·Sanskrit Academy Series No. 7.
A 5
MINOR WORKS OF KŞEMENDRA
General Editor.
Dr. Aryendra Sharma
Head of the Department of Sanskrit
Osmania University, Hyderabad.
Edited by
Vidyāratna E. V. V. Rāghavāchārya, M.A.
&
D. G. Padhye, B. A.
Kıvyatirth, Sāhityālankāra,
Editors, Sanskrit Academy.
UDA
The Sanskrit Academy
Osmania University,
Hyderabad-7.
1961

·ABBREVIATIONS c अमरशतकम् (P.0. B. A. 1959) उ रा. उत्तररामचरितम् of Bhavabhuti (Kanc's edition 1915) क. पूं. कर्पूरमंजरी of Rajasekhara (N.S.P. 1949) पाद.प्र. कादम्बरी प्रस्तावना (Bana's kidambari. P.O. B. A. 1935) का.मा-पापसाला गुच्छरः १. ३. ४५.६ (NS P.) कि. किरातार्जुनीयम् of Bhāravi (N.S.P. 1954) कु.सं. कुमारसंभवम् of Kalidas (N.S.P. 1955) च.व. चतुर्वर्गसंग्रहः of Ksmendra (Present cdition) जा.ह. जानकीहरणम् of Kumāradāsa (Nandaragikar's edition) दूनागदम् N. S. P.K. M. No. 28. ध्वन्या. ध्वन्यालोक of Ananda Vardhana (N.S.P.) प्र.पा. प्रचण्डपाण्डवम् of Rajasekhara (N.S.P. 1949) वा.रा. बालरामायणम् of Rājaśckhara भल्लटशतकम् (Katyamala Gutcha IV. N.S.P. 1937) म.भा. महाभारतम् (Vavilla edition 1932) मा. मा. मालतीमापवम् of Bhavabhūti (N.S.P. 1936) मेष. मेघदूतम् of Kālidāşa (De's cdition 1955) रपुवदाम् of Kalidasa (N.S.P. 1929) रला. रत्नावली of Shri Harsha (N.S.P. 1938) विक्रमोर्वशीयम् of Kalidasa (N.S.P.) fa. T. fazlafza77 of Rājśckliara (Arte's edition 1886) ये.स. येणीमहारम् of Bhatta Narayana (N.S.P.) সুমাধিসময় cdited by Kosambi (1948) मू.. गूगताम् of Mayura (N.S.P. 1940) मेनुरूप of Pravarasena (N.S.P. 1935) भ.पा. बि.उ.

·अनुक्रमणिका Introduction. १-८ ५ १. स्तुतयः (१) दशावतारस्तुतिः (२) वाल्मीकिमशसा (३) व्यासाप्टक्स्तोत्रम् ७ ८ २. साहित्यम्- (१) औचित्यविचारपर्चा (२) कविवण्ठाभरणम् (३) सुवृत्ततिलकम् ३. नीतय (१) धतुर्वर्गसापहः (२) चारुचर्या (३) ददलनम् (४) सेप्यसेवोपदेशः २०७ पहासा (१) बलाविलाराः (२) देशोपदेशः (1) मर्ममाला २१९ २७३ ३०७ ३४.४१६ ५ गृष्मार- (१) गमरमाता -

·(i)
६
आरमवृत्तम्-
४१८-४२२
(१) दशावतारचरितोपसहारस्थम्
(२) वृहत्कथामञ्जरीस्थम्
(३) भारतमञ्जरीस्थम्
(४) रामायणमञ्जरीस्थम्
४२०
४२१
४२२
७
परिशिष्टानि-
४२३-५९५
(१) श्लोक्सूची
४२५
(२) क्षेमेन्द्रनिर्दिष्टा ग्रन्थकारा ग्रन्थाश्च ४८७
(३) क्षेमेन्द्रोदाता स्वग्रन्था श्लोकाश्च ४९७
(४) क्षेमेन्द्रस्य अनिरिष्टमन्यश्लोक सूची
(५) शब्दराङग्रह
५०३,
(६) शुद्धिपनकम्
।
५९३
-
0:-

·Introduction 1. Date of Ksemendra The tenth and the eleventh centuries of the Christian Era are marked by almost unprecedented activity in the field of Sanskrit literary criticism. Some of the most eminent scholars and authors flourished during this period, especially in Kashmir and Malya; Abhinavagupta, Mammata, Kuntaka, Mahimabhațța, Dhanaõjaya, Dhanika, Halāyudha, Blioja and others. Kşemendra belongs to this period. He was a protege of King Ananta of Kashmir (rcign 1028-63) and of his son and successor King Kalasa (1063-1089) Ho completed his Bșhathathåmanjari in 1037, Samayamåtſha in 10504, Baudhāvadānakalpalată in 10525 in 10618 and Dasavatāracarita in 10667. Hc states in the Bș. K.M., that he studied poetics at the feet of Abhinavaguptapādas, whose litcrary activity falls bet. ween 990 and 10209. Ksemendra may, therefore, be assigned roughly to the first quarter of the 11th century and his literary career to the 2nd and 3rd quarters of the 11th century:19 1. Last verse (5) of A.Y.C., last versc of K.K.A. and 1.40 in S.V.T. (Ch. III). 2. Vide V.5 (p. 164) at the end of Dasavatara C. 3. Dr. Suryakanta's Kişemendra Studies, pp. 11. 4. Vide V. 2 in tlic Appendir lo S.M. (8 415) and 23 at B.O.R.I., Poona 1936. 5. Verse 16 of Somendra's Introduction to BA K.L. 6. Vide Colophon to the A.V.C. (p. 40 of Vol XII of D.C. of the Govt. SISS). 7. Vide case 5 in the concludung portion of Dalávatára c. (p. 16+). Vide serse 37 in tic concluding portion of Dr. K. ., (p. GRO). 9. Kane, I listory of Pochio, p. LXXI, 10 Kanc, Intro., p. XCIX.

·2 2. Kşemendra's Ancestry etc. Ksemcndra was the son of Prakāśendral who was a staunch Saivite, very wealthy and a liberal patron of the Brahmanas: he is said to have spent three crores on Devas, Bhữdevas and Mathas. Kscmendra was thus born with a silver spoon in his mouth. He studied under Gangakopādhyāya, Abhinavagupta and Somācārya. He says that he was a pupil of familo This has been variously interpreted: as a proper name, as an epithet of Gangakopādhyāya and as a reference to all the eminent scholars under whom Ksemendra has studied. Like his teacher Abhinavagupta, who had studied under 20 different scholars, Ksemendra too might have studiсd under a number of reputed scholars of his time.. Abhinavagupta had as many as 1200 pupils of which Ksemendra was one . Ksemen dra hirrself was a teacher to kings and princes. At the suggcstion of Sajjanānda, Ksemendra had, with the help of Viryabhadra (an authority on Budhism), composed 107 chapters of Baudha A. K. Latā Chapter 108 was later added by his son, Somendra. Süryasri was a scribe under Ksemendra. Rāmayasas4 was a friend of Ksemendra, at whose request' he had composed several works 2 Prakasendra's greatness, lavish liberality etc are des cribed in V. 2 at the end (p 164) of Daśāvatāra c, and in VV 3-5 at the end of Bharatamañjari (pp 849-850). Eg Rājaputra (Lakshmanāditya one of whose VV was ated by Ksemendra in the KK A. (P 83). Kşemendra Studies' 17. Vide V. 39 of the Appendix to Br. K M., (p. 620). 3 4.

·Kşemendra was a great admirer of Vyāsa. He summarised the Mahābhảrata in his Bhāratamañjari, and acquired the title Vyasadāsa. He inherited devotion for Siva from his father, a Paramamāheshwar and also from Abhinavagupta (who has written a number of works on Saivism). Late in life he came under the influence of Somapada, and eminent Vaisnava scholar, and adhered to Vaisnavism for life. His Daśãvatāra C. appears to have been written in the spirit of a true Vaisnava. 3. Name-sakes of Ksemendra 1. Ksemendra, the author of Hastijanaprakāśa, and the son of Yaduśarmā of Gujerat. 2. Ksemerāja of Kashmir, a pupil of Abhinavagupta and a fellow student of our Ksemendra. Ksemarāja was a profound scholar in Kashmir. Saivism with a good number of works, like commentary on Sivasūtras and on Abhinavagupta's Paramārthasāra, to his credit. Dr. Peterson and after him Sir A. Stein, at first thought that Kşemerāja and our Ksemendra were identical. Subsequently Dr. Peterson corrected his view. It is to be noted that Ksemendra in almost all his works uses "Vyāsadāsa' as his alias, while Ksemerāja always gives his simple as . Ksemerāja. Ksemarāja was the grand-son (Pautra) of Varāhagupta, while Kscmendra was the grand-son of Nimnāśaya. (Sec Dr. K. C. Pandey's Abhinavagupta: a Historical & Philosophical Study, Banaras, 1935, pp. 153-56). 1. Vide V. 39 of the Appendix to Br. 4.11. p. 620 ·3. Ksemendra, the author of Ekasợnga (printed in 1901 at Leipzig, edited by H. Franeke). This author also is perhaps different from our Ksemendra, but the question is still open. 4. Ksemendra, the author of Spandasandoha. 5. Ksemendra, the author of Sambapancăsikā. 6. (Arya) Ksemiswara, the author of the wellknown play, Canda-Kausika. 4. Kşemendra's Popularity in the Literary world. Kșemendra was a well-known figure in the literary circle of his time. He was the Guru of princes and kings. Beginning with Jalhana (13th century) down to the present day he has been popular with Sanskrit anthologists. No important Sanskrit anthology has ignored the works of Ksemendra. At least thirteen anthologies, three of which are in MSS. have cited numcrous vv. of Ksemendra. During the last quarter of the 19th century, the Nirnayasāgara Press, Bombay, published... minor works of Ksemendra in their K.M. Gucchakas and five works in the Kävyamālā Series, thus giving a wide publicity to his writings. The B.I. of Calcutta published Kşemendra's Baudhāvadāna-Kalpalatā with a Tibetan version in two volumes-between 1888-1918. Ksemendra's fame also reached Europe in the Eighties of the last century. His Kavikanthābharana was translated into German by Prof. Schonberg and published in 1884, even before the 1st Ed. of the original was published by the N. S. Press, in 1887. At least nine works of Ksemendra have been translated into six Indian Languages and two Europcan languages. This is an index to the popularity of Ksemendra, not only in his own country, but in the West as well, ·5 . 5. Ksemendra as a scholar and literary critic. Kşemendra was a polymath and a prolific writer Besides a number of descriptive, narrative, didactive and satiric poems, he also wrote several works on Poetics, Metrics, Poetic discipline and Erotics and versified abstracts of the Ramayana, the Mahābhārata. Gunadhya's Brhatkathā, the Buddhist Avadānas, Bana's Kādambari and Vătsyayāna's Kámasútra. He was a versatile genius, an accomplished savant, a methodical writer and an impartial critic. He practised all that he preached to the prospective poet and writer and achieved an enviable poetic flavour and literary skill. He thus occupies a unique place in Sanskrit Literature on account of his varied writings and Ins vast literary output. In this respect he has no compeers in the wide range of Sanskrit Literature except, perhaps king Bhoja and Hemacandra. 6. Ksemendra as a humourist and a witty writer, Ksemendra was an adept in gladdening the hearts of his readers by his delightful humour and pungent wit. Humour is the rose and wit is the thom. A humourous remark is enjoyed even by a person against whom it was passed, while a wit pricks the person at whom it was intended. In Kalāvilása (IX 9), Kşemendra says that the vendor of medicines with his head bald as a copper vessel guarantees that the medicine in his hand is an infallible cure for baldness and finds purchasers, though no one questions his own baldness.

·The poor and ignorant astrologer with the help of his paraphernalia is able to calculate the exact time when the star Višākhā approaches the Moon, though blissfully unaware of his lady indulging in the company of a variety of lovers, behind his back (Kalāvilāsa-IX. 6). A bad or inefficient doctor administers his quack medicines to his credulous patients and thus experimenting kills a thousand patients and in the end is declared great success. (Kalā V. XI. 14). The old man marries a youthful damsel and to nejuvenate himself partakes of highly efficacious medicines. Thanks to one of her admirers, by chance his young wife brings forth a child which is suspected by all to be natural. All near and dear and the neighbouring ladies are invited for tlie festivity at child-birth. All the ladies present admire the unusual strength of the dotard husband with sarcastic smiles. They sing a song about this wonder:- “ Withered and leafless tree doth yield unexpected fruit in the field.” (Deśopadeśa VII. 25). A palinist cxamincs the palm of a young lady from a high family and says that the line of prosperity in her palm is very thick and long, indicating her excessive prosperity, while her husband is fickle-minded. He thus satisfied himself by squeezing her palm, delicate as a lotus. (Kală 0. IX. 16). 7. Kşemendra as a Satirist. Satire is a composition, in which is employed Sulcasm, or irony, ridicule in denouncing, exposing ·or deriding vice, folly, foibles, or evils of any kind; it is a lampoon on individuals for the ostensible purpose of exposing and discouraging vice or folly. Satire has been deftly utilised by three well-known writers, Dandin, Somadeva & Kşemendra in Sanskrit with the pious motive of reforming the administrative machinery and the degenerating anti-social elements in the country Kşemendra used political and social satire effc tively. Of his works Kalāvilasa, Darpadalana, Desopadcía, Narmamālā and Samayamātņkā arc replete with poignant satire. The motive of the poet in composing these works is edification rather than entertainment. He states more than once that ' his satire is not merely for the sake of satirc, but for the sake of social reform and cultural regeneration. At the commencement and conclusion of Desopadeśa, kşemendra begs to be pardoned for using uncivil or impolite language on his part or because of his fault-finding nature, but because of his carncst anxiety to see that the people discntangle themselves from unlawful occupations, ignoblc manners and anti-social customs. He was quite aware of the utility of humour, rather than the satirical or sarcastic language in imparting discipline in morals to raw youths with hot blood. Kșcmendra saw around him in Kashmir the depraved condition of society and hic was urged with a keen desire to reclaim it according to his lights. With this end in vicw he utilised sarcastic ridiculc or satirc of men, manncrs, customs and occupations. Endowed with an cagle-cyc hic could casily detect the malady under(with) which the socicty was ailing. He was not a misanthrope and his criticism or satire was not altogether desuuctive. He dciccied hypocrisy, sham and loopholes in society. Hcbrings them out prominently and ridiculos Chictr.

·8 Ksemendra's Cărucaryā, Caturvargasangraha, Canto X of the Kalāvilāsa and Sevyasevakopadeša may be perused for the remedies prescribed by Ksemendra, to purge the society of its evils or ailments. Some of the works of Ksemendra are replete with graphic caricatures of an extensive cross-section of the society around him. He was endowed with a rare and comprehensive social out-look(vision) which disa closes his intimate contact with the peoplc all and sundry. Hence his vivid ' depiction of ile multifarious facts of the contemporary society in Kashmir is both precise and effective e.ge “The unscrupulous bunglings of the Kāyastha bureaucracy, the sad plight of the common folk, the clever pranks of a crabbling money-lender; the unrelenting malevolence of a closefisted hoarder; the peevish arrogance of an upstart scholar, the voluptuous ventures of a misguided student, the rechless preoccupations of a vain comptuary; the ludicrous hankering of a senile husband; the ostentations piety of an orthodox brahman; the facile credulity of a victim of medical, literary and musical quacks and others like the loohwinking astrologer.. The Kāyastha, in various forms, held the Kashmir of his day in the grip and vitiated the social life into a sordid existence. The merciless exploitation to which the common people were subjccicd by this all-dcvouring tyrani must have been appalling, indeed, and Ksemendra cffectively voiced thic injuicd feelings of his age in his spirited versc. Kếcmendra's Works. Kscmendra utote some forty works. or thesc cighteen arc available and alrady published. Seienicon works are yet to be recovered. They are known mainly from references and citations in his works ·9 available to us The present collection contains the following eleven works (1) Auchityavichāra-carca, (2) Kavikantha bharana, (3) Suvrtta Tilak dealing with Sāhitya (Rhetoric), (4) Çaturvarga Sangraha, (3) Cărucaryā, (6) Darpadalana, (7) Sevyasevakopadeśa Describe Nıtı (8) Kılavılasa (9) Deśnpadeśa, (10) Narmamālā and (11) Samayamatrkā derl with ricucude and satire These are described in detail in section (c) below The seven major works of Ksemendrı nailable and aiready published are as follows The Biudhāvadana Kalpalată published in two volumes in the B I Series, Calcutta between 1888 1918 rhus work is also known as Bodhisattvåvadanakalpalata This is again printed in 1958 in the Mithila Series BKL is a collection of Jatala stories or legends of Bodhisattva or Gautamabuddha or Sabyasımha It consists of 108 chapters called Pallavas as appropriate to the namc Kalpalatā, 107 chapters are written by hşemendra, the last chapter being added by his son in order to make the number auspicious This work was completed in 1052 AD 2 The Bharatamañjari published in the Kāiz zmālā Scrics as No 18 This is the only printed edition, though three per ans with notes and translations were published for the University students The completc work is in 19 purvans with Hanyamsa 757 supple It has a total of 10692 icrses ment ·10 3. Běhatkathāmañjari published in the K. M. Series as No. 83. It has 18 ſambakas with an upasamhāra and a parisista. Tlie whole work contains 7639 verses. This is one of the thiee cpitomes of Gunādhya's prākrit work Bịhạthathā; the other two being the Kathāsaritsāgaia of Somadeva-a contemporary of Ksemendra, and Bphatkathā śloka Sangraha of Buddhaswāmin (c. 900 A.D.). 4. Daśävatāracaritam published in the K. M. Series as No. 26 It has ten chapters with 1764 verscs. 5 Nītikalapataru (No. 1 of “P. G. & Research Department Serics of the B.O.R.I. Poona. Critically edited for the first time by Dr. V. P. Mahajan, 1956). This is a worh on Rájániti in 138 chapters called Kusumas. 6 Rāmāyanamañjari (Kavyamala Series No. 83); a summary of Vālmiki's Rāmāyaṇa. It is in 7 Kāņdas and contains 6186 verses. 7. Lokaprahasa published in Shecha Devachanda Labhai Jain Pustakodhāra Series Vol. 65. Bombay, 1926. This is a Lexicon, Dr. Buhler states it to be a genuine work of Ksemendra. It contains a amount of miscellaneous information on the daily life of the Hindus; forms of hundees and letters of exchange bonds; Titles of most Kashmirian officials and a list of paraganas into which Kashmir was partitioned. B. Works yet to be publisbed. The following seventeen works are known mainly from Kscmendra's own citations: 1. Amftatarangam a minor pocm or Laghuhavya dealing with the churning of the milky ocean by Devas and Puridevas. vast ·11 2. Avatārasāra--probably a minor poem describing some great king, perhaps his own patron Ling Ananta. 3. Cıtrabhārata-A play based on the Mahabharata. 4. Kanakajanaki~Most probably a play based on the story of Rama after his return from thc exile. 5. Kaviharnikā—a work on poetics and is mentioned in the 2nd Introductory verse of Ksemendra's Aucity a-Vicārca Caraā (Sce Kane p. XCVIII). 6. Ksemendra-Prakaśa--The nature of this work is not known, 7. Lalıtaratnamälä-a play based on thic love story of Vatsaraya and Ratnavati (cf. Haría Ratnávali.) 8. Lävaşyavati Kavyama pocm depicting the story of a courtesan Vasantikā trying to seduce a Vedic scholar Atrivasu. Lāvanyavati is probably the heroine of the poem, after whom, it was named. 9. Muktavalima poem depicting the life of an ascetic, 10. Munimatamimämsã-a Kavya depicting the cssencc of the teachings of thc great Sage Vyāsa, yosshipped by Kşcmendra. 11. Niti Kalpalatāma didactic poem imparting moral instructions with ancedotos from the Rāmāyana. 12. Nppavati (Rījāvati) a historical poçm about the Dynastics of the Kashmir Kings. Known only through the remark in thc Rajatarangini.

·12 13. Padya--Kadambari--a Kavya epitomising Bana's famous Kādambarī in verses. 14 Pavana--pancāśikāma minor poem in 50 verses describing wind. 15. Saśıvamsa--probably a Mahā--Kvya depicting the stories of the rulers of the lunar dynasty. 16. Vātsyayana-Sūtra-Sāra-an abstract of Vātsyāyana's Kāmasūtra. 17. Vinayavati-probably a poem based on some story from the Mahabharata. C. Ksmendra's Works in the Present Text. 1. Aucitya-Vicāra-Carcā- This is perhaps the best known work of Ksemendra. It consists of 38 Karikas. 5 concluding verses and 107 illustrative stanzas dealing with Auchitya (appropriateness in Literary composition). Of the illustrative stanzas thirty six or about one-third are from Ksemendra's own works. As a judicious and impartial critic Kscmendra cites his own verses both of Auchitya and Anauchitya. He does not hesitate to point 'out defects in the verses of even reputed authors like Amaruka, Kālidāsa, Bhavabūti, Bāna, Kumaradāsa, Magha and Rājaśchhara. He has not even spared Bhattendurāja the Guru of his own Guru Abhinavagupta. In A. v. C. Ksemendra propounds the theory that appropriateness is verily the soul of poetry and in its comprehensive scope are merged the other important elements such as ध्वनि, रस, गुण, रीति, असकार, वक्रोक्ति. The work is not divided into chapters. The first ten Karihas and their Vyākyas explain what is meant by Auchityd and what is its importance in poctry.

·13 This is followed by a detailed discussion of Auchitya with reference to 27 topics such as word, sentence verb, adjective etc. Discussion regarding each of these begins with a Kārikā followed by explanation and one or two illustratiye verses of earlier or contemporary poets with comments thereon. Frequently counter example is also quoted and commented upon. Topics discussed are as follows: 93, 9:44, para, गुण, अलंकार, रस, क्रियापद, कारक, लिंग, वचन, विशेषण, उपसर्ग, निपात, काल, देश, कुल, व्रत, तत्व, सत्व, अभिप्राय, स्वभाव, सारसग्रह, प्रतिभा, अवस्था, विचार, नाम, आशीर्वाद. In the counter examples cited Ksemendra occasionally suggests amendments which may remove the Maw. 2. Kavi-kaņķhabhāraņa–This work has 5 chapters-Sandhis and Kārikäs. This is an excellent guide in literary training to the prospective poet. Chapter, I has 24 Kârikās and 3 illustrative dealing with the acquisition of skill in the poetic art. Chapter II consists of 22 Kārikās and 9 illustrative It deals with the instructions to one who has achieved mastery over specch. Chapter III deals with exposition of Poetic charm and contains only 3 Kārikās and 10 illustrations. Chapter IV deals with classification of merits and demerits. This classification is based clarity of words, sense and aesthetic cmotion, Chapter V deals with acquisition of culture. It has one introductory and three concluding verses with 28 illustrations, 3. Suvritatilaka- This is an interesting work on metrics dealing with some important aspects of prosody untouched in any other work till that time, how particular metre is cmbellished verses verses. a ·14 or spoiled, which metre is to be used in a particular context or in evolving or cvoking a particular Rasa etc. The work is divided into three chapters called Vinyasas. The first is called Vịttavachana (choice of metres.). It contains 38 Kärilãs with 26 illustrations; the second is known as गुणदोषवर्णन (exposition of merits and demerits) and contains 46 Kārikās with 47 illustrations. The Third known as वृत्तविनियोग (proper use of the various metres) contains 40 Karikās and 16 illustrations. In this small work, he deals with 27 metres. He does not spare his own verses if they contain any blemish or flaw. The work though not comprehensive, is strikingly original, exhibiting fine critical acumen and wide experience of the author. He has tried to point out the excellences and flaws in each Chandas and to fix the usage of several metres as to how and when a particular metre is to be used. The 27 metres are as follows:- 2791, TorTTI, दोषक, द्रुतविलम्बित, हरिणी, इद्रवज्रा, कुमारललित, मन्दाक्रान्ता, मालिनी qjcy, stafarvit, threft, quat, talaar, afront, remfatifsa, ferafort श्लोक, स्नग्धरा, स्वागता, तनुमघ्या, तोटक, उपजाति, उपेन्द्रवत्रा, विद्यन्माला, यशस्थ, वसन्ततिलक. He states that afore was adept in handling अनुष्टुम् पाणिनि in उपजाति; मारवि in यशस्प; रत्नाकर in घसन्ततिलव, कालिदास in मन्दावान्ता, and राजरोसर in शार्दूलवित्रीडित. aforse occupies an uniquc place among works on mctres. In this work he has discussed for the first time the merits, flaws and proper usages of several mctres. This difficult tash has been very well accomplished by him. He was a pioncer in this typc of work without any followers till today. 2 3 ·15 4. Caturvarga-Sañgrah- This is didatic poem in four cantoes consisting of 106 verscs and describing the four पुरुषायऽधर्म, अर्थ, काम and मोक्ष. The chapter on वाम(love) is perfectly depicted. 5. Carucarya-This small poem contains 101 verses in en metre. It is didactic in nature. Its main purpose being instruction in law and polity and depicting as to how a house-holder should follow the daily routine in the most pleasant and attractive The first half of each verse enunciates a moral maxim and the second half illustrates the truth thereof by means of some story found in one of the following classics-रामायण, महाभारत, हरिवश, वृहत्कथा, कथा- सरित्सागर. manner. 6. Darpadalana--This is a didactical and satirical poem consisting of 596 verses divided into 7 chapters called fart. It is a denunciation of different types of human frailty. The human pride or arrogance is stated to be of seven varieties. These seven chapters are as follows: 1. Noble descent of Birth, 2. Health, 3. Learning, 4. Beauty, 5. Valour, 6. Charity and 7. Austerities. Each of these chapters deals with some appropriate general remarks about the genesis of the particular kind of pride and ends with a pertinent illustrative story wherein the proud hero of the chapter has a clear fall, Though the didactic element is dominant and prominent, the irrepressible satirical element in the poet peeps out often and often, ·16 7. Sevyasevakopadeśam-This work is a homely with shrewed reflections on the duties and responsibilities of the master and the servant. Planned with the pious motive of improving their mutual relations. 8. Kalāvilāsa—This work containing 557 verses divided into 10 chapters, and is the master-piecc of Ksemendra. In this the poet wields his weapon of satire with lesser coarseness but with greater sense of the comical element. This work describes at full length the treachery, the various deceptive arts of cheats, a quack doctor, harlots, traders, goldsmiths, singers, beggars and pretenders. He has illustrated each item by amusing tales and interesting anecdotes. The first chapter called the Dambhākhyāna gives a general survey of the several forms of deception and exponents. In the 2nd known as adquirt describes the origin of greed residing generally in various trades. The third chapter called the cravia cxposes the seductive nature of harlots; the fourth is mornauit; the fifth chapter called the fruf9afca is a satire cxposing the unscrupulous 47454 adept in crooked writing and proves the target of Ksemendra's special invective. The sixth named Fata denounces vanity (# ) or conceits. In this chapter the poet does not feel any compunction. In the 7th chapter the poet directs his pointed satire against the nomadic tribes of bards, singers, dancers and actors. Thc 8th chapter called सुवर्णकारवर्णन is also a satirc against the goldsmiths who are are thicves and deſt swindlers. The 9th chapter known as नानाभूतंवर्णन depicts the various varietics of rogucry practised by the quack of a doctor, an astrologer and vendor of patent medicines, merchants etc. The tenth chapter callcd 164 miqvia winds up the discourses and offers constructive advice as to the naturc of the various arts, the pitfalls from which incxperienced youngsters should carefully guard tiemselves.

·17 9. Deśopadeśa—This work is in 8 chapters called Upadesha (lectures or instruction with 300 verses. In this work Ksemendra describes in detail the results of his eagle eyed obervation of the unlawful occupation, ignoble customs and manners of his time and clime. The first chapter deals with the unscrupu. lous and dishoncst villain. In the second arc described the avaricious and tight fisted miser and his miserable, dirty and desolate habits. The third chapter describes the unprincipled and deceitful courtesan and her chief and deceptive tricks. The fourth chapter depicts a ruthless and crooked bawd collecting money by chcating innocent and credulous people. The fifth chapter describes a vita or an ostentacious voluptuary frcquenting the houses of various prostitutes. The sixth chapter describes the evil manners and vulgar behaviour of the students of Gauda, studying at the Vidyapithas in Kashmir. In the seventh chapter the author condemns mercilessly the accused marriage of an old hag with a young damsel. In the cighth chapter the daily life of all and sundry in Kashmir of those times is depicted. A pocticule, struggling with his shabby verses, a bragging alchemist, the quack. The Nirgutá with a bag of rice under his armpit and the scribc with lis hand and face besmcared with drops of ink. 10. Thc Narmamala:- This work has tlırcc chapiers called the Parihasas or joles. This work is akin to Desopadea in plan, method and them. The style is "Nuent and forcible, simple and humourous. Replete with jolos and sharp satires it is intended to be a sourcc of recreation to thic Good and learned. In this work, the author mercilessly condemns the villainous administration of the former Kayastha Cabi. net and gives a sound warning to his contemporaries who were in poner under King Ananta not to read in ·18 their course of life and administration. It contains satirical pen-pictures, composed as they are in the best literary manner. The Kayastha whose pen was his sword, monopoliscd all the key-positions in the State. All top officers were Kayasthas. The first chapter deals with the mythological origin of the Kāyastha the public activities of the Kayastha officers, their parasites and their enormities. The rest of the work describes in outlines the graphic picturc of the depraved private life of a typical Kāyastha, his lassivious wife, the quack doctor, ignorant astrologer, budhist nun acting as a procuress, the barber surgeon and Saivaguru. The concluding verses of the work depict the miserable end of the Kāyastha who was a hypocrite without any virtue, throughout his life. 11. The Samayamâtrkā--This work has 639 verscs divided into 8 chapters. This work is one of the finest of among the compositions of Ksemendra. It is didactic in character. In this work the author describes the varied snares and traps of hariots. It describes the social life at the time of Prime Minister of Mahārāja Jayapida. The first chapter describes how Kalāvatī, a prospective prostitute was introduced to an old bawd Kañkati, by a barber. In the 2nd chapter the barber relates amusing and humorous account of the rambles of Kankal in Kashmir, Kaňkāli marrics several persons one after another, and becomes a widow of all of them. She follows inany professions and at last becomes a procuress again. In the 3rd an clegant description of the incidents liappening at the prostitutcs in the ciening is gis cn. In the 4th chapter, Kanhali mccts Kalasati and imparts to her detailed instructions. The 5th chapter gives 8 classes of los crs and 23 tricks to get rid of penniless loi crs. Thic Gth chapter gives a bcautiful description at the prostiturc in the morning: The 7th and the 8th chapters describe liow Kalāvati ·19 cnsnarcs a young boy son of a merchant and cheats his parents. Besides these the present volume contains 3 Stutis the दशावतारस्तुति, वाल्मीकिप्रशसा and व्यासस्तुति culled out from his दशावतारचरित; रामायणमजरी and भारतमजरी in the beginning. In the end are added four autobiographical sketchies from these three and the वृहत्कथामञ्जरी. known as Historical Notes on the writers cited by Ksemendra. 1. Abhinand:—Was the son of Bhatta Jayanta and the author of Yogavāsisthasāra and the Kādambari Kathäsāra, a poctical epitome in 8 cantos of Bana's Kādambari. His shill excells in handling Anustubh. He belonged to 900-950 AD 2. Amaruka:-He was the famous poet of Amary- Sataha: He has been quoted by many writers on poctics Hc is supposcd to be the revere Sankarācārya. He is supposed to belong to thc 7th century. 3. Anandavardhana:-Hewas a poct at the Court of Avantivarman of Kashmir (855-884.J.D.) along with Multūhana, Sirasuami and àhara. He was in fact the originator of Auchitya theory which was later claborated and systematised by Ksemondra. 4. Aryabhatta :-He was a reputed astronome and was born in 576 AD. lc was the avthor of Aryasiddhanta, Daśngitisüim and Arzatataka. Though a writer on scientific works he was lihc Bhaskaracharya and Lolimbamja a finc poct as well.

·20 5. Bāņa:—the famour author of Kadambari and Harshacharita, seems to havecomposed the Kādambari in verse as well, which work might have been lost even by the time of Ksemendra. He belonged to the 7th ccntury 6 Bhallața was a poet of the Court of King Sañharvarman of Kashmir (884-902 A.D.). He was obliged to lead a despicable life on account of the King's aversion to poets and scholars He was the author of a didactic śataka containing anāypadešas which are very nice. The Bhallata sataha is printed in the Kāvyamala Series No. IV, 7. Bhatſıhari:-He was a famous poet and a grammarian His Välyapadiya is a well known work on Philosophy of Grammar. His subhāsitatrisatı is known to every Hindu either in the original or in translation. He is stated to have died in 651 A.D. by Itsing the Buddhist pilgrim. 8. Bhatrmentha was a neglected poct. He was patronised by Ling Mātrgupta of Kashmır. He was the author of Hayagrivavadha. He is also known as Hastipaha. He was an adept in the use of Vakrohti. 9. Bhattanarāyana was a famous play wright. His drama Venisamhāra was often quoted in the works on poctics The author is known as Nišānārāyana. Hc belongs to the first half of the 7th century. 10. Bharja Taula was the Guru of Abhinavagupia. He was the author of Kavyakautula available in fragments of quotations, seems to be mostlly in icrsc. Hc belonged to the 10th century.

·21 11. Bhttaendurāja was the son of Bhūtirāja and grandson of Sanetika. He was the pupil of Mukulabhatta the poet at the Court of King Anantivarman of Kashmir. He belonged to the 9th century. Many of his verses are quoted in the anthologies. 12. Bhatti-was the author of Bhāţtıhāvya also known as Ravanavadha He deliberately composed this Mahākāvya to illustrate the rules of grammar and rhetorics. He is supposed to have lived between 500-600 AD. 13. Bhattodaya Simla-was one of the pupils of Kșcmendra. He might have been a Mahārāja. Hc was the author of two Mahāhāvyas--Lalita Mahālāvya and Bhaktibhāvamahāhāvya. He belongs to the 11th century. 14. Bhavabhūti-was the reputed author of the three dramas, the Mālati-Madháva, Uttararāmä-charita and the Mahāviracharita. He was a protege of the Royal Poct Yashovarman. Bhavabuti 'is described to have a special liking for the Sikharini mctre. He bclonged to the 8th century. 15. Bhaumala-was the author of the Mahāhävya Rāvaņarjuniya which illustrates the whole of Panini's Aşçdhyayi. He was famous in Kashmir and belongs to the 7th century A.D. 16. Bhåravi-was the reputed author of the Mahahavya, thic Kirătărjuniya which was one of the fine mahaksiyas to be studied by Sanskrit students. His poctry is well known for sublimity of thought. He was fond of Vamsastha metrc. He belongs to the 6th century.

·22 17. Cakrapila or Chalkra or Chakra-is stated to be the brother to Muktākaņa, and patronised by King Avantivarman, He belonged to the 9th century. 18. Chandraka or Chandaka—was a poet at the Court of third Tunjīna of Kāshmir (319 A.D.). He was quoted by Abhinavagupta and Dhanika. He was mentioned as a Mahākavi in the Rājatarañgiņi and an incarnation of the great sage Krsnadwaipāyāna. He belonged to the 4th century. 19. Damodaragupla---was the minister and constant companion of Mahārāja Jayāpida of Kashmir (779-813 A.D.). His treatise, the Kurțanimata is an interesting work on pornography. He is extensively quoted in anthologies and by poeticians Ksemendra was inspired by this work, and exclusively modelled his satires on the lines of Kuttanimata. 20. Dharmakirti--was a famous and neglected writer. a reputed Buddhist philosophical writer. He was the author of some 18 works on Buddhism, Dhadanta was a utle of Dharmakirti. He belonged to the 7th century. 21. Dipaha—is the most neglected poet. He was the author of a novel called Vinayawati and is quoted in the anthologies. 22. Gandınaka-sas a forgotten poet. Only one verse of his has been preserved by Ksemendra. 23. Gangala--was one of the Teachers of Kșemendra. He belongs to the 11th century. 24. Gaudakumbhakāra-is identical with Abhinanda the author of Rămacharita. The poct seems to bc a potter by Caste. He was ·23 who 25. Harsadeva—was the well known emperor ruled North India (604-647 A.D.). He was a great scholar and a poet. Bāna, Mayūra, Mātañgaditahara and a host of other learned scholars adorned his Court. He was the author of three plays the Nāgananda, The Ratnāvali and Priyadarśikā. 26. Iudrabhānu (Rissu) was described as the Sandhivigrahika of King Bhimasāhi of Udabhandapura in Găndhara (Vide Rajat. VI. 178). 27. Kalasa Mahārāja--was the son of Mahārāja Ananta and father of the royal Poet Harsha of Kashmir. Ksemendra was patronised by Kalasa. Kalasha's valour and scholarship and liberality to the men of letters were very much praised. Vide Bilhaņa (V. D. C. XIII. 56) and Kalhaņa (TR. VII. 259). He belonged to the 11th century. 28. Kālidāsa--the well known poct and dramatist was highly praised by Ksemendra for wiclding the Mandalräntā metre. 29. Karpaţika-is a forgotten poet of the 11th century. 30. Kumaradása-is stated to have been born blind (Vide p. 12 Kāvyamimamsā). He is supposed to be à ling of Ceylon. His Mahāhāvza, the jáanliharana in 20 cantos imitated Kalidasa in style and subject. Only 10 cantos of this kávya have seen the light of the day till now. 31. Rajaputra Laxmanāditya--was a pupil of Kscmendra, 32. Bhatta Latana--is an unknown poct. might be a Kashimirian as can be surprised froin luis namc.

·24 33. Lāta Dindīra—is also a forgotten poet to the world of scholars. The prefix Lāta to his name indicates that he belonged to Lāta or Gujerat. 34. Mayūra—was the father-in-law of Bana and was at the Court of the Emperor Harsavardhana. He lives in Sanskrit Literature just in virtue of of his Sūryaśataka alone. He belonged to the 7th century. 35. Măgha-was the son of Dattalasarvāśraya and grand-son of Suprabhadeva He wrotc only one mahākāvya, the Siśupālavadha. He is assigned to 725-775 A D. 36 Mālava Kuvalaya-was a forgotten poet. He must have lived carlier than 800 A.D. being quoted by Vamana in his Kävyālanhāra Sūtra Vștti 2-5 37. Mälava Rudra-1s a neglected poet Thc prcfix Mālava to fus name indicates that he hailed from the country of Mālava. He belonged to the 9th century. 38 Mātrgupta—was a great but forgotten poct and a writer on Nātya and Sangita. He was the Court poct of Harsa Víkramāditya who deputed him to ascend the throne of Kashmir after Hiranya. After the death of his patron he abdicated the throne and took ascctic orders He patronised the cminent poet Bhatpmentha He is very much quoted in anthologics. 39 Muktākana was the elder brother of Ramakantha and Chakrapala He adorned the Court of the King Avantivarman. He belonged to the 9th century. 10 Multăpida—as a prince of the Kõkotaka ·25 Dynasty of Kashmir. He was the son of Pratapāditya and Narendraprabha. He was not only a scholar and a poet but also a patron of poets and scholars. He was a great devotee of Vishnu for whose glorification, he built 9 temples. 41. Bhațța Muktikalas.awas the great grand father of Bilhana. He was a devout sacrificer and a poet. 42. Pánini-the reputed author of the Astādhyāyi was the greatest grammarian in Sanskrit. He is also supposed to be a poet and to have written a kāvya called as Jāmbavativijāya or Pātālavijaya. This work is quoted in works on poetics and anthologies. 43. Panmala (Padmagupta) was known as Parimala Kālidāsa. He was a poet of the Court of King Munja of the Paramāra dynasty. He wrote the Mahāhāvya, the Navasãhasankacharita in 18 cantos glorifying Munja and the Paramāra dynasty. He belonged to the ilth century-first half. 44. Parivrājaka--is familiar to the world in virtue of just one verse in A.V.C.o. 95. 45. Prabhākarabhatta-No information of this poet is available. Only onc verse has been quoted in A. V. C. 0. 60. 6 46. Prararsena-was the famous author of the Prakrit havya 'Setubandha or Rāvanavadha' in 15 cantos. Some of his verses are quoted in anthologies. According to Cunningham he is assigned to C. 432 Ă.D. 47. Ratanakara-was known as Våkyapati or V5jishwara. He was a protege of King Chipatta Jayapida ·26 a of Kashmir (832-844 A.D.). He wrote the Mahākāvya Haravijaya in 50 cantos. He was praised as poet of vast learning and imagery. He was at the Court of Avantivarman of Kashmir. Ksemendra says that he was fond of the Vasantatilaka metre. 48. Rajasekhara-was the son of Durduka and Silavati. He hailed from Mahārāstra from a highly respected family of scholars and poets. He has stated that he was an incarnation of Vālmiki, Mantha and Bhavabhūti. He wrote about 8 works. Ksemendra says that Rājasekhara cxcells in making the śārdāla metre dance. His date is 875-925 A.D. 49. Sāhila-is a forgotten poet. Only one verse of his is quoted by Ksemendra. 50. Sivaswāmın--was a Kashmirian poet. He was during the reign of King Avantivarman of Kaslımir (855-884 A.D.) and was probably a junior contemporary of Ratnākara. He wrote his poem Kāphinābhyudaya in 20 cantos at the instance of his Buddhist preceptor Candramitra. This work is based on the story of Buddhist Avadana of Kāphina. He however dedicates the poem to śiva which shows that he was not a Buddhist by religious profession. He is quoted in the Kāvyaprakāśa. This work was published in the Punjab University Oriental Publications No. 26, Lahore in 1937. He is said to have composed 7 Mahākavyas and several dramas and cleven lacs of hymns in praise of siva. He is very much quoted in anthologies. 5). Bhatta Shyamala--was the Guru of Mahimabhatta who flourished between 1020-1050 A.D. He is the author of Bhanapadatādhitaka (published in 1922).

·27 52 Tunjina (Rāmaditya)-was a king of Kashmir There were three kings of Kashmir bearing the name Tunjina Out of these Tunjina III, whose original name was Rāmāditya was a poet He was the brother of Narendra II and was the son of Yudhisthira and Padmavati His reign is depicted by Kalhana in the Ry Tar 3 386 473 53 Utpalarāja--l as the same as Muñji of Dhāra, who ruled between 974-997 AD He was otherwise known as Vākapatırāja I, Srivallabha, Prthwivallabha and Amoghavarsı He was the paternal uncle of the famous Bhoja HU 125 v inquished and bcheaded by hing Tulipe II, of the Chaluky? dynasty of Kalyan He was a great poet and patron of poets and men of letters He is quoted in anthologies and works on poetics 54 Varahamihira-was a famous astrologei, astronomci and Mathematician of Ancient India He was a voluminous writer and an expert vcrsifier Hc "?s the author of Brhatsamlitā, Brhat and Laghujātaha, Brlint and Swap vivāhzpital and Yogāvatāra Hc bclonged to the 2nd half of the 6th century 55 Vachaspati Bhiatta--as a poet earlier than Dhamda, the commentator on Daśırūpaka different from Vachtsprui Misra the Philosopher. He was quoted in anthologies 56 Vägbliata was a poet and also the writer of the pocucal work, the Asțāngahrdaya, on medicine He belonged to the 11th centun 57 Vidsånanda-No details of this poct are availa able He is remembered only because of onc icrse in Kșcmendra's work He is supposed to be a grammarian by Dr. Aufrecht in cc Vol I He was ·28 58. Viradeva.No information of this poet is available. Ksemendra quotes a couple of verses of this poet which seem to be culled from the Mahisāsuramardini stotra. 59. Vyāsa Bhagwān-He was the son of Parāśara who was the great-great grandson of Vasistha. He was the author of the Mahābhārata and a number of Puranas. Ksemendra was a staunch devotee of this Vyäsa, about whom he has composed an astaka which is printed on p. 8 of the present volume. Ksemendra summarised the Mahâbhàrata in the Bharatamañjari and got a title of Vyāsadāsa. 60. Yasovarman—was a royal poet. He was the King of Kanoja and a patron of poets like Väkapatirāja and Bhavabhūtı etc. He was' defeated and killed by Muktāpāda Lalitāditya of Kashmir in about 750 A.D. He belonged to the 8th century. He is quoted in anthologies and works on poetics. ---0-- ·BIBLIOGRAPHY The present edition of the Minor Works of Kșcmendra pub. jished for the first time in a single volume is based upon the following printed editions. They are shown here in the same order as they are given in the work itself. 1. THE DASĀVATARA STUTI taken from the Dašāva. taracharita printed and published by the Nirnaya Sāgara Press, Bombay, in the Kavyamala Series No. 26 in 1930. 2. THE VĀLMIKI PRAŠANSSA talon from thc Ramā. yanamanjari printed and published by the Nirnaya Sāgara Press, Bombay in the Kavyamala Series No. 83 in 1931. 3 THE VYASASTUTI taken from the Bhårata-mañjari, printed and published by the Mimaya Sagara Press, Bombay in the Kavyamala Series No. 65 in 1931. 4. THE AUCHITYA VICHIARACHARCHA prinied and published by the Nimaga Sagara Press, Bombay in the Kávyamåla Guccha No. 1 in 1886. 5. THE KAVIKANTHABHARANA printed and pubby the Nimaya Sagara Press, Bombay in the Kevya mala Gurcha No. G. THE SUVRTTA TILIKA prinsed and published by Nimaya Sagara Press, Bombay in the Kangamis Guccha No.2 in 1932. 7. TUE CHATURVARGASANGRAHA p:inted and published by the Simaa Sigara lyesi, Bombay in the Kiryamála Gucchi yo. 5 in 1937.

·30 8. THE CHĀRUCHARYA printed and published by the Nirnaya Sagara Press, Bombay in the Kavyamala Guccha No. 2 in 1932. 9. THE DARPADALANA printed and published by the Nirnaya Sagara Press, Bombay in the Kāvyamālā Guccha No. 6 in 1930. 10. THE SEVYASEVAKOPADEŠA printed and published by the Nirnaya Sāgara Press, Bombay in the Kāvyamälä Guccha No. 2 in 1932 11. THE KALĀVILASA printed and published by the Nirnaya Sāgara Press, Bombay in the Kävyamālā Gucciia No. 1 in 1886. 12. THE DESOPADESA and NARMAMALĀ printed and published byPunjab University. 13. THE SAMAYAMĀTRKĀ printed and published by the Nirnaya Sagara Press, Bombay in the Kavyamālā Series. 14. KŞEMENDRA'S BIOGRAPHICAL SKETCH culled from his works the Daſavatāra Charita, The Rāmā. yanamānjari, the Bhāratamānjari and the Brhathathāmanjari, all printed and published by the Nirnaya Sagara Press, Bombay. 15. THE AUCHITYA-VICHARA-CHARCHA, KAVI. KANTHABIARANA and SUVRTTA TILAKA printed and published by the Chowkhamba Scrics Appendix 5 gives a list of words and compounds with their tentatise meanings in English not recorded by any of the lexicons of Monier Williams, Aptc and Schmidt so far. The verses quoted as illustrations are traced to the original sources, as far as possible and noted in the proper places. Suitable headings are given to

·31
The Karikas
the different topics dealt with in the above works
and illustrations are shown in different types
Shri A G Deval helped the editors in arranging the verse
Index, for which they are thankful to him
A SHARMA
CPV Raghavacharya
D G Padhye

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह: Minor Works of Ksemendra ·१. स्तुतयः

·(१) दशावतारस्तुतिः
अशेषविश्ववैचित्र्यरचनारुचये नम ।
मायागहनगूढाय नानारूपाय विष्णवे ॥१॥
देव पायादपायात् निभुवनभवनस्तम्भभूत स युप्मा-
नायुष्मान् यस्य भक्त्या प्रभवति पुरुष स्वर्गमार्गप्रवर्गे।
मत्स्य कूर्मो वराह पुरुपहरिवपुर्वामनो जामदग्न्य
काकुत्स्थ क्सहन्ता स च सुगतमुनि ककिनामा च विष्णु
॥२॥
आदिमत्स्य स जयताद् य श्वासोच्छ्वासितर्जले ।
गगने विदधेऽम्भोधि गगन च महोदधौ ॥३॥
त नमस्कुर्महे कूर्म य क्वाटमसकटम् ।
अतीतमर्वब्रह्माण्डमवदोपमिवावत् ॥४॥
वराह नौमि सानन्ता येनाक्षिप्ता क्षिति परम् ।
अधोघृतार्धच्छत्रेव तलस्थार्कातपासहा ॥५॥
जयाय नहरिवॉस्तु दैत्योर शोणिताणवे।
हारमोक्निक्गर्भास्ताश्चेश्यन्नसशक्तय ॥६॥
त्रिविक्रमोऽस्तु भूत्य व प्राग लघ्वी मध्यमा तत ।
यस्य पश्चादनन्ताभूत् मत्मगतिरिवाति ॥७॥

·(द ८- क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह. अभग्न जामदग्न्यो वः प्रयच्छतु जयोदयम् । यत्कुठारकठोराग्नौ भूपाल शलभायितम् ॥८॥ नौमि रामं रिपोश्चके यः काञ्चननिर्भः शरैः । होमानलशिखारूढमिव वक्त्रवन पुनः ।।९।। शौरिजयति कसस्य जीवितप्रथमातिथि. । यश्चके चक्रदानेन वाणवाहुप्रतिग्रहम् ॥१०॥ यस्य सभ्रूभ्रमाकम्पा माररामाः ससैनिकाः । चक्रुर्न राग न द्वेप स शान्त्यै सुगतोऽस्तु वः ।।११।। स्वच्छन्दप्रोच्छलन्म्लेच्छतिमिरोद्भेदसच्छविः । फर्किविष्णुः प्रकाशाय प्रभातार्क इवास्तु व ॥१२।। अवतारकथायुक्त्या भक्त्या भगवतो हरेः । श्रीव्यासदास. क्षेमेन्द्र. कुरुते सरमां स्तुतिम् ॥१३॥ इति महाकविश्रीक्षेमन्द्रविरचिते दशावतारचरिते दशावतारस्तुति: समाप्ता ॥ (१.१-१३) ·(२) वाल्मीकिप्रशंसा ज्येष्ठो जयति वाल्मीकिः सर्गवन्धे प्रजापति । य. सर्वहृदयालीन काव्यं रामायण ध्यधात् ।।१।। स्वच्छप्रवाहसुभगा मुनिमण्डलसेविता । यस्मात् स्वर्गादिवोत्पमा पुण्या प्राची सरस्वती ॥२॥ नुमः सर्वोपजीव्यं त रवीना चावर्तिनम् । पस्येन्दुधवल: श्लोकभूपिता भुवनत्रयी ॥३॥ स वः पुनातु वाल्मीके: मूक्तामृतमहोदधि. । ओकार इव वर्णाना कवीना प्रथमो मुनि ॥४॥ इति क्षेमेन्द्रविरनिताया रामायणमजा वाल्मीविषासा ममाप्ता ।। (पृ. १ लो २-४, पृ ५०१, लो. २) ·(३) व्यासाष्टकस्तोत्रम् नमो ज्ञानानलशिखापुञ्जपिङ्गजटाभृते । कृष्णायावृष्णमहसे कृष्णद्वैपायनाय ते ॥१॥ नमस्तेजोमयश्मथुप्रभाशवलितत्विपे । वनवागीश्वरीपद्मरजमेवोदितश्रिये ॥२॥ नम सन्ध्यासमाधाननिप्पीतरवितेजसे । त्रैलोक्यतिमिराच्छेददीपप्रतिमचक्षुपे ॥ ३ ॥ नम सहस्रगाखाय धर्मोपवनशाखिने । सत्वप्रतिष्ठापुप्पाय निर्वाणफलशालिने ॥ ४ ॥ नम कृष्णाजिनजुपे वोधनन्दनवासिने । व्याप्तायेवालिजालेन पुण्यसौरभलिप्सया ॥५॥ नम शशिकलाकारब्रह्ममूत्राशुगोभिने । थिताय हमकान्टोव मम्पर्कार्कमलौक्स ॥६॥ नमो विद्यानदीपूर्णमास्याब्धिसकलेन्दवे। पीयूपग्ममाराय कविव्यापारवेधसे ॥ ७ ॥ नम मत्यनिवासाय स्वविकागविलासिने। ध्यामाय धाम्ने तपमा समारायामहारिणे ॥ ८॥ समाप्तमिद भारतमश्वरीस्थ व्यासाष्टकम्तोत्रम् क्वे-मदामापरनाम्न प्रयागन्दमूनो क्षेमद्रस्प ॥ (पृष्ठ ८५०, ला १३-२०) ८ ·२. साहित्यम् ·(१) औचित्यविचारचर्चा कृतारिवञ्चने दृष्टिर्येनाञ्जनमलोमसा । अच्युताय नमस्तस्मै परमौचित्यकारिणे ॥१॥ कृत्वापि काव्यालकारा क्षेमेन्द्र फविकणिकाम् । तत्कलक विवेक च विधाय विबुधप्रियम् ॥२॥ औचित्यस्य चमत्कारकारिणश्चारचर्वणे । रसजीवितभूतस्य विचार कुरुतेऽधुना ।।३॥ (युग्मम् ) फाव्यस्यालमलकार कि मिथ्यागणितैर्गुण । यस्य जीवितमौचित्य विचिन्त्यापि न दृश्यते ।। ४॥ अलकारास्त्वलकारा गुणा एवं गुणा सदा। औचित्य रससिद्धस्य स्थिर काव्यस्य जीवितम् ॥५॥ परस्परोपकारकचिरशब्दार्थरूपस्य काव्यस्य उपमोत्प्रेक्षादयो ये प्रचुरालकारास्ते क्टयकुण्डलवेयूरहारादिवद् अलवारा एव, बाह्यगोभाहेतु- त्वात् । येऽपि काव्यगुणा केचन तल्लक्षणविचक्षणं समाम्नाता , तेऽपि थुतमत्यगोलादिवद् गुणा एव, आहार्यत्वात् । औचित्य त्वग्ने वक्ष्यमाणलक्षण मिथरमविनश्वर जीवित काव्यस्य, तेन विनाऽस्य गुणासारयुक्तस्यापि निर्जीवत्वात् । रोन शृगारादिना मिदम्य प्रमिदम्य काव्यस्य धातुवादरम. मिद्धम्येव तज्जीवित स्थिरमित्यर्थ ।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह
( औ का ६-
--
उक्तार्थस्यैव विशेषमाह
उचितस्थानविन्यासादलंकृतिरलकृतिः ।
औचित्यादच्युता नित्य भवन्त्येव गुणा गुणाः ॥६॥
अलकृतिरुचितस्थानविन्यासादलकर्तु क्षमा भवति, अन्यथा त्वलकृति-
व्यपदेशमेव न लभते । तद्वद् औचित्यादपरिच्युता गुणा गुणतामासादयन्ति,
अन्यथा पुनरगुणा एव।
।
यदाह
१ कण्ठे मेखलया नितम्बफलके तारेण हारेण वा
पाणी नूपुरबन्धनेन चरणे केयूरपाशेन वा।
शौर्येण प्रणते रिपो करुणया नायान्ति के हास्यताम्
औचित्येन विना रुचि प्रतनुते नालकृतितॊ गुणा ॥
किं तदौचित्यमित्याह -
औचित्यम्
उचित प्राहुराचार्या. सदृश किल यस्य यत् ।
उचितस्य च यो भावस्तदोचित्यं प्रचक्षते ॥७॥
यत्किल यस्यानुरूप तदुचितमुच्यते, तस्य भावमौचित्य कथयन्ति ।
औचि यप्रकारा
अधुना सक्लवाव्यशगेरजीवितभूतस्य औचित्यस्य प्राधान्येनोपलभ्या
स्थिति दर्शयितुमाह-
.
.
.
पदे वाक्ये प्रवन्याय गुणेऽलकरणे रसे ।
.
10
रियाया कारके लिदगे वचने च विदोषणे ॥८॥

·-ओं का ११) औचित्यविचारचर्चा १३ 12 13 15 11 17 उपसर्गे निपाते च काले देशे कुले वो। 13 19 20 तत्त्वे सत्त्वेऽप्यभिप्राये स्वभावे सारसंग्रहे ॥९॥ 24 93 26 21 प्रतिभायामवस्थायां विचारे नाम्न्यथाशिषि। काव्यास्यागेषु च प्राहुरौचित्यं व्यापि जीवितम् ॥१०॥ एतेषु पदप्रभृतिषु स्थानेषु मर्मम्बिव काव्यस्य सकलगरीरच्यापि जीवितमौचित्यं स्फुटत्वेन स्फुरदवभासते । १ पदौचित्यम् तेपूदाहरणानि क्रमेण दर्शयितुमाह- तिलकं विभ्रती सूक्तिर्भात्येवामुचितं पदम् । चन्द्राननेव कस्तूरीकृतं श्यामेय चान्दनम् ॥११॥ एकामेवोचित पदं तिलकायमानं विभ्राणा सूक्तिः समुचितपरभाग- गोभातिशयेन रुचिरतामावहति । पथा परिमलस्य- २. मग्नानि द्विषता कुलानि समरे त्वत्सड्गधाराकुले नाथास्मिन्निति वन्दिवाचि बहुगो देव थुताया पुरा । मुग्धा गुर्जरभूमिपालमहिपी प्रत्याशमा पाथस कान्तारे चकिता विमुन्चति मुहुः पत्युः कृपाणे दृशौ ।।" अब मुग्धापदेन अाचित्यचमत्तारवारिणा भूक्तिः शरदिन्दुवदनेव ग्यामतिलयेन, श्यामेव गुभ्रवितोपर्वण विभूपिता सवलयविपुलललामभूता विच्छित्तिमातनोनि।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रहः ( औ का ११- न तु यथा धर्मको - ३. लावण्यद्रविणव्ययो न गणित. क्लेशो महान् स्वीकृत स्वच्छन्दस्य सुख जनस्य वसतश्चिन्ताज्वरो निमितः । एपापि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद् वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहतस्तन्व्यास्तनु तन्वता ॥ अत्र 'तन्व्या' इति पद केवलशब्दानुप्रासव्यसनितया निबद्ध न काचिदीनित्यचमत्कारकणिकामाविष्करोति । 'सुन्दर्या' इत्यत्र पदमनुरूप स्यात् । अन्यानि वा निरतिशयरूपलावण्यव्यञ्जकानि । तन्वीपद तु विरह- विधुररमणीजने प्रयुक्तमाचित्यशोभा जनयति । यथा श्रीहर्षस्य - - परिम्लान पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- म्तनोमध्यस्यान्त परिमलनमप्राप्य हरितम् । इद व्यस्तन्यास इलथभुजलताक्षेपवलन कृशाङ्गया सन्ताप वदति बिसिनीपनशयनम् ।। रत्ना २.१३ अत्र सागरिकाया विरहावस्थासूचकम् 'कृशाङ्गधा.' इति पद परम- मौचित्य पुष्णाति । २ वाक्शेनित्यम् यावयगतमौचित्य दयितुमाह-- औचित्यरचितं वाक्यं सतत संमतं सताम् । त्यागोदप्रमिवश्ययं शीलोज्ज्वलमिय श्रुतम् ॥१२॥ औचित्यरचिन वाक्य याव्यविवेव विचक्षणानामभिमततमम् ।

·-औ का. १२) औचित्यविचारचा ६. यया मम विनयवल्ल्याम्- देवो दयावान् विजयो जितात्मा यमौ मन सयममाननीयो । इति युवाण स्वभुज प्रमाप्टि यः वीचकाकालिक्कालदण्डम् ।। पीर स किर्मीरजटामुरारि युवेग्शौर्यप्रथमोपदेष्टा । दृष्टो हिडिम्बादयित कुरुणा पर्यन्तरेखागणनाकृतान्त. ।। (युग्मम्) अब भीमस्य भीमचरितोचितकोरकाकालिककालदण्डहिडिम्बादयिता- दिभि पदैरनिद्र रौद्ररसस्वरूपानुरूपो वाक्यार्य सजीव इवावभासते । यथा वा राजशेखरस्य- ७ सम्बन्धी पुरुभूभुजा मनसिजव्यापाग्दीक्षागुरु- गौराङ्गोवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभ । सोमाजितदाक्षिणात्यतरणीदन्तावदातयुति चन्द्र मुन्दरि दृश्यतामयमितश्चण्डीशचूडामणि ।। वा रा १०.४१ अमापि चन्द्रमस गृङ्गारान्तरझरनगोद्दीपनं पदैनिवंतितो वाक्यार्थ मदयाचित्यमामध्यनात्यर्थमर्थनीयता प्राप्त । न तु यथास्यव- ८ नाले गौर्यमहोत्पलम्य विपुले सेती समिद्वारिषैः वाचलागभुगगचन्दनतरी पोडोपयाने थिय । आलान जयजरम्य सुदनां पन्दपंदर्य पर धीदुर्योधनदोणि विश्मपरे लोन जगभन्दतु ॥ अवानिशपपरसरंगमालगुभटभुमम्मम्मम्यागमुचितेन पृयल्पनाल. सुलाधिरोपणन याश्या मोहामनयेच निवर परिमायने ।

·क्षेमेन्द्रलघकाव्यमग्रह ( औ का १३- ३ प्रबन्धार्थोचित्यम् प्रवन्धार्थोचित्य दर्शयितुमाह-- उचितार्थविशेषेण प्रबन्धार्थ. प्रकाश्यते । गुणप्रभावभव्येन विभवेनेव सज्जन. ॥१३॥ अम्लानप्रतिभाप्रकर्षोत्प्रेक्षितेन सकलप्रवन्धार्थाप्यायिपीयूपवर्षेण समु. चितार्थविशेपेण महाकाव्य स्फुरदिव चमत्कारकारितामापद्यते । यथा कालिदासस्य- ९ जात वशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकाना जानामि त्वा प्रकृतिपुरुप कामरूप मघोन । तेनाथित्व त्वयि विधिवशाद् दूरवन्धुर्गतोऽह याच्ना मोधा वरमधिगुणे नाधमे लन्धवामा । मेघदूतम्-६ अचेतनस्य चेतनाध्यारोपेण मेघस्य दौत्ययोग्यताधानाय प्रथितपुष्करावर्तकपर्जन्यवश्यत्वम् अमात्यप्रकृतिपुरुषत्व च यदुपन्यस्त तेन समस्तप्रवन्धस्य अभिधानतोत्प्रेक्षितेतिवृत्तरुचिरतरस्य निरतिशयमौचित्यम् उद्द्योतितम् । यथा वा भवभूते अत्र - (नपथ्ये) १०. योऽयमश्व पतापे यमथवा वीरघोपणा । सप्तलोक्वीरस्य दशकण्ठपुलद्विप । उ.रा.४ २७ (मगर्वमिव) अहो सन्तापनान्यक्षराणि। भो भो , विमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमु प्यते । (विम्य) आ, Eि नाम स्फुरन्ति शस्त्राणि (धनुरारोपयन् ) ·औचित्यविचारचर्चा श्री. वा. ११-) १७ ११. ज्याजिह्वया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र- मुद्गारिघोरघनघर्घरघोषमेतत् । ग्रासप्रसक्तहसदन्तकवनयन्न- जृम्भाविडम्वि विक्टो दरमस्तु चापम् ॥ उ. रा.४.२९ अवार्थे रामायणकथातिक्रमेण नूतनोत्प्रेक्षिता रामतनयस्य सहनविन- मानुसारिणी शौर्योत्कर्पभूमि. परप्रतापस्पर्शासहिष्णुता प्रवन्धस्य रसवन्धुरा- मौचित्यच्छाया प्रयच्छति । न तु यथा राजशेखरस्य- रावण:- १२. यत्पार्वतीहठकचग्रहणप्रवीणे पाणी स्थितं पुरभिद. गरदां महयम् । गीर्वाणमारकणनिर्मितगारमन तन्मैथिलीक्रयधनं धनुराविरस्तु ।। बा. रा.१.३९. . जनक:-आविरस्तु मममगर्भसम्भवया सीतया । अत्र 'आविरस्तु सम सीतया' इति जनकराजेन यदुच्यते, तेनास्य पिशिताशनाय तनयाप्रतिपादनमभिमतमिवोपलक्ष्यते । न चैतद्वियः कथं भक्ष्यभूता कुमुमकोमलाङ्गी पुरुपादाय प्रतिपाद्यते । इत्यनौचित्येन प्रमिद्धन वृत्तवपरीत्यं परं हृदयविसवादमादधाति । यथा या कालिदासस्य- १३. ऊरमूलनपमागंपस्तिभिस्तक्षणं हतविलोपनो हरः । यासम प्रगिपिलस्य मयमं युयंती प्रियतमामवारयत् ।। दु.स.८.८७ ·१८ क्षेमेद्रलपवाव्यसग्रह ( औ का १४- अत्राम्बिकासम्भोगवर्णने पामरनारीसमुचितनिर्लज्जसज्जनखराजि- विराजितोरुमूलहृतविलोचनत्व त्रिलोचनस्य .भगवतस्त्रिजगद्गुरोर्यदुक्त तेनानौचित्यमेव पर प्रबन्धार्थ पुष्णाति । ४ गुणौचित्यम - गुणौचित्य दर्शयितुमाह- प्रस्तुतार्थोचित काव्ये भव्य सौभाग्यवान् गुण । स्यन्दतीन्दुरिवानन्द सम्भोगावसरोदित ॥ १४ ॥ प्रस्तुतस्यार्थस्यौचित्येनौज प्रसादमाधुर्यसौकुमार्यादिलक्षणो गुण काग्ये भव्य सौभाग्यवत्तामयाप्त सहृदयानन्दसन्दोहमिन्दुरिव स्यन्दति । यथा भट्टनारायणस्य- १४ महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनजितप्रतिरवानुवारी मुहु । रव श्रवणभैरव स्थगितरोदसीकन्दर कुतोऽद्य ममरोदधेरयमभूतपूर्व पुर । अत्रौजस्विन भटमुकुटमणेरश्वत्थाम्न स्फूर्जदूजितप्रतापानुरुप वाक्य- मोजसा पाव्यगुणेन उदग्रतामवाप्त सहस्रगुणमिव विप्रमौचित्यगौरवमावहति । यथा दा भट्टबाणस्य- १५ हारो जगवसन नलिनीदलानि प्रालयगीकरमुचस्तुहिनागुभाम । यम्येन्धनानि मरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेप्यति वथ स मोभवाग्नि ॥

·-भी. का. १५)
औचित्यविचारचर्चा
अत्र विप्रलम्भभरभग्नधैर्याया. कादम्वर्या विरहव्यथावर्णना माधुर्य-
सौकुमार्यादिगुणयोगेन पूर्णेन्दुवदनेव प्रियवदत्वेन हृदयानन्ददायिनी दयित-
तमतामातनोति ।
न तु यथा चन्द्रकस्य-
१६. युद्धेषु भाग्यचपलेषु न मे प्रतिज्ञा
देवं नियच्छति जय च पराजय च ।
एपंव मे रणगतस्य मदा प्रतिज्ञा
पश्यन्ति यन्न रिपवो जघनं यानाम् ।।
अब क्षत्रवृत्तिरिवाजमा काव्यगुणेनास्पृष्टा मुभटोक्तिरुचितार्थापि तेजो-
जीवितविरहिता दुर्गतगृहदीपशिखेव मन्दायमाना न विद्योतते ।
यथा वा राजशेखरस्य-
१७. एतम्याः स्मरसंज्वर. करनलस्पर्ग: परीक्ष्यो न य:
स्निग्धेनापि जनेन दाहभयतः प्रम्थंपचः पाथसाम् ।
निर्वीकृितचन्दनीपधवियो तम्मिम्तडत्कारिणी
लाजम्फोटममी स्फुटन्ति मणय सर्वेऽपि हारमजाम् ॥
बा,रा ५.११
अब विरहविधुररमणीमनोभवावस्थानुरुप माधुर्यमुत्सृज्य तडत्यारिणो
लाजस्फोट म्फुटन्तीत्योज.स्फूजितोजिनम्वभावाधिवामिता मूक्तिविण्य-
पैगलननुलंलितललनेव परुषभाषिणी झटित्यनौचित्य चैनमि गंचारयति ।
५ अनरागैचित्यम्
अलशारोपित्वं दयितुमाह~
अयाचित्ययता मस्तिरलंकारेण गोभते ।
पोनस्तनस्थितेनेव हारेण हरिणेमणा ॥१५॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह ( औ वा .१५- प्रस्तुतार्थस्यौचित्येन उपमोत्प्रेक्षारूपकादिनालङ्कारेण मूक्तिश्चकास्ति कामिनीवोच्चकुचचुम्बिना चिरमुक्ताक्लापेन । यथा श्रीहर्पस्य- १८ विश्रान्तविग्रहक्थो रतिमान् जनस्य चित्ते वसन् प्रियवसन्तक एव साक्षात् । पर्युत्सुको निजमहोत्सवदर्शनाय वत्सेश्वर कुमुमचाप इवाभ्युपैति ।। अन वत्सेश्वरस्य कुसुमचापेन उपमा शृङ्गारावरारसरसचारतरता- मौचित्येन कामपि चेतश्चमत्कारिणीमाविप्रोति । न तु यथा चन्दकस्य- खगोत्क्षिप्तरन्नम्तशिरसि दोलेव रजिता शिवा तृप्ताहारा म्वपिति रतिखिन्नेव वनिता । तृपा” गोमायु सरुधिरर्मास लेढि बहुशो बिलान्वेपी मर्पो हतगजवरान प्रविशति ।। अयानुचितस्थानस्थिताया पुरपपिशिततृप्तसुप्ताया शिवाया मुरत- पेरिक्लान्तकान्तया विच्छायवोपमा पर वैपरीत्य प्रकाशयति । यथा ना मालवरुद्रस्य- २० अभिनववधूरोपस्वाद वरीपतनूनपा- दमरर जनारपत्रस्तुपाग्ममीरण । गल्तिविभवम्यानेवाद्य द्युतिमंमृणा रवे- विह्विनिनावीपम्य विति निमार ॥ अब गोमायामिनीकोन यरीषमानो मादृश्य भीनममयम्यादुनया हृदयमवादमुन्दरमप्यनुचितत्वन महमव चेनम महोचमिवादधाति ।

·-ओ.सा. १६) औचित्यविचारचर्चा २१ यथा वा राजशेखरस्य- २१. चिताचक्रं चन्द्रः कुसुमधनुपो दग्धवपुषः कलङ्कस्तयत्यः स्पृशति मलिनाङ्गारकलनाम् । यदेतत् मज्ज्योतिदरदलितकर्पूरपयल मरुद्भिर्भम्मतत् प्रसरनि विकीर्ण दिशि दिशि ॥ अप्राप्यानन्दिसुधावस्यन्दसुन्दरस्य इन्दोश्चिताचमत्वमनुचिततया कर्ण- बटुकमातमिवातनोति । योऽर्यस्तु हृदयसंवादी स यद्यनौचित्यस्पर्शलेश- रहितस्तदधिकतरामलटारगोमा पुष्णानि । यथा कापंटिकस्य- २२. भीतेनोपितस्य मापशिमिवच् चिन्नाणवे मज्जतः शान्तानि स्फुटिताधरस्य धमतः शुत्क्षामकण्ठस्य मे । निद्रा क्यापि विमानितव दयिता मंत्यज्य दूरं गता मत्पानप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते गवरी ।। अत्रानौचित्यम्पपरिहारेण केवलं हृदयसंवादसौन्दर्यमेव स्वादुतामा- दधाति ।

·२२ भेमे द्रलघुकाव्यसंग्रह ( औ का १६- यथा श्रीहर्षस्य- २३ उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुच प्रारब्धजृम्भा क्षणा- दायास श्वसनोद्गमैरविरलेरातन्वतीमात्मन । अयोद्यानलतामिमा समदना नारीमिवान्या ध्रुव पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुख देव्या परिप्याम्यहम् ।। रत्ना २४ अनेाविप्रलम्भम्पस्य शृङ्गाररसम्य वागवदत्तायामवेक्ष्यमाणस्य नवमालिकालताया ललितवनितातुल्यतया विरहावस्थारोपणेन नितरा- मौचित्यरुचिग्चमत्कारिणी दीप्तिरुपपादिता। यथा वा कालिदासस्य- २४ बालेन्दुवनायविकासभावाद् वभु पाशान्यतिरोहितानि । सद्यो वमन्तेन समागताना नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।। दुस ३ २९ अत्र पार्वत्या परमेश्वरस्याभिलापशृङ्गारे वक्ष्यमाणे प्रथममुद्दीपन- विभावभूतस्य यमन्तस्य वर्णनाया वामुवाध्यारोपेण यनस्थलीलरनाना चुटिललोहितपलागवलियाभिर्नवसगमयोग्यनखक्षतानि उत्प्रेक्षितानि परमो- चित्यचारता प्रतिपादयन्ति । न तु यथाम्व- २५ वर्णप्र मति पणिपार दुनोति निर्गन्धनया म्म नेन । प्रायेण सामग्र्यविघौ गुणाना पराडमुवी विश्वमज प्रवृत्ति । पुरा३२८ अब याणियार मुमवणामायण विधातृवाच्यतागभणय प्रसुत- नागनुपयोगिना नदुद्दीपनपिभावोचिन ने किनिभिहितम् ।

·की का ११-) औचित्यविचारचर्चा हास्यरसे यथा मम लावण्यवतीनाम्नि काव्ये- २६ सीधुस्पर्णभयान् न चुम्बसि मुख किं नासिका गूहसे रे रे श्रोत्रियता तनोपि विपमा मन्दोऽसि वेश्या विना । इत्युक्त्वा मदपूर्णमाननयना वासन्तिका मालती लीनस्यात्रिवसो करोति बकुलस्येवासवामेचनम् ।। अत्र श्रोत्रियस्यात्रिवसोपवित्रसीधुस्पर्गशङ्कासकोचनिलीनस्य शुष्क- वकुलवृक्षस्येव सरसतापादनाय वेशविलासिन्या यदासवासेचन तदङ्गभूत- हाररमाभासस्पर्गेन हाम्यरमस्य वरासवस्येव महकाररसवेधेन सचमत्कार- मौचित्यमाचिनोति । यथा वा मम लावण्यावत्यामेव- २७ मार्गे केनरमूचिभिन्न चरणा सीत्यारिणी केरली रम्य रम्यमहो पुन कुरु विटेनेत्ययिता मस्मिता। कान्ता दन्तचतुष्पविम्बितपशिज्योत्स्नापटेन क्षण धूर्तालापनलज्जितेय तनुते मन्ये मुपाच्छादनम् ।। अत्रापि हास्यरमस्य दुटिलविटनोक्तिवचनौचित्येन पृङ्गाररमामा- साधिवासितस्य गचमत्कार पर परिपोप समुन्मिपति । न तु यथा स्यामलस्य- २८ चुम्बनगरन मोऽस्या दान च्युतमूरमात्मनो बदनात् । जिह्वामूलप्राप्त माडिति कृत्वा निरठीवन् ।। अत्र हाम्यग्गम्य बोभन्मग्माधिवामिनभ्य मनुनरिप्तम्येव पुगुम- गंगरम्पानिजुगुप्मिन यादनौप्मिनाय परमानोचियेन गमवानिरहित । वटारियम्बने जिल्लामू प्राप्तम्प प्युनदानम्म पष्टगेटिन धोवन बीभगम्य प्राधान्यम् न ? हाम्यग्गम्य ।

·२४ क्षेमेन्द्ररघुकाव्यमग्रह ( ओ का १६- करणे यथा मम मुनिमतमोमासायाम् - २९ प्रत्यग्रोपनताभिमन्युनिधने हा वत्स हा पुनके- त्यश्मद्रावि सुभद्रया प्रलपित पार्थस्य यतत्पुर । येनोद्वाप्पविमुक्तशप्पकवले सेनातुरङ्गरपि न्यञ्चत्पार्श्वगतककर्णकुहरैनि स्पन्दमन्द स्थितम् ।। अन प्रत्यग्रोपनतप्रियतरतनयवियोगोपजनितमोकारयस्थायिभावोचित दृपदामपि हृदयद्रावण मुभद्रया यत्प्रलपित तदर्जुनचेतसि प्रतिफलित न केवलमुद्दीप्ततामुपगत यावत्तिरश्वा तुरङ्गमाणामप्यन्त सकान्तमुद्बाप्पविमुक्त- शपकवलनि म्पन्दस्थितादिभिरनुभावै उदीर्णतरुणवरणरसप्रतिपत्ति किम- प्यादधाति । न तु यथा परिमलस्य- हा शृङ्गारतरङ्गिणीकुलगिरे हा राजचूडामणे हा सौजन्यसुधानिधान हहहा वैदग्ध्यदुग्धोदधे । हा देवोज्जयिनीभुजङ्ग युवतिप्रत्यक्षकन्दर्प हा हा मदान्धव हा कलामृतकर क्यामि प्रतीक्षस्व न ॥ अन हाहेति हतमहीपतिविरहे तद्गुणामन्त्रणपदर्यवतृवात्तगत एव योर केवल मुपलक्ष्यते । न तु विभावानुभावव्यभिचारिमयोगेन गोवा- ग्यस्य स्थायिभावस्य उचित रमीय गण विचिनिणनम् । रोद्रे यथा भट्टनारायणस्य- ३१ यो य शम्त्र विभर्ति म्वभुजगुरुमद पाण्डवीना चमूना यो य पाञ्चारगोत्र गिगुरक्रिया गर्भगम्या गतो वा । यो यम्नलममाक्षी चरति मयि रणे यन यश्च प्रतीप पापानम्नम्य तम्य स्वयमपि जगतामन्नरम्यान्नमोहम्।।

·भी का १६-) औचित्यविचारचर्चा अब कूरतोवस्थायिभावात्मकस्य उन्निद्रसरोद्रस्य उचिता गिगुभ्यविर- गर्भगतविरासननिस्त्रिशर्माध्यवसायाधिरोहणसवादिनी द्रोणवधविधुरामर्प- विपचिपमव्यथाकश्मलशिथिलमश्वत्थाम्न स्थमान प्रतिज्ञापयति । न तु यथा श्रीप्रवरसेनस्य- ३२ दणएन्दर हिरलग्गे जस्स फुरन्तै णहप्पहाविच्छ ठे। गुप्पन्ती विवलाआ गलिअ व्व थणसुए महासुरलच्छी। (दनुजेन्द्ररधिरलग्ने यस्य स्फुरति नखप्रभाविच्छ । व्याकुला विपलायिता गल्ति इव स्तनागुवे महामुरलक्ष्मी ।।) अब योधव्यञ्जकपदविरहिततया ‘दनुजेन्द्ररधिरलग्ने यस्य नरसिंहम्य स्फुरति नवप्रभासमू हे व्याकुलीभवन्ती विपलायिता गल्तिस्तनागुका महा- मुरलक्ष्मी' इति वर्णनया रधिरलग्न इति वीभत्सरससस्पर्गे व्याकुलीभवन्ती दैत्यश्री पलायिता इति भयानवरमसरेण प्रवृतोचितप्रधानभूतस्य रोदरस- म्य क्वचिद् मुखमपि न दृश्यते । बोरे यथा मम नीतिलतायाम् - ३३ गोर्याराधितगर्भभार्गगमुने शम्यग्रहोन्मागिण मक्षेपेण निवार्य मक्षयमयी क्षोचिता तीक्ष्णताम् । आवायतकृष्टचापलुटिल्भ्रूभागमगिणा- येनान्यायनिषेधिना गममयो ब्राह्मी प्रदिप्टा स्थिति ।।

·२६ ( औ का १६- क्षेमे द्रलघुकाव्यसग्रह यथा वा राजशेखरस्य- स्त्रीणा मध्ये सलील भ्रमितगुरुगदाघातनिर्नप्टसज्ञ सद्यो वध्योऽभवस्त्व पशुरिव विवगस्तेन राज्ञार्जुनन । तस्य च्छेतापि योऽसौ सकलनृपरिपुर्जामदग्न्यो भुजाना जित्वोच्ने सोऽपि येन द्विज इति न हतस्तापसस्त्वेष राम ।। दूताइगद ३५८ अन रावणकार्तवीयजामदग्न्पोत्कर्पोत्कर्षतरसोपानपरम्पराधिरोहण- अमेण प्रधाननायक्स्य प्रताप परा काटिमारोपित । न तु यथा भवभूते ३५. वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हु वर्तता युद्ध स्त्रीदमनऽप्यखण्डयशसा लोके महान्तो हि ते । यानि त्रीणि कुतोमुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जन ॥ अत्राप्रधानम्य राममूनो कुमारलवस्य परप्रतापोत्कर्षासहिष्णोर्वीर- रसोद्दीपनाय सवलप्रबन्धजीवितसर्वम्वभूतस्य प्रधाननायक गतस्य वीररसस्य ताडकादमनसररणापसरणान्यरणमसक्तवाल्व्यिापादनादिजनविहितापवाद- प्रतिपादनेन स्ववचसा पविना विनाश वृत इत्यनुचितमेतत् । भयानके यथा श्रीहर्षस्य- ३६. कठे वृत्तावगेप पनव मयमघ शृद्धगदाम पपन् पान्त्वा द्वाराणि हेचरचरणरणनिविणीचरयार । दत्तातोपतानानामनुमत्तमरणि मभ्रमादश्वपार प्रभ्रप्टोव्य पायन प्रविशनि नृपनेमन्दिर मन्दुगमा रत्ना २२ ·औचित्यविचारचा २७ अपि च- नष्ट वर्पवरैमनप्यगणनाभावादकृत्वा पा- मन्त कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति नासादय वामन । पर्यन्तापिभितिजस्य सदृश नाम्न किरात कृत कुब्जा नीचतयंच यान्ति गनकरात्मक्षणाङ्किन ॥ अत्र अङ्गनाना निशितदशननखशिखोल्टेवातदानेन प्रचुरतरवानरा- भिरारणभयसभ्रान्तान्त पुरिववृद्धवामनकिरातकुटजादीना पुरुपगणनाविहीन- तया धैर्यविरहकातराणामुचितचेष्टानुभाववर्णनया भयानक रससवादिरचि. रीचित्यमाचकास्ति। न तु यथा राजपुत्र मुक्तापीठस्य - ३८ नोगारप्रसराग्रमुष्टिकवलयों वर्धित शैशवे पीत येन सरोजपत्रपुटके होमावगप पय । त दृष्टवा मदमन्थरालिवलयव्यालोलगल्ल (ण्ड) गज सानन्द ममय च पश्यति महुर्दूर स्थितस्तापत ।। अब गजस्याघातक विपनचेप्टानुवर्णनाविरहिततया स्थायिभावम्य भयास्यानुमावजितग्य केवल नाममानोदीरणेन च भयानकरसोचितसभ्रमा- भावादुपचितमौचित्य न विचिदुपरभ्यते । चोभत्म यया मम मुनिमतमोमासायाम् - ३९ मर्वापायचयाश्रयम्य नियन बुगानिवायम्य पि सायम्माम्य विभपणे गुयगनरानन्दननन्दत । अलयस्य माद्यामिपुपगमात्रमागपुर मंदिन्यन्नदिन प्रपति विमुगा बोल्याला ॥ वैराग्यगानापियोम मय गुप्माययायिभावो.

·२८ क्षेमे दलघुकाव्यसग्रह ( औ का १६- चितकायगतकुत्सिततरान्वतन्नादिसमुदीरणेन परा परिपुष्टि नि सार- शरीराभिमानवरस्य जननी प्रतिपादिता। न तु यथा चन्दकस्य- कृश काण खञ्ज श्रवणरहित पुच्छविकल क्षुधाक्षामो रूक्ष पिठरककपालादितगल । प्रण पूतिक्लिन्न कृमिपरिवृतरावृततनु शुनीमन्वेति श्वा तमपि मदयत्येष मदन ॥ अवाशुचिचर्वणरुचेस्पचितविचिकित्सकुत्सानिकायकायस्य स्वभाव- जुगुप्सितयोने शुनकस्य किमेत बीभत्सविशषणरतिशयनिर्बन्धानुबद्धरधिक- मुद्भासितम । एतैरेव पुरुषगतैर्जुगुप्सा पर गौरवमावहति । अदभुते यथा चन्दकस्य- ४१ कृष्णेनाम्व गतेन रन्तुमधुना मृद भक्षिता स्वेच्छया सत्य कृष्ण क एवमाह मुसली मिथ्याम्ब पदयाननम । व्यादेहीति विकासितेऽथ वदन दृष्ट्वा समस्त जगत माता यस्य जगाम विस्मयपद पायात् स व केशव ।। पाण्डुरागकरसाक्षिलक्षितमृद्भक्षणाक्षेपोद्यतजननीभयचकितस्य अपह नवकारिण शिशोविकासितास्यस्यान्त समस्तजगद्दर्शनेन मातुध तत्प्रभावानभिज्ञतया वात्सल्यविह्वलाया विस्मयगमनेनात्युचितोऽयमदभुता- तिशय । न तु यथा मम मुनिमतमीमासायाम- समस्ताश्चर्याणा जलनिधिरपार सयसति- स्ततोऽप्याश्चर्य मत पिबति सकल त किल मुनि । इद त्वत्याश्चर्य लघुवल्गजन्मापि यदसौ परिच्छेत्तु पोवा प्रभयनि तवाश्चयमणिम् ।। अन ·औं या १६- औचित्यविचारचा २९ अनापारसरित्पतिप्रभावेण मुनिना तस्यवंचुरकाचमनेन मुनेश्च लघु- कलराजन्मना ऋमाकान्तिसमारूढोऽप्यसमविस्मयमयोऽयमदभुतप्रसर ससारस्य एयविषयाश्चर्यसरणिग्परिच्छिना न किंचिदेतलौतुकमित्यर्थान्तरन्यामसाम- न सहसंवावरोपित इस तिरोभूततामुपगत । शान्ते यथा मम चतुर्वर्गसङ्ग्रहे ( ४ ७)- ४३ भोगे रोगभय सुपे क्षयभय वित्तेऽग्निभूभृद्य दास्ये स्वामिभय गुणे खरभय वो कुपोपिद्भयम् । माने म्गनिभय जये रिपुभय काये तान्ताद् भयम् मर्व नाम भवे भवेद् सयमहो वैराग्यमेवाभयम् ।। अग मरठजनाभिमतभोगमुखवित्तादीना भयमयतया हेयता प्रतिपाद्य वैराग्यमेव सकलभयायासशमनमुपादेयतया यदुपन्यस्त तेन शान्तरसस्य निर- गंलमार्गावतरणमुचिततरमुपदिष्ट भवति । यया या मम मुनिमतमीमांसापाम् - ४४ मुमुमगपन पापाणो वा प्रिय भवन पन प्रतनु ममृणम्पर्ण वामम्त्वगप्पथ तारवी । मरममगन बुल्मापो वा धनानि तृणानि चा साममुग्नमुधापानक्षेव्ये मम हि महात्मनाम् ।। अग मर रविकल्पतल्परहिताभदायभाममानात्मतत्वविधानिजनित- गगाम्यगमुलमितगममुम नादिननित्यानन्दपूणमानमानसाना प्रिया- प्रियमुगदु मादिषु महना सदमा प्रनितिरिति जीव मुविममुचित- मभिहिनम्। न तु यथा श्रीमदुत्पल राजस्म - ४५ अहो या हारे या दरात गिो या मुहतिया मणी या गप्ट पा एममगपने या दिया ।

·३० क्षमेद्रग्घुकाव्यसंग्रह ( औ का १५- तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसा क्वचित पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपत ॥ अन जीवन्मुक्तोचित प्रियाप्रियरागद्वेपोपशमलक्षणमोक्षक्षम सर्वसाम्य- महिहारसुहृदरिसमदृष्टिरूपमभिदधता क्वचित् पुण्यारण्ये यदभिहित तद्वि- कल्पप्रतिपादकमभेदवासनाविरुद्धमनुचितमवभासते । धाराधिरूढसर्वसाम्य- विगलितभेदाभिमानग्रन्थे हि सर्वत्र सर्व शिवमय पश्यतस्तपोवने नगराव. स्करकूट च विमलात्मलाभतृप्ततया समानदृश क्वचित् पुण्यारण्यादिवच- नमनुचितोच्चारणमेव । यथा मधुरतिक्ताचा रसा कुशलयोजिता । विचित्रास्वादता यान्ति शृङगाराद्यास्तथा मिथ ॥ १७॥ तेषा परस्पराश्लेषात् कुर्यादौचित्यरक्षणम् । अनौचित्येन सस्पृष्ट कस्येप्टो रससकर ॥ १८ ॥ रसा कटुकमधुरामललवणाद्या कुशलसूदेन वेसवारपानादिपु (शुण्ठमा- दिचूर्णपानादिषु) योजिता विचियास्वादतामुपयान्ति तथैव परस्परमविरुद्धा शृङ्गारादय इति । तेपामन्योन्यमङ्गाङ्गिभावयोजनायामौचित्यस्य जीवित- रावस्वभूतस्य रक्षा कुर्यात् । अनौचिन्यरजसा रमसयोग स्पृष्टो न कस्यचि. दभिमत इत्यर्थ । रससकरौचित्य शान्तशृङ्गारयोरगागिभावो यया भगवतो महर्षे व्यासस्प- सत्य मनोरमा रामा सत्य रम्या विभूतय । रिनु मताडगनापारगभगिलोर हि जीवितम् । अब भगवता जन्तुहिताभिनिविप्टेन मोक्षक्षमोपदेगे अगिन गान्त- रमस्य रागिजनानिष्ठत्वात सरलजगमन प्रह्लादने वालगुडजितिक्या शुद्धगारऽगभावमुपनीते पयन्ते गान्तम्यव लोल जीवितमित्यनित्यताप्रनि- पादनपरिनिवहिण परमोचित्यमुचं वृतम् ।

·- लगा औ का १८-) औचि यविचारचर्चा वीभत्सशृङ्गारयोरड्गाड्गिभावो यथा मम बौद्धावदानकल्पलतायाम्- ४७ क्षीवस्येवाचलस्य तहृतहृदया जम्बुकी कण्ठसक्ता रक्ताभिव्यक्तकामा कमपि नखमुखोल्लेखमासूत्रयन्ती आस्वाद्यास्वाद्य यून क्षणमधरदल दत्तदन्तवणाङ्क लग्नानगन्यिायामियमतिरभमोत्कर्षमाविष्करोति ।। अत्र श्लेपोपमया तुल्यकक्षाधिरूइयोरपि परस्परविरुद्धयोरर्थयो बीभत्मशृङगाराडगाडगिमात्रयोजनाया जम्बुकी तरुणशवस्य क्षीवस्येव निश्चलस्थिते सहसव हतहृदयपद्मा कृष्टचित्ता वा, कण्ठे लग्ना शोणिते भृश- मभिव्यक्तस्पृहा रक्ताभिव्यक्तकामा वा, नखोल्लेखमासूत्रयन्ती दत्तदन्त- व्रणमधरमास्वाद्यास्वाद्य अडगच्छेदग्णियामनडगभोगक्रियाया वा गात्राणामूर्ध्वगत कपंण रक्तकौशलोत्कर्ष वा, प्रकाशयतीति समानयो बीभ- सशृङ्गारयो कामिनीपदपरित्यागेन केवल जम्बुक्या कर्तृत्वेन बीभत्सस्यैव प्राधान्ये शृङ्गारेऽडगतामुपगते वक्तुर्बोधिसत्त्वस्यान्तर्गतगाढवैराग्यवासना- धिवासितचेतस कुत्साहजुगुप्मया नितम्बिनीरतिविडम्बनम् औचित्यरुचिरता- मादधाति । यद्यप्यत्र महावाक्ये शान्तम्यैव प्राधान्य तथाप्युदाहरणश्लोक्वाक्ये बीभन्सस्यैव । योरकरुणयो यथा मम मुनिमतमीमासायाम्- ४८. गाण्डीवस्रुवमार्जनप्रणयिन स्नातम्य बाप्पाम्बुभि- श्चण्ड खाण्डवपाववादपि पर गोकानल विभ्रत । जिप्णोनूतनयोवनोदयदिनच्छिन्नाभिमन्योश्निर हा वत्मेति बभूव मैन्धवषधारब्धाभिचारे जप ॥ अत्र विगतमग्रामगतस्य गाण्डीवधन्वन शत्रुभिनवयौवनोदयममयनिहत- ननस्य कार्मुक्खुवमुन्मार्जयत प्रमरदश्रुम्नानम्य गोकाग्निमुद्हतश्विर हा पुति जयद्रथवधारब्धाभिचारे जपो बभूवेति यदुपन्यस्त तेनाग्क्षिये दीक्षा- ममुचिनयतवर्णनया गोवाग्नेचण्डत्वेन माण्डवपदोदोरणेन वीररमस्यादगिन ·क्षेमेन्द्र लघुकाव्यसग्रह ( ओ का. १८- सहसवागन्तुके करुणरसे प्रज्वलिते सैन्धववघारब्धाभिचाराभिधानेन पर्यन्ते शौर्यनिर्वाहेण परमौचित्यमुज्जृम्भते । शान्तशृगारकरुणबीभत्सानां यथा मम तत्रैव- ४९. तीक्ष्णान्तस्त्रीकटाक्षक्षतहृदयतया व्यक्तससक्तरक्ताः क्रोधादिक्रूररोगबणगणगणनानीततीव्रव्यथार्ताः । स्नेहक्लेदातिलानः कृमिभिरिव सुतैः स्वाडगर्भक्ष्यमाणा. समारयलेशशय्यानिपतिततनवः पश्य सीदन्ति मन्दाः ।। अब मुख्यस्याडगिन. शान्तरसस्यवोद्दीपने कारणीभूताः तीक्ष्णान्त- स्त्रीकटाक्षक्षतहृदयव्यथार्तस्नेहक्लेदातिलग्नकृमितुल्यतनयादिपदोपादानेन शृङगारकरुणवीभत्सा. शान्तमुखप्रेक्षिण. सलीनतया स्तिमितवृत्तयो भृत्या इव परमौचित्यं दर्शयन्ति । रससङ्करस्यानौचित्यमुद्भावयितुमाह। शृङ्गारशान्तयो. यथा अमरकस्य- ५०. गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केयं त्वरा द्विग्राण्येव पदानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि यावन् मुखम् । संसारे घटिकाप्रणालविगलद्वारा ममे जीविते को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद् वा न वा सगमः ॥ अत्र प्रकरणवर्तिन. शृंडगाररमस्य पश्यामि यावन्मुवमित्युत्कण्ठोत्कण्ठा- गमुज्जम्भमाणस्य स्वभावविरोधिनि शान्तेऽडगभावमुपनीते विस्तीर्णतरा- नित्यतावर्णनया वैराग्येण रतेन्यंग्भावमापादयन्त्याप्रधानरससंबन्धेनाधिक. मनोनित्यमुत्साहितम् । नि सारसनाराचारताश्रवणेन हि कठिनभियापूर- चेनमामप्युत्माहभडगादगान्यलमीभवन्ति, किमुत कुसुमसुकुमारशङ्गाररस- कोमलमनसां विलागवताम् । प्रान्ते च गान्तपरिपोपनियहिण रागरंग्ग्यमेय पर्ययस्यति । नदुक्नमानन्दयनेन-- विरोधी वाविरोधी या ग्मोऽगिनि रमालरे । परिपोपं न नतन्यम्नेन म्यादविरोधिना ॥ ध्वन्या ८०.

·औ वा १(-) औचित्यविचारचर्चा तदेवात्र वपरीत्येनोपलभ्यते परिपोपविपरीते स्वभावविरोधिन्यपि प्रधाना- नुपरोध एव । यथा राजशेखरस्य- माण मुचध देह वल्लहजणे दिट्ठि नरगुत्तर तारुण्ण दिअहाइ पच दह वा पीणस्थणत्यभण । प्रस्थ कोहलिमजुसिजिणमिसाद्देवम्म पचेमुणो दिण्णा चित्तमहूसवेण महसा आणत्व मन्बक्सा ।। (मान मुञ्चत ददत वल्लभजने दृष्टि तरडगोतरा तारण्य दिवमानि पञ्च दश वा पीनम्ननस्तम्भनम् । इत्य कोकिलमजुशिञ्जितमिषाद देवस्य पन्चेपो- दत्ता चैत्रमहोत्मवेन महमाझेव मर्वकपा ।) म११८ अत्र 'मान मुन्चत, ददत वल्लभजने दृष्टि तरगिता, तारुण्य दिनानि पञ्च दश वा पोनस्तनस्तम्भनमित्य बोक्लिमपुरध्वनिव्याजेन देवस्य पञ्चेपोश्चत्रमहोत्मवेवानेव सर्वक्पा दत्ता इति वाक्ये मुख्य शृगाररस प्रारम्भपर्यन्तव्याप्तिगाली पतिपयदिवसस्थायि यौवनमित्यनित्यताम्प- गान्तरमविन्दुना मध्ययुडितेनेव विरसता न नीत । विरुद्धस्य परिपोपाभा- यात् । विरद्धवर्णनोदितेन एनोचियेन म्यायो कुञ्जर इव श्वभ्रमातित पुनरन्यात नोत्महत इत्यर विन्तरेण । अनया दिगा रममङ्करे भेदप्रपन्चौ- चित्य विपश्विद्भि म्वय विचार्यम् । कियाधि'यम् रमोनिययिपागवतरम् उद्देशानुमारसमण प्रभापगत प्रियापदौचिरम दापिनुमाह- ·३४ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रह (ो वा १९- सगुणत्वं सुवृत्तत्वं साधुता च विराजते । काव्यस्य सुजनस्येव यद्यौचित्यवती क्रिया ।। १९ ॥ काव्यस्य माधुर्यादिगुणवत्ता वसन्ततिलकादिमुवृत्तता परिपूर्णलक्षण- साधुता च विराजते, यद्यौचित्ययुक्त क्रियापद भवति । सुजनस्येवेति तत्तु. त्यत्व स्पष्टार्थमेव । क्रियापदौचित्य यथा मम नीतिलतायाम् - ५२. य प्रख्यातजव सदा स्थितिविधौ सप्ताब्धिसन्ध्यार्चने दोर्दण निनाय दुन्दुभिवपुर्य कालककालताम् । य पातालमसूडमय प्रविदधे निप्पिप्य मायाविन मुग्रीवाग्र्यविभूतिलुण्ठनपटुर्वाली स कि स्मर्यते । अत्र सप्ताब्धिमन्ध्यार्चनप्रख्यातजवो महिषरूपदुन्दुभिदानवोन्माथी मायाविदानवनिप्पेपोद्भूतगोणितपूरितपातालतल. स किं वाली स्मर्यत इति मियापदेन शुकसारणाभ्या रावणस्य दुर्नयाभिनिवेशिनस्तद्विरामाय हितो. पदेशेन भवान् वमनकोणनियमिततनु कक्षाया नि क्षिप्त इत्युचितयुक्तियुक्त- मुक्न भवति । न तु यथा श्रीप्रवरसेनस्य - ५३. मग अपारिजाअ कोत्थु हलच्छिरहिम महमहस्स उर । मुमिरामि महणपुरओ अमुद्धअन्द हरअडापत्भार । (म्वर्गमपारिजात कांस्तुभलक्ष्मीरहित मधुमथनम्योर.। म्मगमि मयनपुरतोऽमुग्धचन्द्र च हरजटाप्राम्भारम् ।। अन जाम्वताभिधीयमाने 'स्वर्गमपारिजात कौस्तुभगक्ष्मीभ्या विर. हितं मधुमथनस्योर स्मराम्यमृतमथनपुरतोऽप्यपालचन्द्र हरजटाप्राग्भारम्' इति प्रगुणाग्यानप्रमहगे रियापदेन जराजर्जरगरीग्त्यमाश्रमेव प्रतिपा. दिमम् । न तु पौरपोचपचिपानिय पत्रिदुचित ममूचित ।

·धौ वा २०-) औचित्यविपारा ५ ८ मारपौचित्यम वारवौचित्य दयितुमाह - सान्वय शोभते वाक्यमुचितरेव कारकं । फुलामरणमेश्ययमादायंचरित रिर ॥ २० ॥ उचितरेव कार सदन्वयवद् वाक्य विराजते सहशभूपितमश्वर्य सच्च- रितग्वि। नर्तृपदौचित्यम् वर्तृपदौचित्य यथा भट्टबाणस्य- ५४ स्तनयुगमथुस्नात समीपतरवति हृदयशोवाग्ने । चरति विमुक्ताहार व्रतमिव भवतो रिपुस्मीणाम् ।। काद परि. अत्र शत्रुस्त्रियो व्रत चरन्तीति वक्तव्ये, स्तनयुग बाप्पसलिलस्नात गोकाग्निसमीपति विमुक्तभोजन विगतमुक्ताहार व सद् व्रत चरति इन्युक्ते कर्तृपदमौचित्यमुपनित जनयति । न तु यथा परिमलस्प- ५५ आहार न करोति नाम्बु पिबति स्वण न ससेवते शेते यत सिकतासु मुक्तविषयश्चण्डालप सेवते । त्वत्पादाब्जज प्रसादकणिकालोमोन्मुखस्तन्मरी मन्ये मालवसिंह गुर्जरपतिस्तीव्र तपस्तप्यते ॥ अत्र गुर्जरपतिविद्रुतो मरुगह्न प्रविष्ट परित्यक्ताहारादिसमस्तविषय- श्वण्डातपोपसेवी तपश्चरतीति यदुक्त तत्कर्तृपदस्य विशेषाभिप्रायोचित न किंचिदुपलक्ष्यते, शत्रुत्रासतरलतया मरकान्तारान्तरावसन्न सकलविषयसुख- भोगपरिभ्रष्ट किमन्यत् कुरुताम् । स्तनयुगवत् कर्तृपदस्प चमत्कारोचित न विचिदभिहितम् ।

·३६ क्षमेन्द्रलघुराव्यमग्रह ( औ. का २०- कर्मपदौचि यम् कर्मपदौचित्य यथा मम लावण्यवत्याम्- सदा सक्त गैत्य विमलजलधारापरिचित धनोल्लास क्ष्माभृत्पृथुकटकपाती वहति य । विधते शौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलरुचि स चित्र शत्रूणा ज्वलदनलताप भवदसि ॥ अन निश्चलममलजलधारागत शैत्य तक्ष्ण्य शीतलत्व च, घनोल्लासो निविडोत्साह पर्जन्यतुल्योदयश्च, मामृता सानुसंन्यनिपाती वहति स शौर्य- श्रीश्रवणनवनीलोत्पलतुल्य त्वत्खड्गश्विन शत्रूणा सन्ताप करोति इति यदुक्त तत्कर्मभूतस्य तापस्य शिशिरतरमामग्रीजन्मन पर चित्र्य रचिरमौचित्य- मासूनितम् । न तु यया ममैवायसरसारे- ५७ भग्नाहितश्वसितवानविबोध्यमान काष्ठाश्रयेण महसैव विवृद्धिमाप्त । ताप तनोति निहतारिविलासिनीना यह निद्युतिर्भुवननाथ भवत्प्रताप ॥ अथ विद्रुतारातिनि श्वसितानिलप्रबोध्यमान काष्ठाश्रयेण दिवचनपूरणेन प्रौढता प्राप्त पावकतुल्यस्त्वत्प्रताप शत्रुपान्ताना तापमात्र तनोतीति तत समुचितमाश्चर्य न विचित् । ग्णोवियम् करणौचित्य यथा गोउषुम्भकारस्य- ५८ गदगूलेन गम्निमान् वलयित प्रोत गगी मोलिना व्याधता जरदा मटाभिरडवो दष्ट्राभिा नम्भिता ।

·२७ -- ओं का. २०-) औचित्यविचारपर्चा प्रोत्तीर्णो जलधिदेंगेव हरिणा स्वराट्टहासोमिभि- नवेगम्य च लड़धितो दिशि दिगि प्राज्य प्रतापानल ॥ अत्र हरिणा हनुमता जलनिधितरणे तरणिर्लाडगूलेन वलयित किरीट- प्रान्तेन शमी प्रोत सटाभिर्मेघा व्याधूतास्तारा दष्ट्राभिरायासितास्तीर्णोऽ- ब्धिदृष्ट्यवाट्टहासतरङ्ग लड्देशस्य विस्तीर्ण प्रतापानि शमित इति बहुभि करणपरत्साहाधिवासित विस्मयशिखरारोहणसोपानरिव रघुपतिप्रभावा- रम्भविजयध्वजायमानस्य पवनमूनो वित्यातिशय प्रकाशित । न तु भट्टवाणस्य- ५९ जयत्युपेन्द्र म चकार दूरतो बिभित्सया य क्षणलब्धलक्ष्यया। दव कोपारणया रिपोकर स्वय भयाद् भिन्नमिवासपाटलम् ।। काद प्र३ अब भगवतो नृसिंहस्य कोपरक्तया दृष्ट्यव क्षणलब्धलक्ष्यया हिरण्य- कशिपोर्वक्ष स्वय भयाद् भिन्नमिवेति यदुक्त तन्महोत्साहपराक्रमस्य प्रति- नायवस्य रिपो प्रधाननायकप्रतापोद्दीपनोपकरणीभूताधिक्यस्य स्वय भयविह्वलतया हृदयस्फुटनमित्युपचितमनौचित्य ' दृशंव' करणपदस्य गिरसि विश्रान्तम् । मप्रदानम् मप्रदानौचित्य यथा भट्टप्रभाकरस्य- ६० दिडमातङ्गघटाविभक्तचतुराधाटा मही माध्यते मिद्धा सापि वदन्त एव हि वय रोमाञ्चिता पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते क्मिपर रामाय तस्मै नम यम्मादाविरभून् क्थाद्भुतमिद यमेव चास्त गतम् ।। अब दिग्गजचतुरसा मू. माध्यते, मा च मिद्धा हेलदैवान्नमुप्टिरिवपस्मै विप्रमात्राय प्रतिपाद्यत इति निरतिशयोदार्यानयंचमत्काररुचिरीचित्यचर्वणया ·३८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रह ( औ या २०- वय रोमाञ्चाञ्चिता पश्यत, रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरिदृश्यमानत्वात्। किमपरम पूर्वत्यागिने भार्गवाय तस्मै नम इति विप्राय इति सप्रदानपदगत एव उत्कर्ष- विशेष प्रकागते । न तु यथा राजशेखरस्य - ६१ पौलस्त्य प्रणयेन याचत इति श्रुत्वा मनो मोदते देयो नंप हरप्रसादपरशुस्तेनाधिक ताम्यति । तद्वाच्य स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्य ब्रूहि रसातलनिदिवयोनिजित्य कि दीयताम् । बारा २२० अन रावणदूतेन परशु याचितो भार्गवो ब्रूते-' नैप हरप्रमादलब्ध परशुर्दानयोग्य । तत्तस्मादस्मद्वचमा स दशग्रीवो वाच्य । पृथ्वी मया कश्य. पाय प्रतिपादिता । तुभ्य पातालत्रिदिवयोमध्यात् कि निर्जित्य दीयताम्' इत्यनुचित मुनेर्लोकहितप्रवृत्तस्य त्रैलोक्यकण्टकम्ताय राक्षसाय भुवन प्रतिपादनम् । अपादानौचित्यम अपादानौचित्य यथा मालवरुद्रस्य - ६२ एतम्माज् जलधर्मिताम्बरणिका काश्चिद् गृहीत्वा तत पाथोदा परिपूग्यन्ति जगती रद्धाम्बरा वारिभि । भ्राम्यन्मन्दरवूटकोटिघटनाभीतिभ्रमत्तारका प्राप्यंका जरमानुषी त्रिभुवन श्रीमानभूदच्युत ॥ अत्र यदुक्तमेतम्मान् महोदधे परिमिताम्बुकणिका प्राप्य जालदा जगत् पूरयन्ति तथा भ्रमन्मन्दग्यूटपाटिमघट्टयामतपतारकामेवा जरमानुपी थिय प्राप्य श्रीमानच्युतोऽभूदिति तन मागरगतनिरतिशयोत्यपविगैप प्रदर्शित । एतम्माज् जल्धेरित्यतत्पदमौचित्यम्य मूभूमि ।

·श्री वा २०-) औचित्यविचारचर्चा न तु यथा भद्देन्दुराजस्य - आदाय वारि परित सरिता मुखेभ्य किं नाम साधितमनेन महार्णवेन । क्षारीकृत च वडवादहने हुत च पातालमूलकुहरे विनिवेशित च ॥ अत्र महार्णवव्यपदेशेन अन्यायोपार्जितद्रविणदुर्व्ययकारिण सत्सविभा- गविमुखम्य कस्यचिदुच्यते । सरिता मुखेभ्य समन्तात् तोयमादायापात्रेभ्य प्रतिपादित दूपितम् । यत्वन सरिद्भय समादायेति वक्तव्ये सरिन्मुखेभ्य इति यदुक्त मुखशदस्य नरर्थक्यादत्रानौचित्यमेव पर्यवस्यति । अधिकरणौचित्यम् अधिकरणौचित्य यथा कुन्तेश्वरदात्ये कालिदासस्य ६४ इह नियमति मेह शेखर धमाधराणा इह विनिहितभारा मागरा मप्त चान्ये । इदमहिपतिभोगस्तम्भविभ्राज्यमान धरणितलमिहेव स्थानसम्मद्विधानाम् ॥ अन महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजाहमासनम- नासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्ट प्रागल्भ्यगाम्भीर्येणैव ब्रूते यथास्मद्वि- धाना वसुधातल एव भुजगपतिभोगस्तम्भप्राग्भारनिष्कम्पे धरासने स्थान युक्त यस्मादिदेव मेरुरचलचरवर्ती समुपविष्ट सप्तमहाब्धयश्च तत्तुल्यता एव अम्माकमित्यौचित्यमधिकरणपदसम्बद्धमेव । - न तु यथा परिमलस्य ६५ तत्र स्थित स्थितिमता वर देव देवाद भृत्येन ते चक्तिचित्तमियन्त्यहानि ।

·क्षमेद्रग्घुकाव्यमग्रह ( औ का २१- उत्कम्पिनि स्तनतटे रिणेक्षणाना हारान प्रवर्तयति यत्र भवत्प्रताप ॥ अन त्वदभृत्येन मया तन तस्मिन देशे स्थित यन भवत्प्रताप कम्पतरल- स्तनतटे हरिणदृशा हारान् प्रवर्तयतीति यदुक्त तेन शौर्यशृङ्गारगुणोत्कर्ष- स्तुतौ सर्वतो दिग्गमनाविच्छिन्नप्रसर प्रताप पारिमित्य प्राप्त । एकत्र परि- च्छिन्ने देशे मया तत्र स्थित यत त्वत्प्रतापस्तरुणीस्तनतटेषु हारतरलन करोत्य- न्यदेशे विलक्षणमुपलक्षणम् । सर्वगतश्चेत प्रताप तत सर्वत्रव मया स्थितमिति वक्तव्ये तत्रत्येकदेशाभिधायि पद नोपपद्यते। दस्युमावस्याप्येकदेशे जृम्भ- माणप्रतापत्वात् । तदनाधिकरणपदगतमनौचित्यमुपलभ्यते। तत्र तत्र मया स्थित यत्र यत्र भवत्प्रताप इत्येव स्तुत्युचित युक्तमुक्त स्यात् । ९ लिद गौचित्यम - रिङ्गीचित्य दयितुमाह- उचितेनैव लिड्गेन काव्यमायाति भव्यताम् । साम्राज्यसूचकेनेव शरीर शुभलक्ष्मणा ॥ २१॥ प्रस्तुतार्थोचितेन लिङ्गेन काव्य भ यतामुपयाति राजलक्षणे व शरीरम्। पथा मम ललितरत्नमालायाम् - ६६ निद्रा न स्पृशति त्यजत्यपि धृति धत्ते स्थिति न क्वचित् दीर्घा वेत्ति कथा व्यथा न भजत सर्वात्मना निर्वृतिम् । तेनागधयता गुणस्तव जपध्यानेन रत्नावरी नि मङ्गन परागनापग्गित नामापि नो मह्यते ।। अग वत्सेश्वरम्य रत्नावरीविग्हविधुरचेतम स्मरावस्थाममुचित विदूषण मुमगतायं यदभिहित निद्रा न म्पृगति, धृति त्यति, स्थिति न धत्ते दीर्घा कथा व्यथामिय वेत्ति, निर्वृनि न भजते, ना विना तेन तद्गुण- जापिना नदयाननि येन जनमद्भगयागिनान्यामामद्रगनाना नाममानमपिन ·-ौ का २२ ) औचित्यविचारचर्चा सह्यते । स्थितिधृतिकयानिवृतीना स्त्रीलिङगाभिधानेन अङ्गनात्याध्यारोपेण परमौचित्य प्रतिपादितम् । न तु यथा मम नीतिलतायाम् - ६७ वरणरणसमर्था स्वर्गभडग वृतार्था यमनियमनशक्ता मारुतोन्माथसक्ता । धननिधनसज्जा लज्जते मयंयुद्धे दहनदलनचण्डा मण्डली मद्भुजानाम् ।। अत्र रावण कपिनिकारामर्पविषमविवाराविकारोचित ब्रूते । बरुणादि- लोकपालविशालबलावलेपविप्लवकारिणी मर्त्यमानयुद्धे लज्जते प्रचण्डा मदभुजमण्डली इति स्त्रीलिङगेन निर्देगलोक्यविजयोजितस्य प्रतापस्य कठोरतामाहरन् अनौचित्य सूचयति । १. वचनौचित्यम वचनौचित्य दर्शयितुमाह - उचितरेव वचनं काव्यमायाति चारुताम् । अदन्यधन्यमनसा बदन विदुषामिव ॥२२॥ उचित रेकवचनद्विवचनबहुवचनै काव्य चारुतामायाति । अदैन्योदार- चेतसा विदुपामिव वदनमयाच्यारुचिरौचित्यचारुभिवंचोभि । यथा मम नीतिलतायाम् - ६८ बैलोक्यारमणवंराहविजयनि सम्यरत्नाप्तिभि प्रख्यात स्वरसस्वयवरमतयुद्धाब्धिमध्ये श्रिय । माश्चर्बलिबन्धनश्च बहुभिनित्य हम युत्थित पौलस्त्य मकृदुद्यमश्रमवशाद व्यासक्तनिद्र हरिम् ।। अत्र गुवमारणाभ्या रघुपतेरले दशग्रीवपराममेऽभिधीयमाने यदुक्न ·૪૨ क्षेमेलघुकाव्यसग्रह ( औ का २२- पौलस्त्य पशायिन हरिमेकवारोद्योगथमवशेन ससक्तालस्यनिद्रमेकौला- क्यात्रमणैर्वराहविजयिना सुभटाना जयरनेकरत्नप्राप्तिभि समरसमुद्रमध्ये वहुवारविहित श्रिय स्वयवरशतै बलिना च लोकपालाना वन्धन प्रख्यात सदोत्थित सोत्साह सतत हसति इति बहुवचनै एव हरिवलक्षण्यलक्षण- मुपचितमौचित्यमुदञ्चितम् । न तु यथा मातगुप्तस्य नाय निशामुखसरोरुहराजहस वीरीक्पोलतलयान्ततनु शशाङ्क । आभाति नाथ तदिद दिवि दुग्धसिन्यु- डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यगस्त्वदीयम् ॥ अम नाय शगी त्वदीयमिद दुग्धाब्धिफेनपिण्डपाण्डुर यम इति यद- भिहित तदविच्छिन्नप्रसराणा यशसा बहुवचनेन वर्णनाया समुचितायामेव वचनोपन्यास चन्द्रबिम्बाकारेण पिण्डमात्रपरिच्छिन्नतया सङ्कोचरूपमनौ- चित्यमुद्भावयति । ११ विपणौचित्यम विशेषणौचित्य दर्शयितुमाह- विशेषणं समुचितविशेप्योर्थ प्रकाशते । गुणाधिफर्गुणोदार सुहृद्भिरिव सज्जन ॥ २३ ॥ काव्ये विशेष्योऽर्थ ममुचितरेव विगेषण गोभा लभते । गुणोदार साधु- संयाभ्यधिगणे मुहृद्धि । यथा मम मुनिमतमीमामायाम् - गंजे मूत्रितयौवनान्युपवनान्यामोदिनी पद्मिनी ज्योत्स्नाप्रावरणानि रत्नवलभीराणि रम्या प्रिय।

·-ओ या २४)
औचित्यविधारचर्चा
सर्व चामतर न क्स्य दयित यस्मिस्तु तद् भुज्यते
तन् मृन्निमितमामभाजनमिव क्षिप्रक्षय जीवितम् ॥
अन युधिष्ठिरस्यामादितमहाविभूते मयनिर्मितमणिमयसभाभिमानिनो
विभवप्रभावे वर्ण्यमाने मकलभावाभावस्वरूपाभाववादोपदेशिनो महामुने-
राशयविचारावसरे यदुक्त कुसुमसमयसमुपचितयौवनान्युपवनानि, मकरन्दा-
मोदसुन्दरारविन्दिनी, ज्योत्स्नापटप्रावृतानि रत्नवलभीहाणि, रमणीया
रमण्यश्चेति सर्वमेतच् चारुतर सर्वस्याभिमतम् । किं तु यस्मिन् भुज्यते तज्-
जीवितमाममृत्पात्रनि सार क्षिप्रक्षमिति तद्विशेष्यपदोत्कर्षकारिविशेषणपदो-
दिनसौन्दर्येण पर्यन्तनि सारतानिदसवादि स्फुरदौचित्यमातनोति ।
न तु यथा भट्टलट्टनस्य-
७१ ग्रीष्म द्विपन्तु जलदागममर्थयन्ता
ते सङ्कटप्रकृतयो विकटास्तडागा ।
अब्धेस्तु मुग्धशफरीचटुलाचलेन्द्र -
निष्कम्पकुक्षिपयमो द्वयमप्यचिन्त्यम् ।।
अब ग्रीष्म द्विपन्तु, मेघागम सङ्कटस्वभावा विक्टा विस्तीर्णाश्च
तटाका प्रार्थयन्ताम्, महाब्धेस्तु वालशफरीलोलाचलेन्द्रनिश्चलकुक्षिपयमो
ग्रीष्मघनागमौ अप्यगणनीयौ इति यदुक्तम्, तत्र तडागविशेषणयो सक्ट-
विक्टपदयो परस्परविरुद्धार्थयो अनौचित्य स्पष्टमवभासते। सङ्कटस्वभा-
वम्य हि विकटत्व विस्तीर्णत्व नोपपद्यते । अथ स्वभावे सक्टत्वमाकारे
विपुलत्व तदपि तटाकस्य निश्चेतनस्य स्वभावाभावाद् अनुपपन्नमेव ।
१२ उपसौचित्यम्
उपम!चित्य दर्गयितुमाह -
योग्योपसर्गससर्गनिरर्गलगुणोचिता ।
सूक्तिविवर्धते सम्पत् सन्मागंगमनरिव ॥ २४ ॥

·४४
क्षमैदलघुकाव्यसंग्रह
( औ का २४
उचित प्रादिभिरुपसर्ग सूक्तिरुततिमासादयति । विभूतिरिव सन्मार्ग
गमनं ।
७०
यथा मम मुनिमतमीमासायाम् -
आचार भजते त्यजत्यपि मद वैराग्यमालम्बते
कर्तु वाञ्छति सङ्गभङ्गगलितोत्तुङ्गाभिमान तप ।
देवन्यस्तविपर्यय सुखशिखाभ्रष्ट प्रणप्टो जन
प्रायम्तापविलीनगोहमदृशीमायाति कर्मण्यताम ॥
अत्र दुर्योधनस्य घोपयानाया गन्धर्वबन्धपराभवभग्नाभिमानस्य प्राज्य-
साम्राज्यमुत्सृज्य तप प्रयन्नाभिनिविष्टस्य दुर्ग्रहे वर्ण्यमाने यदुक्त, सर्वो जन
सुखभ्रष्ट प्रणप्टविभव सदाचार भजते, मद त्यजति, वैराग्यमाश्रयति
सङगभडगेन विगलितोतुङगाभिमान तप कतु वाञ्छति प्रायो बाहुल्येन
तापविगलितलोहपिण्डसदृशी क्मण्यतामायाति, अत्रोत्पूर्वतया सोपसर्गस्य
तुङ्गशब्दस्य स्वभावोन्नति द्विगुणतामुपयाता दुर्मदाभिमानार्थाचित्यमुच्च
रोति ।
न नु यथा कुमारदासस्य-
७३ अयि विजहीहि दृढोपगूहन त्यज नवसगमभीरु वल्लभम् ।
अग्णवरोदगम एप यर्तत बरतन सप्रयदन्ति पुक्कुटा ॥
जा ह []
अत्र भभिनवान गमगमगाढमालि गाननिश्वगङ्गच्छन्नाङ्गनाप्रवाधने []
सस्या यदुवत वल्लभ मुञ्च प्रभातसन्ध्यायाम अरुणकिरणोद्गमो वर्तते,
फ्युटारच सप्रवति इति, तत्र सप्रोपमर्गशून्यगदापूरणमात्रेण [2]
गिरथंय वादनुचितमेव ।
१३ निपातोपिरयम्
निपातीचित्य दयितुमाह -
उचितस्यानविन्यस्तनिपातरयंसहगति ।
उपादेयभवत्येव मचियरिय निश्चला ॥ २५॥

·स
-औ वा २६ )
औचि यविचारचर्चा
उपादेयश्चादिभिनिपातरुचितपदविनिवेशित काव्यस्य अर्थमङ्गतिर-
सदिग्धा मत्सहायैरिव भवति ।
-
यथा मम मुनिमतमीमासायाम् -
७४. सर्व स्वर्गसुखार्थिन ऋतुगत प्राज्यैर्यजन्ते जडा
स्तेपा नाकपुरे प्रयाति विपुल काल क्षणार्ध च तत् ।
क्षीणे पुण्यधने स्थितिर्न तु यथा वेश्यागृहे कामिना
तम्मान् मोक्षसुख समाश्रयन भो सत्य च नित्य च यत् ।।
अत्र स्वर्गसुखस्य वेश्याभोगवदवसानविरमचपलताया प्रतिपादिताया
निश्चलमोक्षसुखस्य नि मन्देहनिश्चिता प्रतिपत्ति निपातपदोपबृहिता वाक्या-
याचित्य जनयति ।
-
न तु यथा श्रीचक्रस्य
७५. देवो जानाति सर्व यदपि च तदपि चूमहे नीतिनिष्ठ
सार्ध सन्धाय जालान्तरधरणिभुजा निर्वृतो वान्धवेन ।
म्लेच्छानुच्छिन्धि भिन्धि प्रतिदिनमयशो रन्धि विश्व यशोभि
सोदन्वन्मेखलाया परिकलय कर किं च विश्वभरायाम् ।।
अन क्षितिपतिस्तुतिप्रस्ताव · देवो जानाति सर्व यदपि च तदपि ' इति
यदुक्त तत्र पूर्वापरपदयोरसबद्धत्वेन निरर्थक एव निरुपयोगश्वकारः प्रततो-
त्सवबहुजनभोजनपद्धक्ती अपरिज्ञात स्वयमेव मध्ये समुपविष्ट पश्चादभि-
व्यक्त. पर लज्जादुमना इवानौचित्य प्रतनोति ।
१४ सालौचित्यम
काचित्य दायितुमाह -
कालौचित्येन यात्येव वाक्यमर्येन चारताम् ।
जनायनरम्येण वेषेणेव सता वपु ॥ २६ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह ( औ. का. २६- कालकृतौचित्ययुक्तेनार्थेन वाक्यं चारुतामेति वेपपरिग्रहेणेव कालयोग्येन सतामवसरज्ञानां वपुः । यथा मम मुनिमतमीमांसायाम् - ७६. योऽभूद् गोपशिगुः पयोदधिशिरश्चौरः करीपंकप- स्तस्यवाद्य जगत्पते खगपते शोरे मुरारे हरे । श्रीवत्साङ्क जडैरिति स्तुतिपदैः कर्णी नृणां पूरितौ ही कालस्य विपर्ययप्रणयिनी पाकक्रियाश्चर्यभूः ।। अत्र अमर्पविषविषमाविष्कारमुमर्पणा शिशुपालेन अभिधीयमाने यत् किल गोपालबाल: पयोदधिशिरश्चौरः करोपकपोऽभूत् तस्यवाद्य जगन्नाथा- दिभिः स्तुतिपदैर्नृणां कर्णी पूरितो, ही वत, कालस्य विपर्ययकारिणी पाकक्रित याश्चर्यभूमिः इति । तत्राभूद् इतिभूतकालेन आश्चर्यपरिपोपरुचिरमारब्धाधि- क्षेपलक्षणं वाक्यौचित्यं कृतम् । यथो वा मालवकुवलयस्य- ७७. च्युतसुमनसः कुन्दा. पुप्पोद्गमैरलसा द्रुमा मनमि च गिर गृह्णन्नीमे किरन्ति न कोकिला.। अथ च मवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठनामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ।। अत्र शिशुतरवमन्तकान्तोपवननवरसोल्लासपूच्यमानमनसिजोत्कण्ठा- वर्णनायाम् ऋतुसन्धिसमुचिताः कुन्दाः कुसुमावसानशून्यतनवः, किंशुकाशोकाः फलिकोद्गमभरालसाः, मनसि कोकिलाः कलकूजितानि अनुसंदधति, रवेमरी- चय शोतोल्लासमय च निवारयन्ति न च सन्तापदायिनी प्रौढतामालम्बन्ते, इत्युक्ते वर्तमानकालपदेषु एव हृदयसंवादसुन्दरमौचित्यं किमप्यामोदते । यथा वा भट्टभल्लटस्य- ७८. मृत्योगम्यमियानत धनुरिद मूच्छंद्विपारचेपयः शिक्षा मा विजिनार्जुना प्रनिलयं मर्वाङ्गलमा गतिः ।

·-औ या २७ ) औचित्यविचारचचा ४७ अन्त सौर्यमहो गठम्य मधुर हा हारि गीत मुखे व्यावस्यास्य यथा भविष्यति तथा मन्ये वन निर्मूगम् ॥ अत्र लुब्धकस्य धनु सायकशिक्षागतिकीयंगीतानि तथा यथा वन निर्मंग भविष्यति इति भविष्य काल प्रकृतार्थपरिपोषेण हृदयमवादौचित्यमादधाति । न तु यथा वराहमिहिरस्य - ७९ क्षीणश्चन्द्रो विशति तरणेमण्डल मासि मासि लब्ध्वा काचित् पुनरपि कला दूरदूरानुवर्ती । सपूणश्चेत कथमपि तदा स्पर्धयोदेति भानो- नॊ दौजन्याद विरमति जडो नापि दैन्याद् व्यरसीत् ।। अब रवेमण्डल क्षीण गगी प्रतिमास प्रविशनि तत काचिदाप्यायिवा पला प्राप्य दूरे दूरे भवति । परिपूर्णश्च तम्यव स्पर्धयाभ्युदेति । दोर्जन्यान् न विरमति न च दन्याद व्यरसोत् इति एतो विरमति' 'व्यरसोत्' इति परस्परासगत कालपदद्वय चन्द्रस्य मदृशयो दोर्जन्यदन्ययो सर्वकालमभि- निर्वृत्तयो यदुपन्यम्त तत्र व्यरमोद इति विरुद्धाथ वाद अनुचितमेव । ११ देशोचिस्यम देशोनित्य दयितुमाह- देशोचित्यन काय्यार्थ ससवादेन शोभते । पर परिचपाशसो व्यवहार सतामिव ॥ २७ ।। देशविषयौचि येन हृदयसवादिना काव्यायं मता व्यवहार इच परिचय- मूचर मोभत । पया भट्टभवभूते पुरा यत्र योत पुलिनमघुना तत्र मरिता विपर्याम यानो यनविरभाव मिनाहाम् । - o ·४८ मेन्द्रलघुवाव्यसाह ( औ का २७- वहोर्दृष्ट कालादपरमिव मन्ये वनमिदम् निवेश शैलाना तदिदमिति बुद्धिं द्रढयति ।। उ रा २२७ अत्र बहुभि वर्पसहरतिमान्त शम्बूकवधप्रमङ्गेन दण्डकारण्य राम पूर्वपरिचित पुन प्रविष्ट समन्तादवलोक्य एव ब्रूते - 'पुरा या नदीना प्रवाहस्तवेदानी तटम्, वृक्षाणा धनविरलत्वे विपर्ययश्चिराद् दृष्ट वनमिदम- पूर्वमिव मन्ये, पर्वतस निवेशस्तु तदेवतद् इति बुद्धि स्थिरीकरोति ' इन्युक्ते चिरकालविपर्ययपरिवृत्तसम्थानकाननवर्णनया हृदयसवादी देशस्वभाव परमौचित्यम् उद्योतयति । न तु यथा राजशेखरस्य- कर्णाटीदशनाङ्कित शितमहाराष्ट्रीकटाक्षाहत प्रौढान्ध्रीस्तनपीडित प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासित । लाटीबाहुविवेष्टितश्च मलयस्त्रीतर्जनीतजित सोऽय सप्रति राजशेखर विराणसी वान्छति ।। अत्र कर्णाटमहाराष्ट्रान्ध्रलाटमलयललनासभोगसुभग कालेन गलित- रागमोह सप्रति राजरोसरकवि वाराणसी गन्तुमिच्छ त इत्युक्ते शृङ्गार- ग्सतरडगितवराडगनाप्रसद्गेऽनडगनिरगंलदक्षिणापथदेगोद्देशमध्ये प्रणयिनी- भ्रूभगवित्रासित इति देशोपलक्षणविरहितकेवलप्रणयिनीपदेन देशोचित्य- मुपचितमप्यनुचितता नीतम् । १९ पुगेषियम् फुलौचित्य दयितुमाह- फुलोपचितमाचित्य विशेषोत्कर्षयारणम् । पाप्यस्य पुरुषस्य प्रिय प्राप सचेतसाम् ।। २८ ॥

·~भी पा २९)
औचित्यविचार
पुरुषस्येव काव्यस्य कुलोनतमोचित्य सविगेपोत्यर्पजनक प्रायेण वाहु-
न्येन महृदयानामभिमतम् ।
यया कालिदासस्य-
-
अथ स विपयव्यावृत्तात्मा यथाविधि मूनवे
नृपतिक्कुद दत्त्वा यने मितातपवारणम् ।
मुनिवनतरुच्छाया देव्या तया मह मिश्रिये
गन्तिवयमामिवाणामिद हि बुलंत्रतम् ।।
रघु ३७०
अब “अथ स राजा वृद्धस्तरुणाय सूनवे गज्य प्रतिपाद्य तया देया
मह तपोवन भेजे । विरक्तचेतमामिक्ष्वाबूणामन्ते हि कुलयतमिदमेव"
ऽनि उक्ते भूतवर्तमानभाविना तद्वग्यानामोनित्यमुन्मीलितम् ।
न तु यथा यशोवर्मदेवस्य-
८३ उत्पत्तिर्भण्टकुले यदभीप्ट तत्पद समानान्नम् ।
भोगास्तथापि देवात् सदपि भोक्नु न लभ्यन्ते ।।
अप ममोपत्तिर्भण्डवुले ममीहितपदापमण च निष्पन्न तथापि देवा-
पिनप्रियाविप्रयोगाद भोगा भोक्तु न लभ्यन्ते इत्यभिहिते स्वमवेद्यमेव भण्ड-
पुरमन्यत्राप्रमिद्ध स्वयमेव निदिध्यमानम् उत्पविशेषणविर्गहतोयलपदो-
पादानेन निरयंयतया निरोचि यमेय । इश्यायुकुलम्य तु निविगेषणत्यमुपपद्यन
पर विभुयनप्रमिदौनिन्यनरित्रायात् ।
१५ सोचियम्
-
सीनिय दर्गमितमाह-
वाप्यायं. माधुवाई सातौरियगौरवात् ।
सन्तोपनिर्भर भाया परोति जनमानगम ॥२९॥

·. ५० सोमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह ( ओ का. २९- काव्यार्थ, समुचितव्रतगौरवात् साधुवादयोग्य' सन्तोपपूर्ण जन मन परोति । भक्ति. विच्छित्ति. । यथा मग मुक्तावलीकाव्ये- ८४. अत्र वल्कलजुप पलागिनः पुष्परेणुभरभस्मभूपिता । लोलभृङ्गवलयाक्षमालिकास्तापसा इव विभान्ति पादपा ।। अब तपोधनोचितवतव्यञ्जकवल्कलभस्माक्षसूत्रप्रणयिपादपवर्णनायाम् अचेतनानामपि शमसमयविमलचित्तवृत्ति. औचित्यमुपजनयति । - न तु यथा दीपकस्य- ८५ पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपालीवपाली- मादाय न्यायगर्भद्विजहुतहुतभुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् । द्वारं द्वार प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधाों भानी प्राणी मनाथो न पुनरनुदिन तुल्यकुल्यैषु दीन । अन पैराग्यनिग्गलवर्णनाया भिक्षाकपालीमादाय क्षुरक्षाम कुक्षिपूर- णाय प्रवृत्तो मानी पर द्वार द्वार यष्टिनिविष्टपाणिः परिभ्रान्तो न पुनर- निश तुल्यकुल्येषु दीन इत्युक्ते सहजप्रशमविमलमानसविश्रान्तिसन्तोप- मुत्सृज्य तुल्यकुल्यद्वेषविजिगीषापरमेव वाक्य भृशमनौचित्यमुद्भावयति । वरमेतत् तीव्रप्रतकष्ट न तु स्वजनदैत्ययाचनमिति ससारग्रन्थिबन्धाभिमानो- पन्यास । १८ तत्वौचित्यम् नत्यौचित्य दर्शयितुमाह - काट्यं हृदयसंवादि सत्यप्रत्ययनिश्चयात् । तत्त्वोचिताभिधानेन यात्युपादेयतां कवेः ॥ ३० ॥ तत्वोचिनान्यानेन को मुक्त मत्यप्रत्ययर्थात् मयादि गृयता यानि।

·-ओ पा.३१) औचित्यविचारचर्या यथा मम बौद्धावदानलतिकायाम् - ८६. दिवि भुवि फणिलोके शैशवे यौवने वा जरसि निधनकाले गर्भगय्याश्रये वा। महगमनसहिष्णोः सर्वथा देहभाजां न हि भवति विताग कर्मण प्राक्तनस्य ॥ अब प्राक्तनस्य कर्मण. त्रैलोक्ये गवयौवनवृद्धत्वावस्थासु देहिना सहगमने समर्थत्वात् न विनागोऽस्ति इत्युक्ते नि संशयसकलजनहृदय- मवादितत्त्वारयानमौचित्यं ख्यापयति । न तु यथा माघस्य- ८७ बुभुक्षिताकरण न भुज्यते पिपामितं काव्यरमो न पीयते । न विद्यया केनचिदुद्धृत कुल हिरण्यमेवार्जय निष्फला कलाः ।। अत्र आर्याथितापरत्वेन धनमेवार्जय, क्षुधितावरणं न भुज्यते, न पाव्यरस. पिपासित. पीयते, न च विद्यया बुल केनचिद् उद्धृतम् इत्युक्ते सर्वमेतद् दारिद्यदन्यविद्रुतधर्यकातरतया तत्वविरहित विपरीत- मुपन्यस्तमनौचित्य सुव्यवनमेव । विद्यानामेव मवंमपत्प्रमविनीना कुलोद्धरण- क्षमन्व नान्यस्य । १९ मस्यौचि,पम् मत्यौनिन्यं दयितुमाह - चमत्कारं करोत्यय यचः सत्योचितं क्यः । विचाररुचिरोदारचरितं मुमतेरिव ।। ३१ ।। गन्योचित पवनभमगार पगेनि मुमनेग्यि पिनार्यमाण रनिर मुदाग्निम् ।

·५२ ( औका ३१- क्षेमेन्द्रलघुका यमग्रह यथा मम चित्रभारते नाटके- - ८८ नदीवृन्दोद्दामप्रसरसलिलापूरिततनु स्फुरत्स्फीतज्वालानिबिडवडवाग्निक्षतजल । न दर्प नो दैन्य स्पृशति बहुसत्त्व पतिरपा- भवस्थाना भेदाद् भवति विकृति व महताम् ।। अत्र पयोधिव्यपदेशेन युधिष्ठिरस्य सत्त्वोत्कर्षेऽभिधीयमाने सरित्पूर- प्रवर्धिततनुर्वडवाग्निनिप्पीतश्च नोत्सेक न सकोचम अब्धिविपुलसत्व स्पृशति । न ह्यवस्थाना भेदाद महाशयाना विकारो भवति इत्युक्ते गम्भीरधीग सत्ववृत्तिरौचित्यमातनोति । न तु यथा भद्देन्दुराजस्य- ८९ आश्चर्य वडवानल म भगवानाश्चर्य मम्बोनिधि- यत्वातिशय विचिन्य मनस पम्प समुत्पद्यते । एकस्याशयघस्मरस्य पिबतस्तृप्तिर्न जाता जल- रन्यस्यापि महात्मनो न वपुपि स्वल्पोऽपि जात श्रम ॥ अत्र वडवानलममुद्रयो मत्त्वमहत्त्वे वक्ष्यमाणे नातिविपुलाशयत्वाद् एकस्य पिवत पयोभि तृप्तिनं जाता, द्वितीयस्य तदुपजीव्यमानस्य न मनागपि खेद , तदेतदुभयमाश्चर्यमित्युक्ते नि मन्तोपतया सततया च क्स्य [?] न वटवाग्ने लज्जा । न च जानिधेश्रितकाथिपूरणसामध्यंगित्ममत्त्वे सत्य. म्तुति अनौचित्यमावहति । २. अभिप्रायोचियम् - अभिप्रायोपित्य दयितुमाह- अपदभनया सूपतमभिप्रायसमपंचम् । चित्तमायर्जयत्येव सतो स्वस्थमिवाजवम् ।। ३२ ॥

·-ओ का ३३ )
औचित्यविचारचा
अक्लेशेन अभिप्रायसमर्पक काव्य हृदयमावर्जयति सज्जनाना निर्मर.
मार्जवम् इव ।
यथा दीपकस्य -
९० श्येनाघ्रिग्रहदारितोत्तरवरा ज्याप्रकोष्ठान्तर-
श्वाताम्राधरपाणिपादनयनप्रान्ल पृथूर स्थल ।
मन्येऽय द्विजमध्यगो नृपसुत कोऽप्यम्ब नि शम्बल
पुयेव यदि कोप्ठमेतु सुकृत प्राप्तो विशेषातिथि ॥
अत्र स्वररमणी रमणीय दिनावसाने यवान पथिक्मालोक्य अभिप्राय-
सूचक जननीमेव ब्रूते । यदसौ राजपुत्राकृति श्येनग्रहनाराचपरिचयोचित
सायसमये प्राप्त इत्युवते मात्रापि अभिप्रायपूरक्मभिहितम् । पुत्रि यद्येव
तत्कोष्ठाङ्क प्रविशतु सुकृतविशेषोऽतिथि प्राप्त पूज्य इत्येतेन स्फुटाभि-
प्रायसूचवम औचित्यमुपचितम आचकास्ति ।
न तु यथा अस्यव-
९१ अपि विरहविचित्ते भर्तुरर्थे तथार्ता
सपदि निपतिता त्व पादयोश्चण्डिकाया ।
स्वयमुपहितधूपस्थालपच्छवशृगा-
द्दलितमपि ललाट यन नेवारलक्ष ।
अय विनयवत्या सुचिरात् पत्यावागते रलाटनखोल्लेखापह्नववचने
राख्या समुपदिश्यमान, हे विरहान्मत्त भर्तुरर्थे चण्डिकापादपतने स्वय स्था-
पितधूपस्थालयोटिक्षतमपि न लक्षित भवत्या लाटमित्युवनौ स्वरापह्नव-
गिक्षामात्रमेव उपरक्ष्यते । न तु नम्या मम्या वा पश्चिदभिप्रायविशेप ।
२१ स्वभावीरित्यम्
म्वभावोचि य दायितुमाह -
स्वभायोचिस्यमाभाति सूक्तीनां चार भूपणम् ।
अनिममसामान्य सायप्यमिय मोपिताम् ॥ ३३॥

·क्षेमेन्द्रलधुकाध्यमग्रह ( ओ. का ३३- स्वभावोचितत्व कविवाचामाभरणमाभाति अवृत्रिममनन्यसामान्य लावण्यमिव ललनानाम् । यथा मम मुनिमतमीमासायाम् - ९२ कोत्तालितकुन्तलान्तनिपतत्तोयक्षणासङ्गिना हारेणेव वृतस्तनी पुलकिता शीतेन सीत्कारिणी। निधाताजनशोणकोणनयना स्नानावसानेऽङ्गना प्रस्यन्दत्ववरीभरा न पुरते कस्य स्पृहाद्रं मन । अत्र व्याससूनो गुकस्य गाढवैराग्यनि मडगस्य गगनगडगातीरे स्नानो- त्तीर्णा त्रिदशयोपितो विवसना तद्दर्शननि सकोचा पश्यत प्रशमविमल. मनस स्मरव्यतिकरनिर्विकारताया प्रतिपाद्यमानाया कर्णमूलोक्षिप्तालक- पर्यन्तनिपतत्तोयक्णसन्तानेन स्तनयो कृतमुहूर्तहारविभ्रमा शीतेन, रोमाञ्च- सीत्कारिणी, धौताजनारुणनयनान्ता, प्रसवन्मुक्तकेशवलापा, स्नानोतीर्णा तरुणी कस्य स्पृहा न मन करोति इत्युक्ते स्वयमाईस्वभाव परमप्या- करोति इत्युचितमेतत् । न तु यथा मम तव- भक्ति कातरता क्षमा सभयता पूज्यस्तुतिर्दीनता धैर्य दारुणता मति कुटिलता विद्यावल क्षीयताम् (') ध्यान वञ्चरता तप कुहक्ता गीलव्रत पण्डता पंशुन्यतिना गिग किमिव या नायाति दोपाद्रंताम् ।। अब पिशुनस्वभावे वर्ण्यमाने भक्न्यादीना गुणाना बंपरीत्ये प्रति- पादिते पिगुनाना वचमा वि वा दोषाना नायाति इत्यभिहिते स्वयमना. ट्रम्वभावस्य पगर्दीकरणमनुचितमेव । २२ मारमाहौचित्यम् मारगमहोनित्य दायितुमाह- सारसहप्रहवाश्येन काध्यायं फलनिश्चित । प्रदीर्घसूत्रय्यापार इय पस्य न समत ॥ ३४ ॥ -

·-औ या ३५)
औचित्यविचारचर्चा
सारसङग्रहवाक्येन काव्यार्थ सुनिश्चितफल गीघ्रकाग्णि इव व्यापार
स्य नाभिमत ।
यथा मम मुनिमतमोमासायाम् -
९४ विविधगहनगर्भग्रन्यसभारभार-
मुनिभिरभिनिविष्टस्तत्त्वमुक्त न विचित् ।
कृतरचिरविचार सारमेतन् मह-
रहमिति भवभूमि हमित्येव मोक्ष ।
अब भगवद्गीतार्थविचारे सारमग्रहोऽभिहित , यत् पिल मुनिभिरनेय-
भेदभिन्नगास्त्रजडरभिनिविष्टमतिभिस्तत्वमुपादेय न किंचित् यथितम् ।
भगवतो महामस्य सुमतेविमलविचारोतीणं निश्चितमेतदेव, पदहकार
ममारमूलभूमि , ममतापरित्याग एव मोक्ष इति तत्सक्षेपेण भवक्षयोपदेश
प्रानार्थम्य परमौनिन्य पुष्णाति ।
न तु यथा परिवाजकस्यः
९५ तपो न तप्त वयमेव तप्ता भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ता ।
जरा न जीर्णा वयमेव जीताणा न याता वयमेव याता ।।
अब वयमेव तप्ता भुक्ता जीर्णा याता इत्युक्ते नि साराचाएत्याद्
अपर्यवमिनो याक्यार्थ परगन्यतया मारमग्रहोचित न किंचित् प्रतिपादयति ।
२३ प्रतिभौषियम्
प्रतिभागिय दायितमाह -
प्रतिभाभरण शाम्यमुचित गोभते बवे ।
निमल सुगुणस्येव पुस भूतिविभूषितम् ॥ ३५ ॥

·५६ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह (भी.का ३५- यथा मम लावण्यवत्याम्- , - अदय दशमि कि त्व विम्बवुड्याधर मे भव चपल निराश पक्वजम्बूफलानाम् । इति दयितमवेत्य द्वारदेशाप्तमन्या निगदति शुकमुच्चै कान्तदन्तक्षतोष्ठी ।। अत्र कयापि द्वारदेशाप्त प्रिय ज्ञात्वा अन्यकामुकदशनखण्डितोप्ठ्या सप्रति तदागमनानभिज्ञयेव शुकमुद्दिश्य यदुक्त, निर्दय किं त्व बिम्बफल- लोभादधर मम विदारयसि, परवाना जम्बूफलानामिदानी नपल निराशो भव, कुपिता तुभ्य नो दास्यामि इति, तेनोच्च प्रत्यायनापह्नवनवोन्मेष- प्रज्ञाचातुर्यचारुवचनमौचित्यचमत्कार करोति । यदाह भट्टतौत -'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता' इति । न तु यथा मग तव- ९७ निर्याते दयिते गृहे विशयने निर्मात्यमाल्ये हृते प्राप्ते प्रातरसारागिणि परे वारावहारेऽन्यया । द्वारालीनविलोचना व्यसनिनी सुप्ताहमेवाकिनी- त्युक्त्वा नीविविकर्पण स चरणाघातरशोकीकृत ॥ अन वेश्या व्यालग्नकामुक्स्य वारावहार विधाय, नवयामुवेन सह क्षपाया नीनाया, प्रभाते तस्मिन् निर्याते, दाय्यायुसुमादिसभोगलक्षणे निवारिते, वारवञ्चनकुपिते गाढानुरागग्रहग्रस्तमतौ पूर्वकामुये प्राप्ते, त्यदालोकन- काइक्षिणी व्यसनिनी द्वारन्यस्तनयना अहमेकाकिनी मुप्ता इति प्रत्यायना- वचनविलीनमन्यु सरभससरसनीविवर्षणोद्यताकृति कृतेयाकोपया चरण- नलिनप्रहारं अशोकोवृत, शहागल्योन्मूलनात् नि गोप सपादित , सन्ततपुलपाड्युरत्वाद् अगोरतरतुल्यता नीत इति वा वाक्पार्थ । वेवला. मत्यविप्रलम्भप्रागल्भ्यमाप्रमेय गणिकाया गाउगगमूलतः च प्रतिपादयति । न तु प्रतिभोद्भतामौचित्यणिका मूचयनि ।

·-औ का ३६ ) औचित्यविचारचर्चा १७ २४ अवस्थावित्यम् अवस्थौचित्य दर्शयितुमाह- अवस्थोचितमाधत्ते काव्य जगति पूज्यताम् । विचार्यमाणरुचिर कर्तव्यमिव धीमताम् ॥ ३६ ।। अवस्थोचिततया काव्य जगति इलाध्यतामायाति मतिमतामिव कृत्य विचारनिर्पिरुचिरम् । यथा मम लावण्यवत्याम्- - ९८ मुक्त कन्दुवविन्नमस्तरलता त्यक्त्व वाल्योचिता मोग्य निथुतमाश्रिता गजगतिभ्रूलाम्यमभ्यम्यते । यन्नर्मोमिषु निर्मित मृगदृमा वैदग्ध्यदिव्य वच- म्नद् विध सुभगाभिमानलटभाभावे निवद्धो भर ॥ अब यदुक्न पन्दुक्त्रीडा त्यक्ता, बालचापल्य परिहृत, मोग्घ्य निरस्त, गजगतिरगीता, भ्रूलतालास्याभ्यास प्रियते, नर्मोमिषु वचन- वैचित्र्यमासूषित, तेन जानीमहे शंशवावस्या समुत्सृजन्या यौवनमाथ- यन्त्या प्रौढतामनामढयापि नवमभोगगौरवगर्भण मुभगाभिमानेन लटमा- भावे यालया भरो निपद इत्यभिहिते स्फुटमृदुमम्बद्धाया वयोवस्थामध्य- मम्पिवर्णनायामौचित्य स्फुरदिवायगामते । ननु यथा राजोपरस्प- ९९ ग्यापान धन्वी नयनधनुस्तानाम्नीदरेण क्षेत्रक्षोदप्यनिए गानाटयातायन । वर्णाभ्यग्निाग्नि क्षोसा मार्य मोर, याम्छन् । सपममुना मानते जामदग्न्य ।।

·क्षेमेद्रलयुकाव्यसंग्रह ( औ का ३७- अन भार्गव स्थविरावस्थास्थित स्थिरतरपराकमकर्कशप्रौढो धनुर्धर शिशुना रामेण धनुग्रहणारुणितकामलकरकमलतलेन, क्षत्रियक्षयसरम्भ- प्रगल्भ ताटकाताडकेन स्फुरदावर्णपलित सभाव्यमानजननीस्तनक्षीर- कण्ठेनामुना युयुत्सु कथ न लज्जते इत्युक्ते पेशलतया राघवावस्थाया जाम- दग्न्यावस्थाविपरीताया प्रतिपाद्यमानाया ताटकाताडकेन इति विरुद्धाधि- वासोऽर्थ किमप्यनौचित्येन चेतसि सकोचमादधाति । २५ विचारौचित्यम विचारोचित्य दर्गयितुमाह - उचितेन विचारेण चारुता यान्ति सूक्तय । वेद्यतत्वावबोधेन विद्या इव मनीषिणाम् ॥ ३७ ॥ विचागैचित्येन मूक्तयश्चारुता यान्ति ज्ञेयस्वरूपज्ञानेन विद्या इव विदुपाम् । यथा मम मुनिमतमोमासायाम् - १०० अश्वत्थामवधाभिधानसमये मत्यव्रतोत्साहिना मिथ्या धर्मसुतेन जिह्मवचसा हस्तीति यद् व्याहृतम् । मा गत्यामृतरम्भिवरमसम ससूचयन्त्या सदा गड्डू, पड्वजमश्रयेण मलिनारम्भा विजृम्भा श्रिय ॥ अत्र द्रोणनिधनाग्याने मत्यव्रतोत्माह्वता धर्मतनयेनापि मिथ्या रघु- पचसा युजर इति यदुक्त मा सतत मत्यचन्द्रद्वेष मूचयन्त्या श्रिय शङ्के पड्वजसथयेण मलिनव्यापारा विजृम्भा इत्यभिहिते ममवादलक्ष्मीस्वभाव- परिभावनतया तत्त्वाववोपेन मूलविश्रान्त्या फर पर्यवसायी विचार महृदय- मवेद्यमौचिय व्यनक्ति। न तु पथा मम नव- १०१ प्रम्गने चिसा पत्तदयिताशाम्बगवणे र राक्षमवंगम यदि कृत भीमेन दुभागने ।

·-औ का ३८) औचियविचारचर्चा तत्कालक्षमिणा कुगाश्मपरुषारण्यप्रवासे चिर किं पोत तत तापमनमहिपस्वेदाम्बुपृक्त पय ।। अन भीमसेनचरिते विचार्यमाणे त्रयोदशवर्षपर्युपिते कृष्णाकेशा- कर्पणपराभवे भीमेन भीम राक्षसकर्म दुशामने यदि कृत तत् सद्य कृता- पिराधकालक्षमिणा सुचिर दर्भसूचीविपमाश्मपरुपवनवासे किं ग्रीष्मताप- निमग्नमहिपस्वेदत्रुतिपृक्त पय पीतम् इत्यनुपपन्नकृत्ये अभिहिते कारण- विचाराभावात् निर्मूलोपालम्भमात्रमनौचित्यम् अनुवध्नाति । २६ नामोनियम नामौचित्य दर्गयितुमाह- नाम्ना कर्मानुरूपेण ज्ञायते गुणदोपयो । काव्यस्य पुरुषस्येव व्यक्ति सवादपातिनी ॥ ३८॥ काव्यस्य कर्म औचित्य तेन नाम्ना पुष्पम्येव गुणदोपव्यक्ति सवा- दिनी ज्ञायते । यथा पालिदासस्य- १०२ इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुनिवार प्रथममपि मनो मे पञ्चबाण क्षिणोति । किमुत मलयवातान्दोलितापाण्डुपत्र- रूपवनसहकारर्दशितेष्वडकुरेषु ।। विउ २६ अत्र प्रारम्भ एव ममेद मन पञ्चवाण सुदुर्लभवस्तुप्रार्थनादुनिवार शरलोक्रोति । किमुत लीरोद्यानसहकारमंलयानिलान्दोलितवालपल्लवं. रकुरेषु दर्शितषु इत्युक्ते मदनस्य पञ्चबाणाभिधानमुचितमेव ।

·६. क्षेमेन्द्रलघुनान्यसग्रह (ो का ३८- यथा बा मम बौद्धावदानलतायाम् - १०३ तारुण्येन निपीतशैशवतया सानङ्गशृङ्गारिणी तन्वडग्या मकलाङ्गसद्धगमसखी भडगिर्नवाङगीकृता। नि सरम्भपराक्रम पृथुतरारम्भाभियोग विना साम्राज्ये जगता यया विजयते देवो विलासायुध ॥ अम यौवननिपीतशिवतया तन्वद्धग्यानडगशृङगारवती सर्वाडगसगम- सखी सा काप्यभिनवा भङगिरङ्गीकृता यया निष्प्रयलपराक्रम प्रभूततरा- रम्भसभार विहाय, त्रिभूवनसाम्राज्ये जयति देवो विलासायुध इत्युक्ते कामस्य विलासायुध इति नामोपपन्नमेव । तन्वडगीभङ्गायैव सिद्धप्रैलोक्या- धिपत्यविजिगीषाया काममायकादीना नैरर्थक्यात् । न तु यथा कालिदासस्य- १०४. क्रोध प्रभो सहर महरेति यावद् गिर खे मरुता चरन्ति । तावत् स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदन चकार ।। कुस ३ ७२ अत्र पश्यतो भगवत त्रिनेत्रम्य स्मरसरनिपातक्षोभे वर्ण्यमाने तग्निका- रकोपगमाय महर महर प्रभो क्रोधमिति यावद् वच खे देवाना चरति, तावद् भवनेत्रोद्भय स वह्नि मदन भम्मराशिगेपमकार्षीद् इत्युक्ते सहारावसरे रुद्रस्य भवाभिधानमनुचितमेव । २७ आगीर्वचनौचित्यम् आगीवंचनौचित्य दयितुमाह - पूर्णार्यरातु काव्यस्य सन्तोपितमनीषिण । उचिताशीपस्पेव भवत्यभ्युदयावहा ।। ३९ ॥ मपूर्षिममपंरस्य मनोपिनयिदुप काव्यम्प नृपरिवोचित्तम् आगी- पदमभ्युदयावह भवति ।

·औ का. ३९-) औचित्यविचारचर्या यथा अम्मदुपाध्यायगड्गकस्य- १०५ स कोऽपि प्रेमाई प्रणयपरिपाक्प्रचलितो विलासोऽक्षणा देयात् सुखमनुपम वो मृगदृशाम् । यदाकूत दृष्ट्वा पिदधति मुख तूणविवरे निरस्तव्यापारा भुवनजयिन पञ्च विशिखा ॥ अत्र स कोऽप्यसामान्यप्रेमप्रणयविश्रान्तिप्रगल्भकुरङ्गदृशा निरुपमो नयनविलास मुख वो देयात्, यदभिप्रायमालोक्य भुवनविजयिन कामस्य पञ्च सायका समाप्तव्यापारा तूणीरविवरे लज्जयेव मुख पिदधति इत्युक्ते सुख वो देयाद् इत्यागी पदम् उचितमेव, प्रियानयनविभ्रमस्य सुखार्पण- योग्यत्वात् । यथा वा मम वात्स्यायनसूत्रसारे - १०६ काम काम कमलवदनानेत्रपर्यन्तवामी दासीभूतत्रिभुवनजन प्रीतये जायता व । दग्धस्यापि निपुररिपुणा सर्वलोकस्पृहात् यम्याधिक्य रुचिरतितरामजनस्येव याता॥ अत्र काम प्रीतये वो जायता यस्य दग्धस्याप्याञ्जनस्य इव आधिक्य रुचिर्याता इत्युक्ते, प्रीतये जायताम् इत्युचिन, कामस्य प्रीत्यात्मकत्वात् । न तु यथा अमरकस्य- १०७ आलोलामलकावली विलुलिता विभ्रच्चलकुण्डल किञ्चिन्मृष्टविशेपक तनुतरं स्वेदाम्भसा सीवरं । तन्वदग्या सुतरा रतान्नसमये वक्त्र रतिव्यत्यये तत् त्वा पातु चिराय कि हरिहरम्कन्दादिभिर्दवतं ॥ अन नव्या रतिव्यत्यये लोलालब चलत्कुण्डल म्वेदमलिलेन विचिदु.

