·No text on this page.

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184235
LIBRARY
UNIVERSAL

·OUP---43-30-1-71-~5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S29454
P.
Call No.
S255
Accession No. "32888
Author
सत्याषाद
Title
1301
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: ५३
महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम्
आयप्रश्नषदात्मकं
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
तत्र चतुर्थपञ्चमषष्ठप्रश्नात्मको द्वितीयो भागः ।
एतत्पुस्तकं
वे.शा. सं. रा. “ काशीनाथशास्त्री आगाशे
इत्येतैः संशोधितम् ।
तच
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८२९
ख्रिस्ताब्दाः १९०७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)
मूल्यमाणकदशकाधिको रूपकः (११०)

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं महादेवकतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अथ चतुर्थप्रश्नप्रारम्मः । तत्र प्रथमः पटलः । हविर्यज्ञेषु नियतोपक्रमास्तु निरूपिताः ॥ दर्शाद्या इष्टिपर्यन्ताश्चत्वारोऽथ निरूप्यते । नित्याभ्यासः पशुः पूर्वमनित्याभ्यासकर्मतः । चातुर्मास्येभ्य एवैवं सौत्रामण्याश्च पूर्वतः ।। प्रश्ने चतुर्थ ऐन्द्रानो निरूढो विकृतैः सह । सर्वेभ्यः कामेभ्यः पशुबन्धोऽपि विधीयमानो दर्शितो बौधायनेनार्थवादफन आप- स्तम्बेनात्र पक्षेषु प्रथमप्रमे प्रथम पटल एवाधिकारिनिर्णयो दर्शपूर्णमासवदेव तृतोऽ. तो न व्याख्यायते । अभ्यास चोदनायां यावजीवचोदनासमानाधिकारोऽपि तृतीय- प्रभ आद्यपटल एव वृत्तस्तस्मात्प्रयोगमेव व्याचष्टे- ऐन्द्रामेन पशुना पाण्मास्ये पाण्मास्ये यजत आवृत्तिमुख आवृत्तिमुखे संवत्सरे संवत्सरे वा । इन्द्राग्नी देवते यस्य स तथा । पशुशब्देन च्छागोऽभिधीयते । छागस्य वाया इति लिङ्गात् । अनादेशे छाग इति बौधायनः । उत्पत्तिविधिरयं कालविधिश्च । फलतो जीवनं वा न विकल्पादूर्व कर्म पशुद्रव्यको यागः पशुशब्देनोच्यते । पशु. बन्धाख्यं कर्मोच्यते पशुध्यते यस्मिन्निति । षण्मासा एव पाण्मास्यं समुदाये षट्मु षट्सु मासेषु व्यतीतेषु यत्र पर्वणि प्रथमः पशुबन्धस्तस्मात् । अत्रोदगयनमेव विशे. पानभिधानादनादेश उदगयनमिति वचनात् । वीप्सया कालावधेरमावाद्यावज्जीव. मिति गम्यते । आवृत्तिः सूर्यस्यायने इत्ययनयोर्मुखे संक्रान्त्यनन्तरपर्वणि केचिन्मुख इति संक्रान्त्यनन्तरदिन इत्याहुः । अत्राप्युदगयन एवाऽऽरम्भः । संवत्सरपक्षेऽपि तथैव । १ क, ख. च. छ. ट. 'दकफ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्पप्रभे- सौर्य: प्राजापत्यो वा। पशुरेषु कालेषु कर्तव्य इति शेषः । सूर्यदेवताकः प्रजापतिदेवताको वा पूर्वेण विकरूप एतयोः शाखान्तरीययोरुपक्रमनियमः कात्यायनेनोक्तः । सोऽस्माकमपीष्टः । त्रिविधं पशुबन्धम् - .. तं व्याख्यास्यामः। पश्वनानि ज्योतिष्टोमाङ्गैः संकीर्णानीति तान्युत्कृण्य संभृय निरूढ एवं व्याख्या- यन्त इत्यर्थः । यद्यपि सौमिकानीपोमीयादिपशुष्वाध्वर्यवसामान्यमिह निरूढेऽतिदेशत एव प्राप्तं तथाऽपि हौत्रस्याञ्जन्ति स्वेत्यादेरस्मच्छाखायां निरुद्ध ऐन्द्राग्न एवोपदेशा- सोऽपि प्रकृतिरिति सर्वाण्यतिदिष्टान्यप्यावर्यवाण्यत्रैव व्याख्यायन्ते । तानि पशुत्रये समानानि यूपवेद्यादीनि चौपदेशिकानि यानि वैशेषिकाणि तान्यूह्यानि । सौर्यप्राजापत्ययो. रूमानीन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादीनि । एवं त्रयस्य व्याख्यानम् । अत्रोदवसा- नस्याविधानाद्गृहेष्वेव पशुबन्धः । गृहेष्विति कात्यायनः । दर्शपूर्णमासप्रकृतिस्थाप गृहेष्वेवान्यत्र पाशुकं विहारं कल्पयित्वा कृतस्य वाऽने सति संभवे । सूर्य ते चक्षुरिति षड्डोतारं मनसाऽनुश्रुत्य सग्रह हुस्वाऽन्यारम्भणीयामिष्टिं निर्बपति । शरीररित्यन्तः षट्ठोतृनामको मन्त्रस्तं मनसा पठित्वा वाचस्पत इति ग्रहनामको मन्त्रः । ग्रहो भवतीति श्रुतेः। तमुपांशु पठित्वाऽन्ते होमस्तूष्णीकेनाऽऽन्येन सग्रहमिति ग्रहस्तस्सहकारी षड्डोता होममन्त्रः । त्वाप्रत्ययेन पौर्वापर्य मुक्तं नाङ्गतेष्टिं प्रति । पशु. बन्धेन यक्ष्यमाणः षष्टोतारं मनसाऽनुद्रुत्याऽऽहवनीये जुहुयादिति यक्ष्यमाण इति यागारम्भात्पूर्वतोक्ता । तस्मादन्यं प्रणीयान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति । इदमेव प्रण. यमं प्रधानार्थ यः प्रधानार्थ प्रणीतस्तत्रैव तदनानि प्रधानस्याग्निः सोऽजानामित्युक्त. स्वान्नत्वनाथ प्रणीते प्रधानभिष्टिस्तु प्रधानार्थ प्रणीत एव कार्या । अन्वारम्मणीया. शब्देन या प्रधानार्थस्याग्नेरवारम्भोऽनयेति तथा तेन धारयत्याहवनीयमिति वक्ष्यमाण. मुपपद्यते । इदमेव चान्वारम्भणीयानामधेयप्रयोजनं नतु दर्शपूर्णमाप्तान्वारम्भणीयाति- देशतः प्राप्ता तस्या बाधेनेय विधीयतेऽतोऽन्वारम्मणीयाकार्यकारणत्वादन्वारम्भणीया। सा चाऽऽरम्मानिमित्तेति चेत् । न । तथात्वे धारयत्याहवनीयमिति न युक्तं स्यात्तस्माद- मिसंस्कारार्थेयम् । अत एवाऽऽपस्तम्बोऽग्न्यन्वाधानस्येयं प्रत्याम्नाय इति । तस्य मतेऽ. न्वाधानमग्निसंस्कारार्थमिति तस्य निवृत्तिरस्मन्मते देवतापरिग्रहार्य वेष्टितो देवतापरि- ग्रहस्यामावास्क्रियते वाऽन्वाधानमपि । तथाऽन्वारम्भणीया यदीयमारम्माङ्गं स्यात्त. दाऽऽरममाण इति वदेवितीयप्रयोगादौ तदा न प्राप्नुयादिष्यते च । ननु आरम्भनि- ग. 6. . °ः । तंत्रि। २ ग. ठ. ण. 'ते चान्या।

·१प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । मित्तातिदेशेनान्वारम्भणीयाऽपि प्राप्ता सा तर्हि केन निवार्यतामिति चेत्, न तोहि दर्शपूर्णमासयोन चान्वारम्भणीया दर्शपूर्णमासावपि स्वारम्भनिमित्ता नचाऽऽरम्भो दर्शपूर्ण मासौ । अथवा प्रथमप्रयोगाङ्गं न च विकृत्यां प्रथमप्रयोगस्यातिदेशोऽपेक्षितोऽपितु प्रथमद्वितीयसाधारणस्य प्रयोगस्य । न च प्रथमत्वेन साम्यात्प्रथमप्रयोगो विकृतेर्मवेत्सा- न्वारम्भण इति वाच्यम् । तदा यासां विकृतीनां नियतः सातत्येन प्रयोगस्तासां पश्वा. प्रयणचातुर्मास्यानामेव स्यान्नतु सर्वविकृतीनां, न हि सर्वविकृतीनां नैमित्तिककाम्यात. भूताना सातत्यप्रयोगोऽस्ति । न चासति तस्मिन्प्रथमप्रयोगता संमवति । यदाऽनेकेषा- मेकदैव संकल्पस्तदा प्रथमद्वितीयादिविभागः । ननु सकृत्प्रयोगेऽपि फलस्य निमि- सस्य चोदेशेन संकल्पेऽप्यारम्भशब्ददर्शनान्न च प्रथमारम्भ एवेति चेत् । सत्यम् । तथा सूत्रकृतः पुनर्नेष्टा न्यायेनापि न संगता । तथा हि-अस्ति च लिङ्गं न सर्वविकृतिवन्वारम्भणीयेति यदयं सोमेऽङ्गभूतेषु पशुषु नान्वारम्भणीयेति वदत्येवं नागभूता खिष्टिवित्यपि ब्रूयादतिदिष्टाया उभयत्रापि प्राप्तत्वात् । या तु निषिध्यते सा निरूदे दृष्टा । निरुतपशुबन्धेन कल्पो व्याख्यात इत्यग्नीषोमीये पशो वक्ष्यति । तेन निरूडवत्प्राप्तिमाशङ्कय निषेधति ना तेष्विति अङ्गेऽग्नीषोमीयादौ । तत्र चातु. मस्येिषु तान्यालभमान इति प्रकृत्य पञ्चहोतारं मनसाऽनुदृत्य सग्रहं हुत्वाऽन्वारम्भ. णीयामिष्टिं निर्वपतीत्युक्तम् । तत्राऽऽरम्भनिमित्तत्वान्मुरूपैवान्वारम्भणीया न तु दार्शपौर्णमासिकान्वारम्मणीयातिदेशप्राप्त्यर्थोऽन्वारम्मणीयाशब्दो मुख्ये संभवत्य- मुख्यस्वीकारस्यान्याम्यस्यात् । तथा च सौत्रामणीवद्विविधाऽपि मुख्यैव पदि घेत्तस्याः स्थाने देवतान्तरं विधित्सितं तदा फाल्गुन्यां चैत्र्यां वा वैश्व- देवेन यजते तत्रान्वारम्भणीयां वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं चरं निपेदिति लाघवेन ब्रूयान्नतु तान्यालभमानस्येति प्रकृतित एव प्राप्तत्वानोपदेशः स्यात् । तस्मा. दप्राप्ताऽन्वारम्भणीया तस्या निमित्तं कालं च पृथक्निदिश्येष्टिमपूर्वामेव विधत्त इति पशी नोक्तमेव तेन तस्या अन्यत्कार्य पश्विष्टरन्यदिति ज्ञापयति । तत्रातिदेशेनान्या नेष्टा पातुर्मास्येष्विवात्रापि तथाऽऽअयणेष्टावपीति सूत्रतात्पर्यम् । अत्रोपपत्तिः-दर्श. पूर्णमासो हि पशुचातुर्मास्याग्रयणेष्टीनां पूर्व तत्र कृताऽन्वारम्भणीया पुरुषसंस्कारः । स किं कर्तुर्यममानस्य मोक्तुर्वा विनाऽपि संस्कारं कर्तृत्वसिद्धभोक्तुरिति वाच्यम् । तेन सा सकलप्रधानार्थेवेति सिध्यति । प्रधानं च यावज्जीवमनुष्ठीयमानम् । तथा दर्शपूर्णमासौ चिकीर्षन्प्रथमप्रयोगऽन्वारमणीयां कुर्यात्सा च प्रयोगाद्वहिरेव। तत्र कृता पावजीवमुत्पयमाने फलापूर्वे स्वामिनं संस्करोति नतु प्रथमप्रयोगफलापूर्वमात्रे । नहि पूर्णमासमात्रेण फलापूर्वमुत्पद्यतेऽपि तु दर्शपूर्णमासाम्याम् । न च पूर्णमासे कृता प्रथमं दर्शस्या मवति । तस्मात्प्रयोगाद्वहिरेव पूर्णमासस्य प्रथमस्य संनिधावनुष्ठीय- माना । यथा दर्शानमेवं यावज्जीवं कृतका तश्रेणानुष्ठीयमाना भवति । नच काल.

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- व्यवधानं तत्र विघटक वचनायथा दर्श एवमुत्तरेषामपीति संतोष्टव्यम् । तथा च तन्त्रेण दर्शपूर्णमासयोरेवं प्रसनेनेतरेषां यावज्जीव ह्यन्वारम्मणीयापूर्व न समाप्यते तत्संस्कृते स्वामिनि पश्वादिविकृतीनामपि कलापूर्वमुत्पद्यतां वचनाच चातुर्मास्यफलापूर्वेणापूर्वान्त- रापेक्षायामन्यारम्भणीयान्तरेऽपि न काचिदनुपपत्तिर्वचनं किं न कुर्यात् । युक्त्यन्तराणि दर्शपूर्णमासान्वारम्मणीयानिरूपण एव दर्शितानि । किं च प्रथमप्रयोगेऽपि न प्रयोगान्तः पातिन्यन्वारम्भणीया । कथम् । अन्वारम्भणीया वैमृधश्च विकृती तत्र दर्शपूर्णमासी सोपसहती पश्चाद्विकृतिभ्योऽतिदेशेना प्रयच्छतो नासमाप्तौ । यद्यन्वारम्भणी- यावमृधौ गृहीतस्तदा प्रयोगः साङ्गः स्यात्तथाऽन्वारम्भणीयावैमृधावुपकाराकाझौ दर्श पूर्णमासातिदिष्टाङ्गैः साङ्गौ सन्तौ तदङ्गतां प्राप्नुतोऽत्र सानोपकारस्य च दर्शपूर्ण- मासयोरखाप्यसिद्धरुपकारद्वारा विकृतावङ्गग्रहणमसमञ्जसम् । अन्वारम्मणीयाशब्दोऽत्र व्युत्पन्नोऽन्वारम्यते पशुबन्धार्थोऽग्निरनयेति । इष्टिं निर्वपति करोतीत्यर्थः । कथं तत्राऽऽह- आनावैष्णवमेकादशकपालम् । निर्वपतीत्यनुकृष्यते । आमावैष्णवमन्वारम्भणीदेवतामेकादशकपालपुरोडाशद्रव्या. मिष्टिं कुर्यादित्यर्थः । सिद्ध संतिष्ठते । दर्शपूर्णमासाभ्यां सिद्धं यथा भवति तथाऽग्नीषोमीयविकारत्वेनेत्यर्थः । संतिष्ठते समाप्नोति । न दक्षिणा प्रधानदक्षिणयैवत्विनां परिक्रयसिद्धेविशेषविधानामावाच । यतशं चेत्यपि नेति ज्ञेयम् । अपि वा चतुर्ग्रहीतमाज्यमामा- वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीये जुहोति । इष्टिस्थाने तूष्णी संस्कृतेनाऽऽज्येन चतुगृहीतेन जुहोति । आहवनीय इति दविहो. मत्वेन प्राप्तेऽपि वचनं प्रधानार्थमुद्धृत एव यथा स्यान्नत्वस्य त्यागेनान्यस्योद्धरणम् । प्रधानार्थाग्निसंस्कारार्थे होम इष्टया समानकार्यत्वात्तस्याः संस्कार्यत्वमुक्तं तप्ते प्रातदोहे इतिवत् । इष्टिहोमयोरपि संस्कारकत्वं कर्मत्वं च दीक्षणीयेष्टिवत् । शेषमाज्यस्य करोति धारयत्याहवनीयम् । इष्टिहोमयोरन्यतरस्याऽऽज्यशेषं करोति यूपाहुत्यर्थम् । इष्टयां होमे चाऽऽहवनी- यस्य प्रधानार्थमुदृतस्यैवाङ्गता शेष करोतीति वचनाच्छेषनाशे पुनहामेनोत्पाद्यं न किंतु प्रतिनिधिना कार्य नतु होमलोपे सति शेष इति । १ ख. ग. ठ, ण, टकव। ।

·१५०पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ३९७ उरु विष्णो विक्रमस्वेति सुवे. णाऽऽहवनीये यूपाहुतिं जुहोति । अत्राऽऽहवनीयग्रहणं यूपसमीपेऽरणीमथिते मा भूदिति कात्यायनीये मथितेऽपि तथाऽनोषोमीये विधानात्। दविहोमत्वेन जुहूप्राप्तिनिवारणार्थ सुवेण जुहोतीतिश्रुतिप्राप्त- मुक्तम् । युपाहूतिसंज्ञकामाहुतिम् । सोमे दीक्षायूपच्छेदेऽपूर्वेणाऽऽज्येन होमः । अन्या- रम्मणीयाहोमयोरभावाच्छेषाभावात् । आज्यशेष स्रुवं चाऽऽदत्ते तक्ष्णे परशुं प्रयच्छति तद्गच्छन्ति यत्र यूपं छेत्स्यन्तो भवन्ति । तदरण्यं गच्छन्ति ब्रह्मयजमानावर्यवः । यत्र यूप्या वृक्षाः कृप्तास्तापरि- कर्मिणस्तक्षा(क्ष)वच्छेत्स्यन्तो भवन्ति । स्पष्टमन्यत् । परशुं प्रयच्छतीति नाऽऽयो बहिर स्वीकृतो दर्शपूर्णमासयोः । पालाशः खादिरो बैल्वो रोहीतकश्च यूप्या वृक्षाः। यूप्या यूपार्टी यूप्याः । पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्यानाधकामस्य वा खादिर स्व. कामस्य बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य रोहीतकं प्रजाकामस्य । यूपं कुर्यादिति शेषः । एते सत्यां कामनायां तथा संकरप्य कुर्यादन्यथा नित्या एवोभयार्थाश्चैते । रोहितको वटसहशः किंचित्सूक्ष्मपर्णः । व्यवराया॑न्यूप्यान्वृक्षानतिक्रम्य । यूपयोग्यान्वृक्षानतिक्रम्य । ज्यवरायान् , त्रयोऽवरोऽर्यो भागो(?)येषां ते वृक्षा- स्तथा ततोऽप्यधिकानप्यतिक्रम्य त्यक्त्वा । य ऋजुरूर्व ऊर्ध्वशकल ऊर्ध्वशाखः समे भूम्यै स्वाधोने रूदः। तं वृश्चेदिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । अवकोऽतिर्यगवृद्धो न वेष्टितशकल ऊ/- प्रशाख इति क्रमादर्थः । समे देशे भूम्यै भूमेः सकाशान्नतु पाषाणादौ रूढः । स्वाद्योनेः स्वीयोपादानान्नतु शाखायां रूढः । अत आपस्तम्बोपशाखजमिति प्रथम काण्ड एव, रूढ इति । यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्यारोहं तस्मै वृश्चेचं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्ण तस्मै शुष्काग्रं कामयेत पशुमान्स्यादिति बहुपर्ण तस्मै बहुशाखमशुष्काग्रम् । यं कामयेतेति निन्दार्थवादस्तृतीयः काम्यः पक्षः । आरोहो वृक्षमारूढः शाखान इति यावत् । स्पष्टमन्यत् । १ ख. म. ठ. ण, वृधो न ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रभे- प्रतिष्ठितं प्रतिष्ठाकामस्य । समे भूम्या इत्यादिब्राह्मणोक्तो नित्यः काम्यश्चेत्यर्थः । पः प्रत्यङ्घपनतस्तं वृश्चेद्यः प्राङ्दङ्वोपनतः। अनुसङ्ख इत्यस्य विकल्पार्थ पक्षत्रये वा शब्दखिभिः संबन्ध्यते। उपनतो नम्रः । यस्य चों: सत ईषदिवानमुपनतम् । पूर्वमृनुरूल इत्यनयोधेिन विकल्प उक्त इदानी तयोरेव गुणान्तरं यः प्रत्यक पनत इत्यनेनोक्त इति व्याख्यातुमेतत्सूत्रं प्रत्यकुपनतोऽन ईषदिवेति, तेनोर्ध्वमृजुत्वं नवाधितमित्यर्थः। एवं रूपं वृश्चच्छिन्यादिस्युक्तं तत्प्रकारमाह अत्यन्यानगामिति ॥ १॥ यं जोषयते तमुपतिष्ठते । पज्याया इत्यन्तः । यं यूप्यत्वेन प्रीतिकरं मन्यते तमुपतिष्ठते यूप्यं वृक्षमि- स्पर्षः। देवस्वा सविता मयाऽनक्त्विति अवेण गुल्फदन्ने जानुदने वा पर्यणक्ति । गुरुफः पादयन्धिः । उरुनघयोः संवि नु सन्मितमधस्तात्त्यक्त्वाऽनन्तरे देशे परितोऽनति । हस्तव्यावृत्तये वेणेत्युक्तम् । ओषधे प्रायस्वैनमित्यू/ग्रामोषधिमन्तर्दधाति स्वपिते मैनर हिरासीरिति परम्भुना प्रहरति यः प्रथमः शकलः परापतति तमुपयच्छते । उपयच्छते स्थापयति । स्पष्टमन्यत् । अनसार स्थाणुमुच्छिमन्वृश्चति गुल्फदघ्नं वा। अनक्षस वृश्चेदिति ब्राह्मणार्थमुच्छिषस्थाणुमित्युक्तवान् । अक्षः शकटरथ- योस्तेन यथा स्थाणुर्न सजते तथा स्थाणुमवशेषयन्नित्येव गुल्फदन इति पूर्वोक्तेन विकल्पः । छेदनदेशस्य देवस्वेति सूत्रेणाअनस्थानमुक्तम् । तत्र प्रहारेण शकले ग्रामम् । भञ्जनस्थानं तु शकलार्थमित्यवगम्यते यूपच्छेवस्थानस्य पुनरुक्तत्वात् । दिवपणेति माञ्चमुदश्चं वा महापयति । प्रथिव्या संमवेति मन्त्रान्तः । हापयति पातयति । वनस्पते शतवत्यो विरोहेत्यावश्चने जुहोति सह- सवरशा वि वयर रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृशति । भावश्चनं स्थाणुः । जुहोति दविहोमधर्मेणाऽऽज्यशेषस्यैव । गतार्थमन्यत् । प... ज.म. म. द. भुपावन ।

·१५०पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यं त्वाऽयर स्वाधितिरित्यनुलोमं परशुनाऽप्रान्कल्पयति । सौमगायेत्यन्तः । अमान्यूपशाखा अनुलोममधस्तदारभ्योर्ष छेदनेन कल्पयति छिनत्ति । आच्छिनो रायः सुवीर इत्पग्रं परिवासयति । लिनत्ति यूपानं मानेन यत्र यूपाग्रं भवति तत्रैव । संस्कारोऽयम् । - मत एष कात्यायनः (नेन) परिवास्याच्छेदनं पुनरिति पुनश्छेदनप्रतिषेधात् । एकारनिप्रभृतीनि ब्राह्मणव्याख्यातानि काम्यानि यूपममाणानि तेषां याथाकामी। स पस्पशुना यक्ष्यमाण एकारविं यूपं कुरुत इममेव तेन लोकं मयत्यप पख. रविमन्तरिक्षमेव तेन लोकं जयतीत्यादि वाजसनेयबामणम् । पञ्चारवि तेमस्का. मस्येत्याकविंशत्यरविपर्यन्तानि स्वबामणव्याख्यातानि तानि काम्यान्येव पति कामेऽजीकार्याणि । सहोपरेण संख्या स्यादा प्रयस्त्रिशदरस्ने।। उपरो भूमिखातं तदर्हः प्रदेशोऽतक्षो मूलभागो यावान्भूमिमध्ये गच्छति तेन सह यूपपरिमाणं वेदितव्यमा प्रयसिंशसंख्यापर्यन्तम् । इयरनिर्वा चतुररनिर्वा पालाशो निरूत. पशुबन्धस्य यूपोऽतोऽन्ये सौम्यस्याध्वरस्य । ये पूर्वमविशेषेण यूपवृक्षा उक्ता यानि यूपमानानि तन्मध्ये ज्यरस्निश्चतुररस्निी पालाशो निरूढो नित्य ऐन्द्राग्नः सौर्यः प्राजापत्यो वा पशुबन्धस्तस्यान्यमानयुक्ता भन्यवृक्षनाश्च सौम्यस्याध्वरस्याग्निष्टोमप्रभृतेः । एवं हि श्रूयते स वा एष व्यरनिव चतुररनिर्वा पशुबन्धयूपो भवतीति वाजसनेयकम् । तथा तत्रैव पालाशमेव यूपं कुधी. तेति नियमः। अष्टाश्रितक्ष्णोति नातिस्थूलं नात्यणुमतष्टमुपरम् । अष्टाश्रयो धारा यस्य तथा तक्ष्णोत्येवं तक्ष्ण आनयनं दृष्टा स्यात् । उपराई. प्रदेशं न तक्ष्णोति । स्पष्ट मन्यत् । पुरम्पुरोणीयारसं गोपुच्छ वा । उपरादूर्ध्व यावदनं किंचित्किचिदणुपरिणाहं गोपुच्छसदृशं वोपरावं किंचिन्यमं ततः किंचिस्थूलं ततः किंचित्किंचिदणुपरिणाहं तथैव गोपुच्छम् । * अत एवेत्यसंगतम्। १ ग. ठ. . स्यामीषोम ।

·४०० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- तस्यैव वृक्षस्याग्रतश्चषालं करोति । यस्य यूपस्तस्य वृक्षस्य चषालनामकं परिवासितादग्रभागादुपरितनस्यावशिष्टस्या. वयवस्य नान्यवृक्षस्य । कथं कार्य त(यस्त)वाह- अष्टाधि पृथुमात्र मध्ये संनतम् । अष्टावश्रयो धारा यस्य तत्त(स तथा । पृथुराकुश्चिताङ्गुलिकरस्य मणिबन्धमा- रम्याङ्गुल्यापर्यन्तं पृथुः । पृथुरू• दशाङ्गुल इति बौधायनः । दशाङ्गुलं दीर्घ मध्ये संनतं पूर्वापरमागापेक्षया । यावदिदं प्रथममगुलि काण्डं ताव- दूर्ध्व चषालायूपस्यातिरेचयति । तर्जन्याः प्रथमं पर्व तत्परिमाणं दीर्घ चषालादूर्व यूपस्याप्रमतिरिक्तं भवति तथो- मुखे चषाले कृतवेधे प्रवेशयति । अङ्गुलिमात्रं कनीयो वाऽगुले।। यूपानं प्रवेशनीयं स्थूलमङ्गुलिप्रमाणम् । ततोऽपि वा सूक्ष्म प्रतिमोचनं वक्ष्यति । बगुलं व्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वैतेषा- मेव तक्षणाना५ स्वरूं करोति । एतेषामेव तक्षणानां तक्षणजनितशकलानामन्यतरेणैकेन यशलादिप्रमाणं स्वरना. पकं शकलं करोति । यं कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदित्य. न्यवृक्षस्य स्वरुं चषालं च कुर्यात् । निन्दार्थवादोऽयम् । अस्य यजमानस्य लोकं स्थानमन्यो भ्रातृव्योऽभ्यारोहत्विति तेन तस्यैष वृक्षस्य कुर्यादित्यर्थः । वेदं कृत्वाऽग्रेणाऽऽहवनीयम् ॥ २॥ रथमात्री वेदिं करोति । वेदेः पूर्व वेदकरणं प्राप्तमेव क्रमार्थमनुवादः । आहवनीयग्रहणमतिदेशप्राप्तगाई। पत्यव्यावृत्त्यर्थम् । रथमात्रीमित्युक्तं तद्याचष्टे- रथेषामात्री प्राचीर रथाक्षमात्री पश्चात्ति- रवीं विपथयुगमात्री पुरस्तादुदीचीम् । ईषादिप्रमाणं तु शुल्बे वक्ष्यति अष्टाशीतिशतमीषा तिर्यगक्षश्चतुःशतं षडशीति- युगमाहुरिति । युगस्य बाह्यच्छिद्रयोर्मध्यो विपणयुग आहवनीयप्राग्रेखामध्यात्प्राची- १५. रु. स. म. ढ. एतस्यैव । २ प. अ. ज. स. म द. 'न्यस्य वृ । घ... ज. स. म. ढ. स्वात्तिरश्चीम् । तु ·१प्र०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०१ मष्टाशीत्युत्तरैकशताङ्गुलां पश्चाद्भागे दक्षिणोत्तरमानेन चतुरधिकं शतं प्राग्मागे दक्षिणोत्तरमानेन षडधिकाशीतिरेवं प्रमाणां निरूढे वेदिं कुर्यात् । अपि वा षडरनि प्राची चतुररनिं पश्चात्ति- रश्ची व्यरत्नि पुरस्तात्तिरश्चीमसंनता भवति । वेदिशब्दः संस्कारनिमित्त इति प्रकृते वेदिशब्दाभिहिता ससंस्कारा प्राप्ता मध्ये संनामोऽपि प्राप्तः स उपदेशेन निवयते न संनताऽसंनतेत्युभयोरपि । गतार्थमन्यत् । यत्मागुत्तरस्मात्परिग्राहात्तत्कृत्वा पूर्वार्धे वेदेपावटायावकाशमव- शिष्य शम्ययोत्तरवेदि विमिमीते। यदित्यनुवादश्वोदकप्राप्तस्योत्तरवेदिकालविधानार्थः । पूर्वार्धः पूर्वो मागस्तस्य प्राग्रेखामध्य एव यूपावटो यूपोच्छ्यणे खातं तदर्थमवकाशं स्थापयित्वा तस्य पश्वाच्छम्या मानेनोत्तरवेदिनामिकां वेदिं विस्तारेण मितां करोति । संचरार्थमव. शिष्येत्यपि ज्ञेयं सूत्रान्तरे दर्शनाच्च । विमानप्रकारमाह- पुरस्तादुदीचीनकुम्बार शम्यां निधाय वित्तायनी मेऽसीति स्फ्येनोदीची लेखां लिखति । वेदिमानं शम्यामात्रमेव । तत्र चिकीर्षिते स्थले पुरस्ताद्भाग उदीचीनं कुम्बमस्या- स्ताही निधाय स्पपस्याग्रेणोदगपवां शम्यामानेन लिखेदन्तरत इत्यग्रे वक्ष्यति । शम्याग्रं कुम्बं व्याख्यातं दर्शपूर्णमासव्याख्याने । दक्षिणतःमाचीनकुम्बा निधाय तिक्तायनी मेऽसीति दक्षिणतः प्राची पश्चादुदीचीनकुम्बा निधायावतान्मा नाथितमिति पश्चादुदीचीमुत्तरतः प्राचीनकुम्बा निधाया- वतान्मा व्यथितमित्युत्तरतः प्राचीमभ्यन्तरं परिलिखति। शम्यां स्फ्येन लेखां लिखतीति पदचतुष्टयमावर्तते । यलिखति तदभ्यन्तरमिति तु पूर्वेण सह चतुर्भिः संबध्यते । उत्तरतो गमनमप्रदक्षिणं गतार्थमन्यत् । उत्तरेणोत्तरं वेद्यसं प्रक्रमे चावालस्तं परिलिखत्यनेनैव कल्पेन यदन्यन्मत्रेभ्यः । यं परिलिखति स चात्वाल इति भाविनी संस्कारनिमित्ता संज्ञा । तस्य स्थानमुत्त. १ घ. ङ. अ. स. प. उ. प. खत्यैतेन ।

·४०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्नभे- रेणोत्तरमागे वेदेर्महावेदेरंस ईशान्यकोणस्तस्योत्तरतः प्रक्रमो व्याख्यातस्तस्मिन्नतीते चात्वालस्य दक्षिणरेखामध्यो यथा परितो लिखति प्रामारभ्य प्रदक्षिणशम्यानिधान. स्फ्यलेखाकरणादिना कल्पेन विधिना मन्त्रविधि विनाऽन्येन । देवस्य त्वेत्यभ्रिमादाय विदेरग्निर्नभो नामति खनति । आदद इत्यन्तः । प्रकृतं चात्वालमेव सकृन्मन्त्रेण । जानुदघ्नं त्रिवितस्तं वा खात्वा । शम्यामानेन विस्तृतमधस्ताज्जानुदघ्नं जानुपरिमाणं वितस्तित्रयपरिमाणं वा सात्वेति स्वाप्रत्ययेन तावत्परिमाणमादौ खात्वा पश्चादुक्तं कार्यमाह । अग्ने अङ्गिर इत्यध्रि प्रहरति । खातायां मृदि प्रवेशयति । योऽस्यां पृथिव्यामिति पासूनपादत्ते । असीत्यन्तः । पांसूखातमृदं वा कात्यायनीये हस्तेन चेत्युक्तं सामर्थ्यात्स्फ्येन हस्तेन वाऽङ्गी करोति । आयुषा नान्नेहीति हरति । पांसूनुत्तरवेदिप्रदेश प्रति नयति । मन्त्रस्तावानेव । पत्तेऽनाधृष्टमित्युत्तरवेद्या निवपति । स्वाऽऽदध इत्यन्तः । विमिते देश उत्तरवेद्याश्चिकीर्षिताया निदधाति पासून *एवं द्वितीयं हरत्येवं तृतीयम् ॥ ३ ॥ एवं द्वितीय तृतीयं च हरतीति लघुवाच्ये द्वितीये मन्त्रे यो द्वितीयस्यां पृथिव्या. मित्याधनुषको यथा स्यात्तृतीये तु सानुषङ्गः पाठस्तत्र विधिपात्रमतिदिश्यत इति । अत्र हरतीत्येतावदतिदिष्टं तत्त्वग्ने अङ्गिर इति विहरतीति श्रुतेः प्रहरणादि साझं हरणं निर्दिष्टमिति प्रहरणाद्यपि ज्ञेयम् । यो द्वितीयस्यामिति द्वितीयमपादत्ते यस्तृ- त्रीयस्यामिति तृतीयं तूष्णी चतुर्थम् । अग्ने अङ्गिर इति प्रहृत्य यो द्वितीयस्यामित्यादि हरणान्तं निवपनार्थत्वादर्थसिद्धं, निवपनं समन्त्रमेव, तथा तृतीय, चतुर्थ तु प्रहरणादि हरणान्तं तूष्णीं तूष्णी निवप- नम् । कुतः । श्रुतिर्हि त्रिहरतीत्येतावदेव विधत्ते । सूत्रे तु निवयतीत्यन्तं व्याख्यातं तत्र मन्त्रलिङ्गान्मध्ये मन्त्र विच्छिद्यार्थप्राप्ते नाना क्रियासु विनियोगो व्याख्यातस्त्वत्र * सूत्रपुस्तकेषु एतत्सूत्रस्थाने एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति' इति पाठो विद्यते । १च. छ. म्यामानेन । .

·१प्र.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । श्रुतौ हरति(तिः)प्रापणार्थवेन निक्पतिशब्देन व्याख्यातः । प्रापणं तु मृदो वहनपूर्व कमिति स्वेन वहत्यों हरतिमध्ये प्रयुक्त इति न विसंवादस्तथा चाऽमे अङ्गिर इत्या- रम्य निवपतीत्यन्तं हरत्यर्थ एवं त्रिम श्रेण तूष्णी चतुर्थमिति सिद्धम् । सिरहीरसि महिषीरसीत्युत्तरवेदि करोति । उत्तरवेदि वेदिश्चतुरश्रा लोकप्रसिद्धा शम्यामानेनापि चतुरस्त्रता च याक्खातचा. त्वालपांसुमिरुच्छ्रितां करोतीति याक्त् । तदेव न्यूहनं कात्यायनेनोक्तम् । उरु प्रथस्वेति- प्रथयति। प्रथितां यावत्कृतशम्याभ्यन्तररेखाव्यापिनीं करोति । भारद्वानेनाप्युक्तं शम्यामात्री प्रपयतीति । यज्ञपतिः प्रथतामित्यन्तः । ध्रुवाऽसीति शम्यया सहन्ति । संघहयति सम्यया। देवेभ्यः कल्पस्वेति कल्पयति । यथा विशीर्णा न स्यात्तथा समर्थयति प्रान्तलेपेन । देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः प्रोक्षति । अद्भिरित्युक्तं लौकिकीभिरेव । देवेम्यः शुम्भस्वेति सिकताभिरनु पकिरति । वेदि सिकता मृत्पांसवस्तैरनूपरिष्टात्कीर्णा युक्तां करोति । यत्ते क्रूरं यदास्थितमिति पुनरेवाद्भिरवोक्षति । शुन्धतामित्यन्तः प्रकरणान्तरान्तर्गतोऽप्यत्र शाखान्तरविहितः प्रतीकेनोपात्तः सामर्थ्याचावस्क्रिय गृह्यतेऽवोक्षणं तु न्युब्नेन करेण प्रोक्षणमुत्तानेन । उत्तरतो दक्षिणतो वा स्फ्येनैकस्पयो निःसा- र्यापो रिमं निर्वहतेत्यपार शेष निनयति । उत्तरवेदेरित्यर्थादवगम्यते तस्या एव प्रकृतत्वादक्षिणदेशे वोत्तरदेशे वा महावेद्या- मेव । एका स्फ्येन कृता रेखैकस्पया तां निःसार्य निःसरणमुदकशेषस्य यथा स्यात्तथा कृत्वाऽवोक्षणशेष निनयति । तस्यैव प्रकृतत्वात्प्रोक्षणस्य व्यवहितत्वात् । यद्युच्छि• प्येत तर्हि निनयनमन्यथा नास्ति । विभ्राइबृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यनपताववि. इतम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना मजाः पिपर्ति बहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्तान्कल्पपति । मजलैलेपनेन दृढां करोति । १५. 6. अ. म. म. ढ. 'क्षतु म ।

·४०४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रभ- चतुः शिखण्डे युवती कनीने घृतप्रतीके भुवनस्य मध्ये । तयोर्देवा अधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्तामिति वेदिमुत्तरवेदिं च संमृशति । द्विवचनेनोमयोः सकृन्मन्त्रेण । उत्तरवेद्यां मध्ये गोष्पदमात्रीमश्वशफमात्री प्रादेशमात्रीं वोत्तरनाभिं करोति । चतुरश्रामिति भरद्वाजादयः । नाभिसंज्ञकमवयवं करोति । तस्योच्छ्यस्तु नोक्तोऽ- तो यावताऽमिव्यक्तिस्तावत्येवोच्छ्रिता । इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पाविति प्रद- क्षिणपनुपरिक्रामन्मतिदिशमुत्तरवेदिं प्रोक्षति सामन्तत्वख्यापनाय प्रदक्षिणमित्युक्तम् । प्रतिदिशमनुपरिक्रामन्नुत्तरवेदिं प्रोक्षति । दिग्भ्य एवैनां प्रोक्षतीति श्रुतेर्दिग्भ्यः सकाशादापः प्रोक्षणार्थाः प्रेरणीयास्ततस्तु पूर्व. दिग्मागे स्थित्वा सर्वा वेदि प्रोक्षति । दक्षिणे स्थित्वा तथैवैवं पश्चादुत्तरतश्च तल्लिङ्गैः सर्वामपि प्रोक्षति । पात्विति द्वितीयादिष्वप्यनुषङ्गो मन्त्रेषु प्रकृतनाभिव्युदासार्थ वेदिमित्युक्तम् । त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्वित्युपरिष्टात्मोक्षति । शाखान्तरीयवाक्यशेषपाठेन पुनः प्रोक्षतीत्युक्तं वेदिमित्येव । शेषं निनयति यथा पुरस्तात् । प्रोक्षण्यपामेकस्फ्यायां निनयति पूर्ववत् । * औदुम्बरशाखाभिश्छनां परिवास- यति यदि श्वः कालः ॥ ४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ छन्नामाछादितां परिवसति सा तादृशी करोति निर्व्यापारेण रात्रि गमयतीति यावत् । सद्यस्काले पशौ छादनं निवर्तते वा साङ्गत्वात्तस्य । अनेन च पशुबन्धो व्यहसाध्योऽप्यस्तीत्युक्तम् । तेन यजनीये चेत्सद्य एवान्यथा त्वसंभवादौपवसथ्ये चेद्विकल्पः । चतुर्दश्यामुपक्रम्य पञ्चदश्यां यागः । अत एव तत्र तत्र वदति पूर्वस्य * सूत्रपुस्तकेषु तु उदुम्बरेति पाठः । १ ग. ठ, परिवासयति ।

·रद्वि०पटलः . महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०५ पर्वण औपवपथ्येऽहनीति । चतुर्दश्यामन्वाधाय सद्यो वा पञ्चदश्यां समानतन्त्रं दर्शन पूर्णमासेन वेत्यपि पूर्वमुक्तम् । तत्रापि यहकालोति वक्तुं यदि श्वः काल इत्युक्तम् । बौधायनोऽपीष्टिपशुबन्धाः सोपवसथाः सद्यो वेति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगबैज- यन्त्यां चतुर्थप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ अथ चतुर्थप्रश्ने द्वितीयः पटलः । आहवनीयेऽग्निप्रणयनान्यादीपयति । अग्निः प्रणीयते यैः काष्ठस्तान्याहवनीये प्रज्वालयति । गार्हपत्यादेवार्थायार्थाय प्राप्त- मुद्धरणमपवदितुमाहवनीय इत्यक्तम् । सिकताश्वोपयमनीरुपकल्पयते । सिकता वालुका एवोपयमनीरुपयम्यते प्रदीप्तो याभिस्ता उपयमन्यस्ता यथोपयम. नाय समर्थाः स्युस्तथा पात्रेण धृताः करोति । न च चकारादुपयमन्यो भिन्नाश्चेति वाच्यम् । उपयमनीरुपनिवपतीति सिकतानामेवोपवापयोग्यत्वाद्बहुत्वाच्च सिकता उप. यमनीः कृत्वेति भरद्वाजः । सिकताभिरुपयम्येत्यापस्तम्बः । उद्यच्छतीममुपयच्छत्युपयमनीरुपयते धार्यमाणे । यान्यपि प्रणयनान्यादीप्तानि तान्येव समुदायापन्नानीम इत्युच्यते । काष्ठान्येवेध्मो नतु संस्कारनिमित्त इति दर्शितम् । इध्ममग्निप्रणयनीयमित्येकत्वदर्शनेन नेमस्य संस्कारापेक्षा । इध्ममुपय(य)च्छति समूहीकृत्योर्ध्वमुक्षि(चं क्षि)पति । उपयच्छति सिकताः शरावगृहीताः प्रदीप्तेध्मस्य संवरणार्थमुप समीपे यच्छत्यधस्ताद्धारयति ययोद्यम्यमानोऽग्निर्न विशीर्यताधस्ताच न पतेत्तेनोपयत उपयमनीमियमिते धार्यमाण इध्म उपरीत्यर्थः । यत्ते पावक चकमा कचिदागः पूर्वो यत्सन्न परो भवासि । घृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्व मा मा हि५. सीरधिगतं पुरस्तादिति शेषे जुहोति । शिष्ट आहवनीय एव नतूद्धृते मन्त्रलिङ्गादित्यर्थः । दविहोमत्वात्स्वाहान्तो मन्त्रः । अपादानाय पावकाग्मय इदम् । अग्नये प्रणीयमानायानुगृहीति संमे. ष्यति प्रणीयमानायानुनहीति वा । होतारमित्यर्थात्तुल्यबलत्याद्विकल्पः ।

·४०६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्यप्रक- विरनूक्तायाः हरत्युत्तरवेदिं प्राप्य जुहां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा हिरण्यमन्तर्धायाक्ष्णयोत्तरवोद व्याघारयति । त्रिरनूक्तायां प्रथमायामिति ज्ञेयम् । ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमित्यग्रे वक्ष्य णत्वान परिधानीयायां प्रथमायामित्येवाऽऽह भरद्वाजः । हरति तमग्निमुत्तरवेदिसमीप प्राप्येति पाठप्राप्तस्य पुनर्वचनं कात्यायनादिभिर्यदुक्तं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाऽग्निं प्रणय तीति तन्मा मूदित्येवमर्थम् । जुह्वामिति वचनं जुहोतिचोदनाभावे स्वाहान्तमन्त्रपाठेअपि न दविहोम इति स्पष्टयितुं हिरण्यं सुवर्णमन्तर्धाय यत्र यत्र व्यापारयति तत्र तत्रे. त्यर्थो नतु खुच्यवधानमन्तर्धानं हि स्थलाज्ययोर्मध्ये व्यवधानं कोणाकोणपर्यन्तं तु प्राङ्न्यायादिना। सिहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति दक्षिणेऽसे । नाम्यतिरिक्तोऽसस्तत्र नाभिलग्नकोणमारभ्याग्निकोणपर्यन्तमक्ष्णयेति वचनादन्य- त्राप्येवम् । सिरहारसि सुप्रजावनिः स्वाहेत्युत्तरस्यार श्रोण्याम् । वायव्यकोणमारभ्य नाभिवायव्यकोणपर्यन्तम् । सिदीरसि रायस्पोपवनिः स्वाहेति दक्षिणस्या श्रोण्याम् । नतकोणमारभ्य नाभिकोणपर्यन्तम् । सिहीरस्यादित्यवनिः स्वाहेत्युत्तरेऽरसे। नाभिकोणमारभ्येशानकोणपर्यन्तम् । सिहीरस्यावह देवान्देवयते यजमानाय स्वाहेति मध्ये । नामतकोणमारभ्येशाननामिकोणपर्यन्तं तत्र तत्र हिरण्यान्तर्धानपूर्वकं सर्वत्रो. तरवेदिर्देवता तेभ्य उत्तरवेदिरित्युपक्रम्य तस्मादुत्तरवेदि पूर्वामनेाधारयन्तीति श्रुतेः । भूतेभ्यस्त्वेति च हिरण्यं चोद्गृह्य । उपयुक्तप्रतिपत्तिरतो विशेषनिर्दिष्टयोर्मन्त्रावृत्त्यैवोद्गृह्योक्षिप्याप्राप्तत्वाद्विघिरनु- मेयः । य एव देवा भूता इत्याद्यर्थवादेन च देवतात्वं स्वाहाकारेण दानामावात् । पौतुद्रयैः परिधिभिः परिदधाति । पौतुदुर्देवदारुः । औदुम्बर इति केचित् । मानं वेदेर्यथा परिधीनां परस्परयोगो यथा स्यात्तावन्मात्रम् । विश्वायुरसीति मध्यमं ध्रुवक्षिदसीति दक्षिणायमच्यतक्षिदसीत्युत्तरय॑म् । परिदधातीत्यनुकृष्यते । दृश्हेति मन्त्रान्तः ।

·२द्वि०पटलः ] महादेवकृतवेजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०७ उपकृताः संभारा गुग्गुलुसुगन्धितेजनं शुक्लोर्णास्तुका पेत्वस्यान्तरा, या। पूर्वमेव संपादिताः संभाराः संधियतेऽग्नियस्ते । गुग्गुलुधूपपाठः । गुग्गुस्विति भाषा याम् । सुगन्धितेननमिति तृणविशेषो यस्तिक्तत्वान्न पशुभिर्भक्ष्यते । शुक्ला चासा- चूर्णा स्तुका चेति स्तुका छिन्नप्ररूढाणैव पेत्वस्य गतपुंस्कस्य मेषस्य शङ्गयोर्मध्ये योत्पन्ना। पैत्वो वृष्णिरेवेति कात्यायनः । स्तुकामस्य च्छिन्नां छिन्नस्तुकस्येत्येकेषामिति परद्वानः। तानग्नेर्भस्मासीति सकृदेवोत्तरनाभ्यां निवपति । तान्संभारान् । मन्त्रेऽग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमसीत्येकवचनश्रुतेगुग्गुस्खादिशब्दैः प्रत्येक मिन्नद्रव्यत्वात्प्रतिसंभारमाधाने मन्त्रदर्शनाच्च तथा प्राप्तमुक्तं सकृदिति संभारशन्ने नैव विधानादेकद्रव्यत्वादन.त्पुरीषं यत्संभारा इत्येकवचननेन बहूनां सामानाधिकर. प्पानाम्यास इत्यर्थः । ऊर्णाचन्तं प्रथमः सीद योनिमित्युच्यमाने या पति. तिष्ठ मुमतौ मुशेवा आ त्वा वसूनि पुरुषा विशन्तु । दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वप्रथामृतेन जरिवारमाधि यज्ञः प्रत्यष्ठादिति संभारेषु प्रतिष्ठापयति । उच्यमाने होत्रा तं दीप्तमिमं न्यप्तेषु संभारेषु प्रतिष्ठापयति मन्त्रेण । अनेः कुलायमसीति दक्षिणत उपयमनीरुपनिवपति । उपयमनीः सिकता अग्निसमीपे निवपति । मनुष्वत्वा निधीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदहिरो देवान्देवायते यजेत्युपसमिन्धे । अग्निं काष्ठेन । अग्निर्यकं नयतु प्रजानन्मैनं यज्ञहनोऽविदन् । देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात्मा यज्ञपति तिर स्वाहा वायुरादित्यो यज्ञो यचं नयतु प्रजानन्मनं यबहनोऽविदन् । देवेभ्यो यहं प्रब्रूतात्मा यज्ञपति तिर स्वाहेति चतस्रोऽतिमुक्तीर्तुत्वा । अतिमुक्तिसंज्ञिका आहुतीर्वायुर्यज्ञमित्यादि तथाऽऽदित्यो यज्ञमित्यादि मध्ययो. रप्यनुषलेम स्वाहान्ताभ्यां मन्त्राभ्यां दविहोमधर्मेण जुहोति । , ग. घ. अ. ज. श. म. म. द. ग. 'शृङ्गीया ।

·- ४०८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [ ४ चतुर्थप्रश्ने- जुहू नुवं च संमृज्य चतुर्ग्रहीतेनाष्टगृहीतेन द्वादशगृहीतेन वा मुचं पूरयित्वा सप्त त इति पूर्णाहुतिं जुहोति ॥ ५ ॥ अपूर्वत्वाद्धोमस्यापूर्व संमार्गविधानं, पूरयित्वेति वचनावादशगृहीतेनाष्टगृहीतेन चतुर्गृहोतेन वा यथा पूर्णा भवति तथा गृह्णातीत्युक्तम् । पूर्णया चाऽऽहुतिः पूर्णा- हुतिरितिसंज्ञानिर्वचनात् । एषोऽत्राऽऽहवनीयो यतः प्रणीयते स गाईपत्यः । यत उत्तरवेद्यां प्रणीय पूर्णाहुत्यन्तेन संस्कृतः सोऽत्र पशुबन्ध एव नाग्निहोत्रहोम आहवनीयकार्यकरो यतः प्रणीयते सोऽत्र गार्हपत्यो नाग्निहोत्रे । तथा च कालेऽग्नि- होत्रं कर्तव्यं तन्त्रमध्येऽपि तच्च प्राकृतेष्वेव नतृत्तवेदिस्थे भरद्वाजेनात्र विकल्प उक्तः संस्थिते पशुबन्धे काले वेति, तन्निराकृतम् । आहवनीयं गाईपत्यं दक्षिणाग्निं चान्वाधायेध्मावहिराहरति । अतिदेशप्राप्तस्यानुवादोऽयं क्रमार्थ परमतव्युदासार्थ च । अन्वाधान देवतापरि- ग्रहार्थमुक्तमिष्ट्या देवतापरिग्रहसिद्धौ न वचनमस्ति तस्मान्नान्वाधानसिद्धिः । तथा च भरद्वाजः-न पश्विष्टयामग्निं गृह्णीयादित्यपरमिति । दीक्षणीयायां हि वचनाद्देवताप- रिग्रहार्थता । प्रत्येकग्रहणं तु प्रानिहितेऽन्वाधानाभावप्रदर्शनार्थम् । इष्टयाऽऽन्वाधान. सिद्धिः सानाय्यविकारत्वाच्छाखाहरणं सूत्रान्तर उक्तं तन्मा भूदिति वक्तृमन्वाधाये. ध्माबहिरेवाऽऽनयति । द्रवद्रव्यं हि शाखया शोधनीयं न मांसं तथाऽस्मिन्नविद्यमाने सह धर्मद्रव्यं निवर्तत इत्युक्तत्वात् । व्रतग्रहणपूर्वकं वेदस्य पूर्वमेव कृतत्वान्नाप्यत्र प्लक्षशाखाहरणं तस्य न प्रकृतशाखार्थेनार्थोऽपि तु विकृतावुपदेशेनास्मरणार्थ ततस्तु बहिराहरणानन्तरमेवाऽऽनयति नतु तस्या आनयनविधिरस्ति बहिरर्थे विधानाना. भावात् । प्रायौगिकास्तूष्णीमानयन्ति आनयन एव वा प्राप्ते कुतस्तूष्णीमिति बहि: प्राकृतमेव नत्वग्नीषोमीयविकारत्वादिक्षुशलाके अपि । सप्तदश सामिधेन्यो न परिधीनिध्म उपसंनद्यति । वाचनिक निरूढे सप्तदशत्वं विकृती तु विकल्प इत्येकः पक्ष उक्तोऽत्र तु निय. तमेव समिधो वर्धन्त इत्युक्तं परिधिकार्य पशौ ह्यग्निभ्रातृत्वसंस्तवादृष्टार्थोऽयमुत्तरवे- दिसंस्कारस्तथाऽपि प्रसङ्गेन रक्षप्तामपघातलक्षणोऽदृष्टसंस्कारोऽप्येभिः कर्तुं शक्यते परिधिशब्देन विधानाच्चातोऽन्ये प्राकृता निवर्तन्ते । ततस्त्वां विशतिधेत्यूहः । त्रीपरिधीनिति लुप्यते । यज्ञायुरनुसंचरानित्युपवेषधृष्टिशब्दविवक्षया पुंस्त्वं तद्दर्शित- तु मेव पूर्वम् । १च. °व प्रकृ ।

·द्वि पट:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०९ अग्नीपरिस्तीर्य पाणी पक्षाल्योलपराजी५ स्ती। चोदकप्राप्तानुवादः पदार्थक्रमार्थः । यहिराहरणानन्तरं वेदिकरणं तस्य जातत्वात् । पत्र परिस्तरणमुपवास इति क्रिया रात्रेः कालस्याभावेऽपि संस्कारलोपो नास्तीति. न्यायप्रदर्शनार्थ परिस्तरणानन्तरं पाणीप्रक्षालनमेव । यथार्थ पाशुकानि पात्राणि प्रयुनक्ति । अतिदेशप्राप्तौ चौषधपात्राणां प्रयोजनामाव इति वक्तुं यथार्थमित्युक्तम् । यथार्थ प्रयुनक्ति पाशुकानि चेत्यर्थः । स्फ्यमग्निहोत्रहवणी खुवस्वधिती द्वे जुहूवसाहोमह- वनी द्वितीयां द्वे चोपभृतौ पृषदाज्यधानी द्वितीयां ध्रुवां वे आज्यस्थाल्यौ दधिधानी द्वितीयां वेदं समवत्तधानी द्वे रशने द्विगुणां द्विव्यायामा त्रिगुणां त्रिव्यायामां द्वे कार्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ द्विश- लामेकशूलां च कुम्भी हृदयशूलं पक्षशाखा स्त्रलं मैत्रावरुणदण्डं यूपं यूपशकलमरणी येन चार्थः। प्राकृतानि कपालशर्पाजिनशम्पादिकं निवृत्तमौषधद्रव्याभावात् । स्वधितिं पशो- विशसनशस्त्रं, जुह इति जुहूशब्दस्य न विसंज्ञा तथाऽपि जुहू इति निर्देश छान्दसो माषायां जुह्वाविति भवितव्यम् । दधिधानी द्वितीयामिति च प्रथमतो दध्येव यस्यां निरुप्यते तां दधिधानीमित्यर्थः । पृषदाज्यं यस्यां क्रियते सा च पृषदाज्यस्थाल्येव । समवत्तधानीमितीडापात्रं पाशुकं, यूपशकलं तक्षणनातमञ्जनार्थम् । स्पष्टमन्यत् । येन पार्थः । येन सुवर्णशकलादिना । एवमन्यदापे । पवित्रे कृत्वा यजमानवाचं यच्छति संप्रे. प्यति वाग्यतः पात्राणि संमृशति । पवित्रकरणानन्तरं ब्रह्मन्प्रणेप्यामीत्येतदस्त्येव । वाजसनेयकब्राह्मणेन प्रणीता. प्रतिप्रसवस्य दर्शपूर्णमासयोर्याख्यातमिति प्रणीताप्रणयनमामन्त्रणपूर्वकं कार्यमेव । व्याख्यातं दर्शपूर्णमासयोरेव । स्पष्टमन्यत् । पोक्षितेषु वाचं विसृजते । हविकृता वाचं विमृनत इति कालाभावात्प्रोक्षितेषु पात्रेषु । यज्ञमात्रेऽपि वाग्यतेन कर्तव्यपदार्थेषु प्राकृतेषु चोदकप्राप्तेषु मध्येऽन्ये न सन्तीति प्रोक्षितेष्वित्युक्तम् । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संप्रेषण प्रतिपद्यत आ. ज्येन दना चोदेहीति संप्रेषस्यान्त सनमति । स्फ्योदसनानन्तरं प्रोक्षणीरासादयेत्यादि सपानं, विशेष आग्येनेत्येतस्यानन्तरं ·तु ४१० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रभे- बधा चेति पदमूहनीय, सैनाम अहः । यथार्थमूह इस्युक्तमेव तथाऽपि मध्ये नुवं स्वधितिमिति मा भूदित्येवमर्थ श्रेषस्यान्तमित्युक्तम् । अयमभिप्रायः- यथा सुचः समाष्टीत्यत्र खुवस्यापि ग्रहणमेवमत्र सुवग्रहणेन स्वधितिग्रहणं सिध्यति वधः प्रदेयत्वामावादाज्येन न साम्यमतोऽन्यस्मिंश्च द्रव्ये तेनार्थेन संयुज्यमाने धर्मावेश इति न प्राप्नुयात्तदर्थमुक्तं संनमतीति दर्शितम् । यत्मागाज्यनिर्वपणात्तस्कृत्वाऽऽज्य निरूप्य दधि पृषदाज्याथै निर्वपति। माकृतपदार्थानन्तरं वैकृतस्य विनिवेशार्थ क्रमदर्शनं प्रैषानुपारेणाऽऽज्यनिर्वपणा- यत्प्राक्तत्कृत्वेति तत्र सुववत्स्वधितिसंमार्गोऽवदानसाधनवादाज्यनिर्वपणमात्रे सत्ये. वादितिरस्येति दविस्थालीमादाय महीनामिति दधि निर्वपति । तस्य प्रयोननं पृषदाज्यामिति पृषद्गुणकमाज्यं तस्य संस्कारार्थमित्यर्थः । तेन नेदं हविरपि तु हविःसंस्कारकं तेन न दधिधर्माः सायंदोहाद्याः । यत्र हविः प्रदीयतेति वचनादत्र नाऽऽदिष्टसामान्यमामिक्षा तथाऽपि चोक्तार्थ आज्यधर्माः । न तु(न) तस्मिन्न संस्कारा नहि दर्शपूर्णमासार्थाज्यस्थाने विधीयते(न्ते) येनाऽऽज्य- धर्माः स्युरिति तत्राऽऽह । तस्मिन्नाज्यधर्माः क्रियन्ते यदन्यदषिश्रयणात् । वाजसनेयिबामणे हि भवति द्वयं वा इदं सर्पिः संसृष्टमाज्यं चेति धर्मप्राप्तिः स्वतन्नद्रव्यस्येवात उक्तं तस्मिन्नाज्यधर्माः क्रियन्त इति । तर्हि द्वयमप्यस्तु हविरिति न। पृषराज्यमित्येकत्वं श्रुतेः । वदति च स्पष्टमेव कात्यायनः पशौ मन्त्रवर्णाच्छ्ते श्चेति पशौ स्वाहा देवार आज्यपानस्वाहेति । तथा पृषदाज्यं गृह्णातीत्येकवचनश्रुतेश्च न द्रव्यद्वयं पृषदाज्यमित्याज्यशब्दादाज्यं संसृष्टं च दध्यपि तस्मादाज्यमेवैतत् । ननु द्वित्वश्रुतेरर्थवादस्वेन कुतः संस्कारप्राप्तिरिति चेन्न दध्यधिश्रयतीति वाजसनेयिनामन्या श्रुतिरधिश्रयणं निषेधति । न ह्यप्राप्तं निषिध्यतेऽतोऽवश्यं धर्मप्राप्तिरिति । किं च येन संसृष्टेन हविरुत्पद्यते तदपि हविर्धमः संस्क्रियते यथा सायंदोहादि, संस्कृतेनैव दनाऽऽमिक्षोत्पत्तिरिति अनावधिश्रयणे द्रव्यनाशान्न । अत एव दना चोदेहीति निगदान्तः चोहः । न्यायमते तु न संस्कारः । आज्यग्रहणकाले जुहूपभृतोश्चतुगृहीते गृहीत्वा तृतीयमाज्यस्य दधन्यानीय । चतुर्गृहीतं प्रत्येकमाज्यस्य निरुतस्य तृतीयं भागनिर्देशासंस्कार्यमाज्यं नंतीयमेव दधनीति गुणविभक्तेश्च । १ क. च छ. ट हीत्वा ।

