·No text on this page.

·This Book forms part of the
C. B. N. Cama Collection of
Oriental Literature.
Presented to the
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
in memory
of
.B.N.CAMA, Esq., B.A., LL.M. (Cantab.) Bar-at-Law, I.C.S.
by his wife.

·No text on this page.

·मानसशास्त्राची तत्त्वे
(पुस्तक १)
हा ग्रंथ
हर्बर्ट स्पेन्सर च्या
· Psychology " # STATIT
रा० रा. नारायण लक्ष्मण फडके, बी. ए.
ह्यानी लिहिला.
प्रकाशक
बळवंत गणेश दाभोळकर
नारायण पेठ, घर नंबर ४६८, पुणे सिटी.
गणे पेठ शनिवार, मेहणापुर। "थं केशव रावजी गोंधळेकर
व्यांनी लापले " जगाशतेच्छु" छापखान्यांत लापिला.
HD
शकवर्ष १८३४-..-३० सन १९१२

·पुढील ग्रंथ
रा० सा० हरि गणेश गोडबोले, बी. ए. हे लिहीत
आहेत. खुलासेवार माहिती मागाहून प्रसिद्ध करूं.
व० ग० दाभोळकर,
3142

·आजपर्यंतचे माझे ग्रंथ - किंमत न दिलेल्यांच्या प्रती शिल्लक नाहीत. १. नीतिशास्त्राची मूलतत्त्रं. २. न्यायतत्व-किं. २ रु०; ट० हं ०७३ ३. ज्योतिर्विलास किं. 10 रु० द. ह. ४३ ४. संसारसुख-किं० १॥ रु० ट० हूं. ४२ ५. शास्त्ररहस्य. ६.मात्मनीतीचों तत्त्वे आणि परोपकार, ७. नीतिसिद्धान्त-किं. १00 रु०; ट० हं. ४३ ८. धर्ममीमांसा-नैसर्गिक धर्म आणि भौतिक धर्म- किं. २॥ २०:२० हं. ३ ५. राजनीतीवी मूलतत्त्वे कि, २॥ ॐ०, ४० ४३ १० अज्ञेयमीमांसा. ११. धर्ममीमांसा-पितृमूलक धर्म आणि आध्यात्मिक धर्म किं० २।। रु०; ट० हूं, ४३ १२. जीवनशास्त्र- १॥ रु० द. १० ७६ १३. ज्ञ पमीमांना (पूर्व )- २॥ ०; द. 3 १४. भारतवर्षे य भूपर्गन. १५. ज्ञयमीमांसा (उतरा ) कि.० २॥ ० ० १६. जीवितकतव्य. १७. राणोच राज्याचा इतिहास-कि २२०; 2. हं. ३३ १८. आत्मविद्यः--कि.० २॥ रु०; द. हं०४३ १९. समाजशास्त्राचे मूलसिद्धान्त. २०. समाज शास्त्रावे अनुभवजन्य लिद्धांत व गृहसं- स्था-कि. २॥ २८ ट० हं. ४३ ११. जननमरणमीमांसा-कि० १।। रु०, ट, ई० ४३ २२. राजकीय संस्था-कि० २।। रु० ट० हर ५३ ·२३. निबंधरत्नमाला-कि० २॥ रु०; ट० हं००३ २४. विधिसंस्था व धर्मविषयक संस्था-कि, २।। ५ ट. हं० ४३ २५. उद्योगसंस्था व धंदेसंस्था-कि. २।। रु०; ट०६० ४३ २६. सुख आणि शांति--किंमत २॥ रु०; ट० ६००३ २७. मानसशास्त्राची तत्त्व-किंमत २॥२०; ८० ह०४३. कायम वर्गणीदार व त्यांस मिळणारा फायदा प्रतिवर्षी बहुधा दोन नवीन ग्रंथ मी प्रसिद्ध करीत असतो. हे ग्रंथ कोणत्या प्रकारचे असतात त्याची दिशा वरील यादीवरून कळेल. प्रत्येक ग्रंथाच्या अ. मुक एक प्रती स्वीकारण्याचे लेखी वचन देऊन ठेवि- लेले ते कायम वर्गणीदार होत. ग्रंथ लहान-मोठा अ- सेल त्या मानाने अगाऊ वर्गणीदारांस ॥ किंवा २ रुपये किंमत ठविली जाते, व त्या किमतींतहि खाली लिहिल्याप्रमाणे कायमच्या वर्गणीदारांस फायदा मिळतो. (१) पुण्यातल्यांस ४ आणे कमी पडतात. (२) बाहेरगांवच्यांस पोस्टेज व लही. पी.चा खर्च पडत नाही. (३) पांच प्रती घेणागंम महा प्रती मिळतात. ४६८ नारायण पेठ, । - पुणे सिटी.. ब० ग० दाभोळकर ग्रंथप्रकाश ·प्रस्तावना ते प्रस्तुत पुस्तकांत " मानसशास्त्राची तत्त्वे" ह्या वि- षयाच्या त्या शास्त्राचे आधारस्तंभ व त्यांतील अनु- भवजन्य सिद्धान्त या दोन भागांचे विवेचन आलेले आहे. हा विषय गहन असल्यामुळे त्यांत आलेल्या नि. रूपणाचा सविस्तर सारांश देण्याचे योजिले आहे. पहिल्या भागाच्या पहिल्या तीन प्रकरणांत ज्ञान- तंतुनाल म्हणजे काय याचे विवेचन केलेले आहे. कारण आपण ज्यास मन म्हणून म्हणतो त्याच्या व्यापारांचा ह्या जालाशी निकट संबंध आहे. ज्ञानतंतुजाल हे शरी- रांतील तारायंत्रच आहे, व मनाचे सर्व व्यापार त्याच्या द्वारा चालत असतात. म्हणून व्यापार समजण्यापूर्वी त्या यंत्राची माहिती आपल्यास झाली पाहिजे. त्याक- रितां त्या विषयाचे विवेचन प्रथम केले आहे. हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांकडे,उदाहरणार्थ,शद्र जंतूंकडे पाहतां त्यांच्या ठिकाणी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष हालचाल फारच अल्प प्रमाणावर होत असते, आणि उच्च दर्जा- च्या प्राण्यांमध्ये त्या मानाने पुष्कळच मोठ्या प्रमाणा- वर होत असते. हा जो ह्या दोन प्रकारच्या प्राण्यांमध्ये बाहेरून भेद दिसतो त्याचे आंतून कारण काय असतें ह्या प्रश्नाचा विचार करतां अस दिसते की, प्राण्याच्या ठिकाणी कमज्यास्त हालचाल होणे हे जरा अप्रत्यक्ष- पणे त्याची पचनविषयक, श्वासोच्छासविषयक, साधरा- मिसरणविषयक व इतर इंद्रिये यांच्या घटना व व्या- ·२ प्रस्तावना पार योजवर अवलंबून असते, तरी प्रत्यक्षरीत्या आ- कुंचन पावणाऱ्या ज्या घटना, म्हणजे त्यांचे स्नायू, त्यांच्या व्यापारावर अवलंबून असते. आणि ह्या स्ना- यूंच्या व तद्वारा प्राण्यांच्या हालचालींचें मूळ उत्पादक त्याचे ज्ञानतंतुजाल हे असते. कारण स्नायूंचे सर्व व्या- पार ज्ञानतंतुजालाच्या व्यापारांवर अवलंबून असतात. म्हणून ते जसें कमज्यास्त प्रमाणावर पक्व किंवा वृद्धिं- गत झालेले असते, तशी ही हालचाल कमी किंवा ज्या- स्त प्रमाणावर होत असते. उदाहरणार्थ, मऊ अंगाच्या प्राणिकोटीमध्ये ' आसिडियन' नांवाचे जे सूक्ष्म जेलचर त्यांच्या ठिकाणी ज्ञानतंतूची एकच ग्रंथि असल्यामुळे तो बैठा प्राणी असतो; पण त्याच कोटीपैकी उच्च जा- तीचा जो ‘सेफालोपॉड' नांवाचा प्राणी त्याच्या ठिकाणी ज्ञानतंतुद्रव्य वरच्याहून मोठ्या प्रमाणावर असून तो त्याच्या मानाने फार चपळ असतो. शरीरें अनेक क- ज्यांची बनलेली असतात त्या कोटीपैकी कुसुरडा ह्या प्राण्यामध्ये ज्ञानतंतुजाल फार लहान असून तो किती मंदपणे चालतो हे आपण पाहतोच; पण पतंग हा जो त्याच कोटीपैकी फार चपळ कीटक त्याचे ज्ञानतंतुमाल वरच्या मानाने मोठे असते. मणक्याच्या प्राण्यांमध्ये ह्याबद्दलचा फारच लक्षात घेण्यासारखा पुरावा आप- णांस सांपडतो; उदाहरणार्थ, माशांत मेंदूचे , शरीराशी १: ५६६८, सर्पटणाऱ्या प्राण्यांत १: १३२ १, प. क्ष्यांत १: २१२, आणि स्तनवत् प्राण्यांत १: १८६ असे प्रमाण असते. सारांश, वरवरच्या कोटींत शरी- राच्या मानाने मेंदू मोठा होत जातो, आणि त्या मा- ·प्रस्तावना ३ नाने त्याची हालचाल ज्यास्त ज्यास्त होत जाते; उदा- हरणार्थ, पक्ष्यांत व स्तनवत् प्राण्यांत ती सर्वांत ज्यास्त दिसते. आतां अशा रीतीने मज्जातंतुजाल गतीचे उत्पादक असून त्याची वाढ व त्या प्राण्याची हालचाल ह्यांमध्ये जरी काही प्रमाण दृष्टीस पडते, तरी ह्या प्रमाणांत आणखी एका कारणाने कमज्यास्तपणा होत असतो. कारण हालचालीचे प्रमाण पहावयाचे ते केवळ त्यांच्या संचयावरूनच ठरवितां येत नाही, तर त्याच्या दर्जाव- रून ठरविले पाहिजे; म्हणजे विशिष्ट हालचाल सरळ आहे किंवा संमिश्र आहे हे पाहिले पाहिजे; संमिश्र हालचाल अर्थात् सरळ हालचालीहून उच्च दर्जाची होय. अशा दृष्टीने पाहतां हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांच्या हाल- चाली उच्च दर्जाच्या प्राण्यांच्या हालचालींच्या मानाने सरळच असतात. म्हणून माणसामध्ये एकंदर मज्जातंतु- जाल में इतके मोठे दिसते, त्याचा संबंध त्याच्या हाल- चालींची जी मोठी संमिश्रता तिच्याशी असतो; कारण तो एकाच काळी हलक्या दर्जाच्या प्राण्याहून ज्यास्त संयुक्त हालचाली करीत असून, शिवाय त्याचे दूरवरचे उद्देश साधण्यासाठी तो सरळ व संयुक्त अशा अनेक हालचाली एकामागून एक करीत असतो. त्यांस क्रमिक हालचाली म्हणतात. ह्यासंबंधाने आणखी एक गोष्ट एथें सांगितली पा- हिजे. एकाद्या जातीच्या प्राण्याचे ज्ञानतंतुजाल लहान असून त्याच्यांत अणुविषयक ( रासायनिक ) फेरबदल मोठ्या प्रमाणावर होत असल्यास त्यायोगाने मोठ्या ·४ प्रस्तावना मेंदूच्या इतकी हालचाल त्या प्राण्याच्या ठिकाणी उ- त्पन्न होते. उदाहरणार्थ, पक्ष्यांचे रक्त इतर प्राण्यांच्या रक्ताहून ज्यास्त गरम असल्यामुळे त्यांचा मेंदू लहान असतो तरी त्याच्यांत अणुविषयक फेरबदल स्तनवत् प्राण्यांच्या मेंदूत जितका होतो तितका होत असतो, व त्यामुळे त्यांची हालचाल स्तनवत् प्राण्यांच्या हाल- चालीइतकी होत असते. अशा रीतीने मज्जातंतुविषयक उत्क्रमण किंवा वाढ, आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या हालचालींचा संचय व संमिश्रता ह्यांमध्ये सर्वत्र संबंध दृष्टीस पडतो; आणि ह्यावरून मानसिक उत्क्रमण इतर उत्क्रमणासारखेच आहे, म्हणजे ते वाढत जाईल तशी त्याची सरलाक- डून संमिश्राकडे प्रगति होत जाते असे स्पष्ट दिसून येते. अशा रीतीने पहिल्या प्रकरणांत प्राण्याचे मज्जातं- तुजाल व त्याच्या हालचाली ह्यांच्यामधील संबंधाचा सामान्यदृष्ट्या विचार केल्यावर दुसऱ्या प्रकरणांत म- ज्जातंतुजालाच्या घटनेचा सविस्तर विचार केलेला आहे. तो करूं लागले म्हणजे पहिली गोष्ट अशी नजरेस येते की, मज्जातंतुनाल दोन प्रकारच्या घटक द्रव्यांचे बन- लेले असते, व शरीराचे इतर भाग ज्यांचे बनलेले अ- सतात अशा द्रव्यांपासून ती दोन्ही द्रव्ये बरीच भिन्न दिसतात. त्यांचा एकमेकांपासून भेद पाहतां त्यांपैकी एक रंगाने करडे असते व दुसरे पांढरे असते, आणि त्यांच्या सूक्ष्म घटनेकडे पाहतां एक सूक्ष्म पेशींचे किंवा पिशव्यांचे बनलेले असते, व दुसरे सूक्ष्म तंतूंचे बनलेले असते. ह्या दोन्ही द्रव्यांचे आणखी निरीक्षण व परीक्षण ·प्रस्तावना करता असा प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष पुसवा सांपडतो की, ही दोन्ही द्रव्में एकाच मूलद्रव्याची भिन्न परिस्थितीत भिन्न स्वरूपे आहेत. करड्या द्रव्यांत ह्या मूलद्रव्याचे लगदे लगदे असून त्यांत : कार्पसल्स्' किंवा सूक्ष्म कण किंवा गोलक असतात; ते मऊ असून त्यांच्यांत सूक्ष्म दाणे पसरलेले असतात आणि अशा रीतीने त्यांची घट- ना सहन बदलण्यासारखी असून त्यांची ठेवण त्यांच्यांत सहन मोठी चलबिचल उत्पन्न व्हावी अशा प्रकारची असते. पांढ-या घटकद्रव्यांत हे द्रव्य अत्यंत बारीक तंतूंच्या रूपाने गोळा झालेले असून ते तंतू करड्या द्र- व्याहून ज्यास्त घट्ट किंवा जड असून त्यांची वीण किंवा मांडणी ज्यास्त समस्वरूप असते, आणि त्यांची टोंक खेरीज करून बाकीच्या भागांवर बाह्य शक्तींचा आघात होऊं नये अशा रीतीने ते दुसऱ्या काही द्रव्याने आ- च्छादिलेले असतात. ह्या दोन (करड्या व पांढया) द्रव्यांसंबंधाने आपण असे समजावयाचें की, त्यांतील प- हिल्यांत विनाश किंवा विघटन करणारे अणूंचे फेरबदल फार होत असतात, म्हणजे, असे फेरबदल होत अस- तात की, त्यायोगाने त्यांतील अणूंची मांडणी बदलून जावी; आणि ते होतांना त्यांतून उष्णता किंवा गति किंवा हालचाल उत्पन्न होऊन निघून जात असते; इकडे, दुसरे किंवा पांढरें द्रव्य ज्या तंतूंचे बनलेले असते त्यांची घटना स्थिर असून त्याच्यात होणारे फेरबदल विना- शक किंवा विघटक नसतात, आणि बहुधा समावयव. रूप असतात. (एकाद्या संयुक्त द्रव्याची घटकद्रव्ये, ज्या प्रमाणावर संयुक्त होऊन ते बनलेले असेल त्याच ·وه प्रस्तावना प्रमाणावर काही कारणाने ती पुनः संयुक्त होऊन गुण- धर्मांनी निराळं असे त्यांचे संयुक्तद्रव्य बनते; अशा फेरबदलास समघटक किंवा समावयवरूप किंवा समाव- यविक फेरवदल असें म्हणतात.) करडे द्रव्य व पांढरे तंतू हे जे मज्जाजालाचे घटक ते ते जाल बनवण्यास कशा रीतीने एकत्र केलेले अस- तात हे लक्षात येण्यास अशी कल्पना करा की, अं- गावरची सर्व कातडी, आणि बाह्य ठसे ग्रहण करणाऱ्या नेत्रादि इंद्रियांचे ते ठसे ग्रहण करणारे भाग, ह्यांच्यां- वर मासे धरण्याचे जाळें जसल्या जाड बारीक दोयांचें बनलेले असते तसल्या दोया पसरलेल्या आहेत, व त्यांनी बनवलेली छिद्रे किंवा जालरंध्रे निरनिराळ्या व अनियमित आकारांची आहेत. आणखी असे समजा की, मोठ्या रंध्रांच्या कडा रुंद ( समजा पाव इंच आ- काराच्या ) असून लहानांच्या कमी रुंद आहेत. तर ह्या प्रत्येक रंध्रक्षेत्रांत एकेक तंतुविस्तार असून तो मुख्य मज्जाद्रव्याचा बनलेला असतो, व हे तंतू एकमेकांस ला- गून असतात, पण शेजारच्या क्षेत्रांतील तंतूंपासून आ- च्छादक द्रव्याने विभक्त केलेले असतात; आणि वरील कडांची किंवा रेषांची रुंदी हे तंतू एकमेकांवर किती पडले आहेत हे दर्शवितात. संरक्षक द्रव्याने आच्छादि- लेला तंतु अंतर्वाहक असून ( बाहेरचा ठसा आंत ने. णारा असून ) तो त्या विस्तारापासून निघून शरीरांतील करड्या द्रव्याच्या पिशवीयुक्त लगद्याप्रत किंवा मज्जा- तंतुग्रंथीप्रत जाऊन पोचत असतो, आणि त्या लगद्या' पासून एक बहिर्वाहक ( आंतला मेंदूचा हुकूम बाहेर ·प्रस्तावना आणणारा ) तंतू निघत असून तो त्याच कातडीवरील जालरंध्रांत परत आलेला असतो, आणि त्या तंतूचे फांटे.एकाद्या स्नायूंत किंवा नूतन द्रव्योत्पादक वा अशुद्ध द्रव्यनिःसारक मांसपिंडांत (glands ) गेलेले असतात. अंतर्वाहक तंतु, तो जाऊन मिळतो ती मज्जाग्रंथी, व त्यांतून निघून बाहेर आलेला बहिर्वाहक तंतु ह्यांची मि- ळून जी रचना होते तीस मज्जाविषयक कमान ( ne. rvous are ) असे म्हणतात; आणि असल्या प्रत्येक कमानीत मध्य मेंदूशी जुळवणाऱ्या एका तंतूची भर घातली म्हणजे, ज्ञानतंतुजालांतील एक पुरी रचना unit ) उत्पन्न होते. असल्या एकेन्या पुऱ्या रचना अनेक तन्हांनी एक- मेकींशी समुदित व संयुक्त झालेल्या असतात. शरीरां- तील प्रत्येक त्या त्या ठिकाणच्या किंवा स्थानिक मज्जा- ग्रंथींत अनेक अंतर्वाहक तंतू अस्थिर ( सहज फेरबदल पावणाऱ्या) मज्जाद्रव्याच्या ( करड्या द्रव्याच्या अनेक भागांत गेलेले असून त्यांतून अनेक बहिर्वाहक तंतू निघालेले असल्यामुळे ते एकमेकांशी जुळलेले अस- तात, व ते मज्जाद्रव्यभाग एकदम पुष्कळ अणुविषयक गति ( अणूची हालचाल ) उत्पन्न करण्यास क्षम असे असतात. पुष्कळ स्थानिक मज्जाग्रंथींतील मध्यमामी ( मध्याकडे जाणारे ) व मध्योद्गामी ( मध्यांतून बाहेर जाणारे ) तंतू ज्या मज्जाग्रंथींत एकत्र मिळालेले अस. तात त्या ग्रंथीस उच्चतर मज्जाग्रंथी असे म्हणतात, व तेथे ते तंतू वरच्या सारख्याच अस्थिर करड्या द्रव्याने एकमेकांशी जुळलेले असतात; आणि ह्या उच्चतर ग्रंथीं- ·प्रस्तावना पासून असलेच मध्यगामी व मध्योद्गामी तंतू त्यांच्या- हून वरच्या दर्जाच्या ग्रंथींकडे गेलेले असून ते असेच एकमेकांशी जुळलेले असतात. असे ह्या तंतूंचे संयोग झालेले असल्यामुळे जितकें जितकें उच्चतर ग्रंथींकडे जावें तशी वरील प्रत्येक तंतूचे इतर ज्यास्त ज्यास्त तंतूंशी संयोग किंवा संबंध उत्पन्न होण्याची शक्यता वाढत जाते. आतां हे उघडच आहे की, शरीराच्या निरनिरा- ळ्या भागांमध्ये जर ज्यास्त ज्यास्त, ज्यास्त ज्यास्त संकीर्ण व ज्यास्त ज्यास्त विविध संबंध ह्या तंतूंच्या व ग्रंथींच्या द्वारा स्थापन व्हावयाचे असतील तर ह्या तंतूंची व ग्रंथींची संख्या तेवढीच वाढत गेली पा. हिजे असे नाही, तर त्या ग्रंथींतील मज्जाद्रव्यकणांची किंवा करड्या द्रव्याच्या भागांचीहि ( जेथे अंतर्वाहक व बहिर्वाहक ज्ञानतंतू एकमेकांशी जुळतात त्या भागां- ची ) संख्या वाढली पाहिजे. ( कारण प्रत्येक तंतूस ह्या द्रव्याचा एकेक पृथक् भाग पाहिजे ). म्हणून जेथें सं. युक्त संबंध शरीराच्या अनेक भागांमध्ये किंवा बिंदूं- मध्ये स्थापन झालेले असतील, किंवा जेथे हे संबंध किंवा संयोग पुष्कळ प्रकारचे असतील, किंवा ह्या दो- न्ही गोष्टी असतील, तेथे करड्या द्रव्याचे मोठाले सं. चय उत्पन्न झाले पाहिजेत. एवंच बनवावयाचे संयोग जसे ज्यास्त ज्यास्त व ज्यास्त ज्यास्त विविध होत जा- तील, तद्वत् पुष्कळ गति किंवा हालचाल उत्पन्न कर- णाऱ्या ह्या द्रव्याचा संचय वाढत गेला पाहिजे. इतका वेळ सामान्य ज्ञानतंतुजालाच्या रचनेचा वि- चार झाला. आतां माणसाच्या ज्ञानतंतुजालाचा विचार ·प्रस्तावना. करूं. तसा विचार करतां, असे दिसते की, अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या बाहेरच्या टोकांवर ( वर सांगितलेल्या तं- तुविस्तारांवर ) बाह्यशक्तींचे व्यापार एकीकृत करण्या- साठी काही साधनें उत्पन्न झालेली असतात; उदाहर- णार्थ, डोळ्यांवर भिंगे आणि कानांत लहान लहान उं- चवटे उत्पन्न झालेले असतात. ही साधने बाहेरचे सूक्ष्म आघात (उदाहरणार्थ, प्रकाशाचे किरण व हवेचे तरंग) घेऊन ते एकीकृत करून आंतल्या ज्ञानेंद्रियाकडे वृद्धिं- गत करून पाठवीत असतात. तेथील ज्ञानतंतूचे विस्तार अनाच्छादित (आणि म्हणून बाह्य आघात घेण्यास यो- ग्य ) मज्जाद्रव्याचे बनलेले असून त्यांत विशेषतः अ- स्थिर अशा मज्जाद्रव्याचे आणखी थर असतात, आणि म्हणून ते रूपान्तर पावण्यास, आणि ते पावतांना अ- णुविषयक गति उत्पन्न करण्यास, तत्पर असे असतात. जेथे आघात करणाऱ्या बाह्य शक्ती जोराच्या असतील ( उदाहरणार्थ, त्वचेवर.) तेथे हे जादा थर नसतात. पृष्ठभागावरील ह्या घटनांतून ( नेत्र, कान, त्वचा, इत्यादि इंद्रियांतून ) अंतर्वाहक मज्जातंतू निघून आप- ल्या पाठीच्या कण्यांत जी जाड मज्जारज्जू आहे ति- कडे गेलेले असतात; आणि तिच्यांतून पुनः अंतर्वाह- कांशी जुळलेले बहिर्वाहक तंतू बाहेर आलेले असतात. ही रज्जू म्हपाजे काही अंशी स्वतंत्र व काही अंशी परतंत्र (जे केंद्र मुख्य मेंदू बिघडला तरी स्वव्यापार करूं शकतात ते स्वतंत्र केंद्र होत, व इतर परतंत्र होत.) भशा दुबार मज्जाकेंद्रांची किंवा ग्रंथींची सांखळीच आहे. व त्यांपैकी प्रत्येक केंद्राचा शरीराच्या विशिष्ट ·१० प्रस्तावना , , भागाशी संबंध असतो. ह्या रज्जूचे मानेच्या मागच्या भागाच्या नजीकचे जे मोठे झालेले टोक त्यास ' मे. ड्युला ऑब्लांगेटा ' असे म्हणत असून तो ह्या हल- क्या दर्जाच्या केंद्रांशी जुळलेला असतो; आणि त्यांत डोळे, कान, इत्यादि जी विशिष्ट ज्ञानेंद्रिये त्यांतून ज्ञा- नतंतू आलेले असल्यामुळे तेथे शरीराच्या बहुतेक सर्व भागांशी संबद्ध असलेल्या स्थानिक केंद्रांचे एकमेकांशी दळणवळण स्थापन झालेले असते. मेंदूचे ह्याच्या वर असलेले जे मस्तकाच्या पुढच्या व मागच्या भागांतील लगदे ते अशा प्रकारचे केंद्र आहेत की, तेथे निरनि- राळ्या स्थानिक व विशिष्टेंद्रियसंबंधी केंद्रांचे ह्याच्या- हूनहि ज्यास्त संयुक्त, व ज्यास्त विविध, असे संयोग बनलेले असतात. आतांपर्यंत वर्णिलेल्या मज्जाजालांखेरीज रक्तवाहि- न्यांचे आकुंचन व प्रसरण कमज्यास्त करणारे एक म- ज्जातंतुजाल आहे, व पोटांतील इंद्रियांशी व रक्तवाहि- न्यांशी संबद्ध असे दुसरे एक तसलेच जाल आहे. त्या जालांच्या द्वारा डोक्यांतील मेंदू व पाठीच्या कण्यांतील मज्जारज्जू ह्यांचा पोषणविषयक इंद्रिये व शरीरांतील घाणेरडे पदार्थ बाहेर नेणारी निःसारक इंद्रिये यांच्यां- शी संबंध जोडलेला असतो; आणि बाहेरच्या जगांत होणाऱ्या शरीराच्या व्यापारांशी ह्या मेंदूचा व रज्जूचा अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या द्वारा संबंध जडलेला असून, बाह्यजगाशी प्रतिव्यापार करणारी जी हात, पाय इत्यादि इंद्रिये व त्यांतील स्नायू, त्यांशी बहिर्वाहक ज्ञानतंत- च्या द्वारा जुळलेला असतो.

·प्रस्तावना ११ मज्जानालासंबंधी जी ही माहिती एथे दिली आहे ती मानसशास्त्रास जरूर तेवढीच दिली आहे. त्याखे. रीन त्या जालासंबंधी पुष्कळ महत्त्वाची माहिती आहे, पण तिचा ह्या शास्त्राशी संबंध नसल्यामुळे ती एथें दि- लेली नाही. उदाहरणार्थ, पाठीच्या कण्यांतील मज्जा. रज्जूत अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंची मुळे मागून जाऊन मि. ळालेली असतात, व बहिर्वाहक तंतूंची पुढून जाऊन मिळालेली असतात. पण ह्या गोष्टी वैद्यास महत्त्वाच्या आहेत; मानसशास्त्रवेत्त्यास नाहीत; कारण ही मांडणी ह्याच्या उलट असती तरी मज्जाघटनेची तत्त्वें मुळीच बदलली नसती; आणि एथे आपल्यास त्या तत्त्वांचाच तेवढा विचार कर्तव्य आहे. असो. अशा रीतीने दुसऱ्या प्रकरणांत मज्जातंतुना- लाच्या घटनेचा किंवा रचनेचा विचार केल्यानंतर तिस- या प्रकरणांत त्याच्या व्यापारांचा विचार केलेला आहे. एथे पहिला विचार करावयाचा तो हा की, मज्जा- तंतुजाल हे प्राण्यामध्ये हालचाली उत्पन्न करणे, व त्यांची एकमेकींशी इष्ट कार्योत्पत्ति होईल अशा रीतीने, जुळणी करणे, ही दोन्ही कामें एकसमयावच्छेदेकरून कसे करितें ? तात्पर्य, ज्या बाहेरून किंवा आंतून होणाऱ्या आघातांनी किंवा चलबिचलांनी ते जाल स्वव्यापारोन्मुख होते ते आघात ग्रहण करण्याचा त्याचा व्यापार, ते ग्रहण केल्यावर उलट योग्य हालचाल इंद्रियांचे ठि- काणी उत्पन्न करण्याचा त्याचा व्यापार, व उत्पन्न के- लेल्या ह्या हालचालींची योग्य वाटणी किंवा मांडणी ·१२ प्रस्तावना करण्याचा त्याचा व्यापार, ह्या तिहींचा एथे आपणास विचार कर्तव्य आहे. हा विचार करतांना, अंतर्वाहक मज्जातंतू हे हालचाल ग्रहण करणारे किंवा गतिग्राहक होत, बहिर्वाहक तंतू हे इंद्रियांनी काय प्रति-हालचाल करावी हे सांगणारे किंवा गतिसंदेशक होत, आणि मज्जाग्रंथी किंवा केंद्र ह्यां- च्यांत वरील दोन्ही व्यापार करणारी द्रव्ये असून ही हालचाल इंद्रियांत उत्पन्न करणारे किंवा गत्युत्पादक घटकहि त्यांच्यांत असल्यामुळे ते केंद्र गत्युत्पादक होत, अशा दृष्टीने ह्या निरनिराळ्या रचनांकडे पाहिल्यास आ- पल्यास बरीच मदत होणार आहे. अगदी हलक्या दर्जाच्या प्राण्यामध्ये किंवा क्षुद्र जं. तूमध्ये मज्जाद्रव्य त्याच्या अगदी साध्या किंवा प्राथ- मिक स्वरूपी असून त्या स्थितीत त्याच्या अंगी अणूंची हालचाल उत्पन्न करण्याचे व ती संक्रान्त करण्याचे दोन्ही धर्म असतात; पण ते जसें उत्क्रान्त किंवा संमि- श्र स्वरूप होत जाईल (जसें तें वरच्यावरच्या दर्जाच्या प्राण्यांत होत जातें ) तसे त्याला दोन प्रकारचे विशिष्ट स्वरूप प्राप्त होते. त्यांपैकी एक स्वरूप लगद्याच्या रू- पाचे असून त्याचा मुख्य व्यापार अणूंची हालचाल उत्पन्न करण्याचा असतो, जरी ते काही अंशी ती संका- न्तहि करूं शकते; आणि त्याचे दुसरें स्वरूप तंतुरूप असून त्याचा मुख्य व्यापार अणूंची हालचाल संक्रान्त करण्याचा असतो, जरी ते काही अंशी ती उत्पन्नहि करूं शकते. दुसऱ्या प्रकरणाच्या विवेचनांत जीस ज्ञानतंतुजा.

·प्रस्तावना १३ लाची एक पुरी रचना म्हणून म्हटले तिच्या ठिकाणी ह्या दोन द्रव्यांची क्रिया त्याच्या त्याच्यां सरलतम स्वरूपी दृष्टीस पडते. उदाहरणार्थ, त्वचेस स्पर्श केला असतां तेथून आंत जाणारा अंतर्वाहक तंतू विकृत हो. ऊन किंवा फेरबदल पावून त्याच्या आतील टोकाशी जे सूक्ष्म पिशवीमय द्रव्य असते त्याप्रत समावयविक रूपान्तराची लाट नेऊन पोहोचवितो (म्हणने ह्या तंतूंचे बाहेरून आंतपर्यंतचे एकमेकांस लागलेले जे अनेक भाग त्यांतून ही विकृति व त्यायोगाने त्याचे होणारे रूपा- न्तर, ह्यांची लाट क्रमाने पसरत जाऊन शेवटी ती त्या सूक्ष्मपिशवीमय द्रव्यास जाऊन भिडते. समावयविक रू- पान्तर म्हणजे काय ते अगोदर सांगितलेच आहे.) तो अणुविषयक धक्का ह्या पिशवीमय द्रव्याचे रासायनिक पृथक्करण करून त्यामुळे फारच वाढतो ( जमा पिस्तुलाचा घोडा ओढल्याने त्यांतील केप पेटून दारूचा मोठा आ- वाज व हवेची मोठी लाट उत्पन्न करितो ), आणि त्या- मुळे त्या धक्क्यास बहिर्वाहक तंतूंतून जाणा-या पहि- ल्याहून फार जोरदार समावयविक लाटेचें रूप येतें, व त्या तंतूचे फांटे स्नायूच्या तंतूंमध्ये पसरलेले असल्या- मुळे त्या स्नायूंत तो दुसऱ्या एक प्रकारचे समावयविक रूपान्तर सुरू करितो, व तो स्नायु आकुंचन पावतो. ( अगदी अज्ञ वाचकाकरितां ही गोष्ट एका उदाहरणाने एथें ज्यास्त स्पष्ट करूं. समजा आपल्या पायाच्या एका भागास कांहीं गार वस्तूचा स्पर्श झाला, तर हा स्पर्श- रूपी आघात त्या भागांतून आत गेलेल्या मज्जातंतूंत एकप्रकारची विकृति उत्पन्न करून ती लाट तो तंतु ·१४ प्रस्तावना H आंत जेथे करड्या द्रव्याच्या ग्रंथीप्रत गेला अमोल तेथ- पर्यंत पोहोचते; तेथे त्या केंद्राच्या द्रव्यांत रासायनिक पृथकरण होऊन त्याहून मोठी लाट तेथून निघून शरी- राच्या त्याच भागाप्रत आलेल्या ज्ञानतंतूतून बाहेर त्या भागाप्रत येते, व तेथील शिरेस आंखूड करिते, व त्या- मुळे आपला पाय चटकन मागे होतो.) पण ज्ञानतंतू व ज्ञानकेंद्र ह्यांचे संयोग व पुनःसं. योग झालेले आहेत; म्हणने, प्रत्येक मज्जाकेंद्रांतून मज्जा- तू निघून ते वरच्या वरच्या दर्जाच्या केंद्राप्रत गेलेले आहेत, व अशा रीतीने अखेरीस डोक्यांतील मेंदू हा जो मुख्य केंद्र तोपावेतों पोहोंचलेले आहेत; ही गोष्ट ध्या- नांत घेता, व प्रत्येक केंद्रांत वरील लाट ज्यास्त जोरदार होत जाणार ही गोष्ट ध्यानांत आणतां, गतिग्राहक ततूला अगदी अल्प आघात झाला असतां गत्युत्पादक केंद्रांत तो फार मोठी चळवळ कशी उत्पन्न करीत असेल, व ती गतिसंदेशक तंतूंतून बाहेर येऊन वायूंचे आकुंचन कसे करीत असेल हे आपल्या लक्षांत यतें. उदाहरणार्थ, एकादा लहानसा आवाज कानी पड- त्र्याने सगळे शरीर कधी कधी दचकून जात असते. इतका वेळ सामान्य मज्जातंतुव्यापाराचा विचार आतां माणसाच्या मज्जातंतूंच्याव्यापारां- ना विचार करूं. पाठीच्या कण्यांतील मज्जातंतूंतून डोक्यांतील मेंदूत जे मज्जातंतू जातात, व त्या मेंदूंतून त्या रज्जूप्रत जे तंतू येतात, व जे तंतू मेंदूस ह्या रज्जूच्या निरनिराळ्या भागांनी जोडतात, त्यांचा विचार बाजूस ठेवता, मज्जारज्जुघटक जे काही अंशी परतंत्र केंद्र फार जोराचे ·प्रस्तावना १५ ( स्वतंत्र व परतंत्र केंद्र म्हणजे काय ते वर सांगितलेंच आहे.) ते आपल्या शरीरावरची त्वचा आणि हातपाय व मधील सोंट ह्यांतील स्नायू ह्यांच्या क्रियांमध्ये परस्पर मेळ घालीत असतात असे म्हटल्यास चालेल ( मेळ घालीत असतात म्हणजे थंडी, उन्ह, चिलटे इत्यादि- कांचे जे त्वचेवर आघात होतील त्यांना अनुरूप, म्हणजे त्यांचे निवारण करण्यास योग्य अशा क्रिया हातपाय इत्यादि अवयवांकडून, म्हणजे त्यांतील स्नायूंकडून, करवीत असतात ). ह्या मेळांपैकी सरळ मेळ पाठीच्या कण्यांतील रज्ज घालीत असते. त्या योगाने " मेड्युला ऑबलांगेटा" जे मेळ बालिते ते संयुक्त असतात. 'संयुक्त' म्हणण्याचे एक कारण हे की, अंतर्वाहक व केंद्रगामी म- ज्जातंतू जे ठसे त्याप्रत आणीत असतात ते संख्येनें ज्यास्त व ज्यास्त विविधनातीय असतात; दुसरे कारण हे की, तेथून बहिर्वाहक तंतूंच्या द्वारा स्नायूंकडे योग्य क्रिया करण्याकरितां ने संदेश जातात तेहि संख्येने मोठे व विविधनातीय असतात; आणि तिसरे कारण हे की, ह्या संकीर्ण संदेशांस अनुसरून संकीर्ण क्रिया स्नायूंकडून घडून येत असतात. आपल्या डोक्यांतील पुढचा मेंदू व मागचा मेंदू ह्यामध्ये दुबार संयुक्त ( अनेक संयुक्त मेळ ज्यांत जुळलेले आहेत असे ) मेळ बनत असतात असे मानल्याप्त चालेल. मेड्युलाने ग्रहण केलेले संमिश्र ठसे अनेक तन्हांनी संयुक्त करून त्यांचे मोठाले समूह बन. विणे, आणि मेड्युलापासून निघणारे क्रियाविषयक सं- मिश्र संदेश अशा रीतीने मांडणे की दूरचे आपले उद्देश साधण्याकरितां ज्या फार संमिश्र क्रिया आपल्यास क- ·१६ प्रस्तावना राव्या लागतात त्या बनवून आणणे, हे ह्या डोक्यांतील मेंदूचे काम असते. पण ह्यासंबंधाने असा प्रश्न उत्पन्न होतो की, ह्या दुबार संयुक्त मेळ बसविण्याच्या कामी डोक्यांतील पुढच्या मेंदूचे अंग किती असते, व माग- च्या मेंदूचे किती असते? ह्या प्रश्नाचे खात्रीपूर्वक उत्तर देतां येत नाही. पण ह्यासंबंधाने असें असण्याचा संभव दिसतो की, मागचा लहान मेंदू स्थलविषयक दुबार संयुक्त मेळ बनवीत असतो, व पुढचा मोठा मेंदू काल- विषयक तसले मेळ बसवीत असतो. हिंस्र पक्ष्यांमध्ये मागचा मेंदू फार वाढलेला असतो, आणि माणसांमध्ये पुढचा मेंदृ वाढलेला असतो ह्यावरून हे व्यक्त होते. कारण असल्या पक्ष्यांस इतर प्राण्यांवर झडप घालण्यास तो कोठे आहे व त्यावर नेमकें जाऊन पडण्यास आपण कोठून खाली उतरले पाहिजे, इत्यादि धोरणे, म्हणजे स्थलविषयक धोरणे संभाळावी लागत असतात. इकडे माणूस व इतर जीव ह्यांमध्ये मुख्य भेद असा आहे की, इतर प्राणी बहुधा रोजची अन्नाची वगैरे तरतूद करीत असून, माणसें ती करून आणखी पुढचीहि करीत अस- तात, म्हणजे आपल्या क्रियांमध्ये कालविषयक मेळ बसवीत असतात. रक्तवाहिन्यांचे आकुंचन व प्रसरण करणारे तंतू शरीराच्या विशिष्ट भागी जेव्हां रक्ताचा पुरवठा ज्यास्त किंवा कमी पाहिजे असेल त्या मानाने त्यांच्या पन्ह- ळांचे आकुंचन किंवा प्रसरण करून रुधिराभिसरणाचे कसे नियमन करितात, हे लक्षात आले म्हणजे अन्नादि ग्रहण करणारी, पित्तादि उत्पन्न करणारी, व धर्मादि ·प्रस्तावना घाणेरडी द्रव्ये काढून टाकणारी जी निरनिराळी इंद्रियें त्यांचे व्यापार इतर मज्जातंतुनालांनी कसे नियमित होत असतील, आणि त्यामुळे इंद्रियजालाची पोषकद्रव्यांची मागणी व त्यांचा पुरवठा ह्यांमध्ये मेळ कसे बनत अस- तील, हे आपल्या ध्यानात येईल. पूर्ण वाढीस पोहोचलेल्या मज्जाविषयक व्यापारांचे योग्य लक्षण करावयाचे तर गतिविषयक किंवा हाल- चाल प्रदर्शित करणाऱ्याच शब्दांनीच करता येण्यासा- रखे आहे. कारण त्यांत जर एकाद्या आत्मिक अंगाचा ( मनोविकारांचा वगैरे ) समावेश केला तर जे मज्जा- विषयक व्यापार कोणत्याहि मनोविकाराला उत्पन्न किंवा जागृत न करतां चालतात त्यांना ते लक्षण लागू पडा- वयाचें नाही. मज्जातंतूंचे व्यापार म्हणजे " अणूंच्या हा- लचाली आपल्यांतून लाटांच्या रूपाने संक्रान्त करणे व केंद्रांचे ठिकाणी त्या वाढविणे", असे त्यांचे (त्या व्यापा- रांचे ) लक्षण केलें म्हूणने ते सर्वत्र लागू पडते. गति- ग्रहणविषयक, गत्युत्पादनविषयक व गतिसंदेशविष- यक हे में व्यापारांचे वर्गीकरण आपण केले आहे ते दुसऱ्या कोणत्याहि वर्गीकरणाहून ज्यास्त व्यापक आहे; कारण ज्ञानतंतूंचे सगळे व्यापार ह्या तीन वर्गीपैकी ह्या किंवा त्या कोणत्या तरी वर्गात पडतात. बरें, हलक्या दर्जाच्या मज्जाकेंद्रांत लहान व साधे मेळ बसत असून वरच्या वरच्या दर्जाच्या केंद्रांत ज्यास्त मोठे व संयुक्त व दुबार संयुक्त मेळ बसत असतात हीहि गोष्ट, उत्क्र- मुण वाढत असतां, गतीचे सारखें ज्यास्त ज्यास्त संक- लन होत असून त्या ( गती ) त्याबरोबर ज्यास्त विविध ·१८ प्रस्तावना व ज्याम्स निश्चित होत जातात हे जे "ज्ञेयमीयांसेंत" केलेले उत्क्रान्तीचे सामान्य लक्षण, त्याच्याशी जुळू- नच आहे. असो. अशा रीतीने मज्जातंतुव्यापारांचा तिसऱ्या प्रकरणांत विचार केल्यानंतर, हे व्यापार चालण्यास आवश्यक गोष्टी काय असाव्या लागतात ह्या विषयाचे विवेचन चवथ्या प्रकरणांत केले आहे. मज्जाततुव्यापार चालू होण्यास पहिली आवश्यक गोष्ट ही आहे की, मज्जाद्रव्य सारखें लागून पाहिने; मध्ये खंड उपयोगाचा नाही. म्हणजे, तंतू व केंद्र ह्यांचे निरनिराळे भाग एकमेकांस सारखे लागून पाहिजेत इत- केंच नाही, तर त्यांच्या अणूंच्या अंगी सर्वत्र एकमे- झांस सारखे चिकटून राहण्याची किंवा एकमेकांस आक- पिण्याची क्षमता पाहिजे. ते व्यापार चालू राहण्यास दुसरी आवश्यक गोष्ट ही आहे की, मज्जाजालावर बाहेरून पडणारा दाब काही विशिष्ट मर्यादांच्या आंत पाहिजे. उदाहरणार्थ, एकाद्या मज्जातंतूला जर मध्ये दोरीने घट्ट बांधिलें, म्ह- गने तेथे फाजील दाब उत्पन्न केला, तर त्या तंतूच्या एका टोकावर केलेला चलबिचल किंवा आघात दुसऱ्या टोकास जाऊन पोहोचत नाही. शरीराच्या आंतील जे तंतूंचे मार्ग त्यांच्यावर दाब पडल्याने त्यांच्या क्रिया बंद पडतात किंवा कमी होतात हे पक्षघात ज्यास झाला आहे त्याच्या ठिकाणी दिसून येते; कारण हा रोग म्ह. गजे विशिष्ट स्नायू ( तोंडाचे, हाताचे, पायाचे वगैरे ) हालविण्याच्या शक्तीची अक्षमता असते, व ती अक्ष- ,

·प्रस्तावना
१९
ते
मता त्या स्नायूंना हालविणा-या मज्जातूंतूंमध्ये उत्पन्न
झालेल्या लुलेपणामुळे येत असते. विशिष्ट ज्ञानतंतूंप्रमा-
में मज्जाकेंद्रांनाहि ही गोष्ट लागू आहे. म्हणजे त्यां-
च्यावर फाजील दाब पडता कामा नये. उलटपक्षी, हा
दाब असावा त्याहून कमी झाला तर चलबिचल त्या तं-
तूंतून फाजील वेगाने जाऊ लागतात, व असा माणूस
फार बोलका वगरे दिसू लागतो.
व्यापार चालू राहण्यास तिसरी आवश्यक गोष्ट
ही आहे. की, शरीरातील उष्णता काही विशिष्ट अं.
शाच्या वर असली पाहिजे. जे जात्या चपळ प्राणी
नेहमींच्या स्थितीत शरीरांत योग्य प्रमाणावर उष्णता
करण्यास समर्थ असतात, ते अशा अत्यन्त थंडीच्या
वगैरे परिस्थितीत जर सांपडले की, त्यांच्या अंगांत
ज्या प्रमाणावर उष्णता उत्पन्न होत असेल त्याहून ज्या-
स्त प्रमाणावर ती शरीरांतून त्या थंडीमुळे वगैरे निघून
जावी, तर त्यांचे मज्जाव्यापार प्रथम मंद होतात आणि
अखेरीस बंद होतात.
चवथी आवश्यक गोष्ट ही आहे की, मज्जातंतू व
केंद्र यांना रक्तवाहिन्यांपासून पोषक द्रव्याचा पुरवठा
सारखा होत राहिला पाहिजे. म्हणून शरीराच्या एका-
द्या भागांत रक्ताचा संचय कमी झाल्यास, किंवा त्या
भागाकडे रक्त वाहून जाण्याचा वेग कमी झाल्यास, त्या
भागाची मज्जाक्रिया कमी होते.
संज्जातंतुव्यापार नीट चालण्यास पांचवी आवश्यक
गोष्ट ही आहे की, रक्ताचा मगदूर योग्य असला पा-

·२० प्रस्तावना हिजे, म्हणजे त्यांत जी घटकद्रव्ये असतात सी सर्व यो- ग्य प्रमाणावर त्यांत हजर असली पाहिजेत. आणि सहावी आवश्यक गोष्ट ही आहे की, ज्ञान- तंतूंचे व इतर शरीराचे घटक नासून किंवा पृथकरण पावून जी घाणेरडी संयुक्त द्रव्ये शरीरांत उत्पन्न होतात, ती फाजील प्रमाणावर शरीरांत शिलक राहता कामा नये; म्हणजे, ती योग्य प्रमाणावर शरीरांतून निवून सारखी निघून जात पाहिजेत. आतां मज्जातंतुव्यापार नीट चालण्यास ह्या ज्या आवश्यक गोष्टी त्या अणूंच्या हालचालींची उत्पत्ति व संक्रान्ति ह्यांनाहि आवश्यक आहेत हे उघडच आहे. ज्ञानतंतूंतून संक्रान्त होणारा चलबिचल समावयविक फेरबदलरूप असतो ह्या कल्पनेशीहि आवश्यक गोष्टी जुळूनच आहेत. कारण तो जर तसा असेल तर केवळ ज्ञानतंतूंचे भाग एकमेकांस लागून असून चालावयाचें नाही, तर त्यांचे अणूहि एकमेकांस आकर्षितील अशा रीतीने लागून असले पाहिजेत; त्यांच्यावर पडणारा दाब काही विशिष्ट मर्यादांच्या आंत असला पाहिजे; वगैरे वगैरे. आता ह्या आवश्यक गोष्टींसंबंधाने हेहि सांगणे. इष्ट दिसते की, त्या सर्व एकाच काळी एकाच प्रमाणा- वर हजर असतात असे नाही, तर निरनिराळ्या प्रमाणांवर व संयोगांनी हजर असतात; आणि कधी कधी एकमेकींशी जुळत्या असून कधी कधी भांडत्याहि असल्यामुळे त्यांची काय संकीर्ण व वरचेवर घोटाळ्याची अशी होत अस- तात. ही भानगड नेहमी ध्यानात ठेवून चालले पाहिजे. असो. अशा रीतीने मज्जातंतुव्यापारांस आवश्यक ·प्रस्तावना २१ असणाऱ्या गोष्टी चवथ्या प्रकरणांत वर्णिल्यानंतर, म- ज्जातंतुव्यापार कसे चालतात, म्हणजे आघाताने किंवा चलबिचलाने मज्जातंतूंचे उत्क्षोभन कसें होतें, व त्यांतून समावयविक रूपान्तराची लाट कशी निघून जाऊन इष्ट कार्योत्पत्ति करते, म्हणजे त्या तंतूंचे उत्सर्जन कसे होते, ह्याचा विचार पांचव्या प्रकरणांत केला आहे. मज्जातंतूंवर त्यांची अणुविषयक अवस्था बदलील अशी कोणतीहि यांत्रिक,रासायनिक, उष्णताविषयक किंवा विद्यु- द्विषयक शक्ति जर आघात करील तर, ती तो तंतु नेहमी जो फेरबदल उत्पन्न करीत असतो तोच फेरबदल त्या तंतूस उत्पन्न करावयास लाविते. आणि ह्या शक्तीने त्यावर कोठेहि अघात केला तरी तोच परिणाम उत्पन्न होतो. असल्या आघाताने त्या तंतूंत समावयविक फेरबदल होत असतो ह्या क्लृप्तीशी ही गोष्ट जुळूनच आहे. ज्ञानतंतु हा सारखा उत्क्षुब्ध होऊ शकत नाही, किंवा समावयविक फेरबदल आपल्यांतून सारखा संक्रान्त करू शकत नाही. म्हणून त्याच्या टोकावर कोणत्याहि प्रकारची क्रिया सारखी करीत राहिल्याने, तो तंतु अंत- हिक असेल तर मज्जाकेंद्रांत, किंवा बहिर्वाहक असेल तर त्याच्याशी जुळलेल्या बाह्य इंद्रियांत, सारखें कार्य उत्पन्न होऊ शकत नाही. हीहि गोष्ट समावयविक क्लू- प्तीला जुळूनच आहे. कारण असला प्रत्येक चलबिचल त्या तंतूंतून समावयविक फेरबदलाच्या लाटच्या रूपाने जर पुढे जात असेल, तर पुनः तसल्याच चलबिचलाने तसाच समावयविक फेरबदल त्याच्यांत उत्पन्न हो- ण्यास तो अगोदर पूर्वीच्या समावयविक अवस्थेप्रत आला ·उ. २२ प्रस्तावना पाहिजे. म्हणजे, मध्ये काही काळ गेला पाहिजे. म्हणून ज्ञानतंतूंचे उत्क्षोभन व उत्सर्जन सारखें न होतां राहून राहूनच होते. ( उत्सर्जन म्हणजे त्या तंतूंतून चलबिच- लाची लाट निघून इष्ट ठिकाणी जाणे.) ह्या दोन व्यापारांच्या संबंधाने तिसरी गोष्ट अशी लक्षांत ठेवावयाची की, ह्या चलबिचलाची ज्ञानतंतूतून संक्रांति हो- ण्यास लक्षात येण्यासारखा वेळ लागतो.माणसाच्या प्रकृ- तीप्रमाणे दर सेकंदास २८ ते ३२ यार्ड या वेगाने त्या चलबिचलाची सक्रान्ति होत असते. ह्या संबंधाने त्याच्या- सारखीच दुसरी गोष्ट अशी आहे की, ह्या उत्सर्जनानें केंद्राच्या ठिकाणी किंवा शरीराच्या पृष्ठभागावर उत्पन्न केलेला फेरबदल लक्षात येण्याइतका वेळ टिकतो. क्षोभन व उत्सर्जन राहून राहून होते तरी स्नायूचें आकुंचन सारखे होत रहाते ( उदाहरणार्थ, आपण ए- कादा पदार्थ हाताने काही वेळ सारखा धरून राहतों तेव्हां ), यावरूनच ही गोष्ट दिसून येते. ह्या उत्क्षोभनाच्या संबंधाने आणखी एक गोष्ट अशी ध्यानात ठेवावयाची की, एकदां एकाद्या तंतूचे उत्सो- भन झाले म्हणजे तसलेच उत्क्षोभन पावण्यास तो कांहीं वेळ अक्षम होतो. ही अक्षमता बेताच्या उत्क्षोभनाने झाली असेल तर बेताचीच असते. पण उत्क्षोभन व उत्सर्जन ही जर जोराची असतील, किंवा वरचेवर झा- लेली असतील, तर त्या तंतूंत इतकी झीज उत्पन्न होते की, तो तसलें उत्क्षोभन पुनः करून घेण्यास बराच काळ अगदीच किंवा अंशतः अक्षम होतो. ह्यासंधान परिस्थितीच्या भिन्नतेमुळे कमज्यास्तपणा दृष्टीस पडतो.

·प्रस्तावना २३ जीविताला वेग जर नेहमी सारखाच असता तर मज्जाविषयक इंद्रियांसहित सर्व इंद्रियांची झीज व दु- रुस्ती ही सरासरी नेहमी सारख्याच वेगाने झाली अ- सती. पण रात्र व दिवस ही क्रमाने येत असल्यामुळे मेंदुच्या क्रियेचें कमी सौलभ्य व ज्यास्त सौलभ्य हीहि क्रमाने येतात. म्हणजे, दिवसा ही क्रिया ज्यास्त सुल- भपणे होत असून रात्री कमी सुलभपणे होते. यामुळे आपल्या शरीरांतहि झीज व दुरुस्ती ह्यांच्या वेगांत ह्याला अनुसरून कमज्यास्तपणा उत्पन्न झालेला आहे. ही गोष्ट अर्थात् " योग्यतमांचा तगाव ह्या तत्त्वास अनुसरून बनून आलेली आहे. समजा, एक प्राणी असा आहे की, त्याच्यांत दुरुस्तीमुळे झीज प्रतिक्षणी सार- खी भरून येत आहे; आणि दुसरा असा आहे की, दिवसा जेव्हां भक्ष्य पकडण्याचे वगैरे व्यापार करण्यास ज्यास्त सुलभ पडते तेव्हां त्याच्या झिजीची दुरुस्ती ज्यास्त वेगाने होत असून व त्यास ज्यास्त उत्साह वा- टत असून रात्री जेव्हां विश्रान्ति घेण्याची व लपून ब- सण्याची वेळ असते तेव्हां कमी उत्साह वाटतो. तर दुसरा प्राणी अर्थात् पहिल्यास जीवनार्थ कलहांत जित करील; म्हणजे त्याच्या मागे टिकाव धरून राहील. जा- गृतावस्थेत व झोपेंत मज्जातंतुव्यापाराच्या वेगांत जो कमज्यास्तपणा होतो तो ह्यामुळेच स्थापन झालेला आहे. मज्जातंतूंचे उत्क्षोभन व उत्सर्जन ह्यांचे विशिष्ट परिणाम होत असून सामान्यहि होत असतात. विशिष्ट ठशाने शरीराच्या विशिष्ट भागावर मुख्य व स्पष्ट प- रिणाम उत्पन्न होत असून शिवाय गौण व अस्पष्ट असे ·२४ प्रस्तावना परिणाम एकंदर मज्जातंतुजालांत व त्याच्या द्वारा सर्व शरीरांत उत्पन्न होतात. अशा रीतीने सर्वत्र पसरलेले हे चलबिचल सर्वत्र उत्क्षोभने म्हणून स्वव्यापार करीत असल्यामुळे सगळेच ज्ञानतंतुजाल सर्वदा कांहीं उत्सर्ज- न करीत असले पाहिजे. म्हणून मज्जाव्यापारांची योग्य कल्पना मनांत आणावयाची असेल तर मज्जाजालाच्या विशिष्ट भागांतून शक्तीची ठळक उत्सर्नने होत अस- तां, एकंदर जालांत थोडासा चलबिचल होत असून अल्प उत्सर्जने होत असली पाहिजेत. अणुविषयक गतीचे हे ठोके ( उमाळे ) रक्ताच्या ( नाडीच्या ) ठोक्यांसारखेच आहेत हे ह्यावरून दि- सते की, ते सारखे उत्पन्न होत असून शरीरांत सारखे प्रसृत होत असतात; त्यांतील मध्याभिगामी सामान्यतः मंद असून मध्योद्गामी त्या मानाने जोरदार असतात; आणि शरीराच्या प्रत्येक भागाने आपला व्यापार करणे रक्ताच्या स्थानिक उमाळ्यांवर ( भळभळ वाहण्यावर) जसें अवलंबून असते तसेंच मज्जाविषयक उत्साहाच्या हि स्थानिक उमाळ्यांवर अवलंबून असते. मज्जाविषयक उत्क्षोभने व उत्सर्जने ह्यांचा अशा रीतीने पांचव्या प्रकरणांत विचार केल्यावर ज्ञानवत्ता- विषयक किंवा संज्ञाविषयक इंद्रियविज्ञान, किंवा भौतिक शास्त्र व मानसिक शास्त्र यांमधील दुवा, ह्यांचा विचार सहाव्या प्रकरणांत केला आहे. प्रस्तुत विषयाचे प्रस्तुत भागांतील हे स्वरूप अर्थात् पूर्वांच्याहून अगदी भिन्न आहे. कारण एथे आपल्यास मज्जाविषयक चमत्कारां- चा विचार ज्ञानवत्तेचे चमत्कार ह्या दृष्टीने करावयाँचा - ·प्रस्तावना २५ आहे. आतापर्यंत ज्या विकृतींचा किंवा फेरबदलांचा अ. नात्माच्या सरण्या ह्या दृष्टीने गतिवाचक शब्दांनी वि. चार केला त्यांचा विचार आतां आत्माच्या (मनाच्या) सरच्या ह्या दृष्टीने मनोविकारांच्या शब्दांनी करावया. जा आहे. प्रत्येकाला स्वताला जे मनोविकार ज्ञात हो. तात तशासारखे मनोविकार अनात्म दृष्टया ( आपल्या बाहेरचे म्हणून ) आपल्यास ज्या मानवी व्यक्ती ज्ञात होतात त्या सर्वांच्या ठिकाणी आहेत हा जो सामान्य जनाचा तसाच शास्त्रज्ञांचा समज तो खरा म्हणून स्वी- कारून, आणि मनोविकार हे मज्जाविषयक फेरबदलांचे सहचारी असतात -त्या फेरबदलांबरोबर उत्पन्न होत असतात-हा जो दूरवरच्या अनुमानाने प्राप्त होणा- स समज तोहि खरा म्हणून स्वीकारून, मनोविकार व मजाविषयक फेरबदल किंवा मज्जाविकार ह्यांच्यामधी- ल संबंधाचा विचार त्याच्या मुख्य मुख्य स्वरूपी करा- वयाना आहे. असा विचार करता पहिली गोष्ट अशी दृष्टीस पड- ते की, ह्यांपैकी एकास-मज्जाविषयक फेरबदलांस- जी परिस्थिति अनुकूल असते तीच दुप्सन्यास-मनो- विकारांस-अनुकूल असते. मनाविषयक व्यापार उ- त्पन्न होण्यास ज्या गोष्टी आवश्यक आहेत त्याच मनो- विकाराच्या उत्पत्तीस आवश्यक आहेत. उदाहरणार्थ, शरीराचा पृष्ठभाग व आंतील मज्जाकेंद्र ह्यांच्यामध्ये सारखा मज्जातंतु असणे ह्यावर मनोविकार अनुभवण्या- ची क्षमता अवलंबून असते; त्या तंतूंवर योग्य मर्यादांत रक्ताचा दाब असण्यावर व त्या रक्ताचे उष्णतामान ३ ३ ·प्रस्तावना काही विशिष्ट मर्यादांच्या आंत असण्यावर ती (क्षमता) अवलंबून असते; आणि रक्ताच्या योग्य मगदुराच्या योग्य पुरवठ्यावरहि ती अवलंबून असते. सारांश, मज्जावि- पयक व्यापारांस ज्या गोष्टी आवश्यक आहेत त्याच मनोविकारांच्याहि जनितीस अनुकूल आहेत. कांहीं मज्जाविषयक विकार असे आहेत की, त्यां- ना आत्मिकतें. किंवा बाजू लहानपणी तेवढी असून मोठेपणी ती नाहीशी होतात; म्हणजे, लहानपणी ते व्यापार होतांना मनोविकार उत्पन्न होत असतात, व मोठेपणी होत नाहीत. सर्वांशी समजून होणाऱ्या व स- वाशी न समजता होणाऱ्या मज्जाव्यापारांच्या मध्ये काही अंशी समजून व काही अंशी न समजतां हो- णा-या व्यापारांच्या सर्व पाय-या आपल्या दृष्टीस पड- तात. ( म्हणजे, ते व्यापार समजून होणे व न समजतां होणे ह्या दोन गोष्टींची निरनिराळ्या अंशांनी भिन्न प्र- माणे दृष्टीस पडतात.) जे मनाविषयक फेरबदल म- जनाविषयक जालें जेथे सर्व एकमेकांशी जुळलेली अस- तील तेथे येऊन पोहोचतात त्यांनाच काय ती आत्मवि- षयक तोंडे असतात--तेच काय ते ज्ञानवत्तेंत अनुभूत होतात --ह्या अनुमानावरून वरील सर्व गोष्टी सिद्ध हो- तात. लहानपणीच कांहीं मज्जाविकारांना मानसिक तोंडे अमन मोटेपणी ती नाहीशी होतात ह्याचे कारण असे आहे की, लहानपणी मज्जाजालाची व केंद्रांची वाढ पूर्ण झालेली नसल्यामुळे त्यांना एकमेकांशी जोडणा- न्या तंतूंतून व बहिर्वाहकतंतूंतून, अणुविषयक गतीची उ. माळा योग्य प्रमाणावर निवन जाण्याचे योग्य मार्ग ब.

·प्रस्तावना नलेले नस्नतात; म्हणून त्या उमाळ्याचा काही भांग उ- चतर केंद्र कडे निघून जातो व तेथें तो मनोविकार जा- गृत करितो. लहानपणी मूल वाचावयास प्रथम शिकत असते तेव्हां प्रत्येक अक्षर जाणून बुजून ( नीट लक्षात घेऊन ) त्यास वाचावे लागते-किंवा लावून वाचावें लागते; प्रथम ते चालावयास शिकते तेव्हां त्यास प्रत्ये- क पाऊल विचारपूर्वक ( ज्ञानवत्तेत मनोविकार जागृत होऊन ) टाकावे लागते; वगैरे उदाहरणांवरून ही गोष्ट स्पष्ट होते. पण मज्जातंतू व मज्जापिशव्या ह्यांचे स्था- निक संयोग ( ठिकठिकाणी होणारे संयोग ) जसे जु- कत जातील, तसे मज्जाविषयक गतीचे उमाळे त्या तंतूंतून व पेशींतून ( पिशव्यांतून ), उच्चतर केंद्रांकडे न जातां, बाह्यगामी तंतूंत सरळ जाऊ शकतात व त्यांच्या क्रियांच्या द्वारा स्नायूंकडून योग्य कर्तव्ये होऊ लागतात; आणि अशा रीतीने माणूस मोठा होईल तसे पुष्कळ व्यापार यंत्रवत् ( त्यांबरोबर मनोविकार अनु- भूत न होतां ) तो करूं लागतो. आपली एकादी आत्मिक अवस्था तशी म्हणून ( आत्मक अवस्था म्हणून ) ओळखली जाण्यास ती कांहीं वेळ टिकावी लागते; कारण आत्म्याच्या किंवा ज्ञानव- त्तेच्या अवस्थांच्या सांखळींत तिने लक्षात येण्यासारखी जागा व्यापिली तरच ती तेथे हजर आहे हे ज्ञात हो. ईल, एरवी होणार नाही. तात्पर्य, प्रत्येक मनोविकार लक्षात येण्याइतका वेळ टिकत असतो; आणि त्यामुळे असे होते की, तसलाच दुसरा मनोविकार अनुभवण्यास त्यामुळे काही काळ टिकणारी कमज्यास्त अक्षमता उ- ·२८ प्रस्तावना . त्पन्न होते. ही आत्मिक गोष्ट, मज्जातंतूच्या उत्क्षोभ- नाने तो पुनः उत्क्षोभन पावण्यास काही काळ कम- ज्यास्त प्रमाणाने अक्षम होतो ही जी वर पांचव्या प्रक- रणाचा गोषवारा देतांना सांगितलेली अनात्मिक गोष्ट तिच्याशी जुळते. कारण मनोविकाराचे काही काळ टिकणारे अस्तित्व जसे चलबिचल पावलेल्या मजाकेंद्रा- च्या काही वेळ टिकणाऱ्या अणुविषयक विघटनेशी जु- ळते, तशी तो मनोविकार पुनः अनुभवला जाण्याची काही वेळ टिकणारी अक्षमता विघटन पावलेला मज्जा- तंतु पुनर्घटन पावण्यास ( पुनः पूर्ववत् ताजातवाना हो- ण्यास ) लागणा-या वेळाशी जुळते. काही वेळ हानांन फार जड वस्तु धरल्यानंतर त्याच हातांत जर हलकी वस्तु धरिली, तर तिचे वजन अगदी नाहीसे झालेले भासते; व त्यावरून असे स्पष्ट होते की, जो मज्जाकेंद्र, त्या ( वजनाच्या ) संवेदनेचं स्थान होता तो कांहीं काळ जणू काय बोथट ( संवेदनाऽक्षम ) झाला आहे. तद्वतच मध चाटल्यानंतर काही काळ इतर गोड पदार्थ गोड लागत नाहीसे होतात. तथापि, इतर गोष्टी जशा- च्या तशा राहिल्यास, विशिष्ट प्रकारचा मनोविकार पुनः अनुभवण्याची अक्षमता कमजास्त वेळ टिकणे हे प्रकृतीच्या ज्यास्तकमी जोरदारपणावर अवलंबून असते. आतां संवेदनारूप अवस्था व गतिसंदेशक तंतूंच्या क्रिया यांच्या सहचारित्वाचा विचार करूं. कांहीं हल- क्या दर्जाचे गनिसंदेशक मज्जाव्यापार न समजतां होत असतात; पण हे बाजूस ठेवतां नियम असा आहे की, आपल्या प्रत्येक स्नायुविषयक आकुंचनाबरोबर कम.

·प्रस्तावना २९ ज्यास्त स्पष्टं अशी संवेदना ज्ञानवत्तेंत, उत्पन्न होत अ. मते. आणि ही संवेदना प्रत्यक्ष गतिसंदेशक तंतूच्या उत्सर्जनाने उत्पन्न होत असते, किंवा त्याने उत्सुब्ध केलेल्या ( आकुंचन करण्यास लावलेल्या ) एक किंवा अनेक स्नायूंच्या अवस्थेनें (आकुंचनाने) उत्पन्न होत असते. असो. अशा रीतीने मज्जातंतुव्यापार आणि मनो- विकार ह्यांजमध्ये निकट साहचर्य किंवा परस्परसंबंध आहे असे स्पष्टपणे दिसून येते. आतां प्रश्न असा उत्पन्न होतो की, हा परस्परसंबंध संचयविषयक असतो की काय? म्हणजे, मज्जातंतुव्यापाराचे प्रमाण जसे कमज्यास्त होत जाईल तसे तज्जन्य मनोविकाराचेहि प्रमाण कमज्यास्त होते की काय ? हाचे उत्तर असे आहे की, असला संबंध कांही मर्यादांच्या आंत दिसून यता. अस मानण्यास सबळ कारण दिसते की, उच्चतर मज्जाकेंद्रामध्ये ज्या विशिष्ट ठिकाणी, कांहीं गूढ री- तीने, अनात्मिक फेरबदल किंवा मज्जातंतुव्यापार आ- त्मिक फेरबदलास किंवा मनोविकारास उत्पन्न करितो, त्या ठिकाणी त्या दोहोंमध्ये संचयविषयक समता दि- सून येते; म्हणजे त्या केंद्राच्या विकृत झालेल्या पिश. वीमय द्रव्यांत जे अणुविषयक रूपान्तर होते त्याच्या संचयाशी समप्रमाणाने संवेदनासंचय उत्पन्न होत अ. सतो. पण हा उच्चतर संज्ञाजनक केंद्रांत होणारा अ- गुविषयक फेरबदल आणि तो प्रारंभी उत्पन्न करणारा शरीराच्या पृष्ठभागावर झालेला चलबिचल ह्या दोहों- मध्ये, किंवा वरील फेरबदल अखेरीस स्नायूमध्ये जो चलबिचल उत्पन्न करितो तो चलबिचल व तो फेरबदल ·३० प्रस्तावना ह्या दोहोंमध्ये अगदी निश्चित किंवा साधारणपणे नि- श्चित देखील संचयसंबंध नसतो. संवेदनाला जे नियम लागू आहेत म्हणून वर सां- गितले तेच उमाळ्यांनाहि लागू आहेत.(संवेदना म्हणजे बाहेरच्या आघाताने उत्पन्न होणारा मनोविकार, आणि उमाळा म्हणजे आंतून निघणारा मनोविकार. ) ते दे- खील शरीरातील रक्ताचा मगदूर व संचय ह्याप्रमाणे कमज्यास्त जोरदार असतात. तेहि लक्षात येण्याइतका वेळ टिकतात इतकेच नव्हे तर ठळकपणे लक्षात येण्या- इतका वेळ कायम राहतात. त्यामुळे तसलाच उमाळा पुनः उत्पन्न होण्याची अक्षमताहि ज्यास्त वेळ टिकते. झीज व दुरुस्ती ह्यांची माने दिवसा व रात्री निरनि- राळी असल्यामुळे त्यांचेहि जोर दररोज त्या मानाने कमज्यास्त होत असतात. आणि त्यांच्या योगाने शरी- राच्या विशिष्ट भागी विशिष्ट उत्सर्जन होत असून सर्व श- रीरांत सामान्य उत्सर्जने होत असतात; आणि ही सामान्य उत्सर्जनेंच विशिष्ट उत्सर्जनांहून ज्यास्त टळक असतात. आतांपर्यंत मनोविकाराचे संवेदना व उमाळे असे दोन वर्ग करून त्यांचा विचार केला. पण त्याखेरीज मनोविकारांचे, वास्तविक किंवा स्पष्ट मनोविकार आणि काल्पनिक किंवा अस्पष्ट मनोविकार असे दोन वर्ग पड- तात. ह्या दोहोंमध्ये असा भेद आहे की, 'मज्जाकेंद्राचे जोराने उत्क्षोभन झाले म्हणजे ढळढळीत किंवा स्पष्ट मनोविकार उत्पन्न होत असतात, आणि त्याच केंद्राचे अल्प उत्क्षोभन झाले म्हणजे अस्पष्ट किंवा काल्पनिक मनोविकार उत्पन्न होत असतात. ह्या दोन प्रकारच्या ·प्रस्तावना मनाविकारांना मूर्त व अमूर्त असेहि म्हटल्यास चालेल. वासना हे मनोविकार अमूर्त असून ज्या मनोविका- रांना त्या ( वासना ) अनुलभून असतात त्यांचा अनु- भव काही वेळ आलेला नसला म्हणजे त्या उत्पन्न हो- तात. उदाहरणार्थ, क्षुधा, तृषा इत्यादि वासना होत; आणि अन्नग्रहण, जलपान, इत्यादिकांपासून उत्पन्न हो- णारे मनोविकार अनुभवून बराच काळ झाला म्हणजे त्या उत्पन्न होतात. त्या बहुधा ठळक असून ते मनो- विकार अनुभवून लोटलेल्या काळाच्या मानाने कमज्या- स्त वेळ चालू राहतात. सारांश, तत्संबंधी पूर्व मनोवि- कार अनुभवून बराच वेळ होऊन गेल्यामुळे तज्जन्य मज्जाकेंद्राची झीज दुरुस्तीने जर चांगली भरून आली असेल, तर वासना जोरदार असून बराच वेळ टिकते; नाही तर मंद असून कमी वेळ टिकते. एवंच या प्रकरणांत आतापर्यंत केलेल्या विवेचना. वरून असे दिसते की, मनोविकार आणि मज्जाव्यापार ही एकाच फेरबदलाची आंतील व बाहेरची तोंडे आ- हेत ह्या क्लृप्तीच्या सत्यत्वाबद्दल जरी प्रत्यक्ष पुरावा मि- कत नाही, तरी ह्यांच्या संबंधाने प्रत्यक्ष ज्या गोष्टी आपण पाहतो त्या सर्वांशी ह्या क्लप्तीशी सुसंगत दिस- तात. आणि आपले सर्व अनुभव एकमेकांशी पूर्णपणे सुसंगत म्हणून ज्या क्लप्तीवरून ठरतात ती खरी ह्या- पलीकडे आपणांस ह्या बाबतींत अन्य पुरावा मिळणे श- क्यच नाही हे "ज्ञेयमीमांसेच्या सहाव्या कलमांत दाखविलेलेच आहे. अशा रीतीने इंद्रियविज्ञानविषयक व्यापार व मान- ·३२ प्रस्तावना , सिक व्यापार ह्या दोहोंमधील परस्परसंबंध सहाव्या प्र. करणांत दाखविल्यानंतर मानसशास्त्राचा आवांका काय आहे, म्हणजे त्याचे क्षेत्र केवढे आहे, सारांश, त्यांत काय काय विषय येतात, व कां येतात, ह्याचा विचार मातव्या, म्हणजे प्रस्तुत भागाच्या शेवटच्या प्रकरणांत केला आहे. साहेब म्हणतात, आतांपर्यंत आपण मानसशास्त्राच्या आधारस्तंभांचा, मानसशास्त्र ज्यांच्या पायावर उभारले आहे त्या पायाभूत गोष्टींचा, विचार केला, आणि प्रत्यक्ष मानसशास्त्राचा केलेला नाही, म्हणून आतां पायावरून दृष्टि काढून त्याच्यावर उभारलेल्या इमारतीकडे-प्रत्यक्ष मानसशास्त्राकडे लक्ष देऊ. प्रारंभी जी सत्ये यथार्थ- दृष्टया मानसशास्त्रविषयक आहेत, व जी सत्ये त्या सत्याच्या केवळ घटनेत येत असतात पण इतर शास्त्रां- तील आहेत, त्या दोहोंमधील भेद लक्षात घेऊ. मानसशास्त्र ज्या शास्त्रांच्या आधारावर रचलेले आहे त्या शास्त्रांमध्ये व ह्या शास्त्रामध्ये असा भेद आहे की, मानसशास्त्राच्या प्रत्येक विधानांत एकमेकांशी जुळ- लेले अंतश्चमत्कार व ते ज्या चमत्कारांशी जुळते अस- तात ते एकमेकांशी जुळलेले वाह्य चमत्कार, ह्या दोहों- चाहि विचार आलेला असतो. तात्पर्य, ह्या शास्त्रांत केवळ अंतश्चमत्कारांचा परस्परांशी संबंध किंवा केवळ बाह्य चमत्कारांचा परस्परसंबंध ह्यांचा विचार येत न- सून ह्या दोन संबंधांमधील संबंधाचा विचार केलेला अ- सतो. अशी कल्पना करा की, एकमेकांशी संबद्ध असे "अ" व "ब" असे परिस्थितीतील किंवा बाह्य सू- ·प्रस्तावना ३३ ष्टीतील दोन प्रादुर्भाव आहेत. उदाहरणार्थ, एकाद्या फ- ळाचा रंग व त्याची रुचि, आणि "अ" व "ब" ह्या त्या फळापासून परावर्तन पावलेल्या विशिष्ट प्रकाशाने आणि त्या फळाच्या रसाच्या टाळूवर होणाऱ्या रासा- यनिक क्रियेनें, उत्पन्न केलेल्या संवेदना आहेत. तर ( अब) व (अब ) ह्या दोहोंमधील जो हा संबंध ते- वढ्याचाच मानसशास्त्र विचार करीत असते. म्हणजे, ह्या संबंधाचे अंतःस्वरूप काय आहे, त्याचा उगम काय आहे, त्याचा अर्थ काय इत्यादि गोष्टींचा विचार त्या शास्त्रांत केलेला असतो. काहीजण असे म्हणतात की, मानसशास्त्र हा जीव- शास्त्राचा एक भाग आहे, व म्हणून तो त्यांत गोंवून द्यावा. ते असे म्हणतात की, ह्या दोन्ही शास्त्रांतील सिद्धान्तांत बाह्य परिस्थिति गर्भित होत असते. पण त्या दोहोंमध्ये असा भेद आहे की, जीवशास्त्राच्या सिद्धान्तांत जरी परिस्थिति गर्भित होते, तरी तिच्यांतील थोडेसे सामान्य व न बदलणारे असे चमत्कारच गर्भित होत असतात; पण मानसशास्त्राचे नसें नाहीं; तिच्या सिद्धान्तांत परि- स्थितींतील अनेक, विशिष्ट, आणि सारख्या बदलत जा- णा-या चमत्कारांना उल्लेख येतात; आणि म्हणून जीव- शास्त्राच्या सिद्धान्तांत गर्भित होणारे परिस्थितीतील च- मत्कार जसे जमेस न धरिले तरी चालते, तसे मानस- शास्त्राच्या सिद्धान्तांत गर्भित होणारे परिस्थितीतील च- मत्कार जमेस न धरून चालावयाचे नाही. आतां जीवशास्त्र व मानसशास्त्र ह्या दोहोंमध्ये अगदी पूर्णभेद करता येत नाही असें जें वरच्या म्हणण्यांत ·३४ प्रस्तावना गर्भित होते त्याचा कित्येकजण असा अर्थ कदाचित् करतील की, मानसशास्त्र हे स्वतंत्र नसून जीवशास्त्राचा एक भागच आहे. पण असा जे अर्थ करितात त्यांच्या लक्षांत निरनिराळ्या शास्त्रांचे परस्परांशी असलेले संबंध काय स्वरूपाचे आहेत हेच आलेले नाही असे म्हणावें लागते. ते असे गृहीत करतातसे दिसते की, विवेचनाच्या सोईकरितां शास्त्रांचे जे निरनिराळे वर्ग आपण कारतों तसे स्पष्ट भेद वस्तुतःच सृष्टीतील चमत्कारांमध्ये आहेत. पण अमूर्त, अमूर्त-मूर्त, आणि मूर्त हे जे शास्त्रांचे तीन मा- मान्य वर्ग त्यांमधील भेदापलीकडे त्यांच्यांत स्पष्ट असे भेद मुळीच नाहीत. निरनिराळ्या शास्त्रांतील चमत्कार- समूहांमध्ये केवळ स्थूलभेद असून ते सीमेवर एकमेकांन मिसळलेले दिसतात. दिवस व रात्र यांच्यामध्ये जसा अगदी सूक्ष्मभेद करतां येत नाही, म्हणजे, अमक्या क्षणी रात्र संपली व दिवस सुरू झाला असें जसें नक्की सांगता येत नाही, तसेंच ह्या शास्त्रांसंबंधाने आहे. आतां ही गोष्ट उत्क्रान्तिकप्तीस अगदी अनुसरूनच आहे हे उघडच आहे; कारण त्या क्लप्तीप्रमाणे सर्वच वस्तू मूळच्या समम्वरूपद्रव्यापासून हळूहळू विविध स्व- रूप बनलेल्या आहेत. हे विवेचन पुरे करण्यापूर्वी मा- नसशस्त्राचा एक विलक्षण विशेष आहे तो एथें सांगि- तला पाहिजे. तो असा की, इतर शास्त्रांमध्ये ज्या अ- स्तित्वांचे किंवा गोष्टींचे विवेचन केलेले असते त्या सर्व बाह्यसृष्टीतील असून, मानसशास्त्रांत ज्या गोष्टींचा वि- चार करावयाचा त्या सर्व अंतःसृष्टीतील आहेत, कारण त्या ज्याच्या त्याच्या ज्ञानवेत्तेतील विचार व मनोवि.

·प्रस्तावना कार ह्याच होत, आणि म्हणून त्या ज्ञानवत्तेचा जो मा- लक त्यालाच त्या गोष्टी प्रत्यक्ष समजण्यासारख्या अ- सतात. सारांश, मानसशास्त्र हे ज्याच्या त्याच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचेच शास्त्र आहे; आणि त्यांतील गोष्टींचा ताळा ज्याने त्याने अंतनिरीक्षणाने व अंतःपरीक्षणानेच पा- हिला पाहिजे. अशा रीतीने मानसशास्त्रांतील चमत्कार व इतर चमत्कार ह्यांमधील भेद दाखविल्यानंतर मानसशास्त्रांत येणाऱ्या विषयांचा आवांका दाखविला आहे. त्यांत प्र. थम " मानसशास्त्राचे अनुभवजन्य सिद्धान्त " येतात; म्हणून त्यांचा विचार प्रस्तुत शास्त्राच्या दुसऱ्या भागांत केला आहे. त्याकडे आतां आपण वळू. आतां ह्या शास्त्रांतील अनुभव मनाच्या विकारांच्या व व्यापारांच्या संबंधाने असल्यामुळे व ते ज्याने त्याने आपल्या मनाने घ्यावयाचे असल्यामुळे मनाचें घटक- द्रव्य काय आहे, म्हणमे ते कशाचे बनलेले आहे, ह्याचा विचार या भागाच्या पहिल्या प्रकरणांत केला आहे. ह्या शब्दाचे दोन अर्थ हो- ण्याचा संभव आहे. एक अर्थ, “ मनाच्या ज्या भिन्न भिन्न अवस्था प्रथम दर्शनी समस्वरूप व अपृथक्करणीय दिसतात पण अंतःपरीक्षणाने एकमेकांपासून गुणधर्म- दृष्टया भिन्न म्हणून दाखवितां येतात त्या "; आणि दु. सरा अर्थ, “ ह्या सर्व अवस्थांच्या बुडी असलेले काहीं" ज्याचे हे निरनिराळे भाग बनलेले आहेत, किंवा ज्याचे ते विकार होत. ह्यांपैकी जर दुसरा अर्थ घेतला तर म- नाच्या घटकद्रव्याबद्दल आपणास काहींच ज्ञान नाहीं, ( मनाचे घटकद्रव्य ·३१ प्रस्तावना व होणे शक्यहि राही. कारण कोणत्याहि गोष्टीचे ज्ञान व्हावयाचे म्हणजे ती अमक्यासारखी आहे अशाच रतिीने होत असते; म्हणून मनाचे ज्ञान होण्यास मना- सारखी दुसरी कांहीं वस्तु असली पाहिजे. पण हे अ. शक्य आहे. सर्व विश्व म्हणजे मनाच्या केवळ कल्पना आहेत असे म्हणणारे जे कल्पनावादी त्यांच्या दृष्टीनेहि अशक्य आहे; किंवा विश्वांत कांहीं सत्ता किंवा सत्त्व असून, आपणास मन म्हणून जे ज्ञात होतें तें, व में मनाच्या बाहेरचे असल्यामुळे मन नव्हे ते, असे त्याचे दोन मुळांत भेद होतात, असे म्हणणारे ने वस्तुवादी, त्यांच्या दृष्टीनेंहि अशक्य आहे. कारण विश्वांत मन एकटेंच असल्यास त्याचे साम्य दर्शविण्यास दुसरे काही नसल्यामुळे त्याचे ज्ञान होणे शक्य नाहीं; व मन व मनाच्या बाहेरचे किंवा अमन अशी दोन विश्वांत आ- हेत असे म्हटले तरी त्या दोहोंमध्ये काहीच साम्य नस- ल्यामुळे मनाचे ज्ञान होणे शक्य नाही. तेव्हां मनाचे घटकद्रव्य ह्याचा जो प्रथम अर्थ वर सांगितला त्याच्या दृष्टीने त्याचा विचार करूं; म्हणजे, मनाच्या निरनिराळ्या प्रकारच्या ज्या अवस्थांचे काहीसे ज्ञान आपणास होणे शक्य आहे त्याकडे आतां आपण वळू. त्यांचा विचार करू लागतो असे दिसते की, ज्या वास्तविक व कालनिक निरनिराळ्या संवेदनांची व उ. माळ्यांची मिळून आपली ज्ञानवत्ता बनलेली असते त्या प्रत्येकी जरी सरल, समस्वरूप, अपृथकरणीय, किंवा अविवरणीय प्रकारच्या, अशा दिसतात, तरी त्या तश। नाहीत. गानवादनम्वनि किंवा मधुर ध्वनि हा निदान ·प्रस्तावना ३७ . एक प्रकारचा मनोविकार तरी असा आहे की, त्याचे पृथक्करण करून तो त्याच्याहून सरलतर मनोविका- रांचा बनलेला आहे असे स्पष्टपणे दाखवितां येत. कारण दर सेकंदाला सोळा ह्या वेगाहून ज्यास्त वेगाने जर ए. काद्या धातूच्या तुकड्यावर किंवा पत्र्यावर ठोके दिले तर ज्यास सूर म्हणतात ती ज्ञानवत्तेची अवस्था आप- ल्यास प्राप्त होते; पण हा वेग दर सेकंदास सोळांहून कमी केल्यास प्रत्येक ठोक्याची पृथक् ज्ञानवत्ता आप- णास होऊ शकते. एवंच ध्वनि म्हणून ज्ञात होगाच्या ज्या संवेदना त्या सरल नसून संमिश्र असतात, व त्या अनेक मज्जाविषयक धक्कयांच्या बनलेल्या असतात, असे स्पष्ट दिसते. एवंच कोणत्याहि मनोविकाराचा सरलतम किंवा मूलघटक हा मज्जातंतुविषयक धक्का असून अ. सले अनेक धक्के निरनिराळ्या रीतींनी एकत्र किंवा सं- युक्त होऊन आपल्या मनोविकारांमधील नानावैविध्य किंवा आपले नानाविध मनोविकार उत्पन्न होत असावे असे दिसते. गतभागाच्या पांचव्या प्रकरणांत असे सां- गितलेच आहे की,मज्जातंतुविषयक प्रवाह म्हणून ज्यास म्हणतात तो सारखा वहात नसून राहून राहून वहात असतो; म्हणने, ज्ञानतंतूला जेथे बाह्य किंवा अंतःश- क्तीचा आघात प्रथम बसला असेल तेथून अणुविषयक रूपान्तराच्या लाटा एकीमागून एक अशा रीतीने त्या ज्या ठिकाणी त्या आघाताचा परिणाम अनुभूत होतो तेथ- पर्यंत जातात. म्हणने, त्या सारख्या न बसतां राहून राहून येत असतात. म्हणून त्यांचा आभिक परिणाम जो म- नोविकार तो जलद पुनः घुनः बसणाऱ्या मानसिक ध- ·प्रस्तावना कयांचा बनलेला असतो असा सिद्धान्त करण्यांत आ- पण एवढाच सिद्धान्त करितों की, त्या परिणामाचे अ. नात्मकरण जे अणुविषयक फेरबदलाचे जलद पुनःपुनः बसणारे धक्के (लाटा ) त्याशी तो ( परिणाम ) जुळतो. सृष्टीत इतकी स्वभावभिन्न दिसणारी द्रव्याची सर्व अने- क रूपें सदृशमूल घटकांच्या विसदृश मांडण्यांनी किंवा रचनांनी उत्पन्न होणे मंभवनीय आहे ही गोष्ट ध्यानांत घेतां, मनाच्या ज्या अनेक रूपांस आपण मनोविकार म्हणून म्हणतो ती रूपें त्यांच्याहून सरल अशा मनोवि- कारांची, आणि कदाचित् मुळांत एकाच जातीच्या मनोवि- काररूप घटकांची बनलेली असणे शक्य आहे, ही गोष्ट पहिल्यापेक्षां ज्यास्त स्पष्टपणे आपल्या ध्यानात येईल. पण ही आपली विचारसरणी बरोबर असली तरी अन्तिम प्रश्न सोडविण्याच्या कामी तेणेकरून मदत होते असे मुळीच नाही. कारण मन हे समस्वरूप अशा सरलतम मनोविकारांचे बनलेले आहे असे सिद्ध झाले, द्रव्याचेहि अन्तिम घटक आपणास करतां आले, तरी हा द्रव्याचा किंवा मनाचा अन्तिम घटक सर्वाशी अ. ज्ञातच राहणार. कारण तद्विषयक आपला विचार किंवा कल्पना बनवण्यास हा सरलतम घटक एवढेच एक पद राहणार; आणि कोणताहि विचार किंवा विधान एका पदापासून कधींच बनवता येणार नाही. त्यास निदान दोन तरी पदें लागतात:-उद्देश्य व विधेय. ही मर्यादा नेहमी ध्यानात ठेविली पाहिजे. मनाचे घटकद्रव्य ' ह्या शब्दाचा अर्थ आपल्या समीकरणा- तील 'क्ष' ( अज्ञेय पद) होय, असाच घेतला पा- ·प्रस्तावना ३९ हिजे. त्याहून अन्य घेतल्यास आपली चूक झालीच पा- हिजे. कारण द्रव्याचा विचार करावयाचा तर द्रव्यनि- षयक गुणधर्म गर्भित करणान्या पदांनीच करणे शक्य आहे; अन्य पदी शक्य नाही. म्हणून आपण विचार करतांना द्रव्य, मन इत्यादि ज्या सांकेतिक चिन्हांचा उपयोग करितों ती सांकेतिक चिन्हेंच आहेत, प्रत्यक्ष वस्तु किंवा सत्ता नव्हत, हे ध्यानात घेतले पाहिजे; आणि आपली प्रकृतिघटना त्या सांकेतिक चिन्हांचे वि- पयी व विषय, किंवा आत्म व अनात्म, असें में द्वित्व गृहीत करणे आपणास भागच पाडिते, त्यांत समाधान मानून राहिले पाहिजे. सारांश, विषयामध्ये ज्या मर्या- दित रूपाने सगळ्याच्या मुळी असलेली अमर्यादित सत्ता दिसून येते ते मर्यादित रूप म्हणजे जसे ती अमर्यादित सत्ता नव्हे, तद्वत्च, विषयीमध्ये ज्या मर्यादित रूपाने ती दिसून येते ते मर्यादित रूपहि तीअमर्यादित सत्ता नव्हे, हैं नेहमी आपण ध्यानात वागविले पाहिजे. असो. अशा रीतीने या भागाच्या पहिल्या प्रकर- णांत मनाच्या घटकद्रव्याचा विचार केल्यावर मनाच्या घटनेचा विचार दुसन्या प्रकरणांत केला आहे. तो कर- तांना, अंतनिरीक्षणाने मनाच्या ज्या घटकांचें ज्यास्त पृथक्करण करता येत नाही ते खरोखरच सरल आहेत, संयुक्त नव्हत, असें मानून, आपणास ह्या प्रश्नाचा वि- चार करावयाचा की, त्या घटकांचे इतरांपासून त्यांस मुळापासून भिन्न म्हणून दाखविणारे विशेष त्यांच्या- मध्ये आहेत, आणि त्यांच्या मांडणीची मुख्य तत्वे काय आहेत ?

·प्रस्तावना ज्यांच्यामध्ये कळक भेद आहे असे मनाचे स्थूल- घटक दोन प्रकारचे आहेत:--मनोविकार आणि मनो- विकारांमधील संबंध. एका मनोविकारास दुसन्या मनो- विकाराशी जुळवणारे अल्पकालिक :मिन्न मनोविकार' या संबंधांस समान्यतः अभिज्ञा असे म्हणत असतात. (कारण त्या संबंधांवरून मनोविकारांचे ज्ञान होत अ- सते.) प्रत्येक मनोविकार म्हणजे लक्षात येईल इतके ज्यास व्यक्तित्व ( स्वतंत्र किंवा पृथक् अस्तित्व ) आहे, आणि अंतनिरीक्षण केले असतां जा समस्वरूप किंवा एकजातीय म्हणून दिसतो, असा आपल्या ज्ञानवत्तेचा एक भाग होय. उलटपक्षी, मनोविकारांमधील संबंधाचा (अभिज्ञेचा) हा विशेष असतो की, तो संबंध आपल्या ज्ञानवत्तेचा लक्षात येण्यामारखा भाग व्यापीत नसतो. (कारण तो अल्पकालिक असतो.) जी दोन पदें ( दोन मनोविकार ) तो एकमेकांशी जुळवीत असतो ती का- दून घेतल्याबरोबर तो त्यांच्या समवेत नष्ट होतो; कारण त्यास स्वतंत्र स्थान किंवा स्वतंत्र व्यक्तित्व मुळीच नसते. आतां सरल मनोविकारांचे दोन विभाग पडतात:----- आंतून निघणारे मनोविकार किंवा उमाळे, व बाहेरून उत्पन्न होणारे मनोविकार किंवा संवेदना. संवेदनांचे पुनः दोन वर्ग पडतात:-बाह्यपृष्ठजन्य किंवा शरीराच्या वरच्या पृष्ठभागावर (कांही आघात होऊन ) उत्पन्न होणा-या संवेदना; आणि अंत:पृष्ठजन्य किंवा शरीराच्या आंतील भागी (काही इजा वगैरे होऊन किंवा भूक वगैरे लागून ) उत्पन्न होमाऱ्या वेदना. उदाहरणार्थ, पोटदु- खीच्या संवेदना. हा विभाग व पोटविभाग जसा प्राथ- ·४१ मिक किंवा वास्तविक मनोविकारांचा पडतो, तसाच दु. य्यम किंवा काल्पनिक मनोविकारांचाहि पडतो. हैं. सरल मनोविकारांचे वर्गीकरण झाले. त्याचप्र- माणे सरल संबंधांचेहि समास्तित्वविषयक संबंध आणि क्रमविषयक संबंध असे दोन मुख्य वर्ग पडतात. समा- स्तित्वविषयक संबंध म्हणजे दोन मनोविकार एका काली उत्पन्न झाले असता त्यांच्यामध्ये उत्पन्न होणारा संबंध, आणि क्रमिकसंबंध म्हणजे एकामागून एक अशा क्रमाने उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांमधील संबंध. उमाळ्यांने बनलेले ज्ञानवत्ताप्रदेश (ज्ञानवत्तेचे भाग) संवेदनांच्या बनलेल्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांहून फारच भिन्न- स्वरूप असतात; आणि तद्वतच संवेदनांच्या बनलेल्या ज्ञानवत्ता प्रदेशाचे जे भाग शरीराच्या आतल्या भागी होणान्या संवेदनांचे बनलेले असतात ले जे भाग बाह्य- भागी होणाऱ्या संवेदनांचे बनलेले असतात त्यांहून फार भिन्नस्वरूप असतात. दोन्ही ठिकाणी झा भिन्नस्वरूप- ते. कारण संबंधरूप अंगांचें कमज्यास्तपण हे असते. एका पक्षी मध्यनन्य मनोविकारांमध्ये ( उमाल्यांमध्ये) त्यांच्या समकालीन व ऋमिक परस्पर मर्यादा अस्पष्ट व दूर दूर असतात. ( म्हणजे एक उमाळा कोठे किंवा केव्हां संपला, व दुसरा केव्हां सुरू झाला हे स्पष्टपणे लक्षात येत नाही.) अंतश्चलबिचलांनी उत्पन्न झालेल्या संवेदनांमध्ये काही अत्यन्त अनि- श्चित असतात, आणि फारच थोड्या बऱ्याच प्र माणावर निश्चित असतात; पण, अन्यपक्षी, बाह्य चल- बिचलांनी किंवा आघातांनी उत्पन्न झालेल्या संवेदनां- ·*. ४२ प्रस्तानना बध्ये बहुतेकांचे समकालीन व ऋमिक संबंध अगदी स्पष्ट असतात, आणि त्या संवेदनांपैकी उच्चतम संवेदनां- मध्ये तर कालविषयक व स्थलविषयक परस्पर मर्यादा अत्यन्त स्पष्ट असतात. अशा रीतीने ठळक भेद ज्यांच्यामध्ये आहेत असे जे हे ज्ञानवत्ताप्रदेश त्यांच्यामध्ये आणखीहि भेद दि- सतात, व ते वरच्या इतकेच महत्त्वाचे असून वरच्या सारख्याच कारणांनी उत्पन्न झालेले असतात. उदाहर णार्थ, जे मनोविकार संबंधरूप अंगें त्यांत पुष्कळ अस- ल्यामुळे समकालिनत्वे व क्रमाने एकमेकांस मर्यादित करीत असतात ( एकमेकांपासून मधल्या संबंधरूप भिन्न विकारांनी, स्पष्टपणे परस्परभिन्न दिसत असतात.) त्यां- च्या ठिकाणी परस्परसंनिष्कर्ष किंवा एकमेकांस चिक- टून राहण्याचा धर्महि दिसत असतो; आणि ज्या मनो. विकारांमध्ये संबंधरूप अंगें नसतात (त्यांस एकमेकांपा- सून भिन्न म्हणून दाखविणारे दुवे कमी असतात ) त्यां- च्यामध्ये हा धर्म नसतो. उदाहरणार्थ, दृग्विषयक सं- बंध स्थलसंबंधाने अत्यन्त सुसंनिकृष्ट असतात, (एका काली पाहिलेल्या दोन गोष्टी, उदाहरणार्थ, एकाया वस्तूचा रंग व आकार, उत्तम रीतीने ध्यानांत जुळून राहतात.) आणि कालसंबंधाने फार सुसंनिकृष्ट अस- तात. ( एकामागून एक अशा क्रमाने पाहिलेल्या गो- ष्टीहि वरच्याहून कमी बळकट पण चांगल्या जुळून मनांत राहतात.) उलटपक्षी, उमाळ्यांमधील परस्पर- बंधन इतकें दुर्बल असते की, त्यांपैकी कोणताहि उमा- ·प्रस्तावना ळा इतर उमाळ्यांवर कांहींच परिणाम न करतां (त्यांस नष्ट किंवा कमी न करतां) नष्ट होऊ शकतो. ह्या निरनिराळ्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांमध्ये आणखी एक ठळक भेद असा आहे की, त्यांपैकी पृष्ठजन्य संवेदनांचे बनलेले जे प्रदेश असतात त्यांतील घटकांचे (संवेद- नांचे ) सुसंबद्ध आणि सुनिश्चित असे संघ बनूं शक- तात, पण उमाळ्यांचे असे संघ बनूं शकत नाहीत. उ- दाहरणार्थ, दृष्टीस पडलेल्या पदार्थाने उत्पन्न केलेली ज्ञानवत्तेची अवस्था स्पष्ट मर्यादायुक्त असे प्रकाश, छा- या आणि रंग ह्यांची बनलेली असते, ( म्हणजे, पाहि- लेल्या वस्तूचे अमुक अमुक भाग सुप्रकाशित आहेत, अन्य कमी प्रकाशित आहेत, वगैरे स्पष्ट ध्यानांत येते.) आणि असल्या संघाचे घटक असलेले समकालीन मनो- विकार व संबंध इतके एकमेकांस चिकटलेले असतात की, त्यांस पृथक् करतांच येत नाही (म्हणजे, विशिष्ट वस्तूचा आकार ध्यानांत न आणतां तिचा रंग तेवढाच ध्यानांत आणूं म्हटले तर ते साधत नाही ); पण उमा- ज्यांमध्ये असली एकमेकांशी जुळून राहण्याची क्षमता मुळीच नसते. ज्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांत संबंधरूप अंग फार ठळक असते, आणि म्हणून तद्घटक मनोविकारांचे निश्चित संघ बनलेले असतात, तेथे ह्या संघांचेहि एकमेकांशी संबंध जडतात (म्हणजे जोड संघ बनतात ). हे संघीभूत झालेले मनोविकार व त्यांना जोडणारे संबंध ह्यांचे बनलेले जे निरनिराळे गुच्छ त्यांचे एकमेकांशी निश्चित संबंध उत्पन्न होतात. पण जेथें मनोविकारां- ·प्रस्तावना .- मधील संबंध अल्प व अस्पष्ट असतात, ( उदाहरणार्थ, उमाळ्यांमध्ये ) तेथे अशा प्रकारचे संघीभवन कांहींच दृष्टीस पडत नाही. एकाच जातीचे मनोविकार एकमेकांस जसे स्पष्टपणे मर्यादित करितात ( एकमेकांपासून भिन्न म्हणून स्पष्ट- पणे दिसतात ), व एकमेकांना जसे बळकटपणे चिक- टून राहतात, तसे भिन्न जातींचे मनोविकार एकमेकांस स्पष्टपणे मर्यादित करीत नाहीत, किंवा एकमेकांस बळ- कटरीत्या चिकटून रहात नाहीत. मात्र भिन्नभिन्न जातींच्या ज्या मनोविकारांमध्ये संबंधरूप अंगें प्रबल असतील ते एकमेकांशी निश्चित संबंध बनवू शकतात, आणि एकमेकांशी अत्यन्त बळकटपणे चिकटून राहतात, आणि निरनिराळ्या जातींचे जे मनोविकार एकाच जा. तीच्या संबंधाने एकत्र झालेले असतील ते एकमेकांशी विशेष सुलभ रीतीने संयुक्त होऊ शकतात. इतका वेळ मनोविकारांचा, संवेदना व उमाळे या त्यांच्या वर्गीकरणाच्या दृष्टीने विचार केला. आतां ढळढळीत मनोविकार आणि अंधक मनोविकार या त्यांच्या वर्गीकरणाच्या दृष्टीने त्यांचा विचार करूं. प्रत्येक ढळढळीत मनोविकार इतर ढळढळीत मनोविका- रांशी जरी जोडला जातो तरी त्यांच्यापासून भिन्न म्हणून ओळखला जातो; पण तो मनोविकार तज्जातीय पूर्वी अनुभवलेल्या ढळढळीत मनोविकारांपासून उत्पन्न झालेल्या अंधक मनोविकारांशी जेव्हां जुळतो तेव्हा तो त्यांच्याशी एकजीव होऊन जातो; म्हणजे, त्यांच्यापा- सून भिन्न म्हणून ओळखता येत नाही. अशा रीतीने ·प्रस्तावना • कल्पनां" ची उत्पत्ति होते. एका जातीच्या पूर्वी अनुभवलेल्या एक किंवा अधिक स्पष्ट मनोविकारांशी त्याच जातीचा एकादा स्पष्ट मनोविकार जेव्हां एक- जीव होऊन जातो, किंवा चिकटून जातो, तेव्हां ' क- ल्पना ' किंवा ' ज्ञानाचा एक पूर्ण ( एकेरा) घटक ' उत्पन्न होतो. जेव्हां एकादा मनोविकार पूर्वी अनुभव- लेल्या तसल्याच सर्व मनोविकारशृंखलेशी जुळून एक- जीव होऊन जातो, तेव्हां ह्या त्याच्या क्रियेस तो म- नोविकार : अमुक अमुक म्हणून जाणणे किंवा ओळख- णे' असे आपण नांव देतो; म्हणजे, तेव्हां तो मनोवि- कार आपणास ज्ञात झाला म्हणून आपण समजतो. मनोविकारांचे संघ देखील अशाच रीतीने ज्ञात होतात. मनोविकारांच्या संबंधाने में हैं सांगितलें तें मनोविका- रांमधील संबंधांनाहि लागू पडते. ह्या प्रकरणाचा मुख्य उद्देश असे दाखविण्याचा आहे की, मनाच्या एकंदर बांधणीत ( मनरूप एकंदर इमारतींत ) घटनेची सरणी एकच आहे. एकेरे प्राथ- मिक मनोविकार ज्या पद्धतीने संयुक्त होऊन आपल्या संवेदनांना बनवितात, तसल्याच पद्धतीने सरल संवेदना व त्यांच्यामधील संबंध संयुक्त होऊन आपल्या निश्चित ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांना बनवितात. आणि ज्ञानवत्तेच्या सर्व उच्चतर पायऱ्या अशाच रीतीनें उत्पन्न होतात. वस्तूंच्या शक्ती व संबई ह्यांचे ज्ञान आपणास त्यांच्या कियांनी दर्शविलेल्या संबंधांचा तसल्या इतर संबंधांशी एकजीव होऊन, होत असते. त्यांचा किंवा त्यांच्या भागांचा अशा रीतीने जर आपल्या. मनांत एकजीव ·४१ प्रस्तावना झाला नाही तर त्यांच्या व्यापारांचे ज्ञान आपणास ळीच होत नाही. आतां मनाचे उत्क्रमण उत्कमणाच्या सामान्य नि- यमांना कसें अनुसरून होते हैं थोडक्यांत पाहूं. प्रथम एकंदर संवित्ति अस्पष्ट होत असून, पुढे हळू हळू म. नोविकारांचे एकमेकांशी व इतर प्रकारच्या मनोविका- रांशी वाढते संकलन होत असते; मनोविकारांचे संघ वाढत्या प्रमाणावर विविधरूप होत असतात; आणि ह्या संघांची रचना ज्यास्त ज्यास्त निश्चित होत जाते. सा- रांश, मनाची प्रगति, अनिश्चित व असुसंगत अशा स- मस्वरूपतेपासून निश्चित व सुसंगत अशा विविधस्वरूप- तेकडे होत असते; आणि ती अर्थात् द्रव्य व गति ह्यां- च्या विभजनांत दिसत असल्यामुळे, बाह्य सृष्टीच्या उ- क्रमणाशी अंतःसृष्टीचे उत्क्रमण जुळतें. आतां मनाची घटना व मज्जातंतुजालाची रचना ह्यांची एकमेकांशी तुलना करतां, स्थूल मानाने असे म्हणता येईल की, मनोविकार हे मज्जातंतुविषयक सू- क्ष्म घटकांत किंवा कणांत जे अणुविषयक फेरबदल होत असतात त्यांच्याशी जुळतात (सदृश दिसतात); आणि मनोविकारांमधील संबंध हे ह्या कणांना एकमेकांशी जुळणाऱ्या ज्ञानतंतूंच्या तातोळ्यांतून संकान्त होणाऱ्या अणुविषयक फेरबदलांशी जुळतात. विसदृश मनोविका- रांपेक्षा सदृश मनोविकारांत मनाचे संबंधरूप अंग ज्या- स्त असते ही गोष्ट, एका जातीच्या मनोविकारांच्या संबंधी मज्जातंतुरचना इतर जातींच्या मनोविकारोशी संबद्ध असलेल्या रचनांशी जितक्या निकटपणे जलन ·प्रस्तावना ४ असतात त्याहून स्वजातीय इतर मनोविकारांशी संबद्ध असलेल्या रचनांशी ज्यास्त निकटपणे संयुक्त होतात, या गोष्टीशी जुळते. प्रस्तुत प्रकरणांत आतापर्यंत आ. पण असे दाखविले आहे की, मनाचे उत्क्रमण हे त- स्वतः वरच्या वरच्या पायांवर मनोविकारांचे वाढते संकलन असते, व त्याबरोबर त्यांचा निश्चितपणा व विविधजातीयताहि वाढत जाते; आणि मनाच्या वाढी- चे हे विशेष ज्ञानतंतुजालाच्या उत्क्रमणाच्या ज्या वि- शेषांचा आपण पूर्वीच्या भागांत विचार केला त्यांशी जुळतात. असो. अशा रीतीने मनाच्या घटनेचा दुसऱ्या प्र- करणांत विचार केल्यावर, तिमच्या प्रकरणांत मनोवि- कारांच्या संबद्धतेचा किंवा सापेक्षतेचा विचार केलेला आहे. म्हणजे, ज्ञानवत्तेचे घटकावयव ह्या दृष्टीने मनो- विकारांचा विचार एथवर झाला असल्यामुळे, आता आपले मनोविकार आणि त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या आ- पल्या शरीराबाहेरच्या शक्ती ह्यांच्यामधील संबंधांच्या स्वरूपाचा विचार आपणास कर्तव्य आहे. ह्या प्रकरणांत जें सामान्य सत्य त्याच्या निरनिरा- ळ्या स्वरूपी दाखवावयाचे आहे ते हैं की, अंतर्मनोवि. कार जरी बाह्य कारणावर नेहमी अवलंबून असतो तरी त्या दोहोंमध्ये ( अंतर्मनोविकार व बाह्य कारण ह्या दोहोंमध्ये) जाति किंवा अंश ह्या बाबतीत काहीच साहश्य नसते. बाह्य कारण आणि त्याने उत्पन्न केलेला अंतर्मनो- विकार ह्यांच्यामधील संबंध तो मनोविकार ज्या प्राण्या- ·प्रस्तावना ला होत असेल त्याच्या एकंदर जातीच्या सामान्य श- रीरघटनेवर अवलंबून असतो, हे स्पष्ट करून दाखविलें पाहिजे असे मुळीच नाही. ते एक उदाहरण दिल्यानें- च स्पष्ट होणार आहे. उदाहरणार्थ, जो गंध माणसाला बहुतेक मुळीच उमगत नाही, त्याचा कुत्र्याच्या ज्ञा- नवत्तेवर फार स्पष्ट ठसा उमटतो हे प्रत्येक शिकाया- स माहीतच आहे. पण अशा रीतीने बाह्यसृष्टीतील कारणांचा निरनि- राळ्या जातींच्या प्राण्यांच्याच ज्ञानवत्तेवर गुणदृष्टया व संचयदृष्टया निरनिराळा परिणाम होतो असें नाहीं, तर एकाच जातीच्या दोन प्राण्यांच्या ज्ञानवत्तेवरहि एकाच बाह्य कारणाचा सर्वाशी सारखा परिणाम कधी- च होत नाही. कोणत्याहि दोन माणसांच्या हातावरील रेपा सर्वांशी सारख्या जशा कधीच आढळत नाहीत, तशांतीलच ही गोष्ट आहे. इतकेच नव्हे, तर एकाच प्राण्याचे ठिकाणीहि ए- काच बाह्य कारणाने उत्पन्न केलेला मनोविकार निरनिरा- ज्या काळी त्याच्या तेव्हांच्या प्रकृतीच्या मानाने, गुणह- ष्टया नाहीं तरी संचयदृष्टया तरी, भिन्नभिन्न होत असतो. शिवाय, होणाऱ्या परिणामाचा प्रकार व अंश ही शरीराच्या निरनिराळ्या भागांच्या संबंधाने निरनिराळी असतात. उदाहरणार्थ, आमोनियाचा भपकारा डोळ्यांस लागल्यास त्याचा चटका बसतो; नाकपुड्यांत शिरल्या- स फार दर्प उत्पन्न करितो; जिव्हेवर जमल्यास तिखट लागतो; आणि त्याचा विद्राव करून तो त्वचेवर लावि- ल्यास भाजल्यासारखे होते.