·क्षेमेन्द्र याव्यसंग्रह ( औ का ३९- ग्मृप्टतिलक यद् मुख तत् त्वा पातु, कि हरिहरस्कन्दादिभिर्देवतै इत्युक्त पातु त्वामित्यनुचितम्, आनन्दयतु स्वामित्युचितं स्यात् । अन्येषु काव्याङ्गेषु अनयव दिशा स्वयमौचित्यमुत्प्रेक्षणीयम् । तदुदाहरणानि आनन्त्यात् । प्रदर्शितानि इत्यलमतिप्रसङ्गेन । उपमहार -- ॥ आसीत् प्रकाशेन्द्र इति प्रकाश काश्मीरदेशे त्रिदशेश्वरश्री । अभूद् गृहे यस्य पवित्रसत्रमच्छिन्नमग्रासनमग्रजानाम् ॥ १ ॥ य श्रीस्वयभूभवने विचित्रे लेप्यप्रतिष्ठापितमातृचक । गोभूमिकृष्णागिनवेश्मदाता तत्रैव काले तनुमुत्ससर्ज ॥ २ तस्यात्मज सर्वमनीषिशिप्य श्रीव्यासदासापरपुण्यनामा। क्षेमेन्द्र इत्यक्षयकाव्यकीर्तिश्चके नवोचित्यविचारचर्चाम् ॥ ३॥ श्रीरत्नसिंहे मुहृदि प्रयाते शार्व पुर श्रीविजयेशराज्ञि । तदात्मजस्योदयसिंहनाम्न कृते कृतस्तेन गिरा विचार ॥ ४ ॥ यस्यासि परिवारकृत् त्रिभुवनप्रख्यातशीलश्रुते सर्वस्यावनतेन येन नितरा प्राप्ता विशेपोनति । आशा शीतलता नयत्यविरत यस्य प्रतापानल - स्तस्य श्रीमदनन्तराजनृपते. काले किलाय कृत ॥ ५ ॥ इति श्रीप्रकाशेन्द्रात्मजव्यासदामापरारयश्रीक्षेमेन्द्रवृता औचित्यविचारचर्चा समाप्ता ।

·कविकण्ठाभरणम्
कवित्वप्राप्ति म प्रथमः संधिः
जयति जितसुधाम्भःसंभवद्वान्भवश्री -
रय सरससमघत्कामतत्यानुभाया।
तदनु परमधामध्यानरालयमोक्षा
रविशशिशितिरूपा पुरी मन्त्रशक्तिः ॥ १ ॥
शिष्याणामुपदेशाय विशेषाय विपश्चिताम् ।
अयं सरस्वतीसारः क्षेमेन्द्रण प्रदायते ॥२॥
तपाययेः कवित्वाप्तिः शिक्षा प्राप्तगिरः क्यः ।
चमत्कृतिश्च शिक्षाप्तौ गुणदोषोद्गतिस्ततः ॥ ३॥
पश्चात् परिचयप्राप्तिरित्यते पञ्च संधयः ।
समुद्दिष्टा भमेणयां लक्ष्यलाणमुच्यते ।। ४ ।।
सुविभक्ति समयिनं युधगंगनपुरतममुक्नमौष्ठयं ।
रचित पदर. मुवर्णयत विष्ठाभरण विनागंजाम् ॥५॥

·क्षेमेन्द्र लघुवाव्यसंग्रह (T. ६- ॐ स्वस्त्यड्क स्तुम. सिद्धमन्तराद्यमितीप्सितम् । उद्यदूर्जप्रदं देव्या ऋललनिगहनम् ॥ ६ ॥ एकमेश्वर्यसयुक्तमोजोवर्धनमौषधम् । अन्तरान्तः कलाखण्डगलद्धनसुधाड्कितम् ॥ ७ ॥ चन्द्रोच्छलज्जल प्रोज्झदज्ञान टठसंयुतम् । डम्बरप्रौदकिरण तथतां दधदुन्नतम् ।। ८ ॥ परं फलप्रदं बद्धमूलोद्भवमय वपुः । रम्य लघुवरं शर्म वर्षत् सर्वसहाक्षरम् ।। ९ ॥ एता नम. सरस्वत्य यः क्रियामातृकां जपेत् । क्षेममैन्द्र स लभते भन्योऽभिनववाग्भवम् ।। १०॥ श्वेता सरस्वती मूनि चन्द्रमण्डलमध्यगाम् । अक्षराभरणा ध्यायेद् वाड्मयामृतवर्षिणीम् ॥ ११ ॥ त्रिकोणयुगमध्ये तु तडित्तुल्या प्रमोदिनीम् । स्वर्गमार्गोद्गतां ध्यायेत् परमामृतवाहिनीम् ।। १२ ॥ तिविकारा निराकारा शक्ति घ्यायेत् परात्पराम् । एषा बीजत्रयो वाच्या प्रयो वाक्काममुक्तिसू. ।। १३ ॥ काव्यक्रियेच्छाकुरमूलभूमिमन्विष्य विश्रान्तिलवेन मोक्ष । अन्यावधाने मदनस्य मोक्षस्तृतीयबीजे सकलेऽस्ति मोक्ष ॥ १४ ।। अथ पौरप । तत्र प्रय गिप्या काव्यत्रियायामुपदेश्या. । अल्पप्रपन्न- माभ्य, कृच्छमाध्य, अमान्यम्चेति ।

·कविण्ठाभरणम्
६५
तत्र प्रथम'--
कुर्वीत साहित्यविदः सकाशे श्रुताजनं काव्यसमुद्भवाय ।
न ताकिकं केवलशाब्दिकं वा कुर्याद् गुरुं सूक्तिविकासविघ्नम्।। १५ ।।
विज्ञातशब्दागमनामधातुश्छन्दोविधाने विहितश्रमश्च ।
फाव्येषु माधुर्यमनोरमेषु कुर्यादखिन्नः श्रवणाभियोगम् ॥ १६ ॥
गीतेषु गायास्वथ देशभाषाकाव्येषु दद्यात् सरसेपु कर्णम् ।
याचा चमत्कारविधायिनीना नवार्यचर्चासु चि विदध्यात् ।। १७ ।।
रसे रसे तन्मयतां गतस्य गुणे गुणे हर्षवशीकृतस्य ।
विवेकसेकस्वकपाकभिन्नं मन. प्रसूतेन्ट्कुरवत् कवित्वम् ॥ १८॥
अथ द्वितीय :-
पठेत् समस्तान् किल कालिदासकृतप्रवन्धानितिहासदर्शी ।
कास्याधिवासप्रयमोद्गमस्य रक्षेत् पुरस्तार्किरुगन्धमुग्रम् ॥ १९ ॥
महाकयेः काव्यनवक्रियाय तदेकचितः परिचारकः स्यात् ।
पदे च पादे च पदावशेषसंपूरणेच्छां मुहुराददीत ॥ २० ॥
अभ्यासहेतोः पदसंनिवेशर्वाफ्यार्थशून्य विदधीत वृत्तम् ।
श्लोकं परावृत्तिपदः पुराणं यथास्थिताय परिपूरयेच् च ॥ २१ ॥

·( क. १-२२- क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह वाण्यर्थाविव सयुक्तौ वाण्यर्थप्रतिपत्तये । जगतो जनको वन्दे शर्वाणीशशिशेखरौ ।। अथ तृतीय यस्तु प्रकृत्याश्मसमान एव कष्टन वा व्याकरणेन नष्टः । तर्केण दग्धोऽनलधूमिना वाप्यविद्धकर्णः सुकविप्रबन्धैः ॥ २२ ॥ न तस्य वक्तृत्वसमुद्भवः स्याच छिक्षाविशेषैरपि सुप्रयुक्तः । न गर्दभो गायति शिक्षितोऽपि संशितं पश्यति नार्कमन्धः ।। २३ ॥ इति ततसुकृताना प्राक्तनाना विपाके भवति शुभमतीनां मन्त्रसिद्ध कवित्वम् तवनु पुरुषयने?मतामभ्युदेति स्फुरति जडधिया श्रीशारदा साधनेन ॥ २४ ॥ इति थीच्यासदासापराव्यक्षेमेन्द्रकृते कविकण्ठाभरणे कवित्वप्राप्तिः प्रथम सधि । प्राप्तगिर को शिक्षाकपन नाम द्वितीय सथि. छायोपजीवी पदकोपजीवी पादोपजीवी सकलोपजीवी । भयेदय प्राप्तकवित्वजीको स्वोन्मेषतोया भुवनोपजीव्यः ॥१॥ छायोपजीवी यथा भट्टभल्लटस्य ४ नन्याश्रयस्थितिरिय तव वाटपूट नोत्तरोत्तरविशिष्टपदोगदिप्टा । प्रागणंयस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽय फण्ठेश्युना वगनि वाचि पुन पानाम् ।। भश.४ ·६७ क. २. २१-) कविण्ठाभरणम् यथा च धीमदुत्पलराजदेवस्य- ५. मात्सर्यतीव्रतिमिरावृतदृष्टयो ये ते कस्य नाम न खला व्यथयन्ति चेत । मन्ये विमुच्य गलकन्दलमिन्दुमोले- येपा सदा पचसि वलगति पालयूट । पदवोपजीवी यथा मुक्ताकणस्य ६ यथा रन्ध्र व्योम्नश्चलजलदधूम स्थगयति स्फुलिङगाना रूप दधति च यथा पीटमणय । यथा विद्युज्ज्वालोल्लसनपरिपिडगाश्च वनुभ- स्तथा मन्ये लग्न पथिक्तरुपण्डे स्मरदव ।। यथा चैतद्भातुश्चक्रपालस्य- सरस्यामेतस्यामुदरवलिवीचीविलित यथा लावण्याम्भो जघनपुरिनोल्लघनवरम् । यथा लक्ष्यचाय चलनयनमीनव्यतिकर- स्तथा मन्ये मग्न प्रक्टयुचयुम्भ स्मरगज ॥ पादोपजीवी ययामरवम्य- गन्तव्य यदि नाम निश्चितमहो गन्तामि केय त्वरा द्विपाण्येव दिनानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि पावन् मुगम्। समारे घटियाप्रणाल विगरवाग ममे जीविते गो जानानि पुनस्त्वया मह मम म्याद् वान या मगम ।।

·६८
क्षेमेन्द्रलघुकायसग्रह
( क. क २.२-
त्वत्सडगेन करोमि जन्ममरणोच्छेदं गृहीतत्वरः
को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद् वा न वा संगम.॥
सकलोपजीवी यथार्यभट्टस्य-
१०. शब्दैनिसर्गकटुभिर्मलिनस्वभावा.
श्रोत्रं खला निगडवत् परितस्तुदन्ति ।
थव्यैरलुप्तपदबन्धतयातिमजु-
मञ्जीरवत् तु सुजना जनयन्ति मोदम् ।।
यथा च भट्टबाणस्य-
११. कटु क्वणन्तो मलदायका. खलास्तुदन्त्यलं बन्धनशृङखला इव ।
मनस्तु साधुध्वनिभि. पदे पदे हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव ॥
कादं,प्र.६
भुवनोपजीव्यो यथा भगवान् व्याम ।
तथा नोक्तम्-
१२. इदं कविवरैः सर्वेराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयं प्रेप्सुभिर्भूत्यैरभिजात इवेश्वरः ।।
म भा.?
प्राप्तगिर: कवे गिक्षास्तावदाह -
व्रतं सारस्थतो पागः पूर्व विघ्नेशपूजनम् ।
विवेकशक्तिरभ्यासः संघानं प्रौदिरथमः ॥२॥
यत्तपूरणमुद्योगः पाठः परकृतस्य च ।
फाट्याइगविद्याधिगमः समस्यापरिपूरणम् ॥ ३ ॥
सहवासः कवियरमहाकाय्यार्यचर्वणम् ।
आपत्वं सुजनमत्री सौमनस्यं सुयेषता ॥४॥

·विपश्यानरगम्
नाटकाभिनयप्रेक्षा शृङ्गारालिगिता मति ।
कवीना सभवे दान गीतेनात्माधिवासनम् ॥ ५॥
लोकाचारपरिज्ञान विविक्ताख्यायिकारस ।
इतिहासानुसरण चारुचित्रनिरीक्षणम् ॥ ६ ॥
शिल्पिना कौशलप्रेक्षा वोरयुद्धावलोकनम् ।
शोकप्रलापश्रवण श्मशानारण्यदर्शनम् ।। ७ ॥
अतिना पर्युपासा च नीडायतनसेवनम् ।
मधुरस्निग्धमशन धातुसाम्यमशोकता ॥ ८॥
निशाशेष प्रबोधश्च प्रतिभा स्मृतिरादर ।
सुखासम दिवा शय्या शिशिरोष्णप्रतिषिया ।। ९ ।।
आलोक परलेण्यादौ गोष्ठीप्रहसनज्ञता।
प्रेक्षा प्राणिस्वभावाना समुद्राद्रिस्थितीक्षणम् ।। १० ॥
रवीन्दुताराकलन सर्व परिभावनम् ।
जनसघाभिगमन देशभाषोपजीवनम
११॥
आधानोद्धरणप्रज्ञा कृतसशोधन मुहु ।
अपराधीनता यज्ञसभाविद्यागृहस्थिति ॥ १२ ॥
अतृष्णता निजोत्कर्षे परोकप विमशनम ।
आत्मश्लाघाश्रुतौ लज्जा परश्लाघानुभाषणम् ॥ १३ ॥
सदा स्वकाव्यव्याख्यान वैरमत्सरवर्जनम् ।
परोन्मेपजिगीपा च ध्युत्पत्य सर्वशिष्यता ॥१४॥
पाठस्यायसरजत्व श्रोतचित्तानुवर्तनम् ।
इडगिताकारवेदित्वमुपादेयनिव धनम् ॥ १५ ॥

·७० क्षेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रह ( क क २ १६- उपदेशविशेषोक्तिरदीर्घरससगति. । स्वसूक्तप्रेषणं दिक्षु परसूक्तपरिग्रहः ।। १६ ॥ वैदग्ध्यं पटुताभगिनिःसगैकान्तनिर्वृतिः । आशापाशपरित्याग. संतोष सत्त्वशीलता ।। १७ ।। अयाचकत्वमग्राम्यपदालापः कथास्यपि । काव्यक्रियासु निर्बन्धो विश्रान्तिश्चान्तरान्तरा ॥ १८ ॥ नूतनोत्पादने यत्नः साम्य सर्वसुरस्तुतौ । पराक्षेपसहिष्णुत्वं गाम्भीयं निर्विकारता ।। १९ ।। अविकत्थनता दैन्यं परेयां नष्टयोजनम् । पराभिप्रायकथन परसादृश्यभाषणम् ॥ २० ॥ सप्रसादपदन्यासः ससंवादार्थसगति । निविरोघरसव्यक्तियुक्तिाससमासयोः ॥ २१ ॥ प्रारब्धकाव्यनिर्वाहः प्रवाहश्चतुरो गिराम् । शिक्षाणा शतमित्युक्तं युक्त प्राप्तगिरः कवेः ॥ २२ ॥ इति बहतरशिक्षालक्षणक्षीणदोष प्रभवति गतनिद्रे प्रातिभे सुप्रभाते । कविरविरविलुप्तव्याप्तिभिः सूक्तपाद- यति नवनवत्वं भावभायस्वभावम् ॥ २३ ।। इति श्रीव्यासदासापराव्यक्षेमेन्द्रवृत कविकण्ठाभरणे प्राप्तगिर गये शिक्षाकयनं द्वितीय सधि ।

·कविकण्डाभरणम् चमत्कारकथन नाम तृतीय सचि अथ शिक्षितस्य कवे सूक्तिचमत्कारमाह - सुकविरतिशयार्थी वाक्चमत्कारलोभा- दभिसरति मनोज्ञे वस्तुशब्दार्थसार्थे । भ्रमर इव वसन्ते पुष्पकान्ते बनान्ते नवकुसुमविशेषामोदमास्वादलोल ॥१॥ न हि चमत्कारविरहितस्य कवे कवित्व काव्यस्य वा काव्यत्वम् । एकेन केनचिदनमणिप्रभेण काव्य चमत्कृतिपदेन विना सुवर्णम् । निर्दोषलेशमपि रोहति कस्य चिते लावण्यहीनमिव यौवनमगनानाम् ॥ २॥ चमत्कारविरहो यथा मालवरुद्रस्य- १३ वेल्लसल्लव समिरल्लत लसत्पुप्प स्फुटत्कुडमल स्फूर्जद्गुच्छभर वणन्मधुकरक्रीडाविनोदार । रक्ताशोक सखे दया कुर हर प्रारब्धमाडम्बर प्राणा कण्ठमुपागता प्रिमतमो दूरे त्वमेवविध ।। चमत्कारो यथा यशोवर्मण १४ रक्तरत्व नवपल्लवरहमपि दलाध्य प्रियाया गुण- स्त्वामायान्ति शिलीमुखा स्मरधनुर्मुक्ता सखे मामपि । मान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन् ममाप्यावयो सर्व तुल्यमशोक केवलमह घाना मशोक वृत ।। तत्र दाविधश्चमत्कार - अविचारितरमणीय, विचार्यमाणरमणीय , समस्तसूक्तव्यापी, सूक्तकदेशदृश्य , शब्दगत , अयंगत , शब्दार्थगत , अल- कारगत , रसगत , प्रख्यातवृत्तिगतश्च । - ·( क. क ३२- क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह अविचारितरमणीयो यथा मम शशिवशे- - १५ गूग सन्ति सहस्रश सुचरितै पूर्ण जगत् पण्डित सख्या नास्ति कलावता बहुतरै शान्तैर्वनान्ता श्रिता । त्यक्तु य किल वित्तमुत्तममति शक्नोति जीवाधिक सोऽस्मिन् भूमिविभूषण शुभनिधिर्भव्यो भवे दुर्लभ ।। विचार्यमाणरणोयो यथा मम पद्यकादम्बर्याम् - १६ अडगेऽनङ्गज्वरहुतवहश्चक्षुपि ध्यानमुद्रा कण्ठे जीव करकिसलये दीर्घशायी कपोल । असे वीणा कुचपरिसरे चन्दन वाचि मौन तस्या सर्व स्थितमिति न तु त्वा विना क्वापि चेत ।। समस्तसूक्तव्यापी यथा मम शशिवशे- १७ माधुर्यानुभवेऽपि ते सुवदने तीक्ष्णा कटाक्षा पर पर्यन्तस्थिततारका अपि नृणा रागानुवन्धोद्यता । नवोज्झन्ति विवेकिनश्चपलतामुत्सेकसवादिनी- माश्चर्य श्रवणी स्पृशन्ति च पुनर्मार च कुर्वन्त्यमी ।। सूक्तकदेशदृश्यो यथा मम पद्यकादम्बर्याम् - १८ नित्यार्चा हृदयस्थितस्य भवत पद्मोत्पलश्चन्दन- स्त्वक्तिस्त्वदनुस्मृतिश्च मनसि त्वनाममन्ने जप । सर्वत्रैव धनानुबन्धकलना त्वद्भावना सुध्रुव- स्तस्या जीवविमुक्तिरेव दिवसर्देव त्वदाराधनात् ॥ शब्दगतो यथा मम चित्रभारते नाटके- - १९ इतश्चन्चच्चूतच्युतमधुचया वान्ति चतुरा ममीरा मतोप दिशि दिशि दिगन्तो मधुलिहाम् ।

·- क ३.२) कविकण्ठाभरणम् निशान्ते कान्ताना स्मरसमरकेलिश्रममुपो विजृम्भन्ते जम्माकरितकमलामोदमुहृद ॥ अर्थगतो यथा मम लावण्यवत्याम्- - २० सदासरत गैत्य विमलजलधारापरिचित घनोल्लास ६माभृत्पृथुक्टक्पाती वहति य । विधत्ते गौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलरुचि स चित्र शत्रूणा ज्वलदनरताप भवदसि ॥ शब्दार्थगतो यथा मम पद्यकादम्बर्याम् - २१ विचित्युञ्चितकामवावरतामैत्री विचित्रा भ्रुवो. नोक्ति स्मितकान्तिभि कुमुमिता प्रागल्भ्यगर्भा गिर । रागोत्सङ्गनिपङ्गिभि सरसतामवादिभिर्विभ्रम- रायुष्य परम तया रतिपते प्राप्त मृगाच्या वय ॥ अर हारगतो यथा मम लावण्यवत्याम् - २२ स्तनौ स्तब्धौ तीक्ष्ण नयनयुगर निम्नमुदर ध्रुवोवंधा वृत्तिविहिलमुनिमारोघरमणि । तथामने देवादियति विपमे दुर्जनगणे गुणी मध्ये हार म्पनि नव दोलातरराताम् ।। रमगतो यथा मम पनरजानक्याम् - ·क्षमे द्रलघुकाव्यमनह प्रख्यातवृत्तिगतो यथा मम शशिवशे- २४ अग्र गच्छत यच्छत स्वपृतना व्यूहक्षिति रक्षत क्षोणी पश्यत नश्यत द्रुततर मा मा स्थिति मुञ्चत यत्नात् तिष्ठत पृष्ठतस्तनुभिदामुग्रा गति परिणा- मित्यासी जनभजने रथपथे पार्थस्य पृथ्वी श्रुति ॥ इत्युक्त एष सविशेषचमत्कृतीना सार प्रकारपरभागविभाव्यमान । कर्पूरवेध इव वाङ्मधुगन्धयुक्ते- श्चनासयस्य सहकाररसाधिवास ॥३॥ इति श्रीन्यासदासापरारयक्षेमेन्द्रकृते कविरुण्ठाभरणे चमत्कारकथन तृतीय सधि । गणदोषविभागो नाम चतुषं सपि । अथ गुणदोपविभाग फाट्यकपात्रयिलसद्गुणदोषदुग्य- पाय समूहपयगुद्धरणे विदग्या । जानन्ति फत्मभियुक्ततया विभाग चन्द्रायदातमतय फपिराजसा ॥१॥ तपशवमयमयंमत्य रमवमत्यमिति भय याम्यगुणा पाद- माप्यमधाम रसपालुप्या माध्यदोपा । सगुण निर्गुण गदोप निर्दोष मगुणदोर च कापम् ।

·विवाभरणम शब्दवंमत्य यथा मम पद्य कादम्बर्याम् - २५ तत्वालोपनते वयस्यनिधने हा पुण्डरीकेति तन् मोहव्यञ्जनमश्मभजनमल जीवस्य सतर्जनम् । कुजव्यापि कपिजलेन करुण निस्पन्दमान्दित येनाद्यापि च तं स्मृतेन हरिणं शप्प परित्यज्यते ॥ अर्थवैमल्य यथा मम शशिवशे- २६ स्निग्धश्यामलशाद्वले फलतरच्छायानिपीतातपे चञ्चद्वीचिचयोच्छलत्पल वले नि सङ्गगगातटे । अन्योन्याभिमुखोपविष्टहरिणे स्वस्थयदि स्थीयते तत् का श्री विमकाण्डमगुरमुर्मोहस्य दत्तोऽरि ॥ रमवैमल्य यथा मम पद्यकादम्वर्याम् - २७ अयोग्रयो बालमुहृत् स्मरस्य श्यामाधब श्यामर मम गया । तारावधूलोचनचुम्बनेन लीलाविरीनाजनबिन्दुरिन्दु । शब्दवालप्य यया भट्टश्रीशिवस्वामिन - २८ उत्पातप्रयरा मुसामुयमनी पडगामिता लगा वडपल्यसलीनामिरगला सत्रोटक स्यापिता। मेटादुत्मनितु निसर्वमनमा मौम्यं मुगात्मकपट निमग्यान्यनिगर्वमवमणिभूगग्यातु सम्यानि य । अयंगारप्य यथा तम्मेव- ·७६ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह ( क क ४१ रसकालुप्य यथा भट्टनारायणस्य वेणीसहारे भानुमत्या नकुलप्राणि- स्वप्नदर्शने पाण्डवनकुलस्वरसगमेयसिद्भावश्चक्रवर्तिमहिण्या सामान्यनीच- वनितावत । रागुण यथा कालिदासस्य- ३० श्यामाम्वन चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपात गण्डच्छाया शशिनि शिखिना वहभारेपु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिपु भ्रूविलासान् - हन्तकस्थ क्वचिदपि न ते चण्डि मादृश्यमस्ति । मेघ १०१ निर्गुण यथा चन्द्रकस्य - ३१ स्तनौ सुपीनो कठिनो ठिनी छिनौ वटिविशाला रममा भसा भसा । मुख च चन्द्रप्रतिम तिम तिम अहो सुरूपा तरुणी रुणी रुणी ॥' सदोप यथा भट्टश्रीशिवस्वामिन - ३२ अद्यत्वावधि शिण्डि शिण्डि दृढतागूढानि गूढेतरा प्रोढिं ढोक्य पिण्डि पिण्ठि च रुज रूढापरूढा तया । मूढ मूढममूढयस्व हृदय लोढवाथ मूढवा तम मोऽव्यूढामिति च प्रभापरिवृढाव्यूढा द्रहिम्नेऽस्तु व ।। निर्दोष यथा श्रीभीमसाहे साधिविग्रहिकस्येन्द्रभानो - ३३ स्नातु वाञ्छसि वि मुधैव धवलक्षीरोदपेनच्छटा- छायाहारिणि वारिणि धुसरितो दिक्पूविस्तारिणि । आस्ते ते करिकालवल्मपमपीप्रक्षालनवक्षमा वीति मनिहितव मप्तभुवनम्वच्छन्दमन्दाक्निी ।।

·-क. क. ५१) कविवण्ठामग्णम् ७ सगुणदोष यथा भट्टमयूरस्य- ३४. अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिरनिशानश्वर कर्तुमीगो विश्व वेदमेव दीप. प्रतिहततिमिर य प्रदेशस्थितोऽपि । दिक्कालापेक्षयासी त्रिभुवनमटतस्तिग्मभानोर्नवाख्या यात शातकतव्या दिशि दिशतु शिवं शोचिपामुद्गमो व. 11 सूर्यरा. १८ इति गदितगुणार्थो त्यक्तनिर्दिष्टदोपः कविरुचिरपदस्थश्चक्रवतित्वसिद्धौ । फिमपि कृतविवेक. साधुमध्याधमानां नृप इव परिरक्षेत् संकर वर्णवृत्तः ॥२॥ इति श्रीव्यासदासापरात्यक्षेमेन्द्रवृते कविकण्ठाभरणे गुणदोप- विभागश्चतुर्थ मधि । परिचयप्राप्तिनाम पचम मषि अथ परिचपचारत्वमाह- नहि परिचयहीनः केयले काम्परप्टे कुकविरभिनियिष्टः स्पष्टशाग्दप्रविष्टः। वियुधसदसि पृष्टः क्लिप्टपीति वपत नब इस नगरान्तर्गयरे कोऽप्यपृष्टः ।।१।। तत्र सर्वव्यापरणभरतचाणक्ययात्म्पायनमारतरामायणमोक्षोपायाम- भानपानुवादरस्नपरीक्षावधर ग्योतिषनुदगजतुरगपुरपलक्षमतेन्द्रनाल. प्रारीण परिचयः पपिमामाग्यपजन ।

·७८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रहः ( क. क ५-१ तर्कपरिचयो यथा मम पद्यकादम्बर्याम् - ३५. यत् प्राप्य न मनोरथैर्न वचसा स्वप्नेऽपि दृश्यं न यत् तत्रापि स्मरविप्रलब्धमनसा लाभाभिमानग्रहः । मोहोत्प्रेक्षितशुक्तिकारजतवत् प्रायेण यूनां भ्रमं दत्ते तैमिरिकद्विचन्द्रसदृशं खे नूनमाशा कृषिः । व्याकरणपरिचयो यथा भट्टमुक्तिकलशस्य- ३६. द्विगुरपि सद्वन्द्वोऽह गृहे च मे सततमव्ययीभावः । तत्पुरुष कर्म धारय येनाहं स्या बहुव्रीहि. ।। भरतपरिचयो यथा भट्टश्रीशिवस्वामिन. - ३७. आतन्वन् सरसां स्वरूपरचनामानन्दि विन्दूदयं भावग्राहि शुभप्रवेशकगुणं गम्भीरगर्भस्थिति । उच्चवृत्ति सपुष्करव्यतिकरं संसारविष्कम्भर्क भिन्द्या बो भरतस्य भापितमिव ध्वान्त पयो यामुनम् ।। चाणक्यपरिचयो यथा मम पचकादम्बर्याम्- ३८. स्वामी प्रमादेन मदेन मन्त्री कोपेन राष्ट्रं व्यसनेन कोपः । छिद्रेण दुर्ग विपमेण संन्यं लोभेन मित्रं क्षयमेति राज्ञाम् ।। वात्स्यायनपरिचयो यथा भट्टदामोदरगुप्तस्य- ३९. अधरे बिन्दु. कण्ठे मणिमाला कुचयुगे शप्लुतकम् । तव सूचयन्ति सुन्दरि कुमुमायुधशास्त्रपण्डितं रमणम् ॥ भारतपरिचयो यथा मम देशोपदेशे (४.५)- ४०. भगदत्तप्रभावाचा कर्णाल्योत्वटस्वना। मेनेव कुरुराजस्य कुट्टनी कि तु निपा । खुद्द. ४०२ ·क क ५१-) विषयाभरणम् रामायणपरिचयो यथा भट्टवाचस्पते.-- ४१ जनस्थाने भ्रान्त कनकमृगतृष्णान्वितधिया वची वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कृतालङ्काभर्तुर्वेदनपरिपाटीपु घटना मयाप्त रामत्व कुशलवसुता न त्वधिगता । मोक्षोपायपरिचयो यथा मम मुक्तावल्याम् - ४२ निरासङ्गा प्रीतिविषयनियमोऽन्तर्न तु बहि स्वभावे भावाना क्षयजुपि विमर्श प्रतिदिनम् । अय सक्षेपेण क्षपिततमसामक्षयपदे तपोदीक्षाक्षेपक्षपणनिरपेक्ष परिकर ।। आत्मज्ञानपरिचितियथा मम चित्रभारतनाम्नि नाटके- - ४३ पृथशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेन वृथैव किम् । अन्वेष्टव्य प्रयत्नेन तत्त्वज्ञैर्योतिरान्तरम ॥ धातुवादपरिचयो यथा राजशेखरस्य- ४४ नषदलितहरिद्राग्रन्थिगोरे शरीरे स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्यय पाण्डुभाव । बलवति सति यस्मिन् सार्धमावर्त्य हेम्ना रजतमिव मृगाया कल्पितायडगकानि । रत्नपरीक्षापरिचयो भट्टभल्लटस्य- ४५ द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपक । बहुविधाभ्युपवारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणि ॥

·८. क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह (क.न. ५.१ वैद्यकपरिचयो यथा मम पद्यकादम्बर्याम् - ४६ अङ्ग चन्दनपङ्कपङ्कजविसच्छेदावलीन मुहु- स्ताप शाप इवैप शोषणपटु कम्प सखोकम्पन. । श्वासा सवृततारहाररुचय सभिन्नचीनांशुका जात प्रागतिदाहवेदनमहारम्भ स तस्या ज्वर ॥ ज्योति शास्तपरिचयो यथा विद्यानन्दस्य- ४७. द्यामालोक्यता कला कलयता छाया समाचिन्वतां क्लेश केवलमडगुलीगणयता मोहूर्तिकानामयम् । धन्या सा रजनी तदेव सुदिन पुण्य स एव क्षणो यत्राज्ञातचर. प्रियानयनयो सीमानमेति प्रिय ।। धनुर्वेदपरिचयो यथा मम कनकजानक्याम् - ४८ आर्यस्यास्त्रघनौघलाघववती सधानसवन्धिनी स्थाणुस्थानक्सौष्ठवप्रणयिनी चित्रक्रियालकृति । निष्पन्देन मयातिविस्मयमयी सत्यस्थितप्रत्यया सहारे सरदूपणत्रिशिरसामेषव दृष्टा स्थिति. ॥ गजलक्षपरिचयो यथा मम कनकजानपाम्- ४९. कर्णाभ्यर्णविवीर्णचामरमर द्विस्तीर्णनि श्वासवाज छद्रखच्छविराजिराज्यविभवद्वेषी विलीनेक्षण । स्मृत्वा रापवयुजर प्रियतमामेवादिनी कानने मन्यस्ना चिरमुक्तभोगपवल क्लेगोष्मणा शुष्यति ।। तुरगलक्षणपरिचयो यथा ममामततरगनाम्नि माध्ये - ५०. आवतंगोभी पृथुमत्त्वराशि: फेनावदात पवनो वेग गम्भीरयोगोनितिमदमेदादश्वाति पर्तुमिवोद्यतोऽयि: ।।

·कविषपठाभरणम् उच्चैःश्रवाः शत्रमुपाजगाम स विश्वसाम्राज्यजयप्रदोऽश्वः । जग्राह हेलाधनदाडखशब्दनिवेदिताशेषशुभ तमिन्द्रः ।। (युग्मम्) पुरुषलक्षणपरिचयो यथा कालिदासस्य- ५२. व्यढोरस्को वृपस्कन्धः सालप्राशुर्महाभुज.। आत्मकर्मक्षमं देह क्षातो धर्म इवाश्रित. ॥ रघु १-१३ द्यूतपरिचयो यथा चन्द्रकस्य- ५३. यमानेके क्वचिदपि गृहे तम तिष्ठत्यर्थको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चान्ते । इत्थं नेयो रजनिदिवसौ तोलयन् द्वाविवाक्षी काल काल्या सह बहुकल क्रीडति प्राणिसार. इन्द्रजालपरिचयो यथा श्रीहर्पस्य- ५४ एष ब्रह्मा सरोजे रजतिकरकलाशेखर शकरोऽय दोभिदैत्यान्तकोऽसौ सधनुरसिगदाचन चिह्नश्चतुभि । एपोऽप्यरावणस्थस्त्रिदशपतिरमी देवि देवास्तथान्ये नृत्यन्त्यो व्योम्नि चंताश्चलचरणरणनूपुरा दिव्यनार्यः ।। - रला.४.११ प्रकीर्णे चित्रपरिचयो यथा भगवतो व्यासस्य ५५. अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्ति विचक्षणा । समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ।। देशपरिचयो यथा मम शशिशे- ५६ भोजेभन्जनभीरुभिविलुलित व्यामीलित मालवे- मंद्रविद्रुतमेव यातमसकृन् मार्गादघो मागध. । क्षेल वा.६ ·८२ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह ( क. कः ५.१- वङ्गानामभिमन्यकङ्कणरवैति पुरः सूचिते मीनः संकुचितं परस्परधर्नीरन्ध्रमन्ध्रः स्थितम् ।। वृक्षपरिचयो यथा मम कनकजानक्याम् - ५७. जम्बूविम्बकदम्बनिम्ववकुलप्लक्षाक्षभल्लातक- द्राक्षाकिंशुवाकर्णिकारकदलीजम्बीरकोदुम्बरैः । सा संतानकबिल्वतिल्वतिलकश्लेप्मातकारग्वध- न्यग्रोधार्जुनशातनासनवनश्यामान् ददर्शाथमान् ।। वनेचरपरिचयो यथा मम तनव- ५८. वामस्कन्धनिपण्णशाङ्गकुटिलप्रान्तापिताधोमुख- स्यन्दच्छोणितलम्बमानसशकान् पाणिस्खलच्चामरान् । ज्यान्तप्रोतकपोतपोतनिपतद्रवताक्ततूणीरकान् सापश्यत् करिकुम्भभेदजनिताकन्दान् पुलिन्दान् पुरः।। औदार्यपरिचयो यथा मम चतुर्वर्गसंग्रहे (१.२६)- ५९. मान्य. कुलीनः कुलजात् कलावान् विद्वान् कलाज्ञाद् विदुषः सुशील: धनी सुगीलाद् धनिनोऽपि दाता दातुजिता कीतिरयाचकेन । अचेतनचेतनाध्यारोपपरिचयो यथा मच्छिप्यमहाश्रीभट्टोदय- 'मिहस्य ललिताभिधाने महाकाव्ये - ६०. इह विरमदमोकास्तोरपुप्पोपकार- रममतिमयरक्त. सवनमुस्निग्धभावः । त्रिभुवनजपमग्ज. प्राग्यमाघ्राग्यभाज: प्रपयति पृथमंत्री पुष्पनापस्य मंत्रः॥

·क + ५२) कविवण्ठाभरणम् ८३ भक्तिपरिचयो यथास्यव भक्तिभवनाम्नि महाकाव्ये - ६१ वाल्यादेव निरर्गलप्रणयिनी भक्तिर्भवानीपतो जन्माभ्यासविकासवासितमन सवाससदायिनी। प्राय प्राक्तनकमनिर्मितमहामोहपरोहापहा भव्याना भवभीतिभजनसखी सजायते सन्मति ॥ विवेकपरिचयो यथा मच्छिष्यराजपुत्रलक्ष्मणादित्यस्य - ६२ आशापाशविमुक्तियुक्तममल सतोपमान्य मन सेवायासविजित विहरण मायाविहीन वच । चण्डीशाचनमात्मशुद्धिजननी गङ्गेव सत्संगति सोऽय सतरणे पर परिकर ससारवारानिधे ।। प्रशमपरिचयो यथा मम चतुर्वर्गसग्रहे (४२३)- ६३ चित्त वातविकासिपासुसचिव रूप दिनान्ताता भोग दुर्गतगेहबन्धचपल पुष्पस्मित यौवनम् । स्वप्न वन्धुसमागम तनुमपि प्रस्थानपुण्यप्रपा नित्य चिन्तयता भवन्ति न सता भूयो भवग्रन्थय ।। इत्युक्ता चिरोचिता परिचयप्राप्तिविभागागरा दिङ्मात्रेण विचित्रवस्तुरचनामंत्रीपवित्रीकृता । यद्यस्त्यन नवोपदेशविपये लेशेऽप्युपादेयता तत् सद्भिर्गुणकौतुकादवसर श्रोतु समाधीयताम् ॥२॥ कृत्वा निश्चलदेवपौरुषमयोपाय प्रसत्यं गिरा क्षेमेन्द्रेण यजित शुभफल तेनास्तु काव्यायिनाम् ।

·८४ क्षमेदलघुकाव्यसंग्रह ( क क ५३ निर्विघ्नप्रतिभाप्रभावसुभगा वाणी प्रमाणीकृता सद्भिर्वाग्भवमन्त्रपूतविततश्रोत्रामृतस्यन्दिनी ॥३॥ इति श्रीव्यासदासापराव्यक्षेमद्रकृते कविरुष्ठाभरणे परिचय- प्राप्ति पञ्चम सधि । काश्मीरेषु पृथुप्रतापसवितु कोत्यंशुतारापते प्रौढारातिवनानलस्य धनदस्येन्द्रस्य भूमण्डले । विश्वाकारवत पुन कलियुगे विष्णोरियोत्साहिनो राज्ये श्रीमदनन्तराजनृपते काव्योदयोऽय कृत ॥ इति कविकण्ठाभरण समाप्तम् ।

·(३) सुवृत्ततिलकम् ।
प्रथमो विन्यारा वृतायचय.
गणपतिगुरोर्वश्चूडाशशाककलाकुरः
स्फुटफणिफणारत्नच्छायाछटाछुरणारुणः ।
गिरिपतिसुतासंसक्तेाविलासकचप्रह-
च्युतनखशिखालेखाकान्तस्तनोतु सुखानि वः ॥ १॥
स्वच्छन्दलघुरूपाय त्रिजगद्गुरवे नमः ।
स्पष्टवामनवृत्ताय मायावक्राय चक्रिणे ॥ २॥
नमश्छन्दोनिधानाय सुवृत्ताचारवेधसे ।
तपःसत्यनिवासाय व्यासायामिततेजसे ।। ३ ।।
क्षेमेन्द्रेण सुशिष्याणां सरस्वत्याः प्रसाधनम् ।
सुवृत्ततिलकं वर्णरुचिरं क्रियते मुखे ॥ ४॥
दृष्ट्या छन्दांसि सौन्दयं विचार्यप्रियः कृतः ।
प्रसिद्धकाव्यकर्मण्यवृत्तानामेष संग्रहः ॥ ५ ॥
दोघे संयोगपूर्वे च गुरुसंज्ञा प्रकीर्तिता।
असयोगग्रहं हस्वं लघुसंशं प्रकोतितम् ॥ ६ ॥
त्रिगुरु प्रागुरुमध्यगुरुरन्तगुरुस्तथा।
दिलघुः प्राग्लघुर्मध्यलधुरन्तलघुस्तथा ॥७॥

·क्षमे द्रलघुकाव्यसंग्रह
(सुति १८-
मभजा सनया रेफतकारौ चेति सज्ञिता ।
यो लघुर्लकारोऽत्र गफारश्च गुरुमंत ॥ ८॥ (युग्मम्)
क्वचिद् विक्षिप्तसस्थान क्वचिदेकपदस्थित ।
सयोगस्थ क्वचिद् दत्तमुवाहरणमक्षरं ॥९॥
पूर्वाक्षरद्वयासक्तविरामेण यउक्षरा ।
तकारेण यकारेण तनुमध्याभिधीयते ॥ १० ॥
यथा मम-
तेन प्रविभक्ता काम वयसा सा।
येन प्रविलास धत्ते तनमध्या ॥
सप्ताक्षरसमायुक्त जसाभ्या गुरुणा तथा।
अविराम विदुर्वृत्त कुमारललिताभिधम् ॥ ११॥
यथा मम-
२
जन स्मृतिदशाप्त गतानुगतिक किम् ।
न शोचति जनोऽय कुमारललित तत ॥
मकारयुगपर्यन्ते यत् सयुक्तगुरुद्वयम् ।
विद्युन्मालाभिध तद्धि यतमष्टाक्षर यिदु ॥ १२ ॥
ययामम-
३
मौन ध्यान भूमौ शय्या गुर्वी तस्या कामावस्था ।
मेघोला नृत्तासक्ता यस्मिन् पारे विद्युमारा ।।
समोरोपच यिन्छित्या ययानन्तयंसगति ।
यत्तप्रमाणनिपुणे सा प्रमाणीति पोतिता ॥ १३ ॥

·- सु. ति. १-१७) सुवृत्ततिलकम् ८७ यथा मम- ४. लघु श्रुतं मदोद्धतं गुरुथमाय केवलम् । न यत् परोपकारकृद् वृथैव तत् प्रमाण्यपि ॥ पञ्चमं लघु सर्वेषु सप्तमं द्विचतुर्थयोः । गुरु पष्ठं च सर्वेषामेतच् छ्लोकस्य लक्षणम् ॥ १४ ॥ असंख्यो भेदसंसदनुष्टुप्छन्दसां गणः । तत्र लक्ष्यानुसारेण श्रव्यतायाः प्रधानता ॥ १५॥ यथा भगवतो व्यासस्य- तत कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेवानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलकृता ।। म. भा द्रो. १८४.४६ नवाक्षरापि ननमैरक्षररुपलक्षिता । भुजगाना शिशुभृता कथिता वृत्तकोविदः ॥ १६ ॥ यथा मम- न नमति चरणौ भक्त्या किमिति जामतिर्लोक । भवभयशमनो शभोर्भुजगशिशुभृतावने ॥ संयुक्तं भमसरन्ते गुरुणा च दशाक्षरम् । वृत्तं रुवमवती नाम कथितं वृत्तशालिभि ॥ १७ ॥ यथा मम- भग्नमसत्य कायसहस्रमोहमयी गुर्वी भवमाया। स्वप्तविलासा योगवियोगा खमवती हा कस्य कृते श्री ॥ ७ ·८८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसप्रह (सु ति १.१८- तकाराभ्या जकारेण युक्तं गुरुयुगेण च । इन्द्रवज्राभिधं प्राहुर्वृत्तमेकादशाक्षरम् ॥ १८ ॥ यथा मम- ८. तो जन्मगूढी चरणेन (?) यस्य कष्टौ निविष्टौ हृदि कामकोपौ । त दु सहास्ता ज्वलदिन्द्रवच- पातोपमा क्लेशदशा विशन्ति ॥ जतजैर्गुरुयुग्मेन ससक्तरुपलक्षितम् । वदन्त्युपेन्द्रवज्राख्य वृत्तमेकादशाक्षरम् ॥ १९ ॥ यथा मम- ९ जितो जगत्येप भवभ्रमस्तै- गुंरूदित ये गिरिश स्मरन्ति । उपास्यमान वमलासनाच- रुपेन्द्रवजायुधवारिनाथ ॥ पदानन्तरविन्यासपोगहुभिरेतयोः । वैचित्र्यजातिरुचिरा भवन्त्येयोपजातयः ॥ २० ॥ भकारप्रयसंयुक्तमन्ते गुरुयुगान्वितम् । कयितं दोषर्फ नाम वृत्तमेफादशाक्षरम् ॥ २१ ॥ यथामम- १०. भो भवविभ्रमभद्गुरभोगा गच्छन नास्त्यधुना मम मोहः । तिष्ठति चेतसि चन्द्रपलाभूद् भक्तजनाभयदोज्य पपाली ॥

·८९
-सु ति. १.२५)
सुवृत्ततिलकम्
पूर्वाक्षरचतुष्कान्तविरतिर्मततान्विता ।
गुरुद्वितययुक्ता च शालिन्येकादशाक्षरा ॥ २२ ॥
यथा मम-
११. मत्ता गोष्ठीगर्भमूढप्रलापा
प्रौदा गाढालिङ्गिता यौवनेन ।
मध्याताम्रस्वेदमीलत्कपोला
लोला लीलाशालिनी कस्य नेष्टा ।
रनरंरन्वितं युक्तं लघुना गुरुणा तथा ।
ख्यातं रथोद्धता नाम वृत्तमेकादशाक्षरम् ॥ २३ ।।
यथा मम-
१२ रम्यनर्मकलभोगतर्जनी
भूलतेव तरलारियोषिताम् ।
वैजयन्त्यभिमुखी रणे रणे
भाति ते नरपते रथोद्धता ॥
गुरुद्रययुतैरन्ते रनभैरुपलक्षितम् ।
गदितं स्वागता नाम वृत्तमेकादशाक्षरम् ॥ २४ ॥
यथा मम-
१३. रत्नभङ्गविगलगुणतुङ्ग-
रथिनामभिमतार्पणसकते ।
स्वागताभिमुखनम्रशिरस्क-
र्जीव्यते जगति साधुभिरेव ।।
सकाररन्वितं वृत्तं चतुभिर्युगपस्थितः ।
उवितं तोटकं नाम वृत्त दिशाक्षरम् ॥ २५ ॥

·क्षमेद्रलघुकाव्यसंग्रह ( सुति १२६- १४ यथा मम- सरस स्मरसारतरो वयस समय स्मृतिशेषदशापतित । गलिताखिलरागरुचिबिजने परितोष्ट कपालकर सुमते ।। १५ सलक्षित जतजरविशाक्षरमक्षरै । छन्दोविचक्षणा वृत्त वशस्थाख्य प्रचक्षते ॥ २६ ॥ यथा मम- जनस्य तीव्रातपजातिवारणा जयन्ति सन्त सतत समुन्नता । सितातपअप्रतिमा विभान्ति ये विशालवशस्थतया गुणोचिता ॥ अभिव्यक्त नभभररक्षरदिशाक्षरम् । वदन्ति वृत्तजातिज्ञा वृत द्रुतविलम्बितम् ।। २७ ॥ यथा मम- १६ नभसि भर्गगलच्छविभिर्घन- ढुंतविलम्बितग परिवारित । सितवर करहस इवाभित- स्तरति सवलितो यमुनोमिमि ।। समयित मननरश्छिन्न पूर्वाक्षरंस्थिभि । प्रयोदशाक्षर नाम्ना पीतयन्ति प्रहपिणीम् ।। २८ ।। यथा मम १७ मानोज गुरमिता सिताना निर्व्याजा निजमुनावित्रमणमाप्ता ।

·-सु ति, १-३१) सुवृत्ततिलाम सर्वाशाप्रणयिजनोपजीव्यमाना भव्याना भवति परप्रहपिणी श्री ।। अभिज्ञातं तभजजरन्तासपतगुरुद्वयम् । चतुर्दशाक्षरं वृत्तं वसन्ततिलकं विदुः ॥ २९ ।। यथा मम १८ तद्भाजि जन्मसचिवे भगवन्यनङ्गे प्राप्ते लसत्कुसुममण्डलपाण्डुरेण । भृङ्गावलीकुटिलगुन्तलसनिवेदशा यान्ता वसन्ततिलकेन विभूपिता भू ।। अष्टाक्षरविरामेण युक्त ननमय सयः। पदन्ति मालिनीनाम वृत्त पञ्चदशाक्षरम् ॥ ३० ॥ यथा मम- १९ ननननमयवाणी मेखलाप्टिकाले प्रविचलदिव भील नोत्सृजन्ती दुकूलम् । तृणलवचलनेऽपि स्वैरिणी सङ्कमाना दिशि दिशि वृतदृष्टिर्मालिनी यस्य नेप्टा ।। नजभंजंजलरन्तगुरुभिनयुटाभिधम् । यूतं धानष्टविच्छेद विदु सप्तदशाक्षारम् ॥ ३१ ॥ यथामा- २०. निजभुजनैविगालगुणविनमवीतिमर प्रदिदपता सुधागुधवल भरना मुवनम् । यथय पथ मृतेयमतिरागयती जनता परितमपूर्वमेय तव पाय न नपुंटात् ।।

·९२ क्षेमेन्द्रलघुवायसग्रह (सुति १-१२- जसज. सयलंगेन युताप्टनवसहुतिः । दशसप्ताक्षरा पृथ्वी कथिता वृत्तवेदिभिः ॥ ३२ ॥ यथा मम - जवात् स रजसा युत श्रमविसस्युलाङ्ग पथा व्रजन् सततसेवक पिशुनधाम वेश्म प्रभो । कदाचिदवलोकन फलविजितर्मन्यते जड करसपितामिव मदेन पृथ्वीमिमाम् ।। २२ नसमै रसलंर्गेन युक्ता सप्तदशाक्षरा । विच्छिन्ना हरिणी पड्भिश्चतुभिः सप्तभिस्तथा ॥ ३३ ॥ यथा मम - न समरसना काले भोगाश्चल घनयौवन कुरुत सुकृत यावन्नेय तनु प्रविशीर्यते। किमपि कलता कालस्येय प्रधावति सत्वरा तरुणहरिणी सनस्तेव प्लवप्रविसारिणी।। यमनै सभलंगन युक्त्ता सप्तदशाक्षारा। पडकादशविच्छेदवती शिखरिणी मता ॥ ३४॥ यथा मम यथा मन्युर्लीन स च विभवभन्न स्मरपद- स्तथा जाने जाता शमसमयरम्या परिणति । इदानी ससारव्यतिकरहरा तीव्रतपसे विविक्ता युक्ता मे गिरिवरमही सा शिखरिणी ।। चतु षट्सप्तविरति वृत्त सप्तदशाक्षरम् । मन्दाक्रान्ता मभनतस्तगाश्चाभिधीयते ।। ३५ ।।

·-गु. ति. १.३८) सुवृत्ततिर कम् यथा मम- २४. मध्ये भङ्गोवलनविततापाङ्गससद्धगभाज स्मयन्ते ते यदि धृतिमुप पक्षमलाक्षीक्टाक्षा । तत् किं मिथ्या नियमनिभृत कानने धीयते धी- मन्दाक्रान्ता दशति निगिता पन्नगी पाणिसस्ता ॥ मसजं. सततर्गन युक्तमेकोनविंशवत् । शार्दूलप्रीडितं प्राहुरिछन्नं द्वादशसप्तभिः ।। ३६ ॥ यथा मम - २५ माद्यत्सज्जसमाततोग्रसुभटोद्भिन्नेभकुम्भस्यल- दिलप्यन्मौक्तिक्दन्तुर सरभसोवेल्लद्यश.केशर । जृम्भारम्भभयकरव्यतिकरयस्तै समुद्रीक्षितः शगुणा त्वदसि करोति समरे शार्दूलविक्रीडितम् ॥ युक्तं मरभनयश्च त्रिभि सप्ताक्षर स्त्रिभि । देवच स्रग्धरावृत्तमेकविशाक्षरं विदुः ॥ ३७ ।। यथा मम- २६. सारारम्भानुभावप्रियपरिचयया म्वगरगाडगनाना लीलावर्णावतमश्रियमतनुगुणदलेपया सश्रयन्या । आभाति व्यवरामुक्ताविचविललयलीवृन्दकुन्देन्दुवान्या त्वलीा पितेय भुवनपरिवृद्ध यग्परेव त्रिलोकी ॥ इति सरलतरत्यात सर्यकाव्योचितत्वात् मुकविपरिचितत्वात कोणपर्णामृतस्यात् । पत्याविषममायादुविरामोनिातेय प्रचुरलचिरयत्तम्पषितस्यता हिताय ॥ ३८॥ दनि श्रीमान्द्रारमनव्यामदागापरनामश्रीक्षेमेन्द्रविरचित गुपत्ततिलो यातायचयो नाम प्रयमो विन्यास।

·२४ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह (मु.ति. २-१- द्वितीयो विन्यास गुणदोषदर्शनम कृते प्रसिद्धवृत्तानां लक्ष्यलक्षणसंग्रहे । अधना क्रियते तेपा गुणदोषप्रदर्शनम् ॥ १॥ न पट्सप्ताक्षरे वृत्ते विधाम्यति सरस्वती । भड्गीव मल्लिकाबालकलिकाकोटिसंकटे ॥ २ ॥ समासलंघुवृत्तानामसमासमहीयसाम् । शोभा भवति भव्यानामुपयोगवशेन वा ॥ ३ ॥ अनुष्टुप्छन्दसा भैदे कैश्चित् सामान्यलक्षणम् । यदुक्तं पञ्चम कुर्याल लघु षष्ठं तथा गुरु ॥४॥ तत्राप्यनियमो दृष्ट. प्रबन्धे महतामपि । तस्मादव्यभिचारेण श्रव्यतव गरीयसी ॥ ५ ॥ यथा कालिदासस्य- २७ तदन्वये शुद्धिमति प्रसूत शुद्धिमत्तर । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दु क्षीरनिधाविय ॥ उपजातिविकल्पाना सिद्धो यद्यपि संकर । तथामि प्रथम कुर्यात् पूर्वपादाक्षर लघु ॥६॥ यथा श्रीमदुत्पलराजस्य- २८ हृताञ्जनश्यामरुचस्तवते स्थूला किमित्यश्रुकणा पतन्ति । भृङ्गा इव व्यायत्तपतयो ये तनीयसी रोमलता श्रयन्ति ।।

·-सु ति २-१०)
सुवृत्ततिलवम्
सूत्रस्यैवात्र तीक्ष्णाग्रं श्लोकस्य लघुना मुखम्
कणं विशति निर्विघ्नं सरलत्वं च नोति ॥७॥
गर्वक्षरेण संरुद्धं ग्रन्थियुक्तमिवाग्रतः ।
करोति प्रथम स्थूलं किंचित् कर्णकदर्शनाम् ॥८॥
यथा कालिदासस्य-
२९. अस्त्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराज ।
पूर्वापरी तोयनिधी वगाह्य
स्थित. पृथिव्या इव मानदण्ड ।
-
ध्यक्षारस्त्र्यक्षररेव च्छेदेराभाति दोधकम् ।
अतोऽल्परधिकापि यति तालमिवोज्नति ॥९॥
यथा मम-
३०. सज्जनपूजनशीलनशोभा-
मर्जय वर्जय दुर्जनसङ्गम् ।
दुस्तरससृतिसागरवेगे
मज्जनकारणवारणमेतत् ॥
अतोऽल्पाधिकर्यथा तुजीरस्य-
३१. त्वन्मुखचन्द्रनिरीक्षणवा
य मुतरामिह निर्मलनेत्र ।
सर्वजनस्य पुर स्थितमेतत्
सोऽन्तकवत्म न पश्यति चित्रम् ।।
शालिनी लियबन्धव स्वभावेन विभाव्यते।
उसजयेत् तो यत्नेन मन्ददीपशिखामिय ॥१०॥

·क्षेमेद्रलघुकाव्यसग्रह (सु ति २-११- इलथा यथा मम- ३२ प्लोपक्लेश प्रोपिताना दिशन्ती मानम्लानि मानिनीना द्रधाना । गाढ सकता सद्गुणग्लानिदाने चन्द्रस्य श्रीदुर्जनस्येव जाता॥ शान्ताक्षरसयोग किंचित्कार्कश्यकारिभि । अन्ते विसर्जनीयश्च शालिनी याति दीप्तताम् ॥११॥ यथा मम- ३३ लज्जामज्जल्लोलतारान्तकान्ता स्तियनिर्यडत्केतकीपत्रतीक्ष्णा । मग्नाश्चित्ते कस्य निर्यान्ति भूय प्रेगोन्मीलत्पक्ष्मलाक्षीकटाक्षा ।। श्लथस्वभावान्माधुर्य शालिन्या परिवय॑ते । रुचि प्रयाति मन्दाग्ने क्षीरेणात्यन्तमन्दताम् ॥१२॥ विसर्गयुक्त पादान्तविराजति रयोद्धता । कलापरिचयर्याता लटभेव प्रगल्भताम् ॥१३॥ यथा मम- ३४ अत्र चैनसमये निरन्तरा प्रोषिताहृदयकीर्णपावा। वान्ति कामुकमनोविमोहना व्याललोलमल्याचलानिला ॥

·१७ -सु. ति. २-१६) सुवृत्ततिलकम् अविसगैस्तु पादान्तनिष्प्रभव रथोद्धता । अप्रार्थनाप्रणयिनी म्लानमानेव मानिनी ॥१४॥ यथा कलशकस्य- ३५. अन्जली जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरशारितम् । आत्तमात्तमपि कान्तमुक्षितु कातरा शफरशङ्गिनी जहो । सापाराधयिसर्गान्तः सर्वपादः सविधमा । स्वागता स्वागता भाति कविकमविलासिनी ॥१५॥ यथा मम- ३६. व्यावलन्ति तरला जलधारा: पान्यसंगमधृतेः परिहाराः । प्रान्तरत्ननिभविद्युदुदारा प्रावृपः पृथुपयोधरहाराः न तु यथा ममंच - ३७, अम्बरेऽभ्युभरलम्बिपयोदे मत्तबहिरुचिरेऽद्रिनितम्चे। पुष्पधामनि कदम्यकदम्बे का गतिः पथिक कालविलम्बे ॥ द्रुतताललयरेव व्यक्तं स्मासारः पदः। प्रनतंपति यन् पित्तं तत् तोटकमभीप्सितम् ॥१६॥ पया मम- १८. मदपूणितलोपनपट्नर धनरागमनमराभरणम् ।

·९८ क्षेमे दलघुयायमग्रह ( सुति २१७ कमलद्युति मुग्धवधूवदन सुक्ती पिवतीह सुधासदनम् ।। असमस्तपदै पादसधिविच्छेदसुन्दरम् । सर्वपाविसर्गान्तवंशस्थ यात्यनघताम् ॥१७॥ यथा भट्टबाणस्य- ३९ जयन्ति वाणासुरमौलिललिता दगास्यचडामणिचचुम्बिन । सुरासुराधीशशिखान्तशायिन स्तमश्छिदस्त्र्यम्बकपादपासव ॥ काद प्र.२ ४० विपरीत यथास्यैव - नमामि भर्योश्चरणाम्बुजद्वय सशखरमौखरिभि कृतार्चनम् । समस्तसामन्तकिरीटवेदिका- विटङ्कपीठोल्लुठितारुणारगुलि ॥ वाद प्र ४ प्रारम्भे द्रुतविन्यास पर्यन्तेषु विलम्बितम् । विच्छित्त्या सर्वपादाना भाति द्रुतविलम्बितम् ।।१८।। यथा मम ४१ कमलपल्लववारिकणोपम किमिव पासि सदा निधन धनम् । कभकणचलाञ्चलचञ्चल स्थिरतराणि यशासि न जीवितम !! द्रुतहीन विलम्बित यथा मम - निपतता म्रमता विनिमज्जता प्रविशता परिवारशतैरध । तनुभृता भव एव भवार्णवे भयमये भगवानवलम्बनम् ।।

·९९ -सु. ति २०२१) सुवृत्ततिलषम् आकारमन्थरःप्रायः पादे पादेऽक्षरस्त्रिभिः । शेषाक्षरततरः प्रहाय प्रहपिणी ॥ १९ ॥ यथा श्रीहर्षदेवस्य- ४३. दुर्वारा कुसुमशरव्यथा वहन्त्या कामिन्या पदभिहित पुर. ससीनाम् । तद् भूय गिगशुकसारिवाभिरुस्त धन्याना श्रवणपथातिथित्वमेति ॥ रत्ना.२८ विपरीत यथा मम- ४४ सकोचव्यतिकरवद्धभीतिलोले- निर्याद्भिर्धमरभरैः सरोरुहेभ्य । आरब्ध क्षणमिव सध्यया जगत्या- मुत्पत्त्य घनतिमिरस्य वीजवाप ॥ वसन्ततिलकस्याने साकारे प्रथमाक्षरे । ओजसा जायते कान्तिः सविकासविलासिनी ।। २० ।। यथा विद्याधिपत्यपरनाम्नो रत्नाकरस्य- ४५. कण्ठश्रिय कुवलयस्तवकाभिराम- दामानुवारिविक्टच्छविकालवूटाम् । विभ्रत् सुखानि दिशतादुपहारपोत- धूपोत्यधूममलिनामिव धूर्जटित. ॥ आकारेऽपि कृते पूर्व बन्धेऽल्पपदपेशले । वसन्ततिलक धत्तै निर्गन्धि रमणीयताम् ।। २१ ।। यथा परिमलस्य- ४६ अच्छासु हस इव बालमृणालिया भृङ्गो नयास्विव मधुगमन्जरीषु ।

·क्षभेदलघुकाव्यसग्रह ( सुति २२२- कोऽवन्तिभर्तुरपरो रसनिर्भरासु पृथ्वीपति मुकविसूक्तिपु वद्धभाव ॥ विसर्गहीनपर्यन्ता मालिनी न विराजते । घमरी छिनपुच्छेव वल्लीवालूनपल्लवा ।। २२ ।। यथा भट्टवल्लटस्य ४७ वरमिह रविताप किं न शीर्णासि गुल्मे किमु दवदहनर्वा सर्वदाह न दग्धा । यदहृदयजनौधैर्वृन्तपर्णानभिज्ञ- रितरकुसुममध्ये मालति प्रोम्भितासि ॥ सपूर्णा सा यथा कालिदासस्य - अथ म ललितयोपिदभ्रूलताचारुगृङ्ग रतिवलयपदाङ्के, चापमासज्य कण्ठे। सहवरमधुहस्तन्यस्तचूताडकुरास्न शतमखमुपतस्थ प्राञ्जलि पुष्पकेतु ॥ ४८ द्वितीयाधं समस्ताभ्या पादाभ्या मालिनी वरा । प्रथमाघे समस्ताभ्या पादाभ्यामवरा मता ॥ २३ ॥ द्वितीयाधं समस्तपादा यथा गन्दितकस्य ४९ करतरलितबन्ध कञ्चुक कुवतीना प्रतिफलितमिदानी देपमाताम्रचि । स्तनतटपरिगाहे भामिनीना भविष्य नसपदलिपिलीलासूत्रपात करोति ॥

·सुबत्ततिल्यम -सुति २२६) प्रथमार्धे समस्तपादा यथा राजशखरस्य - ५० इह हि नववस ते मन्जरीपुजरेणु च्छुरणधवलदेहा बद्धहेल सरन्ति । तरलमलिसमूहा हारिहुकारकण्ठा बहुलपरिमलालीसुन्दर सिन्दुबारम ।। वि ना १.३० अज्ञोऽप्पलक्ष्य मालिया वीणायामिव विस्वरम् । धुत्वैवोद्वेगमायाति वाचा धक्तु न वेत्ति तम् ॥ २४ ॥ पथा भद्देन्दुराजस्य - ५१ रहसि हतदुकूला गोलिता तलदीपे त्वदुपगतसमृद्ध प्रेयसी श्रोत्रियस्य । विक्रिति पटवासहन्ति कर्णावतस शमयति मणिदीप पाणिफूत्कानिलेन । गुरुलध्वादिनियमादविभ्रष्टेऽपि लक्षणात् । दोषस्त्वदुपगेत्यत्र श्रोत्रग्राहयोऽस्ति विस्वर ॥ २५ ॥ प्रथम द्वमक्षरंश्छेदैस्ततस्त्रिचतुराक्षर । पञ्चाक्षरैश्च पर्यते नर्कुट याति ताम् ॥ २६ ॥ यथा वीरदेवस्य ५२ तव मतपयपत्रमृदुताम्रतलचरण अलबरहमनूपुरवरध्वनिना मुसर । महिपमहासुरस्य शिरसि प्रमभ निहित सकर महीधरेद्रगुरता पथमम्ब गत ॥ - ·१०२ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमयह (सु ति २२५- विपरीत यथास्यव- ५३ सशिखिशिखंव धूमनिनिताजनशेलगुहा सक पिशपनगेव यमुनोनतनीलशिला। महिपमहासुरोपहितभासुरशूल्करा बहुलनिशेव भासि मतडिद्गुणमेघयुता ॥ असमास पदर्भाति पृथ्वी पृथ्वी पृथकस्थित । समासग्रन्थिभि सैव याति सकोचखर्वताम् ।। २७ ।। पृथक्पदा यथा साहिलस्य ५४ कचग्रहमनुग्रह दशनखण्डन मण्डन दृगञ्चनमवञ्चन मुखरसार्पण तर्पणम । नखार्दनमतर्दन दृढमपीडन पीडन करोति रतिसगरे मकरकेतन कामिनाम ।। समासवती यथा मम - ५६ वचग्रहसमुल्लसत्कमलकोपपीडाजड द्विरेफकलकूजितानुकृतसीत्कृतालकृता । जयन्ति सुरतोत्सवव्यतिकरे कुरङ्गीदृशा प्रमोदमदनिर्भरप्रणयचुम्बिनो विभ्रमा । पृथ्वी साकारगम्भीररोज सजिभिरक्षर । समासग्रन्थियुक्तापि याति प्रत्युत दीर्घताम् ॥ २८॥ यथा भट्टनारायणस्य ५७ महाप्रलयमारतक्षुभितपुष्करावतक प्रचण्डघनजितप्रतिरुतानुकारी मुहु ।

·-मुति २३०) मुवृत्तति रकम रव श्रवणभैरव स्थगितरोदसीकन्दर कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्व श्रुत ॥ वे म३४ स्वरातरलविच्छेदैविभाति हरिणी पदै । मान्यरग्रन्थिबद्धव याति नि स्पन्दसड्गताम् ॥ २९ ॥ तरलपदा यथा दीपकस्य - ५८ तनुधनहरदूरस्तेनोत्कटा विकटाटवी तरति तरसा शौर्योत्सेकात स्वसार्थवशाज् जन । पुरवरवधूलोलावल्गत्कटाक्षवलाकुले नगरनिकटे पन्था पाथ स्फुट दुरतिकम ॥ मथरैयथा भट्टेन्दुराजस्य ५९ गुणपरिचयस्तीर्थे वासस्थिरोभयपक्षता वपुरतिदृढ वृत्त सम्यक् सखे तय रि पुन । सरति सुमते यस्त्वा पातु दृशा विनिमैपया वडिग विपम तस्याक्षप क्रोपि सहामुभि ।। ॥ मिषु पादेषु विश्रान्त विलासललिता पदं । अन्ते तरङ्गितगतिहरिणी हारिणीतराम् ॥ ३० यथास्यैव उपपरिसर गोदावर्या परित्यजताध्वगा सरणिमपरो मागस्तावद भवद्भिरवेक्ष्यताम् । यह हि विहितो रक्तागोग क्यापि हताराया चरणनरिनन्यासोदश्चन्नवापुरपञ्चुप ॥ ६०

·१
भेमेद्रलघुकाव्यसग्रह
शिखरिण्या समारोहात् सहर्जवीजस स्थिति ।
संप लुप्तविसन्ति प्रयात्यत्यन्तमुन्नतिम् ॥ ३१ ॥
यथा मुक्ताकणस्य
६१ यथा रन्ध्र व्योम्नश्चल जरदधूम स्थगयति
स्फुलिङगाना रूप दधति च यथा कीटमणय
यथा विद्युजज्वालोल्लसनपरिपिटगाश्च ककुभ-
स्तथा मन्य लग्न पथिक तरखण्डे स्मरदव ।।
विपरीता यथा भट्टश्यामलस्य
६२ धृतो गण्डाभोगे मधुप इव वद्धोऽ जविवरे
विलासिन्या मुक्तो वकुलतरुमापुप्पयति य ।
विलासो नेत्राणा तरुणसहकारप्रियसख
म गण्डूष सीधो क्थमिव शिर प्राप्स्यति मधो ॥
शिखरिण्या पश्छिने स्वरूप परिहीयते ।
मुक्तालताया नि सूत्रमुक्तैर्मुक्ताफलंरिव ॥ ३२॥
यथा भट्टभवभूते
असार समार परिमुपितरत्न त्रिभुवन
निरालोक लोक मरणशरण बान्धवजनम् ।
अदप वदप जननयननिर्माणमफल
जगज् जीर्णारण्य कथमसि विधातु व्यवसित ॥
मा मा ५५०
श्लोकेऽस्मिन् सचमत्कारसरसास्वादशालिनि ।
केवल शिखरिण्यैव स्वरूपमहारितम् ॥ ३३ ॥

·-सु. ति २.३५)
मुवृत्ततित्वम्
मन्थराकान्तविसधश्चतुभिः प्रथमाक्षरः ।
मध्यपटकेऽतिचतुरे मन्दाक्रान्ता विराजते ॥ ३४ ॥
यथा कालिदासस्य
१४. ब्रह्मावर्त जनपदमघश्छायया गाहमान.
क्षेत्र क्षयप्रधनपिगुनं कौरवं तद भजेथाः ।
गजन्याना शितशरशतंयंत्र गाण्डीवधवा
धारासारंम्त्वमिव कमलान्यभ्यपिच्चन् मुमानि ।।
मेघ १.५१
आदिमध्ये तुत्या यथास्येव
६५. काश्रित् कान्ताविरहगुरुणा म्याधिकारप्रमत्त.
सापेनास्तगमितमहिमा वर्पभोग्येण भर्तुः ।
पक्षश्रो जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु
स्निग्पन्छायानरपु वमति रामगिर्याश्रमेषु ॥
मेघ.१
साकाराद्यक्षरः पादपर्यन्तः सविसर्गकः ।
शार्दूलफ्रीडितं धत्ते तेजोजीवितमूजितम् ॥ ३५ ॥

·क्षेमेन्द्रलपुकाव्यसंग्रह (सुति २.४२- सेव्यन्ता व्योमयात्राथमजलजयिनः सैन्यसीमन्तिनीभि- त्यूिहव्यूहकेलीकलितकुहकुहारावकान्ता वनान्ता. ॥ बा रा.१.६३ विपरीत यथा चरस्य- ७४. सत्य पातालकुक्षिभरि चिरविलसद्दिक्करि प्रीणिताभ्रं थीगर्भश्वभ्रमभ्रलिहलहरि हरिस्थानमप्येव किंचित् । कल्पान्ते व्याप्तविश्व परिरटति सरिनाथ पाथस्त्वदीयं किं त्वेतत् कुम्भयोने करकुहरदरीपूरमाचामतोऽभूत् ।। आयाताकारविरहाद् बन्धदोषः स्फुटोऽपि यः। अविलुप्तविसर्गान्त. स्रग्धरायां समोहते ॥ ४२ ॥ यथा मम- ७५. शौर्यधीकेशपाश करिदलनमिलन्मौक्तिकव्यक्तपुष्पः क्षोणीरक्षाभुजंगः कुलशिखरिलुठत्कीतिनिर्मोकपट्टः । शत्रुवातप्रतापप्रलयजलधरस्फारधाराकराल. प्रीत्यै लक्ष्मीकटाक्ष कुवलयविजयी यस्य पाणौ कृपाण ॥ एवमुद्देशलेशन वृत्तानां दर्शितः क्रमः । अनयैव दिशा सवं शेयं तन्जर्यथोचितम् ।। ४३ ॥ मन्दाक्रान्ता भवेन् मध्ये शालिनो पूरिताक्षरा । उपेन्द्रवज्र वंशस्थं पर्यन्तैकाक्षराधिकम् ॥ ४४ ।। इत्यादि दशितं नेह स्वतःसिद्धो ह्ययं क्रम.। न वेत्ति तदवृत्तजस्तन्जस्य क्वोपयुज्यते ॥ ४५ ॥ इति परिचितनानारूपवाणीगुणानां विदितविविधदोषोद्देशलेशान्तराणाम् ।

·सुवृत्ततिलक्म्
इवमतिशयसूक्ष्मवृत्तचर्चाविचार-
रभिहितमभिगम्य योगितुल्याशयानाम् ।। ४६ ।।
इति श्रीप्रकाश दात्मजव्यासदासापरनामधीक्षेमेन्द्रविरक्तेि सुवृत्ततिलके
गुणदोषवर्णन नाम दिनोयो विपास ।
तृतीयो वियात वृत्तविनियोग
प्रवन्ध सुतरा भाति यथास्थान विवेवफ (निवेशित)।
निर्दोषणसयुक्त सुवृत्तमौक्तिकरिव ॥ १॥
शास्त्र काव्य वास्यकाव्य काव्यशास्त्र च भेदत ।
चतुष्प्रकार प्रसर सता सारस्वतो मत ॥२॥
शास्त्र काव्यविद प्राहु सर्वकाव्याङ्गलक्षणम् ।
काय विशिष्टशद्वार्थसाहित्यसदलकृति ॥ ३ ॥
शास्त्रकाय्य चतुवर्गप्राय सर्योपदेशकृत् ।
भट्टिभीमक काय्यादि काव्यशास्त्र प्रचक्षते ॥ ४॥
तब केवलशास्त्रेऽपि केचित् काय्य प्रयन्जते ।
तिपतोषधरसोडगे गुडलेशमिवोपरि ॥५॥
पया बंधये याग्भटस्य-
७६ मधु मुयमिव सापट प्रियाया बरसना परिवादिनी प्रियेव ।
युसुमधयमनाहा व गया विगमिनी रतिवव पुप्पिताया।
प्राय पुत् प्रयत्नेन प्रानामनुष्टभा ।
पेन सर्वोपपाराप पानि मुस्पष्टौतुताम ॥ ६॥

·क्षेमेन्द्रर माध्यगग्रह (सुति २-३६- नातश्चितर निशाकरवलालावण्यदुग्धोदधे भूमेयंद् भवता विरिञ्चिनगरी पीतिप्लवं प्लाव्यते ।। विसर्जनीयस्योत्वेन पर्दनिन्मोन्नतरिय । शार्दूलकोडितं याति पाठे सायासतामिव ॥ ३६ ॥ यथा मुक्ताफणस्य ६८. लीलाचामरडम्बरो रतिपतेर्वालाम्बुदर्भणयो रागोद्दण्डशिखण्डिनो मुसविधूभृतास्तमोविभ्रमा । सौगन्ध्योदतधावदाकुलवलन्मत्तालिमालाकुलो धम्मिल्लो हरिणीदृशो विजयते सस्तो रतिव्यत्यये ।। - विच्छिन्नपादं पूर्वार्धे द्वितीया समासवत् । शार्दूलक्रीडितं भाति विपरीतमतोऽधमम् ।। ३७ ॥ पूर्वार्धे यथा भट्टभवभूते ६९ अज्ञानाद् यदि वाधिपत्यरभसादस्मत्परोक्ष हृता सीतेय प्रविमुच्यता शठ मरुत्पुत्रस्य हस्तेऽधुना । नो चेल् लक्ष्मणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणित- च्छत्रच्छन्नदिगन्तमन्तकपुर पुत्रवृतो यास्यसि ।। विपरीत यथा रिस्सो - ७०. स्नातु वाञ्छसि किं मुधैव धवलक्षीरोदफेनच्छटा- छायाहारिणि वारिणि धुसरितो डिण्डीरविस्तारिणि । आस्ते ते कलिकालकल्मषमपीप्रक्षालनकक्षमा कीर्ति सनिहितव सप्तभुवनस्वच्छन्दमन्दाकिनी।।

·-तुति २-४१) सुवृत्ततिलकम् आद्यन्तयोर्गुणोत्कर्षकान्त्या सर्वातिशायिनोः । शार्दूलक्रीडितं धत्ते मध्ये तद्गौरवोन्नतिम् ॥ ३८ ॥ यथा कालिदासस्य ७१. गाहन्ता महिपा निपानमलिल शृडगर्मुहुस्ताडित छायावद्धकदम्बक मृगकुल रोमन्यमभ्यस्यतु । विमधः क्रियता वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति पल्वले विधान्ति लभतामिद च मिथिलज्यावन्धमस्मद्धनु.॥ शा २६ - भाधन्ताकारविरहात् पर्यन्ते वापिसर्गतः । शार्दूलकीडितं स्वस्य रूपं नेयोपलभ्यते ॥ ३९ ॥ पथा श्रीयशोवर्मणः- ७२. यत् वनेत्रसमानकान्ति मलिले मग्न तदिन्दीवर मेषैरन्तरित. प्रिये तव मुखच्छायानुकारी गगी येऽपि त्वद् गमनानुकारिगतयस्ते राजहसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमायमपि मे देवन न क्षम्यते ।। सुकुमाररसस्यात्र रक्षापं वृतमुद्धतम् । वारपायेनैव गलितं कविना नीतमत्पताम् ॥ ४० ॥ आकारगुरुयुक्तादिपर्यन्तान्तविगिणी । असंस्यूतविरामा च स्रग्धरा राजतेतराम् ॥४१॥ यथा राजोपरस्प- ७३. ताम्बूलीनदमुग्घषमुक्तरलनाप्रम्नरे सानुगाभि. पाय पायं पलायीकृतपदलिदर नारिवलीफलाम्मः।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रह (मु. ति. ३.७- फाव्ये रसानुसारेण वर्णनानुगुणेन च । कुर्वीत सर्ववृत्तानां विनियोग विभागवित् ॥७॥ शास्त्रकाव्यऽतिदीर्घाणा वृत्तानां न प्रयोजनम् । काव्यशास्नेऽपि वृत्तानि रसायतानि काव्यवित् ॥ ८॥ पुराणप्रतिविम्बेषु प्रसन्नोपायवर्मसु । उपदेशप्रधानेषु कुर्यात् सर्वेष्वनुष्टुभम् ॥ ९ ॥ नानावृतविशेपास्तु कवेः शस्तस्य शासनात् । यान्ति प्रभोरिवात्यन्तमयोग्या अपि योग्यताम् ॥ १०॥ उप्रगोग्रहसंग्रामे तत्कालसदृशोपमाः । दृष्टास्त एव वैराटेस्त एवाश्वाः किरीटिन ॥ ११ ॥ तथाप्यवस्थासदृशै. साधुशब्दपदस्थिताः । सुवृत्तरेव शोभन्ते प्रबन्धा सज्जना इव ॥ १२ ॥ वृत्तरत्नावली कामादस्थाने विनिवेशिता । कथयत्यज्ञतामेव मेखलेव गले कृता ।। १३ ।। नहि नाम नवोन्मेषिकुचायाश्चारचक्षुषः । चिरत्यक्तस्मराचारे जराजीर्णकचे रुचिः ॥ १४ ॥ तस्मादत्र यथास्थाने विनियोगाय सगतिः। उदाहरणदिभात्रर्दशिताभिमता सताम् ।। १५ ॥ आरम्भे सर्गवन्धस्य कथाविस्तरसंग्रहे । शमोपदेशवृत्तान्ते सन्त. शंसन्त्यनुष्टुभम् ।। १६ ।। आरम्भे यथा भर्तृमेण्ठस्य- ७७ आसीत्यो हयग्रीव सुहृद्वेश्मसु यस्य ता । प्रथयन्ति बल बास्वो सितच्छनस्मिताः श्रिय ·-मुति ३१८) सुवृत्ततिकाम कथाप्रसडगे यथाभिनन्दस्य- ७८ तस्या निजभुजोद्योगविजितारातिमण्डल । आखण्डल इव श्रीमान् राजा शूद्रक इत्यभूत् ॥ शमोपदेगे मथा मम- ७९ पृथुशास्त्रकथाक्न्थारोमन्थेन वृथव किम् । अन्वेष्टव्य प्रयत्नेन तत्त्वजर्कोतिरान्तरम् ।। शृद्गारालम्बनोदारनायिकारुपवर्णनम् । वसन्तादि तदडग च सच्छायमुपजातिभि ॥ १७ ॥ रूपवर्णन यथा कालिदासत्य- ८० मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या वलित्रय चारु वभार वाला। आरोहणार्थ नवयौवनेन कामम्य सोपानमिव प्रयुक्तम् ।। वसन्तवर्णन यथास्यैव- ८१. बालेन्दुवकाण्यविकासभावाद् वभु पलासान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागताना नमक्षतानीव वनस्थलीनाम् । रयोद्धता विभावपु भय्या चन्द्रोदयादिषु । पागम्यप्रगुणा नीतियशस्येन विराजते ॥१८॥ चन्द्रोदये यथास्यैव ८२ अडगुलीभिरिव येगमचय मनियम्य तिमिर मरीचिभि ।

·(सु ति ३१९- क्षेमेद्रलघुकाव्यसंग्रह कुड्मलीतसरोजलोचन चुम्वतीव रजनीमुख शशी ॥ नीतियथा भारवे ८३ थिय कुरूणामधिपस्य पालनी प्रजासु वृत्ति यमयुडक्त वेदितुम् । स वणिलिङ्गी विदित समाययो युधिष्ठिर द्वैतवने वनेचर ॥ बसन्ततिलक भाति सकरे वीररौद्रयो । कुर्यात् सर्गस्य पर्यन्ते मालिनी द्रुततालवत् ॥१९ वीररोद्रयोर्यथा रन्नाकरस्य- ८४ जृम्भाविकासितमुख नखदर्पणान्त- गविष्कृतप्रतिमुख गुरुरोपगर्भम् । रूप पुनातु जनितारिचमूविमर्श- मुद्वृत्तदैत्यवधनिर्वहण हरेर्व ॥ सर्गान्ते यथा कलिदासस्य ८५ अवचितलिपुष्पा वेद्विसमार्गदक्षा • नियमविधिजलानों बहिपा चोपनेत्री । गिरिशमुपचचार प्रत्यह सा सुकेशी नियमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादै ॥ - ·-मुति -२१ सुवृतनिलनम् उपपन्नपरिच्छेदकाले शिखरिणी मता। औदार्यरुचिरौचित्यविचारे हरिणी वरा ।। २० ॥ उपपन्नपरिच्छेदे यथा भर्तृहरेः ८६. भवन्तो वेदान्तप्रणिहितधियामय गुरवो विचित्रालापानो वयमपि कवीनामनुचराः । तथाप्यव यूमो नहि परहितात् पुण्यमपरं न चास्मिन् ससारे कुवलयदृशो रम्यमपरम् ॥ सुस २८७ औदार्येऽप्यस्यव ८७. विपुलहृदयैरन्य कैश्चिज् जगज् जनित पुरा विधृतमपरर्दत चान्यविजित्य तृणं यथा । इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुज्जते कतिपयपुरग्वाम्ये पुमा क एप मदज्वर. ।। मु स. १६२ साक्षेपक्रोयधिक्कारे परं पृथ्वी भरक्षमा। प्रावप्रवासव्यसने मन्दाक्रान्ता विराजते ॥ २१ ॥ साक्षेपे यथा यशोवर्मण:- ८८. स पस्य दगान्धर हनवतोऽपि वक्षान्तरे गत स्फुटमवन्ध्यतामधिपयोधि माध्यो विपि । तदात्मज इहागद. प्रहिन एप सौमित्रिणा यव स पर म दशाननो ननु निवेद्यता राक्षमा " प्रावृप्रवामे यथा कालिदासस्य- ८९. सम्मिनदी पनिचिदयलापिप्रमुफ्तः स पामी नौस्या मानान् वनरक्लयभ्रगबिनाकोछ । स. रा.८

·क्षेमेन्द्रलघुवायसग्रह
(सु ति २-२२-
आपाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानु
वप्रनीडापरिणतगजप्रक्षणीय ददर्श ।।
मेघ २
शौर्यस्तवे नृपादोना शार्दूलगीडित मतम् ।
सावेगपवनादौना वर्णने स्रग्धरा मता ॥२२॥
गौर्यस्तवे यथा श्रीचक्रस्य-
९० नेतु नौभिरिभा न यान्ति दृतिभिस्तार्या कियन्तो हया-
स्तज्जान्द्वयसेन देव पयसा सैन्य समुत्तार्यताम् ।
नो चेद भडगभयद्रुतारिवनितानेनप्रणालीलुठद-
वाप्पाम्भ प्लबपूरितोभयतटी द्राग् वर्म्यतीरावती ।
सावेगपवने यथा मम पवनपन्चाशिकायाम् -
९१ प्रेसच्छडखाभिघातस्फुटदखिलचलच्छुक्तिनिर्मुक्तमुक्ता-
मुक्तव्यकनाट्टहासा स्मरनृगसकलद्वीपसचारचारा ।
सर्पत्कर्पूरपूरप्रवणकरचिता दिग्वधूकर्णपूरा
धावत्याध्मातविश्वा रतविधुतवधूवन्धवो गन्धवाहा ॥
दोधकतोटकनर्कुटयुक्त मुक्तकमेव विराजति सूक्तम् ।
निविषयस्तु रसादिषु तेषा निनियमश्च सदा विनियोग ॥२३॥
शेषाणामप्यनुक्ताना वृत्ताना विषय विना ।
वैचित्यमात्रपालाणा विनियोगो नदर्शित ॥२४॥
इत्येप वश्यवचसा सर्ववृत्तप्रसड गिनाम् ।
उक्तो विभाग सद्वृत्तििनवेशे विशेषवान् ॥२५॥
एपस्मिन्नेव यवृत्ते कृतो द्वियेषु वा श्रम ।
न नाम विनियोगार्हास्ते दरिद्रा इवोत्सवे ॥२६॥

·सु ति ३ ३७ )
मुवृत्ततिल्वम
वृत्ते यस्य भवेद् यस्मिन्नभ्यासेन प्रगल्भता ।
स तेनंच विशेषेण स्वसदर्भ प्रदर्शयत ॥ २७ ॥
एकवृत्तादर प्राय पूर्वेषामपि दृश्यते।
तत्रवातिचमत्कारादत्यनारब्धपूरणात् ।। २८॥
अनुष्टुप् सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दिनी ।
विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभू ॥ २९ ॥
स्पृहणीयत्वचरित पाणिनेरुपजातिभि ।
चमत्कारीकसाराभिरुद्यानस्येव जातिभि ॥ ३० ॥
वृत्तच्छत्रस्य सा कापि वशस्थस्य विचित्रता।
प्रतिभा भारवेयन सच्छायेनाधिकीकृता॥३१॥
वसततिलकाहढा वावल्ली गाढसड गिनी।
रत्नाकरस्योत्कलिका चकास्त्याननकानने । ३२ ॥
भवभूते शिखरिणी निरर्गलतरड गिणी ।
रुचिरा घनसदर्भ या मयूरीव नृत्यति ॥ ३३ ॥
सुवशा कालिदासस्य मन्दान्ता प्रवल्गति ।
सदश्वदमकस्येव काम्बोजतुरगाडगना ॥ ३४ ।।
शार्दूलकोडितैरेव प्रख्यातो राजशेखर ।
शिलरीव पर वक्र सोल्लेखच्चशेखर ॥३५ ।।
इत्येव पूर्वकवय सर्ववृत्तकरा अपि ।
अस्मिन हार इवकस्मिन प्रापणाभ्यधिकादरा ॥ ३६॥
सुवर्णाहप्रव धेषु यथास्थाननिवेशिनाम् ।
रत्नानामिव वृत्तानां भवत्यभ्यधिका रुचि ॥ ३७॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रह -मुति. २ ३८ तस्माद् यथायं विनियोगमार्गः प्रदर्शितो वृत्तनिवेशनेषु । तथैव कार्यः कविभिः कृतज्ञरवश्यवाचा नियमस्तु नायम् ॥ ३८॥ इत्यारुरुक्षो. प्रथमोपयुक्तं प्रवृत्तवाचश्च विवेककारि । महाकवेरप्यतिसूक्ष्मतत्त्वविचारहपंप्रदमेतदुषतम् ॥ ३९ ॥ इत्यौचित्यप्रचुररचनाविश्रुतश्रव्यवृत्त- व्यक्ति शक्तिप्रसृतवचसां दर्शिता संग्रहेण । क्षेमेन्द्रेण प्रणयिविपदा हर्तुराश्चर्यकर्तु- भूभृद्भर्तुर्भुवनजयिनोऽनन्तराजस्य राज्ये ॥ ४० ॥ इति श्रीप्रकाशेन्द्रारमजव्यारादासापरनामश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते सुवृत्ततिलके वृत्तविनियोगो नाम तृतीयो विन्यास. इति सुवृत्ततिलकम् ।

·३. नीतयः ·चतुर्वर्गसंग्रहः प्रथमः परिच्छेद धर्मप्रशंसा सत्यस्कन्धस्तरुणवरुणापूतपीयूपसिक्त क्षान्तिच्छाय शुभमतिलतालकृत गोलमूल । भूयात् सत्त्वप्रसवविलसत्पल्लव पुण्यभाजा धर्म प्रोद्यत्कुशलकुसुम श्रीफलो मडगलाय ॥ १॥ उपदेशाय शिष्याणा मतोपाय मनीषिणाम् । क्षेमेन्द्रेण निजलो नियते वर्गसग्रह ॥२॥ धर्म शर्म परत्र चेह च नृणा धर्मोऽन्धकारे रवि सर्वापत्प्रशमक्षम सुमनसा धर्माभिधानो निधि । धर्मो बन्धुरबान्धवे पृयुपथे धर्म सुहृन् निश्चल ससारोम्परुस्थले सुरतरु स्त्येव धमति पर ।। ३ ॥ कर्णे धर्मक्या मुखे परिचित धर्माभिराम वच- श्चित्ते धर्ममनोरथ प्रणयिनी सर्वत्र धर्मस्थिति । माये धर्ममयी क्रिया परिकर सोऽय शुभप्राप्तये कल्पापायपदेऽप्युपप्लवरवरस्पप्टवेल फिल ॥ ४ ॥ निन्द्य जन्म प्रमोहस्थिरतरतममा यन् मनुष्यत्वहीन बुद्धया हीनो मनुष्य मुभफल विक्लस्नुल्यचेप्ट पशूनाम् ।

·१२० क्षमेहरघुनाध्यसग्रह (च म १.५- बुद्धि पाण्डित्यहीना भ्रमति सदसतोस्तत्त्वचर्चाविचारे पाण्डित्य धर्महीन शुक्सदृशगिरा निष्फलकलेशमेव ।। ५ ॥ पाण्डित्य यन् मदान्धाना परोवर्पविनाशनम् । मात्सर्यपामुपूरेण मातहगस्नानमेव तत् ।। ६ ।। तत् प्राज्ञत्व हरति विमल येन शील न वाम- तद् धीरत्व प्रशमशता यान्ति येनेन्द्रियाणि । तद् वैदग्ध्य भुवनजयिनी वञ्च्यते येन माया तत् पाण्डित्य भवपरिभव शान्तिमायाति येन ॥७॥ अन्ध स एव थुतवजितो य शठ स एवाथिनिरर्थको य । मृत स एवास्ति यशो न यस्य धर्मेन धीर्यस्य स एव शोच्य ॥ ८ ॥ हित न किंचिद विहित परस्य दत्त न वित्त न च सत्यमुक्तम् । यस्मिन् दिने निष्फलता प्रयातमायु स काल परिदेवनस्य ॥ ९ ॥ न दानतुल्य धनमन्यदस्ति न सत्यतुल्य व्रतमन्यदस्ति । न शीलतूल्य शुभमन्यदस्ति न क्षान्तितुल्य हितमन्यदस्ति ॥ १० ॥ सत्य वाचि दृशि प्रसादमयता सर्वाशयाश्वासिनी पाणौ दानविमुक्तिरात्मजननक्लेशान्तचिन्ता मतौ। ससक्ता हृदये दयव दयिता काय परार्थोद्यमो यस्यैक पुरष स जीवति भवे भ्राम्यन्यजीवा परे ॥ ११ ॥ परप्राणनाणप्रणिहितधिया धर्मजननी दयेवैका लोके सकलजनताजीवितसुधा । असामा य पुण्य मुनिभिरुदित ज्ञाननयन- रहिंसा ससारे स्वपरकुशलश्लाघ्यसरणि ।। १२ ।। प्राणाना परिरक्षणाय सतत सर्वा किया प्राणिना प्राणेभ्योऽप्यधिव समस्तजगता नास्त्येव किंचित् प्रियम ।

·~चम ११)
तुवर्गमग्रह
पुण्य तस्य न शक्यते गणयितु य पूर्णकारुण्यवान्
प्राणानामभय ददाति मुकृती तेपामहिंसावत ॥ १३ ॥
स एव सत्वाभरणप्रभावभूर्भुव प्रामाभरण नरोतम ।
मुखाम्बुजे यस्य वसत्यनत्यया सदैव सत्याभरणा सरस्वती ॥ १४ ॥
क्लिन कोपनिषपणमथिविफल शल्यायते यत्पर
वित्त क्लेशनिमित्तमेव मरिन यातु स्वय तत् क्षयम् ।
यत् कारुण्यपरोपसरविकल भूभारभूत वपु
स्वार्थासक्तमनर्थसार्थसदन मा मास्तु तत् कस्यचित् ॥१५॥
वन्द्य स पुसा निदशाभिवन्द्य पारण्यपुग्योपचयत्रियाभि ।
ससारमारत्वमुपैति यस्य परोपकाराभरण शरीरम् ॥ १६ ॥
परद्रविणनि स्पृह परपटनिप्पीतुप
परप्रणयवत्सर परनिवारबद्धक्षम ।
परस्तुतिविद्यारद परगुणापवादोलित
परातिहरणोद्यतो भवति भूरिपुण्यनर ॥ १७ ॥
पमानामिय सा सना सगुणता या गश्रयाहाँ श्रिय
सा श्रीभंद्रगजेन्द्रमूर्तिग्वि या दानेन विभाजते।
तद् दान नवचन्द्रयद् यदनिग माना मपूर्यते
मानोमी तणवन् न य परिचयम्गन गर्न गुण्यति ॥ १८॥

·क्षेमेद्ररथाव्यसंग्रह शान्ति चिन्तयता तम शमयता तत्त्वश्रुति शृण्यता ससारे न परोपवारसदृश पश्यामि पुण्य सताम् ॥ २० ॥ तीर्थानि दीर्घाश्वपरिश्रमाणि बहुव्ययानि ऋतुडम्बराणि । तपासि मुक्त्वा तनुशोषणानि हिंसाविरामे रमता मतिर्व ॥२१॥ यज्वा विष शुचिरनुचर मयतात्मा तपस्वी मन्त्री विद्वानवनिवनिताभूपण भूमिपाल । धर्मोद्याने सुकृतसलिलाराारससिच्यमाने पूर्ण सोऽय कृतयुगतरो विनो बीजवाप ।। २२ ॥ दम्भन शीलवतमस्पृहत्व विरक्तता श्रोमियता मृदुत्वम् । एतानि मूलानि निगूढगूढकोटिल्यलीनानि कलिद्रुमस्य ।। २३ ॥ यावन्ति दानानि वदन्ति सन्तस्तपासि तीर्थानि च यानि सन्ति । तत् पुण्यमेकन विभाति सर्व महार्हमेकन च नि स्पृहत्वम् ॥ २४ ॥ सतामदैन्य वदनस्य शोभा निर्लोमतान्तर्वचसामयाच्ना। कायस्य सत्सेव्यमसेवकत्व पाणेरनुत्तानतल वमेव ।। २५ ।। मान्य कुलीन कुलजात् कलावान् विद्वान्कलाज्ञाद् विदुष सुशील । धनी सुशीलाद् धनिनोऽपि दाता दातुजिता कीतिरयाचकेन ॥ २६ ॥ तप्तैस्तीवन्द्रत कि विकसति करुणास्यन्दिनी यद्यहिंसा कि दूरस्तीथसारैर्यदि शमविमल मानस सत्यपूतम् । यत्नादन्योपकारे प्रसरति यदि धीर्दानपुण्य किमन्य किं मोक्षोपाययोगदि शुचिमनसामच्युते भक्तिरस्ति ॥२७॥ इति धर्मप्रशसा नाम प्रथम परिच्छेद ।

·चतुर्वर्गसग्रह
द्वितीय परिच्छेद अयप्रशस।।
प्रधानधाम्ना निधये धनाय नमोऽस्तु तस्मं गुणिनोऽपि यत्नात् ।
यदादया निर्गुणभूपतीनामग्रे गुणान् पण्यदशा मयन्ति ॥ १ ॥
दानादिधर्म कियते धनेन धनेन पन्या धनमाप्नुवन्ति ।
धनविना कामवथापि नास्ति त्रिवर्गमूल धनमेव नान्यत् ।। २ ।।
यत् क्लीवर्भटकुक्कुटोत्वटरणनीडा समादिश्यते
यन् मूर्खे मुखलीलया कविशुकालापश्चिर चय॑ते ।
नीचरच्चतरश्च सेवकय स्वाम्येन यद् वाह्यते
तद् वित्तम्य विलासनृत्तवमतेन्द्वृत्तवृत्तायितम् ॥ ३ ॥
पूजा धनेनैव न सत्कुलेन कोतिर्धनेनैव न विनमेण ।
रुप धनेनैव न यौवनन गिया धनेनैव न जीवितेन ।। ४ ।।
वृदा प्रमिद्धा विबुधा विदग्धा गूरा श्रुतिज्ञा यवय वुलोना ।
विलोप यन्त सघनस्य वा जयेति जीवेति मदा वदन्ति ॥ ५॥
मद्धया युत निश्चरपक्ष्मनेत्र मौनान्वित देवमियाकुलीनम् ।
दोन युलीन प्रणमन् कुलीन वृताञ्जलि स्तौति धनाभिवाम ॥ ६ ॥
नम्मादपद्रविणम्य रामे रब्धम्य रक्षानियमे यतेन ।
सरक्षमाणम्य मदा विवृद्धौ वृद्धम्य न स्थानविभागमर्ग 11७॥ (युग्मम्)
धर्माधानोऽशनिगुचियम (१) प्रेयसीमियवन्धु-
स्थानो गाहोपायदिनममाणविद्यापलानी ।
पराप्ये देहमममममये निर्विवादे विभाग
वित्त पागे न भवति मता अन्पित्यानुबन्ध ॥ ८॥
गोप्टो विचारणार्या वैश्यारति गाविसपगन्ध ।
स्पर्धा मुवेनिनवृत्तिलना शयामेनन् निपा पनानाम् ॥ ९॥

·२.
क्षेमेन्द्रलरामममहः
(व.सं २.१०-
जाया शोलविवर्जिता व्ययपती मायानिकायः सुहृद्
दुप्पूरो गुरुरर्थभोगनिचयैर्वन्धुर्दरिद्रः शठः ।
दासश्चौर्यपरोऽलसच कुपदे पुत्र. सलैः पातितः
सोऽयं क्लेशशताप्तसंचयनिधेः प्रत्यक्षलक्ष्यः क्षयः ॥ १०॥
दाक्ष्यं वित्तस्य मूलं सुनयपरिचय. सपदुद्यानसेक:
प्रागल्भ्यं रत्नपि व्यसनवनसमुन्मूलन संयतत्वम् ।
श्रीरक्षा मन्त्रगुप्तिविपदुपशमनं वर्जनं दुर्जनाना-
मालस्यं मानवाना धनवननलिनासह्यभारस्तुपारः।। ११ ।।
हिमासहत्वं रवितापभीतिः कथामतिर्गिजनप्रतीक्षा।
लज्जाभिमान: क्षणसंमुखत्वं नक्षत्रचर्चा च धनस्य विघ्नाः॥१२ ।।
वेषः परिक्लेशविशेषचिन्ता परोपरोधः स्ववशावलेपः ।
नदीफलानामिव शीघ्रगाना हानिधनानां ग्रहणे विलम्बः ॥ १३ ॥
गुरुगणकरबुधाना क्षयचतुरैश्चौरमूपकर्वणिजाम् ।
कायस्थगायनगणभूमिभुजां भुज्यते लक्ष्मीः ॥ १४ ॥
दारिद्रयेण कुलं मदेन कुशलं द्वेषेण विद्याफलं
शीलं दुर्जनसंगमेन मलिनाचारेण शुक्लं यशः ।
आलस्येन धनं प्रयाति निधन लौल्येन मानोन्नति-
र्याच्यादैन्यपरिग्रहेण च गुणग्रामः समग्रो नृणाम् ॥ १५ ।।
भौग्ध्यान् मृगार्थी रघुनन्दनोऽपि वाणः प्रमादान बलिराजवेन ।
नल. कुसङ्गेन ययातिजश्च वलेशासहत्वाद् व्यसनात्यवापुः ॥ १६ ॥
मौग्ध्यं प्रमादोऽविश्वासः कुसङ्गः क्लेशभीरता।
पञ्च सकोचदा दोषाः पद्मिन्या इव संपदः ॥ १७॥
कुभूपकूपान्तरलम्बनाप्तवित्तानि रन्धंर्घटसनिभानाम्
असवृतैरिन्द्रियनामधेयः पुंसा पयांसीव परिस्रवन्ति ॥ १८ ॥

·१२५ -च. स २२४ ) चतुवंगंसग्रह सास्वादे नवसौरभे मधुलिहा पद्मोदरे वन्धन दीपे रूपरता प्रयान्ति सततापातात् पतङ्गा क्षयम्। गीतेनैव मृगा पतन्ति करिणीस्पर्गेन नीता गजा- स्तस्मादिन्द्रिपसक्तिरेव सहसा पुसा विपदुतिका ।। १९॥ कुल कुवृत्त्या कलुपीकृत ते कृतो गुणोषस्तुणतुल्यमूल्य । मानस्य मूले निहित कुगर प्राप्त न विस्त परिरक्षित यै । २० ॥ जात सत्कुलज स नीचविनयी सेवारमानरध- स्तस्योग्र पतित स्वमानयशसोहिण शापानल । तेनास्वस्तिमता स्वहस्तनिहित याच्चाविष भक्षित वित्त पेन न रक्षित रिपुमुख तेन स्थित वीक्षितुम् ॥२१॥ धावन् सेवितुमेति माधुरधम वन्ध्यस्ततो यात्यसो नीता मूल्यतुला गुगाश्च गुणिभि कश्चिन् न गृह्णाति तान् । पाना मानमहाशनिर्धनता प्राप्त न किंचित् तया विवि वा न विधीयते धनधिया धन्य स यस्यास्तितत्॥२२॥ विद्याक्लापरिचय क्षितिपालसेवा दिग्द्वीपमार्गगिरिमभ्रमणप्रयाम । पुत्रियाच भुवि भोजनराभगेभात् नद्वित्तरभ्यमिनि वित्तवना प्रमाद ॥ २३ ॥ तावदमकथा मनोमवर चिर्मोक्षस्पृहा जायते यावत् तृप्तिसुयोदयेन न जन भुक्षामक्षिक्षणम् । प्राप्ते भोजनचिन्तनस्य ममये क्ति निमित्त विना धर्म वस्य धिय म्मर स्मरलियनेयते मोशनू ॥२४॥ अर्याप्टि विधातु कटुरटनपटुग्मिा श्रीजहाना जाना पन्यारिपिापनि गुणग्नीपापान ।

·१२६
१२६
क्षेभेन्द्रर पपाध्यमग्रह
( च स २२१-
आर्य कुर्वान् न सेवा पुलविनपगुणस्तेन मूकोऽर्थनाया
तीक्ष्णाना मार्गणाना भवति हि पुरत क्षमापतेर्लक्षलाभ ॥ २५ ॥
इत्यर्थप्रशसा नाम द्वितीय परिच्छद ।
तृतीय परिच्छ। कामप्रशसा ।
ललितललनालीलोदञ्चद्विरोलविलोचनो-
त्पलवनरुचा चञ्चन्तीना चयरिव चचिता ।
सुरभिसुहृद पक्षच्छायावृतेव च षट्पदै
कुसुमधनुप श्यामा मूर्तिस्तनोतु सुखानि व ॥ १ ॥
भ्रमद्भमरवेतकोविकसदेकपत्रप्रभा
सनीलमणिनायका इव विमुक्तमुक्तालता ।
दृश शशिकला इव प्रचितपक्ष्मलेशाङ्किता
जयन्ति हरिणीदृशाममृतकालकूटच्छटा ॥ २॥
ऋतु धनाना फलमग्न्यमाहु फल ऋतूनामविवादि पुण्यम् ।
पुण्यस्य पूर्ण पलमिन्द्रलोको द्विरष्टवर्पा खिय एव नाक ॥३॥
एता सन्ति वधूविलासकुटिला भ्रूवार्मुकणय
कर्णात्तायतपातिनश्च तरुणीनेत्रत्रिभागेपदः ।
निर्दग्धोऽन्धकरिणा नवमन क्षोभाभियोगोद्भवात्
मरम्भादविचार्य केवलमसौ मिथ्या तपस्वी स्मर ॥ ४ ॥
लज्जावको मनसिजधनुर्भूविलासेन तन्न्या-
श्चिन्तापाण्डु स्पृश्चति कृशता वक्त्रकान्त्या शशाङ्क ।
यात्येवाध प्रहसितरुचिर्दोलंताभ्या मृणाली
क्लीब धते कुवलयकुल कालिमान कटाक्षे ॥ ५ ॥

·-च. सं. ३.१३)
चनुवंगसंग्रह
अयोमयाना हृदयेपु तेषा कोऽप्यस्ति नून कुलिशोपदेशः ।
सोढानि यः प्रौढविलासिनीना कर्णान्तमुक्तानि विलोचनानि ॥ ६ ॥
कुवलयमयी लोलापाङ्ग तरङ्गमयी भ्रुवो.
शनिगतमयी वक्त्रे गाने मृणाललतामयी ।
मलयजमयी स्पर्ने तन्वी तुपारमयी स्मिते
दिगति विषम स्मृत्या ताप किमग्निमयीय मा ॥७॥
स्मगरनिशिताक्ष्याः कम्पयन्ते न केपा
कुरव इव कटाक्षाः प्रौदगल्या मनामि ।
भुवनजनजिगोपोत्साहयोगाय पेपा-
मधिचपलतराणा निश्चला वर्णमंत्री ॥ ८ ॥
स्तनस्थले हारिणि मुन्दरीणा नितम्ययिम्ये रशनासमाये ।
धत्ते विरोपाभरणाभिमानलीला नवोल्लेग्यलिपिः प्रपञ्चम् ।। ९ ॥
यान्ताया विलहिलामहसितस्वच्छागवश्वामरं
ससक्ताभिरहेमकलगी यच् नन्दनाशी म्ननी ।
यन्वार्तस्वरकालि चार जपन मिहागन भूगुजा
गाम्राज्य तदिदं जयाजयमय गेप चिन्तामयः॥१०॥
नामादितानि यनवामयतेन
चित्राणि नेत्ररितानि मृगमगाया ।
सतान्तिावनाविव्यसनादही न
हेग्ना हुनागाननरपि नंच गम्था ॥ ११
अभिनयपयोपरोद्गनियिपम्पितिहारहममुगपनिता ।
गयनयन्तीव गाम्याग्विारसिता भानि रोमलगा ॥१०॥
नेच सरप्यास्नियलीयामालिनी गति रोमतिः ।
नात्या गोम्यां मरोलिपायो गामार पन्तः ॥ १२ ॥

·१०८
क्षेमे दलघुकाध्यमपह ( च सं ३१४-
कणे कोक्लिकामितीकलरव सतप्तसूचीचय
फुल्लागोकपलाशचम्पक्वनाद्युद्दामदावानल ।
तन्वदग्या विरहे वमन्तसमय कार विमन्यन् तृणा
देहोच्चाटनमेव पट्पदघटाक्वाणोऽतिथिमन्मथ ॥ १४ ॥
आपाण्डुता मदनकोतिससी मुखेन्दौ
प्रौढि विभति विरहे हरिणायताध्या ।
अच्छि नवाप्पविसरारुणनेगलोण-
लीनप्रतापमिव मन्मथमुद्रहन्त्या ॥ १५ ॥
वियोगे तन्वङ्गया हृदयदमने दैन्यसदने
घने भर्तृस्नेहाद् मदनदहते धैर्यचलने।
समासने चिन्ताव्यसनशमने प्राणगमते
तनुस्तापम्लाने वलति नलिनीपप्रशयने ॥ १६ ॥
दाक्षिण्यप्रणयेन पादयतिते कान्ते मया नेक्षिते
प्राणाना ज्वलित प्रवासपिशुन शापानल पश्यसि ।
एतै सश्रमकातरे किमधुना गिथ्यासमाश्वासन
सतापाय ससि त्वयैव ननु मे मानोपदेश कृत ॥ १७ ॥
समायाते पत्यो बहुतदिनप्राप्यपदवी
समुल्लडध्याविघ्नागमनचतुर चारुनयना ।
स्वय हर्पोद्वाप्पा हरति तुरगस्यादरवती
रज स्कन्धालीन निजवसनकोणावहनन ॥ १८ ॥
वास कम्पविशृडवल वितिलक स्वेदोद्गमादानन
सदष्टोऽधरपल्लव क्लयति श्वासोमणा म्लानताम् ।
दुति त्वद्वचने शठस्य कठिनस्याने गते कुण्ठता
मत्स्नेहाद् विहितस्त्वया कुपितया क्लेशप्रवेश क्यिान् ॥१९॥

·१२९ -च स ३२५ ) अनुगमप्रह व्याप्तास्वशोकज्वलनेन दिक्षु निरन्तरापातशिलीमुखासु । रद्धासु जालैर्वनमञ्जरीणा नष्टा गति पान्थकुरङ्गकस्य ।।२०।। विकसति सहकारे दु सहे कणिकारे मधुकरपरिहारे सस्मिते सिन्धुवारे । अहह विरहभीत्या कामिनी कण्ठर या त्यजति नववसन्ते हन्त कापालिव २ ॥ २१ ॥ तन्वडग्या नवसगमे व्यवसिते कान्ते बलान् मेखला मोक्तु श्वासविकासकम्पविकला कण्ठे लुठन्त्य सुधाम् । मोलत्पानिपीडितालिरणिता क्षीवा (१) किरन्ति क्षण धन्याना नननेति नि सहतया हुवारगर्भा गिर ।। २२ ॥ गाढालिङ्गननिश्चलाङ्गलतिका कान्तेन रुदा बला दारम्ब्यालकबल्लरी विदधता वक्याम्बुजे चुम्बनम् । पम्प्रप्रस्फुरितारुणापरदा बाला निमील्याक्षिणी मन्ये मानमजन्मजीवजनन जप्य समभ्यस्यति ॥ २३ ॥ केनते विशिखा स्फुरच्छिखिशिखागाखाममा मानिनी- मोनोन्मायपृथुप्रथा विरहिणीनि श्वासपक्षानिरा । सह्यन्ते रतिवल्लभस्य स्टभानेपान्ततीक्ष्णानना मदष्टाधरपल्लवाग्रतरणीमीत्कारभूत्वारिण ॥२४॥ आयुर्दीधतर तनोतु नयनद्वद बुरहगीदृशा योति ते स्मितमतति म्तनतटयोणी विशाश्रियम् । देवस्य त्रिजगज्जयाय पटहे दत्त मृगाक्षीगुरो रित्युत्माहमहे हिताय विह्निा जाने जन याशिप ॥२५॥ इति बामसा नाम नृतीप परिसर ।

·क्षेमेन्द्ररघुकाव्यमग्नह (चम ४१- चतुर्थ परिच्छेद मोक्षप्रासा भोगाभोगविलोपकोपकलहरस्तोक्योकाकुल काम काममकामधामसमय योग वियोगानुगम् । रोगोद्गारविकारपाकविपम निमुल्य नेत्रव्यथा सेक मोक्षफलस्य संशयतरोरेक विवेक नुम ॥ १ ॥ उद्याने मधुचन्द्रिका शनिमुखीगीत मुहृत्सत्कथा कस्येद न मुखाधिव सुखसखी प्रीति परा वर्षति । कि त्वेतत् खलसनसर्परसनामातडगकर्णाञ्चल- प्रोढापाडगपतगपक्षगणिकारागेन्द्रजालोपमम् ।। २ ॥ वाल्य दु सहमोहसहतिहत रागोल्वण यौवन वृद्धत्व सकलोपभोगक्लनावैकल्यशल्याकुलम् । वैराग्येण विना विनष्टविमलालोक मशोक सदा ससारे सरता पुन पुनरहो यात वृथा जीवितम् ।। ३ ।। दृष्टा वालकचेष्टा यौवनदर्पोऽय वृद्ववैराग्यम । सापि गता सोऽपि गतस्तदपि गत स्वप्नमायेयम् ।। ४ ।। पुन पुनर्जन्मसहस्र हेतुमलोमस स्नेहसमोऽस्ति नान्य । पुस प्रदीपस्य च य करोति सेवोन्मुखत्व गृहसविभागे ॥ ५ ॥ आक्रान्त पिशुनर्नरेन्द्र भवन विद्यागृह मत्सर- रापासविण कुल कुतनय नावियोग सुखम् । साधुत्व खलवञ्चनापरिमवैश्चिन्तासहसमन- स्तन् नास्त्येव व यत् सदोपकलुष निर्दोष एव शम ॥६॥ भोगें रोगभय सुखें क्षयभय वितेऽग्निभूभृद्भय दास्ये स्वामिभय गुणे ग्यलभय वशे कुयोपिद्भयम् ।

·- - गं.४.१३) चतुर्वर्गसंग्रह गाने म्लानिभयं जये रिपुभयं कार्य कृतान्ताद् भयं सर्व नाम भवे भवेद् भयमहो वैराग्यमेवाभयम् ।। ७ ।। वृत शमजलेन यैविरततीवतृष्णं मनः पर भवपराभवोदरणधीरधुर्यने ते भजन्ति जननीजनप्रमृतदुग्धधारापन- स्तनप्रणयि तत्पुनर्दशनशून्यमास्य नरा ॥८॥ उत्सृज्य सतोपमुपामृतानि प्रोत्यै पराराधनमाधनानि (?)! अहो नु मानानि (?) धनानि पुमा धनानि निद्रासुससाधनानि ॥ ९ ॥ विवेकस्वाधीने विजनगमने जन्मगमने विचारे (2) संमारे व्यसनपरिहारेऽपि सुपरे । परं लज्जा माधोः प्रमवममये शोणितमये पुन. पाणि भूमि क्षिपति पदि धात्रीति पतित. (२)॥ १० ॥ आयामप्रमये विचारविरसे लग्जाजुगुप्मारपद गगान्या विरमन्ति नैव कुपदे स्त्रीभोगाम्नि च्युता.। चित्तं नास्ति सचेतसामपि निजाक विमपं.क्षण रत्यन्तेषु (पगडमुषत्वमनिश प्राप्नोति नाम जनः ॥११॥ केसापुले रयनकायपरपालभाजि प्रपदाम्बिदन्ते । पापम्मशाने रमतेऽदगमानां कामाकुल पापरापलोर ॥१२॥ अहो ताणा वेश्या गारजनलामोलारी विदग्धा मुग्याना पनि विषमाना गगधनम् । विपट्टीवादक्षामह (तरल्लनारः प्रणयिनी- पटा मटासः या टिलं. यामपितय. ॥१३॥ पाल्यं गुगोरजननोजमाप्रमोह गद योपन मागुभगोपयोगम् ।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्य सग्रह
(घ, म, ४.१४-
वृद्धत्वमप्पचित बुक्लापुर्भ
सत्य न किंचिदिदमत्र सचिनमिनम् ॥ १४ ।।
न कस्य पुर्वन्ति गमोपदेश स्वप्नोपमानि प्रियसगतानि ।
जरानिपीतानि च यौवनानि कृतान्नदप्टानि च जीवितानि ।। १५॥
चिन्त्यन्ते यदि नाम रामनहुपश्वेतादिराजर्पय
कि तैर्याति विशालकालकलनामीलत्कथाकौतुकं ।
गण्यन्ता स्वदृशैव भूरिविभवा दृष्टाश्च नप्टाश्च ये
तस्मात् सर्वमनित्यताववलित ज्ञात्वा शम स्मर्यताम्।।१६।।
यदा लोला लक्ष्मी क्षितिपतिरणारण्यरिणी
यदा स्वप्नोन्मेपा तनुघनतडिद् योवनरुचि ।
यदा काल काम जनजलजकिंजल्कमधुप-
स्तदा ससारेऽस्मिन्नविबुधमनो नोपरमते ।। १७ ।।
सतोपाम्भ पिवति निभृतस्वच्छमिच्छामयूरी
भ्रान्त्वा चान्त करणहरिणो याति विश्रान्तिमन्तः ।
लीनश्वाय शमतगतले शीतले तापतान्ति
मीलत्कामस्त्यजति नियत मत्तचित्तद्विपेन्द्र ॥१८॥
याते भोगे स्मरणपदवी सक्तनानावियोगे
शोक स्तोक स्पृशति न मन सर्वथा निर्व्यथानाम् ।
काले काले किल कलयतामन्तवत् सर्वमन्त
प्राय कायक्षयपरिचये निश्चयो निर्भर न ॥१९॥
यातु व्यक्ति कुसुमसमय सचय सौरभाणा
खे खेलन्तो मलयनिल्या सतत वान्तु वाता ।
फाम काम क्षपयतु धृति पक्ष्मलाक्षीकटाक्ष
शान्तिश्चित्ते स्थिरसुखसखी निर्विकारे ममास्तु ॥ २० ॥

·-च म ४२७) चतुवर्गसग्रह जरानिगीणे सुभगाभिमाने म्लाने शनैर्भूतिलताप्रताने । धनावदाने शिथिलभिमाने धृतिनिधाने प्रगमाभिधाने ।। २१ ।। रागण मार्च वयसि प्रयाते गतेपु भोगेषु सह स्पृहाभि । देहे च मोहेन सम प्रलीने निरर्गलोऽसावपवर्गमार्ग ॥ २० ॥ चित्त वातविकासिपासुसचिव रूप दिनान्तातप भोग दुर्गतगेहवन्धचपल पुप्पस्मित यौवनम् । स्वप्न बन्धुसमागम तनुमपि प्रस्थानपुण्यप्रपा नित्य चिन्तयता भवन्ति न सला भूयो भवग्रन्थय ॥२३॥ अभिनार्थानयं मुहृदसिरिच्छेदरहित ममावज्ञामान सदृशमुखदु खव्यतिकर । न मौनी नामौनी वनजरसमानासनमना न दैन्य नादन्य स्पृशति गुणनर्गुण्यविरत ॥ २४ ॥ सा दूरे हरिचन्दनस्य नु (?पर हारेण कि हारिता नो बान्तावुचमण्डलस्य सुम्भा चन्द्र दरिद्र वुत । गीत सगतिरेव नास्ति समता तम्या न मिदा मधो- नैराश्ये सहमंव चेतमि ते या प्रीतिग्जम्भते ॥ २५ ॥ रब्धावधि मत्यमुवामृतत्य नवप्रमोदादभुनपूर्णवाम । भारावतारादिव नितोऽह त्यागेन मर्वाग्रह्मग्रहाणाम् ।। २६ ।। पनानविनिन्नन हृदयरोपिनागावन व्या मरणगातन सम्पदयंगमवनम् । गदा व्यगनमोचन प्रियवियोगदीनान चिताय गृहमन्जन प्रजनि पुण्यवान शिनम् ॥ ७ ॥ नाम्नि ग्यपिार पर परिभयो धर्मा मना पाणिना- मापतापममक्षम धनगम गायत् पियाजीविनम्।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह ( च म ४.२८- ससारे परमस्ति नोऽत्र सुखद रम्यं न रामाननात् सर्वक्लेशविनाशनिवृतिरस. को नाम मोक्षात् पर ॥ २८॥ चतुर्वर्गोपदेशेन क्षेमेन्द्रेण यदर्जितम् । पुण्य तेनास्तु लोकोऽय चतुर्वर्गस्य भाजनम् ।। २९ ॥ इति मोक्षप्रशसा नाम चतुर्थ परिच्छेद समाप्तोऽयं चतुर्वर्गसंग्रहः।

·(२) चारुचर्या ।
श्रीलाभगुभगः मत्यामक्तः स्वर्गापवर्गद ।
जयतात् त्रिजगत्यूज्यः सदावार इवाच्युतः ।। १॥
बाह्ये मुहर्ते पुरपस्त्यजेन् निद्रामतन्द्रित ।
प्रात. प्रबुद्ध कमलमाश्रयेन् छीर्गुणाश्रया ॥२॥
पुण्यपूतशरीर: स्मात् सतत म्नाननिर्मलः ।
तत्याज वृत्रहा म्नानान् पाप वृत्रपपाजितम् ॥ ३ ॥
न कुर्वीत क्रिया याचिदनभ्यर्य महेश्वरम् ।
ईगार्चनरत स्वतं नाभून् नेतु यमः क्षमः ॥ ४ ॥
श्राद्धं श्रद्धान्वित पुर्यान् छास्त्रोक्तेनैव वत्मना ।
भुवि पिण्ड ददौ विद्वान् भीष्म. पाणी न गतनोः ॥ ५ ॥
नोसरम्या प्रतीच्या या युर्वीत गयने गिरः।
परयाविपयंमाद गर्मो दित: गण पानित. ॥६॥
अधिभुषनायशिष्ट यत् तदनीयान् गहरागया ।
चनोऽपिल पुपन्या निनमांगागनोभयन् ॥ ७॥
जारोमानं पुर्या गुपतिनगमः नि ।
पागोषविहीन हि दिवानर मदि. ॥ ८॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह
(चा. च ९-
न सचरणशील स्यान् निशि नि शङ्कमानस ।
माण्डव्यः शूललीनोऽभूदचौरश्चौरशङ्कया ॥ ९ ॥
न कुर्यात् परदारेच्छा विश्वास स्त्रीषु वर्जयेत् ।
हतो दशाम्यः सीतार्थे हत. पल्या विदूरथ. ॥ १० ॥
न मद्यव्यसनी क्षीव• कुर्याद् वैतालचेष्टितम् ।
वृष्णयो हि ययु क्षीवास्तृणप्रहरणाः क्षयम् ॥११॥
ईर्ष्या कलहमूल स्यात् क्षमा मूल हि सपदाम् ।
ईयादोपाद् विप्रशापमवाप जनमेजयः ॥ १२ ॥
न त्यजेद् धर्ममर्यादामपि क्लेशदशा श्रित ।
हरिश्चन्द्रो हि धर्मार्थी सेहे चण्डालदासताम् ॥ १३ ॥
न सत्यव्रतभडगेन कार्य धीमान् प्रसाधयेत् ।
ददर्श नरकक्लेश सत्यनाशाद् युधिष्ठिर ॥ १४ ॥
कुर्वीत सगत सद्भिर्नासद्भिर्गुणवजित.
प्राप राघवसगत्या प्राज्य राज्य विभीषणः ॥ १५॥
मातर पितर भक्त्या तोषयेन् न प्रकोपयेत् ।
मातृशापेन नागाना सर्पसत्रेऽभवत् क्षय ।। १६ ।।
जराग्रहणतुष्टेन निजयौवनद सुत ।
कृत कनीयान् प्रणतश्चक्रवर्ती ययातिना ॥ १७ ॥ (युग्मम्)
॥
दान सत्वमित दद्यान् न पश्चात्तापपितम् ।
वलिनात्मापितो बन्धे दानशेपस्य शुद्धये ।। १८ ॥
त्यागे सत्त्वनिधि कुर्यान् न प्रत्युपकृतिस्पृहाम् ।
कर्ण कुण्डलदानेऽभूत् क्लुप शक्तियाच्नया ॥ १९ ॥

·चारचर्या
ब्राह्मणान् नावमन्येत ब्रह्मशापो हि दु मह ।
तक्षकाग्नो ब्रह्मशापात् परीक्षिदगमत् क्षयम् ॥ २० ॥
दम्भारम्भोद्धत धर्म नाचरेदन्तनिष्फलम् ।
ब्राह्मण्यदम्भलब्धास्त्रविद्या कर्णस्य निष्फला ॥ २१ ॥
नासेव्यसेवया दध्याद देवाधीने धने धियम् ।
भीष्मद्रोणादयो याता क्षय दुर्योधनाथयात् ।। २२ ।।
परप्राणपरित्राणपर कारुण्यवान् भवेत ।
मास कपोतरक्षाय स्व श्येनाय ददी शिवि ॥२३॥
अद्वेषपेशल कुर्यान् मन कुसुमकोमलम् ।
बभूव द्वेपदोपेण देवदानवसक्षय ॥ २४ ॥
अविस्मृतोपकार स्यान् न कुर्वीत कृतघ्नताम् ।
हत्वोपकारिण विश्रो नाडीजडघमधश्च्युत ॥ २५॥
स्त्रीजितो न भवेद् धीमान् गाढ रागवशीकृत ।
पुश्मोकाद देशरयो जीव जायानितोऽत्यजत् ॥ २६ ॥
न स्वय सस्तुतिपदानि गुणगण नयेत् ।
स्वगुणस्तुतिवादेन ययातिरपतद् दिव ॥ २७ ॥
त्यजेन् मृगव्यव्यसन हिंसयातिमलीमसम ।
मृगयारसिद पाण्डु शापन तनुमत्यजत् ॥ २८ ॥
,
क्षिपद् वास्यभरास्नीमान् न पाम्प्यप्युपप्लुतान् ।
यापारुप्यरपा च भीम पुरपुलक्षयम् ॥ २९ ॥
परेशा क्लेशद कुर्यान् न पैशुन्य प्रमो प्रियम् ।
पैमुन्येन गती राहोरच द्रा भक्षणीयताम् ॥ १० ॥

·नमे द्रलघुकाव्यसंग्रह (चा ३१ तुर्यान् नीचजनाभ्यस्ता न याच्ञा मानहारिणीम् । वलियाच्नापर प्राप लाघव पुरुषोत्तम ॥ ३१ ।। न जातूल्लघन कुर्यात् सता मर्मविदारणम् चिच्छेद वदन शभुब्रह्मणो वेदवादिन ॥ ३२ ॥ न बन्धुसवन्धिजन दूपयेन् नापि वर्जयेत् । दक्षयज्ञक्षयायाभूत् त्रिनेनस्य विमानना ॥ ३३ ॥ न विवादमदान्ध स्यान् न परेपाममर्पण वाक्पारुष्याच् छिरश्छित शिशुपालस्य शौरिणा ॥ ३४ ॥ गुणस्तवेन कुर्वीत महता मानवर्वनम् । हनूमानभवत स्तुत्या रामवार्यभरक्षम ॥ ३५ ॥ गुणेप्वेवादर र्यान् न जाती जातु तत्त्ववित् द्रौणिद्विजोऽभवच् छूद्र शूद्रश्च विदुर क्षमी ॥ ३६ ॥ नात्यर्थमर्थार्थनया धीमानद्वैजयेज जनम् । अब्धिर्दत्ताश्वरत्नश्रीमथ्यमानोऽमृजद विषम ॥ ३७ ।। वक्र करतरंलुब्धनं कुर्यात प्रोतिसगतिम । वसिष्ठस्याहद् धनु विश्वामित्रो निमन्त्रित ॥ ३८॥ तीव्र तपसि लीनानामिन्द्रियाणा न विश्वसेत । विश्वामित्रोऽपि सोत्कण्ठ कण्ठे जग्राह मेनकाम् ॥ ३९ ॥ कुर्याद् वियोगदु खेषु धेर्यमुत्सृज्य दीनताम। अश्वत्थामवध श्रुत्वा द्रोणो गतधृतिहत ॥ ४० ॥ न क्रोधयातुधानस्य धीमान् गच्छदधीनताम् । पपी राक्षसवद् भीम क्षतज रिपुवक्षस ॥ ४१ ।।

·च ५२)
चारचर्या
प्रभुप्रसादे नो दद्यात् स्वविनाशास्पदे मतिम् ।
स्वक्षयायोद्धत युद्ध वाणरत्र्यक्षमयाचत ।। ४२ ॥
विद्योद्योगी गतोद्वेग सेवया तोपयेद गुरुम् ।
गुरुसेवापर सेहे कायक्लेशदशा कच ॥ ४४ ॥
भक्त मक्त हित रक्त निर्दोप न परित्यजेत् ।
रामस्त्यक्त्वा सती सीता गोक्शल्यातुरोऽभवत् ।। ४३ ॥
रक्षेत् ख्याति पुन स्मृत्या यश कायस्य जीवनीम् ।
च्युत स्मृतो जन स्वर्गमिन्द्रद्युम्न पुनर्गत ॥ ४५ ।।
न कदर्यतया रक्षेल लक्ष्मी क्षिप्रपलायिनीम् ।
युक्त्या व्याडीन्द्रदत्ताभ्या हृता श्रीनन्दभूभृत ॥ ४६॥
शक्तिक्षये क्षमा कुर्यान् नाशक्त शक्तमाक्षिपेत् ।
वार्तवीर्य समरम्भ बबन्ध दगकन्धरम् ।। ४७ ॥
वेश्यावचसि विश्वासी न भवेन् नित्यकतवे ।
अक्ष्यगृगोऽपि नि सङ्ग गृङ्गारी वेश्यया कृत ॥४८॥
अल्पमप्यवमन्येत न शत्रु वलदर्पित ।
रामेण गम गिगुना ग्राह्मण्यदययोज्झित ॥ ४९ ।।
जगद्वरी जरामध पाण्डवेन द्विधा त ॥५० ।।
औचित्यप्रच्युताचारो युक्त्या स्वार्थ न साधयेत् ।
व्याजवालिवधेनैव रामकीर्ति बलहविता ॥५१॥
वर्जयेदिन्द्रियजयी विजने जननीमपि ।
पुत्रीकृतोऽपि प्रद्युम्न कामित दाम्वरस्त्रिया ॥५२॥

·क्षेमेद्रलघुवाव्यसग्रह
(चा. च ५३ -
न तीव्रतपसा कुर्याद् धर्यविप्लवचापलम् ।
नेयाग्निशलभीभाव भवोऽनपीन् मनोभवम् ।।५३ ॥
न नित्यफलहानान्ते सक्ति कुर्वीत पंतवे ।
रक्मी फलादुर्धातडूंते लगता हत ॥ ५४॥
प्रभुप्रसादे सत्याशा न कुर्यात् स्वप्नसनि ।
नन्देन मन्त्री निहित शकटालो हि बन्धने ।। ५५ ॥
न लोकायतवादेन नास्तिपत्वेऽपयेद् धियम् ।
हरिहिरण्यकशिपु जघान स्तम्भनिर्गत ॥ ५६ ॥
अत्युम्नतपदारूढ पूज्यान नैवायमानयेत् ।
नहुप शकतामेत्य च्युतोऽगस्त्यावमाननात् ॥ ५७ ।।
सधि विधाय रिपुणा न नि शङ्क सुखी भवेत् ।
सधि कृत्वावधीदिन्द्रो वृत्र नि शङ्कमानसम् ।। ५८ ॥
हितोपदेश श्रुत्वा तु कुर्वीत च यथोचितम् ।
विदुरोक्तमकृत्वा तु गोच्योऽभूत कौरवेश्वर ॥ ५९॥
बनाशनलोभेन रोगी मन्दचिर्भवेत् ।
प्रभूताज्यभुजो जाड्य दहनस्याप्यजायत । ६० ।।
यत्नन शोषयेद् दोषान् न तु तीव्रतैस्तनुम् ।
तपसा कुम्भकर्णोऽभून नित्यनिद्राविचेतन ॥ ६१ ॥
स्थिरतामा न वध्नीयाद भुवि भावेषु भाविपु।
रामो रघु शिवि पाण्डु क्व गतास्ते नराधिपा ॥ ६२ ।।
विडम्बयेन् न वृद्धाना वाक्यकर्मवपु क्रिया ।
श्रीसुत प्राप वैरूप्य विउम्बिततनुर्मुने ॥ ६३ ॥

·१४१ -चा च ७४) चारच नोपदेशेऽप्यभव्याना मिथ्या कुर्यात प्रवादिताम् । शुक्रपाड्गुण्यगुप्तापि प्रक्षीणा दैत्यसतति ॥ ६४ ।। न तीब्रदीर्घवैराणा मन्यु मनसि रोपयेत । कोपेनापातयन् नन्द चाणक्य सप्तभिदिन ॥ ६५ ।। न सतीना तपोदीप्त कोपयेत् क्रोधपायकम् । वधाय दशकण्ठस्य वेदवत्यत्यजत् तनुम् ।। ६६ । गुरुमाराधयेद् भक्त्या विद्यामिनयसाधनम् । रामाय प्रददौ तुष्टो विश्वामित्रोस्त्रमण्डलम् ॥ ६७ ॥ वसु देय स्वय दद्याद् बलाद् यद् दापयेत् पर । द्रुपदोऽपन्हवी राज्य द्रोणेनारम्य दापित ॥ ६८ ॥ साधयेद् धर्मकामार्थान् परस्परमवाधकान् । त्रिवर्गमाधना भूपा बभूवु सगरादय ॥ ६९ ॥ स्यकुलान् न्यूनता नेच्छेत् तुल्य स्यादथवाधिर । सोवर्षेऽपि रपोर्वशे रामोऽभूत स्वकुलाधिक ॥ ७० ॥ कुर्यात् तीर्थाम्बुभि पूतमात्मान सततोज्ज्वलम् । लोमशादिष्टतीर्थभ्य प्रापु पार्या कृतार्थताम् ।। ७१ ॥ आपत्यालोपयुक्तासु कलासु स्यात् वृतधम । नृत्तवृत्तिविराटस्य विरोटी भवनेऽभवत् ॥ ७२ अरागभोगमुभग म्यात् प्रसक्तविरक्लयो । राज्ये जनकराजोऽभून् निपोन्भमि पावत् ।। ७३ ।। अशिप्यसेवया लाभरोभेन स्याद् गुरुग्घु । सयर्तयज्ञयागाभिलंज्जा में वृहस्पति ॥ ७४ ।।

·क्षेमे द्रलघुकाव्यपग्रह (चा च ७१- नष्टशीला त्यजेन् नारी रागवृद्धिविधायिनीम् । चन्द्रोच्छिष्टाधिकप्रीत्य पत्नी निन्द्याप्यभूद गुरो ॥ ७५ ।। न गीतवाद्याभिरतिविलासव्यमनी भवेत् । वीणाविनोदव्यरानी वत्सेवा गनुणा हृत ॥ ७६ ॥ उद्वेजयेन् न तेक्ष्ण्येन रामा कुसुमकोमला । मूर्यो भाभियोच्छित्त्य तेजो निजमशातयत् ।। ७७ ।। पद्मवन् न नयेत् कोप धूर्तभ्रमरभोज्यताम् । सुरै क्रमेण नीतार्थ श्रीहीनोऽभूत् पुराम्बुधि ॥७८) नोपदेशामृत प्राप्त भग्नकुम्भनिभस्त्यजेत । पार्थो विस्मृतगीतार्थ मागूय क्लहेभिवत ।। ७९ ।। न पुत्रायत्तमश्वर्य कार्यमार्य कदाचन । पुनापितप्रभुत्वोऽभूद् धृतराष्ट्रस्तृणोपम ।। ८० ॥ न शत्रुशेषदूप्याणा स्वन्धे काय समर्पयेत् । निष्प्रतापोऽभवत वर्ण शल्यतेजोवधादित ॥ ८१ ॥ न लब्धे प्रभुसमाते फलक्लश समाश्रयेत । ईश्वरेण धृतो सूनि क्षीण एव क्षपापति ॥ ८२ ॥ श्रुतिस्मृन्युक्तमाघार न त्यजेत साधुसेवितम् । दैत्याना श्रीवियोगोऽभूत् सत्यधर्मच्युतात्मनाम ।। ८३ ॥ श्रिय कुर्यात् पलायिन्या बन्धाय गुणसग्रहम् । दैत्यास्त्यक्त्वा श्रिता देवा निर्गुणान मगुणा थिया ।। ८४ ।। पदाग्नि गा गुरु देव न चोच्छिष्ट स्पृशद् घृतम । दानवाना विनष्टा श्रीरुच्छिष्टस्पृष्टसपिपाम् ।। ८५ ॥

·१४३ -चा. च. १६) चारुचर्या प्रतिलोमविवाहेपु न कुर्यादुन्नतिस्पृहाम् । ययाति शुककन्याया सस्पृहो म्लेच्छता गत ॥ ८६ ॥ रूपार्थकुलविद्यादिहीन नोपहसेन् नरम् । हमन्तमरापन् नन्दी रावण वानरानन ॥ ८ ॥ बन्धूना वारयेद् वैर नेकपक्षाश्रयो भवेत् । कुरुपाण्डवसग्रामे युयुधे न हलायुध ।। ८८ ।। परोपकार ससारसार कुर्वीत सत्त्ववान् । निदधे भगवान् बुद्ध सर्वसत्त्वोद्धृतो धियम् ॥ ८९ ।। विभृयाद् बन्धुमधन मित्र नायेत दुर्गतम् । वन्धुमित्रोपजीव्योऽभूदर्थिकल्पद्रुमो बलि ॥ ९० ॥ न पुर्यादभिचारोग्रवध्यादिकुहका दिया । लक्ष्मणेनेन्द्रजित् कृत्याद्यभिचारमयो हत ।। ९१ ।। ब्रह्मचारी गृहस्थ स्याद् वानप्रस्थो यति स्मात् । आश्रमादाश्रम याता ययातिप्रमुखा नृपा. ॥ ९२ ।। पुर्याद् व्यय स्वहस्तेन प्रभूतधनसपदाम् । अगस्त्यभवते वातापो कोपस्यान्य वृतो व्यय ॥१३॥ जन्मावधि न तत् कुर्यादन्ते सतापकारि यत् । सस्मारकशिर दोष मीताफलेम दशानन ॥ ९४ ॥ जगशुभ्रेषु वेशेषु तपोयनाचिर्भवेत् । अन्ते वन ययु/रा दुरुपूर्वा महीभुजा ॥ ९५ ॥ पुनर्जन्मजराच्छेदकोविद म्याद् वय क्षये। विदुरेण पुनर्जन्मबोज मानानले हुनम् ।। ९६ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह (चा. च. ९५- परमात्मानमन्तेऽन्तर्योतिः पश्यत् सनातनम् । तत्प्राप्त्या योगिनो जाताः शुकशान्तनवादयः ॥ ९७ ॥ प्राप्तावधिरजीवेऽपि जीवेत् सुकृतसतति । जीवन्त्यद्यापि मान्धातृमुग्वा कार्ययंगोमयं ॥ ९८ ।। अन्ते सतोपद विष्णु स्मरेद्धन्तारमापदाम् । शरतल्पगतो भीष्म सस्मार गरुडध्वजम् ॥ ९९ ॥ श्रव्या श्रीव्यासदासेन समासेन सता मता । क्षेमेन्द्रेण विचार्येय चारुचर्या प्रकाशिता ।। १०० ॥ इति श्रीप्रकाशेन्द्रात्मजव्यासदासापराज्य- महाकविश्रीक्षेमेन्द्रकृता चारुचर्या समाप्ता ·(३) दर्पदलनम् । प्रथम कुलविचारः प्रशान्तापविघ्नाय दर्पममिर्पणात् । सत्यामृतनिधानाय स्वप्रकाशविकामिने ॥ १ ॥ समारव्यतिरेवाय हतोत्सेवाय चेतम । मृतमेकाय विवेराय नमो नम ॥ ॥ (युग्मम्) क्षेमेन्द्र सुहृदा प्रोत्या दपंदोपचिकित्सक । स्वास्थ्याय कुरुते यत्न मधुरै मूक्निभेपजे ॥३॥ बुल वित शुनप मौर्य दान तपम्तथा। प्राधान्येन मनुष्याणा सप्तते मदतव ॥४॥ अहवागभिभूताना भूतानामिव देहिनाम् । हिताय दपदलन प्रियते मोहमान्तये ॥ ५ ॥ पुल बुल वरपता मोहान मिथ्याभिमानिनाम् । एम योय न जानीम नव्योवाग्रहप्रह् ॥ ६ ॥ लम्य कमरम्येय मूलमन्विप्यने यदि । दोषाप्रमानालस्तदायम्य प्रवागते ॥ ७ ॥ यथा गायतुरगम्य न मासयन (तोर जारपमुच्यते । सया गुगपत मूनिर्गुणम्ननुगेद्य ॥ ८॥ १४५ रा.