·द्वि०पटठः] महादेवकृतवैजयन्तीच्याख्यासमेतम् । ४११ ज्योतिरसि विश्वरूपं विषेषां देवनार समिदिति पश्चगृहीतं पृषदाज्यं गृहाति महीनां पयोऽसीति वा। मन्त्रद्वयविधिना वा कृतमत्र वा मन्त्रावृत्तिश्चान्यतरस्य । यथाप्रकृति ध्रुवायाम् । क्रमार्थमनुवादः। सभेष्वाज्येषु यूपसंमानेन प्रतिपद्यते । वेवास्तरणानन्तरं प्लक्षशाखास्तरणं दक्षिणोण्याम् । तथोक्तं कात्यायनीये बहिषि पक्षशाखा स्तृणाति यूपसंमानेनोपलक्षितं कर्म पूर्व च तस्करोतीत्यर्पः । तदाऽऽह- देवस्यत्वेत्यभ्रिमादाय परिलिखितमिति त्रिपद क्षिणं यूपावट परिलिखत्यर्धपन्तर्वेधध बहिर्वेदि। कृन्तामीत्यन्तः । अवट इ(मि)त्येकत्वात्सकृन्मन्त्रो विस्तूष्णी, समन्तादिति वक्तुं प्रदक्षिणमिति । यूपावटो यूपार्थ गर्तस्तं मध्यायावान्खननायाऽऽप्तस्तावन्तं रेखयाऽदित करोति । महावेधां यथार्ध खातस्य वेद्या बहिश्चाधं यथा तथा परिलिखति । मत्र बेदिर्धिस्याङ्गत्वेन विधीयतेऽपि तु वेदिदेशो लक्ष्यते । तथा च द्यात्मके देशे खात इत्येवान्यथा देशविधाने वेदेरङ्गत्वविधाने वाक्यभेदः स्यादतो देशलक्षणा । तेन प्राच्या यूपैकादशिन्यां न वेद्यामर्धमिति फलम् । परिलिख्यानीपूपावट खनोपरसंमितं यालेन व्यङ्गु. लेन चतुरङ्गुलेन वोपरमति खनतादिति संप्रेष्यति । समीयमानोऽवयव उपरशब्दवाच्योऽतस्तन्मानेऽवटे खाते ततोऽपि बस्सलायन्यत. ममानेनाधिको निम्नः । भग्नीघाप्रैषं करोति । उपरमात्र खात्वा ॥ ६ ॥ भनीयथार्थ खात्वा । यत्ते शिल्पः परावधीत्तक्षा हस्तेन वाश्या । आपस्ते तयारियाः पुनन्तु शुचयः शुच इति यूपं प्रक्षाळयति । पिष्टम् । यवमतीः प्रोक्षणीः कृत्वा पृथिव्यै स्वेति मूलं प्रोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं दिवे त्वेत्यग्र५. शुन्धा लोकः पितृपदन इति यूपावटेऽपोऽवनयति । १. क्षितक।

·४१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [ ४ चतुर्थप्रमे- यवयुक्ताः प्रोक्षणार्थमपः कृत्वा न संस्कारः। स्पष्टम् । 'शेषभूता अपोऽवटे' इत्येव भरद्वाजः। यवोऽसीति यवं प्रास्यति पितॄणां सदन- मसीति प्राचा बहिषाऽवस्तृणाति । यवप्रासनं बर्हिषाऽवस्तरणं च खात एव । उदगग्रत्वनिवृत्तये प्राति । ययोऽसी. त्यस्यारातीरित्यन्तः। स्वावेशोऽसीति प्रथमपरापातितर शकलमधस्ता. स्वक्कमवटेऽवदधाति घृतेन द्यावापृथिवी आपूणे. थार स्वाहेति हिरण्यमन्तर्धाय सुवेणाभिजुहोति । स्वाहाकारान्तो मन्त्रोऽन्यशाखीयोऽस्मच्छाखायामिहाश्रवणात् । दविहोमस्वाज्जु- प्राप्तौ सुवेणेति वचनादितरधर्मनिवृत्तिः । हिरण्यं शकलेऽन्तर्धाय तत्राभिहोम आज्य- स्थास्याज्येन द्यावापृथिव्यौ देवते । वित्तादिति स्वावेश इत्यस्यान्तः । यूपायाज्यमानायानुवहीति संप्रेष्यत्यज्यमानाया- नुब्रूहीति वाऽग्रेणाऽऽहवनीयं लौकिकेनाऽऽज्येन पुरस्तात्पत्यतिष्ठन्यजमानो यूपशकलेनानक्ति । आध्वर्यवे याजमानविधानं विकल्पार्थ तथैव कात्यायनभरद्वानाम्यामुक्तम् । अग्रे. वनीयं विद्यमानं यूपं तस्य पुरस्ताद्भागे प्रत्य ङ्मुखस्तिष्ठन्यजमानो यूपशकलेन साधनेन हस्तेन । लौकिकेनेति । जातिवाचिशब्देनोमयमा गच्छति तत्राऽऽज्यं स्थालीगतं मा मूदिति लौकिकेनेत्यु. क्तम् । अञ्जनकर्मणः प्राकृत्वामावादहोमत्वाच्च लौकिकेनेति गम्यते । होमस्तु यद्यप्य- यमप्राकृतस्तथाऽपि होमत्वेनाऽऽहवनीयाश्रयत्वेन च स्थाल्याज्येन । अञ्जनीयं कर्म न निदिष्ट तत्तग्रं चषालं पानक्ति चषालं प्रतिमुञ्चति स एवाधिकारात् । देवसस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्यग्रमेन्द्रमसीति चपालम् । अनक्तीत्यनुवर्ततेऽयं यूपस्य चषालं सर्वतः । मुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति चपालं प्रतिमुञ्चति । प्रतिमुच्चत्यग्रे यूपस्यावदधाति । एतदन्तं याजमानमथवा प्रतिमोचनमध्वयोनिमानोs. नक्कीत्येव विधानादित ऊवं त्वञ्जनमप्यध्वयोरेव । यजमानमेव तेजसाऽनक्तीति यन. मानातिरिक्तस्य वाक्यशेषे कर्तृत्वनिर्देशात् । ११. छ.ट, नत्व । २ स.ग. छ. ठ, ग. 'वाविका' ।

·रवि पटलः) महादेवकृतवैजयन्तीम्याख्यासमेतम् । ४१३ देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्यान्तमनिष्ठामश्रिमनक्ति । भन्तमभिव्याप्याऽऽन्तमग्निष्ठामाहवनीयसंमुखामाथि यूपस्य तामनक्ति । अश्रिमि. स्येव नोपरम् । रशनादेशे त्रि: प्रदक्षिणं परिमृशति मध्ये वा। पत्र रशनया परिव्या तत्र यूपमध्ये वा। अनक्तमुपरम् । करोतीति शेषः । पुनर्वचनं कात्यायनेनोक्तं सोपरमग्निष्ठादेशमवेति तन्मा भूरिति । आअनप्रभृति यजमानो यूपं नानु()त्सृजत्यापरिव्ययणात् । स्पष्टम् । यूपायोच्छ्रीयमाणायानुबहीति संप्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुबूहीति वा । स्पष्टम् । उदिवर स्तभोनान्तरिक्षमित्युच्छ्रयति । भवटाहिरेवोवं करोति यूपमित्येव पृथिवीमुपरेण । दृहेत्यन्तः । से ते धामानीत्यवटेऽवदधाति । यूपमित्येव भूरेरित्यन्तः । विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यां कल्प- पत्यमिनाऽमिष्ठां सदिशं मिनोति ॥ ७ ॥ ततमित्यन्ताम्यां द्वामृश्य(भ्या) करूपयति यथास्थानम् । अग्निनाऽऽहवनीयेनाग्नि- छेति या पूर्वमुक्ताऽतस्तां समानदिशमाहवनीयाभिमुखां मिनोति रोपयति । यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्ध- येयमित्यनिष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयादित्यं वेश्य बाऽतिनावयेचेजसैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्ध. यति यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण सम. धयेयमित्यानिष्ठां तस्याश्रिमाहनीयेन संमिनुयात् । प्रथमोऽर्थवादो नित्यमनिष्ठामश्रिमाहवनीयाभिमुखां कुर्यादिति विधेस्ताहशस्य काम. माया संकल्पविधानार्थ द्वितीयं कामयतेति प्रथम आहवनीयासकाशादिस्थं वेत्यं बाऽन्यदिशं प्रति नावये नुतं कुर्यादोषमुक्त्वा न तथा कुर्यादिति । क. ग. प छ. ट. ठ. 'व्याख्या त' । २ प. ज. स. म. 'भानेत्यु। ३. म. प.ए. इ. उ. प. दाभ्यां ।

·४१४ सत्यापाविरचित श्रीतसूत्र [५ चतुर्थप्रश्ने-- अनि प्रत्युपनत बहिष्ठे निर्गुतमनाविरुपरं संपिनोति । अमिमाहवनीय प्रत्युपनतं नम्र बहिर्मागे निर्गुतममुतमनम्रमनाविरप्रगट उपरो यस्येति तादृशं संमिनोति सम्यगवस्थापयति । ब्रह्मपनि तेति प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यहति । पुरीषेणावटखननमृदा परितः पूरयति । पहामीत्यन्तः । ब्रह्मरहेति मैत्रावरुणदण्डेन परिरहति । पुरीषं दण्डमूलेनाधस्ताद्गमयति द्रढयतीति यावत्पोषं दृश्हेत्यन्तः । उगम्भय पृथिवीमिति प्रदक्षिणपपोऽनु परिषिशति । दृतिमित्यन्तः । खातमनु यूपस्य परितः प्रदक्षिणं सिञ्चति । देवस्य त्वेति त्रिगुणां प्रिव्यायामा दावी रशनामादाय । आदर इत्यन्तः । त्रिमिर्गुणैनिर्मितां दर्भमयों प्रसारितयो योर्मध्ये पावान्विस्तार• स्तत्प्रमाणाम् । इदं विष्णुविचक्रम इति सरवानेन पाणिना यूपं त्रिरुन्माई। गृहीतरशनायुक्तेन हस्तेनोवं सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी मार्ट । सुर इत्यन्तः । तद्विष्णोः परमं पदमिति यूपस्याग्रं प्रेक्षते । चषालादधिकमूर्ध्वस्थितम् । यूपाय परिवीयमाणायानुब्रहीति संप्रे- व्यति परिवीयमाणायानुयूहीति वा । स्पष्टम्। परिवीरसीति तया नाभिदेशे त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययति मध्ये वा। मनुष्या इत्यन्तः । वेष्टयति नामिपरिमिते देशे यूपं मध्ये यूपस्य वा। उत्तरमुत्तरं गुणं करोति । वेष्टयन्प्रथमवेष्टनादुपरि द्वितीयं तदुपरि तृतीयं गुणं रशनावेष्टनस्य । यं कामयेतोजन व्यर्धयेयमित्यूर्वा वा तस्यावाची वाऽवोहेत् । यजमानमूर्ना वियोगं नयेयमिति योऽध्वर्युः कामयेत तस्य यजमानस्य यूपरशनाना. भिदेशे भध्ये वा परिवीतामूर्वा सादयेदधस्ताद्वा प्रतिषेधार्थमवाद(वोहन(:) )मनेकॉर्थ- मित्यर्थः। १ क. ज. हिष्ठां नि।ब.हियो नि । ग. म. उ. ग. "हिष्ठो नि'।.ट. 'हिष्टानि । च. छ. द. हिचानि ।. 'हिमं नि । २ प... ज... ठ. ई. 'रं मि°। घ... म. द. नाभिदने । ४ प्र. ठ, ग. 'मर्थवा। ५ ग. ठ. ण. कापः ।

·स्तृ०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४१५ पदि कामयेत वर्षकः पर्जन्यः स्यादित्यवाचीपबोहे । सत्या कामनायामेव तथा संकल्प्याधस्तास्कुर्याचान्यथा । वर्षको वृष्टिप्रदानशीलः । यदि कामयेतावर्षक: स्यादित्यू;मुदूहेद । भवृष्टी सत्या पूर्ववदेव । यं कामयेत ख्यस्य जायतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषज्य न प्रवेष्टयेचं काम येत पुमानस्य जायतेत्यान्तं तस्य प्रवेष्ट्य स्थविमदणीयसि प्रवयति । अस्य यनमानस्य रूपपत्यं भवत्विति यः कामयतेति निन्दया न तथा कार्यमि. स्यर्थः । उपान्ते यूपे विष्टितरशनायाः कृतग्रन्थयौं मूलाग्रभागाववशिष्टौ तयोरुपान्ते द्वयोर्वेष्टनमकृत्वा परस्परं चोमो मेलयित्वोत्सर्गो व्यतिषः स न कर्तव्य इत्यर्थः । शास्त्रान्तरप्रप्तस्य निन्दयोत्तरस्तुतियं कामयेत पुमानस्येत्येतन्नित्यं काम्यं चैतत् । प्रवे. टनमेकैकस्य प्रत्येकं ततोऽवशिष्टान्तौ स्थविमदणीयसि प्रवयति स्थविष्ठ स्थलं मागं मूलभागमणियसि सूक्ष्मे प्रवेशयति । दिवा सानुरसीति स्वरुपादत्ते दिवः सूनुरसीति वा दिवः सानूपेषेति वाऽन्तरिक्षस्य त्वा सानाववगृहामीत्युत्तरे- णामिष्ठां मध्यमे गुण समुपगृहत्युत्तमे वा ॥ ८ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ भनिष्ठाश्रेत्तरभागे गुणयूपयोर्मध्ये प्रवेशयति । स्पष्टमन्यत् । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायो महादेवकृताया प्रयोगवैजयन्त्यां चतुर्थे पशुपने द्वितीयः पटलः ॥ अथ चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः । उपक्लप्तः पशुरफटोऽकर्णोऽकाणोऽखञ्जोऽखण्डोऽष. पढोऽघृष्टोऽश्लोणोऽसप्तशफः पनदञ्छागो यमान्यतरो यूथ्यो मातृमान्पित्मान्भ्रातृपान्सखिमारस्त नोपयति । पूर्वमेव तन्त्रारम्भादुपकृप्तः । पशुरिति सामान्यनिदेशेऽपि च्छागस्य वपाया इत्यादि. क. स. ग. च. छ. ट. उ. प. पजेधे । २ प. F. ज. म. म. द. 'ति शकलमा । ३ प. 1. ज. म. म. द. रुमवर्ग । ४ क. °त्तरे वा । ५ घ . ज. स. म. द. मापयित्वा ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ चतुर्षपने- लिशाच्छाग इत्यग्रिमेण संबन्धः । कूटो भग्नशमः कुटिशृशोऽतोऽन्य एवमुत्तर. त्रापि परिसंख्या ज्ञेया। कर्णेन विकलोऽ(लः)कर्ण इति सल्यास न । काणश्चैक चक्षुः स न । खो दुलपादः स न । खण्डो दन्तहीनः स न । पण्डः क्लीयः स न । घृष्टो गस्वरः स न । श्लोणो बधिरः स न । सप्तशफ एकस्मिन्पादे खुरद्वयहीनः स न। पतिता दन्ता यस्य स पनदन्स प्रायः । नादौ पतिताः पश्चादागता इत्यर्थः । तथा च बट्टचनामणे-यदा वै पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ स मेध्यो भवतीति । तथा चाखण्डः पन्नदन्नित्यनयोरविरोधो ज्ञेयः । छागोऽनः । यमयोरुत्पन्न योर्मध्य एकः । प्रयुथ्यो यूथे समुदाये भवो नैकाकी । मातृमानित्यादिचतुष्टयं तत्कालविद्यमाम(न) मातृपितृ- भ्रातृसखित या ज्ञेयम् । तं स्नापयति प्रक्षालयति । अत्रानुग्रहमाह भरद्वाजः-यय. महीनः स्याद्रूपतो वा यथाऽर्थः संपद्येत वैष्णवीमानावैष्णवी सारस्वती बाई पत्या चेति हुत्वा सर्वप्रायश्चितानि जुहुयादिति । वाधुलस्त्वाग्नेयोमानावैष्णवी प्रामापत्या. मैन्द्रावायव्यामिति च हुत्तोपाकुर्यादिति । यानि च सूत्रे विध्यपराधे चोक्तानि प्राय. श्चित्सानि च वाधुलपक्षेऽप्यनाज्ञातादित्रयं सर्वप्रायश्चितं च समुचीयते । सर्वे होमा दविहोमधर्मेगाऽऽज्यस्थाल्पाम्येनापूर्वा होमाः स्थास्याज्येन होमव्यतिरिक्तमान्यसाध्य कर्म लौकिकाज्येनेति सर्वत्र ज्ञेयम् । इषे त्वेति बहिषी आदत्ते । दाँ द्वौ। उपवीरसीति प्लक्षशाखाम् । आदत्त इत्यनुकर्षः। इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोम्युपो देवान्दै वीविंशः प्रजापतेर्जायमाना इमं पशुं पशुपते त इति बहियां लक्षशाखया च पशुमुपाकरोति । देवीविंशः प्रागुरित्यादिरेवती रमध्वमित्यन्तः । प्रजापतेरिति च, इमं पशुमिति च मन्त्रैर्गृहीतबहिः प्लाशाखाभिः पशु स्पृशन्देवतार्थत्वेन संकल्पयति । प्रजान्त इत्युपाकृत्य पञ्च जुहोति । जुह्वा व्यापृतत्वादपूर्वस्वास्थाल्याज्यं वसाहोमहान्यां पञ्च गृहीत्वा दविहोम. धर्मेण प्रनानन्तः येषामोशे० ये बध्यमान० य भारण्याः प्रमुच्चमाना० इति पञ्चमि. मन्त्रैर्नुहोति । क्रमप्राप्त उपाकृत्येति वचनमुपाकरणाङ्गता दर्शयितुं, तेनोपाकृतस्य पशोरूहः सिद्धः। १ ख. ग. छ. ठ. ण. 'गतदन्त । २ ग. 3. ग. 'मैन्द्र वा । ३ प. उ. ज. प. म. र. 'नन्तः प्रतिगृहन्ति पर्व है।

·तु. पटलः ] महादेवकृतवैजयम्तीव्याख्यासमेतम् । ४१७ पशुपतेः पशवो विरूपाः सदृशा उत । तेषां यं वविरे देवा. स्तर स्वराडनुमन्यतामिति वा मध्ये पश्चमी जुहोति । प्रमुच्चमाना इत्येतस्य विकलशार्थः । अर्जनित्रमसीत्य धिमन्थनशकलमादाया- परेणाऽऽहवनीयं बर्हिषि निदधाति । अधिकृत्य मध्यने येन शकलेन तत्तथा । बहिषि स्तोगें। वृषणौ स्थ इति पाचौ दौं शकलेऽवदधाति । निहित स्वधिमन्यनशकले कौचिद्दों स्थापयति । शकलसंस्कारोऽयमुपाकरण- महिपारन्यत्र विनियाक्ष्यमाणत्वात् । उर्वसीत्यधरारणिमादत्ते पुरूरवा इत्युत्तरारणिम् । संस्कृते तयोरेव बुद्धिस्थस्यात् । घृतेनाक्ते इत्याज्यस्थाल्या बिलेऽनक्ति । अपूर्वाज्यनिवृत्तये चाऽऽज्यस्थालगा इत्युक्तम् । नुवादीनां ग्रहणनिवृत्तये बिल इत्युक्तम् । अरणी सहवाऽऽज्यस्थाल्या बिल एवानक्ति न धारयेति वक्तुं बिल इत्य- धिकरणोपादानम् । आयुरसीति समवदधाति वृषणं दधाथामिति वा । अरणी एकत्र संनिधापयति । अरणी समवधायेति भरद्वाजः । अग्नये मथ्यमानायानुहीति सं. ध्यति मध्यमानायानुब्रूहीति वा। गतम् । त्रिस्नूक्तायां गायत्रं छन्दोऽनुप्रजायस्वेत्येतेत्रिः प्रदक्षिणमारभ्य यथासुखमत ऊ मन्थति । एतरिति मन्त्रत्रित्वे च क्रमेण प्रतिमन्त्रं प्रदक्षिणं प्रदक्षिणमारम्भं कृत्वा ततो यथा. सुखं प्रदक्षिणमप्रदक्षिणं च मन्थति । मन्त्रत्रित्वकरणानुषशास्त्रैष्टुभं छन्दाऽनुप्रजायस्वेति प्रथमायां त्रिरनूक्तायाम् । जातायानुब्रहीति ॥ ९ ॥ जाते संप्रे- प्यति पहियमाणायानुब्रहीति महियमाणे। गतम् । १ चढ विश्वरू। १ घ... ज. अ. द.ले अम। ५३ ·. ४१८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [" चतुर्षप्रमे- भवत मः समनसावित्यग्रेगोत्तरं परिधिसंधि प्रहरति । अब म इत्यन्तः । मथितमग्निमुत्तरवेद्यग्नौ प्रक्षिपति । अमावाग्निरिति प्रहृत्य सुवेणाभिजुहोति । धेयमित्यन्तः । दविहोमत्वेन जुहुप्राप्तौ तस्या व्यापृतत्वेन वसाहोमहवनी समा. नार्या प्राप्ता । स्रुवणेतीतरधर्मनिवृत्त्यर्थम् । आभेनहमग्निं लक्षीकृत्य प्रविष्टोऽपि वता । अत्रानग्रहमाह भरद्वानः-पदि मथ्यमाना न जायते तस्य स्थाने हिरण्य. शकलं प्रत्याभिनुहोतीति । देवस्य त्वति द्विगुणां दिव्यायामां दाीर रशना. मादाय तस्य रशनान्तेन दक्षिणं बाहुमुन्माष्टि। दद इत्यन्तः । उन्मानं तूष्णीम् । तस्य पशोर्दक्षिणं बाहुमित्यन्वयः । ऋतस्य वा देवहविः पाशेनाऽऽरभ इति दक्षिणे पूर्वपादेऽर्धशिरसि च प्रतिमुञ्चति । पाशेनेति मलिङ्गाद्रशनया दक्षिणे बाही सण्ठदक्षिणेऽर्धशिरति शृङ्गयुक्तमेव पाशरशनैकदेश कृतं प्रतिमुञ्चति रशनापाशमामञ्जयति । धर्षामानुषानिति पुरस्तात्मत्यश्चमुदश्चं वा यूपे नियुक्ति । पशुं यूपस्य पुरस्तात्युरोभागे प्रत्यङ्मुखमुदङ्मुखं वा यूपे नियोनयति । अयस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति । पशुमिति शेषः । अपां पेरुरसीति पाययति । पशुमेवोदकं पाययति यदि पिबेत्तदा मन्त्रः । स्वात्तं चित्सदेवमित्यधस्तावुपोक्षति । स्वदतैनमित्यन्तः । पशोरधस्ताद्धस्तेनोर्ध्वमुदकं मुञ्चन्प्रोक्षति । सामिधेनीप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । वेदं निधायेत्यादि प्राकृतपदार्थक्रमावसरार्थम् । आघारमाघार्य पशु समनक्ति । द्वितीयाघारमाघार्यैव ध्रुवाप्तमञ्जने प्राप्त आधारमाघार्य पशुमिति श्रुतेः पशु समनक्ति। कथं तत्राऽऽह- .- १ घ. . ज. म. ढ. 'रिधि संधिना वाऽनुप्र'। झ. 'रिभिसंविमनुप्र°। २ क. च. ट' कण्ठे द।

·स्तृ० पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४१९ सं ते प्राण इति दक्षिणेऽर्धशिरसि सं यजत्रैरका. नीत्यसोचारे सं यज्ञपतिराशिषेति भसदि । समनक्ति जहा शिरसोऽधमशिरो दक्षिणं च तदर्धशिरश्चेति तत्र । गच्छता. मित्यन्तः प्रथमस्यान्ययोस्तु गच्छन्तामिति बहुवचनविपरिणामेन मध्यमेऽन्त्ये तु गच्छता. मित्यनुषको यज्ञपतिमेवास्याऽऽशिषं गमयतीति वाक्यशेषात् । असोच्चारेंऽसयोः कोट्योस्तयोद्वित्वाविरिति मन्यन्ते । तत्रांमोच्चारशब्देन संलग्नदेशस्य ग्रहणादेकद्र- ग्यत्वम् । यत्रैकस्मिन्निति न्यायत्वा(या)त्सकृदेव मन्त्रः । असोचार इत्येकवचनेन च तदेव ज्ञापितम् । ध्रुवासमञ्जनमभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । भुवासमञ्जनादि प्राकृतं तद्वै कृतादनन्तरमिति क्रमः सर्वत्रैवेति ज्ञापितम् । प्रवरं प्रवृत्य । अत्र निरूले प्राकृतमेव प्रवरप्रवरणं मैत्रावरुणस्यापि प्रवरं प्रवृयेत्येवाविकृता. मिधानात् । मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति । भध्वर्युमैत्रायरुणाय दण्डं प्रयच्छति सोमे तु दण्डस्य यजमानः प्रदाता न निरूढे । अविक्षुरो विखुरो भूयासमि त प्रतिगृह्णाति । मैत्रावरुणः । यानुषे हो। मन्त्रविधानं बाढचे तदुक्तमेव मैत्रावरुणस्य होतृधर्मः स्यात् । प्रयाजानूयाजेषु पशुपुरोडाशस्विष्टकृति वन- स्पतौ पशुस्विष्टकति च याज्यासंप्रेषस्य प्रेषाः । ये प्राप्ता इति शेषः । परिगणनया च प्रयाजादिपञ्चस्वेव ये प्राप्ता याज्यासंप्रे- पस्य प्रेषाः । तत्राध्वर्यराश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽमुष्मै प्रेष्यति मैत्रावरुणं प्रेष्यति स होतारं चोदयति । परिगणनया पुरोडाशे वपायां पशौ चैतेषु प्रधानयागेषु प्राप्तोऽमुष्मै प्रेष्येति मैत्रा- वरुणं प्रति प्रेषः स परिसंख्यात एतेषु न कार्यः प्रयानादिष्वेव पञ्चसु कार्य इत्यर्थः । अमुष्मा इत्येकवचनमविवक्षितं समिध इत्यादि यत्र यस्प्राप्तं द्विवचन बहुवचनं वा तत्तत्र ज्ञेयम् । .. * एतयाख्यानानुरोधेन स दक्षिणार्धशिरमीति पाठो ज्ञेयः । क. ख. ग. ३. ट. ठ. ग.न में । २ ख. ग. ठ. म. नाभावात् । ३ष.स. म. ठ.

·४२० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रो- समियः प्रेष्येति प्रथम प्रयाजर संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । प्रयानानिति शेषः । मान्प्रवणिक्यो देवता वसन्तादिभिरविकृतैरनुमन्त्रणम् । ननु मन्त्रवणे समिधो देवता नावगम्यन्ते कथमत्र तन्निमित्तं समिध इति । उच्यते- भाप्रीसूक्तेषु क्वचित्समिद्धशब्दः क्वचित्समिच्छब्दोऽस्ति तावता नामधेयोपपत्तिः । अथवा समिधः प्रथमप्रयानस्यायं विकार इति तथा नामधेयं बहुवचनान्तं देवतानि. देशस्तु समित्समिदिति सूक्ते समिदियेकवचनान्तेन प्रयोगेण, समिद्धो अति सूक्ते समिद्धशब्देन पुंलिङ्गेन । एवमन्येषु सूक्तेषु ज्ञेयम् । समिय इति बहुवचनं तु विरूपै. रन्यामधैयरेकशेषात् । प्रकृतौ समिधो यद्यपि वद्धास्तथाऽपि तत्र विरूपनामधेयेस्तनू- नपादादिमिरेकशेषस्याभिमतत्वात् । यतः प्रथमेन स चातिदेशं मत्वा विना तनूनपादा- दिनाम्ना केवल यति च षं विधत्ते देवान्य नेत्यनूयानेषु देवशब्दे सरूप एक इति प्रकृती समिधो यति प्रथमे यन यजेतीतरेषु प्रातेषु श्रेषेषु तद्वदेने विहिताः समान- कार्यकरत्वात्तद्वाध एतैः । अत एव कात्यायनः-प्रेष्येत्याह यजस्थान इति । चतुर्थे समानीयाष्टमे सर्व समानयते । यत्प्रकृतौ चतुर्थे समानयनमापभूतस्योकं तदत्राधं चनुर्थेऽअशिष्टं सर्वमष्टम उस्प- सावेव या संख्या श्रूयते पञ्च प्रयाजान्यजनीति न संख्यागु"युक्तेषु प्रारतेषु यत्राय. संख्याविधानं विकृतौ नव प्रयाजानेकादश प्रयानानिति तत्र प्राकृतबाधेनापि तु प्राकृ. साम्यासेनैवेति न्यायम दर्शगितमुक्तमष्टमे सर्व मिति वैकृतस्याम्पस्तस्याष्टमम्यापि चतुर्थस्वमिति भावः । सर्वमित्यन्यानामशेषाभावात् । आचार्यस्तु चतुर्थस्योपान्त्य. स्याम्यासमष्टमपर्यन्तं मन्यतेऽन्त्यस्याम्यामेन नवमदशमैकादशान् । तया नमारे स्पष्ट भविष्यति । तथा च यथाप्रकृति चतुर इष्टोत्तरत एव चान्यानपि चतुरस्ततस्त्रीमध्ये यमति । दशेष्ट्रकादशायाऽऽज्यपशिष्य । स्पष्टम् । धृतेनाताविति जुहा स्वरुस्वधिती अनक्ति । अत्र द्विवचनमुपरवबहुवचनवव्याख्येयमेकैकत्र तस्यानुपपत्तेर्नच द्वयोः सहवाअनं. दन्यपृथक्त्वादिः सकृदिति धर्मविशेषेणाऽऽवृत्तिदर्शनाच । द्विः स्वरु सकृत्स्वधितेरन्यतरां धाराम् । सकृन्मन्त्रस्तूष्णीं सकृत्स्वधितरेकामेव धारामनकीत्यनुकृष्यते । तत्रापि मन्त्रः स्वरुस्वधिती अनक्तीति यदुक्तं तदेव प्रपचितं न पृथगनेन विधानमकवाक्यमेक. क्रियास्वम् ।

·तृ.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२१ घृतेनाक्तौ पशुं पायथापिति ताभ्यां पशु५ समनक्ति । सर्वमन्त्रपाठः पूर्वस्य तावन्मात्रत्वख्यापनार्थोऽन्यथोभयत्रापि प्रतीकोपादानेन पूणों मन्त्रः स्यात्पूर्वस्तु शाखान्तरीयस्तावानेत्र ताभ्यां प्रकृतस्वरुत्वधितिभ्याम् । शामितरेषा तेऽश्रिः प्रज्ञानाऽसदित्यक्तां धारामादिशञ्छमित्रे स्वधिति प्रयच्छति। स्वया प्रज्ञाताऽक्ता धाराऽस्तु विशसनार्थमनयैव विशाधि नान्ययेत्यर्थः । यथास्थान स्वरुमवगुह्य ॥ १० ॥ यस्मिन्गुणे पूर्व स्थितस्तत्रैव नान्यत्र । पर्यनये क्रियमाणायानु बहीति संप्रेष्यति पर्यनयेऽनुब्रहीति था। स्पष्टम् । आहवनीयादुल्मुकमादायाऽऽग्नीध्रः परिवानप. तिरिति पञ्च पनि करोति पशु शामित्रदेश चात्वालं यूपमाहनीयं च त्रिः परिद्रवति । पर्यनिकरणं व्याख्यानमत्र विशेषः परिस्तिस्य तस्य समनादास्नमुन स प्रद. लिणं परितो गच्छपञ्च द्रयाणि पश्चादीनि प्रयकै सकृन्म वेग द्विस्तूष्णीं पनि करोति । द्रव्यप्राधान्याविरिति प्रत्ये कमभ्यामः । अोल्मुनि सह परितो द्रवणमेव पर्यनिकरणम् । तेन द्राणमपि त्रिस्त्रिोकै कस्यैत । तथैवोक्तं कात्यायनेन-उल्मुकमादा. यानीतिः समन्तं पर्येति । न च सर्वेषामेकवारं परिद्राणमिति वाच्यं, द्रव्यपृथक्त्वा. दावृत्तिरेव पश्वादिक्रमानुपपत्तेश्च । आज्यानि चेत्येषाम् । षष्ठमाध्यान्यपि तथैव पर्यग्नि करोतीत्येकेषां शाखिनामस्माकं विकरूपः । पे वध्यपानपनुबध्यपाना इति पर्यो क्रियमाणे त्रीण्यपाव्यानि जुहोति । पर्यग्मिलक्षणे कर्मणि क्रियमाण आग्नीधेगावयुरपाव्यनामकान्होमानपूर्वस्वादाज्यस्था. स्थाज्येन त्रिगृहीतेनाव न समिदाधानं सामिधेनौसमिद्भिः प्रप्सनसिद्धरन्यो दविहोम. धर्मोऽस्त्येव । आहवनीय उल्मुकं निधाय त्रिः पुन: प्रतिपर्येति । उस्मुकेन विना प्रतीपमप्रदक्षिणं यथाक्रम प्रत्येक विलिः पर्येति । १. स. न. प..... ज.ब.प. ४. गूछ ।

·४२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [ ४ चतुर्थप्रभे- प्रमुच्य पशुमाश्राव्य प्रत्याश्रावित उपमेष्य होतहव्या देवेभ्य इति देवेभ्य इति संपेष्यति । होतारमिति शेषः । तस्यैव प्रेषितार्थकर्तृत्वार्थमाह । अध्रिगुर होता प्रतिपद्यते । भघिगुसंज्ञकं निगदम्। रेवतीर्यज्ञपति प्रियधाऽऽविशतेति' बहियों वपाश्रपणीभ्यां प्पक्षशाखया च पशुमन्वारभेते पशुपन्वारभेते यजमानोऽध्वर्युश्च । त्रितयेनोमाभ्यां गृहीतेनान्वारमेते म्पृशतः । नानामाण इत्यध्वर्युर्यजमानमभिपवयते । कामा इत्यन्तः । स्पष्टम् । मास्मा आमिं भरतेत्युच्यमाने तदेवोल्मु- कमादायाऽऽनीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते । पशोः पुरतो गच्छति यत्पूर्व पर्यग्निकरणार्य गृहीता स्थापितं तदेवाऽऽदाय । उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरेण चात्वालोकर वुइचो निष्कामन्ति । निष्क्रामन्तीति बहुवचनादाग्नीधेो ऽवयु नमानश्च । पशूना महे वर्णः । शमितनं कण्ठे बद्ध्वा नयतीति वाजसनेयिश्रुतेस्तथा कार्य चावालात्करयोमध्येन निर्गच्छन्ति । उत्तरेण चात्वालर शामित्रदेशस्तस्मिनु. ल्मुकं निधायोत्तरेण शामित्रमतिकामति । आग्नीध्र एव । उदीचीनार अस्य पदो निधत्तादित्युच्यमाने समस्य तनुवा भवेत्युपाकरणयोर्बहिषोरन्यतरत्मागग्रमुदगग्रं वा न्यस्यति तस्मिनेनं प्रत्यक्शिरसमुदीचीनपादं निन· न्त्यमायुं कृण्वन्तं संज्ञपयतोच्छङ्यं प्रतादित्युक्त्वा । पाहीत्यन्तः । बहिन्यसनं शामित्रस्य पश्चादिति कात्यायनः । तस्मिन्बर्हिषि निपात्य घन्ति शमितारः । संगृह्य मुखं नमयन्त्यवाश्यमानमिति कात्यायनः । नम. यन्ति श्वासवि(नि)रोधेन । अयुरमायुमशब्दं कुर्वन्तं शब्दमन्तिं तदेवावाश्यमानमरो- रूयमाणमिति संज्ञपयतात्प्राणैक्यिोजय शक्यं प्रबृहीत्युक्त्वा । पराकावर्तते यजमानोऽध्वर्युश्च नाना- माण इत्यध्वर्युर्यजमानमभिमत्रयते । परायशुपृष्ठतः परावृत्ती येन निर्गतौ तेन विहारमागच्छतः । गतार्थमन्यत् । घ.. ज.म. म. द. ति वपाश्रपणाभ्यां पहिया प्ल। २ क. स. हु..छ. ट. ताशक्य प्रम... 'ताछक्यं प्र' । ३ रु. स. प. छ. ट, ण, अश्यं । वि.स. व.छ.ट. पशुं।

·म. पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२३ इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं कुलायमभि संवसानाः । अस्मार अवन्तु पयसा घृतेन । यासामूधश्चतुर्विलं मधोः पूर्ण घृतस्य च ! ता ना पयस्वतीः सन्त्वस्मिन्गोष्ठ ऋतावृध इति पृषदाज्यमवेक्षपाणी वाग्यतावासाते यजमानोऽध्वर्युश्च । पृषदाज्यं स्थालीगतम् । अत्र याजमानं स्वर्विदसि स्वविवेत्यादि । स्पष्टमन्यत् इन्द्रस्य भागा मुविते दधातनमं यज्ञं यजमानं च सूरौ । यो नो द्वेष्टयनु तर रभस्वानागसो यजमानस्य वीरा इत्यध्वर्युः पशुनभिमन्यते यदि राति ॥ ११ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ ॥ रोति संज्ञप्यमानः शब्दं करोति । नैमित्तिको मन्त्रः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोग- वैजयन्त्यां चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥ भय चतुर्थग्ने चतुर्थः पटलः । . यताशुर्मायुमकृतेति संज्ञप्ते जुहोति । पशी संज्ञप्ते गतासौ सति । त्वरहस इत्यन्तः । शमितार उपेतनेति संजप्तमुपायन्ति । बहुवचनात्सर्वे: प्यतिनो यजमानश्चीप पशुम []नमागच्छन्ति । परीत्यन्तः । अदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतमिति पोः पाशं प्रमुच्यैकशलयोपसज्ज्य चात्वालेऽवदधाति । करोमीत्यन्तः । कण्ठे यया पशुर्बद्धः पाशेन तं पाशं निःसार्य तां रशनामेकशू. छया पाश्रपण्योपसज्य गृहीत्वा चात्वालेऽवदधाति तूष्णीं निदधाति विमोचने मन्त्री लिङ्गात् । अभिचरतोऽरातीयन्तमधरं कृणोमीति शुष्क स्थाणो दर्भस्तम्बे वाऽभिनिदधाति । पाशमित्यन्तः । मन्त्रेण निदधाति । दर्मस्तम्बेऽपि शुष्क एव । वैरिणो मरणं कामयमानस्य यजमानस्य । १ क. ख, ग, च. छ. ज. स. न. 2. द. ग. वेश्यना' । २ ख. ग. छ. ग.ज्ञप्तमा ।

·४२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रश्मे- नमस्त आतानेति पन्यादित्यमुपतिष्ठते । पश्चालोका वा एषा प्राच्युदानीयत इत्युक्तं प्रागानयनमित्युक्तं यस्याः पश्चादेव स्थानं मा प्राची प्रामुख्यापित्याभिमुखी कथमदानीयतेऽनोधनयोपचनस्तमना(!)- याऽऽदित्यरश्मीनमस्कुर्यादितिवाक्यौवगतरर्थवादेनोदानयनाङ्गता प्रतीयत उपस्था- नस्येति प्रतिपत्नि संस्कारागस्वादावर्तते । अनी प्रेहीति प्रतिप्रस्थाता पूर्णपात्रं धारयमाणां पत्नीमुदानपति । उदकपूर्णपात्रं गृहीत्वाऽऽ पीनां पत्नीमृत्थाप्याऽऽनयति चास्वालं प्रति मन्त्रेण । पोषेणेत्यन्तः । द्वितीयादिनिर्दिष्टपत्नीसंस्कारोऽयं प्रतिपत्त्यावर्तते । पूर्णपात्रधारण- भेकस्या एवाऽऽप्यायनार्थत्वात् । आपो देवीरिति चात्वालेऽपोऽवनयति । पूर्णपात्रगता अपो मन्त्रेण किंमिनिक्षिपति । द्वितीयानिर्दिष्टा आपः संस्कार्या एव । भूयास्मेत्यन्तः । शुद्धा वयमिति संस्कारवावगतिमलिकादतः प्रतिपत्नि । प्रतिषिद्धमकेषाम् । अपामवनयन विहितानिषिद्धत्वाद्विकल्प।। एतेनैव सर्वे समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते । एतेन मन्त्रेण चात्वालप्रदेशे स्थित्वा मायन्ते । एवकारेण सो मन्त्रो मार्जन भाग्यापनसमुन्क्रमणे च विनियुक्तः । भाद्वानोड्ड्वमित्यन्तः समुत्क्रमणे शुद्धा वय. मित्यादिनि उक्तस्तन्मा भूदिति तथोक्तं नो चेदानर्थक्यमेवकारस्य । एतेनैव सर्वेण सह समुत्कम्यतेनैव मार्नयन्त इत्यन्वये सत्वकारः सार्थकः । संभूय संज्ञप्तपशोः सकासात्कम्य निर्गत्य चात्वालमागत्य मानयन्ते सपत्नीका इति भरद्वानः । अध्वर्युराभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति पत्न्य- भिषिञ्चत्यध्वर्युराप्याययतीत्येकेषाम् । तत्तत्स्थानममिलक्षयित्वाऽ(क्ष्या): प्रतिपनि ।प्रक्षिप्तोदकस्थानानिमर्शनमाप्यायनम् । *तं परार्थान्येकेन क्रियेन्निति मुख्यैवाभिषेचनमाप्यायनं करोति । वाक्त आप्यायतामित्यतैर्यथारूपम् । अभिषेचनं तूष्णीमाप्यायनं मन्त्रेण । यथा यस्य मन्त्रस्य रूपमास मन्त्रस्तस्यार्थ. स्याऽऽप्यायने विनियोक्तव्यः । तत्र चस्वार स्पष्टानि । या त इति हयदेशमित्याप. स्तम्बो ग्रीवामिति भरद्वानः। यत्ते क्रूरमिति भिन्नमन्त्रेणाङ्गानीति भरद्वाजकात्यायनौ । * तमिति सर्वपस्तकेषु विद्यते परं तु असंबद्धवारप्रामादिकमिति क्षेयम् । १८. ग. °स्वन्मना । २ क न. ट, 'क्यार्थ। ३ घ.. ज. स. म. . 'माणाम।

·४२५ १५०पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । या श्रोत्रमित्यस्य पृथमन्त्रत्वपक्षे तु तत्त आप्यायतामित्यादिकोऽनुषङ्ग उत्तरस्मा. दप्यनुषल्गो न्यायविद्भिक्तः । नाभिस्त आप्यायतामिति नाभि मेदूं त आप्यायतामिति मेदूं पायुस्त आप्यायता. पिति पायु शुद्धाश्चरित्रा इति संनिधाय पादाञ्छमहोभ्यामित्यनुपृष्ठर शेषं निनयति । आप्यायतामित्यनुपङ्गः । शाखान्तरीयमन्त्रस्य मेदमित्यस्य मध्ये संनिवेशार्थ नाभिः पायुरिति पूर्वोत्तरयोः प्रदर्शनम् । मेदूं मेहनं प्रजननं शिश्नमिति यावत् । पायु. गुदः(दम्) । शुद्धाचरित्रा इति शं पृथिव्या इत्यन्तेन संनिधाय पादान्सकृदेवाऽऽप्या- पयति । अनुपृष्ठं पृष्ठदैर्येणाभिषेचनीयानामपां शेषं प्रासंस्थमेव निनयति सति शेषेऽन्यथा लोपः । निनयस्यध्वयुरभिषेक्त्री पत्नी वा । शेषनिनयनं पृथिव्यामेव पृथिव्यै शुषः शमयतीति वाक्यशेषात् । उत्तानं पशुमावत्यौषधे प्रायस्वैनमित्युपाकरणयो. हिपोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिं व्यङ्गुले ज्या- ले चतुराले वा वपादेशे निदधाति । स्पष्टम् । उपाकरणार्थ ये गृहीते बर्हिषी तयोरेकं पशूपाकरणदेशे न्यस्तमवशिष्टः मत्र स्पष्टमन्यत् । स्वधित मैनर हिसीरिति स्वपितिना तिर्यगाच्छिनत्ति । प्रागग्रमेव बहिनिहितं तदुपरि स्वधितेरियाऽक्तया तिर्यग्दक्षिणोत्तरमाकर्षन्ननुप्रह- रन्प्रहारेण वपादेशे छिनत्ति दीर्घच्छेदं करोति यथा वपादेशे वपा लभ्यते तावदा- च्छिनत्ति । छिमस्य हणस्याग्रं पाणौ कृत्वा स्थविमल्लोहितेऽक्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरापरमपान्तरदेशं निरस्याप उपस्पृश्य । छिन्नस्य बहिषोऽप्रमागं वामे पाणाविति कात्यायमादयः । कृस्ता स्थापयित्वा स्थूल मूलभागमाच्छेदनप्रदेशे लोहितेऽक्त्वा । उभयतोऽङ्क्त्वेति कात्यायनः । मेन. मधर्म तमो नयामीत्यन्तेन मन्त्रेण निरस्यत्युत्तरापरं वायव्यकोणं दिङ्मात्रस्याधिकर- णता मा भूदपि तु स्थलस्येति वक्तुमवान्तरदेशमित्युक्तं स्थल एव नान्तारक्षे निरस्य. तीत्यर्थः । राक्षसत्वादुदकोपस्पर्शनम् । १५. ज. स. म. उ. ड तेनामा ।

·४२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रश्ने- इखे स्वेति वारिखदत्यूर्जे स्वेति तभिष्ठयैकशूलयोपतृगति । उरिखदति लग्नां पृथक्कगति नतु सर्वा बहिः करोति । तस्यैकशलया बपाश्रपण्यो. पतृणत्ति संश्लेषयति वपैकदेशमन । देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः प्रोक्षति देवेभ्यः शुम्भस्वेति स्वधितिना वा निमार्टि। नीचार्टि । स्पष्टम् । घृतेन द्यावापृथिवी मोाथामिति द्विशलामेकशूला च मच्छादयति । पाश्रपण्यो वे अप्याच्छादयति । इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामुकुन्तामीत्युकन्त- त्यच्छिन्नो रायः सवीर इति वा। पशोः सकाशात्पृथक्करोति । मुष्टिना शमिता पोहणमभिगृह्याऽऽस्त आवपाहोमात् । पोद्ग्रहणं यम्माद्देशाद्वयोद्गृा निमिता तद्विदारितं स्थानमभ्युपरि मुष्टि. नाऽऽच्छाद्याऽऽस्ते यावद्वपाहोप: स्यात् । प्रत्युष्टमिनि शामित्रे वा प्रतितपति । शामित्रानौ । अरातय इत्यन्तः । नमः सूर्यस्य संदेशो युगोथा इत्यादित्यमुपतिष्ठते । गतम् । अपणार्थपग्निमवशिष्य तदेवोल्मुक- मादापाऽऽग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते । शामित्रदेशेऽग्निशेषमुल्मुकास्पाकार्य स्थापयिस्वा यदेवोरुमुकं पूर्वमानीतमेव गृही. स्वाऽऽनोध्र आहवनीयं प्रत्यागच्छत्यध्वयोः पूर्वः पुरतो गच्छति । उर्वरिक्षमिति गच्छति । अध्वर्युः । अन्विहीति मन्त्रान्तः । आहवनीयं प्रति । बपाश्रपणी पुनरन्वारभेते यजमानोऽध्वर्युश्च ॥ १२ ॥ यजमानग्रहणं प्रकृताग्नीध्रनिवृत्त्यर्थम् । नतु(न) पुनःशब्दादालम्मकोरेव प्रवृत्तिः स्यात्ततो द्वयोरपि ग्रहणं न कर्तव्यम् । सत्यम् । भरद्वाजेनोक्तं यजमानोऽन्यारमत १ क. ख. च. .छ. ट. वपया । २ प. अ. ज. स. म. ठ, ढ, पोद्धरण । ३ ग. उ. प. 'पोद्धरण । ४ घ. द. न. म. म. 3. द. रस।।

·४१०पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२५ इति तन्मा भूदिति द्वयोर्ग्रहणम् । अध्वर्युपां गृहीत्वा गच्छन्वपाश्रपण्योरन्वारम्भ करोत्येवेति यजमानश्चेत्येतावदेव वक्तव्यम् । न । अध्वयोर्वपालम्भमा मा मूपितु वपाश्रपण्योरेवोपयोरारम्भ इति । जास्वाऽमे दिवे दिव इति तिमृभिराहनीयमुपायन्ति । रामतमध्वराणां स नः पितेवेति द्वे अन्ये प्रयौ। तिमृमिरेतामिराहनीयसमीप- मागच्छन्ति । प्रकृता यजमानावांनीघ्राः । उपसृष्ट उरमुके प्रत्युष्टमित्याहवनीयस्यान्तिमेनारे वा निगृह्णाति । आग्नीधे गाऽऽहवन य उपसृष्टे मेलिते तस्मिन्नुल्मृके सत्यध्वर्युः प्रत्युष्टमिति समप्रेण मन्त्रणान्तिमे यतोऽन्योकारो पहिर्नास्ति तस्मिन्नारे निगूढे पां निगृह्णाति नियच्या. त्युत्तरत एव। पायो वीहि स्तोकानामिति बहिषोऽग्रं मास्पत्यधस्ताद्वपाया उपास्यतीत्य केषाम् । छिन्नस्य बहिषो वामपाणी स्थितं यदनं तदाहवनीय एव न चेदानीमेवं वपायां अधस्तादाहवनीयोऽस्ति निग्रहणे कृते न पुनरुपयें। वास्त(?)माहवनीये । ए[के]षा. मस्माकमेव शाखिनामस्ति हि वायो वीहि स्तोकानामित्याह तस्माद्विमक्ताः स्तोका भवपद्यन्तेऽयं वा एतत्पशूनां यद्वपाप्रमोषधीनां बहिर गैवान सपर्धयत्ययो ओषधी- देव प्रतिष्ठापयतीति ब्राह्मणमतो वपायाः श्रप्यमाणाया अतस्तोकाया एवाध- स्ताविति युक्तमुत्पनामः । स्पष्टमिदमेवोक्तं भरद्वाजन-प्रतिप्रस्थाता अपयत्याहनीवे बपामधस्ताद्वपाया बहिषोऽयं प्रात्यतीति । अन्तरा यूपमाहवनीयं च प्रतिप्रस्थात्रे वा प्रयच्छति । यूपाहवनीययोर्मध्यतः कृत्वा दक्षिणतः स्थिताय प्रतिप्रस्थात्रे ददाति । दक्षिणत उदासीनः प्रतिप्रस्थाता वपापयति । उदङ्मुख उत्तरवेद्या दक्षिणत आसानो वां मृतां करोति । अत्र बर्हिरग्रस्य वपाया अवस्तानिरसनम् । स्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति वपापभिजुहोति । जुला व्यापृतत्वात्युवेण, अभि वपायाव जुहोत्याज्यस्थाल्याज्येनाध्वयुरेव । जुषस्वेत्यन्तः । पशूम 3 ११.क. 8. म. इ. अपिछष्ट । २ ग. 3. नडत। । ग. उ. प. 'ति प्रस्थाने वा ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ चतुर्थप्रभे-- प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुगृहीति संप्रेष्यति । स्तोका वायां श्रप्यमाणायां मध्ये मध्ये बुद्बुदा इवोन्नता येऽवयवास्ते तेषु प्रक टेषु सत्स्वेव प्रेष्यति मैत्रावरुणम् । श्येनी मुशृतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां प्लक्षशाखायां निदधाति । अत्र सुशृतां कृत्वा निदधातीति समानकर्तृक ]त्वावगतेः पाके च प्रतिप्रस्थातुः कर्तृत्वानिधानमपि तेनैवेति माति, तथाऽप्यभिहोमप्रभृतिसमाख्ययाऽध्वयोरेव कर्तृत्वादन वाप्रत्ययेन पूर्वकालत्वमात्रमुक्तमिति गम्यतेऽथवा श्येनी सुशतामयुरेव कृत्वेति ज्ञेयम् । श्येनी श्वेता श्वेता पूर्वमेवास्ति तस्य वर्णस्यानपगमे सत्येव सुशता कृत्वा । अत्र सानाग्यवदभिघार्योत्तरत उदास्य यूपाहवनीयान्तरा नीत्वा सुपिप्पला इति बहिष्येव प्लक्षशाखायां महावेदिदक्षिणश्रोण्यामास्तीयां निदधाति । तदुक्तं भरद्वाजन-सांनाय्यवदमिवार्य तथोद्वास्य बर्हिषि प्लक्षशाखायां प्रतिष्ठापयतीति । साना. व्यस्य कुम्भ्या सहोद्वासनमत्र वपाश्रपणीभ्यां सहैवोद्वास्य सहैव निदधाति । प्रयुता देषासीति वपापणी प्रवृहति । निधानानन्तरं वपाश्रपणी वपयाऽऽच्छादिते प्रवृहति वपातो निर्गमयति । पस्त. आत्मा, इयमिन्द्रियम्, अनयेन्द्राय तया देवा वपामयीत्यूह इति केचिदन्ये तन्नेच्छन्ति । हविष्ट्रेन मनस्त्वेन वा नपुंसकत्वैकवचनत्योपपत्तेरविकृतो मन्त्रो वपा मयि श्रयतामित्येक विकृतमिति । यानमानमयं यज्ञः पञ्चहोता। चुची होताऽऽदापयति घृतवतीमध्वयों घुच. मास्यस्वेत्युच्यमाने जुहूपभृतावादायात्याक्र- म्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्राविते स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येति संप्रेष्यति वषद्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य मयाजशेषेण पृषदाज्यमभिधार्य वपामाभ- पारयति [दिपा सकृत्पृषदाज्यम् ] । चोदकप्राप्तपदार्थाः प्रयानेभ्यः पूर्व कर्तव्यास्तेषामुत्कृष्टानामत्र कर्तव्यत्वेनानुस्म. रणं स्वाहाकृतीम्यः. प्रेष्येत्येतस्मात्पूर्वविधानार्थ प्रकृता( त )पयामशेषेण पृष. दाग्यममिधार्य वपाममिधारयतीत्यस्य विधानार्थ पृषदाज्यं स्थालीगतं वनस्पति- यागोपयोक्ष्यमाणं न बुग्गतं नोपभृतमन्तत इति भरद्वाजः । तेन परिसंख्येयं वपामेवेति पृषदाज्यमभिधार्य वपामभिधारयतीति श्रुतेः पौर्वापर्य नतूपयोगक्रमेण । १ ठ. इसमि।

·५५०पटक:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२९ धुवां वा प्रथमं यद्याज्यभागी यक्ष्य. भवति कताकतावाज्यभागौ । कृताकृती विकल्पिती । यदि तो यक्ष्यनस्यात्तदैव प्रथमं धुवामपि नान्यदा। अत्रैव तयोर्यागः। व्याख्याते पञ्चहोतरि- जुहामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवधाय कृत्स्ना पामय. पत्युपरिष्टादिरण्यशकलपवायाभिधार्येन्द्राग्निभ्या छागस्य पाया मेदसोऽनुपूहीति संप्रेष्यति । मध्येशकलविधानायर्थमातिदेशिकपदार्थानुवादः । द्विखिरवदानबाधाय कृत्स्ना. मित्युक्तं, मा मेरित्युक्त्वा सकृत्समदाय । स्पष्टमन्यत् । उत्तरत एव स्थित एत. सर्व कुर्यात् । वपावदानार्थ वेदिं प्रविश्य वपाया उत्तरतः स्थित्वाऽवयेनत्वप्रेणाss. हवनीयं गत्वा दक्षिणत: स्थितः । एवं हविषामवदानेवपि द्रष्टव्यम् । अत्याक्रम्य- आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । पूर्वोक्तपरिसंख्यातमेव स्मारयति । न प्रेष्यतीति मैत्रावरुणमिति शेषः । प्रेष्येति न प्रेषोऽत्रेत्यर्थः । अग्रेषित एव मैत्रावरुणो होतारं निगदेन चोदयति प्रेरयति । पुरस्तादपाया होमात्स्वाहा देवे. भ्य इति पूर्व परिवयं जुहोति क्रमप्राप्त पुरस्ताद्वपाया होमादिति वचनमव्यवधानख्यापनार्थ, पायागार्थमाश्रा. वणादि कृत्वा पूर्व वप्यसंज्ञकहोमं स्थास्याज्येन हवन्या न सुवेण जुहोति । आप. स्तम्बमते तु वपावदानात्पूर्वमेव पूर्ववप्यहोमो जुहेत तन्मा भदित्येतदर्य पुरस्तादि- त्यादिवचनं, सुचावन्यस्व हस्ते दत्त्वाऽप्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा वसाहोमहवन्यामाग्य. मादाय ययेतं प्रत्येत्य दविहोमधर्मेण हुत्वा सुचावादाय पुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवा इति श्रुतेन पुनरन्ते स्वाहाकारः स्वाहादेवतापदाव्यवधान एव हौत्रेऽपि दर्शनात्स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्पतय इत्यादौ पदान्तरव्यवधाने तु स्यादन्तेऽपि स्वाहाँ स्वाहा त्या मुभवः सूर्यायेत्यादौ । तत्रापि लिकं स्वाहाऽऽधिमाधीतायेत्यादि । अमुम सूत्रकार एव वसाहोमे स्पष्टयिष्यति । जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषट्कृते व देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरम्। जुहोतीत्यनुवर्तते । देवा इति मन्त्रान्तेन वषट्कारे कृते सति वां प्रतिपति । न १ क. स. ग. प. छ. ट. ठ. न. धायेन्द्रा । २ ग. उ. प. पदव्य । ३ म. ठ. ग. न । ४ क. च.ट. हा स्वा।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- चात्र स्वाहाकारो दानार्थस्तस्येन्द्राग्निभ्यामेव वषट्कारेण दत्तत्वादन्यदेवताभ्यो न स्वाहाकारेण पुनर्दानम् । अतोऽयं न दविहोमो जुहोति चोदितोऽपि यदेकया जुहुया. दिति याग्यापुरोनुवाक्याम्यां कृते तु न दर्षिहोमत्वम् । तथा यत्प्रमानान्यानाक- र्याद्विकस्तिः सा यज्ञस्य, दविहोमं करोतीत्यत्रापि प्रयानादिरहित होमे दविहोमस्व मुक्तं तत्तु न सप्रयाजादिके प्रामोतीति न स्वाहाकारप्राप्तिः । अत्र वषट्कृते जुहोती. त्यतिदेशप्राप्तानुवादस्तन वषट्कारे प्रक्षेपस्तु नियतस्तथा मन्त्रान्तरसंनिपातश्च । तमोमय सह प्रायिकं न नियमेन भाति । तत्र वषट्कारे प्रक्षेपाकरणे प्रायश्चितविधागवश्य प्रक्षेपः ः । मन्त्रस्य तु पूर्वमेव समाप्तौ पुनरारम्मणीयः कृतेऽपि प्रक्षेपे ममापनीयः । तथापि(हि)-पद्यपि मन्त्रान्तेन संनिपातो न स्यात्तथाऽपि मन्त्रमनिपातमात्रं तु सर्वथा साधनीयमेव न मशक्यं विधिना विधीयतेऽतोऽत्र मन्त्रनिपानमात्रमप्यष्यन्नरुक्तम- नुज्ञातमिति गम्यते । तदुक्तं कात्यायनेनानियम वास्प इति। सर्वप्रायश्चित्तं च कार्यम् । मन्त्रासंनिपाते तु न प्रायश्चित्तम् । उत्तरं परिवयं जुहोतीत्यनुकृष्यते । जुला स्थास्या- ज्येन पूर्ववयवत् । प्रत्याक्रम्प स्वाहो नभमं मारुतं गछतमिति विषूची वपाश्रपणी प्रहरति प्राची द्विशूला प्रतीचीमेकशूलाम् । विषूच्यो चानुलोमप्रतिलोमाने तत्र नियमार्य प्रागनां द्विशूलामिति । सरसावणाभिहुत्य । वपाश्रपण्यावाहवनीवप्रहले अभिसंत्रवेण जुहोति । चात्वाले मार्जयन्ते ॥ १३ ॥ सपत्नीकाः सर्वेऽपीत्यर्थः। मार्जने मन्त्रानाह- आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिमभिरिदमाप प्रवहता. वयं च मलं च यत् । यचाभिदुद्रोहानृतं यच शेपे अभी. रुणम् । अभिर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुश्चत्वरहसः । निर्मा मुशामि शपथाभिर्मा वरुणादुत । निर्मा यमस्य पदवी शात्सर्व स्मादेवकिल्विषादतो मनुष्यकिल्बिषादिति मार्जयित्वा । सर्वमन्त्रान्तेन मार्जनम् । पशुपुरोडाशस्य पात्रसरसादनमभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते यथार्थपोषधपात्राणि प्रयुनक्त्येकादश १ ख. ग. घ. इ.प. ज. स. म. . इ. ग.'म् । भापो मात' । २ प. अ.म. म. उ.क. 'मोषधिपा।

