·VIDYA NYAYASARAH, SN A RARE BRAHMANIC WORK ON MEDIEVAL LOGIC YAY SIYA BHAVAN ? BY BRARY ĀCĀRYA BHĀSARVAJNA Together with the commentary called NYAYATĀTPARYADĪPIKĀ BY JAYASIMHA SŪRI EDITED BY VANĀJAHOPÄDILAIA SATIS CHANDRA VIDYABHUSANA MAPED Professor of Sanskrit and Pal Presidency College Calcutta Joint Philological Secretary Asiatic Society of Bengal , and Fellor of the Calcutta Unirersity Salv BHAVID TRI\TLD BY LEENDRA MATIA CHAKRATANTI AT THE SAShI IT PRESS No 6. Nandakumar Chaudhary's 2nd Lane 06 AND ELBY SI ED BY THE ASIATIC SOCIETUS Path STREET CALCUTTA. 1910

·आचायभासवजप्रणीत
नायसारः
जयसिंहसूरिविरचितया
नायतात्पर्यग्दीपिका-
माख्यया टीकया सहितः
महामहोपाध्याय
श्रीयुक्तसतीशचन्द्रविद्याभूषणेन
परिशोधितः ।
कलिकाताराजधान्याम्
संस्हातयन्त्रे
थोउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना मुद्रितः।
एकान्दा १८३२॥

·INTRODUCTION Blgs of The test of Nyayasarą and the commentary on it called yazara Nyayatatparyadipika printed in this volume are based on the undermentioned manuscripts 4. Nyayasari no III, F 305 belonging to the Asiatic Society of Bengal B Nyayasari no 821 belonging to the Asiatic Society of Bengal C. Nyayasarı belonging to the Sunskrit college, Calcutta. D. Nyaritatparyadipire belonging to the Yasorij??? Jaina Pathasala, Benares, E. Nyayatrtprryadipika procured from Bombay through Sastra visarada Januacrrya Viyadhaima Sari and his pupil Indravijaya. The Nyayasara occupies a remarl able position in the history of Indian Logic. I have stated elsewhere that the Nyaya- Biedieval Logic noun Butra (circa 500-300 B C ) by the Brahmanıc shed exclu Bively by the gage Aksapad i Gautinia is the first regular work on Bud Ibists and Jun29 Ancient Logic while the Pramınısannuccaya ( about 500 A. D.) by the Buddhist sage Dignaga and the Ngaya Fatara ( about 533 A, D.) by the Jain: sige Siddhasena Dirahara ( Krapinha ) are the standard works on Medieval Logic In tho Nyayısıtra Aksaprda stated, defined and examined sixteen catego- 1. Ineans of uglit knowledge (AHTU ), ? object of right knowledge (#7), 3. doubt (HTT), 4. purpose ( w), 5 famı liar instance ( CETR ), G established tenets (fora !, 7 members of a syllogism (770, 8 hypothetical resoning (**), 9 ascertain nient (fa), 10 discussion (FTF), 11 wringling (6) 12 csil nies, viz ·(ferrus), 13 falſacies (MTIHTO ), 14 quibble (**), 15. futility ( sifa), and 16 occasion for rebuke ( fua fpola Digning and Siddhascna on the other hand in their works took ap only one of tét Biateca categories, Fiza promana (tor) and clubrrated 16 tu suci a way that at anght include other catezories 49 far the these nere ongistent with the science of general Loowledge Inferene, a kind of pramına, which was very briefly noticed by Aksamda, recured A fall trentment at the hands of Dgnaga aud Siddlasena. Great sab tieties vero ntroduced by them into the theory of syllo, Ism, defini tion of terms etc They rejected pramega ( T ), ia which Alsapada Excluded sense-orgaus (a), oljects of sense (*), body 12V), mud ( ** ), soul thail, birth (**), destha ), ett, on the ground that if 123 usele 59 in works ou Logic to specify the objects of knowledge The scietice of Lngle as molthed in this pag tras called Medieval Logic which was almost entirely in the bapds of the Buddhists and Jainas Daming 500--1200 All the Baddhist and Juna writers * produced uumerou treatrses ou Logo la this new style while the Brahmanio writers eacts as Patayayana, Udgotaknra, Vacaspati and Vdayans contapued to follow the old syatem of Aksapadon mybose Nyayasatra they wrote a Berres of glosses, Among the Brahmatra there was only que preesou who mbibed the influence of the Bnddhist and Jaina logiciant This person Tras Bbasaryaj fa the celebrated nathor of Nyarasara which Nyayasara, is published m this Tolome Folloniug the mediod current in his time Bhasurariis treated in a Nyasa. a Medieval Logic sang only one topic iz pramana sbich be divided mto three kinds-perception (07% 1, infererie ( WT) and verbal testimony (STR)mas & contrast to Aksapads who recogaused a fourth kind named comparison ( URETT) This & rere Brah Manic work # For the Juda kod Buldhat Logic vile my Hutory of the Medieval Sool of India Logie published by the Unireaty of Calcutta, 1909 ·[3] threefold divrsion of pramana brought Bhasaryajia close to the Simkhyas and Jainis but distiaguished him from the Buddhists who recogntsed only two kinds, vix perception and wference Like the Buddhist and Jaina writers Bliasarvyjia divided inference into that for one's self ( Erala I) and that for the sale of others (Tratata), and like them le gave an account of the fallacies of runor term (II), the fillacies of esample (CETRIT) ce Quibble ( a ), futility { ifa) etc, which had been the prominent topic3 11) the Ny 1yasůtry, were not altogether overlooked by Bhasar. vajar who dealt with them ru connection with the inference for the sike of others. Under Inference there was also an elaborate trent ment of discussion (called in Sanskrit or 17 ) which was to be carried on between a disputant (aret) und bis opponeut (Afast) in the presence of members (or affa* questioners ) uuder the guidance of a President (TH9fa) Salvation ()* was defined by Bhasarvajar as the soul's final deliverance from prin and attainment of eternal pleasure In this respect he igied with #certamı class of Mimamsakas (O & Bhrttr ) who affirmed that pleasure could be eternal but differed from Aksapada who denied the eternality of plensure, The Nyayasura contains extracts from the Briardaranyakopamised, t Prasuopanısad and Sretasvataropanısad! There are * बनेन सुखेन विपिटा चावनिको दुःखमित्तिा पुरुषस्य मोच रति ( Nyayasari P 41 + अात्मा वारे द्रष्टव्य त्रोतव्यो मन्नव्यो निरिध्यासितव्योति ( Brihadan ranynka quoted in Ngayagua, P. 33 ). * हे अक्षणी बेदितव्ये परं चापर चेति (Prasnopabisad quoted in Wyy rara, T. 35). यदा यदाका वेयिन्ति मामला। तदा शिवमविधायडरासान्नो भविष्यति (Sretassataropa ?Hd quoted in Nyayası, 1. 39 ).

·patziges from tlsc Nhagavadgita* nu also from the Vallablaratat already quoted by Sankara tu the Vedrutsblnsya Nothua; is definitels kuoti about the age 1. hucit Rhasarvajai Nourished or the country which ho adorned by his birth As the reputed author of Nagasan ko is mentioned by the Mhestrvají? Jamni ongi Ganaratna + 1 1409 AD) and Raji F ASO and burtla i lace sehbuur** ( 1318 A Ditt During their times there nero alrerdy eighteen commentaries on the 14.4817, One of them is named Nyayabhusana which I believe to be idential with the work of game name quoted by the Buddhist sage Ilatna + gurföt The fallego (Bhagaredsta quoted in Ngaytlara, P 40) gametofauti माप्य योगदान पुर्यात् चहाना मही परेत। w formiego zatia, सहज पुनस्तानि पूर्यतेजोगणानिय । ( Vahabharata quoted by Srabara in the Vedantabhasya and reqaoted ca Ngay sara, P. 37 ) भावनमपीते न्याय मागलादण्दीका । तास मुख्या टीका न्याय- মূখ্যা আরতি কবিতা আয়মাল্লালন। (Gunaratos a Saudarsana yritt edited by Dr Sway, I भामर्वनो न्यावसारतस्यविधायक । JUST az áthi TIFTET I न्यायभूषणनानी तीक्षा तास सिडिभार । (Sul22762928.12uccaya by Valulbari Rebus sunt grubtibed in the asrga Jalur grantkat3ala Benues ht TREAT agar ég ***RRAFA) मिमिद यास्त्र पोलध्यत्रो सुसान्यात (Caft 11.1941 itaban Laly Hallan flanelburs Sun Prasasti > ) ·( 5 ) huti, * pieceptor of Ratnakırı Santi who lived about 983 A D A This is therefore the latest date that we can 2991gn to Bhusarvyn! The earliest imt may be fixed at 600 A D when there ined the the Buddhtst logicim Dharmalırtı whose controversy about the fallacy of "non erroneous conta adiction (fattaforet it seems to have been referred to in the Nyaj asara On various other consi derations I am inclmed to believe that Bhasarvajua lived about 900 A D He appears to me to have been a native of Kasmira. His name, which is very peculiar, bears close resemblance to that of Sırvajoa, mitra who lived in Kasmira about 750 AD, of Suvajandeva who lived about 899 A,D, and of Bhusiamiu u who lived in Guzerat about 600 4 DBhasarfajna Aourished at a time when the * Ratnakırtı observes -917 191797 putea 54- कार्याशेषवस्तुराशिपहणप्रसञ्जनमकं तदभिप्रायानवगाहमफल तथा हि तन्मते धधर्मियोर उपकाररक्षौर च मयासत्ति । (Ratnakırtı & Apohasiddhi edited by M X Hara Prasıd Sastr P 11) + Tade my 'History of the Medieval School of India Logic published by the University of Calcutta, P 140 Dhurmakırtı observes -1872furt natal বঙ্গ ঝঙ্কামীতালবিঘতমান। (Novabin lu ed tel by Peterson, P 115 ). Bhısırajnu writes -77 cu fatturfagrat foto व्यभिचारोलेके। Ta Pa RT IFTTH Toamra zaffari 1997 बनित्यम याकायम अमदादिवाोन्द्रियपाह्यविशेषगुणाधारषात घटवत् । स वल पुरुषविशेषममे कमायो हेवाभासो भाति अन्तरासिकादिति । ( Naruina P 12) 7 MIle Dry ed tiou of Srgdharastotrim publ sled in the Bibl otheca in fica Berles Jutroduction, r XIV $ Tile my History of the feilierul School of In luan Logic rp 134 135 Vade my History of the Medieval School of ladun Logis", P 2 ·[ { } massages from the Bhagavadgita* as also from the Mahabharatat alrendy quoted by Sankari ja the Vedautabhaiya Nothing 13 defimtely known about the age 11 abich Bhasarsajna flourished or the couutry which he adorued by bi: birth as the reputed anthor of Nipasara be 18 mentioned hy the Batarcajna, Jarne siges Guntratna (1400 AD) and Raj } ৪ ৫৫ ৫ birth place selbar ** ( 1318 A, D ) During their times ti ere sere already cghteen commentaries on the Agarasara One of them is named Nyayabhusana which I beliere to be identical reth the work of same name quoted by the Buddhist sage Ratna- # দালনি বলঙ্কিপর্নীথিম ( Bhogavadgita quoted in Nyarrara, P 101 । আলী যাথি বনি কাপ। মাঘ যীশষৰ ঘৰু বহু শামীম। ধীন হিমবাধিক বিৱৰ বা।ৈ ংৈ লাবিবঙ্গীঘেৰিব। ( Muslita quoted by Saukars in the Vedantalhasya and requoted in Mayr Eara, P. 37 ) 5 মাষখান শায়ামেরী। যা যা স্ব মুখােলাে বন্ধবি নথিয়া বায়ত্বশাখিবন্ধ। (Gunaratga s Salarstas razt edited by Dr L Susle, 1941 মামী ব্যাংবিধাব। নৰাৰেই বই তীক্ষা । । বায়নান্নী বা যার ভিসাজ। [ Sallursanzımuossá ly Valalbat: Rajaktars sun plisbal in the 1 Jalak grauthanala Best । যশলমিই মুন্তীহধষশষত্রা। সিক্সলিমার স্বশস্ত্রী দুই বন্যা। { Cat truet ir bauit af, Hathak Jueller: Siri, 'rays!! ) ·[ 5 ] huti,* preceptor of Ratnakar Santi who lived about 983 A DI This is therefore the latest date that we can assign to Bhasarvajn The earliest limt my be fixed at 600 A D when there lived the the Buddhist logicını Dharnakırtı whose controversy about the fallacy of “non-crroneous contradiction' (fathafwertt) seems to have been referred to in the Nyayasara. On Farjous other 001381 derations I am inclined to believe that Bhabari ana lived about 900 AD. He appears to me to have been a native of Kasmira which 19 very pecnliar, bears close resemblance to that of Survajna mitra who lived in Kasmıra about 750 A D, of Suvajanderr $ who lived about 899 A D, and of Bhasvama n who lived in Guzerat about 600 4. DBhasarvajun flourished at a time when the His name, * Ratnrkırtı obserres --A PICHùa gaiffapa gt- कार्याशेषपस्तुराणियहणममचनमकं तदभिमायानवगाहमाल तथा हिताते धर्मधर्मिणोभेद उपकारक्षध च मयासत्ति' । (Ratuakırtıs Apohasiddhi ed ted by D M Harn trasa 1 Sastri P 11) + Vide my 'History of the Vexheval School of In Inn Logic piblishe I by the University of Calcutta, P 140 Dharmakırtı observes -firefferit ufo frutar सह कखाम्रोकोडनानविषयेऽत्तम्भवात । ( Nisvalin lu edited by Peterson P 115 ). Bhasu rajna mrites - Tawarafaretuftarat foty व्यभिचारोलेके। 97 farvi 19 tecara wafafa 1 एवम fara *T# Hetfçrih fazafatayaUtara wa 1 r अलु पुरुषविशेषमपेजमायो हेत्वाभासो भाति अन्यतरासिवदिति । IN144ra P 12) \lde my editiou of Sragdharastotram published 14 the But liotbeca Judicz teries Introduction, P TIL Tule me History of the Vel evil School of Indian logic in 131 135 Vide my History of the Vedieval School of loulda Logic", p 23 ·ron 13:! Must Inge* attained its ku hest deselopment 1 Kasmírky and it is very eu, gestive that winy of the manuscripts of NFAYABAJI and its commentaries 2310 Leen recoi cred frona kasorra or its ale hlilouring profiles About 000 A D burism and Buddlugm Al urished there ale is side, and Mharir Fjue a lo uas a Sarrite opered luis Kork Aith a salutation to Siva and ended it with the conclusion that allvatio ) could be attained only by seeig Sira. Comenta or the eshteen commentaries on sayastra cu Ayayasara. merated by Jarne rritere some are noticed below 1 yayabhusana the oldest commentary mentioned by Mala dhari kajasekhara, noul Gunaratui aud quoted by the Buddhist ega Bitnakırtı n bis A pohasiddhi ( about 983 D ) and by the Jana sa e Jayaseman Suri in hits Agay atatparvadı pika No manuscript of it has yet been recovered 2 Arapakalika ly Jaguuta numed by Gunamtur u the Saddarsanasamuccayoyritti (1409 A D ) No manuscript of it bas yet vern recovered 3 Nyayakusumangalıtarbe mentioned by Ounaratna 22 the Saddarkapusamuccayavrıttı (1409 A, D } No manuscript of 14 has yet been recovered 4 Nyayagaratika ly Vijayasimha Gunu A mattuscript of it 149 been recovered from Bibaneer (Vide SR Bhaudarkai's Catalogue of 288 ia the Decc'ın College 1889 p 58 ). # Vulemy History of the Yelievai School of Int an logio प्रपथ यम्भु जगत यति पर समसतत विट सभात। पिएमबोधाय मयाभिधायो #Hongaars (Yarasara, pi auf FIT XI (Nyayasara, p 39 ) 1. Rajagobrad Saddi tha apuccaga apd Gunaratna. Seddaratos eamuccaparr tt ++ ·5 Nyarisaritika ly Jugatirtha (Hide India office Catalogue, 1021324131 6 Nyayastapıdıpınjika by Vasudera. A minuscript of it fras been recorered from hospira, (Vide SR Bhandarkar's Catalogue of mss in the Decein college, 188, p 951 Another manuscript of it written in hasmırı character is to be found in the lil rary of the Asiatic Society of Bengal bearmg 110 1552 In the openg hines *Vasudera speaks of himself as the author of the work and in the colophon he is stated to be a natire of Kasmira 7. Nigaran icra by Bhatta Raghara. A minuscript of it dated | Saka 1174 or A D 1252 18 contained in the librry of tho Queen'a college, Benares & Nyagatatparyadipuka bg Jayasımha Sur peuted a this volume ke kc The Ngayatntparyadipika is a very leamed commentary referr . The opening lines of the Ngasawarafailapanjtka run as fo lom - देशदेषमभिषन्दा भासर योगिन्दहस्य कमन्दिरम्। माधवषिपारियन भ्यायमारपदविद्या मया। + The Nyarwararican enly as follore - यो त सप्ततिसंख्थक शत मताधिरभ्यधिक मामि। पनि पर ध्वनिसार परिमाधि रा.. इति भारंगदारीन्द्रषिपन्यायनिएषतविचारसरमहरावरिति न्यायाधिकरतोय परिषद ममम.. The Terao msy lewterpreted to give data 117+(ID 122) - Sate 13" 1232ADI ·{ ৪ ing freqnently to the views of Bhusapakara rhom I take to be the author of Myapabhusana Tlcro are also quotations yaj atat. ** als, from Vacaspati Jisma, author of Tatira kaumudi ( 976 D )* Hemicandra Sari, author of logisatrı ( 1088-1172 A, D } Bhattacaryja i perhaps the sime as Kumaralı Bhitta )nul others Ilve not yet been able to identify tho person designated as Lighunaiyajika I a light logrozan) There are referend. es to Advnitni dia, Akuipada, Aulukya, k ilidasa, Kanda, Sutrakam, Vartikakuru, Prasastapada, l'yaga, Bharata and others a complete list of whora lg to be found a the index of rords at the end of the volume Jay 29171a Suri, author Nyapatatparçadapiba, #19 Jamı Jayazımha of the Bretarabara sect. He calls t himself a disciple Sin author of Nagatal of Mahendra Sur of k reharst Gaccha, and 28 men try al peka tioned by Nifacandr Suri in the Hammıra maliahavya I ns illows f হনুৰীনিৱৰীক্ষায় । শীখনিশিখ বানু। (Ngazasticnibandha p 28 Dellter by Pand : 1 adbyesvarI'rass)) শাহবিদরুহৃশ্নেীগন্ধী মিগ্রীজয়ৰিয়ালৰাখিদায়ী। যা নিমিষে গঘি খাদ্যানুয়াশি স্বাভাবিক কষাঘা বা মিশা । (\sesatatparyadlıpık, p 295 ) প্রবি বিশ্রীভগ তুঘলী বিধিমনী জুন দুনি। रिधिभजनालो भगोकोति. ঘনিষ ফীলিম ঈঙ্কিৰাৰা হই। ঝিনু বিষধবিশ্বীtিষ্ট ক্ষ্য জয় জয়ভিৰি দুৱাৰমুত্তাধি। মাহিঙ্গভিসাঙ্গাক্কিাধা যাদ্ধা হিমেলীব ধৰিৱৰিী । (wra Asbak vy. Chap XIV, P 187 edited by N kirtane at Bonitas) • ? *

·"Glory to krsna Gicchr the delightenei of the earth, whose
person is truuspirent like a blooming bunch of fresh Jute flowers,
whose furae wis sung by series of learned men resembling humming
uces and who ever resided ou the crox 223 of pious Jaquas In the
circle of Suris, whose actions there the homes of sonders, there was
born in course of time Jayasimha Suri, the crest-rem of the misc,
Whio sunqurshed in disputatiou Siringa the foremost of authorities
that siune 19 In tri v the circle of pocts able to ante in six
languires
Jurisimha Suri sag in fict the spiritual rund fither of a
cud tile author of Hanımırt mumlarji S) in chapter II ' of
tlse mais il asyise rend
"\uac indrı Suri 113 in lineal descent the grand son of poct
Jayısımki Suri but in respect of poetical compositions huis son
Junsmlı Sure lived in the 14th century ID 23 his humarn
pulcrritra f is dited samt at 112) or ID 136
3
पौवोप्यय कविगुरोजयसिहसूरे
graag gafaah ayart
नध्यार्थसार्थघटनापदपडनियुक्ति
fructfachfraza
(Hamn ra hiahkaryaChip 571
श्रीविक्रमगपा हि हिमपन्यमजायत।
पन्य मसप्तविगतीपटसहसाण्यनुभाम।
(hamarralacıntra juat my
P 1.95
t
систік
tutyr, is
SITIS CN1YDRI VIDARITI Sil..

·CONTENTS. प्रत्यक्ष परिच्छेदः। विषया पृटा न्यायसारस्य । न्यायतात्पर्य्यदीपिकाया । ४३-५५ नमस्कारः १ ... ५५-७१ ७१ -८६ २-४ प्रमाणम् प्रत्यक्षम् अयोगिप्रत्यक्षम् योगिप्रत्यक्षम् ७२-८२ ३-४ ८२-८८ अनुमान परिच्छेदः । - ... 1-७ عر अनुमानम् अन्वयव्यतिरेक भेदः स्वार्थपरार्थ भेदः प्रतिज्ञा हेतुः हेत्वाभासाः उदाहरणम् ८०-८३ ८३-८५ ८६-८८ ८८-११० عرعر ... ७-१२ ११०-१३५ १३५-१३८ १२ उदाहरणाभासाः १३८-१४४ १४५-१४७ उपनयः १४ १४७-१५१ निगमनम् निर्णयः १५ १४८ कथा १५-१६ १५१-१५८ वाद: .. १५ १५३-१५० १५-१६ जल्पः ·1 वितण्डा छन्नम् जातिः नियहस्थानम् १६१-१६६ १६७-१८१ १८१-२०८ १७-२३ २३-२८ आगम परिच्छेद.। २०८-२१० २८ पागम: २८-३० ३० दृष्टादृष्ट भेदः बीयेव प्रमाणानि उपमानम् अर्थापत्तिः ३०-३२ २१०-२२२ २२२ २२३-२३० २३०-२४२ २४२ २४२-२४६ ३२-३३ सम्भवः अभाव: २४७ ३४ २४०-२४८ ३४ ऐतिह्यम् चेष्टा प्रमेयम् २४८-२५० ३४ २५० ३४-३५ २५१-२५२ २५२-२५३ ३५ तस्य चातुर्विध्यम् हेयं ( दुःखम् ) तविवर्तकम् हानम् तदुपाय. श्रात्मन् उपासनविधिः मोक्षः 2 २५३-२५४ २५४-२७२ २०३-२८१ ३५-३० ३८-३८ ३८-४१ २८२-२८५ ·LIBRARY SN १ नगायसारः। प्रत्यक्षपरिच्छेदः। गणपतये नमः। प्रणम्य शम्भु जगत: पतिम्परं समस्ततत्त्वार्थविदं स्वभावतः । शिशुप्रवोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणतज्ञदतदन्यलक्षणम् ॥ सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम्। सम्यग्ग्रहणं संशय- विपर्ययापोहार्थम्। तत्रानवधारणज्ञानं संशयः । स .च समानधनानकधर्मविप्रतिपत्त्युपलब्धानुपलब्धि- कारणभेदात् पञ्चधा भिद्यते । तद्यथा। समान- धर्मात् किमयं स्थाणुः स्यात् पुरुषो वेति। अनेक- धर्मादाकाशविशेषगुणत्वात् किमयं शब्दो नित्यः ·न्यायमार,! स्थादनित्यो वेति । विप्रतिपतरके भौतिकानीन्द्रिया- ण्याहुः अन्चे बभौतिकानोति । उपलब्धेः किं सदुदक- मुपलभ्यते उतासदिति। अनुपलबेः किं विद्यमानी- ऽपि पिशाचो नोपलभ्यते उताविद्यमान इति । अनव- धारणत्वाविशेषाटूहानध्यवसाययोर्न संशयादर्थान्तर- भावः । तद्यथा। बाालीप्रदेश पुरुर्षणानेन भवि- तव्यमित्यूहः। किंसंजकोऽयं वृक्ष इत्वनध्यवसायः । मिध्याध्यवसायो विपर्ययः। तद्यथा। दो चन्द्राविति मुप्तस्य गजादिदर्शनं चैति । स्मरगनानव्यवच्छदार्थ- मनुभवग्रहणम्। प्रमाप्रमेयव्यवच्छेदार्य फलाझेद- ज्ञापनार्थञ्च साधनग्रहणम् । सम्यगनुभव: प्रमा। प्रमाश्रयः प्रमाता । प्रमाविषयः प्रमेयमिति । तत्तिविधं प्रमाणे प्रत्यक्षमनुमानमागमशेति । तत्र सम्यगमरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम् । तदिविधम् । योगिप्रत्यक्षमयोगिनत्यचञ्चेति । बायोगिप्रत्यक्ष प्रकाशदेशकालधमादानुग्रहादिन्ट्रियार्थसम्बन्धविशेषण स्थूलार्थयाहकम् । तद्यथा। चक्षुःस्पर्शनसंयोगाद घटादिट्रल्यन्नानम्। संयुक्तसमवायात्ताभ्यां घटत्व- संख्यापरिमागादिज्ञानम्। चक्षुषेर रुयज्ञानम् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । 'रसनेनैव रसज्ञानम् । घ्राणेनैव गन्धज्ञानम् । स्पर्शने- नैव म्पर्शज्ञानम् । श्रोत्रेणैव शब्दज्ञानम् । मनसैव सुखादित्ज्ञानमिति। एतेषु संख्यादिवाश्रितानां सामान्यानां खाश्रयग्राहकैरिन्द्रियै. संयुक्तसमवेतसम- वायाग्रहणम् । श्रोत्रसमवायाच्छब्दग्रहणम् । तदा- थितसामान्यग्रहणं समवेतसमवायादिति। तदेतत् पञ्चविधसम्बन्धसम्बन्धिविशेषणविशेष्यभावात् दृश्या- भावसमवाययोग्रहणम् । तद्यथा । घटशून्यं भूतलम् । इह भूतले घटो नास्तीति । एवं सर्ववोदाहरणीयम् । समवायस्य तु कचिदेव ग्रहणम् । यथा रूपसमवाय- वान् घटः । घटे रूपसमवाय इति । योगिप्रत्यक्षन्तु देशकालखभावविप्रकृष्टार्थग्राह- कम्। तद्विविधम् । युक्तावस्थायामयुक्तावस्थायाञ्चेति । तत्र युक्तावस्थायामात्मान्त:करणसंयोगादेव धमादि- सहितादशेषार्धग्राहकम् । वियुक्तावस्थायाञ्चतुष्टयत्रय- वयसन्निकर्षाद्गहणम्। यथासम्भावनं योजनीयम् । अवैवार्षमप्यन्तर्भूतं प्रकृष्टधर्मजत्वाविशेषादिति । तच्च विविधं सविकल्पक निर्विकल्पकं चैति । संज्ञादिसम्बन्धोल्लेखन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं मविकल्प- ·20 न्यायमार। कम्। यथा देवदत्तोऽयं दण्डीत्यादि । वस्तुखरूप- मावावभासक निर्विकल्पकं यथा प्रथमान- सन्निपातजं ज्ञानम् । युतावस्थायां योगिज्ञानश्चेति । इति प्रत्यक्षपरिच्छेदः॥

·अनुमानपरिच्छेदः । सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानम् । खभावतः साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभावः। स विविधः । अन्वयव्यतिरेकभेदात्। तत्र साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः । साधनसामान्या- भावेन साध्यसामान्याभावस्य व्याप्तिर्व्यतिरेकः । साधनं लिङ्गम्। तहिविधम्। दृष्टं सामान्यतोदृष्टश्चेति । तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थीनुमापकं दृष्टम् । यथा धूमोऽग्ने- रिति । खभावविप्रकृष्टार्थानुमापकं सामान्यतोदृष्टम् । यथा रूपादिजानञ्चक्षुरादेरिति । तत् पुनः द्विविधम्। स्वार्थ परार्थं चेति । परोपदेशानपेक्षं स्वार्थम् । परोपदेशापच परार्थमिति । परोपदेशस्तु पञ्चावयववाक्यम् । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनान्यवयवाः। तत्र प्रतिपिपादयिषया पक्ष- वचनं प्रतिज्ञा यथा नित्यः शब्द इति । साधनत्व- ख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुर्यथा तीव्रादिधर्मोपेतत्वादिति । स विविधः । अन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयी केवल- ·न्यायसार। व्यतिरकी चेति। तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकी । रूपाणि तु प्रदर्श्यन्ते। पक्षधर्मात्वं सपने सत्त्वं विपक्षाशाहत्तिरवाधित- विषयत्वमसमतिपक्षवं चेति । तत्र साध्यधर्मविशिष्टो धौ पनः। तत्र व्याप्यत्तिलं हेतोः पचधमत्वम् । साध्यसमानधमा धर्मी सयक्षः। तत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा हेतोवृत्तिः सपने सत्त्वम् । साध्वव्यावृत्तधर्मा धर्मी विपक्षः। तत्र सर्वस्मिन् विपक्षे हेतोरवृत्ति- विपक्षाशात्तिः। प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्थे हतोवृत्तिरवाधितविषयत्वम् । साध्यतविपरीतयोः साधनस्याविरूपत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमिति । स हिविधः सपक्षात्तिभेदात्। तद्यथा । अनित्यः शब्दः कार्य- त्वादिति सपक्षव्यापकः । सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादि- वाद्येन्द्रिययाद्यत्वादिति सपनेकर्दशहत्तिः । पच- व्यापकः सपक्षहत्तिरविद्यमानविपनः कैवलान्वयी। स च पूर्ववदिविधः । तद्यथा। विवादास्यदीभूतान्व- दृष्टादीनि कस्यचित्मत्यक्षागि प्रमेयत्वात्कारतलाम- लफवदिति सपनव्यापिका सैव प्रतिज्ञा। मीमांस- कानां प्रत्यनवादस्मत्सुखादिवदिति। सपञ्चैकदेश ·अनुमानपरिच्छेदः। यथा वृत्तिः पक्षव्यापको विद्यमानसपक्षो विपक्षाद्याहत्तः । केवलव्यतिरेकी यथा सर्व कार्य सर्ववित्कर्तृ- पूर्वकं कादाचित्कत्वात् । यत् सर्ववित्कर्तृपूर्वक न भवति तत्कादाचित्कमपि न भवति । आकाशादि। प्रसङ्गहारण वा यथा नंदं निरात्मकं जीवच्छरौरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् लोष्ट्रवदिति । एतेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवति । हेतुलक्षणरहिता हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासाः । ते चानेकप्रकाराः । असिद्ध-विरुद्धानकान्तिकानध्यव- सितकालात्ययोपदिष्टप्रकरणसमाः। तत्रानिश्चितपक्ष- वृत्तिरसिद्धः । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुविरुद्धः । पक्ष-सपक्ष-विपक्षत्तिरनैकान्तिकः साध्यासाधक- पक्षएव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः। प्रमाणबाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययोपदिष्टः । खपक्षपर- पक्षसिद्धावपि विरूपो हेतुः प्रकरणसमः । यद्यपि चैषां सूक्ष्मो भेदोऽनन्तत्वान्न शक्यते वक्त तथापि स्थूलदृष्टिमाथित्य कियन्तो भेदाः प्रदर्श्यन्ते । असिद्धभेदास्तावत् । स्वरूपासिद्धो यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात् । व्यधिकरणासिद्धो यथा । अनित्यः ·६ ग्यायसारः। व्यतिरेकी चेति। तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेको रूपाणि तु प्रदर्श्यन्ते। पक्षधर्मत्वं सपने सत्त्वं विपक्षाद्वात्तिरवाधित- विपयत्वमसतिपनत्वं चेति। तत्र साध्यधर्मविशिष्ट धर्मों पक्षः। तत्र व्याप्यत्तित्व हेतोः पक्षधर्मालम् । साध्यसमानधमा धर्मी सपक्षः। तत्र सर्वस्मिन्नकदेशी वा हेतोवृत्तिः सपः सत्त्वम्। साध्यव्यावृत्तधमा धर्मी विपक्षः। तत्र सर्वस्मिन् विपक्षे हेतोरवृत्ति- विपनाशाहत्तिः। प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्य हेतोवृत्तिग्वाधितविषयत्वम् । साध्यतविपरीतयोः साधनस्याविरूपत्वमसत्यतिपक्षत्वमिति। स विविधः सपक्षत्तिभेदात् । तद्यथा । अनित्यः शब्दः कार्य- स्वादिति सपक्षव्यापकः । सामान्यवत्वे सत्यामदादि- वाद्येन्द्रिययावत्वादिति सपकदेशत्तिः । पच- व्यापकः सपचत्तिरविद्यमानविपनः केवलान्वयौ। स च पूर्ववहिविधः । ताथा । विवादास्पदीभूतान्य- दृष्टादीनि कस्यचित्प्रत्यक्षाणि प्रमेयत्वात्करतलाम- लकवदिति सपचव्यापिका सैव प्रतिज्ञा। मीमांस- कानां प्रत्यक्षवादम्ममुखादिवदिति। सपकदैग- ·अनुमानपरिच्छेदः। वृत्तिः पक्षव्यापको विद्यमानसपक्षो विपनाद्याहत्तः । केवलव्यतिरेकी यथा सर्व कार्य सर्ववित्कर्तृ- पूर्वकं कादाचित्कत्वात् । यत् सर्ववित्कर्तृपूर्वक न भवति तत्कादाचित्कमपि न भवति । यथा आकाशादि। प्रसङ्गहारण वा यथा नंदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् लोष्ट्रवदिति । एतेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवति । हेतुलक्षणरहिता हेतुबदवभासमाना हेत्वाभासाः । ते चानेकप्रकाराः। असिद्ध-विरुद्धानकान्तिकानध्यव- सितकालात्ययोपदिष्टप्रकरणसमाः। तत्रानिश्चितपक्ष- वृत्तिरसिद्धः । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुविरुद्धः । पक्ष-सपक्ष-विपचत्तिरनैकान्तिकः । साध्यासाधक- पक्षएव वर्तमानी हेतुरनध्यवसितः। प्रमाणवाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययोपदिष्टः। स्वपक्षपर- पक्षसिद्धावपि विरूपो हेतुः प्रकरणसमः । यद्यपि चैषां सूक्ष्मो भेदोऽनन्तत्वान्न शक्यते वक्तुं तथापि स्थूलदृष्टिमाश्रित्य कियन्तो भेदाः प्रदर्श्यन्ते । असिद्धभेदास्तावत्। खरूपासिद्धो यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात् । व्यधिकरणासिद्धो यथा । अनित्यः ·न्यायसार। शब्दः घटस्य कृतकलात् । विशेष्यासिद्धी यथा । अनित्यः शब्दः सामान्यवत्वं सति चाक्षुषलात् । विशेषणासिद्धी यथा। अनित्यः शब्दशानुयले सति सामान्यवत्त्वात् । भागासिद्धो यथा । अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्। आश्रयासिद्धी यथा अस्ति प्रधानं - विश्वपरिषामित्वात् । आश्रयैकदेशासिडो' यथा। नित्याः प्रधानपुरुषश्वराः अकृतकलात् । व्यर्थविशष्यासिद्धी यथा अनित्यः शब्दः इतकत्वे सति सामान्यक्त्वात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा। अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति कृतकलात् । सन्दिग्धा- सिद्धी यथा धूमवाप्पाद्यविकेनानिधये कश्चिदाई अग्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वात् । सन्दिग्धविशेष्या- सिहो अथा। अद्यापि , रागादियुक्तः कपिल पुरुषत्वे सत्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । सन्दिग्धविशेषणा- सिद्धो यथा । अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितले सति पुरुषत्वात् । विरुदविशेष्या- सिद्धो यथा अनित्यः शब्दः अमूर्तले सत्यकृतक खात्। विरुद्ध विशेषणासिद्धो यथा अनित्यः शब्दा 'अकृतकत्वे सत्यमूर्तत्वात्। एते ऽसिडभेदा यदोमय- , ·अनुमानपरिच्छेदः। वाद्यसिदत्वेन विवक्षितास्तदोभयासिहा भवन्ति । यदा वन्यतरवाद्यसिइत्वेन विवक्षितास्तदान्यतरासिद्धा भवन्ति । विरुद्धभेदास्तु सति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा। नित्यः शब्दः कार्यत्वात् । विपकदेशत्तिः पक्षव्यापको यथा। नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिवाद्येन्द्रियग्राद्यत्वात् । पक्ष- विपवैकदेशत्तियथा । नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरी- यकत्वात् । पजैकदेशत्तिर्विपचव्यापको यथा। नित्या पृथिवी कृतकत्वात् । असति सपचे चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्ष- व्यापको यथा। आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षविपचैकदेशत्तिर्यधा। आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्। पक्षव्यापको विपक्षकदेश- वृत्तिर्यथा। आकाशविशेषगुणः शब्दो वाद्येन्द्रिय- ग्राह्यत्वात् । विपचव्यापकः पनैकदेशत्तिर्यथा । आकाशविशेषगुणः शब्दः अपदात्मकत्वात् । ननु चत्वार एव विरुदभेदा नान्ये तैपामसिद्ध- लक्षणोपपन्नत्वात्। नैष दोषः । उभयलक्षणोपपन्न- २ ·न्यायमारः। खेनोभयव्यवहारविषयत्वात् । तुलायां प्रमाणप्रमेय- व्यवहारवत् । अनेकान्तिकभेदास्तु । पक्षत्रयव्यापको यथा । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्। पक्षव्यापकी विपक्ष- सपक्षकदेशत्तिर्यथा। अनित्यः शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । पक्षसपक्षव्यापको विपक्षेकदेशत्तियथा। अयं गौ- विषाणित्वात् । पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षविपक- देशत्तिर्यधा । नायं गौर्विषाणित्वात् । पक्षत्रयैक- देशत्तियथा। अनित्या पृथिवी प्रत्यक्षवात् । पक्ष- सपक्षकदेशहत्तिविपक्षव्यापको यथा। द्रव्याणि दिक्- कालमनांसि अमूर्तत्वात्। पक्षविपकर्दशत्तिः सपक्षव्यापको यथा। न द्रव्याणि दिवालमनांसि यमूर्त्तत्वात्। सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षकर्दशत्ति- यथा । न द्रव्याख्याकाशकालदिगात्ममनांसि क्षणिक- विशेषगुणरहितत्वात्। अनध्यवसितभेदास्तु। अविद्यमानसपनविपक्षः पक्षव्यापको यथा। सर्वमनित्यं सत्त्वात् । अविद्य- मानसपक्षविपन. पक्षकदेशत्तियथा । सबमनित्यं काय्यत्वात् । विद्यमानसमविपन. पचव्यापको ·अनुमानपरिच्छेदः । ११ यथा। अनित्यः शब्दः आकाशविशेषगुणत्वात् । विद्यमानसपक्षविपक्षः पवैकदेशत्तिर्यथा। सर्व द्रव्य- मनित्य क्रियावत्त्वात् । विद्यमानविपक्षो विद्यमान- सपक्षः पक्षव्यापको यथा। सब कायं नित्यं उत्पत्ति- धर्मकत्वात् । अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्षः मबैकदेशवृत्तिर्यथा । सर्व कार्य नित्यं सावयवत्वात् । *[ अविद्यमानसपक्षी विद्यमानविपक्षः पक्षकदेशवृत्ति- यथा। आकाशविशेषगुणः शब्दः अपदात्मकत्वात् ।) कालात्ययोपदिष्टभेदास्तु । प्रत्यक्षविरुद्धो यथा । अनुष्णोऽयमग्निः कृतकत्वात् । अनुमानविरुद्धो यथा । अनित्याः परमाणवो मूर्तत्वात् । आगमविकद्धो यथा । ब्राह्मणेन सुरा पया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरादिवत् । प्रत्यतैकदेशविरुद्दो यथा। सर्व तेजोऽनुपणं रूपि- त्वात्। अनुमानैकदेशविरुद्धो यथा। नित्याश्रयाः द्रवत्वरूपरसगन्धस्पर्शा नित्या: अप्रदेशत्तिसमान- नात्यारम्भकत्वे सति परमाणुवृत्तित्वात् तद्गतैकत्व- वदिति । आगमैकदेशविरुद्यो यथा । सर्वेषां देवर्षीणां शरीरागि पार्थिवानि शरीरत्वादस्मदादिशरीरवदिति । The portion trucketed is omitted su viss ·१२ न्यायसारः। प्रकरणसमस्योदाहरणं यथा! नित्यः शब्दः पक्षसपचयोग्यतरत्वात् गगनवदिति । एकत्र तुल्यलक्षणविकचहेतुहयोपनिमातो विरुद्धाव्यभिचारी- त्येके। यथा नित्यमाकाश अमूर्त्तद्रव्यत्वात् आत्म- वदिति । एवमनित्यमाकाशमस्मदादिवाद्येन्द्रियवाद्य- विशेपगुणाधारत्वात् घटवत् । स खलु पुरुषविशेष- मपेक्षमायो हेवाभासो भवति अन्यतरासिद्ध- वदिति । सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् । तहिविधम् । साधोदाहरणं वैधयोंदाहरणं चैति। तवान्वय- मुखन दृष्टान्ताभिधानं साधोदाहरणम् । यथा अनित्यः शब्द तीवादिधर्मोपेतत्वात् । यद्यत्तीवादि- धर्मोपेतं तत्तदनित्य दृष्टं यथा मुखादि । व्यतिरेक- मुखेन दृष्टान्ताभिधान वैधीदाहरणम् । यथा यदनित्यं न भवति तत्तौवादिधर्मोपतं न भवति । यथाकाशमिति। एतेनोदाहरणाभासानामनुदाहरण- त्वमुक्तं भवति। * B reads?-राशिय यन्द पशम पञ्चयोरन्तरत्वात सपशवदिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः । उदाहरणलक्षगारहिता उदाहरणवदवभासमाना उदाहरगाभासाः। ते चानकप्रकाराः । यथा अनित्यं मनो मूर्त्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे सर्वे उदा- हरणाभासा उच्यन्ते । यन्मूतं तदनित्यं दृष्टं यथा परमाणुरिति साध्यविकलः । यथा कौति साधन- विकलः । यथाकाशमित्युभयविकलः । यथा खर- विषाणमित्याश्रयहीनः । घटवदित्यव्याप्ताभिधानम् । यदनित्यं तन्मूतं दृष्टमिति विपरीतव्याप्ताभिधानम् । यदनित्यं न भवति तन्मूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति साध्याव्याहत्तः । यथा कर्मेति साधना- व्याहत्तः । यथा घट इत्युभयाव्यात्तः। यथाकाश- पुष्पमित्याश्रयहीनः । यथाकाशमित्यव्याप्ताभिधानम् । यन्मूः न भवति तदनित्यमपि न भवति यथाकाश- मिति विपरीतव्याप्ताभिधानम् । इत्येतौ वचनदोषौ तवाद्याः पट् साधोदाहरणाभासाः। इतरे वैधौदाहरणाभासाः। अन्ये तु सन्देहदारणायग- नष्टावुदाहरणामासान्वर्णयन्ति । सन्दिग्धसाध्यो यथा। • C. adds .-पासायपिसाधनसिोमवविधतात्रयीमाः।

·१४ न्यायसारः। माहाराज्यं करिष्यत्ययं सोमवंशोभूतत्वात् विवक्षित. राजपुरुषवत् । सन्दिग्धसाधनो यथा नायं सव्वजो रागादिमत्त्वात् रथ्यापुरुषवत्। सन्दिग्धोभयो यथा। स्वगं गमिष्यत्ययं विवचितः पुरुषः समुपार्जितशुक्ल- धर्मत्वाई वदत्तवत् । सन्दिग्धाश्रयो यधा। भायं सर्वजो बहुवक्तृत्वात् भविष्यदेवदत्तपुत्रवत् । सन्दिग्ध- साध्याव्याहत्तो यथा। यो माहाराज्यं न करिष्यति स सोमवंशोभूतो न भविष्यति यथाऽन्यो राज- पुरुषः । सन्दिग्धसाधनाच्यावतो यथा। यस्त सर्वतः स रागादिरहितः यथा समस्तशास्वामिनः । सन्दिग्धो- भयाव्याहत्ती यथा। यः खर्ग न गमिष्यति स समुपार्जितशुक्लधर्मोऽपि न भवति यथा दुःस्थः पुरुषः । सन्दिग्धाश्रयो यथा। यः सर्वनः स बहुबत्तापि न भवति यथा भविष्यदेवदत्तपुतः । दृष्टान्ते प्रसिदाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तो- प्रमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय, 1 विविधः । साधोपनयो वैधम्योपनयति । तयाच तीवादिधम्मोपतः शब्द इति साधोपनयः । तथा तीवादिधर्मोपेत. शब्दीन भवति इति वैधोपनयः । स ·अनुमानपरिच्छेदः। १५ उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमनम् । तदपि विविधम् । साधयंवैधम्यभेदात् । तस्मादनित्य एवेति साधयं निगमनम् । नचेदमनर्थकम् । साध्य- विरुद्धार्थाभावप्रतिपादकप्रमाणसूचकत्वादस्य । न च तदन्तरेगा साध्यावधारणामुपपद्यते । तधाचोक्ताम् । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति। निगमनाभिधानमसाधनागमभ्युपगम्य वाधकं प्रमाणमभ्युपगच्छतो निग्रहस्थानं प्रसज्यते । निगमनार्थत्वाबाधकस्य निगमनाविप्रतिपत्ती वाधक- प्रमाणोपन्यासो युक्तः । हेत्वर्थविप्रतिपत्तौ तत्तत्साधक- प्रमाणोपन्यासवदिति। सोऽयं परमो न्यायः विप्रति- पन्नपुरुषप्रतिपादकत्वात्कथाप्रत्तिहेतुत्वाच्च । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरियह: कथा। सा दिविधा। वीतरागकथा विनिगीपुकधा चेति। यत्र वीतरागो वौतगगंगौव सह तत्त्वनिर्णयार्थ साधनोया- लम्भी करोति सा वीतरागकथा वादसंजयोच्यते । तथा चोक्तम् । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्दान्ता- विमदः पञ्चावयवोपपन्नः पनप्रतिपक्षपग्ग्रिहो वादः । तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्य्यात् प्रयोजनार्घित्वेन। यथा ·न्यायमारः। २६ शिष्यो गुरुणा सह प्रनहारेवति। यत्र विजिगीषु- विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामी जयपरा- जयार्थ प्रवर्तते सा विजिगीपुकथा। वीतरागो वा परानुग्रहार्थ ज्ञानाडुरसंरक्षणार्थच प्रवर्तते। सा वादिप्रतिवादिसभापतिमाग्निकाला । विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंजोना। तथाचाह । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीजप्ररोह- संरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदिति । यथोक्तोमपन्नच्छलजातिनियास्थानसाधनोपालम्मो अल्पः । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति। वचन- विधातोऽयविकल्पोपपत्त्या छलम्। तत्तिविधम्। वाक्छलं सामान्यच्छलमुपधारचलं घेति । यथा अविशेषणाभिहितेऽर्थे वारभिप्रायादन्तिरकल्पना वाक्छलम् । यथा नवकम्बलोऽयं माणवक इत्युक्ते छलकवाद्याहा कुतोऽस्य नव कम्बला इति । तस्याप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । कम्बलो यस्येति वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादुत्तरापरि- जानाहा विप्रतिपत्तिा विपरीतपरिज्ञानादिति । Portion bracketed 13 omitted in mig C ·अनुमानपरिच्छेदः । सम्भवतोऽयस्यातिसामान्ययोगादसडूतार्थकल्पना सा- मान्यच्छलम् । अहो नु खल्बसौ ब्राह्मणचतुर्वेदाभिन्न इत्युक्ते केनचित् न्यायवाद्याह । किमवाश्चयं सम्भवति ब्राह्मणे चतुर्वेदाभिज्ञत्वमिति । तव छलवाद्याह । न। व्रात्येनानैकान्तिकत्वात्। तस्यापि पूर्ववत् निग्रहस्थानं वाच्यम् । कस्माद्धेतुत्वेनाविवनितत्वात् । *किं तर्हि ब्राह्मणत्वे सति चतुर्वेदाभिज्ञत्वमाश्चर्य- कारणं न भवतीत्यभिप्रायः । सुचेवे शालिसम्पत्ति- वदिति । उपचारप्रयोग सुख्यार्यकल्पनया प्रतिषेध उपचारछलम् । यथा मचा क्रोशन्तीत्युक्ते च्छल- वाद्याह । पुरुषाः क्रोशन्ति न मञ्चास्तेषामचेतनत्वात् । तस्यापि पूर्ववन्निग्रहस्थानं वाच्यम् । उभयथा लोके शास्त्रे च शब्दप्रयोगदर्शनादिति । प्रयुक्त हेतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसनो जातिः । पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानमिति। वहवशानयोः सूक्ष्मा मैदास्तेषां कियन्तो भेदा लनगोदाहरणाभ्यां प्रदश्यन्त इति। • Creads ~माणे चादाभिनवायापन। ३ ·१८ न्यायमार। साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहार तदविपर्ययोप- पत्तः साधम्यवैधर्म्यसमौ। यधाऽनित्यः शब्दः कृतक- वाहटवदित्युक्ते नातिवाद्याह । यद्यनित्यघटसाधा- स्कृतकत्वादनित्यः शब्द इष्यते, तर्हि नित्याकाश- साधादमूर्तत्वान्नित्यः प्राप्नोति । यदिच नित्याकाश- वैधात्कृतकत्वादनित्य दृष्यते घटादिवत्, तर्हि अनित्यघटवैधादमूर्त्तत्वान्नित्यः प्राप्नोति । विशेषा- भावादिति। अनयोरुत्तरम्। अविनाभाविनः सा- धीस्य च वैधय॑स्य च हेतुत्वाभ्युपगमादप्रसङ्गी धूमादिवदिति । साध्यदृष्टान्तयोर्धविकल्पाटुभयसाध्यत्वाञ्चोक- पापकर्ष-वविय विकल्पसाध्यसमाः। साध्ये दृष्टा- न्तादनिष्टधर्मप्रसङ्ग उत्कर्षसमः । इष्टधर्मनिवत्तिरप- कर्षसमः। यदि कृतकत्वाइटवदनित्यः शब्दः तहदेव सावयवः स्यात् । अथ नैवमनिल्योऽमि तहिं न स्थादविशेषात् । अश्रावण घटो दृष्टः शब्दोऽमि श्रावणो न स्यादविशेषादिति उत्कर्षापकर्षसमी। In as C वयोरीs pmitted ·अनुमानपरिच्छेदः। १८ * [शब्दो यदि कृतकत्वानुमानेनानित्यो वर्ण्यते । तथा सति घटोऽपि कृतकत्वानुमानेनानित्यो वण्यः स्यादिति वर्श्वसमः। अधानवस्थाभयाहटस्तेनैवानु- मानेनानियो वर्यते। ततः शब्दोऽण्यवर्ण्यः स्याद- विशेषादिति वॉवर्ण्यसमौ।] अध विकल्पसमः। कृतकत्वाविशेषेऽपि यथा मूर्तवामूर्त्तवादिधर्मविकल्पस्तथा नित्यत्वानित्यत्व- विकल्पोऽपि स्यादविशेषात् । अथ साध्यसमः। यदि कृतकवाटुभयोरनित्यत्वं तर्हि साध्यत्वमप्युभयोः स्यान्न वा कस्यचिदविशेषात् । एतेपामुत्तरम्। किञ्चित्साधर्म्याटुपसंहारसिद्ध वैधा- दप्रतिषेधः । किञ्चित्साधाडूमवत्त्वादिलक्षगात् साध्यदृष्टान्तयोईविकल्पेऽपि व्यवस्था दृष्टा। तदप- लाप लोकादिविरोध: सर्वानुमानात् प्रामाण्य- प्रसङ्गया प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्ताविशिष्टत्वाद- प्राप्यासाधकत्वान्न प्रामाप्राप्तिसमो यदायं हेतु: प्राप्यसाध्यं साधयेटुभयोः प्राप्ताविशिष्टत्वादगुल्योरिव The portion Incicled is omte 1930s (, ·२० न्यायसारः। किं कस्य साधन साध्यञ्चेति। अप्राप्यसाधनको नास्ति। कामाग्निवदिति *। घटादिनिष्पत्तिदर्शना- त्यौड़ने चाभिचारादप्रतिषेधः । प्राप्तप्राप्तिविशेषऽपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एवैते साध्यसाधनवादयो धर्मा दृष्टाः ते निगक मशक्याः। सर्वप्रमाणविरोधा- दिति । प्रागुत्यत्तेः कारणामावादनुत्पत्तिसमः। अनित्यः शब्दः कार्यवादियुक्त प्रागुतरनित्यत्वे कारणं नास्तीति *नित्यः । प्रसत्तास्योपपत्तिरनुपपन्नेति तथा भावादुत्प- नस्य कारणवोपपत्तरप्रतिषेधः । अनुत्पन्नः शब्द एवं नास्तीति कस्य नित्यत्वादिधर्माश्चिन्त्यन्ते । बैकाल्यासिद्धेईतोरहेतुसमः। यदि पूर्व साधनं असति साध्ये कस्य साधनम् । अथ पश्चादविद्यमान कथं साधनम् । अथ युगपत्तथापि किं कस्य साधनं साध्यञ्चेति । योस्तुल्यकालत्वादिति। अस्योत्तरम् । न हेतुतः साध्यसिद्धेः प्रवृत्त्यादिविरोध. सूवार्थः । * McdsTere अनयोरनामा + HC reads नित्य प्रसत । अलोत्तरम। Ms Cadds here सध्यारविषापयोरिक।

·अनुमानपरिच्छेदः। प्रतिषेधानुपपत्तिश्च वैकाल्यासिद्धेः खवचनेनैव प्रति- घेधासिद्धौ हेतुसिद्धिरिति सूत्रार्थः । एकधर्मोपपत्तेरविशेषेस विशेषप्रसङ्गात् सहा- वोपपत्तरविशेषसमः। यदि घटशब्दयोरेकस्य कार्य- त्वस्योपपत्तेरनित्यत्वेनाविशेष इष्यते। सर्वभावानां तहि सद्धावीपमत्तेरविशेषः प्रसज्येत । तवेदमुच्यते । सर्वथा विशेषे प्रत्यक्षादिविरोधः। अनित्यत्वेनाविशेषे भनुमानागमविरोधः । केनचिदविशेषे प्रमेयत्वादिना सिवसाधनमिति। निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः । पृथि- व्यादिषु कार्य्यवसिद्दये निर्दिष्टस्य सावयवत्वस्या- भावेऽपि बुग्रादौ कार्यालमुपलब्धमिति । * सपक्षेक- देशस्यापि धूमादैर्गमकत्वदर्शनादप्रतिषेधः । कथं तर्हि बुद्ध्यादेः कार्यत्वसिद्धिरित्यत आह । कारणान्तरादपि तोपपत्तेरप्रतिषेधः । प्रमाणान्तरादपि कार्यत्व- सिद्धेरित्यर्थः । प्रमाणञ्चानुपलब्धिकारणेष्वसत्सु प्रागूईञ्चानुप- . Ms. C. adds there अवोत्तरम् ।

·२२ न्यायमारः। लम्भात् घटादिवत् । तदनुपलब्धरनुपलम्भादभाव- सिद्धौ तद्विपरीतोमलचापपत्तेरनुपलब्धिसमः । तस्य वुद्यादेः कार्यत्वस्थानुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धी तदिपरीतोपलब्धापपत्तेः । प्रागूईमपि सनाव: सेत्स्थती- त्यभिप्रायः। * अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलभैरहतुः । नास्तीतिज्ञानमनुपलब्धिः। सा च तत्वभावतया प्रत्यात्मकसैवेद्या । तदनुपलब्धिरसिदत्यभिप्रायः । नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः । अनित्यवधर्मस्य नित्यं सर्वदा सद्भाव धर्मिणः शब्दस्य सर्वदा समावः । भयानित्यत्वं सर्वदा नास्ति तथाप्यनित्यत्वाभावान्नित्य इति । अनित्यत्वस्य सर्चदा- भ्युपगमानित्यत्वविरोधः । अनभ्यपगमे चासिद्दो हेतुः । प्रध्वंसयानित्यत्वम् । न च तस्मिन् सति शब्दसझाव इति । एतेनान्यत्वस्यात्मनोऽनन्यवादन्यत्वन्नाम्ती- त्यादीन्यसटुत्तराणि प्रत्युत्तानि। निमित्तान्तरात् संज्ञान्तरे योज्यमानेऽप्यर्थे तथा भावस्य निराकर्तु- मशक्यत्वात्। मानन्त्यात सर्वाणि जात्युत्तराण्युदाह us Cadds here चोत्तरम् ।

·अनुमानपरिच्छेदः । २३ न शक्यन्ते। सूत्राणामप्युदाहरणार्थत्वादिति । उक्ता जातिभेदाः। अथेदानों निग्रहस्थानान्युच्यन्ते । तान्यपि विप्र- तिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्यानन्त्यादसंख्यातानीत्यतः सई- पतो व्युत्पाद्यन्ते । *[तथाच सूत्रम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरमित्यादि हेत्वाभासाश्चेत्यन्तम् ] | साध्ये प्रतिदृष्टान्तधमाभ्यनुज्ञा प्रतिज्ञाहानिः । यदि कृतक- त्वादनित्यः शब्द दृष्यते तर्हि नित्याकाशवदमूर्तखा- नित्यः किं नेष्यन्ते। एवं प्रतिवादिनोक्त वाद्याह । भवतु किं नो वाध्यते । तस्य नित्यत्वाभ्युपगमेना- नित्यत्वप्रतिज्ञा हीयत इत्यतः प्रतिज्ञाहानिर्नाम निग्रहस्थानं भवति। +[प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधेऽप्युत्पन्ने] धर्मो विवादा- स्पदीभूतत्वलक्षणस्तस्य विकल्पः । प्रतिज्ञाताविरी- पणत्वेन योननं तदर्थ इति प्रतिषेधनिहत्त्यर्थः । यथा * The portion bracketed 13 onutted nu ms. C t is c. reds प्रतिभाताप्रतिषेधे धर्मविपासनमः प्रतिमा- नरम् । मर्थमनिय सत्याशियल रानाभान मनिधातास प्रतिषेधः। us. tead of the partion bricketel, ·. २४ न्यायसारः। यथा मशकार्थोऽयं धूम इति निर्देशः । विवादास्पदीभूतं सर्वमनित्यमित्वेतपतिजान्तरं निग्रहस्थानम्। हेख- न्तरवदिति। प्रतिज्ञाहेस्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः । गुगाव्यतिरिक्त ट्रव्यं भेदेनानुपलम्भादिति । पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञापनयनं प्रतितासन्यासः । यथानुषणोऽयमग्निरियस्थ प्रतिषध वाद्याह । सम्पश्य- ध्वमहो मध्यस्थाः साक्षिगी नाहमनुषामग्नि ब्रवीमीत्यनुशोपालम्भोऽयमित्येतत्पतिज्ञासन्यासलक्षयां नियहस्थानमिति। अविशेषोत हेतो प्रतिषिई विशेषभितो हत्व. न्तरम्। यथा नित्या वेदाः अस्मर्यमाणकर्तृकत्वादि- त्यस्य जीर्णकूपारामादिभिरनैकान्तिकत्वेन प्रतिषधे सम्प्रदायाविच्छेदे सतीति विशेषमिछती हेवन्तरं० पूर्वस्यासाधकस्योपादानात् । प्रकृतादादप्रतिसंवद्यार्थमान्तरम् । यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादिति हेतुः । हेतु हिनौतहातोस्तुन् प्रत्यये कृते कृदन्तं पदमित्यादि प्रसतानुमसत्त्या Mecretus here निवास्थानम् ।

·२५ अनुमानपरिच्छेदः । प्रकृतार्थानुपयोगिशास्त्रान्तरमुपदिशतोऽर्थान्तरं निग्रह- स्थानमिति। वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् । यथा शब्दोऽनित्यः । कचटतपानां गजडदवत्वात् । भभघदधवदिति परिपत्यतिवादिभ्यां विरभिहितमपि अविज्ञातमवि- जातार्थम् । यहाक्यं वादिना विरभिहितमय्यप्रतीत- प्रयोगादतिद्रुतोच्चारणादिना निमित्तेन परिषत्यति- वादिभ्यां न जायते तदज्ञानसंवरणायोक्तं निग्रहस्थान- मिति। पीपियांयोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्यकम् । यथा दशदाडिमानि षट् पूपाः कुण्डमजाजिनमित्येव. मादि। अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् । प्रतिजादी- नामर्थवशात्क्रमस्तेषां विपर्ययेगाभिधानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानम् । हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् । साधनाभावन साध्यस्यासिद्धेः ।। हेतृदाहरणाधिकमधिकम् । एकन कृतार्थत्वादि- तरानर्थयात् । . ४. C nadi जाहिरबोगात् । ४ ·२४ न्यायमारः। मशकार्थोऽय धूम इति निर्देशः। विवादास्पदीभूतं सर्वमनित्यमित्येतत्पतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानम् । हेत्व- न्तरवदिति। प्रतिजाहत्वीविरोधः प्रतिज्ञाविरोधः । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं भेदेनानुपलम्मादिति । पक्षप्रतिषधे प्रतिज्ञापनयन प्रतिज्ञासन्यास. । यथानुपयोऽयमग्निरित्वस्य प्रतिषेधे वाद्याह। सम्पश्य- ध्वमहो मध्यस्थाः सानिगो नाहमनुष्णमग्नि ब्रवीमीत्यनुहोपालम्भोऽयमित्येतत्पतिजासन्यासलक्षण निग्रहस्थानमिति। यविशेषोत हतौ प्रतिषिद विशेषमिच्छतो हेत्व- न्तरम्। यथा नित्या वेदाः अमर्यमाण कर्तृकत्वादि- त्यस्य जीर्णकूपारामादिमिरनैकान्तिकत्वेन प्रतिषेधे सम्प्रदायाविच्छेद सतीति विशेषमिच्छतो हेवन्तरं पूर्वस्थासाधकस्योपादानात् । प्रकृतादादप्रतिसंवद्वार्थमर्थान्तरम् । यथा गब्दी नित्यः प्रमेयत्वादिति हेतुः । हेतुथ हिनीतातोस्तुन् प्रत्यये कृते वदन्त पदमित्यादि प्रसतानुप्रसजया Cresis i ere पिपरस्थानम ।

·अनुमानपरिच्छेदः । २५ प्रकृतार्थानुपयोगिशास्त्रान्तरमुपदिशतोऽर्थान्तरं निग्रह- स्थानमिति। वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् । यथा शब्दोऽनित्यः । कचटतपानां गजडदवत्वात् । भभघढधवदिति । परिषत्पतिवादिभ्यां विरभिहितमपि अविज्ञातमवि- जातार्थम् । यहाक्यं वादिना विरभिहितमप्यप्रतीत- प्रयोगादतिद्रुतोच्चारणादिना निमित्तेन परिषत्पति- वादिभ्यां न ज्ञायते तदज्ञानसंवरणायोक्तं निग्रहस्थान- मिति। पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बदाईमपार्थकम् । यथा दशदाडिमानि षट् पूपाः कुण्डमजाजिनमित्येव. मादि । अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् । प्रतिज्ञादी- नामर्थवशात्क्रमस्तेषां विपर्ययेगाभिधानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानम् । हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् । साधनाभावेन साध्यस्यासिद्दे: * । हेतूदाहरगाधिकमधिकम् । एकेन कृतार्थत्वादि- तरानर्थक्यात् । • M. Creds साध्यमिकरयोगात् । ४ ·न्यायमारः। २६ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरूक्तम्। अन्यत्रानु- वादात् । सार्यकं पुनरभिधानमनुवादः। तद्यप्ति- किंगा पुनरभिधानं पुनमतम् । यथा नित्यः शब्दो नियः शब्द इति गन्दयुनरुतम् । नित्यो ध्वनिरदि- नाशी शब्द इत्यर्थपुनरुतम् । अर्थादापनस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुताम् । साधोदाहरगोऽभिहिते वैधयोदाहरणमिति। कथं पुनस्तन्नियहस्थानम् । कथावसानविरोधित्वाकन इतकवादितरानर्थक्या- दिति। विनातार्थस्य परिपदा विभिहितस्याप्रत्युच्चारण- मननुभाषगा प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् । अप्रत्यु- च्चारयन् किमाथयः परमनप्रतिषधं कुर्यादिति । अवि- ज्ञाताचाज्ञानम् । यहाक्यं विभिहितमपि परिष- दवगतार्थं प्रतिवादी प्रत्युच्चारयन्नपि नार्थतः सम्यगधि- गच्छति, तदज्ञानं नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् । कथामभ्युपगम्य तूपणीमाव. प्रतिभावादिप्रतिवादिनो- निग्रहस्थानम् । . fs C realy कवामानविरोधिवादन क्यादिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः।
कार्यव्यासंगात् कथाविच्छेदो विक्षेपः । कथा-
मभ्युपगम्य सभ्येषु मिलितेषु ब्रवीत्यद्य मे महत्
प्रयोजनमस्ति तस्मिन्नवसिते पश्चात् * कथयिष्यामौति
कयाविच्छेदो विक्षेपः । स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपचे
दोषप्रसङ्गो मतानुजा। यः खपने मनागपि दोषं न
परिहरति केवल परपक्षे दोषं प्रसञ्जयति। भवांशोर
इत्युक्ते त्वमपि चोर इति तस्येदं निग्रहस्थानम् । स्वयं
दोषाभ्युपगमात्परेणानभ्युपगमादिति निग्रहं प्राप्तस्था-
निग्रहः पर्यनुयोज्योपेनगाम्। [पर्यनुयोज्यो नाम
निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः। तस्योपक्षणं निग्रह
प्राप्तोऽसौत्यननुयोगः। एतदुभाभ्यामनुक्तया परिषदा
वक्तव्यम् ।]
अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निग्नुयोग्या-
नुयोगः । यथा सावयवत्वेन पृथिव्यादेः कार्यत्वसिद्धी
.
Breus करियामीति।
+ Ms. Commts the portion क्याछिटो पिसे ।
• The portion lirichetel is omtted 111 met"
1. C. ad is here निपहस्थानम् ।

·न्यायमारः। पगे ब्रूते यावदप्रयोजकोऽयं हेत्वाभास इति । तस्यैद निग्रहस्थानम् । सिद्धान्तमभ्युपत्यानियमात्कथाप्रसङ्गोऽपसिहान्तः । यथा मीमांसामभ्युपत्य कथिदग्निहोत्रं स्वर्गसाधन- मित्याह । कथं पुनरग्निहोत्रक्रिया ध्वम्ता सती स्वर्गसाधिका भवतीत्यनुयुक्तः प्राह । तया क्रियया आराधितः परमेश्वरः फलं ददाति । राजादिवत् । तस्येश्वराभ्युपगमादपसिद्धान्तो नाम निग्रहस्थानम् । प्रतिज्ञाताविपर्ययस्तु प्रतिज्ञाहानि पसिद्धान्त, । हेत्वाभासाथ यथोक्ताः हेत्वाभासलगानेव यथोक्तन लक्षिताः । हत्वाभासा निग्रहस्थानानौत्यर्थः। एतन टुर्वचनकपोलबादिवादीनां साधनानुपयोगित्वेन निग्रहस्थानत्वं वेदितव्यम् । नियमकथायान्त्वपशब्दा- दौनामयोति। इति श्रीभासर्वजविरचिते न्यायसा ] अनुमानपरिच्छेद ॥ * Ve \ out the juition bucheteu

·आगमपरिच्छेद.।
अवसितमनुमानमागमस्येदानौं लक्षामेवोच्यते ।
समयवलेन सम्यक्परोक्षानुभवसाधनमागमः । स
विविध: । दृष्टादृष्टार्थभेदात् । तत्र दृष्टार्थानां वाक्यानां
प्रायेगा प्रवृत्तिसामात्यामाण्यमवगम्यते। अष्टा-
नां पुनराप्तोक्तत्वेनेति। कथं पुत्रकामो यजेते-
त्यादिवाक्यानां प्रदत्तिसामर्थ्यात्यामाण्यमनुमाय तत्-
प्रणेतुरतीन्द्रियार्थदर्शित्वेन परमाप्तत्वमवधार्य तत्पगी-
तानां वाक्यानामप्रामाण्ये कारगाभावात्रामाण्यमनु-
मीयते। न नित्यत्वेन। वाक्यानां नित्यत्वे प्रमाणा-
भावात् । अनित्यत्वेन पुनर्वाच्यत्वाद्यनेकमनुमानम् ।
सर्वदोपलब्धानुपलब्धिप्रसनथ । विपर्ययानियामका-
भावात् । अभिव्यञ्जकाभावादनुपलब्धिरिति चेत् ।
न। तदनिर्देशात् । वायुसंयोगविभागाविति चेत् ।
न। सर्वशब्दानां युगपट्टहणप्रसगात् ।

·न्यायसार। पदार्थानामन्वयमावमिति। [वाक्यं तु पदानासमन्वय- मावमिति ] | तन्निगकरणार्थमुपमान निदर्शनार्थत्वेन पृथगुक्तम् । यथा कार्यार्थिनोऽप्रसिइगवयस्य प्रसिद्धगोसादृश्य- मुपादायोममानाख्येन वाच्येन संज्ञासनिसंवन्धप्रति पत्तिः क्रियते। तथा किञ्चिन्निमित्तमुपादाय शक्रादि- पदपदार्घयोरपीति। तस्मादन्यार्थत्वान्न सूचविरोध । परीक्षावापत्तिवत्यमाणस्य सत प्रमागोष्वन्तर्भाव जापनार्थम् । अन्तर्भावस्वनुमानएवास्य निराकृतो नागमे । चतुष्ट्वाभिधानं सूर्येषु पञ्चत्वादिनिराकरणार्थ न विवप्रतिषेधार्थम्। प्रमाणसिद्धत्वादन्तर्भावस्य । त्रित्वानभिधानादयुत्तामिति चेन्नास्य सूत्रकारस्यैव खभावात् । यत् खसिद्धान्तमपि क्वचिन्नाभिने । यथा कृत्स्नैकदेशविकल्पादिना अवयविनिराकरण शिष्याणामूहातिशययुक्तानामेवाचाधिकार इति ज्ञाप नार्थम् । तस्मादपमान शब्देऽन्तर्भूतम् । अर्थापतेरम्यनुमान एवान्तर्भावोऽविनाभाववले- नाघप्रतिपत्तिसाधनत्वात् । अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्त * Tle port a treeketed som tted sC ·भागमपरिच्छदः । सत्येवोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव इति । यत्र सामान्याकारणाप्यन्वयग्रहणं नास्ति यथा मुख्यकारणत्वाप्रतिवद्दशक्त्योस्तत्रापत्तिः पृथक् प्रमाणमिति चैन्न । तत्रापि केवलव्यतिरेक्यनुमाना- व्यतिरेकात् । केवलव्यतिरेक्यांपत्तिरिति संज्ञा- भेदमात्रम्। अन्वयाभावान्नैतदनुमानमिति चेन्न । केवलान्वयिनो व्यतिरेकाभावेन प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । अपिच । प्रत्यक्षादिभेदानां कैनचिधर्येण प्रमाणा. न्तरत्वप्रसङ्गस्तस्मादविनाभाववलेनार्थप्रतिपादकत्वावि- शेषादापत्तिरनुमानमिति स्पष्टम् । अल्पसंख्याविषयत्वे सति बहुत्वसंख्याविषयत्वस्य सर्वत्रोपलब्धत्वान्नानुमानात् सम्भवो भिद्यते। अभा- वस्य विष्वपि यथासम्भवमन्तर्भावः । तथाहि । कौरव्याद्यभावप्रतिपत्तिरागमात् । आत्मादिपु रूपाद्य- भावप्रतिपत्तिरनुमानात् । भूतलादिषु घटाद्यभाव- प्रतिपत्तिः प्रत्यनादिन्द्रियव्यापारभावभावित्वात् । अन्यत्र तनावमावित्वं पर्यावसितमिति चेन्न । रूपादि- ष्विव वाधकाभावात् । संवन्धाभावो बाधक इति चेन्न । खपरपक्षयोरसिद्धत्वात्। स्वपचे ताक्टूपादिष्विवा- ५ ·न्यायसारः। परोक्षानुभवकाानुमेयो योग्यताख्यः संवन्धः । पर- पनेऽपि संयुक्तविशेषणविशेष्यभावादिरिति। सयोग- समवायरहितस्य विशेषगविशेष्यभावानुपपत्तिरिति चन्न। विशिष्टप्रत्ययशेन तत्मिदेरिति। अनिहिए- प्रवक्तकं प्रवादपारंपर्यमैतिद्यमागमेऽन्तर्भूतम् । यह वटें यत्नः प्रतिवसतीति । प्रयत्नजनिता शरीरतदवयव क्रिया चैप्टा। खनाद्यशास्वादिप्रसिद्धसमरवलेन मुरुमाभिप्रायमर्थ- विशेषं गमयतीति नागमाद्भिद्यते। लिप्यक्षरादर्थ प्रतिपत्तिवदिति । तदेवं व्यवस्थितम् । एवमेवानि वीण्येव प्रमाणानि। किं पुनरेभि' प्रमाणे. प्रमातव्यमिति। उच्यते । प्रमेयम् । किं लक्षणम् । यहिषयं ज्ञानमन्वज्ञानानुष- योगित्वेन नि.श्रेयसाङ्गं भवति तत्ममयम् । तदेव तत्त्वतो ज्ञातव्यम् । सर्वदा भावयितव्यञ्च । नच कौर- संख्यादि तदन्नानस्थानुपयोगित्वात् । तचतुर्विधम् । हेयं तस्य निर्वर्तकं हानमात्यन्तिक तस्योपाय इति। वष हेय दु.खममागतमेकविंशतिप्रकारम् । शरीर षडिन्द्रियाणि षविषयाः षड्बुद्धयः सुखं दुख .