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रहः
एकदचेत् पूर्वगुरुप. कुले यज्वा बहुश्रुत. ।
अपरः पापकृन् मूर्ख. कुलं कस्यानुवर्तताम् ॥ ९ ॥
लोके कुलं कुल तावद् यावत् पूर्वसमन्वयः ।
गुणप्रभावे विच्छिन्ने समाप्त मकलं कुलम् ।। १० ।।
कुलाभिमान. कस्तेषा जघन्यम्थानजन्मनाम् ।
कुलकूलंकपा येषां जनन्यो निम्नगा. स्त्रियः ॥ ११ ॥
कुलीनस्य कुलीनस्य नवदारिद्र्यलज्जया ।
कि कुलेनाकुलीनाने याच्यादैन्यप्रलापिनः ।। १२ ॥
गुणवत्कुलजातोऽपि निर्गुण केन पूज्यते ।
दोग्धीकुलोद्भवा धेनुर्वन्ध्या कस्योपयुज्यते ।। १३ ।।
स्वयं कुलकृतस्तस्माद् विचार्य त्यज्यता मदः ।
गुणाधीन कुल ज्ञात्वा गुणेष्वाधीयता मतिः ॥ १४ ॥
मूलान्वेपणचिन्त्यमानमनिशं नास्त्येव पुसां कुलं
स्त्रीणा यत्र परम्परैव तनुते संतानतन्तुक्रमम् ।
एतामा कृतकप्रपञ्चरचनालज्जावतीना पुर.
ससक्तस्मररूढगूढचरित तत्त्वेन जानाति क. ॥ १५ ॥
कुलाभिमानाभरणस्य माता पितामही वा प्रपितामही वा।
योपित् स्वभावेन यदि प्रदुष्टा तदेष दोपः कुलमूलघात. ॥ १६ ।'
सूर्यवशे विशइकुर्यश्चण्डालोऽभून् महीपतिः ।
दिलीपरघुरामाद्या. क्षितिपास्तत्कुलोद्भवाः ॥ १७ ॥
भूभुजा सोमवश्यानां यः पूर्वपुरुषो वुधः ।
गुरुतल्पे स चन्द्रस्य जातो जगति विश्रुत ॥ १८ ॥

·दपालनम्
कन्यायास्तनय कर्ण क्षेत्रमा पाण्डुनन्दना ।
सामान्यकुलचर्चाभि किमन्याभि प्रयोजनम् ॥ १९ ॥
मथुरायामभूत पूर्व ब्राह्मण श्रीमता वर !
यज्वा श्रुतनिधिर्नाम थुतिमान् विश्रुतचुत ॥ २० ॥
तस्य मुक्तालता नाम प्राशुक्शसमुद्भवा ।
वभूव वल्लभा पली लावण्यललिताति ॥२१॥
तस्या तस्याभवत कान्त सुवृत्त सगुणाग्रणी ।
पुनस्तेजोनिधिर्नाम विद्याविमलदर्पण ॥ २२ ॥
स धीमान वेदविद वादी पवि सर्ववरालय ।
सभासु विदुपा चके लज्जगवनत शिर ॥ २३ ॥
त दर्पदोषज्वरित ग्रीवास्तम्भयुत रह ।
प्रशमाय पिता स्नेहात पथ्य वस्तु प्रचन मे ॥ २४ ॥
पुत्र मिथ्याभिमानन किं प्रयातोऽसि मूढताम् ।
यन मदद्विरदारूढ पूज्यपूजासु लज्जसे ॥ २५ ॥
नाम्त्युपाय म ससारे दर्पश्वभ्रनिपातिनाम् ।
मूढामा प्रियते यन क्षण हस्तावलम्बनम् ॥ २६ ॥
पष्ट केनोपदिष्टस्ते विगष्टमिनयम्मृते ।
मद साधुजनानिष्ट वुलविद्याधनोद्व ॥ २७ ॥
अम्बिर कुलमबन्ध सदा विद्या विवादिनी।
मदो मोहाय मिध्येव मुहूर्त निधन पनम् ॥ २८॥
एतदेव कुलीनत्वमेतदेव गुणाननम् ।
यत् सच सता रामु विनयापनत गिर ॥ २९ ॥

·१४८ (द ६ १३० क्षेमे दर घुयाव्यसग्रह दयव विदिता विद्या मत्यमेवाक्षय धनम् । अकलवविवेकाना गोलमेवामल कुलम् ॥ ३० ॥ अभोगसुभगा भूतिरदैन्यधवल कुलम । अदर्पविशदा विद्या भव युततचेतसाम् ।। ३१ ।। द्वेप कस्य न दोपाय प्रीति कस्य न भूतये । दर्प क्स्य न पाताय नोन्नत्य कस्य नम्रता ॥ ३०॥ त्यागिना कि दरिद्रण किं कुलीनेन पापिना । तुप्टेन किं कदर्येण दन्धेिन बुधन किम् ।। ३३ ।। वैरायते सुहृद्भाव प्रदान हरणायते । दर्पभूताभिभूतस्य विद्या मौर्यशतायते ॥ ३४ ॥ गुणिना मत्सर शनुर्लुब्धानामतियाचक । सर्व एव सदाणा न कश्रित प्रियवादिनाम् ।। ३५ ।। तस्मात् कार्यस्त्वया पुत्र नाहकार कदाचन । दर्पोद्ग्रीव किलोग्रेण मोहग्राहेण गृह्यते ॥ ३६ ।। वशेनोन्नतिशालिना गुणगणेनान्तश्चमत्कारिणा रूपेणातिमनोहरेण महता वित्तेन वृत्तेन वा । रोहन्मोहमहातरुमंदमय सजायते य सदा तस्यादौ दृढ रूढमूलदलने कार्योऽभियोगस्त्वया ॥ ३७ ॥ गुणेष्वनादर पुन प्राप्तश्रीरपि मा कृथा । सपूर्णोऽपि घट कूपाद् गुणच्छिन्न पतत्यध ।। ३८ ।। कुलाभिमान त्यज सवृतान धनाभिमान त्यज दृप्टनष्टम् । विद्याभिमान त्यज पण्यरूप रूपाभिमान त्यज काललेह्यम् ।। ३९ ॥

·ददलनम्
पुत्र प्रयत्नेन विवोधितोऽसि न मुञ्चसि त्वं यदि दर्पमोहम् ।
तदेप ते यास्यति शल्यभाव तीव्राभितापप्रसवोऽभिमानः ॥ ४० ॥
विभूतिनलिनीगजः सुजनमानभङ्गागनि-
निपातपयदेशिक. सुकृतचित्रधूमोद्गम. ।
पराशयनवज्वरश्चरितचन्द्रविम्बाम्बुद
मदा समदचेतसा गुणविनाशहेतुर्मदः ॥ ४१ ॥
अनित्यतेय यदि नित्यता स्यात्
सर्वन पाके विरस यदि स्यात ।
कुलार्थविद्यादिकृतोऽभिमान-
स्तदेप ते स्यान् न विडम्बनीयः ।। ४२ ।।
अह वादी विद्यापरिचयगुरु' सर्वविदुपा-
मह मानी वाणीप्रमरपरिपाकेन सुकविः ।
अह लीलाहरा कुवलयदृशां मानमचरः
करोत्यन्त पुमामिति मदपिशाचः परिचयम् ।। ४३ ।।
लक्ष्मी क्षणक्षयवती परिरक्षिनापि
कायोऽप्यपायनिचयस्य निकाय एव ।
मंभोगयोगमुखसगतिरप्यतथ्या
मिथ्याभिमानकलनापन एप माप ॥४४॥
इत्युक्तोऽप्यमात् पिया लोलामोलितलोचनः ।
म ययो मत्तहस्तीव वेगादगणितावुझा. ॥ ४५ ॥
पादेन क्षितिमालियन्ति ममदा: कोपोनि श्वामिन-
स्तियंग जिह्मनिरीक्षणेविदयति भ्रूभङ्गभीम मुगम् ।
मस्वेदाइलिपन्दलीनिवपम्ताम्यल्ललाटत्वच.
बम्पते हितमन्यवादममये भूताभिभूता इव ॥ ४६ ॥

·क्षेमेन्द्ररघुकाव्यमग्रह स कदाचिद् वराश्वेषु स्थितेषु जयकौतुवात् । प्रनम्थे खरमारा वयस्यगृहमुत्सदे ॥ ४७ ।। तेन तीक्ष्णप्रतोदेन चोद्यमान पुन पुन । परम्तीव्रव्यथातो भूत् प्रक्षरत्क्षतजोक्षित ॥ ४८ ।। स्नुताथु कथितक्लेश स्वस्वनोचितसज्ञया । मोऽवदत् ममुखायाला गर्दभी जननी निजाम ॥ ४९ ।। मात ह्मणपुरोऽय पश्य मामधमाशय । पिदाग्यन् प्रतोदेन वहन्त हन्तुमुद्यत ॥ ५० ।। वि करोमि यमेनाहं लन्धोऽनेन दुरात्मना । अवटे पातयाम्येन तनु श्वः क्षिपामि वा ।। ५१ ।। इत्यार्तराविण पुत्र साश्रुनेनाथ गर्दभी । तमुवाच मसताप स्नेहसक्रान्ततद्व्यथा ॥ ५२ ॥ वहन दुर्मद पुन महस्व विपमा व्यथाम् । अस्य नास्त्येव हदये दारणे करणावण ॥ ५३ ॥ रौद्र शूद्रेण जातोऽय ब्राह्मण्या ब्रह्मवर्जित । परदु ख न जानाति चण्ड चण्डालचेष्टित ।। ५४ ॥ दयादरिद्र हृदय वच कपचकार्कशम् । योनिसकरजातानामेतत् प्रत्यक्षलक्षणम् ॥ ५५ ॥ नवनीतोपमा वाणी करुणाकोमल मन । एकबीजप्रजाताना भवत्यवनत शिर ॥ ५६ ॥ रटति कटुकाटोप कोपादकारणवरवान् स्पृशति न दया दैन्यापन्ने विजातितया शठ ।

·पदलनम क्षणरसिकतालोल सेवाश्रितानवमन्यते गुणिपु कुरुते गर्वोद्गारानखर्वगल खल ॥ ५७ ।। इति दुसहमाक्र्ण्य गर्दभीवचन द्विज । सर्वप्राणिस्वनाभिज्ञ समोहाभिहतोऽसतत् ।। ५८ ! स लब्धसज्ञ सुचिरान् मेरुशृङ्गादिव च्युत । तत्याज सहसा दर्प नप्टाखिलकुलोन्नति ॥ ५९ ।। समूच्छितो विपेणेव स गत्वा मातुरन्तिकम् । यथाथुत निवेद्यास्य सर्व पप्रच्छ ता रह ॥ ६० ।। तनुत्यागप्रवृत्तेन पृप्टा सा तेन शापिता। अधोमुखी तमवदद् वैलक्ष्यलुरिताक्षर ॥ ६१ ॥ रज्जावरमसत् कर्म क्थ तत् क्थयामि ते । ससारादपि साश्चर्य गहन स्त्रीविचेष्टितम् ।। ६२ ।। अपि कुञ्जरकर्णाग्रादपि पिप्पर पल्ल्यात् । अपि विद्युद्विलसिताद् विलोल ललनामन ॥ ६३ ॥ न बाध्यन्ते गुण पत्युन लक्ष्यन्ते परीक्षयं । न धनेन निवार्यन्ते शीलत्यागोद्यता स्त्रिय ॥६४ ॥ - धनौवनमजानदपंकालुप्यविण्या पेनोग्नतपरिभ्रष्टा यार्यन्ते निम्नगा स्त्रिय ।। ६५ ॥ देपदा प्राणहरा नराणा भौरम्वभावा प्रविशन्नि यह्निम् । पूरा पर पल्लयपेगगरायो मुग्या विदग्यानपि वश्नन्ति ॥ ६६ ·१५२ भेमेन्द्रलघुगराव्यमप्र अह पुरा रज स्नाता काले कुसुमलाञ्छने । एकाग्निी पुष्पयने यौवनोन्मादिनी स्थिता ।। ६७ ॥ प्रतदीक्षापरे पत्यो सेप्येव विनतानना। उन्नतस्तनविन्यस्तहम्ता चिरमचिन्तयम् ।। ६८ ॥ एता श्वसनसोत्कम्पा सजृम्भा पट्पदस्वने । सोत्कण्ठमिव गायन्ति लता पुष्परजस्वला ।। ६९ ॥ उद्भिनयौवनानान्ता प्रियभोगवियोगिनी । व्रतोपजुप पत्युर्दोपेणैवास्मि निष्फला ॥ ७० ॥ इति चिन्ताक्षणे तस्मिन् लग्नाभिमुखदर्पण । नापित परिहासारय गीलगनुरिवाययो । ७१ ।। स मामेकाक्निो दृष्ट्वा नप्टसवृतिकातराम् । पस्पर्मोत्कम्पिनी पादनखग्रहणलीलया ।। ७२ ।। तत्राह वृत्तकर्तव्या नीचमगमलज्जया । अधोमुखी च्युत शील वीक्षमाणेव मूच्छिता ॥७३॥ अविदूरे चरन्ती सा स्वरी सर्व ददर्श तत् । गूढगर्भप्रद चैतत् कर्म मे कुलपातकम् ॥ ७४ ।। आस्ता किमनया पुत्र गुप्तवृत्तान्तचर्चया। सवृतान्येव गोभन्ते शरीराणि कुलरानि च ।। ७५ ।। इति मातुर्वच श्रुत्वा यात म सहसान्धताम् । जातिमानावपतनान् निर्जीवित इवाभवत ॥ ७६ ।। अथ गत्वा निराहार स कलासाट्टहासिनीम् । आशा ब्राह्मण्यवद्धाशश्वचार मुचिर तप ॥ ७७ ।।

·-६ ६. २.२)
दर्पदलनम्
तस्योग्रतपसा तुष्टः स्वयमेव शतक्रतु ।
ब्राह्मण्य याचमानस्य न ददो दुर्लभं भुवि ॥ ७८ ॥
पुन पुन. स तपमा सतापितजगत्त्रयः ।
सहस्राक्षवरात् प्राप देवत्वं न तु विप्रताम् ॥ ७९ ॥
छन्दोदेवाभिधानोऽय सोऽभवद् भुवि विथुनः ।
प्रत्यव्दमेकदिवसे हर्चनीयो मृगीदृशाम् ॥ ८० ॥
संमोहपातालरिंगालसर्प-
स्तस्मान् न कार्यः कुलजातिदर्पः ।
मक्षमादानदयाश्रयाणा
शील विशालं कुलमामनन्ति ॥ ८१ ।।
माता न यस्यास्त्यविवेकरागिः
पुनर्भवाब्धिर्जनको न यम्य ।
यस्य प्रसक्ता दयिता न तृष्णा
स एव लोके कुशली कुलीनः ।। ८२ ॥
इति श्रीव्यामदानापपक्षमेडविहित पंहलने कुलपिहारः अपम.
द्वितीयो धनविगार.।
घनन दर्प. रिमय नराणां बटमोरटाक्षान्चलचश्चलेन ।
यत् वन्चरायझमपि प्रयाति नैक पर मालगतम्य पात् ।। १ ।।
मुरक्षित तिष्ठति निनिमितमपित निष्ठति देवयोगान् ।
पित पदम्य न पोपपुरामुन्मनमोपममेव वितम् ॥ २ ॥

·१५४
क्षेमे दलघुवाव्यमग्रह
कर्मोक्तिनमनिर्माण प्रात प्रात प्रधावताम् ।
धन धन प्रलपता निधन विस्मृत नृणाम् ॥३॥
विच्छाययोनिय॑ययो कप्टफ्लिप्टकलत्रयो ।
विगप क्लेशदोपस्य क कदर्यदरिद्रया ॥४॥
ये धनादानसनद्धा नेक्षन्ते निधनावधिम ।
निन्दन्तो लब्धता तेपामन्तेऽन्ये भुञ्जते धनम् ॥ ५॥
उक्त परस्यामिषतामनुक्त यात्यदृश्यताम् ।
हृदये शल्यता धत्त निधने धनिना धनम ॥६ ।।
धनेन जीवितेनेव कण्ठस्थन निरीक्षते।
पर्यन्तेऽप्यप्रकाशन बन्धूना मुखमातुर ॥ ७ ॥
यजित परिक्लेशरजित यन न भज्यते ।
विभज्यते यदन्तेऽन्यै कस्यचिन मास्तु तद् धनम् ॥ ८॥
विद्या विवादाय धन मदाय प्रज्ञाप्रकर्ष परवञ्चनाय ।
अत्युनतिर्लोकपराभवाय या प्रकाशस्तिमिर हि तेपाम ॥ ९ ॥
अशान्तान्तम्तष्णा घनलवणवारिव्यतिकरै
र्गतच्छाय कायरिचरविरसरुक्षाशनतया ।
अनिद्रा मन्दोऽग्निर्नृपसलिलचौरानलभया-
कदर्याणा कष्ट स्फुटमधनकष्टादपि परम ॥ १०॥
श्रावस्त्या साथवाहोऽभूदथनाथ इवापर ।
नन्दो नाम निरानन्द वीर्तनेनाथिनामपि ॥ ११ ॥
स कदर्य सदा सर्वजनस्योद्वैग सह ।
मूर्धशायी निधानाना कालव्याल इवाभवत ॥ १२ ॥

·दर्पदनम्
कृत्वा समस्त दिवस धनाना निधानकुम्भीगणनाविधानम् ।
स लाजपेयापलमानशील[?]मृद्नाति रात्रावुदर सशूलम् ॥ १३ ॥
निर्यञ्जन निलवण विनप्टममृप्टपाक विनिविष्टकप्टम् ।
अदृष्टहास व्ययसनिरोधात् तस्याभवद् वेश्म सगोकमूकम् ।। १४ ।।
विच्छाय नि मुखानन्द निर्दीप जलवजितम् ।
तस्य कष्ट कदर्यस्य परलोकमभूद् गृहम् ॥ १५ ॥
म भक्तसचये नित्यमभक्त सततामयै ।
मुवर्णवान् विवर्णोऽभूत् मपूर्णश्चिन्तया कृश ॥ १६ ।।
पुण्यप्राप्या मतिर्नाम धर्नाद्धरिव रुपिणी।
भार्याभूत् तदयोग्यस्य तस्य देवविपर्ययात् ॥ १७ ॥
मदा प्रच्छाद्य मा भर्तुश्चकारातिथिसत्त्रियाम् ।
तेन व्ययविवादेषु गोपिता काहाग्निना ॥ १८ ॥
त या तस्याभवत् सूनु मगुणश्चन्दनाभिध ।
पिमा लोमान्धकारेण नीत पद्म इवान्यताम् ॥१९॥
कदाचित् म्यगृहद्वारि दृष्ट्वा लब्धानमथिनम् ।
चकार कलह नन्द पल्या मोणितपातनम् ॥ २० ॥
सोऽवदत् कोपदप्टोप्ठ श्वमन् भार्यामधोमुखीम् ।
तत्स्पर्गपाप स्तनयो क्षारयन्नीमिवाथुभि ।। २१ ।।
मम दाम्यति को भिक्षा स्वम्पाणिष्क्षीणमपद ।
दारिद्रयजननी यभ्य स्थिता त्व दुभंगा गृहे ॥ २२॥
स्थियो यत्र प्रगरभन्ते भर्नुराच्छाद्य कर्तृताम् ।
गरं भक्त्यवश्य तदापद परमापदाम् ॥ २३ ॥

·क्षमेद्रलघुकाव्यसंग्रह
(द द २२४-
गृह्मक गृहस्थस्य गृहाणा शतथिन ।
भाजितवित्तस्य नप्टा गृहपतेर्गति ॥ २४ ।।
तृप्तिव दर्शनेनापि ज तोर्जीवितजीवितम् ।
द्रविण येन रक्षन्ति स्वकाय भक्षयन्ति ते ।। २५ ॥
जीवलप्यक्रियो नि स्व शवोऽप्यर्थेन सस्यि ।
दारिद्रय मरण रोके धनमायु शरीरिणाम ॥ २६ ॥
एतदेवार्थसामथ्य प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते।
यत स्कन्धबन्धे जीवद्भि शव शिबिकयोह्यते ।। २७ ।।
प्रयच्छसि किथिभ्यस्त्वमन क्लेशसचितम ।
दीयते यत किल प्राप्त्यै तत प्राप्त किं न रक्ष्यते ।। २८ ।।
पुनदारादिसवन्ध पुसा धननिवन्धन ।
क्षीणात पुत्रा पलायन्ते दारा गच्छन्ति चान्यत ॥ २९ ॥
पण्डिता कवय शूरा कलावन्तस्तपस्विन ।
वैद्यस्येव सवित्तस्य वीक्षन्ते मुखमातुरा ॥३०॥
इति तस्य वच श्रुत्वा कृपणस्यानिष्कृपम ।
सा तमूचे समुचित सत्त्वस्याभिजनस्य च ॥ ३१ ॥
सन्त कुवन्ति यत्नन धर्मस्यार्थे धनार्जनम ।
धर्माचारविहीनाना द्रविण मलसचय ॥ ३२ ॥
यत करोत्यरुचि क्लेश तृष्णा मोह प्रजागरम ।
न तद धन कादर्याणा हृदयव्याधिरेव तत ॥ ३३ ॥

·- द २४३)
दर्पदरनाम
वर्धते यो धनव्याधि सुखभोगवियोगकृत् ।
तस्याशु शमन पथ्य राजवंद्यचिकित्सया ॥ ३४ ॥
लोभान् नाभूद् गृहे यस्य कदाचित् कश्चिदुत्मव ।
नृत्यन्ति पटहस्तस्य निधने धनभागिन ॥ ३५ ॥
यणाचामतुपागारान् यत्नेन परिरक्षसि ।
भूपकापहत कोपे रत्नराशिं न पश्यसि ॥३६॥
धनेन दर्प को नाम यत क्षणेन विनश्यति ।
रक्ष्यमाण व्ययेनैव भक्ष्यमाणमुपप्लवं ॥ ३७ ।।
विचार्यमाणम्तत्त्वेन देवाधीनतया नृणाम ।
नस्याचिदवस्थाया धनलोभ प्रदास्यते ।।३८ ।
क्लो काले सले मित्रे पुरे दुर्व्यसनान्विते ।
सरकरेषु प्रवृद्धपु लुब्धे राशि धनेन निम् ॥ ३९ ॥
मणि करहनित्यमच्छिनगणनागते ।
दानद्विपोऽनपत्यम्य मन्दाग्नेश्न धनन किम् ॥ ४० ॥
सहमासादितायंस्य राजद्रोहादिपातरं ।
भयादव्ययशीलस्य गल्येनेव धनेन विम् ।। ४१ ॥
घोरप्रतिपहनामप्रस्तोदप्रगुणीजम ।
तद्विभागानभिगम्य पूर्ताप्नम्प धनेन पिम् ।। ४२ ।।
रापिमेवायमानम्य पीतवातानपम्पिते ।
प्रभाष्टिप्रहप्टग्य यप्टाहम्य धनो रिम् ॥ ४३ ॥

·१५८
धमेन्द्र लघुकाव्यसंग्रह
प्रभूतलाभलोभेन प्रयुक्तार्थस्य सर्वत ।
भूर्जदृष्टेन तुष्टम्य नष्टबुद्धेर्धनेन किम् ॥ ४४ ।।
मलशीलस्य वणिजस्थूलतस्य जुगुप्सया ।
लसुनस्याशुचेः पाकगन्धेनेव धनेन किम् ॥ ४५ ।
काइक्षितेनाप्यलब्धेन भोगाहें नवयौवने ।
जराजीर्णशरीरस्य भारेणेव धनेन किम् ।। ४६ ।।
प्रव्रज्यात्यक्तगेहम्य जनगौरवपूजया ।
धनसंघटितार्थस्य वन्धनव धनेन किम् ॥ ४७ ॥
शिशोरडकुशशून्यस्य पातितस्यापथे चिट ।
क्षणक्षयोपयोगेन स्वप्नेनेव धनेन किम् ।। ४८ ॥
भार्यया स्वैरचारिण्या ग्रामस्थम्य नियोगिनः ।
प्रसभ भुज्यमानेन पापाप्तन धनेन किम् ॥ ४९ ॥
शिष्यसपादिताशेपभोगवस्त्रादिसपद ।
गुरोर्दम्भेन सिद्धस्य सचितेन धनेन किम् ॥ ५० ॥
राजकोपनियुक्तस्य चौर्यचिह्नन केवलम् ।
व्ययेन शङ्कनीयस्य वधेनेव धनेन किम् ।। ५१ ॥
अज्ञातभाविचौरादिदोपैनित्यविनाशिना ।
हास्यकहेतुना लोके गणकस्य धनेन किम् ।। ५२ ॥
पिटकम्येव पूर्णस्य पोडनीयस्य भूभजा।
निष्पाकशाकभोज्यस्य ग्रामीणस्य धनेन किम् ॥ ५३॥
.
क्लमाक्रान्तविश्वस्य मपीकृष्णस्य भोगिन ।
आसन्नबन्धनस्यान्ते दिविरस्य धनेन किम् ॥ ५ ॥

·दपैदरनम्
गृहिणीविग्रहोगस्य मुहुस्तृण उपेक्षया (२) ।
कोपोपवासनि श्वामसतप्तस्य धनेन विम् ॥ ५५ ॥
मलिनस्य कुवस्त्रस्य स्वल्पाशनपरस्य च ।
दारिद्र्याधिककप्टम्य दर्यस्य धनेन किम् ॥ ५६ ॥
निधना सुसिनो दृष्टा सपनाश्चातिदु सिता ।
सुखदु खोदये जन्तोर्देवाधीने घनेन किम् ।। ५७ ॥
ममानेषु व्यतीतेपु स्वजने शून्यचेतम ।
विरसासारससारविरक्तस्य धनेन विम् ॥५८ ।।
यथावाप्तोपयुक्तार्थनिश्चिन्तम्य विपश्चित ।
अत्यल्पपरितुष्टस्य सतुष्टस्य धनेन किम् ।। ५९ ॥
वालम्नृणे च कनके च ममानदृष्टि-
रिष्ट न वेत्ति विषयप्वविगेपदि ।
वित्तेन कोपपरिपोपसहेन तम्मिन्
याले विवरविर यो बदवि परोनि ॥१०॥

·क्षमे दर घुषाध्यमप्रह रोगादित स्पृशति नैव दृशापि भोज्य तीव्रव्यथ स्पृह्यते मरणाय जन्तु । सर्वोपधेपु विफलेषु यदा विरोति धान्यैर्धनेन च तदा वद किं करोति ॥ ६३ ।। निद्राच्छेदसखेदवान्धवजन सोद्वेगवंद्योज्झित पाकश्वाथकदर्थित परिजनस्तन्द्रीभयात् क्षोभित । भग्नस्वास्थ्यमनोरथ प्रियतमावष्टब्धपादद्वय पर्यन्ते वपुष करोति पुरुप किं शल्यतुल्यैर्धन ॥ ६४ ॥ अलकृत काञ्चनकोटिमूल्यैर्महाहरत्नर्गजवाजिवाह । निमेषमात्र लभते न जीव कालेन काले शिखया गृहीत ।।६५।। निश्चेतन काष्ठममानकायस्त्यक्त क्षणात् पुनकलत्रमित्र । शुभाशुभप्राक्तनकर्मभागी यत्नाप्तरत्नर्पद किं करोति ।। ६६ ।। तस्मात् प्रभूतविभवोद्भवविभ्रमेण भूताभिभूत इव मा भव साभिमान । एता थ्रिय प्रबललोभघनान्धकार- विद्युल्लतापरिचिता सहमैच यान्ति ।। ६७ ।। नप्टे लज्जितवित्तनाथविभवे साम्राज्यभोगे पुरा थूयन्ते नलरामपाण्डुतनया कष्ट प्रविष्टा वनम् । शन श्रीविरहे विवेश नलिनीनालान्तराल हिया वस्यास्था विविधावधानविधिना नि सनिधाने धन ॥ ६८।। इत्युक्तोऽप्यसकृत् पल्या स्वलोभान न चचाल म । स्वभाव सर्वभूताना सहन केन वार्यते ।। ६९ ।। तत स काले लोभेन भिपगभैषज्यवर्जित । कोपे निधानकुम्भेषु लीनपृष्ठो व्यपद्यत ।। ७० ।।

·-३ ६ २८१)
दर्पदलना
अदत्तभुक्तमुत्सृज्य धन गुचिररक्षितम् ।
भूपका इव गच्छन्ति कदर्या स्वक्षये क्षयम् ।। ७१ ॥
तस्य यातस्य निरय निनाय नृपतिर्धनम् ।
पर्यन्ते राजगामिन्यो लुब्धाना धनसंपद. ॥ ७२ ॥
तत्सूनोश्चन्दनस्याथ पार्थेनापि भूयसा ।
बभूव भूरिस भारभोगव्ययमहोत्सव ।। ७३ ॥
मा पश्चिन् नाम नन्दस्य मन्दाग्नेरिह भापताम् ।
भोगभङ्गभयेनेति प्रातस्तनाब्रवीज जन ।। ७४ ।।
घिग पिग धन कुनिधन नन्दस्येवात्मबाधनम् ।
दीयता भुज्यता सर्वमित्यूचु पुरवामिन ।। ७५ ।।
तत काले गते बाह्यकोष्ठद्वारान्तवामिनी ।
वृद्धान्धा सुपुवे पुत्र चण्डाली खण्डिकाभिधा ॥ ७६ ॥
अन्ध बुब्ज श, खज युष्ठी स्थूलगलग्रह ।
समूह इव दुःखाना स तस्यास्तनयोऽभवत् ॥ ७७ ॥
तदपुण्य परिक्षीणे मातु क्षीरे म निश्चल ।
कृपया बान्धवस्त्रोभि शुनीधीरेण वर्धित. ॥ ७८ ॥
एतदेव विरद्धानां वंचिश्य पूर्ववर्मणाम् ।
धुच्यायसन्ना जीवन्ति विपद्यन्ते पदीश्वरा ॥७९॥
यणे स पूतिय लिलाम्यवृत्मिपुलवंत ।
पपवणे पुणपाारस्तम्पो विलयतृणाम्नरे ।। ८० ॥
तस्मिन्नप्पतिवात्मत्यात् पुवास्था जननी पिराम् ।
बन्ध यागनारीन ग्नहोही हिदु मह ॥ ८॥

·क्षेमेन्द्रलघुवाप्यसग्रह (६६ २८२-
स वर्धमान शनक स्मशानाडगारधूसर ।
पक्वणोग्नपिशाचानामप्युद्वेगकरोऽभवत् ।। ८२ ।।
यप्टीनिपण्णगमन कुष्ठक्लेदजुगुप्सित ।
स जगाम पथा येन प्रययौ तेन नापर ।।८३॥
अवान्तरे चन्दनस्य पितु श्राद्धदिने महान ।
वभूवाथिसमूहानदाने कलकलस्वन ॥ ८४ ।।
तत कर्परमादाय स चण्डालशिशु शर्न ।
आचामयाचक वृच्छाद् द्वाराग्रभुवमाययौ ॥ ८५ ॥
त दृष्टवा चन्दन सौधाद् विप्राणा मार्गदूपणम् ।
निवार्यतामय प्राप्तस्तूर्णमित्यवदत जुधा ॥ ८६ ।।
प्रभुभूभङ्गभीतेन लगुडेनाहतस्तत
द्वारपालेन सावर्त स कपोत इवाभवत ॥ ८७ ।।
स निर्मितललाटास्थिप्रक्षरत्क्षतजोक्षित ।
क्षण समूच्छित प्राप क्लेशभोगाय जीवितम् ।। ८८ ॥
अदूरवर्तिनी श्रुत्वा चण्डाली तदव्यथारवम् ।
उपसृत्य शुशोचार्ता स्पृशन्ती तस्य शोणितम् ।। ८९ ।।
केन निष्करुणेनेद दर्शित बत पौरुपम् ।
प्रक्लिन्न कायविकले येनास्मिन् सुभटायितम् ॥ ९० ॥
कायापायमयी दुखदशा दृष्टवास्य दु सहाम।
वैराग्यावसरे केन क्रौर्यमेवविध कृतम् ॥ ११ ॥
आतिमेवविधामस्य हृदयक्लेदिनीमिमाम् ।
विलोक्य कुर्यात् क पाप पाप हि पदमापदाम् ॥ ९२ ॥

·६६ २१०३) दपंदरनम् यद्यनेन महत् पाप न कृत पूर्वजन्मनि । तदुच्यता स्फुरत्कष्टा दृष्टा कस्येदृशी दशा ॥ ९३ ॥ ये दृश्यन्ते विपत्क्लेशविशेषविषमव्यथा । त एव गुरव पापवापवकरणे (') नृणाम् ॥ ९४ ॥ करुणाहेषु शूराणामुपकारिषु वैरिणाम् । वञ्चकानामपापेषु पापसरया करोति क ।। ९५ ।। तार रोदिपि किं पुत्र सहस्वाधातजा रुजम् । अशर्मकर्मनिर्माण मर्मच्छेदि शरीरिणाम् ।। ९६ ॥ इति तस्या प्रलापिन्या प्रेक्षावाप्ते जने जिन । अनाथबन्धु करुणासिन्धुस्तेनाययौ पथा ।। ९७ ॥ भवभ्रमासक्तपरिश्रमाणा रागादिदोपैरुपतापितानाम् । आश्वासनेनामृतसोदरेण लिम्पनिव द्या द्युतिचन्दनेन ॥ ९८ ॥ दृष्ट्वा तमापद्गतमुग्ररोगभग्न निमग्न व्यसने विविग्नम् । व्यलम्बतार्द्र करणारसेन तत्तापशान्त्य भगवान् जिनेन्द्र ।।९९ ॥ तत्सनिधानेन मुहूर्तमात्र स निय॑य स्वास्थ्यमिवाससाद । निहन्ति पाप कुशल प्रसूते सदर्शन मत्यहितारायानाम् ॥१०॥ ज्ञात्वाथ चन्दन प्राप्त भगवन्न तथागतम् । विक्सलुमुमस्मेरा पूजामादाय नियंयो ॥ १०१॥ भगवानपि साश्चर्यप्रभावादुद्गत भुय । हम कमलमारुह्य तस्यौ पर्यवलील्या ॥ १०२॥ प्रणत चरणालोन पूजाव्यप्रवर पुर । वभा भगवान्प्रीता मिरमगदि चन्दनम् ॥ १०३ ।।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह (६. द. २-१०४- किमयं याचगानोऽपि वराकस्ताडितः क्रुधा । कृतं न कृपणे कस्मात् करुणाकोमलं मनः ॥ १०४ ॥ दयार्द्राः सर्वसत्त्वेषु भवन्ति विमलाशयाः एवंविधाना दुखाना कारणं कलुपं मनः ।। १०५ ॥ कृतकूरापकारेषु विद्वेपपरुषेष्वपि । भवन्ति सन्त क्लेशोप्मशोषितेषु न ककंशाः ॥ १०६ ।। क्लिष्ट: कप्टं कदर्योऽयं लोभेनापरजन्मनि । अप्रदानोद्यतेनाद्य कायक्लेशेन पीडितः ।। १०७ ॥ एप नन्दस्तव पिता पूर्णार्थमलसंचयात् । आवृतः पापरोगेण चण्डालत्वमुपागत. ॥ १०८ ॥ जन्मान्तरेऽप्यतोऽन्यस्मिन् रोगयोगान् मुमूर्पणा । मुवर्ण दत्तमेतेन तेनाय सधनोऽभवत् ॥ १०९ ॥ अन्त्यक्लेशदशायां यन् मुमूर्षुः संप्रयच्छति । तच् चाभोग्यं भवत्यस्य लोभादन्येषु जन्मसु ॥ ११० ॥ दत्तं न वित्त करुणानिमित्त लोभप्रवृत्तं कृतमेव चित्तम् । 'ये संचपोसाहररो प्रनृत शोचन्ति ते पातकमात्मवृत्तम् ॥ १११ ॥ इत्युक्त्वा भगवान् पुण्यां विदधे धर्मदेशनाम् । यया क्लेशप्रहाणार्हमहत्त्व प्राप चन्दन ॥ ११२ ।। तस्मान् न दर्पः पुरुषेण कार्य. प्रवर्धमानेन वनोदयेन। अदानभोगोपहतं हि वित्त पुसा परत्रेह च दुनिमित्तम् ॥११३॥ " इति श्री व्यासदासापराव्यक्षेमेन्द्रविहिते दपंदलने पनविचारो द्वितीय ।

·दर्पदलनम्
तृतीयो विद्याविचारः।
ससारदोपप्रशमकहेतुः करोति विद्या यदि दर्पमोहम् ।
तदन्धकाराय भवत्यवश्यं साभ्रे नभस्यंशुमतोगुमाला ॥ १॥
शिक्षाभ्यासेन सुव्यक्तं पठन्त्यपि विहंगमाः ।
क एप विद्यया दप: कप्टप्राप्तकदेशया ॥२॥
सा विद्या या मदं हन्ति सा श्रीर्याथिषु वर्षति ।
धर्मानुसारिणी या च सा बुद्धिरभिधीयते ॥ ३ ॥
यो विद्यागुरुरायाति लघुता गोलविश्वात् ।
तस्मै पण्डितमूर्खाय विपरीतात्मने नमः ॥ ४॥
विद्यां प्राप्य वृतं येन विद्वपक्लुपं मनः ।
तेनात्मा हन्त मूर्येण स्नात्वा पांसूत्करवृतः ॥ ५ ॥
विद्या थीरिव लोभन द्वेपेणायाति निन्द्यताम् ।
भाति नम्रतयवेपा लज्जयेव कुलानना ॥ ६ ॥
स्पृहणीया मनां तावद् विद्या संतोपगालिनी।
यावन् न पार्थिवास्थानपण्यायाने प्रमारिता ॥७॥
मद्गुणाः शुचयस्तावद् पावद् पादेन गोषकः।
प्रक्षाल्प न परीक्ष्यन्ते परभूपालगंमदि।। ८ ।।
अश्माप्यहृदयो यस्य गुणमार परीयते।
उचितय मुवर्णस्य तम्यामिपनने हरिः ॥९॥
माविभिनंपगेया चित्राकारहारिणी।
पापी येव गोभेन परोपरणीता ॥१०॥

·क्षेमेन्द्रलपुवाव्यसंग्रह
(६.६.३-११-
वादिभिः कलहोदर्कतर्कसंपर्ककर्कशा।
वाणी कचधारेव धर्ममूले निपातिता ॥ ११ ॥
साधुतेजोवधायैव तार्किकैः कर्कशीकृता।
वाणी विवादिभिः क्रूर. सौनिकरिव कर्तरी ॥ १२ ॥
शीलं नैव बिभर्ति कीतिविमले धत्ते न धर्म धियं
मात्सर्यण मनीषिणां प्रतनुते पारुष्यदोष गिर.।
तर्कोक्त्या परलोककर्म नयति प्रायेण संदिग्धता
यस्तस्याफलशास्त्रपाटनपटोर्मूढस्य किं विद्यया ॥ १३ ॥
ये संसत्सु विवादिनः परयश.शल्येन शूलाकुलाः
कुर्वन्ति स्वगुणस्तवेन गुणिनां यत्नाद् गुणाच्छादनम् ।
तेषां रोषकपायितोदरदृशां द्वेषोष्णनिःश्वासिना
दीप्ता रत्लशिखेव कृष्णफणिनां विद्या जनोद्वेगभूः ॥ १४ ।।
शोच्यतां यात्यशोलेन विद्वेपेणापवित्रताम् ।
दर्पशापहता विद्या नश्यत्येव सहायुपा ॥ १५ ॥
तपोवने मुनिवरौ मान्यौ मुनिमनीषिणाम् ।
पुरा रेभ्यभरद्वाजी सुहृदी चक्रतुः स्थितिम् ।। १६ ॥
पुत्रावभूता रेभ्यम्य विद्याविमलदपणी ।
स्पृहणीयौ गुणज्ञानामविसुपरावसू ।। १७॥
भरद्वाजस्य पुत्रोऽभूद् यवक्रीताभिध सुताः ।
भवन्त्यविद्या. प्रायेण पितृप्रणयलालिता. ॥ १८ ॥
स युवा रेभ्यतनयो सर्वत्र श्रुतिविश्रुतौ ।
पश्यन्नात्मनि सासूयः पश्चात्तापाकुलोऽभवत् ॥ १९ ॥

·दर्पदलनम् १६७ स गत्वा जालवीतीरं निराहारकृमश्विरम् । चचार निश्चलतनुस्तीनं विद्याप्तये तप. ॥ २० ॥ तं तपस्तापितात्मानं स्वयमेत्य शतक्रतुः । उवाच मिथ्यानिर्बन्धः कोऽयं ते मुनिपुत्रक ॥ २१ ॥ अनधीता गुरुमुखात् कय विद्याधिगम्यते । अनभ्यासेन पाण्डित्यं नभ.कुसुमशेखरः ॥ २२॥ अधुना विद्यया कि ते विद्यार्ह शैशव गतम् । यत् फलं किल विद्यायास्तस्मिन्नवहितो भव ॥ २३ ।। शीलं परहितासक्तिरनुत्मेक. क्षमा धृतिः । अलोभश्चेति विद्याया: परिपाकोज्ज्वल फलम् ॥ २४ ॥ विवेकहिता विद्या द्वेषरोपोमगोपिता। दशनिनिपातेन हता यल्लीव निष्फला ॥ २५ ॥ एतदर्थ थुते बुद्धि करोति द्वेपदूषितः । मद् विवाद. करिष्यामि मानलानि मनोपिणाम् ॥ २६ ॥ त्यक्त्वा प्रशमसतोपो विद्याया. प्रथम फलम् । नानाविपर्ययपधगच्छन्त्यर्थफलार्थिन ॥ २७ ॥ उपकाराय या पुसा न परस्य न चात्मन। परमंचयमंभार: कितया भाविद्यया ॥ २८॥ अन्याय. प्रौदवादेन नीयते न्यायना यया। न्यायभान्यायना लोभात नि तया शुदपिचया ।। २९॥ म्यजिवाम्नुनिभिनित्य पानीवोपाटिनानुसा। पियने या गमामरे कि गया पृष्टविधमा ।। ३० ॥

·१६८
भेगेन्दलघुकाव्यसंग्रह
अनुष्ठानेन रहिता पाठमाण केवलम् ।
रन्जयत्येव या लोक किं तया शुकविद्यया ॥ ३१॥
गोप्यते या श्रुतज्ञस्य मूर्सस्याने प्रकाश्यते ।
ग दीयते च गिप्येभ्य कि तया शठविद्यया ।। ३२॥
परोत्कर्ष समाच्छाद्य विक्रयाय प्रसार्यते ।
या मुहुर्धनिनामग्रे पिं तया पण्यविद्यया ॥ ३३ ।।
न तीर्यते यया घोर ससारमकराकर ।
नित्य चित्तानुबन्धिन्या किं तया मोहविद्यया ॥ ३४ ॥
नित्याभ्यासप्रयासेन जीवित क्षीयते यया ।
त्रिवर्गस्योपरोधेन किं तया कप्टविद्यया ।। ३५ ॥
न विवेकोचिता बुद्धि न वैराग्यमय मन ।
सपादयति या पुसा कि तया जडविद्यया ॥ ३६ ॥
शौचाशौचविवादेन त्यक्ता श्रोत्रियता यया ।
मिथ्याभिमानयोगिन्या किं तया दम्भविद्यया ॥ ३७ ।।
परमात्सर्यशल्येन व्यथा सजायते यया ।
सुखनिद्रापहारिण्या किं तया शूलविद्यया ।। ३८॥
परसूक्तापहारेण स्वसृभाषितवादिना।
उत्कर्ष रयाप्यते यस्या किं तया चौरविद्यया ॥ ३९ ॥
अनभ्यासहतोत्साहा परेण परिभूयते ।
या लज्जाजननी जाड्यात् किं तया मन्दविद्यया ॥ ४० ॥
लोभ प्रभूतवित्तस्य राग प्रवजितस्य च ।
न यया शान्तिमायाति किं तयालीकविद्यया ॥४१॥

·पंदलनम यया भूपतिमाश्रित्य परेपा गुणनिन्दव । दानमानोति हन्ति किं तया दोपविद्यया ।। ४२ गृह धाराधिस्ढापि सभाया न प्रवतते । प्रतिभाभङ्गसङ्गाद या किं तया मूकविद्यया ॥ ४ ॥ चण्ड पिण्डार्थिना द्वेपपिशुनाना दानामिव । यया सजायते युद्ध किं तया वयविद्यया ॥ ४४ ।। विस्मृता यावरिप्तस्य कण्टे कृतगतागता । जीववृत्तिरिय क्षीणा किं तया मृतविद्यया ॥ ४५ ।। रसायनी जराजोर्णविररोगी यया भिषक् । धातुवादी दरिद्रश्न वि तया हास्यविद्यया ॥ ४६ ।। यया मुग्यमृगा फूट पीडयन्ते तोत्रमार्ग । आशापाशावलम्विन्या किं तया लु घविद्यया ॥ ४७ ॥ परोपताप प्रियते वश्यादिकुहकर्यया । यन्वतन्त्रानुमारिण्या किं तया व्याजविद्यया ॥ ४८॥ गुरगति कविद्वैपाद यतिर्भोगपरिग्रहात । नृप पापाद् द्विज रोधात् मा विद्या धार्यते यया ॥ ४९ ।। विद्यागुणास्ते विदुपा यै विषय निबन्धनम् । स्वरपशिल्पर गतुल्या शेपा जीवितहतच ॥ ५॥ वीणद धोत्रहीनस्य रोगक्षीव विचक्षुप । व्यसो पुसुममारेय विद्या स्तब्यस्य निष्पा ।।५।। द्वपदपता विद्या वामनावता मनि । लेममोहता वृत्तिया तपा रिमायुपा ।। ५२ ।।

·क्षेमे द्रलघुकाव्य संग्रह दूरे व्याकरण कुरुष्व विषम धातुक्षयक्षोभित मीमासा विरसा न शोपयति किं तरल कर्करी । न क्षीव पतति स्मरभ्रमकर कि नव्यकाव्यासर्व- स्तस्मान नित्यहिताय शान्तमनसा वैराग्यमारोग्यदम ॥५३ ।। इत्युक्त सुरराजेन निश्चयान न चचाल स । अभिमानगृहीताना दुर्निवारो हि दुर्गह ॥ ५४ ।। अथ वृद्धद्विजो भूत्वा सिकतामुप्टिभि शनै । शत्र प्रचक्रमे कर्तुं गडगाया सेतुवन्धनम ।। ५५ त दृष्टवा निष्फलवलेशविफलोद्योगनिश्चलम् । मुनिसूनु कृपाविष्ट पप्रच्छाभ्येत्य सस्मित ॥५६ ॥ ब्रह्मन् क एप तिर्वन्धस्तव वन्ध्यसमुद्यमे । निष्फर विपुलायास न प्राज्ञा कर्म कुर्वते ।। ५७ ॥ अस्मिन कुटिलकल्लोलदोलाविक्षोभितेऽम्भसि । हास्यहेतु कथ सेतु सिकतामुष्टिभिर्भवेत् । ५८ ।। इत्युक्ते मुनिपुनण ब्राह्मणस्तमभापत । अहो परोपदेशेषु सर्वो भवति पण्डित ॥ ५९ ॥ अनधीता बलाद विद्या तपसा प्राप्तुमिच्छसि । यथा त्व निप्फलारम्भस्तथाहह्मपरो जद ॥ ६० ॥ एतद द्विजवच श्रुत्वा यथाथ स्थगितोत्तर । तथापि दृढसकल्प स्वकृत्यान न चचार स ॥ ६१ ॥ अथास्य तीव्रतपसा शक्र प्रादाद वर वरम । मर्वविद्यानिधिर्येन सहसव बभूव स ।। ६२ ।।

·दयदलनम
प्राप्तविद्य स सोत्साहस्तूर्ण गत्वा स्वमाथमम् ।
निजा तप फलावाप्तिकथा पिने न्यवेदयत् ।। ६३
त मदाक्रान्तमथान्तवृत्त सस्कृतवादिनम् ।
भरद्वाज प्रमोदेऽपि खदाकुल इवावदत् ।। ६४ ।।
पुत्र प्राप्ता त्वया विद्या तपस्तापात् विमुच्यते ।
किं त्वागामिभयादेतन् न युक्त प्रतिभाति मे ।। ६५ ।।
इत ममीपे रैभ्यस्य कोपनस्य तपोवनम् ।
विद्यामदान्धौ तत्पुत्रावर्वावसुपरावमू ।। ६६ ॥
तावान्तश्रुतोन्मादौ त्व चाभिनवपण्डित ।
तत्सगमे द्वेषमय' सदा सनिहित परि ॥ ६७ ।।
ग्रीवास्तम्भभूत परोप्नतिक्थामाने मिर मूलिन
सोद्वैगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूतस्थिते ।
अन्तद्वैपविपप्रवेशविषमत्रोधोष्णनि श्वामिन
क्ष्टा नूतनपण्डितस्य विकृति मज्वरारम्भमू ।। ६८ ॥
तव तत्र प्रयातस्य युक्तायुक्तविवादिन ।
भविष्यति मुने शापादवन्य मदनिग्रह ॥ ६९ ।।
शुक्निकारजतज्ञाननीपीतादिदर्शन ।
उन्माद जनयत्येव विद्यादपंपिशाचिया ॥७० ॥
एप वियोपदेशेन विनाम' प्राषितम्त्वया।
रम्याथमो न गन्तव्य बनव्य यदि मदन ॥७१॥
इत्युक्तोऽप्यमान् पित्रा म गया रम्मानयो।
ध्मपाद विवानि मदा विद्यामशिनिम् ॥ २ ॥

·(६६ ३.७३-
होमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह
त दर्पमत्त साकोपभीमभ्रूभङ्गदुर्मुखौ ।
तावूचतुर्मन सक्तविद्याविद्वेषशूलिनौ ।। ७३ ।।
कनीयानावयोर्यस्माद् वयसा त्व श्रुतेन च ।
करोपि वादैराक्षेप तस्मादायु क्षयोऽस्तु ते ।।७४ ॥
इत्युक्तोऽपि कुधा ताभ्या न दर्पाद् विरराम स
न प्रसन्न न च क्रुद्ध गणयन्ति मदोद्धता ॥ ७५ ॥
अत्रान्तरे भ्रमद्भङ्गमालाभ्रूभङ्गविभ्रम ।
काल प्रोपितकान्ताना पुष्पकाल समाययौ ।। ७६
क्षिप्तपत्रा सुमनसा रज कलुपितेक्षणा
सद्वेपा इव विद्वासश्चेरुमलयमारुता ॥ ७७
माधुर्यललितोदारवाणीविलसितर्मुहु ।
कवीनामिव राघर्प कोकिलानामजायत ॥ ७८॥
रैभ्ये प्रयाते पुत्राभ्या सह स्नातु सरितटम् -
भरद्वाजात्मजोऽभ्येत्य प्रविवेश तदाश्रमम् ।। ७९ ॥
तत्र पुष्पोच्चयव्यग्रा धर्मपत्नी परायसो ।
सोऽपश्यत् सुप्रभा नाम रूपदपिहा रते ॥ ८० ॥
उटजागनसक्ताना हरिणीना विलोकने ।
विलासदीक्षा कुर्वाणा तरलापाडगभडगिभि
८१॥
ता दृष्ट्वा चन्द्रवदना मदनानन्ददेवताम् ।
बभूवोत्क्रान्तमर्याद सहराव मुने सुत ॥ ८२॥
स ब्रह्मचारी वामेन नवेन तरलीकृत ।
अभिलायोचित यपतुमनभिशोऽप्युवाच ताम् ॥ ८३ ॥

·दपंकनम्
उन्मादनमिद रूपमनुरूप मनोभुव ।
समुत्सितमिवासक्त करोति मम मानसम् ॥ ८४ ।।
विद्याविनयमुत्सृज्य सत्यज्य गुरुयन्त्रगाम् ।
स्वयि प्रवृत्त चित्त मे प्रारजन्मप्रेमबन्धनम् ।। ८५ ।
जानामि यत वृतस्यास्य विपाके कर्मण परम् ।
तथाप्यभिमत घर्तुं न शक्नोमि करोमि किम् ।। ८६ ॥
न थुतेन न विर्तन न वृत्तेन न कर्मणा ।
प्रवृत्त शक्यते रोद्ध मनोभवपये मन ॥ ८७ ॥
इत्युक्त्वा ता भयोभ्रान्तनयनामाश्रमोन्मुखीम् ।
गन्तु प्रवृत्ता सोऽभ्येत्य जग्राहामुक्पारवे ।। ८८ ॥
कदरी कुन्जरेणेव तरमा तेन निर्जने ।
ऋष्यमाणा तमवदत् सा निषेपचलादगुलि ॥ ८९ ।
मा मा मलिनय स्वच्छ झोल मम नयात्मन ।
विद्यापा निरवद्याया विमेतदुचित फरम् ॥ १० ॥
दशीलगुक्लागुया त्यक्त्वा लज्जा निजवधूमिव ।
गृणासि परनारीणा पाणिना पटपल्लवम् ।। ९१॥
-
विमेतदित्यनुचित दृष्ट्वा नून कमण्ड ।
उद्घोष गौतुपेनेव मुग तप निरीक्षते ॥ १२ ॥
विभ्रतोतर्गतरमा कुमुमेपुचि नवाम् ।
जटापन्यामारस्ते नरोग्वि न मालपे ।। ९३ ।।
पाएमवल्पमारेण प्रपयायोमुमो नव ।
पतिता स्पगंभीर वापसमारिया ॥ १४ ॥

·१७४
क्षमे द्रलघुकाव्यसग्रह
आसनाब्जे सरस्वत्या जपलोलरदच्छदे ।
दुर्नयोक्तिर्न युक्तेय मुखे तव मनीषिण ॥ ९५ ॥
इय तपोवनमही विवेकजननी कयम् ।
जनयत्यभिलाप ते जननीवाजितात्मन' ।। ९६ ॥
दुर्मदो यौवनभरस्तुरग इव हारक ।
मर्वथा शिथिलात्मानमवटे क्षिपति क्षणात ॥ ९७ ॥
धिग धिय किं विवेकेन दूरे विधाम्यतु श्रुतम् ।
धार्यते यन ससारविकारस्खलित मन ।। ९८ ॥
क्व विद्या विदिताशेषकार्याकार्यविमर्शधी ।
मूढता क्व च दुष्कर्ममहापापकुटुम्बिनी ॥ ९९ ॥
इत्युच्यमानोऽपि यदा न स तत्याज दुर्ग्रहम् ।
शीलापहारसत्रस्ता सा तदा समचिन्नयत् ॥ १० ॥
कि करोम्यजन लब्धा विवशाह प्रमादिना ।
उत्सृप्टधर्मनियमा किं न कुर्वन्त्यवारिता ॥ १०१ ।।
अय स्मरातुरस्तावद वचसा न निवर्तते ।
वञ्च्यन्ते सान्त्ववादेन कामकोधमदोद्धता ॥ १०२ ।।
इति ध्यात्वा तमवदत सा शन दुवादिनी।
गच्छ व स्वयमेष्यामि निशि शून्यलतागृहे ॥ १०३ ।।
स्नात्वा सपुत्र कालेऽस्मिन्नायाति श्वशुरो मम ।
ज्वलज्ज्वलनतुल्यस्य तस्याने किं करिष्यसि ॥ १०४॥
इत्युक्त स तया प्रायात सत्य विज्ञाय तद्वच ।
दुष्प्रापमपि मन्यन्ते सुलभ काममोहिता ॥ १०५ ॥

·दपंदल नम्
रेभ्यं ततः समायातमग्न्यागाराग्रतः स्थितम् ।
स्नुपा प्रोवाच कोपामिधूमेनेवाचवर्षिणी ॥१०६ ।।
भरद्वाजात्मजस्तात पापस्तव सुहृत्सुत.।
ममाद्य विजने शीलविप्लवेभ्यथिता गत: ॥ १०७ ।।
स मया दुर्ग्रहग्रस्तः समेप्यामीति वञ्चितः ।
विमुच्ये नान्यथा हस्तात् तस्य स्वतिमतो सती ।। १०८ ।।
एतदाकर्ण्य महसा प्रज्वलन् मन्युना मुनि. ।
बभूव दुनिमित्तोल्कापातकूर इवांशुमान् ।। १०९ ॥
विद्यावतां स्फुरत्यन्तविवेकः स्वस्थचेतसाम् ।
विकारकाले संमोहश्चिसे विद्या च पुस्तके ॥ ११० ॥
म नि.श्वसनथ कोधज्वरारम्भारुणेक्षण ।
अभिचारजपेनेव कम्पमानापरोऽभ्यधात् ।। १११ ।।
अहो बत भरद्वाजः पुनस्याध्ययने व्यधात् ।
धर्मोपदेशं यत्नेन नग्नीकर्तु पराङ्गना || ११२ ।।
इत्युक्त्वामर्पमरम्भादपरं वक्तुमक्षमः ।
स प्रविश्याग्निसदनं प्रतीकारपरोऽभवत् ॥ ११३ ॥
उत्पाट्य विकटाटोपकोपः प्रौढाग्निपिङ्गलाम् ।
स जुहाय जटा वह्नो क्रूरपोधसटामिव ।। ११४ ।।
द्वितीयायो हुतायां व मूलभृद् पोरराक्षमः ।
हत्यामर समुद्भुतः प्रोवाच प्रणतो मुनिम् ।। ११५ ॥
किं करोमि मुने कम्य विनामायाम्मि निर्मितः।
लोक्पमणि निदाघु मनदोन्हं यदाज्ञया ॥ ११६ ॥

·क्षेमेन्द्रलपवाव्यसग्रह इति युवाण त रैभ्य यूराकारमभापत । भरद्वाजसुत गच्छ क्वीकुवपण्डितम ॥११७ ॥ इति तेन समादिष्ट स व्रजन कम्पितावनि । अर्धशौच मुनिसुत दृष्टवा दूरात समाद्रवत ॥११८॥ तमिनभिद्रुते वेगाद दीप्तश्ले निशाचरे। भयभग्नगति प्राप शरण न मुन सुत ॥ ११९ ॥ पलायमान सप्राप्त स जवात पितुराश्रमम् । अग्न्यागार विशन रुद्ध शूद्रणाशौचदूषित ॥ १२० ।। दासस्पृष्ट स नि शौच पतित सभामात क्षिती । रक्ष शूलहत पश्चात सहसा भस्मसादभूत ॥ १२१ ।। अत्रातरे भरद्वाज प्रविशन निजमामश्रमम् । विध्वस्तच्छायमालोक्य सोद्वग समचिन्तयत ॥ १२२ ।। मम पुष्पफलादानप्रत्यावृत्तस्य वह्नय । सदोत्तिष्ठन्ति पुरतस्तेऽद्य किं निश्चला इव ।। १२३ ।। इति सचित्य दृष्टवान भस्मीभूत सुत मुनि । श्रुत्वा च दासकथित वृत्तान्त न्यपतद भुवि ॥ १२४ ।। स लब्धसज्ञ शनकरवद बाप्पगदगदम । रैभ्योऽपि विद्वान कालेन प्राप्नोतु स्वसुताद वधम ॥ १२५ ॥ हा पुत्र रक्षितेनापि क्षणक्षयनिपातिना । न जीवामि सदोषण कायनव त्वया विना ।। १२६ ।। इत्युक्त्वा पुत्रशोकैन चिताग्निमविशन् मुनि । महत्स्वपि नवोत्सेकादभग्नप्रसरा शुच ॥ १२७ ।।

·१७७ -द. ६. ३.१३८) दर्पदलनम् अथ याते शनः काले वृहद्युम्नस्य भूपतेः । याजको जग्मतुर्गहमर्वावसुपरावमू ।। १२८ ॥ प्रवृत्ते विधिवत् तस्य दीर्घसत्रे पृथुधियः । दानमानोदयः कोऽपि तयोर्याजकयोरभूत् ।। १२९ ॥ कदाचिद् दिनपर्यन्तसंध्यायां निजमाश्रमम् । परावसु. समागच्छन् दृष्ट्वा पितरमग्रतः ॥ १३० ॥ कृष्णाजिनोत्तरासगं दण्डेन मृगशङ्कया। जघान शापविवशः स तेनाभूद् विचेतनः ।। १३१ ॥ जनक हतमालोक्य ब्रह्महत्याभयाकुलः । गत्वा यज्ञभुवं भ्रा स तमर्थ न्यवेदयत् ॥ १३२ ।। अविमुस्तमवदद् भ्रात: किं कियते विधेः । भवन्ति यस्य संकल्पादेवंरूपा विपर्ययाः ॥ १३३ ॥ धर्मार्थी पापमाप्नोति शीलार्थी शीलविप्लवम् । विधौ विधुरतां याते द्रविणार्थी दरिद्रताम् ॥ १३४ ॥ ब्रह्महत्यानतं तीव्र भवतोऽर्थे चराम्यहम् । त्वमस्प कुरु भूभर्तुः संपूर्णा याजनक्रियाम् ॥ १३५ ॥ उक्त्वेत्यर्वावमुर्धातुः पापशान्त्य धृतवतः । चकार सर्वतीर्थेषु तीनिष्कृतिपारणम् ॥ १३६ ।। तं ममाप्तवतं प्राप्त राजो यज्ञवसुंधराम् । दूरात् परावमुत्विा पितृघ्नः समचिन्तपत् ॥ १३७ ।। अयं मे दक्षिणाकाले भागहर्ता ममागतः। मदभाग्यशिर तीव्रप्रतक्लिप्टोपि जीवति ।। १३८॥ से.का. १२ ·१७८ शेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रहः इति संचिन्त्य सोऽभ्येत्य प्रोवाच-पृथिवीपतिम् । लोभमात्सर्ययोरङ्के पतितः पातकेच्छया ।। १३९,॥ राजन् यज्ञमहीमेप किल्बिपी ब्रह्महत्यया। प्रविशत्यविकल्पेन मद्माता वार्यतामितः ।। १४० ।। इत्युक्तस्तेन नृपतिः कृतघ्नेन,विपर्ययात् ।.. तस्य प्रवेशमज्ञानान् निप्पापस्य न्यवारयत् ।। १४१ ।। . अन्धा इव न पश्यन्ति योग्यायोग्यं हिताहितम् । पथा तनैव गच्छन्ति नीयन्ते येन पार्थिवाः ।।.१४२ ।। मिथ्यापवाददानेन नैव भ्राने चुकोप सः । निकारे कारणं देवं मन्यन्ते हिमनीषिणः ।। १४३ ॥ तेन तस्यानृशंस्येन निर्विकारतया तया-। . तुष्टाः ऋतुसमासीनास्तमूचुत्रिदिवौकसः ॥ १४४.॥ प्रगमेन तवानेन प्रसन्नास्ते वयं मुने । वरोऽसि, कराचार गृह्यतां प्रवरो वर:..:१४५ ॥ इत्युक्तः स-सुरैः प्रीत्या तानुवाच कृताञ्जलिः ! यदि युष्मद्वरार्होऽहं दीयतां यन् ममेष्मितम् ।। १४६ ॥ मपित्रा योऽभिचारेण भरद्वाजात्मजो हतः । .. स जीवत्वस्मृतफरनिकारः स च ततितां ॥ १४७ ।। अस्मत्पिता-मृगधिया यः परावसुना हतः। सोऽपि विस्मृततत्कोपः स्वस्थः प्राप्नोतु जीवितम् ॥ १४८ ॥ इत्यथिते वरे तेन तथेत्याख्यायि तैः सुरैः । । यवक्रीतभरद्वाजरंभ्या :प्रापुः स्वजीवितम् ।। १४९ ।।

·पैदलनम्
इत्येते मुनयोऽपि दपविफले याते श्रुते शोच्यतां
क्रोपान्ध्येन पुनः प्रनप्टविमलालोके विवेके च्युते ।
शीले रागमहोप्मणा विगलिते द्वेपेण नाशं गताः
कस्यान्यस्य धनाभिमानमलिना विद्या विधत्ते गुणम्॥१५॥
चेत.शान्त्य द्वेपदर्पोज्झितेन
यत्नः कार्यः सर्वथा पण्डितेन ।
विद्यादीपः कामकोपाकुलाणा
दन्धिाना निष्फलालोक एव " १५१ ॥
अलोभः परम वित्तमहिंसा परम तपः ।
अमाया परमा विद्या निरपद्या मनीषिणाम् ॥ १५२ ॥
शुभम्य विद्या धनदार्थहर्तु।
समाप्रपञ्चोपचितस्य शोच्या,
कचस्य वाचस्पतिजन्मनोऽपि
व्याजेन विद्या विफलीवभूव ॥ १५३ ॥
स्पृशति मतिं न हि तेषां द्वेषविषः कलिसर्पः ।
यदि शमविमलमतीना स्वमनसि भवति न दर्पः ॥ १५४ ।।
इति श्रीव्यासदासापरात्यक्षेमेन्द्र विहिते
वपंदलने विद्याविचारस्तृतीय ।
चतुर्थों रूपोवचार ।
पोपमानां दिनसुन्दराणा कोऽय नृणामस्थिररूपदपं. ।
रूपेण कान्ति क्षणिकंव येषा हारिद्ररामेण यथाशुकानाम् ॥१॥

·१८० मेद्रलघुकाव्यसाह पर्यन्तरेखागविभागहीनचित्रोपम वालवपु प्रकृत्या । तद् यौवनेनैव विवाममेति चोत्सवेनेव शिरीपपुप्पम् ॥ २॥ अलोमा पूर्णगशाङ्कगोभ मुख तु यूना कतिचिद् दिनानि । जाते तत श्मश्रुविशालजाले शैवाललोनान्जतुला विभर्ति ॥ ३ ॥ धूमेन चित्र तुहिनेन पद्म तमिस्रपक्षण सुघाशबिम्बम । गीत निदाघेन न भाति तोय जरावतारेण च चारुरूपम् ॥४॥ रूप क्षणस्वीकृतरक्तमासग्रासप्रमक्ता कृतकामदीपा। केशग्रहेणव जरा जनाना वेश्येव वित्त कवलीकरोति ॥ ५ ॥ पाक्क्रमेणव विचित्रकर्मा प्रतिक्षण देहभृतामलक्ष्य । करोति पाल परिणामशक्त्या रूप विरूप चतुरप्रवाह ॥६॥ न रक्ष्यते कालगति मवेगचक्रभ्रमभ्रान्तिविधायिनीयम् । ह्यो य शिशु स स्फुटयौवनोऽद्य प्रातर्जराजीणतनु स एव॥७॥ पुसामवस्थावितयत्रिभागे रूपप्रद यौवनमेव नान्यत् । तस्मिन् मदोन्मादगदाङ्गभङ्गन्यङ्गादिदोषोपहते वव रूपम् ॥८॥ यदा नर शोचति दु खतप्तस्त्यक्ताशन शाकविवणवक्त्र । नस्नाति नोत्तिष्ठति नैव शेते तदा क्व रूप क्व च यौवनथी ।॥९॥ यदा स्थित प्रेत इवास्थिशेष कारागृहे धूसरितोर्ध्वकेश । प्रकीर्णयूकामलकालकायस्तदा क्व रूपस्य गतोऽभिमान ॥ १० ॥ यदा सदाङ्गीकृतदन्यदु खसेवाप्रवासेन विनप्टकाय । नित्यप्रवास भ्रमभग्नजानुर्न रूपलुब्धस्य तदास्ति रूपम् ॥ ११॥ यदा प्रहारदलिताखिलाडग खण्डोप्ठगास स्फुटिताक्षिदन्त ।

·-दद ४१८)
दपंदलनम्
युवा पिशाचत्वमिवोपयाति
तदापि रूप विगतस्वरूपम् ॥ १२ ॥
यदा न धोमानरिषु प्रमाथी
न वाक्पटुश्चितमनुप्यतुल्य
तदा मुरुपादविचाररम्याद्
वर विरूप स्पृहणीयरूप ॥ १३ ॥
यदा दरिद्र परिधानहीन
स्त्रपानिरीन कुरुतेऽतियानाम् ।
कपोलमजातवलीविकार
स्तदा सुरूपोऽपि पर विरूप ॥ १४ ॥
विद्वत्मसदि वादिभि कविवर पानभिन पर
मूर्ख शकरवाहनस्तुतिपदेय सज्ञया हस्यते।
विक्रीत परदेशपण्यसदने धूतॆरिवानुत्तर
पुसश्चित्रमयूरचारुवपुप वि तस्य रूपश्रिया ॥ १५ ॥
काल मुहूर्ताडगुलिमण्डलेन
दिनत्रियामाञ्जलिना पिवन्तम् ।
रूप विलोक्यैव वपुश्च केपा
भडगेन नाडगान्यल्सीभवन्ति ।। १६॥
रूप वय शौर्यमनटगभोग
प्रज्ञाप्रभाव विभव वपुश्च ।
अपनाति कालभ्रमर समन्तात
पुसा हि किंजल्कमिवाम्बुजानाम् ॥ १७॥
पदाचित् सह गन्धर्व सभास्थान शचीपतिम ।
नृतेनाप्मरम सर्वा गीतेन च मिपविरे ॥ १८ ॥

·१८२ समेलघुकाव्यसंग्रह (६ द ४१- तासा मध्ये वभौ कान्ता वृत्तीनामिव कशिकी । उर्वशी स्वमुखे मंत्री बदन्तीवेन्दुपद्मयो ॥ १९ ॥ शरसेवागतास्तत्र ता दृष्ट्वेन्दुमुखी सुरा । मेनिरे धन्यमात्मान शृडगारस्याङ्गता गतम् ॥ २० ॥ नृत्यन्ती सा वभो हारमध्यरत्नेषु बिम्बिता । युगपत प्रविशन्तीव हृदयानि दिवोक्साम् ॥ २१॥ लीना देवविमानेषु हसास्तद्गतिनिजिता । तत्कटाक्षजितश्चके निद्रा चन्द्रे मृग क्षणम् ॥ २२ ।। तस्या सेप्सिरोनेत्रमालेव पतिता बभौ । स्तनयो शेखरसस्ता नीलोत्पलदलावली ॥ २३ ॥ उत्साहोद्धतविभ्रमभ्रमरकव्यावृत्तहारान्तर. त्रुटयत्सूत्रविमुक्तमौक्तिकभर सक्त स्तनोत्सद्धगयो । वक्वेन्दुच्युतसततामृतकणाकारश्चकार क्षण तस्या नृत्तरसश्रमोदितघनस्वेदाम्बुविम्बथियम् ॥ २४ ॥ तस्या नृत्तविलोकने पुलकित दृष्टवा रतिर्मन्मथ नि श्वासाञ्चितचारुचूत रजसा चक्रे पुरस्तात् पटम । उद्वीक्ष्याक्षिपरम्परामपि हरेस्तत्रावसन्ना शची कोपान्दोलितकेलिपद्ममधुपैमध्येऽन्धकार व्यधात् ॥ २५ ॥ विघ्न न चक्रुर्ननु नृत्तलीला- सदर्शन पुण्यवता नराणाम् तनोवंशील्पवशीकृताना निमेपशून्यानि विलोचनानि ॥ २६ ।। देवयोरश्विनोंस्तर रूपमाधुर्यधुर्ययो । मिथ क्था समभवत् तद्गुणाकृष्टचित्तयो ॥ २७

·दपंदलनम्
१८३
एकोऽब्रवीदहो रूपमस्यास्तरलचक्षुष ।
निमीलनियमा येन मुनयोऽप्याकुलीकृता ॥ २८ ॥
अस्या ससदि कम्यास्ये पतन्त्येता सुजन्मन ।
स्मरसभोगसवादलज्जाकुटिलिना दृश ॥ २९
वृत्तसगमयोरेव परस्परविलोक्ने ।
न्यास श्रृङगारसर्वस्वमनडगेनापित रह ॥ ३० ॥
रणोत्सृष्टतनो कण्ठे सोत्कण्ठा भुजवन्धनम् ।
कस्येय तरलापाडगा रडगोत्तीर्णा करिप्यति ॥ ३१ ॥
इति ब्रुवाणमपर सस्मितस्तमभापत ।
अहो न विस्मृत किं ते भूतलैन्दु पुरूरवा ।। ३२ ।।
विक्रमाभरण दिक्षु लावण्यतिलक सुव ।
उर्वशीभोगगुभग यस्यैतद गीयते यश ॥ ३३ ॥
तेन रूपगणोत्साहवंशीय वशीकृता ।
पुर स्थितापि शकस्य मनसा तत्र तिष्ठति ॥ ३४ ॥
रूपसाम्येन शीताशुवशे जातस्य (?) लज्जते ।
न करोति रतेरग्रे तत्कथा मत्सरी स्मर ।। ३५ ॥
न जाने बत हेवाक कोऽय कुमुमधन्वन ।
नैवार्पयति यत् पाणी तस्यैव शरपञ्चकम् ॥ ३६ ॥
भुव ममस्ताम्बुधिमेखराया
वोढारमाजानुविरम्बिबाहुम् ।
लीलागुरु त हृदये वहन्ती
तन्वी क्य नृत्यति नैव विद्यः ॥ ३७॥

·भेमे द्रलयुवापसग्रह दृष्टव्य स नृपस्तावदप्रस्तावेपि यलत । को वेत्ति तद्विध रत्न पुण्यरास्ते कियच् चिरम् ॥ ३८ ॥ इत्युक्त्वा तो कृतक्षोणीपतिदर्शननिश्चयो। नृत्ये निवृत्ते जम्भारि प्रणम्य ययतुर्भुवम् ॥ ३९ ॥ गजधानी समासाद्य तो पुरूरवस क्षणात् । अवारितो विविशतुर्वेत्रिभि सुरगौरवात ।। ४० ।। तो त ददृशतु स्नानविहिताभ्यङगरागमम् । पीयूपनवनीतेन लग्नस्नेहमिचोडुपम् ।। ४१ ॥ स्नानोतारितकेयूरमहाहमणिकङ्कणम । लावण्याभरण तस्य विरराजोजित वपु ॥४२॥ शून्यश्रवणपाशस्य तस्य कण्ठ समाययो। निर्भूपनिवेशोऽपि विशेषरमणीयताम् ।। ४३ ॥ विचार्य तस्यामर्याद सौन्दर्योदार्यमश्विनी । प्रशशसतुराश्चर्यनिर्माणातिशय विध ॥ ४४ ।। स तो कृताञ्जलि प्रीत्या कृतासनपरिग्रहो। पप्रच्छ स्वच्छहृदयस्त्वरागमनकारणम् ।। ४५ ॥ तावूचतु क्षितिपते महीकुसुमधन्वन । त्रैलोक्याभरण रूप तवावा द्रष्टुमागतौ ॥ ४६ ।। निसर्गेण जगत्सर्गनिरर्गलगुणादरात । कौतुकालोक्सारेव दृष्टा सृष्टि प्रजापते ॥ ४७ ॥ विलोकितम्त्व वसुधामुधाशु पूर्णमण्डल । स्पपीयूषपानेन प्राप्ता प्रीति विमुच्यते ॥ ४८ ॥ -

·दपंदानम
१८५
इत्युक्त प्रणयात् ताभ्या किंचित् कुसुमितस्मित ।
तावचे नृपतिर्मान्यमानेनाभ्यधिकादर ।। ४९ ॥
भवत्सदर्शनेनामसम्यनुग्रहमाजनम् ।
द्रष्टव्या द्रप्टुमायान्ति पुण्यपुण्येन केवलम् ॥ ५० ॥
तीर्थाप्ति माधुसपर्क पूज्यपूजामहोत्सव ।
अस्मिन विरसनि मारे ससारे सारसग्रह ॥ ५१ ॥
स्नानाभ्यक्तेन न मया युवयोरुचित कृत ।
पुण्यसाफल्यनि शल्यकल्याणायार्चनादर ॥ ५२ ॥
अग्न्यागारान्तरे तावन् मुहूर्त त्रियता स्थिति ।
कृतस्नान समेप्यामि पूजाप्रणयपात्रताम् ।। ५३ ॥
इत्युक्लौ तेन ययतुम्ती हुतागनमन्दिरम् ।
स्नात विभूपित भूप द्रक्ष्याव इति कौतुकात ।। ५४ ॥
अथ राजा कृतस्नान सर्वाभरणभूषित ।
पुरोहितेन सहितस्तत्समीपमुपाययौ ।। ५५ ॥
तो दृष्टवा पृथिवीपाल ताम्हार क्रीिटिनम ।
क्षण नैवोचतु किंचित् विषण्णौ विनताननौ ॥ ५६ ॥
कृतार्चने नरपतो तो पप्रच्छ पुरोहित ।
अकस्माद् युवयो कम्मादप्रसाद इवेक्ष्यते ॥ ५७ ॥
विनयातिक्रमोऽस्माक यात वच्चिन् न हेतुताम् ।
पृष्टौ पुरोहितनेति तो शनस्तमभाषताम् ॥ ५८ ।।
आवयोनप्रिसनल न युष्माक्मतिश्रम ।
कि तु बाल गल्त्सर्वभावाठोवनविग्मय ॥ ५९॥

·१८६ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यराग्रह. (द ६.४.६० अधुनैव नरेन्द्रोऽयं दृष्टोऽभ्यङ्गेपि यादृशः । क्षणपाकेन कालम्य दृश्यते नैव तादृशः ॥ ६० ॥ दिनेन्धनवने नित्यं दह्यमानेऽर्कवह्निना। नीयते कालधूमेन रूपचित्रमचित्रताम् ॥ ६१ ॥ निश्चित्य सर्वभावानां नित्यमेतामनित्यताम् । रूपेऽभिमानं कः कुर्यात् स्वप्तचित्रपटोपमे ॥ ६२॥ जराजीर्णानि रूपाणि रोगार्तानि वपूपि च । आयूपि काललोढानि दृष्ट्वा कस्य भवेन् मदः ॥ ६३ ।। योऽयं विलोक्यते लोका: स्फाराकारविकारवान् उच्छूनतामुपगतास्त एते शुक्रविन्दवः ॥ ६४ ॥ अहो कालस्य सूक्ष्मोऽयं कोऽप्यलक्ष्यक्रमः क्रमः । यत् पाकपरिणामेन सर्व यात्यन्यरूपताम् ॥ ६५ ॥ राज्ञ स्तानक्षणे याभूल लावण्यलहरी तनोः । पीता क्षणेन सा तेन प्रवृत्तान्यक्षणोचिता ॥ ६६ ॥ संपूर्णस्यायुपो मात्रा रूपस्य विभवस्य च । होरायन्त्राम्बुधारेव गलत्येवानिश नृणाम् ।। ६७ ।। कलाकाप्ठामुहूर्तानां कालस्य व्रजतां जवात् । न लक्ष्यते विभागेन दीपस्येवाचिपा गति. ॥ ६८॥ बाल: प्रभाते मध्याह्ने तरुणः स्थविरोऽस्तगः । दिने दिने दिनेगोऽपि क्रियते काललीलया ।। ६९॥ शुप्यन्त्यम्बुधयश्तरडगगहनरालिडगिताशाडगना गच्छन्त्युद्गततुङ्गशृद्धगमुकुटोदना गिरीन्द्रा क्षयम् ।

·१८७
दपंदल नम्
भ्रश्यत्येव वसुधरापि सहिता दिग्दन्तिभियंदशात्
सर्वाशी सतत प्रधावति महाकाल स कोऽप्याकुल ॥७०
इत्युक्त्या नृपमामन्त्र्य दिव जग्मतुरश्विनौ ।
नृपश्च तद्वचश्चिन्ताशान्तरूपमदोऽभवत् ॥ ७१ ।।
तम्मान् न कार्य सुधिया विचार्य साश्चर्यसौन्दयं विलासदर्प ।
ससारमोहप्रसरे घनेऽस्मिन विद्युल्लताविस्फुरित हि रूपम् ।। ७२
प्रातर्बालतरो-थ कुडमलतया कान्ताकुचाभ शन-
हेलाहासविकासमुन्दररुचि सपूर्णकोपस्तत ।
पश्चान् म्लानवपुचिलोलशिथिल पद्म प्रकीर्णोऽनिल-
स्तस्मिन्नेव दिने स पचकलिलक्लिनस्तट शुष्यति ।। ७३॥
वैम्प्य सहज जराहृतरुचिर्यातो ययाति पुरा
कान्त्या तजितकामीतिरभवद् दुर्दर्शमूतिर्नल ।
सौदासस्य मनोहर वपुरभूत सत्रामन देहिना
रूपे कस्य भविष्यति प्रतिदिनम्लायिन्यनित्ये धृति ॥७४ ॥
तस्मादस्थिररूप विचार्य रूप भवस्वम्प च ।
अनुरूपमदनशमन स्थिरपदमप्राप्तये सुधियाम् ॥ ७५ ।।
इति धीम्याटदामापराक्षेमेदिहिने वपदलने
रूपविचारश्चतुर्य ।
पञ्चम शौर्यविचार
अर शूर यूरप्रतिभटघटापाटनपटु-
स्तरस्वी सेनाया हयगजघटानामधिपति ।
इति प्रौढ पुसा निजभुजबलराक्रान्तजगता
भवत्यन्नपं परिभवपद नालगल्ति ॥१॥

·૧૮૮
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः
( द. द ५.२-
शौर्येण दर्पः पुरपस्य कोऽयं दृष्टस्तिरश्चापि शूरभावः ।
औचित्यहीनं विनयव्यपेत दयादरिद्रं न वदन्ति शौर्यम् ॥ २ ॥
वालस्य शौर्य कुसुमोपमस्य मातुः प्रहारे प्रणयस्मितेषु ।
वृद्धस्य शौर्य शिथिलाङगसंघेः स्वश्लाघया पूर्वकथापथेषु ॥ ३ ॥
वयस्त्रिभागे तरुणस्य शौर्य यदेव दर्पप्रभवाभिभूतम् ।
तच् चित्तवृत्तेविविधस्वभावात् पर्यायशो यात्यतिवपरीत्यम् ॥४॥
..
.
..
चित्तस्य जात्यानिलचञ्चलस्य नानागुणत्वात् क्रियते किमस्य ।। ५
ह्यो येन भग्नाः पुरतोऽरिरोना भीतः स एवाद्य भवत्यधोरः ।
वृत्रेण शकः समरे निगोर्णः फेनेन शक्रः स जघान वृत्रम् ।।६।।
......................
एक समालिडगति दर्पलोला क्षीबेब वेश्या नहि राजलक्ष्मीः ॥७
य: कार्तवीर्यस्य च दो.सहस्रं चिच्छेद वीरो युधि जामदग्न्यः ।
स सायके रामकराधिरूढे पाह्मण्यदन्यप्रणयी बभूव ॥ ८॥
रामोऽपि साहायकलाभलोभाच् चक्रे कपेः संश्रयदन्यसेवाम् ।
शूरप्रतापः शिशिरतुनेव कालेन लोढस्तनुतामुपैति ॥ ९ ॥
ली प्रसा प्लवगः करेण
सोल्लासकलाससह दशाश्यम् ।
निक्षिप्य कक्षाञ्चलमधिवन्धे
सप्ताब्धिमध्यविधिमन्वतिष्ठत् ॥ १० ॥
युद्धोद्धता भूपतयः प्रसिद्धा बद्धा जरासंघनृपेण पूर्वम् ।
म भीमसेनेन भुजायुधेन द्विधा तः मंधिविदारणेन ॥ ११॥

·द ६ ७२२) पदनम् १८९ भीमोऽपि कर्णेन विकोणर्य प्रमूढशक्ति कृपया विमुक्त । कर्णोऽर्जुनस्याततकार्मुकस्य क्षणात् क्षण याचकता प्रयात ॥१२॥ त्यक्वार्जुन कृष्णकलयवर्ग जगाम गोपालवलाभिभूत । न ज्ञायते देवपथानुयाता शौर्यस्य वृति करिकर्णलोला ।। १३ भीर शूरत्वमायाति शूरोऽययाति भीरुताम् । न क्वचिच् चपरस्यास्य गौर्यस्य नियता स्थिति ॥१४॥ वाण यक्षेण कसारित्रधारापयातिथि । आजन्मभक्तिप्रणयी रक्षणाहों न रक्षित ॥ १५ ॥ वेगाप्ते कालयवने मुचुकुन्दममिश्रियन् । शोरि शयनपर्यनलसकुचितावृति ॥ १६ ।। शिशुपारस्य शिरसि च्छिने चरेण चक्रिणा । दृष्टि कृता न चापेषु नृपम्नत्पक्षपातिभिः ॥१७ ।। भीमनिष्पीयमाणामृग् दृष्टो दुर्योधनानुज अशस्त्राभिरिव स्त्रीभिद्रोणकर्णकृपादिभि ॥ १८ ॥ स्फाराजगरमरुद्धभुजद्वन्द्रो वृकोदर । जननीकरणाकन्दनिनादमुखरोऽभवत ॥ १९॥ महतार्माप पूर्वेपामेवरूपा मदक्षिति । मामान्यविक्रमोद्दामश्लाघा के नाभिन यते ॥ २० ॥ अशक्ते रोद्रतातक्ष्ण्य तीव्रतापेषु धीरता । छअधीचि पारुप्य नीचाना शौर्यमीदृशम ।। २१ ।। निकारणनृशसस्य गोय हिलत्वमुच्यते । य गर्ष इस मनद प्राणनाधाय देहिनाम् ।। २२ ॥

·१९० क्षमैन्द्रलघुकाव्यसग्रह एतदेव पर शौर्य यत्परप्राणरक्षणम् । न हि प्राणहर सूर. शूर प्राणप्रदोऽधिनाम् ॥ २३ ॥ न कश्चिद् बुद्धिहीनस्य शौर्येण क्रियते गुण । पर्जन्यजितामी श्वभ्रे पतति केसरी ॥ २४ ॥ कि शौर्येण सरागस्य मदक्षीवस्य दन्तिन । बन्धकीलाभलोभेन य क्षिपत्यवटे तनुम् ॥ २५ ॥ शौर्य विक्रीतकायस्य सेवकस्य किमद्भुतम् । मेपस्येव वधो यस्य सूनावद्धस्य निश्चित ॥ २६ ॥ न दर्पविकृत शौर्य न मायामलिन मन । न द्वेपोष्ण श्रुत येपा गण्यन्ते तद्गुणा बुधै ।२७ ।। कुल कुतनयेनेव लोभेनेव गुणोदय । ऐश्वर्य दुर्नयनैव शौर्य दर्पण नश्यति ॥ २८ ॥ - प्रभावभवनस्तम्भ इव दम्भोद्भवोऽभवत् । सप्ताब्धिपरिखालेखामेखलाया प्रभुर्भुव ॥ २९ ॥ तस्य नि शेपिताराते सदा युद्ध मनोरथ । अप्राप्तप्रतिमल्लस्य ययौ हृदयशल्यताम् ॥ ३० ॥ स सुरासुरयुद्धाप्तदपंदर्पितमानस । क कोऽस्ति शूर सरम्भादित्यपृच्छत् सदा जनम् ॥ ३१॥ दवण्डूलदोर्दण्ड पृच्छन्त रभसेन तम् । सर्वावमानसनद जगादाभ्येत्य नारद ॥ ३२॥ नास्ति त्वत्सदृरा सूरस्त्रलोक्ये सत्यमुच्यते। वि तु जाने रणाहाँ ते नरनारायणावृपी ।। ३३ ॥

·- दपदल्नम वदर्याश्रमससक्ती तीने तपसि निष्ठिती। युद्धेच्छो तो यदि स्याता तत् पूर्णस्ते मनोरथ ॥ ३४ ॥ नारदेनेन्यभिहिते स बदर्याश्रम ययो। विलोकयन् निजभुजो प्रत्यामन्नरणोत्सवी ॥ ३५ ॥ दृष्टवा तेजोनिधी तत्र नरनारायणौ नृप । मनोरथपथाभ्यस्त ययाचे युद्धमुदत ॥ ३६ ।। त युद्धवामुक नियंग दृशा गम्भीरधोरया । विलोक्योवाच सावज्ञस्मितदिग्धाधर नर ॥ ३७॥ महीपते निवर्तस्व न वय युद्धकोविदा । युक्तस्तैरेव सडग्रामस्तव ये भूम्यनन्तरा ॥ ३८॥ इत्युक्तोऽपि यदा राजा न चचाल रणादरात । तदा त दृप्तमपीकनिशितास्त्ररपूरयत ।। ३९ ॥ प्रदीप्तज्वलनाकार शरैराकीर्णविग्रह । विनष्टविग्रहरुचिर्नुपस्तत्याज धीरताम् ॥ ४० ॥ अकाण्डखण्डितोच्नण्डदर्पज्वरभरोना । कृपण प्राणरक्षाय तमेव शरण ययौ ॥ ४१ ।। वारितास्त्रस्ततस्तेन भग्नमानमनोरथ । लज्जाविकुण्ठकण्ठ स्वां राजधानी ययौ नृप ॥ ४२ ॥ इति मानस्य महतामपि घोराशनिर्मद । लोहस्य स्वमलेनेव भयो दर्पण तेजस ॥ ४३ ॥ तस्मात् सदा मानधनेन पुसा दर्प प्रयलेन निवारणीय । दर्पोप्रवक्त्रस्य सुहृज्जनोऽपि सर्वात्मना तीव्रतिपातरान ॥४४ ।।

·१९२
क्षमे दलघुकाव्यसग्रह
अदपंशौर्यस्पृहणीयसत्त्वा गोविप्ररक्षाक्षपितस्वदेहा ।
प्रयान्ति वीरा सुकृतामृतार्यश शरीरैरजरामरत्वम् ।। ४५ ॥
इति श्रीव्यासादासापराज्यक्षेमेन्द्रविहिते
वपंक्लने शौयविचार पञ्चम ।
पष्ठो दानविचार ।
जगत्येको भद्रद्विरद इव दानासरणि.
यशस्वी नि स्वानामहमभिमताशाफलतरु ।
इति त्यागोदन वहति किल दर्प मनसि य
स्तदुद्भूत सर्व सुकृतमपहाय प्रजति स ॥१॥
स्वर्गादिसभोगफलाभिलापात्
पात्राय पूजा प्रतिपद्यते य ।
धर्मार्थपण्यत्रयविक्रयोऽसौ
कस्तेन दानप्रभवोऽभिमान ॥२॥
यद विद्यादिगुणोत्कर्षविशेपपरितोपिते ।
दीयते प्रीतिधनयो स पण्यक्रयविश्य ॥ ३ ॥
लोकप्रसिद्धिसिद्धय य प्रयच्छति गुणस्तव ।
परोति वित्तयशसो स सदा त्रयविनम्यम् ।।४।।
अवमानहत यच् च दत्तमश्रदया धनम् ।
उपरे निप्फर बीज क्षिप्तमक्षिप्तमेव तत् ॥ ५॥
त्यागिनोऽन्यस्य सघर्षे कोयुत्लपंजिगीपया ।
दत्त कारणभूतस्य तस्यवान्ते परप्रदम् ॥६॥

·दर्पदलनम
परातिशमन वित्तमझातमनुदीरितम् ।
अफलाकारक्षया युक्त प्रयात्यल्पममल्पताम् ॥ ७॥
कुरुक्षेत्रादिदेशेषु कालेप्वकंग्रहादिषु ।
आत्मोपकारमात्रेण पात्रे दानेन वि मद ।। ८ ॥
देशकालक्रियापात्रायविचायँव केवलम् ।
परेपामालियमन दया दानमुच्यते ॥ ९ ॥
रक्षाय सपदा पुत्रकलत्रसुखसिद्धये ।
दीयते यत् प्रयत्नेन लोभदानेन तेन विम् ॥ १० ॥
वादे खल खलीकृत्य वेधद्रुतपरीक्षया ।
दीयते पच् चिरक्लिष्ट क्प्टदानेन तेन किम् ॥ ११ ॥
त्यक्त्वाशागतसत्पात्र पूर्णायाभ्यर्य दीयते ।
यत् तदुच्छ्वाससतप्त दग्धदानेन तेन किम् ॥ १२ ॥
अन्यदाभाषित पूर्व दतमन्यत् ततोऽरुपम् ।
यत् सदोषमयोग्य वा कूटदानेन तेन किम् ॥ १३ ॥
चिरसेवानुरोधन लोभच्छादनिच्छया ।
अप्रसादेन यद् दत्त वलदानेन तेन विम् ॥ १४ ॥
यत् पुष्पधूपतिलकप्रतिपत्तिप्रदर्शितम् ।
दत्तमत्यल्पनि मार दम्भदानेन तेन क्म् ि।। १५ ।।
प्रभूतभारसभार राजचौरादिविणवे।
दत्वा यद् दुष्टमुटुष्ट सत्यदानन तेन निम ॥ १६ ॥
अनास्वाद्यमविक्रेयमनादेयमनीप्सितम् ।
दत्त निरपवार यद् बन्ध्यदानेन तन किम् ॥ १७ ॥

·क्षेमे दल युकाव्यमग्रह ऋणवच् चिरसशोध्य वचसा प्रतिपादितम् । यन् नित्ययाचनद्वेप याच्यदानन तेन किम् ॥ १८॥ एकस्म पूर्णमन्यस्मै कृय तुल्यगुणोदये । भेदाद यदर्पित रागद्वेषदानेन तेन किम् ॥ १९ ॥ ऋणदै स्वजनै पुरैर्लब्धक्षामप्रतिग्रह । नित्यमायास्यते येन कलिदानेत तेन किम् ॥ २० ॥ न परस्यातिगमन नात्मन पुण्यकारणम् । दत्ताल्पमूल्येनाप्त यत स्वल्पदानेन तेन विम् ॥ २१ ॥ दुर्ग्रहेषु विरुद्धेषु दशापाकेऽतिदारुणे। दीयते दोपशान्त्यै यद् भयदानेन तेन किम् ॥ २२॥ मुमूर्षुस्त्यक्तसर्वाश शयनस्थो ददाति यत् । मूरिथानेन मनमा पोहदानन तेन किम् ।। २३ ।। दत्त प्रियवियोगानगोकशल्यातचेतसा । यत पश्चात्तापजनन वाष्पदानन तेन किम् ॥ २४ ॥ पुरोहिताय गुरवै शान्तिस्वस्तिविधायिने । दीयते यत् प्रसङ्गन भृतिदानेन तेन किम ॥ २५ ॥ यत् तफलस्पृह यदुचित सवस्वभूत च यन् नान्यायेन यजित परधनस्पन शप्त न यत् । दत्त्वा दुसरात न यत् स्ववचसा पश्चात् न पद गण्यते तद् दान धनवीजयापनिपुण मेष प्ररार कृणे ॥२६॥ प्राप्त गंवराङ्गनाम्तनतटस्पर्मातिरिक्त मुर दनो मेग्रपि प्रयाति तृणनामा मोपारेरछया।

·दर्पदशनम् आपन्नातिविलोकने करुणया श्रद्धासुधापूरित सत्त्वोत्साहसमन्वित तृणमपि लोक्यदानाधिकम् ॥२७॥ युधिष्ठिरस्य भूभर्तुः पुरा कनकवपिणः । अश्वमेघे विधानेन वर्तमाने महाऋतौ ॥ २८ ॥ सज्जासु राजभोज्यासु विविधास्वन्नपालिषु । अनिश रत्नपात्रेषु भुजानेषु द्विजन्मसु ॥ २९ ।। विप्रेषु पूर्यमाणेषु मणिकाञ्चनशामन । उच्छिष्टभूमि नकुल स्वविलात् समुपाययौ ॥ ३० ॥ दीप्तकाञ्चनवणेन पार्वनकेत शोभितः । अपरेणासुवर्णेन वितीर्णजनकौतुक ॥ ३१ ॥ सोऽभ्येत्य तूर्णमुच्छिष्टहेमपात्रच्युतेऽम्भसि । लुलोठ गफरोत्फालपरिवर्तविवर्तनः ।। ३२ ।। मुवर्णपाश्वं नकुल दृष्ट्वा सर्वे कुतुहलात् । मज्जन्तमुच्छिप्टजले क्षितिपाय न्यवेदयन् ॥ ३३ ॥ प्राप्तेन भूभुजा दृष्ट्वा दृष्टया पृष्ट इवेप्टया । सोऽवदद् विस्मयभवा सुस्पष्टाक्षरया गिरा ॥ ३४ ॥ राजन्नस्यातिदानस्य न पश्याम्युचित फलम् । अस्मात् प्रभूतमभारात् मातुपात्र वर परम् ॥ ३५ ॥ प्रवृत्तस्मिन् महादाने महतस्ते महीपते। विते वृत्ते च चित्ते च मुद्धि को वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३६ ।। सभारोऽय भुवनभवनव्याप्तिपर्याप्तभोगः सर्वाशासु प्रततजनतापूरणेज्यन्ततुच्छ ।

·क्षेमेद्रलघुकाव्यसंग्रह आपनातिप्रशमनविधी सत्त्वशुद्धिप्रदाने सनद्वानामपि तृणकण काञ्चनाद्रित्वमेति ॥ ३७ ।। श्रूयत्ता यन मया दृष्ट भूपते स्वयमद्भुतम् । उदेत्युदीरिते यस्मिन् काय रोमाञ्चकञ्चुक ॥ ३८ ॥ शिलोञ्छवृत्तिना पूर्व विप्रेण क्षेत्रचारिणा । उपवासकुशेनाप्त यवस्तोक कलविणा ॥ ३९ ॥ सक्तुपात्रे तत सिद्धे कृतदेवपितक्रिय । जायापुत्रविभागेन स्व भाग भोक्तुमुद्ययौ ।। ४० ।। स प्राणाहुतितोयार्थी ददर्शातिथिमागतम । क्षुत्क्षामकुक्षि सक्षिप्तसङ्गिशिथिलाकृतिम ।। ४१ ।। तम्मै विहितसत्कार सप्रसादेन चेतसा । श्रद्धासुधावसिक्त तत स ददौ निजभोजनम् ।। ४२ ।। निगीर्णेऽतिथिना तस्मिनक्षीणक्षुद्विकारिणा । तद्भार्याप्यादरवती तस्मै स्वमशन ददौ ॥ ४३ ॥ तेनाप्यतृप्तिमालोक्य तत्सूनु श्रद्धयातिथिम । स्वभोजनेन विदधे सपूर्णाशननिर्वृतम् ।। ४४ ।। गते भुक्त्वातिथौ तस्मितुपवासमो द्विज । सत्त्वोत्साह्यतस्तस्थो क्लान्तोऽपि निशि निव्यंथ ॥ ४५ ॥ अपाह मक्तुगन्धेन निर्गत क्षुधितो विलात् । प्राप्नस्तत्पर्णवुटिकामुत्सृप्टोच्छिष्टमितीम् ॥ ४६ ॥ तत्राचमनतोयेन स्पृष्टमात्रस्य मे नृप । पश्य मे दक्षिण पावं जात हेममयच्छवि ।। ४७ ॥

·दर्पदलनम्
ततोऽहं वामपाश्वस्य हेमच्छायाप्तये सदा ।
निनिद्रश्विन्तया यात: कृशतामेव केवलम् ॥ ४८ ॥
यद्यत् प्राप्नोति पुरुपः कर्मयोगात् समीहितम् ।
तत्तत् मपूरणार्यव याति चिन्ताविधेयताम् ।। ४९ ।।
अधुना वर्तमानेऽस्मिन्नम्वमेधे तव ऋतौ ।
हेमपाश्र्वाशयायातो विप्रोच्छिष्टां महीमहम् ॥ ५० ॥
रत्नकाञ्चनपात्राम्बुसिक्तस्य लुठतश्चिरम् ।
मम कान्तिलवोऽप्यने न कश्चिदिह दृश्यते ॥ ५१ ॥
सर्वथा सत्त्वशुद्धाय दानायातिलपीपसे ।
नमो महाफलायैव न भोगाङ्गप्रसङगिने ॥ ५२ ।।
इत्युक्त्वा नकुले याते तत् तथेति युधिष्ठिर ।
विचिन्त्य सततोच्छ्वास क्षण स्तिमितता ययौ ।। ५३ ।।
तस्मात् सुवर्णाम्बररत्नभूमिदानर्न दर्प. पुरुपेण कार्यः ।
भवत्युदारं करुणासत्वं दान सदा कस्यचिदेव पुण्यः ।। ५४ ॥
इति श्रीव्यामदासापराव्यक्षेमेन्द्र विहिते
दपदलने दानविधार.षष्ठः ।
सप्तम तपोविचारः
तपः सदा रागधनाभिमानमोहप्रहाणाय सतामभीष्टम् ।
तेनैव दो यदि किं वृथव त्यस्तो निकाय. क्षपितश्च कायः१॥
सर्वात्मना सुद्धपिया विधेय. ससारदोषप्ररामाय यत्नः ।
कोपोपतप्तं धनरागदिग्ध करोति तीव्र न तप. प्रशान्तिम् ॥ २॥

·(६.द. ७.३. क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह चित्तं विरक्तं यदि कि तपोभि- श्चित्त सरागं यदि किं तपोभिः । चित्तं प्रसन्नं यदि कि तपोभि- श्चित्तमकोपं यदि किं तपोभिः ।। ३॥ कोपेन शापस्फुरिताधराणां कामेन कम्पस्फुरिताधराणाम् । स्खेदाम्भसा तुल्यसमुद्भवेन निस्तेजसा किं तपसा मुनीनाम ॥ ४ ॥ भार्याप्यहल्या क्लि गौतमस्य क्रुद्धस्य शापेन शिला बभूव । नीतो वसिष्ठेन रुपाभिशप्तश्चण्डालता भूमिपतिस्त्रिशडकुः॥५॥ भूमनमूतिर्वररत्नलोभाद् विपाटयन्ती नयने सुकन्याम् । तत्पाणिसंस्पर्शसुखादरेण सेहे निकारं च्यवनः सरागः ।। ६ ।। पाण्डुः प्रियाकण्ठविलम्बिवाहुर्ययो स्तनन्यस्ततनुर्यदस्तम् । दग्धः परीक्षित्फणिफूल्कृतैर्यत् तपस्वीकोपस्य विजृम्भितं तत् ।। ७ विसारसंसारतरोन येन निःशेषमुन्मूलितमेव मुलम् । शापोपतापप्रभुणा परेपा कि तेन मिथ्यातपसा मुनीनाम् ॥ ८॥ न राजसेवारजसा विलुप्तं न भूमिविद्यादिविवादतप्तम् । न दम्भदीक्षाकुहकाकुलं यत् कल्याणमिस्त्रं विमल व्रतं तत्॥ ९॥ ससंचयं गुप्तकलत्रपुष पुनर्गृहीतव्यवहारभारम् । दम्भाभिमानोद्भवकष्टभूतं मिथ्यावतं जीवितवृत्त्युपायः ॥ १० ॥ सरागरोग बहुलप्रमोहं सरोगसंभारमपर्वगर्वम् । प्रदेषदोपोष्णममेयमाम ससारविह्न प्रतमेतदग्यम् ॥ ११ ॥ जटामसूत्राजिनयोगपट्टकन्यादृढग्रन्थिनिपीड्यमानम् । विवेवहीनं विरतप्रकाग व्रत बृहन्धनमामनन्ति ।। १२ T 11 ·-६, ६, ७२१) दर्पदनम सरागकापायकपायचित्त शीलासुकत्यागदिगम्बर वा। लौल्योद्भवद्धम्मभरप्रहास व्रत न वेपोद्भटतुल्यवृत्तम् ।। १३ ।। नि सङ्गयोग धनभोगसङ्ग विलम्बिरहालकपालमालम् । कोपाकुल स्पर्शविवर्जनीय भारव्रत तत् क्थयन्ति पापम् ॥ १४ ।। वालस्तपस्वी किमतोऽस्ति हास्य युवा वनपी किमतोऽम्त्ययोग्यम् । वृद्ध सराग किमतोऽस्ति निन्द्य मूर्ख' प्रमाता किमतोऽस्ति गोच्यम् ॥ १५ ॥ क्षमा गमः गायनमिन्द्रियाणा मन प्रसिक्त करुणामृतेन । तपोऽर्हमेतत् सजने वने वा कायस्थ सगोषणमन्यदाहु ॥ १६ ॥ हिमाचले श्यामलदेवदारुवने पुरा निर्झरचारहास्ये । तपस्यता शोपजुपा मुनीना कालो ययो वर्षसहस्रसख्य ।। १७ ।। तत कदाचिद् भगवान् भवातिहारी विहाराय नभ पथेन । सम भवान्या वृषभाधिरूढ समाययौ शीतमयूवमौलि ॥ १८॥ तस्योदिताना वदनप्रभाणा दी(कृतानेक्शशिप्रभाणाम् । विलासहास्येन नभो बभूव विभक्तिससक्नसितोत्तरीयम् ॥ १९॥ देवी विलोक्याथ तप प्रयत्नतीवप्रयासप्रकटास्थिशेपान् । मुनीन् कृपावेगविषण्णचित्ता शशाइलेग्वाभरण वभापे ॥ २० ॥ देव त्वदाराधननिश्चलाना सत्यक्तमर्वाग्रहनिग्रहाणाम् । नप क्रियागोपितविग्रहाणा नाद्यापि मुक्ति विमहो मुनीनाम् । २१ ॥

·२००
क्षेमेन्द्रलघुकाध्यमग्रहः
(दद ७.२२-
कस्मादमी वर्षसहस्रलग्नक्लेशावलग्नास्तनुशोषमताः ।
भवत्पदं नित्यसुखाय नैव निरामयं तन्मुनयः प्रयान्ति ।। २२ ॥
पृथुः प्रसादः प्रथमागतेपु निरादरत्वं चिरसंधितेषु ।
स्वाच्छन्द्यलीलाविपुलावलेपादेष स्वभावः सुलभःप्रभूणाम् ॥ २३ ॥
इति प्रियाया. प्रणयोपपन्न-
माकण्यं वाक्य गिरिशोऽब्रवीत् ताम् ।
कुर्वन् विपश्यामलकण्ठकान्ति
दन्त भाभि प्रतिभाविहीनाम् ॥ २४ ॥
देवि त्वयोक्तं दयया मुनीनां
भक्तानुरोधादुचित ममैतत् ।
एपा भवोल्लङघनविघ्नभूती
शान्ति गतो किं तु न कामकोपौ ॥ २५ ॥
वनप्रवेशनियमरशेपै. क्रियाविशेषः कृतकायशोषः।
न निर्विकारं पदमाप्नुवन्ति कोपेन कामेन च कृष्यमाणाः ॥२६॥
प्रत्यक्षमेषां मनसो विकार संदर्शयाम्येप निपक्तमन्तः ।
तीव्रततः शुष्यति काय एव न वासनालीनघनप्रमोहः ॥ २७
संत्यक्तभोगा: म्पया विमुक्ताः
स्नेहेऽप्यरागा सुजनेऽप्यसडगाः ।
भजन्त्यविक्लेशतप प्रसक्ता
युक्ता प्रकामं पदमव्यय तत् ।। २८ ॥
उजवेति गंभुर्वृषभात् सलोले गिरेरियाग्रादवतीर्य भूमिम् ।
क्षणादभूददभुतरूपरासिनंग्नयनः यान्तिमुपायदानः ॥ २९ ॥
तस्यामराधीनकिरीटरत्नगोणप्रभाविव पादपपो।
प्रपतुर्विद्रुमबालवल्लीनपप्ररोहामुतगर्यमुाम् ॥ ३० ॥

·. दपंदनम् सुस्पष्टजानु प्रचितोरशोभि नाभिह दावर्तविमुक्तमध्यम् । तत तस्य म्प प्रविलम्बिबाहो पीनासमासीन मुखपूर्णचन्द्रम् ॥ ३१॥ अनन्यलावण्यसुधाब्धिमध्यस्नातैरिवाडगै स्फटिकावदात । चके दशाशा म पृथुप्रकाशा दिगम्वरत्वादिव जातहासा ॥३२॥ पाणिस्थितश्याममयूरपिच्छच्छायाच्छटाविच्छरितोऽस्य कण्ठ । रराज लीनान्तरकालकूटमिपानिनेवार्पितधूमलेख ॥ ३३ ॥ स लोचनाभ्या पृथुपक्ष्मलाभ्यामारवतपर्यन्तमनोहराभ्याम् । व्यधादिवानगनवाडगमडगे दिगडगनानामनुरागदीक्षाम् ॥३४॥ दृष्ट्वा त्रिलोकीकलिताभिराप वपु रमरार्जिनितम्मर तत् । पूर्वापकारस्मृतिजातलज्ज चक्षु क्षण क्वापि ययौ तृतीयम् ॥ ३५॥ वौ ग वान्त कुटिनगमितेन म्बन्धस्पृशा कुन्तरसचयेन । अन्वेष्टुमिष्टा मयुटेन्दुलेखा निशागणनव ममागतेन ॥ ३६ ॥ लतावधूपल्लवपाणिमुक्त स्मितावदातविवभौ स पुप्प । रूपान्तरे निलुतजलकन्याफेनावदोपैरिव कीर्णकेग ॥ ३७ ॥ तेनान्यरूपेण कृता नदेव कान्तिश्चकाशे निजरूपगुप्त्यै । जूटादिवेन्दुर्मुदित कराभ्या सर्वागमभ्यागपदे नियुक्त ॥ ३८ ॥ रूप विरूपीकृतमन्मथस्य तत् तस्य कान्त्या कमनीयमासीत् । रज्जामहाराद वनदेवताना मविम्मयो येन नवाभिलाय ॥३१॥ विवाससस्तस्य ससहगमग लज्जावतीना स्मृहपैव पेतु । नत्राणि विद्याधरसुन्दरीणा लीलगरविन्दातिरस्कृतानि। ४०।। नभ स्थिताना त्रिदशाडगनाना तदगात्रसौदर्यवशीकृतानाम । प्रवम्पशिजानविभूषणाना नत्रोत्सवोऽभूद गनिविघ्नभूत ।। ४१ ।।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यमग्रह (द ६ ७.४२- सुसिद्धकन्याञ्जलिपल्लवानविमुक्तनीलोत्पलपुप्पकुञ्जम् । अडगे जगल्लोचनवर्गमस्य सौन्दर्यससक्तमिवावभासे ।। ४२ ।। तद्दर्शने कौतुकनिश्चलाना वर्णावतसीकृतलोचनानाम् । मृगाडगनानामपि सस्पृहाभून नितान्तमन्त करणप्रवृति ॥ ४३ ॥ तस्प प्रवेशे वदनाधिवासलोभभ्रमद्भडगगणाञ्चितानाम । अभूत् सजृम्भश्वमनाकुलाना मुहुर्लताना कुसुमेषु कम्प ॥४४॥ शनै शनैराश्रमसनिकर्ष त योक्न मूर्तमिवापतन्तम् । विलोक्य कान्त मुनिकामिनीना मन प्रहर्षोन्छलित बभूव ॥ ४५ ।। तासा तदालोकननिनिमेपा दृष्टि पर कर्णपथप्रविष्टा । उत्सृप्टलज्जाविपुलाभिलाषादसूचयन् मुग्धमृगीविलासम् ॥४६॥ तासा तद रभसोस्थिताना मस्तागुकोत्कम्पिधनम्तनीनाम् । नवेन कामेन खलीयताना जृम्भाभयोग्भूद् भुजयोविलास ॥४७॥ तामा वभौ रोमलता मुयेन्दुभीता तम श्री स्तनरक्षितेव । रागानिधूमप्रसराग्र्यलेया तनीयमी नाभिविनिर्गतेव ।। ४८ ॥ तस्याधरे चुम्बनलालसेव कण्ठे हठालिगनसस्पृहेव । दि स्तनन्यासगमुत्सुवेव पपात दृष्टि सहमव तामाम् ॥ ४९ ॥ भृडगस्वनराहिनधनाभि पुष्प्य-प्रमून प्रसृतस्मिताभि । याताश्चित पल्लवपाणिभिस्ता निवार्यमाणा इव मम्जरीभि ।। ५० ।। मतज्यमाना इव होमधूमग्यावतीभ्रमणेन दिग्भि । गम्यान्निये शोलदुरमुक्निगग्ना बिलग्गा प्रमभ यभूत् ।। ५१॥

·दपंदनम निश्वासिनीना गरवाणपुडल पक्षान्तवातैरिव कम्पितानाम । तासा विलोक्यव मनोविकार भ्रूभङ्गभीमा मुनिपर्षदासीत् ।। ५२ ॥ कोपोत्क्टव्याघ्रविदीर्यमाण- क्षमामृगीरक्तचितेव तेपाम् । आसनदोपागमवासरान्त सव्यानिभाभूत् सहसव दृष्टि ।। ५३ ।। दप्टाधरा कम्पविधूर्णमाना ग्वेदादेहा विषम श्वसन्त । ते भेजिरे रागसमुद्गतेा कोपाकुला कामुक वृत्तमेव ।। ५४ ॥ अन्तर्वलत्कोपकृशानुधून- सकाशकृष्णाजिनबद्धक्क्ष । त्रिदण्डमुद्यम्य जवेन कश्चि- दभ्याद्रवन नग्नतनु वृषाङ्कम् ।। ५५ ॥ वृसी समुत्क्षिप्य सकम्पबाहु- श्चिक्षेप कश्चित् क्षमया विहीन । येनासनात् क्ष्माविरहादिवाशु मोहे निरालम्बतनु पपात ॥ ५६ ॥ नमण्डलु कश्चिदकाण्डचण्ड- सरम्भपिण्डीकृतकोपतुल्यम् आदाय मोहेन पिनाकपाणे पुर प्रहाराभिमुखो बभूव ।। ५७ ।।

·२०४ क्षेमेटलघुकाव्यसंग्रह तेपाममाद् भृशमक्षमाणा सोद निकार क्षणमक्षमाणाम् । प्रापु प्रयाता क्षितिमक्षमाला भ्रूभङ्गता तस्य तपोवनस्य ।। ५८ ॥ तत्सभ्रमादाश्रममञ्जरीणा कम्पाकुलाना कुसुमान्तरोत्ये । आसीत् प्रमोहप्रतिमोऽन्धकार शापाक्षराभैभ्रमर भ्रमद्धि ॥ ५९।। ते प्रापुरीpपदमन्धकारि वक्त्र शशाङ्कोपममीक्षमाणा । कण्ठस्थलालोकनकालक्ट- सपूरिताक्षा इव मोहमूर्छाम् ।। ६० ॥ ते त स्मितप्रस्फुरिताधरानमुदअलावण्यविशेषतर्पा । पत्नीविकारोग्रनिकारमूचु कण्ठान्तरश्वासविकीर्णवर्णा ॥ ६१ ॥ कोऽय विजातिविगुण कलावान् नग्नो वृपाङ्क प्रविशत्यलज्ज । प्रदूपिता येन महर्षिजुष्टा गडगेव शुद्धा ललनावलीयम् ।। ६२ ।। अनेन ससूचयता निगूढरूपेण दर्पादकुलीनभावम् । नीतापवित्रत्वमिय मुनीना कापालिकेनंव वनान्तभूमि ॥ ६३ ॥ अहो बतास्य प्रतिभा प्रसह्य मतीसमालिगगनसस्पृहम्य । मेनापि कामात् कुहस्त्रमेण कान्त कृत रूपमनेन नूनम् ।। ६४ ॥ उक्त्वेति तस्मै ससृजु सकोपास्ते दण्डपाषाणसीशतानि । पावृत्ताक्षणामविवेकजन्मा मोह प्रमादे गुग्नामुपैति ॥ ६५ ॥ दूरे भवत्यप ननं मिगिगनमौली तेपा प्रकोपविपुलगानस्तापितानाम् ।

·६१७७२) दपंदलनम २०५ तद्दर्शनानुसरणप्रसृतस्य यत्न पत्नीजनस्य मुतरा विनिवर्तनेऽभूत् ॥ ६६ ।। अथ स भगवान् भर्ग स्वर्गापगापृयुनिझर- प्रसृतहसितस्तस्माद् देशात क्रमेण तिरोहित । प्रशमविमल व्योम व्याप्य प्रियामवदत् -मय- स्मितसितमुखी दृष्ट देवि त्वया मुनिचेप्टितम् ।। ६७ ॥ भस्मस्मेग्शरीरता पृथुजटाबन्ध शिरोमुण्डन कुण्डीदण्डकमण्डलुप्रणयिता चर्माक्षसूत्रग्रह । कापायव्यसन निरम्बररुचि कड्कालमालाधृति कामकोधवभाद् विशेषरुचिर सर्व वृथव व्रतम् ॥ ६८ ॥ दात् कोपात परिणतजटासूनवन्धाच् च मोहा- दन्त सीदत्मरसविपयाम्वादमवादसडगात् । आशापाशव्यसननिचयाद् वासनालीनदोपान् नैषा मुक्तिर्भवति तपमा कायसगोपणेन ।। ६९ ॥ इत्युक्त त्रिपुरारिणा गिरिसुता श्रुत्वा यथार्थ वचो निश्चित्य व्रतमप्रशान्तमनमा मिथ्यव कायक्षयम् । मसारापरमाय मोहरजस शान्त्य मुनीता पर रागद्वेषविमुक्तये च दयया चके हरस्यार्थनाम् ।। ७० ।। देव्याथितोऽथ भगवान् वृपया स्मरारि- स्तेपामनुग्रहमयन विलोकनेन । चक्रे स्मितस्नपितदिग्वदनो मुनीना लीनम्य मोहरजस महमैव शान्तिम् ॥ ७१ ।। नपोविशेषनिशितप्रयलस्तस्मान् न कार्य पृथुमोहदर्प । द्वेषण रागेग महोदयन नप क्षय याति सह म्मयेन ।। ७२ ॥

·क्षमे द्रलयकाम्पस प्रह प्रशान्तोऽन्तस्तृष्णाविषमपरिताप शमजल- रशेष सतोपामृतरविसरसानेन वपुष । असडग सभोग कमलदलकीलालतुलया भवारण्ये पुसा परहितमुदार खलु तप ॥ ७३ ॥ इति श्रीव्यासदासापरास्यशेमे विहिने पदलने सपोधिचार सप्तम । समाप्तोऽय ग्रन्थ ।

·(४) सेव्यसेवकोपदेशः विभूषणाय महते सृष्णातिमिरहारिणे । नम सतोपरत्नाय सेवाविपविनाशिने ॥ १ ॥ उत्सृज्य निजकार्याणि सद्भिर्बाप्पावुलेक्षणम् । सेव्यसेवकमेवाना क्यितामनुशासनम् ॥ २॥ ददिक परो लोभाद् द्वावन्धी सेव्यसेवको। धनोप्मदैन्यविकृती मुखे क कस्य पश्यति ॥ ३ ॥ दुरिमोहलोभान्धो यदि न स्यादय जन । क कूरत्रोधविधुर सहेत धनिना मुखम् ॥ ४ ॥ य पृथ्वीमपि दधिो न पश्यति पुर स्थिताम् । स देन्यलघुता यात कथ सेवकमीक्षते ॥ ५ ॥ अगति वायत्येको बधिर स्तौति चापर । अहो जगति हास्याय निर्लज्जो सेव्यसेवकों ॥ ६ ॥ दूर हुकारमात्रेण विसृष्टो मार्गण सदा । गुणभ्रप्टः क्रियाहीनो नोद्वैग याति मेवक ॥ ७ ॥ मन्ये सुकृतिना तेन भागीरथ्या कृत तप । वैराग्यभागी ग्थ्या य सेवासु न विगाहने ।। ८ ॥

·२०८
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः
(मे. से. १-
कथितक्लेशवापेन शापेनेव विपाकिना ।
सेवातापेन पच्यन्ते नह्यदुप्कृतिनो नरा. ॥ ९ ॥
अदैन्यपुण्यमनसा यशस्तेषा विराजते ।
सेवापङ्ककलवाना यैनं पात्रीकृत शिर ॥१०॥
प्रभुप्रणामे जठरं दैन्यमूल विलोकयन् ।
प्रवेष्ट सेवकः शङ्के विलक्ष. क्षितिमीक्षते ॥ ११ ॥
सेवाध्वजोऽञ्जलिर्मूनि हृदि दैन्यं मुखे स्तुतिः ।
आशाग्रहगृहीताना कियतीयं विडम्बना ।। १२ ।।
अकालागमनक्रोधविधुरेश्वरचक्षुषा ।
क्षिप्र स्मर इवायाति सेवको दग्धभूतिताम् ।। १३ ।।
पुनः सेवावमानाना तेन दत्त तिलोदकम् ।
प्रविश्य वाहिनी येन खड्गपायीकृतं वपुः ॥ १४ ॥
कणवृत्तिपरिक्लिप्टः कष्ट सेवकचातकः ।
घनाशातिरतो नित्यमुद्ग्रीव. परिशुष्यति ॥ १५ ॥
नि.संतोपः परित्यज्य भ्रमर: पुष्पितं वनम् ।
सेवते दानलोभेत मातङ्गमपि सेवकः ॥ १६ ॥
जंडसेवापरिक्लिप्टस्तीवदम्भबकवतः ।
कृच्छेण क्षणिका प्रीतिमासादयति सेवकः ॥ १७ ॥
नित्यमुन्नतिकामोऽपि मानभङ्गादधोमुखः ।
मत् सत्यमुभयभ्रष्टम्पिशकुरिव सेवकः ।। १८ ॥
स्वमासविक्रयासक्त. प्रभुवेतालघट्टित. ।
नि.मत्वः प्रलयं याति रात्रिसेवामु सेवरः ॥ १९ ॥