·४५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३१ द्वादश वा कपालानि : सह शूर्प कृष्णाजिनर शम्यामुलखलं पुमलं हषदमुपलां कुटरूं पार्टी मेक्षणं वेदं पाशित्रहरणं प्रणीताप्रणयनमिहापात्रं च । पशोरजभूतः पुरोडाशः पशुयागस्याङ्गभूतपुरोडाशयागस्य पात्रसंसादन. प्रमुखाण्येव नत्वावाधानादिकमप्यस्ति तस्य पश्वर्षे कृतस्य प्रसोनात्राप्युपकारक स्वात् । प्रतिपद्यते करोति । पशुपात्राणां प्रयुक्तत्वात्साधारणानां स्फ्याग्निहोत्र. हवण्यादीनामपि प्रयुक्तस्वादसाधारणान्यौषधपात्राण्येव प्रयुज्यन्त इत्यर्थप्राप्ते यथा- मितिवचनादुश्वषमदन्तीवेदपरिवामनानामपि ग्रहणम् पशावासादितस्य वेदस्याप्यासादनविधानात्स्फयाग्निहोत्रहवण्योरामादितयोः पुनरासादनस्याविधानादेवं गम्यते यानि प्रसझेनोपकुर्वन्ति तेषां यद्यपि न पुनरासादनं तथाऽपि येषां प्राति. स्विकतया यज्ञसंबन्धविवादो विहितस्तेषां पुरोडाशोपक्षीणानां पशौ पुनरुपयोक्ष्य- माणस्वामावादन्येषामेव प्रयोगो युक्तः । प्रणीताविमोकोपवेषोदसनयोविधास्यमानत्वा- द्वेदस्यापि होत्रा त्यागस्य दर्शनात्मनानाभावेऽपि तूष्णीकं विमुच्य विसर्जनमप्यनु. ज्ञायते । पुनर्वेदासादनविधानादन्द्राग्ने पुरोडाशे सत्यप्येकादशानां द्वादशानां च निकलो चोदकप्राप्ते सौर्य प्राजापत्येऽपि पशौ नाष्टाकपालतेति वक्तुं नियमः । अन्येष्वपि पशुषु नियमो ज्ञेयः । स्फयाग्निहोत्रहवण्यावासाद्य पश्चात्पश्वर्थ सत्यपि प्रणीताप्रणयने तस्यादृष्टायस्यैव तदुद्देशमात्रेण कृतस्य नान्यत्र दृष्टविनियोगः । कृतविनियोगस्य च विमोकविधानादासंस्थं चालनानुपपत्तेश्च पुनः पृथक्कपालैः सह शूर्पमित्युक्तं द्वयम् । इडायाः पश्वर्थप्रयुक्ताया अद्याप्यकृतोपकाराया अन्यत्र विनियोक्तमशक्यत्वात्प्राकृताया अत्र ग्रहणम् । पश्वर्थमपूर्वाया एवोपादानम् । समवत्तधानीशब्देन तस्या निर्देशात् । इडापात्रमुक्तमेकमेव । नान्याहार्यों दक्षिणा प्रधानदक्षिणयैवविनां परिक्रीतत्वात् । औषधपात्राणीति प्रकृती पुरोडाशार्थतया गृहीतानीत्येव वौषधपात्रस्य दृषदुपलयोश्वरावभावात् । ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति संप्रेष्यति । वाग्यतः पात्राणि संमृशति । निर्वपणकाले व्रीहिमयं पशुपुरोडाशं निर्वपति समानदेवतं पशुना । पुरोडाशस्येत्येतावति वक्तव्ये पशुग्रहणं यदेवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोड़ाश इति प्रद- र्शनार्थम् । तेन पञ्चमप्रयानात्प्रधानदेवतासंस्कारकर्मता दानांशे चाऽऽरादुपकार- १ ग. 3. सौर्यमा'। २ ग. ठ. 'श्वर्ये स° । ३ क. 'युक्तम् । । ख. ग. ठ. ण. 'धमात्र । ५ क. 'शुना प्र।

·.. ४३२ संत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रभे- कता च । प्रकृती बीहियवयोर्विकपे सति नियमार्थमेतद्द्वी हिमयमिति । तथा विकृती सर्वत्र श्रीहय एव नियता इत्याहुस्तन्नेष्टमाचार्यस्यात्र नियमकरणात् । पशुयागेन समानदेवतमिति सौर्ये सौर्य प्राजापत्ये प्राजापत्यमन्यत्रापि तथैवैति दर्शितम् । सर्वत्र पशुपुरोराशे ब्रीहिमयत्वं च नियतम् । भयं च प्रधानदेवतासंस्कार इति वक्तुं तपोक्तं यदेवत्यः पशुस्तदेवस्यः पुरोडाश इति श्रुतेः । तस्य हविष्कृता पाचं विसृज्य पशुं विशास्ति । तस्य पुरोडाशस्य त्रिष्फलीकरणसंप्रेषेण वाचं विसृश्येत्यनुवाद उत्तरविधित्सया । संज्ञप्तं पशु विशास्ति । वाचं विसृज्य विशास्तीत्यनेन विकतनेऽध्वयुरेव कर्तेत्युक्तं न शमितेति । तत्राध्वर्योर्मुदं मा निर्लेपीरित्यादिप्रेषकर्तृत्वदर्शनात्प्रेष्योऽन्य एव सप नत्विक् । शमितरेषा तेऽश्रिः प्रज्ञाताऽसदिति विशसने शमिता विकृप्यते । अध्वयों: प्रयोजकत्वाद्विशसनकर्तृत्वं न विरुध्यते । अध्वरिन्य ऋत्विगेवेति कात्यायनः । तत्र पशोविंशप्तनं मागकरणं तत्कथमित्याकातिते हृदयमित्यादिक उपयोगपूर्वको निर्देशः। हृदयम् । पनकोशसहशम्। मिहा। प्रसिद्धा। बक्षः। क्रोडश्येनाकृति समांसमस्थिकरवदधस्ताद्धृदयस्योपरि । स्तनिम । यकृत्काल नमिति पर्यायः । तस हृदयस्य दक्षिणमागे किंचिच्छेतमिव । मतले । चुक्यौ पावस्थौ पिण्डावाम्रफलाकृती । पा। बक्रिसंहती दक्षिणोत्तरे । अस्थीनि त्रयोदश प्रयोदशैककत्र संहतानि ते पार्श्व सव्यं दो। षकारान्तो नपुंसकलिको बाहुवचनः । वामबाहुसक्थीति यावत् । दक्षिणां च श्रोणिः। दक्षिणं सक्थि पश्चिमपादस्य दक्षिणभागस्थस्य फलकमिति यावत् । १ स. ग, छ. ठ. म. ति न । २ क. ख. ग. ब. छ. ट, उ. प. णा श्रो।

·११० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३३ देवतानि । अवदानानि प्रधानदेवतार्थानि कालेऽवदानार्हाणि मांसानि । दक्षिणं दो। सव्या च श्रोणिः सोविएते । स्विष्टकृते देवताया महो) अवदाने । मुदः साधारणः। देवतप्तौविष्टकृतेडावदानार्थ उपयड्ढोमार्थश्च । गुदशब्देन पकं पुरीषं यस्मिन्स गुई प्रत्याकृष्यते तद्गुदं गुदकाण्डमित्युध्यते । गुदं मा निर्लेपीः लोमाने प्लीहानं पुरीततं मेदः समवधातवा इति संप्रेष्यति । कोमा नाम मलनाडिका (का) प्लीहा यकृत्सदृशो वामभागपार्श्वस्थः । एतन्मांस कयाऽपि नाड्या न परिगृहीतमसंलग्नमेव तिष्ठति । पुरीततं पुरी हृदयं तयेनाऽऽच्छा. दितं तत्पुरीततम् । पुरी हदयं तत्पुरीतता प्रच्छादयतीति श्रुतत्वात् । मेदो नाम बद्धं वृक्ययोदयस्य च वेष्टनकोशः । एतानि गुदं मा निन्लेषीरिति गुदस्याऽऽन्तरप्रदेश बहिर्मा कार्करित्यर्थः। शमिता तु- न गुदं निलिपति न वनिष्टुं निर्भुजति । स्थूलशदाधार भाग्नं स्थूलं वनिष्ठुः । तद्विपरीतं बहिर्भागमान्तरं न कुर्यात् । गतम् । अध्युदि जाधनी वनिष्टुं चान्ववदधाति । अध्युद्धिरूधस उपरितनं मांसम् । जापनी जघनप्रदेशे मवा जावनी पुच्छं च पनिष्टुं तान्प्रत्येकं लक्षयित्वाऽवधानेन स्थापयति । यदन्यश्च मेध्यं मन्यते। मांसनातमिति शेषस्तदप्यन्वयदधातीत्यनुकृप्यते । कुम्भ्यां पशु५ समवधाय श्रेपयति । पशुमासान्युदृतानि तानि सानाय्यकुम्भीधर्मेण शामित्रेऽनो स्थापितायां पशुकुम्भ्या- मध्वर्युरवधाय सानाग्यमन्त्रेण शमित्रा कृत्वा श्रपयति । पाकार्थमग्निमवशिष्येत्युक्तत्वा- च्छामित्रेऽग्नावेव पाकः । शृत' हवी३: शमितरिति प्रभलिङ्गाच्छमिता पचति । तं प्रेष्यतीत्येतावता अपयतीत्युपपद्यते । शूलेन पार्थसो हृदयम् । श्रपयतीत्यनुकृप्यते । पूर्ववदेव यथासंभव कुम्भीधर्मेण शूलेन प्रवृद्धं हृदयं शामिल मानिसमीपे श्रपयति । ५५ ·४३४ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रभे- ऊवध्यगोहं पार्थिवं खात्वा तत्र शकृत्संपविध्यति । अध्वर्युरेवोवध्यं शकृत्तदूह्यते येनावटेन स गत ऊवध्यगोहस्तं पृथिव्यां खात्वा तत्र सर्व पुरीषं प्रक्षिपति । गृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरति । शाखान्तरीयोऽयं विधिदर्शितः । वपायागानन्तरं मार्जयित्वा पशुपुरोडाशस्य पात्र- ससादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इत्युक्तस्ततस्तु हविष्कृता वाचं विसृज्येति शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्यन्तः । अस्मच्छाखीयस्तु पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपति समेधभेचैनमालमते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीति श्रूयते तेन विकल्पः । तत्रायं क्रमः-संज्ञप्ते पशौ वाचं विसृज्य पशुपुरोडाशस्य पात्रसमादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्य तण्डुलप्रक्षालनान्ते कृते पशुमुपायन्तीत्यादिवपाप्रचारे मानान्ते पशुपुरोडा. शस्य कृष्णाजिनादानादिना पशुपुरोडाशप्रचारेण कपालविमोचनान्ते कृते पशुं विशा. स्तीत्यादिना शृते पशौ जुह्वां पञ्चगृहातमित्यादि वक्ष्यमाणं पशुतन्त्रमन्यवधानेन करो- तीत्यस्मच्छाखाक्रमः। प्रकृतमनुपरामि शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्युक्तं कृष्णाजिनादानादिना हविरासादनान्ते कृते पश्वझैरेव प्रसङ्गात्पशुपुरोडाशोपकारे सति वैशेषिकमेव तत्रं दर्शयति- जुद्दपभृतोरुपस्तीर्यावदायाभिघार्य । जुह्वां हविरवदानेन देव उपभृति स्विष्टकृदवदानं तत उभयत्र यथाविध्यभिचार्य । इन्द्रामिभ्यां पुरोडाशस्यानुनहीति संप्रेष्यति । गतम् । अत्याकम्य- आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । वषट्कृते जुहोतीत्यन्ते कृते- औपभृतं जुड्वां पर्यस्याग्नयेऽनुब्रह्मग्नये मेष्येति' संप्रेष्यति । दक्षिणे स्थित एवौपभृतमवदानं जुह्वां प्रक्षिपत्यग्नय इत्यादि आश्राव्याग्नये प्रेप्येति संप्रेष्यति । वषट्कृते स्विष्टकृद्धर्मेण जुहोति । प्रत्याक्रम्येत्येतदन्ते कृते- - १ छ. च. ढ. °ति स्विष्टकृति सं।

·१च.पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३५ मौशिमिहा च क्रियेते प्राशितायां मार्जन पिष्टलेपफलीकरणहोमौ प्रणीतासु मार्जनमुप- वेषोदसनं कपालविमोचनं च क्रियन्ते । प्राशितायामित्यादिकानि क्रियन्त इति बहुवचनेन संबध्यन्ते । वैशेषिकाङ्गप्रदर्शन प्रसङ्गसिद्धानपरिसंख्यार्थ प्रसङ्गेनोपकरिष्यमाणाङ्गपरिसंख्यार्थ च । वैशेषिकस्यापि यजमानमागस्य परिसंख्या । तस्मिन्कृते जुहां पश्चगृहीतं गृहीत्वा । विमोचनान्ते कृते सांनाय्यवदभिधारणं स्थास्याज्येनेति पञ्चगृहीतं स्थास्याज्येन, सुवेणाभिधारणनिवृत्तये जुह्वामित्युक्तम् । पृषदाज्यनुवमादाय । पृषदान्यपूर्णब्रुवस्तथा स्थालीपृष्दाज्यं त्रुवेण गृहीत्वा । शृतर हवी३. शमितरित्यभिक्रम्याभिकम्य त्रिपृच्छति शृतमिति शमिता त्रिः प्रत्याह । पञ्चगृहीतं ध्रुवं च गृहीत्वा किंचिदभिमुखं गत्वा तर हवी ३: शमितरिति श्रावया पृच्छति पुनरमिक्रम्य तथैव पृच्छति तृतीयमप्यभिक्रम्य तथैव प्रतिप्रश्नं च शतमिति प्रत्याहैवं त्रिः प्रश्नस्त्रिरुत्तरम् । उत्तरतः परिक्रम्य शूलाददयं प्रवृध कुम्भ्यामवदधाति । परिक्रम्य कुम्भ्या उत्तरतः प्रदक्षिणं गत्वा शूले प्रोतं हृदयं निर्गमम्य हृदयं प्रज्ञातं कुम्भ्यामवधाय। सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयमभिधारयति । सुवेण गृहीतेन पृषदाम्पेन कुम्भ्यामवहितं हृदयं तेनाभिघारयति । स्वाहान्तो मन्त्रः । स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यूष्माणमुद्यन्तमनुमत्रयते । कुम्भीत उद्यतः । स्पष्टमन्यत् । यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इत्याज्येन पशुमभिघार्य । जुह्वाज्येन पञ्चगृहीतेन पशुं कुम्भीगतम् । मह्यमित्यन्तः । पञ्चगृहीतेनाभिधारणं वक्तुं चोदकप्राप्तस्यानुवादः । मन्त्रप्रदर्शनं सं ते मनसेतिमन्त्रानुवृत्तिनिरासार्थम् । येन वां तेन हत्वा यत्र वपा तम पञ्चहोत्राऽऽसादयति । येनाऽऽहवनीयस्य यूपस्य च मध्येन वपा हता ते हृत्वा बर्हिषि क्षशाखामां १ घ. ज. स. म. ढ. स्विष्टकरप्राशि। १ घ. म. म. ढ. क्रियन्ते । ३ घ.. ज झ. ग. ८, क्रियते । ४ प. अ. ज. स. म. द. सर्व चाऽऽदा । ५ ग. ठ. ग. मुचं ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रभे- तस्यामेवाग्निहोतेत्यासादयति । प्राकृतमन्त्रनिवृत्तिः । पस्त भात्मेति पाजमानम् । इदमिन्द्रियमित्यविकृतं हविषोऽत्राऽऽसादितत्वात् । हविषोऽवदीयमानस्यानुव्हीति छागस्य हविष इत्यादि गृतर हवीरित्यत्रापि हविष एवावदीयमानत्वं नवजाना- मिति न्यायेन साधितं न्यायविद्भिस्त एव द्रष्टव्याः। हृदयशूलं प्रजातं निदधाति ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अग्रे प्रतिपत्तिविधानार्थमित्यर्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतार्या प्रयोग- वैजयन्त्यां चतुर्थे पशुमने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः पटलः । यजमानेन व्याख्याते पञ्चहोतरि- जुहूपभृतोर्वसाहोमहवन्याः समवत्तधान्या चोपस्तृणीते । जुहूपभृतो(वाज्यमन्ययोः स्थास्याज्यं समवत्तमिडार्थ तस्य धान्याम् । जुडूपभृतोहिरण्यशकलावषधाय मनोतायै हविषोऽवदीवमानस्यानुयूहीति संप्रेष्यति। जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय ततः संप्रेष्यति । प्लस शाखायामक्तया धारया दैवतानां द्विरिवचति । यत्प्लसशाखोत्तरबर्हि भवति समेधस्यैव पोरवद्यतीतिश्रुतेहिष्येव स्तीर्णे स्तीर्णायां प्लक्षशाखायामित्यर्थः । सानाय्यवदगुष्ठपर्वमात्राण्येव ततः स्थूलानि सौविष्टकृतानि ततोऽपि स्थूलान्यैडानीति खुणावदाने चोदकप्राप्ते धारयेत्यर्थे सामर्थ्यादित्युक्तं पूर्वमेव प्रज्ञातयाऽक्तया स्वधितर्धारया दैवतान्यवदानानि पूर्वमेवोक्तानि तेषां द्विद्विरेकैकम् । अत्र चोदकप्राप्ते द्विरवदाने सति पुनर्द्विविरिति विधानं प्रत्येकमनेषु यथा स्यादिति नो चेत्सर्वस्यैव सकृतिवदानमिति चोदकेन प्रामयादेकादशायदानान्यवधतीति श्रुतेरपू- वोऽवदानविधिरित्युक्तम् । हृदयस्यामेऽवयत्यय जिहाया अथ वक्षस इत्येतेषामनुपूर्वमषदाय। श्रुतिपाठेन दर्शितः। यथाकाममुत्तरेषामषयति। श्रुतिरेव । स्पष्टार्थम् ।

·१५० पटलः ]] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३७ पुरस्ताच्छ्रोणेर्गुदस्यावद्यत्युपरिष्टाद्वा । श्रोण्यवदानाम्यां पूर्व पश्चाद्वति विकरुपेन त(य)याकाममित्यत्र नियमः । अत्र यद्यपि हविष एकत्वान्मा मेरिति सकृत्प्राप्तं तथाऽप्यवान्तरप्रदेशभेदानामभेदाच प्रत्येकं मन्त्रो यदवदानानीत्ययमपि हृदयादीनि श्रोण्यन्तान्येकश उक्तानि तेषा- मविशेषेण द्विद्विरवदानम् । गुदः साधारण इत्युक्तम् । तत्र विमागप्रकारमाह- गुदं देधं करोति स्थवीय उपयड्भ्यो निदधाति । द्वेधाकृतस्य गुदस्य स्थूलं काण्डमुपयड्ढोमार्थे निदधाति । अणीयस्वैधं कृत्वा तस्य मध्यमं गुद- काण्डं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववधति । द्वेषाकृतस्य गुदकाण्डस्य यदणीयो भागस्तं त्रेधा कृत्वा तस्य मध्यममागो द्वेधाकृतो द्विरवदानं देवतेष्ववद्यति स्थापयति । अत्रैवावदानानां मत्रप्रत्यभिधारणे, अवद्यतीत्यत्रैव श्रवणाहुदं द्वैधं करोतीत्यादिना विभागमात्रमवदेयवहाव्याणां कृतमिति नावदानत्वम् । एवं चैकादशावदानानि द्विरवत्तानि भवन्ति । उपभृति महत्यायोरवयत्यवशिष्टयोश्च गुदकाण्डयोरन्यतरत् । महद्दकाण्डं त्रेधाविभक्तस्य यो भागाववशिष्टौ तयोर्मध्ये यन्महत्स्थूलं तत्तथा व्यक्तयोर्दक्षिणबाहुसव्यश्रोण्योस्तयोरेव रूढ्या व्यङ्गसंज्ञा गुदस्य च दोपूर्वार्धस्य गुरं मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यध्यजाणार समवयतीति श्रुते. स्त्रीण्येवावदानान्युपभूति । प्रेधा मेदः कृत्वा यूषेऽवधाय तृतीयेन जुहूं प्रच्छादयति तृतीयेनोपभृतम् । प्रच्छादयतीत्युमयत्र त्रेधाकृतस्य मेदसस्तृतीयेन तृतीयेन यूषे पशुरसे रसो वा एष पशूनां यरिति श्रुतेः । मेदो व्याख्यातम् । अत्र हि पशुना यजतेन्द्रामः पशरित्या. दिना पशोरेव देवतायै दीयमानत्वेन हविष्वं न प्रत्येकमेकादशावदानानाम् । तेन यथा मध्यात्पूर्वार्धाच्च पुरोडाशावदानमुत्तरार्धात्स्विष्टकृत इति नियमः (१)। पुरोडाशे देवता. संबन्धेन यागद्रव्य एव पृथक्स्थानतया विभाग एव पशावपि स्थानभेदेन दैवतसौविष्ट. कृतेडावदानानां करणेऽपि सौविष्टकृतादीनां हविःशेषप्रतिपत्तिरूपतानामुपैतीति ज्ञेयम् । समवत्तपान्या हृदयं जिहां वक्षः स्तनिममतने १ क. च. ट. 'विष्टलेन । २ च. °तामु। ३ क. ग. च. छ. ट. ठ. ण. म् । भवत्तत्वाम । स। क. ख. ग घ. हु न. छ. ज. स. न. ट. ठ. ग. जिला ।

·४३० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रश्ने- अवशिष्टं च गुदकाण्डं तृतीयं च मेदसो बनिष्ठुर सप्तमं यदि शृतो भवत्यनस्थिभिरिडा वर्धयति । यदि वनिष्ठुः शृतो भवति तस्य बहुपाकसहत्वाद्यदि पशुना सह न पक्कस्तदा नाव. यति पक्वश्वेदवद्यति । मत बान्तानि षडादानानि । शृतश्चेद्वनिष्ठुस्तं सप्तममवदाय ततो गुदकाण्डं ततो मेद इति क्रमप्रदर्शनार्थ वनिष्टुं सप्तममित्य कम् । अनस्थिभिर्मासैः क्लोमादिमिरिडां वर्धयति पुष्टां करोति नैतान्यवद्यति । वाजपेयेऽनवदानीयानि वाज. सृभ्यः प्रयच्छतीत्यादि तत्र तत्रानवदानीयत्वं वक्ष्यति तोपपन्नं भवति । अन्यानि यानि मेध्यानि मांसानि तेषामप्यत्रैव विनियोगोऽन्यथा तेषामुद्धरणमनर्थक स्यात् । अत्र यजमानमागावदानं दैवतेभ्यो दशभ्य एव गुदस्य विभज्य विनियोगात् । औप- भृतेडानां च पृथक्तया विभागकरणेन प्रतिपादनान शेषाभ्यः शेष कार्य यजमानभाग- लक्षणं तस्मात्प्रधानावदानेभ्य एव । तथाचायं क्रमः- इडायां हृदयादीनां गुदान्ताना- मष्टानामेकैकं समवदायेडायामवधाय ततो हृदयादिभ्यो दशभ्यो यजमानभागस्ततः पुनरावदानमष्टभ्यस्ततोऽनस्थिभिरिडां वर्धयतीति । शृतपशृतं च पशु९ संनिधायैन्द्रः प्राण इति संमृशति । शृतमशृतं मन्त्रेण संमृशति । माता पितरो मदन्त्वित्यन्तः । वसाहोमहवन्या वसाहोम गृहाति । वसा रसः । वसा चासौ होमश्चेति हूयतेऽसौ होमो ग्रहणम् । वसां गृह्णातीति वक्तव्ये श्रुतिप्रसिद्ध्योक्तं पार्थेन वसाहोमं प्रयोतीति श्रवणात् । श्रीरसीति सवन्ती धारा र स्वधितिना तिर्यगोच्छिनत्ति । वसाहोमग्रहणप्रकार एवोच्यते । श्रीणात्वित्यन्तेन मन्त्रेण स्वधितिना धारा दक्षिणहस्तेन कृतां वामेन विच्छिनत्ति । स्रवती संतताम् । सकृञ्चतुरवदानस्य द्विः पश्चावत्तिनः । सकृच्छेदेन द्विरवदानं भवति चतुरवदानवतः । उपस्तरणामिधारणाम्यां चतुरवत्तं स्यात्पञ्चावत्तिनस्तु द्विच्छेदेन त्रीप्यवदानानि भवन्तीत्यर्थः । आपः समरिणनिति पार्थेन वसाहोम प्रयोति स्वधि- तिना प्रयोतीत्येकेषां पार्थेनापिदधतीत्येकेषाम् । प्रयौत्यालोडयवि वसाहोमहवनीगतां वसाम् । पार्श्वस्य स्वधितेश्च प्रयवणे विकरूपः। प्रयवणत्यापिधानस्य च विकल्पः । रोहिण्या इत्यन्तो मन्त्रस्त्रिष्वपि । अत्रैक ऊष्मणोऽनुपत्रण समामनन्ति । कुम्म्यां यदुक्तं स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यनुमन्त्रणं तदत्रैकेषां शाखिनाम् । १ ढ. निष्ठु स°4 २ प. १. ज. स. अ. द. गाच्छपति ।

·११० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३९ यूषेणोपसिच्योपरिष्टादिरण्यशकलाववधायाभिघार्य । जुह्वाद्यवत्तानि यूषेणोपसिच्य यथेतमुत्तरत आनीय जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय यथाविधि सर्वाण्यामधार्य। इन्द्रामिभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति । सौर्यप्रामापत्ययोरपि प्रदर्शनार्थ, स्पष्टमन्यत् । भत्याकम्य- आश्राव्य न मेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । घृतं घृतपावान इत्यर्धर्चे ॥ १५ ॥ याज्यायाः प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति । प्रतिप्रस्थाताऽग्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा घृतमिति मन्त्रं याज्यया सहाऽऽरभ्य तस्या अर्ध समाप्तेऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्यन्तेन जुहोति । वषट्कृतेऽध्वर्युर्हविर्जुहोति । इन्द्रि. यावी भूयासमिति नेमानमिति वा सर्वपशुवपानुमन्त्रणम् । वसाहोमोद्रेकेण दिशा प्रति यजति । यजति जुहोति । उद्रेकेण शेषेण होमे कृतधाराया अविच्छेदेन जुहोति अग्रिमा- नपि होमान्न मध्ये विच्छेदं कुर्वन् । दिश इति पुरस्तात्पदिश इति दक्षिणत आदिश इति पश्चाद्विदिश इत्युत्तरत उहिश इति मध्ये स्वाहेति सर्वत्रानुषजति । सर्वत्रेति स्वाहाऽन्तरिक्षायेत्यत्राप्यन्तेऽनुषङ्गः । दविहामत्वादन्ते प्राप्तेऽपि यन्मध्य. मस्वाहाकारस्वीकारो भरद्वाजादीनामन्ते च कर्तव्यः प्रक्षेपान्तव्यावृत्त्यर्थे । दिश इत्या. दावपि प्रतियनतिचोदितत्वेन न दर्विहोमतेत्याशक्य यनतेनमात्रार्थस्यात्राप्रयो. गायाज्याया अभावान्न वषट्कार इति स्वाहानुषङ्गेणैव प्रदानमत्रापि प्रतियजतिना लक्ष्यते तादृशमेव दिशो जुहोतीति श्रुतेर्दविहोमताविवानार्थ च ननु(तु) पुरस्तात्स्वाहा- कारो घृतमित्ययं मन्त्रो नापि देवतापदात्पूर्व स्वाहाकारेण पुरस्तात्स्वाहाकारो भवति त्वेतिपदेन व्यवधानादन्तरिक्षायेति देवतापदान्ये (दस्य)त्यनेन ज्ञापितमेव विकृतं वय- होमे । अनुषङ्गोऽत्र स्वाहाऽन्तरिक्षाये यत्रत्यस्य स्वाहाकारस्याथवा स्वाहा दिग्म्य इत्यस्य पूर्वमप्यनुषङ्गः । स्वाहा दिग्भ्य इत्ययं न दर्विहोम इत्याह- स्वाहा दिग्भ्य इति प्रदक्षिणमनुपरिषिञ्चति । अनुपरिषिश्चतीति प्रयोगान्न दविहोमता नापि यत्र च स्वाहाकार इत्यनेन मता- न्तरविवक्षितत्वात् । कुतः । यद्यवदानस्य तत्रापि दर्विहोमत्वे सति स्वाहा दिग्भ्य ·४४० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रश्ने- इति प्रदक्षिणमित्येव ब्रूयात् । प्रतियजतीतिदानार्थस्य धातोरप्रयोगान स्वाहाकारापेक्षा । ततस्त्वियं शेषप्रतिपत्तिरिति प्रदक्षिणमनुपरिषिश्चतीति प्रयोगेण दर्शितम् । तस्मान्न पुरस्तात्स्वाहाकारेण दर्विहोमता तेन स्वाहोलनमसं मारुतमंत्र न दविहोमतेत्यलमति. प्रसङ्गेन । नमो दिग्भ्य इति हुत्वोपतिष्ठते । हुत्वेति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपस्थानार्थम् । अत्रैव तिष्ठन्पृषदाज्यवं जुहामाभीय वन- स्पतयेऽनुहि वनस्पतये प्रेष्येति संप्रेष्यति । अत्रैव दक्षिणत एवकारी भरद्वाजोक्त उत्तरतोवस्थाननिवृत्त्यर्थः । पृषदाज्येन पूर्ण सुर्व स्थालीगतेनौपभृतस्यानूयानार्थत्वात् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्र हविःसामा- न्येनोपांशुयागधर्मप्तकृदवदानस्विष्टकृदेवतासंस्काराभ्यां स्विष्टकृद्धर्मेण बाध्यते(?)। कुतः । हविःसामान्यं प्रधानयागे बलवन्न स्विष्टकृत्वप्रधाने । औपभृतं जुहां पर्यस्यानये स्विष्टकतेऽनुगमये स्विष्टकृते प्रेष्येति पशुस्विष्टकृति संप्रेष्यति । पर्यस्य रेचयित्वा । स्पष्टमन्यत् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्रैव तिष्ठन्नित्य- प्यनुवर्तते । अत्रैवैके पशुसंपर्शनं दिशा प्रतीज्यामिति समामनन्ति । शृतागृतपशोः । गतार्थम् । यथाप्रकृति याजमानम् । मेदोमिश्रमवान्तरेडामवद्यति । विशेषाभिधान मेदोमिश्रमवान्तरेडामिति । यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्त तस्मा आदध्याचं कामयेत पशुमान्तस्यादिति मेदस्वत्तस्मा आदध्यात् । अमेदस्कावान्तरेडावदाननिन्दया प्रथमोऽर्थवादो द्वितीयो विधिः सत्यां कामनाया. मसत्यामपि मेदोयुक्तैवावान्तरेडेत्यर्थः । उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठाः प्राश्नन्ति । पूर्वपशुपुरोडाशेडां मैत्रावरुणपञ्चमा एव प्राशितवन्तोऽत्र न तथा प्रतिप्रस्थातुर्वपा- श्रपण उपयोगात्पश्चिडा तस्यापीति वक्तुमुक्तं मैत्रावरुणषष्ठा इति न यनमानपर्यदा- सार्थमिति । १ क. स. च. ठ. नद। २ ग. ठ. ण. 'कृत्प्रधा ।

·५५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४४१ किमविशेषेण नेत्याह- अध्युद्धि होने हरति वनिष्ठुमग्नीधे पडवत्त संपादयति । हरन्ती(ती)त्युमयत्र ताभ्यां दत्त्वाऽवशिष्ट प्राभन्ति । होता स्वेडामागेन सह प्राभाति पनिषुमध्वर्युः षडवत्तं चतुर्धाकरणवत्संपाद्य प्रयच्छति । यथाविधि सर्वैः प्राशितायामिडायां मार्जयन्त इत्याह- प्राशितायां मार्जयित्वा । यजमानस्यापि यथाप्रकृति प्राशनं मार्जनं च । अग्नीदीपयजानगारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्म- न्मस्थास्यामः समिधमाधायानीत्परिधी. चाग्निं च सकत्सकृत्संमृड्ढीति संप्रेष्यति । उपयानार्थमकारा औपयना उपयजतीत्युपयष्टा प्रतिप्रस्थाता । अङ्गाराणां समीपे तिष्ठ । स्पष्ट मन्यत् । शामित्रियादानीधोऽङ्गारानाहृत्योत्तरस्यां वेदि- श्रोण्यां बर्हि! (यु ह्य न्युप्योपसमादधाति । शामित्रियादग्नेहि (यु)ह्य तृणादि तत्र न्युप्योपसमादधाति काठैः प्रज्वाश्य परिस्मृणाति। प्रतिप्रस्थातरेतद्गुदकाण्डं तिर्यगसंभिन्दबेकादशधा सं. छिद्य वसाहोमहवन्या हस्तेन वोपयजेति संप्रेष्यति । तिर्यगेकादशधा संछिद्यासंमिन्दन्नविदारयन्नपर्यावर्तयश्च । छेदनं तिर्यगेव नानची- नम् । एकादशधा छित्ता पश्चाद्धोमो नतु प्रत्याहुति च्छेदः । पृषदाज्यं जुद्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा पृषदाज्येनैकादशानूयाजान्यजति । पृषदाज्यधानीगतं पृषदाज्यम् । स्पष्टमन्यत् । देवेभ्यः प्रेष्यति प्रथममनूयाज संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । सर्वानपि दक्षिणतो गत्वा । स्पष्टम् । अत्र देवेभ्य इति विरूपाणां सरूपाणां चैक. शेषेण बहुवचनं सर्वानूयानार्थम् । एवं च प्रेष्येत्यनेन यजेत्यस्याविशेषेण प्रयानेष्विवानूयानेष्वपि बाधे प्राप्ते वचनेन द्वितीयतृतीयान्यानविकारेषु प्रतिप्रसवमाह- ५६ ·४४२- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्षमथे- चतुर्थप्रभृतिषु यजेति मैत्रावरुणेनोच्यमाने यज यजेत्यध्वर्युराहान्यत्र दशमात् । मैत्रावरुणेन होतर्यजेत्युच्यमाने तत्र यनेत्यनेन सहैवाध्वर्युर्यन यनेत्याह दशम विना चतुर्थप्रभृतिषु सप्तस्वपि दशमस्य प्रथमविकारत्वात्त्रयः प्रथमविकाराः क्रमेण ततो मध्यमस्य ततो द्वावुत्तमस्याष्टमो मध्यमस्य नवम उत्तमस्य दशमः प्रथमस्योत्तम उत्तमस्येति तथेज्याऽपि ज्ञेया । समुद्रं गच्छ स्वाहेति ॥ १६ ॥ एतैः प्रति. प्रस्थाताऽनूयाजाना५ हुत५ हुतमुपयजति । यत्र च स्वाहाकार इति वचनाद्दविहोमेऽपीतरधर्मनिवृत्तिः स्वतन्त्रधर्मविधानात् । हुतं हुतममयाजानां प्रक्षेपमुप समीपे यजति जुहोतीत्यर्थः । समुद्रं गच्छेत्यतैरे कादश- मिर्मरेकादशोपयजो जुहोति । उपयज उपेज्याझ्यस्त्वौषधीभ्य इत्युत्तरतो बहिषि लेपं निमाष्टि। क्रमप्राप्तस्योपयज उपेज्येति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपयजावदानलेपपत्रिपत्तिविधा- नार्थ वेद्या स्तीर्णे बहिषीत्युक्तम् । मनो मे हार्दि यच्छेति हृदयदेशमभिमशति । स एव । अशीयेत्यन्तः । जुहा त्रिः स्वरुमङ्क्त्वा द्या ते धूमो गच्छ. त्वन्तरिक्षमचिः पृथिवी भस्मना पृणस्व स्वाहेति जुहाऽऽहवनीयेऽध्वर्युः स्वरं जुहोति । जुहोतिचोदितदविहोमधर्मनिवृत्त्यर्थहवनीयजुहूमात्रग्रहणं, प्रतिप्रस्थातुराधिकारनि- वृत्त्यर्थमध्वर्युग्रहणम् । स्पष्टम् । वाजवतीप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्राकृतपदार्थावसरार्थमिद, वाजवत्या क्रियमाणं वाजवतीत्येव कर्म तत्प्रभृति । द्वयो. हिसंज्ञत्वाद्वयोश्चोपभूसंज्ञत्वात्सर्वा व्यूहति । सर्वासु प्रस्तरमनक्ति । तथा चाऽऽह भरद्वाजः-सर्वा जुहूपभूतो व्यूहति सर्वासु प्रस्तरमनक्तीति सर्वाः कस्तम्भ्यां सादयतीति । सूक्ता प्रेष्येति सूक्तवाके संमेष्यति । विकृत्यर्थमिदं सूक्ता बृहीत्यस्य स्थाने प्रकृतिवदन्यच्छंयुवाकान्तम् । प्रतिपरेत्य पत्नीः संयाजयति । विशेषं वक्तुमनुवादस्तदेवाऽऽह-- १ ट. °ध्यमौ द्वौ मध्यम' । २ ग. ठ. ण. °नीये जु। ३ ख. ग. घ. छ. छ. ज. स. म. उ.. ण. संयाजयन्ति । 3 ·५५०परलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । जाघन्या देवानां पत्नीरनि गृहपतिं च यजत्याज्येनेतरौ । इतरौ सोमत्वष्टारौ। उत्तानाय जायन्यै देवानां पत्नीभ्योऽ. वयति नीच्या अग्नये गृहपतये । अवद्यतीत्युमयत्र गुदेन लग्नो भाग उपरि क्रियते तदोत्तानं पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । स्पष्टम् । उत्तानायै जाघन्य होत्र इडामादधाति नीच्या अग्नीधे पडवत्त संपादयति । आज्येडास्थाने षडवत्तं संपादयति । चतुरवदानमुपस्तरणामिधारणाभ्यां परवत- मनोधे तथैव चतुरवत्तं होत्र इत्यर्थः । पाशितायां जापनीशेष पत्न्यध्वर्यवे ददाति बाहु५ शमित्रे । एकमेव । स्पष्टम् । तर स ब्राह्मणाय ददाति यद्यब्राह्मणो भवति । तं बाहुं यदि शमिता ब्राह्मणो न भवति तदा ब्राह्मणाय दद्यादन्यदा स्वयमेवो- पभुनक्ति । एतेन शमिता ब्राह्मणोऽन्यो वेति दर्शितं कलौ ब्राह्मणस्य शामित्रप्रति. षेधात् । भन्यस्यैव द्विजस्य तदभाव आर्याधिष्ठितस्य वा तस्यापि पाकसंस्कर्तृत्व, धर्मेषु स्वयमेव वक्ष्यति । यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपति गच्छति जुहाऽऽहवनी- येऽध्वर्युस्त्रीणि समिष्टयजूषि जुहोति । स्वाहान्तास्त्रयोऽपि मन्त्रा एषां तृतीये द्विमध्यमस्वाहाकारेऽपि घाः स्वाहेति दविहोमत्वं ज्ञेयम् । धुवानिवृत्त्यर्थं जुहूग्रहणम् । इतरधर्मनिवृत्त्यर्थमितस्योः प्रकृती विकल्पनिवृत्त्यर्थ त्रीणीति । हृदयशूलेनै प्रचरन्ति । बहुवचनात्सपत्नीकाः सर्वेऽपि प्रचाराध गच्छन्ति । तदाह- असश्स्पृशन्हत्वा शुगसि तमभिशोचेति शुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संघावुद्वासयति । द्विष्म इत्यन्तः । शुष्का-दिव्यवस्थितायाः संधौ प्रक्षिपति हृदयशूलम् । . ग. घ. हु. ज. श. म. ठ. द. ण. 'च्याम'। २ म. घ. रु. ज. स. म. ठ. उ. ज. 'च्यामी' । ३ क ख. ग. च. ट. ठ. ण. स्वाहेति । घ. . ज. स. म. द. °न च। ५ क. प. ट, दिव्यस्थाता । ख. दिव्यता । ग. छ. ठ, ण. 'दिव्यस्थता ।

·४४४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [ ४ चतुर्थप्रभे- यत्र चाऽऽमनुगतं तदुपोप्तम् । यत्राऽऽर्द्रमनुगतं प्राप्तं तदुपोप्तमाच्छादितमुद्रासनयोग्यमित्यर्थः । धानो धान्न इत्युपतिष्ठन्ते । नो मुश्चेत्यन्तः । सर्वेऽप्युपतिष्ठन्ते । सुमित्रा न इति मार्जयन्ते । द्विष्म इत्यन्तः । तस्मिश्चात्वाले वेत्यापस्तम्बः । एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिधोऽभ्यादधति । अत्र मन्त्रस्यैकत्वादेकामेव समिधमभ्यादधति प्रत्येकं बहुत्वात्सूत्रे बहुवचनं समिधाऽमि नमस्यन्त उपायन्तीति श्रुतेरेकैकामेव गृहीत्वाऽऽगत्यै कैकामेवाभ्या- दधते । अपो अन्वचारिषमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्त एवं पत्नी गाई पत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । अत्र पयस्वा५ अग्न आगममिति पुंलिङ्गेन नोहः सौमिकावभृथे हि मन्त्रः पठ्यते विनियुज्यते च साऽवभृथप्रकृतिस्तत्रोहप्रतिषेधाद्विकृतावपि नोह इत्युक्तमेव । स्पष्टम् । सर्वपशूनामेष कल्पः। सर्वेषां पशुबन्धानां साङ्गो विधिरेष एव नायमतिदेशोऽपि तु सोमाः संकीर्णोs- नीषोमीयसवनीयानां विधिरिति ततो निष्कृष्टो निरूढेऽतिदेशप्राप्तो निरूत एवं व्याख्यातः । स सर्वेषां समान औपदोशिकाग्नीषोमीयादीनामितरेषामातिदेशिकः । एवं च निरूढी सौर्यप्राजापत्यावपि ये वैशेषिका मन्त्राः शाखान्तरीया इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादयो निरूढे श्रूयमाणास्तेऽग्नीषोमीयादौ सौर्यप्राजापत्ययोरपि चातिदेशादह्याः । तत्राग्नीषोमीयादयोऽपि निरूढस्यांशे विकृतयः । अन्याध्वर्यवे चैते प्रकृतयो निरूढो विकृतिः । उक्तमेतदर्शपूर्णमासप्रकृतय इष्टि पशुबन्धास्ते स्वधर्माणः सामान्याद्विकार इति येषां प्रत्यक्षाण्यङ्गानि तेषामन्ये विकारा ये त्वप्रत्यक्षाङ्गा इति । पशुः पातोहविकारः काळसामान्यात् । यद्यपि माधुर्येण साम्यमस्ति तदेव निर्णायकं न्यायमते तथाऽप्यद्रवणसाम्येन सायंदोहविकारत्वमाशङ्कममानमधिकेन कालसामान्येन बाध्यते । प्रातःकाले हि प्रातःहस्य पशोश्चोत्पत्ती समाने इति तद्विकारत्वेन दर्शविकृतित्वम् । - १ घ. ङ. ज. श. म. ढ. 'मित्युप' । २ ख. प्राप्ते नि ।

·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४४५ प्रसङ्गेनान्यत्रापि न्यायमतिदिशति- तथाऽऽमिक्षा । तस्यामुभयदोहसंसर्गेऽपि तस्या एकवचनान्नोभयोहविष्ट नापि संसृष्टमेकं पयोवि. कारमात्रदर्शनान्मन्त्रवणे च जुषन्तां युज्यं पय इति पयःशब्देनैकत्वेनैव ग्रहणादामिक्षा पयोविकारः । आमिक्षा च प्रातरेव क्रियत इति तस्यामपि कालसाम्यमुकम् । आग्नेयेन्द्रानयोस्तद्विकारेषु चैतदविकृतम् । अग्निष्टोमोक्थ्यसंस्थयोरेतौ सवनीयौ पशू तयोरनिकृतमन्यूनानतिरिक्तमेतत्तन्त्र यन्निरूढ उक्तम् । तयोर्या विकृतयस्तेष्व(स्तास्व)पि तथा तयोः प्रत्यक्षधर्मत्वादन्येषां तत्समानां विकारत्वं प्रत्यक्षमनुपदिष्ट पशुधर्माणां धर्माकारिणामङ्गपशुत्वसामान्येन नैतयोविकारत्वम् । अग्नीपोमीये तद्विकारेषु चाऽऽश्ववालः प्रस्तर ऐक्षवी तिरश्ची कामयाः परिधयोऽधिकाः पौतुदारवेभ्योऽ- मुष्मा अमुष्य वपाया मेदसः प्रेष्यामुष्मै पुरोडाशस्य प्रेष्यामुष्मा अमुष्य हविषः प्रेष्यति पशोर्दैवते संप्रेष्यति । अग्नीषोमीय उपवसीयः पशुस्तद्विकारे प्वौपवसथ्येषु निरूढादधिकमाश्ववालादिकं तत्तु पूर्वमातिथ्यायामिष्टौ कृतं यदेवाऽऽतिथ्याबहिस्तदग्नीपोमीयस्येत्यादिनाऽग्नीषोमी- यार्थमेवोक्तमिति तद्विकारेष्वपि तथैव न निरूढे सवनीये तद्विकारेषु च प्रणयने पौतुवाः परिधयो न कार्मर्यमयाणामेवाग्नीषोमीये वचनेन प्राप्तत्वात् । प्रैषविशेषास्तु शाखान्तरेण व्यवस्थापितास्ते निरूढे न सन्तीत्युक्तमत्रैव ते तथैव शास्त्रान्तरात्सवनीये- ध्वपि न सन्तीत्येतदविकृतमित्यनेनोक्तम् । ऐन्द्र सारस्वत्यां तद्विकारेषु च दार्शपूर्णमा- सिकः प्रचरणकल्पः प्रचरणकल्पः ॥ १७॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थः प्रश्नः ॥४॥ अनयोन मैत्रावरुणब्यापार इत्यर्थः । एवं चाग्नीपोमीयस्य चतुणी सवनीयानां निरूदस्य च षष्ठस्य सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं भवति । नतु(नु) मीमांसकैरग्नीषोमीयस्यैव सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं तत्रैव पशुधर्माणां प्रत्यक्षाम्नानादिति । अस्मच्छाखाया होत्रं १ ज. झ. न. ठ. पौर्ण'।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [ ४ चतुर्थप्रश्ने- पशोस्तु निरूढं प्रकृत्यैवोक्तमञ्जन्ति त्वेति प्रश्नेन तदूहेनान्यपशुषु चोदकेनैक प्राप्नोति । न च तेषु प्रत्यक्षं विधानमस्ति । तस्मात्प्रत्यक्षाङ्गत्वादन्येषु नैमित्तिकका- म्येषु स्वतन्त्रपशुष निरूढो हौत्रं प्रयच्छत्ते(च्छंस्तेषां प्रकृतिर्भवत्येव । तथा चाऽऽध्य. र्यवं वैशेषिकं वेदिमानादिकं चौपदेशिकमेव प्राप्यान्येषु प्रयच्छत्तथाऽग्नीषोमीयादि य(?)आध्वर्यवमतिदिष्टं प्राप्य तद्विकृतेऽपि भवति नहि भिक्षुको भिक्षुकाद्याचत इति न्यायात् । एवं च तन्त्रान्तर्गतेषु पशुष सादृश्यादग्नीषोमीयादय एवं प्रकृतिस्तत्रापि व्यवस्थोपवासथ्ये क्रियमाणानामग्नीषोमीय एव सवनेषु क्रियमाणानामाग्नेयादयस्तत्राफि व्यवस्थाऽऽग्नेयेन्द्राग्नयोस्तयोस्तुस्यत्वेऽपि पशुपुरोडाशधर्मभेदाव्यवस्था येषां ह्याग्नेय- पुरोडाशविकाराः पशुपरोडाशास्तेषामाग्नेयः सवनीयः प्रकृतियेषां तु द्विदेवत्यानां बहु- देवत्यानां वा पशुपुरोडाशा ऐन्द्रामपुरोडाशविकारास्तेषामैन्द्राग्न एव प्रकृतिः । येषा- मनेकदेवतानामग्नीषोमीय एव पुरोडाशः पशुपुरोअशप्रकृतिस्तेऽप्याग्नेयस्यैव सवनी. यस्य विकारा आग्नेयवत्तेषां कपालधर्मसादृश्यात् । येषामेकदेवतानामैन्द्रामपुरोडाश- धर्मकाः पशुपुरोडाशास्तेषामैन्द्राग्नः सवनीयः प्रकृतिनाऽऽग्नेयो हविःसामान्यं वलीय इत्युक्तमेव । ये त्वन्ये सरस्वतीदेवताकाः सरस्वदेवताकास्ते प्रातिपदिकसाम्येन येक स्त्रीदेवताकास्ते स्त्रीदेवतासाम्येन सरस्वत्या मेष्याः सवनीयाया एव विकारा इति व्यवस्था । सवनीयानां चतुर्णामग्नीषोमीयपशुपदेवोपदिष्टधर्मत्वेन नाग्नीषोमीयवि. कृतित्वं मीमांप्तकाभिमतम् । कुनः । यतस्तेषां ज्योतिष्टामसंस्थान्तर्गतानां ज्योतिष्टो- मप्रकरणगतयस्त्वगोपदेशस्याविशिष्टत्वात् । नहि तत्राग्नीषोमीयादीनां देवताविशेषा विहिताः सन्ति नावान्तरप्रकरणेन नियमो भवेत् । किं तु यदग्नीषोमीयं पशुमालमत इत्यर्थवादादाश्मन दीक्षितस्येति विधेर्हेतुसमर्पणे प्रस्तावकाद्विधिरनुमीयते नतु तद्वि. धिरस्मच्छाखायां साक्षादस्ति । तथाऽऽग्नेयादीनामप्यनुवादादेव विधय उन्नीयन्ते । वाजपेये हि श्रूयते - "आग्नेयं पशुमालभते । अग्निष्टोममेव तेनावरुन्धे । ऐन्द्राग्ने- नोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण पोडशिनः स्तोत्रम् । सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या वृहतः स्तोत्रम् " इत्यर्थवादेन वाजपेयपशुदेवताविधिः परेणाग्निष्टोमादिसंस्थास्वाग्नेयादि. पशुविधयोऽनुमीयन्तेऽतस्तु ते सर्वेऽपि पशवो ह्यविशेषेण ज्योतिष्टोम प्राप्ता अतस्तेषां सर्वेषामप्यवान्तरप्रकरणं समानमेव । तथा चात्यन्यानगामित्यादिधाम्नो धाम्नो राजनित्यन्ता मन्त्राः प्रकरणे पठयमाना न कामपि पशुदेवतां विशेषे. णाभिदधते । तथा तामणमपि वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमित्यादि यं द्विष्यात ध्यायेच्छु वैवैनमर्पयतीत्यन्तं यूपादिविधानहृदयालोद्वासनान्तं समानमेव न कामी देवतां विशेषेणोपादत्तेऽतो यावन्तो ज्योतिष्टोमाशवस्तावन्तः सर्वेऽप्यविशेषादवान्तर- १ क. च. छ. ट. 'यादिः य । २ ख. ग. छ. उ. प. योस्तु । ३ क. च. ट. °शस्य वि।

·४४७ ५५०पटलः) महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । प्रकरणिन एवेति सर्वेषामोपदेशिकमेवाऽऽध्वर्यबम् । उपाकरणमन्त्रादयस्तु निरूढाद. तिदिष्टास्तथा प्रेषविशेषा अपि ऐन्द्र सारस्वत्यां मैत्रावरुणप्रैषाभावश्च शास्त्रान्तरादेव । तथा शास्त्रान्तरवशात्प्रेषविशेषनियमो बहिर्विधृतिप्रस्तरकार्मर्यमयपरिधिनियमोऽपि वचनादेवेत्युक्तम् । तस्मादग्नीषोमीयादयः पश्चापि सोमे तन्त्रान्तर्गतानां व्यवस्थिताः प्रकृतयः । सोमे तन्त्रबहिर्भूतानां तु निरूढ ऐन्द्राग्न एवेति । पञ्चापि पशवः प्रत्य. क्षधर्माणो हौत्रेण निरूढस्य विकृतय इतर आध्वर्यवेण वैशेषिकेण च होत्रमतिदेशा. समानमेव प्राप्तमपि शास्त्रान्तरादैन्द्रे सारस्वत्यां च मैत्रावरुणव्यापारप्रतिबन्धेनैव च्यवस्थापितमित्यलमतिप्रसङ्गेन । जैमिनीयस्तु पञ्चपशुप्रकृतित्वमा शक्य दूषित न्यायेन तत्त्वस्मच्छाखोपदेशसूचितन्यायव्याख्याने सूत्रतात्पर्य दर्शितमतोऽस्मत्सूत्रेऽय. मेव प्रकारो ज्ञेयः । न्यायोपदेशयोः केचिद्विकल्पं ब्रुवते न तत् । युक्तं न्यायोऽनुमानं तु श्रुतितुल्यं कथं भवेत् ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां चतुर्थे पशुप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां चतुर्थः प्रश्नः ॥४॥ अथ पञ्चमप्रश्ने प्रथमः पटलः । यद्यपि राजसूये हि चातुर्मास्यानि पठ्यन्ते तेषां हि दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानीति नित्येष्वपि पाठ उपलभ्यते स्मृतावपि चातुर्मास्यानि चैव होत्यादौ तत्र तेषां राजसूये पठितानामत्र नित्यफलवत्त्वान्नित्यान्यपीत्यर्थः । अक्षय्य ह वै सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनः । चातुर्मास्यैर्यमते स तथा तस्य सुकृतमक्षय्यफलत्वादक्षय्य ह वै शब्दौ श्रुतिगतावेव पठितौ । हशब्दः प्रसिद्धमित्यर्थे । वैशब्दो ह्यर्थः। तस्माश्चातुर्मास्यैरवश्यं यष्टव्यमि- त्यर्थः। न चार्थवादात्फलकल्पनेति वाच्यम् । पक्ष एतेषामभ्यासस्य विधास्यमानत्वात् । न च काम्येष्वभ्यासोऽस्ति । अयं प्रयोगो नित्यानामेव काम्यप्रयोगस्याग्रे स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् । चतुर्षु चतुर्पु मास्यानीति यागानां गृहमेधीयत्रयम्बकपरिचर्याम्यां दविहोमाम्यां सहितानां नामधेयं यजतिचोदितत्वेन यागानां समुदायस्य । तथा चातु. मस्थैिर्यध्ये तैर्यज्ञनारायणं प्रीणयानीति संकल्पः । अन्वारम्भणीयार्थमृत्विग्वरणम् ।

·४४८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्न-- - तान्पालभपानः फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चैव्या वा पूर्वस्य पर्वण औपवसध्येऽहनि पश्चहोतारं मन. साऽनुद्रुत्य संग्रह हुत्वाऽन्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं चरुम् । तानीति बहुवचनं नानापर्वसु क्रियमाणत्वेन फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्यापा पौर्णमास्यामालभमानः । पूर्वस्य पर्वण इत्यन्वयः । पौर्णमासीग्रहणं प्रतिपन्निवृत्त्य हुत्वा निर्वपतीति समानविक्त्वख्यापनार्थम् । अग्निगुणको वैश्वानरो द्रष्टव्यः । याज्या- पुरोनुवाक्ययोविशिष्टाभिधानात् । तस्मादग्नये वैश्वानराय जुष्टमित्यादि पर्जन्यदेवताकं चरम् । पौर्णमासं तत्रं पौर्णमासीसमीपे क्रियमाणत्वात्सद्यस्कालत्वाच्च प्रत्येकमग्नि- प्रणयनम् । स्पष्टमन्यत् । हिरण्यं वैश्वानरे धेनुं पार्नन्ये । दक्षिणा अङ्गेष्ट्यामपि वचनात् । वैश्वदेवेन यक्ष्य इति संकल्प्य प्राचीनमवणे वैश्वदेवेन यजते । प्राचीनप्रवणता नियम्यत उदीचीनप्रवणनाप्रागुदवप्रवणतासमतास्वपि प्राप्ताम् । तादृशे देशे । विश्वे देवा देवता यस्याः सा वैश्वदेव्यामिक्षा तस्याः शाखाहरणेन मुखतः प्रवृत्तत्वान्मुख्यत्वं बलीय इति सर्वस्य कर्मसमुदायस्यैतयोपलक्षितस्य नामधेयं वैश्वदेवमिति । सौम्यद्यावापृथिव्ययोर्मारुतामिक्षाम्यां समत्वादभेदकत्वान्न तन्त्रप्रयो- जकत्वमिति मुख्यत्वमेव बलीयः । ब्राह्मणे तु यद्विश्वे देवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वमिति वा निर्वचनम् । समुदायनामधेयस्य मुख्यत्वात्तन्त्रं त्वामावास्यमेव भामिक्षायाः पयोविकारत्वादित्युक्तमेव । उदवसायानुदवसाय चा । गृहेभ्योऽन्यत्र गत्वा तेष्वेव वा प्राचीनप्रवणतां संपाद्य यनेत । अन्वारम्भणीया तु प्राकृत एव विहारे । वैश्वदेवार्थमेव प्राचीनप्रवणता तथैव विधानात् । अनेरास्ताऽमि प्रणीय। नित्यधार्यान्यस्य प्रणयने प्राप्त तत्र धर्मवत्ता विधीयते । अग्नरग्निप्रणयनस्याऽऽ. वृताऽग्निं प्रणीय तत्र पशावुक्तेऽग्निप्रणयने प्रणयनस्य धर्मास्तद्वता विधिनेत्यर्थः । गार्हपत्यादग्निप्रणयनं पशुबन्धवदिति वैखानप्तापस्तम्बोक्तेः । नोद्यतहोम इति च । अत्रैतावान्विशेषः-गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि । यत्ते पावकेति च न होमः । पूर्वो यत्सन्न परो भवासीतिलिङ्गविरोधात् । . घ. ज. झ, ब. यजेत।