·प्रस्तावना तद्वतच, बाह्य कारणाचा शरीराच्या ज्या भागावर परिणाम होतो त्याची स्थिति-म्हणजे त्याचे उष्णता- मान, त्यांत होणारे रुधिराभिसरण, आणि तो ताजात. वाना आहे किंवा थकलेला आहे ही गोष्ट-ह्यांचे देखील बाह्य कारण व त्याने उत्पन्न केलेला मनोविकार ह्यांचा संबंध निश्चित करण्याच्या कामी अंग असते. तद्वतच, विषय व विषयी, किंवा बाह्य कारण व श- रीराचा अंतर्भाग ह्यांच्या कमज्यास्त हालचालींवरहि आघात करणाऱ्या शक्ती व तज्जन्य मनोविकार ह्यांम- धील संबंध अवलंबून असतो. गरम पाण्याच्या टिपांत बसून आंघोळ करणाराचा जो अवयव (हातपाय वगैरे) स्थिर असेल त्याला ते पाणी जितकें गरम लागते त्या- हून जो अवयव हालत असेल त्यास ज्यास्त गरम भा- सते; आणि एकच उष्णतामान ज्यांचे आहे असे वाहते पाणी व बैठे पाणी ह्यांपैकी दुसऱ्यापेक्षां पहिले अंगाला किती थंड लागते ह्याचा अशा पाण्यांत आंघोळ करणा- रांना अनुभव असेलच. विशिष्ट संचयाचा किंवा जोमाचा मनोविकार शरी- राच्या हालचालीचा जो संचय उत्पन्न करितो तो, त्या मनोविकाराने हालचाल करावयास लावलेले स्नायू, आणि माणसाचे वय व प्रकृतिमान ह्यांस अनुसरून क- मज्यास्त होत असतो. उदाहरणार्थ, एकादें वजन बो- टाने उचलू लागले, व सगळ्या हाताने उचलूं लागले तर खर्च कराव्या लागणाऱ्या शक्तीची ज्ञानवत्ता भिन्न- मिल संचयाची असते. एकादें वजन उचलतांना लहा- नपणी जितके श्रम झालेसे वाटतात तितके मोठेपणी वा.

·प्रस्तावना टत नाहीत, आणि आजारांत जितके वाटतात तितके निरोगी स्थितीत वाटत नाहींत. इतका वेळ बाह्यशक्तींनी आघात करून उत्पन्न के- लेले मनोविकार व त्या शक्ती ह्यांच्यामधील संबंध निर- निराळ्या प्राण्यांसंबंधाने वगैरे कसे बदलतात हे सांगि- तले; म्हणजे, बाह्यपृष्ठजन्य मनोविकारांची सापेक्षता दाखविली. तशीच अंतःपृष्ठजन्य मनोविकारांची किंवा श- रीरांतील इंद्रियांत उत्पन्न होणाऱ्या संवेदनांची, व मध्य- जन्य मनोविकारांची किंवा उमाळ्यांचीहि सापेक्षता दा- खवतां येण्यासारखी आहे; पण ती विस्तारभयास्तव प्र- स्तुत ग्रंथांत साहेबांनी दाखविलेली नाही. असो. पण ह्या एकंदर विवेचनावरून, म्हणजे परि- स्थितीस अनुलक्षून एकच कारण अनेक दर्जाचे मनोवि. कार उत्पन्न करितें, ह्यावरून, असे सिद्ध होते की, आत्मविषयक ज्ञानवत्ता ( आपली ज्ञानवत्ता ) ही स- वाशी आत्मविषयक ( आपली ) प्रकृतिघटना, स्थिति, आणि परिस्थिति ह्यांवरून निश्चित होत असल्यामुळे अनात्म अस्तित्व ( बाह्यसृष्टीचे अस्तित्व ) मोजण्याचे ती ( ज्ञानतत्ता ) माप आहे असे मुळीच म्हणतां येत नाही. द्रव्याचे गुणधर्म म्हणून जे आपणास ज्ञात होतात त्या आत्मविषयक किंवा आत्म्याच्या (आपल्या मनाच्या) विकृती असून त्यांना जी अनात्मकारणे उत्पन्न करि- तात ती त्यावरून निश्चित होत नाहीत; म्हणजे, ती अज्ञात व अज्ञेय अशीच आहेत. तात्पर्य, परिस्थित वस्तु आपल्यामध्ये ज्या संवेदना उत्पन्न करितात त्या पूर्व आपल्याबाहेरील ( अनात्म ) क्रियांची किंवा व्यापारांची ·प्रस्तावना केवळ दर्शकचिन्हें (संज्ञा ) आहेत, व त्या क्रियांच्या अंतःस्वरूपाची आपणास कराना देखील करता येत नाही. हा जो निर्णय एथं ठरतो तो इंद्रियविज्ञानविषयक सत्यांवरून उघड उघड निष्पन्न होतो. कारण आश्मिक परिणामास ( आपल्या ठिकाणी उत्पन्न होणाऱ्या मनो- विकारास ) अनात्मकारण ज्या ज्ञानतंतुविषयक फेरबद- लांच्या द्वारा उत्पन्न करिते त्या फेरबदलांचे ह्या कार- णाशी किंवा कार्याशी कांहींच साम्य नसल्यामुळे त्या दोहोंमध्ये ( अनात्म कारण व आत्मकार्य ह्यांमध्ये) कांहीं स्वरूपसादृश्य किंवा स्वभावसाम्य असेल अशी क- रुपनाच येत नाही. पण ह्या सर्व विवेचनांत एक अत्यन्त महत्वाची गोष्ट गर्मित होत असते तिनकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. आपणास ज्ञात होऊ शकतात त्या आपल्या ज्ञातवत्ते- च्याच अवस्था आहेत हे जे अशा रीतीने सिद्ध हो- णारे सत्य त्याच्याकडे," ज्ञानवत्तेपलीकडे काही तरी आहे " असे गृहीत केल्याविना, एकहि पाऊल आप- णास टाकतां येत नाही. म्हणून मनाने भाकलनीय किंवा विचारणीय असा ह्यासंबंधाने एवढाच सिद्धान्त आहे की, प्रत्येक प्राथमिक मनोविकाराचें सक्रिय (उ- त्पादक ) कारण ज्ञानवत्तेपासून स्वतंत्ररीत्या अस्तित्वां- त असते (वास करीत असते.). आणि हाच सिद्धान्त पूर्वी आपणास दोनदां प्राप्त झालेला आहे. एकदा "अ. ज्ञेयमीमांसें "त “ ज्ञानाची सापेक्षता" ह्या प्रकर- प्रत, आणि पुनः “ ज्ञेयमीमांसें " त " तत्त्वज्ञानाचे आधारस्तंभ" ह्या प्रकरणांत.

·५१ प्रस्तावना . असो. अशा रीतीने मनोविकारांच्या 'सापेक्षतेचा तिसन्या प्रकरणांत विचार केल्यावर, मनोविकारांमधील संबंधांमध्येहि अशाच प्रकारची सापेक्षता असते, ह्या विषयाचा विचार चवथ्या प्रकरणांत केला आहे. म्हण- जे, या प्रकरणांत असे दाखविले आहे की, मनोविका- रांमधील संबंधांचे प्रकार व अंश ( प्रमाणे ) विषयी- च्या प्रकृतिघटनेवरून निश्चित होत असतात; म्हणजे ते आपणास ज्ञात होतात त्या स्वरूपी ते केवळ आप- ल्या ज्ञानवत्तेत असतात, आणि मागच्या प्रकरणांत दाखविल्याप्रमाणे मनोविकार व तज्जनक बाह्य कारणे ह्यांच्यामध्ये जसे मुळीच स्वभावसाम्य नसते, तसेच हे संबंध व बाह्य कारणांमधील संबंध ह्यांमध्येहि स्वभाव- साम्य मुळीच नसते. उदाहरणार्थ, आपण जे स्थलविषयक संबंध म्हणून मनाने आकलितों ते ज्या बाह्यवस्तूंमांधील संबंधांमुळे उत्पन्न होतात त्यांसारखे स्वरूपतः किंवा प्रमाणतःहि असू शकणार नाहीत. कारण ते पाहणाराची किंवा ध्यानांत घेणाराची शरीररचना, आकार, अवस्था व स्थान ह्यांस अ- नुसरून गुणदृष्टया व संचयदृष्टया, दोन्ही रीतीने बदलत असतात. आणि हे जेव्हा आपण ध्यानात घेतों की, जो अनात्मदृष्टया वस्तूंमधील एकच संबंध असतो तो आ- त्मदृष्टया स्थलविषयक संबंध म्हणून एकेरा किंवा दुहेरा असं शकतो ( पाहणाराच्या स्थानास अनुसरून स्थानास रेषारूप किंवा क्षेत्ररूप दिसतो); आणखी जेव्हा आपण असं ध्यानांत आणितो की, आपण ज्या मानान कल स्तूंच्या नजीक किंवा दूर असू त्या मानानें तो संबंध इ.

·प्रस्तावना ५३ तका मोठा असू शकतो की, तो सर्व एकदम लक्षात येत नाही, किंवा इतका लहान असूं शकतो की, तो मुळी ध्यानांतच येत नाहीं; तेव्हां अनात्ममुष्टीत अस. लेला हा एकच संबंध, व निरनिराळ्या परिस्थितीत त्या- पासून उत्पन्न होणारे अनेक आत्मविषयक संबंध ह्या दोहों- मध्ये स्वरूपैक्य असेल अशी कल्पनाच करता येत नाही. आतां समस्तित्वाच्या संयुक्त संबंधांप्रमाणे क्रमिक अस्तित्वाच्या संयुक्त संबंधांसंबंधानेंहि अपणाम असे म्हटले पाहिजे की, ते अनात्मसृष्टीतील ज्या संबंधांशी जुळतात (ज्यांना अनुलक्षून होतात ) त्यांच्यासारखे गुणदृष्टया बहुधा नाहीत. आणि ते त्यांच्यासारखे संच- यदृष्टया नाहीत हे ह्यावरून सिद्ध होते की, पाहणारा- च्या शरीराची रचना, आकार, वय, प्रकृतिमान, त्याला प्राप्त होणाऱ्या ठशांची संख्या आणि ढळढळीतपणा, आणि ज्ञानवत्तेतील त्यांची परसापेक्ष स्थाने ह्यांना अनु- लक्षून ते ( संबंध) कम ज्यास्त लांब किंवा दीर्घ होत अस- तात. आता आपणास भासणाऱ्या ह्या लांब्यांपैकी अ- मुकच लांबी वस्तुस्थितीस अनुसरून आहे असें ज्या अर्थी म्हणता येत नाही, त्या अर्थी ज्ञानवत्तेस भासमान हो- णारा कलावधि, आणि तो ज्याचें दर्शक चिन्ह आहे तो बाह्यसृष्टीतील वस्तुसंबंध, हे सम आहेत अशी कल्पना करणे अशक्य होते. समस्तित्व व क्रमिक अस्तित्व ह्यांच्या संयुक्तसंबंधा- पेक्षां ज्यास्त खोल असा संयुक्तसंबंध भेदविषयक होय. कारण स्थलविषयक व कालविषयक निरनिराळ्या संबं- धांच्या तुलनेतच तो ( भेदविषयक संबंध ) अंतर्भूत होत ·५४ प्रस्तावना असतो असे नाही, तर काल व स्थल ह्यांमध्ये प्रादुर्भूत होगाया शक्तींच्या तुलनांमध्येहि अंतर्भूत होत असतो. आपणास ज्ञात होतो त्या दृष्टीने हा भेद- विषयक संबंधहि शरीररचना, आकार, आणि प्रकृ. तिविपयनस्थिति ह्यांप्रमाणे बदलत असतो आणि ज्या अर्थी ज्ञानवत्तेतील संबंधांपैकी अमुकच एक संबंध ज्ञानवत्तेपलीकडील वस्तुस्थितीशी सम आहे असे म्हणता येत नाही, त्या अर्थी असें अनुमान करणे भाग आहे की, त्यांपका कोणताहि संबंध आणि ज्ञानवत्तेपली- कडील वस्तुस्थिति ह्यांमध्ये मुळीच सादृश्य नाही. समकालीन अस्तित्व आणि क्रमिक अस्तित्व एतद्वि- षयक सर्व संबंध भेद व नभेद ( भेदाभाव) ह्यांच्या सं- बंधांच्या द्वारा ज्ञात होत असतात. कारण ऋमिक अ- स्तित्व म्हणजे क्रमविषयक भेद होग, आणि समस्तित्व म्हणजे क्रमविषयक नभेद होय. कारण ज्या वस्तू किंवा सबध समकालीनत्वे अस्तित्वात आहेत त्यांच्यांत एका- मागून एक असा संबंध अर्थातच येत नाही. आणि आ- पली सर्व ज्ञानवत्ता हे संबंध ज्यांत दिसतात अशा म- नोविकारांची बनलेली असल्यामुळे मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ह्याबद्दलचा सर्व प्रश्न भेदविषयक सं- बंधाच्या सापेक्षतेचाच प्रश्न बनतो. आतां ज्ञानवत्तेत अ. सणारा भेदविपयक संबंध ज्ञानवत्तेतील फेरबदल हाच होय; दुसरे काही नाही. म्हणून ज्ञानवत्तेपलीकडील जो त्याचा उद्गम त्याच्याशी तो मुळींच सदृश असू शकणार नाही. एथे हे सांगणे इष्ट दिसते की, इंद्रियविज्ञानशाला. वरून मानसशास्त्राला जे आधार प्राप्त होतात त्यांशी ·प्रस्तावना हे सर्व सिद्धान्त जुळते आहेत. कारण प्रत्येक मनोवि- कार पिशवीमय ज्ञानतंतुद्रव्याच्या एका भागांत हो- णाऱ्या अणुविषयक फेरबदलाचा सहचारी असल्यामुळे आणि प्रत्येक संबंध असल्या एका भागापासून दुसऱ्या भागापर्यंत ज्ञानतंतूंतून पसरल्या जाणाऱ्या अणुविषयक रूपान्तराच्या लाटेचा सहचारी असल्यामुळे, अर्थात् असे सिद्ध होते की, आपणास ज्ञात होतात त्या दृष्टीने सर्व संबंध तत्त्वतः परस्परसदृश अशा द्रव्यांचे किंवा अं- गांचे बनलेले असतात; आणि म्हणून असे सिद्ध होतें की, तत्वतः भिन्न असे जे अनात्मसृष्टीतील किंवा वस्तु- स्थितीतील संबंध त्यांशी ते सदृश असू शकणार नाहीत. पण ह्याबरोबर हेहि ध्यानांत ठेविले पाहिजे की, मेविषयक संबंध ज्ञानवत्तेतील फेरबदलाचा बनलेला असल्यामुळे ज्ञानवत्तेच्या पलीकडील कशाशीहि जरी तो एकस्वरूप म्हणून समजता येत नाही, तरी ज्ञानव- तेपलीकडील ' काही तरी ' मुळे तो उत्पन्न होतो ही गोष्ट अवश्य मानावी लागते; कारण ह्याच्याहून भिन्न गोष्ट खरी मानणे म्हणजे कारणाविना कार्य उत्पन्न होते असे मानणे होय. असो. अशा रीतीने चवथ्या प्रकरणांत मनोविका- रांमधील संबंधहि सापेक्ष आहेत ह्या गोष्टीचा विचार केल्यावर, मनोविकारांच्या पुनर्जीवनशीलतेचा विचार पांचव्या प्रकरणांत केला आहे; म्हणजे, काही कारणाने ज्ञानवत्तेत एकदां उत्पन्न झालेले मनोविकार पुनः जागृ- त कसे होतात ह्याचा विचार केला आहे. ह्यासंबंधाने असा प्रश्न उत्पन्न होतो की, मनोविकारांची स्पष्ट रूपें ·५॥ प्रस्तावना एकदां अनुभविली म्हणजे त्यांच्यासारख्या मनोविका. रांची अस्पष्ट रूपें मागून कशी उत्पन्न होतात ? ता. त्पर्य, ही पुनर्जीवनता कशावरून निश्चित होते-म्हणजे, मनोविकारांची पुनर्जीवनें कमज्यास्त सष्ट होण्यास काय कारणे होतात, ह्याचा विचार एथे कर्तव्य आहे. ह्यासंबंधाने सामान्यतः असें म्हणता येते की, मनोवि- कार ज्या मानाने संबंधयुक्त असतील त्या मानाने पुनर्जी- वनशील असतात. पृष्ठजन्य मनोविकारांपैकी किंवा संवेद- नांपैका ज्या बाह्यपृष्ठजन्य असतात त्या अतःपृष्ठजन्य सवे- दनांपेक्षा ज्यास्त पुनर्जीवनशील असतात, आणि हे दोन्ही प्रकारचे मनोविकार मध्यजन्य मनोविकारांपेक्षा किंवा उ- माळ्यांपेक्षां ज्यास्त सुलभरीत्या जागृत होतात. उदा- हरणार्थ, ध्वनि किंवा रंग ह्यांच्यासारखा बाह्यपृष्ठनन्य मनोविकार जितक्या जलद व स्पष्ट रीतीने जागृत कर- तां येतो तितक्या जलद व स्पष्ट रीतीने एकाधा स्नायू- च्या ताणासारखा अंतःपृष्ठजन्य मनोविकार जागृत कर- तां येत नाही. तद्वतच ध्वनि किंवा प्रकाश एसद्विषयक मनोविकाराप्रमाणे मनाचा एकादा उमाळा एकदम जा- गृत करता येत नाही. ह्यासंबंधाने दुसरी गोष्ट अशी आहे की, प्रस्तुत मनोविकार ज्या मानाने विशिष्ट ढळढळीत असतील त्या मानाने गत मनोविकार जागृत करणे ज्यास्त कठी- ण पडते. हे व्यस्त प्रमाण सामान्यतः सर्वच प्रस्तुत व गत मनोविकारांमध्ये जरी दिसून येते तरी एकाच जा- तीचे गत व प्रस्तुत मनोविकार यांमध्ये विशेष ठळद, रीत्या दिसून येते. उदाहरणार्थ, डोळ्यांवर एकाद्या प- ·प्रस्तावना दार्थाचे स्पष्ट ठसे उमटत असतां पूर्वी ऐकिलेले ध्वनी मनांत पुनः जागृत करणे किंवा आठवणे फारसे कठीण जात नाही; पण काही स्पष्ट ध्वनी आपण ऐकत असतां पूर्वी ऐकिलेले अन्य ध्वनी आठवणे फार कठीण जाते. ह्यासंबंधाने तिसरी गोष्ट अशी आहे की, इतर गोष्टी समान असल्यास, एकादा मनोविकार प्रथम अ- नुभवतांना जितका बळकट असेल तितका तो पुनः ज्यास्त सुलभपणे जागृत करता येतो; आणि तद्वतच तो जितके ज्यास्त वेळां पूर्वी अनुभवलेला असेल त्या माना. में ज्यास्त सुलभपणे तो आठवता येतो. चवथी गोष्ट अशी आहे की, ज्ञानवत्तेत इतर जा- गृत मनोविकार हजर असतील तर ते विशिष्ट मनोवि- काराच्या जागृतीस अडथळा आणितात; आणि हे इतर मनोविकार जर त्याच जातीचे असतील तर फारच अडथळा आणितात, आणि इतर जातीचे असतील तर कमी अडथळा आणितात. अशा रीतीने मनाच्या विशिष्ट स्थितीचा मनोवि- कारांच्या पुनर्जीवनावर जसा परिणाम होत असतो, तसा इंद्रियांच्या स्थितीचाहि होत असतो. जेव्हा ह्या व्यापारांत गुंतलेले विशिष्ट मज्जाकेंद्र पुनःपुनः म्दव्या- पार करून थकलेले असतील तेव्हां जे अनुभव आलेले असतील ते जेव्हां हे केंद्र ताजेतवाने असतील तेव्हां आलेल्या अनुभवांइतके स्पष्टपणे जागृत करता येत ना- हीत. मनोविकार प्रथम अनुभवीत असतां मज्जाकेंद्रांची पुऱ्या दुरुस्तीची स्थिति, जोराचे रुधिराभिसरण, जरूर ·at प्रस्तावना द्रव्यांनी युक्त असें रक्त, ही सर्व इजर असतील तर ती त्या मनोविकाराच्या जागृतीस मदत करीत असतात. तद्वतच, जेव्हां ही आठवण आपण करीत असू, किंवा आपल्यास होत असेल, त्या वेळी ती करण्यांत किंवा होण्यांत गुंतलेला विशिष्ट मज्जाकेंद्र ज्या मानाने चांगल्या रीतीने दुरुस्त असेल वा नसेल, आणि त्यास रक्ताचा योग्य पुरवठा होत असेल वा नसेल, त्या मा- नाने ती आठवण स्पष्ट होते, अस्पष्ट होते, किंवा मुळी- च होत नाही. रक्ताच्या संचयाप्रमाणे रक्ताच्या मगदुरावरहि, अ- नुभवलेला ठसा कमज्यास्त जोराने मनांत राहणे, आणि कमज्यास्त सुलभपणे आठवणे, ह्या गोष्टी अव- लंबून असतात. अनुभवदृष्टया ठरविलेले हे सर्व सिद्धान्त मानसशा- स्त्राच्या आधारस्तंभांवरून विचारदृष्टया प्राप्त होणाऱ्या सिद्धान्तांशी जुळतात हे वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल. कारण ज्ञानतंतूंचे विशिष्ट गुच्छ व मज्जाविषय- क सूक्ष्म पिशव्यांचे विशिष्ट समूह जर विशिष्ट प्रका- रच्या मनोविकारांना उत्पन्न करणारे असतील तर वि. शिष्ट प्रकारच्या मनोविकारांनी इतर प्रकारच्या जाग- तीला ज्यास्त अडथळा करावा हे स्वाभाविकच दिसते. कारण नेव्हां त्या मज्जाघटना स्पष्ट मनोविकार उत्पन्न करणारे अणुविषयक फेरबदल उत्पन्न करण्यांत गुंतले- ल्या असतील, तेव्हां अंधक मनोविकार उत्पन्न करणारे अणुविषयक फेरबदल अर्थातच बऱ्याच अंशी गुदाले गेले पाहिजेत. तद्वतच हा प्रतिबंध संबंधयुक्त मनोवि.

·प्रस्तावना २९ कारांपेक्षा संबंधविहीन मनोविकारांमध्ये ज्यास्त का दिसून येतो हेहि ह्या गोष्टीवरून लक्षात येईल की, म- नोविकार ज्या मानाने ज्यास्त ज्यास्त संबंधयुक्त अस- तात त्या मानाने ते उत्पन्न करणारा मज्जाकेंद्र ज्यास्त संकीर्ण असतो; आणि विशिष्ट मज्जाकेंद्र जितका ज्या- स्त संकीर्ण असेल तितकें त्याचा एक भाग एक प्रकार- च्या कामांत गुंतला असतां दुसरा माग दुसऱ्या प्रकार- च्या कामांत गुंतणें ज्यास्त सुलभ होतें. तद्वतच परिस्थितींतील दुर्बल व्यापारांपेक्षा जोराचे व्यापार ज्यास्त पुनर्जीवनशील मनोविकार का उत्पन्न करितात हे देखील इंद्रियविज्ञानदृष्टया योग्यच दिसते. कारण जोराच्या बाह्य क्रिया जोराची मज्जातंतुविषयक उत्सर्जने व मनोविकारजनक मोठाले केंद्रस्थ अणुविष- यक फेर दल ह्यांस उत्पन्न करीत असल्यामुळे ज्या मज्जाघटनाविषयक फेरबदलांवर मनोविकारांची पुनर्जी- वनशीलता अवलंबून असेल ते फेरबदल त्या क्रिया मो. ठ्या प्रमाणावर उत्पन्न करीत असतील. तद्वतच जेव्हां अंगांत खेळणारे रक्त योग्य घटक- द्रव्यांनी भरलेले व योग्य मगदुराचे असेल तेव्हां असले मज्जाघटनाविषयक फेरबदल सुलभ होऊन, व त्या भा- गांची दुरुस्तीहि जलद होऊन अनुभूत मनोविकारांच्या जागृतीस मदत झाली पाहिजे; आणि रक्ताची स्थिति उलट असेल तेव्हां ह्या जागृतीस अडथळा झाला पाहि- जे, हेहि उघडच आहे. असो. अशा रीतीने पांचव्या प्रकरणांत मनोविका- रांच्या पुनर्जीवनशीलतेचा सविस्तर विचार केल्यावर :

·६० प्रस्तावना सहाव्या प्रकरणांत मनोविकारांमधील संबंधांच्या पुन- जीवनशीलतेचा विचार केलेला आहे. ह्यासंबंधाने पहिली गोष्ट अशी दृष्टीस पडते की, सामान्यतः पाहतां मनोविकारांपेक्षा त्यांच्यामधील सं- बंध ज्याम्त पुनर्जीवनशील असतात. विशिष्ट संबंध स- मस्तित्वाचा संयुक्तसंबंध असो, किंवा क्रमिक अस्ति- त्वाचा असो, किंवा भेदाचा असो, त्या संबंधाच्या दोन पदांपेक्षा (ज्या दोन मनोविकारांमध्ये तो असेल त्या मनोविकारांपेक्षां ) तो ज्यास्त स्पष्टपणे पुनर्जीवनशील असतो, आणि ज्यास्त वेळ स्मरणांत रहात असतो. आणि असे जर नसते तर संमिश्र विचारव्यापारास पूर्ण प्रतिबंध नाहीं तरी बराच अडथळा झाला असता, का. रण असल्या व्यापारास मागचे-पुढचे धोरण ध्यानांत रहावे लागत असते. तद्वतच, मनोविकारांप्रमाणेच जे संबंध ज्यास्त संबं. धयुक्त असतील ते ज्यास्त पुनर्जीवनशील असतात. म्हणून समस्तित्वाचे संबंध विशेष संबंधयुक्त असल्या- मुळे इतर सर्व संबंधांपेक्षा त्यांच्या ठिकाणी ज्यास्त पु- नर्जीवनशीलता असते. क्रमिक अस्तित्वाचे संबंध त्यां- च्याहून कमी संबंधयुक्त असल्यामुळे कमी पुनर्जीवन- शील असतात. भेदविषयक साधे संबंध ( म्हणजे मनो- विकारांमधील भेदविषयक संबंध ) हे समस्तित्वांमधील किंवा क्रमिक अस्तित्वांमधील भेदविषयक संबंधांइतके, किंवा स्वतः समस्तित्वविषयक अथवा क्रमिक अस्तित्व- विषयक संबंधांइतके पुनर्जीवनशील नसतात. तद्वतच, अनुभूत होत असलेले संबंध इतर संबंधां- ·प्रस्तावमा ६१ च्या जागृतीस अडथळा करितात; आणि हा विरोध भिन्नभिन्न जातीच्या संबंधांपेक्षा एकाच जातीच्या संबं. धांमध्ये ज्यास्त स्पष्टपणे दिसून येतो. तद्वतच, ज्ञानवनेत कांही जागृत संबंध हजर अस- ल्यास ते इतर संबंधांच्या जागृतीस अडथळा करितात; आणि हे दोन्ही संबंध एकाच जातीचे असल्यास हा अडथळा फार किंवा अनिवारणीय होत असून, ते भिन्न भिन्न जातीचे असल्यास तो त्या मानाने अल्प असतो. तद्वतच, मनोविकारांमधील संबंधांच्या पुनर्जीवनशी- लतेस अनुकूल गोष्टी ह्या आहेत:-मज्जातंतूंची पूर्ण दुरु- म्ती, जोराचे रुधिराभिसरण, आणि आवश्यक द्रव्यांनी पूर्णपणे युक्त असें रक्त मज्जातंतुजालामध्ये दिसणारी जी अनात्मविषयक मत्ये त्यांबरोबर ह्या आत्मविषयक सत्यांची तुलना करतां, पूर्वीच्या प्रकरणांत दाखविल्याप्रमाणे एथेहि त्या दोहों- मध्ये सामान्य सुसंबद्धता दृष्टीस पडते असो. अशा रीतीने सहाव्या प्रकरणांत मनोविका- रांमधील संबंधांच्या पुनर्जीवनशीलतेचा विचार केल्यावर सातव्या प्रकरणांत मनोविकारांची साहचर्यशीलता या विषयाचा विचार केला आहे. ह्यासंबंधाने , पहिली गोष्ट ही ध्यानात ठेवावयाची की, साहचर्यशीलता आणि पुनर्जीवनशीलता ही बहुधा एकत्र वसत असतात. म्हणजे जे मनोविकार पुनः मा- गृत करण्यास कठीण जातें तेच एकमेकांशी कमी जो- राने चिकटून राहतात, आणि जे मनोविकार सहज जा- गृत होतात ते सहजरीत्या एकमेकांशी साहचर्य पाव- ६ ·६५ प्रस्तावना तात; आणि म्हणून त्यांपैकी एक जागृत झाला म्हणजे त्याच्याशी साहचर्य पावलेल्या इतर मनोविकारांस तो जागृत करितो. उदाहरणार्थ, दृग्विषयक किंवा श्रोतृवि- षयक असे ने बाह्य क्रियाजन्य मनोविकार आहेत ते विशेष पुनर्जीवनशील असल्यामुळे विशेष साहचर्यशील- हि असतात; म्हणजे, त्यांतील एक जागृत झाला म्ह- णजे तो दुसऱ्यांस सहन जागृत करितो. असे असल्यामुळे मनोविकारांच्या पुनर्जीवनशीलतेस ज्या गोष्टी अनुकूल असतात त्याच त्यांच्या साहचर्यशी- लतेसहि अनुकूल असतात. त्या काय आहेत ते वरच पां- चन्या व सहाव्या प्रकरणांचा विचार करतांना सांगितले असल्यामुळे एथे त्यांचे पुनः कथन करण्याचे कारण नाही. प्रत्येक सरल साहचर्याम ये त्याने प्रत्यक्षरीत्या प्रद- शिंत अशी दोन सतत अंगे असतात:--मनोविकार आणि मनोविकारांमधील संबंध; आणि त्याने अप्रत्यक्ष- रीत्या गर्भित अशी दोन सतत अंगें असतात:--पूर्वी अनुभवलेले तसलेच मनोविकार आणि पूर्वी अनुभवलेले तसलेच मनोविकारसंबंध. म्हणून ह्यांपैकी गत व प्रस्तुत असे जे मनोविकार ते एकमेकांशी कसे वागतात- म्हणजे एकमेकांशी कसे काय साहचर्य पावतात ते पाहूं. ह्यासंबंधाने पहिली गोष्ट अशी दृष्टीस पडते की, बाह्य संवेदना, अंतःसंवेदना, आणि उमाळे हे जे मनो- विकारांचे तीन मोठे समूह, त्यांचे घटक प्रत्येकी आ- पापल्या समूहाचा वर्ग, पोटवर्ग, आणि पोट-गेटवर्ग ह्यांशी साहचर्य पावतात. ही गोष्ट मनोविकाराचा प्रकार व संचय एतद्विषयक अत्यन्त सूक्ष्म विभागांपर्यंत लागू ·प्रस्तावना ३ पडते. म्हणजे, नूतन अनुभवला जाणास विशिष्ट मनो- विकार पूर्वी अनुभवलेल्या तसल्या प्रकारच्या, तसल्याच मगदुराच्या व तितक्याच संचयाच्या पूर्वानुभूत मनोवि- कारांशी साहचर्य पापतो. हे इतर मनोविकारांइतके उ- माळ्यांस लागू पडत नाही, आणि ह्याचे कारण ते अ- त्यन्त कमी संबंधयुक्त असतात हे होय; हैं संकलन, बाह्यपृष्ठजन्य मनोविकार अत्यन्त संबंधयुक्त असल्या. मुळे त्यांच्यांत अत्यन्त ठळकरीत्या दृष्टीस पडते. उदा- हरणार्थ, जेव्हा आपण आकाशाकडे पाहतो तेव्हां त्या- चा रंग हा बाह्यजन्य मनोविकारांपैकी एक आहे, ह- विषयक म्हणून म्हणतात त्या मनोविकारांपैकी आहे, बाह्यजन्य मनोविकारांपैकी ज्यांस निळे म्हणतात त्यां- पैकी आहे, इतके विचार एकसमयावच्छेदे करून आ- पल्या मनांत येतात; तांबड्या किंवा पिवळ्या रंगांचे विचार त्याच्याकडे पाहून. मनांत येत नाहीत, आणि त्यांशी तो ज्ञानवत्तेत जुळवू म्हटल्यास तो ऐकत नाही. हे साहचर्य आपोआप किंवा यंत्रवत् होत असते, आणि ते होणे म्हणजेच तो अमुक अमुक म्हणून ओ- ळखला जाणे होय. कोणताहि मनोविकार तत्सदृश पूर्व मनोविकारांशी सहचरित केल्याशिवाय तो मनाचें घट- कांगच बनूं शकत नाही. मनोविकारांची ही साहचर्यशीलता मज्जातंतुजाला- ची जी सामान्य मांडणी तिच्याशी जुळते. प्रत्येक अ- नुभूत, होणारा मनोविकार त्याच्याशी अगदी समजाती- य पूर्वानुभूत मनोविकारांशी साहचर्य पावावा किंवा जु- ळून जावा ही गोष्ट, जी विशिष्ट मज्जाविषयक मुक्म ·प्रस्तावना पिशवी किंवा पिशव्या तसल्याच पूर्वानुभूत मनोविका- रांनी उत्क्षब्ध झाली होती किंवा झाल्या होत्या, तिच्या किंवा त्यांच्या प्रस्तुत अभवल्या जाणाऱ्या मनोविका- राच्या पुनः होणाऱ्या उत्क्षोभनाशी जुळूनच आहे. असो. अशा रीतीने सातव्या प्रकरणांत मनोविका- रांच्या साहचर्यशीलतेचा विचार केल्यावर आठव्या प्रक- रणांत मनोविकारांमधील संबंधांच्या साहचर्यशीलतेचा विचार केला आहे. त्यासंबंधाने वरच्याप्रमाणेच पहिली गोष्ट अशी ध्यानात आणावयाची की, मनोविकारांमधील साहचर्य- शीलता व पुनर्जीवनशीलता एकाच प्रमाणांत कमज्या- स्त होत असतात. आतां अत्यन्त संबंधयुक्त संबंध अत्यात साहचर्य- शील असतात हे स्वतः स्पष्टच आहे; कारण ते संबंध अ- त्यन्त संबंधयुक्त आहेत. पुष्कळांशी पुष्कळ संबंध ते जुळवितात. ह्याचाच अर्थ त्यांचे साहचर्य पुष्कळांशी किंवा अत्यन्त मोठ्या प्रमाणावर होते, असा होय. आतां अत्यन्त संबंधयुक्त संबंध म्हटले म्हणजे दृगिंद्रि- याने अनुभूत होणारे समस्तित्वाचे संबंध होत; आणि ते अत्यन्त सुलभपणे एकमेकांशी साहचर्य पावतात. क्रमि- क अस्तित्वाच्या संबंधांचे एकमेकांशी सरल साहचर्य ह्यापेक्षा कमी सौलभ्याने होत असते. तद्वतच समस्तित्वे व क्रमिक अस्तित्वे ह्यांचे साहचर्य बऱ्याच प्रमाणावर बनून येत असते. प्रत्येक मनोविकाराप्रमाणे प्रत्येक संबंध ज्ञानवत्तेपुढे मांडिला म्हणजे स्वसदृश पूर्वानुभूत संबंधांशी साहचर्य ·प्रस्तावना १५ पावतो. विशिष्ट मनोविकाराप्रमाणेच विशिष्ट मनोविका- रसंबंध अमुक अमुक म्हणून ओळखणे म्हणजे सदृश गतसंबंधांशी त्याचे एकरूप होणे होय. पण ज्या अर्थी. प्रत्येक मोठ्या वर्गातील संबंध एकमेकांत न समजता शिरत असतात, म्हणजे ज्या अर्थी त्यांच्यामध्ये फारच अल्प भेद असतात--त्या अर्थी आमच्या इंद्रियद्वारा ज्ञान ग्रहण करण्याच्या अपूर्ण सामर्थ्यामुळे हे नवीन संबंधाचे म्वसदृशीयांशी होणारे साहचर्य किंवा वर्गीक- रण थोड्याशा मर्यादांच्या आंत संशयास्पद असते. एवंच मनोविकारांच्या साहचर्याच्या मूलभूत निय- माप्रमाणे संबंधांच्या सहचर्याचा मूलभूत नियम असा आहे की, प्रत्येक संबंध ज्ञानवत्तेपुढे मांडिल्याबरोबर गत अनुभवांतील स्वसदृशांशी तो जुळून जातो किंवा संघी- भवन पावतो. सारांश, प्रत्यभिज्ञाव्यापार आणि साहच- र्यव्यापार ही एकाच व्यापाराची दोन तोंडे आहेत. आणि ह्यावरून असें गर्भित होते की, साहचर्याच्या ह्या निय- माखेरीन अन्य नियम मुळीच नाही; आणि साहचर्यसं. बंधाचे इतर सर्व चमत्कार ह्या नियमाचे अनुषंगिक आहेत. हा सिद्धान्त आणि मज्जातंतुजालाच्या घटनेंत दि- सणाऱ्या गोष्टी ह्यांच्यांतील सुसंबद्धता उघडच आहे. का- रण आपणास आत्मदृष्टया जे मनोविकार म्हणून ज्ञात होतात त्यांचे मज्जाघटनेतील सूक्ष्म पिशव्यांतील फेरबदल हे अनात्मदृष्टया परस्परसंबंधी आहेत-म्हणजे त्यांच्या- शी जुळते आहेत त्यांची आंतील तोंडे आहेत. आणि ह्या पिशव्यांना एकमेकांशी जुळवणारे जे ज्ञानतंतूचे ता- त्यांमधून होणारी मज्जाविषयक उत्सर्जने ही आ- ..

·६६ प्रस्तावना , त्मदृष्टया जे आपणास मनोविकारांमधील संबंध म्हणून ज्ञात होतात त्यांची परस्परसंबंधी आहेत, ह्यावरून असें उघड होते की, एकाद्या मनोविकाराचे त्याच्या मोठ्या वर्गाशी, पोटवर्गाशी, प्रकाराशी आणि पोटप्रकाराशीमा- हचर्य होणे हे, मज्जापिशव्यांच्या विशिष्ट मोठ्या लग- धांत, त्या लगद्याच्या काही विशिष्ट भागांत, त्या भा. गाच्या काही विशिष्ट पोटभागांत, वगैरे ठिकाणी मज्जा- विषयक फेरबदलाच्या घडून येण्याशी जुळते; आणि त्या- प्रमाणे विशिष्ट संबंधाचे काही विशिष्ट वर्गाशी, पोट-व. र्गाशी, प्रकाराशी व पोटप्रकाराशी साहचर्य होणे हैं, मज्नाविषयक उत्सर्जनाच्या, मज्जातंतूंच्या काही मोठ्या जुडग्यांत, त्या जुडग्याच्या काही विशिष्ट भागांत, त्या भागाच्या काही विशिष्ट पोटभागांत, वगैरे ठिकाणी, घडून येण्याशी जुळते. शिवाय, पूर्वी असा सिद्धान्त केला की, प्रायेक मनोविकाराचे गत अनुभवां- तील त्याच्या अगदी सदृशांशी साहचर्य होणे हे त्याच मज्जाविषयक सूक्ष्म पिशवीच्या किंवा पिशव्यांच्या पुन- रुक्षोभनाशी जुळते, तद्वतच एथें आपण असा सिद्धान्त करितों की, प्रत्येक संबंधाचें तत्सदृश गतसंबंधांशी सा- हचर्य होणे हे त्याच निरनिराळ्या पिशव्या जुळवणान्या तंतूच्या किंवा तंतूंच्या पुनरुत्क्षोभनाशी जुळते. एवंच आठव्या प्रकरणांत मनोविकारांमधील सब- धांच्या पुनर्जीवनशीलतेचा विचार केल्यावर, ह्या भा- गाच्या अखेरच्या म्हणजे नवव्या प्रकरणांत, सुखें आणि दुःलें, किंवा संवेदना आणि दुःखसंवेदना, ह्यांचा विचार केला आहे.

·प्रस्तावना , एका दृष्टीने विचार करतां मनोविकारांचा जसा वा- स्तविक व काल्पनिक असा विभाग पडतो, आणि दुस- या दृष्टीनं पाहतां, मध्यजन्य व पृष्ठजन्य (अंतःपृष्ठ- जन्य व बाह्यपृष्ठनन्य) असा विभाग पडतो, व पहिल्या विभागास हा दुसरा विभाग आडवा कापून जातो, तसा सुखसंवेदक व दुःखसंवेदक असा मनोविकारांचा तिसऱ्या दृष्टीने विभाग पडत असून त्याची विभागरेषा पहिल्या दोन विभागांच्या विभागरेषांस आडवी कापून जाते. म्हणजे, सर्व प्रकारच्या मनोविकारांपैकी काही सुखदायी अमतात, व कांहीं दुःखदायी असतात. म्हणून असा प्रश्न उद्भवतो की, ज्ञानवत्तेच्या कोण- त्या अवस्था सुखदायक असतात, व कोणत्या दुःखदायी असतात. ह्या प्रश्नाचे उत्तर देतांना असें ध्यानांत आ- गावे की, एका टोकास इंद्रिये अगदीच निष्क्रिय राहि- न्याने क्रियावासनारूप अप्रत्यक्ष दुःखसंवेदना होतात, आणि दुसऱ्या टोकास इंद्रिये अत्यन्त क्रिय झाल्यास यकवारूप वगैरे प्रत्यक्ष दुःखसंवेदना उत्पन्न होतात; म्ह- गजे त्यावरून असें गर्मित होते की, सुखसंवेदना ह्या दोन टोकांच्या मधील क्रियांबरोबर येत असतात. म्ह- णून सामान्यतः असें म्हणता येईल की, ज्या इंद्रिय- क्रिया अतिरेक किंवा अतिन्यूनता पावण्यासारख्या अ. सतील त्या मध्यम प्रमाणावर केल्यास त्यांबरोबर सुख- संवेदना येतात, आणि ज्या क्रिया अतिरिक्त होणे अ. शक्य असेल त्यांच्या संबंधाने असे म्हणता येईल की, विशिष्ट क्रिया जशी वाढत जाईल तशी सुखसंवेदना वा- ·१८ प्रस्तावना ढत जाते; मग तो-क्रिया नित्य किंवा अनैच्छिक-न जा- णतां यंत्रवत् आपोआप होणारी-असल्यास गोष्ट निराळी. शरीरास हानिकारक अशा क्रियांच्या दुःखसंवेदना परस्परसंबंधी-सहचारी-असतात, आणि शरीरास हित- कारक अशा क्रियांच्या सहचारी सुखसंवेदना असतात, हे अनुमान जीवविषयक व्यापारांवरूनच निघते असे नाही; तर उत्क्रान्तीच्या क्लप्तीवरून ही गोष्ट अवश्य- मेव निष्पन्न होते की, संवेदनायुक्त प्राण्यांच्या जाती इतर कोणत्याहि परिस्थितीत अस्तित्वात आल्या नसत्या. कारण ज्या प्राणिजातींत प्रारंभापासून सामान्यतः मुखदायी किंवा इष्ट मनोविकार जीवित धारणास अनु- कूल क्रियांबरोबर उत्पन्न झाले असतील आणि दुःख- दायी व नेहमी टाळले जाणारे मनोविकार प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरीत्या जीवितघातक क्रियांबरोबर उत्पन्न झाले असतील, त्याच जाती आजपर्यंतच्या जीवनकलहांत तगाव धरून राहिल्या असल्या पाहिजेत; कारण, इतर गोष्टी सम असतां, ज्या जातींत जीवितक्रियांशी त्यां- बरोबर येणा-या मनोविकारांचा हा मेळ सर्वांत अधिक बनलेला असेल त्याच जातींत जीवनकलहांत तगाव धरून राहणाऱ्या प्राण्यांची संख्या सर्वांत ज्यास्त होऊन तेच सर्वात ज्यास्त दीर्घायुषी होत गेले असले पाहिजेत, आणि त्यामुळे त्या जातीच्या प्राण्यांत वरील मेळ सा- रखा ज्यास्त ज्यास्त पूर्णच बसत गेला असला पाहिजे. ही सामान्यतः सर्व प्राणिजातींची गोष्ट झाली. पण मनप्यजातींत सुखसंवेदना व जीवितास हितकारक क्रिया आणि दुःखसंवेदना व जीवितास अपायकारक क्रिया ·प्रस्तावना ६९ ह्यांच्यामधील हे जे स्वाभाविक संवा त्यांच्यामध्ये खोल व संकीर्ण बिघाड उत्पन्न झालेला आहे, व तो आणखी पुष्कळ काळ चालू राहणार आहे. ह्या बिघाडामुळे हे स्वाभाविक संबंध माणसांस इतके दिसत नाहीसे झाले आहेत की, इष्ट संबंध ह्यांच्या उलट आहेत अशी पुष्क- ळांची कल्पना झालेली आहे; म्हणजे, पुष्कळांस असे बाटते की, दुःखसंवेदनायुक्त क्रिया जीवितास हितका- रक असतात, व सुखसंवेदनायुक्त क्रिया अहितकारक असतात; आणि जो देव माणसांनी आपल्या वासनांची तृप्ति करून घेतल्यास त्यांच्यावर रागावतो, आणि वि- नाकारण त्यांनी त्या वासना अतृप्त ठेविल्यास आणि शरीरास तीव्र वेदना करून घेतल्यास प्रसन्न होतो, अशा देवाची पूजा करण्यास माणसांस ने धर्म शिकवितात त्यांनी हा वरील समन आजपर्यंत कायम ठेविला आहे, आणि अजूनहि तो ते कायम ठेवीत आहेत. ह्या चुकीखेरीज माणसांची दुसरी एक चूक होत अ- सते. पुष्कळ शास्त्रज्ञांस देखील असे वाटते की, वर ज्या हितकारक क्रिया म्हणून आपण सांगितल्या त्या व्य- क्तीचे हित करणाऱ्या होत; पण ही गोष्ट आवश्यक नाही. आवश्यक गोष्ट एवढीच आहे की, प्राणी करितो त्या क्रिया त्याच्या जातीस हितकारक असाव्या, त्यास स्वतःस नसल्या तरी चालतील. ह्या दोन गोष्टी एकच आहेत असे मुळीच नाही. उलट निम्याहून अधिक प्रा- ण्यांच्या जातींत व्यक्तिहित व जातिहित ही एकच अ- सण्याच्या ऐवजी एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध असतात;

·प्रस्तावना
ह्याची उदाहरणे मांत दिलीच आहेत. मात्र उत्क्रान्नी-
चा कल हा विरोध कमी करण्याकडे आहे.
सुखें व दुखे ह्यांची मानसिकदृष्टया विचार करता,
अंतःस्वरूप काय आहेत ? हा प्रश्न अनुत्तर दिसतो, आणि
अखेरीस तो कदाचित् तसा ठरेलहि. तथापि एकंदर गो-
ष्टींचा विचार करतां अशा संशयास जागा दिसते की,
सुखें व दुःखें ही विशिष्ट उत्क्षोभकांनी प्रत्यक्षरीत्या
जागृत झालेल्या स्थानिक व ठळक मनोविकारविषयक
अंगांची काही अंशी बनलेली असून, मुख्यत्वे नाही तरी
बऱ्याच अंशी, एकंदर मज्जाजालाच्या प्रसृत उत्क्षोभनाने
अप्रत्यक्षरीत्या जागृत झालेल्या दुय्यम मनोविकारां-
गांची बनलेली असतात. ही गोष्ट खरी मानण्यास ह्या
शास्त्राच्या पुढील एका भागांत आपणासआणखी कारणे
आढळून येणार आहेत.

·अनुक्रमणिका १ .... ... .... भाग पहिला-मानसशास्त्राचे आधारस्तंभ प्रकरण पृष्ठ १. ज्ञानतंतुनाल.... २. ज्ञानतंतुजालाची रचना १९ ३. ज्ञानतंतुनालाचे व्यापार ४. मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी ५. मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १११ ६. ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १३४ ७. मानसशास्त्राचा आवांका .... १८३ भाग दुसरा-अनुभवजन्य सिद्धान्त १. मनाचे द्रव्य २०७ २. मनाची घटना... २३४ ३. मनोविकारांची सापेक्षता २८० ४. मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता..., ३०७ ६. मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ३३५ ६. मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जी- वनशीलता ३५३ ७. मनोविकारांची साहचर्यशीलता ८. मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्य- शीलता ३८१ ९ सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना.. परिशिष्ट ४२८-४४२ .... .... .... .... .... ४००

·No text on this page.

·मानसशास्त्राची तत्त्वे भाग पहिला मानसशास्त्राचे आधारस्तंभ प्रकरण पहिले ज्ञानतंतुजाल १. अत्यंत हलक्या दर्जाचा प्राणी व अत्यंत उच्च ह्यांच्यामध्ये सर्वात जास्त मोठा भेद हा दिसतो की, प- हिल्याच्या ठिकाणी स्वयंचलनशक्ति अल्प दिसते, व दुसऱ्याच्या ठिकाणी फार दिसते. सूक्ष्मदर्शकयंत्रा- खाली घालून एकाच पिशवीचा किंवा पिंडाचा बनलेला सूक्ष्मतम जंतू पाहिल्यास जरी तो त्या यंत्राच्या क्षेत्रांतून जरासा वेगाने गेलेला दिसतो, तरी तो वास्तविकपणे अत्यंत मंदरीत्या चालत असतो. कारण त्या यंत्रांतील भिंगांनी जास्त दिसणारी त्याची गति खिशांतील घड्या- ळाच्या मिनीटकांट्याच्या गतीइतकी सरासरी असते. समुद्रकिनाऱ्यावरील खडकांतील ‘ आनिमॉन' नावाचा प्राणी, त्याच्या तंतूसारख्या अवयवांस स्पर्श केला अ- सदा ज्या वेगानें तो ते मागे ओढून घेतो तो वेग वरील सूक्ष्मतम जंतच्या वेगाच्या मानाने जरी फारच ज्यास्त ·२ मानसशास्त्राची तत्त्वे , उदाहरणार्थ, असतो, तरी पृथ्वीवरील व हवेतील प्राण्यांच्या वेगाच्या मानानें तो क्षुद्र असतो. आगगाड्यांबरोबर उडणारे पक्षी किंवा मिनिटाला मैलभर पळणारे स्तनवत् प्राणी ह्यांच्या वेगांशी ‘प्रोटोझोआ' किंवा । झुआफाइट या सूक्ष्म जलनंतूच्या वेगाची तुलना केल्यास त्यांच्या चलनशक्ति लक्षात घेण्यासारख्या देखील दिसत नाहीत. द्रव्यगोळे सारखे म्हणून कल्पिल्यास शेवटच्या उदाहर- गांतील गतिसंचय पहिल्या उदाहरणांतील गतिसंचया- हून सरासरी दहा लक्ष मोटा असतो. अशा प्रकारचे फरक जसे एकंदर प्राणिकोटीमध्ये दिसून येतात तसे तिच्या प्रत्येक मोठ्या भागामध्येहि दि- सून येतात. , कड्यांच्या प्राण्याच्या वर्गाकडे पाहतां, जमिनीतील किड्यांचे भंद सरपटणे आणि हवें- तील कीटकांचे जलद उडणे ह्या दोहोंमध्ये फार मोठा भेद दिसून येतो. मऊ अंगाच्या बिनहाडी प्राण्यांमध्ये ट्युनिकेटा' नामक प्राण्यांची मंदगति आणि : से- फालोपॉड' नामक प्राण्यांचे चापल्य ही अशीच भिन्न दिसतात. आणि कनिष्ठ किंवा पाण्यांत श्वासोच्छास कर- णारे मणक्याचे प्राणी व श्रेष्ठ किंवा हवेत श्वासोच्छास करणारे तसले प्राणी यांच्यामध्यहि चलनवेगासंबंधाने असाच ठळक भेद आढळून येतो. ज्या ह्या स्वयंचलनशक्तीवरून आपण प्राण्यांस ह- लक्या दर्जाचे व मोठ्या दर्जाचे म्हणून ओळखतों व म्ह- णतो, ती कित्येक तन्हांनी दृग्गोचर होते. शरीर एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हालविल्याशिवाय त्याच्या बैठकीत जे फरक होतात त्यांत ती दिसून येते. पोक- ·ज्ञानतंतुनाल ळींतून सर्व शरीराच्या हालविण्यांत ती दिसून येते. आणि हवापाणी वगैरेचे प्रतिबंध, आणि गुरुत्वाकर्षणामुळे उत्पन्न होणारे प्रतिबंध, हे काढून टाकण्यामध्येहि ती दिसून येते. पण ही सर्व एका सामर्थ्याची प्रादुर्भवनें आ- हेत, आणि ते सामर्थ्य प्रत्यक्ष गतिरूप किंवा वीजगति- रूप शक्ति उत्पन्न करण्याचे असते. आणि ह्या सामा- न्यरूपाचा आपणास एथें विचार करणे आहे. म्हणजे, हलक्या दर्जाचे प्राणी प्रत्यक्ष किंवा बीजरूप गतीच्या फार अल्प संचयाचे उत्पादक असतात, आणि वरच्या दर्जाचे प्राणी तसल्याच गतीच्या त्या मानाने महासंच- याचे उत्पादक असतात, अशा सृष्टीने त्यांचा विचार आपणास करणे आहे. २. बाह्य प्रादुर्भवनाचे हे भेद कोणत्या अंतर्भेदांशी संबद्ध आहेत ? निःसंशय कित्येक भेदांशी. चपळ प्राण्यां त गतिजनक अनेक योजना किंवा साधने असतात, आणि त्यांपैकी एकहि निष्क्रिय झाल्यास त्या प्राण्याचे चापल्य फारच कमी किंवा सर्वतो नष्ट झाल्याशिवाय रहाव- याचे नाही. प्राण्याची पोषक नळी जर दुबळी झाली तर गति- जनक द्रव्याच्या वाणेमुळे गति उत्पन्न करण्याची शक्ति लागलीच कमी झाली पाहिजे; आणि सर्व प्राणिकोटींत असे स्पष्टपणे दिसून येते की, जे प्राणी चालण्यांत फार चपळ असतील त्यांचे पोषकद्रव्य घेण्याचे यंत्र चांगले वाढलेले असते. तद्वतच हेहि उघड आहे की, जी इंद्रियें अदृश्य गतीस दृश्य गतीचे रूप देत असतात त्यांना पोटांत घेतलेली द्रव्ये नीट रीतीनें वांटून दिल्याशिवाय

·मानसशास्त्राची तत्त्वे
फारसे स्वयंचलन व्हावयाचें नाहीं; आणि म्हणून आपण
जसे अल्पगतीच्या प्राण्यांकडून पुष्कळ गतीच्या प्राण्यां-
कडे जातो तशी त्यांच्यामध्ये ज्यास्त ज्यास्त उत्क्रान्त
रसवाहक नळ्यांची सरणी दृष्टीस पडते. ज्या द्रव्यांनी
आपल्यांतील समाविष्टगति शरीरास देऊन टाकिली
आहे ती रक्तांतून काढून टाकणाऱ्या इंद्रियांचीहि गोष्ट
अशीच आहे. रक्त जर निष्क्रिय द्रव्याने भरून गेले
तर सहजच गतीची जनिति कमी होऊन जाते; आणि
म्हणून चपल जनावरांची मंद जनावरांशी तुलना करतां
आपणांस असे दिसून येते की, प्राण्याचे चापल्य जेवढें
ज्यास्ती तेवढी त्याच्या रक्त शुद्ध करणाऱ्या इंद्रियांची
चपलता ज्यास्ती. तद्वतच, असेहि दिसून येते की, पुष्कळ
गतीची उत्पत्ति आणि गतिप्रतिबंधक शक्तींना प्रतिरोध
ही होण्यास मोठे ताण सहन करणारे शरीराचे भाग
असले पाहिजेत. उदाहरणार्थ, मणक्याचे प्राण्यांत हाडे
आणि बिन मणक्याच्या प्राण्यांत चामड्याचा सांगाडा,
ज्यांचा बनतो असें घट्ट द्रव्य असले पाहिजे; आणि
म्हणून आपण जसे मंद प्राण्यांकडून चपल प्राण्यांकडे
जातो, तसे आपणांस आंतील व बाहेरील दुर्बल सांगा-
ड्यांबद्दल सबळ सांगाडे दिसू लागतात. सर्वांत हे अगदी
स्पष्ट आहे की, स्थानांतरचापल्याबरोबर अवयवांची
आणि त्यांच्या द्वारा शरीराची जी प्रत्यक्ष 'हालवणारी व
आकुंचन पावणारी इंद्रिये ती प्राण्याच्या ठिकाणी असली
पाहिजेत; आणि म्हणून स्नायुरूप दोऱ्यांचा अभाव व
अत्यन्त लहान स्वयंचलन ह्यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष संबंध
दिसून येतो, आणि स्नायूंची वाढ व पुष्कळ स्वयंचलन

·ज्ञानतंतुजाल ह्यांमध्ये प्रत्यक्ष संबंध दिसून येतो. हे संबंध इतके प्रत्यक्ष दिसतात की, स्नायूंच्या वाढीप्रमाणे गतीची जनिति वाढत जाते असें प्रथमदर्शनी भासते. थापि गतीची जनिति जरी अप्रत्यक्षरीत्या पाचक, रसवाहक, श्वासोच्छासजनक व इतर रचनांवर अवलंबून असते, आणि प्रत्यक्षरीत्या आकुंचन पावणाऱ्या रच- नांवर अवलंबून असते, तरी तिचे अत्यन्त महत्त्वाचे अवलंबन अद्यापि सांगावयाचेंच आहे. कारण ह्या सर्व योजना एकत्र केल्या तरी त्या आपण होऊन कांहींच करूं शकत नाहीत. स्नायू ही केवळ साधनें असून त्यां- चा उपयोग करणारी रचना त्यांची शक्ति पुढे आणी- पर्यंत ते निष्क्रिय राहतात; आणि नंतर ते जो शक्ति- संचय काढून देतात तो ह्या उत्तेजक व आवरक रचनेनें केलेल्या मागणीच्या मानाने कमज्यास्त होतो. सारांश, गतीचे प्रारंभक किंवा मुख्य उत्पादक ज्ञानतंतुजाल आहे. 'प्रोटोझोआ' व हलके सीलेंटरेटा' (पोट व शरीर एकच असलेले पुष्कळ पिशव्यांचे जंतू ) इत्यादि ज्या प्राण्यांत गतिजनक शक्ति अत्यन्त अल्प दिसते त्यां- च्यांत ज्ञानतंतुजाल मुळीच दिसत नाही. जेथें चापल्य दिसण्यास सुरवात होते तेथे ज्ञानतंतुजाल दृश्य होते. आणि जेथें स्वयंचलनशक्ति मोठी असते तेथे ज्ञानतंतु- जाल पहिल्या मानाने चांगले वाढलेले असते. त्याबरोबर स्नायुजाल जरी अधिक मोठे व ज्यास्त व्यवस्थित असते तरी गतिसंचयाचा मूल संबंध ज्ञानतंतुविषयक वाढीच्या मानाशी असतो. आता हा संबंध सर्वत्र सारखाच दिसतो असें नाहीं; कारण असे असणे शक्य नाही हे लवकरच ·bur मानसशास्त्राची तवं येतो. आपल्या लक्षात येईल. परंतु त्याचा हा संबंध इतर संबं- धांहून ज्यास्त सारखा असतो, हे थोड्याशा नमुनेदार उदाहरणांवरून दिसून येईल. ३. मोजमापांच्या अभावीं मोलस्का' नांवाच्या मऊ अंगाच्या प्राण्याच्या अनेक वर्गामध्ये विस्तृत तु- लना करता येत नाही. परंतु त्यांतील दोन टोकांवरील दोन वर्गीकडे एकदम पाहतां ज्ञानतंतुजाल व बाकीचं शरीर ह्या दोहोंमधील प्रमाणांत निःसंशय भेद दिसून उदाहरणार्थ, बसून राहणारे 'आसिडियन' जंतू जे स्वतांचे आकुंचन करण्यापलीकडे फारशी हालचाल करीत नाहीत, त्यांच्या ठिकाणी एकच लहानसा ज्ञान- तंतूंचा झुपका असतो; पण दोन कल्लयांचे (माशांची श्वासोच्छ्वासाची इंद्रियें ) जे सेफालोपॉड प्राणी मासे घर- ण्यास पाण्यांतून तिरासारखे जातात त्यांच्या ठिकाणी ज्ञानतंतुनालाचे असणारे गोळे त्याच्या एकंदर शरी- राच्या गोळ्याच्या मानाने फार ज्यास्त मोठे असतात. ह्या मऊ अंगाच्या प्राण्यांची जी स्थिति तीच क- ड्यांच्या प्राण्यांच्या संबंधाची आहे; म्हणजे, त्यांच्या ज्ञानतंतुजालांच्या आकारांचे निश्चित अंदाज आपणांस उपलब्ध नाहीत; आणि टळक भेदांचा तेवढा आपणांस पुरावा देतां येण्यासारखा आहे. ते अर्थात् दोन टोकां- वरच्या प्राण्यांमध्ये तेवढे दिसून येतात. म्हणजे त्यांच्या- मधील मंद नमुन्यांची चपळ नमुन्यांशी तुलना करतां पहिल्यांत ज्ञानतंतुद्रव्य स्पष्टपणे कमी दिसते. आणि परस्परांपासून फारसे भिन्न नसलेले जे नळीसारख्या. दे- हाचे कड्यांचे बसके प्राणी, आणि दहा पायांचे कुरळ्यां- ·ज्ञानतंतुजाल सारखे चपळ प्राणी, त्यांच्यामध्यहि असलाच भेद दि- सून येतो. कड्यांच्या प्राण्यांच्या काही नमुन्यांत एकाच व्यक्तीच्या निष्क्रिय व सक्रिय पायऱ्यांवरील ज्ञानतंतु • जालांमध्ये फरक दृष्टीस पडतात. हळू हळू चालणाऱ्या सुरवंटाला लहानसेंच ज्ञानतंतुनाल असते; पण त्याचाच पुढे बनलेला जो पतंग तो जसा झटझट उडू शकतो, तसे त्याचे ज्ञानतंतुजालहि मोठे असते; आणि ह्या दोहों- मधील जी कोशस्थ किड्याची स्थिति त्या स्थितीत हा प्राणी पुढच्या चपळ स्थितीस योग्य होत असल्यामुळे त्याचे ज्ञानतंतुजाल झपाट्याने वाढतांना दिसते. पण ह्यासंबंधाने अत्यन्त ठळक पुरावा मणक्याच्या प्राण्यांत आपणांस मिळतो. उदाहरणार्थ, ल्यूरटे आप- णांस सांगतो की, माशांत मेंदूचे शरीराशी १:५६६८ हेप्रमाण असते; सरपटणाऱ्या प्राण्यांत १:१३२१ असते; पक्ष्यांत १: २१२ असते; आणि स्तनवत् प्राण्यांत ९:१८६ असतें.आतां प्रत्येक वर्गात मोठाले भेद असल्या- मुळे, आणि मेंदूचे शरीराशी प्रमाण म्हणजे सगळ्या ज्ञानतंतुजालाचे शरीराशी प्रमाण नसल्यामुळे, वरील प्रमाणे केवळ ठोकळच समजली पाहिजेत; तथापि ती दाखवितात ते संबंध तत्त्वतः बरोबर आहेत. प्रत्येक उ- दाहरणांत पाठीच्या कण्यांतील ज्ञानतंतूंची दोरी व इतर ज्ञानतंतू ह्यांचे वजन मेंदूच्या वजनांत मिळविल्यास हे भेद बरेच कमी ठळक होतील; तरी पण ते मोठेच राह- तील. आणि ह्या मोठाल्या भेदांबरोबर त्या निरनिराळ्या वर्गाच्या चापल्यांमध्ये मोठाले भेद दिसून येतातः-उदा- हरणार्थ, मासे आपल्याच विशेष गुरुत्वाकर्षणाच्या द्र.

·मानसशास्त्राची तत्त्वे व्यांत पोहतात; सर्पटणाऱ्या प्राण्यांपैकी उच्चतरांस जमि- नीवर चालतांना सापल्या शरीरांची वजने संभाळावी लागत असल्यामुळे त्यांस एकदम फार वेळ जमिनीवर चालतां येत नाही; पण पक्षी आणि स्तनवत् प्राणी, ने- हमी चलन करीत असतात, व वरचेवर मोठ्या वेगांनी करीत असतात. ह्या ठिकाणी देखील स्नायूंच्या संच- यांच्या ठोकळ सारखेपणामुळे हा संबंध ज्यास्तच स्पष्ट- पणे लक्षात येतो. सर्पटणाऱ्या प्राण्यांत स्नायूंच्या वज- नाचे सर्व शरीराच्या वजनाशी में प्रमाण असते तशा- सारखेच माशांत असते-कदाचित् ज्यास्त प्रमाण असते; आणि ह्या बाबतीत सर्पटणारा प्राणी, पक्षी किंवा स्तन- वत् प्राणी ह्यांच्याहून फारसा कमी दर्जाचा नाही. ह्या- वरून हे उघड होते की, गतीच्या जनितीस जरी आकुं- चन पावणारे द्रव्य अत्यावश्यक आहे तरी त्याच्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या गतीचा संचय त्याच्या संचयावरून निश्चित होत नाही. पण एकंदरीत ज्ञानतंतुसंचय व गति- संचय ह्यांच्यामध्ये एकप्रकारचा सामान्य संबंध दि- सून येतो. हा संबंध उदाहृत करणारी काही विशिष्ट उदाह- रणे दृष्टीस पडतात. पैकी एक उदाहरण, गादा किंवा घड्याळमासा ह्याचे होय. हा वास्तविक स्तनवत्प्राणी असून, त्याच्याच इतक्या लांबीरुंदीच्या 'इतर स्तनवत् प्राण्यांच्या मेंदूच्या मानाने पाहता, मनुष्य खेरीजकरून व कदाचित् 'गॉरिला' वानर खेरीज करून, त्याचा मेंदू आकाराने फार मोठा असतो. इतकें साधे जीवित असलेल्या प्राण्यांत ही रचना रूढ उत्पत्तीला मोठी अ- ·ह्यावरून ज्ञानतंतुजाल ९ डचण उत्पन्न करिते, पण एथें लाविलेल्या उपपत्तीशी ती अगदी सुसंगत आहे. कारण हे मास आगबोटींबरो- बर पोहतात, आणि तसे करतांना मध्ये मध्ये सहजगत्या उड्या मारून व लांब लांब दूर जाऊन, इतक्या घट्ट द्रव्यांतून एवढा मोठा वेग कायम ठेवितात. त्यांच्या चलनशक्ति फार जंगी आहेत हे स्पष्ट दिसते. ४. परंतु एकंदर पुराव्याचा ह्याच्याहूनहि बारीक दृ- प्टीने विचार करतां वर बसविलेल्या सिद्धान्ताचा अपुरे- पणा लागलाच दिसून येतो. ज्ञानतंतुविषयक वाढ व चलन- चापल्य ह्यांमध्ये जरी खोल सबध आहे तरी आणखी तुलना करून पाहतां तो सरासरी त्याच्या इतक्याच दुसऱ्या एका संबंधानें संकीर्ण झालेला दिसतो. इतर गोष्टी समान असतां उत्पन्न होणारी गति जर ज्ञानतंतुद्रव्याच्या संचयाशी समप्रमाणानें कमज्यास्त होत गेली,तर शरीर- घटनेने सदृश किंवा बहुतेक सदृश प्राण्यांमध्ये ज्ञानतंतु- जालाचा लगदा व शरीराचा लगदा ह्यांच्यामध्ये सरा- सरी सारखे प्रमाण दृष्टीस पडेल; मात्र, शरीर लहान असो वा मोठे असो, ते एका स्थानाहून दुसऱ्या स्थानी सारख्या वेगाने जाते अशी कल्पना केली पाहिजे. पण हें प्रमाण सारखें मुळीच नसते. उदाहरणार्थ, माणूस धांवतो त्याहून फार जलद घोडा पळतो. आणि घोडा सामान्य कामांत दररोज आपले शरीर, माणूस आपल्या रोजच्या कामांत आपले शरीर हालवितो त्याहून ज्यास्त जाग्यांतून हालवितो. म्हणून ज्ञानतंतुद्रव्यसंचय व उत्कान्त गतिसंचय ह्यां- च्यामध्ये सरल संबंध असल्यास माणसाहून सरासरी ·१० मानसशास्त्राचा तत्त्वं वजन काय सात सातपट वजन असलेला जो घोडा त्याचे ज्ञानतंतुजाल माणसाच्या ज्ञान तुजालाहून निदान सातपट मोठे अ- सले पाहिजे. पण ह्याच्या उलट त्याचे ज्ञानतंतुजाल मा- णसाच्या ज्ञानतंतुजालाहून हलकेंच आहे. त्याच्या मेंदूचें तें एक पौंड औंस असते; आणि त्या- च्या पाठीच्या कण्यांतील मज्जारज्जूचे वजन त्यांत मि- ळविल्यास एकंदर वजन बहुधा दोन पौंडांहून ज्यास्त व्हावयाचे नाही. पण माणसाचा मेंदू व पाठीच्या कण्यां- तील दोरी ह्यांचे वजन तीन व चार पौंडांच्या दरम्यान भरते. हाच जर एकटा संबंध असता तर घोड्याच्या डोक्यांतील व पाठींतील मेंदूच्या स्तंभाची उंची हल्ली आहे त्याहून दसपट असावयास पाहिने होती. एकाच जातीच्या किंवा उपजातीच्या निरनिराळ्या प्राण्यांची तुलना करतां दुसरा काही संबंध आहे ह्याबद्द- लचा पुरावा ज्यास्त स्पष्ट दिसतो. कुत्र्याच्या निरनि- राळ्या पोटजातींकडे पाहतां ह्यांची उदाहरणे सांपडतात. न्यूफौंडलंद व स्पानिएल हे कुत्रे शरीरघटना, खाद्य, ऊष्णतामान, श्वासोच्छ्रासवेग, इत्यादि बाबतींत परस्पर- सदृश आहेत; आणि त्यांची चलनशक्तिहि जवळ जवळ सारखी आहे. कारण, त्यांच्यापैकी जो मोठ्या आका- राचा आहे त्याची ( न्यूफौंडलंद कुत्र्याची ) ही शक्ति अंमळ ज्यास्त असते. आतां गतीची जनिति जर ज्ञान- तंतुद्रव्यसंचयाच्या मानाने कमज्यास्त होत असती तर न्यूफौंडलंद कुत्रा स्पानियलहून आकाराने जेवढा मोठा आहे तेवढा त्याचा मेंदूस्तंभ ज्यास्त मोठा असता. परंतु अशी स्थिति मुळीच नाही. न्यूफौंडलंद कुत्र्याचा मेंदू- ·ज्ञानतंतुजाल ११ स्तंभ जरी स्प्यानिअलच्या स्तंभाहून मोठा आहे, तरी त्याच्या शरीराच्या आकाराच्या मानाने फारच ल- हान आहे. म्हणून आपण असे म्हटले पाहिजे की, ज्ञानतंतुजाल जरी गतीचे उत्पादक आहे, आणि ज्ञानतंतुविषयक वाढ आणि चलनशक्ति ह्यांमध्ये जरी उघडच काही तरी संबंध आहे, तरी हा संबंध दुसऱ्या एका संबंधांत मि- श्रित असून त्याने तो झांकलेला आहे. म्हणून तो दुसरा संबंध शोधून काढण्यासाठी आपण वस्तुस्थितीचे पुनः परीक्षण करूं. ५. कनिष्ठ प्राण्यांच्या गती श्रेष्ठ प्राण्यांच्या गती- हून दुर्बल असतात ह्याखेरीज त्यांच्यांत आणखी काय फरक असतो? हा असतो की, कनिष्ठांच्या गती श्रेष्ठां- च्या गतींपेक्षा अधिक सरळ असतात. जे प्राणी अल्प उत्क्रान्त असतात ते ज्या क्रिया करितात त्या मंद अ. सून शिवाय अल्प प्रकारच्या व साधारणतः समस्वरूप अशा असतात. जे प्राणी फार उत्क्रान्त असतात त्यां- च्यांत त्या जलद असून पुष्कळ प्रकारच्या आणि संकीर्ण- स्वरूप अशा असतात. पहिल्यांच्या हालचाली लहान व समस्वरूप असतात, आणि दुसऱ्यांच्या मोठ्या व विविधस्वरूप असतात. प्राण्यांच्या प्रत्येक पोटकोटींत पहिल्या संबंधासारखाच हा दुसरा सामान्य संबंध दिसून येतो. उदाहरणार्थ, एका ठिकाणी चिकटून राहिलेल्या टयूनिकेटा' सारखे जे हलके मऊ अंगाचे जंतू त्यांच्या ठिकाणी, त्यांना चालविलें असतां आपली शरीरें आंखड ·१२ मानसशास्त्राची तत्त्वे करून घेणे आणि पुनः पसरणे ह्यापलीकडे बहुतेक कांहीं चलन दिस्त नाही. परंतु त्याच वर्गातील फार इंद्रियांचे जे 'कटलफिश' नांवाचे प्राणी ते भक्ष्याचा पा- ठलाग करतांना व त्यास पकडतांना दिसणाऱ्या जलद जलद बदलणाऱ्या, आणि योग्य रीतीने केलेल्या हाल- चालींखेरीज आपल्या पकडावयाच्या हातांच्या अनेक व संयुक्त हालचाली भक्ष्य पकडण्यासाठीच नव्हे, तर कधी कधी घनपृष्ठभागावरून प्रवास करण्यासाठी देखी- ल करीत असतात. कड्यांच्या प्राण्यांमध्ये देखील असला सामान्य भेद दिसून येतो. उदाहरणार्थ, निमर्टाइन जातीच्या जलजं- तूच्या समस्वरूप हालचाली आणि खेकडा किंवा कोळी ह्यांच्या विविधस्वरूप व विविधरीतींनी संयुक्त हालचाली ह्यांच्यामधील फरकांसारखेच त्यांच्या ज्ञानतंतुविषयक उत्क्रमणांतहि फरक दृष्टीस पडतात. आणि सुरवंटाच्या अल्प सरल क्रिया व पतंगाच्या अनेक संमिश्र क्रिया ह्यां- च्यामधील फरकासारखा त्यांच्या रचनांतहि फरक दिसतो. पण गतीची विविधजातीयता ज्ञानतंतुजालाच्या वा- ढीबरोबर वाढत जाते, ही गोष्ट मणक्याच्या प्राण्यांमध्ये तुलना करतां उत्तमरीत्या दिसून येते. मासा आपल्या कुशींच्या स्नायूंच्या क्रमाने केलेल्या आकुंचनांनी पुढे सरकत असून खाद्य व पेय आंत घेण्यासाठी तेवढा आपला जबडा उघडीत असल्यामुळे आपले शरीर तो- लून धरण्यास व इकडून तिकडे फिरविण्यास आपले पंख व शेपूट यांच्या हालचाली करण्यापलीकडे फारच थोड्या हालचाली करितो. पाणी किंवा जमीन किंवा ·ज्ञानतंतुजाल १३ दोन्ही ह्यांत आपल्या अवयवांचा उपयोग करणारा सर- पटणारा प्राणी वरच्याहून बऱ्याच जास्त विविध व जा- स्त संयुक्त हालचाली करीत असतो; पण त्या क्रियांचा उद्देश एकंदरीत अल्प उद्देशच साधण्याचा असतो. पण सामान्य स्तनवत् प्राणी भक्ष्याचा पाठलाग व संहार क- रण्यांत, रहावयास विळे करण्यांत, संतति वाढविण्यांत, अन्न सांठवून ठेवण्यांत, वरच्याहून ज्यास्त विविध व प्रत्येकी ज्यास्त संयुक्त क्रिया करतांना दिसतो. माणसा- पर्यंतच्या उच्चतर प्राण्यांकडे पाहतां, आपणास ज्या हालचाली दिसतात त्या बहुतेक अगणितरीत्या विविध- जातीय असतात, त्या प्रत्येकी त्यांचे संचय व क्रम ह्या बाबतीत योग्य रीतीने जुळलेल्या असतात, आणि विविध उद्देश साधण्यासाठी संयुक्त केलेल्या अ- सतात. आणि माणक्याच्या एकंदर प्राणिकोटींत गति- रूप व्यापारांत जसजसें ज्यास्त संमिश्रण असेल तसतसें ज्ञानतंतुजाल ज्यास्त वाढलेले दिसते. हा, तर मग, दुय्यम संबंध असून तो प्राथमिक सं- बंधांत शिरून त्यास संमिश्र करीत असतो. आपल्या हें लक्षात आलेच आहे की, ज्ञानतंतुद्रव्यसंचय आणि त्याने उत्पादित गतिसंचय ह्यांमधील संबंधाखेरीज अन्य संबंध नसता, तर घोड्याचे ज्ञानतंतुजाल माणसाच्या ज्ञानतंतुजालापेक्षा लहान असण्याच्या ऐवजी मोठे अ- सते. पण ज्ञानतंतुद्रव्यसंचय आणि गतीची संमिश्रता ह्यांच्यामध्यहि संबंध आहे असे आपल्या नजरेस येत असल्यामुळे माणसांत विशेषच मोठे ज्ञानतंतुजाल अस- ले पाहिजे असे अनुमान निघते, आणि म्हणून घोड्या- २ ·१४ मानसशास्त्राची तत्त्वं च्या ज्ञानतंतुजालापेक्षा त्याचे ज्ञानतंतुजाल मोठे कां आहे ह्याचा उलगडा लागतो. स्तनवत् प्राण्यांच्या प्रत्ये- क स्वाभाविक समूहांत किंवा वर्गात शरीराच्या प्रमा- णानेच ज्ञानतंतुनाले वाढत नाहीत. हा जो सामान्य नियम (ज्याची कुत्र्याच्या संबंधाने वर उदाहरणे दिली आहेत ) त्याची उपपत्ति अशा रीतीने ज्यास्त स्पष्ट होते. स्तनवत् प्राण्यांच्या सर्वात श्रेष्ठ वर्गाकडे पाहतां ह्याचे जे दुसरे एक उदाहरण दृष्टीस पडते त्याकडे एथें आपण नजर फेंकू, त्यांत एक अर्थप्रचुर अपवाद अस- ल्यामुळे आणि तो अपवाद माणसाचाच असल्यामुळे हे उदाहरण विशेष बोधप्रद व विशेष चित्ताकर्षक आहे. लहान माकडांचे मेंदू त्यांच्या मानाने मोठे असता- त, म्हणजे अत्यन्त उच्च असे जे त्यांचे सजातीय इतर प्राणी त्याच्या मानानेंहि, शरीराचा आकार पाहतां, ते मोठे असतात. हा संबंध स्पानिएल व न्युफौंडलंद ह्यां- च्यामधील · संबंधासारखा असून त्याची उपपत्तिहि तत्सदृशच आहे. छोट्या ' कापुचिन' माकडाच्या हा- लचाली बहुतेक मोठ्या गॉरिलाच्या हालचालीं इतक्या- च विविध व संमिश्र असतात; आणि म्हणून ज्या मा- नाने ज्ञानतंतुविषयक उत्क्रमणाचा हालचालींच्या विवि- धजातीयत्वाशी संबंध आहे त्या मानानें क्या पुचिनचें ज्ञानतंतुजाल गॉरिलाच्या ज्ञानतंतुनालापासूंन आकाराने फारसे भिन्न असू नये. पण ज्या अर्थी ज्ञानतंतुसंचय व उत्पादित गतिसंचय ह्यांच्यामध्यहि संबंध असतो, त्या अर्थी गॉरिलाचे ज्ञानतंतुनाल त्याच्या शरीराच्या आकाराच्या मानाने जरी लहान असले तरी एकंदरीत ·ज्ञानतंतुजाल १५ मोठे असले पाहिजे; आणि तसे ते दिसते. पण गॉरिला व माणूस ह्यांच्यांत उलट भेद दृष्टीस पडतो. माणसा- हून अधिक जड, आणि झाडांतून इकडे तिकडे फिर- णारा, तो असल्यामुळे रानटी माणूस किंवा सुधारलेला मजूर ह्यांच्या इतकी एकंदर हालचाल त्याची बहुधा दिवसांतून होत असते; आणि गत्युत्पादन एवढाच जर ज्ञानतंतुजालास एकटा व्यापार असता तर त्याचे ज्ञान- तंतुजाल माणसाच्या जालाइतकें तरी निदान मोठे अ- सावयास पाहिजे होते. पण माणसाचे ज्ञानतंतुजाल त्या- च्या जालाच्या दुप्पट जड असते. ह्या ठिकाणी, तर मग, इतर सर्व संबंध वस्तुतः एकच असून इंद्रियविषयक व्यापारसरण्या सरासरी सारख्या असल्यामुळे माण- साच्या ज्ञानतंतुजालाचा गॉरिलाच्या जालाच्या मानाने दिसणारा मोठेपणा त्याच्या कृतीच्या फारच मोठ्या संमिश्रतेशी संबद्ध दिसतो; ही संमिश्रता काही अंशी त्याच्या एककालीन ज्यास्त संयुक्त हालचालींत दिसून येते. पण ती मुख्यत्वेकरून दूरच्या उद्देशसिद्धीसाठी केलेल्या सरल व संयुक्त ज्या क्रमिक हालचाली त्यां- च्यांत दिसून येते. ६. हा दुबार संबंध अद्यापि केवळ ठोकळ समज- ला पाहिजे. प्रारंभीच आपल्या असें नजरेस आले की, गतीची जनिति अनेक इंद्रियव्यापारविषयक अटींवर अवलंबून असून त्यांतील प्रत्येफ पृथक्पणे बदलत अस- ते; त्यावरून असे स्पष्ट होते की, जे मुळापासूनचे संबंध आपण उमगून काढिले आहेत त्यांच्यांत कांही लहान- सहान अनियमितपणा असले पाहिजेत. त्यांजबद्दल स- ·१६ मानसशास्त्राची तत्त्वं विस्तर विचार न करता त्यांतील एकच आपण एथें सांगू;-तो शरीपाच्या उष्णतामानाच्या भेदावरून उ- त्पन्न होणारा होय. पक्ष्यांचा वर्ग एकंदरीत स्तनवत् प्रा- ण्यांच्या वर्गापेक्षा ज्यास्त चपळ आहे; आणि जरी पु- ष्कळ स्तनवत् प्राणी पक्ष्यांच्या हालचालींहून अधिक विविधजातीय हालचाली करीत असतात, तरी हलक्या दर्जाच्या स्तनवत् प्राण्यांच्या हालचाली पक्ष्यांच्या हाल- चालींहून ज्यास्त विविधजातीय असतात असे म्हणतां येत नाही. असें आहे तरी, पक्ष्यांची ज्ञानतंतुजाले स्त- नवत् प्राण्यांच्या ज्ञानतंतुजालांहून एकंदरीत जराशी लहान असतात. ह्याचे कारण हे की, पक्ष्यांच्या रक्ता- ची उष्णता अधिक ज्यास्त असून त्याबरोबर त्यांची श्वासोच्छ्यासक्रियाहि ज्यास्त जोराने होत असते, व ह्या दोन्ही गोष्टींवरून अणुविषयक फेरदवलाचा ज्यास्त मोठा वेग असला म्हणजे लहान ज्ञानतंतुजालास एवढा गति- संचयच उत्पन्न करतां येतो की, अणुविषयक फेरबदला- चा लहान वेग असल्यास तेवढा उत्पन्न करण्यास मोठे ज्ञानतंतुजाल लागेल. दुसरी एक गोष्ट एथें सांगितली पाहिजे; ती ही की, इतर सर्व गोष्टी सम असल्यास, एकाद्या ज्ञानतंतुजाला- ची शक्ति त्याच्या लगद्याच्याच बरहुकूम कमज्यास्त होत नाही. काही कारणांमुळे त्याची चालक ह्या ना- त्याने शक्ति त्याच्यांतील द्रव्यसंचयापेक्षा थोड्याशा ज्यास्त प्रमाणाने वाढत असते. ती कारणे ह्यापुढे आप- ल्या लक्षात येतील. पण कमज्यास्तपणा उत्पन्न करणारी ही सर्व कारणे ·ज्ञानतंतुनाल १७ ध्यानात घेतली तरी जो मूल संबंध वर निरीपला तो कायम राहतो; तो हा की, जेथें पुष्कळ हालचाल उ- त्पन्न होत असेल तेथे मोठे ज्ञानतंतुनाल असते; जेथे उत्क्रान्त हालचाल संचयाने मोठी नसली तरी विविध- जातीय असते तेथे मोठे ज्ञानतंतुनाल असते; आणि जेथे उत्क्रान्त गति संचयाने मोठी असून विविधनातीयहि असेल तेथे ज्ञानतंतुजाल सर्वात मोठे असते. ७. हे अपरिचित आणि पुष्कळांस चमत्कारिक वाटणारें निरूपण एथे मुद्दामच केले आहे. त्याची कार- णें अनेक आहेत. त्यांपैकी एक कारण हे आहे की, एथें आपणास मानसिक चमत्कारांचा उत्क्रान्तीचे चमत्कार ह्या दृष्टी- ने मुख्यतः विचार करणे आहे; आणि हे चमत्कार त्यांच्या आत्मस्वरूपी त्यास अत्यन्त सरलरूप देतां, द्रव्य व गति ह्यांच्यासारख्या चालणाऱ्या पुनर्विभन- नाचे चमत्कार आहेत. म्हणून आमच्या दृष्टीने ज्ञानतं- तुजालाच्या संबंधाचा पहिला प्रश्न हा आहे की, द्रव्य व गति ह्यांच्या शब्दांनी प्रदर्शित करता येतील अशा कोणत्या मुख्य गोष्टी त्याच्यांत दिसून येतात ? दुसरे कारण हे आहे की, उत्क्रान्तिमताचा प्रश्न बाजूस ठेविला तरी, मानसिक चमत्काराविषयींचे खरे निर्णय एकंदर सेंद्रियसृष्टीत दिसणाऱ्या गोष्टींच्या आधा- रावर ठरविले पाहिजेत; आणि वरील विधानांत ह्या गोष्टी प्रदर्शित करण्यापलीकडे खरोखरच कांही सांगितलेले नाही. मानवाजतीच्या क्रिया धरून सर्व सेंद्रिय प्राण्यां- च्या क्रिया आपणास गती किंवा हालचाली म्हणूनच ज्ञात 31142.

·मानसशास्त्राची तत्त्वं होतात. अनुमानावरून निघणाऱ्या उपपत्त्या एकीकडे ठेवितां, पळून जाणाऱ्या भक्ष्याच्या उड्या व कमानी, आणि त्याचा पाठलाग करणाऱ्याच्या अनेक रीतींनी योग्य केलेल्या व वरचेवर बदललेल्या क्रिया, ह्या सर्व आपल्या दृष्टीने अनेक रीतींनी संयुक्त केलेल्या हालचालीच होत; आणि आपल्या सजातीयांच्या ( माणसांच्या ) ज्या मुद्रेत, आवाजाच्या सुरांत, आणि शब्दांत इतका गूढ अर्थ आहे म्हणून आपण समजतो, त्याहि सर्व हालचा- लीच होत. म्हणून, ज्या अर्थी, गोष्टी आपणास प्रत्यक्ष दिसतात त्या त्यांच्याविषयींच्या ज्या आपल्या कल्पना त्यांपासून भिन्न करण्यास शास्त्र आपल्यास सांगते, त्या अर्थी बाहेरच्या हालचाली आणि त्यांचा आंतील आरं- भक ( उत्पन्नकर्ता ) ह्यांमधील हा मूल संबंध अगदी आहे तसा दाखविणे आपणास जरूर आहे. अशा रीतीने प्रस्तुत विवेचनास प्रारंभ कर- ण्यास आणखी एक कारण हे आहे की, तसे केल्याने आपण पूर्व कल्पनांपासून आलप्त राहतो. जे लोक मान- सिक चमत्कारांचा विचार करतांना प्राचीन कालापा- सून आलेल्या तद्विषयक क्लप्त्या आपल्याबरोबर आणि- तात त्यांच्यावर त्यांचा पगडा कमज्यास्त बसलाच पा- हिजे. इंद्रियविज्ञानशास्त्रज्ञांची देखील अशा रीतीने कधी कधी चूक झालेली आहे हे लवकरच आपल्या नज- रेस येईल. म्हणून ज्ञानतंतुविषयक चमत्कारांच्या ज्या अन्य व अगदी भिन्न उपपत्त्या आहेत त्यांबद्दल संशय मुळींच प्रकट न करतां त्या एथे लक्षात न घेणे हेच आपणास ·ज्ञानतंतुजालाची रचना १९ योग्य आहे. एतद्विषयक गोष्टींचा मानसशास्त्राच्या दृ- टीने विचार करण्यापूर्वी त्यांचा इंद्रियविज्ञानदृष्ट्या आपणास विचार करणे आहे. अशा रीतीने त्यांचा वि- चार करतां प्राथमिक सत्य हे आपल्या लक्षात येते की, ज्ञानतंतुविषयक उत्क्रमणाचे मान व उत्पादित गतीचा संचय व विविधजातीयता ह्यांच्यामधील वर दाखवि. लेला संबंध सार्वत्रिक आहे. अशाच रीतीने विचार करतां नजरेस येणारी जी दुय्यम सत्ये त्यांचा आतां आपण विचार करूं. प्रकरण दुसरे ज्ञानतंतुजालाची रचना ८. ज्ञानतंतुविश्यक रचनेची सविस्तर हकीकत दे- ण्यापूर्वी त्यांची रूपरेखा दिली पाहिजे; आणि निरनि- राळ्या नमुन्यांच्या प्राण्यांची ज्ञानतंतुजाले व एकाच न- मुन्यांतील निरनिराळ्या पायऱ्यांवरील प्राण्यांची ज्ञानतं- तुजाले ह्यांची एकमेकांशी तुलना केल्याने असल्या रूप- रेखेत दाखवावयाच्या मुख्य गोष्टी फार स्पष्टरीत्या ल- क्षांत येण्याचा संभव आहे. प्राण्यांच्या ज्या तीन वरिष्ठ पोटकोट्या तेवढ्यापुरत्याच ह्या तुलना आपण करूं. अत्यन्त हलक्या दर्जाच्या मऊ अंगाच्या प्राण्यांत ज्ञानतंतुजालाचे केवळ बीज असून ते एक लहानशी गांठ व त्याचे निरनिराळ्या दिशांनी जाणारे तंतू ह्यांचे बन- लेले असते. त्याच जातीच्या ‘लामेलि ब्रांक' नामक ·२० मानसशास्त्राची तत्त्वं प्राण्यांत असल्या कित्येक लहान ज्ञानततूच्या गाठी व- हुधा जोडीजोडीने पसरलेल्या असतातः आणि शेजा- रच्या इंद्रियांत गेलेले तंतू त्यांतून बाहेर पडलेले असून शिवाय त्यांना एकत्र जोडगारे तंतू त्यांत असतात. ह्या जातीचे पक्वाशय असलेले जे गोगलगाई वगैरे प्राणी त्यांची शरीरघटना व चपलता पुष्कळ उच्चतर असून त्यांचे ज्ञानतंतुकेंद्र ( गांठी ) बरेच विविध असतात, कारण, त्यांतील कांहीं बाकीच्यांहून आकाराने मोठे असतात. आणि जोडगांठीच्या दोन शकली एकेन्या गांठी बनण्याने झालेलें में स्थानिक संकलीभवन त्याखे- रीज सामान्य संकलीभवनहि त्यांच्यांत बरेच पुढे गे- लेले दृष्टीस पडते. कारण त्या गांठींपैकी विशेष मोठाल्या डोक्यासभोंवतीं जमलेल्या असतात. ह्याच वर्गापैकी म्हा- कूल वगैरे जे मोठ्या डोक्याचे सर्वात उच्चतर प्राणी त्यांच्यांत नुसत्या वाढीने झालेलें जें ज्ञानतंतुजालाचे सं- कलन तें उच्चतर प्रमाणावर दिसून शिवाय स्वतंत्र गां- ठीचे एकीकरण होऊन बनणारे जे संकलन तेंहि मोठ्या प्रमाणावर दिसते; आणि शिवाय त्यांचे आकार, रूप, आणि वाटणी ह्यांतील वैविध्याने उत्पन्न झालेली जी वि. विधजातीयता तीहि त्यांच्यांत दिसून येते. हलक्या जातीच्या कड्यांच्या प्राण्यांत शरीराच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत गेलेली नाजूक दोरी व तिला दोन्ही बाजूंनी जोडीने फुटलले फांटे, ह्यांचे ज्ञानतंतुजाल बनलेले असते. अवयवरहित कड्यांच्या प्रा- ण्यांकडून जेव्हां आपण सांध्यांच्या प्राण्यांकड जातों, जे अवयवयुक्त कड्यांचे बनलेले असतात, तेव्हां ज्ञानतं- ·. ज्ञानतंतुजालाची रचना २१ तुजाल अनेक केद्रांचे किंवा गांठींचे बनलेले आपल्या दृष्टीस पडते, त्यांपैकी प्रत्येक गांठीतून त्या कड्यांतील प्रत्येक अवयवाकडे ज्ञानतंतू गेलेले असतात, आणि ते सर्व केंद्रतंतूच्या जाड दोरीने जोडलेले असतात, आणि तसल्याच केंद्रांचे प्रसृत जुडगें डोक्यांत असते. ह्या वर्गातील सांध्याच्या उच्चतर प्राण्यांत ज्ञानतंतूकेंद्र त्यांना जोडणाऱ्या रचनांच्या मानाने ज्यास्त मोठ्या आकाराचे असतात, मुख्य ज्ञानतंतुकेंद्र प्रत्यक्ष एकमे- कांशी लांबीकडून व रुंदीकडून पोंचलेले असतात; आणि अखेरीस त्यांचा मिलाफ झालेला असतो. उच्चतर नमुने व नीचतर नमुने ह्यांमधील तुलनांवरून दिसणारे जे संकलन तें प्रत्येक कीटकाच्या किंवा कवचीच्या प्राण्याच्या वाढीत देखील हळूहळू वाढतांना दृष्टीस पडते. आणि ज्ञानतंतुविषयक रचनांच्या वाढत्या वाढीबरो- बर, बनीभवनावरावर व संयोजनाबरोबर गांठींच्या लगद्यांमध्ये, त्यांना जोडणान्या दोऱ्यांमध्ये, आणि त्यां- च्या भिन्नभिन्न दिशांनी जाणान्या तंतूंमध्ये वाढता विसदृशपणा दिसून येतो. मणक्याच्या प्राण्याच्या पोटकोटींत उत्क्रमणाचे हे विशेष दुसऱ्या एका रूपी दिसून येतात. 'आम्फि ऑक्स- स' नावाचा जो अगदी हलक्या दर्जाचा सुमारे दोन इंच लांबीचा समुद्रकांठी सांपडणारा मणक्याचा प्राणी त्या- चा डोक्यांतील व पाठीच्या कण्यांतील ज्ञानतंतुस्तंभ साधा असतो, आणि त्याचे वरचे टोंक डोक्यांत पृथक् ज्ञानतंतूंची जुडगी उत्पन्न होऊन स्तंभाच्या वाकीच्या ·२२ मानसशास्त्राची तत्त्वे भागापासून निराळे झालेले नसते, आणि त्याच्या बाजू- नीं निघालेले ज्ञाननंतु एकमेकांपासून फारसे भिन्न नसतात. वाटोळ्या तोंडाचे जे मासे त्यांच्या डोक्यांतील जुडगी बरीच स्पष्ट दिसत असून, सामान्य माशांकडे पाहतां ही जुडगी व्यक्तिशः वरच्याहून बरीच ज्यास्त मोठी असून त्याचा एक गोळा किवा बाजभूत मदू बनलला असतो. तथापि ह्या ठिकाणी जरी त्या गांठी एकमेकींस प्रत्यक्ष लागलेल्या असतात तरी त्यांची मांडणी एकीपुढे एक अशा ओळीची दिसते. पण उच्चतम माशांत त्यां- पैंकी कांहीं गांठी बऱ्याच वाढलेल्या असून त्या बाकींच्यावर पडलेल्या असतात आणि अशा रीतीने त्यांचे एकंदर जुडगें ज्यास्त मोठे बनलेले असते. उच्चतर सर्पटणारे प्राणी व पक्षी ह्यांच्यांत गोळा झालेल्या ह्या कांहीं गांठी इतरांहून बऱ्याच वाढलेल्या दिसतात, व त्यामुळे बाकीच्या गांठी ज्यास्त झांकलेल्या दिसतात. कनिष्ठ जातीच्या स्तनवत् प्राण्यांत ही गोष्ट ह्याहूनहि ज्यास्त प्रमाणावर दिसते. त्यांच्याकडून वरवर पाहत गेलें म्हणजे ज्ञानतंतुविषयक रचनेत मुख्य फरक ह्या गोळा झालेल्या ज्ञानतंतुकेंद्रा- पैकी दोन सर्वात मोठ्या जोड्यांची वृद्धि होत जाणे हा दिसतो. माणसांत एक जोडी इतकी मोठी झालेली आहे की, बाकीच्या बहुतेक जोड्या तिने झांकून गेलेल्या अ- सतात. तिच्यांत बहुतेक बुडून गेलेल्या असतात. ह्या प्रत्यक्ष संकलनाबरोबर त्यांचे संबंध ज्यास्त निकट व ज्यास्त होत जाणे हे जे अप्रत्यक्ष संकलन ते दिसून येते. हे संबंध ( जुळून जाणी, जुळणी ) उभे व आडवे दो- न्ही प्रकारचे असतात. आम्फिओक्सस प्राण्यांमध्ये डोके ·ज्ञानतंतुजालाची रचना २३ व पाठ यांतील स्तंभांत त्याचे निरनिराळे भाग जोडणारे उभे गेलेले ज्ञानतंतू थोडेच असतात; पण वरच्या दर्जा- च्या मणक्याच्या प्राण्यांत हे जोडणारे ज्ञानतंतू ह्या स्तंभाचे मुख्य घटक बनतात. आणि त्याचप्रमाणे, डो- क्यांतील मेंदूचे दोन अर्ध पक्ष्यांत अल्प रीतीने एकमे- कांशी जुळलेले असून, अत्युच्च स्तनवत् प्राण्यांत अ- नेक तंतंच्या बनलेल्या जाड गोळ्याने ते जळलेले अस- तात. त्याबरोबरच अशांच स्पष्ट विभिन्नीकरणं उत्पन्न होत असतात. डोके व पाठ यांतील स्तंभाच्या वरच्या टोकाची वाढ होऊन त्यांच्या मेंदूच्या गांठी बनणे हे जे सामान्य विभिन्नीकरण त्याखेरीज ह्या गांठींपैकी कां- हींची फार मोठी वाढ होणे हे दुसरें विभिन्नीकरण उ- होते; आणि ठिकठिकाणी रचनावैसदृश्य उत्पन्न होऊन आणखी विभिन्नीकरणे उत्पन्न होत अ- सतात. मोठाल्या मांठी जशा मोठ्या होत जातील तशा घड्या बनून बाहेरून त्या इतरांहून विसदृश हो- तात; आणि त्यांच्या आतील भागांत प्रत्येकी भेदविशेष उत्पन्न होतात. शरीराच्या पृष्ठभागावरील ज्ञानतंतुजालाची स्थिति अशीच होते. ज्या ज्ञानतंतुजोड्या पूर्वी बहुतेक समस्वरूप होत्या त्या कांहींची वाढ इतरांहून ज्यास्त होऊन, आणि ह्या बाह्य भेदांबरोबर अंतर्भेद उत्पन्न होऊन विविधस्वरूप बनतात. एकंदर प्राणिकोटींत ज्ञानतंतुजालाच्या दिसणाऱ्या निरनिराळ्या रूपांची जी ही सामान्य पाहणी तिजव- रून त्याचे उत्क्रमण सामान्य उत्क्रमणाशी कमें जुळते हे चांगले दिसून येते. एथे आपला जिच्याशी विशेष त्पन्न ·२४ मानसशास्त्राची तत्त्वं संबंध आहे तीहि गोष्ट एथे दिसून येते; ती ही की, थोडेसे तंतू व सूक्ष्म गांठी ह्यांचे बनलेले बीजभूत ज्ञान- तंतुजाल जर फारच पसरलेले असते तर त्याचा आकार जसा वाढत जातो व संमिश्रता वाढत जाते, तसतसें त्यांचे संकलन वाढत जाते, त्यांचे संबंध वाढत जातात व विविध होत जातात. ही सामान्य कल्पना मनांत वागवून त्याच्या रचनेचे आपण ज्यास्त निकट निरीक्षण करूं; आणि प्रथम त्याच्या विशिष्ट रूपांचा विचार न करतां सामान्य रूपाचा विचार करूं. ९. ज्ञानतंतुनाल दोन घटकद्रव्यांचे बनलेले असते, आणि ती बाकीच्या देहघटक द्रव्यांपासून बरीच भिन्न असतात. ती त्यांचे करडा व पांढरा असे जे भिन्न रंग त्यांवरून, आणि पिशवीमय व तंतुमय अशा त्यांच्या भिन्न रचनांवरून एकमेकांपासून भिन्न म्हणून ओळ- खली जातात. एकंदर ज्ञानतंतुद्रव्यघटना, किंवा ही दोन प्रकारची जी ज्ञानतंतुद्रव्ये त्यांची भिन्न भिन्न घटना, ह्यासंबंधाने रासायनिक पृथक्करणांनी हल्ली केवळ अंध- कच ज्ञान आपणांस झालेले आहे. म्हणून ह्यासंबंधानें खात्रीपूर्वक एवढे म्हणतां येते की, त्यांपैकी प्रत्येकांत फॉस्फेटिक ( फॉस्फरसयुक्त ) चरव्या आणि प्रोटीन द्रव्ये ( प्राथमिक, अन्नघटकांतील मूलद्रव्ये ) आहेत; पण हे दोन्ही घटक त्या दोन घटकद्रव्यांत निरनिराळ्या रीतीने पसरलेले असून निरनिराळ्या स्थितीत असतात. सूक्ष्मदर्शकयंत्र, व संयुक्तद्रव्यांत इतर द्रव्यांचे अस्तित्व ओळखून काढणारी द्रव्ये ह्यांच्या मदतीने त्यांबद्दल आपणास काय कळतें तें आतां पाहूं.

