·No text on this page.

·अभिनिवेशप्रकाशे प्रथमः कण:- श्री क ण्ठ समालोचनम् श्रीब्रह्मतन्त्रस्वतन्त्रपरकालास्थान्यां ३३तमे पदे मूर्धाभिषिक्ताना श्रीलक्ष्मीहयग्रीवदिव्यपादुकासेवक श्रीमदभिनव- रङ्गनाथब्रह्मतन्त्रपरकालमहादेशिकानां नियमनानुसारेण पण्डितरत्नेन विदुधा नव्यमङ्गलाभिजन वरदाचायण विरचितम् श्रीमद्वेदान्तदेशिकविहारसमा मुद्राक्षरैर्मुद्रिना म ही सु र पुरी १९६३

·No text on this page.

·अभिनिवेशप्रकाटो प्रथमः कण:- ॐ श्रीकण्ठ स मा लोच नम् श्रीब्रह्मतन्त्रस्वतन्त्रपरकालास्थान्यां ३३तमे पदे मूर्धाभिषिक्ताना श्रीलक्ष्मीहयग्रीवदिव्यपादुकासेवक श्रीमदभिनव- रङ्गनाथब्रह्मतन्त्रपरकालमहादेशिकानां नियमनानुसारेण पण्डितरत्नेन विदुषा नव्यमङ्गलाभिजन वरदाचार्येण विरचितम् श्रीमद्वेदान्तदेशिकविहारसभा मुद्राक्षरैर्मुद्रिता म ही सु र पुरी १९६३

·No text on this page.

·॥ श्री लक्ष्महियवदनपरब्रह्मणे नमः ॥ लक्ष्मीहयास्यपादाब्जद्वन्द्वमाध्वीमधुव्रतः। जयतान्नव्यरङ्गेन्द्रपरकालयतीश्वरः ॥ सुविदितमेव समेषामेव विदुगं यत् रामानुजाचार्याः पूर्वोत्तर मी- मांसावृत्तिकाराणां पन्थालमेवानुरुन्धानाः विस्तीर्णा ब्रह्मसूत्रवृत्ति पूर्वाचार्यास्संचिक्षिपुः , तन्मतानुसारेण सूत्राक्षराणि व्याख्यास्यन्ते" इति प्रतिज्ञाय यथाप्रतिज्ञं विशिष्टाद्वैतपरं ब्रह्मसूत्राणां व्याख्यानं श्रीभाप्यं व्यररचन्निति । विर्ताद्वैतमातिष्ठमाना अपि हरिहराद्वैतवादिनश्शङ्करा- चार्या विष्णुवैष्णवविद्वेपविदूरा एव प्रस्थानत्रयं व्याचख्युः । न केवलं तेषां विष्णावद्वेषमात्रम् , अपि तु नृसिमतापनीयोक्कमर्थमभिसन्धाय " लक्ष्मीनृसिम मम देहि करावलम्वम्" इति करुणारसस्तोत्रे' रामोत्तरतापनीयोपनिषदभिसंहितमर्थ- यदा कर्णयत्कर्णमूलेऽन्तकाले शिवो रामरामेति रामेति काश्याम् । तदेकं पर ब्रह्म रामेत्युपाख्यं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ इति रामभुजङ्गप्रयातस्तोत्रे, नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ। इति षट्पदी मडीये बदनसरोजे निरन्तरं वसतु ॥ इति षट्पदीस्तोत्रे च द्वयाख्यमन्त्ररत्नार्थ अनुसन्दधानास्स्वस्य नारा- यणे भक्तिप्रकर्ष मेवाविष्कुर्वन्ति स्म । एवं विष्णुसहस्रनामभाष्ये- हरिरेकस्लदा ध्येयो भवद्भिस्सत्त्वसंस्थितै । ओमित्येवं सदा विप्राः पठत ध्यात केशवम् ॥ इति हरिवंशे कैलासयात्रायां हरिरेको ध्यातव्य इत्युक्तं महेश्वरेणापि' इत्यनुवदन्तश्शिवादुत्कर्ष विष्णोस्स्वाभिमतं स्फुटमेवावेदन्ति शङ्कग- चार्याः । एवं वस्तुस्थितौ सत्यां , अर्वाचीना अप्पयदीक्षिता आबा. ल्यात् स्वयं शाङ्करमतावलम्बिनोऽपि केनचित्कारणेन क्रोधाविष्टाः दुर- भिनिवेशवशीकृतचेतसः विष्णुवैष्णवप्रद्वेषपरवशाः शिवपारम्यस्थाप- नैदम्पर्येण प्रवृत्ताः शङ्कराचार्याभिमतनादार्थनारायणपरत्वविपरीतार्थ च कथयन्तः ब्रह्मसूत्राणां खोपझं किचिद्भाप्यं विधाय , तत् शिवार्कम- , 6 ,

·No text on this page.

·॥ श्री लक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नमः ॥ लक्ष्मीहयास्यपादाब्जद्वन्द्वमाथ्वीमधुव्रतः। जयतानव्यरङ्गेन्द्रपरकालयतीश्वरः ।। सुविदितमेव समेषामेव विदुषां यत् रामानुजाचार्याः पूर्वोत्तर मी- मांसावृत्तिकाराणां पन्थानमेवानुरुन्धानाः " विस्तीर्णा ब्रह्मसूत्रवृत्ति पूर्वाचार्यास्संचिक्षिपुः , तन्मतानुसारेण मूत्राक्षराणि व्याख्यास्यन्ते इति प्रतिज्ञाय यथाप्रतिज्ञं विशिष्टाद्वैतपरं ब्रह्मसूत्राणां व्याख्यानं श्रीभाप्यं व्यररचन्निति । विवावेतमातिष्ठमाना अपि हरिहराद्वैतवादिनश्शङ्करा- चार्या विष्णुवैष्णवविद्वेषविदूरा एव प्रस्थानत्रयं व्याचख्युः । न केवलं तेषां विष्णावद्वेषमात्रम् , अपि तु नृसिमतापनीयोक्तमर्थमभिसन्धाय लक्ष्मीनृसिम मम देहि करावलम्बम्" इति करुणारसस्तोत्रे' रामोत्तरतापनीयोपनिषदभिसंहितमर्थ- यदा कर्मयत्कर्णमूलेऽन्तकाले शिवो रामरामेति रामेति काझ्याम् । तदेकं पर ब्रह्म रामेत्युपाख्यं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ इति रामभुजङ्गप्रयातस्तोत्रे, नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ । इति षट्पदी मडीये बदनसरोजे निरन्तरं वसतु ॥ इति षट्पदीस्तोत्रे च द्वयाख्यमन्त्ररत्नार्थ अनुसन्दधानास्स्वस्य नारा- यणे भक्तिप्रकर्ष मेवाविष्कुर्वन्ति स्म । एवं विष्णुसहस्रनामभाष्ये- 'हरिरेकस्सदा ध्येयो भवद्भिस्सत्त्वसंस्थितै । ओमित्येवं सदा विप्राः पठत ध्यात केशवम् ॥ इति हरिवंशे कैलासयात्रायां हरिरेको ध्यातव्य इत्युक्तं महेश्वरेणापि' इत्यनुवदन्तश्शिवादुत्कर्ष विष्णोस्स्वाभिमतं स्फुटमेवावेदयन्ति शङ्का चार्याः । एवं वस्तुस्थितौ सत्यां , अर्वाचीना अप्पयदीक्षिता आबा- ल्यात् स्वयं शाङ्करमतावलम्बिनोऽपि केनचित्कारणेन क्रोधाविष्टाः दुर. भिनिवेशवशीकृतचेतसः विष्णुवैष्णवप्रद्वेषपरवशाः शिवपारम्यस्थाप- नैदम्पर्येण प्रवृत्ताः शङ्कराचार्याभिमतनादार्थनारायणपरत्वविपरीतार्थ च कथयन्तः ब्रह्मसूत्राणां स्वोपझं किचिद्भाष्यं विधाय , तत् शिवार्कम ·णिदीपिकाख्यया स्वोपज्ञव्याख्यया संयोजयन्तः प्रस्थानत्रयस्यापि शिवपा- रम्यपरतामातिष्ठन्ते स्म । शिवतत्त्वविवेकादावेतेषामभिनिवेश स्फुटः । अत एव वादनक्षत्रमालायां द्वाविंशवादे भस्मोद्धृलनादेः सर्वब्रह्मविद्या ङ्गत्वसमर्थनाय सरभसमेते प्रावर्तन्त । इदानीं केचनशाङ्करमतावल - म्विनोऽपि विष्णुवैष्णवविद्वेषबहुला आत्मद्रोहममर्यादं” इत्यादि प्रमाणगोचरतयाऽनुकम्पनीयास्समजायन्त । न केवलं तावन्मात्रे विश्रा- ताः-शङ्कराचार्याणामपि विष्णुवैष्णवविद्वेषवत्त्वमुपवर्णयन्ति । प्रवदन्ति च रामानुजभाष्यं श्रीकण्ठभाप्यप्रकृतिकमिति । स्वयं च शिवालयनिर्मा-- णादिकं कारयन्तो विष्णुप्रद्वेषस्य परां काष्ठामातिष्ठन्ते । तमेनं विषयम- धिकृत्य तत्त्वस्थितिं प्रकाशयितुकामाः श्रीमन्तोऽस्मत्प्रियसुहृदः कोत्ति- मङ्गलं वरदाचार्याः श्रीकण्ठसमालोचनाभिधं विमर्शनरूपं कञ्चनग्रन्थ व्यतन्वत । तमेनं विमर्श गुणग्रहणकप्रवणा निमत्सरास्सुधियश्शङ्करा- चार्यभक्ता अपि समालोचयन्तः सर्वे कल्याणगुणाकरस्य करुणामयस्य नारायणस्य तद्भक्तिपरवशचेतसां शङ्कराचार्याणां चानघकृपास्पदं भूया- सुरिति कल्याणगुणनिधिं भगवन्तं नारायणं प्रार्थयते- श्रीमदाचार्यकृपापात्रम् आत्मकूरु दीक्षाचार्यः ·विज्ञापना , , । ७ सन्ति बहूनि निदानानि ग्रन्थरचनायाम् । प्राचीने काले-दया , वात्सल्यं , देवप्रेरणा इत्यादीनि , अद्यतने च प्रायः ख्यातिः , लाभ: पूजा , द्वेषः, असूया इत्यादीनि । को वा ह्यद्यतनग्रन्थकर्तृषु तत्तादृश- तत्त्वसाक्षात्कर्ता, यः दयामिरेव ग्रन्थं रचयेत् । सर्वोऽपि हि पण्डित- लोकः केवलसंप्रदायैकशरणः कतिपयवाक्यानि शुकवदावर्तयन् स्वाभि- मतमर्थ तदुपर्यारोपयन् द्वेपासूयादिभिः स्वान्तःकरणं पूरयंश्च तावतैवा- त्मानं शानिनामग्रेसरं मन्यते । परन्तु प्रकृतश्रीकण्ठसमालोचनरचनायां निदानं तु नैतेष्वन्यतममपि , किन्तु निर्वेद एव ॥ लोके हि सामान्यत एव ज्ञानिनः अतीव विरलाः । तत्राप्य- ध्यात्ममार्गे किमु ! 'मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यतता- मपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥' इति भगवद्वचनं कदा वा कथं वा वितथं स्यात् ? एतादृशो ज्ञानी स्ववचनाचरणादिभिः इतरान् सामान्यजनान् क्रमशः सन्मार्गे प्रवर्तयितुमलं भवति ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥' इति तु अक्षरशः सत्यमेव । तदेवं लोकानामादर्शत्वेन तैः परिगृहीतस्य नरस्य भार. अनन्यसाधारण एव भवति । 'स्वोत्या स्वाचारेण यः कश्चि- सामान्यजन अवुद्धिपूर्वकं वा अपथे कदाचित् अवतरेद्वा' इति प्रति- पदं आत्मा शोधनीयः तादृशेन नरेण ॥ एवं वस्तुतत्त्वे सति तादृश कश्चित् लोकानामादर्शत्वेन गृहीतः , वय च युक्तायुक्तविवेचनशक्तियुक्तोऽपि स्वयं नष्टः बुद्धिपूर्वकमेव सर्वान् प्रतारयामास च , तेन प्रतारिताश्च बहवो विपथे प्रवृत्ताः इति प्रत्यक्षतः पश्यतः कस्य वा हृदये 'अहो! कलेर्महिमा' इति विस्मयः, ततो निर्वेदश्चावकाशं कथं न प्रामुयात् ? को वा तादृशः ? इति प्रश्नस्य उत्तरदानाय लेखन्यपि किञ्चित् सञ्चति । ' तत्तादृशाः सुप्रसिद्धाः अप्पयदीक्षिताः एवं सर्वान् प्रतारयामासुः' इति कथनं ममापि चेतः खेदयति । को वा प्रतीया- दिदं मर्मपरिज्ञानवतोऽन्यः ? परन्विदं दुरपह्नवं सत्यमेव । बहूनां मनस्तु ·विपरीते संस्कारे सदमले मति मेंदीनं मयादिति जानाम्येव । प्रत्युत पुनरपि भूयः आत्मानं धुद्धिपूर्वकमंत्र काटुाय दु'कृपे पानयन्तः आत्म- दोहेणैव यथेच्छ मिन्ने युरिल्यपि जानामि । अथापि यः कश्चिद्वा प्रामा- णिक: पतन्प्रवन्धेन कदापि प्रमन्नहदयो भवेति तावतवासन प्रयत्न सफैले मनुऽयं जन ॥ तत्तादृशाः आदर्शवन गृहीताः म्यग्र पण्डिता अपि केनचिदल्पो- पाधिना आन्मद्रोहिणी बभूवुः किट : ननम्तर कालिका अपि बहवः पण्डिता तत्वं जानन्नोऽपि स्वागन प्रतारयन्त एव खलु वर्तन्ते !! इति महतो निर्वेदात कुत्र चित् तदनुगुणा. शब्दा अवशादेव पतिताः । अतः तादृशानां पदानामक्षगों न ग्राह्यः . किन्तु तन्मूलभृतो निर्वेद एवं स्मरणीय इति प्रार्थये । एवं अजामिन्यायव मध्ये मध्ये प्रथिता मौकयोऽपि न कमपि स्पृशति च हार्दमा दयामि ॥ इदन्त्वत्र कदापि न विस्मरणीयम्- -नायं ग्रन्थः एकस्य मतस्य संप्रदायस्य वा दूषणभूषणोद्देशेन प्रवृत्तः । किन्तु सामान्यजनानां अनुकरणीयाः विद्वांम करणत्रयशुद्विमन्तो नाभूवन किल! इति निर्व- देस्य परिवाह एवायं प्रन्थः । अन पव यः कश्चित्रत्यं विषयं निन्दन् प्रथमतः आन्मान शोधयतु । यदि च तादृश कश्चित्पुरुपौरेय , अन्यस्यास्यानिस भितत्वात तत्र तत्र मुलभावकाश संशयारिकं आने- पादिक वा परिजिहायिपति , ताहापु पधारे यस्य साहाय्ये वयं सदा सन्नद्धारा एति विज्ञापयामः॥ सर्वमेतदनाकलयन आग्रहावन्धः यः कश्चित स्वरं निन्दन यत्कि- चिल्लिखेञ्चेत्-तं प्रनीदमेव वदामः- यटीहान्यल्प वा म्वहृदयविसंवादि लिखितम् । भरेय दुप्पारप्रचुर्गनग्यम्येन्धनमहम् इति आन्मानमेव साक्षीकुर्वन निन्दतु कामं स इति ॥ नव्यमङ्गलाभिजन वरदाय:- HINfilm अBAR SMSHINGANWAJANARDA - Casisamansar - ·विषय परिचय: -Anem अवदतु मर्येगि विपश्चितपश्चिमा गितमन्सग ! अप्पयटीशिनः । श्रीभाग्यकार श्रीमद्रामानुजाचार्या श्रीकण्ठभाग्या- नुकारिणः । इति उपहमति । पुरुषोनगिरिधगदयम्नु 'श्रीकण्ठ भाष्यकर्ता गमानुजभाग्यचार - इति प्रकाशयन्ति । अनयो. कः प्रामा- णिकः? एतत्पनद्वयप्रतिक्रयाम्भयोरपि विरिष्टवन पण्डिनगोष्ठी- प्रतिपन्नत्वात आतवाक्य-बापं विनिगमक्रम ये दुचमेव भवति । अतः स्वयं निर्मामरविमर्शन विना पायमथा नितुं शक्येत !! तत्र शङ्करमतीयन्नात्मानं वाचा प्रकटयन्त. केचित (I विद्यार- प्यविरचिने शङ्करविजये श्री कगरम्य श्रीगगचार्यपगजितन्ववर्णनेन , (2) वेदार्थसंग्रहे रामानुजाचार्यः श्रीकण्टमनम्य दुषितत्वेन (3) गमा- नुजाचार्यापेक्षया प्राक्तनन्वेन मम्प्रतिपन्नेन भास्करण श्रीकण्ठभाष्यस्य दूषितत्वेन च श्रीकण्ठ एव प्राचीनः। अतश्च गमानुजाचार्य एवं श्रींक- ण्ठभाष्यानुकारीति साहामं दीक्षितमान संरक्षयन्ति ।। एवमन्यतरपक्षे उपपत्तेः प्रदर्शनन " क्रिमत्र तत्त्वम ? ' मूढ परप्र- त्यवनेयबुद्धि ' इनिंवत् न वर्तितव्यम् । इनि मनीषया कृलंकववि- चारणाय प्रवृत्तमभूदस्माकं मनः स्वयमेव सोन्माहम् । असंख्याता प्रबन्धाः परिगीलिनाः । बहवः पण्डिता वृद्धाश्च उपसर्पिताः । दुरतो मात्सर्वमुत्सार्य तत्वगोषणष्टयव क्षारक्षम विमर्शः कृतः । तत्रान्ते आत्महिताय सञ्जातो निर्णयः लोकहिताय प्रकटनीय इति निर्मत्सरैः श्रीपरकालास्थानभूधाभिषिक्तः श्री श्रीस्वामिचरणः आमापनात अथ- मत्र प्रकटीक्रियते । तत्वचिन्नासलोक'. निशिग्यशङ्कराचार्यमर्त य किया- नधमणः श्री श्रीस्वामिसन्निधावपि नाधास्मामिः वक्तव्यम् , आगामी निर्मत्सरो विल्लाका उदाशिक तत्त्यम || अत्र तु मुग्रहणाय प्रधानविषयाः क्रोडीकुत्य संक्षिप्य प्रदर्यन्ते । विस्तरस्तु तत्र तत्र प्रदर्शित पुटेषु द्रष्टव्य:- (1) विद्यारण्यशङ्करविजयः निहानिकांशे न सर्वथा प्रमाण- मिति विमर्शकानां सर्वेषामप्रकम्प्यो निर्धार । श्रीमद्रामानुजाचार्येभ्यः अर्वाचीनत्वेन प्रतिपन्नं इदानीन्तन तिभिः स्वमतप्रतिष्ठापकाग्रगण्य- त्वेन जीघुष्यमाणं श्रीहर्षमपि शङ्करपराजितं वर्णयत् तत्काव्यं कथमैति- बैतः ·६ १ . हासिकांशे प्रमाणं म्यात् ? (पुट-८) प्रत्युत तत्र नीलकण्ठनामैव दृश्यते न तु श्रीकण्ठस्य नामापि । स च नीलकण्ठः हरदत्तगुरुरिति च । दीक्षि- तस्तु श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनं लालयति (१५) सोऽपि नीलकण्ठः केवलं विद्यारण्य कालेपनः (१८) तम्य वास्तविकत्वेऽपि स न ब्रह्मसूत्र- भाष्यकर्ता , अपि तु शिवसूत्रभाप्यकर्तेव । एवमनभ्युपगमे अद्वेति- नामेव महाहान्यावहं तत् (१८) । (2) वेदार्थसग्रहे श्रीकण्ठभाग्यं दूषितमिति कथनं परप्रतारण- मेव । न हि तत्र श्रीकण्ठस्य तद्भाष्यस्य वा नाम , तदानुपूर्वी वा दृश्यते । स्वस्य श्रीकण्ठानुकारित्वप्रच्छादनायैव तन्नामादिकं नोत्कीर्तितमित्यादिकं तु निरयमेव साधयेत् , न तु स्वमुधाग्रहम् । तदा तन्मतस्पर्शनमपि वर्ण्यमेव खलु स्यात् । (१२) किञ्च विषयदृष्ट्या वेदार्थसंग्रहे न सर्वथा श्रीकण्ठमतमनूद्य दृषितम् , अपि तु हरदत्ताडिसम्मतः पक्ष एव (२५)। श्रीकण्ठः हरदत्तानुयायीति दीक्षितवचनं तु सुतरामप्रामाणिकम् , यत श्रीकण्ठहरदत्तयो लेगतोऽपि आनुरूप्यं नैवास्ति (३०)॥ . (३) भास्करेण श्रीकण्ठभाप्यं दूपितमिति कथनं भ्रान्तिर्वा विप्र- लम्भनं वेति न जानीमः । अत एव च स ब्रह्म' इति सूत्रमधिक- मिति दूषयति भास्करः । तच्च सूत्रं न शङ्करभाष्यसम्मतम् , अपि तु श्रीकण्ठश्रीभाग्यमाचरम्मतम । श्रीभाष्यं तु भास्कराचीनमित्यत्र न विवादः । अनश्च अर्थान भास्करभाष्यं श्रीकण्ठभाष्यमेव खण्डय- तीति दुरपह्नवम , इति खल्यास्फोटयन्ति । परंतु इदानीं परिदृश्य- मानेषु श्रीकण्ठरामानुजशङ्करभाप्येषु अकथिता वहवोऽर्थाः सूत्रभाष्या- न्तरोक्ता भास्कर गानूध इपिता । तेन च भास्करकाले शङ्करश्रीक- ण्ठभाष्यादपि बगनि तानि मृत्रमाप्याण्यासन्नेवेति तत्पटितणां सुगमम्। श्रीवत्सावविरचितस्के भाग्य प्राचीनमासीदिति च सुस्पष्टं आगमप्रा- माण्यादिभिरवगम्यते । अन्नश्च भास्करभाप्यं श्रीकण्ठभाग्यमेव खण्ड- तीति सर्वथा दुवैचमेव (पु१२-२२)। ' प्रत्युत भास्करमाग्ये दृपितः सूत्रपाठः 'अत एवच तद्ब्रह्म' इत्येव । श्रीकण्ठभाग्ये तु 'अत एव च ब्रह्म' इति वा अत एव च स ब्रह्म इति वैव । अतः भास्करेण श्रीकण्ठभाष्यं दूषितमित्युक्ति भ्रान्तिर्वा प्रतारणं वेत्ये व निष्कर्षः (२३) ।

·एवं श्रीकण्ठभाष्यस्य श्रीभाष्यप्राक्तनत्वसाधकानि प्रमाणानि आभासतमानीति स्पष्टम् ॥ तस्य श्रीभाष्यादनन्तरकालिकत्वेऽनन्यथासिद्धानि प्रमाणानीमानि- (१) श्रीमद्रामानुजाचार्याणां विषयतः शब्दतो वा श्रीकण्ठानुकरणं न सम्भवति । प्रत्युत श्रीकण्ठस्यैव श्रीभाप्यानुकरणमवर्जनीयम् । विषय दृष्टया यामुनाचार्याः तत्प्रणीतसिद्धित्रयादयश्च श्रीमद्रामानुजाचार्याणां उपजीव्याः सन्त्येव । नैवं श्रीकण्ठस्य वक्तु शक्यम् । तेन स्वाचार्य वेन कथितः श्वेताचार्यः केवलं पौराणिकः , तत्कृतश्चैकोऽपि ग्रन्थः न परि- दृश्यते । अतो विषयदृष्टया श्रीकण्ठस्यैव श्रीमाप्यानुकरणमवर्जनीयम् । श्रीकण्ठस्य हरदत्तानुयायित्वोक्तिस्तु स्वपरप्रतारणमात्रैव (२९) ॥ शब्ददृष्ट्या तु-गीताभाप्यवेदार्थसंग्रहादिरचनादिभिः प्रकटीकृत- स्वायत्तवाङ्मयानां श्रीमद्रामानुजाचार्याणां न सर्वथा श्रीकण्ठोऽनुकर- णीयः । श्रीकण्ठस्तु न तद्भाष्यव्यतिरिक्तग्रन्थकर्ता । अतस्तस्यैव श्रीभाष्यमनुकरणीयमापतति । श्रीकण्ठनानि बेजवाडायां प्रकट कृतं गीताभाष्यं तु श्रीकण्ठभाष्योतसिद्धान्तप्रतीपमेव स्पष्टं गच्छति । अत- स्तत् कुसृतिरेव केवलम् । शैवानां ब्रह्मसूत्रगीतादिबान्धव्योपलालन- मत्यागेवेतीममेवार्थ द्रढयतीदं गीताभाष्यम् (२९)॥ २) भास्करशङ्करभाष्यादिकं श्रीकण्ठं तद्भाष्यं वा न स्पृशत्यपाति तु निश्चप्रचमेव । श्रीमद्रामानुजानन्तरकालिकाःमध्ववल्लभादयोऽपि वैष्णवाः खविरुद्धं शैवपारम्यं साधयदिदं भाष्यं न स्मरन्त्यपीत्येतदेवावेदयति मध्वादिभाष्येभ्योऽपि अत्यर्वाचीनमिदं श्रीकण्ठभाष्यमिति (३९) ॥ (३) श्रीकण्ठभाष्यगतं 'पूर्वाचार्यै कलुषितम्' इति वाक्यमेवास्या- त्यर्वाचीनतां स्पष्टयति । एतयाख्याने व्यक्तीभवत् दीक्षितहदयदोषादिकं लज्जावहमेव सताम् (४९) ॥ (४) ब्रह्मसूत्रप्रस्थाने शैववैष्णवकलह अत्यर्वाचीन एव काले इति निर्मत्सराः सर्वेऽपि विद्वांस । एतं कलहं प्रतिपादयदिदं भाष्यं कथं वा प्राचीन स्यात् ? (४३)। ५) श्रीकण्ठगुरुत्वेन दीक्षितेनोक्तं हरदत्तं उल्लिखन् सर्वदर्शनसंग्रहः श्रीकण्ठं नोल्लिखतीति ततोऽप्यर्वाचीनमेव श्रीकण्ठभाष्यमावेदयाति (४४)।

·८ (६) विशिष्टाद्वैततत्त्वं तु वैष्णवानामेव कुलधनं , न तु शवानाम्। अतः विशिष्टाद्वैतं साधयत् श्रीकण्ठभाप्यं वैष्णवधनचार्यमेव साधयति । प्राचीनशैवमतेषु विशिष्टाद्वैतशैवं न कुत्रापि दृश्यते (४६)॥ (७) वस्तुतस्तु शेवमस्य ब्रह्मसूत्राणां च सम्बन्धः अर्वाचीन एव काले (४७) । यद्यपि श्रीकरभाष्यं , क्रियासारश्चेति वीरशैवमतीयं प्राचीनं ब्रह्मसूत्रव्याख्यानमस्तीति मन्दमतयो भ्राम्यन्ति । परन्तु श्रीकरभाप्यं पतिशः शङ्करभाष्यं श्रीभाष्यं च तस्करोतीति चक्षुप्मतां सुगमम् । तत्र तत्राप्पयदीक्षितमुपजीवति चेति तद्भाप्यं सङ्कररूपं अप्रामाणिकमपि । वीरशैवा अपि न तत्पुरस्कुर्वन्ति (४३) । क्रियासारस्तु अप्पयदीक्षितकृतां शिवार्चनाचन्द्रिकामक्षरशः चोरयाति तदप्यत्यन्तार्वाचीनमेव (५८) ॥ (८) श्रीरामानुजानुदाहृताः उपनिषदः श्रीकण्ठभाग्ये उदाहृताः । इदमपि तस्यार्वाचीनतागमकमिति निर्मत्सरविमर्शकसरणिः (५७) । (९) श्रीरामानुजैः प्रापितप्रचारा सुबालोपनिषत अवशतः एकत्र श्रीकण्ठभाष्ये उपात्ता । इदमावेदयति श्रीकण्ठस्य श्रीभाप्यचोरताम् (५९) (१०) शङ्कराद्यनुदाहृता 'जानात्येवायं पुरुषः' इति श्रुतिः श्रीरामानुजायैरेव प्रथमं सूत्रभाष्ये उदाहृता । तामुदाहरत् श्रीकण्ठभाष्य श्रीभाष्यचौर्य प्रकाशयति । वैपरीत्यं तु दुर्वचं-यत इयं श्रुतिः यामु- नायर्योपात्तेति कृत्वैव श्रीभाष्यकारैरुपादायि (६०)॥ (११) 'गतेरर्थवत्त्वं' इत्यादि श्रीकण्ठभाग्यं रामानुजभाप्यखण्ड कमिति विमर्शकाः। अतस्तदनन्तरकालिकत्वं सिद्धम् (६१)॥ (१२) सर्वेऽप्याधुनिका विमर्शकाः श्रीकण्ठ श्रीरामानुजानन्तर- कालिकमेव ऐककण्ठ्येन वदन्ति (६३) ॥ अतः श्रीकण्ठभाप्यं सर्वथा श्रीभाष्यानन्तरकालिकमेव ॥ तर्हि को वास्य निकृष्टः काल इति चेत्-एकस्य ग्रन्थस्य काल. निर्णयविषये-तस्मिन् ग्रन्थे उद्धतेतरग्रन्थग्रन्थकारनामादिकं इतरग्रन्थेषु अस्य दूषणभूषणाद्यर्थमुद्धारश्चेत्ययमेव सर्वसम्मतः अभ्यर्हिततम उपायः। एतदृष्टया परिशीलने इदं भाप्यं अप्पयदीक्षिततदनन्तरकालिकग्रन्थेष्वे- बोद्धृतं दृश्यते सर्वसम्प्रतिपन्नतर । श्रीकण्ठभाष्यविमर्शनैदंपरः सूर्य- नाराणशास्त्र्यपि श्रीकण्ठभाष्यस्य प्राचीनतमः समुल्लेखः उमापतिशिवा- ·९ , चार्यकृतपौष्करभाष्ये, शिवलिङ्गभृपकृतश्रुतिसृक्तिमालाव्याख्यायां चैवेति वदति । तत्रेदं पौकग्भाग्यं 13शतक्रीयेन द्राविडशैवपण्डितेन सङ्कल्प- निराकरणादिग्रन्थका उमापतिशिवाचार्येणैव कृतमिति दृढं वक्तु न शक्यने , यनस्तत्र पौकरभाग्ये 16 शतकादिमभागस्थव्यासतीर्थकृत- न्यायामृतग्रन्थ नामोद्धरण पुरस्मरं अनूदित इति स एव शास्त्री संशेते पौकाभाग्यस्य प्राचीनताम् । परंतु संशयस्य नावसरः , अपि तु स एव निर्णय इति वक्तं सत्चति सः श्रीकण्ठपक्षपातादिति अवधेयमेतत् । शिवलिङ्गभूपेन श्रीकण्ठभाप्यमुदाहृतमिति तु केवलं भ्रान्तिरेव । अतश्च दीक्षितप्राक्तनेन न केनापीदं भाग्यं स्मृतमित्येव तत्त्वम् (६४)॥ वात्स्यवरदार्यव्यासार्यप्रभृतय श्रीमद्वेदान्तदेशिकप्रभृतयश्च शैवमतं खण्डयन्तोऽपि श्रीकण्ठभाप्यं न कुत्रापि खण्डयन्ति : अपि तु तदति- रिक्तमेवेति स्तोत्रभाष्यादितः स्पष्टमवगम्यते (६६)॥ निष्कर्पत कथनेन तु 16 शतकाद्यभागस्थः व्यासतीर्थः स्वीयचन्द्रि- कायां 'प्रतिसूत्रं प्रकाश्येते घटनाऽघटने मया । स्वीयान्यपक्षयोः' इति प्रतिजानानः शङ्कररामानुजभाप्ये एव दृषयति , न तु कुत्रापि वैष्ण- वाग्रेसरस्य तस्यावश्यनिगकर्तव्यं श्रीकण्ठभाप्यं स्पृशत्यपि । चन्द्रिका- व्याख्याता राघवेन्द्रतीर्थस्तु श्रीकण्ठभाष्यं सानुवादं दूषयति । अनेन श्रीकण्ठभाष्यं व्यासतीर्थानन्तरं , राघवेन्द्रतीर्थात्प्रागेव च निर्मित मिति करबदरायितम् । अयमेव च कालः दीक्षितस्यापीति अवधेयमेतत् (६७) परमार्थविदस्तु-एवमस्य दीक्षितकालिकत्वात् तत्काले तत्ताह- शस्य श्रीकण्ठनामकस्य कस्यचित् शैवाचार्यस्य ग्रन्थशासनसम्प्रदाया- दिभिरनुपलब्ध्या , दीक्षितस्य श्रीवैष्णवाचार्येण पराजयस्य तन्मूल- वैष्णवद्वेषशैवपक्षपातादेः ऐतिहासिकसम्मतत्वाश्च दीक्षित एव श्रीकण्ठ- भाग्यकर्ता इति निरूपयन्ति (६९) ॥ प्रदर्शयन्ति चात्र ग्रान्थिकान्यपि प्रमाणानि- (१) प्रकृते श्रीकण्ठभाष्ये कस्याप्यन्यस्य ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य वा नामापि न स्मयते । इदं च तस्य भाष्यस्य कालेयत्ताज्ञानपरिहारायैव बुद्धिपूर्वकमेव कृतमिति सूत्रभाष्यप्रस्थानपरिशीलकानां सुज्ञेयम् । आदौ श्वेताचार्यनामस्मरणेऽपि तादृशस्य कस्यचिदाचार्यस्य सद्भावे प्रमाणमेव ·, . नास्तीति सूर्यनारायणशास्त्र्यपि वदति । श्वेताचार्यः पौराणिकस्तु कश्चित् शिवपुराणदावुल्लिखितः। तस्य श्रीकण्ठाचार्यतामसंभावयित्वैव दीक्षितो- ऽपि अन्योपहासभीत्या श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनमेव लालयति , न तु श्वेताचार्यशिष्यम् । इदं सर्वमस्य भाष्यस्य कुसृतित्वमावेदयति (६४-७७) (२) मुख्यानां दीक्षितशैवग्रन्थानां अयं क्रमः , शिवतत्त्वविवेकः, शिवकर्णामृतं , शिवार्कमणिदीपिका , शिवाद्वैतनिर्णयः , शिवानन्द- लहरी-इति तन्थेभ्य एवावगम्यते । तत्र आधग्रन्थद्वये शब्दा- देव प्रमितः' इति सूत्रं प्रमाणयन्नपि , 'नारायणपरं ब्रह्म' इति श्रुति विचारयन्नपि श्रीकण्ठं तद्भाष्यं वा न स्मरत्यपि । प्रत्युत शिवकर्णामृते नारायणात् परं ब्रह्म' इति व्याख्या , पाशुपताधिकरणप्रतिक्षेप्याणां पाशुपतानां व्याख्या इति वदन तत्पुरुषसमासाथै ब्रह्मसूत्रानारूढमेव घदति । एवं तयोः हरदत्तमुल्लिखन्नपि तदनुयायित्वेन स्वेनैवानन्तर- प्रन्थेषु लालप्यमानं श्रीकण्ठं न स्मरत्यपि । अतश्चैतदन्थद्वयानन्तरमेव श्रीकण्ठभाष्यकुसृतिरिति सिध्यति (७४)॥ . ? ननु पूर्वमलाभादनुल्लेखः, अनन्तरं लाभादुल्लेख इति कुतो न स्या- दिति चेत्-प्रमाणान्तरेण तस्य ग्रन्थस्य प्राचीनत्वे सिद्ध खल्विदं सुवचनम् । अपि च एवं तर्हि प्रामाणिकरीत्यैव श्रीकण्ठभाष्यं उदा- हरणीय ; न तु परप्रतारणैकभावनया। तथा हि दीक्षित प्रामाणिकजुगु- प्सितां रीतिमनुसरति-(१) अद्वैतिनः तस्य किमित्येतावान् विष्णु- वैष्णवविद्वेषः , तन्मूलशिवतत्त्वविवेकादिरचनाग्रहश्च ? (२) परस्पर- समन्वयगन्धाभावेऽपि श्रीकण्ठस्य शङ्कराचार्यस्य च ऐककण्ठसमर्थन- प्रयास निरयैकफलकश्च कुतः? (३) विशिष्टाद्वैततत्वस्य श्रीवैष्णव- कुलधनत्वं सम्यक् जाननपि प्रमाणलेशमपि अदर्शयन् 'श्रीरामानुजः श्रीकण्ठानकारीति' विनैव निरयपातभयं कुतो निन्दति ? (४) शिवार्क- मणिदीपिकायां 'पूर्वाचार्यै कलुषितम्' इति मूलं विवृण्वन् शङ्करभाष्य- समानरीतिकमेव श्रीभाष्यस्थलं द्वित्रं प्रदर्श्य तदेकमेव श्रीकण्ठप्रतिक्षेभ्यं इति प्रकटनाग्रहः वैष्णवविद्वेषश्च कुतः ? (५) एवं श्रीकण्ठभाष्यप्रति- क्षेप्यं श्रीभाष्यं प्रकटयन्नेव कथं निर्भय श्रीरामानुजं श्रीकण्ठानुकारिणं उपहसति ? (६) 'श्रीभाष्यं नात्र विवक्षितं , अपि तु तस्य मार्गप्रद- शिकं तदाचार्यमतमेव " इत्यन्ते प्रलापनेन श्रीरामानुजस्य स्वाचार्यप्रद- ·? र्शितमार्गगामितां स्वयमेव वदन्नपि, तेन च श्रीकण्ठस्यैव स्वेनैव रामा. नुजचोरत्वे स्वयं प्रकटितेऽपि विना पापभीति कथं श्रीरामानुजं श्रीकण्ठा- नुकारिणं निन्दति (४१-४३)? (७) शैवागमानामनादिव्याख्यानपरंपरा- सिद्धमर्थ परित्यज्य नूतनतयैव श्रीकण्ठेन (स्वेन) इदं शैवमतं स्थापित- मिति वदता तस्य (स्वस्य) रामानुजचोरत्वमवशं प्रकटयतापि 'श्रीरामा- नुजः श्रीकण्ठानकारी इत्युपालंभः कुतः ? (८) शिवकर्णामृते-' नारा- यणात् परं ब्रह्मेति पाशुपतानां व्याख्या' इत्यभिधाय , उपास्योपासका- मेदाभिप्राय हरदत्तनिर्वाहमेव सिद्धान्तमभिदधतः , शिवार्कमणिदीपि- कायां हरदत्तवचनं प्रौढिवाद इति कथयत , पुनरपि तत्रैव ज्योतिरधि करणे हरदत्तोक्तिमेव मुख्यं वदतः किमित्येवं वृथा मतिभ्रिमः ? (७४) (९) हरदत्तश्रीकण्ठयोः पूर्वपश्चिमगामित्वेऽपि , श्रीकण्ठभाप्ये स्वस्य श्वेताचाशिष्यत्वस्य तेनैव ख्यापनेऽपि किमित्ययं दीक्षितः श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनं प्रतारयति ? एवं स्थलीपुलकन्यायेन प्रदर्शिता दीक्षितस्याप्रामाणितमता । तढीयसर्वग्रन्थानां परिशीलने तु मया प्रदर्शितमतिस्वल्पमेव भयात् निर्मत्सराणाम् ॥ एतदुपरि अद्यतनान् आत्मानमद्वेतित्वेन शङ्कराचार्यभक्तत्वेन च ख्यापयतः पृच्छामः । (१) वाचाऽद्वैतमालपतामपि युप्माकं किमिति शैवपक्षपातः ? विष्णुवैष्णवविद्वेषश्च ? (२) सुस्पष्टं शङ्कराचार्य वहुषु स्थलेषु खण्डयन्तं (७९) दीक्षितमुपलालयतां युष्माकं मुधा शैवाग्रह शङ्कराचार्यविद्रोहश्चैव प्रकटीकृतो न भवेद्वा ? (३) अप्पयदीक्षितभ्रातुः आच्चान् दीक्षितस्य पौत्रेण नीलकण्ठटीक्षितेनैव अप्पयदीक्षितस्य श्रीकण्ठ. मतप्रतिष्ठापकाचार्यत्वे मुक्तकण्ठ शतश उद्घोषिते , अद्यतना अद्वैतिनः भवन्तः तदेतदपढुवानाः तं अद्वैतविद्याप्रतिष्ठापकाचार्यत्वेन कुतः लाल- यन्ति ? (४) इद श्रीकण्ठभाप्यं परकीयपुत्रवदेव विलोकयति शैवलोके किमित्यद्वैतिनंमन्या भवन्तः पाठप्रवचनादिष्विदमत्यादरेणावतंसयन्ति ? (५) वन्ध्यापुत्रायमाणं श्रीकण्ठं किमिति भवन्तोऽद्वैतिनंमन्याः श्रीशङ्करा- चार्यतोप्यतिशयेन पुरस्कुर्वन्ति ? (शिवार्कमणिदीपिकाभृमिका दिलोक- नीया)। (६) पुरुषोत्तमप्रभृतिषु श्रीकण्ठं रामानुजचोरमुद्धोषयत्स्वपि , शवलोक एव तृष्णीं भावमाश्रिते किमिति भवतामढतिनंमन्यानां रामानु- ·१२ ? जस्य श्रीकण्ठानुकरणसा उत्साह ? परिश्रमो वाशिङ्करमतं प्रतिष्ठापितमिच्छन्ति ? उत साधुजननिन्दाचापल्यमात्रमामुरसलभम् द्वितीयमेवात्र निदानं भवितुमर्हति । न हि विष्णुवैष्णवनिन्दा , श्रीकण्ठ- भाष्यावत मानिन्यादिकं कामक्रोधलोमेभ्यो विनाऽन्येन हेतुना शाङ्कगणां युज्यते ! वदति च भगवान् 'त्रिविध नरकस्येदं द्वारं मोहनमात्मानः । कामः क्रोध. तथा लोभ इति ॥ अतः विशुद्धान शाकरान् प्रधिपत्य प्रार्थयामः-न युक्ता भवतां श्रीशङ्कराचार्यखण्डकेन शुद्धशैवेन दीक्षितेन मैत्री। यदि दीक्षितपरित्यागे अभिमानो वाधने , तर्हि धैर्येण आत्मानं शवं प्रकटयन्तु , न तु अद्वै तिनं शङ्कराचार्यभक्तं वा । भोः शाङ्करमतीयपण्डिताः ! विषयं सर्व जानता युग्माकं अपथे गमनं , स्वपरप्रतारणादिकं वा किं युक्तम् ? वैष्णवा- भासाः केचित् वुद्धिदोपात शिवं निन्दयुश्चेत , अद्वैतिनां भवतां तत्प्र नीकारतया विष्णुनिन्दनं कथं वृद्धिदौर्बल्य नावेदयेत् ? 'विकारहैतो सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीग '। अतः परैः प्रोद्वेजिते. रपि अपथे गमनं अपुंस्त्वमेव खलु प्रकटयेत् । एतादृशानां कथं वा- ऽध्यात्मचिन्ता मां अधिकारः? धीराणामेव खलु तत्राधिकारः ? अतः यदि यं शाङ्कग अतिनश्च तर्हि दीक्षितमैत्री , तन्मूलकशैवपक्षपातः तन्मूलकविष्णुवैष्णवनिन्दा च दूरतः परवर्जनीयैव ॥ , . जनु हरिहगद्वैतभृपणादिपु दीक्षितस्य विष्णुनिन्दा शिवपक्ष- पातश्च ओपाधिक पत्रेयुक्त मिति चेत् , करणत्रयैरपीदं अङ्गीक्रियते चेत् : नाधित आत्मलो हिनम् ; किन्तु वैपरीत्यमेव दृश्यते प्रत्यक्षतः । अन्ततस्तु अन्यल्पोपाधिनाऽप्रामाणिकतमे मार्गे गतः , शङ्कराचार्यदूष- कश्च दीक्षित शारः सर्वथा परित्याज्य एव (८५)॥ भो भो निमन्सराः विद्वांसः ! रागद्वेपमुधाऽऽग्रहादिभिः तत्ता- दृशा अपि अप्रामाणिकमार्गमवलम्ब्य ग्रन्थान् व्यरचयंश्चेत्-को वा विश्वसनीयः ? को वान? इति भ्रमे देव मतिः सामान्यजनानाम् । हन्त ! कति वा एवं प्रतारिताः १ एवं प्रतारणपरंपरायाः संवर्धनं किं युज्यते ? इत्यादिकं सश्चिन्तयन्तु !