·। १५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीयाख्यासमेतम् । ४४ अग्न्यायतन ऊर्मास्तुका निधायाग्निं प्रतिष्ठाप्य । अनेरावृता प्रतिष्ठाप्येत्यनुषज्यते । उक्तं वैखानसेन -तद्वदायतने प्रतिष्ठाप्येति । नोत्तरवेदिमुपवपतीति प्रतिषे वाद्यज्ञोत्पत्तौ प्रतिषिद्धे सर्व प्रतिषिध्येवेत्युक्तत्वात् । उत्तरपेदिप्रतिषेधात्तत्संस्कारार्थी आधारणादयो गुगलुसुगन्धितेननपौतुद्वारिषयो निवर्तन्ते । वचनादर्णास्तु का विधीयते । नात्र समारोपः प्रयाणवत् । स्थानान्तरे गृहेऽपि गन्तुं समारोपः स्यात्कात्यायनोक्तेः । तं मथिया तेन परिसंख्यानात् । इर. मेव वक्तुमग्न्यायतन इत्याधुक्तम् । प्राकृत एवाऽऽयतने मन्त्रेण प्रतिष्ठापनं प्रणीतानि. संस्कारकत्वादन्यत्सर्वमितः परं समन्त्रमग्निसंस्कारभूतं कर्तव्यम् । तदुक्तं भारद्वाजेन- यदन्यदुत्तरवेद्या उपपनास किगत इति । अन एव पशुबन्धवदिति नोक्तमुत्तरवदेर- मावात् । प्रणयनं प्रतिष्ठापनादि समन्त्रं वक्तुमग्नरावृतेति वचनम् । अनस्रेऽपि प्राचीन- प्रवणता यागाङ्गत्वाकर्तव्या । नित्यधार्येऽपि प्राचीनप्रवणतां संपाद्याऽऽयतने केवले सूष्णी निधानं नान्यत्तदनिममपि । अग्नीनन्याधायाऽऽमिक्षाय वैश्वदेव्यै सायदोहाब बरसामपाकरोति । भामावास्यतन्त्रख्यापनार्थ प्राप्तानुवादः । आमिक्षायै प्रयोजनायेति सायंदोहो यवपि न प्रधानभूतं हविरपि तु तत्संस्कारार्थस्तथाऽपि तत्र दोहधर्माः सन्त्येवेत्युक्तम् । लौकिकेन दनाऽऽमिक्षापक्षव्यावृत्यर्थ बौधायनोक्ततूष्णीसायंदोहपक्षस्य च । विश्व च ते देवाश्व विश्वेश्व)देवास्ते देवता यस्या इति तद्विनोत्पत्तिः सा तथा सति कर्मधारये प्रत्ययो ननु पदद्वयादिति वैयाकरणं निर्णय ना(?) विश्वभ्यो देवेभ्या वसानपा करोवीति युक्तं चैतत् । यदुक्तं वत्सानपरकरोति शाखाहरणादिविधिनेस्वर्षः सप्तदश सामिधेन्यः। इध्मे काष्ठविवृद्धयर्थमत्र वचनम् । प्रसून बहिस्वीकलापान्संनी कध्यं पुनः संनयति । प्रसूनं प्रप्तत्रयुक्तं पुष्पितमिति यावत् । लुनारूढमिति केचित् । त्रीन्कलापानि. धनान्यति त्रीण्येव कर्तव्यानि । एकैकस्य वा निधनस्य शुल्ने संनद्बकधा संनयति । एवमिध्मम् । प्रसूनमित्यप्यतिदिशन्ति केचित् । प्रसूनवृक्षस्योक्तस्येममाहरति । त्रयोविश्शति- धत्यूहः। पूर्वोक्तं स्पष्टयति- 7 - , म. द..कपालाम' । २. कपालामा ·४५० सत्याषाढविरचितं श्रौतसत्र- [५ पञ्चमप्रश्न- पुनःसनहने धर्मः । मन्त्राचा धर्मा अशानि पुनःसनहन एवेत्यर्थः । पात्रससादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति जुहू द्वे चौपभृतौ पृषदाज्यधानी द्वितीयां धुवां वे आज्यस्थाल्यौ दधिधानी द्वितीयां पालाशं वाजिनपावर नुचं चमसं वा । सायदोहस्याऽऽवृता सायदोहस्तदन्तानि कर्माणि कृत्वा श्वोभूने कर्मणे वामि. त्यादि । ततः पात्रसंसादनकालस्तस्मिन्नागत इत्यर्थः । चमसस्नु चोस्तष्णीमेव संमार्गः । जुहूशब्दप्रयोगाद्वैश्वदेवस्य पौर्णमास्यामेव विधानात् । पूर्वेधुरन्वाधानादिकमुक्तं भवति । तत्स्पष्टमेवोक्तमापस्तम्बवैखानसाम्यां सायदोहं दोहयति सानारपवरिति च श्वोभूत इत्यादि च । स्पष्टमन्यत् । सायमग्निहोत्रं यवावा कुन्ति तदुच्छेषणमातच्चनार्थमित्या. दिकं सांनाग्यवदेवयानमाने वक्ष्यते । निर्वपणाल. आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्य चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चलं पोष्णं चरुमेतानि पञ्च संचराणि । एतानि हवापि वरुगप्रघासताकमेधशुनासीरीयपर्वमु संचरन्तीति वाक्याति- देशेन विहितान्येव गच्छन्तितथैतदितिकर्तव्यताकानि । एतबाह्मणान्येव पञ्च हवीर पीति श्रुतेः। मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवी मामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालमुत्तरेषु पर्वसु सावित्रमष्टाकपालमके समामनन्ति । अमिक्षां निपेदित्यपि संबध्यते । पयस्यां निवपदिति वचनात् । ननु निर्वापो नास्तीति चेत्सत्यं, यथाऽन्यत्र निर्वपतिना यागोऽवसीयते तथाऽऽमिक्षायागं करोती. स्थर्थः । एतमाग्नेययागमित्याद्यपि ज्ञेयम् । सावित्रं वरुणप्रघासादिषु सर्वेषां हविषामन्ते । त्रिष्फलीकृतेषु विभागमत्रेण पोष्ण- मपच्छिद्य सह पुरोडाश्यः पिनष्ठि। पोष्णस्यतिकर्तव्यता शाखान्तरेऽत्र दर्शिता सा चरुत्वख्यापनार्थ पूर्वमुक्ताऽत्र श्रुतिस्था प्रख्यायत इति म पुनरुक्तम् । प्रातःहस्याऽऽवृता प्रातदोहं दोहयति तप्ते प्रातदोहे सायदोहमानयत्यामिक्षां करोति १४ व्याख्याना । २ च. ट. तिप्राप्ता व्याख्या।

·१प्र०पठल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५१ सहसामन्यस्मिन्पात्र उबृत्य वाजिनेनोपसिध्य मज्ञात निघायोत्करे वाजिनशेपं निदधाति॥१॥ मारुतान्तानि कपालान्युपधाय प्रातदोहस्याऽऽवृता वत्मापाकरणादिविधिना प्रात- पोहं दोहयति तस्मिंस्तप्ते प्रातदोहे दुग्धे सायंदोहं दधिकृतमानयति । तेन कर्मणाऽऽ. मिक्षां करोति । संहतां घनीभूतामन्यस्मिन्पात्र उद्धृत्य या संहता साऽऽमिक्षा यह तद्वाजिनमित्युक्तं भवति । तथैवाऽऽपस्तम्बवैखानसमारद्वाजादिभिरुक्तम् । भन्यस्मि- पात्रे तां कुम्भीत उद्धृत्यान्यस्मिन्वानिनमित्यर्थादन्यस्मिन्पात्रे वानिनमिति कैखानसः । दगोरिति भारद्वाजापस्तम्भौ । वानिनैकदेशेनाऽऽमिक्षामुपसिच्य प्रज्ञातां निधाय वानि- नैकदेशमप्युस्करे निदधाति । अत्रैवोद्धरणनिषेचनं भारद्वाजेनोक्तम् । तथा कृत्वैकक- पालमुपदधाति । अथवोत्करे पानिनशेष निदधातीति वचनात् । उद्वासनकाल एवंदमा. मिक्षा कृत्वककपालमुपधाय तत उद्वासनकालेऽन्यस्मिन्पात्र इत्यादि । तथैवाऽऽपस्त म्बौखानसाम्यामभिधानात् । श्रुतिपाठमनुमृत्योक्तमङ्गनातं क्रमस्तु सामर्थेन ज्ञेय इति न दोषः। दृश्यते चान्यत्रापि चषालस्य करणकाल एव यूपाने प्रतिमोचन मप्युक्तम् । संयुतानां पिधान विभागपत्रेण पोष्ण- मपरिच घरकल्पेन अपयति । कतव्याख्यानम् । मदन्तीनां कृतकार्यत्वापाकार्थमन्यदेवोदकं ग्राह्यम् । उत्सरं परिमाहं परिगृह्य संप्रेषण प्रतिपद्यत आज्येन दधा चोदेहीति संप्रेषस्यान्तर सनमति । पशौ कृतव्याख्यानम् । अत्रोत्करे वेदिधर्मा इत्युक्तम् । फाल्गुन्यां यथा पशावेवं पुषदाज्यं गृह्णाति । पशुवदिति वक्तव्ये गुरुनिदेशेनोक्तं यथा पशौ श्रुत्या विहितमेवमेव फाल्गुन्यां विहितं नत्वतिदेश इति । चैश्या तु द्विराज्यस्योपस्तीर्य द्विर्दधि गृहीत्वा सकदाज्येनाभिधारयति । तत्र संसृष्टं पञ्चगृहीतमुक्तमत्र पुनर्द्विराज्येनोपस्तीर्येत्यादिना. दधन एव हविष्वमा- ज्यस्योपस्तरणाभिधारणार्थत्वमिति तत्तु पूर्वोक्तिन विरुध्यते पृषदाज्येनानूयामान्य सीति श्रुतेरविशिष्टत्वाबध्नाऽनूगाजा इत्यनभिधानाच्च । तस्मादुपस्तरणामिधारणशब्दो व्याख्येयो । भाज्यस्येति कर्मषष्ठी। तेनाऽऽज्यमुपस्तीर्येत्ययमों भवति पृषदाज्यधान्या. माज्यमुपस्तरणं न संस्कारकं संस्कार्यस्वात्तत्रेत्यर्यादिर्दधि गृह्णाति नते प्रातहि इति. पाधिकरणस्यापि संस्कारो भवत्याज्यस्य । तथाचोपस्तीर्णमाज्यं द्विधिग्रहणेन ·"पर सत्याषादविरचितं श्रौतसूत्र [६ पञ्चमप्रभे- संस्कृत्य तृतीयानिर्दिष्टेनाऽऽज्येनाभिधारणेन संस्कृतस्याऽऽज्यक संस्कारः । एवं मनसि निधाय श्रुतिरेव पठिताऽऽज्यस्योपस्तोर्येति तथाऽऽज्येनाभिधारयतीति च। ततस्तु पञ्चभिर्मगुहाति । उद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । मारुतमुद्वास्याऽऽमिक्षामुद्रासयति । अन्यस्मिन्पात्र एककपालमुद्रास्य प्रभूनेन सर्पिषाऽऽभ्यानीयाऽऽविष्पृष्ठं करोति । अपूर्वत्वाल्लौकिकेनाभिपूर्य पात्रे यथा पुरोडाश आविर्भूतं प्रकटपमानं पृष्ठं यस्येति नया | अलंकरणकाल इत्यापस्तम्बः । व्याहृतिभिहवी यासादयति तथा संवत्सरे । हपीसीत्युतत्वाद्वाजिनं तूष्णीमेवोत्करे तथा संवत्सरेऽतीते व्याहृतिभिरेव हवींषि चातुर्मास्येष्वासादयेत् । एतदभ्यस्त चातुर्मास्यविषयम् । निर्मन्थ्यस्याऽऽवृता निर्मन्थ्येन पचरति । गतार्थम् । घेदं निधाय साविषेनीभ्यः संप्रेष्यति । क्रमानुवाद उत्तरविधिसया। नव प्रयाजान्यजति चतुर्थे समानीयाष्टमे सर्व समानयते । कृतव्याख्यानं पशौ नवमोऽन्त्यविकारः। समिधो यति प्रथमं यज यनेत्युत्तरान् । सर्वोपाशु सावित्रककपालयोर्देवता यजति । अत्रान्यत्र च यत्र यत्रतौ । स्पष्टमन्यत् । कृत्स्नमेककपालमवदायाऽऽशयमनुप- यस्य प्रतिष्ठितमपर्यावर्तपञ्जुहोति । आशयेनैवोपस्तरणं सर्वमवदायोपरि पूरितमाज्यं सेवयित्व मुखं पूर्वदिशि प्रतिष्ठित प्रक्षेपोत्तरकाले यथा हुत एव तिष्ठेत्तथाऽपर्यावर्तयन्नुतानमकुर्वनुहोति । आशयमेव पुरस्तादुपरिष्टाच प्रक्षिपति। यदि हुत: पर्यावर्तेत वरे दत्ते चुचोऽग्रेण कल्पये. प्रत्यादाय वा पुनर्जुहुयाम पाणिनेत्येकेषाम् । आवर्यवे वर दत्ते चोऽग्रेण समं कुर्याद्धस्तेन वाऽवदाय पुनर्जुहुयात्नुचा वेत्ये. केयां पुन)म आश्रावणादिना । .स. ग, घ, ज.प्र.म.-ठ, ३.कम. हनीमि।

·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५२ मधुश्च माधवश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपाल- गभिजुहोति मधवे स्वाहा माधवाय स्वाहेति वा । मन्त्रान्ते स्वाहाकारः । शाखान्तरीयाः स्वाहाकारान्ता एव पठिताः। मासनामभिः रित्यागामिभिस्तेन फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येति चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येत्युभयत्र संवत्सरप्रवृत्तिदर्शनामध्वादिसंज्ञाः फाल्गुन चैत्रं वाऽऽरभ्य ज्ञेयाः। पृषदाज्येन नवानूयाजान्यजति ॥ २॥ पशौ कृतव्याख्यानम् । देवान्यनेति प्रथमम् । यज यनेत्युत्तरान् । त्रयस्त्रय एकै. कस्य विकारा इति याजमाने वक्ष्यति । प्रथमाष्टमनवमानां प्राकृतत्वाद्वितीयादयः क्रमेण त्रयाणां विकारा द्वौ द्वावेककस्य मान्नवर्णिक्यो देवताः। देवतापदानां षष्ठय. नानामन्तेऽहं देवयज्ययेत्यादि यथाप्रकृतिविकारं ज्ञेयम् । संवत्सरीणार स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीषु होताऽनुवर्तयति । वैशेषिकमिदं दिव्यं धामाऽऽशास्त इत्येतस्मात्पूर्व संवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्त इति होताऽनुवर्तयति दिव्यमित्यनवृत्तं करोति । प्रहतेषु परिधिषु सरसावणाभिहुत्य वाजिनेन प्रचरति । यत्र परिधिप्रहरणं तत्र संस्रावेणाभिहोम इति वक्तुमकं प्रहतेष्वित्यादि । तेन प्रहृत्य परिध.जुहोतीति वाजिब्राह्मणेन न विरोधः । समिद्धोमस्य प्रहरणाङ्गत्वादि- त्यर्थः । वाजिनयागस्यात्र काल इत्यर्थः । वाजिनपात्र उपस्तीर्य बहिषि विषिञ्चन्वा. जिनं गृहाति पूरयित्वा नाभिघारयति । उत्कर आसादित तस्मात्पात्रात्सुण गृह्णाति विषिञ्चनस्कन्दयन्बहिषीति वैखा. नसः । अन्तदीत्यापस्तम्बः । तेन वाजिनपात्रेऽन्तर्वेदि स्थिते पूयतीत्यनेनोक्तं नाक- दानधर्म इति पात्रपूरणं यावद्भवति तावद्गृह्णाति । अत्र याजमानं पञ्चहोता । वाजिभ्योऽनुहि वाजिनो यजेति संप्रेष्यति । यथाक्रमम् । ऊर्ध्वमुरासीनो होताऽनवानं यजति । ऊर्ध्वनानुन पातितजानुः । तिष्ठतोर्ध्वजुत्वं मा भूदित्यासीन इत्युक्तम् । सर्वत्र होत्रकर्मख्यापनं यानुषहौत्राभिप्रायेणाऽऽध्वर्यवकाण्डपठितत्वादत्र व्याख्यानं श्रुतेः कृत. मित्युक्तं न विस्मरणीयम् । अनुच्छ्रसन्यजति याच्यापुरोनुवाक्ययोरर्धचे विरामम. कृत्वेत्यर्थः।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमभे- वषद्कृते विपिच्यमानया जुहोति । विषिच्यमानया व चोपलक्षणं चमतस्यापि । चमसेन जुना वा लावयजुहोतीति वैखानसः । पाणिभ्य इदम् । वाजिनामहं देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासं नेमानमिति वा दधिविकारत्वात् । अनुवषट्कृते तु स्विष्टकृयाभमानं न भवस्विति त्रयाणां हवे हविषां स्विष्टकृते न समवयन्ति सोमस्य धर्मस्य वानिनस्येत्यापस्तम्मोक्तश्रुतेः । वाजिनस्यामे वीहीत्यनुयजति । पूर्ववदेव याजमानम् । अग्नय इदम् । पानिनामहं देव ।। पाजिनोद्रेकेण दिशः प्रतियजति यथा वसाहोमोद्रेकेण । मायमतिदेशः समानश्रुतित्वेन दर्शितमिति गुरुनिर्देशेनोक्तम् । समुपडूय सर्वे वाजिनं भक्षयन्त्यन्योन्यस्मिनुपहवामि. छन्त उपहयस्त्यामधण उपहूत इति प्रतिवचनः । आमन्त्रणप्रतिवचनाम्यामन्योन्यस्मिन्नुपहवामिच्छन्तः कुर्वन्तो वाजिनमुपस्यानु. ज्ञाप्य वाजिनं भक्षयन्तीत्यर्थः । शेषमिति भरद्वाजापस्तम्बौ । तन्नेष्टम् । वाजिनमिति निर्देशादुत्करस्थमेव । मन्त्र इति शेषः । कर्मनामधेयेनेत्यापस्तम्बः । तेन होतरुणहय- स्वेत्येवमन्येषामामन्त्रणं ब्रह्मनध्वर्योऽनीवनमानेत्यादि स्वव्यतिरेकेण ज्ञेयम् । क्रमोऽ. प्ययमेव भारदानेनोक्तः । प्रतिवचनमुपडून इत्येतावनेव । उपहूतोऽनुज्ञात इत्यर्थः । पाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्मात्रेता सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्र इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम वाजिनं भक्षयन्तस्तस्य से पाजिन्दाजिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपदूतस्योपदूतो भक्षयामीति भक्षयन्ति । प्रत्येक मनः। यजमानः प्रथम उत्तमो वा। मक्षयतीति शेषः । प्रथम इत्यत्र तमारभ्योपहयोऽन्येषाम् । श्वोभूते पौर्णमासेनेष्ट्वोदवसायानुदवसाय वा। प्रतिपदि पौर्णमासेमेष्ट्वा ततो गृहेभ्योऽन्यत्र तेष्वेत्र वा वक्ष्यमाणं कर्तव्यम् । प्रसूना देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु दीर्घायुत्वाय वर्चस इति शिरोऽभ्युनत्ति । मन्त्रलिकादद्भिन्दन्ति क्लेदयन्तीत्यर्थोऽवगम्यते । तत उदिधातोः भम्विकरण. स्थस्यैतदूपममिपूर्वस्याम्युनत्तीति । घ... ज. स. म. द. 'मास्येवो ।

·२दि० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५५ ऋतमेव परमेष्टगृतं नात्येति किंचनर्ते समुद्र आहित ऋते भूमिरिय५ श्रितामिस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुठिणहा शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये तपसाऽ. स्थानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शरमेनास्याभिवर्तय इति श्रेण्या शलल्ये शलाकया वा केशाविनायन्। श्रीणि श्वेतानि यस्यां सा तया शलली मृगविशेषो येन वाणैः सशरीराच्ठूलाकारैः पिच्छैविमुक्तैः प्राणिनो विध्यन्ते तच्छुलाकारोऽवयवोऽपि शलली तादृश्येक्षुपत्रान्त:- शलाकया वा शिरोगतान्केशाविनायविनीतान्नम्रान्कुर्वन् । लौहन क्षरेणोदुम्बरेण केशानिवर्तयति । पूर्वोक्तमन्त्रेण निवर्तनलिङ्गेन निवर्तयति तूष्णीं विनायन्निवर्तनं छेदनं कतिपयाना. मेवाग्रे सर्वमिति विकल्पदर्शनात् । लोह कालाय तस्य विकारेण क्षुरेण ताम्रयुक्तेन लोहितायसेन निवर्तयत इति श्रुतेः । लोहितं ताम्र तेन युक्तमायसमिति श्रुत्यर्थः । तहतमिति याजमानम् । वपति इमणि सर्व वा पापयते ॥ ३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ वपति वापयतीतिश्रुतिद्वयगतोऽनूदितो न भिन्नार्थो नापि परस्मैपदात्मनेपदणि. ज्योगैरन्योऽर्थोऽभिधीयते । शक्तोऽध्वयुरेवाशक्तौ नापितो वपति । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां पञ्चमे चातुर्मास्यप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ इति वैश्वदेवपर्व । अथ पश्चम प्रश्ने द्वितीयः पटलः । ततश्चतुर्पु पासेष्वापादयो श्रावण्यां वा वरुणप्रयासर्यजते । आरम्भानुसारेण व्यवस्थया विकल्पः। चतुर्वेव मासेषु व्यतीतेषु वरुण उत्तरे विहार भामिक्षाया देवता दक्षिणे मरुतस्त एवं प्रकृष्टो चासो येषामिति करम्भमाक्त्वेन प्रघातशब्देनोक्ताः । प्रघास्यान्हवामह इति मन्त्रलिङ्गाच । ताभ्यां देवताम्यामुभयवि. हारगतकर्भसमुदायो लक्षितस्तदेव नामधे नेयम् ।

·४५६ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्रमे- तेषां वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्याता । यथा वैश्वदेवे पूर्वपुरन्वाधानादिविधिरेवमत्रापि सायदोहान्त एतबाह्म गान्येव पञ्च हविषीति ब्राह्मणेनातिदिष्टो व्याख्यातो वैश्वदेवकर्मणो यः कल्पः स वैश्वदेव एतत्त. दतिदेशेनेत्यर्थः । तेषां वरुणप्रघासलक्षणानां कर्मणां पूर्वत्र समुदायमात्रं वाच्यमित्येक. पवनमत्रोद्भूनावयवाः समुदायिनः सप्त बहुवचनान्तदेवतापदलमा इति बहुवचनम् । उदवसायानुदवसायेति पूर्ववद्विकरीन । दावाहवनीयावुभयत्राऽऽवापः कृत्स्नमुत्तरे विहारे तवं क्रियते तथा दक्षिणे । आहवनीय एक एवाऽऽधानेन साधित इति तस्यैव द्विस्थानावस्थित्या द्विस्वमाह । तेनानले प्रणयनं विभज्य स्थापनम् । उत्तरवेदिस्त संस्काराश्च न स्युः । न वाऽऽहवनी- यवद्वितीय इति वाच्यम् । एकैनैव प्रातिपदिकेनोभयोर्मुख्यत्वावगतेः। प्रणयनकाले प्रगयत इति शेषः । आहवनीयात्तु प्रणयनपक्षे द्वौ भाविसंज्ञयाऽऽहवनीयावमुख्यावेष । अत्र प्रदर्शनं विहारद्वयकरणहेतृत्वख्यापनार्थम् । उभयत्राऽऽवाप उभयोराहवनीययोरा. वापः प्रधानयागो पस्मिन्कर्मणि तत्तथा तादृशं कृत्स्नं सानमुत्तरे विहारे तन्त्रं कर्म करोतीत्यर्थः । नात्र विहारद्वयमस्ति । त्रेतान्यायतनानि शालाविहारः । नखुपयमु. भयत्र साकल्येनास्ति । तस्मान्मुख्यं गार्हपत्यमवलम्ब्यकविहार एवोत्तरदक्षिणार्थ. मागाभ्यां विहारद्वयं वाच्यम् । न च गार्हपत्यस्याग्रे कृत एक उत्तरो भवति । कस्मा. दुत्तर इति ज्ञातुमशक्यत्वादक्षिणविहारस्याद्यापि स्थानानिर्देशात्परस्परापत्तेश्च । तस्माद्विहारभागौ विहारौ तादृशमेव दक्षिणे विहार इत्यत्रापि संबध्यते । यः प्रधान. स्यापि सोऽङ्गानां स देशः स कति द्वयोः प्रधानानां क्रियमाणत्वादग्निदेशकर्तृभदा. दुमयंत्राप्यङ्गानि कर्तव्यानीत्यर्थः । उभयत्र दक्षिण उत्तरे प्रक्रमयते इति वक्तव्ये तथा दक्षिण इति निर्देशो येनार्युकृतेनैव प्रैषादिना तन्त्रेण सिद्धिस्तत्रोभयत्र मा भूदिति वक्तुं सादृश्यमतिदिष्टम् । अवयुर्गार्हपत्यसंयुक्तानि । कर्माणीति शेषः । उभयोरपि विहारयोगार्हपत्यस्यैकत्वात्कर्तृभेदेऽपि वचनाप- नीसंयाजा अपीत्यर्थः । परार्थान्ये केनेति न्यायासाधारणानीति वक्ष्यमाणत्वादन्वाधान. परिस्तरणे तु सकृदेव कर्तव्ये ते मुख्यत्वादध्वर्युणेति प्राप्ते सूत्रारम्भसामर्थात्पत्नीस- यामाः संपत्नीयहोमश्च । तध्वर्युर्गार्हपत्य इयेवास्तु तन्त्रमित्यनुवर्तनीयमिति चेन्न । कपालोपधानादि सर्वच प्रामुयात्तन्मा भूदिति । तहि पत्नीसंयाजसंपत्नीयमेवम(वास्तु किमर्थ ज्ञानगौरवमिति चेत् , उच्यते-संयुक्तवचनेन यानि संयुक्तानि तान्यपि नैमिनि. न्यायविरोधे सत्यपि वचनम्य वलीगस्त्वात्पत्नीसंयानाख्यान्यप्यध्वर्युरेत्र कुर्यादि- ते ·एहि परलः ] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । स्युक्तं वचनं वानसनेविनामयाध्वर्युरेव प्रतिपरेप पत्नीः संघात्रयत्नुपात (स प्रतिर मस्थातेति । संपत्नीयमपि पत्न.सं पानग्रहणेन गृह्यते । भरद्वानोऽपि-अध्वर्युरेव पत्नी- नियतीति । न्याबमलाश्रयणेनाऽऽपस्तम्बेनोक्तमुमो पत्नी संयामा इति । यानि साधारणानि। साधारणान्येकरूपाणि साधारणपदार्थस्य संबन्धीनि तानि चाल रेव । लागि १ परिगणितनि कात्यायनेन-प्रणीतापत्नीसनहनाग्निनन्धनाश्रुतप्रत्याश्रुतप्रेषयजमा वाचन- होतृपदनचरणप्राशिवालिपी व नावान्तरेडाभागापरान्यवभूयान्न प्रतिप्रस्थातेति । तत्र मन्यनाग्निपराग्निहोमावभवास्तु वचनादन्ये विभवादिति व्याख्यातमभियुकैः । तश्रमजाना होत्रं तदभयुः संप्रेष्यति । दृष्टोऽधिकः पूर्वस्यापि ग्रहणार्थिवेनार्थवान्यानि साधारणानि तत्र सत्कृतेनोमय. पदार्थोपकारस्तन्त्रम् । अङ्गानां होतुः कर्म तवं सकृदेव विभवात् । अर्कोति प्रधान- हौत्रव्यावृत्त्यर्थं तत्र याज्यायन्यत्वादसंभवात्तन्त्रस्य । तदयुरेव संप्रेष्यति न प्रति. प्रस्थाता । प्रधान प्रतिप्रस्थाताऽपि । यः प्रैषाहत संस्कारस्तस्यै कस्यैव तत्कार्यमप्येक. मेवातस्तस्य प्रेषस्य कृतत्वान्नान्येन कृतस्यापेक्षा । प्रधानामिक्षाव्युत्पादनार्थ तन्त्रमना- नाभित्युक्तं तत्र क्रमभावपृथग्देवताप्रकाशपुरोनुवाक्यायाज्ययोः प्रतिप्रस्थतिय । एकवद निसंयुक्तानि । अग्निराहवनीयः । तत्संयुक्तानि वाच कानि एकपदानि प्रयोक्तव्यानीति शेषः । एक एकोऽर्थः प्रतिपाद्यत्वेन विद्यते यस्मिन्कर्मणि तत्तथा, कृतविशेष नपुंसकलिङ्गं, होत्रे तन्त्रेण प्रैषो यत्र प्राप्तस्तत्राग्नये प्रणीयमानायानबूहीत्यत्राग्निदयविषयत्वादुमः यामिधानायाग्निभ्यामिति प्राप्त उक्कमेकवदिति । एक एनाप्यत्रेत्युक्तं तस्य च द्विस्थानावस्थितत्वेऽप्येकत्वमेवेत्यर्थः । पविभूतान्यपि तद्वाचकानि सर्वकस्वयुक्तानि प्रैपाण्याह- सापिधेनीवधिमणपनेऽपिसंमार्जने च। मपम उदाहरणे प्रसादौत्रत पामीरमाने तोपम्।एकदिति प्रगसाधारण प्रणवनीदाहरणस्य प्रापयेऽपि भरधानोराहतस्यामिम्यां समिध्यमानाम्यामनुहोस् वमग्निसंमानन इत्यस्याऽऽदौ बुद्धिस्थस्य निराकरणतया प्रथममुदाहृतम् । न्यायसूत्रः मिदम् । तेन सामिधेनीवितिवचनात्सामिधेनीविषये सर्वत्र । सत्र नमहेशित प्रतिषेधोऽप्यनुगृहीतः । प्र वो पाना इत्यादाग्निपदं नोखं द्विवचनान्तत्वेनेत्यपि । याजमाने च समिद्धो अग्निरित्यादौ चोदाहरणत्वम् । द्वितीयोदाहरणेऽनये प्रणीयमानाय १ स. म. . १. न. न वम् । ५० ·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र [पक्षमप्रभे- प्रदेवं देव्या इत्यावावित्यपि ज्ञेयम् । मचाने वाजनिदित्यत्रापि प्राप्तिरिति उभयत्र सकृस्कर्तुमशक्यत्वात् । प्रदेशभेदान्मन्त्रावृत्तिश्च । उभौ ब्रह्माणमामवयेते दिवमाऽनुजानाति । उमावध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ ब्रह्मन्मोक्षिष्यामीत्येवंप्रकारेण । अत्रायमाशयः-यद्यपि ब्रह्माऽध्वर्युणाऽऽमनित उभावपि प्रसवेनानु नानाति तथाऽपि अध्वर्युः कथं भविष्य- स्क्रियाकर्तारं प्रत्याश्रावणमेकमेव प्रेर्यत्वेनोपस्थापयेत पुरुषैकवचनेन । तत्र प्रोक्षेत्येव प्रसवः स्यादुमयोन स्यात् । अथ प्रोक्षिष्यात इत्येवमामन्त्रयेते तथा च स चाहं चेत्यावा प्रोतिष्याव इत्येव स्यात्तत्रास्मयुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यप्युत्तम पुरुषविधानम् । तत्र द्विवचनेन सर्वादीनां यत्परं तच्छिष्यत इति परांचा(राक्प्र)त्य. क्वेन द्वयोरमिधानेऽपि परस्मिन्प्रत्यक्त्वमारोप्योत्तमपुरुषद्विवचनप्रयोगं कुर्यात् । यञ्चाऽऽहुरन्योऽपि प्रत्यक्त्वेन वक्तुं न शक्यते तस्मान्मुरुगनेव प्रत्यक्त्वेन सं स्वमा- स्मानमभिदधात्येकवचनेन । ततश्च नोहोऽपि । वैदिकेनैव पदेनाऽऽमन्त्रणमणि सिध्य. तीति द्वावपि ब्रह्माणमामन्त्रयते । द्विवद्ब्रह्माऽनुजानाति । प्रणयतं यज्ञं देवता वर्धयत. मेता धत्तमित्यादिसनामनैव युगपस्क्रिपयोरुभावप्यनुमानाति । समानन्यायानामुपलक्षण- मेतत् । निर्वप्यामीति निर्वपतम् । अगतम् । यत्राग्री प्रणेष्यन्तौ भवतस्तस्मिन्देश समेमाची वेदी कुरुतो व्यङ्गुलेन व्यङ्गुलेन चतुरङ्गुलेम पृथमात्रेण वा श्रोण्यश्सेष्वसंभिन्ने भवतः । परिभाष्येदानी वैश्वदेवाद्विशेषमाह गार्हपत्यात्पूर्ववदेवाग्निप्रणयने प्राप्तेऽपवादः प्रणयनकाले यत्र देशेऽष्टादिप्रक्रमेष मध्ये येन प्रमाणेनानी प्रणेप्याव इत्येवंततं. कलो स्यातां तेन मानेन तस्मिन्देश तं देशमभिव्याप्य वेदी कुरुत इति संबन्धः । नखे कस्मिन्देशे वेदिद्वगं कर्तुं शक्यम् । तथा प्रणयनं प्राचीनमेवातिदेशेन प्राप्तं तन्न मुख्य संभवति द्वयोराहनीययोरेका तस्मान्मुख्याद्गार्हपत्या प्राचीन एकस्मिन्नेव देशे विभ.गौ कृत्वा यथासंभवं वेदी कुरुतः । न चैक एव मुरूपोऽन्यस्त्वमुख्य इति । मुरूप- गोषप्रदेशयोरेकलेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । वैश्वदेवे हि प्रकृतावेदिरायतनं चात्रोत्तरवि- हार उत्तरवेदिक्षिणे चाऽऽयतनं तदुभयं वेद्योर्मध्य एव प्राप्तमतस्तयोरकरणे तन्न संभ. वतीति वेदिकरणमादौ प्राप्तम् । तत्र प्रकृतितदिति वक्तव्ये तस्मिन्निति तद्देशसमीपे कर्तव्ये सत्र दक्षिणोत्तरविहारद्वयव्यवहारसिद्ध्यर्थम् । आहवनीययोरायतनं तु प्रकृतौ यद्यपि पुरस्ताद्वेदेष्टं तथाऽप्यत्र पाशुकप्रणयनं प्रणीतानेरुत्तरवेद्यामेव प्रतिष्ठापनं प्राप्तं तत्रोत्त. १ न. च... ण. 'त्तरे वि।

·- रवि पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५९ रस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपतीति श्रुतेःक्षिणस्यां परिसंख्यातोत्तरवदिस्तदा यज्ञोत्पत्तौ प्रतिषिद्ध इत्युक्तन्यायेन नोत्तरवेदिधर्माणां वित्तादीनां निवृत्तिवद्वेद्याः करणमपि निवर्तते तदर्थमुक्तं समे प्राची, इति । वर्षेण प्राग्भागसमास्या च समे तत्राऽऽयतनं यदि पुर. स्ताक्रियेत तदा गाईपत्यस्य तावदन्तरालमुत्तराहवनीयस्य ततोऽधिकं दक्षिणाहव. नीयस्य स्यादिति मुख्यो दक्षिणोत्तरभावोऽपि न स्याहूयोराहवनीययोस्तस्माद्वेद्या. मेवाऽऽयतनमुत्तरवेयाः पश्चिमतिरश्चीनरेखासमपश्चिमतिरश्वीनरेखमायतनं कुर्यादत एवं समान्तरालसिद्यर्थ द्वयोयोर्हपत्यान्मुरूपप्राक्त्वासंभवास्किंचिदक्षिणोत्तरदेशभा- गाश्रयणेन करणं युक्तमेव च बाहुसंस्तवोऽप्युपपन्नो भाति । तस्मादयोः प्रणयन- मप्यष्टादिप्रक्रमः किंचिदुमयतस्तियगेव । न च दक्षिणवेदिरायतनात्पश्चादपि क. शक्यते प्रकृतदेशसिद्धयर्थमिति वाच्यम् । पृथमात्राद्वेदी अभिन्ने मयतस्तस्मा. स्पृथमात्र व्यसाविति ब्राह्मणमनुसृत्य श्रोण्योरंसयोश्च द्यकुखेनेत्याद्यन्तरालमुक्त तत्समा श्रीयंसेषु स्यानान्यथेति दर्शयितुं तस्मिन्देशे समे प्राची, इति चोक्तम् । बगुलादिप्रमाणेन परस्परमसंभिन्ने असंश्लिष्टे कर्तव्ये । पृथस्तु व्याख्यातस्त्रयोद- शाकुलः । श्रोण्यसाश्लेषेण द्वे पाशको दक्षिणा दाशिक्युत्तरा पाशुकीति बौधायन. वैखानसायुक्तमनभिमतमिति दर्शितम् । पूर्वावाहवनीयावित्युक्तं तत्र गार्हपत्यारप्रणयने तत्र स्थित आहवनीयो द्वेषा कार्यः । आहवनीयास्त्रणयनेऽपि पशुबन्धवदेकस्याऽऽ. हवनीयकार्यकरस्य प्राप्ता तस्यैव द्वेवा करणं विधीयते । आस्ति च वरुणप्रघासेषु प्रस्थद्वयं यद्गार्हपत्यादाहवनीयाच प्रणयनं सूत्रान्तरेषु तथा दर्शनात् । आचार्यस्य तमिष्टं, कृतमिति तु न भूननिर्देशोऽपि तु वर्तमान निर्देशः । तेन यत्रानी प्रणेष्य. ताविति-वचनात्प्रणयनान्याश्रयत्वेन वेदिकरणमुक्तम् । अनने प्रणयनामावादी उत्तरवे. विश्व बाधिता एव । पशुबन्धवचापूर्व प्रणयनं विधीयते तदमावे कर्मोगुण्यं स्यात्। न च द्वाराभावादाधेऽपि न दोष इति अपूर्व प्रणयनं पशुबन्धवदाहवनीयात्प्राप्तं तत्र न द्वाराभावः । न्यायविशारदा मट्टाचार्या अन्याहुस्तथा वचनमुदाहरन्तः । यदपि गाईपत्यात्प्रणयनं नाऽऽपस्तम्बेनोक्तं तदनुगृहीतं शवरस्वामिना तदपि शाक्यन्तरादेव । तस्मादुमयमप्यस्माकमिष्टम् । पदध्ययुः करोति तस्मतिप्रस्थाता करोति । भत्र कृतानुकरः प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनौशयमाम्यामुक्त तस्कममाविव कमी मुभौ प्रमाणमामयते इत्याययुक्तं स्यादतः कृतानुकरणं प्रतिप्रस्थातुः पूर्वकाल. कर्तृवपरिसरूपानामुक्तं यदेव कवियुः करोति तदेव प्रतिप्रस्थाताऽपि नतु सयं स्वेच्छया पूर्व वा पश्चादा पुर्यादित्यर्थः । एतस्य बाधो वचनावर मात्र तत्र वक्ष्यते। . A ·४३. सत्यापाठविरचितं श्रीतसूत्र-" [५ पञ्चमप्र- उत्तरे विहारेऽध्वर्युः कर्माणि करोति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता। नियमस्य पूर्वमनुक्तत्वादन नियम्यते । स्पष्टम् । रमिनस्वारेदेवरस्याभोणेचरस्या दे- र स्पेनवालानुसंधिवात दक्षिणविहारदेउत्तरीणिमारभ्योत्तरवर्दक्षिणांसपर्यन्तं रुपयेन तामेकरफ्याम- करेखाम् । अनुस्तृतीया । रेख्या वेदिद्वयविश्लेषमध्वर्युरेख करोति । अत्र वेदिकरणं तृष्णी मानेन सनामान्तमेवोक्तम् । न संमार्जनायपि, समान उत्कर इत्यनन्तरमेवा. मिधास्यमानत्वात् । अतः सनामान्ते कृते स्फपेनानुसंमिय पश्चादौ कृत्वा वेदी कुरुत इत्यर्थः। तदेव दर्शयति-- समान उत्तरी ब्रह्मा होताऽऽनीध्रश्च । चातुर्मास्यानां यज्ञकतोः पञ्चविन इति वचनानोमयत्र ब्रह्मादयोऽन्येऽन्ये पञ्चम- प्रतिप्रस्थातैव । उत्करस्यावकाशामावादुत्तरत एवैकः । द्विपदे परिमिते घेति मानात. रेणापि यानि साधारणानीत्युक्तमेवाध्वर्युकृत एवोमयोः । अग्रेणोत्तरं विहारं प्रतिप्रस्थातोत्कराय संचर. ति ( * यत्मागुत्तरस्मात्परिग्राहात्तत्कृत्वा) । स्पष्टम् । उत्तरवेद्याः कल्पेनोत्तरस्यामुत्तरवेदि करोति । उत्तरपेयाः कल्पेन विधिना निरूढ उक्तेनोत्तरविहारवेद्यामेव न दक्षिणविहारवा करोतीत्यर्थः । तत्रायं प्रयोग:-यजमाने दक्षिणविहारं दक्षिणेन स्थिते सति उमौ स्वीयां स्वीयां वोद कुरुतः । वेदेन संमृज्यमानयोर्यजमानः सकृदेव वेदेन वेदि बृहती- मित्यादि करोति संसृष्टद्रव्यस्यैकत्वानोहः । प्रदेशभेदे सत्यपि याजमाने वेदिमित्येता- क्व निर्देशात् । संसर्गिषु चार्थस्यास्थिरपरिमाणत्वादिति मीमांसकाः । तस्माज्जात्यभिप्रा- येणैकत्वोपफ्तौ सत्यां नाऽऽगमप.ठवाध ऊहेन कार्यः । प्रायौगिकाः कुर्वन्ति च । एव. मन्यत्रापीमा नराः प्रोक्षणीरासादय गां दोहावित्रे रममित्येतस्योचारणमात्रेण विम. वानोभोः । आग्नीध्रः स्तम्बयजुरुभयमभिगृह्णाति । अतमप्तीति पूर्वपरिमाही । पदुद्धन्तो बृहस्पत इत्यादि याजमानमनूहेन । एवं कृते सत्युत्तरवेद्यामुत्तरवेदिः शम्या- दानादिनातरवेदिचात्वासबिमाननिवपनादिसंछादनात्पूर्व कृत्वा । * धनुविहान्तर्गतपाठः कैवलसूत्रपुस्तकस्थः । प... ज. 8. म. द. 'रो होता ब्रह्माऽऽमी।

·द्वि पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । उभयत्र संभारा पाभुकमग्निप्रणयनम् । दक्षिणायतनेऽपि संभारान्वक्तुमुक्तमुमय त्रेति । उभयत्र पाशुकं प्रणयनमित्यपि संबध्यते । प्रणयनप्रकारस्तु गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि विभज्येध्ममुमो प्रणयतो मोपतहोमो नित्यधाऽपि चाऽऽहवनीयादेव प्रणयनम् । अग्रीनन्वाधाय । उभौ गार्हपत्यदक्षिणानी अध्वर्युरेवा विकृतं सर्वे यानमान च । आमिक्षयोर्वत्सानपाकुरुतो मारुत्यै प्रतिप्रस्थाता- ध्वर्यु रुपै सायदोहस्याऽऽमृता दधिनी कुरुतः । शाखाहरणादिविधिना मारुत्या यागस्य पूर्वभावित्वात्पूर्व प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाक- रोतीत्युक्तम् । वैश्वदेवेन का इत्युक्तेऽपि पुनः सायंदोहस्ये त्यादिपुनर्विधानं सबस्का• लाऽऽमिक्षेति केषांचित्सूत्रकाराणां मतं तन्मा भूदित्येवमर्थ दधिनी कुरुत इत्युक्तम् । अत्र शुद्धा अपः शतं मरुद्भ्यः। शतं वरुणायेत्येवमन्यत्र । उपवेषोऽसि । एता आचरन्ति । भप्रससा कामधुनः०बहु० दुग्धि० सोमेन त्वा ० इन्द्रस्य त्वा । एवमष्टौ मन्त्रास्त. त्तद्विभक्त्यन्ताभ्यां मरुवरुणपदाम्यामूह्याः । यवागूच्छेषणं विभज्याऽऽतऽच्योपरि निधानं परिस्त रणानि गार्हपत्य दक्षिणान्योरध्वर्युरेव श्वो भूते कर्मणे वा यज्ञस्येत्यादि. कमुभी ब्रह्मय नमानासने अध्वर्युरेव दक्षिणेन दक्षिणविहारम् । पात्रससादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुक्तः शमीमय्यः सुचो भवन्ति ॥४॥ हिरण्मय्यो वा। यथार्थमौषधसांनाय्यपात्राणीत्यर्थः । शम्या वृक्षस्य रजतस्य सुवर्णस्य वा सुवास- हिताः स्त्रयः । दक्षिणविहारस्येति भरद्वाजः । उभयत्रेति बौधायनः । अविशेषादुभ- यत्रेत्येव सूत्रार्थः । सुचां ग्रहणावस्यापि ग्रहणमुक्तमेव । उत्तरस्मिन्नेवाग्नौं प्रणीता आसादयत इति भरद्वानः । कात्यायनेन तु साधारणत्वादध्वर्युरेवेत्युक्तम् । तत्र साधारणतापक्ष एवाऽऽश्रयणीयः । प्रणीताप्रणयनमदृष्टार्थतया विभनति तन्त्रमित्यु- तम् । अग्निसाध्यं हि यत्र प्रधानं तत्राकानीति नियमान तन्त्रता । न चैता अग्नि- साध्या दृष्टार्थतयाऽप्यध्वर्युसंस्कृता उभयत्र विनियोक्ष्यन्ते । अतो अमाप इत्यनयु- रेव । ब्रह्माऽप्यविकृतमेवानुनानाति । कस्त्वेत्यन्तं याजमानमविकृतम् । यथार्थ पात्राणीति वचनादौषधपात्राप्यपि पृथगेव । स्फ्यादीनि प्राकृतेम्पोऽन्यान्येव तत्तद्व- क्षनानि । १ ख. ग. च ट ठ, इ. ग. संभारेषु ।

·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्रश्न- निर्वपणकालेऽध्वयुः पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राप्रपेकादशकपालं निर्वपति । भाग्नेयादीनि पूर्वोक्तान्येवात्र संचारितानि निरुप्य वैशेषिकमैन्द्राग्नं निर्वपति । मारुत्यै मेष्य प्रतिप्रस्थाता यवाभिर्वपति । मेषीप्रतिकृतये यवानां निर्वापो नियम्यते । मरुद्भयो जुष्टमित्यादि सर्प एव । अश्वयुर्वारुणं मेषं निरुप्य कायमेककपालं निर्वपति । यवाने मेषार्थम् । मेवमेषीप्रकृतिभ्यां यवान्निर्वपतीति भरद्वाजः । अध्वर्युरुिणाय मेषाय याग्निरुप्येति रवानमः । कायस्तु बोहोणामेव । निरुप्प निर्वपतीति पृथगा. रम्मतामात् । नानाबीजधर्मेणाध्वर्युः । मेषप्रतिकृत्योर्यवनियमादन्येषां ब्रोहिनियमो मा भूदिति दर्शयति- सर्वे वा यवा भवन्ति । श्रीहिनियमोऽन्येषां नास्ति यथाप्राप्तविकल्प एवेत्यर्थः । प्रोक्षण्युटेकेण यवान्संयुत्यावहन्ति । तेषां शुष्काणामवहननं न भवतीति पस्मिन्कस्मिंश्चिदुदके प्राप्ते प्रोक्षणीशेपे- नेति नियमः। ऐन्द्रामपर्यन्तेषूपहितेषु प्रतिप्रस्थाता दक्षिणार्धे गाई- पत्यस्यैकादश द्वादश वा कपालान्युपदधाति । दक्षिणार्धे दक्षिणभाग ऐन्द्रामधर्मेण । अष्टो मेषस्योपधायाध्वर्यः कायस्योपदधाति । दक्षिणानिवृत्तय उपधायोपदधातत्युिक्तम् । पातदोहस्याऽऽवृता प्रातदोही दोह यत आमिक्षे कुरुतो पथा पुरस्तात् । भतिदेशप्राप्तेऽनेकानि वचनानि प्रापकाणि सूत्रान्तरे सद्यस्कालाऽऽमिक्षा लौकि. केन दधेत्यायुक्तनिरासार्थानि । यथा पुरस्तावैश्वदेव्यामिक्षावत् । ऐन्द्रामपर्यन्तेष्वधिश्रितेषु मेषप्रतिकृती कुरुतः। मेषीसदृशाकृति निरुतानां यवानां संयुतानां पिष्टानां प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युस्तथैव मेषप्रतिकृतिम् । एकवीने त्वत्र विमागः । मारुती मेषी पतिप्रस्थाता करोत्यध्वर्युारुणं मेपर स्त्रीव्यञ्जनानि स्त्रियाः करोति व्यञ्जनानि पुरसः । एते सूत्रे पूर्वव्याख्याना । श्रीव्यसनानि योनिस्तनाः । पुज्यन्ननानि शिभवृषण- कुर्मः।

·रद्वि पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६३ एकादशम द्वादशसु वा कपालेषु प्रतिप्रस्थाता मेषीमधिश्रः यत्यष्टसु मेषमधिश्रित्याध्वर्युः कायमेककपालमधिश्रयति । विषिच्य विविच्य विधानं तु केचित्कपालोपधानानन्तरं दोहपात्रमाहुरामिक्षाकर- णमधिश्रयणानन्तरं केचिदधिश्रयणानन्तरमेव दोहामिक्षा इस्यायनेकक्रमदर्शनव्या. त्यर्थम् । कुम्भीपाक्यो वा मेषौ भवतः । कुम्भ्योः पाक्यो पचनीयौ मेषी मेषश्च भवतः। अत्र कपालानां स्थाने कुम्भ्योविधान मा भूदिति कपालोपधानसमये नोक्तं कुम्भ्यो वोपवत्त इति स्थास्या कपालधर्मा इत्युक्तं तदपि मा भूदिति कुम्भीपाक्यावित्युक्तमिति भाति । तत्रावश्यं भवितव्यं धर्मः प्रदेय. द्रव्यत्वेन निर्वापादेः कृतत्वादतोऽन्यस्मिन्द्रव्येण तेनार्थेन संयुज्यमाने धर्मादेश इत्यु. क्तत्वात् । यथा चरोः प्रसिद्धा स्थाली प्राप्ता तथाऽत्र श्रुत्या कुम्भी प्राप्तेति दर्श. यितुमेव श्रुतिरव दर्शिता । तथा पिष्टेषाक्षीणास्तप्ताः प्रणीताः प्रकृताः प्रयोजिता अत्र पाकार्थमपि पुनः प्रामुवन्तीत्यन्याभिरद्भिः श्रपणं चरुवदेवोषधानादिना कर्तव्य श्रुतौ कपालैः सह विकल्पानभिधानात्पाकमात्रविधानेन तद्भर्मा उन्नया इतिप्रदर्शनार्थ- मेवमुक्तम् । अन्येषां लौकिकानामामपेषाणा. मीषदुपतप्तानां यवानां करम्भ- पात्राणि कुरुतो यजमानः पत्नी च । शमीकरीराणि करम्भस्तदाऽऽधारभूतानि पात्राणि तानि यवानामेाऽऽपस्तम्बमार- द्वानोक्तेः । यत्रांश्च तूष्णींकृत्य पिष्ट्वा पश्चारिकचित्तप्तानि दक्षिणाग्नौ तथा वानसने- विब्राह्मणं तेषां पात्राणि दंपती कुरुतः । लौकिकग्रहणेन सिद्धान्येव ग्राह्याणि । पावन्तो यजमानस्य प्रेष्यामात्या: सस्त्रीकास्तत एकाधिकानि । प्रेयाश्च तेऽमायाश्च भृत्यपुत्रपौत्रशिध्यादयः सस्त्रीकाः पुत्रपौत्रा इति मार- द्वानः । तत्संख्यातोऽधिकमेकं येषां तावन्तीत्यर्थः । सर्वथा तदमारे त्रीण्येवोक्तानि कात्यायनेन । उत्तरं परियाई परिगृह्य संमेषेण प्रतिपद्यत आज्येन दना चोदेहीति संप्रेषस्यान्त५ संनमतः । नच यानि साधारणानीत्यनेनावयुरेव संप्रेष्यतीति वाच्यम् । आत्मैवात्र संस्कार्ग इत्युक्तमतो भवति प्रत्येकम् । स्पष्टमन्यत् । १ ख. ग. ठ. र. ग. 'म्यो चोप' । - स्व. ग. इ. द. ग. ना क°। 31. 'दुपतप्ता ।

·संस्थाषाढविरचितं श्रीतसूत्र- [ ५ पञ्चमप्रमे आषाढ्यां यथा फागुन्यामेवं पृषदाज्यं गृहीतः । गतार्थम् । श्रावण्यां तु सकृदाज्यस्योपस्तीर्य द्वि- दधि गृहीत्वा सकृदाज्येनाभिधारयतः । सष्टम्। उदासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । गतार्थम् । ऐन्द्रामपर्यन्तेष्वलंकृतेष्वनैडकीभिरूणा- भिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतस्तास्ता- स्वविद्यमानासु कुशोर्णानि श्लेषयतः । तथा वाजसनेयिब्राह्मणेऽभिहितं च । एककपालं पूरयति । मारुत्यां मेषमनदधाति वारुण्यां मेषीम् ॥५॥ आमिक्षयोर्मध्येऽवधत्तो व्यत्ययेन । उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि वीषि सादयनि दक्षिणायां मारुती करम्भपात्राणि च । सर्वाण्याज्यपृषदाज्यानि दक्षिणविहारोपयुक्तान्यपि हीष्युत्तरवेद्यामेवाऽऽसादय. त्यध्ययुरेवैकवचनादन्यस्यामेकां मारुतीमामिक्षामेव करम्मपात्राणि च प्रतिप्रस्थाता बानिनमुत्कर उभावासाद्य । आसाद्य मे पप्रतिकृती विपरिहरतो मारु त्यां मेपीमवदधाति वारुण्यां मेपम् । कमप्राप्तेऽपि पुनरासायति वचनं य आसादयति स एव ततो गृहीत्वाऽन्यस्या. मामिक्षायां व्यत्ययेनावदधाति । स्पष्टमन्यत् । तयोः परःशतानि पर सहस्राणि वा शमीपर्ण करीराण्युपत्रपतः करम्भपात्रेषु चाऽऽवपति । मेषयोः पुरस्ताद्भक्षार्थमुभौ तान्येव । निर्मथ्यस्याऽऽवृता निर्मन्थ्येन प्रचरतः । पशुबन्धोकेन निर्मन्यस्य विधिना निमन्ध्यनेति चैकवचनाम्यामक एव निर्मन्थ्यः। साखान्तरवचनानतु साधारणत्वादिति भावः । तदुक्तं कात्यायनेन गन्धनमात्रमध्वर्यो. रेवति दर्शितं पश्चाद्विभज्योभी प्रचरतो द्विवचनात्योऽध्वरित प्रचार इति भारवा- जेनोक्तं प्रत्युत निर्मन्थ्यौ द्वावित्यापस्तम्बाक्तं च । .