·ज्ञानतंतुजालाची रचना २५ करड्या घटकद्रव्याचे उत्क्रमण जेथें तलासतां येते तेथें त्याच्या नलिका ( vesi cles ) किंवा सूक्ष्म कण ( corpus cles ) नैट्रोजनयुक्त प्रोटोप्लासम-(जीव- घटक मूलद्रव्य ) मधून उत्पन्न झालेले दिसतात, व तो प्रोटोप्लासम दाण्यांनी भरलेला असून त्यांच्या मध्यभागी nucleus एक आधारभूत कण ( ) किंवा मध्यकण असतो. ह्या मध्यकणांसभोंवतीं तो प्रोटोप्लासभ गोल गो- ळ्यांच्या रूपाने जमतो; आणि ते गोळे प्रत्येकी पातळ पापुद्यांत गुंडाळले जाऊन त्यांच्या ज्ञानतंतुघटक पिश- व्या बनतात. अशा रीतीने प्रोटीन द्रव्याचे ज्ञानतंतुपिश- व्यांतील द्रव्य व त्यांचे मुख्य घटक द्रव्य बनलेले असून तें जरी गढ़ेदार असते तरी मऊ असते. त्यांत पुरलेले सूक्ष्म कण, पिशव्यांतील व पिशव्यांच्या बाहेरीलहि, चरबीरूपद्रव्याचे बनलेले असतात. आणि निरनिराळ्या पायऱ्यांवरील ज्ञानतंतुपिशव्यांची तुलना करतां ह्या सू- क्ष्म कणांच्या रंगांत फरक दृष्टीस पडतात व त्यांवरून त्यांचे वाढतें रूपान्तर होत असलेले दिसून येते. ह्या करड्या मेंदूघटकद्रव्याची सामान्य कल्पना पुरी कर- ण्यास आणखी असे सांगितले पाहिजे की, ह्या मध्यक- ण असलेल्या सूक्ष्म पिशव्यांना किंवा ज्ञानतंतुकणांना फांटे फुटतात, व त्यांना बहुधा फांद्या फुटलेल्या असून त्यांच्या संख्या व विस्तार ही बदलत असतात; आणि कांहीं ज्ञानतंतुकेंद्रांत हे तंतू जरी बहुधा ह्या पिशव्यांत सरळ जात असतात, किंवा कांहीं फांट्यांना जाऊन मिळत असतात, तरी इतर ज्ञानतंतुकेंद्रांत तंतू व पिश- व्या ह्यांमधील संबंध क्वचितच प्रत्यक्ष असतात, पण जेथे ३ ·२६ मानसशास्त्राची तत्त्वे असतात तेथे ते त्या दोहोंतून निघालेल्या फांद्यांच्या दूर- च्या पोटभागांनी जुळवलेले असतात. आपण जेव्हां शुभ्र किंवा तंतुमय घटकद्रव्याकडे व- ळतो तेव्हां जी द्रव्ये आपल्या दृष्टीस पडतात ती प्रथ- मदर्शनी वरच्या द्रव्यांहून स्वरूप व रचनापद्धति ह्या बाबतीत भिन्न दिसतात. हे तंतू सूक्ष्म नलिका आहेत म्हणून ठरते. ज्या अत्यन्त नाजूक पापुद्याची प्रत्येक नलिका बनलेली असते त्याच्यांत मऊ द्रव्य किंवा गीर असतो, तो तेलासारखा दाट असून त्याला मोत्यासारखें तेज असते, आणि तो आल्ब्युमेनरूपी व चरबीरूपी द्र- व्यांचा बनलेला असतो. पण अशा रीतीने ज्ञानतंतुनलि- का व ज्ञानतंतुपिशव्या ह्यांतील समाविष्ट द्रव्ये जरी पर- स्पर भिन्न दिसतात, तरी काळजीपूर्वक परीक्षण केल्या- स त्यांच्यामध्ये मुळांत सादृश्य दृष्टीस पडते. कारण ती नलिका किंवा कोश (पिशवी ) ह्यांत जो गीर भरलेला असतो त्यांत एक नाजूक तंतू पुरलेला असतो. त्यास स्तंभनलिका म्हणतात व तो एका प्रोटीन द्रव्याचा बन- लेला असतो. हे प्रोटीनद्रव्य रासायनिकदृष्टया जरी सूक्ष्म नलिकांच्या पिशव्यांतील प्रोटीनद्रव्यासारखे असते, तरी भौतिकदृष्टया निराळे असते; कारण ते त्या मानाने घट्ट किंवा घन असून शिवाय तें समस्वरूप व सारखे असते, म्हणजे मध्ये मध्ये त्याच्यांत चरबीचे सूक्ष्म कण नस- तात. प्रोटीनद्रव्याचे जे हे मधलें सूत तोच मुख्य ज्ञान- तंतु होय, आणि त्याच्या सभोवतालचा गीररूपी कोश व त्याला गुंडाळणारा पापुद्रा हे केवळ ज्याचे मदतनीस होत, ह्याबद्दल कित्येक पुरावे आढळतात. एक हा की, .

·ज्ञानतंतुजालाची रचना २७ उच्चतर प्राण्यांच्या मीमध्ये जसे हे गीररूपी कोश नसतात तसे नीचतर प्राण्यांमध्येहि नसतात; म्हणजे, ज्ञानतंतु हा मध्यनलिका व त्याच्या भोवतालचा पापु- द्रा ह्यांचा बनलेला असतो, व त्या दोहोंच्या मध्ये गीर नसतो. दुसरा पुरावा हा की, उच्चतर प्राण्यांत देखील गीररूपी कोश, नेहमीं नाहीं तरी बहुधा, ज्ञानतंतूच्या बाह्य टोकाजवळच संपतो; पण मधले सूत व त्याच्या भोवतालचा पापुद्रा त्याच्या पुढेहि असतो, आणि शेवटी त्यांना सूक्ष्म फांद्या फुटलेल्या असून त्या स्पष्ट कोशाने आच्छादलेल्या नसतात. आणखी एक पुरावा असा आहे की जेथे ज्ञानतंतू ज्ञानतंतुविषयक पिशवीशी जुळतो तेथें गीररूपी कोश त्यांच्या संयोगस्थळी पोहोचण्यापूर्वी- च संपतो; पण मधील तंतु पिशवीतील द्रव्यास जाऊन मिळतो, आणि त्याचा रक्षक पापुद्रा जेथें पिशवीला आच्छादन असेल तेथे त्या आच्छादनाला जाऊन मिळतो. एवंच मध्यतंतु किंवा स्तंभनलिका हा ज्ञानतंतूचा मुख्य भाग होय असे म्हणण्यास आधार दिसतो; आणि तशा दृष्टीने पाहतां आपल्या असें नजरेस येते की, ज्ञानतंतूचें द्रव्य व ज्ञानतंतुविषयक पिशवीचे द्रव्य ह्यांत पुष्कळ बाबतींत साम्य आहे; कारण त्यांच्यांत मुख्यत्वें भेद एवढाच दिसतो 'की, ज्ञानतंतुविषयक पिशवीतील प्रोटीन- द्रव्यांत पाणी ज्यास्त असते, चरबीचे सूक्ष्म कण असतात, आणि तो उघडपणे अस्थिर अशा लगद्याचा भाग अस- तो; पण ज्ञानतंतुनलिकेतील प्रोटीन द्रव्य ज्यास्त घन असते, आणि त्याच्या सभोवतालील चरबीयुक्त संयुक्त ·२८ मानसशास्त्राची तत्त्वं पहिल्यास पृथक्करण द्वव्यांहून स्पष्टपणे तें भिन्न दिसते; आणि अशा रीतीने त्याची रचना वरच्या मानाने स्थिर असते. ह्या भेदाचा अर्थ काय? ह्याचे उत्तर पाहूं लागण्या- पूर्वी आपण असें ध्यानांत आणिले पाहिजे की, संयुक्त- द्रव्यांला मुळापासून भिन्न अशी दोन रूपान्तरें प्राप्त होत असतात-एक हे की, ज्यांत त्या द्रव्याचे सर्व किंवा कांहीं घटक एकमेकांपासून पृथक् होतात आणि सभोवतालच्या पोकळीत पृथपणे किंवा नवे संयोग बनवून पसरतात; व दुसरे हे की, ज्यांत त्या संयुक्तद्रव्याचे घटक पृथक् होण्याच्या ऐवजी केवळ त्यांची नवी मांडणी होते, आणि अशा रीतीने त्या गोळ्याचे भौतिकस्वरूप पूर्वीचेंच राहून त्याचे दृश्यधर्म तेवढे बदलतात. (decomposition) म्हणतात, दुसऱ्यास समभागरूपा- न्तर(isomeric trans firmation)म्हणतात. रूपान्त- राच्या ह्या दोन रूपांत आणखी भेद असा आहे की, त्यांपैकी एक प्राप्त होत असतां त्याबरोबर गतीचे पु- ष्कळ विसर्जन होत असते, पण दुसऱ्याबरोबर तिचे आकर्षण ( आंत ओढून घेणे ) किंवा विसर्जन फार थोड्या प्रमाणावर होते. आणखी तिसरा एक भेद ह्या दोन रूपान्तरांमध्ये आहे. पृथक्करणानंतर पृथक् केले- ल्या घटकांना त्यांचे पूर्वीचे संबंध त्वरेने पुनः धारण करण्यास लावता येत नाही. पुष्कळ वेळा त्यांचे पुन:- संयोग बनवणे अवश्य असते; आणि जेथे बनवतां येतात तेथे तरी ते बनवणे कठीण जाते. पण समभागरूपान्त- राच्या पुष्कळ उदाहरणांत मूळचा आकार परिस्थितीत फार बेताचा बदल केल्याने उत्पन्न करता येतो.

·ज्ञानतंतुजालाची रचना २१ आतां अशा रीतीने मोठ्या प्रमाणावर परस्परभिन्न असलेले रूपान्तराचे जे हे दोन प्रकार तेच ज्ञानतंतुद्र- व्याच्या दोन प्रकारांना प्राप्त होत असतात असें मान- ण्यास आपल्यास कारण आहे. नलिकांमधील चरबी- कणांशी मिसळलेले प्रोटीन द्रव्यासारखें पृथक्करण पावत असतां ज्ञानतंतुस्तंभघटक प्रोटीनद्रव्य सारखें समभाग स्थितीतून दुसऱ्या समभागस्थितीप्रत जात असते. “ जीव- शास्त्राची तत्त्वे" ह्या ग्रंथांत काढिलेल्या सिद्धान्तांस अनुसरून निदान एथे ही गोष्ट गृहीत तरी केलेली आहे. त्या ठिकाणी असा कोटिक्रम केला आहे की, देहांत एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी अणुविषयक चलबि- चल पसरल्याने त्यांतील मिश्रित कोलाइड (पापुद्यांतून न गळणारी सरसासारखी) द्रव्ये अशी काही बदलून जाऊं लागतात की, तेणेकरून त्या दोन ठिकाणांमध्ये चलबिचल केल्यास समभागरूपान्तर पावणारा कोलाइड द्रव्याचा प्र- कार उत्पन्न होतो, आणि तो तें रूपान्तर पावत असतां ती चलबिचल संक्रान्त करितो; आणि त्या ठिकाणी असा कोटिक्रम केला आहे की, ह्या सहज रूपान्तर पावणा- या कोलॉइडने एका टोकास अदलाबदल सुरू केल्यावर व तो दुसऱ्या टोकास नेऊन पोहोचविल्यावर, आणि असें करतांना कांहीं अणुविषयक गतिदान करून प्णतामानांत तो कमी झाल्यावर रक्ताने भरलेल्या शे- जारच्या शरीरघटक द्रव्यांतून खर्च झाली असेल तेवढी अणुविषयक गति तो लागलीच ओढून घेतो. आणि अशा रीतीने त्याची पूर्वीची समभागरूपान्तरक्षम स्थिति ·३० मानसशास्त्राची तत्त्वे , व रूपान्तराची लाट पुनः पसरण्याची योग्यता, त्यास परत प्राप्त होते. ह्या कोटिक्रमामध्ये जरी केवळ क्लृप्तीचा भाग पु- ष्कळ आहे, तरी अप्रत्यक्ष युराव्यावरून असें संभव- नीय दिसते की, ही उपपत्ति जर खरी नसेल तर खरी उपपत्ति तिच्यासारखीच काही तरी असली पाहिजे. पिशव्यांमधील द्रव्य घटनाकारक अणुविषयक फेरबद- लांचे व त्याबरोबर होणाऱ्या गतिविमोचनाचे स्थान आहे, आणि नलिकांमधील द्रव्य अशा फेरबदलांचे स्थान आहे की, ज्यांचे विशेष स्वरूप काहीहि असले तरी विघटनाकारक असे फारसे पृथक्करण व गतिविमो- चन त्यांच्यांत होत नाही, असे मानण्यास अनेक का- रणे आहेत; त्यांपैकी काही ही होत. पांढऱ्या ज्ञानतंतुघटक द्रव्यापेक्षां करडया द्रव्यांत फार ज्यास्त पाणी असते; कारण करड्या द्रव्यांत धन द्रव्ये शंभरांत बारा प्रमाणावर असून जल ८८ प्रमाणांत असते;आणि पांढऱ्या द्रव्यांत पहिली द्रव्ये शंभरांत पंचवीस प्रमाणा- वर असून जल ७५ प्रमाणांत असते. आतां पाण्याचा रिप- लपणा अणुविषयक फेरबदलास सुलभ कारता, आणि ज्या मागांत अणुविषयक फेरबदलाचे मान मोठे असेल त्यांत पाणी बहुधा विपुल असते. ह्यावरून गर्भितार्थ असा नि- घतो की, करडे द्रव्य पांढऱ्यापेक्षा फार• ज्यास्त जलद रूपान्तर पावते. ह्याहून ज्यास्त बळकट पुरावा ह्यावरून मिळतो की, पांढऱ्या किंवा तंतुमय द्रव्यापेक्षा करड्या किंवा पिशवीरूप द्रव्यांत रक्तवाहिन्या फारच ज्यास्त असतात. ह्या दोन द्रव्यांत पसरलेल्या रक्तवाहि- ·१ ज्ञानतंतुजालाची रचना ३१ न्यांच्या जालांची तुलना करतां हा भेद ठळक दिसून येतो; आणि तो प्रथमदर्शनी दिसता त्याहून फार मोठा आहे. मोजमाप घेऊन केलेल्या अंदाजावरून असे दिसते की, त्या दोन द्रव्यांचे सारखे भाग घेतल्यास एकांत दुसऱ्यापेक्षां पांचपट ज्यास्त सूक्ष्म रक्तवाहिन्या असतात. आतां ज्या अर्थी द्रव्ये आणणारे व नेणारे हे सूक्ष्म पन्हळ ज्या मानाने संयोगीमवन व पृथक्करण जलद असेल त्या मानाने पुष्कळ असले पाहिजेत, त्या अर्थी ह्या दोन द्रव्यांमधील विघटनाकारक फेरबदलांच्या मानांत मोठा भेद असला पाहिजे. आणखी एका भेदावरून ह्या सिद्धान्तास अशीच बळकटी मिळते. रक्तकणांत असलेला अस्थिर दाणेदार प्रोटोप्लासम शेजारच्या चलबिच- ल करणाऱ्या शक्तींपासून ज्या पापुद्याने राक्षलेला असतो तो जेथें अत्यन्त जाड असेल तेथे देखील इतका नाजूक असतो की, त्याचे अस्तित्व केवळ प्रतिक्रिया करणाऱ्या द्रव्यांच्या साह्याने ठरविता येते; आणि तो कित्येक रक्त- कणांत मुळींच दृश्य करता येत नाही. म्हणून हे रक्त- कण किंवा पिशव्या, आणि त्यांच्यामधून विपुल वाहणारे रक्तप्रवाह ह्या दोहोंमध्ये त्या सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांच्या पातळ पापुद्यांखेरीज काही नसते; आणि अशा रीतीने प्रत्येक केशाकर्षक सूक्ष्म रक्तवाहिनीने आणिलेले चल- बिचल करणारे पदार्थ शेजारच्या पिशव्यांतील अस्थिर रीतीने मांडिलेल्या द्रव्यांत बहुतेक मुळींच प्रतिबंध न होतां जाऊ शकतात. पण ज्ञानतंतुगत द्रव्याशी रक्ताचे जे संबंध त्यांची गोष्ट अगदी वेगळी आहे. प्रत्येक ज्ञा- नतंतुनलिकेची भिंत सहज दृश्य करतां येण्याइतकी ·३२ मानसशास्त्राची तत्त्वे जाड असते; आणि ती व प्रधान द्रव्याचे मधलें सूत यां- च्यामध्ये ज्ञानतंतुगीराचा लेप असतो. ह्या कुंपणांतून चलबिचल करणारे पदार्थ थोड्याशा सूक्ष्म केशाकर्पक रक्त- वाहिन्यांतून नेलेले असल्यामुळे लवकर जाऊं शकत नाहीत आणि त्यामुळे मुख्य ज्ञानतंतुसुतांत त्याच्या दोन टोकां- मधील स्थळी अणुविषयक फेरबदल होण्यास प्रतिबंध होतो. जोपावेतों चलबिचल करणारी द्रव्ये संचयाने बे- ताची राहतील तोपावेतो हे रक्षण पुरे होते; पण ती जेव्हां अतिरिक्त होतात-उदाहरणार्थ, रक्तवाहिन्यांत रक्त फाजील सांचेल तर तेव्हां ज्ञानतंतुसुतांत स्थानिक फेरबदल उत्पन्न होतात; ह्यामुळे एकप्रकारच्या मज्जा- तंतुव्यथेची उत्पत्ति होते. आणखी असे सांगितले पाहि- जे की, ह्या ज्ञानतंतुगिराच्या ह्या आच्छादनाने मुख्य ज्ञानतंतुविषयक सुतांचे शेजारच्या रक्तप्रवाहांपासून होणाऱ्या चलबिचलांपासून रक्षण होते. इतकेच नाही, तर त्याच जुडग्यांतील इतर सुतापसून होणाऱ्या चलबिचलां- पासून देखील त्याचे रक्षण होते. बाजूंकडून चिकटून असणाऱ्या स्तंपनलिकांना अशा रीतीने आच्छादन नसते तर एकीतून पसरलेला अणुविषयक फेरबदल शे- जारच्या ज्ञानतंतूंत तसले बदल उत्पन्न करता. अटाक्सी नांवाचा जो रोग आहे व ज्यांत अवयवांचें चलनवलन करता येत नाही, त्यांत असेंच होते; कारण त्यांत ज्ञान- तंतूंच्या सभोवतालचा हा गीरकोश निघालेला असतो. काही ज्ञानतंतुरचनांत ह्या गीरकोशांचा अभाव दिसतो ह्याचे कारण हेच होय. कारण ज्या मणकाविहीन प्रा. ण्यांत हा स्वाभाविक अभाव असतो त्याच्यांत उच्चतर ·ज्ञानतंतुजालाची रचना ३३ प्राण्यांमध्ये दिसून येणारे एकाच जुडग्यांतील ज्ञानतंतू- मधील अनेक व नानाविध भेद दिसून येत नाहीत; का- रण त्याच्या टोकांच्या रचना व व्यापार फार कमी विभिन्नीकृत असतात. मणक्याच्या प्राण्यांच्या पोटांतील ज्ञानतंतुजालांतील जुडग्यांत करडे किंवा गीरविहीन तंतू असतात त्यांचीहि गोष्ट अशीच आहे; कारण ही जुडगीं पोटांतील निरनिराळ्या इंद्रियांत संबंध स्थापण्याच्या उ- पयोगी पडत असतात, आणि ह्यांपैकी प्रत्येकाचे स्वतंत्र- रीत्या काम करणारे भाग वरच्यापेक्षां फार कमी अस- ल्यामुळे त्यांतील ज्ञानतंतूंना असले पूर्ण कोश असणे आवश्यक नसते. शरीराच्या पृष्ठभागावरील डोक्यांतील व पाठींतील ज्ञानतंतुजालाच्या काही भागांची गोष्ट अ- शीच आहे; उदाहरणार्थ, प्राणेंद्रियविषयक ज्ञानतंतुवि- स्तार, जो कोशविहीन तंतूंच्या विस्तृत जाळ्याचा बन- लेला असतो, त्याचा विशेष हा आहे की, त्याच्या निर- निराळ्या भागांवर स्वतंत्र व्यापार होत नाही. एवंच प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष पुराव्यावरून आपणास असा सिद्धान्त बसवतां येतो की, ज्ञानतंतुजाल निरनि- राळ्या स्वरूपी व परिस्थितीत असलेल्या एकाच जाती- च्या द्रव्याचे बनलेले असते. करड्या मजाघटकांत हैं द्रव्य लगद्यांनी असून त्यांत सूक्ष्म कण असतात, ते मऊ असून त्यांत सूक्ष्म दाणे पसरलेले असतात; आणि जे अशा रीतीने अस्थिररीत्या घटित असून, त्यांच्यांत चलबिचल होण्याचा अत्यन्त संभव उत्पन्न व्हावा अशा रीतीने त्यांची मांडणी असते. पांढऱ्या मज्जाघटकांत हे द्रव्य अत्यन्त सूक्ष्म सुतांच्या रूपाने गोळा झालेले असते, ·३४ मानसशास्त्राची तत्त्व ती जास्त जाड असतात, त्यांची घटना समस्वरूप अ- सते, आणि ती त्याच्या टोकांव्यतिरिक्त इतरत्र चल- बिचल करणाऱ्या शक्तींपासून विलक्षण प्रमाणावर रक्षि- लेली असतात. आणि ह्यापुढे आमी असा गर्भितार्थ घेऊन चालणार की, अस्थिररीत्या घटित व परिस्थित जे लगदे ते विघटक अणुविषयक फेरबदलांची आणि गतिविमोचनाची स्थाने असतात; आणि स्थिररीत्या घटित व परिस्थित लगदे विघटक किंवा संहारक नाहीत अशा फेरबदलांची स्थाने असून ते बहुधा समभागघटित असतात. १०. प्रोटीनतंतुमय मज्जानलिका आणि रूपान्तर पावणाऱ्या लगद्यांनी युक्त अशा मजापिशव्या ह्या द्र- व्यांचे ज्ञानतंतुजाल बनलेलें आहे; आणि ती कोणत्या रीतीने एकत्र केलेली आहेत हे आपणास पाहणे आहे. आपण मज्जानलिकांच्या पृष्ठस्थ टोकांपासून किंवा त्यां- पैकीं बाह्यपृष्ठस्थ टोंकांपासून सुरवात करूं. कल्पना करा की, विशेष इंद्रियांचे ग्रहणक्षेत्र जिचें बनले आहे ती आंत वळलेली कातडी धरून सर्व त्वचा, जाळें बनेल अशा रीतीने छिद्रांनी भरलेली आहे. क- ल्पना करा की, ह्या जाळ्यांमधील छिद्रे निरनिराळ्या ठिकाणी अत्यन्त निरनिराळ्या आकाराची आहेत; अशी की, ती काही ठिकाणी मासे पकडण्याच्या जाळ्याच्या छिद्रांएवढी असून काही ठिकाणी सुईचे अग्रहि जाणार नाही इतकी सूक्ष्म आहेत. किंवा विशेष रीतीने बोला- वयाचे असल्यास, कल्पना करा की, पाठीच्या मध्यभागी छिद्रे अडीच इंच व्यासाची आहेत, पुढील बाहूंच्या व मांड्यांच्या मध्यभागी तितकीच मोठी असून मान व , ·ज्ञानतंतुनालाची रचना ३५ छाती ह्यांवर ती दोन इंचांच्या व त्याहून कमी व्या- साची आहेत, तंगड्यांच्या टोकाजवळ दीड इंच व्या- साची, हाताच्या मागच्या भागावर सव्वा:इंच व्यासाची, कपाळावर इंचाहून कमी व्यासाची, गालांवर व तळ- हातांवर अर्ध्या इंचाहून कमी व्यासाची, बोटांवर पाव इंच व त्याहून कमी व्यासाची, बोटांच्या टोकांजवळ एकबारांश इंच व्यासाची, आणि जिभेच्या टोकावर एकचोविसांश इंच व्यासाची आहेत; आणि शिवाय, कल्पना करा की, ज्या कातड्याच्या पिशवीचा डोळा बनलेला असतो तिजवर ही छिद्रे इतकी सूक्ष्म आहेत की, ती ओळखण्यास सूक्ष्मदर्शक यंत्राची जरूरी लागते. ही छिद्रे अनियमित रीतीने बहुकोनाकृति आकाराची असून शरीराच्या ज्या पृष्ठभागांचे बाह्य जगाशी फारच अल्पविध दळणवळण आहे अशा भागांवर अशा रीतीने रुंद असून ज्या पृष्ठभागांचे बहुविध व अनेक दळणव- ळणे असतील तेथे लहान लहान होत जातात अशी कल्पना केली म्हणजे ज्या स्वतंत्र स्थानिक भागांमध्ये स्वतंत्र ज्ञानतंतू उत्पन्न होतात त्यांच्यामधील संबं- धाची ठोकळ कल्पना आपल्यास येईल. पण ही कल्प- ना पुरी करण्यास आणखी काही कल्पिले पाहिजे. मो- ठाली छिद्रे फार रुंद किनाऱ्यांची आहेत असे समजले पाहिजे; कारण जेथें छिद्रे अत्यन्त मोठी आहेत तेथे त्या किनाऱ्या पाव इंच रुंदीच्या आहेत; ही छिद्रे जशी लहान होत जातील तशा ह्या किनाऱ्या ज्यास्त ज्यास्त निरुंद होत जातात असें कल्पिले पाहिजे; असें होता होतां शेवटीं नेत्रदर्पणाच्या ( डोळ्याच्या आतील पहा- ·D मानसशास्त्राची तत्वे वयाचा पडदा ) पृष्ठभागावर ह्या किनाऱ्या कोळ्याच्या जाळ्याच्या सूक्ष्म सुताएवढ्या बारीक बनतात. आणि आतां आपण अशी कल्पना करूं की ह्या क्षेत्रांपैकी प्रत्येकामध्ये-मग ते लहान असो वा मोठे असो-तंतूंचं एक जाळे आहे, ते मुख्य मज्जाद्रव्याचे बनलेले असून एकमेकांना लागून आहेत, पण शेजारच्या क्षे- त्रांत असलेल्या तंतूंशी ते जुळलेले नाहीत. आतां अ- सल्या प्रत्येक जाळ्याने व्यापलेले क्षेत्र अगदी स्पष्टरी- त्या मर्यादित आहे असे आपण समजतां कामा नये. आपण असे गृहीत केले पाहिजे की, दोन क्षेत्र विभाग- णारी रेषा कोठे फार रुंद व कोठे फार निरुंद असून में क्षेत्र व्यापिते त्यांत दोन्ही क्षेत्रांतील तंतू जातात, पण एकमेकांस मिळत नाहीत. म्हणून प्रत्येक स्वतंत्र जाळ्याचे क्षेत्र म्हणजे छिद्राचे आंतील क्षेत्र व त्याच्या रुंद वा निरुंद रेषेने व्यापलेले क्षेत्र होय; आणि ह्या रेषेची रुंदी एकमेकांच्या शेजारची क्षेत्रं एकमेकांवर किती येऊन पडली आहेत हे दर्शवितात. ज्या ज्ञान- तंतूंवर बाह्य शक्तींचा व्यापार होत असतो त्यांचे पृष्ठभा- गावरील विस्तार असे आहेत. त्यांपैकी प्रत्येक कोठे भागाचा बराच मोठा भाग व्यापितो, व कोठे अत्यन्त सूक्ष्म व्यापितो. प्रत्येक तंतु स्वतंत्र असतो-म्हणजे त्याच्या शेजाऱ्यांत फेरबदल सुरू केल्याविना त्याच्यांत करता येतो. सारांश, कातडी जणूंकाय सर्वत्र निरनिराळ्या सूक्ष्म स्पर्शेद्रियांनी व्यापिलेली असते; ती कोठे दूर दूर विख- रलेली असतात, कोठे झुपके बनलेली असतात; आणि ·ज्ञानतंतुजालाची रचना काठ तर त्यांच व्याक्तत्व कायम राहून जितकी ती एक- मेकांसन्निध येऊ शकतील तितकी आलेली असतात. ह्या क्षेत्रांपैकी प्रत्येक क्षेत्र व्यापणाऱ्या ज्ञानतंतुजाला- पासून मज्जानळीचा मध्यतंतु किंवा स्तंभनलिका निघ- ते. गीर व आच्छादनकोश ह्यांनी आच्छादिलेली अशी ती नलिका पृष्ठभागाकडून आंत गेलेली असते, आणि तिला फांदी न फुटतां किंवा तिचा सांधा दुसऱ्या कशाशी न जुळतां, ती अखेरीस ज्याच्यांत सूक्ष्म पिशव्या रुतलेल्या आहेत अशा करड्या द्रव्याच्या लगद्यांत जाऊन पोहों- चते. तो लगदा म्हणजे ज्ञानतंतुकेंद्र किंवा जुडगा अस- तो. ह्या जुडग्याच्या द्रव्यांत तो मुख्य ज्ञानतंतु पोहों- चतो, व तेथे त्याजवरील गीरकोश निघालेला असतो; आणि जेथें रचना अत्यन्त कमी भानगडीची असेल तेथे ह्या मूळ ज्ञानतंतूच्या शेवटी नेहमीं नाहीं तरी पुष्कळ- वेळां एक सूक्ष्म मजापिशवी बनलेली असते. अशा साध्या, व ज्यांस नमुनेदार' म्हणतां येतील अशा के- द्रांत ज्ञानतंतुपिशवीच्या दुसऱ्या एकाद्या भागांतून दु- सरा एक ज्ञानतंतु फांट्यासारखा निघतो, व तो पहिल्या तंतूप्रमाणेच दुवार कोशांत गुंडाळलेला असून बाहेर गे- लेला असतो, व सामान्यतः पहिल्या तंतूच्या सामान्य मार्गानेच गेलेला असून शरीराच्या त्याच भागांत जा- ऊन पोहोंचला म्हणजे स्नायूंच्या तंतूंच्या जुडग्यांत तो आपल्यास पुरून घेतो, व तेथे त्याचे फांटे संपतात. एवंच, ज्यास ज्ञानतंतुविषयक कमान किंवा धनुष्याकृति म्हणन म्हणतात तिची अंगें अशी असतातः-१.बाह्य का- रणाने चलबिचल पावेल अशा ठिकाणी झालेला, आणि ·३८ मानसशास्त्राची तत्त्वे अत्यंत सुलभ रीतीने विचकेल अशा रीतीने बनलेला पृष्ठभागावरील ज्ञा-तंतूंचा विस्तार, २. ह्या बाह्यटोंका- शी झालेल्या चलबिचलाचा ज्याच्यावर सहज प्रभाव होईल पण इतरत्र झालेल्याचा होणार नाही अशा री- तीने त्याच्याशी जुळलेला ज्ञानतंतु; ३. ह्या तंतूच्या आंतील टोकाशी किंवा समीप विचकावला असतां पुष्कळ अणुविषयक गति ओकेल असा अस्थिर मांडणीच्या द्र- व्याचा एक कण;४.ह्या कणापासून किंवा शेजारून निघणा- रा आणि त्याच्या उगमासमीप उत्सर्जिलेल्या अणुविषयक गतीने चलबिचल पावण्यासारखा, पण इतर चलाबचला- पासून रक्षिलेला, असा एक दुसरा तंतु; ५.ह्या दुसऱ्या- तंतूच्या दूरच्या टोकाशी, चलबिचल पावतां फार आकुं- चन पावणाऱ्या, आणि आकुंचन पावतांना पहिला तंतु निघालेल्या ठिकाणाला हालवणाऱ्या, पदार्थात फांटे फुट- लेले टोंक. ज्ञानतंतुविषयक कमानीची ही अंगें पुढील आकृतीत दाखविली आहेत. ड। 'ब ग फ क ह्यांत 'अ' हा पहिला किंवा अंतर्वाहक ज्ञानतंतू आ- हे, व 'ड' हा त्याचा पृष्ठभागाजवळील विस्तार आहे; 'ब' हा मज्जाकण किंवा मध्य-पिशवी आहे; आणि 'क' हा वाह्यवाहक ज्ञानतंतू असून 'फ' हे त्याचे फांटे फुट- लेले टोंक आहे. सगळ्या ज्ञानतंतुनालांत ही रचना सर्वत्र दृष्टीस ·ज्ञानतंतुजालाची रचना :३९ पडते; आणि ही भावना जराशी व्यापक करण्याकरि- तां आपण जर अशी कल्पना केली की 'ड' हें टोंक बाहेरच असले पाहिजे असे नाही, तर तें आतील पृष्ठ- भागावर किंवा एकाद्या इंद्रियांतहि असू शकेल, आणि फ' हे टोंक स्नायूमध्येच असले पाहिजे असे नाही, तर घाण वाहून नेणाऱ्या किंवा उपयुक्त पदार्थ उत्पन्न करणाऱ्या मांसपिंडांतहि असू शकेल; तर ही कल्पना एका अर्थी सर्वत्र लागू म्हणून म्हणतां येईल. एका अर्थी ' असे म्हणण्याचे कारण हे की, आणखी एक गोष्ट ह्या भावनेत सामील केल्याशिवाय ती पुरी व्हावयाची नाही. हे जोड ज्ञानतंतू व त्यांना प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष जोडणारी मध्यपिशवी ही संयुक्त घटना बनवीत असून अशा जोडतंतूंचे सर्व जाल बनलेले आ- हेसे दिसते. पण तसे ते नाही. असल्या कमानी पुष्कळ झाल्याने अनेक ज्ञानसाधनें उत्पन्न होतील पण त्यांचे जाल उत्पन्न होणार नाही. तसलें जाल उत्पन्न होण्यास असली प्रत्येक कमान इतर कमानींशी जुळविणारे काही अंग पाहिजे; म्हणजे, मध्यपिशवी किंवा तिच्या शेजा- रचा प्रदेश एथून निघून जेथे दुसरे ज्ञानतंतू येतात अशा ठिकाणी जाणारा तिसरा ज्ञानतंतु पाहिजे; आणि त्या ठिकाणी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सांध्यांनी मूळच्या ज्ञान- तंतूंच्या जोड्यांचा परस्परांशी संबंध जुळला पाहिजे. म्हणजे काय, तर, ज्याला मध्यभागो ज्ञानतंतु म्हणतां येईल तो पाहिजे. मागील आकृतींत 'बग' हा तो तंतु असून त्याच्याकडे व एकंदर आकृतीकडे पाहतां त्याचा इतर तंतूंशी काय संबंध असतो हे लक्षात येईल. हा ज्ञा- ·४० मानसशास्त्राची तत्त्वं नतंतु जोडिला म्हणजे ज्यास ज्ञानतंतुजालाचा एक स- बंद घटक(Unity मानतां येईल तो बनतो.ह्या भावनेंत न येणारे कांहीं तंतू आपल्यास लवकरच लक्षात घ्यावे लागतील. पण ते आवश्यक नाहीत; कारण त्यांखेरीज ज्ञानतंतुजाल असू शकेल. म्हणून हा त्या जालाचा घट- नेचा एक सबंद घटक समजून ज्ञानतंतुजालरचनेची सामान्य सरणी काय आहे हे पाहूं. ११. मागील आकृतीत दाखविलेले तंतू आपापल्या मार्गाने सामान्यतः एकटेच गेलेले नसतात; तर त्यांज- बरोबर इतर तंतूहि असतात; हे पुढील आकृतीवरून दिसून येईल. 'ड' या ठिकाणी कातडीवर किंवा बाह्य ठशांचे ग्रहण करणाऱ्या इतर इंद्रियांत पृथक् परंतु पर- म्परसान्निध क्षेत्रांतून निघणारे अंतर्वाहक ज्ञानतंतू एक- ब फ ह ग य ज मेकांकडे वळतात; आणि आपापलं पृथक् व्यक्तित्व का- यम राखूनहि कोशाच्छादित पुंजक्यांत एकत्र होतात. त्याच प्रदेशांतील इतर क्षेत्रांतून ज्ञानतंतूचे कोशाच्छा- दित इतर पुंजके त्यांस लवकरच येऊन मिळतात, आणि त्यांचा त्यांचा संयुक्त पुंजका बनून, 'ब' हा ज्ञानतंतुकेंद्र किंवा गठ्ठा बनविणाऱ्या मज्जापिशव्यांच्या ·त्याचप्र- ज्ञानतंतुजालाची रचना ४१ लगद्याप्रत जाऊन पोहोंचेपावेतों ते जातात. माणे ह्याच गठ्यांत ज्यांची मुळे आहेत असे बागवाह- क ज्ञानतंतू पुंजक्याच्या रूपाने बाहेर पडतात, आणि हा पुंजका अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या कोशानेच सामान्यतः आच्छादिलेला असून ते शरीराच्या ज्या भागांतून नि- घाले असतील तेथेच परत जातो; आणि ह्या बाह्यवाहक ज्ञानतंतूंचे दुय्यम पुंजके ह्या भागांत शिरल्यावर, 'फ' ह्या ठिकाणी दिसतात त्याप्रमाणे पुनःपुनः भिन्न होऊन अखेरीस तेथील निरनिराळ्या स्नायूंत जाऊन मिळतात. त्याचप्रमाणे ह्याच प्रदेशांतून निवणारे मध्याभिगामी 'ह हे ज्ञानतंतू दुसरीकडे उत्पन्न झालेले दुसरे ज्ञानतंतू त्यांस कदाचित् मिळून 'य' या गठ्याकडे जातात, तो गठ्ठा वरच्यापेक्षा मोठा असून त्याचे ज्यास्त संबंध असतात. वरील आकृतीत दाखविलेल्या एकमेकींसन्निध काढिलेली रेषा आणि ठिपकेदार वर्तुलें केवळ चिन्हरूपी समजावी; त्यांवरून पृथक् ज्ञानतंतू, त्यांचे पुंजके किंवा ज्ञानतंतुगढे प्रत्यक्ष कसे असतात ह्याची कल्पना मुळींच होत नाही, तर केवळ त्यांचे एकमेकांशी संबंध किंवा संयोग काय असतात ह्याची कल्पना होते. एथे आणखी हे सांगितले पाहिजे की, मध्याभिगामी ज्ञानतंतूंचे इतर गढे जेथे जाऊन मिळतात असा ह्याहून अधिक मध्य- वर्ती गठ्ठा स्वतः आपल्यापेक्षांहि श्रेष्ठ किंवा मध्यवर्ती गठ्याचा अंकित असेल. त्या गठ्यापर्यंत ज्यांस श्रेष्ठ मध्यगामी ज्ञानतंतू म्हणता येईल असे तंतू ह्यांतून निघून जाऊन मिळत असतील; आणि त्याच किंवा त्याच्याहून हलक्या दर्जाचे ज्ञानतंतू त्या ठिकाणी आल्यामुळे हा अत्यं- ·४ ते ४२ मानसशास्त्राची तत्त्वे त उच्च गठ्ठा असे ठिकाण बनतो की, जेथे मर्व अंकित व अं- कितांकित गठ्यांशी दळणवळणमार्ग स्थापित झाले आहेत. आणखी एक प्रकारचा संयोग अस्तित्वांत असतो. बहुतेक प्राण्यांचे शरीरभागाची मांडणी समान्तर किंवा मध्यकांड्याच्या दोन्ही बाजूस सारखी असते; कित्ये- कांची मध्यकांड्यासभोवती असते, पण पुष्कळांची दोन्ही बाजूस सारखी असते. ह्या समान्तर भागांकरितां बहुधा समान्तर ज्ञानतंतुगढे असतात; आणि जे संयोग सांगा- वयाचे राहिले ते ह्या समान्तर किंवा एकाच दर्जाच्या गठ्यांमधील होत. हे संयोग ज्यांस जोडणारे तंतू असें म्हणतात त्यांचे बनलेले असतात. 'ग' ह्या ठिकाणी दाखविलेले आहेत, तेथे ते सविस्तर दाखविलेली रचना तिच्याशी समान्तर अशा शरीराच्या दुसऱ्या भागांती- ल रचनेशी जुळवीत असतात. अशा रीतीने श्रेष्ठ व कनिष्ठ प्रत्येक केंद्रजोडाचे घटक एकमेकांशी संबद्ध करून आणि अशा रीतीने ज्ञानतंतुनालाच्या दोन अ- (स जुळवून, सर्व शरीरांतील ज्ञानतंतुविषयक दळणव- ळणमार्ग पुरे करितात. हे वर्णन ज्ञानतंतुघटना विशिष्ट न दाखवितां तिची तत्वे दाखविण्यासाठी मुद्दाम सामान्य केले असून आतां ती दर्शविणाऱ्या एकाद्या विशिष्ट रचनेचे वर्णन करणे योग्य होईल. म्हाकूल माशाच्या कोणत्याहि बाहूवरील प्रत्येक पकड-(पकडणारे ) इंद्रियाच्या खाली एक ज्ञा- नतंतुगठ्ठा असतो. त्या इंद्रियास स्पर्श केला असतां वि. कृत होणारे ( चलबिचल पावणारे ) अंतर्वाहक ज्ञानतंतू त्यांत उतरलेले असतात, आणि त्या इंद्रियाच्या स्नायु- ·ज्ञानतंतुजालाची रचना रूपतंतूंत पसरलेले बाह्यवाहकतंतू तेथून वर चढलेले अ- सतात. ह्या ज्ञानतंतूंचे मिळून एक काही अंशी पुरें असें स्थानिक ज्ञानतंतुजाल बनतें असें प्रयोगान्ती सिद्ध क- रता येते. पण ह्या प्रत्येक पकडइंद्रियाखालच्या प्रत्येक गठ्यांतून तंतू निवून त्या बाहूंतील इतर तत्सदृश्य ग- ठ्यांतील तंतूंसमवेत त्या बाहूंतून गेलेले असतात; आणि मध्याभिगामी तंतूंचे हे जुडगे सरतेशेवटी वाहूच्या मु- ळाशी असलेल्या गठ्याप्रत जाऊन पोहोचते. एवंच, स- दृश रीतीनें घटित प्रत्येक बाहूंत एक मुख्य ज्ञानतंतु- केंद्र असून त्यांत सर्व गौण ज्ञानतंतुजालांतील तंतूंचे एक- मेकांशी दळणवळण स्थापिलेले असते. शिवाय, बाहूं- च्या संयुक्त पायांनी बनलेल्या वर्तुळासभोवती हे श्रेष्ठ गढे जुळविणारे एक कड्यांचे वर्तुळ गेलेले असते. आणि नंतर त्यांपैकी प्रत्येकांतून तंतूंचे एक जुड़गें नि- वालेले असून ते तंतू त्यांच्याहनहि एका श्रेष्ठ केंद्राकडे, म्हणजे डोक्यांतील जुडग्याकडे गेलेले असतात. म्हणून त्या ठिकाणी सर्व बाहूंतील ज्ञानतंतूंचे एकमेकांशी, आणि शरीराच्या इतर भागांतील गठ्यांमधून आलेल्या ज्ञान- तंतूंशी दळणवळण स्थापिलेले असते. एवंच, आपल्या असें नजरेस येते की, ज्ञानतंतुविषयक रचनेंत केंद्रीभ- वन व पुन:केंद्रीभवन सारखे होत असून ते एकंदर घ- टना ज्या मानाने उच्च असेल त्या मानाने ज्यास्त ज्यास्त होत असते. १२. जोडणाऱ्या रचनांच्या मांडणीमध्ये जसे एक- प्रकारचे सामान्य तत्त्व दिसते तसे जोडलेल्या केंद्रांच्या रचनेत काही सामान्य तत्त्व असलेच पाहिजे; कारण हे ·मानसशास्त्राची तत्त्वं केंद्र ज्ञानतंतू एकत्र होण्याची केवळ स्थानेंच नसून तेथे अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंनी विकृत होणारी आणि बाह्यवाहकत- तूंना विकृत करणारी साधने असतात. घटनेच्या ह्या तत्त्वा- संबंधाने आपली विवेचनशृंखला मुख्यत्वेकरून क्लप्तिरूपच असणार, पण आपल्या निरीक्षणाशी जुळणारे सिद्धान्त तिजवरून निघतात म्हणून तिची किंमत समजली आहे. अत्यंत हलक्या ज्ञानतंतुजालापासून निवून अत्यन्त उच्च ज्ञानतंतुजालाकडे जातां असे दिसते की ज्ञानतंतूं- ची वाटणी आणि संयोग ह्यांच्यांत असा फेरबल होत जातो की, तेणेकरून शरीराच्या निरनिराळ्या भागांमध्ये संबं- ध ज्यास्त ज्यास्त वाढत नाणे, विविध होणे आणि सं- मिश्र होणे शक्य व्हावें. ह्यासाठी जेथे ज्ञानतंतूंचे एक- मेकांशी दळणवळण स्थापित होते तेथे कशा प्रकारचा फेरबदल होणे जरूर असते? शरीराचे दोन भाग एकमे- कांशी दळणवळणांत आणणारे दोन तंतु त्यांच्या आं- तील टोकांशी ज्ञानतंतुद्रव्यमय कणाने नेहमी जुळलेले असतात असे गृहीत न करतां असे गृहीत करण्यास काही हरकत नाही की, त्यांच्या आंतील टोकांचे सूत एकाद्या ज्ञानतंतुमय कणाशी किंवा कमी निश्चित स्व- रूप अशा करड्या द्रव्याच्या दुस-या काही भागाशी जमलेले असले पाहिजे; आणि हे स्पष्ट आहे की, कोण- त्याहि गठ्याकडे येणाऱ्या ज्ञानतंतूमध्ये स्थापावयाच्या निरनिराळ्या संबंधांच्या संख्येच्या मानाने ते स्थापाव- यास लागणाऱ्या कमज्यास्त स्वतंत्र अशा करड्या द्र- व्याच्या भागांची संख्या असली पाहिजे. ह्यामध्ये का- य काय गोष्टी गर्मित होतात तें लक्षांत आणण्या- ·ज्ञानतंतुनालाची रचना ४५ साठी पुढील आकृतीकडे पहा. कल्पना करा की, ट प न ड .r ख ब च ज ठ व ह्या आकृतीत ' ख 'घ' हे शरीरांतील दोन बिंदु आहेत. त्यांतून निघणारे मज्जातंतू जोडण्यास 'अ' एवढी गांठ किंवा गठ्ठापिशवी पुरे आहे. तद्व- तच, 'ट' व 'ज' हे दोन बिंदू एकमेकांशी दळणवळ- णांत आणण्यास 'ब' ही एकटी मज्जापिशवी पुरे आहे. जोपावेतों : अ' व 'ब' हे एकमेकांशी जुळल्याशिवाय राहतील तोंपावेतों 'ख', 'घ', 'ट' व 'ज' ह्यांमध्ये एवढेच संबंध शक्य आहेत. पण आतां गृहीत करा की, 'अ' व 'ब' ह्यांपासून 'क' ह्या केंद्रापर्यंत ज्ञानतंतू गे- लेले आहेत. प्रत्येकापासून एकेक तंतु नव्हे तर दोन गेले आहेत, व त्यांपैकी एकेक 'ख' किंवा 'घ' व 'ट' किंवा 'ज' एथून निघालेला आहे. असे असतां 'क' पाशी अ- करा सरळ व संयुक्त संबंध उत्पन्न होतील; कारण ह्या चार बिंदूंचे दोन दोन असे सहा समूह करतां येतील. उदाहरणार्थ, खघ, खट, खज, घट, घज, व टन; तीन ·४६ मानसशास्त्राची तत्त्वे तर तीन असे चार समूह, उदाहरणार्थ, खघट, खघज, घ- टन, खटज; व चारांचा एक. उदाहरणार्थ, खघटन. म्ह- णून 'क' हा केंद्र स्वतंत्र पिशव्या किंवा करड्या द्रव्या- चे भाग ह्यांचा बनलेला आहे, व त्यामुळे प्रत्येक समू- हाच्या घटकांचा पृथक् संयोग झाला आहे, अशी कल्प- ना करतां, निदान अकरा तरी असले संयोग त्या केंद्रा- मध्ये असले पाहिजेत. पुनः आपण जर असे गृहीत केले की, 'फ' ह्या उच्चतर केंद्राकडे जरूर तेवढे तंतू तेथून गेलेले आहेत, आणि त्याचाहि 'ड' व 'ई' ह्या केंद्रां- तून न, ढ, ठ, व छ ह्यांच्याशी संबंध जुळलेला आहे; ह्या ठिकाणी सरल व संयुक्त असे २४७ समूह होऊ शकर्ताल; आणि प्रत्येक समूहाचे घटक गृथकपणे एकमेकांशी जुळण्यास ‘फ' ह्या ठिकाणी निदान २४७ जुळवणारे दुवे असले पाहिजेत. आणखी असेंच गणित करीत न गेले तरी हे उघड ध्यानात ये- ईल की, शरीरांतील हे बिंदू जसे वाढत जातात, आणि ज्यांचे परस्पर संबंध जुळवावयाचे असे त्यांचे गुच्छ जसे मोठाले व ज्यास्त विविध होत जातात, तशी ज्या द्र- व्यांतून त्यांचे हे संबंध स्थापावयाचे ती केंद्रस्थ द्रव्ये बहुसंख्याक झालीच पाहिजेत. पण एवढे ध्यानांत आणिलें तरी एकंदर भावना अपुरीच राहते; कारण ह्या बिंदूंमध्ये सरल व संयुक्त अशा भिन्न भिन्न समूहांची अत्यन्त मोठी संख्या बनण्यास आवश्यक गोष्टी कोण- त्या तेवढ्यांचाच विचार आपण एथवर केला आहे; पण प्रत्येक समूहाचे घटक ज्या क्रमांनी ' एकमेकांशी जुळू शकतील त्यांचा विचार केलेला नाही. दोन वस्तू क्रमा- ·४७ ज्ञानतंतुजालाची रचना च्या दृष्टीने दोनच निरनिराळ्या रीतींनी किंवा मार्गानी मांडतां येतील; तीन वस्तू त्याच दृष्टीमें सहा निरनि- राळ्या रीतींनी मांडतां येतील; चार वस्तु २४ रीतींनीं; पांच वस्तु १२० रीतीनीं; सहा वस्तू ७२० रीतींनी; सात वस्तू ५०४० रीतींनीं; एवंच ही संख्या फार ज- लद वाढत जाते. म्हणून 'फ' या मध्याशी घ, ख, ट, ज, न हे बिंदू एकाच क्रमाने नव्हे तर सर्व शक्य क- मांनी जुळवावयाचे आहेत असे गृहीत करतां, ह्या केवळ पांच बिंदूंच्या एका समूहाकरितां १२० निरनिराळे दुवे लागतील. हे दुवे निरनिराळ्या पिशव्या असोत, किंवा करड्या द्रव्याचे त्याहून कमी विभिन्नजातीय भाग अ- सोत, त्यांनी बरीच जागा व्यापिली पाहिजे; आणि ज्या पूर्वीच्या पिशव्या किंवा दुवे त्यांस अनेक क्रमांनी पुनः जुळवावयाचे आहेत त्यांच्या नजीक ते आहेत अशी कल्पना केल्यास 'फ' केंद्राला 'ग' हे एक टेंगूळ उ. त्पन्न होईल. पांचांच्या समूहांच्या ऐवजी सहांच्या समू- हाचे घटक असेच निरनिराळया रीतींनी जुळवावयाचे आहेत, किंवा एका समूहाच्या ऐवजी अनेक समूह आ- हेत. अशी कल्पना केल्यास ही वाजूची वाढ त्या मा- नाने फार मोठी होईल. आणि ज्या अर्थी त्याच्या पि- शव्या किंवा करड्या द्रव्याचे भाग ज्या समूहाचे घटक ते जुळवितात त्यांकडे त्यांतून जाणाऱ्या तंतूंहून आका- राने ज्यास्त मोठे असतील, त्या अर्थी 'च' एथे दाख. विल्याप्रमाणे 'फ' ह्या मूळ केंद्राला तंतूंच्या देहाने जुळ- लेला एक बाजूचा केंद्र उत्पन्न होईल. अर्थात् ह्या आकृती व ह्या संख्या मज्जामध्यांच्या ·४८ मानसशास्त्राची तत्वे घटनेच्या तत्त्वाची ठोकळ कल्पना उत्पन्न करून देण्या- करितांच एथे दिलेल्या आहेत, त्यांची वास्तविक घटना दर्शविण्याकरितां नव्हे. शरीरांतील कित्येक बिंदूंच्या ठिकाणी गणिताने शक्य तितके परस्परभिन्न समूह आ- हेत असे गृहीत करणे वेडेपणाचे होईल; आणि कोण- त्याहि समूहाचे घटक शक्य तितक्या क्रमांनी एकमे- कांशी जुळण्याची कधीहि जरूरी पडेल अशी कल्पना करावयास नको. पण एकापक्षी वरच्या वर्णनांत शरी- रांतील विशिष्ट बिंदूंचे परस्परसंबंध जुळण्यास लाग- णाऱ्या मज्जापिशव्या, किंवा त्यांच्यासारखें इतर कांहीं, ह्यांच्या संख्येच्या संबंधाने, जर फार अतिशयोक्ति आहे, तर ह्या बिंदूंच्या संख्येच्या संबंधानें, आणि तद्वतच त्यांच्या समूहांची संख्या, विविधता आणि संमिश्रता ह्यांच्या संबंधाने फारच मोठी न्यूनोक्ति आहे. अंतर्वा- हक व वाह्यवाहक तंतू ज्या ठिकाणी जातात अशी ठि- काणे शरीरांत बहुसंख्याक आहेत. असल्या स्थानांचे फारच मोठाले समूह एकमेकांशी एकसमयावच्छेदें दळण- वळण ठेवीत असतात. अशा प्रकारे बनलेले भिन्न भिन्न संयोग अगणित आहेत. आणि भिन्न भिन्न समूहांप्रमा- गेच एकाच समूहाच्या अनेक घटकांमध्ये क्रमाचे अ- त्यन्त विविध संबंध स्थापिलेले असतात. म्हणून असें वि- धान करण्यास काही हरकत नाही की, मज्जातंतुविष- यक संबंधांची संख्या व विविधजातीयता जशी वाढत नाईल तसा मजाकेंद्रांचा लगदा किंवा पिशवीरूप द्र- व्याचा संचय वाढत गेला पाहिजे. आणखी एक गोष्ट एथें सांगितली पाहिजे. तंतूंच्या ·ज्ञानतंतुजालानी रचना ४९ आंतील टोकांशी संबंध स्थापणारी प्रत्येक पिशवी किंवा करड्या द्रव्याचा भाग केवळ जुळणारी दुवाच नसतो; तर अणुविषयक गतीचा तो निधि असून चाळविल्या- बरोबर तिचे तो उत्सर्जन करितो. म्हणून वर दर्शवि- ल्याप्रमाणे मज्जाकेंद्रांची घटना जर बनत असेल तर असे निष्पन्न होते की, शरीराच्या निरनिराळ्या भागां- मध्ये स्थापिलेल्या एककालिक व क्रमिक संबंधाच्या संख्येच्या, विस्तृततेच्या व संमिश्रतेच्या मानाने मजा- तंतू जी अणुविषयक गतिः उत्सर्जित किंवा मुक्त करूं शकणार तिचा संचय असला पाहिजे. १३. अत्यंत सामान्य मानसशास्त्राचा एक आधार- स्तंभ म्हणून मज्जातंतुरचनेचे वरील वर्णन कदाचित् पुरें होईल. पण ज्यास मानवविषयक म्हणून म्हणतात त्या विशेष मानसशास्त्राचे विवेचन एथें मुख्यत्वे करावयाचे असल्यामुळे मानवी मज्जातंतुघटनेचे काही वर्णन एथें देणे योग्य दिसते. पण तिच्या आतील भागांचे वर्णन करण्यापूर्वी तिच्या बाह्य भागांसंबंधी थोड्या महत्त्वाच्या गोष्टी सांगू. शरीराच्या पृष्ठभागावर अत्यन्त सहजरीत्या चाळ- विली जावी, अशा रीतीने मज्जातंतूंची टोंके आलेली अ- सून, ज्यांस ह्या चाळविण्याचे वाढवणारे म्हणून म्हणतां येईल ते तेथे आपणांस सामान्यतः आढळून येतात. कांही साधने तेथे अशी दिसतात की, त्यांच्यांत सर्वसा- धारण असे दुसरे काही नसून मज्जातंतूंच्या टोकावर बाह्य- शक्तींच्या क्रिया एकवटण्याचा व्यापार तेवढा सर्वसाधा- रण दिसतो. डोळयाची भिंगे असा व्यापार करितात हे ·५० मानसशास्त्राची तत्त्वे विश्रुतच आहे. पण आंतल्या कानांत असलेल्या एका द्रवांत बुडालेले काही सूक्ष्मतंतू व कण ह्या द्रवाप्रत ये- ऊन पोहोचलेल्या कमी ठळक अशा लाटांना धन लग- द्यांच्या ठळक लाटांचे स्वरूप देत असतात व मज्जातंतूं- च्या टोकांवर त्यांस प्रत्यक्ष आणून आपटवितात ही गोष्ट तितकी परिचित नाही. त्वचेवरहि अशीच व्यवस्था आहे; निदान तिच्या ज्या भागांना अनेक व अनेकविध स्पर्श होत असतात त्यांच्यावर तरी आहे. पु- प्कळ हलक्या दर्जाच्या स्तनवत् प्राण्यांप्रमाणे मा- णसांना जरी चांगले वाढलेले स्पर्शवर्धक नसतात ( ह्यांस मांजरांमध्ये कल्ले म्हणून म्हणतात) तरी माणसाच्या त्वचेवर जे सूक्ष्म केंस (लव) असतात त्यांपैकी प्रत्येक हे स्पर्शबर्धनाचे काम करीत असतो म्हणजे त्याच्या बाहेरच्या टोकास अल्प स्पर्श झाला तरी त्यांचे आंतले टोंक तेणेकरून शेजारच्या मज्जातंतूवर मोठा दाब उत्पन्न करितें. आणि, ह्याखेरीज, जेथे वस्तू- शी स्पर्श सारखाच होत असतो आणि केस नसतात तेथे त्वचेच्या पृष्ठभागाखाली काही स्पर्शवर्धक असतात; त्या लहान जाड वस्तू असून त्यांच्याभोवती मज्जातंतूचे फांटे गेलेले असतात; आणि त्यांपैकी प्रत्येक बाह्यपदा. र्थाच्या स्पर्शाने हालली म्हणजे तिला जोडलेल्या फां- ट्यावर एरवीं प्राप्त झाला असता त्याहून ज्यास्त दाब उत्पन्न कारते. कांट्यासारखी एकादी लहान वस्तु त्व- चेत गेली म्हणजे त्यावर दाबाचा परिणाम कसा होतो ह्याचे स्मरण केले म्हणजे ही गोष्ट ध्यानात येणार आहे. मज्जातंतूंच्या पृष्ठभागावरील विस्तारांबाहेर जी सा- ·ज्ञानतंतुजालाची रचना ५१ धने असून त्यांच्यावर आघात करणाऱ्या शक्तीचे परि- णाम मोठाले करितात त्यांचा एथवर विचार केला.आता आपण हे विस्तार ह्या वाढविलेल्या बाह्य शक्तींचे ग्रह- ण करण्यास योग्य कसे बनविलेले असतात ह्याचा विचार करूं. त्यासंबंधाने पहिली गोष्ट ही की, ज्ञानतंतूंचे अगदी अखेरचे सूक्ष्य फांटे जेथें ते अत्यन्त चाळविले जाण्यासारखे असतील तेथे पसरलेले असून ते मगजरूप कोशविरहित अशा मज्जाघटक प्रो- टोप्लाझमचे बनलेले असतात, आणि त्यांच्यावर पापुद्या- सारखें देखील पातळ आच्छादन नसते. वास्तविक मज्जा- पिशव्यांत असलेल्या द्रव्यासारख्या पण चरबीकणवि- रहित द्रव्याचे ते बनलेले दिसतात; आणि तें द्रव्य पूर्ण- पणे विवृद्धस्वरूप प्राप्त झालेल्या मज्जानलिकांच्या मध्य- गामी तंतुघटक द्रव्यापेक्षा अधिक अस्थिर असते. मज्जा- तंतूटोंकांच्या ह्या सामान्य स्वरूपाशिवाय विशेष श- क्तींचा आघात होणाऱ्या विशेष टोंकांचे विशेष स्वरूप असते. डोळ्याच्या पातळ पडद्याच्या पृष्ठभागावरील थर ज्या सूक्ष्म व फिकट तंतूंचा बनलेला असतो त्यां- च्यावर एकीकृत होऊन पडणाऱ्या प्रकाशकिरणांचा प्रत्यक्ष परिणाम होत नाही; पण हे किरण त्यांच्यांतून जाऊन घट्ट बसविलेल्या पण अगदी पृथक् पृथक् अशा सूक्ष्म अंगांच्या थरावर पडतात; त्या खऱ्या ठसे घेणा- ऱ्या घटना आहेत; आणि नंतर जे सूक्ष्म मज्जातंतुफांटे एथून पडद्यावरील मज्जाफांट्यांच्या थराप्रत गेलेले अस- तात, ते रस्त्यांत मज्जापिशव्यांच्या थराप्रत जातात, व त्यांच्याशी त्याचा संबंध असतो असे मानण्यास हरकत ·५२ मानसशास्त्राची तत्त्वे नाही. म्हणजे, ज्या तंतूंवर वस्तूंच्या प्रतिमा पडतात, त्याच्या ह्या बाह्य विस्तारांत अत्यन्त अस्थिर मज्जाद्र- व्याचे अनेक लहान लहान भाग असून ते रूपान्तर पा- वण्यास आणि रूपान्तर पावतांना अणुविषयक गतीचें उत्सर्जन करण्यास तयार असे असतात. ऐकण्याच्या मज्जातंतूंच्या ज्या अखेरच्या फांट्यांवर आवाजाच्या लाटा एकीकृत होऊन पडताव त्यांचेंहि असेंच असते. आणि प्राणविषयक मज्जातंतूंचे अत्यन्त फांटे फुटलेलें में टोंक त्याचाहि विशेष हाच असतो. तेथें, शेंबूड ज्या- च्यावर येतो त्या पापुद्याने आच्छादिलेल्या मोठ्या भागावर करड्या अनाच्छादित तंतूंचे जाड जाळे असते; आणि त्यांमध्ये मजापिशव्या आणि दाणेदार कर. द्रव्य ही दोन्ही पसरलेली असतात; ती मज्जामध्यांत पसरलेल्या पिशव्यांच्या द्रव्यासारखीच असतात. ह्या रचनाविषयक विशेषाचा अर्थ ह्यानंतर आपल्या लक्षात येईल. सध्या त्यांची वाटणी तेवढी आपण ध्या- नांत घेऊ या. बाह्य दाब, ताण, आघात इत्यादि बऱ्या- च जोराच्या शक्तींचा त्वचेच्या ज्या भागांशी संबंध येत असतो त्याच्यावरील मज्जातंतुटोंकांत विशेषरीत्या अस्थिर असें मज्जातंतुद्रव्य दिसत नाही. पण जेथे आ- घात करणाऱ्या शक्ती अत्यन्त अल्प असतील, किंवा अ- त्यन्त लहान प्रदेशावर पडत असतील, किंवा ह्या दोन्ही प्रकारच्या असतील, तेथे ही द्रव्ये दिसतात. हवेत अस्पष्ट सुगंध म्हणून पसरलेल्या द्रव्याचा जो अंश घ्राणेंद्रियविष- यक मज्जातंतूंच्या टोकावर येऊन पडतो तो अत्यन्त अल्प असतो. क्षणभर कोटें नजर फेंकिली असतां डो- ·ज्ञानतंतुजालानी रचना ५३ ळ्यांतील पडद्याच्या एका सूक्ष्म भागावर ज्या प्रका- शाच्या लाटा पडतात त्यांची शक्ति इतकी अल्प असते की, ती आपल्या मापांनी मोजतां येत नाही. एका मै- लावरील देवळांतील घंटेच्या आवाजाने उत्पन्न केलेल्या व सर्व दिशांनी पसरतील तशा दुर्बल होणाऱ्या हवेच्या ज्या लाटा कानाच्या आतील भागावरील सूक्ष्म काठ्यां- वर पडतात त्यांचीहि गोष्ट अशीच असते. विशेषतः अस्थिर अशा मज्जाद्रव्याचे जे थर आपणास आढळ. तात ते अशाच ठिकाणी होत. १४. अनेक रीतींनी विशिष्टम्वरूप पावलेल्या ह्या रचनांतून निघून अंतर्वाहक ज्ञानतंतू सरळ व संयुक्त जुडग्यांनी पाठीच्या कण्यांतील मजारज्जूकडे जातातः आणि तेथून तशीच बाह्यवाहक तंतूंची जुडगी निघतात. एका अर्थी ह्या रज्जूस लांबचलांब मज्जातंतुकेंद्र मानता येईल; आणि दुसऱ्या एका अर्थी काही अंशी स्वतंत्र अशा मज्जाकेंद्रांची शृंखला म्हणता येईल. प्रत्येक सोंटतंतूंचा जोड व त्याचा रज्जूभाग ह्यां- ना एकप्रकारचे व्यक्तित्व (स्वतंत्र गुणस्वरूप) अस- तें; आणि अवयवांतून निघणारे जाड तंतूनोड ज्या भा- गांत शिरतात त्यांना ज्यास्तच व्यक्तित्व असते; कारण प्रयोगान्ती असे सिद्ध झाले आहे की, ते वाकीच्यांपा- सून पृथक् केले असतां स्वव्यापारास अक्षम होत नाहीत. कण्यांतील रज्जूंतील करड्या द्रव्याच्या ज्या पन्हळाप्रत एकाद्या अवयवांतील अंतर्वाहक तंतू येतात, आणि ज्यांतून बाह्यवाहक तंतू निघतात तो वस्तुतः त्या अवयवाचा मज्जा- ग्रंथिकेंद्र असतो, कारण त्याच्या ठिकाणी स्वयंचलनम्वा- कारण ·४ मानसशास्त्राची तत्त्वे तंत्र्य पुष्कळच असते; आणि त्याच्या जोडीदार (शरीरा- च्या दुसऱ्या बाजूकडील) अवयवाच्या तसल्याच केंद्रा- शी जोडणाऱ्या तंतूंनी तो जोडला गेल्यामुळे त्याचा त्याचा स्वतंत्र जोड बनतो. म्हणून प्रारंभी डोक्यांतील व कण्यांतील मज्जास्तंभ एकच असतो, आणि त्याच्या वरच्या भागाचे विभिन्नीकरण होऊन त्याला अगदी स्वतंत्र केंद्रांचे स्वरूप प्राप्त झालेले आहे, ही गोष्ट ध्या- नांत आणतां, आपणास असे म्हणता येईल की, त्याचा खालचा भाग किंवा कण्यांतील रज्जू हिलाहि तसलेच विभिन्नीकरण थोडक्या प्रमाणाने प्राप्त झालेले आहे. ह्या कल्पनेत आणखी दोन गोष्टींची भर घातली पा- हिजे.एक ही की, कण्यांतील रज्जूमधील जे मज्जाकेंद्राचे एकाखाली एक असे असलेले जोड त्यांना जोडणारे आडवे जोडतंतू असले पाहिजेत. आणि दुसरी ही की, ह्या तंतूंबरोबर ज्यांस आपण मध्याभिगामी तंतू म्हणतो ते कनिष्ठ केंद्राकडून श्रेष्ठ केंद्राकडे गेलेले असले पाहि- अत, आणि त्यांतून मध्योगामी तंतू बाहेर आलेले अ- सले पाहिजेत. हे जे श्रेष्ठ मज्जाकेंद्र त्यांपैकी ज्यास ' मेड्युला ऑ. बलाँगेटा' ( medullu oblongata) म्हणजे 'कण्यां- तील रज्जूचा डोक्यांत गेलेला भाग त्याकडे आतां लक्ष दिले पाहिजे. हा भाग कण्यांतील रज्जूपेक्षा फार मोठा असून त्याचे पृष्ठभागाशी अनेक व अनेकविध संबंध असतात. कण्यांतील रज्जूचे जे अ- नेक भाग त्यांतील अंतर्वाहक व बाह्यवाहक तंतूंचे जोड शरीराच्या निरनिराळ्या विशिष्ट भागांप्रत तेवढेच गेलेले ' असे म्हणतात ·ज्ञानतंतुजालाची रचना ५५ असतात, आणि कमरेच्या वरचा भाग व्यापणारे जे ए- कंदर जोड त्यांचा तंगडया व खालचे भाग ह्यांच्याशींच तेवढा संबंध येतो; पण मस्तकांतील त्या रज्जूच्या वि- स्तारांचा मध्याभिगामी तंतूंमुळे शरीराचा खालचा भाग व त्याचे अवयव ह्यांच्याशीच संबंध येतो असें नाहीं, तर शरीराचा वरचा भाग व त्याचे अवयव ह्यांच्याशी देखील येतो; आणि ह्यांच्याशीच केवळ नाही, तर वि- शिष्ट ज्ञानेंद्रियांची जी बाह्य साधनें त्यांच्याशीहि येतो; आणि त्यांच्याशीच केवळ नाही, तर पोटांतील ज्यास्त महत्त्वाच्या इंद्रियांशी देखील येतो. श्रोत्रंद्रियाचे ज्ञान- तंतू व जिव्हेंद्रियाचे तंतू त्यांतून प्रत्यक्ष जातात; आणि चक्षुरिंद्रियाचे जरी जात नाहीत, तरी ज्या केंद्राकडे ते जातात तेथून त्याजकडे तंतू येत असतात. त्याला बाजूने जोडलेल्या भागांतून डोळ्यांच्या स्नायूंचे तंतू आणि तोंडाचे तंतू निघतात; आणि त्याच्या मागच्या भागांतून निघणारे फुःफुसविषयक व कोष्ठविषयक मज्जातंतू त्याचें घसा, फुःफुसें, हृत्कमल, यकृत, आणि जठर यांशी दळणवळण स्थापन करितात. त्याच्या प्रत्यक्ष व अप्र- त्यक्ष संबंधाविषयी पुष्कळ अद्यापि समजलेले नाही; पण जे समजलेले आहे त्यावरून असा सिद्धान्त निघतो की, मेडयूला ऑबलांगेटा' व त्याचे विस्तार मूळचा जो डोक्यांतील ५ कण्यांतील स्तंभ त्याचा भाग आहे, व तो त्याच्यामागे असलेल्या भागांपेक्षां व पुढे मुळाशी असलेल्या भागांपेक्षां उच्चतर झालेला आहे; उच्चतर ह्या अर्थी की, मागच्या बाजूच्या मज्जाग्रंथींतून, आणि नि- दान कांहीं पुढच्या बाजूच्या मज्जाग्रंथीतून निघालेले म- ·५६ मानसशास्त्राची तत्त्वे ध्याभिगामी तंतू एकमेकांशी त्याने दळणवळणांत आणि- लेले आहेत; म्हणजे, त्याच्या द्वारा ह्या स्थानिक केंद्रांचे एक जाल बनलेले आहे. वर ज्यांस मागच्या बाजूच्या ग्रंथी म्हणून म्हटले त्यांचे बरोबर संबंध अद्यापि लक्षात आलेले नाहीत; म्हणून ते बाजूस ठेवतां, दोन दोन शकलांचे जे मोठे मजाग्रंथी, म्हणजे, डोक्यांतील पुढचा व मोठा मेंदू आणि मागचा धाकटा मेंदू त्यांबद्दल सांगावयाचे राहिले. ह्या दोहोंचा मिळून माणसाचा मुख्य मेंदूचा गठ्ठा बन- लेला असतो. इंद्रियविज्ञानशास्त्रज्ञ व शारीरशास्त्रज्ञ ह्या दोघांचेंहि हे केंद्र सर्वांत उच्च जातीचे आहेत असे एकमत आहे. ते तसे असल्याबद्दलचा शारीरदृष्टया पुरावा अपूर्ण आहे, कारण त्यांत जाणाऱ्या व त्यांतून निघणाऱ्या सर्व ज्ञानतंतूंचा मागमोस लावण्यास आज- पर्यंत अनिवार्य अडचणी आलेल्या आहेत. पण गौण केंद्र व मेड्युला ऑबलांगेटा ह्यांशी त्यांचे संबंध असे कांही आहेत की, त्यांवरून सगळ्या पृष्ठभागविषयक जालाशी ते दळणवळण ठेवितात असे खात्रीपूर्वक दि- सते; आणि त्या ठिकाणी पहिल्या व दुसऱ्या प्रतीच्या केंद्रांतील मध्यगामी तंतू, व कदाचित् कांही अंतर्वाहक तंतू ह्यांचे एकमेकांशी नानाविध संबंध येत असतात; पण हलक्या प्रतीच्या केंद्रांचे जे संबंध “ त्यांपासून ते बहुधा भिन्नस्वरूप असावे; उदाहरणार्थ, मागच्या आ- कृतींत 'फ' ह्या केंद्राशी येणाऱ्या संबंधांहून 'च' ह्या ठिकाणी येणारे संबंध जसे निराळे असतात. ह्यासंबंधाने आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट एथें सां- ·ज्ञानतंतुजालाची रचना ५७ गण्यासारखी आहे. स्वयंचलित ग्रंथींमध्ये मज्जातंतूंचा मज्जापिशव्यांशी प्रत्यक्ष संबंध असतो.. एकंदर कण्यां- तील रज्जूमध्ये स्तंभनलिका पिशव्यांत गेलेल्या वरचेवर दिसून येतात. पण उच्चतर केंद्रांत प्रत्यक्ष संबंध इतके दिसून येत नाहीत; आणि उच्चतमकेंद्रांत ते असतात किंवा नाही ह्याचा संशयच आहे. पुढच्या मेंदूच्या कर- ड्या द्रव्यांत जे सूक्ष्म मज्जातंतू गररूपकोशविरहित होत्साते त्या द्रव्यांत असलेल्या सूक्ष्म कणांत जाऊन पोहोंचतात ते त्यांच्याशी प्रत्यक्ष जुळत नाहीत; निदान क्वचितच जुळतात. त्या ठिकाणी जी दळणवळणे अस- तात ती त्या तंतूंची फांटेरूप टोंके आणि त्या कणांची तसलींच टोके ह्यांमध्ये असतातशी दिसतात. एवंच, एका टोकास साधे, स्पष्ट आणि पूर्ण संबंध नियमाने दृष्टीस पडतात; आणि दुसऱ्या टोकास घोटाळ्याचे, अस्पष्ट व अपुरे संबंध आढळतात. १५. मानसशास्त्राचा ज्यांच्याशी अप्रत्यक्ष संबंध आहे अशा काही बाकीच्या मज्जातंतुविषयक घटनांची थोडीशी माहिती दिली पाहिजे. आतापर्यंत बाह्य जगाशी ज्यांचा प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष संबंध आहे अशा तंतूंचे व केंद्रांचे विवेचन आपण केले आहे; पण बाह्य जगाशी संबंध चालू राहणे जेणेकरून शक्य होते अशा अंतरि- द्रियांशी संबंध असलेले कांहीं तंतू व केंद्र आहेत. ह्यांपैकी पहिले तंतू रक्तवाहिन्यांच्या ताणाचे निय- मन करणारे होत. ह्यांची जुडगी पाठीच्या कण्यांतील रज्जूतून निघतात, आणि आंतड्यांतून किंवा पोटांतील इंद्रियजालांतून निघणाऱ्या तंतूंच्या जुडग्यांशी मिळून ·५८ मानसशास्त्राची तत्त्वे मुख्य धमन्यांबरोबर जातात; त्यांना जेथें फांटे व पोट- फांटे फुटतील तेथे ह्यांनाहि फुटतात, आणि अशा री- तीने अत्यन्त सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांनाहि तंतूंचा पुरवठा करितात. अगदी हलकी मज्जातंतुकमान असली तरी ती बाह्य व्यापार होऊ शकेल असे टोंक असलेला अंत- वाहकतंतू, तिचे आंतील टोंक ज्यांत जाईल असा ग्रंथि- कण, आणि तेथून निघून एकाद्या स्नायूंत जाऊन पो- होचणारा बाह्यवाहक तंतू, ह्यांची बनलेली असते. पण, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पक्व ज्ञानतंतूजालाच्या घटकांत एक मध्याभिगामी तंतु येतो, तो पहिल्या किंवा गौण केंद्राकडून उच्चतर केंद्राकडे गेलेला असतो; आणि आतां सांगितल्याप्रमाणे ज्ञानतंतुजाल पक्क होण्यास अंतरिंद्रि- यांच्या ताणाचे नियमन करणारा एक तंतु लागतो; तो मज्जातंतुकमानीची दोन टोंके शरीराच्या ज्या भागांत गेलेली असतील तेथे गेलेला असतो, आणि तेथल्या रक्त- वाहिन्यांचा एकंदर शरीररूप यंत्रजालाच्या इतर भा- गांशी संबंध स्थापन करितो. डोक्यांतील व कण्यां- तील हे ज्ञानतंतुजाल त्यास व त्याचे फांटे जाणाऱ्या स्नायूस रक्त पुरविणाऱ्या नळ्यांच्या स्नायुरूप आच्छा- दनाशी प्रत्यक्ष दळणवळण करीत असून शिवाय अंत- रिंद्रियांशीहि दळणवळण करीत असते. आता ह्या इंद्रि- यांचे स्वतांचे तंतुजाल असते हे खरे आहे, ते बऱ्याच अंशी स्वतंत्र असून त्यास अंतरिद्रिय ज्ञानतंतुजाल (Sympathetic system ) असे म्हणतात; आणि हृ- कमल हे जे सर्वांत महत्त्वाचे अंतरिंद्रिय त्याला स्वतंत्र ज्ञानतंतुनाल आहे हे सिद्ध करता येते. अंतरिंद्रियांतील ·५९ - ज्ञानतंतुजालाची रचना तंतुजालाची आकारशास्त्रदृष्टया निश्चित उपपत्ति लाग- लेली नाही; पण त्याचा उगम पृथक् असो, किंवा कणा- डोक्यांतील जालाच्या पृष्टस्थभागापैकीं तें असो, ही गोष्ट निःसंशय आहे की, कणा-डोक्यांतील जाल अंत- रिंद्रियजालांतील मुख्य ज्ञानतंतुजुडग्यांत त्यांतील तंतू जात असल्यामुळे दळणवळण करीत असते, आणि हृ- कमलांतील ज्ञानतंतुजाल जरी स्वतंत्र आहे तरी फुपुस- जठरविषयक ज्ञानतंतूंद्वारा तें कण्यांतील जालाशी जुळ- लेले आहे. ह्या व असल्याच इतर रचनांचा ह्याहून सविस्तर इतिहास ह्या ठिकाणी देण्याची जरूरी नाही. ह्या ठि- काणी आपण ध्यानात ठेवावयाची सामान्य महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, मेंदू व कणारज्जू ह्यांचे त्यांच्यांतील अंतर्वाहक तंतूंच्या द्वारा बाह्य जगाशी, आणि बाह्यवाहक तंतूंच्या द्वारा वाह्य जगावर प्रतिक्रिया करणाऱ्या शरीर- घटनांशी दळणवळण होत असून, त्यांना पोषकद्रव्य पुरविणाऱ्या, आणि त्यांच्या व्यापारांनी उत्पन्न होणारी नासकी द्रव्ये काढून टाकणान्या, इंद्रियांशी दळणवळण ठेवीत असते. १६.मानसशास्त्रास अवश्य तेवढी माहिती आतापर्यंत- च्या वर्णनांत दिलेली आहे. मज्जाविषयक घटनेचे जाडे विशेष असे आहेत की, ते सांगणे काहींना योग्य वाटेल, पण खरोखर ते एथें अगदी असंबद्ध आहेत. उदाहरणार्थ, कण्याच्या रज्जूत करडे द्रव्य आंतून असून डोक्याच्या पुढील मेंदूंत त्याचा थर बाहेरून अ- सतो ही गोष्ट शारीरशास्त्रांत महत्त्वाची आहे, पण ती पुष्कळ ·६० मानसशास्त्राची तत्त्वे मनाच्या शास्त्रावर कांहींच प्रकाश पाडीत नाही. कण्या- च्या तंतूंतील मानची मुळे अंतर्वाहक असून पुढची बहि- वहिक असतात ही गोष्ट वैद्यास फार महत्त्वाची आहे; पण मानसशास्त्रज्ञास ती अगदी महत्त्वाची नाही, का- रण ही रचना उलट असती तरी ज्ञानतंतुघटनेची तत्त्वे मुळीच बदलली नसती, आणि मानसशास्त्रज्ञांस ह्या त- त्त्वांशीच कर्तव्य आहे. ही तत्त्वे गोविली जातात अशा मुख्य मुख्य गोष्टी ह्या आहेतः प्राण्याच्या ज्या तीन मोठ्या पोटकोटींत ज्ञानतंतु- जाल बरेच उत्कान्त होते त्यांकडे पाहतां असे दिसते की, त्या जालाच्या उच्चतर नमुन्यांत जसा बाढलेला लगदा दृष्टीस पडतो, तसे घटनाविषयक मिश्रणांत अंतर्भूत होणारे संकलनहि दृष्टीस पडते. तद्वतच जे भाग स्थानिक ज्ञानतंतुकेंद्रांना सामान्य ज्ञानतंतुकेंद्रांशी जु- ळवितात असे भाग संख्या व आकार ह्यांनी बाढलेले दिसतात. जे ज्ञानतंतुकेंद्र पूर्वी एकमेकांपासून दूर होते ते जवळ जवळ आलेले किंवा त्यांचे गुच्छ बनलेले दृष्टीस पडतात. आणि ज्या केंद्रांचे स्थानिक केंद्रांशी, आणि त्यांच्याद्वारा शरीराच्या सर्व भागांशी, फारच संबंध असतील ते केंद्र तुलनेने व एरवींहि वाढलेले दिसतात. ज्ञानतंतुनाल कोशांत गुंडाळलेल्या सुतांचे आणि प्रोटोप्लाझममध्ये बुडालेल्या कणांचे बनलेले असते; ह्या सुतांची जुडगी झालेली असून बाहेरचे बहुतेक भाग त्या- चेच बनलेले असतात; आणि हे कण व त्यांचे कोश ही मुख्यत्वेकरून अंतर्भागांत सांपडतात. ज्ञानतंतूच्या बा- हेरच्या टोकांशी अत्यन्त अस्थिर ( झटकन विकृति पावू ·ज्ञानतंतुनालाषी रचना शकणारा) असा द्रव्यसंचय असून तो तंतुसमघटक- म्वरूपी सहज बदलणाऱ्या पण कमी अस्थिर अशा द्र- व्याचा बनलेला असतो असे आपण अनुमान करितों; असा तो तंतु बाजूच्या चलबिचलापासून त्याचे संरक्षण करतील अशा द्रव्यांनी आच्छादिलेला आंत जातो.सर- ते शेवटी तो फार अस्थिर अशा द्रव्याच्या लगद्याप्रत जाऊन पोहोचतो; ते अशा परिस्थितीत असते की, अत्यन्त सुलभतेने पृथक्करण पावतें आणि जेथे हे असते त्या ठिकाणाहून दुसरे तंतू त्याच जातीच्या किंवा भिन्न जातीच्या किंवा दोन्ही जातींच्या अस्थिर द्रव्याच्या ल- गद्यांप्रत जातात-कोठे ते चाळविला असतां आकुंचन पावणाऱ्या मज्जाद्रव्याचा ज्यास्त संचय असलेल्या उ- चतर केंद्राकडे जातात. हे अंतर्वाहक, बाह्यवाहक, व मध्यगामी तंतू व त्यांस जोडणारे कण किंवा करड्या द्रव्याचे भाग ह्यांस ज्ञानतंतुजालाचे एकेक पूर्ण घटक ( units ) असे आपण समजतों. असल्या घटकांचे निरनिराळ्या प्रकारचे समूह व संयोग बनतात. प्रत्येक स्थानिक गांठीच्या ठिकाणी पु- प्कळ अंतर्वाहक व बहिर्वाहक तंतू एकाएकी पुष्कळ अणुविषयक गति ओकण्यास क्षम अशा अस्थिर मज्जा- द्रव्याच्या पुष्कळ तुकड्यांनी जुळलेले असतात. प्रत्येक उच्चतर गांठीच्या ठिकाणी असल्या स्थानिक किंवा नीच- तर गांठीतून मध्याभिगामी व मध्योगामी तंतू असल्या- च द्रव्याने असल्याच रीतीने जुळलेले असतात. त्यांच्या- हून उच्चतर गांठीचे ह्या गांठींशी असलेच संबंध अस- तात. संयोजनाच्या ह्या तत्त्वावरून असे निष्पन्न होते ६ ·६२ मानसशास्त्राची तत्त्वे की, हे एक केंद्रीकरण जसे वाढत जाईल तसे निरनि- राळे संयुक्त संबंध उत्पन्न होण्याचे संभव वाढत जातात. तथापि आपल्या नजरेस असें आले की, शरीराच्या निरनिराळ्या भागांमध्ये असे ज्यास्त ज्यास्त, ज्यास्त सं- कीर्ण व ज्यास्त विविधसंबंध स्थापिले जाण्यास तंतूंचे असे समूह बनावे लागतात व केंद्रांची अशी मांडणी करावी लागते इतकेंच नाही, तर मज्जाकण, किंवा त्यांचे मध्य व्यापणारे करड्या द्रव्याचे भाग हेहि ज्यास्त व्हावे ला- गतात. आणि त्यावरून असे निष्पन्न झालेले आपल्यास आढळून आले आहे की, जेथे स्थापन झालेले संयुक्त सं- बंध पुष्कळ बिंदूंमध्ये असतील, किंवा जेथे ते बिंदू पु- प्कळ क्रमांनी संयुक्त करावयाचे असतील, किंवा ह्या दोन्ही गोष्टी असतील, तेथे करड्या द्रव्याचे मोठाले संबंध असावे लागतात. ह्यावरून महत्त्वाचा सिद्धान्त असा निघतो की, ज्या मानाने बनणारे संयोग मोठाले व विविधनातीय बनत जातील त्या मानाने पुष्कळ ग- तीचे उत्सर्जन करण्यास क्षम अशा ह्या द्रव्याचा संचय वाढत जातो. जे विशेष मानसशास्त्र ( माणसाचे) आपणांस मुख्य महत्त्वाचे आहे त्याशी संबद्ध अशा विशेष ज्ञान- तंतुरचनेकडे जातां आपणांस असे दिसून आले की, कण्यांतील रज्जू ही काही अंशी स्वतंत्र व काही अंशी परतंत्र अशा दुबार मज्जाकेंद्राची शंखला असते; एके- काचा संबंध शरीराच्या सोंटाचा विशिष्ट भाग, किंवा विशिष्ट अवयव, ह्याशी असतो, व त्या भागाची किंवा अवयवाची त्वचा, स्नायू, आणि रक्तवाहिन्या ह्यांप्रत ·ज्ञानतंतुजालाची रचना तो केंद्र ज्ञानतंतू पाठवितो. मेड्युला ऑबलांगेटा हे जे ह्या रज्जूचे वाढलेले डोक्यांतील टोंक ते काही अंशी वि- भिन्नीकरण पावणाऱ्या ह्या कनिष्ठ केंद्रांशी मध्यगामी तंतूंनी जुळलेले असते; आणि त्यांत प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष- रीत्या विशिष्ट ज्ञानेंद्रियांतून तंतू येत असल्यामुळे शरी- राच्या बहुतेक सर्व भागांशी संबद्ध असलेल्या स्थानिक केंद्रां ह्या केद्रांत परस्परांशी दळणवळण होत असते. शेवटी आपल्या असें नजरेस आले की, मेड्युला ऑब- लांगेटा व ज्ञानेंद्रियविषयक ग्रंथी ह्यांच्याशी निकट सं- बंध असलेले जे दोनशकली दोन मोठे लगदे ( युढचा व मागचा मेंदू )त्यांच्या ठिकाणी हे संयुक्त संबंधांचे आणखी संयुक्त, विविध, व ज्यास्त असे संबंध बनत असतात. आणखी एक गोष्ट आपणास लक्षात आणावयाची अशी राहिली होती की, वाह्यजगाचा ज्यांच्यावर व्यापार होतो अशा भागांना त्यांच्यावर प्रतिक्रिया करणाऱ्या भा- गांशी बद्ध करणाऱ्या मज्जावटना जरी ज्यास्त मह- त्त्वाच्या आहेत, तरी ह्या सर्वांना अंतरिंद्रियांशी संबद्ध करणाऱ्या मज्जारचना असून त्या व्यय करणाऱ्या भा- गांना संचय व वांटणी करणाऱ्या भागांशी संबद्ध क- रीत अततात. • प्रकरण तिसरें ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार १७. प्रारंभी जेव्हा आपण अशी पृच्छा केली की, ज्ञानतंतुजालाचे सहचालित्व कोणत्या प्रादुभावाशी आहे, ·६४ मानसशास्त्राची तत्त्वे तेव्हां, सहजच त्याबद्दल अनुमान काढतांना ज्ञानतंतुनाल काय कारते हे सामान्य शब्दांनी सांगितले. आणि आ- तांच पुऱ्या केलेल्या प्रकरणांत ज्ञानतंतुसुते, ज्ञानतंतुपि- शव्या, ज्ञानतंतुसोंट, ज्ञानतंतुकेंद्र, ह्यांचे आणि ते ज्या- रीतींनी एकत्र होतात त्यांचे वर्णन करणे हाच जरी आ. मचा मुख्य उद्देश होता, तरी त्यांनी साधिलेले उद्देश सहजच वेळोवेळी नजरेस आलेले आहेत. रचना व व्या- पार ही आपल्या विचारांत इतकी निकटपणे संबद्ध आहेत की, त्यांपैकी एकाचे विवेचन दुसऱ्यास मुकाट्याने उल्लेखिल्याविना करणे बहुतेक शक्यच नाही. तथापि ह्या ठिकाणी ज्ञानतंतुजालाचा व्यापार हा आपला मुख्य विषय आहे. म्हणून ज्ञानतंतुजाल कसे बनलेले आहे हे आतां पाहून झाले असल्यामुळे तें कसें स्वकार्य करते हैं आतां आपणास पाहणे आहे. पहिल्या प्रकरणाच्या शेवटी असा सिद्धान्त केला होता की, ज्ञानतंतुविषयक उत्क्रमण काही अंशी शरीरांत उ- त्पन्न होणाऱ्या गतिसंचयाच्या मानानें, आणि काही अंशी त्या गतीच्या संकीर्णतेच्या मानाने कमज्यास्त होत असते. एथे पहिली पृच्छा अशी केली पाहिजे की, ज्ञानतंतुजाल हैं गतींचे विमोचन करण्याचे ( हालचाली उत्पन्न कर- ण्याचे ) साधन व त्यांस परस्परसंबद्ध करण्याचे सा- धन एकसमयावच्छेदेंकरून कसे होऊं शकते? ह्यासंबं- धाने तीन गोष्टींचे स्पष्टीकरण केले पाहिजे:--१. योग्य प्रसंगी गति उत्पन्न करण्यास मज्जातंतुजालास कोणती कारणे लावितात ? २. कांही शरीरघटक संयुक्तद्रव्यांत कोंडून ठेविलेली अदृश्य गति तें जाल कोणत्या सरणीने ·ज्ञ ५ ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार विमुक्त कारते व तीस दृश्यगतीचे स्वरूप देत ? ३. बाह्य- जगावर योग्य क्रिया करण्याकरितां दृश्य गतीचे सम- कालिक व ऋमिक संयोग ते कसे बनवून आणिते? ह्या प्रश्नांत त्याचे सर्व व्यापार समाविष्ट होतात; किंवा नि- दान आमाला ज्यांशी एथें प्रत्यक्ष कर्तव्य आहे ते होतात. जे चलबिचल त्यास क्रियावान् करितात त्यांचे ग्रहण करणे ही त्याची स्वतांवर होणारी क्रिया, गतीचे विमो- चन करणे ही त्याने केलेली क्रिया, आणि विमुक्त केले- ल्या गतीची वाटणी करून देणे ही त्याची क्रिया, ह्या तीन क्रियांची उपपत्ति आपणास लावणे आहे. कदाचित् कोणाला असे वाटेल की, पूर्वी सांगितलेल्या व्यापारांहून भिन्न असा एक व्यापार एथे आमीं पुढें आणिला आहे. कारण प्रथमदर्शन असे दिसते की, चलबिचलांचे किंवा उत्तेजकांचें ग्रहण करणे हे गतींचें विमोचन करणे ह्या सदराखली किंवा गतींची योग्य वां- टणी करणे ह्या सदराखाली घालता येत नाही. पण यो- जिलेल्या शब्दांची बारीक फोड करून पाहतां ही अड- चण दूर होते. कारण एकंदर मज्जातंतुविषयक उत्तेजक म्हटले म्हणजे गती असतात, मग त्या लगदाविषयक ( पदार्थांच्या लगद्याच्या संबंधाच्या ) किंवा अणुविष- यक ( त्यांच्या अणूंच्या संबंधाच्या ) असोत; आणि गतींची नीट मांडणी करण्याच्या व्यापारांत खर्च केले- ल्या गतींचेच संयोग करणे व वाटणी करणे एवढेच येत नाही, तर ग्रहण केलेल्या गतींचे योग्य संयोग बनविणे, आणि एका प्रकारच्या गतींची दुसऱ्या प्रकारच्या गती- शी जुळेलशी मांडणी करणे हेहि येते. क्षणभर विचार ·मानसशास्त्राची तत्त्वं केल्यास ह्या म्हणण्याची सयुक्तिकता लक्षात येते. स्प- शेंद्रियविषयक मज्जातंतूंचे उत्तेजक म्हणजे ते तंतू ज्या द्रव्यांत रुतलेले असतील त्या द्रव्याच्या दृश्य हालचाली होत. त्या हालचाली बाह्य गतिमान् पदार्थाच्या धक्कयां- नीं उत्पन्न होतात, किंवा शरीराच्या ज्या हालचालीं- मुळे स्थिर व चल बाह्य वस्तूंविरुद्ध तें ( शरीर ) येते त्या हालचालींनी त्या उत्पन्न होतात. श्रोत्रंद्रियविष- यक मज्जातंतूला लाटा खाणाऱ्या द्रव्याच्या लगद्यांनी आणून दिलेल्या गती प्राप्त होतात. डोळ्याच्या पडद्या- वरील ज्ञानतंतूंच्या टोकांस ने सूक्ष्म साधक असतात त्यांच्यावर प्रकाशवाहक तरंगांची क्रिया होते; ते त- रंग सूक्ष्मतमवाहक द्रव्याच्या किंवा इथरच्या हालचाली असून त्या तंतूंच्या अणूंमध्ये ते हालचाली उत्पन्न करि- तात. रुचिकर व गंधवाहक द्रव्यांनी उत्तेजिलेले मज्जा- तंतू वास्तविकरीत्या पाहतां, ती द्रव्ये त्या तंतूंच्या टो- कांत, त्यांस रासायनिकरीत्या बदलून, ज्या अणुविष- यक हालचाली उत्पन्न करितात त्यांनी उत्तेजिलेले अस- तात. एवंच, अलंकारिकरीत्या नव्हे तर अक्षरशः को- णत्याहि प्रकारचा अंतर्वाहक तंतु त्याच्या अंगूंना दि- लेल्या गतीचे ग्रहण करीत असतो; ती गति लगदाविष- यकगतीने उत्पन्न केलेली असते; उदाहरणार्थ, जेव्हां शरीरास ठोसा लागतो तेव्हां; किंवा इतर अणूंच्या गतीने दिलेली असते; उदाहरणार्थ, जेव्हां रसायनव्यापार होत असलेल्या द्रव्याशी संयोग होतो तेव्हां किंवा ज्या इथर- च्या अणुविषयक हालचालींनी प्रकाशयुक्त उष्णता किंवा प्रकाश बनतो त्या हालचालींनी उत्पन्न केलेली असते.

·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार ६७ मज्जातंतुविषयक व्यापारांचा हा पोटविभाग, आणि ह्या ठिकाणी त्याचा विचार करण्याची कारणे, ह्यांचा ह्याहून ज्यास्त विचार करणे इष्ट दिसते. १८. इंद्रियविज्ञान हे अनात्म शास्त्र आहे; आणि इंद्रियगम्य पदार्थांवर केलेल्या निरीक्षणांनी जे आधार- म्तंभ प्राप्त होतील तेवढेच त्याने घेतले पाहिजेत. म्हणून आत्मविषयक आधारस्तंभ त्या शास्त्रास घेतां येत ना- हीत, किंवा बाह्य निरीक्षणांना सर्वाशी अप्राप्य असे आधारस्तंभ घेता येत नाहीत. जे फेरबदल शारीरिक- दृष्टया पाहतां मज्जातंतूंचे चलबिचल होत, आणि ने मानसिक दृष्टया पाहतां मनोविकार होत, त्या दोहों- मधील गृहीत केलेल्या परस्परसंबंधांच्या सत्यत्वाबद्दल संशय न घेतां असे विधान करण्यास काही हरकत नाहीं की, इंद्रियविज्ञान हे शरीरांत चाललेल्या शारीरिक व्यापारांची भौतिक शास्त्राला ज्ञात अशा शब्दांनी उप- पत्ति असल्यामुळे, त्या शास्त्राने आपल्या उपपत्त्यांत मानसिक अंग आणिलें म्हणजे त्यास इंद्रियविज्ञान हैं नांव लागू पडत नाहीसे होते, कारण हे अंग कोणत्या- हि भौतिक शोधाअन्तीं स्पष्ट होऊ शकत नाही, किंवा ओळखले जात नाही, किंवा किंचितहि ध्यानात येत नाही. ज्ञानतंतूंचे व्यापार आणि मानसिक अवस्था ह्या दोहोंमधील संबंध हा स्वतंत्र विषय असून त्या संबं- धांचा विचार लवकरच करावयाचा आहे. एथे आपण मज्जातंतुव्यापारांचा इंद्रियविज्ञानदृष्टया विचार क- रीत आहो आणि म्हणून त्या व्यापारांच्या मानसिक अं- गाकडे दुर्लक्ष केले पाहिजे.

·मानसशास्त्राची तत्त्वे असें दुर्लक्ष केले म्हणजे, त्या व्यापारांचें सामान्य विधान गतीच्या शब्दांनी करणे ह्याखेरीज आपणास अ- न्य मार्गच रहात नाही. आणि गतींचे विमोचन व त्यांची योग्य मांडणी हा त्या व्यापारांमधील मुख्य विभाग होय हे लक्षात घेतां आपल्यास असे आढळून येते की, ह्या दुसऱ्या विभागाचे आणखी पोटविभाग केले पाहिजेत. त्यांत, प्रथम, ग्रहण केलेल्या गतींच्या एकमेकींसमवेत योग्य मांडणीचा समावेश होतो; आणि, पुनः, ग्रहण केलेल्या गतींबरोबर खर्च केलेल्या गतींच्या योग्य मांड- णीचा व एकमेकींबरोबर योग्य मांडणीचा समावेश होतो. म्हणून मज्जातंतुविषयक व्यापार गृहीतगतिविषयक, विमुक्तगतिविषयक आणि संदिष्टगतिविषयक अशा री- तीने विभाज्य आहेत अशी कल्पना निष्पन्न होते. ही गोष्ट कबूल केली पाहिजे की, हे व्यापार त्यांच्या उच्चतर स्वरूपी इतके संकीर्ण असतात की, त्यांचा अ- सा हा विविध विभाग करणे अशक्य नाही तरी दुर्घट होते. मज्जातंतुविषयक रचनेच्या अत्यन्त साध्या नमु- न्यास हे वर्गीकरण सहजरीत्या लावतां येतेः उदाहरणार्थ, प्रत्येक अंतर्वाहक मज्जातंतु गृहीतगतिविषयक साधक आहे; प्रत्येक मज्जाग्रंथि विमुक्तगतिविषयक साधक आहे; प्रत्येक बहिर्वाहक मज्जातंतु संदिष्टगतिविषयक साधक आहे. पण कनिष्ठ व श्रेष्ठ केंद्रांच्या बनलेल्या, आणि मध्याभिगामी, मध्योगामी, व संयोगजनक मज्जातंतू ज्यांच्यांत आहेत अशा भागांनी जुळलेल्या, संमिश्र मज्जातंतुनालांत त्यांच्याशी जुळणारे दुय्यम व्यापार उत्पन्न होतात, व ते प्राथमिक व्यापारांस बरेच दुज्ञेय ·ज्ञानतंतुजालारी व्यापार करितात. सर्व अंतर्वाहक मज्जातंतू गतींचे गृहीते अस- तात, आणि सर्व बहिर्वाहक ज्ञानतंतू गतींचे नेते किंवा संदेशक असतात हे खरेंच राहते;आणि हेहि खरेंच राहते की, एकंदर मध्यांतील पिशव्या आणि करड्या द्रव्याचे भाग हे गतीचे विमोचक असतात; पण केंद्राचे बऱ्याच अंशी घटक असे जे धागे त्यांच्यासंबंधाने आपण असे म्हटले पाहिजे की, त्यांचे व्यापार ग्रहणविषयक व संदे- शविषयक वोन्ही प्रकारचे असतात. तथापि अंतर्वाहक तंतू गृहीतगतिविषयक असतात, आणि बहिर्वाहक तंतू संदिष्टगतिविषयक असतात, असें मानिल्याने आपल्यास फार मदत होणार आहे; तद्वतच, मज्जातंतुकेंद्र दुसरे दोन व्यापार करीत असून विमुक्तगतिविषयकहि व्यापार करितात असें मानिल्याने आपल्यास मदत होणार आहे. ह्या सामान्य कल्पनेस आतां विशिष्ट स्वरूप द्याव- वयाचे आहे. रचनांचा विचार करतांना जो क्रम आ- पण स्वीकारिला होता तोच व्यापारांचा विचार करतांना स्वीकारूं; म्हणजे, निरनिराळ्या जातींच्या मज्जातंतु- घटक द्रव्यांच्या व्यापारांचा प्रथम आपण विचार करूं. १९. करडे द्रव्य आणि पांढरें द्रव्य-किंवा ज्यास्त यथार्थ रीतीने बोलावयाचे म्हटल्यास--पिशव्यांतील व सभोवतालचे नैट्रोजनयुक्त द्रव्य आणि मज्जातंतु- नलिका व्यापणार नैट्रोजनयुक्त द्रव्य ह्यांचे सर्वांशी भिन्न व्यापार नसतात. काही साध्या प्राण्यांकडे पाहतां असा पुरावा सांपडतो की, बीजरूप जानतंतुजालांत अशा प्रका- रचे रचनाविषयक विभिन्नीकरण दिसत नाही, आणि म्हणून व्यापारविषयक विभिन्नीकरण दिसत नाहीं; व ·७० मानसशास्त्राची तत्त्वं असा पुरावा सांपडतो की, उच्चतम प्राण्यांत देखील विभिन्नीकरण अपुरे असते. एकापक्षी, पिशवीचटकद्रव्याचे मुख्य काम हाल- विले गेल्याबरोबर अणुविषयक गति विमोचिण्याचे अ- सून ती गति नेण्याचेहि बरेच सामर्थ्य त्याजमध्ये अस- तें. कण्यांतील रज्जूचे तंतुमय भाग कापिले म्हणजे असें आढळून यते की, त्यांतील करड्या द्रव्याच मधले स्तम जर कापिले गेले नसले, किंवा करड्या द्रव्याची सारखी माळ कायम रहाण्यास त्याची लहानशी कडी देखील जर राहिलेली असली, तरी त्याच्यांतून मेंदूस चलबि- चल पोंचविली जाते; ती चलबिचल काही विशिष्टजा- तीची असते असे नाही, तर अत्यन्त सामान्य जातीची असते. हे खरे आहे की, असली ही चलबिचल एका टोकापासून दुसन्या टोकापर्यंत करड्या द्रव्यांतून जाते असें नाहीं. कण्यांतील रज्जूच्या सर्व लांबीभर मज्जातं. तूची सुते कोशविरहित करड्या द्रव्यांत शिरून त्यांतून बाहेर पडतात, आणि पुनः कोशाच्छादित होऊन स- भोवतालच्या पांढ-या द्रव्यांतून वर मेंदूकडे जातात. बहुधा ही सुते त्यांना रुतवणाऱ्या करड्या द्रव्यांत उ- त्पन्न केलेले अणुविषयक चलबिचल घेऊन नेत असती- ल. पण ह्यावरून देखील असें गर्भित होते की, कांहीं अंशी तरी चलबिचल करड्या द्रव्यांतून पसरले जातात; आणि प्रस्तुत कोटिक्रमास ह्याहून ज्यास्त नको. उलटपक्षी, असे आढळून येते की, स्तंभनलिका किंवा मज्जातंतुसूत बनविणारे द्रव्य अणुविषयक गति संक्रमि- ण्याखेरीज आणखी काही करू शकते. त्याबरोबर अणु- ·ज्ञानतंतुनालाचे व्यापार ७१ विषयक गतीचे उत्सर्जन करण्याचे काही सामर्थ्य त्या- च्या ठिकाणी असते; आणि अशा रीतीने पिशवीघटक द्रव्याचा धर्म त्याचे अंगी थोडाफार असतो. जेव्हां मज्जातंतु त्याच्या स्नायूंतील टोकाजवळच क्षुब्ध केला जातो, तेव्हा त्याचा परिणाम अल्पच होतो, आणि ज्या मज्जातंतूंतून ही चलबिचल जाईल त्याची लांबी वाढेल तसा हा परिणामहि वाढत जातो. ह्यावरून आपण असें अनुमान केले पाहिजे की, घेतलेल्या व संक्रमिलेल्या अणुविषयक गतीखेरीज मज्जातंतुसुतांतच तसली गति विमुक्त होत असते. आता ह्यावरून असे समजावयाचे नाहीं की, पिशवीघटक द्रव्य जी गति विमुक्त करितें त्यांत जसें तितकें पृथक्करण गर्मित होते, तसे ह्या गति- विमोचनांत गर्भित होते. बहधा चलबिचल पावलेल्या मज्जातंतूंतून पुढे पुढे होत गेलेल्या समावयव रूपान्त- राची ती विमुक्त गति सहचारी असेल, ( म्हणजे त्या रू- पान्तराबरोबर ती उत्पन्न होत असेल ) आणि तो चल- बिचल सक्रान्त करण्यास तें रूपान्तर उपयोगी पडत असेल. हे संक्रमण जर समावयव रूपान्तराने किंवा को- णत्याहि प्रकारच्या अणुविषयक पुनर्रचनेने होत असेल तर असला कांहीं सहचारी परिणाम होईल असें प्रथम- दर्शनींच अनुमान निघते. जेव्हां एकाद्या लगद्याचे अणू एका प्रकारच्या संयोगापासून दुसऱ्या प्रकारच्या संयो- गाप्रत रूपान्तर पावून जातात तेव्हां गतीचे ग्रहण किंवा विमोचन झालेच पाहिजे. अशा प्रसंगी गतीचे ग्रहण शक्य नाही हे उघडच आहे. कारण तेणेकरून संक्रम- णास तितका विरोध उत्पन्न होईल; म्हणजे, मज्जातं- ·७२ मानसशास्त्राची तत्त्वे. तूच्या टोंकाने घेतलेली शक्ति किंवा गति ह्यांचा संचय शेजारच्या मज्जातंतुभागाचे रूपान्तर करण्यांत लवकर खर्च होईल; आणि ह्या रूपान्तराचे संक्रमण अल्प भा- गावरूनच करील. गति विमुक्त होते असे अनुमान करणे अशा रीतीनें भाग असल्यामुळे, मज्जातंतुसूत जो चल- बिचल नेतें तो वाढविण्याची शक्ति त्याच्या अंगी कोठून येते हे आपल्या लक्षात येते; कारण, प्रत्येक भाग अणु- विषयक गतीची लाट पुढे लोटीत असतां, त्याचे स्वतांचे रूपान्तर होऊन त्यामुळे विमुक्त केलेल्या अणुविषयक गतीची भर त्या लाटेत घालीत असतो. ह्या व्यापाराची ठोकळ कल्पना डोळ्यांपुढे आणण्यास, काही विटा एक- मेकींवर अशा ठेविल्या आहेत म्हणून समजावें की, प्रत्येक पडत असतां शेजारच्या विटेस लोटून देते; ह्या ठिकाणी जसे दृश्य गतीचे संक्रमण होते तशा धर्तीवर वरील उदाहरणांत अदृश्य गतीचे होते. कारण त्या विटा त्यांच्या रुंद बाजूंवर एकमेकांवर ठेवण्याच्या ऐवजी त्या त्यांच्या अरुंद कडांवर जपून ठेविल्या आहेत असे आ- पण समजलों, आणि पुनः जर असे समजलों की, त्या घसटीने गति फुकट घालवीत नाहीत, तर आपल्या असें लक्षात येईल की, त्यांनी संक्रमित गति वाढत जाईल. प्रत्येक वीट तिला मिळालेल्या गतीखेरीज पडत असतांना तिला स्वताला प्राप्त झालेली गति दुसऱ्या विटेस ती सं- ऋमित करील. आपल्या ध्यानांत, तर मग, ही सामान्य सत्ये ठेवा- वयाची की, मूळच्या अविभिन्नीकृत स्थितींत ज्ञानतंतु- द्रव्यांत अणुविषयक गति विसर्जिण्याचा धर्म आणि ती ·ज्ञानतंतुजाचे व्यापार संक्रमित करण्याचा धर्म जुळलेले असतात; परंतु उत्क्र- मण वृद्धिंगत होत जाईल त्या मानाने त्याला विशिष्ट स्व- रूप प्राप्त होऊन त्याच्या दोन जाती बनतात; पैकी ए- काचे लगदे बनून त्याच्या अंगी गति विसर्जिण्याचा धर्म मुख्यत्वेकरून येतो; जरी ती संक्रमिण्याचे काम- हि त्याच्याकडून काही अंशी होते; दुसऱ्याची सुतें बनून त्याच्या अंगी मुख्यत्वेकरून गति संक्रमिण्याचे सामर्थ्य येते, जरी ते काही अंशी तिचे विसर्जनहि करूं शकते. २०. मज्जाद्रव्याच्या ह्या दोन विभिन्नव्यापार कर- णाऱ्या विभिन्नीकृत जातींची सहक्रिया पूर्वी ज्यास आ- पण ज्ञानतंतुजालघटनेचा संबंध नमुना म्हणून म्हटले आहे ( एक अंतर्वाहक तंतु, एक बहिर्वाहक तंतु, व त्यांना जोडणारा ग्रंथि, मिळून एक सबंद नमुना ) त्याच्या ठिकाणी तिच्या सरलतम स्वरूपी दिसून येते. अंतर्वाहक मज्जातंतु त्याच्या बाह्य टोंकापाशी स्पर्श के. ल्याने विकृति पावून आणि पुढे पुढे जाईल तशा बळ- कट होत जाणाऱ्या समस्वरूप रूपान्तराच्या लाटेने सं- ऋमिला जाऊन त्याच्या आतल्या टोकाशी असलेल्या अस्थिर द्रव्याच्या बऱ्याच मोठ्या लगद्यांत ती लाट संक्रान्त करितो. अणुविषयक चलबिचलाचा धक्का मजा- ग्रंथीकणघटक, ह्या अस्थिर द्रव्यांत उत्पन्न झालेल्या पृथक्करणाने अत्यन्त वाढला जाऊन सभोंवतीं पसरतो, पण मुख्यत्वेकरून त्यास बहिर्वाहक मज्जातंतूंतून पसर- णाऱ्या समावयव रूपान्तराच्या बऱ्याच जबर लाटेचे स्व- रूप येते. आणि हा बहिर्वाहक मज्जातंतु आपल्या बाह्य ·७४ मानसशास्त्राची तत्वे टोंकाशी कोणत्या तरी स्नायूच्या तंतूंमध्ये फांट्यांच्या रूपाने पसरलेला असल्यामुळे ही जबर लाट त्या तंतूंत दु- सऱ्या एका प्रकारचे समावयव रूपान्तर उत्पन्न करिते, व तेणेकरून त्या स्नायूचे आकुंचन होतें. ह्या दोन भागांची ही दोन कामें आहेत हे कित्येक ज्ञानेंद्रियांच्या अंतर्वाहक तंतूंत दिसणारे ने रचनावि- शेष त्यांच्यावरून खरे ठरते; त्यांचे वर्णन अगोदर के- लेंच आहे. त्या ठिकाणी आपल्यास असे दिसून आले की, दृग्विषयक मज्जातंतू, कर्णविषयक ज्ञानतंतू, व घाण- विषयक मज्जातंतू ह्या सर्वांच्या बाह्य टोकांशी पिशवी- युक्त द्रव्य दृष्टीस पडते; आणि ह्या बाबतीत स्पर्शविष- यक मज्जातंतूच्या बाह्य टोंकांपासून ती सर्व टोके भिन्न असून अत्यन्त नाजूक ( आघातक्षम ) असण्याच्या बा- बतींतहि त्यांपासून भिन्न असतात. करडे द्रव्य किंवा पि- शव्यांचे द्रव्य ह्याला जी अणुविषयक गति प्राप्त होते ती अत्यन्त वाढविण्याची, व रूपान्तराची वाढलेली लाट जुळलेल्या सुतांतून संक्रमिण्याची जर त्याची क्रिया अ. सेल, तर तिजवरून ह्या विलक्षण पृष्ठभागीय रचनांचे समाधानकारक स्पष्टीकरण होते. ह्याविषयी नेत्रपटलाचें उदाहरण घेऊ. त्याच्या संवेदनाक्षम थरांतील सूक्ष्म शंकू- तील घटकद्रव्याचे (ज्याचा व्यास १० इंच देखी- ल नसतो ) दूरवरच्या झोपड्यांतील खिडकीत जळत असलेल्या मेणवत्तीपासून निघणाऱ्या इथरच्या लाटांनी रूपान्तर होते. इतक्या अंधक किरणापासून प्राप्त हो- णारा अत्यन्त सूक्ष्म आवात अंतर्वाहक मज्जातंतूच्या बऱ्याच लांबींतून अणुविषयक फेरबदलाची बरीचशी ·ज्ञानतंतुनासाचे व्यापार जलद लाट संक्रान्त करण्यास अपुरा वाटल्यास नवल नाही; पण ही लाट १० इंचाहून कमी लांबीच्या अ- त्यन्त नाजूक सुतांतून जाऊन ग्रंथिकणांच्या थराप्रत पो- होंचते, व त्यांतील एका कणाशी ती जाऊन जुळते असे म्हणण्यास हरकत नाही. ह्या कणामध्ये तो सूक्ष्म चलबिचलविघटक अणुविषयक फेरबदल उत्पन्न करितो, म्हणजे, बरीच अणुविषयक गति मुक्त करितो; आणि अशा रीतीने फार वृद्धिंगत होऊन रूपान्तराची लाट अंतर्वाहक मज्जातंतूच्या बाकीच्या लांबींतून, हळूहळू वेग वाढत गेल्याने जो वेळ मोडला असता तो न मोडतां जाते. जेथें प्रारंभीची क्रिया अत्यन्त सूक्ष्म असेल तेथे ती वाढविण्याची ही साधनें सहक्रिया कशी करितात हे अ- सल्याच रीतीने सहक्रिया करणाऱ्या काही कृत्रिम सा- धनांच्या उदाहरणांवरूत दिसून येईल. केंसासारख्या तारेने ज्याची कळ ओढली जाते असें पिस्तुल हातांत घेऊन एक माणूस दारूच्या कोठारांत जाणान्या दारू- च्या ओळीच्या टोकाला त्याचे तोंड लावितो. कळेवर अत्यन्त सूक्ष्म दाब घातल्याने एक स्प्रिंग किंवा तारेची गुंडाळी तिच्या अटकेंतून सुटते, आणि पिस्तुलाची हा- तोडी जोराने खाली पाडिते. अंतर्वाहक मज्जातंतूच्या टोकावर जी क्रिया पडते ती वाढविणारा जो बाह्यवर्धक त्याच्यासारखें कांहीं एथे आपल्या दृष्टीस पडते. जो- रानें खाली पाडिलेली हातोडी पिस्तुलाच्या कोणांतील अस्थिर उडणारी पूड ( दारू) उडविते; आणि अशा रीतीनें जो संकलीभूत सूक्ष्म किरण नेत्रपटलावरील सूक्ष्म संवेदनाक्षम शंकूमध्ये पृथक्करण उत्पन्न करितो त्याच्या.