·३ ' ताम् । अयि ब्रह्ममुखजाताः द्विजतल्लजाः ! विमृशन्तु सर्वेऽपि अन्ततः सारतो वक्ष्यमाणं , निर्मत्सरं स्वस्वहृदयसाक्षिकम् ! 'नैकोऽपि विषयः तर्केणेव केवलं निर्णेतुं शक्यते' इति सर्पसंग्र- निपन्नम् । 'तर्काप्रतिष्ठानात्' इति हि घोषयति ब्रह्मसूत्रम् । केवल- तर्कावलम्बनान् हैतुकन्गेन निन्दन्ते स्म वैदिका इति प्रथितमेव ॥ मधुररसानभिलेन केनचित् 'माधुर्य नाम किम् ? इनि प्रश्न, इक्षु- क्षीरादिनिदर्शनपुरस्सरं परैर्दीयमानस्य विषयपरिचयस्य , व मिश्चक्षी- रादिसेवनया संपाद्यमानस्य विषयपरिचयस्य च अन्तरं कियदिति साव- धानं चिन्त्यताम् । स्वयमनुभवेन जायमानः योऽयं विषयपरिचयः स कथं नाम कोटिशेरपि वाग्जाल. संपादयितुं शक्यः ? अतिस्थूलभौतिकक्षेत्र. विषयपरिचय एव एवं अनुभवैकशरण , केवलतः स्पष्टुमप्यशक्यः वर्तते चेत्-अत्यन्तसूक्ष्म शिवविवादिदेवतापरिचयः-ब्रह्मपरिचयो वा-केवलशब्दसाध्यः, तर्केण सुसंपाद्यो वा कथं नाम स्यादिति चिन्त्य- नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः न मेधया न वहुना सुनेन । सति चैवं वस्तुतत्वे परमगंभीरे-इदानीन्तनाः पण्डितमन्या वेचन वयं पुनःपुनः केवलतर्कावलम्बनेनैव साग्रहं शिवविष्णुपारम्यसाधने , अद्वैताविशिष्टाद्वैतादिसाधने वा प्रयामहे खलु ! इमं मं शास्त्रमनुमनुते वा? अनेन विषयो वा निर्विवादं निर्णीयेत वा ? उपनिपदाद्यविचाराय क्रियमाणः क्लेशः सर्वोऽपि प्रकारान्तरेण ऊहापोहात्मकतर्क एव विश्रान्त इति अस्मदीयो विचारः सर्वोऽपि तर्काप्रतिष्ठानात् ' इति सूत्रण कथं नाम न क्रोडीक्रियेत ? चिन्त्यतां निर्मत्सरम् ! कस्मिंश्चिद्रामे ग्रामीणविवादेभ्यो दूरः उपशान्तः कश्चित्साधु- रासीत् । तत्रत्याः शैवा वैष्णवाश्च परस्परं कलहायमानाः माध्यस्थ्याय तत्समीपमगमन् । उभावपि साधुं तं स्वपक्षीयं मन्यमानो स्वस्वपक्षं महता वाग्जालेनोपपादितवन्तौ। सर्वे तत् श्रुत्वा स साधुः 'नास्मिन् विषये ऽहं किश्चिदपि वक्तुं प्रभवामि , यतोऽहं शियमपि न दृष्टवान् , न वा विष्णुम्' इत्यवददिति । गंभीरा प्रामाणिकी चेयं कथा पर्यालोडनीया ॥ अतः कञ्चनपक्षं साधयितुं वद्धकच्छा वयं प्रथमं शिवं विष्णुं वा द्रष्टुं प्रयतेमहि ! स्वानुभवेनैव निर्णेष्यामः तत्त्वम् । तत्पर्यन्तं सर्वमानहादिक ·, . संत्यज्य तत्त्वदर्शनकदृष्टयो भवेम। तदुपायमन्विप्यामः। 'प्राप्यं ज्ञानं ब्राह्मणात् क्षत्रियाद्वा वैश्याच्छूद्राद्वाऽपि नीचादभीक्ष्णम्' इति आर्षीमा- ज्ञानेपानुसराम ! अत्यल्पख्यातिलाभाद्यर्थ आत्मद्रोहिणो मा भवामः ! केवल शब्दजालप्रसारण कालं न यापयाम ! क्रियायामेवावतराम ! इदं सर्व सम्भवि वाऽद्य' इति संशयं परित्यज्य , 'आश्रित- वात्सल्यैकजलधिः अकिञ्चनशरणः दयामहोदधिः भगवान् अद्य वा कुत्र गतः?' इति धैर्येण सत्यदर्शनार्थ योत्स्यामः । 'नायमात्मा बल- हीनेन लभ्य । त्यज्यतां दूरतः क्लैव्यम् ! 'अस्तीत्येवोपलब्धव्यः तत्त्व- भावेन चोभयोः। अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति' ; इदमेव दृढतममास्तिक्यं , यत् तदुपलब्धावेव विश्रम्येत ॥ आलस्यं व्यपनीय भक्तिसुलभं ध्यायस्व नारयणं लोकस्य व्यसनापनोदनकरः दासस्य किं न क्षमः तादृशी निष्ठा किमस्त्यस्माकमिति पुनरपि क्लैब्यं माऽऽश्रीयताम् । यदि नास्ति तादृशी निष्ठा 'तामपि देहि' इति तमेव शरणमुपगच्छामः। आश्रितजनपारिजातः खलु स भगवान् ॥ यदि नाम वस्तुत सत्यं निर्णेयमिति अस्माकं भावः हार्द. तदा उपर्युक्त एवोपायः आश्रयणीयः। इदं सर्व परित्यज्य केवलवादादिमिः न किञ्चिदपि कदाऽपि साधयितुं शक्यमिति न कदाऽपि विस्मर्तव्यम् ॥ यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते वहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद्भवति । यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति सकृपणोऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मणः' ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टि ' अत्र सर्वत्रोक्तं वेदनं किं ग्रन्थपठनरूपम् ? उतान्यत् ? इति चिन्त्यताम् ! , उत्तिष्ठत ! मा स्वपत !! mom

·ॐ
॥ श्रीलक्ष्मीहयवदन लश्मीनारायणाभ्यां नमः ॥
॥ श्रीमते रामा :जाय नमः ॥
॥ श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥
श्री क ण्ठ समा लोच नम्
विश्वं सृजन करणया परिपालयन् यो
विश्वक्रियासु यमयत्यखिलान्तरात्मा।
विद्यास्वयंवरपतिर्विदधातु सोऽयं
विश्वस्य मङ्गलममेयमहाविभूतिः ॥
नव्यश्रीरङ्गनाथाभिधकलिमथनान् सर्वतन्त्रस्वतन्त्रान्
तच्छिष्यान् दीक्षितार्यानपि पितृचरणान् सुन्दरार्यान् प्रणम्य ।
वक्ष्ये तेषां गुरूणामनवधिकरणानुग्रहैकावलंवात्
निर्मन्थ्यानेककोशान् सकलवुधहितं तत्त्वमेतद्यथावत् ॥
गुरुप्रसदनस्फुरद्गुणगरिम्णि यन्मानसे
सकृत् स्फुरति वस्तु तन्न च किमप्यपभ्रश्यति ।
ऋषिस्तदितरोऽपि वा यदि गृणाति गत्यन्तरं
विकल्प्य तदपि क्षणात् विलयमभ्युपैति स्वयम् ॥
इत्थं त्रय्यन्तविद्यागुरुवरकथित तत्त्वमेतद्यथावत्
सन्तः पश्यन्त्वभिशाश्शुभगुणनिधयो नित्यशुद्धान्तरङ्गा ।
कामं जल्पन्तु दैत्या निरवधिकगुणब्रह्मविद्वेषदुष्टाः
का चिन्ता मादृशानां गुरुपदकमलश्रान्तहृद्भुङ्गराजाम् ॥
शैवं वा वैष्णवं वा मतमिह मनुजास्संश्रयन्तां यथेष्टं
नास्माकं कापि हानिः परमिह तु हितं तत्त्वमेतद्वदामः।
माऽऽत्मद्रोहे यतन्तां निरवधिनिरयप्रापके मौर्यभावात्
मा स्वैराचारसक्ता वदत निजमते मानमाचार्यवर्गान् ॥

·श्रीकण्ठसमालोचनम्
नेयं कृतिवैष्णवतोषणाय न चापि शैवादिनिरासनाय ।
किन्तु प्रमोदाय भवद्धि तेषां येऽद्वैतिनः शङ्करपादभक्ताः ॥
योऽप्पयः शङ्कराचार्य शैवं शैवानणाजगौ।
अतिनां तु तन्मैत्री कथं युक्तेति चिन्त्यताम् ॥
कालेऽस्मिन् वियुले हि निर्ममना निर्मत्सरः पण्डितः
कश्चित्स्यात्तु विकवान् उमतिः श्रीशङ्करायप्रियः ।
तत्तापुरुषस्य दर्शनपथं संप्राप्य लयं कृतिः
कुर्याइव मुदं च सत्परिणति धन्योऽस्म्यहं तावता ॥
न दूषयामोऽत्र च लेशतोऽपि विञ्चिन्मतं कञ्चन वा मतीयम् ।
अद्वैतिनां विष्णुविनिन्दकेन मंत्री युक्तेति परं वदामः ॥
दासं मामादिशन् ये त्वनवधिकरुणापूरपूर्णान्तरङ्गाः
नव्यश्रीरङ्गनाथाभिधकलिमथना म सरादर्विदूराः ।
तेषां वाणीसुधास्वादनविसमरप्रज्ञ एतत्तनोति
श्रीकण्ठादेस्समालोचनासन्टाधलाध्यमव्याहतञ्च ॥
[उ :
अथ भगवान् स्वाधीवत्रिविध तनावेतमस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदः
परमपुरुषः सर्वशेषी तत्वनिमयैकप्रयोजलमिदं प्रकरणं स्वशेषभूतेनाने-
नात्मना स्वस्मै खप्रीतये स्वयमेव कारयति ।
अत्रेत्थं विप्रतिपद्यन्ते-
श्रीभाष्यकारा श्रीमद्रामानुजार्याः श्रीकण्ठ भाष्यकृतः श्रीकण्ठशिवा-
चार्यादत्यन्तं प्राचीना इत्येके ।
श्रीकण्ठशिवाचार्य एवं श्रीमद्रामानुजाचार्यापेक्षया प्राचीन इत्यपरे ।
किमत्र तत्त्वमिति विचारयाम॥
नयु-केतु साध्यमिह विधघुमा काकइन्तप.रेचिन्तयाऽनया।
नेव काकरदनापरीक्षगं दन्तिदन्तपारचिन्तनं त्विदम् ॥
कि प्रयोजनं तोंदं प्रकरणम् ?
अये भोः साधो ! प्रथममिई वतश्चमायुप्मता अस्मदुद्यमस्य
नष्फल्यापादनप्रयासेन भवत किं साध्यमिति ?

·उपोद्धातः ३ व्यर्थे व्यापारे सार्थक्यभ्रान्तिनिरसनेन तत्पन्त्यिज्य अन्यस्मिन् सार्थके भवन्तं प्रवर्तस्तिमिति चेत-अयि कृपालो! म्मापि प्राचीने नवीन- त्वभ्रान्तेः नीने प्राचीन भ्राश्चापनोदनेन प्राचीन पक्षं सर्वेऽयुपाद- दीरनिति किं न सार्थ. परिश्रमः ? इति चिन्तय ॥ ननु प्रत्नत्वमात्रेण न विश्वासो भवेतृणाम् । वृद्धोऽपि गर्दभो नैव पूज्यने चेतनावता ॥ सत्यं , प्रत्नवमात्रण न विश्वासो म्योच्यते । भाष्ययोग्नयोरस्ति मिह पन्तं न पश्यसि! ॥ अनुकार्यानुर्तृत्वे दृश्येने भाप्यकारयो । कोऽनुकार्योऽनुमा कः ? इत्येवं पनिशील्यते ॥ ननु , नंतावता किश्चिमाधीय इह विद्यते । तदृष्ट्वाऽन्यस्य करणादप्रमाणं भरेष्टु क्रिम् ? ॥ मृदुमति. खलु भवान् क्लेमेन प्रतियोधयो दृश्यते ! लोके वक्तृगुणा बीनः शब्ने प्रारा प्रनिश्चयः । कथं विश्वसनीयः स्यात स्त्रबुद्धिरतो जड. ।। श्रीमद्रामानुजार्या यति पुनाल्सिन ईयभाग्यं नवीनं दृष्ट्वा श्रीकण्ठभाग्यं त्वनवर तिथं ते त विखंभयोग्याः। एवं श्रीकण्ठावो यदि पुनगलिखत स्व.यभाग्यं नवीनं श्रीमद्भाप्यानुसारादिति खलु स भवेन्नव विश्वासयोग्यः॥ ननु भाग्ययोरकरप्यादथैकरूप्यमधि निद्धम् । ततश्च विखंभ- योग्यो यो वा को वा भवतु ! का हानि ? न विशेषज्ञो देवानांप्रियः समानं हि चतुप्पात्त्वं दृश्यते पर्दभाययोः। नैतावताश्चमाहतुं आहगर्दभं नरः॥ भाष्यद्वये यद्यपि भाग्यकृयामुक्तं निशिष्टाद्वयमेव तत्त्वम् । परन्तु नारायणमेव तत्त्वं रामानुजार्याः , शिवमाहुरन्ये ॥ हन्त ! तर्हि शैववैष्णवकलहोऽय! अत्यन्तमुद्विग्नाः स्मः एतादृशैः शैववैष्णवकलहः परवशते - ·श्रीकण्ठसमालोचन- मोद्विग्ना भवत ! नात्र किञ्चिदपि शैववैष्णवकलहः प्रस्तूयते । किन्तु अनयोर्भाष्यकारयो क निरतिशयमतिविभववशीकृतसर्वजनान्तरंग साक्षात्कृतपरतत्त्व ? यं चान्यः भाप्यकार स्वबुद्धिरहित अनुकरो- तीति विचारयामः ॥ उत्तमस्त्वनुकार्यः स्यात् न तु नैवाधमः क्वचित् । वञ्चकस्सजनं लोकेऽनुकरोतीति हि श्रुतम् ।। यदाऽनुकार्यः श्रीकण्ठ स तु श्रेष्ठो भविष्यति । लक्ष्मणार्योऽनुकार्यश्चेत् स तु श्रेष्ठो भविष्यति ॥ अनुकार्यानुकर्तृत्त्वे निणेये कालनिर्णयात् । युक्तः परिश्रमस्तस्मादेनयो. कालनिर्णये ॥ एवञ्च पूर्वे यदि लक्ष्मणार्यास्त एव चाप्ता भुवि सजनानाम् । श्रीकण्ठौवो यदि पूर्वकालिकः स एव चाप्तो भुवि सजनानाम् । तथा च शब्दप्रामाण्यहेतुवत्तगुणवजः । किनिष्ठ इति चिन्तेयं युज्यते तत्वकांक्षिणाम् ॥ ननु भोः ? किमिदं आढकानुद्धप्य माषान् विक्रीणीषे ? प्रतिज्ञातं हि अद्वैतिनां प्रमोदाय भवेदियं कृतिरिति । न जानीमः कुतस्तेषां प्रमोदः प्रकृतचिन्तयेति । अवदधातु भवान् सकलजगद्विदितमेवैतत् निर्विशेषाद्वैतवादे शांकरपरिपोषिते हरीहराद्वैतमेव परमातस्तत्त्वमिति । साधितं चतत् हरिहराद्वैतभूषणादिषु बोधेन्द्रसरस्वतीप्रभृतिभिः ॥ एवं व्यवहारदशायामुपास्यं सविशेषं ब्रह्म श्रीमन्नारायण एवेति श्रीश- ङ्कराचार्यसम्मतमित्यपि सकलजगह तम । समर्थितं चैतदपि श्रीशङ्क- रानुयायिभिरेव महामहोपाध्यायरामसुब्रह्मण्यशास्त्रिप्रभृतिभिः विष्णु- तत्वरहस्वानुभाष्यगांभीर्यादिषु। निरूपयिष्यते चैतत्स्वावसरे प्रमाणम् ॥ सति चेवं वस्तुतत्त्वे हन्न ! दैववञ्चिताः बेचन आत्मानमवैतिनं श्रीशङ्कराचार्यभक्तं च ख्यापयन्तोऽपि विष्णुवैष्णवविद्वेषज्वलनज्वलित- मनसः वीरशैवा दरीदृश्यन्ते इति न तिरोहितं चक्षुष्मतां, मतिमतां च । तदिदं कस्य हेतो ? कदा प्रभृति ? केन वैते प्रतारिताः ? इति कुतूहलिन- स्सर्वे विमर्श विचक्षणा ॥

·ग्रन्थोपक्षेपः एवं विमृशतां तत्त्वमिदं ज्ञायेत निश्चितम् । नापराध्यति य कश्चिदत्रान्यो दीक्षितादिति ॥ निरूपयामोऽत्र हि दीक्षितस्य विष्णौ तटीयेषु च वरिभावम् । शैवेषु मैत्रीमपि शङ्करायप्रती पगामित्वमपि माणः ॥ तत्रेदं प्रथमं प्रमाणं-यदयमप्पयः श्रीकण्ठशिवातिप्राचीनत्वेन प्रामाणिकपरिगणितानपि श्रीमद्रानानुजाचार्यान् वैष्णबिपविमूढम्ना केवलं श्रीकण्ठानुवर्तिनः प्रकटयति निस्संकोचमिति प्रामाणिकजनानां स्मरणेपि जुगुप्सावहमेव ॥ अनश्च प्रकृतार्थपरिशील नया अस्यापयतिस्य निर्निस्त्तिविष्णु- वैष्णवविद्वेषगीलता , स्वरूपविरुद्धशवसौहार्दशाल्तिा, श्रीशङ्कगचा- र्याशयप्रनिश्पकाग्रगण्यता , प्रामाणिजन्मध्य णनान्ता , स्वपरघा- तुकता , विशुदै शङ्करभक्तः दूरेकरणीयता इत्यादिकं स्पष्टमयमभ्येति युक्त मुक्तं 'अौतेनां प्रमोदाय भवेदियं कृतिः' इति ॥ परन्त्विदमत्र न कदापि विरूतव्यम्- न दूषयामोऽत्र तु लेशतोऽपि किञ्चिन्मतं कञ्चन वा म यम् । अद्वैतिनामप्पयदीक्षिऽसिन मैत्री न युक्तेहि परं वदामः !! संप्रार्थयामः प्रणनेन मूर्धा त्वतिनः शङ्करपाद भक्तान् । शुद्धेन भावेन विलोकयन्तु तथाऽनुगृहन्तु परिश्रम में ॥ ग्रन्थोपक्षेप] शेवास्वप्पयडीक्षितास्तदनुयायिनश्च श्रीकण्ठशिवाचार्यमेव श्रीम- द्रामानुजाचार्यात्प्राचीनमभिमन्यन्ते । तथा हि वदति दीक्षित वाद- नक्षत्रमालायां हिसिधात्वर्थवाई 'रामानुजीयास्तु श्रीकण्टाचार्यापातप्रती तिमवलम्बमानाः' इति । आनन्दलहर्या-'श्रीव ण्ठाचार्यभायोत्तयः कृ- तिसरणि क्वापि भाष्ये परेषां प्रायोदृष्टा' (श्लो-57) इति । तेनैव तया- ख्यायां चन्द्रिकायां अयं श्लोकखण्डः रामानुजभाप्यं कटाक्षयतीति स्पष्टमुक्तम् ॥ पुरुषोत्तमप्रभृतयस्तु वल्लभवैष्णवा रामानुजभाष्यमेव श्रीकण्ठभा- ष्यात्प्राचीन संगरन्ते । तथा हि पुरुषोत्तमः स्वीयब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्याने 'शैवस्तु रामानुजमतस्यैव चौरः' इत्यसकृदभ्यधात् ॥ .

·६ श्रीकण्ठममालोचनम् एवं गिरिधरोपे स्वीयशुद्धाद्वैतमार्ताण्डे 'शवोऽप्येतेन विध्वस्तः यतस्तचोर एव हि ' (श्लो-63) इत्यवोचत्र ; रामकृष्णभदृश्च' एवं रामा- नुजमतं दूषयित्वा तत्तस्करमतखण्डनमाहुः तच्चोर.-गमानुजमतचोरः इति व्याचल्यो॥ [पूर्वपक्ष] तत्र शैवानां दीक्षितप्रभृतीनां अयमाशय-न केवलमभिमानेन श्रीकण्ठशिवाचार्य रामानुजाचार्यान्प्राचीन वदामः । किन्तु- (१) माधवाचार्यविरचिने शङ्करविजने पञ्चदशसर्गे- तदनन्तरमागमान्न विद्यां प्रणनेभ्यः प्रतिपादयन्तगेनम् । हरदत्तसमायोऽधिगम्य स्वगुरुं संगिरते स्म नीलकण्ठम् ॥' इत्यु. पक्रम्य-विदितो यदितभूभृता स शैवस्सह गण विसृज्य च स्वभाष्यम्। शरण प्रतिदिवान्महर्षि हरदत्तप्रमुखस्सहात्मशिष्य ' इति विस्तरेण नीलकण्ठनामा शेव शहराचार्यनिर्जित इत्यवर्णि।स चायं नीलकण्ठः ब्रह्ममत्रभाष्यको चापीिित लव 'शिवतत्परसत्रभा- प्यकर्ता' इति विनाश च स्वभाप्य' इति कथनादवगम्यते । श्रीकण्ठ- स्यैव लीलकण्ठपन वाल गवतार उपलभ्यते। वैष्णवधुरीणो महाचा- ोप्नं भाग्यकार नीलकण्ठमानव निर्दिशति । एवञ्च श्रीकण्ठाचार्यम्य आदराचार्य नमानकालिकत्वरिद्धया रामा- नुजाचार्या प्राचीन व कमुतिकविद्धम् ॥ (२) पर नव शङ्करविजो प्रादाहतश्लो षु अस्य नीलकण्ठस्य हरदत्तगुन-धमप्यमितिम । हरदत्तश्च कले: 3979 तमे दिळबिवत्सरे पुण्यशुक्ल पञ्चम्यां दिव गत इने भ प्योत्तरपुराणादयगते । स चायं कालः कैस्त 378 तमवत्मरपरि मितः । ततश्च हरदत्तगुरोः नीलकण्ठस्य कालस्ततः पूर्वमेव वाच्यः । रामानुजाचार्यास्तु ऋस्तैकादशशतकारंमे आसन्निति सर्वसंप्रतिपन्नम् ॥ (३) भास्कराचार्य प्रणीते ब्रह्मसूत्रभाष्ये 'सुखविशिष्टाभिधाना- देव च' (1-2-15) इति सूत्रव्याख्यानावसरे 'अत्रावसरे अत एव तद्ब्रह्म इति सूत्रं अन्ये पठन्ति , तत्पुनर्गतार्थमित्यन्यै धीयते' इति दृश्यते । .

·पूर्वपक्षः अत्रानुदितं भाष्यं कस्येति विमर्शनीयम् । तच्च सूत्रं शङ्करभाष्ये न पश्यामः । श्रीकण्ठरामानुजभाप्ययोः परमिदं सूत्रं दृश्यते । तत्र च रामानुजाचार्यस्य भास्करानन्तरकालिकत्वं सर्वसंप्रतिपन्नम् । परिशेषा- दिदं भास्करभाज्यं श्रीकण्ठभाप्यमेव कटाक्षयदीति सिद्धम् । तथा च श्रीकण्ठस्य भास्करादपि प्राचीनत्वसिद्धया रामानुजाचार्यान्प्राचीनत्वं कैमुतिकसिद्धम् ॥ (४) किंबहुना ! रामानुजाचार्या एवं श्रीकण्ठमतमनुध खण्ड- यन्ति । यथा वेदार्थसंग्रह 'यपि चंदं विरुद्धमिव दृश्यते इन्युप- क्रम्य शिवपारम्यपरोपनिषद्वचनान्युदात्य नेपां नारायणः परं ब्रह्मेति सिद्धान्ते विरुद्धतामाशङ्कय · अत्यल्पमतत्' इत्यादिना पर्यहारि । अत्र निरस्यमानः पक्ष शिवपारस्यवादिनः श्रीकण्ठस्य । एवं तत्रैव " यत्पुनरिदमाशंकित 'अथ यदिदमसिन ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म , दहरोहिन्नन्तर आकाशस्तसिन्यदन्तस्तदन्दष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्याकाशशब्दन जगदुपादानकारणं प्रतिपाद्य तदन्तवेर्तिनः कस्यचित् तत्त्वविशषस्यान्वेष्टव्यता प्रतिपाद्यते आकाश- पर्यायभूतात्पुरुपादन्यस्यान्वष्टव्यतयोपास्यत्वं प्रतीयत इति : अनधीत- वेदानामदृष्टशास्त्रविदामिदं चोद्यम् इत्यभ्यधाय । अत्रापि निरस्यमान पक्षः श्रीकण्ठस्यव । पुरुषशब्दवाच्यनारायणादन्यस्य हि शिवस्य उपा- स्यत्वं तत्सम्मतं , एव पुरुषशब्दवाच्यश्च नारायण उपादानमिति च । तथा च दहराकाशातिरिक्तपरमात्मोपासनवादी श्रीकण्ठः । अयमेव च व्योमातीतवादः । उक्तवदार्थसग्रहस्य व्योमात.तवादनिरसनपरत्वं तयाख्यायां तात्पर्यचन्द्रिकायां सुदर्शनार्यैः स्पटमुद्घोषितम् । उत्तर- त्रापि ' तदेतस्मानिखिलजगनिमित्तोपादानभूतात् ' इत्यादिवेदार्थसंग्र- हावतरणावसरे सुदर्शनसरिः नारायण उपादानं, रुद्रोनिमित्तमिति मतं पूर्वमेव निरस्तमिति अवोचत् । अतश्च उक्तवेदार्थसंग्रहभागः श्रीकण्ठ- मतप्रतिक्षेपपर एव ॥ एवं श्रीभाप्यमगळल्लोकव्याख्यानावसरे शुतप्रकाशिकायां ईश्वर एव ब्रह्म , स त्रिमूर्त्यतिरिक्तस्सदा शिवः , ब्रह्मादयस्त्रयोऽप्यनीश्वराः इति पक्षः भाष्यस्थश्रीनिवासपदन व्युदस्त इत्युक्तम् । अत्रापि निरस्तः पक्षः श्रीकण्ठस्यव॥

·८ श्रीकण्ठसमालोचनम् एवं बहुभिः प्रमाणैः रामानुजाचार्यापेक्षया श्रीकण्ठस्य प्राचीनत्वे सिद्धे स्वनस्सिद्धं रामानुजः श्रीकण्ठभाष्यानुकारीति ॥ एवं प्रमाणैरसौ लक्ष्मणार्यः श्रीकण्ठभाष्यानुकारीति सिद्धम् । ज्ञात्वा च तत्त्वं समाधाय चित्तं मास्मासु कोपं वृथा दर्शय त्वम् ॥ अतश्चशब्दप्रामाण्यहेतुवक्तृगुणवजः । श्रीकण्ठ एव निर्णीतः स एवात्ततमो मतः॥ एवं प्रमाणनिचयप्रथितेऽपि तत्त्वे श्रीकण्ठमाह पुरुषोत्तम इत्यभिख्यः । रामानुजार्यमतचोरमतीवधार्यात् , कामं ब्रवीतु स तु वैष्णवपक्षपाती ॥ [सिद्धान्तः] अत्र प्रतिविधीयते-प्रतिविधाने चात्र चत्वारःप्रकारा:- प्रथम ~~पूर्वपक्षयुक्तीनामसाधकत्वस्थापनम् , द्वितीयः तत्र बाधक- प्रमाणवर्णनं, तृतीयः श्रीकण्ठभाप्यस्य श्रीभाप्यादर्वाचीनत्वसाधकप्रमा- णोपन्यास , चतुर्थश्च वास्तविकश्रीकण्ठभाग्यकालनिर्णय इति ॥ तत्र न तावनभिहितानि प्रमाणानि स्वार्थसाधनसमर्थानि । यदिद- मुक्तं माधषीयशङ्करविजयः तत्र प्रमाणमिति-तत् मित्यावृत्तस्य कूटसा- क्षिसाहाय्यानयलम् । माधवीयशङ्करविजयो हि ऐतिहासिकांगे न सर्वथा प्रमाणीभवितुमर्हतीति सर्वेषामपि विमर्शकानां अविचाल्यो निर्णयः ॥ तत्र हि शङ्कराचार्येभ्य अर्वाचीनत्वेन सर्वसंप्रतिपन्नानां उदयन (श्लो-72) भास्कर (140)अभिनवगुप्त (158) प्रभृतीनां वहूनां शङ्करा- चायैः पराजयोऽवर्णि । किं वहुना! रामानुजाचार्यादप्यर्वाचीनं द्वादश- शतककालिकन्वेन सर्वसंप्रतिपन्नं खण्डनकारमपि (श्लो-157) शङ्करप- राजितं वर्णयदिदं काव्यं ऐतिहासिकांशे न सर्वथाप्रमाणीभवितुमर्हति नाधिकं वक्तव्यम् ॥ यद्यपि कश्चिद्दराग्रही शैवानेलरो ब्रूयादपि-'सत्यं वहूनि वैपरी- त्यानि शङ्करविजये वर्तन्त एव । पर तु रामानुजार्य शङ्कराचार्येण परा जित इत्यनुक्त्वा नीलकण्ठः पराजित इति कथनात् रामानुजाचार्यः ·सिद्धान्तः श्रीकण्ठान्नवीन इत्यस्मिन्नंगे परमिदं प्रमाणीभवितुमर्हतीति- अहो दुराग्रहिणो जीवनप्रत्याशा कुशकाशावलंबनेन ! अभिनिवेशवीकृतचेतसां बहुविदामपि संभवति भ्रम । इति वदन्त्य पिडाब्दपुरस्सरं किमिह वाच्यमितोऽप्यधिकं सताम् ॥ किमिदमत्र मेधाविनस्सम्मतम् ? किं शङ्करविजयानुल्लेखनानवीन- त्वमिति तर्हि कणादगौतमजैमिनिप्रभृतयोपि रामानुजाचार्यवदेव शङ्कर- विजयानुल्लिखिता किं शङ्कराचार्याइर्वाचीनाः ? किं वा शङ्करार्यपराजि- तत्वेन तत्र वर्णिता उदयनश्रीहदिय. श्रीकण्टवदेव शङ्कराचार्यात्प्रा- चीनाः? एवमुभयथापि व्यभिचारात् शङ्करविजयोल्लेखनमात्रात् न श्रीकण्ठस्य श्रीमद्रामानुजार्यान्प्राचीनत्वसिद्धिरिति गृहाण ! ननु अविरुद्ध प्रकृते एकस्मिन्नर्थे तस्य प्रामाण्याङ्गीकारे किं वाधक- मिति चेत्- अयि भोः किमिदं श्रद्धावेकल्यं भवतोऽपि भवदीयानायमूर्धन्ये शङ्करविजये। अविरुद्धांशे तस्य प्रामाण्यं वदता हि तस्य स्वप्रमाण्ये परमुखनिरीक्षकत्वेन स्वतः कस्मिन्नप्यशे प्रामाण्यं नास्तीत्यभ्युपगतमेव एवं तत्र प्रमाणान्तरविरुद्धा अत एवाप्रामाणिका बहवो विषयास्सन्ती- त्यपि ॥ ततश्च-सत्यं वदन्नपि सद. यदि जातु कश्चित् ब्रूयाडसत्यमवशात्स भवत्यनाप्त । नित्यं वदत्यनृतमेव तु बुद्धिपूर्व तं जनः क इह वक्ष्यमतिः प्रतीयात् ॥ यत् प्रोक्तं माधवार्येण नीलकण्ठशिवं प्रति । वदामो बाधकं तत्र स्वावकाशे सुविस्तरम् ॥ अतश्च शङ्करविजये रामानुजायनामानुल्लिख्य नीलकण्ठनामोल्लेख- मात्रात् न नीलकण्ठस्य रामानुजार्यात्प्राक्तनत्वं सिद्धयेत् ॥ शङ्करविजये रामानुजार्यपराजयावर्णनादिबीजमपि दुराग्रहान्धस्त्वं अवगन्तुं न शक्कोपीति बोधयामोऽत्र भवन्तं वयमेव-अवधत्स्व ! माधवी- यशङ्करविजयगमनिकां किं पर्सशीलयस्त्वम् ? रामानुजार्यादनन्तरका- लिकं, अद्वनसिहान्तस्थापनाचार्याग्रगण्यत्वेन इदानीन्तनैरद्वैतिभिः ! प्रशंस्यमानं खण्डनकारं श्रीहर्षमपि शङ्करपराजितं वर्णयन् अयं माधवः 2 . य , ·१० श्रीकण्ठसमालोचनम् न केवलं रामानुजार्यान् , अपि तु आनन्दतीर्थप्रभृतिष्वपि वैष्णवाचार्ये- कमपि शङ्करपराजितं न वर्णयामास । वर्णयामास तु विस्तरशो शैव- पराजयम् । तदेतत् कुत इति चक्षुः प्रसार्यतां आयुष्मन् ! भुजयोरतितप्तशङ्खचक्राकृतिलोहाहितसंभृतव्रणाङ्काः। शरदण्डमहोदरोर्वपुण्डाः तुलसीपणेसनाथकर्णदेशाः ॥ (15-74) शतशस्समवेत्य पाश्चरात्रा अमृतं पञ्चभिदाविदां वदन्तः । मुनिशिष्यवरैरतिप्रगल्भर्मृगराजरिव कुञ्जरा प्रभग्ना ' ॥ (75) इति श्लोकद्वयेनैव वैष्णवपराजयकथां समापयामास माधव । तत्रापि न कस्यापि वैष्णवाचार्यस्य नामापि जग्राह स । अपि चोक्त- श्लोकयोः विषया आनन्दतीर्थीया एव , न रामानुजीयाः। त एव खलु पञ्चमेदज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वं वदन्ति । ‘पञ्चभेदांश्च विज्ञाय मुक्तिन चान्यथा' (1-82) इत्यादिमहाभारततात्पर्यनिर्णयादाविदं व्यक्तम् ।। एवं रामानुजीयपराजयवर्णन एव सङ्कुचन्ती तजिह्वा कथं नाम रामानुजार्य शङ्करपराजितं वर्णयितुमुधुञ्जीत ।। तदनेन श्रीमद्वेदान्तदेशिकसमानकालिकस्य माधवस्य वैष्णवाचा- र्येषु विशेषतो रामानुजार्येषु गौरवातिशयोऽवगम्येत तटस्थेः। एवं च- यस्मिन् देशे च काले कविकथकहरिस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्र वेदान्ताचार्यवयों यतिनृपतिमतं सर्वतस्स्थापयित्वा । रंजे निधूतसर्वप्रतिमतविवुधस्सर्वदा जागरूकः तस्मिन् काले च देशे क इह यतिपतिं दूषयेत् प्राज्ञमानी ॥ आंपे च--'यः प्राह शङ्करायस्य मातरं विष्णुलोकगाम् । न्यकृत्य शिवलोकं , स कथं निन्देत्तु वैष्णवम् ॥ + रामनाथेति शब्देऽस्मिन् षष्ठीतत्पुरुषार्थताम् । असहिष्णुर्विष्णुभक्त्या बहुबीहिं जगाद यः ॥ तस्य जिह्वा प्रवर्तेत प्रामाणिकशिरोमणेः। रामानुजार्यनिन्दोक्तो कथं वैष्णवपुङ्गवे ? *माधवीयशङ्करविजये-५४ तमसर्गे २९.५४ श्लोका द्रष्टव्याः । १३४.१३६ श्लोका द्रष्टव्या.।। + ·सिद्धान्तः . वस्तुतस्तु शङ्कराचार्यप्राशस्त्यप्रकटनैदंपर्येण प्रवृत्तस्य तच्छङ्कर- विजयस्य मीमांसकमने अर्थवादानामिव न स्वार्थे सर्वथा तात्पर्यमिति अनुपदमेव विशदयामः॥ (२) एवमैतिहासिकांशे शङ्करविजयस्याप्रमाणन्वादेव हरदत्तगुरु- त्वेनोत्कीर्तनादिकमपि व्याख्यातम् ॥ (३) भास्करभाष्ये श्रीकण्ठभाप्यमनृदितमिति कथनमपि आत्म- वञ्चनं, परप्रतारणं वेति न जानीमः॥ ननु तर्हि कस्येदं भाप्यमनूदितमिति चेत्-चयमत्रानुग्राह्या महा- मना तत्रभवता तत्त्वोपदेशेन । भास्करभाष्य एव- (क) वैषम्यनैघृण्यसूत्रे (2-3-34) : केचिदत्राधिकरणानुपयोगिनीं प्रमाणशून्यां प्रक्रियामारचयन्ति-अविद्यानिवन्धनोऽन्तर्यामिसर्गः, कर्म- निबन्धनो मनुष्यादिसर्ग इति तदसत्' इति , (ब) संशामूर्तिसूत्रे (2-4-20) 'अन्ये तु प्राधानिकानां सत्त्वरज- स्तमसा यदि नामरूपव्याक्रिया स्यात्ततोऽपवर्गाभावः इति वर्णयन्ति- तदसत्' इति, (ग) सर्ववेदान्तप्रत्ययसूत्रे(3-3-1) 'अन्ये तु चोदनाशब्देन नियोग उच्यत इति नियोगमवतार्य वर्णयन्ति' इति , (१) न च प्रकरणभेदादितिमूत्रे (3-3-7) 'यत्पुनरिह कश्चित् ' इत्यादि- (3) संव हि सूत्रे (3-3-38) 'ये पुनरिमां सत्यविद्यां' इत्यादि, (च) विहितवाञ्चेति सूत्र (3-4-32) 'केचित्त्वस्मिन् सूत्रे' इत्यादि, () प्रतीकेन हि सः (4-1-4) इत्यत्र 'अत्र कल्पनारुचयः केचि- प्राथमिकश्रोत्रियाः' इम्यादि चानृदितं भाष्यं कस्येति वक्तव्यम् ॥ नेमान् पक्षान् शङ्करभाष्ये भवदीयश्री उभाप्ये वा पश्यामः । अतश्च एतदुभयव्यतिरिक्तमपि भाप्यं भास्करात्प्रागासीति अकामेनाप्य- ङ्गीकर्तव्यमेव । अतश्च 'मुखविशिष्टाभिधानादेव च' इत्यत्रानूदित पक्षः श्रीकण्ठस्यैवेति कथं शपथयति भवान् ? नीलवस्त्रधरां त्वं तु स्वकान्तां वीक्ष्य जातुचित् । नीलवस्त्रधरास्सर्वाः स्वकान्तां हन्त पश्यसि ॥ - ·श्रीकण्ठसमालोचन नन्वितरस्थलेषु यथातथा वा भवतु , अत्रत्यभाष्यं श्रीकण्ठपक्षं कटा- क्षयतीति कथने बाधकं किमिति चेत्-मास्तु संभ्रमः-वाधकं पश्चाद्व- र्णयामः । इदानीममाधकत्वं परमुच्यते ॥ ननु तर्हि कस्य वा भाष्यं कटाक्षयन्तीमानि भास्करभाष्यवाक्या- नीति चेत्-~अप्रसक्तमिदमत्र ; शङ्करनीलकण्ठादिभाप्यादतिरिक्तानि सूत्रभाष्याणि भास्करेणावलोकितानीत्यत्र तु न विवादावसरः। आसंश्च तादृशानि कानिचिद्भाष्याणि पूर्वमिति श्रीमद्यामुनमुनिप्रणीतागमप्रामा- ण्याद्यनुसारेण निश्चीयते। तत्र हि श्रीवत्सांकमिश्रविरचितं विशिष्टाद्वैत- मतानुयायि संक्षिप्तं भाष्यमासीत्युच्यते । एवमेवान्यान्यपि भाष्याणि स्युः काममिति ॥ ननु यदि रामानुजभाष्यात्पूर्वमपि विशिष्टाद्वैतपरं ब्रह्मसूत्रभाष्य- मासीत् किमर्थस्तर्हि रामानुजाचार्याणां श्रीभाप्यप्रणयनपरिश्रम इति चेत्-अप्रसक्तमिदमत्र- तद्विद्धिप्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते शानं नव्यरङ्गेन्द्रयोगिनः॥ अतस्तृतीयमपि प्रमाणं न स्वार्थसाधनाय पर्याप्तम् ॥ (४) यञ्च वेदार्थसंग्रहादिपु श्रीकण्ठमतमनूद्य दृषितमिति तत्रापि न भवानपराध्यति, किन्तु भवदुरभिनिवेश एव । न हि वेदार्थसंग्रहे श्रीकण्ठभाप्यानुपूर्वी परिदृश्यते , न वा श्रीक- ण्ठस्य तद्न्थस्य वा नाम । असति च समानानुपूर्वीकवाक्ये , अदर्शने ऽपि तस्य तन्थस्य वा नाम्नः कथमिदं वेदार्थसंग्रहवाक्यं श्रीकण्ठमेव कटाक्षयतीति शपथयसि त्वं ? किं श्रीकण्ठान्पूर्व शैवमतमेव नासीदिति भवता उद्धष्यते ? उद्धृप्येतापि भवान् स्वैरं . प्रामाणिकास्तु नोरीकुर्युः । न हि शैववैष्णवकलह अर्वाचीनः , न वा श्रीकण्ठोपज्ञः । श्रीकण्ठात्पूर्व- मपि हरदत्तादिभ्यः तत्कलहस्य प्रवर्तितत्वात् । श्रीकण्ठोऽपि हि स्वम्तं न स्वोपचं वदति, किं त्वात्मानं श्वेताचार्यशियं प्रकटयति । दीक्षितोऽपि हि श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनं वदति ,न तु स्वातन्त्र्येण सिद्धान्तप्रवर्तकम् ॥ अतश्च यदा समानाऽनुपूर्वी, ग्रन्थनिर्देश. : ग्रन्थकृन्नामनिर्देशो वा न दृश्यते तदा तन्मतदूषणमेवेदमिति निर्णयः सर्वथा दुश्शक एव ।। ?