·तु रवि०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६५ वेदं निधाय सामिषेनीभ्यः संप्रेष्यति । भध्वर्युरेवानूहेनेत्युक्तं साधारणत्वावर चाऽऽग्नीध्रसंप्रेषश्चेत्युक्तम् । संमृष्ट उत्तरेऽमावसंमृटे दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता पत्नी पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति सा यावतः प्रपात्तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति यज्जार सन्तं न प्रब्रूयात्वियं झाति५ रुन्ध्यात् । पत्नीसमीपं गत्वा प्रतिप्रस्थाता तां पृच्छति कति ते जारा इति मर्तृव्यतिरिक्ता. स्तस्यां मैथुनेन संसृष्टास्तान्वरुणो गृह्णात्वित्यध्वर्युरेवाग्रे पुनः प्रतिप्रस्थातृग्रहणात् । जारैकत्वद्वित्वयोस्तं ताविति वक्तुमुक्तं सा यावत इति । सति जारे यदि न कथयेत्ताह तस्या प्रियं ज्ञाति गोत्रनं रुन्ध्यायाध्यादिना वरुणोऽवरोधं कुर्यात् । अवियमाने न सन्ति मारा इति प्रब्रूयात्तदा तानिति नास्ति । जारकथने तेनैव प्रायश्चित्तमिति केचित् । कर्मान्ते कार्यमित्यन्ये । पघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति । स्पष्टम् । सनोषस इत्यन्तः । ऐपीके शूर्पे करम्भपात्राण्युप्तानि पत्नी शीर्ष. अधि निधायान्तरा वेदी गत्वाऽग्रेण दक्षिण. ममिं प्रत्यञ्चाववतिष्ठते यजमानः पत्नी च । उत्तरेण विहारमग्रेणोत्तराहवनीयमन्तरेण च वेदी गत्वा पूर्वमेवासाऽऽदितानि करम्भपात्राण्यैषीके शूर्प उप्तानि तानि सह शूर्पण शोणि स्थापयित्वाऽन्तरा बेदी दक्षिणाहवनीयस्याग्रेण गत्वा दंपती तत्र प्रत्यङ्मुखाववतिष्ठते । मो षू ण इति यजमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह यद्राम इत्युभी संनिगद्य शूर्पण दक्षिणेऽसौ जुहुनः । तिष्ठन्नेव पुरोनुवाक्याधर्मेण मो षू ण इति । गीरित्यन्तः । पुरोनुवाक्यामन्वाह तत उभौ दंपती यग्राम इत्यादि स्वाहान्तमुक्त्वोऽन्तेनोभावपि जुहुतः। प्रघास्या मरुनो देवता । स्पष्ट मन्यत् । अध्वर्युर्वा जुहोत्यन्वारभेते इतरौ । मन्त्रावपि पठित्वाऽध्वयुरेव जुहोति दंपती अन्धारभते । अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्ती जपतः । सुदानव इत्यन्तं व्यत्ययेन स्वं लोकं यथेतं प्रतिपठन्तौ गच्छतः । १ . प्रमरं । २ च. ट. 'घरं बाऽऽमी १३ ठ. इ. "रं त्यामी । S. क्त्वा तेनो।

·: . पक्ष सत्यापाडविरचितं मौतर्व- [पमप्रमे-- समाष्टि-दक्षिणमनिम्। पूर्वमसंमृष्टमिदानी समाष्टयानोधः । ऐन्द्रामपर्यन्तैः परिते। आधारादितन्त्रमाग्यभागान्तमुभयोरानेयादिकमध्वर्योस्तस्मिन्नन्द्रामपुरोगशवारान्ते सति, तावत्स्नुपाणिरास्ते प्रतिप्रस्थानति कात्यायनः । मतिप्रस्थाता मारुत्या पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्ना मेषीमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि। पूर्वमुक्तान्येवोत्तरावदानेन सहावदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अध्वर्युर्वारुण्या पूर्वेण सहावदानेन कृत्सं मेषमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अवदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अत्राऽऽमिक्षयोः सानाट्यविकारस्यायाम मानं सानाध्यदेव । भाष्यकृता तु वैश्वदेव्यामिक्षाविकारत्वान्मरुतामहं देवयम्यया प्राणैः सायुज्यं गमेगमित्येवं वारवामपोन्यु तं तद्बहुमायविरोधादरेक्ष्यम् । महि दर्शादेवानुमन्त्रणप्राप्तौ विकारनुमत्रगं ग्रहीतुं शरणम् । न च तत्स्था धर्म आमि. क्षाया वैश्वदव्यास्तत्प्रकरणेऽनधीतत्वाद्विश्वषां देवानामिति मन्त्रस्य । स हि मन्त्रोऽना- रभ्याधीतो यत्र विश्वे देवा देवनास्त त्राऽऽमिक्षायां चारावाज्यहविषि वा प्राप्नुयाल्लि- केन । ततस्नु वैश्वदेव चरौ यदु कमग्न पोमानुपन्त्रणं तदप्ययुक्तम् । आनुमानिकाद्वा. क्याल्लिङ्गस्य बलीयस्त्वात् । एवं च वैश्वदेवहविर्मात्रम्य मन्त्रो न वैश्वदेव्यामिक्षाया एव स्वधर्म इनि माऽऽमिक्षानरे। तम्यातिदेशः । किंच भरद्वा नोक्तमारयणेष्टावेव वैश्वदेवचरौ विश्वेषां दे० प्राणरित्यादि, तम्मिन्ने ककपाले थापाविधारित्यादि । ततः पुनराहायो एवात ऊर्य वैश्वदेगपृथपानामनुमन्त्रयेदिति । तथा चैने देवताप्रयुक्ता एव मन्त्रा नागदेवताकहविरारं प्राप्नुवति । तस्मात्याप्यनुमन्त्रणं न द्यावापृथि. -व्यादीत्यपि सिद्धम् । तच्च कस्याहं दे० नाद इसमेव । कात्यायनेऽप्येवमेव सूत्रे । प्रकृतमनुसरामि- कायानुब्रूहि कं यजेति ॥ ६ ॥ एककपाले संप्रेष्यति । शाखान्तरीया श्रुतिरियं प्रायेण देवतानिर्णय उदाहनाऽन्यथाऽपि निषि एवं ब्रूयात् । सर्वनामाऽपि सर्वशब्दो देवतावाच्यास्त कस्मै स्वाहेन्यादिदर्शनात् । तदर्थ काय जुष्टमित्येव ज्ञेयमिति दर्शितम् । कस्याहं दे० नाद इत्येतदनुमन्त्रणम् । स. ग. न. ट. ठ. इ. प. प्रचरितः ।

·द्वि पटलः महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६० नभश्च नभस्यश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपालम. भिजुहोति नभसे स्वाहा नभस्याय स्वाहेति का। मासनामभिरित्यनेन मत्राSSकार:लिकाणां माता एक देवतात्वेन गृह्यन्ते । तेन काम्यं वैश्वदेवमात्र पर्व यत्र तत्र च न पूर्वोक्ता मासहोमा एवमत्रैककपालेऽपि नेति. ज्ञेयम्। परिवत्सरीणार स्वस्तिमाशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीःषु होताऽनुवर्तयति । कृतव्याख्यानम् । महनेषु परिधिषु ससावेणाभिहत्य वाजिनेन प्रचरतः । गतार्थम् । पथा पुरस्तात पानिनस्य कर्मनामधेयत्वाभावाद्यथेत्युक्तम् । अपमाशयः-एतब्राह्मणान्येव पश्च हवीषीति सार्थवादसाङ्गानिदेश इति न्यायमनमिति । यन्मे रेतः प्रतिच्यने याप आजायने पुनः। यद्रा मे प्रतितिष्ठनि तेन मा वाजिनं कुरु सेन सुप्रजमं कुरु तस्य ते वाजिन्वानिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपहूनस्योपहतो भक्षयामीनि दक्षिणे विहारे भक्षयन्ति । सर्वेऽपि वाजिनाश्रावणप्रेषकर्तृत्वादध्वयोरपि भक्षः । आ मा विशन्त्विन्दव आगग्ला धमनीनाम् । रसेन मे रसं पृण तस्य ते वाजिन्वाजिभिर्भक्षं कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्युत्तरे । मक्षयन्तीत्यनुवर्तते । नात्र प्रतिप्रस्थाताऽनुपयोगात् । सस्थाप्य वारुण्या निष्कासेन तुषश्चावभृथमव- यन्ति तस्य सौमिकेनावभृगेन कल्पो व्याख्यातः । निष्कासः कुम्भीगतः । अत एवोक्तं भाद्वान स्थालीगतं निष्कासं प्रज्ञात निद. धातीति । प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमिति सूत्रकारोऽपि तथैवातो नावदान- शेषो निष्कास इति । एष वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथ इत्यादावभूयशब्दो गौण एवातो मुख्यः सौमिकावभृष एव तस्यैव स्वधर्मस्वात्तेन व्याख्यातोऽयमवभृथः । न साम गीयते । प्रतिषेधादित्यर्थः। घ, ज.म. म. द. शास्ते दिन्यं धामाऽऽशास्त। २ ग. 8. ह. प. ज्या. मिक्षानि ।

·४६८ सस्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पक्षमप्री- तूष्णीमेर परेत्य । उदकमिति शेषः । वारुणस्य धर्मेण निष्कासं प्रतिपाद्य । यत्र वारुण एककपालो विहितस्तस्य स्थाने निष्कासेन तुपैश्वावमृथमवयन्तीति श्रुतेर्वारुणस्य पुरोडाशस्य धर्मेणेत्युक्तमन्यस्मिन्द्रव्ये तेनार्थेनेत्युक्तत्वात् । ननु निष्कासः शेषः स कथं वरुणाय हविष्ट्वेन देय इत्याशयोक्तं प्रतिपाद्येति । प्रतिपत्तिरपि वचनास्विष्टकृद्यागोऽपि भवतीत्याशयः । तथा च यावदुक्तमवभृथे प्रयानादि तत्स. वमपि भवति । तुषानजीपंधर्षण प्रतिपादयति । तुषैश्चावभृथमित्युक्तत्वात्तुषानित्युक्तम् । तेन यत्ते ग्राव्णा विच्छिदुः सोमति मन्त्रेषु यद्वो मुसलेन चिच्छिदुर्बीहयो यवा रानानः । प्रियाण्यङ्गानि ० मुसलेन परूपीत्येवमादिकमहनीयम्। अवभृथादेत्य वाससी यस्मै कामयेते तस्मै दत्तः। परिहिते वाससी । स्पष्टम् । वो भूते पौर्णमासेनेष्वोदवसायानुदवसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दति । गतार्थम् । यधर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवोऽनिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहामिस्ति- ग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्तात् ॥ ७॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रने द्वितीयः पटलः ॥२॥ अत्रापि संज्ञाया अभावाद्यथेत्युक्तम् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां पञ्चमे वरुणप्रघासप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ अथ पञ्चमप्रश्न तृतीयः पटलः । ततश्चतुषु मासेषु कार्तिक्यां मार्गशीयां वा यह साकमेधैर्यजते । साकमेधा मेधा यज्ञास्तन्त्रेण क्रियमाणाः साकं सहेत्युक्ताः । समासे साकमित्यस्य १ घ... ज. म. उ. °षकल्पेन प्र। २ ग. रु. च. ज. भ. प. ठ. इ. ढ. 'मास्येट्वों। घ. ट. 'मासेष्ट्यो । ३ ख. ग. च. ठ. ठ इ. ण सूतेत्यादि गाज. 'दन्ति य° ।

·३४० पटलः । महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६९ मलोपश्छान्दसः । पञ्चम्यां पौर्णमास्यां क्रियमाणानां महाहविष एव चतुर्पु मासेष्वती- तेषु क्रियमाणत्वात्तस्यैवाङ्गेष्टिभिः सह यह कालता । साकमेधाः साक५ सूर्येणेत्यादिना विहिताः । अतः साकमेधप्रधानान्यः सह य इसाध्यानीत्यर्थः । ततश्चतुर्दश्यां सूर्यो- दयात्प्रागुपक्रमः। अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता साकर रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषां मरु- द्भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चरुं न बहिरनुपहरती. त्येकेषामपराक्रे गृहमेधीयाय वत्सानपाकरोति याव- न्तो यजमानस्यायजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेषाम् । उद्यतोदयमागच्छना निर्वापोऽथवा प्रधानाचारः । उद्यद्भिः प्रथमरश्मिभिरिति यावत् । यावन्तो यजमानस्य वत्सास्तान्सर्वानपि पुंस्त्वमविवक्षितमेकशेषासिद्धमिष्टिः । अपराह्ने स्पष्टं गृहमेधीयकर्मणे चरखे वा गृहमेधिनो देवता यस्य तत्तथा । यद्यपि विशिष्टा देवता तथाऽपि विशेष्येणैव नामता वैमृधवत् । अतो न देवतायै पयसे वत्सापाकरणं किंतु चरुश्रपणा यत्र क्रियते तत्र लौकिकवत्सापाकरणमित्युक्तम् । अयजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेषाम् । इषे स्वेत्यादि यजुर्यत्र न क्रियते कर्मणि तादृशेन तूष्णोकेन कर्मणा वत्सापाकरणमात्रं दृष्टार्थमेव कर्तव्यम् । तत्र न शाखा नित्या पूर्ववत्किंतु सानारयजमविना तूष्णीं शाखामाहृत्य तूष्णीमपाकरोति । एत- स्माज्ञापकात्केचिदाहः पक्षे मन्त्रैरिति तच्च दर्विहोमत्वाचावदुक्तमेव नहि लिङ्गेना- तिदेशानुमानं दविहोमेऽस्ति । सायर हुतेऽमिहोत्रे गृहमेधीयस्य त प्रक्रमयति । स्पष्टम् । तत्र यावक्रियते तद्याख्यास्यामः । तस्य दविहोमत्वस्य न्यायशास्त्रे निर्णीतत्वान्नातिदेशेनाङ्गप्राप्तिरतोऽन्यशाखोपदे- शतो यानि प्राप्तानि तानि व्याख्यायन्ते । उक्तं चैतदर्थ दार्शपौर्णमासिकानि प्रधाना. न्युत्तरस्यां ततौ चोद्यन्तेऽन्यत्र सोमाद्धर्माद्दविहोमेम्प इति, तानि स्वधर्माणीति च। तस्मान्नातिदेशोऽपि तु यावदुक्तस्वधर्माण्येव ग्राह्याणि । अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाऽग्रीपरिस्तीर्य पाणी प्रक्षा. ल्योलपराजी स्तीवा यथार्थ पात्रााण प्रयुनक्ति । औषधपात्राणि। पवित्रेण दोहपक्षे चरुपणकुम्भीमपि दोहपात्रं वा कपालस्थान आह- ·सत्वाषाढविरचित प्रौतसूत्र- [५ पक्षमप्रभे- कुम्भी तिस्रश्च पात्री। पाका कुम्भीमुद्धग्मपात्रीः । अमाव है रिमख्या प्रणीतानां च न प्रणीताः प्रणयतीति भरद्वामः । सामं परणं च । अत्र स्तीत्वत्यन्तमुपदेशेनान्यसामर्थनेति क्षेयम्। निर्वपणकाले मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः प्रभू शान्त्रीहीलिपति यावत्पयो मन्यते । पयानुसारेण बहीणां निर्वापः । चतुरो मुष्टीनिरुप्य प्रभूतानन्यावपतीति मरदाना- पस्तम्बौ । चतुर्वन्तदेवतापदेन मनोऽप्यनुज्ञातो देवस्य पेति । पवित्रेण गां दोहयति । वत्सापकरणार्थमानीतेन शाखापवित्रेणेतरधर्मनिवृत्तिश्च परिसंख्यानात् । तथाचत. दुक्त्वाऽऽस्तम्भः पक्षानारमाह मानायपदिति । स पता:मादस्ति । वत्सापाकरण- ममत्रममत्रो दोहः । पवित्रेग कुम्म्यामागार्हपत्येऽधिश्रितायामित्यर्थः । न तण्डुलानुस्पुनाति यजुरुत्यूनेनैव पयसा अपयतीत्येकेषाम् । चरुवर्मत्वेन प्राप्तत्वात्प्रतिषेधो नोत्पुनातीति । तूष्णी शाखाहरणाले तु पवित्रेणे- त्ययं विविरेकेषां शाखिना यहा न शाखाहरणं तदा यजुरु-पूनेनेति विधिरे केषाम् । एक्कारः प्रणीतानिवृत्त्यर्थः । पवित्रेग दोहनिवृत्त्यर्थत्वेऽत्र पयः श्राणार्य श्रूयते तथाऽपि प्रतिषेधान्न पयः प्रणयतीत्यर्थः । यजुषा देवो वः सवितेत्यनेनोत्पूतेन । अत्र हि श्रूयते सर्वासां दुग्वे सायं चरुमिति । तत्र दुग्यस्य श्रपणार्थत्वेन श्रूयमाणत्वान्न प्रदेयद्रव्यतेति लौकिकं वत्सापाकरणं लौकिको दोहः । तत्र प्रणीताप्रतिषेधाय यजुरु. स्पतेनेति पक्षो न्यायसिद्धः । शाखान्तरे तु शाखया वत्सानाकृत्य पवित्रेण संदोह तं चरुं श्रपयतीति । तथा तमेव प्रकृत्य श्रूयते तस्य द्वग्यावृदिति द्विःप्रकारा क्रिया सांनाय्यादौषधदिति श्रुतेरथः । तत्रास्यापूर्वकर्मत्वाद्यावदुक्तमेव ग्राह्यम् । औषध- धर्मास्तु युक्ता एव दर्शिताः । सानाय्यधर्मास्तु वचनापसे यावयुक्ता एवं ग्राह्या नतु तेषां मन्त्रा अपि । मन्त्रा पतिदेशान्न मान्तिा दोहविकारत्वाभावात् । तस्मादोहोऽप्य. मन्त्र एव । यदपि श्रूयते यजुषा वरतानाकरोतीति तदपि प्राप्तये नतु प्राप्तनिषेधेन तस्य यजुषोऽतिदेशोपदेशाम्पामप्राप्ते, नपात्र वाचनिकोऽतिदेशोऽस्ति । अतिदेशवतें सामानाधिकरण्येनेति श्रुतिः सायमग्निहोत्रमिति संज्ञा तथैतड्राह्मणानीति वाक्यम् । नचैतन्नित्यवस्कर्तव्यमिति विचिरस्तु कित कियानौषधधर्भः किया श्रुतधर्मोऽत्र दृश्यत । १ ख. ग. च. ट. उ. र. ग. म् । म° । २ च. ट 'म् । तुषध । ३ च. ट. क्षेग प° । ४ च. र. वारम् । ५५ ८. तु प्राप्तः कि।

·२१०पटक ] महादेवकृतवैजयन्तीम्याल्यासमेतम् । ४७१ इत्यर्थः । सादृश्येन वस्सापाकरणाविना तु पविहोमस्वात्स्वधर्मस्यातिदेशो निराकृतः स्वेनैव । अत्रायं प्रयोगक्रमः-यजमान वाचं यच्छेत्युक्त्वा वाग्यतः पात्राणीत्यादि । ततो पथार्थनिर्वापादि त्रिष्फलीकृत्य प्रक्षालनं निनीय धुवाऽसीति स्थालीमुपधायाधिश्रयण. काळे तु न तण्डुलानुत्पुनाति स्थाल्यो शाखापवित्रवत्यां तूष्णीं दोहयित्वाऽनुत्पूतानेप तण्डलानोप्य अपयति । श्रपणपक्षे तु न शाखाहरणं न शाखापवित्रकरणमुपधाय स्थाली लौकिकेन कर्मणा गां दुग्ध्वा तल्पयो दर्भपवित्राभ्यां यजुषोत्पूय तत्स्थास्या निक्षिप्यानुत्पूतानेव तण्डुलानोप्य अपयति । आपस्तम्बस्यैव समन्प्रदोहपक्षस्तृतीय उक्तो नान्यैर्भरद्वानादिसूत्रकारैनाप्यस्मदाचार्येण प्रथमं शाखाहरणादिपक्ष एव सर्व समवं केचिदाहुस्तचिन्त्यम् । दक्षिणानौ प्रतिवेशमोदन पचति । पत्ये स्त्रीकुमारेभ्यश्च प्रतिवेशमोदनं पचतीत्युक्तं वैखानसेन प्रतिषेशमोदनं दक्षि. जाग्नौ लौकिकेन कर्मणा पचति । स्फ्यमादाय स्तीर्णाया वेदेर्लोमभ्योऽधिस्तम्बयजुर्हरति । सांतपनेष्टौ न बहिरनुप्रहरतीत्युक्तमतस्तस्मिन्स्तीर्ण एव बहिषि लोम. म्योऽधि उपरि स्तम्बयनहरति । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संप्रेषेण प्रतिपद्यते । स्तम्ब गजुर्हरणेन वेदिकरण्.मुक्तम् । स्पष्टं, गतम् । यदन्यदिध्मावर्हिषः पत्नीसनहनाञ्च तत्भपेष्यनि । न पत्नीर संनयति न सामिधनीरवाहेति वचनाद्वर्हिषः स्तीर्णत्वादिधमस्यामावा. दित्यर्थः । यत्पागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा ध्रुवायामेव गृहाति न प्रयाजा इज्यन्ते नानू या ना नाऽऽघाराफिी वचनाद्धगयामेवेत्युक्तम् । प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्य वदि मोक्ष्य मोक्षणावशेष निनीय पवित्रे अपिसृजन ध्रुधार घुवं च सादयति । दविहोमत्वादपूर्वकर्मान्तरविधानार्थमेवमुक्तं नेयामेवाऽऽस्तीणीयामेव प्रोसण्यक. शेषमित्यादि। एपाऽसददिति मन्त्र संनमति । एता असदन्निति मन्त्रम् । स.ग.प.च..गा।

·. [५ पञ्चमप्र- सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- विष्ण्वसि वैष्णवं धाम प्राजापत्यमित्याज्यमभिमत्रयते । विष्णूनित्यस्य सनामः । यदानीकवतस्य हस्तसांतनीयस्य तद्गृहमेधीयस्य तत्स्तीर्णमेवेत्येकेषाम् । सांतपनेऽपि पूर्वमेव बहिरानीकवतस्यापि न बहिरनुपहरेदित्यर्थः । प्रस्तरप्रहरणं तूभयपक्षेऽप्यस्ति । उदासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । स्पष्टम्। शृतस्य हविषः शरमुद्धृत्य प्रज्ञातं निधाय । गृहमेधीयस्योपरि स्थितस्य हविषः सफेनं मण्डं शरम् । गतम् । पात्रीपूपस्तीर्य त्रीनोदनानुद्धरति । भासादितासु पात्रीषूपस्तीर्य तास्वेव त्रिसंख्याकान्कुम्भीत उद्धरति । निष्कासितां कुम्भी निदधाति । अन्तर्बहुतरौदनशेषलिप्तां स्थापयति । अनिमृष्टं दयुदायुवनमवधाय । दर्वी ययौदन उद्भियते सा प्रसिद्धा । तस्या योऽग्रिमभागो विस्तीर्णः स उदा. युवनं पच्यमान ओदनो येन दर्वीप्रदेशेनाधस्ताद्विधमान ऊर्ध्वमा समन्ताच्च यूयते मिश्रः क्रियते तद्दयुदायुवनं तदप्यनिमृष्टं बहुतरलेपयुक्तमनिष्कासितलेपं निधाय तस्यां कुम्भ्यामेव । अभिधार्योत्पूयालंकृत्यौदनानासादयति । वेद्याम् । ओढासु देवतास्वग्निमुपवाज्याऽऽज्यभागाभ्यां प्रचर्य । सामिधेनीनां प्रवराधारप्रयानानां निवृत्तिः । देवतावाहनानन्तरमग्नीदानं त्रिः संमृड्ढीत्युक्त्वोपवाज्याऽऽज्यमागाभ्यामेव प्रचरेत् । जुहामुपस्तीर्य सर्वेभ्य ओदनेभ्यः समव- दायाभिघार्य मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्योऽनु- ब्रूहि मरुतो गृहमेधिनी यजेति संप्रेष्यति । सर्वेभ्यस्त्रिभ्य ओदनेभ्यः सकृत्सकृदेवावदायाभिधार्य वपकृते जुहोतीति शेषः । घ. क. च. श. म. °पनस्य । २ ख. ग. घ. ट, ठ.ड: ण. 'वयः ।

·तु-पटक..] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७३ स्विष्टकस्पाशिमिता च पिस्ते प्राशितायाममा- त्येभ्य बोदनानुपहरन्ति येः हविर्भोजना भवन्ति । पात्रीगतामोदनानमात्येभ्यो ददाति ये हविर्मोनना हविर्भोजनाही अनुपनीतली- व्यतिरिक्ता इत्यर्थः। प्रतिवेशपकस्प पस्न्यनाति । पस्नोत्रीकुमारा इति वैखानसः । इडान्तो गृहमेधीया संतिष्ठते । पूर्णादविहोमस्तु नैतस्याङ्गमपि तु क्रोडिनेष्टेः । क्रैडिनस्य तत्रं प्रक्रमयति पुरा प्रातरनिहोषास्पूर्णदर्येण प्रचरतीति भरद्वाजोक्ते तत्तत्र इति प्रतिष्ठत इस्युक्तम् । आञ्जतेऽभ्यञ्जतेऽनु वत्सावासयन्ति । अञ्जनं चक्षुषोः सर्वेषाममात्यानां दंपत्योर्मविनां च । ततोऽम्यञ्जनं तदुच्यते पादाम्यननं गोभिर्मातृभिर्वत्सानां संसृष्टतया वास एतानि कर्तव्यानि । प्रतिवेशाच पचते। अन्यानपि। गाश्च नते । व्यञ्जनाय पचन्ति । मुहिता एतार रात्रि वसम्ति प्रतीता अपर्तिमुखिनः। मुहितास्तृप्ताः । प्रतीताः प्रणयिनः । न विद्यतेऽवर्तिः खिन्नता यत्र तन्मुखमन. पर्तिमुखम् । तदस्ति येषां ते तथा । अखिन्नमुखा दृष्टा इति यावत् । पराचीनरात्रेऽभिवान्यवत्साया अग्निहोत्र्याश्च वत्सौ बध्नाति । अभिवान्यो वत्सो यस्या या मृतवत्साऽन्येन पत्सेनोधःप्रस्नुता सा तथा तयोर्व- तयोर्वचनं दृष्टा वाससङ्गे मन्थार्थममिहोत्रार्थ च दोहो न स्तः । पराचीनोऽपरो भामो राध्याः पराचीनरात्रम् । पुरा प्रातरमिहोत्रोत्पूर्णदयेणं घरन्ति । पूर्णा दात्यनेन मन्त्रेण क्रियमाणो होमः पूर्णादविहोमः । दामुपस्तीर्य शरनिष्कासस्य दवी पूर. यित्वा निमृष्टं दयुदायुवनमबदापाभिषार्य । शरेण युक्ता निष्कासा स्थालीगतस्य मिश्रस्य तेन दी पूरयित्वा निमष्टं निमृज्य गृहीतं दर्युतायुवनलेपं दामवावदायाभिवार्य दम् ि। १ ख. ग. च. ट. ठ. ड. ". क्रियते । १ घ. 'हे. तात्पीई'। ३ च ८. पूर्णाद' ४ घ. रु. ज. स. अ. द. ण च । ५ ग. ठ. . . पपरति । घ. न. र. फासेन । ६.

·४७४ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्न- पूर्णा दर्वीत्यनुनुवर्षभमाहूय. देहि म इति तस्य रवते गाईपस्ये जुहोति । शतक्रतो इत्यन्तं मन्प्रमुच्चार्य तत ऋषभं बलीवईमाहूयाऽऽकार्य । प्रसिद्धमतल्लोके मार्यया गौराकारितो रौति शब्दं करोति तस्मिञ्शब्दे कृते सत्येव निहरामि त इस्यन्तेन स्वाहान्तेन मन्त्रेण गार्हपत्ये जुहोति । इन्द्रो देवता । ऐन्द्र शर इति श्रुतेः । यदृषभो न रूयाद्रह्माणमामन्य तेनानुझातो जुहुयात् । ब्रह्मन्होष्यामीत्यामव्य । मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश५ सप्तकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता साकर रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषाम् ॥९॥ गतार्थम् । पौर्णमासं तन्त्रं संतिष्ठते । तदानीमेव महाहविभिर्यजते । समाप्तायामिष्टौ महाहविर्नाम कहविभिर्यजते । तत्र तान्यपि हवींषि साकमेधश- नवाच्यानि । तथा चानीकवत्प्रभृतिषु पञ्चस्वपीष्टिषु साकमेधीयं हविरित्येव । तेषां वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्याख्यातः । उत्तरविहारकर्मणा व्याख्याता गतार्थता । अत्रानुदवप्तानपक्ष एव बहनुग्रहाय । पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं निर्षपत्यैन्द्र चळं वैश्वकर्मणमेककपालम् । गतार्थम् । असमृष्टमैन्द्राग्नमवहत्य तस्य प्रज्ञाप्तास्तुपाभिदधाति । नानाचीजवत्पृथनिर्वापाचवहननं तस्येन्द्राग्नस्यैव तुषानवभृथार्थ निदधाति । भन्ये- पामेव तुषरुपवापः । कार्तिक्या यथाऽऽपाढयामेवं पृषदाज्यं गृहाति मार्गशीया तु यथा श्रावण्याम् । गतार्थम् । अग्ने बेहो बेर्दूत्यमों अध्वरेष्ठा अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं धावापृथिवी भव स्विष्टकदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति मुच्चमाघारमाघारयति । द्वितीयाघारे वैशेषिको मत्रो गतार्थः । इन्द्रो देवा वा देवता । सहश्च सहस्यश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपालमभि- जुहोति सहमे स्वाहा सहस्याय स्वाहेति वा । गतार्थम् ।

·११.पंटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७५ इदावत्सरीणार स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाss. शास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीषु होताऽनुवर्तयति । गतार्थम् । पैन्द्रानतुषैरवभृथमवयन्ति गमनसंयुक्त तुषप्रतिपादनं च क्रियवे ॥१०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ अत्रावमृपशब्दो गौणः पूर्ववद्धर्मानभिधानाइतः परिसंख्येतरकर्मणामिति दर्शयितु- मुक्तं गमनसंयुक्तं यावत्तावदेव कृत्वाऽवभृथं गत्वा तुषांस्तूष्णीमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायो प्रयोगवै. जयन्त्यां पश्रममने साकमेधस्तृतीयः पटकः ॥३॥ भष पञ्चमबो चतुर्थः पटलः । सदानीमेव महापितृयझेन यजते । पिण्डपितृयज्ञान्महापितृदेवताको यज्ञस्तेन साकमेधैः सहैतस्य त्रयम्बकस्य च समानप्रधानता । साकमेधान्पितृयज्ञं यम्बकानिति पृथनिर्देशात् । दक्षिणतःपुरस्ताक्षिणाग्नेयजमानमात्री चतुरभी वेदिं करोति । दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतःपुरस्तादिति विदिश्वाग्नेयकोमाभिमुखां चतुरश्रां न दीर्घा प्राकृतवेदिबाधेन । तस्याः प्रतिदिन सक्तयो भवन्ति । तस्या वेदेः स्त्रक्तयः कोणा दिक्षु भवन्ति । सत्रैवमूलं दक्षिणाग्निमध्ये श निखाय चतुरस्रं कृत्वा मध्ये शको पृष्ठचायाः पाशं निधाय तां रज्जु चतुरश्राग्नेय. कोणेन नीत्वा वितस्य ततो दक्षिणान्यायतनभ्रमपारेखारज्जुसंयोगे शकुं निहत्य तत्र यजमानमाच्या रज्ज्वा उपयतःपाशायाः पाशं निधाय द्वितीयपाशं वित्तत्य पृष्ठयां निहितशङ्को निदधाति सा प्राची । पृश्यायामेतया चतुर यजमानमात्र विद्धत्य समानसनामां कुर्यात् । सा च विदिक्षु संनता दिक्त्रक्तिः पितृमेधीयवेदिः । अवान्तरदेशांचनुमध्यानि । विदिशः प्रति तनूनि संनतानि मध्यानि मध्यभागाश्चतुराया भवन्ति । विदिश स. ग. प. ट. 8. .. . 'नं कि । २ च. ट. °संमान । ३ प.... साननु । ज.प. म. शातच. ट. रिताप्रति । ..

·४७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रश्ने- आग्नेय्याथा एव कणि तु स्वभावतः सिद्धा एवं प्रागादिदिशो भवन्तीति ज्ञेयम् । दक्षिणक्तिं दक्षिणेन ब्रह्मयजमानस्थान उत्करस्तूत्तरत्नक्तिप्राचीनसक्तिमध्यदेश एव । तृतीयमागे द्विपदेन पश्चिमस्रक्तिसमीप उत्तरतो होतुः स्थानं तदनुरूपतया यजमान. होतृपदनानि भवन्ति । सर्वत्र देववादमन्त्रं देवपित्वत्सनमति । सर्वेषु सर्वग्रहणमापस्तम्बमतव्युदासाथ तदने वक्ष्यते । देवान्प्रकृष्टतया प्रयोगतया प्रधानकर्मसमवेततयेति यावत् । तथा यो वदति मन्त्रः स देवप्रवादः । एकवचनं जातिल्यापनार्थ, तं मन्त्र, देवपितृवत् , देवाः पितरश्च प्रतिपाद्यत्वेन विद्यन्ते यस्मिन्न. मिधानकर्मणि तद्वत्वं सनमति तथोहति क्रियाविशेषणं नपुंसकम् । अथवा देवपितृप्र- वाई मत्रवत्सनमति उभयपदयुक्ताकरोति । विकृतस्य प्राकृतानन्तरं समावेशं दर्शयन्नुदाहरति- यथा पृथिवि देवपितृयजनि देवानां पितॄणा परिघूतमसि देवपितृवाहर्मा त्वाऽन्वखा तिर्य- कर्मणे वां देवेभ्यः पितृभ्यः शकेयामिति । संनामेन देवपदस्य त्यामो मा भूदिति द्वयवन्मन्त्राः पठिताः । अत्र हि भूयते- उभये हि देवाश्च पितरश्चेश्यन्त इति । तत्र सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षट्कपालं निर्वपतीति सोमो देव इज्यते स पितृणां राति पितृत्वम् । पितृभ्यो बहिषद्भयमासा वै पितरो यहिषर इति मासाभिमानिनां देवानां तथात्वम् । एवमुत्तरत्राफि तेषामपि पितृत्वं श्रूयते-ये वै यज्वानस्ते पितरोऽग्निष्वात्ता इति । सर्वेषां देवत्वं पितृत्वमस्तीति देवाश्चेति भवति बहुवचनेन निर्देशस्तस्माहूयोराप पदयोग्रहणमिति भावः । अत्र प्रथम देवस्य त्वेति पत्रमुपेक्षितवान् । तत्रायमभिप्रायः-इज्यमानदेववाचिनो देवपदापितृमद- महनीयमुकं श्रुतेरेवं स्वयमप्युक्तवान्यथार्थमूह इति । तत्तु पितृणामिज्यमानानामेव चान प्राप्तिस्त इज्यमाना एव देवा यत्र मन्त्रे प्रतिपाया देवपदेन तत्रैव पितृपदमूह. नीयं देवस्य स्पेति मन्त्रे देवपई नेज्यमानदेवप्रकाशकमपि तु द्योतनात्मकस्यासमवेतस्य सर्वस्य ततो नोहः । उपसनेने देवपदे नोह इत्यापस्तम्बः । ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्सनमति । यथा भवति पृथिवि देवपितृयमनीत्यविकारो वा परवाक्पश्रवणादिति देवपित्रे(त्रि)ष्टयामिति पृथिवि देवपितृयजनीत्युक्तं समवेतदेवप्र. काशकावं यथा देवेम्य इत्यत्र तथाऽत्रापीति भावः । बहिराहरणे प्रथममुदाहरणमनुप. समनं देवानां प्रतिपादक द्वितीयमुपसननं देवानां ततस्तु मध्येऽन्वाधानमत्राणामूहो १समच, ज श. म. ट. ठ ड. प. पिवणी। १ च. ट. 'वय ।

·४७७ - ४१० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नोक्तः । तत्र विहव्यानामसमवेतार्थप्रकाशकत्वान्न लिङ्गानुरोधो नानाकर्म विनियोगस्तु श्रुत्या, उपस्थानेऽग्निहोत्रे कश्चिदम्यवयवेनैव । तस्मान्नाऽऽसां दर्शपूर्णमासदेवताप्रतिपादकत्वमतो नोहः । अग्निं गृह्णामीत्यादीनां च देवतापदेषु नोहस्तस्य हविर्भागिदेवपितृसाधारणत्वात् । देवपदं हि प्राकृतनातिवाचि न देवतापद तस्य संप्रदानवाचित्वात् । तथा च यो वै देवताः पूर्वः परिगृह्णातीत्युक्त्वैतद्वै देवाना- मित्यादिना देवपितृमनुष्याणामुपसंहारेणाग्निं गृह्णाति । स्व एवाऽऽयतने देवताः परि। गृहतीति सर्वे देवमनुष्यपित्रो देवतापदेन गृहीताः । सूत्रकारोऽपि देवप्रवादमित्ये. वाऽऽह. देवशब्देनैव प्रवदन्तीत्यर्थख्यापनाय । तान्देवान्पितनिति भवत्येवाग्रे च वक्ष्यते देवेभ्यः पितृभ्यो जुष्टमिहेति । देवानां पि०देवपितृवाहरित्युक्त एव । देवपितृवाह: शतवरशमिति देवपितृगममति । तत्रापि देवान्यनेत्यत्र न भवति । यत्र प्रधानाङ्गदे- बतासाधारण्येन प्रधानपरतया वा देवशमः स एवोह्यो नत्वन्य इत्यायूह्यम् । प्रयोगे स्पष्टं भवेत् । वेदे देव वेदेत्यविकृतं देवेभ्यो वेदेति च नोह्यं भूतार्थस्तुत्या प्रवृत्तत्वात् । वेदोऽसि वित्तिरसि विदेयेत्याहेत्यत्र देव नातेवितवेदयितृत्वेन भूतार्थो गृहीतोऽत्राप्य- भव इति भूतप्रत्ययात् । यो वो देवाः पितरश्चरतीति त्रिविधानि कर्माणि प्रधानहवि- मात्रसंस्कारकाणि । यथा सानिर्वापप्रोक्षणावहननादिकान्यासादनान्तानि ततस्तान्येवं. मातीयकानि ज्ञेयानि कानिचित्प्रधानस्येत्यभूतान्यदृष्टार्थानि आद्यानि, द्वितीयान्यङ्ग- द्रव्यसंस्काररूपाणि । यथाऽऽन्यग्रहणं जुहूपभृतोः । तृतीयानि अनप्रधानार्थद्रव्यसं. स्कारकाणि । यथाऽन्वाधानबर्हिःपाणिप्रक्षालनवेदिकरणाज्यनिर्वापादीनि । तत्रादृष्टा- थेषु नोहस्तथा च समवेतप्रकाशकेषु यथा देवान्यनेति तथा देवस्य सत्यादि । इतरेषु समवेतदेवतावाचकपदेषूहः कार्यः । अत्र केचिदाहुः-प्रधानद्रव्यसंस्कारेषु देवपदस्थाने पितृपदमिति, तेषामभिप्रायः- सोमादयः पितृरूपा एव । यदपि श्रुतौ-उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति तदङ्गप्रधानाभिप्रायमिति तदतिमन्दम् । सोमादीनामेकैकस्यै. बोभयात्मकत्वमाह श्रुतिः । कुतः, दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपतीति तयोत्तरत एवो. पनीय निपेदिति विकरुपेनोमयधर्मदर्शनात् । संवत्सरो वै सोमः पितृमानित्यादिना प प्रधानदेवतानामेव द्विरूपतोच्यतेऽतस्त्वं देवानामित्यादावपि सत्येव देवपदे पितृपदमपि द्वितीयमावपनीयमिति संक्षेपः । भत्राऽऽदो वेदं कृत्वा वेदिमेव करोतीत्याह- उदननान्तं कृत्वा सर्वतः परिश्रित्योत्तरासक्ति द्वारं कृत्वा । . उद्धननानव वेदिरखाता भवतीति श्रुतेः । इमां नरा इत्यादि न लुप्यते । अदृष्टार्थ- १२. स्मात्तासां । २ च. ट. ७ स्ववत्पदसोमे पि'।

·४७८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रभे- स्वादत्र प्रैषस्य । तमसीति पूर्वपरिग्राहः । सर्वासु दिक्षु कटादिना परिश्रयणं वेरे- वाऽऽरणम् । उत्तरां सक्ति द्वारं कृत्वा । दक्षिणामेरकारामाहत्य मध्ये वेदेयुप्योपसमादधाति । मध्यतोऽग्निराधीयत इति श्रुतेः। एषोऽत्राऽऽहवनीयः । गतम् । भाइयनीय गाईपत्यं दक्षिणानि चान्वाधाय । अमुमेवाऽऽहवनीयं प्राकृत प्रणीतेऽपि नान्वाधानमिति वक्तुमुक्तः क्रमः। नो चेदनी. नन्वाधायेति ब्रूयात्ततः सर्वेषामन्वाधानं प्राप्नुयात्तदनले प्राकृत आहवनीये मा भूदिति प्रयाणामेव ग्रहणम् । देवान्पितन्परिगृह्णामीति माहापितृयज्ञं हविः । इध्मावहिराहरति द्राधीयः प्राकु. तात्समूल पहित्युिपमूललूनं वा । इध्मावहिः प्राकृताहीर्षम् । वर्षीयानिध्म इध्माद्भवतीति श्रुतेः । बहिस्तु सह मूल. रुस्पाटितं मूलसमीपे छिन्नं वा पूर्वत्र न च्छेदनं तन्मन्त्रश्च । द्वौ परिधी सर्वान्वोपसनह्यति । इध्मे द्वौ त्रीवा संनयति । यदा द्वौ तदा विंशतिधेत्यूहः । न चेन्न । समानामु सामिषेनीषु सत्स्व(तीष्व)सौ यथाप्रकृतीत्युक्तत्वात् । पाप्रसश्सादनकाले यथार्थ पात्राणि मयुनक्ति । गतम् । सोमाय पितृमते पदकपालानि पितृभ्यो बहिषयो धानार्थ कपालम् । स्थलमित्यर्थः। पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थार्थं वारणं पात्र९ शरावं वा । वरणवृक्षस्य पात्रं मृन्मय शरावम् । निर्वपणकालेऽध्वर्युदक्षिणतः शक- टमारुा प्राचीनावीती यवाभिर्वपति। अध्वयुरेव प्राचीनावीती, असे सर्वेषां प्राचीनावी तित्त्वविधानात् । १०. २, णीय तेनापि । २.प. म.ज.म. म. द. "यः प्रह। ३ च, ट. सदासो।। उ...म् । स्थल ·४.पट] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७९ उत्तरतो वा यज्ञोपवीती। उत्तरतः शकटमारुह्य यज्ञोपवीती निर्वपति सोमाय पितृमते पुरोडाशर षट्कपालं निर्वपत्याज्यं वा । आज्यं तु पागकाल एव नत्विदानीम् । आज्येन यनतीत्यर्थः । पितृभ्यो बहिषद्भ्यो धानाः पितृभ्योऽमि- ध्वात्तेभ्यो बन्यं यमाय मन्थमित्येकेषाम् । मन्यस्य विकल्पेन देवताद्वयम् । प्रोक्षण्युद्रकेण यवान्संयुत्यावहन्ति । गतम्। त्रिष्फलीकृतेषु विभागमण पदकपालमपच्छिद्य पिनष्टि । तमेव पिनष्टि । उपधानकाले- दक्षिणार्धे गाईपत्यस्य पदकपालान्युपधाय प्रथमेन कपालमत्रेण दक्षिणानौ भर्जनार्थ कपालमुपदधाति । यवाना भर्जनयोग्यं कपालं, प्रथमग्रहणमूहप्रतिषेधार्थम् । षदकपालमधिश्रित्याधिश्रयणमन्त्रेणोप्य धाना भर्जयति । पानार्थान्यवान् । अनुपदह्यमानाः परिशेरते ॥ ११ ॥ धानाः कपालस्था एव यथा न दग्या भवन्ति तथा करोतीत्यर्थः । अखाता चेदिर्भवत्युत्तरं परिपाइं परिगृन । गतम् । संप्रेषण प्रतिपद्यते यदन्यत्पत्नीसनहनात्तत्संप्रेष्यति । गतम् । न पत्नी संनाति नान्यास्ते गृहेष्वेवाऽऽसीनाऽऽज्यमवेक्षते । स्पष्टम् । यत्मागाज्यग्रहणाचत्कृत्वा प्रतिहत्य गार्हपत्य आज्यानि गृह्णाति । आज्यानि गार्हपत्यं प्रत्यानीय गृह्णाति । पुनरानीय ग्रहणम् । * ग. च. ट. ठ. पुस्तकटिप्यम्यां णमन्यप्र' इति पाठः । १. २. म धाना18. ण धानार्थ द। २ च. र. ग. मो धाना । ३ ख. ग. ठ. र. म. 'प्रेण पा। 3 ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रभे-- सर्वाणि चतुर्ग्रहीतानि द्विर्वोपभृति । अपवर्हिषः प्रयामान्यामा अतश्चतुगृहीतानि द्विवोपभूति गृह्णाति । मोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामयेध्मं वेदि बहिश्च प्रोक्ष- ण्यवशेष निनीय पवित्रे अपिसृज्याग्रेषु बहिर्गृहीत्वा । इदमेव विधात पूर्वोक्तः। त्रिः प्रसव्यममिं धन्वन्पर्यस्यौल प्रस्त. रस्तं धारयमाणस्त्रिरधून्वन्मतिपयति । सर्व बहिर्गृहीत्वा विधुन्वनिकरनस्तृणनिति यावत् । अप्रदक्षिणमग्निं परितो गच्छति । और्यो यो भागो मुष्टिना यावान्गृहीतस्तावन्तं परिशेषयेसमेव प्रस्तरं धारयमाणस्तथैव प्रदक्षिणमस्तृणन्ने प्रतिपर्येति । इदमेव वेदिस्तरणं स्तरणमन्त्रः सकृत्स प्रस्तरो मति प्रकृतबाधेन । दो परिधी सर्वान्या परिदधाति । गतार्थम् । प्रतिषिद्धे विधृती तूष्णीं प्रस्तरं न्यस्य. त्युद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्रस्तरस्थाने विना विधृती तूष्णी तूष्णीमेव न्यस्थेरिति श्रुतेस्तं मुष्टिं प्रस्तरस्वेन न्यस्यति । यत्पागलंकरणासत्कृत्वा । गतम् । विभागमत्रेण धाना विभज्य पिष्टानामावृतोऽर्धासक्तन्कृत्वा । कपालस्था धाना भृष्टास्तण्डुलास्तासामर्धस्तदर्थो भागो(?)यथामागं व्यावर्तेथामिति विभज्य सक्तून्पिष्टानि करोति । विष्टानामावृताऽधिवपनादिविधिना । पिष्टानामावृतेति वचनं न्यायोपलक्षणार्थ व्यत्ययेन क्रियमाणयोः पाकपेषणयोः प्राकृतधर्मलाभार्थ वार्ति- ककृता साधितम् । अभिवान्यवत्साय दुग्धे वारणे पात्रेऽर्धशरावे वेक्षु. शलाकया दक्षिणासीनोऽनारभमाणखिः प्रसव्यं मन्थमुपमन्थति शलाकास्तम्ब मन्थं करोति । सक्तूनभिवान्यवत्साया दुग्वे वारणपात्रस्थिते त्रिरप्रदक्षिणमुपमन्थति दक्षिणामुख आसीनो मन्थमनारममाणः साक्षादस्पृशन्मन्यति । कथं तर्हि मन्यात तत्राऽऽहेक्षुश. १ घ. च. ट. 'ताऽर्धाः सात् ।

·पचपटक: महादेवकृतपैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०१ छाकया रज्मुकृतयाऽन्येन शलाकाप्तमुदायेन मन्यरूपेण वारणे पात्रे शराषस्य विकरूपः सूत्रविशेषस्तच्छरावमर्धरित दुग्धेन तत्र मन्थति पूर्ववदन्यत् । दक्षिणा रेकोरपुकं धूपायत्पराचीनमपरेण गाईपस्यमस्याहत्या. ग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य दक्षिणेनाऽऽहवनीयमन्तर्वेदि निदधाति पराचीनं प्रत्यमानीय पश्चाद्गार्हपत्यमतिक्रम्योत्तरतो विहारस्याऽऽनाय प्रकृताह. पनीयस्यारेण परितो नीत्वा दक्षिणाहवनीयस्याप्यप्रेण नीत्वा तस्यैव दक्षिणत उस्मक निदधाति । अलंकृत्येकैकश आज्यानि हवीशष चाऽऽसादयति । एकैकमेवाऽऽज्यमकैकमेव हविश्व गृहीत्वा दक्षिणाहवनीयस्य पश्चादागे स्ती बहिष्यकैकमेवाऽऽसादयति यथाप्रकृति । दक्षिणत आञ्जनमभ्यञ्जनं कशिपूप- बर्षणमुदकुम्भं च प्रतिष्ठापयति । हविषो दक्षिणभागे कजलमञ्जनं मस्तु तैलं वाऽभ्यञ्जनं कशिपु तूलिकोपर्हण शिरउपधानमुदकपूर्ण कुम्भं च स्थापयति । यज्ञोपवीतं कुरुते यदि प्राचीनावीती भवति । हविनिर्वपणकाले यदि यज्ञोपवीत्येतर्हि तदस्त्येव । यदि तत्र प्राचीनावीतं स्यात. देतावस्कालं तथैवेदानी यज्ञोपवीतं कुर्यात् । अपये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुयूहीति संप्रेष्यति । वाचनिकोऽयं प्रेषो न तूहेन तस्योहस्याप्राप्तः । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येतार सामिधनी निरन्वाह । एकामन्वाह त्रिरन्वाहेति यानुषहौत्रमिदमाध्वयंवकाण्डपठितं व्याख्यातम् । अत्र पाजुषे हौत्रे तु मध्ये पूर्वयाऽर्धसतानो न नाप्युसरया । वक्ष्यति स्वयमेव-षेप्रति । ये हि ऋषिदृष्टे ऋचौ तयोदेव !)संतानेनानुवचनमन्यथा नास्तीति । अधमिध्वं प्रतिविभज्य सर्वपादधाति । पञ्च पच्चैकैकस्मिन्प्रणव एकैकामन्ते सास्वादधाति । ओडामु देवतास्वनिमुपवाग्य बुवाधारमापार्यानी- परिधीयानि च प्रितिः संपदढीति संमेष्यति । पदि द्वौ परिधी यदि प्रयो यथाप्रकृति श्रेषः। प्रथमाधारानम्तरमेव ताव. दन्ययाऽन्यत्प्रकृतम् । १ ग. ण. 'य प्रार'। २ स. न. र. ण. 'ति । यदि हि। " ·४८२ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्र पक्षमप्रमे- संमृष्टे प्रवरं प्रवृणीवे ॥ १२॥ सीद होवरित्वाचान्यवर।। ब्रह्मणा प्रसूत आश्राव्याऽऽह सीद होतरिति तयैव भारद्वानापस्तम्पोक्तस्त्रदिवं वक्तुमेतावानेवेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् । सध्यमाधार्य- अपहिषः प्रयाजायजति नोपभूतर समानयते । गतार्थम् । जीवातुमन्तापाज्यभागौ। गुणविशिष्टानाम्यभागौ। साभ्यां प्रचर्य। गतम् । वित्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । सयजमाना विनो यज्ञोपवीतग्रन्धीविनस्य शिथिलाकृत्या प्राचीनावीतानि सर्वेऽपि कुर्वते । माज्यानि वीरपि च विपरिहरन्ति । व्युत्क्रमेण स्थापयन्ति । विपरिक्रामन्त्यस्विनः। म्युत्क्रमेण तिष्ठन्ति । दक्षिणतो जुहामु(उपभृतर सादयति । जुहूर्यथास्थानगतं(ता) ।.तस्या दक्षिणभाग उपमृतम् । दक्षिणत उपभृतं भुवाम् । तदुत्तरतः वेण सहितां स्थालीम् । गतम् । दक्षिणत: पुरोडाशं धानाः सादयति दक्षिणं धानाभ्यो मन्थम् । गतम् । होताऽध्वर्युरानीधश्च दक्षिणा विपरिकामन्ति । उत्तरनक्तौ स्थिता दक्षिणक्तिमागत्य तिष्ठन्ति । उत्तरतो ब्रह्मा यजमानश्च । दक्षिणको स्थितावुत्तररक्तौ तिष्ठतः । आहवनीयाभिमुखाः सर्वेऽपि । समानत्र जुटः षद्कपालश्च । एतयोर्न व्यत्ययोऽपि तु समानत्र पूर्वस्थान एव तिष्ठतः । १.. ज. स. म. र. जीववन्ता'। २स ग. ठ... 'स्थाने । ग°। ३६, ज, . म. 'क्षिणामुपभूति घं। 1. र 'क्षिणा उ' ।

·फ्ट महादेवकृतजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०१ बझयजमानावित्य केषाम् । जनपोः पूर्व व्युत्क्रमणमुक्तं तत्र विकरूपः । पूनिवतिष्ठत एकेपाम् । सर्वेभ्यो हविर्यः समबदायकैका देवता यजति । सर्वेभ्यसिभ्यः सत्सकरवाती त्यापस्तम्बभरद्वानोक्तः । एकैकामेव देवता यमति । तदेवाह- जुहामुपस्तीर्य पुरोडाशादवदाय धानानामुपसंगृह्णीतेऽथ मन्यस्य । अवदानं सकृदेव । उससंग्रहणं संस्कारार्थ वचनात् । अन्यथाऽन्यस्य निर्वापोऽ. न्यस्या अपि दानं कथं स्यात् । अत उक्तमुपसंगृहीत इति । दिरभिधारयति चतुरबदानस्य त्रिः पचावत्तिनः । चतुरबहानस्य यजमानस्य वचनादत्र षडवत्तं द्विरभिधारणेनान्यस्य भिरभिवारणेन. +सप्तावत्तम् । सोमाय पितृपतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति दे पुरोनु. वाक्ये अम्बाईकैका याज्या सप्रणवे स्याताम् । द्वे पुरोनुशाक्ये प्रणवाने स्याताम् । बहि, श्रावय, श्रौषट्, ये मामहे, वौषट्, एतेषामपवारवनान्ये स्वधेति पञ्चानां स्थाने विधीयते वषटकारस्थाने स्वधा नम इति । परिषीरपाणित्युच्यमाने दक्षिण- मुत्तरं परिधि मध्यमुपसमस्यति । सह निधाति । हौत्रं त्वया हि नः पितरः सोमपूर्व इति पापाषां धन्वनवासः परिधीरपाध्विति पदनये श्रूयमाणे । उपलतिक्रम्याऽऽस्वषेत्याभापयति । पतिणतः स्थित उदरक्तिमागत्याऽऽस्तत्वाश्रावयति, दक्षिणामुख इत्येव । तथैव सूत्रान्तरेष्वपि। अस्तु स्वधेति प्रत्याभावयति सोमं पितृम. न्स स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वषामह इत्या. गर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोति । मृतस्तु याप्रकृति विकारेगापि ज्ञेयः । वृत्रहा भूयासम् । एवं पितरो बर्हिषदः पितरोऽग्निप्वात्ताश्चाग्न पोमोगविकारौ विशेषणेन आधिकाक्षरत्वात् । गतार्थमन्यत । + अत्राटावत्त म यपेक्षितं न वेति विवारगी-म् । ... ज. स. म. द. मानौवेत्ये । २ ख. ग. घ. प.ज.म. म.र.... म उप ·सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्र- [पञ्चमप्रभे- एतेनेव करपेनोत्तराभ्यां पचरति । धानामन्याभ्यां हविाम् । एतनेति चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिनभोकापदानकरूपेमेत्ये- तावदतिदिश्यतेऽन्यत्स्वयमेव दर्शयति । दक्षिणाऽतिक्रम्य जुड़ मुपस्तीर्य पानानामवदाय पुरोडा. शादुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्य पितृभ्यो बहिषद्भ्योऽनु- स्वति संमेष्यत्युदकतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयनि पितन्यापदः स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामा इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषदकरोति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहापुपस्तीर्य मन्थादवदाय पुरो. राशादुपसंगृहीतेऽथ धानानां पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो. सुस्वधेति संमेष्यत्युदङ्कतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावय- स्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पितृनमिष्वात्तान्स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोत्येतेनैव कल्पेनाग्निं कव्यपाइनर स्विष्टकृतं यजवि दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहामुपस्तीर्य पुरोडाशाद- बदाय पानानामुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्थानये कम्यवा- इमाय स्विष्टकतेऽनुस्वधेति संप्रेष्यत्युदङ्कतिक- म्वाऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयत्यनि कव्यवाहन विष्टकतर स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधा. मह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषदकरोति॥ १३ ॥ भत्रावृत्तिमध्ये सूत्रान्तरदृष्टवैकश्पिकपक्षनिरासार्थमित्येवं ज्ञेयम् । मन्धमेके स्विष्टकत समामनन्ति । मन्यं विष्टकृतमेव निरूप्य सेव देवता पितॄणामग्निष्वात्तानां विकल्पेन यमस्तु विकल्पेन पूर्व दर्शित एव । एवं च देवतात्रयं मन्यस्य विकश्पेने झेयम् । अत एवाऽऽहाऽऽपस्तम्पः-यथासमानायमग्नये कल्यवाहनाय यमाय वा मन्थमिति । तथाच स्विष्टकृयागाय पुनरपि तमेवाग्निं विष्टकृतं तु यनत्येव स्विष्टकृष्लक्षणप्रतिपन्ने स्थाने तस्याविधानातल्लोपो मा भूदित्यस्त्येव स्विष्टकृत् । न प्राशित्रमबद्यति । प्रतिषेधात् । प... ज. म. र. पेन यथादेवतमुत्त । १ घ.. ज. स. म. द. सौविष्ट । 3. न तथा निर्वाप. एव । च. ट. °न निर्वाप एव झे।

·४१० प] महादेवकृतवैजयन्तीग्याख्यासमेतम् । एवमेवेडामपद्यति । सर्वेभ्यो हविशेषेभ्यश्चतुरबत्तिनः पञ्चावत्तिन उक्तावदानधर्मेण । मन्थमिडामवद्यति मन्थादिडामवद्यतीत्येकेषाम् । सर्व मन्यमिडामेवावयति नान्यत् । मन्थादेव वति विकरूपी । मन्थमवघ्राणार्थ परिशिष्य । सर्वहविशेषात्सकाशान्मन्यावशेष पृथकृत्यावघातुं प्रज्ञातं निदध्यात् । इडायार हविशेषान्सश्लिष्य । ये हविःशेषा भवदानातिरिक्तास्तानपीडायामेवावधाय मर्दननकीकृत्य । पतत्ते ततेति तिमषु सतीषु त्रीपिण्डाभिदधाति । एतत्ते तत ये च स्वामन्विति । एतत्ते पितामह ये च त्वामम्विति । एतत्ते प्रपिता. मह ये च त्वामन्विति । अत्रैतत्ते तबासावित्यापस्तम्ब आचार्योऽपि पिण्डपितृयज्ञे तथैवोक्तवानिति चात्रासाविति नोक्तः । ततस्तु पिण्डपितृयज्ञवदेव मन्त्रा ज्ञेया इति केचित् । पिण्डस्थानान्याह- पूर्वार्ष्यायो दक्षिणार्ध्यायां पश्चाOयाम् । पूर्वो मागस्तत्र भवा पूर्वार्ध्या । तस्यां सती प्रत्ययमेव क्रमेण श्रीपिण्डानि. धाति । आध्वर्यवमेवेदम् । लेपमुत्तरस्या निमाष्टि। उत्तरस्यां वक्ता हस्त लिप्तं निमार्टि । अत्र पितरो ययामागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदयो निष्क्रामन्ति। दक्षिमतो विद्यमानाः सर्वे सयनमाना ऋस्विनः । यदि ब्रह्मा यममानबोत्तरी स्यातां तदाऽन्ये। तत आहवनीयमुपायन्ति । सयजमाना ऋत्विन आहवनीयं दक्षिणं समीपमागच्छन्ति । तत उत्तरतः । सुसंदृशं त्वा वयमित्यायनीयमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । आतपितोस्तिष्ठन्ति । श्वासं निरुध्य यावलुतिः स्यात्तावत्तिष्ठन्ति । अशनमीपदन्त हीति गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । १. ग.... ... 'संप्रति ।१.ग... र. ग. प्रति एवमें ।

·४०६ सस्पापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [पमप्रमे अक्षपितरोऽमीमदन्त पितर इति मतिपयन्ते । उत्तरत भागच्छन्ति मदन्तीत्यन्तेन । मन्थर होताऽवजिघ्रति। हविःशेषात्पृथकतं मन्यावदानं होताऽयमिप्रति । अयाध्वर्युरथ ब्रह्माऽयाऽऽनीधोऽथ यजमानः। तमेव मन्यभागमेतेऽपि क्रमेणावनिघ्रन्ति । मन्धर होताऽवघ्रायान्तर्वेदि निनयतीत्येकेषाम् । मान्येऽवभिघ्रन्ति । उदकुम्भमादायाया विष्ठा जनयकर्व- राणीति त्रिः प्रदक्षिणं परिषिश्चन्पयति । बेदिपरितः । स्पष्टम् । निधाय कुम्भं प्रिरपरिषिवन्प्रतिपयति । गतार्थम् । भनाजनाभ्यञ्जने वासोदानं नमस्कारानुत्यापनीयं प्रवाहणी सरसापनी मनस्वी पक्तिपाजापत्याश्च समामनन्ति । असावयनेनिक्षेति, अप्तावम्परोति, एतानि व इति, नमो वः पितर इति, उत्ति- मृत पितरः प्रेतपूर्व इति, परेत पितर इनि, यनु पितर इति, मनो न्याहुवामह इति, भक्षन्नमीमरन्तेति, प्रनापत इति, एतेर्यथाविहित कार्यमित्याह । पथा पिण्डपितृयो। गतम् । व्यवच्छादयन्ति परिश्रितम् । आवरणं निष्काशयन्ति । संप्रसारयन्ति परिधीन् । यथास्थानं कुर्वन्ति । विस्रस्य प्राचीनावीतानि । भनुवादोऽयम् । विधत्ते- यज्ञोपवीतानि कुर्वत आज्यानि हवी पिच विपरिहरम्ति विपरिक्रामन्त्स्विजोअहिषावनगाजी यजति देवी , घ. १. ज. स. म. द. "नि वि।