·७६ मानसशास्त्राची तत्त्वे सारखी क्रिया ती करिते. केप उडाल्याने पिस्तुलांतील दारू उडते; आणि हे रूपांतर चलबिचल पावलेल्या ने- त्रपटलविषयक द्रव्याने शेजारच्या ग्रंथिपिशवीत उत्पन्न केलेल्या पृथक्करणासारखे आहे. पिस्तुलाच्या तोंडांतून निघणारी झळ दारूच्या रांगेला उडविते; आणि अशा रीतीने ती ज्योत पुढे जाऊन दारूकोठार उडवून देते; आणि ह्यावरून काही अंशी पृथक्करण पावलेल्या ग्रंथि- पिशवीची क्रिया उदाहृत होते, जी अंतर्वाहक मज्जा- तंतूंतून दृग्विषयक मध्यांतील अस्थिर द्रव्याच्या मोठ्या सांठ्याप्रत धक्का पोचवून देते, आणि नंतर तेथे फारच मोठी अणुविषयक गति विमुक्त करिते. अंतर्वाहक ज्ञानतंतू, त्याच्या मध्यस्थानी असलेला ग्रंथिकण, आणि त्याच्याशी जुळलेला बाह्यवाहक मज्जा- तंतु ह्यांच्या संयुक्त क्रियेला वक्रीभूत क्रिया असें म्हण- तात. ह्या नांवावरून हे सामान्य सत्य दिसून येते की, हा चलबिचल त्याच्या उगमस्थानापासून त्याचे कार्य दिसते त्या ठिकाणापर्यंत प्रवास करतांना अशा एका बिंदूपाशी जातो की, तेथे त्याचा मार्ग वांकतो किंवा वक्र होतो; आणि हे सामान्य सत्य ज्या मानानें तो ( ' वक्रीभूत क्रिया' हा शब्द ) दर्शवितो त्या मानाने तो योग्य आहे. पण जर पूर्वीची उपपत्ति बरोबर असे- ल तर हा शब्द इतर बाबतींत आक्षेपार्ह आहे. एका- पक्षी, जी गोष्ट आवश्यक नाहीं ती तो आवश्यक म्ह- णून गर्भित करितो. चलबिचलाची लाट मार्गात एके ठिकाणी एकाएकी वांकण खाते ही गोष्ट आवश्यक नाही -ज्या मज्जातंतूंतून ती जाते त्यांचे इतर मज्जातं- ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार तूंशी दळणवळण लावून द्यावयाचे असते, आणि सांधा जुळवावयाचा म्हणजे तेथें कोन होतो; ह्यामुळे ती उत्प- न होते. दुसऱ्या पक्षी, सांध्याच्या ह्या स्थळांपैकी एके स्थळी, जेथे ती लाट वक्रीभूत होते म्हणून म्हणतात तेथे ती मोठ्या प्रमाणावर वाढते, ही गोष्ट महत्त्वाची असून ती ह्या शब्दाने व्यक्त होत नाही. २१. असल्या अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंची जुडगी अस- ल्या बाह्यवाहक मज्जातंतूंच्या जुडग्यांशी ग्रंथीच्या क- रड्या द्रव्यांत पुरलेल्या असल्या कणांच्या घोंसांनी जुळ. लेली असतात, आणि मध्याभिगामी मज्जातंतूंची जुड- गी तेथून उच्चतर ग्रंथींकडे जातात, ह्या गोष्टी ध्यानांत घेऊन आपणास ह्या एकंदर रचनांच्या व्यापारांचा आतां विचार करणे आहे. हलक्या दर्जाचा मज्जाकेंद्र घेतला तरी त्या ठि- काणी चलबिचल वादून निघून जावे एवढेच काम तो करितो असे नाही, किंवा ह्या चलबिचलांचे अंश उच्च- तर ग्रंथींकडे पाठवण्याचेच त्याचे काम आहे असे नाही, तर ह्याहून ज्यास्त संकीर्ण दळणवळणे त्याच्या ठिकाणी होत असतात. कारण अत्यन्त साध्या ग्रंथींखेरीज बाकी सर्व ग्रंथींत कण किंवा सूक्ष्म पिशव्या ह्यांतून कमज्यास्त फांटे फुटलेले असतात, आणि त्यांना कमज्यास्त फांद्या असतात; ह्या फांद्यांतून त्या कणांत उत्पन्न झालेले चल- बिचल अनेक दिशांनी व अंशांनी पसरत असतील असें मानण्यास हरकत नाही. विमुक्त अणुविषयक गतीच्या ह्या प्रसरापासून दोन गोष्टी निष्पन्न होतात. पहिली ही की, मूळच्या फेरबदलाने उत्पन्न झालेल्या फेरबदलांची ·मानसशास्त्राची तत्वे संख्या व संमिश्रता ह्या फाट्यांच्या व त्यांच्या संबंधांच्या संख्येबरहुकूम व विविधतेबरहुकूम वाढत जातात. दुस- री ही की, ह्या तत्संबंधी फेरबदलांची संख्या वाढत जाईल त्याप्रमाणे प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरीत्या विसर्जिलेल्या अणुविषयक गतीचा एकंदर संचय वाढत जातो. ह्या शेवटच्या गोष्टीचे महत्त्व पूर्णपणे ध्यानात ये- ण्यास मागील प्रकरणांतील शेवटच्या आकृतीकडे पा- हिले पाहिजे, आणि मज्जाकेंद्र शरीरांतील निरनिरा- ळ्या भागांमध्ये अनेक शक्य संबंध स्थापण्यास कसा उपयोगी पडतो ह्याचे तेथे केलेले वर्णन वाचिले पाहिजे. त्या ठिकाणी असे दाखविले होते की, ज्या केंद्राचे काम शरीराच्या अनेक भागांत संबंध स्थापण्याचे असेल तेथे पिशवीयुक्त द्रव्याचा संचय फार मोठा असला पाहिजे. कारण हे लक्षात येईल की, जसे संबंध बहुसंख्याक व संमिश्र होत जातील तसे हे संबंध जुळवणारे कण आणि चलबिचलवर्धक वाढत गेले पाहिजेत. आणि म्हणून म. ज्जाततुविषयक संबंध संकलन व वैविध्य ह्या बाबतीत जसे वाढत जातील तसा उत्क्रान्त गतीचा संचय मोठा झाला पाहिजे. गेल्या कलमांत त्यांच्या सरलस्वरूपी वर्णिलेल्या गति विमुक्त व विवृद्ध करण्याच्या व्यवस्था अशा री- तीने संयुक्त कशा होतात हे लक्षात आणिलें म्हणजे- पूर्वीचाच दृष्टान्त घेऊन एक दारूचे कोठार उडालें म्ह- णजे ते त्याच्याहून ज्यास्त मोठ्या कोठारांना कसें आग पोहोचविते, आणि ती त्यांहून मोठ्या कोठारांना ती ·ज्ञानतंतुजालंचे व्यापार ७९ कशी पोहोचवितात हे ध्यानात घेतले म्हणजे-गति ग्रहण करणाऱ्या एका ज्ञानतंतूवर उमटलेला अत्यन्त अल्प ठसा गतिविमुक्त करणाऱ्या केंद्रांपासून बराच मोठा शक्तिसंचय कसा बाहेर काढू शकेल, आणि तो गति- मार्गाला लावणाऱ्या ज्ञानतंतूंत जोराची स्नायुविषयक आकुंचनें कशी उत्पन्न करूं शकेल हे समजण्यास अ. डचण पडणार नाही. उदाहरणार्थ, एवंच, अल्पध्वनि सर्व शरीराला एकदम दचका उत्पन्न करूं शकेल; किंवा शेजारच्या एकाद्या पदार्थाला आकस्मिक हालचालीने नेत्रपटलावर अत्यन्त अल्प फेरबदल उत्पन्न केला तरी त्यापासून अनैच्छिक उडी व किंकाळी ही उत्पन्न होऊं शकतील. २२. आतां आपण मानवी मज्जातंतुव्यापारांचा विचार करूं. माणसाच्या विशिष्ट मज्जातंतुरचनांचे अ- ल्प विवेचन गेल्या प्रकरणांत केलेच आहे. त्यास आतां त्यांच्या विशिष्ट व्यापारांच्या वर्णनाची पुरवणी देऊ. कण्यांतील रज्जूतून मेंदूप्रत व मेंदूपासून जे अंतर्वाहक व बाह्यवाहक मज्जातंतू जातात, आणि तिचे अनेक भाग जे मध्याभिगामी व मध्योद्गामी तंतु जुळवितात, ते एकी- कडे ठेविल्यास, ती रज्जू बनविणारे जे काही अंशी स्वतंत्र व काही अंशी परतंत्र केंद्र ते शरीराचा मधील सोंट व हात माय ह्यांतील स्नायू व त्वचा ह्यांच्या व्या- पारांचा मेळ बसविणारे म्हणून मानतां येतील. ह्यांपैकी पुष्कळ संमिश्र व्यापारांचा देखील मेळ कण्यांतील ह्या रज्जूला उच्चतर केंद्रांच्या मदतीविना बसवितां येतो. आणि त्या रज्जूतील काही अंशी विभिन्नीकृत कांहीं ·मानसशास्त्राची तत्त्वे केंद्र बाकीच्यांच्या मदतीखेरीज सरळ मेळ बसवू शक- तात. ह्या सरळ मेळांचा प्रथम आपण विचार करूं. कण्यांतील रज्जूला कांहीं इजा झाल्यामुळे एकाद्यास प- क्षघात झाला, पण कुल्यानजीकचा त्या रज्जूचा भाग इजा झाल्याशिवाय राहिला; तर त्याच्या पायास स्पर्श केला असतां तो आपली तंगडी लागलीच मागे घेतो; हे तो डोक्यांतील मेंदूच्या कोणत्याहि क्रियेविना करितो इतकेच नाही, तर त्या मेंदूवर कोणत्याहि प्रकारचा परि- णाम झाल्याशिवाय करितो; मग त्याचा बिछाना हाल- ल्याने अप्रत्यक्षरीत्या त्याच्या मेंदूवर काही परिणाम झाल्यास नकळे. एवंच त्या रज्जूच्या ज्या बिंदूशी तंग- डींतील अंतर्वाहक व बहिर्वाहक ज्ञानतंतू जुळलेले अस. तात तेथे असलेल्या कणांचें व तंतूंचे काम, त्यांस चल- बिचल सक्रान्त केला म्हणजे जरूर तितका अणुविषयक गतिसंचय उत्सर्जित करण्याचे, आणि योग्य हालचाल उत्पन्न होईल अशा रीतीने तंगडीच्या निरनिराळ्या स्ना- यूंकडे तो लावून देण्याचे असते. कण्यांतील रज्जू- च्या शेजारच्या भागांत असलेल्या असल्या कित्येक कें- द्रांच्या किंवा करड्या द्रव्याच्या भागांच्या सहक्रियेने ह्याहून ज्यास्त भानगडीचे मेळ बसत असतात. सामध्ये ह्याचा पुरावा देणे सोपे नाही. पण माणसाहून कमी दर्जाच्या मणक्याच्या प्राण्यांवर केलेल्या प्रयोगां- वरून ती गोष्ट सिद्ध करता येते. डोकें डोकें कापून टाकि लेल्या बेडकाची कूस क्षुब्ध केल्यास त्या बाजूचा मा- गचा पाय तो तेथे आणील, आणि क्षोभक वस्तु तेथून निघावी अशा रीतीने तो हालवील. ह्याहूनहि तो कांहीं माण- ·तात. ज्ञानतंतुनालाई व्यापार ज्यास्त करितो. मागच्या तंगड्यांच्या मधील कातडीस शस्त्रवैद्याचा चाकू लाविल्यास तो ( चाकू ) दूर ढकलला जावा अशा रीतीने त्या ( तंगड्या ) सहक्रिया करि- तात. ह्याचे स्पष्टीकरण असे आहे की, आडव्या व उभ्या जोडणाऱ्या तंतूंनी हे चलबिचल विशिष्ट केंद्रांपर्यंत नेले जातात, शेजारच्या कांहीं केंद्रांप्रत संक्रान्त केले जातात; आणि बहिर्वाहक ज्ञानतंतूंतून हे केंद्र वाढलेले चलबिचल अनेक प्रकारच्या स्नायूंमध्ये पोहोचवितात व वांटून दे- असल्या साधनसामग्रीने असले नियमित मेळ कसे बनवितां येतात हे ज्यास्त चांगले लक्षात ये- ण्यास ही गोष्ट ध्यानांत घ्यावी की, त्वचेवरील ठिकाणे व त्यांना टोकांनी स्पर्श करावा एतदर्थ जरूर त्या हाल- चाली ह्यांमधील संबंध बरेच नित्य असतात. बेडकाचा मागचा पाय त्याच्या कुशीच्या विशिष्ट बिंदूप्रत एका विशिष्ट स्नायुविषयक योग्य हालचालीनेच जाऊन पो- होचू शकतो. आणि ज्याअर्थी सर्व बेडकांत, पिढ्यानु- पिढ्या, भागांचे प्रमाण, आणि म्हणून विशिष्ट स्थानाशी स्नायुविषयक मेळांचे संबंध व्यवहारदृष्ट्या एकच राह- तात, त्या अर्थी उत्पन्न झालेल्या योग्य ज्ञानतंतूसंबं- धांच्या द्वारा, कोणत्याहि स्थानीं स्पर्श केला असता त्या स्थानी अवयवांचे टोंक आणण्यास योग्य ती संयुक्त आ- कुंचनें कशी होत असतील हे लक्षात येते. एथें हैं सांगितले पाहिजे की, कण्यांतील रज्जूच्या ह्या व्या- पारांची, ते गतींचे मेळ आहेत, ही जी कल्पना ती जों- पावेतों आपण स्नायूंच्या हालचालीचाच तेवढा विचार करितों तोपावेतों अपूर्ण राहते. हालचाली ह्या सदरा- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे खाली अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या चलबिचलांचाहि समावेश केला पाहिजे; स्नायुविषयक हालचालींचा मेळ असा झालेला असतो की, ह्या ग्रहण केलेल्या चलबिचलांशी त्यांच्या परिणामांचे विशिष्ट संबंध असतात. मेळ जो असतो तो गतिग्राहक क्रिया व गतिसंदेह क्रिया यांच्या- मध्ये असतो. म्हणून कण्यांतील रज्जूहि अशा मेळांचा मानतां येईल की, त्यांतील कांही मेळ जरी ब- रेच संकीर्ण असतात तरी बहुतेक त्यांच्या मानाने सर- ळच असतात;-सरळ म्हणण्याचे एक कारण हे की, त्वचेच्या सर्व भागांपासून प्राप्त होणारे चलबिचल बरेच परस्परसदृश असतात, दुसरे कारण हे की, प्रत्येक स्ना- युविषयक मेळ मुख्यत्वे ठराविक किंवा न बदलणारा असा असतो, आणि तिसरे कारण हे की, मेळ बसव- लेल्या समूहाचे घटकव्यापार वस्तुतः समकालिक असतात. कण्यांतील रज्जूच्या ज्या मोठ्या व विभिन्नीकृत भागास मेड्यूला ऑबलांगेटा " किंवा डोक्यांतील भाग असे म्हणतात, त्यास स्थूलदृष्टया, संयुक्त मेळांचा केंद्र असें म्हणता येईल. श्रोत्रंद्रियविषयक ठसे व रुचिविषयक ठसे, ह्यांचे ग्रहण तो भाग प्रत्यक्षरीत्या करितो, आणि दृष्टि- विषयक ठशांचं अप्रत्यक्षरीत्या करितो; आणि त्याबरो- बरच डोळे, चेहरा, दाढा व तोंड ह्यांच्या अनेक स्नायूं- प्रत प्रोत्साहने तो पाठवीत असतो. दोन हात व दोन पाय ह्या चार अवयवांच्या हालचालींना तो संयुक्तक्रि- यांचे स्वरूप देतो; आणि त्याबरोबरच डोके व दाढा यांचे नियमन करून त्यांस ह्या अवयवांबरोबर सहक्रिया करावयास लावितो. गिळण्याच्या क्रियेत येणारे जे अ.

·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार नेक ठसे व स्नायुविषयक हालचाली त्यांस तो योग्य संबंधांत आणितो. श्वासोच्छासविषयक प्रोत्साहन घेऊन छातीची पोकळी कमज्यास्त करणारे जे स्नायू त्यांच्या- कडे तो प्रोत्साहने पाठवितो, आणि अशा रीतीने श्वास व उच्छास ह्यांची उत्पत्ति करितो; आणि, म्हणून श्वा- सोच्छासविषयक पृष्ठभागांच्या ज्यास्त जोराच्या चेतव- ण्यांनी तो क्षुब्ध झाला असतां श्वासोच्छासाच्या स्नायूं- ना खोकला व शिंकणे उत्पन्न करणारी ज्यास्त जोराची प्रोत्साहने पाठवितों; रडणे व जांभया देणे ह्या क्रिया ह्याच वर्गातील होत. फुप्पुसे व पक्वाशय एतद्विषयक ज्ञानतंतूंच्या द्वारा तो हृत्कमल व पोटांतील इतर इंद्रियें यांचे नियमन करितो. एवंच मेड्यूला ऑबलाँगेटा हा मज्जाकेंद्र असा आहे की त्याच्याप्रत बाह्यपृष्ठभागाच्या सर्व भागांपासून आणि तोंडाच्या, गळ्याच्या व फुप्पु- सांच्या आतल्या पातळ आच्छादनापासून प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरीत्या, पण मुख्यत्वे अप्रत्यक्षरीत्या, ठसे येत असतात; आणि शिवाय त्याच रीतीने उच्चतर इंद्रियां- पासूनहि ठसे येत असतात. शिवाय, निरनिराळ्या स्ना- युसमूहांवर अंमल चालविणाऱ्या हलक्या दर्जाच्या के. द्रांना तो एकमेकांशी संबद्ध करितो, आणि त्यांच्या प्रत्येकी सरल क्रियांना एकत्र करून त्यांस संयुक्त क्रि- यांचे स्वरूप देतो. सारांश, बाह्य जगाशी व्यवहार कर- णाऱ्या सर्व भागांशीं तो गतिग्राहक संबंध ठेवितो, आणि बाह्य जगावर प्रतिक्रिया करणाऱ्या सर्व भागांशी तो गतिसंदेशक संबंध ठेवितो; आणि त्याचे काम संमिश्र- प्रोत्साहनास अनुसरून संमिश्र हालचालींचा मेळ बस- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे विण्याचे असते. पण एवढेच त्याचे काम आहे असे नाही. जलद व्या ज्यांच्यांत होतो अशा क्रियांचा तो उत्पादक व मार्गदर्शक असल्यामुळे त्याच्यामध्ये द्रव्यां- ची मागणी दिसून येते; आणि म्हणून तो रक्ताचे अ- भिसरण, त्याचे शुद्धीकरण आणि सामान्यतः पोटांतील इंद्रियांचे व्यापार यांचा नियामक बनतो. ह्यावरून तर मग, स्पष्टरीत्याच, कण्यांतील रज्जूच्या मेळांच्या मानाने त्याचे मेळ संयुक्त असतात; संयुक्त म्हणण्याचे एक कारण हे की, अंतर्वाहक व मध्याभिगामी ज्ञानतंतू त्याच्याप्रत जे ठसे आणितात ते ज्यास्त संख्याक अ. सतात इतकेच नाही, तर ज्यास्त विविधजातीयहि अस- तात; दुसरे कारण हे की, तो जी प्रोत्साहने बाहेर पाठवितो तीहि ज्यास्त संख्याक व ज्यास्त विविधजातीय असतात; आणं तिसरे कारण हे की, तो ज्यास्त संकीर्ण क्रियांचा ज्यास्त संकीर्ण प्रोत्साहनांशी मेळ बसवितो. पुढचा व मोठा मेंदू आणि मागचा व लहान मेंदू हे जे ह्यांहूनहि उच्चतर मज्जाकेंद्र ह्यांच्या व्यापारांचे अशाच प्रकारच्या शब्दांनी आतां लक्षण करणे आहे. हे दोन्ही मोठे द्विदल लगदे प्रारंभींचा बहुतेक समस्त्र- रूप असा जो पाठींतील व डोक्यांतील स्तंभ त्यापासन कळे म्हणून उत्पन्न होतात; आणि ते जसे मोठे होत जातील तसे त्यांचे टोकांजवळचे भाग, आलीकडच्या भागांहून आकाराने मोठे होत जातात, आणि तेणेंक- रून ते शेवटीं देंठयुक्त बनतात. एवंच श्रेष्ठ मज्जाग्रंथी- चा कनिष्ठ ग्रंथीशी जसला संबंध असतो, तसलाच डो- क्यांतील ह्या प्रत्येक मेंदूचा मेड्यूला ऑबलाँगेटाशी ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार ८५ असतो; आणि त्यांचे व्यापारहि श्रेष्ठ मज्जाग्रंथींच्या व्यापारांसारखेच असतील असें अनुमान करण्यास हर- कत नाही. म्हणजे दुबार संयुक्त मेळ बनविण्याची ती इंद्रिये आहेत असे मानण्यास हरकत नाहीं; कारण, मेड्यूला ऑबलाँगेटाने घेतलेले जे आधीच सांमश्र ठसे त्यांना अगणित निरनिराळ्या रीतींनी पुनःसंयुक्त करून पहिल्याहून मोठे समूह बनविण्याचे त्यांचे काम असते; आणि मेड्यूला ऑबलाँगेटामधून निघणाऱ्या आधीच संमिश्र अशा गतिजनक प्रोत्साहनांना असे स्वरूप दे- ण्याचे असते की, तेणेकरून समकालिक व क्रमिक अशा फारच ज्यास्त संमिश्र क्रिया बनाव्या, आणि ह्या सं- कीर्ण ठशांशी त्यांचे मेळ बसून दूरवरचे उद्देश सिद्ध व्हावे. ह्या व्याख्येची सामान्य सत्यता गृहीत करण्यास काही हरकत नाहीं; कारण, जीस सामान्य भाषेत सम- जदार कृति असे म्हणतात तिचेच अन्य शब्दांनी ह्या लक्षणांत विधान केलेले आहे; आणि ज्या मानाने हे केंद्र वाढलेले असतील त्या मानाने असली कृति मण- क्यांच्या प्राण्यांमध्ये नेहमीच दृग्गोचर होते. एवढी गोष्ट गृहीत केल्यावर आणखी एक प्रश्न असा उत्पन्न होतो की, हे दुबार संयुक्त मेळ बसविण्यांत ही दोन मोठी इंद्रियें कोणती विशिष्ट कामें करीत असतात ? ह्या सर्वश्रेष्ठ मज्जायंथींच्या विशिष्ट व्यापारांसंबंधाने व विशे- पतः पुढच्या मोठ्या मेंदूच्या विशिष्ट व्यापारांसंबंधाने पुष्कळ मतभेद आजपर्यंत उत्पन्न झालेला आहे व स- ध्याहि आहे. पण क्लप्तीदाखल ह्याची पुढे सांगितल्याप्र- माणे उपपत्ति लाविल्यास ती असंभवनीय होणार नाही ८ ·८६ मानसशास्त्राची तत्त्वे असे वाटते. ज्या ठशांचे व कृतींचे त्यांच्याहून ( ह्या सर्वश्रेष्ठ केंद्रांहून) कमी दर्जाच्या केंद्रांचे ठिकाणी मेळ बसले असतात त्यांचे अधिक मोठ्या समूहांत व अनेक तन्हांनी मेळ बसविणे हे दोघांचेंहि सामान्य काम असल्यामुळे आपणास असा प्रश्न करणे सयुक्तिक दि- सते की, ठसे व कृती ह्यांचे मेळ बसविण्याचे मुळापा- सूनच भिन्न असे प्रकार आहेत काय ? ह्यास उघड उ- त्तर हे आहे की, समकालिक अस्तित्व आणि क्रमिक अस्तित्व हे दोन मुळापासूनचे भिन्न प्रकार आहेत. सर्व चमत्कार समकालीनत्वें अस्तित्वात असणारे किंवा एका- मागून एक अशा क्रमाने अस्तित्वात असणारे, असे आपल्यास गोचर होत असतात. तर, मग, हे ने दोन उच्चतम मजाकेंद्र, दोघे मिळून, दुबार संयुक्त मेळ बसविण्याचे सामान्य काम करीत असतात, ते जर पृथक असल्यामुळे त्या कामाचे भिन्न भिन्न भाग करीत अस- तील तर असे गृहीत करणे विशेष सयुक्तिक दिसते की, संयुक्त ठसे व कृती ह्यांचे मेळ बसविण्याचे त्यांचे वि. शिष्ट क्रम चमत्कार प्रादुर्भूत होण्याचे जे विशिष्ट क्रम त्यांनाच अनुसरून असले पाहिजेत. सारांश, एथे के- वळ विचारदृष्टया बसविलेली क्लप्ति अशी आहे की, पुढील मेंदू समकालीन किंवा पोकळीत होणाऱ्या दुबार संयुक्त मेळाचे इंद्रिय आहे, आणि मागधा मेंदू क्रमिक किंवा कालांत होणाऱ्या तसल्याच मेळांचे इंद्रिय आहे. अनुभवमूलक पुरावा जितका प्राप्य आहे तितक्यावरून पाहातां तो ह्या केंद्रांच्या सामान्य व्यापारांसंबंधाच्या आणि त्यांच्या विशिष्ट व्यापारांसंबंधाच्या ह्या मताशी ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार अनुरूप दिसतो. हे केंद्र अंशतः नष्ट केले तरी दृश्य असा सामर्थ्याभाव उत्पन्न होत नाही, आणि सर्वांशी नष्ट केले तरी कमी संकर्णि ठसे व कृती ह्यांचे मेळ बसविण्याचे सामर्थ्य नष्ट होत नाही, ह्या विलक्षण दिस- णाऱ्या गोष्टींशी ह्या क्लप्तीची पूर्ण सुसंगतता आहे. हे केंद्र जसे वाढत जातील तशा ज्यास्त संकर्णि मेळ बस- विणाऱ्या सूक्ष्म पिशव्या व तंतू त्यांच्या पृष्ठभागांना क्रमाक्रमाने मिळविल्या जातात असे गृहीत केल्यास ( आणि असे करणे अयोग्य होणार नाहीं), त्यावरून असें अनुमान निघतें की, हे वरचे भाग कापून काढि- ल्यास त्यांच्या व्यापारांवर ध्यानांत येण्यासारखा परि- णाम मुळीच होणार नाहीं; आणि कापिलेले भाग जसे हलक्या दर्जाच्या केंद्रानजीक जातील तसे त्यांच्या व्या- पारांवर होणारे परिणाम टळक होत जातील; आणि प्रत्यक्ष प्रयोगांवरून ह्याच गोष्टी स्थापन होतात. जे प्राणी आपल्या संकर्णि व सतत कृतींचे संमिश्र व दूर- च्या परिस्थित गोष्टींशी मेळ बसविण्यास समर्थ अस- तात त्यांच्या ठिकाणी हे मज्जारूपी लगदे बरेच मोठे असतात. हे क्लृप्तीनुरूप दिसत असून शिवाय प्रत्येकाची वाढ आणि त्या उपजातीची विलक्षण सामर्थ्य ह्यांमध्ये कांही संबंध दृष्टीस पडतो. उदाहरणार्थ, एक गोष्ट ही की, मांसभक्षक पक्ष्यांत मागचा मेंदू बेताबाहेर वाढलेला असतो, कारण त्यांना अंतर, दिशा, आणि संमिश्र आकार ह्यांमधील संबंधांचे मेळ मोठ्या बारीक रीतीने बसवावे लागत असून शिवाय ह्या संकर्णि ठशांस अनु- सरून संकीर्ण हालचालींचा मेळ फारच बारीक रीतीने ·मानसशास्त्राची तत्वे बसवावा लागत असतो. आणि दुसरी गोष्ट ही की, ज्या प्राण्यांत, आमच्या प्रमाणे, फार दीर्घकालपर्यंत शृंखलित संयुक्त ठशांशी शंखलित संयुक्त कृतींचा मेळ बसवावयाची शक्ति दृष्टीस पडते त्यांच्यांत पुढचा मेंदू माठा असतो. मज्जाकेंद्रांच्या व्यापारांचें सरल, संयुक्त व दुबार• संयुक्त मेळ असें में हे वर्गीकरण केले आहे, ते केवळ ठोकळ समजले पाहिजे. त्यांचे अगदी निश्चित असे वर्ग करतांच येणार नाहीत; कारण भानगडी वाढून व्यापा- रांची उत्पत्ति होत असते; आणि दिसणाऱ्या गोष्टींकडे ठोकळ नजरेने पहावें तेव्हांच हे सामान्य भेद ठळक- रीतीने दृग्गोचर होतात. तथापि एथे आपला उद्देश मज्जाव्यापारांच्या उत्क्रान्तीच्या ऋमिक पायऱ्यांवरील तत्त्वांची कल्पना देणे हा असल्यामुळे बारीकसारीक अपवादांशी एथे आपणास कर्तव्य नाही. २३. ज्या दुय्यम मज्जाजालाच्या रचनेकडे गेल्या प्रकरणांत आपण नजर फेंकिली त्याच्या व्यापारांबद्दल दोन शब्द बोलणे जरूर आहे. ते जाल अंतरिंद्रियवि- षयक व्यापारांचे नियमन करणारे होय. त्या सगळ्याचे उदाहरण म्हणून रक्तवाहिन्यांच्या ताणांचे नियमन क- रणाऱ्या मज्जातंतूंच्या व्यापारांचा विचार करूं. ह्यांपैकी प्रत्येक मज्जातंतूची मुळे डोकेकण्यांतील जालांत आणि पोटांतील जालांत असल्यामुळे पोटांतील इंद्रियांच्या हालचाली व मोठ्या मज्जाकेंद्रांच्या व स्ना- यूंच्या हालचाली ह्यांपासून उत्पन्न होणारी प्रोत्साहने ज्या रक्तवाहिनीबरोबर तो असेल तिच्या सर्व शाखांप्रत.

·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार पोहोंचवितो. असल्या प्रत्येक तंतूंतून पसरणारा सामान्य चलबिचल शेजारच्या रक्तवाहिनीचा योग्य लवचीकपणा कायम रहावा इतकीच त्या वाहिनीच्या स्नायुमय को- शांत चेतना बहुधा उत्पन्न करीत असतो; पण ह्याहून ज्यास्त मोठ्या चलबिचलांमुळे तिच्या पोकळीत ठळक भेद उत्पन्न होतात. पैकी पोटांतील तंतूंनी आणिलेल्या चलबिचलांनी तिचे आकुंचन होते म्हणून म्हणतात, आणि डोकेंकण्यांतील जालांतील तंतूंनी आणिलेल्या च- लबिचलांनी तिचें प्रसरण होते म्हणून म्हणतात. ह्यां- पैकी काही फेरबदलांचा त्या त्या भागांच्या क्रियाशीच संबंध असतो, आणि इतरांचा मुख्य जिव्हाळ्याच्या इंद्रियांत किंवा एकंदर शरीरांत होणाऱ्या क्रियांशी अ- सतो. पण त्या सर्वावरून असे दिसून येते की, रक्तवा- हिन्यांच्या संबंधाच्या तंतुजालाने त्या वाहिन्यांचे सामा- न्य व स्थानिक गरजा भागाव्या अशा रीतीने नियमन होत असते. ह्या संबंधाची आणखी एक गोष्ट एथें सांगण्यासारखी आहे; ह्याचे एक कारण, ती स्वतः मह- त्वाची आहे, आणि दुसरे कारण, तिच्यावरून आतांप- र्यंत न सांगितलेल्या कांहीं पूरक मज्जाविषयक क्रिया उदाहृत होतात. आपल्या हे अगोदर लक्षात आलेच आहे की, मेड्यूला ऑबलाँगेटा फुफुसे व कोठा ह्यांचे नियमन करणाऱ्या मज्जातंतूच्या द्वारा हृदयाच्या क्रि. येचे नियमन करीत असतो. जोपावेतों ज्ञानतंतुनाला- च्या बाह्य भागांपासून किंवा त्याच्या मोठाल्या केंद्रांपा- सून आलेले चलबिचल सामान्य संचयापलीकडे जात नाहीत, तोपावेतों वरच्या तंतूच्या द्वारा त्याने पाठविले.

·९० मानसशास्त्राची तत्त्वें ल्या अणुविषयक फेरबदलाच्या लाटा हृदयाच्या क्रियेत कमीपणा आणीत नाहीत, कदाचित् तीस उत्तेजन दे- तात. पण जेव्हां मेड्यूलांत फाजील चलबिचल होतो तेव्हां तो में फाजील उत्तेजन पाठवितो तेणेकरून हृद- याचा व्यापार कमी होतो किंवा अगदी बंद होतो; आणि अशा रीतीने रुधिराभिसरणांत अडथळा येऊन मी उत्पन्न होते. ज्ञानतंतूजाल सर्वत्र जो मेळ उत्पन्न करितें त्याचा हा एक अत्यन्त विलक्षण प्रकार आहे, कारण ही व्यवस्था अशी आहे की, ज्ञानतंतुजाल जेव्हां बेता- बाहेर सक्रिय होते, आणि त्याचे मुख्य केंद्र रक्ताने फाजील भरून जातात, तेव्हां ते स्वतःच त्यांच्याकडे रक्त ढकलणान्या इंद्रियाला अडथळा आणितात. ही गोष्ट जाता जातां लक्षात घेऊन आपण असा प्रश्न केला पाहिजे की, ज्ञानतंतूंतून चलबिचल पसरल्याने ह्याच उ. दाहरणांत क्रिया उत्पन्न होण्या ऐवजी बंद कशी होते? ह्याचे उत्तर असे आहे की, क्रियेला उत्तेजन देणाऱ्या ज्ञानतंतुजालाखेरीज क्रिया कमी करणाऱ्या ज्ञानतंतूंचें एक जाल असते; त्या तंतूंस संशोधक तंतूं म्हणतात. असे म्हणतात की, ह्या तंतूंच्या द्वारा मेंदू कण्यांतील र- ज्जूचे नियमन करीत असतो, म्हणजे ज्या प्रतिक्रिया- रूप हालचाली, मेंदूशी असलेला संबंध तुटला म्हणजे, इतक्या अधिक ठळक होतात, त्यांस तो आवरीत अ. सतो; आणि असे म्हणतात की, जेव्हां मेंदूचे उत्क्षोभण फाजील असेल तेव्हां ह्यांपैकी एकाच्या द्वारा मेड्यूला हृत्कमलाचे नियमन करीत असतो. ते कसेंहि असो; वर सांगितलेल्या गोष्टींवरून, ज्ञान- ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार ९१ तंतुजाल बाह्यक्रियांचा मेळ बसवीत असून त्याबरोबरच बाह्यक्रिया घडवून आणणाऱ्या अंतःक्रियांचा मेळ कसा बसविते, हैं उदाहृत होते. ह्यावरून, इतर ज्ञानतंतुना- लाच्या द्वारा ओढून घेणारी, उत्पन्न करणारी व निकाल लावून देणारी इतर इंद्रिये अशाच रीतीने नियमन पा. वत असतात हे वाचकाने लक्षात घेतले म्हणजे मागणी व पुरवठा ह्यांचा मेळ कसा बसतो हे त्याच्या सध्या- च्या कामापुरतें लक्षात येईल. २४. ज्ञानतंतुनालाचे जे व्यापार गतिवाचक शब्दां- नी एथवर सांगितले त्यांचा गोषवारा देतांना सामान्य गर्भितार्थ बाजूस ठेवून विचार करतां आपल्यास ज्यास्त व्यापकदृष्टि कशी प्राप्त होते हैं लक्षात आणणे फाय- द्याचे होईल. सूक्ष्म जलचराच्या भागास स्पर्श केला म्हणजे त्या भागांत उत्पन्न झालेले आकुंचन हळूहळू सर्व शरीरभर पसरते. ह्या ठिकाणी दोन गोष्टी लक्षात घेतल्या पाहि- जेत. पहिली ही की, ज्या मज्जातंतुविहीन प्रोटोप्लाझ- मचा तो प्राणी बनलेला असतो त्यांतून चलबिचलाचा प्रसार होतो; कारण दूरच्या भागांवर शेवटी परिणाम होतो. चलबिचलाची वाढहि होते; कारण पुढच्या पुढ- च्या क्षणीं विकृति पावणारा लगदा मोठा होत जातो. एवंच, ह्या सरल प्राण्यांच्या बहुतेक समस्वरूप द्रव्यांत ज्ञानतंतुजालाच्या वाढीच्या सर्व पायऱ्यांवर दिसणारे दोन मुख्य चमत्कार दिसून येतात; अणुविषयक गतीचें प्रसरण दृष्टीस पडते, आणि ह्या अणुविषयक गतीची त्याबरोबर होणारी वाढहि दृष्टीस पडते. ज्ञानतंतुजाल ·९२ मानसशास्त्राची तत्त्वं जसे मोठे होत जाईल तसे हे आवश्यक चमत्कार ज्या- स्त ठळक होत जातात, ह्याचे एक कारण हे की, उ- त्पन्न होणारे फेरबदल अरुंद रेषा व लहान लगदे ह्यां- मध्येच होऊ लागतात, आणि दुसरे कारण हे की, ज्या द्रव्याचे हे बनलेले असतात त्यांत अधिकाधिक सामान्य अस्थिरता दिसूं लागते. तर मग, ज्या अर्थी अणुविषय- क गतीच्या शब्दांनी ज्ञानतंतुजालाचे व्यक्त केलेले व्या- पार ज्या सरलस्वरूपद्रव्यापासून ज्ञानतंतुजाल हळूहळू उत्पन्न होते त्यामध्ये दिसून येतात, त्या अर्थी हे स्पष्ट आहे की, अशा रीतीने ते व्यक्त केल्याने त्यांची नीच- तम व उच्चतम दोन्ही प्रकारची स्वरूपें समाविष्ट होतात, आणि एरवी होत नाहीत. शिवाय, पूर्णपणे वाढ पावलेल्या मज्जातंतुव्यापारांचे योग्य लक्षण ह्याच शब्दांनी करता येण्यासारखे आहे. त्या लक्षणांत जर एकाद्या आत्मिक अंगाचा समावेश केला तर ज्या मजाविषयक क्रियांचे आत्मिक सहचारी नाहीत, म्हणजे ज्या मनोविकारांविना चालतात, त्यांना ते लक्षण लागू पडणार नाहीं; आणि मज्जातंतुव्यापा- रांच्या ज्या भावनेंत सेंद्रियजीविताच्या व्यापारांचा स. मावेश होत नाही ती पूर्ण भावना होऊ शकणार नाही. दुसऱ्या पक्षी, मजाविषयक व्यापार अणुविषयकगतीचें संक्रमण करणे व ती वाढविणे ह्याचे बनलेले असतात, लक्षण सर्वत्र लागू पडते. ज्ञानविषयक मज्जातंतूंवर केले- ल्या ठशाचे संक्रमण जसे त्यांत येते तसेच रसवाहिनींत झालेल्या रासायनिक रूपान्तरांचे उत्क्षोभनहि येते. शिवाय, गतिग्रहणविषयक, गतिविमोचनविषयक आणि हैं ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार गतिसंक्रमणविषयक असा जो ह्या सामान्य व्यापाराचा विभाग त्याच्या ठिकाणी ज्यास्त व्यापकता हा विशेष गुण आहे. अंतर्वाहक मज्जातंतूंचा जो सर्वसामान्य व्यापार आहे तो ' अंतर्वाहक' ह्या शब्दाने जितका व्यक्त होतो त्याहून ज्यास्त विशिष्ट रीतीने दुसऱ्या को- णत्याच शब्दाने होत नाही. असल्या तंतूच्या बाहेर- च्या टोकांतील चलबिचलाने प्रतिक्रियारूप आकुंचन कर- णारा फेरबदल उत्पन्न होत असो, किंवा ज्यास आपण इंद्रियसंवेदन म्हणतो तें उत्पन्न करणारा फेरबंदल उत्पन्न होत असो, ती गोष्ट दुय्यम महत्त्वाची आहे; कारण असे दिसून येते की, उपयोगाने दुसरा फेरबदल पहिला बनूं शकतो. त्या दोहोलाहि सामान्य गोष्ट ही आहे की, अणुविषयक गतीचे प्रसरण पृष्ठभागापासून मध्याकडे होत असते. गतिविमोचनविषयक व्यापारांचे असेंच आहे. पोटांतील ज्ञानतंतु जुडग्यांतल्याप्रमाणे सं- क्रमित चलबिचलाच्या वाढीचा आत्मिक सहचारी (मनो- विकार ) नसो, किंवा पुढल्या मेंदूतल्याप्रमाणे त्या वाढीचा आत्मिक सहचारी असो; दोन्ही ठिकाणी अणु- विषयक गतीचे विमोचन होत असते; आणि मज्जात- तुकेंद्रांतील फेरबदलांचा हा सामान्य विशेष असल्यामुळे त्यांच्या सामान्य व्यापाराचे लक्षण त्याजवरून ठरले पाहिजे. त्याचप्रमाणे सर्व बहिर्वाहक तंतू, मग ते स्ना- यूंत आकुंचनें उत्पन्न करणाऱ्या चलबिचलांचे वाहक असोत, किंवा रक्तवाहिन्यांत आंवळ उत्पन्न करणाऱ्या चलबिचलांचे वाहक असोत, किंवा रसवाहिन्यांत रासा- यनिक रूपान्तरें उत्पन्न करणाऱ्या चलबिचलांचे वाहक ·मानसशास्त्राची तत्त्वे असोत; ते अणुविषयक गतीच्या लाटांचे नियमन करीत असतात; ह्या लाना अंतःस्वरूपतः परस्परसदृशच अस- तात, जरी ज्या इंद्रियांप्रत त्या नेल्या जातात त्यांमध्ये त्यांनी उत्पन्न केलेली कार्ये इतकी भिन्न असतात; आणि जरी कधी ज्ञानवत्तेशी त्यांचे साहचर्य असते, आणि कधी नसते. अशा रीतीने वर्गीकृत व्यापारांकडे ह्याहून ज्यास्त विशिष्ट दृष्टीने पाहिल्यास दोन अत्यन्त महत्त्वाच्या गोष्टी दिसून येतात. ज्ञानतंतुजाल हैं हालचाली उत्पन्न करण्याचे एक साधन आहे अशा दृष्टीने त्याजकडे पा- हतां आपल्यास असे दिसते की क्रमाक्रमाने चलबिचल पावलेल्या केंद्रांत क्रमाक्रमाने अणुविषयक गतीचे ज्यास्त मोठाले संचय तें उत्पन्न करून स्वव्यापार करीत असते. उदाहरणार्थ,-अंतर्वाहक मज्जातंतूच्या बाह्यटोंकाशी फारच थोडा फेरबदल झाल्यास तो शेजारच्या काही अस्थिर मज्जाद्रव्यांत बराच मोठा फेरबदल उत्पन्न क- रितो; तेथून अशा रीतीने वाढलेला हा फेरबदल एका- या आंतील ग्रंथीप्रत पसरला जातो; आणि तेथे तो पूर्वीप्रमाणे फारच मोठा होऊन पुढे जातो; शेवटी सर्व शरीरभर स्नायुविषयक आकुंचनें उत्पन्न करण्याजोगा मोठा चलबिचल उत्पन्न होतो. पण ह्या केंद्रांत अणुविषयक गति जशी उत्सर्जित होते, तसाच तिचा मेळहि तेथेच बसत असतो; आणि क्रमाक्रमाने मोठाले व उच्चतर केंद्र जसे ज्यास्त ज्यास्त मोठाले गतिसंचय उत्सर्जित करितात, तसेच ते ज्यास्त ज्यास्त संकीर्ण असे मेळहि बसवीत असतात. ह्यावरून ·ज्ञानतंतुजालाचे व्यापार ९५ सामान्य परिणाम असा उत्पन्न होतो की, ज्ञानतंतुनाल जसनसे ज्यास्त वृद्धिंगत होत जाईल,' आणि शरीरा- च्या सर्व भागांना एकदम व क्रमाने करावयाच्या कृती ज्यास्त चांगल्या रीतीने करावयास लावण्याचे सामर्थ्य त्यांच्यांत येईल, तसे असले मोठाले कृतिसमूह कर- ण्यास लागणारी शक्ति उत्पन्न करण्याचे त्याचे सामर्थ्य वाढत जाते. आह्मास ज्या उदाहरणाशी अत्यन्त कर्तव्य आहे त्याच्या ठिकाणी ही तत्त्रं चांगली उदाहृत झालेली आपल्या दृष्टीस पडली. त्यासंबंधाने अगदी नुक्तेच ने सिद्धान्त आपल्यास प्राप्त झाले ते पुनः एथें सांगण्याची जरूरी नाही. पण एक गोष्ट एथे सांगण्यासारखी आहे. क्रमाक्रमाने उच्चतर होणाऱ्या मणक्याच्या प्राण्यांच्या केंद्रांत ( ज्यांची अखेर मनुष्यप्राण्यांत होते) सामान्य व्यापारवृद्धीचा नियम चांगला उदाहृत झालेला आप- ल्या दृष्टीस पडतो. प्रथम लहान व सरल असणाऱ्या मेळांची मोठ्या व संयुक्त मेळांकडे, आणि नंतर त्यां- हूनहि मोठ्या व दुबार संयुक्त मेळांकडे होणारी जी ही प्रगति ती, सर्व प्रकारच्या उत्क्रान्तीमध्ये गतीचे वाढत जाणारे, व त्याबरोबरच ज्यास्त विविधजातीय व निश्चित होणारे, जे संकलन, त्याचे उत्तम उदा- हरण आहे. , ·९ मानसशास्त्राची तत्त्वे प्रकरण चवथें मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी 225- २५. क्रमाने पाहतां मज्जातंतुव्यापारास पहिली आव- श्यक गोष्ट मज्जाद्रव्याची अभंग पंक्ति किंवा सारखी रांग ही होय. जो मज्जातंतु मध्ये तुटला असेल त्यांतून एका टोकाहून दुसऱ्या टोकास चलबिचल संक्रान्त होत नाही; आणि एकादा मज्जाकेंद्र भंगला गेल्यास एका भंगले- ल्या भागापासून दुसऱ्याकडे प्रोत्साहन जावयाचे बंद होते. हा जो अभंग-पणा म्हटला तो केवळ सारख्या सं- लग्नतेचा नाही, तर अणुविषयक परस्पराकर्षणाचाहि पा- हिजे. कापलेल्या मज्जातंतूची दोन टोंके एकमेकांस लावून ठेविल्याने मज्जातंतुविषयक दळणवळण पुनः स्था- पन होत नाही. कापल्यानंतर सभोवतालचे मांस पुनः भरलें तरी पूर्वीप्रसाणे प्रोत्साहने संक्रान्त करण्याइतक्या पूर्ण रीतीने मज्जातंतूची कापलेली सुतें पुनः जुळण्यास कांही काळ जावा लागतो. शिवाय, अणुविषयक विघटना होऊन अभंगपणाचा नाश झाला नसला पाहिजे. मज्जातंतु न विभागतां, आणि त्याच्या कोशास इना न होतां, रोगामुळे त्यांत असा फरक होऊ शकेल की, तेणेकरून ज्ञानतंतूचे ता- तोळे दुर्बल व्हावे; उदाहरणार्थ, किंवा कृशता यावी किंवा कुजण्याने सगळी रचना मोडून जावी; आणि त्याचा परिणाम असा व्हावा की, जे विलक्षण नैट्रोजनयुक्त अणू चलबिचलाच्या लाटांचे ग्रहण करून त्यांची पुढे पाठवणी करितात, त्यांच्या रेषांची मांडणी बिघडून जावी. .

·मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी ९. २६. मज्जातंतुघटना अणुविषयक किंवा लगदावि- पयक भंगाने नशा कायमच्या कार्यक्षम होतात तशा अणुविषयक समतोलाच्या भंगाने तात्पुरत्या कार्यक्षम होतात. जे पदार्थ साधे आणि इतरांच्या मानाने कठी- ण असतील त्यांच्यांत देखील दावाने अणूची पुनर्माडणी होण्याचा संभव असतो. म्हणून संमिश्र मांडणी व अ- ल्प अणु-सन्निकर्ष असलेल्या पदार्थात दाबाने अगू आपली स्थाने सहज बदलू शकतात. म्हणून मज्जातंतु- व्यापार चालण्यास एक अट ही आहे की त्याच्यावर फार दाब असता कामा नये. हे सामान्य सत्य मज्जासोटांच्या संबंधाने सहन मिद्ध करता येते. एकाया मज्जातंतूसोंवतीं कांहीं बं- धन बांधल्यास त्याच्या एका टोकाशी उत्पन्न केलेला चलबिचल दुसऱ्या टोकाशी काही परिणाम उत्पन्न करूं शकत नाही. असल्या प्रकारचे अल्प स्वल परिणाम नेहमी अनुभवास येतात. एकाद्या अवयवावर बाहेरून दाव पडल्यास त्यांतील मज्जातंतूंनें संक्रमणसामर्थ्य पुष्कळ कमी होतं. तंतूच्या मध्यस्थ पन्हळांवर दाब पडल्याने त्याच्या क्रियांना अडथळा येतो किंवा त्या अजीवाद बंद पडतात, हे पक्षघाताच्या प्रत्येक उदाहरणांत दिसून येते. फुटलेल्या धमनींतून निसटलेल्या व गोठलेल्या रक्त- थेंबाने, किंवा फाजील ताणल्या गेलेल्या सूक्ष्म रक्तवा- हिन्यांच्या कोशांतून गळलेल्या रसाच्या लहानशा संच- याने मेंदूच्या पायाशी किंवा कण्यांतील मज्जारज्जून म- जातंतूंची जुडगी फाजील आंवळली जातात; आणि ·९८ मानसशास्त्राची तत्त्वे मग ते तंतू अंतर्वाहक किंवा मध्याभिगामी असल्यास ते पृष्ठभागापासून चलबिचल आणण्याचे बंद होतात, आणि बहिर्वाहक किंवा मध्योद्गामी असल्यास स्नायूं- कडे प्रोत्साहने नेण्याचे बंद होतात. सगळ्या मज्जाकेंद्रांचेंहि असेंच आहे. इत. केंच नव्हे तर, मज्जासोटांच्या क्रियांपेक्षा त्यांच्या क्रि- यांना दावापासून ज्यास्तच अडथळा होतोसा दिसतो. मज्जाविषयक व्यापाराच्या ज्या अत्यन्त मोठ्या थांब- ण्यास घनघोर झोंप किंवा झापड असे म्हणतात ती मेंदूतील रक्तवाहिन्यांत अत्यन्त मोठा रक्तसंचय झा- ल्याने उत्पन्न होते ही गोष्ट संभवनीय दिसते. पण ज्या- अर्थी काहीजण ही उपपत्ति संशयास्पद समजतात त्या- अर्थी तिच्या आधारावर आपणास कोणतेंहि अनुमान बसवतां येत नाही. पण ह्यासंबंधाने एक निश्चयात्मक पुरावा सांपडतो. डोके फुटून मेंदूनें पूर्वी व्यापिलेल्या जागी हाड गेल्यास मेंदचे व्यापार बंद होतात; म्हणजे, त्याच्याकडे पाठविलेले चलबिचल कांही हालचाल उत्पन्न करूं शकत नाही. पण लहान वाटोळ्या करवतीने खाली गेलेला तो हाडाचा भाग कापून टाकिला म्हणजे मेंदू- वरील दाब कमी होऊन त्याचे व्यापार पूर्ववत् सुरू होतात. ह्या म्हणण्यास ज्यास उलट पुरावा म्हणता येईल त्याने पुष्टि येते. दाबाचा अतिरेक झाल्याने जर मज्जा- तंतुव्यापार बंद होत असेल, आणि योग्य दाब असतां जर तो व्यापार योग्य रीतीने चालत असेल, तर त्या. वरून असे अनुमान निघते की, दाब कमी झाल्यास ·मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी ९९ मज्जाविषयक चलबिचल फारच जोराने संक्रान्त होतील. आतां ज्या अर्थी चुरडणार नाही अशा बहुतेक बंद खोलींत मेंदू सांठलेला आहे त्या अर्थी असे अनुमान निघतें कीं, मेंदूतील रक्तवाहिन्यांतील रक्त जर जलद नि- घून गेले, तर ज्या मज्जातंतूंच्या लगद्यांत त्यांच्या फांद्या पसरलेल्या असतात त्यांच्यावर नेहमींहून कमी दाब पडल्यामुळे ते अणुविषयक फेरबदलांच्या लाटांना नेह- मींहून ज्यास्त जोराने आपल्यांतून जाऊं देतील; आणि म्हणून त्या मध्यांप्रत पोंचलेले सामान्य ठसे विलक्षण गतिविषयक प्रोत्साहनें उत्पन्न करतील. म्हणूनच रक्त फार निघून गेल्याने, किंवा मेंदूतील एकादी रक्तवाहिनी बंद होऊन तेथे रक्ताची मोठी वाण उत्पन्न झाल्याने, झटके किंवा आंकड्या उत्पन्न होतात. रक्ताचा पुरवठा कमी होऊन मेंदूच्या त्या भागाचे पोपण कमी होऊ लागल्यामुळे अखेरीस जरी पक्षघात किंवा अगदी श- क्तिनाश उत्पन्न झाला, तरी पहिला परिणाम वरच्या- सारखा होणे अगदी शक्य आहे; आणि ह्याच क्रमाने प्रत्यक्ष स्थिति होत असते. शरीराच्या पृष्ठभागा- वरील मज्जातंतुजालाचेंहि असेंच आहे. जी माणसें ए- रवी निरोगी असून सईल अंगाची असतील त्यांच्या मनावर पुष्कळ वेळां फाजील ठसे उमटत असतात. कांहींचे काही शरीरभाग विलक्षण ठसे घेत असतात त्याची उपपत्ति बहुधा हीच असावी. २७. मज्जाव्यापार कायम राहणे योग्य रुधिराभि- सरणावर अवलंबून असते ह्याबद्दलच्या पुराव्यापासून तो व्यापार कायम राहण्यास उष्णता विशिष्ट माना- ·१०० मानसशास्त्राची तत्त्व च्या वर राहिली पाहिजे ह्याबद्दलचा पुरावा निराळा करणे कठीण आहे; कारण ह्यांपैकी एक गोष्ट बहुधा दुसरीची सहचारिणी असते. तथापि असे अनुमान कर- ण्यास जागा दिसते की, पोपकद्रव्याच्या (योग्य रुधि- राभिसरणाने प्राप्त होणान्या ) पुरवठ्याखेरीज अनि- बैध अणुविषयक गतीच्या ( योग्य उष्णतामानाने प्राप्त होणाऱ्या ) पुरवठ्याचीहि आवश्यकता असते. थंड रक्ताचे प्राणी बहुधा इतरांच्या मानाने निष्क्रिय असतात ह्याची उपपत्ति त्यांचे हलकें उष्णतामान त्यां- च्या निष्क्रियतेमुळे उत्पन्न होते अशी जशी लावतां ये- ण्यासारखी आहे, तशीच त्यांची निष्क्रियता त्यांच्या हलक्या उष्णतामानामुळे उत्पन्न होते अशीहि लावता येण्यासारखी आहे. कारण ह्या दोन गोष्टी एकमेकींवर अशा रीतीने क्रिया व प्रतिक्रिया करितात की, त्यांपैकी कोणतीलाहि योग्यरीत्या दुसरीचे कारण म्हणतां येत नाही. पण जे सरपटणारे प्राणी थंडीच्या दिवसांत स्तब्ध राहतात, आणि उन्हाळ्याच्या उष्णतेनें गरम झाले म्हणजे सक्रिय होतात, त्यांच्याकडे पाहतां त्यापैकी कारण कोणतें व कार्य कोणतें ह्याबद्दलचा चांगला पुरावा आपल्यास सांपडतो. त्यांचे रुधिराभिसरण वाढल्याने आणि त्यांच्या रक्ताला हवा मिळाल्याने ते ज्यास्त चपल होतात असे जरी म्हणता येईल, तरी ज्या अर्थी हृत्कमल व फुप्पुमें ह्यांना त्यांचे मज्जातंतुकेंद्र प्रचलित करीत असतात, त्या अर्थी आपण असे अनुमान केले पाहिजे की, ज्या प्राण्यांना आपल्या क्रियांनी उष्णता उत्पन्न करण्याचे बहुतेक मुळीच सामर्थ्य नाहीं त्यां. - ·ते मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी १०१ च्यांत बाह्य उष्णतेने हे मज्जातंतुकेंद्र गरम होणे हा मूळ फेरबदल होत असतो. ह्या उपपत्तीच्या स- मर्थनार्थ उलट गोष्ट सांगतां येण्यासारखी आहे. जेव्हां सामान्य परिस्थितीत आपल्यांत पुरेशी उष्णता उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेले प्राणी शरीरांत उष्णता उ- त्पन्न होण्यापेक्षां ज्यास्त वेगाने ती शरीरांतून निवृन जात आहे अशा परिस्थितीत पडतात, तेव्हां त्यांच्या मज्जातंतुविषयक क्रिया कमी होतात, आणि अखेरीस हालण्याचे बंद होतात. थंडीच्या दिवसांत झोंपी जाणा-या प्राण्यांत ही कार्यकारणपरंपरा दरवपी आ- पल्या दृष्टीस पडते; आणि माणसासारखे जे प्राणी थंडीत झोपी जात नाहीत ते देखील अत्यन्त थंडीत पुष्कळ काळ सांपडल्यास त्यांची मज्जातंतुक्रिया कमी होऊन त्यांस झोप येते, आणि शरीराचे उष्णतामान त्याहूनहि कमी होऊ दिल्यास मृत्यु येतो. शरीराच्या विशिष्ट भागांतील उष्णता स्वाभाविक किंवा कृत्रिमरीत्या फार कमी केल्यास तेथील मज्जा- तंतुव्यापार मंद होतात हे ह्यावरून दिसते की, अशा भागाला टोंचिले किंवा चिमटा घेतला तर समजत नाही, म्हणजे नेहमी चलबिचल मज्जातंतुमध्यप्रत जाऊन पों- चत नाहीत. जेव्हां विशिष्ट भागाचे गोठणे फारच कडक प्रमाणावर होईल तेव्हां बहुधा तेथील रक्त काही अंशी निघून जात असते हे खरे आहे; पण जेव्हा अशी स्थिति आलेली नसेल, जेव्हां थंडीच्या दिवसांत हात लाल दिसू लागतात त्याप्रमाणे रक्तवाहिन्यांत फाजील रक्तसंचय होतो, तेव्हां उष्णता कमी झाल्याने मज्जातं.

·१०२ मानसशास्त्राची तत्त्वे तुव्यापार मंदावतो. डोकें तापाने वगैरे फार तप्त झाले म्हणजे त्याच्यावर बर्फ ठेवितात ह्याचे तत्त्व हेच आहे. ही गोष्ट एथें सांगण्यासारखी आहे की, उष्णतेच्या पुरवठ्यावर मज्जातंतूंच्या व्यापाराचे हे जे अवलंबन त्याने गतप्रकरणांतून प्रतिपादिलेल्या मतांना अप्रत्यक्ष पुष्टि येते. तेथे अनुमान केल्याप्रमाणे ज्ञानतंतूच्या सुतां- तून जाणारा चलबिचल जर समावयवरूपान्तररूप असेल, आणि तो चालला असतां प्रत्येक अणु कांहीं अणुविषयक गति पुढे पाठवावयाच्या लाटेत मिळवीत असेल, आणि पूर्वीची स्थिति त्याने धारण करणे म्ह- णजे सभोवतालच्या द्रव्यांतून तितक्याच अणुविषयक गतीचे ग्रहण करणे असेल, तर सभोवतालच्या द्रव्यांत ज्या मानाने उष्णता असेल त्या मानाने ज्ञानतंतूचे सूत पूर्वीची समावयवरूप स्थिति पुनः धारण करून अणुवि- षयक फेरबदलाची आणखी एक लाट संक्रान्त करण्यास जलद समर्थ होईल. २८. ज्ञानतंतुकेंद्राप्रत रक्तवाहिन्या जी पोषकद्रव्ये आणीत असतात त्यांचा पुरवठा त्यांस होत असेल तों- पावेतोच ते स्वव्यापार करितात ही गोष्ट सर्वास ठाऊक आहे. शरीराच्या कोणत्याहि भागी रक्ताचा असणारा संचय, आणि त्याच्याप्रत ताज्या रक्ताचा पुनःपुनः पुरवठा होण्याचा वेग ह्यांच्यावर त्या भागातील मज्जा- तंतुविषयक चापल्य अवलंबून असते. सामान्य रक्तसंचय कमी झाल्यास त्यानेंहि मज्जा- तंतुव्यापार मंद होतो. शरीरांतील एकंदर रक्तसंचय फार कमी झाल्याप्त मोठाल्या मज्जाकेंद्रांस सर्वात अगोदर ·मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी १०३ धक्का बसतो. तत्पुरतें रक्त कमी झाल्यास मूर्छा येते, किंवा मेंदूचा व्यापार एकदम बंद होतो; आणि काय- मचे रक्त कमी झाल्यास क्षीणता येते, म्हणजे, मज्जा- तंतुविषयक विसर्जन कमी होते. एकंदर रक्तसंचय कमी न होतां मेंदूस हृदयांतून रक्ताचा ताजा पुरवठा होण्याचे बंद झाले तरी एकदम मूर्छा येते. किंवा हृदयाची क्रिया कायमची मंद झाल्यास त्या मानाने मज्जाशक्ति कमी होते. जेथे एकंदर रक्तसंचय पुरेसा असून काळजाची क्रिया योग्य रीतीने चाललेली असेल, तेथे देखील रक्ता- च्या स्थानिक कमतरतेने स्थानिक मज्जातंतुव्यापारास प्रतिबंध उत्पन्न होतो; ही कमतरता रक्तवाहिनींत गळू झाल्याने किंवा गोठलेल्या रक्ताचा थेंब शिरल्याने उत्पन्न होते. एवंच मेंदूतील जी रक्तवाहिनी गतिमार्गाच्या उ- च्चतम भागास रक्त पुरविते तिच्यांत असला थेंब शिर- ल्यास पक्षघात उत्पन्न होतो. गोष्टी हाच सामान्य संबंध गर्भित करितात. जेव्हां, इतर गोष्टी समान असतां, एकादा मज्जाकेंद्र शुद्ध रक्ताने फार भरून जातो, तेव्हां त्याला प्राप्त होणाऱ्या चल- बिचलांस अनुसरून तो विलक्षण वेगाने स्वव्यापार करूं लागतो; आणि नेहमींहून ज्यास्त मोठाले शक्तिसंचय उत्क्रान्त करूं लागतो, व ती गोष्ट दुय्यम मज्जाविषयक फेरबदलांत, किंवा स्नायूविषयक हालचालींत, किंवा दोन्ही रीतींनी, व्यक्त होते. पुनः एकादा मज्जाकेंद्र रक्ताने फाजील पूरित न झाला तरी त्याच्याकडे का- ळजांतून नेहमींहून ज्यास्त वेगानें रक्त जात असल्यास त्याचा गत्युत्पादक व्यापार वाढतो. ह्याच्या उलट ·१०४ मानसशास्त्राची तत्वे रुधिराभिसरणांत असलेच फेरबदल झाल्याने मज्जा- तंतुजालाच्या पृष्ठभागाच्या कार्यक्षमतेत असलेच बदल उत्पन्न होतात. जो शरीरभाग थंड झाला असेल त्याची ज्ञानतंतुविषयक ठसे घेण्याची क्षमता जी कमी होते त्याचे एक कारण बहुधा रक्तवाहिन्या आंवळून जाऊन त्यांतील रक्तसंचय कमी होणे हे असावें; आणि त्या भागांतील स्नायू गतिविषयक प्रोत्साहनांस अनुसरून जी काहीशी मंदरीत्या म्वकार्ये करितात त्याचेंहि का- रण बहुधा तेच असावें. रक्ताच्या स्थानिक कमतरते. ऐवजी रक्ताचा स्थानिक प्रवाह कमी किंवा बंद झाला, तर त्या भागांतील मज्जातंतू तसेच तितक्या मानाने स्वव्यापाराक्षम होतात; उदाहरणार्थ, डोळ्यांतील मध- ली धमनी अडली गेल्याने आंधळेपणा उत्पन्न होतो, तसेंच कातडीच्या एकाद्या भागाला रक्त पुरविण्याची धमनी बांधली असतां त्याची संवेदनाशक्ति हळू हळू उलटपक्षी, पृष्ठभागावरील ज्ञानतंतूं- सभोवती रक्तातिरेक झाल्यास त्यांचा नेहमींहून ज्यास्त क्षोभ होतो. त्वचेच्या नेहमीच्या स्थितीत तिला हळूच स्पर्श केल्यास अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंतून इतका अल्प च- लबिचल जातो की, आंतील इंद्रियांपासून त्याला बहुतेक मुळीच जाब मिळत नाही. पण जेथे कातडी फार तप्त झालेली असेल, तेथे तसल्याच स्पर्शाचा त्या इंद्रियांवर एवढा मोठा परिणाम होतो की, सगळे शरीर दचकून जाते. स्थानिक रक्तसंचयातिरेकाखेरीज त्याचा तेथे ज्यास्त वेगाचा प्रवाह झाल्यास तेथील मज्जातंतुव्यापार त्याहूनहि अधिक जोरांत येतो. ही गोष्ट सर्वांच्या अ- नष्ट होते.

·मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी १०५ अल्प नुभवाताल आहे का, काळजाताल क्रुिया वाढविण्यास कांहीं कारण झाल्यास सुजलेला शरीराचा भाग स्पर्शानेंहि फार दुखतो. २९. मज्जातंतुव्यापार रक्ताच्या संचयावरच अव- लंबून रहात नाही तर त्याच्या मगदुरावरहि अवलंबून राहतो; म्हणजे, त्याच्यांत आवश्यक द्रव्यांचे प्रमाण काय आहे ह्यावर तो अवलंबून राहतो. ह्या विधानाच्या पुष्टीकरणाथं विशिष्ट आधारापेक्षा सामान्य आधारच देणे शक्य आहे. रक्ताच्या घटनें- तील फेरबदलाविषयी फारच अल्प ज्ञान सांप्रत उपल- अ आहे, आणि हे बदल व मज्जाव्यापारांचे बदल ह्यांच्यामधील संबंधाविषयीं तर त्याहून कमी माहिती उपलब्ध आहे. ज्यास जलोदर झाले आहे अशा माण- साच्या रक्ताप्रमाणे रक्त फार दुबळे झाले असतां म- उजाव्यापार क्षीण होतात हे वरेंच स्पट आहे; आणि म्हणून मज्जाद्रव्याचे घटक ज्यांत पुष्कळ आहेत अस- ल्या रक्तापासून पुष्कळ मज्जातंतजोर उत्पन्न होऊ शकतो असे मानल्यास आपली फारशी चुकी व्हाव- याची नाही. पण ह्याबद्दलचा जो अल्प प्रत्यक्ष पुरावा त्याला दु- जोरा देण्यास अप्रत्यक्ष पुरावा सांपडतो. कारण रक्तांत कांही द्रव्ये मिळविल्याने नेहमींहून ज्यास्त मज्जाविष- धयक क्रिया उत्पन्न करता येते असे पुष्कळ प्रसंगी दिसून येते. अलकोहोल, नैटूस आक्साइड, वनस्पती- तील अलकली किंवा कटु द्रव्ये, आणि इतर उत्तेजक द्रव्ये, ही मज्जातंतुघटक द्रव्याची घटक नाहीत हे खरें ·१०६ मानसशास्त्राची तत्त्वें आहे; आणि ती त्या घटकांचे काम करू शकतील असेंहि म्हणण्यास जागा दिसत नाही. पण मज्जातंतु- द्रव्यांत फेरबदल उत्पन्न करण्याच्या कामी किंवा तो मुलभ करण्याच्या कामी, आणि अशा रीतीने अणुवि- षयक गति नेहमींहून ज्यास्त विमुक्त करण्याच्या कामी त्यांचा तात्कालिक उपयोग बहुधा होत असावा. पण मज्जातंतुजालाला विशिष्ट पदार्थांचा पुरवठा केल्याने त्याची क्रिया वाढते असे दाखवून ते ही गोष्ट ज्यास्त स्पष्ट करितात की, क्रियेच्या योगाने मज्जाघटकद्रव्य जसे पि- चत जाईल तसें तें पुनः बनवणाऱ्या द्रव्याच्या पुरवठ्या- वर त्याची क्रिया काही अंशी अवलंबून असली पाहिजे. रक्ताच्या मगदुरासंबंधाने आणखी एक गोष्ट सांगाव- यास विसरता कामा नये. ती ही की, रक्तांत ऑक्सिजन असला पाहिजे.ऑक्सिजनची विशिष्ट क्रिया होते-म्हणजे मज्जातंतुघटकद्रव्य धरून सर्व शरीरघटकद्रव्यांचा तो प्रत्यक्ष विघटक किंवा पिचणारा आहे की काय; किंवा इतर रीतींनी उत्पन्न झालेल्या अणुविषयक विघटनांना तो आपल्या अस्तित्वाने केवळ सुलभ करितो; किंवा इतर रीतींनी उत्पन्न झालेल्या विघटनांच्या उत्पन्नांशी मिळून जाऊन त्यांस बाहेर नेण्याच्या उपयोगी तेवढा पडतो; ह्या प्रश्नांसंबंधाने मतभेद आहे. पण प्राण्याचे रक्त ऑ- क्सिजनयुक्त असणे जरूर आहे ह्याबद्दल मुळीच मत- भेद असूं शकणार नाही. आणि ऑक्सिजनयुक्ततेचे प्रमाण आणि मज्जाविषयक व्यापाराचे प्रमाण ह्यांमध्ये सामान्य संबंध असला पाहिजे ह्याबद्दलहि मतभेद हो- ण्याचा संभव नाही.

·मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी १०७ ३०. मज्जाक्रिया चालू गहण्यास काही द्रव्ये रक्तांत असणे जसें जरूर आहे, तसेंच, काही द्रव्ये नसणेहि जरूर आहे; किंवा, आदी बरोबर रीतीने बोलावयाचं असल्यास, ती अल्पप्रमाणानेच त्याच्यांत असली पाहि- जेत. ही द्रव्ये म्हटली म्हणजे मज्जाघटकद्रव्य धरून जी एकंदर शरीरघटकद्रव्ये त्यांच्या विघटनाने किंवा पिचण्याने उत्पन्न होणारी संयुक्तद्रव्ये होत. त्यांतील दोन अत्यन्त महत्त्वाची कार्वानिक आसिड व यूरिआ ही होत. फुप्पुसांतून कार्बानिक आसिड बाहेर टाकण्याची क्रिया जर बरीच मंदावली तर सुस्ती उत्पन्न होते; का- रण मज्जातंतुजालाच्या पृष्ठभागावर झालेल्या चलबिच- लांना योग्य जाब मिळावयाचे (तदनुरूप आंतून व्यापार व्हावयाचे ) बंद होतात. जर उच्छासक्रिया पूर्णपणे बंद पडली तर बेशुद्धि उत्पन्न होते; आणि नंतर लवकरच हलक्या दर्जाचे मज्जाव्यापार बंद पडून त्या- मुळे इतरहि सर्व व्यापार बंद पडतात; आणि आंत उ- त्पन्न झालेला कार्बानिक आसिड बाहेर निघण्याचा बंद होण्याऐवजी तो फुप्पुसाच्या द्वारा आंत ओढून घेण्या- ची क्रिया सुरू झाली तर हे परिणाम याहूनहि ज्यास्त जलद उत्पन्न होतात. रक्तांत यूरिआ, किंवा ज्यांस यूरिआ म्हणतात ते नै- ट्रोजनयुक्त पदार्थ, जमल्यास मज्जातंतुव्यापार अशा पण कमी जलद रीतीने प्रथम कमी होतात, व अखेरीस बंद होतात. मूत्रपिंड जर स्वव्यापार करण्यास चुकू लागले, किंवा रक्तांतून त्यांनी पृथक् केलेली नासकी नैट्रोजन- युक्त द्रव्ये शरीरातून बाहेर पडावयाची बंद झाली, व ·१०८ मानसशास्त्राची तत्त्वे पुनः आंत घेतली जाऊ लागली, तर मजाविषयक नि- क्रियता उत्पन्न होऊन लवकरच मूर्छा उत्पन्न होते, व अखेरीस मृत्यु येतो. ३१. एवंच इतक्या गोष्टी मज्जातंतुव्यापारास आव. श्यक आहेत; पण त्यांना असणारे अपवाद आह्मीं एथें सांगितले नाहीत, आणि पुष्कळ पुरावा गाळला आहे. सांगितलेल्या गोष्टींची गोळाबेरीन करतांना, पूर्व प्रकर- णांतून मज्जातंतुरचना व व्यापार ह्यासंबंधाच्या प्रद- र्शित केलेल्या मतांशी त्या कशा जुळतात हे सांगणे फायद्याचे होईल. मज्जाव्यापाराला ह्या ज्या आवश्यक गोष्टी त्या अणुविषयक गतीची जनिति आणि तिची सं. क्रान्ति ह्या दोहोंलाहि आवश्यक आहेत हे सहजपणे दा- खवितां येण्यासारखे आहे. अणुविषयक गति विमुक्त होण्यास पृथकरण झालेच पाहिजे; आणि म्हणून अणुविषयक गतीचे उत्सर्जन मा- रखें चालू राहण्यास पृथक्करण सुलभ झाले पाहिजे. श- रीरांतून निघून गेलेल्या शक्तिसंचयाचे रक्तांत नासकें झालेले द्रव्य हे माप असल्यामुळे असें ठरते की, म- ज्जातंतुनालास रक्ताचा चांगला पुरवठा होणे व त्यांत वरचेवर बदल होणे ह्यांची जरूरी असते; कारण रक्ता- च्या विघटनाला अनुकूल अशी द्रव्ये रक्तांत आणिली जात असतात. श्वासोच्छास म्हणजे जो आनिमनन ह्या रूपान्तरास प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षरीत्या मदत करीत अ. सतो तो आत घेण्याची सरणी, अशा दृष्टीने श्वासोच्छा- सक्रियेकडे पाहतां, तिचीहि गोष्ट अशीच आहे. आणि ह्या रूपान्तराला अडचण करणारी जी नासकी द्रव्ये ·पण मज्जातंतुव्यापारास अवश्य गोष्टी १०९ त्यांच्या विसर्जनाच्या संबंधानेंहि असेंच आहे. सतत नासकें द्रव्य उत्पन्न होणे सतत चांगले द्रव्य उ- त्पन्न होण्याने भरून आले पाहिजे. मज्जाघटक द्रव्या- चा व्यापार जर सारखा चालू रहावयाचा असला तर ते जेवढ्या वेगाने विवडत असेल तेवढ्या वेगाने पुनः दु. रुस्त पाहिजे. मज्जाघटक द्रव्यांनी भरलेल्या रक्ताची जरूरी ह्यामुळेच लागते. जेथे पुष्कळ मज्जाव्यापार होत असेल तेथें विपुल रक्त ह्याचसाठी पाहिजे. आणि ज्या रक्ताचा उपयोग होऊन गेला असेल त्याच्या ऐ- वजी नव्या रक्ताचा पुरवठा होण्यासाठी चांगल्या रुधि- राभिसरणाची जरूरी ह्यासाठीच लागते. सक्रान्त मज्जाविषयक चलबिचल म्हणजे समावयव- रूप फेरबदलाची लाट असते, ह्या ब्लृप्तीशी त्या चल- विचलाच्या सक्रान्तीला आवश्यक दिसणाऱ्या गोष्टी अ- शाच चांगल्या जुळतात. कारण ती लाट जर तशी अ- सेल तर मज्जातंतूच्या सुताची स्पर्शसंलग्नताच असून- च कां चालत नाही, व अणुविषयक संलग्नताहि कां अ- सावी लागते, हे त्यावरून लक्षात येते. जो अणुवि- पयक नाजूक समतोल समावयवरूप अवस्थांचा आलट- पालट शक्य करितो तो बिघडवून मज्जातंतुविषयक उत्सर्जनांची संक्रान्ति दाब कशी बंद पाडितो हे सम- जण्यास त्यावरून मदत होते. आणि बदलरूपी लाट नेण्यास ज्ञानतंतु सारखा योग्य व्हावा एतदर्थ अणुविष- यक गतीची किंवा उष्णतेची आवश्यकता का असते ह्याचेंहि स्पष्टीकरण त्यावरून होते. हे प्रकरण पुरे करण्यापूर्वी हे दाखविले पाहिजे की, १० ·११० मानसशास्त्राची तत्त्वे मज्जाव्यापाराला आवश्यक अशा ज्या पुष्कळ गोष्टी त्या सर्व एकाच काळी एकाच प्रमाणावर हजर नस- तात, तर बहुधा निरनिराळ्या अंशी व निरनिराळ्या प्रकारी एकत्र होऊन हजर असतात; आणि कधी सह- क्रिया करून व कधी एकमेकींच्या विरुद्ध क्रिया करून त्या जी कार्य उत्पन्न करितात ती समिश्र व पुष्कळ- वेळां गुंतागुंतीची असतात. एवंच, उदाहरणार्थ, ने पदार्थ मज्जातंतुनालाला प्रत्यक्ष उत्क्षोभन देतात ते ब- हुधा फुप्पुसांत होणाऱ्या वायूंच्या अदलाबदलीस अड- थळा आणीत असतात, आणि असे करून त्या जालास मंद करितात; आणि ह्या विरोधी क्रिया निरनिराळ्या व्यक्तींत निरनिराळ्या प्रमाणावर होत असून, आणि एकाच व्यक्तीत निरनिराळ्या वेळी निरांनराळ्या प्रमा- णांवर होत असून, बहुधा परस्परविरुद्ध परिणाम घड- वून आणीत असतात, किंवा प्रथम एक परिणाम कार- तात व नंतर दुसरा करितात. पुनः रक्तांत योग्य घटक मोठ्या प्रमाणावर असतां मज्जाकेंद्रांचे उत्तम पोपण सुलभ होऊन मज्जाविषयक व्यापारास जोर येतो. थापि हेच घटक फाजील प्रमाणावर झाल्यास ह्या व्या- पारचापल्यास जोर येत नाही; आणि उपासमर झा- ल्यास रक्त फार निःशक्त होऊन मज्जाकेंद्र जलद विघडल्यामुळे कधी कधी भ्रम उत्पन्न होतो. असले किती तरी विसंगत परिणाम सारखे उत्पन्न होत अस- तात. परिस्थितीची ही गुंतागुत प्रत्येक प्रसंगी ध्यानात ठेवून तिजबद्दल वजावाट करीत असले पाहिजे. त- ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १११ प्रकरण पांचवें मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन उत्सर्जन ३२. मज्जातंतूची अणुविषयक अवस्था बदलण्यास योग्य असा प्रत्येक पदार्थ त्या तंतूस तो जो बदल ने- हमी उत्पन्न करीत असेल तो उत्पन्न करावयास ला- वितो. प्रयोगांवरून असे दिसते की, प्रत्येक मज्जातंतूंत सर्व प्रकारच्या उत्क्षोभनांनी एकच प्रकारचा परिणाम उत्पन्न होत असतो; किंवा अगदी बरोबर रीतीने बो- लावयाचे असल्यास, असे म्हटले पाहिजे की, जेव्हां जेव्हां परिणाम दिसण्यासारखा असतो तेव्हां तेव्हां तो एकच प्रकारचा दिसतो. एवंच एकाद्या स्नायुप्रत जाणा-या एकाद्या मज्जातं- तूचे उपडे टोंक जर जोराने स्पर्शिले तर तो स्नायु आ- कुंचन पावतो. ते जर क्षार किंवा आम्ल ह्यांनी भाजलें तरीहि स्नायु आकुंचन पावतो. त्यास जर वीज लावि- ली तरी स्नायु आकुंचन पावतो. जर ते एकदम गरम केले तरी तो स्नायु आखंडतो. रक्तनलिकांच्या दाबाचें नियमन करणान्या मज्जातंतूंचें असेंच आहे. चलबि- चल करणारा पदार्थ यांत्रिक असो, रासायनिक असो, उष्णताविषयक असो किंवा विद्युद्विषयक असो त्याच्या योगाने पृष्ठभागावरील टोकाजवळ शेजारच्या रक्तवा- हिन्यांच्या अवस्थेत सारखाच फेरबदल उत्पन्न होतो. ह्याच्या जातीचेच दुसरें एक सत्य असे आहे की, एकादा ज्ञानतंतु जेथें त्यास चलबिचल नेहमी प्राप्त होतात तेथे डंवचला जावो, किंवा ही जागा व तो ज्या- ·११२ मानसशास्त्राची तत्त्वे च्यावर व्यापार करितो तें इंद्रिय ह्या दोहोंच्या मध्ये कोठे तरी डवचल जावो, त्यापासून उत्पन्न होणारे प- रिणाम सारखेच असतात. संचयाने नसले तरी स्वरू- पाने असतात. अगोदरच म्हटल्याप्रमाणे उत्पन्न होणा- च्या बदलाचा संचय प्रोत्साहन ज्यांतून जाते त्या ज्ञान- तंतूच्या लांबीच्या मानाने कमज्यास्त होत असतो. उत्क्षोभक जवळच्या बिंदूपाशी लाविला जावो किंवा दूरच्या बिंदूशी लाविला जावो, ह्या बदलाचे स्वरूप पण एकच राहते. M. ज्या कल्पनेवर आपण आजपर्यंत चाललो आहों तिच्याशी पहिल्या सत्याप्रमाणे हेहि सत्य चांगले जु- ळतें, ज्ञानतंतूंतून प्रवास करणारा चलबिचल जर समा- वयवरूप रूपान्तराची लाट असेल तर ती अखेर जेथे पोहोचेल तेथे तिने उत्पन्न केलेला परिणाम स्वरूपतः एकच असतो, मग ती लाट उत्पन्न करणारा उत्क्षो- भक कोणताहि असो, किंवा कोठेहि सुरू होत असो. ३३. ज्ञानतंतु सारखें उत्क्षोभन किंवा सारखें उ- त्सर्जन ह्यांना क्षम नसतो. मज्जातंतूच्या शेवटावर किंवा कापलेल्या टोकावर सारखी क्रिया करीत राहिल्यास त्याच्याशी जुळलेल्या मज्जाकेंद्रावर किंवा बाह्य इंद्रिया- वर तिचा सारस्वा परिणाम होत रहात नाही. कल्पना करा की, एकाद्या स्नायूला पुरवठा करणारा ज्ञानतंतु उघडा केला व मध्ये कापिला; तर उघडा के- लेला भाग एकदम दाबल्यास तो स्नायु एकदम आंख, डेल; पण दाब तसाच ठेविल्यास आकुंचन तसेंच रहात नाही. किंवा हा तंतु विद्युन्मंडळाचा जर भाग केला, ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन ११३ ( विजेच्या यंत्राशी जुळवून दिला ) तर, ते मंडल किंवा वर्तुल पुरे होण्याच्या क्षणी (त्यांतून वीज जा- ण्याच्या क्षणी ) तो स्नायू आंखडेल; पण त्याचें तें आकुंचन केवळ क्षणिक असते, आणि तो विद्युत्प्रवाह मागून चालू ठेविल्याने दृश्य परिणाम कांहीं उत्पन्न होत नाही. स्नायूचे आकुंचन कायम ठेवण्यास त्या तं- तूंतून निरनिराळे चलबिचल एकामागून एक जलद पाठविले पाहिजेत. तो ज्ञानतंतु जर विजेचें वर्तुळ पुरें करण्यात व तोडण्यास ज्यांत साधने आहेत अशा वि. द्युन्मंडलाचा भाग बनविला, तर प्रत्येक वेळा संयोग जुळवून दिला म्हणजे स्नायु आकुंचन पावतो, आणि हे संयोग जुळवून आणणे व तोदणे जलद केल्यास स्ना- यूचे आकुंचन वस्तुतः कायम राहते. हे सत्य मृत बेड- कांवर प्रयोग करून आणि जिवंत माणसावरहि प्रयोग करून सिद्ध करता येते. विजेच्या यंत्राची दोन टोके बनलेल्या धातूच्या फुकण्या जो माणूस दोन हातांनी धरितो त्यास जुळता तुटता विद्युत्प्रवाह त्याच्या बाहूंतून गेला म्हणजे त्या फुकण्या सोडतां येत नाहीत. हे चलबि- चल विद्युद्विपयक असण्याच्या ऐवजी यांत्रिक असले तरी असेंच होते. गत्युत्पादक ज्ञानतंतच्या कापलेल्या टोंका- वर जर जलद टिचक्या मारीत राहिले तर त्याने पुर- वठा केला गेलेला स्नायु धनुर्वात-स्थितीप्रत पोहोचतो. ज्यास ज्ञानतंतुविषयक प्रवाह म्हणतात तो एकामा- गून एक अशा रीतीने बसणाऱ्या ठोक्यांचा बनलेला असतो, ही गोष्ट फार अर्थप्रचुर आहे. कारण पुढे आ- पल्यास असे दिसून येईल की, त्यापासून महत्त्वाचे पु- ·११४ मानसशास्त्राची तत्वे , ष्कळ सिद्धान्त निघतात. सध्या एवढेच सांगणे पुरे हो- ईल की, आतांपर्यंत ज्या क्लृप्तीवर आपण चाललो आहों तिच्याशी ही गोष्ट अगदी सुसंगत आहे. मज्जाविषयक चलबिचल अणुविषयक बदलाची लाट म्हणून जर पुढे पुढे जात असेल–ही जर लाट अशी असेल की मज्जा- तंतुद्रव्याचे अणु त्याच्या समावयवरूप दोन स्थितींपैकी एकीतून दुसरीत जावे; तर, पुढे जाण्यांत ठोका किंवा धक्का वाढविण्यांत ते कमकुवत झाल्यामुळे त्यांची पूर्वी- ची समावयवरूप स्थिति पुनः धारण करी तोपावेतों ते कांहींहि ज्यास्त करण्यास असमर्थ होणारच. म्हणून ह्या सरणीचे स्वरूपच असे आहे की, मज्जातंतूचा व्यापार राहून राहूनच व्हावा. ३४. ज्ञानतंतूंतून चलबिचलाचे संक्रमण होण्यास मो- जतां येण्यासारखा वेळ लागतो. प्रो० हेल्महाल्ट्झ ह्याने तो मोजून पाहिला तेव्हां संक्रमणवेग त्यास दर सेकं- दास २८ ते ३२ यार्ड आढळून आला. ह्या फरकानें कारण निःसंशय प्रकृतिभेद हे असले पाहिजे. ह्या प्रकृ- तिभेदासच ज्योतिःशास्त्रज्ञ ज्याचे त्याचे समीकरण किंवा " व्यक्तिविषयक समीकरण" (personal equation) असे म्हणत असतात. मज्जातंतुविषयक उत्सर्जन समावयवरूप रूपान्तरा. ची लाट असते ह्याला हा आणखी एक पुरावा होय. अणूंच्या कोणत्याहि मालिकेतून पसरला जाणारा चल- बिचल जर त्यांची ( अणूंची ) परस्पर सापेक्ष स्थाने न बदलणारा असेल तर चलबिचलाची संक्रान्ति अत्यन्त जलद होऊ शकेल, कारण उत्पन्न करावयाचा अणुवि.

·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन ११५ षयक शक्तिसंचय अत्यन्त अल्प असणार. पण त्या अणूंचे जर स्थानान्तर करावयाचे असेल-समावयवरूप रूपान्तरांतल्याप्रमाणे प्रत्येक संयुक्त अणूच्या घटकांची स्थाने जर बदलत असतील तर उत्पादित अणुविष- यक शक्तीचा संचय पहिल्या मानाने फार मोठा अस- ला पाहिजे; आणि ज्या अर्थी ह्या शक्तीची जनिति प्र- त्येक अणूंत, दुसरा विकृत होण्यापूर्वी, घडून येते त्या अर्थी चलबिचलाची संकान्ति फार मंदावली पाहिजे. ३५. मज्जातंतुचलबिचल मध्यापासून पृष्ठभागापर्यंत किंवा पृष्ठभागापासून मध्याप्रत संक्रान्त होण्यास लक्षात येण्यासारखा वेळ लागतो, ह्या गोष्टीच्या सारखीच दुसरी एक गोष्ट अशी आहे की, मध्य किंवा पृष्ठभाग एथें उत्पन्न झालेला परिणाम लक्षात येण्याजोगा काल- पावेतों टिकत असतो. उत्क्षोभन जरी राहून राहून होत असते तरी स्नायूचे आंखंडणे सारखें होतें ह्या गोष्टीव- रून हे दिसून येते. स्नायूमध्ये पसरलेल्या ज्ञानतंतूच्या सुतांत अणुविषयक विकार होऊन स्नायूमध्ये विकारा- ची जनिति इतका वेळ टिकते की, उत्क्षोभनाच्या दोन ठोक्यांमधील काळ ती व्यापून टाकिते. मज्जाकेंद्रांतून पसरलेल्या क्रमिक लाटांपासून अशीच सारखी अवस्था उत्पन्न होते अशाबद्दल आपल्यास प्रत्यक्ष पुरावा सांप- डत नाहीं; कारण ज्या क्रियांची स्थाने मज्जाकेंद्र आहेत त्या अनात्म म्हणून (किंवा बाहेरच्या म्हणून ) दिसत नाहीत. पण हे फेरबदल देखील मोजता येतील इतक्या अवधीपावेतों टिकत असतात ह्याबद्दल लवकरच आपल्या नजरेस विपुल अप्रत्यक्ष पुरावा येईल.