·२०९
-से. से २५)
सेव्यमेवकोपदेशः
भूमिशायी निराहार.
शीतवासातपक्षत ।
मुनिन्नतोऽपि नरक-
क्लेशमश्नाति सेवक. ॥ २० ॥
करोति सेवक सेवा
ताबदामामिवायताम् ।
यावद् भोगरसशेन
यौवनेन वियुज्यते ॥२१॥
चक्षुर्यिञ्जलो पाणिः
स्तुती जिह्वा नतो शिर ।
अहो नु सेवक काय
परोपकरणीकृत ॥ २२
हन्त याच्नावमानेन
सेवको लघुता गत ।
सेवापडपदे मग्नो
यदन्विष्टो न लभ्यते ।। २३ ।।
अविथान्त्या विरक्तरय
दीर्घोच्छ्वासेन गुप्यत ।
जरेव दु सहा जन्तो.
सेवा सकोचकारिणी ॥ २४ ॥
नुवति लिलमतन्नो
मालेव म्लायति क्षणात् ।
मेवा नारचयत्येव (?)
दिनच्छेदेन नश्यति ॥ २५ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाभ्यसग्रह
सेवासक्षपिताङ्गाना
राजरथ्यासु शुप्यताम् ।
तीव्रतृष्णाविषार्ताना
शरण शमवारिद ॥ २६ ॥
लोभस्य मोहाध्वनि वृद्धभावे
जाता दुराशाशयितस्य सेवा (?)।
अधोमुखी सा सतत सलज्जा
जरत्कुमारीव न कस्य गोच्या ॥ २७ ॥
आशेव शून्येषु विवर्तमाना
तृष्णेव सतोपपराधमुखीयम् ।
दिवानिश कर्पणदीर्घरज्जु
मेवा सुराणामपि दैन्यभूमि ॥ २८॥
निसगंवन्ध्यामु फलाशया ये
कुर्वन्ति सेवामु मदा प्रयत्नम् ।
कृषिप्रवृत्ता शशगुडगकोट्या
खनन्ति मूर्खा रालु सस्थलो ते ॥ २९ ।।
अन्त' स्थितेऽप्यात्मनि यै नियन्ते
सेवाप्रवृत्तै पुरुष प्रणामा ।
दुग्धाब्धिकल्लोलिनि वूलक्च्छे
तृष्णातुरास्ते जलमययन्ते ॥ ३० ।।
भागीरथीतीरवनान्तरेषु
पगवननेषु महाद्रुमेषु ।
सुत्तापतृष्णागमनेषु मन्मु
वि दैन्यसेवाव्यसनावमानं ॥३१॥

·सेव्यमेवकोपदेश
नित्यप्रसक्त्या न मृजत्यवना
न लौल्यगर्हागणना करोति ।
अत्यन्तयाजामु न याति खेद
भिक्षाभुजा पात्रमतो नु सेव्यम् ॥ ३२ ॥
जयन्ति ते स्वस्ति नमोऽस्तु तेभ्य
प्रभुप्रणामच्युतमानरत्नम ।
सेवाप्रयासव्यसनेषु मिथ्या
रथ्यारजोभागि शिरा न येपाम ।। ३२ ।।
कि राजभिर्दुजनजन्मजाल.
व्याप्तरवाप्तपि कप्टदृष्टै ।
सन्त्येव सेव्या भुवि भूभृतस्ते
तटेपु यपा मुनयो निविष्टा ॥ ३४ ॥
तृष्णातुराणा रजसावृताना
सेवाकुकूलानरतापितानाम ।
शान्त्यं हित चन्द्रकिरीटजूट-
मंत्रीपविन त्रिदशापगाम्भ ।। ३५ ॥
उत्सृज्य तीव्र विपयामिलाप
सतोपपोप कुशलो भजस्व ।
इत्यर्थ्यमान मुखसेवयाय-
मात्मव सर्वं मुधिया ददाति ।। ३६ ॥
एक्स्य जान सुखभोगभाज
इलाध्यस्य मेवाव्यसन निवृत्तम् ।
सदैव शिरनोदरवजितस्वाद-
याच्ययाचारहितस्य राहो ॥ ३७॥

·(से से ३८-
२१२
भमेन्द्रल्धुवाव्यसग्रह
सेवाव्रते प्राय इवोपविष्ट
सर्वात्मना निश्चितजीवनाश ।
द्वान्थे प्रयत्नेन निवारितोऽपि
न दुर्ग्रह मुञ्चति नष्टसज्ञ ॥ ३८ ॥
समोऽध्वतापेन च चिन्तया च
शीतेन दैन्येन च पिण्डिताग ।
सुखाशया दु ग्वसहस्रभागी
मेवात मुग्धमतिविति ॥ ३९ ॥
गच्छामि गच्छामि दिन गत मे
दिने गतोऽह न नृपोऽद्य दृष्ट
इति ब्रुवाणस्य मदा जनम्य
जीर्णातरा तम्य तनुर्न तृष्णा ॥ ४० ।।
विच्छेदकारी सहमा कथाना-
मनीप्मितो दीप इस प्रविष्ट ।
ममवतवस्यान्तरमक्षिदेव
न मेवर कस्य वरोति दुग्गम् ॥ ४ ॥
धूमायमानोऽक्षिविपक्षभूत-
चाटुश्मोत्पादिनवर्णशूल ।
पुसेयर पादतलेऽवगन
पदे पदे कण्टक्तामुपैति ।। ४२।।
एप ममेव क्षितिमोक्षनेऽन्य
म निर्जनार्थी म च गाढला ।
ग्यम्वार्थिता नम्य भृग म ना?
मथ न मेम्प गग मेयोस्तु ॥ ३॥

·--गे. से. ४९)
मेव्यमेव कोपदेश
छायाग्रहो मूर्त इवानुयायी
स्थितश्चिरं वृश्चिकनिश्चलश्च ।
अकालपाती मुखकेलिलीला-
यन्त्रोपल: मैवकदुर्विदग्धः ॥ ४४ ॥
विसृज्यमानोऽप्यनिगं न याति
तीव्रोपरोधप्रणयेन मूर्वः ।
भर्तुः प्रसादे विहितप्रयत्नो
जात पर प्रत्युत कोपहेतुः ।। ४५
शूत्कारिदीर्घश्वमितानुबन्ध-
निवेदितोद्वेगगतिप्रयाम.।
अतिप्रवेगात् वरमार्गणोऽसो
निरस्यमानो विफलत्वमेति ।। ४६ ।।
श्रीरलचन्द्रवरवाजिगजोजितेऽम्मिन्-
गम्भीरराजकुलनाम्नि महाममुद्र ।
अग्नाति मूदमतिरीश्वरतामवाप्तु-
मागावनात् क्षितिपतेर्बहु कालकूटम् ।। ४७ ॥
विरम विरम नेय पान्य नम्रानमाला
यधिर मदिमाठी निष्फलंपा प्रयाहि ।
इति बहुविधमुक्त मेवकोज्यापदेश-
स्त्यजति न विपुलागापामबद्ध कुमेवाम् ॥ ४८ ॥
प्रम्याना मरमत्वमेनि न पुनमलिव लग्नानपा
मनापानमयीय मधिघटना योगेन न लिप्पति,
गंवा दीपमिर्गव दुर्गतगृहे मधार्यमाणा पर
निम्नेहा क्षयमेति मेदननितान्दयाममानानिले. ॥१९॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह. ( मे. से. ५.- कस्त्व गत्वर सेवकस्त्वरितता कस्मात् प्रभुदृश्यते लाभः कस्तव तत्र वेत्रिविपुलापात. शिरस्ताइनम् । कि मृद्नासि मुदा विशालचरणैमिथ्यैव रथ्यामिमां बन्धो वन्ध्यनरेन्द्र भव्यभवननान्त्या विडम्ब्यामहे ।। ५०॥ मुप्ताकर्पणदाम धाम महतो मोहस्य देन्यस्य वा सेवाक्लेशमनिशं विपहते यो वित्तलेशाशया । प्रस्फूर्जदडवाग्निगर्भगहनोद्भूतोमिमालाकुलं सक्षुब्धं मकराकर प्रविशति श्रीरत्नलब्ध्य न किम् ॥५१॥ घ्यर्थात्यर्थगतागतव्यतिकररथान्ततीव्रत्वरो द्वारालोकनतत्पर परिजनरुत्सार्यमाणः परम् । यत्नेनैव पुरः प्रवेशकलनः क्लेशावमानाश्रयः सर्वापत्लिशुन. शुन: मदृशतामालप्स्यते सेवकः ।। ५२ ॥ फूजत्क्रूरकपाटपीडनरुपा दत्तप्रहार: परं द्वारावस्थगनाय सुस्थिरभुजा स्थ गं भत्सितः । कुब्जीभूय जनस्य जानुविवर. क्षिप्रप्रवेशोत्सुक. पृच्छत्यन्तरनिर्गतानवमर मौनव्रतान् सेवकः ॥५३ ॥ द्वारे रुद्धमुपेक्षते कथमपि प्राप्त पुरो नेक्षते विज्ञप्तो गजमीलनानि कुरुते गृह्णाति वाक्यच्छलम् निर्यातम्य करोति दोपगणनां स्वल्पापराधे यमः म स्वामी यदि सेव्यते मरुतटे कि न. पिशाचः कृतम्।।५४ नित्यं राजकुले न पूज्ययजने तद्द्वारपालार्चनं भक्ति भूतिसमुद्भवे न तु भवे ध्यानं धने नात्मनि । दृष्टादृष्टविचिलन नरपती न म्वोचिते वर्मणि श्रीहेतोपंत निष्फलं प्रपुरते मर्व जड: मेवा.॥५५ ।।

·-से रो ६१) मेव्यरोवकोपदेश सा तीव्र जडनिम्नपातनरता नो नित्यसक्ता त्वग रथ्यापकलङ्कित न वदन न द्वारपालै कलि । यस्मिस्तनिरसेवक प्रवितत पुण्य वन गम्यता क्रूरास्ते न भवन्ति तत्र विवृतनोधोद्धता पार्थिवा ॥५६॥ हहो कष्टविनष्ट सेवक सखे खिन्नोऽसि पोपाशया रागश्चेद् विभवे तदेष कुपतिः क्लीब विमासेव्यते । सेव्य कोऽपि महेश्वर स भगवान् यग्य प्रसादेक्षण- रक्षुण्ण करुणास्पदीकृतमरनायो भग्त्त कृतः ॥ ५७ ॥ राज्ञामजतया कृत यदनिश दैन्य तदुत्सृज्यता सतोपाम्भसि मृज्यतामपि रज पादप्रणामाजितम् । सतोष परम पुराणपुरुष सविन्मय. सेव्यता यत्स्मृत्या न भवन्ति ते सुमनसा भूयो भवग्रन्यय ।।५८॥ उत्सृज्य प्राज्यसेवा विजनसुखजुपा भूभुजा व्यजाभाजा छित्त्वाशापारावधान् विमलशमनलस्तीवतृष्णा निवार्य । स्थित्वा गुद्धे समाधौ विमपरममृत मृग्यता ज्योतिरन्त- यस्मिन् दृप्टे विनष्टोत्कटतिमिरभरे लभ्यते मोक्षलक्ष्मी ॥ ५९ वृत्या जीवनि लोक सेवावृत्तिनिजैव पाचित् । अस्थाने तीनतरा निन्द्या तु तयना सेवा ॥६०॥ विद्वज्जनाराधनतत्परेण मतोपमेधारमनिर्भरेण । क्षेमेन्द्रनाम्ना मुधिया मदेव मुसाय सेवावसर पृतोऽयम् ॥६१॥ इति श्रीव्यामदामापराममहाविसमेत तापमेयोपदे। ममाप्त ·४. उपहासाः

·१. कलाविलासः
प्रथम. सर्गः दम्भाख्यानम्
अस्ति विशाल कमलाललितपरिप्वगमगलायतनम् ।
थीपतिवक्ष स्थलमिव रत्नोज्ज्वलमुज्ज्वल नगरम् ॥ १ ॥
मणिभूविम्बितमुक्ताप्रलम्बनिवहेन यत्र शेषाहि ।
भवनानि विनि मदा बहुधात्मान विभज्येव ।। २ ।।
विघ्नोऽभिमारिकाणा भवनगणस्फाटिकप्रमानिर ।
यत्र विगजति रजनीतिमिरपटप्रकटलुण्ठाक ।। ३ ॥
पत्र त्रिनयननयनज्वलनग्वालावरीलभवृत्ति ।
जीवनि मानमजन्मा शनिवदनावदनवालिपीयूपं ॥ ४ ॥
रनिलुलिनललितललनाक्लमजललववाहिलो मुहुर्यत्र ।
योगकुसुमपरिमलवामितदेहा वह्नयनिला ॥५॥
नवविमश्मिलयरवरनपायक्लहमपलरवो यत्र ।
कमररनेषु प्रसन्न रम्या इव नूपुगगव ॥६॥
नृत्पन्मुग्धमयूरा मरपतधागगृहावनी मनतम् ।
मेन्द्रायुधधननिवहा प्रावण मूतव यमाम्ने ॥ ७ ॥

·२२.
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह
( व वि १-८-
शशिकिरणप्रावरणस्फाटिकहर्येषु हरिणशावाक्ष्य ।
यत्र विभान्ति मुधाम्बुधिमुग्धतरङ्गोत्थिता इवाप्सरस ॥८॥
तनाभूदभिभूतप्रभूतमायानिकायशतधूर्त ।
सकलकलानिलयाना धुर्य श्रीमूलदेवाख्य ।। ९ ।।
नानादिग्देशागतधूर्तरुपजीव्यमानमतिविभव ।
स प्राप विपुलसपदमात्मगुणश्नमवर्तीव ॥ १० ॥
भुक्तोत्तर सहृदयरास्थानीसस्थित कदाचित तम् ।
अभ्येत्य सार्थवाहो दत्तमहार्होपहारमणिकनक ॥ ११ ॥
प्रणतो हिरण्यगुप्त सहित पुत्रेण चन्द्रगुप्तेन ।
प्राप्तासनसत्कार प्रोवाच मुहर्त विधान्त ॥ १२ ॥ (युग्मम्)
अतिपरिचयसप्रतिभा तव पुरतो मादृशामिय वाणी।
ग्राम्याङ्गनव नगरे न तथा प्रागल्भ्यमायाति ॥ १३ ॥
पिहितबृहस्पतिधिषणो रुचिर प्रज्ञामरीचिनिचयस्ते।
तीक्ष्णाशोरिव सहज प्रोषिततिमिरा करोत्याशा ॥ १४ ॥
आजन्मार्जितबहुविधमणिमौक्तिककनकपूर्णकोपस्य ।
एको ममप सूनु सजात पश्चिमे वयसि ।। १५ ।।
मोहस्थान बाल्य यौवनमपि मदनमानसोन्मादम् ।
अनिलावलोलनलिनीदलजरचपलाश्च वित्तचया ॥ १६ ॥
हारिण्यो हरिणदृश सतत भोगाब्जमधुकरा धूर्ता ।
पतिता परम्परपा दोषाणा मम मुतस्यास्य ॥ १७ ॥ (युग्मम्)
धूर्तबरवन्दुकाना वारवधूचरण पुरमणीनाम् ।
धनिकगृहोत्पनाना मुक्तिर्नाम्त्येव मुग्धानाम ॥ १८ ॥

·-+.पि. १.२९)
क्लाविलास
२२१
अज्ञातदेशकालाश्चपलमुखाः पङ्गवोऽपि सप्लुतयः ।
नवविहगा इव मुग्धा भक्ष्यन्ते धूर्तमार्जारः ।। १९ ।।
आथितजनतनयोऽय तव विद्वन् निजमुताधिकः सत्यम् ।
न यथा प्रयाति नाश तथास्य बुद्धिं प्रयच्छ पराम् ॥ २० ॥
इति विनयनम्रशिरसा तेन वचो युक्तमुक्तमवधार्य ।
तमुवाच मूलदेवः प्रीतिप्रसरः प्रसारितीष्ठाग्र. ॥ २१ ॥
आस्तामेए सुतस्ते मम भवने निज इव प्रयत्नपर. ।
ज्ञास्यति मयोपदिष्ट गनकैः सकलं कलाहृदयम् ।। २२ ।।
इति तस्य गासनेन स्वसुतं निक्षिप्य तद्गृहे मतिमान् ।
नत्वाथ सार्थवाह प्रययो निजमन्दिरं मुदितः ॥ २३ ॥
अथ शिथिलकिरणजालो धूसरवान्निनिरम्बरस्तरणिः ।
अभवददृश्य. शनकपुंतरिव निनित. चितव. ॥ २४ ॥
अस्तमिने दिवमकरे तिमिरभरद्विरदसमना ।
मिन्दूरपटलपाटलकालिग्विाये बमो संध्या ॥ २५ ॥
त्यक्तापि प्रतिदिवस दिवसद्युतिग्नुजगाम दिवमकरम् ।
न तु रक्तापि हि सध्या हृदयं जानाति कः ग्रीणाम् ॥ २६ ॥
गगनाङ्गणकमलवने सध्यारागे गते मनः क्यापि ।
अप्राप्तस्थिनिविवलं वभ्राम भ्रमरविभ्रम तिमिरम् ॥ २७ ॥
तीक्ष्णागविग्मोहम्निमिररिव मीलिना बभूव महो ।
नीयोऽपि जनम्य गदा यातः मल वल्लमो भवति ॥ २८ ॥
रजनी रराज मिततरलाग्य मुक्तावलापफूलगोभा।
पवररमणीय परिचिततिमिग्मपूरच्छदागरणा ॥ २९॥

·२२२
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह.
( क. वि. १-३०-
अथ पथिकवधूदहन: शनकैरुदभून निशाकरालोकः ।
कुमुदप्रबोधदूतो व्यसनगुरुश्चक्रवाकीणाम् ॥ ३० ॥
मन्मथसितातपत्रं दिग्वनितास्फटिकदर्पणो विमलः ।
विरराज रजनिरमणीसिततिलको यामिनीनाथः ॥ ३१ ॥
निजकरमृणालवल्लीवलयविलासी ललास सितकान्तिः ।
गगनतटिनीतटान्ते रजनिकरो राजहंस इव ॥ ३२ ॥
श्यामा शुशुभे शशिना तया मनोभूमधूत्सवस्तेन ।
मदमुदितमानसाना तेनापि मृगीदृशा लीला ॥ ३३ ।।
धूर्ताः समृद्धिसचिवा विच्छायां पद्मिनी परित्यज्य ।
फुल्लानि विविगुरलयः सानन्दाः कुमुदवृन्दानि ॥ ३४ ॥
ज्योत्स्नाभस्मस्मेरा सुललितशशिशकलपेगलकपाला।
तारास्थिपटलहारा शुशुभे कापालिकोव निशा ॥ ३५ ॥
तस्मिन् प्रौढनिशाकरकिरणप्रकरप्रकाशिताशेषे ।
निजमणिभवनोद्याने निर्वतितभावनासमाधानः ।। ३६ ॥
स्फटिकासनोपविष्टः सह शशिना निविभागमित्रेण ।
कन्दलिमुख्यैः शिप्यैः परिवारितपादपीठान्तः ॥ ३७ ॥
प्रोवाच मूलदेवो वीक्ष्य चिरं सार्थवाहातमने।
कुर्वन् दशनमयूखलज्जालीनामिव ज्योत्स्नाम् ॥ ३८ ॥
(विशेषकम्)
शृणु पुत्र वञ्चकानां सकलकलाहृदयसारमतिकुटिलम् ।
ज्ञाते भवन्ति यस्मिन् क्षणचिचपला: थियोऽप्यचला: ॥ ३९ ॥
एकोऽम्मिन् भवगहने तृणपल्लववलयजालसछन ।
कूप. पतन्ति यस्मिन् मुग्धकुरगा निरालम्बे ॥ ४० ॥

·-व पि. १-५१ )
कलाविलासः
२२३
सोऽय निधानकुम्भो दम्भो नाम स्वभावगम्भीर. ।
कुटिलं: कुहकभुजंगैः संवृतवदनः स्थितो लोके ॥ ४१ ॥
मायारहस्यमन्त्रश्चिन्तामणिरीप्सितार्थानाम् ।
दम्भः प्रभावकारी धूर्तानां श्रीवशीकरणम् ॥ ४२ ॥
मत्स्यस्येवाप्सु सदा दम्भस्य ज्ञायते गति केन ।
नास्य करौ न च पादौ न शिरो दुर्लक्ष्य एवासी ॥ ४३ ॥
मन्त्रबलेन भुजडगा मुग्धकुरङ्गाश्च कूटयन्त्रेण ।
स्थलजालेन विहगा गृह्यन्ते मानवाश्च दम्भेन ॥ ४४ ॥
जनहृदयविप्रलम्भो मायास्तम्भो जगज्जयारम्भः ।
जयति सदानुपलम्भो मायारम्भोदयो दम्भ. ॥ ४५ ॥
सततावर्तभ्रान्ते दु.सहमायासहस्रकुटिलारे ।
मूल दम्भो नाभिविपुलतरे चत्रिकाचके ॥ ४६ ।।
नयननिमीलनमूल: मुचिर स्नानादचूलजलसिंक्तः ।
दम्भतरु गुचिकुमुम. मुखशतशावाशतः फलितः ॥ ४७ ॥
प्रतनियमवादम्भ. गंवृतनियमच कूर्मजो दम्भः ।
निभृतगनिनयननियम?रो मार्जारजो दम्भ ॥४८॥
बरदम्भो दम्भपतिदंम्भनरेन्द्रश्च कूर्मजो दम्भः ।
मार्जारदम्भ एप प्राप्तो दम्भेषु चक्रवतित्वम् ॥ ४९ ।।
नीचनपश्मश्रुकनाचूलो जटिल प्रलम्बकूर्चा वा ।
बहुमृत्तियापिशाच परिमितभाषी प्रयत्नपादत्र ॥ ५० ॥
म्थूलप्रन्धिपवित्ररपृष्ठापितहेमवल्लीरः ।
क्षापिनपटपल्लवरदमुजो भाण्डहल इव ॥५१॥

·२२४ क्षेमेन्द्रलघुवापसग्रह (4 वि १-६२- अडगुलिभडगविकल्पनविविधविवादप्रवृत्तपाण्डित्य । जपचपलोठ सजने ध्यानपरो नगररथ्यासु ।। ५२॥ साभिनयाञ्चितचुलनराचमनं सुचिरमज्जनस्तीर्थे । सरुद्धसकललोक पुन पुन कर्णकोणसस्पर्गी ।। ५३ ।। सीत्कृतदन्तनिनादावेदितहेमन्तदु सहस्नान । विस्तीर्णतिलक्चर्चासूचितसर्वोपचारसुरपूज ॥ ५४ ।। शिरसा बिभर्ति कुसुम विनिपतिता काकादृष्टिमिव रचयन । एवरूप पुरुपो यो य स स दाम्भिको ज्ञेय ।। ५५ ॥ निर्गुणलोकप्रणत सगुणे स्तब्ध स्वबन्धुपु द्वेषी । परजनकरुणावन्धु कीर्यर्थी दाम्भिको धूर्त ॥ ५६ ।। कार्योपयोगकाले प्रणतशिराश्चाटुशतवारी। सभूभाडगो मौनी कृतकार्यो दाम्भिक क्रूर ॥ ५७ ॥ स्तम्भितविबुधसमृद्धिदैत्यो योऽभूत् पुरा जम्भ । दम्भ सोऽय निवसति भूमितले भूतदेहेषु ॥ ५८ ॥ शुचिदम्भ शमदम्भ स्नातकदम्भ समाधिदम्भश्च । नि स्पृहदम्भस्य तुला यान्ति तु नेते शताशेन ॥ ५९॥ शौचाचारविवादी मृत्क्षयकारी स्ववान्धवस्पर्शी । शुचिदम्भेन जनोऽय विश्वामित्रत्वमायाति ॥ ६० ॥ सहृतबहुविधसत्त्वो निक्षेपद्रविणवारिवतृष्ण । सततहिसादम्भी वडवाग्नि सर्वभक्षोऽयम॥६१ ॥ मुण्डो जटिलो नग्नश्छत्री दण्डी कपायचीरी वा भस्मस्मेरशरीरा दिशि दिशि भोगी विजृम्भते दम्भ ॥ ६२॥ - ·-कै. वि. १-७३) कलाविलास २२५ खल्वाट स्थूलवपुः शुष्कतनुर्मुनिसमानमो वा । शाटकवेष्टितशीपरचंत्योन्नतशिखरवेष्टनो वापि ॥ ६३ ॥ लोभः पितातिवृद्धो जननी माया महोदर कूट: । कुटिलाकृतिश्च गृहिणी पुत्रो दम्भस्य हुकारः ।। ६४ ॥ भभगवान् पुरा स्वयभूः कृत्वा भुवनानि भूतसर्ग च । विरतव्यापारतया सुचिर चिन्तान्वितस्तस्थौ ॥ ६५ ॥ दृष्ट्वा स मर्त्यलोके दिव्यदृशा मानुपान् निरालम्वान् । आर्जवयोगविशेषादप्राप्तधनादिसभोगान् ॥ ६६ ॥ मीलितनयन. क्षिप्रं स्थित्वा मायामये समाधाने । असृजन् नृणा विभूत्यै दम्भं सभावनाधारम् ॥ ६७ ॥ विभ्राण. कृशपूली पुस्तकमाले कमण्डलु शून्यम् । निजहृदयकुटिलशृङ्गं दण्ड कृष्णाजिन खनित्रं च ।। ६८ ॥ स्थूलतरकुशपवित्रकलाञ्छितकर्ण: पवित्रपाणिश्च । सुव्यकनमुण्डमस्तककुशवेप्टितचूलमूलसितकुसुम. ॥ ६९ ॥ काप्ठस्तब्धग्रीवो जपचपलीप्ठ समाधिलीनाक्ष.। रुद्राक्षवलयहस्तो मृत्परिपूर्ण वहन् पानम् ॥ ७० ।। नयनाञ्चलं. सकोपर्धकुटीहुकारवदनसज्ञाभिः । बहुविधकदर्थनाभि. कथिताखिलहृदयवाञ्छितो मौनी ॥ ७१ ॥ रक्षन् परसंस्पर्श शौचार्थी ब्रह्मलोकेऽपि । दम्भ, पुरोऽस्य तस्थावुत्थित एवासनाकाडक्षी ।। ७२ ॥ आकल्पेन सुमहता सहसास्य वशीकृता पर तेन । सप्तर्पयोऽपि तस्मै प्रणतास्तस्थु कृताञ्जलयः ।। ७३ ॥ क्षे. ल वा १५ ·२२६ क्षेमेन्द्रलघुगाव्यराग्रह (प. वि. १-७४- तं दृष्ट्वा परमेष्ठी लीलाकृतसकलसर्गवर्गोऽपि । गौरवविस्मयहनि स्पन्दान्दोलितस्तस्थौ ।। ७४ ॥ तस्यातितीवनियमाद् ग्रस्तेऽगस्त्येऽतिविस्मयेनेव । अल्पतपोव्रतलज्जाकुञ्चितपृष्ठे वसिष्ठे च ॥ ७५ ॥ अतिसरलनिजमुनिव्रतपरिगतकुत्से च कूणिते कौत्से । डम्वररहितात्मतपोनिरादरे नारदे विहिते ।। ७६ ।। निजजानुसधिशिखरे जमदग्नौ मग्नवदनं च। प्रस्ते विश्वामित्र वलितगले गालवे भृगौ मग्ने ।। ७७ ॥ सुचिरोत्थितमतिकोपादासनवमले निविष्टदृष्टि च । शुलप्रोतमिवाने नि सन्दममन्दगर्वगुरुगात्रम् ।। ७८ ।। ज्ञात्वा तमासनार्थिनमवदद् देवश्चतुर्मुखः प्रीत्या । विकसन्निजदशनरुचा विहसन्निव वाहन हसम् ॥ ७९ ॥ उपविश पुत्र ममा नियमेन महीयसातिचित्रेण । अर्होऽसि गुणगणोद्गतगौरमवादिनानेन ॥ ८० ।। इत्युक्तो विश्वमृजा वस्याङ्कमशङ्कया ससकोच. । अभ्युक्ष्य वारिमुष्टया कृच्छेणोपाविशद दम्भ ॥ ८१॥ दम्भ उवाच- नोच्चैर्वाच्यमवन्य पदि वाच्यं हस्तपझेन । आच्छाद्य वक्तरन्ध्र स्पृष्टो न स्या यथास्यवाताशं ॥ ८२ ॥ तत् तस्य शौचमतुलं दृष्ट्वा स्मेराननो ब्रह्मा। दम्भोऽसीति जगाद प्रायो हस्ताग्रमाकम्प्य ।। ८३ ॥ उत्तिष्ठ सकलजलनिधिपरिखावलिमेखला महीमखिलाम् । अवतीयं भुइक्ष्व भोगान् विबुधैरपि तत्त्वतो न विज्ञात. ॥ ८४ ।।

·कराविराम
२२७
इत्यादराद् विसृष्टो विधिना समारमागरगतानाम् ।
कण्ठे शिला निवघ्नन् मानामवततार महीम् ।। ८५ ।।
अथ मर्त्यगकमेत्य भ्रान्त्वा दम्भो वनानि नगराणि ।
विनिवश्य गौडविषये निजजयकेतु जगाम दिन ॥ ८६ ॥
वचने बालीकाना व्रतनियमे प्राच्यदाक्षिणात्यानाम् ।
अधिकारे कोराणा दम्भ सर्वन गौडानाम ॥ ८७ ।।
एते दम्भसहाया प्रतिग्रहथाद्धसिद्धचूर्णेन ।
कुर्वन्ति | प्रभाते यतस्ततो भम्मना तिलकम ॥ ८८॥
तूर्णं सहस्रभाग वनतले सविभज्य भूतानि ।
मूर्त सतत निवसति दम्भो वदनेऽधिकरणभट्टानाम् ॥ ८९ ॥
गुम्हृदयमविशदने वालकहृदय तपस्विहृदय च ।
कुटिल नियोगिहृदय दीक्षितहदय स्वय दम्भ ।। ९० ॥
तदनु च गणकचिकित्सकसेवकवणिजा सहेमकाराणाम् ।
नटभटगायनवाचकचकचराणा च हृदयानि ॥ ९१ ।।
अर्श प्रविश्य हृदय विविधविकारं समस्तजन्तूनाम् ।
दम्भो विवेश पश्चादन्तरमिह पक्षिवृक्षाणाम ॥ ९२ ॥
मत्स्यार्थी चरति तप सुचिर निस्पन्द एक्सादेन ।
तीर्थेषु वक्तपस्वी तेन विहगान् गता दम्भः ॥ ९३. ॥
विपुर जटावलिन शीतातपवातकर्शिता सततम् ।
वृक्षा जलापिनो यद् दम्भस्य विजृम्भित तदपि ॥ ९४ ॥
एव विचारणीय सर्वगत सर्वहृत सदा दम्भ ।
नाते तम्मिन विविध विफला मायाविना माया ॥ १५ ॥

·२२८
क्षेमे दलघुकाव्यसग्रह
(4. वि. १९६-
दम्भविकार पुरतो वञ्चक्चक्रम्य कल्पवृक्षोऽयम् ।
वामनदम्भेन पुरा हरिणा प्रैलोक्यमाकान्तम् ॥ ९६ ॥
इति श्रीव्यासदासापराख्यमहाकविश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते कलाविलासे
बम्भारयात नाम प्रथम सर्ग ।
द्वितीय सर्ग लोभवर्णनम्
लोभ सदा विचिन्त्यो लुब्धेभ्यः सर्वतो भय दृष्टम् ।
कार्याकार्यविचारो लोभाकृप्टस्य नास्त्येव ॥१॥
मायाविनिमयविभ्रमनिह्नववैचित्यकूटकपटानाम् ।
सचयदुर्गपिशाच सर्वहरो मूलकारण लोभ ॥ २॥
सत्वप्रशमतपाभि सत्त्वधने शास्त्रवेदिभिविजित ।
लोभोऽवट प्रविष्ट कुटिल हृदय किराटानाम् ॥ ३ ॥
ऋविक्रयकूटतुलालाघवनिक्षेपरक्षणव्याज ।
एते हि दिवमचौरा मुष्णन्ति मुदा जन वणिज ॥ ४॥
हृत्वा धन जनाना दिनमखिल विविधकूटमायाभि ।
वितरति गृहे किराट कप्टेन वराटकत्रितयम् ॥ ५॥
आख्यायिकानुरागी वजति सदा पुण्यपुस्तक श्रोतुम ।
दष्ट इव कृष्णसर्प पलायते दानधर्मेभ्य ॥६॥
द्वादश्या पितृदिवसे सक्रमणे सोमसूर्ययोहणे ।
सुचिर स्नान कुरुते न ददाति कपर्दिकामेकाम् ॥७॥
दत्त्वा दिशि दिगि दृष्टि याचक्चकितोऽवगुण्ठन कृत्वा ।
चोर इव बुटिलचारी पलायते विकटरथ्याभि ॥ ८ ॥

·- वि २ १९)
वालाविलाम
२२९
न ददाति प्रतिवचन विक्रयकाले शठो अणिड मौनी।
निक्षेपपाणिपुरुष दृष्ट्वा सभाषण कुरुते ॥ ९ ॥
उत्तिष्ठति नमति वणिक् पृच्छति कुशल ददाति च स्थानम् ।
निक्षेपपाणिपुरुष दृष्ट्वा धां कथा कुरुते ॥ १० ॥
कश्चिद् वदति तमेत्य द्रविण निक्षिप्य हन्त गन्तास्मि ।
भ्रात पर प्रभाते विष्टिदिन किं करोग्यद्य ॥ ११ ॥
तच् श्रुत्वा विकसितदृग वदति स मिथ्येव नाटयन् खेदम् ।
कार्ये प्रसारिताक्ष पुन पुन पार्श्वमवलोक्य ॥ १२ ॥
त्वदधीन स्थानमिद कि तु चिर न्यासपालन कठिनम् ।
विपमौ च देशवाली साधोस्तव तदपि दामोऽहम् ॥ १३ ॥
भद्रा न दूपितंपा निक्षेपक्षेमकारिणी शस्ता ।
इत्यनुभूत बहुश कार्यन्त्वि तु जानासि ॥ १४ ॥
विष्टिदिने किमपि पुरा न्यस्त केनापि मित्रण ।
तूर्णं पुनश्च शतकनीत क्षेमेण कुशलेन ॥ १५ ॥
इत्यादि मुग्यबुद्धरसमञ्जसवर्णन रह कृत्वा ।
गृह्णाति क्नकनिवर नृत्यस्तत्तन्मनोरथ पाप ॥ १६ ॥
तत् सवर्णनजाते क्यविक्रयलाभरामिभिरनन्त ।
भाण्डप्रतिभाण्डचर्यम्पहसति धनाधिनाथ स ॥ १७ ॥
पूर्णा दर्यवणिजा नि सभोगा निधानधनकुम्भा ।
सीदन्ति कुचतटा इव दु खपाला वालविधवानाम् ॥ १८॥
दानोपभोगविरहितहिरण्यरक्षाकृतक्षणा मततम् ।
मसारजीर्णमन्दिरविषममहामूपका वणिज ॥ १९ ॥

·२३० क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रहः ( क. वि. २.२०- अटति समुत्कटवेप्टितविकटपटस्फुटफटाटोपः । कुटिलः कण्टकनिचितः पुरपतिनामा निधिव्यालः ॥ २० ॥ अथ पुरुपः स दिगन्तं भ्रान्त्वा केनापि देवयोगेन । नप्टधनो जनरहितः प्राप्तः सुचिरान् निज देशम् ॥ २१ ॥ पृच्छति कमपि सशङ्कः स किराटः क्व नु गतो महासत्त्वः । तमुपेत्य वदति कश्चित् तस्याद्य सखे विभूतिरन्यव ।। २२ ।। विविधनवांशुकमृगमदचन्दनकर्पूरमरिचपूगफलः । खटिकाहस्तः स सदा गणयति कोटीर्मुहूर्तेन ॥ २३ ॥ अस्मिन् मेरुविशाले वरभवने रुचिरभित्तिकृतचित्रे । पुरपतिनाप्यनुयातो वसति सुखं स हि महाजनो यत्र ॥ २४ ॥ श्रुत्वंतदतुलविस्मयलोलितमौलिः स तद्गृहं गत्वा । द्वारे स्थगितस्तिष्ठति निप्प्रतिभो जीर्णकर्पट: सुचिरम् ।। २५ ।। तं तुङ्गभवनवलभीजालान्तरतो वणिक् परिज्ञाय । नोच्छ्वसिति नष्टचेप्टस्ताडित इच मूनि वज्रेण ।। २६ ॥ उपसृत्य मन्दमन्दं कथमपि संप्राप्तनिर्जनावसरः । तं याचते स पुरुषो द्रविणं स्वं प्रकटिताभिख्यः ।। २७ ।। तं वदति सोऽन्यदृष्टिः सनूभङ्ग विधूतहस्तानः । वञ्चकवचनः पापो वृत्तिक्षीणः कुतोऽयमायातः ॥ २८ ॥ कस्त्वं कस्य कुतो वा दर्गनमपि न स्मरामि कि कथनः । अहह कदा कुत्र त्वं वद कस्य किमर्पितं केन ॥ २९ ॥ पश्यत कष्टमनिष्टः कलिकालः कीदृशोऽयमायातः । मत्तोऽर्थमेप वाञ्छति लोको जानाति वा सर्वम् ।। ३० ।।

·- वि २४१) कमाविलास २३१ हरगुप्तकुलेऽस्माक निक्षेपग्रहणमप्यसभाव्यम् । किं पुनरपह्नवोद्गतपोरमहापातक्स्पर्श ॥ ३१ ।। तदपि सतताभिशसी प्रत्याख्येयो जन कथ महताम् । कथय दिन तद् दिवसे लिखित म स्वय पश्य ॥ ३२ ॥ वृद्धोऽह न्यस्तभर पुरे सर्व ममास्ति लिखित हि । इति तेन विनष्टधृति स विसृप्टस्तत्सुतान्तिक प्राप्त ॥ ३३ ।। तातो जानाति सुतो जानाति पितैव लिखति सकल यत् । इति तस्य भवति सुचिर गतागत कन्दुकस्येव ॥ ३४ ॥ राजकुलद्वारगते तस्मिन् प्राप्तप्रवासदत्तार्थे । सहते नरपतिकोप त्यजति किराटो न रूपकस्याशम् ।। ३५ ॥ परिपीडित स राज्ञा विविधरपि यातनाशस्त्र । मम हस्ते निक्षिप्त विचिन नास्तीति वक्त्येव ॥ ३६॥ एव स्वभावलुब्धा भवन्ति धनलवणवारिबहुतृष्णा । तृणलवमिव निजदेह त्यजन्ति लेश न वित्तस्य ॥ ३७ ।। देव धनाधिनाथ वैश्रवण सकलसपदा निलयम् । शुत्र प्रोवाच पुरा वित्तार्थी बालमिनमभ्येत्य ॥ ३८ ॥ पूर्ण सख तवाय विभवो विजितामरासुरैश्वर्य । हर्ष विदधाति पर सुहृदा शोक च गपूणाम् ॥ ३९ ॥ त्वयि सुहृदि विननाथे नि स्वोऽह बहुकुटुम्बसभार । समदु खसुख मिन स्वाधीनतयोदित प्रशसन्ति ॥ ४०॥ यशसि विहितादराणामणिभिरुपजीव्यमानविभवानाम् । अभिजातवशजाना सुहृदुपभोग्या श्रियो महताम् ।। ४१ ।।

·२३२ क्षेमेन्द्ररघुकाव्यसंग्रह (क वि २४२- उपनतमतिपुण्यचय सपूर्णं रक्षित च यत्नेन । सपदि विपदि त्राण भवति निधान च मित्र च ॥ ४२ ।। इत्युक्त सप्रणय दैत्यानार्येण निर्जने धनद । तमुवाच विचिन्त्य चिर सद्ध स्नेहलोभाभ्याम् ॥ ४३ ।। जानामि बालमित्र त्वामहमत्यन्तसभृतस्नेहम् । कि तु न जीवितजीव द्रविणलब त्यक्तुमीशोऽस्मि ।। ४४ ॥ स्नेहार्थी वन्युजन कार्यर्वहुभिर्भवन्ति मित्राणि । दारा सुताश्च सुलभा धनमेक दुर्लभ लोके ॥ ४५ ॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चयं च दानमर्थानाम् । योऽपि ददाति शरीर न ददाति स वित्तलेशमपि ।। ४६ ।। इत्याशापरिहारं प्रत्याख्यातो धनाधिनाथेन । भग्नमुखो लुलितमतिर्लज्जावको ययौ शुक्र ॥ ४७ ॥ स विचिन्त्य गृह सुचिर सचिव सह मायया महायोगी। हर्तु द्रविणमगेप विवेश हृदय धनेशस्य ॥ ४८ ॥ शुक्राविष्टशरीरो वैश्रवण सकलमद्भुतत्याग । तत्कृतसकेतेभ्य प्रददौ वित्त द्विजातिभ्य ।। ४९ ॥ कौबेर धनमखिल हृत्वा यातेऽथ दानवाचार्ये । मुचिर धनाधिनाथ शुशोच विज्ञाय ता मायाम् ।। ५० ॥ हस्तन्यस्तललाट सह शडखमुकुन्दकुन्दपद्माद्ये । सचिन्त्य शुऋविकृति स जगादोष्ण विनि श्वस्प ॥ ५१ ॥ सुहृदा मर्मज्ञेन व्याजान् मायाविनातिलुन्धन । धूर्तेन वञ्चितोऽह दैत्याश्रयदुर्जयेन शुत्रेण ॥ ५२ ।।

·- वि६३)
कगविनाम
अधुना द्रव्यविहीन क्षणेन तृणलाधव प्राप्त ।
कथयामि कस्य दुख करोमि किं वा क्व गच्छामि ।। ५३ ।।
धनरहित त्यजति जनो जनरहित परिभवा समायान्ति ।
परिभूतस्य शरीरे व्यसनविकारो महाभार ॥ ५४ ॥
दयितेषु शरीरवता बन धर्मलतालवालेषु ।
द्रविणेषु जीवितेषु च सर्व याति प्रयातेपु ।। ५५ ॥
विद्वान् सुभगो मानी विश्रुतकर्मा कुलोन्नत शूर ।
वित्तेन भवति सर्वो वितविहीनस्तु सद्गुणोऽप्यगुण ॥ ५६ ॥
इति दु सहधनविरहक्लेशानलशोषिताशयो धनप ।
मुचिर विमृश्य सचिवर्देव शर्व ययौ शरणम् ॥ ५७ ॥
प्राक्प्रतिपन्नमयोऽसौ विश्वशरण्यो महेश्ववरस्तेन ।
विज्ञप्तो निजवृत्त दूत विसमर्न शुक्राय ॥ ५८ ॥
दूताहूत सहमा प्राप्त शुक्र धनप्रभागुक्रम् ।
अलिविरचितमुकुट प्रोवाच पुर स्थित पुरजित् ।। ५९ ॥
मित्रमय द्रविणपतिर्भवता बत वन्चित कृतजेन ।
मित्रद्रोहे प्रसरति न हि नाम जन कृतघ्नोपि ॥ ६ ॥
अगणितयशसा त्यक्तस्थितिना क्रियतेऽथ पाकृतज्ञेन ।
स्निग्धे सुहृदि सरागे मिग्रे तव वञ्चना न युक्ता सा ।। ६१ ॥
एतत् किं श्रुतसदृश त्वगतयोग्य कुलानुरूप वा।
कृतवानमि यत् सुमते परिभूतगुणोदय कर्म ॥ १२॥
क्मिय मुनयाभ्याम प्रशमो वा गुरुजनोपदेशो वा ।
मतिविभव महनो वा वन्चवता येन यातोऽगि ॥ ६३ ॥

·२३४ क्षेमे दरघुकाव्यसग्रह ( व वि२६४ स्य न दयित वित्त चित्त हि यते न यस्य वित्तेन । किं तु यशोधनलुब्धा वाञ्छन्ति न दुष्कृतरर्यान् ।। ६४ ॥ मा मा मलिनय विमल भृगुकुलममल मलेन लोभेन । लोभजलदो हि शर्विशदयगोराजहसानाम् ॥ ६५ ।। त्यक्त्वा कीर्तिमनन्तामनिलाकुलतृणलवोपमानान् । गृह्णाति य स मध्ये धूर्ताना कीदृशो धूतं ॥ ६६ ।। उत्सृज्य साधुवृत्त कुटिलधिया वञ्चित परो येन । आत्मैव मूढमतिना कृतमुकतो वञ्चितस्तेन ।। ६७ ।। नियता दूपितयशसा बत क्सिल्यकोमला प्रकृत्यंव । अपवादविपतरूत्थैरामोदैछिता लक्ष्मी ॥ ६८ ॥ न हि नाम सज्जनाना शुद्धयश स्फटिकदर्पणो विमल । परिभवदु खितजनतानि श्वासमलिनतामेति ॥ ६९ ॥ असमञ्जसमतिमलिन मोहाद व्यक्ति समागत कर्म । तस्य विगुद्धि क्रियता परवित्तममर्पणेनैव ॥ ७० ॥ अपवादधूलिधूसरममलयशो मृज्यता स्वहस्तेन । अस्मद्वचन क्रियता परधनमुराज्यतामेतत् ।। ७१ ।। इत्युक्त सानुनय त्रिभुवनगुरुणापि देवदेवेन । परधननिवद्वतृष्ण प्रोवाच कृताञ्जलि शुक ।। ७२ ॥ भगवन भवत गासनममरेन्द्रकिरीटकोटिविश्रान्तम् । लडघयनि को नु मोहाद् दौर्गत्य सत्वहारि यदि न स्यात् ।। ७३ यस्य क्षीणस्य गृहे भृत्या दारा सुताश्च सोदन्ति । कार्यापार्यविचारो द्रविणादानेषु कस्तस्य ॥ ७४ ।।

·२३५ - दि २-८५) लावित्राम मित्रमय धननाथो विपदि वाण विचिन्तित सततम् । पृद्धि यात सुमहानाशावन्धश्च मे हृदये ।। ७५ ।। अभ्येत्य याचितोऽपि त्यक्त्वा लज्जा मया विगतलज्ज । चिच्छेदैप ममाशा सहसा प्रतिपेधशस्त्रेण ।। ७६ ।। तेन प्रहतमशस्न दाहोऽनग्निश्च निर्विप मरणम् । विहित शठेन मोहादाशाभङ्ग कृतो येन ॥ ७७ ।। तस्मान् ममैप शत्रु सुकृतसम शनुवन्चनापापम् । रिक्तस्य निरपवादो व्याजेनोपाजितोऽप्यर्थ ॥ ७८॥ अणु धनमपि न त्याज्य मम भवता नापिते सत्यम् । वित्त जीवितमग्य जीवितहानिर्धनत्याग ॥ ७९ ॥ इति सभापिणमसकृद दैत्यगुरु प्रार्थित पुनर्वहुश । क्वरीचकार राहमा प्रतिषेधरूपा विरूपाक्ष ॥ ८० ॥ जठरान्तरे पुरारे प्रलयानलविपुलभीपणाभोगे । प्रक्ताश्यमानकाय गुरुश्चक्रोम सानोग ॥ ८१ ॥ त्यज धनमिति विषमदृशा पुन पुन प्रेरितोऽवदच् छुक्र । निधन ममास्तु भगवन् धनदधन न त्यजामि किंचिदपि ॥ ८२ ॥ अथ धारणाप्रवृद्धज्वलमज्वालासहनविकराले । गुरुरचुक्रोग भृश घोरगभीरे हरोदरे पतित ।। ८३ ॥ तमुवाच देवदेवम्त्यज दुहदग्ध परवित्तम् । अस्मिन्नुदरमहोदधिवडवाग्नौ मा गम प्रलयम् ।। ८४ ।। गावददतिशयतापस्फुटितास्थिवसाप्रवाहबहलाग्नौ । परमिह मग्ण श्रेयो द्रविणवण न त्यजामि सोच्छवास ।। ८५ ॥

·भोद्रधुवाव्यसंग्रह
(क वि २८६.
पुनरपि घोरतरोद्गतकालानलधारणानलज्वलित ।
शुक्रश्च देव्या स्तोन क्षणलेशशेषायु ॥ ८६ ।।
स्तोपदाराधितया गोर्या प्रणयप्रसादिते रुद्रे।
तद्वचसा लब्धति शुनद्वारेण निर्ययो शुक्र ।। ८७ ।।
एव स्वभावलुब्धास्तीव्रतरा यातनामपि सहन्ते ।
न तु सत्यजन्ति वित्त कौटिल्यमिवाधम सहजम् ॥ ८८ ॥
तस्माल्लोभसमुत्था पटकला कुटिलवर्तिनी माया ।
लुब्धहृदयेपु निवसति नालुब्धो वञ्चना कुरुते ।। ८९ ।।
इति श्रीव्यासदासापराख्यमहाकविक्षमे द्रविरचिते कलाविलासे
लोभवणन नाम द्वितीय सग ।
तृतीय सग कामवर्णनम ।
काम कमनीयतया किमपि निकाम करोति समोहम् ।
विषमिव विपम सहसा मधुरतया जीवन हरति ।। १ ।।
एते हि कामकलिता परिमललीनालिवलयहुकार ।
सूचितदाना करिणी बघ्यन्ते क्षिप्रमबलाभि ॥२॥
पादाघातशिताडकुशघटनानिगडादिसरोधम् ।
विषयमुषित करीन्द्र किन स्मरवञ्चित सहते ॥ ३ ॥
दीर्घव्यसननिरुद्धो भ्रूभङ्गज्ञो विधेयता यात ।
विषयविवशो मनप्य केलिशिखण्डीव नय॑ते स्त्रीभि ॥४॥
रक्ताकर्षणसक्ता मायाभिर्मोहतिमिररजनीषु ।
नार्य पिशाचिका इव हरति हृदयानि मुग्धानाम् ॥ ५ ॥

·-4 वि ३१६)
कलाविलास,
२३७
रागिमृगवागुराणा हृदयद्विपवन्धशृङगलौपानाम् ।
व्यसननववल्लरीणा स्त्रीणा न हि मुच्यते वशग ॥ ६ ॥
ससारचित्रमाया शम्बरमाया विचित्तिमाया च ।
यो जानाति जितात्मा सोऽपि न जानाति योपिता मायाम् ॥७
कुसुमसुकुमारदेहा वज्रशिलाकठिनहृदयसद्भावा ।
जनयन्ति कम्य नान्तविचित्रचरिता स्त्रियो मोहम् ॥ ८॥
अनुरक्तजनविरक्ता नम्रोसिक्ता विरक्तरागिण्य ।
वन्चकवचनासक्ता नार्य सद्भावशविन्य ॥ ९ ॥
जात स एव लोके बहुजनदृष्टा विलासकुटिलाड़ी।
धैर्यध्यमपताका यस्य न पली प्रभुर्गेहे ॥ १० ॥
विजितस्य मदविवार स्त्रीभिर्मूवम्य नप्टसशस्य ।
गृहधूलिपटलमखिल वदने निक्षिप्यते भर्तु ॥ ११॥
कृतकापरिम्फुटाक्षरकामकलाभि म्वभावमुग्धैव ।
तिलकाय चन्द्रबिम्ब मुग्धपति याचने प्रौढा ॥ १२ ॥
स्वरविहारगतागतखिन्नायास्तीर्थदर्शनव्याज ।
भर्ता विलासविजितश्चरणो मृनाति चपलाया ।। १३ ॥
नयनविकाररन्य वचनैरन्य विचेष्टितैरन्यम् ।
रमयति सुरतेनान्य स्त्री बहुरूपा स्वभावेन ॥ १४ ॥
निजपतिचपलकुरडगी परतनुभृडगी स्वभावमातगी।
मिथ्याविभ्रमभृडगी कुटिर भुजदगी निजा कस्य ॥ १५ ॥
बहुविधतरुणनिरर्गलसभोगसुखार्थभोगिनी वेश्या ।
धन्येति बदलि सदा मोच्छ्वासा निर्जने नार्य ॥ १६ ॥

·२३८ क्षेमेन्द्र ग्घुकाव्यसंग्रह (२ वि ३१७- चपला तिष्ठति हम्य गायति रथ्यावलोक्निी स्वरम् । धावत्यकारण वा हसति स्फटिकारममालेव ॥ १७ ॥ पशुरिव वक्तु वर्तु किंचिदय मम पतिर्न जानाति । उक्त्वेति गृहे स्वजन पुरपव्यापारमडगना कुरुते ॥ १८ ॥ प्रत्युत्थान कुरुते व्यवहारगतागत स्वय याति । उच्चर्वदति च गेहे गृहिणी जीवन्मृतस्यैव ॥ १९ ॥ ईर्ष्यालुवृद्धभार्या सेवकपत्नी नियोगिभार्या वा । पारुकुशीलवनारी लुब्धवधू सार्थवाहवनिता वा ।। २० ॥ गोष्ठीविहरणशीला तरणजने वत्सला प्रत्येव । परगुणगणने सक्ता निजपतिदोपाभिधायिनी सततम् ॥ २१ ॥ अल्पधना बहुभोगा स्पवती विकृतरूपभार्या वा । मुग्धवधू सकल कलामानवती नीचसगमोद्विग्ना ॥ २२ ॥ द्यूतमधुपानसक्ता दीर्घकथागीतरागिणी कुशला। बहुपुश्चलीवयर या शूरजने प्रकृतिपक्षपातैव ॥ २३ ॥ त्यक्तगृहन्यापारा बहुविधवेपा निरर्गलाभ्यासा। प्रत्युत्तरसप्रतिभा सत्यविहीना स्वभावनिर्लज्जा ॥ २४ ॥ कुशलानामयवार्ताप्रश्नपरा प्रीतिपेशलालापा। विजने विविधनीडाडम्बरशोण्डा प्रकाशसावित्री ॥ २५॥ ऋतुतीर्थसुरनिकेतनगणक भिषग्वन्धुगेहगमनपरा । भोजनपानबहुव्यययात्रोत्सवकारिणी स्वतन्त्रेव ॥ २६ ॥ भिक्षुकतापसभक्ता स्वजनविरवता मनोरमासक्ता । दर्शनदीक्षारक्ता दयितविरक्ता समाधिसयुक्ता ।। २७ ॥

·- वि. ३-३८)
काविलास
.......
....................
.......
गोष्ठीरञ्जनमित्रा विज्ञया नष्टचारित्रा ॥ २८ ॥
मततानुरक्तदोपा मोहितजनता बहुग्रहाश्चपला ।
मध्या स्त्रिय. पिशाच्यो रक्तच्छायाहरा क्रूरा ॥ २९॥
कस्य न वाहनयोग्या मुग्धधियस्तुच्छसाधने लग्ना ।
प्रीततया प्रशमरुचश्चपलासु स्त्रीषु येऽदान्ता ॥ ३० ॥
शृङगारगोर्यकत्थनमममञ्जसदानवर्णना विविधा ।
एतावदेव तासाममन्त्रयन्त्र वशीकरणम् ॥ ३१॥
कलिकालतिमिररजनीरजनिचरीणा सहस्रमायानाम् ।
स्त्रीणा नृशसचरित कस्य न सजायते कम्प ॥ ३२ ॥
निजितधनपतिविभवो बभूव भुवि विश्रुतो वणिडनाथ ।
धनदत्तो नाम पुरा रत्नारामाश्रय पयोधिरिव ॥ ३३ ॥
तस्याभवद् विभूतिमूतव मनोमुव सुललिताडगी।
तनया नयनविलासविजिताशा वसुमती नाम ॥ ३४ ॥
प्रददौ स तामपुन पुत्रपदे विनिहिता प्रिया पुत्रीम् ।
वणिजे विभवकुलोदयतुल्याय समुद्रदत्ताय ॥ ३५ ॥
रममाण स तया सह हरिणाझ्या श्वगुरमन्दिरे सुचिरम् ।
प्रययौ कदाचिदग्रे द्वीपायातस्य सार्थम्य ।। ३६ ॥
पत्यो याते तरणी जनकगृहे हयंगिग्वरमाब्ढा ।
विल्लास विलाममयी बेलिविलोला मावीभि सा ॥ ३७ ।
सोधे मन्मयरूप पृथुनयना पथि ददर्श पुरुप सा ।
य दृष्ट्वंद गतास्या क्वापि धृति वुमतिकुपितेव ॥ ३८ ॥

·२४.. क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः ( क. वि. ३.३९- सा तेन चपलनयना सहसा मुपितेव हारितविचारा । अभवदशक्ता नितरां सवरणे स्मरविकारस्य ॥ ३९ ।। शीलं पालय चपले मा पातय निम्नगेव कुलकूलम् । इति तामवददिवोच्चैः कम्पाकुलमुखरमेखला सुचिरम् ॥ ४० ॥ सा कृत्वा विदितकथां रहसि सखीमानिनाय तं तरुणम् । चलित हि कामिनीनां धर्तुं शक्नोति कश्चित्तम् ।। ४१ ॥ कामं कामविकासः सुरतविलासैः सुनर्मपरिहासैः । सहजप्रेमनिवासर्मुमुदे सा स्वैरिणी तेन ॥ ४२ ॥ अथ कृतनिजधनकृत्यस्त्वरितं दयिताविलोकनोत्कण्ठः । अविशत् समुद्रदत्तः श्वशुरावासं महारम्भः ॥ ४३ ॥ विपुलमहोत्सवलीलाव्यग्रजनर्भोगसंपदा निचयः । अतिवाह्य दिन दयितासहितः शय्यागृह स ययौ ।। ४४ ॥ विरचितवरतरशयने वद्धविताने मनोरमस्थाने । जृम्भितसौरभधूपे मुरगृहरूपे प्रदीप्तमणिदीपे ॥ ४५ ।। तत्र स मधुमदविलुलितलोचनकमला प्रिया समालिडग्य । मदगज इव नवनलिनी भेजे रतिलालस शय्याम् ॥ ४६ ॥ सापि हृदयान्तरस्थितपरपुरुषध्यानबद्धलक्षैव । तस्थौ निमीलिताक्षी ध्यानपरा योगिनीव चिरम् ॥ ४७ ।। आलिङ्गनपरिचुम्बननीविविमोक्षेषु बहुतरोच्छ्वासा । पत्यो सकुचिताङ्गी सस्मार तमेव शीलहरम् ।। ४८ ॥ प्रणयकुपितेति मत्वा मुग्धपतिस्ता समुद्रदत्तोऽपि । प्रणिपत्य चाटुकारः किमपि ययाचे प्रसादाय ।। ४९ ।।

·- वि. ३.६०) बलाविलास परपुरुपरागिणीना विमुसीना प्रणयकामवामानाम् । पुरुषपशवो विमूढा रज्यन्ते योपितामधिकम् ॥ ५० ॥ कि क्रियते कामोऽय परगतकाम स्वतन्त्रकामश्च । घनशतरक्तायामपि सन्ध्याया भास्करो रागी ।। ५१ ।। गूढोपवननिकुञ्जे न्यस्त सा वल्लभ ससकेतम् । सचिन्त्य चिर स्वपनि विपमिव समूर्छिता मेने ॥ ५२ ॥ निद्रामुद्रितनयने प्रणयश्रान्ते समुद्रदते सा। उत्थाय रचितवेषा शनर्गमनोन्मुखी तस्थौ ।। ५३ ॥ चौर क्षणे च तस्मिन् मधुमतजन प्रविश्य तद्भवनम् । गमनोरमुकामपश्यन् मुखराभरणामलक्ष्यस्ताम् ॥ ५४ ।। अग्रान्तरे शशाङ्कः शनकै सुरराजवल्लभा ककुभम् । चकित इवाशु चकम्पे मीलिततारा समालिङग्य ॥ ५५ ॥ सकोचितकमलाया कुमुदविजम्माविराजमानाया । प्रससार तुहिनकिरणो यामिन्या क्पटहास इव ।। ५६ ।। रविपरितापश्रान्ता वीक्ष्य दिव प्रसरदिन्दुसानन्दाम् । जहसुरिव कुमुदवृन्दैरलिकुलहकारनिर्भरा वाप्य ॥ ५७ ॥ जग्राह रजनिरमणी शशिकरहृततिमिरकञ्चुकावरणा। लज्जान्वितेव पुरत कुमुदामोदाकुलालिपटलपटम् ॥ ५८ ॥ सुप्तजनेऽथ निशाधे चन्द्रालोके च विपुलता याते । तमसीव निर्विगड्का सा शनकरुपवन प्रययौ ॥ ५९ ।। अप सा विवेश विवशा विषमशरप्लोपिता निजोपवनम् । छन भूषणलोमादनुमाता विस्मितेन चौरेण ॥ ६ ॥ क्षे ल.का १६

·૨૪૨
क्षेमे द्रलधुवाय्यमग्रह ( दि ३६१-
तत्र ददर्श विपितमुज्वलललिताशुक लसत्कुसुमम् ।
राशाजनक विपिने पक्षिभिरुपलक्षित दयितम् ।। ६१ ॥
हृदयदयितावियोगज्वल्नज्वालावलीतप्तम् ।
दिडमुखविलसितरुचिना चन्द्रेण करानलदग्धम् ॥ ६२ ॥
चिरसकेतस्थित्या मुक्ताश प्रियतमापुनमिल्ने ।
वृक्षालम्बितवल्लीवलयालम्बन विगलितप्राणम ।। ६३ ॥
त दृष्ट्वैव विलीना विलपन्ती व्यसनशोकसत्रास ।
निपपात वल्लरीव क्वणदसिवलयाकुला तन्वी ।। ६४ ॥
समोहमीलिताक्षी स्थित्वा सुचिर मही समालिडग्य ।
शनकरयाप्तजीवा विललाप लघुस्यरै स्वरम ॥ ६५ ॥
हा हा नयनानन्द क्व नु ते विशदेन्दुसुन्दर वदनम् ।
द्रक्ष्यामि मन्दपुण्या विमिद क्वाह क्व मे कान्त ॥ ६६ ॥
इति तरुणकरुणमवला विलप्य पाश विमुच्य यत्लन ।
अङ्क धृत्वास्य मुख चुचुम्ब जीव क्षिपन्तीव ॥ ६७ ॥
मा तस्य वदनकमल निजवदन मोहिता कृत्वा ।
ताम्बूलगर्भमफरोन प्रकटितसाकाररागव ।। ६८ ॥
अथ तस्या कुसुमोत्करमृगमदधूपादिसौरभाहूत ।
आविश्य शवशरीर नासा चिच्छेद वेताल ॥६९ ॥
सा प्राप्य चापलोचितमनयफल छिन्ननासिका गत्वा ।
भवन प्रविश्य भर्तुस्तार हा हेति चक्रोश ।। ७० ॥
प्रतियुद्ध मक्लजने नादत्रम्ते समुद्रदत्त च ।
सा नासिका ममेय भर्ना लिनेति चरद ॥७१ ॥

·२४३
-कवि ४४)
क्लाविलास
श्वशुरादिवन्धवर्ग पृष्ट कुपित समुद्रदत्तोऽपि ।
विक्रीत परदेशे मूक इवोचे न किंचिदपि ।। ७२॥
अथ चास्य सुप्रभाते बन्धुभिरावेदिते नृपसभायाम् ।
तत्राभून् नृपकोपो वहुधनदण्ड समुद्रदत्तस्य ॥ ७३ ॥
चौरोऽपि निखिलवृत्त प्रत्यक्षमवेक्ष्य विस्मयाविष्ट ।
आवेद्य भूपपुरत प्राप्य च वलयादिसत्कारम् ॥ ७४ ।।
उद्याने शववदने तस्यास्ता नासिका च सदर्य ।
निष्कारणसुहृदुचिता शुद्धि विदधे समुद्रदत्तस्य ।। ७५ ।।
इत्येता कुटिलतरा ङ्कराचारा गतत्रपाश्चपला ।
यो नाम वेति रामा स स्त्रीभिर्नेव वन्यते मतिमान् ॥ ७६ ॥
इति महाकविश्रीसमेन्द्रविरचित कलाविलासे
कामवर्णन नाम तृप्तीय मग
चतुर्थ मर्ग वेश्यावृत्तम् ।
तत्रापि वेशयोषा कुटिलतरा कूटरागहृतलोका ।
कपटचरितेन यासा वैश्रवण श्रमणतामेति ॥ १ ।।
हारिण्यश्चटुलतरा बहुलतरङ्गाश्च निम्नगामिन्य ।
नद्य इव जलधिमध्ये वेश्याहदये कलाश्चतु पष्टि ॥ २॥
वेशकला नृत्यकला गीतकला वक्रवीक्षणक्ला च ।
कामपरिज्ञानकला ग्रहणकला मित्रवञ्चनक्ला च ॥ ३ ॥
पानकला कलिकला सुरतकलालिङ्गनान्तरकला च ।
चुम्बनकला परकला निर्लज्जावेगसभ्रमकला च ॥ ४ ॥

·भेमे द्रलधुवाव्यसग्रह
(4. वि ४५-
ईर्ष्याकलिकेलिकला रुदितकला मानसक्षयकला च ।
स्वेदभ्रमकम्पकला पुनरेकान्तप्रसाधनकला च ॥ ५ ॥
नेत्रनिमीलननि सहनिस्पन्दवला मृतोपमक्ला च ।
विरहाराहरागकला कोपप्रतिषेधनिश्चयक्ला च ॥ ६ ॥
निजजननीकलहक्ला सद्गृहगमनोत्सवेक्षणकला च ।
हरणवला जातिकला केलिकला चौरपार्थिवक्ला च ।। ७ ॥
गौरवशैथिल्यका निष्कारणदोषभाषणकला न ।
शूलकलाभ्यङ्गकला निद्राक्षिरजस्वलाम्बरकला च ॥ ८ ॥
रूक्षकला तीक्ष्णकला गलहस्तगृहार्गलार्पणकला च ।
सत्यक्तकामुकाहतिदर्शनयात्राम्तुतिरला च ॥ ९ ॥
तीर्थोपवनसुरालयविहरणहेलाकला गृहक्ला च ।
वश्यौषधमन्चकला वृक्षकला केशरञ्जनकला च ॥ १० ॥
भिक्षुक्तापसबहुविधपुण्यकला द्वीपदर्शनकला च ।
खिन्ना कलाविषष्ट्या पर्यन्ते कुट्टनीकला वेश्या ।। ११ ।।
अज्ञातनामवर्णप्वात्मापि ययापते धनाशेन ।
तस्या अपि मद्भाव मृगयन्ते मोघसकरूपा ॥ १२ ॥
निखिलजनवचनाजितगलिनधन रागदाधहृदयानाम् ।
ग्वादति गुणगणभानो नग्नो हीनोऽयवा कश्चित् ।। १३ ॥
नीचस्तुरगारोही हस्तिपय खलतरोऽयवा शिल्पी ।
वञ्चितसक्लजनाना तामामपि वल्लभो भवति ॥ १४ ॥
राजा विक्रमसिंहा वलवद्भिभूमिपं पुरा विजित ।
मानी ययौ विदर्भान् गुणयशसा मन्त्रिणा महित ॥ १५ ॥

·पलादिगम
तत्र स वेश्याभवन प्रविश्य भुवि विश्रुता विलासवतीम् ।
भेजे गणिका बहुधनभोग्यामप्पल्पविभवोऽपि ॥ १६ ॥
न राजलक्षणोचितभाजानुभुज विलोक्य पृथसत्त्वम् ।
विविधमणिकनककोप चके सा तव्ययाधीनम् ॥ १७ ॥
सहजमनुरागमद्भुतमौचित्य वीक्ष्य भूपतिस्तस्या ।
विस्मयविवश प्रेम्णा जगाद विजने महामात्यम् ॥ १८ ॥
चित्रमिय बहु वित्तं क्षपयति वेश्यापि मत्कृते तृणवत् ।
प्रीतिपदवीविसृष्टो वेश्याना धननिवन्धनो रागः ॥ १९ ॥
मिथ्या धनलबलोभादनुराग दर्शयन्ति वन्धक्य ।
तदपि धन विसृजति या कम्तम्या प्रेरिण मदेह ।। २० ॥
इति वचन भूमिपते श्रुत्वा मन्त्री विहस्य मासूय ।
तमुवाच कस्य राजन वेश्याचरितेऽम्ति विश्वास ॥२१ ।।
एता सत्यविहीना धनलक्लीना सुखक्षणाधीना ।
वेश्या विशन्ति हृदय सुखमधुरा निर्विचाराणाम् ॥ २२ ॥
प्रथमयमागमसुखदा मध्ये व्यसनप्रवासकारिण्य ।
पर्यन्ते दुखफना पुसामाशाश्च वेश्याश्च ॥ २३ ॥
अद्यापि हरिहरादिभिरमारपि सत्त्वतो न विज्ञाताः ।
भ्रमविभ्रमबहुमोहा वेश्या ममारमायाश्च ॥ २४ ॥
इति सचिववचो नृपति श्रुत्वा वृत्वा च मविद तेन ।
मिभ्यामृतमात्मान चके वेश्यापरीक्षायै ॥ २५ ॥
तस्मिन् कुणपशरीरे विन्यस्ते मन्त्रिणा चितावनी।
महसैव विलासवत्ती वह्निभुव भूपिता प्रययौ ॥ २६ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रहः ( क. वि. ४-२७- ता प्रवलज्वलितोज्ज्वलयह्निज्वालानिपातसावेगाम् । दोभ्या॑मालिङ्गय नृपो जीयामीत्यभ्यधान् मुदित. ।। २७ ।। तत् तस्या. प्रेम दृढं सत्यं च विचार्य संभृतस्नेह । राजा निनिन्द मन्त्रिणमसकृद् वेश्यागुणाभिमुखः ।। २८ ॥ अथ वेश्याधनसंचयमात्माधीनं महीपतिविपुलम् । आदाय गजतुरंगमभटविकटामाददे सेनाम् ॥ २९ ॥ मभृतविपुलबलौघजित्वा वसुधाधिपान् स भूपाल. । . निजमाससाद मण्डलमिन्दुरिवानन्दकृत् पूर्ण. ॥ ३० ॥ सा चान्त.पुरकान्तामूर्ध्नि कृता भूभुजा विलासवती। शुशुभे श्रीरिव चामरपवनाकुलितालका तन्वी ॥ ३१ ॥ साथ कदाचिन् नरपतिमेकान्ते विरचिताञ्जलिः प्रणता। ऊचे नाथ मया त्वं कल्पतरुः सेवितश्चिरं दास्या ॥ ३२ ॥ यदि नाम कुत्रचिदहं याता ते हेतुता विभो लक्ष्म्या.। तन् मम सफलामाशामर्हसि कर्तु प्रसादेन ॥ ३३ ॥ पुण्यफलप्राप्याना हृतपररजसा स्वभावविमलानाम् । तीर्थानामिव महता न हि नाम समागमो विफल. ॥ ३४ ॥ अभवन् मम कोऽपि युवा दयितो धनजीविताधिकः प्रणयी। बद्ध म विदर्भपुरे दैववशाच् चोररूपेण ॥ ३५ ॥ तन्मुक्तये मया त्वं शक्ततरः मेवितो महीनाथः । अधुना क्रियतामुचितं सत्त्वस्य कुलस्य शौर्यम्य ॥ ३६ ॥ इति वञ्चनामवाप्तो विस्मित इव तद्वचो नृप श्रुत्वा । मुचिर विलोक्य वसुधा सम्मारामात्यवचनं म ॥ ३७ ।।

·-म. वि ५.६)
पापिलाम.
अथ ता तथैव राजाश्चास्य विदर्भषु भूभुजं जित्वा ।
बन्धनमुक्तैनास्याश्चोरेण समागमं च ।। ३८ ।।
इत्येव बहुहृदया बहुजिह्वा बहुकराश्च बहुमायाः ।
सत्त्वेन सत्यरहिताः को जानाति स्फुट वेश्याः ।। ३९ ॥
वर्णनदयितः कश्चिद् धनदयितो दासकमंदयितोऽन्यः ।
रक्षादयितश्चान्यो वेश्यानां नर्मदयितोऽन्यः ।। ४० ॥
इति महाकविधीसमेन्द्रविरचिते कलाविता
वेश्यावृत्तं नाम चतुर्थ: सर्गः।
पश्चम मग: कायस्थचरितम् ।
मोहो नाम जनाना सर्वहरो हरति युद्धिमेवादी ।
गूढतरः म च निवसति कायस्थाना मुखं च लेखे च ॥ १ ॥
चन्द्रकला इव पूर्णा निष्पना मस्यसपत्तिः ।
अस्ता क्षणेन दृप्टा नि.पा दिविरराइफलमेव ॥२॥
जाता समारकला योगिभिरपयातसंमोहै. ।
नशाना दिविरकला केनापि बहुप्रयत्नेन ।।३।।
नटकनागतशिविरंजनधनविवर: यक्षपातिमिरः ।
दिविररेव ममम्ता प्रस्ता जनता न पालेन ।। ४ ।।
एते हि सालपुरपाः पृपदण्डनिपातहतलोया ।
गणनागपनपिनासाभरनि भूजंध्यमा लोरे ॥५॥
पस्नेपा विश्वाम यममहिपरिपाणकोटिवुटिलानाम् ।
प्रजति नम्र विएपन पछे पास. नान्नस्म ॥६॥

·२४८
क्षेमेन्द्रलघुवाव्यसग्रह.
( क. दि ५.७-
कलमाग्रनिगंतमपीविन्दुव्याजेन साजनाथुकणः ।
कायस्थलुण्यमाना रोदिति खिन्नेव राज्यश्रीः ॥ ७॥
अङ्कन्यासविषमर्मायावनितालकावलीकुटिलं. ।
को नाम जगनि चरितैः कायस्थैर्मोहितो न जन. ॥ ८ ॥
मायाप्रपञ्चराचयवञ्चितविश्वविनाशितः मततम् ।
विषयग्रामग्रास. कायस्थैरिन्द्रियैर्लोक ॥९॥
कुटिला लिपिविन्याया दृश्यन्ते कालपाशसंकायाः ।
कायस्थभूर्जशिवरे मण्डललीना इव व्याला: ॥ १० ॥
एते हि चित्रगुप्ताश्चित्रधियो गुप्तकारिणो दिविरा.।
रेखामात्रविनागात् सहित कुर्वन्ति ये रहितम् ॥ ११ ॥
लोके कला: प्रमिद्धा स्वल्पतरा. सचरन्ति दिविराणाम् ।
गूढकलाः किल तेपा जानाति कलि. कृतान्तो वा ॥ १२ ॥
वक्रलिपिन्यासकला सकलाङ्कनिमीलनकला च ।
सततप्रवेगसंग्रलोककला व्ययविवर्धनकला च ॥ १३ ॥
ग्राहपरिच्छेदकला देयधनादानकारणकला च ।
शेषस्य विवेककला सकलितराशिसर्वभक्षणकला च ॥ १४ ॥
उत्पन्नगोपनकला नष्टविशीर्णप्रदर्शनकला च ।
ऋयमाणर्भरणकला योजनचर्यादिभि क्षयकला च ।। १५ ।।
नि.शेषभूर्जदाहादागमनाशन पर्यन्ते ।
येन विना धनहारी भूर्जग्रहणे निरालोक ॥ १६॥
मकलकस्य क्षयिणो नवनवरूपस्य वृद्धिभाजन ।
दिविरस्य कला कुटिला. पोडश दोपाकरम्यता. ॥ १७ ॥

·२८९
--4 घि ५२८)
वामिलाम
कूटस्था कायस्था सर्वनकारेण सिद्धमन्त्रेण ।
गुरव इव विदितमाया वृत्तिच्छेद क्षणेन कुर्वन्ति ॥ १८ ॥
हारितधनपशुवसनश्चौर्यभयाद् बन्धुभि परित्यक्त ।
बभ्राम महीमखिला तीवव्यसन पुरा कितव ॥ १९॥
स कदाचिदाप पुण्यरुज्जयिनी तत्र मज्जन कृत्वा ।
विचरन विजने पुरहरमन्दिरमवलोकयामास ॥ २० ॥
शून्यायतने गत्वा वरद देव सदा महाकालम ।
उपलेपनकुसुमफ्लॅनिर्व्यापार मिपेवे स ॥ २१ ॥
स्तोत्रजपगीतदोपैविपुलध्यानिशासु निनिंद्र ।
सस्थो तत्र च सुचिर दु सहदोर्गत्यनाशाय ॥ २२ ॥
तम्य पदाचिद् भक्त्या शुभगततया प्रमादित सहसा ।
भवभयहारी भगवान् भूतपति सबभापे तम् ॥ २३ ॥
पुत्र गृहाणेत्युक्ते देवेन कपालमारिना शिखरे ।
एक कपालममत्रच चक्रे सज्ञा पुराराते ॥ २४ ॥
अर्थोक्ते स्थगिततर सपोडनसज्ञया कपालम्य ।
तूप्णी बभूव रद्रो दारिद्र्यात् वितवपुण्यानाम् ॥ २५ ॥
स्नातु पाते तस्मिन् विजने देव कपालमवदत् तम् ।
दन्ताशुपट पालो गङ्गामिव दांयन्नग्रे ॥ २६ ॥
अम्य विनरम्य माधोभेक्नस्य चिम्यिनन्य वग्दाने ।
यम्मात् त्वया ममैपा विहिता सपोडनं मना ।। २७ ।।
इति भगवता वपाल पृष्ट प्रावाच सस्मित गननं ।
विषमनयनोप्मविगन्मोलोन्दुमुधामिर्जीवत् ॥ २८ ॥

·२५.
क्षेमेन्द्रलधुवाव्यमग्रह
(२ वि ५२९-
शृणु भगवन् येन मया विज्ञप्तोऽसि स्वभावसरलात्मन् ।
सुलभोऽपि वोध्यते वा निवारणमीश्वर केन ।। २९ ॥
एप वितवोऽतिदुखी दारिद्रयाद् विरतसक्लनिजकृत्य ।
प्रासादेऽस्मिन् रचयति लेपनवलिकुसुमधुपाघम् ॥ ३० ॥
दुखी भवति तपस्वी धनरहित सादरो भवति ।
भ्रष्टाधिकारविभव सर्वप्रणत प्रियवदो भवति ॥ ३१ ।।
अर्चयति देवविप्रान् नमति गुरून् वेति निधनो मित्रम ।
कटिनोऽपि लोहपिण्डस्तप्त कर्मण्यतामेति ॥ ३२ ॥
व्यसनपरितप्तहृदयस्तिाठति सर्व सदाचारे ।
विभवमदमोहिताना कर्मस्मरणे कथा वैव ॥ ३३ ॥
ऐश्वर्यार्थी भगवनाशापाशन लम्बमानो सौ ।
कुरुते परा मपर्या प्राप्ताओं दृश्यते न पुन ।। ३४ ॥
स्वार्थाथिन प्रयत्ता प्राप्तार्था मेवका सदा विफला ।
न हि नाम जगति कश्चित् वृतकाय सेवको भवति ॥ ३५ ॥
देव प्रासादेऽस्मिन फलजलकुसुमादिभोगसामग्रीम ।
पूर्णे जाते कितवे विजन नान्य करिष्यन्ति ॥ ३६ ॥
तस्मात पुण्यायतन कितव सरक्ष सेवक मततम् ।
वरदानमस्य भगवन् निर्वासनमात्मपूजाया ॥ ३७ ।।
श्रुत्वैतद वनतर वचन पृथुविस्मयस्मेर ।
त पप्रच्छ पिनाकी कस्त्व तत्त्वेन मे कथय ॥ ३८ ।।
इति पृष्ट पुनरूचे सपदि कपार विचिन्य सद्भावम् ।
मगधानामहमभव कायस्थकुले स्वकर्मणो विमुख ॥ ३९ ॥

·कलावियस
स्नानजपत्रतनिरतरतीर्थरतो विदितसकलशास्त्रार्थ ।
त्यक्त्वा भागीरथ्या शरीरक त्वत्पद प्राप्तः ॥ ४० ॥ (युग्मम्)
आपघुव भगवानूचे कायस्थ एव सत्य त्वम् ।
चित्र कौटिल्यकला न त्यजसि कपालशेषोऽपि ।। ४१ ।।
इत्युक् वा स्मितकिरण कुर्वन्नागालता कुसुमशुभ्रा ।
स्नात्वागताय तस्मै कितवाय वर ददौ वरद ॥ ४२ ।।
कृत्वा तत् क्तिवहित पश्यत एवाशु तस्य शशिमोलि ।
निष्कासितवास्तच्छिर उत्तमतममालिकापडक्ते ।। ४३ ॥
इत्पव कुटिलरला राहजा
'ना जनक्षये निरताम् ।
यमदष्ट्रामिव मुञ्चति वायम्यो नाम्थिशेपोऽपि ॥ ४४ ॥
सुस्थ यो नाम जन सतताशुचिभावदूपितकलानाम् ।
दोपवृता गतामिव कायस्थानामवप्टम्भ ॥ ४५ ॥
असुररचितप्रयत्नाद् विज्ञाता दिविरवञ्चना येन ।
मरक्षिता मतिमता रत्नवती वसुमती तेन ।। ४६ ॥
इनि महाकविश्रीक्षेमेाविरचित कलाविलामे
कापरपपरित नाम पञ्चम सग ।
पष्ठ मर्ग मदवर्णनम् ।
एव गवरजनाना हृदयेषु कृताम्पदो मद पत्रु ।
येनाविष्टशारीरो न शृणोति न पश्यति स्तध ॥१॥
विजितारमना जनानामभवद् य कृतयुगे दमो नाम ।
मोऽय विपरीतनया मद स्थित परियुगे पुमाम ॥ २ ॥

·२५२
क्षमेदवायसग्रह
(१ वि ६३-
मौन वदननिकूणनमूर्वेक्षणमन्यलक्ष्यता चाक्ष्णो ।
गानविलेपनवेप्टनमय रूप मदस्यैतत् ॥ ३॥
गौर्यमदो रूपमद शृङ्गारमद कुलोततिमदश्च ।
विभवमदमूलजाता मदवृक्षा देहिनामेते ।। ४
शूलारूढसमानो वातस्तब्धोपमोऽथ भूतसम ।
बहुभोगे विभवमद प्रथमज्वरमनिपातसम ॥ ५॥
मोर्यमदो भुजदर्शी रूपमदो दपणादिदी न ।
काममद स्त्रीदर्शी विभवमदरचव जात्यन्ध ॥ ६ ॥
अन्त सुखरसमू मीरितनयन समाहितध्यान ।
धनमद एप नराणामात्मारामोपम काऽपि ।। ७ ।।
उन्मादयत्यविषये विविधविकार समस्तगुणहीन ।
मूढमदस्त्वन्योऽय जयति विचिनो निरालम्ब ॥ ८ ॥
स्तम्भान न पश्यति भुव खेचरदशी सदा तपस्विमद ।
भक्तिमदोऽदभतकारी विस्मृतदेहटनल प्रकृत्यैव ॥ ९ ॥
आकोपरक्तनयन परवाङमागासह प्रलापी च।
विषम श्रुतमदनामा धातुक्षोभो नृणा मूर्त ॥ १० ॥
सततभृकुटिकराल परुषाक्रोशी हठाभिघातपर !
अधिकारमद पुसा सर्वाशी राक्षस क्रूर ॥ ११ ।।
पूर्वपुरुषप्रतापप्रथितकथाविस्मृता यनिजकृत्य ।
कुलमद एक पुसा मुदीर्घदर्गी महाज्ञान ॥ १२ ॥
पर्जितमकलस्पर्ग मर्वाचिभावनानिरालम्व ।
आवागेऽपि मलेप गौचमदो नित्यसकोच ॥ १३ ॥

·- वि ६२४ )
काविनाम
२५३
सावधय सर्वमदा निजनिजमूलक्षये विनश्यन्ति ।
वरमद एक कुटिलो विजृम्भते निरवधिभोंगी।॥ १४॥
पानमदम्तु जघन्य सर्वजुगुप्सास्पद महामोह ।
क्षणिकोऽपि हरति सहसा वर्पसहस्राजित शीलम् ॥ १५ ॥
विद्यापति विप्रजने गवि हस्तिनि कुस्कुरे श्वपाके च ।
मद्यमद समदर्शी स्वपरविभाग न जानाति ॥ १६ ॥
विगरितसदसद्भद समकाञ्चनलोष्टपापाण ।
पाप्तो योगिदशामपि नरवे क्षीव स्वय पतति ॥ १७ ।।
रोदिति विहसति गायति विलपत्युच्चरपति समोहम् ।
भजत विविधविपारान् मसारादरामण्डल क्षीय ॥१८॥
परपतिचुम्बनगवता पश्यति दयिता न याति मतापम् ।
क्षीयोऽतिगाढराग पीत्वा मधु वीतराग किम् ॥ १९ ॥
विमुजति वसन दूरे व्यसन गृह्णाति दु मह क्षीव ।
अञ्जल्पिाने पिवति च निनमूत्रविजृम्भित चन्द्रम् ॥ २० ॥
च्यवन पुरा महापौवनमश्यिप्रयोगतो सध्या ।
यो स्यय कृतजस्तो चो मोमपानाहाँ ॥ १ ॥
युद्धस्तमेत्य गर प्रोवाच मुने न जानासि ।
भिपजावपटक्तियोग्यो मोमाविम्विनी यने ।। २२ ।।
इति यहग मुरपतिमा प्रतिपिशोऽपि स्वतंजसा च्ययन ।
न पचाल निश्चितारमा निजकृत्यादग्विनी प्रीत्या ।। २३ ।।
नत्तोपोचतवय जम्भारेरायन भुजस्तम्भम् ।
अम्नम्मपन् मनीद्र प्रभायममायनापानम् ॥ २४ ॥

·२५४ भमेद्रलघुवाव्यसग्रह ( क. वि. ६ २५- असृजच् च तद्वधाय प्रलम्बकालोपम चतुर्दष्ट्रम् । योजनसहस्रविपुल कृत्यारूप महासुर घोरम् ।। २५ ।। तेनाविष्ट सहसा भीतो वजी तमाययौ शरणम् । सोमोऽस्तु देवभिपजोरिति चोवाच प्रणप्टधृति ॥ २६ ॥ मुनिरपि करणासिन्धुर्भात प्रणत महेन्द्रमाश्वास्य । मदमुत्ससर्ज घोर द्यूतस्त्रीपानमृगयासु ॥ २७ ॥ सोऽयमसुर प्रमाथी मुनिना क्रुद्धेन निर्मितो हृदये । निवसति शरीरभाजा स्तम्भाकारो गुणवद्ध ।। २८ ॥ मौने श्रीमत्ताना नि स्पन्ददृशि प्रवृद्धविभवानाम् । भ्रूभङ्गमुखविकारे धनिकाना भ्रूयुगे विटादीनाम् ॥ २९॥ जिह्वासु दूतविदुषा रूपवता दशनवसनकेशेषु । वैद्यानामोष्ठपुटे प्रोवाया गुणिनियोगिगणकानाम ।। ३०॥ स्कन्धतटे मुभटाना हृदये वणिजा करेषु शिल्पवनाम । गलपत्राडगुलिभङ्गे छात्राणा स्तनतटेषु तरुणीनाम ॥ ३१ ॥ उदरे श्राद्धार्हाणा जडघासु च लेखहारपुरुषाणाम। गण्डेषु कुजराणा बर्हे शिखिना गतेषु हसानाम् ॥ ३२॥ इत्यव मदनामा महाग्रहो बहुविकारदृढमोह । अङ्गे काष्ठीभूतो वसति सदा सर्वभूतानाम ॥ ३३ ॥ पति महाकविधीक्षमे द्रविरचिते कलाविलासे मरवणम नाम १ष्ठ सगं ।

·*.वि.७.१०)
लाविलासः
२५५
मप्तमः मर्गः गायनवर्णनम् ।
अर्थो नाम जनानां जीवितमखिलत्रियाकलापस्य ।
तमपि हरन्त्यतिधूर्ताः श्लक्ष्णगला गायना लोके ॥ १॥
नि.योपं कमलाकरकोपं जग्ध्वापि कुमुदमास्वाद्य ।
क्षीणा गायनभृङ्गा मातङ्गप्रणयतां यान्ति ॥ २॥
घटपटशकटस्कन्या बहुडिम्भा मुक्तकेशककलापा. ।
एते योनिपिगाचा भूपभुजो गायना लोके ।। ३ ।।
तमसि वराकरचोरो हाहाकारेण याति सत्रातः ।
गायनचौरः प्रकटं हाहाकृत्वैव हरति मर्वस्वम् ॥ ४ ॥
पापानिनिगममाधाघामामागमामगाधामा ।
कृत्वा म्वरपदपाली गायनधूर्ताश्चरन्त्येते ॥ ५॥
कुटिलावर्तभ्रान्तपविकारश्च मुखविकारश्च ।
गायति गायनसघो मर्दलहस्तश्चिर मौनी ॥ ६ ॥
आमन्त्रणजयगन्दः प्रतिपदहकारघधरारावः ।
स्वयमुक्तसाधुवादग्न्तरयति गायनो गीतम् ॥ ७ ॥
जलपतिते सवतुकणे मत्स्य नेस्ति कापि धर्माप्ति ।
गायनदनाम पर कोटिप्पपि नास्ति फललेगः ॥८॥
मुग्धधनाना विधिना ग्शानामन्धपकोषेषु ।
विहितो विवृतमहाम्यो गायननामा प्रणालोष ॥ ९॥
नंतत् प्रवटिनदाना गायनपूर्ता. मदेव गापन्नि ।
एते गतानुगनिवान हमन्ति पृर्ता गहीनार्यान् ॥ १० ॥

·क्षमे दलघुकाव्यमग्रह ( वि ७११- प्रातर्गायनधूर्ता भवन्ति धीरा सहारकेयूरा । गध्याह्ने द्यूतजिता नग्ना भग्ना निराधारा ॥ ११ ॥ म्तुतिवागुरानिबद्धवं ननगर क्पटकूटरचनाभि । गीतंर्गायनलुब्धा मुग्धमृगाणा हरन्ति सर्वस्वम् ।। १२ ॥ नप्टस्वरपदगीत क्षणेन लक्षाणि गायनो लब्ध्वा । दास्या सुतेन दत्त किमिति वदन् दुखितो याति ॥ १३ ।। वजितसाधुद्विजघरवृद्धाया सकलगोक्कलिताया । शापोऽयमेव लक्ष्म्या गायनभोज्यंव यत सततम् ॥ १४ ॥ देव पुरा सुराणामधिनाथो नारद चिरायातम् । पप्रच्छ लोकवृत्त महीतले भूमिपालानाम ।। १५ ॥ सोऽवददवनिपतीना जयिना बहुदानधमयज्ञानाम । चरता मया नृलोके सुरपतियोग्या थियो दृष्टा ॥ १६ ।। ते तु त्वा स्पर्धन्ते विभवैर्वरुण धनाधिनाथ च । शतमखसज्ञाममवृद बहुतरयज्ञा हमन्त्येव ।। १७ ॥ श्रुत्वा तन् मुनिवचन जातद्वेष शतत्रन्तु कोपात । हर्तु धन पिशाचान् विमसर्ज भुव नरेन्द्राणाम् ॥ १८ ॥ ते गीतनाममन्त्रा सुरसतिदिप्टा पिशाचसघाता। हर्तु सकलनृपाणा धनमखिल भूतल प्रययु ॥ १९ ॥ मायादास प्रथम डम्बरदासश्च वज्रदासश्च । झयदासलुण्ठदामौ खरहरदास प्रसिद्धदासश्च ॥ २० ॥ वाडवदासश्चाप्टो ते गत्वा मर्त्यलोक्मतिभयदा । विवृतास्यघोरकुहरा गायनसृष्टि ससर्जुरतिविक्टाम् ।। २१ ॥

·-1. पि. ८-४)
कलाविलास
२५७
यैरेतह तविभवा दिशि दिशि है तसकललोकमर्वस्वा. ।
यज्ञादिषु भूपतयो जाता शिथिलोद्यमा सर्वे।। २२ ।।
एते हि कर्णविवर प्रविश्य गीतच्छन्लेन भूपानाम् ।
महसा हरन्ति हृदय कर्णपिशाचा महाघोरा ॥ २३ ॥
तस्मादेपा राष्ट्रे न ददाति विकारिणा प्रवेग यः ।
तस्य मकलार्थसंपद्यज्ञवती भूमिराधीना ॥ २४ ॥
नटनर्तकचकचराः कुगीलवाश्चारणा विटाश्चैव ।
ऐश्वर्यशालिशलभाश्चरन्ति तेभ्यः श्रिय रक्षेत् ॥ २५ ॥
गायनमघस्यैक्यादुत्तिष्ठति गीतनि म्वन सुमहान् ।
अस्थाने दताया लक्ष्म्या इव मभ्रमानन्दः ॥ २६ ॥
इति महाविधीक्षेमे द्रविरचिते कलापिलासे
गायनवर्णन नाम सप्तम मर्ग ।
अष्टम मर्गः सुवर्णकारोत्पत्तिः ।
तत्रापि हेमकारा हरणरलायोगिन पृथुन्याना ।
ये धाम्नि बहुललक्ष्म्या शून्यत्व दर्शयन्येव ॥१॥
मार सकलधनाना मपत्सु विभूपण विपदि रक्षा।
एते हरन्ति पापा मनत तेजः पर हेम ॥२॥
महर्मय दुपयन्ति पनि मुवर्णमुपहतच्छायम् ।
निन्यागुचय. पापानण्डाला हेमवाराम्च ॥ ३ ॥
ममृणपपारमनि निश्पो मन्दरचित्रमगना यला तेषाम् ।
येपा परणयपानि विप्रयालेऽपि लाभरना॥४॥

·२५८
ोमेद्र रघुवा यसग्रह
(2 वि ८५-
सोपस्नेह स्वेद्य सिक्थकमुद्रोऽपि बालुकाप्राय ।
सोप्मा च युक्तिभेदात् तुलोपलाना कला पञ्च ॥५॥
द्विपुटा स्फोटविपाका सुवर्णरसपायिनो सुताम्रकला ।
सीसमलकाचचूर्णग्रहणपरा पट्कला मूपा ।। ६ ॥
वक्रमुखी विपमपुटा सुपिरतला न्यस्तपारदा मृद्वी ।
पक्षकटा ग्रन्थिमती सिक्थवला बहुगुणा पुरोनम्रा ॥ ७ ॥
वातभ्रान्ता तन्वी गुर्वी वा परुषवातधृतचूर्णा ।
निर्जीवना सजीवा पोडश हेम्नस्तुलासु कला ॥ ८॥
मन्द सावेगो वा मध्यच्छिन्न सशब्दफूत्कार ।
पाती गीकरकारी फूत्कार पटकलस्तेषाम । ९ ।।
ज्वालावलयी धूमो विस्फोटी मन्दक स्फुलिङ्गी च ।
पूर्वधृतताम्रचूर्णस्तेपामपि पटकलो वह्नि ॥ १० ॥
प्रश्न कथा विचित्रा कण्डूयनमशुकान्तराकृप्टि ।
दिनवेलानिरीक्षणमतिहासो मक्षिकाक्षेप ॥ ११ ॥
बौतुकदर्शनमसकृत ग्वजनकलि सलिलपात्रभङगश्च ।
बहिरपि गमन बहुशो द्वादश चेष्टाकलास्तेपाम ।। १२ ।।
घटितस्योपरि पाक कृत्रिमवर्णप्रवाशनोत्पपी।
तनुगोमयाग्निमध्ये लवणक्षारानुलैपेन ॥ १३ ।।
मामान्यलोहपात्राद भमिन्यस्तेऽपि काललोहतले ।
धावति वदनेन तुला रिवतापि मुहु सुपूर्णेव ॥ १४ ॥
प्रतिबद्धे जतुयोग्ये प्रक्षिप्तनिगूढकनकरणम् ।
तुलित पूरणकाले सुखेन हतु समायाति ॥ १५ ॥

·-घि ८२६) वागविलास २५९ उज्ज्वलनेऽपि च तेपा पातनमतिमुकरमझमकारे च । मदृशविचित्राभरणे परिवर्तनलाघवप्रमारश्च ॥ १६ ॥ पूर्णादाने घटने नेक्षा मापार्पण प्रभायोग । कालाहरणविनाश प्रनिपूरणयाचन बहुरलेष ॥ १७ ॥ एकादग युक्तिपरास्तेपामेता ममासेन । एवंव कला महती निशि गमन सर्वमादाय ॥ १८ ॥ रना हमरगणा विवाग्रभ्या कगाचतु पष्टि । अन्या गूढाच पण महरनेत्रोऽपि नो वत्ति ॥ १९ ॥ मेग स्थिती निदूरे मनुध्यभूमि चिगत् परित्यज्य । भीतीजन्य चौर्याद घोगणा हेमनाराणाम् ॥२०॥ नियमिगतसधिप्रगृतमहाविवग्वाटिमपात । उत्वोणनिग्मिलमियर पृग वृतो परे ।।२१।। तथापिलासुमनानियाननपरावलेपनोया । गिपिरिनगूल महमा यभूर मेर पुरा नियनम् ।। २२ ।।

·२६०
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह ( चि ८-२५ -
श्रुत्वतन् मुनिवचन धूमेन विलावली समापूर्य ।
शापेन पूर्वदग्धान जग्धुस्त्रिदशा महामूपान् ।। २७ ।।
एते त एव मूपा सुवर्णकारा क्षिती पुनर्जाता ।
जन्माभ्यासादनिश काञ्चनचूर्ण निर्पन्ति ॥ २८ ॥
तस्मान् महीपतीनामसभवे गरदचोरदस्यूनाम् ।
एक मुवर्णकारो निग्राह्य सर्वथा नित्यम् ।। २९ ।।
इति महाकविश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते कलाविलासे
सुवणकारोत्पत्तिामाष्टम सर्ग
नवम मर्ग नानाधूर्तवर्णतम् ।
वञ्चकमाया महती महीतले जलधिमेखले निखिले ।
नष्टधिया मत्स्याना जालाली धीवरविहिता ॥ १ ॥
सर्वस्वमेव परम प्राणा येषा कृते प्रयत्नोऽयम् ।
वैद्या वेद्या सतत येपा हस्ते स्थितास्तेऽपि ॥२॥
एते हि देहदाहाद् विरहा इव दु सहा भिषज ।
ग्रीष्मदिवसा इवोग्रा बहुतृष्णा शोषयन्त्येव ॥ ३ ॥
विविधौपधपरिवतर्योगैजिज्ञासया स्वविद्याया ।
हत्वा नृणा सहस्र पश्चाद् वैद्यो भवेत् सिद्ध. ॥ ४ ॥
विन्यस्य राशिचक्र ग्रहचिन्ता नाटयन् मुसविकार ।
अनुवदति चिराद गणको यत् विचित् प्राग्निकेनोक्तम् ॥ ५ ॥
गणयति गगने गणपश्चन्द्रेण ममागम विशाखाया ।
विविधभुजगत्रीडामक्ता गृहिणी न जानाति ॥ ६ ॥

·- वि ९१७)
क्लाविलास
प्रथम स्ववित्तमखिल वनकार्थी भस्मसात् कृत्वा ।
पश्चात् सधनान् रमिकान् विनाशयत्येप वर्णिकानिपुण ॥ ७ ॥
गतवेधी सिद्धो में सहस्रवेधो रसोऽपि निर्यात ।
इति वदति धातुवादी नग्नो मलिन वृशो रूक्ष ॥ ८ ॥
ताम्रघटोपमशीर्षो धू” हि रसायनी जराजीर्ण ।
केगोत्पादनवथया खल्वाटानेव मुष्णाति ॥ ९॥
प्रल्हादनशुचितारक्शम्बररमणोजनेऽपि बद्धाश ।
विल्वादिभिरतिकामी हुत्वा धूमान्धतामेति ॥ १० ॥
ग्वेचर्य सुखसान्या यत्नाद यदि लभ्यते नभ कुमुमम् ।
उक्ता प्रयोगविद्भिर्मशकास्थिषु मिद्धयो बहुधा ॥ ११ ॥
कृष्णाश्वराकृद्वा पश्यति गगने सुरेन्द्र भवनानि ।
मण्डूक् वसालिप्तो भवति पुमान् वरलभोऽप्सरसाम् ।। १२ ।।
इत्युक्त्वा पुनराशा दिगि दिगि विलसन्ति धूर्तसघाता ।
यविविधमिद्धिलुब्धा क्षिप्ता शतगो नरा बभ्रे ।। १३ ।।
वश्याकर्षणयोगी पथि पथि रक्षा ददाति नारीणाम ।
निवामतन्त्रमूल मूल मन्त्र न जानानि ॥ १४ ॥
वह्वो रथ्यागुरवो लघुदीक्षा स्वल्पयोगमुत्पाद्य ।
व्याधा इव वर्धन्ते मुग्धाना द्रविणदारहरा ॥ १५
हस्तस्था धनरेखा विपुलनगरया पतिश्च चलचित्त ।
मृदनाति कुलपपूनामित्युक्त्या कमलयोमल पाणिम् ॥ १६ ॥
बद्धेडगुप्ठे मलिले पश्यति विविध जनभ्रम कन्या।
न प्राप्यते च चोरो मोहोमाविन्द्रजालम्य ॥ १७ ॥

·२६२
लघुकाव्यसंग्रह
(7 वि ११८-
खादति पिबति च धूर्त प्रलापकारी नृणा तलापातं ।
घेटावेश कृत्वा निमन्त्रक्षुद्रधूपेन ॥ १८ ॥
पक्षपुटे नागार्जुनलिखिता युक्तिर्विधीयता धूपे ।
यो हर्तु मोहादिति धूर्तोऽग्नी क्षिपति परवित्तम् ।। १९ ।।
यक्षीपुत्राश्चोरा विज्ञेया कूटधूपकर्तार ।
पेषा प्रत्यक्षफल दारिद्र्य राजभङ्गश्च ॥ २० ॥
बहुतरधनेन वणिजा पुत्री सा पुत्रवद् गृहीतव ।
मदधीनेति कथाभि कन्यार्थ भुज्यते धूर्ते ॥ २१ ॥
चिन्त्य स्वेगितवादी ममंज्ञो हृदयचौर एवासी ।
तिष्ठति परप्रयुक्तो मिथ्याबधिरोऽथवा मूक ।। २२ ।।
भस्मस्मेरा वेश्या वृद्धा थमणा सदैवता गणिका ।
एता कुलनारीणा चरन्ति धनशीलहारिण्य ॥ २३ ॥
विधवा तरणी सधना वाञ्छति दिव्य भवद्विध रमणम् ।
धूर्तो जडमित्युक्त्वा सर्वस्व तस्य भक्षयति ॥२४॥
प्रत्यहवेतनयुक्ता कर्मसु ये कारुशिल्पिनो धूर्ता ।
विलसन्ति वर्मविघ्नविज्ञेया कालचौरास्ते ॥ २५ ॥
अक्षव्याजैविविधंर्गणनाहस्तादिलाधवनिपुणा ।
धूर्ताश्चरन्ति गूढ प्रसिद्धकितवा विदेशेषु ॥ २६ ॥
भोजनमात्रोत्पत्तिहुव्यया द्यूतमद्य वेश्याभि ।
विज्ञेयो गृहचौरो बन्धुजनो वेश्मदासो वा ॥ २७ ।।
कृतक शास्त्रमसत्य साक्षाद् दृष्टश्च केन परलोक ।
इति वदति य स गडक्यो निरहशो मत्तमातङ्ग ॥ २४ ॥

·पलादिगम
२६२
बहुलाभलुब्धमनसा हरन्ति ये दुसहेन लाभेन
ऋणधनमधिकविदग्धा विजेया लाभचोरास्ते ॥ २९॥
अधिकरणाम्बुधिमध्ये ज्वलन्ति वडवाग्नय. सततभक्षा ।
जनधनघनमनसो ये भट्टाख्या न्यायचोरास्ते ॥ ३०॥
विभवाम्भोम्हमधुपा दु सहविपदनिलवेगविमुखा ये ।
सुहृदस्ते सुखचौराश्चरनि लक्ष्मीलताहूता ।। ३१ ॥
यद्यत् विचिदपूर्व परिवरित कल्पनादसवद्धम् ।
वर्णयति हर्पकारी वहुवचन. कर्णचौरोऽसी ॥ ३२॥
दोपषु गुणस्तुतिभि प्रहामुत्पाद्य चतुरवचना ये ।
कुर्वन्त्यभिनवसृष्टि स्थिनिचौरास्ते निगचाग ॥ ३३ ॥
आत्मगुणरयातिपरा परगुणमाच्छाद्य विपुलयत्नेन ।
प्रभवन्ति परमधूर्ता गुणचौरास्ते विमूढहृदयेषु ।। ३४ ।।
वल्लभतामुपयाता परवाल्लभ्य विचित्रपशुन्यै ।
ये नाशयन्ति धूर्ता मात्मर्याद् वृत्तिचौरास्ते ।। ३५ ।।
शमदमभक्तिविहीनस्तीववतदुर्ग्रहग्रस्तः ।
अभिभवति प्रतिपत्या माधुजन कीर्तिचौरोऽसी ।। ३६ ।।
देशान्तरसभविभिोगवरवर्णनारम्य
येऽपि नयन्ति विदेश पशुसदृशान् देशचौरारते ॥ ३७ ॥
नानाहासविकारर्वदुबैदग्ध्यं मनमवैचित्र्य ।
रमयति दिवसमशेष प्रकृतिव्यापारचौरोज्यो ।। ३८ ॥
भक्षितनिजबहुविभवा परविभवक्षपणदीक्षिताः पश्चात् ।
अनिश वेश्यावेशस्तुतिमुखरमुखा विटाश्चिन्त्या ॥ ३९ ॥

·क्षमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह
(क. वि ९४०-
अतिशुचितया न वित्त गृह्णाति करोति चाग्र्यमधिकारम् ।
यो नियमसलिलमत्स्य परिहार्यो नि स्पृहनियोगी ॥ ४० ॥
रथ्यावणिज पापा स्वयमेत्य गृहेषु यत् प्रयच्छन्ति ।
तत्स्वकरापितमखिल भवति पर काचशक्लमपि ॥ ४१॥
छन्दानुवतिनो ये श्वभ्रापातेऽपि साधुवादपरा ।
सर्वस्वहारिणस्ते मधुरा विषवद विशन्त्यन्त ॥ ४२ ॥
तव नरपति प्रसादी गुणगणनपर पर विजने।
उक्त्वेति राजदास सेवकलोक सदा मुपित ॥ ४३
स्वप्ने मयाजहस्ता दृष्टा श्रीस्त्वदगृह प्रविष्टा सा।
मासोपवासतुष्टा देवी श्री सादरा प्राह ।। ४४ ।।
मद्भक्तस्ते दास्यति सर्व तत्त्व मया लब्ध ।
इत्युक्त्या सरलाना विलसन्ति गृहे गृहे धूर्ता ॥ ४५ ॥
पुरविप्लवनगरोदययज्ञविवाहोत्सवादिजनसङधे।
प्रविशन्ति बन्धुवैषा परेऽपि सर्वापहाराय ॥ ४६ ।।
परिजनपानावसरे पिवति न मद्य निशासु जागति ।
ध्यानपर सेवार्थी किमपि च क्तु कृतोद्योग ॥ ४७ ।।
न ददाति प्रतिवचन ददाति वा गदगदाक्षरविषमम् ।
नष्टमुख सोच्छवास प्रवेपते तत्क्षण चोर ॥ ४८॥
पत्याधिक परिशुद्धि प्रापंथत रत्ति पश्च माटाल ।
घोरापह्नववारी शङ्कायतन स पाप स्यात् ॥ ४९ ॥
प्रत्यक्षऽपि परोक्षे कृतमकृत वथितमप्यनुक्त च ।
य पुरते निर्विति स पर पुसा भयस्थानम् ॥ ५० ॥

·- वि ९.६१)
कमाविलास
कृतकृतकमुग्धभाव पण्ड इव स्त्रीस्वभावसलाप ।
विचरति य स्त्रीमध्ये स कामदेवो गृहे धूर्त ॥५१॥
सततमधोमुखदृष्टि सति विभवे मलिनदशनवसनश्च ।
विलिखन् कोपनियुक्त कोपगृहे मूषकश्चिन्त्यः ॥ ५२ ॥
तिष्ठति य सकलदिन गृहदास प्रीतवेश्मभवनेषु ।
गृहदीर्घकथा कथयन् स चर सर्वात्मना त्याज्यः ॥ ५३ ॥
निन्द्ये वहुदण्डाहें कर्मणि य सर्वथा प्रताग्यति ।
आजीवभीतिभोज्यस्तेन निवद्धः स्थिरो राशि ॥ ५४ ।।
दृष्ट्वा गुह्यमशेष तस्य रहस्य च लीलया लब्ध्वा ।
घूर्तेन मुग्धलोकस्तेन शिलापट्टके लिखित ॥ ५५ ।।
राजविरुद्ध द्रव्य रूप वा कूटलेख्यमन्यद् वा ।
नि क्षिप्य यात्यलक्ष्य धूर्ती धनिना विनाशाय ॥ ५६॥
क्षुद्र क्षीणोऽपि गृहे लब्धास्वाद कृतो धनर्येन
शस्त्रविषपाशस्त स पाशहस्तो धृतस्तेन ।। ५७ ॥
लज्जाधनः कुलीन सभावितशुद्धशीलमर्याद ।
नारीक्रियते धूर्ते प्रायेण सगर्भनारीभि ॥ ५८ ॥
दृष्टाभिरदृष्टाभि क्रूगभि कृतकवचनमुद्राभि ।
धूर्तो मुष्णाति वधू मुग्धा विप्रोपिते पत्यो ॥ ५९ ॥
सजनेऽपि साधुवेषा विधृताभरणाश्च हेलया धूर्ता ।
घोरा हरन्ति सकल दृष्टे हासोऽन्यथा लाम ॥ ६० ॥
देशे कृत्वा स्फोते कुम्भधनो डम्वरंगुह पूर्णम् ।
निक्षेपलक्षहारी वर्षेण पगयते धूर्त ॥ ६१ ॥

·क्षेमे दलघुकाव्य संग्रह ( क वि १६२- शुचितम्कनकविभूपणतनुयस्मा सभ्रमेण पूज्यन्ते। रिपुभसराजपुत्रव्याजेन गृहे गृहे धूर्ता ॥ ६२॥ आदाय देशवृपभ पुण्य छाग च धूर्तवित्रीतम् मुग्धस्य दुयपाक समर्घलाभोदितो हर्ष ॥ ६३ ।। माधिक्षेपत्यागो महता सपन्मु य कृतामूय । तस्मै भयेन वित्त रिक्तोऽपि ददाति यत्नेन । ६४ ॥ नि मारभूर्जसारे कृत्वा युक्त महासार्थम् । धूर्ती दिशि दिशि विचरन धनिक्सहस्राणि मुष्णाति ॥ ६५ ॥ धूतों वसन् विदेशेपूद्दिश्य सुरापगागयायात्राम। मृतबन्धूनामर्थे द्रविण गृह्णाति मुग्धेभ्य ।। ६६ ।। मुष्णाति सार्थरमणी शाटीमादाय निद्रया मुग्धान् । धूर्तेन कूटरूप दत्त्वा निशि वञ्च्यते शापि ॥ ६७ ।। वधिर वा मूक वा वणिज नि क्षिप्य भाण्डगालायाम् । धूर्तो नयति त्वरया बहुमूल्य वर्णद्रव्यम् ॥ ६८ ॥ किंचित् परिचयमात्र किंचिद धाष्टय मकल्पनै किंचित् । किचिद् विवादकलहै सर्वज्ञो वञ्चकश्शरति ॥ ६९ ॥ मिथ्याडम्बरधनिक पुस्तकविद्वान् कथाज्ञानी। वर्णनशूरश्चपलश्चतुर्मुखो जृम्भते धूर्त ॥ ७० ॥ सर्वावयवविधूननकृतसकेतान् विसृज्य गेहेषु । भोक्तु व्रजति दिगन्तान् स्वेच्छाचारी महाघूर्त ॥१॥ गतवार्षिकमामलव भुक्त्वा श्रीपर्वतादह प्राप्त । धूर्तो वदति गुरूणा पुरत शकुन स्मरामीति ।। ७२ ।।

·२९७ -फ.पि. १०.८) पलाविलास एता लेशेन मया कथिता मायाश्चतुःषष्टिः । को वेद वन्चकानां मायाना शतसहस्राणि ।। ७३ ।। इति महाकविश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते कलाविलासे नानाधूतंवर्णन नाम नवम सर्ग ॥ दशम सर्ग सकलकलानिरूपणम् । एता वञ्चकमाया विज्ञेया न तु पुन स्वय सेव्या । धर्म्य कलाकलापो विदुपामयमीप्सितो भूत्यै ।। १ ।। धर्मस्य कला ज्येष्ठा भूतदयाच्या परोपकारश्च दानं क्षमानसूया सत्यमलोभ प्रसादश्च ॥ २ ॥ अर्थस्य सदोत्थान नियमपरीपालन कियाजानम् । स्थानत्याग पटुतानुद्वेग स्त्रीप्वविश्वास ।। ३ ।। वामस्य वेषशोभा पेशलता चारुता गुणोत्कर्प. । नानाविधाश्च लीलाश्चित्तज्ञान च कान्तानाम् ॥ ४ ॥ मोक्षस्य विवेकरति प्रशमस्तृष्णाक्षयश्च सतोप । सङ्गत्याग स्वलयस्थान परमप्रकाशश्च ॥ ५ ॥ एताश्चतुष्टयकला द्वात्रिंशत् क्रमधृताः समस्ता वा । ससारवञ्चकाना विद्या विद्यावतामेव ॥ ६ ॥ मात्सर्यस्य त्याग प्रियवादित्व मधैर्यमत्रोध । वैराग्य च पगर्ये सुखस्य सिद्धाः कला पञ्च ।। ७ ।। सत्सङ्ग कामजय. शौच गुरुसेवन सदाचार । श्रुतममलं यगमि रतिर्मूलकला मप्त नीलस्य ।। ८ ।।

·२६८
क्षेमेन्द्र घुषाध्यमग्रह
( वि १०.९-
तेज सत्त्व बुद्धिर्व्यवसायो नीतिरिणितज्ञानम् ।
प्रागल्भ्य मुमहाय कृतजता मन्त्ररक्षण त्याग ॥९॥
अनुराग प्रतिपत्तिमिनार्जनमातृगम्यमस्तम्भ ।
आथितजनवात्मल्य मतदा यला प्रभावस्य ।। १०॥ (युग्मम्)
मोनमलौल्यमयाच्ना मानस्य च जीविन क्लात्रितयम् ।
एता पला विदग्धं स्वगता कार्याश्चतु पष्टि ॥११॥
शक्तविगेधे गमन तत्प्रणतिर्वा वलोदये वैगम् ।
आनम्य धर्मचर्या दुग्वे धैर्य सुनेप्वनसेव ॥ १२ ॥
विभवेषु गविभाग गत्सु रतिर्मन्यमगये प्रज्ञा ।
निन्येषु पगढमुखता भेपजमेतत् करादशकम् ॥ १३ ॥
गुरुवचन सत्याना कार्याणा गोद्विजातिसुरपूजा ।
लोभ पापतमाना शोध सर्वोपतापगनवानाम् ।। १४ ॥
प्राज्ञ सर्वगुणाना यगस्विता विपुलवित्तविभवानाम् ।
सेवा दु खतमानामाशा पृथकालभुजगपाशानाम ।। १५ ।।
दान रत्ननिधीना निर्वैरत्व मुखप्रदेशानाम् ।
याच्या मान्हगणा दारिद्य चोपतापसार्थानाम् ।। १६ ॥
धर्म. पाथेयाना सत्य मुखपद्मपावनवराणाम् ।
व्यसन रोगगणानामालस्य गृहसमृद्धिनाशानाम् ॥ १७ ॥
नि स्पृहता श्लाघ्याना प्रियवचन सर्वमधुराणाम् ।
दर्पस्ति मिरकराणा दम्भ सर्वोपहासपात्राणाम् ॥ १८ ॥
अद्रोह शौचानामचापल व्रतविशेषनियमानाम् ।
पैशुन्यमप्रियाणा वृत्तिच्छेदो नृगसचरितानाम् ॥ १९ ॥

·नि १.३०)
काविलास
कारुण्य पुण्याना कृतज्ञता पुरुपचिहानाम् ।
माया मोहमतीना कृतघ्नता नरकपातहेतूनाम् ॥ २० ।।
मदनश्छलचौराणा स्त्रीवचन ज्ञातिभेदानाम् ।
वरचण्डालग्ना मायावी कलियुगावताराणाम् ॥ २१॥
शास्त्र मणिदीपानामुपदेशश्चाभिषेकाणाम् ।
वृद्धत्व क्लेशाना रोगित्व मरणतुल्यदु खानाम् ॥ २२ ।।
स्नेहो विपमविपाणा वेश्यारागो विसर्पकुष्ठानाम् ।
भार्या गृहसाराणा पुत्र परलोक्बन्धूनाम् ।। २३ ।।
शत्रु शल्यशताना दुप्पुन कुलविनाशानाम् ।
तारुण्य रमणीना रूप मचिरोपचारवेपाणाम् ॥ २४ ॥
सतोपो राज्याना सत्सद्धगश्चक्रवर्तिविभवानाम् ।
चिन्ता शोपकराणा विद्वेप कोटराग्निदाहानाम् ॥ २५ ॥
मंत्री विनम्भाना नियन्त्रणता महाभोगानाम् ।
सवोचो व्याधीना कौटिल्य निर्जलान्धकूपानाम् ॥ २६ ॥
आर्जवममलकराणा विनयो वररलमुकुटानाम् ।
द्यूत दुर्व्यसनाना स्त्रीजित्तता मरुतटीपिशाचानाम् ॥ २७ ॥
त्यागी मणिवलयाना श्रुतमुज्ज्वलकर्णरत्नानाम ।
रयलमैत्री चपलाना दुर्जनसेवा वृथाप्रयामानाम् ॥ २८ ॥
निवृतिस्थानाना प्रियदर्शनममृतवर्षाणाम ।
तत्त्वरतिलभ्याना मूर्खमभा सद्विवेकनाशानाम् ।। २९ ।।
कुलज सफलतरूणा सौभाग्य कृतयुगावताराणाम् ।
राजकुल शडक्याना स्त्रीहृदय प्रकृतिकुटिरानाम् ॥ ३० ॥

·२७० क्षमेन्द्ररघुकाव्यसंग्रह (वि १०३१- औचित्य स्तुत्यान। गुणरागश्चन्दनादिलेपानाम् । पन्या गोककराणा बुद्धिविहीनोऽनुकम्प्यानाम् ॥ ३१ ॥ विभव सौभाग्याना जनराग कोनिकन्दानाम् ।। मद्य वेतालाना मृगया गजगहनयक्षाणाम् ।। ३२ ।। प्रथम स्वास्थ्यकराणामात्मरतिस्तीर्थमेवानाम् सुध फलरहितानामाचारविजित श्मशानानाम् ।। ३३ ।। नीति स्त्रीरक्षाणामिन्द्रियविजय प्रभावाणाम । ईर्ष्या यक्ष्मशतानामयय नुस्थानमग्णानाम् ॥ ३४ ।। माता मडगल्याना जनक मुकृतोत्सवोपदेशानाम । घातस्तीक्ष्णतगणा छेदस्तीक्ष्णासिशस्त्राणाम ।। ३५ ॥ प्रणतिर्मन्युहराणा मौहार्द कृच्छ्याच्नानाम । मान पुष्टिय राणा कीर्ति ससारसाराणाम ॥ ३६ ॥ प्रभुभक्तिधतीना युधि निधन सौर यवीथीनाम् । विनय कल्याणानामुत्साह सर्वसिद्धीनाम ।। ३७ ।। पुण्य प्राप्यतमाना ज्ञान परमप्रकाशानाम् । कीर्ति ससारेऽस्मिन सारतग सर्वलोकानाम ॥ ३८॥ (कुलकम) ज्ञेय कलाकलापे कुशल सर्वार्थतत्त्वविज्ञानी। प्रवरतरो लोकेऽस्मिन ब्राह्मण इव सर्ववर्णानाम् ।। ३९ ।। इत्यु स्त शतमेतद यो वेत्ति शुभाशुभोदयकलानाम । तस्यैव व्यवहारे दृष्टा दृष्टप्रयोजना लक्ष्मी ॥ ४० ॥ उक्त्वेति मूलदेवो विसृज्य शिष्यानकृतोचिताचार । किरणकलिकाविकामा निनाय निजमन्दिरे रजनीम ।। ४१ ॥

·-क. पि. १०-४३)
कलावितासः
केलीमय. स्मितविलासकलाभिरामः
सर्वाश्रयान्तरकलाप्रकटप्रदीपः।
लोकोपदेशविषय: सुकथाविचित्रो
भूयात् सता दयित एष कलाविलासः ॥ ४२ ।।
कलाविलासः क्षेमेन्द्रप्रतिभाम्भोधिनिर्गतः ।
शशीव मानसानन्दं करोतु सततं सताम् ।। ४३ ॥
इति महाकविश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते कलापिलासे
सकलकलानिरूपर्ण नाम दशम सर्गः ।
समाप्तः कलाविलासः ।

·(२) देशोपदेशः प्रथम उपदेशः दुर्जनवर्णनम् । देवा जयति हेरम्ब स्वदन्तविसखेलने । यस्योच्चस्तत्प्रभा शुभ्रा हमन्तीव दिशो दश ।। १ ।। जयन्ति वेश्या व्यसनाभ्रविद्युतो जयन्ति कौटिल्यकलानटा विटा । जयत्यजस जनवृक्षपातिनी प्रवृष्टमायातटिनी च कुट्टनी ॥२॥ ये दम्भमायामयदोपलेश- लिप्ता न मे तान् प्रति कोऽपि यत्न । फिन्त्वेप हामन्यपदेशयुक्त्या देशोपदेश. प्रियते मयाद्य ।। ३ ।। हासेन लज्जितोऽन्यन्त न दोषेषु प्रवर्तते । जनस्तदुपवाराय ममाय म्वयमुवम ॥ ४ ॥ मदा मण्डनयोग्याय तुपपूर्णाशयाय च । नमोऽस्तु बहुवीजाय खलायोलखलाय च ॥ ५ ॥ ममः शत्रौ च मिने च तथा मानापमानयो । वृत्तिच्छेदनाभ्याम पटो निर्वाण दीक्षित ॥६॥ में ए.मा १८

·मोमेन्द्रलपुकाश्यगंगहः
जिहादूपितमत्पायः पिण्डार्थी कलहोस्कटः ।
तुल्यतामगुचिनित्यं विभति पिशुनः शुनः ॥ ७ ॥
मन्दः पापग्रहः कौर्यादनिष्टः शुभकर्मणाम् ।
पिगुनः गनितुल्योऽपि चित्रं यदशनि णाम् ।। ८ ।।
अहो वत ग्यल: पुण्यमूर्योऽप्यश्रुतपण्डितः ।
स्वगुणोदीग्णे गेपः परनिन्दामु वारानिः ।। ९ ॥
पालः मुजनपंशुन्ये सर्वतोऽक्षिशिरोमुगः ।
गर्वतः श्रुतिमान् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १० ॥
.मत्माधुवादे मूर्यम्य मात्सर्यगलरोगिणः ।
जिहा कत्रमुग्वेनापि कृष्टा नैव प्रवर्तते ॥ ११ ॥
मायामयः प्रकृत्येव रागहेपमदाकुलः ।
महतामपि मोहाय संसार इव दुर्जनः ।। १२ ।।
लज्जाव्यमनसम्मोहहेतुना कामकारिणा ।
को नाम जघनेनेव चलेन न खलीकृतः ॥ १३ ॥
निकटस्थः प्रभोनित्यं विस्मृतस्वपराशनः ।
कर्णे पठति पैशुन्यं ब्रह्मविद्यामिवाधमः ।। १४ ।।
म्बलो वक्त्येव सर्वस्य दोपं वक्ति खलल्य कः।
दोषो मलिनवस्त्रस्य कदा केन विचार्यते ॥ १५ ॥
म्वचित्रमणि मायावी रनयत्येव लीलया ।
लघुश्च महता मध्ये तस्मात् ग्वल इति स्मृतः ॥ १६ ॥
म्बलेन धनमत्तेन नीचेन प्रभविष्णुना।
पिशुनेन पदस्थेन हा प्रजे क्व गमिप्यसि ॥ १७ ॥

·दशारदश २७५ भग्नदन्त इव व्याल श्रेयान र्खखलो वरम् । पक्षवानिव कृष्णाहिर्न त्वेव खलपण्डित ।। १८ दूपणानुगता नित्य जनस्थानविनामकृत् । दुमंदो विबुधद्वपी पुरुपाद वर खल ॥ ११ ॥ म्बर प्रववृते दैवादावे सुजनस्य यत् । तद्र्ववाहुविपिने मर्कट कुरुते तप ॥ २० गुणान स्तोतीन्यसम्बद्ध स्निह्यतीत्यममञ्जसम् । ददातीति विरुद्धाथ पलो हन्तीति नानृतम् ॥ २१ ॥ अनिय जपता कर्णे मन्ये पैशुन्यमातृकाम् । कृत्वश्वर वशे ग्रस्ता खरेन निखिला दिग ॥ २२ ॥ । त दोषा एव न गुणा कस्तेषामर्जन गुण । येषा खलसभाद्वारि मस्तके पतित रज ॥ २३ ॥ भ्रुकुटिकुटिलदृष्टिर्धातुरन्यव सृष्टि- धनलवमदलिप्त प्रौढवादानुलिप्त । सदसि कुटिल्दोपर्दुजन सज्जनाना मरिनयति यशामि स्फारवासभासि ॥ २४ ॥ इति श्रीव्यासदासापरास्यक्षमे विचिते देशोपदेशे दुजनवर्णन नाम प्रथम उपदेश ।। द्वितीय उपदेश कदर्यवर्णनम् । कर्कशाय नमस्तस्मै सर्वाशानिष्फलाय च। पयन्ते विटभोग्याय लुब्धाय खदिराय च ।।१।।

·भेमेद्रग्घुकाव्यमग्रह यतेन्द्रिय पासुमायी नि सग प्रमृतिपत्र । कदर्यो मुनिरक्रुद्ध विन्तु तृष्णाम्य वर्धते ।।२।। लुन्धात् मर्वजनानिष्टात् क्प्टचेप्टानिवेतनात् । विमुग्या सतत यान्ति दमगानादिव बान्धवा ॥ ३ ॥ थूत्यतस्य जनैनित्य निनिद्रम्य निभास्वपि । उलूमस्येव लुब्धस्य न पल्याणाय दर्शनम् ।। ६ ॥ कोपविकृतवक्त्रस्य मन्ये सर्वात्मना हितम । पदर्यस्यातिपूर्णस्य पिटयम्येव पीडनम् ॥ ५॥ धन भूमिगुह दारा सर्वथा जन्मञ्चितम् । परार्थमेव पर्यन्ते कदयंम्य जिनस्य च ।। ६॥ महस्राक्षस्तुणतुपे वज्रहस्तो गृहव्यये । अशनाच्छादनच्छेदात् कदर्य पारशासन ॥ ७ ॥ नीरसस्य वदर्यस्य माधुर्य वचने क्थम् । गृहे लवणहीनस्य रावण्य वदन कुत ॥ ८॥ क्दर्यश्चर्मवसनो रूक्षोऽस्नानान् सदा जटी। मलेन ध्यागलगर शूली विलवणाशनात ॥ ९ ॥ कार्यपीडानिरोघेऽपि नार्थ मञ्चति सग्रह । मचयेप्वेक्दृष्टिश्च कदर्य शुक्रता गत ॥ १० ॥ नि सत्त्वस्य ममुद्रस्य विच्छायस्य पलागिन । लुब्धस्यावनिमक्तस्य लोकातीत विचेष्टितम ॥ ११॥ कोऽन्य कदर्यसदृगा दाता जगति जायते । नाम्नात्यदत्त्वा योऽथिभ्यो गरे हस्त गृहेऽर्गलम् ।। १२ ॥

·-६ दे २२३)
दशोपदेश
२५७
नक्ताशिन शाक्मूलगुदयावर भोजिन ।
अहो बत कदर्यस्य तथापि नरवे स्थिति ॥ १३ ॥
पटी पितामहत्रोता तत्पूर्वाप्नश्च शाटक |
दिव्यवस्त्रम्य दुब्धम्य क्षीयते न युगैरपि ॥ १४ ॥
नप्टो सवस्य लुब्धस्य त्यक्तपुण्यदिनस्थिते ।
अदृष्टवणा भार्या प्रातिश्यनिमन्यते ॥ १५ ॥
मुष्टिमानेन दत्त्वापि लुब्यो धान्य गृहव्यये ।
मृतो मुष्टि ममादाय कोशमूल्य न गच्छनि ॥ १६ ।।
पितु पितृदिने लुब्धो देशोन्मयदिनेषु च ।
मृतसागौचमाचप्टे ज्वरव्याज परोति वा ॥ १७ ॥
वदर्ग स्वजन दृष्ट्वा यदृच्छोपनन गृहे ।
परोति दारवलहव्याजेनानशनग्रतम् ॥ १८ ॥
पदयं युगप्रश्न न परोति शृणोति वा ।
अभ्यागतस्य मायाह्ने पश्चाद्भोजनगड्या ॥ १९ ॥
गीतादुद्विग्ने म्पर्य नेच्छनि दृष्टि भोजनम् ।
विमुग मौरभे रुपेनुब्ध मन्द्रियोग्झित ॥ २० ॥
।
गर तार्थिप हात् पर्यादुत्तम दार ।
प गमौनो निरच्छ्वाम यादरपजीव्यत ॥२॥
जीपत मञ्चिताद् यस्य न निर्यानि कपर्दिया ।
नियमाणम्य तस्येव मान् मवं प्रयानि च ॥ २२ ॥
भट्टव्यय निवार्यव व्ययभीरो परायरम ।
पुवार पदम भार्या जारामवव्यपम् ॥ ३ ॥

·२०८ मेमेन्द्र पराग्यभर ( दे दे २२४- चण्डालम्यापि साहाय्ये दृष्ट्वा लाभलवोद्गतिम् । चरणौ चूपति चिर यादयं पार्यगौरवात् ।। २४ ॥ पश्चात् मशुद्धिमन्यामान नियम ममुदाहरन् । विश्वद् वर्जयत्येव कदयं. पानभाजनम् ।। २५ नेप्ठुर्य नरपेक्ष्य च शाट्य मौर्यमनार्जवम् । वृतविम्मरण यन् च तत् पदर्यस्य लक्षणम् ।। २६ ।। वित्तव्ययवगाद् दोपमुपपारेपि वकिन य । वृतघ्नो गहित मद्भि म दया विचार्यताम् ।। २७ ।। अचुल्लीपारमस्मेरममुप निर्जन न यत । पदुत्मवस्थाहीन तत् कदर्यगृह विदु ॥ २ ॥ मन्दाग्नि पाण्डुरोगी च लालास्यश्चुल्ललोचन । दुर्गन्धवदनो यश्च स क्र्योऽभिधीयते ॥ २९ ॥ दन्तेषु मलपूर्णपु कम्पले धूमपिङ्गले । नून स्थिता श्रीलुब्धस्य जघन्यजनवामिनी ॥ ३० ।। दन्ता ज्यरितमूत्रामा मुख पक्वफलोपमम् । शुष्कागिन कदर्यस्य शुष्कचर्मनिभ वपु ॥ ३१ ॥ कुम्भीपाकेषु येनार्थादिचर गर्तेषु पीडिता । म लुब्धस्तेन पापेन मन्ये कुम्भीषु पच्यते ॥ ३२ ॥ सोऽपि सर्वप काल सत्य लुब्धस्य विस्मृत । पष्टिवर्षम्य धान्यस्य य करोति न विक्रयम् ॥ ३३ ।। नृत्यत्यवृष्टिषु पुरा ह्यतिवृष्टिपु नृत्यति । दुभिक्षोपप्लवाकाक्षी क्दों धान्यगौरवात ॥ ३४ ।।

·देशोदेग.
या निशा सर्वभूताना तस्या जागति सयमी ।
यस्या जाग्रति भूतानि मा रात्रिलुब्धचेतम ॥ ३५ ॥
विरमति मतिहीनो लाभलोभेन वित्त
जरयति यतिरूप सयमादिन्द्रियेच्छाम् ।
चरति च रतिविघ्न सव्ययत्वाद् गृहिण्या
स्वधननिधनरक्षाचार्यवयं कदर्य ।। ३६ ।।
इति श्रीव्यासदामापराध्यक्षेमेन्द्रविरचिते वेशोपदेशे
कदर्यवर्णनं नाम द्वितीय उपदेश.।।
तृतीय उपदेश वेश्यावर्णनम्
अर्थलुब्धामतिप्रौढा चिनालकारहारिणीम् ।
प्रौढा वाणीमिव क्वे स्वच्छन्दा बन्धको नुम ॥ १ ॥
स्पृहारागविनिर्मुक्ता निष्कामा वामचारिणी।
म्वध्यानशीला गणिका योगिनीव गुणोज्झिता ॥ २ ॥
नीचोपभोग्यविभवा मदाचारपराइमुखी ।
दुर्जनश्रीरिव चला वेश्या व्यसनकारिणी ॥ ३ ॥
न लोभात् स्थानमस्थान जानीते सर्वगामिनी ।
आवेशमूढमनसा वैश्या पर्यन्तनिष्फला ॥ ४ ॥
नोपशाम्यति वृद्धापि ममम्ताहरणोन्मुखी।
तृष्णेव बन्धकी नित्य दुप्पूरा केन पूर्यते ॥ ५ ॥
मकोचिताङ्गी मुरते रक्तापचयकारिणी ।
जरेव वारवनिता जननारूपहारिणी ॥ ६ ॥

·२८०
क्षम दरघुराव्यमग्र
न सिध्यति चिया भवत्या शक्त्या युक्त्या गुणेन वा।
कुलटा चलसेवेव मानम्लानिकरी परम् ।। ७ ॥
न बारेवपि सम्नेहा तरणेपु न मम्पृहा
न सानुरोधा वृद्वेषु मृत्योर्मतिरिवासती ।। ८ ॥
अपि वर्षशत स्थित्वा सदा वृत्रिमरागिणी।
ग्या शुकीय नि श्वासा नि सङ्गेभ्य पलायते ॥ ९ ॥
पणेन हृतसर्वस्वा नरोलाक्षविभ्रमा ।
वश्या स्तिवमायेव धूर्तानामपि मोहनी ॥ १० ॥
निम देश्यते सर्व चित्तमद्भाववजिता ।
मूत्रप्रोतेव चपग नतकी यन्नपुत्रिका ।। ११ ॥
निर्यात्यको विशत्यन्य परो द्वारि प्रतीक्षते ।
यस्या मभव मा वेश्या कार्यार्थशतसडयुग ॥१२॥
मधुधारेव वचसि क्षुरधारेव चेतसि ।
वेश्या कुठरधारेव मूरच्छेदाय कामिनाम् ॥ १३ ॥
मौर ये बाला रतौ प्रोढा वृद्धा मायाशतेषु च ।
सा कामरूपिणी वेश्या रक्तमासन तृप्यति ॥ १४ ॥
धीमान् मूढो धनी नि स्व शुचिश्चौरो लघुर्गुरु ।
भवितव्यतयवाय वश्यया क्रियते जन ॥ १५॥
असूचिभद्यामासान वाला प्रौढाभिलापिणीम् ।
हा कष्ट मुपितोऽस्मीति प्रभाते वक्ति कामुक ॥ १६ ॥
स्पष्टकूटकुचा भाटी प्रौदेवादाय बालिका।
मुष्णाति सुरतायोग्या केवल परिचुम्बन ॥ १७ ॥

·-दे दे ३२८ )
देशोपदेश
२८१
माता मर्पिता लोभादभियुक्तैविचारिता।
जन्मावधि विना वेत्ति वेश्या पुरुपसङ्गमम ॥ १८ ॥
शयनेह तवायंव वाला प्रथमपुष्पिता
इत्युक्त्वा कामकान प्रातच्या भुपते सदोत्सवम् ॥ १९ ॥
न निर्विचारमुरतन्यापारोपरम क्वचित ।
आगशवादनिन्छन्त्या यम्या मा क्स्य रागिणी ॥२०॥
वम्याया जवनोद्यान फुला यौवनपादप ।
दिवानिग भवत्येव मुवर्णकुसुमाच्चय ॥२१॥
पुष्प एण्यवधूरग्न यौवनाय्ये शरत्फरे ।
मह भगमात्मान गरम्प समीहते ॥ २२ ॥
म्तनौ नखगुग्योच्छिप्टो बेश्याया खण्डितोऽधर ।
न रागाय न रज्जाय वर पण्यवृद्धये ॥ २३ ॥
पर्यन्तविग्मा सर्वे भावा समारवर्तिन ।
आदिमध्यालविरसो वश्यारतिसमागम ॥ २४ ॥
कटिविटगतंर्घष्टा पान्थपीतोज्झित मुखम ।
स्तनी महामृदिती यम्या कस्यास्तु सा निजा ॥२५॥
स्पष्ट बगशन त्यक्त्वा भुक्ते कदशन रह ।
विश्ववञ्चनगारिया वैश्यया मापि वञ्च्यते ॥२६॥
याम कथाभि पानेन परमीाम्या परम ।
वेश्या क्षिपति मुग्धम्य गेप कृतनिद्रया ॥ २७ ॥
माक्षगामि मनो मन्य वेश्याया रतिमङ्गमे।
लिप्यते यन् न रागण पद्मपत्रमिवाम्भमा ॥ २८ ॥

·૨૮૨
भेमेन्द्रलघुकाव्यसमा
ब्रूते प्रभाते मिथ्र्यव दामी जन्मदिनोत्सवम् ।
शुक्त्वैव बन्धुनिधन गिर गूल करोति वा ॥ २९ ॥
विरमा मेव्यते वेश्या जननित्यरजस्वला।
न कामाय न धर्माय धननाशाय केवलम् ।। ३० ॥
प्रमलाने यौवने शुक्लदेशरञ्जनतत्परा।
वस्ययोगार्थिनी याति वेश्या कम्य न मिप्यताम् ॥ ३१॥
मल्ययूपरसदामी घृतक्षीरपलाण्डभि ।
प्रिय पराधमुखमिव प्रत्पानपति यौवनम् ।। ३२॥
पष्टिवापि यद् वेश्या वालेवोन्मार्जितानना।
तद्युगादौ नया पोत नून काक महामृतम् ।। ३३ ।।
कूटवित्रयदोण ब्रह्मस्वहरणेन च ।
पतितो पण्यवनिता स्तनो यत्नेन गूहते ॥ ३४ ॥
क्व तदस्ति न जानीम पिवाम कि न तद् विपम् ।
तथैव दृश्यते येन प्रपुराणापि पुरुचली ॥ १५ ॥
छन्नाननार्धा प्रोत्क्षिप्तस्तनी शीर्णगिरोहा ।
मुष्णाति तरुणीभ्रान्त्या मुग्धान् वृद्धापि बन्धकी ॥ ३६ ॥
क्षीणध्वान्तपटा वृद्धा सबाप्पा नष्टतारवा ।
वेश्या प्रभातवेलेच मर्वस्वापहृत्तिक्षमा ॥ ३७॥
रक्तच्छाया पाण्डुमुखी प्रसवै कृयता गता।
मा गुरुन् मूनक रक्षा याचते भूतशङ्कया ॥ ३८ ॥
मस्तके भुजयो कण्ठे जतुरक्षागतान्विता ।
भूतचित्रामजननी मा भूतबलिमिच्छति ॥ ३९ ॥