·सिद्धान्तः , ननु स्वस्य श्रीकण्ठभाप्यानुकारिताप्रच्छादनायैव रामानुजाः ग्रन्थानुपूर्वी, ग्रन्थग्रन्थकारनामग्रहणं वा बुद्धिपूर्वकं पर्यहारीति चेत्-- ईर्ष्यादुरभिनिवेशद्वेषप्रमुखैः प्रपूर्णकुक्षिस्त्वम् । अनुकम्पास्तु मनां , त्यामपि रक्षतु रमाकान्तः ॥ कोहि मतिमान भवन्तं विना एवममिदध्यात्-परेपां स्वस्य तद नन्तरकालिकत्वज्ञानपरिहाराय नामादिकं न गृहीतं , अथापि तन्मतं परं दूपितमिति । यदि श्रीकण्ठः सर्वथाप्रच्छाद्य एव श्रीमद्रामानुजार्याणां तदा यथा ते तन्नाम नास्पृशन् तथा तन्मतमपि न लेशतोऽपि स्पृशेयुस्ते ॥ ननु शैवविद्वेषविमूढमनसः एतन्न प्रतिभातमिति चेत्-- आः ! हन्त त्वामीदृशं मूर्खममर्यादं च वञ्चकम् । दुराग्रहिणमुन्मार्ग शिवोऽपि न विलोकयेत् ॥ असंभाष्यस्त्वं सर्वथा सताम् , यस्त्वं सकल जगद्वन्द्यं परमतनि- राकरणाद्यवसरे उद्वेजकशब्दपरिहारेण स्वग्रन्थपटितॄणामपि मन सि शान्ति आदधानमपि पुरुषधौरेयं भक्तानेसरं निस्सकोचं दूषयसि ॥ स्मरामः श्रीकृष्णनामामृतं, वदामश्च तटस्थान् विद्वद्वरान् प्रति- यथा वा श्रीकण्ठभाष्यकृदय बुद्धिपूर्वकमेव खग्रन्थस्य कालेयत्तापरिज्ञान- परिहाराय, कस्यापि स्वीयस्य परकीयस्य वा नामगोत्रप्रवरग्रन्थादिकं किञ्चिदपि कुत्रापि नोदाहरति , तादृशी प्रवृत्तिः किं श्रीमद्रामानुजाचा- र्याणां ग्रन्थेषु यत्र कुत्रचित्परिदृश्यत इति करं हृदि निधाय परिपृच्छ- नत्वात्मानमेवेति ॥ अतश्च स्वदोपं परेप्वारोपयितुमयमुद्यम - लोके हि सहजं त्वेतत् चोरश्चोरान् परान् वदेत् । कुलटा च स ब्रूयात् कुलटा इति हि प्रथा ॥ किं कुर्युस्ते-द्वेपाऽसूया च धार्थ चाविवेकित्वं दुराग्रहः । एकैकमप्यनीय किमु यत्र तु पञ्चकम् ॥ अतश्च वेदार्थसंग्रहे श्रीकण्ठमतं दूषितमित्येतन्निरूपयितुं न सर्वथा शक्यं । वस्तुतस्त्वत्र विरोधमप्यनुपदं प्रदर्शयामः ॥ यदपि च श्रीभाष्यमङ्गळश्लोकगतश्रीनिवास पदेन श्रीकण्ठमतं निर- स्तमिति श्रुतप्रकाशिकायामुक्तमिति- - - ·श्रीकण्ठसमालोचनम् - मुसलपल्लपतुल्यमनीषिणां न हि वयं प्रभवाम निबोधने । ऋजुधियः खलु सन्ति विवेकिनः जगति तान् प्रति किञ्चिदिहोच्यते ॥ वेदार्थसंग्रहे व्योमातीतवादनिरसनोपक्रमे 'अनधीतवेदान्ताना- मिदं चोद्यम् । यतः श्रुतिरेवास्य परिहारमाह' इति व्योमातीतवादं श्रुत्यैव निरस्तं वदन्ति श्रीमद्रामानुजाचार्याः । एवञ्च मेधादिना त्वया श्रुतेः पौरु- षेयत्वं व्योमातीतवादस्य ततोऽपि प्राचीनत्वं चाप्यभ्युपगम्येत ॥ मुखमस्तीति वदतां न कश्चिदुपगेधकः । प्रमाणपरतन्त्राणां रमनाया खल श्रमः॥ व्याख्यातॄणां खल्वयं चमत्कारः-यत् मूलस्थाक्षरैरेव वृत्तवर्तमान वर्तिष्यमाणानामर्थानां संमूचनमिति ॥ ननु कथमिदं वर्तिप्यमाणानामपि पूर्वतन ग्रन्थेन निराकरणवर्णनं घटतामिति चेत्-अत्रेदमवधारय त्वं निगमचूडागुरुवरोपदिष्टं- आवापोद्वापत स्युः कति कति कविधीचित्रवत्तदर्थे- ज्वानन्त्यादस्तिनात्योग्नवधिकुहनायुक्तिकान्ताः कृतान्ताः । तत्त्वालोकस्तु लोमुं प्रभवति सहसा निस्समस्तान् समस्तान् पुत्स्वे तत्त्वेन दृष्टे पुनरपि न खलु प्राणिता स्थाणुतादिः॥' इति । महाचार्यवचनं वाऽवलोकय- " आरोपितोऽपि तमसां विलयाय दीप पश्चात्पतङ्गपटलीमपि संपनन्तीम् । आगामिनोपि कथकानलमत्मदाय- सूक्तिस्तदातनमतं विहितोपरोद्धम् ॥” इति अपि च श्रुतप्रकाशिका गवदीयं श्रीकण्ठमतमेव कटाक्षयर्त ति क्थं वा परिज्ञातं भवता? न हि तत्रापि ग्रन्थादिनामनिर्देशो दृश्यते ॥ अतो ग्रन्थकारादिनामनिर्देशाभावे तद्न्थमेव कटाक्षयतीदं सर्व- मिति कथनं कुश्माण्डचौर्यकथाप्रसङ्गे स्वांसम्मार्जनवत् उपहास्यमेव । एवं सति हि दहराधिकरणशङ्करभाप्ये 'अपरे तु वादिनः पारमार्थिक- मेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते , अस्मदीयाश्च लेचन' इति वाक्यं रामानुज- भाष्यमेव कटाक्षयतीति कृत्वा रामानुजार्यस्यापि शङ्कराचार्यात्प्राचीनत्वं वक्तव्यं स्यात् इत्यलमनया वालानामपि सुज्ञानया चर्चया ॥ ७ ·पराक्तयुक्तियु बाधकप्रदर्शनम् वस्तुतस्तु श्रुतप्रकाशिकादिकाले प्रकृतश्रीकण्ठभाष्याद्यतिरिक्तः शैवमतग्रन्थ कश्चन आसीदेवेति सप्रमाणं उत्तरत्र स्वावसरे उपपा- दयामः॥ तथा च रामानुजायैः श्रीकण्ठमनमनूद्य दृषितमिति कथनं प्रपौत्रस्य स्वप्रपितामहविवाहसन्दर्शनशपथतुल्यमेव ॥ परोक्त प्राम तदेवं श्रीकण्ठभाप्यस्य श्रीभायात्प्राचीनत्वसाधकयुक्तीनामसाध- कत्वं प्रदर्शितम् । अथ तत्र बाधकमपि प्रदर्शयामः- (१) प्रथमं तावत् माधवीयशङ्करविजये श्रीकण्ठनामैव न दृश्यते। तत्र हि नीलकण्ठनामैव पश्याम ! अतः श्रीकण्ठः शङ्करविजये उल्लिखित इति काथनं दिवाचायमेव ॥ ननु नीलकण्ठश्रीकण्ठ पदयोः पर्यायत्वात श्रीकण्ठभाष्यकर्तुः नीलकण्ठनाम्ना व्यपढे शो युज्यत इति चेत् हन्त कुशाग्रबुद्धेः चातुर्य त्रैलोक्यविल्यावहमेव। एवं तर्हि नीलकण्ठश्रीकण्ठशङ्करपदानां पर्याय- त्वेन शङ्करभाष्यमपि नीलकण्टभाप्य व्यवहरतु भवान् । स्वैरं प्रलपन्तमु- न्मत्ताग्रेसरं को वा पर्यनुयुक्षयात् ' ननु किमेवं वृथोपालंभसे ? उमापतिशिवाचार्यप्रणीते पौष्करभाष्ये, अघोरशिवपद्धतिव्यास्यायां , क्रियासारादिवीरशैवग्रन्थेषु , शिवज्ञान- वोधादिद्राविडशेवग्रन्धेषु भवन्मनीयमहाचार्यविरचितपाराशर्यविजयेच एतद्भाष्यकारः नीलकण्ठनान्नेव निर्दिष्ट इति न जानास्यल्पप्रशस्त्वम् ? जानाम्येव महात्मन्-न तावन्मात्रं जानामि , किन्तु त्वदुक्तेऽर्थे बह्वसामञ्जस्यमपि जानामि । इमान्यत्र पौष्करभाष्याक्षराणि- पत्युर- सामञ्जस्यादित्यत्र भाप्ये नलकण्ठशियाचाथै. 'वयन्तु वेदशिवागमयो- विशेषं नैव पश्याम ' इत्युक्तम् । यदि सर्वात्मना वेदसिद्धान्तशैवागम- योरभेदः किमर्थ तदुभयनिर्माणमिति चेत्-न-अस्तीयाननयोर्भेदः, वेद- स्त्रैवर्णिकाधिकार , आगमाश्चातुर्वर्णिकाधिकारा इति । एतदप्युक्तं श्रीक- ण्ठभाप्ये वेदस्वर्णिकविषयः, सर्वविषयश्चान्यः" इति । निर्मलमणिप्र- भायामपीयमेवानुपूर्वी परिदृश्यते ॥

·१६ श्रीकण्ठसमालोचनम अत्र च प्रकृतशैवभाष्यस्य श्रीकण्ठभाष्यसंज्ञया, तत्कर्तुश्च नीलक- ण्ठनाम्ना च व्यवहारः कृतः; यथा च वैष्णवैः स्वीयभाष्यं श्रीभाष्यसंक्षया तत्कर्ता च रामानुजसंज्ञया व्यवढियते । महाचार्यस्तु : नीलकण्ठस्तु' इत्युपक्रममाणः शिवार्कमणिदीपिकामेवाक्षरशोऽनुवदति । एतानि किमा- वेदयन्त्यस्माकम् ? श्रीकण्ठभाप्यविषये तत्कर्तृविषये च तदानीन्तनानां नैकरूपः परिचय आसीदिति स्पष्टमवगम्यते ।। श्रीकण्ठभाष्ये तु न कुत्रापि नीलकण्ठनामगन्धोऽपि । अथापि एवं गाचीनेष्वेव विचित्रो व्यवहारः श्रीकण्ठभाष्यस्वरूपतत्कर्तृतत्प्रामाण्यादि विषये महान्तं संशयमादधाति विमर्शकानां । विवृणुम इदमपि उत्तरत्र ॥ तदेतदत्र निष्पन्नं-अप्पयदीक्षितकालात्पूर्वमिदं श्रीकण्ठभाग्यं नासी- देव । निरूप्यते च सप्रमाणमिदमुत्तरत्र । शैवमूर्धन्येनाप्पय दीक्षितेन इदं भाष्यं श्रीकण्ठनाम्नि प्रचारितमभूत् । तदनन्तरं चास्य भाष्यस्य प्राचीनत्वं प्रकटयितुकामै कैश्चिच्छेवैः माधवीयशङ्करविजये नीलकण्ठपदं पश्यद्भिः स एवायमेतद्भाष्यकर्ता इति ससंकेत् मुदघोषि । अत एव एतावान् विभ्रमः सर्वेषाम् ॥ ननु भोः! किमेवं वदन् भवान् क्रमशः दीक्षितमेव श्रीकण्टभाष्य- कर्तारं वदेदिव दृश्यते ? मा क्रन्दतु भवान् इदानीमेव । भविष्यत्यवसर उत्तरत्र सस्वरप्रलापाय । तत्पर्यन्तं किञ्चिदिव समाहितो भव ॥ अत्रेदमवदधतु सर्वे-शङ्करविजयोक्तनीलकण्ठः नास्य भाप्यस्य कर्ता, प्रथम नाम्नयेव भेदात् । 'शिवतत्परसूत्रभाप्यकर्ता' इत्यत्र शिव- तत्पराणि यानि सूत्राणि प्रसिद्धानि पाशुपतसूत्राणि तेषां भाप्यकर्ता इत्येवार्थ । शैवानां हि शिवसूत्रभाष्यप्रणयनं विहाय व्याससूत्रभाष्य- प्रणयनं कथं वा घटताम् ॥ ननु विना निरोधं सुदीर्घ भाषसे त्व? वैष्णवानां वा ब्रह्मसूत्र- भाष्यप्रणयनं कथं घटताम् ? हन्त वत्स ! सम्यक् पृच्छसि । परन्तु शैवानां शिवसूत्रमिव वैष्णवानां विष्णुसूत्रं यत्र क्वापि भवता दृष्टं ? यदि स्यात् तदा तत्परित्यज्य ब्रह्मसूत्रभाष्यप्रणयनं त्वमाक्षिपे । अतो मा पृच्छ विषयमपरिज्ञाय ! वदामश्च उत्तरत्र शेवानां ब्रह्मसूत्राणां च पारं परिकोऽपि संवन्धो नास्तीति ॥ ।

·पराक्तयुक्तिधु बाधकप्रदर्शनम् , स्वतु नीलकण्ठ- एवञ्च शङ्कगविजयोक्तनीलकण्ठस्य प्रामाणिकत्वेऽपि नायं ब्रह्मसूत्र- नायकर्ता , किन्तु शिवसूत्रभाग्यकतव । अन्यथा हि- 'तदनन्तरमंप कामरूपानधिगत्याभिनवोपशब्दगुप्तम् । अजयत् किल शाक्तभाप्यकारं (शं-वि-15-158) इति श्लोके शाक्तभाग्यकारं' इत्यभिनवगुप्तम्य निर्देशात् ब्रह्मसूत्राणां श.क्त मत- परं भाष्यमायासीदित्यभ्युपगन्तव्यं स्यात् । न हि तत्कस्यापि सम्मतम् , युक्तं वा । अतः शङ्कर बिजये नलकण्ठनाम्न एव दर्शनात् तस्य ब्रह्मसूत्र- भाष्यकारत्वाभावाच न भवभिमतरिद्धिः॥ अपि च शङ्करविजये नीलकण्ठ हरदत्तगुरुत्वेन निर्दिष्टः, भवत्कृ टस्थस्तु दीक्षितः श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिन वदतिः' श्रीकण्ठयोरक्यं ब्रवीपि । हन्त पश्य भवतो भवदीयानां च मतिविभ्रमम् । युक्तोऽपथप्रवृत्तानां विविधो मतिविभ्रमः । न राजमार्गनिष्ठानां मनिविभ्रमसंभवः ॥ सर्वथा तु हरदत्तगुरु नीलकण्ठं वर्णयच्छङ्करविजयकाव्यं हरदत्ता- नुयायिनः श्रीकण्ठस्य प्राचीनतायां ल मानं भवेत् ॥ वस्तुतस्तु-शङ्करविजयोक्त नीलकण्ठोऽपि सर्वथा माधवार्येण परि- कल्पित एव । शङ्करविजयग्रन्थेषु प्राचीनतमत्वेनाभिमते हि आनन्दगि- रीयशङ्करविजयकाव्ये शङ्कराचार्य. शेवपराजयवर्णनऽपि न तत्र नील- कण्ठनामानं कञ्चन शैवमुल्लिलितं पश्यामः । प्रसिद्धरामेश्वर क्षेत्र एव च शैवानां पराजयस्तत्रावर्णि । माधवीयशङ्करविजये तु गोकपत्रे पश्चिम- समुद्रतीरशान्तर्गते नीलकण्ठपराजयो वर्ण्यते । श्रीकण्ठशिवाचार्यवि- रचितत्वेन आन्ध्रदेशे प्रकटितस्य गताभाप्यस्य भूमिकायां तु अयं श्रीकण्ठशिवाचार्य गोदावरीनदीतीरवासीति उद्धृप्यते । किमत्र तत्त्व- * शिवद्वितानण ये-" मुदर्शनाचायैरपि तात्पर्यसंग्रह गरुडक्यभावन दृष्टान्त एवो- पात्त. 'ब्रह्मोच्यने परमसौ परम च तत्वं ज्योति पर च परमेश्वर पद्मनाभः । विद्भा वनकरसिकस्-वदनन्य भावात् मन्त्री यथा गम्इभावन या गरु मान् ' इति । तदनु वर्तिना श्रीकण्ठाचार्याणामपि तथैव मना-ति युनम्' इत्युक्तम् । अववृत चेद सूर्य नारायणशस्त्रिगापि स्वीयान्लभाषाग्रन्थे शि.वाटेतनाम्नि ।। 3 ·श्रीकण्ठ मानन मिति निर्गतुं न कोऽपि प्रभवेत . यतस्स मि - स्वर मायापरिवरिपत- मेवेति प्रामाणिका बहुमन्यन्ते । विजेचनियते दनुपरिटात् ॥ किञ्च माधवाचार्यः स्वायश-विजयारो यामाचलविरचिताङ्क- रविजयमनुमृत्यैर स्पेनेड क्रियत इति सूचयति । दृश्य च परशतं श्लोकाः व्यासाचलीयशद्रविजयगताः माधयशबिजये तथैव । परन्तु व्यासाचलीयशङ्करविज नीलकण्ट वान उल्लेख एव नोपलभ्यते । एतत्सर्वपरिशीलनायामिव प्रामाटिका निश्चिनुयुः-माधवीय- शङ्करविजयोल्लिखितो न.लकल काल्पनिक एव । अनातरका- लिकैः कैश्चिच्छेवैः श्रीकण्ठभाग्यस्य प्रार्चननं लियापुभि श्रीकण्ठ- नीलकण्ठनानोरभेदः ससतं प्रचागया तः । शक्विान्ता विश्वा- सात् माधवीयशङ्करविजयध्यास्याता धपदिशति 'शिवतत्परस्सूत्रभा- घ्यकर्ता' इत्यत्र 'ब्रह्मसूत्रमाप्यकर्ता' इति व्याचरयौ। नीलकण्ठस्य वास्त- विकत्वेऽपि अभिनवगुप्तविषयकस्य अजयनिकलतभाग्यकारम् इत्यस्य यथा निर्वाहः तथैव निर्वाहः अत्रापि वक्तव्यः ।। युक्तश्च श्रीशङ्करायप्राशस्त्यप्रकटनंदम्पयेण प्रवृत्ते बाध्ये विचित्र कल्पनाप्रपञ्च. कविवरस्य माधवस्येति ॥ एवं सत्यपि वस्तुतस्त्रे यदि नाम शवाहेत मृत्वा भगन् पृष्टत. कृत्वा सर्वाण्यपि प्रमाणानि दुराग्रहमात्रात माधक यशकविजयोक्तं नीलकण्ठं ब्रह्मसूत्रभाष्यकारमेव सशपथं यात्-तदा--- मधु पश्यसि दुर्वद्ध ' प्रपातं व पश्यति। इति वाक्य जयन्तस्य सार्यते भवताऽधुना ॥ पश्य भो समापतितमनर्थ जानम । मन्ति शवविशेबुलिङ्गधारिण' वीरशैवा इति केचन । ले शेषमभिमन्यो-शङ्करविजयराव्येषु प्राचीन- तमे आनन्दारीयशङ्कगजिये गर्य. गाजिताः शैवाः लिङ्गधारिण इति वर्ण्यते । एवञ्च शङ्कराचार्य पराजितत्वेव माधवन वर्णितः नीलकण्ठ- शिवाचार्यः लिङ्गधाग्विीरशैवमतानुयाय्येवेति स्पष्टम् ।। अयञ्च नीलकण्ठ इदानी परिदृश्यमादवभाग्यकर्तु. श्रीकण्ठा- द्भिन्न एव । प्रथमं नाम्न एव मिन्नत्वात् , लिङ्गधारितीरीवसिद्धान्तवि- रुद्धत्वाच्च तद्भाष्यस्य । पीरीवास्तु मुक्तावमेवादिन , वर्णाश्रमधर्मा- ·मोक्तयुनियनम नभ्युपगन्तारश्च । श्रीफण्टभाग्य तु मुक्तो मईथा मेववादि . वर्णाश्रम- बमानुगुणं च । पहिस्तरश्च पचाइविष्यति । अतश्च कर्तृभेदाद्विषय- मंदाच नई भाप्य यवनानकालिपनीलकण्ठविरचितम् ॥ अचि किवाना मेम्प्राच्यविद्यामशोधनालयमुद्रित कश्चन धीरशमयिमन्थो । तकर्ता जान्थार एवं वदति- लकप : खाम्बोदनिगमागम्बर्मना। निर्गनेव -नरकण्ठस्तनोर यम ॥ मनुत्य गढा व्यास. प्रार्थयामास शङ्करम् । पतानि बिधिान्येव समुत्पन्नानि शङ्करः ॥ ८ ॥ मन्नानां च सूत्राणां अयथानयनं कृतम । परमेवेति निश्चित्य कुर्वन्ति कलहं मिथः ॥ २९ ॥ त्वमलादेशलब्धत्य मृरजालस्य शङ्कर । यथापूर्व त्वया कार्य मन्सूत्रार्थविवेचनम् ॥ ३० ॥ इन नेन प्राधिनस्सन् दयालुः पादतीपतिः। नीलर पशिवाचार्य नाना भाप्यच करत् ॥ ३१ ॥ मयाऽपि नस्य तात्पर्य श्रोतणां रखवुद्धये । कारिकारूपत. सर्व ऋणैव निवध्यते ॥ इति ॥ एवञ्च क्रियासारकतोऽयं न जनलकण्ठःप्राचीननीलकण्ठविरचित- नाप्यातुलागलमा ग्यरूपवादन्यवरम्यने । तद्रीतेः श्रीकण्ठभाग्यरीतेश्च- द सम्बन्धन्य गोपीन तत्पी तणां स्पष्टं भायात् । अतो नेदं भाप्यं शङ्करार्थ पवाल मालिका लकण्टविरचितं भवितुमर्हति , तरन्यदेवेति ।। नेताबमा, शाकिनणि तालोडपमपि पच्य! तदेतरिन् नील- कण्ठमावानुमारिणि क्रियामारे सप्तविंशोपटेशे स्वपक्षस्थापनावसरे बहुत्र प्रमाणतया 'तथा च भाष्यम्' ' तथा च भाप्यम्' इन्युद्धत्य एकं ब्रह्मसूत्रभाष्य प्रदर्शयति तत्वार्ता ! तच्च भापं नीलकण्ठस्तमिति वीरशैवैरुच्यते । न ह्यन्यदीय भाग्य स्वसिद्धान्नस्थापनावसरे केनचित्प्रमाणीक्रियेत। प्रति- मेमूम्नगरमाद्रक्रियामा विसपुटे- १९०, १९१, १९२, १९४, १९७, २०३, २०८ प्रभृता. पुट द्रष्टव्या. ।। । VIRLS ·श्रीकाममालोचनम् शातं च ग्रन्धकारेणापि ग्रन्थारंभे नीलकण्टभाग्यानुसारात् स्वेताक्रियत इति । एवं प्रदर्यमानं नीलकण्टभाप्य शारब्रह्ममूत्रभाग्यसमानानु- पूर्वीकं इत्यवश्यावधेयोऽयं विषयः । नीलकण्ठश्च भवदृष्ट्या शङ्कराचा- येभ्योऽपि प्राचीन. । शङ्कगर्थे. पराजयकाल व खलु रू: शिवतत्पर- सूत्रभाष्यकता' इति निर्दियः । एवञ्च क्रियासारप्रदर्शितनीलकप्टभा- प्यस्य शाङ्करभाप्यस्य च समानानुपूर्वीकत्वे परिदृश्यमाने नीलकण्ठस्य प्राचीनत्वे सिद्धे च गदराचार्यैः नीलकण्टभाग्यवानुकताक्षर श इति कथने के समाधिमानिष्ठेत भवान्- भो भो किमिदं सकलजगद्विन्तिप्रभावातिश शङ्कगर्येऽपि विप्रतिपद्यते भवानेवम् ? अयि कृपार्ह ! मास्तु संभ्रम नाहमुच्छृङ्खल स्तात ! न वा मूढो यथा भवान् । प्रत्युच्यन्तां त्वया धीर ! वीरशैवाः स्ववान्धवा ॥ यो वैष्णवद्वेषविमूढवुद्धिः शैवेषु सौहार्दमवाञ्छयस्त्वम् । यश्चाप्यनिन्दो वत लक्ष्मणार्यान् युक्तं पलं भुव दुरत्ययं त्वम् ॥ यडीह सत्यमेव माधवायवर्णितं ब्रवीषि नीलकण्ठशैवमेनमाग्रहात् । तदा स शङ्करायमार्गदर्शको भवेत् ध्रुवं न लक्ष्मणार्यमार्गदर्शको भवेत् ॥ पश्य सङ्कटमसत्यभाषणे , विस्मर त्यमिह माधवं कटिम् । नो यदीह निपतेस्तु सङ्कटे दुस्तरे निखिललोकनिन्दिते ॥ ननु नीलकण्ठस्य शङ्करपराजित नैव तत्र वर्णनात् , स्वभाप्य विसज्य स शङ्कर शिष्योऽभवदिति कथनाच्च बथस्दिं सर्व घटता- मिति चेत्- भवद्गहे वा भवदीयगोष्ठयां वदन्तु कामं न हि तेन हानिः । श्रीशङ्करायं खलु नलकण्ठविनिर्जित ते प्रवदन्ति शैग ॥ अभ्यधायि चेदं मधुरानगर मुद्रिते द्राविडभाषात्म के बृहदर्थकोगे नीलकण्ठशिवाचार्यपदार्थविवरणावसरे इत्यप्यवधेयमायुष्मता ॥

·गेकयुनिपु सापटनम् ननु यदि नीलकण्ठमाग्यवश गर्गम्याप्यवतनं नहितद्धाप्य- मेव लन्धप्रतिष्ठं भवेत् , न तु भाग्यम् । दृदयने तु वा त्यम् । अतोऽविश्वसनीयतति चेत- कुतो वा नाध्यगच्छल्वं मम धानमिदं पुग। रामानुजार्यविषये . वि. नष्टं नयनं नदा ? ततश्च माधवोल्लिखितो नजकाठ यदि नाम सत्यः , यदि च तेन वस्तुतो ब्रह्ममृत्रभाग्यं च प्रर्ण तं ज्यादा ताप्यं नेदानी प िदृश्यमान- श्रीकण्ठभाग्यं सर्वथा भवितुमर्हति नाम्भेटात , क्रिया सागद्यनुरोधेन विषयवैलक्षण्याच्च । अतश्च तद्भाग्यं शरार्यस्यापि प्राणप्रमिति वदन्तो वीरशैवाः त्वया प्रतिवक्तगा.॥ सन्तु भोः ! शङ्कराचार्याः नीलकण्ठालुकारिणः । त्वद्गुरोर्वारिता तेन श्रीकण्ठानुकृतिः कथम् ' किं न जानासीदाीमपि तत्त्वम् ? शङ्करविजयोक्तः नीलकण्ठ यदा श्रीकण्टाद तिरिक्तः रिद्धः, सिद्धं च तद्भाष्यं प्रकृतश्रीकण्ठमाध्यादतिरिक्तं तदा श्रीकण्ठस्य रामानुजाचा- येभ्यः प्राक्तनवे प्रमाणं दुर्लभ मेव । तेन च शङ्कराचार्याणां नीलकण्ठानु- कारित्व सुप्रतिष्ठितम् । रामानुजाचार्याणां तु श्रीकण्डानुकारित्वं स्वत एव गलहस्तिमित्यवगच्छ महात्मन् ! वत्स! पश्य भवढीयकृत्यया मद्विनाशविनियुक्तयां त्वया। प्राप्तमद्य हि तवैव नाशनं , भुज्यतां फलमकृत्यकर्मणः॥ तथा चात्र यीगतिः-माधवायॊल्लिखितः नीलकण्ठः केवलं काल्प- निक इत्येका। तस्य वास्तविकत्वेऽपि स. नेदानी परिदृश्यमानश्रीकण्ठ- भाप्यस्य कर्ता. किन्तु शङ्करब्रह्मसूत्रभाप्यस्यापि मूलभूतस्य वीरशैवमता- नुयायिभाष्यस्यैव कर्ता स्यात् इत्यपरा ॥ हन्त वत्स ! कतरस्तव प्रियः प्रोक्तयोरुपरिपक्षयो वद । नेष्टसिद्धरुभयप्रकारतः : प्रत्युतेह तव सङ्कटं महत् ॥ तस्मात् यदि गुरुं स्वं त्वं शङ्कराय रिरक्षसि । माधवार्यवच सर्व दुस्वप्नमिव विल्सर ॥ - ·२ श्रीकानामाटचन - (२) अय पूर्वोक्तद्वितीय युक्तो वाधकं प्रदर्शनमा- तत्रे भवता प्रथमन. सुदृढं वक-य-रण्ट हरदतार ? उग तच्छि'यः ' शङ्कगविजयन्तु न लहानागुरं वर्णयति। अत्र. दीक्षितस्तु श्रीकण्ठं हग्दत्तानुयारिग वानि ॥ श्रीकण्ठभाग्यस्य श्रीकण्ठभाग्यसमर्थना, एक व्याख्यानं हरदत्ता- चार्येण कृत मति दटरमणशानी शपथ कति मर्या- स्त्रिणाभिधीयते । परन्नु स मर्यनारायणशास्त्री श्री प्ठं शङ्करविजयो- ल्लिखितात् नीलकण्ठाद्यनिरि, हरदत्त नुयामिमहोपरति **। अत्र किं सत्यमिति भवदा वक्तव्यम्- हन्त न्यमनुकंपा) मिथ्यावादी दुराग्रही । पश्य मिथ्यां बुवाणानां दुर्गतिं दुरतिक्रमाम् ॥ यद्यत्र माधयायः वेङ्कटग्मणशाम्बी च प्रामाणि को त्दा भव कृटस्थः दीक्षितः बलिदेयः स्यात् । यदि च दीक्षित्राणसंरक्षणमनिमत तदा माधवार्य तदनुयायिनं च वलिं देहि ॥ अत्र चाये पो दीक्षिततलिदानेराचि न भवदिष्टमितिः, यतः हर- दत्तकालः पुराणाभिहितः अन्यन्तमसमञ्जस इति सूर्यनारायणशास्त्री स्पष्टं वदति । निरूपितं च पूर्वमेव माधयीयशङ्करनिहारिकांश सर्वथा न प्रमाणीभवितुमर्ह नीति ॥ द्विर्त ये तु दक्षे ईदिता संरक्षणे. पि तमनसंरक्षपातीव दुर्घटम् । हरदत्तकालय डोलायमान वे तदनु दिन श्रीकण्ठस्य काल- निर्णयः कथं वा सुशकः। सर्थनारायणारा महता चिणि हरदत्तं स्त ||19 कालिकं स्थापयति । श्रीकण्टश्व न हरदत्तशिप्य' , किन्तु तदनुयाय्येव । अतश्च श्रीकण्ठहरदत्तयोई ध्ये द्विपुर पत्यवधामाव यकम् । ततश्च श्रीकण्ट क्रैस्त 1019-1139 वारिटमा न सूर्यनारायण- शास्त्रिणैवाभिहितेभ्यो । रामानुजार्येभ्योऽवाचीन इति स्वतस्सिद्धम् ॥ * आग्लभाषात्मकस्य शिवांद्वतनामक्ग्रन्यस्य १६ तमपुट टिपणी द्रष्टव्या ** शिवाद्वैतनामकग्रन्थे १२,४० ४१ तमपटा द्रव्याः । * शिवातनामकग्रन्थस्य ४१ तमपुटो द्रष्टव्यः । ६९ तमपुटो द्रष्टव्यः । . DARDNEL १ " ·पर नयानगु बाधकमानम २३ ननु भोः श्रीकण्ठस्य हरदत्तमानकारि वेऽपि शिग्यस्यान्यनुया- यित्वमस्न्येवेति हरवत्तानुयायी श्रीक ट इति व थनं कथं विरुध्यते ? वृपलोहाहमन्त्राख्यन्यायस्यानिदर्शनम् । त्वदुक्तयम्त्वता नव विरोधं कापे पश्यति ॥ श्रीकण्ठः खलु आत्मानं श्वेदाचार्यशिा प्रकटयति न तु हरदत्त- नामापि स्मरनि । एनपत्यन्नेव ईतितोऽपि जाकस्सन् हरदत्तानुया- यिशब्दं प्रयुङ्क्ते। वं नु सर्व पिम्मृत्य स्वरं प्रलपलि ॥ प्रमाणाद्यनुमा क्तु मिचिन खलु अमः । मुखमनीति पढता च कुत्रापि श्रमो भवेत् ॥ ननु हरदन नमान कालिकोऽपि हरदत्तशिष्यत्वाभावावे व हरदत्त- प्रदर्शितमार्गानुसरणमात्रेणापि तथा कथनं युज्यत एवेति चेत्- प्रशंसामस्वसामान्यकल्पनाचातुरी तव । क्रियापर्यन्तमातिष्ठेत् असत्यं रक्षितं त्वया ॥ को हि नाम वंदेवं मंधाविनं भवन्तं विना-श्रीकण्ठोऽयं आत्मानं श्वेताचार्यशियमुद्धग्यन् जीवत्येव साच.ये स्वाचार्यानुगमनं परित्यज्य हरदत्तमनुगच्छति। विचित्रतत् । उचर्मा वदतु ! अभिज्ञा उपहसेयुः॥ युज्यते खलु भवादृशां तथाभाषणं निजगुरुगृहां सताम् । श्वेतयार्यगुरुशिष्य एव सन् अन्वगात्स हरदत्तमित्यहो । अतश्च श्रीकण्ठस्य हरदत्तानुयायित्वं श्यताचार्यशिप्यत्वं चेत्युभयं समानकालिकं सर्वथा नोपपादयितुं शक्यं वाचस्पतिनापि। यदाच हरद- त्तात् व्यवधानं सिद्धं तदारामानुजार्यावन्न्तरकालिकत्वं स्वत एवायातम् ।। अपि च-यश्यामो हरदत्तस्य श्रीकण्ठस्य च वस्तुतः। सम्बन्धलेशो नास्तीति स्वावकाशे सुविस्तरम् ॥ (३) तृतीये तु वाधक स्पष्टव । भारकरभाष्यानूदितसूत्रपाठस्य श्रीक- ण्ठभाप्यपरिदृश्यमानपाठा?लक्षण्यं को वा चक्षुष्मान् न जानीयात् । भास्करभाष्येऽनूदितः पाठ. · अत एव तद्ब्रह्म' इति । श्रीकण्ठभाप्ये तु निर्णयसागरमुद्रिते ‘अत एव ब्रह्म' इत्येव पाठः। मैसूरुनगरमुद्रिते तु - ·श्रीष समालोचनम् अत एव च स ब्रह्म' इत्येव , न तु कुत्रापि तब्रह्मेति । एवं सति तदे- वानूदितमिति कथयतत्तय चक्षुषः पाटवं प्रशंसनीयमेव ॥ नीलबननारा कश्चित् स्यकान्तां वीक्ष्य जातुचित् । नीलवस्त्रयागस्लीः स्वकान्तां प्रत्यपद्यत ॥ ततोऽपि खलु धर्तस्व अनीलपटवारिणीम् । अपि योपितमुवीक्ष्य स्वकान्तां हन्त पश्यसि ॥ ननु भोः किमिदं भवान् अल्पमपि महत् भावयति । लेखकप्रमादाहा अन्यमाद्वा किश्चित्कारणान् किञ्चिदक्षरस्खालित्यमापतितं स्यादिति चेत्- कष्टमेतदविचार्य यत्कृतं त्वाहगेन सह भाषणादिकम् । मत्यमुक्तमभियुक्ततल्लजैः दुस्सहस्त्विति हि मूर्खसङ्गमः ॥ करखरयोः कलखलयोः अन्तरसिह यो न जानीयात् । विवदितुमहं न शक्तःल तु विपश्चिद्वरिष्ठेन ॥ विवादग्रस्तस्थले हि लैकमक्षरं बोवलं, एका मात्रापि विपरीता विप- रीतमेव फलं आवेदयेदित्यलमोनाक्षरमौल्यपरिज्ञान विधुरदुराग्रहतुन्दिल. पामरजनपरिभाषणव्यसनेन॥ अत्रेदमन्यवयम्-शङ्करविजये हि शङ्करायपराजित नीलकण्ठः स्वमाप्यं विसृज्य शहरायशिग्योऽभवदित्यभिधीयते । भाग्यस्य विस- जनं नाम तत्प्रवचनप्रचारादिनिरोध एव । ततश्च नीलकण्टेनैव निरुद्ध- प्रचारं तद्भाप्यं कथं कालान्तरे भास्करेणोपलब्ध स्यात् ॥ ननु भास्करादप्यर्वाचीनेन क्रियासारका नीलकण्ठभाप्यमुद्धृत- मिति भवतैवोक्तम् , इदानीं तु तद्भाप्यं तदानीमेव नष्टमभिप्रेषि। किं भवतः प्रष्टैव नास्ति? वत्स! न तावन्मात्रमुक्तं शाङ्करभाष्यस्यापि प्राणप्रदं स्यात्तद्भाष्य- मित्यप्युक्तम् । मर्यमङ्गीक्रियते चेत् अङ्गीक्रियताम् । नार्धजरती युक्ता ॥ यद्यपि न कापि हानिर्मम , यदि निपतेत् भवान् महाकूपे । अनुचितमिदमिति सत्वा हाहाहाहेति खिद्यते चेतः ॥ किञ्च नीलकण्ठमेव पराजितवद्भिः श्रीशङ्करायः कुत्रापि नीलकण्ठ- भाष्य कुतो वा नानूद्य दूषितम् ? नैताक्मानं , अपि तु गण्डस्योपरि- ·नयुनधु बाधकप्रदर्शनम् . टकम द्रष्टव्य-एवं शङ्कराचार्य र जयान नीलकण्टेनैव विस- बनोक्तन्य भाग्यस्य उरभाप्यस्य च विरोधले शोऽपि नास्तीति सपथ यन् मोक्षितः उक्तभाग्ययोः ऐककण्ठ्यं साग्रहं साधयति शिवाति- निये: इति॥ अह ह पाया शैवहत्तमं विपथगं किल शङ्कर दृपकम् । तमिह चाइयवादरता बुधाः किमिति विभ्रति मूर्धसु सादरम् ! तथा च भास्करमाये श्रीकण्ठभाप्यानुवाद लेश न्वेपणं तुहिन- गिरेती तालतरुगषणायिनम् ॥ (४) नवना रामानुजार्येण श्रीकण्टमतमन्य दूषितमिति कथयन्तं दुगप्रभावमा प्रतियोधयति स्तब्धा वयम् । वेदार्थसंग्रहे खलु 'यपि विरुद्व मद दृश्यते-'इत्यादावेदन यत्पुनरिदमाशङ्कितम् इत्यादामा पनि स्थल द्वय एव शैवपक्षसंस्पर्शः। तत्राद्य प्रकरणं जग- कारणमुपायं ब्रजरायण एवेति प्रसाधन परम्। द्वितीयं कारणा- अत्यागाशयतियारम् । प्रकरण यमपीदं श्रीकण्ठम्तं हे.शतोऽपि न स्पृशति । तथा हि-पूर्व हि तत्र नारायण एव परं ह्मेति प्रसाधितम् । बुरापुच कुत्र फित् शिरस्य परब्रह्मत्वकथनेऽपि पुराणानां सात्त्विक- राजनतालाइभिन्न वन विष्णुपारम्यप्रतिपादकानां सात्त्विकार :मेव पुराणारामुपायतमन्त्र , इनरयोस्वातिबुद्धविग्यत्वमित्येवं रीत्या विष- यविभागेन पुराणानां परस्परविरोधश्च प्रशमितः ॥ तदुपयेवमाश्नेय ---उपनिषत्स्वेव कुत्रचित् नागयणाद्भिन्नस्य पर- ब्रह्मवाभिधागत् कथं नारायणः परं ब्रह्मेत्सुद्धाय ते भत्ता। न हि पुरा- जानाखिव उपनिराम्परायाणां सात्त्विकाढिविभागाङ्गीकारेण निर्वाहः प्रदर्शयितुं शक्य इति ॥ एवञ्चात्र पू पक्षो न कश्चिद्विशि-यानुसन्धाय प्रवृत्तः, न तरां श्रीकण्ठं, न तमां च तदीयं भाप्यम् । पूर्व यथा पुराणविचार स्वातन्त्र्येण प्रवर्तितः तथाऽयमपीति सुस्पष्टम् ॥ अधि च वेदार्थसंग्रहे 'प्राणं मनसि सहा रणः इत्याद्यथर्वशिखा- वाक्योपादानेन पूर्वपक्ष उपक्रम्यने । तत्र च , भवता परब्रह्मले ने दुःयमा- णस्य नारायणस्य रुद्रसृज्यत्वकथनात् कथं नारायणस्य परत्वमुपास्य वं , + ·२६ श्रीकण्ठसमालोचनम् चेति पूर्वपक्षहृदयम् । श्रीकण्ठमाप्ये कुत्र बा एतच्छृत्युपाटानेन एवंरीत्या शिवपारम्यं प्रसाधितमिति वक्तव्यम । अत्रधिकरणे एक त्रैव 'ध्यायी- तेशं प्रध्यायितव्यं सर्वमिदं ब्रह्मधिगणुरुरेन्द्रास्ने सर्वे संप्रसूयन्ते' इत्या- घेव वाक्यमुपात्तम् , न तु वेदार्थसंग्रहवत् 'प्राणं मनलि' इत्यारभ्य । नापि तत् प्रकरणं विष्णुप.रम्यनिराकरणपूर्वक शिवपारम्यप्रसाधन- परम् । नापि चेद वाक्यं शिवपारम्यस्थापनायोपात्तम् , किन्तु श्रीभा- व्यशङ्करभाष्यादाविव सर्वस्यापि जगनः परब्रह्मराज्यवस्थापनाय उपष्टं- भकतया । वेदार्थसग्रहप्रक्रिया तु सर्वथाऽस्मादत्यन्तहलक्षणा ॥ एवं द्वितीयमपि प्रकरणं न श्रीकण्टमतरपशि । तत्र हि एवं पूर्व- पक्षोन्मेषः प्रादर्शि-अस्तु जगत्कारणं नारायण एले नि , परन्तु जगत्का- रणादतिरिक्तमेव वस्तु मुमुक्ष्पास्यम् । इहर द्यायां आकाशशब्देन जगत्कारणं वस्तु निर्दिश्य तदन्तर्वर्तिनः अन्यस्य कस्य चिदुपास्यत्वं प्रतिपाद्यते । नारायणश्च जगत्कारणमिति भवतैयोक्तम् । ततश्च तदन्त- वैर्तिनः शिवस्योपास्यत्वं सिद्धव-इति ॥ अयमेव व्योमातीतवादः। उपादानं तु भगवान् निमित्तं महे- श्वरः' इति आगमादावप्ययमेव पक्षः प्रदर्शितः , ' पत्युरसामंजस्यात् ' इत्यादिना सूत्रकारैः प्रतिक्षितश्च । अयमेव च विशुद्धः विपक्षः हरदत्त- प्रमुखैः 'विश्वाधिकस्त्वमसि विश्वमयो मुरार. यशेश्वरस्त्वमसि यज्ञममुं गृणन्ति । आद्या जगत्प्रकृतिरेष भवानिमित्तमात कथं नु भगन् उभ- योरमेदः' (४५) इत्यादौ समवर्णि ॥ एवञ्च निमित्तोपाटानभेदवाद एव व्योमात तवादः । श्रीकण्ठस्तु निमित्तोपादानामेदवाडी। अन्यथा हि प्रकृत्यधिकरणमेवोपरुद्धयेत, निमि- त्तस्यैवोपादानत्वसमर्थनार्थ हि ताधिकरणं प्रवृत्तमिति संप्रतिपन्नम् । अतश्च व्योमातीतवादो न श्रीकण्ठसम्मत इव वक्तव्यम् ॥ ननु 'परिणामात्' इत्यत्र शिवशक्तिपरिणामभूतम्य नारायणस्योपा- दानत्वं , शिवस्य तु निमित्तत्वमित्येवान्ततस्सिद्धान्तितं किं न पश्यसि ? पश्यामि भो ! विचारयामश्चैतत्तत्वं उपारत्र विस्तरशः ॥ परन्तु प्रकृति-न विलक्षणन्व-तदनन्यत्व-कृत्स्नप्रसक्तयधिकरणेषु रामानुजमतवदेव निमित्तोपादानाभेदवाद पव श्रीकण्ठभाप्ये स्पष्टम- तु .