·११६ मानसशास्त्राची तत्त्वे पूर्वीच्या सत्याप्रमाणे हेहि सत्य पूर्वी जे प्रतिपादन केले आहे त्यापासूनच निवणारा सिद्धान्त म्हणून मान- तां येण्यासारखे आहे. ज्या रूपान्तरांस रासायनिक म्ह- णून म्हणतात त्यांस समावयवरूप रूपान्तरांप्रमाणेच का- लावधि लागतो. रासायनिक व्यापाराने होणारे स्फोट निमिषांत किंवा तात्काल होणारे म्हणून आपण म्हणतो; ( पण हे म्हणणे शास्त्रीय दृष्ट्या यथार्थ नाहीं; आणि उडावयाचे द्रव्य बरेंच पुष्कळ असले म्हणजे ही गोष्ट आपल्या नजरेसहि येते. ) पण ज्या ठिकाणी आपटून बार होणाऱ्या संयुक्तद्रव्यांतल्याप्रमाणे मूलद्रव्ये एकमे- कांत अणुरूपाने पसरलेली असतील, किंवा बंदुकीच्या दारूप्रमाणे सूक्ष्म संलग्नेतने पसरलेली असतील, तेथेच हे स्फोट होतात. सामान्य उदाहरणांत, जेथे मिसळले- ल्या द्रव्याचे लक्षात येण्यासारखे लगढ़े एकमेकांच्या बाहेर असतील, तेथे रासायनिक क्रिया एकमेकांशी सं- लग्न तेवढ्याच पृष्ठभागांवर होत असल्यामुळे पहिल्या मा- नाने मंदपणेच होत असतात. आतां मज्जापिशव्यांत व त्यांच्या सभोवती असलेला दाणेदार प्रोटोप्लासम आणि त्यांत भरलेले द्रव व शेजारच्या सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांतील रक्त ह्यांचा मिळून जो लगदा बनतो त्याचे घटक अपू- र्णपणेच एकमेकांत मिसळलेले असतात; आणि त्यामुळे त्यांतून रासायनिक फेरवदल तत्काल जाऊं शकत नाही. म्हणून एकाद्या मज्जाकेंद्राने अणुविषयक गतीचा ठोसा घेणे आणि अणुविषयक गतीचा उमाळा निघणे ह्यांम- ध्ये कांही अल्प वेळ गेला पाहिजे. ३६. आंत येणाऱ्या मज्जातंतूच्या द्वारा प्रोत्साहन ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन ११७ घेणाऱ्या मज्जाकेंद्राला जर रासायनिक विकार प्राप्त झाला आणि त्यांतून बाह्यगामी ज्ञानतंतुद्वारा उत्सर्जन झाले, तर असल्या प्रोत्साहनांनी असली उत्सर्जन करण्यास तो कमी क्षम होतो. एकाद्या मज्जाकेंद्रांत कोंडून ठेविलेला अणुविषयक गतिसंचय त्यांत असलेल्या अस्थिर मज्जा- द्रव्याच्या संचयाने मोजिला जातो ( त्या संचयाच्या मा- नाने कमज्यास्त असतो); आणि अस्थिर मजाद्रव्याचा जो भाग आपल्यावर क्रिया करून घेण्यास अत्यन्त अ- नुकूल स्थानी असेल त्याचे पृथक्करण झाल्याने तो त्या गतीचा कमी संचय शिलक ठेवितो इतकेच नाही, तर आपल्यावर क्रिया करून घेण्यास कमी अनुकूल अशा स्थितीत तो त्यास ठेवितो; आणि म्हणून मुक्त कराव- याच्या अणुविषयक गतीचा कमी संचयच मागे राहतो असे नाही, तर तो चाळविला गेला असतां विकृत पा- वण्यास तयारहि असतो. म्हणून, इतर गोष्टी समान रा- हिल्यास, मज्जाकेंद्राचे प्रत्येक उत्क्षोभन काही काळ- पावेतो त्याची ( त्या केंद्राची ) ठसे घेण्याची क्षमता व उत्साह ही दोन्ही कमी कारतें. मज्जाकेंद्राचे हे काही काळ टिकणारे क्षीणीभवन जेव्हां बेताच्या क्रियेने उत्पन्न झालेले असते तेव्हां ते फारसे लक्षात येण्यासारखे नसते. रक्ताने आणिलेल्या द्रव्यांनी त्यांतील विस्कळित झालेला (विघडलेला ) भाग लवक- रच संकलित ( दुरुस्त ) होतो. पण उत्क्षोभन व त्या- मुळे झालेले उत्सर्जन ही जर जोराची असली किंवा ती जर पुनःपुन झपाट्याने झाली, तर झिनीच्या मानाने तिचे भरून येणे इतके मागे पडते की, तो मज्जाकेंद्र ·११८ मानसशास्त्राची तत्त्वं काही अंशी किंवा सर्वांशी अक्षम बनतो. आंत येणा- ऱ्या चलबिचलांच्या नजीकच्या आटोक्यांत असलेले त्यांतील सर्व अस्थिर द्रव्य पृथक्कृत होऊन गेलेले (बि- नसलेलें ) असते; त्यामुळे त्यांतील अस्थिर द्रव्याचा चलबिचलापासून अत्यन्त दूर असलेला तेवढा भाग चां- गला राहिलेला असतो, आणि अत्यन्त मोठ्या चलबि- चलांचाच त्याच्यावर परिणाम होण्यासारखा असतो. बेडकाच्या रक्तवाहिन्यांच्या दाबाचे नियंत्रण करणाऱ्या मज्जातंतुजालावर एक प्रसिद्ध प्रयोग करीत असतात, त्याचे उदाहरण ह्याच्या स्पष्टीकरणार्थ एथे देण्यासारखें आहे. बेडकाचा पाय जर सूक्ष्मदर्शकयंत्राखाली अशा बेताने ठेविला की, त्याच्या दोन बोटांमधील पारदर्शक पातळ पापुद्यांतून पसरलेल्या रक्तवाहिन्या दृष्टीस पडा- व्या, तर ह्या पापुद्यास जोरदार उत्क्षोभक लाविल्यास, पहिला परिणाम आपल्या दृष्टीस असा पडतो की, त्या रक्तवाहिन्या फार जोराने आंखडत आहेत-म्हणजे, ह्या रक्तवाहिन्यांशी संबद्ध असणाऱ्या मज्जाकेंद्रांप्रत गेलेले जोरदार ठसे त्या रक्तवाहिन्यांना पुरवठा करणाऱ्या सुतां. तून अत्यन्त जोराची उत्सर्जन करीत आहेत, आणि त्यामुळे त्या रक्तवाहिन्यांचे जे स्नायुरूप कोश त्यांची राहून राहून आकुंचने होत आहेत. दुसरा परिणाम हा होतो की, ह्या रक्तवाहिन्या प्रसरण पावतात किंवा शि- थिल होतात; म्हणजे, त्यांची योग्य आकुंचनशक्ति नाहीशी होऊन रक्ताने फुगून जातात. त्या रक्तवाहि- न्यांच्या दाबाचे नियंत्रण करणाऱ्या मज्जाकेंद्राच्या अ- त्यन्त शक्तिपातामुळे किंवा हंगामी पक्षघातामुळे हे ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन ११९ होते ही गोष्ट स्पष्ट सिद्ध झालेली आहे; कारण रक्तवा- हिन्यांवर योग्य दाब ठेवणारी मज्जा ते असलेला म- ज्जासोंट चाकूनें उकलला व कृत्रिमरीत्या क्षुब्ध केला तर शिथिल झालेल्या रक्तवाहिन्या लागल्याच आंखड- तात. एका जोरदार उत्क्षोभनाच्या उत्सर्जनाच्या ऐव- जी बेताचे उत्क्षोभ व उत्सर्जने एकामागून एक जलद झाल्यास मज्जाकेंद्र कसा शक्तिविहीन होऊन जातो हे माणसाच्या कातडीवर घर्षणाने होणाऱ्या एका सुप्र- सिद्ध परिणामावरून दिसून येते. एकदां बेताने त्वचा चोळल्यास तिच्यांतील रक्तवाहिन्यांत थोडीच अल्पका- लिक प्रतिक्रिया उत्पन्न होते; आणि रक्तवाहिन्यांचे नि- यंत्रण करणारे जाल पुनः पहिल्या जोराने स्वक्रिया करण्यास तयार होते. पण पुनःपुनः कातडी चोळल्यास त्या रक्तवाहिन्यांच्या ठिकाणी अल्पकालिक शैथिल्य व रक्ताने भरून जाणे उत्पन्न होते; म्हणजे, रक्त नियं. त्रण करणारा केंद्र पुनः त्या रक्तवाहिन्यांवर नियंत्रण करूं लागण्यास काही काल लोटावा लागतो. आणि कातडी जर सारखी घांशीत राहिले, तर त्या केंद्राचा अत्यन्त शक्तिपात होऊन तेथे कायमची लाली उत्पन्न होते. मज्जातंतुनालाचे ने भाग स्नायुविषयक क्रियेशी संबद्ध असतात त्यांच्यावरून हाच सामान्य संबंध उ- दाहृत होतो. .अथवा ही अवस्था अशी असते की, ति- च्यांत पुष्कळ काळ गति उत्पन्न केल्यामुळे प्रत्युत्पाद- नसामर्थ्य पुष्कळ कमी झालेले असते; आणि प्रत्येक थकलेला घोडा, चाबकाच्या फटकाऱ्यास अल्प जान देऊन ( जलद न चालून ) असे दाखवितो की, मज्जा- ७ ·१२० मानसशास्त्राची तत्त्वे तंतुविषयक शक्तीचें सामान्य उत्पादन करण्यास म- ज्जाकेंद्राप्रत ज्यास्त जोराने प्रोत्साहन नेऊन भिड. विले पाहिजे. ह्या सत्याच्या प्रदर्शनांत जे अनियमित प्रकार दृष्टी- स पडतात ते गत प्रकरणाच्या शेवटी दर्शविलेल्या ए. रिस्थितीच्या भानगडीमुळे उत्पन्न होत असतात. उदा- हरणार्थ, वरचेवर असे होते की, एकादा मज्जाकेंद्र काही काळ स्वव्यापार केल्यावर पूर्वीपेक्षा त्याच्यावर के- लेल्या मागण्यांना पूर्वाहून ज्यास्त चांगला जाब देऊ लागतो; ही गोष्ट बाह्यतः वरच्या सिद्धान्ताशी विरुद्ध आहे. पण हा सिद्धान्त अशा कल्पनेवर केलेला आहे की पूर्वीची सर्व स्थिति कायम राहिली आहे; आणि अशा उदाहरणांत ती कायम राहिलेली नसते. हृदया- च्या क्रियेला उत्तेजन आलेले असते, किंवा विशिष्ट- स्थानी रक्तसंचय वाढलेला असतो, किंवा रक्ताचे हवेनें ज्यास्त झपाट्याने शुद्धीकरण होत असते, किंवा ह्या सर्व गोष्टी झालेल्या असतात. एकाद्या मज्जाकेंद्राचे विकलन व पुनःसंकलन करणारे प्रत्येक साधन पूर्ण जोरांत येतें तेव्हां झीज व ती भरून येणे ह्या दोन्ही गोष्टी पूर्वीहून अधिक जलद होतात; आणि पूर्वी उपयोगांत न आ- णिलेल्या त्या केंद्रांत जेव्हां अल्प रक्त मंदरीत्या अभि- सरण करीत होते तेव्हांपेक्षां ठसे घेण्याची ज्यास्त क्ष- मता व ज्यास्त उत्साह त्याच्यांत उत्पन्न होतात. ३७. जर जीविताचा वेग सर्वदा सारखा असता- जर पृथ्वीवरील परिस्थिति अशी असती की, सर्व प्रका- रच्या क्रिया सर्व काळी सारख्याच तत्परतेने करतां या- - ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १२१ व्या, तर मज्जाविषयक इंद्रियें धरून सर्व प्रकारच्या ई- द्रियांत झीज उत्पन्न होणे व ती भरून येणे ही सरा- सरी सारख्याच वेगाने झाली असती. पण पुनःपुनः दि- वस-रात्र येणे ह्या क्रमामुळे क्रियांना कमी व ज्यास्त वेग प्राप्त होणे हेहि तसेच आलटून पालटून होते; आणि त्यामुळे इंद्रियजालांत झीज होणे व ती भरून येणे ह्यां- च्या वेगांत योग्य आलटापालट उत्पन्न झालेला आहे. हा योग्य आलटापालट अर्थात् " योग्यतमांचा तगाव " यः तत्त्वास अनुसरून झालेला आहे. एकादा प्राणी जर असा बनलेला असला की, सगळ्या चोवीस तासांत झीज व भर ही क्षणोक्षणी समतोल होत जावी; तर दुसरा जो प्राणी काळोखाच्या व लपून बसण्याच्या वेळी कमी उत्साहयुक्त राहून उजेडांत जेव्हां ज्यास्त सुलभरीत्या क्रिया करता येते त्या वेळी ज्यास्त उत्साहयुक्त होतो त्याला ( पहिल्या प्राण्याला ), इतर गोष्टी समान अ- सल्यास, जित करील. म्हणून निद्रा व जागृति ह्या दोन अवस्थांत मज्जाविषयक चापल्याचा जो आंदोलनरूप क- मज्यास्तपणा दिसून येतो तो अवश्यमेवच स्थापन झा- लेला आहे. ह्या दोन अवस्थांची उपपत्ति कशी लावाव. याची हे आपण पाहूं या; म्हणजे, ह्यांपैकी एका अव- स्थेत मज्जाकेंद्रांत झिजीपेक्षां ती भरून येणें ज्यास्त कसे होतें, व दुसरीत ती भरून येण्यापेक्षा तिचे उत्पन्न होणे ज्यास्त कसें होते, हे पाहूं या. ज्या माणसांचे शरीरव्यापारविषयक तालबंध अयो. ग्य उत्क्षोभनांनी (मद्यपानाने वगैरे) बिघडलेले नाहीत त्यांच्याचकडे लक्ष देतां आपल्यास असे दिसते की, सोला ។។ ·१२२ मानसशास्त्राची तत्वे ते अठरा तास सारखे ठसे घेत राहणे व उत्साहयुक्त असणे झाल्यावर डोळे, कान, व एकंदर शरीराचा पृष्ठ- भाग ह्यांवर होणाऱ्या प्रोत्साहनांना ते कमी जाब देऊ लागतात; आणि लवकरच ही स्थिति इतकी ठळक होते की, मोठे आवाज व ताणाच्या बैठकींनी उत्पन्न झालेले उत्क्षोभ ह्यांनी त्यांच्या हालचाली व्हावयाच्या बंद हो- तात. जेव्हां फार श्रम कोणी करितो, किंवा पूर्वी रात्री झोंप घेत नाही, तेव्हां ही उसेग्रहणशक्ति इतकी कमी होते की, नाकपुडीस चाळविल्यास किंवा अंगास चि- मटा घेतल्यास तो उलट दचका देण्यापलीकडे बहुधा कांहींच करीत नाही. इतका ठळक व इतक्या लवकर स्थापन होणारा जो हा फेरबदल तो त्याचे कारण म्ह- णून जे आपण म्हणतो ते उत्पन्न करूं शकेल त्याहून ज्यास्त दिसतो; पण ह्या करण्याचा एक अप्रत्यक्ष परि- णाम लक्षात घेतला म्हणजे तो बरोबर कसा आहे हैं समजतें. बाह्यनगांतून प्राप्त झालेली प्रोत्साहने योग्य उ- त्सर्जने उत्पन्न करूं शकत नाहीत इतकी मज्जाकेंद्रांत झीज उत्पन्न झाली असल्यामुळे, मज्जाविषयक चाप- ल्यास मदत करणारी जी अंतरिंद्रिये, व विशेषतः का- लीज त्यांच्याप्रत कमी उत्क्षोभ जाऊं लागतो. म्हणून, आधींच मंदरीत्या काम करणारे जे मज्जाकेंद्र त्यांना रक्ताचा पुरवठा कमी होऊ लागतो, आणि ते ज्यास्तच मंदरीत्या स्वक्रिया करूं लागतात. म्हणजे, ठशांना कमी जाब देऊ लागतात; आणि काळजाप्रत कमी उत्सर्जन करूं लागतात. आणि अशा रीतीने दोघांच्या क्रिया व ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १२३ प्रतिक्रिया होऊन, ठसे घेण्याची अत्यन्त अक्षमता व निष्क्रियता ही उत्पन्न होतात. ही अवस्था व जागृतावस्था ह्यांमध्ये आवश्यक भेद झीज पुष्कळ कमी होणे हा असतो. काही मज्जाकेंद्रांत आणि बहुधा सर्वच मज्जाकेंद्रांत झीन पूर्णपणे कधींच बंद होत नाहीं; कारण जीवविषयक व्यापार चालण्यास जी शक्तींची उत्सर्जने आवश्यक असतात ती चालूच राहतात; आणि उच्चतम केंद्रांत ( डोक्यांतील मेंदूत ) जे फेरबदल होत असतात ते तेव्हांहि अगदी बंद होणे असंभवनीय दिसते. पण झिजीचे प्रमाण इतके हलके होते की, ती भरून येण्याचे प्रमाण तिच्याहून ज्यास्त होते. निष्क्रियतेच्या काळांत झिजीशिवाय ती भरून येणे सुरू असते, आणि सक्रियतेच्या काळांत झीज भरून न येतां ती उत्पन्न होणेच सुरू राहते, असें नाहीं; कारण दोन्ही गोष्टी नेहमी बरोबर सुरू असतात, कदाचित् , किंवा बहुतकरूनहि, दिवसाहि रात्रीच्याच वेगाने झीज भरून येत असेल, कदाचित् ज्यास्त वेगानेच भरून येत असेल; कारण दिवसा एकंदरीत रक्त ज्यास्त जोरदार असून ज्यास्त नोराने अभिसरण पावत असते. पण दि- वसा आयाहून व्यय ज्यास्त होतो, आणि रात्रीं आयांत व्ययाने बहुतेक मुळीच कमीपणा येत नाही. म्हणून सं- चय जमू शकतो; आणि मज्जातंतुघटकद्रव्य पुनः ता- जेतवाने होते. काही तासांच्या अवधींत ह्याचे परिणाम ठसेग्रहण- शक्ति परत येऊन दिसून येतात. झोपेत बाह्य प्रोत्साह- नांना जाब देण्याची मज्जाकेंद्राची तयारी जर कमी दि- ·१२४ मानसशास्त्राची तत्त्वे सून येते, तर जागृतावस्था होण्याची वेळ जशी जवळ येईल तशी असल्या प्रोत्साहनांना जाब देण्याची त्यांची तयारी ज्यास्त दिसू लागते. निद्रेच्या सर्व कालांत अं- तर्वाहक ज्ञानतंत् आनुषंगिक शक्तींना वश राहतात. श- रीराचा बिछान्यावरील दाब त्यांपैकी काहींवर आपला प्रभाव चालवितो, आणि काहीवर बिछान्यावरील चाद- रीचा प्रभाव होत असतो; सरासरीपेक्षा कमज्यास्त उ- प्णतेचे मान कांहीवर प्रभाव चालविते; आणि काहींवर वोरण्याच्या तारांचा प्रभाव चालतो. पण क्रियेने थक- लेले केंद्र ह्या प्रोत्साहनांचे कमी कमी ग्राहक होऊन जर झोप उत्पन्न होते, तर विश्रान्तीने दुरुस्त झालेले केंद्र ह्या प्रोत्साहनांचे ज्यास्त ज्यास्त ग्राहक होतात. म्हणून जागृति उत्पन्न होते. स्नायू व बंधनें ह्यांचे जे ताण रा- त्रीच्या पूर्वभागीं इकडून तिकडे वळणें उत्पन्न करीत नाहीत, तेच पहाटेच्या सुमारास तशी वळणी उत्पन्न करू लागतात. लवकरच डोळ्याच्या पापण्यावरून जा- णारा उजेड हालचाली उत्पन्न करण्यास पुरेसा होऊ लागतो. जो लहानसा आवाज काही तासांपूर्वी काहींच परिणाम उत्पन्न करीत नव्हता तो आतां दचकणे उ- त्पन्न करितो. बाह्य प्रोत्साहने नसली तरी ( पण ती कधीच आदी नाहीशी होत नाहीत ), अतरिंद्रियांतून आणि विशेषतः पोपकपन्हळांतून प्रोत्साहने येत अस. तात; कारण पोट रिकामे झाले म्हणजे ते सरतेशेवटी निद्राभाव उत्पन्न करण्यासारखे चलबिचल मेंदूकडे पा- ठवू लागते. सांगण्यासारख्या झिजीविना दुरुस्ती जितकी ज्यास्त वेळ होईल तितकी मज्जाकेंद्राची अस्थिरता वा- ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १२५ ढली पाहिजे; आणि म्हणून क्रिया करण्याची तयारी ज्यास्त झाली पाहिजे; आणि अशा रीतीने शेवटी असा समय आला पाहिजे की, त्या वेळी अत्यन्त क्षुद्र ठसे हा- लचाली उत्पन्न करतील. पण असले ठसे कितीहि अल्प असले तरी प्रथम उत्पन्न व्हावेच लागतात. दुरुस्त झा- लेल्या केंद्रांच्या कांहीं अणूस बाहेरून येणारे प्रोत्साहन उलटून पाडीपर्यंत ते आपले व्यापार पुनः सुरू करीत नाहीत. ह्याबद्दलचा पुरावा बहुतेकांस दररोज सकाळी मिळतो. हुशारी देणा-या झोपेतून उठतांना सामान्यतः प्रत्येकजण, न इच्छिता, सगळ्या अंगांतील स्नायू ता- णीत असतो, आणि अशा रीतीने असंदिष्ट असें अत्यन्त मोठे गतिरूप उत्सर्जन झालेले दिसून येते. पण ही प. हिली गोष्ट नसते. जागे झाल्याबरोबरच आपण आपले शरीर ताणीत आहों असें कोणासच आढळून येत नाही; ( आणि हे उत्सर्जन इच्छापूर्व असते तर तसे आढळून येतें ). जागृति उत्पन्न होत असतां ज्या अल्प हाल- चाली होत असतात त्या कांहीं स्वल्प चलबिचलाने उ- त्पन्न झाल्या म्हणजे मज्जाकेंद्राकडे जे जोराचे चलबि- चल पोहोचविले जातात ते उत्पन्न झाल्यावर हे ताणणे सुरू होते. हलकासा आवाज डोळे उघडावयास व डोके फिरवावयास लावितो. त्यानंतर डोळ्यांतून, चादरीवर घासल्या जाणा-या अंगांतून, आणि हालचाली उत्पन्न करणाऱ्या स्नायूंतून ठळक ठसे येऊ लागतात. आणि पृष्ठभागावरून प्रोत्साहनांचा बराच मोठा समूह पाठवि- ला गेल्यामुळे गतिरूप उत्क्षोभाचा बराच मोठा लोंडा उत्पन्न होतो.

·१२६ मानसशास्त्राची तत्त्वं उठल्यानंतर काही काळ उत्साह वाढत का जातो हे हाच कोटिक्रम पुढे चालवितां दिसून येईल. आपल्या असे दृष्टीस पडले की, झोप येतेशी वाटण्यास एकदां सुरवात झाली म्हणजे ती अवस्था वाढूं लागते; कारण मज्जाकेंद्र जसे उत्सर्जन करण्याचे बंद होतात तसें का- ळीज, त्याचे उत्क्षोभन कमी होऊन, मंद होऊ ला- गते, आणि काळीज मंद झाल्यामुळे मज्जाकेंद्र ज्यास्त निष्क्रिय होतात. उलट, जेव्हां मज्जाकेंद्र झोपेनें दुरुस्त होऊन पुनः जोराने उत्सर्जन करण्यास तयार होतात, तेव्हां ह्याच्या उलट परिणाम करणाऱ्या क्रिया व प्रति- क्रिया उत्पन्न होतात. उठतांना नाडी मंदच वहात अ- सते. पण ठसेग्राहक इंद्रियांतून प्रोत्साहने व्यावयास सुरवात झाल्याबरोबर, आणि मज्जाकेंद्रांतून उत्सर्जनें होऊ लागल्याबरोबर काळजाच्या वाटणीला त्यांतील अंश येतो, आणि पूर्वीहून ज्यास्त जोराने ते स्वव्यापार करूं लागते. असे केल्याने ते मज्जाकेंद्रांना ज्यास्त रक्त ज्यास्त जोराने पुरवू लागते. त्यामुळे मजाविषयक ज्यास्त उ- त्सर्जन होणे सुरू होते, आणि ते काळजाचा व्यापार उत्पन्न करिते. अशा रीतीने परस्पर साहाय्य चालू रा- हते. आणि पुढे जेव्हां कांहीं खाल्लयाने रुधिरवाहिन्यांची चपलता आणखी वाढते, आणि त्यांतील द्रव्ये ओढ़न रक्त पूर्वीहून ज्यास्त जोरदार होते, तेव्हां मज्जातंतुवि- षयक अत्यन्त तरतरी उत्पन्न होते. ३८. पूर्वीच्या विवेचनावरून, आणि विशेषतः गे- ल्या कलमांतील विवेचनावरून असे गर्भित झाले आहे की, मज्जाविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन ह्यांचे नेहमी ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १२७ सामान्य व विशेष परिणाम होतात. विशिष्ट ठशाने वि- शिष्ट भागावर उत्पन्न केलेल्या प्राथमिक व निश्चित प- रिणामाखेरीज सर्व मज्जातंतुजालांत, आणि त्यामुळे एकंदर शरीरांत दुय्यम व अनिश्चित परिणाम उत्पन्न होत असतात. १० व ११ ह्या कलमांत असे दाखविले होते की, अत्यन्त साधा मज्जाकेंद्र अंतर्वाहक व बाह्यवाहक तंतूंचें- च एकमेकांशी दळणवळण उत्पन्न करितो असें नाहीं; तर मध्याभिगामी व जुळणाऱ्या सुतांच्या द्वारा त्याच्या- च दर्जाच्या व उच्चतर दर्जाच्या इतर मजाकेंद्रांशी त्याचे संबंध जुळतात. शिवाय आपण असे पाहिले की, असला एकादा मज्जाकेंद्र अंतर्वाहक मज्जातंतुद्वारा उ- क्षोभित झाला म्हणजे विमुक्त झालेली अणुविषयक गति सर्वच एका किंवा अधिक बहिर्वाहक तंतूंतून जात नाही; तर तिचा काही भाग उच्चतर केंद्राकडे पसरला जाऊन तेथें तो पुरवणी फेरबदल सुरू करितो. एथेच हे प्रक- रण थांबत नाहीं; तर ह्यांच्यापेक्षांहि दूरवरच्या भागां- वर त्याचा परिणाम होतो; आणि अशा रीतीने एका तंतुसुताचा चलबिचल, जर तो बराच मोठा असेल तर, एकंदर मज्जातंतुजालांत पसरतो, आणि त्याच्या निय- मनांतील सर्व व्यापारांना कमज्यास्त करितो. पायांत टांचणी रुतल्यास तंगडीच्या स्नायूंचे तेवढेच झटकन आकुंचन होते असे नाही, तर एकंदर शरीरांतील दुस- या पुष्कळ स्नायूंचे आकुंचन होते. त्याबरोबरच नाडी- चा वेग कदाचित् त्याने बदलून जाईल, आणि रक्तवा- हिन्यांतून आकुंचन-लाटा उत्पन्न होतील. कातडीतील ·१२८ मानसशास्त्राची तत्त्वे घाणेरड्या द्रव्यांचा निकाल लावणाऱ्या इंद्रियांवर त्याचा कदाचित् असा परिणाम होईल की दरदरून घाम सु- टावा; आणि सर्व पोषक पन्हळांतून चाललेल्या क्रियांत कदाचित् बिघाड उत्पन्न होईल. अशा प्रकारच्या प्रति- क्रिया जेव्हां चलबिचल ठळक असतील तेव्हां जरी जो- रावर होतात, तरी ते अल्प असतील तेव्हांहि होत अ- सतात. ज्यास्त ठळक प्रकाश आल्यास तो दृविपयक मज्जाफेरबदलाचे ज्यास्त जोराचे लोंढे पाठवून श्वासो- च्यासाचा वेग वाढवितो; आणि निःसंशय इतर जीव- विषयक व्यापारहि त्यावरोबरच उन्नत होतात. एवंच प्रत्येक मजाविषयक ठसा एका किंवा अधिक इंद्रियां- तून ज्यास्त क्रियारूप प्रत्यक्ष जात्र मिळविण्याशिवाय, सर्व शरीरांतून ज्यास्त क्रियारूप अप्रत्यक्ष जाबहि मि- ळवीत असतो. अशा रीतीने ज्ञानतंतुनालाच्या सर्व मार्गातून घुमत जाणारा चलबिचल एकटाच नसतो, तर तसले दुसरे पु- कळ चलबिचल असतात, आणि ते कोठे दात्रापासून तर कोटें स्पर्शापासून, कोटें ध्वनीपासून तर कोठे प्रका- शापासून, कोठे स्नायुविषयक आकुंचनापासून तर कोठे थंडी किंवा उष्णतेपासून उत्पन्न होत असतात; ही गोष्ट ध्यानांत आणतां असे स्पष्ट होईल की, स्पष्ट पार- णाम उत्पन्न करणाऱ्या मज्जाविषयकं फेरबदलाच्या स्पष्ट लाटांखेरीज त्याच्या दुय्यम व तिय्यम अशा अ- नेक लाटा असतात, आणि त्या सर्व दिशांनी जाऊन आपले अस्पष्ट परिणाम सर्वत्र उत्पन्न करीत असतात. ३९. ज्या अर्थी हे प्रतिबिंबित व पुनःप्रतिबिंबित ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १२९ झालेले चलबिचल सर्वत्र उत्क्षोभने म्हणून व्यापार करी- त असतात, त्या अर्थी सर्व मज्जातंतुजाल सर्वदा उत्स- र्जन करीत असते असे समजले पाहिजे. त्यांतील के. द्रांचे अस्थिर अणू ह्या संकीर्ण घुमघमण्याच्या तडा- क्यांत सांपडल्यामुळे जेथे पुष्कळ लहान लाटा एकत्र होऊन स्थानिक उत्क्षोभ बराच मोठा होईल तेथे ते वि- कलन पावण्याचा संभव असतो; आणि त्यानंतर विमुक्त झालेली अणुविषयक गति सतत चाललेल्या मध्योत्सारी लोट्यास मदत कारते. म्हणून मज्जाव्यापाराची योग्य कल्पना करणे असल्यास आपण असे लक्षांल आणिलें पाहिजे की, अल्प प्रमाणावर चलबिचल पावलेल्या ए- कंदर मज्जातंतुनालापासून निघणा-या अस्पष्ट उत्सर्ज- नांच्या आधारभूमीवर जाड्या प्रमाणावर चलबिचल पा- वलेल्या मज्जाजालाच्या भागांपासून निघालेली उत्सर्जनें ठळकरीत्या दिसत असतात. हा सामान्य मज्जाविषयक चलबिचल आणि त्यापा- सून उत्पन्न झालेले सामान्य उत्सर्जन ही बहुधा गति- विषयक इंद्रियांच्या काही सामान्य क्रियेवरून उत्पन्न होत असली पाहिजेत. अगदी निश्चल अशा स्थितीत कोणतेहि स्नायू कधीच नसतात. ज्यास आपण स्नायु- विषयक गति असें म्हणतो ती काही स्नायूंचे इतरां- पेक्षां ज्यास्त आकुंचन होऊन उत्पन्न होत असते. पण इतर स्नायू अल्प प्रमाणावर आकुंचित होत अस- तात, आणि विरुद्ध स्नायूंनी त्यांच्यांत समतोल उत्पन्न झाला नसता तर ते गति उत्पन्न करिते. ही जी स्नायूं- मध्ये भरलेली चपलता तिला त्यांची तरतरीची स्थिति ते ·१३० मानसशास्त्राची तत्त्वे असे म्हणतात. आणि विशिष्ट आकुंचनें विशिष्ट मज्जा- विषयक उत्सर्जनांचे परिणाम म्हणून जरी आपण म्ह- णतों तरी आपणास असें अनुमान करण्यास चांगली कारणे सांपडतात की, हे सार्वत्रिक आकुंचन सार्वत्रिक मज्जाविषयक उत्सर्जनाने होत असते. त्यांतील कांहीं कारणे एथे सांगू. वर स्पष्ट करून सांगितल्याप्र- माणे झोपेत सामान्य व विशिष्ट मज्जाविषयक उत्सर्ज- नाच्या क्षीणतेचा अंतर्भाव होतो. म्हणून तरतरीवि- षयक आकुंचनाच्या क्षीणतेंत सामान्य उत्सर्जनाची क्षीणता दिसून आली पाहिजे. तशी ती दिसून येते. झोंपी जाणे याच्याबरोबर स्नायुविषयक सईलपणा उत्प- न्न होत असतो; जरी तत्पूर्वी शरीराची बैठक अशी होती की ती कायम ठेवण्यास विशेष यत्नाची जरूरी आहे असे दिसत नव्हते. तथापि स्नायुविषयक कांहीं तरी ताण सुरूच असतो, आणि तो झोपी जातांना एका- एकी कमी होतो हे यावरून दिसते की, त्या वेळी एकादा अवयव किंवा डोके घप्तरून ज्यास्त स्थिरस्थिती- प्रत येत असतो. अर्धांगवायूसारख्या काही आजारांत ह्याबद्दल ज्यास्त पुरावा सांपडतो. वाकवणारे व ताण- णारे जे स्नायू योग्य आकुंचन पावून आपल्या समतोल विरोधाने अवयव स्थिर ठेवीत असतात, त्यांना व इतर सर्व स्नायूंना तरतरीत ठेवण्या इतकें मजाविषयक सा- मान्य उत्सर्जन नसले म्हणजे ते अवयव त्यांच्याने स्थिर ठेववत नाहीत. कारण दोहोंकरितां पुरेसें उत्क्षो- भन नसल्यामुळे कधी हा जोड व कधीं तो जोड आप- ल्या विरोधाला पुरेसा आळाबंदा घालण्याला असमर्थ ·मज्जातंतुविषयक उत्सोभन व उत्सर्जन १३१ होतो. असल्या प्रकारचे कंप अशा रीतीनें उत्पन्न हो- तात हे जे लोक फाजील उत्क्षोभनानें क्षीण झालेले अ- सतात त्यांच्या उदाहरणांत स्पष्ट दिसून येते; कारण असल्या लोकांत सामान्य मज्जाविषयक उत्सर्जन कांहीं वेळ वाढविल्याने हे लक्षण काही काळ कमी होते, किंवा बहुतेक नाहींसेंच होते. जो दारूबाज सकाळी दारू सां- डल्याशिवाय दारूचे ग्लास उचलू शकत नाही तो, त्या- चा मेंदू नेहमींइतकी दारू पिऊन क्षुब्ध झाल्यावर, न सांडतां ते उचलू शकतो. हा सारखा चालणारा मध्योत्सारी उमाळा अर्थात् स्नायूंवरच केवळ खर्च होत नसतो. डोक्यांतील व पा. ठींतील तंतूजालाला पोटांतील तंतूजालाशी जुळविणाऱ्या तंतूंच्या द्वारा पोटांतील इंद्रियांना ह्या उमाळ्याचा योग्य भाग मिळत असतो. म्हणून मज्जाविषयक तरतरीचा जो तुडुंब प्रवाह विशेष प्रार्थनांविना सर्व गतिविषयक इंद्रियांतून पसरतो आणि पाय जोराने टाकावयास, पा- ठीला मागें वाकण द्यावयास, खांदे फुगवावयास व डोकें ताठ करावयास, वगैरे लावितो, तो ह्या गोष्टींबरोबरच जलद रुधिराभिसरण, जोराचे अन्नपचन, आणि एकंदर जीवविषयक व्यापारांचे उन्नतीकरण करीत असतो. ४०. प्रस्तुत प्रकरणाचे जराशा निराळ्या दृष्टीने थोडक्यांत पुनरावलोकन करतां पुढील प्रधान गोष्टी एथें आपणास लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. मज्जाविषयक उत्क्षोभनें व उत्सर्जने मज्जातंतूंच्या सुतांतून एकमेकां पाठीमागून जोराने पळत सुटणाऱ्या अणुविषयक बदलाच्या लाटांची बनलेली असतात. अशा ·१३२ मानसशास्त्राची तत्त्वे तो लाटांचे बनलेले उत्क्षोभन किंवा उत्सर्जन जेथे काही अस्थिर मज्जातंतूद्रव्य चलबिचल पावले असेल अशा एकाद्या ठिकाणी उत्पन्न होते. एकमेकींच्या पाठोपाठ जाणाऱ्या लाटांचा वेग सामान्य दृश्य गतींच्या वेगाच्या मानाने जरी बराच असतो तरी इतर सक्रान्त अणुवि- षयक गतींच्या मानाने अत्यन्त मंद असतो. आणि प्र- त्येक लाटासमूह स्वतः अस्थिर मज्जाद्रव्याच्या पृथक्क- रणाने बनलेला असून इतर मज्जाद्रव्याचे पृथक्करण करण्याचे साधन बनतो; आणि अशा रीतीने आणखी व कदाचित् आपल्याहूनहि बळकट लाटासमूह उत्पन्न करितो; आणि त्या लाटा तशाच रीतीने मज्जातंतुनाला- च्या पुष्कळ व दूरच्या भागी एकमेकींच्या मागून मा- गून धांवत सुटतात. मज्जाविषयक ह्या उत्क्षोभनांत व उत्सर्जनांत तिबार तालबंध असतो, व त्यांतील प्रत्येक तालबंध क्रियेच्या योगार्ने क्रिया करण्याची जी कमज्यास्त अक्षमता उत्पन्न होते तिजवर अवलंबून असतो. आपण पाहिले आहे की, ज्ञानतंतूच्या सुतांतून जाणारी समावयव रूपान्तराची दु- सरी लाट संक्रान्त करण्याची त्या तंतूची क्षमता क्षणभर कमी करिते; आणि त्याची गमावलेली अणुविषयक गति जेव्हां भरून येईल आणि त्याची अस्थिर अवस्था त्यास पुनः प्राप्त होईल तेव्हां ती क्षमता त्यास पुनः प्राप्त होते. आपण असेंहि पाहिले आहे की, मज्जाकेंद्रांतील करड्या द्रव्याचा जो भाग चलबिचल पावून काही अंशी विक- लित झाला असेल व ज्याने अणुविषयक फेरबदलाचा धक्का उत्सर्जित केला असेल, तो त्या मानाने अक्षम ·मज्जातंतुविषयक उत्क्षोभन व उत्सर्जन १३३ चाच तो बनतो; आणि रक्तांतून आलेल्या द्रन्यांनी तो जसजसा पुनः संकलित किंवा दुरुस्त होईल तसेच त्याचे पूर्वसा- मर्थ्य त्यास पुनः येत असते. आणि तिसरा तालबंध, निद्रा व जागृतावस्था आलटून पालटून येणे हा होय; त्याचेंहि कारण पूर्वीच्या सारखेच असून त्या तालबंधा- पूरक आहे. आणखी एक सत्य आपण आपल्या मनापुढे ठेविलें ते असे की, प्रत्येक विशिष्ट उत्क्षोभन, व त्याने उत्पन्न केलेले विशिष्ट उत्सर्जन ह्या दोहोंचा मिळूनच एक सग- ळा मज्जाविषयक व्यापार बनत नाही; पण ह्या विशिष्ट उत्क्षोभनाबरोबर व उत्सर्जनाबरोबर सामान्य उत्क्षोभन व उत्सर्जन होत असते. मज्जातंतुनालाच्या प्रत्येक भा- गांतून प्रत्येक क्षणीं अणुविषयक फेरबदलाच्या लाटा जात असतात, कोठे बळकट व कोठे मंद. ज्यास्त बळकट प्राथमिक लाटांनी उत्पन्न केलेले दुय्यम लाटांचें सार्व- जनिक दुमदुमणे चाललेले असते-कधी एका ठिकाणी उत्पन्न होणारे व कधी दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न होणारे; आणि अशा रीतीने प्रत्येक मज्जाव्यापार काही विशिष्ट जीवविषयक सरणी साधीत असतां सामान्य जीवविषयक सरण्या उत्तेजित करण्यास उपयोगी पडतो. ही गोष्ट ध्यानांत आणिल्याने मज्जाविषयक व्यापार व इतर इं- द्रियविषयक सामान्य व्यापार ह्यांमध्ये वरवर दिसते त्या- हून ज्यास्त नातें ( सादृश्य ) व्यक्त होते. अणुविषयक गतीचे हे ठोके रक्ताच्या ठोक्यांपासून पुष्कळ बाबतीत जरी भिन्नस्वरूप असतात तरी सर्व शरीरभर ते सारखे पडत असतात, ह्या बाबतीत ते त्यांच्याशी सदृश आहेत; १२ ·१३४ मानसशास्त्राची तत्त्वे आणि त्या दोहोंत असें सादृश्य आहे की, त्या दोहों- च्याहि मध्योगामी लाटा जोराच्या असून मध्याभिगामी लाटा त्या मानाने दुर्बल असतात. आणखी एक तित- केंच महत्त्वाचे त्या दोहोंमध्ये असें साम्य आहे की, अत्यन्त लहान भागापर्यंत सर्व शरीरभागांनी आपापले काम करणे जसे रक्ताच्या स्थानिक उमाळ्यांवर अवलं- बून असते, तसेच मज्जाविषयक उत्साहाच्याहि स्था- निक उमाळ्यांवर अवलंबून असते. प्रकरण सहावें ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान ४१. गेल्या सर्व प्रकरणांतून मज्जाविषयक चमत्का- रांचे कथन द्रव्य व गति ह्यांच्या संबंधाच्या शब्दांनी केलेले आहे. जरी वेळोवेळी वापरलेल्या शब्दांनी ह्याच चमत्कारांच्या दुसऱ्या एका स्वरूपाला उल्लेख झालेला असला तरी ते गर्मित उल्लेख तेथे बसवलेल्या सिद्धा- न्तांचे भाग बनलेले नाहीत, योग्य शब्दांच्या अभावी त्या शब्दांचा उपयोग केलेला आहे. अगोदरच म्हटल्या- प्रमाणे, ज्ञानतंतुनाल ज्ञात व्हावयाचे, ते प्रत्यक्ष फे. रबदल, किंवा जे फेरबदल दृश्य जगापासून प्राप्त झाले- ले शब्दांनी व्यक्त करता येण्यासारखे आहेत ते फेरब- दल, जी करून घेते आणि उत्पन्न करिते अशी घटना म्हणूनच ज्ञात होणार. आणि आतांपर्यंत, ते जग ने ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १३५ चमत्कार अनात्मरूपाने आमास दर्शविते, त्यांना सा- मान्य स्वरूप देण्याचंच काम आह्मीं केलें आहे. पण आतां आपण आपल्या विषयाच्या अगदी भिन्न अशा स्वरूपाकडे वळणार आहों. आतांपर्यंत ज्या गो- ष्टींचा आपण विचार केला त्यांच्याशी ज्याचें दृश्य किंवा आकलनीय असें कांहींच स्वभावसाम्य नाही अशा काही गोष्टी आतां आपल्यापुढे येणार आहेत. एथें आह्मी जी सत्य सांगणार आहों ती अशी आहेत की, त्यांचे मूलघटकच भौतिकशास्त्रांस अवगत नाहीत. ह्या ठि- काणी निरीक्षण व निरीक्षिल्याचे पृथक्करण ह्यांचा आप- णास उपयोग होणार नाही; म्हणून त्या ऐवजी आपण अंतर्निरीक्षण व पृथक्करण केले पाहिजे. सारांश, एथे आपणास मज्जाविषयक चमत्कारांचा भौतिक चमत्कार ह्या दृष्टीने विचार न करता ज्ञानवत्ते- चे चमत्कार ह्या दृष्टीने विचार करावयाचा आहे. जे फेरबदल अनात्माच्या सरणी म्हणून मानून आतापर्यंत गतिवाचक शब्दांनी वर्णिले, ते आतां आत्म्याच्या सर- णी ह्या दृष्टीने मनोवृत्तीच्या शब्दांनी वर्णावयाचे आहेत. ह्या फेरबदलांचा एथवर त्यांच्या बाह्य बाजूकडून विचार झाला असून, आतां त्यांचा आतील बाजूकडून विचार करावयाचा आहे. यथार्थ रीतीने बोलावयाचे असल्यास, ह्या फेरबदलांचा “ आपणास अशा रीतीने विचार करावयाचा आहे असें ह्मणतां यावयाचें नाहीं; कारण ह्या शब्दाचा असा अर्थ होतो की, हे फेरबदल एक- समयावच्छेदेंकरून एकाहून अधिक इसमांस पाहतां ये- तील, पण ही गोष्ट खरी नाही. साहेब म्हणतात, जे- ·१३६ मानसशास्त्राची तत्त्वे वढी गोष्ट शक्य आहे तेवढ्याच संबंधाने प्रस्तुत विधान करावयाचे असल्यास ते असे केले पाहिजेः -माझ्या स्वताच्या ज्ञानवत्तेत घडून येणाऱ्या मनोविकारावस्था- मधील, आणि जे ज्ञानतंतुजाल मला आहे म्हणून मी समजतो त्याच्या भौतिक विकारांमधील संबंधाचे नियम मला वर्णावयाचे आहेत, आणि वाचकाने असे पहाव- याचे आहे की, असल्या ज्ञात ज्ञानवत्तेच्या अवस्था आणि असल्या कल्पित मज्जाविषयक विकृती ह्यांमध्ये तसले संबंध आपल्यांत आहेत की काय ? हे विधान संशयरूप नसले तरी विनाकारण वळसा घेऊन केलेले आहे असे कोणी कदाचित् समजेल; पण वस्तुतः ते असावे तितकें वळसा घेऊन केलेले नाही. माणसाच्या ( वाचकाच्या ) मनोविकृति आणि मज्जा- विषयक क्रिया परस्परसंबद्ध आहेत. ह्या समजाचे स्वरूप किती अनुमानाचे आहे हे ह्या विधानावरून पुरतें डोळ्यांपुढे येत नाही. म्हणून हा समज घेऊन पुढील मार्ग आक्रमण्यापूर्वी त्याच्याप्रत त्यास नेणारा मार्ग किती वळशाचा आहे हे आपण पाहूं या.--१ प्रत्येक माणूस स्वतःच्या मनोविकारांखेरीज दुसरे कोणतेहि म- नोविकार जाणण्यास अगदी असमर्थ आहे. आपल्या संवेदनांखेरीज व उकळ्यांखरजि अन्य इंद्रियसंवेदना आणि मनाच्या उकळ्या ह्या जगांत आहेत, ह्या अनु- मानांत ज्या विचारव्यापारांच्या योगाने काही वस्तू आपल्या शरीराच्याच स्वरूपाची शरीरे आहेत असे तो ओळखतो, ते विचारव्यापार गर्मित होतात; आणि आपल्या शरीराच्या बाह्य क्रियांसमवेत आपल्या ज्ञान- ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १३७ वत्तेच्या जसल्या अंतरवस्था होतात, तसल्याच त्या श- रीरांच्या व्यापारांबरोबर त्या शरीरांमध्येहि होतात ह्या- बद्दल ज्या विचारव्यापारांनी त्याची खात्री होते, ते व्यापार गर्भित होतात. २. आपल्यासारखे इतर प्राणी आहेत आणि सदृश परिस्थितीत ते सदृश मनोवृत्ति अनुभवतात. हे अनुमान सर्वांशी खरे आहे अशी क- लना केली तरी ( आणि ते सर्वाशी खरे नाही, का. रण पुष्कळ गोष्टींवरून असे सिद्ध होते की, सदृश परिस्थितीत भिन्न भिन्न व्यक्तींत उत्पन्न होणाऱ्या संवे- दना व उकळ्या संचय व स्वरूप ह्यांमध्ये बऱ्याच भिन्न असतात ), तिजवरून असें मुळीच गर्भित होत नाहीं की, आपणास आत्मदृष्टया जी मनोविकृति म्हणून कळते ती अनात्मदृष्टया मज्जाक्रिया असते. सामान्य निरीक्ष- काला आपणा स्वताला मज्जातंतुनाल आहे ह्याबद्दल जसा प्रत्यक्ष पुरावा मुळीच मिळत नाही तसाच ह्या अन्य आत्मसदृश व्यक्तींना मज्जातंतुनाले आहेत ह्या- बद्दल प्रत्यक्ष पुरावा मुळीच मिळत नाही; आणि म- ज्जाविषयक उत्क्षोभने मनोवृत्तींची कारणे असतात ह्या- बदल त्यास स्वतःसंबंधाने जसा प्रत्यक्ष पुरावा मिळत नाहीं, तसाच इतरांसंबंधानेंहि मिळत नाही. प्रयोग कर- णारे इंद्रियविज्ञानवेत्ते आणि रोगवेत्ते ह्यांनाच ह्याबद्दल पुरावे मिळतात; आणि त्यांचेहि पुरावे बहुतेक अप्रत्यक्ष असतात. कारण ज्या प्रयोगांवरूनः हे पुरावे त्यांस मि- ळतात ते बहुधा मनुष्याहून निराळ्या प्रकारच्या व हल- क्या दर्जाच्या प्राण्यांवर केलेले असतात. बेडकाच्या मज्जासोंटांचे उत्क्षोभन करून स्नायू व रुधिरवाहिन्या ·१३८ मानसशास्त्राची तत्त्वं यांमध्ये उत्पन्न केलेली आकुंचनें, ज्याचे मज्जाकेंद्र अ- नेक तन्हांनी दुखावले आहेत अशा पक्ष्यांनी व स्तनवत् प्राण्यांनी केलेल्या धडपडी, आणि कधी कधी केलेले आवाज, असल्या चमत्कारांवरून ते असे अनुमान का- ढितात की, मानवी ज्ञानतंतुजाल हे मानवी मनोविकारां- चे स्थान आहे, आणि हे मनोविकार त्या जालाच्या उत्क्षोभनांचे परस्पर संबंधी असतात. कारण ह्या अनुमा- नाचे महत्त्वाचे ताळे काय ते शस्त्रवैद्य रोग्याचा एका- दा अवयव कापीत असतां त्याच्या हातून मज्जासोंट कापले गेले तर तेव्हां त्यास मिळतात, आणि जिवंतप- णी ज्यांच्यांत मनोवृत्तींचा फाजील अतिरेक किंवा कमी- पणा दिसत असतो अशा माणसांच्या शरीरांतील रोगट मज्जाघटना मरणानंतर त्याने तपासून पाहिल्या तर तेव्हां त्याला मिळतात. ३. आणि नंतर, जी शरीरें तो आपल्या शरीरासारखी म्हणून ओळखतो त्यांच्यांत ज्ञा- नतंतुजाल आढळलेले आहे, आणि आपल्यांत मनोवृत्ती- बरोबर जे प्रादुर्भाव येतात तसले प्रादुर्भाव त्या जालाची उत्क्षोभनें उत्पन्न करितात, असे शब्दरूपी खुणांच्या दूरच्या अनुमानरूपी उपपत्तींनी अप्रत्यक्षरीत्या शिक. ल्यावर, वाचक आपल्या शरीरांत असलेल्या ज्ञानतंतु- जालाच्या अस्तित्वाची कल्पना करितो, आणि असे अ- नुमान काढितो की, त्या जालाच्या बाह्य भागावर बाह्य जग जे चलबिचल उत्पन्न करितें, आणि अप्रत्यक्ष री- तींनी त्याच्या केंद्रांत जागृत करितें, त्यांपासून त्याच्या संवेदना व उकळ्या उत्पन्न होत असतात. सारांश, म- ज्जाविषयक व्यापार व मनोवृत्ति ह्यांमधील संबंध ज्या ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १३९ पायऱ्यांनी स्थापन होतो त्यांची मालिका, अगदी शक्य तितक्या संक्षिप्त रीतीने सांगतां, इतकी लांब व सं- कर्ण आहे. तथापि ह्यासंबंधाचा पुरावा इतका पुष्कळ आहे, त्यांत इतक्या भिन्न भिन्न परिस्थितीत इतकी सुसंबद्धता दिसून येते, आणि त्याच्यावरून केलेली भविष्य खरी ठरून त्याचा पडताळा इतका सारखा मिळत असतो, की, त्या- च्या सत्यत्वाविरुद्ध कल्पनात्मक संशयापलीकडे अधिक कांहींच मनांत आणतां येत नाही. म्हणून प्रत्येकास जे मनोविकार आत्मदृष्टया अवगत आहेत ते अनात्म- ष्टया अवगत होणाऱ्या सर्व मानवी प्राण्यांना आहेत हा जो शास्त्रीय व लौकिक समज त्याचा स्वीकार करून, आणि मनोविकार हे मज्जाविषयक फेरबदलांचे सहचारी असतात हा जो प्रथम शास्त्रज्ञांमध्ये उत्पन्न झालेला पण आतां सामान्य जनांत पसरलेला समज त्याचा स्वी- कार करून, आपण मनोविकार व मज्जाविषयक फेरब- दल ह्यांच्या मधील संबंधाचा त्याच्या मुख्य मुख्य स्व- रूपी विचार करूं. ४२. आणि प्रथम ही गोष्ट आपण लक्षात घेऊं की, ह्या दोहोंपैकी एका प्रकारच्या फेरबदलांस जी परिस्थि- ति अनुकूल असते ती दुसऱ्या प्रकारच्या फेरवदलांसहि मज्जाविषयक क्रिया उत्पन्न करण्यास पूर्वी ज्या गोष्टी आपणास आवश्यक दिसल्या त्या आतां मनोवृत्ति उत्पन्न करण्यास आवश्यक म्हणून दिसून येतील. ह्याबद्दलच्या पुराव्यांचा संक्षिप्त रीतीने विचार केल्याने चालणार आहे, कारण त्यांतील पुष्कळ पुरावे अनुकूल असते.

·१४० मानसशास्त्राची तत्त्वे पल्यास खोल अगोदरच त्यांच्या बाह्यस्वरूपी लक्षात घेतलेल्या चम- कारांची अंतःस्वरूपं आहेत. पृष्ठभाग व केंद्र ह्यांच्यांत मज्जातंतुसूत अखंड नस- ल्यास एका टोकास झालेला चलबिचल दुसऱ्या टोंकास कांहींच मनोविकार उत्पन्न करीत नाही, हे ज्याने आ- कापून घेतले असेल त्याला स्पष्ट कळून येते; कारण ज्या शरीरभागाचे मज्जाविषयक सूत नष्ट झाले असेल तो भाग पुष्कळ काळपर्यंत बधिर राहतो. हा अनुभव बहुतकरून प्रत्येक माणसास म्हटला तर फार मर्यादितरीत्या येत असून ज्यांस जबर जखम झाली असेल त्यांस चांगलाच येतो; आणि ज्यांची संवे- दनाशक्ति शरीराच्या मोठाल्या भागांच्या संबंधाने ना- हीशी झाली आहे, आणि मरणानंतर ज्यांच्या मज्जा- विषयक केंद्रांच्या वाहक घटकांत जखमा झालेल्या आ- ढळतात अशांच्या साक्षीवरून तो विशेषतः खरा ठरतो. एकादा अवयव जर असा ठेविला की, त्याचा सर्व भार आणि कदाचित् त्याच्यावर टेकलेल्या दुसऱ्या ए- काद्या अवयवाचा भार, समजा, मेजाच्या कडेवर पडतो, तर जो बधिरपणा उत्पन्न होतो त्यावरून दाबाने संवे- दनेस अडथळा किंवा प्रतिबंध कसा होतो हे स्पष्ट दि- सते; ह्या वधिरतेचे कारण मुख्य मज्जासोंटाच्या काही भागावर मोठा ताण पडतो हे होय. हा जो स्थानिक बधिरपणा अशा रीतीने बळकट माणसांत उत्पन्न होतो तो अशक्त माणसांत ह्याच्यापेक्षांहि ज्यास्त सहजरीत्या उत्पन्न होतो; अशा लोकांस जागे झाल्यावर वरचेवर असे आढळून येते की, झोत शरीराचा जो भाग गा- ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १४१ दीवर दाबिला गेला असेल तो अगदी संवेदनाक्षम किंवा बधिर झाला आहे. संवेदना होणे शरीराचे विशेष उष्णतामान कायम राहण्यावर अवलंबून असते. ह्या सामान्य सत्याचाहि कांही पुरावा प्रत्येक माणसास त्याच्या स्वताच्या अनुभ- वावरून येतो; निदान ज्या देशांत हिवाळ्यांतील अत्य- न्त थंड हवेमुळे हातापायांची बोटें फार थंडावून जा- तात तेथील प्रत्येक माणसाप्त तरी येतो. इथरचा किंवा थिजवणाऱ्या मिश्रणांचा उपयोग करून ज्या भागांची संवेदनशक्ति नाहींशी केली आहे असे भाग शस्त्रवैद्या- ने एकाद्याचे कापिलेले पाहिले म्हणजे ह्यासंबंधाने ह्या- हून ज्यास्त सबळ पण अप्रत्यक्ष पुरावा प्रत्येकास आढ- येतो. स्थानिक थंडीमुळे स्थानिक बधिरता कशी उत्पन्न होते हैं छापखान्यांत खिळे जुळवणारांच्या उ. दाहरणावरून दिसून येते. खिळ्यांनी बोटें गारठून त्या- व्या कामात व्यत्यय येऊ नये म्हणून इग्लदसारख्या दशात छापखान्यातील हवा कृत्रिम उपायानी उबदार ठेवावी लागते. शरीराच्या एकाद्या भागांत रक्ताची न्यूनता अस- ल्यास त्या भागाची संवेदनाशक्ति कमी होते ह्याचा थोडक्यांसच प्रत्यक्ष अनुभव येतो; पण एकाद्या ठि- काणी रक्ताचा अतिरेक झाल्यास तेथील संवेदनाशक्ति वाढते ह्याचा सर्वांस प्रत्यक्ष अनुभव येतो. एकाद्या ठि- काणी जखम झाल्यास तिच्या शेजारचा भाग, किंवा एकाद्या पुटकुळीच्याहि शेजारचा भाग रक्तातिरेकामुळे इतका संवेदनाक्षम होतो की, त्यास हळू स्पर्श केला ळून ·१४२ मानसशास्त्राची तत्त्वे तरी समजते किंवा वेदना होते. कातडीवर विखरलेल्या लहान केसांची मुळे असलेल्या सूक्ष्म पिशवीत रक्ताति- रेक झाल्यास तिच्यांतून निघालेल्या केसांवर कपडा घां- सल्यास, व विशेषतः तो तुटून आखूड झाला असल्या- स, असह्य वेदना होते. डोळ्यांत रक्तातिरेक झाला म्ह- णजे-ते सुजले म्हणजे त्यांस प्रकाश कसा सहन होत नाही ह्याचा अनुभव प्रत्येकास आहेच. संवेदनेचे प्रमाण रक्ताच्या संचयाप्रमाणे त्याच्या जातीवरहि अवलंबून असते, ही गोष्ट प्रत्येकाच्या अनु- भवास सहजरीत्या येत नाहीं; कारण रक्ताच्या मगदु- रांत होणारे फरक निश्चितपणे ओळखता येत नाहीत; आणि ते इतक्या मंद रीतीने उत्पन्न होतात की, त्यां- च्या योगाने मनःस्थितीत होणारे फेरबदल स्पष्टपणे ल- क्षात येत नाहीत. पण रक्तांत कांही द्रव्ये कृत्रिमरीत्या मिळविल्यास रक्ताचा मगदूर व आणि मनोवृत्तींची ज. निति ह्यांच्यामधील संबंधाचा पुरावा प्रत्येकास आढळून येतो. ज्या आंतून उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांचा आ- पण लवकरच विचार करणार आहों ते जोरदार हो- ण्याच्या रूपाने उत्तेजकांचे ज्ञानवत्तेवर होणारे परिणाम बहुधा दिसून येतात; पण बाहेरून उत्पन्न होणाऱ्या मनोवृत्तीच्या जोरदारपणाच्या रूपानेंहि ते कधी कधी दिसून येतात. जे लोक सहन उत्क्षुब्ध होणारे किंवा घाबरणारे असतात त्यांच्यांत इंद्रियांवर उत्पन्न होणारे सामान्य ठसे उत्तेजकांच्या सेवनाने विलक्षणरीत्या तीक्ष्ण होतात. अफूच्या तारेंत, एरवी गोड न लागणारे गाणे ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १४३ गोड लागू लागते; आणि गांजाच्या सेवनाने संवेदना फारच तिखट होतात हे प्रसिद्धच आहे. उलट, काही पदार्थ रक्तांत मिसळल्याने संवेदनाश- क्ति कमी स्पष्ट करितात हे इतर काही उदाहरणांव- रून व्यक्त होते. काही औषधे मांद्य उत्पन्न करणारी आहेत, आणि त्यांच्या योगानें ज्ञानतंतुजालाच्या पृष्ठभा- गावरील उत्क्षोभनांनी उत्पन्न झालेली दुःखसंवेदना कमी होते. आणि कापावयाचे वगैरे असल्यास रोग्यांस गुंगी आणण्यासाठी दिलेल्या औषधांचा परिणाम याहूनहि ज्यास्त जोरदार होतो. कार्बानिक व यूरिआ ही जी पो- टांत उत्पन्न होणारी स्वाभाविक गुंगीची द्रव्ये त्यांच्या योगाने गुंगी कशी येते हे ह्या परिणामांवरून लक्षात येते; आणि घाणेरडी द्रव्ये बाहेर टाकणाऱ्या इंद्रियांच्या चापल्यांत कमज्यास्तपणा होण्यावर मनोवृत्तीच्या जो- मांत होणारे काही फेरबदल अवलंबून असतात हेहि त्यांवरून सिद्ध होते. ४३. एकाच कारणाने मनोवृत्ति आणि मज्जावि- षयक फेरबदल सुलभ किंवा दुर्घट कसे होतात हे इत- का वेळ आपण लक्षात घेतले असल्यामुळे त्यांची आ- पण आतां सविस्तर तुलना करूं. प्रारंभी ज्या मज्जावि- षयक फेरबदलांबरोबर मनोविकार येतात ते फेरबदल ज्यांबरोबर मनोविकार येत नाहीत त्यांपासून कसे भिन्न असतात हे पाहूं. कारण, जातां जातां आपण लक्षांत घेतल्याप्रमाणे, त्यांपैकी कित्येकांना अनात्मरूपें तेवढी असतात-म्हणजे, ज्ञानवत्तेस ते आंतील तोंडे ( अंतः- स्वरूपें ) दाखवीत नाहीत; आणि दुसरे कांही असे अ- ·१४४ मानसशास्त्राची तत्त्र सतात की, त्यांस लहानपणीं आत्मविषयक स्वरूपें अ- सून मोठेपणी ती नष्ट होतात, ज्या मज्जाविषयक फेरबदलांची आत्मविषयक स्व- रूपें ओळखतां येत नाहीत त्यांपैकी पोटांतील इंद्रियविष- यक मज्जातंतुजालांत होणारे फेरबदल हे आहेत. जों- पावेतों ह्या जालाची उत्क्षोभने व उत्सर्जने बेताची अ- सतात तोंपावेतों संवेदना उत्पन्न न करता ती चालू रा- हतात; आणि बेताबाहेर गेली तरी जो त्रास किंवा दुःख उत्पन्न होते ते बहुधा त्यांमुळे उत्पन्न न होता त्या म. ज्जातंतूंबरोबर डोके व पाठ ह्यांतील जालाचे जे धागे सर्वत्र गेलेले असतात त्यांच्या चलबिचलाने उत्पन्न होत असते. काळजांतील मज्जाग्रंथी व तंतू ह्यांचेंहि असेंच आहे. सामान्यतः काळजाची क्रिया आपल्यास ज्ञात होत नसते; आणि जेव्हां त्याचे ठोके जोराने पडत अ- सतील तेव्हां देखील ज्ञानवत्तेत जे फेरबदल उत्पन्न हो- तात, ते काळजाच्या ज्ञानतंतुजालाच्या अवस्थेपासून उत्पन्न न होता, त्याच्या शेजारच्या रचनांवर काळ- जाचे ठोके पडून डोके व पाठ यांतून आलेल्या ज्ञानतं- तूंत जे चलबिचल होतात त्यांपासून ते उत्पन्न होतात. रक्तवाहिन्यांच्या दाबाचे नियमन करणाऱ्या ज्ञानतंतूंची- हि गोष्ट अशीच आहे. सामान्य स्थितीत रक्तवाहिन्यां- च्या पोकळीचे नियमन हे तंतू आपल्यास न समजतां करीत असतात; आणि मनुष्य लाजेने लाल होतो अशा वेळी जरी त्या वाहिन्यांचे बरेंच प्रसरण झाले म्हणजे तें आपणास ज्ञात होते, तरी तें, रक्ताच्या संचयांत स्था- निक (तोंडावरील वाहिन्यांत) फेरबदल होऊन आणि ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १४५ अशा रीतीने उष्णतामान समजणाऱ्या,ज्ञानतंतूंवर परि- णाम होऊन, ज्ञात होत असते. पाठीच्या कण्यांतील मज्जातंतूंत उत्पन्न होणाऱ्या बहुतेक उत्क्षोभनांचे व उत्सर्जनांचे आत्मविषयक सह- चारी ( मनोविकार ) असतात. पण त्या रज्जूत ज्या ठिकाणी आवश्यक मज्जाविषयक फेरबदल उत्पन्न होतात त्या ठिकाणीच हे सहचारी ज्ञात होत नाहीत; हे ह्या- वरून सिद्ध होते की, जेव्हां त्या रज्जूत कांहीं जखम होऊन तिचे मेंदूशी दळणवळण बंद पडते, पण खालचा भाग शाबूद असतो, तेव्हां त्या भागाने केलेल्या प्रति- क्रिया अज्ञात असतात. २१ व्या कलमांत आपण असे अनुमान काढिले की, अंतर्वाहक ज्ञानतंतूने पाठीच्या क- ण्यांतील केंद्रांत आणिलेली चलबिचलाची लाट कांहीं अणुविषयक गतिसंचय जेव्हां मुक्त करिते तेव्हां वहि- हिक तंतूंतून उत्सर्जित न झालेला त्या संचयाचा कांहीं भाग मध्याभिगामी तंतूच्या द्वारा उच्चतर केंद्राकडे पस- रला जातो; ह्या अनुमानाच्या आधारावर आपणास असे म्हणतां येते की, ह्या भागाला त्या उच्चतर केंद्रांत संवे- दनारूपी आत्मविषयक स्वरूप प्राप्त होते. आणि तेथे ती संवेदना इतर संवेदनांशी व इतर प्रकारच्या मनो- वृत्तींशी संयुक्त होऊन या सर्वांस ज्ञानवत्तेच्या अवस्थां- च्या शृंखलेचे स्वरूप येते, आणि ह्या शृंखलेबाहेर को- णत्याहि संघेदनेचे अस्तित्व ज्ञात होत नाही. कारण ए- कादी संवेदना अमुक अमुक म्हणून ओळखण्यास ती संवेदनरूप अवस्थांच्या अखंड मालिकेत आणावी लागते, त्यांपैकी तिच्या बरोबरच अनुभूत होणाऱ्या अशा काही १३ ·मानसशास्त्राची तत्त्वे . अवस्थांपासून तिच्या लक्षात येणाऱ्या वैसदृश्यामुळे ती भिन्न म्हणून दिसते, आणि पूर्वी अनुभूत अशा दुसऱ्या काहींशी लक्षात येणाऱ्या तिच्या सादृश्यामुळे ती सह- चरित होते; आणि ह्या व्यापारांत गर्भित होणाऱ्या सं- वेदनरूप अवस्थांच्या तुलना, त्या अवस्थांशी परस्पर- संबंधी जे मज्जाविषयक फेरबदल ते एके ठिकाणी एक- मेकांशी जोडिल्याशिवाय, अशक्य होत. हल- क्या दर्जाच्या मज्जाकेंद्रांत मनोविकार कधीं स्थित नस- तात असे ह्यावरून प्रथमदर्शनी दिसते, पण तसे नाही. उलट ही गोष्ट संभवनीय दिसते की, हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांत ह्या हलक्या केंद्रांचे जे सदृश असतात ते ज्ञा- नवत्तेची ठिकाणे असतात. वरच्या विवेचनावरून खरा गर्भितार्थ असा निघतो की, निदान ज्ञानवत्तेचे ठिकाण तो मज्जाकेंद्र असतो की ज्याच्याप्रत प्रत्यक्ष वा अप्र- त्यक्षरीत्या अत्यन्त विभिन्न जातीय ठसे आणिले जातात; आणि ही गोष्ट संभवनीय दिसते की, मज्जाविषयक उ- क्रमण चाललें असतां जे केंद्र एका काली उच्चतम होते ते ज्यांच्यांत मेळ एक पायरी पुढे गेला असेल अशा केंद्रांनी मागे सारिले जातात, आणि नंतर ते मनोवि- काराची ठिकाणे बनतात, व पूर्वी जे केंद्र प्रधान होते ते यंत्रवत् क्रिया करणारे बनतात. ह्या भावनेशी अगदी सुसंबद्ध अशी वर सांगितलेली ही गोष्ट आहे की, कांहीं मज्जाविषयक फेरबदलांना आत्मविषयक स्वरूपें लहानपणी असून पुढे ती नष्ट हो- तात. जी कृत्ये मूल माणूस हळू हळू व लक्षपूर्वक क- रितो, त्यांतील. पुष्कळ मोठा माणूस झपाट्याने व न ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १४७ जाणतां करितो. मूल जेव्हां चालण्यास प्रथम यत्न क- रितें तेव्हां प्रत्येक पावलाबरोबर स्पष्ट मनोविकार येत असतात; पण शेवटी ज्ञानवत्ता सर्वांशी किंवा बहुतेक सर्वांशी इतर मनोवृत्तींनी व्याप्त असतां तो पावले टाकू लागतो. बोलण्याचे उदाहरण ह्याहूनहि स्पष्ट आहे. वा- गिंद्रियांचा प्रत्येक स्नायुविषयक मेळ बसवतांना आणि प्रत्येक साफ उच्चार करतांना मुलाच्या मनःस्थिती ढळ- ढळीत व त्यापुरत्या तन्मय अशा होत असतात. पण, हळू हळू, ह्या अवस्था ज्ञानवत्तेंत कमी जोराच्या होत जातात; आणि शेवटी प्रौढपणांत ह्या मेळांचा अगदीच विसर पडतो, आणि मनोऽवस्थांचा कधी कधी अर्धवट विसर पडतो; ही गोष्ट वादाच्या भरांत माणूस चुकून भलतेच शब्द वरचेवर कसे बोलून जातो ह्यावरून स्पष्ट होते. आतां नानाप्रकारच्या ज्या ह्या अगणित गोष्टी त्यांची उपपत्ति लावण्यास असे मानणे भाग आहे की, मज्जाविषयक सांध्यांच्या सामान्य केंद्रांप्रत जे मज्जा- विषयक फेरबदल आणिले जातात त्यांची मनोवृत्ति ही आत्मविषयक स्वरूपं असतात. लहानपणीं प्रत्येक हलक्या दर्जाचा मज्जाग्रंथि, किंवा सहक्रिया करणारा असल्या ग्रंथींचा समूह, अर्धवट व्यवस्थित बनलेला असतो, आणि त्याच्या सुतांचे सांधे अपुरे असतात; ही गोष्ट ध्यानांत घेतली म्हणजे आपल्या लक्षात असे येईल की, त्याच्या- कडे जर एकादा चलबिचल आला तर विमुक्त झालेल्या अणुविषयक गतीचा उमाळा, अर्धवट जुळलेल्या जोड- तंतूंत व बहिर्वाहक तंतूंत त्यास निघून जाण्यास योग्य मार्ग न सांपडल्यामुळे मध्याभिगामी तंतूच्या द्वारा कांहीं ·१४८ मानसशास्त्राची तत्त्वे . अंशी उच्चतर केंद्राकडे जाईल, आणि अशा रीतीने म- नोविकार जागृत करील. आणि उघडच असे होत जाईल की, नीचतर केंद्र जसजसा स्वयंप्रेरित क्रियेप्रत ज्यास्त ज्यास्त जात जाईल, तसतशी त्यास अशी स्थिति प्राप्त होत जाईल की, त्या स्थितीत विमुक्त झालेल्या अणुवि- षयक गतीस बहिर्वाहक तंतूंत निघून जाण्यास पुरे बन- मार्ग मिळाल्यामुळे त्याचा काही भाग मध्याभि- गामी तंतूंत गेल्यास फारच अल्प जाईल, आणि म्हणून त्यापासून उत्पन्न झाल्यास फारच अल्प मनोविकार उ- त्पन्न होईल. ह्या उपपत्तीवरून असा सिद्धान्त निष्पन्न होतो की, अगदी अजाणतां केलेल्या मज्जाविषयक क्रिया आणि अगदी जाणून केलेल्या त्या क्रिया ह्यांच्या मधील सर्व पायऱ्या असतील; कारण मध्याभिगामी मज्जातंतूं- च्या द्वारा जाणाऱ्या चलबिचलांच्या संचयांत सर्व पा- यऱ्या असतील. ह्यावरून उघडच असेंहि निष्पन्न होते की, प्रौढवयांत मज्जाक्रिया ज्या मानाने बळकट किंवा दुर्बल असेल त्या मानाने तिला लक्षात येण्यासारखे आ- त्मविषयक स्वरूप असेल वा नसेल; कारण वर वर्णिले- ल्या पूर्ण मज्जाग्रंथीला जर दुर्बल चलबिचल आला तर विमुक्त झालेल्या अणुविषयक गतीचा सर्व अल्पसंचय बहिर्गामी तंतूंच्या द्वारा निघून जाईल; पण तोच चल- बिचल जर मोठा असेल तर विमुक्त झालेली अणुविष- यक गति बहिर्गामी तंतूंच्या द्वारा जितकी निघून जाईल त्याहून ज्यास्त असल्यामुळे तिच्यांतील कांही गति म- ध्याभिगामी होईल व आत्मविषयक फेरबदल उत्पन्न करील. ४४. मनोविकार कांही वेळ टिकतो, ह्या दृष्टीने ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १४९ त्याचा ( मनोविकाराचा ) विचार करूं लागले म्हणजे ह्या परस्परसंबंधाचे अशाच प्रकारचे एक स्वरूप दृग्गो- चर होतें. आत्मविषयक स्वरूप लक्षात येण्यासारखा वेळ टिकेल तेव्हांच ते तसे म्हणून ओळखतां येण्यासारखें होते. ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांच्या मालिकेत त्याने काही जागा व्यापिलीच पाहिजे, नाही तर ते त्या मालिकेत हजर आहे हे ज्ञात होत नाही. मज्जाविषयक क्रियेच्या संबंधाने पूर्वी दाखविलेल्या एका सामान्य सत्याशी आणि वरील उपपत्तीशी हे सामान्य सत्य चांगले जुळतें. ज्ञानतंतूची लाट निघून जाण्यास काही वेळ लागतो ही निरीक्षिलेली गोष्ट एथें मुद्याची नाहीं; कारण ह्या संक्रमणाबरोबर आत्मविषयक अवस्था येत नाही. पण मज्जाकेंद्रांत सुरू झालेल्या फेरबदलास काही वेळ ला- गला पाहिजे, आणि वरच्याहून बराच ज्यास्त वेळ ला- गला पाहिजे, ही जी त्यावरून अनुमानिलेली गोष्ट ती एथें मुद्याची आहे; कारण अनात्मदृष्टया उच्चतर मज्जा- केंद्रांत फेरबदल होतो तो आत्मदृष्टया मनोविकार अ- सतो, आणि ह्यांपैकी एका स्वरूपी त्याला जो वेळ ला- गतो तो दुसऱ्या स्वरूपी त्यास किती वेळ लागतो ह्याचें मापच असते. कातडीवर लहानसा बुक्का मारिल्यास, किंवा उन्ह पाण्यांत हात बुडविल्यास, किंवा तिखट पदार्थ नाकास किंवा जिभेस क्षणभर लाविल्याने, ज्या दीर्घ संवेदना होतात त्यांवरून, मनोविकारजनकशक्ति बंद झाल्यानं- तर मनोविकार चालू राहतो, ही गोष्ट सिद्ध होत नाहीं; कारण असल्या उदाहरणांत उत्क्षोभक कारणाची बाह्य ·१५० मानसशास्त्राची तत्त्वं क्रिया जरी अल्पकालिक असते तरी ती विशिष्टस्थानी जे फेरबदल सुरू करिते ते काही वेळ टिकल्यामुळे तितका वेळ तेथील ज्ञानतंतूच्या सुतांना चलबिचलित करीत अ- सतात. पण डोळ्यांच्या पडद्यांवर जे ठसे उमटतात त्यां- वरून वरील गोष्ट चांगली सिद्ध होते. उदाहरणार्थ, प्रो. हक्स्ले म्हणतो:-विजेचे लक् होणे, वस्तुतः, अगदी निमिषमात्रिक असते, पण त्याने उत्पन्न केलेली प्रकाश- संवेदना लक्षात घेण्यासारखा काळपर्यंत टिकते. प्रकाशा- चा ठसा एकअष्टमांश सेकंदपर्यंत राहतो हे प्रयोगाने ठरलेले आहे; ह्यावरून असे निष्पन्न होते की, प्रकाश- विषयक कोणत्याहि दोन ठशांमध्ये जर ह्याहून कमी अंतर असेल तर ते एकमेकांपासून भिन्न म्हणून ओळ- खतां यावयाचे नाहीत. ह्यामुळे पेटविलेली कांडी फार जलद वाटोळी फिरविली असता ती विस्तवाच्या कड्या- सारखी दिसते; आणि धांवत्या गाडीच्या चाकांच्या आरी निरनिराळ्या दिसत नाहीत, तर चाकाच्या धांवेंत एक- प्रकारची अपारदर्शकता किंवा पलट पसरले आहेसें दृष्टीस पडते. वर म्हटल्याप्रमाणे, मागच्या कलमांत केलेल्या उप- पत्तीशी, मनोविकारांत काळ गर्भित होतो हे सामान्य सत्य जुळते; आणि ज्ञात व अज्ञात मज्जाक्रियांमधील संबंधाचे त्याच्यामुळे ज्यास्त स्पष्टीकरण होते. कारण उ- घडच, मज्जाविषयक मेळ जसा ज्यास्त आपोआप किंवा यंत्रवत् होत जाईल तशा त्या क्रिया ज्यास्त जलद होऊ लागतात; आणि ह्या कारणामुळे देखील अगदी स्पष्ट अशी त्याची आत्मविषयक स्वरूपे दिसत नाहीशी होतात.

·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान वर वर्णिलेल्या हलक्या दर्जाच्या मज्जाग्रंथीकडे किंवा ग्रंथिसमूहाकडे पुनः वळतां असें स्पष्ट होईल की, ज्या स्थितीत स्थानिक घटना अपूर्ण असते, आणि नि- रनिनिराळ्या अंतर्वाहक व जोडतंतूंचे सूक्ष्म रक्तवाहि- न्यांशी व त्यांच्या द्वारा बहिर्वाहक तंतूंशी संबंध जुळ- लेले नसतात, त्या स्थितीत फेरबदलाच्या अंतर्गामी फ- टक्याने विमुक्त झालेली अणुविषयक गति अपूर्णपणे वि- शिष्टस्वरूप प्राप्त झालेल्या रचनेतून हळूहळूच जाते; आणि म्हणून मध्याभिगामी सुतांना लक्षात येण्याइतका काल- पर्यंत चलबिचल प्राप्त होतो. पण तंतू व सूक्ष्म पिशव्या ह्यांचे सांधे जसजसे पूर्ण होत जातात, तसतसा अणु- विषयक गतीचा. उमाळा पूर्ण बनलेल्या मार्गातून झपा- ट्याने निघून जाऊं लागतो; आणि मध्याभिगामी तंतूं- च्या क्षोभाचा काल आंखूड होत जातो. म्हणून जो फेरबदल सहचारी आत्मविषयक अवस्थेस दुर्बल करितो तोच तिला आंखूडहि करितो. ४५. प्रत्येक मनोविकार लक्षात येण्याइतका वेळ टिकतो ह्या गोष्टीवरून दुसरी एक तसलीच गोष्ट अशी लक्षात येते की, प्रत्येक मनोविकार तसल्याच मनोवि- कारासंबंधाने ( तसलाच मनोविकार पुनः उत्पन्न हो- ण्यासंबंधानें ) मनाची कमज्यास्त अक्षमता उत्पन्न क- रितो, व ती अक्षमताहि लक्षात येण्याइतका वेळपर्यंत टिकते. पूर्वी : कलम ३६ ) त्याच्या अनात्मस्वरूपी लक्षात घेतलेल्या एका चमत्काराचे हेंहि आत्मविषयक स्वरूप आहे. कारण चलबिचल पावलेल्या मज्जाकेंद्रांत झालेले अणुविषयक विकलन ज्याप्रमाणे काही वेळ का- ·१५२ मानसशास्त्राची तत्त्वं यम राहते त्याप्रमाणे तज्जन्य मनोविकार जसा कांहीं वेळ टिकतो, तद्वतच विकलित झालेल्या मज्जामध्याचे संकलन व्हावयास लागणाऱ्या काही वेळाप्रमाणेच मनो- विकारक्षमता काही वेळ कायम राहते. सर्व प्रकारच्या संवेदना ह्या नियमास अनुलक्षून कशा होतात हे आतां पाहूं. स्पर्शद्रियामध्ये ह्याचा दाखला सांपडतो. ज्याच्यावर लहान लहान अनेक उंचवटे आलेले आहेत अशा चा- दरीसारख्या एकाद्या सपाटीवरून जर बोटें झपाट्याने पुनःपुनः फिरविली, तर त्यांच्यांत एकप्रकारची विल- क्षण बधिरता उत्पन्न होते. कारण त्यानंतर लागलेच इतर पदार्थ स्पर्शल्यास ते बोटांस नेहमींहून ज्यास्त गु- ळगुळीत भासतात; व त्यावरून असें गर्भित होते की, त्यांच्यावरील लहान लहान उंचवटे पूर्वीहून कमी ठसे उत्पन्न करीत आहेत. स्नायुविषयक ताणाची सं- वेदना अशाच कारणामुळे अशीच कमज्यास्त होते हैं प्रत्येकास माहीत आहे. काही वेळ एकादी जड वस्तु हातांत धरिल्यानंतर त्याच हातांत एकादी हलकी वस्तु धरिल्यास तिचे वजनच नाहीसे झाले आहेसे वाटते; आणि त्यावरून असे दिसते की, त्या संवेदनेचे स्थान असलेला मज्जाकेंद्र तितक्यापुरता संवेदनाऽक्षम झाला आहे. जोरदार रुचीच्या पदार्थ सेवनाने काही वेळ रसनेंद्रिय कसें थकून जातें हैं रोजच्या अनुभवावरून कळते. नुक्तीच साखर किंवा मध चाखिली असल्यास कमी गोड पदार्थ मुळीच गोड नाहींतसे होतात. कढी पिऊन जीभ उन्ह झाली असतां बिनमसाल्याचा पदार्थ बेचव लागतो; आणि ब्रांडीच्या ग्लासानंतर द्राक्षासवाची ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान रुचि नाहीशी होते. अशाच रीतीने उत्पन्न झा- लेली घ्राणेंद्रियाची अक्षमता ह्याहूनहि ज्यास्त ढळढळीत असते. नाकाजवळ धरलेल्या गुलाबाने उत्पन्न केलेल्या आनंदी मनोवृत्तीची तीक्ष्णता जलद कमी होत जाते; आणि ते फूल कांही वेळ हुंगीत राहिले असता त्याचा वास बहुतेक मुळीच समजत नाहीसा होतो. कांहीं मि- निटें नाकास विसावा दिल्यास त्याची वास घेण्याची क्ष- मता अर्धवट परत येते; पण त्याचा सुवास पूर्वीइतका चांगला येण्यास पुष्कळ काळ निघून जावा लागतो. हा जलद येणारा थकवा अशा प्रसंगी जर निराशा उत्पन्न करितो, तर घाणीच्या वासाच्या प्रसंगी तो तितका फा- यदेशीर बनतो. कारण ह्यामुळेच दुर्गंध लवकरच कमी भासू लागतात; आणि जे घाणीत नेहमी राहतात त्यांना तिनपासून बहुतेक मुळीच त्रास होत नाही. आवाजाच्या लाटांनी उत्पन्न केलेले मनोविकार अशा ठळक रीतीने कमज्यास्त झालेले आपल्या दृष्टीस फार क्वचित् पडतात; कारण त्या बहुधा अल्पकालिक अस- ल्यामुळे मज्जाविषयक फारसा थकवा उत्पन्न करीत नाहीत. बळकट रुचि किंवा वास किंवा स्नायुविषयक पुष्कळ वेळ टिकणाऱ्या ज्ञानतंतूंवरील क्रियेमुळे उत्पन्न होतो; पण काही काल टिकणारी श्रोत्रंद्रियाची अक्षमता उत्पन्न करण्यास जे मोठाले आवाज लागतात बहुधा फार अल्पकालिक असतात. ह्याचे दृष्टान्त वि- शिष्ट प्रसंगींच सांपडण्याचा संभव असतो, आणि तसे ते सांपडतात. तोफ सोडिली जात असतां जे तिच्या सन्निध असतात ते तिचा आवाज कानठाळे बसविणारा ताण ते ·मानसशास्त्राची तत्वे स्वच्छ म्हणून वर्णितात, कारण त्यांना काही वेळ इतर आवाज स्पष्ट ऐकू येत नाहीसे होतात. तोफा सोडण्याच्या का- मावरच्या माणसांत वरचेवर होणाऱ्या धडाक्यांनी जी बधिरता उत्पन्न होते ती काही कलाकपावेतों टिकते; आणि जे लोक ह्या कामांत सतत गुंतलेले असतात ते कायमचे बहिरे बनतात. प्रकाशापासून जे मनो- विकार आपणास प्राप्त होतात त्यांवरून ह्याबद्दल अनेक अत्यन्त निर्णायक पुरावे आपल्यास सांपडतात. ते दोन प्रकारचे असतात; आंधाराच्या मानाने सामान्यतः प्र- काशासंबंधानें भिन्न भिन्न संवेदनाशक्ति दाखविणारे, आणि प्रत्येक प्रकारच्या प्रकाशासंबंधाने प्रत्येक रंगासं- बंधाने-भिन्न भिन्न संवेदनाशक्ति दाखविणारे. सूर्यप्रकाशांतून अंधक प्रकाशाच्या ठिकाणी गेलें असतां सभोवतालचे पदार्थ दिसत नाहीसे होतात हे पहिल्या प्रकारचे उदाहरण होय; कारण काही वेळ गेल्यानंत- रच ते अर्धवट दिसू लागतात; आणि ते स्पष्ट दिसाव. यास लागावयास बराच वेळ जावा लागतो. डोळ्यांच्या सर्वच्या सर्व पडद्यांवर क्रिया करण्याच्या ऐवजी त्यांच्या निरनिराळ्या भागांवर जेव्हां निरनिराळ्या प्रकारच्या क्रिया आपण करितो, तेव्हां अशाच रीतीने उत्पन्न झालेल्या अक्षमता आपल्या नजरेस येतात. ज्यास उ- लट प्रतिमा म्हणून म्हणतात त्या ह्याच कारणाने उत्पन्न होतात. ज्या वस्तूचे काही भाग फार प्रकाशित व काही अप्रकाशित आहेत अशा वस्तूकडे काही क्षण टक ला- वून पाहिल्यानंतर जिच्यांत ठळक कांहीं नाहीं अशा आच्छादित जाग्याकडे लाविले तर त्या वस्तूची पळती ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १५५ प्रतिमा दृष्टीस पडेल, आणि तिच्यांत प्रकाशित ते अप्र- काशित व अप्रकाशित ते प्रकाशित भाग दिसतील. ह्या गोष्टीचें स्पष्टीकरण हे आहे की, प्रत्येक पडद्याच्या ज्या भागावर ठळक प्रकाश पडला असेल ते भाग व त्याशी संबद्ध असे दृगिंद्रियविषयक केंद्र अत्यन्त मोठी संवेदना उत्पन्न करून अत्यन्त मोठा फेरवदल पावलेले असल्या- मुळे, पुढच्या क्षणी, ज्या भागांवर कमी प्रकाश पडला होता त्यांच्यापेक्षां फेरबदल करून घेण्यास व संवेदना उत्पन्न करण्यास, कमी क्षम बनलेले असतात; आणि म्हणून जेव्हां त्या दोघांवरहि एकच प्रकारचा मंद प्र- काश पडतो, तेव्हां बिन थकलेल्या भागांपेक्षां थकलेल्या मागांना तो ज्यास्त बरा वाटतो, आणि म्हणून उलट प्रतिमा उत्पन्न होते. दुसऱ्या प्रकारचे दृष्टान्त म्हटले म्हणजे मनास भासणारे पूरक रंगाचे प्रसिद्ध चमत्कार हे होत. झगझगीत तांबड्या रंगाच्या पृष्ठभागाकडे टक लावून पाहिल्यानंतर शेजारच्या शुभ्र पृष्ठभागावर हि- रवट रंगाची छटा दिसू लागते. याचे स्पष्टीकरण उघड आहे. जे किरण आपल्यांत तांबड्याची संवेदना उत्पन्न करितात त्यांनी बनलेली ती मज्जाद्रव्ये अंशतः अक्षम बनलेली असल्यामुळे पांढऱ्या प्रकाशांतील तांबडे कि- रण आपला प्रभाव डोळ्यांवर नेहमींहून कमी योग्य असा उत्पन्न करितात; पण इकडे निळे व पिवळे किरण नेहमींचे आणि म्हणून पहिल्याच्या मानाने ज्यास्त ठ- ळक असे परिणाम उत्पन्न करून हिरव्या संवेदना उ- स्पन्न करितात. एक प्रकारचा मनोविकार उत्पन्न झाल्यावर त्याच ·१५६ मानसशास्त्राची तत्त्वे प्रकारच्या मनोविकाराबद्दल जी ही कमी क्षमता उत्पन्न होते ती एकच प्रमाणावर नसते. हा कमीपणा अंशाने पुष्कळ कमज्यास्त होत असतो; आणि ह्या कमज्यास्त- पणावरून आपणास आणखी बोधप्रद पुरावा सांपडतो. इतर गोष्टी समान असल्यास तो प्रकृतीच्या मानाने क- मज्यास्त होत असतो. जेव्हां जीवविषयक क्रिया जो- राने होत असतात तेव्हां ही अक्षमता लक्षात येण्यासा- रखा वेळहि टिकत नाही; आणि ह्या क्रिया जशा मं- दावतात तसा अक्षमतेचा वेळ ज्यास्त ज्यास्त दीर्घ होत जातो. वर वर्णिलेल्या उलट प्रतिमांवरून ह्याबद्दलचा विपुल पुरावा सांपडतो. तारुण्यांत ह्या प्रतिमा आल्यास क्वचितच पाहण्यांत येतात; कारण सूर्याकडे बघून जसा उत्पन्न होतो तसा अत्यन्त ठळक ठसा डोळ्यावर उ- त्पन्न झाला तरच त्या वयांत उलट प्रतिमा दृश्य होते. पण मध्य वयांत व पुढे, आणि विशेषतः क्षीण झाले. ल्या माणसांस, सामान्य वस्तूंच्या उलट प्रतिमा फार पुष्कळ वेळां दिसतात, व वारंवार त्या बराच वेळ टि- कतात. जी आपणास अनात्मदृष्टया मज्जाविषयक क्रिया म्हणून ज्ञात होते तिचा मनोविकार हे आत्मविषयक स्वरूप असल्यामुळे ह्या गोष्टी गतप्रकरणांत निरूपिले- ल्या गोष्टींवरून उघडच निप्पन्न होतात. त्या ठिकाणी आपण असे पाहिले की, मज्जातंतूच्या उत्क्षोभाने झीज उत्पन्न होत असते; आणि त्यास पुनः पहिली क्षमता त्याच्या दुरुस्तीनेच येते. म्हणून अनात्मया उत्क्षोभन व आत्मदृष्टया मनोविकार ह्याबद्दलची क्षमता पुनः प्राप्त होण्याचा वेग दुरुस्तीच्या वेगावर अवलंबून राहील. जेव्हां ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १६७ रक्त जोरदार असून त्याचे अभिसरण वेगाने होत असेल तेव्हां ही अर्धवट अक्षमता क्षणभरच राहील; आणि सं- वेदना फार जोराची नसल्यास ती ( अक्षमता ) लक्षा- तहि येणार नाही. पण मांसपिंडाचे पोपण जसें कमी होत असेल तशी ही अक्षमता ठळक होत जाईल.आणि तिचा कालावधि वाढत जाईल. ह्याबद्दलचा आणखी दृ- ष्टान्त म्हणून ही गोष्ट सांगण्यासारखी आहे की, सका- ळी जागे होतांना जेव्हां रुधिराभिसरण मंद असते तेव्हां ह्या उलट प्रतिमा अत्यन्त ठळक असतात. श्रोत्रे द्रियापासून असलाच पुरावा सांपडतो; जरी त्या पुरा- व्याचे सादृश्य एकदम लक्षात येत नाही. जे लोक वा- धक्यामुळे किंवा अशक्तपणामुळे बहिरे होतात ते बहुधा असें म्हणतात की, आमांस आवाज ऐकण्याची अड- चण पडत नाही, तर जेव्हां कोणी अस्पष्ट किंवा घाईने बोलतो तेव्हां त्याचे शब्द निराळे करण्याची किंवा ते अमुकच म्हणून ओळखण्याची अडचण पडते. असल्या माणसांमध्ये ऐकण्याच्या मज्जाकेंद्रांचे योग्य पोपण होत नसते अशी कल्पना केल्यास वरील विशेष अडचणीचा खुलासा होतो. कारण क्रमाने निघणारा प्रत्येक आवाज ऐकल्याने जर श्रोत्रंद्रियविषयक केंद्रांना झीज उत्पन्न होत असेल, आणि त्यामुळे ते तसले आवाज समज- ण्यास कमी क्षम होत असतील, तर जेव्हां पुनःसंकलन मंद असते तेव्हां असे झालेच पाहिजे की, तदनंतर ला- गलेच ऐकिलेले तसलेच आवाज ऐकून नेहमींहून कमी संवेदना उत्पन्न व्हावी. व्यंजनविषयक ज्या सूक्ष्म फेर- बदलांनी शब्द मुख्यत्वेकरून एकमेकांपासून भिन्न म्ह- ·१५८ मानसशास्त्राची तत्त्वे णून ओळखिले जातात त्यांसंबंधाने बधिरता उत्पन्न हो- ण्याच्या रूपाने ही संवेदनाव्यंगें दिसून येतील-म्हणजे, ऐकिले जाणारे बोलणें अस्पष्टव्यंजनयुक्त स्वरध्वनींचें ब- नलेले आहे असे त्यास वाटेल. म्हणून असले लोक त्यां- शी जे बोलत असतील त्यांस हळू व स्पष्ट बोलावयास सांगतात. अशा रीतीने क्षीण झालेल्या श्रोत्रंद्रियविषयक केंद्रांवर जलद बोलण्याने घोटाळ्याचे ठसे कसे उत्पन्न होतात हे ध्यानात आणावयास, क्षीण झालेल्या दृगिं- द्रियविषयक केंद्रांची तशी स्थिति झाल्यास काय होईल हे लक्षात आणावें. ज्या माणसांत उलट प्रतिमा बळकट असतात त्यांच्या डोळ्यासमोरून जर इतक्या झट झट पदार्थ नेले की, प्रत्येकाकडे त्यास क्षणभरच नजर टा- कतां यावी, तर उघडच असे होईल की, प्रत्येक वस्तू- ची उलट प्रतिमा पुढच्या वस्तूच्या सुलट प्रतिमेच्या आड़ येईल व तीस पुसट करील; आणि म्हणून ज्याचे ढकेंद्र योग्य वेगाने दुरुस्त होतात त्याच्या इतके निर- निराळे पदार्थ त्यास झट झट ओळखता येणार नाहीत. ऐकण्यासंबंधाचे हे व्यंग अशा रीतीनें उत्पन्न होते ह्या समजास पुष्टि ह्या गोष्टीवरून येते की, हे व्यंग पुष्कळ वेळां वर सांगितलेल्या पाहण्याच्या व्यंगावरोवर येत अ. सते, आणि त्याच्याप्रमाणे तेहि सकाळी अत्यन्त ठळक असून जेणेकरून रुधिराभिसरणास जोर येईल तेणेकरून त कमी होते. ४६. आणखी एक प्रकारच्या परस्परसंबंधांचा थो- डक्यांत विचार करणे जरूर आहे. आतापर्यंत ज्या मनोविकारांचा विचार केला ते अनात्मदृष्टया जे फेर- ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १५९ बदल मज्जाविषयक उत्क्षोभ असतात त्यांची आत्मवि- षयक स्वरूपें होते. आतां जो विचार करावयाचा तो बाह्यस्वरूपी जी मज्जाविषयक उत्सर्जने असतात त्यां- च्या अंतःस्वरूपांचा होय. संवेदनात्मक अवस्था आणि गृहीतगतिजन्य क्रिया ह्यांच्या साहचर्याचा विचार आतां- पर्यंत बराच पूर्णपणे झाला असल्यामुळे आता आपण तसल्या अवस्था व संदिष्टगतिजन्य क्रिया ह्यांच्या साह- चर्याचा संक्षेपाने विचार करूं. कित्येक संदिष्टगतिजन्य क्रिया अज्ञात असतात; पण त्या वगळतां, नियम असा आहे की, प्रत्येक स्नायुवि- षयक आकुंचनावरोवर कमज्यास्त अशी संवेदना नेहमी उत्पन्न होत असते. ही संवेदना त्वचेतून आंत जाणा- न्य ज्ञानतंतूंतून अप्रत्यक्षरीत्या उत्पन्न झालेली नसते; तर ती संवेदना त्या उत्सर्जनानेच किंवा उत्क्षुब्ध स्ना- यूच्या किंवा स्नायूंच्या अवस्थेने प्रत्यक्षरीत्या उत्पन्न के- लेली असते. कशासहि स्पर्श न करता किंवा न हाल- तां, बाहू किंवा तंगडी शरीराशी काटकोन करील अशा रीतीने ताणून धरल्यास ही संवेदना अत्यन्त स्पष्टपणे लक्षात येते. मज्जाविषयक उत्क्षोभनांबरोबर येणाऱ्या बहुतेक मनोविकारांच्या मानाने ह्या वर्गातील मनोविकार जरी अस्पष्ट असतात, आणि त्यांच्यातील गुणभेद जरी त्या मानाने फार कमी असतात, तरी ते इतके निश्चित व भिन्न असतात की, आपणास प्रत्येक पृथक् आकुंचनानें उत्पन्न होणारा पृथक् मनोविकार काही अंशी ओळख- तां येतो. कोणतें बोट त्याला वांकविणाऱ्या स्नायूंस पा-' ·१६० मानसशास्त्राची तत्त्वें ठविलेल्या उत्सर्जनाने वांकले गेले आहे हे त्याच्याकडे न पाहतां किंवा त्याने कशासहि स्पर्श न करतां आप- णास समजतें; आणि हात किंवा पाय विशिष्ट रीतीने धरल्यास त्या क्रियेबरोबर जो विशिष्ट मनोविकारसंयोग उत्पन्न होतो तेवढ्यावरून तो कसा धरिला आहे त्याज- कडे न पाहतां व हस्तस्पर्श न करतां आपल्यास ज्ञात होते. अशा रीतीने सुरू केलेले फेरवदल आपण “ कांहीं अंशी " ओळखतों असें मुद्दामच म्हटले आहे; कारण स्नायुविषयक ताणाच्या संवेदनांमधील भेद लवकरच आ- पला स्पष्टपणा बऱ्याच अंशी गमावीत असतात. एकादा अवयव एकाद्या स्थितीत काही वेळ धरिला, आणि वि- शेषतः तसा तो धरण्याने फारसा ताण बसत नसला, तर त्याच्यांतील स्नायूंप्रत होणाऱ्या मज्जाविषयक उत्स- जनाबरोबर येणारी आत्मिक अवस्था इतकी अनिश्चित होते की, त्या अवयवाची बैठक कशी आहे हे आठवले नाहीं तर समजत नाहीसे होते. अनात्मदृष्टया जी आपणास गतिजनक क्रिया म्हणून, व आत्मदृष्टया स्नायुविषयक ताणाची विशिष्ट संवेदना म्हणून, ज्ञात होते त्यांच्यामधील संबंधाखेरीज, त्याब- रोबरच येणारा एकंदर स्नायुजालामध्ये होणारा गति- जनक उत्क्षोभ, व तो ज्याचे स्थान आहे असा एक प्र- कारचा पसरलेला मनोविकार, ह्या दोहोंमध्ये एक प्रका- रचा संबंध असतो. प्रत्येक विशिष्ट मज्जाविषयक उ- त्सर्जनाबरोबर एक सामान्य तद्विषयक उत्सर्जन येत असते हे गेल्या प्रकरणांत आपल्या नजरेस आले; आणि एथे आपण त्या संबंधाचा उल्लेख एवढ्यासाठीच करीत ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान आहों की, त्यांबरोबर येणाऱ्या ज्या ज्ञानवत्तेच्या अव- स्था त्यांच्यामध्येहि तसलाच संबंध आहे हे आपल्या लक्षांत यावे. एवंच, कढत्या पाण्यांत पाय घातल्याने उत्पन्न झालेली ढळढळीत संवेदना तंगडी एकाएकी मागे ओढण्याबरोबर जी स्नायुविषयक आकुंचनें व स्नायुवि- पयक मनोविकार येतात ते उत्पन्न करिते इतकेच नाही, तर सर्व शरीरभर अगणित अन्य स्नायूंची आकुंचनें उत्पन्न करिते, आणि ज्या मनोविकारास दचका किंवा उसळी म्हणून म्हणतात तो उत्पन्न करिते. म्नायूंकडे होणाऱ्या सामान्य व विशिष्ट उत्सर्जनां- बरोबर एवढ्याच सामान्य व विशिष्ट आत्मिक अवस्था येतात असे नाही. पूर्वी दाखविल्याप्रमाणे रुधिरवाहि- न्यांचे जाल आणि पचनेंद्रियजाल ह्यांना प्रत्येक उत्सर्ज- नाचा कांहीं बांटा मिळत असतो; तें उत्सर्जन फार जाडे असेल तर चांगल्या लक्षात येण्यारखा मिळतो, आणि अगदी मिळाला नाही असा बहुधा कवींच होत नाही; आणि हे वांटे देखील ज्ञानवत्तेप्रत अंत:करू दाखवीत असतात. (ज्ञानवत्तेत अवस्थान्तरें उत्पन्न क- रीत असतात. ) कधी कधी रुधिराभिसरणनियामक व पचननियामक ज्ञानतंतूंत होणा-या उत्सर्जनांवरोवर ये- णारे मनोविकार जबर असतात; उदाहरणार्थ, कांहीं प्रकारच्या फार कर्कश आवाजांनी शरीरामध्ये एक प्र. कारची थरथरी उत्पन्न होते, किंवा काही प्रकारच्या घाणेरड्या वासांनी ओकारी उत्पन्न होते. ४७. मज्जाविषयक क्रिया आणि सहचारी मनोवृत्ति ह्यांच्यामधील हे परस्परसंबंध संचयविषयक आहेत काय?

·१६२ मानसशास्त्राची तत्त्वे अमुक एक गतिसंचयाबरोबर अमुक एक उप्णतासंचय आहे असे जसे आपण मानितों त्याच अर्थी अमुक शा- रीरिक फेरबदल आणि त्याबरोबर येणारा मानसिक फे- रबदल ह्यांच्यामध्ये आहे असे आपणास मानता येईल असा त्यांजमध्ये संबंध आहे काय ? ह्याला ' होय म्हणून उत्तर देतां येईल अशी कदाचित् वाचकाची अ. पेक्षा असेल; पण जर होकारार्थी उत्तर द्यावयाचे असेल, तर ते फार जपून दिले पाहिजे. पुष्कळ मज्जाविषयक क्रिया न जाणतां होत अस- तात ह्या गोष्टीची आठवण करतां; अनेक मज्जातंतुना- लाच्या अवस्थांच्या सहचारी अशा आत्मिक अवस्था लहान वयांत असून मोठ्या वयांत त्या नाहीशा होतात ह्या गोष्टीचे स्मरण करतां; आणि त्याच वयांत लक्ष मोकळे असेल किंवा गुंतलेले असेल त्याप्रमाणे अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंत सुरू केलेला फेरबदल लक्षात येण्यासारखा म- नोविकार उत्पन्न करितो किंवा करीत नाही, ही गोष्ट ध्यानांत आणतां; आपल्या असे लक्षात येईल की, म- नोवृत्ति आणि मज्जाविषयक फेरबदल ह्यांच्यामधील संबंध फार संकीर्ण रीतीने परिस्थित आहे, आणि त्यां- च्यामध्ये जर संचयविषयक संबंध असेल तर तो फार बेताचाच असला पाहिजे. अगदी इच्छापूर्वक क्रिया आणि अगदी यंत्रवत् क्रिया ह्यांच्यामध्ये जर पायऱ्या असतील- जर एका टोकास मनोविकार हा ठळक सहचारी असून दुसऱ्या टोकास तो मुळीच सहचारी नसेल-तर, उघ. डच, मधल्या पायऱ्यांवर मनोविकारसंचयाचे मज्जावि- षयक फेरबदलाशी निरनिराळे प्रमाण असले पाहिजे.