·५५०पट] महादेवकृतवैजयन्तीपाख्यासमेतम् । यज यजेति पूर्वमन्याज संप्रेष्यति यजेस्युत्तरर सूक्त वाकं प्रति होता निवीतं कुरुते न पत्नीः संयाजयन्ति न समिष्टर जुहोति सर्वमन्यत्क्रियते ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चमप्र चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ निगदव्याख्यातानि । सर्वपिष्टलेपफलीकरणहोमः सारस्वतहोमादि सरप्रायवि. तान्तं सर्व करोति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां पञ्चमप्रश्ने महापित्यशचतुर्थः पटलः ॥१॥ अथ पथमप्र पचमः पटलः । रौद्रायम्बकान्मतिपूरुषमेककपालाभिर्वपति । रुदा देवता नि त एव यम्बकनामानः । यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तत एकाधिकान् । गतार्थम् । तष्णीमुपचरिता भवन्ति । दविहोमत्वान्नात्रातिदेशतोऽप्राप्तिरिति तूष्णीमित्युक्तम् । निर्वापमात्रे मनोऽ. न्यत्तूष्णी सर्वमपि। दक्षिणार्धे माईपस्यस्य थप्यन्ते । पुरोराशा इति शेषः । तानभिघार्यानभिधार्यपा। सुख्यश्रुतित्वाद्विकल्पः । मूने मनयोर्मनेषु कोशापिधाने घोदास्य । मूतं धान्याधानेन बन्धनार्थ तणमयं व्याख्यातं, तेषां संख्याविकरूपः । कोशः करण्डः पेटा वा तस्यापिधानं पटलकम् । एतेषु कुत्रचिदुद्वास्य पुरोडाशान् । दक्षिणामेरेकोल्पुकं पायत्पराबीनम- परेण गाईपत्यमत्याहत्याग्रतो हरन्ति । धूपायमागस्पराचीनमवाङ्मुखं गच्छता बहि भविना संपत्नीकतामात्ययणमाना- भामग्रे हरन्त्युस्मुकम् । स्पष्टम् । १. ग. १. . 'मस्य प्रेष्यामा । १ ठ... भवर्मत्वा । ३ ख, ग, न. ट... पेज।

·सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्र- [पञ्चमप्रमे पारन्तो गृमा स्म इति गाईपत्यमुप तिष्ठते । अध्वर्युरेव । द्वितीयाय तस्थ इत्यन्तो मन्त्रः । उत्तरपूर्वमयान्तरदेश गच्छन्ति । विहाराहहिरुत्तरपूर्वमीशान्यमागं गच्छन्ति सर्वेऽपि । ततस्तु यत्र चतुष्पथस्तत्र गच्छन्ति । आखुस्ते बद्र पशुरिति वजनेयाऽऽखूल्कर एकं पुरोडोषमुपवपति । तं जुषस्वेत्यन्तो मन्त्रः । आखनोत्कीर्णमृदि निदधाति गच्छन्नेव । तथा चतुष्प गच्छेपथा मध्य भाखू कसे भवति । चतुष्पय एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य । वर्मसंयोगश्चतुष्पथः । स्पष्टम् । मध्यमेन पलाशपर्णेनौन्तिमेन वा सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्या समवदायाभिषाप ते रुद्र भाग इति जुहोति । सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः सकृत्सकृत्समवदाय पलाशपत्रेण जुहोत्युल्मुके । तं जुप. स्पेत्यन्तः। भेषजं गव इति द्वाभ्यामुपतिष्ठन्ते । सर्वे तमग्निमुपतिष्ठन्ते व्यवसाययादित्यन्तेन । प्रतिपूरुषं पुरोहाशानादाय । प्रतिमनुष्यम् । व्यम्बकं यजामह इति कि प्रदक्षिणं चतुष्पयं परियन्ति । प्रत्येकं प्रतिप्रदक्षिणं मन्त्रावृत्तिः । सामान्यमुक्त्वा विशेषमाह- तान नुदस्य भगवः स्थ भगस्य यो लिप्सी.. येति प्रतिगृह परीत्यं यजमानाय समावन्ति । प्रथमं तूष्णीमादाय पुरोडाशं तत ऊर्ध्वानाकाश उत्स्य पश्चाद्भगवः स्थेति मन्त्रेण भूमौ पतन्तं पुरोडाशं प्रतिगृह्य व्यम्बकमित्यनेन परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य चतुष्पथम् । ततो यजमानस्याअलौ निक्षिप्य पुनरादायोर्ध्वमुदस्य प्रतिगृह्य परीत्य यनमानाजी निधाय । तथैव तृतीयपर्यायेऽपि । * सूत्रपुस्तकेषु ' उपतिष्ठन्ते ' इति वर्तते । १. ग. स. २. 'न्ति । भा । २ घ. 5. ज. स. म. द. 'नामुघ. . ज.. म. नान्तमे।ब. ग. प. उ.स. . 'भ्यः । ५. अ.... उ. पर्येति । ६ ग... म.म. म.ट. ण, 'त्य परीस्व य । 14 ·५५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्यास्यासमेतम् । ४८९ - यदि यजमानस्य दुहिता पतिकामा स्यात्सा विपरीयात् । सा वक्ष्यमाणमन्त्रे विशेषः। (१) सं मन्त्रमाह- ऽयम्बकं यजामहे सुगन्धि पतिवेदनम् । उ- रुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा पतेरिति परि. क्रम्य अपति ॥ १५ ॥ पूर्वयोः परिक्रमण- योर्यजमानाय समावपन्त्युत्तमे पतिकामायै । पूर्वो मन्त्रः परिक्रमणे । एवं परिक्रमणमपे यजमानाय समावपन्ति उत्तमे पति. कामायामावपन्ति । तृतीये पर्याये पतिकामाय पूर्वयोः पर्याययोर्यजमानाय न तृतीये । तस्यामविद्यमानायार सर्वत्र यजमानाय । तस्यामकामायां सर्वत्र तृतीयेऽपि पर्याये । तान्मूत उपनाम परोगव्यतिं गत्वा वृक्ष आसजति । गव्यतिः कोशद्वयं ततोऽपि परं गत्वा वृक्षे मतेन सह पुरोडाशशेषान्मध्नन्ति । परोगोष्ठ मासजन्तीति भरद्वाजः । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेन परो मूजवतोती यवततधन्वा पिनाक- इस्तः कत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति । प्रणवान्तं मन्त्रमुक्त्वाऽनुच्छसन्तो यावन्निरोधं तिष्ठन्ति । त्रिवारमेवमेवाऽऽवृत्तिः । अप: परिषिच्याप्रतीक्षमायन्ति । मतेऽपः परिषिश्चन्ति । अप्रतीक्षमायन्ति । आसञ्जितं मूतमनवलोकयन्त आवर्तन्ते । परोगोष्ठे मार्जयन्ते । गोष्ठो गा विश्रामस्थानम् । तस्य परतो मार्नयन्ते । सुमित्रा । इत्येतेनेति मरदानः । एषोऽस्येषिषीमहीत्साहनीये समिधोऽभ्यादधाति । एकवचनादपर्युर्यममानो वा । पो भन्मचारिषमित्युपतिष्ठन्ते । सऽपि । एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । गतम् । १ ख. 'मश्रवि । २ च. ट. 'श्रेण नि । ३ . ग.प. .च. ट. ठ. ण. 'नादितो मुक्षी'। ४ घ. ज. स. अ.र. पतिकामा । ५ स. ग. घ. ट. ठ. र. ग. ति । पूर्वो।६ च. ट, 'समयतानि ।

·४९० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रभे-- प्रत्येत्याऽऽदित्यं घृते चरुं निर्वपति । तस्याग्न्यायिकवकल्प इति भरद्वाजः । तत्राऽऽदित्यमेव चरुमित्युक्तम् । अतोऽ. दितिर्देवता । तथा सप्तदश सामिधेन्यः । इडाभागः सर्वोऽपि ब्रह्मण एव । चतुर्धाकरणे- विदं ब्रह्मण इत्येव । सर्वेऽपि भागा ब्रह्मण एवेति पूर्ववदित्यापस्तम्बः । प्रत्येत्येतिव- चनात्व्यम्बकालमिष्टिरियम् । संतिष्ठन्ते त्र्यम्बकाः श्वोभूते पौर्णमासेनेष्ट्रोदवसायानुदवसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्ति । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधी- रगिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहाग्निस्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्तात् ॥ १६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ गतार्थम् । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज. यन्त्यां पञ्चमप्रश्ने त्र्यम्बकः पञ्चमः पटलः ॥५॥ अथ पश्चमप्रधे षष्ठः पटलः । ततो यहे व्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास ऋतौ चतुषु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते तस्य वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राग्नं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशक- पालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं वायव्या- यवागूः प्रतिधुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरो. डाशं द्वादशकपालमुत्तममेके समामनन्ति । यहाद्यतीते पर्वणि प्रयोगो वचनाच्छु नासीरोपलक्षितत्वाच्छुनासोरीयं कर्म, उत्तर- वेदेरभावाद्वैश्वदेवेनेत्युक्तम् । गतार्थम् । वायव्यपयसः स्थाने वायव्या यवागूः प्रति- , ख. ग. घ. इ. च. ज. म. ट. ठ. इ. ढ °मास्येट्वो ।

·६५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९१ धुम्वा पयोथै पूर्वेयुः शाखाहरणादि सायं वत्सानपाकरोति उपवेषं शाखापवित्रं च । प्रातःहस्याऽऽवृता काले प्रातःहं दोहयति । तथैवोक्तमापस्तम्बभरद्वाजाभ्याम् । सांनाय्यवदनुमन्त्रणमेककपालस्याऽऽग्नेयवत् । यवागूश्चरुकल्पेन । प्रतिधुग्धारोष्णं पयः। तत्रैव रूढिलिङ्गं च । गौर्वा प्रतिधुक्तस्यै शृतमिति प्रसिद्धिः । तस्यामेव शृतं पक्वमि. त्यर्थः श्रुतेः । प्रतिधुषा प्रातःसवने, एतदस्मै शृतं कुरुतेति लिङ्गम् । तथा भरद्वा- जोऽपि प्रतिधुगिति दुग्धमात्रवाद इति । यावागूर्वा प्रतिधुम्वा तदपि वायव्यमेव तस्यापि दोहधर्मेण दुग्ध्वा न संक्षालनम् । आप्तायैवावदाय याग इति सर्व कात्यायनेन पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां साधितं ज्ञेयम् । तथा सौर्यस्योत्तमस्थान इन्द्रायेत्यायुक्तः पुरोडाशः शाखान्तरीयः । एवं च सर्वेष्वपि पक्षेषु दश हवींषि । ससपोऽस्य हस्पत्याय वेत्युत्तमेन मासनाम्नैककपालमभिजुहोति । एकमेव नामेष्टमापस्तम्बस्यापि तथैव । अनुवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्पु होताऽनुवर्तयति वत्सरीणामिति वा । गतार्थम् । अपरपक्षे समस्यनस्वकाले पौर्णमास्ये(सेने)ष्ट्रोदवसायानुद- वसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्त्येकं मासमुदस. जत्परमेष्ठी प्रजाभ्यस्तेनाऽऽभ्यो मह आवहदमृतं मां- भ्यः प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतं येन मासा अर्धमासा ऋतवः परिवत्सरा येन ते ते प्रजापत ईजा- नस्य न्यवर्तयन्तेनाइमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसेऽग्नि- स्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्ताद ॥१७॥ अपरपक्षे कृष्णपक्षे शुनासीरीयहवींषि समस्येत्तैर्य नेत्स्वकाल आमावास्येन हविषेष्टा स्वकाले पौर्णमासेनेष्ट्वा तत उदवप्तायेत्यादिविधिः । कृतं व्याख्यानम् । संतिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । शुनासीरीयान्तैव संस्था चातुर्मास्यानां सोमादेरङ्गत्वात् । नैनमनी जान५ सोमेन फाल्गुनी प्रामुयात् । एनं यजमानं सोमेनानीजानं फाल्गुनी पौर्णमासी न प्रामुयात् । फाल्गुन्यां पौर्ण. मास्यां सोमेनावश्यमेष्टव्यमित्यर्थः । चतुर्ष वा मासेषु शुनासीरीयेण यनत इत्य यं पक्षो यदा पुनःप्रयोगं चिकीर्षति तदैव संभवति नान्यदा तत्रापि फाल्गुन्याः पूर्वेणु. १ ठ, द. ग. 'त्यर्थश्रु । २ घ. उ. ज. म. 'ति संव।

·४९२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- - [५ पञ्चमप्र- अतुर्दश्यामेव शनासीरीयेण यमेत ततः फास्गन्यां पुनःप्रयोगश्चातुर्मास्यानां ध्या प्रथमोपक्रमे तस्या भपि फास्गुनीत्युपलक्षणं सर्वमेतत्कात्यायनेन स्पष्टीकृतम् । सोमोऽग्निष्टोमः। सोमाभाचे पथुना। मशको पशुना निरूतकस्पेनानन्तरे पणि । पचभावे पुनःमयोगबातुर्मास्यानाम् । इष्टिरप्युक्ता कात्यायनबौधायनाश्वलायनैः । तदकरणे पुनःप्रयोगः । तान्यकृत्वेष पुनःप्रयोगोऽभ्यास इत्यर्थः । ततोऽपि सोमेन पशुना वा समाप्तिः । इष्टिराग्नेयी कात्यायनीयानाम् । अन्यैः सवनेष्टिरित्युक्तम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादश- कपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो वैश्वदेवश्वळ समानतन्त्रा भिन्नता वैका । नित्यानि चातुर्मास्यानि उक्त्वाऽन्यान्याह- वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्य वसन्ते भूयिष्ठं पयः स्यात् । यस्मिन्वसन्ते यजमानस्य गोषु विपुलं दुग्वं भवति तत्रोपक्रमः । वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्मामुयात् । सहवाशुप्राप्तिपर्यन्तं वैश्वदेवपर्वणि वैश्वदेवमेव पर्वणाऽम्यासः । प्राप्ते सहस्से सस्थानरितरैर्यजते । बरुणप्रघासकाल आगते वरुणप्रघासैरेवमितरैः सोमः पशुर्वाऽन्ते । शुनासीरीयेण पजेत ग्रामकामः प्रजाकामः पशुकामो वृष्टिका. मोऽभाद्यकामो वा वर्ण्यमुदकमन्ववसाय तत सदकार्थान्कुर्वाणः । वर्षामु भवं वर्ण्यमुदकं यत्रास्ति तत्र गत्वा यनते तस्मादेवोदकादुदकप्रयो मनम् । पञ्चसंवत्सराणि व्याख्यास्यामस्तवं पञ्चहोता वैश्वानरपार्जन्यो घ फाल्गुन्यां प्रयुज्य द्वाहतू संवत्सराविष्टा तृतीयस्य मासं न पजेत चैव्यां तु प्रयुज्य त्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा चतुर्थस्य मासं न पजेते विहितं यवराय व्यवराय वाऽभ्यस्येदभ्यस्येत् ।।१८।। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ .. इति हिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥ पञ्चसंवत्सराणि पञ्च संवत्सराः कालो येषां चातुर्मास्यानाम् । अयं प्रयोगो नित्यानां काम्यानां च फलभूयस्त्वकामनया स्यात् । तत्रमेकारम्भत्वात् । प्रथम एव प्रयोगे पश्चहोत्रादि । यदा फाल्गुन्यामुपक्रमस्तदा चाऽऽवृत्त्या द्रावृतू संवत्सराविष्टा

·१५०पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९३
चातुर्मास्यानां द्विरावृत्तिः सर्वेषां भवति संवत्सरद्वयेन पुनश्च वैश्वदेवपर्वमात्रं
पातुर्मास्यमध्ये भवति । तत ऊर्ध्वमाषाढमासो भवति तस्मिन्प्राप्त वरुणप्रधासैन यष्टव्यं
तं मासमतिक्रम्य श्रावण्यां वरुणप्रघासैर्यष्टव्यं चैव्यामुपक्रमे तु संवत्सरत्रयमभ्यस्य
पुनध्या वैश्वदेवेनेष्वा श्रावण्यां वरुणप्रपासरेवं चैत्रमारभ्यर्तुत्रयं माद्रपदे भवति ततो
मासमतिक्रम्य कार्तिके साकमेधैर्य मेत् । अनेन प्रकारेण पक्ष संवत्सरान्यमति ।
ततोऽपि फलभूम्रो द्विस्सिर्वा पञ्चसंवत्सराणि चातुर्मास्यानि यनेत । तथा च पञ्च दश
पञ्चदश वा त्रयः प्रयोगा विकल्पेन भवन्ति । अभ्यासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः ।
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै.
नयन्त्यां पश्चमप्रश्ने गुनासीरीयः षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतयां प्रयोगवैजयन्त्यां
पञ्चमश्चातुर्मास्यमश्नः।
अथ षष्ठः प्रश्नः ।
(तत्र प्रथमः पटमः ।)
॥
ऋग्वेदाद्युपदिष्टेषु साङ्गकर्मसु कर्तृता ।
होत्रादेः परिभाष्याथाध्वर्योर्याजुषकर्मम् ॥ १ ॥
निरूपिता ब्रह्मणोऽपि हविर्यज्ञेषु तेषु तु ।
प्रधानकर्तृदंपत्योः फलाप्राप्ति निवारयन् ॥ १॥
संकल्पादेव कर्तृत्वमनयोमुख्यमादिशन् ।
फलं च सर्वकर्मस्वत्रैवान्यच्च प्रसङ्गतः ॥ ३ ॥
किंचिदुक्त्वा हविर्यज्ञयाजमानं सविस्तरम् ।
होत्रादिवेदसंज्ञाभिर्विहितेष्वपि कर्मसु ॥ ४ ॥
होत्रादिकर्तनियमापवादेन निरूप्यते ।
लिनाद्वाक्याद्विशेषाभिधानाच्छ्रुत्या च बाधने ॥५॥
सन्ति सामान्यसंज्ञायाः षष्ठे प्रश्ने प्रतिज्ञया ।
अवैतानिककर्माणि सब्रह्माण्यपि चत्विनाम् ॥ ६ ॥
साध्यानि तेषु चोत्सत्किर्तृगामि फलं स्थितम् ।
न्यायवैदग्ध्यविज्ञेयं याजमानमितीरितुम् ॥ ७ ॥

·४९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [ ६ षष्ठप्रश्ने- .. - प्रतिज्ञाकरणं तावदादौ सर्वस्य तन्यते । हविर्यज्ञे दर्शपूर्णमासादौ तन्निरूप्यते ॥ ८ ॥ याजमानं व्याख्यास्यामः । यद्यपि यज देवपूनासंगतिकरणदानेष्वितिधात्वनुशासनसूत्रेण यनेर्धातोः पूनाद्यर्थस्य लटः शतृशानचाविति सूत्रेण लडादेशशानच्प्रत्ययान्तत्य व्युत्पत्त्या यजमानशब्देन देवपूनादिकर्मणः कर्ताऽऽत्मनेपदार्थाच्च फलभोक्ता प्रतीयते तथाऽपि याग(यो)रूढ्या चविसाध्ये कर्मणि फलभोक्ता यः स एव प्रतीयते । पूर्तेषु यजत्यर्थेष्वपि यजमान- शब्दप्रयोगात् । देवपूजाकर्तर्यदर्शनाच्च । तस्मादक्षिणार्थे प्रवृत्तत्विकर्तृके कर्मणि यः फलभोक्ता स एव यजमानशब्दवाच्यः । नच कर्ममात्रफलभोक्तरि दृश्यते प्रयोग उपनयनादिषु सामयाचारिकेष्वपि च फलभोक्तरि प्रयोगाभावात् । तयोः फलभोक्त्रोः कर्म तद्यानमानम् । पत्न्या अपि फलं भोक्तृत्वस्याऽऽधानप्रश्ने निरूपितत्वात् । यद्यपि तत्तद्वेदविहितानि वैतानिकानि होतृवेदादिसंज्ञामिर्होत्रादिनियतकर्तृकाण्येवेति स्था- पितं तथाऽपि विशेषप्रमाणैस्तद्बाधेन दंपत्योरपि वचित्कर्तृत्व प्राप्तं तन्निरूप्यत इत्यर्थः। तत्र फलप्रापकं यजमानमात्रानुष्ठेयं प्रमाणमाह- समस्ते क्रतावर्थ श्रूयमाणं यजमानः कामयते । समस्ते नियतेऽनियते च साङ्गे कतौ क्रतुशब्दपुरस्कारेणत्विविधिभिर्विहितत्विक. तके कर्मणि । दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋविन इत्यादिनाऽग्निहोत्रस्य यज्ञकतोरेवमन्तेन दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपश्वग्निहोत्राणामक्रतुरूपाणामपि क्रतुशब्देन गौणेनाप्युपात्ताना. मिह ग्रहणं, ज्योतिष्टोमस्य तु मुख्यत्वेनोपात्तस्य यागविशेष एव सपशुके सोमाख्ये क्रतुशब्दो याक्षिकप्रसिद्ध्या रूढो वेदे च वाजपेये सर्वे यज्ञकतवोऽवरुध्यन्त इत्यादी ततोऽन्यत्र पञ्चमहायज्ञेषु यज्ञसत्रशब्दवद्गौणः । प्रकृते मुख्यमात्रग्रहणे हविर्यज्ञयान. मानकर्मविधानं विरुध्येत तस्माङ्गौणमुख्यानां ग्रहणम् । यज्ञं व्याख्यास्याम इत्यत्र विधिल क्षणानि कर्माणि कर्ममिनिःश्रेयसमित्यादौ च प्रयुक्तयज्ञशब्दकर्मशब्दावपहाय क्रतुशब्द प्रयुञ्जानेनाऽऽचार्येणविसाध्यान्येव कर्माणि क्रतुशब्देन गृहीतानीति गम्यते । अर्थ ममेदं भूयादित्यर्यते तदर्थ फलमिति यावत् । क्रती प्रयोजनतया साध्यत्वेन प्रयोजकोऽर्थः । तं क्रती साध्यं विधिश्रुत्येष्टसाधनयोग्यपरया नियतेषु निःश्रेयसलिङ्गसहकृतया विश्व. निदादी स्वर्ग रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादिकं कामादिपदवद्वाक्यप्सहकृतया च वायव्यय श्वतमालभेत भूतिकाम इत्यादी भूत्यादिकमर्थत्वेनाऽऽवेदितं यजमानः कामयते । नच वर्तमानापदेशादनुवादः कामस्येति वाच्यम् । निष्प्रयोजनवादानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मा. कामयतेति विधौ प्रयोगोऽप्राप्तत्वात् । नच फलकामनायां विधिरस्ति । कामनेच्छा ·१प्र०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९५ सा वस्तुसौन्दर्यज्ञानादेव जायते नतु विधिना । विधिहि न फले प्रवर्तकः । अत एव फलांशे भावनायास्तु प्रत्ययो न विधायक इत्युक्तं तस्मात्फलसाधने विधिरिति वाच्यम्। तत्र वाचिको यः कामाभिनयोऽप्राप्तः स एव कामयतो विहितोऽतो यनमान एवे. त्ययं नियमोऽपि युज्यते । नानावेदगतं फलं तथाऽपि नविग्भिः संकल्पनीयं समा- ख्याया बाधात् । अत एव यो यक्ष्य इत्युक्त्वेत्यत्राऽऽत्मनेपदं श्रूयते । उक्त्वेत्यनेन संकल्पस्य वाचिकत्वमुक्तं तदेव प्रथमं यजमानकर्म श्रुत्यैवोक्तं पुरुषरूपप्राप्तं तेन यज्ञे प्रवर्तमानत्वेन यजमानो नत्वनारब्धयज्ञो यजमानः स्याकिंतु यक्ष्यमाणः । अतोऽनेन यज्ञेन यक्ष्य इति कृतवाचिकसंकल्पोऽङ्गप्राप्तमानो येन क्रतुना यक्ष्य इति कृतसं- कल्पः । तत्र श्रूयमाणं फलमपि कामविषयत्वेनानुवदेदमुककाम इति तद्वाक्यशेषत्वेना- न्यथा सिध्यतः फलस्यानन्वये संकल्पवाक्यमसमर्थ स्यात् । यागेन भावयिष्य इत्युक्ते किमित्याकाइसा जायते तत्पूरणायामुककाम इति वक्तव्यमित्यर्थः । अत एवान्यफ- लकर्मणि चविक विविधानार्थ यनतीति परस्मैपदनिर्देशो नहि प्रयत्नपरिस्पन्दाश्रयत्व. मात्रेण मुख्यं कर्तृत्वं संभवति । स्वतन्त्रः कर्तेति पाणिनिस्मरणात्स्वातन्त्र्यं भोक्तुरेव मुख्यं तत्प्रेरितेषु तु स्वातव्यं गौणं विवक्षितं दर्शयितुं यजतीति परस्मैपदप्रयोगः । सूत्रकृताऽप्यग्वेदेन होता करोतीत्यादौ परस्मैपदप्रयोगेणान्यरितत्वं दर्शितं, नहि परार्थफले कर्मणि परेणाप्रवर्तितः प्रवर्तते । ननु स कथं फलभोक्ता स्यात्प्रधानकर्मणोऽ. कर्ता यतो नच वैदिके कर्मणि स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्तृता । तथा च जैमिनिः पर्वपक्ष- सिद्धान्तावाह शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणात्वादिति सूत्रेण । सर्व कर्म फलभोक्त्रैव कर्तव्यमिति प्रा(त्यभिधा)य राद्धान्तितम् - उत्सर्गे वा प्रधानं स्यादिति । सर्वस्य साङ्गस्य कर्मणो हि ऋत्विक्साध्यत्वेऽपि यागमात्रप्रधानं तत्पत्न्या कर्तव्यमेतावता तत्फलप्राप्तिः । अत एव कात्यायनः-प्रधानस्वामी फलभागादिति । तेनापि द्रव्यदे. वतात्यागो याग इत्युक्तम् । तस्मात्प्रधानमात्रकर्तृत्वेन कर्मफलं तस्येति युक्तम् । भव- त्पक्षे तु त्यागप्रधानता प्रथमपटले निराकृता । प्रधानं यागो होतृकर्तृको होमोऽ. ध्वर्युकर्तृक इति होतृकर्तृक इति स्थितं स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्तुः कर्मफलं स्यादिति चेत् । उच्यते-यः प्रधानस्य कर्ता सोऽङ्गानामिति परिभाषितत्वामागस्य प्रधा. नस्य यजमानकर्तृकत्वे तु यजमानकर्तृकत्वमङ्गानामपि स्यादिति समाख्याभिर्न- स्विकर्तृताऽपि स्यात् । अतो न प्रधानकर्ता यजमान इष्टः सूत्रकृता । तस्माद- न्यतोऽप्रवृत्तः फलार्य संकल्पेन प्रवृत्त एव स्वतन्त्रः कर्ताऽन्यो नेति सूत्रतात्पर्यम् । नचान्येन कृतस्यान्यः फलभोक्ताऽतिप्रसङ्गापत्तेरिति वाच्यम् । यथा यजमानेन त्यागे कृते प्रधाने यजमानपत्न्या अपि फलम् । तत्केन हेतुना संकल्पेनेति वाच्यम् । तत्राऽऽपस्तम्बसमाधिरिति समः समाधिविधिः । यथाऽङ्गेषु कर्तुरन्यस्मिन्नपि यन. मानेऽपूर्वमुत्पद्यते तद्वत्प्रधानं पूर्वमपि संकल्पकतर्येव स्यात्तत्फलं चेति नातिप्रसङ्गः ।

·४९६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रश्ने- यथा लोके राजादिः संकल्पमात्रेण राज्यं भुङ्क्ते प्रेरित राज्यग्रहणाय प्रधानादिभिः कृत. ग्रहणमपि विहितेष्वपि देवताप्रतिष्ठादिपूर्तेषु प्रतिष्ठाप्रधानेषु त्यागासंभवादनपादावपि तथात्वात्संकल्पमात्रेणविकृतस्य प्रधानकर्मणो यजमान एवापूर्वमेव तस्य फलं च भव- तीति न किंचिदनुपपन्नम् । एवं वा सूत्रयोजना-समस्ते साझे कर्मक्रती यो यक्ष्य इत्यनुवादेन वचनामिनयेन चोन्नीतेन यक्ष्य इति संकल्पे यद्यपि फलं तथाऽपि विधि- वाक्ये क्रतो श्रूयमाणं यजमान एव कामयतेऽनेन यक्ष्य इति वाक्य इदमनेन फलं कामय इति वाक्यशेषण कामयते । तस्माद्यज्ञारम्म एवानेन कर्मणा यक्ष्ये यावज्जीवमित्यादि यथासंभवमुक्त्वाऽनेन निःश्रेयसं कामय इत्यादि तत्तत्कामनानुसारेण वदेत् । यथोक्त- मापस्तम्बेनापि क्रत्वादौ कतुकामं कामयेत यज्ञाझादौ यज्ञाकाममिति । समस्ते साझेऽपि कती साध्यत्वेनेष्टं श्रावयेदित्युक्तं तप यज्ञारम्भे प्रधानफलमझारम्भे चानफल- मित्युक्तं भवति । ननु नियतेष्वङ्गेषु विधिश्रुतिमात्रेण न फलं निःश्रेयस कल्प्यं नापि रात्रिसत्रन्याये. नाऽऽर्थवादिकम् । नापि विश्वनिन्यायेन स्वर्गफलम् । किंतु नियताङ्गानि प्रधानेन स्वफलसिद्ध्यर्थ कथंमावाकाक्षिगृहीतानि न पृथक्फलाकाक्षाणि तथाऽपि अत्या कामपदवत्याऽनन्यार्थया च यत्रापि फलमङ्गेष्वनङ्गेषु चास्ति तत्रापि कामना क्वचित्विनिष्ठाऽपि श्रूयते तत्र किमृत्विनां फलमथवा यजमानस्यैव । यजमानफलेऽपि संकल्पोऽत्रविजां यजमानस्येति निर्णयार्थमाह- तथा नित्येषु यज्ञारेषु यानि तु कामयतिः श्रावयति । तुशब्देनोत्सर्गबाधो न सर्वत्राङ्गेष्ववादैः फलकल्पना । नाप्यङ्गेषु फलश्रुतिरर्थवाद एवेति । किंतु नित्येषु फलनिरपेक्षया विधिश्रुत्या फलवत्प्रधानाङ्गेषु तथा निय. तेषु फलाभावेऽपि नियमेनानुष्ठेयेषु यज्ञाङ्गेषु यज्ञफलवत्तया फलवत्सु । ननु किमर्थ नित्येविति यज्ञाङ्गेषु हि नियमेनानुष्ठानं तद्यज्ञानग्रहणेनैव सिद्ध- मिति चेत् । न । वैकल्पिकं पत्राङ्गमस्ति तथाऽतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति पाक्षिके षोडशियागे फलार्थतयैव प्रवृत्तिर्नान्यथा यतस्प तेन विना झवैगुण्यात् । तस्माद्वैगुण्यपरिहारार्थमनुष्ठीयमानं नित्यमित्यर्थः । तेष्वप्यन्य- तःसिद्धस्य स्थानेष्वपि यानि चारूपाणि (पूर्वसूत्रेऽर्थमिति पदं व्युत्पन्नमर्यत इति फलमुकं तत्र नपुंसकनिर्देशेन जातिवाचिनोपदिष्टस्यान्न (त्र) व्यक्तिवाचकेन बहुवच- नान्तेन नपुंसकलिङ्गेन परामर्शो यानीति । यान्यर्थमानानि पुरुषेण नित्याङ्गसाध्यानि कामयतिर्धातुः श्रावयति अभिधयैव बोधयति तान्येवाङ्गफलानि नान्यानि तान्येव यजमान एव कामयते सर्वानुषङ्गः । अयमभिप्रायः-यझाङ्गेष्वपि श्रुत्याऽनन्यपरया - न ख. च. ट, ठ. 'स्ति यथा।

·१प्र.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९७ बोधितानि फलान्येव न सा श्रुतिरर्थवाद एवानलेवपि च किं वक्तव्यं यामि फलं विना नानुष्ठेयानि तत्रार्थवाद एवाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं स्याद्विधेः । तस्मादुभयत्रापि नार्थवादता किंतु फलार्थ तैव । अत्र कामयतिरू(रु)पलक्षणमिच्छाविषयत्व(त्वे)नार्थप्र. तिपादकानां शन्दानाम् । बुभूष[ति] तितीर्षत्यनयोः साक्षादेकार्थकत्वात् । इतरार्थन. प्रत्ययस्यापि समानार्थत्वात् । अभिचरन्नामयाच्यादिशब्दानामनिष्टार्थानामपि विधिषु न श्रुत्यावेदितार्थस्यापूर्वस्येष्टस्य साध्यस्याऽऽवेदकानामिच्छाविषयत्वं विना साध्यत्वा. संमवादश्यमक्षिप्तेच्छाविषयत्वमपि बोधयतामुपलक्षणम् । तान्यानङ्गफलानि यज. नस्य कर्मणां स्वतन्त्रकर्तुरेव । तथाऽप्यध्वर्यादिकामना श्रूयते तथाऽपि नाध्वदियः स्वार्थतया साधयितुमीशते शास्त्रफलं च कर्मणां स्वतन्त्रक रेवेति न्यायात् । नानेन प्रवर्तितस्य कर्मणः फलमन्यस्य स्यात् । यदप्यन्यस्य प्रपाप्रवर्तनादिषु कर्मसु तृप्तिः फलमन्येष्वप्यस्ति तथाऽपि न तद्विधिफलम् । किंतु तदानुषङ्गिकं विधिफलं कतुरेवेति न व्यभिचारः । तथा च याकामयेत यजमानानिति तथा यं कामयेत सर्वमायुरियादिति पनमानकाम्यमेव फलं नावयुकाममनिच्छतो यनमानस्य फलं स्यात् । एवमृत्विनामपि कचित्स्व कामनाविषयत्वेन स्वफलता दृश्यते । तत्रापि यदि यजमान एवानेन कर्मणा म अस्विजां फळं भूयादिति कामयते तदेव नान्यदा । तदेतत्सर्व यानीत्यनेन दर्शितम् । तपा यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यादेरपि न फलपरता मानत्वाभावात् । अध्वर्युणाऽ. निष्टं काम्यमानमपि न यनमानप्रयुक्तेन कर्मणा भवतीत्युक्तम् । यथा यजमानायानिष्टं कामयते ताहगेवेति । तथा न कार्यमित्यर्थवादः । यत्र तु कामनासमानार्थपदैरबोधितं तत्काम्यमानमपि नाङ्गफलमित्यपि कामयतिरित्यनेनोक्तम् । श्रावयतीत्यनेन कामादि. पदबोधितमपि यचभिधया न प्रतिपायते किंवन्द्यतेऽभिधायाः पदान्तरेण प्रतिबन्धात्। तत्रापि न फलताऽपि त्वर्थवाद एव । यथा त्रिष्टुमा परिदध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रि- बकामः खलु वे रानन्यो यनत इति तपा जगत्येत्यपि । अत्र खलुवैपदानां हेतुत्वे. नाभिवाप्रतिबन्धादनुवादेनार्थवादतव । यदि कामयत ब्रह्मवर्चतमस्त्विति गायत्रिया परिदध्यादिति फलपरतवात्र नार्थवादता । अत्र फलवन्त्य कानि क्रियाजातिद्रव्यगुणाः। किया तावत्-भाषानेऽग्नये मगिनेऽष्टाकपालेष्टिः । सा नित्या च काम्या च । तथा राका सिनीवाली पत्नीसयानभागौ । मातिर्यावत्पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्य यूपं कुर्यात् । द्रव्यमपि-द्रव्यमग्निहोत्रहोमे पयः । गुमः-यूपे विरस्निपञ्चारत्नित्वं च । एषां संयो. गपृषक्त्वन्यायेन यागाङ्गता । तथाऽनङ्गान्यपि क्रत्वाश्रितानि चतुर्धा कुहूयामः पत्नीसंयामेषु । जातिः-यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्या- दिति परिधानी[या]यां गायत्रीत्वम् । द्रव्यम् - कांस्यमृन्मये प्रणयनाश्रिते । गुणः- १च. ट, तयाऽपि।

·४९९ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठभे- भाषार उच्चनीचते । एतेषां क्रत्वङ्गत्वावेदक प्रमाणं नास्ति । यदि प्रकरमेनागत्वं तदा वाक्यमेदः स्थासकृच्छ्रुतस्य वाक्यस्य । उदाहरति- यथाऽऽघारस्योलतायां नीचैस्तायां च । अर्धमाघारयेत्स्वर्गकामस्य न्यश्च वृष्टिकामस्येति यथा यजमान एव कामयते तथा याकामयेत यजमानान्समावत्येनानिति व्याहृतिविधाने स्थानविशेषलक्षणो गुणो यन. मानफला विधीयमानो यजमानेनैव कामयितव्यः संकल्पनेत्यर्थः । एतत्सूत्रे नियमविधानेन फलितां परिसंख्यां दर्शयति- अर्थवादा इतरे । आधारस्येत्यनुकर्षः । आचारगतगुणविध्यर्थवादा इतरेऽनन्यथासिद्धया श्रुत्यैवाऽऽ. वेदितार्थप्रापका विध्युद्देशान्तर्गतास्तेऽतोऽन्ये वाक्यशेषा विध्युद्देशानन्तर्गताः सन्तः पृथगपि वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तो वाक्यैकवाक्यतां गच्छन्तोऽर्थवादाः स्तावका न फल. प्रापका इत्यर्थः । ब्रह्ममीमांसकानामिव वाक्यैकवाक्यताऽर्थवादानामिष्टा सूत्रकृतामवा- न्तरवाक्यार्थेऽपि प्रामाण्यस्वीकारात्तत्तु(न्नतु)जैमिनीयानामिव पकवाक्यता । यथा संततमाघारयतीत्यत्र प्राणानामन्नाद्यस्य संत या इत्येवमादयोऽर्थवादा आघार- पोस्तथाऽन्येष्वपि नियतेषु यज्ञाङ्गेषु प्रकारान्तरसिद्धा अर्थवादा एवेत्याह- सोऽन्येषु यज्ञाकेषु पुरीषवतीं करोति प्रज. येवेनं पशुभिः पुरीषवन्तं करोति यद्यूपं मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्या इषे वोर्जे वेति शाखामाच्छिनत्तीपमेवोर्ज यजमाने दधातीति । शाखान्तरीयं वाक्यम् । इतीति नानाप्रकाराणामर्थवादानां पूर्वदर्शितानां ग्रहणार्थम् । द्रव्यप्रकल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाश्च । यद्याभूतं द्रव्यं सिद्ध नात्यादिना पश्चादङ्गत्वेन तत्तद्वेदविहितमपि नरिवग्भिः संकल्प्यं तत्। नहि तत्र तत्र वेदे संपादन विधीयतेऽपि तु सिद्धस्याङ्गताऽसो द्रव्यप्र. कल्पनं पूर्वमर्थसिद्धं तत्तु स्वार्थसिद्ध्यर्थ यजमान एव कुर्यात् । नहि त ऋत्विजो दक्षि. गालोभेन प्रवृत्ताः स्वयं व्ययं कर्तुं प्रभवन्ति । अत आज्यत्रोहिपशुतण्डुलगोनावादीनां संपादनं याजमानं यजमानः स्वद्रव्यव्ययेन साक्षाद्वाऽन्येन वा संपादयेत् । अत्र पन. मानग्रहणं पुनः संकल्पे प्रवर्तमानस्य द्रव्यप्रकल्पकत्वं मा भूकिंतु संकल्पापूर्वमेव पक्ष्यमाणस्येति । यजमानपदं द्रव्यप्रकल्पनपदेन न संबद्धमिति पुनरग्रिमैरेव संबन्धो १ घ. झ. म. °था नित्येषु।

·१३०पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९९ यथा स्यादिति सप्रयोजनं दक्षिणादित्रयेण संवध्यत उत्तस्त्रानुवर्तते च । दक्षिणादानं स्वत्वत्यागरूपं नास्वामिनः संभवति । सामर्थ्यमपि श्रुत्यो बाध्यतेऽनड्वान्होत्रा देय इत्यादिना । भष्टाङ्गमैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य तथनमानसंस्कार एव समाख्यायाः माम- येन वाधात् । ऋस्विनां हि ब्रह्मचर्याभावेऽपि कर्तृत्वसंभवात् । तस्माद्दीक्षासंस्कार. वरस्वामिनः संस्कार इति भवत्यदृष्टार्थः संस्कारो यजमानस्यैव । अत एव लिङ्गेन समाख्यायाधे सति योऽस्याग्नीनाधास्यमानो भवति स एतां रात्रि ब्रह्मचर्य परतीत्य. ध्वर्योब्रह्मचर्यविधानम् । यत्र कुत्रापि वेदे पठिताना मन्त्राणां जपं पत्न्या अपि । वक्ष्यति च धर्मेषु नहि प्रवसति यनमाने पत्न्या नैमित्तिकेषु दानेषु स्तेयमुपदिशन्तीति तस्या भपि स्वाम्यमस्त्येवेति प्रवाति यजमाने दक्षिणादानं पत्न्याऽपि कार्य वरो देयः । छिन्दरपाणि दयादित्यादिना विहित स्कन्नादिनिमित्तं दानमपि दक्षिणाशब्देन प्रदेय- मात्रग्रहणात् । जपानां विधिमर्थसिद्धं दर्शयति- प्रत्यगाशिषो मवानकर्मकरणाञ्जपति । यजमान इत्यनुवर्तते । मन्त्रप्रयोकुरात्मानं प्रतिपाद्यत्वमागच्छन्तीति प्रतीच इष्टप्रा. धनास्ताः प्रतिपाद्यत्वेन येषां मन्त्राणां ते तथा प्रत्यक्षं मह्यं स्यादित्यात्मगामित्वम् । भाशिष इष्टप्राप्तिप्रार्थनारूपार्थवादा उपलक्षणम् । तान्मन्त्रान्यजमानो जपति । यज- मान एव जपत्येवेति चोभयं नियम्यते । तेन जपस्तथाचादृष्टार्थ चातुस्वयं पाणिनिस्मृ- तिन्यायेन सिद्धमसिद्धमितीत्यविहितानां जपार्थतया विधिपतीत्येव करप्यो यजमानः कर्तृकः साक्षादित्यर्थः फलति । प्रत्यक्ष नपविधिविहितानां विनियोगं जपतीति चेत्यनेन वश्यत्यतो ज्ञायतेऽत्र विधिः कल्प्य इति । अयमाशयः -अध्ययनविधिनोत्पादितानां मन्त्राणां स्वार्थावबोधद्वारा फलवकर्मसाधनानां यज्ञकर्मार्था मन्त्रा इति परिभाषासूत्रेण सर्वमन्त्राणां यज्ञानुष्ठानार्थत्वमुक्तम् । तत्र येषां विनियोनको विधिर्नास्ति ते केन प्रमाणेन यज्ञकर्मार्थाः स्युः । अतस्त्वध्ययनविधिनैव ते सामान्येन विनियुक्ता एव । तेषां विशेषविद्याकाक्षिणां प्रत्यगाशीस्त्वलक्षणलिङ्गेन स्वस्यानुपमर्दको जप एव विधेयत्वेन साध्यो धात्वर्थो नान्यो योग्यः स्यात् । ननु शेषस्य विनिधानमित्यादिसूत्र. रविनियुक्ता सा विनियोगलिलेन वदता दशतयी सामव्यतिरिक्तानामपि मन्त्राणां तूष्णीकेषु प्राकृतेषु यज़रिति सूत्रेण विनियुक्तत्वान्नतेम्योऽन्ये मन्त्राः सन्ति । येषां नपे विनियोगः कल्प्य इत्युच्यते । अत्राऽऽहाकर्मकरणानिति । कर्मनामा चेष्टा तस्यां करणत्वेन प्रतीतास्ते कर्भकरणास्ते हि तूष्णीकक्रिया प्राकृतासु क. ग. ग. त्या न बा।

·[ पष्ठमश्रे-- दकाः सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- विहितास्वेव प्रत्यगाशिषोऽपि मन्त्रसाकाङ्क्षासु लिन तत्र क्रियाप्रति. पादनत्वलक्षणेन गच्छन्त्येव । प्रत्यगाशीलिंगं च विधिकरूपकमभिभूय श्रुति- विधेयक्रियामेव क्रियाप्रतिपादनलिङ्गेनाप्यकरूपनालामाच न संनापेन गच्छन्ति । ये स्वकर्मकरणास्तेषां तूष्णीकाः क्रियाः प्रति गमने सामध्ये नास्ति । पचपि सदभावाकाक्षार.थाऽपि ते न केवलप्रत्यगाशी:पराः क्रियाया अप्रतिपा. कथं क्रियामभिधया प्रामुवन्ति । नचात्र बामणविहितत्त्वमस्ति पेन यथोपदिष्टं ब्राह्मणवन्त इति सूत्रेण लक्षणयाऽपि क्रियाप्रतिपादकाः स्युः । तस्मात्तेपा. मध्ययनविधिबलेन स्वसाध्यनपविधिकल्पकत्वमेव युक्तम् । नानुचारितस्य कर्मान- स्वमध्ययनविधिनाऽऽवेदितुं किंतूच्चारणेनोत्पन्नस्याभिव्यक्तस्यैव वा, इदानी दृष्टे चासं. भवति तदुचारणेन विधेयेन साक्षादपूर्वमेव वाच्यं संस्कार्यापस्याप्रतीतेः । नच मनं जपतीत्यस्ति द्वितीयानिर्दिष्टं संस्कार्यमिति वाच्यम् । मन्त्रस्यान्यत्र विनियुक्त- विनियोक्ष्यमाणत्वाभावाद्वितीयया नेप्सिततमत्वं किंत कारकत्वमात्रमवगम्यते यतीर चेति पाणिनिस्मृतेः । तस्मान्न द्रव्यमाने चादृष्टमाधेयशब्दापरपर्यायं मनयत्तवा- राऽपूर्वोत्पादकं किंतु साक्षात्फलभोक्तार स्वामिन्येवौत्सर्गिकं मत्रोच्चारणक्रिययाऽपूर्व जन्यते । वैधकर्मणां फलाशासनं मुख्यं फलं स्वामिन्येव स एव मद्यभिष्टमिदं भूयादिति कामयितुं योग्यो नविक् । तस्यान्यफलशासने यद्यपि यां कांचनाऽऽशिषमृत्विगाशास्ते तां यजमानस्येति तथाऽपि यजमानफलशासने मन्त्रवाच्ये मद्यमिदं भूयादिति गौणमेव । नचाभिधावाधेऽन्यद्विनियोजकं प्रमाणमस्ति । समाख्यायास्तु लिनेन बाधान्मुख्यवृत्त्या भोक्तवोच्चारणे कर्ता यजमानो यागेन फलं साधयितुं प्रवृत्तः फलापूर्वाश्रयत्वयो. ग्यमात्मानं दीक्षयेव करोत्यपूर्वेण संस्कृतम् । एवं च दीक्षणीयेष्टिवदेव जप. स्याऽऽरादुपकारकत्वेऽपि यनमानसंस्कारकत्वमुपपद्यते । स्वसंस्कारव्यतिरिक्त कर्मणि प्रतिनिधिः प्रवसतो यजमानस्यत्विग्वक्ष्यते । जपस्य संस्कारकत्वान्न तत्र प्रति. निधिरिति स्वस्यैव प्रवसतो जपो वक्ष्यते । तदेवं जपस्याऽऽरादुपकारकत्वे संपा. दित एवोपपद्यत इति युक्तमुत्पश्यामः । तस्मादृग्वेदादिसमाख्याप्राप्तात्वि. ज्यबाधेन यत्र यत्र मत्रपाठन्तत्र तत्र कमसमीपे जाः कार्यः । द्रव्यप्रकाशनेन प्रत्यगाशीःप्रार्थनं यत्र मन्त्रेषु स्यात्तत्र तत्र तत्तद्दव्यनन्यं क्रिययोपलाशते काले कर्तव्यस्तत्तत्कर्माङ्गतया । तत्र पाठादुत्कर्षोऽपि मन्त्रेऽवान्तरलिङ्गेनानुज्ञातः पाठात्तस्य प्रबलत्वात् । ये च क्रियाकरणद्वारा प्रत्यगाशी:परास्तत्र क्रियां विनाऽऽशी:प्राप्त्यामावा. क्रियालिङ्गमेव प्रबळं तेन तूष्णीकेषु प्राकृतेषु तत्तहत्विकर्मसु प्रत्यक्त्वमारोप्य गोण्याऽपि वृत्त्या प्रवर्तन्ते । ये प्रत्यगाशिषः श्रुत्या क्रियायां विनियुक्तास्तेषां लियं श्रुत्या सुतरां बाधितमिति गौण्या वृत्त्या क्रिपापरत्वम् । तथाचानपन्यूजसामस्विति ·१प्र०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०१ पाणिनिना वक्ष्यमाणन्यायमूलमाश्रित्योक्तमैकश्रुत्यमपि बाधितमिति मपे चातुः स्वयमपि सिद्धमस्याध्वर्युपाठेन । एवं च परिभाषिते यजमानकर्तृके जपे सति परिभाषितन्यायेन शब्दान्तरोधित- कर्मभेदेष्वपि तत्तद्विधिविहितेष्वपि केषुचिजपधर्म यजमानकर्तृकस्वं पातिदिशति- सथोपदिश्यमानानुपतिष्ठतेऽनुमययतेऽभि. मचयतेऽभिमृशति जपतीति च । जपतीति चेत्यन्तेन विधिनातेनोपदिश्यमानानपि प्रत्यगाशिषो मन्त्रांस्तत्तदुपदिष्ट विशे- घेण विशिष्टकर्मान्तरविनियुक्तानपि तथा नपति यजमान एव । न तु तां क्रियां साधनतया तत्तद्वेदविहितया तृतीयया श्रुत्या भासमानानाप्यत्विाजपं प्रयुञ्जते(:) । अत्र चातुःस्वर्य- माशीःपरत्वेन यजमानकर्तृकत्वं चातिदिश्यते जपे विहिते यनमानकर्तृत्वमित्यर्थः । अयं भावः-यद्यपि चोपतिष्ठत इत्यादिना कर्मभेदोऽस्ति जपे तु प्रयोगभेदस्तथाऽपि न तेन तक. ममाधनतया प्रतीयमाना मन्त्राः प्रत्यगाशीपरत्वं महति । क्रियामंशभूतां प्रति तृतीयया न साधनत्वमुच्यते किंतु प्रत्यगाशीःशासनं प्रत्येव प्राधान्यादशात्तद्वारा तेषामङ्गत्वात् । उपतिष्ठत इत्यादिना विशिष्टाभिर्धानेऽपि विशेषणांशानां क्रियारूपाणामपि मन्त्रोचार. जन सहभाविनामयोग्यस्यान्न मन्त्रसाध्यत्वम् । नहि हस्ताञ्जलिकरणमुपस्थानेऽनुसंधानम- नुमन्त्रणेऽभिमुखीयाचनमभिमन्त्रणे हस्तेन स्पर्शनमभिमर्शने मन्त्रान्ते च क्रियते किंतु पूर्वमारब्धं सहमत्रोच्चारणेऽनुवर्तते तत्कथं मत्रप्साध्यं स्यात् । मन्त्रैरप्रतिपाद्यत्वाच । नहि ताः किया मन्त्रवर्णेषु दृश्यन्ते । तस्मान्मन्त्रप्रतिपाद्याशीःप्रतिपादनसाधनत्वेनैव तृतीयोपपद्यते । अर्थस्तुतिरवान्तरवाक्यार्थोऽयं स्तुत्वाऽऽशिषामाशासनं महावाक्यार्थः । तदेव विधयं मन्त्रप्रतिपाद्यत्वेन । स्तुतिस्तदमिति न तेन विरुध्यते सेन चात्र तेषां संस्कार्यत्वेन द्वितीयेति वाच्यम् । उपस्थाने तावद्वारवाद्यर्थानां द्वितीयानिर्दिष्टानामपि कर्मासमवेतत्वात् । अग्न्यादीनां कर्मसमवेतानामपि न संस्कार्यत्वं वैरूप्यापत्तेः । किंच तेभ्यः फलाशासनप्राप्तये तेषामर्थानामुपस्थानं स्तुतिरेव स्तुतिविषयत्वेन द्वितीया निर्दिष्टा । अपि च स्तुतिर्हि गुणकीर्तनं गुणिकर्तिनस्तोत्रशस्त्रवत् । उपस्थाने स्तुतित्वं स्पष्टमेव दृश्यते तेऽग्निमस्तुवन्स एभ्यः स्तुतो रात्रियाः साऽग्निमस्तौत्स एन स्तुत इत्यादौ चाप्युपस्थानस्य स्तुतिरूपत्वेन स्तुतत्वात् । एतेष्वेवार्थवादेषु स्तुत्या फलप्राप्ति- मपि दर्शयति पशनिराज ते देवाः पशनिवत्ता कामार अकुर्वतेति । स एन९ स्तुतः मुवर्ग लोकमगमयदिति । किंचाऽऽहिताग्नेराशायदग्निमुपतिष्ठत इत्यत्रापि चाऽऽशी:प- रमेवोपस्थानम् । तत्रार्थस्तुतिर नतु द्वितीयया गुणी प्रतिपायभूतेन संस्कार्य तत्प्रतिपायं 4 गुणाश्रयत्वेन नतु प्राधान्येन । एवमनुमन्त्रणादिष्वपि स्तुत्यत्वेन द्वितीया नतु संस्कार्यत्वेनेप्सिततमत्वात् । कित्वकथितं चेति विषयत्वेन ·५०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रश्न- माधनत्वमात्रमाह । किंचानुमन्त्रणे हुतं द्रव्यं द्वितीयानिदिष्टं स्तुतिस्तु सद्देवतानामा- शीर्था दृश्यते तेभ्य एव फलशासनात्-अग्नेरहं देवयन्ययाऽऽन्नादो भूयात- मित्याहाग्नि देवानामन्नादस्तेनैवान्नाद्यमात्मन्धत्त इति ब्राह्मणे च । यद्यप्यन्नादौ द्रव्यस्य संस्कार्य[व]मपि संभाव्यते तथाऽपि न तन्मन्त्रप्रकाश्यत्वेनापि अपूर्वक्रिया- मंशभूतां प्रत्येव स्थान्नतु मन्प्रप्रतिपादनं प्रत्यपि । माशी परस्वभङ्गात् । तदभङ्गेनैवा. यस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । नतु प्राधान्येन । अत एव प्रवसतो यानमाने जपवदेवोप. स्थानादीनामपि स्वसंस्कारकर्मत्वेन तन्मन्त्राः स्वयमेव जपतीति वक्ष्यति । संस्कार्य यदि द्रव्यं स्यात्तदा परार्थानामध्वर्युक[क]त्वेन प्रतिनिधिः स्यात् । न तान्यारा. दुपकारकाण्येवोपस्थानादीनि सन्ति न क्रियापराणि स्तुतिवज्जपरूपाण्येव । ननु कथमत्र विशिष्टो जपो विधेय उपतिष्ठत इत्यादिषु जपत्वाप्रतीतेः । प्रतीतौ च न तृतीयानिर्दिष्टमम्प्रबन्धः स्यात् । उच्यते-उपान्मन्त्रकरण इति पाणिनिसूत्रेणोपति- छत इत्यात्मनेपदं विहितं मप्रसाध्यं करणं यस्य तत्कर्म मन्त्रकरणम् । उपपूर्वकस्ति. ठतिः परिधानवाची मन्त्रोच्चारणं विधेयम् । अर्थप्रतिपादनं तु सामर्थ्यात् । अथवाऽर्थ- प्रतिपादनं विधेयमुच्चारणं तु सामर्थ्यादिति न्यायादन्यतरस्यैकस्य विधायकत्वे प्राप्ते जप एव सूत्रकारेण विधीयते । प्राथम्यात्पुरुषयत्नसाक्षात्साध्यत्वाच्च । प्रति. पादनं न साक्षात्पुरुषव्यापारेण शब्दव्यापारत्वात्सत्येवोच्चारणे साक्षात्पुरुषप्रयत्नसाध्ये विधिगोचरे सति पश्चात्प्रतिपादनपरम्परया पुरुषजन्यमर्थात् । अत एव सूत्रकृता संब- न्धार्थमेव मन्त्राणामुपदिश्यमानानां द्वितीयया निर्देशः कृतः । तत्र मन्त्रेणोपतिष्ठत इत्यत्र तृतीयाऽर्थप्राप्तप्रतिपादनसाधनतानुवादिकेति मत्वा मन्त्रामन्त्रस्य विषयत्वेन साध. नत्वं विना याऽऽक्षिप्ता द्वितीयोपदेशे दर्शितोपरि(?) निति । भकथितं चेति सूत्रेणैव विहिताऽपि । तथा चाप(१)उत्थायाञ्जलिपुटं कृत्वा मन्त्रं मपन्मन्त्रोऽङ्गवाचका(!) स्तुवन्नात्र प्रतिपादयेदिति । मन्त्रेणानुमन्त्रयत इत्यत्रापि द्रव्यमनुसंधाय मन्त्रं जपन्म. न्प्रेण द्रव्यदेवताः स्तुवन्नित्यादि समानम् । मन्त्रयतिधातुः स्वाभिप्रायाविष्करणप्रति- पादकवचने प्रसिद्ध उपसर्गभेदाद्विशिष्ट वर्तते । अभिमन्यतेऽत्रापि अभिमुखो भूत्वा द्रव्यं पश्यन्मन्त्रं जपन्मन्त्रेण द्रव्यमेव स्तुवन्नित्यादि समानम् । अभिमृशतीत्यत्रापि द्रव्यं स्पृशन्मन्त्रमुच्चारयन्मन्त्रार्थ मन्त्रेण स्तुवन्नित्यादि समानम् । सर्वत्र प्रत्यगाशीरयों मुख्ययैव वृत्त्या यजमानस्य नपतेरुपतिष्ठत इत्यादीनां च जपवाचकत्वेऽपि शब्दान्तरै- रर्थभेदात्कर्मभेदो ज्ञेयः । यथा धात्वनुशासनसूत्रेषु यन दाने हु दाने डुदादान इत्यादिना समानार्थत्वविधानेऽपि रूढ्याऽर्थभेदादपर्यायत्वेन शब्दान्तरैः कर्मभेद एव- मत्रापि । तत्र यजत्यादिषु कृतमेव व्याख्यानं प्रथमे परिभाषापटले । तद्वतत्रैवोपतिष्ठ इत्यादीनामपीति युक्ततरं सूत्रम् । जपोऽपि श्रुत्यैवेति सर्वमवदातम् । चकार इति. करणस्य प्रत्येकसंबन्धार्थः। ..