·-दे दे ३-४८) देशोपदेश, २८३ सुर्यातवसना तीर्थे स्थित्वा पुग्यदिने सकृत् । रण्डावेशेन कुरुते वेश्या मैथुनविश्यम् ।। ४० ॥ प्रसिद्धायनने वेश्या कृत्वा लिगार्चनननम् । महाश्वेतेव निर्वाति अवलोकजिगीषया ।। ४१ ।। मा रागकोशशपथक्षीणजिह्वाकराधरा । गोताम्बरा निप्पुरुषा निगि गीतेन कूजति ।। ८२ ॥ नित्याभ्यक्ता तिलिप्तनयना सा मलीममा । न म प्रतीपमायाति यस्यायाति पुर पथि ॥ ४३ ॥ अर्थाथिनी देवपूजास्वप्नोपश्रुतितत्परा । मदा गणगेह सा प्रष्टु याति महम्थितिम् ।। ४४ ॥ वागणसी व्रजाम्येव विन्तु दोषोऽस्ति दु:मह । पलाण्डुना विना तत्र न जीवामीनि पक्ति सा ॥ ४५ ॥ प्रम्लाननयना देन्यजननी घर्घग्स्वना । दुःखोच्छ्वामवती वृद्धा नीचयालेव मोचिता ।। ४६ ॥ नष्टन्छायाजनवती रोगाल् धातुवादिनी । भूतावेशोत्वणा वेश्या युक्ता मिद्धगुणैरिव ।। ४७ ।। हृदयनयनचौरी चारवेशेन वेश्या ललितवलितरङ्गिभ्रूलता तावदेव । स्थित इह धनिकोऽद्य प्रातरागच्छ गच्छे- न्यनुचितमुचिन वा वक्ति यावन् न किञ्चित् ॥ ४८ ॥ इति श्रीव्यासदामाररास्थक्षेमेन्द्रविरचिते देशोपदेश वेश्यावर्णन नाम ततीय उपदेगः ।

·२८४
क्षमे द्रलघुवाव्यसग्रह
चतुथ उपदश कुट्टनीवणनम
हागहरोल्पणा काली कुटिय कुट्टनी नुम ।
वश्यारनिनिधानस्य क्षयरक्षामहोग्गीम ॥ १ ॥
शवराज्यापहरणक्षमा विवुधवर्जिता ।
कुट्टनी ब्रह्महत्यव भवस्यापि भयप्रदा ॥२
वारकापालिकोत्तारकवालाकृतिराकुला।
बुट्टनी मानुपानत्ति रखताक्पणशालिनी ॥ ३ ॥
क्षणाद वधोऽप्यत्रुवता गमुद्रोऽपि विमुद्रताम ।
कुट्टनीदप्टिपतित शपोःप्यायात्यशपताम ॥ ४॥
भगदत्तप्रभावाढया वणशल्योत्कटस्वरा ।
मेन र बुझराजस्य कुट्टनी किन्तु निवृपा ॥ ५ ॥
न कान्त न कलावन्त न शूर सहते सदा।
प्रतीपचारिणी घोरा राहुच्छायव कुट्टनी ॥ ६ ॥
नापेक्षते परिचय नापकार स्मरत्यपि ।
मवदैव विरागाता खलमंत्रीव कुट्टनी ।। ७ ।।
सदस्ट्रा कुट्टनी पूरा भुजङ्गाकृष्टिकारिणी ।
याता मूर्ति कृतान्तस्य नूनम यप्रभारताम ॥ ८॥
जनपुण्यरमामान्य कुट्टनी कुट्टनी नृणाम ।
पावारी बालककाली भक्षिता व्रजतु क्षयम ॥९॥
गमेण ताटका मिथ्या ह|| वृष्णन पूतना।
विश्ववना माता निहता कि न कुट्टनी ॥ १० ॥

·देगोपदेश
२८५
नून विभेति कुट्टन्या सोऽपि सर्वहरो यमः ।
स्नायुचर्मास्थिगेषापि सा मायेव यदक्षया ॥ ११ ॥
कलहोल्लुन्चितरचा जुटिनश्रवणद्वया ।
छिन्ननामा पिशाचीव घटयन्येव कुट्टनी ।। १२ ।
श्वपुच्छरछागशृङगश्च व्यालैमष्ट्रगल खलैः ।
कुट्टनीहृदयान् मन्ये कौटिल्यमुपजीव्यते ॥ १३॥
यौवने मूल्यकुल्येव तुलेव रतिक्किये।
पण्यस्त्रीणामनेवार्था कृता देवेन कुट्टनी ।। १४ ।।
जाने जाम्बवतो ज्येष्ठा जर्जग वृद्धकुट्टनी ।
गमायणमहराणा माक्षिणी क्यमन्यथा ॥ १५ ॥
मधन कामुक धृष्टा विलोक्यानिशमागतम् ।
जिह्वा प्रसार्य निर्वाति कुट्टनी कार्यगौरवात् ॥ १६ ॥
कुट्टन्या प्रविशन्नेव नरः साभरणाम्बर ।
सविपाणग्रो मेप मौनिवेनेव गण्यते ॥ १७ ॥
वात्मल्यपेशलगिरा सर्वमातेव कुट्टनी ।
करोति पुत्रेत्याह्वान पुराणम्यापि वेधस ॥ १८ ॥
न हृद्यस्त्वत्परः काण खल्वाट शोभसे परम् ।
इति वित्तार्थिनी स्तौति कुरूपमपि कुट्टनी ॥ १९ ॥
हरत्यपक्वमनिग पक्व गिलति लाघवान् ।
बहुच्छिष्ट विधत्ते च लुण्ठिता कुट्टनी नृणाम् ॥ २० ॥
पामिनः मप्रयत्नस्य बन्धकीभोजकारिणा।
न तृप्यति महाकाली महिपस्यापि कुट्टनी ॥ २१ ॥

·२८१
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः
( दे, दे. ४-२२-
अदृश्योपक्रमस्तस्तैः करोति मुशिरं नरम् ।
यत् मत्य जृम्भमाणस्य जिह्वां नयति कुट्टनी ॥ २२ ॥
रात्रौ विपूचिकाक्रान्ता क्रन्दती वान्तभोजना।
परिप्वक्ता बन्धुजनः पुनर्जातेव कुट्टनी ॥ २३ ॥
छिन्नार्धनामिका मात्रा
विकृतानना।
जिह्वां प्रमार्य महती
॥ २४ ॥
...
..
...
-
...
... ॥ २५ ॥
..
भृगुतुङ्गं व्रजामीति कृत्वा पुण्यदिनावधिम् ।
भुडक्ते नानारसाहारं कुट्टनी वान्धवाहृतम् ।। २७ ।।
ज्वरातीसारशोफार्ता तीर्थ नीता स्ववान्धवैः ।
दिनः प्रतीपमायाति कुट्टती विजयेश्वरात् ।। २८ ।।
चौरा: सर्वे स्थिताः केन नीता सा हेमवालिका ।
इत्युक्त्वा कुट्टनी स्वस्था निष्कासयति बान्धवान् ॥ २९ ॥
कामिनः सुरतेच्छायां वेश्याविन्यस्तचक्षुपः ।
पूर्वराजकथाव्याविनं चरति कुट्टनी ॥ ३० ॥
क्षीणं व्यमनिनं मूढं दुर्दशैव विनाशिनी ।
कुट्टनी प्रेरयत्येव सपत्नकलहादिषु ॥ ३१ ॥
विरवता रिक्तहस्तस्य प्रच्छन्नव्यक्तयुक्तिभिः ।
मक्ता निष्कासनोपाये निद्रां नायाति कुट्टनी ॥ ३२ ॥

·२८७
-दे. दे. ५६ )
देशोपदेश
सर्वस्वेनाप्यसन्तुप्टा रूक्षा स्नेहशतैरपि ।
निर्मिता कामिना विघ्न कृतना केन कुट्टनी ॥ ३३ ॥
नयननयनसक्ता रक्तमासप्रमाना
सकलसकललोकग्रासमुक्ताट्टहासा।
वलितकलितरङ्गम्फारसचारचारा
भ्रमति जगति पुसा कुट्टनी कुट्टनी सा ॥ ३४ ॥
इति श्रीव्यासदामापरायक्षेमेन्द्रविरचिते देशोपदेशे
कुहनीवर्णन नाम चतुर्थ उपदेश ।
पञ्चम उपदेग विटवर्णनम्
क्षीणाय गुणहीनाय सदोपाय फ्लाभृते ।
विटाय कृष्णपक्षेन्दुटिलाय नमो नम ॥१॥
मर्वोद्वेगवरी चेप्टा भुजगस्य विलासिन ।
विटस्यानेजिह्वस्य भोगमात्राभिमानिन ॥ २ ॥
परदागनुबद्धस्य मरागस्य विकारिणः ।
विदोष नाधिगच्छामि विषय विटकस्य च ॥३॥
सदा विप्लवगीलेन फोपनेन प्रमादिना)
बटुलेन विट. स्पष्ट मटेनोपमीयते ॥ ४ ॥
अन्तर्मुखोऽन्नरालीनो ध्यानवान् सहृतेन्द्रिय ।
क्षणादवाप्तो योगित्वमात्मारामस्थितिविट ॥ ५ ॥
वेश्याभिस्यूत्तमुख मुजनेन विवर्जित ।
अमरगलायतिरिव भ्राम्यतेऽविरत विट ॥ ६॥

·२८८ क्षेमेन्द्रलघुराव्यमाह मूचीहस्तः मूत्रधारः सकङ्कणप्रवेशकः । क्षीणो नटायते स्पष्टं विट. पटनाटके ।। ७ ।। विटो राम इवाभाति काकुत्स्थः कुलटागृहे । निकृतकुट्टनीशूर्पणवाश्रवणनासिक. ॥ ८ ॥ गतागतेवखिन्नेन सततं चत्रचारिणा। सरस्वनेन प्रकट क्टिन कटायते ॥ ९ ॥ शूरो दोपाकरः स्वीणा वत्रश्चित्ते खलो बुधः । गुरु पापे व्यये गुको विटः पथि शनैश्वरः ॥ १० ॥ वेश्याभिविप्रलब्धोऽपि निररतोऽप्यराकृद् विट. । पुनर्विगति तद्रोह श्वा हतो लगुडेरिव ॥ ११ ॥ क्षीण कृतोपवामोऽपि शून्यदेवकुले क्वचित् । मिश्यैव भोगानाचष्टे यै विराटायते विट: ॥ १२ ॥ निदाघे स्थूलवमन माघे तनुतराम्वरम् । पिद्धग धत्ते विटो वेश्याहस्तोत्पुमनकुडकुम. ॥ १३ ॥ विलेपनाङ्गितपट- स्वदत्तनयमण्डित.। वेश्यासम्भोगसौभाग्य याति प्रकटयन् विट' ॥ १४ ॥ फणाटोपकृतास्फोटविचटरपटपल्लव । विटस्ताम्बूलगण्डूपर्वेश्याभि. परिपूर्यते ।। १५ ।। उदश्चितकचः किञ्चिच् चिबुकश्मश्रुवेष्टने । दिने देवगृहाधीशवदनं वीक्षते विट. दर्पयन् दन्तताम्बूलो दन्त्यमायाक्षरैः पदैः । अलग्नोप्ठपुटो वक्ति कत्यनः कटुको विटः ।। १७ ॥

·दशोपदेश २८९ रूक्ष पश्चात् पुर स्निग्य कचे कृत्रिमञ्चित । शिरो विठोलयन् व्रते वैश्या केगधनो विट ॥ १८ ॥ मुचिर वालक कृत्वा हस्ते प्रस्ताववजितम । अडगुल्या वर्णयत्येव सर्व मर्वोद्भवो विट ॥ १९ ॥ यत्लेन खादिर गग रक्षन् वद्धमिवाचरे । प्रपाया मण्डक भुडक्ने वेगमात्रधना विट ॥ २० ॥ निद्रा न याति विवलन पगलायने निधि । . तुम्तप्रावरण दृष्टवा ॥१॥ मजने जननी पुर । ममेय कुम्भदामीति बक्नि मानधनो विट ॥ २२ ॥ टकराकोटिटाङ्कारविम्फुटन्मस्नको रहन । खल्वाट शङ्कितो याति वेश्यावेश्म जरद्विट ॥ २३ ॥ मणेन खण्डितो रागी पुश्चलीनखमण्डित । मपत्नैर्दण्टिता याति विदेश विटपण्डित ॥२४॥ माममात्र शठ स्थित्वा क्वचित् खशकुटीरके । प्रगल्भते दाक्षिणात्यभडगीभणितिभिविट ।। २५ ॥ दुनिमित्तमिवामह्य यूकाना विपुल पटम । जूट वघ्नाति हा कष्ट बहिदंगगतो विट ॥ २६ ॥ रमायर्नबिलज्ञानयोगशास्त्रैरसङगते । गन्धयुक्तिकथाभित्र मुग्धान् मुक्त जरहिट ॥ २७ ।। क्षपितविक कालो धातुवादी विटाग्रय सततमलिनभन्त्राभम्ममूपाडगहम्तः ।

·२९० क्षेमेन्त्रएकाग्यमग्रह {दे दे ५२८- विक्टकचक्राल कज्जलालिप्तभाल- नरति रमविदाधो दग्धचीर पिशाच ॥ २८ ॥ इति श्राव्यामदामापर म्यक्षेमेन्द्रविरचित वैशोपदेश विवर्णन नाम पन्चम उपदेश । पठ उपदेश छायवर्णतम नमछायाय सतत सो वामार्धहारिणे । उग्राय विपभक्षाय शिवाय निगि अलिने ।।१॥ कालकालमदृगछात्रो देशान्तगगत । भरगड्या दूरात् मजने वय॑ते जनं ।२॥ क्षत्रिण सपवित्रस्य स्पर्शहुङ्कारकारिण । लज्जन्ते मुनयोऽप्यने गौडस्यापरपाविन ॥३॥ ग्रहवारेषु भुजान स्नातक सशितव्रत । प्रणनश्चान्नमकाक्षी जपति प्रहरद्वयम् ॥ ४ ॥ अवाप्ततिलक सत्रे भोज्यरुद्वर्तनश्च स । भुजङ्ग कञ्चुकमिव त्यक्त्वा सजायते नव ॥५॥ भाटी पृच्छति वेश्याना द्यूत पृच्छति निजितम् । मास सपृच्छति भोज्य व्रतखिन्नेषु दैशिक ॥ ६ ॥ छात्र प्रवृत्त पाण्डित्ये वृद्धकीरजिगीपया। कष्टेन जानात्योकार स्वस्तिनाने क्यैव वा ॥ ७ ॥ अलिपिज्ञोऽप्यहकारस्तब्धो विप्रतिपत्तये । गोड. वरोति प्रारम्भ भाष्ये तवे प्रभावरे।।।।।

·देशोपदेशे
स्पर्श परिहरन् याति गोड कक्षाकृताञ्चल ।
दुञ्चितेनैक्पान दम्भभारभरादिव ॥ ९ ॥
अलक्तकाङ्कितोद्धृप्टनखश्चित्राम्बरोऽथ स ।
लज्जते मलपत्रेण चक्रनाराचमञ्चये ।। १० ।।
कुद्ध कर्मक्रान् सर्वान् निरम्य गुडाहतान् ।
तमेव महते दाम तरुणी यस्य गेहिनी ॥ ११ ।।
उगानन्कुन्सितागवविन स गनैर्वजन् ।
लोहितारिकापट्टवेष्टिता वीक्षते कटीम् ॥ १२ ॥
लीलाञ्चितलतापाणिभ्रूविलामविकारकृत् ।
वेश्यावेइमायरश्याम माय भ्रमनि देशिय ॥१॥
पितव पुट्टनी वेश्या चर्मकार मनास्ति ।
पञ्च गौडगरण्दम्य करण्डग्रन्थिभेदिन ॥ १४ ॥
निर्दीपपात्रतुल्यास्यकान्त्या जितगनैश्चर ।
गीयते पकन्दर्पग्छात्रो दुर्गतगायनं ॥ १५ ॥
यात प्रसिद्धि काठिन्यादविथान्तरति मदा।
त्रिगुणेनापि मूल्येन वेश्या नाप्नोति दैशिक ॥ १६ ।।
यदेव शयने गाढ जूट बध्नानि दैशिक ।
तदेव हा मृताम्मीति वेश्या व्रते भयादिता ॥ १७ ।।
भाटी गृह्णाति या वेश्या परनाम्नापि दैगिकात् ।
सैव तम्या कटीमूलपथ्ये याति चतुर्गुणा ॥ १८ ॥
यस्योपस्पृगत गौचे पर्याप्ता नाभवन् नदी।
स एव भुदक्ते वेश्याभिस्मृष्ट मधुभोजनम् ॥ १९ ॥

·क्षेमेद्र धुमाध्यमग्रह
गीतकाले शिर शाटी वश्यावेग्मसु देगिर ।
हसन् कालमख शुक्लदशनो वानरायते ॥ २०॥
रण्डा परवधू वापि यत्नादन्वेप्टुमिच्छति ।
पितुर्नाम्ना परिचय स करोति गृहे गृहे ।। २१ ।।
हसन्ति वि भणन्तीति मग्धोक्त्या परयोपित ।
विश्वास्य सेवते वूर्त सत्रभोजनवर्णन ॥ २२ ॥
चञ्चत्वर्णसुवर्णाङ्क स्थूलत्रिगुणवालगी।
प्रभाते धनदाकारस्तूर्ण निर्याति दैगिक ॥ २३ ॥
स पिगाच इवाभाति दिनान्ते द्यूतनिजित ।
नग्नो भग्नमुग्व पामुलिप्तसनपसरप ॥ २४ ॥
उदरावद्धवस्त्रेण ग्रन्थिजूटन नादिना ।
लगुडोद्धतहस्तेन छानेणो मूल्यते मठ ॥ २५ ।।
अनेकक्षुरिकाघातक्षुण्णकुक्षे क्षयपिण ।
को नाम गौडयक्षस्य सने याति विपक्षताम ॥ २६॥
भुक्त करोति न प्रीत्या न भयान न च गौग्यात ।
गोडश्चरति लोकेऽस्मिन् दुर्गहोऽपि सविग्रह ॥२७॥
द्वादश्यामन्यवद गौड सत्रच्छदादुपोषित ।
स्वय पक्वेन कुरुते मत्स्यमासेन पारणम् ॥ २८ ॥
मापितश्चर्मकारो वा धीवर सौनिकोऽपि वा।
स्वदेगे दैशिको नून सन्च्यापाठ न वेत्ति यत् ।। २९ ।।
मने छात्रेण पात्रेण कृते भोज्यप्रतिग्रहे ।
तुष्यन्ति देवता वेश्या क्षीरिणीघृतमोदकं ॥ ३० ॥

·देशापदेश
२९३
वैश्यासक्ती द्यूतक्रश्चाकिक प्रायकृत सदा ।
युक्षिभेदी मठवने छान पञ्चनपा मुनि ॥ ३१ ॥
न ब्रह्मचारी न गृही न वनस्थो न वा यति ।
पञ्चम पञ्चभद्राव्यश्छात्राणामयमाश्रम ॥३२ ।।
दैशिक वृपया येन पीतकोश प्रवेगित ।
नस्यय लिखति प्राये ब्रह्महत्या विपागन ॥ ३३ ॥
वेश्यावारज्वर मत्रमन्निपातो मठक्षय ।
न मडग्रह हृदयं माध्यतामेति देशिय ॥ ३४ ।।
गृङ्गग्राही दधिक्षीरे सूदापानेषु दण्डवृत् ।
मठच्छात्र मदायी न तथापि म दीक्षिन ।। ३५ ॥
चारिक शिवता यानश्चौर कर्मवरंधूत ।
गौडो गर्वोन्नतग्रोवष्ठवपुरोऽम्मीति भापते ।। ३६ ॥
समानेनोदरम्येन ये मृता बुद्धदगिया ।
ने मरतूर्ये प्रोगन्ति जानाम्नयन कुक्कुटा ॥ ३७ ।।
यानने पण्यमधिा मूत्यमल्प प्रयच्छति ।
वणिजम्निप्ठति पुर प्रभाते दैगिक परि ॥ ३८॥
मत्म्या मत्म्यमिवासनन्नि भागोत्यातुर क्षणात् ।
छायाछपवरण्दादिपटगाटयकम्पा ॥३९॥
श्रादपक्ष मठच्छायो भुवया उपगृहे काचित् ।
न पश्यत्यूचनयन गूगष्ट इस शितिम् ॥ ४० ॥
नाय मा गमठ प्रागुहंटमठोऽपि या ।
वृद्धगामपूर्णय पोग दागिरेगुहा ॥ ४ ॥

·क्षमे दर घुकाव्यसंग्रह
मठश्मगाने वेताला पिझाचा स्नानकोप्ठवे ।
घन्यन्ति जन छात्रा मो सन्त्रासभैरवा ॥४२॥
कुपित कपिमाल्डिन्य कण्ठे बद्धवा महोग्गम् ।
गौड चातुरमामाद्य वैद्यस्य कुशल कुत ॥ ४ ॥
म्नाने दाने यते श्राद्ध निष्कारणरुषा ज्वलन् ।
मातर चौदयामीति वदन् मर्व वरोति म ॥ ४४ ॥
ग्रजति दिनमग्विन सयपा मत्रपारी
रमयति च कुमारी दन्तरूपो विरूप ।
क्षपयति भजमान म्या कुलाली कुलगली
विलमति मठचट्ट पापकारी विकारी ।। ४५ ।।
इति श्रीमदासापरापक्षमे द्रविरचित देशोपदेने
छात्रवन नाम पष्ठ उपदा ।
मप्तम उपदेश युद्धभार्यावर्णनम
नुम पुष्पवती काता कन्या यौवनशालिनीम |
पुरपस्पर्शरहिता श्व-जाता लतामिव ॥ १ ॥
अविद्ययव जरया स्पृहया च विमाहित ।
कुमारी याचते वद्ध क्दयं इव सपदम् ।। २ ।।
विवाह पर रोकायं करोत्यप विचक्षण ।
इति वृद्धस्य वरण वक्ति स्मितमुखो जन ॥३॥
कृतारुचि पृथुश्वासतमोदृष्टिविरागवान ।
कन्याया वरणे वृद्धो मूर्तो ज्वर इवागत ॥ ४ ॥

·- दे ८२)
देशोपदेश
धन्या त्व वृद्धदयिते पुनिकाविधवाधुना।
गृहिणी म्नीभिरित्युक्ता बाप्प नोज्झत्यमहगलम् ॥ २७ ॥
अभियुक्तस्तथा चोक्त कैश्चित कुशलवादिभि ।
भाग्ययोग्य न नारीणा यौवने म्रियते पति ॥ २८ ॥
मा थोप मापि क्व द्राक्ष निन्द्य सर्वापदा पदम् ।
स्थविर तरुणीभार्य वेश्यामक्त च निर्धनम् ॥ २९ ।।
क्व कियत् किं तयास्तीति कण्ठप्राप्ताधजीवितम्
वृद्ध चौरमिवाभ्यत्य धन पृच्छति गहिनी ॥ ३० ॥
विरतमुरलशक्ति स्पर्शमात्रकवित-
निशि निशितवचोभिर्भत्म्यमानो गृहिण्या ।
भुजभुजगनिवद्ध स्वक्षय वृद्धयक्ष
मुभगभगनिधान रक्षति न्यस्तहस्त ।। ३१ ।।
इति श्रीव्यासदासापराम्यक्षेमेन्द्रविरचिते
देशोपरेशे वृद्धभार्यावणने नाम सप्तम उपदेश ।
अष्टम उपदेश प्रकीर्णवर्णनम्
एकत्र सक्षिप्तधिया प्रकीर्णजनवर्णनम ।
देशभाषापदैमिश्रमधुना क्रियते मया ॥ १ ॥
गगद्वेपसमाकुल-
मुग्रमहामोहलोभदम्भभयम ।
गुरुमपि लाघवहेतु
भवमिव बहुविभ्रम वन्दे ॥२॥

·२१८ ( दे दे ८-३- क्षेमेन्दर धुवाव्यमयह गुणरहितो रुतवारी शिष्यवधूना मदा गुरुर्गदित । दीनारक्षयकरणाद् दीक्षेत्युवता कृता तेन ॥ ३ ॥ मुलभमहो बत पुसा वलिकाले लीलयंव मोक्षपदम् । होपामण्डकमधुना वक्ति गुगनिमर्वग्वम् ॥ ८ ॥ दिविर - लुण्ठितसकलसुरद्विज - पुरनगरग्रामघोपमर्वस्व । पुनरपि हरणाकाक्षी ब्रजति गुरु दीक्षितो दिविर ॥ ५ ॥ कलमशिखाहतजनता दीनतराक्रन्दलव्यविभवस्य । दिविरस्योन्नतिहेतो- गिविधाने मतिर्भवति ॥ ६ ॥ वञ्चनविरचितपटली - मग्रहमिश्रंश्च दीर्घसञ्चार । निगिलति मेपमशेष तालक्षुद्रोऽथ वाचाल ॥७॥ कुलवधू वक्त्रालोकिनि सदन प्रागल्भ्याद् दामभावमानीते।

·देशोपदेश
२९५
अकाले जरया पुत्रि व्याप्तोऽय धनिना वर ।
इति वृद्ध पिता ब्रूते तनयामश्रुवपिणीम् ॥ ५ ॥
वृद्धहस्तेन कुचयो म्पर्गो मे क्थमेतयो ।
इत्युच्छ्वासवती कान्त कन्या मोचति यौवनम् ॥ ६ ॥
आलभ्य कन्यामन्जर्या विवाहे पाणिपल्लवम् ।
वृद्ध कुचफलन्यस्तवदनो वानरायते ॥ ७ ॥
वधूर्वरोत्सवायानतरणन्यम्तटोचना ।
नोपमर्पति वृद्धस्य शय्या वध्यगिलामिव ॥ ८॥
भार्याममागमे वृद्ध प्रणामाननमस्तक ।
पादाम्फाटनभनास्य पनितो मूछित क्षितौ ॥ ९ ॥
लालापूर्णेन वक्त्रेण परिचुम्बनमीहते ।
घिगहो वत नष्टा धीरिति वृद्ध ब्रवीति सा ॥ १० ॥
पितु पितामहोऽस्तीति त्वनुल्य किं न लज्जसे ।
आनीताह कुपतिना वद कम्य कृते त्वया ॥ ११
इति प्रलापिनी बद्ध शयन याचते ववम् ।
वाक्यं पतितदन्तारीगलल्लालालवायुले ॥ १२ ॥
वपूर्वृद्धभुजङ्गेन स्पृष्टा हावष्टवादिनी ।
दष्टेव ग्वट्वामुत्सृज्य गेहाद् गेह पलायते । १३ ।।
बलाद् बन्धुजनैौता पुन भय्यानिकेतनम् ।
वधूवृद्धस्य सस्पर्श चण्डालस्येव रक्षति ॥ १४ ॥
पृथगशुकसवीता मुप्तामालिङ्गत प्रियाम ।
वृद्धम्ब निद्रा नायाति कुपितेव तदीयया ॥ १५ ॥

·२९६
भमेद्ररगाव्यसंग्रह
रजस्वलोत्मवे वन्वा पूर्वजारसमागमात् ।
प्रात क्षिपति मिन्दुर वृद्धस्य वदने जन ॥ १६ ॥
विधेय मकरानासु पुष्पालकारवस्मदम् ।
पटुकोपधवद वृद्ध मुहूर्त सहते वधू ॥ १७ ॥
मुह गक्तिदरिद्रस्य गूढाङ्ग म्पृशतो मुहु ।
न रतिविरतिर्वापि स्थविरम्य प्रजायते ।। १८ ।।
प्रमादाद यदि वृद्धस्य शक्तिराकारिकी भवेत ।
तदर्थ तस्य निर्यान्ति शुक्रणव महासव ॥ १९ ॥
पीनस्तनोरजघना जीर्णवीणोपमाति ।
तरुणी मस्पृशन् वृद्ध शुष्काऽप्यायाति शुष्कताम ॥ २० ॥
वृद्धस्य वृष्यैराहारर्वाजीकरणमिच्छत
अतीसार सवमननप्प पुष्टिस्त्रिवार्षिकी ।। २१ ॥
अहा वृद्धम्य पर्यन्ते लग्न सुकृतमञ्चय ।
भार्या सुरतमन्त्रण नामग्रहणकारिणी ।। २२ ॥
गभिणी परबोजन वृद्धस्योत्सववारिण ।
ददात्यनुज्ञा सतत पादसवाहने वधू ॥ २३ ॥
प्रहर्षात पादपतनबन्धुमध्ये वगिरा।
पुत्रजन्मनि वृद्धन मपत्नोऽपि निमन्त्रित ॥ २४॥
घुषजन्यस्य दग्धस्प तरोत्तोऽपमडबुर।
इति बुवाणा वृद्धस्य प्रनृत्यन्त्युत्मवे स्त्रिय ॥ २५ ॥
पष्ठीप्रजागरेणेव वृद्धस्याजोर्णकारिण ।
पर्यन्तवारी विषम श्वास समुपजायते ॥ २६ ॥

·देशोपदेश
२९९
पत्यो विरचितवेशा
याति गुरु दीक्षिता पत्नी 11 ८ ॥
पशुसस्पर्शाद विमुखी
ममयविहीनस्य गेहिनी भर्तु ।
आयाति सदा वृत्वा
गुरमुरतपवित्रमात्मानम् ॥ ९ ॥
परत'पृथ्टक्टीनट-
मन्थरगमना गृहानेत्य ।
पादाघाने पत्नी
हन्ति पति भोजनम्य चिरात् ॥ १० ॥
भट्ट
मधुपान तयुद्धि
गोरक्यानाष्टजातिमकोच ।
मत्स्यशरावकहस्तो
गुरुगृहमायाति दीक्षितो भट्ट ॥ ११ ॥
घटगलगलगलग-
गपूर भैरव पिन् भट्ट ]
मलक्ष्यत प्रवाहे
ठिन इवाम्भोभरात मिन ॥ १२॥
मीत्वा नियम रात्रि
क्षीवो वालामय बगदान ।
अभिवादनपरिसद
प्रानभंट्टोन्यभट्टेप ॥ १३ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः वणिक निक्षेपक्षयकारी निलयदक्ष. कलाक्षपायक्ष । यणिगर्थोदयकाक्षी गुरुगृहमाप्तो न मोक्षार्थी ॥ १४ ॥ . मार्जनरेगुफगलो गुडमधुघृतपिङ्गतैललिप्तकर. । ग्राहकघट्टनसक्तो हट्टपिगाचो पणिड मूर्तः ।। १५ ॥ दुर्गन्धोत्कटसचित- धननिचयक्लिनहट्टतिगडरय । वणिज. कृतो विधामा श्रीगुरुनाथ. प्रणालनिष्कर्ष ॥ १६ ॥ कविः मारम्वतमन्नार्थी किचित् सस्कारलिप्तजिह्वान । कुलवागीशीसिद्धय याति गुरं काव्यहेवाको ॥ १७ ॥ अज्ञातधातुलिङ्ग मुखकूणनमुल्यणगपक्यम् । अज्यरमिव वमति कवि. दलोकं कृच्छ्रात् सह प्राणः ।। १८ ।। शुष्करलोकध्यानात्- कुष्णाति दिवानिश हृदयम् ।

·दे, दे, ८.२४) देशोपदेला. मन्दः काव्येन विना गत्वा कुन्ते न वृत्ति स्वाम् ॥ १९ ॥ धातुवादी जरया जीर्णशरीर कासश्वासप्रयासहतगरिन । ग्रजति रमायनमिद्ध. म्वगुरुं वृद्धोम्योपायु ॥ २० ॥ मूपामुसविस्तीर्णे- भूरिसुवर्णः करोमि सम्पूर्णम् । निजजनमपर च रस- गियुक्त्या निधनो नियते ॥ २१ ॥ पर्यन्नातीगारे लग्न वृद्धम्य सूगगिद्धम्य । शुद्धिहमलानां जानेन्युपजायते पं ॥२२॥ घुतकरः विनागिणपति- मन्यार्थी वितवचरविजयाय । पितय दाफरीमण्डक- मिन्दरारी गुरं याति ॥ २ ॥ मूगनिगेधान् च्छी मनमनमानतो जितो मोती। घने तापमति पिन समारपश्यरतिवः॥२४ ।।

·३०२ क्षमेन्द्रलघुमाव्यसंग्रह (द ३५.२५- भम्मविलिप्तशरीर सतत नग्न पारपाणिश्च । ईश्वरस्पोऽपि भृग दारिद्गनिवेतन क्तिव ।। २५ ।। बुद्धिविहीन गुरुरिति वितरति मर्व पशुसकागो गतानुगति वदिविहीन गिप्य देवरभक्ता गलाट मय ॥२६ ।। गुरभक्त यागगृहेप्वासनो भोजनपानकमेवक शिष्य । चौरस्याप्यतिनौर- श्वरति सदा पञ्चवस्य गुरो ॥ २७ ॥ जय जय भगवन् मोक्ष- क्षपणकनिमित्तदत्तससार । मनमधर्मपथ मा- मुद्धर नाथ स्वहस्तेन ॥ २८ ॥ इत्यादिस्तुतिवचने पादाग्रालीनमस्तक स गुरो । भुक्ते पिबति च दम्भाद् भक्तिविहीनो महाधूर्त ।। २९ ।। वणिक आह्वानेऽपि विमर्जन- पारी देवस्य घर्घरगीत ।

·देशापदेश
तुम्बकवीणास्वन्ध
प्रविगति यागे गुरो मिप्य ॥ ३० ॥
मो रण्ठपु श्रोतृपु
कृच्छ्राद् दिवसेन सारणा दत्त्वा ।
सन्तीघर्षणग्वषग्वप-
गन्दै निगूठमाधत्ते ।। ३१ ।।
नाग्दतुम्युम्गर्व
स्वरटाबाराव्दन ।
मुहुरीक्षते मुग्यानि
श्रोतृणा माधुवादाय ।। ३२॥
घेद्य
आतुरचनसम्पूर्ण-
चूर्णार्धश्लोषपाठपाण्डित्य ।
वैद्यो गृहमेति गुरो
शिप्यवनव्याधिभक्षम्य ।। ३३ ।।
हृदयविहीनो धूर्त
सग्रहहित म बञ्चको वैद्य ।
यक्ति न दोषान् दोपी
वरक्श्चरप न जानाति ॥ ३४ ॥
भदाटोपैयद्
दुमहतरसनिपातहतलोय
बंद्यो विद्युदिवोन
पतनि निधानेपु सदनेषु ॥ ३५ ॥

·धमेद्र पयायमग्र निर्गट यूकाहगरचुर मुस- श्चन्द्रापीडान्वयी नयनपीड । पुरगुरमेति ग्रामात्- तण्डुलतस्या (?) वहन् कक्षे ॥ ३६॥ चूर्णहरिद्रारजिन- नवह्मिमूत्राभगीपंगाटाप । पजन्या सितसङ्कट- विक्टामोचाटनिर्गताडगुप्ट ॥ ३७॥ प्रणराशिलेखशत- भुक्तफ्लो निर्गुट कुदुम्बिभटें । नीराजदण्डभीत्या प्रविगति वर्षेण राजकुलम् ॥ ३८॥ पण्डित चरितारवहेतु- मूर्खाणा पण्डितो गुरु याति । पदमन्दसानुनासिक- दीर्घपदैनितशिर शूल ॥ ३९ ॥ वाक्यसमन्वयहीनो मेलाकलमस्फारभारमलपत्र । विपरीतच्छिनार्धं पठति पदष्टिप्पिवाबन्धं ॥ ४० ।। विद्वानसाधुगदोविस्मृतलिङ्गो नपुसकप्रकृति । अविदितसकलगमामोऽसत्सु सदा द्वन्द्वमेव जानाति ।। ४१ ॥

·-दे. दे. ८.५०) देशोपदेश नासा (?) म्यूत्कृतिमिमिथ्याकामः सकण्ठटाङ्कारैः । पृष्टो विघ्नं कुरुते विस्मृतलट्प्रत्ययो विद्वान् ॥ ४२ ॥ लेखक मिथ्या प्रात प्राततिा सर्वस्य चर्मकार इव । लिम्वति भगार्चनकल्प याति गुर लेखको भक्त !' ४३." मकरकृद् वर्णाना विधाना पतितपडक्तिभिर्भयद । मलनामेध्य पापी कलिकालो लेखक माक्षात् ॥ ४४ ।। आकारणीपहारी नवदरकारी पदार्थसहारी। अक्षरभक्षकमेलालिप्तमुखो लेखक काल ॥ ४५ ॥ जटाधर नयनलिव खल्वाटो दन्तुरश्च रूपशिव । जटिनो विशन्ति यागे ध्यानशिवस्तन्त्रमन्त्रहीनश्च ।। ४६ ।। त्रिफलाक्षालनविमलो धूपाढ्यो भस्ममुष्टिहतयूकः । वैश्यानामुपधान धन्यो जटिना जटाजूट ॥ ४७ ।। नन्त्रस्थानायात प्रायतपोभि शटीजपध्यान । अन्नाति मठतपस्वी शिवतामिद्ध्यं पुनर्विषम ॥ ४८ ॥ रण्डा कुमतिलराजतवालि कलितकरा स्नानदानजपनिरता। मधुमासाशनहीना रण्डा प्राण गुरु स्मरति ॥ ४९ ।। श्राद्ध भतरविद्या त्यक्त्या मा भट्टभोजकश्रादम् । भवत्या मृतकोद्वारे जपन हस्ते गुरो क्षिपनि ॥ ५० ।। क्षेल. वा २० ·क्षेमेन्द्र कायमग्रह (दे दे ८.२१- मण्डितपीवरजघना घनकुचकलशा विलोलाक्षी। अस्तु सुखाय विटाना नवरतरमवाहिनी रण्डा ।। ५१ ।। इत्युद्देशनिदर्शनेन विविध यत् किंचिदुक्त मया तत् सर्व स्मिनवारण सहदया शृण्वन्तु सन्त क्षणम् । क्षेमेन्द्र प्रणति करोति न पटुलोकोपहासेष्वल किन्त्वेष व्यपदेशत प्रतिपद देगोपदेश कृत ॥ ५२ ।। इति श्रीव्यासदामापरात्यक्षेमेन्द्रविरचिते देशोपदेशे प्रकीर्णवर्णन नाम अष्टम उपदेश । दीर्घा दूरे दुराशा खलमुखरमुखालोकने का क्थैव सेवासन्तापशान्ति प्रशमपरिचिता स्वान्तसन्तोषलक्ष्मी । मा इलाध्य वदन्ते पयसि बुमरज किन्त्वय दोपलेशाद्- यस्योन्मेप कथाना हृदयपरिमल शुध्यते केन मार्धम् ॥ १॥ दन्धिो नगरे तथा परगुणोत्कर्षे महामत्मरो ग्रामे शेपवृपागयस्तरशिलाप्राय परो गह्वर । सोन्मेषप्रतिभ प्रगल्भवचसामन्तश्चमत्कारिणा चित्र नास्ति विचारचारुचतुर प्रत्युत्तराई सुहृत् ॥ २ ॥ कृति क्षेमेन्द्रस्येति शम् ॥ देशोपदेश समाप्त ॥

·३ नर्ममाला - प्रथम परिहाम गृहकृत्याधिपति येनेद स्वेच्छया सर्व मायया मोहित जगत् । स जयत्यजित श्रीमान् पायस्थ परमेश्वर ॥ १ ॥ अस्ति स्वस्तिमतामय मण्डित बुधमण्डल । खण्डिताखण्डलावासदर्प कश्मीरमण्डलम् ॥ २ ॥ यम्मिन् प्राज्यभुजस्तम्भस्तम्भिताहितविक्रम । त्रिविक्रम इव धीमाननन्तो वलिजिन नृप ।। ३ ।। सेन प्रजोपसर्गेषु वारितेपु विवेरिना। दुनियोगिषु सर्वेषु नीतेषु स्मृतिशेषताम् ।। ४ ।। विदग्धचूडामणिना केनचित् केलिशालिना । विद्वदगोष्ठीगरिष्ठेन कश्वित् महृदयो जन ॥ ५ ॥ हामायातीतकायस्थचरित कर्तुमीरित । करोति तत् प्रसङ्गेन दुराचारविडम्बनाम् ॥ ६ ॥ F " 4 +

·३०८
क्षेमेन्द्रलघुकाभ्यनमह (म. मा १-५-
कृतविश्वप्रपञ्चाय नमो मायाविधायिने ।
उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणे पुरहारिणे ॥ ७ ॥
व्यापिने जन्महीनाय निर्गुणाय कलाभृते ।
सर्वाधिकारिणे मर्वकालकूटाशनाय ते ॥ ८ ॥
पुरा हतेषु दैत्येषु विष्णुना प्रभविष्णुना।
दुःखितो दीर्घवैराग्यस्तद्गेहगणनापति. ॥९॥
गत्वा वैतरणीतीरं तपो वार्पसहमकम् ।
स्वमूत्रचुलकाहार. मुरवैराच चकार स. ॥१०॥
तुष्टस्तमेत्य वरदः कलि. माक्षादभाषत ।
मर्वदेवविनाशाय गच्छ वत्स महीतलम् ॥ ११ ॥
अनेन मलमास्त्रेण महत्तेन प्रहारिणा ।
विच्छिन्नदीपकुसुमान् धूपहीनान् निरम्परान् ॥ १२ ॥
भ्रष्टालयान् धूलिलिप्तान् हाहाभूतान् श्वभिर्वृतान् ।
करिष्यसि सुगन् सर्वान् सक्नपानीयकाक्षिणः ॥ १३ ॥
जगति ब्राह्मणाना न वृत्तिच्छेदे त्यया कृते ।
यशच्छेदा विनश्यन्ति दिवि देवा न संगय ॥१८॥
दत्याय कृते यस्माद् भवता दिवि रोदितम् ।
तस्मात् त्वं दिविरो नाम भुवि भ्यानो भविष्यमि ।। १५ ॥
मपी मकलमा यस्य काली कवलिनाविला।
मदा मलमायम्य तम्य मर्वार्थमिदिदा ॥ १६॥
स्वदोष भविष्यन्ति दैत्या दिविररूपिणः ।
यरिय लव्यविभवः पृथिवीं न भविष्यति ॥ १७ ॥

·-न मा १२७ )
नर्ममाला
इत्युक्त्वान्तहिते तस्मिन् कलो कल्मपमानस ।
याति काले सुविपुले महीमवततार स ॥ १८ ॥
सोनिकेन प्रजातोऽथ भूतले मर्मघातिना ।
म कुद्दालकभार्याया जगदुन्मूलनव्रत ॥ १९ ॥
तीक्ष्णैस्तदन्वये जातै सर्ववृत्तिविलोपिभि ।
मानं कम्यचिन् मित्र पापै मपिहारिभि ॥ २० ॥
वल्पान्तरिव सर्वत्र प्रस्तस्थावरजङ्गमै ।
मपीविलिप्तमर्वाने वालेनालिङ्गितैरिव ॥ २१ ॥
अधोगतैर्मृदुतर, स्तब्धरभ्युद्गत क्षणात् ।
पुरीपरिव कायस्थ कायस्थैर्दोपकारिभि ॥ २२ ॥
मेवाकाले बहुमुखर्लुब्धकर्बहुवाहुभि ।
वम्चने बहुमायश्च बहुरूपै मुरारिभिः ॥ २३ ॥
व्याप्तासु नगरपामपुरपत्तनभूमिषु ।
तम्मिन् काले मपीलिप्तकलमेन ग्खमुल्लिखन् ।। २४ ॥
ननतं कर्तरीहस्तो भूर्जप्रावग्ण कलि ।
भन्याकक्ष्याभिधानोऽय सर्वभक्षो महासुर ।
जातो जगत्क्षयायेति पिशाचनिचया जगुः ।। २५ ॥
देवापहारिणा सेन गोधासलवणच्छिदा ।
भुज्यते पोयते भूरि दिविरेण दिवानिशम् ।। २६ ॥
भक्त्या भगवतो विष्णोस्त्रलोक्याक्रमणे पुरा ।
धर्म प्रयातो द्रवता मपोम्पेण तिष्ठति ॥ २७॥

·क्षेमेन्द्र लघुकाव्यसंग्रह
(न, मा १२८-
देवनागमनुष्याणा नित्यनैमित्तिकच्छिद ।
तम्य कायस्यनाथम्य त्रैलोक्याक्रमणे पुन ॥२८॥
कलि प्रयातो द्रवता मपीम्पेण तिष्ठति ।
यथा स्वर्गप्रदा गङ्गा तथैया नरकप्रदा ॥ २९॥
व्यथित प्रथितमिनिगडैलगुडैस्तथा ।
भयाद् वैराग्यमापन्न स बभूव महाव्रती ॥ ३० ॥
भग्नव्यथोऽथ मन्त्यज्य व्रत प्रायाद दिगन्तग्म ।
कालेन विस्मृतोऽभ्येति भूजंज्ञोऽलोकनि स्पृह ।। ३१॥
क्रमाद् ग्रामनियोगेन नगरे गणनापते ।
दम्भसम्भावित प्राप गृहकृत्य विधर्वशात ।। ३२ ।।
तस्यानुजीविभि क्रूरैरनुवर्तनजीविभि ।
वमुहीना वमुमती कृता प्रकटतम्करै ।। ३३ ।।
दम्भध्वजो निष्प्रपञ्चो लुब्धक कलमाकर ।
सूचीमुखो भूर्जगुप्तो महीमण्डन दुसह ॥ ३४॥
दैत्यावतारा सप्तैते तन्माहात्म्यान् नियोगिन ।
लुण्ठ्या यध्याश्च पूज्या ये मर्व इत्यवदन् मदात् ॥ ३५ ॥
उपतापो बच्चताप परिघो द्वारभजन ।
धूमकेतु कपिमुम कुक्षिभेदो गृहोल्मुक ॥३६॥
भप्टो पिशाचास्तस्यैते भटमुख्या पुर सग ।
मत्यलोकविनाशाय वभ्रमुर्यष्टिपाणय ॥ ३७ ॥
म वृत मेववशत सदा दम्भहरार्चने ।
स्तोत्र पठति हाहेति कुर्वन माविलोचन ॥ ३८ ॥

·न मा १.९-}
नममाला
सुगिरा चिसहारिण्या पश्यन्त्या दृश्यमानया।
-ह्य कियन्तो मया दत्ता प्रायम्या विजयेश्वरे ॥ ३९ ॥
जयत्युल्लामितानन्तमहिमा परमेश्वर ।
-आदी स्थितानामुपरि प्रयान्त्वेते त्रिसप्नति ॥ ४० ॥
य स्फीतः श्रीदयाबोधपरमानन्दसम्पदा ।
-प्रायस्थाने मृता भट्टा कृप्यन्ता गुल्फदामभि ॥ ४१ ॥
विद्योदयोतितमाहात्म्य म जयत्यपराजितः ।
-निर्धामधूमकर्तारो ग्रामान् यान्तु नियोगिन ॥ ४२ ॥
सर्वानन्दस्वरूपाय सर्वमङ्गल्यहेतवे ।
-सर्वस्वहरण कृत्वा वध्या दण्डनिषेधिनः ॥ ४३ ॥
मक्लेगाहर्ने च चिद्रूपब्रह्मणे नमः
-पीडिता प्रसवन्त्येव प्रजा गुग्गुलुबीजवत् ॥४४॥
इत्यादिस्तोत्रमुखरो घण्टावधिरिताखिल. ।
ममादिश्याविगच् चाशु नियोगिनिविदा सभाम् ॥ ४५ ॥
मरीच: प्रथितस्थानमास्थितो जनदुष्कृतं ।
ददर्श दूरादायान्त कार्यदूत नियोगिनम् ॥ ४६॥
पदालपाशिव देवगृहोच्चाटनचाभिवम् ।
मुमूक्ष्मदलविन्यामविभागोनटिप्पिकम् ॥ ४७ ।।
अनसीमुमच्छायं मृदुस्पाङ्गरक्षवम् ।
जात्यकस्तूग्रािमोदस्थूलतूलपटीवृतम् ॥ ४८ ॥
हम्नागुलीन्यम्सहमत्रिगुणावतंवालिवम ।
द्गध्वक्लमसोच्छ्वामातदुर्वाण विकृतीमुग्वे ॥१॥

·क्षेमेन्द्रलपुराव्यसंग्रह । न मा. १.५.- दृष्ट्वा पिश्नमायान्त त भागवतमन्तिके। उत्थाय होदालम्व्य पाणी पार्वे न्यवेशयत् ।। ५० ।। चाक्रिक पुश्चलको वा- पिशुनेभ्यो नमस्तेभ्यो यत्प्रसादान् नियोगिनः । दूरस्था अपि जायन्ते सहस्रश्रोत्रचक्षुप ॥ ५१ ॥ सोऽत्रवीत् त्वामह श्रुत्वा स्थित शक्तिमता धुरि । प्राप्तो देवगृहादेप रागिमार्गप्रदर्शकः ॥ ५२ ॥ वस्त्रालवाररत्नादि यत् किञ्चिद् देववेश्मसु । विद्यमानमशेष तत् करिष्ये प्रक्ट तव ॥५३॥ विजयेश्वरवाराहमार्तण्डादिपु विद्यते । त्वद्भाग्योपचयाद् राशिरपोग्यपरिपूरव ॥ ५४ ।। अभीरुरपवादेषु नि शङ्ग पातकेषु च । तत्र तीक्ष्णो भृश शश्वत् क्रियता परिपालय ॥ ५५ ॥ म चाम्ति मुवि विख्यात कायस्थो भवता सम । विना धन विनायाम सर्वस्वहरण विना ॥ ५६ ।। ब्रह्महत्या न गण्यन्ते गोवधेषु वर्थव का। प्रभुभक्तिकना येन मूलादुन्मूल्यते जन ॥ ५७ ॥ अन्येऽपि मन्ति मर्वत्र नद्विधस्तु न लभ्यते। नीतः स्वजनो येन निधन बन्धने धनी ॥५८॥ यदि नाम भवत्पुण्य म ममेष्यति मदिरा । तन् स्वगेह निधागाना यिदि म्वन्दन्दमन्दिरम् ।। ५९ ॥

·-नमा १.६९) नर्ममाग इति ब्रुवाणममत् वर्ण विहितसविदम् । महत्तमम्तमवदत् तूर्णमानीयतामिति ॥ ६ ॥ नत स मत्वर द्विरादराय गतागते । नमानिनाय निश्चित्य पापिन परिपालनम् ।। ३१ ॥ परिपालक काष्ठम्तधोनतीन मनि स्पन्दोबलोचन । कामगहग्तिच्छायगिर गाटवकञ्चुग ॥ ६२ ।। लम्बमानन महता मेन्यत्रीडानुवागिणा। उदरण दरेणेव व्याप्त पिगिणवेश्मना ॥६॥ तीग्रदो महावाप प्राणहन् निष्प्रतिषिय । मोपद्रव मोपताप मग्निपात इव ज्वर ॥ ६ ॥ म महान्त ममामाच दु मह दमन विटम् । लील्येव वगीकृत्य लेभे देवगृहान् वहन् ॥ ५ ॥ नतो मूरिवायाम महमव पुर मरं । अपंवा ययौ कर्तुममहम्य पग्विारित ॥ ६६ ।। यारोऽय हिरण्याक्ष पूर्वपरमनुम्मरन् । देवानवाप्न महर्तुमित्ति त युयुधे जन ॥ ६७ ।।

·३१४
क्षेमे दलघुकाव्यमग्रह
(1 मा १...
सहसा हृतवस्त्राणा गृहिणीना समाययो ।
सन्त्रस्तवालकाना च करणो रोदनध्वनि ॥ ७० ॥
लेखकोपाध्याय
अथाययो चिरावाप्तबहुहर्षस्खलद्गति ।
वृश शनैश्चराकारो धूसर क्षुत्क्षतोदर ।। ७१ ॥
बहुच्छिद्रशिर शाटलटरपर्यन्ततूम्तक ।
गतचक्रलिकास्यूतमललिप्ताङ्गरक्षक' ॥ ७२ ।।
शीर्णजीर्णयटीगुप्तकक्ष्यानियमिताञ्चल ।
याचितानीतसशुष्कपादत्रव्यथित वर ॥ ७३ ॥
लेखाधिकारी नि स्वोऽपि रेखमस्कारगर्वित ।
परिपालकनिर्दिष्टो वायुभम इबोरग ॥ ७४ ।।
सद्गेहिनी शीर्णवस्त्रखण्डावृतकटीतटा ।
पज्जलगलिप्तनासाग्रा ल्डन्मत्वर्णभूषणा ।। ७५ ॥
क्षुधितापत्यपिता शूर्पार्धावृतमम्ता ।
ममुत्थाय मगूत्वार कपन्नी बहुश पिजी ॥ ७६ ॥
पत्यो चिगत् प्राप्तपदे हृष्टादाय यतस्तत ।
साक्षतापूपधूपाद्यैर्गणाधिपमपूजयत् ॥ ७७ ॥
माऽप्यनेकार्थमन्दगानाविहित प्रभो ।
दाप्यप्रमारिनबरो मानम्पलिनोऽग्बित ॥ ४॥
थायलमचीरतार पपिग्यिाहत ।
दोनारान् गणयनागु ददी लेखगनयम ॥७॥

·+7 मा १८९) नर्ममाला परिपालक्पादाना यत् किञ्चिदुपयुज्यते । दर्वी वृसी पटलिका कुण्डभाण्डवरण्डिका ।। ८० ।। इत्यादिलेसदानेन प्रसिद्धि परमा गत । सोऽचिरेणाभवत पुष्ट पूर्णपाणिमदोद्धत ॥ ८१ ।। टेग्यपाणि विगलल्लोचन परिवाचयन् । चयार विकृतीम्ताम्ता नानाभ्रूनेत्रकुञ्चन ।। ८२ ॥ गजदिविर ततो गृहीतमध्यस्थच्छत्रभङ्गव्यवस्थया । आययौ गजदिविरा भट्टभागवतार्थित ॥ ८३ ॥ म प्रायस्थग्वीकारान् मानी सन्त्यक्तवपट । गिर मारयविन्यासश्चित्रिताल गटभू ॥ ८४ ॥ सर्वदेवगृहनामराशिसहारतत्पर । रज्जुगेपीवृताशेपनिर्जर परिपालक ।। ८५ ।। म प्राप्य प्रददी दीर्घा मरत्पण्मामकल्पनाम् । यम्या मध्याम्नि लिखित सार्घ पक्षचतुष्टयम् ॥ ८६ ॥ म्वार्थोपाय तत पृष्टस्तेन स्वीकारमविदा । उयाच भागमन्तोपान् विन्चिमद्भावमास्थित ॥८७ ।। अग्मिन् दवाह ते ते प्रमिदा परिपाठवा। पिपीतनिजमर्वम्वा प्रयाना मद्विराधिन ॥ ८८॥ भवतोय तु क्नंच्या स्नहादुनिमया । युगाचार्य म भगवानेो हि गुग्गयया ।। ८९ ॥

·क्षमे दरघुकाव्यसंग्रह (न मा १९.- स्वीकृतैरिह दानेन पञ्चपैश्चक्रिकाशिव । भुज्यते निग्पिल देवद्रव्य भुक्तिश्च पार्पदी ॥ ९ ॥ विक्रीतोप यत् किञ्चिद् विद्यते सुरमण्डले । तन्मतेनैव तत् सर्व भुज्यते निजवत् त्वया ॥ ९१ ॥ तथाहि ताम्रज पूर्व महान् नीतो घटो मया। भक्तितस्तच्छताशेन कृता घण्टा सुरालये ॥ ९२ ॥ कालेन घण्टा विक्रीय तदर्शन कृता घटी। क्रमेण भक्षिता सापि कृता शेपेण पण्टिका ।। ९३ ॥ चिर मन्चूणिता सापि कृता मूक्ष्मझिलीमली। इति कृत्वा तत स्तोकघण्टाश परिपालित ॥ ९४ ॥ एव चतुर्भुजा लुण्ठि क्रियते शिवपूजया। मन्ति धान्यसहस्राणि क्रियता भवतात्र तु ।। ९५ ।। ऋयविकयिका नाम ततो विज्ञप्यमे मया। इत्युपायशतैस्तैस्तैस्तदुक्त परिपालक । जरठाखुरिवाक्षोट शून्य चत्रे सुरालयम् ।। ९६ ।। मार्गपति, व्यापारिको वा अथान्यराशिप्रवण प्रवीण साधुलण्ठने । आपत्प्रगमन प्राप ग्राम-नस्मान् नियोगवित् ॥ ९७ ।। तम्यावस्व गमछनमहारोग्वसोदरे। पण्डस्फुटितनासावारिधानीमहाधने ॥ ९८॥ दामनोनजग्वारमबलत्यइपडावे। यम्य स्थिनिरभूद् गेहे कुकुटीकोटगेदरे ॥ ९९।।

·-7 मा १११.) नर्ममाला दग्धकम्बलिकखण्डकृतमुण्डावगुण्ठन । श्वजग्धजीर्णशीर्णाग्रोपानत् खञ्ज गर्नजन् ॥ १० ॥ कपंटीतिलमृर्भपविनाघममुदगर्क । दारपात्री वहन पूर्णा भग्नामावुविखण्डिनाम् ।। १०१॥ स्नायी जपोच्चलत्यूचं सदाचारपथे स्थित । दिनार्धमपठत् स्तोन गत्वा य मुरमन्दिरम् ॥ १०२ ॥ गोप्रदक्षिणाद विप्रप्रणतो द्वादशीवत । ददी दीनजन मार्गे यत्तेनककपर्दिकाम् ।। १०६ ।। तम्यव देवादायातकार्यस्याशु नियोगिन । उपस्करणभाण्डादिपरिपूर्णमभूद् गृहम् ॥ १०४ ।। गिगिरे यस्य नागार प्रददु प्रानिवेदिमन । अयाचित ददुम्नस्य वस्त्रारकरणेप्सितम् ॥ १०५ ॥ नत मुधाधवलित तस्य मम्मार्जितागनम् । बहुदाममभूद गेह मिन्दूरोदरमन्दिरम् ।। १०६ ।। मिष्टभाजनगन्नातनवलावण्यराच्छवि । नम्याभूतरुणी भार्या दिनरप्मग्म ममा ॥ १० ॥ ततोऽपि प्रजतो ग्राम बरण्डशयनादिकम् । निर्ययो पुरतश्छन कलगवाकुण्डरम् ।। १०८ । माक्ति पनदाहो घण्टा ताम्रपात्रमुपानही । करिका भगवत्पादा भूर्जभम्बाथ मुक्खुवी ।। १०९।। अक्षगून मपीभाण्ड दर्पण स्नानशाटिका। मम्पुटीटप्पियासगा पादुवे मन्त्रपस्निया ।। ११० ॥

·क्षमेन्दलघुकाव्यसंग्रह (न मा १-११-
नक्षत्रपत्रिका खड्गपन लोहितकम्बल ।
पवित्रसूत्रक तन्नी सूची कलमकर्तरी ।। १११ 11,
वया जतुमयी रक्षा क्षुरिका योपट्टक ।
स्तोत्रमन्त्राणि गङ्गामृद् बिल्वमुच्छिष्टफालयम् ॥ ११२ ।।
इत्येकीकृत्य तस्याग्रे भाण्डोपस्करण ययौ।।।
इतस्तत समानीतमपुनानचेतसा ॥ १३ ॥
उच्चे कृतलतापाणिर्भाटकानीतघोटक ।
भादारपाणिप्रहतिर्वदनेनाञ्चता मुहु ।। ११४ ॥
सन्तयन्निव जन ज्यो तंमिव कुर्वता।
शिथिलम्थूलवमन म, ययौ पुरमच्छलन् ॥ ११५ ॥
प्रवियश ततो ग्राम सुघौतसिनर्पट. ।
भयाय ग्राममत्स्याना वृद्धो वव इवागत ॥ ११६ ॥
अथ भोजनचर्यादिव्यपदेश महयश ।
तम्य यक्षेश्वरस्येव निधानान्याययु पुर ।। ११७॥
।
-
यागी हरणचिन्तासु प्रयोगी भूजयोजने ।
वियोगी निजदागणा भोगी नरपसम्पदामू ॥ ११८ ॥
नोपयोगी फलोत्पतो दोपोद्योगी तु वेवलम् ।
अशोर मतन रोगी नियोगी जयति प्रभु ॥ ११९ ।।
वृक्षारोहणलेषु प्राय कगलगतषु न ।
पामे तम्य विपत्रेषु नग्पप्रतिमाभवत् ।। १२० ॥
गया दण्डाय मनो निधनावधि बन्धनम् ।
कर, नाम, गणना नग्य नृप गर्वापराधियु ॥ ११॥

·-न मा १.१३) नमाला सर्वस्वहरणं वन्धो निग्रहो गृहभजनम् । इति तस्य मुखाद् घोर न चचाल वच मदा ॥ १२२ ॥ पञ्चषाः सतत तस्य करभा इव भारिका । घृतमाक्षिकदीनारमरिचाकसन्धवम् ॥ १२३ ॥ मुद्गफम्बलमायूरोपानन्मेपविहङ्गमम् । विमद्राक्षामधुघटाक्षोटपर्यवपीठिकम् ॥ १२४ ।। कास्यताम्रायमानेकगृहोपम्करणादिकम् । निन्युस्तत् तदविथान्ता गृह यच् चावदद् वचः ।। १२५ ॥ दण्डत्याजनलेखान म प्राप्नान् स्वामिनोऽन्तिकात् । माधिक्षेप मथूत्कार चकार तिलगो नव. ॥ १२६ ॥ नित्य मामघृताहार म गजपुरुषे स्थिते । भुक्ते विलवण दम्भादेको मुद्गपलद्वयम् ॥ १२७ ।। प्रामदिविर. निरस्य मूलदिविर वीर्याणामचिकित्सकम् । नकार दारिक सोऽथ चिवित्माचतुरं परम् ।। १२८ ।। म मुक्तो बन्धनात् तेन क्षिप्र द्वादशवापिकात् । लिलेप बूटकपटपक्टाक्षरकोविदः ॥ ११ ॥ मत्तारगुप्ठ म वामेन पाणिना दिविरो रह । पलस्तम्य ग्रह गत्वा विदधे भूजंयोजनम् ॥ १३० ॥ गृहीत्वा मद्यक्लग म जानुयुगलान्तरे । मुहर्मुहुः पििमत पियन् बहुनर गर्नः ।। १३१ ।।

·क्षमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह (न' मा १३२ - लिलेख चोरीचीत्कारतार कलमरेखया । अन्त्यार गुल्या सनिर्घोप रालयो पुसिताक्षर !! १३०॥ विलुम्पन् विप्रगोदेवनित्यनैमित्तिकव्ययम् । श्रीचर्मकारगरुणा काणनाथेन भाषितम ।। १३३ ॥ शिवभक्तिभराकन्द मुहुर्गायन् सरस्वर । यूका पिपन् नखाग्रेण मुहुरुच्चित्य कम्बलात् ॥ १३४ ।। महुनि श्वस्य नि श्वस्य निन्दन् ममारचेप्टितम् । व्ययेन म ममीकुर्वन प्रवेग हनिर्भर ॥ १३५ ।। आविष्ट इव वेतालश्चकम्प मद्यधूणित । उस्मरत्पटलरीमिधड्वावलयमारित ॥ १३६ ॥ स्थूलभूर्जफडत्कारस्पारवाद्यरसाकुर । परीच्छिद्रनिर्यातव्यावल्गिवृपणढय ॥ १३७ ।। लठत्पूर्णमपीमाण्डच्छटाछुरितविग्रह । ननतं दिविर क्षीवो नग्नो भाप्रवृमीघट ॥ १३८ ॥ धूमरा मलदिग्धाङ्ग म पिशाच इवोस्थित । जनजीवापहारेण ननन्द मदनिर्भर ।। १.९॥ कक्षाकुट्टनसङघट्टटावागरावकारिण । स्वन्धवाद्यग्म कोऽपि तम्याभून निर्जन चिरम् ।। १४०॥ कायस्थमुन्दरी ध्याप्तोऽप्यनिग तेन दिविरेणापहारिणा । पाननरानर माघ जसार जनवाननम् ।। १४१ ॥

·-नमा २२ नममाला अरुकृता १२) अचिरादथ सवृत्ते गृहे तस्य महाधने । माल्यवती ताम्बूलदल नयता ।। १४२ ।। गृहिणी दर्पणपरा राजमार्गावलीविनी । यभार तद्विरहिता भूपालललनामदम् ।। १४३ ।। हारो भारायते हेमताटक मे न वल्लभम् । धिर वणिग्वनितायाग्या गुर्वी क्नकसूत्रिकाम् ।। १४४ ।। एक्सापरी वान्ता र रितेय प्रिया मम । इति दर्पगिग तम्या नाभवत यस्य विस्मय । १४५ ॥ अहो भगवती कार्यमर्वसिदिप्रदा मपी। अहो प्रबलवान् कोऽपि करम कमलाश्रय ॥ १४६ ॥ या पपौ यातित चाम भग्नस्यूताम्मभाजने । तयव पीयत रौप्यपान कस्तूरियामधु ॥ १४७ ।। इत्यधम्ता ममागेक्य रम्य कायम्थमुन्दरीम् । नप्रातिम्मिमता कुलीना जगुरगना ॥ १४८ ।। इति श्रीमामदामापगम्यक्षमेदविरपिनाया मर्ममासायो प्रथम परिहास ।।

·३२२ क्षेमेन्दलघुकाव्यसंग्रह ( न मा. २-३- चारुसौरभलिप्ताडगी न सा जग्राह कञ्चकम् । दर्शयन्ती स्तनाभोगमर्धनस्तशिरोशुका ॥ ३ ॥ जृम्भमाणा परावृत्य माचीकृतविलोचना । जनमैक्षत लोलाक्षी वलितत्रिवलीलता ॥ ४ ।। अयलसाध्या ता वीक्ष्य विटा ललितलोचनाम् । वभ्रमुस्तद्गृहोपान्ते निर्व्यापारगतागता ॥ ५ ॥ चिर तदथिनश्चित्रवस्त्रवेपविभूपिता । मुगन्धितलताम्बूलधूपादिव्ययकारिण ॥ ६ ॥ नियोगिधनवद्धाशा स्त्रीरत्नप्राप्तिसोत्सुकाः। सस्मिताक्षिनिकोचादिविकारशतवारिण ॥ ७ ॥ तज्ज्ञरप्यपरिजातपदाश्छिद्रप्रतीक्षिण । दशकामा भुजङ्गास्ते लीलाकुटिलगामिन ॥ ८ ॥ शून्या देवकुटी गत्वा प्रसिद्धा पाग्दारिका । द्विप्रास्तत्सद्धगमोपाय प्रातिवेश्म्या व्यचिन्तयन् ॥ १॥ एकोऽवदत् तत्र विट सुलभपा न सगय । खल्वाट तुन्दिल वृद्ध म्वपति महते क्यम् ।। १० ॥ नित्यप्रवामिन लुब्धमीर्ष्यालु मुरतामहम् । मतच्छागमदामोद बहलष्ठीविन गठम् ।। ११ ।। सुतोपरोधी वन्ध्यामा नाम्या न च वय क्षय । न च दु.खाभिभूतामा गगदग्धा न लक्ष्यते ॥ १० ॥ एतहिं दोपापान्ति दुमीला अपि योपित । अपर प्राह भवता साभिप्राय विचिन्तितम् ।। प्रन्यामत्त्या परिचये विन्तु मन्नो विधीयताम् ।। १३ ॥

·- मा २२३
२२३)
नर्ममाला
विवाहयज्ञतीर्थादिदेवयात्रोत्सवैविना।
म लभ्यते परिचय परदारोपसर्पण ॥ १४ ॥
सुचिर प्रेक्षण लोलकुन्तलोत्तालन मुहु ।
तत्सम्बद्धा सापदेशा कथास्त्यागप्रकाशनम ॥ १५ ॥
भोगसौभाग्ययशमा प्रसिद्धिप्रतिपादनम् ।
मन्दमन्द वच स्वर तद्वाक्यश्रवणादर ॥ १६ ॥
तन्मुन्यन्यस्तनयन चुम्बनाल्डिगन गियो ।
शिल्पसम्पादन चास्या वस्त्रालङ्कारणेप्सितम् ।। १७ ।।
जाते परिचये माल्यताम्सादिसमर्पणम ।
भित्तो निपीडन गाढ विजने परिचुम्बनम् ।। १८ ॥
गुह्यस्पर्णो गतिश्चेति गीलविध्वमयुवतय ।
इत्य का नाम न मया कृता शीलपराइमुखी।
नियोगिमार्या लभ्यव सर्वदा गमनोन्मुसी ॥ १९ ॥
जीयन विविर
अथावदत तृतीयोऽपि स्वाधीन सर्वमेव न ।
विन्त्वत्र विधिवमुम्याद् विघ्न समुपलक्ष्यते ॥ २० ॥
योग्य तीक्ष्णाक्षिपटले चित्रगुप्नविचेष्टित ।
निपजीवनातकविधायी निर्गुणान्तक ॥ २१ ॥
भाग्योच्छवलायामग्रण्डले म्यादियक्निभि ।
निर्गुणा प्रापिता येन गोपालपमुपालताम् ॥ २२ ॥
न वाला यदि नामासी तन्दि जीवनह्न नृणाम् ।
पक्षापातो न गेगरचेत् तत् किमेकाङ्गनागन ॥२३॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाभ्यसमह (न मा २२४-
कियन्तोऽद्य मृता कुत्र पृच्छनिति मुहहु ।
मृतजीवी श्वतुल्योऽसौ भुक्ते कापालिकव्रतम ॥ २४ ॥
हरणोयतहस्तोऽसौ साधूनामपि वर्तने ।
सदोषर्दीयतेऽस्माभिनंरवाय तिलाञ्जलि ॥२५॥
यद्यप्यसौ स्नुषाकामी कल्यपाल्कुलोज्ज्वल ।
तथापि सर्व सर्वज्ञ परदोषानुदर्शने ॥ २६ ॥
अथवास्त्येव मे मिन शक्तिमान राजवल्लभ ।
वाहमात्रणव न सर्व सरक्षिप्यति जीवनम् ।। २७ ॥
अगारदाहिनो धेनुस्त्रीशिगुब्राह्मणान्तवा ।
बहवो रक्षितास्तेन दिग्वार्तामात्रमेवया ॥ २८ ।।
थमणिका
गृह नियोगिकान्ताया प्रविशत्यतिनिर्भग्म् ।
एषा श्रमणिका नित्य कुट्टनी वचयोगिनी ।। २९।।
या माता वश्ययोगाना जाराणा मितिया।
नरोपपत्तिदीक्षामु मीणा समयदेवता ॥ ३० ॥
अरन्धतीमपि क्षिप्र प्रतारयति लीरया।
पुराणपुश्चली मा हि जाह्नवी मन्यते तृणम् ॥ ३१ ॥
मा समीहितमम्मामचिरेण विधास्यति ।
इत्युक्त्वा ते ययुधूर्ता वृद्धथमणियागहम ।। ३२॥
वारकोपाध्याय
पदाचिदथ तामव हये क्रिरणोचनाम।
रात्रभोजनपूर्णाटग पुनरायातयौवन ॥३॥

·नर्ममाला
३२५
निर्दग्धचन्दनस्फारतिलक पृयुजूटभृत् ।
भायूगेपानदामन्दमन्दरारावगवित ॥ ३४ ॥
पक्षान्तसवृतपटो ब्राह्मणानपि न स्पृशन् ।
रे रे दासीमुतेत्यादि जन कोपेन भर्त्मयन् ॥ ३५ ।।
मलपत्र वहन् मूखों ददर्श मठदैशिक ।
महमा विस्मयाविष्टो दप्टा मकरकेतुना ॥३६॥
नियोगिगृहबालानामुपाध्यायमुपेत्य म ।
आययो मागमूल्येन नित्यमक्षरमिक्षक ॥ ३ ॥
लब्धप्रवेगस्तामेव ध्यायन धूर्त. पपाट म ।
जानन्नपि लिपि म मोवारमलिपत्र छन ॥ ३८ ॥
मौतुवाद् गृहनारीभिर्वृतम्तयो नदुन्मुख ।
उपाध्यायोऽपि दीनाग्गणना विदधद् धिया ।। ३९ ॥
अष्टायतारस्तोग्रेण मर्वज्ञ व गचित ।
दैगिक पाठयामीन मोऽभदपिक मुदन ॥ ४० ॥
पान्नु नो भगवत्पादा जघन्यजनरत्मला ।
परलोषम्य हतारो गमने क्षेमवागिण ॥१॥
भाभूनो कुडकुमाद्रो रइनामदगो (१)
...मुमिमुमिरक्षणौ पनपा (?)
... मणिस्नग्धगे दिव्यगन्धानुलिप्ना
महग्रामण प्रविष्टौ पल्प (?).. नो लभ्यता गग्परमी ॥४२
गलायमुनयोविल्ववृपम पूर्णकुम्भयो ।
पयनन्दन गपट्टन्ध भविष्यति (१) ॥३॥

·३२६
क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह
(न. मा. २-४४-
इत्यादि दत्त्वा वालाना नित्य सुफलकेषु स
वर्ष तिष्ठति नि गको गणयन् मासवेतनम् ।। ४४ ।।
कर्तन लिखन सूचीपट्टिकावानमोपधम् (१)।
कुर्वन्नवैति पुरत स्थितान् नोवा कुमारकान् ।। ४५ ।।
उपाध्यायेत्यभिहितो वक्ति क्रोधाग्निना ज्वलन् ।
गान्धर्विकश्चर्मकृद् वा किं तवास्मीति निष्ठुर ॥ ४६
मठदेशिक
सस्मित सस्मितालाप मुहुर्गोष्ठीविधायिनम् ।
नियोगिकान्ता पश्यन्ती दैशिक नाचलत् तत ॥ ४७॥
स भापा बुद्घमानोऽपि तत्तत्स्त्रीभिरुदाहृताम् ।
वि भणन्तीति पप्रच्छ प्रोल्लसद्भूलतो मुहु ॥ ४८ ॥
ग ताभिर्नर्मसोत्प्रासमाधिक्षेपविडम्बने ।
आयास्यमानो मत्ताभिरभूत् प्रहसितानन ॥ ४९ ।
नाय किञ्चिन् महाभागो गानाति न च बुध्यते ।
इति नो भेजिरे लज्जा विवस्त्रा अपि तस्य ता. ॥ ५० ।।
ऋप्यगृहगवत सोऽथ वि
...
तासा गोष्ठीरसाभिज्ञ स्तनो पस्पर्ण पाणिना ॥५१॥
स वीजाश्च इवोत्सृप्टो वडवामण्डले युवा।
सिपेवे ललना मा प्रोपितम्य नियोगिन ॥५२॥
भातृजाया स्वसार न ता च भार्या मृगीदृशम् ।
अन्या-चाम्य सदा म्वरमयामयत देशिय ॥ ५३॥
ताम्तेन जारगुरुणा कृतदीक्षा परागना
वभव गवंगामिन्यो निर्विकल्पव्रते म्थिता ॥५॥

·-ग. मा. २.६४) नर्ममाला सभर्त का तया श्रमणिकादूत्या ततस्तेऽपि वृतोधमा । धूर्ता स्वाधीनता प्राप्ता स्वैरिणी ता सिपेविरे ।। ५५ ।। अथाधिकारी तरणी सोकण्ठम्ता स्मरन् प्रियाम् । भृतवस्त्रो विवेगागु मिथ्याग्रामचिकित्सया ।। ५६ ॥ स सेवार्थ ममानीतघृतमाक्षिक्सपिपाम् । भारियनिक त्या नगर समपूरयत् ।। ५७ ।। प्राप्त विलोक्य मुचिरात् त दृष्टानेश्वामुका। पीवर ग्राम्यमासन्नरोग पूर्णमिवाम्बुना ।। ५८ ॥ ता च मेपघृतामिक्षावि लाटमधुमम्पदम् । सरोदेवेन नत्रेण जहामान्येन तद्वधू ॥ ५९ ।। इद सुरचिर वस्त्र पीनमाभग्ण च ते । तम्येनियादिनो दृप्ता मा पो मर्वमश्रुतम् ।। ६० ॥ मा सिरोवेदनाव्यानिवद्धाभ्यनापट्टिया। म्ननन्नी मम्पन पत्यु भवत् पायवर्तिनी ॥ ६१ ॥ मतो वाचालवानालमालापलकलाकुले। गृहे तम्याभयद् व्यग्रगामदामे महोत्मव ॥ १२ ॥ दिनान्ते बहुभक्तागी मोहिनामवदुर्मद । नियोगी गपने नम्यो चुम्भर में इवापर ॥ ३ ॥ अय पृच्छादियाभ्यल्प रानि तदरगना। आरिगने ममुनिमा चुम्पने बालानना ॥ ६४ ।।

·३२८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह (न मा २६५- रुन्धाना जघनस्पर्शमूलस्वस्तिकनिश्चला। गृहव्यापारखिन्नेव निद्रा चक्रे मुधैव सा ॥ ६ ॥ तत प्रभाते प्रसृते भूर्जभाण्डादिवे पुर । वदन्ती सर्वगानेषु शूल साप्यकरोत् क्लमम् ॥ ६६ ॥ अथाहूत परिजनैवेद्यो मद्यामिपप्रिय । निधि हस्तगत दैवान मन्यमान समाययौ ।। ६७ ॥ वैद्य नमो विद्याविहीनाय बंद्यायावद्यकारिणे। निहतानकलाकाय मायेवापमृत्यव ।। ६८ ।। भ्रान्तो गृहशत सूर्ण भाराकान्त इवोच्छवमन् । लाटस्वेदमलिल पाणिना विक्षिपन मुह ॥ ६९ ॥ वनौषधसङ्केतनामसयागचीरिकाम । कृतान्ताधिकृतस्याग्राद य प्रायस्थ (2) इवागत ॥ ७० ॥ चिकित्सकोऽथप्राणाना व्याधीनामचिकित्सक । आजीवमीश्वर शूली यन न त्यज्यते जन ॥ ७१ ॥ स वैद्य कारकूटा वा व्याला वेताल एव वा। भूयमा याति मासेन य क्षिप्रमनुकूलताम् ॥ ७२ स वैद्य एव कुपितो वायुरायु क्षयङ्कर हस्तम्पर्गेन त्रिमलक्षालक क्षपितेन्द्रिय ॥ ७३ ॥ पृच्छमन्यासकृत पमा प्राणाचार्य विमुच्यते । स्थित भुक्न नु पीत नु वैद्यननि प्रलापिन । योति विधत्ते यत्नेन भिपगानोपजीवव ॥ ७४ नगरोत्सवयायासु विवाहप्वतिभाजनात् । जनता याति यन् मान्द्य तद् वैद्यम्य गने परम् ।। ७५ ॥

·-न मा २८६-)
नर्ममाला
गुह्याद्धगस्पर्शकृत् स्त्रीणा बह्वाशी जोविनापह ।
नृणा त्रिदोपकृत् सत्य वैद्य एव न तु ज्वर ।। ७६ ॥
विद्याविरहिता वैद्या कायस्था प्रभविष्णव ।
दुराचाराच गुरव प्रजाना क्षयहेतव ॥ ७७ ॥
उपसृत्य स पस्पर्ग स्तनौ तस्या सुसह्तौ ।
कठिनी सततस्पर्टी खल खलनगविव ।। ७८॥
लङघन सहते नेपा हित शूले न वृहणम् ।
रोतु मम चिन्तामु सर्वाहार मया सह ।। ७९ ।।
जडा ह्यस्या स्थिता बुद्धिर्धातुश्च विपम स्थित ।
तस्मान स्निग्ध दधि पूर्वमन योज्य सगरम ॥ ८० ॥
इन्युक्ते वैद्यनाथेन स्त्रीभिस्तुणं ससम्भ्रमम् ।
आहत पादपतनोतिर्गणक आययो ।। ८१ ॥
गणक
ज्याति शास्त्रविद नम्मै नमोऽस्तु ज्ञानचक्षुपे ।
वर्ष पृच्छत्यवर्ष वा धीवरान् यो विनष्टधी ॥ ८२ ॥
ग्रहनक्षत्रतागणा मस्यानेऽप्यकृतश्रम ।
अतीनानागनजानदम्भाय मल्पयभृत् ॥ ८३ ।।
तव वर्ष त्रयीमध्य पश्चिद वित्तव्ययो भवेत ।
ज्वरश्र नेत्रपीडा च लगभागोऽप्यविचिन्तित ॥ ८४ ॥
न कश्चिदुपवार ते मन्यते गावश्च ते ।
मन्नि तेभ्यो नय देहरक्षाया नेव बापत ।। ८५ ।।
दुर्बलो दृश्यमे भान!ष न कुरुपे रभम् ।
अप्पम्ति कामा नून ना मन्त्रेण नुदाम्यहम् ॥ ८६ ॥

·क्षेमेन्द्र लघुकाव्यसग्रह
( न मा २८७-
इति साधारणज्ञानमन्त्रवैद्यकमिश्रितम् ।
ज्योति,शास्त्र विगणयन् यो मुष्णाति जडाशयान् ॥ ८७ ।।
प्राडनियोगिवधूवृत्त जानन्नपि जनश्रुतम् ।
धूर्तो धूलिपटे चके रागिचक्र मुधैव स ।। ८८ ॥
क्षिप्ते नियोगिना तत्र दीनारकुसुमोत्करे ।
दम्भस्तब्धश्चिर तस्थौ स्वाइगुलीगणनापर ॥ ८९ ।।
नतोऽवदन् मन्दमन्द प्राक्षिप्तधूलतो मुहु ।
इयमापाण्डुरमुखी रतिकामेन पीडिता ॥ ९० ।।
दुनिवारश्च नारीणा पिशाचो रतिरागकृत् ।
पुन शून्यगृहे स्नाता गुह्यकेन निरम्वरा ।
गृहीतेत्यन पश्यामि चके शुक्समागमात् ।। ९१ ॥
ख्याशपति (२) तूणरक्षको वा
तत प्रयाते गणके चिन्तिते गुरुपूजने ।
निर्यन्पलालपूलोक पादतो घलिघूमर ॥ ९२ ॥
दामबद्धयटिम्य गीर्णकम्बलयावृत ।
विसृष्ट त सहायेन ददौ लेख नियोगिनः ।। ९३ ॥
एडिकाव्यपदेशेन गाव पादहता दश ।
तासा मध्यान् मृता पञ्च पञ्च शेपा स्थिता परे ॥ १४ ॥
तन्मुक्तय त्वरायाता महन्तोऽपि दिनत्रयम् ।
तदभावेऽपि लाभात ग्रामे दण्ड पतिप्यति ॥ १५॥
पृतनाडीनिमित्तेन यच्चामो यन्यने धृत
मोऽपि विप्रो निराहारम्तीक्ष्ण पञ्चवमागत ॥ ९६ ॥

·-न मा २.१.७ )
नर्ममाला
पादान्तिके च प्रहित तस्य प्रधनपत्रकम् ।
बद्ध मया तत्कल मुद्रित सकल गृहम् ।। ९७ ।।
यान् स्कन्धकनिमित्तेन प्रायस्थान् परिपालक ।
प्रददौ मासवृत्त्यैव ते मया तद्गृहे धृता ॥ ९८॥
धान्यराशि प्रभूतोऽस्ति तूर्णमागम्यतामिह ।
तात्पर्यमिति विज्ञप्ता पादा ज्येष्ठावामरे ॥ १९॥
गुरु
वाचयनित्यसो लेख तम्य कर्मण्यता तत ।
प्रशशस महायस्य नियोगी हर्पनिर्भर ॥ १० ॥
मोऽभून पूर्वतर बौद्धस्ततो दम्भाय वैष्णव ।
रक्षार्थमथ भार्याया जातकोलागमादर ॥ १०१ ॥
आनिनाय गुरु गर्वदम्भलाभनिकेतनम् ।
मायावुकलोल्याना दीक्षासमयमण्डलम् ॥ १०२ ।।
नमस्ते गुरुनाथाय धनदारापहारिणे ।
क्षोभिणे मर्वभक्षाय पक्षायेव क्षपाशिने ॥ १०३॥
तालुन्यस्तासिन्दूरपत्रिकापुष्पगुच्छिक ।
बिन्दूपविन्दुनिदिमहालालाटकपर ।। १०४ ।।
वर्णमूलगिरपामावप्रथितम्वरपजूटिर ।
पुडकुमाङ्कितवर्णाग्र वाचराक्षा महाहनु ॥ १०५॥
गल्वाटो विरलश्मश्रुर्दोघंवाक् प्रम्पग्न् पानिन् ।
विधाणो वदन वृद्धमहिपीभगविभ्रमम् ॥ १०६ ।
क्षणान् पिबनि यो मद्यपट घटघटाग्वं ।
तस्य यप्रणारम्य स्थौल्य केनोपमीयताम् ॥ १०७ ॥

·३३२ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः (न मा. २-१०८... मद्यमांसदुरामोदमलिनं योगपट्टकम् । दधानः स्तनसम्पूर्ण वक्षसा राक्षसाकृतिः ॥ १०८ ॥ सिन्दूरपूर्णगम्भीरनाभिरन्ध्रोपशोभितः । लोपिकापूपशफरीमिश्राभृतमहोदरः ॥ १०९ ॥ मधुमांसकृताजीर्ण प्रत्यग्नामोददुःसहान् । धूमोद्गारगडङ्कारान् मुञ्चन् मेघ इवाकुल. ॥ ११० ।। गृरुर्गुरुतराविद्यावद्यमद्यमदान्धधीः । अहङ्कार इवाकारमागतः प्रत्यदृश्यत ।। १११ ॥ आकारेण गुरुर्गुरुश्च वचसा कौसीद्यमोस्वैर्गुरु-- मेंद्रेणातिगुरुस्तथास्यकुहरश्मश्रूदरस्फिग्गुरुः वेश्याकामिनियोगिवञ्चनगुरुः मवृत्तशून्यो गुरु- श्चित्रं मर्वगुमः शिवोदितमहाशिक्षासु नित्यं लघुः ।। ११२ ।। अपि नाम स जायेत पवित्रचरितः क्षिती। अगौचनिधयो येन गुरवो नोपसे विनाः ॥ ११३ ।। अहंपूर्विकया सर्वे पतितास्तस्य पादयोः । चक्रुः शिरोभिर्भूकम्पलुठत्पिठिरकभ्रमम् ॥ ११४ ॥ रक्षाय निजभार्यायाः सम्पदां च विवृद्धये । नियोगिना यागविधी विज्ञप्तो भगवान् गुरः ॥ ११५ ॥ लिखित्वा कुडकुमेनाशु स्वल्पसम्भारचीरिवाम् । हप्टः प्रातः मगेप्यामीन्युक्या प्रायात् महानुगः ॥ १६॥ आस्थानदिविरः श्वगुरो यागमम्भारे यत्नाहूतो नियोगिना। पापाथर्माधिकरणदिविरोऽय ममाययो । ११७ ॥

·-न मा २१२८) माला तम्मै नमोऽस्तु नगराचार्यवर्याय भोगिने । यम्य हस्ते स्थिता भूमि सशैलपनवानना ।। ११८ ।। करोति प्रथय वक्ति मधुर दिविर पुर । जरच्छगलशृङ्गाभा न च त्यजति वक्रताम ।। ११९ ।। क्रमाद्धितकर्णेन भूर्जपत्रकपाणिना । आम्यानदिविरेणेय ग्रस्ता भगवती मही ।। १२० ॥ मिथ्या महावराण दैत्येप्वाइम्वर वृन । आस्थानदिविरग्रंस्ता यदिय नोद्धता क्षिति ॥ १२ ॥ उत्थाय वेश्याशयनात प्रभाते मद्यधुणिन । धनार्थी दिविर शस्तमुख द्रष्टु प्रतीक्षत ।। १२२ ॥ नून निगि भगापान क्रानि दिविर मदा । प्रान प्रातमृदा वक्य क्षारयत्यन्यथा क्थम् ॥ १२३ ॥ स्नातो मृद्दर्भतिलभृत करोति मुचिर जपम् । दिविर कूटसङ्केतपटीपात्राणि चिन्नयन ।। १२४ ।। विप्र पुर ममयान्त थूतत्य त्वरित पुन । प्रविश्य गेह निर्यानि शकमान पगभवम ॥ १२५ ॥ श्रीकामो गामयभ्रान्त्या वन्दत श्वशत् पथि । पुरश्चाना सिद्धिकामश्चण्डाली सपरण्डयाम् ॥ १२६ ॥ मुप्रभाततगयातं माष्टमटि त । आम्थान याति कल्यन् भृष्टमास सपाननम् ॥ १२७ ॥ भूर्जपोडालडविलनममीमुभूतभाजन । पथमिव गन्धेन भाविनी नग्वस्थितिम् ।। १२८ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह (न. मा २-१२९- मषीविषाया निमन् साधून कलमदष्ट्रया । आस्थानजलधेरन्तदिविरो मकरायते ॥ १२९ ॥ तन् मपीविग्रुपस्तम्य दृश्यन्ते कलमच्युता । भुवो विलुण्ठ्यमानाया साञ्जनाश्रुकणा इव ।। १३० ।। अधोमुखा विमानेभ्य पतन्तो दिवि रोदनम् । कुर्वन्ति पितरस्तस्य यो भुडक्ते दिविरोदनम् ॥ १३१ ।। जामातु श्रीमतो दृष्ट्वा स गृह हपंनिर्भर । अचिन्तयत् कदास्यापि शटिदैवाद् भवेदिति ॥ १३२ ।। अधिकरणभट्टा, सात्रिका वा तत्मङ्कत्याप्यदृश्यन्त भूर्जभट्टा भयङ्करा । तद्गृहे कलयन्तोऽन्तस्तस्य स्थावरविप्लवम् ।। १३३ ।। सहरन्ति सदा लोकान ये सस्थावरजङ्गमान् । तेभ्य प्रलयकारिभ्यो भट्टेभ्योऽस्तु नमो नम ॥ १३४ ॥ गटीपागसमाकृष्ट प्राप्तोऽधिकरण भयात् । साधुनिगीर्यते भट्टमत्स्यैरिव जले वलि ॥ १३५ ॥ भट्टभट्ट सदिविर शटीनिपतितो जन । मुच्यते नास्थिगेपोऽपि रक्तक्षीवैरिव श्वभि ॥ १३६ ॥ ग्राह्मण्याद् ये हता नंच गमेण ब्रह्मराक्षसा । भास्थानभट्टास्त मन्ये सदा यादन्ति मानुपान् ॥ १३ ॥ कृत पराजितो जेता जी बैश्च पराजित । तेषा म्वतन्त्रवचमा वचमा केन जीव्यते ॥ १३८ । अन्ते नरवपालय वृता वैतारता गता । गट्यन्त वृतहद्घष्टा भट्टास्ते क्स्य नानका १३९

·~i मा ३.२)
नर्ममाला
पश्यन्नन्धी वदन मूक शृण्वश्च बधिरोऽधम ।
उत्कोचेन विना भट्टश्चिरं निद्रायते गठ ।। १४० ।।
उत्कोचभक्षण छिद्रशिक्षण साधतक्षणम् ।
पटिसन्धुक्षण कूटरक्षण भट्टलक्षणम् ॥ १४१ ॥
नमंटन नतंकीभ्राता सङ्गत्या नर्तकोऽभवत् ।
सोऽप गारुडकल्पज प्रयात मस्यपालताम् ॥ १४२ ।।
सोऽपि ग्रामगणेशम्य प्राप्त प्रासादपालताम् ।
सन्धिविग्रहकायस्थचश्विासेवकोऽधम ॥ १४३ ॥
भट्टत्वमाप्तवान् दूतो द्रनदेशगतागतात् ।
तस्य पुत्राश्च पौग्राइच मर्वेऽधिकरणद्विजा. ॥ १४४ ॥
गुतोन्यथा भवत्येपा बचश्चर्मकृतामिव ।
पक्ष सुमहती भस्वा मटिदीनारभाजनम् ।। १४५ ॥
इति श्रीभ्यामदासापरायोमेद्रविरचित यां
नर्ममालाया हितोय परिहास
तृतीय परिहास
गुपभटा
अप यागोरमपे नस्मिन् म दिविरवान्धवा ।
मलताच ललना नियोगिगृहमाययु.॥१॥
पटिका करणी हमी पारनो रलमूटिका।
मिन्दूराद्या रजोभेदा पश्चरङ्गरमूत्रम् ॥ २ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसप्रहा ( न. मा ३-३-
शालिचूर्ण सितच्छन श्वेतवस्त्र वितानकम् ।
नाराचा क्षुरिका सूत्र दर्पण वीरकर्तरी ।। ३ ।।
पताका व्यजन कूर्च पुष्पलक्षाणि पोडश ।
यार्थानीकलशौ ताम्रौ तिलास्तैल मृगाजिनम् ।। ४ ।।
सुक्खुवौ समिधो दर्भा लाजा सिद्धार्थका घृतम् ।
विल्वपूगफलाक्षोटजातीफलयवाक्षतम् ॥ ५ ॥
धूपकुडकुमकर्पूरकौतुकौपधिचन्दनम् ।
पादुकापीठपर्यवघण्टिकाघटकुण्डकम् ॥ ६ ॥
मद्यमामसुरापूपपलाण्डुशफरोदनम् ।
पिष्टभृप्टरसस्वच्छभक्ष्यरोचकमोदकम् ॥ ७ ॥
चटिकापूर्णपामाणि क्षीरिणी मरा ददि ।
दश कृष्णा दश श्वेताश्छागा मेपाश्चतुर्दश॥ ८॥
भस्त्रा चेत्यादिसम्भारश्चोरियालिखित क्षणात् ।
सज्जीकृत श्रीसचिव गमिनियोगिन ॥ १॥
ततो नित्यावधानेन भगलिङ्गविभूषितम् ।
चकार मण्डल शिप्य मिन्दुरान्तरितान्तरम् ॥ १० ॥
अथात्मारामतादम्भमीलिताधूणितेक्षण ।
गुरुगृहीत गिप्याभ्या मय्यदक्षिणहस्तयो ॥ ११ ॥
शतमारणानगात, हिरयाणामाययो, शने ।
लुण्ठि कर्तुमिवात्युग्रो नगराधिपनि स्वयम् ॥ १२ ॥
चर्मकृत् मौनिवञ्चग्री धीवरोहट्टतापम ।
वृद्धवेश्या यल्यपालो मद्यभट्टो जरहिट ॥ १३ ॥

·न मा. ३.२३-) नमंमाला पञ्च नारङ्गका रुग्णास्त्रिटाद्वारोऽथ पाचकः । गोभक्षो भैग्याचार्यः कुलाचार्योऽथ वायकः ॥ १४ ।। चूलिकाकृतरुद्राक्षो पटिलश्छिन्ननासिक. । महाव्रती भगमुख गवाचार्यस्त्रिघण्टिक ॥ १५ नग्नो वेलायती मौनी स्तोत्रकृज् जानुघण्टिक । द्विवाश्चोन्मतवनिताः श्वभिः परिवृतास्तथा 11 १६ ॥ गूथलिप्तम्तथोन्मत्तो मन्त्रवादी रसायनी । इन्द्रजाली लतावेगी विज्ञानी कामतात्त्विकः ॥ १७ ॥ भट्टाश्चान्ये गुरोधूताः पानभोजनमेवकरः । विविशुः स्विन्न नवेद्यामोदमत्तोदकाकुलाः ।। १८ ॥ अथामपक्वसंहारकारिण: सर्वहारिण । मता गुरभटाश्चम्निलधूपधृतक्षयम् ॥ १९ ॥ एको द्वौ बहव. पश्चान् निन्युस्ते भम्यया नथा। मालिनूर्णयवाक्षोटविल्यार्घघृतचन्दनम् ।। २० ।। रण्डा तन. स्वभगिनी रण्डा वालय ग्रनमालिनी । धृता नियोगिना यागपरिचर्याविधी गुरोः ।। २१ ।। जयत्यपण्डमोनांमुमण्डलानितस्करी। पुण्डरीकममी रण्डा नवयौवनमण्डिता ॥ २२ ॥ मदगोण्ड ममुदण्डचण्डं मुपवरण्टकम् । पिना चण्डलगेघृष्टं रण्डा पण्डितमानगा ॥ २३ ॥ सं.म.पा. २२ ·३३८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसग्रह (न मा ३२४- विस्तीर्णश्रोणिपुलिना पीवरोरुकुचस्यली । हरिणीहारिनयना रण्डा नेत्ररमायनम् ॥ २४ ॥ रण्डा स्कन्धद्वयासक्तमुक्तकेशी विराजते । नेनोत्पलमुखाम्भोजभृङ्गव्याप्तेव पद्मिनी ।। २५ ॥ नि सूत्ररुचिर कण्ठ सुवर्णसुभगो भग । रण्डाया कर्णपाशी च निराभरणसुन्दरी ॥ २६ ॥ पुप्पताम्बूलरहिता रण्डा सत्यक्तभूषणा । लावण्येनातिमात्रेण सविभक्तेव वेधसा ॥ २७ ।। हारेण वि सुमध्याया मुकेश्या. कुसुमेन विम् । किमञ्जनेनायताक्ष्या रण्डाया मण्डनेन किम् ॥ २८ ।। कि धर्मो यत्र नो रण्डा धिक् सुग्व रण्डया विना । रण्डाहीनोऽस्तु मा मोक्ष प्रोडेरित्युदित विटै ॥ २९ ॥ रण्डा विलोक्य तरण करोति भ्रुटि मृपा । कण्टग्रह चिन्तयन्ती मनसा तु प्रहृप्यति ।। ३० ।। सस्मरन्ती रतिमुख पोवरोरुकुचस्थली । रण्डा भगस्थली रात्री मृनात्युच्छ्वासिनी सदा ॥ ३१॥ घोक्षते तरुण तिर्यक् बान्त सुभगमानता। सवन्ती निर्भर रेतो रण्डा धेनु पयो पथा ॥३०॥ गौर मुपीवरो धत्ते रण्डाया मुपिडतो भग. । मेरोवंहयोल्लोदशप्पहेमतटनमम् ।। ३३ ।। सुरगाद्याचितानोतस्तब्धदीघंध्वजो नर । यदि नाम रते शक्नो रण्डा तोषयितु न या ।। ३४ ॥

·-न मा ३४५) नमंमाग श्राद्धेषु मुग्धविप्राणा जटिना च तपस्विनाम् । वशे पतति धन्याना रण्डा रसतरङ्गिणी ॥ ३५ ॥ चूलिकान्यस्तकुसुम कर्णे कृतपवित्रक । युवा रण्डाप्रियो विप्र कन्दर्पणोपमीयते ॥ ३६ ॥ उदञ्चद्गुरुदण्डस्य चण्डस्य ब्रह्मचारिण । रण्डा ददाति सतत श्रद्धया मृतभोजनम् ॥ ३७ ।। तमेव तीर्थयात्रामु पश्चान् नयति सर्वदा । वहन्ती खड़गपात्रेण वलिधूपसमुदगिकाम् ॥ ३८ ॥ परस्परप्रार्थनया सुमुण्डितभगध्वजौ । भूकम्पकारिणी रात्री तो रण्डाब्रह्मचारिणी ॥ ३९ ॥ दिवा दम्भनिधानाय नमस्तीर्थोपमेविने । गौ रण्डाभगापानक्षीवाय ब्रह्मचारिणे ।। ४ ।। रण्डा जटामृता भीत्या गोडलाटतपस्विनाम् । ददाति जिता प्रीत्या तल्लिप्तोर वामकृत् ॥ ४१ ॥ गया गुरुगृह रण्डा पत्यु पर्वदिने मती । कपन्ती कटिमाभोधण्याद् रण्डा निर्दयमेहनं ॥ ४ ॥ रण्डा तत्तन्मृतोदाग्दीक्षादिग्रनवारिणी। ददाति निगि नि गट्दा काममत्र तपस्विनाम् ॥ ४३ ॥ लिङ्गार्चनापदेगेन दत्त्वा वेश्मनि ताल्वम् । मगेति चमरिन रण्डा कण्डूविषण्टनम् ।। ४४ ।। नयोपचर्यमाणोऽय मृगाक्ष्या गुरुराकुर । गिप्याश्च ता पपुनें। क्षुधाः क्षीरिणीमिव ।। ४५ ।।

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रह ( न. मा. ३-४१- गुरुकृत्यमहत्तमः ततः प्रविविगुस्ते ते दीक्षासमयिनो नरा. । वडनेत्रपटा मिथ्या मोहेनेवाधिकारिता ॥ ४६ ॥ अथ व्यजिज्ञपद् भूगिन्यन्तजानुः कृताञ्जलि । गुरु नियोगिन. श्रद्धाशुद्धान्तं हट्टतापसः ॥ ४७ ।। इहैव मुचिर नाथ यागव्यग्रे त्वयि स्थिते । प्रतीक्षन्ते परे शिष्या यागोत्सवसमुत्सुकाः ।। ४८ ।। य एप प्रथितो लोके गृहकृत्ये महत्तमः । कृतयागममारम्भः स भवन्तमुदीक्षते ॥ ४९ ॥ ब्रह्महत्यादि पाप यन् नि सस्य तस्य विद्यते। एकघण्टाटनत्कारमात्रेण भवता हृतम् ॥ ५० ॥ मन्यते म तृण सर्व सर्वसंहारपातकम् । यतो मूनि त्वया हस्तरतम्य पञ्चफणो धृतः ॥ ५१ ॥ त्वत्प्रगादात् समुत्तीर्णा स कामपि दयां थित. । गवरायतनेभ्योऽपि गवः सर्व जहार यत् ।। ५२ ॥ मर्वस्वहरणं धर्मसत्कार्य ब्राह्मणक्षयः । यत् नस्य निर्विकल्पस्य तत् तवैव विम्भितम् ।। ५३ ॥ येश्या ज्यामियं नाथ गणिया निमन्त्रयितुमागता । घटीप्रतिष्ठा गेहेऽस्याः पियना गिध्यवरमल ॥ ५४॥ दिनीभवता निन्य वशीकरणचूर्णकः । अम्बिगेपा. नास्त ते यया धनिरामयाः ॥ ५५

·1ममा
इमशानकोशगपथ क्षीणजिवावराधरा ।
त्वद्रक्षारक्षितवंषा कामुकच्छाचारिणी ॥ ५६ ।।
संतोन्मृप्टे मनार ग्नेहो वदने न तु चक्षुषि ।
वेश्याया क्षीणवित्तेप मकोचो नात्यजातिपु ॥ ५७ ।।
यदि मद्भाविनी वेश्या यदि वाल वृपापर ।
अचौरो यदि वायस्थम्तद्वेश्याप्यनुगगिणी ।। ५८ ॥
चक्षुर्वेद्य
चक्षुर्वेद्योऽयमायातस्तपस्वी मर्वतश्रय ।
किंगारवतिभिर्येन सर्वमन्त्रीकृत जगत् ॥ ५९ ।।
प्रोप्मेऽक्षियोपवाहुल्यादम्य रग्ने गरत्फो।
गम्पूर्ण वियता याग पाण्डव टीनिरन्तर ॥ ६ ॥
यहर्ता
नापित गल्यपि नृणा येनोपजीविना ।
नीतान्यण्डानि दुपै म्थूलम्बालीप्रमाणताम् ॥ १॥
प्रा प्रतिष्ठापिता येन चामुण्डा मण्डवापिना।
यामी तम्याम्त्वया वर्षदिने याग समीले ।। ६२ ॥
मूल्येन महना धीमान् नागामध्येपणाय य ।
मामपेपीमपि न्छित्या ददाति म्वयधूमगान् ॥ ३॥

·समद्ररघुयायसंग्रह
(7 गा • ६६-
आरुढाऽपि रते यत्नादुत्थानोपहत वन ।
वृद्ध प्राप्नोति नो निद्रामृण यायनिवाधन ॥ ६६ ॥
निप्पीडिता-जसकाश शिश्नोऽपि सुरतोत्सुव ।
हस्त दत्त्वा भगे वृद्धो निधानमिव रक्षति ॥ ६७ ।।
मासक्षीग्घृताहार कृत्वा वृद्वो रताराया।
रानो वमति तत् सर्व भजते वा विपूचिकाम् ॥ ६८ ॥
शुष्कचोपम वृद्ध मधुपर्क क्षण पतिम् ।
गजन तरणी दृष्ट्वा होता याति रसातलम ।। ६० ॥
एतेन वृद्धवणिजा द्रव्यर्वृद्धविटोदित ।
लिप्तलिङ्गन मतत दग्धवायासिता वधु ॥ ५० ॥
म एप बहुनिक्षपमभक्षणकृतक्षण ।
द्रविणावस्करक्षत्र वणिग् वासरतम्बर ॥७१ ॥
नृत्यति व्याविकारेणु कुटिर वरिपनग ।
अज्ञाततृणयाप्ठादिविनयी द्रव्यनामभि ।। ७२ ॥
मरुणावाड क्षिणी वृद्ध प्रियामविच रक्षण ।
सोऽय निरीक्षत दूरान मि भोज्यमिवातुर ।। ७३ ॥
तम्मात पोप्पिवमामाद्य प्रियता मन्यसपद ।
गृहिणी गगिणी यन एम्धगयत प्रजायत ।। ७८ ॥
।
इत्यादि शिप्यस्यारयान श्रुत्वा तन निवेदितम ।
सर्व वरोमोत्यवदद् भ्रूविवागपुगे गुर ॥ ७५।।
नता दिशान्त विपुग तृत्वान गिवयु ण्टियाम् ।
गुरुणा मह त गिप्या पपु सोनर चिरम ॥ ७६॥

·-न. मा. ३.८७ )
नर्ममाला
नियोगिललनाः सवस्तेि च तन्मित्रवान्धवाः ।
कपालेषु तदृच्छिष्टं वन्दित्वा बहुशः पपुः ।। ७७ ॥
कश्चिद् गातुं प्रवृत्तोऽथ कश्चिद् रोदिति सस्वनम् ।
कश्चिद् व्याघूर्णते कश्चित् प्लबते कृतशूत्कृतिः ॥ ७८ ॥
कश्चिदत्यन्तवैकल्यं नाटयन् भक्तिसम्भवम् ।
निश्चेप्टस्तिष्ठति चिरं मप्राप्त. शवतामिव ॥ ७९ ॥
1 ८२ ।।
कश्चिद् विलोलमग्दामभूपितो मदनिर्भर. ।
मृतकण्ठग्रह. पुसा चुचुम्ब ललना अपि ॥ ८० ।।
ततः क्षीवो गुरु किंचित् स्वकाव्यं देशभापया ।
वीणावशरवोदग्रं कोच्छिकावाद्यज् जगी ॥ ८१ ॥
अर्थकभुजमानन्दादुद्यम्बकेन पाणिना ।
गुरनंनतं द्वाभ्या च शनरुत्थाय चासनात्
ततः पिप्याः ममुत्तस्थ रट्टहामनिनादिन ।
वृताङ्गनापरिवगा विधस्तकटिकपटाः ।। ८३ ॥
शन. प्रयाते गयधं विनप्टे दीपमण्डले।
निविभागोभवत् तेगा रतिवनमहोत्सव. ।। ८४ ॥
प्रभाते गुरुत्थाय त्वग्या कलमप्रदः ।
कनवद् विदधे मयं शिप्परन्यनिमन्त्रितः । ८५॥
चरादिकाले बंद्याना गरवाले नियोगिनाम् ।
पुणपाले गुरुणा न हेमपूर्णा यमुन्धरा ।। ८६ ।।
अपाविशन् पृथुनाम. सम्पमान: म्फुटभिव।
पापर्वावलोरी पुषः परमाप्तो नियोगिनः ॥ ८॥

·क्षमेन्द्रलघुकाव्य संग्रह
(न मा ३८८-
सोऽब्रवीदद्य रात्र्यर्थे गृहकृत्यमहत्तम ।
राजराशिधन भूरि हृत्वा यात' सहानुग (१८८१
अनुक्त्वापसृते तस्मिस्तत्सम्बन्धिनियोगिनाम् ।
पलायनव्यतिकर कोऽपि जातो गृहे गृहे ॥ ८९ ।।
चपेटोत्स्फोटितमुग्वस्त्वत्म्वामी बन्धन भटै ।
नीत पतत्पुरीपोऽग्रे स तावत् परिपालक ॥ ९० ॥
यावन्नोल्लुण्ठिनश्मथुर्वद्ध्वा त्वमपि नीयमे ।
तावद् राजभय घोरे नीतिरस्मिन् विधीयताम् ।। ९१ ।।
इति ब्रुवाणे तन्मिये ते गिप्य महिते गुरौ ।
तूर्ण प्रयाते नि श्वस्य नियोगी दुखितोवदत ॥ ९२ ॥
अहो नु कालदौरात्म्याद् घोरता वियती पले ।
सायव मर्वथा नाष्टा कप्ट धर्मोऽस्नमागत ॥ १३ ॥
इत्युक्त्वा सानुगो यावत् पलायनतोद्यम ।
म मुस्राव भयान् मूब तावदेत्य भटत ॥९४ ॥
म राज्ञा हृतमर्वम्व प्रविलन्नो बन्धनै चिरम् ।
धनेन वेश्यया स्यया मोचितो निरगान् तन. ॥ ९५ ।।
ततो विभवहीनोऽमौ जापी स्वप्ननिरीक्षय ।
बभूव मर्वप्रगतश्चाटुकार प्रियवद ॥ ९६ ॥
यो भूदभ्युस्थितस्तन्धो नियोगी लिङ्गमनिम ।
अधिकारपग्भ्रिमात् स वृद्धवृषणायते ।। ९७ ।।
अधिवाग्मदान्धाना दृष्टिकोषयता गदा ।
नेत्रनमल्यजनन बन्धन पग्माजनम् ॥ ९८ ॥

·-न मा ३.९०१)
नर्ममाला
य पादपनितानार्तान् पूज्यानप्यवमन्यते ।
भ्रष्टाधिकारश्चरणौ शकृल्लिप्तौ म वन्दते ।। ९९ ॥
अहो बत मुहर्तेन भवन्ति न भवन्ति च ।
पलालदहनज्वालाचपला दिविरश्रियः ।। १०० ॥
स्वयमुत्याय याताया जायाया निर्धनोऽथ स ।
वभ्राम लौल्यनिलय पिण्डार्थी बन्धुवेश्मम् ।। १०१।।
क्ष कृशोऽतिमलिन स्यूतदग्धपटचर ।
पिशाच इव दुष्प्रक्ष्यो दिनंरेव बभूव स ॥ १०२॥
तुपाग्निकुण्डिकातापदग्धम्फिरवृपणोदर ।
बातगूलापनोदाय जानुग्रथितदामक. ॥ १०३ ॥
देवद्विजधनग्रामजातकोष्ठगलग्रत् ।
क्षुत्क्षामकुक्षि शुष्कास्य पवितोऽवम्करे भ्रमन् ।। १०४ ।।
श्वगग्धजानुचरण प्रस्रवद्भरिगोणित ।
कृपाोच्छिष्टभुग दत्तभक्तगोलकनिर्वृत ॥ १०५ ॥
दग्धार्धकर्पटीनिर्यत्सकेगवृपणद्वयः ।
भम्मप्तिमीपागवक्ष पाश्वो गतसप ।। १०६ ।।
प्रलपन काश्चिकावाडक्षी केनचिद् दत्तमण्डक ।
प्रपापालिकया डोम्बभ्रान्त्या पाने तिरस्कृत ॥ १०७ ।।
रजस्वलापलालेन च्छन्नागस्तुहिनागमे ।
गगवकर्परादानवलहे याचका कै. ॥ १०८ ॥
वह्निपात्रप्रहारेण दग्धभ्रूश्मथुलोचन ।
चण्डाले प्रेतकार्येषु लगुडेराहत मकृत् ॥ १०९॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः (न मा. ३-११०- पङ्कशायी स चुक्रोश सत्रतीर्थायवर्मसु । नृपुरीपप्रणालेऽथ पतितोऽसावधोमुखः ॥ ११ ॥ उच्च कृतकटि: प्राणानुत्ससर्ज नराधमः। इति दौर्गत्यतपसा प्रयातः सोऽस्थिशेषताम् सशरीरः स्वय प्राप्तो नरकं नरकण्टकः ।। १११ ।। एवं क्रमेण शान्तेषु नियोगिदिविराग्निषु । मोदते गतसन्तापः सन्तोषसुभगो जनः ।। ११२ ॥ इति दिविरनियोगिवातदुश्चेप्टिताना कुसृतिचरितचर्चा नर्ममाला कृतेयम् । अपि सुजनविनोदायोम्भिता हास्यसिद्ध्य कथयति फलभूत सर्वलोकोपदेशम् ।। ११३ ।। इति श्रीव्यासदासापराम्पक्षेमेन्द्रविरचिताया नर्ममालामा तृतीय. परिहासः ममाप्तेयं नर्ममाला।

·शृंगारः ·(१) समयमातृका। प्रथम समय चिन्तापरिप्रश्न अनङ्गवातलारण जिता येन जगत्लयी। विचित्रशक्तये तस्मै नम कुसुमधन्वने ॥ १ ॥ यस्या दुर्धरघोरवक्त्रकुहरे विश्वक्षये रक्ष्यते क्षधाब्धाविव लोरवालशफरी कुत्रापि लोक्त्रयो । सामज्ञातविशालवालकालना तेस्तै पुराणरपि प्रौढा देहिसमूहमोहनमयी काली कराठा नुम ॥ २ ॥ क्षमन्द्रण रहस्यार्थमन्नतन्त्रोपयोगिनी। प्रियते वाररागाणामिय समयमातृवरा ॥ ३ ॥ अस्ति स्वस्तिमता विलासवमते सभोगभङ्गीभुव केलिप्राङ्गणमङ्गनाकुलगुरोर्देवस्य शृगारिण । कश्मीरेषु पुर पर प्रवरताल धाभिधाविश्रुत मोभाग्याभरण महीवरतनो सहेतमा थिय ॥ ४ ॥ पर त्रिनेत्रनमानितस्तस्त्यक्त्वा जगनयीम् । पौरस्त्रीशिवलीले वमस्यसममायक ॥ ५ ॥ ३४९

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्य संग्रहः
( स. मा. 1-६-
तत्राभूदभिभूतेन्दुद्युतिः कन्दर्पदर्पभू. ।
कान्ता कलावती नाम वेश्या वश्याञ्जनं दगो ॥ ६ ॥
कुचयो. कठिनत्वेन कुटिलत्वेन या ध्रुवी।
नेत्रयोः श्यामलत्वेन वेश्यावृत्तमदर्शयत् ।। ७ ॥
सा हयंशिखरारूदा कदाचिद् गणिकागुरुम् ।
कामिनां नर्मसुहृदं ददर्श पथि नापितम् ॥ ८॥
इमथुराशीचितमुख काचकाचरलोचनम् ।
पीवर तीरमण्डूकर्मार्जारमिव शारदम् ॥ ९ ॥
विटाना केलिपटहं तप्तताम्रघटोपमम् ।
दधानं रोममालान्त स्थूलखल्वाटकर्परम् ।। १० ।
ताम्बुलप्ठीवनवासादुपरि क्षिप्तचक्षुपम्
आनिनाय तमाहूय सा नेवाञ्चलमज्ञया ॥ ११ ॥
म समभ्येत्य ता दृष्ट्वा चिन्तानिश्चललोचनाम् ।
पप्रच्छ विस्मित. कृत्वा नर्मप्रणयसंवृतिम् ॥ १२ ॥
ध्यानालम्बनमाननं करतले व्यालम्बमानालक
लुप्तव्यञ्जनमञ्जनं नयनयोनिःश्वामतान्तोऽधरः ।
मौनक्लीवनिलोनकेलिविहग निद्रायमाण गृहं
वेषः प्रोपितयोषितां ममुचित. करमादकम्मात् तव ॥ १३ ।
कि मेखला मदनयन्दिवनितम्वे
मुश्रोणि नव वत गायति मडगलानि
मग कृशागि किमनगयगाप्रभण
यपुग्नन्दनग्मेन न लिप्तमेतत् ॥ १४ ॥

·-स मा १२०)
ममयमाता
प्राप्त पुर प्रचुरलाभमसस्पृशन्ती
भाविप्रभूतविभवाय कृताभियोगा ।
कि केनचित मुचिरसेवननिप्पोन
मिथ्योपचारवचनेन न वञ्चितासि ॥ १५ ॥
लोभाद् गृहीतमविभाव्य भय भवत्या
दर्पात प्रदर्शितमङ्कितया सम्वीभि ।
दत्त तवाप्रतिममाभग्ण नृपार्ह
चौरेण विप्रलपित नगराधिपाय ।। १६ ॥
दानोगतेन धनिकेन विशपमडगात
सवतोऽयमित्यथ शनैरवसायितन ।
एवान्तरस्वजनमित्रविरोधितेन
वि त्वनिकारकुपितेन कृता विवाह ।। १७ ।।
दत्वा सकृत् तनुविभूपणमगुव वा
यद वानुबन्धविरलीकृतकामुवेन ।
यक्षण मवजनतासुखभू प्रपव
तीक्ष्णन भीरु किमु केनचिदावृतासि ।। १८ ॥
वित्तप्रदानविफलेन पलायमाना
कोटिल्यचारुचटुला गफरीव तोय ।
गूढ वशीकरचूणमुचा कचेषु
कि केनचिन् न कुहकेन वशीकृतासि ॥ १९ ॥
निप्यासितु हृदयमनिततोवरे
सदर्शितप्रक्रकूटधनोपचारे ।
लोभात स्वयानपचयं पुनरावृतव (?)
प्राप्त विम प्रसभमर्थवादनयं ॥ २० ॥

·३५२ क्षमैन्द्रतधुवाव्यसग्रह (स मा १.२१- कनित्यसभवनिज वणिज त्यजन्त्या यान्त्या तणज्वलनदीप्तिनियोगलक्ष्मीम । नप्टे , वस्त्रविभवे विरत पुराणे जातस्तव स्तबपितोभयलाभभडग () ॥२१ 11 मिद्ध प्रयत्नविभवै परितोषितस्य दातु ममुद्यतमति स्वयमर्थशास्त्रम् । नीतम्तव प्रचुरमत्मरम्यान्यया कि गेहान् निधिर्वहुधन म्बमावीमुखेन ॥ २२ ॥ विवावमादपदवीमतिवाह्य क्प्टा रब्धाविकारविभवेन विवजितासि । कि मूच्छितामि विरतासि पुयोज्झितासि ध्यानावधानव पिरामि निमोरितासि ॥२३॥ . अप्युट्टामव्यमनमरणे सगमे कामवाना भद्र भद्रे भुवनजमिनस्त्वत्सलानीगरस्य । अयुत्माहप्रचुरमुहद कामपेलीनिवासा प्रौढोत्साहास्तव सुवदने स्वस्तिमन्तो विरामा ॥ २४ ॥ इत्यादि तेन हितमनिहितेन पृष्टा स्पृष्टा भृग विभवभङ्गमयोद्येन । मा त जगाद मुमदु पमहायभूत निलागिपवियगा यह श्वमन्त्री ॥ २५ ॥ गृणुप ममानन्ना चिन्ता मतापसारिणीम् । पयाहमयमीदामि ग्रीमायनेय मजरी ॥२६॥ मा म रमनीया मातुर्माना स्पिम्पिति । व्यारी गृहनिपालम्प ना नंगाधमा में 11 2010 ·स मा १-१८) समयमातमा योमाववद्यविद्याविद् वैद्य सद्य क्षयोद्यत । दादातुरवित्तेन वृद्धोऽपि तरणायते ॥ २८ ॥ तेन रोगधराज्येन दत्ता रसवती मम । विभागशेषता नीता लोल्यलोभोद्भवात् तया ॥ २९॥ प्रपञ्चवचनावरात् सा तेनातुरता गता। चाञ्चन्या पञ्चता नीता पश्यन्ती काञ्चन जगत् ॥ ३० ॥ हिरण्यवर्णा वसुधा तस्मिन्नन्तक्षणेऽपि मा । दृष्ट्वा मामब्रवीद् वत्से गृह्यता गृह्यतामिति ॥ ३१ ॥ नतस्तम्यामतीनाया गृह मे शून्यता गतम् । पगभवास्पीभूत कामकै स्वेच्छया वृतम् ।। ३२ ।। रिक्त. गवतो न निर्याति नाप्नोन्यवमर धनी । शून्यशालेव पथिक निरुद्धा कामुकरहम् ॥ ३३ ॥ तम्माद् विदेश गच्छामि नेच्छाम्युच्छृङखला स्थितिम् । स्थ रक्नविरक्ताना तुल्या स्वायत्तता महे ॥ ३४ ॥ इत्युद्वाप्पदृशस्तस्या प्रलाप वृद्धनापित । आवर्ण्य ता समाश्वाम्य सोच्छवाम प्रत्यभाषत ।। ३५ ॥ भवत्या वित्तलोभेन निविचारतया परम् । भिपग दुष्टभुजङ्गोऽसौ स्वयमेव प्रवेशित ॥ ३६ ॥ जनन्यो हि हतास्तेन वेश्याना पथ्ययुक्निभि । किं कुट्टनीकृतान्तोऽमी वैद्यो न विदितस्तव ।। ३७ ।। स रोगिमगवर्गाणा मृगयानिर्गतः पथि । इत्यादिभि स्तुतिपदैविटनेट प्रणम्यते ।। ३८॥ क्ष ल.पा २३ ·क्षेमेन्द्रलथुवाव्यसग्रह (म मा १-३१- यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय न ॥ ३९ ॥ अधुना दु समुत्सृज्य मन स्थित्य विधीयताम् । कृत्रिम नियता गेहे रक्षाय जननीजनः ॥ ४० ॥ व्याघ्रीव कुट्टनी या रक्तपानामिपंपिणी । नास्ते तत्र प्रगल्भन्ते जम्बुवा इव कामुका ॥ ४१ ॥ यत्र तत्र निमनाना वेश्याना जननी विना । मध्ययोर्दिवमम्यापि महर्धिम्य न क्षण ॥ ४२ ॥ न भवत्येव धूर्तम्य वेश्यावेश्मन्यमातृके । चुन्लीमुप्तस्य हेमन्ते मार्जारस्पेव निर्गम ॥ ४३ ।। प्रविष्टा वुट्टनीहीनगृह क्षीणपटा विटा । गाथा: पठन्ति गायन्ति व्ययद्रविणमथिता ॥ ४८ ॥ भक्ण्टका पुप्पमही वैशयोपिदमातृवा । मन्त्रिहीना च राज्यधीभुज्यते विटचेटवं ॥ ८५ ॥ अय पीनस्तनाभोगसौभाग्यविभवोचित । द्रविणोपार्जनम्बैय काल पुवलयेक्षणे ।। ४६ ॥ बला इवातिचपलाः वृतालिङ्गनमङ्गमा । न गता पुनगयान्ति बाले योवनवामग ॥ ४७ ॥ प्रयम ..... . ............ ना पुष्पयनीना लाना च ॥ ४८ ॥ सम्मान मानिनि यापि हेमयुमुमारामाच्चयाय स्पपा माता नायरनेटगुटिया पाचित् ममन्त्रिप्यताम् ।

·समयमामा
एता सुभ्र भवन्ति यौवनभरारम्भे विजृम्भाभुवो
वेश्याना हि नियोगिनामिव शरत्वारे घना सपद ॥ ४९ ॥
अम्त्येव सा बहुनरावती तुरेव
कालस्य मर्व जनपण्यपरिग्रहेषु ।
क्षिप्रप्रकृप्टपलकल्पनया ययासो
भागी कृत परिमितत्वमुपैति मेरु ॥ ५० ॥
यामो समामलयजलतागाढसरोधलीला
नियन्त्राणा नियमजननी भोगिना मन्त्र मुद्रा।
विश्व यस्या फलकलनया लक्ष्यतामेति पाणी
तस्या जन्मनमपरिगत श्रूयत। वृत्तमतत ।। ५१ ॥
तद्वृत्तमात्रश्रवणन कोऽपि सजायते बुद्धिविशेपलाभ ।
तयोपदेश स्वयमेव दत्ते भवत्यसो हस्तगता त्रिलोकी ॥ ५२ ।।
इनि श्रीव्यासदामापरारयक्षेमेद्रनिर्मिताया समयमातलाया
चितापरिप्रश्नो नाम प्रथम ममय ।
द्वितीय समय चरितोपन्यास ।
अथ दत्तावधानाया कलावत्या यथाविधि ।
क्यामक्थयत कड् पुट्टन्या कपटाश्रयाम् ॥१॥
सर्वभक्षा नमस्कृत्य तामेव भवभैरवीम ।
वदामि चरित तस्या कुक्षी यम्या जगन्त्रयी ॥ २॥
परिहामपुर पूर्व पान्थावसथपारिया।
बभूव भूमिका नाम
कन्यका।
जाता घरट्टमालायामधधर्षटिकाभिधा ॥ ४ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह {स मा, २.५- मा वर्धमाना मुमुखी पौरः पर्वमु पूजिता । तद्गृहेप्वकरोड चौरी पूजाभाजनसक्षयम् ॥ ५ ॥ गप्तवव मा लोभाद् वाक्प्रौढा हट्टनोरणे । जनन्या पथ्यता नीता लोके जालवधाभिधाम् ॥ ६ ॥ मुवृत्तशदखलतिका सकूटकुचकञ्चुका। काम काराधन चक्रे चुम्बनालिङ्गनेन सा ॥ ७ ॥ पुजकुमार्थी वणिमूनुरथ तेनाययो युवा । मुन्दर पूर्णिको नाम पूर्णवर्णमुवर्णवान् ।। ८ ।। मभाया नेवलनालोलभ्रूलास्यविभ्रम । कृष्टः कौतुकयान् भेजे चपलामगम निशि ॥ ९ ॥ मा तम्य शंब्यमुप्तस्य निशि कण्ठावलम्बिनी। निगीर्य शनक मर्व कर्णाभरणकाननम् ॥ १० ॥ अदगुलोभ्य ममाकृप्य हेमवालकवालिया । चौरास्तेव चुनोश हा हतास्मीति सम्बनम् ।। ११ ॥ प्रतिबुद्धोऽथ सहमा म नया मुपितो वणिक । वाममाच्छादितगिरा ययौ ग्वजनलजिगत ॥ १२ ॥ तत मा यौवनयती मचिगभरणायग। उवाम गदरपुरे महणेति कृताभिधा ॥ १३ ॥ भूरिभाग्यभरे गाना मा गामिकुमुमोच्चय । लेभे मभोगविधान्ति न रजन्या न वासरे ॥ १४ ॥ निगंना प्रविगता प्रतिपालयता यहि । यभर नद्गुहं मन्या न गुनामिय यामिनाम् ।।१५॥

·-स. मा. २.२५ }
समयमातका
कूपे प्रपायामुद्याने सूदपोप्पिकवेश्मसु ।
सखीगृहे च तुल्याप्तान् सा सिपेवेऽह्नि कामकान् ॥ १६ ॥
क्षपारम्भे क्षीब शिशुकमिव निक्षिप्य शयने
जगामान्य तस्मिन् सुरतघननिद्रापरमपि ।
निभाशेषे शूलाकुलनिजसखीवेश्मगमना-
पदेशेनान्य सा सततमगमत स्वक्रयभरे ॥ १७॥
नानावहारकुपित सान्विष्टा सुभगं गम् ।
पलायमाना गुप्तेषु तस्थौ कामुकवेश्ममु ॥ १८॥
नत प्रासादपालेन नन्दिसोमेन सा निशि ।
गौरीगर्भगृहं रात्री गगान्धेन प्रवेगिता ।। १९ ।।
नि श्वामनिद्रया तस्मिन् प्रयाते काष्ठभूतताम् ।
देवालड्वरणं सर्व सा गृहीत्वा ययौ जवात् ।। २० ।।
ततः समरसिंहस्य डामरस्यावरद्धिका ।
भून्या नागरिका नाम प्रतापपुरवासिन, ॥ २१ ॥
प्रभूतपिशिताहारसभारः स्थूलता गता ।
सा तम्य भीमसेनस्य हिडिम्वेवाभवत् प्रिया ।। २२॥
सर्वस्वम्वामिभाव सा संप्राप्ना तम्य रागिण. ।
प्रेरण बन्धुयुद्धेषु विदधे निधनपिणी ॥ २३ ।।
इते पितृबजे तम्मिन् बद्धमूला पर गृहे ।
माभूदपरपुत्रम्य श्रीसिंहस्यावरुद्धिका ॥ २४ ।।
विगलद्यौवना पूनः सा सपत्नीजिगीपया ।
चकार तम्य स्वीकारं वशीकरणमूलकै. ॥ २५ ॥

·क्षेमेन्द्रलघुकायसग्रहः ( स मा. २.२६-
मत्स्पयूपधृतक्षीरपलाण्डुलचुनादिभि ।
प्रत्यायनप्रसक्नाभूद् यौवनस्य प्रियस्य मा ॥ २६ ॥
अथ भूपभयात् तस्य प्रत्यासत्तेऽथ भूतपे (?) ।
भूरि द्रविणमादाय साविशन् नगरान्तरम् ॥ २७ ॥
ततग्ननुतरस्वच्छवसना विनतानना ।
रण्डा मृगवती नाम माभूत स्पर्शम्पृहामहो ॥ २८ ॥
मदा सुरेश्वरी गत्वा गतधारातटे चिरम् ।
निलवालुक्दर्भाडा सा चक्रे पितृतर्पणम् ।। २९ ।।
तत्र बन्धुरमारास्यमश्वारोह महाधनम् ।
तीर्थस्थिता मा जग्राह मत्स्य बकवधूरिव ॥ ३० ॥
गृह मुष्ट्या गृहीत्वेव चित्तग्रहणकोविदा ।
मर्वायव्ययकार्येषु मैव तस्याभवद् विभुः ॥ ३१ ॥
गामेन मा गते तरिमन् पञ्चना बहुसचये ।
तस्थौ पादाववष्टभ्य तम्यानुगमनोद्यना ॥ ३२ ॥
तद्वान्धर्वायमाणा मिथ्यं वारब्धदुर्ग्रहा ।
धैर्यावष्टम्भगम्भीरमुवाचार्याङ्गनेव गा ॥ ३३ ॥
कुले महति वैधव्य वैधव्ये गोलविप्लव ।
गीलभ्रगे वियोगोध्य वह्निना मम याम्यति ॥२४॥
इत्युप वा तीवमरल्पनिश्चलादममयीच मा ।
तद्वित्तायाप्तहण मत्त्वव्यक्तिमियावहत् ॥ ३५ ॥
नतस्तदविणम्वाम्य गनादेशादवाप्प मा।
प्रार्थिता गजपुरपम्नम्यौ लोलावलम्बिनी ॥ ३६॥

·-स. मा. २६५) समयमातता सा ना पाहकाभावान् मृध्यन्ती पथिकावलान् । सध्यायामञ्चलाक्पैः स्वल्पभाटीमयाचन ।। ५७ ॥ तपम्बिनी शिवाख्या सा सहग चके तपस्विना । तत्र भग्वमोमेन भिक्षाभक्ताधंदायिना ।। ५८ ॥ भम्मम्मेग्शरीरमचितरुचिदंताक्षिजीवाजना विभ्राणा स्फटिकाक्षसूत्रममल वैचित्र्यमित्र गले । नि मडकोचनिलीनकञ्चकवच सुस्तब्धबाहुम्तनी साभूत् क्षोभविधायिनी हतधिया भिक्षाक्षणे निर्गता ॥ ५९ जाते तत्राथ दुभिक्षे मिक्षाभक्नेऽतिदुर्लभे । सा रायौ देवमात्रादि ययौ हृत्वा तपस्विन ॥ ६ ॥ मा कृत्याश्रमक गत्ता विहार हारितस्थिति । भिक्षुकी वज्रघण्टाख्या बभूव ध्याननिश्चला ॥ १ ॥ पात्र तय गुणोनित करतले वृत्वाथ भिक्षापदं जीणं कामुककूटगगमदृश कापायमादाय गा। चौ मुण्डनमण्डन परिणममाण्डखण्डोपम पिण्डाप्त विटटक्कनापरिचयश्रेणीविहार शिरः ॥ ६२ ।। पदवी मण्डलशिक्षाय प्रणताना मदेव मा । गृहे गृहे कुलम्बीणा ददौ दो गोन्यदेशनाम ।। ६३॥ वश्यप्रयोगश्याना वणिजामृद्विवर्धनैः। मन्त्रवादेन माणा मा पर पूज्यता ययौ ॥ ६८ ॥ नयोपामबदामेन मद्गलाख्येन मङ्गता । मा गर्भ दम्मभोगाना मूर्त विघ्नमिवादधे ।। ६५ ।।

·क्षमेन्द्रलघुयायसग्रह
( स मा २६६-
विच्छिन्ने पिण्डपाते सा लम्बमानमहोदरी ।
प्रमूता धर्ममुत्सृज्य जगाम नगर पुन ॥ ६६ ।।
कूटकेशवती तर चित्रसेनस्य मन्त्रिण ।
पुनजन्मनि सा पुण्य पल्या धात्री प्रवेशिता ॥ ६७ ॥
माक्षीराभिधा धात्री सिंहपादवृसीस्थिता ।
बालोत्सङ्गा गृह सर्व ग्रासीकर्तुमिवक्षन ॥ ६८ ॥
क्षीरसक्षयरक्षायै गप्राप्तसरमागना ।
मा मन्त्रिभनन धाता धात्री पानीवृता थिय ।। ६९ ।।
वण्ठे विद्रुममालिका श्रवणयोस्ताडीयुग राजत
स्थूलस्थूलविभक्तिसक्तवटकप्राग्भारभाजी भुजो ।
गुल्फास्फाविलम्बिकम्बलघनारम्भा नितम्बस्थली
धाच्या सभृतभोजनंगभिनवीभून पुराण वपु ॥ ७० ॥
ततस्तदपचारण शिशौ जातज्वरे व्यधान ।
वैद्यदत्तोपवामा सा मत्स्यमुपपरिक्षयम् ।। ७१ ॥
पानीय विनिवारणीयमहित भक्तस्य वार्तव का
द्विवाण्यैव दिनानि धावि दयया धात्रीरस पीयनाम् ।
जीव वेष शिशुभेजस्व विविधैरस्योत्सवै गाद
वनति निवेद्यमानभवरान मा मवमेवाश्रुतम् ॥ ७२ ॥
दृष्टया नमानु' बाल तृणवत् मुतगगिणी।
मा ययौ निदया रात्री गृहीत्या हेममूत्रिकाम् ॥ ७३ ॥
तत प्रत्य तविषये प्रभूतच्दागगानग।
ग्याता धनपती नाम म्पीना चो गृहम्यितिम् ॥ १४ ॥

·-स मा २.१६ )
समय माता
अथाश्वशालादिविरं स्वीकृत्य रतिवाडवम् ।
मा चके जीवलोकस्य स्वनामपरिवर्तनम् ।। ३७ ॥
तल्लामसेवया नित्य मा तस्य स्नानकोष्ठके ।
विलासस्वरि नालापंदिविरम्याहरन् मन. ॥ ३८ ॥
धृत्वा लुण्ठि दिवममखिल भूरिभूर्जप्रयोग-
भुक्त्वा पीत्वा निशि बहुतर कुम्भकर्णायमान ।
प्रात म्नानव्यतिकरकलादम्भसभावनाभू-
मधि दाह नयति दिविर. शान्तिमन्नर्जलेन ॥ ३९ ।।
प्रवृद्धापरपुत्राथ दिविराराधनव्रता ।
निखिल जीवलोक सा विक्रीय धनमाददै ॥ ४० ॥
सा वेश्मविक्रयादाने पुत्रराकृप्य वारिते ।
गत्वाधिकरण चक्रे मठिभट्टोपसेवनम् ।। ४१ ॥
उन्कोचारब्धसघट्टर्भट्टः कूटरथादिभि
मादिष्टाभीष्टमपत्तिजग्राह जयपट्टकम् ॥ ४२ ॥
गृह विश्रीय सर्वस्व गृहीत्वा पुत्रकिनी ।
मा चित्रवेषप्रच्छन्ना ययौ शाक्तमठाश्रयम् ।। ४३ ॥
कृष्णीकृतश्वेतवचा रङ्गाभ्यटगेन भूयमा ।
जलेव मा तन नवपण्यागनाभवत् ॥ ४४ ॥
चलित्वाभ्यागता वणिग्वधू ।
इति तस्या प्रवादेन बभूवाधिवविश्य ॥ ८५॥
..
......
सत्यासत्यक्षातत्वमविचार्येव धावति ।
गतानुगतिकत्वेन प्रवादप्रणयी जन ॥ ४६ ॥

·भेमेन्द्रर वाव्यमग्रह
(म मा २.४३.
क्षीणजिह्वाधरकरा कोपपानेन कामिनाम् ।
छिन्नाद्रगुलि सा जग्राह रागवेला पुन पुन ॥ ४७ ॥
मा चौरद्रविणादानाद् गृहीता शठचेटकैः ।
प्रत्यक्षापह्नववती सुबद्धा बन्धने धृता ।। ४८ ॥
तत्र बन्धनपालेन भुजङ्गाख्येन सङ्गता।
निर्विकल्पसुखा चक्रे मत्म्यापूपमधुक्षयम् ॥ ४९ ।।
माथ वन्धनपालम्य गाढालिगनगङ्गमे।
क्षीवस्य चुम्बनामक्ता जिह्वा चिच्छेद मुक्तये ॥ ५० ॥
मा जिह्वाछेदनि.सज्ञ तमानन्दविवर्जितम् ।
न्त्रीवेप म्यागुक वृत्वा जगामोक्षिप्तशृद्रग्वला । ५१।।
मा भनिगडा प्राप्य रजन्या विजयेश्वरम् ।
महामात्यमुताम्मोति जगादानुपमाभिधाम् ।। ५२ ॥
मा तय भोगमित्रम्य प्रीत्या ग्न्नरवारिग्त् ।
पुगणचित्ररूपम्य यौवनम्याल्पगपताम् ।। ५३ ।।
यन्नोन्क्षिप्तकुचा कचायततया करे
बद्धापाटलपट्टवेन भरलम्थूलाञ्जनव्यन्जना।
नामावधि वाममा च पदन मछाद्य विद्याधरी
येय नुतननिर्गनेति विदर्घ मा मुग्यममोहनम् ।। ५४ ॥
नामववार दृष्ट्वय नग्मा प्रयमानुकात् ।
पयापि तेन वरम्यान न पश्चित पुन गयी ॥५५ ।।
नीतगालेय निगिरे दीपमालेय यागरे ।
जीर्णा निगल्यमालेत येण्या रम्योपयुपते ॥ ५६ ॥