·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान त्वचा पुनः, आपण जर असे गृहीत केले की, जे अमुक जो- राची संवेदना म्हणून ज्ञानवत्तेत हजर असतें तें तत्सं- बंधी एकंदर मज्जाविषयक रचनांतून होणाऱ्या तितक्या अणुविषयक चलबिचलाचे परस्परसंबंधी असते, तर ज्या संवेदना आपण आत्मिक म्हणून म्हणतो त्यांची उप- पत्ति कशी लावावयाची? काही नियमबाह्य स्थितीत शरीराचे उष्णतामान नेहमीचेच असतां सर्व शरीरांत थंडीच्या किंवा उष्णतेच्या जोरदार मनोवृत्त्या उत्पन्न होतात. तो मनोविकार उत्पन्न होण्यास सामान्यतः जि- तकें उष्णतामान लागते तितक्या उष्णतामानास जर चढली किंवा उतरली असती तर जितका म- ज्जाविषयक फेरबदल झाला असता तितका ज्याअर्थी असल्या उदाहरणांत झालेला असणार नाही, त्याअर्थी मज्जाविषयक फेरबदलाचा संचय आणि मनोविकाराचा संचय यांमध्ये संचयविषयक समता असते असें आप- णास म्हणता येणार नाही. ज्यास मर्छा येण्याची संवय असते तो ती येण्याची वेळ नजीक आली म्हणजे आप- ल्यास कसली तरी घाण येते म्हणून वरचेवर तक्रार करीत असतो; त्यावरून याचे वरच्याहून चांगले दृष्टा- न्तीकरण होत असते. ह्या ठिकाणी अंतर्वाहक ज्ञानतंतूं- ची बाह्य टोंके चलबिचदित झालेली नसल्यामुळे, आणि काही घटनाच क्षुब्ध झालेल्या असल्यामुळे, प्रत्यक्ष वा- साने जर संवेदना उत्पन्न झाली असती तर जितकी म- उजाविषयक क्रिया झाली असती तितकी होणार नाही. ज्या मनोविकारांना प्रयत्न म्हणून म्हणतात ते भिन्नभिन्न परिस्थितीत जी उत्सर्नने व स्नायुविषयक ताण ·मानसशास्त्राची तत्त्वे उत्पन्न करितात त्यांशी त्यांची (प्रयत्नांची ) तुलना करतां ह्या संबंधाची कमज्यास्त होण्याची प्रवृत्ति वर- च्याहूनहि ज्यास्त ठळक रीतीने प्रत्ययास येते. प्रयत्न- रूपी आत्मिक जोराचें जर भौतिक जोराच्या ठराविक संचयांत रूपान्तर होत असते, तर सारख्या प्रयत्नांनी नेहमीच सारखी आकुंचनें उत्पन्न झाली असती. पण तशी ती उत्पन्न होत नाहीत. लहान मुलाने मोठे श्रम केले तरी, मोठ्या माणसाच्या हातापायांपासून थोड्या श्रमाने जितका गतिजनक जोर उत्पन्न होतो, तितका उत्पन्न होत नाहीं जो कोणी श्रमांनी थकला असेल त्यास असे आढळून येते की, अमुक एक म्नायुविए- यक ताण उत्पन्न करण्यास तो ताजातवाना असतां ता- णाचा जितका मनोविकार लागतो त्याहून ज्यास्त ला- गतो. आणि जे आजाराने गळले असतील ते अमें दा- खवितात की, आरोग्यांत ज्या क्रिया करावयास लक्षांत येईल न येईल इतका मनोविकाराचा खर्च करावा ला- गतो, त्याच करावयास त्या वेळी किती तरी मनोवि- कार खर्ची घालावा लागतो. निःसंशय हे भेद कांहीं अंशी स्नायूंच्या भेदांमुळे उत्पन्न होत असतात; कारण ते वाढलेले नसतील किंवा सुकले असतील तर सारख्याच उत्सर्जनसंचयांनी ताणाच्या कमी संचयांप्रत क्षुब्ध हो- तात. पण हे भेद काही अंशी मधील गतिजनक केंद्र आणि बहिर्वाहक मज्जातंतू ह्यांच्या अपूर्ण वाढीमुळे किंवा झिजीमुळे उत्पन्न होतात; कारण ते जेव्हां पूर्ण वाढलेले किंवा दुरुस्त असतील त्या वेळेस त्यांच्यांत विशिष्ट मनोविकाराने जितका अणुविषयक चलबिचल ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १६५. उत्पन्न होतो त्याहून अशा वेळी कमी उत्पन्न होतो. हा सिद्धान्त ह्या परिचित अनुभवावरून दृढ होतो की, विचारासारख्या निवळ मज्जाविषयक क्रियांना मेंदू थक- ला असेल तेव्हां नेहमींहून ज्यास्त प्रयत्न लागत असतो. मज्जाव्यापार आणि मानसिक अवस्था ह्यांच्यामधील संचयविषयक संबंधाचा हा कमज्यास्तपणा, सारख्याच शारीरिक स्थितीत एकाच व्यक्तींत जे मज्जाव्यापार व मानसिक अवस्था उत्पन्न होतात त्यांच्यामध्ये तुलना केली तरी दिसून येतो. संचयांनी फार भिन्न असे पृष्ठ- भागविषयक चलांबचल बाह्य ज्ञानांद्रयात उत्पन्न झाले असतां ते विसदृश परंतु सारख्याच जोरदार संवेदना उत्पन्न करितात हे बाहेरून आघात करणाऱ्या शक्तीं. च्या संचयांची तुलना केल्याखेरीज दाखवितां येणे शक्य नाही; आणि एथे आपण शरीरांतील परस्परसंबंधांचाच विचार करीत असल्यामुळे ही तुलना करणे बरोबर हो- णार नाही. तद्वतच क्षुब्ध स्नायू लहान किंवा मोठे अ- सतील त्याप्रमाणे प्रयत्नाच्या सारख्याच मनोविकारानं उत्पन्न केलेल्या स्नायविषयक ताणांमधील संचयविषयक भेदाचा एथ आपणास विस्तृत विचार करता यत नाही. कारण ज्या बाह्य क्रियांशी ते स्नायुविषयक ताण सम- संचय असतात त्या क्रियांच्या द्वारा त्यांचे मापन के- ल्याशिवाय हे भेद आपणास नीट स्थापन करता येणार नाहीत. पण एक उदाहरणवर्ग एथें विचार करण्यास योग्य आहे, ज्या उदाहरणांत शरीरांत उत्पन्न झालेली उत्क्षाभन असदिष्टगतिजनक उत्सर्जनें उत्पन्न करणाऱ्या संवेदना सुरू करीत असतात. उदाहरणार्थ, जोराची दा- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे तदुखी एक किंवा दोन सूक्ष्म अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या द्वारा पाठविलेल्या अणुविषयक फेरबदलाच्या लाटांनी उत्पन्न होत असते; पण तिच्या योगानें उत्पन्न होणा- या शरीराच्या आळ्यापिळ्यांवरून असे दिसते की, अशा रीतीने उत्पन्न झालेला मनोविकार बहिर्वाहक ज्ञा- नतंतूंच्या अनेक मोठाल्या जुडग्यांतून अणुविषयक फेर- बदलाच्या लाटा पाठविण्यास आणि अनेक स्नायूंचे मो- ठ्या जोराचे आकुंचन करण्यास पुरेसा होतो. मध्याभि- गामी व मध्योगामी अशा ह्या चलबिचलांपैकी कोणत्या चलबिचलाशी हा मनोविकार समसंचय असतो ? दो- होशीहि तो समसंचय असतो असें आपणास म्हणता येत नाही, कारण त्यांपैकी एक संचयाने दुसऱ्याच्या पु- कळपट मोठा असतो; आणि तो त्यांपैकी अमुक ए- काशी समसंचय आहे असेंहि म्हणण्यास आपणास आ- धार नाही, कारण सयुक्तिकरीत्या पाहतां, तो दोहों- पैकी कोणाशीच सम नाही असे अनुमान निघते. मज्जातंतुजालांतील आत्म व अनात्मरूपी फेरबदलां- मधील खरे संबंध समजण्यास गतप्रकरणांतून प्राप्त झा- लेल्या कांहीं सिद्धान्तांची आठवण करणे पुरे आहे. तेथे मज्जाविषयक घटनेचें आवश्यक तत्त्व आपल्या नजरेस असें आले आहे की, गतीचे गृहीत केलेले लहान संचय मोठाल्या संचयांना विमुक्त करीत असतात, आणि हे पुनः आपल्याहूनहि ज्यास्त मोठाले संचय विमुक्त क- रीत असतात. अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंच्या टोकांतील चल- बिचल त्या तंतूंतून संक्रान्त होतांना वृद्धिंगत होत जातो, आणि ह्या वृद्धीचें मान त्या तंतूच्या लांबीस अनुसरून

·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान
१६७
कमज्यास्त होत असते; ज्या पहिल्या मज्जाग्रंथीत तो
जाऊन पोहोचतो तेथें तो ज्यास्तच वृद्धिगत होतो, आणि
मध्याभिगामी तंतूचे संक्रमण करीत असतां आणखी
वाढतो; उच्चतर दर्जाच्या केंद्रांत तो पुनः वृद्धिंगत होतो,
आणि त्याच्या मध्योगामी प्रवासांत तो आणखी वाढा-
वयाचाच असतो; आणि तेणेकरून क्षुब्ध झालेल्या स्ना-
यूंच्या आकुंचनशील द्रव्यांत तो बहुधा फारच ज्यास्त
प्रमाणावर वाढत असतो. म्हणून त्याचा सहचारी जो
मनोविकार ह्या चलबिचलाचे मधल्या एका पायरीवरील
आत्मिकम्वरूप असतो, तो आरंभीच्या मज्जाविषयक
फेरवदलाशी समसंचय नसतो, किंवा अखेरच्या मज्जा-
विषयक फेरबदलाशी समसंचय नसतो. शिवाय ज्या-
अर्थी ह्या वाढीचें मान निरनिराळ्या इंद्रियांत निरनि-
राळे असतें-उच्चतर ज्ञानसाधनाच्या इंद्रियांत ज्यास्त
असून नीचतर ज्ञानसाधनाच्या इंद्रियांत कमी असतें-
त्या अर्थी असे सिद्ध होते की, मनोविकाराचा संचय
आणि मूळच्या फेरबदलाचा संचय ह्यांच्यामध्ये सतत
प्रमाण मुळीच नसते; आणि पुराव्यावरून असे स्पष्ट
दिसते की, मनोविकारसंचय आणि अखेरचा फेरबदल
ह्यांमध्येहि सतत प्रमाण मुळीच नसून निरनिराळे स्नायू
किंवा स्नायुसमूह जसे व्यापार करूं लागतील तसे ते
बदलत जाते.
कोणी असा प्रश्न करील की, तर मग संचयविषयक
कोणताहि संबंध कसा असू शकेल ? पृष्ठभागावर सुरू
केलेला चलबिचल व उत्पन्न केलेला मनोविकार ह्यांमध्ये
जर मुळीच समसंचयत्व नसेल, आणि उत्पन्न झालेला

·१६८ मानसशास्त्राची तत्त्वे मनोविकार आणि त्यापासून होणारें गतिरूप उत्सर्जन ह्यांमध्ये समसंचयत्व नसेल,-निरनिराळ्या उदाहरणांत मनोविकाराचे आरंभीच्या किंवा अखेरच्या मज्जाविष- यक फेरबदलाशी जर एकप्रमाण नसेल तर संचयविष- यक संबंध काय असू शकणार ? ह्याचे उत्तर सरळ आहे. इतर सर्व गोष्टी समान राहिल्यास मज्जाविषयक फेरबदल आणि मनोविकार ह्यांच्यामध्ये संचयविषयक संबंध असतो; आणि इतर सर्व गोष्टी समान असल्यास मनोविकार व तजन्य आकुंचन ह्यांच्यामध्ये संचयविष- यक संबंध असतो. प्रत्येक स्थिति न बदललेली राहिली अशी कल्पना केल्यास विशिष्ट ज्ञानतंतूंतून विशिष्ट के- द्राप्रत नेलेला उत्तेजक जो मनोविकार उत्पन्न करील तो ज्या मानाने तो उत्तेजक कमज्यास्त असेल तशासार- ख्याच मानाने कमज्यास्त होईल; आणि विशिष्ट म्नायु आकुंचन पावला अशी कल्पना केल्यास त्याच्या आकुं- चनाचा मगदर त्या आकुंचनाबरोबर येणाऱ्या प्रयत्ना- च्या मनोविकाराशी सरासरी ठराविक प्रमाणांत असेल. ह्या परस्परसंबंधाचे स्वरूप आंकड्यांनी उत्तमरीत्या क- दाचित् व्यक्त होईल. विशिष्ट अंतर्वाहक ज्ञानतंतूंतून ये- णारा १ ह्या आंकड्याने दर्शविलेला चलबिचल ५ या आंकड्याने दर्शविलेल्या मनोविकारास उत्पन्न करीत असेल, तर २ चलबिचल १० मनोविकार उत्पन्न करील, आणि ५ चलबिचल २५ मनोविकार उत्पन्न करील; आणि विशिष्ट बहिर्वाहक ज्ञानतंतूंतून व्यापार करणारा ५ मनोविकार ६० स्नायुविषयक ताण उत्पन्न करीत असेल, तर १० मनोविकार १२० स्नायुविषयक ताण उत्पन्न क- ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १६९ AL रील. पण वस्तुस्थितीचे हे आंकड्यांनी केलेले प्रदर्शन पुरे करण्यासाठी आपण असें कल्पिले पाहिजे की, ही प्रमाणे प्रत्येक अंतर्वाहक ज्ञानतंतुगुच्छाच्या व प्रत्येक बहिर्वा- हक ज्ञानतंतुगुच्छाच्या संबंधाने निरनिराळी असतात. स्पर्शेद्रियाच्या संबंधाचे चलबिचलाचे मनोविकाराशी जर एकास पांच हे प्रमाण असेल, तर श्रोत्रंद्रियाशी त्याचें, समजा, १ स १०० हे असेल, व दृगिंद्रियाच्या संबं- धाने कदाचित् १ स १००० असेल; आणि स्नायू लहान- मोठे असतील त्या मानाने त्यांची ह्या निरनिराळ्या इं. द्रियांच्या संबंधाच्या मनोविकारांशी निरनिराळी प्रमा- णे असतील. सारांश, तर मग, मनोविकार व मज्जाविषयक फे- रबदल ह्यांच्यामधील परस्परसंबंध अगदी अल्प मर्या- दांत खरा असतो. आपणास असें अनुमान करण्यास सबळ कारण दिसते की, उच्चतर मज्जाकेंद्रांत ज्या विशिष्ट ठिकाणी कांहीं गूढ रीतीने अनात्म फेरबदल किंवा मज्जाविषयक व्यापार आत्मविषयक फेरबदलास किंवा मनोविकारास उत्पन्न करितो त्या ठिकाणी त्या दोहोंमध्ये संचयविषयक समता असते; कारण विकृत झालेल्या सूक्ष्मपिशवीरूप द्रव्यामध्ये अणुविषयक रूपा- न्तराचा मगदूर असेल त्या मानाने मनोविकारसंचय क- मज्यास्त होत असतो. पण संवेदनाविषयक ह्या केंद्रांत उत्पन्न होणारा अणुविषयक रूपान्तरसंचय व प्रारंभी त्यास उत्पन्न करणारा पृष्ठभागस्थित चलबिचल, किंवा अखेरीस गतिजनक मज्जातंतजालाचा त्यापासून उत्पन्न ·१७० मानसशास्त्राची तत्त्वं होणारा चलबित्तल, ह्यांच्यांत ठराविक किंवा ठोकळहि संचयविषयक संबंध नसतो. ४८. आतापर्यंत ज्यांस इंद्रियसंवेदना म्हणतात त्यां- चा विचार आपण केला आहे; ज्या मनोविकारांस म- नाच्या उकळ्या किंवा उमाळे म्हणतात त्यांचा केलेला नाही. उमाळे हे ज्या अर्थी संवेदनांहन फार कमी नि- श्चित असतात, आणि इच्छेस येईल तेव्हां ज्या अर्थी ते निरीक्षण के प्रयोग ह्यांचे विषय करता येत नाहीत, त्याअर्थी त्यांचा विचार करणे ज्यास्त कठीण जाते. पण संवेदना हे सरल मनोविकार काही सामान्य नि- यमांस अनुसरतात असे आपल्यास विचारान्तीं समज- ल्यावरून आपण आपल्यास असा प्रश्न करूं की, त्या सामान्य नियमांस उमाळे हे ज्यास्त संकर्णि मनोविकार अनुसरतात किंवा नाही ? विचारान्तीं तेहि त्यांस अनु- सरतात असे आपल्यास आढळून येईल. संवेदनांस जी परिस्थिति आवश्यक आहे तीच उ- माळ्यांसहि आहे. रक्ताचा मगदूर किंवा संचय बदल- ल्याने संवेदनांप्रमाणेच उमाळ्यांची तीव्रता कमज्यास्त करता येते. सामान्यतः रक्त विपुल असले म्हणजे तें उमाळेविषयक उन्नतावस्थेचे कारण असते ही गोष्ट जरी बरीच निश्चित आहे, तरी ती सिद्ध करणे कठीण आहे; पण, इतर गोष्टी समान असल्यास, ह्याच्या उलट गोष्ट, म्हणजे रक्ताची कमतरता, ही निरुत्साहाचे कारण अ- सते पुरावा आढळतो. रक्ताच्या स्था- निक विपुलतेचा परिणाम निश्चित असतो; कारण, काही मर्यादांत मोठाल्या केंद्रांस पोहोचणारा रक्तसंचय जसा ह्याबद्दल पुरेसा ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १७१ बदलेल तसा उमाळेसंचय बदलतो ह्याबद्दल संशय नाही. मज्जाविषयक उत्तेजक सेविल्याने उमाळे तीव्र होतात, किंवा उत्साह वाढवितात, ही गोष्ट, तेणेकरून संवेदना तीव्रतर होतात ह्याहूनहि अधिक उघड आहे. आणि हे सत्य परिचित आहे की, ज्यास नैतिक दुःख म्हण- तात तें झोंप आणणारी औषधे हातापायांतील दुःखाप्र- माणेच कमी करितात. कोणताहि मनोविकार लक्षात येण्याइतका वेळ टि- कतो ही गोष्ट संवेदनांच्या संबंधाने जशी खरी आहे, तशीच उमाळ्यांच्या संबंधानेंहि खरी आहे. खरोखरच, उमाळा कांही वेळ टिकतो ही गोष्ट ज्यास्तच स्पष्ट दि- सते. विजेच्या चकचकाटानें उत्पन्न केलेली ज्ञानवत्तेची अवस्था इतकी अल्पकालिक असते की, ती क्षणिकशी दि- सते; अशा संवेदना मोजण्याइतका वेळ टिकतात हे कृत्रिम साधनांनीच ठरवता येते. पण उमाळे ध्यानांत येण्या- इतका वेळ टिकतात हे ठरविण्यास असल्या साधनांची जरूर लागत नाही. राग किंवा भय ह्यासारखा साधा उमाळा देखील त्याचे कारण उत्पन्न होण्याच्या क्षणींच पूर्ण जोरांत येत नाही; आणि कारण नाहीसे झाल्यावर नष्ट होण्यास काही वेळ लागतो. ह्यापुढे जेव्हां आ- पण उमाळ्यांच्या उत्पत्तीचा विचार करूं, आणि संवे- दनांपेक्षा ते ज्यास्त संकीर्णस्वरूपाचे असतात आणि ते उत्पन्न होण्यास अत्यन्त घोंटाळ्याच्या मज्जारचनांचे स- हकार्य लागत असते ही गोष्ट ध्यानात घेऊं, तेव्हां हा अधिक अवधि का लागतो हे आपल्या लक्षात येईल. संवेदनेप्रमाणे उमाळा काही वेळ अक्षमता उत्पन्न ·१७२ मानसशास्त्राची तत्त्वे करितो हीहि गोष्ट खरी आहे; आणि क्षणिक कारणाने उत्पन्न झालेला उमाळा जसा क्षणिक कारणानं उत्पन्न झालेल्या संवेदनेपेक्षां ज्यास्त काळ टिकतो, तशीच तस- ल्या नव्या उमाळ्याबद्दल त्याने उत्पन्न केलेली अक्षम- ताहि ज्यास्त काळ टिकते. सर्व प्रकारचे जोराचे मनो- विकार उमाळ्यांनी किंवा भडभडून येतात. ते कधी कधी कित्येक कलाक किंवा दिवसहि टिकतात हे खरें आहे; पण तितका सर्व काळ ते सारख्या जोराचे असत नाहीत. दुःख असो, आनंद असो, किंवा प्रेम असो, त्यांची तीव्रता क्रमाक्रमाने वाढत जाते व कमी होत जाते-म्हणजे जोराच्या मनोविकाराच्या दोन मोठ्या उ- कळ्यांच्या मध्ये कमी जोराच्या त्या मनोविकाराचा काल येत असतो. आणि शिवाय, अशा ह्या सामान्यतः जलद भरत्या-ओहोट्या काही काळ एकामागून एक झाल्यानं- तर शांततेचा काळ येतो. म्हणजे त्या काळी उमाळे पहि- ल्या मानाने मंद असतात; आणि मग कदाचित् पुनः प- हिल्यासारख्या जोराच्या लाटा सुरू होतात. संवेदनां- च्या बाबतींप्रमाणे उमाळ्यांच्याही बाबतींत ह्यांचे कारण हे आहे की, जो अनात्मदृष्टया मजाविषयक फेरबदल व आत्मदृष्टया मनोविकार असतो त्यामध्ये व्यापृत झा- लेल्या मज्जारचनांची झीज होत असते. उमाळ्यांची स्थाने असलेले केंद्र त्या उत्पन्न करण्यांत विकलन पाव- तात; आणि इतर गोष्टी समान राहिल्यास, त्यांचे पुनः संकलन होईपावेतों उमाळे उत्पन्न करण्यास ते कमी समर्थ बनतात. " इतर गोष्टी समान राहिल्यास" असे म्हणण्याचे कारण हे की, उकळीची उत्पत्ति तिच्यांत ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १७३ गुंतलेल्या भागांकडे ज्यास्त रक्त आणीत असते; आणि जोपावेतों हा प्रवाह वाढत राहील तोपावेतों उमा- ब्याची तीव्रता झीज झाली असूनहि, वाढत जाण्याचा संभव आहे; पण ज्या अनेक प्रकारच्या परिस्थितीवर चापल्य अवलंबून असते, त्या स्थिर झाल्यावर उमा- ळयाच्या प्रत्येक उकळीनंतर तसल्या नव्या उमाळ्या- बद्दलची कमी क्षमता अवश्यच उत्पन्न होते. झीज व दुरुस्ती ह्यांच्या दैनिक भरत्या-ओहोट्यांमु- ळे संवेदनाप्रमाणे उमाळ्याच्या जोरदारपणांतहि दैनिक भरत्या-ओहोट्या उत्पन्न होतात, हे देखील बरेच स्पष्ट आहे. [पाश्चात्य ] मुशिक्षित लोक मेंदूला बेतापेक्षा ज्यास्त व्यायाम होईल व स्नायूंना कमी व्यायाम होईल अशा पद्धतीवर बहुधा रहात असल्यामुळे, आणि संध्याकाळ- च्या सुमारास बहुधा फार जोराचे उत्क्षोभ व्हावे अशा प्रकारची त्यांची सामाजिक स्थिति असल्यामुळे [ यूरो- पियनांचे मुख्य जेवण व मद्यपान संध्याकाळी होत अ- सते ], नियमबाह्य अशी भरती-ओहोटी त्यांच्या बाब- तीत होत असते. पण जे लोक आरोग्याच्या नियमांना फारच अनुसरून राहतात त्यांच्यामध्ये संध्याकाळपेक्षा सकाळच्या प्रहरी सामान्य आनंदितपणा आणि उमाळे- विषयक उल्लासितपणा ज्यास्त दिसत असतो; आणि सं- ध्याकाळी सभोवतालच्या गोष्टी व व्यापार ह्यांच्याबद्द- ल कमी आस्था त्यांच्यामध्ये उत्पन्न होऊन झोपेची वेळ जवळ येत आहे असे दिसून येते. संवेदनांप्रमाणे उमाळ्यांचीहि विशिष्ट उत्सर्जनांप्रमा- में सामान्य उत्सर्जने असतात; इतकेच नाही, तर त्यांची ·१७४ मानसशास्त्राची तत्त्वं सामान्य उत्सर्जरेंच ज्यास्त ठळक असतात. संवेदनेमागू- न बहुधा दृश्य अशी स्थानिक हालचालच होत असते; आणि ती फार जोराची असेल तेव्हांच तिचा सर्व श- रीरावर होणारा प्रभाव दृश्य होत असतो. पण उमाळा तोंडाच्या स्नायूंमध्ये ज्यास्त ठळक फेरबदल उत्पन्न क- रून शिवाय एकंदर शरीरांत आंतून व बाहेरून नेह- मी परिणाम उत्पन्न करीत असतो. तो मध्यम प्रमाणा- वर असेल तेव्हां देखील शरीराच्या बैठकी व हालचाली ह्यांशिवाय, श्वासोवास, रुधिराभिसरण, अन्नपचन, ह्यां- च्यावर स्वप्रमाव चालवीत असतो; आणि सुखरूप किंवा दुःखरूप जोराचे मनोविकार सर्व शरीर कसें हालवून सोडतात हे प्रत्येकास ठाऊक आहे. ४९. मनोविकारांमध्ये असणाऱ्या अत्यन्त ठळक व अत्यन्त महत्वाच्या भेदासंबंधाने अद्यापि काही सां. गितले नाही. प्रत्येक मनोविकार, त्याच्या तीव्रतेच्या लहानसहान कमज्यास्तपणाखेरीज, तीव्रतेच्या अत्यन्त भिन्न अशा दोन प्रमाणांत रहात असतो. त्याचा एक ठळक आकार असतो, ज्यास आपण मूर्त किंवा प्रत्यक्ष मनोविकार म्हणत असतो; आणि त्याचा एक अंधक आकार असतो, ज्यास आपण अमूर्त किंवा कल्पनारूप मनोविकार म्हणत असतो. आमच्या हल्लीच्या दृष्टीने उपपत्ति लावतां, ह्या भेदाचे स्वरूप काय आहे ? मज्जातंतुघटनेचा विचार करीत असतां आपल्या असे दृष्टीस पडले की, अंतर्वाहक व बहिर्वाहक तंतूंच्या आं- तील टोकांमध्ये करड्या द्रव्याने बनवलेल्या संयोगाखेरीज या तंतूंचे मध्याभिगामी व जोडणाऱ्या तंतूंशी संयोग ·ज्ञानवताविषयक इंद्रियविज्ञान १७५ झालेले असतात, आणि त्यांचे पुनः, अधिक दूरच्या तं- तूंशी संयोग बनलेले असतात. आणि ज्ञानतंतुव्यापारां- चा विचार करीत असतां आपल्या दृष्टीस असे पडले की, अंतर्वाहक ज्ञानतंतूने आपल्या ग्रंथींत सुरू केलेला चलबिचल बहिर्वाहक ज्ञानतंतूवर तेवढाच स्वप्रभाव करीत नाही, तर त्याचा मध्याभिगामी व जोडणाऱ्या तंततून संक्रान्त झालेला भाग इतर केंद्रांवर परिणाम करितो, आणि हे इतरांवर प्रभाव करितात, आणि अशा रीतीने तो चलबिचल एकंदर ज्ञानतंतुजालामध्ये दुमदुमून रा- हतो. त्यापासून पुढे काय होते ? हे दुमदुम किंवा प्रति- ध्वनी मंद चलबिचल असतात. आणि प्रत्येक केंद्र त्या- च्या अंतर्वाहक किंवा बहिर्वाहक ज्ञानतंतूंतून जोराने चलबिचलित होण्याचा संभव असून शिवाय इतर ज्ञान- तंतूंतून येणाऱ्या त्या प्रतिध्वनींनीहि मंदरीत्या चलबिचलि- त होण्याचा संभव असतो. तर मग ज्या उच्चतर केंद्रां- त मज्जाविषयक फेरबदल ज्ञानवत्तेचे फेरबदल बनतात त्यांच्या प्रत्येक गतिविमोचक घटकद्रव्याचे काय होत असले पाहिजे ? ज्या पृष्ठभागविषयक ठशाशी त्याचा व्यवस्थित संबंध असतो त्या ठशाचा जेव्हां त्याच्यावर सरल व पूर्ण स्थापिलेल्या मार्गाने प्रभावः घडतो तेव्हां पुष्कळ अणुविषयक गति उत्पन्न करीत असते, एकं- दर मज्जाजालांत जोराने चलबिचल पसीत असते, आणि ज्यास वास्तविक मनोविकार म्हणतात त्याचे स्थान तें बनत असते. पण जेव्हां जोरानें क्षुब्ध झालेल्या इतर भागांतून आलेल्या ह्या दुय्यम लाटांचा त्याजवर प्रभाव होतो तेव्हां त्या इतर भागांच्या ( किंवा पूर्व स्थितीत तें ·१७६ मानसशास्त्राची तत्त्व ते असतां त्याच्या स्वतांच्याहि ) मानाने ते अल्प अणु- विषयक गति उत्पन्न करिते, आणि ज्यास आपण कल्प- नारूप किंवा अमूर्त मनोविकार म्हणतो त्याचा उत्पादक बनते. सारांश, ज्या ज्ञानवत्तेच्या ठळक अवस्थांस आ- पण संवेदना म्हणून म्हणतो त्या मज्जाकेंद्राच्या प्रत्यक्ष व म्हणून जोरदार अशा उत्क्षोभांबरोबर येत असतात; आणि ज्ञानवत्तेच्या ज्या अवस्था आपणांस संस्मृत संवे- दना किंवा संवेदनांच्या कल्पना म्हणून ज्ञात होतात, त्या अप्रत्यक्ष व म्हणून दुर्बल अशा त्याच मज्जातंतूंच्या उत्क्षोभांबरोबर येत असतात. प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष उत्क्षोभांच्या परिणामांमधील हा तीव्रताभेद जरी सामान्यतः दिसून येतो तरी त्याला अपवाद आहेतच ही गोष्ट वरील उपपत्तीशी अगदी सुसं- गत आहे. कारण एका पक्षी प्रत्यक्ष उत्क्षोभ कदाचित् फार अल्प असेल; आणि, उलट पक्षी, पुष्कळ प्रसत चलबिचल एकत्र झाल्याने अप्रत्यक्ष उत्क्षोभन बरेंच जोरदार होऊ शकेल. म्हणून, कधी कधी,काल्पनिक मनो- विवार अगदी वास्तविक मनोविकाराइतका किंवा बहु- तेक तितका ठळक होईल. जेव्हां विवक्षित मज्जाकेंद्र र- क्तानें फाजील भरला जातो तेव्हां हे होण्याचा विशेष संभव आहे; कारण जेव्हां सामान्य रक्तसंचय त्याच्यांत असतो तेव्हां मोठ्या चलबिचलाने जेवढा फेरबदल उत्पन्न व्हावयाचा तेवढा ह्या स्थितीत [ फाजील रक्त जमलें असतां ] लहानशा चलबिचलाने कदाचित् उत्पन्न होईल. आणि ही गोष्ट पाहण्यांतील आहे की, ज्या कें- द्रांत अप्रत्यक्षरीत्या उत्क्षुब्ध मनोविकार प्रत्यक्षरीत्या ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान उत्क्षुब्ध मनोविकारांइतकेच बहुतेक तीव्र होतात ते केंद्र फाजील रक्तपूरित असतात. आपण जेव्हां ज्या मनोविकारांस संवेदना म्हणतात त्यांकडून ज्या मनोविकारांस उमाळे म्हणतात त्यांकडे जातो तेव्हां त्यांची जोरदार व क्षीण स्वरूपे ह्यांच्याम- धील भेद इतका मोठा मुळीच दिसत नाहीं; एवंच,वस्तु- तः काल्पनिक उकळीचे वास्तविक उकळीत न समजतां रूपान्तर होत असते. ही गोष्ट उघडच, अंदाजाप्रमाणेच आहे. कारण उमाळा काल्पनिक असो वा वास्तविक असो, तो अप्रत्यक्ष उत्क्षोभाचा सहचारी असतो; कारण तो सरल वा संयुक्त अशा बाह्य ठशांचा प्रत्यक्ष परि- णाम नसतो; तर त्यांचा तो अप्रत्यक्ष किंवा दूरवरचा परिणाम असतो. म्हणून ठळक व अंधक सर्व उमाळे अप्रत्यक्षरीत्या उत्पन्न केलेल्या अनात्म मज्जाविषयक फे- रबदलांची आत्मिकस्वरूपें असल्यामुळे त्या उत्क्षोभना. च्या अप्रत्यक्षपणाच्या प्रमाणावरूनच लक्षात येत अस. तात, आणि ह्याच्या पायऱ्या फारच लहान असू शकतात ५०. ही रूपरेखा पुरी करण्याकरितां आणखी एक सामान्य सत्य एथे सांगितले पाहजे. आतापर्यंतची अ- नुमाने आणि गत प्रकरणांतील कांहीं अनुमाने एकत्र केली असता त्या सत्याशी आपली ओळख होण्याचा मार्ग खुला होतो. ३६ व ३७ ह्या कलमांत असे दाखविले होते की, व्यापार करून निष्कलन पावलेले मज्जाकेंद्र सारखे संक- लन पावत असतात, व व्यापार करण्यास पुनः योग्य होत असतात. आपल्या दृष्टीस असे पडले आहे की, ·१७८ मानसशास्त्राची तवं क्षणोक्षणी दुरुस्ती होऊन झीज काही अंशी भरून येत असते, आणि जी कांही दुरुस्ती व्हावयाची राहिली अ- सेल ती दररोज ज्या झोपेच्या काळी झीज बहुतेक बंद होते त्या समयीं भरून येत असते. आणखी आपल्या असें दृष्टीस पडलं की, मज्जातंतु पुनः पहिल्यासारखा होणे म्हणजे त्यांतील द्रव्य में नासले असेल त्याबद्दल तितकें द्रव्य उत्पन्न करणे एवढेच केवळ नव्हे, तर जे अणू फारच चलबिचल पावण्यासारखे असतील ते नवे उत्पन्न होणे, आणि अशा रीतीने पहिल्याहून ज्यास्त अस्थिर द्रव्य उत्पन्न होणे, हे होय. आणि अशा री- तीने काही काळ पूर्ण विश्रांति उपभोगिल्यानंतर अगदी अल्प उत्तेजकांनी मज्जाविषयक उत्सर्जन उत्पन्न व्हावी अशी मज्जाकेंद्रांची स्थिति कशी उत्पन्न होते हेहि आपण पाहिले. हा नियम सामान्यतःच लागू आहे असे नाही, तर विशेषतः हा प्रत्येक मज्जाकेंद्रास आणि त्याच्या घटकां- शासहि लागू आहे. ज्या मानाने एकाद्या मज्जाकेंद्राचा ए- कादा भाग दीर्घकाळ अव्यापृत राहिला असेल-म्हणजे, ज्या मानाने लक्षात येण्यासारख्या झिजीविना त्याची दुरुस्ती कित्येक दिवसरात्र सारखी होत गेली असेल- त्या मानानें तो सामान्य अस्थिरतेपेक्षां ज्यास्त अस्थिर- तेच्या स्थितीस येऊन पोहोचला पाहिजे-म्हणजे पृथक्क- रण पावण्यास व उत्सर्जन करण्यास तो अत्यन्त तया- रीच्या स्थितीत असला पाहिजे. तर मग काय झाले पा- हिजे ? इतर सर्व भागांबरोबर क्षणोक्षणी मज्जाजाला- ला भरून टाकणाऱ्या प्रतिध्वनींचा त्याजवर आघात होत ·- ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १७९ असला पाहिजे. त्याच्या अत्यन्त अमिथरतेमुळे ह्या प्र- तिध्वनीचा प्रभाव करून घेण्यास तो विलक्षण रीतीनें त- षयक गति उत्सर्जिण्यास, आणि सहचारी काल्पनिक मनोविकाराचे स्थान बनण्यास त्याची विलक्षण तयारी असली पाहिजे. ह्या स्थितीमुळे काल्पनिक मनोविकार उत्पन्न होण्याचा फार संभव उत्पन्न होऊन शिवाय तो फार जोराचा होण्याचाहि संभव उत्पन्न झाला पाहिजे. तथापि ज्या अर्थी ज्या मज्जाकेंद्रांत हे दुय्यम अणुविष- यक फेरबदल आणि त्यांचे सहचारी काल्पनिक मनोवि- कार अशा रीतीने सुरू झाले असतील त्यांच्यांत तेणेकरून कांहीं झीज उत्पन्न झाली पाहिजे, त्या अर्थी ते कांहीं- वेळ सुरू राहिल्यावर त्या केंद्राची अस्थिरता कमी होई- ल; म्हणजे, अप्रत्यक्ष चलबिचलाचा त्याच्यावर सहजग- त्या परिणाम व्हावयाचा बंद होईल, आणि तो मनोवि- कार उत्पन्न होणार नाही. ज्यांस वासना म्हणून म्हणतात त्यांचे स्पष्टीकरण ह्या ठिकाणी आपल्या नजरेस येते. वासना ह्या काल्पनिक मनोवृत्ती असून ज्या वास्तविक मनोवृत्तींशी त्या जुळ- त्या असतात त्यांचा अनुभव येऊन काही वेळ होऊन गेला असला म्हणजे त्या उत्पन्न होतात. नंतर त्या म- ज्जाजालाच्या निरनिराळ्या भागांतून परावृत झालेल्या अप्रत्यक्ष चलबिचलांनी उत्क्षुब्ध होण्याचा संभव उत्पन्न होतो. पूर्वीच्या विश्रान्तिकालाच्या मानाने त्या बहुधा ढळढळीत व जोरदार असतात-म्हणजे, सामान्य परि- स्थितीत त्याच जातीचेः काल्पनिक मनोविकार जितके ·१८० मानसशास्त्राची तत्त्वे ठळक व जोरदार असतात त्यांहून त्या ज्यास्त ठळक व जोरदार असतात. पण पुष्कळ काळपर्यंत त्या उत्प- न्न होऊन त्यांनी ज्ञानवत्ता बहुतेक सर्वांशी व्यापून टा- किल्यावर त्या दुर्बल होऊ लागतात व अखेरीस नष्ट होतात. ५१. ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञानाची मुख्य मुख्य सत्ये अशी असून त्यांचे निरूपण एथें जरूर तितक्या विस्तृत रीतीने केलेले आहे. संवेदना व उमाळा ह्यांचा मज्जाविषयक व्यापारांशी त्यांचे जे संबंध त्यांच्या दृष्टी- ने सामान्यतः विचार केला आहे; आणि विशेष संवेद- ना व उमाळे ह्यांच्या संबंधाने जे काही म्हटले आहे ते इतर सर्वांच्या संबंधानें जो नियम लागू पडतो त्याचे दृष्टान्तीकरण व्हावे म्हणून म्हटलेले आहे. प्रत्येक वि- शिष्ट प्रकारच्या संवेदनेचे व उमाळ्याचे जे आत्म व अनात्म सहचारी असतात त्यांचा विचार एथे केलेला नाहीं; कारण त्यांची एथें आवश्यकता नाही. सारांश, प्रस्तुत ग्रंथास आधारभूत ज्या गोष्टी ध्यानात धरून चा- लणे जरूर आहे त्यांचे विवेचन गत कलमांतन केलेले आहे. त्यांची गोळाबेरीज अशा रीतीने करता येईल.- कोणत्याहि प्रकारचा मनोविकार प्रत्येक माणसास त्याच्या ज्ञानवत्तेखेरीज इतरत्र कोटेंहि प्रत्यक्षरीत्या ज्ञात होत नाही. ज्ञानवत्तेपलीकडच्या जगांत ( इतर प्राण्यांत) मनोविकार आहेत हा विश्वास (दृढ समज ) अनुमाना- चे संकीर्ण संमेलन केल्यानेच प्राप्त होत असतो. माण- सांमध्ये काय व इतर प्राण्यांमध्ये काय, मनोविकार हे मज्जाजाल म्हणून ज्या घटनेस म्हणतात त्या घटनेमध्ये ·ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान १८१ होणाऱ्या फेरबदलांचे सहचारी असतात हा विश्वासहि अप्रत्यक्ष रीतीने स्थापित होत असतो. आणि कोणत्या- हि व्यक्तीला ज्ञात होणारे जे मनोविकार ते ज्या त्या- च्या स्वतःच्या ज्ञानतंतुजालापासून उत्पन्न होतात तें त्याने स्वतः कधी पाहिले नसून, त्याच्यावर त्याला प्रयो- गहि कधीं करता येत नसल्यामुळे ते त्याजपासून उत्पन्न होतात हा विश्वासहि आणखी विचारशृंखलेनेच प्राप्त होत असतो. तथापि ह्याबद्दलचा पुरावा जरी इतका अ- प्रत्यक्ष आहे तरी तो इतका विस्तृत, इतका विविध, आणि इतका सुसंगत आहे की, ते तसे उत्पन्न होतात हे अनुमान कांकू न करता स्वीकारण्यास आपणास कांहीं हरकत नाही. हा निर्णय कायमपणें नाहीं तरी तत्पुरता तरी स्वी- कारल्यावर त्याचे याथार्य ह्यावरून दिसून येते की, तो एकामागून एक अशा रीतीने अनेक उदाहरणसमूहांत विशिष्ट अनात्मचमत्कारांबरोबर विशिष्ट आत्मचमत्कार काय येतात ह्याचे बरोबर भविष्य करण्यास आपणास समर्थ करितो. कारण आपणास असें आढळून आलें आहे की, ज्ञानतंतुविषयक क्रियेस जी जी कारणे साहा- य्यक किंवा प्रतिबंधक होतात तीच मनोविकारासहि सा- हाय्यक किंवा प्रतिबंधक होतात. आपल्यास असे आढळून आले आहे की, मज्जाक्रिया जशी लक्षात घेण्याइतका वेळ चालू राहते तशीच मनोवृत्तिहि राहते. आपल्यास असें आढळून आले आहे की, प्रत्येक मज्जाविषयक व्यापार जसा तसल्याच व्यापाराविषयी कांहीं अक्षमता उत्पन्न करितो, तसाच प्रत्येक मनोविकारहि तसल्याच १६ ·१८२ मानसशास्त्राची तत्त्वे मनोविकाराबद्दल. काहींशी अक्षमता उत्पन्न करितो. आ- पणास असे आढळून आले आहे की, इतर गोष्टी समान असल्यास, मज्जाविषयक क्रियांच्या तीव्रता जशा कम- ज्यास्त होतात तशाच तत्संबंधी मनोविकारांच्याहि तीव्रता कमज्यास्त होतात. आपणास असे आढळून आले आहे की, प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष मज्जाविषयक चलबिचलांमधील भेद, ज्यांस आपण वास्तविक म्हणतो ते ठळक मनोवि. कार व ज्यांस काल्पनिक म्हणतात ते अंधक मनोविकार ह्यांमधील भेदाशी जुळतात. आणि आपणास असे आढ- ळून आले आहे की, मज्जाविषयक क्रिया जे कांहीं ज्यास्त विशेष अनात्मचमत्कार दर्शवितात त्यांच्याशी जुळणारे वासना नामक मनोविकाररूपी आत्मचमत्कार असतात. एवंच, मनोविकार व मज्जाव्यापार ही एकाच फे- रबदलाची आंतील व बाहेरील तोंडे आहेत ह्याबद्दल प्रत्यक्ष पुरावा मिळणे जरी अशक्य आहे, तरी ते तसे आहेत ही क्लप्ति सर्व निरीक्षित गोष्टींशी जुळते; आणि ज्ञेयमीमांसेंत आधींच दर्शविल्याप्रमाणे, आपल्या अ- नुभवांमध्ये पूर्ण सुसंगतपणा स्थापण्यापासून जो पडता- ळा निष्पन्न होतो त्याहून अन्य पडताळा आपणास मि- ळणे अशक्य आहे.

·प्रकरण सातवे
मानसशास्त्राचा आवांका
मज्जाजा-
५२. आतां आपण आपल्या विशेष विषयाकडे
वळू. आतापर्यंत आपण मानसशास्त्राच्या आधारस्तंभां-
चा विचार करीत होतो. आणि खुद्द मानसशास्त्राचाच
करीत नव्हतो. आतां पाया सोडून देऊन आपण त्याच्या
वरच्या इमारतीकडे वळू.
आतांपर्यंत ज्या सत्यांचा विचार आपण करीत आहों
त्यांपैकी एकहि मानसशास्त्रविषयक सत्य नव्हते. हे वि-
धान ऐकून बऱ्याच वाचकांना अचंबा वाटेल.
लाचे शारीर व इंद्रियविज्ञान ह्यांमध्ये ज्या अर्थी आपले
इतकें लक्ष आतापर्यंत गुंतलेले होते, आणि ज्या अर्थी
मज्जाविषयक अवस्था व मानसिक अवस्था ह्यांमध्ये मु-
ळापासूनचा संबंध आहे ही गोष्ट आतांपर्यंत व्यक्त होत
गेली आहे, त्या अर्थी मानसशास्त्राच्या बुडी असलेले
चमत्कार व खुद्द मानसशास्त्राचे चमत्कार ह्यांमध्ये वा-
चकांच्या मनांत घोंटाळा उत्पन्न झाला आहे. वास्तवि-
कपणे मज्जारचना व मज्जाव्यापार ह्यांचा ज्यांनी व्या-
संग केला आहे त्यांनी निश्चित केलेल्या सर्व गोष्टी ज्यांस
मानसशास्त्रविषयक म्हणून योग्यरीत्या म्हणता येईल
त्यांहून अधिक सरळ प्रकारच्या आहेत; जरी त्या गोष्टी
मानसशास्त्रविषयक गोष्टींच्या घटनेत येत असतात.

·१८४ मानसशास्त्राची तत्वे ह्या भागांतील पहिल्या पांच प्रकरणांत आलेले सिद्धांत शुद्ध आकारविज्ञानविषयक व इंद्रियविज्ञानविषयक आ- हेत ही गोष्ट बहुतेकजण कांकू न करतां कबूल करितील. त्या प्रकरणांत मज्जाजालाची रचना, त्याचे व्यापार, "त्याची क्रिया सुरू होण्यास आवश्यक गोष्टी, इत्यादि- कांचा केवळ भौतिक चमत्कार ह्या दृष्टीने विचार केले- ला आहे-ते चमत्कार पोषकद्रव्याचे ग्रहण किंवा रुधि- राभिसरण ह्यांच्या इतकेच भौतिक आहेत. ज्या शब्दां- ना कांहीं अप्रत्यक्ष अर्थ आहेत अशा शब्दांच्या योज- नेमुळे गर्भितार्थ जरी कांहीं निघाले असले तरी त्यांत निरूपिलेल्या सिद्धान्तांत ज्ञानवत्ता किंवा मनोविकार गर्भित झालेला नाहीं; आणि ज्ञानवत्ता किंवा मनोविकार ही त्यांत लक्षात घेतलेली असल्यामुळे मानसशास्त्राचा कोणताहि सिद्धान्त त्यांत मुकाट्यांनी किंवा बोलून चालून आलेला नाही. तथापि बहुधा वाचकांस असे वाटण्याचा संभव आहे की, मानसशास्त्रविषयक सत्ये निदान गत (सहाव्या ) प्रकरणांत तरी आलेली आहेत. ते म्हणतील की, मज्जा- विषयक फेरबदल व मनोविकार ह्यांच्यामधील संबं- धांचा त्यांत विचार केलेला असल्यामुळे, त्यांत मानस- विषयक एक अंग आलेले आहे, व म्हणून ते प्रकरण मानसशास्त्राचा एक भाग आहे. ह्यावर असे उत्तर आहे की, त्या शास्त्रांतून जरी ते अगदी वगळणे शक्य नाही, तरी यथार्थरीत्या पाहतां ते त्यांत येते असे म्हणतां येत नाही. ज्ञानवत्ताविषयक इंद्रियविज्ञान ह्या शास्त्राची स्थि- ति अगदी विलक्षण आहे. ते अनात्मजगद्विषयक नाही, ·मानसशास्त्राचा आवांका १८५ किंवा आत्मजगद्विषयक नाही; पण ह्यांपैकी प्रत्येकापा- सून एकेक गोष्ट घेऊन त्यांच्या परस्परसंबंधाचें तें वि- वेचन करिते. म्हणून ते जितकें मानसशास्त्रांत घालणे योग्य होईल तितकेंच भौतिकशास्त्रांत घालणे योग्य हो- ईल; आणि म्हणून ते आहे तेथेच राहू दिले पाहिजे; म्हणजे, ते ह्या दोन शास्त्रांमधील कडी किंवा दुवा म्ह- णून समजले पाहिजे. में विधान एथें न्याय्य म्हणून दाखवावयाचे होते तें ऐकून वाचकांस वाटलेला अचंबा ह्या स्पष्टीकरणाने कमी न होतां कदाचित् वाढेल. हा घोंटाळा काढून टाकण्या- साठी जी सत्ये यथार्थरीत्या मानसशास्त्रविषयक आहेत आणि जी मानसशास्त्रविषयक सत्यांच्या घटनेत केवळ येतात, त्या दोहोंमधील भेदाचे आपण अधिक काळजी- पूर्वक परीक्षण करणे जरूर दिसते. म्हणून त्या विष- याकडे वळू. ५३. शेवटचे प्रकरण धरून एकंदर गत (सहा) प्रकरणांत प्रतिपादिलेल्या प्रत्येक सिद्धान्तांत शरीराच्या मर्यादांत होणाऱ्या चमत्कारांचा काही संबंध प्रदर्शित केलेला आहे. तेथे प्रतिपादन विषय एका घटनेचे विशिष्ट स्वरूप हा होता; किंवा एका ठिकाणी सुरू केलेल्या चलबिचलाचा दुसन्या ठिकाणी गति उत्पन्न करण्याच्या कामी होणारा परिणाम हा होता; किंवा सर्व शरीर वा त्याचा एकादा भाग ह्यांचा काही सामान्य किंवा स्था- निक मज्जाव्यापाराशी संबंध हा होता; किंवा सदृश पूर्व क्रियेवरून निश्चित होणारी मज्जाकेंद्रामधील क्रिये- ची बदलणारी तीव्रता हा होता; किंवा शरीरांतील भौ- ·१८६ मानसशास्त्राची तत्त्वं तिक फेरबदल व मानसिक फेरबदल ह्यांचे परस्परावलं- बन हा होता. म्हणजे, ज्या समानकालिक किंवा क्रमिक अस्तित्वांचे शरीर तेवढेच क्षेत्र आहे त्यांच्याकडेच प्र- त्येक प्रकरणांत लक्ष दिलेले होते. कांहीं बाह्य शक्तीला स्पष्ट किंवा गर्भित उल्लेख आतांपर्यंत वरचेवर केलेला आहे हे खरे आहे. शरीराच्या बाहेर असलेल्या एकाद्या चलबिचल उत्पन्न करणाऱ्या शक्तीस सामान्य शब्दांनी तेथे उल्लेख केलेला आहे, किंवा दृष्टान्तासाठी म्हणून ही किंवा ती चलबिचल उत्पन्न करणारी शक्ति सांगितलेली आहे, हेहि खरे आहे. पण असले हे स्पष्ट किंवा अस्पष्ट उल्लेख एवढ्यासाठीच केलेले आहेत की, ज्याच्या योगाने इंद्रियजालविषयक फेरबदल सुरू झाला अशा ' कांहीं' ची कल्पना करणे अवश्य होते; नि- रूपिलेल्या सिद्धान्तांत हे ' कांहीं' समाविष्ट करणे जरूर होते म्हणून नव्हे, कारण प्रत्येक सिद्धान्तांत के- वळ अंतःसंबंध कथिलेला होता. विश्वांतील चमत्कारांची गुंतागुंत अशी कांही असते की, आपण ज्या विशिष्ट चमत्कारांचा विचार करीत असूं ते इतर सर्व चमत्का- रांपासून अगदी तोडतां आपणास कधीच येत नाहीत, पण हे इतर चमत्कार आपण गृहीत करितो म्हणून ज्या शास्त्रांतील असतील ते शास्त्र ज्या शास्त्राचा आ- पण विशिष्ट विचार करीत असूं त्याचा एक भाग आहे असें ठरत नाही. उदाहरणार्थ, द्रवद्रव्ये ओतणे व मि- सळणे, मोकळ्या झालेल्या वायूचे फुगे वर उडणे, इ- त्यादि भौतिक संबंधांना स्पष्ट किंवा गर्भित उल्लेख के- ल्याविना कांहीं रासायनिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या ए. ते ·मानसशास्त्राचा आवांका १८७ काद्या रासायनिक प्रयोगाचे वर्णन किंवा विवेचन करणे अशक्य आहे; पण म्हणून आपल्या रसायनशास्त्रांत आह्मी भौतिक शास्त्राचा समावेश करितों असे कोणी समजत नाही. तद्वतच, ही गोष्ट कबूल केली पाहिजे की, जरी गत प्रकरणांत सभोवतालच्या शक्ती मुकाट्या- ने गृहीत केलल्या आहेत, तरी समानकालीन व क्रमिक अंतरस्तित्वांचे निरीक्षण करीत असतां केवळ अनुषंगाने तसे केलेले आहे. आतां जोपावेतों आपण ज्या गोष्टींची सर्व अंगें श- रीरांत असतात अशा गोष्टी सांगतो तोपावेतों आप- ल्या गोष्टी आकारविज्ञानविषयक होत किंवा इंद्रियवि- ज्ञानविषयक होत; पण मानसशास्त्रविषयक मुळीच ना- हीत. आपण ज्या संबंधाचा विचार करीत असू तो जरी मजाविषयक फेरबदल व मनोविकार ह्यांमधील असला, तरी जोपावेतों तो मनोविकार त्या मजाफेरबदलाशी केवळ संबद्ध आहे असे आपण समजत असूं, आणि शरीराच्या बाहेर असलेल्या काही अस्तित्वाशी संबद्ध आहे असे समजत नसू, तोपावेतों तो संबंध मानसशा- स्त्रविषयक नव्हे. जो माणूस शरीराचा एकादा भाग कापून हाडांचे सांधे दाखवितो, तो जसा आकारशास्त्रा- चे विवेचन करीत असतो, आणि जो माणूस नाडीच्या ठोक्यांचा आकार, जोर, व वेग ही मोजण्याच्या यंत्रा- ने काळजाच्या अनेक हालचालींचे चित्र उमटवितो, तो जसा इंद्रियविज्ञानाचे विवेचन करीत असतो, तद्वतच जो माणूस मज्जारचनेचे परीक्षण करितो, आणि मजा- व्यापारप्रयोग करितो, तो जर केवळ आंतील परसर.

·१८८ मानसशास्त्राची तत्त्वे संबंधांचाच विचार करीत असेल, व त्याबरोबरच त्यां- शी जुळणाऱ्या बाह्य परस्परसंबंधांचा करीत नसेल, तर तो ह्याच शास्त्रांचा अध्येता होय. कारण ज्या शास्त्रांवर मानसशास्त्र अवलंबून आहे त्यांपासून त्याचा भेद असा आहे की, त्या शास्त्रांतील प्रत्येक सिद्धान्तांत जुळलेले अंतःचमत्कार व ते ज्यांशी संबद्ध असतात ते बाह्यचमत्कार ह्या दोहोंचाहि विचार येत असतो. इंद्रियविज्ञानविषयक सिद्धान्तांत कांहीं तरी अंतःसंबंध हा विवेचनाचा आवश्यक विषय असतो; पण मानसशास्त्रविषयक संबंधांत विचाराचा आवश्यक विषय म्हणून कांहीं बाह्यसंबंध त्याचा सहचारी अस- तो. ह्या शास्त्रांत सभोवतालच्या जगांतील एका संबं- धाचे महत्त्व वाढून तो शरीरांतील एका संबंधाच्या इ. तका योग्यतेचा बनतो. विचारविषयक असलेली गोष्ट एथे अगदी भिन्न असते. ती आंतील चमत्कारांमधील संबंध ही नसते, किंवा बाह्य चमत्कारांमधील संबंध हीहि नसते; तर ह्या दोन संबंधांमधील संबंध ही असते. मानसविषयक कोणताहि सिद्धान्त अवश्यच दोन सि- द्धान्त जुळून बनलेला असतो, व त्यांपैकी एक विषयी- (आत्म ) संबंधी असून दुसरा विषय-( अनात्म ) सं- बंधी असतो; आणि ह्या दोन सिद्धान्तांत ज्या पदांचा किंवा अवयवांचा अंतर्भाव होतो त्यांखेरीज तो प्रदर्शित करता येत नाही. हा भेद चिन्हांनी उत्तम रीतीने स्पष्ट करता येईल, असे समजा की, “ " अ" व "ब" हे सभोवतालच्या जगांतील दोन परस्परसंबद्ध असे प्रादु- र्भाव आहेत. उदाहरणार्थ, समना की, ते एका फळाचे ·मानसशास्त्राचा आवांका १८९ अ व "ब “ रंग व रुचि हे आहेत; तर जोपावेतों आपण त्यांच्या- मधील संबंधाचा तेवढाच विचार करीत असू, तोपावेतों आपण भौतिकशास्त्राच्याच एका भागांत गुंतलेलों अस- तों. आतां समजा की, " ह्या, ते फळ जो हा विलक्षण प्रकाश परावर्तित करितें त्याने शरी- रांत उत्पन्न केलेल्या संवेदना आहेत; तर जोपावेतों आपण डोळ्याचा पडदा व मज्जाकेंद्र ह्यांवर होणाऱ्या प्रकाशाच्या क्रियेचा विचार करीत असू, व ज्या मज्जा- विषयक फेरबदलास गोडी म्हणतात तो इतर केंद्रांत रस कसा उत्पन्न करितो ह्याचा विचार करीत असू, तों- पावेतों आपण इंद्रियविज्ञान व संज्ञाविषयक इंद्रियवि. ज्ञान ह्या शास्त्रांतील गोष्टींचा विचार करीत असतो. पण "अ" क ब" ह्यांमधील संबंधाशी कसा तरी जुळणारा 'अ व 'ब' ह्यांमधील संबंध शरीरांत कसा उत्पन्न होतो हा विचार करूं लागल्याबरोबर आपण मानसशास्त्राच्या प्रदेशांत प्रवेश करितो. (अ ब) व (अब) ह्यांमधील जो हा संबंध तेवढ्याशींच मानसशास्त्राचा केवळ संबंध येतो; म्हणजे, त्या संबंधा- चे अंतःस्वरूप, उगम, अर्थ, इत्यादिकांचे विवेचन त्या शास्त्रास करावयाचे असते. आतां वाचकाने एक क्षणभर अंतर्निरीक्षण केल्यास त्यास असे स्पष्टपणे कळून येईल की, ह्या आंतील सम- कालीन व ऋमिक अस्तित्वांचे बाहेरील समकालीन व क्रमिक अस्तित्वांशी जे मेळ बसतात त्या दृष्टीने त्यांच्याकडे पाहिल्याविना आपणास कोणतीहि मानस- शास्त्रविषयक भावना बनवता येणार नाही. आपल्या ·१९० मानसशास्त्राची तत्त्वे त्वचेच्या एकाद्या भागाला झालेला स्पर्श अमुक ठिका- णी झाला असें ध्यानांत आणणे, अशासारख्या इंद्रिय- ज्ञानविषयक अत्यन्त सरल क्रियेचा जर तो विचार करूं लागला, तर त्याच्या विचारांत पुढील पदें अवश्यमेव येतातः--एका पक्षी एक वस्तु ( १ ) आणि एक वि- शिष्ट स्थान ( २ ), जी दोन्ही तो अनात्मविषयक म्ह- णून समजतो; आणि दुसऱ्या पक्षी एक संवेदना (३), आणि विशिष्ट स्थानविषयक ज्ञानघटक एक ज्ञानवत्तेची स्थिति ( ४ ), जी दोन्ही तो आत्मविषयक म्हणून स- मजतो. पुनः विरुद्ध टोकाकडील एक उदाहरण घेतां, न्यायविषयक त्याच्या मनोभावनेसारख्या एकाद्या संकी- र्ण मनोभावाचा जर तो विचार करूं लागला तर सौं- वतालच्या जगांत आहेत म्हणून कल्पिलेल्या क्रियांची व सं. बंधांची आठवण केल्याखेरीज हा मनोभाव त्यास आप- ल्या स्वतांपुढे मांडतां येत नाही, किंवा त्या मनोभावा- च्या नांवाला काही अर्थ देता येत नाहीं; कारण ज्ञान- वत्तेपलीकडील ज्या काहीशी त्याचा संबंध असेल तें गृहीत केल्याविना तो किंवा दुसरा कोणताहि मनोभाव ज्ञानवत्तेत अस्पष्टपणे देखील त्यास जागृत करतां येत नाही. आणि जेव्हां मानसशास्त्राचा आत्मदृष्टया वि- चार करण्याच्या ऐवजी तो त्याचा अनात्मदृष्टया इत- राच्या कृतींच्या संबंधाने करूं लागतो, तेव्हां देखील परस्पर अंतःसंबंधाचा बाह्य परस्परसंबधांशी जे त्याचे संबंध त्यांना अनुलक्षून विचार केल्याविना त्यास एक- हि पाऊल पुढे जाता येत नाही.

·मानसशास्त्राचा आवांका १९१ ५४. काहीजण असे प्रतिपादितात की, मानसशास्त्र हा जीवशास्त्राचा एक भाग आहे व तो त्या शास्त्रांत सामील करावा. म्हणून जे ह्या मताचे आहेत ते कदा- चित् वरच्या कोटिक्रमास असे उत्तर देतील की, पुष्क- ळ बाबतींत जीवशास्त्राचा जो अनात्मशास्त्रविषयक भाग आहे त्यांत देखील बाह्य जगांतील चमत्कार आणि त्या चमत्कारांमधील निश्चित संबंधहि, जमेस धरलेले अस- तात. प्रत्येक जीवाचें जीवित म्हणजे त्याच्या देहांतील अंतःक्रियांचा बाह्य क्रियांशी सारखा मेळ बसत राहणे हे असते; आणि अंतःक्रियांची पुरी उपपत्ति लावण्यास बाह्य क्रिया अवश्यमेव ध्यानात घ्याव्या लागतात. पाने, फुलें, बी ह्यांची जी वार्षिक उत्पत्ति तिचा ऋतूंच्या वार्षिक फेरबदलांशी मेळ बसत असतो; आणि प्राण्यां- मध्ये, उष्णतामान व विपुलता ह्या संबंधाचे फेरबदल आणि आंतील अंड्यांची उत्पत्ति ह्यांच्यामध्ये मेळ ब- सत असतो. शिवाय, वनस्पती व प्राणी ह्यांच्यांत रच- ना व व्यापार ह्यांचे पुष्कळ असे विशेष संबंध आहेत की, ते सभोवतालचे वनसती व प्राणी ह्यांच्या रचना व व्यापारविषयक विशेष संबंध ह्यांना अनुलक्षून असतात. उदाहरणार्थ, खरी ( फलोत्पादक ) फुले असलेली कांहीं झाडें विशिष्ट कीटक त्यांच्यावर येऊन फलयुक्त व्हावी म्हणून त्यांची जननेंद्रियें कशी योग्य रीतीने रचलेली असतात ते पहावें. साहेब म्हणतात, जीवितासंबंधाची ही भावना जरी खरी आहे ( आणि " जीवशास्त्राची तत्त्वे " हा माझा ग्रंथ त्याच्याच आधारावर रचलेला आहे ), तरी वर ·१९२ मानसशास्त्राची तत्त्वे दाखविलेला भेद वस्तुतः बरोबर आहे असें माझें मत आहे. कारण एकंदर जीवशास्त्रांत सभोवतालचे जग आणि त्यांतील परस्परसंबद्ध चमत्कार केवळ मुकाट्याने जरी लक्षात घेतलेले असतात, किंवा स्पष्टपणे व निश्चि- तपणे लक्षात घेतलेले असल्यास, प्रसंगवशातच घेतलेले असतात, तरी इंद्रियजाल ( शरीर ) व त्याचे परस्पर- संबद्ध चमत्कार हेच वस्तुतः त्या शास्त्रांत आपले सर्व लक्ष आपल्याकडे ओढून घेत असतात. इकडे मानस- शास्त्रांत बाह्य जगांतील परस्परसंबद्ध चमत्कार प्रत्येक पायरीवर बोलून चालून व स्पष्टपणे लक्षात घेतलेले असतात; आणि प्रत्येक मानसशास्त्रविषयक कल्पनेला ते शरीरांतील परस्परसंबद्ध चमत्कारांइतकेच आवश्यक असतात. हा भेद एक उदाहरण घेऊन आपण स्पष्ट करूं. समजा, आपण पचनाचा विचार करीत आहों. पचन म्हटले म्हणजे त्यांत अन्न येते. अन्न म्हटले की, त्यांत आपल्या सभोवतालचे प्राणी व वनस्पती यांचा अंतर्भाव होतो. पण ज्या द्रव्यांवर पचनेंद्रियांना स्वव्यापार करा- वयाचे असतात त्यांना ती कशी योग्य बनतात असा अगदी विशिष्ट प्रश्न केल्याविना ह्या अंतर्भावाचा प्रवेश पचन- विषयक आपल्या विचारांत कचितच होतो. तद्वतच, जेव्हां आपण श्वासोच्छ्रास क्रियेची उपपत्ति लावू लागतों, तेव्हां आपल्या सभोंवतीं आक्सिजनयुक्त आवरण आहे हे आपण गृहीत करीत असतो. तथापि ह्या दोन गोष्टी किती पृथक् करता येण्यासारख्या आहेत ही गोष्ट दाख- विण्यास एवढी आठवण करणे पुरे आहे की, कृत्रिम- रीत्या उत्पन्न केलेल्या आक्सिजन वायूचे अंतर्ग्रहण कर- ·मानसशास्त्राचा आवांका १९३ णाराचे ठिकाणी देखील श्वासोच्छासविषयक चमत्कारांचे निरीक्षण करता येण्यासारखे आहे. तद्वतच, एकाद्या वन- स्पतीच्या जीविताचा इतिहास क्रमाने पहात असतां जो प्राणी सहजगत्या त्याची बीजे आपल्या अंगावरील लो- करीतून नेतो व पसरतो त्याला ती तशी नेतां यावी म्हणून ती बीजे कोयड्याच्या आकाराची कशी बनलेली अप्स- तात ही गोष्ट आपणास लक्षात घ्यावयाची असेल तर, बाह्यजगांतील विशिष्टरीत्या संबद्ध अशा चमत्कारांना केलेला हा उल्लेख त्या सगळ्या इतिहासांत एकदाच येतो किंवा केवळ दीर्घ अवधींनी येतो. वास्तविकरीत्या आप- ल्यास असे म्हणता येईल की, बहुतेक शुद्ध जीवविप- यक चमत्कार जीव आपल्या आवरणाबाहेर असतांना देखील दाखवू शकतो, जसा मासा पाण्याबाहेर असतां आतां मानसशास्त्रविषयक चमत्कारांची गोष्ट किती भिन्न आहे ती पहा. मासा जेव्हां पाण्यांत इकडे तिकडे हाल- चाल करीत असतो तेव्हांची त्याची एकहि क्रिया, वि- शिष्टरीत्या संबद्ध असलेल्या गुणधर्मानी विशिष्ट अशा शेजारच्या पदार्थाशी त्याचे जे संबंध ते लक्षात घेतल्या- विना, स्पष्ट करता येत नाही. उच्चतर प्राण्यांच्या सम- जदार क्रियांप्रमाणेच एकाद्या कीटकाची कृतिहि सभोंव- तालच्या पदार्थाना उल्लेख केल्याविना आपणास प्रदर्शित देखील करता येत नाही. सारांश, जीवशास्त्राच्या सिद्धान्तांत जर सभोवता- लच्या जगाचा अंतर्भाव झालाच, तर त्यांतील थोड्याशा सामान्य व नित्य चमत्कारांचाच तेवढा होतो, व ते सा- मान्य व नित्य असल्यामुळे जमेस न धरिले तरी चाल- १७ ·१९४ मानसशास्त्राची तत्त्वे ण्यासारखे असते; पण मानसशास्त्राच्या सिद्धान्तांत बाह्य- जगांतील अनेक, विशिष्ट, व नेहमी बदलणारे, अशा सिद्धान्तांना उलेख येत असतो, आणि ते विशिष्ट व बदलणारे असल्यामुळे ते नमेस न धरून चालत नाही. ५५. साहेव म्हणतात, जीवशास्त्रापासून मा- नसशास्त्र सूक्ष्म रेषेनें भिन्नमर्यादित म्हणून दा- खवतां येत नाही ह्या आमच्या कबुलीचा अर्थ कदाचित् कोणी असा करतील की, मानसशास्र हे निराळे शास्त्र म्हणून मानतां येत नाही असें आह्मी क- बूल करितो. पण जे ह्या कबुलीचा असा अर्थ करितात त्यांना शास्त्रांचे जे परस्परसंबंध त्यांची चुकीची कल्प- ना झालेली असते. ते असे गृहीत करितात की, वर्गी- करणाच्या सोईसाठी शास्त्रांचे जे स्पष्ट विभाग आपण आत्मदृष्टया करीत असतो ते अनात्मदृष्टयाहि अस्ति- त्वांत आहेत. पण वास्तविक गोष्ट अशी आहे की, ता- त्त्विक, तात्त्विकमूर्त, व मूर्त हे जे शास्त्रांचे मूळ प्रकार त्यांमधील विभागांखेरीज स्पष्ट असे दुसरे विभाग त्यां- च्यांत वस्तुतः मुळीच नाहीत; तर मोठ्या प्रमाणावर परस्पर भिन्न असलेले पण एकमेकांत मिसळलेले असे ते केवळ चमत्कारांचे निरनिराळे समूह आहेत. ज्यांना उत्क्रान्तिमत मान्य असेल त्यांना हे सांगण्याची बहु- तेक मुळींच जरूर नाहीं; कारण उत्क्रान्ति ही सार्वत्रि- क सरणी असल्यामुळे, म्हणजे अस्तित्वाच्या निरनिरा- ळया रूपांत ती एकच व लागून असल्यामुळे, तिच्यांत खंड असू शकणार नाही-म्हणजे, मूर्त चमत्कारांच्या एका समूहापासून अन्य समूहाप्रत मधल्या चमत्कारां- ·मानसशास्त्राचा आवांका १९५ च्या पुलाखेरीज संक्रमण होऊ शकणार नाही. तथापि ज्या रीतीने मानसशास्त्र जीवशास्त्रापासून भिन्न करतां येण्यासारखे आहे त्याच रीतीने काय ती त्याहून सर- लतर मूर्तशास्त्र हे एकमेकांपासून पृथक् करता येण्या- सारखी आहेत, हे उदाहरणावरून एथे दाख इष्ट दिसते. ज्योतिःशास्त्र व भूगर्भशास्त्र ही परस्पर भिन्न आ- हेत म्हणून मानितात. पण जो इतिहास पूर्वी पूर्णपणे ज्योतिःशास्त्रविषयक होता त्याचा एक भाग ज्याच्यांत सविस्तर पुढे चालविला आहे अशा त्या इतिहासाच्या एका प्रकरणापलीकडे भूगर्भशास्त्र दुसरे काही नाहीं; आणि हल्ली देखील त्या शास्त्रांतील प्रधान गोष्टींपैकी पु- ष्कळ गोष्टी त्या इतिहासाच्या जितक्या नूतनभागवि- षयक आहेत तितक्याच प्राचीन-भाग-विषयक आहेत. पृथ्वी जशी थंड होत गेली तसे ने तिचे भूगर्भशास्त्रवि- षयक गुणविशेष उत्पन्न झाले आहेत त्यांनी तिचे ज्यो- तिःशास्त्रविषयक गुणविशेष जेव्हां संकीर्ण झालेले नव्हते त्या कालापर्यंत जर पृथ्वीचा आपण मागमोस लावीत गेलो, तर हवेचे, समुद्राचे व नद्यांचे जे अनेक प्रवाह सूर्याची उष्णता उत्पन्न करिते, ती उष्णता म्हणजे एक ज्योतिःशास्त्रविषयक शक्ति आहे हे ध्यानात आणणे आपणांस भाग पडते इतकेच नाही, तर भरतीओहोटी- ची जी लाट तो देखील जितका भूगर्भशास्त्रविषक च- मत्कार आहे तितकाच ज्योतिःशास्त्रविषयक आहे, व जितका ज्योतिःशास्त्रविषयक आहे तितकाच भूगर्मशास्त्र- विषयक आहे, हेहि ध्यानांत आणणे आपणांस भाग ·१९६ मानसशास्त्राची तत्त्वे पडते. जो एकंदर सूर्यमालेतील गोलांच्या गतीखेरीज इतर सर्व गती ज्योतिःशास्त्रांतून कारणाविना काढून टाकितो ( आणि अशा रीतीने ज्या सूर्य व ग्रह ह्यांतून निघणाऱ्या प्रकाश व उष्णता यांच्या योगानेच ते आ- पणांस ज्ञात होतात त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करितो) तो देखील ह्या अडचणींतून सुटत नाहीं; कारण भरतीच्या लाटेची गति ही गोलविषयक गति असून ती, सूर्यमाले- त दिसणाऱ्या इतर सर्व गोलविषयक गती ज्या शक्ती उत्पन्न करितात, त्याच उत्पन्न करितात; आणि असे असूनहि ती पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील द्रव्याची गति अ- सून ज्या इतर द्रव्यविषयक हालचालींचे भूगर्भविषयक फेरबदल बनतात, आणि ज्यांपैकी पुष्कळ तिचे सह- चारी आहेत, त्यांपासून भिन्न म्हणून म्हणतां येत नाही. एका काळी जीवशास्त्र व भूगर्भशास्त्र ह्यांमधील विभाग झांकण्यासारखा मुळीच नाही म्हणून समजत असत; व तसा तो अद्यापिही पुष्कळांस भासतो. पण ह्यांपैकी एक चमत्कारसमूह दुसन्यांतून उत्पन्न झाला असें मान- ण्यास प्रत्येक दिवस नवीं कारणे आढळून येत आहेत. जीवशरीरें पृथ्वीचे कपर व तिच्या भोवतालचे वाताव- रण ही बनवणाऱ्या द्रव्याचेच फार विशिष्टीकरण पाव- लेले असे भाग आहेत, आणि इतर विशिष्टीकरणांप्रमाणे त्यांचे विभिन्नीकरण क्रमाक्रमानेच किंवा अंशा अंशांनी. च वाढलेले आहे, हे सिद्ध होत आहे. निरिंद्रिय व सें- द्रिय यांच्यामधील खिंडार भरून येत आहे. एका पक्षी जी चार किंवा पांच हजार संयुक्त द्रव्ये पूर्वी केवळ सेंद्रिय म्हणूनच समजली जात असत, ती आतां निरिं- ·मानसशास्त्राचा आवांका १९७ द्रिय द्रव्यापासून कृत्रिमरीत्या बनवू लागले आहेत; आणि सेंद्रिय द्रव्याचे उच्चतम प्रकार देखील आपणांस अशा रीतीने बनवता येतील याबद्दल रसायनज्ञांस सं. शय वाटत नाहीसा होत आहे. दुसऱ्या पक्षी, सूक्ष्मद- र्शक यंत्र जीवशरीरांच्या ज्यास्त ज्यास्त सरल प्रका- रांचा तलास लावीत चालले आहे; तो इतका की, प्रो. हेकेल ज्यांस प्रोटानीन्स' ( Protogenes ) म्हणून म्हणतो ते जीव इतके सूक्ष्म आहेत की, त्यांची शरीर- घटना सूक्ष्म कणमय आहे एवढाच त्यांच्यांत व आ- व्युमेन द्रव्याच्या एकाद्या तुकड्यांत फरक दिसतो. एवंच जीवशास्त्र व मानसशास्त्र यांच्या खालील मूर्त शास्त्रामध्ये भेद करण्यास जे आधार आहेत तेच या दोन शस्त्रांमधील भेदास आहेत. तात्त्विक दृष्टया सर्व मूर्तशास्त्रे एकाच शास्त्राचे एकमेकांस लागून असलेले प्र- देश आहेत, व त्या शास्त्राचा विषय विश्वांत में सारखें रूपान्तर चालले आहे तो आहे. तथापि व्यवहारदृष्टया ती ह्या सगळ्या शास्त्राचे ज्यास्त ज्यास्त विशिष्टीकृत भाग म्हणून निरनिराळे करता येण्यासारखे आहेत, व ते ज्यास्त गोष्टी जमेस धरून ज्यास्त विशिष्ट बनलेले आहेत. उदाहरणार्थ, सूर्यमालेचें ज्योतिःशास्त्र हा आपल्या सर्व ताराचक्राचे जे सामान्य ज्योतिःशास्त्र त्याचा एक विशिष्ट भाग आहे; आणि ग्रह व उपग्रह यांच्या आपल्या भों- वतालच्या प्रदक्षणा जमेस धरून तो विशिष्ट बनलेला आहे. ह्या विशिष्ट ज्योतिःशास्त्राचा भूगर्भशास्त्र हा वि- शिष्टीकृत भाग आहे [ किंवा त्याला भूघटनाशास्त्र असे आपण म्हणूं, अशासाठी की, त्यांत खनिजशास्त्र व वाताव- ·१९८ मानसशास्त्राची तत्त्वे रणशास्त्र यांचा स्पष्टपणे समावेश व्हावा]; आणि पृथ्वांच्या गोलविषयक गतींच्या परिणामांत तिच्या आंतील अणु- विषयक गति सारखी कमी झाल्याचे परिणाम, आणि सूर्यापासून निघून प्राप्त होणाऱ्या अणुविषयक गतीचे प- रिणाम ह्यांची भर घालून तो विशिष्ट झालेला आहे. जी- वशास्त्र हा भूगर्भशास्त्राचा विशिष्टीकृत भाग आहे, कारण त्यांत पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सरल द्रव्यांच्या बनलेल्या विलक्षण रासायनिक संयुक्त द्रव्यांच्या विलक्षण समूहाचा [ जीवांचा ] विचार केलेला आहे, व हे समूह ह्या गोल- विषयक व अणुविषयक सामान्यशक्तीचे आघात घेत असून शिवाय एकमेकांवर कांहीं सामान्य क्रिया व प्रतिक्रिया करीत असतात. आणि मानसशास्त्र हा जीवशास्त्राचा विशिष्टीकृत भाग असून ह्या विलक्षण समूहाचें [जीवांचे] जे उच्चतर विभाग त्यांनाच तो लागू आहे, आणि ज्या सजीव व निर्जीव विशिष्ट वस्तूंमध्ये ते समूह [जीव ] चालनवलन करीत असतात, त्यांच्याशी त्या समूहांचा जो क्षणोक्षणी व्यवहार घडतो त्यामध्ये ज्या विलक्षण क्रिया व प्रतिक्रिया दिसून येतात त्यांचाच विचार त्या शास्त्रांत केलेला असतो. पण ह्या जादा गोष्टी मिळविल्याने प्रत्येक ज्यास्त विशिष्टीकृत शास्त्र त्याचा समावेश करणाऱ्या ज्यास्त सामान्य शास्त्रापासून नरी विभिन्नीकृत होते, तरी तें त्यापासून पूर्णपणे विभिन्नीकृत होत नाहीं; कारण ह्या जादा गोष्टींची मिळवणी हळूहळू होत असते. अशी ही स्थिति मूर्तशास्त्रांचीच आहे असे नाही, तर जी तात्त्वि- क मूर्तशास्त्रे त्यांपासून इतकी स्पष्टपणे भिन्नशी प्रथम- ·मानसशास्त्राचा आवांका १९९ दर्शनी भासतात त्यांचीहि स्थिति अशीच आहे; उदा- हरणार्थ, भौतिक व रसायनशास्त्रांची. भौतिकशास्त्रांत जरी द्रव्यांतील गुणविषयक वैसदृश्ये जमेंत न धरतां द्र- व्य व गति ह्यांच्या विभननांतील फेरबदलांचा विचार केलेला असतो, तरी उष्णतामानांत फरक होऊन उ- त्पन्न झालेल्या अणुविषयक सर्व संकलनांचा व विकल- नांचाहि त्या विचारांत समावेश होत असतो; म्हणजे, उष्णता कमी होऊन उत्पन्न झालेल्या घनीभवनांचा आणि त्याचे ( द्रव्याचे ) खडे बनण्याचा जसा त्यांत विचार होत असतो, तसाच उष्णता वाढल्याने होणाऱ्या वित- ळण्यांचा व बाष्पीभवनांचाहि होत असतो. अणुविषयक गति कमी व ज्यास्त झाल्याने जी अणुविषयक रूपान्त- रें होत असतात त्यांतील एकप्रकारच्या रूपान्तरांस स्थित्यन्तरानुरूप रूपान्तरे ( उदाहरणार्थ, परिस्थिति ब- दलल्याने कार्बन हा हिरा व कोळसा ही रूपान्तरें पावतो) असे म्हणत असतात; व ही रूपान्तरें अशी असतात की, त्यांत संकलनमानांत लक्षात येण्यासारखा फरक न होतां अणूंचे पुनर्विभजन अशा रीतीने होत असते की, ज्या वस्तुधर्मास रासायनिक म्हणतात तसले नवीन धर्म वस्तूंत दिसू लागतात; आणि ही गोष्ट इतर पदार्थी- च्या अणूंबद्दलचे त्या वस्तूचे संयोगप्रेम बदलल्यामुळे व आपल्या ज्ञानेंद्रियविषयक मज्जातंतूंवर त्यापासून निराळे परिणाम उत्पन्न होऊं लागल्याने दिसून येते. असल्या अणुविषयक रूपान्तरांत अणू एकच प्रकारचे असतात म्हणून त्यांस भौतिक चमत्कारांच्या वर्गात घा- लणे अवश्यक आहे काय ? जर असेल तर समावयवरू- ·२०० मानसशास्त्राची तत्त्वे प रूपान्तरांबद्दल काय म्हणावयाचें ? कारण ती तत्त्वतः वरच्याच रूपाची असतात ही गोष्ट सर्व रसायज्ञांस क- बूल आहे. फरक इतकाच की, ह्या रूपान्तरांत निरनि- राळ्या प्रकारचे अणू येत असतात. पण एकच प्रकारच्या आणूंच्या ऐवजी अनेक प्रकारच्या अणूंचे ह्यांत पुनर्वि- भजन होते म्हणून ह्या चमत्कारांस जर रासायनिक म्हणावयाचे, तर एकच प्रकारच्या अणूंचे निरनिराळे पुनर्विभजन ज्यांत होते त्यांस रासायनिक न म्हणणे हे युक्तीस सोडून होय. अशा रीतीने अणुविषयक भौतिक शास्त्र व रसा- नयशास्त्र ह्यांना विभागणारी रेपा अनिश्चित आहे; त- थापि त्या दोहोंमधील टोकळ भेद आपणास ओळखण्यास कांही प्रत्यवाय येत नाही. जी नवी गोष्ट रसायनशास्त्रास अणुविषयक भौतिकशास्त्रापासून पृथक् करिते ती ही की, त्या शास्त्रांत ज्या अणूंच्या पुनर्विभजनांचा विचार केले- ला असतो ते सनातीय नसून विजातीय असतात. आणि ह्या दोहोंमधील भेद संक्रमणविषयक उदाहरणांनी झांक- ण्यासारखा नाही. अशा रीतीने तर मग, जीवशास्त्रापासून मानसशास्त्र असल्या जादा ठळक गोष्टींनी निराळे म्हणून दिसते, जरी त्या गोष्टी जीवशास्त्रांत कधी कधी दृष्टीस पडतात. पण रात्र व दिवस ह्यांच्या मध्ये उषःकाल येतो, व तो रात्रीचा तितकाच दिवसाचा भाग म्हणून वाटतो; तथापि दिवस व रात्र ह्यांच्यामधील भेद जसा नष्ट होत नाहीं तसा अशा साम्यावरून ह्या दोन शास्त्रांमधील भेद नष्ट होत नाही.

·मानसशास्त्राचा आवांका २०१ ते ५६. पण ह्या दोन शास्त्रांमध्ये ह्याच्याहून फारच ज्यास्त खोल असा एक भेद दाखवावयाचा आहे. मानस- शास्त्र हे जरी त्याच्या अनात्मस्वरूपी मूर्तशास्त्रांपैकी एक आहे ( जी शास्त्रे जशी ज्यास्त ज्यास्त विशिष्ट हो- त जातात तसतसा त्यांचा आवांका कमी होत जातो), तरी त्याच्या आत्मस्वरूपी ते अगदीच अद्वितीय शास्त्र आहे, कारण इतर सर्व शास्त्रांहून स्वतंत्र असून त्यां- ना अगदी विरुद्ध आहे. ज्या विचारांची व मनोविकारां- ची ज्ञानवत्ता बनते, आणि जे त्या ज्ञानवत्तेच्या माल. काशिवाय इतर कोणासहि अगम्य असतात त्यांचे अ- स्तित्व असे आहे की इतर शास्त्रे ज्या अस्तित्वांचे विवे- चन करितात त्यांच्यांत त्यास मुळीच जागा नाही. जरी संचित निरीक्षणे व प्रयोग ह्यांनी आपल्यामध्ये फार अ- प्रत्यक्ष अशा अनुमानशृंखलेने असा विश्वास उत्पन्न केला आहे ( कलम ४१ ) की, मन व मजाक्रिया ही एकाच वस्तूची आत्म व अनात्म तोंडे आहेत, तरी ह्या दोहोंचा संबंध कसा जुळलेला आहे हे समजण्यास किंवा कल्पना करण्यासहि आपण अगदी असमर्थच राहतो. अ- द्यापि मन हे आपल्याला इतर वस्तूंशी काहीहि संबंध नसलेलें असेंच · कांहीं' म्हणून वाटते; आणि जे शास्त्र अंतर्निरीक्षणाने ह्या ' कांहींचे' नियम शोधून काढितें त्या शास्त्रापासून जी शास्त्रे ह्या अन्य वस्तूंचे किंवा गो- ष्टींचे नियम शोधून काढितात त्यांच्याकडे क्रमाक्रमाने पावले टाकीत जाण्याचा मुळींच मार्ग नाही. काम्टेचे अनुयायी असलेले काहीजण असे प्रतिपादि. तात की, आत्मविषयक मानसशास्त्र अशक्य आहे :

·२०२ मानसशास्त्राची तत्त्वे आणि ह्या लोकांना वरील कलम अर्थविहीन वाटेलसें वाटते. पण जो कोणी आत्मविषयक शास्त्रांस ओळखतो, आणि त्याच्याविना अनात्ममानसशास्त्र असू शकणार नाहीं असें कबूल करितो ( आणि तसे करणे त्याला भा- गच आहे ), त्यास त्यावरून पहिल्या शास्त्रासच केवळ नव्हे तर गर्मितरीत्या दुसन्यासहि अगदी खास असें स्थान देणे भाग पडते. एकंदर मानसशास्त्र ज्या अशक्य भा. वना घेऊन चालते त्या आत्मविषयक शास्त्रापासून प्राप्त होतात हे ज्यांच्या लक्षात येतें-म्हणजे मनोविकार, कल्पना, स्मृती, इच्छा, इत्यादि शब्दांना आत्मपरीक्षणा- नेच त्यांचे विशिष्ट अर्थ प्राप्त झालेले आहेत, आणि संवे- दना व उमाळे ह्यांमध्ये किंवा यंत्रवत् क्रिया व इच्छा- पूर्व क्रिया यांच्यामध्ये जे भेद आपण करितों ते आप- ल्या मानसिक अवस्थामध्ये तुलना करून व त्याची व- गर्गीकरण करूनच स्थापन होतात हे ज्यांच्या ध्यानांत येते, त्यांना हे उघड कळून येईल की, आत्मविषयक मानसशास्त्रापासून आपले आधारस्तंभ घेतल्याविना अ- नात्ममानसशास्त्र म्हणून कांहीं अस्तित्वात येऊ शकणार नाही. आणि आत्मविषयक मानसशास्त्राचे आपण ऋणी आहों हे कबूल केल्याविना अनात्ममानसशास्त्रास ज्ञान- वत्ताव्यंजक संज्ञांचा न्याय्यरीत्या उपयोग करता येणार नाही. ही गोष्ट अशा रीतीने ध्यानात आल्यावर त्यांच्या असे लक्षात येईल की, अनात्ममानसशास्त्राचे देखील असें एक अंग आहे की तेणेकरून ते शास्त्र बाकीच्या मूर्तविशिष्ट शास्त्रांपासून, ती शास्त्रे एकमेकांपासून जित- की भिन्न दिसतात त्याहून ज्यास्त भिन्न दिसते.

·मानसशास्त्राचा आवांका २०३ एवंच मानसशास्त्राला स्वतंत्र शास्त्र ही पदवी धार- ण करण्यास इतर कोणत्याहि शास्त्रापेक्षा कमी नव्हे तर ज्यास्त आधार आहे. त्यांतील चमत्करांचा जर केवळ अनात्मदृष्टया, म्हणजे ज्या मज्जातंतू-स्नायुविषयक मे- ळांनी उच्चतर शरीरें क्षणोक्षणी सभोवतालच्या जगांती- ल समकालीन व क्रमिक गोष्टींना आपल्या क्रिया योग्य करितात त्यांच्या दृष्टीने विचार केला तरी ते इतकें वि. शिष्ट दिसते की, त्यावरून त्यास स्वतंत्र स्थान देणे योग्य दिसते. पण आपल्या सभोवतालच्या प्राण्यांमध्ये अशा रीतीने दिसणाऱ्या ह्या मज्जास्नायुविषयक मेळांची उपपत्ति लावण्यास मनोविकार किंवा ज्ञानवत्ता ह्यांचा उपयोग केल्याबरोबर अनात्म मानसशास्त्रास आणखी व अगदी विशिष्ट असा विशेष प्राप्त होतो. आणि त्या- च्याहून अगदी स्वतंत्र अशा आत्मविषयकमानसशा- स्त्राशी ह्या ज्ञानवत्तेच्या सामान्य अंगाने ते जुळलेले अ- सल्यामुळे त्यास आणखी विशेष प्राप्त होतो, कारण दोन्ही मिळून एक जोडशास्त्र बनत असून ते अगदी अ- द्वितीय आहे. ६७. मानसशास्त्राचा आवांका अशा रीतीने आपल्या लक्षात आला असल्यामुळे त्याचे विवेचन करण्याची आतां आपली तयारी झाली आहे. ह्या एकंदर विषयाचे जे अनेक विभाग होतात त्यांस आतापर्यंतचे विवेचन ही योग्यच प्रस्तावना झाली आहे. प्रथम मानसशास्त्राचे अनुभवजन्य सिद्धान्त येतात; त्यांत आपण अनुभवावरून उत्पन्न झालेल्या सिद्धा- ·२०४ मानसशास्त्राची तत्त्वे न्तांचा विचार करूं, पण तो नेहमींहून जरा निराळ्या स्वरूपीं करूं. आणि अनुभवरीत्या प्राप्त झालेली सत्यें पूर्व प्रकरणांत निरूपिलेल्या मजाविषयक इंद्रियविज्ञान व संज्ञाविषयक इंद्रियविज्ञान ह्यांच्या सत्यांशी जोडून देऊन शक्य तेव्हां मूलसत्यांवरून ती निष्पन्न करूं. नंतर आपण अनात्ममानसशास्त्रचा विचार करूं, ज्याचे तीन विभाग करणे सोईवार पडेल. पैकी पहिल्या किंवा " सामान्यसंघटना" ह्या भागांत, ज्ञानवत्तेचे अंग होईल तेवढे गाळून, मज्जाजाल अधिकाधिक उत्क्रान्त होईल तसा एकंदर प्राणिकोटींत विशिष्ट बाह्यक्रियांशी विशिष्ट अंतःक्रियांचा जो सारखा मेळ बसत असतो त्याच्या वृद्धीचा विचार करूं. दुसन्या किंवा “ विशिष्ट संघटना " ह्या भागांत, ज्ञानवत्ताव्यंजक शब्दांनी ह्या वृद्धीचें निरूपण व सूत्रीकरण करण्याच्या हेतूने तिचा ज्यास्त बारीकरीत्या विचार करूं. आणि तिसऱ्या किंवा " भौतिक संघटना " ह्या भागांत, मज्जाक्रियेच्या एका अन्तिम तत्त्वावरून ही वृद्धि एकंदर उत्त्वान्तीचा एक भाग आहे म्हणून कशी दाखवितां येते हे स्पष्ट करण्या- चा प्रयत्न करूं. नंतर आत्ममानसशास्त्राकडे वळून " विशिष्ट विव- ह्या भागांत अन्तार्नरीक्षणावरून कळणाऱ्या ज्ञा- नवत्तेच्या ज्या विशिष्ट सरण्या त्यांच्या अंतःस्वरूपांचा विचार आपण करूं. आणि, नंतर, "सामान्यविवरण" ह्या सदराखाली विचार व वस्तू ह्यांमधील संबंधाच्या अन्तिम प्रश्नाकडे आपण वळं. रण ·मानसशास्त्राचा आवांका २०६ भागांपैकी एक ( ह्या एकंदर भागांत निष्पन्न झालेली सत्ये एकमेकां- शी संबद्ध आहेत असे दाखविण्याकडे बाकीच्या दोन " संबद्धता" हा भाग ) खर्च होई- ल; आणि मानवी मानसशास्त्राच्या ज्या विशिष्ट भागा- वर समाजशास्त्र स्थापिले पाहिजे त्याचे घटक असे काही सिद्धान्त वरील सिद्धान्तांवरून काढण्याकडे दुसरा (“नि- पन्न सिद्धान्त" हा भाग) खर्च होईल. १८

·No text on this page.

·भाग दुसरा अनुभवजन्य सिद्धान्त प्रकरण पहिले मनाचे द्रव्य १. प्रकरणाच्या मथाळ्याने दर्शविलेल्या विषयावि- पयी काही माहीत नाही किंवा माहीत होणार नाहीं हैं दाखविण्याकरितां एकादें प्रकरण लिहिणे हे पुष्कळांस चमत्कारिक वाटेल, पण प्रस्तुत बाबतींत तसे करणे ज- रूर आहे; एक कारण असे की, ह्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण न केल्यास, आतांपर्यंत विवेचिलेल्यापैकी व पुढे विवे- चिलें जाण्यापैकी पुष्कळाचा भलताच अर्थ केला जा- ण्याचा संभव आहे, आणि दुसरे कारण असे की, ह्या प्रयुक्त केलेल्या शब्दांचा जसा आपण एक किंवा दुसरा अर्थ घेऊ त्याप्रमाणे ह्याबद्दल आपलें पूर्ण अज्ञान आहे, किंवा त्याविषयी आपल्यास अर्धवट ज्ञान आहे, अशी जी विधाने करता येण्यासा- रखी आहेत त्यांच्यामधील भेद दाखविणे जरूर आहे. कारण “ मनाचे द्रव्य ह्या शब्दांचा अर्थ “म- नाचा जो प्रत्येक भाग अंतनिरीक्षणाने पृथक् करण्या- सारखा आहे पण समस्वरूप व अभेद्य असा दिसतो, त्या भागांत गुणदृष्टया विभिन्नीकृत केलेले ८ मनाचे द्रव्य मन " ·२०८ मानसशास्त्राची तत्त्वे " मनाचे द्रव्य असा समजल्यास त्याबद्दल आपणास हल्लीं कांहीं सम- जलें, व पुढे ज्यास्त समजेल, असे म्हणता येईल. ह्या सर्व भागांच्या बुडी काही तरी आहे असे गृहीत करतां त्याचीही अनेक विभिन्न स्वरूपें कशी उत्पन्न होतात हे काही बाबतीत समजणे व इतर बाबतींत कल्पिणे शक्य आहे. पण ह्या शब्दांचा अर्थ " ज्याचे हे परस्पर भिन्न करण्यासारखे भाग आहेत किंवा ज्याची ही निरनिराळी स्वरूपं आहेत, तें कांहीं तरी" असा घेतल्यास त्याबद्दल आपल्यास हल्ली कांहीं समजत नाही व पुढे कधीहि समजू शकणार नाही. ह्या दोन सिद्धान्तांचे बरेच स्पष्टीकरण करणे जरूर आहे म्हणून त्या उद्योगास आपण लागू. त्यांपैकी दुस- याचा विचार प्रथम करणे सोईचे होणार आहे म्हणून तो प्रथम करू. २. तो करतांना, कल्पना करता येतील तितके सर्व संभव ध्यानात येण्यासाठी, मनाचे ठसे व कल्पना एव- ढेच अस्तित्वात असल्याचे आपल्यास समजते, आणि " मन " हे त्यांच्या गोळाबेरजेचेंच फक्त नांव आहे, असें जें ह्यूमचे मत तेथून सुरवात करूं. हे मत ग्रहण केल्यास “ मनाचे द्रव्य" हे शब्द प्रत्येक ठसा व क- ल्पना ह्यांना व्यक्तिशः न लाविल्यास त्यांचा कांहींच अर्थ होत नाही. आणि तसा तो लाविल्यास असें ठरतें की, जितके निरनिराळे ठसे व कल्पना आहेत तितकी निरनिराळी मनाची घटकद्रव्ये आहेत; आणि ह्याचा अर्थ असा होतो की, मनाचे द्रव्य ह्या शब्दांच्या ग- र्भित अर्थी मनाचे द्रव्य म्हणून कांहींच नाहीं; किंवा ·मनाचे द्रव्य २०९ निदान, त्याच्या अस्तित्वाचा आपणास कांहींच पुरावा मिळत नाही. म्हणून मनाचे द्रव्य अज्ञेय आहे. उलटपक्षी, ठसे व कल्पना ही सतत अस्तित्वांत असणाऱ्या ' कांहीं' ची स्वरूपें किंवा सरण्या आहेत असें मानण्याची जी आवश्यकता ती आपण कबूल करूं या. ठसे व कल्पना ह्यांची साखळी तोडून दोन तुकडे करण्याचा आपला प्रत्येक यत्न फुकट जात असल्यामु- के ती पृथक् अस्तित्वे आहेत असा विचार आपणास मनांत आणतां येत नाही. प्रत्येक विशिष्ट ठसा किंवा कल्पना जरी गैरहजर असू शकेल तरी जे ठसे व क- ल्पना ह्यांना एकत्र धरितं ते कधीहि गैरहजर असत नाही. आणि त्याचे अविरत हजर असणे सतत अस्ति- त्व किंवा वस्तुत्व याची कल्पना करणे अवश्यक कारतें, किंवा वास्तविकपणे ती कल्पना बनविते. · अस्तित्व ' ह्याचा अर्थ ' सारखें राहणे' ह्याखेरीज दुसरा काही नाही; आणि म्हणून जे मनांत कितीहि फेरबदल झाले तरी सारखें राहते, आणि त्या फेरबदलांच्या समूहाची विभागणी करण्यास कितीहि यत्न केले तरी त्याचा एक- वटपणा कायम ठेविते, त्याचे अस्तित्व त्या शब्दाच्या ( अस्तित्व शब्दाच्या ) पूर्ण अर्थी आपण प्रतिपादिले पाहिजे-म्हणजे ते मनाचे द्रव्य म्हणून आपण गृहीत केले पाहिजे. पण असे जर आहे तर मनाचे द्रव्य जा- गण्याची अशक्यता उघडच दिसते. त्याच्या लक्षणाव- रून पाहतां, मनाची अवस्था उत्पन्न करणारा फेरबदल त्यासच होत असतो. म्हणून मनाची प्रत्येक अवस्था जर ह्या मनोद्रव्याची काही तरी विकृति असेल, तर म- ·२१० मानसशास्त्राची तत्त्वे नाचे अविकृत द्रव्य ज्यांत हजर आहे. अशी मनाची कोणतीच अवस्था असूं शकणार नाही. ' जाणण्यां ' त आपल्यावर व्यापार करून घेणारे कांहीं, व त्याच्यावर व्यापार करणारे कांहीं, गर्भित होते. जाणण्याच्या किंवा ओळखण्याच्या अन्तिमस्वरू- पाबद्दल जी समजण्यासारखी अशी तीन विधाने करतां येण्यासारखी आहेत त्यांच्याकडे नजर फेंकल्यास वरील म्हणणे नाकबूल करता येण्यासारखें नाहीं हे ध्यानांत येणार आहे. (१) ज्ञानवत्तेपुढे मांडलेली गोष्ट ति- च्यांत अविकृत अशी चालू राहते अशी कल्पना करा; तर- ज्या अर्थी फेरबदलाच्या किंवा विकाराच्या अभावी ज्ञानवत्ता मुळीच शक्य नाहीं त्या अर्थी ज्ञानहि नाही. (२) पुनः कल्पना करा की, त्यानंतर (ज्ञानवत्तेपुढे एकादी गोष्ट मांडिल्यानंतर ) कांहीं तरी असें येते की, ज्याच्या त्याच्या पूर्वगामीशी निश्चित संबंध कांहीं नाहीं; तर हा विकार सर्वांशी अनिश्चित असल्यामुळे त्याचे ज्ञान मुळीच होणार नाही, कारण ज्ञान म्हणजे विचा- रांत निश्चित संबंधांची स्थापना करणे होय. (३) अखेर कल्पना करा की, मागून येणाऱ्या कांहींचा त्या- च्या पूर्वगामीशी काही निश्चित संबंध आहे; तर गर्भि- तार्थ असा निघतो की, ती दोन एकमेकांशी जुळलेली आहेत (कारण तशी नसली तर तिसरेंच कांही पहि- ल्याच्या मागून येण्यास प्रत्यवाय राहणार नाही ); आणि ( अस्तित्वात येणाऱ्या ) विशिष्ट गोष्टीशी जुळ- लेली म्हणून ( अस्तित्वात असलेल्या ) विशिष्ट गोष्टी- चा विचार मनांत आणणे म्हणजे "पहिल्या गोष्टीची ·मनाचे द्रव्य २११ " त्या सऱ्या कशाशी तरी सहक्रिया होऊन उत्पन्न झा विशिष्टता धारण करणारी", असा दुसरीचा विचार म- नांत आणणे होय. एवंच अभिज्ञेच्या किंवा जाणण्या- च्या क्रियेत मनापुढे मांडिलेली गोष्ट मनापलीकडे' अ- सणारी व संकेतरूप दिलेली क्रिया असो, किंवा स्वतः मनाचीच एक गत अवस्था असो, जे मनांत आणिलें तें तिनपासून भिन्न असते. म्हणून मनाच्या द्रव्यास मना- च्या कोणत्याहि अवस्थेत हजर असणे शक्य असेल तरी ह्या प्रश्नाचे उत्तर द्यावयाचेंच राहील की, वेळी ती अवस्था कोण निरीक्षिते व जाणतें?" जे जाण- ण्याच्या क्रियेत जाणलेल्या गोष्टीने विकृत होते तेंच स्वतः मनाचे द्रव्य असले पाहिजे. मनाचे द्रव्य ज्या रूपाने नुक्तंच अस्तित्वात होते ते ओळखण्यांत तें कांहीं नव्या स्वरूपाप्रत जाते. म्हणून मनाचे अविकृत द्रव्य ज्ञानवत्तेपुढे मांडणे शक्य असले तरी ते अज्ञेय राहील; कारण त्यापासून भिन्न असें ' कांहीं' उत्पन्न झाल्या- विना ते जाणण्याच्या व्यापाराची ओं अस्तित्वात ये- णार नाहीत; आणि ज्या अर्थी हे भिन्न ' कांहीं' अ. वश्यच मनाची काही तरी अवस्था असणार, त्या अर्थी मनाचे द्रव्य मनाच्या एका अवस्थेत ज्ञात झाले असे होईल, व हा तर परस्परविरोध आहे. सारांश, कोण- तीहि गोष्ट एकाच काळी विचाराचा विषय व विषयी होऊ शकणार नाही, आणि मनाचे द्रव्य ज्ञात होण्यास तें असें (विषय व विषयी ) असले पाहिजे. शिवाय, एकादी गोष्ट जाणणे म्हणजे ती अमुक म्हणून ओळखणे-म्हणजे, ती ह्या किंवा त्या प्रकारची , ·२१२ मानसशास्त्राची तत्वे म्हणून तिचे वर्गीकरण करणे होय. ज्या पदार्थांचा आ- पल्यास अगोदर अनुभव आलेला असेल त्यांपासून वे- गळा असा एकादा पदार्थ असल्यास तो अल्प ज्ञात म्हणून म्हटला जातो; आणि तो पदार्थ व ते पदार्थ ह्यां- मध्ये पुष्कळ गुणधर्मसाम्य असल्यास तो सुज्ञात म्ह, णून म्हटला जातो. म्हणून गर्भितार्थ असा निघतो की, जेव्हां हे ध्यानात आलेले सादृश्य पूर्ण असेल तेव्हां पदार्थ पूर्ण ज्ञात होतो; आणि जेव्हां ध्यानांत आलेलें असे त्या दोहोंमध्ये साम्य मुळीच नसेल तेव्हां तो पूर्ण- पणे अज्ञात असतो. तर मग, उघडच, अगदी अल्पांत अल्प ज्ञान म्हटले तरी त्यांत ज्यांच्यामध्ये कांहीं सार- खेपणा ओळखिला आहे अशा दोन गोष्टी गर्भित हो- तात. पण असे जर आहे तर मनाचे द्रव्य आपणास कसे ज्ञात होऊ शकेल ? मनाचे द्रव्य जाणणे म्हणने ते आणि दुसरे काही द्रव्य ह्यांमधील कांही सारखेपणा- ची जाणीव प्राप्त करून घेणे. आपण जर कल्पनावाद्या- प्रमाणे असें म्हणूं की, मनाच्या द्रव्याखेरीज दुसरें को- णतेच द्रव्य अस्तित्वात नाही; तर, अवश्यच, ज्या अर्थी ज्याच्याशी मनाच्या द्रव्याची तुलना करता येईल, किंवा सरूपता करता येईल, असें कांहींच नाही, त्या- अर्थी तें अज्ञात राहणार. बरें, वस्तुवाद्याप्रमाणे आपण जर असे म्हटले की, सत्तेच्या ( अस्तित्वाच्या ) मुळी जे आपल्यास मन म्हणून ज्ञात होते तें, आणि जे त्या- च्या बाहेर असून मन नसते ते, असे सत्तेचे दोन वि- भाग करता येतात; तर ज्या अर्थी ह्या विधानांत साह- श्य नव्हे तर भेद प्रतिपादिला आहे, त्या अर्थी हे ति- ·मनाचे द्रव्य २१३ तकेंच स्पष्ट आहे की, मन अवर्गीकरणीय आणि म्ह- णून अज्ञेय होय. ३. असो. “ मनाच्या सर्व विशिष्ट अवस्था ज्या- च्या विकृती असतात असे काहीं " अशा दृष्टीने म. नाच्या द्रव्याकडे पाहतां त्याबद्दलचे जे हे आपले पूर्ण अज्ञान त्याकडून आतां निघून ह्या अवस्थांबद्दलचे में अर्धवट ज्ञान आपल्या शक्य आटोक्यांत आहे त्याकडे आपण वळू. ज्या निरनिराळ्या वास्तविक व काल्पनिक संवेदनांची व उमाळ्यांची ज्ञानवत्ता बनलेली असते त्या जरी प्रत्येकी सरल, समस्वरूप व अविवरणीय फोड क. रतां येणार नाही अशा घटनेच्या दिसतात, तरी त्या तशा नाहीत. निदान एक तरी प्रकारचा मनोविकार असा आहे की, जो सामान्य अनुभवाला अविवरणीयसा दिसतो, पण तो तसा नाही असे सिद्ध करता येते. आणि त्याचे पृथक्करण करून त्याचे ठोकळ घटक दा- खविले म्हणजे सहजच आपणास असा संशय येतो की, इतर बाह्यतः सरल दिसणारे मनोविकार देखील संयुक्त असले पाहिजेत, आणि ह्या एका उदाहरणांत जे ठोक- ळ घटक आपण ओळखू शकतों तशा सारखेच त्यांचे- हि ठोकळ घटक असतील. ह्या बाह्यतः सरल दिसणान्या मनोविकारास । 'सुस्वर ध्वनि' असें नांव आपण देतो, व त्याचे पृथक्करण सरल- तर मनोविकारांत स्पष्टपणे करता येते. प्रसिद्ध प्रयो- गान्ती असे सिद्ध होते की, दर सेकंदास १६ हून अ- धिक नाही अशा प्रमाणाने ठोके पडल्यास प्रत्येकावा निराळा ध्वनि म्हणून ऐकू येतो; पण हे ठोके ह्याहून ·२१४ मानसशास्त्राची तत्त्वे ज्यास्त वेगाने पडू लागले म्हणजे निघणारे ध्वनी ज्ञान- वत्तेच्या पृथक् अवस्था म्हणून ओळखतां येत नाहीसे होतात, आणि त्यांच्या ऐवजी ' सूर' नामक ज्ञानवत्तेची एक सारखी अवस्था उत्पन्न होते. ठोक्यांचा वेग आ- णखी वाढविल्यास ज्यास ‘स्वराची उच्चता' म्हणतात ती वाढत जाते; आणि ठोक्यांचा वेग जसा आणखी वाढत जाईल तशी ही उच्चता ज्यास्त वाढत जाते, सरतेशेवटीं तो इतका उच्च होतो की तो सूर म्हणून गोड लागत नाही- सा होतो. एवंच एकाच जातीच्या अनेक एकेन्या वि- कारांपासून एकमेकांपासून भिन्न म्हणून ओळखतां येती- ल असे पुष्कळ मनोविकार, एकेरे मनोविकार ज्याप्र- माणे कमज्यास्त संकल्पित झाले असतील त्या मानाने, उत्पन्न होतात. एवढेच नाही. प्रो० हेल्महाल्टझ याने केलेल्या प्रयोगांवरून असे सिद्ध झाले आहे की, ह्या जलद निघणा-या ध्वनींबरोबर त्यांच्याहून कमी मोठे पण ज्यास्त जलद दुसरे ध्वनी निघतात तेव्हां सु- राच्या ज्या गुणविशेषास इंग्रजीत 'टिम्बर' ( timbre असे म्हणतात तो उत्पन्न होतो. अनेक वाद्यांवरून आ- पणास असे दिसून येते की, जे सूर जोर व उच्चता ह्यांत सदृश असतात त्यांच्यांत त्यांचे माधुर्य किंवा क- टुता, त्यांचा खणखणीतपणा किंवा मृदुपणा यांवरून भेद होत असतात; आणि त्यांचे सर्व विशेष गुण पुन:- पुनः होणाऱ्या मुख्य ध्वनिशृंखलेशी तसल्याच ध्वनी- च्या दोन, तीन किंवा चार पूरक ध्वनिशृंखलांच्या संयोगावर अवलंबून असतात. एवंच, ज्या मनोविकार- वैसदृश्यांस सुरांच्या उच्चतेचे भेद असें म्हणतात ती ·मनाचे द्रव्य २१५ जशी एका प्रकारच्या पुनःपुनः होणाऱ्या ध्वनींमधील संकलनभेदांवर अवलंबून असतात, तशी ज्या मनोवि- कारवैसदृश्यांस टिंबरभेद म्हणून म्हणतात ती ह्या ध्वनि- मालिकेशी अन्य प्रमाणांवर संकलित झालेल्या अन्य ध्वनिमालिकांचे त्याबरोबरच संकलन होऊन उत्पन्न होत असतात. आणि अशा रीतीने गुणदृष्टया परस्परभिन्न अशा ज्या अनेक ज्ञानवत्ता प्रत्येकी प्राथमिक दिसतात, त्या ज्ञानवत्तेच्या एक सरल प्रकाराशी त्याच ज्ञानवत्ते- चे अनेक रीतींनी संयोग व पुनःसंयोग होऊन संयुक्त झालेले असतात. एथे आपल्यास थांबता येणे शक्य आहे काय ? ध्वनी म्हणून ज्ञात होणाऱ्या निरनिराळ्या संवेदना जर एका सा- मान्य एकेऱ्या संवेदनेवर रचलेल्या आहेत, तर सयुक्ति- क दृष्टया असें अनुमान निघत नाही काय की, ज्या निरनिराळ्या संवेदनांस रुची म्हणून म्हणतात, आणि ज्या भिन्न भिन्न संवेदनांस गंध किंवा वास म्हणून म्हण- तात, आणि ज्या भिन्नभिन्न संवेदना रंग किंवा वर्ण म्ह- णून ज्ञात होतात, त्याहि अशाच बनलेल्या असतील ? इतकेच नव्हे तर, आपण ही गोष्ट संभवनीय समजाव- याची नाहीं काय की, हे जे संवेदनांचे ठळकरीत्या भिन्न असे वर्ग त्या सर्वांना साधारण अशी एक एकरी संवेदना आहे ? प्रत्येक वर्गातील संवेदनांमधील वैसदृश्ये जर त्या सर्वाना साधारण अशा एकेन्या ज्ञानवत्तेच्या समुच्चयीभवनाच्या सरण्यांमधील वैसदृश्यांमुळे उत्पन्न होत असतील, तर प्रत्येक वर्गातील संवेदना व इतर वर्गातील संवेदना ह्यांमधील ज्यास्त मोठाली वैसदृश्यें ·२१६ मानसशास्त्राची तत्त्वे तशीच उत्पन्न होऊ शकतील. ज्ञानवत्तेचे एकच मूल- घटकद्रव्य असेल, आणि ह्या घटकद्रव्याचे स्वतांशींच संयोगीभवन होऊन आणि ह्या संयोगांचे एकमेकांशी उच्चतर प्रमाणावर पुनःसंयोगीभवन होऊन आणि अशा रीतीने ज्यास्त ज्यास्त संख्यावृद्धि, वैविध्य व संमिश्रता उत्पन्न होऊन ज्ञानवत्तेचे विगुणित प्रकार उत्पन्न होत असतील. हे मूल घटकद्रव्य समजण्यास आपल्यास काहीं मार्ग आहे काय ? साहेब म्हणतात, मला वाटते, आहे. जो सरल मानसिक ठसा मधुर सुराच्या संवेदनेच्या घ- टनेचा एकेरा घटक असतो तो अन्य रीतींनी उत्पन्न हो- णाऱ्या दुसऱ्या कांहीं सरल मानसिक ठशांशी सदृश असतो. जो आवाज लक्षात येण्याइतका वेळ टिकत नाही त्याचा आत्मविषयक परिणाम मजातंतुविषयक धक्का उत्पन्न करण्यापलीकडे काही नसतो. ज्यांस आ- षण ध्वनी म्हणतो त्यांच्यापैकी म्हणून जरी असल्या ध- कयास आपण समजतो, तरी इतर प्रकारच्या मज्जावि- षयक धक्क्यांपासून तो फारसा भिन्न दिसत नाही. श- रीरांतून विजेचा धक्का संक्रान्त झाल्यास तो, आकास्मि- क मोठा आवाज जसला मनोविकार उत्पन्न करितो त. शासारखाच मनोविकार उत्पन्न करितो. विजेच्या लक- लकाटासारखा डोळ्यांतून मनावर उत्पन्न झालेला जो- राचा आकस्मिक ठसा आशाच रीतीने धक्का किंवा दच- का उत्पन्न करितो; आणि विजेच्या धक्क्याप्रमाणे ह्या मनोविकाराचे स्थान जरी सगळे शरीरसें दिसते, आणि म्हणून अंतर्वाहक चलबिचलापेक्षा बहिर्वाहक चलबिचला- ·मनाचे द्रव्य २१७ चा ( कार्यरूप ) परस्परसंबंधी म्हणून जरी तो मानतां येण्यासारखा आहे, तरी दृष्टीच्या प्रदेशांतून एकादा पदार्थ इकडून तिकडे एकाएकी आडवा गेल्यास जो मा- नसिक विकार उत्पन्न होतो तो ध्यानात घेतां हे लक्षा- त येईल की, बहिर्वाहक चलविचलाबरोबर येणारा जो मनोविकार त्यासहि बहुतेक तेच स्वरूप येते. अशा री- तीने उत्पन्न झालेल्या ज्ञानवत्तेच्या अवस्थेची ठोशाने उ- त्पन्न केलेल्या ज्ञानवत्तेच्या मूळ अवस्थेशी तुलना कर- तां येण्यासारखी आहे; आणि ठोशाने उत्पन्न झालेली ज्ञानवत्तेची अवस्था मज्जाविषयक धक्क्याचे प्राथमिक व नमुनेदार स्वरूप म्हणून समजण्यास हरकत नाही. नि- रनिराळ्या ज्ञानतंतूंच्या जुडम्यांतून निघणाऱ्या निरनि- राळ्या प्रोत्साहांनी अशा रीतीने उत्पन्न झालेले हे आ- कस्मिक अल्पकालिक चलबिचल, एकमेकांपासून गुणध- मीनी विभिन्न म्हणून जे ओळखण्यास मारामार पडते असे मनोविकार उत्पन्न करितात ही गोष्ट विलक्षण नाही हे ध्यानात आणण्यास हे लक्षात घ्यावे की, मनोवि- कार भिन्न दिसण्यास ते लक्षात येण्याइतक्या काला- वधीपर्यंत टिकले पाहिजेत; आणि जेव्हां हा अवधी फारच आंखड असतो तेव्हां कांही तरी मानसिक फेर- बदल उत्पन्न झाला व बंद झाला ह्यापलीकडे कांहींच ज्ञात होत नसते. तांबडपणाची संवेदना होणे, एकादा सूर तीक्ष्ण किंवा घोर म्हणून जाणणे, एकाद्या पदार्था- ची रुचि गोड म्हणून समजणे ह्यांत ती अवस्था बराच वळ चालू आहे ही गोष्ट गर्मित होते. ती अवस्था ध्या- नांत यावी इतका वेळ न टिकल्यास ती ह्या किंवा त्या ·२१८ मानसशास्त्राची तत्त्वे जातीची म्हणून तिचे वर्गीकरण करता येत नाही; आणि इतर कारणांनी उत्पन्न झालेल्या क्षणिक विकृतींसार- खीच ती बहुतेक बनून जाते. ह्यावरून तर मग असे शक्य दिसते (फार संभव- नीय दिसते असेंहि म्हणता येणार नाही काय ? ) की, ज्यास आपण मज्जाविषयक धक्का म्हणून म्हणतो तशा प्रकारचेच कांही ज्ञानवत्तेचा अन्तिम घटक आहे; आणि आपल्या मनोविकारांतील सर्व वैसदृश्य ह्या अन्तिम घट- काच्या विसदृश संकलनसरणींनी उत्पन्न होत असतात. साहेव म्हणतात, " तशाच प्रकारचे " असें मी ह्या- साठी म्हणतो की, निरनिराळ्या रीतीनी उत्पन्न झालेल्या धक्क्यांमध्ये लक्षात येण्यासारखे भेद असतात; आणि प्राथमिक मज्जाविषयक धक्का कदाचित् ह्या प्रत्येकापासून काहींसा भिन्न असेल. तसें म्हणण्याचे आणखी कारण असें की, हे धक्के सामान्यतः सारख्याच स्वरूपाचे असले तरी त्यांच्या प्रमाणांत फार भेद असतील. जे आपण मज्जा- विषयक धक्के म्हणून ओळखतों ते जोराचे असतात, आणि ज्या अनेक ठळक मनोविकारांस ते एकाएकी व्यत्यय आणितात त्यांच्या गर्दीत ते ध्यानांत येण्यास ते जोराचे असलेच पाहिजेत. पण वेगाने पुनःपुनः वसणाऱ्या ज्या मज्जाविषयक धक्कयांचे मनोविकराचे निरनिराळे प्रकार बनलेले असतात ते सामान्यतः बेताच्या किंवा फार अल्प देखील जोराचे बसले पाहिजेत. ज्यांत सामान्यतः धक्के म्हणतात तितक्या जोराच्या वेगाने पुनःपुनः बसणाऱ्या धक्कयांचे जर आपले विविध उमाळे व संवेद बनलेले अस- तील तर ते असह्य होतील; फार तर काय, पण जीवित ·मनाचे द्रव्य २१९ एकदम नष्ट होईल. आत्मविषयक फेरबदलाच्या ज्या जोराच्या ठोक्यास मज्जाविषयक धक्का म्हणून म्हणतात त्याच्याच जातीच्या आत्मिक फेरबदलाचे ते मंद ठोके म्हणून आपण समजले पाहिजे. मज्जातंतुक्रियेचें ज्ञातस्वरूप आणि वरील मत ही पूर्णपणे सुसंगत आहेत ही गोष्ट वाचकांच्या लक्षांत अ- गोदरच आली नसेल तर आता एकदम येईल. गत भा- गाच्या ३३ व्या कलमांत दाखविल्याप्रमाणे प्रयोगावरून असे दिसते की, ज्यास मज्जातंतुप्रवाह म्हणून म्हणतात तो राहून राहून वहात असतो म्हणजे तो लाटांचा बन- लेला असून त्या लाटा जेथे चलबिचल उत्पन्न झाला अ- सेल तेथून निघून जेथे त्याचा प्रभाव ज्ञात होतो तेथे जात असतात. बाह्य उत्तेजक संवेदककेंद्रावर सारखा व्यापार कधीच करीत नाही, तर त्याच्याकडे अणुवि- षयक गतीच्या ठोक्यांची मालिका पाठवीत असतो. म्हणून आत्मिक परिणाम किंवा मनोविकार वेगाने पुनः- पुनः बसणाऱ्या मानसिक धक्कयांचा बनलेला असतो असा सिद्धान्त करण्यांत आपण एवढाच सिद्धान्स करितों की, तो अनात्म कारणाशी-अमुविषयक फेरबदलाच्या वे- गाने पुनःपुनः बसणाऱ्या धक्क्यांशी-जुळतो. वर दिलेलें सुस्वर ध्वनाचे उदाहरण हा मेळ चांगला उदाहृत करितें. ह्या ठिकाणी हवेची एक लाट, कानाच्या पडवमाची एक हालचाल, श्रोत्रंद्रियविषयक ज्ञानतंतूच्या विस्तारावर एक आघात, श्रोत्रंद्रियविषयक केंद्राकडे पसरलेली एक लाट आणि आवाज म्हणून ज्ञात होणारा मनोविकाराचा एक धक्का, इतकी या ठिकाणी येतात; आणि नंतर जेव्हां ·२२० मानसशास्त्राची तत्त्वे असल्या हवेच्या लाटांची मालिका बाह्यतः उत्पन्न होते, आणि त्यांतील प्रत्येक लाट ऐकणान्या इंद्रियांवर ( का- नांतील मज्जातंतूवर ) आपला भौतिक प्रभाव उत्पन्न करिते, आणि आपला मानसिक प्रभाव एकप्रकारचा धक्का म्हणून उत्पन्न करिते, तेव्हां आपल्यास असे दि- सून ये की, पुनःपुनः उत्पन्न होणारे भौतिक प्रभाव जर कांही निश्चित वेगाहून ज्यास्त वेगाने होऊ लागले तर पुनःपुनः होणाऱ्या मानसिक प्रभावांस सुराच्या संवेदनेचे संकलित स्वरूप येते. एवंच ह्या ठिकाणी ज्ञान- तंतुविषयक ठोके आणि मनोविकारविषयक ठोके स्पष्टपणे एकमेकांशी जुळतात; आणि ते सर्वत्रच जुळतात ह्याब- द्दल मुळीच संशय घेता येत नाही. ह्याबद्दल वरच्याइतकाच आकस्मिक व चित्ताकर्षक आणखी अप्रत्यक्ष पुरावा आहे, तो आपण गाळतां का- मा नये. ह्या क्लृप्तीवरून, जे दोन प्रश्न तिच्या अभावी अगदी अविवरणीय दिसतात, त्यांचे ध्यानांत येण्यासारखें विवरण प्राप्त होते. उष्णता, रुचि, रंग, सूर, इत्यादि परस्परापासून इतके भिन्न मनोविकार घटना व रचना ह्या बाबतीत इतक्या परस्परसदृश मज्जाकेंद्रांत उत्पन्न होणे कसे शक्य होते? आणि उत्क्रान्तीच्या सरणीत मनोवि- कारांचे हे इतके परस्परविसदृश प्रकार, पोटप्रकार व पोट- पोटप्रकार हळूहळू विभिन्नीकरणाने कसे उत्पन्न झाले असतील ? ज्ञानवत्तेच्या कल्पिलेल्या अन्तिमघटकाच्या संकलनाच्या विविध सरण्या, विविध प्रमाणे व मिश्रता ह्यांपासून विविध मनोविकार उत्पन्न होतात हे गृहीत केल्यास ह्याची शक्य उत्तरें एकदम प्राप्त होतात. मज्जा- ·मनाचे द्रव्य २२१ तंतूने मज्जाकेंद्राप्रत आणिलेल्या अणुविषयक गतीच्या प्रत्येक लाटेचा परस्पर संबंधी जर मनोविकाराचा धक्का किंवा ठोका असेल, तर त्या लाटा पुनःपुनः उसळण्या- च्या वेगाच्या प्रमाणांत फेरबदल झाल्याने लक्षात येण्या- सारखे मनोविकारभेद कसे उत्पन्न होत असतील हे आपल्या लक्षात येते, आणि इतर तंतूंतून अन्य वेगांनी उत्पन्न होणाऱ्या लाटांच्या येण्याने अणुविषयक गतीच्या संयुक्त लाटा कशा बनत असतील, आणि संयुक्त मनो- विकारांचे एकेरे घटक कसे उत्पन्न होत असतील, ह्याची सामान्य कल्पना आपल्यास बसवितां येईल; आणि लाटा संयुक्त करण्याची व त्यांशी जुळणारे संयुक्त मनोविकार बनविण्याची ही सरणी मर्यादेविना चालू राहू शकते, आणि पाहिजे तितके विजातीय मनोविकार उत्पन्न करिते, अशी आपल्यास कल्पना करता येईल. ही शक्यता ल- सांत घेतल्यावर निरनिराळ्या मनोविकारांची स्थाने अ- सलेल्या मज्जाकेंद्रांची दृश्य सादृश्यें गूढशी वाटत नाहीं- तशी होतात; कारण अणुविषयक गतीच्या लाटांचे निर- निराळे संयोग बनविण्यास जरूर तितक्या ह्या मज्जाकें- द्रांच्या रचना भिन्नभिन्न असल्या म्हणजे पुरे. त्याचप्र- माणे मूळच्या साध्या संवेदनेपासून अनेक नानाविध मनोविकार कसे उत्क्रान्त झाले असतील हे समजण्याची अडचणहि नाहीशी होते; कारण अणुविषयक गती आणि तत्सहचारी मनोविकार ह्यांचे घोटाळे हळूहळू बनणाऱ्या सूक्ष्मरचनांच्या तत्संबंधी घोटाळ्यांबरोबर उत्पन्न होत असले पाहिजेत. ४. अशा रीतीने कल्पिलेली जीही मनोघटना तिची ·२२२ मानसशास्त्राची तत्त्वं द्रव्यघटनेशी तुलना केल्यास ती विशदीकृत होईल; आणि रसायनज्ञांनी द्रव्यासंबंधाने में स्थापन केले आहे त्यामध्ये व एथे आपण जे मनासंबंधानें कल्पितो त्याम- ध्ये समान्तरपणा आहे ही गोष्ट, ही आपली कल्पना योग्य ठरविण्यास आपल्यास मदत करील. अनेक पदार्थ समस्वरूप व सरळ दिसत असून खरो- खर विविधनातीय व संयुक्त म्हणून ठरतात; आणि पु- ष्कळ पदार्थ सर्वांशी एकमेकांशी काही संबंध नाहीं असें दिसत असून त्यांचे पृथक्करण करतां ते जवळ जवळचे दिसतात. असे काही पदार्थ आहेत की, त्यांची बाह्यस्व- रूपें अगदी परस्परभिन्न दिसतात, पण त्यांचा एक सा- मान्य घटक असतो. दुसऱ्या कांही तशाच भिन्न दिस- णाऱ्या पदार्थांमध्ये तसाच एक सामान्य घटक असतो. आणि हे दोन सामान्य घटक परस्परांपासून भिन्न दिसत असून त्यांचाहि काही सामान्य घटक आहेसे आढळून येते. उदाहरणार्थ, सल्फ्युरिक आसिडाच्या योगाने बराच मोठा क्षारवर्ग बनत असतो; दुसरा वर्ग नैट्रिक आसिडाने बनत असतो; तिसरा आसेटिक आसिडाने; इत्यादि. आणि ह्या सर्व असिडांचा आक्सिजन हा सा- मान्य घटक आहे असे आढळून येते. शिवाय ज्यांस सरल पदार्थ म्हणतात ते संयुक्त आहेत, आणि सर्व द्र- व्याचे अन्तिमस्वरूप एकच असून त्याचीच ज्यास्त ज्यास्त मिश्रस्वरूपें होऊन संयुक्तद्रव्ये बनलेली आहेत. एकेरे घटक निरनिराळ्या रीतींनी एकत्र होऊन, आणि विस- दृश समूह सदृश समूहांशी व विसदृश समूहाशी संयुक्त होऊन, ज्यांस आपण मूलद्रव्ये म्हणतो ती उत्पन्न झाली ·मनाचे द्रव्य २२३ आहेत अशी कल्पना आहे. आणि समाणू (ज्यांच्यांत सारखे अणू आहेत असे) पण भिन्नस्वरूप पदार्थाकडे पाहतां ही कल्पना बरीच योग्य दिसते, कारण अशा पदार्थाकडे पाहता असे दिसते की, एकच जातीचे निरनिराळ्या रीतींनी संकलित केल्याने अगदी निरनि- राळ्या गुणधर्माचे पदार्थ बनतात. सदृश एकेन्या घटकांच्या विसदृश मांडण्यांनी द्र- व्याचे गुणधर्मानी इतके विभिन्न दिसणारे प्रकार उत्पन्न करणे शक्य आहे असे जर आपण पाहतों-ज्यांस मूल- द्रव्ये म्हणतात ती संयुक्त द्रव्ये आहेत असे गृहीत केल्या- विना त्यांच्यापैकी थोड्यांपासून रूपान्तराने व संयोगी- भवनाने एकमेकांपासून व आपल्या घटकांपासून फार भिन्न दिसणारे असे वाद्यतः सरल पदार्थ उत्पन्न होऊ शक- तात, हे जर आपण ध्यानांत घेतले, तर ह्या गोष्टीची शक्यता आपल्या लक्षांत ज्यास्तच चांगली येईल की, मनाच्या ज्या अनेक रूपांस निरनिराळे मनोविकार म्ह- णून आपण म्हणतो ते त्यांच्याहून अधिक सरल एके- या मनोविकारांचे बनलेले असतील, आणि कदाचित् मुळांतून एका जातीच्याच एकेऱ्या घटकांचे बनलेले अ- सतील. आपल्या ध्यानांत असें येईल की, असले सम- स्वरूप एकेरे मनोविकाराचे घटक अनेक रीतींनी संक- लन पावून भिन्नभिन्न पण इतरांच्या मानाने सरल असे मनोविकार उत्पन्न करूं शकतील; आणि ते एकमेकांशी संयोग पावून ज्यास्त संमिश्र व ज्यास्त विसदृश मनो- विकार उत्पन्न होऊ शकतील; आणि अशा रीतीनें हैं गाडे चालेल.