·पगेनयुक्किा बाधक्प्रनम् २७ ' पापादि । निमित्तोपादान भेट एर हरदत्तादिसम्मने व्योमातीतवादे। अतो वेढार्थसंग्रह. श्रीकण्ठम्तं न कश्चिदपि स्पृशति ।। अपि च श्रीकण्ठमाये बहराधिकरणे सिद्धान्तोपक्रमे 'परमेश्वर एव दहराकाश इ.ल, उपसंहार तामाठीश्वर एव दहराकाशः इति चोकम् । बासंग्रहपृर्वपक्षे तु दहगकाशम्य न परमात्मवं, किन्तु तदन्तर्वर्तिनः अन्यस्यैवेति महान् विशेषः ॥ ननु 'प्ररि द्धश्च' इति मत्रभाग्यशिवार्कमणिढीपिकयो दहराका- शस्य शकिम्यन्यपक्षः प्रदर्शित एम। अत्र कंक्रोिधं पश्यति भवान् ? विरोधदर्शनमस्तु महामन! तनापीदमेव न पश्यामि-भवही- क्षित. नूतनं शैवमतं स्थापयन् किमपि निष्कृय पदर्शयितुं नाशकदिति । दहराकाशतदन्तर्वर्तिनोर्मध्ये कः शिव.? का च शिवा ? उभयथाप्युप- पद्यते इति हि तय भवद्रोचनम् ॥ रामस्य स ता किमु धर्मपत्नी मेवेदुताहो भगिनीति पृष्टः । बृहस्पतिः कश्चिदवोचदेव का हानिरत्रोभयथापि चास्तु ॥ अस्त्वेत -मामेवं पृच्छन् त्वं शिवार्कमणिदीपिकामान्तमपश्य कि? तत्र हि दहराकाशतदन्त निनोर्मध्ये कस्योपास्यत्वमिन्युपक्षिय तस्मात् दहराकाशः तदन्ती चोपास्य.' इति खलपसंहृतम् । एवश्व श्रीकप्ठ- मतमुभयोरुपात्य परनिति निर्णयः समजनि । वेदार्थसंग्रहे तु दहरीका शान्त तिन एवोपास्यत्वं, न सर्वथा दहराकाशस्टेति पक्ष एव प्रादर्शि । ततश्च वेदार्थसंग्रहे श्रीकण्टएन एद दृषित इति कथनमुपहास्यम् ॥ लोके पराभववाथा समवर्णि या या माव नून मिह सा विषयीकरोति । इत्थ विचित्रतरगर्वममुद्धतं त्वा- मन्तहसन्ति विवुधा गतपक्षपाताः ।। अतश्च वेदार्थसंग्रहे दूषित. पक्षः न श्रीकण्ठस्य , किन्तु पाशुपता- धिकरणप्रतिक्षितस्प निमित्तकारणतामात्रबादिशुद्धशैवस्यैव ।। एतेन श्रीभाप्यमङ्गलश्लोक्व्यारयानावसरे श्रुतप्रकाशिकायामुक्त पक्षोऽगि न श्रीकण्ठस्येति स्पष्टम् । वस्तुतश्च श्रुतप्रकाशिकांयामुल्लेख 'मानाप्यं र बानि पूर्वगयोक्तम् ॥ ५ ·२८ श्रीकण्ठसमालोचनम , एवमत्र कथितानि विस्तरात् पूर्वपक्षकथितातु युक्तिपु । बाधकानि सुदृढानि तत्त्वतश्चिन्तयन्तु गतमन्सरा बुधाः ।। तथा च रामानुजवर्यतोऽयं श्रीकण्ठशैव खलु सर्वथैव । पुरातनो नैव भवेदितीह जानन्तु सर्वेपि बुधा विमत्सराः ॥ [श्रीकण्ठभाष्य श्रीभाच्यादर्वाचीनमेव ] आस्तां तावदिदं सर्वमिदं प्रथममुच्यताम् । किम्प्रमाणादयं नव्यः श्रीकण्ठो लक्ष्मणार्यतः ? वत्स ! प्रशंसामस्तव धैर्यम् , यस्त्वमेतावताऽभिभूतोपि पुन - पृच्छसि । शृण्ववधानेन ॥ (१) श्रीकण्ठशिवाचार्यस्यैव परानुकरणं अवर्जनीयं, न तु रामानु- जाचार्याणाम् ॥ (२) रामानुजायें तत्प्राक्तनैर्वा इदंश्रीकण्ठभाष्यं कुत्रापि नोदाहारि ॥ (३) श्रीकण्ठभाष्य एव 'पूर्वाचार्यैः कलुपितं श्रीकण्ठेन प्रसाधते' इत्यभिधानादिद भाष्यं परिदृश्यमानभाष्येषु अन्तिममिति स्पष्टम् ॥ (४) श्रीभाष्ये शेववैष्णवकलहः न कुत्रापि प्रासञ्जि , श्रीकण्ठ- भाष्ये तु दृश्यते । ब्रह्मसूत्रप्रस्थाने शैववैष्णवकलहः रामानुजार्येभ्योऽी- गेवेति विमर्शका.॥ (५) सर्वदर्शनसंग्रहे इदं दर्शनं न संगृहीतं । अत इदं ततोऽर्वा- चीनमेव ॥ (६) विशिष्टाद्वैततत्त्वं वैष्णवगृहसंवर्धितम् । शैवानां विशिष्टाद्वैत- कथायाः प्रसक्तिरेव नास्ति ॥ (७) प्राचीनस्य विशुद्धशैवमतस्य ब्रह्मसूत्राणां च परस्परं वध्यघा- तुकभाव एव । अतस्तद्भाष्यं अत्यन्तनवीनानामेव कुसृष्टिः ॥ (८) श्रीमद्रामानुजार्यकालपर्यन्तं केनापि भाष्यकारेणानुदाहृता उपनिषदः श्रीकण्ठभाष्ये उदाहारिषत ॥ (९) रामानुजायैरेव प्रापितप्रचारानारायणपारम्यप्रतिपादनेदंपग सुबालोपनिषत् श्रीकण्ठभाष्य उदाहारि ।

·श्रीकण्ठाय श्रीमायादर्वाचीन मेत्र (१०) शङ्कराचार्याधनुदाहृता रामानुजायैरवोढाहता च येवायं पुरुषः' इति श्रुति श्रीकण्ठभाग्ये दृश्यते ॥ (११) श्रीकण्टभाप्ये गमाजभाग्यदूषणमपि वर्तत इनि नटस्था अभिप्रयन्ति ॥ (३२) श्रीकण्ठ. हरदत्तानुयायीति दीक्षितेनोद्धायने । दत्तश्च गमानुजार्यसमालकालिक । तदनुयायीच गमानुजार्यादर्वाचीन एव । (१३) पुग्योत्तमगिरिधरप्रभृतयः प्राचीनास्तटस्थविद्वांसः श्रीकण्ठं रामानुजमनचोर मुक्तकण्टमेव प्रकाशयन्ति ॥ (१४) श्रीकण्ठभाथ्यशैल्येव तस्यात्यन्तनवीनतां प्रक्टयति ॥ (१५) तटस्था विमर्शकास्सऽपि श्रीकण्ठं गमानुजार्यादर्वाचीन- नेयैककण्ठ्येनावेदयन्ति । एतावत् किन्नुपर्याप्तं तवोत्तरसमर्पणे? वत्स ! सन्धारयान्मानं मा मृछ , विरमाम्यहम् ॥ विवृणुमश्चतानि यथाक्रमम्- (१) अन्धकाराणां परानुकरणे च निदानद्वयं वर्तते , स्वसंप्रदाय- नत्वपरिज्ञानोपायाभावः एकः, वाक्यरचनाकौशल्याभावश्चापर । तत्र स्वसंप्रदायतत्त्वपरिज्ञानोपायाभाव कथमिव रामानुजार्याणा- मारोरयितुं शक्यः ? न हि रामानुजार्याणां विशिष्टाद्वैततत्त्व परिज्ञान श्रीकण्ठभाष्याव्य यनशरणम् । न वा रामानुजार्याणां विशिष्टाद्वैततत्त्वस्य:- पदेशार आचार्याः श्रीकण्ठस्येव पूर्व नासन्नेव । ननु श्रीकण्ठस्यापि श्वेता- चार्यः पूर्वतनः तत्त्वोपदेष्टा आसीवेति चेत् ' कोयं श्वेताचार्य कालिकः? किंगोत्र ? किंडेशः? किंग्रन्थकः? इति प्रश्ने आकाश एव खलु वीक्षणीयमायुष्मता ॥ अज्ञातकुलगोत्रोऽपि शिष्य एव वरो गुरोः । नामापि न श्रुतं तस्य गुरोः केनापि भृतले ॥ रामानुजार्याणां तु पूर्वतना आचार्याः यामुननाथमुन्याढय प्रामा- शिकगोष्ठीप्रसिद्धा. निहित्रयादिग्ग्रन्थप्रथयितारः मार्गदर्शका इति सर्व- - ·३० श्रीकण्ठममालोचनम् सत्पुरुषसम्मतम् । नवं श्रीकण्ठस्य पूर्वतन ऋश्चित् तत्तत्त्वोपदेष्टा प्रदर्श यितुं शक्यम् ॥ ननु हरदत्तानुयायिनं श्रीकण्ठमाह दीक्षित शिवाद्वैतनिर्णये । हरद त्ताचार्यश्च श्रुतिसूक्तिमालादिग्रथयिताऽस्त्व प्रसिद्ध श्रीकण्ठस्य मार्ग- दर्शकः ? अतश्च कां न्यूनतां पश्यसि श्रीकण्ठे ? हन्त त्व शाम्बीविद्यासंसिद्धया भृशगर्वितः । सुदर्शनं ममाप्यस्ति चक्रपाणेरनुग्रहात् ॥ किमयं हरदत्ताचार्य श्रीकण्ठस्य ब्रह्मसूत्रार्थयोजनाक्रमदर्शकः ? उत्त सिद्धान्ततत्त्वप्रदर्शकः ? माद्य. : न हि हरदत्ताचार्य ब्रह्मसूत्रार्थविवरणे कुत्रचित्प्रवृत्तः ? प्र-युन ब्रह्मसत्रप्रस्थाने ओदासीन्यमेव सूचयति सः । श्रुतिसूक्तिमालायाम्-- 'वेदा स्वयं भवतु वा यदि वा प्रगीति. (१०८) इते श्लोके खलु पूर्वोत्तरमीमांसकानां विवादे स्वस्य कुत्रापि नैर्भ- र्याभावं सूचयति। ततश्च व्यापसूत्रेवोदासीन्यमाविष्कृतम् ॥ श्रुतिसूक्तिमालाव्याख्याता शिवलिङ्गभूपोऽपि स्योक्तार्थोपष्टंभकतया पाणिनिजेमिनिमत्र युदाहरन तदविशेषमेव कुत्रचिन ब्रह्मसूत्रमप्युदा- जहार । न तु कुत्रापि स्वसिद्धान्तस्य व्यासारिद्धान्तत्वमाविरकरोत् ॥ युज्यने व्यासस्त्रेषु शैचानां ममुरेक्षणम् । इत्येतत्कथयिष्यामोऽनुपदं तु सुविस्त्रम् ।। ततश्चायं हरदत्ताचार्य श्री. रय ब्रह्मसूत्रार्थयोजनाविधौ न सर्वथा मार्गदर्शको भवितुमर्हति ॥ नापि द्वितीय -प्रतीपगापी श्रीकण्ट हरदत्तगुरोर्बुवम् । किं वाऽनुयायिशब्दोऽसौ तादृगर्थो भवद्गृहे ॥ तथा हि-(क) श्रीकण्ठः खलु रामानुजमतवदेव विशिष्टाद्वैतवादी। यथाह दीक्षित एव 57 तमानन्दलहरीश्लोकावतरणिकायां 'अविशिष्ट युभयत्रापि स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कार्य मूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणमिति कार्यकारणोभयावस्थ ब्रह्म विशिष्टाद्वैतरूपं सगुणं-इत्यादि सिद्धान्तवर्णनम्' इत्यादि । शिवाद्वैतनिर्ण येऽपि(25पुटे) शुद्वा ते श्रीकण्ठ ·श्रीकण्ठमान्य श्रीभाध्यादवानमेव ३१ प . , परमतात्पर्य वर्णयन् स्वरलतः श्रीकण्ठभाप्यं विशिष्टाद्वैतपरमित्येव न्यरू- पयत्सः। एवञ्च श्रीकण्ठसिद्धान्तः व्यवहार दृशा विशिष्टाद्वतमेव , पार- मार्थिकदृशा शुद्धाद्वैतमेवेति भवद्गुरुनिर्णयस्समजनि ॥ हरदत्तस्तु तदुभयमेव खण्डयति । विशिष्टाद्वैतवाद. सलु जग- ब्रह्मणोः शरीरशरीरिभायावलचन अत एवोपादानोपादेयभावावलम्ब- नश्च । तत्र 'विश्वं नईश्वर भवान धितिष्टतीति विश्वात्मतामुपचरन्ति यदागमास्ने (श्रु-मू-मा-47) इति लीन हग्दत्तः जगह्मणोः शरीरश- रीरिभा निराकरोनि एवं-' अद्वैतमागमशिरोभिनयामनाया - मुक्तं तवेति परमार्थतवा न वाच्यम् । भेदः स्फुटो गण्डमान्त्रिक योः , अलीकं तादात्म्यभावनमथापि विप प्रगार्टि - 1 (135)|| इत्यत्र मेदस्यैव पारमार्थिकन्वं , अभदन्यालकत्व च सुस्पटमाह हरदत्तः। शिवलिङ्गभूपोऽपि 'वेदान्नविहित नमपि निराकरोति-अद्वैत- मिति' इत्यवतारगन् अद्वैतवाद हा दत्तनिगकृतमायेदयति । अतश्च व्यव- हारदृशा परमार्थदृशाच हरदत्तश्रीकण्ठयोः पूर्वपश्चिमागस्त्विं दुरपह्नम् (ख) एवं ईशानशब्द एव शिवे रूढ श्रीकण्ठविवक्षितः इति शिवार्कमणि दीपिकादौ दीक्षित. ॥ हरदत्तस्तु-शब्दोऽयमीश्वर इति श्रुतिगोचरस्सन् आनीलकण्ठमवतंसितचन्द्र खम् । त्वामेव बोधयति नाथ निजार्थपोषा- दन्यं पुनः प्रकरणादिनि डनेन ॥ ४ ॥ इति श्लोके ईश्वरशब्दमेव शिपासाधारणं मनुते , न तु ईशान- शब्दम् । ‘शब्दस्तवायमभिधान ' इत्यानन्तरश्लोकेऽपि ईश्वरशब्दमेव शिवे रूढं स्थापयति । 'अयं ईश्वरशब्दः' इति च तयाख्यायां शिवलि- ङ्गभूपः। ततश्च हरदत्तः श्रीकण्ठवत् स्वाभिमतं अर्थ ब्रह्मसूत्रेष्वारोपयितुं न प्रावर्ततेति स्फुटम् ॥ (ग) एवं-नारायणपरं ब्रह्म' इत्यत्र नारायणात् परं ब्रह्मेत्येवार्थः श्रीकण्ठसम्मतः ॥x * (१ ३ २३) इत्यत्र x' शब्दविशेषात् ' (१-२ ५) इति सूत्रभाष्य द्रष्टव्यम् ·३ श्रीकण्ठसमालोचनम् . . हरदत्तस्य तु 'नारायणपरं ब्रह्म' इत्यत्र नारायणः परं ब्रह्म इति पद विभाग एवाभिमत न तु नारायणात् परं इति तत्पुरुषः ॥ ब्रह्मोच्यते परमसौ परमं च तत्त्वं ज्योति परं च परमेश्वर पद्मनाभः । बद्भावनैकरसिकः त्वदनन्यभावात मन्त्री यथा गरुडभावनया गरुत्मान् (४२) इति हि हरदत्तः ॥ अत्र शिवलिङ्गभूपाल.-'ननु नारायणस्योपास्यत्वे 'नारायणपर ब्रह्म' इत्यादिवाक्येन तस्य परब्रह्मत्वाद्युपास्यधर्माभिधानं न सङ्गच्छत इत्यत आह-ब्रह्मेति । ध्यातृध्येय विवेकरहितसमाधिलक्षणध्याना- वस्थायां वदेक्यारोपात्-गरुडभावनया गरुत्मन्तं मन्यमानो मन्त्री गरु- त्मानिव परं ब्रह्मेति परमं तत्त्वमिति परं ज्योतिरिति चोच्यते । 'नारायणपरं ज्योतिः' नारायणपरं ब्रह्म इत्यत्र छान्दसोहि सक्ति लोपः इति । अत्र केचित् अव्युत्पन्नाः पूर्वाएरविरोधं मूलब्रोिधं चान- वलोकयन्तः 'छान्दसो' इत्यस्य स्थाने 'ङ से' इति पाठं प्रकलय तुष्यन्ति । तुप्यन्तु काममल्पप्रज्ञा ॥ * परन्तु नारायणः परं ब्रह्म' इत्येव पदविभागः हरदत्तशिवलिङ्ग भूपयोः सम्मत , श्रीकण्ठस्य तु नारायणात् परं ब्रह्मेति समासः॥ तदनेन हरदत्तःप्रामाणिकजुगुप्सिता पदवीं नाध्यारोहदिति स्पष्टम्। तत्प्रतीपं गच्छन् अयं श्रीकण्ठः हरदत्तानुयायी कथं वा स्यात् ननु भोः शब्दविशेषात् इति सूत्रशिवार्कमणिदीपिकायां हि दीक्षितः 'तात्पर्यसंग्रह त्वाचार्यैः नारायणेत्येतद्भिन्न पढमिति प्रौडिवादेनाभ्युप- गम्य नारायणस्य परब्रह्मत्वादिकं विश्वपतित्वादिकमिवोपारयगतमेव तद्- भेदभावनादाय सिद्धमुपन्यस्त मिन्युपपादितं-'ब्रह्मोच्यते परमसौ+गरु- स्मान्' इति' इति स्पष्टं हरदत्तश्रीकण्ठयोर्विरोधं पर्यहरदेव । त्वं तु सर्वमपि कूलंकपमपरिशील्य स्वैरं वदसि ? हन्त ! उत्तरं सुलभं ह्येवं स्वानिएं यदि कथ्यते । निर्णेतुं नैव शक्येत सिद्धान्तः कोऽपि कुत्रचित् ॥ * मैसूरकोशागारीय २६७ अङ्कतमातृकाया प्रामाणिक एत्र पाठे निविष्टः। ४०८९ तममातृकाया एव प.ठा लिखितः ?

·श्रीकण्ठमायं श्रीभाध्यादर्वाचीनभेव ३ अपि च-महान्मन् ! न वयं शक्ताः श्लाधितुं तव चातुरीम् । प्रदर्शय त्वत्पाण्डित्य स्त्रंणगोष्ठीषु निर्भयः॥ एवमत्र हरदत्तोक्तवैभवादतां वदन्नयं दीक्षित. ज्योतिरधिकरण- शिवार्कमाण्डीपिका-(१-३-४३) उक्त हग्दत्तश्लोकमुपादाय तस्यैव मुख्यासेद्वान्तवमीय उत्यही विचित्रम् ! ननु , 'शास्त्रदृष्ट्या तु' (३-६-३१) 'प्रकाश.श्च कर्मणि' (३-२-२४) इन्यादाक्यभावनापीयध्यपा. भारङ्गीकृत एव । 'नारायणपरं ब्रह्म इत्येतद्विपये परं हरदत्तोक्तंभवत्वमभिमतमिति को दोष इति चेत्- न कोऽपि दोगे महान्मन् नव दुरभिनिवेशान्ध्याहते । — ब्रह्मोच्यते परमसौ' इत्यादिश्लोक. सलु 'नारायणपर नारायणपरं ब्रह्म' इति श्रुत्यर्थनिर्धा- रणायैव प्रवृत्त इति सन बृहस्पन ! कि प्रधानप्रमेयेप्नेव श्रीकण्ठहर- दत्तयोः पूर्व पश्चिमगामित्वमस्माभि प्रदर्यते , नास्मिन्नेवासिन्ने त्यपि स्मर॥ परोक्तरीत्या श्रुनिस्मृक्तिमाला सर्वापि कि संग्रथिता महात्मन् ! कस्तर्हि पक्षो हग्दत्तशुष्टः ? कि वा प्रमाणं भवदुक्तितोऽन्यत् ॥ शिवकर्णामृने हि भवहीक्षित एव पूर्वोक्तहरदत्तपक्षमेव मुख्यसि- द्धान्तत्वेन स्वाभिमतं प्रदर्थ नारायणात् परं ब्रह्म' इति निर्वाहः पाशुपतसम्मत इति व्यलिखत् । । तेन च पाशुपतनिर्वाह. न हरदत्त- सम्मतः, न वा स्वस्येति स्पष्टमुक्तं भवति दीक्षिर नैव । अतश्च नाराय- णपरं ब्रह्म' इति उत्यर्थविषये श्रीकण्ठः सर्वथा न हरदत्तानुयायी ॥ (4) एवं-ब्रह्मैव जगन्निमित्तं जगदुपादानं चेति श्रीकण्ठपक्षः । केवलनिमित्तकारणतामात्र नादिशैवैकठेशिमतनिराकरणपरं पाशुपताधि करणमिति श्रीकण्ठभाप्यशिवार्कमणिदीपिकयोरुद्धोषः (२-२३५) ॥ हरदत्तस्तु-'विश्वाधिकस्त्वमसि विश्वमयो मुरारिः यज्ञेश्वरस्त्वमसि यज्ञममुं गृणन्ति । आद्या जगत्प्रकृतिरेष. , भवानिमित्तं आतः कथं नु भगवन् उमयोरभेदः ? ' (45) इत्यत्र शिवो निमित्तमात्र, विष्णुरेव चोपादानं इति स्पष्टमाह ॥ * श्रीरङ्गमुद्रितशिवकर्णामृतस्य ५०-५५ पुटा द्रष्टव्याः । 5 ·श्रीकण्ठसमालोचनम् , ननु प्रकृत्यधिकरणादौ श्रीकण्ठभाष्येऽपि शिवशक्त्यशभूतस्य विष्णोरेवोपादानत्वं प्रसाधितमेव । ततश्च सिद्धमैकरस्यमिति चेत्- कं वा वञ्चर्यास सुधीमणे ! किं तर्हि निमित्तोपादानभेद एव श्रीकण्ठसम्मत ? तथा सति पाशुपताधिकरणश्रीकण्ठभाष्यशिवार्कम णिदीपिके ज्वलने प्रक्षिप ॥ 'वयं तु वेदशिवागमयोः' इत्यादिना श्रीकण्ठप्रदर्शितव्याख्यानान्तरे ऽपि ' इदमधिकरणं केवलेश्वरनिमित्तत्ववादिहिरण्यगर्भोक्तयोगस्मृति- विषयम्' इति श्रीकण्ठोत्या केवलनिमित्तत्वपक्ष. निराकार्येव । ततश्च शिवशक्त्यशभूतनारायणस्योपादानत्वेऽपि शिवस्यापि मुख्यमुपादानत्वं कथञ्चित् वर्णनीयमेव । वर्णयति च दीक्षितस्तथैव प्रकृत्यधिकरणादौ ॥ हरदत्तस्तु विष्णुं उपादानमुक्त वा अत उभयोरभेदः कथं १ ॥ इति शिवः केवलनिमित्त एव न सर्वथोपादानं इत्यसिद्धान्तयत् । ततश्च श्रीकण्ठः न केवलं हरदत्ताननुयायी , प्रत्युत हरदत्तखण्डक एव ॥ (ड) एवं-शिवस्य जगदनुपादानत्वात् ' सर्वो वै रुद्रः' इत्यादि वाक्यावगतं सामानाधिकरणं औपचारिकमेव हरदत्तसम्मतम् ॥ 'विश्वं महेश्वर ! भवानधितिष्ठतीति विश्वात्मतामुपचरन्ति यदागमास्ते । तत्पण्डिता विदितवेदरहस्यशीलाः जानन्ति मूढमतयस्तु न वेद सत्यम्' ॥ (४७) इत्यत्र हि सर्यो वै रुद्रः' इति व्यपदेश शिवाधिष्ठितत्वात् उप- चारादिति कण्ठत आह सः । एतत्पूर्वतने श्लोके- विश्वात्मन श्रुतिषु विश्वपतित्ववाद सङ्गच्छते स्तुतितयैव रथाङ्गपाणेः ' ॥ (४६) इत्यत्र विष्णुपराणां 'पुरुष एवेदं सर्वम् ' इत्यादिवाक्यानां मुख्यत्वं नारायणपरं ब्रह्म-इत्यादीनामौपचारिकत्वं चोक्तम् । तत्र च व्याख्यायां शिवलिङ्गभूपः-छायातपयोरिवान्योन्यं विश्वात्मत्वविश्वपतित्वयोरेकत्र समावेशासंभवात्' इति तत्र हेतुमाह ॥ एवञ्च विश्वात्मत्वं विश्वपतित्वं चेत्युभयं सर्वथा नैकनिष्ठं भवितु. महतीति हरदत्ताशयः स्फुटः । तत्र विश्वात्मत्वं उपादानत्वकृतम् .

·श्रीकण्ठभाष्य श्रीभाष्यादर्वाचीनमेव ३५ विश्वपतित्वं च निमित्तत्वकृतम् । तथा च जगह्मणोः तन्मते उपादनो- पादेयभावानङ्गीकारात् तत्कृतं सामानाधिकरण्यमय संभवीति रुद्रस्य विश्वाधिष्ठातृत्वात् विश्वात्मतामुपचरन्ति वेदा इत्यभ्यधात्स ॥ श्रीकण्ठस्य तु उपादानोपादेयभावकृतं सानाधिकरण्यमेव विव- क्षितमिति दीक्षितः वादनक्षत्रमालादिषु साधयति (पुट-२३१) । वाद- नक्षत्रमाला हि श्रीकण्ठभाष्यशेषभूतेति स्पष्टं वदति दीक्षितः उपक्रमे यत् सिद्धवद्यवहृतं ध्वनितं च भाष्ये । तस्य प्रसाधनमिह क्रियते' 'शेषीभवदपि भाष्ये' इत्यादिना । अत्र भाप्यपदेन श्रीकण्ठमाध्यमेव विवक्षितम् । एवं जगब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावनिबन्धनं तत् मुख्यं सामानाधिकरण्यमित्यपि निरूपयति सः तत्रैव (२३३-पुट)॥ तदधिष्ठितत्वं तु न तच्छरीरत्वगमकं , सारथ्यधिष्ठितं रथः किं तस्य शरीरम् ? पाशुपताधिकरणप्रतिक्षेप्यशैवमते हि कुलालादेत्पि- ण्डाद्यधिष्ठातृत्ववत् ईश्वरस्यानुपादानस्यैवाधिष्ठातृत्वं भवदीयभाष्य एवं वर्णितम् । तत्रत्यशिवार्कमणिदीपिकायामपि अधिष्ठातृत्वोपादनत्वयो- रेकत्रासंभव इति प्रत्यवस्थानम् ' इत्युक्तम् । इदमेव मतं हरदत्तेनापि वर्णितम् । अतश्च जगद्ब्रह्मणोरुपादानोपादेयभावः, शरीरशरिरिभावश्च न सर्वथा हरदत्तसम्मत इति तन्मते सामानाधिकरण्यमौपचारिकमेव । विशिष्टाद्वैतवादस्य खलु उक्तोभयमेव प्राणभूतम् । तदेतदनङ्गी- कुर्वन्तं हरदत्तं विशिष्टाद्वयवादी श्रीकण्ठः अनुगच्छतीति वदन् भवद्दी- क्षित कथं विश्वसनीय इति चिन्तय ऋजुमते ! भ्रान्तः किं दीक्षितोऽयं स्यादथवा विप्रलंभक । वयं जिज्ञासवस्तत्त्वं, कथय त्वं महामते ! द्वेधाऽपि दीक्षितोऽयं स्यादनाप्तः तत्त्वकाङ्क्षिणाम् । विप्रलंभक एवायमिति पश्चान्निरूप्यते ॥ पथाऽन्वगादप्पयशैव एषः श्रीशङ्कार्यानिह वैष्णवाग्रयान् । थाऽन्वगच्छद्धरदत्तमेनं श्रीकण्ठशवोऽयमितीह युक्तम् ।। अप्पय्यदीक्षितस्यास्य पश्यन्त्वार्जवमञ्जसा । युज्यते च द्विजिह्वानां प्रकृत्या जिह्मगामिता ॥ था च सिद्धान्ततत्त्वपर ज्ञानोपाय श्रीकण्ठस्य शशशृङ्गायित एव ।।

·३६ श्रीकण्ठसमालोचनम् न चेदृशी दुर्गतिरस्ति वस्तुतो रामानुजार्यम्य जगद्धितैटिणः। विगाहतः पूर्वननैर्महर्षिभि वोधायनाद्यर्हतकण्टको स्मृतिम् ॥ [बोधायनवृत्ति.] ननु भोर्वञ्चयस्येवं कं जनं ? किमु पामरम् ? बोधायनस्य वृत्तिर्हि शशशृङ्गायते भुवि ॥ किमित्येवं मन्यते भवान् बृहस्पतिसदृशप्रज्ञः १ किमिदानीमनुप- लम्भमात्रात्? उत बोधायनस्य शिवभक्तन वैष्णवजलसम्मतविशिष्टा- द्वैतसिद्धान्तप्रवर्तकत्वानुपपत्तेः १ अथवा भवदनिष्टावहत्वात् ? नाद्यः-एवं तर्युपवर्षादिवृत्तेरपि जलाजलिः। प्रामाणिकगृहीतत्वं ह्युभयत्रापि दृश्यते ॥ अस्त्वस्मदीय परग्रहः ; भवदीयैरेव उतितेय बोधायनवृत्तिः । तथा ढुक्तं प्रपञ्चहृदये-'तत्र साङ्गोपाङ्गस्य वेदस्य पूर्वोत्तरकाण्डसंभि- नस्याशेषवाक्यार्यविचारपरायणं मीमांसाशास्त्रम् । तदिदं विंशत्यध्याय- निबद्धम् । तत्र षोडशाध्यायनिबद्धं पूनमीमांसाशास्त्रं पूर्वकाण्डस्य धर्म- विचारपरायणं जैमिनिकृतम् । तदन्यदध्यायचतुष्कं उत्तरमीमांसाशास्त्रं उत्तरकाण्डस्य ब्रह्मविचारपरायणं व्यासकृतम् । तस्य विंशत्यध्याय- निबद्धस्य मीमांसाशास्त्रस्य कृतकोटिनामधेयं भाप्य बोधायनेन कृतम्। तत् ग्रन्थवाहुल्यभयादुपेक्ष्य किश्चित् सक्षित उपवर्षेण कृतम् ' इति ॥ अत्रच ग्रन्थे पूर्वोत्तरमीमांसाग्रन्थकाराणां परिगणनावसरे भास्क- रपर्यन्ता एवाचार्या उल्लिखिताः । तेन चायं ग्रन्थ श्रीम् द्रामानुजाचा- येभ्यः प्राचीन इत्यत्र न संशयास्या'यबसरो निर्मत्सराणाम् । ग्रन्थस्य शैली विषयप्रतिपादनमश्च द्रढयत्येव वैमर्थम् । एतादृशेऽणि अन्थे बोधायनकृतव्याससूत्रविवरणस्योल्लेखात् भवढीया एव प्रध्यास्त्वया ॥ स्वानिष्टावहत्वात् ततहिन प्रपञ्चहृदय ग्रन्थे वर्तनामान पलंभ व्याजीकृत्य तत्प्रामाण्ये विसंवदेरन् यद्यपि केविदाग्रहिणोऽद्वैतिनः, तथा ऽपि श्रीरामानुजाचार्येभ्यः प्राचीने अद्वैतिविरचितेऽस्मिन् ग्रन्थे बोधायन- वृत्तिरुल्लिखितेतीदमवधेयं निर्मत्सरैः विमर्शकविचक्षणैः ॥ ननु त्रिकाण्डशेषादौ 'उपवर्षा हलभूति. कृतकोटिरयाचितः' इत्यत्र- कृतकोटिशब्दस्योपवर्षपर्यायत्वदर्शनात् ग्रन्थपरत्वपरं उक्तवाक्यमविश्व ·बोधायन वृत्तिः ३७ सनीयमिति चेत्-तत्तइन्थप्रवचनपरायणत्वानिभिः पुरुषस्यापि तत्त- द्रन्थनाना श्रीमान्यं श्रीनिवासाचार्यः' इत्यादिरीत्या व्यवहारो हि बहुलमुपलभ्यते । किं वहुना? ग्रन्थेप्यादरातिशयात् पुरुषाः स्वसुतान् ग्रन्थनाम्नैव समायन्ति । दृश्यते हि-श्रीभाग्यमय्य गार , भाप्याचार्यः, इत्यादि नाम पुरुषाणाम् * । तथा प्रकृतेऽपि कृतकोटिप्रवक्तकत्वात उप- वर्षोऽपि कृतकोटिनाम्ना व्यवहृत इति ग्रहणे कं बाधकं पश्यति भवान् ? अथैवमपि कृतकोटिपदम्य ग्रन्थनामले मा िमेखलादिग्रन्थनिरोध । तत्र हि २७ गाथायां कृतकोटिः ग्रन्थकार इति निरदेशि इतिचेत-विमेवं बुद्धिसङ्कोचस्तव । अमर पदादिकं हि ग्रन्थे नत्र्तरि च बहुलं प्रयुज्यते । तद्वत् प्रकृतेऽपि कृतकोटिपदेनोभयोरपि व्यवहारः कुतो न युज्यत इत्यालो- चय । अथ वा पूर्वोक्तदिशा कृतकोटिसंज्ञका अन्य एव यः कश्चित्तत्रो- ल्लिखितः स्यात् । ॥ परन्तु ग्रन्थे, ग्रन्थकारे, तदनुयायिषु च एक एव शब्दः लोके बहुलं प्रयुक्तचर एव । अतः स्वेच्छया किञ्चिनिषेद्धं न कथञ्चिदपि शक्यम् ॥ बोधायनस्य शैवस्य श्रीवैष्णवमम्मतविशिष्टाद्वैतमतप्रवर्तकत्वम- संभवीत्येतदपि न क्षोदक्षमम् ॥ वोधायन शैव इति कथमवगतं धीमता? तत्प्रणीतधर्मशास्त्रे शिव- पूजायाः कयनादिति चेत् , किं विष्णुपूजा नाभिहिता तेन विष्णुपूजा- भिधानेऽपि शिवपूजां कथितवतः विष्ण्वकान्त्यं तस्य गतमेवेति चेत्- * आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणस्सदा ॥ इति शपथयन् व्यासः किं शिवमहिमादिकं न वर्णयामास ? * दाक्षिणात्य ह दान पुरे भग्यस्वामीति जगद्गुरु जत्रयात्राविलास्ग्रन्थकता प्रथिता. द्वैत्यप्यस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ • युक्त चैतत् । द्राविड भाषामय्या माणिमेखलाया हि तस्यामव गाथाया व्यास: प्रयज्ञानु पान पमान गदार्थापत्त्यनुपलायस भत्रै नह्यम्वनावपरिशेषरूपप्रमाणदशकवादी त्युच्यत । अतस्तत्रोल्लिाखतः व्यासः ब्रह्मसूत्रकर्तृव्यासादन्यः स्यादिति विमईका आभप्रयान्त । एव कृतकोटिरापि कुतो वा न स्यादिति चिन्तनीयम् ।। ** अय श्लोकः सहस्रनामभाध्ये शङ्कगचायग्प्युदाहृतः ।। ORTERSNA ·३८ श्रीकण्ठसमालोचनम् ? लोकेऽस्मिन् विविधाधिकारिनिचिते भिन्ने पुमर्थे रुचेः मेदात् , तत्प्रतिपादका हि निगमा राजन्ति नानाविधाः । एवं लोकहितैषिणश्च मुनय श्रद्धानुरूपं नृणां मार्गान् सर्वपुमर्थसाधनकृते नानाविधानब्रुवन् ॥ अतोऽत्यल्पमेतत् । त्यक्त्वा सङ्कचितां बुद्धिं अवलोकय ॥ भवदनिष्टावहत्वात् नियते चेत् वोधायनवृत्तिः निह्नोतु भवान् , न वयमुपसन्ध्मः यथा कथश्चित् तृप्यन्तं भवन्तम् परं त्विदं सम्यगवेहि साधो ! सर्व त्वदिच्छानुगुणं न सिद्धयेत् । आकाङ्क्षते सर्वजगद्विनाशं क्षीरं पीपासुः कपटो बिडाल ॥ ननु यदि नाम बोधायनवृत्तिर्वस्तुसती तर्हि रामानुजैः कुतः कति- पयान्येव वाक्यान्युपात्तानि इति चेत् ? किं तर्हि बोधायनवृत्तिस्समग्रै- वोदाहर्तव्या तव ? ग्रन्थरचनाप्रकारानभिज्ञचोद्यमिदम् ॥ वस्तुतस्तु-रामानुजार्योपात्तानि वृत्तिवाक्यानि यदि नाम स्वक- पोलकल्पितानि स्युस्तदा सर्वथा सुस्पष्टार्थानि बहून्येतादृशानि वाक्यानि उपादीयेरन् , यथा वा उमामहेश्वरशास्त्रिणा तत्त्वचन्द्रिकायामुपपुराण- वचांस्युपादीयन्ते । अतः कतिपयवाक्यग्रहणमेव तस्या कल्पितत्वं वारयत्येव । अधिकमप्रसक्तमत्र ॥ ततश्च बोधायनविरचितवृत्तिग्रन्थ , यामुनार्यप्रणीतसिद्धित्रयादिश्च श्रीमद्रामानुजाचार्याणां स्वसंप्रदायपरिज्ञानोपायः वर्तत एव । न हि तादृशो ग्रन्थः श्रीकण्ठस्य कश्चन प्रदर्शयितुं शक्यो भवद्रूणापि ॥ अत एव खलु भगद्गुरु हरदत्तातिरिक्त श्रीकण्ठसंप्रदायप्रदर्शकं प्रदर्शयितुं नाशकत् । तदु दूरतो निरस्तमनुपदमेव ॥ एतेनेदमत्र निष्पन्नं स्वसंप्रदायपरिज्ञानोपायपोक्ल्यं रामानुजा- र्याणामेव ; श्रीकण्ठस्य तु न तल्लेशतोऽपीति श्रीकण्ठस्यैव परानुकर- णपरायणत्वं अवर्जनीयमिति ॥ एवं ग्रन्थरचनाकौशल्याभावः परानुकरणे यो हेतुरुक्तः सोऽपि श्रीकण्ठमेव समालिङ्गति , न रामानुजार्यान् स्पष्टुमप्यलम् । रामानुजार्या हि गीताभाष्य दीप-सार-वेदार्थसंग्रहादिग्रन्थनिर्मातारःप्रथन्ते । श्रीकण्ठेन ·प्राचीनेन केनानि श्रीकण्ठमाध्य नोल्लिखितम् । , तु नान्यः कश्चन ग्रन्थः व्यरचि। अतो ग्रन्थरचनाकौशल्याभावः श्रीकण्ठ- स्यैव स्यात् , न तु रामानुजार्याणाम् ॥ ननु श्रीकण्ठकृतं गीताभाप्यं आन्ध्रदेशमुद्रितं किं न दृष्टचरं मेधा- विना भवता? न केवलं दृष्टचरं महात्मन् ! अक्षरश. परिशीलितचरं च । परन्तु तत् शुद्धाद्वैतपरं प्रकृतश्रीकण्ठब्रह्ममत्रभाष्यस्यात्यन्तविरुद्धमेव । अत इदं गीताभाग्यमर्वाचीनन केनचित श्रीकण्ठनाम्नि प्रापितप्रचारं, प्रामाणिकम् । मेदयामश्च तद्रहस्यमुत्तरत्र सप्रमाणम् ॥ अत परानुकरणहेतुपरकत्यं श्रीकण्ठस्यैव , न रामानुजार्याणा- मित्यवगच्छ साधो' प्राचीनेन केनापि श्रीकाठमाष्य नोल्लिखितम्] (२) ग्रन्थकाराणामियं रीतिः साधारणा-यत् स्वविरुद्धाशयवतां स्वपूर्वतनग्रन्थकाराणां सिद्धान्तनिराकरणमिति । अन्यथा हि खोक्तार्थः कथं प्रतिष्ठितो भवेत् । तत्रापि मतप्रवर्तकानामाचार्याणां स्वमतप्रतिष्ठानाय परमतदूषणमवर्जनीयम् । तत्ताड हर्पिप्रणीतब्रह्मसूत्रेषु तर्कपाद एवात्र पर्याप्तं निदर्शनम् । सर्वजनविदितेऽसिन् नाधिकं व्यापृतव्यमस्मामिः । प्रकृते चेदं श्रीकण्ठभाष्यं प्राचीनैः शङ्करभास्कररामानुजाधैर्भाष्य- कारैः कुतो वा कुत्रापि नानूदितं , न निराकृतं चेति वदतु भवान् । ननु शिवाढतनिर्णयादौ शङ्कराचार्यश्रीकण्ठयोरैकरस्यसमर्थनात् , भास्करण श्रीकण्ठभाष्यस्मरणस्य पूर्वपक्ष एव कथितत्वात् , श्रीकण्ठभाष्यानुकर्तुः रामानुजाचार्यस्य तद्गोपनस्यावश्यकत्वाच्च त्वदुक्तिर्गलहस्तितेति चेत्- भवादृशः बहिष्कारं भूषणं मन्महे वयम् । प्रामाणिकजनैर्दूरे यतो यूयं बहिष्कृताः ॥ दीक्षितमर्मभेदनमचिराद्भविप्यति भोः ! इतरञ्च सर्व विचारितमपि पूर्वमेव किमेवं विस्मरसि ? निपीयतां वत्स ! मतिप्रवर्धकं ब्राह्मीघृतं विस्मरणप्रणाशनम् । निषेव्यतां वा सकलप्रवर्तकः सदा हपीकेश इह द्वयोगतिः ॥ भो महात्मन् अस्त्विदम् । रामानुजार्यादनन्तरकालिकैः वैष्णवाग्रे- सरैः आनन्दतीर्थादिभिर्वा कुत इदं भाष्यं कुत्रापि न स्मृतमपीति वक्तव्य ·श्रीकण्ठसमालोचनम् , । बृहस्पतिना त्वया । न हि ते भवद्दशाऽपि श्रीकण्ठभाण्यानुकर्तार तथा सति हि रामानुजायैरिव तेरपि श्रीकण्ठः प्रच्छादनीयः स्यात् ॥ ननु श्रीकण्ठभाष्येऽपि रामानुजभाप्यानुवादादर्शनात् कथमिदं भाप्यं रामानुजभाप्यादर्वाचीनं स्यादिति चेत्-तोतत् परिदृश्यमानेषु भाष्येषु कस्याप्यनुल्लेखात् परिदृश्यमानसर्वभाष्यापेक्षया प्राचीनतम स्यात् । सत्यं तथैव । यदि च मदुक्तो संगेते भवान् तर्हि शिवार्कमणि- दीपिकाभूमिकायां हालास्यनाथशास्त्रिवचनं वा विलोकयतु * इति चेत्- अभिनन्दनीय एव भवतां शैवाद्वैतिनां श्रीकण्ठे भत्तयतिशयः- श्रीकण्ठशवोऽयमतीव भाग्यवान् यस्याभवन् शिष्यवरास्तु शाङ्कराः । न हीदृशं भाग्यमुपार्जितं परैः श्रीशङ्कराद्यैरपि भाष्यकारैः! अयि भोः! एवं सति भवढीय भाष्यं शङ्करभाष्यापेक्षया परं प्राचीनं न स्यात् , किन्तु सकलवायेभ्योपि प्राचीनं स्यात् । न हि श्रीकण्ठ- भाष्ये कस्यापि ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य वा नामगोत्रादिकं कुत्रापि उदलेखि॥ अस्तु तथैव का हानिनः इति चेत्-न हान्यभावमात्र, प्रत्युत " पूर्वा- चार्यैः कलुषितं ' इत्याक्रान्दति श्रीकण्ठे तद्भाप्यं चतुर्मुखेनैव साकं जग- त्यामवतीर्णमिति जल्पतस्तवोन्मत्तस्य साधूनामनुकम्पालाभोऽपि ॥ परन्तु भवन्तं भवद्गुरुदीक्षित एव नानुमनुत इतीदमेव शोक- स्थानम् । तथाहि वदति दीक्षितः-'नन्वेवं उक्तरीत्या ब्रह्मसूत्राणां सगु- णब्रह्मविचारार्थत्वमप्यस्तीत्याविष्कृतवद्भिः शङ्कराचार्य व सगुणमपि ब्रह्म स्वरूपप्रमाणसाधनैर्विचारित चेत् किमर्थं सगुणविषये श्रीकण्ठाचार्य भाष्यान्तरं कृतम् ? अत्र ब्रूमः- शङ्कराचार्यैस्सगुणब्रह्मसद्भावमात्रं निरू- पितं, न तु तत् परमशिव एवेति विष्ण्वादिदेवतान्तरत्वशङ्कानिरासेन निर्णीतम् तदर्थ त्रिमूर्युत्तीर्णः परमशिव एवात्र शास्त्रे प्रतिपाद्यं सगुणं ब्रह्मेत्यस्मिन्नर्थे वेदान्तानां न्यायतः सामरस्यमुपपादयितुमाचार्य पृथक्भाष्यमारब्धम् ' इति ४ ॥ आदिममप्यन्येषा त्रयाणा इदं श्रीकण्ठ शैवद्वित पर भाष्यम्' इति हालास्य. नाथशास्त्रिणाभिहितम् ।। * शिवाद्वैतनिर्णयस्य ७६ पुटे.