·आगमपरिच्छेदः। चेति। तव शरीरं दुःखायतनत्वादुःखं इन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च तत्साधनभावात् सुखमपि दुःखानु- षडाइःखम् । टु.खन्तु बाधापीड़ासन्तापात्मक मुख्यत- यैवेति । तस्य निर्वर्तकमसाधारणकारगाम् । अविद्या- वृषणे धर्माधर्मों चेति सम्यगध्यात्मविद्भिः प्रदर्शितार्थे । विपरीतज्ञानमविद्या सह संस्कारेणेति । पुनर्भव- प्रार्थना तृष्णा। सुखदुःखयोरसाधारणौ हेतू धर्मा- धर्माविति च । हानं दुःखविच्छेदः । आत्यन्तिकमिति न कदाचित्कथञ्चित् टुःखसंवन्ध इत्यर्थः। तस्योपाय- स्तत्त्वज्ञानमात्मविषयम् । तथाचोक्तम्। आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्चेति । श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ॥ तरति शोकमात्मविदिति । स च विविधः। परश्चापरश्चेति । तथाचीताम् । "हे ब्रह्मणी वैदितव्ये परं चापरं चैति"। तत्रैवयादि- विशिष्टः संसारधम्मैरीषदप्यसंसृष्टः परीभगवान्महेश्वरः सर्वज्ञः सकलजगद्विधाता। स कथं ज्ञातव्यः ।

·म्याग्रसार । अनुमानादागमाञ्च। तथाहि विवादाध्यासितमुप- लब्धिमत्कारमपूर्वकं अभूस्वाभाविवाहस्खादिवदिति सामान्यव्याप्तग्नवद्यत्वेन निराकर्तुमशक्यत्वात्तत्मा- मान्यसिद्धी पारिशष्यात्कार्य्यत्वाच्च कर्तृविशेषसिद्धि- चित्रादिकार्यविशेषात्कर्तृविशेषसिद्धिवत् । एको रुद्रो न द्वितीयोऽथ तस्थे सूर्य इव इमाल्लोकानीशत देशनीभिरित्यागमाञ्चेति । ससारफलोमभोक्तानन्ती जीवोऽपरः। स खलु बुधादिगुणानामाश्रयभूतोऽनुमातव्य. । न हि कार्य्यमनाधारं किञ्चिटुपलब्धमिति । चेन्द्रियाणामाश्रयत्वं युक्तमुपहतेन्द्रियस्य विषयस्मरणा- योगात् । अन्वानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणायोगात् । अतएव शरीरस्थापि वालकीमारादिभेदन भिन्नत्वान्न स्मरणमेतेन पूर्वबुद्धानुभूतेऽर्थे उत्तरबुद्धे, कार्यकारणा- भावात् स्मरणमपास्तम् । अन्यत्वाविशेषादिति । कासिरहतावदिति चेन्न। साधनदूषणासम्भवात् । अन्वयाद्यभावान्न साधनत्वमसिहत्वाद्यनुझावनान्न दूषणम्। न च कासिऽपि निग्न्वयविनाशोत्पादे रतातोप ·आगमपरिच्छेदः। पद्यते कार्यासान्तरवदिति । एतेनैव चणिकत्वमपा- स्तम् । प्रत्यभिज्ञानाख्येन प्रत्यक्षेण स्फटिकादिष्व- क्षणिकत्वं गृह्यते। प्रदीपादिष्विव भान्तमिति चेत् । न। एकत्र बाध्यत्वेन भ्रान्तत्वे सर्वत्र भान्तत्वकल्प- नायामतिप्रसङ्गादनभ्युपगमाच्च । सादृश्यस्य क्षणिकले भान्तिबीजाभाव इति । तमिद्धमतच्छरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा नित्यो व्यापक इति। नित्यत्वं कुत इति चेदनादित्वात् । तदेव कथम् । जातमावे जन्मान्तरानुभवसूचक- स्मरणलिङ्गस्य हर्षभयशोकमोहस्तन्यादेरुपलम्भात् । धमादेराश्रयसंयोगापेक्षस्य गुरुत्वादिवदाश्रयान्तरे वायवादी क्रियाकर्तृत्वात्। अणिमायुपेतस्य युगपद- नेकशरीराधिष्ठावाद्यापकत्वसिधिः । तथाचोक्तम् । प्रात्मनो वै शरीराणि वहूनि मनुजेश्वर । प्राप्य योगवलं कुर्य्यात् तैश्च कृत्स्रां महौं चरेत् ॥ भुञ्जीत विषयान् कैश्चिकैश्चियं तपथरेत् । संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यास्तेजोगणानिव ॥ तदेवमपरात्मतत्त्वज्ञानं परलोकसद्भावेन परलोकप्रह- च्युपयोगित्वादधर्मक्षय हेतुत्वाञ्च निःश्रेयसाङ्गमिति ।

·२७ न्यायमारः। प्रात्मतत्त्वज्ञानं तदुपासनाङ्गत्वेनापवर्गसाधनम् । स चोपासनविधिः केशकर्माचयसमाधिलाभार्थमनुष्या- नम्। तथाचीताम्। तपःसाध्यायश्वरप्रणिधानादि- क्रियायोगः कोणतनूकर गार्थ समाधिलाभाति । तबी- न्मादकामादिव्यपाहामाध्यामिकादिदुःखसहिष्णव-- नापः । प्रशान्तमन्तस्येपदावाचिनोऽभ्यासः खाध्यायः । परमेश्वरतत्त्वस्य प्रवन्धनानुचिन्तनमीश्वरप्रणिधानम्। समासतो रागोपमोहाः लेगा: समाधिप्रत्यनीकाः संसागपत्तिहारण केशहतुवात् । इति ॥ तथा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारगा- ध्यानसमाधयोऽष्टाङ्गानि। तब देशकालव्यवस्थाभि- रभिनियता वुद्धिशुदिहेतवो यमाः । अहिंसासत्यमस्त- यादयो देशकालव्यवस्थापक्षियः पुण्य हेतवः क्रिया- विशेपा नियमाः देवताप्रदक्षिणसन्ध्योपासनजपादय इति । योगकर्मविरोधिलेशजयार्थ करणबन्ध आसनम् । पद्मक खस्तिकादि। कौष्ठस्य वायोति- विच्छेदः प्राणायामो रेचकपूरककुम्भकप्रकारः । स च * Ms e reads:-अनुचिमनं पोलोचनं प्रणिधानम् परम ।

·प्रागमपरिच्छेदः। ३८ शनैर्जेतव्यो वनगजेन्द्रवत्। समाधिप्रत्यनौकार्थेभ्यः समन्ताचेतसो व्यावर्त्तनं प्रत्याहारः। चित्तस्य देश- वन्धो धारणा। तकतानता ध्यानम् । तदेवार्थ- मात्रनिर्भासं खरूपशून्यमिव समाधिः। ध्यानोत्कर्षात् निताचलप्रदीपावस्थानमिवैकव चेतसो व्यवस्थानं समाधिरभिधीयते। एवमेवानि योगाङ्गानि मुमुक्षुभिः सर्वेषु ब्रह्मादि- स्थानेष्वनेकप्रकारदुःखभावनयानभिरतिसजितं परं वैराग्यं महेश्वर च परां भतिामाश्रित्यात्यन्ताभियोगेन सेवितव्यानि। ततोऽचिरेणैव कालेन भगवन्तमनी- पम्यस्वभावं शिवमवितथं प्रत्यक्षतः पश्यति। तं दृष्ट्वा निरतिशयं श्रेयः प्राप्नोति। तथाचोक्तम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमयं ज्ञात्वा दुःखस्थान्तो भविष्यति । तमेव विदित्वातिमृत्युमेतीत्यादि च। तस्माच्छिव दर्शनान्मोक्ष इति । कः पुनरयं मोक्ष इति । एक तावहर्णयन्ति । समस्तगुणोच्छेदे संहारावस्थायामाकाशवदात्मनोऽ- * C rends देशसम्बन्धो। t Ms. C rends -विधाम, ·न्यायमार। त्यन्तावस्थानं मोच इति । कस्मात् सुखदुःखयोर- विनाभाविवाहिवेकहानानुपपत्तेः। न च सुखार्थे च प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः कण्टकादिपरिदुःखपरिहानार्थत्वे- नापि प्रवृत्तेरुमलम्भात् । इति मोहावस्थामूछाद्य- वस्थावन विवेकिनां प्रत्तिर्नेत्याहुः । अन्ये दुःखे सति सुखोपभोगस्यासम्भवात् कण्ट- कादिदुःखपरिहारोऽपि सुखोपभोग एवेत्यन्यसमो दृष्टान्तः । कुतो मुक्तस्य सुखोपभोग इति चेत् । आगमात् । उक्त हि। सुखमात्यन्तिकं यत्तहियाधमतीन्द्रियम् । सञ्च मोचं विजानीयात् दुप्पापमकृतात्मभिः ॥ तथा आनन्दं ब्रह्मणो रुपं तच्च मोनेऽभिलक्ष्यते । विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति। मुख्यार्थे वाधकामावान्नोपचारकल्पनान्यथामुण्ड- संवेदनयोर्नित्यत्वात् मुतासंसारावस्थयोरविशेषप्रसङ्गः । इति चेन्न । न चक्षुर्घटयोः कुद्यादेरिव सुखसंवेदनयोः सम्बन्धो भवतीत्यती नाविशेष्यः । तस्य कृतकत्वेन कदाचिन्नाशप्रसङ्ग इति चेन्न। न प्रध्वंसोउनैकान्त्यात्। वस्तुतत्त्वे सतौति चेन्न । द्रव्यादिध्वनन्तर्भाव तदसिह- ।

·४१ प्रागमपरिच्छेदः। त्वात् । अन्तर्भावे समवायादिभिः सह तत्संवेदन- सम्बन्धी न स्यात् । अदृष्टादिवशात् कर्म कारक विषयः तजनितं ज्ञानं विषयौति चेत् न। ईश्वरज्ञानस्य नित्याथैः सह सम्बन्धाभावप्रसङ्गात्। तस्मात् कृतकत्वेऽपि सुखसंवेदनसम्बन्धस्य विनाशकारणत्वाभावान्नित्यत्वं स्थितम् । तत्सिदमेतत् नित्यसंवेद्यम् । अनेन सुखेन विशिष्टा आत्यन्तिको दुःखनिवृत्तिः पुरुषस्य मोक्ष इति । इति [श्रीभासर्वत्तविरचिते न्यायसार]+ आगमपरिच्छेदः समाप्तोऽयं न्यायसारः । शुभमस्तु । *Ms. C. addshere जिताः समुद्रा गुरुभिर्मदीयैः रतं ददनिम्तिदरलभ्यम । महीयमाणं सततं हिजेभ्यः पवते चैत्र करोति मुक्तिम् । पाचार्यभारभ्य मयापि सर्वतमाायरस सपरोपकारि। उत्सर्गित सल्पपटैविध्य संमारतस्यै सलु सज्जनानाम् । # B adds the portion tricheted

·नायतात्पर्यपदीपिका।
प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।
ॐ नमः परमात्मने।
यत्सत्त्वं ध्वनयत्यनक्षविषयं चित्तारतम्यानुमा
प्रत्यात्मप्रतिभासभामरतनर्निर्दोषतोत्कर्षिणी।
चतुःप्राग्रहरं हृषीकनिकरं रूपादिलब्धिर्यथा
तं सर्वज्ञमपास्तदुस्तरतम:स्तोमं जिनेन्द्रं स्तुमः ॥ १ ॥
न्यायग्रन्थिसहस्रदुग्रहमिमं श्रीन्यायसारं स्फुटा-
शेषोल्लेखविशेषतो यदपि न व्यक्तुं क्षमः कथन ।
थडावांस्तनुधीप्रबुद्धिविधये किञ्चित्तथाप्युचक-
र्वाग्देवीखगुरुप्रसाद विशदो व्याख्यातुमिच्छाम्यहम् ॥२॥
यद्यप्यत्र पवित्रसूवटिताष्टोकाः पटूपच्छिदो
दीव्यन्त्यच्छपटीनिभाः प्रकरणे श्रीन्यायसाराहये।
तत्त्वन्यायपदार्थसार्थ घटयत्पाटचरांयस्फुटा
सेयं जाबहरी तथापि भविता महाक्यकन्या तृणाम् ॥३॥

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। मास्वारगो दुरपोहान्यूइव्यूहव्यपोहेन प्रचिकीर्षिशकाय- माराख्यतर्कप्रकरणपारीणताय शिष्टाचारसमाचरणाय च समु. चितेष्टदेवतानमस्कारसारं प्रज्ञावप्रतिनिमित्तं सम्बन्धमयोजना. नवयं शास्त्रप्रतिपाद्यं शास्त्रकारचक्रचक्रवर्ती योभासर्वजाचार्य: प्रथमपोनप्रतिजानीने । मणम्य शम्भु जगतः पति परम् समस्ततत्वार्थविदं स्वभावतः । शिशप्रबोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणततेंदतदन्यलक्षणम् ॥ प्रवाह पर। ननु प्रकृतप्रकरणकरणमवगणय्यादावेव किमधे देवतानम- स्काराविस्करणम्। विनोपशमार्थमिति चेत् न। किं नम- स्कारादेव विघ्नोपशम उतान्यस्मादपि। यद्याधः कस्पस्ताक्ष कि यत्र यत्र नमस्कारस्तत्र तत्र विनोपशमः । किंवा यत्र यत्र विघ्नोपशमस्तव तत्र नमस्कार इति। तवाद्यो न निरवयः। कादम्बय्यादौ नमस्कारे सत्यध्यपरिसमाया तदनुपलम्भात् । तर्कप्रकरणेबेवायं नियम इति चेन्न। तेष्वपि केपुचिनमस्कार- पुरस्कारेऽप्यपरिसमाप्तुंम्पपत्तेः । न द्वितीयः मीमांसामायादी विधोपशमोपालम्भेऽपि तत्प्रारम्भे नमस्कारानाविष्कारात्। तस्य तु तसमाप्ताव नितिलान् ।

·. । प्रत्यक्षपरिच्छेदः । किच नमस्कारादेवेन्यत्रैवकारो नमस्कारण समं विधोप- शमस्थान्ययोग व्यवच्छिनत्ति। स च प्रागुताध्यभिचारयुक्त्या न प्रमाणकोटिमाटोकिष्ट। नाप्यन्यस्मादपोति पक्षः सूपक्षेपः । सर्वत्रापि नियमेन तदुपादानस्यैव दृश्यमानत्वात् । यदान्यस्मादपि साध्यसिहौ प्रेमा तस्यैवोपादानं बाललीला- यितं कल्पयेत् । अपिच । नमस्कारादित्यत्रापादानोपादानं विघ्नोपशमं प्रति नमस्कारस्य निमित्तवं जनकत्वेन व्यञ्जकलेन वा व्यक्ति । जनकत्वेन चेतहि किं नित्योऽनित्यो नित्यानित्यो वा स तज्जनक- तयाभिप्रेयाण:। नित्ययेन नित्यस्य जनकत्वानुपपत्तिः । शव- देकखाभाव्यात्। प्राक् पथाचातजनकले शास्त्रारम्भ एव तज्जनकले चैकस्वभावहान्या नित्योऽप्यनित्यतां सत्यापयेत् । अप्रत्युतानुत्पनस्थिरैकरूपं नित्यमिति नित्यलक्षणात् । सहकारि- कारणजनितसाहाय्यात् तज्जनको भविष्यतीति चेत्र । सहकारि. कारणस्य तरसाहाय्यकारित्वेनाद्याप्यप्रसिद्धत्वात्। प्रसिद्धत्वे वा तत्साहाय्यस्य भेदाभेदोभयोभैत्तुं शक्यत्वात् । न च नमस्कारी नित्यं शास्त्रारम्भ शास्तकाररवश्यं कियत इति भवताप्यभ्युपेतत्वात् । अनित्यस्तजनक इति चेन्न । अनित्यः किं कतिपयक्षणावस्थायी क्षणस्थायी वा । प्रावतियारूप- त्वानमस्कारस्य तथा प्रतिपत्तुमशक्तिः क्रियायाः क्षण प्रध्वंसि- त्वात्। हितीये स्त्रोत्पत्तिमात्र व्यग्रस्य क्षणिकस्य तज्जननं मत्यप्रभविणुतैव । खोत्पत्तेः प्राक् पयादुत्पत्तिसमसमयएव वा ·४८ न्यायतापर्यदीपिका। आणिका ( क्रिया) कायें कुर्यादिति विकल्पज्ञानेन प्रत्ययस्थातुं गक्यत्वात् । कथं वा मणिको नमस्कारः कानभूयस्वभाविनी गारममार्सि यापत्तिष्ठेत सत्प्रत्यूई व्यपोहेच। मावि नित्यानित्यः परस्परपक्षोपचितदूषगणायकीर्णत्वात्। तदुक्तम् । प्रत्येक यो भयेहोपो योभावे कर्य नमः। रति। नापि व्यञ्जकत्वेन तस्य तदानकतया त्वयाद्याथ्यप्रसा. धितत्वात्। किच नमस्कारात् कस्य प्रत्यूइस्य व्यपोथः । किम्भूतस्य শখিনী যব বা। न सावतभविष्यतोस्तयोरतीता- नागतत्वेन ध्यपोसिमगस्यत्वात् । वर्तमानस्य किं सतोऽसतो था। न तावतस्तस्य भोग्यतयोपसेदुपः पर.गताभिरपि नमस्था. भिर्दुरपोहत्वात् । प्रमतम्वसत्वादेव तदपोहानुपपत्तेः । यदि नमस्क्रियेव प्रत्यूहव्यपोहिका स्यात्तदा प्रत्यूहदन्दधमानो जनो नमस्क्रियाभिस्तं व्यपास्य को न खं सुखवित्र्यात् । तमाहियोपशमाय नमस्कार इति यत्किञ्चि- देतत् । पत्र प्रतिविधीयते। यतावदवादि प्रकृतप्रकरणकरणमव- गणय्य नमस्कारकरणं किमर्थमित्यादि । तदेत नवापामा. णिकत्वमेव प्रवीणयति । न खतु प्रामाणिकीय कसिडियथि- कास्वारम्भसम्भावितं नमस्कारं तिरस्कुर्वीत । मास्तारो गाव- कारस्तस्यैव प्रस्तुतलात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छंदः। यचावाचि किं नमस्कारादेव विघ्नोपशम इत्यादि तदप्य. हृद्यम् । यतो नमस्कारादेव न वयं विघ्नोपशममभिदमहे । किन्तु तज्जनितनिर्मलधर्मादेष | स चाभीष्टदेवताप्रणिधाना- धनक सविवेकव्यापारसाध्यः । अतएव यत्र कापि विघ्नोपशम- स्तनावश्यं मानसप्रणिधानायुत्पनधर्मस्येव हेतृत्वम् । कार्य- वैशिष्ट्यगम्यत्वात्कारणवैशिध्यस्य । यत्र तु तत्सद्भावेऽपि विन- सद्भावस्तत्र धर्माधर्मयोरल्पीयस्त्वबलीयस्वी हेतू । बलीयसा चाल्पीयसो धर्षणात्। एनेन नित्यानित्याधनल्पविकल्पनालमपि निरस्तं नेयम् । यतः क्रियारूपत्वेनानित्योऽपि नमस्कारो धर्म निर्माय विनश्यति । स चाशेषविघ्नविघातनिनो भवति । तथाच प्रतिपादयाञ्चकार श्रीकन्दलीकारः। स हि धर्मोत्यादकस्तिरयत्यन्तरायबीज. मिति । व्यञ्जकपक्षस्य त्वस्वीकार एव परीहारः । यदण्याचचक्षे दक्षेण नमस्कारात् कस्य प्रत्यूहस्य व्यपोह इति। तदप्यल्पम् । वर्तमानस्यैव तस्य धर्मेण तिरस्करणात् । न च वाच्यं वर्तमानस्तिरस्कियत इति। उद्दण्डमुगरदण्डादिना विद्यमानस्यैव घटादेविघटनोपलम्भात् । धर्मस्येदमेव चालधर्मी- एवं यदुपेतमपि प्रत्यूह व्यपोहति । अन्यथा तेन किमुपकतं स्यात्। वरं ततथावश्यं शास्त्रारम्भे देवतानमस्कारोऽन्वेष्टव्यः प्रमाणप्रतिष्ठितत्वात्। तथाहि विवादाध्यस्तो नमस्कारः शास्त्रारम्भे ऽवश्यं विधेयो विघ्नोपशमफलत्वात् त्रिपुरादिमन्वजापवदित्यलं कुचर्चया।

·न्यायतात्पर्यदीपिका।
प्रथाद्यपद्यव्याख्या । सा च पदवाक्यविपया ! सताम् ।
शास्वप्रकरणादीना यथार्थावगमः कुतः।
व्याख्यां विहाय तत्वत: मा चौका पदवाक्ययो. ॥ इति ।
तत्रापि पदकदम्बकात्मकवादाक्यस्यादी पदार्थगमनिका
युना। सा च पदविशेदपूर्विकेत्यत. मा पदविच्छेदः ।
प्रणम्य गम्भु जगतः पति पर
समस्ततत्त्वार्थविद स्वमावत'।
शिशुप्रदोधाय मयामिधास्थवे
प्रसाएतद्भेदतदन्यलक्षणम् ॥
एवं पदविच्छेदो अन्यसमाप्ति यावत् स्वयमेवाभ्यूय. !
अधुना पदार्थः । अभिधास्यते वक्ष्यते । यभिधास्थत इत्यस्याः
कियाया. सकर्मकलात् किमपेक्षाया कर्माह। प्रमाणेत्यादि ।
সমীয়র অবিচ্ছিন্ন ছিল মনন ফল সম্পন্ন
प्रत्यक्षानुमानागमरूपम्। तझेदा योगिप्रत्यक्षादयस्तदन्यत्प्रने
यादिकम् । प्रमाणञ्च तनेदाच सदन्यच प्रमाणतछेदतदन्यानि
तेषा लक्षण वपरजातीयव्यावर्तको धर्मः। स्वनिययसामर्थात्
पदार्थानां परस्परासाइयेए नियायको धर्मों का तत् ।
লৰ সমানীৰ ৰূিদ ভবন ভা। যখ
तहि तेषामेक्यापत्तिरकलक्षणनिहत्बार्दषयस्य । सा च विरहा।
प्रमाणत दादौनामावालगोपाल भेदैन प्रतीतलात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ४८ । प्रथाने के तदा लक्षणानां भूयस्त्वालक्षणमित्यत्र बहुवचनं न्याय्यमिति चेत् सत्यम् । किन्तु एकैकस्मादेव लक्षणात् प्रमा- णादि परिच्छेत्तव्यमिति प्रतिपत्त्यर्थमकवचनं चक्र। अन्यथा बहुवे कैक बहुभिलक्षणलक्ष्यमिति भान्तलक्षणं वान्योन्य- लक्षणतो लक्ष्यमित्यनवस्थादौख्यस्य च सम्भवात् । केनाभिधास्थत इत्याह । मया भासर्वज्ञेन । कियाबलादेव कर्तरि प्राप्ते मयेति पदं कर्तुः स्वातन्वमन्त्रणार्थं स्वातन्वास्यैव परमतत्त्वामृतोपदेशं प्रति धुर्यत्वात् । प्रेक्षावप्रहत्तेः प्रयोजननिष्ठत्वेनावापि प्रयोजनं वाच्य- मित्याकाङ्क्षायामाह। शिशुप्रबोधायेति । স্মৃঙীন্যান্য अनधीततर्कशास्त्राचेह शिगवो न पुनः स्तनन्धयास्तेषां तकें प्रवेष्टुमनधिकृतत्वात्। तेन वर्षीयसा न व्यभिचारः। कदाचि- तस्यापि व्युत्पाद्यत्वात्। तेषां प्रकष्टो बोधस्तत्त्वज्ञानं तस्मै । .मबोधेत्यत्र प्रशब्दोपादानेनान्यप्रकरणेभ्यः स्वप्रकरणस्य कर्ता वैगिध्यमाचष्टे । बोधमात्रकारित्वात् तेषामस्य तु प्रबोधकारि- वात् । सर्वापि क्रिया इष्टदेवतानमस्यापूर्वा भवतीति तामाचष्टे प्रणम्येति। कैवले नापि नमा नमस्याया लब्धत्वादन प्रशब्दो भक्तियहातिशायितया नमस्यां विशिष्टि । तमेव विशिनच्यन्य प्रति वचनात् । तादृश्या एव तस्या धर्मनिर्माण प्रति हेसवात् । कमित्यपेक्षायामाह । शम्भुमिति । गं सखं भवत्वमादिति शम्भुस्तं महेखरमित्यर्थः । འ་ M ·न्यायतात्पर्यदीपिका। ननु शम्भोरभावाग्निरायया तनमस्येति चेन। तायिक- परिच्छेदै शास्त्रकारणेव तस्य साधयिथमाणलात् । नथाम्यनु योतव्यस्वम् । कुत सा निरायया तदभावादिति चेन। प्रभावेनैव तरसदावविभावनात् । कथमिदमिति चेत् । अमावस्य भावप्रतियोगित्वात् यस्यैव भावस्तस्यैवाभाव इति वचनाच्च । तथाहि । स प्रमितोऽनमितो वा प्रतिपिध्यते । प्रमितयेत् तवाहिणव प्रमाणेन बाध.। अपमितश्चेत्तयतिप्रसङ्ग । प्रमितो घटादिरपि प्रतिषेधे शक्यः। तदुक्तम् । लब्धरूपे कचिकिञ्चित्तागेव निविध्यते । विधानमन्तरेणाती न नियेधस्य सम्भव ॥ एत्यल प्रसङ्गेन प्रकृत प्रस्तुम । च तवमस्या ननु जगत पत्यादीनि यदानि कि स्वरूपपराणि व्यवच्छेद कानि वा। आदो तानि वैयर्थमास्तिवीरन्। एकैनापि स्वरूपस्य प्रतिपादितत्वात्। द्वितीये कि व्यवच्छेद्यमत्रीच्यते । श सुख भवत्यस्मादिति व्युत्पत्त्या सकचन्दनवनितादिभ्योऽपि जायमानसुखत्वेन तेपा नमस्या स्यात् । प्रशस्येति तनिष्कृत्त्यर्थमाह । पतिमिति। सखग्रहापेक्षया सर्वेपा पतित्वमस्ति । पातीति व्युत्पत्तेस्तदुपदामार्थ जगत इति । जगत इत्यनकवचन जात्या। अन्यथा तेपा बहुत्वादव बहुवचन न्याय्य स्यात्ततो जगत स्वामिनमित्यर्थ । जगत्पतित्व देवन्द्राणा मस्तीति तावच्छदाय परमिति | उत्कृष्टमन्यामेर्यमिति यावत् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेद । ईश्वरप्रेयत्वेनेन्द्रादीनामपरत्वात् । श्रात्मनोऽन्यत्वेन परत्व साख्या भिमते प्रकृत्यपरपर्याये नधानेऽप्यस्तीति तयाहत्त्यर्थ समस्ततत्त्वार्थ विदमिति । यस्य वस्तुन प्रमाणोपपन्न यत्म्वरूप तत्तस्य तत्त्वम । तेन विशिष्टा अस्तित्त्वार्था समस्ताथ ते तत्वार्थाथ समस्त तत्त्वार्थास्तान् वैत्ति समस्ततत्त्वार्थवित् त सर्वज्ञमित्यर्थ । समस्त तत्त्वार्थ वित्त्व योगिष्वप्यस्तीति तदपनुत्त्यै प्राह। स्वभावत इति । योगिनो धष्टाङ्गयोगैवर्यजनितज्ञानेन समस्ततत्त्वार्थविद स्युरसौ भगवास्तु योगादिक्लेश विनैव नित्य ज्ञानवानिति तात्पर्य्यम ॥ इह प्रमाणप्रमेयसगयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतकनिर्णय धादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानाना तत्त्वज्ञाना विधेयसाधिगम इति। श्रोअक्षपादप्रतिपादितमूलसूत्रापेक्षया विपर्यस्ता अध्येतएव प्रमाणादय पोडशपदार्था प्रमाणत द तदन्यलक्षणमिति पदेनाभिधेयतयोता । अमेधेियच्च विधा प्रधानाप्रधानमेदात् । तत्र प्रधान प्रमाणादय पदार्था । अप्रधान तल्लक्षणम् । न च वाच्य तत्पुरुपस्योत्तरपदप्राधान्यालक्षणमेष प्रधान प्राप्नोति । छात्रगत भोजितभित्यादौ पूर्वपदप्राधान्यस्यापि दृष्टत्वात् । सम्वन्ध पुन सामर्थ्यगम्य स च कार्यकारणलक्षण । तत्र कार्य प्रकरणार्थपरिजानम । कारण वचनरूपापन प्रकरणम् । तथा शिशप्रबोधायेति पदेन प्रयोजनमुपन्यम्तम् । परम्परभेदात् वैधा। तत्र योतरनन्तर प्रकरणार्थपरिजानम् । परम्पर तु तत्त्वज्ञानावियेयसावाप्ति । परम्परप्रयोजन सूखे करमाम्रोतमिति चेन्न। प्रबोधास्वप्रयोजनाभिधानादेव तस्य तचानन्तर ·५२ न्यायतात्पर्य दीपिका। लथत्वात्तदर्थत्वात् प्रबोपस्य । ततथ जगत्पत्यादासाधारणगुण- विशिष्टं महेश्वरं प्रणम्य शिरमबोधनिमित्तं मया मासर्वन प्रमाणत दतदन्यनक्षणं वक्ष्यत इति वाक्यार्थः ॥ १॥ इह न्यायशास्त्रे चतुर्धा प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा विभाग येति। तब नाना पदार्थानां पडेपणाभिधानमुहेशः । उहिष्टस्य स्वपरजातीयव्यावतको धर्मो लक्षणम्। लक्षितस्य यथातक्षणं विचार: परीक्षा। उद्दिष्टस्यैवावान्तरभेदप्रकटन विभागः । प्रमाणत देत्यादिपदेनोहिष्टस्य प्रमाणस्यैव यथोद्देशं निर्देश इति न्यायात् प्राक् लक्षणमाह। तव सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमिति । प्रत्र प्रमाणमिति लक्ष्य भेषं तु लक्षण भवति । किं प्रमाणम् । प्रागुक्त शब्दार्थः । किं तत् । सम्यगनुभवसाधनम् । सम्यगव्यभिचारी योऽसावनुभवो वस्तुपरिच्छेदः प्रात्यक्षिकानुमानिकशाम्दरूपः । तस्य साधनं करणमिन्ट्रियलिङ्गशब्दरूपमिति । सम्यगित्यादिपदानि स्वयमेव व्यवच्छेत्यत्याचार्यस्तथापि किश्चिदुच्यते । प्रमाणमित्युको कि प्रमाणमिति साकां वची व्यर्थ स्यालक्ष्यलक्षणानुपपत्तिय। सहावच्छित्तये साधनमिति पदम् । तथापि छियादिक्रियासाधनखेन दानादायति व्यामिस्तविष्तये अनुभवेति पदम् । एवमपि प्रमाणामामेति प्रसविस्तदपनुष्य सम्यगिति पदम् । ततः संथयादिरहितस्यार्थ परिच्छेदस्य यसाधनं करणं तप्रमाणं भवतीत्यर्थः ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५३ लक्षणेन स्वरूपेण सिकस्यापि प्रमाणस्य समानासमानजातीय- प्रमाणामासप्रमेयादिभ्यो व्यात्तिर्व्यवहारादिय साध्यते । अन्यथा सिद्धे साधनस्यात् । तथाहि। प्रमाणमितरेभ्यो व्यवच्छिद्यते। प्रमाणत्वाभिसम्बन्धात् । यबेतरेभ्यो व्यवच्छिद्यते तत्र प्रमाण- खाभिसम्बदम् । यथा संशयादि । न च तथा नेदं तम्मा- दितरेभ्यो व्यवच्छिद्यत इति । यहा विमतं प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यं प्रमाणत्वाभिसम्बन्धात्। न यदेवं न तदेवं यथा संशयादि । न च तथा नेदं तस्मात्प्रमाण मिति व्यवहर्तव्यमेव । यो वा प्रमाणमिति गृणोति लोके न जानाति च तस्य स्वरूप कोद्दगिति तं प्रति स्वपरजातीयव्यवच्छेदः क्रियत इति । ननु प्रमेयाणां स्वरूपज्ञानं प्रमाणाधीनम् । प्रमाणस्य तु स्वरूपज्ञानं किं तस्मात्परमाहा । तस्माक्षेत्र । असम्भवात् । न हि सुतीक्ष्णापि कपाणी स्वयं खं हिन्दीत स्वाश्रयापत्तेथ । परस्माचेत् किं प्रमाणादप्रमाणाहा। प्रमाणाञ्चेत्तस्यापि स्वरूपपरिच्छित्ति- स्तस्मात्परस्मादा । तस्माचेत् स एव प्रागुतो दोषः । परस्सादपि प्रमाणादप्रमाणादा। प्रमाणाचेत्तस्यापि ज्ञान स्माइत्यनल्पविकल्पावर्ते गर्ने निपातः। अप्रमाणासंशयादेर्वा लक्षणाहा। आये कल्पे विरोधो न खवज्ञानरूपासंशयादेान- रूपप्रमाणपरिच्छित्तिः स्यात्। हितोये जातादजाताहा। जाताचेत् जातत्वं तस्मादेव लक्षणान्तरादा। प्राये खाययः । द्वितीये लक्षणान्तरस्यापि जातत्वं लक्षणान्तराहाचम् । तस्यापि तस्मात्पर- ·न्यायतात्पर्यदीपिका। लक्षणान्तरादित्यनवस्वासरूपदोस्वम् । प्रजाताधेतीतिमसति- रजातः कथमवगमक इति। अलीचते। न वय प्रमाणवरूपपरिन्नानं तमादेव प्रमाणा- प्रमाणान्तरादा बूमो येन त्वदुताः स्वाययादिदोषोपनियातः स्यात् । किन्तु लक्षणादेव । न च वाच्य नक्षणस्यापि लक्षण- न्तरानिणयेऽनवस्येति । अप्रतीतो लक्षणापेक्षणात् । न च विश्व प्राप्यमतीतिः । तथाचप्रतीताग्निः पुमान् धूमादग्नि साम्यते । न च स धूममप्यन्यस्माडेतोः प्रतीपिपति । यस्तु धूममात्रे- ऽव्युत्मनों न तं प्रत्युपदेशस्तस्य बालमूकवदनधिकारात् । ततो लक्षणात् प्रमाणवरूपप्रतीतिर्भवत्येव । तथाच प्रयोगः विवादास्पद प्रमाण सम्यगनुभवसाधनस्यात् । यत् प्रमाणं न भवति तत् सम्यगनुभव साधनं न भवति । यथा संशयादि । सम्यगनुभवसाधनं वेदम्। तस्मात् प्रमाणमैति । प्रवासिद्धतादिदूषणोधार खयमभ्यूधः। तस्मात् स्वध्ययव्याया परव्यक्रियासम्भधि तया च अन्यायकलमतिव्यापकत्वमसम्भवित्वञ्च लक्षपदीया । तत्र यलक्षणं न व्याोति तदव्यापकम् । यथा वेदवित् ब्रानणः । इत्यत्र माणवके व्यभिचार.। यच्च लस्यादतिरिको वर्त्तते तदति. व्यापकं यथोपवीतमत् द्विजः। अन्न क्षत्रियादावतिव्याप्तिः । यत्र सम्भवत्येतदसम्भवि। यथा सुरायो हिजोऽत्र सुरापायित्व- मसम्भवि। एतद्दोपत्रयाभाव सुस्थं लक्षणम् । तथाच सम्यगनु भवसाधनं प्रमाणमिति सस्य लक्षणम् । नन्चीवरजाने अव्यापकमिद लक्षणं तस्यानुभवरूपलात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५५ अस्य सम्यगनुभवमाधनरूपत्वादिति चेन्न । लौकिकप्रमाणोद्देश- नास्य प्रहत्तत्वात्तापकले सतीखरज्ञानाध्यापकलेऽपि न दोषः। कथमेतदिति चेत् । पुरो लौकिकानामेव संशयादीनां प्रस्तूय- मानत्वात् । ननु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति प्रमाण- विशेषलक्षणेनैव प्रवृत्तैमूलसूत्रैः सहास्य प्रकरणस्य विरोधः प्रमाणसामान्यलक्षणस्याप्यत्र प्रस्तुतत्वात् । न । प्रकरण त्वादेवास्य विरोधाभावात्। प्रकरणं हि मूलसूत्रातिरिक्तार्थमपि भवति । तदुतम् । शाखेकदेशसम्बद्ध शास्त्रकान्तर स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम शास्त्रभेदं विपश्चितः । यहा सामान्यलक्षणं विना विशेषलक्षणस्य वक्त मशक्यत्वात् अत्र प्रमाणसामान्यलक्षणप्रणयनम् । सामान्यं विना विशेषाणां खरविषाणायमानत्वात् । तदप्युक्तम् । सामान्यलक्षणञ्चोका विशेषस्यैव लक्षणम् । न शक्यं केवलं वक्तुमतोऽप्यस्य न वाचता ॥ इति ॥ २ ॥ अथ स्वप्रणोते प्रमाणलक्षणे सम्यगिति पदं व्यवच्छेत्तुमाह । सम्यग्ग्रहणं संशयविपर्ययापोहार्थमिति । संशयविपर्ययो वक्ष्यमाणस्वरूपौ। तयोः प्रमाणफलत्वेन निराकरणमपोहस्तदर्थम् । यहा संशयविपर्ययाभ्यां सकाशा. दपोहो व्यात्तिरनभवस्य तदर्थमित्यर्थः ।

·५६ न्यायतारपश्यदीपिका ततस्तसाधनानामपि प्रमाणलं भवचित्रं भवति । फन्नस्य हि सम्यकासम्यकाभ्यां ममाणनदाभामयोः सम्यहासम्यती निर्णयेते । सेन सम्यगित्येतत्पदं फलविशेषणत्वेन व्याख्येयम् । सम्यक् चासायनुभपयेति। ननु किमिद सम्यक नाम येन तदपोहः । स्वखरूपावस्या- यित्वमिति । संशयविपर्यययोरपि स्वखरूपनिष्ठतया प्रमाणत्वापत्तः। प्रविसंवादकलमिति चेत्र । यथोक्तस्वस्व विषय- जापनेन तयोरप्यविसंवादकवाभ्युपगमात् । अन्यथा तत् स्वरूपमेव न स्यात्। मानान्तरणाबाध्यमानविषयत्वमिति चेत् । तत् किं तस्मिन्नेव क्षणेक्षणान्तर धा। नाद्यः पञ्चः अनुभवक्षणे संभयविपर्यययोरपि तथाभावात् । न द्वितीयः सत्य ज्ञानस्यापि ज्ञानान्तरेण बाध्यमानत्वात् । तत्कथमेताहशेन सम्यनेन तदपोह: स्यात् । अत्रोचते। विशिष्टवन्तखरूपपरिच्छेदकत्वं सम्यकम् । तेन च संशयस्य निर्विशिष्टविषयतया विपर्ययस्य च मिथ्या रुपविषयतया व्यपोहः सिदः। भूषणकारत तथाभूतार्थनिययस्वभावत्वं सम्यकाम, सहिप रीतातुमरखमावलमसम्यक्तमिति सम्यकामम्यवाखरूपमाह । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । यदुक्तं केनचित्, स्थाणवपुंस्त्वयोः शक्तिकाशकलकलधौतयोश्च ववक्षणे सत्यत्वात् शचिरीमान- खाच समयविपर्यायनानयो, सत्यति। मा ·प्रत्यनारद । ५७ . तथाहि। तद् ज्ञान कि निश्चित अनिश्चित वा। आदो कथ जानान्तरेण बाध । हितीये कथ सत्यता स्यादनिशित त्वादिति ॥ ३॥ अज्ञातस्वरूपयो सशयविपर्यययोरपोहितमशक्यत्वादादौ सशय लक्षयति । तत्रानवधारणतान संशय ॥ . अत्र तत्र शब्दो निर्झरणार्थ । तत्र तयो सशयविपर्याययो मध्ये। समयस्तावविर्हार्यते । निर्धारण च जातिगुणक्रिया निमित्तमित्यत्र सशयस्य जीवगुणत्वाद् गुणनिमित्त निर्झरण वित्जयम । सशेरते मुह्यन्तीन्द्रियाण्यस्मिविति सशय । न विद्यतेऽवधारणा यस्य तदनवधारण तच तद् ज्ञान वानवधारणज्ञानमनिथितज्ञानमित्यर्थ । सशय इत्युक्त किमपेक्षा स्यात्तनिवृत्त्यै, जानमिति पदम । तथापि घटोऽयमिति सत्यज्ञानेऽप्यतिव्याप्तिस्तस्परिकृत्यै अनघ धारणमिति। अनवधारणमित्युक्तो विशेषण विशेष्यापेक्षमिति जानपदम् । न चैतहाच्यम। अनवधारण च तत् जान चेति । मियो व्याधाताब युक्तमिति। गोशब्दादिवदु ज्ञानशब्दस्य जातिनिमित्तत्वात् । सा च ज्ञानत्वजातिनिश्चयानिथयस्वभाषासु व्यक्तिषु वर्तत इति न मिथो व्याघात । तस्मादनिचिनजान समयो भवतीति तात्पर्य्यम ॥ ४ ॥ प्रथ लक्षितस्य सशयस्यावान्तरितभेदमाह । . ८ ·न्यायतात्पर्यदीपिका। स च समानधर्मानेकविप्रतिपत्ग्रुपलमानुपलब्धिकारण- भेदात् पञ्चधा भिदाते मच्छष्टस्य प्राकरणिकार्थपरामर्शित्वात् स पूर्वोक्त: सगयः पशधा मिद्यत इति मंबन्धः। कम्मादित्वाह । समानधर्मत्यादि ममानयामी धर्मति कर्मधारये समानः परिमाणादिरूपी धमः प्रत्यायय भिधो लभ्यते । समानस्य धर्म इति षष्ठीतत्पुरुषे तु प्रत्याययमभित्रोऽपि धम्म. सामान्यावय विसंयोगादिरूपी लभ्यते । अनेकम्मात् सजातोयविजातीयाशावतको धोनिक स्यासंबन्धी वा अनेकस्मिन् प्रतिषिडी वा अनेकमत्ययहेतुर्वा मेदसाधकले नेत्यतोऽनेकधम्म इति । सर्वव मध्यपदलोपिसमासात् सर्वयाप्यसाधारणो धर्म इत्यर्थः । ध्याहत. प्रवादी विप्रतिपत्तिः । प्रामिरुपलब्धिरप्राप्तिरनुपलब्धिः । पद्याइन्हस्ता एब यान्यसाधा- रणानि कारणानि अईक्यादीनि नेपा भेद पार्थक्य तस्मात् । कोऽर्थः। समानधर्मादिरूपात कारणपञ्चकात संशयः पश्च- विधो भवति। ततो विपापक्षसामग्रंात.पतितात् समानधर्माद साधारणकारणाद्यदनवधारणं जान स्फुरति तदने कमायुए लक्षितसामग्रीजनितम्य संशयेभ्योऽर्थान्तरं भवतीत्येवमन्येष्वपि संगयेयु वायम्। यद्यपि सूत्रकारवार्तिककारमते समानानेकधर्मोपयत्ते বিনিযেৱহলাহানী বিমী তিন ভয় इति वचनात् संभयस्त्रेधा। तथाप्यसो भाष्यकारमयेन सश्यस्य पाविध्यममिहितवान् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेद । यत ननु सशयएव नास्ति । कुत तत्पाञ्चविध्यचिन्ता। सथयजाने कि धर्मी धर्मों वा प्रतिभाति । यदि धर्मी स कि तात्त्विकोऽतात्त्विको वा। यदि तात्त्विक कथ तर्हि तडुडे सशयत्व तात्त्विकार्थग्रहणात् । अथातात्त्विक तीतात्त्विकार्थ विषयत्वाद्धान्तिरेव न संशय । अथ धम्म कि स्थाणुल्वरूप पुस्त्वरूप उभयरूपो वा। पक्षनयेऽपि तात्त्विकत्वातात्त्विकत्वविकल्पाभ्या प्राग्वद्दोप । अर्थक सात्त्विकमन्यदतात्त्विक तर्हि ज्ञान तदेकमेवामान्त भ्रान्त च स्यात् । मैव सराय खलु सर्वेपामनवधारणप्रत्ययात्मकत्वेन खात्म सवेद्य । स धर्मिविषयो धर्मविषयो वा नोच्छेत्तु शक्य प्रमाण सिडत्वादिति । ननु लक्षणभेदालक्ष्यभेदस्तत्कथमत्र लक्षणस्यैक्यात् संशयस्य पाञ्चविध्य संगच्छते। मैवमुभयथा भेदो वस्तूना लक्षणभेदात् कारणभेदाच्च। तदुताम । अयमेव हि भेदो भेदहेतर्यविरुद्धधम्माध्यास कारणभेद थेति ॥५॥ क्रमेणोदाहरति । तद्यथा समानधर्मात् किमय स्थाणु स्यात्पुरुषो वेति ॥ दिम्बिशेषावस्थिते दीर्घद्रव्ये ऊर्द्धप्रत्ययनिमित्तमूत्वम् । तच्च परिमाण वा सामान्य वा। तस्मात कारणभूतात् स्थाणुपुरुषयो समानात् धम्मादय पुर स्थितो भाव कि स्थाणुरुत पुरुषो वा स्थादित्युभयविमर्शात्मक सशय मादुर्भवति । भय भाव ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। न ग्राम्या: ग्राममोमापरिमानार्थं सुधाधवलितमूईस्थापितस्थानी कम् स्थाणुमारोपयन्ति । तच पायो विभातपायायां क्षपायो दृष्ट्या योस्तुल्यादू हाकारविनीकनात् किमयं स्थाणुः स्यादुत पुरुपी वैति सगयोत ! यहालकोटरवादीना करचरणादीनां च विशेषगानामनीषणात्। च वाच्यं ममानधग्मस्य मंशयजनकले तन्मूलत्वात् प्रत्यभिन्नोपमानयोरपि समयत्वापत्तिरिति । तयोः ममानधम्म- स्यैकत निथितत्वादनयोस्त्वनिस्तित्वात् । अयं च प्रत्यक्षविषय- वात् प्रात्यक्षिकः संशय इति ॥ ६ ॥ हितीयं मयभेद निदर्शयति । अनेकधम्मादाकाशविशेषगुणवात् किमयं शब्दो नित्यः स्थानित्यो वेति। अत्र शब्द प्रति वादिनां नित्यानित्यतया हे विप्रतिपत्ती। तन शब्द खेपितधसाधनाय यदि कपिदाकायविशेषगुणवं हेतुत्वेन प्रयुनीत तदा पारिपद्याः संशयोरन् । ननु नित्येभ्यो व्याहत्तखरूपोऽनित्यो दृष्टोऽनिलेभ्यस्त व्याहत्त खरूपो नित्यो दृष्ट.. शब्द नित्यनित्ययानाकाशविशेषगुणवेन युक्तः तत् कि नित्येभ्यो व्याहत्तत्वात् घटादिवदनित्यः स्यादुतानित्येभ्यो व्यावृत्तवादात्मादियवित्य इति। न च नित्यत्वानियले एकत स्तो मियो विरुइतात् । यहा अनेकवासी धमयेति कम्मधारये एकत्र विद्यार्थ ·प्रत्यक्षपरिच्छेद । याविनाभूतादपि धर्मात् सशय स्यात । यथा कि क्रियावत्त्वा छरवन्मूर्त मन स्यादुतास्पर्शवत्त्वादाकाशवदमूर्तमिति । नन्वसाधारणधम्मस्य स्वधर्मिणा विशेषरूपत्वाविशेषदर्शनस्य च प्रत्युत संशयनाशकत्वात कथ सथयजनकत्वमिति चेत। सर्व व्याहत्तवातिरेकमुखेनेति बेम । तदुक्तम् भट्टाचार्य । यस्त्वसाधारणो धमस्तदभावमुखेन तु । हयो सत्त्वविरोधाच्च स न संशयकारणमिति ॥ ननु शब्दस्याकाशविशेषगुणत्व कुत इति चेत् । अनुमाना शब्दो गुण सामान्यवत्तास्पर्शवत्वे सति बाधकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वाद्रूपादिवदिति । एतेन गुणावे सिद्धे गुणस्य च सायखे पृथिव्यादिषु निषस्थमानवन पारिशथादाकाश दिति बम । माथय । तथाहि । शब्द स्पर्शवता गुणो न भवत्ययावव्यमाविवादि च्छादिवत् । नाममनसोर्गुण शब्दोऽम्मदादिबाह्येन्द्रिय ग्राह्यत्वात् रूपादिवत। नापि दिकालयोर्गुण शब्दो विशेषगुणत्वाद्रूपादि यत् । अत पृथिव्याद्यष्टद्रव्यव्यतिरिक्षाथयाथित शब्दस्त इत्ति बाधकप्रमाणवत्त्वे सति गुणत्वात् । यस्त्वेव न भवति नासो तथा यथा रूपादि। न च तथा न शब्दस्तस्मात्तयतिरिक्ताशयाथित इति। यदाधितचाय तदाकाशमेव । अयञ्च सशयोऽनुमानानन्तरोत्पदिष्णुवादानमानिक इति ॥७॥ तीय सशयभदमुदाहरति । विप्रतिपत्तरेके भोतिकानीन्द्रियाण्याहुरन्येत्वभौतिकानीति ॥

·न्यायमापय्यदीपिका। इन्द्रियाणां भीतिकावामीनिकत्वमदिन वियम् । तत्र एके पहिल्यायवादिनः गिरन्ति । इन्द्रियानि भीतिकानि दृषिप्यादिपचभूतभ्यो प्राणायन- कमेण जातानोति । कयमेषां भौसिकत्वमिति पत्। उचते इन्डियाणि भौतिकानि करणवादातादिवदिति। योन्द्रियाथि সিজালি মুসলমান্ধৱালীয়ব। किस एकाद्वारप्रतित्ववेक दा मामिन्द्रियं भर्वाणि पा मार्यानि म्युः । विपयनियमादप्येषां प्रततिनियमोऽनुमीयते । पशवमपि सत्यत्वात्। इत्यमिस्ट्रियाणां भौतिकवे साधित এ সি নবা; অন্নাহালি। ােিয়াস্কোলি समवशरूपादिमानकार्यान्ययानुप्रतिगम्यम्। सहन्द्रियाण्या- हारिकाणि। मदर्या एवामी इत्यभिमानन विषयपरिचा- स्वात्। व्यतिरकै दासादिवदिति । तदुल सत्वकौमुद्याम् । प्रततेमहास्ततोऽपहारस्तमाय पोडगकः । सम्मादपि चौडगकात् पश्चभ्य: पचभूतानि । पभिमानोऽहारम्तमाहिविधः प्रवर्तते मर्गः । एकादशकय गन्यम्त भावः पञ्चकर्थव । अनयोरपयोग्यर्थनेशः । मदर्या एवामी विप्रयाः भत्तो नान्यो- ऽधिकतोऽव कथिदही पइमम्मीत्यभिमानरूपादहाराविधा सर्ग: स्थादक इन्द्रियाय एकादशको गण: पञ्चकस्तम्भाश्च । सत्ता धिकाइद्वारोपादानत्वमिन्द्रियत्वम् । तहिया बुद्धिम्मभेदात् । नव प्राणादीनि पञ्च बुहीन्द्रियाणि यागादीमि पश्च कर्मेन्द्रियाणि ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । एकादशं मन इति । एवं सांख्येनेन्द्रियाणामाहङ्गारिकत्वे समर्थिते सभ्या; सन्दिहोरन्। स्वस्वागमसमया मिथो विरुद्धायाः प्रतिपत्तेरिन्द्रियाणि किं भौतिकानि स्युरभौतिकानि वा। एकत्र विरुद्धधर्महयाघटनात् । एकस्यापि स्वरूपस्यानिथितत्वात् । अयञ्चागममूलत्वादागमिकः संशय इति ॥८॥ चत) संशयभेदं समर्थयति । उपलब्धेः किं सदुदकमुपलभ्यते उतासदिति ॥ विधिमुखेन ज्ञानप्रहत्तिरुपलब्धिस्तस्या एवं संशयः । कापि कूपखननानन्तरं जलोपलब्धी तदुपलब्धा संशेते तटाकादी जलं सदुपलब्ध मरमरीचिकाचक्रे चासत् । इदानीमत्र जलं यदुपलब्ध तत् किं सदसहेति । ननु सतएवोपलम्भादयं संशय एव न भवतीति चेन्न। मर- मरीचिकाचकादावसतोऽप्युपलभात् । भ्रान्तस्तदुपलम्भ इति चेन । उपलम्भक्षणे भ्रान्ताधान्तत्वव्यवस्थादौस्थयात् । उत्तरक्षरी तहाध इति चेन्न। इदमन्यसंशयेऽपि सममिति ॥ ८ ॥ संशयस्य पवमं भेदं प्रपश्यति । *अनुपलब्धः किमविद्यमान: पिशाची नोपलभ्यते । किंवा विद्यमान इति ॥ प्रतिषेधमुखेन प्रहत्तं ज्ञानम् । ज्ञानानुत्पादयानुपलब्धिः । Tho readmg adopted by the commentatur hiere differs somewhat from our text [ Vide p.2 line 3.]

·न्यायतात्पर्यदीपिका। अनध्यवसायस्वरूपं निरूपयति । किंसन्नकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसाय इति । न विद्यतेऽध्यवसायो निथयो यस्मिन् । असावनध्यवसायः। कथित् कमपि वृक्षं पुरः प्रेक्ष्य नक्षितहक्षत्वोऽपि तसंभामनध्य- वस्यन् विमति कोऽस्य वृक्षस्य संजेति । अयं भावः । वृक्षसंज्ञा- विषयी हि योऽर्थः सोऽपरसनाविषयोऽपि दृष्टो यथावादिरित्येव सामान्येन विशेयसंग्रामनुमाय तदमामादिवदनुस्मरन् सन्दिग्धे किंमोऽयं वृक्ष इति । १३॥ पूर्व सम्यग्ग्रहर्ष सश्यविपर्यायापोहार्थमित्युक्तम् । तत्र संशयं অবশি স্থিরঘয় ঘষা লায়নি। मिष्याध्ययसायो विपर्यय रति ॥ विपरियन्तीन्द्रियाण्यस्मिविति विपर्य ध; । मिष्येत्यादि। मिया अतस्मितदितिरूपोऽध्यवमायो निथयो मियाध्यवसायः । विपर्यय इति लक्षण सते किमपेक्षा- स्यात्तनित्यर्थमध्यवसाय इति । अध्यवसाय: सम्यक् प्रानेऽस्य स्तीति तड्डादासार्थ मिध्येति । मिश्याविपर्यय इति रुते पतत्वे तत्त्व मियाले सञ्च मंगयेऽप्यस्तीति तविरासार्थमध्यवसाय इति। विपरीतक्षामं विपर्यय इत्यर्थः ॥ १४॥ विपर्ययो विधानुभूयमानारोप: स्मर्यमाणारीपय । मना- दानुभूयमानारोपमुदाहरति । तद्यथा। वो चन्द्राविति। पत्र पूर्वदणे एकत्वेनानुभूय तर्जन्या कनौनिकानिथ्योड ·प्रत्यक्षपरिच्छदः। एव । नात्तिमिरातिशयाहा हौ चन्द्रावनुभूयेते। वदपसारणे पुनरेक- ततः प्रातानेन पाचात्येन च चन्द्रक्यग्राहिणा ज्ञानेन चन्द्रहित्वज्ञानस्य बाध्यमानत्वादिपर्य्यस्तत्वं स्यादिति ॥ १५ ॥ स्मार्यमाणारोपमाह। सप्तस्य गजादिदर्शनं घेतीति । अव वादिनां विवेक ख्यात्यख्यात्यसत्रख्यातिप्रसिद्धार्थख्यात्या- मख्यातिसदसवानिर्वचनीयार्थख्यात्यलौकिकार्थख्यातिविपरीत ख्यातिरूपा अटो विप्रतिपत्तयः सन्ति । तासु सस व्यपासितुं खमते विपरीतार्घख्याति ख्यापयितुं इदमुदाहरणम् । भूपण- कारस्तु ये स्वप्नज्ञान प्रमाणफलस्मृतिसंशयादिभ्योऽर्थान्तरमिशान्ति तम्मतप्रतिक्षेपार्थं सकलविपर्ययसंग्रहार्थञ्च द्वितीयमुदाहरण- मित्युदाहाति। म्वनज्ञानस्य कथं विपर्ययत्वमिति चेत् । गजादीनां प्रागनुभूताना स्वप्ने देशकालावस्थावपरीत्येनानुभष नात् । अन्धवानुभूतमन्यत्र कथं स्मर्य्यत इति चेत् । अनुभवोऽभु युज्यताम् । न खस्खनुभवेऽप्यप्रतीतिर्नाम । तदुतश्च जम्मन्येकवभिने वा तथा कालान्तरेऽपि वा। तहेगे वा ऽन्यदेश वा स्वपनानस्य गोचरः। अननुभूतप्रतिभासाङ्गीकारे च पष्ठभूतप्रतिभासामुपद्रात् । देशादिपरीत्यम्वनुभवसितम्। तदेवं नैयायिकमते विपरीत. ख्यातियवस्थापिता। इतरख्यातिनिरासी भूपणादिमाम्तेभ्यो सेयः ॥ १६ भयानुभवपदं व्यवोनुमाह ।

·ग्रायतात्पय्यदीपिका। मरणज्ञानव्ययचोदार्थमनुभवग्रहणमिति । स्मरणश्च तत् ज्ञानोति विग्रह. । इह जान पवधा संशयज्ञान विपर्ययज्ञान म्मरणज्ञान धारणाजानमनुभवज्ञान खेति । सत स्वविषय प्रति सम्यक् साधनलेन स्मरणज्ञानस्थापि जायमान प्रामाण्यमनुभयपदेन व्यावय॑ते । स्मरणस्थाननुभवरूप त्वात्। कम्मान स्मरणशानमप्रमाणमिति चेत् । रन्जुसाटि भानयत् भ्रान्तत्वादिति ब्रूम । दत्तग्रहादिव्यवहार कथमिति चेन मानसप्रत्यक्षेणेव तस्य सिदत्वात् । एतेनाक्षपादपक्षे स्मरणमप्रमाणमित्यावेदितम् । प्रयोगमात्र स्मरणमममाण भान्तज्ञानत्वात्। रज्जुसर्पज्ञानयदिति । तु स्मरणाज्ञानेति पाठस्तत्राज्ञानपदैन वर्गसाधनस्य यागादेयंव च्छेदः ॥ १७॥ साधनपदव्यवच्छेदमाह। प्रमाटपमेयव्यवच्छेदार्य फलाउँदापनार्थ च साधन ग्रहणमिति माध्यते अनेनेति करपाभिधायिना माधनपदेन प्रमाल प्रमेययो कर्तृकर्मणो फलस्य च प्रमारूपस्य मामाण्य व्यव- विद्यते। करणग्य माधकतमसात् । ममातादीना पासाधक तमत्वात्। ननु कथ प्रमात्रादीना प्रामाण्यप्रसक्रियनिहत्य साधनपदो पादानमिति चेत् । व्युत्पत्तिबलादित्याचक्ष्महे । तथाहि । धनु- भवतीति कर्तृव्युत्पत्त्या प्रमातुम्नुभूयत इति कमव्युत्पत्त्या प्रमेय ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। स्थानुभूतिरिति भावव्युत्पत्त्या प्रमायाच प्रामाण्यं स्यात्तच्चानिष्टं तेषां प्रमाणारेदेन सर्वत्र प्रसिदत्वात् । तथा साधनपदेन प्रमाण- फलयो दं ज्ञापयता तदपि प्रत्युक्तम् । यदुनं बौडैः । परिच्छेदरूपमेव ज्ञानमुत्पद्यते। न च परिच्छेदाते ज्ञान- मन्यत् फलं प्रसूते । भेदे तु यथा प्रमावा सह संबध्यते तथा तदितरेणापि सम्बातां निर्विशेषादित्यादि। भेदे सति हि प्रमाणफलव्यवस्थानात् । न खलु दीपएव प्रकागो दावमेव वा छिदिक्रिया करणखेन क्रियात्वेन च तयोर्लोकेऽपि भेदेनोप- लम्भात्। प्रयोगयाच प्रमाणफले भिद्यते करणक्रियात्वात् । ये एवं ते एवं यथा दानच्छिदिक्रिये अभेदे तु प्रमाणाभावो या फलाभावी वा स्यादिति ॥ १८॥ प्राक प्रमानादीनां प्रामावनिहत्त्यर्थं साधनग्रहणमियुक्तम् । ततोऽविज्ञातस्वरूपाणां तेषां सत् दुरुच्छेदमिति प्रमातुः प्रमाधार- त्वेन प्रमां लक्षयति । सम्यगनुभवः प्रमेति ॥ सम्यक् पदं प्राग्वत् संशयादिनिरासार्थमनुभवमात्रस्य तत्रापि, सत्त्वात्। प्रमिति: प्रमाणफलमिति यावत् ॥ १८॥ प्रमातारमाह। प्रमाययः प्रमातेति ॥ प्रागुप्तायाः प्रमायाः पाययः । समषायिकारणं प्रमाता भवतीत्यर्थः । २०॥ प्रमेयमाह।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। प्रमाविषयः प्रमेयमिति । प्रमायां योऽर्थः प्रतिभाति स प्रमेये विषयोऽर्थ इति यावत् । एतेन सदूपममद्रूपं वा न किशिदनानुद्दिष्टं प्रमाविषयत्तेन सर्वस्य प्रमेयलादिति । इतीति । इतिशब्दः प्रमाणसामान्य- लक्षणसमाप्तायः ॥ २१॥ प्रमाणं सामान्येन लक्षयिला विशेषलक्षणाय सहिमजते । विविध प्रमाण प्रत्यक्षमनुमानमागम इति। तिसो विधाः प्रकारा यस्येति विषिधं विप्रकार प्रमाणं भवतीत्यर्थः । कथमित्याह प्रत्यक्षमित्यादि । पक्षमिन्द्रियं ततः, प्रतिगतम प्रत्यक्षमिति गतिमन्यस्तत्पुरुष इत्यनेन तत्पुरुषसमासो ऽव्ययीभावे तु प्रत्यक्षो धर: प्रत्यक्षा स्तीति व्यपदेशो न स्यात् । ननु यथेन्द्रियसामर्थ्यात् जान जायते सधाऽर्यसामर्यादपि तत् कस्माद क्षेणेव अवदेशो नार्थेनेति चेत्र। भवस्यासाधारण. खादर्थस्य च साधारणलात् । इन्द्रिय सविज्ञानस्यैव हेतरयस्त मनोज्ञानस्यापोति । व्यपदेशस्य धासाधारण्यमूलत्वात् । प्रतिगत मन प्रत्यक्षमिति व्युत्पत्तिनिमित्तम् । प्रतिनिमित त माक्षा- হজাবিনন্য সহায়তায় মাসদাইমম্বা। গত लिङ्गदर्शनस्थ पयामीयतेनेनेत्यनुमानम् । पागम्यन्ते मोदया विबुध्यन्तेऽर्था अनेनेत्यागमः । विविधयणमवधारणायें सर्व . In onr test the rord na is added before the radio di te here Iden 131 ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ७१ उप- प्रमाणव्यतीनां प्रत्यक्षादिभिस्त्रिभिरेव संग्रहीतत्वात् । मानादययात्रैव पुरोऽन्तर्भावयिष्यन्ते । प्रत्यक्षपरोक्षभेदेन द्विविधमेव प्रमाणमिति चेन। परोक्षणा वैद्मोति प्रसिद्धाभावात् । परोक्षशब्देनानुमानागमावैवीयेते । इति चेत्ती स्मदुक्त त्रैविध्ये को देषः । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा: प्रमाणानोति मूनविभागसूत्रेण वैविध्यविरोध इति चेन्न । विभागस्यावाधिकसंख्याव्यवच्छेदफलत्वात् । अन्यथा लक्षणचतु- ष्टयाभिधानादेव चतुष्वसिडेविभागोऽप्यनर्थकः स्यात् । ननु प्रत्यक्षमनुमानमागम इति क्रमोपन्यासे को हेतरिति चेदुच्यते । स्पष्टत्वात् सर्वप्रमाणयेष्ठलाच प्राक् प्रत्यक्षस्य तदुप- जीव्यप्रवर्तमानत्वात्ततोऽनुमानस्य तहहमूलत्वात् ततोऽप्यागम- स्थोपन्यासः । तथा प्रत्यक्षमनुमानमागम इति व्यस्ताभिधानम् । प्रत्येक खविषयञप्ती स्वप्राधान्यार्थम् । इतिशष्ट उत्तप्रकाराव- धारणार्थ उत्ताप्रकारेणैव विविध नान्यथेत्यर्थः ॥ २२ ॥ अथ प्रत्यक्ष लक्षयति । तव सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षमिति ॥ अन तव शब्दम्तयाणां मध्ये प्रत्यक्षनिहारणार्थ:। प्रत्यक्ष. मिति लक्ष्यं शेषन्तु लक्षणम् । प्रत्यक्षपदार्थः पूर्ववत् । अपरोक्ष- भासायनुभवयेति कर्मधारयः । तस्य साधनं करणं प्राणादीन्द्रिय- पसक मनोति। पत्र प्रत्यक्षमिति लक्षणे रुते किमपेक्षा स्यात्तविहत्त्व साधनमित्युतम् । तथापि स्वर्गादिसाधनत्वेन यागादावतियाप्तिश्याहत्ये प्रमभवेति पदम् । एवमम्यनुभव.