·-गमा २८५)
गमयंगात्ता
साथ मेघापघातेन तस्मिन् पशुधने वने ।
स्वयाय इव मापाये याते चर्मावशेषताम ॥ ७५ ॥
गृहीत्वा पशुपालन्य स्थूल निक्षेपकम्बलम् ।
गत्वावन्तिपुर चक्रे तारारयापूपविश्यम् ।। ७६ ।।
नीत्वा गणेशनैवैद्यमण्टकाना वरण्डकम् ।
पुन पाकाष्मणा नित्यमरोद विनय पथि ॥ ७ ॥
माभुडक्त गृहनारीणा प्रभूतोज्जामतण्डुलम् (')।
प्रभूतलाभधाना मूलस्यापि परिक्षय ॥ ७८ ॥
पान्थरन्या वृताभ्यक्ता कृत्वा कुलिकाभिधा।
मिश्यामन्नविवाहार्थमयाचत गृहे गृह ॥ ७९ ॥
तत सा पझिजवा नाम द्यूतशालापुर स्थिता ।
पटाक्षशलाकानामारोद् गूढविझायम् ।। ८० ।।
मा पौष्टिकी मुकुलिका कृत्वा निर्माल्यविश्यम् ।
देवप्रासादपासाना मूल्य भुक्त्या ययौ निशि ॥ ८१ ॥
ग्रामयामामु सा वारिसधदात्री हिमाभिधा।
रङ्गप्रेक्षणवालाना निनाय वलयादिकम् ॥ ८२ ।।
मा नक्षत्रपरावृत्ति वृत्वा पटवाटप्वपि
विवाहेप्वकरोद् यत्न वर्णारया कूटवर्णनं ।। ८३ ।।
गणविज्ञानिका मुग्धप्रत्यय ख्यातिमाययो ।
नामाभिज्ञानमात्रज्ञा न तु चौरान विवेद सा ।। ८४ ॥
भावसिद्ध्यभिधाना सा देवतावेशधारिणी।
उपहारान् प्रयच्छेति वदन्ती नावदत् परम् ॥ ५॥

·३६४ क्षमे द्रलघुकाव्यसंग्रह ( स मा २९४- तत उन्मत्तिका भूत्वा सा नग्नालिडगिता श्वभि । कुम्भादेवीति विख्याता प्राप पूजापरम्पराम् ॥ ८६ ।। क्षिप्रोपदेशलुन्धन कुलदासेन मन्त्रिणा। माचिंता प्रययौ हृत्वा पूजाराजतभाजनम ॥ ८७ ।। साथ तक्षकयात्राया चलहण्ठा दिनत्रयम् । कल्पपाली कला नाम विदध मद्यविक्रयम ॥ ८८ ॥ कटिघण्टाभिधानस्य सा क्षीवस्य तपस्विन । रात्रौ तन प्रमुप्तम्य घण्टा मप्न समाददे ॥ (१ ।। सत सा भरिधत्तूरमधुना नष्टचेतसाम । पान्थाना सवमादाय निशि शपुर ययौ ॥ ९० ॥ एवं कृत्वा लवणसरणी भारिक भतृमज्ञ तम्मिन निद्रावशमुपगते राभिमन्य क्षिपनी। प्रानर्बद्ध्वा पृथुकरितट सटे दीर्घदाम्ना मूर्ना भार दिवमग्विल मा विलामैरुवाह ।। ९१ ॥ नि गुष्करतटमहाहिमपथरल्लरध्य पारान गिरीन बम्बा नाम दिनायसानसमय मान्याङ्गनारूपिणी । हेमन्ते वमनावगुण्ठिनमुखी पञ्चालधागमठ भीतार्ना धनरम्पकम्बलवती चने स्पृहा काना ॥ ९२॥ माथ मत्यवती नाम वृद्धा ब्राह्मण्यवादिनी । वश्राम मागरद्वीपग्शनाभरणा भुवम ।। ९३ ॥ क्वचिद् यागरपाभिज्ञा क्वचिन् मामोपवामिनी । क्वचित नीर्थाधिनी मिथ्या मा पर पूज्यता ययो ।। ९४।।

·-स. मा २१०१) समयमात वेधूननधूपेन मूर्खयद्धाविधायिनी । मह्ती प्रतित्ति मा लेभे भूपतिवेश्मसु ॥ १५ ॥ मेनास्तम्भ करिष्यामि राज्ञा कृत्वेति वर्णनम् । भुक्त्वा हेम ययौ रात्रौ प्रत्यासन्ने रणोद्यमे ॥ ९६ ॥ येदागम्युगयाधाद्धगङ्गाम्नानादिवादिनी । त-फल बन्धमाधाय सार्थेभ्य साग्रहीद् धनम् ।। ९७ ।। नष्टच्छायोपदेशार्थ मार्थिता पथि दम्युभिः । मढ़ा शिविक्या वर्ष प्रपलाय्य ययौ तत ॥ ९८ ।। चीनानवानामण्टानि माथ रुद्राक्षमजया । ददी मूल्येन शिष्याणा द्राक्षाधिक्यवादिनी ॥ ९९ ॥ बिलमिद्धिधनश्रद्धागृहीताभरणाम्बरान् । मा चिक्षेपान्धकूपेषु पातालललनोत्सुकान् ।। १०० ॥ अगविद्वविधाम्मीति मुस्निग्धविषगण्डकै । मा बबन्ध गले माला विपजाद्वगुलियाभिधा ॥ १०१॥ गुल्मस्थानेषु सर्वेषु गौल्किकेभ्य म्वभावत । मुहर्तमोहन पुष्प सा दत्त्वा म्वच्छया ययौ ॥ १० ॥ वर्षाणां मे सह्य गतमधिकतर वेदम्यह धातुवाद मिद्धो मे वाप्रपञ्च करतलकलित पुर कामनत्त्वम् । उर्वयां गर्वखर्वीकृतसकलगुस्यामभक्त्या तयास्या- मिन्याख्यानेन नीताश्चरणतललिहठक्कुग कुक्कुरत्वम् ।। १०३ पूजामन्ना भजन्ने जयनुतिपु नति दिक्षु काम्बोजभोजा सेवाशुप्वास्तुरप्या परिचरणग्से वि च चीना. प्रीनाः ।

·क्षेमेन्द्रलपुकाव्यमप्रह ( म मा २१.४- उत्कण्ठार्तास्त्रिगर्ता परिचरणविधी पीडयन्त्येव गौडा दम्भारम्मेण तस्या विदधति कुसुमोत्सडगतामडगवडगाः।। १०४ भ्रान्त्वा मही जलनिधिप्रथितामरापा मायाविनीतिविदिताविरतोन्नति सा । प्राप्ता पुनर्निजपद तनवीरपा क्षीणोऽपि देहमिव कस्त्यजति स्वदेशम् ॥ १०५ ॥ सा सर्वदेशपरिशीलितवेपभापा प्रभ्रष्टभूपतिमुताहमिति ब्रुवाणा । छिनाडगुलिदंगनखण्डितनासिकाना लालाटनीलतिल विदिता ममैव ।। १०६ ।। सा चेत् प्रकीर्णधनगेहनिधानसी गृह णाति लोभजननी जननीपद ते। तत्कामिलोकराक्लार्थसमृद्धिमता यत्नाद् विना मुतनु हस्तगतामवेहि ॥ १०७ ।। तम्मात्तामहमेव कूटकुटिला गत्वा स्वय त्वत्कृते सर्वज्ञा सकलार्थसार्थसरणेः मिद्ध्ये समभ्यर्थये वि पि वा कथयामि संव जगती जानाति जेतु धिया नास्त्यन्या गतिरित्युदीर्य हितकृत् तूर्ण ययौ नापित ॥ १०८।। इति श्रीश्यामदामापराव्यक्षेमेन्द्र निमिताया समयमात्कायो धरितोप-यातो माम द्वितीय समय ।

·ममयमात्मा
तृतीय ममय ।
प्रदोषवेश्यालापवर्णनम् ।
अथ सर्विजननी जननी वेशयापिताम् ।
मित्र स्वभावमलिनामानेतु गन्तुमुद्यते ॥ १॥
गोचक्लेरामजाना शूरतामिव रागिणाम् ।
आमनश्रीवियोगाना म्वापग्लानिरजायत ॥ २ ॥
मनदिनघने क्षीणे स्वल्पमेपाम्बर परम् ।
अरम्मत क्षण रागी मध्याधाम्नि दिनेश्वर ॥३॥
सध्यया क्षिप्ररागिण्या निरस्त परितापवान् ।
नीगग मागग्जले चिक्षेप तपनम्ननुम् ॥ ४ ॥
ताम्मिमिग्मभार ग्रामाप्रमाधन ।
पृष्णागुरभरोदू तधूपभूमोद्गमायिनम् ॥ ५ ॥
यामिनीकामिनीतीर्णवेगपागोपम गम ।
दीपचम्पमालाभिक्विालिनियम ययो ।॥६॥
अध पवेगवनिनामापन्न्यवाहच्युतम् ।
अदृश्यत गायाधं दन्नपत्रमिवाम्बरे ॥ ७ ॥
नीरमणीराने दिनान्ते हिनयिपि।
उदिो मुदिने गेवे बभूप मदनोगर ॥८॥
भुकमा गहमागपदमारधी
या उनम्मरणमात्रसाद पाम् ।
वमेव माममनपेक्षितपक्षपाता
सिप समाविमवानग्या बभूव ॥१॥

·३६८ क्षमे द्रघुकाव्यसंग्रह ( स मा ३१. तत कर्तुं प्रवृत्तेषु वेश्यावेश्माग्रवम॑म् । विटपु मधुलुब्धपु निर्व्यापार गतागतम ।। १० ।। द्वाराग्नदत्तवर्णामु ग्रहणग्रहणप्सया। कुट्टनीपु तृणापातेऽप्युन्मुखीपु मुहुर्मुहु ।। ११ ॥ दिनकामुकनिर्माल्यमाल्यताम्बूलिनी भुवम् । समृज्य सज्जशय्यासु वश्यास्वन्यप्रतीक्षया ।। १२ ॥ आस्तीर्यमाणखटवान्त किड्णिीवाणमनया । पारावतेपु विस्तव॑जत्सु स्मरवन्दिताम ॥ १३ ॥ गृहीतम्योपरि कर गृह्यते ग्रहण पुन । पूर्व वि नागतोऽमीति वदतीप्वपरामु च ॥ १४ ॥ उदराबद्धवमनर्जटाग्रन्थिनिपीडनम । कुर्वाणरिवलहे प्रारब्ध गठदेशिवं ।। १५ ।। म्वय मात्रा च युगपद गृहीत ग्रहणद्वय । गारे प्राप्त तृतीय च यान्तीप्यन्यास्वदर्शनम ॥ १६ ॥ अनायात परिचिते प्रत्याग्यात नवागते । उभयभ्रागोकेन मीदन्तीप्वपगमु च ॥ १७ ॥ भुक्ताज्यितानामन्यामु पुन प्राप्तार्थमपगम् । जननी दुजनीत्य पुर्वाणामु प्रसादनम् ॥ १८ ॥ यदि वा मा मुजननी न जानीयात गुधामयम् । अभविष्यदुपायो म तत कोऽमी प्राणधारण ॥ १९॥ नित्यापहारकुपित मयिरपपारिणम् । जुमानजयनोपु विदागामु तरिषु (2) || 20॥

·गमयमा अन्यनाम्ना प्रविष्टानां कलहे कूटकामिनाम् । मुट्टनीगु रटलीपु घण्टारणरणोत्कटम् ॥ २१ ॥ प्रमुप्तकटकक्षीबक्षीणक्षुद्राभृते गृहे । मखीभवनमन्यामु यान्तीप्वादाय कामुकम् ।। २२ ।। वालमार्जारिकाह वानव्यानान्यासु वर्मनि । फटाक्षः कलयन्तीपु दुरात् कामुकमामिपम् ।। २३ ।। एक: स्थितोऽन्तः प्राप्तोऽन्य. परम्याद्यव दुह. । कि करोमीति जननी पृच्छन्तीप्वपरामु च ॥ २४ ॥ निमा दीर्घा नव कामी तनयेयं कनीयमी। व्यप्रेति कालहागय वृद्धावर्ग कयोद्यते ॥ २५ ॥ नाशाताद् गृह्यते भाटी चरलि म्लेच्छगायनाः । इत्यन्यामु वदन्ती शून्यमप्यासु लज्जया ॥ २६ ॥ आयाने यार्यमाणेऽपि निर्माने क्षीणकामुके। ब्याजकुक्षिमिर लायन्दिनीपु पगसु च ।। २७ ।। मुग्ध कामुकमित्राणां स्वेच्छया व्ययकारिणाम् । प्रस्तुने स्थिरलाभाय कुट्टनीभिगुणम्नवे ।। २८ ।। लग्नामहे वय म्वल्पनेनेति विभाचिनि । गण्यमाने दागुणे धूर्ते. प्रथमकामिनाम् ।। २९ ॥ प्रयासमक्तरधिकारिमूनो: मिथनावादा ननया समेति । काचिद् वदन्ली विजने विगूध जग्राह भाटीं त्रिगुणां समृदात् ॥ ३० अपं ममनद दुहितुनं योग्य नन क्षणोऽग्नि त्वमदृष्टपूर्वः ।

·यो मन्द्र घुकाव्यमग्रह ( स मा ३११- इति ब्रुवाणापि विट पटान्ते गाढ गृहीत्वा न मुमोच कानित् ॥ ३१ ॥ अमात्यपुत्रेण मुताद्य नीता क्षमम्ब राति प्रणयान् मर्मवाम् । उत्त्वेति काचित् जरती चकार रिक्तम्य सक्तस्य च विप्रलम्भम् ।। ३२ ॥ दातव्य न ददाति वारविरहे टक्कोऽद्य लब्धस्थल कूर सैन्यपति. प्रयाति रिपुतामद्यैव वार विना । वृत्तिर्देवगृहात् नु दिविरे वारोज्झिते लभ्यते वाटीपेटकवारता गतवती प्रोवाच काचित् सखीम् ।। ३३ ।। भन्यास्ता सग्वि कूटपागनिचयंराकृप्टमुग्धश्रिय कुर्म कि वयमेव वञ्चनकला जात्या न जानीमहे सद्भावे सतत स्वभावविमुख गर्वाभिगझी जनो वाक्य काचिदिति प्रकागमकरोत् सक्तार्जवावर्जनम् ।। ३४॥ मालव सा रमवती नीता क्षणेन पा पापेन क्षपित दिन निशि तया शय्यावहार कृन । इत्युद्वेगपरिग्रहग्लपितधी पृष्ट महासविटे- ाचप्टे पटुकुट्टनीकुटिलतामक्लिप्टकूटा विटः ॥ ३५ ।। नाम्मदगेहप्रवेग मगुणजनक्यालिमात्रोपचार- व्यापागरम्भसारप्रयमदवसरे वासरे कामुयानाम् । वृत्तिनानरोधात् क्यमपि विदिताद् गृह्यते यामवत्या इन्यच्च काचिदूने बहुगतगणिकावर्गगर्वोपगान्ये ॥ ३६॥ पुष तस्वेि हार कण्ठे गृहाण मनोहरे वग्ययुगर टोले लोलां विलोक्य मेपलाम् ।

·-स मा ४.८)
समयमानुषा
भज मलयज चित्रे रायि प्रयाति कठोरता-
मिति चतुरताचायंस्तामा बभूव मसीगन ॥ ३७ ॥
इति श्रीव्यामदामापराध्यक्षेमेन्द्रनिमिताया ममयमातृवाया
प्रदोषवेश्यालापयर्णन नाम तृतीय समय
-
चतुर्थ समय. पूजाधरोपन्यास ।
अम्मिनवमरे धूवातालीना मुकुट्टनी ।
नापिताम्येन तमसा रजनीव सहाययो ॥१॥
अग्धियन्यशिरातन्त्री लीनान्योदरकृत्तिमा ।
गुपवायकरदाकावृतेव बटपूनना ॥२॥
वहन्ती मुबहुच्छिद्र शरीर नर्म पन्धनम् ।
अन्तर्गतजगद्व्याजशिक्षामकुनिपजरम् ॥ ३॥
मांम्वग्रहणेनापि लम्बमानमुखी मदा ।
तुलेवासमहरावा लोग्यतुलने परे ॥ ४ ॥
गमा ममधने पाप मपापाधमगाधमे ।
धामा वृषिमरागम्य म्बरमाटेव निर्मिता ।।५
मुम्पप्टदृष्टदीर्घोप्रदमना भीषणाति ।
प्रमयरकोपेन मस्पिनाम्यिग्ना गुनी ॥६॥
कवदना कारोवा माईग्लोचना।
निमिमा प्राणिनामहरिष नित्यविराधिनाम् ॥ ७॥
वेम्यायनं पालिन्या यया रागमहायो।
नाकामागरम्य मदवादगारणा ननु ॥ ८॥

·१७२
क्षेमेटल घुयाव्यसंग्रह
( स मा ४९-
सक्ताश्रुपातजननी ता विलोक्य कलावती।
अभिचारहुनस्याग्ने काली धूमगिखामिव ॥ ९ ॥
समम्रमोत्थिता तस्या कृत्वा चरणवन्दनम् ।
दत्वा निजासन चने स्तुति पूजापुर सराम् ॥ १० ॥
वेश्योपदेशविषये चतुराननत्वान्-
मायाप्रपञ्चनिचयेन जनार्दनत्वात् ।
रिक्तप्रसक्तकलहैरतिभैरवरवात्
सर्गस्थितिक्षविधातृगुणा त्वमेव ।। ११ ॥
उद्भिनयौवनमनोहररूपशोभा-
मभाविताभिनयभोगमनोभवानाम ।
एणीदृशा त्वदुपदेशविवजिताना
मातर्भवन्ति न हि नाम समीहितार्था ॥ १२ ॥
तस्माद् भजस्व परिकल्पितपुत्रिका मा
भक्तामनन्यशरणा शरण प्रपन्नाम् ।
जात्मार्पणप्रणयिना नवदर्शनेऽपि
जात्यव पेशलधिय सदया भवन्ति ।। १३ ॥
इत्यथिता कलावत्या प्रत्यामन्नमुख स्थिति ।
मनुप्याभिषकद्दाली कङ्काली तामभापन ॥ १४ ॥
ममान्तहृदयस्नेहा नि मूलप्रसवोद्भवा ।
गर्भभार विना पुषि त्व सुताभिमता मम ॥ १५ ॥
पासन जन्मसुहृदा त्वदर्थमहथिता ।
म्यूतेप में विटच्छिन्ना नामा येन पुन पुन ॥ १६ ॥
पात्र मदुपदेशस्य त्वमेव विमोचिता ।
सद्धितिलिपित नित्र नित्रतामेति नेत्रयो ॥१७॥

·३७३ म. मा. ४२६) समयमातृका श्रूयता प्रथम पुनि भूत्यं यत् क्थयाम्यहम् । कलापोप तु कालेन नित्याभ्यासादवाप्स्यमि ॥ १८ ॥ न कुलेन न शोलेन न रूपेण न विद्यया । जीविताभ्यधिक बुद्धिलभ्य धनमवाप्यते ॥ १९ ॥ प्रायेण जगति प्रज्ञा नागा स्ति वस्यचित् । इयती जगती वेमि पूर्णामूर्णायुभिर्जर्ड २० ॥ अनातकालोचितकर्मयोगा रोगा इवाहर्निशपच्यमाना । जगत्त्रये देवमनुप्यनागा प्रज्ञादरिद्रा खलु मर्व एव ॥ २१ ॥ ज्येष्ठेन तावत परमेष्ठिनेव विनारशून्येन एत विमेतत् । पन कामिनीपीनपयोधराणा विद्युद्विलोला दिल यौवनश्री ।।२२।। का नाम बुद्धिहीनम्य विधेरस्ति विदग्धता । माण्डाना न यश्च तैलमूर्णा च दन्तिनाम् ।। २३ ॥ रत्नापिना जननिधी मधुमूदनेन मलेना किलाद्रिवलनप्रभवोऽनुभून । रि मैव पूर्वमखिलाविलुण्ठनाय कान्तावृति कपटकाममयी न मृप्टा ॥ २४ ।। निद्रा महीभारपरिग्रहश्च श्रीमश्रयत्व पग्याचन च । अत्युग्नतत्व गुणहीनता च किं युक्तमेतत् पुरुषोत्तमस्य ।। २५ ॥ मती गणा नग्रा भार्या वस्त्रार्धारिणी। सभोधनपतिप्रीतिनं विन वनोपयुज्यो ॥ २६ ॥ भस्माङ्ग प्रक्ट विमति ललना योग्टगे म वि युक्तान् नि महग मनन गणेषु रमते य विग मत्यरन ।

·३७४ क्षमेन्द्र लघुकाव्यमग्रह ( स मा ४२७- य सक्त परमेश्वरोऽपि वृषभृद्वर्गे स कि नीतिमान् गोप्या य कुटिला कला स्फुटतया धत्ते स कि धीधन ।। २७ ।। कि कामिनीप्रणयिना दिननायवेन सगातित भ्रमकृता कृतिना स्वतेज । अर्थेन कि न विहिताभिमुखा मृगाक्षी वित्तेन तीक्षणतरमप्यवला सहेत ।। २८ ॥ चन्द्रम्येश्वरसेक्या कृगतनो क्षण्य न निर्मूलित मानी मूनि जड स्थित कथमिव प्राप्नोति सपूर्णताम् । वृद्ध यर्थी यदि किं करोति चरणोपान्ते न तस्यास्पद हन्त्येव स्वसमीहित गुणमदादुच्चं स्थिति सेवक ॥२९॥ यात प्रतारयितुमीश्वरमडगनाया मार पुरा विमिति वार्मुक्याणपाणि । नाग्रे ततान वनितागुणवर्णनाना यत् सौ तेन नियत विननाश मूर्व ।। ३० ॥ रखतोऽप्यगोविटपी परपुष्टान्धा प्राप्नोति यम्य विभव नरणप्रहारम् । तस्मै ममृद्धिमचिवमधुपैनिपत्य घूर्ते निपीतमधये मधव नमोऽस्तु ॥ ३१ ।। म्याम्य मवजगत्सु दिव्यमुनयस्तत्रोचिता मन्त्रिणो राष्ट्र स्वर्गमही महामणिगुरु कोष मुधाम्भोनिधि । दुर्ग मेभिर म्यमन्यममरा श्रीमान् मुगरि मुहत् मा बुमियियुधाधिपम्य तु यया व्याप्त भगाएवंपु ।। ३२ अभ्याप यालाटपटुक्रोधम्प निम्नेगम गर्यावान्निनिपोरितम्य जम्धेतु प्रयनम्य ते ।

·ममयमातृका
राख्यातीतसमस्तरत्नवमतेमूळ किमेतावता
मोहादेकगजाध्वपादपसुगमात्रेण तुष्टा• मुग ॥ ३३ ।।
गमेण हेमहरिणाहरणोन्सुवैन
यूटाक्षरेलिमरणेन युधिष्ठिरेण ।
ईर्यापा द्विजरुपा जनमेजयेन
दत्त पर मनुजवर्मनि मौग्ध्यमेतु ॥ ३४ ॥
मार्गस्ताक्ष्यममर्पित तदमृत यत्नश्रमदुर्लभ
नो पीत न विलोकित न पिहित मोहात् पर हारितम् ।
तस्मान् नास्ति जगत्ययेऽपि विमल प्रजाकण कम्यचित्-
सर्व प्राक्तनजन्मकर्म वगादर्थोद्यमे धावति ।। ३५ ।।
एय जडेपु लोयेषु स्त्रीषु मग्धासु का क्या ।
पद्धिहीनप्रमादेन जीवाम येवर वयम् ।। ३६ ।।
मुग्ध पत्ययमायाति प्रत्यक्षेप्यन्यथा ते।
मायाप्रपञ्चमारभ्र वेश्याना विभवोद्भय ॥ ३७॥
पुग मठरकाम्यम्य मया पाणी द्विजन्मन ।
ताम्यूलपल्पपरित प्ठीविन हाम्यलीगया ।। ३८ ॥
मुग्धस्तमोऽवमानन मोभिगानोऽभिमानयान् ।
जनममदि जज्वाल प्राधादात्मवधोद्यत. ॥ ३९ ॥
माधो धानुप्रमोपेन मिथ्या पश्यमि विभमम ।
न मया छोविन विविद मित्तो पाणि प्रमृग्याम् ॥ ४ ॥
जारमा चर्ममय भुग्नम्मिन् म प्रग्यपम्तव ।
मम ममागीया प्रमाण पनन न किम् ॥४॥

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह. ( स. मा. ४.४२- इत्युक्त्वा तीनशपथर्गलहस्तादिवादनः । स भया प्रकृति नीतस्तथेति प्रत्ययं ययौ ।। ४२॥ पदे पदे जगत्यस्मिन् निधिदेवेन निर्मितः । विटचारणवेश्यानां बुद्धिहीनावलम्बनम् ॥ ४३ ॥ नवयौवनकाले मे गृह विप्रमुतः पुरा । विवेश रात्रिभोगाय नाम्ना शकरवाहनः ॥ ४४ ।। माण्ठ्यादिवातिकठिनं पीन प्रथमयौवनम् । त ब्रह्मचारिणं दृष्ट्वा सोदेगाहमचिन्तयम् ॥ ४५ ॥ कठिनोयं निगा दीर्घा क्षपिता कामुकरहम् । तस्माद् भोगावहारोऽस्य मया कार्यः प्रयत्नतः ॥ ४६ ॥ इति सचिन्त्य सुचिरं मया तैम्त. कथाक्रमः । आसन्नशय्यावसरे याम. पूर्वोऽतिवाहित. ॥ ४७ ॥ आम्ता किमन्यद् वक्तव्य श्रुतमेतदितस्तत. । पतिता नेत्रयोनिद्रेत्युवाच स पुन. पुन. ॥ ४८ ॥ कथावन्यज्य विरते तत्मङ्गमनिवृत्तये । शूलापदेशेन मया कृतः कृतकनि.स्वन, ॥ ४९ ॥ सोन्य मुग्ध. प्रत्येव सत्यप्रत्ययमोहित.। चने लोपमान्त्य मे चत्रे (?) मणिमर्दनम् ॥ ५० ॥ मादर मद्यमानेषु तेनारगेषु गर्नः शनैः । प्रययौ गोपरोभेय धणदा भगवन् मग ॥ ५१ ॥ नन. प्रभाने नगोगवचने निन्निन मगा। पशुबुदिनंगाोयं मया मूलन वाहिन । , 11

·-स मा ४६३)
समयमातवा
अनेन मेपमुग्धेन दत्ता भाटी चतुर्गुणा ।
भोगावहारन्यायेन ध्रुव तामनुयाचते ॥ ५३ ॥
तम्मादेष रतिस्पृष्टीकार्यम्तावद् यथा तथा ।
न्यायाय सुरतोच्छिप्ट कथ समुपसर्पति ।। ५४ ।।
इति ध्यात्वाहमारब्धरतिभोगा क्षपाक्षये।
प्रीत्येवाकरव तस्य पण्यानृण्याय चुम्बनम् ॥ ५५ ॥
आरूढरतियन्यो मे शूलक्लेशकृपाकुल ।
अन मत्सङ्गमेनेति सानुरोधोऽवदत् स माम् ॥ ५६ ॥
आवर्जनाय तम्याथ निजिार्जवचेतस ।
मया मिथ्याप्रियालापविहितो रजनयम ॥ ५७ ॥
अहो यतामृतस्पर्शस्तवाडगेषु विभाव्यते।
अधुनैव मया दृष्ट यम्ग प्रत्यक्षलक्षणम् ॥ ५८ ।।
गूढाडगेन त्वया म्पाटे ममास्मिन् रमणस्थले ।
न जाने क्व गन भूल मत्पुण्यम्त्यमिहागत ।। ५९ ॥
इति श्रुत्वंव मद्वाक्य सहमा माथुलोनन ।
रत्यधंविरत गोगात् मोन्त मानुगय परम् ॥ ६ ॥
निज वक्षोलपट च ताडपिया म पाणिना ।
हा कष्ट हा हताऽस्मीति वदन् मामिदमत्रवीत् ॥ ६१॥
पूर्व नेतन् मया ज्ञात यन् मदरगममागम ।
गूर हरति नारोणा मणिमन्यौपचादिवत ॥ १२॥
मन्दपुण्यस्य जननी वात्मत्यग्ननो मम ।
मुचिरस्थायिना भट्टै गरेन निधन गता ॥ ६३ ॥

·मे दलघुकाव्यमग्रह
(स मा ८६४-
विदितोऽय प्रकारश्चेदभविष्यदसशय ।
तज्जनन्या वियोगो मे नाभविष्यद विचेतस ॥ ६४ ॥
इत्युक्त्वा वञ्चितोऽस्मीति स रुदित्वा विनिर्ययो ।
पुरुषाकारसदिग्धनिर्विपाणवृपोपम ।। ६५ ॥
नित्य भोजनमैथुनप्रणयिनस्त्यक्तान्यकार्या पर
लोकेऽस्मिन गलगतमात्रसुखिन सन्त्यव शून्याशया ।
य मेषप्रतिमा क्षयोद्यतमते सर्वस्वहर्तु क्षणा-
दाप्तस्यव विनिक्षिपन्ति नितरा नि गमक गिर ॥ ६६ ॥
इत्यबुद्धिधनावाननिधानविविधोदये ।
कूटपण्येरसामान्यस्तारुण्यमतिवाद्यते ॥ ६७ ।।
असत्यनव जीवन्ति वेश्या सत्यविवजिता ।
एता सत्यन नश्यन्ति मद्यनव कुलानना ॥६८ ॥
मत्य विनागाय पराडगनाना
ममत्यसाग गणिवागणधी ।
मत्येन वेश्या विल दृष्टसारा
दरिद्रमाला इव कम्य मेव्या ॥ ६९॥
दानेन नश्यति वणिडनश्यति सत्यन मर्वथा वेश्या।
नश्यति विनयेन गुरुनश्यति कृपया च वायग्ध ॥ ७०।।
वैग्याजनम्य विनवस्येव वश्चनमायया ।
अहो वैदग्ध्यमि युवा वा परोऽपि परितुष्यति ।। ७१ ॥
पुगह पृथिवीमेता भ्रान्त्वा जरधिममाम् ।
वाप्ना बच्यास्पद लाभात पुर पाटलिपुत्रयम् ॥ ७२ ॥

·-स मा १८३)
गमयमातका
कुट्टन्यस्तत्र सर्वज्ञा दृष्ट्वा मामल्पकौशलाम् ।
जहसु सस्वन येन होताह क्ष्मामिवाविशम् ॥ ७३ ॥
ततस्तेनावमानेन गणेशायतनाग्रत ।
स्थिता कृतोपवासाह्महङ्कारविजिता ॥ ७४ ॥
अथ स्वप्ने गणेनाह पृष्टा शक्रसूनुना ।
उपवासा क्यिन्तस्ते प्राप्ता इति पुन पुन ॥ ७५ ॥
स मयाभिहित फूटकृतप्राणान्तचेप्टया ।
मामद्वयमतित्रान्त प्रतादनशनस्य मे ॥ ७६ ॥
तच् छु या स स्मितमुग्य सर्वज्ञ प्राह मा गण ।
अहो तेऽपि स्वप्नपि नासत्यादम्ति ते च्युति ॥ ७७ ॥
परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे निश्चलासत्यनिश्चयात् ।
महामायामयक्ला लब्धमोगा भविष्यमि ।। ७८ ॥
गणेगानुचर. पूर्वमिति मह्य वर ददौ ।
अगत्येनैव वेश्याना भवन्ति धनसपद ॥७९॥
धनप्रधान जनजीवभूत लोकेषु तत्रापि विशेषयोगात् ।
जनाभिमारप्रतिपत्तिभाजा महीभुजा वेदामृगीदृशा च ।। ८० ॥
धनेन लभ्यते प्रज्ञा प्रनया लभ्यते धनम् ।
प्रज्ञार्थों जीवोकेम्मिन् परस्परनिवन्धनी ॥८१॥
ईश्वर स जगत्पूज्य स वाग्मी चतुराननः ।
यस्यास्ति द्रविण सोफे स एव पुरुषोत्तम ॥ ८२ ॥
म एवाह्दयो गहग्लम म गनेश्वर ।
या कुजन्मा मनत वित यम्य न विद्यते ॥ ८३ ॥

·१८. क्षमेन्द्रल धुवाव्यसग्रह { स मा ४८४- मुजातस्य प्रयातस्य माङ्गल्यस्पृहणीयताम् । धनिकस्य विकारोऽपि क्षीवस्येव जनप्रिय ॥ ८४ ॥ धनिनश्चन्दनम्येव सच्छायस्य मनोमुष । निष्फल म्यापि लोकोऽय सपर्क बहु मन्यते ॥ ८५ ॥ निस्थिशा अपि सस्नेहा भवन्ति श्रीमत परम् । स्वकेशा अपि नि स्वाना नि स्नेहा यान्ति रूक्षताम् ॥ ८६ ।। गेब्य कविबुधाचीना गुर शूरकलावताम । गतिप्रदोऽर्थवानेव व्योममार्ग इमोजत ।। ७ ॥ विक्रीय स्वगुण नि स्व स्वय मासमिव द्विज । मद्य पतति नि मत्त्व पतित केन पूज्यते ॥ ८८ ।। गुणिना चित्तवैकल्याद गुणा निर्गुणवान्छया । हृदयध्वेव सीदन्ति विधवानामिव स्तना ॥ ८९ ॥ विद्भि परिवारिता सगुणतामायान्ति वितर्न रा शूरत्व सुभट कुलोनततर प्रख्यातसद्वशताम् । तम्माद वित्तसमाश्रय गुणगणे वित्ते च नान्याश्रये वित्त वित्तमनन्यनिन नियना सपनिमित्त नम ।। ९० ॥ अग्यानमाल्याभरणाम्बरम्य वराङ्गनान दना दरम्य । हित्यप्रकागा-मवमेवितस्य स्वगस्य वित्तम्य च यो विशेग ।। ९१ अशेषदापापगमप्रकाशमियागमोत्माहमहामवाहम् । विनासोभा जनयत्यजस धन जनाना दिनमम्बुजानाम् ॥ ९ ॥ वितेगाभिजनी गुणी परिजनी मानी प्रमाणीकृत सदिजन्तुस्पति माधुपदवी पि वा बहु ग्रूमहे ।

·समयमाना वित्तेन व्रततीर्थसाथसरणक्लेशाभियोग विना तीयन्ते ततपातकव्यतिकरास्ते ब्रह्महत्यादय ॥ ९३ ॥ श्रूयता यत् पुरा वृत्त वाराणस्या स्वय मया । श्रुत विश्रुतसत्त्वस्य चरित गृहमेधिन ॥ ९४ ॥ तत्राभवद् गृहपतिर्धरातलघनाधिप । द्विजन्मा श्रीधरो नाम महाधिरिव रत्नवान् ॥ ९५ ।। अधिकल्पतरोस्तस्य राजाहवरभोजन । अवारितमभूद गेहे भोज्यसत्र सदाथिनाम् ॥ ९६ ॥ तस्य विप्रसहनेषु भुजानेषु सदा गृहे । रोके युधिष्ठिरकथा श्लथादरक्था ययौ ॥ ९७ ॥ तत कदाचिदाचारनिधेस्तस्य ममाययो। नियतात्मा यतिगेह ज्ञानात्मा नाम दिव्यधी ॥ ९८॥ म पूज्य पूजितम्तन श्रद्धयापनिमन्त्रित । पाकगाला पयो द्रष्टु भक्ष्यराशिगतान्विताम् ॥ ९९॥ समापश्यत म मन्निव्यञ्जनादिगणोपरि। मितयज्ञोपवीताई लम्बमानतनु शवम् ॥ १० ॥ सवद्भिस्तस्य गात्रभ्य सूक्ष्म णितविन्दुभि । अन्न मर्वजनादृष्ट सिच्यमान ददर्भ म ॥ १०१॥ दृष्ट्या तदतियोमस्म घृणासकुचिताशय सम्पृष्टकर्ण स ययो सतस्तूर्णमलक्षित ॥ १०२ ॥ अप सवत्सरे पाते पुनरभ्मेत्य कौतुवात् । मोपश्यन मासहीन तन् स्नायुबद्ध कलेवरम् ।। १०३ ॥ - ·३८२ क्षेमे द्रलघुकाव्यसग्रह ( स मा ४१t- शिरामुखशतैस्तभ्य क्लिनस्नेहकर्णश्चितम । स दृष्ट्वा भोज्यमगमत् जुगुप्सामीलितेक्षण || १०४॥ वर्पण पुनरायात सोऽस्थिगेपशव ते । अन्नव्यञ्जनमद्राक्षीद् व्याप्त द्विवर्वसावणे ॥ १०५ ॥ यौतुवाद वत्सरे याते मोऽपश्यन् पुनरागत । कपालशेषकलनादन्नोपरि रजश्च्यतम ।। १०६ ॥ पडभिर्मासैरथायात शुद्ध शवविवर्जितम् । रम्य महानस दृष्टवा पुरोहितमुवाच स । १०७ ॥ अहो गृहपतेरस्य महासयेण पातकम । क्षीणमल्पेन कालेन लीढ याचक्फोटिभि ॥ १०८ ॥ यभूव पूर्वपुरपोपार्जितास्य गुहाश्रया । ब्रह्महत्या गतवती सान दानात क्षय गता ॥ १०९ ।। यैस्तस्य भवने भुक्त तैस्तत्पाप समाहतम् । पापमनाश्रय पुसा भोक्तारमुपयाति ॥ ११ ॥ ब्रह्महत्या भवस्यापि या बभूव भयप्रदा । धनेन क्षपिता सेयमहो धनमहो धनम् । १११ ।। इत्युक्त्वा स शिगपट्ट रिग्पित्वा इराकमादरात । पुरोहितेनार्यमान प्रययौ ज्ञानलोचन ॥ ११ ॥ वाच्यमान म विद्वदि सस्तवाद्भुतवादिभि । श्लोवाऽथगौग्वरमान् मया तत्र स्वय श्रुत ॥ ११३ ॥ भमति चित पाप माप विम्पति दुमह कायति कुल कल्याणाना बल्वाणोगितम् ।

·-म मा ४१२१) ममयमातका ३८३ धनमक्लुप तीर्थ पुमा तदेव महत्तप मुकृतनिधये श्रद्धाधाम्ने धनाय नमो नमः ॥ ११४ ।। एतदावर्ण्य युक्तार्थमर्थस्तुतिमय मया । नीत दशापदेशाना समये सारतन्त्रताम् ।। ११५ ॥ कुरु वित्तार्जन तूणं भवति योपिता। न यौवनमहायोऽय तनये कायविक्रय ॥ ११६ ।। सनुवल्लीवमन्तश्रीवंदनेन्दुशरनिगा। पयोधरोद्गमप्रावृट् चपला यौवनथुति ॥ ११७ ॥ तारुण्ये तरले सुभ्रूभ्रंमद्ध्भगविभ्रमे । म्बीणा पीनस्तनाभोगा भोगा द्वित्रिदिनोन्मया ।। ११८ ।। अय मुखमरोरहभ्रमरविभ्रम सुभ्रुवा कुचस्थलकुरङ्गक पृथुनितम्बलीलाशिखी । न यौवनमदोदयश्चरति चारुकान्तिच्छटा- कुलत्रिवरि कूलिनीपुलिनराजहमश्चिम् ॥११९ ॥ जालानमुन्मूल्य सुवाभिधान तारुण्यनागे गमनोद्यतेऽम्मिन् । पलायिते कामिगणेऽद्भगनाना विमर्दभीत्येव कुचा पतन्ति ॥ १२० ॥ युवनितटिनीमायट्काल मपीनपयोधर तमदनरारम्भ यामी विलामगिसण्डिनाम् । मदनपवनालोल ।। १२१॥ बोलावल्लीकुसुमसममे रागपधारा दर्पोद्याने बदनामभृत्लौमुदीवानिवेऽस्मिन् । ..... .. ... ....

·क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रहः ( स. मा. ४.१२२-
याते मुग्धद्रविणतुलया यौवने कामिमिने
पण्यम्त्रीणां व्रजति महसा दुर्दशा पता श्री. ।। १२२ ।।
न तु यौवनमात्रेण लभन्ते ललनाः श्रियम् ।
भोगार्हा वृद्धकरिणी तरुणी हरिणी वने ॥ १२३ ।।
म्पवत्यद्भुताम्मीति कान्ते त्याज्यस्त्वया मदः ।
वने मयूरा शुप्यन्ति बलिमश्नन्ति वायमा: ॥ १२४ ॥
................
॥
पूर्णा वाचला
ते जनाः।
क्षीणोऽपि वृद्धिमायाति कुटिलैकवल. राशी ।। १२५ ॥
भ्रूयुग्मं कुसुमैयुकार्मुकलतालावण्यलीलाहर
वक्त्र न्यकृतचन्द्रविम्बमधरो विम्वप्रभातस्करः ।
रूपं नेगरसायनं किमपर मुथोणि तत्रापि ते
शिक्षाहीनतया मदद्विरदवत् प्राप्नोति नाप्रियाम् ॥ १२६ ॥
तवेयं यौवनतरोग्छाया विस्मयकारिणी।
यया कामुकलोकस्य म्मरतापः प्रवर्तते ।। १२७ ॥
रागमागग्मंजातविद्रमद्रुमपल्ली ।
तयाधरे म्मितरुचि. करोति कुमुमभ्रमम् ॥ १२८ ।।
भाति सरन्दनतिलकं कालागुरुकुटिलपल्लवाभरणम् ।
वदनं नन्दनमेनद् धूलतिकालाम्यललितं ते ॥ १२९॥
यान. मुन्दरि मुतरां स्तनभाग्पनियमः जनकः ।
प्रोपिनगंगवगौरादिव मध्य: ऋगतन्वं ते ॥ १३०॥
नपाप्युपायगून्येन पणानन मुन्दरि ।
न प्राप्पणे प्रष्टेन प्रयत्नेनैव मंगः ॥ १३॥

·८५
रामय माता
गुणवती ललितापि न गोभते
तनुनराधक्दथनयान्विता ।
मुमयियूक्लिरिवार्थवती पर
व्रजति वेगवधू स्पृहणीयताम् ॥ १३२ ।।
मसक्तेषु मुरामयी धनगुणाधानेषु लक्ष्मीमयी
स्फीतार्थेषु सुधामयी विषमयी निष्क्रान्तवित्तेषु च ।
वेश्या गङ्खमयी नितान्तकुटिला सद्भावलीनेषु या
देवानामपि सुभ्र मोहजननी क्षीरोदवेलेव सा ॥ १३३ ।।
इति तया वचनामृतमर्पित
श्रवणपेयमवाप्य कलावती ।
जननि मे द्रविणाधिगमोचित
परिचय क्थयेति जगाद ताम ॥ १३४ ।।
इनि श्रीव्यामदासापराध्यक्षमे द्रविरवितायो समयमातुकामा
पूजाघरोपग्यासो नाम चतुष) समय
पञ्चम ममय रागविभागोपन्यास
अथ मामथमत्ताना बरिणामिव कामिनाम ।
बन्धाय बन्धकीगिक्षामाचचक्षे जरच्छिखा ॥ १ ॥
श्रूयता पुनि मर्वत्र विचित्रोपायवृत्तय ।
मया दुहितृवात्सल्यादयं किंचित् तदुच्यते ॥ २॥
पूर्व भावपरीक्षेव कार्या यत्नेन कामिनाम ।
जातरागविभागाना कर्तव्यो त्यागमनही ॥ 3 ॥

·३८६
क्षेमेद्रग्घुकाव्यसग्रह
( स मा ५४-
कुसुम्भराग सिन्दूरराग कुडकुमरागवान ।
साक्षारागोऽथ माञ्जिष्ठो राग कापायरागभृत ॥ ४ ॥
हारिद्रो नीलरागश्चेत्यष्टौ वर्णानुकारिण ।
सुवर्णरागस्तानान्यो रीतिरागस्तथापर ॥५॥
राग सीसकराज्ञश्च लोहो मणिसमुद्भव ।
काचरागस्तथा शैलो ह्यष्टौ धात्वनुकारिण ॥ ६ ॥
साध्यरागस्तथा चान्द्रस्तथैन्द्रायुध एव च ।
वैद्युताङ्गारकेत्वारयरविरागास्तथैव च ॥ ७ ॥
गहुरागोऽप्टमश्चेति रागा गगनसङ्गिन ।
श्रोतरागोऽक्षिरागश्च रसनाराश्रयस्तथा ॥ ८॥
त्वग्रागो प्राणरागश्च मानसो बुद्धिसभय ।
अहकाराभिधानश्चेत्यप्टाविन्द्रियसज्ञवा ॥ ९॥
वृपरागोऽश्वरागश्च कृकलामाह्वयस्तथा।
मेपराग श्वरागश्च खररागस्तथापर ।। १० ॥
मार्जाररागो हस्त्यारयश्चेत्यष्टौ प्राणिभदजा ।
शुकरागो हसरागस्तथा पारावताभिध ॥ ११ ॥
मायूररचटकारयश्च वृकवाकुसमुदभव ।
कोकिलो जीवजीवारयश्चेत्यप्टो पक्षिजातय ॥ १२ ॥
केशरागोऽस्थिरागश्च नखारय पाणिसगत ।
दतरागस्तथा पादरागस्तिरकरागवान् ॥ १३ ॥
क्णपूराभिधानश्चेत्यप्टावनविभाविन ।
छायारागस्तथा भूतरागोऽपस्मारवानपि ॥ १४ ॥

·-स. मा. ५२५) समयमाता ग्रहरागोऽथ गान्धर्वो यक्षाख्य क्षोभरागभृत् । पिशाचराग इत्यष्टौ महारागा प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥ कौसुम कुम्भरागश्च नारङ्गाकोऽथ दाडिम । मद्य राग कुष्ठरागो विमाख्यश्चिताभिध ॥ १६ ॥ भ्रामरोऽप्यथ पातलो वृश्चिकाख्यो ज्वराभिध । भ्रमाख्य स्मृतिजन्मा च रतिरागो ग्रहाभिध ॥ १७ ॥ गगो रधिरसज्ञश्च पोडशैते प्रकीर्णका । सक्षिप्त लक्षण तैपा मेण श्रूयतामिदम् ॥ १८ ॥ कौसुम्भो रक्षित स्थायी क्षणान् नश्यत्युपेक्षित । स्वभावरूक्ष सैन्दूर स्नेहोपेण धार्यते ।। १९ ।। अल्पलीन मुखायव धनो दुखाय कोटकुम । तप्त श्लिष्यति लाक्षा दलेप नायाति शीतल ॥ २० ॥ तप्त गीतश्च मान्जिाठ स्थिरभोगक्षम मम । स्थिरो रोक्ष्यण कापाय स्नेहयोगेन नश्यति ।। २१ ॥ सुरक्षितोऽपि हारिदक्षणेनैव विरज्यते। नीलो देहक्षयस्थायी वार्यमाणोऽपि निश्चल ॥ २२ ।। मौवर्णश्छेदनिर्पितापस्तुल्यरुचि मदा। मृज्यमानस्य वैमल्य ताम्रसन्नम्य नान्यथा ॥ २३ ॥ रीतिनाम्नस्तु मालिन्य स्नेहेनाप्युपजायते । समस्पादौ च मध्ये च क्षयं च मलिना रचि ॥ २४ ॥ तीक्ष्णम्वभावाल्लोहस्य काठिन्याच् च न नम्रता । मणिनामा च नियाज सहजस्वच्छनिम्नर ।। २५ ॥

·३८८ क्षेमेन्द्रलयकाव्यसंग्रहः ( रा. मा. १-२६- स्वभावभिदुरः काचसंज्ञश्छलनिरीक्षकः । गेलोऽपि गौरवस्थायी हृदयाभावनीरसः ।। २६ ॥ मांध्यश्चलश्च नित्यश्च कल्पदोपो दशाश्रयः । चन्द्ररागः प्रशान्तातिशीतल: क्षयवृद्धिभाक् ॥ २७ ॥ ऐन्द्रायुधो वहुरुचिर्वक्रमायाविलासभूः । वैद्युतस्तरलारम्भदृष्टनष्टविकारकृत् ।। २८ ॥ अङ्गार. स्त्रीजनावज्ञाज्वलितो लोहिताननः । केतुसंज्ञः स्फुटानर्थकारी बन्धवधादिभिः ॥ २९॥ आर्कस्तीक्ष्णतया नित्यसंताप: सततोदय: । मित्रक्षयपी विषमो राहुरागो महाग्रहः ॥ ३०॥ श्रौत्र कर्णमुखाभ्यासाद् गुणाकर्णनतत्परः । अक्षिजन्मा परं रूपमा परिणतस्पृहः ॥ ३१ ॥ रामनो विविधास्वादभोज्यसंहारलौल्यवान् । त्वदमयः सर्वमुत्सृज्य सर्वाडगालिङगनोत्सुकः ॥ ३२ ।। प्राणास्य. पुप्पधूपादिभूरिसौरभलोभभृत् मानसः सतताभ्यस्तस्पृहामात्रमनोरथः ।। ३३ ।। बुद्ध्याग्यो गुणवत्कान्तासक्तिव्यसनवर्जितः। अहंकाराभिधः श्लाध्यसङ्गमोन्नतिलक्षणः ॥ ३४ ॥ वृपसंज्ञश्च तारुण्यात् कायदर्पबलोद्भव: अश्वस्तु रतमात्रार्थी तत्कालोयतकातरः ॥ ३५ ॥ कृकलासाभिधानव स्वणदर्शनचञ्चलः । मेपास्यः शष्पकवलाभ्यासतुल्यरतिस्पृहः ।। ३६ ॥

·-स मा ५४७)
ममयमाका
१८९
श्वाख्यो रत्य-तविमुख स्वीरहस्यप्रकाशक ।
गार्दभ दूरसमदतृप्तिमायपरायण ॥ ३७ ॥
मार्जारजन्मा सातत्यादत्यननिकटस्थिति ।
मौजर लेगबन्धादिनिरपेक्षसमागम ॥ ३८॥
गुवाभिधोऽन्तनि स्नेह काम मुखमुग्थिति ।
हमसन सुखस्थित्या गुणदोपविभागपत् ॥ ३९ ॥
पारावताख्य सम्नेहरतिसर्वस्वलक्षण ।
मायूर स्ववपु स्फीतरूपप्रमदनृत्तवान ॥ ४० ॥
वहुश मुरतामङ्गमात्रार्थी चटकाभिध ।
कृकवाकुभव कान्ताक्टेशलेशविभागवान् ॥ ४१ ॥
योविलो मधुगलाप प्रभूतप्रमरत्वथ ।
जीवजीवकमनश्च परिचुम्वननिश्चल ।। ४२ ॥
केशाख्य सप्तदिवसस्थायी वृच्छानुरश्जव ।
अम्थिसस्थाऽन्तरस्थश्च प्रच्छ नस्नेहजीवित ।। ४३ ।।
नग्वाभिव्यो मारामात्रस्थायी याति शन गर्ने ।
प्राणिनामा प्रबुद्धोऽपि बद्धमुप्टन लक्ष्यत ।। ४ ।।
दन्ताभिधो यस्ताम्बूललीलामात्रचि सदा ।
पादारयश्चरणालीन प्रणामैरेव क्वलम ॥ ४५ ॥
तिलकप्रतिमो नीचस्यात्तमस्त्रीसमागम ।
कर्णपूरश्च कौटिल्यात् कणलग्नाऽतिक्त्थन ॥४६ ॥
सवत्रानुचर शोपकारी छायाग्रहाभिध ।
अज्ञातचित्त स्तब्धास्यो भूतमज्ञो विचेतन ॥ ४७ ॥

·क्षेमेन्द्रलधुवाव्यसंग्रह ( स मा ५४८- अपस्माराभिध क्रूरकोपाक्षेप क्षणे क्षणे। ग्रहो वस्नाञ्चल्ग्राही मजने विजने पथि ।। ४८ ॥ गान्धर्वो गीतनृत्तादिरमसमक्तमानस । यक्ष क्षिप्तो न निर्यानि गृहावृत्तिविचक्षण || ४९ ।। यत्तत्प्रलापमुखर क्षोभाख्यस्त्यक्तयन्त्रण । पंगाचश्चाशुचिरतरतीब्रक्षतविदारण ॥ ५० ॥ कौमुम क्षणिकोदार. पूजामानपरिग्रह । भग्नोऽपि कौम्भ शक्लश्लेप दिरप्ट इवेक्ष्यते ॥ ५९॥ नारडग सरसोऽप्यन्तर्वहिस्तीक्षा कर परम् । बहुगर्भतया रूढो हदये दाडिमाभिध ॥ ५२ ॥ क्षणक्षेभ्योपमो माद्य स्वस्थो वैलक्ष्यलक्षण । बीभत्साचारवरस्यात् कुष्ठारयोतिजुगुप्सित ॥ ५३ ॥ वैरूप्य च समायात्ति च्छेदेनेवाडगमर्मणाम् । चिताभिधान सर्वाडगदाही वश्यप्रयोगज ॥५४॥ भ्रामर कौतुकास्वादमात्रो नवनवोन्मुख । पातडग वामिनीदीप्तिरसिव क्षयनिर्भर ॥ ५५ ॥ वृश्चिकास्यो व्यथादायी द्वेप्योऽप्यत्यन्तनिश्चल । त्यक्ताहारोऽतिसतापनप्टच्छायो ज्वराभिध ॥ ५६ ।। भ्रगनामा मतिभ्रशाच चमाम्ढ इवावुल । स्मरणारय प्रियस्मृत्या वृतान्यस्त्रीसमागम ॥ ५७ ॥ रतिग्रह मदा स्वप्ने मप्राप्तसुरतोत्सव । रीधिर बलहे खतपात:चस्य वर्धत ॥ ५८ ।।

·-ग मा ५६९) समयमातमा इत्यगीति समासेन रागभेदा प्रकीर्तिता । विस्तरेण पुनस्तेपा क सम्या कर्तुमर्हति ।। ५९ ॥ सुहृजनाजन कुर्यात् पूर्व पारविलासिनी। वेश्याना पधिनीना च मित्रायत्ता विभूतय ॥ ६ ॥ मुहद्भिरेव जानाति कामुकाना धन गुणम । हृदयग्रहणोपाय गीत रक्तापरक्तताम ।। ६१ ॥ महाधनम्य सुहृदा कामिना प्रमशालिनाम । प्रच्छन्नसुरतेनापि कुर्यादाराधन मदा ।। ६२ ।। एको वित्तवत मूनु पितृहीन सुयौवन । मुग्ध भूभुजि कायस्थ कमिस्पर्धी वणिक्सुत ॥१३॥ नि यातुरामात्यवैद्यप्रमिद्धस्य गुरो सुत । प्रच्छन्नकामो जाडयधन ॥ ६४॥ नपुसकप्रवादस्य प्रशमार्थी फरागन । मत्तो धूतसहायश्च राजसूनुनिरकुश ॥ ६५ ॥ ग्राम्यो धातृद्विजमत प्राप्त ठाभश्च गायन । मद्य साथपति प्राप्त श्रीमान देवपरायण ।। ६६ ॥ गतानुगतिको मूख शाम्बान्मादश्च पण्डित । नित्यक्षीवश्च वश्याना जङ्गमा क्ल्पपादपा ॥ ६७ ॥ प्रथम प्रार्थिना वैश्या न क्षणोऽस्तीत्यदाहरेत । जनस्याय स्वभावो हि मुलभामवम यत ।। ६८ ।। गिर गूलादिर च्याधिमनित्यमजुगुप्सितम । अवहारोपयोगाय पूर्वमेव ममादिशत ।। ६९ ॥

·३९२
क्षेमेन्द्ररघुयाय्यसग्रह
( म मा ५७०-
पत्नीव वुदिनुवृत्तिपूर्व पूर्व महार्थस्य वरोपचारम् ।
द्रव्यस्त्वया मन्त्रजपादिभिर्वा वशीकृतास्मीति वदेच् च सर्वम् ।। ७०
म्वय प्रदत्तेऽपि नमक्षते च गद्धेत तद्भक्तिविवादशीलम् ।
निन्देत् प्रकाम जननी विरुद्धा गच्छेत् स्वय वैश्म च कामुकस्य ॥७१
विदेशयानामपि मन्नयेत तेनैव साधं विहितानुवन्धा ।
मुप्तस्य कुर्यात् परिचुम्वन च गुणस्तुति चार्धविबोधभाज ॥ ७२
ग्यप्ने मदैव प्रलपेत् सराग सर्व च तनामनिबद्धमेव ।
न चास्य तृप्ति मुरतेषु गच्छेद् व्ययस्य कुर्याच च मुहुनिषेधम्॥७३
तस्मान् च पुत्रार्थमनोरथा स्यात प्राणात्यय तद्विरहे वदेच् च ।
इत्यादिभि स्वीकरणाद्युपायनिबद्धबुद्धेविण लभत ॥ ७४ ।।
तावन् च तूर्ण धनमाहरेत यावत् स रागेण विनष्टसज्ञ ।
प्रगान्तरागानलगीतलम्तु स लोहपिण्डीकठिनत्वमेति ।। ७५ ॥
याचेत मब सुरतातिवाले तमूरबन्धेन निरुद्धकायम् ।
प्रायेण तृप्ताय न रोचते हि विनम्रगाखापरिपक्वमानम् ॥ ७६ ॥
सधारयत् त च विशेषवित्त यावन् न नि शेषधनत्वमेति ।
पुन पुन स्नहलवावक्त्रा दीप यथा दीपकदीपति ॥ ७७ ।।
निप्पीतसार विरतोपकार क्षुण्णेक्षशल्कप्रतिम त्यजेत् म् ।
लब्धाधिवासक्षयकारिशुष्क पुष्प त्यजत्येव हि केशपाश ॥ ७८॥
हेमन्तमार्जार इयातिलोन म चेन् न निति निरस्यमान ।
तदेष कार्यस्तनुमर्मभेदी प्रवर्धमान परुषोपचार ॥ ७९ ॥
गय्यावहारर्वचनप्रहार कोपप्रकारर्जननीविकार ।
कौटिल्यसारविविधप्रसारैविपद्विचारैगणितापचारं ॥ १० ॥

·~म मा. ५८९)
समयमातका
याच्चाविवादरधनापवादैर्दत्तानुवाद परसाधुवाद ।
निन्दाप्रवादै पम्पप्रवादविटप्रवाद कथिताबसाद ।। ८१ ।।
मुहु प्रवास कलहोपवासायानिवास क्टुवाधिवास ।
सभ्रूविलासर्व्यसनोपवासनिष्कासनीय स पृथुप्रवास ॥ ८२ ॥
स चेत् पुना रागजतुप्रसक्तस्तीवावमानंरपि न प्रयाति ।
तदा तमुत्क्षिप्तभुजान्यवक्या दासी वदेद् वित्तवियोगदीनम् ।। ८३
यताभवत कामुक्लोक्याना
विचित्ररूपा सतत विभूति ।
गृहे चतुर्थ दिनमद्य तस्मिन्
दृष्टस्य दृष्टम्य वधूत्सवम्य ॥ ८४ ॥
क्लीवस्य यम्यास्ति न भोगमपत् स कि भुजिप्याभवने करोति
न यस्य हस्ते तरमूल्यमस्तिस कि समारोहति नावमग्रे ॥ ८५ ।।
प्रक्षिणवित्तेन निरुद्यमेन वि रूपयुक्तेन करोति वेश्या ।
विच्छिन्नदुग्धान पुन सगर्भासा कस्य गौश्चारुतयोपयुक्ता ॥८६ ।।
मिथ्येव रिक्त कुरुते जडानामावर्जन प्रेममयर्वचोभिः ।
क्षीरक्षये चुम्बनलालनेन बालस्य वृद्धि विदधाति धानी ॥८७ ॥
इत्यादिभिस्तहचनावमानस्तस्मिन् गते ग्रीष्मतुपारतुल्ये।
क्षीण निरस्त पुनराप्तवित्त भजेत यन्नाहृतवित्तमन्यम् ।। ८८ ॥
प्राप्ने कान्ते क्यमपि धनादानपात्रे च वित्ते
त्व मे सर्व त्वममि हृदय जीवित च त्वमेव ।
इत्युक्त्वा न क्षपितविमव कञ्चुवाम भुजङ्गी
त्यक्वा गच्छेन् मधनमपर वैगिकोऽय ममाम ॥ ८९॥

·समेन्द्रराघुमाश्यमग्रह (स. मा ५९.. उद्देशलेमेन यदेतदुक्त तत् कार्यकाले विविधप्रयोगम् । तस्मात् स्वबुद्ध्यैव विचार्य कार्यमुक्त्वेनि तूप्णी जरती चकार॥९० इनि श्रीव्यासदासापराम्यक्षेमेन्द्रविरचिताया समयमातृकाया रागविभागोपन्यासो नाम पञ्चम. समय. । पप्ठ ममयः। अथ क्षणक्षीणधनायमाने गनः गर्ननिष्प्रतिभे गगाई। द्यो>पयुक्तेव विलोकनेन सविप्लवा मीलिततारकाभूत् ॥ १॥ इन्दो प्रयाते कृतराविभोगे पवेशकाले चिरकामुकस्य । वेश्येव सभ्या गगनाङ्गनाम निर्दिष्टताराकुमुम चकार ॥ २ ॥ अथोदिते स्वस्थितिदानदक्षे बाले रवौ श्रीमति पद्धजिन्या । विकासकाले मधुपानकेलिरभूद् विटानामिव पट्पदानाम् ॥ ३ ॥ कलावती मौवितकभूपणाका धम्मिल्लमाल्यप्रणयप्रसक्तै । भृडगैर्वृता दर्पणमीक्षमाणा मतारका चन्द्रवती निशेव ॥ ४ ॥ स्मरागनाकेलिशुकायमानकरस्थताम्बूलविलासपूर्णा । ममातृका नापितदत्तहस्ता कान्ता तनु पण्यदशा नयन्ती ॥ ५ ॥ सलीलमानान्तिविलोलकाञ्चीरवेण पागवतदत्तसज्ञा। अर्थाथिनी राजपथप्रकार हयं प्रियोत्सद्धगमिवाररोह ॥६॥ तामब्रवीत् परिमोगयोग्य प्रातर्नव कामुकमीक्षमाण । विलोक्य कङ्क शयनोत्थिताना पण्याडगनाना गणयन् विचेष्टा ॥७ आमन्नमित्रागममुच्यमानसमागमे वासरवल्लभस्य । निर्याग्नि दीपा इव रात्रिभोग्या पश्य प्रभाते गणिकागृहेभ्य ॥८ ·स मा ६-१९) समयमानुका एप प्रयुद्ध सहसा जटाभृल्लोलाशिव कुक्कुटकूजितेन । गृहान् नलिन्या परिहृत्य राजरय्या कुमार्गेण मठ प्रयाति ॥ ९ ॥ एते निषेनिग्रहभट्टमूनो पृष्टा विटा रात्रिसुख प्रभाते। कर्तुं प्रवृत्ता पृथुभोज्यभूरिव्ययाय भद्राभवने विभागम् ॥ १० ॥ प्राप्ते गृहद्वारमनगसारे महाविटे पश्य वसन्तसेना। शून्यप्रसुप्तापि पुर ममेत्य निशीथभोग कथय यमत्यम् ॥ ११ ।। भग्नाङ्गदा प्रोटितवर्णपाली मतङ्गनाम्ना गणपालकेन । आत्मापराध विनिगृहमाना विरीति रामा जननीजनाग्ने ॥ १२॥ निर्गच्छतो ग्रामनियोगिनोऽम्य ददाति गुप्तम्य ममेत्य पश्चात् । इद तथेद च पुर प्रहेयमित्यादि सदेशशतानि वृद्धा ॥ १३ ॥ सप्रस्थितेय सह माधवेन कोश ध्रुव पातुमनङ्गरेखा । अग्रे यदस्या मधुकुम्भवाही मेप विवर्पन् पुरुए प्रयाति ॥ १४ ॥ टवाग्य सा चलितस्य विप्राय यत स्कन्दवदानकाले। प्रमाधनाय स्वयमेव गन्तु समुद्यता पश्य शशाङ्कलेखा ॥ १५ ॥ उद्यानलीलागमने निशाया मुनिश्चिते मल्लिक्यार्जुनस्य । वृत प्रभाते नवचीनवम्प्रदान विना पश्य मुहूर्तविघ्न ॥ १६ ॥ मेषप्रदस्येन्द्रवसोद्विजस्य मुक्त्वा प्रभूत निमि कालखण्डम । विपूचिकार्ता विटपहेतुर्वेद्यार्थिनी कन्दति कुट्टनीयम ॥ १७ ॥ वैद्योऽप्यसो मण्डल गुल्मनामा प्रभातचारी नगराजितानि । समुद्यत पूगफलानि दातु कुर गकार्य निजमुष्टिपूरै ॥ १८ ॥ पक्षालनाम्ना निशि गायनेन वारावहारान् निम (?) भग्नभाण्डा । गृह्णाति वा नो (१)चरणस्पृशोऽम्य वराशुप कुपघटादिमूल्यात् ॥१९ .

·क्षम दरवाय्याप्तग्रह
( स मा ६२०
प्राप्तस्य सभोवंणिजन्तु वारे सुप्तस्य शून्ये शयने निशायाम् ।
नन्दा ममेत्यापरवामिगेहात् सविप्ररम्भ शपथ करोति ।। २० ।।
पितुर्ग्रहाद भूरिविभूषणानि प्राप्त गृहीत्वा मदन मृणाली।
निगूह्य सदर्शयति स्वगेह शून्य तमन्विष्टुमुपागतानाम् ॥ २१ ॥
भोज्य विना पाटलिका प्रविष्ट मुष्टिप्रद श्रोत्रियमश्रिरावम् ।
गुप्कान्नदाता पितृकार्यमेतत् किं किं करोपीत्यसकृद् ब्रवीति ।। २२
मार्जारजिह बा जननी हरिण्या
पद्यम्य भोज्य निशि मुण्ठिन यत ।
तस्मिन गते तद्विजने विशङ्का
पश्य प्रभाते करलीकरोति ॥ २३ ॥
ईर्ष्याविगेपात् वृतनोपवादसमूछिताया मग्य रमण्याम ।
विभूषण तोपणमाशु विचिदस्य प्रयच्छेति वदन्ति सरय ॥ २४
रागेण कृष्णीकृतवेश एप वली विशेषस्तुटवृद्धभाव ।
योगागृह शम्बरसारनामा यागाय युग्येन गुरु प्रयाति ।। २५ ॥
अय जनस्थानविनाशहेतु केतु खरनूरतया प्रसिद्ध ।
आस्थानभट्टश्चिटिवत्सनामा प्रयाति युग्येन विशीर्णवस्त ॥ २६
उच्चैश्विरात मोधनिपक्तदृष्टिरश्वाधिरुद्ध कमलोऽधिकारी।
कलावति त्वामयमीक्षमाण शूलार्पिताकारतुला बिभर्ति ।। २७
श्रीखण्डोज्ज्वलमल्लिकातिलकवानक्षामहेमाडगद-
श्छिन्नश्लिष्टविनष्टनासिकतया प्रख्यातजारज्वर ।
एप स्वामवलोक्य मालवपतेदूत प्रपञ्चाभिध
पश्योप्टविवेप्टनानि कुरुते भोगीव मन्त्राहत ॥ २८ ॥

·-स मा ६.३५) समयमाका एप प्रख्यातकूट कपटविटघटानर्मकर्मप्रगल्भ श्रीगुप्तो नाम धूर्त सकलकलिकलाक्ल्पनामूल देव । दृष्टवा दूरात् प्रसिद्धा तव नवजननीमञ्जलिश्लिप्टहस्त पश्याक्षणा दत्तसज्ञ स्मितचलचिबुक स्तोतुमेता प्रवृत्त ।।२९ पातालोतालतालुप्रविततवदनस्पष्टदृप्टोग्रदष्ट्रा विश्वग्रासावहेलाकुलितशिखिशिखाविभ्रमोद्भ्रान्तजिह्वा । मेषाणा चण्डमुण्डाहरणकटकटारावपिष्टास्थिसस्था मिद्धा शुष्कातिपूर्णा जयति भगवती कुट्टनी चण्डघण्टा ।। ३० एप स्फीतधनम्य लोभवसते पापम्य मूर्ति पृग शडखारयस्य महाघहट्टवणिज पट्टाभिधान मुत । आयष्ट प्रतिवेश्मनिर्गतविटै सारगममुग्ध शिशु सुभ्रु त्वा तुपगशिलोलचटकाकार समुद्रीक्षते ॥ ३१ ॥ एप निधिविधिना तव नून मेपमतिविधित प्रहितो वा । स्थूलमुग्व पृथुचूलवलाप स्कन्धयुगाञ्चितकर्णसुवर्ण ॥ ३२ ॥ इत्यादि पङ्कन वितर्यमाण वणिवसुत दृक्पतित विचार्य । मनोरयाभ्यथितलाभतुप्टा फडकालिका सस्मितमित्युवाच ॥ ३३ निर्यताम्बूलगालवराबरवदनीयवक्त्रावराकी रक्नोपानद्युगोवत्सरमरमुखरप्रस्खलत्पादचारे । एक्स्पाऽतिमग्ध शिशुरखिलधनावाप्तय उन्धकीना- मकलशाराधनार्ह स्वयमुपनमति प्रायश पण्यपुण्य ॥ ३४ कावति त्वन्मुखनिश्चलोऽय महाविटचारणचत्रचार । निवेदितोऽग्रे तव देवताया शिशु पगुर्भोगविभूतियाम ॥ ३५

·३९८
क्षमेदर कायम ग्रह
( स. मा ६३६-
पावें त्वमेषा ब्रज कडक तूणं दूत करिष्यन्ति भवन्तमेते ।
तयेति दतोचितशामनोऽसौ जगाम सौधादवरुह्य हष्ट ॥ ३६ ।।
इति श्रीव्यादासापरास्यसमे द्रविरचिताया समयमातकाया
पष्ठ ममय ।
सप्तम समय । कामुकसमागम
अथाययौ गर्न श्रीमान् नवोद्भूतमनोभव ।
रतालिङ्गनवृद् बाल काल कुसुमलान्छन ॥१॥
सभोगमुखसपत्ति पराधीनेव कामिनाम् ।
आललम्बे धनेशाशामितीवाकलयन रवि ||॥
दक्षिणानिलसोच्छवासा लसत्तु मुमपाण्डरा ।
जातजृम्भा ययुम्तन्व्यो लता सात्कण्ठतामिव ॥ ३ ॥
दग्धन्धकद्विपा रोपात पुराणे पञ्चसायके ।
नव विनिर्ममे काममृतुराज प्रजापति ॥ ४ ॥
प्रस्खलत्कोकिलालापा गायन्त्यो भृङ्गशिञ्जिते ।
वेश्या इव मधुक्षीबा विरेजुर्वनराजय ॥ ५ ।।
नवकिसयलेखा पडक्तिसङ्गे लताना
नखमुखलिपिलीलालोभिनीमाकल्य्य ।
मधुमदपरिरम्भ भेजिरे लोहितत्व
स्थलकमलवनानामीlयेवाननानि ॥ ६ ॥
क्षेण्यक्षाम गिगिरममा वृद्धमुत्सृज्य दुरे
त्यक्त्वा गीत तरणमसकृद गाढरागानुबन्धम् ।
उद्यानधीमधुमभिमत बालमेवालिलिङ्ग
प्राय स्त्रीणा वयसि नियतिर्नास्ति कार्याथिनीनाम् ॥ ७ ॥

·-रा मा ७१७)
मणयमानृा
अथ नापिततेन कृतद्विगतागता ।
मिथ्याकृतनिषेधापि ग्रहणाग्रणे शिशो ॥ ८॥
क्थचिदभ्यर्थनया गृहीतार्था कलावती।
सध्याया मण्डनासक्ता ययौ वासकसज्जताम् ॥९॥ (युगलकम्)
कपोले कस्तुरीस्फुटकुटिलपत्राडकुरलिपि-
ललाटे कापूर तिलक मलकालीपरिसरे ।
तनी लीना हेमद्युतिपरिचिता कुडकुमरुचि
रा तस्या कोऽप्यासील ललितमधुरो मण्डनविधि ॥ १० ॥
प्रोटकामुक्सभोगसाक्षिणी वालसगमे ।
नोचितास्मीति तामूचे लज्जया नतमेखला ॥ ११ ॥
हारिणी सा तनुलता हारिणी च कुचस्थली ।
दृष्टिश्च हारिणी तस्या बभौ स्मरविहारिणी ॥ १२ ॥
अनान्तरे वणियमूनुविवेश गणिकागृहम् ।
आसन्नलाभाभिमुखैरावृत्त क्षेत्रवासिभि ॥ १३ ॥
कर्णससक्तमुक्ताङ्कक्नकस्थूलवालय ।
बहुहेमभरातान्तिमव्यथश्रवणद्वय ॥ १४ ॥
कण्ठाभरणमध्यस्थहमरक्षाचतुष्टय ।
जननीहस्तचिन्यस्तसर्पपाकितचूलिक ॥ १५ ।।
राजावतमणिस्थूल गुरिकाभ्या विराजितम् ।
राजत चरणालीन विभ्राण क्टरद्वयम ॥ १६ ॥
मुहुर्दीर्घाञ्चलदशा सस्ता सक्रयन पटीम् ।
बहुचूर्णवताम्बूलदग्धास्यवृत्तसीलन ॥ १७ ॥

·४००
क्षेमद्रलघुवाव्यसग्रह
(म मा ७१८.
म प्रविश्य प्रवाशाशा ददर्शादर्शमादरात् ।
कलावती कलाकान्तललितामिव गवरीम् ॥ १॥
वथ लालनयोग्योऽय बाल सभोगभाग् भवेत् ।
इतीव तारहारेण सस्मितस्तनमण्डलात् (१) १९ ॥
द्रविणक्षयदीक्षाया वैचक्षण्यकृनक्षणा ।
ऋत्विज सप्त विविशु पुरस्तस्य महाविटा ॥ २० ॥
निर्गुट क्षीणसाराख्यो दिविर कमलागर ।
रेचको भरतानार्य क्षुण्णपाणिस्तुलाधर ॥ २१ ।।
गणर सिंहगुप्तश्च तिक्तनामा भिषक्सुत ।
पटि कुटिरकश्चेति भोगाम्भोरुहषट्पदा ॥ २२ ॥
वेश्याममागमे शैली शिक्षित स विटेवहि ।
प्रविश्य कामिनीपार्वे प्रौढवत् ममुपाविशत ॥ २३ ॥
वामसाच्छाद्य नासार्धमप्रस्तावक्टूत्क्टाम् ।
नमंगोष्ठी स विदधे शिक्षिता शुक्पाठवत् ॥ २४ ।।
तत प्रविश्य बकाली गृहीतोच्चतरामना ।
रञ्जनाय पुरश्चक्रे विटाना क्पटस्तुतिम् ।। २५ ॥
धन्योऽय बालब श्रीमान् भवद्भियस्य सङ्गति ।
युष्मत्परिचय पुण्यपरिपावेभ लभ्यते ॥ २६ ॥
शिगुरप्ययमस्माक कामुकोऽभिमत परम ।
वाल एव महमाशु कमलिन्या विकामकृत् ॥ २७ ॥
इत्यादिभि स्तुतिपदै कुट्टन्या विटमण्डले ।
म्वीकृत भूरभूत क्षिप ताम्बूलावेलपाटला ॥ २८ ॥

·-स मा ७३९)
ममयमातृका
तत काली कलावत्या धात्री वेतारियाभिधा।
ताम्बूदानावसरप्रहपलितावदत ॥ २९ ॥
अत्यल्प परिवारोऽय ताम्बरप्रणयी म्पिन ।
नाम्माकमन्यवेश्यानामिवामग्य परिग्रह ।। ३० ।।
पक प्रथमपूज्योऽय देवाकृतिरदारधी ।
यस्यानुरोधात् सुरभा दुर्लभापि पावती ॥ ३१ ॥
जामाता गौरवार्होऽय पूज्य व यार्पणेन न ।
शाडखिर यमगे नाम समान पूर्वमहति ॥ ३२॥
अय पितु पावत्या प्रेतकार्यप्रतिग्रही।
ह्य पदिवमावाप्न .. शक्तिमहायती ।। ३३ ।।
अय स्थापते मूनु पपिर करमाभिध ।
गुरुनाता पराव या पत्रपागे मधुप्रद ।। ३४ ।।
मृदडगोदरनामाय व गवत्या स्वमु पनि ।
मातुल पल्हो नाम बिन्दुसार महोदर ॥ ३५ ॥
इय दत्तवपुषस्य कलावत्या कलायुप ।
पानी पगवती नाम रग्णचन्द्रश्च तत्पलि ॥ ३६॥
अय भरतभाषाज्ञ काम्बो भागक्तात्मज ।
गायन मरदासोप्य महामात्यस्य करम ॥ ३७ ।।
निगिर मूपनाराग्य कुम्भवारश्च वर्पर ।
वपन्छाघरश्वाय खगनो युग्यपाहन ॥ ३८ ॥
रतिगर्मा द्विजन्माय गणिवाग्रहशान्तिकृत् ।
आगमिव करालोऽय कीलपतन नापिय ॥ ३९ ॥

·४.३
.
संगेन्द्र लघुकाव्यम ग्रहः
(म. मा.७...-
उद्यानपाल: कन्दोऽयं मुकुलात्यश्च पौप्पिकः ।
नर्मऋद् वर्मदतोऽय मारच्छिद्रश्च धावकः ॥ ४० ॥
बहिरास्ते च नाण्डाली कोगन्ती पधराभिधा ।
डोम्बश्चण्ड रवान्यच कोप्ठागारप्रहारिक: ।। ४१ ।।
ताम्बूलं देय मेतेभ्यः प्रहेयं प्रातरेय तु ।
मन्य शम्बरमालाय गुरवे दम्भभूतये ॥ ४२ ॥
उक्त्वेति पूगफललुण्ठिनिविष्टचित्ता
वैतालिका विविधवेशवतीप्रविष्टाः ।
चक्रु प्रभूतमधुपानविघूर्णमाना-
स्ताम्बूलदानबहुमानगतागतानि ॥ ४३ ॥
ततः क्षीवरमभाव्य कत्थमानविट. परम् ।
उद्वेजितेव रजनी धूपव्याजेन नियंयौ ॥ ४४ ॥
नृपस्य बाहुर्युघि दक्षिणोऽहं
ममंव राज्य कलमान्तरस्थम् ।
मयि स्थिते तिष्ठति नाट्यशास्त्रं
मूते तुला वित्तपतिश्रियं मे ॥ ४५ ॥
प्रैलोक्यवृत्तं गणितेन वेनि मयंव भोजस्य कृता चिकित्सा ।
भुक्ता मया भूपतयः स्वसूक्तरित्यूचिरे मद्यमदोद्धतास्ते ॥ ४६॥
विसृष्टास्ते कलावत्या ताम्बूलार्पणलीलया ।
निर्ययुः कलयन्तोऽन्तर्भाविनी भोज्यसपदम् ॥ ४७ ॥
अथ विततवितान हंसशुभ्रोपघानं
शयनममलचीनप्रच्छदाच्छादिताग्रम् ।
अभजत हरिणाक्षी क्षीबमादाय वालं
निजपरिजननमस्मेरवक्याम्बुजश्री. ॥ ४०॥

·-गमा ८-७)
समयमा
शिगुतररमणेऽम्या कौसुमामोदलुभ्यद्-
भ्रमरभरनिपातंर्पूर्णमाना प्रयामम ।
प्रपरदगुरुधूमश्यामन्यग्रा बभूवु-
वरितविरतवमा लज्जयेव प्रदीपा ॥ ५० ॥
इति श्रीव्यासदासापराव्यक्षेमेन्द्रविरचिताया ममयमातृकाया
कामुकसमागमो नाम सप्तम समय. ।
जप्टम ममय कामुक्प्राप्ति
अब सितफिरगतिथमग्गिनेव विनिद्रतारखा रजनी।
प्राभातिवमलिललवस्वेदश्ती क्षामता प्रययो ॥ ॥
गणिका तत प्रभाते सक्लनिगाजागरेण ताम्राक्षी।
राभिमुखप्रश्नपरा प्रोगाच समेत्य बहालीम् ॥ २॥
शृणु मात गिगुवयसम्तस्य म्फुटतामालपुष्टस्य ।
यस्याल्पकस्य बहुल मरिचकणम्येव तीक्ष्णत्वम् ॥ ३ ॥
आरोपित म चेट्या सट्वामन्युनता गर्न निमुव ।
निश्चलननुर्मुहर्व धूर्त ग च कृतवमुप्तोऽभूत् ॥ ४ ॥
ललनासुलभकुतूहलचपलतयालिङ्गित म्वय म मया ।
नाक्षणनवमुरनान्ते महमा निरचेता प्रययो ।। ५ ।।
पूगफलमस्य. लग्न, ज्ञात्वेति, मया स गीतसलिगदम् ।
दत्वा वक्षमि हस्त प्रलयभयाल रम्भिन मनाम् ॥ ६॥

·शोभेन्द्रलपुकाव्यसंग्रहः (मा, ८-८- वालमुखं तरुणतरं रभसरसेन प्रबोधयन्त्या तम् । कप्टं मयंव कृप्टो ज्वलिताडगार: स्वहस्तेन ॥ ८ ॥ रोदिति शिशुरिति दयया यस्य न दानक्षतं मया दत्तम् । तेन ममाधरबिम्ब पन्य शुकेनेव खण्डितं बहुशः ।। ९॥ मुहुरारोहणहेलापरिरम्भमिनोकृतं तेन । शिशुसंगमात् क्षणं मे लज्जितमिव नोननाम कुचयुगलम् ॥ १० ॥ अहगरथाननखक्षतविक्षततनुवल्लरी परं तेन । गुप्ति कथं करिष्ये विदग्धजनसंगमेऽद्धगानाम् ।। ११ ॥ उक्त्वेति वाररमणी निखिलनिशीथप्रजागरोदिया । क्षोणी निरीक्षमाणा वैलक्ष्येण क्षणं तस्थौ ॥ १२ ॥ तामवदत् कङ्काली मस्मितवदना विटङ्कदंष्ट्राभिः । भोगोद्भवे विटाना मनोरथं पाटयन्तीव ।। '१३ ॥ एवंविधैव मुग्धे परिसीलितहट्टचेटकटुकानाम् । प्रौढिः कण्टकतीक्ष्णा भवति परं पण्यजीवनशिशूनाम् ॥ १४॥ पितृभवनहतं नियतं हस्तगतं विद्यते धनं तस्य । • भवति न तद्विधमधिकं प्रागल्भ्य रिक्तहस्तस्य'।। १५ ।। बिलनिहितद्रविणकणचपलगतिर्मूषकोऽप्यल प्लवते। दानक्षीणस्तन्द्री मुपिरकरः कुञ्जरो.भजते । १६ ।। विटविनिवारणयुक्त्या निर्मक्षिकमाक्षिकोपमं सहमा । गत्वा करोमि तावत् तवोपजीव्यं वणिक्तनयम् ॥ १७ ॥ अस्माकमडगमडगं पण्योपनतं महाधननिधानम् । दासीमुताः किमेते मादन्ति विटाः प्रसङगेन ॥ १८॥ - ·-स मा ८.९९) समयमातृया ४०५ इत्युक्त्वा नूर्णतर शय्याभवनस्थित समभ्येत्य । गिगुमवदत् बवाली विजनक्यालितन्त्रेण ॥ १९ ॥ अपि पुत्र राविरबिला सुखेद ते कुमुदहासिनी याता। बन्धनयोग्योऽस्माक कलावतीहृदयचोरस्त्वम् ॥ २० ॥ ध्यान वलन जृम्भणमुच्छ्वसन वेपन परिस्खलनम् । (बलगमेऽपि यस्या कि कुरते निर्गते त्वयि मा ॥२१॥ लडधिततरणममुद्रा कलावती यत्पटाञ्चले लगा। यामर्थयते तदक्षिणदिग्वल्लभो भोज १॥ २२॥ जन्मान्तरेअनुबद्धा यदि नेय मगति कृता विधिना । त्ति स्वयि मम जाता पगलोवे पुनकार्याचा ।। २३ ।। विघ्नस्तु मगमेम्मिनेर परिचिन्तितोरिन मे भयद । यदय विटसपाल कण्टवजालायते परित ॥२४ ।। भुक वा पीत्वा भवत परधनवर्णा म्ववित्तपरिहीणा. । धूर्तास्त्वामेव पितुवंन्धनयाग्य प्रयच्छन्ति ।। २५ ।। सम्माद् यदि दिनमेक तिमि सुतरामदृश्यरूपम्त्वम् । नदय कुटिलविटाना नैरास्याद् भिद्यते यूथ ॥ २६ ॥ इत्युक्ते कुट्टन्या पेशवमरलाशयो वणिक्नु । तामवदत् मत्यमिद म्नेहान् मातम्त्वया पथितम् ।। २७ ।। अस्ति ग्रन्थिनिबद्ध मम किंचिज् जनरभाण्डशालातम् तदिद गृहाण दुहितुर्मण्डनभोगव्यये योग्यम् ।। २८ ।। इत्युक्त्या माग्तर दत्त्वा तम्यं शिशुगुग्द्रविणम् । नामदगिनमविगच् छनपथ पृथुल्यंतत्वोप्ठम् ।। २९ ॥

·४०६
क्षेम दलघुपाध्यमग्रह
( स मा ८३.-
त प्रच्छाद्य सहा कृत्वा मिथ्या मुख नवविषादम् ।
अभ्येत्य विटाननदत् पड्वाली कलालारम्भे ॥ ३० ॥
आजन्ममहजमुहदामस्म प्रणयोपचारतुप्टानाम् ।
उचित किमयमरम्माद् भवता निन्द्र समाचार ॥ ३१ ।।
दस्युमुतस्तीक्ष्णतर रा भवद्भि वि वणिक्सुतव्याजात्
रत्नाभरणाकीर्ण प्रवेशितोऽस्मद्गृह गतौ ।। ३२ ॥
अन्यगणिकाप्रयुक्ता यदि यूय प्रहसनोन्यता प्रमभम ।
तत् किं स्त्रीवधमदृग क्यिते पृथुमाहम पापम् ।। ३३ ।।
स पर प्रभातनिद्रालवविवशाया क्षण कलावत्याम् ।
आदाय हारसहित केयूरयुग गत कामी ॥ ३४ ॥
श्रूयन्ते प्रतिनगर भूषणलब्धे पणाङ्गना निहता ।
निजदेवताप्रसादात् कलावती किं तु मुक्ताद्य ।। ३५ ।।
तेन यदेतन् नीत राजकुले कस्य मूनि परिपतति ।
प्रतिभूर्भवद्विधाना क्य गृहीत पण्यललनाभि ॥ ३६॥
पश्यत पश्यत लोका कलिकाल कीदृश प्रवृत्तोऽयम् ।
स्निग्धा मुहद सधना स्त्रीवधपाप भजन्ते यत ।। ३७ ।।
को वेत्ति गुणविभाग हस्तेन परीक्ष्यते क्थ जाति ।
दुज्ञेय कुटिलाना चेष्टितमन्यद वचनान्यत् ॥ ३८ ॥
इत्युक्वा गृहपरिजनकलकरहोदनदु गहविकारा।
मनाली राजपथे चुकोग गतागतस्तारम् ॥ ३९ ॥
तद्भीत्यैव विटास्ते मपदि विपर्णा निरुत्तरप्रतिभा ।
निर्गत्योत्पथविदरग्तरे सङ्गम चत्रु ॥ ४० ॥

·-रा मा. ८-५१ ) रामयमातपा अथ ते विचार्य मुचिर भोगभ्रष्टा. ममापतितकप्टा । मिथ्यापवादनष्टा विफटक्लिप्टा मिथो जग्मुः ॥ ४१ ।। जाताक्षपटलदोपरिव नाम्माभिर्यजन् वणिग् दृष्टः । पवाल्यैव हृतोऽमावित्यवदन् निगुंटस्तत्र ।। ४२ ॥ रागि निगूह्य वणिज पश्यत भूर्गेन निग्रहोऽम्मानम् । युट्टन्यव कृतोऽय परिमोचन्नद्रवीद् दिविरः ॥ ४३ ॥ विहिलाद्गहारयुक्ति कुट्टन्या पूर्वरटगयोग्योऽयम् । अम्मनृत्त वृत्त किमन्यदिति नाट्यवित् प्राह ॥ ४४ । व पटतुला कटवालोमटरशनावामह वेनि । विहितम्तया भ्रमोडमावित्याह तुलाधर. मोपात् ॥ ४५ ॥ आकृप्य मेपभोगाद् दूरतर मित्रमण्टल वणिज । कालवलयेव नीत कडवाल्या गणक इत्यूचे ।। ४६ ॥ पेया मद्यसमृद्धिस्तयव मा कृतचिकित्सायाम् । लडघनमिदमुपदिष्ट तपादिन्यत्रवीद् वैद्य ॥ ४७ ॥ नवमुचरिन नष्ट क्प्ट विभ्रष्टनियमवृत्तानाम् । अम्मावमेतदनुपममित्याह कवि श्वसन् विरम ॥ ४८ ॥ इति दुग्यकोपविम्मयलज्जाकुलिता क्या मिथ कृत्या । मुमारामभ्रष्टा इव मधुपाम्ते विटा प्रययु ॥ ४९ ॥ अथ बवाली गूढ मि.गल्या कामभोगमामग्रीम् । आम्बाद्य निगामनयन् निःगदमहोत्मवोल्माहा ॥ ५० ॥ प्रातर्विचिन्त्य युक्ति मा गन्वा हट्टभाषटगालाग्रम् । कामिजगवम्य वणिज रफीतार्थममृदिगद्राशीत् ॥ ५१ " ·४०८ क्षेमेन्द्रलघुकाव्यसंग्रह ( स मा ८.९२- सोऽपि महाधनसचयलाभविशेपेऽपि सद्ग्राह । पुनहृतहेमचिन्तासतापात् कातरतरोऽभूत् ।। ५२ ॥ उन्नतवृसीनिविष्ट कोटिनयलेग्यसपुटीहम्त. । अथिजनवदनदर्शनमीलितनयनप्रसक्तमततान्ध्यः ।। ५३ ॥ बन्धादिमोक्षणागतलाभपरित्यागयानने बधिर । अत्यल्पपण्यदानप्रश्नप्रतिवचनजल्पने मूक ।। ५४ । तैलमलव लललाञ्छितमूपकजग्धार्घटुप्पिकाविष्ट । गीर्णोर्णाप्रावरणप्रलम्बघनकचुकाञ्चलालोल ॥ ५५ ॥ नग्नोरुजानुजर्जरधूमागणपृथुलशिथिलमोचोट' । क्षश्मश्रुक्लापस्थूलप्रनलल्लटुम्पकग्रन्थि ।। ५६ ॥ निजगृर्दिवसपरिव्यययाच्नागनकन्यवाप्रहारोग्र । रज्जुग्रथितबुभुक्षितमार्जारीरावनिर्दयप्रति ॥ ५७ ॥ दूराद् वितर्यमाण म तया नामार्पिताडगुलीलतया । म्यान' स एव वणिगयमिति विदधे म निश्चित तम्याः॥ ५८ ॥ माय शनरपसृत्य प्रविग्लजननिर्मलायमरे। नमभापत भाण्डपले वक्तव्य विचिदति मम विजने ॥ ५९॥ पुत्रम्ते मुग्धमतिमंगशिगुरिव लुधविट पृष्ट । हारितभूपणमनः मायाया यो मया दृष्ट ॥ ६० ।। दयया प्रवेगिनोगो मया म्वगेह मनोहावार । अविगत् क्षण न जाने बेन पथा मत्मुताहदयम् ।। ६१ ॥ म तया ग्नानागलगचिगम्बरभूपणार्पणप्रणपं । राजाहयिरिधभोग वाम दवाभ्यचितो भन्या ।। ६२ ।।

·-रा मा ८७३ ) समयमात्रा वगजगौरवयोगात् मुवृत्ततारलाध्यस्पसभार । यण्टे हार इवामी कृतम्नया गुणगणोदार ॥ ६३ ।। कायपणाजितबहुविधराजमुतामात्यवहु धनेन मह । अधुना त्वत्तनयोऽस्या म्वामी प्राग्जन्ममवन्यात् ।। ६४ ।। उचिततरमनमुभगा दृष्टव क्लायती रागयौवनोन्मत्ताम् । तव हस्ते निक्षिप्त स्त्रीधनमहित मया गेम् ।। ६५ ।। याताया मयि तीर्थ कचित काल त्या कलावत्या । मुद्रामुद्रितमविर सर्वम्व पारनीय तत् ॥ ६ ॥ अन्य तु भवता कार्य पुनस्नेहात् स्नुपानुरोधान् च । अम्मद्गेहे म्बन्यो भोज्योत्सवमङ्गलाचार ॥ ६७ ।। उक्वेति माश्रुनयना कडवाली तम्य वज्रहृदयस्य । निपपात चरणयुगले सुतलाभविशेषतुप्टस्य ॥ ६८ ॥ म च तामुगाच भद्रे मर्वमिद हर्पकारि कुशलनरम् । किं तु त्वद्गमन मे नाभिमत मह गमिष्याव ॥ ६९ ।। परभोजननियमवता भोवतन्य वद्गृहे कथ नु मया । सभोजनमूत्य मे गृणामि तदा गमिग्यामि ॥ ७०।" इत्युक्त्वाम्या हस्ते दत्वा हष्ट सम्पक माधम् । तामन्त स्मितवदना विसृज्य पश्चाद् ययौ भोक्तुम् ॥७१ ॥ तर पुन मविलाम दृष्ट्वा शालामनरथमभोगम् । निर्ययभोज्यसमृद्धया निश्चिन्त प्रीनिमानभवत् ।। ७२ ।। पूरैगपरिमलरमवासितविविधभोजन भुक्त्वा । पीत्वा च भूरि मद्य जगाद लय म पङ्कालीम् ॥ ७३ ।।

·४१० मोदर घुपाव्य संग्रह ( म. मा. ८७४- सतत दिनव्यय व सर्वमह समृचित प्रदास्यामि । एवविधस्तु न पुन कार्य स्थूलव्ययारम्भ ।। ७४ ।। इत्युक्त्वा स गृह निजमगमद् गगनस्थलीपिकृताग । लाभप्रदर्शन क्लि लुब्धधिया वञ्चनोपाय ॥ ७५ ॥ अन्येद्यदिवसव्ययमानेतु कुटिलचेतमस्तस्मात् । चित्तग्रहणाय निजा विमसर्ज वलावती दासीम् ।। ७६ ॥ मुचिरात् ममेत्य दामी शगवचञ्चत्महिगुकणभूर्जा । हस्तेन विम्फुटन्ती कलायती मम्मितामयदत् ।। ७७ ।। श्वशुरेण ते महार्घ प्रहितोऽय भूरिभोज्यमभार । उत्तिष्ठ कुरु विभाग निमन्त्र्यता बन्धुवर्गश्च ।। ७८ ।। तैलस्य तोलवमिद तोरययुगल च चूर्णलवणभ्य । दत्त्वा मामिदमूचे भृकुटीकुटिलानन म परम् ॥ ७९ ॥ तलमिद लवणमिद शायाय श्वेतिवाद्वय दत्तम् । वेश्याया विवामी ददाति दिवसव्यये लक्षम् ।। ८० ॥ इत्युक्त्वा तत्महित दागी गदर्य थूरत बहुरा। क्षिप्त्वा दूरे तन्मुपदर्शनमलिना निनिन्द दृगम ।। ८१ ॥ अन्येशु कवाली विचिन्त्य तद्वचने मुणोपायम् । प्रययौ कृत्वा विजने कलावती पिदितवृत्तान्ताम् ॥ ८२॥ सा वर्णमानमुद्रामदृगममुद्गद्वय विधाय नवम् । एपम्मिनाभरणान्यन्यस्मिनुपलपण्डिया विदधे ॥ ८३ ॥ म्यूलतग्नूलपटिगाप्रावरण प्राप्य भाण्डमालाग्रम् । मा यक्षाच्च रमवृतगमुद्गयुगपरदद् वणिजम् ॥ ८४ ।।

·-रा मा ८९३ ) गमयमात वाराणसीप्रयाणे नक्षत्र क्षिप्रकृन् ममापनतम् । नास्ति पुनर्नगुनातरदर्शनमाय त्वयि गनायाम् (') ॥ ८५ ॥ इदमाभरण सर्व समुद्गन्यम्तमस्ति रत्नाट्यम् । स्त्रीबालधन भवता प्राणमग मवथा रक्ष्यम् ॥ ८६ ॥ इत्युक्त्वा तत् सर्व मदर्य पुन सुमुद्रित कृत्वा । निक्षिप्य पुर प्रचुर सा तमवादीत महेलैव ॥ ८७ ॥ पाथेयमत पृष्ठाल् राभन ममापयुज्यते लक्षम। स्व दातुमर्हमि मम्व देवार यधान्यभुक्तिमयोध्यम् ।। ८८॥ इति लीलया युवाणा ममुदगयुगम्य विनिमरवा । लक्ष क्षणाद गृहीत्वा जगाम निजवेरम कङ्काली ॥ ८९ ।। अथ निर्वतितक्त्या ज्ञात्वा नामागता वणिग्भवनात् । गरवसुत हयंगता प्रोवाच कलावती विजने ॥९० ॥ त्वयि मे हृदयमकम्मादन्त मक्त बरान् न निर्याति । त्व तु धनवान विवाह करिष्यमीत्येव मे शङ्का ॥ ११ ॥ दिनरमणीय पुसा जन्मजघन्यम्तु गेहिनीसग । तदपि विवाहे मोहादविचारतरादरा पशव ॥ ९२ ॥ नित्यप्रमूतिहनसुम्थिरयौवनपु वेगोपचाररहितेषु मदोज्यितेपु । गोष्ठोविरासरमकेलिनिरादरेषु दारेणु का स्मरचि बरहापुरेषु ॥ ९३ ॥ जात्यैव कामिजनरजनजीवितामु वेगोपचारनिरतामु ममौरभामु।

·क्षेमेन्द्र माध्ययग्रह
(म मा ८१०४-
कामप्रमोदममकासु (२) सविभ्रमासु
वेश्याम कम्य न रति मततस्मितामु ॥ ९४ ॥
कुर मे प्रत्ययहेतोर्धनधारणपनिका विवाहे त्वम् ।
विहिता संव तवास्ते मत्तगजस्पाड कुगशिवेव ॥ ९५ ।।
इत्युक्तः स रमण्या स्थूलतरोज्जासपत्रिसरामलिखत् ।
नाम्ना विनमशक्तेनूपमहिषीभ्रातृपुत्रस्य ॥ ९६ ॥
अथ शय्याभवनगत प्रात स्वयमेत्य वकाली।
जामातरमिदमवदन् मिथ्येय सखेदवदनेव ।। ९७ ॥
आसन्नयौवनम्त्वं दुहितुर्मे योवन त्वया प्राय ।
क्षपितमलक्ष्य स्त्रीणा गलति हि सहसैव तारण्यम् ॥ ९८ ॥
स्थिरयौवना प्रवृत्या पुरपा दिल तालसालमपागा ।
ह्य रन्यकाद्य तरणी प्रातर्वृद्धा भवत्येव ।। ९९ ॥
मासादधिवायात दिनद्वय पुष्पदर्शनस्नाने ।
अद्यैव कलावत्या गर्भाशकाकुल चेतः ॥ १०॥
यौवनविभ्रममापस्तनुनलिनीतुहिननिकरधनपातः ।
प्रगवदिन नारीणा पातकमुग्र स्तनयुगस्य ॥ १.१॥
प्रमवहनयोमानामधोमुमे लज्जगर नुपयुगले ।
भयति न पण्यवधना विषयगर्ना तृणेनापि ॥ १०२॥
ग्यविरये पुरणाणा भवन्ति मुपजीवियाः परिज्ञानं ।
पौवनना वेश्या यदि परमटति म्फुट भिक्षाम् ।। १०३ ॥
मस्मात जनवाभावादविवलमापन्म्यमाननिज विभवम् ।
अधिन रणपित प्रयच्छ मुमते नमापन्यं ॥ १०४ ॥

·~ग मा ८११५) समयमा इत्युक्ते कुट्टन्या मोत्माह प्रोतये वणिक्तनय । आपत्स्यमानमग्विर प्रददौ हृष्ट पावत्यं ॥ १०५ ।। अथ मिथिलादरया म द्विदिवमै समेत्य क्वात्या । वृतसकेत कङ्क श्रुत्यै कलावनीमूचे ।। १०६ ॥ अयि रागदग्धहृदये क्लावति व्रतवतीव कस्य त्वम् । एप त्वामर्थयते ठक्कुरपुत्रो रणविलाम ॥ १०७ ।। देवगृहगञ्जदिविग्स्तव सनतप्रार्थनानुबन्धेन । पदमुक्तिधन्यकाले गणयति चण्ड मकरगुप्त ॥ १०८॥ अद्यापि महामात्य सत्यरथस्त्वत्कृते ममदिने । प्रहिणोति वस्तयुगल न च प्रमादस्त्वयास्य कृत ॥ १०९ ।। प्रेक्षणने त्या दृष्टवा माहमगजेन गजपुनेण । स्वद्गत सरभममनमा वामवमेनावरद्धिका त्यस्ता ।। ११० ।। विरजमि वयमि नवेऽम्मिनेरचेदीप्सितम्तव स्वामी । तत्वि यौवनभ ददाति कश्चिद धन मुग्ध ॥ १११ ॥ याभियोवनसमये गगण वनार्जन परित्यक्तम् । ता एता पयन्ते भम्माडग्यम्चीवरिण्यश्च ।। ११२ ॥ बुचवाञ्चनवलगवती नितम्बसिंहासना स्मितच्छना । कपुरगोपसे या नून त्व रतिरमणराज्यश्री ॥ ११३ ॥ भक्न मयाम्य वित्त दाक्षिण्यमिति प्रनप्टविभवेऽपि । मा व कृथा मुमध्ये ह्यो मुक्त नाद्य तृप्तिकरम् ॥ ११ ॥ दामी दामी तावद यावत् पुरुषस्य विचिदम्ति परे । क्षीणधनपुण्यगर्दुष्प्रापा स्थगनगरीय ।। ११५ ॥

·क्षेमद्र'धुवाव्यसंग्रह ( स मा ८११६- यो दत्त्वार्थ क्यमिव गच्छाम्यद्येति निवसते प्रायम् । + बुरत वश्याना तत्क्षणवनदान भोग्यानाम ।। ११६ ॥ इति वड्यदननिर्गतवचनशरैर्दारितो वणिक्तनय । निश्चेष्ट क्षणमभवद वैलक्ष्याद वीक्षमाण क्षमाम् ॥ ११७ ।। अथ शूलवन्धुनिधनव्यसनाद्यङ्गप्रसङ्गक्थनाये। शय्यावहारमकरोत क्लावती गडवतनयम्य ।। ११ ।। अद्य व्रतनियमो मे दुस्वप्ननिरीक्षणात पर मातु । पष्ठीप्रजागरेऽद्य च राजकुर तन मे शय्या ॥ ११९॥ अद्य वयस्यासूनोश्चूडाकरण मृगादत्तस्य । इत्यादिभिरपदेग सा प्रययो कामिना भवनम ।। १२० ॥ त्वरिता तत प्रभाते पदाचिदभ्येत्य कम्पविक्लाङ्गी। क्वाली शडवमुत जगाद भयराश्रमार्तेव ॥ १२१ ॥ उत्तिष्ठ पुत्र तूर्ण ब्रज दत्त्वा गिरसि विचिदविभाव्यम। अस्मत्कृतश्य यूनो मपत्नवल्हे वधो वृत्त । १२२॥ नगरतिधिपमतर करावती मित्रमन्दिर पाता। त्व तु वणिक्मुत साधर्वनगन्धे धावनि क्षमाप ॥ १२३ ॥ तूलपटी त्यज पृष्ठाद् गृहाण तुस्ती (?) घरट्टमालात । यो जानीने वर्मनि वि कुरते व पग्विाय ।। १२४ ।। इत्युक्ते पवाल्या मिथ्यव विशत्यवेश्मवरणाय । मृत्वा तदुक्तमपिर पद्य प्रययौ युमार्गेण ।। १२५॥ वश्यारता मराग पूर्व तदनु प्रतीनतनुरागम । पश्चादपगतराग पल्यमिव दर्शयन्ति निजातिम् ।। १२६ ॥

·-म या प्र८३)
समयमारा
इति समयमातृयाया वाल्या बुद्धिसविभागेन ।
भुक्न्वा वणिज मकर रावती पूर्णविभवाभूत् ॥ १२७ ।।
इति बहुभिरुपाय कुट्टनो कामुवाना
कृतसुकृतविहीना वञ्चना सा कृतघ्ना ।
वनभुवि मृगबन्ध हन्त पश्यन्ति नित्य
तदपि हरिणगावा बूटपाश विगन्ति ॥ १२८॥
ममयन मातृका मा निमरूपा कृता कलावत्या ।
तन्नाम्नेव निवन्ध क्षेमेन्द्रेण प्रबद्धोऽयम् ।। १२९ ।।
इनि धोव्यासदामापरारयमे द्रकृतायो समयमातृकाया
कामुकप्राप्ति माष्टम गमय ।
मारवारतया विभक्तिरचिरच्छाया विपाश्रया
वमा सादरचर्वणा रसवती मुग्धार्थलब्धा परम् ।
आश्रोचितवर्णनानवनवास्वादामोदाचिता
वेश्या मत्व विभारतीय हरति प्रोढा बरामालिनी ॥ १ ॥
मासरे पञ्चविदो पौषशुक्मदिवामरे ।
श्रीमना भूतिरक्षाय रचितोऽय म्मिनोत्सव । २ ॥
अद्रिच्छिद्रविनिद्ररोद्रफणिनामनास्ति काल बुल
मत्तास्तत्र वसन्ति दन्तिपतय मिहाश्रयेय गुहा
इत्यातिप्रतिवदवृद्धगवरीवर्गेण मार्गानगा
यरिप्रमदा सदा वनमहोगादग्रहे वारिता ॥३॥

·क्षेमेन्द्र लघुनान्यसग्रह ( स मा प्र ८४- वीरम्यार्तदयाविधेयमनस शीलवतालकृते- निस्त्रिश परदारकृज् जयविधौ यस्यकवार्य मुहृत् । तस्यान-तमहीपतेविरजस प्राज्याधिराज्योदये क्षमेन्द्रेण सुभाषित कृतमिद सत्पक्षरक्षाक्षमम् ॥ ४ ॥ इति श्रीव्यासदामापराग्यक्षेमे ता समयमातृका समाप्ता ।

·६. आत्मवृत्तम् से ल. या २७ ·आत्मवृत्तम् दशावतारचरितोपसहारस्य अन्तिमा. श्लोका. १.५ यो मत्स्यकूर्मादिविचित्ररुपैराश्चर्यकारी हृदयस्थरत्नः। श्रीमाननन्तः स्फुटयाङ्कवन थियेऽस्तु विष्णुविभवोदधिर्व ।। १ कश्मीरेषु वभूव सिन्धुरधिक मिन्धोश्च निम्नाशय प्राप्तस्तस्य गुणप्रकर्पयशसा पुत्रः प्रकाशेन्द्रताम् । यिप्रेन्द्रप्रतिपादितानधनभूगोसंघकृष्णाजिनः प्रख्यातातिशयस्य तस्य तनयः क्षेमेन्द्रनामाभवत् ॥ २ ॥ तेन श्रीत्रिपुरेशशैलगिम्बरे विश्रान्तिमन्तोपिणा विष्णो. स्वल्पविलोकिताकृतिसुधा संवधितोत्कण्ठया । वाक्पुष्परमलंर्गुणप्रणिहितरम्लानगोम. स्थिरः भक्तिव्यक्तदशाचनारसरमः पूजाप्रबन्ध कृतः ॥ ३ ॥ स्तुतिसङ्कीर्तनाद् विष्णोविपुल यन् मयाजितम् । तेनास्तु सर्वलोकाना कल्याणकुशलोदयः । ४ ।। एकाधिकेन्दे विहितश्चत्वाग्शेि मकातिके। राज्ये फलशभूभर्तु करमीरेष्वच्युतस्तवः ॥ ५ ॥ इति श्रीव्यासदामापराव्य मेन्द्रविरचितदशावतार- चरितोपतहारभूतात्मचरितम् । ४१९

·४२०
क्षम द्रलघुकाव्यगग्रह
आ २१-
२
वृहतधामन्जर्या उपमहाग्लम्बरसग्रहश्लोका ३१-४१
वाग्मीरसा गुणाधारप्रकण्डश्चाभियोऽभवत ।
नानाथिजनमकल्पपूरणे क्ल्पपादप ॥ १ ॥
यस्य मेरोरिवीदारवरयाणापूर्णसपद ।
अगणेयमभूद गेहे यस्य भोज्य द्विजन्मनाम् ॥ २॥
सूर्यग्रहे विभिक्षर्दत्त्वा कृष्णाजिननयम ।
अल्पप्रदोऽस्मीत्यभवत स लज्जानतकन्वर ॥ ३ ॥
स्वयम्भूनिलये श्रीमान य प्रतिष्ठाप्य देवता ।
दत्त्वा कोटिचतुर्भाग देवद्विजमठादिपु ।। ४ ।।
पूजयित्वा स्वय शम्भु प्रसरद्वाप्पनिर्भर ।
गाढ दोा ममालिडय यस्तव व्यपद्यत ।। ५ ।।
क्षेमेन्द्रनामा तनयस्तस्य विद्वत्सु विश्रुत ।
प्रयात पविगोष्ठीषु नामग्रहणयोग्यताम् ॥ ६॥
श्रुत्वाभिनवगुप्ताग्यात साहित्य बोधवारिधे ।
आचार्यगेयरमणेविवाविवृतिकारिण ॥ ७ ॥
श्रीमद्भागवताचार्यमोमपादाब्जरेणुभि ।
धायता य पर यात नागयणपरायण ॥८॥
कदाचिदव विप्रेण स द्वादश्यामुपोपित ।
प्राधितो रामयशमा मग्म स्वच्छतमा ॥९॥

·-आ वृ ३५ ) आत्मवृत्तम क्यामेतामनुव्यायन् दिनेषु विपुलेक्षण । विदधे विबुधानन्दमुधास्यन्दतरङ्गिणीम् ॥१०॥ स श्रीदेवधराग्यस्य द्विजराज्यपदस्थिते । सर्वज्ञस्याज्ञया चके क्यामेता विनोदिनीम ॥ ११ ॥ इति श्रीव्यामदामापरास्यमेद्रकृताया पहलथामन्जर्या स्वचरित्रम। ३ भारतमजयुपमहारभ्य १५ श्लोका काश्मीरको गुणाधार प्रकाशेन्द्राभिधोऽभवत । नानाथिसार्थमकल्पपूरणे वरपपादप ॥ १ ॥ मम्पूर्णदानमन्तुष्टा प्राहुस्त ब्राह्मणा सदा । इन्द्र एवामि वि त्वेय प्रकाशस्ते गुणोऽधिक ॥ २॥ क्दाचिद् ब्राह्मणेनंत्य म रामयशसाथित । सक्षिप्ता भारतक्या कुरप्वेत्यायंचेतमा ॥ ३ ॥ .म तमूचे क्रोम्येव प्रागेतच् चरित मम । दृष्ट मयवनीमून स्वप्न ज्ञाननिधिददौ ॥४॥ त नममृत्य वरद सज्जोह त्वत्ममोहिते। इत्युक्या स्वप्नदृष्टस्य मुनेस्तुष्टाव तापु ॥ ५ ॥ दनि श्रीध्यामासापराम्पोमेाविरचितभारतमन्री- मयत स्वसीयचरितम ।

·४२२ समे वापसगढ़ जा वY१- रामायणमजयुपमहारस्य १-७ श्लोका पश्मीरेप्वभवत् सिन्धुजन्मा चन्द्र इवापर । प्रकाशेन्द्र स्थिरा यस्य पृथिव्या कीर्तिकौमुदी ॥१॥ मदा दयाहस्तेन महता भद्रमुनिना । माधु कुजरिता येन प्राप्ता नीतिपताविना ॥२॥ विद्वज्जनसपर्याप्तपर्याप्तस्वजनोत्सव । कथासारसुधासार क्षेमन्द्रस्तत्सुतो व्यधात् ॥ ३॥ मुक्तात्मना रणत्तारहारनूपुरमेखला । विलासलामिका यस्य वदन भाति भारती ।।४।। लोभाभिमानमलिनानि धनानि नित्य कान्ताव टाक्षचटुगनि च जीवितानि । जात्वेति चन्द्रधवरानि यशासि यन पाव्य स्थिराणि भुवनेषु निवशितानि ॥५॥ आमोदयन्ति सरमान्यतिकोमलानि रिप्रेण रामयशसा प्रणयाथितानि । येनानिंग प्रणयभूपणता जनस्य नीतानि काव्ययुसुमायमितानि तानि ॥ ६॥ गुणा गुणितया भान्ति येषु वरतेपु विम्मय । निर्गुणेषु गुणानेव ये वदन्ति जयन्ति ते ॥ ७ ॥ इति श्रीव्यामलामापरामरक्षेमेदविरचितगमागण- मन्जरीगमतन स्वरीयोराम ।

·७. परिशिष्टानि ·इलोकानामनुगामसूची अटति ममुकट अंग. प्रविश्य २२७१९२ अकण्टका पुष्पमही ३५४॥ ४५ अकदर्थनया ५२।३२ अकाण्डस्वण्डिनोच्चण्ड १९११४१ अकारेऽपि कृते ९९।२१ अकालागमनकोध २०८.१३ अवाले जरया पुनि २९५१५ अक्षव्याजविविधः २६२।२६ अक्षमूत्र मपीभाण्डम् ३१७१२१० आन्यामविपम २४८८ अगणितयामा २३३१६१ अगनि वायत्येको २०७।६ अगारदाहिनः ३२४।२८ अभ्यागारान्तरे १८५१५३ अयं गच्छन यच्छत ७४।२४ अनचन्दनएकज ८०।४६ अजार म्बीननावशा ३८८१२९ अगाविद्धविषा अडगुलिभग २२४१५२ अलिभिरिव अगुलीभ्यः ममाप्य ३५६ । ११ अनवर ७२।१६ अनिरादथ मवृत्त ३२१११४२ अचल्लोपारमम्मेर २७८१२४ अच्छामु हम इव ९९।४६ अज्ञातदेयकाला. २२१. १९ अज्ञातनामवणे २४४१ २ अज्ञातकालोचित ३७३१२१ अज्ञातभाविचौरादि १५८1५२ अज्ञातधातुलिंग ३०९।१८ अज्ञानाद् यदिवाधिपत्य १०६.६९ अज्ञोऽयलक्ष्यम् १०११२४ अञ्जली जलमधीर ९७।३५ २३०।२० अणुधनमपि ३५.२७९ अतथ्यान्यपि तथ्यानि ८११५५ अतसी कुमुमच्छायम् ३१११४८ अनिपरिचयसप्रतिभ २२०।१३ अतिमुचितया न २६४|४० अतिमरलनिज २२६०७६ अतिमाहसमति २३२।४६ ६९.१३ अत्यल्पः परिवारः ४०१।३० अत्युग्मतपदारद १४०१५७ अत्र चंपसमये अमालरे वणिक्मूनुः अन पल्कालजुपः ५०1८४ अत्रान्तरे चन्द्रम्य अतृष्णता निजोक ·अथ स भगवान् अवान्तरे भरद्वाज १७६११२२ अग्रान्तरे भ्रमन् १७२१७६ अप्रान्तरे शशा २४१ । ५५ अवार्य खरदूषण ७३।२३ अब व कालिगूढम् ४०७।५० अथ कृच्छादिव ३२७१६४ अथ कृतनिजधन २४०।४३ अथ क्षणक्षीण ३९४।१ अथ गत्वा निराहार १५२।७७ अथ चास्य सुप्रभाते २४३।७३ अथ तस्या कुसुम २४२०६९ अथ ता तथैव २४७।३८ अथ ते विचार्य ४०७।६१ अथ दत्तावधानायाम् अथ धारणाप्रवृद्ध २३५।८३ अथ नापितदूतेन ३९९।८ अथ निर्वतित ४११।९० अथ पुरुप सदिगन्तम् २३०। २१ अथ भूपभयात् ३५८।२७ अथ भोजनचर्या ३१०।२१७ जय मर्त्यलोकमेत्य २२७1८६ 'अथ म मथमत्तानाम् अय यागात् मर्वे अथ याते शनै १७७१ १२८ अथ राजा कृतस्नान अथ वास्त्येव मे ३२४।२७ अथ विततयितानम् ४०२।४८ अथ वद्धद्विजो भूत्वा १७० । ५५ अथ व्यजिज्ञपद् भूमि ३४०।४७ अथ शिथिलादरया अथ शूलबन्धुनिधन ४१४१ ११८ अथ पथिकवधूदहन २२२।३० अथ वेश्याधन २४६१२९ अथ शय्याभवनशतम् ४१२।९७ अथ शिथिलकरण २२२ । १४ अथ सवत्सरे याते ३८१ । १०३ २०५। ६७ अथ स ललितयापित १००।४८ अथ स विषयव्यावृत्त ४९।८२ अथ सर्वार्थ ३६।७१ अथ सा विवेश २४१ । ६० अथ सितकरण अथ स्वप्ने गणन ३७९ । ७५ अथ स्वर्वेशवनिता अथात्मारामतादम्भ ३३६ । १२ अथाधिकारी तरुणी ३२७१५६ अथान्यराशि ३१६ । ९७ अथामपक्वसहार ३३७ । १९ अथाययो चिरावाप्त ३१४।७१ अथायमोशन अथावदत्तृतीयोऽपि २२३ । २० अथाविशत्पृथुश्वास ३४३।८७ अयाश्वशाला ३५९। ३७ अथाऽस्य तीव्रतपसा १७०।६२ ३६७।७ ·२७ अयाहूत परिजनः अनिश जपताम् अथाह मक्तुरागंण १९६०४६ ३२८१६७ अर्यकभुजम् ३४३१८२ अयोदिते म्वस्थितिम् ३९४१३ अथोद्ययी वालमुहत् ७५।२७ अदत्तभुक्तमुत्सृज्य १६१७१ अदय दासि कि अदर्पशौर्यम्पृहणीय १९२१४५ अदूरवतिनी थुत्या १६२१८९ अदृश्योपश्मरतं २८६।२२ अदेन्यपुण्यमनमा २०८।१० अद्य तु भवता कार्य ४०९।६७ अद्यत्वावधि ७६।३२ अद्य वयम्यासूनो ४१४१ १२० अद्य व्रतनियमो ४१४।११९ अद्यापि महात्मान ४१३।१०९ अद्यापि हरिहरादि २४५१२४ अद्रिच्छिद्रविनिद्र ४१५१३ अद्रोह गोचानाम् २६८1१९ अद्वेषपेशलम् १३७।२४ अघरे बिन्दुरमले अधिररणाम्बुधि २६३१३० अधिवारमदान्धाना ३४४।९८ अधुना दु गमुत्सृज्य ३५४१४० अपुना द्रव्यविहीन अधुना वर्तमाने अम्मिन् १९७१५० अधुना विघया fr १६७।०३ अगुनय गरेन्द्रोऽयम् अधोगतं मृदुतरै ३०९।२२ अधोमुखा विमनिभ्यः ३३४॥ १३१ अनगवातलास्नेण ३४९११ अनधीता गुरुमुखात १६७।२२ अनधीता बलाद् विद्याम् १७० । ६२ अनन्यलावण्य २०१। ३२ अनभ्यासहेतोत्माह १६८।४० अनायाते परिचिते ३६८।१७ अनास्वाद्यमविप्रेय १९३।१७ अनित्यतेय यदि १४९।४२ २७५१२२ अनुक्त्वापमृते ३४४६८९ अनुरक्तजनविरक्त २३७१९ २६८।१० अनुष्टुपच्छदसाम् ९४।४ अनुष्टुप सततासक्ता ११५:२९ अनुष्ठानेन रहिता १६८1३१ अनेकन्छुरियाघात २९२।२६ अनेन कलमाम्ण ३०८।१२ अनेन मेपमुग्धेन ३७७।५३ २०४।६३. अन्तमुमोन्तगागेन २८७१५ अन्तज्वंयोप २०३१५५ अन्त मुगरम २५२१७ अन्न स्पिनेप्यात्मनि २१०१३० अन्ने नरखपारे अन्ने मन्नोपदम् १४।९९ अन्तवादमायाम् १६६ । ११० अनुराग प्रतिपत्ति अनेन समूचयता ·अन्ध कुज १६१।७७ अन्य स एव २२०१८ अन्धा इव न पश्यन्ति १७८।१४२ अन्यगणिका प्रयुक्ता ४०६१३३ अन्यदाभापित पूर्वम १९३१ १३ अन्यनाम्ना प्रविष्टाना ३६९। २१ अन्याय प्रौढवादेन १६७।२९ अन्यास्ता सखि ३७०।३४ अन्यधुदिवस ४१०७६ अन्येधु ककाली ४१०।८२ अन्येऽपि सन्ति ३१२।५८ अपर प्राह भवता ३२२११३ अपवादधूलि २३४।७१ अपस्माराभिध ३९०४८ अपि कुञ्जर कर्णाग्रा १५१६३ अपि नाम स जायेत ३३२।११३ अपि पुन रानिरखिठा ४०५१२० अपि वर्षशतम् २८०।९ अप्युद्दामव्यसन ३५२१२ अभग्न जामदग्न्य अभवन ममयोऽपि ०४६। ३५ अभिज्ञात तभजज अभिजनवधू २०।२० अभिनवपयोधर १२७।१२ अभिन्नार्थानार्थ १३३ १२४ अभियुक्तस्तथा २६७/५८ अभि पक्त नभमरे ९०।२७ अभीररपवादेषु ३१२१५५ अभोगसुभगा भूति १४८।३६ अभ्यासहेतो ६५।२ अभ्येत्य याचित २३५१७६ अमस्तपदै ९८१३७ अम्बरेऽम्बुभि १७३७ अम्लानमाल्याभरण ३८०१९१ अमात्यपुरण सुताद्य ३७०।३२ अयत्नसाध्या ता ३२२१५ अय च तरुणीभाय अय जनस्थानविनाश ३९६।२६ अय पितु करा ४०१।३३ अय पीनस्तनाभोग ३९४१४६ अय भरतभाषाज्ञ ४०११३७ अय मुखसरोरह ३८३।११९ अय मे दक्षिणाकाले ११७ ११३८ अय स्थलपते सूनु ४०११३४ अय स्मरातुर १७४।१०२ अयाचकत्वमग्राम्य ७०।१८ अयि रागदग्धहृदय ४१३॥ १०७ अयि विजहीहि ४४१७३ अयि विरविचिते ५३ । ९१ अयोमयाना अरागभोगसुभग अरुन्धतीमपि क्षिप्रम् ३२४१३१ अर्थयति देवविप्रान् अर्थरब्धामतिप्रौढाम् अथम्य सदोत्थानम् अर्याप्टिम् १२५।२५ १२७१६ १४१।७३ २५०।३२ २७९।१ २६७।३ ·अर्थाथिनी देवपूजा २८३1४४ अर्यिकल्पतरो ३८११९६ अघि भुक्तावशिष्टम् १३५१७ अर्थो नाम जनानाम् अर्थोचित्यवता १९।१५ अर्घोक्ते स्थगितर २४९१२५ अर्वावसुम्तमवदत् १७७ ११३३ अलकृतकाञ्चन १६०।६५ अलकास्त्विल १.५ अलक्तकाक्षि २९१११० अलिपिनोप्यह २९०१८ अलोम परम वित्तम् १७९.५ अलोमा पूर्ण १८०१३ अल्पमप्यवमन्येत १३९।४९ अल्पधना बहुभोगा २३८.१२ अल्प ममैतद् ३६९।३२ अगलीन मुगायेय ३८७१२० अवचितवलिपुष्पा ११२।८५ अवतारवया ५।१३ अवमानहत यत् अवस्योचितमादधे ५७।३६ अवाप्ततिला मने २९०।५ अविरत्यनतान्दयं ७०1२० अविदूरे चरन्ती गा १५२१७४ अविद्ययेव नरसा २९४१२ अविधान्या विग्यास्य २०९।२४ अविसर्गस्तु अम्मृितोपराः १३७/२५ अगक्ते रौद्रतातधण्यम् १८९। २१ अशान्तान्तम्तृष्णा १५४।१० अशिप्यमेवया १४१७४ अरोपदोषापगम ३८०।९१ अपविश्ववैचित्यम् अश्माप्यहृदय १६५।९ अन्वत्यामवधाभिधान ५८१ १०० अप्टाक्षरविरामेण ९१।३० अष्टावतारस्तोत्रेण ३२५१४० अप्टी पिगाचा ३१०।३७ असरयो भेदसंसर्गात ८७/१५ असत्येनेव जीवन्ति ३७८१६८ असमञ्जम २३४६७० असमस्तपदै ९८1१७ असमासे पद भाति १०२।२७ असार समार परिमुपित १०४॥६३ असुररचितप्रयत्न २५१०४६ अमूचिभेद्यामामाद्य २८०११६ अमृजच्च नद्धाय २५४ १२५ जम्नामिते दिवगरे २२११२५ अस्तव्यस्तत्वमून्य ७७1:४ अस्तिर विशालम् अस्तिग्रन्थिनियद्धम् ४०५।२८ अस्निस्तस्विमतामग्न्यम् ३०७१२ अस्तिस्वम्निमनाम ९५१२९ अस्त्वेव मा. १५५1५० अस्यियन्त्रभिरातन्वी ३७११२ अन्यत्तग्म्या दिगि ·४३० अस्थिर कुरमम्बन्ध १४७१२८ अस्मत्पिता मृगधिमा १७८ । १४८ अस्माकमगभगम ४०४।१८ आम्मन कुटिल १७०१५८ अस्मिन देवगृहे ते ३१५।८८ अस्मिनवसरे ३७११ अस्मिन्मेरुविशाले २३०।२४ अस्य कितवग्य २४९ २७ अस्या मसदि म्या १८३२९ अहमस्थाननख ४०४।११ अहकाराभिभूतानाम् १४५।५ अह पुरा रज स्नाता १५२।६७ ३३२ । ११४ १४९। ४३ अह शूर कूर १८७११ अहो कालस्य मूक्ष्मोऽयम १८६ । ६५ अहो गृहपतेरस्य ३८२११०८ अहो तप्णा वेश्या १३१।१३ २२८१६ २२०।१६ अह पूर्विकया अह वादी विद्या आफरपेन मुमहता २२५।७३ आकारगुरुयुक्त्य १०७।४१ आकारमन्थर ९९।१९ आकारेण गुरु ३३२ । ११२ आकात पिशुनै आकारशीप हारी ३०५१४५ आकारेऽपि कृते ९९।२१ आकृप्यमेष भोगो ४०७।४६ आकोपरक्तनयन २५२।१० आरयायिकानुरागी आचार भजते ४४।७२ आजन्मसहज ४०६३१ आज माजित आतन्वन सरसा ७८।३७ आतुरधनसम्पूण ३०३१३३ आत्मगुणरयाति आदाय देशवृषभ आदिमत्स्य स जयताद्य आद्य तयोर्गुणोत्कर्ष आद्यन्ताकारविरहात् १०७।३९ आद्यन्ताकारविरहात् आद्यत्वावधि शिण्डि माधानोद्धरणप्रज्ञा आनदसदोहपदार ३३१।१०२ आपत्कालोपयुक्ताम आपापडतामदन आम प्रणजयशब्द २६३।३४ २६६ । ६३ अहा नु काल १०७१३८ १०८।४२ ६९।१२ अहो वत खल अहो बत भरद्वाज अहो वत महूर्तेन अहो वतामृतस्परा अहो बतास्य प्रतिभा अहो भगवती अहा वृद्धस्य पर्यन्ते अहो वा हारे वा आवप्युव भगवान २७४।९ १७५। ११२ ३४५। १०० ३७७।५८ २०४।६४ ३२११४६ २९६ । २२ २९.४५ २५०।४१ आनिनाय गुरुम् १४१।७२ १२८।१५ २५५।७ ·क्षेमेलघुपाव्यसग्रह ३२६ । ४४ इति दु सहमाकर्य १५१।५७ इति ध्यात्वा तमवदत् १७४।१०३ इति यात्वाह ३७७१५५ इति परिचित नाना १०८१४६ इति पृष्ट पुनरुचे २५०।३९ इति प्रियाया प्रणयो २००।२४ इति बहुतरशिक्षा ७०।२३ इति बहुभिरुपाय ४१५। १२८ इति बहुश सुरपतिना २५३॥ ५३ इति प्रलापिनी वृद्ध २९५११२ इति ब्रुवाणम् इति ब्रुवाण त रेभ्य १७६।११७ इति ब्रुवाणमपर १८३ । ३२ इति ब्रुवाणे तन्मिने ३४४।९२ इति भगवता कपाल २४९।२८ इति मातुर्वच श्रुत्वा १५२।७६ इति मानस्य महता १९११४३ इति लीलया ४१११८९ इति वचन भूमिपते २४५। २१ इति वञ्चनामवात्पे २४६१३७ इति विनयनम्र २२११२१ इति श्रुत्वैव मद्वाक्य ३७७।६० इति सचिन्त्य ३७६।४७ इति सचिन्त्य १७८।१३९ इति सचित्य दृष्ट्वा १७६।१२४ इति सचिववचो २४५.२५ इति सभापिणम् २३५१८० इति समयमातृकाया ४१५५ १२७ इति सरलतरत्वात् ९३1३८ इति साधारणज्ञान ३३०।८७ इत्यधस्ता समालोक्य ३२१११४८ इत्यनुभूत वहुश २२९।१५ इत्यबुद्धिधना ३७८।६७ इत्यथिता क्लावत्या ३७२।१४ दृत्यथिते वरे तेन १७८।१४९ इत्यशीति समासेन इत्यादराद् विसृष्ट २२७1८५ इत्यादि कद्देन ३९७१३३ इत्यादि तेन ३५७१२५ इत्यादि दत्त्वा इत्यादि दर्शित नेह १०८।४५ इत्यादि मुग्धबुद्धे २२९।१६ इत्यादिभिस्तद्वचन ३९३1८८ इत्यादिभि स्तुतिपदै ४००।२८ इत्यादिलेखदानेन ३१४१८१ इत्यादिशिष्यस्य ३४२।५७ इत्यादिस्तोन ३११।४५ इत्यादिस्तुति ३०२।२९ इत्यारुरुक्षो प्रथमो ११६।३९ इत्यार्तराविण पुत्र १५०।२२ इत्याशापरिहार २३२१४७ इत्युक्त एष ७४।३ इत्युक्त त्रिपुरारिणा २०५।७० इत्युक्त शतमेतद्यो २७०।४० इत्युक्ता प्रणयात १८५१४९ इत्युक्ता रचिरोचिता ·इदमाभरण सर्व इद कविवरै इद सुरुचिर इन्दो प्रपाते इथ तपोवनमहो इय दत्तकपुत्रस्य इय हि नववसन्ते इह निवसति मेरु इह विकमद् इहैव सुचिर नाथ १२१६ १६११३ उच्च कृतजल ३१८/११४ उच्चै धवा शकम् ईर्या कलहमूल ईर्ष्या कलिकेलिकला ईर्ष्यालुवृद्धभार्या ईयाविशेपात ईश्वर स जगत्पूज्य क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह ४१११८६ उचितस्थानविन्यस्त ४४०२५ ६८.१२ उचितेन विचारेण ५८१३७ ३२७।६० उचितेनैव लिगेत ४०१२१ ३९४॥२ उचितरेव वचन ४१।२२ १७४१९६ उचितस्थानविन्यास ४०११३६ उचितार्थविशेषण १०१।५० उच्च कृतकटि ३४६।१११ ३९।६४ ८२१६० उच्चश्चिरात ३९६।२७ ३४०।४८ ८११५१ १३६।१२ उज्वलनेऽपि च २५९।१६ २४४१५ उटजागनसक्तानाम् १७२।८१ २३८।२० उकोचभक्षण ३३५ । १४१ ३९६।२४ उत्कोचारब्ध ३५९।४२ ३७९।८२ उत्खातप्रखरा उत्तिष्ठति नमति उत्तिष्ठ पुत्रतूर्ण उतिष्ठ सकलजल २०४१६५ उत्थाय वेश्यागयनात् ३३३ । १२२ ४०२।४३ उत्पत्तिभंण्डकुले ४११८३ २७०।४५ उत्पनगोपनकला २४८.१५ ४०४।१२ उत्पाटय विकटा २००।२९ उत्साहोद्धतविभ्रम ४०९।६८ १७७११३६ उत्सृज्य निजराणि ११०।११ उत्सृज्य प्राग्यसेवा ४०९।६५ उमृज्य साघु १२.७ उत्सृज्य सतोपमुगानि ७५१२८ २२९।१० ४१४। १२२ २२६१८४ उक्त परस्यामिषता उक्त्वेति तस्मै उक्त्वेति पूगफल उर वेति मूलदेवो उक वेति वाररमणी स्वेति शम्भु उस वेति साश्रुनयना अवेति अविसु उग्रगोग्रहमयामे उचिततरसगम् उचित प्राहु उत्सृज्य तीव्र १७५.११४ १८२१२४ २११।३६ २०७२ २१५1५९ २३४।६० ·सूची उपसृत्य स पस्पर्श उपाध्यायेत्यभिहिते उपानत्कुरिसता उलूकवदना ऊरुमूलनखमार्ग ३२९। ७८ ३२६१४६ २९१।१२ ३७१।७ १७११३ ऋ ऋणद. स्वजन: ऋणवच्चिर सशोध्यं ऋणराशिर्लेख अणिकः कलहः ऋगेन खण्डितो द्धयायुतं प्यगृगव्रतः १९४।२० १९४॥ १८ ३०४। ३८ १७०। ४० २८९ । २४ १२३।६ ३२६ । ५१ उदभ्यद्गुरु ३३९।३७ उदश्चितकचः २८८।१६ उदराबद्धवसन: ३६८।१५ उदराबद्धवस्त्रेण २९२१२५ उदरे श्राद्धार्हाणाम् २५४।३२ उद्दामोत्सालिकाम् २२।२३ उद्देश्यलेशेन ३९४१ ९० उद्भिनयीवन ३७२।१२ उद्भिनयौवनाक्रान्ता १५२७० उद्यानपाल. कन्दोऽय ४०२।४० उद्यानलीलागमने ३९५ । १६ उद्याने मधुपद्रिका १३०।२ उद्याने शववदने २४३।७५ उन्नतबृसीनिविष्ट. ४०८१५३ उन्मादनमिदं रूप १६३1८४ उन्मादयत्यविषये २५२।८ उद्वेजयेन तण्येन १४२१७७ उपकाराय या पुसा १६७।२८ उपतागो वचताप: ३१०।३६ उपजातिविकल्पानां उपदेशविशेषोक्तिः ७०1१६ उपदेशाय शिष्याणाम् ११९।२ उपनतमतिपुष्पवचनैः २३२१४२ उपपन्नपरिच्छेदकाले ११३1२० उपपरिगर गोदावर्याः १०३।६० २०६.८० उपप्सर्ग निपाते घ उपनृत्य मन्दमन्द २३०।२७ एकत्रसंक्षिप्त २९७११ एकमेश्वयं संयुक्तम् ६४/७ एक ममालिगति (उत्तरार्ध) १८८१७ एकवृत्तादरः ११५१२८ एरश्चेत्पूर्वपूरप. १४६.९ एक स्थितोऽन्तः ३६९६२४ एकमिन्नय येतो ११५।२६ एतस्मै पूर्णमन्यस्मै १९४।१९ २१११३७ एक: सकरजनानां २५१। २ एकस्समेव एकादशयक्ति २५९।१८ एपस्य जाने उपयिा पुत्र ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रहः ४१९।५ ७१।२ ३२१११४५ ३३७१२० १८३ । २८ ३२२११० एकाधिकेद्वे एकैन केनचित् एककावली एको द्वौ बहवः एकोऽब्रवीदहो एकोऽवदत्तम एको वित्तवतः एकोऽस्मिन् भव एडिकाव्यपदेशेन एलर्दिक श्रुतसदृश एतदर्थं श्रुते बुद्धि एतदाकर्ण्य सहसा एतदाकर्थ युक्ता एतदेव कुलीनत्वम् एतदेव परं शौर्य एतदेव विरुद्धानां एतदेवार्थसामयम् एतद्विजवच. श्रुत्वा एतस्माज्जलधेः एतस्याः स्मरसंज्वरः एतां नमः एता लेशेन मया एता वञ्चकमाया- एताश्चतुष्टयकला एताःश्वसनोत्कम्पाः एताः सत्यविहीना: एता सकलजनानां २२२।४० ३३०। ९४ २३३।६२ १६७।२६ १७५ १०९ ३८३ ११५ १४७।२९ १९०१२३ १६१.७९ १४७/२७ १७०। ६१ एता: सन्ति विलास १२६४ एता हेमकराणा २५९.१९ एते त एव भूपा २६०.२८ एते दम्भसहायाः २२७1८८ एतेन वृद्धवणिजा ३४२।७० एते निधिनिग्रह ३९५।१० एतेऽपि कर्णविवरः २५७।२३ एते हि कामकलिताः २३६२ एते हि कालपुरुषाः २४७।५ एते हि चित्रगुप्ता: २४८।११ एते हि देहदोपात् २६०१३ एतहि दोपः ३२२११३ एवं चतुर्भुजा ३१६.९५ एवं क्रमेण ३४६१११२ एवंविधैव मुग्धे ४०४।१४ एवमुद्देशलेशन १०७ १४३ एव कृत्वा लवण एव जडेप लोकेषु ३७५' ३६ एव विचारणीयः १२७१९५ एव विधैव मुग्धे ४०४११४ एव स्वभावलुब्धा एव स्वभावलुब्धाः २३६।८८ एष वितवो ऽ तिदुखी २५०।३० एप नन्दस्तव पिता १६४।१०८ एप निधिविधिना ३९७।३२ एप प्ररयातकूट ३९७।२९ एप प्रबुद्धः सहसा ३९५९ एप ब्रह्मा सरोजे ८११५४ १९।१७ ६४।१० २६७१७३ २६७।१ २६७।६ १५२।६ २४५१२२ ·सुची एप विद्योपदेशेन एपस्फीतघनस्य ថ្មី १७१७१ ३९७१३१ वण्ठथिय कुवलय ऐन्द्रायुधो बहुरुचि ऐशर्यार्थी भगवान् ३८८।२८ २५०।३४ औ ॐ स्थस्त्यडकं स्तुमः ६४।६ औचित्य प्रन्युताचारः १३९.५१ औचित्यरचितं वाक्य १४। १२ औचित्यस्य चमत्कार औचित्य स्तुस्याना २७०१३१ इठिनेय दिशा ३७६.४६ पणवृत्तिपरिषिलष्ट २०८।१५ ९९४५ कण्ठाभरण मध्यस्थ ३९५1११ कण्ठे कृत्तावशेष २६।३६ पण्ठे मेयलया १२।१ कण्ठे विद्रुममालिका ३६२१७० क्यचिदभ्यर्थनया ३९९.९ पथ लालनयोग्योऽयं ४००।११ कथावधेय विरते ३७६ । ४९ क्यामेवामनुध्यायन् ४२०।९ पथितक्लेशवापेन २०८१९ पदर्य कुशलपन २७७११९ वदर्यश्नमवसन २७६।५ पदयं स्वजन २७७।१८ पदली कुजरेणेय १७३।८९ कदाचित् सह गन्धर्व १७१११८ कदाचित् स्वगृहद्वारि १५३ १२० पदाचिदय तामेव ३२४१३३ कदाचिदिन पर्यन्त १५६११३० पदानिदेव विप्रेण ८००1८ पदाचिद् ब्राह्मणेनेय ४२११३ पनपशिलामत २५९.२१ नीयानावयो २७०४ पन्या-जातापराष्ट्र :५६16 ग्मिापास्तनया क पक्षपुटे नागार्जुन यक्षापट्टन यक्षासवृतपटो पक्षाटनाग्ना निशि पक प्रथमपूग्य अय ३२०११४० ३२५/३५ ३९५1१९ ४०१।३१ २७२११६ पेन जन्मगु गगनतमनुग्रह एननगमुपसत् सणाचाम तुपामारा रट पदाभिपानस्य पटिविटात १०२१५६ १५७।३६ पिटतुला रात यो पगरी ·सूची कामस्यवेषशोभा २६७।४ कायपणार्जितवहु ४०९।६४ कामिनःसप्रयत्नस्य २८९।२१ कामिन सुरतेच्छायां २८६.३० कायापायमयी १६२१९१ कारुप्य पुष्पाणा २६९।२० कार्यपीडानिरोधेऽपि २७६।१० कार्योपयोगकाले २२४१५७ कालककाल २९०१२ कालाकपालिका २८४१३ कालेन घण्टा विग्रीय ३१६.९३ फालौचित्येन ४५ १२६ काल मुहर्ताडगुलि १८१११६ काव्य क्रियेच्छा ६४।१४ फाटवस्यालं ११।४ काय्यं हृदयसंवादे ५०1३० कायार्थ साप ४९।२९ फाये रसानुसारेण ११०१७ कार्यक पान ७४।१ पाश्मीरको गुणाधारः ४२११ फारमोरको गुणाधार ४२०११ फाश्मीरेष प्रय ८४.४ पाप्ठस्तब्धोन्नत पाप्ठस्तम्भनीयः २२५१७० तिव. युट्टनी २९१।१४ fr करोमि मुने पम्प कोमि यमेनाह कि करोम्यजने १७४।१०१ कि कामिनीप्रणयिना ३७४१२८ कि क्रियते कामोऽय २४१३५१ किंचित्कुचित ७३१२१ किचित्परिचयमात्रः २६६१६९ कि धर्मो यन नो ३३८१२९ कि मेखलामदन ३५०।१४ किमयं याचमानोऽपि १६४।१०४ किमय सुनयाभ्यास २२३१६३ किमेतदित्यनुचित १७३।९२ कि राजभिदुर्जत २११ । ३४ किवावसाद ३५२ । ३३ विशौर्येण सरागस्य १९०। २५ कियन्तोऽद्य मृता ३२४ । २४ कुकुमार्थी वणिक ३५६।८ कुचवाचन ४१३ । ११३ कुचयो कठिनरवेन ३५०७ कुटिलावतंभ्रान्त. २५५।६ ३७९। ७३ २८५ । १७ बुटिला लिपियिन्यासा २४८ ! १० युनोग्यथा दुषित कपिमालिड्य २९४१ ४३ युभूपकूपान्तर १२४ । १८ कुम्भीपापु यन २७८.३२ कुट्टन्यस्तम सर्वज्ञा. कुट्टन्या प्रविशनिव कुरु तरलिये पुरोत्रादिदेगेप र नित्तानं तूर्णम ३८३ । ११६ ·३६२ । ६७ २८२। ३४ २४९ । १८ ३५७११६ ३८८।३६ ३२८1७४ २६१ । १२ २६२ । २८ ३३१1८ २३७ । १२ २६५ १५१ १६४।१०६ सेमे द्रव्याव्यसंग्रह कुरु मे प्रत्ययहेतो ४१२।९५ कूटकेशवती कुर्यात्तीर्थाम्बुभि १४१।७१ कूटविक्रयदोषेण कुर्याद व्यथ स्वहस्तेन १४३ । ९३ कूटस्था कायस्था कुर्यानीचजनाभ्या १३८ । ३१ कूपे प्रपायाम् कुर्याद वियोगदु खेषु १३८ । ४० कुकलासाभिधान कुर्वन् सर्वाशये २१ । १६ कृच्छ्रसन्यासकृत् कुर्वीत सगत १३६ । १५ कृणाश्वशकृत् कुर्वीत साहित्यविद ६५। १५ कृतकशास्त्रमसत्य कुल कुल कलयता १४५।६ कृत शमजलेन कुल कुतनयेनेव १९०। २८ कृतकापरिस्फुगक्षर कुल कुवृत्त्या १२५ । २० कृतकृतकमुग्ध कुलज सफलतरूणा २६९। ३० कृतरापकारेषु कुलस्य कमलस्य १४५1७ कृत पराजितो जेता ३३४ । १३८ कुल वित्त श्रुत रूप कृतविश्वगपञ्चाय ३०८।७ कुलाभिमान त्यज १४८। ३९ कृतार्चन नरपती १८५। ५७ कुलाभिमान कस्तेषा १४६ । ११ कृत्रिम देश्यते सर्वम २८०।११ कुलाभिमानाभरणस्य १४६ । १६ कृत्वा तरिकतवहितम् २५११४३ कुलीनस्य कुलीनस्य १४६ । १२ कृत्वा निश्चलदेव ८३ । ५३ कुले मति ३५८ 1 ३४ कृत्वापि फाट्यालकारा कुलोपचितमौचित्य ४८।२८ कृतारिवचने कुवलयमयी लोला १२७१७ कृतारुचि पृथु कुरातिराजरावालि ३०५ । ४९ कृते प्रसिद्धवृत्ताना कुशलानामयतन्तो २३८ । २५ कृत्ताडगुष्ठ युसुमशयन पापाण कृत्वालण्ठि कुमुमसुकुमार देहा २३७.८ कृत्वा समस्त दिवस कुमुम्भराग सिन्दूर वृश काण सज जत्रकपाट २१४। ५३ टकरारात २४७.४ गृष्णाजिनोतरासगम १७७१ १४५। ४ १११२ ११।१ २९४१४ २९४|१ ३५९ । ३९ १५५।१३ . २८।४० वृश शमी ·मूची क्रयविक्रमकूट ३५९। ४४ शोध प्रभो सहर कृष्णाश्वशकद्वयी २६१। १२ कृष्णीकृतश्वेतकचा कृष्णेनाम्ब गतेन २८.४१ केदाराम्बुजया ३६५। ९७ केन निष्करुणेनेद १६२।९० केनते विशिखा. १२९ । २४ केलीमय स्मितविलास २७१ । ४२ केशरागोऽस्थि २८६ । १४ केशाकुले रक्त १३१ । १२ केशारयः सप्त ३८९। ४३ कनित्य सभव ३५२१२१ कोकिलो मधुरालापः ३८९। ४२ कोन्य कदर्यसदृश २७६ । ५ कोपविकृत २७६। ५ कोपेन शापस्फुरिता १९८४ कोपोत्कटव्यान्न २०३३ ५३ कोय विजातिर्विगुणः २०४। ६२ को वेत्तिगुणविभाग ४०६।३८ कौतुपदर्शमसत् २५८ । १२ वोतुवादू गृहनारीभिः ३२५ । ३९ कौतुवाद्वत्सरे ३८२११०६ कौवर धनमसिल २३२।५० पौसुम कुम्भराग ३८७११६ कोसुम क्षणिकोदार ३९० । ५९ योमुम्भो रक्षित स्थायी ३८७ १ १९ ऋतुतीर्थ सुरनिकेतन २३८ । २६ ऋतुधनाना २२८१४ ऋयविऋयिका नाम कोडावल्ली ३८३ । १२२ कीत्वा गणेश ३६३ । ७७ क्रुद्ध कर्मकरान् २९१।११ मुद्धस्तमेत्य शक २५३ । २२ ६०।१०४ विलन्नं कोपनिषण्ण १२१1१५ क्लिप्टः कष्ट कदयों १६४।१०७ क्लीवस्य यस्यास्ति ३८५। ८५ क्व कियत् कि २९७ । ३० क्वचिद योगकथा ३६४।९४ क्वचिद्विक्षिप्त ८६९ क्व तदस्ति न जानीम २८२ । ३५ क्व विद्या विदिता १७४ । ९९ क्ष क्षणात् पिबति क्षणपायेन कालस्य क्षणाद् बुधोऽप्यबुधतः २८४ । ४ ३३२।१०७ क्षत्रिण स पवित्रस्य २९०।३ क्षपारम्भे क्षोत्र ३५७।१० क्षपितविरलकालो २८९।२८ क्षमाशमा शासन क्षिपेद वाक्यशरान् १३७१२९ १७०।७७ क्षिप्ने नियोगिता ३३०।८९ क्षिप्रोपदेश ३६४।८७ क्षिप्तपना सुमनमा Tमाद् ग्रामनियोगेन ·૪૪૨ क्षेमदरघुकाव्यसंग्रह खेचर्य सुससाध्या २६११११ ग क्षीणजिव्हाघरा क्षीणध्वान्तपटा क्षीण व्यसनिन मूढ क्षीण कृतोपवास क्षीणश्चन्द्रो विशति क्षीणाय गुणहीनाय क्षीवस्येवाचलस्य क्षीरसक्षयरक्षायै ३६०१४७ २८२।३७ २८६ । ३१ २८८1१२ ४७१७९ २८७।१ ३१।४७ ३६२।६९ २६५। ५७ ३१४।७६ १४५।३ ४२०।६ ३४९।३ ८५।४ ३९८७ क्षुद्र क्षीणोऽपि ३६३।८४ क्षुधितापत्यकुपिता क्षेमेन्द्र सुहृदा प्रीत्या क्षेमेन्द्रनामा तनय क्षेमेन्द्रेण रहस्यायं क्षेमेन्द्रण सुशिप्या क्षेण्यक्षाम शिशिर गगनाङ्गणकमलवने २२११२७ गगायमुनयो ३२५१४३ गच्छामि गच्छामि दिन २१२ । ४० गणक सिंहगुप्तश्च ४२० । २२ गणपतिगुरो ८५११ गणपतिगणने २६०१६ गणविज्ञानिका गणिका तत प्रभाते ४०३१२ गणेशानुचर ३७९१७१ गतागतेषु अखिनेन २८८1९ गतानुगतिको मूर्ख ३९१.६७ गते भुक् वातियो १९६॥ ४५ गन्त य यदि नाम ३२१५० ६७।८ गत्वा गुरुगृह रण्डा ३३९।४२ गत्वा वतरिणीतीर ३०८२० गभिणी परबीजन २९६१२३ गवा दण्डाय यश्चक्र ३१८। १२१ गाढालिंगननिश्चला १२९।२३ गाण्डीवस्त्रुवमार्जन ३११४८ ३९०।७१ गायनसघस्यैक्यात् २५७/२६ गाहन्ता महिपा १०७१७१ गीतादुट्टि जते २७७१२० गोतेषु गाथा खगोत्क्षिप्तरस्त्र २०। १९ खचिनमपि मायावी २७४।१६ खटिकाकरणी ३३५।२ खरतरपृष्ठ २९९।१० खल प्रववृते २७५१२० खल सुजन २७४।१० खला इवातिचपला ३५४।४७ खलेन धनमत्तेन २७४।१७ खलोक्यव २७४११५ खल्वाट म्थूलयपु २२५।६३ खल्वाटो विरल ३३१ । १०६ खादति पिबति च धूर्त २६२ १८ गान्धर्वो गीतनृत्तादि .