·श्रीकण्ठभाष्यस्यातिनवीनत्व तत्रैवोत्कीर्तितम् एवं च श्रीकण्ठभाष्यस्य शङ्करभाष्यादर्वाचीनत्वं स्पष्टमुदघोषि दीक्षितेन । शङ्करभाष्येण हि श्रीकण्ठमाष्यचारितार्थ्यमाक्षिप्य समाहितं, न तु श्रीकण्ठभाष्येण शङ्करभाष्यचारितार्थ्यम् । एवञ्च किं दीक्षितः प्रामाणिक ? उत हालास्यनाथशास्त्री? यत्र यत्र हि निधीयते पदं तत्र गर्तमिह पश्य भीकरम् । कापथं हि परिहृत्य दूरतः गम्यतां विगतकण्टकेऽध्वनि ॥ अतश्चाप्पयदृष्टया श्रीकण्ठभाष्यं शङ्करभाष्यादर्वाचीनं सदपि कुतो वा कुत्रापि न भूषितं न दूषितं वा? इति प्रश्ने कं समाधिमातिष्ठेत भवान् ! अतश्च बुद्धिपूर्वकमेव स्वग्रन्थस्य कालेयत्ताज्ञानपरिहारे प्रवृत्तस्य श्रीकण्ठमाष्यकर्तुः रामानुजभाष्यस्याप्यस्मरणं न तत प्राचीनतां गमयेत्। ततश्च रामानुजयोगिभिर्वा तत्प्राक्तनैर्वाऽप्यनुदाहृतत्वात् । श्रीकण्ठभाष्यं किल लक्ष्मणार्यभाष्यान्नवीनं प्रवदन्ति सन्तः ॥ . [श्रीकण्ठभाष्यस्यातिनवीनत्व तत्रैवोत्कीर्तितम] (३) 'व्याससूत्रमिदं नेत्रं विदुषां ब्रह्मदर्शने । पूर्वाचार्यैः कलुषितं श्रीकण्ठेन प्रसाद्यते ॥' इति श्रीकण्ठभाष्योपोद्धानगतं पद्यमपि अस्य भाष्यस्य सर्वभाष्या. पेक्षयाऽप्यर्वाचीनत्वं स्पष्टमावेदयति । 'पूर्वाचार्यैः' इति बहुवचनं 'कलुषितं' इति पदं च न केवलं द्वित्राणां, अपि तु बहूनां ब्रह्मसूत्र- भाष्याणामतीतत्व एव संगच्छते । दीक्षितदृष्टया शङ्करभाष्यस्यैकस्यैवा- तीतत्वे कथमिदं पदद्वयं घटताम् ? यदि चेदं हालास्यनाथशास्त्रिदृष्टया सर्वेषामप्याचं भाष्यं स्यात् ? तदा तु न सुतराम् ॥ दीक्षितोऽपि शिवार्कमणिदीपिकायां उक्तश्लोकव्याख्यानावसरे पूर्वा- चार्यैः कलुषितमित्यस्य निदर्शनतया रामानुजभाष्यमेवोदाहरति । ततश्च तेनैव श्रीकण्ठभाष्यस्य श्रीभाष्यादर्वाचीनत्वं प्रतिष्ठापितमेव । ननु आमूलाग्रमपरामृशन् शिवार्कमणिदीपिका किमेवं भुजमा- स्फालयसि ? भवदुक्तप्रघट्टक एवोपसंहारे 'एवमर्वाचीनभाष्यप्रणेतृणां 6 ·४२ श्रीकण्ठसमालोचनम् ये पूर्वपूर्वोपदेष्टार आसन् तानुद्दिश्य पूर्वाचार्यैः कलुषितमित्युक्ति ' इति दीक्षितैः स्पष्टमेवोक्तं-उक्तश्लोके न रामानुजार्या विवक्षिताः ; किन्तु तत्पू- र्वाचार्या एव , ये च भाप्यप्रणयने रामानुजार्याणां मार्गदर्शका अभूवन् इति । अत्र कमाक्षेपं पश्यसि त्वम् ? वत्स! दर्शय भवादृशां महाज्ञानिनां सदसि चातुरी तव! नोऽवगन्तुमितरे हि शक्नुयुश्चातुरी तव , ऋजौ पथि स्थिताः ॥ रामानुजार्याः स्वपूर्वाचार्यप्रदर्शिताध्वनैव स्वभाप्यं प्रणिन्युरिति वर- नेव त्वं कथं रामानुजार्यान् श्रीकण्ठानुयायिनो निन्दयसि ? चैद्यादिवत् साधुजनस्य निन्दा कि तेऽतिमात्रम् स्वदते महात्मन ! सतां कृपायास्समवाप्तयुपायो गवेषित. कि सुरु भस्त्वयाऽद्य ? अत्रेदमवदधतु सर्वेऽपि निर्मत्सरा विद्वांस । पूर्वाचायः क्लु- षितं' इतिपदश्रवण एव श्रीकण्ठमाण्यापूर्व बहूनां भाष्याणां सत्त्वं स्वत एवं धियमारोहेन्सर्वेवाम् । दीक्षितस्तु तन्त्र निदर्शनतया रामानु- जभाष्यमेकमेव प्रदर्शयति । निर्मत्सरेण प्रामाणिन व्याख्यात्रा हि मूलगतबहुवचनाद्यनुसारेण अन्यान्यरि भाग्याणि स्थालीपुलाकन्यायेन वा प्रदर्शनीयान्येव । तत्सर्व परित्यज्य गमानुजभाप्यमेकं प्रदर्य पूर्वा- चार्यैः कलुषितं' इति पदसंघातं व्याख्यातमभिमन्यमानेन दीक्षितेन वैष्णवेषु कियान् प्रद्वेषः प्रादीति चिन्तयन्तु । तत्रापि सर्वोपेता च तद्दर्शनात्' इति सूत्रयोजनां रामानुजभा- ज्यप्रदर्शितां दूपयन टीक्षितः शङ्कराचार्यानपि अदूषयदेव , न हि तत्सू- त्रार्थयोजनविषये शङ्कररामानुजयोराशयझेदः ॥ ननु समनन्तरमेव शङ्करभाप्यं समर्थितमेव तेनेति चेत् , किमिद रामानुजभाष्यविषये परं काकभक्षितम् १ अधिकमप्रसक्तमत्र ॥ एवं वैष्णवविद्वेषप्रमुषितमलिः रामानुजार्यदृषणौत्सुक्येन शङ्करा- चार्यानपि दूषयित्वा पुनरपे शङ्करभाष्यसमर्थनाय वृथा क्लेशमनुभव- श्रयं दीक्षितः सतामुपहास्य एव ।। विविधेषु स्थलेष्वेवं दूषयन वैष्णवानयम् । अदूषयच्छकार्यानपीन्येतञ्च वक्ष्यते ॥ .

·ब्रामसूत्रप्रस्थाने शैकलहः अत्याचीन काल एव ४३ , हन्त ! लक्ष्मणार्यनिन्दनकदत्तदृष्टयो निजं गुरुं च शङ्करायमप्यदूषयनिहो! किनु तीबरोपदूषितान्तरङ्गशालिनां निजेनरप्रभेद एव नास्ति मौर्यशालिनाम् ! श्रीकण्ठभाप्यं परमं नवीनं व्याकुर्वता चाप्पयदीक्षितेन । प्रदर्शितो नैव च भाप्यभावस्थाविष्कृतं वैष्णववैरमेव । ततश्च 'पूर्वाचायः कलुषितं' इत्यत्र यदि श्रीभाष्यमपि विवक्षितं तर्हि श्रीभाष्यानुकर्तृत्वमेव श्रीकण्ठस्य प्रतिष्ठितं भवेत् । यदि च श्रीमा- ध्यादर्शभूनप्रेव अन्यत् भाप्यं तत्र विवक्षितमिति कुसृतिः , तदाऽपि रामानुजार्याणां श्रीकण्ठानुकारिन्वं दीक्षिनेनैव प्रतिक्षिप्त भवेत् । एवञ्चो- भयथा भवदधःपतनमेव । न तावन्मात्रं रामानुजभाप्यस्य मूलभूतं तत् भाष्यमेव श्रीकण्ठेनानुकृतमित्यपि सिद्धयेदेव ॥ ततश्च- स्वाचार्यभाष्यानुकृतिर्हि लोके रामानुजार्यस्य भवेत् गुणाय । कथं भवेदन्यमतीयभाष्यानुसार एवं भवतो गुणाय ? सूर्यनारायणशास्त्री तु ' उभाषप्येती भाष्यकारा वोधायनवृत्तिमव- लम्ब्य भाप्य व्यरचयताम् । उभयोर्मूलप्रन्थस्य साम्यात् भाष्यसाम्य- मप्यवर्जनीयमापतितम्' इत्यभिप्रेयाय ॥ एवं वदन् शास्त्रिवरोऽयमेन निराकरोदप्पयदीक्षितेन्द्रम् । य प्राह धाष्टर्यादिह शैवभाष्यानुकारिणं लक्ष्मणसंयमीन्द्रम् ॥ अप्पयादप्ययं शास्त्री प्रामाणिकतरो भवेत् । न ह्युद्यताऽस्य रसना लक्ष्मणार्यस्य निन्दने । आहत्य तु 'पूर्वाचार्यैः कलुषितं' इत्युक्तिः अस्य भाष्यस्य सर्वथा नधीनतामावेदयन्येव ॥ [ब्रह्मसूत्रमस्थाने शैवकलहः अन्यर्वाचीनकाल एव] (४) प्रतिदर्शनं सिद्धान्तभागः, संप्रदायभागश्चेति स्थूलतया भागद्वयं वर्तते । तत्र आद्यो भागः सिद्धान्ततत्वनिरूपणपरः, द्वितीयश्च तत्तत्सिद्धान्तसिद्धपुरुषार्थसाधनमार्गप्रदर्शनपरः ॥ तत्र रामानुजदर्शने * शिवाद्वैतग्रन्थस्य ६४पुटे द्रष्टव्यम् ·श्रीकण्ठसमालोचनम् विशिष्टाद्वैतमेव तत्त्वं , संप्रदायश्च बैष्णवः। एवं श्रीकण्ठमतेऽपि विशि- टाद्वैतमेव तत्त्वं , संप्रदायस्तु शैवः ॥ अत्र चायं विशेषः अवधेय - व्यासमहर्षिप्रणीतानि मयसूत्राणि सिद्धान्ततत्त्वनिर्धारणपराणि । अतः ब्रह्मसूत्रभाष्यकारैः स्वीयभाष्येषु तत्त्वं कीदृशम् ? कि मेदः? उतामेदः ? उत मेदामेदौ ? अथवा विशिष्टामेदः ? इत्येवंरीत्यैव चिन्त्यते , न त्वन्यदप्रकृतो देवताविशेषादिः । अत एव रामानुजाचार्यैः श्रीभाष्यदीपसारेषु विशिष्टाद्वैतमेव तत्त्वमित्येतावमात्र- मेव मण्डितं , न तु तञ्च तत्त्वं किं विष्णुः ? उत शिवः? इत्यादिकम् ॥ मध्वभाष्ये तत्र तत्र 'विष्णुर्वा रुद्रो वा' इति विकल्प्य 'विष्णु- रेव' इति स्थापनेऽपि शिवपारम्यनिराकरणपूर्वकं विष्णुपारम्यं सूत्रा- रूढं नाकारि । ब्रह्म वा जीवो वा' इति विकल्पपर्यायतया केवलं 'विष्णु- र्वा रुद्रो वा' इति विकल्पः प्रदश्यते । एवमेव वैष्णवाप्रेसरा अपि वल्लभाचार्यप्रभृतयः खीयब्रह्मसूत्रभाष्येषु नैवं शैववैष्णवकलहमातेनिरे । श्रीकण्ठभाष्ये तु विष्णुपारम्थनिराकरणपूर्वकं शिवपारम्यव्यवस्थापन सूत्रारूढमेव अनुपपत्त्यायधिकरणेषु ४ बहुत्र सकोलाहलं क्रियते । एतत्सर्व परिशीलयन्तो विमर्शकविचक्षणा. ब्रह्मसूत्रप्रस्थाने शैववै. ष्णवकलहमत्यर्वाचीनमेव मन्वते । वेदार्थसंग्रहे विष्णुपारम्यं व्यवस्था- पयतां रामानुजाचार्याणां सूत्रभाष्ये परं-स्वाशयविरुद्धे श्रीकण्ठमाध्ये जाग्रत्यपि-अनुपपत्त्याद्यधिकरणेषु तूष्णीभावः सर्वथाऽनुचित एव स्यात् । अतश्च शैववैष्णवकलहं ब्रह्मसूत्राणां शिरस्यारोपयदिदं श्रीकण्ठ- भाष्यमत्यन्तमर्वाचीनमेव ॥ [सर्वदर्शनसग्रहे श्रीकण्ठमतं न समग्राहि] (५) कैस्तपञ्चदशशतकीयेन माधवाचार्यैण स्वीयसर्वदर्शनसंग्रहे एतद्दर्शनगन्धस्यैवाभावात् ततोऽर्वाचीनमेवेदं श्रीकण्ठभाष्यमिति चिन्ता- मणिमहाशयप्रभृतयः विमर्शकविचक्षणा अभिप्रयन्ति * ॥ x १२३ (१-३-४), नथान्यप्रतिषेधात्-३२-३५ इत्यादिषु । * जर्नल आफ् ओरियण्टरिसर्च-सपुट-१-पुट६७ ·सर्वदर्शनस आहे श्रीकण्ठमत न समग्राह - शैवाढतिनस्तु तदेतन्न सहन्ते । सर्वदर्शनसंग्रह मास्करभाष्य- स्याप्यनुल्लेखनात् भास्करभाष्यमपि तर्हि प्राचीनं न स्यात् । अतस्त- त्रानुल्लेखनमात्रं नास्याचीनत्वं साधयितुमलमिति- गते भीष्मे द्रोणे मृतवति च कर्णेऽपि निहते जयाशां वीरो नोऽजहदिह हि दुर्योधननृपः। ततोऽपि त्वं शोच्यो भवसि , गतसत्त्वं शवनिमं दुराशा नैव त्वां जहति खलु दुर्वासनवशात् ॥ अत्रेदमवधातव्यमायुष्मद्भिः-माधवाचार्यः वीयशङ्करविजयस्य पञ्चदशसर्गे भेदाभेदवादिनं कञ्चित् भट्टभास्करमाना निर्दिशन्नपि न त ब्रह्मसूत्रभाष्यकारं निर्दिशति । तत् कस्य हेतोः ? माधवोऽयं मेदामेदवा- दिनं तं जानन्नपि तदीयं भाष्यं नावलोकितवान् स्यात् । कति वा ग्रन्था एवं कदाचिदुत्सन्ना अपि कालान्तरे प्रचारं लभन्ते । अतः माधवेन भास्कर- भाष्यं सर्वदर्शनसंग्रहग्रन्थे नोदटति । सर्वथा तु मौनमेलाङ्गयकारि ॥ नेयं गमनिका श्रीकण्ठभाष्यविषये दृश्यते। सर्वदर्शनसग्रहे च शैव- दर्शनानि सङ्गहीतानि । पाशुपतदर्भने च हरदत्तं संवादयत्ययं माधवः । नीलकण्ठं हि शिवतत्परसूत्रभाष्यकारं निर्दिशत्ययमिति भवदामाद हरदत्तं हि नीलकण्ठशिष्यमाह सः । एवञ्च हरदत्तं निर्दिशन्नयं कुत्तो वा तद्गुरुं नीलकण्ठं भाष्यकारमपि न निरदिशत् ॥ ननुश्रीकण्ठ खलु हरदत्तानुयायीति दीक्षितः। एवञ्चगुरोः हरदत्तस्य ग्रहणेनैव तदीयानामपि ग्रहणं गतार्थमेवेति चेत्-हन्त कंवा वञ्चयसि मेधाविन् ! नीलकण्ठभाष्यस्य प्राचीनतायां यत् प्रमाणमुक्तं त्वया तदिदं शङ्करविजयकाव्यं हरदत्तं नीलकण्ठशिष्यमेव प्रकटयतीत्यसकृदुक्तम् । ततश्च गुरुंभाष्यकारं परित्यज्य शिष्य हरदत्तं कथं वासमवादयत् माधवः॥ अपि च भवदीक्षितोक्त्या हरदत्तस्य गुरुत्वेऽपि श्रीकण्ठस्यैव भाष्यकारत्वेन स एवाभ्यर्हिततरः संवादादौ । इदं च दर्शनचरितपरि- शीलनरसिकानां सुविदितमेव । अतः श्रीकण्ठभाष्यं यदि माधवकाले आसीत् तर्हि हरदत्तं निर्दिशतस्तस्य तदनिर्देशः सर्वथा न घटत एव ॥ अन्यञ्च-हरदत्त गुरुर्वा भवतु शिष्यो वा । परन्तु उभयोरेका- भिप्रायवत्त्वमवर्जनीयम् । एतावुभावपि विशिष्टाद्वयवादिनाविति दीक्षितः ·श्रीकण्ठसमालोचनम् घुष्यति । पाशुपतदर्शने हरदत्तं संवादबन्नयं तं पाशुमतमतनिष्ठमेवाभि- प्रेयाय , न तु विशिष्टाद्वैतिनमित्यप्यवधेयम् ॥ ततश्च यदि नाम माधवाचार्यकाले इदं भाग्यं स्यात् तर्हि शैवमतं संगृह्णन् हरदत्तं च संवादयन् अयं श्रीकण्ठभाप्यमुदाहरेदेव । नेयं गमनिका भास्करभाष्यविषये दृश्यते । अत इदं भाप्यं सायणमाधव- काले नासीदेति सिद्धं रामानुजभाप्यादर्वाधीनत्वं कमुतिकन्यायेन ॥ ननु माधवाचार्यात् प्राचीन स्त 1313 कालिकन उमापतिशि- वाचार्येण प्रगीते पौष्करभाष्ये इदं श्रीकण्ठमाप्य मुल्लिखितमवेति चेत्- विचारयामश्चैतत्सर्वमुत्तरत्र श्रीकण्ठभाप्यवास्तविककालनिर्णयावसरे। पौष्करभाष्यं तु माधवाचार्यादर्वाचीन त्येतावत्परमद्यावगच्छ वृहस्पते! विशिष्टाद्वैत-त्व णवानानव कुलधनम] (६) स्वसंप्रदायप्रदर्शवमूलपुरुपाभावात् रामानुजाचार्यानुकरणं श्रीकण्ठम्य दुरतिलचयमिति (29) उक्तम् । वस्तुतस्तु श्रीकण्ठभाग्य- समर्थितं विशिष्टाद्वैततत्त्वं वैष्णवानामेव कुल धनं श्रीकण्टेनैव पनि मुपितम् स्तित्रयोदशशतकीयेन उमापतिशिवाचार्येण प्रति सङ्कल्पन्दिरा- करणाख्ये द्राविडग्रन्थे वहयः शेवमनप्रभेदाः सङ्गीता', तेषु विशिष्टाद्वै- तपरं शैवं तु नोल्लिखितम् । शैवै प्रमाणतमलोगाभ्युपगते शिवज्ञानवोध- भाग्यादौ द्राविडभाप्य ग्रन्थेऽ'टेवर व बहनांशवमतानाम ल्लेखेऽपि विशि- ष्टक्यपरं शैवं सर्वथा नोल्लिखितम् । शिवाग्रयोगिशिवाचार्योऽपि शिवज्ञा- नबोधभाग्यशैवपरिभाषादिषु संस्कृतग्रन्थेषु मानाविधशैवान् कीर्तयन्नपि विशिष्टैक्यपरं शैवं सर्वथा नाकीर्तयत् । एतेन श्रीकण्ठप्रदर्शितं विशिक्य- परं शैवमतं तद्गोष्ठीसंप्रतिगन्नं पूर्व मथा नामीदिति करवदायितम् ॥ सूर्यनारायणशास्त्र्यपि जीवाणुत्वविभुत्वाभ्यां , मुक्तो जीवब्रह्मात्यन्त- मेदाभेदाभ्यां , आण. लानङ्गीकागङ्गीकागभ्यां च प्रसिद्धशिवाढत त् विलक्षणमिदं श्रीकण्ठभाग्योक्तं शैवमतमिति न्यरूपयत् । तत्सर्व ग्रन्थ- विस्तरभिया नात्र प्रतन्यने । परन्तु श्रीमद्रामानुजाचार्ये : यः प्राचीनैः श्रीम- द्यामुनमुनिप्रभृति भवैष्णवतल्लजैः नुसंरक्षित मिदं विशिष्टाद्वैततत्त्वम् । श्रीकण्ठमाण्या रिक्तस्तु नैकोऽपि ग्रन्थः ग्रन्थक वा विशिष्टाद्वैत- * शिवाद्वैतग्रन्थस्य २२पुटादारभ्य द्रष्टव्यम् , 3.

·शैवमतस्य बनमत्रा च सम्बन्धः अर्वाचीन कल्पितः । स्थापकः शैवमतीयः प्रदर्शयितुं शक्यः सुरगुरुणापि । सति चैवं वस्तुतत्वे श्रीमद्रामानुजाचार्यान् श्रीकण्ठभाप्यानुकारिणो वक्तुं कथं न सङ्कुचति शैवाद्धतिनां रसना! हन्त !! पश्यन्तु सर्वेऽपि कलेः प्रभावं यदन्यदीयं परिमुग्य वित्तम् । चोरोऽयमाकोशति सत्रलापं साधु तु तत्स्वामिनमेव चोरम् ।। शेतनतस्त्र ब्रह्मसूत्राणा च सम्बन्धः अर्वाचीन कल्पिन:] (७) किंबहुना ! वास्तविक्स्य शैवमतस्य ब्रह्मसूत्राणां च न सम्ब- न्धाभावमात्र, प्रत्युत वध्यधातुक-वोऽपि । तथा हि-सन्ति संप्रतिप- नानि वैष्णवदर्शनानि रामानुजमध्ववल्लभनिम्बार्कप्रभृतीनि अनेकानि । एवमेव सन्ति बहूनि शैवदर्शनानि। त्र सर्वदर्शनसंग्रहे पाशुपतशैवप्रत्य- मिझारसेश्वरदर्शनानि क्रोडीकृतानि । श्रीभाप्ये-कालमुखा कापालिकाः शैवाः पाशुपताश्चेति चत्वार्युल्लिरितानि । आगमप्रामाण्ये तु शैवं पाशुपंतं सौम्यं लागुडं च इति उट्टश्कितानि । भामत्यां तु वाचस्पतिमित्रै. शैवा पाशुपता कारुणिकसिद्धान्तिन कापालिकाश्चेति उत्कीर्तितानि । एवम- न्यान्यपि तत्र तत्रोक्तानि ॥ एवं बहुधा विलसत्सु शैववैष्णवदर्शनेषु अयमेको विशेष अवा- न्तव्य विमर्शकविचक्षणः। सर्वाण्यपीमानि वैष्णवदर्शनाहिं ब्रह्मसूत्राप्ये- वावलम्ब्य प्रावर्तन्त । वरीवृत्यन्ते च तत्तन्मतानुगुणं दैष्णवाचार्यविरचि- तानि ब्रह्मसूत्रभाष्याणि । परन्तु उक्तेषु शैवदर्शनेषु एकमपि शैवं दर्शन ब्रह्मसूत्रमवलम्व्य प्रवृत्तं दृश्यते। हरदत्ताचार्योऽपि ब्रह्मसूषविषय उदास्त एवेति पूर्वमेव (३०पुट) कथितम् ॥ एतत्सर्वपरिशीलने-ब्रह्मसूत्राणां शेवदर्शनस्य च सम्बन्धः पूर्व कदापि नासीत् । वैष्णवदर्शनस्य तेषां च सम्बन्ध अविमीतः बहोः कालादारभ्यैव वरीवृत्यत इति सम्यगवगम्येत । श्रीमद्रामानुजार्यप्राम- र्याणां श्रीमद्यामुनमुनीनां च कालादपि पूर्व श्रीवत्साङ्कमिश्चदिभिः वैष्णवाचार्यैः प्रणीतं ब्रह्मसूत्रभाग्यमासीदिन दं द्रढयत्येवोक्तमर्थम् ॥ किञ्च ब्रह्मसूत्रेषुद्धिनीयाध्यायद्वितीयपादगतानि-पन्युरसामञ्जस्यात्, अधिष्ठानानुपपत्तेश्च , करणवञ्चेन्न भोगादिभ्यः, अन्तवत्त्वमसर्वत्रता वा' इतीमानि सूत्राणि पाशुपतमतनिराकरणपराणि इति सर्वसंप्रतिपन्नम्।

·श्रीकण्ठसमालोचनम् . शाङ्करभाष्ये निमित्तकारणतावादिसामान्यनिरसनपरतया एतदधिकर- णव्याख्यानेऽपि पतिशब्दाधिष्ठानशब्दाभ्यां भामतीब्रह्मानन्दाद्युक्तिभिश्च इदं अधिकरणं पाशुपतमतमेव प्राधान्येन कटाक्षयतीति निश्चप्रचम् ॥ युक्तं चैतत्-विशुद्धा शैवी संस्कृतिः वैदिकसंस्कृतेः साक्षात् प्रति- स्पर्धिभूतेत्येव विमर्शकानां निष्कर्षः । ईश्वरनिश्व सितरूपवेदापेक्षया ईश्वरोपदिष्टा आगमा एवोपादेयतमाः, तेन च वेदोक्ता वर्णाश्रमधर्म- व्यवस्था , उपनिषत्प्रतिपन्नं ब्रह्मण उपादानत्वादिकं च आगमविरुद्ध- स्वादनुपादेयमेव इति खलु शैवमतरहस्यम् ॥ भवदीक्षितोऽपि हि पाशुपताधिकरणे 'शिवस्य निमित्तत्वमात्रं अनादिपरंपगसिद्धम् ' इति स्पष्टमेवाह । एवञ्च शिवस्योपादानत्वसमर्थनं श्रीकण्ठभाष्यादारभ्यैवेति च स्पष्टम् । शैवानां मूलप्रमाणभूतः शिवज्ञानबोधोऽपि स्त्रीपुनपुंसका- दित्वात् जगतः कार्यदर्शनात् । अस्ति कर्ता सहृत्वैतत् सृजत्यस्मान् प्रभु- हरः' इति आनुमानिकं ईश्वरं वदन् एतन्मतमेव पाशुपताधिकरण- प्रतिक्षेप्यं द्रढयति ॥ ननु शिवज्ञानबोधः क्रैस्त ।192-1212 कालिकेन मेय्कण्डार नाम्ना कृतः * । स कथं ब्रह्मसूत्रप्रतिक्षेप्यः स्यादिति चेत्-हन्त ! शैवसंप्र- दायज्ञानविधुरस्येदं चोद्यम् । शिवज्ञानबोधः खलु न स्वतन्त्रग्रन्थः किन्तु रौरवाद्यागमेभ्यः सङ्ग्रहीत इति सकलशैवसंप्रतिपन्नं त्वं न जनासि चेत् नायं ममापराधः । एवञ्च ब्रह्मसूत्रं रौरवाद्यागममेव कटाक्षयति । प्राचीनश्च शैवमार्गःब्रह्मणो निमित्तकारणतामात्रवादीति दीक्षितेनैवोक्तम् । तथा च पाशुपताधिकरण संप्रतिपन्नं शैवमतं प्रतिक्षेप्नुमेवोत्थितमिति हस्तामलकायितम् ॥ ततश्च ब्रह्मसूत्राणां शैवमतस्य चाहिनकुलवद्वध्यधातुकभावे सिद्धे श्रीकण्ठमाष्यमिदं नूनतया बान्धव्यमुपलालयितुं प्रवृत्तमिति आतपगत- गजायितम् ॥ त्वं तु यौतमभिवाञ्छसि ह्यहेः तद्विनाशिनकुलेन सादरम् । नानुरूप्यमनयोस्तु सर्वथा मा यतस्व च विवाह ईदृशे ॥ * शिवशानयोधभूमिकादिषु नलस्वामिपिल्लैमहाशयेनैवमुक्तम् । १ ·शेवमतन्य ब्रह्ममूत्र मात्र सम्बन्धः अर्वाचीनकाल्पितः ननु शैवागमा द्विविधाः वेदानुरोधिनः वेदविरोधिनश्चेति । तत्र निमित्तोपादानभेटवादः वेदविरोधिशैवागमवर्णितः। वेदानुरोधिशैवा- गमेषु तु निमित्तोपादनाभेद् एव वर्ण्यने । दीक्षित एव तमिमं विषय- विभागं प्रदर्शयति किञ्चिदप्यनवलोकयन् स्वैर जोधुप्यसे त्वम्- अयि साधो ! निमित्तोपादानाभदवादिशैवमतं भवदुक्तं केन कुत्र वा पूर्वतनेन वर्णितमिति वक्तव्यमायुप्मता ! भवदीक्षित एव हि पाशु- पताधिकरणे निमित्तोपाटानभेदवाद एव अनादिव्याख्यानपरंपराप्राप्त इति अलिखन् । एवमनादिव्यास्याविरुद्धतया निमित्तोपादानाभेदपर- तयाऽर्थवर्णनं नूतनतया कुतः प्रवृत्तम् ? को वात्र भवतो मार्गदर्शकः ? हरदत्तोऽपि निमित्तोपादानभेदवायेति पूर्वमेव विशढीकृतम् । संप्र- तिपन्नशैवमतेपु कुत्रापि निमित्तोपादानामेदः न सम्मतः। शिवज्ञान- वोधादिपठितणामिदं स्पष्टं भायात् । एवञ्च अनादिसंप्रदायविरुद्धतया निमित्तोपादानामेदवादपरभाग्यकल्पनमिव तदनुगुणागमविभागादिकल्प- नमप्यर्वाचीनानामाग्रहिणामेव केपाश्चिदिति हस्तामलकायितम् ॥ ननु शिवशक्त्यशभूतनारायणस्योपादानत्वं . शिवस्य निमित्तत्त्व- मित्ययमंश. सर्वशैवसम्मतः। शक्ते. शिवस्य चाविनाभाव एव सम्बन्धः। एवञ्च शक्तेरुपादानत्वे सिद्धे तदविनाभूतस्य शिवस्याप्युपादानत्वं सिद्ध- मेव । हरदत्तादीनां निमित्तोपादानमेदवादश्च तयोः शक्तिशिवयो:- स्तविकभेदसत्त्वादुपपद्यते । अतश्च श्रीकण्ठोक्तः पक्ष नापूर्वः ? उपपा- दनक्रमस्तु अपूर्वः स्यात् काममिति चेत्- हन्त दार्शनिकदृष्टिवञ्चितो यञ्च किञ्चिदपि कत्थते भवान् । नैव वेद्मि भवत प्रबोधने मार्गमत्र तु, तथाऽपि बोधये ॥ शैवमतानां बहुविधत्वेऽपि दर्शनिकदृशा वैविध्य एवान्ततः सर्वेषां पर्यवसनम् । तत्र पतिपशुपाशभेदेन पदार्थ त्रैराश्यमसङ्कीर्णमभ्युपगम्य प्रवृत्ता एका शाखा-अस्या एव पाशुपतमतत्वेन प्रसिद्धिः । शक्तिवि- शिष्टः शिव एक एव तत्त्वं , शक्तिरेव साक्षात् विचित्रचेतनाचेतनात्म- कजगदाकारेण परिणमते इति द्वितीया शाखा । अस्या सामान्यतः शैवमतत्वेन प्रसिद्धिः । श्रीकण्ठभाप्यं तु मुक्तावपि मेदं प्रतिपादयत् पदार्थत्रैराश्याङ्गीकारेणाद्यमेव पक्षमवलम्ब्य प्रवृत्तस्तति स्पष्टम् । तत्पक्षे 7 ·श्रीकण्ठसमालोचनम् , च स्वतन्त्रं द्रव्यान्तरमेव जगदुपादानम् । कुत्रचित् तस्यापि शक्तिश- ब्देन व्यवहारः । कार्योपयोग्यपृथग्विशेषणं हि शक्तिः। 'विष्णुशक्तिः पराप्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा' इत्यानिविष्णुपुराणावपि चेतनाचेत- नयोः ब्रह्मविशेषणभूतयोः शक्तित्वमुच्यते । तावन्मात्रेण नारायणस्यो- पादानत्वमित्यादिकं दुरपपादसेव । नारायणश्च इतरजीववत् जीवको- ट्यन्तर्भूत एव खलु वाच्यः । तस्य च जगदुपादानत्वाद्यभिधानं इतर- जीववदेव न घटते। अथिकमन्यत्रद्रष्टव्यम् ॥ वैदिकस्य वैष्णवमतस्य प्रभावमुदास्तुमसमर्थै शैवैः नारायणमप- लपितुमशक्तः तं शिवशक्तित्वेनाभ्युपगम्य कथञ्चिन्निवृतिमीप्सुभिः तदनुगुणपुराणादिकं कल्पयद्भिः वृथा कोलाहल. क्रियते- स्वीयं शाठ्यं केनापि नावगम्यतेति । परन्तु शक्तोः शिवाविनाभूतत्वेऽपि तयोर्वस्तुतो भेदात् निमित्तोपादानाभेद. दुर्वच एव ।। ननु भवन्मतेऽपि ब्रह्मविषणभूतस्याचित एप साक्षादुपादानत्व- मिति कथं निमित्तोपादानाभेदवचनं १ इति चेत् ? न क्यमत्रास्मत्सि- द्धान्तनिरूपणाय प्रवृत्ता इत्यसकृदुक्तमपि विस्मृत्य किमेवं पृच्छसि प्राज्ञमानिन् ! ननु स्मराम एव तत् । परन्तु भवन्मते यया पक्रियया निमित्तो- पादानाभेद साध्यते , सा प्रक्रिया किमस्माकं परं काकभक्षितेति पृच्छामो भवन्तमिति चेत्- युप्माकं यादृशं गोत्रं तादृशं गोत्रमेव मे । इति योतं चिकीर्षुस्तु ब्रूतेऽयं वृषलद्विज ॥ शब्दः परं चोरयितुं हि शक्यः श्रीभाप्यपाङ्गीर्यदचोरयस्त्वम् । अर्थ परं वक्तमहं तवाद्य साहाय्यकृत्स्यामिति हन्त कष्टम् ! तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते तत्त्वं नव्यरङ्गेन्द्रयोगिनः॥ परन्त्वेवमस्मान् शरणीकुर्वता भवता भवन्मतस्यारूद्भाप्योपज्ञत्व- मवशतः स्वीकृतमिति हन्त कृपाहस्त्वम् । ततश्च शैवमतेषु निमित्तो- पादानाभेदवादः सर्वथा न प्राचीनः , किन्तु अस्मन्मतानुकरणफल मेव तदिति अप्रकम्यम् । उत्तरत्र श्रीकण्ठभाप्यकालनिर्णयप्रकरणे शिष्टं स्पष्टम् । ततश्च शेवमतब्रह्मसूत्रयोर्वध्यघातुकभाव एव ॥

·शैवमतम्य ब्रह्मसूत्राणा च मम्बन्धः अर्वाचीनकाल्यतः का तत्र ननु किपेवं पालिशभावान कोलाहलमातनोषि ? यूयमपि अस्म- कनिष्टा पत्र । अनन्तरन्मिन् हि उम्पत्यसंभवाधिकरणे वैष्णवानामपि मनं प्रतिक्षिप्तमेव सूत्रकारेण ! भवन्दोऽपि हि आगमप्रामाण्यवादिनः । ततश्चावयोम्सुखदुःखम्माम्बो कि वृथा मां पृथक्कृत्य निन्दति ? कृतज्ञोऽस्म्यनुकम्पासानिलि त्वयि महाम्न ! परन्तु उत्पत्यसंभ- वाधिकरणं पाञ्चरात्रप्रामाण्यनिग्मनपरमिति नोक्तमिति प्रथमं वक्त- व्यम् । न हि श्रीभाग्यानिपु नधोकमा । शङ्कराचार्यैस्तथा वर्णनेऽपि पाशुपताधिकरणापेक्षया पाञ्चगत्राधिकरणे विच्छित्तिटिपः प्रदर्शित एव तैः ॥ तथा हि भायं-'वामप्रकृनिरधिष्ठाता केवलनिमित्तकार- णमीश्वरोऽभिमत लेपां पक्ष प्रत्याख्यातः । येषां पुनः प्रकृतिश्चाधिष्ठाता चोमया-मकं कारण जी बरोऽभिमानेषां पक्षः प्रत्याख्यायते । ननु श्रुति- समाश्रयणेनाप्येवरूप एवेश्वरः प्रानिर्धारितः प्रकृतिश्चधिष्ठाता चेति। श्रुत्यनुसारिणी च स्मृतिः प्रमाण मिति स्थिति । तत् कस्य हेतोरेष पक्षः प्रत्याचित्यासित इति-उच्य -यद्योजात योगः समानन्यान्न विसंवादगोचरो भवति ! अस्ति त्वंशान्तरं विसंवादस्थानं भागवता मन्यन्ने -भगवानेवको बासु यः निरञ्जनज्ञानस्वरूपः परमार्थ- तत्त्वम् । म चतुधात्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितो वासुदेवव्यूहरूपेण , सङ्क- र्षणव्यूहरू रेण , प्रद्युम्तव्यहरूपेण , अनिरुद्धव्यहम्ण च। तमित्थं भूतं परमेश्वर भगवन्तमभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोग शतमिष्टा क्षण- क्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपद्यान इति । नत्र यत्ताबदुच्यने योऽसौ नारायण परोऽव्यक्तान् प्रद्धि परमात्मा सन्मा स आत्मनात्मानमनेकधा व्यूह्यावस्थित इति , तन्न निराक्रियो ‘स एकधा भवति त्रिधा भवति' इत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधाभावस्याधिगत्त्वात् । यदपि तस्य भगवतोऽभिगमनादिलक्षणमाराधनमजस्त्रमनन्यचित्ततयाऽभिप्रेयते , तद- पिन प्रतिषिध्यते , श्रुतिस्मृत्योरी वरप्रणिधानस्य प्रसिद्धत्वात् ' इति ॥ नैतादृशो वाक्यविन्यासः पूर्वसि न् पाशुपताधि रणे दृश्यते । तेन च शङ्कराचार्याणां पाञ्चरात्रागमे आठरविशेषः प्रकट कृत । जीवोत्पत्ति- प्रतिपादकांगे परं विप्रतिपत्तिः प्रादर्शि । पाञ्चगवम्योपादेयत्वे सिद्धे जीवोत्पत्तिप्रतिपादकवाक्यान्यप्यन्यपगणि कुतो न स्युः , 'प्रजापतिः प्रजा असृजत' इत्यादिवेदवाक्यवत्-इति रिशिष्टाद्वैतिनामाशयः । कल्पतरुकारोऽपि- -- ·श्रीकण्ठसमालोचनम् १ बुद्धिपूर्वकृतिः पञ्चरात्रं निश्वसितं श्रुतिः । तेन जीवजनिस्तत्र सिद्धा गौणी नियम्यते ॥' इत्यस्मदाशयमेवालञ्चकार । तथा च शङ्कराचार्यास्तदनुयायिनः नामाणिकाश्च भवत्प्रतिकूला एवेत्यवगच्छ । ननु भवदीयं श्रीवत्साङ्कमिश्रविरचितं भाप्यं इदमधिकरणं पाञ्च- रात्रप्रामाण्यनिराकरणपरमेवाभिप्रेतीति भवदीयागमप्रामाण्यग्रन्थादेवाव- गम्यते । ततश्च यूयमपि ब्रह्मसूत्रवहिष्कृता एवेति चेत्-किमेवं संरंभः उत्तरवाक्यमनवलोकयतस्तव ? तत्रैव खलु यामुनार्यैः प्रदर्शितं समाधा- नमप्यवधारय त्यक्त्वा संरम्भम् ॥ उक्तं हयशिरोरत्नभूषणादिषु विस्तरात् । पञ्चरात्रस्य मानत्वमाचार्यैः * , अवलोक्यताम् ॥ अपि च 'नन्वत्र भवतां भाप्यकाराणां इति खल्वागमप्रामाण्य- ग्रन्थे आक्षेपोपक्रमः । एवञ्च तद्भाप्यकाराणां वैष्णवत्वं स्पष्टम् । ततश्च वैष्णवानां ब्रह्मसूत्रसम्वन्धोऽविगीत इति सिद्धम् । किमतिरिक्तचर्चया ? किञ्च किमेवं मदुपालंभेनैव भवत्पक्षं साधितं मन्यसे त्वम् ? न तथा मन्यामहे । वयमिव यूयमपि लसूत्रवाहिकृना इत्यावेदयाम इति चेत् । आ पुरोभागिन् ! स्वस्य नेत्रद्वयार्प नापि परस्य एकमेव वा नेत्रमपजिहीर्षसि त्वम् ! परन्तु- एवं प्रवृत्तस्य तवेव नूनं नेत्रे पतेन तु मामकं तत् । यतो वयं संश्रितरक्षणव्रतं सदा हृषीकेश मिह प्रपन्नाः ॥ वैष्णवाचार्य सर्वैरपि ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातानि । श्रीभाप्यात्पूर्व- मेव वैष्णवाचार्यप्रगीतं ब्रह्मसूत्रभाग्यमानीदित्यमझदुक्तम् । एवं शैवा- चार्येण प्रणीतं ब्रह्मसूत्रभाग्यं संप्रतिपन्नं प्राचीनमेकं वा भाप्यं प्रदर्शय त्वं महामते! ननु ! श्रीपतिपण्डितप्रणीतं वीरशैवमतानुयायि भाप्यं न दृष्टचरं किं भवना ? एवं क्रियासारनामकं श्लोकात्मकं नीलकण्ठशिवाचार्यविर- चितं ब्रह्मसूत्रविवरणं किं नावलोकितं धीमता ? श्रीकरभाप्यं च कैस्त- * श्रीमदभिनवरङ्गनायब्रह्मतन्त्रपरकालमहादशिकै।