·न्यायतात्पर्य दीपिका! भाधनवादनुमानेऽतिप्रसङ्गापनुवं अपरोक्षेति पदम् । इत्यमपि प्रत्यक्षाभामेतिमसत्ययास्तये सम्यगिति पदम् । ततः सम्यग- परोक्षानुभयो यथार्थार्थसानाकारी येन साध्यसे तत्प्रत्यक्षप्रमाण- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ तबदमाइ। तहिविधं योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षवेति ॥ द्विविधग्रहणं चातुर्विध्यनिमेधार्थम् । तेन मानसप्रत्यक्षं ख- संवेदनमत्याचच पृथग न युक्तम् । योग्ययोगिप्रत्यक्षयोरेदान्त- भूतत्वात् । अष्टागयोगयुका ये ने योगिनस्त हियरीता प्रयोगिनः चकारात् सविकल्पकनिर्विकल्पकाभ्यामपि विधिमित्यर्थः १२४५ অষ্টম হিয়ারি যীমিসবাশিল্প- पूर्ववात्तदेवादी लक्षयति। तवायोगिप्रत्यक्ष प्रकाशदेशकालधर्माचनुग्रहादिन्द्रियार्थ- संवन्धविशेषेण स्थूलार्थ ग्राहकमिति অন্ন মুনাবিখা মুরলিমিনমথসিসা व्याख्यानादावन्ते वाचम् । लक्षणमभिधायैव लक्ष्यमभिधात. भूचितलात्। एवमन्यत्रापि डेयम्। ततशब्दो निर्धारणार्थ: स्थूलार्थानां यदग्राहक प्रमाणं तदयोगिप्रत्यक्षं भवतीत्यन्वयः । केनेत्याह । इन्द्रियेत्यादि। इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि अर्थाः पृथिव्यादयो रूपादयय तेषा मिथः संबन्धविशेषः संयोग- सयुक्तसमवायादिम्नासाधारणकारणेन । कस्मात् प्रकाशेत्यादि । प्रकाशो दीपाद्यालोको देशः पुरोवत्यादि कालो वर्तमानादि: - FM ·प्रत्यक्षपरिच्छेद । ७३ धर्मोऽभीष्टज्ञान प्रादिशब्दादधर्मोऽनिष्टज्ञान सर्वनिमित्तवादी खरादिय तेषाममुग्रह सन्निकर्षस्तस्मात् । अवार्थग्राहकमित्युक्ते परमागवादेरप्युपलब्धि स्यात्तदसितु स्थूले ति पदम् । स्थूनत्वञ्च परमाखपेक्षया । सूक्ष्मरूपादेरपि गृह्यमाणत्वात् । तथाप्यनुमान तिव्याप्पिस्तामपोहितुमिन्द्रियेत्यादि । तत्रापि कस्याप्यर्थस्य केनापि सबन्धेन गृह्यमाणत्वात् सबन्धविशेष इति । तथापि योगिप्रत्यक्षेऽपि प्रसक्तिस्तानियेच प्रकायेत्यादि । योगि प्रत्यक्षस्य केवलधर्मजनितसाहाय्यापेक्षितत्वात्। ततोऽयमर्थ प्रकागाद्यनुग्रहमपीन्द्रियार्थसबन्धवैशिध्येन स्थूलाद्यर्थपरिच्छेदक यत्प्रमाण तदयोगिप्रत्यक्ष भवति । ननु घाणरसनस्पर्शनानामस्वयंसबन्धमतत्कृतानुग्रहोपघात दर्शनाचतु थोत्रयोस्तु कथमग्न्यादिप्रसङ्गन दहनादिप्रसङ्गात् । शब्द प्रत्यगमनाच्च । तथाच प्रयोग । चक्षु थोत्रे न प्राप्य- कारिणो सान्तरग्रहणात् । प्राम्यकारित्वे हि चतुरर्ययो योपशब्दयोशान्तरालग्रहण न स्यात्परमहक्षवदिति युक्तिसझाया दिति चेत् । उच्यते प्रमाणात् तथाहि चक्षु थोत्रे प्राप्यार्थ परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् । त्वगिन्द्रियवदिति । प्राप्ताभावे सर्वार्थीपलम्भ स्थान हि प्राप्ति विनाऽन्या काचिद्योग्यतास्ति । यया योग्यदेशापस्थितस्यैव ग्रहण नान्यस्येति । अन्न बह वताव्य तत्तु नोयते । ग्रन्थविस्तरभयात् ॥ २५ ॥ इन्द्रियार्थसंबन्धविशेपेण स्थनार्थग्राहकमयागिप्रत्यधमित्युत तब येन सबन्धेन यस्य ग्रहणन्तमाह। ।

·न्यायतात्पथ्यदीपिका। तद्यथा । चक्षुःस्पर्धनसंयोगात् घटादिव्यज्ञानमिति । चक्षुः म्पर्शने मतीत तयोः संयोगोऽप्रासिर्विका माप्तिस्तत घटादिद्रव्यमानं भवति। आदिगम्दात्यादिद्रव्यालेयः । दिवा सतुःसंयोगात्तमिस्रायासुरगोचरत्वे स्पर्शनमयोगाच्च घटादि ट्रव्यमानं भवतीत्यर्थ । ननु यदि संवन्धवादेवार्थग्रहणं ताहि तेन सर्वात्मनार्थस्य संबदत्वात् । सर्वामिनाथग्रहण प्रसज्ये तेति चेव । नियतविषये समर्थलान हि परशु, संबहोऽपि द्रुमवतहतं यीमापिच्छिति ॥ २६ ॥ एव द्रव्यविषयं प्रत्यक्षमुका गुणविषय नदाह। सयुक्तसमवायात्ताभ्यां घटत्वादिसंख्यापरिमाथादिज्ञान करणस्य मिति॥ चतुःस्पर्शनमयुको घटादिद्रव्ये समवायो यत् समयेतो तस्मात् संबन्धात् । साभ्यामिति चतु.स्पर्धनाभ्याम् । घटवादीना सामान्याना सख्यादीनाञ्च विशपाणा ज्ञान भवति । परिमाण मिति प्रामइदादि। प्रथमादिशब्दात् सत्वपृथिवीखग्रहः। हितीयादिशब्दात् पृथतासयोगविभागपरतापरवद्रवत्वहवेगक ग्रहः । कोऽर्थः। सयुत्तासमवायसबन्धाञ्चक्षुषा संयुक्त घटादिश्ये समवेताना घटत्वादीना सख्यादीनाच चाक्षुप प्रान भवति । समर्थनेन संयुक्त इथे तेषामेव सानं ज्ञान भवति । कमां की * Ve. esx text the rord अादित्यादि evutted slide Page LIA 13 - ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ७५ प्रत्यक्षत्वमिति चेत् । प्रमाणात्। हस्तचलनादिकम्मेप्रत्यक्ष प्रगुणत्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियप्रत्यक्षाययाथितवाद्रुपादिवदिति । एतेन ट्रव्यादीनां कमान्तानां हीन्द्रियग्राह्यत्व मुक्तम् ॥ २७ ॥ अथ संयुक्तसमवायसंबन्धादेपैकेन्द्रियग्राह्याणां रूपादीनां ग्रहणमाह। चक्षुषेष रूपज्ञानमिति ॥ चक्षुषेवेत्यवधारणं रूपज्ञानस्यान्यन्द्रियजन्यत्वप्रतिषेधार्थम् । स च बहिःकरणापेक्षयान्तःकरणस्य रूपादिषु सर्वेष्वपि व्याप्रिय- माणत्वात् । एवमग्रेऽपि योज्यम् । चक्षुःसंयुक्त द्रव्यं तत्र समवायो रूपस्य समवेतत्वं यत्तस्मात् संयुक्तसमवायसंबन्धाञ्चक्षुषेय रूपन्जानं भवति । न च रूपज्ञानमेव चक्षुषा रूपत्वसामान्यस्यापि तेन ग्रहणात् पञ्चखिन्द्रियेषु चक्षुषैव रूपज्ञानं कुत इति चेत् । तैजसत्वादिति ब्रूमः । तथापि न तबियम इति चेत् । म । यो यस्य द्रव्यस्य गुणः स तेनैव गृह्यत इति व्यवस्थायां रूपस्य तेजोगुणत्वात् । तेजसले च प्रमाणमेतत् चक्षुस्तैजसं रूपादीनां मध्ये नियमेन रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवदिति ॥ २८॥ गन्धत्तानमाह। प्राणनैव गन्धज्ञानमिति । घाणेन संयुक्त कर्पूरादिद्रव्यं तल य: समयायो गन्धसमवेतत्वं तस्मात्संयुक्तसमवायसंबन्धात् प्राणेनैष गन्धशाम भवति। न च * This aphorism is placed in our text after the next aphorism adopted by the commentator ( Vide prge 3, Live l,) ·न्यायतात्यर्थदीपिका गन्धज्ञानमेय प्राणेन गन्धत्वस्यापि तेन ग्रहणात् । घ्राणस्य गन्ध प्रत्येवाभिव्यञ्जकलं त पार्थिवत्वात् । घ्राणं पार्थिव रूपादीनां मध्ये गन्धस्यैवाभिव्यजकत्वात् । कुगुमगन्धामिव्यन कहतवत् ॥ २८ ॥ रसज्ञानमभिधत्ते। रसनेनैव रमन्नानमिति । रसनमंयुक्त धीरादिद्रव्यं तव यः समवायो रससमवैतत्वं तम्मात्मयुक्त समवायसंबन्धासनेनैव रमन्नानं भवति। न रसज्ञानमेव रमनेन रसत्वम्यापि तेन ग्रहणात् । रसनस्य रमग्रहणं वाप्यत्वात् । रमनमाप्यं रूपादीनां मध्ये रसस्यैवामि- व्यनकलात् मुखशोपियां लालादिद्रव्यवदिति । ३०॥ स्पर्शज्ञानमाचष्ट स्पर्शनेनैव स्पर्शज्ञानमिति ॥ स्पर्शनेन सयुक्त दुकूलादि तब यः ममवायः स्मर्गसमवेतत्व तस्मात् सयुतासमवायसम्बन्धात् स्पर्शनेनैव स्पर्शज्ञानं भवति । नत स्पर्शज्ञानमेव स्पर्शनेन स्पर्शत्वस्यापि नेन ग्रहणात् । स्पर्शनस्य स्पर्शव्यञ्जकत्वे वायवीयत्वं हेतुस्तसिडियेवम् । स्पर्शन वायवीर्य रूपादीना मध्ये स्पर्थस्यैवाभिव्यनकलात् । अङ्गसनिसलिल- शैयाभिव्यञ्जकममारणवदिति ॥ ३१ ॥ मंवन्धान्तरण पुरो वक्ष्यमाणत्वात् शब्दयहणमुपेक्ष्य शुखादि- * The commentator did not adopt the aphorisn "R ज्ञानम् here (Sce prge 3 Line) ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । । मनसैव मुखादिज्ञानमिति ॥ सुखमनुग्रहरूपं आदिशब्दादुपधातरूपदुःखमिच्छादिषप्रय. नाथ । मन:संयुक्त आत्मा सत्र सुखादीनां समवायस्तगुण- वात्तत: संयुक्तसमवायसम्बन्धान्मनसैव सुखादीनां ज्ञानं भवति । न च सुखादिज्ञानमेव मनसा सुखादित्वस्यापि तेन संवेदनात् । अवकारी बाह्येन्द्रियनिरासार्थः । मनःसद्धावे किं प्रमाणमिति चेत् । उच्यते युगपत्नानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्ग मिति । यहा पात्मनो विभुत्वात्सर्वेन्द्रियाणां सर्वार्थसम्बन्धे सत्यपि यदिना न परिच्छित्तिरुदेति तदन्तःकरणम् । आत्मेन्द्रियार्थ- सत्रिकर्षाः करणान्तरापेक्षाः। सत्यपि तद्भाव कार्यानुत्पादक- त्वात् तन्वादिवत् । तथा सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्ष- प्रतीतित्वाद्रूपादिप्रतीतिवत् । यच्च तदिन्द्रियं तन्मनयक्षुरादीनां तत्र व्यापाराभावात् ॥ ३२ ॥ सम्बन्धान्तरात् संख्यादिगतसामान्यज्ञानमाह । एतेषु संख्यादिष्वाश्रितानां सामान्याना स्वायग्राहक- रिन्द्रियैः संयुक्तसमवेतसमवायाग्रहणमिति ॥ अत्र संख्यादीति पदं घटत्वादिव्युदासार्थम् । प्राक्तनसम्बन्धेन तस्य ग्रहीतत्वात् । प्रादिशब्दात् सुखपर्यन्तं गृह्यते । सामान्या- नामिति संख्यात्वपरिमाणवरूपत्वादीनाम् । खाययग्राहकैरिति । संख्यादिषु समवेतानां चक्षुषा स्पर्शनेन वा रूपादिममवैतानां सामान्यानां चक्षुराधेकैकेन्द्रियेण च ग्रहणात् खसविषय- वेदिभिः इन्द्रियै रिति बहुलम् । सर्वेन्द्रिये मनःप्रतिपत्त्यर्थ ।

·न्यायतात्यर्थदीपिका। संयुक्तसमवेत्यादि। इन्द्रियसंयुक्तं यत् द्रव्यं तव समवेता ये संख्यादयः तव यः समवाय; संख्यालादिसामान्यानां तस्मा. संयुनासमवेतसमवायसम्बन्धात् । साययवाहकैः स्वसविषयपरि- भिश्चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः संख्यादिषु खितानां सामान्याना प्रहणं भवतीत्यर्थः ॥ ३३॥ सम्बन्धान्तरात् शब्दमानीपायमाह । स्वोत्रसमवायावशेनव शब्दमानमिति ॥ पदोपभोगमापकधर्माधर्मोपनिवडायवरा विवरसंहितो नभो. देशः योधम् । तव थोवे खहेतुभ्यः समुत्पवादाद्यपदाहोची. तरङ्गन्यायनान्यान्यशब्दोत्पत्ती सत्या प्रामस्यान्तिमगष्टस्य यः समवायस्तरमाच्छब्दमानं भवति । नतु भन्दज्ञानमेव योरेण शब्दवस्थापि तेन ग्रहणात्। ननु कथं गोवे शब्दसमवाय इति ऐन्न। श्रीवस्य नभस्वाच्छन्दस्य च सदुपत्वात्। यो हि यहणं म तब पृथिव्या गन्धवत्समवेतीति ॥ ३४॥ भब्दसामान्यधानमाह। सदायितसामान्यज्ञाम धमधेशसमवायादिति। तव शष्दे प्राषितानि यानि सामान्यानि शम्दत्वक खादीनि नेपां योन्ट्रिये समवेता ये शब्दान्तेषु यः समाय: शदवादीनां মামনষমতাচ্যুত্ব সবমি # ২ भय पठं सम्बन्धमाछ। In our text komtted ( lidep 3 Line) Jump ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ७८ *एतत्पञ्चसम्बन्धसम्बइविशेषणविशेष्यभावात् दृश्याभावसम- वाययोग्रहणमिति ॥ एतदिति पूर्वोक्ताः संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसममेत- समवायः, समवायः, समवेतसमवायचेति पञ्चसम्बन्धास्तैः सम्बडा अर्थाद येऽस्तैिः महाभावस्य समवायस्य च यो विशेषणविशेष्यभाव इतरसम्बन्धवैधम्र्येण सविधिविशेषोऽन्यथा तस्य प्रतिनियताययवर्तिलेन द्दिष्टरूपत्वानुपपत्तिः तस्मादभाव- समवाययोर्जानं भवति । दृश्ये ति पिशाचायभावव्यवच्छेदार्थम् । समवाय इति सम्बन्धः। ततः पञ्चसम्बन्धसम्बद्दविशेषणविशेष्य- भावसम्बन्धादभावसमवाययोर्ग्रहणं भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ संयुक्त विशेषणभावेनाभावग्रहणमाह । तद्यथा घटशून्यं भूतलमिति । अत्रेन्द्रियसंयुक्तं भूतलं विशेष्यं तस्य घटशून्यमिति विशे- पणम् । घटाभावस्य तत्र स्थितत्वात्। तत इन्द्रियसंयुक्ता- भूतलविशेषणतया घटाभावो ग्यत इति ॥ ३० ॥ संयुक्तविशेष्यभावेनाभावग्रहणं दर्शयति । इह भूतले घटी नास्तीति । अवेह भूतल इति विशेषणस्य घटाभावी विशेष्यः । नन्वयमाधाराधेियभावो विशेषणविशेष्यभावः सामानाधिकरण्या- भावादिति चेत् । न। विशेषणविशेष्यभावस्याव सविधिमाव- । * The rewing adopted by the commentator here differs somewhat from our text (See pige 3 Line 6-8. ) ·. न्यायतात्पय्यदीपिका। पप्यवसितावमिति प्रागुहत्वात् । भूपणकारस्तु विशेषणविशेष्य- भावस्थानियतत्वात् । उभयथाप्युदाहरण युतमित्याइ ॥ ३८ ॥ सयुक्तविशेषणविशेष्यतयाऽभावग्रहणमक्का मयुक्तासमवेतविशे- पायधिशेयभावादिनाऽभावग्रहण वयमभ्यूमित्याह । एव सर्वतोदाहरणीयमिति ॥ अस्थायमर्थ । इन्द्रिय सयुक्ने घटे समवेतमशता लणरूप सय रूपे शकरूप नास्तोति मयुसमवेतविशेषणविशेष्यतया कृष्णरूप शुक्लरूपाभावस्य ज्ञानम् । तथा इन्द्रियमयुक्तघटसम- অবগী জঘানা ঘৰ গীঙ্গা নাৰীনি যুগ্ধ समवेतसमवेतविशेषणविशेष्यभावात्, सपावे शोकयामावस्य मानम्। अतोना वेणुगदी वेएशब्द तीवत्व नास्ति। थोत्रसमवेतशब्दविशेषणविशेष्यभावात् पदे तोद्रलाभावज्ञानम् । भेदशून्य शब्दत्व शब्दले भेदो नास्तीति श्रोत्रसमवेतशब्दसम वेतशब्दत्वविशषणविशेषभावात् शब्दवे भेदाभावस्य ज्ञान मिति ॥ ३८॥ समवायग्रहण दर्शयति । समवायस्य तु क्वचिदेव यथा घरे रूपसमवाय इति ॥ तशम्दीभावासमवाय अवञ्चिनत्ति । प्रभावो हि नावश्य मुभयनानमपेक्षते। ঋদ্বিগ্নালগ্ননি যিনি নির্যাতিমুনি मातामहान्धकार प्रदीपामावावभासदभावप्रतिभामात् ! सम * The read ng adited by the correnentator here offers sodie what from our text tSee page 3 Lne 10) ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ८१ ताम्। वायस्य तूभयज्ञानापेक्षणादभावाविशेषः । अतएव क्वचिदित्यु- कोऽर्थः । यत्र सम्बन्धियमपि प्रत्यक्षं तत्रैव समवाय- प्रत्यक्षो यथा तन्तुपटयोर्नान्यत्र। वाणुकादौ घणुकस्यानुप- लम्भात् । अथवा क्वचिदेवेति स्थानत्रयेऽपि ग्रहणम् । यथा घटे रूपसमवायः रूपे रूपत्वसमवायः शब्द शब्दबसमवायः इति । यहा कचिदिति। स्वदर्शन एव समवायस्य प्रत्यक्षत्वं नान्य- दर्शनात्। कथं तस्य प्रत्यक्षत्वमिति चेत् । समवायप्रत्ययः प्रत्यक्षत्तिः सम्बन्धप्रत्ययत्वासंयोगप्रत्ययवदित्यनुमानात् । ननु सम्बन्धान्तरग्रहणेऽनवस्थादोषादसम्बद्धः समवायः कथं ग्राह्यत इति चेन। अष्टादिसहितात् प्रत्यक्षयोग्योभयसम्बन्धी न्द्रियसत्रिकर्षादेव समवायग्रहणोपपत्तेः । सत्तायां सत्तान्तरवत्स- म्बन्धान्तरं नेष्यते । स च समवायः समवायिनोरिन्द्रियसविलष्टयो- विशेषणविशेष्यप्रतीतिहेतुत्वासंयुक्तविशेषणभावादीनामन्यतमव्यप- देशयोग्यथ स्यात् । तत: समवायः समवायिनोविशेषणत्वेन विशेष्यत्वेन वा गृह्यत इति । यथा घटे इत्युदाहरणम् । पत्र घट इति विशेषणम्। रूपसमवाय इति विशेष्यम्। संयुक्ता- विशेषणविशेष्यतया समवायग्रहणं भवतीत्यर्थः । समवायस्य कि स्वरूपमिति चेत् । अयुतसिद्धानामाधा-धारभूतानां यः सम्बन्ध एह प्रत्ययहेतुः स समवायः । अस्य व्याख्या। युतसिद्धिरुभयोर्राप सम्बन्धिनोः परस्पर- परिहारेण पृथगाश्रयाययित्वम् । सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धी तयोः सम्बन्धः समवायः। यथा तन्तुपटयोः। नित्यानां तु ·न्यायतात्पर्यदीपिका। युतसिद्धिः पृथग्यवस्थिति' पृथगजननयोग्यता सा ययोर्नास्ति तावयुतसिहौ तयोः सम्बन्धः समवाय.। यधाकाव्यत्वयोः । आत्मेकाथितयोधम्मसषयोः कार्यकारणभावेऽतियामिनित्यर्थ- माधायाधारभूतानामिति पदम् । न बाकाशपक्षिसम्बन्धव्यद- च्छित्य तस्यायुतपदेनैव निवतितत्वात् । आकाशतत्पदयोर्वाय- वाचकभावेऽतिप्रसक्तिव्यपोहामिहति पदम् । संयोगेऽतिप्रसन भडायायुतसिडेति पदमिति ॥ ४० ॥ अथ योगिप्रत्यक्ष लक्ष्यति । योगिप्रत्यक्षन्त देशकालखभावविप्रकष्टार्थग्राहकमिति । देशविप्रकटा मेर्वादयः। कालविरुष्टास्वतीतानागताः। स्वभावविप्राः परमाखादयस्तेषा समस्ताना व्यस्तानां वा ग्राहकं यत्प्रत्यक्षं तद्योगिप्रत्यक्ष भवति । अर्यग्राहकमित्युत्तोऽयोगि- प्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिस्तदपोहार्थ देशेत्यादिपदम् । तु शब्दोऽयोगि प्रत्यक्षायोगिमत्यक्षव्यतिरितार्थ । न च वार्य योगिप्रत्यच লাম্বীনি সমাধিৰা। গানন হৃত্বি নাসিম तारतम्यत्वात् परिमाणतारतम्यवदिति। न प नाप्यमाना खसु औष्णातारतम्ये पहिरूपतापत्यतिगयादर्शनाद व्यभिचार हेतुः हेमि पुटपाकप्रबन्धाहितविमित स्थिराप्रयेऽतिशयोपपने तस्मादाययस्यादामनि जानातिशय उपपद्यते ११॥ तत् युवावस्थावियुतावस्थाभेदेन विधा भवतीति प्राक् युद्धा वस्थाया योगिमत्यक्षमा ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । प्रयमर्थः । *तत्र युक्तावस्थायामात्मान्तःकरणसंयोगादेव धम्मादिसहिता. दशेषार्थग्रहणमिति ॥ समाधिसहितावस्था युत्तावस्था। आत्मान्तःकरणसंयोगादे- वेत्यवधारणं बाद्यार्थसंयोगनिषेधार्थम् । धर्मादीति प्रक्लष्टयोग- जनितं पुण्यं धमः । श्रादिशब्दादोखरादिग्रहः । योगजनितधर्मेखरादिसहकतादात्ममनःसनि- कर्यादिप्रकष्टार्थग्राहकं यत् प्रत्यक्षं तदयुक्तावस्थावस्थितयोगि- प्रत्यक्षं भवति। एतच्चोत्कृष्टयोग्यपेक्षया, योगिमात्रस्य तद- सम्भवात् ॥ ४२॥ द्वितीयं भेदं वक्ति । वियुतावस्थायां चतुष्टयत्रयायसविकर्षाद्रहणं यथासम्भावनं योजनीयमिति पसमाध्यवस्था वियुक्तावस्था। चतुष्टयेत्यादि प्रात्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेन्द्रियमर्थे नेति चतुथ्यम् । थोत्रसंयोगस्वयम् । प्रात्ममनोयोगो दयम् । यथासम्भवेनेति । यत्र यावरसम्भवति तत्र तदनतिक्रमेण । कोऽर्थः । प्राणरसनचक्षु- स्वचामन्यतमेनार्थग्रहणेन । चतुर्मामात्मान्तःकरणबाह्येन्द्रियगन्धा- द्याश्रयाणां योगः। शन्दग्रहणे आत्ममनः थोत्राणां त्रयाणां योगः। सुखादीनां ग्रहणे पात्ममनसोईयोर्योगः ॥ ४३ ॥ ॥ प्रात्ममन:- * In the text, the rending “तत् हिषिधम् । युनावस्थायाभयुक्ताव- स्वायाग्नेति' precedes the rendrng adopted there by the commentator (Videp 3L13) ·८४ न्यायतात्पर्यदीपिका। प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्पलक्षणा विति वचनाकथिदार्प पृथक प्रमाण प्रतिपदे तदन्तर्भावायाह। अथार्पमन्तभूत प्रकृष्टधम्जत्वावियेषादिति ॥ ऋषीणा व्यासादीनामिदमा विशिष्टतपोलम्धिसमुत्थ ज्ञान मत्रैव योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भूनम । अव हेतु प्रवष्टेत्यादि। तत्त्वम । योगिप्रत्यक्ष पापनाने च विशिष्टो धम्म एव हेतु । स योगजनितस्तपोजनिती वास्तु न तन भेदी योरपि धर्म हेतोरैक्यात् ॥ ४४॥ प्रत्यक्षसामान्यस्य पुनह विध्यमाह । सच्च विविध सविकल्पक निर्विकल्पकञ्चेति सदिति योगिप्रत्यक्ष सविकल्पक निर्विकल्पक च सद्धिभेद भवतीत्यर्थ ॥ ४५ ॥ सवादी सविकल्पकमत्यक्ष लक्षयति । तत्र सज्ञादिसम्बन्धोलखेन नानोत्पत्तिनिमित्त सविकल्पक मिति॥ सजा देवदत्तादिका। प्रादिशब्दात् द्रव्यगुणकर्मादयस्तेषां सम्बन्धस्योसेख तषियनानोत्पादम्सन सहकारिणा विशिष्ट ज्ञानोत्पत्तौ यत्तारण तत्मविकल्पक प्रत्यक्ष भवति । धुझेखो विकल्प । उत्पत्तिनिमित्तमित्युक्त मृदाहेर्घटोत्पत्ति प्रति निमित्तबासनातियाप्तिस्तदव्युदासार्थ जानेति पदम । तथापि निर्विकल्पकतिप्रसविस्तहगाहत्त्वधं संन्नत्यादिपदम् । अनेन ঘৰ 'प्रत्यई कल्पनापोटमधासमिति" जात्या .

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ८५ माक्यो प्रत्यक्षलक्षणं प्रतिक्षिप्तं ज्ञेयम् । संज्ञादिज्ञानस्य तन्मूल- त्वात् । प्रत्यक्षस्य सविकल्पकत्वाभावे अनुमानानुत्थानप्रसङ्गाश्च । मविकल्पकस्थिरप्रत्यधोपात्तधूमाग्निव्याप्ति-स्मरणनान्तरोयकत्वात् तस्येति ॥ ४६ ॥ प्रत्यक्षस्यातीन्ट्रियत्वात् तत्फलमुदाहरति । यथा देवदत्तो दण्डोत्यादि । अव देवदत्त इति ज्ञानं केवलसंज्ञासम्बन्धोलेखेन । दण्डीति विशेषणसम्बन्धोखेन। ननु किं मार विशेषण ज्ञान विशेष्य- भानमुभयनानं वा युगपत् । उच्यते संज्ञादण्डादिविशेषणजाने प्रागुत्पन्ने सति तत्सहकारिणेन्द्रियेण विशेषणविशेष्यविषयक- ज्ञानोत्पत्तिरिति । सजायाय विशेषणत्वं व्यावतंकवात् । पादिशब्दातो घट इत्यादि। इदं च संज्ञादिसम्बन्धोलेखि- मानं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियव्यापारभाषभावित्वात् । प्रथमाक्षसनि- कर्पोत्पत्रनिर्विकल्पकजानवदिति ॥ ४७ ॥ निर्विकल्पकं लक्षयति । वस्तुस्वरूपमात्रावभासक निर्विकल्पकमिति ॥ किमपीदमस्तीति वस्तुस्वरूपमात्रं येन ज्ञानेनावभास्यते तनिर्विकल्पकं प्रत्यक्ष भवति । मावग्रहणं संधादिसम्बन्धनिहत्यर्थं तेन सविकल्पके नातिव्याप्तिः ॥ ४८ ॥ सरफलमुदाहरति । यथा प्रथमाक्षसनिपात ज्ञानमिति । प्रक्षाणीन्द्रियाणि तेषां प्रथमे सनिपाते सति ममयसारण- ·न्यायतात्पर्यदीपिका। विशेषग्रहणनिरपेक्ष यतानमुत्पति तनिर्विकल्पक प्रत्यक्षं भवति । नन्वनुभवक्षणे प्राय सविकल्पकोदयात्तनास्तीति चेन्न । अभ्यामदशायां सविकल्प कस्याशूमादिखानिर्विकल्पकानुपक्षों ऽप्यनभ्यामदशाया तस्य स्फुटोपनभात् । तदुक्तम् । अस्ति घालोचनामानं प्रथम निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुदवस्तुजम् ॥ इति । तस्मादेतदस्त्येवान्यथा सविकल्पकस्याप्यनुत्यानमसनात् ॥ ४॥ লৰ যাশিয়া বিশ্ব ক্ষিপ্ত বয়ষিদ্ধ বাষ- युनावस्थायां योगिनानखेतीति। समाधेिरैकामा युक्तावस्था तस्यां योगिनी जान प्रत्यक्षं निर्विकल्यकमेष भवति । विकल्पतः समाध्यकामानुपपत्ते । ল দ যান্য যায়িদায় নিক্ষিপ্ত যন্ত্রমাল্লা वभासकलाव किश्चिशिध्यमिति। युगपत्समस्तवम् विस्तारसाक्षा- कारस्यैव वैशिध्यात् । अब युक्तावस्थाग्रहणेन वियुतावस्था योगिप्रत्यक्ष निर्विकल्पक सविकल्पकञ्चेति प्रतिपत्तव्यमिति । নি শীঘঅচুমনীমন্মৰিয়িশীয়মিত सूरिधिरचितायां शानतात्पर्य्यदीपिकाभिधानाया योन्यायकारटोकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः समासः ।

·अनुमानपरिच्छेदः। प्रथमपरिच्छेदै सभेदं प्रत्यक्ष लक्षयित्वा तत्पृष्ठभावित्वादिदानी- मनुमान लक्षयति। सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानमिति । प्रसन्दिग्धधूमादिदर्शनात् साहचर्यानुस्मरणाचामुमीयते जायते सम्यगविनाभाविलिङ्गबलेन परोक्षोऽप्यर्थोऽनेनेत्यनुमानम् । परीक्षेति । परोक्षोऽक्षाणां परो योऽनुभवस्तस्य साधनं करणम् । सम्यगिति। सम्यग् भिवाधिकरणत्वमतीतिरहितः । स चासाय- विनाभावय तेन । अव्यभिचारि-नान्तरीय कलेन । अत्रानुभव- साधनपद प्राग्वत् । परोक्षपदं प्रत्यक्षव्यवच्छेदार्थम् । तस्याप्यनु- भवसाधनत्वात्। कथित्त्वविनाभावेनैव प्रत्यक्षस्य व्यवच्छेदे सिद्धे परीक्षपदं मिलितयो माग्न्यो योग्रहणेनाग्न्यविनाभूतो धूम इति ज्ञानस्य मानसप्रत्यक्षवनिवृत्त्यर्थ सस्याप्यविनाभावमूलत्वादित्याह । आगमेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थं अविनाभावेति पदम् । तस्य समय- बलेनार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वात्। यत्र काकस्तत्र मैत्रगृहमित्याद्य- विनाभावाभासभिदे सम्यगिति पदम् । भूपणकारस्तु भान्तिरम्यर्थसम्बन्धतः प्रमेति शाक्यमतव्युदा- साय सम्यगिति पर्ट भ्रान्तः प्रमाणवायोगादित्याह । सकलमपि ·न्यायतात्मयीपिका। लक्षणं तु प्रत्यकममाणवादिन चार्वाक प्रत्यनुमानस्य प्रामाण्य दृटनार्थम् । स हि शकमूहादी धूमदर्शनेऽपि धूमध्वजाभावात या यत्र धूमस्तत्र तत्र पहिरिति व्याप्यभिचारित्वेन नाग्याप्ति मूलवादनुमानमनमामिति बूते । स देय सरटहिकस्पत. प्रतिक्षेप्तव्यः। तथाहि । शक्रमूर्धा किमग्निस्वभावोऽन्यथा वा। यद्यनि- स्वभावः तवश्यमग्निमानेव महानसादी कोटिगस्तथा इटखात्। अथान्यथा तदा तवाग्निं विना कथं धूमः त्। रतम् । अग्निस्वभावः शक्रस्य मूही चेदग्निरव सः । अथानग्निखभावोऽमी धूमस्तन कथं भवेदिति। कि शामावगुमान विना विपतिपत्र प्रति प्रत्यक्षस्थापि प्रामाण्य कथं दृदयेत् । अविसवादकात्वादिति चेत्तन । तेन तमामाण्य- साधने बलादण्यनुमानापत्तिः स्यात् । तस्मात्प्रत्यक्षस्य प्रामाण मभिलाषुकेण चार्वाकणानुमानं प्रमाणनष्टव्यमेवान्यथाऽमामा- णिकत्वापतेः। कुतोऽनुमानस्य मिद्धिरिति चेत् । प्रमाणला. प्रमाणत्वसामान्यव्यवस्थानादन्यबुडेओनात्। स्वर्गादः प्रतिवेधाव प्रत्यक्षादन्यनमाण खभाषकार्यानुपलबिलिङ्ग कमनुमाम सिला सोति ब्रूमः । तदुताम् । प्रमाणेतरसामान्यस्थिनेरन्यधियो गतेः। प्रमाणान्तरसमाप. प्रतिषेधाच कस्यचिद । इति । तस्मात्सम्यगधिनाभावैम परोक्षानुभवो येन माध्यते तदनुमान मित्यर्थः । अन्यत्राप्युक्तम् । यथा-~- ·अनुमानपरिच्छंदः । . साध्य- पञ्चलक्षणकालिङ्गाद गृहीतानियमस्मृतः । परोने लिनिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्ष्यत इति । सम्यगविनाभावेन परीक्षानुभवसाधनमनुमानमित्यनुमानं लक्षितम् ॥१॥ न चाविनाभावज्ञान विना तदवगन्तुं शक्यम् । तन्मूल- वात्तस्येत्यधिनाभावं लमयति । स्वभावतः साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभाव इति ॥ विनाशब्द ऋतेवदभावार्थोऽव्ययम् । ततो विना भवनं विना- भाव: न विनाभावोऽविनाभावी नान्तरीयकत्वमित्यर्थः । साधनयोर्वच्यमाणलक्षणयोः म्वभावादनुपाधियोगाद्या व्याप्ति- नियमः सोऽविनाभायो भवति। कोऽर्थः । यत्र यत्र धूमादि- स्तत्र तत्र वयादिरभाव न धूमादिरिति साध्यस्य वादे- यापकत्वं सोऽविनाभाव इति । अत्र स्वभावत इति पद सोपाधीनां हेतूनां प्रतिक्षेपार्थ तैः साध्यसिदेरयोगात् । तदुतम् । अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तेर्दृष्टरपि नेष्टष्या व्याप कागावधारणेति ॥ भनूपाधिः किंलक्षणः क च भवतीति चेत् उद्यत । ध्यापकः साध्येन समष्याप्तिकय खन्नूपाधिरभिधीयते । उपाधि- विधा नियितः गहिसय । तव निचितोभयविशेषणवामिपितो यथा वलु हिंसाधो हिसात्वात् । प्रत निपिडलं निमित उपाधिः । माध्यस्य व्यासया माधनस्य चाव्याप्तोपाधिविशेषणयोः माध्यध्यापकत्वमाधनाव्यापकत्वरूपयोनिधिसत्वात् । उतायरिय साधना- १२ ·न्यायतात्पर्यदीपिका। विशेषणयोरन्यारसदसहायगवायां तु गडित उपाधिर्यथा 8 स्थामस्तत्युबखादन भाकाद्याहारपरिणाम उपाधिस्तत्त्वले शाकावाहारपरिणतेरभावानिययासाधनाव्यापकत्वं । सन्दिग्ध- मिति। तस्मात्सोपाधितुर्न यानिति खभावपदनोचत इति १२५ तभेदमाह। स विविधोऽन्वयव्यतिरेकमेदादिति ॥ अस्तित्वमुखेन प्रतीयमाना व्यामिरत्वयः। नास्तिलमुखेन प्रतीयमाना व्याप्तिर्व्यतिरेकः । तदात् म त्यविनाभाषो विधा भवति ॥ ३॥ अथान्बयाविनाभावं लत्तयति । साध्यसामान्यन साधनसामान्यस्य व्यामिरन्वय इति ॥ अविवक्षितावान्तरविशेष पछिमात्रं यमाध्यसामान्यं तन कर्तृभूतेन अविवक्षितावान्तर विशेष धूममात्रं यसाधनसामान्य तस्य कर्मभूतस्य या व्या मिनियमः सोऽन्वयाविनाभावो भवति । पत्र सामान्यपदं विशेषैः सह व्यातिप्रतिक्षेपार्थम् । विशेषत गमाभावेन व्याप्रयोगात्। न हि य: पार्मधूमपान् म पार्स वधिमामिति व्याप्तिरस्ति । दृष्टान्तेऽन्यजातीयसद्भावन भ्याभि चारात्। न च वार्य विषेषु व्याप्ताभावात् सामान्यथ्याप्ती सिहसाध्यवानुपम इति । व्यासाग्निमात्र संसाध्य नियतदमे तदनु तसाधनात् । अन्वयव्यासो च साध्यसामान्य व्यापक * The word ' j adiled 10 the test before the seadır. adopted here (Sec p 5 I. 3) ·अनुमानपरिच्छेदः। ८१ साधनसामान्यं व्याप्यम् । तत्र व्यापकं बहुविषयं व्याप्यं त्वल्प- विषयम् । धूमाभावेऽप्यभारावस्थायामग्निसद्भावात् । तदुक्तम् । व्यायकं तदतब्रिटं व्याम्यं तनिष्ठमेव च । व्याम्यहमकमादिष्टं व्यापकं गम्यमिप्यते । इति ॥ ४ ॥ व्यतिरेकाविनाभावमाह । साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्याभावस्य व्यासियंति- रेक इति ॥ प्रागुक्तलक्षणसाधनसामान्याभावेन प्रागुतलक्षणसाध्यसामा- न्याभावस्य या व्याप्तिर्नियमः स व्यतिरेकाविनाभावो भवति । अनाभावपदमन्वयाविनाभावातिव्याप्तिन्यपीहार्थम् । व्यतिरेका. विनाभावे च साध्यसामान्याभावो व्याप्यः साधनसामान्या भाषय व्यापक: ततोऽन्वयायतिरेकस्य वैपरोत्यं जेयम् । तदुतम् । नियम्यत्वनियन्वृ त्वे भावयोर्याशी मते । विपरीत प्रतीयेते सएक सदभाषयोः । साध्ये व्यापकमित्याहुः साधनं व्याप्यमुच्यते । प्रयोगेन्वयवत्येवं व्यतिरके विपर्ययः । इति । ५ ॥ साधर्म लक्षयति। साधन लिङ्गमिति पत्र साधन नपं निङ्गमिति नक्षणम् । लिङ्गात चिहाते टूरतोऽपि निजी पनेनेति लिङ्गम् । यदनमैयेनार्थेन देशविशेष कालविशेषे वा सहचरितमनुमेयधम्मान्विते चान्यव समिकदेशे था प्रमिइमनुमेयविपरीत प सम्मिन् प्रमाणतोऽसदेव तद- ·८२ न्यायतात्मय्यदीपिका। प्रसिहस्वार्थस्थानुमापर्क लिङ्गम्। साध्यतेऽनेनेति साधनमुध्यते । सदुताम्। अनुमेयेन मम्बड प्रमिई च तदवित। विपरीते च नास्त्येव तलिङ्गमनमापकमिति ॥ ६ ॥ सझेदावाह। तद्विविधं दृष्टं सामान्यतो दृष्टश्चति । प्रत्र विविधपदमुक्तप्रकारामधारणार्थम् । महानसादौ दृष्ट- दहनादिसाजात्येन द्रष्टु योग्य माध्ये प्रवर्तमानं साधनं दृष्टमुच्यते । दृष्टार्थविषयत्वात्। व्यामिग्रहणक्षणे सामान्यहत्त्या दृष्टस्याथस्य पश्चादनुमापक यसाधनं तमामान्यतो दृष्टमुचते। यापि मर्व साधनं सामान्यतो दृष्टमेव तथापि दहनायन- मिती धूमायनुमापिते बादः प्रत्यक्षीकर्नु योग्यतेन तविषय वात् तसाधनं दृष्टमेव । इतरतु तहिपर्यस्ततया सामान्यतो दृष्टमिति । च शब्दः स्वार्थपरार्थभेदेनापि हैविधसूचनार्थः ॥ ७ ॥ तव दृष्टमाधनमाचष्टे। तत्र प्रत्यायोग्यानमापक दृष्टमिति । प्रत्यक्षग्रहणयोग्यः म चामावर्थश तस्यानुमापक यमान तत् दृष्टं भवति । सामान्यतोदृष्टे तिव्याप्तिनिहत्य प्रत्यक्षयोग्य पदम् । प्रत्यक्षग्रहणयोग्यतास्वत साध्यस्य दृष्टचरत्वेनानुमित द्रष्टुमौचित्येन वा जेया ॥८॥ उदाहरति । यधा धूमोऽग्नेरिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः । ८३ दृष्टसजातीयस्य द्रष्टुं योग्यस्य वाग्नेरनुमापकत्वेन प्रवर्त्तमानो धूमो दृष्टं साधनं भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ सामान्यतो दृष्टं साधनमाह । खभावविप्रसष्टार्थानुमापकं सामान्यतो दृष्टमिति । स्वभावविप्रकष्टार्थाः परमाखादयस्तेषां सामान्यव्याप्त विशेष पर्यवसानाद्यदनुमापक लिङ्गं तत्सामान्यतो दृष्टं भवति । दृष्टसाधनेऽतिव्याप्तिव्याहत्त्यै स्वभावविप्रक्लष्टेति पदम् ॥ १० ॥ तविदर्शयति । यथा रूपादिनानं चक्षुरादेरिति । चक्षुरादीन्द्रियमतिसूक्ष्मत्वात् स्वभावविप्रकष्टम् । तच क्रिया करणपूर्वि केति सामान्यव्याप्त क्रियाया: करणपूर्वकत्वे सिद्धे रूपाद्युपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति सामान्यतो दृष्टाद्रूपादिज्ञानसाधनादन्यकरणासम्भवे सति पारि- शेयाचक्षराद्यमुमीयत इति ॥ ११ ॥ पुनः साधनभेदमाह। सत्पुनईिविधं खाध परार्थञ्चेति ॥ दृष्टसामान्यतोदृष्टभेदात् हिविधमपि साधनं पुनहि भेद भवति । कथमित्याह । स्वार्थमिति । स्वस्मै प्रात्मने इदं सार्थम् । कोऽभिप्रायः। महानसादी भूयोदर्शनसहायेन प्रत्यक्षेण धूम- धूमध्वजयोनियितव्याप्तिकस्य पुंसो लोचनगोपरीभवद्यमाधनं दृष्टान्ताव्यं विनापि परोक्षं लिङ्गिनमवगमयति । नत् स्वस्यैव प्रतिपत्तिभूतत्वात् स्वार्थमित्युच्यते । परार्थमिति । परस्मै व्युत्पा- ।

·न्यायतामय्यदीपिका।
নাহ ধর্মিল মন্স থ্রিাযি নিয়িনি।
प्रमिदम्य तेन रूपेण पब्यमानत्यमभयात् ।
पत्तधमतापि
हेनोरित्यमेव । यदि केवलमेवानिवल माध्यते तदा गदधस्य
शतकत्वस्यायनमितव स्यात् । गन्दे एवं त्वनित्ये माध्य भायं
दोपः। तदुतम् ।
म एव चोभयाकाय गम्यो गमक एव च।
असिन कदेगेन गम्य मिद्देन बोधकः ॥ इति ॥ १८॥
द्वितीयावयव व्यक्ति।
साधनत्वख्यापक लिङ्गवचनं हेतुरिति ।
हिनोति गमयति निङ्गलक्षणमर्थमिति हेतुः । येन लिनस्य
माध्यमिही पञ्चम्यन्तं हतीयान्तं वा साधनल साध्यानान्तरीयकत्वं
ख्याप्यते तवचन हेतुरित्युपश्यते । मुख्यतस्तु लिङ्गमेव हेतस्तस्यैव
पक्षधम्मेवादिसद्भावात् । वचनं हेतुरित्युक्त यत्किञ्चिदचन हेतुः
যাননিয় শিল্পীঃ ঘ। ওনলিমায় শাকি-
पदमिति ॥ १८॥
पूर्वोकायां प्रतिज्ञाया हेतुमुदाहरति ।
यथा तीवादिधर्मोपितत्वादिति ॥
तौबस्तीक्षणः । श्रादिशब्दान्मृदुमधुरादिधम्मपरिग्रहः । तदु
पतत्वं तहत्वम् । अयमर्थ । शब्दोऽनित्यः । कस्मात्तीवादि
धोयेतखात् । तौबादयो हि धर्मा' शब्दस्यैव तान् हेतु
अवता स्वकता किमुक्तम् । पक्षस्यैव धम्मों हेतु' कार्यो
नामस्तस्य पचधर्म स्वाभावात् ॥ २०॥

·अनुमानपरिच्छेदः । हेतुभेदमाह। स विविधोऽन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयो केवलव्यतिरेको चेति ॥ अथवा स पूर्वोतो हेतस्विविधः विप्रकारो भवति । कथमित्याह । प्रन्वयव्यतिरेकीत्यादि । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्ति- रन्वयः। साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्याभावस्य व्याप्ति- यतिरेकस्तहान् हेतुरन्वयव्यतिरेकी । व्यतिरेकव्याप्तिरहितः केवलान्वयी। अन्वयव्याप्तिरहितः केवलव्यतिरेकी। चकारी मूलसूत्रोक्तपूर्ववदादिहेतुविध्यबोधनार्थः । पूर्ववटादीनां अन्वय- व्यतिरेक्यादीनाक्ष नाम्नेव भेदो नत्वधेन न्यायसंग्रहे युक्त्य- न्तरेण तथा व्याख्यानात् । तथाच सत्र त्या व्याख्या । पूर्ववदिति फेवनान्वय्यनुमानम्। शेषवदिति केवलव्यतिरेकि । सामान्यतो दृष्टमिति अन्वयव्यतिरेकीति । कथ पूर्वगन्द नान्चयो व्यपदिश्यते । प्रागष्यवसीयमानत्वात् । न हि यावन्नाग्निभावे धूमभावोऽध्यवसीयते तावदग्न्चभाये धूमाभावो हटोऽण्यध्यवसातुं शक्यते विध्यध्यवसायपूर्वकत्वात्तनिषेधाध्यवमायस्य । पूर्वमेव विद्यते धन्वय एवास्ति यस्थानुमानस्य तत्पूर्वपत् । गेपो व्यतिरेकः स एवाम्ति यस्य तच्छेपयत्। अन्वयव्यतिरेकयोः साधनाड्यो: मामान्येन यदनुमानं दृष्टं तत्सामान्यतो दृष्टमिति । तत्र कारणात् कार्यानुमान पूर्ववत् । यथा दृष्टिवियर्यात तादृशाग्ददर्शनात् । कार्याकारणानुमानं शेपवत् । यथोपरि दृष्टिने तादृशनदीपूरदर्शनात् ।

·चायतात्मप्यदीपिका। सामान्यतोहरं यथा देशान्तरमामिलादादित्यगत्वानुमाम- मिति। अन्वयव्यतिरेक्यादिपदेववयव्यतिरकावस्येति बहु- श्रीहिणेय चरितार्थले नित्ययोगस्यापनार्थ मत्वर्थीयोपादानम् । नित्ययोगेऽतिशायन इति वचनात् । अयमर्थः । निद्रस्थान्वय- व्यतिरेकादिद्वारेण तचैविध्याभिधायकः शब्दोऽप्युपशरात् निधा हेतुर्भवति। ननु शब्दस्य हेतुत्वे स्वार्थप्रतिपादनाविनामाविलेन काय डेवाभासो न स्यादिति चेत् । न। हेलाभासस्य लिङ्गदीच्यादि- मूलखात् शब्दस्य दीपामाव एव ॥ २१॥ तवान्वयव्यतिरेकिय हेतु खचयति । तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकीति विपु हेतुपु मध्ये प्रपशिष्यमाण: पवरूपो हेतरवयष्यतिरेकी भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ একাযি হয়নি। रूपापितु पक्षधम्मन सपक्षे सत्त्व विपक्षाहाजिरवाधित- विपयत्वमसत्प्रतिपक्षवञ्चेति । ব ন ঘদিন ব্লক অধি। মুঘলীগ क्यासामर्थः खधिगमः। अबाधितविषयसमिति। अवाधित: प्रत्यक्षादिप्रमाणाविरुको विषयः साध्यार्थो यस्य स तापस्तत्वम । अमन्प्रतिपक्षत्वमिति। न मन् प्रतिपय माध्यवेन सह यस्य समझावम्तत्वम् । एतथा सरूप स्वयमेव वक्ष्यति । यमधर्म -- ·पमुमानपरिचोदः । वादीनि ततः पञ्चरूपाणि यस्मिन् हेती भवन्ति सोऽन्वयव्यतिरेकी भवति ॥ २३ ॥ पाचं रूपं निरूपयति । सव साध्यधम्मविशिष्टो धर्मी पक्षस्तत्र घ्याप्यत्तिस्वं हेतोः पक्षधर्मत्वमिति ॥ तवेति निरिणम्। साध्यश्चासौ धर्मय साध्यधर्म इति कर्मधारयस्तत्पुरुषे हि धम्मिणि विप्रतिपत्त्यभावन धर्मस्यैव साध्यत्वे धर्मान्तरानुषगः स्यात् । तैम विशेष्यीभूतो यो धर्मी पर्वतादिः सः1 पच्यते व्यक्तीक्रियतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्या पक्षो भवति । वैविध्यस्य हिमिष्ठतया धर्मिण्याक्षिप्तेऽपि यत् धर्मिपदं तत्साक्षा- दाख्यातएव धर्मी पक्षो यथा स्यान पुनः सौगतमतवत् पारम्पर्याप्त इति प्रतिपत्त्यर्थम् । पक्षव्यवस्था वेवम् । ज्ञातव्ये पक्षधर्मले पक्षो धर्म्यभिधीयते । ध्यातिकाले भवेधर्मः साध्यसिद्धी पुनयमिति । सत्र पक्षे व्याप्य समन्तात्तमधिष्ठाय हेतोर्या वृत्ति: सा पक्षधर्मख भवति। हेतोः समस्तपक्षव्यापकत्व पक्षधर्मत्वमित्यर्थः ॥ २४ ॥ द्वितीयं रुपमाह। साध्यसमानधर्मा धर्मी सपक्षस्तत्र सर्वस्मिन्नेकदेश वा हेतो- वृत्तिः सपक्षे सत्त्वमिति ॥ समानो धर्मो यस्यासी समामधर्मा। दिपदाइमादविति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासान्तादम् । तत: साध्यपदेन सह तत्पुरुषः ।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। सपक्ष इति दृष्टान्तप्तव मर्वस्मिन्नेकदेगे वा या हत्ति- स्तोदात् मवक्षपचव्यापकसपनेकदेशव्यापकभेदादन्वयव्यतिरेकी विधा भिद्यत इत्यर्थः ॥ २८॥ तवाद्य भेदमदाहरति। तथानित्यः शब्दः कार्यवादिति सर्वसयतव्यापक इति । अनशब्दस्यानित्यत्वे माध्यनित्यत्वाकान्तो य. स सर्वोऽपि सपक्षस्तत्र घटादौ सर्वत्र कार्यनमस्तीति असो कार्यलहठः सर्वचपचव्यापकोऽन्वयव्यतिरेकी। গুলিস্তান্ত বত্ত মুনি কাৰ্যাধীন: ঘৰুনাম विवक्षितन्तन। प्रागभावस्य नवरस्थापि कार्यवाभावेनासौ हेतः सर्वसपक्ष व्यापको न भवतीति न वायम् । तस्य मागुमानित्यावलक्षण- खाभात् । तथा कार्यलमपि वस्तुल्वे सति कारणाधीन; स्वाम- মম্বল স্বায়ত্তথলিয়ান সমৰৰ সম্বনষ্টনীমানালি- कव तस्यावस्तुलादिति ॥ ३०॥ द्वितीय भेदमाद। मामान्यवत्वे सत्यमदादिवायेन्द्रियप्राध्यत्वादिति अपक्षक- देशत्तिरिति । গল্প ভাবির দুনিযু (নিম্ন। मामान्यवर सत्यमदादीत्यादि हेतु. 1 तवेन्द्रियाशलादित्युो मनइन्ट्रिय * The word सर्व समपनमा omatted to our tut (Indep L 13 ) ·अनुमानपरिच्छेद । ग्राह्यण नित्येनामनानकान्तिकत्व स्यात्तनिवृत्त्यै च बाह्येतिपदम् । सथापि योगिना बाहोन्ट्रियग्राह्यनि त्यै परमाणुभिर्यभिचार स्तदपनुत्त्यै अस्मदादीति पदम । न च तेऽस्मदादिबाह्येन्द्रिय ग्राह्या । एषमप्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्येण नित्येन सामान्येनाति व्याप्तिस्तदपास्त्यै सामान्यवत्वे सतीति पदम । न च सामान्य ऽन्यत्मामान्य अनवस्थादौस्थ्यानुपङ्गात्। अत्र शब्द स्यानित्यत्व साध्ये यावाननित्य पक्षस्तावान् सर्वोऽपि सपक्षस्तत्र घटादावय हेतुरस्ति सुखादी नास्ति तस्यान्त करणवेद्यत्वात। तत सपक्षकदेशत्ति त्व हेतो। अनयोहयोरपि हेवोरन्वयव्यतिरेकित्वाहातिरक स्वयमभ्यूछ । ननु पने भागासिद्धत्ववत् सपक्षकदेशवर्तित्वमपि हेतोर्दोष इति चेत। न। भागासिदत्वे हेतो स्वरूपमेव न स्यात् सपक्षक देशत्तिले तु को दोष । कि स्वरूपहानि साध्यासाधकल वा । नाय कल्प पक्षधमत्वनैव तस्य निीतत्वात । न हितीयोऽ विनाभावेनैव तस्य व्यवच्छिन्नत्वात । किञ्च यदि सपक्षकदेश वृत्तिरपि दीपस्तदा यस्य सर्वथा सपक्षएव नास्ति स केवल व्यतिरेको कथ प्रामाण्यसङ्कटमाटीकतेति यत्किञ्चिदेतत ॥ ३१ ॥ अथ केवलान्वयिन लक्षयति । • पक्षव्यापक सपक्षहत्तिरविद्यमानविपक्ष केवलान्वयी पूर्व घविविध इति ॥ ord Il or text the * सच 19 added befure the word पूर्वपद्दिविध (v de page 6 L ne 16 ] ·न्यायतात्पर्यदीपिका केवलान्वयोति शब्दार्थ, पूर्ववत । यो हेतु पक्ष व्याप्रीति सपने च वर्तते विपक्षो यस्य नास्येव स व्यतिरेकव्याप्तरभावात् केवलान्वयीत्युच्यते । पशव्यापक: केवलान्वयोति कते व्यतिकिणि अतिव्याप्तिस्तावच्छित्यै सपक्षहत्तिरिति पदम् । अवयव्यति- रेकिण्यतिप्रसतिप्रतिपिय अविद्यमानविपक्षेति पदम् । तथानुक्त मपि कालात्ययोपदिष्टवादिदोषापनुत्त्यै प्रवाधितविषयवासत्यति पक्षले सतीति विशेषणमिह केवलव्यतिरेकिषि च विजेयम् । केवलान्वयीत्यनेन ये न विना केनचित् कस्यचिदभावो विना- মাৰ বুনি সুনিমামলা অনিজ্যামিনৰ মল ताविराचष्ट। অমাৱহ সাৰমূলৰ অনিষনেয় पूर्वकत्वात् । नतो विपक्षाहात्तिविकलचातूरूप्यगाली केवला. बयौत्युक्षम । स च पूर्ववदिति अन्वयव्यतिरेकिवत् सर्वपक्ष व्यापकसपकदेशहत्तिभदाहेधा भवति ॥ ३२ ॥ तत्राय भेदमदाहरति । নয়া বিষয়ীমূeীনি বিদাত্বি प्रमेयत्वात करतलादिवदिति सर्वसपशव्यापक रति पुण्ययापस्वर्गवरादीनामदृष्टाना प्रत्यक्षत्व मीमामका न मन्वते । तान् प्रति नेयायिकोऽनुमानयति विवादेत्यादि । अन्ना दृष्टादौना प्रमेयलाईती. कस्यचिद योग्यादे प्रत्यक्षत्व साध्यते । * The reading adopted by the cominentator i cre differs sonce What from our text (See page 6 Live 18 ) ·अनुमानपरिच्छेदः। १०७ यथा करतलादीनि प्रमेयत्वात् कस्यचित्प्रत्यक्षाणि तथा अष्टादी- न्यपि योग्याटेः प्रत्यक्षाणि भवन्तीत्यर्थः। थयञ्च हेतुः समस्तवस्तु. स्तोमस्य प्रमेयत्वाकान्त्या सर्वसपक्षव्यायकस्तथा कस्यचित्प्रत्यक्षले साध्ये अप्रत्यक्षस्य कस्यापि वस्तुनोऽभावादेवाविद्यमानविपक्षय केवलान्वयिन; प्रथमो भेटो जयः ॥ ३३ ॥ द्वितीयं भेदमुदाहरति । सैव प्रतिज्ञा मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वात् अस्मत्सुखादिवदिति सपक्षकटेशत्तिरिति ॥ अत्र विवादास्पदीभूतान्यदृष्टादीनीत्यादि प्राच्येष प्रतिज्ञा- तानि मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वादिति हेतुना कस्यचित्प्रत्यक्षाणि साध्यन्ते। यथास्मत्सुखानि मीमांसकानामप्रत्यक्षाण्यपि अस्मत्- प्रत्यक्षाणि तथादृष्टादीनि मीमांसकाप्रत्यक्षाणि कस्यचिद योग्याः प्रत्यक्षाणि भवन्तीत्यर्थः । कस्यचित् प्रत्यक्षत्वस्थ सर्वत्रापि विद्यमानत्वात् अविद्यमानविपक्षो घटादी मीमां- सकानामप्रत्यक्षत्वस्य हेतोरभावात् सपक्षकदेशवर्ती केवलान्वयिनी ऽयं द्वितीयो भेदः। मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वन्त्वत्र मीमांसक- प्रत्यक्षातिरिक्त प्रमाणग्राह्यत्वं विवक्षितमन्यथा मीमांसकानां प्रत्यक्षत्वनिषेधेन तद्यतिरिक्तपुरुषप्रत्यक्षत्वस्य हेतुले साध्यवैशिध्वं स्थानिषेधमात्रस्य च हेतवे शशविषाणादिना व्यभिचारो भवेत्तस्य मीमांसकाप्रत्यक्षत्वेऽपि कस्यचिदप्रत्यक्षत्वात्। न च केवलान्चयो न प्रमाणमिति वाचम् । व्यतिरेकव्याप्ताभावेऽपि तस्य प्रमाण- ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। प्रतिहितवात् । तथाहि केवनान्वयी प्रमाणं सम्यगविनाभाव. वलेनार्थप्रतिपादकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकिवदिति ॥ ३४ ॥ कैवलव्यतिकिणं लक्ष्यति । पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाघात्तः केवलव्यति. रेकीति ॥ यो हेत: पई व्यानोति यश्च सपक्षविकनी यश विपक्षाया- वृत्तःम केवलव्यतिरको भवति । पक्षव्यापक केवलव्यतिरेकोति লশ জ্বর জাযাকানিগ্নিৱিষ্ট ঋষিখাল सपक्षेतिपदम् । तथापि विडेऽतिव्याप्तिस्तदपोहाय विपक्षा राहत इति पदम् । एतेन केवलयतिरेकी सपचे सत्वलक्षणेक- रूपविकलचातूरूप्यभाग्भवतीत्युक्तम् ॥ ३५ ॥ केवलव्यतिरेको देधा प्रसनोबेयो अप्रसङ्गोनेयी च। तब प्रागप्रसङ्गोन्नपिनमाह। *यथा सर्ववित्कर्तृपूर्वकं सर्वे कार्य कादाचित्कखात् । यसर्थ- विकर्तृपूर्वकं न भवति लन्न कादाचित्ला यथाकाशादोति ॥ यः सृष्टिमीश्वरकर्तृकां न मनुले त प्रतोदमनमानम् । अत्र हित्यादेः सर्वस्य कार्यस्य सर्ववित्तपूर्वकत्वं सर्वज्ञहेतुकास्व साध्य तत भगवतः सिरक्षासञ्जिहीभ्यां भवनाभवनरूप कादाचित्कत्वं व्यक्तमिव । यत्वविकर्तृपूर्वक न भवति सब * The se udug 1 lopted by the commentator ture differs HDX * it from our test (S[4, 7, late 2:5} ·अनुमानपरिच्छेदः। १०८ काटाचिकमिति साध्याभावपूर्वकः माधनाभावो व्यतिरेक- व्याप्तिः। आकाशादीति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अत्र सर्वस्य कार्यस्य पक्षीकृतत्वादेव सपक्षाभावादन्वयव्याप्ति- न भवत्येव । ननूदकाद्याहरणकार्य्यस्यासर्वविदस्मदादिकर्तृपूर्बकस्य प्रत्यक्ष णोपलम्भात्प्रत्यक्षबाधित: पक्ष इति चेत्र । तत्प्रति तस्यापि सर्व वित्त्वादन्यथा यदि तत्तेन न ज्ञायेत तहि न क्रियेत क्रियाया ञप्तिपूर्वकत्वात् । न चैवं यत्किञ्चित्कर्तृपूर्वकं साध्यं स्यादिपक्षे बाधक- सहितस्यैव केवलव्यतिरेकिण: साध्यसाधकत्वाभ्युपगमात् । ततएव शशविषाणादिपूर्बकत्वमपि साध्यं निरस्तं ज्ञेयम् । तदभावे तदुत्पाद्यस्य कस्याप्यभावात् । सर्वविदभावे तु कार्य- वेचितामेव न स्यात् । एतेन केवलव्यतिरको तर्कसहित एव प्रमाणं भवतीत्युक्तम् । अन्वयाभावात् केवलव्यतिरेक्यप्रमाणमिति चेन्न। व्यतिरेकामावे केवलान्वयिनोऽप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । ततः केवलव्यतिरेको प्रमाणमबाधितविषयत्वात् प्रतिपक्षत्वे सति सर्व- विपक्षाघाहत्तत्वादन्वयव्यतिरेकिवदिति.॥ ३६ ॥ प्रसङ्गोबेयिनमाह। प्रसङ्गहारेण वा यथा नेदं निरात्मक जीवच्छरीरममाणादि- मत्त्वप्रसङ्गालोष्टवदितीति ॥ प्रसङ्गशब्द एव हारमुपायस्तेन प्रसङ्गशब्दोपादानेनेत्यथैः । इदमनुमानं भेरामावादिन प्रति । यदि जीवतां शरीरं निरात्मक ·यायतात्पर्यदीपिका। त्यातहि नोटवप्राणादिमावेदप्राणादिमत्वेन लोष्टस्य निरा. त्मकस्य दर्शनादिति तात्यो । जीवदिति पदं शवलपरिहारार्थम् । प्रयोगस्वित्यम् । इदं ओवच्छीर मामक प्राणादिमत्त्वात् यत्र मामक तब प्राणादि- मदाथा लोमिति ॥ ३०॥ অধুনা বানিয়ে শান্তা আম্বিয়া स्तान् प्रस्तावयति । एतेन हवामासानामहेतुत्वमुक्त भवतीति । एतेन हेतुखरूयमणनेन हेवामासानाम हेतुलमुलम् । हेसु. लक्षणरहितत्वादिति भाव ॥ ३ ॥ तयारक्षणमाह। हेतुलक्षणरहिता हेतुबदधभासमाना हेलामामा इति । हेतुलक्षणं प्रागुपवर्णितं पाश्चरुप्य चातुरूप्य वा । सेन विकला: पक्षम्यन्तत्वेन हतीयान्तयेम वा हेतुवत् स्फुरन्तो ऽर्थातवो हेवामासा भवन्तीत्यर्थ । हेवाभामा इति लक्षणे कृते साकाह वचम्म विहाय हेतुपदवभाममाना इति पदम् । सम्यग्घेतावतिव्यामिछिदे हेतुलमणरहिता पति पदम् । हेतुनक्षगरहितव तु हेतुष्यतिरिती सर्वत्राप्यतीति तर हेवाभासत्वभिदे हेतुवदवभासमाना ति पदम् ॥ ३८ ॥ अथ तावाना सानाय निर्दिशति ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १११ प्रसिद्ध विरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्टप्रकरण- समा इति ॥ प्रसिद्धय विरुद्धयेत्यादिहन्दः । एषां पदार्थो निजलक्षणे वश्यते । असिद्धादिनामान: पट हेत्वाभासा भवन्तीत्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रसिद्ध लक्षयति । तत्रानिचितपक्षवत्तिरसिद्ध इति ॥ तति पटस हेत्वाभासेषु । सिद्धाति यः स सिद्धो न सिद्धोऽसिद्धः । अनियिता सन्दिग्धा विप्रतिपना वा पक्षे हत्तिर्यस्य स हेतुरसिडनामा हेवाभासो भवति। पक्षत्तिरसिद्ध इत्युक्ते सम्यगघेतावप्यसिदत्वं स्यात्तनिहत्त्यै अनिश्चितेति पदम्। यस्य हेतोः पक्षधम्मत्वं सन्दिग्धं सोऽसिद्ध इत्यर्थः ॥ ११ ॥ विरुद्ध लक्षयति। नपक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो विरुद्ध इति ॥ साध्यं विरुणद्धीति विरुद्धः । यो हेतुः सपः सत्यसति वा पक्षे विपक्षे एव च प्रवर्तते स विरुधनामा हेवाभासो भवति । पक्ष एव वर्तमानी विरुद्ध इत्युक्तेऽनध्यवसितेऽपि विरुदत्वं स्यात्तदपोहाय विपक्षेति पदम् । एवकारः सपक्षव्यात्तिपक्ष- विपक्षप्रवृत्तिमतिपत्त्यर्थः ॥ ४२ ॥ 1 The reading "ते चानेकप्रकाराः" is added in our text before the reading adopted by the commentator here ( See p 7 L 91 + In our text the word "हेत.' is added before the word "विरा" (See p. 7. Line 11).