·सूची ४४३ गुणरहितो गुणा गुणतया भान्ति गुणान् स्तौति गुणपरिचयस्तोर्थे १०३१५९ २९८१३ गुणवत्कुलजातोऽपि १४६।१३ गुणवती ललितापि ३८५११३२ गणस्तवनेन कुर्वीत १३८।३५ ४२२१७ गुणिना चितवैकल्यात् ३८०1८९ गुणिना मत्सर गनु १४८। ३५ २७५।२१ गुणेष्वादर कुर्यात १३८ १३६ गणेष्वानादर पुन १४८।३८ गुरुगणकरबुधाना १२४।१४ गुरुगति कवि १६९।४९ गुरुर्गुरुतरा ३३२११११ गुरुद्वययुत ८९।२४ गुरुमाराधयेद भवत्या गुरुरिति वितरति ३०२१२६ गुरलध्वादि नियमात १०१।२५ गुरुवचन सत्यानाम् २६८।१४ गुर्वक्षरेण सरुद्धम् गुरुहृदयम २२७१९० गुह्म स्दशों रति ३२३।१९ गुह्यागम्पर्शकृत् ३२९१७६ गूढाङ्गेन त्वया स्पृप्टे ३७७ । ५९ गूढोपवेन निकुजे २४११५२ गूथलिप्तस्तथोन्मत्ती ३३७४१७ गृहणीविग्रहोगस्य १५६।२४ गृहिणी दर्पणपरा गृहीतम्योपरि गृहीत्वा पशुपालस्य गृहीत्वा मद्यकलम गृहे धाराधिख्दापि गृह नियोगिकान्ताया गृह मुप्ट्या गृह विकीय सर्वस्व गोप्यते या श्रुतज्ञस्य गोदक्षिणकृत् गोप्टीरञ्जनमित्र गोष्ठीवित गोष्ठीविहरणशीला गौरवशैथिल्यकला गोर सुपीवरो ग्रहनक्षनताराणा ग्रहरागोऽय ग्रह्वारेषु भुजान. ग्रामयानासु ग्राम्यो धातृद्विज ग्राह्यपरिच्छेदकला ग्रीवास्तम्भभृत ग्रीम द्विप तु ग्रीष्मे क्षिकोप ३२१११४३ ३७८।१४ ३६३१७६ ३१९। १३१ १६९।४३ ३२४ । २९ ३५८।३१ ३५९।४३ १६८।३२ ३१७११०३ २३९।२८ १२३.९ २३८।२१ २४६१८ ३३८१३३ ३२९।८३ ३८७।१५ २९०।४ २४८।१४ ४३१७१ ३४१।६० घ घटगलगल २९९।१२ २५५३ गहमेरु गृहस्थस्य घटपटाक्टम्वन्ध ·क्षगेरघुकाव्यमनह घटितस्योपरि धुणजम्यस्य दग्धस्य पृतनाडीनिमित्तेन घोरप्रतिग्रहग्राम घाणास्य पुष्प २५८।१३ २९६।२५ ३३०1९६ १५७१४२ ३८५ । ३३ चारुसौरभलिप्तागी ३२२१३ चिकित्सकोऽर्थप्राणाना ३२८।७१ चिताचक चन्द्र २११२१ चित्त वातविकासि ८३।६३ चित्त वातकि कासि १३३ १२३ चित्तस्य जात्यनिल चित्त विरक्त यदि १९८३ चिन्त्यते यदि १३२११६ चिन्त्य स्वगितवादी चिन तावदिद १८८५ च चित्रमिय बहु चक्षुरि च २०९। २२ चक्षुवेद्योऽयम ३४११५९ नटिकापूर्णपानापि ३३६।८ चण्ड पिण्डाधिका चण्डालस्यापि साहाय्ये २७८।२४ चञ्चत् कर्णसुवर्ण २९२१२३ चतुवर्गोपदेशन १३४।२९ चतुवद्यापि चतुर्वायजलो २०९।२२ चतु पट्सप्तविरति ९२।३५ चन्द्रकला इव २४७१२ चन्द्रस्यश्वरसेवया ३७४।२९ चन्द्रोच्छलज्जल ६४।८ चपला तिष्ठति हये २३८1१७ चपेटोत्स्फोटित ३४४ । ९० चमत्कार करोत्येव ५११३१ चमकृनतको ३३५/१४२ चमकृत्स्नौनिक चरितगोरिद ३०४।३९ चलित्वाभ्यागता ३५९४५ चारिक शिवता २९३।३६ चिर तदथिन चिर सचूर्णिता चिरसेवानुरोधेन चिरसकेतस्थित्या चीनानकाना चुबनसक्त सोऽस्या चूर्णहरिद्रा चूलिकाकृतरुद्राक्षा चूलिकान्यस्तकुसुम चेत शान्त्यै द्वपदो चैत्र सूनितयौवन चौर क्षण स तस्मिन चौरा सर्वे स्थिता चौरोऽपि निखिलवृत्त च्यवन पुरा महर्षि च्युतसुमनस २६२ १२२ १०५।६७ २४५। १९ ३२२१६ ३१६ । ९४ १९३।१४ २४२।६३ ३६५.९९ २३ । २८ ३०४।३७ ३२७।१५ ३३७।३६ १७९।१५९ ४२१७० २४११५४ २८६१२९ २४३।७४ २५३।२१ ४६।७७ ·४४५ छन्दानुर्तिनी छन्नानार्धा छात्र प्रवृत्त पाण्डित्ये छन्दो देवाभिधानोऽथ छायाग्रहो मूर्त छायोपजीवी छिन्नार्धनासिका सूची जन्मान्तरेऽप्यतो जन्मावधि न २६४।४२ जपहोमार्चन २८२१३६ जम्बूविम्बक्दम्ब २९०७ जय जय भगवन् १५३.८० जयति जितसुधा २१३1४४ जयत्यखण्डशीताशु ६६१ जयत्युपेन्द्र स २८६।२४ जयत्युल्लासिता जयन्ति ते स्वस्ति १६८।१०९ १४३।९४ १३५1८ ८२१५७ ३०२।२८ ६३११ ३३७।२२ ३१११४० २११।३२ ९८१३९ २७३।२ जयन्ति वाणासुर जगति ग्राह्मणान् ३०८।१४ जगत्येको भद्र १९२११ जगद्वरीजरास १३९.५० जग्राह रजनिरमणि २४११५८ जटाक्षसूत्राजिन १९८११२ जठरान्तरे पुरारे २३५ ८१ जडमेवापरिक्लिप्ट २०८।१७ जडा झम्या ३२९८० ८८1१९ जनक हतमालोक्य १७७।३२ जनपुण्यरसामान्य २८४१९ जनन्यो हि हतास्तेन ३५३।३७ जन स्मृतिदशा ८६१२ जनस्य तीव्रातप ९०१५ जनम्थाने भ्रान्त ७९।४१ २२३॥ ४५ जन्मान्तरेऽन्यद्धा ४०५।२३ जयन्ति वेश्या जयाय नृहरि जरया जीर्णशरीर जराग्रहणतुप्टेन जराजीर्णानि रूपाणि जगनिर्गीणे जरा शुभ्रेपु जलपतिते सक्तुकणे पवात् स रजसा जसज सयल जात स एव लोके जात. सन्कुलज जातक्षपटलदोप जाता भूपकरूपा जाते तनाथ दुभिक्षे जाते परिचये माल्प जात वशे भुवनविदिते जतज गुरु ३०।२० १३६.१७ २८६॥ ६३ १९९।२१ १४९.९६ २५५।८ ९२।२७ ९२१३२ २३७।१० १२५।२१ ४०७१४२ २५९।२६ ३५११६० ३२३।१८ जन दाविलम्मो ·समद्रघकाव्यपग्रह टक्कस्य सा टक्करावोटि ३९५११५ २८९।२३ त जामातु श्रीमत जात्या चर्ममय ३६५१४१ जात्यव कामिजन ४११।९४ जानामि वाल मित्र २३२।४४ जानामि यत्कृतस्यास्य १७३।८६ जाने जाम्बवत १८५ । १५ जामाता गौरवाहों ४०११ ३२ ३३४। १३२ जाया शीलविवजिता १२४।१० जितो जगत्येव ८८।९ जिह्वादूपित २७४।७ जिव्हासु दूतविदुपाम् २५४। ३० जीवत सचिताद्यस्य २७७१२२ जीवनप्यक्रियो नि स्व १५६।२६ ज़म्भमाणा परावृत्त्य ३२२।४ जृम्भाविकासितमुख १२।८४ ज्याजिव्हया वलयित १७।११ ५७.९१ ज्यप्ठो जयति वाल्मीकि ज्यष्ठन तावत् ३७३1२२ ज्योति शास्त्रविदे ३२९। ८२ ज्योत्स्ना भस्म २२२ । ३५ ज्वरादिभमस्शोकार्ता २८६ । २८ ज्वरादि काले वैद्याना ३४३। ८६ ज्वालावलयी धूमो २५८।१० ज्ञाता ससारकला २४७।३ ज्ञात्वा तमासनाथि २२६ १७९ ज्ञात्वाथ चादन २६३१०१ शेय कलापे २७०।३९ तकाराभ्या जकारण तत उन्मत्तिका तत कदाचित तत कदाचित तत वर्तुं प्रवृत्तेपु तत कपरमादाय तत काली कलावत्या तत काल गते तत कुमुदनाथन तत क्षाव तत क्षीबो गुरु तत प्रत्यन्त तत प्रभाते तत प्रभाते प्रसृते तत प्रयाते गणके तत प्रविविशु ते तत प्रविश्य ककाली तत प्रासादपालेन तत शिप्या तत स काले तत समरसिंहस्य ८८।१८ ३६४ । ८६ १९९। १८ ३८११ ९८ ३६८।१० १६२।८५ ४०१ । २९ १६१। ७६ ८७।५ ४०२। ४४ ३४३।८१ ३६२।७४ ३७६। ५२ ३२८। ६६ ३३०। ९२ ३४०। ४६ ज्यायान् धन्वी ७।१ ४००।२५ ३५७।१९ ३४३।८४ १६०। ७० ३५७।२१ ·सूची ततस सत्वर तत सा पञ्जिका नाम ३६३।८० तत सा भूरि ३६४।९० तत सा योपनवती ३५६ । १३ तत सुधाधवलित ३१७११०६ तत तदाचारेण ३६२।७१ ततस्तद्रविण ३५९। ३७ ततस्तनुतर ३५८।२८ ततस्तस्याम् ३५३ । ३२ ततस्तिमिरस मार ३६७१५ तत तेनावमानेन ३७९।७४ तत स्वभगिनी रण्डा ३३७।२१ तनो गृहीतमध्यस्थ ३१५। ७३ ततो दिनान्ते विपुला ३४२१७६ ततो नित्यावधानेन ३३६।१० ततोऽपि बजतो ३१७।१०८ ३१३।६६ ततोऽवदन् मन्द ३३०1९० ३२७१ ६२ तत्प्राज्ञत्व १२०१७ तर केवलशास्त्रेऽपि १०९१५ तत्र ददर्श विभूपित २४२।६१ तत्र पुप्पोच्चयव्यग्राम् १७२।८० तत्र बन्धनपालेन ३६०।४९ तन बन्धुरसार ३५८।३० तत्र वर्षययी ३२९। ८४ तत्र स मधुमद २४०1४६ तत्र स वेश्याभवन २४५११६ त राजलक्षणोचित २४५। १७ तत्र सुत सविनास ४०९।७२ तनावे कविताप्ति तत्राखिलाखुसेना २५९।२२ तनावमनतायेन १९६१४७ तत्रापश्यत स सर्वात् ३८१।१०० तत्रापि वेशयोपा २४३।१ तवादभिभूत ३५०।६ तनापि हेमकारा २५७।१ तनाप्यनियमो तनाभवद् गृह ३८१.९५ तनाभूदभिमत २१९।९ तत्रास्थित स्थिति तनाह वृत्तकतन्या १५२।७२ तनोपासकदासन ३६१। ६५ तत्सम्ध्रमादाश्रम २०४१५९ तत्वगत्याप्य तत्मचूर्णनजात २२९।१७ तत्मनिधानेन ततो मूर्ते इव ९४।५ ततो वाचाल तनो विभवहीनो ततोऽह वामपार्श्वम्य तत्कोपोद्यतवनम् तच्छ त्वा विकसित तच्छत्वा सस्मित तज्जरप्यपरिज्ञात तत्यालोपनते तत्तस्य शौचम् तत्तस्या प्रेम दृहे १९७१४८ २५३।२४ २२९।१२ ३७१।७७ ३२२।८ ७४।२५ २२६ । ७३ २४६३२८ ·४४६ क्षमेंद्रलघकाव्यसग्रह ट टक्कस्य सा ३९५। १५ २८९।२३ टक्करावोटि त जामातु श्रीमत ८८।१८ तकाराभ्या जकारण तत उन्मत्तिका तत कदाचित तत कदाचित ३६४ । ८६ तत वर्तु प्रवृतपु जात्या चर्ममय ३६५।४१ जात्यव कामिजन ४१११९४ जानामि बाल मित्र २३२१४४ जानामि यत्कृतस्यास्य १७३।८६ जाने जाम्बवत १८५।१५ जामाता गौरवा) ४०१।३२ ३३४। १३२ जाया शीलविर्वाजता १२४। १० जितो जगत्येव ८८.९ जिह्वादूपित २७४।७ जिव्हासु दूतविदुपाम् २५४ ॥ ३० जीवत सचिताद्यस्य २७७ । २२ जीवनप्यकियो नि स्व १५६ । २६ जम्भमाणा परावृत्त्य ३२२१४ जृम्भाविकासितमुख १२१८४ ज्याजिव्हया वलयित १७।११ ५७.९९ ज्यष्ठो जयति वाल्मीकि ज्यष्ठन तावत् ३७३१२२ ज्योति शास्त्रविदे ३२९1८२ ज्योत्स्ना भस्म २२२ । ३५ ज्वरादिभमस्शोकार्ता २८६। २८ ज्वरादि काले वैद्याना ३४३।८६ ज्वालायलयी धूमो २५८।१० ज्ञाता ससारकला २४७।३ ज्ञात्वा तमासनाधि २२६ । ७२ ज्ञात्वाथ चन्दन २६३।१०१ २७०।३९ १९९। १८ ३८१ ९८ ३६८।१० १६२।८५ ४०१ । २९ १६१ । ७६ तत मपरणादाय तत काली क्लावत्या तत काल गते तत कुमुदनाथन ज्यायान् धन्वी तत क्षाब ४०२। ४४ ३४३.८१ ३६२५७४ तत क्षीवो गुरु तत प्रत्यन्त तत प्रभाते तत प्रभाते प्रसृते तत प्रयाते गणके तत प्रविविशु ते तत प्रविश्य ककाली तत प्रासादपालेन तत शिप्या तत स काले तत समरसिंहस्य ३७६। ५२ ३२८। ६६ ३३०1९२ ३४०। ४६ ४००।२५ ३४३1८४ १६० । ७० ३५७।२१ शय कलापे ·मूची ३९२।७४ २०२।४४ १६०।६७ १९११४४ १२३१७ तव शतपत्रपत्र मृदु १०१।२७ तवेय यौवनतरोः ३८४१ १२५ तस्माच्च पुत्रार्थ तस्माज्जनिकाभावात् ४१२ । १०४ तस्मात्कार्यस्त्वया पुत्र १४८॥ ३६ तस्मात्तामहमेव ३६६।१०८ तस्मात्पुण्यायतने २५०।३७ तस्मात्पौष्णिकमारुह्य ३४२१७४ तस्मात्प्रभूत विभवो तस्मात्सदा मान तस्मात्सुवर्णाम्बर तस्मादन यथास्थाने ११०।१५ तस्मादलब्ध तस्मादस्थिररूप १८७।७५ तस्मादेप रति ३७७१५४ तस्मादेपा राष्ट्र १५७।२४ तम्माद् भजस्व ३७२।१३ तस्माद्यथा ११६ । ३८ तस्माद्यदि दिनमेक ४०५।२६ तस्माद् विदेश गछामि ३५३ ॥ ३४ तस्मान्न कार्यः सुधिया १८७१ ७२ तस्मान्न दपः पुरुषेण १६४। ११३ तस्मान्ममैप तस्मान्महीपतीना २६०।२९ तस्माम्मानिनि ३५४ । ४५ तस्माल्लोभ तस्मिन्जर्जरशिसरे २५९।२४ तस्मिन्नद्रौ कतिचित् ११३1८९ तस्मिन्नप्यति १६११८१ तस्मिन्नभिद्रुते वेगात् १७६ । ११ तस्मिन्कुणपशरीरे २४५.२६ तस्मिन्प्रौढ २२२१२६ तस्मै नमोस्तु ३३३।११८ तस्मै विहितसत्कारा १९६ । ४२ तस्य कदाचित् प्रकुत्या २४९।२३ तस्य निशेषितारातेः १९०।३० तस्य प्रवेशे वदना तस्य मुक्तालता नाम १४७१२१ तस्य यातस्य निरय १६१ । ७२ तस्य विप्रसहस्रेषु ३८११९७ तस्यात्मजः सर्वमनीपि ६२।३ तस्यातितीन नियम २२६०७५ २०२।४९ तस्यानुजीविभि. ३१०१३३ तस्यानुत्तविलोकने १८२ १२५ तस्याभव द्विभूतिः २३९।३४ तस्यामराधीश २७०1३० तस्या तस्याभवत्कान्तः १४७११२ तस्या तस्या भवत्सूनु. १५५१ १९ तस्या निजभुज १११ । ७८ तस्यावस्करसछन्नः ३१६१९८ तस्याः सेप्सिरो १८२।२३ तस्यैव देवात् ३१७११०४ १५३।७८ तयोदितानां वदन नातो जानाति २३१ ३४ तस्याघरे चुम्बन २३५१७८ तस्योग्रतपसा तुष्ट. भेल रा २९ ·४८८ क्षमादलपुराव्यसग्रह तमुवाच देवदेव तत्सूनोश्चन्दनस्याथ १६१.७३ तथाप्यवस्थासदृश ११०।१२ तथाप्युयायशून्यन ३८४ । १३१ तथाहि ताग्रज तदनु च गणक कला २२७। ९१ तदन्वये शुद्धिमति ९४।१७ तदपि सतताभिशसी २३११३२ तदपुण्य परीक्षीण १६१।७८ तदगहिनी गीण ३१४ । ७५ तद्दशन कौतुक २०२। ४३ तद्वाधवैर्वीयमाणा ३५८१३३ तदभाजि जन्म सचिवे ९१।१८ तदभीत्यव विटास्ते ४०६।४० तवृत्तमानश्रवणन ३५५। ५२ तनुत्यागप्रवत्तन १५११६१ तनुधनहरकूर १०३।५८ तनुवल्लीवसना ३८३१११७ तत्र स्थानायात ३०५।४८ तन्मपीविप्नुपस्तस्य ३३४।१३० तन्मुक्तय त्वरायाता ३३०।९५ तन्मुक्तय मय २४६ । ३६ तन्मुखन्यस्त त वगयनिबरागमे १२९। २२ तपोवन मुनिवरी तप मदारागधनाभि १९७ । १ तपस्विनी भिखारया तपो न तप्त वयमेव तपोविशनिशित २०५०७२ तप्त शतिश्च ३८७।२१ तप्तस्तीवव्रत २२२१२७ तमसि वराकरचोर २५५१४ २३५1८४ तमेव तीर्थयात्रासु ३३९१३८ तमोऽध्वतापेन २१२ । ३९ त तपस्तापितात्मनम् २६७ । २१ त तुङ्गभवनवलभी २३०१२६ त दप दोषज्वरित १४७/२४ त दर्प मत्त सक्कोप १७२।७३ त दृष्टवा चन्दन १६२।८६ त दृप्टवा निष्फल १७०।६६ त दष्टवा परमेष्ठी २२६।७४ त दृष्टवव बिलीना २४२।६३ त नमस्कु महे कूम त नमस्कृत्य वरदे ४२१।५ त प्रच्छाद्य सहसा ४०६।३० त मदाक्रान्ता १७१।६४ त युद्धकामुक १९११३७ त वदति सोऽन्य २३०।२८ त समाप्तवत प्राप्त १७७।१३७ तया श्रमणिकया ३२७१५५ तयोपचयमाणोऽथ तरुणाकाक्षिणी वृद्ध ३४२७३ तल्लामसेवया ३५९३८ तव तत्र प्रयातस्य तव नरपति प्रसादी २६४।४३ तव वपत्रयी ३२९1८४ ·४४९ मूची २०२१ ४४ तव शतपत्रपत्त मृदु १०१।२७ तवेय यौवनतरो ३८४।१२५ तस्माच्च पुनार्थ ३९२।७४ तस्माज्जनिकाभावात् ४१२ । १०४ तस्मात्कार्यस्त्वया पुन १४८।३६ त मात्तामहमेव ३६६।१०८ तस्मात्पुण्यायतने २५०।३७ तस्मात्पौष्णिकमारुह्य ३४२।७४ तस्मात्प्रभूत विभवो १६०।६७ तस्मात्सदा मान १९१।४४ तरमात्सुवर्णाम्बर १९७ : ५४ तस्मादत्र यथास्थाने ११०।१५ तस्मादलब्ध १२३।७ तस्मादस्थिररूप १८७१७५ तस्मादेप रति ३७७१५४ तस्मादेषा राष्ट्र १५७।२४ तस्माद् भजस्व ३७२।१३ तस्माद्यथाय ११६१३८ तस्माद्यदि दिनमैक ४०५।२६ तस्माद् विदेश गछामि ३५३।३४ तस्मान्न वार्यः सुधिया १८७१ ७२ तस्मान्न दर्पः पुरुपण १६४ 1 ११३ तस्मान्ममैप २३५१७८ तस्मान्महीपतीना २६०।२९ तस्मान्मानिनि ३५४|४५ तस्माल्लोभ २३६।८१ तस्मिन्जर्जरगिसरे २५९।२४ तस्मिन्नद्रो पतिचित् ११३1८९ मेल का २९ तस्मिन्नप्यति १६१।८१ तस्मिन्नभिद्रुते वेगात् १७६ ॥ ११ तस्मिन्कुणपशरीरे २४५।२६ तस्मिन्प्रौढ २२२१२६ तस्मै नमोऽस्तु ३३३ । ११८ तस्मै विहितसत्कारा १९६ । ४२ तस्य कदाचित् प्रकृत्या २४९।२३ तस्य निशे पिताराते. १९०।३० तस्य प्रवेशे वदना तस्य मुक्तालता नाम १४७१२१ तस्य यातस्य निरय १६११ ७२ तस्य विप्रसहस्रेषु ३८१।९७ तस्यात्मज सर्वमनीपि ६२।३ तस्यातितीव्र नियम २२६७५ २०२१४९ तस्यानुजीविभि ३१०।३३ तस्यान्त्तविलोकने १८२ । २५ तस्याभवद्विभूति २३९। ३४ तस्यामराधीश २७० । ३० तस्या तस्याभवत्वान्त १४७.१२ तस्या तस्या भवत्सून १५५।१९ तस्या निजभुज ११११७८ तस्यावस्करसछन्नः तस्याः सेप्सिरो १८२।२३ तस्येच देवात् ३१७११०४ तस्योग्रतपसा तुष्ट १५३१७८ तस्योदिताना वदन १९९१९ नातो जानाति २३११३४ तस्याधरे चुम्बन ·३१३ । ६५ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रहः तामब्रवीत् तत् ३९४७ तीर्थाप्ति साधुसपर्क १८५१ ५१ तामवदत्ककाली ४०४।१३ तीर्थोपवनसुरा २४४ । २० तामेकवार दृष्ट्वैव ३६०।५५ तीवदो महाकोपः तां च मेधधृता ३२७।५९ तीवेतपसि १३८१३९ तादृष्ट्वा चन्द्रवदना १६२।८२ तुरगाद्याचिता ३३८। ६४ ता प्रबलज्वलित २४६।२६ तुपाग्निकुण्डिकाताप ३४५ । १०३ ताम्बूलं देयमेतेभ्यः ४०२ । ४२ तुष्टस्तमैत्य वरद ३०८। २१ ताम्बूलष्ठीवन ३५०।११ तूर्ण पुनश्चशनः २२९। १५ ताम्रघटोपमशीप २६१।९ तूर्णसहस्त्रभागः २२७1८९ तारं रोदिपि किं पुत्र १६३ । ९६ तूलपटी त्यज पृष्ठात् ४१४१ १२४ तारुण्य तरालेसुभ्र ३८३ । ११८ तृप्तिद दर्शनेनापि १५६१२६ तारप्येन निपीत ६०।१०३ तृप्णातुराणां रजसा तावच्च तूणधनम् ३९२१७५ ते गीतनाममन्त्रा २५६ । १९ तालुन्यस्ता, ३३१ । १०४ तेज. सत्त्व बुद्धिः २६८1९ तावश्रान्तश्रुतो १७१।७२ ते तं स्मितप्रस्फुरिता २०४॥ ६१ तावद्धर्मकथा १२५/०४ ते तु त्वा स्पर्धनो २५६।१७ तायूचतुः क्षितिपते २७५। २३ तासा तदारभमा २०२।४७ तेन तीक्ष्णप्रतोदेन तासा वभौ रोमलता २०२।४८ १७८५१४४ तामा मध्ये वमो १८२।१९ ३२६1५४ तेन प्रविभवना ८६ ।। तिलकप्रतिभ. नीच ३८९।२५ २३५।७७ तिलक विभ्रती तेन यदेतग्नीत ४०६।३६ तिष्ठति य सकल २६४।५३ तेन रूपगुणोत्साह १८३ । ३४ तीक्ष्णस्वभावान् लोहस्य ३८७ १२५ तेन रोगधरा तीक्ष्णान्तस्थीवटाक्ष ३५३१२९ ३२.४९ तेन थोत्रिपुरेश मोक्षणाशुविरह २२१।२८ तीक्ष्णस्तदन्वये ३०९.०० तेनान्यम्पेण तीर्थानि दीर्घाध्य १०२।२१ तेनाप्यतृप्तिमालोक्य ते दोपा. एव १५०।४८ तेन तम्यानृशंसेन तेन प्रजोपसर्गेषु ३०७१४ तास्तेन जारगुरणा तेन प्रहतमशस्त्र ·तो त ददृशतुः मूची ४५१ तेनाविष्टः सहसा २५४।२६ अलोक्यवृत्त गणितेन ४०२१४६ ते प्रापुरीयापदम् २९४।६० त्रैलोक्याक्रमण ४११६८ तेपामपद्भिश २०४।५८ त्र्यक्षरम्यक्षरव ९५। ९ तेषां परस्पराग्लेपात् ३०।१८ ध्यक्षरप्रस्तर तैलमलकललाछित ४०८.५५ त्वग्रागो घ्राणराग. ३८६१९ तैलमिदं लवणमिद ४१०।८० त्वत्प्रसादात् समुत्तीर्णा ३४०। ५२ तैलस्य तोलकमिद ४१०।७९ त्वदधीनस्थान तैलोन्मृष्टे मनाक् त्वद्वशेऽन भविष्यति ३०८।१७ तो जन्मगूढी ८८1८ त्वन्मुखचन्द्रनिरीक्षण ९५। ३१ १८४।३१ स्वयि मे हृदयम् ४११ । ९१ तो दृष्ट्वा पृथ्वोपाल १८५१५६ त्वयि सुहृदि वित्तनायो २३१ । ४० त्यक्तगृहन्यापारा २३८।२४ स्वरातरलविच्छेदै. १०३।२९ त्यक्त्वा कीर्तिमनन्ताम् २३४॥ ६६ त्वरिता तत प्रभाते ४१४१ १२१ त्यवत्वा प्रशमसन्तोषी १६७।२७ स्वामियं नाथ गणिका ३४०१५४ त्यक्त्वाशागतसत्पाय १९३।१२ त्यक्त्वार्जुन कृष्ण १८९।१३ त्यज धमिति द त्यजेन्मृगव्यसन त्यागिना कि दरिद्रेण १४८।३३ दक्षिणानिलमोवास ३९८।३ त्यागिन' अन्याय दग्धकम्बलि ३१७।१०० १९२१६ त्यागे सत्त्वनिधिः दग्धार्धवपंटी ३४५११०६ १३६।१९ त्यागो मणिवलयानां २६९।२८ दग्धेन्धिकद्विपा ३९८.४ प्रिकोणयुगमध्ये ६४।१२ दण्डत्याजनलेवाच ३१९।१२६ त्रिगुरु. प्राग्गुरुः ८५।७ २५। ३२ त्रिफलाक्षालन ३०५१४७ दन न वित्त त्रिविक्रमोरन्तु दत श्रियवियोगोन १९८।२४ त्रिपु पादेषु विश्रान्त १०३.३० दत्त्वा दिशि दिदि २०८1८ युट्यति विलनतन्त्रीय २०९।२५ दत्वा मवृत्तनु ३५१1१८ २७६ १४ थूस्कृतस्य जनः २३५1८२ १३७।०८ ·४५२ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह दारिप्रेण कुल दिनान्ते बहुभक्त दयादरिद्र हृदय दन्ता ज्वरितमूनाभा २७८ 1 ३१ दन्ताभिदो य ३८९।४५ दन्तेषु मलपूर्ण २७८।३० दम्भाव्वजो निष्प्रपन्च ३१०। ३४ दम्भविकार पुरत २२८1९६ दम्भारम्भोद्धत धर्म १३७।२१ दम्भन शीलव्रतम् १२२।२३ दयया प्रवेशितोसौ ४०८।६१ १५०। ५५ दयार्दा सर्वसत्त्वेपु १६४।१०५ दयितेषु शरीरवता २३३ १५५ दयैव विदिता विद्या १४८।३० दर्पवण्डूलदोर्दण्ड १९०1३२ दर्पयन् दन्तताम्बूल २८८1१७ दर्षात् कोपात् परिणत २०५। ६९ दपति एक परो २०७१३ दन्धिो नगरे ३०६।२ दप्टाधरा कम्पविधूर्ण २०३ । ५४ दस्युसुतस्तीव्रतर ४०६ । ३२ दाक्षिण्यप्रणयन १२८1१७ दाक्ष्य वित्तस्य मूल १२४।११ दातव्य न ददाति ३७०।३३ दान रत्ननिधीनाम् २६८।१६ दानादिधर्म नियत १२३ । २ दानेन नश्यति ७८1७० दानोद्यतन दानोपभोगविहित २२१११९ दामप्रोतजरदद्वार दामवद्धकाटियाम्य १२४ । १५ दासस्पृष्ट स नि शोच १७६ । १२१ दासी दासी तावत् ४१३ । ११५ दिडमातगघटा ३७ । ६० दिनकामुक ३६८।१२ दिनरमणीय पुसा ३२७ । ६३ दिनेन्धनवने १८६ । ६१ दिवा दम्भानिधानाय दिवि भुवि फणि ५१०८० दीप्तकाञ्चनवर्णन १९५। ३१ दीर्घव्यसन निरुद्धो दीर्घादूरे दुराशा ३०६। ५२ दोघे सयोगपूर्व च दुखीभवति २५०1३१ दुर्ग-धोत्कटसचित ३००।१६ दुर्गग्रहेषु विरद्धेषु १९४ । २२ दुनिमित्तमिवासह्य २८० । २६ दुनिवारश्च ३३०। ९१ ३२९।८६ दुर्मदो यौवनभर १७४। ९७ दुर्वाग्मोहलाभ २०७।४ दुर्वारी युसुमशरव्यथा ९९।४३ दूताहूत सहसा दूर हुरारमात्रेण २०७.७ दूराद्वितपयंमाण ४०८1५८ दूरे भवत्यपान २०४।६६ दुवलो दृश्यस ·४५३ दृष्ट्वा छदासि दृष्ट्वा तदति दूरे व्याकरण १७०।५३ दूपणानुगतो नित्य २७५१९ दृष्टा वालकचेप्टा १३०१४ दृष्टाभिरदृप्टाभि २६५ । ५९ दृष्टवा गुह्यमशेप २६५ । ५५ ८५/५ दृष्ट्वातत्रातुर ३६२।७३ ३८१ । १०२ दृष्ट्वा तमापद्गत दृष्ट्वा तेजोनिधी १९१॥ ३६ दृष्ट्वा ग्रिलोकी २०१।३५ दृष्ट्वा पिशुनमायाना ३१२.५० दृष्ट्वा स मयतोरे २२५। ६७ देवगृहगञ्जदिविर ४१३ । १०८ देवत्वराधन १९९।२१ क्षेत्रद्विजधनग्राम ३४५।१०४ देव धनाधिनाथ २३११३८ देवनागमनुष्याणा ३१०।२८ देव प्रासादेऽस्मिन् २५०।३६ ययोरश्विनोस्तत्र १८२ । २७ दर पापादपायात् २५६।१५ देयापहारिणा तेन ३०९।२५ दपि त्ययोपन २००।२५ देवी विगोषपाय देयो जयति है रम्य २७३।" दमो जानाति मर्व देन्यथितोऽय २०५२७१ देशकालक्रियापात्र १९३९ देशान्तरसम्भव २६३।३७ देगे कृत्वा म्फीते २६५।६१ देशोचित्पेन ४७।२७ देहप्रदा प्राणहरा १५११६६ दैत्यक्ष कृते ३०८।१५ दैत्यावतारा सत्पते ३१० । ३५ दैशिक कृपया पेन २९३1३३ दोधकनोटक ११४१२३ दोषपु गुणस्तुतिभि २६३।३३ द्यामालोकयता ८०।४७ द्यूतमधुपानसक्ता २३८॥ २३ द्रविणक्षयदीक्षाया ४००:२० द्रविणमापदि भूषणम् ७९ । ४५ द्रप्ट्य स नृप १८४।३८ द्रुतताललयं ९७११६ द्वादश्याम यवत् २९२।२८ द्वादश्या पितृदिवसे ३२८१७ द्वाराग्रस्तवमु ३६८।११ द्वार रमपेक्षते २१८१५४ ७८.३६ द्वितीयाया हुताया च ३७५ ११५ द्वितीया समस्ताम्याम् १००।२३ दिपुटा स्पोटविपावा देपदपंहता विद्या देष बस्य न दोपाय देव पुरा सुराणाम् द्विगुरपि सद्वन्द्वो १९९।२० देवो दयाया ·घ १५४ । ७ नक्षत्रपत्रिकाङ्ग क्षेमेंद्र घुमाध्यम धूमेन चिन तुहिनेन १८०१४ धूर्तकरकन्दुकाना २२०११८ धनप्रधान जन ३७११८० धूर्ता समृद्धि २२२१३४ धन भूमिगृह २७६.६ धूर्ती वसन् विदेशेषु धनयोवनमजात १५११५५ धूसरो मलदिग्धाग ३२० । १३९ धनार्जनविचिन्तन १३३ । २७ धृतनाडी निमित्तन ३३०।९६ धनरहित त्यजति २३३१५४ धृतो गण्डाभोगे मध्प १०४१६२ धनिनश्चन्दनस्येव ३८०।८५ ध्यान वलन जृम्भणम ४०५।२१ घनन जीवितेनेव ध्यानालम्बनमानन ३५०।१३ धनन दर्प किमय धनेन दर्प को नाम १५७१३७ धनन लभ्यते प्रज्ञा २७९।८१ धन्या त्व वृद्धदयिते २९७।२७ ३१८१११ घन्याऽय बालक ४००१२६ न कदर्यतया १३९.४१ घम पाथयाना २६८1१७ न कश्चिदुपकार ३२९६८५ धर्म शम परत चेह ११९।३ न कश्चिद बुद्धिहीनस्य १९०।२४ धर्मस्य कला ज्येष्ठा २६७।२ न कस्य कुर्वन्ति १३२।१५ धर्माधानोऽशशिसु १२३1८ न कान्त न कलावन्त २८४६ धर्मार्थी पापमाप्नोति १७७।१२४ न कालो यदि नामासौ ३२३।२३ धान्यरागि ३३१ । ९९ न कुर्यात् परदारेच्छा धावत्कलमावीत् ३१४॥ ७९ न कुर्यादभिचार १४३।९१ धावन् सेवितुमेति १२५।२२ न कुर्वीत क्रिया पिम्पिग्वन कुनिधन १६१।७५ न कुलेन न शोलेन ३७३।१९ धिग्धिय कि विवेकेन १७४।९८ २७७११३ धोमान्मूढो धनी २८०।१५ मनोधयातुधान धीर स किर्मीर नसदलितद्रिा ७९ । ९४ नखाभिख्या २८९।४४ २१२१४२ नगरपतिविपम मक्ताशिन शाकमूल धूप कुमपूरे धूमायमानोऽक्षि ·मूची १४१ । ७६ ३२८ । ७५ १८३। ३६ २५७! २५ १६८।३४ १४०१५३ ८।८ नगीतवाद्याभिः नगरोत्सवयात्रासु नग्नोरुजानु ४०८।६६ नग्नो वेलायती न जमजलं, ९१।३१ न जातूल्लघनं १३८१३२ न जाने बत हेवाका नटनर्तकचकचराः न तस्य वक्तृत्व ६६।२३ नतीयते यया नतीग्रतपमा न तीनदीघ १४५। ६५ न तु यौयनमात्रेण ३८४११२३ न त्यजेद्धर्म १३६।१३ न ददाति प्रति न ददानि प्रतियचनं र दयित गोय १९०१२७ न दानतुल्यं १२०।१० गदीपन्दोद्दाम ५०1८८ नननं तरीहस्त. ननननमयवाणी ननमतिमरणी मनियरलहानान्ते १४०.५४ न निविनारमुरन २८१।२१ उन्नाथस्थिति गपरग्यानिसमनः पापमपप्रधाग्य म पुत्रायणमेपर्यम् न वन्धुसंवधिजनं १३८।३३ न वाध्यन्ते गुणः १५१६४ न बालेप्वपि २८०।८ न ब्रह्मचारी न गृही २९३ । ३२ न भवत्येव धूर्तस्य ३५४॥ ४३ नभ.स्थिताना २०१। ४५ नभसि भर्गगलच्छविः ९०.१६ नमः कृष्णाजिनजुपे नमः छंदोनिधागाय ८५। ३ नमःछात्राय सतत २९०११ नम शशिकला ८.६ नम. सत्यनिवामा नमः मन्ध्यासमाधान ८.३ नमः महमशाराय ८.४ न मद्यव्यमनो १३६।२१ नमस्ते गुरुनाथाय ३३१1१०३ नमामि भर्वोच्चरण ९८।४० नमो ज्ञानानल ८।१ नमो विद्यानदी नमो विद्यायिहीनाय ३०८।६८ नमस्तेजोमय नयननयनसक्ता २८३1३४ नयननिमीलन नयनविकाररम नयनागव नयनाम्चनः मोरः म राजमगारजमा न सश्या रामगतिः १८० २२९।९ १११।६५ १४.८० ·न लब्धे प्रभु ८ . ४५६ मेंद्रलघुकाव्यसंग्रह १४१८२ न हि नाम नवोन्मपि ११०।१४ न लोकायतवादेन १४०१५६ न हि नामसज्जनाना २३४४ ६९ न लोभात् स्थानम् न हि परिचयहीन ७७११ नवकिसमयलेसा न हृद्यस्त्वत्पर २८५।११ नवनीतोपमावाणी १५०।५६ नागस्ताक्ष्य ३८९।३५ नवबिसकिसलय २१९।६ नाज्ञानाद् गृह्यते ३६९।२६ नवयौवनकाले ३७६ ४४ नाटकाभिनयप्रेक्षा ६९.५ नवसुखचरितम ४०७.४८ नात्यथमर्थार्थ १३८ । ३८ नवाक्षराणि ननमै ८७।१६ नानादिग्देशागत २२०।१० न विवादमदान्ध १३८॥ ३४ नानावहारकुपित न विवेकोचिता ३५७ । १८ १६८।३६ नानावृत्तविशेषा ११०।१० न शत्रुभपदूप्याना १४११८१ नानाहासविकार २६३।३८ न थुतेन न वित्तेन १७३१८७ नापित शल्यहतरिय न पटसप्ताक्षरे ३४९।६१ ९४।२ नप्टच्छायाजमवती नापितम्चमकारी २९२।२९ २८३ । ४७ नष्टच्छायोपदेशार्थ नापेक्षते परिचय २८४ । ७ ३६५। ९८ नष्ट वर्षवर २७.३७ नाम्ना कर्मानुरूपेण नप्टशीला त्यजेन्नारी १४११७५ नाय किंचनमहाभागो ३२६ । ५० नष्टखरपदगीत २५६ । १३ नाय निशामुख ४२।६९ नप्टे लजितवित्त नाय मठ. शठमठ १६०।६८ २९३ । ४१ नारग सरस नप्टोत्सवस्य लुब्धस्य २७७ । १५ ३९०१५२ न सचरणशील नारतुम्बुरुगर्व ३०३।३२ नसतीना तपोदोक्ष न सत्यवतमगेन १३६।१४ न समरसना ९२१२२ १५।८ न समै रसलैर्गन नासादितानि वनधरा १२७१११ न सिध्यति धिया २८०१७ नासास्थूत ३०५॥ ४२ १३७।०७ १३७॥ २२ नारदेनेत्यभिहिते नाथं शृणोति न पुन नाले शौर्य महा नासेव्यसेदया दद्यात् न स्वय मस्तुतिपदं ·निगिर सूपकार ३२५५३७ नास्त्युपाय सससार १४७।२६ नास्ति वत्सदृश १९०१ ३३ नास्ति स्वस्तिकर १३३१२८ नास्मदगेहप्रवेश ३७०।३६ निकटस्थ प्रभो २७८।१४ निक्षपक्षयकारी ३००।१४ निखिल जनवञ्चना २५४।१४ ४०१। ३८ निर्गीणेऽतिथिना १९६०४३ निज वक्षा ललाट च २७७१६१ নিলসূত २२२३२ निजगृहदिवस ४०८।०७ निजजननीकलह २४४।७ निजजानुसन्धि २२६ । ७७ निजपतिचपलकुरगी २३७।१५ निजभुजजै ९१.२० निय भोजनमथुन ३७८।६६ नित्य मासधृताहार ३१९।१२७ निय राजकुले २१४१५५ नित्यप्रयासिन ३२२।२१ नि यप्रसत्या न २११ १२२ नि यप्रसूतिहत ४१११९२ नि यमुनतियामो २०८।१८ नित्या; हृदयस्थितस्य ७२।१८ नित्यातुरामय ३९११६४ नित्यावहारकुपित २६८.२० नित्याभ्यक्ता पति- २८३०४२ नित्याभ्यासप्रयासेन १६८१३५ लिदाघ स्थूरवसन २८८! १३ निद्राच्छेदसखेद १६०। ६४ निद्रान याति २८° । २१ निद्रा न स्पृशति निद्रामहीभार ३७३ १२५ निद्रामुद्रितनयने निन्द्य जन्म ११९१५ निन्द्ये वहुदण्डाह निपतता भ्रमता ९८१ ४२ नियता दूषितमनमा ०३४।६८ नियोगिगृहवालाम् नियागिधनवद्धाशा ३२२१७ नियोगिललना ३४३१७७ निरस्य मूलदिविर ३१९।१२८ निरामगा प्रीति ७९।८२ निगच्छता प्रविशता ३५७।१५ निर्गुट क्षीरसारख्य ४००।२१ निगुणलाकप्रणत २२४१५६ निजितधनपतिविभव ०३९।३३ निदग्धचन्दन ३२५।४३ निर्दीपपातुल्य २९१ । १५ निधना सुखिन १५९.५७ नियत्ताम्बूल निर्यात दयित गृह ५६।९७ नियायवा ०८०।१० निविकारा निराकारा ....." निव्यंजन निलवण १५५।१४ निवृतिरुद्यानानां ०६९।२९ ·२७१३८ निमर्गेण जगत् ४५८ क्षेमेंद्रलाध्यमग्रह निशा दीर्घा नव ३६९।२५ नीवारप्रस रागमुष्टि निशाशेषे प्रवोधश्च नुम पुष्पवती कान्ता २९४।१ निश्चित्य सर्वभावाना १८६ । ६२ नुम• सर्वोपजीव्यम् ७३ निश्चेतन काष्ठ १६०।६६ नूतनोत्पादने यत्न ७०।१९ निश्वासनिद्रया ३५७१२० नून निशि भगापान ३३३ । १२३ निरवासिनीना २०३।५२ नून विमेति बुट्टन्या २८५।११ निष्कारणनृशसस्य १८९।२२ नृत्यति व्याधि ३४२१७२ निष्कासितु हृदय ३५१।०० नृत्यन्ती सा वी १८२१२१ निप्पीतसार विरत ३९२१७८ नृत्यत्यवृष्टिषु २७८.३४ निप्पीडितान्य ३४२.६७ नृत्यन्मुग्धमयूरा २१९१७ निसर्गवन्ध्यासु २१०।२९ नृपस्य बाहुदीर्घ ४०२१४५ १८४१४७ नेतु नौभिरिभा ११४।९० निगेप बमलाकर २५५० नेत्रनिमीलननि सह २४४।६ नि शेषभूर्जदाह २४८1१६ नेय तरण्यास्त्रिवली १२७११३ नि शुष्करतटै ३६४। ९० नैतत्याटितदशना २५५ । १० निमगयोग धन १९९।१४ मैप्ठ्यं नरपेक्ष्य २७८.२६ निमारभूजंसार नोर्वाध्य नि मूत्ररुचिर कण्ठ ३३८१२६ नोत्तरस्या प्रतीच्या नि मन्तोष परित्यग्य २०८18 नोपदेशामृत प्रात्प निनिशा अपि नोपदेशेप्यमय्याना १८१16 निम्पहतारमाध्याना २६८।१८ नोपयोगी फ्लोगनी निस्तवस्य समुदम्य २७६१२१ मापशाम्यति युद्धापि मीचतुरगारोहो नौमि गम रिपो नीरसम्मथ नीयोपभोग्यविभवा २७९ प नौति स्त्रीरक्षाणाम् नीत्या निसिला परशायी स पुनोग ३४६।११० ०६17 गमगारमा २२६.८० २७२।५ मोरमग्य पारम्य ·मूची पंचम लघु ६५।१९ २८०।२० १५६।३० ८७।१४ पञ्चपा: सतत ३१९।२३ पटी पितामहक्रीता २७८1१४ पट्वी मण्डलशिक्षायै पठेत् समस्तान् पणेन हृतसर्वस्वा पण्डिता. कवय. शूराः पताकाव्यञ्जन पत्नीव कुर्याद् पत्यो चिरात प्राप्त पत्यो याते तरुणी पदान्तरविन्यास पदालग्नाशिव पदे पदे जगत्यस्मिन् पदे वाक्ये प्रबन्धायें पद्मवन्न नयेत् पद्यानामिव सा पोपमाना दिन परदारानुवद्धस्य परद्रविणनि स्पृहः परपतिचुम्बनसक्ता परपुम्परागिणीना परप्राणवाण परमाणपरित्राणपर परभोजननियमवता परमात्मानमन्ते परं फनप्रदं परमूक्तापहारेण ३९२१७० ३१४।७७ २३९।३७ ८८।२० ३१११४७ ३७६।४३ १२१८ १४२।७८ १२१ । १८ १७९१ २८७१३ १२१।१७ २५३११९ २४१।५० १२०.१२ १३७।२३ ४०९।७० १४४१७७ ६४।९ १६८।३९ परमात्सर्यशल्येन १६८।३८ परस्परप्रार्थनया ३३९।३९ परातिशमन वित्तं १९३।७ परिजनपानावसरे २६४। ४७ परितुष्टोऽस्मि ३७९। ७८ परिपालकपादाना ३१५।८० परिपीडितः स राज्ञा परिम्लान पीन १४।४ परिहासपुरे परेपा क्लेशद १३७।३० परोत्कर्ष समासाद्य १६८।३३ परोपकार ससार १४३1८९ परोपताप क्रियते १६९।४८ पर्यन्तरेखाङ्गविभाग १८०।२ पर्यन्तविरसा सर्वे २८११२२ पर्यन्तातीस्मारे ३०१।२२ पलायमानः सप्राप्त १७६।१२० पशुरिव वक्तु वर्तुम् २३८1१८ पशुमस्पर्शात् विमुगी २९९।९ पश्चात्परिचय ६३।४ पश्चात्सशुद्धि २७८१२५ पश्यत कष्टमनिष्ट २३०1३० पश्यत पश्यत लोका ४०६1३७ ३३५।४० पाकमेणव १८०।६ पाठस्यावसरजत्वं पाणिस्थितश्याम २०१३ पाण्डित्य यन्मदान्धाना १२००६ पश्यन्नधो वदन्मूकः ·पाण्डु प्रियाकण्ठ पुण्य पण्यवधू पुत्र प्रयत्न क्षेमद्रलपाव्यसग्रह १९८१७ पुण्यपूत्तशरीर पातालोताल ९७।३० पुण्यप्राप्या मतिर्नाम १५५११७ पात्र तन गुणोचित पुण्यफलप्राप्यानाम २४६ । ३४ पात्र मदुपदेशस्य ३७२। १७ पुण्ये ग्रामे वने वा ५०।८५ पाथेयमत पृष्ठाल्लाभे ४११। ८८ २८२ १२२ पादाघात शिताकुश पुत्र गृहाण ०४९।२४ पादान्तिके च प्रहित ३३११७७ पुत्रदारादि-सम्बन्ध १५६१२९ पादेन क्षितिमालिखन्ति १४९१४६ १४९। ४० पानकला केलिकला २४३१४ पुत्र प्राप्ता त्वया १७११६५ पादमदम्तु जघन्य. २५३ । १५ पुन मिथ्याभिभावेन १४७।२५ पानीय विनिवारणीय ३६२।७२ पुत्रस्ते मुग्धमति ४०८६६० पान्तु नो भगवत्पादा ३२५१४१ पुत्रावमूता रेभ्यस्य पान्यकन्या धृताभ्यक्ता ३६३ । ७९ पुन पुनर्जन्म १३०१५ पापसकल्पमात्रण पुन पुन सतपसा १५३.७९ पापानिनिगमसा २५५१५ पुनरपि धोरतरो २३६.८६ पारावताराख्य ३८ । ४० पुनर्जन्मजरा १४३.९६ पावें त्वमेषा ३९८१३६ पुन सेवावमानाना २०८।१४ पिटकस्यैव पूर्वस्य १५८१५३ पुरविप्लवनगरोदय २६४।४६ पितु पितामहोऽस्तीति २९५। १७ पुराणप्रतिबिम्बेषु ११०।९ पितु पितृदिने २७७।१७ पुरा मठरकारयस्य पितुर्ग्रहाद् भरि २९६।२१ पुरा यन्न स्रोत ४७.८० पितृभवनहत ४०४।१५ पुराहतेपु ३०८।९ पित्रापि त्रायते यान ७५।२९ पुराह पृथ्वीमेता ३७८१७२ पिशुनेभ्य नमस्तेभ्य ३१२१५१ पुरोहिताय गुरवे १९४१२५ पिहितबृहस्पति २२०।१४ पुप्पताम्बूलरहिता ३३८।२७ पीनस्तनोरुजघना २९६.२० पूगफलमस्य ४०३।६ १८०।८ पुजयित्वा स्वय ४२०१५ २७०/३८ पूजाधने व १२३।४ पुसामवस्थात्रितय पुण्य प्राप्यतमाना ·सूची प्रतिलोमविवाहेषु प्रत्यक्षमेषा मनसो प्रत्यक्षेऽपि परोक्ष प्रत्यग्रोपनताभि प्रत्यहवतनयुक्ता. प्रत्युत्थान कुरुते प्रथम .लतानाच प्रथम द्वयक्षर छेद प्रथम प्राथिता प्रथमसमागम सुखदा प्रथम स्ववित्तमखिल १४३।८६ २००।२७ २६४१५० २४।२९ २६२।२५ २३८।१९ ३५४१४८ १०१।२६ प्रददौ स तामपुन २४५। २३ २६१।७ २३९। ३५ १९११.४० १२३।१ पूजासज्जा भजन्ते ३६५१०४ पूर्ण सखे तवाय २३१ । ३९ पूर्णा कदर्यवणिजा २२९ । १८ पूर्थिातु काव्यस्य ६०1३९ पूर्णादाने घटन्ते २५९।१७ पूर्णा वाचला ३८४। १२५ पूर्व भावपरीक्षेव ३८५।३ पूर्वपरुषप्रताप २५२१ १२ पूर्व नैतन्मया ज्ञातम् ३७७। ६२ पूर्वाक्षरचतुष्क ८९। २२ पूर्वाक्षरद्वया पृच्छति कमपि सशक २३०१२२ पृथगशुकसवीता २९५।१५ पृथु प्रसाद प्रथम २००।२३ पृयुशास्त्रकथा ७९.४३ पृथशास्त्रकथा १११।७९ पृथ्वी साकारगभीरः १०२।२९ पेया मद्यसमृद्धि ४०७.४७ पौलस्त्य प्रणयेन प्रक्षीणवित्तेन ३९३1८६ प्रगत चरणालीन १६३।१०३ तिमंन्युहराणाम् २७०।३६ प्रणतो हिरण्य २२०। १२ प्रणय पितेति २०४९ प्रतिवद्ध जतुयोग्ये २५८।१५ प्रतिबुद्ध मकलजने २४२।७१ प्रतिबुदोऽय प्रतिभाभरण ५४।३५ प्रतिभायामषस्थाया १३1१० प्रदीप्तज्वलनाकार प्रधानधाम्ना निधये प्रपञ्चवञ्चन प्रबन्ध सुतरा भाति १०९।१ प्रभाते गुरुरुत्याय प्रभावभवनस्तम्भ प्रभुप्रणामे जठर प्रभुप्रसादे नो प्रभुप्रसादे सत्याशा प्रमुभक्ति नीतीनां प्रमभङ्गमीतेन प्रभूतपिशित प्रभूतभारसम्भार प्रभूतलामलोभन १९०।२९ २०८1०१ १३९।४२ १४०।५५ २७०1३७ १६२।८७ ३५७।२२ प्रमादादि वृद्धम्य प्रम्लातनपना १५८.४४ २०६।९ २८३.६ ·१८७।७३ ३२७।५८ मेलपरायगग्रह प्रम्लाना सरसत्पमेति २१३१४९ प्राज्ञ सवंगुणाना २६८।१५ प्रम्लाने चिरकाल ५८।१०१ प्राणाधिनस्य सुहृद १५९।६१ प्रम्लाने यौवने प्राणाना परिक्षणाय १२०।१३ प्रयच्छसि किमणिभ्य १५६.२८ प्रातायनधूर्ता २५६१२१ प्रलपन् काचित् ३८५। १०७ प्रातर्वालतरोग्य प्रवाससक्तेरधिका ३६९।३० प्राविचिन्य ४०७।५१ प्रविवेश ततो ३१८।११६ प्राप्तपुर प्रचुर ३५१११५ प्रविष्टा वृद्धकुट्टनीहीन ३५४॥ ४४ प्राप्त विलोक्य प्रवृत्ते विधिवत्तस्य १७७।१२९ प्राप्त विद्य स सोत्साह १७१ । ६३ प्रवृत्त म्मिन्महादाने १९५। ३६ प्राप्तस्य भो २९६ १२० प्रवृद्धापरपुत्राश्च ३५९। ४० प्राप्ते कान्ते कथमपि ३९३1८९ प्रव्रज्या त्यक्तगेहस्य १५८।४७ प्राप्तावधिरजीवेऽपि १४४। ९८ प्रशम स्वास्थ्यकराणाम् २७०।३३ प्राप्त स्वर्गवराङ्गना १९४॥२७ प्रामामृतसेकाय १४५। २ ३९५१११ प्रशमेन तवानन १७८1१४५ प्राप्तन भूभुजा दृष्टा प्रशान्ताशेपविघ्नाय १४५ ११ प्रायण जगति प्रज्ञा प्रगान्ताऽन्तस्तृष्णा २०६।८६ प्रारब्धकायनिर्वाह ७०।२२ प्रश्न कथाविचित्रा २५८।११ प्रारम्भ द्रुतविन्यास ९८1१८ प्रसवहृतयौवना ४१२।१०२ प्रडखच्छवाभिधान ११४।९१ प्रसिद्धायतन वश्या २८३1४१ प्रसुप्तक्टक ३६९ । २२ २२२१३८ प्रस्खलत्कोकिलालापा ३९८।५ प्रौढकामुकस मोग ३९९।११ प्रस्तुतार्थोचित १८।१४ प्रोपग्लश प्रपिताना ९६१३२ प्रपत्पिादपतन २९६ । २४ २८८.१५ प्रहलादनशुचितारक २३३१५८ प्राप्रतिष्ठापिता ३४१।६२ प्रादनियोगिवधू ३३०1८८ बकदम्भो २२३। ४७ प्राप्त गृहद्वारम् ३७३.२० प्रेक्षणके स्वा प्रोवाच मूलदवा फणाटोप कृत प्राक् प्रतिपन्नसख ब ·मूची बदर्याश्रमसंसक्ती १९११३४ वाल्यं दु सहमोहे बधिर वा मूकं वा २६६।६८ वाल्यादेव निरगल बद्धेऽगुप्ठे २६१ । १७ विभूयाद् बन्धुमधनं बधादिमोक्षण ४०८1५४ विभ्रतोऽन्तर्गतरसा बन्धूनां वारयेत् १४३1८८ विभाणः कुशपूली बभूव पूर्वपुरुषः ३८२।१०९ बिलनिहितद्रविण वमीस कान्तः २०१।३६ बिलसिद्धिघृत बलाद् बन्धुजनैनीत बुद्ध्यारण्यो गुणवत २९५।१४ पलिसिदधृत बुभुक्षितः व्याकरणं २६१.१५ बृसी ममुक्षिप्य बहिरास्ते च चांडाली ४०२।४१ यदिशिरः ३१४।७२ यहवरधनं नैन वणिजा २६२१२१ बहुलाभलपमनसा २६३ । २९ बहुविधतगग २३७।१६ बदमः मुरतामंग ३८९.४१ ब्रह्मावतं जनपदम् यह वनागनलोमेन १४०।६० यद्यणाचे हता १३०१३ ८३।६१ १४३.९० १७३। ९३ २२५१६८ ४०४।१६ ३६५1१०० ३८८।३४ ५१.८७ २०३१५६ i१४||९२ १७० १५७ १४०1५० ३१२१५७ बहयो रथ्यागुरया ब्रह्मचारी गृहन्यः ग्रह्मन् क एव ब्रह्महत्यादिपापं ब्रह्महत्या नगण्यन्तै ब्रह्महत्या भवस्यापि ब्रह्महत्याग्रत तीयं १७७११३५ ·२९०१६ भग्नमसत्य कायसहस्त्र सोमवाप्यमन भक्त्या भगवत ३०९६ २७ भस्मस्मेरगरीर ३६११५८ भगदत्तप्रभावाढघा ७८४० भस्मस्मेरगरीरमा २०५१६८ भगदत्तप्रवाढधा २८४।५ भम्मस्मेग वेश्या २६२।२३ भगवन् पुरा स्वयम्भू २२५। ६५ भस्माग प्रकट ३७३।२७ भगवन् भवत २३४।७३ भस्या चेत्यादि भगवानपि साश्चर्य १६३।१०२ भागीरथीतीर २१०१३१ भानदन्त इव २७५।१८ भाटी गृह्णाति वेश्या ८७ । ७ भाटी पृच्छति वेश्या २९०१६ भग्नव्यथोऽथ ३१०।३१ भाति सचन्दनतिरक ३८४।१२९ भग्नागदा नोटित ३९०१२ भाभूतो कुकुमाद्रौ ३२८१४२ भग्नाहितश्वसित भारकोपखलायास ३२३ । २२ भट्टत्वमात्पवान् ३३५। १४४ भार्याप्यहल्या २७७१२३ भट्टाश्चान्ये गुरो ३३७११८ २९५ १९ भदै भटट सदिवरै ३३४॥ १३६ भार्यया स्वैरचारिण्या १५८१४९ भट्टर्गलित भावसियभिधाना ३१३.६९ भद्रा न दूपितैपा भिक्षुकतापस २४४।२१ २२९.१४ भभजा सनया ८६१८ भिझुक्तापस भवत्या २३८१२७ भीमनिप्पीयमाणा भयात पलाय्य ३१३१६८ १८९११८ भरद्वाजस्य पुन भीमोऽपि कर्णन १८९।१२ भरद्वाजात्मजम्तात १७५।१०७ भोरु शूरत्वमायाति १८९।१४ भवतोऽद्य तु कर्तव्या ३१५।८९ भुक्त करोति प्रीत्या २९२१२७ भक्त्या वित्तलोमेन ३५३1३३ भुक्त मयाध्य ४१३१५१४ भवत्सन्दर्शननाह भुक्ता सहस्त्र ३६७।९ भवन्नो वेदान्त ११३।८६ भुववा पीत्या भवत ४०५।२५ भवभूते शिखरिणी भुक्तोयितानाम ३६८1१८ भवभ्रमासक्त भुक्तोत्तर सहृदय २२०।२१ भस्मविलिप्तशरीर ३००।२५ भुव ममताम्बुधि १८३।३७ भट्टव्यय निवार्यव भार्यासमागमे वृद्ध ·सूची १३०।७ भूभग्नमूर्तिवररत्न १९८१६ भूभुजां सोमवंश्यानां १४६।१८ भूमिशायी निराहारः २०९।२० भूरिभाग्यभरः ३५६।१४ भूर्जपीडालडत् ३३३।१२८ भृगस्पनराहित २०२१५० भृगतुंगं यजामीति २८६।२७ भोगसौभाग्य ३२३।१६ भोगाभोगविलोप १३०११ भोगे रोगभयं २९।४३ मोगे रोगभयं भोजनमात्रोत्पत्तिः २६२।२७ भोजभंज्जन ८११५६ भोज्यं विना पाटलिका ३९६१२२ भो भविभ्रम ८८1१० भ्रमनामा मति ३९०१५७ ग्रमभ्रमरकेतकी १२६१२ भ्रष्टालयान् धूलि ३०८1१३ प्रातृजाया स्वसारं ३२६१५३ ३२८॥६९ सान्त्वा मही ३६६।१०५ भामरः कौतुका ३९०१५५ भामरोज्य ३८७११७ भ्रनुटियुटिल २७५।२४ भूयुग्मं युसुमेषु ३८४।१२६ मनानि द्विपतो १३।२ मठश्मशाने वेताला: २९४।४२ मणिभूबिम्बित २१९।२ मण्डितपीवरजघना ३०९। ५७ मत्ता गोप्टीगर्भ ८९।११ मसिया यो ऽभिचारेण १७८1१४७ मत्स्ययूप ३५८२६ मत्स्ययूपरसैः २८२१३२ मत्स्यस्येवाप्सु २२३१४३ मत्स्या मत्स्यमिव २९३।३९ मत्स्यार्थी चरति २२७१९३ मथुरायामभूत पूर्व १४७०२० मदपूणितलोचन ९७१३८ मदनः छलचौराणाम् २६९।२१ ३३७१२३ मद्भक्तः ते दास्यति २६४१४५ मद्यमांसदुरारोह ३३२।१०८ मद्यमांससुरापूप मधुधारेव वचसि २८०११३ मधुपाने कृत बुद्धिः २९९।११ मधुमांममता ३३२।११० मधुमुममिय १०९।७६ मध्यन सा वैदि १११.८० मध्ये भंगी ९३।२४ मन्त्रलेन मुजंगा २२३1४ मायरामाता पिसापः १०५:३४ मन्दः पापग्रह २७४।८ मन्दः सायेगःया २५८1९ मदशौण्ड समुद्दण्ड प्रान्तो गृहशत ८६।१२ महारपुगपर्यते 1-1-1-.

·मन्दपुण्यस्य जननी मलपत्रं वहन् मलिनस्य कुवस्त्रस्य शोमेंद्रलघुकाव्यसंग्रहः ६७७ ! ६३ माताह्मणपुत्रोऽयं १५० । १० मन्दाक्रान्ता भवेन्मध्ये १०८। ४४ मामा समपिता २८१ । १८ मदाग्निः पाण्डुरोगी २७८ । २९ मात्सर्यतीनतिमिर ६७।५ मन्मथसितातपत्रं २२२ । ३१ मात्सर्यस्य त्यागः २६७१७ मन्यते तृसण सर्व ३४० | ५१ माता न यस्यास्य १५३ । ८२ मन्ये सुकृतिना २०७।८ माता मंगल्यानां २७०1३५ मभजा: सनया ८६।८ माद्यत्सज्जसभा ९३ १२५ मम पुप्पफलादान १७६११२३ माधुर्य ललितोद्गार १७२।७८ मय्यैव रिक्त. ३९३.८७ माधुर्यानुभवेऽपि ७२।१७ मरीचप्रथितस्थान ३११।४६ मानौजः सुरभिगुणैः ९० । १७ ३२५ । ३६ मान्य. कुलीनः १२२।२६ मलशीलस्य पणिज १५८।४५ मान्य: कुलीनः ८२१५९ मा मा मलिनय २३४१६५ मपीसकलम ३०८।१६ मा मा मलिनय स्वच्छं १७३।९० मपीविषाद्रया ३३४।१२९ मायादासः प्रथम २५६०२० मसजः सततः मेन मायाप्रपासचंय २४८।९ मसृणकपाश्मनि २५७ । ४ मायामयः प्रकृत्यैव २७४।१२ गस्तके भुजयो. कण्ठे २८२ । ३९ मायारहस्यमन्त्र २२३ | ४२ महतामपि पूर्वेपाम् १८९१ २२ मायूरश्वटकाख्यः ३८६।१२ महाकवेः काव्य ६५१८० मायाविनिमय २२८1१२ महाधनस्य सुहृदा ३९१। ६२ मागें केतकसूचिभिः २३। २७ महाप्रलयमारुतः १८।१७४ मार्जनरेणुकराली ३००।१५ महाप्रलयमारुत १०२। ५७ मार्जारजन्मा ३८९।३८ महीपते निवर्तस्व मार्जारजिव्हाजननी ३९६१२३ मा कश्चिन्नाम १६१ । ७४ मार्जाररागो हस्त्याख्य ३८६।११ मार्ग केतकसूचि २३ । २७ मा श्रीप मागि २९७ । २९ माण मुंचथ मासक्षीरघृताहारं ३४२१६८ मातरं पितरं भक्त्या १६११६३ मासमात्रं शठः स्थित्वा २८९॥ २५ ·भूचा ४२२॥ ४ मासादधियायात ४१२।१०० मूलान्वेपणचिन्त्यमान १४६ । १५ मासेन सा गते ३५८।३२ मूल्येन महता ३४१।६३ मियमय द्रविणपति २३३।६० मूपकनखरोल्वात २५९। २३ मित्रमय धनलाभ २३५७५ मूपामुखविन्तीण ३०११२१ मिथ्याडवरधनिक मृत्योराम्यम ४६।७८ मिथ्याधनलव २४५१२० मृदगोदरनामाय ४०१। ३५ मिथ्यापवाददानन १७८1१४३ मेरुस्थितोऽपि २५९।२० मिथ्या प्रात ३०५:४३ मेपदस्येन्द्रवसो ३९५.१७ मिथ्यामहावराहेण ३३३।१२१ मैत्री विनभानाम २६९।२६ मिष्टभोजनसज्जात ३१७।१०७ माक्षगामिमनो २८१।२८ मीरितनयन २२५। ६७ मोक्षस्य विवेकरति २६७।५ मुक्तकन्दुक ५७१९८ मोहम्थानपाल्य २२०११६ मुक्ता मनारणत्ता मोहो नामजनाना मुद्गवम्बल ३१९।१२४ मोग्य प्रमाटो १२४ । १७ मुग्धकामुकमित्राणा ३६९।२८ मौरध्यान्मृगार्थी १२४।१६ मुम्पधनाना २५५१९ मौग्ध्ये बाला २८०।१४ मुग्ध प्रत्ययमायाति मौन ध्यान भूमी (13 मुग्धस्ततोऽवमानन ३७५ । ३९ मौनमलोषमयाचा २६८।११ मुण्डा जटिला २२४ । ६२ मौन वदननिपूणन ०५२।३ मुनिरपि करणामिधु २८४१७ मौने श्रीभक्ताना २५४।२९ मुमूर्षुरन्यक्तसर्वात १९४1०३ मुष्टिमानन दत्त्वापि २७७।६७ य मुदीपञ्चदशा ३९९1१० मुहुनि स्वस्थ ३००1१३५ य वार्तवीर्यस्य च १८८1८ ३९३१८२ य पादपतिता मुहराराहणहेला ४०४।१० य पृथ्वीमपि दन्धि मुह नायितदरिद्रस्य २९६।१८ म प्रल्यातजन मगिरोधान की २०१४ य एप प्रषितो गये ३४०४९ मुहप्रवास १४.५२ ·४६८ क्षमग्नलघुकासग्रह यक्षीपुवाश्चोरा २६२.२० यज्वा वित १२२ १२२ यत्करोत्यरुचि क्लेश यत्तत्प्रलापमुखर ३९०।५० यतेन्द्रिय पासुशायी २७६.२ यत्क्लीबैर्भट १२३1३ यत्नेन शोपयेत् १४०। ६१ यत्नोत्क्षिप्तकुचा ३६०१ ५४ यलेन खादिर राग २८९।२० यम निनन ३४९। ५ यत्र निनयन २१९।४ यत्र यत्र निमग्नाना ३५४ । ४२ यतपार्वती १७।१२ यत्पुप्पधूपतिलक १९३.१५ यत्प्राप्य न मनोरथ ७८1 ३५ यत् त्वन्नेत्रसमान १०७।७२ यत्रानेके ववचिदपि यत्राभवत् कामुक ३९३१८४ यत्सत्यक्तफलस्पृह १९४। २६ यथा जात्यतुरङ्गस्य १४५1८ यथा मन्युलीन ९२१२३ यथा मधुरतिक्ता ३० । १७ यथारन्ध्र व्योम्न यथार-ध्र व्योम्न १०४।६१ यथा वाप्तोपयुक्तार्थ यदा दरिद्र परिधान १८१।१४ यदा न धीमान् अरिपु १८१ । १३ यदा नर घोचति १८०.९ यदा पहारैर्दलिता १८० । १२ यजित परिक्लेशो १५४।८ यदा लोला लक्ष्मी १३२॥१७ यदा सदाङ्गीकृत १८०।११ यदा स्थित प्रत १८०/१० यदि त्वा सा ३६८। १९ यदि नाम कुत्रचिदह २४६।३३ यदि नाम भवत्पुण्य ३१२ । ५९ यदि सदभाविनी ३४११५८ यदेवशयन गाढ २९१।१७ यद्यत् किंचिदपूर्व २६३१३२ यद्यत् प्राप्नोति पुरप १९७।४१ यद्यनेन महत्पाप १६३ । ९३ यद्यप्यसौ स्नुपावामी ३२४।२६ यद्विद्यापि गुणोत्वप १९२१३ यवन सभलंगन ९२।३४ यमाय धर्मराजाय ३५४।३९ यया भूपतिमाश्रित्य १६९।४२ यया मुग्धमृगा १६९१४० यशसि विहितादराणाम् २३११४१ यश्चापित्रपरिशुद्धिम् २६४ । ४९ य श्रीस्वयभू यष्टोनिपप्णगमन १६२१८३ यस्तु प्रत्याश्म ६६.२२ यस्मिन् प्राज्यभुज यस्य क्षीणम्प गृहे २३४।७४ यस्य राधूभ्रमावमा य माा परमेश्यरा ३७४।०७ ६२२ ·सूची यातु व्यक्ति यम्या दुर्धरघोरं ३४९.२ युवतितटिनी ३८३।१२१ यस्यासिः परिवार ६२५ यूकांगश्चुल्लमुख ३०४।३६ यः स्फीत: श्रीदया ३११।४१ ये दम्भमाया २७३।३ यस्योपस्पृशतः २९१।१९ ये दृश्यन्ते विपत् १६३१ ९४ यागगृहेप्यासन्नो ३०२।२७ ये धनादानसन्नद्धा १५४ । ५ याचते पण्यमधिकं २९३।३८ येनेद स्वेच्छ्या ३०७६१ याचेत सर्व ३९२१७६ ये ससत्सु विवादिनः १६६।४ याच्चाविवादः ३९३1८१ यस्तम्य भवने ३८२।११० यातः प्रतारयितुम् ३७४ । ३० यरेतहतविभवा २५७।२२ पात. प्रसिद्धिम् २९१।१६ योगी हरणचिन्ता ३१८. ११८ यात. सुन्दरि ३८४।१३० योग्योपसर्ग ४३1२४ यातायां मयि तीर्थ ४०९।६६ यो मत्स्यकूर्म ४१९.१ १३२।२० यो यः शस्त्र बिति २४।३१ याते भोगे स्मरण १३२।१९ योऽभूदभ्युत्थित ३४४॥ ९७ या निशा सर्वभूताना २७१। ३५ योऽभूद्वोपशिशः यान् स्कन्धकनिमित्तेन ३३१३९८ योऽयमश्व: पताकेयम १६ । १० या पपी याचित ३२१ । १४७ योऽय तीक्ष्णाक्षि ३२३1२१ याभिविनसमये ४१३।११२ योऽय विलोक्यते १८६।६४ याम कथाभिः २८१२७ यो विद्यागुरुरायाति या माता वश्य ३२४।६४ योऽसाववद्य ३५३।२८ यामिनी कामिनी ३६७।३० यौवनविभ्रमशाप ४१५।१०१ यावन्ति दानानि १२२।२४ यौवने मूल्यकुल्येव २८५। १४ यावन्नील्लुण्ठित ३४४।९१ यासी रामा मलय ३५५1५१ र युक्तं मरभनैः ९३।३७ युद्धेषु भाग्यचपलेषु रक्तकांचनपात्राम्बु १९७१५१ युद्धोद्धता भूपतयः १८८।११ रक्ताकर्षणसकता २३६ । ५ युधिष्ठिरम्य भूभः १९५१२८ रक्तच्छायापाण्डुमुखी २८२१३८ ·४७० ३६७।८ समेहर घुमा यमन रक्तस्त्व नवपल्लव ७१ । १८ रन्दुितारा रक्ताप्यशोकविटपी ३७४१३१ रतिललितललित २१९।५ रक्षत ख्याति १३९।४५ रसायनी जराजीर्ण १६९१४६ रक्षन् परसस्पराम् २२५ / ७२ रसायनबिलज्ञात २८९।२७ रक्षाय निजभार्याया ३३२१११५ रसे रसे तन्मयता ६५।२८ रक्षाय सम्पदा पुत्र रहसि हतदुक्ला १०१।१७ रजनी रमणीकान्ते रागद्वषसमाकुल २९७।२ रजनी रराज २२१०२९ राजकुलद्वारगते २३१ । ३५ रजस्वला पलानन ३४५।१०८ राजकोप नियुक्तस्य १५८१५१ रजस्वलोत्सवे २९६ ॥ १६ रागसागरसजात ३८४॥ १२८ रटति कटुकाटोप १५०।५७ राग सीसकसज्ञ ३८६।६ रणोत्सृष्टतनो १८३ । ३२ रागिमृगवागुराणा २३७१६ रण्डा जटाभृता भीत्या ३३९१४१ रागण कृष्णीकृता ३९६ २६ रण्डा तत्तन्मृतो ३३९।४३ रागण साधम् १३३ १२२ २९२१२१ रागो रुधिरसश ३८६।१८ रण्डा विलोक्य तरुण ३३८।३० राजधानी समासाद्य १८४१४० रण्डा स्पधद्वयासक्त ३३८।२५ राजन्नस्यातिदानस्य १९५। ३५ रतिग्रह सदा ३९०१५८ राजन्यज्ञमहीमेप १७८1१४० रतिशर्मा द्विजन्मा य ४०१।३९ राजविरुद्ध द्रव्य रत्नकाचन १९७१५१ राजावतमणि ३९९।१६ रत्नभगबिमल राजा विक्रर्मासहो २४४।१५ रत्नाथिना जल ३७३।२४ राज्ञ स्नानक्षण या १८६ । ६६ रथोद्धता विभावेषु ११११ १८ राशामशतया वृत २१५। ६८ रथ्यावणिज पापा २६४। ४१ रात्रिसेवा वस तस्य १५७१४३ रनररन्वित रात्री विपूचिकाकाता २८६१२३ रममाण म तया २३९१३. राशि निगूह्य दणिज ४०७1८३ रम्यनमवलमोग (९1१० रासनो विविधाखाद ३८८।२२ रविपरितापाता २८१।५७ राहुरागोऽष्टम चेति २८६।८ रण्डा परवधू ·मूची रामेण ताटका २८४, १० लधो गुरोच ८६।१३ रामेण हेमहरिणा ३७५ । ३४ लज्जाकरमसत्कर्म १५१ ६२ रामोऽपि साहाय्यक १८८९ रज्जाधन कुलीन २६५।५८ रिक्त शस्त ३५३।३३ लज्जामज्जल्लोल ६.३३ रुधाना जघन ३२८१६५ रज्जामहे वय ३६९।२९ रूक्ष कुशोऽ तिमालिन ३४९ । १०२ लज्जावको मनसिज हक्षकला तीक्ष्णकला २४४।९ लज्जाव्यसन २७४।१३ रक्ष पश्चात्पुर २८९। १८ लतावधूपल्लव २०१।३७ रूपक्षणस्वोकृत १८०१५ रब्धप्रवेशस्तमिव ३२५। ३८ रूप वय शौर्य १८१।१७ लब्धावधि सत्य १३३ १२६ लब्धास्वाद ४०४।७ रूप विरपीकृता २०१1३९ लम्बमानन महता ३१३।६३ स्पषदद्भुत ३८४ । १२४ ४०३१५ रूपमाम्यन शीताशु १८३1३५ ललनासुलभ कुतूहल ललितललना रूपाथकुल १४३1८७ १२६१ रैभ्य तत समायात १७५ १०६ लागूलेन गभस्ति ३६।५८ रेभ्य प्रयात पुत्राभ्याम् १८२।७९ लालापूर्णेन वक्त्रण २९५1१० रोगादित स्पृशति लालिना मुतनोण ३४११६६ १६०।६३ रादिति विहसति लावण्यद्रविणव्यय १४३ रोदिति शिरिति ४०४।४ लिखित्वा कुकुमेनाशु ३३२ । ११६ रौद्र गूद्रण जातोऽय लिंगाच पदेशन १५०।५४ लिलख चीरी ३२०1१३२ लीना देवविमानपू १८२।२२ लीलाचामरडम्बरो १०६।६८ लक्ष्मी क्षणक्षयवतो १४९। ४४ लीलाञ्चित २९१११३ लक्ष्मी दानफला १२१११९ लुठत्पूण्मयी ३२०११३८ धन महते ३२९।७० उष्ठितमकर २९८/५ लपिततरणसमुद्रा ४०५१२२ लव्धात सव २७६३ लुब्धम्याफरका ३७४133 २५३।१८ पथुन मदोद्धत ·१८८१४ १००।४७ ५१५ लेखपमाणि विगलत् लेसाधिकारी निरस्य. लोप्रसिद्धिसिद्ध्य लोकाचारपरिज्ञान लोक कला प्रसिद्धा लोवे कुल कुल लोभ पितातिवृद्धो लोभ प्रभूतवित्तस्य लोभ सदा विचिन्त्य लोभस्य मोहाभ्वनि लोभाद् गृहीतम् लोभानाभूद् गृहे यस्य लोभाभिमानमलिनाति १३९।५२ २५२।१३ २५६।१४ २४७१ ४० २२।२५ १५७।३४ वर्षाणा मे सहस्त वण पुनरायात क्षेमेंद्र पाम्यगर' ३१५। ८२ ययस्त्रिभागे तरणस्य ३१४१७४ वरमिह रविताप १९२१४ वराह नौमि सानन्ता ६९।६ वरणरणसमर्था २४८॥ १२ वजयेदिन्द्रियजयी १४६।१० वजितसकलस्पर्श पजितसाधुद्विज २२५। ६४ वर्णनदयित वश्चित् १६८।४१ वर्णप्रक सति २२८1१ वधंते यो धनव्याधि २१०।२७ ३५१।१६ १५७। ३५ ४२२१५ वल्लभतामुपयाता वशजगौरवयो वशनोनतशालिना वश्यप्रयोगःश्याना २५८।७ वश्याकर्पणयोगी वसन्ततिलक २९८।। वसन्ततिलकस्याने १३८.३८ वसन्ततिल्कारुढा २२७।८७ वसु देय स्वय ३१८।१२२ वस्त्रालकाररत्नादि २६०।१ वहन्तीसुबहु २९८।७ वनौषध २९५।८ वहन दुर्मद पुत्र २९५। १३ वह्नि पानप्रहारेण २००।२६ वागर्थाविव सपृक्त्र १२१११६ वाचयनित्यमो २८०।१०५ २६३।३५ ४०९।६३ १४८।३७ व २४८।१३ २६१११४ ११२। १९ ९९।२० ११५। ३२ १४११६० वक्रमुखी विषमपुटा वक्रलिपिन्यासकला वक्त्रालोकिनी वकै नूरतरं वचने बालीकाना वचा जतुमयी रक्षा वञ्चकमाया महती वञ्चनविरचितपटली वधूर्वरोत्सवायात बधूर्वभुजगेन वनप्रवेशनियम वन्द्य स पुसा ३७१।३ ३२८।७० १५० । ५३ ३४५ । १०९ ६५ । २ ·मूची ३६२।६६ । २८८1८ वाक्यसमन्वयहीन ३०४१४० विच्छिन्नपादं पूर्वाध १०६ १३७ वाण्यर्थाविव विछिन्ने पिण्ड वाडवदासः चाप्टी २५६ । २१ विच्छेदकारी सहमा २१२ । ४१ वातम्रान्ता तन्वी २५८1८ विज्ञानशद्वाप वात्सल्यपेशल गिरा २८५ । १८ विजयेश्वरवाराह ३१२१ ५४ वादिभि कलहो १६६।११ विजितस्य मदविकारः २३७ । ११ वाद. खलः खलीकृत्य १९३ । ११ विजितात्मनां जनानाम् २५१ । २ वामस्कन्धनिपण्ण ८११५८ विटविनिवारण ४०४ । १७ वाराणसीप्रमाणे ४११३८५ विटाना केलिपटह ३५०।१० वाराणसी व्रजाम्येव २८३।४५ विटो राम इवाभाति वारितास्त्रस्त १९१।८२ विडम्बयनेच १४०। ६३ वाली प्रसत्यप्लवग १८८।१० वितीर्णर्भवता ३४०। ५५ वास कम्पविशृखल १२८। १९ वित्तप्रदानविफले ३५१ । १९ धामसाच्छाद्य नासार्थ ४००।२४ वित्तव्ययवशात् २७८१२७ वाच्यमान सविडिभ ३८२ ११३ वित्तेनाभिजनी गुणी ३८०। ९३ विकासति सहकारे १२९। २१ विदग्घचूडामणिना ३०७।५ विक्रमाभरण दिक्षु १८३३३ विदितोऽय प्रकारच ३७८॥ ६४ विदेशयात्रामपि ३९२१७२ ३८०1८८ विद्याकलापरिचय १२५१२३ विगलद्यौवना ३५७/२५ विद्यागुणास्ते १६९1 ५० विगलितसदसद्भेदः २५३ १७ विद्या प्राप्य कृत १६५1५ विघ्नं न चर्ननु १८२ । २६ विद्यावता स्फुरत्यन्त १७५ । ११० विघ्नस्तु सगमेऽस्मिन् ४०५६ २४ विद्यावति विप्रजने २५३ । १६ यिनोऽभिसारिका २१९।३ विद्याविनयमुत्सृज्य १७३१८५ विचार्य तस्या मर्याद १८४ । ४४ विद्याविरहिता वैद्याः ३२९।७३ विचार्य माणस्तत्त्वेन १५७।३८ विद्या विवादाय विच्छार्य निःमुखानन्द १५५ । १५ विद्यायोरिव लोभेन विच्छाययोनिव्यं वयो. १५४१४ विद्योद्योगी गतोदेगः विक्रीनशेष यत् 'वित्रीय स्वगुण ·विद्वान् सुभगः २८२।३० ३२.५० ३२०।१३३ २८८1१४ १८४॥४८ २०११४० २९४१३ ३२३।१४ ५५.९४ २३०।२३ २६०१४ १६७।२५ १३१ । १० ४२।२३ २० । १८ २१९ । १५ विधेयं सकलाज्ञासु समैदलघुकाव्यसंग्रहः विद्योद्योतित ३१११ ४२ विरसा सेव्यते विद्वज्जनसपर्याप्त ૪૨૨ રે विरोधी वाविरोधी विद्वज्जनाराधन २१५ । ६१ विलुम्पन् विप्र विद्वत्संसदि वादिभिः १८१ । १५ विलेपनांकितपट: विद्वद्भिः परिवारितः ३८० १९० विलोकितस्त्वं विद्वानसाधु ३०४ । ४१ विवासम्तस्य ससंग रिवाह परलोकार्थ विधवा तरुणी २६२।२४ विवाहयज्ञतीर्थ २९६ । १७ विविधगहनगर्भ विनयातिक्रमोऽस्माकं १८५१ ५८ विविधनवांशुक विन्यस्य राशिचक्र २६०।५ विविधोपधपरिवतः विपुलजटावल्किनः २२७ । ९४ विवेकरहिता विद्या विपुलमहोत्सव २४० १४४ विवेकस्वाधीने विपुलहृदयरन्यैः ११३।८७ विशेषणः समुचितः विप्र पुरः समायान्तं ३३३ । १२५ विश्रान्त विग्रहकथो विप्रेषु पूर्यमाणेशु १९५ । ३० विष्टिदिने किमपि विभवः सौभाग्यानां २७० । ३२ विसर्गयुक्त. विभवाम्भोरुडमधुपाः २६३।३१ विसर्गहीनपर्यन्ता विभवेषु सविभागः २६८१३३ विसर्जनीयस्योत्वेन विभूतिनलिनीगजः १४९१४१ विसारसंसारतरो विभूषणाय महते २०७।१ विसृजति वसनं १२८।१६ विसृज्यमानोऽप्यनिशं विरक्तारिक्तहस्तस्य २८६।३२ विसृष्टास्ते कलावत्या विरचितवरतरशयने २४०/४५ विस्तीर्ण श्रेणि विरजसि वयसि ४१३११११ विस्तीर्णः भवता विरतमुरतशक्तिः २९७।३१ विस्मृता यावलिप्तस्य विरमति मतिहीनो २७९।३६ विहितागहारयष्टि: विरम विरम नेयं २१३१४८ वीक्षते तरुणं - वियोगे तन्वगया १००।२२ १०५ । ३६ १९८१८ २५३ । २० २१३१४५ ४०२।४७ ३७८।२४ ३४०१५५ १६९।४५ ४०७४४ ३:८1 २ ·सूचा ३७२।" वंदग्ध्य पटुता वीणेव श्रोत्रहीनस्य वीरस्यातदया ४१६।४ वृक्षारोहमहनपु ३१८ । १२० वृत्र सारस्वत ६८.२ वृत्तपूरणमूहोग ६८३ वृत्तरत्नावली ११० । १३ वृत्तसगमयोरेव १८३।३० वृत यस्य भवेत ११५ । २७ वृत्त्या जीवति २१५। ६० वृत्र छत्रस्यसा २१५।२१ वृद्धस्य वृष्टगैराहारै २९६१२१ वृद्धहस्तेन कुचयो २९५१६ वृद्धा प्रसिद्धा १२३५ वृद्धास्त न विचारणीय २६१३५ वृद्धोह न्यन्तभार २६१।३४ वृश्चिकाख्या व्यथा वृषरागोऽश्वराग ३८६।१० वृषसज्ञश्च तारुण्यात् ३८11३५ वगाप्त कालभवने १८९।१६ वेधधूननधूपेन ३६५१९५ वेल्लत्पल्लवसमिल २४३३ वेश्याजनस्य कितय ३७८७१ वश्याभिविप्रलब्धो २८८।११ वेश्याभि स्यूस्कृतमुख २४७१६ वश्पावनेक पालिन्या ३७११८ वेश्यालता सराग ४१४। १२६ वेश्यावचसि किश्वासी १३९1 ।। वेगावारज्वर २९३॥ ३४ वेश्योपदेश वेप परिक्लेग १२४।१३ ७०।१७ वैद्योज्यसो मण्डल ३९०।१८ वैरायते मुहृदभावा १४।१३४ वैरुप्यच समायाति ३९०।६४ वैरुप्य यत सहज जरा १८७ । ७४ वैश्यावनक ३७१।। वैश्याममागमे शैली ४००।९३ व्रजति दिनमखिन २९४ । ४८ अणं स पूतिकलिल १६१८० व्रत सारस्दतो ६८।२ ब्रतदीक्षापरे पत्यो १५२।६८ व्रतनियमक ६९।८ व्ययितमाथित ३१०।३० व्यर्थात्यथगता २१४। ५२ व्यसनपरितप्त २५०। ३३ व्याघ्रीय कुट्टनी ३५४॥ ४१ च्याप्तास्वगोक १२९२० ध्याप्तासु नगरग्राम ३०९! २४ व्यापिन जन्महीनाय ३०८1८ व्यापृतोऽप्यनिय ३२०। १४१ व्यावलन्ति तरल व्यूढोरको वृषम्यध ८०.०० २२३। ४८ तिना पयुपासच देशरला नृत्यकला वेश्यामक्तो द्यूतकर पेश्याया जपनोद्याने २८१२, ·क्षेमेद्रलघुकाव्यमग्रहः २६८। १२ २८४।२ १८२१३० ३३४। १३५ ३३६।१२ २६६।७२ २६१।८ शक्तिक्षये शक्तिःपतगद्राह शक्सिविरोधे शक्रराज्यापहरणक्षमा शत्रसेवागताः तत्र शटीपाशसमाकृष्टः शतमात्रैणानुयाता. शतवापिकमामलक शतविधी सिद्धी शान्ताक्षरसंयोगः शत्रु शल्यसताना शनैः प्रयाते शनैदिननपने क्षीणे शनैः शनैराश्रम शब्दाटोपः भय शब्दनिसर्गकटुभिः शमदमभक्तिविहीनः शमयति चित्त पाप गयनेह तवाद्यव शप्पाहारपंधन शशिकिरण साठ्यादिवाति शार्दूलकोडितरेव शालिचूर्ण सिनन्छन शालिनीश्लथ शास्त्राकाव्यं चतुवर्ग ३२० । १३४ शास्त्रकान्येऽति दीर्घाणां ११०८ शास्त्रं काव्यं शास्त्रकाव्यं १०९।२ शास्त्रं काव्यविद. १०९।३ शास्त्रं कुर्यात् शास्त्रं मणिदीपानाम् २६९।२२ शिक्षाभ्यासेन सुव्यक्त १६५.२ शिखरिण्याः पदैः १०४।३२ शिखरिप्याः समारोहात १०४ । ३१ शिर. शूलदिक शिरसा विभर्ति २२४॥ ५५ शिरामुखशतैस्तस्य ३८२।१०४ शिलोञ्छवृत्तिना १९९ । ३९ शिल्पिना कौशल ६९७ शिवशक्तिभरा शिशिरे यस्य शिशुतरमणेऽस्या ४०३।४९ शिशुपालस्य शिरसि १८९।१७ शिशरण्यऽस्माकं ४००।२७ शिशोरडकुशान्यस्य शिष्यसपादिताशेप १५८।५० शिष्याणामुपदेशाय शीतकाले शिर. शारी २९२.२० शोतेनोद्धपिता २१।२२ गीतशालेव ३६०/५६ शीत नैव विति १६६।१३ गीत्कारिदीर्घ २१३१४६ शोलं परहितासरित १६७। २४ गीर्णजीर्णगटी ३१४।७३ २६९।२४ ३४३1८४ ३६७।३ २०२।४५ ३०३१३५ ६८।१० १५८१४८ ३८२१११४ २८१।१९ ३९२१८० २२०१८ ३७६।४५ १०९।४ ·४७७ शुक्रव्य विद्या शील पालय चपले २४०।४० शील शीलयता १२११२० शीलशुक गुका १७३१९१ शुकाभिधानोऽन्त ३८९।३९ शुक्तिका रजतनान १७१७० १७९.१५३ शुकविष्टशरीर २३०१४९ शुचितरकनक २६६।६२ शुचिदम्भ शमदम २२४ ५९ शुल्पास्यानेषु ३६५६१०२ भक चर्मोपम ३४११६९ शुकशोरध्यानात ३००1१९ शुप्य त्यम्धुपय १८६०७० मून्यथवणपाशस्य १८४१४३ शून्या देवतटो ३२२१९ शून्यायतन गत्वा २४९।२१ गृरा सन्ति सहश ७२११५ शूरो दोषाकर स्लोणा २८८1१० शूलारूढसमान २५२.२ मृगग्राही दधि २९३।३४ गगारशौर्यरत्यन २३९।३१ गारालम्ब १११.१७ पुनकक मम ३५२१२६ गृणु पुत्र वञ्चवाना २२२१३९ राणु भगवन्यन २५०।२९ माणु मात शेषाणामप्यनवताना गोच्यता यात्यशीलेन १६६.१६ शौचाचारविवादी २२४।६० शौचाशोचविवादेन १६८१३८ शौरिर्जयति कसस्य ५।१० शौर्यमद भुजदी २५२।६ शौर्य विक्रीतकार्यस्य १९०।२६ शौर्यमद रूपमद २५२।४ गौयश्रीकेशपाश १०८। ६५ शौयंस्तवे नपादीना ११४।२२ शोर्यागधितभर्ग २५१३३ शौर्येण दपं पुरुषस्य १८८१२ श्मशानकोशशपथ श्मश्रुराशीचित ३५०१९ श्यामा शुशुभ २२२१३३ श्यामास्वग चकित ७६।३० श्यनाडिघ्रग्रह ५३।९० श्रव्या श्रीव्यास १३४।१०० श्राद्ध थद्धान्वित श्राद्धेषु गुग्ध श्राद्धपक्ष मठच्छात्रो २९३। ४० श्राद्धे भर्तुरविद्या ३०५:५० श्रावस्या सार्थवाहो १७४।११ थिय कुरूणामधिपम्य ११२।८३ श्रिय कुयात् पलायिन्या १४२। ८४ श्रीकामो गोमय ३३३ । १२६ श्रीसण्डोज्ज्वल ३९६ । २८ श्रीमद्भागवनचार्य 1००1८ १३५४४ ·२८२ । ३३ २९६ । २६ सयुक्त भभस ८७॥१७ ४७८८ क्षेमदर घुमाव्यसंग्रह श्रीरत्नचन्द्रवर २१३१४७ पप्टिवपि मद्वेश्या श्रीरत्तसिंहे सुहृदि ६२।४ पष्टी प्रजागरेणेव श्रीलाभसुभग श्रुतिस्मृत्युक्तम् ३४२१८३ श्रुत्वा तन्युनिवचन २५६ । १८ श्रुत्वाभिमान ४२०१७ श्रुत्वैतदतुल २३० । २५ स एव सत्त्वाभरण श्रुत्वैतद्वनतर २५० । ३८ स एवाहृदय थुत्वैतन्मुनियचन २६०।२७ स एव बहुनिक्षेप श्रूगता पुनि सर्वत्र ३८५।२ स कदर्य सदा श्रूयता प्रथम पुनि ३७३ । १८ म कदाचिदाप श्रूयतां यत् पुरा ३८१ । ९४ स कदाचिद्वराश्वेफु श्रूयता य-यया १९६।३८ श्रूयन्ते प्रतिनयर ४०६ । ३५ सकलकस्य क्षयिण श्रौत्र कर्णसुखाभ्यास ३८८। ३१ सकलैव सा रसवती श्लयस्वभावात् ९६.१२ सकाररन्वित लोकेऽस्मिन १०४।३३ सकोचवलेशसजाता श्वजग्धजातु ३४५ १०५ सकोचव्यतिकर श्वपुच्छ छाग २८५1१३ सकोचितकमलाया श्वशुरादि बन्धु २४३ १७२ सकाचिताङ्गी सुरते श्वशुरेण ते महार्घ ४१०।७८ स एप बहु श्वशुरो याग ३३२।११७ स कोऽपि प्रेमा श्वथूजनविरुद्धा ३२१।२ सक्रान्तहृदयस्नेहा वास्योरत्यन्त ३८९।३७ सक्ताश्रुपातजननी श्वेता सरस्वती ६४।११ समतुपाये तत मिद्धे ज्वेतार्या कृतिगणपति ३०११२३ स गत्वा जाह्नवीतीर सम्गअपारिजाल पििभमै रथ ३८२ । १०७ सगुणत्व सुवृत्तत्त्व सकरकृत् वर्णाना १२१।१४ ३७८।८३ ३४२१७१ १५४।१२ २४९।२० १५०। ४७ ३०५१४४ २४८।२७ ३७०।३५ ८९। २५ ३६७१२ ९९।४४ २४११५६ २७९।६ ३४२ । ७१ ६१।१०५ ३७२ । १५ ३७२।९ १९६४० ३४।९१ ·४७९ सूची २६७।८ स चतामवच भद्रे ४०९।९६ स चास्ति भुवि १२।४६१ सचेत्पुना स जने जवनी पुनः २८९. २२ स जनेऽपि साधुवेपा २६५ । ६० सज्जनपूजन ९५१७० सज्यासु रजभोज्यासु १९५।२९ रातत दिनव्ययं वः ४१०।७४ सततभृकुटि २५२।११ सततानुरक्तदोषा २३९/२५ सततमधोदृष्टि २६५१५९ सततावर्तभ्रान्ते २२३ । ६५२ स तया स्नानान्तर ४०८।४६ स तमूचे करोम्यैव ४२१ । २ स ताभिर्नमंसोत्प्रास ३२६।४४ स तामदैन्यं वदनस्य १२२ । ३९ संतोष. राज्यानां २६९।२५ संतोपाम्भः पिवति १३२/२८ य तो कृताञ्जलिः १८४।४५ सत्यं कृतार्थिकलह २७७।२१ सत्यं पातालकुक्षि सत्यं मनोरमासमाः सत्यं वाचि दृशि १२०।११ सत्यं विनाशाय ३७८।६९ सत्यस्वन्धस्तरुण सत्यासत्यकया समानेनोदर सत्रे छाग्रेण पाण २९२। ३० सत्वप्रशमतपोभि. २२८ । ३ सत्संगः कामजय सत्साधुवादे २७४ । ११ सदष्ट्रा फट्टनी क्रूरा २८४।८ सद्गुणाः शुचयः सदा खण्डनयोग्याय २७३ । ५ सदा दयाहस्तेन ४२२। २ सदा प्रच्छाद्य १५५ । १८ सदा विप्लवशीलेन २७२। सदा सक्त दौत्य सदा सक्तं शैत्यं ७२ । २० सदा सुरेश्वरी ३५७।२९ सदा स्वकाव्याख्यानं ६९ । १४ सघन कामुकं धृष्टा २८५ । १६ सधारयेत् त च ३९२ । ७७ सध्यया क्षिप्ररागिणा सधि विधाय रिपुणा १४० । ५८ स धीमान् वेदविद्वादी १४७ । २३ स निभिन्नललाटास्थि १६२ । ८८ स निश्वसन्नाथ १७५ । १११ सन्तः कुर्वन्ति यत्नेन १५६ । ३२ सतर्जयन् इव जनः ३१८ । ११५ सन्तपमाना इव २०२। ५१ संत्यवतभोगाः स्पृहया २०० । २८ स पर प्रभातनिद्रा ४०६ । ३४ स पिशाच इवाभाति २९२ । २४ स पूज्यः पूजितः ३८१.९१ सप्तवव सा १०८।७४ ·४८० क्षमेंद्रलघुकाव्यसग्रह ४२१ । २ सत्पाक्षरसमायुक्त सपूर्णदानस तुष्टा सप्रस्थितेय सह सपूर्णस्यायुप स प्रविश्य प्रकाशाशा सप्रसादपदन्यास स प्राणाहुतितोयार्थी स प्राप्य प्रददी स प्रायस्थखली स बीजाश्व इव स ब्रह्मचारी कामेव सभक्तसचय सभाया ननवलन्त्र स भापा बुध्यमान ३९५।१४ १८६ । ६७ ४००।११ ७०।२१ १९६ । ४८ ३१५।८६ ३१५। ८४ ३२६ । ५२ १७२ । ८३ १५५।१६ सरागरोग वहुल ३२६ । ४८ समा समधने ३७१।५ समासंलघुवृत्ताना स मुक्तो बन्धनान ३१९ । १२९ समूर्छितो विपणेव सन छानेण पात्रण २७२ 1३० सम्मोहपातालविताल १५३ । ३५ समोहमीलिताक्षी २४२॥ ६५ स यस्य दशकन्धर ११५1१७ स युवा रेभ्यतनय १६६ । १७ सरस स्मरतारतरो ७०।१४ सरस्यामेतस्यामुदर ६७।७ सरागकापाय १९९१२ १९८।२१ स राज्ञा हृतसर्वस्व ३४४ । ९५ स रोगिमृगवर्षाणा ३५३ । ३८ सलक्षित जतन ९० । २६ सब्घसज्ञ १५१। ५९ स लब्धसज्ञ १७६ । १२५ सलीलमाकाति ३९४ । ६ स लोचनाभ्या पृथु २०० । ३४ सवत्सरे पचविंश ४१५ १२ स व पुनातु स वधमान शनकै १६२।८२ स विचित्य गृहे २३२। ४८ स वृत सेवाशते स वैद्य एव ३२८। ७३ सवक्लेशापत ३२१।४४ सवथा सत्वशुद्धाय १९७१ ५२ सम्बन्धी पुरु सभारोऽय भुवन ० सभृतविपुलबलौध सभोगसुखसपत्ति सम शत्रोच समन्वित मनजरे स मया दुग्रहग्रस्त स मयाभिहित कूट समयन मातृका सा समस्ताश्चर्याणाम् स महान्त समासाद्य समानघु व्यतोतेषु स मामेकाकिनी समायाते पत्यो १९५ । ३७ २४६ । ३९८।२ २७३ । ६ ९०।२८ १७५ । १०८ ३७९। ७६ ४१५। १२९ २८।४२ ३१३ । ६५ १५९। ५८ १५२ । ७२ १२८।८१ ·सूची सर्वभक्षा नमस्कृत्य सर्वदेवग्रहग्राम ३१५१८५ ३५५ २ सर्व नानूचर ३८९ । ४७ सर्वस्वग्रहणेनापि ३७१।४ सर्वस्वमेव परम २६०।२ सर्वस्वरवामि ३५७ । २३ सर्वस्वहरण धर्म ३६० । ५३ सर्वस्वहरण बन्धो ३१९ । १२२ सर्वस्वेनाप्यमतुष्टा २८७ । ३३ सर्वात्मना शुद्धधिया १९७ । २ सर्वानन्दस्वरूपाय सर्वापायचयाश्रयस्य २७ । ३९ रावयवविधूतन २६६ । ७१ सर्वे स्वर्गसुखार्थिन सोंगवरी २८७ । २ सशरीर स्वय ३।११२ सशिखिशिखव घूम १०२ १५३ स श्रीदेवघराख्यस्य ४२११११ ससवतेए सुरामयो ३८५ 1 १३३ ससञ्चय गुप्त १९८।१० ससभोत्थिता ३७२। १० स समभ्येत्य ता ३५०।२ ससारचिनमाया २३७। ७ ससारदोषप्रामक ससारव्यतिरेकाय १४५/२ ससुरासुरयुद्धाप्त १९०1३१ सस्मरन्ती रति ३३८। ३१ सस्मित सस्मितालाप ३२६ । ४४ टोलका ३१ स सेवार्थ समानीत. ३२७ । ५७ सहजमनुरागम २४५ । १८ सहरन्ति सदा ३३४ । १३४ सहवास कविवर ६८।४ सहसासादितार्यस्य १५७।४१ महमा हृतवस्त्राणा ३१४ । ७० सहसैव दूपति २५७।३ सहस्त्राक्ष तृण २७६ । ७ सहतबहुविष २२४ । ६१ साक्षेपक्रोधधिक्कारे ११३ । ११ साकारायै ९७। १५ साकाराद्यक्षर पाद १०५ । ३५ सा कृत्याश्रमक सा कृत्वा विदितक्था २४० । ४१ सा चान्त पुर २४६१ ३१ सा चे प्रकोण ३६६ । १०७ सा चौरद्रविण ३६०। ४८ सा जिव्हाच्छद ३६०।५१ सा तत्र ग्राहक ३६१ । ५७ सा तन भोगमित्रस्य ३६० । ५३ सातस्य क्षय सा तस्य वदनवमल २४२। ६८ सातीत जडनिम्न २१५ । ५६ सा तेन चपलनयना २४० । ३९ साथ कदाचिनर २४६ । ३१ साथ तक्षकयानाया ३६४।८८ साथ बन्धनपालस्य ३६० । ५० साथ मेघापघातेन ३६३ । ७५ ·४८२ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह ३७५ । ४० ३५०।८ सिद्धः प्रयत्न साथ शनैरुपसृत्य ४०८। ५९ साथ सत्यवती ३६४, ९३ सादरं मृद्यमानेषु ३७६ । ५१ सा दूरे हरिचंदनस्य १३३ । २५ साधयेद्धमकामार्थान् साधिक्षेपत्याग. २६६ । ६४ सापुरोगोवधायैव १६६ । १२ साधो धातुप्रकोपेन सार्धक्षीरनिभा ३६२ । ६८ सा नक्षत्रपरावृत्ति ३६३१८३ सान्ध्यरागस्तथा ३८६ । ७ सान्ध्यश्वलव ३८८। २७ सान्वय शोभते ३५।२० २४० । ४७ सा पौष्टिकी ३६३ । ८१ सा प्राप्य चापलोचितम् २४२ । ७० ३२१ । १ सा भग्ननिगडा ३६० १ ५२ साभिनयाञ्चित २२४ । ५३ सा भुक्त गृहनारीणा ३६३ । ७८ सामान्यलोहपात्रात् २५७।१४ सार सकलधनानां २५७ । २ सारं संग्रहवाक्य. ५४१ ३४ सारस्वतमयार्थी ३०० । १७ सा रागकोश २८३ । ४२ सारारम्भानुभाव सालकारतया सा वर्णमानमुद्रा ४१०। ८३ सापि हृदयान्तर सावधयः सर्वमदा २५३ । १४ सा वर्धमाना सुमुखी ३५६।५ सा विद्या या मद सा वेश्मविक्रया सा शिरोवेदना ३२७ । ६१ सा सखे करम ३५२ । २७ सा समीहितमस्माकम् ३२४ । ३२ सा सर्वदेश ३६६ । १०६ सा स्वादे नवसौरभ १२५ । १९ सा हर्म्यशिखरारूढा ३५२ । २२ सिन्दूरपूर्वगम्भीर ३३२। १०९ सीत्कृतदन्त २२४ । ५४ सीधुस्पर्शभयात् सुकविरतिशयार्थी सुकुमाररसस्यात्र सुगिरा चित्त सुचिर प्रेक्षपो ३२३ । १५ सुचिर वालक २८९ । १९ सु चिरात्समैत्य ४१० । ७७ सुचिरोत्थित २२६ । ७८ सुजातस्य प्रयातस्य ३८०1८४ सुतोपरोघो ३२२ । १२ सुधौतवसना तीर्थे २८३ १४० सुप्तजनेऽय निशार्थे २४१ । ५९ गुप्ताकर्षण २१४ । ५१ सुप्रभाततगयातः ३३३ । १२७ ७१।१ १०७१४० सापि बालकुरण ९३ । २६ ·२९८ ४ सूची ४८३ सुरक्षित तिष्ठति २५३ । २ सोऽपि सर्वकपः २७८ । ३३ सुरक्षितोऽपि हारिद्रः ३८७ । २२ सोऽप्यनेकार्थसन्देश ३१४ । ७८ सूलभमहो वत सोपस्नेह स्वेद्य. २५८५ सुक्शा कालिदासस्य ११५। ३४ सोऽभूत् पूर्वतर ३३१ । १०१ सुवर्णपाश्वं नकुलं सोऽभ्येत्य तूर्णमुच्छिष्ट १९५ । ३२ सुवह प्रबन्धेष ११५ । ३७ सोऽब्रवीत्त्वामह ३१२ । ५२ सुविभक्तिसमन्वित सोनवीदद्य ३४४ । ८८ सुर्वत्त शखतिलका सोऽय निधानकुम्भो २२३ । ४१ मुसिद्धकन्याञ्जलि २०२१ ४२ सोऽयमरः प्रमाथी २५४ । २८ सुस्य को नाम २५१ । ४५ सोऽवदत् कोपदष्टोप्टः १५५ । २१ सुस्पष्ट जानु २०३1३१ सोऽवददति २३५। ८५ सुस्पष्टदृष्ट ३७१ । ६ सोऽत्रददवनि २५६ । १६ सुहृज्जनार्जनम् ३९१ । ६० सौधे मन्मथरूप २३९ । ३८ सुहृदा मर्मज्ञेन २३२ । ५२ सौनिकेन प्रजातो ३०९। १९ सुहद्भिरेव जानाति सौवर्णच्छेद ३८७ । २३ २८८। ७ २५४॥ ३७ सूत्रस्ययात्र स्तनयुगमथुस्नातम् ३५ । ५४ सूयग्रहे विभिः ४२०।३ स्तनस्थली हारिभि. १२७ । ९ सूर्यवंशे निशकुयः १४६ । १७ स्तनी नखमुसोच्छिष्टा २८१ । २३ सेनास्तम्भ करिष्यामि ३६५ । ९६ सेवाकाले बहुमुखं स्तनो स्तब्धो तीक्ष्ण ७३ । २२ ३०७.२३ सेवाध्वजोजलि २०८।१२ सेवाव्रते प्राय स्तम्भान्न पश्यति २१२। ३८ २५२ । ९ सेवासक्षपितागाना २१०।२६ स्तम्भितविबुध २२४ । ५८ सेन्य. सविबुश ३८०1८७ स्तुतियागुराभिवढे २५६) १२ सोत्कप्ठेषु प्रोत्पु ३०३ । ३१ स्तुतिसंकीर्तनात् स्तोत्रजपगीत २४९ । २२ सोऽपि ग्रामगणेश ३३५। १४३ स्तोत्रपदाराधितया २३६ । ८७ सोऽपि महाधन ४०८। ५२ स्त्रीजितो न भवेत् सूचीहस्त: सूत्रधारः स्कन्धतटे सुभटाना स्तनो सुपीनो शोऽध मुग्धा ·२७९ । २ २२२ । ३७ १२७ १८ १४१। ७० स्नातु दान्छसि किं स्नातो मृद्दर्भ ४८४ क्षेमेंद्रलघुकाव्यराग्रह स्लोणा मध्ये २६. ३४ स्पृहणीया सता तावत् १६५ । ७ स्त्रियो यत्र प्रगल्भन्ते १५५ । २३ स्पृहारागविनिर्मुक्ता स्थविरत्वे पुरुषाणा ४१२ । १०३ स्फटिकासनोपविष्ट स्थिरताशा त बघ्नीयात् १३९। ६२ स्फाराजगरसरुद्ध १८९ । १९ स्थिरयोवना. प्रकृत्या ४१२१ ९९ स्मरशरनिशिताक्ष्या स्थूलग्रन्थि २२३ । ५१ स्मराङगनाकेलि ३९४।५ स्थूलतरकुश २२५ । ६९ स्त्रवद्भिस्तस्य ३८१ । १०१ स्थूलतरतूल ४१०। ८४ स्तुवस्त्रवौ समिधो स्थूलभूर्जफडत् ३२० । १३७ स्वफूलान्यनता स्नातु याते तस्मिन् २४९ । २६ स्वच्छन्दप्रोच्छलन् स्वच्छन्दलघुरूपाय स्नातु वाञ्छसि कि मुधैव १०६.७० स्वच्छन्दप्रवाहसुभगा ३३३ । १२४ स्वजिन्हास्तुतिभि स्नात्वा सपुत्र काले १७४ । १०४ स्वप्ने मयाब्जहस्ता स्नानजपव्रत २५१ । ४० स्वप्ने सदैव प्रलपेत् स्नानाभ्यक्तेन न मया १८५ । ५२ स्वभावभिदुर काच स्नाने दाने ते २९४ । ४४ स्वभावौचित्यमाभाति स्नानोत्तारितकेयूर १८४।४२ विमासविक्रयासपत २०८ । १९ स्नायी जपोच्चलकूर्प ३१७ । १०२ स्वय कुलकृतस्तस्मात् १४६ । १४ स्नेहार्थी बन्धुजन २३२ । ४५ स्वय प्रदत्तेऽपि ३९२ । ७१ स्नेहो विपविषाणाम् २६९ । २३ स्वयभूनिलये ४२०।४ स्निग्धश्यामलशाहले ७५ । २६ स्वय मात्रा च ३६८।१६ स्तुताश्रु कपित्तक्लेश १५० १ ४९ स्वयमुत्याय यातायाम् ३४५। १०१ पर्श परिहरन् २९११९ स्वर्गादिसभोग १९२.२ स्पप्रकूटकुचा २८०। १७ म्वार्थाधिन प्रयता २५०1३५ स्पष्ट वरासन त्यक्त्वा २८१ । २६ स्वार्थोपाय तत स्पृशति मति न हि १७१ । १५४ स्वामी प्रमादेन मदेन ७८ । ३८ स्पृहणीयस्वचरिते ११५ । ३० स्वाम्य सर्वजगत्सु ३७४ । ३२ १६७ । ३० २३४।४४ ३९२ । ७३ ६८८।२६ ·४८५ मूची स्वीकृत्यैरिह दानेन स्वैरपिहारगत ३१६ । ९० २३७ । १३ है हहो पृष्टविनष्ट २१५ । ५७ हो ग्निग्धमये ६७।९ हते पितृवजे ३५७ । २४७ हन्त याजावमानेन २०९। २३ हरगुप्तयुले २३१ । ३१ हरणोद्यतहस्तो ३०४।२५ हरत्यपक्यमनिश २८५। २० हमन्ति कि भणन्ति २९२ । २२ हम्तन्यस्तललाट २३२१ ५१ हस्तरथा धनरेखा २६१। १६ हम्तागुलीन्यस्त ३११ । ४९ हा पुष रक्षितेनापि १७६ । १२६ हारिणी सा तनुलता ३९९।१२ हारिण्यरचटलतरल २४३ । २ हारियो हरिणीदृशः २२०।१७ हारितपनपशुपरान २४९ । १९ हारिद्रो नीलरागश्च ३८६ । ५ हारेण किं सुमध्यायाः ३३८ । २८ हारो जलाई १८।१५ हारो भाररायते ३२११ १४४ हालोहलोल्वणां २८४ । १ हा शृगारतर २४1 ३० हासायातीत ३०७।६ हासेन लज्जित. २७३ । ५ हा हा नयनानन्द २४२ । ६६ हित न किंचित् १२० । ९ हितोपदेश त्या १४० । ५९ हिमाचले श्यामल हिमा सहत्व रवि १२४ । १२ हिरण्यवणी वसुधां हताजनश्यामरुचिरः ९४ १२८ हत्या धनं जनाना २२८।५ हृदययितावियोग २४२ । ६२ हृदयनयनचोरो २८३ । ४८ हृदयविहीनो घूर्तः ३०३ । ३४ हेमन्त माजार इय ३९२ । ७९ ह्यो दत्वार्थ फयमिय ४१४ । ११६ यो यन भग्नाः १८८ । ६ *

·परिशिष्टम् (२)
क्षेमन्द्रोदोहताः ग्रन्या ग्रन्यकाराश्च
अभिनन्दः -
तस्यां निजभुजो
१११ । ७८
अगरफः
अमरशतकम्
३. आलोलामळावली ६१।१०७
गन्तव्यं यदि नाम ६७.८
आनन्दवर्धनः
ध्वन्यालोक
(३ । ८७) विरोधो वाविरोधी वा
आर्यभट्टः-
शब्दनिसर्गकटु ६८।१०
उपाध्यापगंगकर
स कोऽपि प्रेमाद्रः ६१ । १०५
३२ । ५०
-
-
फलदाक:
अज्जलो जलमधीर
९७ । ३५
कापंटिक:
पीतेनोद्घषितस्य
२१ ! २२
कालिदासः
एन्तेश्यरदौरयम्-
दह निवसति मेपः ३७ । ६४

·क्षमदलघुकाव्यसग्रह कुभारसभवम् (८६३) अडगुलीभिरेक १११ । ८२ (२ ६४) अथ स ललितयोपित १००।४८ (१६०) अवचित्तयलिपुष्पा ११२।८५ (११) अस्त्युत्तरस्या दिशि ९५ ॥ २९ (८८२) ऊरुमूरनख १७ । ८ (३ ७२) कोष प्रभो सहर ६० । १०४ (३ २७) वालेन्दुवक्त्राणि २२ । २४ (१३९) मध्यन सा वेदि १०१।८० (३ २८) वर्णे प्रकर्षे सति २२ । २५ मेघदूतम (१) कश्चित का ताविरह १०५ । ६५ (६) जात वश निभुवन १६ । ९ (२) तस्मिनद्रो (५१) ब्रह्मावत जनपद १०५ । ६४ (१०१) श्मामास्वङ्ग ७६ । १०१ रघुवशम- (३७०) अथ स विषय ४९ । ८२ (११२) तदन्वय शुद्धिमति ९४ । २७ (११) वागर्थाविव ६५ । २ (१३३) व्यूढोरस्वो वृष ८१ । ५२ विक्रमोर्वशीयम (२६) इदमसुलभवस्तु ५९ । १०२ शाकुन्तलम (२६) गाहता महिषा १०७१ ७१ कुमारदास जानकीहरणम अयि विजहीहि ·४८९ परिशिष्टम् (२) (महाभाष्ये (१ ३.४८) उदाहृत किन्तु जानकीहरणे न दृश्यते) गन्दिनक करतरलितवन्धम् १००1४९ गौडकुम्भकार लागलेन गमस्तिगान् नेतु नौमिरिभा ११४ । ९० सत्यं पातालकुक्षि १०८1७४ चन्द्रव वृशि काण खज २८.४० कृष्णोनाम्ब गतेन २०१२१७ (लीलासुखस्य कृष्णकर्णामृते (२६३) दृश्यते) खगोत्क्षिप्त २०१९ यनानेके क्वचिदपि ८०१५३ युद्धेषु भाग्य १९ । १६ स्तनो सुपीतो तुन्जीर त्वन्मुखचन्द्रनिरीक्षण दामोदरगुप्त कुदनीमतम् (४०२) अघरे बिन्दु बण्ठे २८ । ३ दीपर मयि विरह विचिते तनयाहर १०३१५८ पुप्पे ग्रामे वने ५०। ८५ श्यनाइघ्रिग्रह धर्मकीति लावण्यद्रविणमद - ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह: परिव्राजक: तपो न तप्त वयमेव ५३ । ९५ परिमल. अच्छासु हंस इव ९३।४६ आहारं न करोति ३५ । ५३ तत्र स्थित स्थिति मानानि द्विपता १३ १२ हा शृङगारतरंगिणी २४ । ३३ प्रवरसेनः सेतुबन्धः (१.२०) दण्ड एन्द सहिर २५ । ३२ (४२०) सग्ग अम्मरिजाअ ३४ । ५३ भट्टनारायणः वेणीसंहारम् (३.४) महाप्रलयमारुत १८।१४ १०२। ५१ (३ १२) यो य शस्त्र २४ । ३७ भट्टप्रभाकर. दिड्मातङ्गघटाः भट्टवाणः कादंबरीप्रस्तावना (२) जयत्युपेन्द्रः स (५) जयन्ति वाणासुर ९८।३९० (४) नमामि भर्वोच ९८।४० (१०) स्तनयुगमश्रुस्नातम् ३८ ! ५४ हारोजलावसनं १८।१५ (एप याणभट्टस्य दलोकः किन्तु रविचन्दस्य एव-प्रा. सी. आर. देवधरमियाणा अमरशतकम् अत्र द्रष्टव्यम्).