·२२४ मानसशास्त्राची तत्त्वे भौतिक उत्क्रमण व मानसिक उत्क्रमण ह्यांच्या स- रण्यांमध्ये सादृश्यापलीकडे कदाचित् कांही असू शके- ल हे एथे सांगणे इष्ट दिसते. अणू कधी निश्चल नस- तात आणि त्यांचे बनलेले जे संयुक्त अणू त्यांच्यांत स्व- ताच्या तालबद्ध गती संक्रान्त करून संयुक्त तालबद्ध गती ते उत्पन्न करितात, ही गोष्ट जेव्हा आपण ध्यानां- त घेतों-मज्जाद्रव्याच्या अणूंची अत्यन्त संमिश्रता जेव्हां आपण लक्षात घेतों, आणि ज्या तालबंधांची ते स्थाने आहेत ते किती विविध व संकीर्ण असले पाहिजेत ह्याची जेव्हां आपण कल्पना करितों-आणि शिवाय अशा परि- स्थितीत तालबंधाचे किती अगणित विविध प्रकार शक्य झाले पाहिजेत ह्याचे अनुमान जेव्हां आपण करितों; तेव्हां वर वर्णिलेल्या अणुविषयक ठोक्यांच्या नानावि- धता व संमिश्रता उत्पन्न करण्यास व त्यांनी विकृत हो- ण्यास योग्य रचना त्यांस कशी प्राप्त होते हे आपल्या लक्षांत अंधकपणे येते. म्हणून ह्या ठिकाणी भौतिक विविधजातीयतेचे ज्ञात कारण आणि मानसिक विवि- धजातीयतेचे कल्पित कारण ह्यांमध्ये आणखी मेळ असेल असा संशय आपल्यास येतो. ६. गेली दोन कलमें वाचतांना कित्येकांना कदा- चित् असे वाटले असेल की, त्याच्या पूर्वीच्या कलमाच्या ती अगदी उलट आहेत. कारण मनाचे द्रव्य ज्ञात हो- णार नाही असे म्हटल्यावर लागलाच आपण असे दाख- विण्याचा यत्न केला आहे की, काही बाबतीत खात्री- पूर्वक, आणि सर्व बाबतींत बहुतकरून मनाचे पृथक्करण मज्जाविषयक धक्कयांत करता येतें (पृथक्करण .करतां ·मनाचे द्रव्य २२५ मन मज्जाविषयक धक्याचे बनले आहे असे दाखविता येते), आणि हे मज्जाविषयक धक्के अणुविषयक गर्ताच्या ज्या लाटा मज्जातंतु व मज्जाकेंद्र ह्यांना आक्रमितात त्यांशी जुळतात. एवंच हा सार्वत्रिक गुणधर्म त्याच्या अंगी आहे अशा दृष्टीने मनाचे द्रव्य ज्ञेय आहे एवढेच आपण कल्पितों असें नाही, तर मज्जाविषयक फेरबद- लाशी त्याचे तादात्म्य न केले तरी निकट सादृश्य आहे असेंहि समजतो. पण ही भीति निराधार आहे. आतापर्यंतच्या कोटि- क्रमाने अन्तिम प्रश्नाच्या सोडवणुकीच्या आपण ज्यास्त जवळ येतो असे मुळीच नाही. वर सांगितलेल्या प्रका- रच्या समस्वरूप एकेय मनोविकाराचे मन बनलेले अ- सते असे सिद्ध करण्यास आपण शकलो तरी मन हे काय आहे हे सांगण्यास आपण समर्थ होणार नाही; ज्याप्रमाणे द्रव्याचे पृथक्करण करून ज्या अन्तिम सम- स्वरूप एकेया घटकांचें तें बहुधा बनलेले आहे त्यांचें तें खरोखरच बनलेलें आहे म्हणून सिद्ध केले तरी द्रव्य हें काय आहे हे सांगण्यास आपण समर्थ होणार नाही. दोन्ही ठिकाणी अन्तिम घटक प्रारंभीच सांगितलेल्या कारणांमुळे सर्वांशी अज्ञात राहिला पाहिजे. संमिश्र स्व- रूपांना सरलतम स्वरूप दिले म्हणजे विचार करण्यास ह्या सरलतम स्वरूपाखेरीज दुसरें कांहींच पद रहात नाही; आणि एका पदापासूनच विचार बनवतां येत नाही. ज्ञान- वत्तेचा हा अन्तिम घटक त्याच्या स्वताच्याच पदी मना- पुढे पुनःपुनः मांडिला तरी प्रथम आपण होतो तेथेच रहातो..आणि दुसऱ्या कोणत्याहि पदी तो मनापुढे मांड- ·२२६ मानसशास्त्राची तत्त्वं ण्यांत परस्परविरोध येतो. कारण त्याला काही ठराविक स्वरूप आहे असें मनांत आणणे म्हणजे ज्ञानवत्तेच्या दुसऱ्या कांहीं सरणीने त्याचा विचार करणे होय; आणि तसे केल्यास ज्ञानवत्तेच्या ह्या दुसऱ्या सरणीचा ज्ञान- वत्तेचा हा एकेरा घटक घटकावयव होऊ शकणार नाही, आणि हे तर वरील क्लृप्तीच्या विरुद्ध आहे. सत्तेच्या ज्या दोन सरण्यांस विषयी व विषय किंवा आत्म व अनात्म म्हणून म्हणतात त्यांना प्रत्येकी सरल- तमस्वरूप दिल्यावर त्यांच्याबद्दल आणखी ज्यास्त ज्ञान करून घेणे म्हणजे ही दोन सरलपदे एकमेकांत सामील करणे होय; आणि आधीच आपण दाखविल्याप्रमाणे आत्म व आनात्म ह्यांमधील भेदावरूनच ही गोष्ट निषि. द्ध होते, कारण हा भेद म्हणजे इतर सर्व भेदातीत भेदा- चीच ज्ञानवत्ता आहे. त्याची आणखी फोड केल्यास त्याच्या योगाने ही दोन पदें एका जातीची आहेत असा विचार आपल्या मनांत आणण्यास मदत होण्याच्या ऐ. वजी, त्या दोघांना सामान्य अशी कल्पना शोधून काढ- णे, म्हणजे ज्या विचाराने ती एकत्र करता येतील असा विचार शोधून काढणे, अशक्य आहे ही गोष्ट ज्यास्त स्पष्ट होते.असे गृहीत करूं या की, ज्या सर्व अस्तित्वास अनात्म- विषयक म्हणतात त्याचे पृथक्करण एका जातीच्या एकेऱ्या घटकांच्या अस्तित्वांत करता येईल. असे गृहीत करूं या की, अनात्मविषयक हालचालीचा प्रत्येक प्रकार ह्या अ- न्तिम एकेऱ्या घटकांच्या तालबद्ध गतींमुळे उत्पन्न होतो आणि अशा दृष्टीने घेतलेल्या ह्या हालचालींमध्ये मज्जा- तंतू व मज्जाकेंद्र ह्यांच्यांतून पसरलेल्या अणुविषयक ·मनाचे द्रव्य २२७ गतीच्या लाटा येतात. आणखी असे गृहीत करूं या की, ज्या सर्व अस्तित्वास आत्मविषयक म्हणून म्हणतात त्याचे जे आपण मज्जाविषयक धक्के म्हणून समजतो त्याशी सदृशजातीय अशा ज्ञानवत्तेच्या एकेऱ्या घटकांत पृथक्क- रण करतां येण्यासारखे आहे, आणि ह्या धक्क्यांपैकी प्रत्येक धक्का द्रव्यरूपी एकेऱ्या घटकाच्या तालबद्ध ग- तीचा परस्पर संबंधी आहे. अशा कल्पना केल्यास मग आपल्यास आत्मविषयक व अनात्मविषयक हालचाली एकच आहेत असा विचार मनांत आणता येईल काय ? ज्ञानवत्तेत मज्जाविषयक धक्क्याच्या बाजूला अणूचे आंदो- लन मांडून दोन्ही एकच म्हणून ओळखतां येतील काय? कितीहि यत्न केला तरी त्यांस आपणास परस्परनिकट- सदृशस्वरूप करता येत नाही. उलट, मनोविकाराचा एकेरा घटक व गतीचा एकेरा घटक ह्यांना एकमेकांजव- ळ मांडिले तर त्या दोघांत सामान्य कांहीं नाहीं हैं कधी पूर्वी स्पष्ट झाले नव्हते इतकें स्पष्ट होते. आणि ज्ञा- नवत्तेने दिलेली ही प्रत्यक्ष साक्ष, ज्ञानवत्तेचे पृथक्करण क- रण्याचे जर हे योग्य स्थळ असते तर त्या दृष्टीनेहि योग्य आहे म्हणून दाखवितां आली असती. कारण असें दाखवता येईल की, आंदोलन पावणाऱ्या अणूची कल्पना पुष्कळ एकेन्या मनोविकारांची बनलेली आहे; आणि म्हणून मज्जाधक्क्याशी तो एकस्वरूप करणे म्हणजे एका एकेया घटकाचे अनेक एकेया घटकांच्या समूहाशी तादात्म्य करण्यासारखे आहे. ६. एथें, खरोत्यरच, आपण आपल्या ज्ञानशक्तीच्या अशा मर्यादेप्रत येऊन पोहोचतों की, ती सारखी दाख- ·२२८ मानसशास्त्राचा तत्त्वे वीत राहणे जरूर आहे; आणि जे कोणी मानसिक च- मत्कारांचे भौतिक दृष्टया स्पष्टीकरण करूं पाहतात त्यां- स ( शास्त्राभिमान्यांस ) ती दाखविणे जसें जरूर आहे, तसेच अशा रीतीने त्या चमत्कारांचे स्पष्टीकरण कदा- चित् होईल की काय म्हणून ज्यांस भीति वाटते त्यां- सहि ( धर्माभिमान्यांसहि ) ते दाखवीत राहणे जरूर आहे. पहिल्या वर्गातील लोक आपल्या आशेवरून जि- तकें सिद्ध करितात तितकेंच बहुतेकांशी दुसऱ्या वर्गा- तील लोक आपल्या भीतीवरून सिद्ध करितात की, म- नाची उपपत्ति द्रव्याच्या शब्दांनी करता येईल असे त्यांस वाटते; इकडे ज्यांस (स्पेन्सर साहेबासारख्यांस) जडवादी म्हणून शिव्या देतात अशा पुष्कळांची अशी अत्यन्त खात्री झालेली आहे की, मनाची उपपत्ति अ- शा रीतीने लावतां येण्याचा संभव मुळीच नाही. का- रण गृहीत सिद्धान्तांनी घाबरून न जातां वस्तुस्थिती- ची फोड ज्यांनी होईल तितकी बारीक केली आहे त्यांस फार स्पष्टपणे दिसते की, आपण आपल्याशी द्र- व्याची जी कल्पना करितो ती सर्वांशी व सर्वदा आप- ल्यास अज्ञात अशा काही शक्तीची केवळ संज्ञा किंवा कल्पित प्रतिमा ( Symbol ) आहे, आणि ती अशी आहे की, ती वास्तविक शक्तीसारखी आहे अशी कल्प- ना परस्परविरोधाच्या जाळ्यांत सांपडल्याखेरीज आप- णास करता येत नाहीं ( आदितत्त्रे-अज्ञेयमीमांसा, क- लम १६, पहा ). त्यांच्या हेहि लक्षात येते की, अ- नात्मविषयक सर्व हालचालींचे गतीच्या शब्दांनी निरू. पण करणे हे त्यांचे केवळ " निरूपण " आहे, आणि ·मनाचे द्रव्य २२९ "ज्ञान" नव्हे; आणि जी शक्ति आपल्यास गतिरूपाने प्रादुर्भूत होते ती गति म्हणून आपण समजतो तीच स्वतः आहे असे आपण गृहीत केल्यास, आपण परस्प- रविरुद्ध अशा अप्रयोजक निर्णयांप्रत जाऊन पोहोचतों (कित्ता-कलम १७ ). द्रव्य व गति ह्यांचा जो आपण विचार करितो त्या दृष्टीने अस्तित्वाच्या अज्ञेय रूपां- च्या त्या केवळ संज्ञा आहेत ह्या निर्णयाशी मनहि अ- ज्ञेय आहे, आणि त्याच्या घटक द्रव्याच्या अगदी सर- लस्वरूपी तें अशा " कांही "ची संज्ञा दिसते की, तें विचारांत मुळीच आणतां येत नाही, हा निर्णय जेव्हां आपण जुळवितो, तेव्हां आपल्या लक्षात येते की एकं. दर प्रश्न एवढाच आहे की, ह्या संज्ञा त्या संज्ञांच्या पदी प्रदर्शित करावयाच्या, किंवा त्या संज्ञा ह्या संज्ञां- च्या पदी प्रदर्शित करावयाच्या, आणि हा प्रश्न निर्णीत करण्याच्या किमतीचा आहे असे म्हणता येत नाही, कारण कोणतेंहि उत्तर दिले तरी त्याने आपण पहिल्या इतकेच वास्तविक त्याच्या बाहेर राहतों ( वास्तविक- त्वाविषयी अजाण राहतो ). तथापि एथें एकदाचें असें म्हणून टाकणे इष्ट दिस- ते की, भौतिक चमत्कारांचा अर्थ मानसिक चमत्कारां- च्या शब्दांनी करावयाचा, किंवा मानसिक चमत्कारां- ना अर्थ भौतिक चमत्कारांच्या शब्दांनी करावयाचा, असा प्रश्न उत्पन्न झाल्यास पहिली गोष्ट दुसरीपेक्षा ज्यास्त ग्राह्य दिसते. मनाचे त्याच्या मालकास जे ज्ञान होते त्याच्या दृष्टीने त्याजकडे पाहिल्यास तो (मन हा) हालचालचिा मर्यादित असा संचय असतो; आणि ह्या २० ·२३० मानसशास्त्राची तत्त्वे सर्व संचयांत त्या हालचालींची परस्परांशी चिकाटी अ- सल्यामुळे त्या ज्याच्या हालचाली आहेत असे काही गृहीत करणे आपणास भाग पडते. पण जे अनुभव ह्या मानसिक हालचालींच्या सुसंगत संचयाबद्दल त्यास ज्ञान करून देतात तेच अनुभव, त्यांत समाविष्ट न झालेल्या अशा हालचालींचे म्हणजे ज्या हालचाली ह्या संचया- वरील त्यांच्या परिणामांवरून ज्ञात होतात, पण ज्या प्रयोगान्ती त्या संचयाशी सुसंगत नसलेल्या, व एकमे- कांशी सुसंगत असलेल्या अशा ठरतात, अशा हालचा- लींचेंहि ज्ञान त्यास बरोबरच करून देतात. ज्या अर्थी त्यांच्या लक्षणावरून ज्या हालचालींच्या संचयास मना- च्या म्हणून म्हणतात त्यांत ह्या बाह्य हालचाली आण- तां येत नाहीत, त्या अर्थी ह्या संचयावरील त्यांच्या परिणामांच्या त्या परस्परसंबंधी होत ह्यापलीकडे त्या त्वास नेहमीच अज्ञात राहिल्या पाहिजेत; व त्यांचा वि. चार त्यास ह्या संचयाच्या पदीच काय तो करतां ये- णार. म्हणून मनापलीकडे असणाऱ्या ह्या हालचालींच्या संबंधाच्या ज्या त्याच्या कल्पना त्या त्यांच्या संबंधाचे त्याचे ज्ञानच होय अशी जर तो कल्पना करील तर तो आपल्यास फसवून घेईल; कारण असे करतांना ते ह्या हालचालींचे मनाच्या पदांनी केवळ निरूपण करीत असतो, आणि ह्याखेरीज त्यास कधीच कांहीं करतां ये- णार नाही. अखेरीस त्याला असें कबूल करणे भाग पड- ते की, द्रव्य व गति ह्यांबद्दलच्या त्याच्या कल्पना अ- ज्ञय हालचालींच्या केवळ संज्ञारूप किंवा संकेतचिन्ह- रूप असून एकेय मनोविकारांच्या मिळून बनलेल्या ·मनाचे द्रव्य २३१ केल्यावर जर ज्ञानवत्तेच्या समिश्र अवस्था असतात. पण ही गोष्ट कबूल तो असे विचारीतच राहिला की,जी शक्ति तो बाह्य म्हणून समजतो तिचे एकेरे ( सरल तम ) घटक ज्या स्वरूपाचे असतात त्याच स्वरूपाचे एकेरे मनोविकार असतात की काय, किंवा एकेरे मनोविकार ज्या स्वरूपाचे असतात त्याच स्वरू- पाचे बाह्यशक्तींचे एकेरे घटक असतात की काय, तर त्यास वस्तुतः तेंच, ( वरचेंच ), असें हैं उत्तर आहे की, बाह्य शक्तीच्या एकेया घटकांशी ए. केन्या मनोविकारांचे तादात्म्य कल्पिण्याच्या कामी आ- पण जितके जातो त्याहून बाह्य शक्तीच्या एकेन्या घट- कांचे एकेन्या मनोविकारांशी तादात्म्य कल्पिण्यांत आ- पण ज्यास्त पुढे जाऊ शकतो. उघडच, बाह्यशक्तीचे एकेरे घटक सर्वाशी अज्ञात व अज्ञेय असे समजले तर एकेन्या मनोविकारांबद्दल त्यांच्या पदी बोलू लागणे म्हणजे ज्ञाताबद्दल अज्ञाताच्या पदी बोलणे होय, व हे तर अयुक्तिक आहे. आणि जे त्यांचे त्यांच्या चि- न्हांशी तादात्म्य करितात ते जसे त्यांस कल्पितात तसे जर ते असतील तर मनोविकारांना त्यांचे स्वरूप दे- ण्याच्या कामी येणारी अडचण दुर्लक्ष्य आहे; कारण जर अनात्मदृष्टया असलेली शक्ति आत्मदृष्टया जो मनोवि- कार म्हणून असतो त्यापासून स्वभावतः (अंतःस्वरू- पतः ) अगदी भिन्न असेल, तर शक्तीचे मनोविकारांत रूपान्तर होणे ही कल्पना मनांतच आणता येत नाही. म्हणून कोणत्याहि दृष्टीने पाहतां अंतरस्तित्वाची बाह्य अस्तित्वाच्या पदी उपपत्ति लावणे अशक्य आहे. पण, ·२३२ मानसशास्त्राची तत्त्वे दुसऱ्या पक्षी, अनात्मदृष्टया अस्तित्वात असलेली शांत आत्मदृष्टया अस्तित्वात असलेल्या मनोविकाराच्याच वस्तुतः स्वरूपाची असेल, तर मनाने आकलनीय अशी क्लृप्ति बनवतां येण्याचा मार्ग खुला राहतो. ज्या हाल- चालींच्या समूहाची ज्ञानवत्ता बनते त्यांतील प्रत्येक मृलघटक बाकीच्यांशी चिकटून राहतो म्हणूनच ज्ञान- वत्तचा घटक असा ता ज्ञात होतो. हालचालींच्या या सु- संगत संचयाच्या नर्यादांबाहेर त्यांच्याशी संबंध नाहीं अशा हालचाली आहेत, ज्या त्या संचयांत आणतां येत नाहीत. म्हणुन छा वाह्य हालचाली ज्ञानवत्ताघटक म- र्यादित हालचालींच्याच अंतःम्वरूपाच्या पण त्यांच्या बाहेर असल्यामुळे दिसण्यांत त्या त्यांच्या विरुद्ध दिस- तात अशी कल्पना करण्यास हरकत नाही. ज्ञानवत्तेशी त्यांचा संबंध तुटलेला असल्यामुळे त्या तिला ( ज्ञान- वत्तेला ) पारख्या बनतात. ज्ञानवत्तेच्या हालचालींशी त्या समुदित झालेल्या नसल्यामुळे, किंवा त्याचे दुवे जसे एकमेकांत गुंतलेले असतात तसे ह्यांचे गुंतलेले न- सल्यामुळे ज्ञानवत्तेस त्यांच्यांतून जणू काय जातां येत नाहीं; आणि म्हणून त्या अज्ञात म्हणून कल्पिल्या जाऊं लागतात-म्हणजे ज्या घटनेस आत्मिक म्हणतात ति- च्याशी विरुद्ध अशी भौतिक घटना त्यांस आहे अशी त्यांजबद्दल सांकेतिक कल्पना केली जाऊ लागते. तथा- पि बाह्यशक्तीचे एकेरे घटक भी शक्ति मनोविकार म्ह- णून आपणास हान होते तिच्या एकेन्या घटकांशी स्व- भावतः एकस्वरूप कदाचित् असतील अशी कल्पना जरी करतां सेण्यासारखी आहे, तरी त्यांचे अशा री- ·मनाचे द्रव्य २३३ तीनें निरूपण केल्याने आपण पूर्वीहून त्यांच्या अधिक सन्निध येऊ शकत नाही. कारण अगोदरच दाखवि- ल्याप्रमाणे मनाची सर्व रूपें अनेक रीतींनी समुदित झालेल्या समस्वरूप एकेय मनोविकारघटकांची बन- लेली आहेत अशी कल्पना करून त्या रूपांचे अशा एकेया घटकांत पृथक्करण केले तरी असल्या एकेन्या घटकांत जे मनाचे द्रव्य असते त्याचा विचार करण्यास पूर्वीइतकेच आपण असमर्थ राहतो; आणि म्हणून जी शक्ति मनोविकार म्हणून आपल्यास ज्ञात होते तिच्या घटकांसारखेच बाह्यशक्तीचे एकेरे घटक वस्तुतः अस- तात, आणि अशा रीतीने सार्वत्रिक संवेदकता बनते, अशी कल्पना आपणास करतां आली तरी, जे सर्वत्र संवेदक आहे त्याची भावना बनण्यापासून आपण पूर्वी- इतकेच दूर राहतो. अशा रीतीने ज्यास आत्मा म्हणतात त्याचें ज्यास द्रव्य म्हणतात त्याच्यांत रूपान्तर करण्यापेक्षा ( आणि हे तर अगदी अशक्यच आहे ) ज्यास द्रव्य म्हणतात त्याचें ज्यास आत्मा म्हणतात त्याच्यांत रूपान्तर कर- णे जरी अधिक सोपे दिसते, तरी कोणतेंहि रूपान्तर केल्याने आपल्या संकेतापलीकडे आपण जाऊं शकत नाही. ज्या अंधक कल्पना आपल्यापुढे उभ्या राहतात ते केवळ आपल्या शब्दांच्या चुकीच्या गर्भितार्थावरून उत्पन्न झालेले भ्रम आहेत. " मनाचे द्रव्य" ह्या वच- नाचा आपल्या समीकरणांतील 'अ' ह्या अर्थाडून अन्य अर्थी उपयोग केल्यास तें अवश्यमेव आपल्यास चुक्यांत नेऊन टाकितें; कारण भौतिकधर्मदर्शक पदांविना अन्य ..

·२३४ मानसशास्त्राची तत्वे पदी द्रव्याचा आपणास विचार करता येत नाही. म्ह- णन आपली संकेतचिन्हें ही केवळ संकेतचिन्हेंच आहेत असं नेहमी ध्यानात ठेवणे, आणि आपली घटना त्यांचे जे द्वित्त्व मानणे आवश्यक करिते त्याच्यांतच संतुष्ट राहणे, एवढाच मार्ग आपल्यास खुला आहे. मनोवि- काररूपाने ज्ञानवत्तेच्या मर्यादांत आपल्यास प्रादुर्भूत होणारे अज्ञेय इतर रूपांनी ज्ञानवत्तेच्या मर्यादेच्या बाहेर प्रादुर्भुत होणाऱ्या अज्ञेयापेक्षा कमी गूढ नसल्या- मुळे दुसऱ्याचे पहिल्यांत रूपान्तर केल्याने ते समज- ण्याच्या कामी आपण अधिक जवळ जात नाही. ज्या मर्यादितरूपाने सत्ता आत्मांत किंवा विषयींत व्यक्त होते तें (मर्यादित रूप, ज्या मर्यादित रूपाने ती (सत्ता) अनात्मांत किंवा विषयांत व्यक्त होते त्या रूपाप्रमाणे- च, त्या दोहोंना सामान्य जी अमर्यादित सत्ता, ती असू शकणार नाही. प्रकरण दुसरे मनाची घटना ज्या विषयाचे ह्या प्रकरणांत आपण विवेचन कर- णार आहों त्याच्या टापूत अनुषंगाने गत प्रकरणांत आपण गेलो होतो. कित्येक सरल दिसणारे मनोविकार मनोविकाराच्या एकेन्या घटकांचे बनलेले आहेत असे आपण तेथे दाखविलें; आणि त्यावरून असें अनुमान ·मनाची घटना २३५ काढिले की, इतर प्रकारचे मनोविकारहि, बहुधा नाहीं तर कदाचित् तरी, अशाच रीतीने संयुक्त होऊन बन- लेले असतील. आणि मनोविकारांच्या घटनेसंबंधाने असें विवेचन करण्यांत आपण गर्भितरीत्या मनाच्या घटनेचेच विवेचन केलें; कारण मनोविकार हेच मनाचे घटक आहेत. पण ह्या ठिकाणी मनाच्या अन्तिम घटनेच्या संबं- धाचे तर्क एकीकडे ठेवून त्याच्या आदिम घटनेच्या वि- वेचनास लागू. मनाचे जे घटक अन्तर्निरीक्षणाने पृथ- करणीय नाहीत ते खरोखरच सरल आहेत असे गृहीत करून त्यांचे मुळापासून परस्परभेदक विशेष काय आ- हेत, आणि त्यांच्यामधील मांडणीची आवश्यक तत्त्वे काय आहेत ह्याचा विचार आपणांस एथे करणे आहे. ८. मनाचे आदिम घटक ठळकरीत्या परस्परभिन्न अशा दोन प्रकारचे आहेत-मनोविकार व मनोविकारां- मधील संबंध. ह्यांपैकी प्रत्येक समूहाच्या घटकांत अनेक वैसदृश्ये असतात, व त्यांपैकी पुष्कळ अत्यन्त ठळक असतात, पण एका समूहाच्या घटकांना दुसऱ्याच्या घटकांपासून विभिन्न करणारी जी वैसदृश्ये त्यांच्या मा- नाने ती अल्प असतात. म्हणून, सर्व मनोविकारांचे सामान्य विशेष काय आहेत व सर्व मनोविकारांमधील संबंधाचे सामान्य विशेष काय आहेत, ह्याचा प्रथम आ- पण विचार करू या. एथे आपण लक्षण करितो त्याप्रमाणे प्रत्येक मनो- विकार, असा एक ज्ञानवत्तेचा भाग असतो की, त्याला लक्षात येण्याइतके व्यक्तित्व देईल इतकी मोठी जागा ·२३६ मानसशास्त्राची तत्वे तो व्यापीत असतो, त्याचे व्यक्तित्व ज्ञानवत्तेच्या शेजा- रच्या भागांपासून गुणविषयक विशेषाने विभिन्न झालेले असते, आणि तो अंतर्निरीक्षणदृष्टया पाहतां समस्वरूप दिसतो. मनोविकार बनण्यास इतक्या गोष्टी आवश्यक आहेत. उघडच जर, अंतनिरीक्षणाखाली, ज्ञानवत्तेची एकादी अवस्था समकाळी किंवा क्रमाने अस्तित्वांत असलेल्या विसदृश्य भागांमध्ये पृथक्करणीय असेल तर तो एक मनोविकार नसून दोन किंवा अधिक मनोवि- कार असले पाहिजेत. उघडच, ज्ञानवत्तेच्या एका शेजा- रच्या भागापासून जर तो भिन्न करण्यासारखा नसेल, जर तो त्या भागाशी एकरूप असेल, तर तो पृथक् म- नोविकार नसून मनोविकाराचा भाग होय. आणि उघ- डच, जर तो ज्ञानवत्तेचे लक्षात येण्याइतकें क्षेत्र किंवा वेळ व्यापीत नसेल, तर तो मनोविकार म्हणून ज्ञात होऊ शकणार नाही. उलटपक्षी, मनोविकारांमधील संबंधाचा विशेष हा असतो की, ज्ञानवत्तेचा लक्षात येण्यासारखा भाग तो व्यापीत नाही. जे दोन दुवे ( मनोविकार ) तो जुळ- वितो ते काढून घेतले की, त्यांबरोबर तो नष्ट होतो; का- रण त्याला स्वतंत्र स्थान, किंवा स्वताचे व्यक्तित्व नसते. हे खरे आहे की, अन्तिम पृथक्करणाखाली, ज्यास आपण संबंध म्हणतो तो एक प्रकारचा मनोविकार म्हणून ठरतो; म्हणजे, एका ठळक भनोविकारापासून शेजारच्या ठ- ळक मनोविकाराप्रत होणाऱ्या संक्रमणाबरोबर येणारा तो क्षणिक मनोविकार असतो. आणि हे खरे आहे की, तो जरी अत्यन्त अल्पकालिक असतो तरी त्याचा गुण- ·मनाची घटना २३७ विषयक विशेष लक्षात येण्यासारखा असतो. कारण सं- बंध हे ( पुढे आपल्या लक्षात येईल त्याप्रमाणे ) क्ष- णिक संक्रमणाबरोबर येणाऱ्या वैसदृश्यावरूनच एकमे- कांपासून भिन्न दिसत असतात. प्रत्येक संबंधविषयक मनोविकार, जे मज्जाविषयक धके मनाावकारांच्या घट- नेचे एकेरे घटक म्हणून आपण तर्क करितों, त्यांपैकी एक म्हणून वस्तुतः मानण्यास हरकत नाहीं; आणि तो जरी निमिषमात्र कालिक असतो तरी तो कमी किंवा ज्यास्त जोरदार, किंवा कमी किंवा ज्यास्त सोकर्याने उत्पन्न होणारा म्हणून ज्ञात होत असतो. पण हे संबं- धरूप मनोविकार, व सामान्यतः ज्यांस आपण मनो- विकार म्हणतो ते, ह्यांमध्ये इतका बळकट भेद आहे की, त्यांचे आपणांस निराळे वर्ग करणे भाग आहे. त्यांची (संबंधरूप मनोविकारांची) अत्यन्त अल्पकालि- कता, त्यांचे अल्पवैविध्य, आणि जे दुके ते जुळवितात त्यांवरचे त्यांचे अवलंबन, ह्यांवरून ते स्पष्टरीत्या सामा- न्य मनोकिारांपासून भिन्न होतात. पण हा भेद अमर्यादित असं शकणार नाही हे सत्य ह्याहून ज्यास्त स्पष्टरीत्या ध्यानात आणणे कदाचित् इष्ट दिसते. ज्ञानवत्तेचा घटक ह्या दृष्टीने संबंध हा क्षणिक मनोविकार असतो ही गोष्ट कबूल करण्याखेरीज आपण हेहि कबूल केले पाहिजे की, ज्याप्रमाणे जे मनोविकार तो जुळवितो त्यांव्यतिरिक्त संबंधाला अस्तित्व असू शकत नाही, त्याप्रमाणे मनोविकारहि जे अन्य मनो- विकार त्यास काल वा स्थल वा दोन्ही ह्यांत मर्यादित करितात, त्यांच्या संबंधानेंच अस्तित्वांत असू शकणार.

·२३८ मानसशास्त्राची तत्वे अगदी बरोबररीत्या पाहतां, मनोविकार किंवा संबंध ह्या दोहोंपैकी एकहि ज्ञानवत्तेचे स्वतंत्र अंग नसते; स- र्वत्र एक प्रकारचे असें अवलंबन असते की, ज्याप्रमाणे जे मनोविकार संबंध जुळवितात त्यांपासून त्यांस स्वतंत्र व्यक्तित्वे असू शकत नाहीत, त्याप्रमाणेच, मनोविका- रांनी व्यापिलेल्या ज्ञानवत्तेच्या लक्षात येण्यासारख्या क्षेत्रांना स्वतंत्र व्यक्तित्वे असू शकत नाहीत. एवंच, ह्या दोहोंमध्ये आवश्यक भेद अमा दिसतो की, संबंध- रूप मनोविकार ज्याचे भाग करता येत नाहीत असा भाग असून, सामान्य मनोविकार ज्ञानवत्तेचा असा कांहीं भाग असतो की, त्याचे क्रमाने किंवा समकालाने परस्परसंबद्ध असे परस्परसदृश काल्पनिक भाग कर- तां येतात. योग्य मनोविकार [ संबंधरूपी नव्हे तो ] काल व्यापणाऱ्या सदृश भागांचा बनलेला असतो, किंवा स्थल व्यापणाऱ्या सदृश भागांचा बनलेला असतो किंवा दोहोंचाहि बनलेला असतो. कसेंहि असले तरी, योग्य मनोविकार संबद्ध सदृश भागांचा संकल असून, संबंधरूप मनोविकार अपृथक्करणीय असतो. आणि आ- पण अनुमान केले आहे त्याप्रमाणे मनोविकार जर म- नोविकारांच्या एकेन्या घटकांचे किंवा धक्क्यांचे बनलेले असतील, तर त्या दोहोंमध्ये अगदी असाच भेद उत्पन्न झाला पाहिजे. ९. वर लक्षण केलेले सरल मनोविकार विविध प्र- कारचे असतात. त्यांच्या वर्गीकरणाविषयी एथें कांहीं बोलल्यास पुढच्या एका प्रकरणाचा काही भाग एथें सांगितल्यासारखा होईल. पण हा क्रमभंग टाळता ये- ·मनाची घटना २३९ ण्यासारखा नाहीं; कारण मनोविकारांचे काही तात्पुरते समूह बनविल्याविना प्रस्तुत विषयाचे ज्यास्त स्पष्टीकर- ण करता येत नाही. प्राथमिकरीत्या अनुभवास येणाऱ्या बाह्यतः समस्व- रूप मनोविकारांवरच नजर ठेवतां, त्यांचे दोन भाग करतां येतात-अंतर्जन्य मनोविकार व पृष्ठभागजन्य म- नोविकार-उमाळे व संवेदना. ह्या दोहोंची स्वरूपें फा- रच विसदृश असतात. प्रस्तुत शास्त्राच्या पुढच्या एका भागांत असा पुरावा दिला जाईल की, संवेदना जरी सापेक्षदृष्टया सरल असतात, तरी उमाळे सरल दिसत असूनहि अत्यन्त संयुक्त असतात; आणि म्हणून ह्यांम- ध्ये ठळक स्वरूपभेद उत्पन्न होतो. पण त्यांच्यांत घट- नाविषयक जो मुळापासूनचा भेद आहे त्यास उल्लेख न करतां आपण थोडक्यांत असे लक्षात घेऊं की, अंत- निरीक्षणदृष्टया तुलना करतां अंतर्जन्य किंवा मध्यजन्य मनोविकार व पृष्ठजन्य मनोविकार ह्यांमध्ये महत्त्वाचे भेद स्थापन करता येतात. पण ह्या मुख्य विभागांचा विचार करण्याच्या अगो- दर एक पोटविभाग केला पाहिजे. पृष्ठभागजन्य मनो- विकारांचे किंवा संवेदनांचे, बाहेरच्या पृष्ठभागावर पसर- लेल्या मज्जातंतूंच्या टोकांशी चलबिचल होऊन त्यांनी उत्पन्न झालेल्या असल्यामुळे ज्यांच्यात बाह्य कारक कारणें गर्भित होतात त्या संवेदना, आणि शरीराच्या आंत पसरलेल्या टोकांशी चलबिचल होऊन उत्पन्न झा- लेल्या असल्यामुळे ज्यांच्यांत बाह्य कारणें गर्मित होत नाहीत त्या संवेदना, असे दोन वर्ग करतां येतात; पैकी ·२४० मानसशास्त्राची तत्त्वे दुसऱ्या प्रकारच्या संवेदना · पृष्ठभाग ' शब्दाच्या सा- मान्य अर्थी जरी पृष्ठभागजन्य नसतात, तरी इंद्रियवि- ज्ञानदृष्टया त्या तशा असतात. पण ज्या अर्थी शरीरा- चा बाह्य भाग व अंतर्भाग ह्यांच्यामध्ये खोलीच्या संबं- धाने अनेक प्रमाणे किंवा अंश आहेत, त्या अर्थी हा भेद सूक्ष्मदृष्ट्या ठळक म्हणण्यापेक्षां स्थूलदृष्ट्या ठळ- क आहे. तथापि आपल्यास असे दिसून येईल की, ज्या मज्जातंतूंत ह्या संवेदना उत्पन्न होतात त्यांच्या स्थान- विषयक ह्या भेदाबरोबर त्यांच्या स्वरूपांत कांहीं भेद उत्पन्न होत असतात, आणि ह्यां तंतूंच्या पृष्ठभागसमी- पतेच्या किंवा मध्यसमीपतेच्या मानाने ते भेद कमज्या- स्त ठळक असतात. अशा रीतीने विभागलेल्या व पोटविभागलेल्या ह्या प्राथमिक किंवा खऱ्या मनोविकारवर्गासमोर, तद्वतच विभागलेल्या व पोटविभागलेल्या दुय्यम किंवा अमूर्त मनोविकारांचा पूरक वर्ग मांडिला पाहिजे. सामान्यह- ष्ट्या पाहतां हे दोन वर्ग ठळकपणांत एकमेकांपासून फार भिन्न असतात. प्राथमिक किंवा मुळांत उत्पन्न झा- लेले मनोविकार जर सापेक्षदृष्टया ढळढळीत असतात, तर दुय्यम किंवा पुनर्जागृत वा पुनः उत्पन्न झालेले म- नोविकार त्यांच्या मानाने अंधक असतात. एथे आण- खी असे सांगितले पाहिजे की, ढळढळीत मनोविकारांत मज्जाजालाच्या पृष्ठभागावर तेव्हांच्या तेव्हां व्यापार क- रणारे बाह्य उत्क्षोभक गर्भित होतात; आणि अंधक म- नोविकारांत गतकाली स्वव्यापार केलेले बाह्य उत्क्षोभक ग- र्भित होतात, पण त्यांचा हल्लींचा व्यापार गर्भित होत नाही.

·मनाची घटना २४१ एवंच आपणास दोन वर्गीकरण आपल्या मनांत बा- ळगली पाहिजेत. रचनाबद्ध वर्गीकरण व व्यापारबद्ध वर्गीकरण; मध्यजन्य मनोविकार किंवा उमाळे, व पृष्ठ- जन्य मनोविकार किंवा संवेदना; आणि शरीराच्या वाह्य मागावर उत्पन्न झालेल्या संवेदना व अंतर्भागावर उत्प- न झालेल्या संवेदना असा संवेदनांचा पोटविभाग; हे वि- भाग व्यापार करणाऱ्या भागांना अनुलक्षून आहेत.(म्ह- णजे, हे वर्गीकरण रचनेच्या आधारावर केलेले किंवा रचनाबद्ध आहे.) पण ढळढळीत किंवा वास्तविक मनो- विकार आणि अंधक किंवा काल्पनिक मनोविकार हा विभाग वरील विभागांस जणू काय अगदी आडवा छेदीत असून ह्या भागांच्या व्यापारांच्या संचयभेदाला तो अ- नुलक्षून आहे. ( म्हणजे व्यापारविषयक आहे.) पहिले वर्गीकरण मनोविकारांच्या जातिवैसदृश्यांच्या दृष्टीने झा- लेलें आहे; व दुसरे वर्गीकरण सर्व जातींना सामान्य अशा ठळक अंशवैसदृश्यांच्या दृष्टीने होत असते. १०. सरल मनोविकारांच्या वर्गाकडून आतां आपण मनोविकारांमधील सरल संबंधांकडे जाऊं, कारण पुढे जाण्यापूर्वी त्यांच्या संबंधानेंहि कांही म्हटले पाहिजे. त्यांचे अन्तिम पृथक्करण एथें करतां येत नसल्यामुळे त्याच्या अभावी कांहीं संक्षिप्त सामान्य विधानेच त्यांच्या- संबंधाने एथें पुरे म्हणून समजली पाहिजेत. आधीच सांगितल्याप्रमाणे संबंधाच्या अस्तित्वाला तो संबंध ज्यांच्यामधील दुवा असेल अशा दोन मनो- विकारांचे अस्तित्व आवश्यक असते. दोन मनोविकारां- च्या अस्तित्वाला काही भेद आवश्यक असतो. आणि २१ ·२४२ मानसशास्त्राची तत्त्वं विभाग, म्हणून संबंधाच्या अस्तित्वाला काही फेरबदल उत्पन्न होणे आवश्यक असते-म्हणजे, नवीन अवस्थेच्या प्रारं- भाने उत्पन्न केलेला क्षणिक धक्का गर्भित करणारे, एका समस्वरूप दिसणाऱ्या अवस्थेतून दुसऱ्या समस्वरूप दिसणाऱ्या अवस्थेप्रत संक्रमण होणे आवश्यक असते. ह्यावरून असे सिद्ध होते की, फेरबदल किंवा धक्का ह्यांचा कमी ज्यास्ती अंश हा संबंधांमधील भेदांचा अ- न्तिम पाया असतो. म्हणून त्यांचा मुख्य जे मनोविकार सम असतील त्यांच्यामधील संबंध किंवा सदृश्यतेचे संबंध, आणि जे मनोविकार विषम जाहेत त्यांच्यामधील संबंध किंवा वैसदृश्याचे संबंध, असा होतो. हे दुसरे संबंध, ज्याप्रमाणे संक्रमण कमी किंवा ज्यास्त जोमाच्या मनोविकाराप्रत होत असेल त्याप्रमाणे वाढणाऱ्या तीव्रतेचे संबंध व कमी होणाऱ्या तीव्रतेचे संबंध, अशा रीतीने पुनः विभागतां येण्यासारखे आहेत. आणि त्यांचे, संचयविषयक वैसदृश्याचे संबंध व गुण- विषयक वैसदृश्याचे संबंध, असे आणखी विभाग करतां येण्यासारखे आहेत. अशा रीतीने केवळ फेरबदल म्हणून विचारांत घे- तलेले, आणि फेरबदलाचा अंश किंवा जात ह्यांच्या प्र- माणे समुदित केलेले, संबंध समकालीन व क्रमिक अशा दोन मोठ्या वर्गापैकी ह्या किंवा त्या वर्गात पुनः पडत असतात. पण समकालीन आस्तत्वांवेषयक व ऋमिक अस्तित्वविषयक असा हा मूलसंबंधविभाग समतावि- षयक संबंध व विषमताविषयक संबंध ह्या पूर्वीच्या वि- भागावर अवलंबून असतो. कारण सदृश किंवा विसदृश ·मनाची घटना २४३ जातीचे असा जो संबंधांचा विभाग आपण करितों तो ते संबंध स्थापन करण्यास जे मनोविकार लागतात त्यांची तुलना करून, आणि ते सदृश आहेत किंवा वि- सदृश आहेत हे पाहून, आपण करीत असतो; आणि पुढे आपल्या असे ध्यानात येईल की, समकालीन अ- स्तित्व व क्रमिक अस्तित्व हे संबंध असल्याच प्रका- रच्या सरणीने भिन्न म्हणून ओळखतां येण्यासारखे आहेत. ११. सरल मनोविकार व सरल संबंध ह्यांचे लक्षण केल्यावर, व त्यांपैकी प्रत्येकाच्या मुख्य मुख्य प्रकारांचे तात्पुरतें वर्गीकरण केल्यावर, ह्या घटकांचे मन कसे बन- लेले असते, आणि त्याचे निरनिराळे भाग त्यांच्या सं- योगाच्या निरनिराळ्या सरण्यांनी विशिष्टीकृत कसे असतात, हे पाहण्याच्या मार्गास आपण आतां लागं या. मध्यजन्य मनोविकारांच्या बनलेल्या ज्ञानवत्तेचे प्र- देश पृष्टजन्य मनोविकारांच्या बनलेल्या ज्ञानवत्ताप्रदे- शांपैकी जे भाग शरीराच्या अंतर्भागी उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांनी व्यापिलेले असतात ते. शरीराच्या बाह्य भागांवर उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांनी व्यापिलेल्या भागांहून फार विसदृश्य असतात. दोन्ही ठिकाणी ही ठळक वैसदृश्ये हजर असलेल्या संबंधविषयक कटकां- च्या कमज्यास्त प्रमाणावरून उत्पन्न झालेली असतात. मध्यजन्य मनोविकारांमध्ये समकालीन वक्रमिक दोन्ही प्रकारच्या परस्पर मर्यादा अंधक व दूरदूरच्या असतात आणि आंतील चलबिचलांनी उत्पन्न झालेल्या पृष्ठजन्य मनोविकारांमध्ये काही अत्यन्त अनिश्चित व फारच थोडे उच्च प्रमाणावर निश्चित असतात; पण बाह्य चल- ·मानसशास्त्राची तत्त्व बिचलांनी उत्पन्न केलेले मनोविकार समकालीनता व ऋमिकता ह्या दोन्ही दृष्टींनी बहुधा अगदी स्पष्टपणे सं. बद्ध असतात, आणि त्यांच्यापैकी उच्चतमामध्ये स्थल- विषयक, कालविषयक किंवा उभयविषयक परस्पर मर्या- दा अत्यन्त स्पष्ट असतात. हे स्थूल भेद मनोविकारांचे घटक व संबंधाचे घटक, यांच्या मिश्रणाच्या प्रमाणा- वर अवलंबून असल्यामुळे दृष्टान्ताविना समजावयाचे नाहीत व त्यांचे महत्व लक्षात यावयाचे नाही. म्हणून तसे दृष्टान्त आतां देऊ; आणि मनाच्या ज्या भागांत संबंधविषयक घटकांचे प्राबल्य असते तेथून ते देण्यास सुरवात करूं. डोळ्याच्या भिंगांचे डोक्याच्या पडद्यावर प्रतिमा उठविणारे दृग्विषयक इंद्रियनाल संवेदनाविहिन असते ही गोष्ट ध्यानात घेतां आपणांस असे म्हणण्यास हर- कत नाही की, मज्जातंतुजालाच्या पृष्ठभागविषयक दुस- ऱ्या कोणत्याहि विस्तारापेक्षा डोळ्याच्या पडद्याचा त्या- च्यावर व्यापार करणाऱ्या बाह्य कारणाशी ज्यास्त प्र- त्यक्ष संबंध येत असतो. आणि मनोविकाराचे घटक सं- बंधाच्या घटकांशी अत्यन्त निकट रीतीने गुंतलेले दिसतात ते सभोवतालच्या.पदार्थापासून परावर्तित झा- लेल्या अनेक प्रकाशांनी उत्पन्न झालेल्या आणि डो- ळ्यांच्या पडद्यावर एकत्र झालेल्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांम- ध्येच दिसतात. दृष्टीने उत्पन्न झालेल्या बहुसंख्याक ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांच्या परस्पर मर्यादा इतर सर्वांपेक्षा ज्यास्त स्पष्ट असतात; कारण जवळजवळच्या अवस्थां- मधील भेद अत्यन्त निश्चित असतात. शिवाय आणखी ·मनाची घटना २४५ एक गोष्ट अशी ध्यानांत आणावयाची की, ह्या ठिकाणी संबंधरूप अंग त्याच्या दोन्ही मूलरूपी प्रबल असते. कारण ह्या मनोविकारांपैकी काही समकाली एकमेकांस फार स्पष्टपणे मर्यादित करितात, आणि कांही एकमे- कांस क्रमाने तितक्याच स्पष्टपणे मर्यादित करितात. शरीराच्या सामान्य पृष्ठभागावर क्रियांनी उत्पन्न केलेले मनोविकार देखील एकमेकांपासून स्पष्टपणे भिन्न दिसतात, जरी डोळ्याच्या पडद्यावर उत्पन्न होणा-या मनोविकारांइतके स्पष्टपणे भिन्न ते दिसत नाहीत. का- तडीवर एकमेकांनजीकच्या स्थानी उत्पन्न केलेल्या स्प- विषयक संवेदना ज्ञानवत्तेचे नजीकचे पण पृथक् भाग बनलेले असतात; आणि त्या संवेदना एकमेकींच्या स- निध असणाऱ्या म्हणूनच एकमेकींपासून भिन्न दिसतात असें नाही, तर त्यांच्या पूर्वी गेलेल्या व मागून येणा- या अगदी नजीकच्या तसल्याच संवेदनांपासूनहि त्या भिन्न म्हणून ओळखता येतात. शिवाय बोटांची टोंके, जिव्हेचें अग्र, इत्यादि पृष्ठभागाच्या ज्या भागांना जणूं काय अत्यन्त बाह्यपणा असतो, म्हणजे ज्यांचा बाह्य पदार्थाशी पुष्कळ वेळां व विविध व्यवहार होत असतो, त्यांपासून निघणाऱ्या स्पर्शविषयक संवेदनांमध्ये परस्पर मर्यादितपणा अत्यन्त मोठ्या प्रमाणावर असतात. ह्यांच्या खालोखाल स्पष्ट मर्यादित श्रवणविषयक मनो- विकार असतात. ह्यांपैकी जे एकत्र उत्पन्न होतात त्यां- च्यांतील संबंध अपूर्णपणे स्पष्ट असतात. अशिक्षित का- नांतून ग्रहण केल्यास थोडकेच समकालीन ध्वनी ज्ञान- वत्तेत अस्पष्टपणे पृथक् करता येण्यासारखे असतात;

·मानसशास्त्रांची तत्त्वे क असतात. जरी तेच ध्वनी गानवादन जाणणाराच्या कानानें ग्रहण केल्यास त्यांतील पुष्कळ ध्वनी तो भिन्न किंवा समस्व- रूप म्हणून ओळखू शकतो. पण क्रमिक ध्वनीमध्ये सं- बंधविषयक मनाचे घटक ठळक असतात. एकमेकांमा- गून फार जलद येणाऱ्याहि सुरांमधील भेद स्पष्टपणे ल- क्षांत येतात. पण दृष्टीच्या प्रदेशांतील परस्परभिन्न सं- वेदनांमधील मर्यादांपेक्षा ह्या सुरांमधील मर्यादा कमी ठळ- रुचिविषयक संवेदनांकडे जातां असे दिसते की, त्यांचा उगम वरच्याहून कमी बाह्य अस- त्यामुळे ( कारण रुचिविषयक मज्जातंतु जिन्हेच्या अ- ग्रावर पसरलेले नसन तिच्या मागच्या भागावर व तालू- च्या पृष्ठावर पसरलेले असतात ) त्यांचे संबंध वरच्या- हून कमी निश्चित असतात. समकालीन चवीमध्ये भाप्त- णारे भेद वरच्या मानाने अस्पष्ट असतात, आणि ते दोन किंवा तीन ह्यांच्यापलीकडे जात नाहीत. त्याच- प्रमाणे क्रमिक चवींचे आदि व अंत प्रत्येक नजरफें- कीबरोबर प्राप्त होणाऱ्या दृग्विषयक ठशांच्या आदिअं- तांपेक्षा फारच कमी सूक्ष्म असतात; आणि क्रमिक चवी क्रमिक सुरांइतक्या जलद रीतीनें भिन्न म्हणून मुळीच आळखतां यत नाहीत. घ्राणविषयक स- वेदनांमधील परस्परमर्यादा तर ह्याहूनहि कमी निश्चित असतात, कारण वरच्यासारख्या ह्याहि संवेदना पृष्ठभा- गापासून बऱ्याच अंतरावर सुरू होत असतात (कारण नाक है वासाचे स्थान नसून त्यांतील घाणविषयक खो- ली हे त्याचे स्थान असते, तिच्याशी नाकपुड्यांचा सं. बंध असतो, व ती खोली नाकांत वर दोन डोळ्यांच्या ·मनाची घटना २४७ मध्ये असते ), समकालीन गंधामधील भेद फार अंधक असतो; आणि बहुधा तिहींहून ज्यास्त समकालीन वास भिन्न म्हणून ओळखतां येत नाहीत. ऋमिक गंधांसंबं- धाने हे उघड आहे की, ते अस्पष्टपणे सुरू व बंद हो- तात, आणि जलद क्रमाने ते अनुभवतां यत नाहीत. आपण आतां आंतील चलबिचलांनी उत्पन्न केलेल्या पृष्ठजन्य मनोविकारांचा विचार करूं. ह्यांपैकी उद्गमाने अत्यन्त पृष्ठभागीन व ज्ञानवत्तेच्या दृष्टीने अत्यन्त संबं- धरूप मनोविकार म्हटले म्हणजे स्नायुविषयक ताणा- च्या संवेदना होत. ह्या संवेदना आपण जोराचा प्रयत्न करीत असूं तेव्हां खेरीजकरून जरी अगदी दुर्बल अ- सतात, आणि त्यांचे आदिअंत जरी इतके पुसट अस- तात की, त्यांच्या मालेचे भाग अगदी अस्पष्ट पडतात; तरी ते निरनिराळे करणे व ओळखणे ह्याम यें गर्मित होणाऱ्या मर्यादेपर्यंत ते परस्परसन्निहित व परस्पर- तथापि हे भेद व ओळखी इतक्या अर्ध- वट असतात की, वरचेवर त्यांचे अप्रत्यक्ष ताळे पाहवे लागतात. यासंबंधाने एथे आणखी असे सांगितलें पा- हिजे की, स्नायुविषयक ताणांमधील संबंध विपुलता व स्पष्टपणा ह्या बाबतीत कमज्यास्त होत असतात. जे स्नायु डोळे, बोटें, व ध्वनिसंबंधक इंद्रियें यांना चलन देतात तसल्या लहान व सतत हालचाल करणाऱ्या स्ना- यूंमधून येणारे मनोविकार अत्यन्त ठळक असतात; आणि तंगड्या व शरीराचा मधला सोंट ह्यांतील स्नायूं- प्रमाणे जे स्नायू मोठाले किंवा मध्यभागस्थ किंवा दो- न्ही प्रकारचे असतात त्यांतून येणारे मनोविकार अगदी भिन्न असतात;

·२४८ मानसशास्त्राची तत्त्वं कमी ठळक असतात. हातपाय व शरीर ह्यांमध्ये पसर- लेल्या ज्या मज्जातंतूंमध्ये संबंधरूप अंग फार लहान प्रमाणावर दिसते, त्यांच्यांत चलबिचल झाल्याने उत्पन्न होणाऱ्या इना व वेदनारूप अनियमित मनोविकार ह्यां- कडे दुर्लक्ष करून, जे भाग बाह्य भागांपासून अत्यन्त दूर आहेत त्या भागांत उत्पन्न होणारे, व अत्यन्त अ- पसंबंधरूप ह्या दृष्टाने, ज्या मनोविकारांपासून आपण सुरवात केली त्या मनोविकारांपासून अत्यन्त भिन्न दि- सणारे, जे मनोविकार त्यांच्याकडे आता आपण वळू. भुकेचा आदि व अंत दोन्ही अत्यन्त अस्पष्ट असतात. ती मुकाट्याने सुरू होऊन हळू हळू नाहीशी होत अ- ल्यामुळे जे मनोविस्तार काळाच्या संबंधाने अगदी नि- कटवासी परस्परमर्यादेनं एकमेकांपासून भिन्न होतात त्यांपासून अगदी विसदृश आहे. समकालीन मनोविका- रांनीहि ती ( भूक ) लक्षात येण्यासारखी भिन्न झाले- ली दिसत नाहीं; कारण ज्ञानवत्तेच्या समकालीन अव- स्थांमध्ये तिचे स्थान अनिश्चित असते. आणि काल व स्थल यांच्या दृष्टीने संबंधविषयक हा अनिश्चितपणा नि- यमित व अनियमित अमे जे पोटांतील इंद्रियविषयक भुकेशिवाय इतर मनोविकार त्यांच्यामध्येहि दिसून येतो. मध्यजन्य मनोविकार किंवा उमाळे यांच्या संबंधाने संवेदनांच्या संबंधाने में म्हटले तसेंच बहुतेक म्हटले पाहिजे. त्यांचे कालविषयक आदि व अंत संवेदनांच्या आदिअंतांच्या मानाने अनिश्चित असतात, आणि स्थ- लविषयकहि निश्चित स्थान त्यास नसते. म्हणजे, ते ज्ञानवत्तेच्या पूर्व व उत्तर अवस्थांनी निश्चितपणाने म.

·मनाची घटना २४९ र्यादित नसतात; आणि ज्ञानवत्तेच्या समकालीन अव- स्थाहि त्यांस निश्चित मर्यादा घालून देत नाहीत. एवंच या ठिकाणी मनाचे संबंधरूप अंग अत्यन्त अस्पष्ट किं- वा अंधक असते. अमुक एका अवधींत येऊ शकतील अशा उमाळ्यांमधील क्रम एकंदरीत अल्पसंख्याक व अनिश्चित असतात; जे दोन किंवा तीन उमाळे एका काली किंवा एकत्र असू शकतात त्यांच्यामध्ये अस्पष्ट भेद करणेच काय ते शक्य असते. १२. अशा रीतीने स्थूलरीत्या परस्पराभिन्न असे जे हे ज्ञानवत्तेचे प्रदेश त्यांमध्ये आणखी व वरच्या इतके- च महत्त्वाचे भेद दिसून येतात. समकालीन व ऋमिक मनोविकारांच्या परस्परमर्यादितपणांत दिसणाऱ्या संबं- धरूप अंगाबरोबर मनोविकारांची परस्पर संकर्षणे किंवा संसक्त्या येत असतात; आणि स्थल व काल ह्यांमध्ये मनोविकारांच्या अनिश्चित मर्यादांबरोबर त्यांचा परस्प- रांपासून विकलितपणा दिसून येतो. हे लक्षात घेण्या- साठी वर तुलना केलेल्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांकडे आपण पुनः पाहूं या. दृग्विषयक टशांत सूक्ष्मरीत्या मर्यादित जे रंगाचे पट्टे एकत्र आढळतात ते अपृथक्करणीयरीत्या परस्पर सं- युक्त असतात-म्हणजे, ते एकमेकांना घट्ट लागून अस- तात व निराळे करता येत नाहीत. आणि एका पदा- र्थावरून काढून दुमय पदार्थावर नजर लाविल्याने जे ऋमिक दृग्विषयक मनोविकार उत्पन्न होतात त्यांचा परस्परसंबंध इतका जोरदार असतो की, त्यामुळे त्यां- च्या क्रमाची निश्चित ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते. एवंच ह- ·२५० मानसशास्त्राची तत्त्वं विषयक मनोविकार त्यांच्या स्पष्ट मर्यादितपणामुळे इतर सर्व मनोविकारांहून भिन्न दिसत असून ते स्थल- संबंधाने पूर्णपणे सुसंगत असतात, आणि कालसंबंधाने फार सुसंगत असतात. पदार्थ कवटाळिल्याने उत्पन्न झालेल्या स्पर्शविषयक संवेदनांमध्ये इतकी मोठी परस्पर- चिकाटी किंवा संसक्ति नसते. बोटाने एकदम चांचपले- ल्या दोन बिंदूंनी उत्पन्न केलेले मनोविकार जरी अशा रीतीने एकत्र राहूं शकतात की ज्ञानवत्तेत ते एकमेकां- पासून फार दूर करता येत नाहीत, तरी त्या दोन विं- दूंनी उत्पन्न केलेल्या दृग्विषयक मनोविकारांना जोड- णाऱ्या बंधनापेक्षा त्यांना जोडणारे बंधन कमी घट्ट असते; आणि हे मनोविकार जेव्हां दोहोंहून अधिक असतात, तेव्हां ज्ञानवत्तेतील त्यांचे संबंध इतके सईल असतात की, त्यांच्या सापेक्षस्थानांच्या भावनेमध्ये पु- प्कळ फेरबदल करता येतो. तरी समकालीन स्पर्शवि- षयक मनोविकारांमधील दुव्यांचा जोर बराच मोठा अ- सतो, जसा त्याच जातीच्या क्रमिक मनोविकारांमध्ये असतो. आतां समकालीन ध्वनींनी समकालीन मनोविकारांमध्ये, विशेषतः जर ते सुसंगत नसतील तर, परस्परचिकाटीची वाण परस्परमर्यादितपणाच्या वाणे- इतकीच ठळक असते. पण क्रमिक ध्वनींनी उत्पन्न के- लेल्या क्रमिक मनोविकारांमध्ये आपल्यास असे आढळू- न येते की, स्पष्ट परस्परमर्यादितपणाबरोबर ठळक पर- स्परचिकाट्याहि दिसून येतात. ऋमिक सूर किंवा उ- चार एकमेकांस जोराने चिकटून राहतात. सम- कालीन व क्रमिक रुची जरी एकमेकांशी ह्याहून फारच ·मनाची घटना . २५१ हत नाहीत. कमी स्पष्टपणे बांधलेल्या असतात, तरी त्या वरच्या मानाने कमी संबद्धच असतात. समकालीन दृग्विषयक मनोविकारांमध्ये जसे परस्परसंबंध असतात, किंवा ए- काच क्षणी ब्यांडाने उत्पन्न केलेल्या ध्वनीमध्येहि जसे संबंध असतात तशासारखे. समकालीन रुचींमध्ये मुळीच नसतात, आणि रागाचे सूर जसे क्रमाने एकमेकांस ध- रून राहतात, तशा क्रमिक रुची एकमेकींस धरून रा- वासांचेहि असेंच आहे. त्यांच्या पर- स्परमर्यादा जशा अंधक असतात तसे त्यांचे एकमे- कांस जोडणारे दुवेहि दुर्बल असतात. स्नायुविषयक व्यापारांबरोबर येणाऱ्या मनोविकारां- ची संकर्षणे त्यांच्या मर्यादांसारखींच बहुतेक गुप्त अस- तात. स्नायुविषयक मनोविकारांच्या परस्परमर्यादांचे निरीक्षण करण्यांत अडचण यामुळे येते की, प्रत्येक स्नायु किंवा स्नायुसंघ विश्रांतीच्या अवस्थेतून क्रियेच्या अवस्थेत व क्रियेच्या अवस्थेतून विश्रान्तीच्या अवस्थेत ज्या पायऱ्यांनी जातो त्यांस लक्षात येण्याइतका वेळ लागतो; आणि म्हणून त्याबरोबर येणारा मनोविकार एकदम सुरू किंवा बंद होणाच्या ऐवनी दोन्ही टोकांना हळू हळू कमी किंवा ज्यास्त होत जातो. ज्या स्थळी ते परसरांना लागतात त्या ठिकाणी ते दुर्बल असल्यामुळे ते जोरदार परस्परसंकर्षणे किंवा चिकाट्या उत्पन्न करण्यास अक्षम असतात. खरोखरच जोराच्या प्रयत्नाबरोबर येणारे मनोविकार बाजूस ठेवितां, आप- ल्यास असें म्हणता येईल की, इतर बहुतेक मनोविका- रांच्या मानाने स्नायुविषयक मनोविकार इतके अंधक अशा रीतीने ·२५२ मानसशास्त्राची तत्त्वं असतात की, त्यांचे संबंध जातिदृष्टया व क्रमदृष्टयाहि अस्पष्ट असतात. त्यांच्या चिकाट्या बऱ्याच अंशी स्व- यंचलित ( यंत्रवत् होणान्या ) मज्जाव्यापारांच्या अस- तात; आणि तितक्या मानाने ज्ञात अवस्थांच्या त्या ति- तक्या कमी चिकाट्या असतात. ज्या अंधक म- नोविकारांचे स्थान पोटांतील इंद्रिये आहे. त्यांचे उदाह- रण पूर्वीप्रमाणेच क्षुधा हे देता येईल. ह्या उदाहरणांत स्थल व काल ह्या दोहोंमध्ये मर्यादितपणाचा जसा अ- त्यन्त अनिश्चितपणा दिसतो तसा चिकाटीचाहि अत्यन्त अभाव दिसतो. क्षुधेच्या आधी किंवा मागून ज्ञानवत्तेत एकदम दुसरा एकादा मनोविकार येत नाही. ती एका- द्या समकालीन मनोविकारालाहि चिकटून रहात नाही. क्षुधेत मनाचे संबंधरूप अंग बहुतेक गैरहजर असते, आणि ती काही रुची व गंध ह्यांना अल्पशी चिकटून राहते. शेवटची गोष्ट ही की, मध्यजन्य मनोटिकारामध्ये किंवा उमाळ्यांमध्ये विशेषांचा असलाच संयोग आढळू- न येतो. जेव्हां उमाळे एकत्र येतात तेव्हां ते एकत्र राहतात असे क्वचितच म्हणता येईल; क रण त्यांच्या- मधील बंध इतका दुर्बल असतो की, त्यांपैकी पाहिजे तो नाहीसा झाला तरी बाकीच्यांवर त्याचा कांहीं परि- णाम होत नाही. क्रमिक उमाळ्यांमध्येहि लक्षांत ये- ण्याइतक्या जोराचे दुवे नसतात; कारण नियमित क्रम सुरू होईल अशा रीतीने त्यांतील कोणताहि उमाळा दुसन्याला चिकटलेला नसतो. आणि उमाळे व त्यांच्या पूर्वी येणारे कांहीं ज्यास्त निश्चित मनोविकार ह्यांच्या- मध्ये जोरदार संबंध जरी असतात, तरी हे संबंध उ- ·मनाची घटना २५३ माळे व एकेरे पूर्वगामी मनोविकार ह्यांच्यामध्ये नस- तात, तर उमाळे व पूर्वगामी मनोविकारांचे मोठाले संघ ह्यांमध्ये असतात; आणि ही चिकाटीहि जोरदारपणांत फारच कमज्यास्त होत असून कधी कधी ती अगदीहि नाहीशी होऊ शकते. १३. ह्या परस्परसंबद्ध विशेषांवर अवलंबून अस- णारा मनाच्या घटनेचा आणखी एक विशेष आतां सांगू. आपण पाहिले आहे की, बाह्य चलबिचलांनी उत्पन्न झालेल्या मनोविकारांचे ज्ञानवत्ताप्रदेश संबंधरूप अंगा- च्या प्राबल्याने विशिष्टीकृत असतात, व त्यांत परस्पर- मर्यादितपणाचा स्पष्टपणा आणि घटकमनोविकारांमधील चिकाटीचा जोर ही येत असतात; आणखी आपण असें पाहिले आहे की, उलटपक्षी मध्यस्थ व पृष्ठस्थ आंतील चलबिचलांनी उत्पन्न केलेले मनोविकार संबंधरूप अंगा- च्या कमतरपणाने विशिष्टीकृत असतात, व त्यांत पर- स्परमर्यादितपणा व चिकाटी यांचीहि वरच्या प्रमाणावर कमतरता येत असते. आतां आपणाला असे लक्षांत व्या- वयाचे आहे की, अशा रीतीने स्थूलपणे परस्परभिन्न असलेले जे ज्ञानवत्ताप्रदेश ते त्यामुळे आणखी ह्या बा- बतींत परस्परभिन्न असतात की, त्यापैकी एका प्रका- रांतील घटकमनोविकारांचे सुसंगत व सुनिश्चित असे संघ बनतात, व दुसऱ्या प्रकारांत तसे बनत नाहीत. एकादा पदार्थ पाहून उत्पन्न झालेली ज्ञानवत्तेची अ- वस्था स्पष्टपणे मर्यादाबद्ध अशा प्रकाशांची, छायांची व रंगांची बनलेली असते, आणि ह्या संघांपैकी कोण- ताहि संघ बनवणारे समकालीन मनोविकार व संबंध २२ ·२५४ मानसशास्त्राची तत्त्वे यांचा अपृथक्करणीय असा एक गोळा बनलेला असतो. बऱ्याच प्रमाणावर क्रमिक दृग्विषयक मनोविकार निश्चित संघांनी एकमेकांस चिकटून राहत असतात. ज्या अर्थी त्यांच्यापैकी बहुतेक कमज्यास्तपणे संमिश्र अशा हाल- णाऱ्या पदार्थीनी उत्पन्न केलेले असतात, त्या अर्थी त्यांचे हे क्रमिक संघीभवन त्यांच्या समकालीन संघीभवनापा- सून पृथक् म्हणून ओळखून काढणे कठीण जाते. पण ज्या खिडकीतून आपण पहात आहों तिच्या जवळून एकाएकी पुढे उडत गेलेल्या पक्ष्याचे उदाहरण जर आ- पण घेतले तर असे स्पष्ट होते की, आपल्यांत क्रमाने उत्पन्न होणारा मनोविकार त्याच्या ( त्या पक्ष्याच्या) चलनरेषेची ( तो ज्या रेत उडत गेला असेल तिची) इतकी सुसंगत व सुनिश्चित ज्ञानवत्ता उत्पन्न करितात की, आपले डोळे न हालवितां, तो अगदी बरोबर को- णत्या मार्गाने गेला हे आपल्यास कळून येते. श्रोतृविषयक मनोविकारांचे संघ बनणे समकालीन मनो- विकारांमध्ये सामान्यतः अल्प असून क्रमिक मनोविका- रांमध्ये बरेंच बळकट असते. म्हणून जे ज्ञानवत्तेत आ- पणास शब्द म्हणून ज्ञात होतात ते ध्वनींचे संकलित- समूह उत्पन्न होत असतात. म्हणूनच ज्यांस आपण गानविषयक शब्दसमूह म्हणतो त्या सूरशृंखला उत्पन्न होत असतात. समकालीनतेच्या संबंधांनी स्पर्श- विषयक मनोविकारांचे संघ बनणे हे जरी वरच्याइतकें निश्चित नसते, तरी बरेच मोठे असते. किल्लीसारख्या एकाद्या काही लहान पदार्थावर हात ठेविला म्हणजे कित्येक ठसे जरी एकमेकांजवळ भासले तरी पृथक् म्ह- ·मनाची घटना २५५ णून भासतात; पण ते ज्या ठोकळ मर्यादांत असतील त्या ज्ञात व्हाव्या इतके त्यांचे परस्परसंबंध जरी स्पष्ट झालेले असतात, तरी किल्लीकडे पाहून जे ठसे उत्पन्न होतात त्यांचा संघ जसा स्पष्ट व निश्चितसा दिसतो, तसा ह्यांचा दिसत नाही. हातावर चालत जाणाऱ्या मा- शीनें उत्पन्न केलेले स्पष्ट मनोविकार, ती मणगटाकडे चालली आहे किंवा बोटांकडे चालली आहे, हातावरून उजवीकडून डावीकडे किंवा डावीकडून उजवीकडे चा- लली आहे ही सामान्य ज्ञानवत्ता उत्पन्न व्हावी, इत- क्या जोराने व निश्चितपणे एकमेकांस चिकटून राहतात; पण तिच्या अगदी तंतोतंत मार्गाची ज्ञानवत्ता त्यांवरून उत्पन्न होत नाही: रुचींचे समकालीनत्वें फार सरल व असंबद्ध असेच काय ते संघ बनतात, व क्रमाने तर बहुतेक मुळीच बनत नाहीत.वासांचेंहि असेंच आहे. आंतील चलबिचलांनी उत्पन्न केलेल्या पृष्ठजन्य म- नोविकारांमध्ये जी संकलित होण्याची क्षमता दिसते ती स्नायूंच्या हालचालींबरोबर येणाऱ्या मनोविकारांत दि. सून येते. पण ह्या मनोविकारांमध्ये मर्यादेचा अस्पष्टप- णा व मजबूत चिकाटीचा अभाव ही जी दिसुन येतात त्याबरोबर संघांचाहि सामान्य अस्पष्टपणाच दिसून येतो. ज्या मज्जाविषयक क्रियांचा स्नायुविषयक हालचाली हा परिणाम असतो त्यांचे समूह निश्चितपणाने बनून येतात, तरी त्यांचे संयोगीभवन प्रथम दुर्बल असून पुनःपुनः झाल्यानेच मजबूत बनते. आणिः ह्याबरोबरच ज्या अर्थी ते संयोगीभवन स्वयंचलित किंवा आपोआप यंत्रवत् होणारे बनून येते, त्या अर्थी त्याच्याबरोबर जरी पुष्कळ ·२५६ मानसशास्त्राची तत्त्वे येणारे मनोविकार कमी कमी स्पष्ट होत जातात, आणि ते जसनसे जुळत जातील तसतसे ज्ञानवत्तेतून निघून जा- तात. जरूर त्या संयुक्त हालचाली पुष्कळ वेळां केल्या- वर खोलीतून इकडून तिकडे काळोखांत जाता येते व दरवाज्याची कडी पकडतां येते-म्हणजे, जोपावेतों ह्या हालचाली विचार न करता केल्या जातील तोंपावेतों हे करता येते. जर त्या विचारपूर्वक करूं लागले तर बहु- धा निश्चयाने फसते. क्षुधा, इजा, इत्यादि शरीरामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या इतर मनोविकारवर्गासंबंधाने हे सांग- ण्याची बहुतेक मुळीच जरूरी दिसत नाही की, त्यांचे सुसंगत संघ मुळीच बनत नसतात. त्यांचा मोठा मर्या- दितपणा, व त्याबरोबरच येणारा संकर्षणाभाव ह्यांमुळे त्यांचे समकालीन किंवा क्रमिक संयोग बनणे अशक्य होते. उमाळ्यांमध्येहि, उघडच, असाच संयोगशक्तीचा अभाव दिसून येतो. त्यांपैकी काही समकालीन असल्या- स त्यांचा अनिश्चित व बदलणारा असा एक घोळका बनून जातो. ज्या दृग्विषयक मनोविकारांचा आपण प्रथम विचार केला त्यांमध्ये संयुक्त होण्याची जशी मोठी क्ष- मता दिसून येते, तसा ह्यांच्यामध्ये त्या क्षमतेचा मोठा अभाव दिसून येतो. १४. ह्या सामान्य भेदांच्या ज्यास्त संमिश्र प्रादुर्भा- वांकडे आतां आपण वळू. ज्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांत स- बंधरूप अंग प्रबल असते व म्हणून मनोविकारांचे सं- घीभवन निश्चित असते, त्या ठिकाणी त्या संघांचे दे- खील संयोग बनतात. संघीभूत मनोविकार व त्यांस जो डणारे संबंध ह्यांचे गोळे बनून ते एकेरे मनोविकार म्ह- + ·मनाची घटना २५७ णून दिसू लागतात, आणि तसल्याच दुसऱ्या घनीभूत समूहांशी निश्चित संबंध जोडतात; आणि अशाच री- तीने एकमेकांशी मिळालेले संघांचे संव अशाच रीतीने इतर संघसमूहांनी मर्यादित व सुसंगत होतात. उलटप- क्षी, ज्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांत संबंध थोडे व अंधक अस- तील तेथे असे काहीच घडून येत नाही. हे में संयुक्त संघीभवन अत्यन्त मोठ्या प्रमाणावर चालतें तें जे दृग्विषयक मनोविकार इतरांहून स्वसंबंधांत अनेक, निश्चित व सुसंगत असतात त्यांमध्ये चालते. त्यांच्या त्यांच्या स्थानी जुळलेले प्रकाश, छाया, आणि रंग ह्यांच्या ज्या संमिश्र ज्ञानवत्तेचा दृष्टीस पडणारा माणूस बनतो, ती ज्ञानवत्ता बनविण्याच्या क्षमतेबरोबर निश्चित व सुसंगत अशा स्थानसंबंधांमध्ये असलेल्या दोन माणसांची ज्ञानवत्ता बनवण्याचे सामर्थ्य आपल्यास येते- त्याबरोबर असल्या अनेक माणसांची ज्ञानवत्ता बनव- ण्याचे सामर्थ्य येते; इतकेच नाही, तर पुष्कळ माण- सांचे दोन तीन संघहि मनांत संयुक्त करता येतात. नि- श्चितरीत्या संबद्ध असा जो दृग्विषयक मनोविकारसंघ घर म्हणून ज्ञात होतो तो अशाच इतर संघांशी संयुक्त होऊन रस्त्याची ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते, आणि रस्त्यां- ची ज्ञानवत्ता संयुक्त होऊन शहराची ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते. जरी क्रमिक दृग्विषयक मनोविकारांचे संयुक्तसं- घीभवन इतके स्पष्ट किंवा जोरदार नसते, तरी ते फार ठळक असते. क्रमाने पाहिलेल्या वस्तूंनी उत्पन्न केले- ल्या अनेक संमिश्र प्रतिमा ज्ञानवत्तेत बऱ्याच चिकाटीने एकत्र राहतात. समकालीन श्रोतृविषयक मनोवि- ·२५८ मानसशास्त्राची तत्त्वे कारांमध्ये संघांचे संघीभवन असल्यास फारच अल्प अ- सते. पण ऋमिक श्रोतृविषयक मनोविकारांत समूहांचे समूहांशी निश्चित व सुसंगत संयोग बनत असतात. ध्व- नींच्या मिश्रित जोडास आपण शब्द असें म्हणतो, तो तसल्याच इतर जोडांशी संयुक्त होऊन वाक्य बनवितो. काहींकांच्या मनांत क्रमिक ध्वनींच्या संघांचे हे संघ फार निश्चितपणे व सुसंगतपणे संघीभूत होतात; म्हणजे, अशा लोकांच्या, पुष्कळ क्रमिक वाक्ये ध्यानांत राह- तात. आणि त्याचप्रमाणे गानविषयक ध्वनिसमूह एकत्र होऊन, जीस दीर्घ व संमिश्र तान किंवा स्वरमालिका म्हणतात, ती उत्पन्न होते. स्पर्शविषयक मनोविकारां- मध्ये हे संयुक्त संघीभवन स्थल किंवा काल ह्यांमध्ये बहु- तेक मुळीच लक्षात येत नाही; आणि घ्राणविषयक व रु- चिविषयक मनोविकारांत तर त्याच्यासारखे काहीच नसते. अंतर्जन्य मनोविकारांमध्ये मानसिक घटनेच्या ह्या उच्चतर पायऱ्या अगदीच नसतात हे केवळ रीतसर म्ह- णून सांगण्याची जरूरी दिसते. स्नायुविषयक हालचालीं- बरोबर येणाऱ्या मनोविकारांमध्येच तशा प्रकारच्या थो- ड्याशा पायऱ्या दिसून येतात; आणि त्या ठिकाणी सा- ध्या संयोगीभवनाप्रमाणे संयुक्त संघीभवनापासून ज्यास्त ज्यास्त ज्ञानवत्ताऽभाव उत्पन्न होतो. १५. घटनेचा आणखी एक असलाच विशेष एथें सांगितला पाहिजे. आतापर्यंत प्रत्येक प्रकारच्या मनो- विकारांमध्ये दिसणाऱ्या परस्परमर्यादितपणाचे, संकर्ष- णाचे, आणि संमिश्र संयोगीभवनशक्तीचे जे निरनि- राळे अंश तेवढ्यांचाच विचार केलेला आहे. एक प्रका- ·मनाची घटना २५९ रचे मनोविकार दुसऱ्या प्रकारच्या मनोविकारांशी किती प्रमाणावर संबंध बनवितात, आणि त्यावरून त्यांच्या परस्परमर्यादितपणाची व परस्परांशी संयुक्त होण्याच्या क्षमतेची निरनिराळी प्रमाणे कशी उत्पन्न होतात, ह्याचा आतां विचार करणे आहे. ह्या सर्व गोष्टींचे पूर्णपणे विवे- चन करूं म्हटल्यास फारच मोठा विस्तार होईल; म्हणून मुख्य मुख्य गोष्टींचा तेवढा एथें विचार करूं. एकच प्रकारचे मनोविकार एकमेकांस जितक्या स्प- ष्टपणे मर्यादित करितात तसे निरनिराळ्या प्रकारचे क- रीत नाहीत. ज्या वस्तूकडे आपण पहात असूं त्याने उत्पन्न केलेल्या संघीभूत रंगांत आवाजाने मुळीच अड- थळा उत्पन्न होत नाहीं; कारण आवाज ज्ञानवर्तेत त्यां- ना (त्या रंगांना) लक्षात येण्यासारखी मर्यादा मुळीच घालून देत नाही, मात्र ज्ञानवत्तेत त्यांचे प्राबल्य कमी करण्यास तो कारणीभूत होतो. रंग रंगांना, आवाज आवजांना, रुचि रुचीना, व एक स्पर्शविषयक मनोवि- कार दुसऱ्या तसल्याच मनोविकाराला जितका प्रतिबंध करितो, तितका मंडळी जेवावयास बसली म्हणजे ज्यांचे मिळून त्यांचे संभाषण बनते त्या आवाजांना, किंवा ता- टांतून वाढलेल्या पक्वान्नांकडे पाहून डोळ्यांवर उमटणा- या ठशांना, सहचारी स्पर्शविषयक मनोविकार आणि रुचि व वास ह्यांच्याकडून मनांतून मज्जाव होत नाही. शरीरांत उत्पन्न होणान्या संवेदनांसंबंधानें, आणि उ- माळ्यांसंबंधाने तर त्याहूनहि विशेषतः, असे म्हणतां येईल की, ते फार जाड नसले तर इतर प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या संवेदनांना फारच अल्प अडथळा उत्पन्न क-- ·२६० मानसशास्त्राची तत्त्वे रितात. जणूं काय असे दिसते की, रंगाची संवेदना, ध्वनीची संवेदना, आणि त्या ध्वनीने उत्पन्न केलेला सु- खकारक उमाळा, हे एकमेकांना फारच अल्प प्रमाणाने झांकून टाकतील अशा रीतीने ज्ञानवत्तेत एकमेकांवर ठे- वतां येतात. निःसंशय, बहुतेक ठिकाणी निरनिराळ्या प्रकारचे सरल मनोविकार किंवा संघीभूत मनोविकार, स्थलदृष्टया नाही तर कालदृष्टया तरी, एकमेकांस म- र्यादा घालून देतात; म्हणजे, त्यांपैकी एकाचे सारखें हजर असणे असण्याच्या ऐवजी त्यांपैकी एक दुस- याची जलद हकालपट्टी करीत असतो. पण हे उघड आहे की, ह्या इतर प्रकारच्या मनोविकारांनी केलेल्या पूर्ण किंवा अर्धवट हकालपट्ट्या एकाच प्रकारच्या मनो- विकारांनी केलेल्या एकमेकांच्या हकालपट्टयांहून कमी स्पष्ट असतात. ह्या सत्याचेच संबंधी दुसरे सत्य असे आहे की, ए- काच जातीच्या मनोविकारांहून निरनिराळ्या जातींचे मनोविकार एकमेकांशी कमी जोराने चिकटून राहतात. एकाद्या पदार्थाची दृग्विषयक ज्ञानवत्ता बनवणारे ठसे एकमेकांशी जितक्या जोराने चिकटून राहतात त्याहून त्यांचे समूह त्या पदार्थाचे नांव बनवणाऱ्या ध्वनिसमूहा- शी कमी जोराने चिकटून राहतात. मधुरस्वरमालिका बनवणारे सूर एकमेकांना जितक्या जोराने ज्ञानवत्तेत ओढून आणितात, त्याहून त्यांतील एकादा सूर किंवा ते सर्व सूर ज्या देखाव्यांबरोबर ते उत्पन्न झाले त्यांस कमी जोराने ओढून आणितात; म्हणजे, हे देखावे त्यां- ना चिकटून राहतील वा राहणार नाहीत; पण एका ·मनाची घटना २६१ सुरामागून दुसरा सूर मनांत येण्याचे बंद करणे पुष्कळ वेळां दुरापास्त होते. त्याचप्रमाणे, नारिंगाने उत्पन्न के- लेल्या दृग्विषयक संवेदना व त्याची रुचि किंवा वास ह्यांमध्ये जरी बरेंच परस्परसंकर्पण असते, तरी नारिं- गाची रुचि किंवा वास ज्ञानवत्तंत उत्पन्न न होता त्याची दृग्विषयक ज्ञानवत्ता उत्पन्न होणे अगदी परिपाठांतील आहे; पण त्याचा एक दृश्यविशेष इतर दृश्यविशेषांवि- ना मनांत आणणे बहुधा अशक्य असते. आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट एथें सांगितली पाहिजे. निरनिराळ्या जातींचे जे मनोविकार एकमेकांशी निश्चित संबंध जोडितात, आणि अत्यन्त जोराने एकमेकांशी चिकटून राहतात, ते ज्यांमध्ये संबंधविषयक अंगांचे प्राबल्य असल त्यांपैकी असतात; आणि निरनिराळ्या जातींचे जे मनोविकार एकाच जातीच्या संबंधांनी एकत्र धरिलेले असतात त्यांच्या त्यांच्यामध्ये संमेलनसौकर्य विशेष असते. एवंच समकालीन दृग्विषयक मनोविकार सर्वात अत्यन्त संबंधयुक्त असल्यामुळे समकालीन स्प- विषयक फार सुनिश्चित व सुसंबद्ध असे संबंध जुळ- वितात. एकादा पदार्थ डोळ्यांवर जे प्रकाशसमूह व छायासमूह उत्पन्न करितो त्यांना तो पदार्थ स्पर्शिल्याने उत्पन्न झालेल्या ठशांचा समूह फार जोराने चिकटतो. डोळ्यांतून आलेल्या संवेदना व कर्णाच्या द्वारा आले- ल्या संवेदना ह्यांचे संयोग ह्याच्या खालोखालच्या जो- राचे असतात. जे संघीभूत समकालीन मनोविकार एका- द्या वस्तूची दृविषयक ज्ञानवत्ता बनवितात ते जे संघी- भूत, ऋमिक मनोविकार त्याच्या नांवाची ज्ञानवत्ता बन- ·२६२ मानसशास्त्राची तत्त्वे वितात त्यांशी बऱ्याच जोराने जुळतात; तरी ज्या अर्थी त्यांपैकी एका संघांतील मनोविकार दुसऱ्या संघांतील मनोविकारांहून जातीनेच भिन्न नसून भिन्न जातीच्या संबं- घांनी एकत्र झालेले असतात, त्या अर्थी त्या दोन संघांमध्ये बळकट चिकाटी नसते. आपण जसे संबंधविहीन मनो- विकारांकडे जातो तशी वर्गवर्ग-संयोगशक्ति कमी होत जाते. रुचि व वास, आणि क्षुधा, ओकारी इत्यादि पो- टांतील संवेदना, ह्यांच्यामध्ये बरीच संकर्षणशक्ति दि- सते. पण हे अपवाद मान्य करतांहि एकंदरीत हे खरे राहते की, निरनिराळ्या प्रकारच्या अत्यन्त संबंधविहीन ज्ञानवत्तावस्था एकमेकींशी व अत्यन्त संबंधयुक्त ज्ञान- वत्तावस्थांशी अगदी दुर्बलपणे जुळतात. १६. मन हे जणू काय प्राथमिक किंवा ठळक म- नोविकार आणि त्यांजमधील संबंध एवढ्यांचेच सर्वांशी बनलेले असते अशा रीतीने आतापर्यंत आपण विवेचन केले आहे; आणि दुय्यम किंवा अंधक मनोविकारांचा विचार केलेला नाही. पूर्वीच्या कलमांपैकी ज्या भागांत क्रमिक मनोविकारांचे संबंध व संकर्ष ह्यांचा विचार केला आहे त्यांत हे ( अंधक ) मनोविकार जरी मुकाट्याने लक्षात घेतले आहेत ( कारण मनोविकारशृंखलेपैकी जे मनोविकार निघून गेले असतील ते अंधक झालेले अस- तात, आणि वर्तमान मनोविकार तेवढा एकटाच ठळक असतो,) तरी ते प्राथमिक मनोविकारांपासून भिन्न असे मनाचे घटक आहेत अशा रीतीने स्पष्टपणे लक्षात घेत- लेले नाहीत. म्हणून आतां त्यांचा, व ते काय करितात त्याचा एथें मुद्दाम विचार केला पाहिजे.