·যায়নাগীন্ধিা। অন্যক্তি সয়েনি । ধনুপ্রেগন্যান্সি নি ॥ জেমি দায় নিয়ে যালিম্বদ্রিদ্বেীনিন্দা- দ্ধি ঘ ৪. এলগ জামানি মীনালিন্ধী সনি । বিবিসি বনগ্রনিক যান্তিম মুহধনি । দুঘনিহামিছি যিনি খ ৪২ অমনি রায়নি। সামান্তাধক; ঘ ৪ যমালাৰঘৰমিন খুনি ও যী : সুবিদায়ী: মনীষম্য ন সমি। ঈল (স্থ মাৰি মু লানীয়বিলাসীয়্যালিকা- নিয়িমীলয়বিনামন্ধী ইমাম মনি। অগ্নকান মন্ত্র আঁৰত্মনিবলঘদিন পয়েন্ট साध्यामाधक इति पदम् ॥४४॥ कालात्ययापदिष्टमाटे। মাধ্যধির যুব সুননালী কাণ্যময়াৎছি বুনি। সমাধ্যানুছেদ্বেন্যাদান নুন্যায় : স্কাল যয় বনি পবি. জ্বালাবি, সত্যাদি সমাগাধির এ যা যুগন ৪ জানুয়াবিয়ী ননি। ঘন হ্মালমছিললিথ এনাথ রাঘিনি যন্থে ! 8, # मकरसम लक्ष्यति। স্বৱিাৰবি ভিী রঃ গন্ধময়র নি , যা যন্ত ·अनुमानपरिच्छेद। प्रकरणे पक्षे प्रतिपक्षे च विशेषानुपलम्भात् समः प्रकरण समः। समलं तु पक्षधम्मत्व-सपक्षेसत्त्व-विपक्षाहात्तिलक्षण वैरूम्येण विजेयम्। यो हेतुः खपक्षपरपत्नयोः साधनाय त्रैरूम्य- वान् स प्रकरणसमो भवति । ननु यदि प्राक्तनस्य हेतोय थोतलक्षणत्वमवगतं तदा तेन योऽर्थः समर्थितः स तथैवेति न हितोयस्य प्रयोग, प्राप्नोति प्रतिपत्तिबाधितत्वात् । अथ प्राक्तनो यथोक्तलक्षणो न भवति तदानीमसिद्धत्वादि- दोषः स्यान्न प्रकरणसमत्वमिति चेन। साध्यतहिपरीते प्रति रूप्यवत्तया साध्यासाधकत्वेन तस्य हेत्वाभासत्वात्। स चान, सिडादिभ्य पृथगेवानिथितपक्षहत्तित्वादिलक्षणानाकान्तत्वा- दिति ॥ ४६ ॥ सप्रत्येषा कतिपयनिदर्शननिदर्शनार्थ कात्न वतमशक्यत्व- मावेदयति। यद्यपि चैषा सूक्ष्मा भेदा अनन्तत्वान्न शक्यन्ते वक्तु तथापि स्थूला दृष्टिमाथित्य कियन्तो भेदाः प्रदर्श्यन्त इति । अानन्त्यात्सर्बभेदान् वक्तुमपदिष्टतया शिष्यसे मुषोधे कति- पयान् भेदान् निदर्शयिष्यामीति भाव. ॥ ४७ ॥ तत्रासिदभदानाह। प्रसिद्धभेदास्तावत्। स्वरूपासिद्धो यथानित्य. शब्दः चाक्षुष- त्वादिति ॥ स्वरूपेणासिद्धः स्वरूपासिद्धः । अत्र शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये १५ ·न्याय तात्पर्य्यदीपिका। चापलं स्वरूपेणामिई गम्याचाक्षुषत्वात् । हेतु निषित. धम्भिधम्मलेन प्रसिद्ध एव गवेष्यते । ४८॥ द्वितीय भेदमाह। ঙ্গিগোৱিন্ত্রী যথালি; যা এ জনকনানি पक्षामितमधिकरणं यस्यासी व्यधिकरण; व्यधिकरणा- বাবমিবনি শুশ্বিশাধিছ। যখনিক্কিায় দুর্থ। अव घटस्य शतकत्वे शब्दस्य किमायातं नधन्यशतकत्वेनान्योऽ नित्यो भवति । चैतमुक्ती मित्रस्य समिमसात् ॥ १८ ॥ टतीय भेदं भवति । विशेष्यामिही यथानित्यः शब्दः सामान्यवत्वे मति चातुप लादिति विष्येण चाचपवनक्षणेनासिहो विशेष्यामिकः । यदापि चापलं गदे खरूपत एवामिदं तथाप्यत्र विशेष्यतया तदुपा- दानादियथासिदत्वं हेतोः। सामान्य चाक्षुपमस्ति न च सदनित्यं नावच्छेदाथै सामाववत्त्वे सतीति पदग्रहणम् ॥ ५० ॥ चतुर्थ भेद समर्थयति । विशेषणामिहो ययानित्यः शब्दयात्रुपले सति सामान्य वास्॥ चाक्षुषत्त्वे मतौति विशेषणेनासिको विशेषणासिदः । सामान्यवत्वादिति पद माम्वत् ॥ ५१ ॥ पञ्चम भेदं प्रपश्यति। भागासिद्धी यथानित्यः शब्दः प्रयत्नानकारीयशावादिति ।

·अनुमानपरिच्छेद । ११५ भागे पक्षकदेशेऽसिडो भागासिद्ध । प्रयत्न शब्दजनको व्यापारस्तदनन्तर भव प्रयत्नानन्तरीयकस्तद्भावात्। क प्रयत्न शब्दोत्पत्ताविति चेत् । उच्यते । शब्दी वर्षावमिकतया देधा। अकारादिवर्णात्मकस्तदि तर गडादिहेतुरवर्णात्मक । तत्र वर्णात्मकस्योत्पत्तिरवम् । यात्ममनसो सयोगात् स्मृत्यपेक्षा वर्णोच्चारणेच्छास्तदनु प्रयत्न स्तमपेक्ष्यमाणादात्मवायुसयोगादायुकर्म स चोर्द्ध गच्छन् कण्ठा- दीनभिहन्ति । तत स्थानवायुसयोगापेक्षात् स्थानाकासयोगात् धोत्पत्ति । अवर्णात्मकस्तु भेरौदण्डसयोगाद्यपेक्षा काश सयोगाणुपविभागापेक्षात्यकिाशविभागाचोत्पद्यते इति । ईदृश प्रयत्नानन्तरीयकत्वमाद्य एव शब्द विदाते न द्वितीयटतीयशब्दादौ तपा शब्दजत्वात् । तथाच प्रशस्तपादभाष्यम् । 'शब्दाच्च सयोगविभागनिष्यबा होचीसन्तानवच्छब्दसन्तान इति'। यथा जलवीयास्तदव्यवहिते देश वीचन्तरमुपजायते ततोऽन्यत्ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेण धीची सन्तानो भवति। तथा शब्दादुत्पन्नात्तदव्यवहित देशे शब्दान्तर ततोऽन्यत्ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेष शब्दसन्तानो भवतीत्यर्थ । शब्दाल्कथ शब्दोत्पत्तिरिति चेत् । श्रोत्रशब्दयोनिष्कृियत्वेन गमनागमनाभावादिन्द्रियाणा प्राग्यकारिवात् प्रकारान्तरेण धानु पलम्मादीचीसन्ताने खोत्यत्तिदेशे विनश्यन्तीनामपि वीचौना खासबदेशे स्वसदृशकार्यारम्भपरम्परयान्यदेशप्राप्तिदर्शनाच्छब्दो त्पन्न शब्दसन्तान परिकल्पाते। न चानवस्था यावन्निमित्त ·ग्रायतात्पर्यदीपिका। कारणभूतकोष्ठयातानुषर्त्तनं प्रदसन्तानोपन भात् । अतएव प्रतिवात नगदोपलम्भः । कोठवायुप्रतिघातादिति । ५२ ॥ पठं भेदं व्याचष्टे। पाययासिद्धी यथास्ति प्रधान विग्नपरिणामित्वादिति ॥ पाययेणामिडः प्राययामिहः । मांयमते इदं विश्वं प्रधानात्मकं प्रधानं च सुखदुःश्वमोहम्बभायानो सत्त्वरजस्तममा भाम्यावस्था प्रकतिरुच्यते । प्रधानस्य स्वरुप चैतत् । त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रप्तर्मि । व्यक्तं तया प्रधानं तहिपरीतस्तथा च पुमान् । विखं परिणामोऽस्त्यस्य विखपरिणामि तनावम्नत्त्वं तम्माविश्व- परिणामित्वाडेतोरस्य प्रधानस्यास्तित्वं यदा सांख्येन माध्यते तदा नैयायिकमते तस्यामिडत्वात् तनिष्ठो हेसराययामितः स्यादिति ॥ ५३॥ सप्तम भेदमभिधत्ते। प्राथयैकदेशासिद्धो यथा नित्याः प्रधानपुरुपेश्वरा अक्षतक- स्वादिति ॥ पत्र पक्षीकतानां प्रधानादीनां मध्ये प्रधानस्यैकदेशस्य नैयायिकमते अमिहत्वादाश्रयैकदेशामिहत्व हेतोः ॥ ५४॥ अष्टम भेद व्याचष्टे । व्यविशेष्यासिहो यथानित्यः शन्दः कृतकले सति सामान्य वत्त्वादिति ॥ व्यर्थ विशेष्यवासावसिद्धयेति विग्रहः । अव भन्दस्य शतक- ·अनुमानपरिच्छेदः। ११७ त्वनैवानित्यवसिद्धी सामान्यवत्त्वमिति विशेष्यं व्यर्थम् । अत्री. च व्यर्थमिति पदं विशेथासिविशेषणासिव्यव च्छेदार्थम् ॥ ५५ ॥ नवमं भेदं भणति । व्यर्थविशेषणासिडो यथा अनित्यः शब्दः मामान्यवले सति कतकवादिति॥ व्यर्थविशेषणशासावसिइति समासः। अत्रापि सामान्य वत्त्वमिति विशेषण व्यर्थम् । इह पूर्वत्र च कृतकत्वस्यासिनत्वं नित्यत्ववायपेक्षयान्यथा व्यर्थ विशेष्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वं च स्यान. त्वसिद्धत्वमिति ॥ ५६ ॥ दशमं भेदं दिशति । 'सन्दिग्धासिहो यथा धूमबाष्पादिविवेकानिधये कश्चिदाहा. ग्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वादिति ।। किमयं धूमी बाष्पो वेत्येवं साधनेऽनियिते सत्यात प्रयुक्त धूमवत्त्वं हेतः सन्दिग्धासिडो भवति । एतेन साधन निशितमेव प्रयोक्तव्यं नान्यथेत्युक्तम् ॥ ५७ ।। एकादशं भदं प्रकाशयति । सन्दिग्धविशेष्यासिहो यथाद्यापि रागादियुक्तः कपिलः पुरुषत्वे सत्यद्याप्यनुत्पत्तत्त्वज्ञानत्वादिति ॥ * The reading adopted by the coninientator liere diffure some *litt from the text (see pige 8, Line 11 ) + In Hpnd अद्यापि is omitted in the test : Steps, L11) ·११८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। प्रत्र कपिम्नस्य रागादियुनत्वं माध्यम् । कपिनोऽपि फाई- चिनीराग' स्यात्तत मिडसाध्यवं भवेत्तदपोहाचे पोऽद्यापोति पदम् । घटादिना व्यभिचारनिहत्त्ये पुरुषत्वे सति पदम् । নয়ানগালাফি মাযীসিনামলবনপ্লাবন ऽपि नीरागलातर्व्यभिचार स्यातनिहत्त्य हेतावष्यद्यापति पदम् । भवानुत्पनतत्त्वज्ञानव विशेष्य मन्दिग्धं को बेदाद्यापि कपिल उत्पतत्त्वज्ञानोऽन्यथा वैति सन्दिग्पकिरीयासिहो हेतु ॥ ८ ॥ द्वादश भेद व्यक्ति। सन्दिग्धविशेषणासियो यथाद्यापि रागादियुक्ता' कपिल. सर्वदा तत्वज्ञानरहितत्वे मति पुरुषत्वादिति ॥ अनाथद्यापीति प्राग्वत् । तत्वज्ञानरहितवस्य कादाचिकत्वे रागादियुक्तीत्व न मिदेदिति सर्वदेति पदम् । अत्र सर्वदा तत्व भानरहिमत्व विशेषण सन्दिग्धम् । को वेद कपिलः सर्वदा तत्वज्ञानरहितोऽन्यथा वेति ॥ ५॥ ननु परैरुभयासिहान्यतरासिद्धतयाऽसिदस्य इविध्यमभिहित तदव कस्माद्रीचत इत्याह । एते मिश्भेदा यदोभयवाद्यसिदत्वेन विवक्षितास्तदोभया सिद्धा भवन्ति । यदावन्यनरवाद्यसिदत्वन विधचितास्तदान्य तरा सिद्धा भवन्तीति। * The commentator l is not given cramples of frtifizier ad frafitufry lich are mentioned in the text (See pare 8, Lhe 1619) ·अनुमानपरिच्छेदः। प्रामुक्ता एते हादशासिडभेदा अनित्यः शब्दः चातुपवादि त्यादिवद्यदा वादिप्रतिवादिनोरसिदत्वेन वनुमिष्टास्त दोभया- सिडा भवन्ति । यदा तु वादिप्रतिवादिनोरेकतरासिनत्वेन मीमांसके प्रति शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्यादिवद्विणिपिता- स्तदान्यतरासिहा भवन्तीत्यर्थः। अनयोर्मध्ये अन्यतरासिद्धः प्रति- कार्यो भवति । हेवन्तरेण तस्य साधयितुं शक्यत्वात् । तदुताम् । योऽपि तावत् स्वयं सिद्धः परासिद्धोऽभिधीयते । भवेत्तत्र प्रतीकारः ततोऽसिद्धेऽपि का क्रिया ॥ ६ ॥ एवं हादशासिद्धभेदानभिधाय विरुधभेदानाह । विरुडभेदास्तु सति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पतविपत्त- व्यापको यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वादिति ॥ विरुद्धभेदा उच्यन्ते इति शेषः । तु शब्दोऽसिदादिरुहव्यव- च्छेदकः । विरुद्धभेदास्तु सपः सत्यसति च भवन्ति । तत: प्राक् प्राची भेदान् व्याचष्टे सति सपक्षे इत्यादि । अव कार्यत्व- लक्षणो हेतुः पचे शब्द वियचे घटादौ च वर्तते । प्रात्मादौ सपक्षे सत्यपि न वर्तत इति विरुडो हेतुः। कार्यत्वं तु प्रागसतः सत्तासमवायः । तच्च प्रध्वंसादिषु नास्तीति कार्यवहेतीविरुद्धत्व मेवान्यथाकारणात् स्वामलामः कार्यत्वमिति कार्यत्वलक्षणे कृते प्रध्वंसादिषु तत्सत्त्वेनानैकान्तिकत्व स्यात् ॥ ६१ ॥ द्वितीय भेदमाह। विपकदेशत्तिः पक्षव्यापको यथा नित्यः शब्दः सामान्य- वत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका।
अन बाधेन्द्रियग्राच्यवादित्युक्त यौगिवायेन्द्रियग्रायः पर-
माणुभिः मपक्ष ऋत्तित्वाविरुदत्वं न स्यादित्यम्प्रदादिग्रहणम् ।
अम्प्रदादिवा ह्येन्द्रियग्राह्यत्वं मामान्येऽप्यम्तीति मामान्यवर
सतीति पदम् । अयं हेतुर्विपञ्चे घटाटावस्ति सुखादौ नास्ति
तस्यान्त करणयात्वादिति विपकदेशवर्ती ॥ ६२ ॥
तृतीय भेदं व्यनक्ति ।
पक्षविपक्ष कर्दशत्तियथा। नित्यः गम्दः प्रयनानन्तरीयक-
त्वादिति
पक्षीकतेषु सर्वसम्देषु पाये एव शम्दे प्रयनानन्तरीयकत्वं
प्रयनतारतम्यानुविधायित्वमस्ति न द्वितीयवतीयादिशब्देषु नेपां
शम्दजलादिति पक्षकदेशत्तित्व हेतोः। तथा विपचे घटादौ
सद्भावात् तणादावसद्भावाञ्च विपक्षकदेशहत्तित्व चेति ॥ १३ ॥
चतुर्थ भेद समर्थयते ।
पत्रकदेशत्तिर्विपक्षव्यापको यया नित्या पृथिवी कतक-
वादिति।
पृथिवी दिधा परमाणु कार्यरूपभेदात् । तथाच प्रशस्तपाद
भाष्यम्। सा दिवा नित्या चानित्या छ । परमाणुलक्षणा निया
कार्यलक्षाणासनित्येति।
तत परमाणुरूपाया पृथिव्या शतकव नास्ति कार्यरूयाया-
मस्तीति पक्षकदेशहत्तित्वम् । विपक्षेऽनित्ये सर्वत्रापि कृतकत्व.
मस्त्येव । एषु चतुर्वपि भेदेषु आमादौ लिये समक्ष सत्यपि
हेत्तियक्तेति ॥ ६४ ॥

·अनुमानपरिच्छेदः । १२१ सति सपने चतुरो विरुद्धभेदानभिधायासति सपने तानाह । असति सपने चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्षव्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वादिति । मपक्षेत्वमति चत्वारो विरुद्धभेदा अभिधीयन्त इति वाक्योप- स्कारः । अवाकाशविशेषगुणत्वं साध्य तच्च शब्दव्यतिरिक्तोऽन्यत्र कापि नास्तीति सपक्षाभावः । एवमुत्तरेषु विष्वपि हेतुषु जेयम् । हेतोः पतविपक्षव्यापकत्वं प्रतीतमेव ॥ ६५ ॥ द्वितीयं भेदं भणति। पक्षविपक्षकदेशत्तियथा । आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयना. नन्तरीयकत्वादिति ॥ प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतो. पक्षे प्रथमशब्दे सद्भावाच्छब्दज. शन्देष्वसनावात् प्राकाशविशेषगुणव्यतिरिक्त विपक्षे घटादावस्ति- वादात्मादावनस्तित्वाच पक्षविपकदेशहत्तित्वम् ॥ ६६ ॥ . तृतीयं भेदं व्याचष्टे । पक्षव्यापको विपक्षेकदेशहत्तिर्यथा आकाशविशेषगुणः शब्दो बालेन्द्रियग्राह्यत्वादिति । ग्राह्यत्वं ग्रहणयोग्यत्वं तत्पनीकृतेषु सर्वेष्वपि शब्देष्वस्तीति पक्षव्यापकलं विपक्ष प्राकाविशेषगुणत्वव्यतिरितो घटादौ बाधेन्द्रियग्राह्यत्वमस्ति सुखादी नास्ति इति विपत्तेकदेशहत्ति- त्वम् ॥ ६॥ चतुर्थभेटमभिदधाति ।

·१२२ न्यायतात्यय्यदीपिका। विपक्षव्यायकः पञ्चैकदेशत्तिर्यथा प्राकाविशेषगुण: शब्दोऽ पदात्मकलादिति । शब्दो विधा पदात्मकोऽपदात्मकचेति । पदं तु सुप्सिडन्तम् । तबापदात्मकत्वं मर्यादिशब्दवस्ति न तदितरप्वपि इति पक्षक- देशत्तिलम् । विपते पाकावियेषगुणव्यतिरिक्त सर्वत्रापदा- मकत्वं व्यसमस्तीति विपक्षयापकल्लम् ॥ ६८। ननु ये पक्षव्यापकास्त एव विरुद्धमेदा। न पक्षकदेशहत्तय त परं गड़ते। ननु चत्वार एव विरुडभेदा नान्ये तपामसिद्धलक्षणोपपन्न वादिति॥ ये सकल पक्षमणुवन्ति त एव विरुद्धभेदा भवन्ति । नान्ये पचेकदेशत्तयस्तेषामसिडलक्षणोपपन्नखादनिचितपक्षहत्ति- लेन असिहख विरुडलच मिथो विरुधमेकस्य न स्यादिति तात्पर्या परिहरति। नेप दोष उमयलक्षणोपपत्रवेनोभयष्यवहारविषयत्वात तलाया प्रमाणप्रमेयव्यवहारवदिति अमिहविरुडलक्षणोएपबलेनोभयव्यवहारविषयत्वात् बदुतो दोपो न भवतीत्यर्थः । श्रब दृष्टान्तं स्पष्टयति तुलाया. यथा एकैद सुला हेमादिद्व्येयसाहतवात्प्रमीयते अनयेति प्रमाणं भवति । दूयं शुद्धाशुद्धा वति यदा परीक्ष्यते तदा मिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १२३ प्रमाविषयत्वात् मैव प्रमेयं भवति । तदेपामप्युभयव्यवहार- विषयत्वमिति ॥ ७॥ इत्यं विरजभेदानष्टौ स्पष्टीक्षत्य संमत्यनैकान्तिकमैदानाह। अनेकान्तिकभेदास्विति। पक्षत्रयव्यापको यथानित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति ॥ तु शब्दो विरुद्धादनकान्तिकभेदार्थः । अनेकान्तिकभेदा उच्यन्ते इति वाक्यशेषः । प्रमेयत्वं यक्ष विपक्षे सपक्षे चास्तीति पक्षत्रयव्यापकत्वम् ।। ७१ ॥ द्वितीय भेदं भणति। पक्षव्यापकः सपक्षविपकदेशहत्तिर्यानित्यः शब्दः प्रत्यक्ष- त्वादिति॥ पत्र प्रत्यक्षत्वमस्मदादीन्द्रियग्रहणयोग्यत्वं विवचितमन्यथा योगिप्रत्यक्षत्वेन पक्षत्रयोव्यासापत्तः । तत्पचे सर्वखाप्यस्ति श्रवणग्राह्यत्वात् । सपक्षे घटादी प्रत्यक्षत्वमस्ति न घणुकादी विपक्षे सामान्यादावस्ति न व्योमादाविति सपक्षविपक्षकदेश- वृत्तिखम् ॥ २॥ द्वतीयं भेदमभित्ते। पक्षमपचव्यापको विपक्षेकदेशहतियथा गौरयं विषाणिवा. दिति विधाणिन एवार्थस्य पक्षीकतखात्यक्षे विपाणित्वम् । सपने च गोव, सतास्ति तरी कस्यापि विमाणोत्पत्तियोग्यत्वात् ।

·अनुमानपरिच्छेद ।
१२५
।
पृथिव्यादिषु चतुर्बिति पक्षसपक्षकदेशत्तित्वम। विपक्षे द्रव्य
रूपगुणकम्मादिपदार्थपञ्चकेऽप्यस्तीति विपक्षव्यापकत्वम ॥ ७६ ॥
सप्तमं भेद वक्ति।
पक्षविपचेकदेशत्ति सपक्षव्यापको यथा न द्रव्याणि दिकाल
मनास्यमुर्सत्वादिति ॥
प्रत्राप्यमूर्तत्व पक्षे दिकालयोरम्ति न मनसि मूर्तत्वात् ।
अद्रव्यत्वे साध्ये विपक्षे द्रव्ये प्रात्मव्योम्बारमूर्तत्वमस्ति न
पृथिव्यादिष्विति पक्षविपकदेशत्तित्वम। अट्रव्यत्वेन सपछे
गुणादी सर्वनास्त्यमूर्तवमिति सपक्षव्यापकत्वम् ॥ ७७ ॥
अष्टम भेदमाचष्टे।
सपक्षविपक्षव्यापक पक्षकदेशत्तिर्यथा न द्रव्याण्याकाम
मालदिगाममनासि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वादिति ।
पाश्रये सत्याशतरविनाशिन क्षणिका । विशेष्यन्ते इतरभ्यः
खायया व्यवच्छिद्यन्ते यैस्ते विशेषा । क्षणिकाच ते विशेष-
गुणाय पणिकविशेषगुणास्तैरहितत्व वियुतात्वमिति यावत् । अयं
हेतु पक्षे दिक्षालमन खेवास्ति न व्योमामनोस्तयो शब्दबुद्धा
दिभि. क्षणिकविशेषगुणवत्वात्। तथाच प्रशस्तपादभाष्य प्राकाशा
मनां क्षणिके कदेशत्तिविशेषगुणवत्वमिति । तथा अव्यत्वे
साध्यै गुणकम्मादय. पञ्च सपक्षा पृथिव्यादयो विपक्षास्तेष्वय
हेतुरस्ति तेषा क्षणिक विशेषगुणरहितत्वादिति हेतो ते पृथिव्या-
दीना विशेषगुणरहितत्वाभावेन सदयापनाद्विपकदेशत्तिल
स्यारतोस्तविय क्षणिकेति पदम् ॥ ७ ॥

·न्यायतात्पर्यदीपिका।
.
इत्यष्टायनेकान्तिकभेदानभिधायाधुमामध्यवमितमैदानभिधि-
मुराह,
अनध्यवसितभेदास्वविद्यमानसपक्षविपक्षः पशव्यापको यया
सबमनित्यं सत्त्वादिति ।
अनध्यवसितभेदा उदागियन्त इति वाक्यशेषः ।
वसितस्तेधा भविद्यमानसपक्षविपक्षतया विद्यमानसपक्षविपक्षतया
भविधमानविपञ्चविद्यमानसपक्षतया च । त्रिविधोऽपि पक्षमवक
देशवाणिभ्या पुनधा। एक भेदाः पट् भवन्ति ।
तनाचं भेदमाह। अविद्यमानेस्यादि। अत्र सर्वशब्देन सर्वस्य
पक्षीकतत्वादेव हेतोरविद्यमानसपक्षविपक्षत्वम् । पपे सु सवा
दिति हेतुरस्त्येव ।
ननु यदि सपक्षविपक्षयोरभाषादेव तब हेतुनास्ति तर्हि
तस्य की दोप इति चेत् 'न। सपथविपक्षाभाव एव दोपः।
यतो हेतुः सपने सन् विपक्षाहवर्तमान सम्यग् हेतुतामास्ति.
भुते । प्रयन्सु तदभाधादेव मपक्षे सत्त्वविपनाहात्तिवैकल्येन
साध्यसाधकलादनध्ययमितत्वमध्यस्थतीति ।
द्वितीयं भेदमाविर्भावयति।
पविधमानमपत्तविपक्ष: पक्षकदेशतिर्यधा सर्वम नित्यं
कार्यवादिति ॥
प्रवापि सर्वस्य पतीकृतत्वादेव सपक्षविपक्षयोरभाषः ।
শাঘ লেখক ও লিখিনি বেশি
त्वम् । १०॥

·अनुमानपरिच्छेदः। सायं भेदं व्यनक्ति। विद्यमानसपक्षविपक्ष: पक्षव्यापको यथा अनित्यः शब्दः प्राकाविशेषगुणत्वादिति । शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये यद्यम्यनित्यनित्यो सपक्षविपक्षी विद्यते। तथापि शब्दादन्यस्य कस्यचिदपि साकाशविशेषगुणस्य वस्तुनोऽभावात् हेतोः सपक्षविपक्षाव्यापकत्वम् । पचव्यापकत्वं तु व्यतामिव ॥ ८१॥ चतुर्थ भेदं प्रथयति। विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षकदेशहत्तिर्यथा सर्व द्रव्यमनित्यं क्रियावत्वादिति ॥ अत्र सर्वद्रव्यस्यानित्यत्वे साध्येऽनित्यत्वेन गुणकम्माणि सपक्षाः । नित्यत्वेन सामान्य विशेषसमवाया विपक्षास्तत्रोभयत्रापि नास्ति क्रियावत्वं तेषां निष्क्रियत्वात्। तदुक्तम् । गुणादीनां पञ्चानामपि निर्गुणत्वनिष्क्रियत्वे इति । सपनविपक्षयोः सतोरपि हेतोरव्याप्ति: तथा पक्षीकृतेषु सर्व- ट्रव्येषु पृथिव्यादौ कियावत्त्वमस्ति नाकामादी मूर्तानामेव क्रिया- वत्त्वेन व्योमादीनां निष्क्रियत्वात् । तदम्युक्तम् । क्षितिजलज्योति- रनिलमनसां क्रियाव त्वमूतत्वपरवापरत्ववेगवत्त्वानोति पक्षक- देशष्टत्तित्वम् ॥ २॥ पञ्चमं भेदमाह। अविद्यमानविपक्षो विद्यमानपक्ष: पक्षव्यापको यथा सच कायं नित्यमुत्पत्तिधर्मकत्वादिति ॥

·१२६ न्यायतात्पर्य दीपिका। प्रश्न सञ्चय कार्यस्य पक्षीकरणान्न कविहिपक्षः। सपक्षा- म्वाकागादयस्तवीत्पत्तिधम्मकत्वाभाव एवं तेषां नित्यत्वात् । पने कार्ये ऽयं हेतु प्रतीत एव ॥ ३ ॥ पठं भेदं व्याचष्टे । अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपचः पक्षकदेशहात्तिर्यया सर्व कार्य नित्यं सावयवत्वादिति अवयवैरारभ्यमाणत्वं मावयवत्वं ग्राह्य न ववयवः सह वर्तत इति विग्रहस्तदनीकारे व्योमादि मावयवं स्यात्तस्यापि घटाचव- एवैः सह वर्तमानखात्। तच सावयवत्वं पई घटादावस्ति न बुद्धरादौ सस्थ निरवयवत्वात् । मर्चस्य कार्यस्य पक्षीकारा- हिपक्षो नास्त्येव सपक्षे सत्यपि व्योमादौ न मावयवत्वममूर्त- खात्॥८४॥ इति पडनध्यवमितभेदान् व्याख्याय कालात्ययापदिष्टभेदान व्याचरे। कालाव्ययापदिष्टभेदास्तु । प्रत्यक्षविरुको यथानुणोऽयमग्निः कृतकवादिति ॥ कानात्ययापदिष्टभेदा दयन्त इति शेषः। प्रवानुमाने यापि पक्षेऽग्नौ कलकत्व प्रमाणप्रसिद्धमस्ति। तथाप्यौणा- पाहिणा स्पर्शन प्रत्यक्षेण बाधिते धर्मिधि स्थायुकतया हेतुः कालात्ययापदिष्टो भवति । प्रत्यक्षणानुमानविषयबाधात् । * The cohimentator does not explain the bracketed portion of the that {See pre, ll, Itses 78] ·अनुमानपरिच्छेदः। तथा धनातस्य निषेडुमशक्यत्वात्तथाविधौणास्थ चाग्नेरन्य- बानुपलम्भादग्नावपि प्रत्यक्षेण प्रतीतत्वात् । अन्यथास्यानुमानस्या प्रवृत्तेस्तत: प्रत्यक्षप्रामाण्याभ्युपगमे मति प्रत्यक्षप्रतीतप्रतिषेधे प्रवर्त्तमानमनुमानं तहिपरीतत्तिना तेनैवाग्न्यौपणाग्राहिणा प्रत्यक्षेण बाध्यते विषयापहारात्। तस्मिन् सत्यनुमानस्याभाव एवं स्यात् । तदुताम् । वैपरीत्यपरिच्छेदे नावकाश: परस्य तु । मूले तस्य ह्यनुत्पन्ने पूर्वेण विषयो हतः । इति । नवयं पक्षाभासो न हेत्वाभासः । पक्षस्यैव दुष्टत्वादिति चेन्न । प्राश्रयस्य हौध्ये नाथितम्यापि दुष्टत्वसम्भवात् । अन्यथा यस्य कस्यापि हेतोः सरूपासिद्धाभावे सति हेलाभासत्व क्वापि न स्यात् । ततो दुष्टपक्षवर्तिणुतयायं हेतुत्वाभास एवेति ॥६५॥ द्वितीय भेदमाह। अनुमानविरुडो यथा परमाणवोऽनित्या मूर्त्तवादिति ॥ अवच्छिन्नपरिमाणयोगिव मूर्तस्व तद्यद्यपि परमाणुष्वस्ति तथापि तेषां नित्यवसाधकेनानुमानेनैतदनुमानं बाध्यते मूर्तले. ऽपि परमाणूना नित्यत्वात् । नित्यत्वसाधक किमनुमान- मिति चेत् । उच्यत। परमाणवो नित्या अकार्यवादाकाश. वदिति । नन्वस्थानुमानस्य को विशेषो येनेदं तदाधक मिति - चेत् । १७ ·न्याधतात्पर्यदीपिका। यस्मादणुतरी नास्ति सक्रियो नित्य एव वा। नित्यत्वे सत्यजन्यो य: परमाणुः स लक्षित इति । प्रागमबहमूलवेन बन्नीयस्त्वमिति ब्रूमः । ततो बनवता दुबन्नं वाध्यते इति सार्वत्रिकन्यायादेतत्तहाधकं भवति । पर. माणुमत्त्वे चाणुपरिमाणतारतम्यं कचिहियान्तं परिमाणतार- तम्यामहापरिमाणतारतम्यवदिति प्रमाणम् । परमाणूनाम• कार्यवं चोपादानकारणाभावात् । यतः कार्यद्रव्यापटस्य तन्तुबदल्पपरिमाणमेवोपादानकारणं प्रसिद्धम् । न च परमाणु- भ्योऽन्यदल्पपरिमाण किश्चिदम्तीति MEEM हतीयं भेदमुपन्य स्थतीति । भागमविरुहो यया ग्राहक पेयं सुरादि द्रुपद्रव्यत्वात् चौरवदिति। पत्र हेतरूप्ये सत्यपि सुरादिपान निषेधकेनागमेन बाध्यते । पागम. क इति चेत् । गोडी पैटी चमाधी च विज्ञेया विविधा सुरा। ययका तर्यवान्या न पासध्या हिजोत्तमः। मुरा पीला शिी माहादग्निवर्ण मुरा पिवेत् । नया बकाये निर्दग्धे मुच्यते किषिपात्तत.. रस्यायमादिति नमः। माह्मणस्य पानाही सुरा चौता सती पापमान न भवतीति प्रतिज्ञातापार्थः । सब जोर निदर्शन म्य च पापमानत्वाभाषः अप्तिमृत्यागमेकममधिगम्यः । येम ·अनुमानपरिच्छेदः। धागमेन चौरपानस्य पायसाधनत्वाभाव उक्तस्तेनैव सुरायानस्य पापसाधनत्वमुक्तमिति। प्रतिज्ञाया दृष्टान्तग्राहकप्रमाणेनेति विरोधः ॥ ८७॥ चतुर्थ भेदमाह। प्रत्यक्ष कदेशविरुदो यथा सर्व तेजोऽनुण रूपित्वादिति ॥ अत्र सर्वस्य तेजसोऽनुपएवं साध्यं तच्चानुमानस्य प्रत्यक्ष पूर्वकत्वात् प्राक्महत्तप्रत्यक्षेण वहाहर्पत्यादावोष्णाग्राहिणा चन्द्ररत्नादावनौष्णाग्राहिणा विरुध्यते इति प्रत्यक्षेणैकदेशे विरुद्धो हेतुर्भवति ॥ ८ ॥ पञ्चमं भेदमभिधत्ते। अनुमानेकदेशविरुद्धो यथा नित्यायया द्रवत्वरमरूपगन्धस्पर्शा नित्या अप्रदेशत्तिसमानजात्यारम्भकत्वे सति परमाणुत्तित्वा- तहतैकत्ववदिति । अत्र परमाणुवर्तिनी द्रवत्वादयः पञ्च धम्मिणः नित्या इति साध्यम् । अप्रदेशकृत्यादिहेतु । परमाणुवयंकखसख्यावदिति दृष्टान्तः । अत्रानित्याश्रयाथिताना द्रवत्वादीनामनित्यत्वमस्ति । सहावच्छदार्थ पक्षे नित्यायया इति पदम् । तथा परमाणुहत्ति- खादित्युक्त हेतौ तहत्तिना सयोगेन व्यभिचार. स्यात्तनिहत्त्यर्थम. प्रदेशत्तिपदम् । संयोगस्य प्रदेशहत्तिवात्। तथा च सूत्रम् । संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां प्रदेशहत्तिवमिति । ट्रवत्वादयस्तु न तथा । भप्रदेशवत्तिपरमाणुवृत्तित्वादित्युक्तो- ऽपि परमाणुगतहित्वादिभिरनैकान्तिकत्ल स्यात्तदपोहार्थमारम्भ- 1 ·न्यायतात्पर्य दीपिका। कति। एव एव दिवादीनाममदेशवत्तिपरमाणु हत्तित्वेऽपि सी परत्वापरत्वदित्वपृथक्त्वादीनामकारणात्वमिति वचनादनारम्भक त्वात् । अनारम्भकत्वमध्यमीषा बुडापेक्षत्वात । तथाप्यप्रदेशत्या रम्भकपरमाणुमत्तिकमणातिव्याप्ति म्यात्तावच्छित्य समान जातीयेतिपदम् । कमेण समानजातीयानारम्भकत्वात् । मध्यप्रदेशहत्त्वादिविशेषणाजुषा वाणुकेनातिप्रमङ्गस्तत्परिहाराय गुणत्वे सतीति पद म्वयमभ्यम् । अस्मिथानुमाने पाथिवपरमाणुरूपादिष्वेव नित्यत्वमनित्यत्व- साधकेन प्रत्यनुमानेन विरुध्यते सहारावस्थाया चतर्जातीयाना परमाणूना मिथ. सयोगे मति पार्थिवपरमागुरुपादयस्तैजसा शुभि पञ्चन्त इति पार्थिवाणुरूपादीनामनित्यत्वात् । मानञ्चदम। पार्थिवपरमाणुरूपादयोऽनित्या: पार्थिवपरमाणु- रूपादित्वात् । घटगतरूयादिवदिति ॥८॥ षष्ठ भेदमाच। भागमै कदेशविरुदो यथा मापा देवर्षीणा शरीराणि पार्थि वानि शरीरत्वादम्मदाटिशरीरवदिति ॥ भागमे देवर्षीणा गरीराणि पार्थिवाप्यतेजमवायवीयतया व्यावयन्ते। अव तेषा मापामपि शरोरेषु पार्थिवत्वे साध्यमाने हेतोरैकदेश भागमेन विरुध्यते ॥ ८० ॥ इत्यं पटकालात्ययापदिष्टभेदानका सप्रति प्रकरण सामुदा- हरति ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १३३ प्रकरणसमस्योदाहरणं यथाऽनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्य- तरखात् सपक्षवदिति । * पक्षसपत्नयोरिति पक्षः शब्दः सपक्षयानित्यत्वेन घटादि- स्तयोरन्यतरत्वमेकतरत्वं पक्षत्वं सपक्षत्वञ्चेति यावत् । अयश्चैक एव हेतुरनित्यले इव नित्यः शब्दः पक्षपक्षयोरन्यतरत्वात् सपक्षवदिति नित्यत्वेऽपि विरूपतया वर्तमान: प्रकरणसमो भवति ॥ २१ ॥ आविरुहाव्यभिचारी प्रकरणसमत्वेन संग्टहीतोऽस्ति तदपाक माह। एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतहयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी- त्येक इति॥ एके इति वयमित्यर्थः । एकत्रेति एकस्मिन्नेव धम्मिणि तुल्य- लक्षणं च तबिरुद्धहेतुद्दयञ्च तुल्यलक्षणविरुद्धहेतयं तस्योपनिपात उपन्यासः। विरुद्धं न व्यभिचरतीति विरुद्धाव्यमिचारी। भिन्न- धर्मिीणोरपि हेत्वोः सन्निपातो विरुडाव्यभिचारी स्यात् सनि. वृत्त्यर्थमेकांति पदम् । तथापि नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादनित्यः शब्दः कार्यवादनयोविरुहाव्यभिचारित्वं स्यातनिधाय गुन्च- लक्षणेति पदम् । एवमप्यनित्य: शब्दस्तीवादिधर्मोपेतत्वाच्छन्दो + The commentator optol the redmy of the my B which 14 printed in the Footn te of Ir page But the neid of other mes 18 quule difli rent (See p 12.11.?!

·१३४ न्यायतामय्यदीपिका। गुण; सामान्यवचे सत्यम्प्रदादिवाोन्द्रियग्राह्यत्वांदित्येतयोरपि सथात्वं स्यात् तनिहत्त्य विरुद्देति पदम्। यत्रकस्मिन्नेव धर्मिणि रूप्यादिना समलक्षणं मिथो विरुदच हेतुइयमुपभिपतति स विरुडाव्यभिचारी नामास्य शास्त्रकारस्य मते हेवाभासो भवतीत्यर्थ: ।। ८२॥ इदमुदाहरति। *यथा नित्यमाकागममूर्तद्रव्यत्वादामषदनियमाकाशमस्म- दादिबाह्येन्द्रिययाधगुणाधारलात् घटयदिति ॥ अनोभयसिन्नम्यनुमान व्योमेव धर्मि माध्यत्वन्तु नित्यानित्यत्वं तत्र नित्यत्वे साध्ये अमूर्तद्रव्यत्वादिति हेतः । अमूर्तवादियुत्ने बुयादिभिव्यस्खादित्युक्ते पृथिव्यादिभिय व्यभिचारः स्यात्त वित्यर्थममूर्तट्रव्यत्वादित्युक्तम् । तथानित्यत्वे साध्येऽस्मदादीति हेतुः । अवापि योगिग्राह्य परमाणुभिरन्तःकरणप्रत्यक्षण चात्मना नैकान्तिकत्वव्यदासायास्मदादिवाद्यपदे । पक्षसिद्धत्वायोहाय गुणाधारतिपदम् । गुणवत्र शब्दः । अत्र योरपि हेलोोनि प्रयुक्तालेनैकाधारत्वम् । नरूप्येण तौल्यलक्षण्य नित्येतरवसाधकलेन विरुडलम् । नत्रीभयोरपि साधकत्व वस्तुनो हरामकत्वासम्भवात् । नापि परम्परविरोधा- दुभयोरप्यसाधकाल नित्यवानियतव्यतिरेक प्रकारान्तरासम्भ- * The reading adopted by the commentator here differs some what from the text (See pre 1? Line 51 ·अनुमानपरिच्छेद। १३५ वात्। न चान्यतरस्य तोर्विशेषोऽवगम्यते । येनेकपक्षावधारणं स्यात्ततोऽय तुल्यलक्षणविरुडहेतुहयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी भवति । म च प्रकरणसमात् पृथगेव हेतयात्मकत्वात् । प्रकरणसमस्य तु स्वपरपक्षसिडावकहेवात्मकत्वादिति । ८३ ॥ नन्वयमसिद्धादिवईवाभास एव विवा हेतुरपि स्यादित्या स खलु पुरुषविशेषमपेक्षमाणो हेवाभासो भवत्यन्यतरा सिद्धादिवदिति ॥ यथा परं प्रत्यसिद्धी हेतु' स्वप्रयोतारमसमर्थमपक्ष्य तेनासाध्यमानो हेखाभासो भवति । यथा स इति विरुद्धा व्यभिचारी। पुरुषविशेषमिति। स्वप्रयोक्तार दुर्बलमपेक्ष्य हेवाभासो भवेत् । यदा त्वन्यतरानुमाने धर्मिग्राहकप्रमाण- बाधादिक दोषमुद्भावयेत् । तदेक कालात्ययापदिष्टादिदोषग्रस्त स्यादन्यच्च प्रमाणम् । अत्र तु व्योम्रो व्यापकत्वेनात्मवत्तदुत्पादक कारणाभावात् प्रामाणिक्या नित्य त्वसिद्दी सत्या धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितवाद- नित्यत्वसाधकमेवानुमान कालात्ययापदिष्ट भवतीति । विरुद्धा व्यभिचारी न सर्वथा इत्वाभास इत्यलम् ॥ ८४ ॥ हेसुप्रसङ्गेन हेत्वाभासान् सोदाहरणानुदात्य समत्युदा हरणास्य बत्तीयमवयवं व्याचष्टे। सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणमिति । पत्रोदाहरणमिति लक्ष्य शेषन्तु लक्षणम्। उदाहियेते ·- न्याय तात्पर्यदीपिका। निर्दियते माध्यमाने समिनिटाहरणं निदर्शनमिति। कि अदित्याह मध्य गित्यादि। दृष्यो माध्यमाधनयोरन्तोऽवमान यमिनमो दृष्टान्तस्तदभिधान कयनमिति । मम्यक्पद दृष्टान्ता भासयुदामायेन् । दृष्टान्तपद यत्किञ्चिदभिधानस्योदाहरणत्व व्यवदाय। न चैदमदाहरण व्यर्थमिति बोई प्रत्ययम्धेयम् । हेतु वदम्यावि प्रतिपाद्यप्रतिपत्त्यद्भूतत्वात् । हेतुरचकम्तन्त्र समथ इति चेन्न । विपतिपन्द्र प्रति तत्प्रयागेऽपि प्रतिपत्त्यदर्शनात् । নয়নি মলিন নথি নবী যা । নাৰিৰীনি निश्चितासत्वरुपप्रणीतवचनादपि माध्यसिद्धौ हेतोरम्यनपेक्षणीय त्वप्रसङ्गात् । अथ परप्रतिपयर्य हेतुरपेच्यत एवेति चेनटुंदा हरणमध्यपेक्षणीयमेव नहिना तदयोगादित्यल प्रमद्भन ॥ ५ ॥ सदमाह। तविविध माधवैधयभेदादिति। मसानो धर्मो यस्य स मधमा । विरही विसदृशी वा धर्मों यस्य स विधा तयोर्भावी माधयंवैधये अयोभदातविभेद- मित्यर्थ ॥८६॥ तनावमुदाहरति। अन्वयमुखेन दृष्टान्ताभिधान साधोदाहरण यथानिय शब्दस्तोत्रादिधर्मोपेतत्वात् यद्यत्तीवादिधर्मोपेत तत्तदनित्य दृष्ट यथा सुखादीति ॥ अन्वयमुखेनेति । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्ति ॥

·तार. अनुमानपरिच्छेदः। रन्वयस्तद्वारा निदर्शनं साधोदाहरणं भवति। तीवादिधर्मो- पेतत्वमिति तीव्रत्वमुच्चस्त्वं आदिशब्दात्तीवतरवतीनतमलादि- परिग्रहः। तीव्रत्यादिधरुपेतः शब्द एव तस्य भाव इत्यर्थः । यद्यत्तीवादिधर्मोपेतमित्यादि अन्वयव्याप्तिप्रदर्शनम् । सुखादीति दृष्टान्तः । प्रादिशब्दाःखादिपरिग्रहः । तम्येनानुभवनात् सुखादौ तौवादिधर्मोपेतत्वमस्त्येव तस्मादनित्य- त्वमस्तीति साध्यसाधनवत्वम् । ननु तीवादिधर्मोपेतत्वादित्ययं हेतर्भागासिद्धः यतोऽन्त्यशब्द एवानुभूयते । तीवादिधर्मोपेतत्वं न शब्दजनितशब्दान्तरीधिति चेत् । नेवम् । पूर्वशब्दानां यदि तीवादिधर्मोपतवं न स्यात्तदा- न्येऽपि शब्दे न स्यात्पूर्वश-दनितत्वादन्त्यशब्दस्य । तथाच सति समानजातीयारम्भकत्वमपि भज्येत तस्मादस्त्येव. पूर्वयम्देवपि तोवादिधर्मोपेतत्वम्। पत्रानुमानम् । विवादाध्यासिता: भन्दाः तीवादिधपिताः शब्दत्वादन्त्यशब्दवदिति ॥ ८७॥ वैधर्योदाहरणमाह। व्यतिरेकमुखेन दृष्टान्ताभिधानं वैधयॊदाहरणं यथा यद- नित्यं न भवति तत्तीवादिधर्मोपेतमपि न भवति यथाकाश- मिति ॥ व्यतिरेकमुखेनेति । साधनसामान्याभावेन माध्यसामान्या- * The ridn: "एतेनोदाहरणाभामानामदाहरण मुझं भति" ।। Adeld her in the tert (Vide uje 1?, Line 16 ). १८.

·न्यायतात्पय्यदीपिका। भावस्य व्याप्तियतिरैकम्तष्वारा दृष्टान्तभणनं धर्योदाहरणं भवति । यदनित्यं न भवतीत्यादि व्यतिरेकच्यामिप्रकटनम् । आकाशमिति दृष्टान्तः । तवानित्यवाभावात्तीबादिधर्मापतत्व- स्याप्यभावः । वैधयंदृष्टान्तस्य च प्रमाणसिनत्वात् । यदुक्तं दौरः। तस्मात् वैधHदृष्टान्तीनेष्टोऽवम्यमिहाश्रयः । नदभावेऽपि तन्नेति वचनादपि तरिति॥ तत्प्रत्युक्तं शेयम् । व्यतिरेकदृष्टान्तं विना यवेदं नास्ति तत्रेदमपि नास्ति इति वचनादेव साध्यव्याहत्त्या साधनव्यावृत्ति- प्रतोतरसम्भवादित्यर्थः । ८८ उदाहरणलक्षणप्रणयनेनीदाहरणाभासा. प्रतिषिता भवन्त्य- तस्तेषां लक्षणं.सोदाहरणमाह। उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणवदाभासमाना उदाहरणा- भासास्ते चानकप्रकारास्तथाचानित्य मनो मूलादित्येतस्मिन् प्रयोग सर्वेऽपि उदाहरणाभासा उच्यन्त इति । अनोदाहरणाभासा इति लक्ष्यम् । गैप लक्षणम् । उदाहरण- लक्षणं साध्यसाधनकोडीकृतत्वं तेन रहिता । वतिनोदाहरण- सौल्ये मामासमानाः स्वार्थासाधकत्वादुदाहरणाभासा भवन्ति । उदाहरणाभासा इति लक्षणे कृते किमपेक्षा स्यात्तवृत्तये The reading adopted by the crimentator here differs some what from the text See pige 13, Line)

·अनुमानपरिच्छेदः।
ते च बहुधा
उदाहरणवदाभासमाना इति पदम् । सम्यगुदाहरणेष्वतिव्यामि-
निवृत्त्यर्थमुदाहरणलक्षणरहिता इति पदम् ।
भवन्तीत्याह! अनेक प्रकारा इति । उदाहरणानां बाहुविध्या-
दिति शेषः । तथाचेति प्रयोगोपदर्शनार्थ प्रयोगानन्तरं निदर्शनस्य
दर्थयितुमुचितत्वेन । अनित्यं मनो मूर्तत्वात् इत्यत्रानुमाने
उदाहरणाभामोदाहरणानि कथ्यन्त इत्युक्तम् ।
ननु मनसि कथं मूर्त्तवमिति चेत् । अनुमानादिति ब्रूमः ।
मनोऽणुपरिमाणं प्रात्मसयोगित्वे सति निरवयवत्वात् परमाणु-
पदिति ॥८॥
उदाहरणाभासानव दर्शयति
यन्मूर्त सदनित्यं दृष्ट यथा परमाणरिति माध्यविकल इति ।
यम्मूर्तमित्याद्यन्वयव्याप्तिः । अत्र साध्यस्यानित्यत्वस्य पर-
माणावभावात् दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं मूर्तलेऽपि परमाणी-
नित्यत्वात् ॥ १० ॥
यथा कति साधनविकन इति ।
पत्र साधनस्य मूर्तत्वस्य कम्मभावात् साधनवैकन्यम् ।
मूर्तभावस्तु कम्मणीवासनारूपत्वात् ॥ १०१।
यथाकामित्वमविकल इति ।
पनित्यवमूर्तत्वयोराकारोऽभावाटुभयवेकल्यम् ॥ १०२ ॥
यया शविषाणमित्याययहीन इति ।
गगविपापस्याभावादृष्टान्तस्याययवेकल्पम् । प्रयच महान्
दोपो व्या निरधिकरणाया नियेमणक्यत्वात् ॥ १३ ॥

·न्यायतात्पर्यदीपिका। घटवदित्यव्यामाभिधानमिति । न व्याप्तरभिधानमव्याप्माभिधानं नाम दोपो भवति । यमूर्त तदनित्यं दृष्टमिति न्यासिमविरचयॆव घटदृष्टान्तोपा. दानात् व्याप्ति निययार्थमेव दृष्टान्ताभ्युपगमात् ॥ १०४ ॥ यदनिय तन्मूत दृष्टमिति विपरीतव्याप्ताभिधानमिति । यमूर्त तदनित्य दृष्टमिति वाध्ये यदन्यथाभणनं तविपरीत. व्यासाभिधानं नाम दीप ॥ १०५ ॥ किमेतो दृष्टान्तदीपावन्यथा वैत्याह । एतौ तु वचनदीपाविति ॥ *. एतावव्याप्ताभिधानविपरीतव्याप्ताभिधानरूपी वचनदीपो वक्तृदोषावित्वर्थो न वस्तुदोपो वक्त प्रमादोत्पनत्वात्। एतेन प्राच्याश्यबारो वस्तुदोषा इत्यावदितम् ॥ १०६ ॥ पट माधोदाहरणाभासान् व्यावर्य वैधयॊदाहरणाभासान वर्णयति । + यन्नित्यं तन्मूर्तमपि न भवति यथा परमाणरिति साधना- व्याहत्त इति। माधनादव्याहत्तः साधनाव्याहत्ती नाम वैधम्मदृष्टान्तदोषो भवति। एव साध्याव्याहत्तादिपदेष्वपि विग्रह. स्वयं काय्यः । Thu aphorism adopted by the codicicntator 19 pot in the Text { Sle pige 13) + The text reads "यनित्य' sustead of "यचित्य'See p 13, Lat ·अनुमानपरिच्छेदः। १४१ यनित्यं तन्मूर्तमपि न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तिः। परमाणरिति दृष्टान्तः । तम्य मूर्त्तवान्मूर्त्तत्वसाधनादव्यावृत्तत्वम् ॥ १०७ ॥ यथा कति साध्याव्यावृत्त इति ॥ कम्मणोनित्यत्वेन साध्याव्याहत्तत्वं जेयम् ॥ १०८ ॥ यथा घट इत्युभयाव्याहत्त इति ॥ घटस्यानित्यत्वान्मूर्तत्वाच साध्यसाधनहयादव्याहत्तत्वम् ॥१०८ यथा खपुप्पमित्याययहोन इति । खपुष्प स्यामत्त्वादृष्टान्तस्याश्रयहीनत्वम् ॥ ११ ॥ आकाशवदित्यव्याप्तात्यभिधानमिति । यनित्यं तन्मूर्तमपि न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तिमसत्वेवा- काशस्य दृष्टान्तीकरणादव्याप्ताभिधानत्वम् ॥ १११॥ यदमूतं तदनित्यं न भवति यथाकागमिति विपरीतव्यास- भिधानमिति॥ यमित्यं तन्मूर्तमेव न भवतीति वक्तव्येऽन्यथाकथनं विपरीत- ध्याभिधानं दोपः ११२ ॥ पनयोरपि पचनदोपत्वं न वनदोपत्वमित्याह । एतो वचनदीपाविति ॥ एताविति प्रथामाभिधानविपरीतव्याप्ताभिधाननाचणी घान्त- दोषो न भवत इत्यर्थः । . The reading a lopted lip the commentator liere difers & MCwhat from the text (Sejare 13, Live 13) ·१४२ चायतात्पर्य्यदीपिका ननु दृष्टान्ते वक्तृकौशनमध्यपेक्ष्यत इति अन्वये व्यतिरेके धाव्याभिधानविपरीतन्यामाभिधाने दृष्टान्तदोमाविति चेन्न । करणपाटवादीनामपि तत्रापेक्षणीयत्वेन तदभाव नेपामाथि दृष्टान्तदोषापत्त्या दृष्टान्ताभासानामियत्ताभनप्रसङ्गात् ततो घचनदीपातौ ॥ ११३ ॥ एतेषु विभागमाह। प्रवाद्याः पट् साधोदाहरणाभामा इतरे पट वैधोदा- हरणामासा इति॥ व्यक्तमितत् ॥ ११४॥ केपाश्चिन्मतेऽन्येभ्युदाहरणाभासा सन्तोत्याह । अन्ये तु मन्देहदारणापरामष्टाददाहरणामासान् वर्सयन्तीति । साध्यादोना य सन्देहोऽर्थात् दृष्टान्ते स एव द्वारमुपायस्ते नेत्यर्थः ॥ ११५ ॥ तानुदाहरति । सन्दिग्धमाध्यो यया महारान्य करिष्यत्यय सोमवंशोभूतत्वात् विवक्षितराजपुरुषदिनि । पत्र सोमवणस्य कस्यापि महाराज्य करणं माध्यं सोमवंगी. भूतत्व हेतः दृष्टान्तः। मोमवग एव कथिष्ट्राजपुतस्तत्र साधनं निषित पर राज्य करिथति न वेति साध्यस्थ सन्दिग्धत्वान् मन्दिग्धमायो दृष्टान्नाभामोऽयम् ॥ ११६ ॥ मटिमानोऽपि यथा नाय मर्यको सहदिमवायर ·अनुमानपरिच्छेदः । १४३ अवापि दृष्टान्तीतते रथ्यापुरुषे येन केनाप्युपायेन निश्चिता सर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वं सन्दिग्धम् । नन्वमर्वजत्वस्य रागादिमत्त्वेन सहाविनाभाविवादसर्वनवं निश्चित्यैव तनिश्चिती सन्दिग्धोभयो- ऽयं स्यान्न सन्दिग्धसाधन इति चेत् । सत्यं परमनुदरा कन्येति सदपि तदसर्वनवं सन्दिग्धत्वेनाविवक्षिवाद रागादिमत्वं विव- चितम् । तत्सन्दिग्धमस्तीति सन्दिग्धसाधनलम् ॥ ११७ ॥ सन्दिग्धोभयो यथा गमिप्यत्ययं स्वर्ग विवक्षितः पुरुषः समुपार्जितशलधम्मत्वाद्देवदत्तवदिति ॥ अत्र दृष्टान्तौलते देवदत्ते उभयं सन्दिग्धम् । कोवेद देवदत्तः समुपार्जितशतधमत्वो न वा खर्यास्थति न वेत्युभयस्य साधनस्य साध्यस्य च सन्दिग्धत्वात् ॥ ११८ ॥ सन्दिग्धाश्रयो यथा नायं सर्वतोऽवद्यवक्तृत्वात् भविथद्देव- दत्तपुत्रदिति ॥ प्रत्र दृष्टान्तीकृते भविष्यति देवदत्तपुत्र प्रमाणाभावादाययस्य सन्दिग्धत्वम् ॥ ११८॥ एवं साधयण चतुरो दृष्टान्ताभासान् प्रकाश्य वैधयेए तानाह। मन्दिग्धसाध्याव्याहत्तो यथा यो महाराज्यं न करिष्यति स सोमवंशोभूतोऽपि न भवति यथाऽन्यो राजपुरुष इति ॥ * The Text reals "बलात्वात् ' msterd of ' यात्वात् ' (See P 14, Line 6).

·१४४ न्यायतात्पर्यदीपिका। सन्दिग्धमायादव्याहत्त मन्दिग्धमाध्याच्यावृत्त । एव पुरो ऽपि विग्रह म्वयमभ्यू ध । या महाराज्य न करिष्यतीत्यादि व्यतिरेकच्याति । अन्यस्मिन राजपुरुपे सामवादन्यत्रोत्यादिणा वपि राज्यकरण प्रमाणाभावात् मन्दिग्ध ततो दृष्टान्तस्य सन्दिग्ध साध्याव्याहत्तखम् ॥ १२० सन्दिग्धसाधनाव्याहत्तो यथा यस्तु सर्वन स रागादिरहिती यथा समस्तशास्त्राभिन्न इति ॥ अब समस्तशास्त्राभिन्जे रागादिमत्व साधन सन्दिग्धम् । कई चित्तस्यापि रागादिमत्त्वादिति सन्दिग्धसाधमाव्यात्तत्व दृष्टान्तस्य ॥ १२१ ॥ सन्दिग्धोभयाव्याहत्ती यथा य वर्ग न गमिष्यति स समु पार्जितालधर्मोऽपि न भवति यथा दु स्थ पुरुष इति । अब दुस्थे पुमि म्वगते समुपार्जित शुक्लधम्मत्वस्य च प्रमाणा भावाव निर्णय । कर्हिनिहु स्थोऽपि स्वर्गामी समुपार्जितशत धर्ममय स्यादिति सन्दिग्धसाध्यमाधनलम् ॥ १२२ ॥ सन्दिग्धाथ्यो यथा य मर्वत मोऽवद्यवतापि न भवति यथा भविष्यदेवदत्तपुत्र इति । अब दृष्टान्तीकृतस्य देवदत्तमुत्रस्य भवियत्वादेव मन्दिग्धा यलम् । को रद सुवो या पुत्री वा भविष्यति । १२३ ॥ . कापि send of 'खाद्यापि (See # The text re do P..14 10131 ·अनुमानपरिच्छेदः। इथं दृष्टान्तं साभासं स्पष्टयिखोपनयं लक्ष्यति । दृष्टान्ते प्रसिडाविनामावस्य साधनस्य दृष्टान्तीपमानन पने व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय इति । अनोपनय इति लक्ष्यं शेष तु नक्षणं उपनीयते प्राप्यते दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावं साधनं साध्यकोटिमनेनेत्युपनयः । किं तत् व्याप्तिख्यापकं वचनमिति साध्यसाधनयोः क्रोडीकरणं व्याप्तिः। सा ख्याप्यते येन तत्तथा। क पने प्रतिज्ञायाम् । कस्येत्याह साधनस्य हेतोः। कीदृशः प्रसिडेत्यादि । क दृष्टान्ते । केन दृष्टान्तोपमानेनेति । दृष्टान्तस्योपमानं तथाचेति रूप वचनं तेन। वचनमुपनय इत्युक्त यत्किञ्चिद्दचनमुपनयः स्यात्तनित्य व्याप्ति- ख्यापकमिति पदम् । कस्येत्यपेक्षाप्रतिक्षेपार्थ साधनस्येति पदम् । साधनाभासस्यापि व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय: स्यात्तनिहत्त्यर्थ दृष्टान्त प्रसिद्धाविनाभावस्येति पदम् । यत्र कापि व्याप्तिस्यापक- वचनम्योपनयत्वापनुत्त्यै पने इति पदम् । हेतुवचने चातिव्याशि- व्यवचित्त्यै दृष्टान्तोपमानेनेति पदम् । उपमानेनेति विशेषणा- मुपलक्षणं तेन वैधयेणाप्युपनयः स्यादिति तात्पर्य्यम् ॥ १२४ ॥ उपनयः साधर्म्यवेधर्म्यभेदाद विधा भवति तवाचं भदं दर्शयति । * तयाच तीवादिधर्मोपेतः शब्द इति साधोपनय इति ॥ The reading "म हिविधः भाभम्भ पनयो वैधमापनयनि" " Added in the test before the aphorism adopted by the counc atitor here. (Sec page li Line ii). १५ ·न्यायसात्पर्यदीपिका तथेति शम्दो दृष्टान्तीपमानयोतनाः यथा सुवादि तीव्रादि- धर्मोपेतं तया गन्दोऽयीत्यर्थः । मुमादिमधर्मगततीवादिधर्मी- पतत्वोपनयादयं माधोपनय इति कथ्यते ॥ १२५ ॥ द्वितीयं भेद दर्शयति । न च तथा तीवादिधर्मोपेतः गन्दो न भवतीति वैधयों- पनय इति ॥ अत्रापि तति वैधयंदृष्टान्तीपप्रदर्शनार्थः। यथाकागं तोत्रादिधर्मोपित न भवति तथाकाशवन । न तोनादिधर्मापेतः गन्दोऽपित तीवादिधर्मोपेत एव । प्राकाशवधर्म्यव्यायत्ततीवादि- धर्मोपतत्वोपनयनादेधोपनयोऽयमुचते। यद्यपि नञ्हयेन न कपिदर्थभेदस्तथाप्युक्तिभेदोऽस्तोति नानयोरैक्यमिति। साधना- भिधानस्य सामर्थ्यादेव पक्षधर्मवप्रतीतिसिदेयधिकरणस्य चासाधकलात् विधाप्युपनयोऽसौ व्यर्य इति चेत्र हेवभिधान- सामाहाप्तिसिहावनन्वितस्य च तदयोग दृष्टान्तोऽपि न वाचः स्यात्। असिइस्यापि हेतो(न्त्या हेतत्वसंभवात्ततो निशिता- न्बयप्रतिपत्तिर्न स्यादिति दृष्टान्तेन मा दृढीक्रियते इति चेत् । पत्रापि अपक्षधर्मस्यापि हेतोङन्त्या हेतुत्वदर्शनान तत: पक्ष- धर्मलसिडिरस्तीति दृष्टान्तस्थहेतो पतेऽस्तित्वख्यापक उपनयो- ऽभ्युपेतव्य । अमिदस्यापि हेतोरुपनयो दृश्यते इति कथं तत. पक्षधर्मवसिद्धिरिति चेन्न । विनाभूतस्यापि हेतोहंतुख दृश्यते । . The nord a & 15 coutted in the text See page 14 Line 10) ·अनुमानपरिच्छेदः । १४७ । कदा उप- कथं ततो नान्वयसिद्धिरित्यले प्रतिवन्ध्या। ततो हेतोः पक्षधर्मव- निथित्यै उपनयोऽङ्गीकर्तव्य एवेति ॥ १२६ ॥ इत्युपनयं व्याख्याय निगमनमवगमयति । उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमनमिति अत्र निगमनमिति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणम् । निगम्यते नियम्यते साध्यनक्षणार्थोऽनेनेति निगमनम्। किं तदित्याह सहेतकं प्रतिज्ञावचनमिति हेतुसहितः पक्षनिर्देश इत्यर्थः । नयानन्तरमिति । प्रतिज्ञावचनं निगमनमित्युक्त शब्दोऽनित्य इत्य स्थामपि प्रतिक्षायां निगमनत्वं स्यात्तापोहाय महतुकमिति । तथास्यनित्यः शब्दः कृतकवादित्येतदपि निगमनं स्यात्तनिहत्त्यै उपनयानन्तरमिति। उपनयमुना हेतुयुक्तं पुन: प्रतिज्ञावचनं यनिर्दिश्यते तनिगमनमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ उदाहरति । * तस्मादनित्यएवेति ॥ तस्मादिति तीवादिधर्मोपेतत्वात् । शब्दोऽनित्यएव भवतीति निगमनम् ॥ १२८॥ ननु स्वार्थामुमानं यथा लिग सामादुट्टीकते तथा परार्थानु- मानमपि । इयांस्तु विशेषः स्त्रप्रतीतो स्वयमिदमनुसन्धीयते । पर- * The reading "तदपि विधिमाधम्रभेदात्" is attirel antle tert before the aphorism adopted licre, au the reading "TYRİT f****' 13 de after the aphorism i Stepage 15 Live 3) ·न्यायतात्पर्यदीपिका। प्रतोती तहाकोनोच्यते । पर प्रत्यपि वाचकत्व निङ्गस्यैव । वाक्यन्सु तदुपक्षेपमा चरितार्थम् । लिड्न तच्च हेत्वादिमिरवावयवैरन्वय- व्यतिरेकाम्या प्रत्यपादि। तावतैव साध्यमिडेवैयर्थ्य निगमनस्येति पराभिप्राय मनसिहत्य तदपोहायाह । न चेदमनर्थकं साध्यविरुद्धाभावप्रतिपादकपमाणसूचकवाद- स्यति ॥ इदं निगमनं व्यर्थ न भवति। किन्तु सार्थकम् । पत्र हेतुः साध्येत्यादि। साध्यमनित्यत्वादि तस्य विरुद्ध नित्यत्वादि तन्वास्तित्ववाचकप्रमाणपिशनत्वात् । अस्येति निगमस्य । कोs- भिमायः । यद्यपि वाक्य लिङ्गमामर्थ्य मेव बोधयति न माध्यम् । तथापि निङ्गस्य सामध्यं न बहिOप्तिपक्षधर्मतामात्रम् । तस्मिन् सत्यपि प्रकरणममकालात्ययापदिष्टयोरमाधकत्वात्। किन्वस- प्रतिपक्षलबाधित विषयलमपि तत्सामर्थम् । तमोमयं याव अमान न प्रतिपाद्यते नावप्रतिपक्षमप्रवशाया अनिलते माधने धर्मिणि सऽपि माध्यमिईरयोग इति माध्यविस्ता- भावप्रतिपादकप्रमाग सूचनार्थ निगमनमेष्टव्यम्। अनेन हि विपरीतप्रमाणाभावमाधकं प्रमाणमुपदर्य प्रकरणममत्वायभाये निर्माते माधनं विदितमामय माध्य माधयतीति निगमने मार्थकमिति। ततो यद्यनुतामपि मामी मलभ्यते इति तत् व्यर्थमुच्येत । तदा दृष्टान्तादिकमपि व्यर्थ वार्य ध्यान्प्रतिज्ञा. नन्तर हैवभिधानादेव धीमता वयमेवान्वयव्यतिरेक सारीन माध्यायगमादिति ॥ १२८ ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १४८ मनु किमर्थं विपक्षे बाधकप्रमाणान्वेषणमित्याह । म च तदन्तरेण साध्यावधारणमुपपद्यत इति तदन्तरणिति । साध्यविरुद्धाभावप्रतिपादकप्रमाणमन्तरेण । साध्यस्थावधारणं निर्णयो न घटामटाव्यते प्रतिपक्षस्थापक प्रमाण- शाया अनिवर्तनात् । न च निगमनादन्यत्किञ्चिदाधकम् । तस्यैव प्रतिपक्षोत्थापकप्रमाणाभावावेदकलादिति प्रागप्युक्त- खात्॥ १३०॥ अवार्थे सूत्रकसमातिं दर्शयति । तथाचीतं विमृश्य पक्षमतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्सय দুনি। विमृश्यति अनित्यः शब्दो नित्यो वेति संदिछ। अर्थस्य साध्यस्थानित्य एवायं कृतकवादित्यवधारणं निर्णयः क्रियत इत्यन्वयः काभ्यामित्याह। पक्षप्रतिपक्षाभ्यामिति। अव पच- प्रतिपक्षशब्देनोपचारात्पक्षविषयं साधनं प्रतिपक्षविषयं साधन- दूषणमुच्यतेऽन्यथा निर्णयायोगात्। कोऽर्थः । निगमनेन प्रति. पक्षसाधनं प्रतिक्षिम्य साध्यनिर्मयः कर्तव्य इति ॥ १३१॥ किञ्च यो निगमनं साधनाङ्गमित्यनभ्युपगम्य बाधकं प्रमाण- मभ्युपगच्छति । स निग्रहीत: स्यादित्यावेदयितमाह । भिगमनाभिधानमसाधनागमभ्युपगम्य वाधक प्रमाणमभ्युप. गच्छतो निग्रहस्थानं प्रमज्योति । मोडी हि निगमनं साधनाएं न भवतीति प्रतिगपोति । स यदा सो घणिक सत्त्वादित्वादापनमानार्य क्रियाकारित्वमेष ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। स्वव्याण्या- । सत्त्वं बचाक्षणिकघु क्रमाक्रमाभ्यामनुपपदामानं मर्थक्रियामादाय निवर्तते ततो अधिक खरविपाणमाय स्यादिति विपने बाधकमुयन्यस्यति । सदा प्रतिमासंन्यास- नामा निग्रहस्थानेन निग्रहीती भवति। निगमन नाभ्युपगच्छा. मोति प्रतिज्ञाया विपक्षे बाधकप्रमाणाभ्युपगत्या संयासात् ५१३२॥ नन्च न्यत्यजतोऽन्यतय कथं निराहीति: स्यादित्याह । निगमनार्थवादाधकस्येति ॥ बाधकस्य विपक्षक्षेपकप्रमाणस्य निगमन प्रयोजनवार । निगमनार्थमेव बाधकमुपन्यस्यत इत्यर्थः ॥ १३३ ॥ ननु निगमनाभिधानऽपि कदाचिस्परस्य विप्रतिपक्तिन प्यपनि ततो विपरी बाधकर्मयोपन्यस्थते किमनेनान्तर्गडनेत्या । निगमनार्थ विप्रतिपत्तौ हि बाधकममाणीपन्यासी युक्ती हेलधिप्रतिपत्ती तत्साधकप्रमाणोपन्यासयदितीनि। ननु बाधकं त्वया कदोपन्यस्यते किं प्रार्गव उत निगमनाथ- विप्रतिपत्ती । यदि प्रागेव तदा व्यर्थम् । अथ निगमनाविपति- पत्तो लदा निगमनभैवोपन्यास्यं सम्य तहपत्तात् । इदमुलं स्यात्परार्थानुमानं न ममतिपये प्रति यात्। विप्रतिपय प्रति सु यावता हेतोः माधकलं वसुनत्योपपद्यते तावानों पचनेन तिपादनीयो न प्रतिपत्तृधिगेपानुरोधेन पर्तितध्य प्रतियतणा विचित्रगक्लिकवाग नश्चित्ततर्दुरवयवाच। तदुसम् । धन पायभिधातव्य: मिडातो न नए एलि। को हि विप्रतिपदार्थम्तीरनुधावतीति ।