·प्र०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०३ यावदुक्तं कर्माणि करोति । यजमान एव । उपस्थानादिजपानामङ्गभूतानि कर्माण्यपि यावदुक्तमनतिकम्प करोति । प्रत्यगाशीमन्त्रैरुत्सर्गेण जपस्तैः कर्माणि यावद्विहितान्येव करोति यजमानो नतु यत्र यत्रापि । तथा प्रणीताप्रणयनादीनां याजमाने श्रुतत्वाचनमानक कीत्वे प्राप्ते पुनरधीतेन सूत्रं योज्यम् । अस्माभिर्यावत्कर्तव्यं यजमानस्योच्यते तावदेव तेन कार्य न यजमानकाण्डविहितं सर्वम् । अयमभिप्रायः-प्रणीताप्रणयनादिकमावर्यवेऽपि विधीयते नचोमाभ्यामेकं कर्म कर्तुं शक्यमतोऽध्वर्युणा कृते यजमानकृतमिव भवतीति न याजमानबाधोऽत्यन्तं भवति, यजमानेन कृते तु नाध्वर्युणा कृतमिति सर्वथाऽऽध्वर्य- घबाधः स्यात् । प्रणीतादिप्रणयने प्रणीतादिप्रकाशकमन्त्राणां जपेऽपि याजमानत्वोप- पत्तिः । आज्यावेक्षणादिसंस्काराणामुभयकर्तृक]त्वं विधानासिध्यतीति । ननु तर्हि यथा भारद्वाजेनोक्तं यत्र क्व चोपतिष्ठतेऽनुमन्यत इति चोदयेद्यजमान एव तत्कुर्या- दिति यथोक्तमेव वक्तव्यं जपतीत्यध्याहारेण किमर्थमुक्तमिति चेत् । उच्यते-एवमु. च्यमाने करणमन्त्रतैव स्यात् । अस्तु का हानिरिति चेत् । न । भाध्वर्यवमेव तदा स्यात् । ननु वचनाद्याजमानं भवेत् । न । तस्य न्यायमूलत्वान्यायासंभवे यान. मानं न स्यात्। न्यायश्च फलमात्राशासनपरत्वे हि फलापूर्वाधानसामर्थ्य नपापूर्वेण यन. माने भवति दीक्षणीये वा यदि करणमन्त्रः स्यात्तदा न तथा । ततस्तु स्यादाविज्यमपि । किंच प्रवसति यजमानेऽध्वयोरेव स्यात्परार्थेषु तस्य प्रतिनिधित्वाङ्गीकारात् । स्वसं- स्कारत्वे तु न प्रतिनिधिरिति याजमानमेव । तत्राङ्गमात्रलोपेऽनाज्ञातजपादिविष्णुस्मर- णादिना समाधिर्भवेत् । प्रधानं च जपस्तु प्रवसताऽपि कार्यः । उपस्थानादौ तु मानसी क्रियाऽङ्गं सा यजमानेनैव कर्तुं शक्येति युक्तमुत्पश्यामः । जपत्वेन विधाने पाध्ययनस्वरधर्मताऽपि साध्यते । तथाच पाणिनिनैकश्रुतिदूरात्संबुद्धौ यज्ञकर्मण्यनप- न्यूलतामस्वितिस्मरणात् । सूत्रकारेण तु न्यायादेव साधितमध्ययनस्वरधर्मत्वम् । कथम् । अधीतिपठत्योरिव नपतेरुच्चारणप्राधान्यात् । यादृशमध्ययन उच्चारणं ताडगेव जपति. नाऽभिहितम् । करणमन्त्रले तु यावताऽर्थस्मृति यते तावानेव करणत्वेनापेक्षितो विहित एकश्रुत्या चार्थप्रत्यायनान्नाङ्गं स्वराः । यद्यपि बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमि. त्यादिषु स्वरस्याप्यर्थज्ञानेऽनतोक्ता साऽपि पाठविसरेऽर्थनिर्णयार्थमुपायोऽपि नाङ्गम. तस्तत्रैव निश्चितान मन्त्रेण क्रिया साध्या । अत एवोक्तं यज्ञकर्मणीति । शस्त्रेषु करणमन्त्रत्वाभावेऽप्पैकश्रुत्यं वचनात् । शंसतीति विधेर्देवतागुणप्रकाश- कत्वमात्रेण पर्यवसानम् । उक्तं चाकरणमन्त्रत्वम् । अपि वा स्तौतिशंसती १च.ट. 'बमेव व'।

·५०४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठमने- प्रधानकर्मणी स्यातामिति प्रधानकर्मता प्रकाशनमात्रप्राधान्यानोच्चारणप्राधान्यात् । शस्त्रेषचारणमङ्गमेव करणम श्रेष्विव । स्तोत्रेषु साम्ना स्तुवीतेति गीतिषु सामा. ख्येति नैमिनिनोक्तत्वाद्गानं च स्वरसाध्यमेवेति साना गीत्या संस्कृताभिभि. देवतागुणान्प्रकाशयेदिति स्तोतेः पर्यवप्तानात्करणमन्त्रेषु मन्त्रसाध्यक्रियया स्तोत्रश. स्त्रयोरर्थप्रकाशनेन जपे तूञ्चारणेनापूर्वोत्पत्तिरिति विधिसामर्थन प्रकृतिश्रुत्याऽनुगृही- तेनावगम्यत इति चतुरश्रम् । सर्पोपस्थानादिषु जपत्वे सत्यपि चासाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायानागृहीतविशेषेण विशेष्ये बुद्धिरिति चोपसर्गविशिष्ठैर्धातु. भिविशिष्टमेव वाच्यमिति विशिष्टानामेव व्यपदेश उपस्थानमनुमन्त्रणमभिमन्त्रणमभि- मर्शनमिति केवले पूर्वोत्पादके मन्त्रोच्चारणे तु जप इति व्यपदेशो धारणार्थेऽध्ययन- मिति दयविलक्षणे च मन्त्रपाठ इत्युच्चारणप्रधानता तु सर्वत्र न व्यमिचरतीति युक्ततरं सुत्रमिति । यावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य जपाश्च । दंपत्योरविशेषेण प्राप्तानि यजमानकर्माणि पत्न्या नियम्यन्ते । कुतः । यदि पाजमानं कर्म सर्व तस्या अपि स्यात्तदा पत्न्यवेक्षत इत्यनर्थक स्यादतो ज्ञायते यावदुक्तमेव तया कार्यम् । अत्र यावदुक्तमेव कर्माणीति नियमो नतु यावदुक्तं कर्माण्येवेति न ब्रह्मपर्यनपपरिसंख्येति वक्तुमुक्तं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । ब्रह्मचर्य तघन. मानस्य ब्रह्मचर्येणार्थात्तस्या भरि सिद्धमेव तथाऽपि मनोविकारमपि निरुध्या(न्ध्या)- दिति वक्तुं पुनर्वचनम् । पत्नीप्रत्यगाशिषां मन्त्राणां याजमाने च न विनियोग इति तेषां लिङ्गेन नपार्थोऽयमारम्भः । नाशब्देनोपस्थानादिकमपि स्वस्याः प्रत्यगाशिषा नियम्यते । दर्शपूर्णमासयोर्याजमानं व्याख्यास्यामः । दर्शपूर्णमासादय एव हविर्यज्ञा उक्तास्तेष्वेव याजमानं व्याचिख्यासितम् । तथाऽपि पूर्वतनं याजमानं सर्वकर्मसाधारणमिति वक्तुं दर्शपूर्णमासयोरित्युक्तम् । पूर्वतनं प्रसकेन सर्वार्थमित्यर्थः । दर्शपूर्णमासयोाख्यास्याम इत्येतावता सिद्धे यानमान. ग्रहणं दर्शपूर्णमासशब्देन कालग्रहणं मा मदिति । तेन वपन विधीयमानं न काल- मात्रे विधीयतेऽपि तु यजमानस्य संकल्पस्य सर्वाङ्गपूर्वमावित्वेनाभिधानाधष्टुं प्रवृत्तस्यैव तदनतया कार्य नतु दैवात्कमशक्तेन दर्शपूर्णमासौ विच्छिन्नौ(!) नष्टाग्नि- नाऽपि वा कार्यम् । उत्तरसूत्रे यनमानग्रहणं पत्न्या व्युदासार्थम् । पर्वणि यजमानः केशरमणि वापयते । प्रथम एव पर्वणि यथा स्यादित्येवमर्थ पुनः पर्वणीति चैकवचनं च प्रथमपर्वत. स्कृत उभयत्राधिकारीत्युभयप्रयोगसाध्यत्वादपूर्वस्य । अत एव वैखानसः-पूर्वस्मिन्वणि ·१७०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०५ पौर्णमासेन यक्ष्य इत्युक्त्वा केशश्मश्रूणि वापयित्वोपपतति । दर्शेन यक्ष्य इत्युक्त्वो. पवसतीति । संकल्पानन्तरं पौर्णमास्यामेव वपनमिष्टं तदङ्गत्वेन । केचित्तु यावत्पर्यन्तं* प्रयोगसमाप्तिस्तावद्वपनस्य काल इति ज्ञापयितुं पर्वग्रहणमित्याहुः । केशाञ्छिरोगता- न्मुखगतानि इमथूणि नापितेन वापयते । अत्र केशशब्दप्राथम्यमजन्तस्वेन नतु कमार्थम् । क्रमस्तु ३मश्रूण्यग्रे वापयतेऽयोपपक्षावथ केशानथ नखानि सव्यस्य हस्तस्य कनिष्ठादि ततो दक्षस्यैवं पादयोः । पौर्णमास्यां प्रातराशे जायापती सपिमिश्रमश्नीतः। पूर्वसूत्रे व्यूदस्ता पत्नी पुनर्गृहीता । प्रातराशः प्रातर्भोजनं, प्रथमभोजने रूढोऽयं शब्दः प्रातराश इति नतु प्रातरवेति । तेनाध्वर्यवे य उदित आदित्ये गार्हपत्यादाह. वनीयमित्यादिनोक्तोऽन्वाधानस्य प्रातःकालो न बाधितः प्रातरवाधानस्येप्टत्वात् । कालस्त्वनियतः । सत्यां क्षुधि भोजननियमः । तत्र सपिमिश्रता कर्माङ्गत्वेन नियम्यते, भोजनं चेच्छात एव, तत्रासत्यां क्षुधि कालबाधेऽपि सर्पिमिश्रत्वं न बाध्यते वचनादु. भयोरपि नियमः । तत्रैच्छिकेऽदनीये प्राप्त परिसंचष्टे- यदन्यमांसान्मापेभ्यश्च । उमयोः परिसंख्यानादनिषिद्धं भोक्तव्यम् । न मुहितो स्याताम् । नातितृप्तौ भवतः। प्राग्वत्सापाकरणादमावास्यायां कामं मुहितौ स्याताम् । पूर्णमासे भोजन कालानियमोऽत्र नियमः । पक्षान्तं कर्म निवर्य वैश्वदेवं तु साग्निकः ॥ पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्याहार्यकं बुधः ॥ इति । क्रमेण ततो भोजनं वत्सापकरणं व्रतं च । अत्रापि सर्पिमिश्रताऽनुवर्तते यद. न्यदिति च । अत्र पिण्डपितृयज्ञमासिककर्तृरपराह्ने भोजनानन्तरं वत्सापाकरणं कात्यायनोक्तम् । अत्रापि पूर्ववदेव । सर्पिषोऽभावे दधा पयसा वेत्यापस्तम्ब- वैखानसौ। अग्निं गृहामि सुरथमित्यन्वाधीयमानेषु जपति । यथालिङ्गं देवनारूपेष्वग्निप्विात शेपः । अहिर्बुनियो नियच्छस्वित्यन्तान्यथालि. अमन्वाधाने विहितांस्तथैव जपति तीर्थन प्रविश्याग्रेणाऽऽहवनीयं गतः स्वायतन उपविष्टः। * अत्र पर्यम्तशब्दोऽधिकः । r ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठम भे- इदमहमाग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यचं मनवीमीदमह मिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यहं प्रब्रवीमीदमई वरू- णज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यझं प्रववीमीत्यवाहितेषु । जपतीत्यनुषङ्गः। बहिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सैरमावास्यायाम् । पहिषा तदाहरणेन सह वत्सापाकरणेन सहेति ज्ञेयम् । अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायन- मित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति । पौर्णमास्यामनियतकालं प्राप्त भोजनम् । तत्रेदमुच्यते सत्यां क्षुधि काले भोजनं ततोऽन्वाधानं न प्रातरेव । ततो वा व्यवधानेनैव वर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपतीत्युक्तम् । तस्य विकल्पनमान्यन्वाधानमनन्तरमेव व्रतोपायनमेकेषामित्यर्थः । ततस्तु श्वोभूने बर्हि- राहरणपक्षेऽयमेव क्रमः । अग्न्यन्वाधानमशनं व्रतोपायनमित्येके । अनुपूर्वाण्येवेत्यर्थः । असंनयतोऽप्येवमेव । प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासनेषु हविःषु चैतौ साधारणौ कालौ। पर्वद्वयेऽप्येतयोः कालयोव्रतोपायनं विकल्पत इत्यर्थः । अत्र साधारणग्रहणात्पू. योः पक्षयोर्व्यवस्थितो विकल्पः क्रमेण पर्वद्वय इति गम्यते । व्रतोपायनमेव दर्शयति- विधुदसीत्यप उपस्पृश्य । भत्राग्निहोत्रोक्तेन मयि श्रद्धेत्यन्तेन । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामति । ससनेत्यन्तः । आचामति प्राभाति । ततो बहिःशुद्धयर्थमाचमनम् । देवा देवेषु पराक्रमवं प्रथमा द्वितीयेषु द्विती. यास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह माऽवत । इद शकेयं यदिदं करोम्यात्मा करोत्यात्मन इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा । अश्वि- ना भावतं युवमिति देवता उपतिष्ठते । प्रयविंशदेवता उपतिष्ठते दक्षिणातिक्रान्त एव ।

·। १प्र०पटल: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । समुद्रं मनसा ध्यायन्सम्राडसि व्रतपा असि व्रतानां व्रतपतिरसि व्रतमारभे तत्ते प्रब्रवीमि तच्छ. केयं तेन शकेयं तेन राध्यासमित्यादित्यमुपतिष्ठते। समुद्रध्यानं कुर्यादित्येव । तदुक्तं सूत्रान्तरे व्रतमुष्यन्समुद्रं मनसा ध्यायतीति सम्रारसिदित्यमुपतिष्ठते । अग्ने वतपते व्रतं चरिष्मामीति ब्राह्मणोऽग्रिमुपतिष्ठते । राध्यतामित्यन्तः। वायो व्रतपत इति वायुमादित्य व्रतपत इत्यादित्यं व्रतानां व्रतपत इति व्रतपतिम् । भग्नि देवाना बनपतिरिति श्रुतेरग्निमुपतिष्ठते । व्रतं घरिष्यामीति त्रिष्वप्यनुषकः । एते साधारणा ऋतेऽग्नेः। भनेरुपस्थानमन्त्रं विनाऽन्ये मन्त्राः क्षत्रियवश्ययोब्राह्मणस्यापीत्यर्थः यद्यस्तमितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपतिष्ठते । विकृत्यनुष्ठानेन देवान्मानुषाद्वा व्रतोपायनं सूर्यास्तमये स्यात्तदाऽऽदित्योपस्थानं (न)मन्त्रेणाऽऽहवनीयमेवोपतिष्ठेत तत्राऽऽदित्यस्य प्रविष्टत्वात् । पर्वणि यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहोति ॥ १ ॥ स्वयमेवेति यजमानः प्रारब्धप्रयोग एव पर्वणि अधिकृताधिकारोऽयं पर्वणीति पुनर्वचनात्सायं प्रातश्च नियमः। पर्वणीति ग्रहणमग्निहोत्रस्य प्राप्तस्यैव पर्वणि नियमाई नतु दर्शपूर्णमासानतया याजमानं विधीयत इति दर्शयितुम् । यवाग्वाऽमावास्याया५ संनयन् । स्वयं यजमान इत्यनुवर्तते । द्रव्यं वैकल्पिक नियम्यते यवावेति । संनयन्नित्येक वक्तव्येऽमावास्याग्रहणं प्रतिपदि संज्ञातः प्रातर्मा भूत्तत्र नित्येनैव द्रव्येण भरद्वाज आहास्याममावास्यायां रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवाम्बाऽस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रं हुत्वेति । अत्र कुमाराणां पयःप्रतिषेधः सानाय्ये सर्वगवां दोहविधिनिमित्तः । अतः संनयत एव रात्रावमावास्यांयां रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवा ग्वाऽस्यैतां होमः । तत्रापि पर्वणि स्वयंमेकातस्तु यवागूहोमो नासनयतः । तदाह कात्यायनः- यवाग्वाड- ग्निहोत्रहोमः संनयतस्तां रात्रिमिति । ननु पौर्णमास्यां संनयतो यवाया न सत्रौ होमः स्यादिति चेन्न । गवां सानाय्यार्थदोहायत्र यवामाऽग्निहोत्रमिति नियमः । नच. प्रात- रपि स्यादिति । रात्रिं न पयः पिबन्तीति प्रातरग्निहोत्री विनाऽन्यासां दोहः । च. ट. यां यवाग्वा हो । २ च.६.ठ. 'यमिस्येवा।

·५०८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ षष्ठप्रश्ने- तस्या उच्छेषणमातञ्चनार्थ निदधाति । तस्या यवाग्या ययाऽग्निहोत्रं यस्याश्चतुरुन्नयनेनाग्निहोत्रं हुत तस्या उच्छेषणमग्नि- होत्रहवणीगतं भक्षणलोपेनाऽऽतञ्चनार्थमिति प्रयोजनकथनेनेदमुक्तं नोच्छेषणप्रतिपत्ति- रियं तेनोच्छेषणनाशे प्रतिनिधिनाऽऽतञ्चनमित्युक्तमेव । नचाऽऽतञ्चनार्थ यवाग्वा होमः पुनर्युक्त आतञ्चनार्थ जुहुयादित्यविधानात् । स च स्वविधिप्राप्त एव संनयति यजमा. नेऽमावास्यायां यवाग्वा नियम्यतेऽत एव तस्या उच्छेषणमनुनिष्पन्नमेवाऽऽतञ्चनार्थमि- त्युक्तम् । तेन यदुक्तं बौधायनेनोच्छेषणार्थ पुनम इति तत्प्रत्युक्तं न्यायशास्त्र. विरोधात् । नानृतं वदति न माश्समश्नाति न स्त्रियमुपैति *नता रात्रिमश्नाति । अनृतवदनस्य प्रतिषेधे सत्येवावाहिताग्नेः पुनर्वचनं कङ्गित्वख्यापनार्थम् । तेन प्रमादादनतवदने तदैव प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कर्तव्यमिति दर्शितम् । न मांसमि- त्यपि भोजनव्यतिरेकेणापि प्रतिपिध्यते पूर्वे तु प्रातराशे व्यञ्जनत्वेन प्राप्तस्य प्रतिषेधः । अयं तु पुनरन्योऽपि प्राप्तस्य फलादेरिव । अथवा मासिकादिकर्तुः श्राद्धाङ्गसशेष. भक्षणं प्राप्तं तत्रापि मांसव्यतिरिक्तमेव शेष भक्षयेदिति निषेधसिद्धिः। आरण्यस्य सायमनाति । सायं यद्यश्नाति तदाऽऽरण्यस्याश्नाति । ग्राम्य परिसंख्यार्थमिदम् । क्रमप्राप्तेऽपि सायंभोजने सायंग्रहणं द्वितीयभोजनस्योपलक्षणार्थं तेनैते त्रयो विकल्पा आरण्याशन. मम्वशनमनशनं चेति द्वितीयभोजन एव । दैवात्प्रातराशे सायमुत्कृप्टेऽपि नेते विकरूपा भवन्ति किंतु प्रातराशः पूर्ववदेव भवतीति प्रयोजनम् । आमार्गादा मधुन आपाशातिकादित्येकेपाम् । मृगमांसं मधु वर्जयित्वाऽन्यदारण्यस्यानाति । आवधी । एकपां प्राशातिकं च वर्जयित्वाऽन्यदारण्यकम् । प्राशातिक धान्यमपामार्गबीजसदृशमिति भाष्यकारमतिः । कोशीधान्यमित्यन्ये । आरण्यायोपवसन्नपोऽश्नीयान्न वा किंचन । आरण्यायाऽऽरण्यमुपवसन्वन[यन्नपस्ता अपि नाभीयादिति तृतीयः पक्षः । उभावनी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे | अहं ग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोप- तये पशुनिति परिस्तीर्यमाणेषु जपति । परिस्तीर्यमाणेप्वग्निषु सकृन्मन्त्रः । उपस्तीर्यः पूर्वश्चेति ब्राह्मणे योग्रहणं क्रमा प्राधान्यात् । * नैतार रात्रिमनातीति पाटः केवळसूत्रपुस्तकेष्वेव ।

·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०९ आहवनीयागारे गाईपत्यागारे वा संविशति । अगारमपवरकस्तत्र विश्रामति शेत इत्यर्थः । अमावास्यायां रात्रि जागति । सष्टम् । अपि धा यथा शकुयात्तथा कुर्यात् । सष्टम् । उपरि खेव न शयीत । उपरि खनादौ । कामं वोपरि शयीत । अत्रापि पूर्वेण विकल्पः । व्रतचारी त्वेव स्यात् । तस्यैतद्रतं नानृतं वदेन्न माणसमश्नीयान्न स्त्रियमुयादिति बतानि चरेत् । श्वोभते । मतम् । भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इति ब्रह्मिष्ठं ब्रह्माणं कृत्वा । उत्कर इति सूत्रान्तरे । ब्रह्म वेदस्तन्निष्ठं तदध्यापनार्थविचारपरं च । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽति. क्रम्यापरेण ब्रह्मसदनमुपविशति । स्वसदने । गतार्थम् । आहवनीयाभिमुख इति भरद्वाजादयः । अत्राऽऽसीन एव कर्माणि करोति । आसस्थानादन्यास्ते । विहारान्न गच्छतीत्यर्थः । संस्थाजपपर्यन्तम् । आपस्तम्बादिमिरित ऊर्ध्वमयमेव संचर इति लौकिके संचारेऽग्रेणाऽऽहवनीयम् । यजमान वाचं यच्छेत्युच्यमाने वाचं यच्छत्या हविष्कृतः । त्रिष्फलीप्रैषे वाचं विसृजते । व्याख्यातमेतदाध्वर्यवे । भूश्च कश्च वाक्चर्च गौश्च वदच खं च धूश्व नूश्व पूश्चैकाक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञ नयत प्रजानतीरिति प्रणीताः ·५१० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रभे- प्रणीयमाना अनुमत्रयते ब्रमपूताः स्थ को यो युनक्ति स पो युनक्त्विति साधमानाः । पष्टम् । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति यहं युनक्ति । एतयाचवे- सर्वमनुवीक्षते। सर्व विहारमित्यापस्तम्बादयः । यजमान इविनिर्वस्यामीत्युच्यमान * निर्वति प्रत्याहाग्नि५ होतारमिह स हुव इति हविनिरुप्यमाणपनुमत्रयते नि- रुप्तं निर्वपणार्थ वा पात्रम् ॥२॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे प्रश्ने प्रथमः पटलः॥१॥ निरुप्यमाणमेकैकमन्यत्सकृत् । अत्र प्रणवस्निमात्रः । ओमम्यादान इति पाणि विना लुतविधानात् । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ अथ षष्ठे प्रवे द्वितीयः प.ल: । इदं तस्मै हयं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तई- तश्चरति मानुषीष्विति वेदिदेशमभिमृशति । वेदिस्थलं हस्तेन स्पृशञ्जपति । एवं यत्राभिमृशतीति तत्र सर्वत्र ज्ञेयम् । इत ऊर्ध्व द्वितीयया कर्मनिर्देशेऽभिमन्त्रयत इत्यनुकर्षणीय व्यवहितमपि । कुतः । योग्य. स्वात् । इदं तस्मा इति प्रत्यक्षेण पुरोऽवस्थितं निर्दिशत्यत्रैवाभिमृशतीत्युक्तं चतुःशि. खण्डेत्यादौ न तथा निर्देशोऽस्ति तस्मान्नाभिमृशतीत्यध्याहारः । भरद्वामादय एफ विनियोगमभिमन्त्रयत इत्येव पठन्ति । अनुमन्त्रयत इति तु प्रायेणानौ प्रक्षिप्त एवं प्रयु- ज्यते तस्मात्प्रकृतमभिमन्त्रयत इत्येवानुषञ्जनीयम् । परिस्तीर्यमाणेष्वित्यत्र नानुषञ्जनी- यम् । सप्तम्या निर्दिष्टे तु जपतीत्येव । क. स्व. ग. च. ट. ठ.. ममिम ।

·२द्वि पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५११ चतुःशिखण्डा युवति: सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये। मर्मज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्व यजमानाय का. मान् । वेदेन वेदि बृहतीमविन्दन्सा पृथिव्यां प्रयता पार्थि. पानि । तस्यां बर्हिः प्रथता साध्वन्तरहिश्रा णः पृथिवी देव्यस्तु । वेदेन वेदिमिति वेदेन वेदि५ संमृज्यमानाम् । अभिमन्यते । वदेनेति पठितो मन्त्र आध्वयवे । यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा क- मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्ये. न्द्रवज्रेण शिरच्छिननीति स्तम्बयजुर्हियमाणम् । भमिमात्रयते । यदुद्धन्तो जिहिसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्व- यवस्फ्रकृतस्फ्येनान्तरिक्ष मोरुपाच तस्मात् । यदुद्धन्तो जिहिसिम जीवमस्या वदिं चकमा मनसा देवयन्तः । मा सेन हेड उपगाम भूम्या: शिवा नो विश्वैर्भुवनेभिरस्त्विति स्फ्येनोत्तमा त्वचमुद्धन्यमानाम् । अभिमन्त्रयते । बृहस्पते परिगृहाण चेदिमिति परिग्राहयो । जपति । ब्रह्मत्वे पठितो देव्यस्त्वित्यन्त एव योग्यत्वात् । भूमि त्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्धयते पयासि । यशिया यज्ञं वि च यन्ति शं चौषधीराप इह शकरीश्चेति कृताम् । अभिमन्यते । कृतां वेदिम् । ईडेऽन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे दिवा नक्तं च समुपीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः । भमिमन्त्रयते । आज्यमसीत्याज्यमवेक्षते यथाऽध्वर्युरद्भि. राज्यपाज्येनापः सम्यक्पुनीत सवितुः पवित्रैः। ता देवीः शकरी: शाकरेणेमं यज्ञ. मवत संविदाना इत्याज्यमपश्चोत्पूयमामाः। सकृदेव । अध्वयोरन्यमन्त्रास्त्रय आदितोऽधिका विहिताः । ततस्तूमयोः समाना एवातो याजमाने पञ्चानामित्यावर्तते । अन्यथाऽन्तिमावृत्तौ विसंवादमुभयोः स्यात् । विशेषु चतुर्थस्य काम्ये सप्तदश कामयित्वेति ज्ञेयम् ।

·५१२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठप्रश्न- पञ्चानां तावातानापित्येतैराज्यानि गृह्यमाणान्यशिश्रेम बाहरन्तः पृथिव्यार सरोहयन्त ओषधीवितृष्णाः। यासां मूलमुदवधी: स्फ्येन शिवा नस्ताः सुहवा भवन्त्वित्यन्तर्वेदि बहिरासाद्यमा- नम् ॥ ३ ॥ सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक्क. रीश्च । वृष्टिद्यावापर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतब- लशा अदब्धा इति बहिः प्रोक्ष्यमाणमूर्णा मृदु प्रथमान स्योनं देवेभ्यो जुटर सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमान हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्निति बहिः स्तीर्यमाणम् । प्रतिधातु मन्त्रावृत्तिः। चतुःशिखण्डा युवतिः मुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि घस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामानिति वहिषा वेदिस्तीर्यमाणाम् । बेदि मध्यमेन धातुना। शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना च मे सुपदा चैथ्यूजस्वती च मे पयस्वती चैधि सूपचरणा च मे स्वधिचरणा चैधीषमूर्ज मे पिन्वस्त्र ब्रह्मतेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्व- स्वाऽऽयुरनाद्यं मे पिन्वस्त्र प्रजां पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्णाम् : अभिमन्त्रयते । वेदि पूर्वेष्वनुषङ्गः । परेवभिमन्त्रयत इत्येव । अस्मिन्यज्ञ उपभूय इनु मे विक्षोभाय परिधी- न्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानगिषासि निरितो नुदाता इति परिधीन्परिधीयमानात् । परिधीन्दधामीति बहुवचनेन संसृष्टद्रव्यत्वाच्च सकृदेव सर्वानुमन्त्रणम् । तथैवोक्तं भरद्वाजेन सर्वानिति । वैखानसेनाऽऽवृत्तिरुक्ता यं(?)न्यायेन । अतः सूत्रकृता प्रथमत एव विनियोगमभिधाय ततो ध्रुवोऽसीत्युक्तं, तस्मात्प्रत्येकमावृत्तिर्बहुवचनमित- रापेक्षे प्रत्येकमेव परिधीयमानत्वात् । भुवोऽसि ध्रुवोऽह सजातेषु भूयासमिति च । प्रतिमन्त्रीकैकम् । तथैवोक्तमापस्तम्बभरद्वानाभ्याम् । युनज्मि त्यो यन्मे अग्न इति द्वाभ्यामनि परिधीयमानम् । तृतीयपरिधेः पूर्वमेव सूर्यस्त्वे त्यनेनापि परिधानस्यैव करिष्यमाणत्वात्तस्माद्वा पूर्व युक्तम्। क. ग. च. ट, ठ, ण. त्या ब्रह्मणा य'।

·२० पटला ) महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सेजिष्ठा ते तपना या परोचना प्रत्योपन्तीस्त. नुवो यास्ते अग्ने ताभिर्माग्यभितो व्ययस्व मा स्वा दभन्यातुधाना: पिशाचा इति परिचितम् । परिहितमिति वा पाठः । परिहितं व्याकरणसिद्धम् । परिधितं छान्दसम् । विच्छिनधि विधृतीभ्या५ सपत्नान्जातान्भ्रातृष्यान्ये च ननिष्यमाणा । विशो यन्त्राभ्यां विधमाभ्येनानह५ स्वा. नामुत्तमोऽसानि देवाः । विशो यन्त्रे नुदमाने अरार्ति विश्वं पाप्मानमति दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्व लोके धृती स्थो विकृती स्वधृती प्राणाम्मयि धारयत मां मयि धारयतं पशून्मपि पारवतमिति विकृती साधमाने ॥ ४ ॥ अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता घा मयाजानामुतान्यानानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्त. स्मिन्नुचो अभ्यासादयामीति विधृत्योः प्रस्तरसायमानम् । इत ऊध्र्व स्थालीमित्यन्तं साधमानां साद्यमानमिति यथायोगं ज्ञेयम् । भारोह पथो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरासंभूताङ्गो बहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहरसि घृताची गायत्रियाम्नी कविभिर्जुपापा । अध्ययमाना यामनुयच्छस्व सुनीती यहं नयास्बुपदेवानानेषन शर्मणा दैव्येनेति जुर्मवाई बाध उपभृता सपत्नाजातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यार सुदुघामिव धेनुमहमुतरो भूयासमर घरे मत्सपस्नाः । सुभृदस्युपभृघृताची त्रैवभेन छन्दसा विश्व- वेदः । अव्यथपाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युपदेवा नैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतं यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुहुंदारा. सीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमपरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूया. समघरे मत्सपत्नाः । भुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदः। अन्यथमाना यज्ञमनुपच्छस्व सुनीती यई नयास्युपदेवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवा५ स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमवरे मत्सपत्नाः । अय सुबो अभिजिहति होमान्उतक्षर छन्दसाऽऽनुषुभेन । सर्वा यजस्य समनकु विष्ठा बाईस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति सामियर ६५

·षष्ठप्रश्रे-
५१४
सत्यापाढविरचित श्रौतसूत्र-
स्थाली घृतस्य पूर्णा छिनपयाः शतधार उत्सः। मारुतेन शर्मणा
दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् ॥५॥ यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो
मां भूतं भविष्यच्छ्पतार शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु
सूनृता इरावती: पशुमतीरित्याग्नेयं प्रजापतिरसि सर्वतः श्रिता
सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतार शतं मे सन्त्वाशिषः
सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावती: पशुमतीरित्यग्रीषोमीयं यो
नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यझे यजमानाय मह्यम् । अप
समिन्द्रामी भुवना नुदे तामहं प्रजा वीरवती विदेयेत्यैन्द्रामम् ।
भासन्नमिति त्रिषु ज्ञेयम् । सानाग्य आसायमान इति विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति सांनाय्य आसाद्यमाने ।
मपति।
इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तेन
देवा अवतोपमामिहेषमूर्ज यशः सह ओजः सनेय५ मृतं
मयि श्रयतामिति शृतं यत्पृथिवीमचरत्तत्मविष्टं येनासि.
चलमिन्द्र प्रजापतिः । इदं तच्छुकं मधु वाजिनीवधनो.
परिष्टादधि नोन्महेन्दं दधि मा धिनोत्विति दधि ।
एतदन्तमभिमन्त्रयते।
अयं यः समसदद्धविष्मानचा साना यजुषा
देवताभिः । तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्य-
ममृतत्वमश्यामिति ससमान्यभिमृशति ॥ ६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षठप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥
सरसन्नानीति बहुवचनेन सर्वाणि गृह्यन्ते । तथैवोक्तमापस्तम्बरद्वामाभ्यामपि
सर्वाणि हवी तीति । प्रधानाङ्गार्थानि गृह्यन्ते । ससन्नानीति समुपसर्गस्य ग्रहणं श्रुत्य.
नुविधानेन । नतु संसादयतीति विधिना कानिचित्सादितानि सन्ति किंतु सादयत्या.
साइयतीति । अथवा समुदायापन्नानि सान्त सन्नानीति सामान्यममयेष्वप्यस्तीति
युक्तम् । तथाचाऽऽज्यसमुदाय एक इतरसमुदाय एक इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्तिः ।
अभिमृशति सकृत्ततस्तथैवान्यं संसन्नानीतिप्रयोगसामर्थ्यात् ।
इसि सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयास्या
षष्ठे याजमानप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २॥

·१०पर। महादेवकृतवैजयन्त्रीव्याख्यासमेतम् । ५१५ अथ षष्ठप्रश्न तीयः पठलः । विहव्यस्याष्टाभिः पौर्णमास्यारहवी. प्यासमान्यभिमृशति चतुशेत्रा च । ममाने वर्ष इत्यनुवाकस्याऽऽदितोऽष्टामिर्काग्भिर्मा नो रीरिषो मा परादा इत्य. तामिः । (+ पञ्चहोत्रैवामावास्यायामगिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्वित्यनूच्यमानासु सामिधेनीषु जपति दशहोतारं पुरस्तात्सामिधेनीनामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत समिदो अग्निराहुतः स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्वगादे- वेभ्य इदं नम इति समिद्धमनिमुच्छुष्मो अन इति च मनोऽसि प्राजापत्यमिति नुवाधारमनुमत्रयते वागसीति मुच्यं देवाः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्वास्मि न तमन्तरेमि स्वंम इष्ट५ स्वं दत्त स्वं पूर्व स्वर श्रान्त र स्वर हुतं तस्य मेऽनिरुपद्रष्टा घायुरुपश्री- ताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिना पृथिवी माता प्रजा- पतिबन्धुर्य एवास्मि स सन्यजे यस्यास्मि न समन्तरे- मीति होहप्रवरेऽध्वर्युप्रवरे च जपति मां देवेष्वाश्राव- याऽऽयुषे वर्चस इत्यध्वर्युप्रवरे वैशेषिकं चतुर्हातारं पुर- स्तात्मयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत वसन्तमृतूनां भीणा- मीत्येतेः प्रयाजाना हुतर हुतमनुमत्रयतेऽमिश्चक्षुष्मा. सयाई देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्यानेयस्याऽऽ- ज्यभागस्य सोमश्चक्षुष्मास्तस्याहं देवयज्यया चा- ष्मान्भूयासमिति सौम्यस्याग्रीषोमयोरहमिति समस्ता. नुमवणमेके समामनन्ति पञ्चहोतारं पुरस्तादवि. पामवदानानामुपरिष्टादा व्याचक्षीतारहं देवयज्ययाs- मादो भूयासमित्याग्रेयस्य दधिरसीत्युपाश्शुयाजस्या- भीषोमयोरहमित्यग्नीषोमीयस्येन्द्राग्नियोरहमित्यैन्द्रामस्ये- न्द्रस्याहमित्यैन्द्रस्य महेन्द्रस्याहमिति माहेन्द्रस्याने * अत्र सटीकापुरतकेषु भवत्यमेकं पत्रं त्रुटितमित्येवोपलधम् । + धनुविद्वान्तर्गत टीकापु. साकेषु नास्ति।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूर्य पिछा- स्विष्टकृतोऽहमिति स्विष्टकृतोऽप्रिर्मा दुरिष्टात्पाविति च मुरूपवर्षवर्ण एहीतीडामाहियमाणां प्रतीक्षते ॥ ७ ॥ इड एसदित एहि भूयस्यहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष पहीत्युपाश्शूपहचे सा देवगवीर्ज- पति चिदसि मनासि वस्वी रन्ती रमतिः सूनरी सून- तेत्युपहवे सप्त मनुष्यगवीर्जपति विश्वा त्वं मूताऽनु- प्राणिहि विश्वा त्वा भूताऽनुपाणन्तु भूरस्यायुरसीष्टि- रसि सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भद्रान्युर्या अभ्येहि मामनुः व्रतान्यु शीर्षाणि मृड्दर सा नः मियासु प्रतूतिः प्रिया नः सुहनः प्रियवती मघोनी जुष्ट एहि रन्त एहि रमत एहि सूनृत एहि सुहवाम एहि सह रायस्पोषेण देवीद- वैरभि मा निवर्तध्वर स्योना स्पोनेन घृतेन मा समुक्षत नम एतदुपदं भिषगृषिब्रह्मा यद्ददौ समुद्रादुदश्चभिव चावागग्रे विप्रस्य तिष्ठति शुरुगेभिर्दशमिर्दिशनित्यु. पहवे वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायु मनसा ध्यायेदुपहूतोऽयं यजमान इत्युच्यमान उपडूतः पशुमानसानीति जपत्यस्मास्चिन्द्र इन्द्रियं दधात्विति चेडाया अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासपिडे भार्ग जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतस्तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः । इडा धेनुः सह- वत्सा न आगादूजे दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अनेन इविषोत गोभिरिडा जिन्वतां पय- साऽभ्यस्मानित्युपहूतामिडा व्यारव्याता मार्जनी ।) मनो ज्योतिरिति माननऋक् । ब्रन पिन्वस्त्र ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदस. दिशां कृप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो देवीश्च मानुषीश्चाहोरात्रे मे कपेतामर्धमासा मे कल्पता मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तार संवत्सरो मे कल्पता क्लप्तिरसि कल्पता म आशानां त्वाss- शापालेभ्यश्चतुभ्यों अमृतेभ्य इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा क्यामिति प्रतिदिशं व्यूहति भमता भागी भाग मा भागोभक्तनिरभागं भजा- ·महादेवकृतजयन्तीव्याख्यासमेतम् । मोऽपस्पिन्वौषधीजिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टि- मेरय प्रामणानामिदर हविः सोम्याना सोमपीथिनां निर्भक्तो ब्राह्मणो नेहाबामणस्यास्तीति च ॥ ८ ॥ अत्रापि अपति न्यू(व्य)ोति ज्ञेयम् । अथवा विमज्योहति अमिमृशनपति । अन्यथा प्रत्येक मन्त्रयोविनियोगः कथं स्यान्नहि न्यूढस्य पुनव्यूहनम् । अतः प्रत्येक मन्त्रसाध्यं जपादृष्टं नान्यत् । एवं पूर्वमपीति चेति सर्वत्र तेन न सरेतदन्तैश्चतुर्धा- करणानि पूर्वादिदिक्क्रमेण प्रतिदिशं सारयति । किंतु म्यू (ब्यु) स्पृशन्सकृम्मन्त्र मपतीत्यर्थः। इदं ब्रह्मण इदर होतुरिदमध्ययॉरिदमग्रीध इति चतुषी व्यादिधाति । चतुर्धाकरणानि पूदिदिक्कृतानि न्यूढान्यभिमृश्य व्यादिशतीति श्रुतेः । अध्य. घुणा चतुर्धाकृतानि यनमानेन व्यूढानि स एवाभिमृश्याभिपर्शनपूर्वकं मन्त्राञ्जप्त्वे- (पित्वे)त्यर्थः । हस्तेनाभिमृश्याऽऽदिशति निर्दिशति तत्तदृत्विसंबन्धित्वेन निवेद. यति । ततस्तु संबन्धज्ञान मन्येन दृष्टेनव प्रयोजनेन ज्ञानविषयाणां चतुर्धाकरणानां रष्टः संस्कारो नह्यनिर्दिष्टानि ततत्तदृस्विक्संबन्धेनाज्ञा[ता]नि तैरादातुं शक्यानि । आमीध्रप्रथमान्न्यादेशानेके समामनन्ति । आमीघ्रः प्रथमो येषु व्यादेशेषु ते तथा । इदमग्नीध इदं ब्रह्मण इति क्रमेणत्यर्थः । इय५ स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षी- यमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्ष दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमित्यन्तधनाहार्यमा सभमभिमृशति प्रजापतेर्भागोऽसीति च । प्रयमे विकृतिषु यथार्थमूहो द्वितीये तु नोहः प्रजापतिभागमात्रवेन सर्वत्राभिधान- संमवात् । दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इत्युच्यमाने दक्षिणत एतेत्यत्विजः संमेष्यति । अध्वर्युगोच्यमाने । ऋत्विग्रहणान्न शमितः प्रेषणं दक्षिणामागश्च । बामणा- अयं व ओदन इति दक्षिणतः परिका. भ्यस्तं चतुर्षा व्युद्धृत्यै ददाति । एषा ते अमे समित्या वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्व विधिषी. महि च वपमा च प्यासिषीमहि। ते अम आव. १. सादयः। २ क. ग. प. उ. प. ण न । ३ कस. ग. , प. ट. स. प. स्य पात्रेषु ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रदे- 'माम्यहं वाक्षिपितश्वरन् । मजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नो भिदा सति समानो यश्च निष्टयः । इमस्येव प्रक्षायतो मा स. स्योच्छेषि किंचन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाई देष्मि यश्च माम् । सर्वारस्तानमे संदह याश्चाई देष्मि येच मामित्यनूपाजसमिधमाधीयमानाम् । अमिमन्त्रयत इति शेषः। बेदिहिः शतर हविरिध्मः परिधयः घुचः । आज्य पा रुचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः सं मे सम. सयो नमन्तामिध्मसंनइने दुत इतीध्मसनहने हुते । भपति। अतिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरहौषरित्यनूयाजेषु जपति सप्तहोतारं पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत बहिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैरनूयाजानार हुतर हुतमनु- मवयते वामस्य मा प्रसवेनेति द्वाभ्यार चौ व्यूह्यमाने ॥ ९ ॥ अमिमन्त्रयते । बसून्देवान्योनापिमेयर रुद्रान्देवान्यज्ञेनापियमादित्यान्देवान्य- नापिप्रेयमिति परिधीनज्यमानान्समहन्तां वहिई विषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरता दिव्यं नमो गच्छतु यत्स्वाहेति त्रुक्षु प्रस्तरमज्यमानमपिणे. ज्यसो यामयाइदेवार अरंकृतः सोमः । तं मित्रो वरुणो अर्यमा रायस्योषा यजमानं विवान्विति प्रस्तरस्य तृणमपात्तम् । अमिमन्त्रयते । अमेरहमुजितिमनूजेषमितिसूक्तवाकेन होता यां यां देवतामभिव्याहरति तां तां यजमानोऽनुमत्रयो । तां तां यजमानः समनुमन्त्रयते । तथाच यावत्य इष्टा देवतास्ताः सर्वा अपि शाखान्तरीयपाठेनानुमन्यते । तथाचाऽऽह भाष्यकार:- ममेरहमिति । यथालि देवता भनुमत्रयत इति छाघवेन वक्तव्ये यां यां देवतामभिष्याहरति तां तामिति २ . क. स. म.न. ८ ठ. ण. तियो । २ . ह. 'के हो। ३.क. व. ग. प.ट. ठ, प. 'पता होताsमि।

·तृपटला] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । वचनं यस्या यस्या अस्ति होतुरमिव्याहरणं तस्यास्तस्या अनुमन्त्रणं यथा स्यादिति । तेनोपाशुयाजस्याऽऽश्यपानां चासत्यपि तैत्तिरीयकपाठे कार्यमनुमन्त्रणम् । पाठः शाखान्तरीयोऽनुमेयः । केचिदुपांशुयानापपानां वद्विकाराणां सवनदेवतानां च म कुर्वन्ति पाठाभावात् । तेषामाचार्यप्रयत्नानर्थक्यं स्यात् । ऐन्द्राग्नस्य निर्वापवदग्नीषोमी- यस्य परिदानयत्तेषां शाखान्तरे पाठसद्भाव इति भगवतः सत्याषाढस्यामिप्रायः। यहि होता यजमानस्य नाम गृहीयाहिं ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इति । याहि यदा ताह तदा ब्रह्मवर्चसं म आगम्यादित्यन्तः । सा मे सत्याऽऽशीदेवेषु भूयान्मन्यान्मन्यतमाज्जुष्टोज्जुष्टतमदिरै डता मनसा तच्छ केयं यज्ञो दिवरोहतु यत्रो दिवं गच्छतु यो देवयानः पन्थास्वेन यज्ञो देवार अप्येत्वित्याशीषु जपति । आशीषु होत्राऽऽयुराशास्त इत्यादिषूच्यमानामु जपति । अंदो म आगम्यादिति यत्कामयते तस्य नाम गृहाति । स्वर्गो माऽऽगम्यादित्यादिना यत्कामयते तस्य कामो यज्ञो माऽऽगम्याद्विष्णुम. तिर्माऽऽगम्याद्ब्रह्मज्ञानं माऽऽगम्यादिति यद्रोचते तस्य नामानेन प्रकारेण गृह्णीयात् । रोहितेन त्वाऽनिर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रस्तरमवसृष्टम् । आहवनीयेऽवसृष्टमनुमन्त्रयते त्रिमिः । इतः परमपि द्वितीयानिर्दिष्टं ययग्नौ प्रक्षिप्तं तहिं तत्रानुमन्नयत इत्यनुपञ्जनीयमन्यत्र द्वितीयान्तेऽपिमन्त्रयत इति तथैव भरद्वानोपदेशात् । दिवा खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेनास. हस्रकाण्डेन द्विषन्तं तापयामसि द्विषनस्ताप्यतो बहु. मानागास्तप्योषधय इति प्रस्तरस्य तृणमनुमतम् । आहवनीये। विष्णोः शंयोरहमिति शंयुवाके । मपनि । गमेयमित्यन्तः। वि ते मुश्चामि रशना इति द्वाभ्यापनि परिधिषु पहियमाणेषु । आहवनीयममिमन्त्रयते । इष्टो यज्ञो भृगुभिद्रविणोदा यतिभिराशीर्दा बमुभिराशीर्वार अथर्वभिः । तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणमागम्याद्वसुर्यज्ञो वसुमा- .स. व. ट. ठ. 'सं माss°1 २ क. ख. ग. २. च. ट. ठ. 'ठाजुष्छ । ३ क. ग. .. प्र.म. ठ... म. मार° 17 क. ग. च. ट. ४. . दो माऽऽग'।

·पष्ठपने- ५२० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- म्यास्तस्य मा यज्ञस्प बसोर्वमुमतो बस्विहाऽऽगच्छत्वदो म आगच्छस्विति मरवावभागान्यकामयते तस्य नाम रहाति । संत्रावाननुमन्यते । अन्यत्पूर्ववत् । वेदोऽसि वित्तिरसीतिवेदमन्तर्वेधासनमभिपशति । आसनं कृत्वाऽभिमृशति । विदेयेत्यस्य पुरस्तादुपरिष्टादा यद्यद्भातृव्यस्याभिध्यायेतस्य नाम गृहीयातदेवास्य सर्व वृत इति विज्ञायते ॥१०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः॥३॥ विदेयेति पदस्य पूर्व पश्चाद्वा भ्रातृष्यस्य यद्यदभिध्यायेन्ममास्त्विति तस्य नाम गृहीयात्याप्मनो व्यावृत्तिं विदेयेति ज्ञेयम् । अर्थवादोऽन्यो विश्वासार्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकता प्रयोग जयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ भष षष्ठप्रश्ने चतुर्थः पटकः । पत्नीसयाजेषु सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो विषीयेति सोमस्य त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूनार रूपं पुषेयमिति त्वषुर्देवानां पत्नीनामहं देवय. ज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्चेति देवपत्नी राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमिति राको सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुपान्भूया. समिति सिनीवाली कुहा अहं देवयज्यया पुष्टि- मान्भूयासमिति कुहममिहपतिर्यस्य प्रतिष्ठा सस्याहं देवयज्यया मतिष्ठावान्भूयासमि- त्यनिं गृहपतिं देवानां पत्नीरनिहपति. सिति समस्तानुपत्रणमेके समापनन्ति यपत्र चत्वार एव पत्नीसंयाजास्तदा समस्तानमन्त्रणम् । सौम्य(सोमस्य स्पष्टुरिस्पु. भयत्र हुतमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र यद्यपि देवतास्तथाऽपि हुतमिति । ११. स. ग. च. ट. 8. ण, सौम्यस्य ।

·४च पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । इडाऽस्माननुवस्तान्वृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः। वैश्वानरी शकरी वावृधा- नोपयज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम् । भाभिमन्यते । या सरस्वती यशोभगीना तस्यै ते स्वाहेति फलीकरणहोमे हूयमाने मुखं विस्ष्टे । या सरस्वती वेशभगीना तस्यै से स्वाहेति हुते मुखं विमृष्टे । हस्तेनानुलोमं मार्टि । अग्नयेऽदव्यायवेऽशीततनव इदम् । विश्वेभ्यो देवेभ्य सम् । वेदोऽसि वित्तिरसीति वेद होत्रा पत्न्य प्रदीयमानम् । अभिमन्यते होत्रा पत्न्यै प्रदीयमानम् । सनेयमित्यन्तः । दोसि वेदसे त्वा वेदो मे विम्देति वा । पूर्वस्य विकरूपार्थः। घृतवन्तं कुलायिनमिति वेदमुपस्थेऽस्यमानम् । पल्या उपस्थे क्षिष्यमाणं वेदमभिमन्त्रयते । वाजिनमित्यन्तः । वेदोऽसि घेदो म आहर तृप्तस्त्वं सोऽहं प्रजया पशुभिर्भूयासमिति वा । गतम् । स्वया वेदि विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वपि विद्वान्त्वया होता संतनोत्यर्धमासानिति वेदर स्तीर्यमाणम् । होत्रा गाहपस्यात् । अग्नेऽदष्धायो इति समिष्टयजुः । अनुमन्यते । स्वाहान्तो मन्त्रः सकृदेव । समिष्टय जुर्नानात्वेऽप्यन्ते । वातावरम् । भत्र नानादेवता पदानि श्रूयन्ते तथाऽप्युक्तमायवे तज्ज्ञेयम् । दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः तेना- सहस्रकाण्डेन द्विषन्तर शोचयामास द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अह भुचमिति बर्हिरनुपहृतम् । अनुमन्यते। १ घ. ङ. ढ. मरियमाणम् । ६६ ·१२२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रश्ने- सं यज्ञपतिराशिषेति ॥ ११॥ यजमानभामं माश्नाति शृतस्य दधश्च ब्राह्मणोऽनाति न वैश्यराजन्याविद५ हविः प्रजननं मे अस्त्विति शृतस्य दधिक्राव्णो अकारिषमिति दनः । सष्टम् । अन्तर्वेदि प्रणीतासु मार्जयते । उत्तरार्थमिदम् । अध्वर्युश्चास्मै संततां धारा स्रावयति सद. सि सन्मे भूया इत्यानीयमानासु जपति । प्रणीतासु साव्यमाणास्वध्वर्युणा । प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामिति प्रतिदिशं व्युत्सिञ्चति समुद्रं वः पहिणोम्य. क्षिताः स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयास मा परासचिमत्पय इति शेष निनयति। प्रणीताशेष वेद्याम् । यदप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेपु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवति मुखमङ्ग्धि सरस्वतीति मुखं विमृष्टे। हस्तेन । अत्र यजमानभागमाशनमेके समामनन्ति । सष्टमन्यत् । अत एवोपोत्थाय विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्कामति दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुभकामति न सव्येन दक्षिण मतिकामति नाऽऽहवनीयमतिक्रामत्युत्तर- मुत्तरं ज्यायासं तिष्ठश्चतुर्थ जपति । अतो यजमानायननादेवोत्थाय नान्यत्र स्थितः । दक्षिणपादेनाग्रे प्रक्रम्य सव्येन तदनूत्तरमुत्तरं प्रक्रमणं ज्यायो दीर्घ त्रीण्येव चतुर्थे प्रक्रमणं नास्ति तृतीये प्रक्रमणे तिष्ठश्चतुर्थ विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयत इति जपति । उधनय मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः । दिवै. नान्विद्युता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि । उद्यनद्य ·च०पर महादेवकृतवैजयन्तींव्याख्यासमेतम् । ५२ विनो भन पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य रेशिषे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरि- माणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाण रोपणाकामु दध्मसि । अथो हास्ट्रिवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि । उदमादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विपन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रथम् । यो नः शपाद- शपतो यश्च नः शपतः शपात् । उषाश्च तस्मै निम्रक्च सर्वपाप५ समूहताम् । यो नः सपत्नो यो रणो मर्तो भिदासति देवाः । इध्म- स्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेपि किंचनेति ॥१२॥ आदित्यमुपतिष्ठतेऽगन्म सुवः सुवस्गन्मेति च । घेहीत्यन्तः। इदमहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्यै दिव इति यं दृष्टि तस्य वधं मनसा ध्यायति । द्विष्म इत्यन्तः। यद्यभिचरेदिदमहममुष्याऽऽमुष्यायणस्य प्राणं नि- वेष्टयामीति दक्षिणपादस्य पाया निवेष्टयति । अमुष्येति षष्ट्यन्तं नाम शत्रोगृह्णाति । अमुष्यायणस्येति यस्याफ्त्यं तस्य तद्धिता- न्तम् । अयज्ञसंयुक्तमिदं न यज्ञाङ्गम् । ऐन्द्रीमावृतमन्वावत इति प्रदक्षिणमावर्तते पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीरिति दक्षिणमसमभिपर्यावर्तते । दक्षिणस्कन्धममिलक्षीकृत्याऽऽवर्वते । तेजोऽसीत्याहवनीयमुपपर्यावर्तते । प्रसव्यमाहवनीयमुपाभिपर्यावर्तते । समहं प्रजयेत्युपतिष्ठते। आहवनीयम् । पोष इत्यन्तः । समिद्धो अन इत्युपसमिन्धे। दीयासमित्यन्तः।

·५२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठप्र- 1 वमुमान्यज्ञ इत्युपतिष्ठते। भूयासमित्यन्तः। अग्ने वते स्वदितुं नस्तनये पितुं पच । विभुरशं तोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणाग्निमुपतिष्ठतेऽग्न आयूष्यग्ने पवस्वेत्याग्निपावमानीभ्यां गाईप- त्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपत इति च तामाशिषमा. शासे तम्तवे ज्योतिष्मतीमित्यजातपुत्रो घूयात् । यादुच्चैरविद्यमानपुत्रः । सामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति जातपुत्रः। विद्यमानपुत्रः। बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनु. द्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति । सामाशिषमाशासेऽमुष्मा अमुकशर्मणेऽमुकशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसावनु मा ज्यो- तिषा तन्वित्यन्तराऽग्नी निषीदति । ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्युक्त्वा नाम गृह्णाति ज्येष्ठस्य संबुद्ध्याऽमुकशर्मन्निति । वेदवणान्युपस्थ आधाय ये देवा यज्ञ- हन इत्यन्तवेद्यासीनोऽतीमोक्षाजपति । अतिमोक्षमत्रान् । उपस्थी दक्षिणं जानु सव्ये कृत्वा पादयोः पाण्यों व्यत्यासेन सक्थ्नोः समीपे नयेदेष उपस्थो गोमुखासनमिति प्रसिद्धं योगशास्त्रे । कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुश्चत्विति यज्ञं विमु- ञ्चति सर्वमनुवीक्षतेऽग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमि- त्येततं विमजते यज्ञो बभूव स आवभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति गोमा५ अग्नेऽविमार अश्वी यज्ञ इति माइत्क्रम्य जपति ॥ १३ ॥ प्राची दिशमुत्क्रम्य। यज्ञ शं च ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन में संतिष्ठस्वं स्योनेन मे संतिष्ठस्व सुभूतेन मे संति- हस्त्र ब्रह्मवर्चसेन में संतिष्ठस्व यज्ञस्यधिमनु संतिष्ठ- स्वाप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नम इति जपति । १ क. ख. ग. इ. च. ट, ठ. ण. नोऽतिमो ।

·११० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२५ . स्पष्टम्। वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप उपस्पृश्य यथेतं प्रतिनिष्कामति । स्पष्टम् । ब्राह्मणास्तर्पयितवा इति संप्रेष्यति । बहुवचनादधिकांस्तर्पयति भक्ष्यभोज्यादिपरिवेषणेन । अष्टो दश वेति वैखानसः । तथा पशौ शतमिति । तर्पयतेति प्रेषोऽध्वर्यु प्रत्यन्यं पाकसंस्कर्तारं वा प्रति । आत्मानं प्रत्येवेति राद्धान्तः । एवं विहितं प्रवसतोऽपि याजमानम् । प्रवासगतस्यापि याजमानं भवत्येव । यस्यामस्य दिश्यग्नयो भवन्ति तां दिशमभिमुखो मवाञ्जपति । याजमानमन्त्रान् । स्पष्टम् । अध्वर्युः कर्माणि करोति । यद्यपि न यजमानस्य प्रतिनिधिस्तथाऽपि परार्थे ह्यस्त्येव प्रतिनिधिरतो यान्यन्या नि तानि समन्त्राण्येव कुर्यादध्वर्युः । स्वामित्वप्रयुक्तसंस्कारेषु न प्रतिनिधिरित्येवमु. पपादितम् । कर्तृत्वे त्वस्त्येव प्रतिनिधिरिति भावः । अन्यान्यभिमर्शनात् । अभिमर्शनं वेदेहविषां च तद्विनाऽन्यानि, दर्शितमभिमर्शनं जपाङ्गमिति । यद्ययं करणमन्त्रः स्यात्तदाऽध्वयोरेव समन्त्रं कर्म स्यात् । न मन्त्री जपपूर्वमाव्यङ्गम् । अत एवाभिमृश्य जपतीत्येतहलेन व्याख्यातम् । जपस्य वेदिसंस्कारत्वात्तस्मादमिमर्शन- स्याङ्गत्वं संस्कारकं जपं प्रत्येव संस्कारस्य यजमानार्थत्वान्नाभिमर्शनं परार्थ किं तु जपस्य पूर्वभाव्यङ्गं तदर्थ सदपि यजमानसंस्कार एव । तस्याभूतस्य लोपेऽपि प्रधानार्थान्मन्त्राञ्जपेदेवेत्याह- यजमानो मन्त्राञ्जपत्यन्यान्व्यादेशनात् । व्यादेशनं चतुर्धाकरणानामिद ब्रह्मण इत्यादि । तदभिमृश्यैवेदमित्यादिकमित्युक्त- भेव । तत्राभिमर्शनप्तद्भावेऽपि तस्य व्यादेशनाङ्गता व्यादेशनं च परार्थमतोऽभिमर्शन- मपि कृत्वाऽध्वर्युरेवेदमित्यादिशति करणमत्रत्वाभावेऽपि करणमन्त्रवदेव द्रव्यसंस्कार- मन्त्राणामपि परार्थत्वादध्वर्यप्रतिनिधित्वमस्त्येव । तेन तान्न यजमानो जपतीत्यर्थः । अध्न पिन्वस्वेत्यादिनपोऽपि यादेशनाझं ब्राह्मणानामिद हविरितिलिङ्गात् । ततस्तु व्यादेशनशब्देन तदङ्गमन्त्रनपो लक्ष्यते । सोऽप्यध्वर्युणैव कार्य इत्येवं नाऽऽशङ्कनी. यं जपस्य साक्षाद्यजमानसंस्कारत्वात्तेनैव कार्यः । ओं निवपेत्यस्य स्थानेऽने हविनि. १ क. ख. ग, च, ट, ठ. ण. यस्यां दिश्यस्यान ।