·परिशिष्टम् (२) भट्टभलटः भल्लटशतकम् (५) द्रविणमापदि ७९ । ४५ (४) नन्वाथय ६६।४ (९) मृत्योरास्यमिव ४६ । ७८ भट्ठन्दुराजः आदाय वारि परितः आश्चयंवडवानल : उपपरिसर गुणपरिचय ५२।८९ १०३।६० १०३ । ५९ १०१ । ५४ रहसि हृतदुला भमेण्ट आसीद् दैत्यो हयग्रीव. ११० । ७७ भर्तृहरिः सुभाषितसंग्रहः (२८७) भवन्तो वेदान्त ११६।८६ (१६२) विपुलहृदयरन्यः ११३ । ८७ भवभूति ४७1८० उत्तररामचरितम् (४.२९) ज्याजिह्वयावलयित १६ ॥ २१ (२.२७) पुरा यत्र स्रोत. (४.२७) योऽयमश्व पतकेयम् १६ । १० (५.३४) वृद्धास्ते न विचारणीय २६६३५ मालतीमाधवम् (५.५०) असारं ससारम् १०४ । ६३ अज्ञानाद्यदि वा ·क्षेमेंद्रराघुकाव्यसग्रह. भारवि किरातार्जुनीयम् (११) श्रिय कुरूणाम् ११२ । ८३ भीमसाहिः इन्द्रभानु ७६ 1 ३३ भातृचकपाल सरस्यामेतस्याम् स्नात वाञ्छति माध बुभुक्षितैयाकरणं ५१ । ८७ (एप शिशुपालवधे न दृश्यते) मातुगुप्तः नाय निशामुख ४२ । ६७ मालवकुवलयः च्युतसुमनस कुन्दा ४६ । ७७ मालवरद अभिनववधूगेप एतस्माज्जलधि वेल्लत्पल्लव २०। २० ३८ । ८२ ७१ । १३ मुक्ताकण. यथा रन्न ६७ । ६,१०४ । ६१ लोलाचामरडम्बरो मुक्तिकलश: द्विगुरपि सद्वन्द्व यशोवर्मा उत्पत्तिर्भण्डकुले ४३1८३ यत्वप्नेमसमान १०७१७२ सतस्त्व नवपल्लवं. ७१।१४ स यस्य ददाकन्धरः ११३1८८ ·परिशिष्टम् (२) ४१५ रत्नाकरः मण्ठप्रियं वलय जृम्माविशामित ११२१८४ राजमुस्तापोड नोपारप्रसवान २७.३८ राजशेखर फपूरमजरी (११.८) माण मुनचध ३३ । ५१ प्रचण्डपाण्डवम् (२११)नाले शौर्यमहो थालरामायणम् (५२१) तस्याः स्मरराज्यरः १७१७ (४३) ज्यायान् धन्वी ५७। ९९ (१६३) ताम्यूलगद १०७ । ७३ (२२८) पौलस्त्य प्रणयेन ३८ । ६१ (१३९) यत्पार्यतीहट १७ । १२ (२०४१) सम्वत्थी पुरु মিক্যমণি (१.३०) इह हि नववसन्तै १०११५० पाटीदशनाकितः ४८।८१ चिताचक चन्द्रः २१.२१ नम्बदलितहरिद्रा ७९।७४ स्त्रीणा मध्ये सलिलम् १५ । ७ रिस्मः स्नातु वान्छसि १०६।७० लाटडिण्डोह चिन तावदिद १०८१६७ ·क्षेमेंद्र लघुकाव्यसंग्रह इद कविवर वराहमिहिर क्षीणश्चन्द्रो विशति ४७।७९ वाग्भट. मधुमखमिव सोत्पलम् १०९ । ७६ विद्यानन्द द्यामालोकयता ८०।४७ चीरदेव तवशतयत्यत्र १०१। ५२ सशिखि शिखेव १०२ । ५३ व्यास अवध्यान्यदि तथ्यानि ८१ ५५ ६८॥ १२ (म भा हाद्रोणपर्व १८४ ४६) तत कुमुदनाथेन ८७५ सत्य मनोरमा रामा ३० । ४६ शिष्यभट्टोदयसिंह भक्तिभषमहाकाव्यम् - बाल्यादेव निरगल ८३ । ६१ ललिताभिधानम्- इह विकसदगोब ८२ । ५९ शिप्यराजपुरलक्षमणादित्य. आशापाशवियु वित इमामल आलान जयजरस्य १०५। ६६ चम्यनसक्त सो ऽस्या २३ । २० घृतो गण्डाभोगे १०४।६२ धीचप्र. देवो जानाति सर्वम् ४५। ७५

·परिशिष्टम् (२)
श्रीमदुत्पलराजः
अहो वा हारे वा
मात्सर्यतीव्र
हृताञ्जनश्यामल
२३.४५
६७। ५
७४ । २८
श्रीहर्प
रत्नावली
(२४) उद्दामोत्कालिका २२ । २३
(४.२१) एप ब्रह्मा सरोजे ८१ ॥५४
(२.२) कण्ठे वृत्तावशप २६ । ३६
(२.७) दुर्वासकुसुमशर ९९ । ४३
(२३) नष्टं वपंवरः
२७. ३७
(२.१३) परिम्लान पीन १४ । ४
(१.८) विश्रान्तविग्रह २० । १८
साहिल.
कचग्रहमनुग्रहम्
१०२ । ५४

·परिशिष्टम् (३) क्षेमेन्द्रस्य उदाहृताः स्वकीयाः श्लोकाः - अमृततरङ्गः- आवर्तशोभी ८०।१०० अवसरसार भग्नाहितश्वसित पनकजानकी: अनार्यः परदूपण आर्यस्यास्यधन फर्णाभ्यणं विकीर्ण जम्बूबिम्ब वामस्कन्दनिपप्ण. २३ । २३ ३०। ४८ ८०।४९ ८२। ५७ ८२ । ५८ चतुर्वर्गसंग्रहः- (४.२३) चित्तं वातविकासि ८३ । ६३ (४.७) भोगे रोगमपं २१।४३ (१.२६) मान्यः पलीनः ८२। ५९ मित्रभारतनाटकमः इतरचञ्चत् नदी पृन्दोद्दाम पयूगातारया २२ । १९ ५२. ८८ देशोपरे:- (४.५) भगदत्तप्रभावारपा ७८१४० ·४९८ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह नीतिमाला- प्रैलोक्याक्रमण ४१ । ६८ य प्रख्यातजव ३४ । ५२ वरुणरणसमर्था शौर्याराधित २५ । ३३ पद्यकादम्बरी- अग चदन ८० । ४६ अगेऽनङ्गज्वर ७२ । १८ अथोद्ययौ बाल ७५ । २७ विचित्कुजित ७३ । २१ तत्कालोपनते ७५ । २५ नित्याईहृदय ७२।१८ यत्प्राप्य न मनोरथ ७८।३५ स्वामी प्रमादेन ७८ । ३८ पवनपज्चाशिखा- खन्छसाभिघात ११४ । ९१ चौडायदानकल्पलतिका (२४ १११) क्षीवस्यैवाचल ३११४७ (६४ ११७) तारुण्येन निपीत ६० । १०३ (८३ ३४) दिवि भुवि फणिलोवे ५१ । ८६ मुक्तावली अत्र वल्वलजुष ५०।८४ निरासगा प्रीति ७९.४२ मुनिमतमीमांसा- अश्वत्थामवघाभिधान ५८। १०० आचार मजति ४४।७२ गणतारित ५४ । ७२ Jet ·परिशिष्टम् (३) २९ । ४४ ३१ । ४८ ४२ । ७० ३२। ४९ कुसुमशयनं पाषाण गाण्डीवस्रुवम्लानि चैत्रे सूत्रित तीक्ष्णान्तस्त्री नीवारप्रसर प्रत्यग्नोपनताभि प्रम्लाने चिरकाल भक्ति: कातरता योऽभूद् गोपशिशुः विविधगहनगर्भः समस्ताश्चर्याणाम् २४। २९ ५८।१०१ ५३ । ९४ ४६ । ७६ ५५ । २४ २८ । ४२ ४५ । ७४ २७.३९ स्वर्गे स्वर्गे सुखा सर्वोपायचयाश्रय ललितरत्नमाला- निद्रां न स्पृशति ४० । ६९ लावण्यवतीकाव्यम- अदय दशसि कि निर्याते दयिते गृहे मार्गे केतक मुक्तः कन्दुविभ्रम सदा सक्तं दत्य सीघुस्पर्श स्तनौ स्तब्धी ५६ । ९७ २३ । २७ ५७1 ९८ २१।२६ ७३ । २२ पात्स्यायनसूप्रसारः काम कामं कमलवदना ६१ । १०६ विन पचल्ली- देवो दयावान् १५। ५ धीरः स किर्मीरः ·क्षेमेंद्र लघुकाव्यसंग्रह शशिवश- अन गच्छत गच्छत भोजमज्जन माधुर्यानुभवे शूरा सन्ति सहस्रश स्निग्घश्यामल ७४ । २४ ८१ । ५६ ७२।१७ ७२ । १५ ७५ । २६ ·परिशिष्टम् (४) क्षेमेन्द्रस्य अनिर्दिष्टग्रन्याः स्वकीया श्लोकाः अब त्रसमये अम्बरेऽम्बु कचग्रहसमुल्लसत् कमलपल्लव जन स्मतिदशाप्त जनस्य विप्रताप जवात् स रजमा जसमरसना जितो जगत्येप तगाजिजन्म तेन प्रविभक्ता तौ जन्मगूढी दम्य नर्मकल ननननभय वाणी ननमाने नभसि भग निजभुजजे निपतता भ्रमता ९६ । ३४ ९७1३७ १०२।५६ ९८।४१ ८६ । २ ९०। १५ ९० । २१ ९३ । २३ ८८1९ ३१ । १८ ८८। ८ ८९ । ३ ९१ । १९ ८३।६ ९१ । २० ९८1४२ १११। २९ पृथु शास्त्र प्लोषक्लेश ५०१

·परिशिष्टम् (४)
८८। १६
भग्नमसत्यः
भो भवविभ्रम
मत्ता गोष्ठी
मदपूणित
मध्ये भंगीवलन
माद्यत्सज्जः
मानौजः सुरभि
मौनेऽप्यादि!
८९।१२
९७ । ३८
९३1२३
९० । १७
लज्जामज्जत्
व्यावल्गन्ति
शौर्य श्रीकेश
संकोचव्यतिकर
सज्जनपूजन
सरसः स्मरसार
सारारम्भानु
हंहो स्निग्धसरवे
९७ । ६३
१०४ । ७५
९९।४४
९५ । ३०
९३ । २६
६७ । ९

·परिशिष्टम् (५) शब्दसंग्रह অধিক্ষীণ m अभिराम m अक्षिजन्मन , थकाल पुष्टprecocious ४०३ । ३ अतथम, ono who bas never studied ३२१1८३ 8787TH Thalfescage im whose mouth 18 besmeared with the black soot while licking off letters from Writing, ३०५, ४५ अक्षर शिrm a tutor teaching the alphabets ४१५ । ३७ irritation of the eyes 3X160 cje love love as txpressed by an exchango of glances (of नस गि) ३८६ ॥ ८ born of eyes ३८८.३१ अमिजीवाजन collhrum making the eyes lively ३६८ 1 ५९ Twalnut fruit ३१६ । १६ अकशताडका tha marked ont with hundred figures ४०७ । ४५ अडक्सहस्राङ्क A marked with thousands of eurves (hooks)३७१।४ भइकुशशिखा। the tip of the goad (अकुश) ४२२१ ९५ अपारदारिन् । (cf #1791-t in marathi) a legal term (*) *R120 अडगममन् ॥ vitals of the body 180148 अगरक्षक,m cloth soft to torch ३111४८ outer covering of the body (आगरखा) ३१४॥ ७२ अडगविविषा at whose body is pervaded by poison (cf दिपफम्या) उसोटा अपविमाविन्... apparent on the body ३८६ । १४ FITEITF17 ,f a plan for gesticulation 8*vi ·अबगारराग-m अन्चलाक्र्ष अचिकित्सक,m अचौर ,m. ५०४ क्षेमेद्रलपाध्यस ग्रहः (अगार--- lovo representing cbarcoal or tiro ३८६ । ७ pulling at the end of the garment ३६१ । ५७ one who does not diagnose ३१९ । १२८ अचुल्लोपाक-m rithout anything erer being cooked in the fireplace २७७ १२८ not a thief, . c honest ३४१ । ५८ अज्वर having no ferer ३०० । ५८ अज्ञातचित्त । of an unknown mind ३८९ । ४७ अञ्जलिसप्टहस्ता af with hands closed (ombraced) ३९६ ॥ २९ expert in theft, surpassing thieves, better than ordinary thief ३०२ । २७ अतिपूण excessively full (of realth or pus) २७५ १५ opropor name ३९६।१२ अतिसन्तापनष्टच्छाय 2 losing lustre through great heat or pain अतिचौर , अतिराय ,m अत्यत्तनिकट स्थिति- a staying vely close ३८८। ८ अन्य सनिश्चल- a extremely steady ३९० १ ५६ भदृष्टवणा at who hd never seen onli (on account of stingyuess) २७७ । १५ अघनापवाद,m scandals concerning poverty ३९३ ॥ ८' अधमगाf going to the wicked or the lowest porsons, acting wickedly pu314 (the three musical notes धमग) ३७।। ५ अधिवरणद्विज,m the birds of the court, Jndicral officers३३५ । १४४ of, अधिकरणभट्ट ३३४ । १३३ अधिकरणपतिखिन.,n, irriting on a stamp, r letter of authority ४१२ । १०४ afarrone-,m an officer in the court (7777 in marathi) 181113 अधिकारपरिभ्रश ,m loss of authornty ३४।९७ अधिकारमद,m vanity of inthorits ३४४ । १८ अधिकारिमूm the son of an officer ·५०५ शब्दसंग्रह : -अन्नसंकाक्षिन्, अनेकजिन्ह- अनहालेखा & proper namc अनहसार,- m. the essence of love ३९४११० अनन्तhaving no end. N of a king in kashmir ३०७ । ३ अनन्यचित्तनियत,asolely bent upon other's mind ३८० । ९० अनशनवतिन् , having a vow of not eating; abstaining from food ३०१।२४ अनुपमा- A proper name ३६०1 ५२ अनुवर्तनजीयिन् ,a. living on compliance ३१० । ३३ अनुवृत्तिपूर्वग् ,ed. preceded by obedience ३९२ । ७० speaking in different languages; dcubie tongued ie.adeceiver २८७ । २ अन्त सक्तfirmly attached ४११।८१ अन्त सानुशय-a internally repenting ३७५ । ६० अन्तक्षण,m. last moment at the time of death ३५३ । ३१ अन्तरस्थ. lying inside ६८९ । ४३ अन्तरालीन, abiding within himself २८७ । ५ अन्तनि स्नेह-a. having no love in the hoant ३८८।३१ turned towards, solf contred, introward २८७।५ अन्न्याङ्गुलि-m the small finger ३२.1 १३२ अन्धन दिनाm. cnomy of the demon fusio.god siva अन्यप्रकारता.. assuming different form RCY16 अन्यरातिप्रवण.a. inclined to acquire other's mealth अन्यत्र. with lior face turned asido ३९३1८३ अन्यायdoponding on others ३८५1९० थारपाक्न् ि(स्वयंपाविन्)-. one who cooks is own food himself २२० । ३३ यारपुष-m. another's son or another son ३५८ । २४ स्मारराग,m love resembling opilepsy ३८६।१४ अन्नपचनःn. food and condiments २८२ १.५ pragtigim tu. desirous of food अन्तर्मुख ·। क्षेमेंद्रसधु काव्यसंग्रह (अपुनदान- अपुननिचेतसा ,ad. not with a view of returning ३१८॥ ११३ भयोप्यपरिपूरक-a filling the Wealth of the poor ३१२।५४ 31 karamięc921-, 2 f. bitter and impleasant on coount of being inopportune ४०० । २४ अभिधारहुत-, offered to for exorcising purpose, fire to whom an oblation is offered of अभिचारहोम ३८५।। अभ्यड्गपट्टिका f. ointment bandage ३२८ । ६० अमङ्गलाकृति-, having an inauspicious fure २७७ । ६ अमृतस्पm. nectarlıke touch ३७७। ५ अम्भोभर-m volume of water २९९ । १२ अभ्यस्थितस्तव्य- ... risen and stiff (prosporous and heughty) अर्थ प्राण- अयत्नसाध्य available without effort, loose ३२२ । ५ अधर्मपथ-m a path of sin ३०२।२७ who regard wealth as his life le richman ३२८ । ७॥ अर्थलव्य-, greedy of wealth, desirous of good meaning २७९।१ अर्थस्तुति-,f. praise of money or Tealth अर्थक्षीराभिषा- namel अर्थक्षीरा ३६२।६८ अघटिका- & proper Dame अर्धनिबोधमाज-alhalf awakened ३९२ । १२ अर्योधम-m. efforts for noquiring or carning 124784 अर्धवेलाम-ad for half a time ie. for a short time १३।७२ अवाप्ततिलक marked with a fast at tho time of focding २७०१५ अलिपिन not conversant with writing; igoomnt; itemte २१०८ अर्थशास्त्र-n. (should bo as strat) plenty of wealth ३५२ । २२ ·-माधुशब्द) शब्दसंग्रह: अलोकनि स्पृह, pretending to be desireless ३१० । ३१ अल्पकौगला-af. having little skill ३७१।३३ अल्पलीनstoking for a short timo; disappearing in a short time ३८७ । २० अवद्यकारिन् doing blameable actions; doing base notions ३२७।६६ अवविद्या वित्... knowing the censurable lore ३५३ । २८ अवनिसक्त, rooted to the ground २७६।११ अवरुद्धिका a woman gecluded in the inner apartment; a kept woman or a keep 3491 81 अवस्करक्षेनa place for a closet राडाग, शौचकूप) ३१२।७। अवसादपदवी state of distress ३५२।२३ अवहारोपयोग्याय-,t for use in breaking an appointment ३९१०६९ अवारितम् - ad unrestrioted ३८१ १९४ अविकार-,m no change ३५२ । २३ अधिचिन्तित-३. unexpected ३२९ । ८४ अविदितसकल समास-a. who did not understand the whole compound ३०४ । ४१ अशुचिरत attached to unclean things १९० । ५० without a remainder i e a popper (M. W.) २८४४ अशेपायुस् about todie ३०१ । २० अशीचनिधि- m. store of impurities ३३२ । २१३ अधुतपण्डित-,m. conversant with ignorance,ignorant २९४ । ९ अविचलेक्षण-a. steady eyed ३४२ । ८३ अधुवपिन - shedding tears; weeping २९५ । ५ अरवराग-m. horse-like love ३८६।१० अश्वशालादिदिर-m. a stable man;agroom or Warder ३५९ । ३७ अष्टावतारस्तोत्र-,na stotra teferring to the अप्टावतार or वृष्णस्तोत्र ३२५ । ४० असाधुवान्द using bad poids ३०४। ४१ अशेप- ·५०८ भेमेंद्रराव्यसग्रह - असूषिभेद्य) 1 अमूचिभेद्य not to bo prciced oron bra necdlo, too young for tho amorous sport २८० । १६ असत्ययारा-,i, based on falsehood having a false principle ३७८।६१ अस्थाननपक्षत- nail sounds given at an improper place (pudends) T! f the frine of bones and a luto rith strings ३७१ । २ अस्थिरता unsteadıne48, attached to or fond of bones (Scb) ३७१।। अस्थिराग-,m bone liko loro मस्थिाप-१ ono whose bonos h910 only remained २३४।१३५ भस्पिापता reduction to l sheleton मस्थिसाथ Jying in bones ३८९ । ४३ अहवारस्तब्ध-a stiff or weak with vanity २९० । ८ अहवाराभिधान , haring the name of ego ३८६ । ९ आ बाकारशीपहारिन-a omitting sign of the long आ and the head destroying body and headlines of letters, भारजित-ader ord of orying ३६० । ५१ aralaalosan, damaged or bored by rats ३१७१०१ आचारनिधि-m store of good conduot_३८९ । ९८ आतरदानमात्रम d enough for the sight of frent for crossung the rivor आतुरवित्त-n money received from a discased person (by a physician) ३५३। २८ arthrylizy-f having Bhin oser bowels and stomach sunk deep iuside 301 ·आप्तवित्त-. -आस्थानभट्ट) शब्दसंग्रहः आत्मारामता condition or state of rejoicing in one's self (.MW.) ३३६ । २१ *Argiafecafa- a staying in his own garden; rejoicing in sell position २८७ । ५ 37798972797;2. pacification of the distress; renoving distress ३१६ 1 ९७ आपत्स्यमान-a what was going to bs obtained ४१३ । १०५ आगण्डुरमखो-a,f. (पाण्डमुखी) pale faced (M. W.) ३३० । ९० With wealth obtained or acquired ३९३ । ८८ आमावोट-,m a kind of dress; a piece of cloth (of sch) (कुडते in marathi) ३०४ । ३८ आपव्ययकार्य-n transaction concerning income and expenditure ३५८1३१ आयातकाये- with whom people have some business ३१७। १०७ आय.आयडर cusing destruction of life ३२८ । ७३ Agardener ४.१ । ३९ आरूदरतिपल (रतिपाश-मयोग) being in the posture of cohabitation ३७७१५६ आर्याङ्गना a noble lady ३५८ । ३३ आमपक्वसहारकारिन्-a-consuming or devouring raw as well as cooked food आसन्नयोपन-3. appronching youth,adolescent ४१२ । ९८ आसन्नरोगwho is almost to fall ill ३२७ । ५८ आसनलाभाभिमुष, with fac3 turned towards eminent profit ३९७ । १२ आश्लिष्टकूट , deceitful without efforts ३७० । ३५ आस्थानदिविर-m the assembly clerk ३३२ । ११७,३३३ ॥३२० आस्यानभट्ट.,m aclerk of the assembly ३९६ । २६ आस्थानमट्ट-,m. court officer, medical officer ३३४ । २३७ आरामिक.,m ·५१० क्षमेंद्र लघुकारसंग्रह : (इंन्द्रियसंशक- इ इन्द्रिय संज्ञक.. parmed after इंद्रियाः ३८६९ इन्द्रायपराग-,m. rainbor like love ३८६ । ७ इन्द्रियेच्छा.. dosiro of the sonsos २८९। ३६ ईरिप्. anger due to envy; wounded or scared with spite (redic) २८१ । २७, ३७५ . ३ अरुप-5. Boar or wounds (M. W.) उ उच्छिप्टफालक-D. 2. wooden tray for throwing the उरिष्ट फालकम्-n. aghorel ३२८।११२ उज्जामतण्डुल-m. a kind of rice (?) ३५३ । ७० उच्छृखलायास-d, tormenting of perversed mon १२३.२२ उज्जास-,m. liberation कबजेपत्र; ताबा in marathi) ४१२ । ९९ उत्कोचमक्षण-,n. swallowing bribes; corruption ३३५ । १४१ क्षिप्तभुजा-af. with hands raised ३९३1८३ उत्क्षिप्तशृंखला-,a. one who has thrown off the chning ३६० १५१ उत्तमस्त्रीसमागम-m. intercourse with high class women ३८९।४६ उत्पविवर-,m. hole made through wrong rond or a byelano ४०६।४० उत्पुंसिताक्षर-a. who had rubbed off the lotter ३२० । १३२ उत्सरत्पटलोमियकंकावलयमालित -,a. having a large number of sandal bracelets intervovon with a moving golden ring (पटली) ३२०11३६ उस्फोटितमुस-a..(of उल्लञ्चित्तम्स) Whose beard has been plucked ·--- ऋणराशि) शब्दमग्रह उचित च-a with the haur raised up or combed backward २८८।१६ उद्देशनिदशन-,n illustration by the object of deseiption उद्देशलेशन-ad in the form of statement, by way of samplo ३९४ । ९० उमाजितानना-,a having a clean face २८२॥ ३३ उद्वाप्पदृश having teariu} eyes उष्णविवेष्टन ,n writing and squirming ३९६ । २८ उस्तार Im pain, troubles, N of a demon ३१० । ३१ उपविन्दु-m smaller dot ३३१ १ १०४ उपलखण्टिका f pieces of stones, rubbles ४१०। ५३, ३३५ । २ उपस्करण n utensils or house hold articles ३१७।१०४ उपानत कुत्सिनारावगविन-a haughty on account of the despiseil no18e of a thoe २९१ । १२ उपायशूप devoid of expedient ३८४ । १३१ उपासपदास,m a buddhist servant उपवदन a having onl like face, owl faced ३७१।७ उष्ट्रगल ,m the neok of a camel ऊरुस्वस्तिक-,n ऊर्णायु-,m. अवनयन, ऊ'मन-m a Faffat formed by crossing the thighs ३२८ । ६५ a ram (मेष), 2 blockhead (vedio) ३७३ । २० with his eyes upwards, looking up २९३ १ ४. fire ३६३।७७ अणराशि- having a burden of debts, greatly in debts ३०४ । ३८ ·५२ शेर्मेद्रलपाम्पसमह ऋद्धिवर्धन-n. (ऋद्धिवर्धनinorenso in prosperity, grow tle of woulth एपदृष्टि-३ ono ozel, coucoatriting solely upon one thing २७६ ॥ १० एक्पुरुषसेव्य-A fid to be onjoyed by one man only ४१३ । ११३ एकागनाशन-, dostroying ono side of the body ३२३ । २३ क कक्षाकुटन-2 pounding the sides ३२०। १४० भारनामन्-m named रक्षास फड़क-m aproper name Y०१।३१ पडकमखu prucer, a sharp instrument, sont of forceps (M W) २७४ । ११ कपाली (पिशाचिनी) devouring human flesh, a female deivo, a proper name कड़क+आली () a row of birds २८४ । ९ पड़कावलय. a sundal bracelet ३२०। ।३६ कच्चुका Inbe to कचुक ३९३ । ८९ कटित a proper nume ४००।२२ कटक-n ३६९ । २२ कटीघण्टाभिधान a कटोघण्ट by name ३६४ । ८९ कप्टकतीक्षण as sharp as I thorn ४०४।१४ कटीशूल ,m sciatic pun, plurisy 381114 कटुकाधिवास, In bitter smelling cosmethes ३९३ ॥ ८२ नाटक नालायते . behaving like thorns ४.५ १२४ कण्ठप्रणाल,m throat passage ३३१ । १०७ कविखडन, appeasement of itch ( sexual desire of women) ·-कलमरेखा) दसग्रह कवितावसाद-,() expressed indifference ३९३1८१ कदवान,n bad fond or httle food २८१ । २९ वयामजरी। a blossom libe girl 2 e 2 beautıful young girl २९५।७ कपटवाममयी as full of false lore ३७३। २४ कपटतुला " a balance of decent ४०७ । ४५ पटनाटक, a drama of deceit RCCI कपटाधय based on tricks, tull of tricks ३५५।१ वपटाक्षाशाका fb false dice ३६३१८० काटाक्षशाला in gInbling house for deceaving cf द्यूतशाला २६१1८० कपा-पाणि with askul in hand ३०२। २५ कतिपुरा having a monkey like froe, N of a demon परमक,m पमलm proper bamo ४०१ ३२ (?) skeleton २९०। २ करणो । a mason s instrument (arit in marathi) कर-m a bamboo basket १९१४ करभग्रीवा Jong necked as a camel ३५२। २७ करिका- water vessel ३१७। १०९ कणपूरराग-m love resembong ear ornaments ३८६ । १४ वर्णलग्न, attached to the ear, constantly lacking ३८९ ४६ पतंरीहस्त - with a scisbor 112 hand १०९। २५ **TETTFTTET ,m practice of giving pleasure to the ear 2013 कपर,m aproper name ४० । ३८ कपरी a turn cloth, 7 ragged cloth ३२०॥ १३७ परमतरी। 2 penknife or scissor to cut the ends of r pen ३१८. ११२ करमध्युत fallen or dropped down from the pen ३३४।१३० फलमरेगा। the pen point ३२०५१३२ धालपा ३३ ·५१४ क्षेमेंद्रलघुकाव्यमग्रह : (कलमशिखाहत- कलमशिसाहत.a. leaten with a stroke of a pon i e destroyed through writing २९८ । ६ कलमाकर. a mine of pens; working with a pen ३१० । ३४ कलमास्त्र-n a. weapon in the form of a pen ३०८।१२ कलश,m. a proper namo ४०१ । ३४ कलशप्रद... (?) giver of a pot (pitcher) 383164 कलह,m aproper name ४०१ : ३५ कलहाकुर-,m. sprouts producing quarrels ४११ । ९३ फलहोत्कट-. furious in quarrel; quarrelsome २७४७ कालहोपवास.. fast dne as a result of quarrels ३९३ । ८२ कलककण-,m slighest blame ३८२ । ११४ पला. a proper name ३६४। ८८ कलाकोश-m. wealth of arts ३८२ । १८ कलामृत-m. one holding some art, an artisan, the digit bearer,i.e the moon २८७।१ god sira (M. W.) ३०७1८ कलावत्- possessing arts, skilled in fine arts, the २८४। a serpent during the कलि age ३४२ । ७२ यत्मपमानस... desirous of moral stain कल्पदोष.d. haring the defects of a kalpa. ३८८। २७ ३२४। ३३६। १३ वल्यपाल-m. a distiller or seller of spirituons liqaors f. कल्यपाली ३६४८८ कवलितासिल-a. sral'owing every thing ३०८। १६ फप्टं मयंव कृष्टः ज्वलितागार: स्वहस्तेन, alas, I hare mysclt pulled out chestnuts out of fire पस्तूरिकाम-n. liguor or honey scented with musk ३२१ । १४७ Tipitat-3 (f) with neck just liko & croir; crov-necked inoon ६ वलिपन्नग,m ८ - ·कामुक लोकयात्रा) शब्दसंग्रह काचकाचरलोचन- with glassy eyes; having eyes shining like glass ३५०।। काबर (कपिल) taruy, bronu ३१३ । ६७ काचराक्ष, having glassy eyes. ३३१ । १०५ पाचराग-m. glass like love ३८६ 1६ काञ्चनी-af a poisonous medicine producing jaundice and ultimately death ३५३ 1 ३० फाजिक-f sour gruel of rice (पेज in marafhi) ३४५ । १०७ कान्ताति- the appearance or form of a lovely woman ३७३ १२४ कान्तावलेशलेशविभागवत्-,a. sharing in the least the pain of the female companion ३८९ । ४२ a vow observed by a कापालिक ३२४ । २४ कारतत्व... principles of love ३६५। १०३ कामतात्विक,a_skpert in the srionse of soxtual lov० ३३७ १ १७ 1977124871-,f. (? owood by (or subsorviont) or complotoly under the control of soxual enjoyment ४१२ १ ९४ कामप्रमोद sexual enjoyments ४१२ । ९४ कामभोगसामग्रीf materials of enjoyment ४०७ । ५० कामला jaundice ३१३ । ६२ कामलाहरितन्छामिगर शाटकाञ्चुक... whose shirt and haad.dress had a green lusture like that of jaundico ३१३ । ६२ कामसत्त्वम्, amorous snort, free enjoyment ३३९ । ४३ कामिण,m a fuend of the lustful २८३ १२० Hifpanafafa,&. taking dolight in the lustre of womon कापालिक प्रत। शामिस्सपिन् । rying with lovers ३११ । ६३ कामकछयचारिन् । (गी 1)--(prostitute) practising deceit towards lorers कामुकलोक, ३८४१।२७ कामकलोमात्रा I. condut of lorers Il group of lovers ·यो मेंदर घुकाव्यसपह (माम्ब-- काम्ब-m il proper nama ४०१।३७ कायपण,ni. Wealth in the form of body ४०९ । ६४ फायविक्रय.,m sale of body (prostitution) 3671878 कायस्थनाथ-,m chief of writers ३०१२८ वायदपंवलोद्भव-a born of pride in ond's own physique ३८८१३५ कायस्थसुन्दरो-t the beautiful lady of the writer ३२१ । १४८ कायदत-m a messenger ३११। ४६ FITF3419-, reduced to death-like skoloton २९०२ कालखण्ड, a part of time कालदौरात्म्य ,n wiokedness of thmo (age) ३४४ । ९३ कालाहार,m. (कालापहार) whiling away the time, westo of time ३६९।२५ काव्यहेवाकिन्. devoted to composing poetry ३०० । १८ कापायराग,m. lore resembling brown colour २८६ । ४ काष्ठभूतता-m the state of being reduced to a piece of wood 1 o as if completely unconscious ३५७१२० किंशारुवति, 1 (२) ointment prepared from the beard of corn ३४१ । ५९ रितवचक्र, किलाट ,m कीलवत-m - group of gamblers ३०१ । २३ inspisbated milk ३२७ । ५२ a proper uine, a helmsman: सुकाणूवाला) ४०१३९ कुकुटोकोटरोदर ,n the inside of which is like the nest of a hen splitting the sides, N of a demon ३१० । ३६ कुक्षिभेदिन । loosening the bowels, splitting the bowels २९३1३१ कुडकुमराग,m love reseinbling कुकुम ३८६ । ४ कुम्भादेवी aproper marne कुटुम्बिभट:m hosts of family relatives ३०४ । २८ कुक्षिभेद ,m ·--यूटरथ) गब्दसग्रह कुटिलक m a cook, a proper name ४००। २२ बुन्द्रनी f a pestle (मुमळ in marathi) २८४१९ कुट्टनीकृतात ? Jike god of death for a barlot 347129 कुण्डघण्टादिमूल्य n cost of कुण्ड {pots) bells eto ३९५ । १९ कुद्दा रकभार्या , the wife of a potter (कुद्दालक) ३०९।१९ कुन्टागह n the house of a prostitute (कुल्टा) २८८ । ८ कुमुहासिनी af (a night)laughing though kumnd flowers ४०५१ २० कुगतिर राजतवाली कलितारा af whose hands ure filled with कुश तिल and a silver ring who has got कुल तिल and a silver ring in liaul ३०५ । ४९ कुलवागीशी । Ininily deity of learning ३००। १७ गयादिन speaking good २९७ । २८ कुलाली a potter woman २९४।४५ कुर माली कुलपरपरा f tho ways and oustoms of the family २९४१४५ पुष्ठराग n loprosylike lore ३८७ । १६ गुम्भराग m love resombling the colour of saffron ३८६।४ षटकामिन falso lovel ३६९1१ कूटयुटिला 1 orooked in her tricks ३६६ । १०७, ३५४१ ४९ 4254775 m n bolico contanug falsies (friso broists) फूट गवत at पृटपूराणा चेष्टा, pretending to attempt to end one's own lifo ३७९७६ (तो) having falso haur ३६२ । ६० कृपपटप्रकटाभरकोवित - export in कूट (nmbiguous) TRE (tracks and प्राट (olenri writing ३१९१ १२९ decentful trade ३७४।७ टराग । ding or guarding of the tricks ३३५ । १४१ is proper namo टरप,n ·क्षेमेंदूलघुकाव्य संग्रह (कूटसंकेतपटी- ofertatz1917.,n (?) cloth and pot containing secret sigos कृतकनिद्रा- f. feigned sleep; pretonded sleep २८१ । २७ कृतकनिस्वन-,m fulse grouniag ३७६ । ४१ कृतकोपवादसमूच्छित-,a. fainted on account of angry speech कृतद्वित्रगतागता-st.come and gone twice or thrice ३९९।८ कृतदीक्षा, initiated कृतविस्मरण-,n. forgetting of services rendered २७६ । ३१ कृतरावियोग-,a. who has enjoyed the night; who has enjoyed during night ३९४ । २ कृतान्धस्त्रीसमागम.. having intercourse with another's wife or another woman ३९०५ कृतान्ताधिकृत्-ar an officer of death i o यम ३२८ । ७० कृताभियोप, making efforts ३५१।१५ कृतारुचि-.. having loss of apetite; one sho has created displeasure २९४१४ कृतोपवास.. one who has fasted २८८।१२ फुत्ताडगुष्ठ-,a whose thumb has been cut off ३१२ । ३० वृत्याश्रमक-. hermitage of a switch ३६१ । ६१ कृत्रिमञ्चित: artificially made crooked; ourled २८९।१८ कृत्रिमराग-,m. falae (artificial) tunes ३७१।५ faufirit-,a() showing falso love; pretending to love २८०.९ कुपापर-2 kind, compassionate ३४१। ५८ सरा-(1) (पिवडो) a mixture of rice, peas with a few Bplees ३३६।६ कृष्णीकृतकेश one who has darkened (dyed )his hair 351184 केतुराग.,m. love resembling केतु ३८६ ।। केवलभक्त,m. amere devotee ३०२।२६ कैलिपटह-II a drum for sport; playfully struck again and ·देशधन- पेशरजन केदाराग-m -क्षणक्षीण) दाब्दसंग्रह again ३५०।१० पेलिप्रागण-n. courtyard for playing sports ; & playing ground ३४९।४ having good bair as his wealth ( linolooking on account of hair) २८९।१८ colouring of the bair २८२ । ३१ love resembling the hair ३२६ । ३१ पोन्छिावाय,n, a musical instrument ealled कोच्छिका. ३४३ ॥ ८१ पोपप्रसार.m ways of causing or showing anger ३९२।८० कोवियत. estranged with anger पोपपानम् 84allowing <i treasurer or money ३६०1४० घोरठागर ग्रह-m (7) soigure of abdomen and throat ३४५ ॥ १०४ पोटगारप्रहारिक- a robbor of treasury ४०२ । ४१ कोरिसराग-m cuckoo-like loro ३८६।१२ पोटित्यसार- Osscntially crooked ३९२1८. कोतुस्वादमात्र.,n interested only by way of curiosity ३९० १५५ कौतुनौपपी,[1) (R) an herb or plant used in ceremony that97-.(f). family tradition; the tradition of the haulas पौमुमflonery, coming from flowers ३८७११६ जयविपिक-nsing rnles of sales and purohases ३१६।९५ वाफोपाप-n. consulsed on account of great nnger ३९०। ४८ qyranda, nd) ont of hum bundreds bare faded (dica) 11८1१२० परेशमन्यामिनिरपेक्षरामागम -a indulgiog in intercourse rithout earing for the pun orbandage २८८ । ३८ परेशमल्या. price of troubic (?) २७७।१६ ससीनामा- beharing the a person quickly grona Poor १४।११ ·५२० क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : (क्षणिकोदार- क्षणिकोदार, क्षनिन्, क्षपारभ-m. क्षपाशिन्- क्षपितविभव- क्षपितेन्द्रियnoble for a moment ३९०1 ५९ (?) २९०।३ beginning of the night; erering ३५७ । १७ cating during the night ३३१ । १०३ whoso wealth is lost ३९३।८९ destroying the limbs of others; killing others ३७८६६ क्षय-m undergoing waning and trasing ३८८ । ३० क्षयहेतु rm cause of destruction ३२९ । ७७ क्षयनिभंग-adeeply attached to destruction ३९० । ५५ सायवृद्धिभाक-_undergoing waxing and uaning +८८१२७ क्षपोचतमति-a. with miad bent on destruction क्षयोद्यत, ready for destruction ३५३.२८ क्षिप्तच हास direeting the oyeupwards ३५० । २१ विप्रवृत् hastening; fast approaching 1४५। ८५ क्षिप्रोपदेशा -a. quick advice, guich instru tion ३१४।८७ ferrufirit-, a (I)showing transitory ( quick ) love or colour $117931-8.(1) with saintly cloth; having no cloth i c. poor धोणवित.. having tatted clothes; one whose wealtlı is exhausted ३४१।५० (cf शक्तिविभवः, ३९३ । ८९) क्षारक्षम,m drsing up of mother's milk धोरमक्षय-m. বাঙ্গালি • proper naine; nith hands folded ४०.१२. 4lona ETHPTH-, simular to the crushed sugar cane chips (भार) (पिपाs in marathi) ३९२१ ७८ शुभतीदार, whosu belly has been sufferin: thruugh bun. ger १४,७१ धामfun having his stomach ituatintend through hunger ·५२१ शब्दसंग्रदै -खरस्वन) क्षुद्राभूत , क्षेत्रवासिन् । क्षेमकारिन् । supporting the hallots (क्षुद्रा) (sch) of कुट्टनीमत ३६९।२२ liviug in the region ३९८ । १३ conferring happiness or security (MW) ३२५ १४१ Imatiated through weakness ३९८ । ७ who had slept due to intoxication love causing fury ३८७ । १५ d hing ४१४ । १२४ R. belt for holdirgndagger २९१ । १२ क्षण्यक्षाम क्षव्यसुप्त - क्षोभराग,m धमापm. झुरिकापट्ट ,m खज्जन,n खटिका a proper name ४०१३८ a chall 32418 खट्वागतारण a supported on the ac917 or leaning on the staff (M.W.) ३७१।८ खडसडाराव m the noise खडखड खण्डितमानस having it disappointed mind, distracted, broken hearted ३३७ । २३ Ravelin (पजिर) ३१७ । ११० सड़गपाय m a vessel made of rbinoceros horn (MW) सगm खडगपत्र ,n (') the blade of the sword ३१८।१११ खण्डलेरय-n difficient records ३२३1२२ खरदास,m a proper name ४०१1३७ बलमंत्री friendship of a wicked person २८४ । ७ खरता cruelty of the ardemons, terribly cruel 985198 खरगm donkeylile love ३८६ । १० खरस्वत , speaking like a donley, baving a harsh poise as that of a donhey २८८५ ९ ·५२२ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह (खराकुटीरया- खशकुटीरवा, a hut made of khasha grass २८९ । २५ खलतर very Wicked ३२९ । ७८ बलपण्डित-,m. a learned rogue २७५ । १८ स्वाश -7m. (?) death ३३० । ९२ साशाति m (? }one who brings on death ३३० । १२ खेदवलान्तweary on Lccount. of sexual pleasures (खेद sexual passion of महाभाष्य 1st वार्तिक) ४०३ । " बल्वाटकपर,a. acranium of a bald man; a. bald cranian ३५०।१० ग गडंकार-m. गगनसंगिन् -३ attached to the sky ६८६ । ८ गगनस्थलीकृषि-te farning in the sky ४१० । ७५ गगनाइगन-.. the courtyard of the sky i e. the sky ३९४ १ २ गंगामृत earth from the ganges ३९८१ ११२ गञ्जदिविर•m. chief clerk in charge of treasury ( गञ्ज ) or ta trensury officer ३१५। ८३ the sound गडगड ३३२।११० गणनापति ,m. an arithmeticiau; a calculator; an accountant or accounts officer ३०८.९ गणामक;m. गणपति-m. गणाधिपतिः,m. protector of olans, tribes, corporations $84113 qufanifa#1-, f. one who has tho kpowledge of moi.c. femalo astrologer ३६३ । ८४ गणिकागुरु-, preceptor of courteznas २५० ८ गणितापचार,m. astrological troubles; trouble indicated by astrologs ३९२।८. गणेशन ये घमण्डक;m street balls (मण्डक) to be offered to Garrestha ३१२७५ गतिमा giving lipal beatitudo २८०1८७ .

·-गादविग) रामसंग्रह। गण्ड..m. (?) a ball ३६५ : १०१ गन्धयुक्ति blending of fragrant substanoes i.e. perfum. ery २८९ । २७ tror qiluvaat.,f stories relating to the preparation of perfumes २८९ । २७ गर्भमार-,m responsibility of carrying a womb ३७२।१५ गर्भाशंका fear of pregnancy ४१२ । १०० मलमुखम् गतमुषम्, pleasure of cohabitution ३०८ । ६६ गलगनगाखिन्- a finding picasure only in gullet and cavity (of 1 woinen) ३७८१६६ गलग्रह,m scizing by the throat ३४५ । १०४ गलपुरण-ad upto tbe throat 338113 गत हप्तादिवादन; m.(?) sound produced with throat and hands ३७६४२ गान्धर्वराग-n. love belonging to a singer ३८७ । १५ B singer ३२६ । ४६ out who knows the गाण्डवल ,Im (jugglery)arth of a charmer-(W) ३३५ । १४१ गोनितादिरगसंमामानम • a greatly attached to singing, dancing ctc गुगोपविभागात... making a distinction between virtues and vices १८८! ३९ गुणवसातातिव्यसनर्वागत -,३. voing attachment towards . Tirtucus १८८।३४ गुलम pride of one's morits ३०४।२९ गुणविभाग-me classification of merits: distribution of merits गुगारगर-a-bent on (engaged in) listening to the qualities (of nile) ३८८1 ३१ गुपोषित adjusted with string, or appropriated to qualities | २ i-n. father'smoney ४०५ । २९ गाविस..m गाडसिन ·५२४ क्षर्मेद्रलघुकाव्यसग्रह (गुणान्वित- गुणोज्झित . void of meriti e worthless, free from the presence of the three qualitels (सत्त्व रजस तमस) २७९ । २ unole or father s brother, an elder brother गरुभ्रातृ ॥ गुलफदामन n गुरुभट्ट- m stung reuohing the ankles Venorable preceptor (गुरु) ३३५ । ५, of गुरुनाप गुरुनाथ m lord preceptoi (ironical) गुलफास्फालन n (?) the expense of the ankles गूढाथn the purato part, secret port ३३१1१०३ ३३१।१०३ ३६२।७० of गुत्द्यागम ३७७ । ५९/ ३१०।३२ । गृयलिप्त ? besmeued with oidure गृहकृत्य, affairs of 7 royal house गृहत्यमहत्तम 0 supervisor of the household affairs ३४४ । ८८ गुहत्याधिपति ,ma chof person looking after the housshold affairs गृहभजन n demolishing the houso गृह निधान । 7 house tiersuro गृहव्यय m household expenses गृहावृत्तिविष a oxpert in loturing to the house ३९. । ४९ गृहात्रय residing in a houso ३८२ । १०९ गृहोल्मक m a fire brand in the house N of a domon ३०७।१ ३१९।१२२ ३५२ । २० २७६ । ७ fiffrast in intercourso withi ono s own wlu VI?137 पहनारी n woman of the household १२५।३९ गोधामलवच्छिद, stealing salt aud grass meant for tho COW गोचर,m गासाससा Apsturo innd stato of a lioideina ni १२।७४ ११।२२ ·५२५ शब्दसंग्रह --ग्राममत्स्य) गोप्रदक्षिणकत्-a. circumembulating a cow or the ealth मोभक्ष- ग्रन्थिजूट, अन्यि दिन् & cow eator ३३७।१४ गोठीविधायिन्- a making conversation ३२६ । ४७ गोष्ठीरसाभिज.,a. knowing the plensure of association (with women) ३२६॥ ५॥ गौहरण्ड,m gand rogue २९१ । १४ 1877c91fa27.,8. Insting for the duration of rospeotabilty (गौरव) ३८८।२६ गौरीगभंगृह-n. inner anartment of tho gauri temple ३५१९ having knotted haur २१२।२५ ग्रन्थिनिवद्धkopt in a knot; perfeotly knottod ४०५ । २८ a pick-pooket; breaking open the baskets of other's २७१।१४ deaFATTE7117.,. swallowing or capturing tho moveablos and immoveablos; destroying all moveablo and immoveable oreation ३०९।२१ ग्रहण.n the fees of a prostitute ३६८ । ११ ग्रहण द्वयः,n double foes ३६८।१६ गवार-m. (TEXT:) planetary days; cating at differont houses by turns .९०.४ प्रहराग-m planot like lore ३८७ । १५ ग्रहस्थिति position of stars २८३।४४ महाभिप.,. known as planots (ग्रह) १८७१७ प्रामगगm alendor of the villago ३३५ । १४३ गामचिरित्सा medical plactice in a village ३२७ ॥ ५६ प्रामदास & villago sorvant ३२७, ५२ पामनियोग-m. appointment in the villago ३१.१ ३२ प्रागनियोगिन्.,a. village officer ३९५ १३ प्रागमत्स्य-m. a village fish; a fish in thio villago tank ·५२६ दाब्दसंग्रहः (ग्रामयात्रा- मामयात्रा village fair; pilgrimages ३६३ । ८२ ग्राहकघट्टन..n. pushing thocustomers, bringing round the oustomers or deceiving the oustomers ३००। १५ ग्रासीका म्;inf. of p. to swallow or steal ३६२।६८ ग्रोप्मतुषारतुल्य.,a. like the dew or frost in the summer ३९३.८८ withering due to sammer ३५२। २६ ग्रोमग्लान-. पटिल.. घ घटघटारव.in. the noiso पटपट while drinking having a prorninent neck {गणरलमहोदपि gives घाटाल) ३३७ । १५ घटी-, a water jar or a small bell ३१६। ९३ पटीप्रतिष्ठा... ceremony performed on the first day of आश्विन (Iknown as घटस्थापना) ३४० । ५४ घण्टा... a large bell ३१६ । ९२ धष्टिका-1. a smoll bel] ३१६ । ९३ परमाला series of grind stones; & proper name ४१४ । १२४ à proper name ४०२। ४१ having indistinet sounds २८३ । ४६ घुणजम्घ- eaten by worms २९५। २५ घृणारांकुचिताशय-,a with mind repulsed with disgust (घृणा) ३८१ । १.२ घृताम्यक्त Annointed with gbee घ्राणरग--m love resembling the nose ३८६ । ९ घृतनाडी-f. a fist for feeding qa (gbeo) घर्घरा,.. घर्घरस्वन- चक्र,II. (?) the part of the body चक्रचारिन्-. acting crookedly २८८।९ चक्रनाराचसंचय- m. (?)collection of wheels and arrows २९१।१० ·.foen) सदगग्रह. 7f771,E. patobos 167, riding on a wheel ३९.1 ५० oftarlarr.,m (?) fraudulent sivas नशुवैद्य.,m qunck-eye specialist, oyo-doctor X?148 7267ft., v. having a sparrow-liko interopurso Yo310 चटकाराग.m a spurrow-like love 70618 पटिका.. (72017) chatneo 37€ 1X 73991f Inving horsh bolls ३.६ । ३० F3Atq4-1. rubbing fiercely (violontly in soxun! intercours) ३३७ । २३ **574,1n. i propor naine ४०२१४१ पतरताचा-m proceptor tercling clovorness 300125 *747,2 one who had taken all the four sides; four sided, all sided 31 De पराननम्व.,n god Binhina;stato of being cloror inoutled i o. clovor in speech 367131 Tarifua , born in the family of TAIZ(hashmorinn prince of tho th century) 917472-a licking tho solo4 of tho fcot 1941 103 TEUTETTEN touching the foot 770717817., 12 lywoont tho leot, work on tho foot; etiching to the feet 5144 2011., 21 nour the fent; at the foot ३८४३२१ vtryk., . who his become the guru of the shominger 19791.,f. (T) a femalo lizs herbaring a moving flop YiCC Tira (ime) a shoc-tier 1741 ve qiri,n. timl or corned in * shin war.32 artificial penis mado of chin (this 1934 ·५२८ गब्दसंग्रह : (चर्मवसनbnown oven to the Greoks in olden times) २०६।९ चर्मवसन- (Traai) coroied with hyde; vrearing only skin clothes चाविस-,n 1?) triokory चाधिकmoring in bad company २२३ । ३१ चान्द्रराग-ni. love resembling the moon;-moon-like lore ३८६७ नाम-,m (?) water in which rice is boiled 97 in marathi) ३२१ । १४७ चारुवेश-m pretty dress (MW.) २८३ १८ fafhent TT-a. ospeit in curing, esport in diagnosing ३१९ । १२८ चिटिव.स-II a proper name चिनाभिघa pyrenamed; a proper name ३८७। १७ चित्तग्रहण-,n. orpttration of the heart (cf मनोग्रहणम) ३५८०३१ चित्रगुप्तविचेष्टित a acting or boharing like चित्रगुप्त ३३३ । २१ चित्राम्बर.,. baving multicoloured clothes २९१।१० चीनानक-m (?) some kind of a bird -चिरिका a piece of paper ३२८1७० चोरिकालिखित- a written on a slip of paper ३३६ । ९ चोरीचीत्कारतार-I us loud as the norse of a cricket or the tip of the pen-point (चोरी) ३२० । १३२ चीवरिन् clad in lags ४१३ । ११२ चुम्बनलालन-n. kissing and caressing ३९३1८७ चुल्लमुख having blear face ३०४।३६ चुललोचन-a_having blear eyes (of क्लिन्नस्य चिल पिल्. लश्चास्य चक्षुपी,धुल न P. 7.2-35 पातिक) २७८ । २९ चुल्लोसुप्त-a. lying in (at) tho fireplace ३५४ । ४३ चूर्णलवण--. salt powder ४१०।०९ चोरिका a femalo thief ।

·५२९ शब्दस ग्रह : -जन जीवापहार) पौरग्रस्त- चौरषिण-n robbed by thieves the money of a thief or stolen money ३६.। ४८ सामगोचर-a छगलस्टडगम् ;n. houp of a he-goat २५३।१२० छन्नपय-n. uclosed path;(a) having a seorot path or way ४०५।२९ छनिरीदार observing all pretences or tricks ३८७ । २६ having a 121 ge number of goats and pasturo lini ३६२ 1७४ छागग.n the horn of a goat २८५। १३ छायापहाभिध..... named छायाग्रह ३८९1४७ छायाम्जन,n. a magic ointment २८३ । ४७ छायाराग-,in shador-liko lore ३८६।१४ छिननागिन.. ( छिन्ननास) cut-nosa ३३७ । १५ fuardafiri,af having hinif the 1086 cut off छिरिणी acquisition of hnowledge of other's work points ज जगन्मूलना who has taken a vor oldestroying the world जपना, toncliing of pndondn let गृहस्पः) ३२८।६५ जटापर-A an ascetic, one who bas matted bur ३०५१४६ जमामा.. wearing matted hair ३९४ । ३३९४१ (उदाघर) जतुरा. (?) protection with the help of lac (71) used as a charm २८२।११ जनवीमाहार-A. taking away the life of people; Lilling the reople १।११९ ·क्षेमेंद्रलपवाव्यसंग्रह (जनदुष्कृत-- जनदुष्कृत। wicked actions of the people snus ३१ । ४६ जननीविकार m disturbance due to her mother ३९२।८. जनपुण्यम-n meritorious actions of the people २८४ । ९ जनस्थानविनाशहेतु m cause of destruction of an area जनाभिसार m meeting of the people ३७९1८. जनादनa name of the vishnu, tormentor of peoplo ३७२।११ जनितशिर शलa having bead-ache ३०४ । ३९ जमजघन्य condemnable throughout hfe १ ९२ जन्मदिनोत्सव m birthday celebrations २८२ । २९ जमहीन । not having birth ३०८। ८ ज मसचित Acquired during lifc-time 26614 the lower limit of adult life (the age of pube rty) २८१।१८ arbecca & whose beard 18 moving while muttering जमावधि m जयपट्टक n जयनति जरच्छिखा af जरविट m जन्ठान,m जायधन 2 record of victory in g law sunt ३५९ । ४२ eulogy for victory ३६५।१०४ a grey haired women ३८५ । । an old paramour or keeper of hariots 27€ 11? an old rab or an old thief ३१६। ९६ having foolishness as his wealth 1 o 1 fool जानुपटिक । जापिन् । जारगुरुm to whoso knoes bells aro tied muttering something to bimself VI SE 2 paramour in tho guise of TE ( preceptor ) ३२६.५४ merry-making with a paramour २७७ । २३ Lillipg aftor catching in enares or tricks जारो सव m जालवध,m ·सन्दसनद -टिपिक) जीवनदिविर m जीविताहा a । जोगवीणोरमवृति a haring a form just like an old lute २९६ : २० 2 dairy clerk, a clerk in charge of births and deaths ३२३ । २० जीवनहत . rcbbing of hle life lestroyer ३२३ । २३ जावजीवराग ,m pheasant-liko lore ३८६ । १२ taling away life, destroying hio ३२९ । ७६ जीविताम्यधिक 2 more precious than hfc ३७३ । १९ जष्ठा वासर ,m sunday in the month of ज्येष्ठ an astrologer or astronomer १२९ । ८१ called ज्वर गुप्सामीलितरण, with his eyes closed through diggust ३८१1१० Jalfa miezfax 1 one i nowing astrology or astronomy I c an astrologer or astronomer ३३९ । ८२ नानमवस्य, the whole essence of knowledge २९८ 1४ गायन ॥ with (having an eye of knowledget e, ३८।११२ गात स्मन् । a proper nanie २८१ । ९८ ज्योनिगम m ज्वराभिध 10 min तिसरीमत। cymbris (पान) १६.९४ ट १T TH देश, टवाराम & salonian (sch ) 19113 nproper natno crores of blows, millions of blows २८१ । २१ blow on the head 155143 terren tuang ol a boir (W) ir 1 te (१) (fr) AP LI निसरm ·५३२ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह (टिपिकाबन्धfefqetit.,m. (?) arranged with the help of a gloss (fafaqit) (बन्ध composition such as गधबन्ध, पद्यबन्ध, ទូឌី of टिप्पणी-) ३०४ । ४० दुप्पिका- acap २१८ । ११० 'स्वगृह ठक्करपुत्र,m. the house of a merchant २९३ । ४० the son of a chief (सरदारपुत्र) डामर-,m, a lord; a baron, (adj) causing tutnult ३५७।११ त , तक्षक्याना-. the Naga fair held in honour of a** OLX naga prince. ३६४ । ८८ तरकालोधत कातरagitated or overpowered on account of being rendy for immediate intercours0 २८८ । ३५ aanuatia#174-,. onjoyablo on account of wealth to be pod thon and theio. 181118 तनुतराम्बर ,n. thin cloth २८८१३ तनुतरार्पदपेना... distress on accout of scantiness or shortage of monoy ३८५।१३२ aquin87.,. piercing thio vitals of the body 103 तनुविभूषण, orunment for tho body ६५१ । १८ तनुवारपोपा-af. (Jiurong reading for तनधारांपा) having Tags on lier body १६६।१०५ सायमन्त्रहीन void of ** & T ·-~-तीअक्षतविदारण) शब्दसंग्रह : तरिपु-m. तन्त्रस्थानापात- a who had come to or from a तन्त्रस्थान (as place of worship or a temple) ३०५। ४८ तरमूल्या, freit for crossuaga river(तरीचा उतार) ३९३ । ८५ तरलारम्भ-m. with a fickle beginning ३८८ । २८ तरुणाकाक्षिन् foot fi desirous of young men ३४२ । ७३ (2) ३६८। २० तसा- (तसर, तसरिक) something woven (झोळी in Imarathi) तरुणीभार्य... having a young wife ३४१ । ६४; २९७ ॥ २९ तरुशिलाप्राय-h full of trees and rooks ताडीयुग-n. a pair of ear ornaments ३६२१७० ताम्बलकल्कलित- full of remains of ताम्बूल ३७५ । ३८ ताम्बूलगण्डपः,m. spitting of a ताम्बूल (विडयाची चूळ) २८८ । १५ annatofallo attached through receiving the area ४०१ । ३० air&•,!. red with spitting of tho chowed betel ४००।२८ A1F*5*1778195f2 „2 desirous of only of chewing tlo batol ताकुण्डक.. ३१७ । १०८ (of ताम्रकुण्ड) ताप्रज-2 made of oopner ११। १२ ताप्रारूप-2 (love) resembling copper oolour तामाक्ष-4 (क्षी f) red esed सालपुट-na (१) as small ag- (span) ineasure (ताल) (M. W.) २९८१७ सारी A propor name ३७३१८६ निलकराम lore resemblitig bandal (तिला) १८६ । १३ सीयासिस्टला. koen eye (अशिटलक्षि) तीरमण्ड a fog at the bank 99018 सीर्यापिन् । (नौ) desirous of a holy place ३६४१९४ तीपर्पोरमेषिन् resorting to Kacred places ३३९ । ४० तीवातपिदारण- a terring through torrible frounds ३९० । ५. copper vessel ·५३४ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह (तीवदर्प- तीदर्पfull of strong (great) pride; greatly proud तीवशपथ-m. strong oaths ३७६।४२ तीवावमान, bitter dishonour; strong insults ३९३ ॥ ८३ तुलाधर-m. a goldsmith or a scale holder; a proper name ४०७ । ४५ तुल्यचि, having the same lustre; having the same attachment तुमाप्त.. equally obtained; equally intimate 340138 तुहिनविप्- the moon ३६७।८ तुहिनागमः,m advent of winter ३४५ । १०८ तूणरक्षक,m. a person in charge of arrows (if inny bb : mistake for तृणरक्षक a stable-man) ३३० । ९२ तूस्तप्रावरण-n. covering of dust lying in dnst तूस्ती.. dust तृणबुस-n. chaff i. e. worthless stuff २७६।७ तुणापात-m. falling down of a blade of grass or straw ३६८ । २१ तैलोन्मृष्ट rubbed with oil ३४१ । ५७ त्यस्तयन्त्रण losing restraint; unrestrained ३९०। ५० स्यक्ताहार aroiding or giving up food fangränifest-m, a thin ring with three goldon threads २८९ । २१ विघण्टिक having three bolls विटाकार-m. विमोचित fit for gods ३७२।१७ त्रिफलादालनविमल-a. without dust on account of wnshing with निफला ३.५.७ विमलशालक... purifying the tires unclean hunrours ३२८।७३ ·दम्भध्यग) शब्दसंग्रह: लौक्यतुलन-_weighing or comparing of the three worlds ३७११५ 121401740., 1 Crossing the three worlds as in the incarnation of vaman ३०९। २७ पोटितकर्णपाली-af with ear-ornaments broken love rosernbling skin ३८६ । ९ स्वग्राग-. यू वृतdisregarded; scorned २८५। ६ fof राजतरगिणी 7 1116%3B ४१०।८१ Whoso face has been apit upon २८७ । ६ धूतमब द दमन-m destroying दण्डयाजनलेस.,m. lotters as to the acquitance to condono punishmont or fing ३१९।१२६ दाडपन.. laving a stick in hand २९३ । ३५ निपंधिन्,.. who opposo punishmeat or fine ३११। ४३ दमाक्षिनीवाजना ,a.t. who had made her eyes livols ३६१ । ५९ दत्तानवाद- m. ropoated montoning of what is given by others ३९३1८१ दक्षिसी.,n curds and milk२९ ३५ दन्तताम्युल.m having a botal-nut under lhis teeth २८८ । १७ दातरागm. tooth like loro दाना.. prominently looking an account of teeth २९४1४५ दम्ममिपान, ftoro houso of hiypocricy i.o oxcessively hypocrite एभधा.. living hypocricy as leis chamcteristic ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : (दम्भभूति- the son दम्भभूति- m. a proper name ४०२।४२ दम् लोग-,m. feigned enjoyments ३६१ । ६५ दम्भसंभावित,a. being honoured on aceount of hypocricy ३१० । ३२ दम्भस्तम्भ,. stiff with hypooricy ३३० । ८७ दम्भहरार्चन.,u. pretended worship of siri ३१. १३८ दरिद्रशाला-,. a house of a poor man ३५७।६९ दर्पणपरा.,af iroquently looking in the mirror ३२१ : १४३ दवी, a ladle ३१५।८० दशाश्रय-2. depending on condition or wick ३८८ । २७ दस्यसुत- m. a rogue or a thief ४०६ । ३२ दाक्षिणात्यभगिभणिति-,f olever way of talking of the दाक्षिणात्य people २८९ । २५ दाडिम-, (love) resembling a pomegranate ३८७ । १५ दानक्षीण... emaciated on account of exudation of rut; poor on account of giving alms ४०४ । १६ दानोद्यत-,a. ready for giviug alms ३५१ । १७ दाप्यप्रसारितकर- m. who had sprend out the hand for bribe (दाप्य) ३१४ । ७८ दारिकम् n. ३१९ । १२८ दारिघ्रनिकतेन-n. abode of poverty ३०२ । २६ af tel.,f. house of poverty; i. o poor ३७८। ५९ दागिरि-m. a wooden inountain २९३ । ४१ दारुपात्री.. & wooden vessel ३१७1१०१ farrafartda, m. gerving only by bringing nows from all quarters or dlections ३२४ । २८ दितरमणीय charming only for a day ४११. ५२ दिनय्यय-... (दिवसव्यय) daily expenses दिविरm. & seoretary, the chief clerk दिविररूपिन्-a. having the form of a secretary (दिविर) ३०८1१७ ४००।७४ ·५३८ दमिद्रलघुकाव्यमग्रह : दृष्टाने कामुक दृष्टानककामुक-, who has seen or enjoyed many lovers ३२७।५८ देवद्रव्य-n. wealth of gods, offerings given to tho gods ३१६।९० ZASTRZTI3m. a koeper of tho royal pılace or temple देवमायादि money i. e belonging to the god or teni plo देवालकरण-n. ornaments of god statuel ३५७ । २० देवालयधात्यभुक्ति-,i dues to be paid for enjoying or consuming the grain belonging to a temple ४१११८८ देशभापापद,n. Iccal words; words of the ordinary people २९७।। दोष. m. देशोपदेश,m painting out some circumstances ३९२ । ११५ देशोत्सव-,m local festival २७७११७ देहक्षयस्यायिन्-, remaining to the end of like ३८७। २२ देहमल- In. impurities of the body. ३०१ । २२ दैत्यावतार-m. incarnations of the demons ३१०।३५ दैन्यजननी causing poverty २८३ ! ४६ दैशिक-d. a kind of dance ३२५ । ४० a blame २७४ । १५ दोप-,m. thethree humours of the body; defects ३०३॥ ३४ दोषाद्योगिन्-,a. attempting to find faults ३१८1९१९ दोर्गत्यतपस्-n. poverty and penance or penance imposed by poverty दो शील्यदेशना- wicked advice द्रगदेश-,n. raine of a country ३३५।१४४ द्यूतशाला. gambling house ३६३ । ८० द्रविणक्षपदीक्षाf initiation in stealing the wealth ४००। २० द्रविणावस्करक्षेत्र,n. like a अवस्करक्षेत्र for money ३४२।७ द्रविणाधिगम-m. acquisition of wealth २८५ । १३४ द्रविणोपाय-,m. means of getting wealth ३५४।४६ ·-धात्री रस शब्दसंग्रह द्वादशीवन, one whoodserves the द्वादशीवत observance on the 12th day of the first half of भाद्रपद called वामनहासा३१७ । १०३ द्वारभन्जर breaking the door, n of a demon ३१० । ३६ द्विजरुप 1 anger towards Brahmin (of महाभारत for this story) ३७५ । ३४ faftfararnat a whose festivity lasts only for two or th180 days ३८३ । ११८ ध धनप्रधान, धनमत धनधारणपत्रिका f a document regarding holdings of wealth, receipt for keeping money ४१२। ९५ haling verlth as the chicf thing 398160 intoxicated with wealth २७४। २७ धनवती । 2 proper naine ३६२ । ७४ धनादानपान,n the objeet of getting wealth ३९३ । ८९ भनाधान (धनढय) uch ३०८ । ६७ ঘনিকাকে , rroh lose18 ३४० । ५५ धनशाशा the north ३१८।२ धमसत्काय n noble deed in accordance with leligion [धम) पानोप,m militation of bumours ३ ५४० धातुवादिनः । an assajos, a metalurgiat २८९१ २८ घनुवादिनी । speaking about the humours of the body धाद्विजसुत ,m i parmour au adulterer aud a bribmingon घातm पा परातिm भापराहन n. पारस.. a pramonr horps of grain ३३१ । ९९ thonsand of grains junco of tho plant (given to a vet nurse} (of पायोफर') or the milk of a nurse ३२२.०२ ·होमेंद पुकाव्यसग्रह (घावर- धावक,m घीधन घुपहीन । घूमवेतु m धूपिइगर n घनवार्तालीन ॥ & Washerman Yogi Yo haring wisdom as his realth, a Wise man ३७४ । २० void of incense ३०८।१२ a comet N of a demon brown through smoke २७८ । ३० engaged in talking to or about rogues धूतसहाय a धूलिलिप्त .. धूलिपट n ध्याननिश्चल ध्यानशिव m ध्यानालम्बन with logues as friends covered with dust ३०८11 (धूलिपट्ट) a woodon slab covered with sand and used for writing on ३.०1८८ motionless in contemplation 8 iva in meditation ३०५। ४६ resorting to contemplation engrossed in dcep thought ३५० । १३ नक्ताशिन a enting at night time (of नक्तभोजिन) २७७ । १३ নশংঘিক্ষা { a calender (पचाग) ३१८। २११ नक्षत्रपरावृत्ति f change of sters, returning of stars ३६३ ८३ नवराग-m nail like love ३८६ । १२ नगराचाय m (नगराधिपति)-town chief नगरचित a earned or obtained in the town ३९५1१८ नटायते । behaves liko un actor २८८१७ नदिसोम m it proper name ३५७ ११ नपुसकप्रकृति , Deuter by patare ३०४ । ४१ नपुसकरवाद m Boindal of impotency नयनपीड a having an eye sore eye soi ed ३०४।३६ नयनगिव m Siva in eyes ·-नामपरिपतन) शब्दसंग्रह ५४१ नरकप्रतिमा similar to hell ३१८1१२० नरक्पाल-,Im & guard of hell नरवाण्टक-,m. as if a thorn amongst men; a wicked man नरव प्रदleading to hell ३१०।२९ नरवसाद Health of bell १८१११८ नरकस्पिति,. residence inhell ननकीभ्रातृ-,m. brother of a dancing giri (नतंकी) ३३५ । १४२ नर्ममाला.. series of jokes नवीनपात्रदान-rn gift of new china. cloth ३९५।१६ नवदरकारिन् । causing now fears, making new boles while writing ३०५१४५ नदर्शन first appearance ३७२11३ नवनवोन्मख inclined towards new objects ३९०। ५५ नवोद्धतमनोभव a having a new adhesion in love; during which there is upsurge of passion ३९८ । १ Arzat101-1,D Justieless magic ointment, disappearing or raanshing ointmoat ?) २८३ ४७ मप्टन्छायोपदेश-,m. uclue, advice as regards hidden articles .३६५ । ९८ नष्टतारवा with stars disappearing, having lustreless pupils of the eyes २८२ । ७ नागरिका, u proper naine ३५७ । २१ Hjataangfe-a evraged through failure to keep various appointinent ३५७११८ FilaFTEFT são supported or helped by a barber ३९४१५ नापितदूत ,m the barber messenger नाममहणकारिन्- ('णी 1) cansing the continuity of some body's name (by bearing a son to him) २९६ । २२ नामनिबद्धconnected with his namo नामपरिवर्तन,n change of name ·५४२ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : (नामाभिधानमात्र-- नारंगिक, निगिल-,m. . नामाभिधानमात्रज-ga. whe only knows the names; or signs of the thieves ३६३। ८४ नारङ्गक-m libertine ३३७ । १४ love having a sign of an of an applo; or orange like love २८७।१६ HTATA 50901,0. joining the nose by surgery निक्षेपक्षयकारिन् - a destroving the deposit निक्षेपकम्बल-n. a blankot to lie upon; or a blanket kept ast deposit ३६३ । ७६ (?) a swallower ४०१ । ३८ निगीय,ad. taking off stealing ३५६ । १० निग्रहभट्टसूनु•m. the son of a jail superintendent ३९४ । १० निग्रहभट्ट,m, the superintendent of the jails ३१४ । २० निजदारा-rm (pl) one's own life ३१८।११८ constantly intoxicated नित्यनैमित्तिकच्छिद्-,a. destroying all the regular and recurring ceremonies ३१.१२८ constantly painful; scoaching नित्याभ्यक्त-a constantly anoiuted २८३।४३ नित्याभ्यास,m constant practice ३७३।१८ निधनावधि ad till death ३१८।१२१ निधन पिन्, (17. f) wishing for doath faramar..m. words of censure ३९३ १८१ निवद्ध बुद्धि with mind fixed; brhught under coutrol ३९२२५४ नियमजननी the creator of lules; one formulating rules नित्यक्षीब.,a. नित्यसंप-, ३५७१२३ ३५५ | ५१ नियोगविद् a. one who knows the appointment or oceupation ३१६ । ९७ fafafas... crowed with officers नित्तरप्रतिग-. whose intelligenco could give no ansiveri unanstverable ४०६।४० ·--निश्वासनिद्रा) शब्दसंग्रह : निरुद्धवायm निर्गट-m निर्मान नियन्त्र, निर्वतितकत्यwhose body is bound ३९२ । ७६ & low grade clerk or officer ४००१२० ३०४ । ३६; ४०७१ ४२ fef7a181-,f. desire for worthless persons ३८०1८९ निदंग्यचन्दन- (2) burnt sandal ३२५। ३४ निर्दिष्टताराकुसुम-,a with star like flowers placed ३९४१२ निर्धामधूमकत-३ (?) prodneing smoke without the house (ad to नियोगिन्) ३११ । ४२ Pajuram-,m destroyer worthless people ३२३१ २१ निमक्षिकमाक्षिक ,n honey comb without bees; empty honey comb ४०४।१७ devoid of self respect (sch) ३६९।२७ having no check; unrestricted persons ३५५ । ५१ who had completed the business ४११।९० निर्वाणदीक्षित,a initiated in निर्वाण २७३।६ निर्विकल्पनतम vow of nonbesitation or nondiscrimination with regard to paramour ३२६ ५४ निविक्ल्पसुस ,a. who had complete happiness ३६०1४९ निविचारसुरत-n. thoughtless or unoontemplated intercourse २८।१९ निविभाग, uninterrupted नियाजाजवचेतस्- a having a sincerely bonest mind ३७७१५७ निशाशेप-m end of the night ३५७ । १७ निशीथमोग-m night enjoyment ३९५ । २१ fazy caftr74-8 adhering to the firm falsehood ३७९.७८ नि:शब्द, faultless, without any fault or object ४.७१५० fa 519797., a.state of being pennyless, ponnylessnogs ३९२ । ७७ निश्वासतान्त-,a. withering with sigbs ३५०।१३ निश्वासनिद्रा-t. sleep accompanied with deep breathing(sound sleep) ३५७ । २० ·निप्पीतसार- निप्पुरपा, निष्प्रतिक्रिया, नि.सरव- नि मख्या क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : -निष्कासनोपाय) निष्कासनोपाय;m. ways or means of driving away २८६ । ३२ निष्क्रान्तवित्त-a doroid of wealth ३८५। १३३ whose wealth has been completely swallowed or sucked out ३९२।७८ having no company of a man २८३ । ४२ one who cannot be retaliated १३।१४ devoid of magnanimity; character void of creatures २७६.२१ innumerable (AI. W.) ३४० । ५० निन्हवकारिन्..... expert in concealing १०० 1 १४ नीचयात्रा begging by a low person. २८३ । ३६ गीराजदण्ड,m. public punishment ३०४ । ३८ नीलराग-,m love resembling blue colour ३८६ । ५ नपाई, befitting a king ३५१।१६ नपुरीपप्रणाल - m. a channel for the excrement of men; drains or gutters ३४६ । २१. clarity of eight ३४४१ ९८ नेत्ररसायन-n. elisir to the eyes २८४ । १२) ३३८1 २४ नेपोडा eye core or pain in the eya ३२९।८४ नेपाञ्चलसंता-. a sign with a side glance or eye-corner नेत्रनमल्य-n. प पशिवजाति classificd according to birds ३८६ । १२ पंक aproper Damo पक्यापिन् । lying in mud पंचरण, Having firo hoods (i.o.firo lingers) ३४०। ५१ पंचभद्रासर,. loaring fire beautiful things पजरंगर. firo coloured (tbrcad) १५।२ १६४।१२ पचालधारामठ- m. an astram at चारधारा ·५४५ -परवीज) शन्दमग्रह पन्जिकाभिध-9, named पजिका पटरिया- a little chest, 2 finall bashet ३१५1८. पटला an ornamental mark on the forehead (गादले in marathi) २९८।८ business-man, a trader ४०४।१४ पण्यता. trade पण्यदशा vendible stores, state of something to be so'd पायजीवन.,a पण्योपनत- पतितपषित पल्यवृद्धि increase in trude २८१ । २३ पण्यानण्य,n paying off the charges or fees ३७७ 1 ५५ brought or presented for sale ४०४।१८ missing the lines in writing ३०५१ ४४ पतत्पुरोपvoiding excrement (through fear) ३४४ । १० पदमन्दमानुनासिक,a slow in nasal-liko speech ३०४॥ ३९ पदमद,ad. slow in speech; low in steps ३०४ । ३९ पदभुक्तिधन्यकाल.,m auspicious time of the release of his posh पदार्थ महारिन्,.. destroying the meaning of words, destroying everything ३०५।४५ पदालग्नाशि-a that has inauspicious things attached to the foot पदस्यoccupying an important position २७४ । १७ परगणोत्प, cxcellence of others inerits २०६।२ परदारानबद्ध-a attached to another s wife, bent upon rending others excesoriely २८७।३ परदोपानुदर्शन , observation of other's faults ३२४ । २६ परधनवर्ण, colour shining or flourishing through other's money ४०५१ २५ परनाम्ना ad in other's name २९१।१८ परपुष्टवन्ध,m friend of cuckoos ३७४।३. परबीज-n. nuother's sced २९६।१३ ने ल. का ३५ ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यमग्रह (मरभोजननियमवत्- परभीजगनियमवत् ,a making a rule against परभोजन (taking food at other's house परयाचन-n begging others ३७३। २५ परम जन. Very effacious ointment ३४४ 1 ९८ परिकल्पितपुत्रिका | adopted daughter ३७०1१३ परिध ,in a bult, nime of a demon ३१० । ३६ परिचुम्बन निश्चल- a stredy while hissing ३८९ । ४२ परिज्ञान n perception ४१२ । १०३ परिणतस्ट्टा with longiog dercloped ३८८.३१ परिपालक-,m Chrother ३१५। ८, ३१३। ६१ परिहारापुर, 2 town of jokes, N of a place ३५५।३ पुरुषप्रवाद nu harsh words ३९३ । ८१ परपापचार,m harsh treatment २१२ । ७९ पय तनिप्पल-A ultimately useless २७९।४ पयनपिरम । unpleasant in the end २८१ । २४ पय तातीमार-m fatal dysentry ३०१। २२ पवदिन (थाढदिन), in anniversary dry ३३९ । ४२ पलाए.. grass ३६०1९२ पलालदहनग्यालाचपला fickle like the fiames of straw ftro ३४५।१०. पछारपूली straw bundles ३३० 1 ९२ पापायन a straw bed, lying in dust २८९।११ पल्प पविनचरित puro cbarictered ३३२११३ पवित्राक the sacred thread ३१८।१११ पापाता. stata of a hardsının ३२३ । २२ पराधिक having an intellect as that of a beast 2 en bloclucid ३७६। ५२ पासका appearing libe an animal २०२।२९ पदराrism the touch of an animal २९९।१ परिवा. device of pretendiog to prescribo violcsomo food ·५४७ -पितृदिन) शब्दसंग्रह ३६३ । ७७ पादा,m पाकोष्मन्-,m cooking fire पाचm & cook ३३७।१४ पाणिसगत. attacted to the hand, similar to hand ३८६ । १३ पाण्डवल्ली. (?) a vhite creeper ३४।। ६० पातइग-३ pertaining to a butterfly ३८७ । १७ पातालललना-1 women of the Patala ३६५। १०० पा-यावसयपालिका.. a femals keeper of a tayern (hotel) ३५५ । ३ पारावतदत्तसज्ञ a being given a sign by the pigeons, 18 awakened by the pigeons ३९४।६ पासुलित्पसत्रप-, drinking at muddy tank or pond २९२।२४ पासुशायिन् । lying in dust, sleeping on ground २७६ । २ पादराग,m foot like love ३८६।१३ पादसवाहन, rubbing the feet, shampooing the feet २९६ १२३ your honoar पादास्फोटन .n. kicking with the foot पादान्तिक.d towards your honour ३३१1७७ पान मौजन-,n drinking and eating २७८1२५ पान भोजनसेवक m looking after or (serving in respect of) drinking and eating पान्थकन्या a daughter of a traveller ३६३ । ७९ पारदारिक,m an adulterer pigeon like love २८६। ११ पाश्र्वावलोकिन्- a looking side-wards ३०३।८७ 91437fa-, f "the food or possession given to an attendant of God पिंगतल-,- yellow oil (पिठौरक) a pan २३२।११४ abortion पिण्डाप्ति obtaining food (प्रारदिवस) day for the dead (anniversary day २७७ । १७ पारावतराग,m पिठिरक ,m पिण्डपात. m पितदिन ,, ·होमेंद्रलपकाव्यसंम्ह: (पिण्डाधिन्- the son पिण्डापिन्,a. asking for food २७४।७ wishing for food ३४५। १०१ पित्रप्रज-,m. going to pitris (father's side) ३५७। २४ पिशाचनिचय-,m. a group of demons or ghosts ३०९ । २५ पिशाचराग.,m. love of aghost ३८७।१७ पिशितयेश्मन-n. a store house for flesh पीतकोश-m. having his funds exhausted पुण्यपरिपाकेन. ad. through good fortune or fortunately ४०० ॥ २६ पुग्नकार्याशा expectation for ceremony to be performed by ४०५। २३ पुत्रशकिन्... (ont f) suspicions of a son ३५९। ४३ garpaltar., a. having a desire for a son ३९२/७४ पुश्चलक-m. an arrogant man ३१२.५१ पुराणनित्ररूप-,.. old and wonderful ३६०। ५३ पुराणपुश्चलो.. an old harlot ३२४ । ३१ पुरहारिन्, destroyer of the city i. e. god s'iva ३०८।७ पुष्पकाल-, the time of blossoming i. 8. the spring or (?) time of worsbip; summer ३४३1८६ पुष्पदर्शनस्नान .,n. adolescent after the menseful period ४१२ । १०० पुष्पधूपादिभूरिसोरमलोभमृत्.an having a strong greed for the rich fragrance of flowers and ungeants etc. ३८८1३३ पुष्पमही region or area full of flowers ३५४॥ ४५ पूजाघर-.. worshipper of a temple ३७१।। पूजापुर.सर-a. preceded by homage ३७२। २० पूजामात्रपरिग्रह-, aceepting only worship or praise ३९० । ५१ पूजासज्ज-a. ready for vorebip ३६५। १०४ पूर्णपाणि full of money or other things obtained as bribes gofavigattadt-,& baving pure or the best of gold ornaments ·-प्रजारण) सदसग्रह : पेशलगी- पौरिपक-m पूर्व विभ full of prosperity पूणिक-,m a proper name ३५६।८ पूर्वर गयोग्य , fit for the previous stage ४०११४३ पृयुचलकलाप-a having big sido locks ३९७।३२ पृथप्रवास-m. loog sojourn ३९३८२ पृयुभोग्यभूरिव्यय-,m. great expenses (larg amount of money) for the purchase of many things ३९४ । १० पृथुश्चास.. pinting ३४३।८७ पूष साहस.. demanding a great daro having a compassionate mind; kind hearted ३७२ । १३ भाग्यमातृका- magic formula २७५१२२ a selle in flowers (a flower man) YRI** पोपिकम् (?) flower money i. e. remuneration for favour पौष्टिकी.. (?) belonging to one of the nourishing प्रटनस्कर.m open thief, open rogo ३१० । ३३ प्रमाला clear querters; the onst ३९८ । १८ inoved with compassion; moist; gwented (rotten in prison) (M. W) प्रक्षीणवित्त whose wealth is lost i. o poor ३९३।८६ प्रनुरमत्सर having a grert onvy; excessively zoalous ३५२.२२ प्रचुरलाभ... plentiful gain ३५१।१५ प्राउनसुरत... secret intercourse ३९१। ६३ प्रसस्नेहजीवित.a. regarding concealed love as his life ३४२ । ७४ प्रश्मिन प्रजोपसर्ग,m. calamity amongst tile subjects ३०७४ & particle of intelligence or Tiedoci ·(प्रज्ञादरिद्रobrious sign ३६२। ७४ क्षेमेंद्र घुवाव्यसग्रह সাবছি । pooi in intolligence, pooi talented, weakminded ४०७।२१ Torfatri m tho chief out-drain ३००।१६ प्रतापपुर, N of a town ३५७ । २१ प्रतीपचारिन् । behaving in a coutrary manner २८४ । ६ प्रत्यक्षलक्षण,n ३७७१ ५८ प्रत्यन्तविषय ,m neighbouring country (place) प्रत्यासत्त (प्रति+आ+सद) (vedio past passive partbrouple) seated, come, appioached ३५८।३ प्रत्युत्तराई । fit to be answered प्रथमपुरिपता af having menses for the first time (mense sweating for the first time) २८१ । १९ प्रथमयौवन one in early youth i e a youth or young प्रथमकौतुक •n initial curiosity ३६०। ५५ प्रथिवस्थान n a place of prestige प्रधनपनक,n list of valuable goods ३३१ । ९७ प्रबलवत very strong ३२१ । १४६ प्रपुराण V•ry old (MW) २८२ । ३५ प्रभातचारिन । walking in the morning ३९५ । १८ प्रभातवेला morning timo २८२ । ३७ प्रभुभक्तिकृत , devoted to some god ३१२ । ५७ प्रभूतप्रसरत्क्थ, talking at grent length ३८९ । ४२ प्रम्लाननयन,a haviog faded eyes २८३ । ४६ प्रयत्नविभव,m werlth of efforts, giert efforts ३५२। २२ प्रलयकारिन causing destruction or ruia 191919191, a believing in rumouis प्रवासप्तक्ति a attached to travels २६९।३० प्रशातरागानलशीतल a ca m on account of the love flme hmsung been cooled down ३१२१७५ a Boothing all pain ३८८।२७ प्रगवरकोपा at furions disorder of the humoure furtone प्रशा ताति ·--प्रेतकार्यप्रति शब्दसंग्रह : प्रसदिन-n. प्राशु- प्राणाचार्य-m. ३२८ । ७४ anger at the time of delivery day of delivery ४१२।१०१ प्रसवहृतयौवना-, f. whose youth has been destroyed by delivery ४१२।१०२ प्रसिद्धायतन-n. well known sanctuary २८३ । ४१ staraalra- a. without talking, without making any reference २८९।९ प्रहरानोयतbent on ridicule strong २९३1४१ प्राग्जन्मसम्बन्ध-m relation of the former birth ४०९.६४ प्राग्भार,m presents ३६२ । ७० प्राणहत्.. taking away life; a killer ३१३।६४ a physician प्राणिनामन्-. called प्राणि ३८९।४४ named after various animals ३८६।११ lonching the place ३२४ । ७७ getting bonefit; getting wealth प्रायकृत starving २९३।३१ प्रायतपोभि-ad. with ponances; ciusia death of ३०५।१८ प्रायस्थ (प्रायगत) appronching death ३२८ । ७१ प्राय स्था, nbout to dio ३२८11 प्रायस्पसलीवार;m ill trontinent given to thoso appronching denth प्राय स्थान-,n. death place प्रासापाल-m palace guar:) प्रामादपालता.. the kcoping of the palace; a palaco kcoper (चौकीदार) प्रेसर-n. ashon; spectacle ४१३ । २१ प्रेताप्रतिपहिन .. recening money for obsequal rites ४०१.३३ प्राणिभेदज... प्राप्तपद.. प्राप्तलाभ..

·५५२ क्षेमेंद्रलघुवाच्याप्रह (प्रेमशालिन्- प्रेमशालिनshining through affection 1. B affectionate प्रोक्षिप्तस्तनी-af. having her breasts thrown out २८२ । ३६ gfangiraam-,f. wife of a man dwelling abroad ३५०।१३ stanfaatfout a f longing for an adult, desirous of an adult peison २८०।१६ having great enthusiasm ३५२ । २४ प्रौढोत्साह ३२०1१३७ फहत्कार,m फल, flapping sound 'TVealth eating friut २०४।३८ पलाशन. च ३८९ । ४४ बद्ध मुष्टि having his fists closed वन्धको भोजकारिन्- giving enjoyments tor courtesan २८५ । २१ बन्धकीदिशक्षा, advice given by a hariot बन्धनपाल-m superintendent of prisons ३६० । ४९ बन्धनयोग्य fit for being tied or bound ४०५। २० बधुनिधन , death of a relative २८२ । २९ ब धुरसार,m & Propei name ३५८ । ३० बन्ध युद्ध.n fight amongst the slatives ३५७। २३ व वेश्मन्-n house of nielativo ३४५।१०१ बद्धनेत्रपदा ,af having oyes tied on bound with noloth (for ceremonial purposes) बम्बा it propei nume ३६४ । ९२ वहलष्ठीदिन् । spitting frequently, ejecting much ३२२ । ११ घहिदेशगत gone outside bis antive region Garaad baving a full inside ३९.1 ५२ बहुचर्णकताम्मूलदग्यास्य- a with his mouth burnt (scorched) with ·-बुद्धिसंविभाग) मन्दसंग्रह : Pr - a तम्बूल containing excess of ehunam(चूर्णक) १९८1१८ बहुवरामवती,af having anany marks on the body (वेश्या) taying weights of high dimensions (?) (balance) ३५५ । ५० यहुबाहु-a. having many hands; doing wioked actions ३०९१२३ बहुभानाशिन- eating too much rice ३२७१६३ बहुमाय.... having nany trioks ३०९ । २३ बहुमुस.. having many mouths i e. flattering very much ३०९।२२ multi-coloured ३८८ । २८ बहुविनमcausing a great illusion २२७ । २ possessing great wealth ३५८१ ३२ यालकंकाली-1 (?) appronching young men (धाकया फेक to go २८४ १९ बालमख-a child faced; looking like a child ४०४ । ८ वालसगम.,m. intercourse with a young boy ३९९ । २१ बिन्दुसार-,m. a proper name दिलशान., giving information of the cave; kuowledge of the pit, बिलम् (?) a mino २८९ । २७ बिलसिद्धि. supernutural power to enter a hole बहुरुपिया बिल्ववृषभ-,m. बीजाश्व-m. a stallion ३२६ । ५२ बोभरमाचारवरस्थ•n unplesantness on Account of scornful conduct ३९.1 ५३ पद्धदैगिक..m a buddhist rustio २९३३ ३७ बदलभ्य obtaineblo by talent or skill ३७३।१९ बुद्धिसभव.,. produced by intellect ३८१ । ६ युद्धिसविभाम-m distinction of talent ४१५। १२७ ·७१४ क्षेमेंद्रनकायसग्रह (युसरजस्- चुसरउस stray dust ३०६।। सी a sent for an asootio ३१५।८० #loafaat af profossing to be a bralımın ३६४।९३ ब्राह्मणक्षय m destiuotion of brahmins ३४० । ५३ भक्तिसभष, भक्तगोठय. m bulls of cooked 11co ३४५।०५ भक्तपानीयबाक्षिन् , desiring for botled luce and rutel ३२८ । १३ भक्तिविवादर्शाल ,n nature contrary to devotion (विवाद-विसबाद) ३९२ । ७१ born of devotion भक्ष्यराशिशतान्वित y full of hunderds of heaps of lood ३८१ । ९९ भगमुख (भगारय) whoso mouth is used as uluvi ३३७११५ भगवत्पाद having yuspicious feet भगस्थली (भग) ulya ३३८ । ३१ भगाडकm marks of uluva N of Indra ३७४ । ३२ भगापान n suching or licking of fomale organ ३३३ । १२३ भगाचतकन (?) (witing) like or similar to that done in worshipping भग (s Ira) भग्नदत, having the teeth broi en (brokon toothed) २७५। १८ भग्न निगड a one whose fettcis are broken ३६० । ५२ भग्नयसापट who has used a biohon pot for a seat ३२०।१६८ भग्नमुख with his face bingiog dous, with a drooping head २९२।२४ भग्नव्यथ who has lost tappersed) tho agony ३१० १ ३१ भग्नागद basing the armlots brol en ·---मारक) शब्दसंग्रह भटमुख्य-m chief servants or soldiers ३१०। ३७ भट्टभागवतायत.,a. who was requested by the wise and devotees ol vishau भट्टमोजक्या-n. a श्राद्ध in which learned men are fed ३०५ 144 भट्टव्यय,m. remuneration given to a learned man (a bard) २०७।२३ भद्रामवन. the temple of the goddess; the house of Har भरतभापाज conversant with the langilage of the actors (मरत) or conversant with rules of भरत मवारी u torror (मेरको) to the whole of the world ३०५।४७ 'मस्मभूप ornamonted with Ashes ३८९ । २८ भस्ममुप्टिहतपूक, in whose lled the lice luzve been killed with handful of ushes भस्माइगी... whoso body is besmeared with asbes ४१३१११२ भानारक्ष्याभिधान-a. named भस्वादय भस्मादग-m. N. of siva; one whose body is besmeared with ashes (M. W) ३७३।२७ भागसस्तोप-m satisfaction regarding his splieros 41 भाटागोरधोदक for whom a borso has been brought ३१८१२१४ घोटद-m horse, भाटपाम् (hire; wages) भागोय.,ad. dividirg; making a division; Blinring 787173 भाटी. calpigs of a prostitute २८०।१७ lord of yosss a vesselnerclhant Y०८1५९ ATOSTIMU., 1. forinost of the vessel shops ४१०।८४ *10814775-,m. pots and ornaments ३१८1११३ भारप.,. hard labour ३२३ । २२ on hira भाण्डति,m.

·क्षेमैदलपकाव्यसंग्रह (भारिप- मारिक- m. a porter; a carrier ३२७। ५७ रिका a fomale carrier ३१९ । १२३ भारितम्-n. a load ३६४।९१ TIFT9wafa-a. one who has given a kiok rith heels ३१८।११ भावपरीक्षा.. tost of feelings ३८५। ३ भावसिद्ध्य भिधाना-1. who had assumed the name भावसिद्धि भोपणाकृति... haviug a terrible appearance भिक्षास्पद-n. receptacle of begging ३६११६२ भिक्षाभक्त-m cooked rice obtained by begging ३६१ । ६० fuerupardia1f47.,a who gave half the cooked rice obtained by begging ३६१ । ५८ भुक्ताफल whose wealth has been enjoyed ३०४ । ३८ भुक्तोजित enjoyed and left ३६८ । १८ भुक्तीत्तर-d after eating ३४२ । ७६ भुजग-m. & proper Dame भुजिष्याभवन,n. house of a prostitute ३९३ 1 ८५ .भुवन यिन् । conquering the whole worla ३५२ । २४ भृतप-m. (?) ३५७ । २० भूतराग- m. love resembling ghost ३८६ । १४ भूतका.. fear of ghosts or demons २८२ । ३८ भूतावेश-m. demonian possession (M.W) २८३ । ४७ भूपभय-n. fear of the king ३५८ । २७ भूमिका- u proper name, a place ३५५ । ३ भूरिभूर्जप्रयोग-m many documents ३५९ ३९ भू. one who kuom's the irritten documents (भूर्ज) ३१०1३२ भूजभट्ट ,m a person in charge of dooumonts; & rocord leoper ३३४ । १३३ भूजभया.. a leather bag for keeping the fritten documents ·---प्रप्टमांस) शब्दसंग्रह भूर्जमाण्डादिक- a documents and pots oto. ३२८ । ७६९ भूयोजना arrangements for documents; modifying written document भूषणलब्ध greedy for ornaments ४०६ । ३५ भगतुइग-0m 11 sacred mountain in the Himalayas; having a high peak २८६ । २७ मगतिजित-n. humming of becs ३९८ । ५ भूतवस्त्र, ono who has carried or acquired his dress २२७ । ५६ proper name ३६१।५८ भोगभ्रष्ट dovoid of pleasuros ४०७। २१ भोगमित्र, a partner or a coinpanion in cojoymont भैरवसीम-,m. भोगपिम,m at proper Daino ३६.१५३ भोगवञ्चमा cheating of enjoyments ३७६ । ५२ भोगरितिकाम,. with desires for great enjoyments २१७ । ३५ भोगाम्मोहपाद - m. fho bcos in lotus in the form of onjoymnants ४०.१२४ भोगाई। dcsorving cnjoyment or pleasuro (M.W.) (01. मानाई ३८४ । १२३) भोगामहार:m. aroiding ot enjoyments ३७६ । ४६ मोगनपानरसेपरm. mainly nddicted to food and drink १.२.२७ मोरम पुनप्रnि.desiring for food and soxunt intercourso मोरतिवरलm accortance of dinner १९२३. भोम्य... festivo dinner भोRTn. (*7776) lool giving 0198 causing confusion; going round calla confusion १८७७ प्रर. Toasted meat 11२० २०४।२८ ·८५५८ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह (भ्र विकार- भ्रष्टाधिकार, भ्रष्गरयm fallon from a high position who has lost his authority void of residence, who his lost his residence ३०८।१३ protected with documents pertuning to n beo ३८७।१७ भूजगुप्त म मगल,m a proper name ३६१ । ६५ मठक्षय m tuberculoßis for the #6, destruction of the heritage २९३ ॥ ३४ मठचट्ट,m (?) a man eating voraciously in an 3147 & voracious man २९४.४५ मठतपस्वित m an aggetic of a hermitage, an ascetio of a cloister ३०५१४८ मठदशिवा m residing in a म ३२५ । ३६ मठरक-m & proper name ३७५। ३८ मठश्मशान, cemetony in the form of an as ramı 398197 मठिभट्ट m a piiest in charge of a 77 ३५९४१ मणिसमुद्भव produced from Jewels ३८६ । ६ मण्डकाथिन् wishing for (desimous of) incegruel ३४१।२ माडलगुरुपानामन 2 named भण्डलगल्फ ३९५। १२ मण्डलशिक्षा teaching of the group or Imultitude ३६१ । ६३ मतगm apreper name ३९५ । १२ मतिनश m loss of 1ptoligonoe ३९०। ५७ मटनिभर completely intoucated ३४३ । ८० मदशौण्ड (?) intoxicated with liquor kind of liquor मघट,m (TFF#) a liquor vossol ·-मपीलिप्नाड्गि) शब्दसंग्रहः मद्यधूगित... rolling or tottering; faltering on account of liquor ३३३ । १२२ मद्यराग,m. wine coloured; love resembling wine ३८७ । १६ मद्यसमृद्धि- 1. ४०७॥४७ excessive wiuc; excoss of wine मद्यामिपप्रिय - R. fond of wine aud meat ३२८ । ६७ मयुम्भवाहिन् a. carrying a pitchter fall of liquor ३९५ ॥ १४ मधुघट-,m & pot of wive मधपानकेलि sport of drinking liquor or honey ३९४ । ३ मालब्ध coleting for hquor ३६८ । १० मन जप मंग-,n. a path traversed by hurnan beings ३७५ । ३४ ममुष.. (मनोहारिम्) stealing: (captivsting) the mind ३८०।८५ मन्त्रपुस्तिका... a booklet containing मन्त्र-s ३५०। ११० मनरापरा. wealth or abundance of charing (मन्न-5) ३४२।७४ मन्त्रमुदा.. secret srals ३५५:५१ मम्मचमत intoxicated with love २८.१ मर्मपातिन्... wounding mortally ३०९६ १९ मतदिग्यांग, hasing the body besmeared with dust ३२.११९ गरूपच.n. (?) dirty marks of tatooa; & dirty paper stito ३२५ । ३६ मलपत्रमत. carryinga मसपर ३२९.८३ मरपूग.. full of dirt, dirty २७९ । ३० Rf1770? A. bwing a dirty cloth २७४।१५ मा.. a pupil of the मट २१३ । ३५ ममिका. a proper DaIDC अपोभा. ink pot ३२०।१८ मन्त्रिहीन roid of ministers ३४४५ मीरितमna pen besmeared with ink..।२४ पादिग-nhaving the body besmared with ink .११२१ ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह (मपी विपुप- मपीविष ,m महत्तम-a माकोप-2 ar drop of ink ३३४ । ३३० the great man ३१३ । ११ having a very great anger, highly angry महामणिगुरु.. precious (rich) on account of excellent Jewels ३७४ । ३२ महामस्सर-2 greatly envious ३०६ । ७८ महामायामयकल. full of decentful acts ३७९ । २ महाराग,a baving great love ३८७ । १७ महाहठ्ठवणिज्-,m a merchant doing business in precious Jewels ३१७ । ३१ महाविट m chief keeper of prostitutes ३९५ । २१ महीमण्ड ,m n Jester, a bafoon on earth ३१०1३४ महीमारपरिग्रह-m the assumption of burden of the world ३७३ । २५ मल्हणा-1 & pioper name मांगल्पस्पृहणीयता f desire for suspiciousness ३८०।८४ ডিঠোয় ,m love resernbling मजिष्ठा माद्य n wine pertuung to liquor मायय- ni ? propul ninie ३५९।१४ मानस गग,m love resembling the mind ३८६।९ मायांगना मानिनी..af nsuming the torm of leseptable ladies ३६४ । १२ मायानिवाम , full of tricks, bode of tnoks ३१३१८२ मायायिषादिन् । (मायाविन ) acting with the hip of mystic porter मयूरn pelcoch like love ३८६.१२ मायरामानन्। a sthoo haring the simpo of n pencock, . shoc studdrd with placock feathers ३१.९४ ·. ? mafezata) 512897: utfor, a (12FTE) N of s'ıva; a proper name Yo?! Yo Atira-m a road inspector ३१६ । ९७ ARITTI-.m. Tashing powder Rooi 14 Hraftforal-, af having a cat-tongue: propei namo 8812? Ariftott-. (araiziet) having catliko cyes 74710 BIHITTA1127. 2. lasting only for a month #12ftri.m. catliko love 7661 118779, . inonthly wages, or salary 174 175 átt., गागति.... maalat-a i lasting for a month मण्डलशिक्षा, (?) mass oducation P116 f47a4faat, desiring distribution of friend or the Sun CLI30 1978-77-,1). House of fricods riependent on friends ३९।६. AfzuiI.Jinying pupils the ovos closed. in which stars hnvo disappeared XII al proper riamo XoYo मुगुलिया.... nsoller of birls; a proper namo 114 मणन,. contraction of mouth; j. o. vitbout oponing the mouth foil HTT193... (??) Disket faced nagtata, existing only in the pleasure of nouth (i. e, talking) 1994., enjoys with tkr foola C9,183 RIT:21., a pieco of cloth tied round the heard ( *8887 ) (A ju marathi TNT:... two mrtaures of art (am pulss) 11:1401 :. miarkrt with seal, sealed Y.:14 afegin1 497797.1l.

·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : (मुष्टिप्रद-- ३९५।१६ . गुप्टिप्रद giving by handfuls ३९६ । २१ Afzhfad. mensured with one fist; fistful pus if & मुहूर्तमोहन-,n. causing Broon for a moment मुहूधिm. half a moment ३५४१ ४२ मुहूर्नविघ्न- m. momentary obstacles मूत्रविरोध.m. obstruction in urine; garudul (मूतरवडा in marathi ) ३०१। २४ मूर्खखल-,m. a foolish rogue २७५ । १८ मूर्तिस्पृश्... touching the body or the image ३९७ । ३१ पूलदिविरः,m. ohief secretary, chief clerk ३१९ । १२८ मूरूपाल्पा.. a rivor of Barsings; source of getting monoy २८५११४ मूपामुग्प ,m. haring the month of a crucible ३.१ । २१ मृगवती.. a proper namo ३५८।२८ मृगयानिर्गत gone out for liunting ३५३ । ३८ मृतकाशीच-n. (मृतामशौचम्)impurity contrnoted through the death of any one २७७ । १७ मृतकोदार-m. uplifting of the dead ३०५। ५० मृतजीचिन, living on the dead ३२४। २४ मतमोजन-n. food offered to tho dend (पाइभोगन) ३३९ । ३५ मुदगोदर... a proper namo ४००।३५ मेपापात-.m. drought (दुष्काळ, अवर्षणम्) ३६३ । ७५ मेष्यत्रो डानुकारिन्,. (2) resembling a strong sport ३१३ । ६३ भरभिरस्.n. the top of the mountain मेर ३७४ । २ मेला.. blnck substance usul in writing poliyat मेलाकलमस्फारभारमलपत्र. 1. (?}hnring a dirty tag full n big lond १९४|४० पद givor of rams; a proper numo मेषमति-त. a block-hend मेपमुग्ध Hilly lilo mm Y.७४ मंपरागm. enjoyment of eating a rum ink and pens ·५६४ क्षेमेंदलघुकाव्यसंग्रह (याञ्चाविकार- पानाविकार,m. quarrels over asking demands (for fees) ३९३1८१ युक्त कृत् (युक्तकमन्) doing proper actious ३७३ । २७ युग्यवाहन-, ncoachman orn driver ४.१। ३८ यूकागfull of lice योगपट्टक-m. A cloth thrown over the back and knees in meditation ३८ । २१२ योगा-. a proper name ३९६ । २५ bringing out union ३९६॥ २५ यौवनभंग-m.' loss of youte (ef. यौवनच्छेद। ४१८।२११ यौवनवास,m. a day of youth ३५४ । ४० यौवनसहाय-, a friend of young age is a helper ३८३ । १६ योगाबह- र रखतमीब-.. intoxicated with liquor ३३४ । १३६ रक्तापरक्नता... attachment and non-attachment ३९१ । ६१ रक्तविरक्त attached and indifferent ३५३ । ३४ रंग प्रेक्षणवाल.,m. boys looking at a treatre (रगप्रेक्षण) ३६३।८२ रगाभ्यड्ग-... besmearing with colours or coloured powders ३५९ । ४४ जनक्रम- m. course of pleasing 49 iyo रपडा.. ३३७ । २२ रण्डाप्रिय dearer to a slut; lorer of a slut ६३९ । ३६ रतमात्रायिन्... longing only for sexual intercourse ३८८।३५ रतिस्पष्टीकार्य-, touched by way of intercourss ३७७ । ५४ तिकाम, desirous of intercourse or (amorous enjoyinent) ३३८1८६ रतिवाढव, a stallion in love रत्यन्तविम्ल in diforont or disinclined at the end of intercourse; with faces overturned ३८८ ३७ a slut .

·-रजस्वलापलाल) शब्दसंग्रह रसवती. रसायनसिद्ध-, रखताकर्षण-n. medicine containing mecury (रस) ३५३ । २९ expert in chemical production; an alchemist ३.१।२० Tequilara-a. stopping mid way in the intercourse ३७७।६० रक्तच्छाय.. having red appearance २८२ । ३८ extractiug of blood; attracting of lovers २८४।४ रक्षा.. (?) the thread round the wrist ३१८।११२ 77519177.a. rcduced to the forin of a ropo रजस्वलोरसय-,m. celebration at the appearance of the first mensos २९५1१६ varions minerals of tho earth २३५। २ war offorts, beginning of a war रहावेग-, faith loss devotion in the guise of a must २८३1४० रनाइक.. Bet with jorels ४११।८६ lovo rosembling the sixth digit xfar of the ३८७ । १७ तिराग arousing desire for amorous onjoymonta रजोभेव-,m. रणोचम-. रतिराग,m. 11100n prorention of amorous enjoyineats २७९ । १६ # proper pame ३२५१४२ river of pleasuros, enjoymonta colonr १३५१४२ A proper namo (रग्नभूतिया) a small jewel basket ३५।। रजस्वलापसम.,m strar used bya रजस्वला (a nonen in menses) for sleeping १४५ ॥ १.८ सीविघ्न,m. रहिमन-m इन इमदगी, रमतरगिणी... रणक-III. रविलामm. रनमूटिपा ·क्षेमेंद्ररघुवाव्यसग्रह: (रसायनिन्- ३३७ । १७ " ३७७1 ५९ रविराम ,m रागदग्ब रसायनिम्, an alchemist ३३७ 1 २७ रसायन रतिचत्र महोत्सव ,m in orgy of amorous enjoymente ३४३ ॥ ८४ रतिविक्रय ,m sale of sexual intercourse (cf मधु यविक्रय) २८५। १५ रतिमुख । pleasure of sexual intercourse ३३८ । ३१ रभसरस., desire to be impetuous ४०४।८ रमणस्थल, (रतिमन्दिरम् ) a place of enjoyments lover resembliog the sun ३८६ । ७ रसगासिद्ध resorbing to the tongue ३८६ । ८ रागजतुप्रसक्त ,u attached with lae in the form of love ३९३ । ८३ sufferring from love ३२२।१२ गगदेला limt (time) of loro ३६०। ४७ राजावतमणि .m. the best genel ३९८ । १५ night pleasure night enjoymont त्रिसुग्व-n enjoyment during night ३९४१४० राहुच्छाया । the shadows of राहु २८४ । ६ राक्षसाति bulog an appearance of 2 demon रामायण , she great epic, the ways of beautiful women 10 the prostitutes २८५ । १५ रागमहावत-n first great vow of love ३७१।८ रागविभाग-1 classifiention of love ३८५।१ बाजायप्रकार ,m (P) free or open to the public having com pound walls along the main rod ३९४ । ६ राजराधिn Blouey belongiog with king ***124 राजर ध्या the main road रात्रिभाग्य enjoy zbio at night, night lorer रापर्ध-m ३४४८८ ३४३।८४ रात्रिभोग ,m ३३२ । १०८ midnight}

·- रविभव)
शब्दमग्रह
राशिमार्गप्रवर्ग one rho shors the path of stars and an
astrologer ३१२१५२
गहुराग-10
lover resembling राहू :८६१८
रिकाम्त-m
one who has no money in hand; empty
Landed ४०४। १५
रीनिराग-m
lose resembling bell colour tifa, (bell metal
ie कास्य) ८०।६
एतमारिन
enusing a sound २९८। ३
called धिर ३८७ । १८
रूपन.. haring beauty, beautifal १९३१८६
रुपशिवा.
sita in appearance ३०५ । ४६
. proper name ४०७। २०
हराचन्द्र,m
Apropor name ४.१.३६
रोगधर;an carrying or preserving a disease: a proper
naine ३५३ । २१
रोगाति sufferings caused by diseases:२८३ । ४७
रोममालान्तम्- nd. filled with tho garland of hair ३५.11.
घिरसज्ञा
रेचक-m

·५६८ क्षेमेंद्रलघुकाव्यसग्रह : (लघशक्ति- लब्धतपित.... one who has acquired strength ३४२ । ७४ लब्धस्यल-1. occupsing a place ३७० । ३३ लब्धाधियायक्षयकारिगुप्व... dry on account of bcing withered after being used for fragrance ३९२ । ७८ लम्बमानतनु with body hanging ३८१1१०० PFT4174821-,af. long faced; discontented 36118 लवणसरणी (?) a path leading to a salt nine ३६४ । ९१ लवण हीन 1-,m not having salt in the bouse २७६।८ लाक्षाराग,m love resembling lao ३८६।४ लाभलवोद्गति... arising out of sightest prefit २७८ ॥ २४ लाभ लोभ-. arernce for gain ३७९ । ३६ लाभाश.,m. amount of gain ३२९ । ८४ लालनयोग्य-af fit to bo fondled ३९८ । १९ लालाट-3. existing on the forehead ३६६ । १०६ लालापूर्ण., full of saliva ३९५।१० लालिन्, running salive; slobbering ३२१ । ६५ लालास्य having mouth full of saliva ३७७ । २९ लीलायलम्बिन al. (नी) resorting to pleasures ३५८ : ३६ लीलाशिव.,m, pretending to be siva. लुष्ठि plunder ३५९ । ३९ लुब्धचेतस्-,, COYOtous minded २७९ । ३५ letters, reconds ३१.८२ लेखाधिकारिन, a keeper of records ३१४ । ७४ लेखकोध्याय-,m. (?) the chiof water ३१४। ६७ लेखशतद्वय-n bwo hundred witings (letters) ३१४ । ७९ लेम्बसस्तार-in refinement of writing iacords लेख्य सपुटीहस्त-m having a box of documente in hand ४०८1५३ लोकोपहास-m redicule of people ३०६ । ५२ लापिका a kiad of sweetmeat लोभवराति . abode of greed, greedy ३९७ । ३१ लेखन

·सदसग्रह
-वणानकारिन्)
एहराग,m
मोहपिण्डीव ठिनल .n haldness as that of alump of non ३९२ । ७१
lovo resombliog iron
३८६।६
लाहितमम्बल ,m red blunhet ३१८ १ २२१
having a red faco ३८८।२९
red wino
३२७।६३
abode of greediness ४५ । १०१
सरोहितानन ।
एहिताराव m
लेल्यनिग्य in

·वर्मदत्त-m ५७० क्षेमेंद्रघुकाव्यमाह (बतिवृत्त न यना- वतिवृत्तनयना-nt having eyes besmerred with collirium (पति) २८३।४ propei pamo ४०२१ ४० घपहिन-n annnersary day of a temple बल्लिविशपस्फुरवृद्धभाव m having old age manifested through particular wrinkles ३१६ । १५ वश्ययोग-m (वशीकरणयोग) tame tricks ३२४ । २९ चशीकरणयोग-m tame tricks २८२ । ३९ वशीकरणचूर्णक-,n powder for bewitching (वशीकरण) १४० १ ५५ वश्यममोगत --ad born of (वशीकरण प्रयोग) ३९० । ५४ वसाकण-mm a particle of fat ३८२ । १०५ वसाञ्चलवाहिन-, catching the skirts of cloth ३९०1४८ वस्त्राल करणेशित-a desirous of cloth and ornemonts ३१७११०५ वश्य जान-1 ointment for bewitching or subjugatiog ३५० । ६ वहिपात्रा fire vessel ३४।१०९ चाक्यप्रपञ्च m the entire phenomenon of speech, the entiro expunse of speech ३६५ । १०३ वारपीटा, expert in speech ३१६६ वायसमवय m, coordination of speech or sentences ३०४ । ४० arzidzamitar i (?) the condition of a garden basket which is used by a number of persons by Lurds बातल ury (IV) ३४१।। चा सत्यजननी mother or source of affection ३७.६३ यातभोजन haling food romited २८६ । २३ वान्तासव-m vomitting the liquor 1881 ?? पायक, Weater ३७११४ वायुमक्ष a wind swalloner i e serpent ?!8108 वारकलह,m quirrel for turns १६८।१५

·-विवाद)
दाब्दसंग्रह
३७०।७०
धारविग्रह
घारावहार ta
चारियानी
व रिमा ।
बारोशित
वार्धामी
घापसहर
यासश्याम
missing the turns
avonding an appointments ३१५ । १८
1 water container ३१६।९८
winter session (पाणपोई in marathi) ३६३1८२
losing bis turn ३७०।३३
ka matercoutainer ३३६।४
extending over a thousand yeer Rocito
1 loser 518iting & prostituto during day
विनयचर्चा talk of sale ४१२ । १०२
fxtafa Hiraea 2 { who hrddisposed of their all and all 324142
वित्र
which bas tomanned aftor disposal or selling
विग धौवना f whose youth is decliaing २५७ । २५
fump-50971 loting as es lloving (oozing) 1 c full of
tears ३१५। ८२
विपिपास
hasing unsuml mtume. of Innous Jinds
३९३1८४

·૬૭૨ क्षमेंद्र लघुकाव्यमग्रह (विटभोग्य--- विटभोज्य n to be erten of enjoyed by knives (faz) ३२९। ८४ वित्ताधिन वित्तत्तिश्री । wealth of Kubera ४०२। ४५ वितव्यय-m expenditure of money वित्तवियोगदोन a meeh on account of loss of wealth ३९३ । ८३ बित्तसमाश्रय depending on wealth ३८० । ९. desirous of wealth २८५ । १९ विद्युद्विलोट, fickle like hghtning ३७३ । २२ विनम्रशालापरिपक्व a ripening on a bending branch ३९२ ॥ ७६ विनष्टधा , one who has lost his understanding or senge ३२९।८२ विनष्टसन ३ (fancyfa) out of mind losing the power of thinking ३९२ । ७५ without a vehicle or without a leaf lenfless १८।१२० विपद्विचार .m thought of adversity ३९२.८० विप्लप्रशाल habitunlly causing trouble habitually jumping (monkey) २८७ । ४ विफलक्लिष्ट miserable on account of having failed विपत्र विधोगिन् . enemy of gods hostile to gods २५५ । १९ विवधवजित avoided by 55180 men or gods 36813 विमस्ति । separation ३६२१७० विभवोध m fourre of prosperity ३७६ १३७ विभाविन् (२) ३६९ । २१ बिरजसत blaimeless clean ४१३॥ २१॥ पिरतोपन m hasinhis usefulness completely stopped or disappeared १९२१७८ विरलक्ष्मथ having ? sparce beard विरागात ouding in aiersion २८।७ विराट bcha res or appeara like the ling four २८८ । १२ ·राब्दसंग्रह -बौरवतरी) विलक्षण- विविधप्रसारsaltless ३१९1१२७ विलवणादान-n saltless food २७६ । ५ 477191faat., a generated by the play of crooked tricks २८८।२८ विविधप्रयोम,m various appliances ३९९ । ९० moving in varions directions ३९२। ८० विविधास्वादभोज्यस हारलौल्यवत्-nd having a strong greed for a large variety of lasty food ३८८.३२ यिविषोदय-,d. bringing abont varnous properties ३७८ । ६७ विल्यवेश्मकरण-,a. making the house free from any sort of horror having cloths torn ३१६ ॥ २६ particularly rich ३९२ । ७७ fazifalau m restriction due to abatement (fanifa) ३८७।६ विमीण वय. विगंपवित्त- ·५७५ सन्दराग्रह - गट निपतित) वद्यापिनीaf वघुतराग-m ध्ययादायिन- व्ययकारिन्- ध्ययद्रविण n व्ययभीत- व्यसनोपवास ,m व्याधिकाल ,m requesting for a physician ३१२ । १७ love resembling lightning ३८६ । ७ causing pain ३९०। ५६ spooding money ३६९। २८ money for expenditure ३५४। ४४ afraid of spending inoney २७७। २३ (2) fasts due to troubles ३९३ 1 ८२ a period in which an epidemic prevails, a period of a prevailing epidemic ३४२ । ७२ female trader ३१६ । ७७ observing a vow depressed (werkened) by a vow २९०।६ अतशालिनी-af observing a vow २३६।२१ व्यापारिका व्रतवती । व्रतसित १ करप m गल्लिप्त करपुर । शकरवाहन m करायतन n गक्तिनरिद्र गखमयी Joing of parts ३९० । ५१ besmeared with excrement r Dame of a city a proper nirne ३७६४४ sitas temple ३४० १ ५२ weal in strength feeble २९६ १८ शक्तिशारिघ्य n poverty of potency impotency ३४१ । १४ (शखावत) crooked like the hole in a conchshell ३८५।१३३ matted hair and meditation ३०५.४८ वाटाजटाजपध्यान n गटीदीनारभाजन ॥ 7 pot for money obtained in an auction ३३५।१४५ शीपाशममाकृष्ट a diapn in the sceres of auctioning or confiscating ३३४ ११३५ हाटीगिपतिन fallen in auctions शटीजपध्यान - . } - ·सटिल-m. ५७६ क्षेमेद्रलघुकाव्यसग्रह : (शटोसंक्षग- TE]949-,0. (?) kindling or causing the auction to take place ३३५ । १४१ a person engaged in auctioning; a bankrupt ३३३ । १२७ मतधारा.. N. of a liver; haring hundred streams ३२८१२९ शतवत्- hundıcd folded २८२।१०९ शरदाटोपa shor of words (of पदावडम्बर) ३.३ । ३५ सम्बरमाला- i propei namo ४०२।४२ शम्बरसार-m a propei name ३९६ । २१ राम्यानिकेतन a. bed chamber (शय्यागृह) २९५ । १४ शम्पावसर,m. time of going to bed सय्यावहार-m. avoiding going to bed (for sexual intercourse) (Kleoping on the same bed) २१२।८० ४१४ । ११८ भारत्फल-n. the fruit coming in 771; uutumu ciops ३४१।६० 777A17FF1#r-, f eport on account of the wutumnal half year ३१५८४ राल्यहर्ता.,m remover of thorns, & surgeou मायाकलेसा, il proper pama ३९५।१५ शपावलाभ्यामतुल्यरनिस्पृह a whose love (desira) has been Bimilar to the swalloving of toddor ३८८ । ३६ शास्तमुख-.. face of an auspicious person ie an auspicio ous person १३१२२ खिक, Idealer in shells; a conch bloner ४०१। ३२ शाटाक..m a piece of cloth ३.४१३७ शाष्ठ्यः celibocy, virginity; bacheloarhip $9€ / ty शालिचूर्ण-n rice flour शास्त्रोन्माद Insine through excessite lenrning ३९१ । ६७ ·पादमग्रह -गग्राहिन्) गिखा- शिर गाटी.. शिवकुण्डिका.. शिष्यव सल-, शीतगाला शीताम्बर शुभपूजनa woman's naino ३६१।५८ शिथिलस्थलवसन-,a. having loose, and heavy clothes ३१८ ॥ ११५ गिल्पसपादन-,n accomplishing an art, completing or preparing an object of art ३२३६१७ a piece of cloth round the hend २९२ । २० a basketb for keeping शिवलिंग ३४२ । ७६ शिवतासिद्धि-t. becoming siva .०५।४८ गिशमगप- m intercounse with a young boy ४०४।१० affectionato towards pupils ३४० । ५४ a cold house, a summer house ३६० । ५६ not haring warm clothes २८३ । ४२ गोलविप्लव,n. destiuotion of charactel (गोलभ्रग) ३५८ ! ३४ शुकपाठवत-,d. parrot like ४०० 1 २४ गुराग-,m pallot love ३८६ । १२ worship of the planet शुभ ३३० । ९२ शुभममागम-m union with the planct शुत्र ३३० । ९१ शुरुषस्थान-n n toll house गुणानदा-1. giver of dry food ३९६ । २२ eating dry food (devoid of butter or mill) २७८ । ३१ मुकास्य irhose mouth has dried up ३४५1१.४ गूरदृति (शूल्कार) hissing or drizzling sound ३४३ । ७८ ३३०1९९ शून्यप्रसुप्त sleeping in an empty placo ३९५ । २१ शून्यायय. racant minded, absent minded (शून्यचित्त) ३७८। ६६ मूरपुर-,. N of a toin ३६४१ ९० सलाह fixed on stake ३९३1४० शूलोपशान्ति removal of pain ३७६ । ५० शुगग्राहिन् carrying a T, witliout asking any ono (cf महारिव) २१३ । ३५ दो ल.क. १७ नष्पाशिन्। मृत्यगृह। empty house ·क्षेमेंदलघुकाव्यसंग्रह (शवाचाय- शौकिक-,m शवाचार्य:m sova preceptor ३३७ । १५ शलराग m loro rosembling a rook or mountain ३८६।६ Tak72174- & simple liented on account of childhood, simplo hear tod simple ४०५ । २० शोपरिनcausing diyness ३८९१४० a superintondont of tolls and customs, s customs-officer ३६५ । १०२ श्यामलगल bluo neokod, blark necked, (नीलकण्ठ), having a dirty ncok २७६.९ श्रद्धाधामन्-,n receptacle of futh ३८३।।१४ श्रीधर,m a proper pame ३८१।९ श्मशानकोश-शपथ,a. Evenring by cenctary and treasures ३४५। ५६ थासथय: m. resort of लक्ष्मी ३७३ । २५ श्रीसचिव a companion possessing health or accompanied by riches I e rich man ३३६९ श्रोत्रराग-m love resembling the err ३८६।८ थीसिंह ,m aproper name ३५७१२४ दलयादरकथा। tail without respect पलाध्यसरमोमति लक्षण | having the characteristic pregress (prperty) due to the compony of good peoplo ३८८।३ वजातform in & den पवलीढास्य baving his mouth hiched by dogs 788113 श्वेतिका-1. a. cowry (कवडी in marathi) ४१०। ८. श्वसकृत् ॥ excrement of a dog ३३३ । १२६ श्वेतवम. White cloth श्वतुल्य compurable to dog ३२४ । २४ in ·-कोचित'ड्गी) गडदसंग्रह ' प पट्काप्टवा the sixth and the eighth places of tho boroscopo ३६३१८४ (पप्टिवपिन) sixty years old २७८ । ३२ पष्टीप्रजागर m waking on the sixth day of a child's birth पष्टियपं. ४१४।१२९ संशितवन.. firinly adhering to a vow; faithful to an obligation (स+गो P.P P.) २९ । । मगुद्धिमंत्राग..m fear of punifiention or clearing २७८ । २५ मसारवन्नक-. cbeating every body रासारवतिन found in the world; worldly; temporal २८1। २४ Afinallertar.,n 1 assuming insteadincas, becoming unsteady गंस्पृष्टाण touching the err by way of disgust or fear; ३८१ । १.२ मदतेन्द्रिय.,.. restraining the senses २८७।५ मारम-2. having a small baskot (1983) in liand ३३३।।२६ माम haring pons in liand ३०८.१६ 11sing all tricks ३.८.१६ समहाग. hnowing all arts 3181 !u TITTTTT.al living falsies (f.also breasts) ३५६१७ गारक.ad. (migit bo मगरप) ३३४।१३१ संपरपनm. who causes misturo 104 YY सामममन.n liouso for assigantion; rendervous ४९.. गरेमामन्.. colo nnmo (of inedicino) १२८1७. arifesikit., f. making the limba sirink (old age) contmeting 11lra 10318 ·५८० क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह : (संक्षय- संक्षय-,m. thoftb ३५६ । ५ सग्रहaccompanied by planets; tonacious २७६ ॥ १० सग्रह..m, collootion or material P8CI सग्रहरहित... having no cause of medicine; x quack dootor ३०३।३४ मसारचेष्टित,-n the ways of the world ३२० । १३५ राततस्पर्शtouched constantly ३२८1७८ सज्जशय्या one who had prepared a bed to receive a lover (of. वासा सज्ज) ३६८।१२ सतसाभ्यासस्पतामात्र मनोरथ-,n having the only intention for constant desires ३८८.३३ सततामेध्य, always impure; constantly nopharious सततोदय , सत्तापयनित, सत्त्वव्यक्ति-. सत्याग्थ-,m. रामच्छेद.,m. सत्यवती.. सत्यतूर्यrising day after day ३८८ । ३० void of truth; false ३७८।६८ manifestation of reality ३५८ । ३५ a proper name closing of the froo cating house २९२ २८ a proper name २९२ । २८ a nusical instument bolonging to the #27 २९३ । ३७. food supplied at a free eating place ३२४ । ३३ like tho colapse of the free dimer fiouso २९३ । ३४ kecper of a free dinner llouse २९४ । ४५ food given at the free dinner house सन भोजन-n. सनसनिपात, मत्रपाली सनानः,II. गयूत्कारम् ad. spittingly; accompunied by spitting ३ १९५१२६ सदाचारपथ-in the path of good behaviour ३१९ । १०२ सदाच्छत्रिन् always carrying an umbrella २९३।३५ मद्ग्राह,m सन्तोपगुभाग-2 blessed with contentedness ३४६१ ११२ ·५८१ शब्दराग्रह -सभोगविधाति) गदंदा,.. राद्धावलीनhaving liligo teeth २८४।८ stopped in goodness :८५ । १३३ सद्भावनोल- gooil natured ३७१.४. सानलह-m. guarrels amongst the rivals ४१४ । १२२ गधिविग्रहवायम्प- m. a secretary for managing (foreign) affairs in making perce or war (M.V.) ३३५। १४३ who has thrown off the rags (पपंट) २१५। ८४ मन्त्रासभैरव ,m grently horrible, (भैरव) causing a great fenr; . यक्ष cusing gicat fear २९८ । ४२ मप्तदिवसम्यायिन् १. lasting for Feven days ३८९ । ४३ सद्भावलीन stooped in goodlaess; devoted to goodness ३८८।१३३ मत्यवनापंट ·समेंद्र धुवाव्यसग्रह (सभोग मूल्य- मभोजनमूल्य-n price of a menl Yoru ममार्जितारमन A whose court and has been swers clean ३१७।१०६ ममुदगिरा (ARCTT) : round box or Oʻrsl et (MW) ३३९। ३८ समुद्यतमति । rondy watted verdt minded ३५२ । २२ सबगुरु ng or large in everything ३३२ । ११२ सवगान appioaching every bod सवजनादृष्ट not seen by all men or by anybody <!*** मवसहारपातक n sum of lilling all ३४० । ५५ #arifiait af (471) indulging in sorunl intercourse with All ३२६१ ५४ सवप्रणत saluted to by all or saluting all सवप्राणहर zobbing the life of all i e lilling all 3481 मवभक्ष। devouring all ३३११ १०३ मवमगरहेतु m cause of all suspiciousness ३२१ । ४३ सवमाता the mothes of all २८५ । १८ सवत्तिविलोपिन- 1 cusing the destruction or loss of Jivolt hood of all १०९।२० सरसथय m 2esort of all resorted to by il सवस्वामिभाय m ownership of all tims werith ३५७ । २३ सवस्वहन . stoiling or snching everything ३७८ । ६६ सवस्वाप नि । stealing cerpthing robbing etery body s sleop 1 e zwalening cicey body २८२१ ३७ सवागदाहिन m burning the whole body सर्वागमदन । shampooing the whole body 30€ 140 सर्वागालिंगना यु - eager for the embrace with the whole body ३८८। ३२ माधिकारिन् । the concreign dominating otcr cicry body ३०८।८ गाराधिन who commits all fzults ३१८।१२१ ·शरसग्रह ---माधुपदवी) मनायद्धिद- गर्वोद्भव सर्वापहारिन. Prerang erelything ३०९ । २० महारिन., (M W) ३३७ । १७ सर्वाभिशकिन् ... suspecting er erybody ३७० । ३४ सर्वायजननी f effecting or pre ducing things, accomplishing all desired objects ३५७ । १ giving or bringing succoss 10 211 undertahings ३०८।१६ सातानिप्पल fruntless on all sides, birien २७५।। रायौहार-m full meal (पूर्णाहार) ३२९ । ७९ मद्रियोज्झित, one who hasabandaned inculties of senses १७७.२० Producing anything २८९ । १९ #raffraafik,n bring incls of hnır besmerred with mutard ३९८1१५ मन्नेहरतिराम्बलक्षण , characterised by affectionate intercourse ३८९ । ४० talking simmingly ३२६ 1 ४७ tronbled containing sugar (II IV) ३२९.८० सस्पारासा state of being a griin Leeper, cropheeper or field guard (MW) ३३५ । १४२ N of Indru, having t1onsund marks of female organs २८११ २२ #77777179317 hung thousand ears and eves 1149 n persen engaged in a free dinner house (ग) मस्मिता गविरवा माघर-1 गाजभा. माति- गापामगार Comicn ernst generatkuonled c३३.1८३ पिशप nd. scornfalls it गापुनरागा cutting or destroying of the good ३३५।।४। गागासी । 1 good positor, A position of a nelle inan ·क्षेमेद्रलपवाव्यसंग्रह (मापवाद-- साधुवाद-m. good sayings; praise of the good ३१३ 1 ८१ मांपराग-,m. love resembling brilight ३८५ १७ सारणा.. note of a lute ३०२।३१ सारणी दत्वा- producing a note on the lute ३०२ । ३१ सारतत्रता Ossential doctrines ३८६।११५ सारडामुग्ध,. silly like a सारंग bird ३७९।३१ माध्रुविलोचन.. having teur's in eyes ३१०३८ सितच्छता Thito umbrelln (M.W.) ३३६ । ३ सिद्ध गुणा;m accomplishments of a 143 (an aseotic with supernatural poirer) २८ः । ४७ सिद्धार्थक- m. white mustard; an ointment मिद्धिकाम.. desirous of success or prosperity ३३३ । १२६ सिन्दूर राग-m. love reseanbling सिन्दूर ३८६ । ४ foregtia afiat ,11 a house which contains a temple painted rith bitumen (सिंदूर) ३१७।१०६ मिहणादव मो. il chair haring the legs shaped like those of a lion v lion footed seat (मिहामन) सिंहगुप्त,m. a proper Name ४००।२२ सीमकराग- m. love resembling lead ३८६।६ मुकृतनिधि. storo house of virtue ३८८ । २१४ सुनजीविका.. happy livelih od ४१२।१०३ मुखम्धिनि-1 comfortable position ३८६। ३९ सुखोज्यित abandoned by happiness ३५२ । २३ मुचिरस्थायिन्- a. staring for a long timo ३७७ । ६३ मुतोपरोध,m tronble due to it son ३२२ । १२ मुषायलित-. white washed ३१७ । १०६ सुधीतसितकर्पट-h whose cloth has been rell yashell ३१६ ॥ ११६ सुप्रभाततरम-nd. earliest dawn; Yory early in the morning ३३३।१२७ मुरतमन्त्र-m. (?) the 4-7 which is like qua (talk about the sexual intercoursu २९६१२२ ·क्षेमेंदलघुकाव्यसंग्रह : (सन्दाशन- स्कन्दवदानवाल.,m. (?) time of offering her bolly (for prostitution) ३९५। १५ स्कन्दक.m. (1) a body १५ । १५ म्वन्दक.in (?) ३३१ । ९८ स्कन्धगुगाञ्चितकर्णसुवर्ण-, having the golden earnings touching the shoulders ३९७ । ३२ FT:49193#-,m sound of the musical instiument in the form of shoulders ३२०।१४० स्तनमंपूर्ण.. completely full rrith bieasts स्तब्धारय known as स्त-घ ३८९ । ४७ रतुतिपद ,n. object of praise (M.I.) ३५३ । ३८ स्तोत्रमत्र.,D. stotras and mantras ३१८ । २१२ स्नोमवृत् कारिन-, 1eciting a स्तोत्र ३३७ । १६ स्त्रीचनावज्ञाज्वलित-,a. burning though dishonour shorn by vonan ३८८।२९ स्त्रीबालधन-n. women's or children's property ४२११८६ स्त्रोण दर्शनचञ्चल-u. fiekle through the sight of women २८८।३६ स्त्रीरहस्यप्रकाशक-, lovealing the secret (parts) of a roman ३८९।३५ स्थलपत्ति-in. a proper Pame, a land lold४ ०१। ३४ स्थावरविप्लव .a. luin or taking array or 10bbiog of immoroable property. ३३४ । १३३ स्थिरभोग contact with oil; long lasting enjoyment २८७१२१ थिरलाभ.m. coustant gain ३६९ । २८ स्थिरस्थिति-१. fi.mly established (of. स्थिरम्यायिन्) ३५२ । २७ स्थूल गुलिका ,i. large balls ३९८ । १५ स्थूलतूल रट्टो... think (costly cottoo cloth ३२१ । ४८ स्यूलत्रिगुणवाल की;u.t. hasing a trable and thick cariing ९२।२३ ३९७ । ३२ स्थूलमुया. haring a thick or big flat face ·-~-वध्यागील) गाग्रह ५८७ सापित स्थत्वमन n 2 courac Goth २८८।१३ F17ETTICFH-, 10 beginnings of heavy exponses ४१० । ७४ स्नानकोष्टक n a bath room ३५११८ स्नानाटिका 1 piece of cloth porn round the wait while Bathing ३१७ । २१. ope tal ing a bath ३१७१ १०२ म्नायवद्ध tied to bowsthing ३८१ । १०३ स्नुपात मिन् desirous of or longing after lwing an inteicomsc with his own daughter in lav ३२४१२६ FREATIEFT, 1 bring n mouth soft on account of soft or tender love, lirving top of the wick set witu little oil १९२७७ hring ndhesion of oil, mixed with oil, affectionate embrace ३८७.१९ परपहामी । (?) a place of longing mod touch ३.८.२८ 17TT* nf liring prominent falsies (nrtificial brests) २८.१७ ·५८८ क्षेमेंदलघुकाव्यसग्रह (स्वप्नतिरीक्षण- Is food low wiges स्वन्ननिरीक्षण m hling vision स्वभावभिदुर-, fragil ३८७ । २६ Fahranfit a impure by nature ३६७ । १ स्वभावरूप naturally drs ३८६ । २९ Farafa - ? disinclined by nature, adversed by arturo स्वमूत्रचलकाहार , hasing only a handful of one s ourn uine ३७०।२४ Fafanufatt-1 nat havnog monoy 18 bis one oi dificient In his own weatlb ४०५। २५ स्वरमाला senos of uotations of music खरस्वर, huing a donkeylihe sound ३२०॥ १३४ स्वर्गमही-1 hersenly region i would ३७४ । ३२ पभाग-1 स्वलनमारचोरिका-1 a list of requisito materials ३३० । २१६ स्वापु स्मीतरूपप्रमदनृत्तवन्- dancing with gnent ranity of his physical beauty ३८९१४१ cruelty of terriblt hirel words स्वल्पभाटी lou feos ३६१ । ५७ Fife fa1777,4 skilful to shoir hin ova position, about to 1180 ३०४ । ३ स्वापरल नि, loss of sleep), 1317 घायोगाय in Lins of seirin: suf interest Pic स्वीकरणाचपाय ,m inerns of TITरण (bringing under tho influence of) ३९२ । ८७ सवारसनि one rho las the knowledge of neceptance, knowledge of releplanes ३१५1८७ स्वरक्रूरता । ह हमराग,m होट-m Swnloso ३८६।१२ 1 lunrhet noriant ४...१४ ·इत्यग्रहणोपाय) गदसग्रह ५८९ हतारस m one who professes to be a sage in a bazar ३३६ । ।३ ३४०1४७ the portal of a murhet placo 3451€ demon in the marl ot place ३००। १५ 24103110 vessel store of the bazkar Yout? हम m abody of violetica u bode of rogues हसतारण । हट्ट पिनाच m निगडm chuns in the mahet place ३०० । १६ हरणचिता f unilets to snatch everything ३१८ । ११८ हपनिमा । full of joy or ovenjoyed ३३४ । १३२ हुरिसराग m elephant lile love ३८६।११ हा वादिन .. uttoins हा कष्ट हा काट alag alas २९५ । १३ हारितथिनि .. who lud culised the residence or muntenance to be nemoved depic of maintennce ·क्षेमेंद्रलघुकाव्यसंग्रह (हृदयपरिमल- हृदयपरिमल. m. joy of heart; fragrance of the heart २०६ । १ हृत सर्वस्व who has seized or stolen everything २८. । १० ३८७.२६ हृदयविहीन heartless; cruel ३०६ । ३४ हृदयाभावनीरस,a. dry on account of heartlessness हेमन्तमार्जार,m. nent in the winter ३९२ । ७१ हेमपूर्ण , full of gold ३४३ । ७६ हेमवालवालिका- f golden bracelet and iings ३५६ । ११ हेमवालिका-. a thin golden ring २८६ । २९ हेमस्निका golden ringe; necklace ३६२ । ७३ ·परिशिष्टम् शुद्धाशुद्धसूची पृष्टम् पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम् काव्यास्य विकटो दरम् २२ ३ पुनम लावण्यावरयाम् भयास्य शिवशिवशिवती अगाडिगभावो शंडाररमस्य २ १ १७ २५ ९ ५५ ૨૨ अलंकृत १८ दशितेषु काव्यस्य विकटोदरम् ध्रुवम् लावण्यवत्याम् भयस्य शिव शिव शिवेति अगागिमावो झुगाररसस्य कुं-दो. (८३ ॥ ३४) मलन add काव्यकोतुके दशितेप (६४ । १९७) निगृहनम् प्रमोदिनीम् वतिनाम् प्रकीर्ण प्रायेण ब्यूटोरो गाह चलानीवालून असमारा: ada दूताग १ यत्स्वप्नत्र कु. सं.८।६३ - ६४ १ २ १३ ६९ ७ ७७ निगहनम् प्रमोदिनीम वलना प्रकीर्ण प्रायण व्यटारस्को गाट वल्लीवलून असमामे: ७८ ५ ६ १०२ १०१ १२ यनूवेनेत्र २ ·५९२ क्षेमेंद्रलघुवाव्यसमह: पृष्टम् पवित अगुरम् शुद्धम् नन्नाकरम्य वलिदासभ्य रत्नाकरस्य कालिदासस्य काम काम ११२ १२० १२१ १२२ १२९ ५ प पर्ण विन पर पूर्ण ८ ६ वित्तम् ७ १२७ १२७ स्मशर दिलद्विलाम स्मरमर पिलमद्विलाम १३ न भोगनागि मत्यसुवामनस्य १३२ १२८ १४२ ४ ७ परवले बन्धमपन दासतमर्पणात दरिद्रय स्थान निरीक्षणपति निजाम् ललिताक्षर १५. य भोगामिन सत्यसुमागृतय पदन परक्लश चन्धुगयन दपमपासणात् दरिद्रण स्यात निरीक्षणपिंट रिजाम ਹsxਤੋਂ दरदरने पापापा भूभजा परिपात भोगभद्ग बगम्यामि दृष्टवा ममपंगा पाटिनाया ५ १२ १३ । पापाप्ता भूभुजा परिपोप भोगभग पराम्परामि प्रया ममूपमा पारितामा ·५९३ गुबाशुद्धसुची . ११ ५ १७८ ८ १८० ५ १ २ ૬ १२ २२ २.. २०५ २२० २२१ २३२ २३३ २५० १ दादलतम् विद्वात तमिन तनव तमूचुत्रिदि विभ्वम दष्टव्य पराक्षेमेन्द्र वाच्यदानन मुलम् बाकण्य मयन मुग्धानम् सचूर्णन ०लुब्धन महेश्ववरस्तेन पूप्यायतन इत्पव मदवर्णन क्षपदास तहतविभवा स्थितरते परिवत सनमवंचिये सुचिरतर • चनरमेष वर्षस्ति मिर पाणाम वेश्-वनम् घनता कुठरधारेव दपदरनम् विकृति तस्मिन्न तेनंव तमूचस्त्रिादि बिम्बम् द्रव्य परारयक्षमेन्द्र वाच्यदानेन मूलम् आर्य मयेन मुग्धानाम् सचूर्णन • उन्धेन महेश्वरस्तेन पुष्पायतने इन्यव मदवणन क्षपदास तेहतक्मिया स्थितास्ते परिवत सनर्मवैचित्र्य सुपिरारक अपन सेव वचरितमिर গি বয়ান बनवा पुटारधारेव २५४ २५६ ९ २० २० १ १३ २६० २६० २६३ २६८ २६८ २० २७९ १. २२ ·५९४ क्षेमेद्रलघुकाव्यराग्रह २१ पुण्यवधूलाने वेशोपदेशे भोजकरिणा परदानबद्धस्य रसायनविल २८१ २८३ २८५ २८७ २८९ २१३ २९५ २९५ २९६ २९७ पुण्यपूलंग्ने देशोपदेश भोजकारिण परदानुवद्धस्य रसायनबिन पुर: बत नत २२ वृद्धस्य १७ वृदम्य अजीर्णकारिण सक्षित्पधिया भैरव धुतकर श्रातृणा श्राध्य ३०३ ३.६ ३.९ १२ ननत ३१० २ २२ ६ अजोणकारिणा समिनिषिया? मरवम् धूतर थोतृणा माध्य ननत पाप व्वासात तुर्याण लहत् मी लुण्उने लपलने गृहोपस रणादिकम् यानेनंधानल जीवनदिविर पूणाम्मपो यी पाता निस्यात २ कापस्प वागातकुर्वाण लटत देसी लण्डने मुण्डनें गृहापरणादिष वानेनवानल जावा दिविर १८ ७ ३२५ १७ नावा पाहती निर्यात १७ रामाधा। रामपाग •ामदा ·शुभाशमी रायण मामला ७ ८ १५ दुष्प्रेयो तस्म अर्थजातम् भगीकृत भव भैरवीम् ६ रापूष गुरुराल लुपिढत दुष्प्रक्षयो तामै अर्थशास्त्रम् भागी कृन भवमरवीम चत्र परयो प्रान भुकम तनवीरमीत मवरोत वुटला १८ २२ २६४ वयो प्रात भुवम ननु चोरशेषा Oमरोत ਭੂਰ ॥ बुदि बुद्धि चने १४ १८ बुद्धि 되기 दनि १८ २२ ३८६ ९ १३ दस्ति अपश्यन् ताभिध कट समायाति सभेत प्रक्षीण परिभोग अदश्यन न्ताभिध पट. समापति मत प्रक्षिण यारिमोग हवालिया तिमाव परापोनेव विसयलेया ३९० कालिया ३१७ इति मुग्ध पराधीनंव विमलयलेगा ८ ·क्षेमेंद्ररुपाव्यसंग्रह ४०४ १० ३ वैरभ्यण सुखद ०मरम्माद पणाडगना साधर सचित वैपेण मुखेन मलम्माद गण्याडगना साधम १ २ नारित समुचित नास्ति स्वदगनमरमम क्षेमद्रात ४१३ ४२२ ८ त्वदगत सरभस क्षम द्रस्त ३11३५ ४ ४७२ ४७४ २७ ६ ३ सपृत्ती विवासस्तम्य विश्रातविग्रह वृक्षारोहसहस्त्र पयुपाच समार हात शिगुरप्य यमस्माक ४७६ १८ ८ सपृषत विवागतम्य विधात विग्रह वक्षारोहसहस्त्र पयुपामच्च समारोहत शिगुरप्पास्माक वृणुकक अगता वेताळ पडभिरथ य तौ सत्ताक्षर नेत्राला ४७६ २४ गणक ४७८ ४७८ २८ १ १४ ४८. ४८१ थपता श्वेता पडभिर्मासरयम् सतो सप्ताक्षर नेत्रवलन माकाराद्यभर जिल्हा-द साधयेदधम स्ननी मुपीती स्त्रद्भिस्तस्य क्षमे द्रोपाहता साकाराचक्षर १८ ६ ४८२ ४८३ साधयमका म्तनी सुपीतं सद्भिस्तस्य क्षमेद्रोहा ४८७ २ ·शुभाशुद्धगूपी ७ ४८७ १७ ३ आलोलामळावली अञ्चलो जल गदिनक हिण्डीर बालोलामलावली अज्जलोजल गदिनक टिण्डीर ४८९ महाभाद्रोण ४९४ २३ ६ म-माहाद्रोण पद्याकदम्बरी पचकादम्बरी ४९८ 8 ५ m n a १३ A ५०३ ३ on coount ६ ५०६ ५०५ ५०९ १० ८ २४ १२ ९ on acoount m अमृतस्पर्श आण्डरमन्त्री of. seizure m खर (demons) only void of towards the house; N. घ्राणराग चर्मकृत जरठासु thie तन मम दिन resembling अक्षिपटल-अदित अमृता आपाण्डुरमखो ci seigure a खरdemon onl, voidy towards a nouse N. घाणरग चमकत जठाख the Nagar रामर्मभदिन esembling अक्षिपटल-क्षि ५२३ ५२७ २३ २५ २८ २१ ११ २० ५३२ २६ २० it may il may of dust lying of dust; lying is dust in dost ·५९८ समंदर घुमायार २७ । ५३८ ५३८ ४ ५३९ २२ २४ ५४२ २९ ८ ८ दगन दमन पानिपनि दण्डनिधित peculici peculiai दूमारास खान्छवास विधारभूत सभापतिा god statule god (statue) दापांद्यागिन दार्पोद्यागिन n of घनदन धनाढय धातुपकोप धातुप्रकाप धातुदादिन धानुवाग्नि धतुवादिनी घानुवादिनी brrught nought नियागिनिविड नियाणिनिविट nd to nd; to पगलग्नाशिन पदागनागिन विमवाद विमवाद pupils the eyes pupils of the Ates मुग्दपलद्वय मुदगल द्वय मृतागोन मृता गोधम girulons gurrulous ediculouse rediculouse लेल्पनिलय लगन्यनित्य वह्नि वपदिन वश्य जान बरयाजन वाधामी वार्धाना veg eies 113sing eyes course source विसरण्य विसस्य वेधूननधूप वेधनघूननधूप vondn wound पद्याथिना वैद्याधिनी गल्ति १६ २४ ५६८ २९ ५७० ५७० २४ ५७३ ५७४ ५७४ १८ १ पि