·अनुमानपरिच्छेदः। तत आकाक्षायां वाक्यं प्रयोतव्यम् । तथा हि शब्दः किं नित्यः किं वाऽनित्य इत्याकाहाया शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञा- वचनेनानिधितानित्यमावविशिष्टः शब्दः कथ्यते । कम्पादि. त्याकाज्ञायां तोवादिधर्मोपेतत्वादित्य नेन साधनधर्ममावमुच्यते । यदि तीवादिधर्मोपेतः शब्दस्तत; किमित्याकाहाया यदिह तीवादिधर्मीयतं तदनित्यं दृष्टं यथा सुखादीत्यनेन साध्य. सामान्येन साधनसामान्यस्यान्वयमावमुचते। नित्यं न तीव्रादि- धर्मोपेतं यथा व्योमत्यनेन साध्याभावे साधनाभावो दश्यते । तथाच शब्दो न च तथेत्यन्वयव्यतिरेकाम्या दृष्टसामथ्र्यस्य साधनस्योपनयोऽभिधीयते । ततो यथा यत्कृतकं तदनुर्ण दृष्टं यथा घट इति बहिर्व्याप्तिसम्भवेऽपि कृतकस्तेजोऽवयव्यनुष्णो न भवति प्रत्यक्षविरोधात् । तथा यत्तीवादिधर्मोपतं तदनित्य- मिति बहिर्याप्ती सल्यामपि तीवादिधर्मोपेतोऽपि शब्दो. नित्यो न भविधतीति विपक्षसाया तम्मादनित्यएव शब्दो भवतीति निगमनेनार्यपरिसमाप्तिः क्रियते । यव हटान्तः हत्वर्थेत्यादि । यथानित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यस्य हेतोर्मीमांसक प्रति विमतिपत्ती सत्या शब्दः कतकस्तोत्रादिधर्मोपेतत्वात् सुखादि- वदिति तत्साधकप्रमाणोपन्यासो भवति । तथा निगमनार्थविपति- पत्ती बाधकप्रमाणोपन्यासोऽपि स्यात् । ततो बाधकप्रमाणस्य निगमनार्थत्वाविगमनमेवेष्टव्य किं तापता क्लेशनेसालम् ॥ १३४॥ पथ पचावययप्रयोगस्य परमन्वायत्वं प्रकाशयन् कथालक्षणं प्रस्तौति ।

·१५२ न्यायतात्पर्यदीपिका। मोयं परमो न्यायो विप्रतिपत्र पुरुषप्रतिपादकलात् कथा- प्रवृत्ति तत्वाञ्चेति ॥ म इति पूर्व व्याचिथ्यासितोऽयमितीदानी परिममाप्तः । पचावयवरूपो न्यायः । परम इति पक्षः कस्मादित्याह। विपतिपत्र त्यादि । विरुद्धमानी विप्रतिपन्नः । अब विप्रतिपन्नेति च पदमुपलक्षणम् । तेन गन्दिग्धाव्युत्पन्ना. दयोऽप्युपनयास्तेषामपि प्रतिपाद्यमानत्वात् । अन्योऽपि रानी न्यायः। कलहायमानजनप्रतिरोधकत्वेन परमो भवत्येव । तथा कथेत्यादि वितीयो हेतुः । कथा तु वक्ष्यमाणलक्षणा । एतेन कथा पञ्चावयवप्रयोगपूर्व कर्तव्येत्यावेदितम् ॥ १३५ ॥ अथ कथा लक्ष्यति । वादिप्रतिवादिनी: पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथेति ॥ अव कथेति लक्ष्य शेष त लक्षणम् । कप्यते वाभिमतार्थों- ऽनयेति कथा। पचेत्यादि पक्षोऽनित्यत्वादिस्तत्प्रतिपक्षो नित्य- वादिस्तयोः परिग्रहः खोकार इति । कयारिस्याह वादोत्यादि । साधनदूषणवादिनोः परिग्रहो वाद इत्यु हो यः कयिहादः कथा स्यात्तविकृत्यै पक्षप्रतिपक्षेति पदम् । तथापि साधनदूषणरहितं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहमा कथा स्यात्तदपोहाथ वादिप्रतिवादिनो- रिति पदम् । वादिप्रतिवादिनी: पक्षप्रतिपक्षकक्षीकारण वचनो. पन्यास, कधीत्यर्थ ॥ १३६ ॥ सदमभिधत्ते। सा दिविधा वीतरागकथा विजिगीपुकथा चेति ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। खयमुपनतेष्वपि विषयेषु वशित्वादाः पराङ्मुखः स वीत- रागस्तस्य कथा एका सा विजेतुमिच्छुर्विजिगीषुस्तस्य कथा द्वितीया च ॥ १३७॥ तवाद्याया लक्षामाह। यत्र वीतरागो वीतरागेणेव सह तत्वनिर्णयार्थ साधनो- पालम्भौ करोति सा वीतरागकथा वादसजयवोचत इति ॥ - - वीतरागः पूर्वोक्तस्वरूपी वीतरागणैव सह यत्र साधनोपा- लम्धी करोति सा वीतरागकथा भवतीति संटनः। साधनोपा- लम्भाविति साधनं स्वपक्षे उपालम्भय परयोऽनुमानदूषणम् । तत्त्वेत्यादि । यस्य वस्तुनो यः स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वमुच्यते । यत्र करोति सा वीतरागकथेत्युन किं करोतीति कम्मापेक्षा स्यात्तद- पनोदाय साधनोपालम्भाविति पटे। कः करोतीति कर्च पेक्षा. प्रतिक्षेपाय वीतराग इति पदम् । विजिगीषुकथायामपि वीत. राग: परानुग्रहार्थे ज्ञानाडुरसरक्षणार्थश्च विजिगीषुषा सह वादे प्रवर्तते तत्रातिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थं वीतरागेणेति पदम् । एवकारो. ऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः । किमर्थं करोतीत्यपक्षाव्यावृत्त्यै तत्त्व- निसयार्थमिति पदम् । कोऽर्थः । यत्र वीतरागस्तत्त्वनिर्णिनीपया वीतरागणेव सह न तु विजिगोषुणा स्वपक्षप्रतिपक्षी अनुमान- दूपणे उपन्यस्यति सा वीतरागकथा भवति। सा च वादसंज्ञयै- वोचते। न पुनर्वीतरागकथातो वादा पृथक् पदार्थः । किन्तु वीतरागकथैव वाद इति । १३८ ।

·न्यायतात्यय्यदीपिका। वीतरागकथा वादसंजयवोच्यत इत्यत सूत्रकारसम्मति दर्शयति । तथाचोक्तम्। प्रमाणतर्कसाधनोपानम्भः मिदाताविरुद्धः पञ्चावयवोपपत्र: पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो याद इति । प्रमाणतकेंत्यादिविशेषणविशिष्टः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादो भवतीत्यन्वयः। प्रमाणित्यादि। प्रमाणं प्रत्यनादि । प्रमाणानु- ग्राहकः स्वपक्षेऽनकूनः परपचे प्रतिकूलो युक्तिविशेपम्तकः । माध्यतेऽनेन पक्ष इति माधनमनुमानम्। उपलभ्यते टूप्यते प्रतिपक्षोऽनेनेत्युपान्नम्भो दूषणम् । प्रमाणम्तकेंगा च गोचरीक्त- सामर्थों साधनोपानम्मी यत्र स तथा। सिद्धान्ताविरुद्ध इति । प्रमाणतोऽभ्युपगम्यमान: मामान्यविशेपवानर्थः सिद्धान्तः। तन्त्रा- धिकरणाभ्यपगमसस्थितिः मिहान्त इति सूत्र कारवचनात् । तन्वं शास्त्रमधिकरणं येषामर्थानां ते तन्त्राधिकरणास्तेषामभ्युपगम- सस्थितिरित्यम्भावनियम. सिद्दान्त इत्यर्थः । म चतुर्विध मर्वत सप्रतित साधिकरणाभ्युपगमसस्थित्यर्थान्तर- भावात् । नव सर्वत चाविरुद्ध स्वतन्वेऽधिकृतोऽर्थ' सर्वतन्त्र सिद्धान्तः सर्वेषा सप्रतिपत्तिविषयो यया प्रमाणानि प्रमेयसाधनानि वाणादी- न्द्रियाणि गन्धादयम्तदर्था इत्यादि। ममानतन्त्रप्रमिडः परतन्त्रा सिद्धः । प्रतित समिधान्तो यथा भौतिकानोन्द्रियाणि योगानां अभौतिकानि माख्यानाम् । यलिदावन्यप्रकरणमिद्धिः सोऽधिकरण- सिद्धान्त.। तीर्यस्य मिडावन्यस्य प्रतिक्रियमाणस्य प्रतिज्ञार्थस्य मिद्वि सोऽधिकरणमिद्वान्तः । यथा कार्यवादः क्षियाटी बुद्धि ·अनुमानपरिच्छेदः। १५५ मत्कारणसामान्यसिद्धावन्यस्य तत्करणसमर्थस्य नित्यन्नानेच्छामयना- धारस्य तत्कारणास्य सितिरिति । अपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्दिशेपपरी- ঘমquসমৰিৱাল:। জিস্থিৱ স্মাৰীদিনমাম বিজয় परीक्ष्यते सोऽभ्युपगम सिद्धान्तो यथास्तु द्रव्यं शब्दः स त किं नित्यो नित्यो वेति शब्दस्य ट्रयत्वमनिष्टमभ्युपगम्य नित्यानित्यत्व विशेष परीक्ष्यते । एवं चतुर्विधसिद्धान्तमध्ये म्बी कतसिद्धान्तेनाविरुद्धोऽदुष्ट इति पञ्चावयवोपपन्न इति । पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः । कश्चित्तु पञ्चावयवेति पद स्वपक्षमाधनं १ प्रतिपक्षसाधन टूपणम् २ साधनसमर्थनं ३ दूषणसमर्थनं ४ प्रतिद्रुतोच्चारणा- प्रसिद्ध प्रयोगादिशब्ददोपवर्जनमित्येतेः पञ्चावयवरुयपन इति व्याख्याति । परिग्रहो वाद इत्युक्ते यः कथित्परिग्रहो वाद स्यात् सातत्यथं पक्षप्रतिपक्षेति पदम्। बौडाद्यभिप्रेतहिनादायव वादेऽतिव्याप्तिव्यपोहाथ पचावयवोपपन्न इति पदम् । हिवादापयध. बादस्य परमतिपत्तेरनङ्गत्वात् । अपमिदान्तश्चम्ते वादेतिप्रसत्य- पनोदाय सिद्धान्ताविरुडेति पदम् । अनेन कारणेन चारहयालु- नापि मिद्धान्तानुरोधेन वादः कर्तव्यो न स्वाच्छन्दनेति शिक्षित भवति । अल्पवितण्डयोरतिव्यामिनिषेधार्थ प्रमाणतर्कमाधनोपालगन इति पदम् । तत्र हि यथाकथञ्चित्परपराजिगीषया छनादौना मम्यनुज्ञातत्वात् । न च छलादीना प्रमाणन तग वा निर्णत. सामर्यसाधनोपानम्भव परमान्यापादनमात्रफलत्वासपाम् । भवायमभिप्राय: वधर्मावकाधिकरणी पिनदावेक- कानावनय मितो पनप्रतिपनी धनुधर्मों यनुनो विशेषो । + यथा ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। स्यामा नास्यामति बा। अधिकरणमायय एकमधिकरणं ययोम्तो। विचार प्रयोजयतो न नानाधिकरणो विरुदावपि यथानित्य प्रारमा अनित्या युहिरिति । अविरुहायपि विचार न प्रयोजयतो यथा क्रियावघ्य गुणयञ्चति । भित्रकालावपि न विचाराहाँ हयो. प्रमाणोपपत्ते, यया क्रियावद्रव्य नि क्रियश्च । कालभेदेन तथावसितो विचार न प्रयोजयता निर्मयोत्तरकानं विवादाभावात् । तावविविशेषणो धर्मो पञ्चप्रतिपक्षी नयो. परियह इत्यभावनियम एवधर्माय धर्मी नैषधमेति च रूपो वादो भवति । तथा प्रमाणशब्देन प्रमाणमूला. प्रतिज्ञाद्यवयवा ध्यपदिश्यन्ते। ततो वादे प्रमाणबुद्धिपरिटहीतादेव माधनोमा लम्भो प्रयोक्त यो। तर्कशब्देन च भूनपूर्वगतिमानेन वीतराग- कथालनायनादुद्भावननियमो नभ्यते । तेन वादे प्रमाणबुद्धा परेण प्रयुक्तानि नजातिभिग्रहस्थानानि न निग्रहबुछोडाव्यन्ते किनु निवारणवुया। तत्त्वज्ञानायायो प्रतिनं च माधना भामो दूषणाभासी वा तत्त्वज्ञाननिमित्तमतो न तत्प्रयागो युक्तः उपालम्भवणात् । ममम्तनिग्रहस्थानानुषड्न इति चेन्द्र। उत्तरयो पदयोर्नियमार्थखात। तथाहि सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनाप सिद्वान्त पञ्चावयवोपपन्न इत्यनेन च पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके अषयवग्रहणाडेत्वाभामपञ्चकश्चेत्यष्टावेव निग्रहस्थानानि वाद नियम्यन्ते । कादिति चेत। गुदिना मह वादोपदेशत्वात् । यतस्तत्त्वत्रुभुत्सुरेव गुर्वादिना सह सन्देहविच्छेदानातार्थावबोधा यवसिताभ्यनुज्ञा अाकाइन् वाद करोति। ततोऽसौ यावता ·अनुमानपरिच्छेदः। १५७ साधनेन तत्वं प्रतिपद्यते तावदतव्यम् । नाधिकमप्रतिद्वन्दि. त्वात् ॥ १३॥ स वादः कथिदप्रतिपक्षोऽपि भवतीत्यत्रापि सूत्र कसम्मति दर्शयति । तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्यात् प्रयोजनार्थिवेनेति ॥ अत्र प्रतिपक्षशब्देन प्रतिपक्षविषयं साधनमुच्यते उपचारात् । नेन रहितमपि तमिति वादं विदध्यात् । अम्यतेन सहित- मपि वा। के नेत्याह। प्रयोजनेत्यादि तत्त्ववुभुत्मापरतये- त्यर्थः ॥ १४०॥ अस्यैव सूत्रस्य तात्पर्यमाह । यथा शिष्यो गुरुणा सह प्रशारणवत्यर्थः इति । अत्र वादं विधत्ते न तु प्रतिपक्षसाधनमभिधत इति वाक्य- शपः ॥ १४१॥ अथ विजिगीषुकथा लक्ष्यति। यत्र तु विजिगीषु: विजिगीषुणा सह लाभपूजाण्यातिकामी जयपराजयार्थ प्रवर्तते सा विजिगीषुकथा। वीतरागो वा परानुग्रहार्थं जानाइरसंरक्षणार्थच प्रवर्तते । सा चतुरडा वादि- प्रतिवादि-मभापति प्राधिकागा। विजिगीपुकथा जल्पवितगड़ा. संशोमति यत्र विजिगीपुर्षीतरागी वा विजिगीषुणा मह जयपराजया- थं प्रवर्तते। सा पुरुषतिपरीक्षण फना विजिगीषुकथा भवतीति मंटडः । लामेत्यादि । नामो ट्रव्यादिप्राप्तिः। पूजा-

·१५८
न्यायतात्पर्यदीपिका।
लोके चादरः । प्यातिः कीर्तिः। ना कामयते दापति यःम
तथोक्तः। जयेत्यादिम्तम्य जयः परस्य पराजयन । परानुग्रहार्थ-
मिति परस्य शियादेः तत्त्वज्ञान प्रति निश्चयोत्पादनदारणानु-
ग्रहः प्रमादः। यहा परस्य बौहादरजानान्धतमसमनीमम-
नोचना अमी नरकान्यकुहरे मा पतविति कृपया तत्व-
मकामाद्योऽनुग्रहस्तदर्थ वा जानाइरेत्यादि नानागरः स्वात्मस्थ:
शिष्यादिस्थो वा तस्य बौदादिमगेभ्यो रक्षणार्थ वा।
वादिप्रतिवादीत्यादि। प्रारम्भ को वादी। प्रत्यारम्भकः
प्रतिवादी।
क्षमामाध्यम्थ्येशयबाहुश्रुत्यादिगुणग्रामाभिराम:
सभापतिः । प्राशिका. पुनः
खसमयपरममयना कुनजाः पक्षहयेमिताक्षमिगाः ।
वाटपयेप्वमियुतातुन्नासमाः प्राधिकाः प्रोताः ।
इति लक्षणलक्षिताः। ते अङ्ग गरीर यस्या; मा सयोला।
जन्पत्यादि सा च मन्यमंज्ञा वितण्डामज्ञा च प्रोला प्राचामा-
गिकैरिति शेषः । अत्र विजिगीषुकथानक्षणे विजिगीषपदहयेन
बादलक्षणोलवीतरागपदयव्यवच्छेदः । लामत्यादि जयेत्यादि
वाक्यदयेन च विजिगीषो प्रयोजनकथनम्। परानुग्रहपदेन
जानाइरेत्यादिपदेन च वीतरागविजिगीष्वोः फनधनम् ।
चतुरनेत्यादिपदेन वानवादियवादः। तेन चतुर व विजि-
गौपुकया कर्तव्येत्यावेदितमन्यथा जयपराजयव्यवस्थादोस्ख्यात्
जम्प इति वितण्डेति षयमाणस्वरूप विजिगीयुकथाया एवं
विशेषमनाइयम् ॥ १४ ॥

·अनुमानपरिच्छेदः । १५८ अत्रापि सूत्रसंवादं दर्शयति । तथा चाह तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीज परोह- संरक्षणार्थ कण्टकगाखावरणवदितीति ।। तथा चाहे त्यत्र सूचकार इति शेषः। तत्त्वेत्यादि। तत्त्वानि प्रमाणादीनि नेपामध्यवसायो निथयः तस्य तत्त्वविप्लावकबीड़ा दिभ्यो रक्षणाय जल्पवितण्डे प्रयोक्तव्ये। कोऽर्थः । तत्त्वमुपपोभूय- मानं बोडादिवादिदुर्दुरूडं जल्पवितण्डाभ्यां खण्डयित्वा तत्वा- तव्यमिति । अत्र दृष्टान्तः। यथा बीजापुरः कण्टकितशाखा- हतिकरणात वायते तथेति ॥ १४३ ॥ प्राविजिगीषुकथा जल्पवितण्डामंजोता तत्र जल्पलक्षणे नक्षयति । यथोक्तलक्षणोपपत्रच्छलजातिनिग्रहस्थानमाधनोपानम्भी जल्प यथोत्यादिविशेषणविशिष्टो जल्पो भवतीत्यन्वयः। यथोत. त्यादि। यथो यलक्षणं प्रमाणतर्कमावमा हादस्य तनोपरयो यः स तथोक्तः। छलजातीत्यादि । अर्थविकल्पोपपत्या वचन- विघात: छन्नम् । स्वव्याघातकरमुत्तरं आतिः। पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानम् । छलादिभिः स्वपक्षपरपचयोः माधनोपानम्मी यव मसया। छनादिपदोपादान जम्पस्य वीतरागकयात्वव्यय. पदार्थम्। पयमर्थः । पत्र ययोजनक्षणोपपत्र ग्रहणेन प्रमाणतर्क- मातमुपनपत। न मध्यं वादलक्षणम्। मिहान्ताविकहः पक्षा- ·न्यायतात्पर्य दीपिका। वयवोपपत्र इत्युत्तरपदयस्य निग्रहस्थाननियमनिबन्धनस्यावाभि सबधासम्भवात् जम्प समयनिग्रहस्थानानां सम्मवाद । ननु छ लजातिनिग्रहम्यानमाधनोपालम्भ इत्ययुक्त छलादीना- मसदुत्तरत्वेन माधनदूषणानुपपत्ते. । तदयुक्त प्रमाणे: क्रिय- माणयोः माधनीपालम्भयोः छलादीनामङ्गभावी रक्षणार्थत्वान स्वतन्त्रागा साधनदूपणभावः । न हि तानि स्वय साधनलेन टूपनत्वेन वा प्रयुज्यन्ते । किन्तु सम्यक् साधने प्रयुक्त । परन्नजात्यादिना प्रत्यवतिष्ठमानकल जातिनिग्रहस्थान या त्वया प्रयुक्तमित्येव तदुझावनहारेण निरस्यति। निरस्ते च तस्मिन् स्वपक्ष, परिरक्षितो भवति । परेण वा साधने प्रयुक्तो सहसा दोषमपश्यन् स्वय जात्यादिना प्रत्यवतिष्ठते । जाव्या- द्याकुलितय प्रतिवाद्युत्तरमप्रतिपद्यमानो जोयते । जिते तरिमन्त्र प्रतिपक्षा स्वपक्षसिद्धिरिति । तथा क्वचिहीतरागस्यापि प्रमाणोप- पन्नतत्त्ववाणाय चलादीन्युपयुज्यन्ते । अन्यथा स प्राजिलमति बादै तण्डिककृतद्रूपणाडम्बरेण तत्वाध्यवसायात् प्रचातेल्यात प्रसङ्गेन ॥ १४४ ॥ अथ वितण्डालक्षण ताण्डवयति । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति । स यथोतो जल्प.। प्रतिपक्षस्थापनाहीनतया विशेषिती वितण्डाव प्रतिपद्यते। प्रतिपक्षस्थापनाहीनति पद जल्पेऽति व्याप्तिनियेधार्थम् । कोऽर्थ । वैतण्डि कस्य स्वयक्ष एव साधनवादि- पक्षापेक्षया प्रतिपक्षी हस्तिपतिहस्तिन्यायेन तस्मिन् प्रतिपक्ष ·अनुमानपरिच्छेदः। वितण्डिके न साधनं वक्ति नवरं परपक्षप्रतिषेधार्यव प्रवर्तत इति तकथा वितण्डा भवति । कश्चित् स इत्यनेन वादं परामशति । ततः प्रतिपक्षः स्वपक्षः स्थाप्यते येन तत्प्रतिपक्षस्थापन प्रमाणं तेन आ समन्तात् होनो वादो वितण्डा भवतीत्येवं व्याचष्टे च । ततो वितण्डायां प्रतिपत्तस्थापनाहौनिति लक्षणस्य तं प्रति- पक्षहीनमपि वा कुर्यादिति वीतरागकथालक्षणस्य च मिथः संवादाहीतरागकथायामपि वितण्डा प्रतिपत्तव्येति यत् केनाप्युक्त तदयुक्तम्। वीतरागकथायां वितण्डाश्रयणे तत्त्वनिी त्यभावा- पत्तिस्तदर्थमेव तदारम्भादिति ॥ १४५ ॥ अलक्षितानि छलादीनि प्रयोक्तं भतं वा न शक्यन्त इति प्राक् छलं लत्तयति। वचन विधातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलमिति ॥ । । छल्पते परोऽनेनेति छलम्। किं तदित्याह। वचन विधात: परप्रयुक्तवच:खण्डनम् 1 कयार्थस्य वाच्यस्य विरुद्धत्वेन विकल्पनमर्थ- विकल्पस्त हटनया उलण्ठतया। वचनव्याघातेऽतिव्याप्तिनिषेधार्थ विकल्पोपपत्त्येति पदम्। अयमर्थः । वचन विधातो न मुखपि- धानेनापित्वर्थविकल्पोपपत्या । वक्तुरनभिप्रेतमधं तदुक्ते वचस्या- रीप्य छलवादी यत्तनिपेध करोति तच्छ ल भवति ॥ १४६ ॥ इत्यं मामान्येन च्छलं लक्षयित्वा तहिमजते । तत् विविध वाक्छस सामान्यच्छलमुपचार घालं चेति ।।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तमामान्यनक्षणलक्षितं छल वाक्छनादिभेदेन विधा भवति तत्र वानिमित्तमप्येति वाक्छन्नम् । एवं सामान्य छलादा- वपि विग्रहशिन्यः । ननु यथा वाक्छनं वागनिमित्त तथेतरपि छलयं वानिमित्तमम्तीति तदपि तथैवीयतामिति चेत् । सत्यं परं तव मामान्योपचारयो. प्रधानत्वेन ताभ्यामेव व्यपदेशो न वाचा। व्यपदेशस्य प्रधानमूलत्वादिति ॥ १४७ ॥ तब वाक्दनमाह। न्यथा अविगेपाभिहितार्थे वारभिप्रायापरिज्ञानादर्थान्तर- কলা বাহুলনিনি। अनेकार्थवाचक पद वाक्य वा अविशेपस्तम्यार्थाभिधानाय प्रयोगोऽप्युपचारादविशेष । यदा दार्थस्य पदम्य वाकास्य वा एकतरार्थानिर्धारणेन यत्प्रतिपादनं मोऽविशेषम्तेनाभिहिते सति । वतुरभिप्रायो विवक्षित कथिदेकोऽर्थः । तदनव- दोधाद्यान्यार्थरचना सा वाक्छन भवति । पर्थान्तरकल्पना वाक्च्छलमित्युक्त परीतार्थपरिज्ञानादनु यार्थान्तरकल्पना सापि वाकच्छल स्यात्तन्निवृत्त्यर्थ यत्तुरभिप्रायापरिज्ञानादिति पदम् । नियनतिपादितऽर्थेऽतिव्याप्तिनिषेधार्थ विशेषाभिहित इति पदम् ॥ १४८॥ उदाहरति । 'The text revus "पराभप्रायादर्थान्नर. [ Se P IG L 13 } ·अनुमानपरिच्छेदः। १६३ नवकम्बलोऽयं माणवक इति उक्त छलवाद्याह । कुतोऽस्य नवकम्बला इति ॥ अयं माणवको बटुर्नवकम्बल इति वाद्युक्त वाक्ये नमः कम्बलोऽम्य नव कम्बला अस्येति च समासपदमर्थहयेऽप्यविशिष्ट तत्राभिनवकम्बलयोगं वक्त्रभिप्रेतं प्रमाणोषपन्ने च परिजाय नवसंख्यासंबन्धमध्यारोप्य तत्प्रतिषेधेन पर: प्रत्यवतिष्ठते । कुतो- ऽस्य नवसंख्यकाः कम्बला इति। प्रत्यं ब्रुवाणेन चानेन पाक- छलमुद्भावितं भवति ॥ १४८ ॥ परिहरति । तस्यापतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । नवः कम्बलो- ऽस्येति वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादिति ॥ कुतोऽस्य नवकम्बला इति यो वाक्च्छलमुदबीभवत्तस्य अप्रतिपत्तिरित्यज्ञानलक्षणं निग्रहस्थानं कथ्यम् । इति वनुराशयामवबोधादिति ॥ १५० ॥ निग्रहस्थानदाने हेत्वन्तरमाह। उत्तरापरिज्ञानाहा विप्रतियत्तेर्वा विपरीतज्ञानादिति। वादिप्रतिपादितस्य वाक्य स्योत्तरानवगमात् प्रागुक्तमप्रति- पत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाचम् । यहा वाद्युक्तस्य विप्रतिपत्ते- विपरोतज्ञानानिग्रहस्थानं वाच्यम् । वाकारौ प्रागुक्त निग्रहहेतु- मव: कम्बल * The irord "यथा' 13 added before this in the text Sec pige 16 Lue ll) ·न्यायतात्पर्यदीपिका। समुच्चये। विपरीतन्नानादिति यदं विप्रतिपत्तरित्वस्यय विवरण- रूपम् ॥ १५१ ॥ मामान्यच्चलमाछ। संभवतोऽर्थम्यातिमामान्धयोगादसतार्थक पना सामान्य- नमिति॥ प्रति व्यापकं सामान्यमतिसामान्यं तद्योगात् कचिदाना. वर्थस्य कस्यचित् सम्भवतो व्यत्यन्तरेऽमभायमाननिष्पत्तवना भिहितस्य सतो यदसद्भूतार्थकल्पनया प्रत्यवस्थानं तत्मामान्य छन भवति। बाक्लेऽति-याप्तिनिषेधार्थममडू नेति विशे- पणम् ॥ १५२॥ एतदुदाहरति । अहो न खल्वयं ब्राह्मणचतुर्वेदाभिन इत्युक्त केनचित् न्यायवाद्याह । किमत्राशयं संभवति खलु ब्राह्मणे चतुर्वेदाभि- जत्वमिति। न। वायनानकान्तिकवा- प्रच्छन्नवाद्याद । दिति ॥ ब्रात्यनेति । नात्य संस्कारवर्जितो हिजतेनानैकान्ताभि- धारात् । शेपोऽसरायः सुगमः । भावार्थस्त्वेवम् । चतुर्वेदाभिजलं प्रति ब्राह्मणत्वं न्यायवादिना साधन विवक्षितमिति मला छल- यादी अनेकान्तिकतामुद्भावयति । व्रात्ये ब्राह्मणत्वं सत्यपि चतु- दाभिन्नत्वाभावात् त्वदुतोऽयं हेतुरने कान्तिक इति । अयमिति निर्दिष्टपरेऽन्यस्मिन् प्राह्मणहन्दे सपने व्रात्ये विपचे च ब्राह्मणव- हेतोगतखात् । पक्षत्रयहत्तेरनेकान्तिकत्वाच्च । यस्मिन् कस्मिंशि- ·স্মৰমানছি। . द्वाहणे चतुर्वेदाभिन्नत्वं भवतीत्यतिव्यापकसामान्ययोगात्संभावित पुरोवर्तिद्विजे चतुर्वेदाभिनवं व्रात्येऽसद्भावकल्पनया व्याहतमिति सामान्यच्छलमिदम् ॥ १५३ ॥ परिहरति । तस्यापि पूर्ववनिग्रहस्थानं वाच्यम् । कसमादेतवस्थाविव- क्षितत्वात् । किं तर्हि ब्राह्मणत्वे सति चतुर्वेदाभिज्ञत्व माथऱ्या- कारण न भवतीत्यभिप्रेतं सुनेते शालिसम्पत्तिवदितीति। तस्येति सामान्यच्छलवादिनः । न केवनं वाक्च्छलवादिन इत्यपरर्थः । पूर्ववदिति । वक्वभिमायापरिज्ञानादुत्तरापरिज्ञानाहा अप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । कस्मादिति शिष्यप्रयः । हेतुत्वस्येति । यदि ब्राह्मणत्वं चतुर्वेदाभिनवे हेतुत्वेनोपन्यस्त भवेत्तदानकान्तिकतोद्भावयितुं न्याय्या स्थानान्यथा । तर्हि ब्राह्म- गाव कि विवक्षितमित्याह। किं तौति । सम्भावनापूर्वक: प्रगसावादोऽयमिति भावः । शालिदृष्टान्त; सुबोध एव ॥ १५४ ॥ उपचारच्छलमाह। उपचारमयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छल- मिति वाहीको गौरग्निर्माणवक इत्यादि लक्षणाप्रयोग उपचारः। तदुक्तं मुख्यार्थवाघे सद्योगे रूढितोऽर्थप्रयोजनात् । अन्योऽर्यो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रियेति । तत्प्रयोग सति यस्य वनर्यः साक्षादाच्यः स तस्य मुख्यो ·न्यायतात्यय्यदीपिका। मचाः। यथा हनगदस्य गाखादिमानर्थतत्कम्पनया तदवतारेण उपचार- प्रयोगस्य यः प्रतिषेधः म उपचारफल भवति। अर्थकल्पनया प्रतियेव उपचार छलमित्युक्ते वाकछलादापतिध्याप्तिम्तापरि- वृत्त्यै मुख्येति पदम् । मुख्यार्थकम्पना च गोषप्रयोग विना न भवतीति उपचारप्रयोग इति पदम् ॥ १५५ ॥ तन्त्रिदर्शयति। मञ्चाः क्रोगन्तीत्युक्ते छलवाद्याह पुरुषाः क्रोन्ति न मञ्चरस्तेषामविलनस्वादिति । क्षेत्र धान्यरक्षणार्थ काठघटितायतःम्तम्भरूपा क्रोगन्तीति शब्दायन्ते। मेघ मुगमम् ॥ १५६ ॥ छलवादिनी दूषण वलि । तस्यापि निग्रहस्थानं पूर्ववत् । उभयथापि लोके शाम्ये घ शब्दप्रयोगदर्शनादिति तस्योपचारच्चनवादिन पूर्ववत्यराभिप्रायापरिज़ानादुत्तरा- परिज्ञानाविपरीतज्ञानादा विप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाय अत्र हेतुउभययेत्यादि। मुख्यार्थतया खुरक कुद सास्त्रादिमति गोगभवत् । लक्षणया वायुघृतमिव प्रकारहयेन लोक श्रुतं च शब्दे प्रवृत्तिदर्शनानपणाप्रयोगे मुख्थार्थन निषेधी न युक्त इत्यर्थः ॥ १५॥ भवति। Tsc sord "' is added to fole tf 1s 111 the text (Seep 17 Lime 10) † lie induz 1 lopted by the comment to liere differs some what fr u the test (due pige 17 Lille 12 ) ·अनुमानपरिच्छेदः। अथ क्रमप्राप्त जातिलक्षणं प्रकटयति । प्रयुक्त हेती समीकरणाभिप्रायेण प्रसङ्गो जातिरिति ।। वादिना हेती साधन प्रयुक्त युत्या व्यवस्थापिते सति समी- करणाभिप्रायेण परीण महात्मन: सान्यापादनमंकल्पेन य: प्रसङ्गः प्रतिषेधोऽनिष्टापादनं वा सा जातिभवति। प्रसङ्गो जातिरित्युक्ते प्रत्यक्षामासादावपि प्रसङ्गोऽस्ति न चासौ जातिस्ततो व्याहत्य) प्रयुक्त हेताविति पदम्। प्रत्यक्षाभामादी न खलु हेतो प्रयुक्ते प्रमङ्गो भवति । तथाप्यसिहलादिप्रसङ्गः प्रयुक्त हेती भवतीति तत्परिहत्त्य समीकरणाभिप्रायेणेति पदम् । असिहत्वाद्यापादनं हि परपक्षप्रतिक्षेपाय न पुन: स्वपक्षस्य परपक्षेण सह ममी- करणाय । इदं तु जातलक्ष प्रायिकं प्राप्ताप्राप्तपादिजातिष्प- भावात् । “व्यापकं लक्षणन्विदं हेतुप्रतिबिम्बनमायं किमपि प्रत्यवस्थानं जातिः । तथाच मूल सूत्रं साधयंवैधाभ्यां प्रत्यक्ष- स्थानं जातिः। वादिना हेती व्यवस्थापिते सति साधम्र्येण वैधयेण वा यत् प्रतिकूलमवस्थानं सा जातिरित्यर्थः ॥ १५८ ।। निग्रहस्थानं लक्षयति। पराजनिमित्तं निग्रहस्थानमिति ॥ पराजयो हारिस्तस्य निमित्तं यदादिप्रतिपत्तिरप्रतिपत्ति- वा तनिग्रहस्थानं भवति । तथाच सूत्रम् । विप्रतिपत्तिरप्रति- पत्तिश्च निग्रहस्थानम् । विरुडा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिविप्रति. पत्तिस्तत्त्वप्रतिपत्तेरभावोऽप्रतिपत्तिरिति । मकलनिग्रहस्थानानां सामान्यलक्षणमिदम् । निमित्त निग्रहस्थानमित्यु हो किमपेक्षा ·न्यायतात्पर्यदीपिका। स्यात्तविहत्त्यय पराजयेति पदम् । येन परः पराजीयते तविग्रस्थानमित्यर्थः ॥ १५८ ॥ प्रथानयोरगेपविशेषाभिधाने सामर्याभावात् कतिपये मेदा भयन्त इवाह। बहवयानयोः सूक्ष्मा भेदास्तपा कियन्ती भेदा लक्षणीदा. इरणान्या प्रदर्यन्त इति । जातिनियइस्थानयोरानन्यात् सर्वे भेदा वक्तुं न शक्यते । तत सूत्रोता एव चतुर्विशतिजातिभेदा द्वाविशतिनिग्रहस्थान भेदाय लयिष्यले उदाहरिप्यन्ते च । तत्र जातिसूवमेतत् । माधर्म्य वैधयों २ कर्ष ३ अपकर्प ४ वण्यं ५ प्रवर्ण्य ६ विकल्प ७ साध्य ८ प्राप्ति । अप्राप्ति १. प्रसङ्ग ११ प्रतिष्टान्त १२ अनुत्पत्ति १३ सय १४ प्रकरण १५ अहेतु १६ अर्थापत्ति १७ प्रविशेष १८ उपपत्ति १८ उपलब्धि २० अनुपलब्धि २१ नित्य २२ प्रनित्य २३ कार्य- १ समा.२४॥ निग्रहस्थानसूवश्वेदम् । प्रतिज्ञाहानि १ प्रतिज्ञान्तर २ प्रतिरविरोध ३ प्रतिज्ञासन्यास ४ हेवन्तर ५ अर्थान्तर ६ निरर्थक ७ वित्तालार्थ ८ अपार्थक ८ अप्राप्तकाल १० न्यून ११ अधिक १२ पुनरुता १३ अमनभाषण १४ प्रधान १५ प्रतिभा १५ विक्षेप १० मतानुन्ना १८ पर्यनुयोज्योपचय १८ निरनुयोज्यान योग २० अपमिहान्त २१ हेवाभासा २२ निग्रहस्थानानि । तत्राननुभाषणा १ ज्ञाना २ प्रतिभा ३ विक्षेप ४ पर्यनु- ·अनुमानपरिच्छेदः । योज्यापेक्षणानि ५ अप्रतिपच्या संग्रहीतानि शेषाणि विप्रति- पत्त्या ॥ १६० ॥ तब प्राक्साधयंवैधर्म्यसमौ लक्षयति । * साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे सिडे तडग्मविषयेयोपपत्ते: साधर्म्यवैधाभ्या प्रत्यवस्थान साधयंवैधय॑समाविति । साधम्र्येण अन्वयेन वैधयण व्यतिरेकेण वा। साधनमभि. धाय सिपाय पितपक्षोपसंहार सिद्दे साधनवादिना रुते साध्य- धमस्यानित्यत्वादेविपर्यस्ततोपपादनार्थ साधयेण वैधर्येण वा यत्प्रत्ययस्थानं तो साधर्म्यवैधर्म्यसमौ जाती भवतः ॥ १६१ ॥ एताबुदाहरति। यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदित्युक्त जाति- वाद्याह। यद्यनित्यघटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्द इथते नित्याकाशमाधादमूतत्वानि त्यस्तहि प्राप्नोति । यदि च नित्याकाणवैधात् कृतकत्वादनित्य इष्यते घटाद्यनित्यवैधा- दमूर्तत्वातहि नित्यः प्राप्नरेति विशेषाभावादिति । न्यायवादिनाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदिति साधर्म्यण हेती प्रयुक्त जातिवादी साधम्र्येणेव प्रत्यवतिहते। ननु यथा कृतकत्वेन शब्दस्य घटस्य च साधम्यं तथा अमूर्त- खेन शब्दस्याकाशस्य च साधर्म्यमस्ति ततो यदि कृतकत्वात् * The words सिद्धे Aud माधवैधम्माभ्यां प्रत्यवस्थान are oumitted in the text (See page 18 Line 1 ).

·१०० न्यायतात्पर्यटौपिका। न घटवदनित्य, गन्दोऽभिन्नष्यते तय मूर्तत्वादाकाशव नित्यः स्यात् । तथाहि शब्दो नित्योऽमूतत्वादाकाशयदिति। न चान विशेषः कविदोन घटमाधात् कृतकवादनित्यः गप्दो न पुनराकाम- माधादमूर्तत्वात्रित्य इति । एप माधर्म्यममा प्रतिषेधः । यदि च नित्यत्यादि-माधम्येण प्रतिपंधे कृते वादिनाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वात् यत् पुनर्नित्यं तदसतक दृष्टं यथाकामिति वधयेग साधने प्रयुक्त च वैधयेण परः प्रत्यवतिष्ठते । यदि वया गन्दो नित्याकागवेधात् शतकत्वादनित्योऽभिप्रेयते ताई घटाद्यनित्यवैधव्दमूर्त्तवाहित्य, स्यात् । तथाहि नित्यः शब्दो- मूर्तखाद्यत् पुनरनित्यं तन्मूतं दृष्ट यथा घट इति । चानापि कथिदिशेपो येन नित्याकाशवेधात् कृतकवादनित्यः शब्दो न पुनर्घटाद्यनित्यवैधादमूर्तत्लानित्य इति । एष वैधयं- समः प्रतिपिंध। कयित्तु साधर्म्यसमे वैधय॑समे च प्रत्येक माधयंवैधाभ्या प्रतिपैधमिच्छति । १६२ ।। अनयोरुत्तरमुत्सरनयति । अनयोरुत्तरमविनाभाविन माधय॑स्य वैधर्म्यस्य च हेतवा- भ्युपगमादप्रसङ्गो धूमादिवदिति ॥ भी जातिवादिन खलु साधर्म्यमावाद वैधर्म्यमात्राहा साध्य- मिधिर्भवति। कि त्वविनाभाविन, माधोधाच्च । अन्न यत् कलकल हेतुत्वेन विचितं तदनित्यत्वेनाविनाभूतमेव । हि कशिद स्त्रिजगत्यपि सोऽस्ति यः क्लतक, समानित्य.। ततो य तक मोऽनित्य एव । य पुनर्नानिय, म कृतक एव नास्ती. न ·अनुमानपरिच्छेदः। १७१ त्यन्वयव्यतिरेकाम्या अनित्वलेन सहाविनाभूतस्य सतकत्वस्य साधनवम्वीकारात् साधर्म्यवैधयं कृतोऽयं प्रतिषेधो न भवति । अन धूमादिवदिति दृष्टान्तः । यथाग्निममाधानग्निमद्दे धाभ्यां निशिताविनामावस्य धूमसाधनस्य प्रतिषेधो न भवति । तथात्रापति दृष्टान्तार्थः । किं च त्वया नित्याकाशसाधर्म्यात् घटादनित्यवैधादमूर्तत्वात् प्राब्दस्य नित्यत्वं साध्यते । तद- मूतत्वं नित्यत्वेन सह किं विनामूलमविनाभूतं वा। यदि विनाभूतं तातिप्रसङ्गः। काकस्य कार्णाधवलः प्रासाद इत्यादीनामपि सम्यग्हेतुत्वानुषङ्गात् । अथाविनाभूतं तदयुक्तम् । अमूर्तलस्य नित्यत्वेन सहाविनामावाभावात् । नोवमस्ति योऽमूर्तः स नित्य एव। यस्तु न नित्यः सोऽमूर्त एव न भवतीत्यन्वयव्यतिरेको बुद्दयादावमूतत्वेऽपि नित्यत्वाभावा दिति ॥ १६३ ।। उत्कर्षादौना पसा जातीनां एक लक्षणमाह । साध्यदृष्टान्तयोर्डमविकल्पादुभयसाध्यत्वाचोल्कर्षापकपथमा- वर्णविकल्पसाध्यसमा इति । साध्यदृष्टान्ती प्रतीती तयोः सावयवत्वादिधर्मकल्पनात् उत्कर्षापकर्षवरणविमविकल्पसमा जातयो भवन्ति । उभयोः साध्यदृष्टान्तयोः साध्यावापादनेन साध्यसमा जातिभवति। प्रयमर्थः साध्यम्पियसन्तमपि दृष्टान्तधम्ममारोप्योकण प्रत्यय स्थानमुत्कर्षममा। दृष्टान्तधम्मविकल्पनेनेष साध्यम्मिणि सिद्ध. स्थापि धर्मस्यापकर्षेण प्रत्यवस्थानमपकर्षसमा। वमः ख्याप- तथा ·१७२ न्यावतात्पर्ययदीपिका। दृशान्ता- नीया माध्यमिधर्ममाविपर्ययाटवणों दृष्टान्तधर्मस्तयोवणा- वमाग्रीः परस्परमीकरणेन प्रत्यवम्यान बमवर्गाममें जाती। धन्तिरविकल्पन प्रत्यवम्यानं विकल्पममा माध्यहटान्तयोः माध्यत्वापादनेन प्रत्यवस्थानं माध्यममा ॥ १६४॥ अथेदमेव सूर्य विवरीतुमेककम्बनवणमाह। साध्यै दृष्टान्तादनिधिप्रसङ्ग उत्कर्ममम अष्टधमनिहत्तरप- कर्यसम इति माध्ये धम्मिणि अनिष्टस्य वाद्यानभिप्रेतस्य द्याप्रमञ्जन मोत्कर्षममा जानिर्भवति। तथा इशान्तात् माध्ये या इष्टस्य सिहप्य धर्मस्य नित्ति: मा अपकर्यममा मवति । १६५ ॥ एते उदाहरति । यदि कतकत्वाद घटवटनित्य शब्द: तदा घरवदेव मावयवः स्यादथ नैवमनित्योऽपि ताई न स्यादविशेषात् । अथावाय घटो हर: शब्दोऽपि श्रावणो न स्यादविशेषादिति ॥ प्रज्ञरार्थः भुवोधः। भावार्थम्त्वयम् । घट: मावयवः शम्दस्तु निरवयव ततो घटे यस् मावयवल तान्देऽनिटं तम्मिथ तवा. रोप्यमाप उत्कर्यममा जातिः। तथा अथावणात् घटात् शब्दस्य यावणवेापवथमाणेऽयकर्षममा जातिभवति ॥ १६६ ॥ वमाविममे उदाहरति। * The reading the comments Try some What from the test? H 1c117) * ·अनुमानपरिच्छेदः। शब्दो यदि शतकत्वानुमानेमानित्यो वसंत तथा सति घटोऽपि कृतकलानुमाननानित्यो वसा इति वर्णसमा। प्रथा- नवस्थाभयात् घटो नानुमाननानित्यो वर्णत तत: शब्दोऽध्यवर्मयः स्यादविशेषादिति ॥ वर्णात इति साध्येत । अनवस्थाभयादिति दृष्टान्तीकृती घटो यदि छतकत्वादनुमानेन वसंत तदा तन्त्र यो दृष्टान्तः सायि तथा वर्णयः स्यात्तर्णने चान्यो दृष्टान्तो वयं इत्य नव- स्थादौख्यं स्यात् । गेपं स्पष्टन् ॥ १६ ॥ विकल्पसमामुदाहरति । अथ विकम्पसमा। कृतकत्वाविशेपेऽपि यथा मूर्तत्वामूर्त. वादिधम्मविकल्पस्तथा नित्यत्वानित्यत्वविकल्पोऽपि स्यादविशेषा. दिति। साध्यदृष्टान्तयोः शम्दघटयोः कृतकत्वेन तौल्येऽपि यथा मूर्त्तवामूर्तले अङ्गीकृत तथा शन्दे नित्यत्वं घटेऽनित्यत्वं चाली- क्रियताम् । न खलु कोऽपि विशेषोऽस्ति बनेकमगीक्रियतेऽपर त्यज्यते इति । १६८॥ साध्यसमोदाहरणं दर्शयति । यदि शतकत्वादुभयोरनित्यवं सहि माध्यत्वमुभयोः स्यात्। न वा कस्यचिदविगेषादिति । मथ माध्यममा। The ruums nopled lis the commentator here diffira 40mc. what from the text (Serprge 19, Line 1-5).

·न्यायतात्पर्य दीपिका उभयोरपि माध्यदृष्टान्तयोः शश्दघटयोः । अयमर्थः । यदि यया घटतथा शब्दम्तईि यथा शब्दम्तथा घटोऽस्तु गदयानित्य- तया माध्य इति घटोऽपि साध्य श्व स्यात् । कथमन्यथा जैन तल्यता ॥१६॥ पमा जातीनामेकमेवोत्तरमाह। एतेपामुत्तरम् । किश्चित्माधर्म्यादुपमहारे मिदं वैधाद- प्रतिपेध इति । किचिसाधाडूमवत्त्वादिस्यात् माध्यस्य वहिमवादरुप सहारे उपनये दृष्टान्त वा मिडे वैधान्महानसे हटस्थास्यादि. मत्त्व लक्षणादयं मतिधी न भवति । मर्वथा माधयम्य दृष्टान्त- दार्शन्तिकव्यवस्थाभञ्जकत्वात् ।। १७० ॥ एतदेव सूत्र खय विष्णोति । জিম্মিঘমানিব্যাঘছাযীগিক- ऽपि व्यवस्था दृशा तदपनापि नोकादिविरोध. । सानुमानाना. मप्रामाण्य प्रसङ्गतीति ॥ साध्यदृष्टान्नयोरिति वझिमत्त्वमहानमयोर्धम्म विकल्प पोति भासुरवते जमत्व दाहकखाद्युपरिवर्सिात्व-स्यात्यादिमत्व भूमिठ वादि तुल्यातुल्यधर्मामम्भवेऽपि व्यवस्थेति । वमित्वस्यैव मिहि दृष्टा । न तु मक्पा दृष्टान्तधर्माणाम् । नापि दृष्टान्तमनधभासिहो प्रस्तुतस्यापि वङ्गिमत्त्वस्यामिदिनों के गास्वविरोधात् । एतदेवाह । * The Text realy 'सोनुमानात् प्रामाण्यमहरष (See page Lume 131 19.

·अनुमानपरिच्छेदः। १०५ तदपलापत्यादि। तदपन्नापे किसिमाधासाध्यसिद्धिव्यवस्था- यहये । लोकस्यादिशब्दात् प्रमाणशास्तस्य च विरोधः । दोषान्तर- मप्याह । सर्वानुमानेत्यादि । किञ्चित्साधासाध्यसिद्धानभ्युप- गमे तम्मनानां सर्वेषामनुमानानामप्रामाण्यमासज्येत । साध्य धम्मिणि सर्वेषां दृष्टान्तधाणां असम्भवात् । किञ्च त्वयापि जात्युत्थापनं किञ्चित्माधर्म्यात् सर्वथा साधाद वा क्रियते । यद्याय: पक्षस्तर्हि कथमस्मत्य प्रतिक्षिपसि । अथ द्वितीयः तहि जातिरनुत्यानमेव कस्यचिदपि सर्वथा साधा- भावात् ॥ १७१ ॥ प्रासाप्राप्तिसमे जाती पाह। प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतो; प्राप्ताविशिष्टत्वादमाप्यासाधक- खाच प्राममानिसमाविति ॥ वादिना हेतो प्रयुक्त जातिवाद्याह । अयं हेतः प्राप्य साध्यं साधयेदप्राप्य वा। यदि प्राप्य ताई इयोनवस्वरूपयोर्युगपसम्भ- घात् कथमेकस्य साध्यतान्यस्य हेतता विशेपाभावादिति प्राप्ति समा जातिः । अथानाप्य हेतुः साध्यं साधयेत्तहि सर्व साध्यं कि नामो साधयेदविशेषात् । नाप्राप्य प्रदीपः प्रकाश्यं प्रकागयती. त्यप्राप्तिसमा जानिर्भवति ॥ १२ ॥ सूत्रस्थानमेवार्थमाह। यद्ययं हेतः प्राप्य माध्यं माधयेदुभयो: प्रास्यविशिष्टवाद- गुम्योरिव किं कम्य माधनं साध्यञ्चति । अप्राप्यमाधको नास्ति काठाग्निवदिति ·न्यायतात्यय्यदीपिका। हेतुः पाप्य माध्य माधयत्यप्राप्य घेति पचयम् । तवायं पर्न व्याख्याति यद्ययं हेतुरित्यादिना!, उभयोरिति माध्यमाधनयोः । प्राप्तिः मंयोगरूपा तयाऽविशिष्टत्वं योरेकीमावेन तुम्यत्व तस्मात् । अगस्योरिवति यथामृत्योरेकमिलितयोः माध्यमानभावो न स्यात्तथा माध्यहोवोरपीत्यर्थः । द्वितीयं पक्षं व्याख्याति । अप्राप्येत्यादिना । अथ मावः । यदि प्राप्तियतोऽभ्युपगम्यते तदा न माध्यसाधनभावो योर हुल्योरिवेक मिनितत्वात् । प्रथाप्राप्तिपक्षस्तथापि न माध्य- साधनभायो वहादीनां काठादि प्राप्येव दाहकत्वादिदर्शना. दिति ॥ १७३ ॥ अनयोः परिहारमाह। घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पौडने चाभिचारादपतिषेध इति ॥ प्राक् प्राप्तिपक्षदोघं परिहरति घटादीत्यादिना। प्रासर- विशेपिपि चक्रचीवरादयो मृत्पिण्डं प्राप्यैव घटादिकमुत्पादयन्तो दद्दगिरे नाप्राप्य । घटादौत्यवादिशब्दाहीपादिग्रहस्तेपामपि घटादिक प्राध्यैव प्रकाशकत्वात् । अप्राप्तिपक्षटोष प्रतिक्षिपति । पीटनेत्यादि। अभिचारादिकम्माप्राप्थापि दविष्ठ दुष्ट पीड़यत् दृश्यते । ततो नायं प्रसङ्ग । अय भाक! नायमेकान्तो यत् हेतुः प्राप्यैव माध्यमप्राप्य वा माधयतीति किन्त दीपादिक किञ्चित्वाम्य कार्मणादिकमप्राम्य च साध्य साधयति । सतम्ब- दुलो प्रसङ्गौ न स्याताम् ॥ १७४ ॥ भस्यैवोत्तरसूत्वस्य रहस्यमाह ।

·अनुमानपरिच्छेदः। प्राप्ताप्राप्ताविशेपेऽपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एवैते माध्यसाधन वादयो धम्मा दृष्टास्ते निराकर्तुमक्याः । सर्वप्रमाणविरोधा- दिति। यद्यपि केचन हेतवः प्राप्य माधकाः केचिदप्राप्य तथाप्यमो साध्यसाधनत्वादयो वह्निमत्त्वधूमवत्वादयो धर्माः प्रतिनियतार्थ वृत्तयो निषितम्बाययव्यापारा दृष्टा यथा धूमवत्त्वे मत्येव वक्तिमत्त्वं छतकले सत्येवानित्यत्वं वा ते च तादृक्षाः प्रतिक्षेहुं न क्षम्यन्ते । सर्वेषां प्रत्यादिप्रमाणानां विरोधात् । प्रत्यक्षादिप्रमाणे हेतुः कोऽपि माध्यं प्राप्य कोऽप्यप्राप्य साधको दृष्टः । तती योकान्तोऽभ्युपगम्यते तदा प्रत्यक्षादिविरोधी भवत्येष । दृष्टाप नापय । किं चायं प्रतिषेधो हेतुं प्राप्याप्राप्य वा प्रतिषेधयति । यदि प्राप्य तर्हि दयोरेकीभूतयोः किं कस्य प्रतिषेध्यं प्रतिषेधकच स्यादविशिष्टत्वात् । प्रथाप्राप्य तहि अप्राप्यमाधको नाम्तीति कयमय प्रतिषेधस्तावको भवति ॥ १७५३ अनुत्पत्तिममा लमयति । मागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिमम इति । गदम्योस्पतेः प्रागनित्यत्वे कारणाभावात् सम्य चोस्पत्य. योगादमुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिममा जातिभवति । १७६ । पस्येव सूत्रस्य मोदाहरणं विचरणमाह । . The text rad "TALAप्रिमिति (See nage no. Lues) ·न्यायतात्पर्यदीपिका। तस्येति । * अनित्यः शब्दः कार्यवादित्युक्ते प्रागुत्यत्तेरनित्यत्वे कारणं नास्तीति नित्य: प्रमन साम्योत्पत्तिरनुपपनेति ॥ गन्दोऽनित्यः कार्यवादिति वादिना प्रोसे जातिवादी प्रत्यवतिष्ठत। शव्दी यदानित्यः सहि गदोपत्तेः प्रागनित्यत्वे किमपि कारणमस्ति नो वा। न तावदस्तीति वक्तं शक्य मनित्यत्वं प्रत्युत्पसेरैव कारणास्वादुत्पत्तेः पाक् विचार्यमाण. त्वात् । नास्तीति चेत्तधेमिलत्वे कारणय कार्यत्वरूपस्याभावात् गब्दी नित्यः प्रमजति । ननूत्पन: मन् गन्दोऽनित्यो भविष्यतीत्याह । तस्य शब्दस्योत्पत्तिरयुतीच नित्यत्वात् ॥ १७ ॥ एतद्दोपपरिजिहीर्षया प्राद। तथाभाषादुत्पत्रस्य शन्दस्य कारणोधपत्रपतिषेध इति। तथाभावादनित्यभावादुत्मवस्य शब्दस्य कारणमनित्यत्व. साधको हैतरादुत्पतिस्तानातोऽय प्रमझी न भवति । कोऽयः। गदः समुत्पद्यमानोऽनित्यत्वेनेवोत्पद्यते । ततोऽनित्यो मवत्येव । कधिदिम ग्रन्थमन्यथा योजयति । उत्पन्नस्य शब्दस्य तथाभावादुत्पत्तिमझादात् कारणीपपत्तेरनित्यत्वसाधकहनूपपत्ते- रयं मतिषेधो न भवतीति । १७८॥ ननु तथापि उत्पत्तेः प्राक् गदस्यानित्य खे न कयि शेतरस्तीति । शब्दी नित्य एवत्याशाह । * The ten reds प्रागुत.. insteul of प्राशुपती and भलयोपपत्ति msterd of 'सनसोपति" [Sre page 20 Lines 8.91 ·प्रनुमानपरिच्छीदा। २७ अनुत्पनः शब्द एव नास्ति कस्य नित्यत्वादिधर्मशिन्यते इति॥ नवनित्यत्वं नाम शब्दस्य धर्म: स च शब्द सति सम्भवति । नान्यथा। शदशोत्यत्र एव भवत्यत उत्यत्तेः प्रागनुत्पनः शब्द एव नास्ति । नित्यत्वादिधम्मः कस्य चिन्त्यत। धमिणं विना धर्मस्यासम्भवात् । किञ्च । हेतूपन्यासात् माक् प्रसङ्ग स्योत्पत्तेः कारणामावादस्याप्यनुत्पत्तिरेव । तथाहि हेतूत्पत्तः प्राक् प्रसङ्गी नास्त्येव हेतावुत्पन्ने त तस्योत्पत्तिरनुपपनैवेति ॥ १७ ॥ पहेसुसमां जातिमाह। काल्यासिदेतोरहेतुसम इति । हतोः साधनस्य वैकाल्यै वृत्ते वर्त्यति वर्तमाने । काले सिडेरनुपपत्तेहत्वभावन प्रत्ययस्थानमहतसमा जाति- भवति ॥ १८० एतदेव विष्णोति। यदि पूर्व माधनमसति साध्ये कस्य माधनमय पयादविद्यमानं कर्थ माधनमथ युगपत्तयापि किं कस्य साधन माध्य पाइयो- मतुल्यकालवादिति मम्थक माधने प्रयुक्त दूषणमपश्यन् जातिवाद्याह। माधने साध्यात् पूर्व मुत पवादथ युगपति । यदि पूर्वमिति माध्याप्राक । अविद्यमानमिति माध्यकाने रति शेयः । इयोरिति दयोः माघ साधनयोरेकीभूतयोः मतोः सह्यविध्ययोरिव साशमाधमभाया. मम्भव इत्यर्थः । १८१॥

·१८० न्यायतात्पर्य्यदीपिका। परिवति। न हेतुन माध्यमिहे महत्यादिविरोध: सूत्रार्थ इति साध्यम्य कायस्य हेतुत एव मिनिष्पत्तेरयं प्रतिषधी न भवति। ननु यदि हेतोः माध्यमिदिर्न भवेत्तई की दोप: स्थादित्याह प्रवृत्त्यादौति । यदि हेतुत: माध्यमिडिर्न स्वीक्रियते । मदा प्रत्तेरादिशब्दावित्तिव्यवहारादेश विरोध. स्यात् । नोको हि मदादिहेतुत: कुटादिनियत्ति निर्माय तहणाय प्रवर्तते तदन्यमानिवर्तते च । ततो हेतुत: साध्यमिहास्वीकारे प्रकृत्तिनिहत्ती सर्वथा विरुध्येयाताम् । सूत्रार्थ इति हेतुत. साध्य. सिडिगिति सूवग्यायमर्थ इत्यर्थ ॥ १८२ ॥ इतोऽपि तुप्रतिषेधो न भवतीत्याह । प्रतिषेधानुत्पत्तिवन कात्यसिडेरिति । वैकाप्येऽपि जातिवाद्युक्तप्रतिषेधामितप्रतिषेधस्यानुपपति- रख । तथाहि। ननु आनिधादिन् यस्त्वयाय प्रतिषेधोऽभिधीयते । म प्रति पध्यात् पूर्व मुत पवादाहोम्विद्युगपदे ति । तत्र नायः कम्प. । यदि पूर्वममति प्रतिपय कस्याय प्रतिपय स्याहमिण विना धर्मस्यानुप पत्ते । अथ प्रमागमति प्रतिधे कय प्रतिषेध्य प्रतिपेधाधि - * The text ilds ORTH I lefore the y horism adopted is the commentator here tSee Page 20 Line | 'तुतन तुपपीत्तच.