·तत्र ५२६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्र- प्स्यामीत्युक्तमेव । युष्मदर्थ प्रत्यादेशो दक्षिणत एतेति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति चायुरेव भूपते भुवनपत इति ब्रह्मवरणमध्वर्युणा समन्त्र कार्य न जप इत्यर्थः । ओं निपेत्यपि । आदेशनमन्त्रादन्यान्मानित्यर्थः । स्पष्टीकृतं भाष्यकृता-अध्वर्युणा कर्तव्यानि । तानि वक्ष्यामः । ब्रह्मवरणम् । अग्ने हविः । इदं ब्रह्मण इति व्यादेशनम् । दक्षिणत एत ब्राह्मणा अयं व ओदन इति दानमन्त्रः । ब्राह्मणाश्स्तर्पयितवा इति श्रेषश्च । आत्मानं प्रत्यपि परार्थत्वात् । अथामन्त्रकाण्यध्वर्युकर्तव्यानि । प्रस्तरधारणम् । इडारम्भः । इडाप्राशनम् । प्रतिदिशं व्यूहनं च । प्रणीतासु मार्जनं समिन्धनं च । अथ प्रवसता यजमानेन सर्वे मन्त्रा जपितव्याः प्रयोगक्रमेण । अध्वर्युकृतानि याजमानानि वर्जयित्वा । यथा ब्रह्मवरणम् । ओं निर्वपेत्यादि । अध्वर्युवानि । यजमान वाचं यच्छ । यजमान हविनिर्वस्यामि । वर्षतु ते पर्जन्य इत्येतानि । एतयोरपि यनमानं स्मृत्वा जप इत्येव न्याय्यम् । अन्या- व्यादेशनादित्यभिधानात्प्रतिदिशं व्यूहनमध्वर्युः । जपो याजमान बनेति व्यादेशनं समन्त्रमेवेदं ब्रह्मण इत्यादिकमध्वयोः । अन्यथा सूत्रविरोधः स्यात् । एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां याजमानम् । एवं विकृतष्टिषु निरूढादिपशुबन्धेषु चेदमेव वैशेषिकं तत्र तत्रैवोक्तम् । यथाविकारमनुमवणाः । अग्नेरहं देवयज्ययेति यद्यपि देवतामात्रं श्रूयते तथाऽपि तस्य हुतस्यानुमन्त्रणमित्यु- क्तमेव । हविष एव विकारेणानुमन्त्रणमन्त्रा ज्ञेया नतु द्विदेवतस्य द्विदेवत एकदेवतस्यै. कदेवत्य इति, इन्द्रस्य चेन्द्रियावीति किंतु हविःसामान्यात् । अनुमन्त्रणमन्त्रो यो यस्य हविषो विकारस्तस्य तस्य तेनाविकृतेनोहितेन था। अपवादमाह- इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययाऽसपत्नो भूयास सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नाद्यं पुषेयं पूष्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमदित्या अहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्च द्यावापृथिव्योरहं देवयज्ययोमयोलोंकयोक्रध्यासं भू- मानं प्रतिष्ठां गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्ग लोकं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायु- ज्यं गमेयमिन्द्रस्येन्द्रियावतोऽहं देवयज्ययेन्द्रियावी १च. कृतीष्टि।

·१५०पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२७ पशुमान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरई देवयज्यया बातो भूयासमिति प्रत्यक्षान्नाता अनुमन्त्रणाः ॥ १४ ।। इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः॥४॥ एतेषु हविःषु प्रकृतितोऽतिदेशेन प्राप्ता अनुमन्त्रणमन्त्रास्तषामनारम्य प्रत्यक्षवचनैः प्राप्तैर्बाधः । एते मन्त्रा लिङ्गेन यत्र यत्र यस्य प्रतिपाद्या देवता तत्र हविषि पुरोडाशे चरावामिक्षायां वा प्राप्नुवन्ति । नतु विकारेष्वन्यदेवताकेषु तेषु दर्शपूर्णमासाम्यामेवा- तिदेशात् । निरूपितमेतत् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ षष्टप्रश्ने पच्चमः पटलः । अग्न्याधेयस्य याजमानं व्याख्यास्यामः । स्पष्टम् । पुरस्ताद्राह्मौदनिकारकेशश्मणि वापयते नखानि निकृन्तते दतो धावते स्नात्यहतं वासः परिधत्ते । प्रथमब्रह्मादनात्पूर्व स्पष्टमन्यत् । ब्रह्मोदनं पाशितवयो वरं ददाति । वरोऽनाढ्यस्य गुञ्जाद्वयं सुवर्णमृत्विग्भ्यः । आहितासु समित्सु मिथुनावसिक्तरेतसौ ददाति । अभ्यज्याऽऽहितासु तेभ्य एव स्त्रीपुंसौ पूर्वमसिक्तमगतं रेतो ययोस्ताहशी गावौ ददाति । न प्रयाति न प्रवसति । सगृहो न प्रयाति विना गृहेण प्रवासस्तमपि न करोति । नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति । अस्य यजमानस्य गृहादन्ये नाग्निं नयन्ति । अन्यतश्च नाऽऽहरन्ति । तदीया अन्यतोऽपि नाऽऽनयन्ति । लौकिकाग्निप्रतिषेधोऽन्यस्य तु हरणं न प्राप्तमेव । शिल्पैरेता रात्रि जागति। एतां रात्रि यस्यामोदिते सूर्य आहवनीयमाधास्यन्भवति । शिल्पैर्वीणावेणुमृदाका- दिभिर्निद्रामतिवाहयति ।

·[१ षष्ठप्रश्ने ५२८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- शल्करमिमिन्धान उभौ लोकौ सनेम- हम् । उभयोर्लोकयोद्ध्वातिमृत्यु तरा. म्यहमिति शल्कैस्ता५ रात्रिमग्निमिन्धे । बालोदनिकमग्निं शस्कैः काष्ठतक्षणेदीप्तं करोति । सकृन्मन्त्रस्तूष्णीमनन्तरं, रात्रि. मिति कालावनोरत्यन्तसंयोग इति वचनात्संततम् । मही विश्पत्नी सदने ऋतस्पार्याची एतं धरुणे रयी. णाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जन- यथः पुरोगामीत्यरणी प्रदीयमाने प्रतीक्षत आरोहतं दशत५ शकरीममर्तेनान आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा समां दर्शमहं पूर्णमासं यचं यथा यजा इति प्रतिगृह्णात्यत्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भ वधाथां ते वामहं ददे तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मत्प्रातः प्रजन- यिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः । प्रजया पशुभि. ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्याभिमन्यते । सकृदेव पूर्व मन्त्राः। आत्मन्नाग्निं गृह्णीते यथाऽध्वर्युरिदमहमनृतात्सत्य. मुपैमि सत्यान्मानुषमुपैमि मानुषादैन्यमुपैमि देवी पाचं यच्छामीति वाचं यच्छति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभि प्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यम् । दीर्घा- युत्वाय शतशारदाय शत शरय आयुषे वर्चसे जीवात्दै पुण्यायेति जातमभिमाणित्यहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममास योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हन्यान्यग्ने पुत्रः पित्रे लोककजात- वेद इति जातमभिमन्व्य वरं ददाति । मातमग्निमामि उपरि नाप्तया वासं मुञ्चति । वाचं विसृजतेऽत्र क्षौमे वाससी परिदधाते यजमानः पत्नी च । परिदधाते इति द्विवचनेन याजमाने दंपत्योरेव ग्रहणे पुनर्निर्देशो यजमामद्वित्व. शवानिवृत्यर्थः । ते अपवृत्तेऽग्न्याधेयेऽध्वर्यवे दत्तो याभ्यां याभ्यां व्याहृतीभ्यां येन येन यथाधानेन याभ्यां ·५२९ ५५० पटलः ] मदादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पाभ्यार सार्परागीभ्यां येन येम च धर्मशिरसा दधाति सर्वत्र तेन तेनोपतियते ॥ १५ ॥ सष्टम् । मुगाईपत्यो विदहमरासीरुषसः श्रेयसी। श्रेयसी. दधत् । अमे सपत्नार अपराधमानो रायस्पोप- मिषमूर्जमस्मासु धेहीत्याहितं गाईपत्यमुपतिष्ठत इमा उ मासुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संबसेय । इहो इडा तितु विश्वरूपी मध्ये पसोदीदिहि जातवेद इति मध्यदेशे हियमा. णमभिमजयते समयार्धे वरं ददात्यानशे व्या. नशे सर्वमायुनिश इत्याहितमाहवनीयमुपतिष्ठते। समषार्धेऽ|दिते सूर्ये वरं ददाति । ये ते अग्ने शिव तनुवौ विराटन स्वरादच ते मा विशता ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिव तनुवौ सघ्रादचाभिभूश्च ते मा विशता ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशता ते मा जिन्वता ये ते अग्ने शिवे तनुचौ प्रची च प्रभूतिश्च ते मा विशता ते मा जिन्वतां यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वा दध इति शिवाभिस्तनू. भिराहितमाहवनीयमुपतिष्ठते स्त्रिक्च स्त्रीहितिश्च स्तिहितिश्च सदानी चामतिश्चानाहुतिश्च निर्म. तिरेतास्ते अग्ने घोरास्तनुवोऽमों पय॑स्तान्ग. एछन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पूर्णाहुते|राभिरुपतिष्ठते पूर्णाहुतौ वर ददात्युपरिष्टात्पूर्णाहुते शिवाभिरुषस्थाय येते असे शिवे सनुवावित्याधुक्ताभिः पुनः । पिराजक्रमरुपतिष्ठतेऽर्वपिस मे गोपाया माणेन संमितम् । त्वया गुप्ता इषमूर्न मदन्तः शतं जीवेम शरदः सबीरा इति दक्षिणाग्निं नर्य प्रजा मे गोपाय मूलं लोकस्य संततिम् । आत्मनो ·[१ षष्ठप्रश्भे- ५३० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- हृदयानिमिता तां ते परिददाम्यहमिति गाई- पत्य शश्स्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहमित्याह- वनीय सपथसभा मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति स प्रथ समां मे गोपाय ये च सभ्याः सभासदः । तानि. न्द्रियावतः कुरु सर्वमायुरुपासतामिति सभ्यमहे बुध्रिय मत्रं मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुनियाय मन्त्रं श्रियै यशः परिददाम्यहमित्याव. सथ्यं पञ्चधाऽग्नीव्यक्रामद्विरारमष्टा प्रजापतेः । ऊर्धारोहद्रोहिणी योनिरग्नेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् । अग्नीन्सकृत् । स्वशाखाविराजक्रमाणामेतैर्विकल्पः । यत्रास्मै ॥ १६ ।। शतमक्षान्प्रयच्छति तेषु कृतं विजित्य सभासद्भ्यः प्रयच्छति ते यजयन्ति तदुभयमन्न सस्कृत्य ब्राह्मणान्भोजयति । व्याख्यातमेतदाधान एव । आग्नेयस्य दक्षिणाकालेऽजं पूर्णपात्रमुपवहण सार्वसूत्रमश्व५ रथं वासः पङ्गा द्वादश चतुर्वि५. शतिरपरिमिता वर्धमाना ददाति तासां धेनुरन. हामिथुनौ चाऽऽदिष्टरूपाण्यजं पूर्णपात्रमुपबहणं चाग्नीधे ददात्यवं ब्रह्मणे धेनु हो। गाईप- त्यदेशेऽनड्डाहमाहवनीयदेशेऽध्वर्यवे शेषः साधा. रणस्त्रिंशन्माने पूर्वयोः पवमानहविषोहिरण्ये द- क्षिणां ददाति चत्वारिशन्मानमुत्तमे धेनुमादित्ये। व्याख्यातमेतदाधनान्त एव । आधानप्रभृति यावज्जीवं नानृतं वदेत् । अत्र भाष्यकारः शब्दानृतमर्थानृतं च शब्दानृते सारस्वतीष्टिभंगवता पतञ्जलि. नोक्ता । अर्थानृते प्रातपत्येव । आचमनव्याहृतिनपविष्णुस्मरणानि सर्वत्र समुच्ची. यन्ते च । १ प. झ. ज. °नयोहि ।

·१५० पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३१ नास्य ब्राह्मणोऽनाश्चान्गृहे वसेत् । अकृतभोजनो ब्राह्मणोऽस्याऽऽहिताग्नेहे न वसेदिति यथा स्यात्तथाऽऽहितामिः कुर्यात्तस्यैव व्रतं यावज्जीवमित्यनुवर्तते न ब्राह्मणस्य । तस्माद्वसत्यथं ब्राह्मण आगते तस्य सत्यां भोजनेच्छायामन्नं दद्यादेव तदमावेऽन्यत्क्षुन्निवारकं दद्यात्तदसंभवे तु माण्य. कारेणोक्तं व्याहृतिजपो ब्राह्मणभोजनं चेति वाधूल इति । सूर्योढमतिथि वसत्यै नापरुन्ध्यात् । अस्तमितसूर्यमतिथि पूर्व यस्य स्थितिनास्ति सोऽतिथिः । कश्चनापि यदि वासार्थ प्राप्तोऽस्यापरोधं निवारणं न कार्य निवासार्थ स्थलं यथायोग्यं दातव्यमेवेत्यर्थः । अत्रापि वाघलोक्तमेवाकरणे प्रायश्चित्तम् । न नक्तमन्यत्रानाद्दद्यात् । अन्नादन्यन्नक्तं रात्रौ न दद्यात् । हिरण्यधान्यादि गवादि च न रात्री दद्यात्पर. स्वत्वापादनं न कुर्यात् । ग्रहोपरागादौ पुण्यकाले रात्री संकल्प्य श्वोभूते पात्रसात्कु- र्यादिति गम्यते । केचित्तु दानमात्रस्यापि प्रतिषेधं व्याचक्षते । अत्राग्नये व्रतपतये पुरो. डाशमष्टाकपालं निपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेदेतदेव प्रायश्चित्तमुक्तमापदि त्वाहुतिरिति । अन्नं रात्रौ देयमित्युक्तं तत्राप्याह- अन्नं ददन्नक्तमदयीत । दीयमानमप्यन्नं नक्तं गृह एवादयीत भोजयेत् । न बहिनेतुं दद्यात् । अदयीतेति पाठोऽनेकसूत्रगतो व्याख्यातो मया भाष्यकृता तु न दयीतेति पाठो व्याकृतः । दय दाने परस्वत्वापादनं दानं तेन लक्षितं गृहाहिर्नयनं तन्न कुर्यादित्य भिप्रायेण व्याख्यातं स एवार्थो यस्त्वदयातति पाठोक्तः । नीषपकस्याश्नीयात् । गर्तादौ स्थापितं फलादिकमुपरिष्टाव्यवधानेनाग्निना पक्कं यत्तदृवीषपक्कं तन्नाभीयादि. त्येके व्याचक्षते । निरुक्ताभिप्रायेणान्ये व्याचक्षते । निरुक्ते हि पृथिवीवचनो निरुक्त ऋब्बी- पशब्दः षकारोपधोऽयं तैत्तिरीयसूत्रकारैः पठ्यते । कात्यायनेन तु सकारोपधस्तत्रोभयो। रपि पृथिव्येव वाच्या तया पक्वस्तद्गतेनाग्निनोमणेति यावत्तथा च योऽयमबीसः पृथिव्या- मग्निरिति, माष्यकारेण तु पाठ जीपपक्वस्येत्युपलब्धो व्याख्यात ऋजोषमुद्धृतसार तक्रपिण्यादि तन्नाश्नीयादिति । ऋबीषमित्ययं पाठस्तत्तिरीयकसूत्रेषु सर्वत्रास्मत्सूत्रे च दृश्यते युक्तश्च । नहि किंचिहनीपेण पच्यते तेनापि कर्मधारय नीषशब्दात्पक्कश, ब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्तस्मादृबीषमित्येवायं पाठश्च । . :

·१३२ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं- [१पठ- या अन्त व्या आपस्तासां नाश्नीयात् । नावि नौकायामन्तवाः स्थापिता वा पतिता वा छिद्रः प्रविष्टा वा तासां प्राशनं न कुर्यात् । पात्रान्तरव्यवधानस्थितानां न दोषः। आपस्तम्बोऽन्त व्यपां नाश्नीया- दित्याह । नावि स्थित्वेति चार्थः संभवति । अतो नाव्यानामपां नाभीयादन्तश्चापा नाभीयादनाव्यन्तरपि किमप्युदकं न प्राश्नीयादित्यर्थः । रजत हिरण्यं बर्हिषि न दयात् । यत्र हिरण्यं देयत्वेनोक्तं गवादिप्रत्याम्नायत्वेन वा प्राप्तं तत्र रजतं न देयं किंतु सुवर्णायेवेत्यर्थः । बर्हिषि यज्ञे श्रौते कर्मणीति यावत् । क्लिनं दारु नाभ्यादध्यादभ्यादध्याद्वा । अनाविति शेषः । क्लिन्नमुदकेन । अभ्यादध्याच्च तदन्यस्यालाम इति व्याख्येयम- न्यथा सूत्रद्वयमनर्थकमेव स्यात् । स्वकृत इरिणे प्रदरे वो नावस्येत् । स्वभावोखरे देशे नावस्येदवसानमवस्थानं न कुर्यात् । प्रदरो भूमिगतस्तत्रापि । हिंकृत्य वाग्यतः खियं संभवेत् । हिमिति कृत्वा पश्चास्त्रियं गच्छेत् । च्याहरेदा। न व्याहरेवेत्यर्थः। नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्ट्वाऽनादिष्टो मासं भक्षयेत् । रागतः प्राप्ते मांसमक्षणे निरूढेनाङ्गपशुना वाऽनिष्टवा नैतस्मिन्संवत्सरे मांस मक्ष चेत् । भादिष्टो मक्षयेदपि। यदि भक्षयेन्मनसाऽमिभ्यः पहिणोमि भक्षं मम वाचा सं सह भक्षयन्तु । अप्रमायनप्रमत्तश्वरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेत्युक्त्वाऽऽदिष्टो भक्षयति । ब्रामणैरादिष्टो मक्षयेदनिष्ट्वाऽपि पशुना । द्वादशरात्रमजलेष्वनिष्वाज्येन स्वयमनिहोत्रं जुहोति । रात्रिशब्दोऽहोरात्रे प्रयुज्यते । अत्राऽऽरम्भविधिस्त्वाध्वर्यव एवोक्तस्तथा कृत्वाऽs- रम्मप्रभृति द्वादशरात्रं सायंप्रातश्चतुर्विशतिहोमानाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति । ममतता तु विधेया द्वादश दिनानि । व्रतमाह- १घ.. म ·५५० पटलः । महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अहतं वासो वस्ते । द्वादशरात्रमहतमप्रच्छिन्नाग्रमरजकधौतमहतम् । काममन्यो जुहुयात् । स्वयमित्यस्य विकल्पः। व्रतचारी स्वेव स्यात् । म मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयादित्यर्थः । स्वयं प्रयोदशी जुहोति । स्वयमेवेत्यर्थः । त्रयोदशी रात्रि पयसेति यावत् । या प्रथामग्रिहोत्राय दुहन्ति साऽग्रिहोत्रस्य दक्षिणा । त्रयोदश्यामग्निहोत्राय यां गां दुहन्ति तां गां दद्यात् । पूर्व यद्यन्यो जुहुयात्तस्मै । अथवाऽऽरम्भेऽग्निहोत्रस्य वाऽध्वर्युस्तस्मै । माष्ये तु आधानादू द्वादशाहमाश्वपदि. कधारणमिति बौधायनाश्वलानयोरिष्टम् । द्वादशाहमाश्वपदिकमाग्निं धारयेदिति श्रुतेः । केचित्पवमानेष्टेः परं द्वादशाहमिति व्याचक्षते तदन्तवादनिसिद्धः । शाट्यायनके द्वादशाहधारणं स्वयंहोमाम्यहोमाश्च श्रुता इति सत्याषादेनाऽऽचार्येण होमः प्रधानमे. योपदिष्टम् । अतोऽग्निहोत्रोपक्रमात्परमिति । मध्येऽन्वारम्भणीयाप्राप्तौ तेष्वेवाग्निषु कार्या पौर्णमासी च । केचित्तु यत्र द्वादशाहावकाशस्तत्र धारणमेव । यत्राल्पोऽव. काशो नक्षत्राधानादौ तत्राऽऽरम्मणीयायां न धारणम् । पौर्णमास्याधानेऽवकाशामा. वान धारणमिति वर्णयन्ति । तदयुक्तम् । संकोचे कारणामावात् । स्यादेतत् । सेप्ट्य. पवृज्येति वचनं संकोचकमिति । न तस्य सांवत्सरादिकल्पव्यावृत्तिपरत्वात् । सोमा. धानेनानस्रा इति भारद्वाजः । अस्माकमजनधारणस्य होमप्रधानत्वादुदवसानीयायां तदूर्व द्वादशाहधारणम् । आश्वपदिक एव होमा इतरेषामजनवादजस्र इति वक्तव्ये बहुवचननिर्देशस्य प्रयोजनं पक्षहोमसमारोपणनिषेधो होमप्रधानत्वादेव । द्वितीयाधाने नाजस्रादिधर्माः । प्रोषिते यजमाने सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वाऽननेष्वेवाऽऽज्यहोमः कर्तव्यः । द्वादशाहात्परं प्रणयनं च । केचित्प्रत्यागते व्रातभेति चेच्छन्ति । तेषां तदहः प्राय- श्रितं त्रयोदश्यां प्रातर्तुत्वाऽमित्यागः । अहा. स्ते । वाम• होति । अत्राप्यनसत्व. माज्यहोमश्च । यो प्र. क्षिणा । अर्यवे देया प्रथममिति वचनात् । प्रथमहोमः पयसा । ततः परमाज्येन । अथवा द्वादशाहादूर्वा यः सायंहोमः स पयसा प्राथम्य. स्यापेक्षितत्वात् । मिथुदाति । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासयोर्यथाकालप्रारम्भे पवमानेष्टि- क. ग. च. स. ९. मामि । २ च. 'नेषु ना ३ ख. ठ. 'भृतं ।

·५३४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१षष्ठप्रश्रे- रिति वाधूलः । अनन्तरे मुख्यकाल एवाऽऽरम्भः । उमा० दक्षिणा । परिवा० ब्राह्मणम् । अनड्वान्दक्षिणेति श्रुत्यन्तरमितिभाष्यग्रन्थः । मिथुनी गावावन्वारम्भणीयायां ददात्युभयीः पुनरा. धेय अग्न्यायिकीदत्त्वा पौनराधेयिकीददाति पुन- निष्कृतो रथः पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्डाश. तमानं च हिरण्यं पुनराधेयस्य दक्षिणाऽपि वा पौनराधे. यिकीरेव दद्यादिति पैजयब्राह्मणम् ॥ १७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ पुनरित्यादि बौधायनेन व्याख्यातम् । पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणेति पुनःसंस्कृत एषां भवति पुनरुत्स्यूतं वासः पुनःसंस्कृतमेव तत् । पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानित्यवशीर्ण एवैष उक्तो भवति । अत्राऽऽहानुग्रहमापस्तम्बः-यदीतराणि न विद्यरत्नप्यनड्वाहमेव प्रदद्यादनडुहि ह वा एते कामा अतश्च भूयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणमितीति ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयो- गवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ अथ षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः । अग्न्याधेयः समाप्तः। अग्निहोत्रस्य याजमानं व्याख्यास्यामः स्वयमिध्ममाहरन् । अन्येनाऽऽहृतमपि विहारं प्रत्यानयति स्वयमेव । विश्वदानीमाभरन्तोऽनातरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिपामेति विहारमभ्येति । स्पष्टम्। यदग्ने यानि कानि चेति प्रतिमनमाहवनीये वर्षिष्ठमिध्ममादधाति । आहवनीये वर्षिष्ठमन्येषु ततोऽल्पीयांसमल्पीयांसमिध्ममादधाति प्रत्यृचमेकैकस्मिन् । उद्धरेत्युध्रियमाणमभिमत्रयते । स्वयंहोमेऽनुमन्त्रणमन्यं प्रति प्रेषः प्रेषित उद्धरतीत्याध्वर्यव उक्तत्वात् । अत्रौद्धर- १ च. एष । २ क. ख. ग. ङ, झ. म. ट. ट, ठमा'। ३ क. ख. ग. ट. ठ.. ममुम।

·" स. पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३५ णानन्तरमिध्माधाने वक्तव्ये द्वादशरात्रमननेष्वाग्निहोत्रं जुहोतीति विधानमेव पूर्वमुक्तं तिनत्रयोदशीमारभ्योद्धृत आधानमिधमाधानमस्तिध्यतीति दर्शितम् । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमाद्विादसीत्यप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति पत्नी पत्न्या लोक इडा. सि व्रतभृदहं नावुभयोव्रतं चरिष्याम्यादित्य घतभृदहं नानुभयो–तं चरिष्यामि मुरूपेऽहं नावुभयोव्रतं चरिष्यामीड एहि मयि श्रय- स्वति यदग्निहोच्या व्रतं तदात्मन्कुरुते । भग्निहोम्यां गवि व्रतं तृणपर्णादि भु(उ)क्तं तदात्मनि भावयेत् । श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽह्णयामीत्याहूयमाना. मियमासि तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः सा मे स्वर्ग च लोकमुभयं च धुक्ष्वेति दुह्यमानामोमुन्नेष्याम्युन्न- यामीति वोच्यमाने हविर्देवानामसि मृत्योर्मेड- भयर स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्वित्युपाश्शू- क्त्वोमुन्नयेत्युच्चैः प्रत्याहोनीयमाने तिष्ठति न चंक्रम्यते वाचं यच्छत्याहोमादुन्नीत उपविशति । अनय इ० ओषधीभ्य इ० प्रजापतय इ० प्रातः सूर्यायेदं । उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातिबडिय । ईषत्प्राङ्मुख आहवनीयाभिमुखश्चेषत्कवातियडिव । आहवनीयमुपतिष्ठते सर्वैरुपस्थानः । यावन्त्युपस्थानानि वैकल्पिकानि तः सर्वैरनादेश आहवनीयमेव । उत्तरामाहुति. मित्यविशेषविधानादुभयकालमप्यनादेशे । उपप्रयन्तो अध्वरमिनि षडभिस्तासामग्नीषो. भीयया पूर्वपक्ष उपतिष्ठतेन्द्राग्न्याऽपरपक्षे । तासां मध्येऽयं ते योनिरित्येतस्याः पूर्वमग्नीपोमीया यथापाठमैन्द्राम्या । अग्नीपोमाविम सुम इत्यनीषोमीयो. भा वामिन्द्राग्नी इत्यैन्द्राग्नी तयोः । तयोर्मध्ये पूर्वमुक्तयोरग्नीषोमीययेन्द्र ग्न्येति अयं ते योनिरिति घट्योपस्थायेत्यर्थः । खब. स. म. ठ. र. पत्या। २ क. ग. ह. च. झ. अ. ट. ठ. द. ति चोच्य।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [Kषष्ठपने- परस्ताविहव्यस्याऽऽदितश्चतमभिरुपतिष्ठते । ममान इत्येतमिरधियोचता म इत्यन्तामिः । तासामुपरिष्टादन आयुषि परस इति पदाभिरामिपावमानीभिः। माहवनीयमेव । एतामिरेव पुनः संवत्सरे । संवत्सरे गाईपत्यमुपतिष्ठत आयुर्दा अमेs. स्पायुमें देहीति चतुर्मिराहवनीयं चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति द्विरावर्तयत्यसो स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृहाति दिद्विरकैकस्य । पज्ञशर्मन्सस्ति तेऽस्तु द्विः। अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्या म एहि यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाहीत्यतैस्तिस्रः समिध आदध्या. दिन्धानास्त्वा शतर हिमा इति चतुर्थीम् । प्रत्यनि । घय५ सोम ते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः । प्रजावन्तो अशी. महीति मुखं विमृष्टे सं स्वमने सूर्यस्य वर्चसा गया इति च । पुनः। संपश्यामि प्रजा अहमिति ॥ १८ ।। मनुष्यानुपतिष्ठतेs. म्भस्थाम्भो वो भक्षीयेति पशूरेवती रमश्वमित्यन्त. राऽग्री तिष्ठअपति सहिताऽसि विश्वरूपीरिति गामा- लभते वत्सं बोप स्वाऽने दिवे दिव इति षडभिर्गायत्री. भिर्द्विपदाभिहिपत्यमुपतिष्ठत ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गोष्ठं भुवनमसि सहस्रपोषं पुषिसहस्रपोषस्ये. शिषे तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति पुनरेव गामालभते पत्सं वा महित्रीणामवोऽस्तु घुझं मित्रस्यार्यम्णा । दुराधर्षे वरुणस्य । नहि सेषाममाचन नावसु वारणेषु । ईशे रिपुरघासाते ह पुत्रासो अदितेः शर्म यच्छन्त. जस्रम् । प्रदाशुषे वार्याणीति माहित्रेण तृचेनोपतिष्ठने २ १ प. इत्यादिमि । १ घ. 1. ट. द. मा ।। ।

·६ष० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३७ तत्सवितुर्वरेण्यमिति साविच्या सोपान स्वरणमित्येषा सोमान५ स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं प आशिजः। योरेवान्यो अमीवहा वमुवित्पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः । मा नः शसो अररुषो धूर्तिः प्रण. मर्त्यस्य । रक्षा णो ब्रह्मणस्पत इति ब्राह्मणस्पत्याभिरु. पतिष्ठते कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीति द्वे परि त्वाऽग्ने पुरं वयमित्येषा परि ते दूढभोरथोऽस्मार अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुष इति पर्यावान्तत उपतिष्ठते । पर्यावर्त्य परि त्वाऽग्न इति पूर्वपठितया विपरीत इत्यस्या अनन्तरमुपतिष्ठते तथा शाखान्तरे पाठात् । यथादर्शिते पाठेऽपि प्रमाणमाह- दूढभवतीमुत्तमामेके समामनन्ति निमृदोऽसि न्यहं तं मृधासं योऽस्मान्द्रष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पपदे- नावगृह्णीयायदि श्रेयसा स्पर्धेत प्रभूरसि प्राइं तमभिभूयास योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणतः पदोऽव. गृहीयाद्यदि सदृशेन स्पर्धेताभिभूरस्यभ्यहं तमभिभूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पश्चात्पााऽवगृही- याद्यदि पापीयसा स्पर्धेत ॥ १९ ॥ पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माऽधिपाः पातु पूषा माऽधिपतिः पात्विति जपित्वा प्राची दिगनिर्देवता यो मैतस्यै दिशोभिदासादग्नि५ स ऋच्छत्वनिमें तस्यै दिशो गोपायतु दक्षिणा दिगिन्द्रो देवना यो मैतस्यै दिशो भिदासादिन्द्र५ स ऋच्छविन्द्रो मे तस्यै दिशो गोपायतु प्रतीची दिमरुतो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्म. रुतः स ऋच्छतु मरुतो मे तस्यै दिशो गोपायन्तु उदीची दिमित्रावरुणो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्मि- त्रावरुणौ स ऋच्छतु मित्रावरुणौ मे तस्यै दिशो गोपा- येताम् । ऊर्धा दिग्बृहस्पतिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासाबृहस्पति र स अच्छतु बृहस्पतिर्मे तस्यै दिशो गोपायतु । इयं दिगदितिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदा- साददिति स ऋच्छत्वदिति तस्यै दिशो गोपाय ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रभे- स्विति दिश उपस्थाय धर्मो मा धर्मिणः पातु विधर्मो मा विधर्मिणः पात्वायुश्च प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च माणश्चापा- नश्च प्राचावाञ्चोरुग उरुगोऽस्य ते वयं वाचा संभक्तेन गमेम अच्छिन्नो देव्यस्तन्तुर्मा मनुष्य छेदि दिव्या. दानो मा छिरिस मामायुषा ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसा- धनु मा ज्योतिषा तन्वित्यन्तराऽनी तिष्ठञ्जपत्यम आयु- ज्यने पवस्वेत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽने गृहपत इति च तामाशिषमाशासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमि. त्यजातपुत्रो ब्रूयात्तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मती- मिति मातपुत्रो बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनुद्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति साय५ सायमुपतिष्ठते॥२०॥ उत्थाय । उत्तरस्या आहुत्याः समीपेऽनन्तरमेवोत्थाय स्वयं होमे प्राक्प्राशनात् । उपप्रयन्त इति षडचस्तैत्तिरीयके समानाताः । पैङ्गके तासां याऽग्नीषोमीया तां पञ्चमी कृत्वा षभिः पूर्वपक्ष उपतिष्ठते । ऐन्द्रानी पश्ची कृत्वा यथापाठं षभिरपरपक्षे यं त इत्यस्याः पुरस्ताद्विहव्यस्य ममाग्न इत्यादि. तश्चतसृभिरुपतिष्ठते । तासां विहव्यानामुपरिष्टादग्न आयूषि पवस इति षभिः प्रथमे गार्हपत्यमुपस्थाय संवत्सरे संवत्सरे ताभिरुपतिष्ठते नान्तराले । केचिदाहुः षड्- भिरुत्तराभिरितिश्रुतेनित्यत्वाद्वादशभिरुषस्थानं नित्यं संवत्सरान्त आवृत्तिरिति, तत्र युक्तं ग्राह्यम् । संवत्सर आग्निपावमानीभिरुपस्थानस्य नियतत्वात्तस्य च पूर्वाभिः संब- न्धात्संवत्सरे संवत्सरे नियतं महोपस्थानं सर्वस्मिन्पक्षे कार्यम् । तत आयुर्दा वर्चीदा- स्तनूपा अग्न इति चतुर्मिराहवनीयमुपतिष्ठते । चतुर्थे मन्त्रे च यच्चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति तद्विरावर्तयति । तदनन्तरं देवदत्तशर्मन्स्वस्ति तेऽस्तु यज्ञदत्तशर्मन् स्वस्ति तेऽस्तु इति द्विदिरेकै कस्य नाम गृह्णाति । अग्नेः सोमस्य यमस्येन्धाना इति सर्वेष्वग्निषु समिध आधायोपतिष्ठते । अम्भस्थेति मनुष्यान्पशूनपि । रेवतीरिति गाई- पत्याहवनीययोर्मध्ये तिष्ठञ्जपति । सशहिताऽसीति गामग्निहोत्रीमालभते वत्सं वा यस्याः पयसा होमः । इदमुप त्वति तिस्रो गायव्योऽग्ने त्वं न इति तिस्रो द्विपदः । ताभिः षड्भिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते । ऊर्जा व इति गोष्ठगतान्पशूनुपतिष्ठते । भुवनमसी- ति पूर्ववत् । महित्रीणामवो अस्त्विति तृचेनाऽऽहवनीयमुपतिष्ठते । तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं योरेवान्यो मा नः शंस इति सावित्रिया ब्राह्मगस्पत्यामिश्वाऽऽहवनीयमेवोप- तिष्ठते । कदाचन स्तरीरति कदाचन प्रयुच्छप्ति परि त्वाऽग्ने परि ते दूढभ इत्येतेना. नुक्रमेणाऽऽहवनीयमेवोपस्थायात्रैव तिष्ठन्पूषा मेति जपित्वा प्राची दिगिति यथालिज दिश उपस्थायान्तराऽग्नी तिष्ठन्धर्मो मेनि जपति । अत्र ज्येष्ठस्य नामग्रहणम् । अग्न ·१ १५०पटला ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३९ आयूष्यग्ने पवस्वाग्ने गृहपत इति तिमृमिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते तामाशिषममुष्मै बहुपुत्र. स्तामाशिषमाशासे देवदत्तशर्मणे ब्रह्मदत्तशर्मणे यज्ञदत्तशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । उपप्र. पन्त इत्येवमादिना ज्योतिष्मतीमित्यन्तेनोमयकालं प्राप्ते विकल्पः। सायं सायमुपति- ष्ठत इति अत्र सायं सायमिति सूत्रेण सायं सायमेवेत्यवधारणं सायमेवोपस्थानं न प्रातरित्युक्तम् । अत्र वाशब्दामावः श्रुत्यनुविधानात् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यविशेषे- णोपस्थानं विधाय पुनर्नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरिति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः । एवं सूत्रेऽप्युभयत्र प्राप्तः पुनः सायमिति ग्रहणात्सायमेव न प्रातरित्यर्थान्सिध्यतीति सायं नियतं प्रातर्विकरसः। अत्रैवोपस्थान प्रातरत्राप्युपस्थानान्याह विकल्पेन- अपि वो दिवैतत् । वक्ष्यमाणेषूपस्थानेषु दिवा विकल्पोऽपि वेत्यनेनोक्तः । भूर्भुनः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयास५ सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोषैरिति वा काममैन्द्रो वित्तादिति वाश्रद्धा मे मा व्यगादिति वा भर्तु वः शकेयमिति वा । स्पष्टम् । तत्सर्वं कताकतम् । कालद्वयोपस्थानं कर्तव्यं न कर्तव्यं वेत्यर्थः। तथा च श्रुतिरुपस्थेयोऽग्निरित्युपक्रम्य तस्मान्नोपस्थेय इत्युक्त्वाऽपि वदति तस्मादुपस्थेय इति विहितप्रतिषिद्धत्वादुपस्थाने विकल्पः । उपस्थानपक्षेऽपि महोपस्थानेन नक्तं भूरित्यादिचतुर्णामेकेन दिवोपस्थानं न वा दिवेति नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरहरुपतिष्ठत इति श्रुतयः प्रमाणम् । चतुर्भिः सह विकल्पान्तरमाह- प्रातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः। प्रातरखनेक इति कर्मनामधेयं तद्गतैरेव मन्त्रैरुपस्थेयः । आहवनीयोऽनादेशे। तत्राधिश्रित उभीयमाने वा। अग्निहोत्रहविष्यधिश्रिते वोनीयमाने वाऽग्रे वक्ष्यमाणं कार्यमित्यर्थः । विहव्यस्याऽऽदितश्चतसृभिरुपस्थाय । ममाने वर्च इत्यादिभिराहवनीयमुपस्थाय । अपां पत इति त्रीनुदकाञ्जलीनिनयति प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिः परिषिञ्चति कालाय वा जैत्रि- १२. शिर्ष ब्रूयात् । तामा० सेऽमु। २ प. द. वा यदे । ३ च. 'हरहरु ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ षष्ठप्रभे- याय बामिति पाणी प्रक्षालयत इदमहं दुरबन्यां निःप्लाव- यामीत्यप आचम्य निष्ठीवति भ्रातृव्याणा५ सपत्नाना- मिति पुनरेव पाणी प्रक्षालयत इन्द्रियवतीमद्याहं वाच- मुद्यासमिति यथारूपं प्राणायतनानि संमृज्योत्तरेणानुवा- केनोपतिष्ठते तत्राग्विसोः स्वस्ति ते पारमशीयेति त्रिरा- वर्तयत्यसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिरेकैकस्य पुरस्तादग्नीषोमीयो- विहव्यस्योत्तराभिश्चतमृभिरुपस्थायानुवाकशेषेणोपतिष्ठते । प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः प्रतिप्रतिषेकं पुरस्तादेवीः पडुरिति चतसृभिः । स्पष्टमन्यत् । शाखान्तरीयमन्त्राणां पाठस्त्वापस्तम्बेन दर्शितः-अमां पते येषां भागः सत एकत्री. नुदकाञ्जलीन्निनयति । प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिभूमौ परिषिच्य कालाय वां मैत्रियाय वामौद्रेत्रियाय वामन्नाधाय वामवनेनिने सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षालयते । इदमहं दुरद्मन्यां निःप्लावयामीत्याचम्य निष्ठिवने मन्त्रः । भ्रातृव्या. गार सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः । अपां मेत्रादिवोदकमिति हस्तौ प्रक्षाल्य । अग्रि. मस्तु नास्मत्सूत्रकृता विनियुक्तः । आपस्तम्बेन च विनियुक्तः श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माऽधिपतिं कुरु । विशाभीशानो मघवेन्दो मा यशसा नयेदिति जपित्वाऽग्नय- व्युष्टा देवं ब्रूतावीडुच्छपथजम्मनीम्न आपो भलमिवि प्राणिनन्नस्मन्सु(?)शपथा अधी. त्याचम्येति मन्त्रद्वयमधिकमापस्तम्बीयम् । इन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं वाचं दीर्धप्रा- णोच्छिमोऽदब्धो गोपाः सकृन्नासापुटे अनत्रं दैव्यं ज्योतिः सौपणं चक्षुः, चक्षुषो सुगृती कर्णो देवश्रुतौ कर्णौ केशा बर्हिः शिखाप्रस्तरे शिखां यथास्थानं कल्पव५ स" हृदयादौ मा मा हासिष्टेति सर्वाण्यङ्गानि । एवं यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य, इत उध्वं सर्वाग्न्युप. स्थानं तन्नास्मत्सूत्रकृतोक्तम् । वोऽसि वर्षों मयि धेह्यायुकृतायुपत्नीस्वधा वो गोप्रि. योगस्थ गोपायत मा रक्षतमात्मसदौ मेस्थामोनः कश्चित्प्रधान्मा प्रमेष्मयुपप्रत्नमुप मुर्भुवः सुवरायुमें यच्छेति सर्वानुपस्थायेत्यापस्तम्बीयम् । उत्तरणानुवाकेनाऽऽहवनीय. मुपतिष्ठते । उपप्रयन्त इत्यनुवाकेन तच्छाखायामुत्तरो भवति तस्मिन्न नुवाके चित्रावसो १ क. ख. ग. ट. ठ. ण. यथायतनं । २ घ. ह. च. ढ. 'मृशत उत्त। ३ झ. म. ढ. त्रिविरें ।। . . °मीय या विहौं । ५ घ. 'या विह। ६ च.ट. °वजूता । ७ च. मिव प्रा । च. सुश्रुती।

·७स०पंटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५४१ स्वस्तीत्यस्मात्पूर्वः पुत्राणां नामान्येकैकं त्रिरावर्तयेत्पूर्ववत् । तत्रापि विशे विश इत्य. स्मादनन्तरं पूर्वपक्षेऽनीषोमाविमसुम इत्यपरपक्ष उमा वामिन्द्राग्नी इत्युपस्थायायं ते योनिरिति अनुवाकशेषेणोपतिष्ठते । वर्मानठरान्नादौमद्यास्मिनने भूयासमननाद स योऽस्मान्द्वेष्टि कवी मातरिश्वा मापशुमन्तामामद्य । तस्मात्पुरा मातरनिहोत्रे नोपावरोहेदित्येकेषाम् । अग्निहोत्रेऽपरामेः पुरतो नोत्संदित्येकेषां शाखिनो मते नोपस्थेय इत्यर्थः । केचिचाजमानं सर्वमपि निवर्तत इति व्याचक्षते । अग्नेस्तृणान्यपचिनोति तेजस्वी ब्रह्म- वर्चसी भवतीति विज्ञायते ॥ २१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः॥६॥ अग्नेराहवनीयात्तृणानि परिस्तरणानि निर्गमय्य स्थापयतीत्यर्थः । विज्ञायते श्रुतौ । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ अथ षष्ठप्रश्न सप्तमः पटलः । ऋते गृहस्य प्रवासं व्याख्यास्यामः । विनाऽग्निमिर्मायया च प्रवासम् । अग्नीन्समाधेहीति संप्रेष्यति प्रवत्स्यन्भास्वत उपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेद इति चतसृभिराहवनीयं पशून्मे शस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनी- यमुपस्थायाभिप्राण्याने सहस्राक्षेत्युपतिष्ठते प्रजा मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति गाईपत्यमुप- स्थायाभिप्राण्याग्ने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽन्न मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति दक्षिणाग्निमुपस्थाया. भिप्राण्याने वह्न इत्युपस्थाय विराजक्रमरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहान्गोपायतं युवम् । अवि- १च. 'शेषः । वि। २ च. °मादद्या' । ३ क. ग. च. ट. ठ. ण. "स्मि जने । टीकापु. स्तकेषु स्य पशून्मे पा' इति पाठः । ५ च. ढ. 'रुणौ गृ ।

·५४२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- षष्ठप्रभे- नष्टानविहतान्पुनानभिरक्षत्वस्माकं पुनरागमादित्यन्त राऽमी तिष्ठञ्जपति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मां तस्थुनों अरातयः । उदस्मा५ उत्तरान- यामे घृतेनाऽऽहुत । रायस्पोषेण समृज प्रजया च बहून्कृधीति प्रक्रामति सकाशेऽनीनां वाचं यच्छत्य. सकाशे विसृजते व्रतकालेषु व्रतं चरति । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमादित्यादिवतं विद्युदसीत्याद्यपि यजमानसंस्कारो अपश्चेडाऽसीति हविर्देवानामिति चोपस्थानानि च दर्शपूर्णमासवत्सर्वं ज्ञेयम् । उप- स्थाने समिदाधानमध्वर्युरेव । गवालम्भस्तु लुप्यते परार्थत्वात् । विहाराभिमुखो मन्त्रा. जपतीति सूत्रान्तरम् । तथाऽऽह भरद्वाजः-एवं विहितमेवास्य प्रवसतोऽप्युपस्थाने परिसंमृश्य कर्माणि चावयुस्तानि कुर्याद्यजमानो मन्त्राञ्जपेदिति । ऋतुं प्रत्युपतिष्ठते । प्रवासविलम्बे प्रत्युतु प्रवाप्सोपस्थानं कुर्यान्मासद्वये मासद्वय इत्यर्थः । यद्यनुपस्थिताग्निरापद्यते प्रवासः। दैवान्मानुषाद्वाऽग्नीननुपस्थाय प्रवसति तदाऽग्रे वक्ष्यमाणमुपस्थानम् । इहैव सं तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसा विभामि । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहा- सीज्ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इत्युपतिष्ठते । पत्र तिष्ठति तत्रैव विहाराभिमुखः । सकृदेव प्रत्येत्याभयंकरेणोपस्थानम् । प्रोष्य। प्रवासादागत्य । समिधो धारयन्विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येत्य सकाशेऽ- नीनां वाचं यच्छति सकाशे विसजतेऽग्नीन्समाधेहीति संप्रेष्यति ॥ २२ ॥ ज्वलत उपतिष्ठते नमस्ते अस्तु मीदुषे नमस्त उपसद्वने । अग्ने शुम्भस्व तन्वा सं मा रय्या ससृजेत्युपसमिन्धेऽग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहीत्येते- त्रिभिस्तिस्रः समिध आदध्यादिन्धानास्त्वा शत: हिमा इति चतुर्थी मनो ज्योतिर्जुषतामित्यध्वर्युराहुतिं जुहोति यदि दशमीमतिप्रवसति मम नाम तव च जातवेद इति चतमभिराहवनीयं पशून्मे शश्स्याजुगुपस्तान्मे ·७१० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीग्याख्यासमेतम् । ५४३ पुनर्देहीत्याहवनीयमुपस्थायाभ्यपान्याने सहस्राक्षेत्युपति- ते मजा मे नर्याजुगुपस्ता मे पुनर्देहीति गाईपत्यमुपस्था. यापपान्याने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽयं मे बुध्न्याजुगु- पस्तन्मे पुनर्देहीति दक्षिणानिमुपस्थायाभ्यपान्यामे वह इत्युपस्थाय विराजक्रमरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहानजुगुपतं युवम् । अविनष्टानविहृतान्पू- पैनानभ्पराक्षीदास्माकं पुनरागमादित्यन्तराऽनी तिष्ठ- अपति गोपायाजुगुप इति सर्वत्रानुषजति गोपायेति वा । सिष्टम्। भयेकेषां विज्ञायते का श्रेयासं विषुप्तं बोधयिष्यतीत्यमा. दुष्कृतानामेवोपस्थान५ स्यादभयंकराभयं मे कुरु स्वस्ति मेऽस्तु प्रवत्स्यामीति प्रवत्स्यन्नभयंकराभयं मेऽकार्षीः स्वस्ति मेऽस्तु प्रावात्स्यमिति प्रोष्य ॥ २३ ॥ गृहा मा विभीत मा वेपीढ़पूर्ज विभ्रत एमसि । ऊर्न विभ्रवसु. पनिः सुमेधा गृहानेमि मनसा मोदमानः । येषामभ्येति प्रवसन्येषु सौमनसो बभुः । गृहानुपदयामहे ते नो जानन्तु जानतः । उपता इह गाव उपहूता अजावयः । अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु नः । उपता भूरिसखाः सखायः स्वादु संमुदः । अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा । ऊर्जस्वन्तः पयस्वन्त इरावन्तो ह सामुदः । अनश्या अतृष्या गृहा मास्मद्विभीतनेति गृहानभ्येति क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपद्ये शिव शम्म शंयोः शंयोरिति प्रविशति न तदहरागतः कलहं करोति गृहानह सुमनसः प्रपद्ये वीरनो वीरतमः मुशेवान् । इरा वहन्तः सुमनस्यमानास्तेष्वहर सुमनाः संविशामीति संविशति विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इति भार्या५ समीक्षते ॥ २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥७॥ १. म. र. 'रुणौ गृ । २ व. द. पायस्विति । ३ क. ग. ह. ट, ण, वारवतः ।

·५४४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रभे- ॥ अप्रादुष्कृतोपस्थानपक्षेऽयकेषामित्यादिनोक्तमेवानुपस्थितानेः प्रवसत भागतस्योप- स्थानं प्रोष्येत्यादि तु समानं प्रवासादागतस्य । संविशतीति धर्ममात्रम् । स्पष्टमन्यत् । मनस्वती तु होतव्याऽध्वर्युणा याजमानकाण्डे पठिता । सा च प्रादुष्कृतोपस्थानान्त. गतेति नाभयंकरोपस्थानेनापोहत्युपस्थान इत्याह भाष्यकृत् । अन्ये तु होमार्थमृद्धृते मनस्वीमिच्छन्ति तथाऽननेऽप्याहवनीये । मृत्ततिप्रवासे व्रातपती बातभृती वा। संवत्सरातिप्रवासे पवित्रेष्टिराश्वलायनभरद्वानाभ्यामुक्ता । वैश्वानरी बौधायनेन मनस्वत्या समुच्चयः । सर्वत्राग्नीन्विहाय दंपत्योरुभयोः प्रवासे त्वाधानं स्मयते- विहायाग्नीन्सभार्यश्चेत्सीमामुल्लङ्य गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिष्यते ॥ इति । महुभार्थस्यैकस्या अपि संनिधौ न दोषः। तथा-असमक्षं हि दंपत्योहातव्यं नविगादिना । द्वयोरप्यसमक्षं चेद्भवेद्भुतमनर्थकम् ॥ इति । प्रवसति यनमाने भार्यायां रजस्वलायां तु तामपरुध्य होतव्यमिति भाष्यकृत् । तषेष्टिस्तु शुद्धायामित्याह । अन्ये तु तामपरुध्यवष्टिमिच्छन्ति । नित्येष्टः करणमुक्त स्मृतिभिरिति तामपरुध्यैवेष्टव्यमिति त्याहुः । अत्र भाष्यकृतोक्तं तथा संध्ययोर्नदी. तरणे सीमालङ्घने वाऽऽधानं तथा समारोप्यानीन्प्रयाणे सीमानयतिकमे पल्यरणी अन्वारभते । आपत्काले तु समस्यापि होम उक्तो भरद्वाजेन । पर्वणि सायं सायं यावन्तः सायं होमा आगामिचतुर्दशीसायंहोममभिव्याप्य तावन्ति चतुरुन्नीकस्यामेव समिधि तन्त्रेण होमः । प्रातरपि पुनस्तावन्ति चतुरुन्नीय शेषं पूर्ववत् । अत्यापदि सायं वा प्रातभियहोमान्परिगणय्योन्नयाम्युन्नेष्यामीत्युमयं प्रत्येवं चतुरुन्नीय प्रातश्चे. प्रथमां सौरी द्वितीयामाग्नेयीं सायं चेद्विपरीत हुत्वा शेषं तन्त्रेण सौर्यमाग्नेय हवि- रिति संनमति विपरीतं वा हुत्वा शेषं समाप्य प्रयाति पर्वणः प्रातर्मथित्वा प्रातःसायं. होमो, इष्टिः पशुश्च यदि पर्वणि न भन्येत्तत ऊ तन्तुमतीष्टिोमातिक्रमप्रायश्चित्तं च द्वितीयपर्वपर्यन्तं तत्राप्यशक्ये मन्थने चाऽऽधानमेव । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रवासाख्यः सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ अथ षष्ठप्रश्रेऽष्टमः पटलः । आग्रयणेष्टी वत्सं प्रथमजं ददाति नानात श्यामाके वधं पिकलं मधुपर्क मधुमन्थं दधिमन्यं क्षीरोदनस्य वा १ च. नापीहे । २ क. ख. ग. ल. ठ, ण, 'जेनाप'।

·- (4. पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५४५ पात्रं क्षीमं वासो वर्षाकृतं भद्रानः श्रेयः समनैष्ट देवा इति ब्राहीणा पानात्यमिः प्रथमः पानातु स हि वेद पया हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्ष- णिारंति श्यामाकानामतपु त्यं मधुना संयुतं यवर सर- स्वत्या अधिपनाऽवचर्कषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शत- ऋतु: कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवानाम् । प्रामातीति संबन्धः । प्रथमनो वत्सः संवत्सरमध्ये प्रथमतः संवत्सरप्रवृत्तिरेका- एकातः फाल्गुनीतक्षेत्रीतो वा समानतन्त्र एकैव मा दक्षिणा । बभ्रुः कपिलः पिबलः विकास एवं द्विरूपो गाः। दधि मधु घृतमापः सक्तयो वा मधुपर्कः । मधुना युक्ताः सक्तयो मधुमन्थः । दध्ना युक्ता दधिमन्थः । क्षारयुक्तस्यौदनस्य पूर्णपात्रं सौम वाट उक्त वर्षाकाले धृतम् । स्पष्टमन्यत् । ययाविकारं पशावेकादश प्रयामाननुमन्यते । यो यस्य प्रयाजस्य विकारः स तस्यानुमत्रणेन । वदेव स्पष्टपनाह चतुरश्चतुभिरादितचतुर्थस्थानुमवणेन दुरामभृतीश्चतुर उत्तमेनेतरान् । संख्यायुक्तेषु प्रयानादिषु विकृतौ यत्राधिकसंख्याऽभ्यासेन पूरणीया तत्र चतुर्थ- पक्षमयोर्मध्ये विकाराः श्रूयन्तेऽतस्ते चतुर्थपञ्चमयोरेव विकाराः सांनिध्यादित्यभिप्राये- भेदमुक्तं चतुरचतुर्भिरादितो यथाप्रकृति चत्वारश्चतुर्थस्य विकारा नवमाद्यालय उत्त- मस्य देवता याज्योक्ता अग्निपदान्ताः । स्वर्विदसि स्वविवा स्वरिहि स्वर्मा स्वः पशुभ्यो लोकविदसि लोकं विश्वा लोकपिहि लोकं मई लोके पधुभ्यो गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुं महा मातुं पनुभ्यो नायविदसि नायं विस्वा नायमिति नाथ म नायं पक्षुभ्यो न पा उवेतन्नियस आसानो त्वा रिचा भाशा इति पचौ संज्ञप्यमाने जपति दुताया पायर्या परं ददावि तिस्रो वा दक्षिणा नयेत् । परं धेनुम् । याः काबित्तित्रो का गाः । परे न दक्षिणाधर्म इति केचित् । उमय- वाप्यस्त्येव दक्षिणाधर्म इति सर्वमतं, नयेड्यात् । बधारिकारं पायकादशान्याजाननुमत्रपते श्रीरखानेकन प्रथमेन दशपमुचमेनोचमम् । प्रया प्रातः स्मरः । तस्यैवाम्यासो. दशमः । स्विष्टका प्राकृतदेकारमा ·५४६ सत्यापारिरितं भौतर [FEER प्रतीयतेऽतो नियती, दी। तब नवावशिष्यन्ते । तत्र तेषु यजयः प्राकृतप्रथमानु- मन्त्रणेन प्रथमस्व प्राकृतत्वात्तत्समीपस्यौ द्वौ वैकृतौ प्रथमस्य विकासे । तलाच त्रीन्प्र- थमान्प्रथमानुमत्रणेनांनुमन्यते । ततोऽवशिष्टानां क्रमेण विनियोमे प्रामेऽष्टमस्य स्पष्टस्य नराशंसस्य स्विष्टकृद्विकारस्वं वकुमयुक्तं क्रमस्य लिन बाधादतो नराशंसात्पूर्व वैकृताश्चतुर्थप्रभृतिचत्वारः क्रमेण द्वौ नराशंसस्य द्वावन्यो स्विष्टकृतः । एवं च नराशं. संन सह श्रीन्द्वितीयेनानुमन्त्रणेन नवमः परिशेषानराशंसानन्तरत्वान्न स्विष्टकृतो विकारः । एवं च षष्ठसप्तमनवमांस्त्रीस्तृतीयेनानुमन्प्रणेन तथा त्रीस्त्रीनेकैकेनेत्यापन यथासिकारमेकादशानुयानानिति स्थितेऽपि पुनः प्रथमेन दशमभित्युदाहरणत्वेन प्रतः शितम् । तेन प प्रथमाष्टमयोरपि निर्णयः सिद्धः । ततस्तु सप्तानामवशिष्टानां पर्षक क्रमानन्तन्वायन यथाविकारं विनियोग इत्यर्थः । शृगाणीवेच्छृषिणा संदरभिरे चालवन्त: स्वरवः पृथिव्याम् । वे देवासः स्वस्वस्त- स्थिवासो नः सखिभ्यः समान्माऽषगा. तेति ॥ २५ ॥ हुतर स्वरुमुपतिष्ठत मात्रा. सानः मुवीयमिति संस्थिते यूपम्. । उपतिष्ठने । चातुर्मास्येष्वनवाहपनाहो वा हिरण्यं वैश्वानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये यथाविकार नव प्रयाजाननुमवयते चतुरश्चतुभिरादितचतुर्थ स्यानुमवणेन दुरामभृती. अनुर उनमेनोरमं वत्सं प्रथमजं वैषदेवे ददानि पचाविकारं नवान्याजाननुमत्रयते त्रीश्त्रीनेकैकेन । कृतव्याख्यानमाध्वर्यवे। तनं तत्सत्यं तद्वतं तच्छ केयं वेम शकेयं तेन राध्यासमिति सर्वत्र केशेषप्यमानेषु जपति चतुरो मासानानृतं बदति न प्रासपनोति न खिग- पुति नोपर्यात 'जुगुप्सेतामृतात्यारोते न मध्वभाति नाजीन नाभ्यञ्जीततों जायामुपे- यात्सर्वेषां चातुर्मास्यानामेतान्यन्तरालबनानि भवन्ति धेन बरुणपघासेषु ददागृषभ, प्रवर ·म. पटमहादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सर साकमेषेषु पस्य रवते जुहोति वमेव पौर्णा- दव्येऽश्वरतमादित्ये गो वा तर पड्गवं दादश्चगवं वा सीरमुष्टोरी वोटारं पाऽन्यतर शुनासीरीपेऽपर अंतर सौर्य गां वा देतं सदभावेऽगौः श्वेतः स्यातः स्यात् ॥ २६ ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठभेऽष्टमः पटलः ॥6॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठः प्रभः॥६॥ नोपरि मञ्चकादावास्ते । प्राचीनशिराः शेते । प्रवयसं वृद्धस् । यस्य शन्दे पूर्णा- दव्येण जुहोति तमेव वृषमं तस्य दक्षिणां ददाति अवयवे । पड्मि. गोभिर्युक्तो हलो द्वादशभिर्वा । उष्टरो(रौ)वोष्टारा(E)महान्वलीवर्दः । तदमावे श्वेवस्य गोरमावे त्वगौरन्यः श्वेतोऽमो मेषो वा । गोरजस्य मेषस्य च परस्परप्रतिनि. विमावो विध्यपराधप्रभे च वक्ष्यते । अम्बासः प्रभसमाप्त्यर्थः । इति हिरण्यकेशिमूत्रव्याख्यापां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्या षष्ठे याजमानप्रश्न आग्रयणपशुचातुर्मास्ययाज. मानमष्टमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां षडः प्रभः ॥६॥ समानेयं महादेवकतप्रयोगवैजयन्तीव्याख्या । B.R...वार।। क .. 'भारावो। ..म...तो..म.... 'पारसको।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.