·शैवमतस्य ब्रह्मसूत्राणां च सम्बन्धः अर्वाचीनकल्पितः द्वादशशतक एव विरचितमिति काशीनाथशास्त्री स्वीयकर्णाटकभाषा- त्मकग्रन्थे सप्रमाणं प्रसाधितवान् । एवं क्रियासारोऽपि ऊस्त ३ शत. कीयेन ज्योति थेन शैवरत्नाकरे उल्लेखात् ततोऽपि प्राचीन इति वीर- शैवाः संगिरन्ते । क्रियासारकारश्च स्वपूर्वतननीलकण्ठभाग्यानुरो नैव तं ग्रन्धं प्रथयामासेति तदुपक्रमे व्यक्तम् । ततश्च सिद्ध एव ब्रह्मसूत्र- संबन्धः शेवानामपीति चेत्-- अह ह युक्तमिदं तव भाषणं गतभयस्य च शैवसुहृन्मणेः । परमिदं विह सत्यमुदीर्यते भज च शैवमतं त्यज शाङ्करम् ॥ श्रीकरभाप्यं क्रियासारश्च वर्णाश्रमधर्म-यागीयपशुहिंसाद्यभ्युप- गमात् वीरशैवमतस्यात्यन्तं विरुद्धौ सर्वथा वीरशैवानामनुपादेयाविति वीरशैवैरेव प्रामाणिकै दूरतो निरस्तौ ॥ श्रीकरभाष्यं हि शङ्कररामानुजश्रीकण्ठभाष्याणां संकरस्वरूपमिति तद्विषयिणी चर्चेव प्रामाणिकानां विदुषां विलक्षां विरूयं विषादं चाव- हेत् *। किंबहुना ! वीरशैवविबुधवर्येण प्राविवाकेन सदाशिवय्य- नाम्ना नेल्लूर नगरे 18-19,4,59दिने मिलितायां वीरशैवसभायामेवा- ध्यक्षभाषणावसरे-'गतशतकान्तिमभागस्थेन सेकन्दगवाद्वासिना आराध्यपण्डितेन सृष्टं श्रीकरभाप्यं वीरशैवानां सर्वथा न प्रमाणम् ' इति उदघोषि ॥ (मैसूरुषाच्यकोशागारीयः के ६८७१ ग्रन्थो द्रष्टव्य. ) तत्वमेव मुररीकृतं महावीरशैवविवुधोत्तमैरपि । तानपि त्वमतिशेष इत्यहो ! कष्टमप्रतिविधेयता कलेः ॥ * श्रीकरभाष्ये २००-३२० पुटयोः श्रीकण्ठनामगृहीत दृश्यते । ७४-२४४ पुट योनीलकण्ठनामगृहीतमाप तदपि नत्रत्यविषयदृष्टया श्रीकण्ठमाध्यमेवालग्शः क्रोडी करोतीति द्रष्टव्यम् । परन्तु अन्तरधिकरण(१-१२२)वाक्यानि श्रीकण्ठभाष्यगतानि तथैवोद्धृत्य तस्य नीलकण्ठकृतछान्दोग्यमा यन्वन प्रतारण कृतमि येको विशेषः । श्रीकण्ठातिरिक्त. नीलकण्ठ. ब्रह्मसूत्रमाष्यकता नासीदेव । महाचार्यप्रभृतयः उमा- पतिशिवाचार्य प्रभृतयश्च श्रीकण्ठमेव नीलकण्ठनाम्ना व्यवहरन्ति । अत. नीलकण्ठ नामकः कश्चित् वीरशैवमतानुयायिभा यकर्ता आसीदिति सर्वथाऽप्यविश्वसनीयमेव ।

·५४ श्रीकण्ठममालोचनम् , यद्यपि क्रेस्तद्वादशशतके श्रीपतिपण्डिताराध्यनामकः कश्चिद्वीरशैव- पण्डित आसीदित्यत्र शिलालेखादिकं प्रदर्शितं काशीनाथशास्त्रिणा , तथाऽपि तम्य भाप्यकारत्वे , परिदृश्यमानभाग्यस्य तदीयत्वे वान कि दपि प्रमाणमुपदर्शयितुं शक्यं वीरशैवमतस्थापनाचार्येण शैवाद्वैतिना भवताऽपि ॥ अन श्रीकरभाष्यमेतत् कस्यापि कमिन्नपि न प्रमाणी- कर्तुं शक्यम्। वीरशैवसमुदायाङ्गीकृतेऽस्मिन् नाधिकं वक्तव्यमस्माभिः॥ तथैवायं क्रियासारोऽप्यर्वाचीनेन कल्पितः। ज्येष्ठ श्रीकरभाष्यस्येत्यवधारय दुर्मते ॥ ? किञ्च क्रियासारोल्लिस्तिं नीलकण्ठभाग्यं यदि वास्तविकं स्यात् तदा तत् शङ्करभाष्यस्यापि प्राणप्रदं स्यादिति पूर्वमपि सप्रमाणं निरूपितम् ॥ ननु भोः ! किमेवं पुन पुनरुद्धप्य सन्तुप्यसे त्वम् ? क्रियासारो- ल्लिखितं नीलकण्ठभाष्य सर्वथा काल्पनिकमेव । तथा हि-कमलाकर- भट्टविरचिते निर्णय सिन्धौ एक. रियासारग्रन्थ उल्लिखितः । शाक्ता- नन्दतरङ्गिण्यां च एक क्रियासार उल्लिखितः। तत्राद्यः धर्मशास्त्रग्रन्थः, द्वितीय. तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । परन्तु एतदुभयोः रघुनाथकृतभोजनकुतू- हले वोल्लिखिताः क्रियासारश्लोकाः नीलकण्ठशिवाचार्यविरचिते प्रकृते क्रियासरे नोपलभ्यन्त इत्यवधेयमिदम् । किं बहुना ! शिवतत्त्वचिन्ता- मणिप्रभृतिषु वीरशैवग्रन्थेष्वप्युल्लिखिताः क्रियासारश्लोकाः प्रकृते क्रिया- सारे नोपलभ्यन्ते । अतश्चार्य क्रियासारः प्राचीनसंप्रतिपन्नक्रियासारतो भिन्न एव । अत्र च 14 उपदेशे प्रतिपाद्यमाना शिवपूजापद्धतिश्च अप्पय- दीक्षिता गीशिवार्चनाचन्द्रिकामश्नरशोऽनुकरोति । तेन चाय क्रिया- सारः अप्पयदीक्षितानन्तरकालिकः न संप्रतिपन्नो ग्रन्थः ॥ ननु अयमेव ग्रन्थः अप्पयदीक्षितेनान्कृतः कुतो न स्यादिति चेत्-न युज्यत इदं-शिवार्चनाचन्द्रिका हि शैवागमानुसारिणः प्रति- ष्ठितशिवलिङ्गपूजाप्रतिपादनपरा । वीरशैवमतं तु प्रतिष्ठितशिवपूजां निषेधति । अतः क्रियासारोक्तशिवपूजाविधिः न वीरशैवमतानुगुणा, तदनभिज्ञेनापूर्णपण्डितेन केनचित्परिमुप्यात्र संयोजिता । अत एव 241 पुटे 'गर्भगृहे स्थितं' इत्यादिस्थाने वक्षस्स्थलस्थितां सञ्जिकामु- ·शैवमतस्य ब्रह्मसूत्राणा च मम्बन्धः अर्वाचीनकाल्यतः द्धाट्य' इति विपरिणाम नत्र कृतः । वीरशैवमते प्रतिष्ठितलिङ्ग- पूजानिषेधात् गर्भगृहाटेचप्रसक्तिमालोच्य पाटो दिकान्ति' । अथा- प्युत्तरत्र कथ्यमानद्वारपालादिपृजादि ई.रशैवमने विरुद्धत्येव । एकपदं विपरिणमय्य कृतकृत्यं मन्यते क्रियामारकामः । अतः शिवार्चनाचन्द्रिकैव क्रियासारकाऽर्धपण्डितेनान्वकारीति करवदयितम् । तदेवं परकी- यग्रन्थचार्यादनाप्तत्वं च सिद्धम् । तादृशक्रियामारे उल्लेखमात्रात् शङ्क- राचार्याणां नीलकण्ठभाप्यानुकारिन्वमपि वर्णरितु न शक्यम् ॥ इतरमतीयानि ब्रह्मसूत्रमाग्याण्यवलोक्य स्वीयमने तदभावेन न्यून- तामभिमन्यमानस्य , माधवीयशङ्करविजये नीलकण्ठनाम च पश्यतः कस्यचित् वीरशैवस्य परप्रतारणमेवेदम् । एवमेव प्रकृतश्रीकण्ठभाग्यमेव आद्यन्तभागयोर्विपरिणामेन कतिपयश्लोक्योजनेन च नीलकण्ठभाग्यत्वेन वीरशैवैः वेंगलूर्नगरे कर्णाटकलियां मुद्रितमप्युपलभ्यते । आगच्छ- ता च कालेन वीरशैवमते गीताभाप्याभावन्यूनतामपि विचिन्त्य श्रीकण्ठ- नाम्नयेव एकं गीताभाष्यमपि श्रीकण्ठभाप्यविरुद्धप्रक्रियं विलिख्य आन्ध्र- देशे मुद्रितं परिदृश्यत इत्यपि अवधेयं विमर्शक । हन्त ! कियान् श्रमः ब्रह्मसूत्रादिवान्धव्यस्थापनाय शैवानाम् ॥ किञ्च क्रियासरे 201 पुटे उदाहृतमुपनिषद्भाप्यं कस्येति वक्तव्यम् । न हि नीलकण्टेनोपनिद्भाप्यमपि विरचितमिति यत्रकुत्रचित् येन केना- प्युक्तम् । उदाहृतमुपनिपद्भाप्यं च श्रीशङ्कराचार्याणामेव ॥ किञ्च ‘क्रियासार ' इति ग्रन्थनामदर्शने स ग्रन्थः सांप्रदायिकार्थ- निरूपणपर एव स्यात् . न तु तत्र सैद्धान्तिकार्थनिरूपणप्रसक्ति । न हि धर्मशास्त्रग्रन्थेषु द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतवादानां प्रसक्तिरस्ति । अतः निर्णय- सिन्ध्यादौ क्रियासारनामकग्रन्थोल्लेखं पश्यताऽर्धपण्डितेन शैवेन तन्नाम्ना ग्रन्थस्य रचने प्रवृत्तेनात्र क्रियासारे ब्रह्मसूत्रविचार संयोजित स्वयं किश्चिद्भाष्यं प्रकल्प्य । अन्यथा हि क्रियासारकर्तृकाले उपलब्धं चेत् भाष्यं तस्येदानीमदर्शनं न घटेत । शङ्करभाप्यविलक्षणमेव च नीलकण्ठ- भाष्यं उदाहियेत । एतदुभयाभावात् नीलकण्ठभाष्यं केवलं कल्पि- तमेव । अत एव स्वपक्षविरुद्धमपि शङ्करभाप्यमेवोदाहरति सः। एवं च मा वद पुन:पुनः नीलकण्ठभाष्यमूलकं शङ्करभाष्यमिति ।

·५६ श्रीकण्ठसमालोचनम् तदेवं स्वप्रातिकूल्यानुकूल्यज्ञानरहितेन तेन शङ्करभाष्यमेव चोर- यित्वा लिखितमिति कथमयं क्रियासार प्रामाणिक स्यात् ? कथं वा तदनुरोधेन श्रीशङ्कराचार्यान् नीलकण्ठभाष्यानुकारिणः पुनःपुन- र्वदसि त्वं-इति चेत्- एतदेव हि ममाप्यपेक्षितं वत्स ! गच्छ गतकण्ठकेऽध्वनि । व्याससूत्रगणशैवपक्षयोः लेशतोऽपि न हि सख्यसंभव ॥ अत्रायमवधेयः विमर्शनकुतूहलिभि विमर्शकविचक्षणानां सुदृढो निर्मयः-प्रप्रथमं जनसमुदाये आर्याः , द्राविडाश्चेति विभागद्वयमासीत् । एनयोमध्ये आर्या द्राविडापेक्षया आत्मानं सुसंस्कृतंमन्या आसन् । तेषां संस्कृतिर्वैदिकी, वर्णाश्रमादिधर्मैः सुसंश्लिष्टा चासीत् । द्राविडास्तु वैदिकसंस्कृतिवाह्याः , वर्णाश्रमादिधर्मानभ्युपगन्तारश्चासन् । आर्या- श्वात्मनः अत्यन्तसुसंस्कृतान् द्राविडांश्चात्यन्तमसंस्कृतांश्च मन्यमाना. द्राविडान् लिङ्गपूजकान् शिश्नोपासकांश्चावहेलयन्त आसन्निति ऋग्वेदा- दिवशादवगम्यते । तेन चे द्राविडाः शिवपूजका आसन्निति सिद्धम् । आर्यास्तु विष्णुपूजकाः। विष्णोर्वेषभूषगुणादिवर्णनप्रक्रियां शिवस्य तद्व- र्णनप्रक्रियां च परिशीलयतां विष्णोरार्यदेवत्वे शिवस्य द्राविडदेवत्वे च आर्यदृष्ट्या वा युक्तता स्वयं भायात् । अत एव व्यालयज्ञसूत्रधारित्वेनैव शिवस्य प्रायोनैवर्णनं क्रियते । एवं आर्याः द्राविडान् व्रात्यपदेन व्यव- हरन्तः अवहेल तश्च आसन्नित्यपि प्राचीनलेखादिवशादवगम्यते । ब्रात्य- पदं च संस्कारहीनपरम् । तेन च द्राविडाः पोडशसंस्काररहिताः इति सिद्धम् । एवं च पूर्व भारतदेशे वैदिकमार्गानुयायिनः वर्णाश्रमधर्मा- युगान्तारः , विष्णुपूजकाः आर्याः-वेदवाह्या , वर्णाश्रमधर्मानभ्युप- गन्तारः , शिवपूजकाः द्राविडाश्च प्रत्येकमसङ्कीर्णा एवासन् । द्राविडानां मूलप्रमाणभूतो ग्रन्थः शैवागम एव । एतेषां वेदबाह्यत्वात् आर्यमते वेदानामिव द्राविडानां शैवागमाः स्वतन्त्रप्रमाणभूता आसन् । विष्णु- पूजकानामार्याणां तु वैदिकत्वात् वैष्णवागमाः वेदानुसारिणः वेदोपबृह्म- णभूताः पर्यगणयन्त । आगच्छता च कालेन वैदिकसंस्कृतेः प्रभावात् द्राविडसंस्कृतावपि कतिपयविपरिणामः समजनि । एवं तत्सहवासव- शात् आर्यसंस्कृतावपि किञ्चित्परिणाम समभूदिति प्रतीयते । इदं सर्व ग्रन्थान्तरे सुविशदं सप्रमाणं च विचारयिष्यामः॥

·गरमतम्य ब्रह्ममूत्र मात्र सम्बन्धः अर्वाचीन कल्पितः in- अप्पयटीशितोऽपि हि पञ्चगत्राधिकरणशिवार्कमणिदीपिकायां अन्ते वैवानमन्त्रस्य वैदिकत्वम युपगच्छन् वैखानसागमस्यापि वैष्णवस्य वैदिकन्वमभ्युपागच्छदेव ।। ननु ब्रह्ममूत्रकारेण पञ्चरात्रमात्रनिगमात् बैखानसानिरासाच तस्योपादेयत्वं घीतापि, पञ्चरात्रं चप्रमाणात दीक्षिताशय इति चत-अन्नु महात्मन नथव । मवेथा तु वेदाविगी ब्रह्ममृत्रानिर- म्यश्च वैष्णवागमः अङ्गीकृतो भवति । प्रदर्शयेवं भवच्छंवागमेषु ब्रह्मसू- आनिरस्यं निमित्तोपादानाभेटवादिनप्रतिपन्नं प्राचीनं भवदीक्षिताति- रिक्तशवप्रदशितं शंवागमशाखान्तरम् । हरदत्तादयश्च शैवा निमित्तो- पादान मेदयादिन पाशुपनाधिकरणविषया एवति पूर्वमेव (पु-४९-५०) निरूपितम् ॥ ननु तावताऽपि पञ्चगत्रं कथं संरक्ष्येत भवता' इति चेत्- पृच्छ व शङ्कराचार्य येनोक्ता गुरुणा नव । पञ्चगत्रोक्तपूजादिविधीनां श्रौतता दृढम् ।। तद्विद्धि प्रणिपातायर्यद्यस्ति तव कोतुकम् । उपदेक्ष्यन्ति तत्तन्वं नव्यरङ्गेन्द्रयोगिनः ॥ इदमेव खलु विवक्षितमात्रास्माकं-यत् शैवागमा वेदप्रतिकोटि- भृताः . अत एव ब्रह्मसूत्रसम्बन्धराहताश्च वैष्णवागमास्तु वेदानुरोधिनः। अनादरेव कालान् वैष्णपाना ब्रह्मसूत्राणा च संबन्धोऽस्ति । यत्र कुत्रचि- त्पाञ्चरात्रस्य स्वतःप्रामाण्यसमर्थनं च तत्प्रामाण्योपपादनौत्सुक्यादिति । एवं च शै मतस्य व मसूत्रस्य च सर्वथा लम्बन्धाभावात् शैवानां ब्रह्म- सूत्रवान्धव्योपलालन मत्यर्वाचीनकाल पवेति वज्रलेपायितम् ॥ नन्वन्तु आर्यसंस्कृते. प्रपीपगामिनी द्राविडसंस्कृतिगित । अस्तु च तरां शैवसंस्कृतिः आगमैकमूला , शेवाश्च वैदिकसंस्काररहिता इति । अस्तु च तमां ब्रह्मसूत्रप्रस्थानशैवपक्षयो सम्बन्धगन्धाभावः । नैता- वता शैवमतस्याप्रामाणिक सिद्धयेत् । वदा हि भगवन्निश्वसितरूपा इति भवतां प्रमाणतमाश्चेत् , अस्माकमपि भगवता साक्षादेव बुद्धिपूर्व- कमुपदिष्टाः वेदेभ्योऽपि प्रमाणतमा एव आगमाः । अवुद्धिपूर्वकवाक्या- पेक्षया वुद्धिपूर्वकवाक्यानामेव प्रामाण्यानिशमः सर्वजनीनः । अतश्च . 8 ·श्रीकण्ठसमालोचनम . आगममूलत्वमात्रान्नाप्रामाण्यं शैवसंप्रदायस्य । वदन्ति च शैवग्रन्था इममंशं-' अथवा शिवनिश्वासश्रुतिभ्यस्त शिवागमाः। अधिका शिववक्रेभ्यः साक्षादेव विनिर्गताः॥ ' (क्रियामार ) इत्यादि । ग्रन्थविस्तरभयात्तु नाधिकं लिखामः । अतश्च किं साध्य तवानेन कोलाहलेनेति चेत्- हन्तवमद्यैव मतिः प्रसन्ना तवेति सन्तो मुदमाप्नुवन्ति । एवं ऋजौ वर्त्मनि गच्छतस्ते कदापि हानिर्न भन्महात्मन् ! 'न दूषयामोऽत्र चलेशतोऽपि निश्चिन्मतं इत्याधुपक्रमं कुतोव्यस्मा- स्त्विम् ? वैष्णवमतात् आगमैकमूलकं शेवमतमेवोत्कृष्टमस्तु कामम् । न हि लोके सर्वेऽपि प्राणिनः एकाभिप्रायवन्त स्युः । नापि वयं तथा संपादनेन जगदुद्दिधीर्षवो वा । भिन्नरुचिर्हि लोकः । तद्गच्छतु भवान् भवदभिमते मार्गे, न वयं निरुध्मः ॥ परन्त्विदमेकमेवात्र वयं वदामः-शैवानां ब्रह्मसूत्राणां च सम्बन्ध वस्तुतो नास्त्येव । स तु अतिसमीपादेव कालात् इति । प्रार्थयामहे च विशुद्धान् शङ्कराचार्यभक्तान् भवतां शैवपक्षपातः वैष्णवविद्वेषश्च किं युक्तः ? इति दूरतो निरस्य मात्सर्य आलोचयन्विति ॥ एवञ्च शैवमतस्य ब्रह्मसूत्राणां च सम्बन्धगन्धाभावात् तत्संबन्धं नूतनयोपलालयदिदं शैवभाज्यं अत्यन्ता चीनकल्पितमेव ॥ [रामानुजाचार्याद्यपरिगृहीता उनिघद. श्रीकण्ठेनोदाहना] (८) श्रीशङ्करभास्कररामानुजाचार्याोः अनुदाहृताः उपनिषदः श्रीकण्ठभाष्ये उदाहारिषत । 266पुटे कालाग्निरुद्रोपनिषत् 320पुटे रामोत्तरतापनीयोपनिषत् 33|पुटे 350पुटे च शिवसङ्कल्पोपनिषत् च श्रीकण्ठभाष्ये उदाहृता । एकस्मिन् प्रस्थाने एवमितगनुदाहृतप्रमाणो- दाहरणं इतरापेक्षया तस्यार्वाचीनतामावेदवेदेवेति विमर्शकानां सिद्धा- न्तः। अतश्चोक्तभाप्यापेक्षया श्रीकण्ठभाप्यं नवीनमेव ॥

·मुबालवाक्यम्दाहरदद नाव श्रीभाध्यादर्वाचीन मेव Bus मुत्र व्यत्य मदाह दिन भा'य श्रीभा यादवांचीनमेव] (९) एवं श्रीकण्ठमाग्ये न तु दृष्टान्तभावात् '(2-1-9) इत्यत्र सुवाटोपनिषदुदाहता। संयमुनिपन शङ्कराचार्योंदाहृता , श्रीमद्र- मानुजाचायैरेबोटाहता। तामुढाहरन श्रीकण्ठ गमानुजानन्तरकालिक एव । ननु वैपणीयं कुतो न स्यादिति चेत्- हन्त ! न ल्याग्नि वक्रबुद्धितां सङ्कटेऽपि समये समागते । सत्यमेव खलु कथ्यते जनःस्वस्वभाव इह दुस्त्यजस्त्विति ॥ सुवालोपनिषद्धि नारायणपारम्येदंपरा रामानुजार्याणां पुरस्कारा- हाकथं श्रीकण्ठादरणमर्हेत ? अपि च रामानुजायें. बहुत्र सेयमुपनिषदु- दाहृता। श्रीकण्ठेन तु एकत्रव । न हि स्वसमादृताया उपनिषद एक- वोटाहरणं घटेत ! अत इयमुपनिपत् नारायणपरेति मत्वा श्रीमद्रा- मानुजायैः वैष्ण पाने पर प्रकामायानीता इति प्रतिभाति । श्रीकण्ठस्तु अवशाडेकत्र तामुदाहरन् स्वस्य श्रीभाग्यचोन्तां स्वयं प्रत्यतिष्ठिपत् ।। अपि च श्रीभाग्ये सुवालोपनिपटाक्योपादानस्थले सर्वत्र विन्यास- विशेषं कथं वा ज्ञातुं प्रभवेस्त्वम् ? स्वसिद्धान्तासाधारणप्रमेयसाधना- वसरे कुत्रापि केवलं सुवालवाक्यं न प्रमाणीक्रियत इति चक्षु प्रसा. यावलोकय महामने! किं वहुना ! प्रकृतमत्र एवं श्रीभाग्य श्रीकण्ठभाप्यं च विलोकय महा- न्मन् ' जाह्मणो शीरागेरिभावसाधनाय प्रथमं संप्रतिपन्नं श्रुतिवाक्य- मुपादायवानन्तरमुपोलकतया केवलं सुवालवाक्यं उपात्तम्। सुबालोपनि- पदः तदानीं मईप्रतिपन्यभावात् 'सुगालोपनिषदि च' इति विच्छि- त्तिविशेषश्च प्रदाय । श्रीकण्ठभाप्ये तु इदं मुबालवाक्यं संप्रतिपन्नश्रुति- वाक्यवदेव विच्छित्तिविशेषप्रदर्शनमन्तरेव उपाढीयते। तेन च श्रीकण्ठभा- ग्यकाले सुबालोपनिपन्ससंग्रतिपन्न येन प्रसिद्धि प्राप्तेति स्पष्टं ज्ञायते । एवञ्च श्रीकण्ठभाग्यं श्रीभाग्याठर्वाचीनमित्येतत करवदरायितम् ॥ ननु श्रीकण्ठभाप्येऽपि 'यस्यात्मा शरीरं' इति संप्रतिपन्नश्रुत्युपादा- नानन्तरमेव सुवालवाक्यमुपात्तमिति किमिति न पश्यसि त्वमिति चेन्- ·६० श्रीकण्ठसमालोचनम् हन्त ! किमेवमतिगभीरा ने शेमुपी ! श्रीभाप्ये खलु चेतनाचेतनयोरुभयो रपि भगवच्छरीरत्वे संप्रतिपन्नानि वाक्यान्युपादाय विन्छित्तिविशेषप्रद- र्शनपूर्वकं चेतनाचेतनयो उभयो. भगवच्छरीरत्वे सुवालवाक्यमुपातम । श्रीकण्ठभाष्ये तु चेतनमात्रस्य भगवच्छरीरत्वे संप्रतिपन्नश्रुतिमुपादाय अवेतनस्य भगवच्छीरत्वे परं नुवालवाक्यं विच्छित्तिविशेपरन्तरैव निरातङ्कमुपाढीयत इत्यवधत्स्व कुशलमते । एवं च शतधा भवता कण्ठ- शोषणेऽपि तटस्था विमर्शका जानीयुरेवान तत्त्वं-श्रीभाष्यात्सर्वथाऽर्वा- चीनं श्रीकण्ठभाष्यमिति ।। [जानात्येवेयमितिश्रु युदाहरणमपि अस्यार्वाचीनत्वगमकम् ] (१०) अपरञ्चेदं चोरस्य सहजमचातुर्य अवधेयं विमर्शकाग्रेसरैः । 'व्यतिरेको गन्धवत् तथा हि दर्शयति' (२-२-२७) इत्यत्र 'दर्शयति' इति सूत्रखण्डं विवृण्वन् श्रीकण्ठ. 'जानात्येवायं पुरुषः' इति श्रुतिमुपादत्ते। इयं श्रुतिः कुत्र वर्तले ? केन वा ब्रह्मसूत्रभाग्यकारेणोपात्ता' इति वक्तव्यं मुसलकिमलयमतिना। न हीयं श्रुतिः संप्रतिपन्नासु उपनिषत्सु उए- लभ्यते । न वा शङ्कराचार्यायै स्वाहता । यदि च भवद्दशा श्रीकण्ठः शङ्कराचार्यात प्राचीन तदा शहनाचार्या अपि इमां श्रुति यत्र कुत्रचित् , अन्ततः पूर्वपक्षतया वा उपादढीरन् । गदि च रामानुजाचार्येभ्य प्रचीन: सः तदापि अविमानेन तदुद हरण न घटेत ॥ ननु रामानुजायैर्वा तत् कथम् पात्तं युक्तम् ? श्रीकण्ठस्य वा स्वात- व्येण तदुपादानं कुतो न घटताम ? इति चेत-रहस्यमिदं कथ ज्ञातुं प्रभवेस्त्वम् ? तद्विद्धि प्रणिपनाद्यैः यद्यस्ति तव कौतुक्स । उपठेक्ष्यन्ति तत्तत्त्वं नव्यरङ्गेन्द्रयोगिन ॥ तथा हि-श्रीमद्यामुनमुनिभि' आत्मनिद्धावियं श्रुतिरुपात्ता। स्वप- परमाचार्यपरिगृहीतत्वात् श्रीमद्रामानुजेविगानेनेयं श्रुतिः परिगृहीता । प्रदर्शयैतादृशं प्रमाणं श्रीकण्ठेन तदुदाहरणे । ननु यामुनायैर्वा ला कथमु- पात्तुमर्हेति चेत् , अममाथेयमत्रेदमप्रकृतम् । अथापि वदाम -यामुनग्रन्थे ऽपि विन्यासविशेषो द्रष्टव्य आयुग्मता। तत्र हि धर्मभूतज्ञाननित्यत्वोपपा- दनावसरे प्रमाणत्नेन संप्रतिपन्नाः श्रुतीरुपादाय “अन्याश्च जानात्येवायं ·श्रीक्ण्टभाध्ये श्रीभाष्य तितमिति बिमर्थक पुरुषो ज्ञातव्यं तु न वेद इत्याद्याः इनि विच्छित्तिविटीपप्रदर्शनपूर्व- कमियं श्रुतिरुपात्ता । शङ्कगडिभिग्दाहरणात इतरश्रुनिदेव नोपाना। अथापि काशिकाकारेण सुचरितृमिश्रण उदाहतन्यात इतर संप्रनिपत्तिर- प्यस्तीति कृत्वा पृथक्तस्या उपादानं कृतम । म्वपरमाचार्यपरिगृही तत्वात् श्रीमद्रामानुजैरविणव इयं श्रुतिरूपाना । श्रीकण्टेन तु अविगानेन तदुपादानं कथं घटतामिति निम्पय महामने ! ननु काशिकां दृष्ट्वा यामुनवदेव श्रीकण्ठ स्वातन्त्रण नदुदाज- हारेति कुतो न स्यादिति चेत्- तर्हि यामुनवटेप दर्शयेत् रीतिभेदमिह वाक्यरखने। किञ्च न त्वमिह वुध्यसे कुतः व्याति निजवचम् दुर्म ! सुचरितमिश्रःखलु शङ्कराचार्यादवाचीनः । तमनुमा भवद्गुरुः कथं शङ्कराचार्यादपि प्राचीन इति घोषयसि त्वमिति सुज्यने भवतो विरुद्धभाषणम् । ननु श्रीकण्ठं दृष्ट्व मुचरितोऽदिलामुदाजहारेति प्रत्य- वस्थाने किं ब्रूयास्त्वमिति चेत्- बयां विना निन्दनतस्तु किञ्चित विधेरल इनस्य जगत्रयेऽसिन् । भवादृशेर्योऽघटयद्विवादं दुराग्रहान्धीकृतदर्शनमें । एवं तर्हि शङ्करादिभिः वेदान्तिभिरियं श्रुतिः ।. परित्यक्ता स्यात् । शङ्करादिभिरनुदाहृतत्वात् उदासीनन सुचरिनेनेवोद हरणात यामुनायें- विन्यासविशेषेण उदाहृता । तैः परिगृहीतत्वात श्रीमद्यतिवरैरविगाने- नोदाहृता । तादृशं विनिगमकं प्रदर्शत्व श्रीकाटन नबुढाहरणे ॥ पश्य चौर्यनिरतात्मनां मतेर्दिभ्रमं महजमत्र दुसते शनुयात्तु कियतो हि वासरान चौर्यमत्र डिग्रिहिन भावान ॥ [श्रीकण्ठभा 'ये श्र भाग्य दूपिम निका] (११) श्रीकण्ठभाप्ये ‘गतेरर्थवत्त्वं' इत्यत्र श्रीभाप्यं दृक्तिमिति तटस्थाविमर्शका अभिप्रयन्ति । तथा हि-ब्रह्मविदो देहवियोगकाल एव सर्वकर्मणामपि भयात् सूक्ष्मशरीर यानि निवृत्तेगवश्यकत्वात् कथं १ * हयवदनराय , सूर्यनारायण + स्ट ·६२ श्रीकण्ठसमालोचनम् गत्यादिसंभव इतीमामाशङ्कां विद्यासामर्थ्यादेव सक्षमशरीगवस्थितिम- भ्युपगम्य पर्यहरन् श्रीभाष्यकाराः । तदिदं दृषर ति श्रीकण्ठभाप्यं- 'यद्यपि विद्यासामर्थ्यात् देवयानेन गतिः तत्तद्देशविहारसंवादिकं अग्नि- मविहारादिवदुपपद्यते . तथापि यावद्ब्रह्मप्राप्ति धीसकोचरूपसंसारानु- वृत्तिः विद्यासामर्थ्यान्नोपपद्यते' इति । श्रीभाप्यं श्रीकण्टभाग्यं च सम- कालं विमृशतां इदं श्रीकण्ठभाग्यं श्रीभाग्यमेव कटाक्षयतीति स्पष्टं भायात् । एवं खण्ड्यखण्डनभावस्य स्पष्टं प्रतीतावपि तटस्थविमर्शकै. स्तथाङ्गीकारेऽपि तदपलापः केवलदुराग्रहमूलक एव वक्तव्य ॥ [हरदत्तानुयायी श्रीकण्ठः अत्यर्वाचीन एव] (१२) श्रीकण्ठः खलु हरदत्तानुयायीति भवहीक्षितः असदुद्ध- ध्यति । हरदत्तश्च श्रीरामानुजार्यसमकालिक एव स्यादिति सुबहु- विमर्शपूर्वकं स्थापयति सूर्यनारायणशास्त्री स्वीयशिवाद्वैतग्रन्थे आंग्ल- भाषात्मके । एवं हरदत्तस्यैव रामानुजसमकालिकत्वे तदनुयायी श्रीकण्ठ श्रीमद्रामानुजार्याटर्वाचीन इति दण्डापूपायितम् । परन्त्विद- मत्र विस्मयावहं-यदयं सूर्यनारायणशास्त्री हरदत्तं रामानुजसमकालिकं वदन् श्रीकण्ठं श्वेताचार्यशियं हरदत्तानुयायिनं च केवलं जाननपि अन्ते श्रीकण्ठः रामानुजसमकालिक. स्यादित्यभिप्रेत ति ॥ आस्तामिद नात्र भवेत्तु हानिः , सत्यं कथञ्चित् प्रकटीकृतं हि । कथं त्यजेयुम्सुरहोस्तु कालात् दृढप्ररूढां बत वासनां ताम् ॥ वल्लभमनीय . श्रीकण्ठमर्वाचीन वदनि ] (१३) श्रीवल्लभभाष्य न्यास्यता पुरुषोत्तम खलु श्रीकण्ठं रामानुज- मतचोरं असकृदावेदयति । एवं गिरिधरोऽपि स्वीयशुद्धाद्वैतमार्ताण्डे- शैवोऽप्येतेन विध्वस्तो यतस्तचोर एव दि इत्याह । रामकृष्णभट्टीया- तच्चोर.-रामानुजमतचोर ' इति ॥ व्याख्याच . न ह्येने रामानुज पतीया' , येन तत्पक्षपातात्तथोक्त त्युच्येत । ननु पुरुषोत्तमः खलु वैषणवत्वसामान्याभिमानादपि तथोक्तान् स्यात् इति चेत्-भोः विदम्- ·विना काम्मत्रऽष श्रीकण्टमर्वाचीन वदन्नि । स्वपतिविभवहर्तन दुर्जनान् वष्टि माची तदिह कुलवधूनां भृपणं प्राहुरार्याः । न च खलु चतुराया युज्यने वारनार्याः सकलफलवदान्ये पृरूपे पलेटाः ॥ ननु दीक्षिनः बटुन वायः नागि शव । किन्बदती तटस्थ । नतश्च पुरुषोत्तमोक्करपि दीक्षितोक्तिस्व न्यायतो विश्वसनीयेति चेत्- भवद्गुरुस्वरूपस्य ख्यापनदंपग क्यम् । दीक्षिताक्तिरता नव विश्वासविषयान [श्र कट - यहोवापि नबन] (१४) श्रीकण्ठभाप्यस्य शैल्यपि तस्या चीननामावेदयेदेन । यद्यपि एनयोभाग्ययोः आनुपूर्वारसास्यमयस्ति . अथाप्यनुकार्यानुकारित्वं आत्मसाक्षिकं दुरपदवमेव ॥ परन्त्विदं सम्यगहि धीमन् त्वत्तोऽपि दक्षः पुरुषोऽस्ति लोकं । चोरोऽतिचातुर्ययुतोऽपि किं नु न गृह्यते राजभटैः प्रवीण ॥ किञ्च कुत्रचित् भाप्ययोस्साम्येऽपि कुत्रचित खलु वैरूप्यमप्य- स्त्येव । तत्रत्यशैली श्रीभाग्यशैल्यपेक्षयाऽतिन नैव परिदृश्यते ॥ सहृदयहृदयैकवद्येऽस्मिन् नाधिकं वक्तमुत्सुकाम ॥ [विमर्गकास्सर्वेऽपि श्रीकण्ठमाचीन वदन्ति (१५) तटस्थविमर्शकविचक्षणास्सर्वेऽपि श्रीकण्ठं रामानुजानन्तर- कालिकमेव वदन्ति । यथा- (क) राधाकृष्ण. ' इण्डियन फिलासिफि' नामक ग्रन्थस्य द्वितीय- भागे 723पुटे श्रीकण्ठं क्रेस्त4शतकस्थमलिखत् ।। (ख) हयवदनरायश्च श्रीकरभाष्यभूमिकाग्रन्थे एनं 13शतकस्थमे- वाब्रवीत् ॥ (ग) दासगुप्तोऽपि 'हिस्टरि आफ इण्डियन फिलासिफि' नामक- ग्रन्थस्य पञ्चमसंपुटे | पुटे एनं स्त! 3शतकस्थमुवाच ॥