·अनुमानपरिच्छेदः। छितत्वात् प्रतिपेध्यस्य । अथ युगपत्तथापि सव्येतरगोविषाणयोरिष किं कस्य प्रतिषेध्य प्रतिषेधकच स्यात् । एककाम्नत्वेनाविशेषात् प्रतिषेध्यप्रतिषेधकयोथ भित्रकालत्वात् । इति प्रतिषेधस्य कात्यासिहतुप्रतिषेधो न म्यादित्यर्थः ॥ १८३ ॥ ननु यद्यपि वकाल्येऽपि प्रतिषेधासिद्धिस्तथापि तव हेतु- मिदिर्नाम्तीत्यागाह। खवचनमैव प्रतिषेधासही हेतुमिद्धिरिति सूवार्य इति । पूर्वोक्तायुया त्वदुलायधनेनैव काल्येऽपि प्रतिपधानिष्पत्ती हेसुमिदिर्जातव । मूत्रार्थ इति । प्रतिषेधानुपपत्तीत्यादि सूत्र- स्यायमर्थ इत्यर्थः ॥ १८४ ॥ पविशेषसमां जातिमाह। एकधर्मोपपत्तेर विगेये सर्वाधिशेषप्रसङ्गात् सहावीपपत्तर- विशेपसम इति । एकस्य कार्यत्वादिनस्य धम्मम्योपपत्ते,टमातो यदि घटगदयोरविगेपस्तीस्पमिप्यते तदा सर्वभावानां महावम्य स- स्वधर्मस्योपपत्तः मर्वाधिोपेण प्रत्यक्षस्थानमविशयममा जाति- भवति । १८५॥ एतदेव मूर्ष विणोति। यदि घटगप्दयोरेकस्य कार्यत्वम्योपपतेरनित्यत्वेनाधिप स्यते । सदा मर्यभावानां महामोपपतविशेषः प्रमच्या इति। प्रागैव ध्यायातप्रायमेतत् । १८ एतस्परिधरति ·१८२ न्यायतात्मय्यदीपिका। तवेदमुथते । सर्वथाविशेषे प्रत्यक्षविरोध. । अनित्यत्वेना. विगेपि त्वमुमानविरोधः। केचिदशिये प्रमेयत्यादिना मिह. साधन मिति भो जातियादिन् यस्त्वयामतीरविशेष ममापाद्यते म कि सर्वथा उतानित्यत्वेन पाहोस्वित् केनचिहर्मेण । सवाये कल्प प्रत्य प्रमाणविरोधः। प्रत्या घटपटाढीना भेदोपलभात् । हितोय कस्पेऽनुमानविरोधस्तेनात्मादीना नित्यत्वेन बुद्धादीनाम नित्यत्वेन च साधितवान्। सपा यामादिनित्यो अनादिनि. धनवाहातिरक घटादिषत् । टतीये कन्धे प्रमेयवादिना यद्यविशेषः जाध्यते। ताई सिकस्यैव साधनम् । प्रमेयत्वेनादिशब्दात् सत्त्वमपक्षवादिना घ सर्वाविशेपस्येष्टत्वात् ॥ १८७ ।। उपलब्धिसमामाह। निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्युपनमाटुपलब्धिसम इति । निर्दिष्टस्य साध्यधम्मसिद्धिकारणरूपस्याभावेऽपि माध्यधर्मोप- लन्धरा प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा जातिर्भवति ॥ १८८॥ एतदेव सूत्रं व्याचष्टे। पृथिव्यादिषु कार्यवसिहये निर्दियस्थ सावयवत्वस्थाभावेऽपि बुवादी कार्यवमुपलमिति ॥ The Text reads अनुमानागमविरोध instead of अनुमानविरोध ( See age 31 Li e 8 ·अनुमानपरिच्छेदः। १८३ अत्र सपक्षक. पृधिष्यादिकं कार्यं सावयवत्वात् घटवदिति वादिना प्रोक्त । जातिवाद्याह। पृषिश्चादी कार्यवसिद्धार्थ हेतुतयोपन्धस्तं यन् सावयवत्वं तदभावेऽपि बुद्धौ प्रादिशब्दात् सुखे दुःखे च कार्यत्वं दृष्ट बुझादीनाममूर्तलात् कार्यत्वाच्च । ततोऽप्रयोजकोऽयं साव- यवलहेतुः । पृथिव्यादेः कार्यवसिद्धावित्यपलब्धया प्रतिषेध उप- लब्धिसमो भवति ॥ १८ ॥ परिहरति । सपक्षकदेशस्थापि धूमादेर्गमकत्वदर्शनादप्रतिषेध इति ॥ हेतुर्दिधा सर्वपक्षव्यापी सपक्षकदेशत्तिय । देशे वर्तमानो हेतुः सपकदेश इत्युक्त उपचारात्। यहा सपक्ष- स्यैको देशो यस्यासी सपक्षकदेश इति भित्राधिकरणो बहुव्रीहिः । ततः सपक्षकदेशव्यापकस्यापि धूमादः माधनस्य माध्यगमक- त्वावलोकनादयं भावयवत्वहेतप्रतिषेधो न भवति। कोऽर्थः । यथा पर्वनोऽयं वह्निमान् धूमयत्त्वान्महानसदित्यत्र धूमानुमाने न खलु धूमधत्त्वं सपक्षभूतं समस्तमपि महानसस्तोममास्तिते कि महानमकतिपयानि तथापि वनिमत्त्वगमकं भवत्येव । सावयवत्वं कार्यलेन सपक्षभूते बुधबादौ च प्रवर्तमानमपि पृथिव्यादी कार्यत्वसाधकं भविष्यति दोषाभावात् । किञ्च यदि सर्वसपक्षव्याप्येव हेतुर्गमकोऽभिलप्येत तदा एकदेशव्यापिना धूमादिहेतूनामगमकत्वे सति तभूलवड्यनुमानोशेदोऽनुषच्यत । ततो यथैकदेशव्यापिनो धूमार्गमकत्वं तथा स्यापि १८.॥ तथा सावयवत्व- ·१८४ न्यायतात्पर्यदीपिका। पाशङ्कापुर सर मूवीता विमोति। कय तहि बुझाद कार्यत्वसिहिरत पाइ कारणान्तरादपि तोपपत्रप्रतिपेध इति । यदि सावयवत्व बुयादी न प्रवर्तते । तईि माधन विना साध्यमिदायोगात् बुवादे कथ कार्य्यवसिद्धिरित्याहार्थः । अत पाहेति ग्रन्यकार । कारणान्तरात् सावयवत्वादन्यस्मादेतो कार्यत्वधर्मोपपत्तेरय प्रतिषेधो न भवति ॥ १८१॥ कारणान्तरादिति पद व्याच । प्रमाणान्तरादपि कार्यवसिडेरिव्यर्थ इति । यथानारावस्थाया धूमाभावेऽपि प्रमाणान्तराद्दङ्गिमिहि. स्तथानापि कायल मिदिर्भविष्यतीति ॥ १८२ ॥ प्रमाणान्तरमेव दर्शयति । प्रमाण चानुपलब्धिकारगोप्वमात्म प्रागूई चानुपलम्भादिति ॥ प्रमाणमिति बुद्ध काय्यत्वसाधकमनुमानम । उपलब्धि- कारणानि बुद्धेनप्तिनिमित्तानि हानोपादानादीनि । न उपलब्धि कारणान्यनुपलब्धिकारणानि । तेषसत्वविद्यमानेषु । दो नको प्रकतमर्थ गमयत इति न्यायात् । यद्यनुपनधिकारणानि न सन्ति तद्युपलञ्चिकारणानि सन्तीत्यर्थ । स्यात्तत उपलब्धिकारणेषु सत्सु उपनश्चिकालात् मागूई चानुपन्नम्भात बुड्यादिक कार्य Tie test adds afetal to the aploriam ado ted by the commentatoi 1 ere ( bee page ? Livel) m ·अनुमानपरिच्छेदः। १८५ भवतीति शेषः। प्रयोगस्वेवं बुद्दादि कार्यमुपनधिकारणेषु मत्सु प्रागूईमनुपलभ्यमानत्वात् । उपलब्धिकारणेषु सत्सु प्रागई यबोपलभ्यते तत्काय॑म् ! यथा घटादि तथा चेदम् । तस्मात्कार्य- मिति । उपलब्धिकारणाभावे सदपि वस्तु नोपलभ्यत इत्युपलब्धि कारणेषु सस्विति पदम् । ततो यथा कुद्याद्यभावे प्रागूई चानुप- लभ्यमानत्वात् घटादिकं काय तथा बुाद्यपीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अस्मिन्नेव बुद्धादिकार्यत्वसाधके हतो अनुपनबिसमामु- भावयितुमाह। नदनुपन्नधेरनुपलम्भादभावमिडौ नदिपरीतीपपत्तेरनुपलब्धि मम इति॥ तस्य बुडाटिकार्यस्य प्रागूई यानुपन कि. मा तदनुपनधि स्तस्या अनुपलम्भादमाप्तिरभावमिदी नास्तित्वसद्भाव तद्विपरीतानु पनधिविपरीता उपलब्धिः प्रागमपि बुद्धयादिसदावम्तदुपपत्ते. रनुपलब्या प्रत्ययस्थानमनुपलब्धिममा जातिर्भवति । प्रयं भावः । बहादेः प्रागूई यानुपनब्धिः भा वात्मनि धनते न पा। वर्तते चेत्तदा यत्र विषयेऽनुपनधिर्वतः तस्य यथानुपम्नम्भस्तथानुपन्नधेरप्यनुपन्तम्भः स्यात् । अनुपलब्धेयानु- पन्नम्भ उपलब्धिरूपो भावाभाषयोरभावस्य विरूहात्मकत्वात । भाषस्याभावोऽभावः अमावस्याभाषी भावः । तथाच या दमादि- कार्यम्य प्राईमनुपनधिका तस्यायेनुपनधिसहि तहिप- रोतोपनधिः प्राप्ता। यत्र घोपनधितोपनमस्ततो धुबराटेः कार्यप्य पागूहमप्यस्तित्वं स्यात् । पनुपलब्धिः बामनि न वर्तते २४ ·न्यायतात्पप्यदीपिका। चित्तनुपनब्धिस्वरूपेणापि नास्ति। तयाप्यनुपलब्धेरमाव उप. नधिरूपस्ततोऽपि युयादिकार्यम्य प्रागूई सप्यस्तित्वं स्थान इति ॥ १८४ ॥ प्रमुमेवार्थ मनमिसत्य सूत्रं ध्याचरे। स्तस्य बुगादिकार्थस्यानुपलब्धेरनुपनम्भादभावसिद्धी अनुप- लम्धेर्षियरीतोपलधुपपत्तेः। मागूईमपि बुझादेः सद्भावः सत्यतीत्यभिप्राय इति । स्वव्याख्यानादिदं घ्याव्यातप्रायम् । अनुपमधेरनुपनधिरुप- लम्भरूपो भवन् प्राक् पयाच बुहादिकमस्तीनि व्यनक्ति। ततो बुादेः कार्य्यवसाधको हैतरमिद इत्यर्थः ॥ १८५ ॥ एतदुत्तरमाह। अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुरिति । अनुपलब्धेरनुपलम्भात्मकत्वाबास्तिखरूपवेद्यत्वादिर्य बुझाय- नुषलधेरभावमाधिकानुपलचिरहेतबहाद कार्यस्त्वनिषेध हेतुन भवति । अयं भाव । अनुपलब्धिरनुपलम्भामिका न च तस्या अनुपलचे स्वरूपमेव विषय । यद्यनुपलब्धे. खरूपमपि विषयः स्यात्तहि यत्रार्थेऽनुपलब्धिस्तस्य यथाऽसत्त्व तयानुलब्धरपि स्वरूप नागादमत्त स्थान च तयास्ति किन्तु वस्त्वनुपातम्भविषया। ततो बुहादेि. कायरवनिषधेऽसौ हेतुर्न भवति । The reading auopted ty the comuentator lele differs some that from the tert (See rage 22, L1834) ·अनुमानपरिच्छेदः। १८० किच निषेध करमाणिनोपलभ्यं नास्तीत्यवधार्यते । न चानुय- लब्धिः स्वस्मिन्निषेधक प्रमाणम् । सघाच स्वविषये सामध्ये सति खात्मनिधत्वमामध्येऽपि न काचित् नतिः ॥ १८६ अमुमेवार्थ समर्थयते । नास्तीति ज्ञानमनुपलब्धिः । मा तत्म्वभावतया प्रत्यात्म- वेदा। तदनुपनधिरसिडेत्यभिप्राय इति। भो जातिवादिन् अनुपलब्धि: स्वात्मनि वर्तते म वैति यदिकल्पदयं पर्यकल्पि तदत्यल्पम् । यतो नास्तीति जानमभाव- रूपो बोधोऽनुपलब्धिः । सा चानुयन ग्धिः तत्स्वभावतया नास्तीति रूपतया प्रत्यात्मवेद्या प्रतिपाणिजेया। न पुनः सा खस्मिन् पतित्वा खस्या एवं विनाशिका । येन तस्याः म्वरूपमेय न स्यात्। ततो यथोएनश्चिार्य धिमुखेन तथानुपलब्धिनिषेधमुखेन विद्यत इति अनुपलब्धिरसिदैव । किश्वेदमस्मरेतुप्रतिपंधकं भवदर: स्वस्मिन् वर्तते न वा। वर्तते चेत्तहि यत्र विपये प्रतिषेधकयचम्तस्य यथा प्रतिषेध. तथा बारमनोऽपि प्रतिषेधः । ततो हेसप्रतिषेधकवचःप्रतिषेधे हेसमितिः सुस्यैव । न वर्तते चेत्तदा स्वरूपमपि प्रतिषेधकवचमी नास्तीति हेरासिनिम्तदषस्था ॥ १८ ॥ नित्यममा जातिमाह। नित्यमनित्यमावादनित्ये नित्यत्वोपपत्ते नित्यत्वमम इति । नित्यमनिवभावात् सर्वदानित्यत्वाम्बधम्मास्तित्वादनित्यत्व. योगादनित्ये गदे नित्यत्वोपयत्तेनित्यत्वेन प्रत्यवस्थानं नित्यममा ·न्यायतात्पर्य दीपिका। 1 मानिर्भवति । अयमर्थ । अनित्य: गब्द इत्यु हो जातिवादी अनित्यत्वाग्यसाध्यधस्वरूपविकम्पनेन सदस्य नित्यखमापा- दयति । तथाहि किमिदमनित्यत्व शब्दस्य नित्यमनित्य वा । यदि नित्य तहि धर्मस्य नित्यत्वात्तदाययस्यापि सदस्य नित्य भावादनित्यधर्माधारतया मखानित्यत्वम् । अथानित्य तवाय- नित्यत्वे नित्ये मिड नित्यत्व शब्दये ति ॥ १८८ ॥ पदमैव मूव व्याख्याति । अनित्यत्वधर्मस्य नित्व मर्वदा महावामिणोऽपि शब्दस्य सर्वदा महाव । अथानित्यत्व मर्वदा नामित तथाप्यनित्यत्वा- नित्य शब्द इति ॥ अनित्यत्वधर्मो यदि नित्यम्तदा धर्मिगा सदस्यापि नित्यख स्यादनित्यत्वस्य धर्मवादमस्य च धर्मिग विनावस्थानाभावादिति गैष । प्रथानित्यत्व धर्मी यदि मर्वदा नाम्ति तथाप्यनित्यत्व- स्यानित्यत्वाच्छन्दो नित्य एव ॥ १६८ अस्योत्तरमाह। अनित्यत्वस्य मदाभ्युपगमे नित्यत्वविरोध । अनभ्युपगमे चामिडो हेतुरिति । भी जातिवादिवनित्यत्व नित्यमनित्य वैति पश्यतस्तव कोऽभिप्राय । किमनित्यल मर्वदाभ्युपगच्छमि । नाभ्युपगच्छसि वा। अनित्यत्वस्य सर्वदा स्वीकार नित्यत्व विरुध्येत । नित्यानित्ययो परस्पर विरुडत्वादेकसद्भावेऽन्यस्या- प्रय सर्वथा कन्य।

·अनुमानपरिच्छेद । १८८ भावाञ्च । न द्वितीय अनित्यत्वस्य सर्वथानभ्युपगमे नित्यमनित्य भावादिति भवदुतो हेतुमिही नित्यत्वस्य मूलत एवाम्वीकारात् । तत सन्दस्यानित्यवं नदवस्यमेवेत्यर्थ । २.०॥ अधुना धम्मस्यावस्थानाइम्मिणोऽप्यवस्थानमिति यदुक्त तत् परिहरति । प्रध्वमानित्यत्व न तस्मिन मति शब्दसद्भाव इति । नित्यमनित्यत्वभावाद नित्यत्वाधारस्य शब्दस्य नित्यत्व तदा भात् यद्यनित्यल भावात्मक भवटनित्यल्स तु प्रध्वरूप तस्मिन सति कथ मन्दसद्भाव स्यात् । किञ्च खो प्रत्ययेव बागकाम । बदभिप्रत यनित्यत्व तत् कि मित्यमनित्य था। यदि नित्य तईि नित्यत्वे यनित्यत्व तदपि कि नित्यम नित्य वेति । पुन पुनरावर्त्तनेऽनवस्था। प्रथानित्य तदा नित्यत्वस्य स्वरूपहान्या- अनित्यत्वमेव जयथीसभग भावुक बभूव ॥ २०१॥ नन्वन्या अपि सूत्राता जातय सन्ति ता किमिति मोका एतेनान्यत्वस्यात्मनोऽनन्यवादन्यत्व नाम्तीत्यादौन मदुत्तराणि प्रत्युक्तानीति ॥ पामा पृथियादिभ्याऽन्य इच्छाधिकरणवादतिरके घट वदियो जातिवाद्याइ। किमन्यस्वमात्मनोऽन्यत् उतानन्यत् । प्राचि पने पामान्यत्वयोर्मध्ये अन्यदन्यत्त्व वाच्यम । येनामान्य स्वयोरन्यत्व भवति। तम्मिनप्यन्यत्वेऽन्यत्स्वान्तर वाच्यम् । तथाच सत्यनवस्था पति प्राय पक्ष परिव भशा तोयिक भक्त माहान्य ·न्यायतात्यर्यदीपिका। - त्वस्येत्यादि । अन्यत्तस्यात्मनः मकामादन्यवादभिववाद न भवतोयनन्यममादौन्यमदुत्तराणि। एतेन कतिपयजातिम्वरूप- निरूपगनोत्तराभिधानन च प्रत्याख्यातानि यानि । तथा मून सूवो जल चतुर्विशतिजातीनां मध्ये प्रमाण प्रतिष्ठानसशयप्रकरणाी पत्त्युपपत्य नित्यकार्यसमानामष्टजातीना यदत्र लगणोत्तरे न व्याचव्याते तदामामास्वेवान्तर्भावादित्यू धम् ॥ २०२१ अन्येषा जात्युत्तराणा निराकरणतमाह। निमित्तान्तरात् मंज्ञान्तर योन्यमानार्थे तथाभावस्य निरा- फर्तमशक्यत्वादिति ॥ निमित्तान्तादृष्टान्तादिकपात् । संज्ञान्तर नित्वत्वादिरूपे। योज्यमाने परैणापाद्यमाने घ। तथा भावस्य गन्दस्वाभाविका नित्यत्वादे, प्रतिक्षेप्नुमचमत्वादन्यान्यपि जात्युत्तराणि निरा. रुतानि । कोऽर्थः । यानि कानिचिन्जात्युत्तराणि मानि किञ्चि साधादिनिमित्तमात्य नित्यबादी यत्र सोडाव्यन्ते । तानि च न सत्यानि न च तैर्वसम्वभाव भक्त प्रभूयते । ततो वस्तु स्वभाव सामर्थ अवलम्बान्यान्यष्यसदुत्तराणि निराकर्तव्यानि ॥ २.३ ॥ ननु मर्वागिण जात्युत्तराणि कुतो नोक्तानीत्याह । पानन्याव मर्वाणि आत्युत्तरायुदाह गक्यन्त इति । वाचो युतीनामानन्यानातीनामानन्त्यं नेयम् । श सुगमम् ॥ २०४॥ ननु यद्यनन्तानि जात्युत्तराणि कथं हि सूबता विशतिसंख्यया नियमितानीत्याह । 1 ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। सूत्राणाम युदाहरणार्थत्वादिति । सूवकता चतुर्विशतिर्जातय इति यदुक्तं तन्नात्युदाहरण. संख्यानार्थम् । न पुनर्जातिसंस्थार्थम् । कथमेतदवसीयत इति चेत् । स्थलान्तरेऽनन्यसमादीनां जातीनां लक्षणोदाहरणनिरीक्ष- णात् । २०५॥ उपसंहरति । उक्ता जातिभेदा इति ॥ २०६॥ प्रथ निग्रहस्थानान्याह । अदानीं निग्रहस्थानान्युच्यन्ते । तान्यपि विप्रतिपत्त्यप्रति- पत्त्यो विकल्यादसंख्थानीत्यत: संक्षेपतो व्युत्पाद्यन्ते इति । अथ जातिकथनानन्तरं निग्रहस्थानान्युच्यन्त इति संटतः । तानि च निग्रहस्थानानि विप्रतिपत्तेविरुद्धज्ञानस्य विपरीत. ज्ञानस्य वा अप्रतिपत्तेरज्ञानस्य च वैचित्रवादसंख्यातानि भवन्त्यतः समासात् कतिपयानि लक्षणोदाहरणाभ्या प्ररूपयिष्यन्ते- उन। २०७॥ तत्र प्राक् प्रतिज्ञाहानि लघयति । साध्ये प्रतिहटान्तधर्मानुज्ञा प्रतिजाहानिरिति । प्रतिभासिदये वादिना साधनेऽभिहिते प्रतिवादिना च तष दूषणे प्रोको तीये पचमि वर्तमानो वादी यदि वसाये प्रतिपक्षष्टान्तधम्ममनुजानाति । तदाऽस्य प्रतिज्ञाहानि- र्भवति ॥२०॥ एतामुदाइरति।

·१८२ न्यायतात्पर्यदीपिका। - “यदि सतकत्वात् घटवदनित्यः शब्द इष्यते ताकाशवद. मूर्तबानित्यः किं नेष्यते । एवं प्रतिवादिनो के पाचाह । भवत किं नो बाध्यते तस्य नित्यत्वाभ्युपगमेनानित्यत्वप्रतिज्ञा हीयत इत्यतः प्रतिज्ञाहानिनाम निग्रस्थानं भवतीति । नित्यखम्वीकारात् तस्यानित्यत्वप्रतिज्ञा व्यपेयादिति भावः । तथा प्रतिज्ञाहानिरित्युपन्नक्षणम् । तेन हेतुविशेषणहान्यादयोऽपि निग्रहाय स्वधियाभ्यूद्या: ॥ २० ॥ प्रतिज्ञान्तर लक्ष्यति । प्रतिज्ञानार्थ प्रतिषधे धमविकल्पातदर्थनिर्देगः प्रतिज्ञान्तर. मिति দলিস্নানাহানি, মস্থ ইত্যাপ্লিাবিলা বন্ধু प्रतिषेधे कृते न दीयमनत्य धम्म विकल्पाइम्मान्तरयोजनाय. स्तदर्थ निर्दश मतिपेनिहत्त्यर्थ प्रतिज्ञान्तरभणनं स प्रतिनान्तर निग्रहस्थान भवति ॥ २१॥ लक्षणसूत्रं निदर्शनदर्शनद्वारा व्याचटे । सर्वमनित्यं सत्त्वादित्यस्य दृष्टान्ताभावेन प्रतिज्ञातार्थ स्य प्रतिषेधे धर्मो विवादास्पदोभूतलक्षणस्तस्य विकल्प. प्रतिज्ञातार्थ- विशेषणबन योजन तदर्थ इति प्रतिषेधनिहत्ययों यथा मगकार्थी The reading adupted by the commentator bere differs bove. #bat from the text (Se- page 23, Lue & 10) - ·अनुमानपरिच्छेदः। १८३ धूम इति निदंशो यथा विवादास्पदीभूतं सर्वमनिलमित्येत. प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानं हेवन्तरवदिति ।* प्राक् सर्व पक्षीकृत्य दृष्टान्ताभावेन परेण प्रतिधे कृते सति तन्निहत्त्यर्थं विमृश्य यत्यक्षान्तरोपादानं विवादास्पदीभूतं सब्ब- मनित्यमित्येतद्रूपं तत्प्रतिन्नान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवतीति भावः । यथैक हेतूपन्यासे तत्प्रतिषेधे चान्यहेतमपन्यस्यतो हेवन्तरं निग्रहस्थानं तददिदमपि । ननु प्रतिज्ञाहानेः प्रतिज्ञान्तरस्य च को विशेष इति चेत् । उच्यते । प्रतिनाहानी सर्वथा प्रतिज्ञात्यागः प्रतिज्ञान्तरे त तस्या एव प्रतिज्ञाया विशेषणान्तरेण योजनमित्येकदेशपराव वानयो. रैक्य युक्तमिति ॥ २११॥ प्रतिज्ञाविरोधमभिधत्ते । प्रतिज्ञाहत्वीविरोधः प्रतिज्ञाविरोध इति । यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञा. विरोधी भवति ॥ २१२ ॥ एनमुदाहरति । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं भेदेनानपनम्भादिति । यदि द्रव्य गुणष्यतिरितं तदा भेदोपन्नम्भ एष भवेत्रवभेदोप- है The commentator adopted the rugling of the mis marked C which is been nientioned in the Foot rote ol rage 23 (See rage 23, Le 131 ·१८ न्यायतात्पर्यदीपिका। लन । पत्रत द्रव्य गुणव्यतिरिक्ष प्रतिन्नाय भेटेनानुपनम्भ हेतूकुञ्चत भतिजाहलोविरोधात् प्रतिताविरोधी नाम निग्रह खान भवति। नन्धय विरुदो हेवामासो न पुन प्रतिताविरोध इति चेत् भ। विकहेत्वाभागे ध्याप्तिस्मरणाविरोधोऽवधार्यते। अनल भतिज्ञाहतवचनवणमावावेति महान् भेद. ॥ २१३ ॥ प्रतिक्षासन्यास लमयति । पक्षप्रतिषेधे प्रतिन्नातार्थापनयन प्रतिज्ञामन्यास इति । সমাহিবিননি সনিয়ানায় যখন ব प्रतिन्नामन्यासो भवति । २१४ ॥ एतदुदाहरणमाह। अनुष्योऽयमग्नि कृतकवादित्यस्य प्रतिषेधे वाद्याह। संपश्यध्वमहो मध्यस्था साक्षिषो नाइमनष्णमग्नि धीमीय नुलायालमोऽयमित्येतत्तस्य प्रतितासन्यासलक्षण निग्रहस्थान मिति । निरनुष्ण इति वादिना पक्षे कोलते मौन प्रत्यक्ष बाधितवादय कानात्ययापदिष्ट इति परेण प्रतिषि च यदा बादी बामप्रत्यायनार्थ सपश्य बमही मध्यस्था इत्यादि पति तदा तस्याग्निरनुपा इति स्वीकृतप्रतिज्ञापहवात् प्रतिज्ञासन्यासों नाम The 'Test niy 'अचानुणोश्यभापरित्या स्थ L7) fee puge ·अनुमानपरिच्छेद । १८५ निग्रहस्थानं भवति । तथा पक्षशब्दस्योपलक्षणबाडेवादिसन्यासा अपि निग्रहहेतवः प्रतिपत्तव्या इति । ननु प्रतिज्ञाहानरस्य च को विशेष इति चेदुच्यते । प्रतिज्ञा हानी परोक्षधम्मस्वीकाराप्रतिज्ञात्यागोऽन तु परप्रतिषेधात स्वयं खप्रतिज्ञात्यागः ॥ २१५ ॥ हेबन्तर निरूपयति । अधिशपीक्त हेती प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेवन्तरमिति । विशिष्यते येनासौ विशेषी विशेषण तेन रहित हेतौ प्रोले परेण च तपणे समुद्भाविते तदनु सविशेषण हेतु ब्रुवती हेत्वन्तर भवति ॥ २१६ ॥ एतविदर्शयति । यथा नित्या वेदा अभयंमाणकत्र्तकवादित्यस्य जोर्स यूपारामादिभिरनैकान्तिकत्वेन प्रतिषेधे सप्रदायाविच्छेदै सतीति विशेषणमिच्छतो हेवन्तरमिति । मोमासको नैयायिक प्रति वेदानामपौरुषेयत्वं साधयति । यथा वेदा नित्या अस्मीमाण कर्तृकत्वादिति । अत्र जोर्मकूपा- रामादयश्चिरनत्वादस्मर्यमाणकर्तृका अपि न नित्या इति है: हेतो. परेशानकान्तिकले उद्भावित संप्रदायाविच्छेद मत्तीति हतीविशेष काइतो हलन्तर नाम निग्रहस्थान भवति ॥२१॥ हेलन्तर कथ निग्रहस्थान भक्तीत्याह । पूर्वस्यासाधकस्योपादानादिति । पूर्वस्येति भमार्यमाण कर्तृकत्वस्य हेतो असाधकरवमने.

·१८६ न्यायतात्पर्यदीपिका। कान्तिकलात् । यदापि प्रतिनाहान्या हेतुहान्यादीनामुपलक्षण वत्प्रतिज्ञान्तरण हेत्वन्तरस्याप्युपलक्षण भवत्यन्यथीदाहरणान्तरा दीनामपि पृथगभिधान प्रमन्येत । तयापि हे खन्तरस्य यत् पृथग मिधान तत्परानुमानवाक्यस्य साध्वमाधनभावन भेदय क्षणार्थ तेनोयनयान्तर निगमनान्तरश्च प्रतिज्ञान्तरशम्देन उदाहरणान्तर दूषणान्तर च हेवन्तरेण सग्रहीत भवतीत्यर्थ ॥ २१८ ॥ अर्थान्तरमाह। प्रकलादर्धादप्रतिमबद्धार्थमान्तरमिति । यथोक्तलक्षी पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह हेतुत माध्यमिकी प्रकृतायां प्रकत इतु प्रमाण सामर्थ्येन समर्थयितुमसमर्थोऽहमित्यध्यवस्थमपि कथामपरित्यजन् वादी यतार्थान्तर ब्रवीति तदर्थान्तर भवति ॥ २१८ उदाहरसि । * यथा नित्य शब्दोऽस्पर्शवत्वादिति हेतु । हेतय हिनोते हतोस्तुन प्रत्यये मति दन्त पदमित्यादि प्रसक्तानुप्रसन्नया प्रकृतार्थानुपयोगिशास्त्रान्तरमुपदिशतोऽर्थान्तर नाम निग्रहस्थान मितीति। शब्दस्य नित्यत्वमिर घस्पर्शवत्त्वादिति हेतु प्रागज्ञानात् प्रयुज्य पश्चादनकान्तिक मला नहोषाच्छादनाय प्रकृतानुप * To 1 st rends 'यथा गन्दो नित्य प्रमेयावादिति हेत (See Page Lue 1181 ·अनुमानपरिच्छेद । १८७ 4 योगिनी हेतुशब्दनिष्पत्तिमुपदिशतोऽर्थान्तर नाम निग्रहस्थान भवतीति भाव ॥ २२० ॥ निरर्थक निग्रहस्थानमाह। वर्सझमनिर्देशवनिरर्थकमिति । अभिधेयरहितकेवलवर्मानुपूर्वीमात्र निरर्थक निग्रहस्थान भवति ॥ २२१ ॥ इद निदर्शयति । यथाऽनित्य शब्द कचटतपाना गजडदबत्वात् घझटधभव दितीति। पत्र कचटतयाना शब्दोऽनित्य एतावान् पक्ष । शेष सुगमम् ॥ २२२॥ अविज्ञातार्थमाह। परिषप्रतिकादिभ्या विरभिहितमप्यप्रतीतमविनातार्थ- मिति॥ यसाधनवाक्य दूषणवाक्य वा वि कथितमप्यप्रसिद्धप्रयोगादि निमित्तेन परिषदा प्रतिवादिना च न जायते । तदविजाता) निग्रहस्थान भवति ॥ २२३ ॥ एतदेव व्याचष्टे। यदाक्यविरभिहितमप्यप्रतीतप्रयोगातिद्रुतीचारितादिना The Test ndts iere “वाहिना Sce page is Line 61 ·ज्यायतात्पर्यदीपिका। निमित्तेन पर्पतिवादिभ्यां न जायते तदज्ञानसंवरणायोताम- विज्ञासाथै नाम निग्रहस्थानमितीति । अप्रतीतप्रयोगा अजददचोकोडना निरटाटलिष्ठा इत्या दय' । यद्दाऽयं पिनयनभूममाननासधेयपास्तुमत्वामिनी- पदित्यादय.। एतेन रूढेरेव प्रयोगः कथा प्रवर्तनीयति दर्शितम् ॥ २२४ ॥ प्रयार्थकमारहे। पौर्वापर्यायोगादातिसंबडामपार्थ कमिति । पूर्व विशेषणमपरं विशेष तयोर्मायः पौर्वापर्य विशेषण- विशेष्यभाव: तप्यायोगोऽसबन्ध स्तम्भमादसवार्थमनन्विताय यवाक्यं तदपायक नाम निग्रहस्थान भवति ॥ २२५ ॥ उदाहरति । यथा दादाडिमानि षडयूया कुराहमजाजिने पललपिएई इति ॥ भनन्दित वाक्यपदाभ्या देधा। तर वाक्यानन्वितत्वे दश- दाडिमानि पडपूपा इत्युदाहरणम् । प्रत दशदाडिमाना पड. पूपानां न कचिदन्वय संबन्धाभावात् । पाकाहानिधिः योग्यतावमादेव हि वाक्याना मिथोऽन्वयी भवेत्र चाय पाका इदियोग्यमस्ति । पदाचितत्वे कुएमजाजिन पललपिण्इमित्यु दाहरणम् । अवापि मबन्धाभावादनन्वितखम् ॥ २२ ॥ भप्राप्तकालमा। प्रत्यक्षविपर्यामवचनमप्राप्त कानमिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १८८ अवयवानां प्रतिज्ञादीना विपर्यामेन यथाक्रमोसनन प्रयुज्य- मानमनुमानवाक्यममाप्तकाल नाम निग्रहस्थान भवति ॥ २३७॥ एतदेवाह। प्रतिज्ञादीनामर्थवशात् क्रमस्तेपा विपर्ययेणाभिधान निग्रह- स्थानमिति ॥ स्पष्टम् । इद च निग्रहस्थान नियमकथायामेव नवनियमकथा- याम् ॥ २२८॥ न्यून व्यनक्ति। होनमप्यन्तिमनाप्यवयवेन न्यूनमिति ॥ पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्यन्तिमेनापि निगमनादिनाम्य अयन होनं प्रयुञ्जानस्य न्यून नाम निग्रहस्थान भवति । अपि- शब्दावुभयत्रापि खखार्थट्रटको द्रष्टयौ ॥ २२८ ॥ हीनस्य निग्रहस्थानले हेतुमाह । साधनाभावे साध्यसिद्धरयोगादिति ॥ भत्र साधन पञ्चावयव वाक्य तेन विना साध्यसिदिन भवत्यतस्तदेकतमेनाप्यवयवेन हीन सत् न्यून नाम निग्रहस्थान भवत्येव ।। २३० ॥ * The test adds there 'मानकाल (See pne 25 Line 131 1 The Text rends 'अन्यतमेन mstend of "यन्तिमेन (Seo paye 95, Line 15 ) ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। अधिकमभिधत्ते। हेतूदाहरणाधिकमधिकामिति ॥ एकेनव हेतुना दृष्टान्तेन वा प्रतिपादितेथे हेत्वन्तरं दृष्टान्ता न्तरं वा प्रयुनामस्वाधिक नाम निग्रस्थान भवति । मन हेमू. दाहरण प्रहणं सर्वाधिकोपलक्षणार्थम् । तेनोपनयनिगमनाधिक्य. मपि निग्रहाय वैदितव्यम् । इदं तु निग्रहस्थानमैक एव हेतु- दृष्टान्तो वा मयाऽभिधेय इति नियमकथायामेव नान्यत्र १२३१॥ अधिकस्य निग्रहस्थानत्व हेतमाह। एकेन शतकवादितरानर्थयादिति । स्पष्टमेतत् ॥ २३२॥ पुनरुक्त व्यक्ति! शब्दार्थयो. पुनर्वचन पुनगतामन्यवानुवादादिति । भन्दस्यायस्य चाभिहितस्य पुनरभिधानं पुनरुक्तं नाम नियह- स्थानं भवत्यनुवादादन्यत्र ॥ २३३ ॥ एतदेव व्याचष्टे । सार्थक पुनर्वचनमानवादस्तातिरेकेण पुनरमिधान नित्यः प्रश्दो नित्य' शब्द इति शब्दपुनरुताम् । नित्यो धनिरविनाशी मद इत्यर्थपुनरुतामिति उक्तमविवचो यत्र खार्थेन पुनरुच्यते सोऽनुवादस्तन पौनरुतय The Jest rends 'सतार वात् instead of 'कतिकालान" [ See pie 35 Line 16] ·अनुमानपरिच्छेदः। न दोपाय। यथा हेलपदेशात् प्रतिक्षायाः पुनर्वचनं निगमन- मिति । शेषं व्यक्तम् ॥ २३४ ॥ पुनरुतान्तरमाह। अर्थादापत्रस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तमिति ॥ प्रागुक्तशब्दसामर्थरूपादोंदापत्रस्यार्थस्य तदर्थप्रतिपादकेन शब्देन यत्युनर्भणनं तदपि पुनरुक्तं निग्रहस्थानं भवतीत्यर्थः १२३५॥ एतनिदर्शयति । यथा साधोदाहरणेऽभिहिते वैधदाहरणाभिधान- मिति ॥ अयं भावः । दृष्टान्ती हि व्याप्तिनिथित्य निदर्श्यते। सा चेकनैव सिद्धा तदा हितोयो बलादपि पौनरुत्यकुक्षिनिक्षिप्तः स्यात् । ननु हतोरन्वयव्यतिरकावगमार्थं उभयमभिधेयमिति चेन्न । अन्वययतिरेकिणोऽन्यत्र साधर्म्यवेधर्योदाहरणयोरवश्यम्भावा- भावात् । अन्वयव्यतिरेकिण्यपि परापेक्षा विना यदि इयमभि- धीयते तदा पौनरुक्त्यमेवमपेक्षायां तु न कथिद्दोपः ॥ २३६ ॥ प्राशयोत्तरयति। कथं तत् निग्रहस्थानमिति कथावसानविरोधित्वादेकेन शतकवादितरानर्थक्यादिति ।। कथावसानति प्रसतानुप्रसत्या कथान्तं न यायादिति । शेष स्पष्टम् । इदमपि निग्रहस्थानं नियतकथायां नान्यत्र विरीधा- ·२०२ न्यायतात्पय्यदीपिका। भावात् । यद्यप्यधिकात् पुनरुत न भिद्यते तथापि शिष्यधी हा भङ्गग पुनरुत पृथगुक्तम । २३७ ॥ अननुभाषणमामापते । বিরান ঘহি বিমিনিয়াম্মুম্বানন্য प्रतिवादिनो निग्रहस्थानमिति परिपदादिविदितम्य वादिना विरुचरितस्यापि वाक्य स्य यदप्रत्युच्चारण तदननुभाषण नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थान भवति । प्रतिवादिन इति चोपलक्षण तेन प्रतिवादिप्रतिपादित दूपणस्यातुधारण वादिनोऽपि निग्रही जेय ॥ २३८ ॥ प्रत्न युक्तिमाह। अप्रत्युचारयन् किमाथ्य परपक्षप्रतिषेध ब्यादिति ॥ * धमत्युच्चारयन् बायुक्तमननुवदन् किमायय किमाधार सन् परपक्षनिषेधमभिदध्यात् । अयमर्थ । यदि प्रतिवादी परोता नानुवदेत्तहि कथ म प्रतिपन्न दूपयेत् । यत सर्वोऽपि परोक्ष मनीव दूपयति । एतेन दूष्यमावस्याप्यनुवदन प्रत्यसमर्थस्थेद दूषणमुक्तम् । न सर्वानुवादासमर्थ प्रति । तस्य व्यर्थत्वात् ॥ २३८ ॥ पन्नान प्रज्ञापयति । अविनातार्थ चाज्ञानम ॥ परिपदावगताधमपि वाक्य यत्र प्रतिवादी स्वर्य प्रति ids fext ruu's sah istead of a Sçe page Luet" 2 ·अनुमानपरिच्छेदः। घदनप्यर्थत: सम्यक् नावगच्छति तदज्ञानं नाम निग्रहस्थान भवति ॥२४॥ एतदेवाह। यच वाक्यं विरभिहितमपि परिपदावगतार्थे प्रतिवादी प्रत्युचारयन्नार्थतः सम्यगधिगच्छति तदज्ञानं नाम : निग्रह- स्थानमिति ॥ स्पष्ट मेतत् ॥ २४१ ॥ अप्रतिमा विभावयति । कथामभ्युपगम्य तूष्णीमावोऽतिभा वादिप्रतिवादिनोनिग्रह. स्थानमिति ॥ त्वया सह मया वीतरागकथा विजिगीषुकथा वा कर्तव्येत्य- भ्युपगम्य वादी प्रतिवादी वा यदि तूणीमासीत त प्रतिभा नाम तयोईयोरपि निग्रहम्थानं भवति ॥ २४२ ॥ विक्षेपमाह। कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेप इति । वादमुपकाम्य सिसाधयिषितस्यार्थस्य दीक्षायें पालोच्य फालयापनार्थ यत्र कार्य व्यासज्य कथा विच्छिद्यते स विक्षेपो नाम निग्रहस्थामं वादिप्रतिवादिनोभवति ॥ २४३ ॥ एतदेव वदति। + The Text aulis liere afatifea (Sic pige 26 Iune 15 ) ·न्यायतात्पर्य दीपिका। पटमा कयामभ्युपगम्य मभ्येषु मिलितपु ब्रवीत्वदा मे महत्प्रयोजन मस्ति । तस्मिववमिते पयाकयियामीति । सबाय पतन्यगेप । यदि तत्प्रयोजन मभ्या अभ्युपपोरस्तदा कथा विच्छिन्दतोऽपि न निग्रहोऽन्यथा निग्रह एव॥२४४॥ मतानुन्ना प्रज्ञापयति। म्वयले दोधायुपगमात् परयचे दोपप्रमङ्गो मतानुनि ॥ य परेणापादित दोषमनहत्याभ्युपगम्य च प्रवीति भवत्यो ऽप्यय दाप समान इति म परमतानुन्नानान्मतानुन्ना नाम निग्रहस्थानमापद्यते ॥ २४५ ॥ एतदेव व्याचष्टे। य स्वप’ मनागपि दोपन परिहरति। केवल परपचे दूषण प्रसनयति । भवानौर इत्युक्ते त्वमपि चौर इति। तस्येद निग्रहस्थानम । स्वय दोषाभ्युपगमात् परेणानभ्युपगमादिति । परेण चौरी भवान पुरुषलाविशेषात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ति स माह । भवानपि चौर पुरुषलाविशेषादित्य प्रतिपिडमनुमत मिति न्यायादह चौरोऽस्मीति सयमनभ्युपगच्छन्नपि चौरो भवतीति भाव ॥ २४६ ॥ पर्यनुयोज्यौपक्षणमाथ्याति । निग्रह प्राप्तस्यानिग्रह पर्यनुयोज्योपेनमिति । पर्यनयाज्योपेक्षा नामेट तव निग्रहस्थानमायातमतो निग्रहीतोऽसीति निग्रहोपपत्त्या चोदनीयस्त य उऐक्षते नानयुक्त - ·अनुमानपरिच्छेदः २०५ स पर्यनुयोज्योपेक्षणात् पय॑नुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रह स्थान- मास्तिनुते ॥ २४७॥ इदमेवाह। पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयस्तस्योपेक्षणं निग्रहमासी सत्यामननयोग इति ॥ सष्टम् । एतच्च निग्रहस्थानं कस्यात्र निग्रह इति पृष्टः सभ्यरुझावनीयम् । न खलु निग्रहप्राप्तोऽपि स्वनिग्रहीतं कोऽपि ब्रूयात् ॥ २४८ ॥ निरनुयोज्यानुयोग लक्षयति । अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोग इति॥ अनिग्रहस्थानेऽनुद्भाव्यदोषे यो निग्रहस्थानानुयोगी दोषोद्भावनं स निरनुयोज्यस्यानिटहीतव्यस्यानुयोगादोषोद्भावनाभिरनुयोन्या. नयोगो नाम निग्रहस्थानं भवति ॥ २४८ ॥ उदाहरणद्वारेण तहानति । यथा सावयवत्वेन पृथिव्यादी कार्यबसिहौ परो याद- प्रयोजकोऽयं हेत्वाभास इति तस्येदं मिष्याभियोगलक्षणं निग्रह स्थानमिति ॥ पृथिव्यादिकं काये सावयवत्वात् घटवदिति हेतुना पृथिव्यादी • The word "मिथ्याभियोगलक्षणं' is omitted in the text ( Sce page 28 Line) ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। कार्यत्वमिदौ कृताया परोऽभिधत्ते । बुद्धशादौ सावयवत्वाभावेऽपि कार्यत्वोपन्नम्भाद व्याप्तभावेनामयोजकोऽयं हेत्वाभाम इति । तस्य मिथ्याभियोगक्षणमनिग्रह निग्रहाभियोगरूपं निग्रहस्थान भवति। सपक्षकदेशव्यापिनोऽपि धमार्गमकत्वदर्शनात् ५२५०५ अपमिहान्तं नक्षता सिदान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपमिडान्त इति ॥ बम्बदर्शनाभिप्रायेणातणीत आगमः मिदान्तः । यम् सिद्धान्तमभ्युपगत्य कथाया प्रवृत्त: सिमाधयिषितार्थममर्थन- रभमेन दूषणोद्धरणरममेन वा बसिद्धान्तविरुडमभिधत्ते । सोऽप सिडान्लेन निग्टह्यते ॥ २५१ ॥ सूत्र विवरीषुराह। यया मोमासामभ्युपगम्य कचिदग्निही स्वर्गसाधनमित्याह । कर्य पुनरग्निहोत्रक्रिया बता सती स्वर्गसाधिका भवतीत्यनुयुत्ता. पाई। तया क्रिययाऽराधिसः परमम्बर: फल ददाति राजादि. वत् । तस्येश्वरामभ्युपगमादपसिद्धान्तो निग्रहस्थानमिति । मोमामामसे ईश्वरी देवता नाम्ति । अग्निहोत्रं माधन- मिति । ततो यदा मौमासावादी कभियातुष्टः शम्भुः फर्म ददातीति वति तदा तस्य मोमासानभिमतचरवीकारादप मिहान्तो निग्रहस्थान भवति ॥ २५२ ॥ केपाश्चिन्मते प्रतिज्ञार्थविपर्यामोऽपसिद्धान्त प्रत्यपासिमान्त- नक्षण लक्षितमस्ति तम्मत कुयितुमाह । प्रतिज्ञाताविपर्ययम् प्रतिमाहानि पसिद्धान्त इति ।

·अनुमानपरिच्छेद ।
प्रतिज्ञातायस्थ यो विपर्याय स प्रतिताहानिीव अप
सिद्धान्तो न भवति। अय भाव । स्वसाध्ये प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्य
नुज्ञा हि प्रतिज्ञाहानि । अपसिद्धान्तस्तु सिद्धान्तमभ्युपगत्य
खेच्या कथाकरण ततो न खल्वत्र प्रतिज्ञाताविपर्यय । किन्तु
स्वसिद्धान्तविरुहाभिधानम् । तस्मात प्रतिज्ञाहानेरयसिद्धान्त
पृथगव ॥ २५३ ॥
हेवाभासाना निग्रहस्थानत्वमाह ।
हेत्वाभासाथ यथोता इति ।
यथोक्ता पूर्वोक्तलक्षणलक्षिता । असिइविरुद्धानकान्तिका
नध्यवमितकानात्ययापदिष्टप्रकरणसमा षट हेवाभासा निग्रह
स्थानानि भवन्ति । चकारो दृष्टान्ताभासानन्वयविपरीता
न्वयादिसमुच्चये। तेषामपि निग्रहस्थाननिमित्तत्वात ॥ २५४ ॥
एतदेव स्वयमाह।
हवामासलक्षणेनैव यथोक्तेन हेलामासा निग्रहस्थानानी
त्यर्थ ।
स्टम। २५५॥
सूत्र दाविशतिर्निग्रहस्थानानौति यदुक्त तन्त्र नियमा कि
सूपलक्षणार्थमित्याह ।
एतन दुर्वचनकपोलताइनवादित्रादीना साधनानुपयोगि
वन निग्रहस्थानल वैदितव्यमिति ।
एतेन कतिपयनिग्रहस्थानलक्षणोदाहरणनिरूपणेन आदि
शब्दात् कुचेष्टादिग्रह । शेष स्पष्टम् ॥ २५६ ॥

·न्यायतात्पर्यदीपिका। नन्वन्टरपशदादीनामपि निग्रहस्थानल मुक्त तत् किं नोचत इत्याह। नियमकथायां वपणन्दादीनामपि इति ॥ नियमकथा नाम मंस्कृतैरेव गदः लोकबन्धन वा पञ्चवर्ग- त्यागेन चा वाध्यमित्येवरूपा। तस्यामपशब्दानामादिशब्दाद्देशा- दीना च निग्रहस्थानत्वं नेयम् । एतनानियतकथाया पक्ष- त्यागादेव निग्रहो नान्यथा । इति शब्दो निग्रहस्थानपरि- समात्ययः ॥ २५७ ॥ বুনি স্বীদ্ধডিমীমন্মহুৰিন্থি योजयसिंहभूरिविरहिताया न्यायतात्पर्य- दीपिकाभिधानायां न्यायसार- टोकायामनुमानपरिच्छेदी हितोय; समान ·आगमपरिच्छेदः। हैतोयिकपरिच्छेदे मभेदमनुमानं प्रपञ्चा संप्रत्यागमलक्षणं सूचयति । अवसितमनुमानमागमस्येदानी लक्षणमुच्यत इति ॥ अनुमानं नाम प्रमाणमवसितं समाप्तमिदानीमनुमान- समास्यनन्तरमागमलक्षणं कथ्यते । ये काणादाद्याः शब्दोऽनुमान व्याप्तिब नेनार्थप्रत्यायकत्वात् धूमानुमानवदित्यनुमाननानुमाने शब्दमन्तर्भावयन्ति तन्मत व्युदासायावमितमिति। कूटाकूटकार्षापणपरीक्षणप्रवणप्रत्यक्षण प्रस्तुतहेतोयं भिचारात् । तत्प्रत्यक्षस्यापीक्षवरूप: कापण: सर्वोऽपि सत्यस्तदन्यस्त्वसत्य इति वैकाल्याकलितव्याप्या बइमूल. अन्यथा सत्यासत्यत्वप्रतीत्यनुपपत्तेः । काशं प्रत्यनुमानमेतत् । शब्दो नानुमानं विभिन्न कारणप्रभवत्वात् प्रत्यक्षवत् । ततो व्याप्तिमूलात् सामान्यार्थनिष्ठाच्चानुमानाव्यातर- भावेऽपि परोक्षार्थप्रमापकत्वाशक्तिमानार्थगोचरलाच शाब्द प्रमाणं पृथगव । तदुतं परोक्षामितिं कुर्वातादिविरहेऽप्यतः । पदं पृथक् प्रमाणं स्यात् व्यक्तिमात्रार्थगोचरम् ॥ १५ खात् । तथा चात्र साव- ·२१० न्याय तात्पर्य दीपिका। प्रागमननयति। ममयबनेन सम्यक परोक्षानुभवमाधनमागम इति । प्रभागम इति लभ्य गेप रा लक्षणम् । पागम्यन्ते मर्यादया पबुध्यन्ते पदार्थी अनेनेत्यागम । किमागम इत्याद। सम्यगि न्यादि। सम्यगित्यादिपदाना समासो व्यवच्छेदय प्राम्बत् । कैनेत्याह। ममयबलेनेति । समय पुरुषकृत मवेतो न पुनरविनामावदत् स्वाभाविक । स्वाभाविकत्वे ह्यविनामावि धूमादिनिङ्गवच्छन्दा अपि नियतमेवार्य प्रत्याय येरन त पुरुष मझेतवगादनियतम । प्रत्याययन्ते च देशनयत्येन सईतिता गदा सर्वानप्यास्ततोऽविनाभावादन्य एष समयम्तस्य बन्न ग्रहण स्मरणलक्षण तेन । अत्र समयबलेनेति पदमागमम्यानुमानल व्युदासार्थमनुमानस्य व्याप्तिमूलत्वात् । न च वाच्य व्याप्तिग्य समयो व्याप्लेरनुमेयाविनाभावितया समयस्य पुरुषेछाधीनतया च मिथ पार्थक्यात् । तत समयजनितसाहाय्यात् सगयादिरहित परोक्षानुभवस्य यत् माधन शब्दरूपमशब्दरूप चेष्टालिप्यरादि वा समवैमागमप्रमाण भवति ॥ २ ॥ तत्य मैदमाह। स हिविधो दृष्टादृष्टार्थभेदादिति ॥ খাগল হীল সুদ। নহু ছাের্থী যথা লম্বা। सन्ति परिषरककमाण्यामाणीत्यादि । तत्र गतस्य दर्शनास् । अदृष्टार्थों यथा स्वर्गकामा यजेत्यादि । इह भव धामुधिय मार्शमदिति ।

·भागमपरिच्चदः। तादात्मातदुत्पत्त्यादिसम्बन्धासंबइतया अर्थानभिधायकत्लेन सर्वशब्दाप्रामाण्यवादिनं शाक्यमाशर दृष्टार्थानां प्ररक प्रामाण्य- माह। तष दृष्टार्थानां धाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिमामात्प्रामाण्य गम्यत इति । तति दृष्टार्थवाक्यनिरिणे । दृष्टार्थानि वाक्यानि पुत्रकामो यजेदित्यादीनि । प्रायेणेति कर्बाद्यवैगुण्ये सतीति जायनार्थम् । तगुण्येन सतोऽपि फलस्य नागात् । प्रक्षत्तिरिष्टानिष्टादानहान- रुपः शारीरो व्यापारः। सामर्थ्य प्रेप्सितयथोक्तवस्वामिः । प्रयमर्थः । पुत्रकामो यजेत् कारीरौं निर्वदृष्टिकाम इत्यादि । दृष्टार्थवाक्यानां प्रवेष्टौ वर्षे वर्षेऽशी धनिर्वृत्तायां पुत्रदृष्टफन्न दर्शनात् प्रामाण्यमवगम्यते । योतानि पाक्यानि सत्यानि न घटेरस्तदा पुष्कनद्रव्यन्ययसाध्ये केगावहे तदुक्त कम्मणि न प्रवीणा: प्रवत्तेरन च मेसितफलावास्तिवीरस्ततो यथा प्रत्यक्षादिक स्वप्रत्यायितमर्थ मापयत्प्रमाणवेम स्वीचके तथा भब्दोऽपि स्वोक्तमये प्रापयन् प्रमाणत्वेन स्वीकार्थः । स्वार्थप्रापकत्वेन इयोस्नुस्यत्वात् । अन्यथा शब्दानामर्थमसन्धाभावात् व्यर्थवाक्त्वेन तूष्णीकत्वा. पातात् । अयेथमाचक्षीयाः प्रत्यक्षादि प्रमाणमर्थमम्महत्वान। गादो न तदभावात्। तन्न। मम्दोऽपि प्रमाणमर्थमम्मलादेव। मनु गम्दम्यान मह क: मम्मन इति चेत प्रत्यक्षम्यापि मुक पति यायम् । ग्राधग्राहकभाष इति चेत् । पवापि वाघ- पाचकभावी भविति। सतः प्रदः प्रमाण वेग म्बीकार्य एक ·२१२ न्वायतात्पर्यदीपिका। रायाच प्रयोग। प्रमाण वाद्यार्थप्रापणसमर्थत्वात् । प्रत्यक्षवत्। तथा पुचकामो यदित्यादि दृष्टावाक्यानि प्रमाणानि । कधिवगुणे मति ममर्थप्रकृतिजनकलात् प्रत्यक्ष वदिति ॥ ४॥ अष्टार्थाना प्रामाण्यमाचष्टे । अदृष्टार्थाना पुनराप्तीतखेति । अदृष्टार्थानि स्वर्गकामी यजेत्यादीनि । पुन गन्दो दृष्टा प्रामाण्यव्यतिरके । ग्रामोतत्वेनति यो यत्रावञ्चक म नतास । यक्षा प्राप्ती रागहेप क्षय मा यस्याम्ति । प्रमादित्वात् अप्रत्यये स प्राप्त मतदुक्तलेन प्रामाण्य गम्यत इति शेप । अय भाव । अदृष्टार्थवाक्याना सरमादर्थदर्शनामावादाप्तोतखेन प्रामाण गम्यते । नान्यया । न चासोऽन्त वति । तदेतरागादिदोषामावा दासत्वहानश्च । तदुतम् ।। प्रागमो यातवचनमाप्ति दोपक्षय विदु । चौणदोषाऽनृत वाक्य ने बयाहेत्वसम्भवात् ॥ ५ ॥ पर शत. कथमिति । अव कथमिति परप्रय म चैव प्रश्यति । ननु यागादी निष्ठितऽपि तदान स्वर्गादिफनानुपलम्भे प्राप्तोत्तस्य सतरा दुरवधारपवाददृष्टायवाक्याना कथ प्रामाण्य जेयमिति परिहरति । पुत्रकामी यतत्यादि वाक्याना प्रहसिमामात् प्रामाण्य ·आगमपरिच्छेदः। मनुमाय तत्प्रपतुरतीन्द्रियार्थदर्शित्वेन परमाप्तवमवधार्य तत्पणी तानां सर्ववाक्यानामप्रामाण्य कारणाभावात् प्रामाण्यममुमीयत इति। अहावाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिसामात् प्रामाण्यं दुनीनमिति पुत्रकामो यजेदित्यादिवाक्यानां प्रत्तिसाम- ात् प्रा प्रामाण्यमनुमेयम् । यथा विवादास्पदानि दृष्टार्थ- वाक्यागि प्रमाणानि। कर्चाद्यवैगुण्ये सति मेक्षावप्रवत्तकत्वात् प्रत्यक्षवत् । इष्टिपूर्तावपि कादाचिसफलवैफल्येन पततिहतो- यभिचारनिहत्त्यर्थं कर्ताधवैगुण्ये सतीति पदम् । वैगुण्याभावे शान्तिकपौष्टिकादिकम्मखने कश: फन्नोपनम्भात् । ततस्तत्प्रणित- ঘষাকাসনীন্ডিয়া গসিন্ধান্য ছিনিয়ন भविष्णुपुत्रजन्मशान्तिकपौष्टिकादयोऽर्यास्तशिखेन हेतुना परमातत्वमतिमाहाद्यवञ्चकत्वं सर्वजत्वं वा नेयम् । तथाहि पुत्रकामो यजेदित्यादि वाक्यप्रणेता परमासोऽतीन्द्रियार्थदर्गिवा. छातिरेकम्मदादिवत् । ततम्तत्प्रणीतानामातप्रणीताना मर्थ- वाक्यानां दृष्टादृष्टानामेककर्तृकत्वेन प्रामाण्यमनुमानविषयो- क्रियते । यया दृष्टादृष्टार्थानि मर्च पाक्यानि प्रमाणान्याप्तोगत्वात् पित्रादिषाकावत् । न चासोक्तत्वममिडम् । विवादाम्प्रदानि वाक्या- न्यासप्रणीतानि ममर्थप्रत्तिजनकले मति वाक्यत्वात् पिवाटि- वाक्यवत् । प्रामाण्ये हेतुः अप्रामाण्येत्यादि । बोडाटिराहाताना. The nonishs maitted in the test | Steange 9 Lineer .

·न्यायतात्पर्यदीपिका। मैकदेशमवादेऽपि नेरामाणिकवादिकमप्रामाण्ये कारणमस्त्यत्र त ममाणोपपत्रमाप्त स्तवनुदेशकवेनाप्रामाण्ये न किञ्चित्कारण. मम्तीति सर्वाणि वेदवाक्यानि प्रमाणवेन स्वीकार्याणि । तयाच प्रयोगः। वैटवाक्यानि प्रमाणत्वेन बोकार्याणि प्रामाएप- कारणरहितत्वात् एवं प्रत्युक्तपिवादिषाक्यवहातिरको वश्चकवाक्य- वदा। तदेवं चित्तिमामात् फघिदामोलत्वात् कारणं तप्रामाण्य वदता प्रकरण कारण बमते परतः मामाप्यं समर्थित खतो मिरामि ॥ ७॥ ननु पुरुयाणा रागादिदोषकलुषितान्तःकरणखेन पौरुषेय. वावेदवाक्यानां प्रामाखं न युक्त किन्तु मित्यत्वात् युमिति जन्य पर निराकरोति । न नित्यत्वेन वाक्यानां हि नित्यले प्रमाणभाषादिति । न हि वंदः प्रमाण नित्यत्वादिति वक्तुं गवयम् । वाक्यानt नित्यत्वे प्रमाणाभावात् । प्रमाणे विना च साध्यसि ईरयोगात् । तथाहि सबित्यव प्रत्यक्षेण प्रतीयते अनुमानन वा । न तावत्प्रत्य क्षेण । तस्य विद्यमानेन्द्रिय कवस्तुहात्तिखेनानादिकानाकलितवस्त्व- नवगमात् । न च योगिप्रत्यक्षेणेति शायं तदनभ्युपगमादन्यथा वेदवादिना निर्विवाद सर्वविवादाम्युपगम: स्यात् । नाप्यनुमानन तदविनाभाविलिङ्गाभावात्। कम्मरणादिनिङ्गस्यानकान्तिक - स्वात् । श्रय नित्या वेदाः संप्रदायाविच्छेदै सत्यप्रयंमाण कर्तृ- कलादाकामवदित्यनुमाने नित्यस्तीति चेन्द्र। विशेषणस्य ..

·२१५ सन्दिग्धासिद्धवेनास्य हेत्वाभासलात् । तथाहि ययादिमता- मपि प्रासादादीनां संप्रदायो व्यवयिते तदानादीनां वेदा. नामव्यवच्छेदी संप्रदायोऽद्यापि विद्यत इत्यस्य दुःथानत्वाहिशे- पणं सन्दिग्धामिदम् । विशेष्यमप्येकतरासिई प्रतिवादिनी वेद- कर्तुः स्मरणात्। यथा ततो यो हि वै वेदांय प्रहिणोति इति । प्रजापतिः सोमं राजानमन्वस्जत्ततस्त्रयो वेदा अन्वसूजतेति । संप्रदायाविच्छेदश्च वृद्धपारम्पयंण यथावत्याठस्तादृशयाकारी नास्तीति साधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य । किञ्च वेदक स्मरणं प्रत्यक्षेणानुमानेन वा। यदि प्रत्यक्षेण तर्हि कुमारसम्भवादीनामपि कर्तुः प्रत्यक्षास्मरणाबित्यखापत्तिः । नाम्यनुमानेन तस्य वेदकत्रनुभवसाधकत्वात् । तद्यथा योना- सम्भव विशेष सत्तेन समानहेतुकं यथा सम्भव हिशेषो घटो घटान्तरेण । असम्भव विशेषाणि नित्यवाक्यान्यनित्यवाक्यैरिति । न चायं हेतुरसिद्धस्तविशेषस्य क्वापि केनाप्यपतीतत्वात् । दुर्भणत्वादिस्तविशेषोऽस्तीति चेन्न। तस्य दुर्वाक्येवपि भावात् । शान्तिक हिंसादिक विसंवादः मोऽस्तीति चेत् न। तस्यापि कापि व्यभिचारणानेकान्तिकत्वात् । अन्यच्च अपौरुषेयत्वेन नित्यत्वं साध्यते । स चामी प्रपोरुपयः कि मम्बन्ध उत वर्षा उत वाक्यम् । तत्र तादात्मरतदुत्पत्तिसंयोग. समवायसंबन्धाः मन्दार्थयोरसम्भवादेव निरस्ताः । भावस्तु चेत् साडेतिकस्तदा सकतस्य पुरुषजन्यवादपोर्पयत्वं कथं स्यात्। प्रथ नित्यः सोऽपि संबन्धिनोः गदार्थयोनित्यत्वेऽनित्यत्वे वा वाच्यवाचक ·न्यायतापप्यदीपिका। स्थानियले सर्वदा सर्वत्र मयंगदार्थप्रतीति: म्यादपेक्षणीयाभावात्। अनित्यत्वे तु मंबन्ध स्थाप्य नित्यत्वं प्राधारना मत्यधेियनागात् । नापि वर्मात्मक वैद च मैदाप्रतिभामात् य एव वैदे ककारः स एव लोके प्रतिभातीति भेदाप्रतिमामे प्रत्यभिजाया एवानं. कर्मीणत्वात् । नापि वाक्यं तस्य वर्पट्यूहात्मकत्वात् यानां चोक्त- युक्तरपौरुषेयत्वाघटनात् । किञ्च । ताल्लादिजन्मा ननु वर्णवर्गो वामको वेद इति स्फुटश्च । मथ ताल्वादिरतः कथं स्यादपौरुषेयोऽयमिति प्रतीतिः ॥ वेदस्याध्ययनं सवें गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवायत्वादधुनाध्ययनं यथा । प्रतीतानागतौ कालो वेदकारविवर्जिती काललात्तद्यथा काली वर्तमानः समीक्ष्यते ॥ इत्याद्यं नित्यत्व साधनम् । तस्मिंस्तस्मिंथ वाक्ये प्रयोहं शक्य मित्युपेक्षणीयमेव ॥ ८॥ ननु यदि नित्यत्वे प्रमाण नास्ति तह नित्यत्वे किं प्रमा मिति पर शद्विवाह। अनित्यत्वे पुनर्वायत्वाद्यनकमनुमानमिति । अनेकमनुमानमित्यत्र जायकवचन वाक्यत्वाद्यनुमानानि यथा वेदवाक्यान्यमित्यानि वाक्यत्वाप्लोकिकवाक्यवत् । पौरुषे. याणि वेदवाक्यानि विचित्ररचनात्वात् कालिदासादिवाक्यवत् ।

·प्रागमपरिच्छेदः। वेदसमदायो व्यवच्छिद्यते मंप्रदायत्वाकरणादिसंप्रदायवदि- त्यादीनि ॥८॥ प्रसङ्गान्तरमाह। सर्वदोपलन्धानुपलब्धिप्रसङ्गय विपर्यये नियामकाभावा- दिति ॥ यदि वेदवाक्यानां नित्यत्वं भवेत्तहि नित्यत्वाद्यापकत्वे सति सर्वदीपन्नम्भोऽनुपलम्भो वा प्रमज्येतान्यानपेक्षणात् । अयं भाव: । कि शब्दानामिन्द्रियग्रहणयोग्यतास्ति न वा । भादो कल्पे सर्वशब्दाना नित्यत्वाधापकत्वेन सार्वदिके इन्द्रियसम्बन्ध सति सर्वदा सर्वशदोपलब्धिः केन वार्येत। द्वितीयस्मिन् कल्पे बनुप- लब्धिः सार्वदिक्यापोत ग्रहणायोग्यत्वात् । ततोऽपणीया. भावाद्युक्ते एव सर्वशम्दानां सर्वदोयनधानुपलब्धी। तदुक्तम् । नित्यं मत्त्वमसत्वं वा हेतोरन्यानपेक्षयात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचिकत्वसम्भवः । विपर्यये कदाचिदुपलब्धावनुपनम्धी नियामकस्य व्यवस्थापक स्थाभावात् कदाचिदुपलभ्यते कदाचित्यत्र नियामक किधि नास्तीत्यर्थः ॥ १०॥ परमाणडरते। अभिव्यञ्जकाभावात् तदनुपलचिरिति चेदिति । प्रभिशनकः शम्दप्रकाशको वायुस्तदभावाछम्दानुपमधिर्न त्वनित्यभावाकनेति गेपः । ११॥

·न्यायतात्पध्यटीपिका। परिहरति । न तदनिदशादिति। तस्य शब्दाभिव्य नकवायोरनिदगो वैथिध्येनाकयन सम्मा दमिन्यन्त्रकाभावात कृता तदनुपलब्धिर्भवतीत्यर्थ ॥ १२ ॥ पुन पर शाइते। वायुमयोगविभागाविति चेदिति ॥ वक्त कीठाप्य वायाम्ताल्वोठपुटादिसम्पर्क मयोग । बहिश्लेषो विभागस्तो शब्दोपलब्धानुपलब्धी प्रति हेतूभवत । कोऽर्थ । यदा वक्त कोहयो वायुस्ताल्वोष्टपुटादिवभिहन्यते तदा भन्दा अभिव्यज्यन्ते तदभावे नाभिव्यज्यन्त इति ॥ १३॥ पुन प्रमझापादनेन परिहरति । न । सर्वशब्दाना युगपट्हणप्रसङ्गादिति ॥ यदि वायुमयोग एवाभियनकस्तदा युगपत्सर्वशब्दोपन्नधि प्रमज्येत । व्यञ्जकस्य मर्वशब्दान प्रति तुल्यत्वात् । यथाऽभिव्यञ्जक प्रदीपसनावे चक्षुरिन्द्रियग्राह्याणा घटादीना युगपद्पन्नम्भस्तथा गम्दाभिव्यन्नकवायुसहावे योग्रायाणा मर्वशब्दाना युगपटुप नम्भ स्यादित्यर्थ ॥१४॥ पर प्रश्रयति। कथमिति। प्रयमभिमन्धि परप्रयम्य । न हि मया सर्वशम्दानामिक एवाभिव्यनकोऽभ्युपगम्यते । कि तु यावा शब्दास्तापहाभि ·श्रागमपरिच्छदः। - व्यनका इत्यस्माकं सिद्धान्तस्ततो यस्यैव शब्दस्याभिव्यञ्जक- स्तस्यैवाभिव्यक्ति ने सर्वशब्दाना तेन नातिप्रसङ्ग इति ॥ १५ ॥ पूर्वोक्तयुक्त्या पराभिप्रेतं व्यञ्जकनानात्वं विषयिगि निर्लोठयति । थोत्र तावत्समानेन्द्रिययासमानदेशसमानधर्मापनानाम र्थाना ग्रहणाय प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काय्यं न भवतीन्द्रियावा. चक्षुर्वदिति ॥ अभिव्यञ्चकनानावखण्डनायेदमनुमानम् । तत श्रीव ताव दित्यादिः सस्कार्य न भवतोति पर्यन्त पक्ष । इन्द्रियत्वादिति हेत.। चतुर्वदिति दृष्टान्तः। प्रतिनियतेत्यादि । प्रतिनियता एक काव्यद्य प्रति निथिता, सस्कारका वायवस्तै । सस्कार्य शब्द- प्रहणायाभिमुखीकार्यमिति । समानेन्द्रियमाद्यादिविशेषण त्रय मर्थानाम् । तेपा च व्यवच्छेद्यमेवम् । योत्रमर्थाना ग्रहणाय प्रति- नियतसस्कारकसत्कार्य न भवतीन्द्रियवादित्य चक्षुरादि तत्त सहकारिसहरुतरूपरसादिग्रहणपतिणुचित्तेन व्यभिचारस्तधि प्रत्यर्थ ममानेन्द्रियग्राोति पदम् । भिन्नदेशस्थानुरूपादिग्रह पाय प्रतिनियतदीपादिसस्कारकसस्कृतेन चक्षुपानकान्तापनोदाय समानदेशति पदम् । इदच युगपदिन्ट्रियसबन्धसिदार्थ द्रवीभूत मिथितततेनयो, खरूपनानाय । मतिनियनमस्कारकमस्कृतन चक्षुपातिव्याप्तिवित्तिये समानधर्मेसिपदम् । पर्य भाषः । ये समानेन्द्रियग्रायाः समानदेशाः समानधर्मापदाय गम्दाम्तेया प्रहगार प्रतिगाद में कमस्कारकर्मस्कार्य योष न भवति किं. হৃদ্ধাঙ্গনেমষ না ময়খি গছা স্বয়ং দামি।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका यथा चक्षुरेकप्रदीपसंस्कृतं समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मा- पवान् घटादीन् युगपदृष्टाति तथनिनानुमानेन परप्रयुक्त व्यन्जकनानात्वं खण्डयित्वा युगपत्सर्वधम्दयहणे समर्थितम् ॥ १६ ॥ यावन्तः शब्दास्तावन्तोऽभिव्यन्नका इति पराभितोत्र- विषयभूतशम्दव्यनकनानाल निराचष्टे । शब्दा बा प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काया न भवन्ति । समान- न्द्रियग्राह्यसमानदेश समानधर्मापनत्वे सति युगपदिन्द्रियसंबड त्वाहटादिवदिति ॥ प्रवानुमाने शब्दाः प्रतिनियतसंस्कारकर्मस्काया न भव न्तौति पक्षः। समानेन्द्रियेत्यादि संवत्वादिति पये तो हेतुः । घटादिवदिति दृष्टान्त: । प्रतिनियरीत्यादि । प्रतिनियता एकक शब्द प्रति नियिता.। सरकारका इत्यभिव्यञ्जकाः । समानेन्द्रि- यादिपदानां व्यवच्छेद्यन्तेवम् । युगपदिन्द्रियसबंदत्वादित्युक्ते हैती एकद्रव्यसमवेतत्वादु युगपञ्चक्षुरादिसंबडवेऽघि प्रदीपादिप्रति नियतसंस्कारकसस्कायें रूपादिभियभिचारः स्यातनिहत्त्यर्थ समानेन्द्रियग्राह्यति पदम्। समानिन्द्रियग्राधा अपि भित्र देशस्था. प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काा भवन्तीति तत्परिहाराय समानदेशति पदम् । समानेन्द्रियग्राह्ये समानदेशस्थेऽपि वी. भूनमिथितरततेले प्रतिनियतमस्कारकसंस्कार्य एवेति नहाय- च्छेदाय समानधर्मति पदम् । कोऽर्थः । यथा समानेन्द्रियमाघ Tne #prd "इमानदेश" 15 oulttet m the text ( See punge 30 Live) ·प्रागमपरिच्छेदः। समानदेशसमानधर्मापवा घटादययन प्रति प्रतिनियतसंस्कारक- सस्काा न भवन्ति किन्वेकप्रदीपसस्कृताः तहोचरीभवन्ति । तथा समानेन्ट्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मापनाः शब्दा अपि योत्र प्रति प्रतिनियतसस्कारकसस्काया न भवन्ति किन्वेकाभि व्यञ्जकवायभिव्यतास्तेन ते सर्व ग्राहियन्त इति। तदेवमनु. নানৱল বিযিবিয়ে নানাননিৰ মুসনা ব समानधर्मति पद केचित्र मन्यन्ते। सर्वथा साधाभावात् । कश्चिमाधयं तु युज्यते ॥ १० ॥ परमतमाशडते। उत्पत्तिपक्षेऽप्ययं समानी दोष इति चेदिति। एक অশিক্ষি যমজনৰ যু ugণমিষি यो दोपः मोक्तः स भवदभिमते उत्पतिपक्षेपि समानः । गदोत्पादकवायुसम्पर्के युगपत्मर्यगम्दोत्पादन मगदग्रहणा- प्रमात् । पथान्योत्पादनेऽलकर्मागोऽपि यदय प्रेरितो वायु म्तमेव करोति नान्यमिति पनि सहयतदभियलिपक्षेपि समानम्। मदुरुम् । पन्या प्रेरितो वायुययाय न करोति मः। तथाऽन्यवर्गासकारणतोऽन्य म करियति । १८। एपरिसति।

·२२२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका न। मत्मिण्डप्रदीप दृष्टान्ताभ्यां कारकभ्यानकर्वधर्यसिद्धे- रियलमातिप्रमले नेति ॥ पिण्डेन प्रदौमेन च कारकव्यञकयोमहधर्नामा तनो त्पत्तिपक्षे त्वदुक्ती दीपो न भवतीति शेषः । प्रयं भाव.. कारक हि नियत व्यञ्जक त्वनियतम् । तथा खेको घटोत्पादकी भूपिण्डो घटमेव घट्यति न पटादि। व्यनकायका प्रदीपः पार्थ प्रकाशितोऽपि घटादीनपि प्रकामयति । तत: कारकव्यय कयो पिण्ड प्रदीपष्टान्ताभ्या धर्यसिनियत्यानयत्यनिष्पत्तेकत्यत्ति- पक्षे युगपत्सर्वशब्दग्रहणप्रसङ्गो न भवतीति ॥ १८ ॥ अथ प्रागुदिष्टप्रमाणवित्वसंख्यासमर्थनपूर्षे पूर्वी लिए विधु प्रमाणेषु उपमानादिप्रमाणान्यन्तर्भावयति । एवमेतानि त्रीप्येव प्रमाणान्येषेवोपमानापत्तिसम्भवा भावतिधादीनामन्तर्भाव इति । वीण्ये वैत्यदेवकार प्रमाणुचतुष्टनिरासार्थः । ननूपमानादौनि कि प्रमाणान्यप्रमाणानि वा। भादो कल्प तान्यपि लायि- तव्यानि स्युस्तल्लक्षणोतो च प्रागुलप्रमाणवित्वसंख्या विशी येत । हितीये कथ परेपा तानि प्रमाणवेन ममिडानीत्याराह । एवेत्यादि। अवाप्येवकारस्थित्वान्तर्भावावधारणार्थ । मानादीना लक्षण यथास्थान वक्ष्यति । पादिशब्दाचेष्टालिया दीना परिपह' ॥ २० ॥ उप The text rents "रकार यसक { ceter Other} msteni ot. कारकव्यक ·भागमपरिच्छेटः । २२३ गध्दे उपमानमन्तर्भावयति । *यथा गौरेवं गश्य इत्ययमानं शब्देऽन्तर्भूतमिति ।। प्रस्यैवमधंघटना। अप्रेचितगवयेन केनापि नागरिकण कीटक गवय इति पृष्टी वनेचरो यथा गोरेवं गवय इत्याचष्टे । ततः प्रष्टनिष्टविताप्तभावस्य वनेवरम्य वचनात्यरोऽपि गवयपिण्डे ग्राहग्गौस्तादृग्गवय इत्युपमितिप्रमितिदेति वनविहारे गयय- प्रेक्षणात्सामावति च । प्राप्तवनेचरवचनादुपमानविषयभूते गवय- पिण्डे संज्ञामंत्तिसंबन्धप्रतिपत्तेः सम्पन्नवादागमस्याहवचनरूप. त्वादागमान्तरुपमानमन्तबभूव । नयाच प्रयोगः। याहगौ- स्तादृग्गवय इत्युपमानं गाब्दमाप्तवचनत्वात् वर्गकामो यजेदि- त्यादिवाक्य वत्। न चैतहायं याहगौस्ताहगवय इति वाक्यं गोसादृश्येन गवयं ज्ञापयत् पृथक्प्रमाण मिति । पृथुवुधोदराकार वृत्तं कुम्भ विभावये रित्यादिवाक्यानामपि पृथक प्रमाण वायत्तेः । तथाच प्रमाणियत्तापि विशीये तेत्यलम् ॥ २१ ॥ मोमांसकोतामुपमानमपमानर्यात । पनेन सदृशी गौरित्युपमानमिति चेदिति ॥ भरण्यानी विहरमाणस्य पुंसो गोसवर्णपिण्डनिवर्मनाम्मा- मिका गौरनेन मशीति यत् ज्ञानमुन्मीनति नहोपिण्डवादिष्ट- * The reading alopted by the commentator loere, differs some. wint froin the text (Steage 30, Lue ll) The text Adils here "gla' See page 0 Lue 12).

·न्यायतात्पर्य दीपिका। २२४ खादिहतना प्रत्यक्षादिष्वनन्तभवदुषमानमिति पृथक्प्रामाण्य मास्तिनुते । तत. कथमस्य शन्देऽन्तर्भाव इति भावः। अत्र प्रयोग । गवयमादृश्यविषय गोविज्ञान पृथकप्रमाण प्रत्यक्षाय. विषयत्वादर्यापत्त्यादिसाध्यार्थधत् । व्यतिरेके घटनानपञ्चेति ॥२२॥ परिहरति । तस्य स्मृतित्वादिति ॥ अनेन सदृशी मदीया गोरिति परेण यदुषमानमूचे तदुप मान न भाति । किन्तु स्मरणं गवयदर्शनादनेन गवयेन सदृशी मामिका गेहानुभूता गौरिति ज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वात् ॥ २३ ॥ स्मरण मेव समर्थयते। पूर्वमेव हि माग्यविशिष्ट उपलब्धो गोपिण्डः । कम्मादुप- लभियोग्यत्वादयोग्यत्व वा न कदाचिदुपनभ्येताहरवदिति । भूयोऽवयवसामान्ययोग माग्यम । तच गवि गवयेऽप्ये कमेव । तेन मादृश्य न विशिष्टो गोपिया पूर्वमेवाश्रयग्रहणकाने टहीतः । कस्मादिति परप्रशायदा सादृश्यविगिष्टगोपिण्डोपलम्भे हेतु। उपलब्धियोग्यस्वादिन्द्रियग्रहणयोग्यत्वादित्यर्थ । अयं भाव. । सादृश्यविशिष्टो गीपिण्ड किमुपनोग्योऽयोग्यो वा । योग्यत्वे उपलब्धियोग्यत्वादेव प्रागम्युपलब्धस्तविशिष्टो गोपिण्ड, । प्रयोग यात गोनिष्ठ गवयमाहायमनुपलब्धगवयोऽपि गोत्वोपनाकाले लभते । तदानी इन्द्रियसवडत्वे सत्यपजम्भयोग्यवाहोत्सवदिति । पयोग्यले उपलब्धानुचितत्वेऽदृष्टवकर्माधर्मादिया कहिचिदुप लभ्येत । उपलभ्यते चावश्यम् । तस्मात् में प्रागप्युपलब्ध एवेति . * ·प्रागमपरिवेट। २२५ तदा प्रतियोगिगवयग्रहणोपस्कृतसंस्कारात् गोस्मरणमेवेदं नीपमान मिति ॥ २४॥ ननु यदि प्रागेव गवयसादृश्यविशिष्टो गोपिण्डः समुपलब्ध- स्तदा तनिर्णयः कुतो नाभूदित्याशङ्काह। निर्विकल्पकेन तु प्रत्यक्षेण पूर्व सादृश्यमुपलब्धं तेन तदोप- लब्धाभिमानो न भवतीति । विकल्पो निश्चयः । स च प्रतियोग्यदर्शनानो जृम्भते । ततः माहस्य ग्रहण काले प्रतियोगिगवयामावानिर्विकल्पकमेव प्रत्यक्ष प्रावर्तिष्ट । तेन च सादृश्यं जगरहे । तेन हेतुना। गोग्रहणकाले। उपलब्धाभिमानी मया सादृश्य हौतमेवेत्येवं रूपो नौलमतीति माश्यग्रहणं प्राक् निर्विकल्पकं जात- मेवेत्यर्थः ॥ २५ ॥ यटि निर्विकल्पक प्रत्यक्षेण सादृश्यप्रत्यक्षेण साहस्यमुपलब्ध ताई तस्य संस्काराकरणात् पथातवियायिका स्मृतिः कथ स्यादित्याया। निर्विकल्पकोपलम्भेऽपि सहकारिसामर्यादभाषादिषु स- विकस्पिका स्मृतिर्दृष्टेति ॥ লিৰিকয়ছবি सहकारिमामयादाययादि- करणमाहामग्रादभाषे पादिशब्दात् सामान्ये च मविकस्पिका नियायिका मृतिः प्रेताचफ्रें। पयं भावः । कस्यापि दिहक्षया . The text addis here "mar" (See uge 30. Lhe 17 l.

·२२६ न्यायतात्पर्य्यदीपिका देवकुन्नं गत्वा तच्छन्यं प्रेश व्यावृत्तं कचिकचिदप्राचीत् । अवामुकोऽस्ति न वेति। ततस्तस्य निर्विकल्पकामस्वक्षणहीता- भावस्यापि नहीनतामत्तित्पशाच्च नत्र नास्त्येवेत्यभावप्रतिपत्ती सविकल्पिका स्मृति यत । तथा निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण गोत्व- ग्रहणकाले सादृश्यग्रहणेऽपि गवयदर्शनमहकारिमामात् स्मृति निद्ययात्मिका भविष्यतीत्यनेन महशी मदीया गौरिति ज्ञानं स्मरणमेव नतूपमानम् ॥ २६ ॥ लघुनैयायिकमते पासषाक्ययवणादनु गवये दृष्टं या मंत्रा- संनिसबन्धप्रतिपत्तिः सोपमानम् । पृथक् प्रमाणवेन स्त्रीचक्राणा साम्यागमान भिद्यत इति वक्तुमाह। मनासनिबन्धप्रतिपत्तिरण्याप्तवचनकायति । बटव्यामटाट्यमानस्य युमो वनेचरवच श्रवणादनन्तरंगोसनिमे पिण्हे प्रेक्षितस्य गवय इति मनाया गवयसंनया वाचः पिण्ड इति या सन्नास जिसबन्धघटना साप्यातवचोजन्या तन्मूलत्वान तूपमानकार्यम्। प्राप्तवाक्यातिदेशात्परोक्षे गवर्यापण्डे कथं सनामनिसबन्धप्रतिपत्तिरिति चेत् । सादृश्ये सद्धेतकरणात साहायस्य च गोगवययोरकत्वात् । अन्यथा यकीनामानन्त्या. मताकरणे अति मन्नाव्यवहारलोपापत्तः ॥ २७ ॥ पूर्वोतऽथ युक्तिमाह। तथा प्रशोत्तराभिधानादन्यप्रमाणानिगाचेति । यथा नागरिकणारविको वा पृष्टः कौहमाश्य इति । नयवाटविकन म यागोरिति वाचवोत्तरयाच। तत एव च ·प्रागमपरिच्छेदः। २२० तस्य संज्ञासंतिसंबन्धप्रतिपत्तिणजे । न केवलमेतत् । माधा बमुपमानेनेदं जानीया इत्यन्यस्य प्रमाणस्थाप्रतिपादनाच । संज्ञासंनिसंबन्धञानार्थमपि नीयमानं पृथक् प्रमाणत्वेनेष्टव्यम् । नरर्थक्यादित्यर्थः ॥ २६॥ परमतमापते । अस्य गवयगन्दः संन्जेति प्रतिपत्तावुपमानसिद्धिस्तथा शब्दा- थवणादिति चेदिति न शासवाक्यथवणकाले इदन्तया गवयपिण्डे संजासंजि. संबन्धनप्तिरस्ति । अपि तु गोतुल्यस्य कस्यचिदर्थस्य गवय- शब्दो वाचक इति सामान्यतः प्रतीतिस्तत: थोता तहाक्यात् सामान्येन ग्टहीतसंबन्धोऽरण्यानी पर्यटन् गोमदृशं पिण्डं प्रेक्ष्य स्मृताप्तवाक्यार्थोऽस्य गवयशब्दः संजेति यदा प्रतिपद्यते तदोपमान पृथक् प्रमाणं भवति । पव हेतुः। तथेत्यादि । यथा प्रश्नकाले यादृग्गोस्ताहगवय इति शम्दयवण तथा गवयवीनणक्षणेऽस्त्र गवयगम्दः संज्ञेति शब्दानाकर्णनात् ॥ २८ ॥ परिहरति । एवं नई गौरमित्येवं सनेतेऽस्य गोगदः संजेति प्रति- पत्ती प्रमाणान्तरं वायं ममानन्यायत्वादिति ॥ एषमिति प्राप्सवायवादेव मसामझिमंवन्धमतिपत्ती जातायां यदि प्रमाणान्तरमुपमानं स्वीक्रियते ताई केनाप्याप्सन पुरी- * The 'Text retus "तथा पन्दाकारणाहिति." i.ine) (Peene 31.

·२२८ न्यायतात्पर्यदीपिका। वर्जिनि गोपिए गोरयमित्येवं सोने ग्राहित यदाऽस्स गोपिण्डस्य गोगदः मन्नति प्रतिपतिस्तदापि प्रमाणातरं वार्थ स्वात् । गोपिण्डे गवयपिणे च मन्त्रासंभिसंबन्धस्य ममानन्यायत्वात् ॥३०॥ प्रसझापादनेन पुनः यरिहरति । गोपिण्डान्तरेऽपि महेनग्रहणे प्रमाणन्तराभिधानप्रसडा यथैकस्मिन् गोपिण्ड गोरिति सतग्रहास्य गीयम्दः सति प्रतिपत्त्यर्थ प्रमाणान्तरमियते। तथा गोपिण्डान्तरऽपि शब्दा- दन्यान्यगोपिणे च प्रमाणान्तर वायं भवेत् । तथानानवस्थादि दोषापत्तिः ॥ ३१॥ पुनः परमतं गते। तथाशब्दानभिधानऽपि प्रतिपादकप्रतिपाययोरेवमभिप्राय यस्थ सर्वस्य गोशम्दः संजति सामधिं प्रतिपत्तिरिति चेदिति॥ तथेत्यादि तथाशब्दोऽस्य गोशष्दः मंजेति शब्दम्त स्याप्रति- पादनेऽपि । प्रतिपादक इति संप्रतिपनो वता। प्रतिपाद्य इति मन्दिग्धो विप्रतिपद्रो वा। सामर्थमिति योरप्यूहनति विशेषः। केवनव्यतिरेकी वा। यया गोशब्दोऽस्य सामादिसतो वाचकः। सति हत्यन्तरे युदरत प्रयुतावान यदेवं न तदेव यथा घट इति। मिति प्रतिपादकगतलेन प्रतिपादागतलेन छ। अथवा इमिति पुरोवर्तिगोपिगतत्वेन तज्जातीयगोपिण्डगत खेन च। अयमर्थ । अयं पिण्डो गोरिति महतएवणेऽस्य ·भागमपरिच्छेदः। २२८ गोशब्दः संजेति वाक्यानुन्धारेऽपि सङ्केतग्राहकस्यायमाशयी यम्मयायं प्रतिपाद्यः। सर्वस्यापोहशस्य सानादिमतः पिण्डस्य गोरिति सङ्केतः ग्राहितोऽस्ति पिण्डान्ती स्वयमेव ज्ञास्यतीति प्रतिपाद्यस्याम्ययमाशयो यदहं प्रतिपादकैनेदृक्षस्य मात्रादि. मतः सर्वस्यापि पिण्डस्य गौरिति सङ्केत ज्ञापितोमोहगन्योऽपि मया गोशष्देन वाच्य इति । इत्युभयोः सामर्थ्यात् महशक्तिविशेषात् प्रागुतकेवलयति- रेकिणोऽपि विधा प्रतियत्तिभवति। ततः प्रमाणान्तराभिधान- प्रसङ्गोऽयुता इति भावः ॥ ३२ ॥ परोक्षपरिहारं स्वपक्षेऽपि प्रेषयति । समानमेतदवापि गोमदृशो गवय इति शब्दादुभयोरेवमभि- प्रायो गोसशस्यार्थस्य गवयशब्दः सति सामादेवं प्रतिपत्ति- रिति॥ प्रयापति यादृग्गोस्ताहगवय इति स्थ सेऽपि । समयोरिति प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोः। एपमिति यथा त्वमते प्रतिपाद्य- मतिपादकाभिप्रायवशात् प्रमाणं विनापि संभासधिसंबन्धमति. এপিনু। तिऽपि । शेषं व्यताम् ॥ ३३ ॥ नवासवाक्यादप्रत्यले गपये कषं मनासनिमबन्धघटनेत्याशहा परिहरसि। সন্ত্র (ষায় সিবিসিবি शमादी संशासजिमशवप्रतिपतिदर्शनादिति मादाविति। यः सराणामधोग: स्वाराज्यभोला । म ·२३० न्यायतात्पर्यदीपिका। शक्र इत्यनया प्रक्रियया प्रत्यक्षपदप्रत्योऽप्यर्थे मंजामजिसंबन्धघटना सुघटेव । न चैव प्रत्यक्ष मशाकर्मत्यम्य मुख्य सूत्रस्य विरोध । पत्र प्रत्यक्षमन्दस्य सत्तानिवेशयोग्यवस्तुनि दृढप्रमाणावगमार्य खात् ॥ ३४॥ अथ प्रत्यक्षानमानीयमानशब्दा प्रमाणानीत्यक्षपादप्रणीत प्रमाणभेदाभिधाबविरोध शकते । सूत्रविरोध इति चेदिति ॥ इहागमे उपमानान्तभावेन प्रमाणत्रित्वाभिधानात् मुख्य सूत्रेषपमानपार्थक्येन प्रमाणचतुष्वाभिधानात् विरोध मम्पन्न इत्यर्थ ॥ ३५ ॥ सून विरीध परिहरति । न। प्रमापनिग्रहस्थानाभ्यां दृष्टान्तहेत्वाभासादीनामिव प्रयोजनषशेन पृथगभिधानादिति । प्रमाणेत्यादि । यथा प्रमाणनिग्रहस्थानाभ्यो करवा लब्धाना मपि दृष्टान्त हेत्वाभासादीना सूनसूत्रे प्रयोजनवशात् पृथगभिधान कृत तथागमान्तर्भूतस्याप्युपमानस्य पृथगभिधानम । अयं भाव । प्रमाणप्रमेयसगयप्रयोजनेत्याद्यक्षपादोत्तमूलसूत्र प्रमाणान्तर्गतो वि दृष्टान्तो निग्रहस्थानान्तर्गता पपि हेखाभासा शिथ शेमुषोममुन्मेष कार्ययशाश्या पृथगुक्तास्तथागमान्तर्गतमप्युपमान मूनसूर्य पृथगुतामिति ॥ ३५ ॥ परोऽनुयुक्तो। हि प्रयोजन वायमिति॥

·भागमपरिच्छदः। उपमानपृथगभिधानस्येति शेषः ॥ ३७॥ प्रयोजनं व्यनक्ति। शब्दप्रामाण्य समर्थनमिति ॥ उपमानपृथक्कथनस्य प्रयोजनमिति वाक्यशेषः ॥ ३८ ॥ परः पृच्छति । कथमिति॥ कथ शब्दप्रामाण्यसमर्थनमिति शब्दार्थः ॥ ३८ ॥ । अथ समर्थन पराक्षेपपूर्व भवतीति प्राक् पराक्षेपमुपक्षिपति । केचिदाहुः प्रत्यक्षानुमानविषयले शब्दस्यानुवादकत्वं तद. विषयत्वे संबन्धाग्रहणादवाचकत्वमिति ।। केचिदिति ताथागता; । प्रत्यक्षेत्यादि प्रत्यक्षानुमानयो ? विषयः सोऽप्युपचारात् प्रत्यक्षानुमाने ते विषयो यस्यासौ प्रत्यक्षा. नुमानविषयः । यहा प्रत्यक्षानुमानयो विषय एव विषयो यस्य त्युष्टमुखादय इति सूत्रेणेकविषयपदलीयो समासः । तद्भावः प्रत्यक्षानुमानविषयत्वं तस्मिन् । अनुवादकत्वमिति अन्यममाय- गृहीतक विषयत्वम् । तदविषयत्वे इति प्रत्यक्षानुमानविषया- विषयले। संबन्धेति शब्दस्य विषयेण सह पायवाचकभाव- संबन्धस्तदहणम् । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वादेव । अवाचकत्वमिति अर्थाप्रत्यायकत्वम् । अयमर्थः । प्रमाणेम हि विषयवतव भाव्यम् । विषयच दृश्यादृश्यरूप: प्रत्यक्षानुमानगम्यः । ततः * 'The Text rerds "उचते पदप्रामाण्यसमर्थन प्रयोजनम्' (See {age Jl, line 13) ·२३२ न्यायसारपर्थदीपिका। शब्दः प्रमाणं भवन् किं प्रत्य चानुमानविषयस्तदविषयविषयो था। तत्र नाद्यः कम्पः सुभम्प। प्रत्यक्षानुमानप्रमितार्यप्रमापक त्वेन गम्दम्यानुवादकत्वात् । प्रमाणान्तरण्टहीत कविपयत्वम्यवानु- वादकनक्षयात् । अनुवादकस्य त स्मृतरिवाप्रामाण्यभूमित्वात् । प्रयोगया। गन्दोऽप्रमाण प्रमाणन्सरमितार्थप्रमापकत्वात् स्मृतिदिति । हितोये त प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वेन वाधवाचक- भावमबन्धाग्रहणाच्छदस्यावाचकल स्यात् । यतः शब्दार्थयोः संबन्धो वायवाचकभाषः स प्रत्यक्षगम्योऽनुमानगम्यो वा स्यात् । न च ततिपय स्वीकृतमिति ॥ ४०॥ पटेवार्थ: प्रतिपाया। तत्र पदं सत्यतामियागकर पर: प्राद" पदार्थ स्याप्रमिहत्वान पदेन सबन्धग्रहणमितरतराययत्वा- दिति पदं मुप्तिडत तस्थार्थोऽभिधयस्तस्यान्यप्रमाणाविषयत्वेना- ज्ञातवास्पदेनार्थस्य सबन्धग्रहण न जाधयते । अव हेतः । इतरे- तराययत्वादम्योन्याययदोषापातादित्यर्थः। तथाहि पदेन पदार्थे प्रसिडे सति सबन्धग्रहणं सबन्धग्रहणे १ सिहे पदेन पदार्थस्य प्रसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयस्थ प्रकटदोपलात् ॥४१॥ ननु पदैन पदार्थसबन्धग्रहणं मा म घटिष्ट वाक्यार्थेन तु पदार्थसबन्यो ग्रहीष्यत इत्येतदपि निराचष्टे । वाक्यार्यस्तु प्रसिद्वाना पदानामन्वयमामिति ॥ उच्चतै स्वोचितोऽर्थोऽनेनेति वाक्यम् । पदानामन्योन्यापेक्षा ·प्रागमपरिच्छेदः । संहतिर्वाक्य मिति वाक्यला । तस्यार्थी वाचः। प्रसिडानामिति केनापि प्रमाणेन पूर्व रूढ़ानाम् । पदार्थानामिति स्पष्टम् । अय- मर्थः । केनापि प्रमाणेन प्रसिहा ये पदार्थास्तेषामाकाजासनिधि. योग्यतावशायदन्वयमावं मियो मेलमात्र म वाक्यार्थो भवति । तमाच कथं संबन्धावबोधम्त त्रासामर्थात् । एवं च वाक्यार्या- संबन्धाग्रहणे पदार्थाप्रसिद्धिस्तदप्रसिहौ च वाक्यार्थाप्रसिदिरिति कथं शब्दस्य प्रामाण्यम् । एतत्पर्यन्तं चिदाहुरित्यनेन संबन्धः ॥ ४२ ॥ एवं पराक्षेपमुपक्षिप्य तत्परिहारायोपमानोपायमाह। तनिराकरणार्थमुपमानं निदर्शनार्थत्वेन पृथगुतम् । यथा कार्यार्थिनी प्रसिद्धगवयस्य प्रसिद्धगोमादृश्यं उपादायोपमाना- ख्येन वाक्येन संज्ञासंझिसंबन्धमतिपत्तिः क्रियते तथा किश्चि- निमित्तमुपादाय सक्रादिपदपदार्थयोरपीति। तस्मादन्यार्थत्वात् न सूवविरोध इति । तविराकरणार्थमिति परीक्षशम्दापामारयायास्तये। निदर्श- नार्थत्वेनेति दृष्टान्तप्रयोजनलेन । कार्यार्थिन इति गवयम्वरूपं जिज्ञासोः। किञ्चिनिमित्तमिति सुरेखरत्वमहस्राक्षत्वादिकम् । गद्यान्तःस्थेनापतिशम्दैन सजासनिसम्पन्धपतिपत्तिः क्रियत इत्य. नुवर्तनीयम् । अयमर्थः । यथा केनाप्यातनाविज्ञातगवयस्य स्वरूप जिज्ञासमानस्य पुसतत् जातं गोगादृश्य यहोवा याहमौस्ता. সময় মানহানি মাহি ম মুসান্নিবী . - ·२३४ न्यायतात्पर्यदीपिका। जाप्यते। तथा प्रसिद्धगकादिपदार्थस्य शकादिपदार्थ जिनामो- सजानन देवैखरखमहस्राक्षवादिना निमिन परोऽपि शामादौ मंजासंतिसंबन्धो दोध्यते । न च वायं यस्य निमित्त- मध्यप्रसिई तस्य कथं सजासंनिसमन्धो बोध्यत इति । सईया विप्रतिपत्रस्योपदे प्रति बालमूकवदनधिकारात् । ततय मूलसूबे प्रागुलयुक्त्या परोक्तगदामामाण्यानिम्तहणायोपमानस्य पृथकथनादत्रागमान्तमावेऽपि न सूत्रविरोधः। तया प्रत्यक्षानु- मानविषयत्वे शब्दस्यानुवादकवाद्यदप्रामाण्यमुक्तं तव युहम् । तथाभ्युपगमात् । अन्यथा तवावि प्रत्यक्षानुमानयोमियो विषय- परिच्छेत्तृत्वेनाप्रामाण्यापातात् । गन्दप्रामाण्यम प्रागपि सम- र्थितत्वाच्च ॥ ४३ ॥ मनु यदि मूलसूत्रक रुपमान पृथक् प्रमाणमिति नेष्टं माक्षेपपूर्व परोक्षान्न किमितीत्याह। परीक्षा त्वर्यापत्तिवत्प्रमाणस्य सतः प्रमाणेष्वन्तविज्ञापनार्थ- मिति यथा पृथक् प्रमाणवेनानिटाप्यर्यापत्ति प्रमाणत्वेन परीक्षा- नुमानेऽन्तरभाषि तथोपमानमपि प्रमाणतया परीक्षागमेऽन्तर- मावोति भावः ॥४४॥ ननु मूलसूत्रे उपमानान्तर्भावो निषिद्धस्ततः सूत्रधिरोध: मदवस्थ एवेति ·प्रागमपरिच्छेदः। २२२ अन्तर्भावस्वनुमान एवास्य यथावतोऽपि निराकृतो नागमे यथाश्रुत इति यथा पूर्वावर्मितः । अयं भावः । उपमान परार्थानुमान सादृश्यलिङ्गेन परोक्षार्थानुमापकावात् धूमामु- मानवदित्यनुमानेन परार्थानुमान उयमानस्य योऽन्तर्भावः स प्रतिषिद्धो मूलसूने नलागमे। कथमनुमानिऽस्यान्तर्भावनिषेध इति चेत् । उच्यते। नन्वनुमान लिङ्गलिदिभावेन दृष्टम् । तत उपमाने सादृश्यं लिङ्ग नहिं लिही कः। गौशेन । तस्य माक् परिचितत्वात् । गवयसेन । तस्य प्रत्यक्षविषयत्वात् । सादृश्य धेन । तस्य मामि लिङ्गत्वेनो तात्तात् । अतोऽनुमानलक्षणाभावादुपमानस्यानुमाना- नार्भावो न युक्तः। प्रयोगशास्त्र । उपमानं नानुमानमावाकोनार्थ- मतिपादकत्वात् पुत्रकामी यजेदित्यादि वाक्यवदिति ॥ ४५ ॥ ननु मूलसूत्रे चतुष्वाभिधानादिह त्रिवाभिधानं विरुज मित्यागर परिहरति । चतुष्टवाभिधानं सूत्रषु पञ्चलादिनिराकरणार्य न विस्व- निषेधार्थ प्रमाणसिहत्वादन्तर्भावस्येति । चतुको प्रमाणानां भावयतुष्टम् । मूनचे प्रत्यक्षानुमा- नोपमानशब्दाः प्रमाणानीति यत्प्रमाणचतुष्टमुक्तं तद्यया प्रमाणानि . The wont "यदातीर" is omitted in the text (see tages. 1.100 ·न्यायतात्पर्यदीपिका। पञ्च यडा न भवन्ति तदर्थम् । न पुनः प्रमाणवित्वनियर्थम् । अत्र हेतु । प्रागमे उपमानान्तभावस्य प्रमाण सिदत्वात् । अन्तर्भावक च प्रमाण प्रायोपन्यस्तम् ॥ ४६ परमत शङ्कते। वित्लानभिधानायुक्तमिति चेदिति । मूनसूवे चतुष्टं पञ्चलादिनिषेधार्थमुक्तं न बित्वनिषेधार्थ- मिति यदुच्यते । तदयुतम् । सूवान्त, क्वापि त्रिखानभिधानात् यदि सूत्रकारस्त्रित्वमेवाभ्यन पियत्तहिं तदेव काप्यमणियन घामातीतस्मारसूविरोधस्तदयस्थ इति भावः ॥ ४७ ६ परिहरति । न। अस्य सूत्रकारस्य बभावत्वायत् भिडन्तमपि क्वचि. नाभिधत्ते यथा कृत्स्म्रकदेशविकल्पादिनाऽवयविनिराकरणे इति । सूत्रकार: प्रमाणवित्वाभिन्नापुकोऽपि यत्तित्व नाचल्यो । तन्नायुलमस्य सूत्रकर्तुरेवप्रकृतिकत्वात् । एवं कमित्याह। यसिदान्तेत्यादि। यदसौ कचिसिडान्तमपि स्वपक्षस्थापनमपि नाचष्टे। कुवेद दृष्टमित्याह । यथा कृत्स्रकदैगेत्यादि । कचिद- क्षपादाचार्य स्य शास्त्रे ग्रामवादे प्रस्नुले शाक्यकत. कनैकदेश- विकल्पादिनाऽवयविनी निरासोऽस्ति । तथाहि। किमवयव्यव- या वर्सते न वा। प्राधे कसे कि कानानकदेशेन वा। कात्नान वृत्तावेकस्मिन्नेवायवे परिसमाप्तत्वात्तदनेकावयव हत्तित्व न स्यात् । एकदेशन हत्ती निरशब तस्योपगत विरुध्येत । - ·प्रागमपरिच्छेदः। मांगले वा तेऽप्यंशास्तती भिन्ना अभिवावा भवेयुः। भिन्नख पुनर- ध्यनेकांशवत्तेरेकस्य कात्मकदेशधिकल्पनानतिक्रमादनवस्थादी- स्थानुषङ्गः। अभिवत्वे न केचिदंशाः स्युः। हितीयेऽवयव्येव न स्थादवयवसंबन्धाभावादित्यवयविनि निराशतेपि सूत्रकारः शाक्यं प्रत्ययविव्यवस्थापनाय स्वसिद्धान्तं नावातीतरलोनाशीलत्वात् । अवयवस्थापन सिद्धान्तयेवं कास्त्रकदेशादिविकल्पानां स्वपर- सिद्धान्तयोरसिदत्वादस्वीकार एव परीहारः। तहि कथं तत्र स धर्तत इति चेत् । स्वरूपेणाययाश्रितमावलक्षणया वृत्त्या वर्तते । तथाच क भवदुक्त विकल्पजल्पावकाशः ॥ ४ ॥ किमर्थ स्वसिद्धान्तानभिधानमित्याह । शिष्याणामूहादिशत्यतिशययुनानामेवानाधिकारज्ञापनार्थ- मिति ॥ कहः स्वधया सिहान्तावबोधः। प्रादिशब्दादाक्षेपक्षमा खादि। तच्छतिवैभवमासुराणामिव छात्राणामन्त्र स्वन्यायशास्त्रे. ऽध्ययनाधिकारप्रबोधनार्य स्खसिद्धान्तामभिधानम् । तरेवमरम- छास्त्रमध्ये तमधिकर्तव्यं ये स्वापसमाधी विदधौरवित्ति भावः॥४८॥ उपसंहरति । तस्मात् स्थितमुपमानं गन्देऽन्तर्भून मिति । सष्टम् ॥ ५॥ •पधापत्तिममुमानान्तर्भावयति ।

·२३८ न्यायतात्पर्यदीपिका। अर्थापत्तरप्यमुमानेऽन्तर्भावोऽविनाभाषचनेनार्थमतिपत्तिसाध- नखादिति दृष्टः शुतो वाथों येन विना नोपपछते तस्यार्थस्य परि- कपनमापत्तिस्तस्या अभ्यनुमानेऽन्तर्भावो भवति। न केवलं पागमे उपमानान्तभाव इत्यपरथः। अव हेतः । अविना- भावेत्यादि । अविनामाव: स्वभावतः साध्येन माधनस्य व्यामिः। सहलेन तमामध्येन साध्यार्थ जतिसुत्वात्। भयं भावः । प्रत्यक्षादिप्रमाणपटकपरिच्छिन्नः पौनवाद्यर्थी रावीभोजनादि विनान्यथा अमम्भववन्यमष्ट रात्रिभोजनादिरूपमर्थ या कम्पयेत् भार्थापत्ति प्रमाणं स्यात् । तदुक्त प्रमाणपटकविशाको यत्रार्थोऽनन्य घाभवन् । प्रष्ट कल्पये टन्य मार्थापत्तिरदाहता। एतादृश्यर्यापत्तिरविनामावदले नार्थ गमयन्त्यनुमानमेव । नया धयर्यापत्त्युत्थाएकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्यमावलेनरनवगतोवगतो वा अष्टाधकम्पक: स्यात् । प्राये कल्पेऽतिप्रम। धितोये- इन्यथानुपपद्यमानत्वावगमोऽर्यापत्तेः प्रमाणान्तराहा । प्राचि पन्योन्याययोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेन जातादादर्यापत्तिर पत्तेरन्यथामुपपद्यमानखप्तिरिति । द्वितीये साध्यधर्मिणि भूयो दर्शन विपक्षेऽनुपन्नम्भी वा। प्रथमपचे भूयो दर्शनादेव माध्यमावर्धापत्यय॑म् । हितीयेऽमिथितो निथिती घा प्राग्विकल्पे तत्पुत्रादेरपि गमकलापत्तिः । तीयिकेऽनुमानमेवा. श्रीपतिनिधितान्यथानुपपत्रत्वस्थानुमानरूपत्वात् । प्रयोगयेवम् ।

·भागमपरिच्छेदः । पर्यापत्तिरतुमान अविनाभावबलेनापतिपत्तिसाधनवाडूमादि. वदिति ॥ ५१ ॥ अविनाभाषमेव दर्शयति । अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्त सत्येपोपपद्यत इति लभ्यते । अय- मेवाविनाभाव इति । एतदर्थो दृष्टान्तेन स्पष्टोक्रियते। यथा पौनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते तावश्यं रात्रौ भुतो। भोजनं विना पौनलस्यान्यथानुप. पत्तेरिति । कथिदेवदत्तं पीनं दृष्ट्वा किञ्चिदाह । अहो देवदत्तः पौनः परं दिवा न भुक्त । तेनोक यदि दिवा न भुते तवश्य रात्री भुक्ने तहिना पीनत्वस्यायोगात्। अत्र पौनत्व साधनं रात्रिभोजन च माध्यम् । पौनत्वं च रात्रिभोजने सत्येवोपपद्यमानमन्यथानुप- पद्यमानं रात्रिभोजनेन महाविनाभाव्येव । ततोऽविनाभावविभा- वितस्वभावार्यापत्तिरनुमानम् । तथा जीवन् देवदत्तो रहे नास्ति । तयवश्यं बहिरस्ति जीवत्त्वस्यान्यथानुपपत्तरित्याद्यर्था- पत्त्युदाहरणानि खयमूद्यानि ॥ ५२ ॥ परमतं शहते। यत्र सामान्याकारणान्वयग्रहणं नास्ति । यथा मुख्यकारण- वाप्रतिबदमयोस्तवार्थापत्तिः पृथक् प्रमाणमिति चेदिति । अन्वयेति । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्सिरन्वयः । कारणलमिति। मुख्य कारणानि समवाय्यादीनि वीणि यदन- स्तरमेव कार्यानिध्यत्तिस्तत्र समवायिकारणं ट्रव्यमेव । समवायि- ·२४० न्यायतात्पर्य्यदीपिका। कारण त्यामवमेव तमामर्थमममवायिकारणम् । साहाय्यमात्रे च्याप्रियमाणं निमित्तकारणम् । तेषां भावो मुख्य कारणत्वम् । अप्रतिवदतिरिति । न प्रतिमहा मणिमन्वादिभि. शनियस्येत्य- प्रतिबद्धयतिरन्यादिः । अयमर्यः । कार्यनिष्पत्ति: मकलकारण- साकल्यात् दृष्टादृष्टभेदेन कारणाना भूयस्त्वात् । न च कारण- साकल्यं क्वचिदम्मदादिप्रत्यहं किन्तु कार्यनिष्यत्त्युग्नेयम् । तथा- प्रतिवहालिवहादिः स्फोरादिकार्थमति। प्रतिवदशक्ति त्वमपि च दुर्नत्यम् । प्रतिबन्धकाना मणिमन्यादीनामनन्तस्वात् । ततो यत्र मुख्यकारणत्वस्याप्रतिबहशतीश पङ्गादतो प्रत्यक्षा- प्रवृत्त्या सामान्याकारणाप्यन्वयव्याप्तिग्रहणं नास्ति तवान्वया- भावादनुमानानुत्थानापत्तिः पृथक प्रमाणं भविति । यथा पत्र सन्ति सकनसहकारिकारणानि कार्योत्पत्स्यन्यथानुपपत्ते- स्तथा अवास्त्य प्रतिबद्दतिर्वादिः स्फोटादिकार्यान्वयानुप- पत्तय ततोऽर्थापत्त्यन्तर्भावोऽनुमाने न युक्ता इति भाव: ॥ ५३ ॥ परिहरति । न । तत्रापि कवनव्यतिरेकानुमानाव्यतिरेकात् । केवलव्यति- रेक्यपत्तिरिति संजाभेदमानमिति ॥ केवनव्यतिरेकीति । पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षी विपक्षा- वाहत्ती हेतः केवलव्यतिरेको। अश्यतिरेकेति अनधिकत्वम । केवलव्यतिरेक्यमुमानेनेवार्थापत्तिमाध्यसिहावपत्तिप्रमाणाधिक्यं न भवतीत्यर्थः । कथं विनश्यतिरेकौति पैदुच्यते । कार्योत्पत्ति ·पागमपरिच्छेदः। २४१ पूर्व तरी कारणानि सकनसहकारिसमेतानि समस्त प्रतिबन्नक- शून्यानि वा अनन्तरमेव कार्योत्पादकत्वान्न यदेव न तदेवं यथा केवन मम्मणिप्रतिबडो वहिति। ततः केवलतिरेक्यांपन्यो- नमेव भेदी न वन्त इति भावः ॥ ५४॥ पुन: परमतं शरते। अन्वयामावान सदनुमानमिति चेदिति ॥ यदेवान्वयव्याप्तिमत्तदेवानुमानम् । केवनयतिरेको वन्वया भावानुमानं न भवति । किन्वर्यापत्तिरियर्थः ॥ ५५ ॥ परिहरति। न। केवलान्ययिनो व्यतिरेकाभावेन प्रमाणान्तरत्वप्रमझा. दिति यद्यन्वयाभावात् केवलयतिरेकी नानुमानमियत । न केवलान्वय्यपि नानुमानं किं तु प्रमाणान्तरं स्यात्तुन्य न्याय- त्वात् ॥ ५६ ॥ प्रसङ्गान्तरमप्यार। अपिच प्रत्यक्षादिभेदानां किचिद्देधात् प्रमाणान्तरस्व- मम इति। यद्यन्वयबामपभाषात् केवलयतिरेको पृथक् प्रमाणमिप्यत नदा निर्विकल्पकमायिकम्पकयोग्ययोगिरुपाणां प्रत्यक्षमैदाना कार्यकरणानुभयामनामनुमानर्मदानां दृष्टादृष्टरूपयोः गद- भेदयोय किशि ईसदृश्यात् पृथक् पृथक मामाएमनुपश्ये. तति । ५॥

·२४२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। उपमहरति । तमादविनाभाववनमार्थप्रतिपादकत्वादापत्तिरनुमान- मिति। स्पष्टम् ॥ ५८॥ अथ सहस्र शतं सम्भवतीति जाने मम्भवः पृथक् प्रमाणं पर खोचक तदप्यनुमानेऽन्तर्भावयति । बहुत्वसख्याविषयले सत्यल्पसंख्याविषयस्य सर्वचोपलब्धवाना नुमानात्मम्भवी भिद्यत इति ।। सम्भवति बहुले खल्पसमिति सम्भवः । समुदायेन समुदायि- नोवगमः सम्भव इति सम्भवलक्षणम् । बहुत्वसंख्याविषयले सहस्रादिसख्यागोचरत्वे मत्यल्पसख्याविषयस्य शतादिद्रव्यरूपस्य सर्वत्र संख्यादौ प्राप्तत्वादनुमानात् सम्भवी न पृथग्भवति । समुदायममुदायिनोरविनाभावत्वेनानुमानरूपत्वात् । तयाहि विवादास्पदं सहस्र स्वममुदायिशतवत्सहस्रत्वात् पूगणित- सहसवदिति । एवं खाया द्रोण इत्याद्यपि ॥ ८ ॥ प्रथाभावमागमादिप्रमाणवितये यथासम्भवमन्तर्भावयति । अभावस्य तु त्रिवपि यथासम्भवेनान्तर्भावस्तथाहि कौरवाद्य भावप्रतिपत्तिरागमादिति । प्रत्यक्षादिप्रमाणानुत्पत्तिरभाव इत्लभावलक्षणम् । तदुभम् । * The text reads प्रतिपादकत्वाविषा-See page 33 tune 9-101 ·भागमपारच्छदा। २४३ प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । 'सामनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवन्तुनि में प्रभावस्य मामास्थलमिदम् । प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्वसत्तावरेधार्थ सवाभावप्रमापतेति। प्रत्यक्षादिक्रमेणान्तर्भावे वक्तुं युक्त प्रत्यक्षामावस्य बहु- वसाव्यत्वाइपरोत्येनाभिधानं कतम् । विधिति । प्रत्यक्षानुमाना- गमे । आगमादिति व्यासवचनात् ॥ ६ ॥ अनुमान भावान्तर्भाव विभावयति । परमादिषु रूपाद्यभावप्रतिपत्तिरमुमानादिति । पात्मादीत्यवादिशब्दागोमादिग्रहः । रुपादीत्यवादिादा- दमादिग्रहः । अनुमानं यथा। भामा रूपादिमको विभुत्वे सत्य- मूर्त्तव्यत्वात् । व्योमादिवदिति । व्योम रूपरसगन्धशून्यमस्पर्श- यत्वाहिगादिवदिति ॥ ६१॥ प्रत्यक्षेऽन्तोषमाह। भूतन्वादिषु घटायभावप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिन्द्रियम्यापार- भावभाविवादिति घटशून्यं भूतलमिह भूतले घटो नास्ति वैत्यादिरूपा घटादिवस्वभावजातिः प्रत्यक्षप्रमाणात् भवति। पप हेतुः । इन्ट्रि सत्यादि । इन्द्रियध्यापारभावे एव भवतीत्येवं गीला इन्द्रिय. प्यापारभावभाषिनी नावस्तत्वं तम्मादिन्द्रियमात्तिपूर्द कलादि- स्वधः।

·२४४ न्यायतात्मय्यदीपिका। ननु प्रत्यक्षेण मातलमुपलक्ष्य प्रतियोगिन सम्मल्याख्यानपेक्ष मानसमभावज्ञानमुशालमीति । तदुताम् । ग्टहीत्वा वस्तु मड़ाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम 1 मानस नास्तिताजान जायत ज्ञानपैसया । इति चेत् । न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि। प्रत्यक्षेगा मात लादिवस्तु घटादिप्रतियोगिभि मसूटममष्ट वा रयते । गाय कल्प । प्रतियोगिमसष्टस्य भूतलादिवतुन प्रत्यक्षेण ग्रह तत्र प्रतियाग्य गवग्राहकवनाभावप्रमाप्पम्य प्रहत्तिविरोधात । प्रतत्तो वा न प्रामाण्यम । प्रतियोगिन मखेऽपि सत्प्रवृत्ते । हितीये खभावप्रमाणवेयथ्यम । प्रत्यक्ष मोघ प्रतियोगिना घटादी नामभावप्रतिपत्ते । तथाच प्रयाग । निर्घट भूननमित्यादि. मानमिन्द्रियजमिन्द्रियान्वय व्यतिरे कानुविधायित्वाद्रूपादिज्ञान- वदिति । ६२ ॥ परमत शङ्कते। अन्यत्र तहावभावित्व पर्यवसितमिति चेदिति । अन्यत्रेति भूतलावधिकरण । तद्भावभावित्वमिति इन्द्रिय- व्यापारभावभावित्वम। सम्बद्ध वत्तमान च गृह्यते चक्षुरादिना इति न्यायादिन्द्रियसम्पन्धो धरातल एव स्थितो नाभावग्रहण इत्यर्थ ॥ ३३ ॥ परिहरति । ने 1 रूपादिधिक बाधकामावदिति ·भागमपरिच्छेदः। २४५ इन्द्रियव्यापारी नान्यत्र पर्यवसितो रूप इत्यादिशब्दासादि- विभावेऽपि बाधकामावात्। कोऽर्थः । यथा चक्षुरादीन्द्रिय- ध्यापारे मितं रूपं मधुरो रस इत्यादि ज्ञानमुम्भसे । न तब किञ्चिदाधक न चान्यत्रेन्द्रियव्यापारस्तथाऽभावग्रहण ऽपोति इन्द्रिय- जनितमेवाभावज्ञानम् ॥ ६४ ॥ पुनः परं शङ्कले। सम्बन्धाभावो वाधक इति चदिति ॥ इन्द्रियाणां संयोगः समवायो वा सम्बन्धी वस्तुना महो. लमनि। प्रभावस्य स तुच्छरूपत्वात् मंयोगः समवायो वा न सम्भवतीत्यर्थः ॥६५॥ परिहरति । न । खपरयक्षयोरमिरत्वादिति ॥ यस्त्वया सम्बन्धाभावो बाधक उक्तः स स्वपने त्वत्पचे परपसे मस्पचे चामिद इति । ६६ ॥ सम्बन्धाभावस्यामिडत्वं दर्शयति बपने तावद्रूपारिधिवापरोक्षानुभवकार्यानुमेयो योग्यता- स्यः सम्बन्धः । परपक्षेऽपि संयुक्त विशेषणविशेषभावादिरिति वपने इति मीमांमकपडे। कपादिवियनादिगदादमादि. परिपतः। पपरोक्षानुभवे नि मामाकारिजामम् । अनुमय इति। अनुमान यः । योग्यतति पम्वविषयमहाधितता। पयमयः। स्वप इन्द्रियाणां पतिमौकादमयसले इनियार्थयोयोग्य.

·न्यायतात्पर्यदीपिका। ताख्यः सम्बन्धोऽस्ति । मातादनुभावान्यथानुपपत्ते रित्यनुमानानु. मितः। म च योग्यताख्यः सम्बन्धी यथा रूपादिबस्ति तथा भाधानुभयेऽपि। तथा परपक्षेपि मत्यक्षे चतुःमंयुक्तं भूगल विशेष्यन्तस्य घटाभावो विशेषणमिति स्वरूप.। मंयुक्ता विचषणा- विशेष्यभावादिः सम्बन्धोऽभावग्रहोऽस्त्येव । पादिशब्दात् संयुक्ता- समवाय संयुक्तासमवेतसमवाय समवाय समवेतसमवायसम्बन्धचतु- ष्टयसमहविशेषग्यविशेष्यभावग्रहः । तथाच प्रयोगः । प्रभावानुभव মুলিয়ঙ্কৰীবীধামাইলা ঘরামীম- घदिति । ततः त्वदुः सम्बन्धाभावोऽसिर इत्यर्थः ॥ ६ ॥ पुनः परमतमाशाइते। संयोगसमवायरहितस्य विशेषाधिशेयभाषानुपपत्तिरिति चेदिति ॥ अमावस्याधस्तत्वासंयोगसमायराहित्यम् । तेन विशेषण- विशेष्यभावाघटनेति भावः ॥ ६॥ परिइरति। न। विशिष्ट प्रत्ययवर्शन तसिद्धिरितीति ॥ याप्यभावस्य कुत्सरूपत्वासयोगः समवायो या नोपपद्यते । तथापि भूनने घटाभावविशिष्टमिति विशिष्ट प्रत्ययवलेन विशेषण- विशेष्यभावसम्बन्धसिद्धिर्भवति। यथा गोमानिति। गोमा- नित्यव हि सयोगममवायसम्बन्धाभावेऽपि पिशिष्टप्रत्ययवशम गयास्तित्वसम्बन्धमिडिरस्तीति सिका घटायभावप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिति । (L ·भागमपरिच्छेदः। २४७ अर्थविद्यमागमेऽन्तर्भावयति। पनिर्दिष्टप्रवतृक प्रवादपारम्पयंमैतिहमागमेऽन्तर्भूत- मिति प्रवेतिह्यमिति लक्ष्यम् । शेषन्तु लक्षणम् । इतिहशब्दः सम्प- दायवाचकोऽव्ययः । इतिहेव ऐतिधम् । अनिर्दिष्टप्रवक्तुकमिति । पनिर्दिष्टो न निर्णात; स्वयं दृष्टत्वेन प्रवक्ता यस्येत्यनिर्दिष्टप्रवक कम् । प्रवादपारम्मhमिति बृहपरम्परायातो वाक्यप्रधीपः । अनिहिष्टप्रवक्तृकं यत्प्रपादपारम्पयं नदेतिय नाम प्रमाणमागमेऽ. म्तर्भवति। कोऽर्थः । इदमैतिहां सत्यमसत्यं वा यदि सत्सं नप्ति- वाक्यबादागम एव। तथाच प्रयोगः। ऐतियमागम प्राप्तवाक्य- खात् पत्रकामो यजेदित्यादिवाक्यपदिति । अथासत्यं तय प्रमाण- मेवेति ॥७॥ उदाहरति । यह वटे यतः प्रतिवमतीति । स्पष्टम् ॥ ७१॥ कैयिञ्चेष्टा प्रयक् ममारत्वेन स्वीकतास्ति तामप्यागमेऽन्त- भाषयति। प्रयवजनिता शरीरतदवयक्रिया चेष्टा नादाशास्त्रादिममय- बलेन पुरुषाभिप्रायविगेपमर्थ विशपञ्च गमयन्ती नागमाजियते लिप्यक्षरादर्थप्रतिपत्तिवदिति ॥ * "The reading adopted by the comrrentator liere, diftra sarmer what tirom the text (See nge It, Iares-11)

·२४८
न्यायतात्पर्यदीपिका।
अमि-
प्रयतजनिता गरीरतदवयव क्रिया चेटेति चेष्टालक्षणम् ।
चेष्टते विविधक्रियया प्राणी अम्यामिति चेष्टा ।
प्रयति ।
इच्छापूर्वको इस्तादिव्यापारः प्रयन । इद च पदं वात-
प्रकोपोत्प वाक्यादिकपदव्यवच्छेदार्थम् । तदवयवेति करादयः
गरीरावयवाः । नायगावं भरतकविप्रगीतो ग्रन्थः । प्रादि-
शब्दालीकचेटादिग्रहः। समयबलेनेति महतवशेन ।
प्रायविशेषमिति अाह्वानविसर्जनादिकम् । अर्थविशेषमिति
व्ययरूपम्। छापूविका देहतदवयव करादिचेष्टा सकत
वणादाणयविजेपं व्ययरूपमर्थ वावबोधयन्त्यागम एव भवति ।
लिप्यनरादीति
यथा पुरुषाभिप्रायविशेषमर्थविपश्चावगमयतो लिपिरूपाद-
काराद्यक्षरादर्थ नप्तिनांगमाद्भिद्यते । तथा चेटापि। यदि
चेष्टाया पृथक् प्रामाण्य मियते । ताई लिप्यक्षरादीनामपि
पृथक मामाण्य मेष्टव्य स्यातुल्य न्यायत्वात् । ततयेष्टा नागमा-
शिधते ।
समय लेनार्थप्रतिपादकत्वा लिम्यक्षरादर्थमतिपत्ति
वदिति ॥ ७२
न
पृथक् प्रमाण मित्यर्थः
उपसहरति ।
तदेव व्यवस्थितमेतत्वोण्येव प्रमाणानीति ।
व्यवस्थितमिति प्रमाणतर्कयुक्या निष्टसितम। बौवेश्येष-
फारयतुष्दादिनिरामार्थ । एतेन तत्समर्पित यदुक्तमाद्यपरिच्छदे
ससिविध प्रत्यक्षम मानमागम इति ॥ १३ ॥

·आगमपरिच्छेदः। २४९ प्रमाणं प्रमेयनिष्ठं भवतीति मनमित्य शिष्यः प्रमयं पृच्छति । किं पुनरेमिः प्रमाणे: प्रमातयमिति । प्रमातव्यमिति ज्ञातव्यम् ॥ ७४ ।। प्रत्युत्तरयति । उच्यते । प्रमेयमिति॥ प्रमीयते ज्ञायते इति प्रमेयम् । विषयो गोचर इति यावत् ॥ ७५॥ पुन: पृच्छति। कि लक्षामिति स्वपरजातीयव्यावर्तको धर्मों लक्षणम् । किं स्वरूप मित्यर्थः ॥ ६ ॥ युनरुत्तरयति । यहिमयं ज्ञानमन्यज्ञानानुपयोगित्वेनैव निःश्रेयसागं भवति तत्पमेयमिति॥ यविषयमिति यहीचरम् । अन्यज्ञानत्यादि । विवक्षितप्रमे यात् वम्वन्तरज्ञानान्यन्यज्ञानानि तेषामनुपयोगित्वेनानपेक्षित्वेन । निःयेयममिति मौतः। पत्रान्यज्ञानत्यादि विशेष ऐन प्रमाण- जानम्यामादिनानोपयोगिन मोवाइवात्प्रमाणष्यवोटः । कोऽर्थः। यस्य ज्ञानमन्नानमनपक्ष्येय मोत माधयति तन्त्रमेयं भवति । इदं स प्रमेयम्ग विशेषनचथमन्ययायपरिधादे प्रमा विषयः प्रमैमिति मामान्य लक्षणस्यीयत्वात्मानमत्यापत्तः ॥ ७॥ ३२ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तेन कि कार्यमित्याह। तदेव तत्त्वतो जातभ्य सर्वदा मावयितव्यञ्च । न कोटमग्यादि सजनानस्यानुपयोगादित्तीति । तदेवैति प्रागुक्तानत्तणलक्षितं प्रमेयम् । तत्त्वत पति परमार्थतः । भावयितव्यमिति पुन: पुनयेतमि चिन्तनीयम् । अनुपयोगादिति । अमोनागवेनेति शेयः। तदेव प्रमेयं तत्वतो जेयं यमोनानं भवति। न कोटिकोटिकोटकाः मन्यवेत्यादि ज्ञानममीनाङ्ग- खेन तस्य व्यर्थत्वात् । तदुतम् । म पश्यतु वा मा वा तत्वमिष्टन्तु पश्यतु । कोटमस्यापरिज्ञानं तस्य न. कोपयुज्यते ॥ ७ ॥ प्रमियभेदमाह। १ तचतुर्विध हेयं १ तस्य निर्वर्तक २ हानमात्यन्तिकं ३ तस्यो. पाय ५ इतीति। हयमिति। होयतेऽवश्य परित्यज्यत इति हेयमैक प्रमेयम् । तस्येति । सम्य हेयस्य निर्धतक जनक द्वितीयम। हानमिति । तस्येति पद त्यावाप्यनुवर्तनात्तस्य हेयस्यात्यन्तिक हान सर्वथा त्यागस्तृतीयम् । तस्येति । तस्यात्यन्ति कहानम्योपाया हेतचतुर्थ प्रमेयं भवति। ननु सूबकतामगरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमन:प्रहत्तिटोषप्रेत्यभाव- फनदुखापवर्गास्तु प्रमेयमिति द्वादशविध प्रमेयमुक्तम् । तमध्ये प्राद्यत्यो हावुपादेयो शेषा दश हया !

·प्रागसपरिच्छदः।
त्वयात्वव तचतुर्विधमुक्तमतोऽत्र मूत्र विरोध इति चेन।
वादविधस्यापि प्रमेयस्य चतुष्देन भाव्यमानस्य मोचाङ्गता
भवतोति न विरोधः ॥oen
प्रय हेयस्वरूपं निरूपयति ।
अब हेयं दुःखमनागतमेकविंशतिमकामिति ।
प्रत्र ग्रन्थत्वादकमेऽप्यनागतं दुःखं हेयमिति हेयम्वरूपं
यम् । अनागामिति । अतोतस्योपभुक्तत्वाइर्तमानम्योपभोग
विना दुस्त्यजत्लाटनागतमेव दुःखं हेयं भवति ॥ ८०
तत् प्रकारानाह।
गरीरं पडिन्द्रियाणि पट् विषया: पट वुडयः सरलं दु.ख.
क्षेति ॥
तत्र गरीरं प्रतीतम् । पडिन्द्रियाणि प्राणरमनच स्त्वा-
योतमनांसि। पविषयाः गन्यरूपरसस्पर्गशब्दस्मृतिमहत्याः ।
पटवुद्धयः पडिन्द्रियाणाम् । पपिपया: समयः । पाहादरूप
सुखम् । तहिपरोतं दुःमम् । एय दुःखमक दिगतिप्रकार
भवति । ८१॥
गरीरादीनां दुःखत्व हेतुमाह ।
सत्र शरीरं दुःखायननवाद:पम् । इन्द्रियाणि विषया
युश्या सामाधनभावारमुखमपि दुःखानुपडााग्यम् । इपम्न
भाधनापीडामनापामक मुस्थत एवं नि ।
शरीरं मुख दुःखं न भवनि। किन्नु दुःगप्यायतनवाहर.
वात् दुःवम्। देहाधिवम्यवारमनी दुःपानुभवात् । रन्द्रि

·२५२ न्यायतात्पर्य दीपिका। याणि विषया बुद्धयथ प्रागुक्लस्वरूपानयोऽपि दु खनियतक लाटु खमिन्द्रियादिवशंवदानामवश्य टु खीभवनात् । सुग्न तु वैपयिकादिकं दु खपमञ्चनाहुई सुखस्य दु ग्वाधिनाभायित्वात् । मुख्य दुख तु बाधनाद्यात्मकम् । नाके गाम् च तम्यव मुग्यच्या दुखशयाचवात् । एतेन गरोगदौनामोपचारिक दुखत्वमावेदितम । तपामपि दु खहेतुत्वादिति । ८२ ॥ द्वितीय प्रमेयमाह। तस्य निर्वतकममाधारण कारणमविद्यारणे धर्माधर्मा । विति ॥ नस्येति हेयस्य कविशतिविधदु खश्य । निकमित्यम्य पदस्य व्याख्या असाधारण कारणमिति। यहा। किञ्चित्रिवर्तक साधारणमपि भवति तावच्छेदार्थमसाधारण कारणमिति पदम्। कि निर्वतकमित्याह । अविद्यत्यादि। अविद्यादीना स्वरूप स्वयमेव वक्ष्यत्य व नोच्यते । यपि धर्म मुख स्य हेरास्तथापि सुखस्य दु म्याविनामाविस्वात् दु ख है तुरवीत ॥८॥ अविद्यादीना स्वरुपमाह। सम्यगध्यात्मविधि प्रदर्शितार्थविपरीतचानमविद्या सह स स्कारगति सम्यगध्यात्मविद्धिरिति । सत्वयों यथार्यो दर्शितस्तस्य विपर्यस्ततया अनित्ये वस्तुनि नित्यबनानामत्वेन यत् मान सा सुखदु खहितभूीन वासनापरपर्यायेण सस्कारण सहिता विद्या भवति । मिथ्याज्ञानमधिोत्यर्थ । तदुक्तम ।

·प्रागमपरिच्छेदः। अनित्ये नित्यबुद्धियां याशुचौ शुचिवासना। अनामन्यात्मधी यमविद्योता शरीरिणामिति ॥ ८४ ॥ टपणा लक्षयति। पुनर्भवप्रार्थनं टपणेमि ॥ पुनर्भवो विशिष्टदेहमोगादिस्तप्रार्थना पुन: पुनर्यात्रा पणा भवति ॥८५॥ धर्माधर्मावाह। सुखदुःखयोरमाधारणी हेतू धमाधम्माविति ॥ मुग्वदुःख प्रतीते। तयोरसाधारणायसामान्यी यी है तो धर्माधर्मो भवतः । मुख हेराईमः दुःपहेतुरम इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तीय प्रमेयं प्ररूपयति । हानं दु.खविच्छेदः। प्रात्यन्तिकमिति न कदाचित्कक्षि. दुःखमम्बन्ध इत्यर्थ इति । हानमित्येतस्य दुःयविच्छेद इति स्याम्या । पात्यन्तिकमिति पदम्य न कटारिदित्यादि घ्याम्या पात्यन्तिकपदेन काटा. चित्कसुरबजनितो दुःपाँच्छदो व्यवभिपद्यते ॥ ७ ॥ चतु, प्रमेयमार। नम्योपायमतावानमामविषयमिति मम्गायन्तिकदुःरहानस्यामधिपतं धनमधि तत्वज्ञान- मुपायो हेतुभयसि । नवधानमिन्यु यम्य यमुनो यो भार. स्तत्तम्य नामिमि पमनात मामान्यपनगवानपि तदुपाय:

·२५४ चायतात्पञ्चदीपिका! स्यात्तावच्छे दायामयिष्यमित्युक्तम्। साविकमाग्मज्ञानमात्य- न्तिकदुःखत्यागहेतु रित्यर्थः ॥ ८८ ॥ आत्मतत्त्वज्ञानमन्तवुद्वात्मनः सम्यक् श्रवणादिभिः मम्मद्यते नान्य धत्ववा अति दर्शयति । तथाचोकम् । प्रामा वा रे दृष्य. श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिधामितव्यः । यातव्यः युतिवाक्येभ्यो मन्तव्यचोपपत्तिभिः । जात्वा च मततं ध्येय एते दर्शन नव इति ॥ पामेति वन्तः। वा एवार्थे । रे इति वक्तुः स्त्रियाः सम्बोधनम् । दृष्टय्य इति बहिरनुमानादिना । देहान्तय मुग्यई दुख्यहमित्यादि प्रत्य येन । निदिध्यामितव्य इति निध्यातमेष्टव्यो दिक्षितव्य इति यावत् । उपपत्तिभिरिति तर्कसम्पर्क- ककेशाभियुतिभिर्युतायथ पुरो वसन्त। एते अतिश्रवणमनन- ध्यानादय क्षेत्रनमाजाकारे हेतवो भवन्ति । अतिवाक्यादिभिः सम्यक ज्ञात्वात्मा ध्यातव्य इत्यर्थः । ८८ ॥ नन्वात्मज्ञानात कि फल भवतोन्याह । तरति शोकमात्मविदिति ॥ शोकमिति ममाग्लशरूपम् । आत्मान विदित्वा मंमारावार. पारंतरतीति भावः ॥१०॥ एक एव हि भूताला देहे देहे दवस्थितः । एकधा बहुधाचैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ इत्यादिवचनात् एकएमात्मेत्य इतवादिमतमपाकरोति ।

·प्रागमपारच्छेदः। २५५ है स विविधः । परश्वापरयेति ॥ स इत्यात्मा। पर इति परमात्मा। अयर इति संसारी। अनयोः खरूपं स्वयमेव वक्ष्यति पुरः॥८१॥ आत्महैते श्रुतिसंवादमाह। तथाचोक्तम् । हे ब्रह्मणो वेदितव्ये परवापरञ्चत्यादीनि । ब्रह्मणी इति । प्रात्मानी। एतेन ब्रह्माहतं निरस्त नेयम् । ननु तात्विक ब्रह्मेव केवलमस्ति सर्व व खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चनेति न्यायातातिरिक्तः सर्वः प्रपञ्चो मिथ्या प्रतीयमानत्वात् शुशिशकले कन्नधीतन्त्रानवदिति चेन्न । विकल्पा- क्षमसात् । तथाहि मिथ्यात्वं किमत्यन्तासत्त्वमुतातत्वेन तत्वमनि- यित्वं वा। प्राथे पक्षयेऽसत्त्वख्यातिविपरीतख्यातिप्रसङ्गः । तातौयिकपोवनिर्वायत्वं किं निरुतिराहित्यं प्रतीत्यगोचरत्वं वा। नाद्यः । घटोऽयं पटोऽयमिति निर्मोतोक्तः सर्वत्र सद्भावात् । न द्वितीयः । प्रत्यक्षेण नियतसंस्थानतया समस्तवस्तुप्रतिभासात् । यथा प्रतिभामते न तयेति चेन। विपरीतख्यातिप्रमतोरि- त्यलम् ॥ ८२॥ तत्र पर लत्तयति। तत्रैवर्यविशिष्टः मंसारधर्मरोपदप्यमस्पृष्टः परो भगवान् महेश्वरः मर्वतः सकलजगहिधतितीति । ऐवयममतिहतेचात तेन युताः । ऐनयमिन्द्रादिष्वयम्तीति तापदाय संमारधर्मरीपदप्यसंसष्ट इति। संसारधर्मा रामय- मोहादयस्तरस्पृष्टः। संमारधर्मास्टत्वं नयस्थयोगिवायम्तीति ·न्यायतात्यर्थदीपिका। तमिरासाय पर इति। पर येष्ठ । परख साख्याभिमते प्रधान म्यम्तीति तदपास्तये भगवानिति । भगवान् पूज्य । भगवत्वम् त्तमेष्वयम्तीति तत्परिहाराय महेश्वर इति। महेश्वरी महा नधिपति । मखरत्वमवांचीनेष्यपि मम्भवतीति तहिनिहत्तये मर्यन इति। मर्वजो विश्ववेदी। मर्वजत्व योगिष्वपि भवतीति तदपास्तये सकलजगद्विधाता विश्वसष्टा। एवमंग्वय्याटि गुणविशिष्ट परमारमा पर क्षेत्रो भवति । कचिवम्वयं विशिष्ट इति १ मसारधर्मरीपदण्यस्मृष्ट इति २ परो भगवान् महेखर सवा इति ३ सकनजगदिधातति ४ चतुर्लक्षणों पर- मात्मनो मन्यते । यया युक्तामों ग्राह्य सुधौमि ॥ ३ ॥ शिष्य पृच्छति। सकथ ज्ञातव्य इति ॥ प्रत्यक्षस्वाभावात् केन प्रकारेण ज्ञेय इत्यर्थ ॥२४॥ प्रत्युत्तरयति । अनुमानादागमाञ्चेति ॥ स्पष्टम ॥५॥ तत्रानुमान दर्शयति। सवाहि विवादाध्यामितमुपलब्धिमत्कारणकमभूत्वाभावित्वा हस्त्रादिवदिति ॥ विवादाध्यासितमिति भूभूधरादिकम । उपलब्धोत्यादि। उपलब्धिमान बुद्धिमान् कारण निदान यस्य तदुपलब्धिमत्कार पक बुद्धिमत्पूर्व कमित्यर्घ । अभूत्वत्यादि । प्रागभूत्वा धनुत्पद्य ·प्रागमपरिच्छेदः। पपावतीत्येवं भौलमभूत्वाभावि तद्रावस्तत्त्वं तस्मात् । अत्र व्याप्तिः म्बयमेव कार्या। अयमर्थः । यथा वस्त्रादिक प्रागभूला पश्चाभवत् बुद्धिमत्तन्तुवायपूर्वकम् । तथा भूभूधरादिकमपि प्रलयकाले भूत्वा पश्चात् प्रादुःपत् बुद्धिमत्पूर्वकं सिद्धातीति कर्तृसिधिः । न चालासिद्धताबन्धकौसम्बन्धचिन्त्यः । पधे हेतो- निथिसत्तित्वात् । अन्यतरासिहोऽयं हेतुरिति चेत् । न ! हेत्व- तरेण माध्यमानलात् । तथाहि विवादाध्यासितमभूत्वाभावि विशिष्टरचनावत्वात् प्रासादादिवदिति । नाधि विरुद्धता व्योमा- दिभ्यो नित्तत्वात् । नाप्यनकात्तिकता विपक्षादत्यन्सव्याहतेः । नापि कालात्ययापदिष्टता प्रत्यक्षाद्यवाधिनर्मिणि वृत्तत्वात् । नापि प्रकरणममता खपरपनभिदौ हेतोस्रूप्याभावात् । अथ भूभूधरादिकं बुद्धिमत्पूर्वकं न भवति । सशरीराजन्य वाहोमवदिति प्रत्यनुमानवाधितोऽसौ हेतुरिति चेन। अनुरा- दिमिरनेकान्तिकत्वात् । ८६ ॥ नन्वस्मिन्ननुमाने व्याशिवनास्कर्तुमावस्यैव सिदिन पुन- विशिष्टकर्तरित्यागया। বানালোবৰৰ নিৰাদ্যকনসন: সামান্য मिडी पारिशेप्यात्कार्य विशेषाच कर्तृविगैपमिशियिवादिकार्य. विषेपातक विपमिशिवदिति ॥ सामान्यष्याप्ते रिति यदभूत्वाभावि तदुपनधिमत्कारणक- मिति मामान्यभ्यासः । अनवरत्वेनति पमिइत्वादिदोपशून्यत्वेन । पारिशयादिति प्रमप्रतिषेधेऽन्यव ममहात् शियमाः ·२५८ न्यायतात्पर्थदीपिका। - तथाच प्रत्ययः पारिशष्यं तस्मात् । कार्यविगेपादिति क्षित्यादिकार्य- वैगेयात्। अयमर्थ: । प्रागुता सामान्यव्याप्तिम्तावनिर्दोपत्वात् केनापि प्रतिहत्तुं न शक्यते । ततः सामान्यव्याप्त: सामान्यन कर्तृसिडी जातायामस्मदादिषु कर्तृत्वप्रसतावस्मदादिभिः चियाटर्जनयितुमशक्तत्वेन पारिशयात् क्षित्यादिकार्यवशेष्याञ्च कविशेषसिद्धिर्भवति । चिवादिदृष्टान्तेन चिवादिदृष्टान्तेन यथा विशिष्ट- चिचादिदर्शनादिमिष्टचित्रलदादितत्कसिस्तिथेति । प्रयोगः। शियादिकं विशिष्टकजन्य विशिष्ट कार्यत्वादिशिष्ट- चिवादिवदिति । ननु कर्तृवैविध्यसिद्धावपि गरीय्येव कर्ता सिद्धाति । न तहिलक्षणः । तथाहि ईखरः शरीरी कर्तृवादस्मदादिवदिति । शरीरित्वे च कथं तस्य क्षित्यादिकनिष्णत्वम् । तथाच प्रयोगः । ईखरः क्षित्यादिकर्ता न भवति शरीरित्वादस्मदादिवदिति चेन्न । हेतोराययासिहत्वात्। सिडी वा शरीरित्वकर्तृत्वसाधक- प्रमाणाभ्यां वाध:। ननु कत्तुरशरीरत्वं चेदभिमेतं तहसर कर्ता न भवत्यशरीरित्वान्मुक्तात्मवदिति न कर्तृत्वमिडिरिति चेव। शरीरप्रेरकेणात्मनानकान्तिकत्वात् ॥ ७ ॥ अय परामसजावे आगम दर्शयति । *एको रुद्रो न हितीयोऽवतस्थे यमालोकानीगते दंगनीभि- रित्यागमाचेति ॥ . The Tixtendx • हितोयोग्य तस्ये चर्य व मा. (See nge sir Line 6) ·ग्रागमपरिच्छेदः। एक एव रुद्रः परमात्मास्ति । द्वितीयो नावतस्थे न स्थितः । दाते प्रभवन्तीतीशियः मलय इच्छाज्ञानक्रियारूपास्ताभिर्य धमालोकान् जगन्ति ईगते स्वखजनितकम्मफलोपभोक्तृत्वेन निय- मयति । ईशत इत्यत्र वैदिकत्साटेकवचन शक् ! कापि न द्वितीयाय तस्थे इति पाठः। तर द्वितीयावेशि सहार्थे हतीया- स्थान चतुर्थी। ततो हितोयेन मह न तस्थे किन्वेक एवेत्यर्थः तस्ये प्रत्यात्मनेपदं वैदिकत्वात् । चशब्दादन्योऽप्यागमो शेय: 1४८॥ पपरात्मखरूपमाह। मंसारफलोपभोक्तानन्तोऽपरः, इति। संसारफलं सुखदुःखादिकं तदास्वादकोऽनन्तोऽनेकविधीऽपरः संसार्यामा भवति। संसारे फलोपभोतो त्यनेन परमात्मन्यत्ति- व्यापिनिवृत्तिः। पनन्त इत्यनेन ब्रह्माईतव्यवच्छित्तिः ॥८R নয়ানিষীপ্লাস্যৰ নাম্বানুমানাই। स खलु बुद्धादिकार्याणां आश्वयभूतोऽनुमातव्य इति । स इत्यामा । बुद्दाहीत्यवादिशब्दात् सखदुःखेच्छाषिप्रयत्न- धर्माधर्मादिग्रह। प्रायय इत्याधारः। मात्मा बुधादि- कार्याणामाधारतयानुमानन जेय इत्यर्थः। अनुमानं यथा। बुद्यादयः कचिदायिताः कार्यवागुणत्वात् चापादिवदिति । पुरस्तादिन्द्रियादीनां निपेल्यमागलेन पारिशेप्यादामाधार इति ।१०।। * The text rtis "जीशेम्पर." {Siemge 36. Live 8) ·न्यायतात्मप्यदीपिका। कार्यमपि किमपि निराधारं भविष्यतीत्याशङ्कराह । न हि कार्यमनाधार किचिटुपलब्यमिति । यत् कार्य तामर्थ साधारमिति भाव, ॥ १०१ ॥ नन्विन्द्रियाणि विषया वा बुयादीनामाधारो भविष्यति । न त्वात्मत्यागहगह। न चेन्द्रियाणामायया युक्तमुपहन्द्रियस्य विषयकारणा योगादिति॥ इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां वुद्दाद्याधारत्वं युक्तं न भवति । अब हेतु. उपहतेत्यादि । उपहतमिन्द्रियं यस्य । विषयमृत्यघटनात् यदि इन्द्रियं बुहााद्याधारी भवेत् तदोपहतेन्द्रियो न किञ्चित् सारदाधारविना थाधियस्यापि विनाशात् । अस्ति च स्मरण मुपह तेन्द्रियस्यापि । तत इन्द्रियं तदाधारो न भवतीत्यर्थ. ॥१२॥ नन्वे कस्मिनिन्द्रिये उपहने पौन्द्रियान्तरण स्मरण भविष्यती- ज्याशगह। अन्यानुभूतेऽर्थेऽन्य स्य मारणादर्शनादिति ॥ पन्येन्द्रियेणानुभूत ऽन्यस्येन्दियस्य स्मृज्य वीच गात् । न खतु नेत्रानुभूतं नासा मर्यते । प्रत्र प्रयोगः। इन्द्रियं नामुभावक कर पवादात्रादिवदिति। अन्येन्ट्रियानुभूतमन्येन्द्रियं न स्मर- त्यन्यानुभूतत्वात् चैत्रानुभूत मेत्रवदिति ॥ १०३ ननु मा भूवविन्द्रियाणि वुडद्याद्याधार' किन्तु भरीरं घटियत इत्यागाई।