·६२ श्रीकण्ठसमालोचनम् .. गत्यादिसंभव इतीमामाशङ्कां विद्यासामर्थ्यादेव सदमशरीगवस्थितिम- भ्युपगम्य पर्यहरन् श्रीभाप्यकाराः। तदिदं दृपर ति श्रीकण्ठभाप्यं- यद्यपि विद्यासामर्थ्यात् देवयानेन गतिः तत्तद्देशविहारसंवादिकं अग्रि- मविहारादिवदुपपद्यते ; तथापि यावब्रह्मप्राप्ति धीसङ्कोचरूपसंसारानु वृत्तिः विद्यासामर्थ्यान्नोपपद्यते' इति । श्रीभाष्यं श्रीकण्टभाग्यं च सम- कालं विमृशतां इदं श्रीकण्ठभाप्यं श्रीभाष्यमेव कटाक्षयतीति स्पष्टं भायात् । एवं खण्ड्यखण्डनभावस्य स्पष्टं प्रतीतावपि तटस्थविमर्शकै- स्तथाङ्गीकारेऽपि तदपलापः केवल दुराग्रहमूलक एव वक्तव्य ॥ [हरदत्तानुयायी श्रीकण्ठः अत्यर्वाचीन एव (१२) श्रीकण्ठः खलु हरदत्तानुयायीति भवदीक्षित. असकृदुद्ध- ष्यति । हरदत्तश्च श्रीरामानुजार्यसमकालिक एव स्यादिति सुबहु- विमर्शपूर्वकं स्थापयति सूर्यनारायणशास्त्री स्वीयशिवाद्वैतग्रन्थे आंग्ल- भाषात्मके । एवं हरदत्तस्यैव रामानुजसमकालिकत्वे तदनुयायी श्रीकण्ठ श्रीमद्रामानुजार्यादर्वाचीन इति दण्डापूपायितम् । परन्त्विद- मत्र विस्मयावहं-यदयं सूर्यनारायणशास्त्री हरदत्तं रामानुजसमकालिकं वदन् श्रीकण्ठं श्वेताचार्यशिप्य हरदत्तानुयायिनं च केवलं जाननपि अन्ते श्रीकण्ठः रामानुजसमकालिक. स्यादित्यभिप्रैर्त ति ॥ आस्तामिद नात्र भवेत्तु हानिः , सत्यं कथञ्चित् प्रकटीकृतं हि । कथं त्यजेयुम्सुरहोस्तु कालात् दृढप्ररूढां बत ' वासनां ताम् ॥ वल्लभमनीयाः श्रीकण्ठमर्वाचीन बदनि:] (१३) श्रीवल्लभभाष्य व्याख्याता पुरुषोत्तम खलु श्रीकण्ठं रामानुज- मतचोरं असकृदावेदयति । एवं गिरिधरोऽपि स्वीयशुद्धाद्वैतमार्ताण्डे- शैवोऽप्येतेन विध्वस्तो यतस्तच्चोर एव हि' इत्याह । रामकृष्णभट्टीया-तचोर:-रामानुजमतचोर ' इति ॥ ड्याख्याच न ह्येते रामानुज प्रतीया' , येन तत्पक्षपातात्तथोक्त त्युच्येत । ननु पुरुषोत्तमः खलु वैष्णवत्वसामान्याभिमानादपि तथोक्तवान् स्यात् इति चेत-भोः शृण्विदम्-- ·विमर्शकास्सर्वेऽपि श्रीकण्ठमा चीन वदन्ति स्वपतिविभवहर्तृन् दुर्जनान् द्वेष्टि साध्वी तदिह कुलवधूनां भूषणं प्राहुरार्याः । न च खलु चतुराया युज्यते वारनार्याः सकलफलवदान्ये पूरुषे द्वेषलेशः ॥ ननु दीक्षितः खलु न वैष्णः, नापि शव । किन्त्वद्वती तटस्थ । रतश्च पुरुषोत्तमोक्तेरपि दीक्षितोक्तिरेव न्यायतो विश्वसनीयेति चेत्- भवद्गुरुस्वरूपस्य ख्यापनदंपरा क्यम् । दीक्षितोक्तिरतो नैव विश्वासविषयो भत् ।। [श्रीकण्ठभाष्यशैल्यपि नवीना] (१४) श्रीकण्ठभाग्यस्य शैल्यपि तस्यार्वाचीनतामावेदयेदेव । यद्यपि एनयोर्भाष्ययोः आनुपूर्वास्साम्यमप्यस्ति , अथाप्यनुकार्यानुकारित्वं आत्मसाक्षिकं दुरपह्नवमेव ।। परन्त्विदं सम्यगवेहि धीमन् त्वत्तोऽपि दक्षः पुरुषोऽस्ति लोके । चोरोऽतिचातुर्ययुतोऽपि किं नु न गृह्यते राजभटैः प्रवीण ॥ किञ्च कुत्रचित् भाष्यद्वयोस्साम्येऽपि कुत्रचित् खलु वैरूप्यमप्य- स्त्येव । तत्रत्यशैली श्रीभाष्यशैल्यपेक्षयाऽतिन नैव परिदृश्यते ॥ सहृदयहृदयैकवेद्येऽस्मिन् नाधिकं वक्तमुत्सुकाम ॥ [विमर्शकास्सवेऽपि श्रीकण्ठमर्वाचीन वदन्ति (१५) तटस्थविमर्शकविचक्षणास्सर्वेऽपि श्रीकण्ठं रामानुजानन्तर- कालिकमेव वदन्ति । यथा- (क) राधाकृष्ण. 'इण्डियन् फिलासिफि नामकग्रन्थस्य द्वितीय- भागे 723पुटे श्रीकण्ठं क्रैस्स '4शतकस्थमलिखत् ॥ (ख) हयवदनरायश्च करभाष्यभूमिकाग्रन्थे एनं 13शतकस्थमे- वाब्रवीत् ॥ (ग) दासगुप्तोऽपि रि आफ इण्डियन फिलासिफि' नामक- ग्रन्थस्य पञ्चमसंपुटे | पुरे कैस्त! 3शतकस्थमुवाच ॥ - ·६४ ४ श्रीकण्ठसमालोचनम् (घ) चिन्तामणिस्तु स्त। 5शतकीयमेवाकथयत् इति प्रसिद्धम् ॥ (3) सूर्यनारायणशस्त्रयपि हरदत्तं श्रीरामानुजसमानकालिकं वदन् नद जुबाधिन श्वेताचार्यशिष्य श्रीकण्ठं श्रीरामानुजानन्तरकालिक- मवशादङ्गीचकार । कदापि तु श्रीकण्ठानुकारिणं रामानुजं वक्तुमपि न प्रायतत स.॥ तदेवमति नजर्शिकै. श्रीकण्ठ श्रीरामानुजार्यादर्वाचीनमेव वदद्भिः श्रीकण्ठानुमानिस रामानुज वदत. दीक्षितस्य स्वरूपं वहिः प्रकाशितलेव॥ तन्हि पटुभिरभिरत्वप्रकम्प्यैः प्रमाणे सकलदुधमलानेर्विस्तरेणाभ्यधायि । अवधत बुभेन्द्रा लक्ष्मणार्यस्य भाग्यात् अभिनववुधसृष्टं नूतलं शेवभाष्यम् ॥ [श्रीकण्ठ मा बस्य वास्तविककालनिर्णय. मा श्रीलक्ष्मणार्यस्य भाप्याद्यदि नवं भवेत् । श्रीकण्ठमाध्य , तह र कथ्यतां कालनिर्णय ॥ वयसपि मास एले विपयम् । जानीमश्च तस्य वास्तविककाला- निर्णये पुनःपुनरह, वि भवत्प्रत्याशेलि । निर्मूलयामो भवत्प्रत्याशां सांकुरच्छेदम् । ण्यवधान। एकस्य ग्रन्थस्य कालनिर्णये अयमेवाभ्य- हितोपायोऽजिमीनः सर्वविदुषां-इदं भाग्य केनकेन कुत्रकुत्र बोद्धृतम, अस्मिंश्च भाष्ये के वा ग्रन्थकाराः , के वा अन्थाश्चोद्धृता इति ॥ तंत्रतइन्थेऽयं मुख्यो विशेषोऽवगन्तव्यः। ब्रह्मसूत्रभाप्यं रचयन् खल्वाचार्यः स्वोक्तार्थ स्वाचार्यादीनां अन्येषां वा स्वपूर्वतनानां वचना- दिकं यत्रकुत्रनित् प्रमाणयेत् इति लोकमर्यादा । लोकाती ते त्वमिन् भाष्ये स्वकालयत्तापरिज्ञानपरिहारायेव केवलं यस्य कस्यापि ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य वा नामश्रन्थादिकं बुद्धिपूर्वकमेव परिहृतमिति तत्पठितृणां स्प, ज्ञायेत । मङ्गलश्लोके परं श्वेताचार्यनाम गृहीतम् ‘नमः श्वेता- भिधानाय नानागमविधायिने' इति । परन्तु कोऽसौ श्वेताचार्य इति प्रश्नेतु गगनमेव वीक्षणीयं तैः । अष्टाविशतिसंख्याकेषु शैवयोगाचार्येषु ·श्रीकण्ठभाष्यस्य वास्तविककालनिर्णयः अयमाद्य इति पुराणादवगम्येत । नानागमविधायिने इति पदमपि स्वरसतः तादृश एवाचार्ये लगेत् । एतयाख्यायां दीक्षितसंकटं पश्यतां अयमप्यर्थः मनसि स्फुरेत- यदयमेव दीक्षितो वैष्णवविद्वेषात् तत्प्रतीपं शैवमार्ग प्रतिष्ठापयिषुः तन्मूलग्रन्थत्वेन किञ्चिद्भाग्यं स्वयमेव श्रीकण्ठ- नाम्नि कल्पयामास । भाष्यकारस्यादावाचार्यमङ्गलाभावन्यूनतापरिजि- हीर्षयेव यं कञ्चन संयुयुक्षु. प्रसिद्धव्यक्तिलामग्रहणे यः कश्चिदाक्षिपद- पीति भीत्या पौराणिक श्वेताचार्यमेवाथ्युजत् । ततः पौराणिकाचार्यस्य लौकिकार्वाचीनभाष्यकाराचार्यत्वासंभवं मन्यमानेन तेन तयारयायां महान् संकटोऽनुभाव्यः संवृत्त-इति । विचारयामश्चैतत्तत्त्वमनुपदमेव ॥ हयवदनरायस्तु प्रदर्श्य कतिपयशासनानि अमुं क्रैस्त 13शतकीय- माह । परन्तु तत्प्रदर्शितशासनेषु ब्रह्मसूत्रभाष्यकर्तृत्वेन श्रीकण्ठशि- वाचार्यस्य कस्याप्युल्लेखो नैव दृश्यते । श्रीकण्ठभाष्यविचारैदंपरप्रवृत्तिः सूर्यनारायण शस्त्री तु महती चर्चा मुधा विधाय-' यद्यपि महोत्सवविधौ अवोरशिवाचार्यः स्वाचार्यपरपरायां श्रीकण्ठनामानं कञ्चिन्निर्दिशति-तथाऽपि तत्र परंपरायां श्वेताचार्य- नाम्नोऽदर्शनेन प्रकृतश्रीकण्ठः स न स्यादित्येव प्रतिभाति' इति विलि- ख्य-(पु-73-75) अन्ते स्वाशयसारमेवमावेदयामास-' श्रीकण्ठभाप्यस्य उमापतिशिवाचार्यकृतपौष्करभाष्यगत उल्लेख एव प्राचीनतमः । उमा- पतिश्च स्वीयसङ्कल्यनिराकरणाख्ये ग्रन्थे स्वस्य कालं स्पष्टं निरदेक्षत् । तत्रोक्तशकवर्ष ऊस्त1313वर्षमितः । परन्तु पोकरभाष्ये 16शतकीय- न्यायामृतस्योल्लेखो दृश्यते । अतोत्र त्रयी गति -इदं भाप्यं कैस्त 1313 कालिकोमापतिशिवाचार्यकृतं न स्यात् , अन्यद्वा न्यायामृतं तत्स्यात् ; न्यायामृतवचनं प्रक्षिप्तं वा स्यात् । एषु को युक्त इति निर्णय क्लिष्ट एव । एतत्परित्यागे शिवलिङ्गभूपालीयः (स्त 15शतक) श्रीकण्ठ- भाष्योल्लेख एव प्राचीनतमः' इति (पुट-77) ॥ परन्तु-सङ्कल्पनिराकर्तुः उमापतिशिवाचार्यात् भिन्न एवायं पोक- रभाष्यकर्ता उमापतिशिवाचार्य । उमापतिशिवाचार्यः शुद्धद्राविड- पण्डितः । तेन माकिं 15 ग्रन्था विरचिताः शुद्धद्राविडभाषायामेव । यद्ययं संस्कृतपण्डितोऽपि स्यात् तर्हि एकमपि वाऽन्यं संस्कृतग्रन्थं प्रथयेत्सः । अत इदं पौष्करभाष्य तत्कर्तृकं न भवितुमर्हत्येव । तत्रापि ऊस्त 16शतकी- 9 ·10 ७ श्रीकण्ठसमालोचनम् करणे यन्यायामृतरयोल्लेखात् विवादस्थावसर एव नास्ति । न्यायामृतग्रन्थना- मोल्ले लपूर्वकं परिदृश्यमानन्यायामृतगतश्लोके तयैवानुपूर्ध्या उपलभ्यमाने अन्य न्यायामृतः स्यात् , स भागः प्रक्षिप्तः स्यात् इत्यादिकथनं मुधा- ऽऽग्रहं केवलं प्रदर्शयेत् ॥ यत्र यत्र मम बाधकं भवेत् कल्पितं तदिह नूतनैरिति । मुक्तकण्ठमिह घुप्यतां मुधा, किन्तु मा सदलि सूक्ष्मबुद्धिनाम् ॥ अतश्च प्रकृतपौष्करभाप्यं न्यायामृतादप्यर्वाचीनमेवेति तत्रोल्लेखः नास्य भाष्यस्य प्राचीनतांगमयेत् ॥ एवं शिवलिङ्गभूपालेन श्रुतिसृक्तिमालाव्याख्यायां श्रीकण्ठभाप्य- मुल्लिखितमिति कथनं परप्रतारणमेव । श्रीकण्ठभाप्ये प्रमिताधिक ईशानशब्द एव शिवासाधारण इत्युक्तं, हरदत्तस्तु ईश्वरपदमेव तादृशमाहेत्यादिकं पूर्वमेव (३१ पुटे) विवृतम् ॥ शिवलिङ्गभूपोऽपि स्वव्याख्यायां उपोद्वलकतया पाणिनिजैमिनि- सूत्राधविशेषेण व्याससूत्रमपि कुत्रचिदुदाहरन् स्वयं सूत्रार्थ निवृणोति , न तु कुत्रापि तथा च भाष्यं इत्यादिरीत्या यया कयाचनविधया क्रिश्चिद्भाग्यं सूचयत्यपि । प्रत्युत 2,90इत्यादिश्लोकव्याख्यानादौ "वैय्या- सिकाः , मीमांसकाः, वैय्यासिकमते , मीमांसकमते " इत्यादिरीत्या व्यवहरन्नयं शिवलिङ्गभूप. स्वस्य वैय्यसिकत्वाभावमेवानेदयति । यदि च श्रीकण्ठभाष्यं शिवलिङ्गभूपदृष्टं स्यात् तदा वहुषु स्थलेषु, अनारधि- करणान्तयाम्यधिकरणानेकाधिकरणविषयवाक्यं उदाहरताऽनेन कथं वा तदधिकरणसूत्रआष्यादिक न मर्येतापि । किं वहुना ! ईशानशब्देश्व- रशब्दयो शियासाधारण्यविषये श्रीकण्ठहरदत्तयोः पूर्वपश्चिमगामि- त्वस्य स्पष्टतया तत्र वा कथमयं श्रीकण्ठभाप्यं पश्यन् उदास्तु मलं भवेत् । अतः शिवलिङ्गभूपालकाले श्रीकण्ठभाप्यं सर्वथा नासीदेव ॥ नधास्तामखिलं प्रोक्तमिदं दुर्वलचिन्तनम् । ब्राह्ममस्त्र प्रयोक्ष्यामो धारयेदं दुरुत्तरम् ॥ अस्मदीयैः श्रीकण्डमाप्योल्लेखनमिदमस्तु कोणे । भवदीयैरेव सुद- शनसरिशिः रबीयश्रीभाष्यव्याख्यायां श्रुतप्रकाशिकायां श्रीकण्ठभाप्य दूषितमेव । नथा हि लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे-'केचित् नारायणपरं ब्रह्मेति , " ·श्रीकण्ठभाष्यस्य वास्तविककालीनर्णय D १ 6 तद्यथा- वाक्ये नारायणपरमितिपदं नारायणात्परमित्यन्तर्गतलमासं वदन्ति- तदयुक्तम् ' इति इदं भाष्यं स्पष्टमनूध दूषितम् ॥ सुदर्शनसूरेगुरुभिः वात्स्यवरदायैरपि तत्त्वनिर्णये इदं भाग्य दृषि तम्। नच 'नारायणपरं ब्रह्म जारप्यणपरो ज्योतिः' इति वाक्ययोः पञ्चमीसमास. शङ्कनीय इत्यादि ॥ वात्स्यवरटार्यकालश्च ऊस्त!3शतकाद्यभाग इति इतिहासविद । एपञ्च कैस्त 13 शतकात्पूर्वमेव श्रीकण्ठभाप्यं लब्धप्रचारमनीटिभिपद्ध- सेनैव शिलालेखनायितमिति कथमम्य भाष्यस्यानिीता स्वरं मन्यले! ? भो ब्रह्मवादिन जगदेकवन्ध ! नमांलि भूयांनि रातु मे । परन्तु मा दर्शय चातुरी में जानामि सम्यक् तव तु स्वरूपम् ॥ भो ब्रह्मास्त्रविद्वरिष्ठ ! श्रुतप्रकाशिकायां तत्त्वनिर्णये वा श्रीकण्ठ- भाष्यप्रत्यभिज्ञापकमेकमपि वाऽक्षरं किमस्तीति वक्तु किं पार ग्रेस्त्वम् ? यदि नाम श्रीकण्ठभाप्यं सुदर्शनारवलोक्तिं स्यात् तदा शुत- प्रकाशिकायां इतरसम्मतसूत्रार्थयोजनादूषणावसरे कथं श्रीकण्ठभाग्यं लेशतोऽपि नोकितं स्यात् । एवमेव वरदाXणाटि रादि श्रीकण्ठभाप्यं विलोकितं स्यात् तदा अनुपपत्त्यायधिकरणश्री.ण्ठभाग्यं क्थमनृध न दूषितं स्यात् । स्वोक्तार्थे लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणं प्रमाणयनायं ग्रन्थकारः विरुद्धार्थवोधकं भाप्यं पश्यन्नपि कथं मौनमवलरेत् । अतः तत्वनिर्ण- यकर्ता सर्वथा श्रीकण्ठभाग्यं न वीक्षितव । एवञ्च शुनप्रकाशिकायां तत्त्वनिर्णये च श्रीकण्ठभाष्यरूरणं सर्वथा दुस्साघम् ॥ . किंवा श्रीवैष्णवाने सरै. परमतमर्मभेदननासीग्घाटीभः श्रीम- वेदान्तदेशिक कुत्राप्यनुल्लेखलादिदं भाग्यं सर्वथा नेभ्योऽनन्तर कालि- कमेव । 'निश्शेषां वस्तुवृत्तिं निपुणमिद भया न्यस्यता क्वापि कोणे इति खलु अभिवत्येत आचार्याः ॥ ननु स्तोत्रभाष्ये शिवपारम्यनिराकरणात् श्रीकण्ठमतमिदं दृषित- मेति चेत्-अयि भो बृहस्पते । शिवपारम्यदूपणमात्रात् श्रीकण्ठभा- प्यमेव दूषितमिति कथं मन्यसे त्वम् ? शिवपारम्यव्यवस्थापन सहि ·श्रीकण्ठसमालोचनम श्रीकण्ठोपशम् । किं वहुना! स्तोत्रभाष्यगतं “पुरुषोत्तमसमाख्या त्वन- धिगतशप्दानुशासनादिवृत्तान्तैः कैश्चित्केवलरूढेत्युक्तं 'रुढ्या तु कामं पुरुषोत्तमोऽस्तु' इति ” इति वाक्यं कस्येति वद मेधाविन् ! न हीदं श्रीकण्ठीयम् । अतश्च वात्स्यवरदसुदर्शननिगमान्तमहादेशिकानां काले श्रीकण्ठभाष्यातिरिक्तः कश्चित् शिवपारभ्यपरो ग्रन्थ आसीदेवेति अका. मेनाप्युररीकर्तव्यमेव । एतेन श्रुतप्रकाशिकातत्त्वनिर्णयादिकं श्रीकण्ठभा- प्यमेव कटाक्षयतीति दुर्वचमेव । एवञ्च श्रीमनिगमान्तमहादेशिककाल- पर्यन्त श्रीकण्ठभाष्यस्य सत्त्वे न शिञ्चिदपि प्रमाणमुपदर्शयितुं शक्यम् ॥ वस्तुतस्तु श्रीकण्ठभाप्यस्योल्लेखो दूषणं वा षोडशशतकालिक- स्याप्पयदीक्षितस्य कालादनन्तरमेव । तथा हि-शिवाग्रयोगिविरचिते संस्कृतशिवज्ञानभाष्ये शिवज्ञानयोगिविरचिते द्राविडशिवज्ञानभाष्ये च नीलकण्ठनानाऽयं श्रीकण्ठः परिग्राह्यत्वेनोपलालितो दृश्यते । महाचार्यैः श्रीवैष्णवैः स्वीयपाराशर्यजिये , मध्वमतीयैः राघवेन्द्रयोगिभिः स्वीय- चन्द्रिकाप्रका), विजयन्द्रितीर्थैः स्वीयपरतत्वप्रकाशिकादौ चेदं भाप्यं निरसनीयत्वेनोङ्कितं दृश्यते । वहममर्त यै पुरुषोत्तमगिरिधरप्रभृति- भिरिदं भाष्यमनूद्य दृषितमिति प्रथिनमेव । त एते सर्वेऽपि अप्पयदी- क्षितस्य समकालिकाः अनन्तरकालिका वा इति विमर्शक सिद्धान्त । एव- चैते ग्रन्थाः सर्वेऽपि श्रीकण्ठभाग्य अप्पयदीक्षितकालिकमेव द्रढयन्ति ॥ , किमधिको क्त्या-व्यासतीर्थाः स्वीयब्रह्न सूत्रम भाप्यव्याख्यानस्य चन्द्रिकाख्यस्योपक्रमे 'प्रतिसूत्रं प्रकाश्येते घटनाघटने मया। रवीयान्य- पक्षयोः सम्यक् विदां कुर्वन्तु सूरयः' इति प्रतिजानानाः शङ्करामानुज- मते एव सर्वत्र दूपयन्ति । न कुनापि वैष्णवाग्रेसरस्यावशर्तव्यं श्रीकण्ठ- दूषणं सूचयन्त्यपि । चन्द्रिकाव्याख्यातारो राघवेन्द्रतर्थाः प्रकाशाभिधे तयाख्याने तत्र नत्र श्रीकण्ठभाप्यं दूषयन्ति । तेन च श्रीकण्टभाग्यं व्यास- तीर्थानन्तरस्मिन् राघवेन्द्रतीर्थ पूर्वसिश्च काल एव सृष्टमिति करबदरा- यितम् । तथा च षोडशशतकानन्तरकालिकैरव ग्रन्थकारैः उल्लेखितमिदं श्रीकण्ठभाष्यं सर्वथाऽप्पयदीक्षितकालिकमेवेति वज्रलेपायितम् ॥ गृह्यन्ति ये नैव निजात्मने , ते जानीयुरेवाखिलमत्र तत्त्वम् । आत्मद्रुहां दूषणजालमत्र न लक्षणीयं निरयेन्धनानाम् ॥

·दीक्षित एव श्रीकण्ठभाष्यकर्ता , ? [दीक्षित एव श्रीकण्ठभाष्यकर्ता] अत्र तत्वविद प्राहुरमुमेवाप्पयं गुरुम् । श्रीकण्ठभाष्यकर्तारं प्रमाणैः बहुभिदृढम् ॥ तत्र तावदिदं प्रथममवधेयं विमर्शकतल्लजै-इदं श्रीकण्ठभाष्यं अप्प- यदीक्षितसमानकालिकमेव वरीवृत्त्यते । तदानीं च यदि नाम कश्चित शैवाचार्यः ब्रह्मसूत्रभाष्यरचनानुगुणप्रौढपाण्डित्यवान् अप्पयदीक्षिता- दन्यः वस्तुतो जीवन अभूत् तादृशस्य अन्यत्र यत्र कुत्रायुल्लेखादिकं अवश्यं भाव्येव । न हि कस्यचिदाचार्यवरिष्ठस्य मतप्रतिष्ठापकधुरन्ध- रस्य यत्र कुत्रचित् ग्रन्थे , गुरुपरंपरायां , शिलाशासनादौ वाऽनुल्लेखः युक्तिमान् । तत्रापि शैवमतानुयायिनां बाहुल्येऽनुभवसिद्धेऽपि तद्भाष्य- कारादिविषये किञ्चिदपि चिह्नादिकं कथं नोपलभ्येत । अत इदं भाप्यं अप्पयदीक्षितेनैव श्रीकण्ठनानि नूतनतया सृष्टमित्यभ्यू हेतुमस्त्यवकाशः॥ ननु तर्हि तेन स्वनाम्नैव कुतो भाप्यं न कृतम् ? तादृशपण्डितस्य रामानुजभाष्यानुकरणशरणं वा कथं घटतामिति चेत् - अत्रायमितिहासः स तव्य सर्वैः- आसीन्महाचार्य इति प्रसिद्धो रामानुजाचार्यमतप्रवर्तकः । अद्वैतिनस्त्वप्पयदीक्षितस्य येनाभवद्वादकथा जिर्ग पया ।। आदावभूदेष महार्यदर्यः पराङ्मुखो वेदशिरोगुरूत्तो। प्राचीनदौर्भाग्यविपाकहेतो. को वा भद्विध्यः शो महीतले ॥ आदावभूदप्पयदीक्षितोऽपि सौहार्दवान दैणय सत्तमेषु । यतोऽभवत् * वैष्णववंशजाता पितामही त्वप्पयदीक्षितस्य ।। यादवाभ्युदयनामबिश्रुतं काव्यरत्नमपि देशिकैः कृतम् । व्याख्यदेष खलु दीक्षितो मुदा मुक्तकण्ठमपि शंसते स्म तान् ४ ॥ * मध्वतन्त्रमुखमदनभूमिका द्रष्टव्या । यद्यपि केचित् परिमलाटी श्रीवैकुण्ठा चार्यस्य स्ववशकूटस्थ वेन कथनात् अय श्रीवैकुण्ठाचार्यवशादौहित्रो न भवितुम- हती-यभिप्रयन्ति-नथापि श्रीवैकुण्ठाचार्य नामकव्यक्तिद्वयसभवात् प्रसिद्धतिबाधन न युक्तमिति विमर्शका ॥ x19श्लोकव्याख्यायां- इत्थ विचिन्त्यारसर्वत्र भावास्सन्ति । कवितार्किकसिमस्य ·श्रीकण्ठसमालोचनम् . तस्मिन् काले जगति तिनं दर्शनं वागवाना श्रीमद्रामानुजनिगदितं यत् निशिटैक्ययादि । श्रुत्यन्तायै श्रुतिगणमुग्वैः स्थापितं लिप्त सर्वश्रेष्ठं वुधबहुम्तं लिम्नमें सका एव निरस्तप्रतिपक्ष पर्गाः गर्वात तृतीसत्य जगवन्तः । सङ्कल्पसूर्योदयनाटकस्य प्रदर्शनायायततन्त चैते ।। आकारयामासुरिमे च वैष्णवाः तापयं नाटकीक्षणाय ! प्रदर्शयामासुरिमेऽतिदक्षाः नसाटकं सर्वजलप्रशंस्यम् ॥ तत्रैकदृश्यस्य * विलोकनेन प्रोग्रेजितस्सन्नयमापयार्यः । विनाशयाम्यद्य तु वैष्णवानां गर्व नथतियति निश्चिकाय ॥ अथाकारयामास वादावाय कोपाधष्टि हाचार्यय॑म । विशिष्टैकसिद्धान्तमुन्मूलयामीत्यारफोटयामास दोर्दण्डयुग्म ॥ पराजितो भजेत् पक्ष विदुषो जय शालिन् । इत्येवं समयं कृत्वा वाद तो तु प्रच वादाहवः प्राचलदेनयोर्महान जिगीषुणोस्तम वहन्ग हानि च । स पूर्वपक्षं तु दिगेन्तिमेऽपयो दुरत्तरंमत्यजमाद गर्वितः ॥ अशकन्न यदा तदुत्तरे निममज्जायमपारमको । समयोऽतिययौ तदा ततो यतिस्पृष्टा च सभा सभासदैः ।। दैवादक्षितमानोऽयं महायस्तत्र संसदि । श्योऽहं वक्ष्यामि सिद्धान्तमित्युक्त्वा स्वगृहं ययौ ॥ अधिगत्य गृहं व्यचिन्तयत् ल तु तस्योगात्मशक्तित । अशकन्न तदापि चोत्तरे गतधैर्यो विललाप तुतः ॥ श्रुत्यन्तेषु प्रसिद्धं सकलजनहित दर्शनं पैष्णवानां श्रीमद्रामानुजार्यप्रभृतिगुरुवरै रक्षितं निप्रतीपम् । तस्येदानीं विपत्तिर्मम तु जडमतेत द्विदोपावाप्ता किं वेदानीं तु कुर्यामिति बहु विलपन निर्वृति नै भजे ॥ काव्येषु ललितेष्वपि' इत्युक्तम् । एवमनेन श्रीदेशिक सहरति व्याख्या- तमिति केचिन्मन्वते ॥ * कस्यचिदद्वैतिना विशिष्टाद्वैतिना पराजयरूपदृश्यस्य ।

·दीक्षित एवं श्रीकण्ठभाध्यकता इत्थं चिन्ताऽऽधुलीभूतं मजन्त शोकसागरे । पारं नेत्राधि पश्यन्तं कृच्छ्रानिद्रा समाययौ । ब्राह्म मुहूर्ते किल देशिकेन्द्र स्वप्ने बभूवास्य महादयालुः । सर्वार्थसिद्धि शतपणीं च विलोकयाघेति जगादचैनम् । ततः प्रवुद्धः अतिशखरार्थवचः स्मरन् हृष्टभना महार्यः । संपाद्य कोशावथ तत्र दृष्ट्वा तदुत्तर विस्मयमाप गाढम् ॥ किगिहाचरित गुफा मया बहुकालं निगमान्तदेशिके । विशुखेन विमूढथुद्धिना विफलं जन्म कुतं च गर्विणा ॥ एतादृशेऽपि मषि भूखतमे कृतघ्ने दोषामवीक्ष्य ते खलु देशिकेन्द्र । इत्थं विशोच्य पहुधा मजते स्म शाति स्वात्मार्पणेन गुरुवर्यवदाजयोः सः॥ तदनुपरदिनोऽसौ संस्मरतो महार्या. ८ मान लिगयुग्मं देशिटेन्द्रस्य हृद्यम । अभिनय : दीतया व्यमाना त्रुधोघे धिपण इव सुधार्थ सभा संविवेश ॥ तम पयो वीश्य रामापतन्तं पर्चस्विनं मत्तगति महार्यम् । तदेव सोऽभूत दर्य र पो यथा वीक्ष्य विहङ्गराजम् ॥ ततस्लसा शि:, इत्तमोक मुक्तिबजै दीक्षितमाशु जिग्ये । यथाप्रतिक्षं स दोनोऽपि भेजे विशिष्टैक्यमतं मनोज्ञम् ॥ हर दृश्यमवलोक्य याशं रोषितोऽभवदसौ तु नाटके । तथ्यास्तदवलोभित बुधः दीक्षितेन्द्रकृपया तदातनैः॥ को वाऽतिगच्छेदपि वीरमानी नारायणास्त्रं जगतीतलेऽसिन् । तथैव वेदान्तशुरुक्तयुक्तीः को वाऽतिगच्छेदपि बागधीशः ॥ नै। त्वयाऽहं विजितो महाय ! श्रीदेशिकेन्द्रैः खलु निर्जितोऽहम् । इत्येवमुक्त्माऽ यदीक्षितोऽसौ रुदाऽवहद्भार्गवरामवृत्तिम् ॥ नदाऽवहन् परां मुदं च सर्व एब सजना महार्य मेननादरान् शशारे सभासदः । ननर्तुरेल वैष्णवाश्च शिश्लियुः परस्परं जगुः कलं मुदा तदाऽभवन् भृशं च गर्विताः॥

·७२ श्रीकण्ठसमालोचनम् उद्वेलमेषामवलोक्य गर्व जज्वाल कोपादयमप्पयायः । तथाऽपि न प्राभवदेष किञ्चित् कर्तु च वक्तुं च पराजितत्वात् ।। यदा प्रतीकारविधावशक्तो बभूव तत्राप्पयदीक्षितोऽसौ । विवेश तं क्रूरतरा त्वसूया वैरं च तीघ्रं स्वपरात्ययाय ॥ निश्चिकाय सुदृढं मनस्यसौ येन केन विधिनापि वैष्णवान् । वर्धमानविभवान् दिनेदिने संरुणध्मि भृशगर्वितानिति ॥ तदाप्रभृत्यसावभूदनल्पवैरभावना- विदूषिताम्तरङ्गवान् जनेऽखिलेऽपि वैष्णवे । यदायकाशमाप तीववैरमस्य चेतसि तदैव बुद्धिविभ्रमः स्वयं त्वमुं समाविशत् ॥ तदा प्रभृत्येव महार्यवर्याः भक्ता बभूवुः श्रुतिशेखरायें । व्याख्यन् मुदा ते शतदृषणी च चक्रुर्गुरोर्वैभवसंग्रह च ॥ काले ययुस्तावति ते महार्याः दौर्भाग्यतो हन्त ! जगत्त्रयस्य हृदि स्मरन्तो गुरुसत्तमम्य पादाम्बुजं विष्णुपदं मनोज्ञम् ॥ ततो न कोऽप्यभूत्तत्र प्रतिरोद्धा बुधाग्रणीः । वैष्णवद्वेषदुष्टस्य दीक्षितस्य प्रवृत्तिषु ॥ यथाप्रनिझं खलु दीक्षितोऽसौ स्वयं विशिष्टैक्यमतं भजन्नपि । अथाऽपि रोषात् बत ! वैष्णवेषु शैवं विशिष्टेक्यमतं नव जगौ ॥ अयं कथञ्चित्तु विनिग्रहीषुः श्रीवैष्णवान् कोपविदूपितात्मा । श्रीचिन्नतिम्मादिकशेवभूपान् समाश्रयामास निजार्थ सिद्धयै ॥ तद्भपप्रेरितस्सोऽयं विष्णुविद्वेषकर्शितः । शिवतत्त्वविवेकादीन् रचयामस दीक्षितः॥ ईशानशब्दं शिव एव रूढं व्यासो वदन स्पष्टयतीशमेव । वेदान्तवेद्यं परमं च तत्त्वमित्येवमाद्यत्र जगाद चैषः ॥ केनेत्थमुक्तं तु चिरन्तनेन किं वा प्रमाणं भवदुक्तितोऽन्यत् । एवं हि पृष्टेन तु दीक्षितेन भाष्यं तदा दर्शनीयमासीत् ।। स्वीयं त्वसौ शैवमतं नवीनं चिरन्तनं ख्यापयितुं प्रवृत्त । अन्यस्य कस्यापि तु नाम्नि भाप्यं नवं विरच्य प्रकटीचकार ॥ स्वयं विशिष्टैक्यमते स्थितत्वात् सदैव तस्मिंश्च कृतश्रमत्वात् । कालाक्षमत्वाच्च बलात्तदास्य श्रीभाष्यकोशानुकृतिस्तु जाता ॥

·दीक्षित एव श्रीकण्ठभाष्यकर्ता ७ तस्य प्रकाशनविधौ धृतकङ्कणश्च व्याख्यां चकार विततामपि दीक्षितोऽसौ। वादावलीमपि चतुर्मतसंग्रहादी- न्यन्यानि चेवमकरोत्स दुराग्रहान्ध ॥ * श्रुतप्रकाशप्रमितैरसौ हि ग्रन्थैर्विवृण्वजिशैवभाप्यम् । श्रीभाष्यतुल्यं प्रकटीचिकीर्षुः हन्त ! स्वचौर्य प्रकटीचकार ॥ एवं स्वयं विनष्टोऽसावपरानप्यनाशयत् । मूर्खाणां तु क्रुधन्धानामियं हि सहजा गतिः ॥ न चैव युक्ता तव शैवमैत्रीत्यद्वैतिभिः कैश्चियं ** प्रबोधितः। शाच्याञ्च धाटाच जगाद रुष्टः श्रीशङ्कार्यानपि शैवपक्षगान् ॥ क्रुद्धो हन्यात् शुरूनित्यवितथवचन प्राह वल्मीकजन्मा किन्नेतत् क्वाप्यदृष्टं जगति तत इद किन्नु मिथ्या वचः स्यात् । इत्थं सन्तप्तचित्ता भवत वुधवरा दीक्षितेऽस्मिन् कृतज्ञाः संक्रुद्धः शङ्कराय निजगुरुमपि यो निघृणस्संजघान ॥ किन्तु चित्रमिह दीक्षिते त्वभूत् कोपहेतुपुरुषस्तु हन्यते । कोपमाप स तु वैष्णवाजनात् सञ्जघान गुरुवर्यमात्मन ॥ श्रीशङ्करायपरिभावितनीलकण्ठः काले बभूव किमु दीक्षितनामधेयः ! अद्वैतिवेषविनिगृहितशैवभावः शैवं चकार लमये वत ! शङ्करायम् ॥ आक्षितः पुनरपि शाङ्करैस्स कैश्चित् | वोधेन्द्रप्रमुखवुधैः महात्मभिश्च । तत्प्रीत्यै कथमिव लब्धसत्त्ववेष- स्त्वानन्दादिमपदलहरी वितेने ॥ अथापि तस्मिन्नपि दीक्षितोऽयं शिवस्य पादाभरणस्थरत्नम् । विष्णुं वदन वैष्णववैरमेव प्रकाशयामास तमोऽधदृष्टिः॥ * श्रुतप्रकाशिका हि षड्विग सहस्रग्रन्थपरिमिता। हालास्यनाथशास्त्रिणा शिवार्क- मणिदीपिकाभूमिकाया सापि व्याख्या तावत्परिमिता इत्युक्तम् ॥ ** बोधेन्द्रसरस्वतीप्रभृतिभिः। | हरिहराद्वैतभूषणादौ । 10 ·श्रीकण्ठसमालोचनम् कश्चित्तटाकं करशोधनाय गतश्चयुतः तत्र पपात तीरे । रोपात्तटाकोपरि मूर्ख एष. त्यत्त्वैव शुद्धिं निरगात्तटाकात् ॥ ततोऽपि मूर्खः खलु यस्तु तादृक् सरःप्रतीकारविधानबुद्धया । कुकूपमासाद्य निजानुगैश्चाप्यपातयच्चानपतत् स्वयं च ॥ एवमेव खलु दीक्षितोऽप्यसौ वैष्णवप्रतिविधानभावतः । नाशमाप ऋजुवमहानतोऽनाशयच वत : शाकरान् परान् ।। तदा प्रभृत्येव दधुर्विरोधमबैतिनः कोऽपि च वैष्णवेषु । एवं कलिः प्रादुरभूदलङ्घय श्रीशङ्करायशयनाशनाय ॥ एवं वैष्णवविद्वेषशालिनं दीक्षितं त्वमुम् । श्रीकण्ठभाष्यकर्ता विन्त निस्संशयं दुधाः ।। ननु भोः ! कस्यापतो वाचयसीदं पुराणम् ? प्रमाणानि प्रदर्शय! वत्स ! मास्तु तच संभ्रमो वृथा सूत्तरं तव दिशन्त्यमत्सर । मा च दर्शय विलोकयन् परानात्मवत्तु निजधृष्टतां मुधा ।। । , ७ वत्स कुत्राशे तव विप्रतिपत्तिः १ किमप्पयस्य महायः पराजब- विषये ? उन तस्य श्रीकण्टभाप्यकर्तृत्वविषये ? उत तस्य शकाचार्य- प्रतीपगामित्वे ? पश्य भोः! तटस्थेनावैष्णवेन श्रीनिवासराकोरटेनामा कर्णाटभाषायां लिखितं रघुनाथविजयाख्यं ऐतिहासिक कथाग्रन्थम् । तत्र हि 75पुटे महाचायैरप्पयपराजयः , अप्पयेन श्रीकण्ठभाप्यरचन च उपावर्णीति प्रसार्यतां चक्षुः । न वयं तस्योपदेष्टार ॥ किश्वेदमपि विमर्शनीयं-शिवतत्वविका , शिवकर्णामृतं , शिक्षा- कमणिदीपिका , शिवा ननिर्णयः , शिवानन्दलहरी इत्ययं दीक्षितकृत- शैवग्रन्थानामुत्पत्तिक्रमः । इदं च उत्तरोत्तर प्रन्थेषु पूर्ववतन अन्यो- लेखादेवावगम्यते । तत्र शिवतत्त्वविवेके वैष्णपविछेपः उद्धेलो नरीनृ- त्यते । अनन्तरं च क्रमक्रमशः तत्कृमीभवतिः इत्ययमंशोऽवधेयः॥ एवं शिवातिनिर्णयादौ श्रीकण्ठाचार्य भक्तिपुरःसरं अस्चिादयन् शिवतत्त्वविवेके शिवकर्णामने च ते फुतो वा लेमतोऽपि न मरत्यपि ; प्रत्युत शिवाद्वैतनिर्णयादौ श्रीकण्ठपरमगुरुत्वेनोद्धयमाणं सुदर्शनाचार्य- मेकमेवोपलालयतीत्यपि अवधीयताम् ।। .

·दीक्षित एव श्रीकण्ठमाष्यकर्ता . एवं शिवतत्ववियेले शिवकर्णामृते च नारायणपरं ब्रह्म' इति श्रुति अन्तर्गततत्पुरुषलमालत्जेन व्याख्यन्नपि श्रीकण्ठभाप्यानुपपत्त्यधि- करण सर्वथा न स्मरति । तथैव ईशानो भृतभव्यस्य' इति कठश्रु- तिगतमीशान व्इं शिवालाधारणं साधयन् 'शब्दादेव प्रस्तिः' इति सूत्र प्रदर्शयन् श्रीकण्ठं तद्भाग्यं वा कुतो बालेशतोऽपि न मरतीत्यपि चिन्त्यताम् । प्रत्युन निश्कर्णामृने 54पुटे 'नारायणात् परं ब्रह्मेति पाशु- पतानां व्याख्या' इति निर्वाह , सुदर्शनाचार्यकृतं उपास्योपासकयोरसेद- भावनाकृतोऽद इति लिवाहं च प्रदर्शयन् श्रीकष्ठभाप्यं सर्वथाऽप्रदर्श- यन् ‘नारायणात् परं ब्रह्म' इत्यादिव्याख्यानं ब्रह्मसूत्रप्रस्थानानारूढमेव प्रदर्शयत्ययं दीक्षित इत्यप्यवलोक्यतां सम्यक् । तत्र पाशुपतपदं प्रयुञ्जन् अयं दीक्षितः लेयां पाशुपताधिकरणविषयत्वादवैदिकत्वं , सुदर्शनाचार्यस्य वैतिकशैवत्व चामिमनुने इति स्पष्टम् । तमिममर्थ अवदिकं पूर्व ख्याप- यन्नयं अपदस्य धिकरणशिवार्कमपिढीपिकायां 'सुदर्शनाचार्यः परपक्षा- भिप्रायेण तदुक्तं । वस्तुतस्त नारायणात्परं इत्यर्थ एव प्रामाणिक ' इति कइन् पुनजिकत्वेन स्थापयितुं प्रायतत इत्ययवधीयताम् । एवमनु- पपत्यधिकारणे सुदर्शनोक्ति प्रोविवादं वदन्नयं ज्योतिरधिकरणशिवार्क- मणिदीपिकायां नमेव मुख्यग्निद्धान्तममथयदहो ' इत्यप्यवधीयताम्॥ एवं 30-35पुटोक्तदिशा हरदत्तश्रीकण्ठयोः पूर्वपश्चिमगामित्वेऽपि श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनं अयं कुतः प्रकटयतीत्यपि विमृश्यताम्॥ शिवतत्त्वविकादो विष्णु उच्चावचं विनिन्दन्नयं आनन्दलहर्या 35 श्लोकव्याख्यायां स्वस्य विष्णुभक्तत्वं कुतो वा नटयतीत्यपि चिन्त्यताम् ॥ लटेतत्सविमर्शलेऽयव निर्णय स्वयमापन्निर्मत्सराणां-अयं हि दीक्षित महाचार्यपाति विशित हकुई नजि वैष्णवविद्वेषात् सिद्वान्तभागविवाद परित्यज्य शैववैष्णवकलहमुद्वयोधयिषुः शिवतत्त्ववि- वेकं शियकर्णामृतं च प्रथावं प्राणिनाय । अस्पतरं स्वोक्ताथै पूर्वतनसम्मति- प्रदर्शनकाले प्राप्त स्थितमिदं शैवमतानुसारिणि ब्रह्मसूत्रभाष्य एव' इत्य- कथयत् । आन्दीयतां तद्भाप्यमिति पृष्टः अहर्निशमुपदिश्य श्रीकण्ठनानि किसिद्भाध्यं स्वयं रचयामास । कालस्याधिकस्याभावात् विशिष्टाद्वैत- तत्वस्य स्वहृदयारूढत्वात् वैष्णवदौहित्रस्य श्रीभाष्यग्रन्थपरिश्रमस्य सह- जता प्राप्तत्वाञ्च तदेतस्मिन् भाष्ये श्रीभाष्यानुकरणमवर्जनीयमापतितम् ॥

·७६ श्रीकण्ठसमालोचनम् .. एवं स्वकृतभाष्यस्य संप्रदायमूलकत्वख्यापनाय यं कञ्चनाचार्य निर्दिदिक्षुः यस्य कस्यचिल्लौकिकस्य निर्देशे सः किंकालिकः ? किंदेशः? इत्यादिरीत्या यः कश्चित् पृच्छेदपीति मत्वैव अलौकिकं श्वेताचार्य आदा- वयूयुजत् । पौराणिकस्य श्वेताचार्यस्थ लौकिकाचार्यगुरुत्वासंभवं पृष्टः कैश्चित् 'नानागमविधायिने' इत्यादि पदं तत्र शिवार्कमधिदीपिकायां विध्वंयितुं प्रववृते॥ अथापि तादृश वेताचार्यस्य गगनकुसुमसोदरतां पश्यद्भिः श्चि दाक्षिप्तः अयं दीक्षितः श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिनमेव ख्यापयामास शिवाद्वैतनिर्णये । एवं श्रीकण्ठं हरदत्तानुयायिन वदन् शिवतत्त्व विवेकशिवकर्णामृतयोः सुदर्शनाचार्यमुल्लिखन्नपि श्रीकण्ठं न सर्वथा सस्मारेत्यनेन श्रीकण्ठभाष्यस्य शिवतत्त्वविवेकानन्तरकालिकत्वं आनन्द- लहर्यादिपूर्वकालिकत्वं च स्पष्टमित्यस्य भाष्यस्य दीक्षितोषज्ञत्वं ग्रीप्मा- तपगतदिग्गजायितम् ॥ ननु पूर्वमनुल्लेख तदा तेनादृष्टत्वमात्रमावेदयेत् , नासत्त्वमिति चेत्-तर्हि अन्येन वा केन तत् दृष्ट इति कथय वृहस्पते ! दीक्षितात् पूर्व केनाप्यदृष्टत्वात् पूर्व 68पुटादो प्रतिदिशा अस्य भाग्यस्य दीक्षित- कालिकत्वसिद्धया च पूर्व तन्नासीदवेति तिक्तमपि सह्यमेव भवता ॥ नन्वस्त्विदमपि । अथापि तस्य दीक्षितकृतत्वं कथमुच्यते ? वत्स ! किमेवं संभ्रमः ! दीक्षितकाले तत्तादृशः अन्य मश्चन श्रीगण्ठ. यदि स्यात् यत्र कुत्राप्यन्यत्र , शासनादौ वा तदुल्लेख. आवश्यक । श्रीकण्ठा- चार्यनामकः ब्रह्मसूत्रभाष्यकर्ता तु न कुत्राप्यन्यत्र दीक्षितका तत्पूर्व वा प्रदर्शयितुं शक्य इति पूर्वमल कृन्निरूपितम् । एवञ्चास्य भाग्यस्य दीक्षि- तकृतत्वं दण्डापूपायितम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ एवं वैष्णवविद्वेष शैवाग्रहश्च कि हे युक्त इति बोधेन्द्रसरस्वत:प्रभृ तिभिः पर्यनुयुक्तः सः शङ्कराचार्यानेव शैवान् प्रकाशयामास शिवाद्वैत- निर्णये। हरिहराद्वैतभूषणादिमि खण्डिने तस्मिन् बोधेन्द्रसरस्वत:मुखैः शिवविष्णुसाम्य मिव प्रतिपादयन्तीं शिवानन्दलहरीं प्रशिनाय । पूर्व शिव- तत्त्वविवेकादौ अनुवादानहशब्दैः विष्णु विनिन्दन्नयं शिवानन्दलहर्या (श्लो35)–'वेदविभागार्थ मेवावर्तणन सकलवेदतात्पर्याभिजेन सर्चज्ञ- शिखामणिना भगवता वेदव्यासेन , पुलस्त्यवरप्रदानलब्धदेवतापारमार्थ्य- ७ ·दीक्षित एव श्रीकण्ठभाष्यकर्ता ७७ वेदनेन श्रीपराशरेण अन्यैश्च महर्षिभि दोपबृह्मणार्थ प्रणी पु श्रीम- न्महाभारतविष्णुपुराणादिषु निश्चितपरब्रह्मभावस्य सद्धिरतवैरपि अवि- गानेन परब्रह्मेत्येव पूजितस्य श्रीनारायणस्य कचित्कोगे निविएन्नार्थ- वादपुराणवचनाढिलेशमवलम्ब्य जीयमावं वक्तुं लारूजिहा प्रवर्तते । तथा चेन्मूर्धा च शतधा भवति । देदवैदिकद्रोहो देउनाद्रोहच जायते। अतो नारायणः परब्रमकोटि रेत्येवाग्माकं सिद्धान्त ' इति विष्णु पाभावं नटयन् तत्रैवान्दलहर्यामुपक्रम्ने ‘पादारविन्दाभरणे यदीये दधाति नीलोपलतां मुरारिः' इति शैवाग्रहं विष्णुविद्वेष चोद्वमयत्यहो! इति पश्यन्तु निर्मत्सराः॥ अपि च महाचार्याः पाराशर्यविजये शिवार्कमणिदीपिकागतदी- क्षितोक्तीरेव नीलकण्ठनान्नि उदाहरन्तीन्येतदपि तदानीं दीक्षितातिरिक्त- नीलकण्ठस्य खरविषाणसोदरतामवगम्यति ॥ एवं मीमांसाविचारगर्भाः श्रीकण्ठभाप्यजिज्ञासाधिकरणपक्योऽपि अत्र साक्षिण्यो भवितुमर्हन्ति ॥ किं वहुना ! पूर्वमनुपदमुपदर्शितरी त्याऽस्य भाग्यस्य काले यत्ता- ज्ञानपरिहारायैवात्र यस्य कस्यापि ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य बोल्लेखादिक बुद्विपूर्वकं परिहृतमित्येतदेवाश्य हीछितकृतित्वं द्रढयनि । दीक्षितोक्त- दिशा यदि नाम श्रीकण्ठनामकः कश्चित् हरदत्तानुय यी स्यात् स कथं हरदत्तसम्मतमैक्यभावनाशीनैक्यज्यपदेशं उभयलिमाद्यधिकरणे वद- नयि हरदत्तं तद्न्थं वा नोल्लिखेत् ? वस्तुतस्तु हादत्तश्रीकण्ठयोः पूर्व- पश्चिमगामित्वमेवेत्यसकृदुक्तम् । आहत्य सर्वमिद विमृशतां तत्त्वं स्पष्टं भायादेव ॥ शिवानन्दलहरीभूमिकायां हालारयनाथशास्त्री शिवाजन्दलहरी- दर्शनात् पूर्व दीक्षितं तान्त्रिकशैवं विष्णुविद्वेषिणं च घोषयतां उत्तरं दातुमशक्तः स्वयं विषण्णचितोऽभूदिति कथयति । एतेन शिवानन्द- लहरीपूर्वतनग्रन्थाः दीक्षित तान्त्रिकारीवं विष्णुनि पिणं चानेदयन्तीति तैरेवाभ्युपगतं भवति । एवं वदन्नयं शास्त्री दीक्षितवदेवात्मानं विनि- शूहितुं प्रयतते-यत आनन्दलह[पक्रमलोक दीक्षितं लब्धविवेक सर्वथा न प्रकटयति , अपि तु नटनमात्रं कुत्रचिद्धिष्णुविद्वेपाभावपक- टनमित्यनुपदमेवोक्तम् ॥