·भागमपरिच्छेदः।
अतएव शरीरस्थापि बाल्यकौमारादिभेदभिन्नत्वादमरणमिति ।
अन्यानुभूतमन्यो न भरतीत्यत एव न्यायात् शरीरस्थापि
स्मरणं नोपपद्यते न केवलमिन्द्रियाणामित्यपरर्थः । कुत इत्याह ।
वास्येत्यादि। आदिशब्दात्तारुण्यवाईक्य मेदग्रह। अयमर्षः ।
अन्पपरिमाणावचिन्ने महापरिमाणस्थासम्भवाहालशरीराकीमार.
तारुण्यवाई कशरीराणि भिन्नानि। तेन यदि शरीराययं चैतन्य
ওয়ালহা যন সালমীযান নষ্ট নমন্তব্যবিমীৰাযা
भारणं न स्यादन्यानुभूनेऽन्यम्मरणाभावादस्ति च स्मरणं तस्मान
भरोराययं चैतन्यम् । प्रयोगौ प्राग्वत् । बालशरीरवदिति । यथा
गरीरं नानुभूतभाजुकं करणत्वाहासादिवत् । तथा वालगरीरानु-
भूतं तरुणगरीरं न स्मरति । अन्यानुभूतत्वामेत्रानुभूतं मेत्रवदिति
प्रयोगः । बालगरीरात् कौमारगरीरं पृथगित्य व किं प्रमाणमिति
चेदुच्यते। विवादाध्यासिते परिमाणे भिनायये होनाधिकपरि-
माणत्वात् घटशरावपरिमाणयदिति । परिमागमेष विनयति
गत गरीरमिति चेन्न। विवादास्पदं परिमाणमाययविनागादेव
নিয়নি যৰিমঘনাব মুমিনমিষেzযৰিা-
दिति १०४॥
घसान्यायातिदेशेन बीडमोऽपि स्मरणं नोपपद्यत इत्या।
एतेन पूर्ववहानुभूमेऽर्थे उत्तर कार्यकारणभावात्
स्मरणमपास्तमन्यत्ववचनादितिः।
.
Tihert "चाचा'| weacLus 151

·२६२ न्याय तात्पर्यदीपिका। एतेनेति अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मरणं न भवतीति वचनेन । पूर्वबुद्धानुभूनेत्यादि बौडरादान्ते नैरामेाऽपि पूर्वबुद्धानुभूतमर्थ- मुत्तरबुद्धिः स्मरति कार्यकारणभावात्। स चैवम् । पूर्वबुदिवस्त्वन भवति तदनु स्वमगीमुत्तखुदिमुत्पाद्यामसरकार तत्र निवेश्य क्षणिकवाहिनश्यति। तत्र पूर्वबुद्धिः कारणमुत्तरधुद्धिः कार्य मेवं पूर्वोत्तरबुद्दयोः कार्यकारणभावेन सारण यदुक्तं तदपि निरस्तम् । इयोवुडयोमिथो भेदेन कथनात् । अयं भावः । पूर्वोत्तरबुहोः कार्यकारणभावेऽपि भेदोऽस्ति न वा। नास्तीति चैत् कर्य कार्यकारणभावस्सस्य भेदनिबन्धनलात्। अस्तीति नाई यथा चेनमेनयोरमलेन चानुभूत मेवो न स्मरति। तथा पूर्वधु हानुभूतमुत्तरदिर्न मरिष्यति । अन्यत्वेनाविणे- पात्। १०५॥ भेदपि यदि पूर्वबुदानुभून कार्यकारणभावादुत्तरहिः स्मरति। सदाचार्यानुभूतं मित्र. मरदवापि कार्यकारणभावस्य विद्यमानत्वादित्याया परः परिहरति । कार्याम रजातादिति चेदिति । यथा कमशीजे नानादिरनकट्रयनिष्पादिता रहता भेद माम्येऽपि रहाबीजमन्तान एव पुष्पादी रक्षसा व्यनक्ति । धोजान्तरमन्साने । सदुपाध्यायवृदिजम्मा सम्कारोऽपि बमस्तान एप स्मृशिमुद्धापयति। न शिष्यादी भिवमन्तानस्वात् । तदुभाम् । यस्मियेव हि मन्ताने पाहिमा कर्मवामना। फर्म तव समत्त कार्यासे रमता यथा । न ·प्रागमपरिच्छेद । सतशाचार्यानुभून शिथ स्मरेदिति त्वयोलो दोषो नान मावकाश इत्यर्थ ॥ १०६॥ परोक्त परिहरति । न । साधनदूपणाभावादिति ॥ सपनस्य साधनम । परपक्षस्य दूषणम् । तयोरभावाब युन एम कसरतताख्यो दृष्टान्त ॥ १०७॥ तमेव साधनदूषणामाव विभावयति । अन्वयाद्यमावान साधनमसिडलायनुहावनाव दूषणमिति ॥ अन्वयेति । मति सद्भावोऽन्वयव्याप्तिरादिशदादसत्यसनावी व्यतिरेकव्याप्ति । असिहत्वादीति। अनिचितपक्षतिलमसिद्ध त्वमादिशब्दाविरुवादिपरिग्रह । अयमर्थ । दृष्टान्तो हि वपक्षसाधनाय परपञ्चद्रूषणाय वा प्रयुज्यसे। कार्पासे रलता वदिति बटुलो यो दृष्टान्त स न स्वपक्षमाधनाय पूर्वज्ञानानु भूतमुत्तरज्ञान समरति। कार्यकारणभावापद्रवात् कापाये रहतावदिति भवदनुमाने शतदार्शन्तिकयोवैषम्येनान्वय व्यासाजनकलात । यतो बोधमते कारणभूताया पूर्वबुडेनिरन्वय विनाशाहौकारात् तदुपरागो नोत्तरबुद्धौ सनामति । दृष्टान्ते च काप्पांसे लाचारसरतिमा बोजविनाशात्परमाणुपु सक्रम्य हाण कादियामा कार्य भवतोति दृष्टान्तदान्तिकयोवैषम्य स्पटम। तथा यत्र न स्मृतिस्तत्र में कार्यकारभावापवावमिति व्यतिरेक- व्याप्तिरपि नास्ति । नापि परपजदूषणाय पूर्वज्ञानामुभूतार्थमुत्तर भान न स्मरति । ततो विभिनत्वादन्यसन्तानबुधियदित्यन पर ·न्यायतात्पव्यदीपिका। पने हेतोरमिहत्वादिदोषानुनावनात्। तम्प्रादयुक्त एप दृष्टान पति साधूतम् ॥ १०८॥ किश्च फार्पामरातापि दृष्टान्तत्वेनाद्रियेत यदि त्वन्नते कामे रकतोपपद्यत । मापि नापपद्यत इत्याह । न च काम निरन्वयविनाशोत्पाटे रहतीत्पद्यते । कार्यामान्तरवदिति ॥ निरन्वयविनाश इति । निर्गतोऽन्नयो मुहरादिहेसयंत्रामी निरन्वय स धामी धिनागशेति निरन्वयविनागम्तदुत्पाद तत्सम्भवे । अयमर्थ । कासिबीजे रसता तदीत्पद्यते यटि कतिपय क्षणावस्थायित्व स्यात् । त्वमते तु सर्ववस्तु विनाशककारणा भावेऽपि विनश्यति । ततो यस्मिन् कार्पामबीजे रातोत्पादिता तत्तदानोमेव काकनाश नष्ट क्षणिकत्वात्। तत्सन्तानभूते काप्पास वीजे सन्तानान्तरकार्पासबोज इव रताता कौतस्कुत्युत्पद्येत । अथ कार्पासबीजरताता वसन्तानबीजान्तर रततां अनयतीति चेन्न । विकल्पैर्भङ्गरत्वात् । नयाहि । क्षणिका कार्पासरकता म्ब क्षण पूर्व पश्चाहा कार्यमजेत् । नाद्य कल्प । समसमयभाविनि सणे व्यापाराभावात्। व्यापारे वा सव्यतरगोविषाणयोरिव कार्यकारणभावी विशोर्येत । तस्य पौर्वापर्यधुर्यत्वात् । हैतोधिक । स्वरुपणासत्यास्तस्या ममुत्पादकत्वायोगात्। अन्यथानुत्पद पिता पुत्रमुत्पादयेदविशेषात् । नापि तार्तीयिक स्वक्षणादूट्स खय विनष्टत्वात् । तदेव क्षणिकत्वपक्षे रतातोत्पत्तिवत् ·भागमपरिवादः। पूर्वबुझेरुत्तरवुडत्पादस्यापि दुरुपपादत्वात् स्मरणं न कच्चिन मङ्गतिमङ्गति । १०८ प्रयोतन्यायेनैव बौद्धाभिमतं क्षणिकावमपि कुयितुमाइ । । एतेनैव तषिकलं निरस्त शेयमिति । एतेनेति । बुद्धामनोरथयाययिभावव्यवस्थापनेन । यसत्तर क्षणिक संथ घटादिरियादिसाधनसाधित क्षणिकर्ष व्ययास्तं ज्ञेयम् । तथाहि। क्षणिकत्वे सत्त्व हेतस्तत्सत्त्वं किं प्रमेयत्वमथै- क्रियाकारित्वं वा। नादाः पतः। प्रमेयत्वस्य नित्यपपि विध मानवेनानैकान्तिकत्वात् । सर्ववस्तूना क्षणिकत्यानित्यपक्ष एव नास्तोति चेव । क्षणिकत्वसाधकस्य हेतोरमिहत्वेन क्षणिकत्व. स्याद्याप्यप्रसिद्धत्वात् । नापि द्वितीयः । क्षणिकत्वे क्रमयोगपद्या. भ्यामर्थक्रियाकारित्वस्य दुर्घटत्वात्। तथाहि । क्षणिकोऽर्थः सामर्थ कियां क्रमेण कुर्य्यादौगपद्येनोभयरुपेण वा । नाद्य कल्पस्तस्या- क्रमत्वात् । क्रमवत्वेऽपि वा कतिपयक्षणस्थायकत्वेन क्षणिकल- भजात्। न द्वितीयः। योगपनेकस्मिन्नेव क्षणे सकलकला- कलापथ्यापिकायं कदम्बकस्य नियादितत्वात् द्वितीयादिक्षणे क्षणिकलेन तस्यासत्त्वात् सकलगून्यतापत्तेः। न हतीय उभयपक्षी- पक्षिपदोषानुषङ्गात् । इति सत्त्वहेतोरसिद्धत्वात् सत एवं क्षणिकत्वपक्ष: । तयाच प्रयोगः। नास्ति शशिकान्तोऽर्थ- कियाकारिखविरहाइमाइतवदिति ॥ ११ ॥ एवं क्षणिकत्वस्य युक्तिवादानुशोध्य प्रत्यक्षबाधान् दर्शयति ।

·२६६ न्यायतात्मर्यदीपिका। T प्रत्यभिज्ञास्येन च प्रत्यक्षेण स्फटिकादिप्वणिकात्वं च रयत इति ॥ प्रत्यभिन्नति । दर्शनस्मरणप्रभव ज्ञान प्रत्यभिजास्य प्रत्यक्षम् । म एयाय स्फटिको यो मया पूर्वमद ति। पूर्वोत्तरविवर्ष वत्त्यंकट्यव्यवसायिप्रत्यभिज्ञाख्यप्रत्यक्षजानन म्फटिकादिपढायें प्वचणिकत्वमुपलक्ष्यते । यदि सर्व क्षणिकमभविष्यसईि म एवाय स्फटिक इति प्रभिन्ना भगवती न प्रोदजृम्भियत । प्रोजभते चेय तस्मात् क्षणिकत्व नास्तीत्यर्थ. ॥ १११ ॥ परमतमागकते। प्रदीपादिष्विव मानमिति चेदिति । यथैकस्मिन् प्रदीप कृते तस्मिन् प्रनष्टे प्रदीपान्तरे च रचिते स एवाय प्रदोष इति प्रत्यभिज्ञा मान्ता तथा स्फटिकादिप्व चणिकलग्राहिगो प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तेत्यर्थ प्रदीपादीत्यादि- शब्दालू नपुनर्जातनखकेशादिग्रह ॥ ११२ ॥ परिहरति। न । एकत्र बाध्यत्वेन भान्तले मर्वव भ्रान्तत्वकल्पनायामति प्रसङ्गादितीति ॥ एकवेति प्रदीपादौ । सर्वत्रेति वदभिप्रेतनौलादिपरिज्ञान पि। अयमर्थ । यदि प्रदीपायेकत्वग्राहिणि मत्यभिज्ञास्य प्रत्यय म प्रदोषो न भवति भित्रकालजनितत्वात् प्रदीपान्तर वदित्यनुमानबाधात भ्रान्ते सति स्फटिकादिष्वपि तद्धान्तमित्यु व्यते। तहि तवाम्येकत्र नोलादिशाने प्रमाणवाधावान्ते सति ।

·भागमयरिच्छेदः। नोलादिज्ञानं सर्वमपि भान्तं स्यादित्यतिप्रसङ्गस्ततो लाभ- मिच्छतो मूलचतिव तथेति ॥ ११३ ॥ किम चणिकत्ववादिनी मते भ्रान्तमपि प्रत्यभिनाजानं न सम्भवतीत्याह। धनभ्युपगमाञ्च सादृश्यस्य क्षणिकले भ्रान्तिबीजाभाव इति । वा। क्षणिकवे क्षणिकवादिमते मादृश्यस्यास्वोकारात् प्रत्यभि जाया भ्रान्तिबीजं सादृश्यं तस्याभाव एव । अयं भावः । प्रदीयादी प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य भ्रातव यदुच्यते । तत् पूर्वोत्तर- प्रदीपक्षणाना थैर्य रूपं सादृश्यमादृत्य । तत् सादृश्य खयाभ्युथ. गम्यते न यद्यभ्युपगम्यते तहि क्षणिकवपक्षक्षति.। सादृश्यस्य नित्यत्वात्। नाभ्युपगम्यते चेत्तर्हि सादृश्यस्या- स्त्रोकारात् त्वन्मते भ्रान्तिबीजमेव न स्यात्ततः प्रत्यभिज्ञापत्य क्षण स्फटिकादिष्वक्षणिकत्वं रह्यत इति युतीमुताम् ॥ ११४ ॥ प्रथ प्रमेयमुपसंहरति । तदेसिदमेतत् शरीरादिष्यतिरिक्त पात्मा व्यापको नित्य शरीगदौत्यवादिशब्दादिन्द्रियग्रहः । গীকিমিমি इत्यनेन विशेषणेन तत् प्रत्युतम् । यटुता वाचस्पतिना। पृथि- व्यापम्तेनो वायुरिति सत्वानि । तत्समुदाये शरीरविषयेन्द्रिय संज्ञास्तेभ्ययैतन्यम् । तथा प्रत्येकमहश्यमानचैतन्यान्यपि च भूतानि ·२६८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। समुदितायस्थानि चैतन्यं व्यन्ति। मदलिय दिति। शरीरा- दीनामामत्वनिषेधकयुक्तीनामुक्तत्वात् । ननु कायाकारपरिणतानि भूतान्येव म्वतिरकिर्णी चेतना विरचयन्ति । मा च कायाकारपरिणतेषु तेवतिष्ठते । तदभाव तु नेप्वव विलीयते । असम्सद्यतिरितो न कथिदात्मेति चन्द्र । विचारामहत्वात् । तथाहि । किम्भूतानि भूतानि चेतना- रचनाया व्याप्रियेग्न्। कि सचेतन्यानि नियतन्यानि वा। यद्याच कल्पम्तर्हि तश्चेतन्यं तेभ्यो व्यत्वचीत्रवा। व्यत्यतीत चेतहि भूतघटितदेहे मन्तिष्ठमानमपि तद्भूतविमश खकारणमनु मापयतीत्यात्मा मियति । न व्यत्यरेक्षीमत् । तर्षि सर्वभूताना- मेका स्यादेकचैतन्यामिन्नत्वात्तत्म्वरूपवत् । स्वस्वचैतन्याभिन्नानि मूनानि तेनाय दीपो न भवतीति चन्द्र। तनिष्पाद्यदेहेऽपि तजन्य वतु धैन न्यामनात्। चत्वार्यपि सयुज्यातिमहच्चैतन्य- मारभत इति चेत। न। चैतन्यानामन्योऽन्य मिथीभावाभाईन मयोगविरोधात्। अन्यया बहारमचेतन्यानि संयुज्य महत्तम चैतन्य निवत्तेरन्। तन्न मचैतन्यानि भूतानि चेतनाविरचने व्यापर्तुमर्हन्ति । नापि निचैतन्यानि । तेषा नितान्तं वैलक्षणेन चैतन्योत्पादायोगात । कोरदूषका: गाल्युत्पादन व्यानियेरन् । व्यायकलं नित्यत्व च पुरो वक्ष्यति ॥ ११५ ॥ पर प्रश्रयति। नित्यत्वं कुत इति चेदिति । याप्युक्तानुभमेण प्राग व्यापकत्व प्रयितुं युग्नम् । तथापि - अन्यथा ·पागमपरिच्छेदः। सम्मादामनी यवित्यवं प्रणितं नित्यत्वाधापकल मेस्यतोति प्रयिवभि- प्राय: । कुरा इति हेतोः ॥ ११६ ।। प्रत्युत्तरयति । अनादित्वादिति ।। अनादित्यमुत्पत्यादिराहित्यम् । मित्यावं सिद्धाति । प्रयोग आमा नित्यो भावले सत्यनादित्वारोम- पदिति भावले सतीति विशेष मागभावेऽपि व्यातिपरि- भारार्थम् ॥ ११ ॥ अनादित्वमेवानुयुके। सदेव कमिति । सदेवेचनादित्वम् । कथमिति केन प्रकारची त्यर्थः ॥ ११॥ अनादित्वं माधयनि। আরমান মাৰি অালমষমুন্সলিঃ - भयगो कम्तन्याभिलापादकपनम्भादिति । तत्कानोत्पमे देहिमि । जन्मान्तरेऽनुभवो जन्मातरानुमवत- भूचक यत् स्मरणां मसिद्भस्य तश्चिम्य हपदिदर्शनादालानादि- र्भवति । यमर्थः । जातमात्रेऽपि प्राणिनि यहपभय शोकसन्याभि- नापादि चेटितमुपलभ्यते नदेहविकं न भवति । तदावजातत्वेग तहानीमननुभवात् । कि सुपारमविकम् । तमच पूर्वभवान स्मरणमनुमीयते । ময়। সামানয়াশিনী বিধে ধুমধামহর্ষক ব্যাখ্যা দাসকেনি। यथा से भये प्रागभयानुभूत कर्मादि म । तया धर्मभये

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका।
पूर्वपूर्वभवानुभूनमिस्वनन्तमवपारम्पयंगात्मनो व्यामनादिर्व
सिद्धाति । अन्यत्राप्युक्तम् ।
तदर्जस्तनेहाती रसीदृष्टेमयसरी ।
भूतानन्वयनासिह प्रकृतिज मनातन ॥
प्रयोगम्त्येवम् । प्रामानादि पूर्वानुभूत मूचकम्मरणलिङ्ग
हर्षभयशोकादिमत्त्वात्। न य एव न स एव यया घट इति
व्यतिरेको। १२८॥
एवमनादित्व प्रसाध्य व्यापकत्ल प्रसाधयति ।
धर्मादेराश्यमयोगायनस्य गुरुत्वादिवदाययान्तर वावादी
किया कर्तृत्वदर्शनादणिमाद्युपेतस्य युगपदसण्यातगरोराधिष्ठार
वाचात्मनो व्यापकत्वमिति ॥
भवतोति सम्खध । धदिरिति । महतहम्म धादिशब्दाद
समतोरधनस्य ग्रह । पाश्रयेत्यादि। पाययो निजाधार प्रामा
तमयोगमपेक्षते य म तथा तस्य। इद धर्मादेविशषणम् । गुरुत्यादि
वदिति दृष्टान्त । अादिशब्दादद्वत्वादिग्रह । प्राययान्तर इति ।
धर्माधर्मयोराथय क्षेत्रज तस्मादन्यवायये । इद वाखादादित्यस्य
विशेषणम। वायादावित्यतादिशब्दादग्निग्रह। अणिमादी
त्यादि। अणिम महिम नधिम यात कामावमारित्वशित्व वशित्व
प्राप्ति प्राकाम्य रूपमणिमाद्यष्टकम । तदुपेतस्य प्रकरणायनवादा
स्मन । अयमय । वात मर्वदा वाति ज्वननयोई चलति । तयो
तोईव्व नझिया क्रियावादयश्य सहेतुका । तय धर्माधर्मावे-
धान्यासभवात् । तथाच प्रयोग । बायादिमिया धर्माधमाजनिता
।
-

·प्रागमपरिच्छेदः। नान्यथा। व्यापकः क्रियावाम प्रतिपत्रक्रियावदिति। धर्माधर्मी च निजाथयादन्यत्र चाबादौ गुणबाहरवादिवबिजाययसयुक्तावेव क्रिया कुळयाता यथा गुरुत्व ट्रवत्वं वा स्वाथयसयुक्तमेवाश्रयान्तरे पतमादिक्रिया करोति नथा। प्रयोगश्चात धर्मादिः स्वाथय सयोगापेक्ष एवं वाय्यादिक्रियाजनको गुणलाहुमत्वादिवत् । धर्माधर्मों त्वात्मनो गुणौ । गुणौ च गुणिन विहाय न कापि तिष्ठतः। तत सार्वत्रिक्या वाग्वादिक्रियाया धर्माधर्मापेक्षित धर्माधर्मयोष खाश्रयमयुक्तयोरेव मियाकर्तृवानिजाययस्थात्मनोऽ पेक्षितयामा व्यापकः सिद्धाति । तथाचार्थापत्तिः। प्रामा सर्वत्र वाखादिक्रियाजनकधर्माधर्मसद्धावान्यथानुप- पत्तरिति । নথামাযৗগহহহণকান্তি- मादिसिहाटको ह्यापि स्तोके सति भोग्यभूरिकर्मनिर्मूलनाय युगपदसस्यानि शरीराण्य धितिष्ठति। तज्ञ युगपहगरीराधि- छान व्योमवहायकत्व विना नोपपाते। ततो युगपदसम्या तदेहाधिष्ठानादण्यामा व्यापको भवति। पत्रापि प्रयोगः । पारमा व्यापको युगपदसख्यातशरीराधिष्ठाहत्वात् व्योमवदिति । सिद्धः क्षेवत्री व्यायकः ॥ १२० ॥ अणिमादिसिडाष्टकटिस्य क्षेत्रजस्य युगपाहुदेहाधिष्ठात्वे पुराणोति र दर्शयति। तथाचीतम् । पुराणादिषु । মামী ৪ সীঘি ঘনি মনুষ। प्राप्य योगवनं कुर्यातय मा महीं शीत् ।।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। भुशीत विषयान् के थिोचिदुप सपयरेत् । संहरेश्च पुनम्तानि सूर्य मोजोगणानिय ॥ इति यदा नेवास्य पुरुषायुपाकमाण्यधिकानि भवन्ति । तदा विशिष्टागयोगबलेन युगपहनि शरीराणि सृष्ट्वा तेश्य कविनोगान् भुला कैथितयस्तया च प्रक्षीणेषु सर्वकर्मम तानि पुनरामा महरति । यया सूर्य. बोजामि प्रसार्य पुनः महरति । तयेत्यर्थ. ॥ १२१ ॥ उपसहरति । तदेवमपरात्मतत्त्वज्ञानपरलोकसहावन परलोके प्रत्त्युपयोगि- त्वादधर्मक्षय हेतुलाच नियमाङ्गमितीति ॥ तदेवं पूर्वोलयुक्त्या व्यवस्थापितमपरमात्मनो जीवस्य तत्त्व- जान यथावस्थितस्वरूपाक्योध। स्वर्गापवर्गरूपपरलोकास्ति- खेन परनोके स्वर्गादिविषये तप सयमनियमोपासनलक्षण- प्रवृत्त्युपकारित्वात् । अधर्म पाप तत्क्षयहेतुत्वाच नियसस्य मोक्षस्यीपायो भवति । परलोकसद्भावेनेति पद परलोकार्ट- तप सयमादिमत्तिनिमित्तार्थम् । यदि पाक परलोकोऽस्तौति न प्रतिषीत तहि तपस्याप्रत्तिभिः कहै. क लिक्लिप्यतात्मतत्त्व- जाने स्फुरित खर्गादिपरलोके स्वीकृते तप मयमादिना पापनि प्रलीन मोक्षी भवतीत्यर्थः ।। १२२ ॥ अथ परमात्मज्ञानस्य मोचाव लचयति । परमामधान च तदुपासनाइलेनापवर्गमापनमितीति । तस्य परमात्मन उपासनामाराधनोपायम्तद्भावेन परमाम ·प्रागमपरिदः। २०२ साधनं जानं मोक्षमाधनं भवति। परमात्मानं सम्याग्विजायोपाध्य च संसारी मुच्यत इति भावः ॥ १२३ ॥ उपासनस्वरूपं निरूपयति। स चोपामनविधिः 1 क्रशचयममाधिलामाधमनुछानमिति । केगा रागद्वेषमोहाभिनिवेशास्तत्क्षयाय यः ममाधिः पर- मामनि चित्तैकतानता तमासाथं यदनुष्ठानं तप:स्वाध्यायादि विधेयम् । तदुपासनविधिर्मवति। एतेन यत् लोगविनागक- समाधिसिद्धार्थ न भवति तत्कष्टमात्रमित्युतम् ॥ १२४ । भनाध्यात्मशास्त्रसम्मतिं दर्शयति । नयाचोलम् । तप:स्वाध्यायग्वरप्रणिधानामिका किया योगः। होगतनूकरणार्थः समाधिलाभार्धशेति । तप:प्रभृतीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि । तदाविका क्रिया काय. वामनोव्यापारः। मा योगहेतुत्लायोग इत्युच्यते । म च राग- पिमोहरूपलेशलाघयाय चिोकमानतामकसमाधिसिही च तपःप्रभृतिभिः लेगांम्तनूसत्य ममाधिमातिनुत भवति । इत्यर्थः । १२५ ॥ तपो नक्षयति। নসৗন্সফামারিয়াকাঙ্ক্যিবিত্বমণিৰ মা इति। फामादीत्यवादिगदान कोषादिपरिणतः। पाथामिकाटी- त्यादि। दुवं विभाध्यामिकाधिभौतिकाधिदैविकीदात् । नया অনিধিল আমাথামি মামা। মুসাঙ্গিম ·२७४ न्यायतात्पर्यदीपिका। जातमाधिभौतिक मानश्पवाटिभूराजनितप्रहारादि । देवधि रुय जालमाधिदेविक गीतवातातपादि। स्वेच्छया चिविध टु ग्वाहिशुत्व चान्द्रायणादिरूप तप इत्युच्यते ॥ १२६ ॥ स्वाध्याय निरूपयति । प्रगान्तमन्त्रस्येश्वरवाचिनोऽभ्याम स्वाध्याय इति ॥ पोन पुन्येन परिशीलनमभ्याम् । कामगादिक्षुट्रकमकर रोट्रमन्त्र निवारणार्थ प्रगान्तेत्युलाम् । गेप स्परम् ॥ १२७ ।। ईश्वरप्रणिधान बोधयति । परमेश्वरतत्त्वस्य प्रबन्धनानुचिन्तनमीश्वरप्रणिधानमिति । परमखरतत्त्वस्य परमात्मस्वरूपस्य प्रबन्धेन नरन्तव्येण यदनु चिन्तन पालोचन नदीश्वरप्रणिधान शिवध्यान भवति ॥ १२८॥ पूर्व तप प्रभृतिको योग लगतनूकरणार्यों भवतीत्युक्त मासीदत लेगानाह। समामतो रागदपमोहा लेगा समाधिपत्यनीका । ससारा पत्तिहारेण लेहेतुत्वादिति ॥ समासत इति । यद्यपि व्यामाइइवस्तथापि मझेपात् लगा रागाद्याम्तय एव । लगाना वित्वप्रतियादनेन तत्प्रत्युताम् । यदुक्त माध्यै मास्थसप्तत्याम् । पञ्चविपर्ययभेदा दगधा शक्तिय करणवेकस्यात् । अष्टावियतिमेदा तुष्टिनवधारधासितिरिति । कारिकायाम । अविद्यास्मितारागडेपाभिनिवेगा यथासख्य समोमहामोहमोहतामियान्यतामिस्रसज्ञा पञ्चविपर्यया लेगा ·प्रागमपरिच्छेदः। २७५ । परनामान इति। आत्मजोतार्थविपरीतज्ञानमविद्या । पुरुष धुघोरेकात्मतवासिता। स्वरसवाही विदुपोऽपि तथा रूढः कदाग्रहोऽभिनिवेश इति । स्वरूपाणामविद्याप्तिाभिनिवेगाना मोहस्वभावत्वात् । रागेत्यादि । मीत्यामको रागः । अपोत्यात्मको हेषः। विपर्यस्तजानं मोहः। समाधिप्रत्यनीका इति पर- ब्रह्मणि चित्तकतानत्वविमाशकाः । रागादीनां प्रीत्याद्यात्मकत्वात् कधं क्लेशत्वभित्याप संसारेत्यादि । भवाप्रपायेन । अयमर्थः । यद्यपि रागादयो मुख्यदृत्त्या क्लेगशब्दवाया न भवन्ति तथापि समाधिप्रतिकूलत्वेन दुःखभारापारसंसारकारणत्वात् लेमा भवन्ति ॥ १२ ॥ यथा तप:प्रभृतयः लेगविनाएकास्तथाटागोऽपि भवतीति तदङ्गाष्टकमाघटे। तथा यमनियमासनमाणायामप्रत्याहारधारणादानसमाधयो. sराबानोति। यमादीनां लक्षणं प्रत्येक स्वयमेव यक्ष्यति। पटायगानीत्यस योगस्येति शेषः ॥ १३ ॥ तवादी यमालनयति। तत्र देशकानावस्थाभिरनियताः पुरुषस्य विहितको यमा पस्मिात्रह्मचर्याम्तेयादय इति। . The reving avlopted be the ruumicutatır bere defines me mat from the test trenge. Itpr !1-1-1.

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। यमा तवेति निरिण। अयम्पति बालवादिलक्षगा। अनियता इति असनोचिताः। शुद्धिः कल्पचयः। दिः पुण्योपचयः । यमा इति यम्यते बाध्यतऽनर्गल चलचित्तमभिरिति यमाः। अस्तेयाटय इत्यवादिगम्दासत्यादिपरिग्रहः । अयमर्थः । देगा- दिभिरनियता: मर्वम्मिन् देशे मस्मिन् काले सर्वस्या पाल्या. यवस्थायां न हिमियामि, ब्रह्म चरिष्यामि, न चोरयिष्यामि, नासत्यं वक्ष्यामि, न परिग्रहीष्यामि इति स्वरूपाः पापाप- चायका: पुण्योपचाय कायाहिंसावधच-स्ते यमत्यापरिग्रहा यमा भवन्ति । अस्मिासूतृताम्तेयव प्राकिश्वनता वचनात् । देशकालावस्था मिरनियता इति पदं नियमवति- व्याधिनिषेधार्थम् ॥ १३१॥ नियमानभिधत्ते। देशकालावम्यापेसिणः पुषहेतवः क्रियाविशेपा नियमा देवताप्रदक्षिणमध्योपासनजपादय इति । नियम्यते चित्तमभिरिति नियमाः। देशकालावस्थापक्षिण इति पद यमेष्यतिव्याप्तित्र्यवच्छेदार्थम् । तत्र देगापति देवता. प्रदक्षिण दक्षिणे भ्रान्ता वादिग्गमनात् । कानापछि मन्थ्यो- पासनं मातमध्याहसायंकानेषु सन्ध्योपासनात् । अवस्थापक्षी जपः परिणतावस्थाया जपानुजानात् । जपादय दुत्ववादि. शब्दात्तप.प्रभतयोऽन्येऽपि व्रतविशेपा ग्राह्याः । ततो देशाध- पेक्षिणः पुण्यप्रवर्तका देवताप्रदक्षिणादयः क्रियाविशेषा नियमा भवन्ति । १३२॥

·भागमपरिच्छेदः। प्रासन लक्षयति । योगकर्मविरोधिलेशजयार्थ: करपबन्ध पासन पद्मकस्खसि कादीति अस्यतेनिनेत्यासनम् । योगकाटाकिया तहिरीधिनी ये केशा अर्थात् सोभावहा व्याध्यादयस्तजयनिमित्त करणाना शरीरावयवानां करचरणादीनां बन्धः संयमनमासन भवति। तच पद्मकस्वस्तिकादिकम् । श्रादिशब्दाहोरवासनादिग्रहः । पनका. दीनां लक्षणं शास्तान्तरात् जेयम । पत्र ग्रन्यगौरवमया बोधते ॥ १३३ ॥ प्राणायाम ज्ञापयति । कौठास्य वायोगतिविच्छेदः प्राणायामो रेचकपूरककुम्भक- प्रकार इति। प्राणस्यायमः प्राणायामः । कोठे भवः कोटाम्तस्य वायो: ग्वाखासरूपस्य योगविच्छेदः प्रचाररोधः । स प्राणायामो भवति। म च रेचकपूरककुम्भकभेदाधा। तव शरीरस्य वायोहिविरेचना चकः। वाधस्य वायो: शरीराम्तापूरणात् पूरकः। पूरितस्य वायोहान्तनियनीकरणात् कुम्मकः । सदुतम् । श्रीयोगगास्ते। प्राणायामो गलिच्छेदः शममनामयोमतः । रेचकः पूरकयेष कुभकति म विधा। यस्कोठादतियोम नामामनपुरानन:। बहिषेपणं पायोः म चक इति मतः ।।

·चायतात्पय्यदीपिका। समाप्त यदापानात् पूरण स त यूरकः । नाभिपी स्थिरी हत्याराधनं स तु कुम्भकः ॥ ३ ॥१३४ ॥ प्रथ वायुजयोपायमाह। स च मनःनिर्जे तव्यो वनगजेन्द्रवदिति ॥ मविप्रकारोऽपि वायुर्मन्दं मन्दं वश नेयो यथा वनगजेन्द्रः । मत्तो हि वनगज. शनैःशनीयमानोऽत्यन्तमुपकुरुते बनाञ्च विकुरुते । एव वायुरपौत्यर्घ. ॥ १३५ ॥ प्रन्याहारस्वरूप प्ररूपयति । ममाधिपत्य नीकार्येभ्य समन्ताचेतसो व्यावर्तन प्रत्याहार इति ॥ प्रतीपमाहरण विषयेभ्य इन्द्रियाणा प्रत्याहारः। समाधिः परमब्रहणि चत स्थेमा तस्ये प्रत्यनीका. प्रतिकूला येऽर्था विषया. दयस्तेभ्य सर्वथा यच्चित्तस्य व्यावर्तन मिन्द्रियनिवृत्तचित्तनिवृत्त्य- धीनत्वात् । स प्रत्याहारो भवति । प्रत्याहारस्विन्द्रियाणा विषयेभ्य समातिरिति वचनात् ॥ १३६ ॥ धारणा लत्तयति। चित्तस्य देशमबन्धो धारणति। धारण धारपा। देश इत्प्रदेश परमात्मनि वा वित्तस्य यः सम्बन्ध तनिष्ठता सा धारणा भवति ॥ १३० ध्यानमभिधते ।

·भागमरिच्छेदः। ध्यायते ध्यानम्। तत्र प्रत्ययकतानमा ध्यानमिति ॥ तत्र परमात्मादी ध्येये प्रदेश वा। प्रत्ययस्य ध्येयाल बनस्य एकतानता प्रत्ययान्तरेणापरामटतन्यः प्रवाहो ध्यानं भवति । ध्यानन्तु विषये तम्मिन्नेकप्रत्ययसन्तति. रिति भानात् ॥ १३८॥ समाधिस्वरूपं बोधयति । तदेवार्थनिर्भाममा स्वरूपशून्यमिव ममाधिरिति । सम्यगाधीयत इति समाधिः । तदेव ध्यानमेव । अर्थनिर्भाम मात्र ध्येयाकारमावावलम्बन मिद ध्येयमहं ध्यायामोति मिथो भेदप्रत्ययात्मकेन स्वरूपेग शून्यमिव रहितमिव समाधिर्मवति । निखिम्न विकल्पजानमन्मून्य यत्र चेतः परब्रह्मगि निन्नीयते म समाधिरित्यर्थः। निरस्तममम्तधिक स्पजान्न परमानन्दनीनं च चित्तं योगमार्गे सुनीनमित्युच्यते । तदुका थीयोगशाम्से ५६ विक्षित यातायातं सिष्टं तथा सुलीनच । पेतयतःप्रकारच चमत्कारकारि भवेत् ॥ विक्षिप्तचनमिष्टं यातायात किमपि मानन्दम् । प्रथमाभ्यामे इयमपि विकल्पयिपयग्रहं तत् स्यात् ।। शिविरमानन्दं सुनीनमिति निरानं परानन्दम् । नम्मानकविषयग्रहमुभयमपि युधम्मदापातमिति १३८॥ . The Test rally tranा याhिare:

·२८० न्यायतात्मय्यदीपिका। ममाधिस्वरूप म्वयमेव किचिदिगोति । ध्यानोस्कीविर्वानाचलप्रदीपावम्यानमिवैकवेष चेतमोऽव- स्थानं समाधिरभिधीयते इति॥ यथा निर्तिनाचनस्य प्रदीपस्यावस्थानं स्थिरं भवति । तथात्य सध्यानाभ्यामयशादेव ध्येय एव चित्तस्य यत् स्थिरमव- स्थानं तरसमाधिमच्यात इत्यर्थः ॥ १४ ॥ उपमहरति । एवमेतानि योगाङ्गानि मर्वेषु वनादिपु स्थानेष्वनेकप्रकार- दुःखभावनयानभिरतिसंजितं पर वैराग्यं महेवरे च परां भक्ति. माथित्यात्यन्ताभियोगेन मुमुसुणा सेवितव्यानोति ॥ एतानीति पूर्वोक्तानि। मुमुक्षुणति मोक्षकानेन । अनभिर- तीनि अनपेक्षारूपम् । परमिति सर्वकानीनम् । शैषं व्यतम् । अयमय । समग्रमपि जगदगदुःखार्तमिति वामनया सर्वधाम्य रतिरूपं गाद वैराग्यमारुह्य परमात्मनि परा भतिं च कृत्वा मोक्षमाणेन पुसाष्टावपि यागाडान्युपास्यानि ॥ १४१ ॥ योगानमेवाफलमाह। ततोऽचिरेणेव कालेन भगवन्तमनौपम्यस्वभावं शिवमवितथ प्रत्यक्षतः पश्यति । तदृष्ट्वा निरत्ययं यः प्रामोतीति । तत इति । अष्टाङ्गयोगमवातः । अनौपम्येति । उपमेवोपम्यं जगविलक्षणत्वादनौपम्य उपमारहित: स्वभावी यस्य स तथा तम् । लोकोत्तरसरूपमित्यर्थः । अक्तिमिति सत्यम् । विनथत्वहेतु- रागादिदोषादूषितवान्। निरतिशयमिति । नियतानुभावं ·प्रागमपरिच्छेदः। । तारतम्यरहितं वा। अष्टाड्योगवैशिव्यात सर्वोत्कृष्टगुणविशिष्ट शिवं सा वात्कृत्य नि.श्रेयसमाथीयत इत्यर्थः । १४२ ॥ अय शिववोक्षणादेव मोक्षो भवतीत्याख्याति । यदा चर्मवदाका वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा *शिवम विज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति इत्यादि च । अविनायेत्यस्याये वर्तमानपुरुषस्येव्यध्याहार्यमन्यथैककर्तृक- खाभावात् कामत्ययस्थासम्भवः स्यात् । दुःखस्यान्त इति मोक्षः । तमेवेति शिवम् । प्रतिमृत्युमिति । पतिकान्तो गत्यर्यच सोऽति मृत्युमोक्षस्तम् । शिवदर्शनादिव मोक्ष इत्यत्र तमेव विदित्वेत्यादि. रागमः ममाणमुक्तम् । पं स्पष्टम् । अयं भावः । यथाकाशस्य चर्मवद्वेष्टन दुर्घटम् । तथा पिव. मविज्ञाय मानवागां मोक्षोऽपि दुर्घट इति। अत्र व्योमदृष्टानो व्यतिरेकेण विजयः। ननु शिवदर्शनादेव मुक्तिश्चेत्तईि तपःलोगादिसहनं व्यर्थमिति चेन्न। तप:शादीनां पापक्षयहेतुत्वात् । क्षीणयामनां च शिव दर्शनात् ॥ १४॥ उपमहरति। तस्माशिवदर्शनादेव मोक्ष इति। * The reum: "91 T 11 mentioned that font vote ·२८२ न्यायतात्पय्यदापिका, । - एवकारीऽन्ययोगव्ययच्छेदार्थः ॥ १४४ ॥ प्रय मोच विप्रतिपत्तिनिराचिकोपया प्रश्नमत्यापयति । कः पुनरयं मोच इति । क इति। कोदृक् बरूपः । अयमिति। इदमा निगः प्राक् प्रत्यामनभगनात्। अन्यथा तस्य परोक्षत्वात् तन्निगो मुचितः म्यादिति ॥ १४५ ॥ निराधिकोषयोनौकरमोनस्वरूपं दर्शयति । एक नाव पयन्ति। ममस्त विशेषगुणोच्छेदे महारावस्थाया. माकाशवटास्मनोऽत्यन्तावम्यानं मोक्ष इति । एके इति प्रोग्लुक्या: । समस्त विशेषगुणो दे इति । ममस्ताथ ते विशेषगुणाय ममम्तविशेषगुणा वृद्धिसुखदुःखेच्छाहेपप्रयत्नधर्मा- धम्मसंस्काररूपा मवसंख्यकाम्तेपामुच्छदः मर्वथा अन्न यस्तस्मिन् । मंमारावस्थायामिति प्रन्नयावस्थायाम । आकागवदिति अाकाश- स्येव । अत्यन्तावस्थानमिति सार्वदिको स्थितिः । प्रलयकानीना- मावस्थितिव्यपोहाघमत्यन्तावस्थानमित्युक्तम् । अयमर्थः । वैगे- पिका मते चतुहशगुणाधिकरण प्रामा। तत चतुर्दशानां गुणाना मध्ये पञ्च गुणा सामान्या वुद्यादयो नव विशिष्टाः । यहि बुझादयो नव विशिष्टा गुणाः ममुच्छिद्यन्ते तदा शिला- शकनकपस्यात्मनोऽत्यन्तावस्थानं मोक्षी भवति । यथा प्रलयकाले विशिष्टगुणगन्दोच्छेदात् केवलम्याकाशस्यावस्थान भवति तथे. त्यर्थः । तथाचानुमान नवानामात्मविगेपगुणाना सन्तानोऽत्यन्त- मुच्छिद्यते सन्तानलात् प्रदीपसन्तानवदिति। तथागमोऽपि ।

·आगमपरिच्छेदः। २८३ न है वे सशरीरस्थ प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अथरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्मृशत इत्यादि। अत्र प्रियाप्रियशब्देन सुखदुःखे । नहवेपदी निषेधार्थे । वागब्द एवार्थे । सदेव धिषणादीनां नवानामपि मूनतः । गुणानामात्मनो ध्वंसः मोऽपवर्गः प्रकीर्तितः । तस्यावावस्थायाम्। स्वरूपैकप्रतिष्ठान: परित्यक्तोऽचिन्नैर्गुणैः । ऊर्मिपटकान्तिम रूपं तदस्याहुम्मनीषिणः । जयस्तु कामक्रोधमदगर्वनोभदम्भा इति ॥ १४६ ॥ सुग्वयाप्युच्छेदः कुतोऽभिमत इति गियः संयुमरने । करमादिति प्रेक्षावप्रहत्तेः मुखमूनत्वात् सुखोच्छेदोऽनुचित इति भावः ॥ १४॥ যায়নি। सुखदुःग्नयोरविनामाविलेन विवेकहानानुषपरिति । पत्र सुखदु पगम्दावुपचारात् सुखदुःख हतुवाचकी। तयो. याविनामाथित्वात् मुबहसमां मडावेऽग्यभावन दुपत- मायादिव कहानम् । सुग्घमात्य दुखत्यागम्याघटनात् । पय मर्थः। मामारियामानानपरिपाादि यह समय पान पताम् । ततसुविऽनुभूसे विषमतमधुवःवं टुम्दनम् । सुमन मवायं दुःपतनकत्वेनापिनाभूनत्वात् । तथापि तदुपार ·२६४ न्यायतात्पश्यदा। पक्त तदविनाभूतत्वात् । धूमप्रविदिति । तया भुषानुभव दुःख दुस्त्यजं मिय: मम्बहत्त्वात् यियमंतमधुवदिति ॥ १४८ ॥ प्रात्यन्तिकबुद्धायुच्छेदात् गिनागकन कम्पे मोके प्रेक्षावन्ती न प्रयय॑न्तीत्यागवाह। न च सुग्दाधव प्रेतायता प्रवृत्तिः। कण्टकादिदुःखपरि- हागर्घवेनापि प्रवृत्तेकपन्नम्भाटिति॥ प्रेक्षावन्तो बुद्धिमन्तम्ने सुग्वार्थमेव प्रवर्तन्त इति न। किं त दुःखत्यागायापि प्रवर्तन्ते। ते धाव विवश्वत । दु.खम्पर्शशून्य- शत्रसुखाभावात् दुःखस्य चावग्य हातथखात् विवेकहीनस्य च दुःशकवात् विषमपृतमधुवदुर्भ अपि सुखदुःखे त्यज्येयातामतो भवन्मात्त: श्रेष्ठोऽव नैतावान् दुःखविप्लव इति । पाहायमिव दुःखत्यागार्थमपि प्रेक्षावप्रहत्तेपन्नम्भोऽस्ति । तथाच प्रयोगः । पेचावता प्रत्तिर्दुःखथरिहागापि पत्तित्वात कण्ट कोहारप्रवृत्तिवदिति । तताऽत्यन्तदु.खोच्छदायैताहवेऽपि मोचे दक्षाः प्रवर्तिष्यन्त इत्यर्थः ॥ १४ ॥ अय वमोच प्रमायितमौन क्यमोसमधिक्षियति । माहावस्थात्वान्मू द्यवस्थावदन विवे किना प्रत्तिने युक्तो- त्याहुरन्य इति अन्ये इति काणादापेक्षया नैयायिकनायका एवं प्राहुः । यदव पराभिमते माने विवकिना प्रेक्षावतां प्रत्तिर्युक्ला न भवति । मोहावम्यात्वात् शून्यावस्थाभावादित्यर्थः । यथा मूळ गुरुतरगरोमिनिर्मिता घूम्या । श्रादिशब्दात चैव्यादिग्रहः । तत्र ततः सुख- ·२८५ पागमपरिच्छेदः। मूळयवस्थायां न कोऽपि प्रवरोवर्ति तथा । अयं भावः । भवदभिमतो मोक्षो मोहावस्थामनुकरोति । सर्वथा बुद्धिसुखयो- रुच्छेदाहरणात्। ततो यथाह मू द्यवस्थाया भूयाममिति मनोपया कचिदपि प्रेक्षावान् मूर्खाद्यवस्थाया न प्रवर्तने तथा भवदुक्ती मोक्षे न कोऽपि प्रवस्यति। चैतन्यशून्यलेम इयोस्तुल्यत्वादन्यथा प्रेक्षायत्ताक्षतः । तथा चानुमानम् । विवादा- ध्यामिते मोक्षे प्रेक्षावन्तो न प्रवर्यन्ति। मोहावस्थालात् मूर्खाद्यवस्थावदिति ॥ १५० ॥ कण्टकोडारवदिति परोकदृष्टान्तस्य वैषम्य स्पष्टयतमाचष्टे । दुखे सति सुखोपभोगस्यासम्भवात् कण्टकादिदुःखपरि- हारोऽपि सुखोपभोगार्थ एवेत्यममो दृष्टान्त इति ॥ सुखाभावेऽपि कण्टकादिदुःखपरिहाराय मेधावान् प्रवर्तत इति यः परोक्तो दृष्टान्तः। सोऽसमी विषमो दुपे मत्यवध्यं सुखोपभोगाभावात् । अतएव दुःखपरिहारेऽपि या प्रतिः मा सुखप्राप्ताय । अयमर्थः। कण्टकादिभग दुःखे मुखं वायन मुखदु.खयोमिथो विरोधण्याघ्रामातत्वात् । ततो यदा नहुःखपरिहाराय प्रेक्षाधान् प्रवर्भसे सदा नदपहारे किञ्चित्म खमस्ति न वा । नास्तीति तावह हुमागवयं सुखानुभूत्या प्रतीतिविरोधापत्तः। अस्तीति पत्कय दुःखपरिहारा पति- ने सुखा। तयाच प्रयोग.। प्रेक्षायत्तिर्दुग्मपरिहारार्यापि सुम्पायव प्रेक्षावत्तिवाहिवलितरता निष्काशनमहात्तिवदिति । ननु कण्टकभरमागरस्साया एवं कएएकोही प्यन्यमान. भवति।

·आगमपरिच्छेदः। २६५ माद्यवस्थायां न कोऽपि प्रवरोवर्ति तथा। अयं भावः । भवदभिमतो मोतो मोहावस्थामनुकरोति । सर्वधा बुद्धिसखयो- गच्छेदाहरणात्। ततो यथाई मूर्खाद्यवस्थायां भूयासमिति मनीषया कतिदपि प्रेक्षावान् मूर्ताद्यवस्थायां न प्रवर्तते नया भवदुक्के मोक्षे न कोऽपि प्रवस्यति । चैतन्य शून्यत्लेम इयोस्तुल्यवादन्यया प्रेक्षावत्ताक्षतः । तथा चानुमानम् । विवादा. ध्यामिते मोक्षे चावन्तो न प्रवयन्ति। मोहावस्थावात् मूचाद्यवस्थावदिति ।। १५० ।। कएटकीदारवदिति परोकष्टान्तस्य चैपम्यं स्पयितुमाचष्टे । दुःखे सति सुखोपभोगस्यासम्भवात् कण्टकादिदुःखपरि. हारोऽपि सुखोपभोगार्थ एवेत्यसमो दृष्टान्त इति । सुखाभावेऽपि कण्टकादिदुःखपरिहाराय प्रेक्षावान् प्रवर्तत इति यः परातो दृष्टान्तः। सोऽसमो विषमी दुःखे सत्यवश्यं मुखोपभोगाभावात् । अतएव दुःखपरिहारेऽपि या प्रहत्तिः सा मुखप्राप्ताव । पयमर्थः। कण्टकादिभङ्गदुःखे सुखं तापन भवति । सुखदुःखयोमियो विरोधव्याघानातत्वात् । तती यदा नहुःखपरिहाराय मेधावान् प्रवर्तते तदा तदपहारे किञ्चित्सुखमस्ति न वा। नास्तीति तावदस्मशक्यं सुखानुभूत्या प्रतीतिविरीधापत्तेः। अस्तीति चेत्कय दुःखपरिहाराय प्रत्ति- ने मुखार्या । तथाच प्रयोग:। प्रेचावात्तिर्दुःखपरिहारार्थापि मुपायव प्रेक्षावत्प्रतिवादिचनितरतनिष्काशनप्रतिदिति । मनु कण्टकाभङ्गमागवस्थाया एवं कराएकोडारे व्यन्यमान- ·२८८ न्यायतात्पर्यदीपिका। योगेनाग्निगद उपचारिकः । पत्रच मोधे माणवकऽग्निगदम्येव मुग्वानन्दमदयारोपचारिकी इत्तिनं भवति। मुखानन्दगद- वायम्य मलोपाद्वादरूपन्य मुस्याम्य बाधायोगात। मौके सुखानन्दादयो. खवाथ वाचयतोन किचिनाधमिति भावः। प्रयोगथाव सुवानन्दगन्दी मीने मातात् म्बवायवाचको मुख्या बाध काभावात् घटे घरगदवदिति ॥ १५४ ॥ परोक्ष पुण्यार्थबाध शङ्कते। *- मुग्वमवेदनयोनित्यत्वात् मुक्तसमारिणीविरोधप्रसङ्ग इति चेदिति न सुख परमानन्दरूपं सवेदना जानम् । तयोनित्यत्वाम्मुता. मन: संमारियाविशेष: प्रमज्येत । मुखमवेदनयोनियमावेन मुक्त म्येव समारिणोऽपि तत्सम्भवात् । अयमर्थ । मुक्तस्य ये सुख संवेदने ते किमनित्ये नित्ये वा । न तावदनित्ये सुखसवेटनयो- विनाशेन युनर्दु.खात्यादान्मुक्तास्थापि ममारित्वप्रमशः। नित्य चेत्तईि तयोरामगुणवेन सर्वदात्मना सह सम्बन्धान्मुक्तामनीव ससारिएयपि ने व्यक्तीभवतोऽन्यथा नित्यत्व नागात् । ससारिण्यपि घ सहाती मुताम्य समारिणयाविशेष प्रसज्येन। तमः मुखानन्द शब्दयोमख्यार्थे प्रसङ्ग बाधकमड़ावात् सवाचे औपचारिक्येध त्ति. ॥ १५५ ॥ Mie Text adds gut in the lezlaul, of this aj horişım (Sce page 40 Line 14 ) ·परिहरति । न चक्षुर्धटयो: हाडादेरिव सुखसंवेदनयोपियविषयसम्बन्ध- प्रत्यनीकस्य दुःखादेः संसारावस्थायां सम्भवात् तत्राशे च मुक्ता वस्थायां भवति मुख सवेदनयोः सम्बन्ध इत्यती नाविशेष इति । यथा चक्षुर्घटयो विषयविषयिसम्बन्धपत्नी कस्य कुद्यादेः सम्भवान्निधः सम्बन्धो न भवति। तथा संसारावस्थायां सुख संवेदनयोर्विषयवियिसम्बन्ध प्रत्यनीकस्य दुःखादेः सम्भवाम्भुक्ता- वस्थायां तत्राशे विषयविषयिसम्बन्धप्रत्यनीकदुःखादिनाशेऽति- सुखसंवेदनयोः सम्बन्धो भवत्यतो हेतोर्मुझससारिणोरविशेष प्रसङ्गो न भवति। अयमर्थः । चक्षुर्विषयि घटो विषयः तयो रन्तरा भित्यादो मम्बन्धप्रतिबन्धक मति यया मिथः सम्बन्धो म भयत्येवं संसार संसारिणो विषयविषयिरूपयो: सुग्दमवेदनयो. पियविषयिमम्बन्धप्रतिफूलपापोधयवशात् दुःखादिकमुदीयते । सग्मिन् सति ससम्मन्धी न भवति । यदा तु चतुर्घटयोरपि कुधादिव्यपगमजदा यया नरमम्मन्धः स्यात्तथाटानयोगपरिपुष्ट- पुण्यवशात् दु.वादिनागे जाते सुरवसंवेदनयोः ममयः सम्पदा । दुःखादिनागय उर्यषा मुहम्येव नान्यसि त्वदुली मुनामसारिणीम्तोन्यममको न युक्त इति । १५६ ॥ पुन: परमननागसे। मम ममन्त्रस्य हातको कदाधिनागमति दिनि। तम्य सुवर्मदगयो, मम्पन्धम्य ममारापम्यायामभूत्वा मुका. पस्थायर्या मम ममललकखम् । या साक: मोपी ·२८. न्यायतात्पर्य्यदीपिका। च नायतीति तत्सम्बन्धम्य सतकवानाशः समन्येत । तथादि। मुखमवेदनयोः मम्बन्धी विनायी कृतकत्वात् घटयदिति । सम्बन्धस्य नागे मुकास्थ पुन. समारित्व प्रसङ्गोऽपि शेयः ॥ १५७॥ परिहरति। प्रध्वमेनानकान्तादिति सम्बन्धानित्यत्वमाधकस्य सतकत्वम्य हेतोः प्रध्वंसाभावना- नेकान्तिकलात् खदुतो हेतर्दुष्टी भवतीति शेय.। मादिरनन्त- थाभाष प्रध्वसन्तस्य कृतकात्वेऽप्यनवरत्वात् । ततः पक्षनयत्ति- स्वात् कृतकालम्य हेलोव्यक्तमनेकान्तिकावम् ॥ १५८ ॥ पुन. शकते। वतले मतीति चेदिति ॥ मागुतोऽनुमाने वस्तुले मति कतकलादिति हेतो मविशेषण रुतनिकान्तिकस्व न भविष्यति । प्रध्वसस्याभावरूपतयाऽवस्तु वादित्यर्थ ॥ १५८॥ परिहरति । न द्रव्यादिषनन्तर्भावेन तदसिदत्वादिति । ट्रयादिषु द्रव्यगुण कमसामान्य विशेषसमवायेष्वनन्तर्भावना प्रवेशेनास्य वस्तुत्वस्यासिद्धत्वादित्यनैकान्तिकत्वपरिहारी भवति । अयमर्थः । भवन्मते द्रव्यादिषट्पदाथै वस्तुत्वम् । ततः मुखसवेदनयोर्वस्तुरूपी यो विषयविषयिभावः सम्बन्धः स कि ट्रव्यादिश्वन्तर्भवति नो वा। अन्तर्भावपक्ष पुरशोत्स्यते । न - ·मागमपरिच्छेदः। २८१ मान्तर्भवति चेत्तहि सम्बन्धस्य न वस्तुत्वसिहिद्रव्यादिषु कापि तदनन्तर्भावात् । ट्रव्यादिषट्कान्तर्गतस्यैव वस्तुवायुपगमाञ्च । अन्यथाभावस्यापि वस्तुत्वापत्तेः ॥ १६० ।। अन्तर्भावपक्ष प्रतिक्षेतमाह। अन्तर्भाव वा समवायाभावादिभिः सह तसंवेदनस्य सम्बन्धो न स्यादिति ॥ समवायो युतसिधानामाधाऱ्यांधारभूतानामिहेति प्रत्ययहतः सम्बन्धः । अमावो भावप्रतिपन्यो । आदिशब्दात्मयोगग्रहस्तैः मह तत्संवेदनस्य वस्तुरूपविषयविपयिसम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धी न घटामटाव्येत । अयमर्थः । वस्तुरूपविषयविषयिसम्बन्धो यदि द्रव्यादिषट्पदार्थामन्तर्भाव्यत तहि द्रव्याटिषु यथा कथञ्चित्त- रसम्बन्धो भवेत् । परं समवायेनाभावादिभिय सह विषयविपयि- सम्बन्धसंवेदनसम्बन्धो न भवेत् । तथाहि समवायस्तावत् स्वयं सम्बन्धः । सम्बन्धे च सम्बन्धान्तरं यदि स्वीक्रियते हि तत्रापि सम्बन्धान्तरं तत्राप्यन्यदित्यनवस्थानताम्नूता लानग्यात्ततः कर्य समवायेन सह सम्बन्धस्तथाऽभावस्थावस्तुरूपत्वात् मंद्योगस्य च स्वयं सम्बन्धत्वात् ताभ्या महापि वस्तुरूपविषयविषयिसम्बन्ध- संवेदनमम्बन्यो दुर्घट एव । एवञ्च स्वम्भरी कुतो वस्तुम्वरूपो विषय- विपयिसम्बन्दो येन वस्तुले मतीसि वि.पण ईपण क्लतकत्व है तो रनकान्तिकत्वमुक्तिः स्यादिति ॥ १६१॥ प्रकारान्तरेगा विपयविषयिमम्बन्ध गाइ ।

·न्यायवात्पर्य्यदीपिका।
अष्टादिवशात् कम्मकारक विषय ।
तजनित ज्ञान
विषयोति चेदिति ।
प्रदृष्ट धर्माधों प्रादिशब्दाटीवगदिग्रह । कम्मत्यादि ।
कम्य च तत् कारकच कम्पबारक याप द्वितीयाविभयन्त
स्विति यावत् । तननितमिति विषयजनितम । अयमर्थ ।
पुमान् यत्किचिदम पश्यति सम्माधिमादियशात् । सता यद
दृष्टादिप्राप्य घटादि तेय वस्तु म विषयीन द विपयेण जनित
जान विययि । एतेन जान म्वरूपेण व विष ध्येयम्न म्वरूपए
न विषय । किन्तु मानननकलेने यतम । एव सम्बन्धमिती
सब सवदनसम्बन्धस्य नवरत्व नदवमित्यर्थ ॥ १२ ॥
परिहरति ।
नम्बरज्ञानस्य नियस्याथै मह मम्बन्धाभाव प्रसङ्गादिति ।
यद्यर्थो भानस्य स्वरूपण न विपय किन्तु सज्जनकत्वेनेति
मतम तदा नित्यस्यश्वरस्य नागस्याध मह मखध एवं ने
स्यात्तस्यादृष्टाद्यपक्षितवस्त्वजन्यत्वात् । न हि यथा लौकिक
ज्ञान विविधघटादिविषवेण जन्यते तथेवरतानमपि जन्यते ।
नवरत्वायत्त । किञ्च ज्ञानस्य विययजन्यत्वऽभ्युपगम्यमानेऽस्मदादि
जानम्याय) सह सम्बन्धो न स्यादतीतभवियपदार्थानामसत्त्वेन
कारणत्वाघटनात्। ঋদি ব নিলুয়াঘী মানায়
सम्बन्धो न च म कृतकाऽपि विनाशीति सम्बन्धानित्यखमाधकत्व
हेतुरमिड इति ॥ १६३ ॥

·प्रागमपरिच्छेदः। २८३ उपसंहरति। तस्मात्कृतकत्वेऽपि नित्य सुखमंवेदनसम्बन्धस्य विनाशकारणा भावान्नित्यत्वं स्थितमिति ॥ नित्यसुखमवेदनसम्बन्धस्य यद्यपि कृतकत्वमस्ति । तथापि तविनाशकारणाभावात्तस्य निलव स्थित मिडमिति यावत् । कोऽर्थः । सम्बन्धः शतकत्वेन स एव विनश्यति। यहिनामहंतः भ्यायया घटादिविनाश मुद्रादिः । न हि नित्यसुखसंवेदन- सम्बन्धविनाशे कोऽपि हेतुरस्ति । নৰনৰ মৰিথনীনি चेन्न । तस्य प्रागपि निर्लो ठितत्वात् । तस्मादिनाशकारणाभावात् सुखमंवेदनसम्बन्ध स्य नित्यत्वं म्बत मिमिति। तयाच प्रयोगः । मुक्तसुखसंवेदनयो: सम्बन्धः कतकोऽपि न विनश्यति विनाश कारणाभावात् प्रध्वंसाभाववदिति ॥ १६४ ॥ अथ स्वाभिमतसिडि दर्शयति। तत्सिदमेतन्नित्वसंवेद्यमानेन सुखेन विशिष्टात्यन्तिको दुःख. निहत्ति: पुरुषस्य मोक्ष इति । नित्यसंवेद्यमानेनेति पदेन सांसारिक सुवातिव्याप्तिव्युदामः । सुखिनेति पदेन काणादाभिमते मोक्षप्रतिक्षेप: । प्रात्यन्तिकोति पर्दैन भवोडूतकादाचित्कदुःसनित्तिवात्तिः। पुरुषस्य त्वा- त्मनः । अयमर्थः । मोपाधिमावधिकपरिमितषिदशमन्दिरसुवा- दपि निपाधिनिरवध्यपरिमितमुमममर्गौटया या सार्वदिको टुःखनित्तिः मा पुरुषस्य मोक्षो भवति । १६५ ।

·२८४ न्यायतात्पर्यदीपिका। प्रथ येषा गुरूणा प्रसादात न्यायरत्नप्राप्तिर्जन्नुपी तानभि राष्टपु शास्त्रकार प्राह । जिता ममुद्रा गुरुभिर्मदीयैरत्न ददद्भिस्तिदरलभ्यम । यद्दीयमान सतत हिजानां पवईते व करोति मुक्तिम् ॥ मदीयेगेरुभिरध्यापक समुद्रा जिग्विर । अत्र हेसुगर्भ विशे पणम। कि कुर्वद्भिर्देवैरप्राप्य जयरूप रत्न ददाने । कुतो न्यायग्य रत्रसमित्याह । यत न्यायरत्न दिजाना प्रतिपद्यमान वडत एव । तीक्षाबुद्धितयान्यान्यन्यायशास्त्रप्रणयनेन प्रेधते । एष कार मर्वदापि वृद्धिप्रतिपादनार्थ । चकारस्य व्यस्तसम्बन्धान केएल बईत । किन्तु न्यायप्रदोपालोकावलोकितपरमात्मरूपतया मुक्ति परमानन्दरूपा करोति च। पयमर्थ । समुद्रा यद्रव ददिरे तत् सुरलभ्य तेनिगाप्य निष्कासितत्वात् । तस महितीय माणं क्षोयते । ममारमोहहेतुत्वात् । मुक्ति न तनोति च । ममुद्रदत्तरत्वादन्यादृश न्यायरन ददानम हुरुभि समुद्रा जिता इति ॥ १६॥ विदगैरपि यदतिदुर्लभ तस् न्यायरत्न त्वया कथ प्रसमित्याह । पाचाय्यमाराध्य मयापि नब्ध तश्यायरने परोपकारि। उमर्गिके बचपनिबद्ध ममारमुक्तये खलु मदिजानामिति । नत् पूर्णत न्यायरत्व प्राचाय्य निजगुरुमाराध्य मयापि प्रतम । कोहग तत् पराधकारि परोपयोगनिष्ठम् । तत् त्वया कि पत ·T श्रागमपरिच्छेदः। २८५ कृतमित्याह । उत्सर्गिनिजबुद्दानन्यथाक्ततैः खल्पपदैः स्तोका क्षरैर्गुम्फितम् । किमर्थमित्याह । संसारेत्यादि । उत्तमब्राह्मणानां भवविमोक्षायेति ॥ १६७ ॥ श्रीकृष्णपिमहेच्छ गच्छ मुकुटथीमन्महेन्द्रप्रभोः शिष्यश्रीजयसिंहसूरिरखिलप्रामाणिकग्रामणीः । एतां निर्मितवान् परोपकृतये थीन्यायसाराथिता स्पष्टार्थी विकृति कपापरव0. सैषा विशोध्या बुधैः ।। टीकेयं न्यायसारस्थ मनस्तात्पर्य्यदीपिका। मनोपिणां मन:सौधे सर्वदापि प्रकाशताम् ॥ पूति श्रीकृष्णपिंगच्छमण्डनश्रीमहेन्द्रसूरिशिष्यवीजयसिंह- सूरिविरचितायां न्यायतात्पर्य्यदीपिकाभिधानायां श्रीन्यायसारटीकायामागमपरिच्छेद. स्तार्तीयिकः सम्पूर्णः ॥