·७८ श्रीकण्ठसमालोचनम क inmamaMUNIA . P , एतादृशाग्रहशीलः अयं न श्रीकण्ठभाष्यमात्रं, अपि तु तदनुगुण- पुराणादिकमाथे प्राकल्पयादिति किं वदन्ती निर्मूलेति विदांकुर्वन्तु ॥ भी लारायणीधे-(90-5श्लो) धीशरोऽf भगवान् सकलेपु तावत् त्यागेव सानयति यो जहि पक्षपाती। त्वनिष्ट वस हि नामसहस्रकादि याख्यत् अवतरतुतिपरश्च गतिं गतोन्ते ।। इति दृश्यते । एतब्रन्थकर्ता च फिञ्चिदिव अप्पयदीक्षितपूर्वका- लिक इनि तद्भुग्धिातो ज्ञायते ! अत्र व्याख्या ‘भवत्स्तुतिपरः-श्रीम- त्पादादिलेशस्तुतिं कुर्वन् गति-मोक्षं गतः , न तु शिवस्तुतिपरः इति । एतत्परिशीलने इवानी बाराचार्यनाम्नि लब्धप्रचारा वह्वयः शिवस्तुतयः न शङ्कराचार्यवृताः, अपि तु दीक्षितादिभिः श्रीकण्ठभाग्यवदेव नूतन- तया सृष्टा इनि प्रतिभाति ॥ अथवा शङ्कराचार्यशिप्यपरंपरायामागतानामपि शङ्कराचार्य ने- दानीमपि वहुलं व्यवहारात् अळीनेन केनचिच्छङ्कराचार्येण कृता स्युः । आदिशङ्कराचार्यास्तु सर्वथा हीक्षितप्रतिकृला एवेति दुर पह्नवं विवुधगुरुणाऽपि । नव प्रधुरभावात् सतां गर्हितया सरण्या श्रीकण्ठ- भाष्यं दीक्षितेनैव कृतरिति दुरपह्नवम् ॥ ननु विशिष्टाद्वैननत्त्वं दीक्षितायोपदिष्टवन्तो भवन्महाचार्यास्तदानीं कुत्र गता ? कुतो का तैर्न शिक्षितो दीक्षितो वणवतत्त्वमपि इति चेत्- उक्तमत्रानुपक्षक्षेत्र ‘काले यस्तावति ते महार्याः' इति । किं प्रमाण मत्रे बेत् पश्यतु भवानेव पाराशर्यविजयादिकम् । तत्र हि दीक्षित खण्डयितुमुपकरणा से महान यथावत्लाकल्येन च तं खण्डयन्ति, किन्तु शत एव खण्ड पन्ति । तदिदमगमयति दीक्षितकोलाहलः कात्स्न्यन न विलोकितः स्यात्तरिति ।। ? ननु अशक्तिरतिष तत्र हेतु स्यादिति चेत . अशत्तिन तेषां , अपि तु तवैव तत्त्वदर्शने। पाराशर्यविजयेऽद्यमाना जिला धिकरणपतय. शिवार्कमणिदीपिकागला.। परन्तु ता — नीलकण्ठस्तु इति नीलकण्टी- यत्वेनोपात्ताः । दृश्यते तु औवभाष्ये तत्कर्तुर्नाम श्रीकण्ठ इति । तदेवं ·दीक्षितः शङ्कराचार्यखण्डकः नीलकण्ठनाना श्रीकण्ठभाष्यमुपात्तुं प्रवृत्ता एते दीक्षितल्लोरदाजहरिति -दं वैचित्र्यं कस्य हेतोः ? इदमेवात्र तत्त्वम्-महाचार्याणां कार, शिवाई- आणिदीपिका , श्रीकण्ठमाप्यं च न लब्धप्रचारमासीत् । किन्तु तद्भा- यस्य प्राचीनत्वसाधने प्रवृत्तैः दीक्षितादिभिः माधवी या विजया- टम्मेन नीलकण्ठमेव तत्कर्तृत्वेन स्यापने प्रवृत प्रतातरूयं तना- यमपश्यन्त ऋजुमतयो नीलकण्ठनाम्नैव तन्मानूदितफरतो महाचार्याः। द्भाष्यस्य स्वयमदृष्टत्वात् खण्डशः यतः कुत दिशासादिनशिवार्क- पणिदीपिकाभागमेव शैक्भाप्यं मन्वाना एते नलकण्टमाशा शेपमाप्य- उदाहरन्तः शिवार्कमणिदीपिकामेवोदाजलुः । हाचार्याणां कात्स्येन दीक्षितप्रवर्तितशैवकोलाहलानभिज्ञता अवगमति । अत एव 14पुटोक्ते रघुनाथविजयेऽपि दोक्षितस्य शब्वैष्णवविवादः अन्येन उष्णयाचार्येण समजनीत्येय कथ्यते । अतश्च महाचार्या दीक्षितको- ठाहलकाले नासन्नित्यत्र न संशयलेशोऽपि । अतश्च- स्वच्छसुस्वादुतोयं नवनवविकसत्पङ्कजी पूर्ण संक्रीडद्राजहंसव्रजकलनिनदं सहरहोत्रहारि । भोग्यं सर्वस्य जन्तोरपि जगति सरोरत्नभक हन्तेदानीं तदेतत् वनमहिपमहाक्रोधपात्रं वसूव ॥ [दीपत. शङ्कराचार्यखण्डक.] ननु भोः ! शिवाद्वैतनिर्णयशिवानन्दलहर्यादौ हि श्रीकण्ठाङ्करा- चार्ययोः सामरस्यं साधितं दीक्षितेन । अतश्च- शंसामहे सत्यगवेषणं ते नूनं भवेन्सत्यमपि त्वदुक्तम् । परन्तु दुस्साधमिदं तवास्य श्रीशङ्कराशियखण्डकत्वम् ।। न विश्वससि चेद्वत्स ! विश्वास जलयामि ते । किन्त्वात्मद्रोहमाधाय मा भवेनरकेन्धनम् ॥ किन्त्विहेदमवधेयमजसा नात्र किञ्चिठिह साध्यते नवम् । दर्शयामि परमत्र दीक्षितं शङ्करायवचसा तु खण्डकम् ॥ | विष्णोर्वामपदाब्जसंभवधुनीं मूर्धा शिवो धारयन् अन्वर्थ निजनाम चक्र इति हि श्रीशङ्करार्या जगुः ।

·८० श्रीकण्ठसम्मलोचनम् । - शराचार्या शैवस्त्वष्णय दीक्षितो न सहते श्रीश राशियं दुर्युक्त्या च निराकार स कथं श्रीशङ्करायप्रियः ? शङ्कराचार्याः-" आदादातिपितामहस्य नियमव्यापारपाने जलं पश्चात् पञ्चगशापिनो भगवतः पादोदकं पावनम् । भूयशंभु- जटाविभूपणमणिः " (गङ्गाष्टके ४) বাঞ্জন: ক্লানি ভুনা ভাবি भूर्मा धृता मधुरिपोश्चरणाक्षरन्ती' (ब्रह्मतर्कस्तवे२७) 2-रुद्रादित्यमु कान् हि दैवतगणान् निध्यायतां योगिनां विष्णु ध्यानपरो वरिष्ठ इति हि श्रीशङ्करायर्या जगुः शवस्त्वप्पयदीक्षितरसमवदन्तद्वैपरीत्यादहो ! रुद्रोपालकमुत्तमं स तु कथं श्रीशरार्थप्रियः ? 'योगितामगि सर्वेषां' इत्यत्र गीलाभाप्ये "चोगिनामपि सपा सत्रादित्यादिव्यानपराणां मध्ये यो मां सेवते सम युक्ततमः अतिशयेन युक्तो मतः" दीक्षित - मालोमान्मोहात्' (शि.त.वि.62 श्लो इत्यादा वहुत्र विष्णू- पासमान उचारचं निन्दतीति न तिरोहितम् ॥ 3-दे या वासुदेवविपये निन्दा नरैः श्रूयते वतन्य तु तत्र सद्भिरि ति हि श्रीशद गर्या जगुः । शवसवपयाक्षितो हि मनुते तस्यैव निन्दां पर रूशिल्य हि साधन स तु कथं श्रीशरार्यप्रियः ? शहराचा:- बरं हुनयः ज्वालापारान्तव्यवस्थितिः । न शौरिचिन्ता- विशुस जनसंवासवैशसं-इति कात्यायनवचनात् यत्र देशे बाद जिन्दा तत्र वासो न कर्तव्यः' (वि.स भा)॥ दीक्षितः-आनन्दलहविता आवभावादिरूपनैच्यापादनं दोषत्वेन कथ- यन्नपि उपक्रने पादारविन्दमरणे यदीये दधाति नीलोपलतां गुग : इति निन्दात ,(76मुटो ४व्यः)। शिवतत्त्वविवेकादी तथा यदुवा निन्दात चनि नाविहिन विदुपाम् । * अत्र तत्पुरुषः बहुव्रीहिश्च विवक्षित। RIKSAMMUKatt PoswNARMA MummaNERANAPILatatunawareneum ·दीक्षितः शङ्कराचार्यखण्डकः ८१ (४) यद्पं मधुसूदनेन परमं पार्थाय सन्दर्शितं तद्रूपं किल वैष्णवं समवदन् श्रीशङ्करायाः स्फुटम् । शैवस्त्वप्पयदीक्षितः परिभवन् श्रीशङ्करार्यान् गुरून् रौद्रं रूपमुवाच तत् स तु कथं श्रीशङ्करायप्रिय ? शङ्कराचार्या:--' द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं (गी,११.) इत्यत्र 'ऐश्वरं- वैष्णवं रूपं ' इति स्पष्टं विवृण्वन्ति ॥ दीक्षितः-शिवतत्त्वविवेकादौ 'ऐश्वरं रौद्रं रूपं ' इति साग्रहं साधयति ।। (५) गीतायां प्रतिपाद्यमानमनघं नारायणं माधवं पाइगुण्यादिसमन्वितं समवदत् श्रीशङ्कराों गुरुः । शैवस्त्वप्पयदीक्षितः परिभवन् श्रीशङ्कराय , शिवं गीतावेद्यनुवाच हन्त ! स कथं श्रीशङ्करायप्रियः ? शङ्कराचार्या:-'वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म अभिधेयभूतं विशेषतोऽभिव्यञ्जयत् गीताशास्त्रं' (गीताभाप्योपोद्धाते)॥ दीक्षितः--शिवतत्त्वविवेकादौ (श्लो-16) गीतावेद्यः परमशिव एवेत्याह ॥ (६) वेदैरप्यखिलैः पुराणसहितैः वेद्यं तु नारायणं सर्वोत्कृष्टमुवाच शङ्करगुरुः श्रीवैष्णवाग्रेसरः। शैवस्त्वप्पयदीक्षितस्तु वहुधा तं खण्डयन् वैष्णवं रुद्रं तादृशमाह हन्त ! स कथं श्रीशङ्करार्यप्रियः ? शङ्कराचार्याः- सर्वे वेदास्तात्पर्येण तमेव वदन्तीति शब्दसहः वेदादिभिः अयमेव परत्वेन कथित , सर्वैर्वेदैः कथित इति वा। 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुस्सर्वत्र गीयते' इति श्रुतिस्मृत्यादिवचनेभ्यः" (स.ना.भा) अत्र तारकब्रह्मानन्दीया विवृतिः- वेदैः प्रतिपाद्यमानोऽपि न तात्प- येगेत्याशंक्य तात्पर्यलिङ्गप्रदर्शनपूर्वकं विष्णोरेव तात्पर्य दर्शयन्ती स्मृति पठति-वेद इति । आदिमध्यावसानेषु स एव प्रतिपाद्यत इति तात्पयलिङ्गप्रदर्शनेन स एव तात्पर्यविषयो वेदादीनाम् ' इति ॥ दीक्षितः-शिवतत्त्वविवेकादौ रामायणमहाभारतादीनां च शिव एव वेदा- दीनां तात्पर्यमिति बहुधा साधयति॥ .. , "कथितः 11 ·८२ श्रीकण्ठसमालोचनम् (७) तद्विष्णोरिति मन्त्रवेद्यमवदन्नारायणं सर्वगं मुक्तप्राप्यमनुत्तमं परपदं श्रीशङ्करार्यो गुरुः। शेवस्त्वप्पयदीक्षितोऽयमवदत् नारायणादुत्तम मुक्तप्राप्यमुमापति कथमसौ श्रीशङ्करायप्रियः ? शङ्कराचार्या -'विष्णोर्वासुदेवाख्यस्य परमात्मन ' (कठ.उ.भा)। सहस्र- नामभाष्ये बहुत्रास्य मन्त्रस्य विष्णुपरत्वमुक्तम् ॥ दीक्षित -विष्णोरपि परमं पद-प्राप्यस्थानं , अथवा विष्णोर्नारायणादपि परम-उत्कृष्टं पदं-स्थानं (शि त-वि.46श्लो) इत्याह ।। (८) अन्तर्यामिणमाह सर्वजगतां नारायण श्रीपति सर्वप्राणिगुहाशयं त्वृजुमतिः श्रीशङ्करार्यों गुरुः। शैवस्त्वप्पयदीक्षितो न सहते श्रीशङ्कराशय रुद्रं तादृशमाह हन्त ! स कथं श्रीशङ्करायप्रियः ? शङ्कराचार्याः-'ईश्वर सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुनतिष्ठति' 'उत्तमः पुरुप- स्त्वन्य परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वर' इत्यादी सर्वत्रापि ईश्वरः ईशनशीला नारायणाख्य इति वदन्ति । अन्तर्यामिब्राह्मणभाष्येपि य ईश्वरो नाराय- णाख्यः ते मम सर्वभूतानां च अन्तर्यामी' इत्याहुः ।। दीक्षितस्तु-उक्तविपरीतमेव वदति शिवतत्त्वविवेकादाविति प्रथितम् ।। हरदत्तः ईश्वरशब्दमेव शिवासाधारणं मनुत इति पूर्वमव (31पु)कथितम् । शङ्कराचार्यास्तु ईश्वरशब्दं विष्णुपरमेव मन्वते । दीक्षितस्तु शिवपारम्यं ब्रह्मसूत्रारूढं सिपाधयिषु ईशानशब्दं शिवासाधरणं मनुते । परन्तु शङ्कराचार्या कठ- ठवल्यां(4-5) ईशानं-ईशितारं' इति विवृण्वन्त ईशानप- दमपि यौगिकमेव मन्वत इत्यवधेयम् ॥ (९) साक्षाच्छिष्यवरस्तु शङ्करगुरो श्रीपद्मपदाभिधः प्रावोचत्स्वगुरुं निरस्तभसितं श्रीवैष्णवाग्रेसरः। शैवस्त्वप्पयदीक्षितस्समवदत् यो ब्रह्मविद्याः पराः भस्माङ्गा निखिला हठात् स तु कथं श्रीशङ्करार्यप्रियः ? , ·दीक्षितः शङ्कराचार्यखण्डकः ८३ Read . पद्मपादाचार्या पञ्चपादिकाऽरंभे-एवं शङ्कराचार्यान् वर्णयन्ति- नमाम्यभोगिपरिवारसंपदं निरस्तभूतिमनुमाधविग्रहम् । अनुग्रहमुन्मृदितकाकलाञ्छनं विना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥' इति। अत्र 'निरस्तभूति-भस्लरहितं, निरस्तैश्वर्य वा' इति ऋजुविव- रणम् । परन्तु इतरविशेषणाणां सर्वेषामपि मूर्त्यन्वयित्वात् , स्तुतिप्रकरणे निरस्तैश्वर्यत्ववर्णनस्यानुचितत्वाञ्च प्रसिद्धार्थ एव न्याय्य । अधिकं महा- महोपाध्यायरामसुब्रह्मण्यशास्त्रिकृताणुभाप्यगांभीर्यादौ द्रष्टव्यम् ॥ दीक्षितस्तु वादनक्षत्रमालायां भस्मरुद्राक्षधारणादीनां सकलपर- ब्रह्मविद्याङ्गत्वं साग्रहं साधयति । दीक्षितपूर्वतनेन केनाप्यद्वैतिना नायं आग्रहः प्रादर्शीत्यवधेयं सर्वैः ।। (१०) श्रीकृष्णार्पणमस्तु सर्वमिति यत् संप्रोच्यते वैदिकैः सर्वैरप्यविगीतशिष्टसमयाचारप्रमाणानुगैः । शैवास्त्वप्पयदीक्षितप्रभृतयः श्रीशङ्करायद्रुह नाङ्गीचकुरिदं कथं नु खलु ते श्रीशङ्करायप्रियाः ? दक्षिणशे हि सुप्रसिद्धो विद्वान् दीक्षितमनीयः स्वानुष्ठितयज्ञान्ते श्रीकृष्णार्पणमस्तु' इति वक्तुमनिच्छन् 'शिवार्पणमस्तु' इत्येव वक्तु मिच्छन् ऋत्विप्रमुखैः कर्मसाद्गुण्याकांक्षिभिः निन्दितः परित्यक्तश्चा- नेऽवशात् निर्बन्वेज ' श्रीकृष्णार्पणमस्तु' इति रुदन्नवोचदिति सकल- जगद्विदितम् । एव पुरुषसूक्तमहस्रशीर्षानुवाकादिप्रतिपाद्यविषये दीक्षि- तोऽयं शङ्कराचार्यान् खण्डयत्येवेत्यादिकं विस्तरभयान्नेह प्रतन्यते ॥ इदमत्र सारं--शङ्कराचार्यैः विष्णुसहस्रनामभाष्ये विष्णुपरतया यो जितानि वहनि श्रुविधाक्यानि दीक्षितः शिवतत्त्वविवेकादो शिवपराणि योजयन् तान् खण्डयत्येवेति ॥ ननु विष्णुसहस्रनामभाष्यस्य शङ्कराचार्यकृतित्वे विवदन्ते केचि- दिति किमवगच्छसि त्वम् ? अवगच्छामि भोः! एवं गीताभाष्यस्य तत्कृतित्वेऽपि विवदन्ते केचिदित्यपि जानामि * ॥ एवमेवं विवदन्त- *१९५८वन्सरीयभण्डार्कर्सशोधनालय३९ सचिका द्रष्टव्या ।। 1 ·८४ श्रीकण्ठसमालोचनम् स्सूक्ष्ममतयः केचित् सूत्रभाष्योपनिषद्भाष्ययोरपि भिन्नकर्तृकत्वं सन्दि. हन्तीत्यप्यवगच्छ त्वम् ।। ततश्च- एवं विचारे निरतस्य चान्ते शिप्येत नैवापि च शङ्करायः । लब्धं विमर्शस्य फलं च सम्यक् ! सिद्धयेन्न कुत्रापि तवाप्यभीष्टम् ॥ वस्तुतस्तु पूर्व (पु-78)प्रदर्शिते प्राचीने नारायण.यश्लोके गीता- भाष्यसहस्रनाम्भाष्ययोः शङ्कराचार्यकृतत्वं स्पष्टमभिहितम् ।। अपि च प्रस्थानत्रयेऽपि शङ्कराचार्य नारायणपारम्यप्रकटनात नस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वात् दीक्षितस्य शङ्कराचार्यखण्डकत्वं दुरपसमेव ॥ स्थालीपुलाकन्यायेन दिङ्मात्रमिह दर्शितम् । शेष हयशिरोरत्नभूपणादिषु लोक्यताम् ॥ किं बहुना ! श्रीकृष्णः स्वयमेव गीतायां 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्दे- शेर्जुन तिष्ठति' इति रुद्रं सर्वभूतगुहाशयं निर्दिशन् , 'तमेव शरणं गच्छ' इति रुद्रमेव शरण्यमुपदिशन् , 'तमेव चाद्यं पुरुपं प्रपद्ये ' इति तच्छ ब्दोत्तमपुरुषाभ्यां स्वभिन्नस्य पूर्वमुक्तस्य रुद्रस्यैव शरण्यन्त्रे स्वानुष्ठानं च प्रदर्शयन् रुद्रमेव स्वोत्कृष्टं गीतावेद्यं चाह -इति शैवा दीक्षितादयो भुजमा- स्फालयन्ति । एतेषां भुजं श्रीशङ्कराचार्या स्वयं कृन्तन्तीति पश्यन्तु सर्वे- ऽपि । 'ईश्वर सर्वभूतानां' 'तमेव शरण गच्छ' इत्यन शादरे भाग्य- ईश्वरः ईशनशीलो नारायण ख्यः सर्वभूतानां उर्वप्राणिनां हृद्देशे तिष्ठति। तमेवेश्वरं (उक्तनारायणाख्यं शरण गच्छ' इति । ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं+तमेव चाद्यं पुरुप प्रपद्ये' इत्यत्रापि शादरं भाष्यं- पश्चात् तत् पदं वैष्णवं परिमार्गितव्यं । कथं परिमार्गितव्यमित्याह-तमेव च-यः पदशब्देनोक्तः ' आद्यं आदी भवं पुरुषं प्रपद्ये इत्येवं परिमार्गि- तव्यम्' इति। एवञ्चात्र शङ्कराचार्याः इतिशब्दयोजनया तत्रोत्तमपुरुषेण न कृष्णो विवक्षितः, किन्तु शरणवरणप्रकारोपदेशोऽयं सर्वान् प्रति इति प्रदर्शयन्तः- सर्वधर्मान् परित्यज्य ' इत्यत्र 'माझेक सर्वात्मानं समं सर्वभूतस्थमीश्वरमच्युतं शरणं ब्रज' इति विवृण्वन्तः सर्वेषामप्येषां शैवातिनां भुजं कृन्तन्न्येव जिह्वया सहेति पश्यन्तु निर्मत्सरा ॥ एवं सूत्रभाष्येऽपि स्मृत्यधिकरणे ईश्वरकारणतावादिनी स्मृतीरु- दाहरन्तः शङ्कराचार्याः ‘अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः' इत्यादिनारायणपरब्रह्मत्वपरप्रमाणान्येवोद्धरन्तीति द्रष्टव्यम् । , ·दीक्षितः शङ्कराचार्यखण्डकः ८५ - उत्पत्त्यसंभवाधिकरणवाक्यानि पूर्वमेव (51पु) प्रदर्शितानि । उपनिष- द्भाष्यवाक्यानि तु अनुपदमेव प्रदर्शितानि ॥ तदेवं प्रस्थानत्रयेऽपि नारायणमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वमुपलाल- यन्तः श्रीशङ्कराचार्याः विष्णुनामसहस्रक विवृण्वन्तः कथं दीक्षितादि विष्णुविद्वेपिणां शैवानामनुकूला इति चिन्तयन्तु निर्मत्सराः ॥ स्यादुत्तमो वाऽप्यथवाऽधमो वा विष्णुः शिवान्नेदमिह प्रसक्तम् । मतत्रयाचार्यवगस्तु विष्णोः पारम्थमेवाहुरिति ब्रवीमि ॥ ननु शङ्कराचार्यप्रतिष्ठितेषु पीठेषु अनादेरेवकालात् शिवपूजाया एव प्राधान्यं वरीवृत्यते । तत्पीठाधिष्ठातारश्च विवेपभूषाधारिण एव दरीदृश्यन्ते । अतश्च शङ्कराचार्यान् वैष्णवधुरीणान् वदन्तं भवन्तं कथं विश्वसिम इति चेत्- किं वा वयं प्रतिभुवोऽद्यतनस्थितीनां को वेद सत्यमिह मध्यदिनेषु वृत्तम् । सर्वे तटस्थविबुधा खलु शङ्करार्यान् जानन्ति तत्कृतिभिरेव हि विष्णुभक्तान् ॥ आतो विलोक्य विमताद्यनस्थितिं त्वं मा मुह्य वत्स विषयेषु चिरन्तनेषु । रागादिदृषितधियो विदुषोऽपि लोके गच्छेयुरेव विपथेषु यथाऽप्पयस्ते ॥ दर्शितमेवानुपदमेव शङ्कराचार्यदीक्षितयो अनैककण्ट्यं तत्तइन्थ- श्रीकरणेनैव । अतोऽपि किमवशिष्यते वक्तव्यम् ॥ एवं प्रतीपगामित्वे तयोः सिद्धे परस्परम् । ग्राह्योऽन्यतर एवैकः नोभौ ग्राह्यौ कथञ्चन ॥ आत्मानं ख्यापयन्तः त्रिचतुरवचनैः शङ्कराचार्यभक्तं गच्छन्त्येके विरुद्ध पथि तु निगदिते स्वैरिणा दीक्षितेन । भक्तानां शङ्कराये कथमिव घटतां तत्प्रतिक्षेपकेऽस्मिन् शैवे मैत्रीति सम्यग्विमृशतु निखिलो वैरमुत्सार्य दूरे॥ ननु भो ! अस्मान् परं स्वैरमुपहसन् त्वं हरिहराद्वैतभूषणमुदा- हरन् किमिति चक्षुपी निमील्य तत्त्व निगृहसे। तत्र हि 16पुटे 'यद्यपि ·८६ श्रीकण्ठसमालोचनम् ७ सङ्गतमसङ्गतं वा शिवनिन्दकानामनिष्ट वक्तव्यमिति शिवभक्तागण्य- र्दीक्षितैः इदमसङ्गतमिति ज्ञात्वैवोक्तम् ' इति , 127पुटे- तैर्विष्णुनिक- भिधानं तु शिवनिन्दकानां यथाकथञ्चिदनिष्टं वत्तव्यमित्यागयेन' इति च दीक्षितानां विष्णुविद्वेषो न वास्तविक इति रपष्टमभ्यधाथि । शिवार्कमणि दीपिकाऽपि चिन्नभूपालकारिता इत्येव नैरन्तेऽधिपते । अत एव- महेश्वरे वा जगतामधीबारे जनार्दने वा जगदातरात्मनि । न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्ति मे' इत्यूचुरे दीक्षिताः ॥ एवञ्च शिवतत्त्व- विनापानप्रतीतिमात्रेण दीक्षितान् औवान् विष्णुविद्वेषिणः शङ्कराचार्य खण्डकांश्च न वक्तुं युक्तं विमर्शकंमन्यमानस्य तवेति चेत्- प्रणमाम्यहमानतेन भूर्मा यदि यूयं समवाप्तसद्विवेकाः । न तु विश्वसनीयमेतदेव न हि पश्यामि विवेवाचिह्नलेशम् ॥ किमिति भो. चतुर्थ पादं निगृह्य दीक्षितं रिरक्षविपसि । तमपि पट। वयं वा पठामः । तथाऽपि भक्तिस्तरूगेन्दु शेखरे' इति हि सः । एवं वदन् खलु त्वद्गुरु त्वयि कार्तज्ञयमवहन भवन्तं सङ्कटे मजयतीति पश्य । यदि च सः वस्तुगत्या शङ्कराचार्यानुयायी स्यात् तदा 'तथापि भक्ति- मधुसूदने मम' इति खलु वदेत् । यदि तु प्रासत्यागे नाश्वासः तदा 'तताति तत्तित्ततुतूतते तत' इति वा पठ्यताम् । अतश्च वोन्द्र- वचनमपि चमत्कारमात्रम् । तेऽपि 'शिवभक्ताग्रगण्यैः दीक्षित.' इत्येव खलु बदन्ति । अत एव तथापीदानीन्तनाः * सुदुर्भगाः देवेन निर्दग्धाः सकलशास्त्रपाठयितारोऽपि केचनात्यन्तासङ्गतमपि तमर्थ दीक्षिता वेदार्थ निर्णीयोक्तवन्तः, तेषां सिद्धान्त एवायं' इति गृह्णन्तः शिवमाश्रित्य विष्णु निन्दन्तः शिवभक्तिफलमध्यप्राप्य नरकं गच्छन्ती- त्यद्भुत भाति ' (-16) इति परोक्षं लीक्षितमुपालन् । बोरेन्द्रसर- स्वत्य. खलु दीक्षितत्तरवयम्बालिका इति प्रसिद्धिः । ततश्च तेषां काले लब्धपतिष्ठं दीक्षितं साक्षानिन्दितुं एते सङ्कुचन्तीत्येतत् स्पष्ट युक्तञ्च ॥ ननु दीक्षितैरेवात्र हेतुरपि कथितः । शिवाणिदीपिको ऋमे हि यद्यप्यद्वैत एव श्रुतिशिखरगिरामागगनां च निष्टा दनि स्वम्याद्वैत * दीक्षितः वैष्णवान् सुदुर्भगान् निन्दति (शि त-वि श्ला ४)। तदभिप्रायेणात्र दीक्षितादिष्वा स शब्दः बोधेन्द्रैः प्रत्यर्पितः ॥ , thatNDINAR ·दीक्षितः शङ्कराचार्यखण्डकः एव परमतात्पर्यमभिधाय-तथाप्यनुग्रहादेव तरुणेन्दुशिखामणेः। अद्वैत- वासना पुंसामाविर्भवति नान्यथा इति शिवभजनहेतुमूचुस्ते । अतश्च वृथा मा निन्दतु-इति चेत् एतदेव कुत इति पृच्छामो भवन्तम् ।। इदमलामपि कुतो न जानासि त्वम् ? ज्ञानं हि परमगुरुषार्थसाधन- भविगीतम् । 'शानामिच्छेन्महेरात्' इति वचनं च सकलविदिताने- वेति चेत्-महात्मन् ! एतत्रूहपाटेत 'मोक्षमिच्छेजनार्दनात्' इत्येत- दप्यवगच्छाम्यहम् । शङ्कराचार्या अपि सहस्त्रनामभाष्ये विश्वनाम- विवरणावलरे “ आलोच्य सर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इद- मेक सुनिप्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा' इति महाभारतान्ते भगवता वेदव्यालेनोपसंहृतम्” इति , “हरिरेकः सदा ध्येयः भवद्भिः सत्त्व- संस्थिते ' इति हरिवंशे केलालयात्रायां हरिरेको ध्यातव्य इत्युक्त श्रीमहेश्वरेणापि" इति च बदन्तः उपसंहृत' पदं 'अपि' पदं च प्रयुञ्जानाः भवतोऽत्यन्तं प्रतिकूलाः । उक्तहरिवंशवचनसमनन्तरं खलु 'उपास्योऽहं सदा विप्रा उपायोऽस्मि हरेः स्मृतौ' इतीश्वरवचनं वर्तते । एवं च महे वरानुग्रहप्राप्यं मुक्तिहेतुभूतं ज्ञान विष्णूपासन रूपमेव शङ्क- राचार्याणामपि सम्मतमिति स्पष्टम् ।। युक्तं चैतत् स्याद्विवेकाद्धि मुक्तिः सत्त्वोन्पा स्याद्विवेको नराणाम् । सत्त्वोन्मेप. स्यात् हृषीकेशभक्त्या रुद्रप्रसादात् ॥ ये तु सर्व परित्यज्य प्रपन्ना मधुसूदनम् । स एव सर्व तादृग्भ्यो दद्यादिति हि गीयते ॥ दृष्ट. कश्चित्पुराणादिषु किमु भगवद्विष्णुभक्तस्त्वधर्मे सक्तस्त्रैलोक्यपीडाकरणरतमतिः शूलिना सूदितो वा। दृष्टं तद्वैपरीत्यं गहुश इदमिहावेदयत्येव विष्णोः सन्मार्गप्रेरकत्वं भवभयहरतां सात्त्विकोपास्यतां च ॥ यद्यप्यभूतामसुरान्ववाये प्रहादवालश्च विभीपणश्च । विष्णु श्रितो धर्मरतावभूतां निदर्शनं सात्त्विकतल्लजौ तौ ॥ एवं च भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरेत्येवं वदन्नप्पयदीक्षितस्तव । मुधाग्रहं केवलमार्यदूषितं प्राकाशयत् लैव सदध्वगामिताम् ।। केषाधित्सा स्यात्तु ·८८ श्रीकण्ठसमालोचनम् किमधिकोक्तया? दीक्षितस्य भ्रातुः आञ्चान् दीक्षितस्य पौत्रः नील- कण्ठदीक्षित स्वविरचिते नीलकण्ठविजयाख्ये चम्पूप्रबन्धे आदौ 'श्रीमा- नप्पयदीक्षितस्स जयति श्रीकण्ठविद्यागुरुः इति दीक्षितं शैवगुरुं निर्दि- शति । प्रत्याश्वासं चान्ते अप्पयदीक्षितं श्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यमेव निर्दिशति । शिवतत्त्वरहस्येऽप्यन्ते दीक्षितः श्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्य- त्वेनैव निर्दिष्टः। नलचरित्रनाटिकायामपि (पुट-3) दीक्षितजनकं रङ्गरा जाध्वरिणं अद्वैतविद्यामुकुरविवरणदर्पणाद्यनेकप्रवन्धनिर्मातारं प्रशंसन् दीक्षितं पुनः ‘श्रीकण्ठमतनिर्वाहधूर्वहः श्रीमानप्पयाध्वरी' इत्येवोपलाल- यति । दीक्षितेन अद्वैतमतस्य कियानुपकारः ? शैवस्य च कियान् ? इति सम्यक् तोलयन्तु तटस्था अपि । शैवा अप्येनं स्वीयमेव मन्वत इत्यपि प्रसिद्धमेव । तदेवं साक्षाद्दीक्षितपौत्रेणैव दीक्षितस्य श्रीकण्ठमतप्रतिष्ठा- पनाचार्यत्वे प्रख्यापितेऽप्यद्यतना अतिनः केचित् तं अद्वैतविद्याप्रतिष्ठा- पनाचार्य ख्यापयन्तः किमिति स्वं परांश्च वञ्चयतीति प्रष्टव्या ॥ किं वक्तुमन्यदिह कारणमस्य शक्यं विष्णौ च तच्छ्रितजनेषु विरोधतोऽन्यत् । किं युक्तमेतदिति तेऽपि विचिन्तयन्तु द्रुह्यन्तु मा निजगुहान्तरवस्थिताय ॥ क्य तु किलमन्महे बहव एव ते वञ्चिताः प्रतारकपरंपराकथितचाटुदुर्युक्तिभिः । गतानुगतिका अहो! न हि विदन्ति तत्त्वं पर किमेतदुचितं नु वो वदत शङ्कार्यानुगाः! [उपसहार] तदेवं वैष्णववैरात् स्वस्वरूपविरुद्धमपि शैवमतं प्रविशन् अयं अप्पयदीक्षित. श्रीशङ्कराचार्यकथितार्थविरुद्धतया प्रमाणाणि योजयन् वस्तुत श्रीकण्ठं हरदत्ताननुयायिनमपि हरदत्तानुयायिनं प्रतारयन् , आनन्दलहर्या स्वस्य विष्णुविद्वेषाभावं नटयन् , साग्रह शङ्कराचार्यानपि शैवान् प्रसाधयन् , स्ववचनविरोधं अपि अजानानः स्वहृदयविसंवादेनैव श्रीमद्रामानुजार्यान् श्रीकण्ठानुकारिणः वदन् पण्डितसन्नपि परप्रतारणा- यैव स्वैरं तत्र तत्र किञ्चित्किञ्चिल्लिखतीति तादृशवैष्णववैरतुन्दिलः निर्नि- रोधः श्रीकण्ठभाष्यं प्रणयेदेवेति नाविश्वसनीयं विमर्शकाणाम्॥

·उपसहार: ८९ ननु त्वदुक्तस्य विमर्शनेन सत्यं तु तत्स्यादिति भाति चित्ते। अथापि तत्तादृशवुद्धिमत्त्वे ख्यातोऽनुकुर्यादितरं कुतोऽसौ ॥ वत्स ! भाष्यरचनं महात्मभिस्साध्यमस्य सुलभं कथं भवेत् । भाष्यकारपदवीं वहन्ति किं सर्व एव तु वुधोत्तमा अपि ।। अपि च 72तमपुटं पुनरप्यवलोकय सावधानम् ॥ यद्वा श्रीकण्ठभाष्यस्य कर्ताऽन्यस्त्वप्पयाद्भवेत् । तथाऽपि तन्न प्राचीनं यतो दीक्षितकालिकम् ॥ ततश्च सिद्धं खलु लक्ष्मणार्यभाप्यं पुराणं सकलोपजीव्यम् । तथैव शैवाप्पयदीक्षितस्य मानातिगाग्रेसरता च सिद्धा॥ इत्थं च दीक्षितवचःपुरुषोत्तमोक्त्योः सिद्धा हि दीक्षितवचस्ययथार्थतैव । लोकप्रतारणपरं स्वगुरुद्रुहं ते जिग्येऽप्पयं स तु यतः पुरुषोत्तमोऽसौ ॥ शैवाः श्रीकण्ठशैवानुकरणरसिकं लक्ष्मणार्य यदीमे निन्देरन्नन्धभक्तिप्रभवनिजमतश्रद्धया युज्यतेऽपि । तेषूदासत्स्वपि त्वं किमिति कृतमतिस्तानपीहातिशेषे- द्वैती सन्नप्यहो ते मतमिह मनुषे स्थापितं शैवमैत्र्या ॥ युज्येत रामानुजदूपणं ते त्वद्वैतिनो दार्शनिके विभागे। एतत्त्वशक्यं समभूत्तवाद्य ततोऽविशः शैवमतं किमु त्वम् ।। अद्वैतिनां दार्शनिके विभागे दौर्बल्यमावेदयतीदमेव । यतो हि दृश्यन्त इमेष्वनेके नाद्वैतनिष्ठास्तु विशुद्धौवाः ॥ शैवं वा सौगतं वा प्रविश मतमिह त्वं यथेष्ट, न हानि का वा लज्जा निजेष्टानुकरणसरणौ , साध्वसं वा कुतस्ते । व्यर्थः क्लेशः किमर्थस्तव तु निजमतारोपणे शङ्करायें त्यक्त्वा धैर्येण तं ते त्वनभिमततमं गच्छ मार्गे त्वदिष्टे ।। नत्वा संप्रार्थयामः शुभगुणनिवहान् शङ्कराचार्यभक्तान् त्यक्त्वा मात्सर्यमारात् कथितमिदमिहालोचयन्तु प्रगाढम् । पृच्छन्त्वात्मानमेते किमुत वयमिहाद्वैतिन शाङ्करा वा शैवा वा दीक्षितीया इति विगतभया माऽऽत्मने द्रोहिणः स्युः ॥ तत्त्वमत्र कथितं सतां मुदे शङ्करार्यपदपद्मसेविनाम् । दूषयन्तु च गुरौ तथाऽत्मने दोहिणो निरयगामिनो मुधा ।

·श्रीकण्ठसमालाचनम HINANDANAINMINISTER तदेवं संप्रोकं निखिलमिह तत्त्व सुविशद प्रमाणं विहानास्त्रिकरणाविधागतमयाः । यदीहात्यल्पं वा स्वहन यघिपनि कथितं भव्यं दुष्पारनपुरनिरयस्वेध महम् । श्रीवेणवाः । ऋगुत तस्यमिदं भवद्भिः मोजनीय इह कश्चिद पक्कनुद्धिः । उद्वेजितः स तुल् अदिपमार्ग युष्मास्वपीह निपतेन फलमस्य नूनम् ।। वे शाङ्कराः ! शृणुत वैग्यवदरतो युक्तं कद वामनं किमु चिन्तयध्वम् । नारायणः कुलधनं क्रिमु वैष्णवाना श्रीशङ्करायगुरुमुख्यसमर्थितोऽसौ ॥ जाने चिरं परिचितं न हि चन्म हातुं शक्यं सुदुष्पमिति भातमपि स्वचित्ते । तत्त्वाववोधन विधाबाय बाधक किम् ? कल्पेत नूनमपि सद्गतगेऽनुतापः॥ एवं न्यरूपि दृढमन तु करतुतत्त्वं श्रीरजनाथयतिवयंपावलेन । सन्तीति सारिकामा कतिचिद्धरण्यां प्राणातु सोहनस्थरमाइयायः ॥ इति भगवानेव स्वत्रियास्यरूपस्थितिप्रवृत्ति-स्वशेषतैकर, नानेन नव्यमङ्गलाभिजन वरदार्यदासेन तत्त्वनिर्णयक- प्रयोजनं श्रीकण्ठसमालोचनं स्वस्मै स्वप्रीतये स्वयमेवाकारयत् इति अभिनिवेशप्रकाशे प्रथमः कणः समाप्तः !! श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ Ansaan

·No text on this page.