·मनाची घटना २६३ , ह्यासंबंधाने वरच्या इतक्याच महत्त्वाची मुख्य गोष्ट अशी सांगावयाची की, एकीकडे प्रत्येक ठळक मनो. विकार जरी इतर समकालीन व क्रमिक ठळक मनोवि- कारांशी जुळलेला असतो, तरी तो त्यांजपासून भिन्न दिसतो; पण दुसरीकडे तो तसल्याच पूर्वगामी ठळक मनोविकारांपासून उत्पन्न झालेले जे अंधक मनोविकार त्यांशी जुळून एकरूप होतो. प्रत्येक विशिष्ट रंग, प्रत्येक विशिष्ट ध्वनि, स्वाद किंवा वास, त्याला काल किंवा स्थल ह्यांत मर्यादित करणाऱ्या इतर संवेदनांशी विस- दृश म्हणून ज्ञात होतो, आणि त्याच्या पूर्वीच्या काही संवेदनांच्या अंधक स्वरूपांशी सदृश म्हणून ज्ञात होतो- म्हणजे, ज्या पूर्वगामी संवेदनांपासून तो जातीने नव्हे तर केवळ अंशाने भिन्न असतो त्यांच्यांशी तो जुळतो. मनाची व्यवस्थित रचना घटनेच्या ह्या तत्त्वावर अ- लंबून आहे. त्याच्या ( त्या तत्त्वाच्या ) अभावी मनो- विकारांची मनांत निरंतर विलक्षण ढवळाढवळ होत रा- हिली असती, म्हणने भूत व भविष्य ह्यांविना सारखें बदलत राहणारे । वर्तमान तेवढे शिलक राहिले असते. ठळक मनोविकारांचे ठायीं स्वसदृश सर्वगत मनोविका- रांच्या अंधक स्वरूपांशी सुसंगत होण्याची जी ही प्रवृ- त्ति आहे तिच्यामुळे आपण ज्यांस कल्पना म्हणतो त्या उत्पन्न होतात. ज्या कल्पनासंचयाचे ज्ञान बनते त्याचा एकेरा ( सरलतम ) घटक ठळक मनोविकार एकटाच नसतो. एकेरा अंधक मनोविकारहि असला एकेरा घटक बनत नाही. तर जेव्हा एकादा ठळक मनोविकार पूर्वी अनुभविलेल्या तसल्याच ठळक मनोविकारांच्या मागें रा- ·२६४ मानसशास्त्राची तत्त्वे हिलेल्या अंधक रूपांशी सुसंगत किंवा एकरूप होतो, तेव्हां एकादी कल्पना किंवा ज्ञानाचा एकेरा घटक उ- त्पन्न होतो. ज्ञानवत्ताघटक मनोविकार क्षणोक्षणी परस्प- रांपासून पृथक् होत असतात-म्हणजे, त्यांतील प्रत्येक त्याच्या पूर्वी गेलेल्या तत्सदृश इतर मनोविकारांच्या सर्व मालेशी मिळून जात असतो; आणि प्रत्येक मनोविकार आपणास असा असा म्हणून ज्ञात होतो असे जे आपण म्हणतो तें ह्या पृथग्भवनरूप कृतीचेच नांव होय. अशा रीतीने चाललेला हा व्यापार प्रत्येक मनोवि- कार उत्पन्न होत जाईल तसा स्वसदृश सर्व पूर्व मनोवि- कारांच्या अंधक रूपांशी जुळल्याने संपत नाही. मनो- विकारसंव त्याबरोबरच तसल्याच पूर्व संघांच्या अंधक रूपाशी जुळत असतात. एकादी वस्तु किंवा क्रिया ह्यांची कल्पना, वेळोवेळी ज्ञानवत्तेत उत्पन्न झालेल्या, आणि जिच्या घटकांचे व्यक्तित्व काहा अशी किवा पूर्णपणे नष्ट झाले आहे अशा सांखळींत संकलित झालेल्या सदृश व सदृश-संबंध अशा मनोविकारसमूहांची बनलेली असते. वर्तमान संघीभूत मनोविकाराचे भूतकालीन सघाभूत मनोविकारांशी हे संयोजन ह्याहून पुष्कळ ज्यास्त अशा संकीर्णतेप्रत जात असते. समूहांचे समूह तत्पूर्वगामी स- दृशजातीय संघांच्या संघांशी मिळून जातात; आणि उ- चतर नमुन्यांच्या मनांत अशाच रीतीने अत्यन्त संमिश्र घटनेचे ज्ञानवत्ताप्रदेश उत्पन्न होतात. ह्या सामान्य कल्पनेची पूर्तता करण्याकरितां असें म्हणणे जरूर आहे की, मनोविकारांची जशी गोष्ट आहे तशीच त्यांच्यामधील संबंधांची आहे. जे विशिष्ट , ·मनाची घटना मनोविकारजोड किंवा मनोविकारसंघजोड संबंध जुळवी- त असतील त्या जोडांपासून ते ( संबंध ) शक्य तितके गृथक् होऊन सतत पृथक्समूह बनवीत असतात. क्षणो- क्षणी संबंध हे त्यांच्या पदांमधील (संबंध्यांमधील) फरकाच्या अंशांसंबंधाने आणि जातीसंबंधाने एकमेकां- पासून भिन्न म्हणून ज्ञात होत असतात; आणि प्रत्येक संबंध अनेक तत्कालीन संबंधांपासून भिन्नीकृत होत अ- सून त्याच्या सारख्याच पूर्वी अनुभविलेल्या संबंधांशी एकरूप होत असतो. अशा रीतीने जबर भेद किंवा अल्पभेदविषयक संबंध, वाढत जाणाऱ्या किंवा कमी होत जाणाऱ्या तीव्रतेचे संबंध, आणि समजातीयत्व किंवा विविधजातीयत्व ह्याचे संबंध, ह्यांच्या कल्पना उत्पन्न होतात. ह्याबरोबर एक निराळ्या पोटप्रकाराचे विभिन्नीकरण उत्पन्न होते. समकालीन अस्तित्वाचा प्र- त्येक संबंध तसल्याच सशसंबंधांच्या वर्गात जाऊन पडत असतो, आणि त्यांशी विसदृश अशा समकालीन अस्तित्वाच्या संबंधांपासून भिन्नीकृत होत असतो; आणि क्रमिक अस्तित्वाच्या संबंधांमध्येहि असलेच वर्गीकरण होत असते. अखेरीस, आणखी विभिन्नीकरणाने सम- कालीन अस्तित्वाच्या संबंधाचे जे संकलित अमूर्तरूप आपण आकाश किंवा पोकळी म्हणून जाणतों, आणि ऋमिक अस्तित्वात्वाच्या संबंधांचे में संकलित अमूर्तस्व- रूप काल म्हणून जाणतों, ती रूपें उत्पन्न होतात. ही सरणी एकंदर घटनेच्या सामान्यसरणीशी सुसंगतच आहे एवढे दाखविण्याकरितां तिचे एथे हे संक्षिप्त दि- २३ ·२६६ मानसशास्त्राची तत्त्वें ग्दर्शन केलेले असून तिचे सविस्तर विवेचन एथें करतां येत नाहीं; कारण ते पुढे करावे लागणार आहे. १७. आतां अशा रीतीने मनाच्या घटनेची ठोकळ रेखाटणी केल्यानंतर, जे महत्त्वाचे सत्य वाचकाच्या नजरेस आणणे हा ह्या प्रकरणाचा एक मुख्य उद्देश आहे त्याचे दिग्दर्शन करूं. ते सत्य हे की, मनाच्या एकंदर रचनेंत, म्हणजे त्याच्या अत्यन्त सरल विका- रांपासून तो अत्यन्त जाड्या व संमिश्र मनोविकारसमू- हांपर्यंत, घटनेची सरणी एकच आहे. गत प्रकरणांत आपल्या नजरेस असें आले की, अनात्मदृष्टया मज्जाकेंद्रांतून पसरलेली अणुविषयक फेर- बदलाची जी लाट असते, ती आत्मदृष्टया एकेरी मनो- वृत्ति असते, व ज्यास आपण मज्जाविषयक धक्का म्ह- णून म्हणतो त्याच्या सदृशम्वरूपाची ती असते. एका प्रकारच्या उदाहरणांत आपल्या असे नजरेस आले की, जेव्हां एकामागून एक अशा रीतीने जलद येणाऱ्या असल्या लाटांपासून असलेले एकेरे मनोविकार झटकन् एकामागून एक असे येतात, तेव्हां संवेदना नामक कांहीं वेळ सारखा चालू राहिलेला मनोविकार निष्पन्न होतो; आणि ह्या लाटा व त्यांशी जुळणारे एकेरे मनोविकार हे जेव्हां निराळ्या वेगाने उल्पन्न होऊ लागतात, तेव्हां ह्या मनोविकाराचे रूप बदलते. तेथे आणखी असे दा- खविले होते की, विसदृश वेगांनी पुनःपुनः उत्पन्न हो- णाऱ्या असल्या अनेक मनोविकारांच्या समकालीन रां- गेमध्ये संयोग बनून सरल दिसणारे अनंत अन्य मनो- विकार उत्पन्न होतात. आणि त्यावरून आपण असे ·मनाची घटना २६७ अनुमान काढिले की, जी ही गोष्ट एक प्रकारच्या प्रा- थमिक मनोविकारांस लागू आहे तीच बहुधा सर्व प्रका- रच्या प्राथमिक मनोविकारांस लागू असेल. हेच अनु- मान अन्य रीतीने व्यक्त केल्यास त्यापासून काय नि- ष्पन्न होते ? असे निष्पन्न होते की, ह्यांतील कोणताहि मनोविकार अंतर्दृष्टीने पाहिला असतां जरी समस्वरूप दिसतो, तरी तो मनोविकाराचा ठोका तत्पूर्वीच्या वि- काराच्या ठोक्यांशी सतत समस्वरूप होऊन उत्पन्न होतो; कारण, प्रत्येक ठळक ठोका जसा उत्पन्न होईल तशा तत्पूर्वीच्या तेव्हां प्रत्येकी ठळक असलेल्या पण मागाहून प्रत्येकी अंधक झालेल्या ठोक्यांशी जुळून जा- ऊन ती संवेदना उत्पन्न होते. आणि असल्या ठोक्यां- च्या भिन्न भिन्न समकालीन रांगांमध्ये संयोग होऊन संयुक्त संवेदना उत्पन्न होतात हा सिद्धान्त अन्य श- ब्दांनी सांगितल्यास कसा बनतो? तो असा बनतो की, प्रत्येक रांगेंतील घटक ठोके जसे उत्पन्न होत जा- तात तसे प्रत्येकी स्वजातीय पूर्वीच्या टोक्यांशी जरी ते एकरूप होतात किंवा जुळतात, तरी ते प्रत्येकी स- मकालीन इतर रांगांतील ठोक्यांशी संयुक्त होत अस- तात; आणि अशा रीतीने उत्पन्न झालेली संयुक्त संवे- दना त्या समकालीन रांगांमधील काही विशेषामुळे त्याच प्रकारच्या इतर संयुक्त संवेदनांपासून भिन्न म्हणून दिसते. पूर्वीच्या कलमांत वर्णिलेल्या मनोघटनेच्या सरपी- चा आतां तिच्या अत्यन्त सामान्य स्वरूपी विचार करूं. ती सरणी म्हणजे वरच्याहून अन्य काहीच नसून फक्त.उच्चतर उच्चतर प्रमाणावर वाढणाऱ्या विस्ताराने ·२६८ मानसशास्त्राची तत्त्वं व संमिश्रतेनें चालू राहिलेली वरचीच सरणी होय. नु- क्तंच आपल्या नजरेस असें आले की, संवेदनानामक मनोविकार मोठ्या संख्येने मन बनूं शकणार नाही. जेव्हां प्रत्येक संवेदना तत्पूर्वीच्या सदृश संवेदनांच्या अंधक रूपांशी एकरूप होते, तेव्हांच मन बनते. संवे- दना बनण्यास ऋमिक एकेऱ्या मनोविकारांचे जसे सं- कलन व्हावे लागते, तसेंच, मोठ्या प्रमाणावर, संवे- दना अशी अशी आहे असे ज्ञान ज्यास म्हणतो तें होण्यास-केवळ गोंधळलेल्या संवेदापासून भिन्न, ज्यास आपण विचार म्हणतो त्याचा अत्यन्त लहान असा पृथक करतां येण्यासारखा भाग उत्पन्न होण्यास-क्रमि- क संवेदनांचे संकलन व्हावे लागते. जे मनोविकार ए- कत्र उत्पन्न होतात, आणि काल किंवा स्थल यांमध्ये एकमेकांस मर्यादित करितात, त्यांच्यामधील संबंधांची- हि गोष्ट अशीच आहे. ह्यांपैकी प्रत्येक संबंध जोपावे- तो अनुभवांत सदृश पूर्वसंबंधांविना एकटाच असतो, तोपावेतों संबंध म्हणून पूर्णपणे ओळखत नाहीं; कारण तो पुनःपुनः उत्पन्न होऊन अशा संबंधाचा जेव्हां शृं- खलारूपसमूह बनतो तेव्हां ज्ञानाच्या घटकाचे स्वरूप तो धारण करितो. आणखी असे लक्षात आणा की, प्रत्येक विशिष्ट संवेदना स्वसदृश पूर्वगामी संवेद- नांशी मिळून जाऊन जर सरल विचाराचा ठोकळ घ- टक बनत असते, तर त्याबरोबरच त्या संवेदनेला स्थल व काल ह्यांत मर्यादित करणाऱ्या इतर संवेदनांशी वि- सदृशतेच्या संबंधांत शिरून ती संयुक्त विचाराचा ठो- कळ घटक बनते; जसे आपल्या पूर्वी नजरेस आले की, ·मनाची घटना २६९ जे एकरे संवेद किंवा ठोके स्वजातीयांशी क्रमिक संयो- ग वनवून त्यावरोवर इतर जातींच्या संवेदनांशी भिन्न संबंध जुळवून संमिश्रसंवेदना बनवण्यास मदत करीत असतात. ह्या विसदृश संवेदनांमध्ये असणा-या संबंधां- नाहि उघडच हीच गोष्ट लागू आहे. आणि एवंच हे उघड होते की, ज्या सरणीने सरल संवेदना व त्यांच्यामधील संबंध संयुक्त होऊन निश्चित ज्ञानवत्ते- च्या अवस्था उत्पन्न होतात, ती सरणी ज्या सरणीनें एकेरे प्राथमिक मनोविकार संयुक्त होऊन संवेदना बन- तात तिच्याशी तत्त्वतः सदृश आहे. मानसिक घटनेच्या ह्याच्या वरच्या पायरीकडे पाहतां हीच सरणी चालू असलेली दिसून येते. विशिष्ट पदा- र्थाने आपल्यांत उत्पन्न केलेल्या संबद्ध संवेदनांचा स्पष्ट संघ असल्या पदार्थांनी पूर्वी उत्पन्न केलेल्या तत्सदृश संघांच्या अंधक रूपांशी जुळावा लागतो. ज्यास आपण तो पदार्थ जाणणे असें म्हणतो ते त्या पदार्थानें उत्पन्न केलेला वास्तविक मनोविकारांचा जो हा संयुक्त समूह त्याचे, सदृशजातीय पदार्थानी पूर्वी उत्पन्न केलेल्या एक किंवा अधिक काल्पनिक समूहांशी एकम्वरूपकरण होय; आणि ह्या काल्पनिक समूहांची मालिका जेव्हां दीर्घ असते, तेव्हा हे ज्ञान स्वच्छ होतें. प्रत्येक संघ आणि इतर पदार्थानी उत्पन्न केलेले विशि- ष्ट संघ ह्यांच्यामधील संबंधांनाहि हे तत्व लागू पडते. सजीव किंवा निर्जीव वस्तूंच्या शक्ती व संवयी ह्यांचे ज्ञान त्यांच्या काल व स्थल ह्यांतील व्यापारांनी दर्शविलेल्या कमज्यास्त संमिश्र संबंधांचा तसल्या अन्य संबंधांशी ए- असला ·२७० मानसशास्त्राची तत्त्व कजीव होऊन, बनत असते. आपणास जर त्यांचा किं- वा त्यांच्या भागांचा एकजीव करता आला नाही, तर त्यांच्या व्यापारांचे ज्ञान आपणांस होत नाही. घटनेचा हाच नियम अत्यन्त संकीर्ण प्रकारच्या सं- बंधांनी एकत्र राहिलेल्या मनोविकारसंघांच्या संघांनी व- नलेल्या उच्चतर ज्ञानवत्तेच्या प्रदेशांतून निश्चित मर्या- देविना लागू असलेला दृष्टीस पडतो हे सांगण्याची ज- रूर नाही. १८.अशा रीतीने घटनेच्या उच्चतर उच्चतर पायऱ्यांम- धून मागमोस लाविलेले उत्क्रमण उत्क्रमणाच्या सामान्य नियमांस अनुसरून स्पष्टपणे कसे होते हे सांगितल्याबरो- बर लक्षात येणार आहे. ह्या मेळाकडे त्याच्या मुख्य मुख्य स्वरूपीं आतां आपण पाहूं. उत्क्रमण हे त्याच्या प्रथम स्वरूपी वाढत जाणारें संकलन असते; आणि गत प्रकरणाप्रमाणे ह्या सर्व प्रक- रणांत वाढत जाणारे संकलन हेच मानसिक उत्क्रम- णांतील मुख्य गोष्ट म्हणून आपल्या नजरेस ठळकपणे आले आहे. संवेदना ही मज्जाविषयक धक्के किंवा एकेरे म- नोविकार ह्यांच्या संकलित मालिकेची बनलेली असते हा जो निर्णय आपण केला त्यांत आणि असल्या दोन किंवा अधिक मालिकांच्या संकलनाने संयुक्त संवेदना ब- नतात ह्या निर्णयांत आपण ह्या सत्याप्रत अगदी अन- पेक्षित रीतीने आलो. नुक्तेच आपल्या असें नजरेस आले की, अनेक क्रमिक परस्परसदृश संवेदनांच्या संकलनाने संवेदना अशी अशी आहे हे ज्ञान उत्पन्न होते; आणि असें नजरेस आले की, प्रत्येक संवेदना जशी उत्पन्न .

·मनाची घटना २७१ होते तशी ती जरी सदृश संवेदनांशी संकलित होत जाते, तरी त्याबरोबरच तिला स्थल व काल ह्यांत म- र्यादित करणाऱ्या इतर संवेदनांशीहि ती जुळून जाते. आणि त्याप्रमाणेच आपल्या असे नजरेस आले की, ह्या- पासून निप्पन्न होणारे संकलित संघ ही दोन्ही प्रकार- ची उच्चतर संकलने पावत असतात; आणि अशा रीती- ने अखेरपावेतों चालते. ह्या गोष्टींचे रहस्य ल- क्षांत येण्याकरितां हे ध्यानांत आणिले पाहिजे की, ज्या ज्ञानवत्ताप्रदेशांत संकलन आनश्चित असते ते असे अ- सतात की, ज्यास आपण मन म्हणून समजतो त्यांत ते येत नाहीत; आणि ज्ञानवत्तेच्या ज्या प्रदेशांत मनाचे धर्म अत्यन्त उच्च प्रमाणावर दृष्टीस पडतात त्यांत हैं संकलन सर्वांत ज्यास्त झालेले असते. क्षुधा, तृषा, ओ- कारी, आणि पोटांतील इंद्रियसंबंधी एकंदर विकार, त- सेंच प्रेम, द्वेष, क्रोध इत्यादि मनोविकार एकमेकांशी व इतर मनोविकारांशी फार अल्प सुसंगत होत असता- त किंवा दुबळेच संघ बनवितात, ते मनोविकार, हे ज्ञा- नवत्तेचे असे भाग असतात की, ज्या व्यापारांस मुख्य- त्वेकरून मानसिक म्हणतात त्यांत त्यांचे अंग गौण असते. सामान्यतः ज्यांस मानसिक व्यापार म्हणतात ते बहुतेक जे स्पर्शविषयक, श्रोतृविषयक, व दृग्विषयक म- नोविकार सुसंगत असून इतक्या ठळक रीतीने संकलन पावण्यास समर्थ दिसतात त्यांच्याच पदी किंवा रूपी चालत असतात. आपले बुद्धिविषयक व्यापार बहुतेकां- शी श्रोतृविषयक मनोविकार ( संकलित होऊन शब्द बनून ) व दृग्विषयक मनोविकार ( संकलित होऊन प- ·२७२ मानसशास्त्राची तत्त्व दार्थांचे ठसे व कल्पना, त्यांचे संबंध व त्यांच्या हाल- बाली बनून ) ह्यांचेच बनलेले असतात. डोळे मिटले असतां बुद्धिविषयक ज्ञानवत्तेचा किती मोठा भाग एक- दम नाहीसा होतो हे लक्षांत आणिलें म्हणजे असें उ- घड होईल की, पाहणाऱ्या मनाचा अत्यन्त पक्क झाले- ला भाग, जे दृग्विषयक मनोविकार इतके निकट चिक- टून राहतात, इतके मोठाले व अनेक समूह बनवितात, व इतर सर्व मनोविकारांपेक्षा इतक्या ज्यास्त प्रमाणावर पुनः संकलन पावतात, त्यांचा बनलेला असतो. आणि ज्यास आपण सोईसाठी विचार करणारे मन म्हणून म्ह- णतो त्याच्याकडे पाहता, त्याच्या ठिकाणी संकलन ह्या- च्यापेक्षां ज्यास्त विस्तीर्ण झालेले दिसते. मनाच्या चढत्या रूपांकडे पाहतां मनोविकारांच्या संकलित समूहाची ही विविधजातीयता इतकीच ठळक- रीत्या दिसून येते. गत प्रकरणांत आपण असे पाहिले की, ज्या संवेदना एकच जातीच्या एकेन्या मनोविका- रांच्या बनलेल्या असतात, त्या असले मनोविकार अ- नेक रीतींनी संयुक्त व पुनःसंयुक्त होऊन विविधजा- तीय वनत असतात. नुक्तेच आपल्या असें नजरेस आ- लें की. आंतील शारीरिक मनोविकार व उमाळे ह्यांनी व्यापिलेले ज्ञानवत्ताभाग, अंतर्निरक्षिणाने पाहतां, फार सरल किंवा समस्वरूप दिसतात; उदाहरणार्थ, तृपा ही परस्परविरुद्ध भागांची बनलेली नसते; तद्वतच, रागा. च्या लहरीचे पुष्कळसे भिन्न घटक दाखवता येत नाहीत. पण ह्यापुढे बौद्धिक ज्ञानवत्तेकडे जातां त्या ठिकाणी ह्या- हून ज्यास्त विविध प्रकारचे मनोविकार आपल्या दृष्टीस ·मनाची घटना २७३ पडतात. श्रोतृविषयक जे मनोविकार विचारसरण्यांत इतके महत्वाचे काम करितात त्यांकडे जातां आपल्या- स असे आढळून येते की, त्यांचे समूह पुष्कळ वटकांचे बनलेले असतात, आणि जे समूहांचे समूह विधानांचे द- र्शक म्हणून आपण योजितो, ते फार विविधजातीय अस- तात. पण पूर्वी जे संकलनासंबंधाने दिसून आले तेंच एथें विविधजातीयत्वासंबंधाने दिसून येते; म्हणजे, दृग्विषयक मनोविकारांची बनलेली जी ज्ञानवत्ता पाहणाऱ्या मना- चा अत्यन्त पक्व भाव असतो, तिच्या ठिकाणी विविध- जातीयत्वाचा ज्यास्त मोठा अंश प्राप्त झालेला दिसून ये- तो. आणि ज्ञानवत्तेचे जे प्रदेश विचारविषयक म्हणून आपण समजतो ते त्याहूनहि ज्यास्त विविधजातीय अस- तात; त्यांच्या ठिकाणी डोळे, कान, आणि स्पर्शद्रियें, नाक व रसना ह्यांच्याद्वारा पदार्थीनी उत्पन्न केलेल्या नानाविध मनोविकारांच्या अशा भावना बनतात की, त्या त्या पदार्थांचे सर्व गुण व सर्व व्यापार त्यांच्या- शी जुळतात. निश्चितपणाची वाढ हा जो उत्क्रमणाचा आणखी वि- शेप तो मनाचे ठिकाणी वरच्या इतकाच स्पष्टपणे दि- सून येतो. मव्योत्पन्न मनोविकार व पृष्ठजन्य अंतर्मनो- विकार जे आपण मन म्हणून समजतो त्यांत इतका गौण व्यापार करितात, ते आपल्यास फार अस्पष्ट म्हणून ल- सांत आले; म्हणजे, एकमेकांनी फार अपूर्णपणे मर्या- दितसे ते आपल्यास दिसले. उलटपक्षीं, असें दिसून आले की, जे मनोविकार आपल्या बौद्धिक व्यापारांत इतक्या मोठ्या प्रमाणावर शिरतात, त्यांच्या- पृष्ठभागजन्य ·२७४ मानसशास्त्राची तत्त्वं ज्या मधील परस्परमर्यादा स्पष्ट असतात; आणि जे होग्व- पयक मनोविकार ह्या व्यापारांत विशेषच मोठ्या प्रमा- णावर शिरतात, त्यांच्या मर्यादा सर्वांत ज्यास्त ठळक असतात; इतकेच नाही, तर त्यांचे जे समूह बनतात ते- हे इतर सर्व समूहाहून ज्यास्त पारमयादित असतात व त्या समूहांमधील परस्परसंबंधांह इतर समूहामधील संबंधांहून ज्यास्त निश्चित असतात. एवंच उत्क्रान्तिनियमाला हे उत्क्रमण पूर्णपणे अ- नुसरून आहे. एकदर उत्क्रमणाच्या ठिकाणा ज विशप दिसतात ते मनाच्या ठिकाणी जितके ज्यास्त दिसतील तसतसे, मन, ज्यांस ज्यास्त ज्यास्त पक्क रूपं म्ह- णून सर्व लोक समजतात, ती पावत जाते. हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांत मज्जातंतु व मज्जाकेंद्र एकमेकांपासून किंवा ज्या शरीरघटकद्रव्यांत ते अस- तात त्यांपासून स्पष्टपणे विभिन्नीकृत नसतात, त्यांच्या- ठिकाणी दिसणारें में बीजभूत मन ते म्हणजे गोंधळले- ली संवित्ति असून ती पुनःपुनः वसणाऱ्या मनोविकार- रूप अशा ठोक्यांची बनलेली असते की, त्यांच्यांत जातिवैविध्य फारच अल्प असतं, आणि परस्परसंगयो- गहि फारच अल्प असतो. ह्याच्या वरच्या पायरीवर जोपावेतों उच्चतर ज्ञानसाधनांची इंद्रिये वीजभूत अस- तात, आणि असतील ते मज्जातंतू अपूर्णपणे आच्छादि- त असतात, तोपावेतों, मन बहुधा थोड्याशा संवेदनां- च्या रूपाने हजर असते, व त्या संवेदना पोटांतील इं- द्रियजन्य संवेदनांप्रमाणे सरल, अस्पष्ट व असुसंगत अ. सतात. आणि ह्याच्या वरच्या पायऱ्यांवर मानसिक ·मनाची घटना २७५ उत्क्रमणांत ह्या सरल मनोविकारांचे विशिष्ट इंद्रियजन्य विशिष्ट मनोविकारांत विभक्तीकरण होते; अशा विवि- ध मनोविकारांचे एकमेकांशी व अन्य जातीच्या मनो- विकारांशी वाढत जाणारे संकलन होत जाते; उत्पन्न झालेल्या मनोविकारांच्या समूहांत वाढती विविधस्वरू- पता दिसून येते; आणि असल्या समूहांत वाढती रचने- ची स्पष्टता दिसून येते. म्हणजे, मनाचे ठिकाणी, अनि- श्चित, असुसंगत समस्वरूपापासून निश्चित व सुसंगत अशा विविधस्वरूपाप्रत सारखा फेरबदल होत जात अ- सतो; व तो द्रव्याचे व गतीचे पुनर्विभजन ह्या रूपाने बाह्यजगांत दिसणारे जे उत्क्रमण त्याशी जुळणारा असतो. १९. मानसिक घटनेसंबंधाची ही मते, आणि म- जाविषयक रचना व मज्जाविपयक व्यापार ह्यांसंबंधाने गत भागांत निरूपिलेली सत्यें, ह्यांमधील सुसंगतता आतां संक्षिप्तपणे दाखविली पाहिजे. सामान्यतः पाहतां, मनोविकार व मनोविकारांमधी- ल संबंध मज्जातंतुग्रंथी व त्यांस जोडणारे तंतू ह्यांच्या- शी जुळतात; किंवा कदाचित् असे म्हणणे अधिक बरो- बर होईल की, ते ह्या दोहोंच्या ठिकाणी होणाऱ्या अ- णुविषयक फेरबदलांशी जुळतात. दोन मनोविकारांमधी- ल आत्मिकसंबंध करड्या द्रव्याच्या चलविचलित दोन भागांमधील भौतिकसंबंधाशी जुळतो; जे दोन भाग ए- कमेकांशी अशा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष दळणवळणांत येतात की, त्यांच्यामध्ये काही तरी उत्सर्जन घडून येते. तद्वतच ज्ञानवत्तेचे घटक म्हणून मनोविकारांमधील संबंध ने मनोविकार जुळवितात त्यांच्या मानाने फार ·२७६ मानसशास्त्राची तत्त्वे अल्पकालिक असतात ह्या गोष्टीशी इंद्रियविज्ञानविषयक ही गोष्ट जुळती आहे की, मज्जातंतूच्या तातोळ्यांतून फेरबदलरूप लाटेची संक्रान्ति, मज्जाकेंद्रांत में रूपान्तर ती उत्पन्न करिते तिच्या मानाने फार जलद होत अ- सते. मानसिकदृष्टया ज्यास आपण एकेरा मनोविकार म्हणून समजतों तें भौतिकदृष्टया असलें रूपान्तर होय, असें जर आपण मानिले, तर, त्याचे लक्षांत घेण्याजोगें अवधिमान ध्यानात घेतां, जेव्हां अन्तर्मुख मज्जातंतूनें आणिलेल्या अणुविषयक फेरबदलाच्या लाटा एका वि- शिष्ट वेगाहून ज्यास्त वेगाने होऊ लागतात, तेव्हां प्रत्येकीने सुरू केलेले रूपान्तर पुढचे रूपान्तर उत्पन्न होईपर्यंत कसे टिकते, आणि म्हणून त्यांशी जुळणारे एकेरे मनोविकार संयोग पावून त्यांचा सारखा चालू राहणारा मनोविकार किंवा संवेद कसा उत्पन्न होतो, हे आपल्या लक्षात येईल. आपल्या असे नजरेस आले की, पृष्ठजन्य ज्ञानवत्ते- च्या ज्या प्रदेशास वाह्य पदार्थ उत्पन्न कारतात त्यां- च्या ठिकाणी मनाचे संबंधरूप अंग प्रबल असते. ही गोष्ट व मजाविषयक रचनेच्या गोष्टी ह्यांच्यामध्ये उघड मेळ आहे. उदाहरणार्थ, डोळ्याचीच गोष्ट घ्या. एक- मेकांसन्निध व एकमेकांपासूट पृथक् असणाऱ्या, व प्रत्ये- काचा मध्याभिगामी स्वतंत्र तातोळा असलेल्या, अनेक संज्ञाजनक द्रव्याचा डोळ्यांचा पडदा बनलेला असत्या- मुळे असे होते की, ह्यांपैकी प्रत्येक व इतर सर्व ह्यांम- ध्ये स्थापिले जाणारे संबंध अनेकसंख्याक असतात, आणि समकाली उत्तेजित अशा त्यांच्या संघांमध्ये व दुसऱ्या ·मनाची घटना २७७ तसल्याच संघांमध्ये स्थापिले जाणारे संबंधहि अनेक असतात. ह्या ठिकाणी उत्पन्न झालेल्या मनोविकारां- च्या व मनोविकारसंघांच्या मर्यादितपणाचा तिखटपणा- हि ह्याच रचनाविषयक विशेषामुळे उत्पन्न झालेला आहे; त्यांचे निकट व चिकट संयोग व विस्तृत संकल- हि त्याचमुळे उत्पन्न झालेले आहेत. हे लक्षात येण्या- साठी अगदी पलीकडच्या टोकाकडे जावें, आणि ज्या पोटांतील ज्ञानतंतुनालांतून इतके सरल, अनिश्चित व असुसंगत मनोविकार येतात, त्याच्या ठिकाणी शेजार- च्या मज्जातंतूंटोंकांत स्वतंत्र क्षोभ उत्पन्न करतील अशा योजना त्यांच्या ठिकाणी कशा नसतात हे लक्षात आणावे. असल्याच प्रकारची आणखी एक सुसंगतता एथें ध्यानांत घेण्यासारखी आहे. परस्परमर्यादितपणा, चि- काटीची बळकटी, आणि संघीभवनसामर्थ्य ह्या रूपांनी दिसणारे मनाचे संबंधरूप अंग निरनिराळ्या प्रकारच्या मनोविकारांपेक्षां एकच प्रकारच्या मनोविकारांमध्ये ज्यास्त असते. हे ह्या गोष्टीशी जुळते की, एकच प्रका- रच्या मनोविकारांचे मज्जातंतुसंघ आणि मजापिशवीसं- घ एकमेकांशी जितके प्रत्यक्षपणे व निकटपणे जुळलेले असतात तितके इतर प्रकारच्या तंतूंशी व पिशव्यांशी जुळलेले असत नाहीत. तद्वतच, निरनिराळ्या प्रकार- च्या संबंधांमध्ये असे दिसून येते की, जे मनोविकार उच्चतर ज्ञानेंद्रियांत उत्पन्न होतात त्यांच्यामध्ये परस्प- रांशी संबंध स्थापन करण्याची जितकी पत्परता दिसते तितकी त्यांच्यामध्ये व पोटांतील इंद्रियांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या विकारांमध्ये तसले संबंध स्थापण्याची तत्परता २४ ·२७८ मानसशास्त्राची तत्त्वे तें दिसत नाही. बाह्यतः अनियमित दिसणाऱ्या गोष्टीचे देखील अशा रीतीने स्पष्टीकरण होते. उदाहरणार्थ, वा- सांसारखे जे संबंधविहीन मनोविकार त्यांच्यामध्ये गत- गोष्टींची आठवण करण्याचे जे विलक्षण सामर्थ्य आहे बहुधा घ्राणेंद्रियविषयक मजाकेंद्र मस्तकांतील मज्जा- गोळ्यांपासून उत्पन्न झाले असल्यामुळे त्यांस प्राप्त झालेले असावें. आपल्या असें नजरेस आले आहे की मनाची वाढ ही तत्त्वतः उच्चतर उच्चतर पायऱ्यांवर मनोविकारांचे वाढते संकलन व त्याबरोबर विविधजातीयता व निश्चि- तता ह्यांची वाढ अशा रूपाची असते. आणि हे विशेष पूर्वी ध्यानांत आणिलेल्या मज्जातंतुजालाच्या उत्क्रमणा- च्या विशेषांशी जुळतात. कारण त्या ठिकाणी आप- ल्यास असे दिसून आले की, त्याच्या घटनेचा स्पष्टपणा व विविधरूपता जशी वाढत जाते, तसे त्याच्या लगद्या- प्रमाणे त्याच्या घटनेचेंहि संकलन वाढत जाते. आणखी एक महत्त्वाचा मेळ एथे दाखविण्यासारखा आहे, जो मेळ एक काल्पनिक विसंगतता काढून टा- कितो. मनाचा अत्यन्त ठळक व पक्व असा भाग मु- ख्यत्वे माणसांच्या लक्षात येत असतो; आणि म्हणून मन व बुद्धि ह्यांचा ते समानार्थी उपयोग करितात. प्र- स्तुत शास्त्राच्या पहिल्या भागाच्या सातव्या कलमांत दाखविल्याप्रमाणे इंद्रियविज्ञानवेत्ते देखील सर्व प्रकारच्या पूर्वकल्पना बाजूस ठेवण्याचे मनांत आणून, गैरसावध- पणे हा समज गृहीत धरून आपल्या विवेचनास सुर- ·मनाची घटना २७९ वात करते झाले आहेत, व त्यामुळे उपपत्ती लावण्या- च्या कामी अडचणींत पडलेले आहेत. पण मन हे स- वाशी किंवा मुख्यांशी देखील बुद्धि नव्हे. आपल्या असे नजरेस आले आहे की, ते पुष्कळ अंशी, व एका दृष्टीने सर्वाशी, मनोविकारांचे बनलेले आहे. ज्ञानवत्तेचे हल. क्या दर्जाचे प्रदेश तेवढेच मनोविकारांचे बनलेले अस. तात असे नाही, तर ज्ञानवत्तेच्या उच्च दर्जाच्या प्रदे. शांत देखील ज्या उपादानांच्या घटनारूप संयोगानें बुद्धि बनते ती सर्वत्र मनोविकारांचीच बनलेली असतात. स- र्वच मनोविकार हा द्रव्यांश असून बुद्धि हा, हजर अ- सेल तेथे, त्याचा आकार आहे. आणि जेथें बुद्धि हमर नसते, किंवा अगदीच अल्प प्रमाणावर हजर असते, तेथें मन हे अनाकार किंवा अत्यन्त अल्पाकार अशा मनोविकारांचे बनलेले असते. बुद्धींत केवळ मनाचे सं- बंधविषयक अंग येत असते; आणि मनोविकार गाळणे म्हणजे ज्यांच्यामध्ये संबंध असावयाचे तीं पदेंच गाळणे होय. हे सत्य ध्यानांत आणिल्याने, मज्जातंतुजालाची वाढ व बुद्धीची पायरी ह्यांच्यामध्ये पूर्ण मेळ असला पा- हिजे असे समजण्याची चुकी आपल्या हातून होत नाही. पहिल्या भागाच्या सातव्या कलमांत आपल्या नजरेस आले की, मज्जातंतुजालाचा आकार काही अंशी उत्क्रा- न्त गतीच्या संचयावर अवलंबून असतो, आणि काही अंशी त्या गतीच्या संमिश्रतेवर अवलंबून असतो; आणि एथे आपल्या नजरेस असे येते की, मज्जातंतुजालाचा आकार काही अंशी मनोविकारसंचयावर, व कांही अशी बुद्धीच्या वाढीच्या पायरीवर अवलंबून असतो. आणि ·२८० मानसशास्त्राची तत्त्वे प्रस्तुतविषयाची अशी उपपत्ति लाविल्याने भासमान नि. यमापवाद नाहीतसे होतात. प्रकरण तिसर मनोविकारांची सापेक्षता २०. मन हे मनोविकारांचे व मनोविकारांमधील संबंधाचे, आणि स्वजातीभेदाप्रमाणे निरनिराळे संबंध स्थापण्याच्या मनोविकारांच्या सामर्थ्यांचे बनलेले अस- ल्यामुळे मनोविकारांची सापेक्षता हे वचन, एका अर्थी, गतप्रकरणांत वर्णिलेल्या शुद्ध आत्मिक चमत्कारांपैकी कांहीस लागू आहे. पण एथें त्याचा अर्थ · अगदी भिन्न करावयाचा आहे. ज्ञानवत्तेचे घटक म्हणून मनोविकारां- चा त्यांच्या एकमेकांशी असणाऱ्या संबंधाच्या दृष्टीने गतप्रकरणांत विचार केल्यानतर एथ त्याचा विचार ज्ञा- नवत्तेच्या पलीकडच्या ज्या गोष्टी त्यांस उत्पन्न करि- तात त्यांच्याशी जे त्यांचे संबंध त्यांच्या दृष्टीने करा- वयाचा आहे. शिवाय, ज्ञानवत्तेच्या पलीकडील ज्या गोष्टींचा एथें विचार करावयाचा आहे त्या, जे मज्जातंतुचलबिचल आत्मिकदृष्टया मनोविकार म्हटल्या जाणाऱ्यांच्या भौति- क बाजू आहेत, त्या नव्हत; कारण “ संज्ञाविषयक ई- द्रियविज्ञान" ह्या पहिल्या भागाच्या सहाव्या प्रकर. णांत, अगोदरच, मजाविषयक फेरबदलांच्या आत्म व ·मनोविकारांची सापेक्षता २८१ अनात्म स्वरूपांमधील संबंधांचा विचार केलेला आहे. आपला प्रस्तुत विचार मनोविकार व शरीराबाहेरील शक्ती ह्यांच्यामधील संबंधांच्या स्वरूपाबद्दलचा आहे. ह्याचा विचार पूर्वी आक्रमिलेली जमीन पुनः मुळीच न आक्रमितां करणे कठीण आहे; कारण बाह्य व्यापाराचा मनोविकारांशी जो संबंध येतो तो मध्ये मज्जाविषयक फेरबदल होऊनच येत असल्यामुळे ही मध्यस्थता वि- चाराबाहेर अगदीच टाकतां येत नाही. म्हणून केव्हां केव्हां केलेल्या विवेचनाची पुनरावृत्ति करणे भाग आहे. आणखी एक गोष्ट प्रास्ताविकरीत्या एथे सांगणे ज- रूर आहे. ती ही की, पृष्ठभागजन्य ज्या मनोविकारां- ना बाह्य उद्गम आहेत त्यांच्याशी आपला एथें मुख्यत्वें संबंध येणार आहे; किंवा कदाचित् असे म्हणणे ज्यास्त बरोबर होईल की, त्या विकारांची जी आदिम किंवा ठळक रूपें असून ज्यांस आपण वास्तविक म्हणतो त्यां- च्याशी आपला एथे संबंध येणार आहे, आणि त्यांची जी दुय्यम किंवा अंधक रूपें काल्पनिक म्हणून समज- ली जातात त्यांच्याशी नव्हे. २१. मानसशास्त्राच्या सर्व अध्येत्यांना परिचित असें जें सामान्य सत्य अनेक स्वरूपी या प्रकरणांत नि- रूपावयाचे आहे ते असे आहे की, अंतर्मनोविकार जरी नेहमी बाह्य कारणावर अवलंबून असतो तरी त्या दो- वांमध्ये जाती किंवा प्रमाण ह्यासंबंधानें कांहींच साम्य नसते. अनात्मकारण व आत्मविषयक कार्य ह्यांच्यामधी- ल संबंध अत्यन्त संमिश्र व विविध प्रकारच्या अटींवर ·२८२ मानसशास्त्राची तत्त्वे अवलंबून असतो. त्या प्रकारांचा एथे क्रमाने विचार करणे आहे. आपल्यास असे आढळून येईल की, अटींचा प्रत्येक विशिष्ट प्रकार अनात्म कारण व आत्मविषयक कार्य यांच्यामधील संबंधांत असा कांहीं कमज्यास्तपणा उत्प- न्न करीत असतो की, त्यावर त्या कार्याचे जातिविषय- क विशिष्ट स्वरूप अवलंबून असते. म्हणजे, एकच का- रण, ज्या परिस्थितीत ते स्वव्यापार करीत असेल तीस अनुसरून, अगदी विसदृश स्वरूपांचे मनोविकार उत्पन्न करीत असते. आणखी आपल्या नजरेस असें येईल की, ह्या जा- तिविषयक वैसदृश्याबरोबर संचयविषयक वैसदृश्यहि उ- त्पन्न होत असते. बाह्य शक्ति व ती चेतविते तो अंत- मनोविकार ह्यांच्यामध्ये भौतिकशास्त्रज्ञ ज्यास सममू- त्य म्हणतात तसला परस्परसंबंध मुळीच नसतो; इतकें- च नव्हे, तर त्या दोघांमध्ये न बदलणारे असे प्रमाण- हि नसते. एकाच शक्तीचे एकच संचय परिस्थिति भिन्न झाल्यास मनोविकाराचे भिन्न भिन्न संचय उत्पन्न करि- तात. भौतिक कारण व आत्मिक कार्य ह्यांच्यामध्ये नि- त्यप्रमाणासारखे कांही जे दृष्टीस पडतें तें सर्व परिस्थि- तं सारखाच असल्यास दृष्टीस पडते. २२. ह्या सापेक्षतेच्या सर्व रूपांचे कथन करणे आपल्यास भाग आहे; म्हणून बाह्य कारण व त्याने ज- नित अंतर्मनोविकार ह्यांच्यामधील संबंध प्राण्याच्या वि- शिष्ट उपजातीच्या घटनेवर अवलंबून असतो हे एथें सांगितले पाहिजे.

·मनोविकारांची सापेक्षता २८३ - उघडच, एकाद्या प्राण्याच्या ज्ञानवत्तेत संवेदनेची कोणती रूपें जागृत करता येतील हे मुख्यत्वे त्या प्रा- जिनमुन्याच्या पुष्ठस्थ इंद्रियांवर अवलंबून असते. अ. त्यन्त सामान्य अशी जी स्पर्शसंवेदना तिला देखील ही गोष्ट लागु आहे. कांसवासारख्या कठीण कवचीच्या प्राण्यांना, मऊ कातडीच्या प्राण्याला जसले स्पर्शविष- यक ठसे प्राप्त होणे शक्य आहे तसले प्राप्त होणे शक्य नाही. असल्या प्राण्यांच्या अवयवांची व पंजांची टोंके बाध्य वस्तूंना स्पर्श करती झाली म्हणजे जे ठसे त्यांस प्राप्त होतात त्यांची तुलना माणसाने आपल्या हातांतील छडीच्या टोकाने पदार्थ डवचल्यास जसले टसे त्यास प्राप्त होतात त्याशी करता येईल. विशिष्ट ज्ञानेंद्रियें अ- सतील तर विशिष्ट संवेदना विशिष्ट जातीच्या प्राप्त हो- तील हे ह्याच्याहूनहि ज्यास्त उघड आहे. उदाहरणार्थ, श्रोतृविषयक संवेदना घ्या. कित्येक असे जलचर प्राणी आहेत की, त्यांच्यांत पक्क श्रोत्रंद्रियें नसून, ज्या लाटा त्यांच्याहून ज्यास्त इंद्रियवान् प्राण्यांना ध्वनिरूप भास- तात त्या त्यांच्यावर काही तरी परिणाम करितात. का- रण जेव्हां असल्या लाटा पाण्यांतून पसरतात तेव्हां ते आपली शरीरे आकुंचित करितात, किंवा त्यांना कव- च्या असल्यास त्यांत ते आपले अवयव ओढून वेतात. आपल्याला सयुक्तिकरीत्या असे गृहीत करता येईल की, ज्याच्या तारा हालताहेत अशा वाद्यापासून जसला धक्का हातास बसतो तशासारखा कांही धक्का त्यांस बसत अ- सेल. पण कसेंहि असले तरी ध्वनिरूप लाटांनी त्या नी- चतर प्राण्यांचे ठिकाणी उत्क्षुब्ध केलेल्या मनोविकारांचा ·२८४ मानसशास्त्राची तत्त्वं मगदूर असल्या लाटा जो मनोविकार उच्चतर प्राण्यां- मध्ये उत्क्षुब्ध करितात त्याच्या मगदुराहून भिन्न अ- सला पाहिजे. गुण समान असल्यास, विशिष्ट कारणांनी उत्पन्न केलेल्या मनोविकारांचे संचय विशिष्ट रचनांप्रमाणे बद- लतात हेंहि तितकेच परिचित सत्य आहे. ज्या पक्ष्याचे किंवा स्तनवत् प्राण्याचे डोळे रात्री फिरण्यास योग्य बनलेले असतात त्याच्या ठिकाणी अंधक प्रकाशाने उ- त्पन्न केलेली संवेदना दिनचर पक्ष्याच्या किंवा स्तनव- ताच्या ठिकाणी त्याच प्रकाशाने उत्पन्न केलेल्या संवे- दनेहून फार ज्यास्त असते; आणि जो प्रकाश दिनचर प्राण्याच्या ठिकाणी साधारण संवेदनासंचय उत्पन्न क- रितो, तो आपल्या अतिरेकानें रात्रिंचराचे डोळे दिप- वून टाकण्यास पुरेसा होतो. घ्राणेंद्रियविषयक म- नोभावांचे असेंच आहे. जो गंध माणसाच्या ज्ञानवत्ते- वर लक्षांत येण्यासारखा परिणाम उत्पन्न करीत नाहीं तो कुत्र्याच्या ज्ञानवत्तेवर फार ठळक परिणाम उत्पन्न करितो. एकाच गंधाने निरनिराळ्या जातींच्या कुत्र्या- वर निश्चितपणे निरनिराळे परिणामसंचय उत्पन्न हो- तात हेहि प्रसिद्धच आहे. ह्या थोड्या उदाहरणांवरून आपणास असा तर्क करण्यास आधार सांपडतो की, विशिष्ट बाह्य कारण कोणत्याहि दोन उपजातींमध्ये अगदी एकच प्रकारचा किंवा संचयाचा मनोभाव उत्पन्न करीत नाही. २३. हा घाईने बसविलासा दिसणारा सामान्य सि- द्धान्त ह्यानंतर ज्या सिद्धान्ताप्रत मापण येतो त्यावरून ·च्यासारखी ज्याची प्रकृतिघटना असेल त्याला, सामा. मनोविकारांची सापेक्षता २८५ योग्य ठरतो; तो सिद्धान्त हा की, एकाच उपजातींत बाह्य कारण व अंतःपरिणाम ह्यांमधील संबंध गुणदृष्ट्या व संचयदृष्टयाहि प्रकृतिघटनेनुरूप बदलत असतो, म्ह- णजे व्यक्तीच्या घटनेनुरूप बदलत असतो. डाल्टनने स्वतामध्ये जो दृष्टिविशेप उमगृन काढिला तो ह्या गुणविषयक भेदाचे एक उदाहरण होय. त्या- न्य जनाला दृश्य जगापासून रंगसंबंधी किंवा वर्णविषयक जितके विविध मनोविकार प्राप्त होतात, तितके प्राप्त होत नाहीत. ज्या संवेदना इतरांस तांबड्या व हिरव्या ह्याप्रमाणे फार भिन्न दिसतात, त्या अशा माणसाला एकच दिसतात. ह्यावरून आपणास असा सिद्धान्त कर- णे भाग पडते की, इथरच्या कांहीं लाटा असल्या माण- सामध्ये इतर माणसांहून अन्य प्रकारचे मनोभाव उत्प- न्न करितात. कानांच्या द्वारा उत्क्षुब्ध केलेल्या संवेदनावस्थांपासून याचे आणखी एक उदाहरण घेतां येण्यासारखे आहे. दर सेकंदास सोळा या वेगाने पड- णारे हवेचे ठोके कित्येकांस भिन्नभिन्न म्हणून भासतात; पण कित्येकांस ते अगदी हलक्या दर्जाचा सारखा सूर म्हणून भासमान होतात. दुसऱ्या टोकाकडे गेल्यास हेच दिसून येते. दर सेकंदास तीस हजारांहून ज्यास्त माना- ने उसळणाऱ्या हवेच्या लाटा कित्येकांच्या कानावर कांहींच कार्य करीत नाहीत; पण दुसऱ्या कित्येकांच्या भिन्न घटनेच्या कानाला त्या अत्यन्त तिखट ध्वनि म्ह- णून भासमान होतात. व्यक्तिविषयक घटनांमुळे उत्पन्न झालेले संवेदनासं- ·२८६ मानसशास्त्राची तत्त्वे चयभेद प्रत्येकाच्या पाहण्यांत येतात. संवेदनाच्या सर्व प्रकारांवरून ही गोष्ट उदाहृत होते. प्रत्येक प्रकारचे एकेक उदाहरण एथें देऊं. पातळ कातडीच्या माणसांस जे स्पर्शविषयक मनोविकार स्पष्टपणे अनुभूत होतात ते जाड कातडीच्या माणसांस कळत नाहीत; आणि काही लोकांना पृष्ठभागविषयक सूक्ष्म फरक दे- खील इतके स्पष्टपणे कळतात की, त्यांस कच्च्या रेश- मासारख्या चिजा हातांनी चांचपून त्यांची परीक्षा कर- ण्याच्या कामावर नेमितात. काही लोकांना जे स्वाद मुळीच कळत नाहीत ते इतरांच्या व्यानांत चट- कन् कसे येतात हे प्रत्येक भोजनप्रसंगी आढळून येते. आणि पदार्थाच्या चवीची परीक्षा करण्याचा धंदा कर- णारेच काही लोक असतात, ह्यावरून चवदार पदार्था- च्या विशिष्ट संचयाने उत्पन्न केलेला स्वादविषयक म- नोविकार काही अपवादभूत प्रकृतिघटनांत नेहमींहून फार ज्यास्त असतो हे उघड होते. गंधांच्या संबंधाने असेंच आहे. काही लोक असे असतात की, त्यांस अगदी नाजुक सुगंध असह्य वाटतात; आणि कांहीं लोक असे असतात की, जे गंध सामान्यतः अत्यन्त तिटकारा आणणारे म्हणून इतरांस भासतात ते त्यांना कळतहि नाहीत. ऐकण्याच्या तीक्ष्णतेसंबंधाचे प्र- कृतिमूलकभेद एकाच जातीच्या निरनिराळ्या माणसां- मध्ये कधी कधी ठळक असून, निरनिराळ्या जातींच्या माणसांत ज्यास्तच ठळक असतात. जमिनीस कान ला- वून रानट्यास ने ध्वनि ऐकावयास येतात ते सुधारले- ल्या माणसांस मुळीच ऐकू येत नाहीत. दृग्विष- ·मनोविकारांची सापेक्षता २८७ यक संवित्तीहि असेंच आहे. दृग्पथांस झालेल्या ज्या फेरबदलांचा बुशमनच्या डोळ्यांवर ठसा उमटू शकतो त्यांचा यूरोपियनांच्या डोळ्यावर काहीच ठसा उमटत नाही. आणि सूक्ष्म ताऱ्याच्या शोधार्थ दुर्बिणीतून पा- हतांना ज्या डोळ्यांच्या परीक्षा आपोआप होतात त्यां- वरून असे दिसून येते की, एकाच जातीच्या माणसां- मध्ये देखील जो प्रकाशसंचय एकामध्ये स्पष्ट ठसा उ- त्पन्न करितो, तो दुसऱ्यांत मुळींच मनोविकार उत्पन्न करीत नाही. एवंच गेल्या कलमांत काढिलेले विलक्षण अनुमान आपल्यास ज्यास्त व्यापक करता येते. विशिष्ट बाह्य व्यापारांनी उत्पन्न केलेले अंतमंनोविकार कोणत्याहि दोन उपजातींमध्ये प्रकार व संचय ह्यांच्या दृष्टया स- वाशी सदृश नसतात असे अनुमान काढून शिवाय अ- सेंहि अनुमान काढता येते की, ते एकाच उपनातीतील कोणत्याहि दोन व्यक्तींमध्येहि सर्वांशी सदृश नसतात. २४. ह्या विधानांत जर कांहीं अतिशयोक्ति दिसत असेल तर पुढील गोष्ट व्यानांत घेतल्यावर ती निघून जाईल. ती अशी की, एकाच व्यक्तीमध्ये देखील एका- च जातीच्या व संचयाच्या बाह्य कारणाने उत्पन्न के- लेला मनोविकार, प्रकारदृष्ट्या नाहीं तरी संचयदृष्ट्या तरी, प्रकृतीच्या स्थितीस अनुलक्षून बदलतो. प्रकारविषयक भेदांसंबंधाने आपल्यास केवळ अस्पष्ट व अप्रत्यक्षच पुरावा सांपडतो. तथापि रोग्यांच्या अनु- भवांवरून पाहतां प्रकारविषयक भेद उत्पन्न होत अस- तात असे मानण्यास जागा दिसते. मज्जातंतुनालाच्या ·२८८ मानसशास्त्राची तत्त्वे कांहीं अनियमित अवस्था अशा असतात की, त्यांत भ्रामक संवेदना रोग्यास त्रास देत असतात. फेंपऱ्याचा झटका यावयाचा असला म्हणजे अगोदर दुर्गंधाची जी ज्ञानवत्ता रोग्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होते ती ह्या गो- ष्टीचे एक उदाहरण होय असे म्हणता येईल. आणि मेंदूत अत्यन्त बिघाड झाल्याने बाह्यकारणजन्यसे वा- टावे असे अंतर्जन्य मनोविकार जर होऊ शकतात, तर सयुक्तिकरीत्या असें अनुमान करता येईल की, मेंदूत लहानसहान बिघाड झाल्याने वरचेवर अशा अंतरवस्था उत्पन्न होऊं शकतील की, त्या बाह्यजन्य मनोविकारां- शी मिसळून जाऊन त्यांत कमज्यास्तपणा उत्पन्न करतील. समान बाह्य कारणांनी उत्पन्न केलेल्या मनोविका- रांमध्ये प्रकृतिभेदांनी संचयभेद उत्पन्न होतात ही गोष्ट फार परिचित आहे. पूर्वीप्रमाणेच ह्यांपैकी काही भेद प्रकृतिबिघाडावर अवलबून असतात, व काही वृद्धाव- स्थवर अवलबून असतात. मेंदूच्या उत्क्षाभाच्या कांही अवस्थांमध्ये सामान्य जाडीचे ध्वनि असह्य प्रकारे मोठे म्हणून भासतात; सूर्यप्रकाश दृग्विषयक मनोविका- रांचा आंतरेक उत्पन्न करून नकोसा होतो; आणि कातडी देखील फाजील नाजूक बनते; म्हणजे, जोस फाजील संवेदनाशक्ति म्हणतात ती उत्पन्न होते. उल. टपक्षी, कांहीं रुग्णावस्था अशा आहेत की, कृत्रिम उ. पायांनी उत्पन्न केलेल्या संवेदनाऽभावासारखा संवेदना- ऽभाव त्या अवस्थांत उत्पन्न होत असतो; म्हणजे, जे बाह्योत्तेजक संचय सामान्यतः पुष्कळ मनोविकार उत्क्षु- ब्ध करीत असतात, ते अशा स्थितीत बहुतेक कांहींच ·मनोविकारांची सापेक्षता २८९ मनोविकार उत्पन्न करीत नाहीत. म्हतारपणी उत्साह कमी होत जाईल त्याप्रमाणे एक किंवा अनेक जातीचा संवेदनाऽभाव कसा उत्पन्न होतो ह्याची उदा- हरणे रोज पाहण्यांत येतात. दृष्टि मंद होते; कर्णेद्रिय जड होते; वहुत वृद्धांमध्ये रुचि बोथट होऊन जाते. एवंच, प्रत्येक बाह्य कारणाने उत्पन्न केलेला अंत:- परिणाम उपजातीची घटना व त्या उपजातींतील व्य- क्तीची घटना ह्यांच्या मानाने बदलतो ह्या गोष्टी आप- ल्या दृष्टीस पडून शिवाय अशी गोष्ट दृष्टीस पडते की, त्या व्यक्तीच्या प्रकृतिविषयक स्थितीप्रमाणेहि तो बद- लत असतो. व पुष्कळ प्रसंगी ठळकरीत्या बदलत असतो. बहुतकरून हे बदलाचे प्रमाण कोणत्याहि दोन उदाह- रणांत समान कधीच नसते; आणि नेहमी लक्षात ये- ण्यासारख्या प्रमाणावर न बदलले तरी अत्यन्त सूक्ष्म प्रमाणावर तरी बदलत असते. २५. वाह्य भौतिक उत्तेजक मानसिकस्थितीवर जो परिणाम उत्पन्न करितो त्याची जात व प्रमाण हीं त्याचा प्रभाव होणाऱ्या शरीरभागावरहि अवलंबून अ- सतात. एकाच शक्तीचे समसंचय ज्या बाह्य इंद्रियांवर पडतील त्यांच्या रचनांनुरूप गुण व संचयदृष्ट्या पुष्कळ भिन्न परिणाम उत्पन्न करीत असतात. गुणविषयक भेद आपल्यास इतके स्वाभाविकसे वा- टतात की, आपण त्यांचे महत्त्व ध्यानांत घेत नाही. पण एथें त्यांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. पुष्क- ळ प्रकारचे पदार्थ असे आहेत की, ते सामान्यतः त्वचेस लाविले असतां केवळ स्पर्शविषयक संवेदना उत्पन्न क- २५

·२९०
मानसशास्त्राची तत्वे
हवेत उडून
रितात, पण जिव्हेस लाविले असतां स्पर्श व रुचि ह्या
दोन्ही संवेदना उत्पन्न करितात; किंवा, तिखट रुचीचे
पदार्थ म्हणून ज्यांस आपण म्हणतो तशा प्रकारचे ते
असल्यास ते त्वचेच्या ठिकाणी उष्णता किंवा हुळहुळ
ह्यांच्या संवेदना उत्पन्न करितात.
जाणाऱ्या पदार्थांचे असेंच आहे. आमोनियाचा एकादा
झुरका डोळ्यास लागल्यास चुरचुर उत्पन्न करितो; ना-
कपुड्यांत शिरल्यास असह्य गंधसंवेदना उत्पन्न करि-
तो; जिभेवर दाटल्यास जळजळीत रुचि उत्पन्न करितो;
आणि पाण्यांत द्रवून त्वचेच्या नाजूक भागास लावि-
ल्यास त्यास भाजतो.
ध्वनिरूप लाटांनी उत्पन्न
केलेला मनोविकारहि ज्या भागास तो विकृत करील
त्याप्रमाणे भिन्नभिन्न असतो. तोंडांत धरून वाजवण्याचा
चंग बोटांनी स्पर्शिल्यास झटक्याची संवेदना उत्पन्न
करितो; दांतांमध्ये धरिल्यास तो ज्या भागांस चिकटेल
त्यांच्यांत असलीच संवेदना करितो, पण डोक्याच्या
हाडांतून त्याचे तरंग संक्रान्त होऊन श्रोतृविषयक इं-
द्रियांना अशा रीतीने विकृत करितात की, ते ध्वनीची
संवेदना जागृत करितात. इथरच्या लाटा शुद्ध
त्वचेवर, व त्वचेच्या ज्या बदल पावलेल्या भागांस डोळे
म्हणतात त्यांजवर ज्या निरनिराळ्या संवेदना उत्पन्न
करितात त्या ह्याच सत्याची आणखी उदाहरणे होत.
सूर्याचे किरण हातावर पडल्यास उप्णतेच्या संवेदना
उत्पन्न करितात, प्रकाशसंवेदना उत्पन्न करीत नाहीत;
परंतु ते डोळ्याच्या पडद्यावर पडल्यास प्रकाशाच्या सं-
वेदना उत्पन्न करितात, पण उष्णतेच्या संवेदना उत्पन्न

·मनोविकारांची सापेक्षता २९१ तळ- करीत नाहीत. प्रो० टिंडाल ह्याने स्वतावर प्रयोग करून असे सिद्ध करून दाखविले आहे की, डोळ्याच्या पड- द्यावर बऱ्याच घन अशा उष्णताकिरणांचा काहीच परिणाम होत नाही. बाह्य शक्ति व तिनं जागृत केलेला अंतर्मनोविकार ह्यांमधील संबंध तिचा व्यापार होणाऱ्या शरीरभागाप्र- माणे संचयदृष्टया बदलतो ह्याबद्दल पुष्कळ पुरावे आ- हेत; त्यांपैकी एकदोन एथे दिले म्हणजे पुरे. व्याच्या मधल्या खोल भागास हळूच स्पर्श केला असतां अत्यन्त मोठ्या काचुकल्या होतात, पण इतर ठिकाणी असा स्पर्श केल्यास ह्याहून फारच अल्पतर संवेदना उ- त्पन्न होते. उलटपक्षी, खोटेची जाड कातडी एकाद्या कठीण टेंगळासारख्याचा पुष्कळ वेळ चालू ठेविलेला दाव अगदी अल्प वेदनेने सहन करूं शकते; पण तोच दाब हाताच्या मागच्या भागास: असह्य होतो. डीच्या निरनिराळ्या भागांस सारखीच उष्णता लावि- ल्याने उत्पन्न झालेले मनोविकार स्पष्टपणे निरनिराळ्या प्रमाणावरचे म्हणून दिसत नाहीत; पण एका उदाहर- णांत दिसतात. एकादा गरम पदार्थ पीत असतांना वरच्या ओंठाचा जो भाग नेहमी त्यांत बुडतो त्यास ती उष्ण- ता जरी अगदी सह्य असते, तरी चुकून तो ओंठ जर नेहमीपेक्षा त्या गरम पेयांत ज्यास्त बुडविला गेला, व त्यामुळे त्याच्या बाहेरच्या त्वचेस त्या गरम पेयाचा स्पर्श झाला, तर ती भाजल्याची संवेदना उत्पन्न होते. ह्यावरून, तर मग, आपल्यास असे दिसून येते की, एकच. बाद कारक निरनिराळ्या पृष्ठस्थ इंद्रियांवर व्या- कात- ·२९२ मानसशास्त्राची तत्त्वे पार करून संवेदनेच्या अशा अवस्था उत्पन्न करितो की, त्या पुष्कळ उदाहरणांत अगदी भिन्नजातीय अस- तात, आणि इतरत्र अत्यन्त भिन्नसंचय असतात. २६. बाह्य कारक व अंतर्मनोविकार ह्यांच्यामधील संबंध निश्चित करण्यांत विकृत भागाच्या घटनेप्रमाणे त्याच्या स्थितीचेंहि अंग असते. पहिल्या भागाच्या स- हाव्या प्रकरणांत अगोदरच असे दाखविलें आहे की, मज्जातंतूच्या टोकांशी उत्पन्न झालेल्या बदलाचे तज्जन्य मनोविकारांशी असणारे प्रमाण स्थानिक स्थित्यनुरूप बदलत असते. ह्यावरून हे उघडच होते की, हा मज्जा- विषयक बदल उत्पन्न करणारी बाह्यशक्ति व अखेरीस उत्वन्न होणारा मनोविकारसंचय ह्यांमधील प्रमाणामध्येहि तसाच बदल होत गेला पाहिजे. ह्यासंबंधाने ह्या बदला- च्या ह्या कारणांची पुनः आठवण करणे पुरे होणार आहे. ह्यांपैकी एक कारण विकृत भागाचे उष्णतामान हैं असते. अतिशय थंडीने उत्पन्न केलेली स्थानिक असं- वित्तीची स्थिति, आणि स्वाभाविक उबेबरोबर येणारी संवित्तिस्थिति ह्या दोहोंच्यामध्ये बाहेरून व्यापार कर- णाऱ्या शक्तीचे तज्जागृत मनोविकाराशी में प्रमाण अ- सेल त्या प्रमाणाच्या सर्व पायऱ्या दाखविणाऱ्या अव- स्था येतात. स्थानिक रक्ताची उणीव, बाह्य क्रियेच्या विशिष्ट संचयाने उत्पन्न होणाऱ्या संवेदनेचा संचय कमी करून ह्या प्रमाणांत बदल उत्पन्न करीत असते, आणि स्था- निक रक्तातिरेक तो संचय वाढवून, आणि पुष्कळ वेळां अत्यन्त वाढवून, त्या प्रमाणांत कमजास्तपणा .. उत्पन्न ·मनोविकारांची सापेक्षता २९३ करीत असतो. तथापि कांही उदाहरणांत रक्तातिरेक- जन्य मनोविकारसंचय कमी करीत असतो; उदाहरणार्थ, फार पडसें आले म्हणजे वास व रुचि ही अर्धवट किंवा पूर्णपणे नाहीशी होतात.(हे कदाचित् बाह्यकारक व वि- कार पावणारा तंतु ह्यांच्यामध्ये अडथळा उत्पन्न होऊन बनून येत असावें बाह्य क्रिया व तज्जन्य अंतःपरिणाम ह्यांमधील प्र- माण बदलण्यास, ज्यांच्यावर ह्या बाह्य क्रियांचा व्या- पार व्हावयाचा त्या घटनांनी पूर्वी स्वव्यापार केल्यामुळे त्यांची बदललेली जी स्थिति, ते आणखी एक कारण होत असते. ज्ञानविषयक इंद्रिये नुकत्याच झालेल्या उ- सोभाने जर थकलेली असतील तर तितकेच अंतर्मनो- विकारसंचय उत्पन्न करण्यास त्यांच्यावर ज्यास्त मोठ्या बाह्य शक्तींचे आघात व्हावे लागतात. म्पर्श, रुचि, गंध, आणि दृग्विषयक व श्रोतृविषयक ठसे ह्या सर्वांचें असेंच आहे. ह्या बदलाचे आणखी एक कारण सांगितले पाहिजे; तें विशिष्ट प्रकारच्या उदाहरणांत उत्पन्न होत असते. शरीरापेक्षा ज्यास्त उष्ण किंवा थंड द्रव्याचा स्पर्श झाल्याने जी संवेदना उत्पन्न होते ती त्या द्रव्याचे उष्णतामान व शरीराचे उष्णतामान ह्यांमधील फरकावर जितकी अवलंबून असते त्याहून त्या द्रव्याच्याच उष्णतामा- नावर कमी अवलंबून असते. गरम किंवा थंड जलसं- चयांत स्नानाकरितां शिरले असतां, नंतर थोड्या वे- ळाने त्या पाण्याची जितकी थंडी किंवा उष्णता भासते त्याहून त्या वेळी ज्यास्त भासते; कारण थोड्या अव- ·२९४ मानसशास्त्राची तत्त्वे ते धीने त्वचेची स्थिति पाण्याच्या स्थितीच्या जवळ जवळ जात असते. एकच सोमाळ्या पाण्यांत घातलेल्या हा- ताच्या उष्णतामानाप्रमाणे ते त्या हातास गरम किंवा थंड कसे भासते; इतकेच नव्हे तर एक हात फार गरम झालेला व दुसरा फार थंडावलेला असेल, तर त्या दोन हातांस तेच पाणी एकसमयावच्छेदेकरून गरम व थंड कसे लागते; ते पाहिले म्हणजे ह्याबद्दल ज्यास्तच ठळक पुरावा सांपडतो. २७. आणखी एक सामान्य गोष्ट सांगावयाची रा- हिली आहे. भोक्ता व भोग्य ह्यांच्या सापेक्ष हालचालीं- नीं आघात करणाऱ्या शक्ती व तज्जन्य मनोविकार ह्यां- मधील संबंध गुण व संचयदृष्टया बदलत असतात. वाद्य ऐकणाराच्या जवळ किंवा त्याच्यापासून दूर नेले असता त्याच्या ध्वनीच्या खणखणीतपणांत जो फेरबदल होतो तो गुणविषयक भेदाचें सहज ध्यानांत येण्याजोगें उदाहरण आहे. रेलवेस्टेशनांतून जलद ना- णारी आगगाडी जात असतां जर तिची शिटी वाजत असेल, तर प्लाटफार्मावरील प्रत्येक माणसाच्या समो- रून जेव्हां इंजिन जाईल त्या क्षणी त्याला ऐकू येणा- रा शिटीचा सूर त्यास पूर्वीपेक्षा कमी खणखणीत भास- तो. हा ऐकणारा जर बऱ्याच वेगाने जाणाऱ्या गाडीत बसलेला असेल, व ते शिटी फुकणारे इन्जिन जर उलट दिशेने झपाट्याने जात असेल, तर हा फरक ज्यास्तच ठळकरीत्या अनुभूत होतो. अशा स्थितीत हा कमीपणा फार मोठ्या प्रमाणावर झालेला अनुभवास येतो. विशिष्ट वेळांत कानावर येणाऱ्या हवेच्या तरंगसंस्थेत फेरबदल ·मनोविकारांची सापेक्षता २९५ झाल्यामुळे हा बदल कसा उत्पन्न होतो हे एथें सवि- स्तर सांगण्याची जरूरी नाही. एथे आपणास एवढेच ध्यानांत घेण्याची जरूरी आहे की, एकादी आवाज क- रणारी वस्तु स्थिर असेल तेव्हां ती ज्या प्रकारचा मनो- विकार उत्पन्न करिते, तसलाच ती जवळ येत असतां किंवा दूर जात असतां उत्पन्न करीत नाही. नि- रनिराळ्या तान्यांपासून जे प्रकाश निघतात त्यांच्या जातींच्या संबंधाने केलेल्या शोधांवरून अशाच प्रकारचे एक विलक्षण उदाहरण आपल्यास प्राप्त झालेले आहे. जरी नुस्त्या डोळ्याला तारा ज्या वेगाने जवळ येत असेल किंवा दूर जात असेल त्याप्रमाणे त्या ताऱ्यापासून नि- घणारा प्रकाश लक्षात येण्यासारख्या भिन्न प्रकारचा दि- सत नाही, तरी, प्रकाशविवरक यंत्रांतून पाहिला असतां भिन्न प्रकारचा दिसतो. हगिन्स साहेबाने असे दाखविलें आहे की, सीरियस हा तारा आमच्या संबंधाने स्थिर असता तर त्याचा जो प्रकाशपट्ट आपल्यास वरील यं- त्रांतून दिसता, त्याहून भिन्न दिसतो; आणि तो इतका भिन्न दिसतो की, त्यावरून तो आह्मांपासून दर दि- वशी वीस लाखांहून अधिक मैल या वेगाने दूर जात आहे असे ठरते. एवंच, काही विशिष्ट परिस्थितीत, प्र- काशवाहक तरंगांनी उत्क्षुब्ध केलेल्या मनोविकाराचा प्र- प्रेक्षकाचा गमनवेग आणि प्रकाशोत्सर्गक वस्तूचा वेग, ह्यांच्या सापेक्षमानाने बदलत असतो. सापेक्षगतीपासून उत्पन्न होणाऱ्या संचयविषयक ब- दलांच्या संबंधाने आपल्यास परिचित असे हे उदाहरण आहे की, आपण स्थिर किंवा गतिमान् असूं त्या मा- कार, ·२९६ मानसशास्त्राची तत्त्वे नानें, सभोवतालच्या आवरणाने आपल्या ठिकाणी उ- त्पन्न केलेले उष्णतेचे किंवा थंडीचे मनोविकार भिन्न असतात. शंभर अंशांहून ज्यास्त गरम पाण्यांत हात ठेविला असता त्यास ते जितकें गरम भासतें त्याहून तो त्यांत हालचाल करीत असतां ज्यास्त गरम भासते; आणि थंड पाण्याने स्नान करणारास हा अनुभव येतोच की, एकाच उष्णतामानाचे वाहते पाणी स्थिर पाण्या- पेक्षां ज्यास्त थंड लागते. हवेचेंहि असेंच आहे. जे लोक थंड हवेत उभे राहण्यापेक्षा थंडीत बसून जात असतील, त्यांस ती हवा ज्यास्त थंड लागते. आपल्या त्वचेला म्पर्श करणारे आवरण ( पाणी किंवा हवा ) एका प्र- कारच्या उदाहरणांत एकच असून दुसऱ्या प्रकारच्या उदाहरणांत सारखें बदलत असते हे या फरकाचे जरी कारण आहे, तरी हे खरेंच राहते की, आवरणाची सापेक्ष गति ज्या मानाने बदलेल त्या मानाने संवेदनेची तीव्रता बदलत असते. २८. आतापर्यंत जीवावर व्यापार करणाऱ्या बाह्य वस्तूंनी उत्तेजित मनोविकारांचा तेवढा आपण विचार केला. आतां जीवाचे वाह्य वस्तूंवर जे व्यापार होतात त्यांबरोबर येणाऱ्या मनोविकारांकडे आपण लक्ष देऊं. ह्या ठिकाणी आत्मिक व अनात्मिक फेरबदलांमधील सं- बंध उघडच गुणदृष्ट्या जरी बदलत नाही, तरी संचय- दृष्टया फारच बदलतो. स्नायुविषयक व्यापारांत स्नायुविषयक यत्नाच्या म- नोविकाराचे सममूल्य यांत्रिक परिणामांत जर रूपान्तर होत असेल तर, असल्या मनोविकाराच्या कोणत्याहि ·मनोविकारांची सापेक्षता स्नायूच्या द्वारा खर्च केलेल्या विशिष्ट संचयापासून अ- सल्या परिणामाचा सारखाच संचय नेहमी उत्पन्न झाला पाहिजे. पण तसे होत नाही. एकादा दगड हातांत क- वटाळून धरिला आणि बाहूनें तर उचलिला, तर त्याला शक्तीचा ज्ञात उपयोग जितका करावा लागतो, त्या- हून तोच दगड हाताच्या करांगळीने उचलिल्यास फा- रच ज्यास्त करावा लागतो. किंवा, शिडीवरून नेहमी- प्रमाणे वर चढल्यास ज्या आत्मिक स्थितीस आपण श्रम किंवा शक्तिव्यय म्हणून म्हणतों तो जितका करा- वा लागतो, त्याहून तालमी माणूस शिडीच्या निरनि- राळ्या पायऱ्या हातांनी कवटाळून चढत असतां हा श- क्तिव्यय फारच ज्यास्त प्रमाणावर करावा लागतो. या- वरून तर मग, असे स्पष्ट होते की, विशिष्ट मनोवि- कारसंचयापासून शरीरविषयक जी हालचाल उत्पन्न होते ती उपयोगांत आणिलेल्या स्नायूंच्या मानाने कमी किंवा ज्यास्त असते. हा संबंध वयावरहि अव- लंबून असतो. विशिष्ट वजन उचलतांना लहान मुलाला जी श्रमसंवेदना होते ती पुढे वीस वर्षांनी तेच वजन त्याच स्नायूंनी उचलतांना जी त्याला होईल तिच्याहून फारच ज्यास्त असते. प्रौढ वयांत तितकी श्रमसंवेदन- ज्यास्त हालचाल केल्यास उत्पन्न होते. त्याचप्रमाणे श्र- मसंवेदना व हालचाल ह्यांमधील हा संबंध प्रकृतिविष- यक स्थिति जशी बदलेल, तसा संचयदृष्टया बदलत जातो. आरोग्यावस्थेत बरेच मोठे शक्तीचे कृत्य कर तांना जितका ताणाचा मनोविकार अनुभूत होतो, ति- ·२९८ मानसशास्त्राची तत्त्वे तकाच मोठ्या आजारानंतर स्वताचा हात किंवा पाय उचलतांना अनुभूत होतो. २९. ह्या विषयाला जितकी जागा देतां येण्यासा- रखी आहे तितकी जर अगोदरच भरून गेली नसती, तर अंतरिंद्रियांत उत्पन्न होणारे पृष्ठभागजन्य मनोवि- कार, आणि आंतच उत्पन्न झालेले मनोविकार किंवा उमाळे ह्यांच्याहि सापेक्ष संबंधांची अनेक स्वरूपें कशी आहेत ह्याची उदाहरणे देणे योग्य झाले असते. पण स्थलाभावी एथें में हें सामान्य सत्य निरूपिलें आहे, त्याच्या ह्या अनेक योजनांचे केवळ दिग्दर्शनच शक्य आहे. ह्या उद्देशसिद्धयर्थ पृष्ठभागजन्य जे मनोविकार स- भोवतालच्या कारकांनी उत्पादित म्हणून प्रत्यक्षरीत्या दाखवतां येतात तेवढ्यांच्याच सापेक्ष संबद्धतेचा विचार आपण केल्यास पुरे होणार आहे. त्यांचे सापेक्ष संबंध आपल्यास अनेक प्रकारचे आढळून येतात. विशिष्ट बाह्य शक्तीच्या विशिष्ट संचयाने उत्पन्न झालेल्या सं. वेदनेचा प्रकार व संचय, त्या शक्तीचा आघात शरी- राच्या ज्या भागावर होईल त्या भागाच्या रचनेरूप, व त्या शरीराच्या उपजातिविषयक व व्यक्तिविषयक शरी- राच्या रचनेरूपच बदलतात असे नाही, तर व्यक्तीचे वय, प्रकृतीची स्थिति, उष्णतामान, रुधिराभिसरण, व पूर्व उपयोगांनी बदललेली विशिष्ट भागाची स्थिति, आणि विषयी व विषय ह्यांची सापेक्ष गति, ह्या सर्वांस अनुसरूनहि बदलत असतात. एवंच, उत्तेजक भौतिक कारक, आणि तदुत्पन्न आत्मिक फेरबदल ह्यांमधील सं- ·मनोविकारांची सापेक्षता २९९ बंध गुण व संचयदृष्टया बदलण्यास नऊ निरनिराळी कारणे आपल्यास दाखवतां येतात. ही भिन्नभिन्न कारणे मनोविकाराच्या सतत बदलणाऱ्या प्रमाणांवर सहक्रिया करीत असतात. आणि त्यांपैकी कोणत्याहि एकाद्यांत कोणताहि फेरबदल झाला की, उत्क्षुब्ध मनोविकारांत गुण व संचयदृष्टया काही तरी फेरबदल होतो हे आप- ण ध्यानांत आणिलें म्हणजे, ह्या सत्याचा आपल्या म- नावर जोरदार ठसा उत्पन्न होतो की, आत्मिक ज्ञान- वत्ता आत्मिक घटनास्थिति व परिस्थिति ह्यांनी सर्वा- शी निश्चित होत असल्यामुळे अनात्म अस्तित्वाचे ति- च्यावरून मुळींच मापन होत नाही. लालपणा हा लालपणा म्हणूनच मनाच्या बाहेर अ- सतो आणि ध्वनीचा जो गुण आपल्यास अनुभूत होतो तो आपल्याव्यतिरिक्त ध्वनीच्या ठिकाणी असतो हा प्राथमिक समज मानसशास्त्रज्ञास धारण करणे तितकेंच कठीण जाते, जितके त्याच्या उलट समज धारण करणे अशिक्षितास कठीण जाते. जेव्हा एकाद्या काचेच्या उ- भाट पेल्यावर धक्का द्यावा, तेव्हां त्या धक्क्याने त्याच्यां- त आकारबदल उत्पन्न होतो, व त्याच्यामागून लाग- लाच उलट आकारबदल होतो, नंतर पहिला आकार त्यास प्राप्त होतो, आणि असे हे गाडे चालते; आका- राच्या ह्या तालबद्ध बदलांपैकी प्रत्येक बदल त्या पे- ल्याशी स्पष्ट असलेल्या पदार्थाना आघात करून त्यांत असलेल्या द्रव द्रव्याच्या पृष्ठावर दृश्य तरंग आणि स- भोवतालच्या हवेत तितक्याच अवधीचे तरंग उत्पन्न कारतो; शेजारच्या द्रव्याच्या ह्या कृत्रिम लाटा कांहीं ·३०० मानसशास्त्राची तत्त्वे विशिष्ट वेगाने पुनःपुनः उत्पन्न झाल्या म्हणजेच सूर- रूप मनोविकार उत्पन्न होतो व त्या वेगानुरूप गुणा- च्या बाबतीत बदलत असतो; आणि शिवाय हे यांत्रिक तरंग विशिष्ट घटनेवर पडतील तेव्हांच हा मनोविकार त्या उत्पन्न करितात आणि इतर घटनांवर पडले म्ह- णजे अगदी भिन्नजातीय मनोविकार उत्पन्न करितात. ह्या सर्व गोष्टी ध्यानात घेतल्या म्हणजे आपली पूर्ण खात्री होते की, ज्या अनात्म क्रियेच्या स्वरूपास आप- ण ध्वनि म्हणतो त्याचे तो ध्वनि आपल्या ठिकाणी जी ध्वनीची संवेदना उत्पन्न करितो तिच्याशी, अल्पतम देखील स्वभावसादृश्य नसते. इथररूप आवरणाच्या लाटांचे असेंच आहे. उष्णता व प्रकाश ही अदृश्य गतीची सरासरी सारखी स्वरूपे आहेत. व ती दृश्य गतीच्या रूपान्तरीभवनाने उत्पन्न होऊ शकतात, व पुनः त्यांत रूपान्तर पावतात, हे आपणास आतां ठाऊक झाले असल्यामुळे आपल्यास अशी खात्री वाटते की,जे बाह्य व्यापार आपल्यामध्ये प्रकाश, उष्णता व दृश्य गति मांचे मनोविकार उत्पन्न करितात, त्यांच्यामध्ये (त्या व्यापा- रांमध्ये ) तसले आंतूनचे भेद असू शकणार नाही, ज- सले ह्या नांवाने आपणास ज्ञात असलेल्या मनोविकारां- मध्ये असतात; आणि म्हणून हे मनोविकार त्या व्यापा रासारखे असू शकणार नाहीत. रुच्या व वास ह्यांचे असेंच असते हा निर्णय ह्यावरून अवश्यमेव उत्पन्न होतो. म्हणजे, एकाद्या पदार्थाच्या कडू आस्वादावरून त्याच्या ठिकाणी कटुपणासारखे काही असते असें मु- ळींच गर्भित होत नाही, आणि ज्यास आपण नाकांत ·मनोविकारांची सापेक्षता ३०१ ओढून घेतलेल्या द्रव्याचा सुवास असें म्हणतो तसा अ- न्तर्गत सुवास त्या द्रव्यामध्ये मुळीच नसतो; म्हणजे, बंदुकीचा घोडा ज्या दाबाने हलतो त्याचे उत्पन्न हो- णाऱ्या आवाजाशी जसें मुळीच साम्य नसते, तद्वतच, ह्या व इतर उदाहरणांत जो अनात्म व्यापार आत्मवि- षयक अवस्था उत्पन्न करितो त्याचे तिच्याशी कांहींच सादृश्य नसते. त्याप्रमाणेच ताण व दाब ह्यांच्या ज्या संवेदना यां- त्रिक किंवा भौतिक शक्ति जिला म्हणतात तिच्या माथीं आपण मारितो त्यांनाहि हाच सिद्धान्त लागू पडतो. एकच वजन शरीराच्या निष्क्रिय भागावर टेकलेले अ- सल्यास एक प्रकारचा मनोविकार उत्पन्न करितें, आणि ताठ धरलेल्या हातासारख्या सक्रिय भागावर टेकलेले असल्यास अन्य प्रकारचा मनोविकार उत्पन्न करिते. किंवा, ह्यापेक्षा अधिक चांगले उदाहरण हे आहे:-आ- पला एक हात पसरून जर टेबलावर ठेविला, आणि त्याच्या पृष्ठभागांत दुसन्या हाताच्या बोटाचे पेर अमळ जोराने खुपशिले, तर त्या पृष्ठभागाच्या ठिकाणी दुख- ल्याची संवेदना उत्पन्न होते, खुपसलेल्या पेराच्या ठि- काणी दाबाची सवेदना उत्पन्न होते, आणि त्या सक्रिय हाताच्या ठिकाणी स्नायुविषयक ताणाची संवेदना उ- त्पन्न होते. ह्या ठिकाणी व्यापार करणारी भौतिक शक्ति ह्या संवेदनांपैकी कोणतीशी गुणदृष्ट्या वा संचयदृष्टया सदृश असते ? उघडच, ती ह्यांपैकी अमुक संवेदनेशी सरूप आहे, व दुसरीशी नाही, असें कांहींच म्हणतां येत नाहीं; आणि म्हणून कोणत्याहि मनोविकारापासून २६ ·३०२ मानसशास्त्राची तत्त्वे ती भिन्नस्वरूप असली पाहिजे, व तिने दर्शविण्यासार- खी नसली पाहिजे. एवंच, आपण अशा निर्णयाप्रत येऊन पोहोचतों की, वजन व प्रतिरोध धरून द्रव्याचे जे धर्म म्हणून आप- ल्यास ज्ञात होतात, ते केवळ आत्मविषयक विकार अ- सून अज्ञात व अज्ञेय अशा अनात्मकारकांनी उत्पन्न केलेले असतात. सारांश, सभोवतालच्या वस्तूंनी आप- ल्यामध्ये उत्पन्न केलेल्या सर्व संवेदना आपल्या बाहेर असणाऱ्या क्रियांची केवळ दर्शक चिन्हें असतात, व त्या क्रियांच्या अंतर्घटनांची आपणास कल्पना देखील करता येत नाही. ३०. इंद्रियविज्ञानशास्त्रापासून मानसशास्त्रास ने आधारस्तंभ प्राप्त होतात त्यांच्यांशी हा निर्णय पूर्णपणे सुसंगत आहे, आणि वास्तविकपणे तो त्यांच्यापासूनच उघडपणे निष्पन्न होणारा एक सिद्धान्त आहे. ह्या ठि- काणी जी अनुमानें आपणास अनुभवदृष्टया प्राप्त झाली आहेत, ती पूर्वभागांत सांगितलेल्या घटनाविषयक व व्यापारविषयक गोष्टींवरून विचारदृष्टया कशी निप्पन्न होतात हे आतां संक्षिप्तरीत्या आपण पाहू या. मज्जातंतू हे अस्थिर नैट्रोजनयुक्त द्रव्याचे सूत असून तें शरीराच्या पृष्ठभागापासून केंद्रापर्यंत, किंवा केंद्रापा. सून पृष्ठभागापर्यंत, पसरलेले असते, आणि त्याच्या ए. का टोकांत चलबिचल केला म्हणजे अणुविषयक फेर. वदलाची लाट दुसऱ्या टोकापर्यंत त्या सुतांतून जाऊन पोहोंचते. पृष्ठभागस्थ चलबिचलाने उत्पन्न केलेली फेर- बदलाची लाट जी क्रिया तीस कारणभूत होते तिच्या- ·मनोविकारांची सापेक्षता शीं सदृश नसते; आणि भिन्नभिन्न पृष्ठभागस्थ चलबि- चलांनी भिन्नभिन्न मज्जातंतूंत सुरू केलेल्या लाटांमध्ये, त्या चलबिचलांत जसली वैसदृश्ये असतात, तसली मु- ळीच नसतात. ह्यावरून आपल्यास असें अनुमान करणे भाग पडते की, उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकाराची जात मज्जातंतुकेंद्राच्या घटनाविशेषावर अवलंबून असते, किंवा अणुविषयक चलबिचल मजाकेंद्राप्रत येण्याच्या पद्धती- वर अवलंबून असते, किंवा ह्या दोहोंवरहि अवलंबून असते; आणि म्हणून आत्मविषयक परिणाम व जे अ- नात्मकारण ह्या दोहोंपैकी कोणाशीच साम्य नसलेल्या फेरबदलांच्या द्वारा तो परिणाम उत्पन्न करिते, तें, ह्या दोहोंमध्ये ( परिणाम व कारण यांमध्ये ) कांहीं साम्य असेल अशी कल्पनाच करता येत नाही. संचयविषयक फेरबदलांचे असेच आहे. आपल्या लक्षांत हे अगोदर आलेच आहे की, पृष्ठभागापासून केंद्रापर्यंत पसरलेला प्रत्येक चलबिचल वृद्धि पावत अ- सून त्या वृद्धीचे मान मुख्यत्वेकरून ज्या वृद्धिंगत कर- णाऱ्या विशिष्ट घटनांतून तो जातो त्यांजवर अवलंबून असते; आणि गौणत्वेकरून, ह्या वृद्धीस ज्या बदलणा- या इंद्रियविषयक अवस्था अनुकूल किंवा प्रतिकूल अ- सतात, त्यांवर अवलंबून असते. ह्यावरून हे स्पष्ट होते की, जो त्याच्या भौतिक बाजूनें केंद्रस्थ चलबिचल अ- सतो, तो जर त्याच्या आत्मिक बाजूने मनोविकार अ- सेल, तर मनोविकार व ज्या सभोवतालच्या उत्तेजकां- शी ते जुळतात ते उत्तेजक ह्या दोहोंमध्ये नित्य प्रमाण कांहींच असू शकणार नाही. म्हणून गुणदृष्ट्या व संच- ·मानसशास्त्राची तत्त्वें यदृष्टयाहि मनोविकार विषयीचे स्वरूप व स्थिति ह्यांना अनुलक्षून असला पाहिजे. ३१. पण ह्यापासून गर्भित होणाऱ्या अत्यन्त मह- त्त्वाच्या सिद्धान्ताकडे दुर्लक्ष करतां कामा नये; त्या- च्याकडे बहुतकरून दुर्लक्ष करीत असतात, आणि तसे दुर्लक्ष केल्यामुळे फार विलक्षण प्रकारच्या चुकीच्या अनुमानांची विस्तृत बाडें उत्पन्न होत असतात. आतांपर्यंतचे सर्व कोटीक्रम आणि सदृश जातींचे सर्व कोटीक्रम अनात्म किंवा आत्मव्यतिरिक्त अस्तित्व गृहीत करून सुरू होत असतात. आपल्या ज्ञानवत्ते- च्या अवस्था ह्याच काय त्या वस्तू आपणास ज्ञात होऊ शकतात ह्या सत्याकडे जातांना, ज्ञानवत्तेच्या पलीकडे काही तरी अज्ञात आहे हे मुकाट्याने किंवा स्पष्टपणे गृहीत केल्याविना एकहि पाऊल आपणास टाकतां येत नाही. जे जे आपणास अनुभूत होते त्याचे अस्तित्व आपल्या स्वताला सापेक्ष असेंच आहे, ही गोष्ट प्रत्यक्ष किंवा गर्भितरीत्या आपल्या स्वताला सापेक्ष नाहीं असें एक बाह्य अस्तित्व विहित केल्याविना किंवा प्रतिपा- दिल्याविना सिद्ध करता येत नाही, इतकेंचसे काय, पण समजेल अशा रीतीने शब्दांनी प्रदर्शितहि करतां येत नाही. जेव्हां आपण असा कोटिक्रम करितों की, जो आपणास ध्वनि म्हणून ज्ञात होतो त्याला ध्वनि म्हणून अनात्म वास्तविकत्व असत नाही, कारण त्याचा जो पूर्वगामी किंवा कारक तोच, जो आपणास करकर आ- वाज म्हणून ज्ञात होतो त्याचाहि पूर्वगामी असतो, आणि हे दोन उत्तरगामी किंवा परिणाम परस्परांशी ·मनोविकारांची सापेक्षता ३०५ विसदृश असल्यामुळे ते प्रत्येकी आपापल्या पूर्वगामीप्र- माणे असू शकणार नाहीत, तेव्हां, ज्ञानवत्ता बदलत असतां, त्या दोहोंचा हा एकच पूर्वगामी न बदललेला असा कांही असण्यावर ह्या कोटिक्रमाचें याथार्थ्य अव- लंबून राहते. एकच सोमाळे पाणी एका हाताला गरम व दुसऱ्यास थंड लागू शकते असे आढळून आल्यानं- तर जर आपण असे अनुमान केले की, ऊब ही आम- ची प्रकृति व अवस्था ह्यांना सापेक्ष किंवा अनुलक्षून असते; तर तें अनुमान यथार्थ ठरण्याला अशीच कल्प- ना करणे जरूर आहे की, ज्या सक्रियतेला ह्या संवे- दना आपण लावितों ती सक्रियता आपल्या बाहेरची असून आमच्या स्वताच्या क्रियांनी विकृत झालेली (कांहीं बदल पावलेली ) नसते. पुढील दोन गोष्टींपैकी एक विहित करणे किंवा प्र- तिपादणें अवश्य आहे:--१. प्रत्येक मनोविकाराचे किंवा ज्ञानवत्तेच्या अवस्थेचे पूर्वगामी, पूर्वमनोविकार किंवा ज्ञानवत्तेच्या अवस्था म्हणूनच अस्तित्वात असतात; किंवा, २. ते अथवा त्यांपैकी काही मनोविकार ज्ञान- वत्तेपासून पृथक् किंवा स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असतात. ह्यांपैकी पहिले विधान केले, तर, जें जें आपणास अनु- भूत होते ते आपल्या स्वतालाच सापेक्ष किंवा अनुलक्षून असते हा पुरावा दुबार अर्थविहीन होतो. ध्यनीची संवेदना व ‘करकर' आवाजाची संवेदना, परस्परसदृश नसल्यामुळे, प्रत्येकी, त्यांच्या सामान्य ( एकच ) पूर्व- गामीसारख्या त्या असू शकणार नाहीत, हे पोकळ वि- धान आहे; कारण ध्वनि व करकर आवाज ह्यांचा ज्ञा-

·मानसशास्त्राची तत्त्वे
नवत्तेत सामान्य ( एकच ) असा पूर्वगामी कधीच
नसतो. ज्या मनोविकारांच्या संयोगामागून ' करकर
चा मनोविकार येतो तो मनोविकारसंयोग, ज्या मनोवि-
कारसंयोगामागून ध्वनीचा मनोविकार येतो तोच कधी-
हि नसतो. शिवाय, ' पूर्वगामी ' याचा अर्थ 'नित्य
किंवा नेहमी एकस्वरूप पूर्वगामी'
असा जर असेल
( आणि दुसरा कोणताहि अर्थ आत्मघातक होईल ),
तर 'वनीचा पूर्वगामी केवळ ज्ञानवत्तेतच असतो हे वि-
धान पुढील गोष्टीशी अगदीच विसंगत आहे; ती गोष्ट
ही की, जेथें विशिष्ट जातीचा पूर्वगामी मुळीच घडला
नसेल, तेथे देखील अन्यरीत्या निश्चित झालेल्या मनो-
विकारशृंखलेवर ध्वनीचा मनोविकार एकाएकी येऊन
आपटत असतो.
म्हणून प्रत्येक प्राथमिक मनो-
विकाराचा कार्यकर पूर्वगामी ज्ञानवत्तेच्या बाहेर स्वतं-
त्रपणे असू शकतो हे दुसरें विधानच मनाने आकलनीय
आहे. मनोविकार आमच्या स्वभावघटनारूप असतात
याच सिद्धान्तांत तें गर्भितरीत्या पण निश्चितपणे प्रति-
पादित होत असते; आणि ज्या प्रमाणशृंखलेने तो सि-
द्धान्त सिद्ध केला जातो, त्या प्रमाणांपैकी प्रत्येक पा-
यरीमध्ये ते गृहीत केलेले असते.
एवंच, अगोदरच दोनदां प्राप्त झालेल्या निर्णयाप्रत
अन्यमार्गाने आपण पुनः येऊन पोहोचतो. “ आदि-
तत्त्वें " या ग्रंथाच्या · अज्ञेयमीमांसा'
या पहिल्या
भागांत ज्ञानाच्या सापेक्षतेचा विचार करीत असतां असें
दाखविले होते की, ज्ञानाची सापेक्षता सिद्ध करणाऱ्या
विवेचनाच्या प्रत्येक शृंखलेत नसापेक्षाचे किंवा निरपे-

·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३०७ क्षाचे अस्तित्व अनिवार्यरीत्या प्रतिपादिले जात असते. त्याच ग्रंथाच्या 'ज्ञेयमीमांसा' या दुसऱ्या भागांत तत्त्वज्ञानाच्या आधारस्तंभांचा विचार करीत असतां असें दाखविले होते की, आत्म व अनात्म यांचे समकालीन अस्तित्व आहे हे ज्ञानवत्तेचे सांगणे असे आहे की, तें सर्व विवरणरूप परीक्षणाच्या अगोदरचे असून त्या प- रीक्षणाने त्याचा मागून पडताळा मिळाल्यामुळे, निश्चि- तपणांत इतर सर्व सत्यांच्या पलीकडे असलेले असें तें सत्य आहे. आणि ह्या ठिकाणी पुनः जे जे आपल्यास अनुभूत होतें तें तें जसें अनुभूत होते तसे आपल्या स्व- तामध्येच केवळ असते ह्या अनुमानाचें याथार्थ्य मनो- विकारांना आपल्या स्वताच्या बाहेर पूर्वगामी आहेत ह्या गृहीत सिद्धान्तावर सर्वाशी अवलंबून असते. प्रकरण चवथ मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३२. साहेब म्हणतात, प्रस्तुत प्रकरणाच्या मथळ्या- वर अगदी सौम्य टीका झाली तर अशी होईल की, तो एक शब्दांचा ओबडधोबड मांड आहे; आणि टी- काकार स्पष्टवक्ता असेल तर हा मथळा मूर्खपणाचा किंवा अर्थविहीन आहे म्हणून म्हणेल; तथापि त्याला निश्चित अर्थ आहे, व तो दुसऱ्या कोणत्याहि मथळ्या- में प्रदर्शित करता येण्यासारखा नाही.

·मानसशास्त्राची तत्त्वे ते मन हे मनोविकारांचे व मनोविकारांमधील संबंधाचे बनलेले असते असे आपल्यास आढळून आलेच आहे. गेल्या प्रकरणांत आपल्यास असे दिसले की, मनोवि- कारांचे प्रकार व संचय विषयीच्या ( ज्यास ते होतात त्याच्या ) स्वभावघटनेवरून निश्चित होत असतात, आपणास ते जसे ज्ञात होतात तसे केवळ ज्ञानवत्तेतच असतात, आणि ज्ञानवत्तेबाहेरचे जे कारक त्यांस उत्प- न्न करितात त्यांच्यांशी त्यांचे मुळीच साम्य नसते. आणि ह्या प्रकरणांत आमचा असे दाखविण्याचा उद्देश आहे की, मनोविकारांमधील संबंधांचे प्रकार व संचयहि विषयीच्या स्वभावघटनेवरून निश्चित होत असतात, आपणास ज्ञात होतात त्या रूपाने ज्ञानवत्तेतच फक्त असतात, आणि मनोविकारांचे जसें बाह्यकारकांशी सा- म्य नसते, तसेंच या संबंधाचेंहि बाह्य कारकांमधील सं- बंधांशी साम्य नसते. मनोविकारांमधील अत्यन्त संयुक्त संबंध म्हटले म्ह- णजे ते होत की, ज्यांमध्ये ते मनोविकार ज्ञानवत्तेपुढे केवळ समकालीन म्हणून मांडिले जात नाहीत, तर कांही सापेक्ष स्थानांमध्ये समकाली अस्तित्वात असणारे म्हणून मांडिले जातात.---म्हणजे, जी मध्ये मध्ये व स- भोवती असणारी स्थाने आकाशविषयक आपल्या कल्प- नेचे एकेरे घटक असतात त्यांपैकी पुष्कळांशी समका- लीनत्वें अस्तित्वात असतात. समकालीन अस्तित्वाचे जे हे संयुक्त संबंध त्यांच्या सापेक्षतेचा विचार प्रथम केला पाहिजे. त्यानंतर आपण क्रमिक अस्तित्वाच्या संबंधां- चा विचार करूं, म्हणजे त्या संबंधांचा विचार करूं ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३०९ की, ज्यांच्यांत मनोविकार केवळ क्रमाने उत्पन्न झालेले म्हणूनच ज्ञात होतात असे नाही, तर ज्ञानवत्तेच्या अ- वस्थांच्या शृंखलेमध्ये अमुक अमुक स्थाने व्यापणारे म्हणून ज्ञात होतात, व त्या स्थानांच्या मध्ये दुसऱ्या अवस्थांनी व्यापिलेली दुसरी स्थाने असतात; म्हणजे क्रमिक अस्तित्वाचे ते असे काही संबंध असतात की, त्यांच्यांत कांही विशिष्ट संचय ज्यास आहे असा काल हे एक अंग असते. त्यानंतर आपण बेदविषयक संयुक्त संबंधांचा विचार करूं; म्हणजे, त्या संबंधांचा विचार करूं की, ज्यांमध्ये भेदाच्या केवळ ज्ञानवत्तेपलीकडे भे- दाच्या अंशाचीहि ज्ञानवत्सा असते, म्हणजे, अशा प्र- कारचे भेदविषयक संबंध की, ज्यांच्यांत संबद्ध मनोवि- कार बळकटीने लक्षात येण्यासारख्या बळकट संचयाने एकमेकांपासून भिन्न म्हणून आकलिले जातात. त्यानं- तर समकालीन अस्तित्व, क्रमिक अस्तित्व आणि भेद यांच्या संबंधांचा त्यांच्या अत्यन्त सरलस्वरूपी आपण विचार करूं. ३३. लांबी, रुंदी व उंची ह्या तीन परिमाणांच्या पो- कळीची समकालीन अस्तित्वाच्या तिबार संयुक्त संबंधांची बनलेली जी ज्ञानवत्ता ती अशी असते की, ती उपजा- तीच्या घटनेप्रमाणे बदलत असते, हे लक्षात आण- ण्यास कल्पनाशक्ति फारशी खर्च करण्याची आव- श्यकता नाही. ज्या हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांना डोळे नसतात, आणि आमच्याप्रमाणे ज्यांस प्रस्तुत स्पर्शवि- षयक अनुभवांत स्मृत दृग्विषयक अनुभवांची भर आप- ण जशी काळोखांत असतां घालतों, तशी घालतां येत ·३१० मानसशास्त्राची तत्त्वे व नाही, त्यांना पोकळीच्या संबंधाच्या कल्पना, आमच्या स्वताच्या तद्विषयक ज्या कल्पना दृग्विषयक अनुभवांवरून एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर निष्पन्न केलेल्या असतात, त्यांहून किती भिन्नजातीय होत असल्या पाहिजेत, हे ध्यानांत आणावयाचे असल्यास ज्या काळोख्या जागे- च्या मर्यादा आपल्यास माहीत नाहीत अशा जाग्यांत आपण असलो म्हणजे आपल्या पोकळीच्या संबंधाच्या कल्पना किती बदलून जातात ह्याची आठवण करावी. असल्या हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांत समकालीन अ- स्तित्वाच्या तिबारसंयुक्त संबंधांची ज्ञानवत्ता तेवढीच आमच्या तद्विषयक ज्ञानवत्तेहून भिन्नजातीय असली पाहिजे असें नाहीं; तर त्या अस्तित्वाचे जे दुबार एकवार संयुक्तसंबंध त्यांचीहि ज्ञानवत्ता आपल्या त द्विषयक ज्ञानवत्तेहून भिन्नजातीय असली पाहिजे. वि शिष्टक्षेत्रघटक जी एकंदर सापेक्ष स्थाने त्यांचा डोळस प्राण्याच्या ज्ञानवत्तेवर समकालीनत्वं ठसा उमटण्याची क्षमता त्याच्या अंगी असते; पण ही अनेक सापेक्ष स्थाने नेत्रविहीन प्राण्यास सारख्या स्पर्शविषयक शो- धून काढण्यांनीच ( चांचपण्यांनींच ) ज्ञात होग्या- सारखी असतात; व त्यांतील बहुतेक स्थानें स्पष्ट- पणे एकामागून एक अशीच ज्ञात होत असतात. आणि एका परिमाणाची पोकळी डोळस प्राण्यास तिचा ठसा उमटविमाऱ्या दोन वस्तूंच्या सापेक्ष स्थानांची उ- घड उघड एका क्षणांत ज्ञानवत्ता उत्पन्न होऊन, जर ज्ञात होण्यासारखी आहे, तर नेत्रविहीन प्राण्यास ह्या सापेक्ष स्थानांची ज्ञानवत्ता उघड उघड एकान क्षणांत ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३११ होण्यासारखी नाही, तर एका वस्तूपासून दुसरीकडे ए- का अवयवाचे किंवा सर्व शरीराचे चलन करण्यास जो काल लागतो तेवढा ( लक्षात येण्यासारखा ) काल चा- लली पाहिजे ( मात्र त्या दोन वस्तूंना त्या प्राण्याला निरनिराळ्या अवयवांनी एकदम स्पर्श करता यावा इत- क्या परस्परसन्निध त्या असल्यास गोष्ट निराळी).आ- तां हे उघडच आहे की, समकालीन अस्तित्वाच्या सं- युक्त संबंधांमधील जे जातिरूप भेद ज्ञानवत्तेस भास- मान होतात त्यांच्या, दृष्टीची पूर्णता व तिचा आवांका ह्यांस अनुसरून, हजारों पायऱ्या बनत असल्या पाहि- जेत. हेहि एथें सांगण्यासारखे आहे की, एकच इंद्रियाचा उपयोग करणाऱ्या एकाच प्राण्यामध्ये देखी- ल एकप्रकारचा जातिविषयक भेद उत्पन्न होत असतो. असे समजा की, मध्ये उभे रहावयास जागा सांपडेल इतके दोन पदार्थ एकमेकांपासून पृथक् आहेत तर, त्यां- चा स्थानसंबंध कांही अंतरावरून नीट अवलोकिल्यावर, त्यांतील एक पुढे व एक मागे राहील भशा ठिकाणी उभे राहून त्यांचा स्थानसंबंध पुनः ध्यानांत घ्या. तसे केल्यास असे आढळून येईल की, पहिल्या प्रसंगी जो एकच संबंध म्हणून आकलिला जातो तो दुसऱ्या बैठ- कीत तसा आकलतां येत नाही. त्या दोन वस्तूंमध्ये उभे असतां, त्यांच्या सापेक्ष स्थानांचा विचार स्वतांशी त्यांचे जे स्थानसंबंध त्यांचा क्रमाने विचार करूनच ( ती क्रमाने मनांत आणूनच ) करता येतो. आतां निरनिराळ्या उपजातींनी आकललेले समकालीन अस्ति- त्वाचे संयुक्त संबंध विशिष्ट उपनातीच्या घटनेबरहुकूम ·३१२ मानसशास्त्राची तत्वे बदलत असतात, ही गोष्ट फार संभवनीय तरी निदान दिसते. ज्या प्राण्यांची चलनसामर्थ्ये फार लहान आ- हेत त्यांना विशिष्ट पोकळ्यांच्या ज्या भावना होतील त्याच भावना ज्यांची चलनसामर्थ्ये मोठी आहेत त्यांस होण्याचा संभव नाही. जो प्राणी मोठाल्या पोकळ्या मंद व पुष्कळ पावलांनी आक्रमीत असतो त्याला अंत- रांचे जे देखावे दिसतात, तसले देखावे जो प्राणी ती अंतरे मोठाल्या व जलद पावलांनी आक्रमीत असतो त्याला दिसणे संभवनीय नाही. आमच्या शरीरांची परिमाणे व आमच्या अवयवां- नी आक्रमिलेल्या पोकळ्या ही समोवतालच्या परिमा- णांशी तुलना करण्याची मापें म्हणून आपल्या उपयोगी पडत असतात; आणि शरीराच्या परिमाणांहून ही स. भोवतालची परिमाणे फार लहान किंवा फार मोठी अ- सतील त्या मानाने लहानपणाच्या किंवा मोठेपणाच्या भावना उत्पन्न होत असतात. म्हणून पोकळीतील दोन स्थानांच्या विशिष्ट संबंधाची ज्ञानवत्ता शरीराच्या आ- कारांतील फरकाप्रमाणे संचयदृष्ट्या बदलली पाहिजे. माणूस एका पावलांत में अंतर आक्रमितो ते आक्रम- ण्यास उंदरास आपल्या शरीराच्या लांबीच्या पुष्कळ पटींवर धांवावें लागत असल्यामुळे, त्या पोकळीची किंवा अंतराची त्या माणसास जी भावना असेल तीच त्या उंदरास असावयाची नाही. समस्तित्वाच्या ह्या संयुक्त संबंधांतील संचयस्वरूप फेरबदल प्रत्येक माणसास लहा. नपणापासून तो प्रौढवयापर्यंतच्या आपल्या मानसिक इतिहासांत उमगून काढतां येण्यासारखे आहेत. जी ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३१३ अंतरें मूलवयांत मोठी दिसतात तीच मोठेपणी बेताची दिसतात; आणि ज्या इमारती पूर्वी उंची व आकार ह्यांनी भव्य दिसत होत्या त्या सामान्य दिसू लागतात. ज्ञानवत्तेचा हा प्रकार शरीराच्या इंद्रियव्यापारविषयक अवस्थेप्रमाणे संचयदृष्टया बऱ्याच प्रमाणावर बदलत असतो. अफूचे सेवन करणारा इंग्लिश ग्रंथकार डिक्वि- न्से आपल्या अफूच्या गुंगींतील काही स्वप्नांचे वर्णन करतांना म्हणतो की, “ इमारती व भूमिप्रदेश इतक्या मोठ्या प्रमाणावर त्या स्वप्नांत मला दिसत की, त्यांचे आकलन करण्यास शारीरिक डोळा योग्य बनवलेला नाही. पोकळी फुगत असे, आणि अवर्णनीय अशा अ- मर्यादित विस्ताराप्रत वाढत असे". हलक्या डोक्याच्या माणसांना शरीर अत्यन्त मोठे झाल्याचे भ्रमाने दिसणे हा असामान्य अनुभव नाहीं; ते त्यांस, एक एकर जागा व्यापील इतके देखील मोठे दिसते. शारीरिक अवस्थेत ह्याहून विशिष्ट बदल झाल्यानेहि ही भावना बदलत असते. इतर सर्व मज्जातंतुरचनांप्र- माणे पोकळीचे ज्ञान करून देणाऱ्या मज्जातंतुघटनांची ग्रहणशक्ति त्यांच्या व्यापाराने कांहीं काल कमी होत असते. जेव्हां फार बळकट रुचीच्या पदार्थाच्या सेव- नाने टाळा उत्क्षुब्ध झाला असेल तेव्हां नाजूक रुची- ची अभिज्ञा होण्यास अडथळा उत्पन्न होतो, तद्वतच जेव्हां मोठ्या आकाराकडे नुक्तेच लक्ष गेलेले असेल तेव्हां लहान अकाराचा अंदाज कमी प्रमाणावर होतो. जी इमारत सभोवतालच्या लहान इमारतींच्या मानाने मोठी दिसत असेल, तीच तिच्या नजीक तिच्याहून ·३१४ मानसशास्त्राची ता फार मोठी इमारत बांधली गेली म्हणजे लहान दिसू लागते. किंवा, ह्याच्यापेक्षांहि चांगले उदाहरण सूर्याचें आहे. जेव्हां सूर्य क्षितिजाजवळ असून तो जी कोनरूप पोकळी व्यापितो तिची नजीकच्या लहानशा कोनरूप पाकळ्यांशी तुलना करता येण्यासारखी असते, तेव्हा तो जेवढा दिसतो त्याहून, तो आकाशाच्या मध्यभागी असून त्याच्यामध्ये व क्षितिजामध्ये मोठाल्या कोनरूप पोकळ्यांच्याखेरीज जेव्हां कांही नसते, तेव्हां फारच लहान दिसतो. शिवाय समस्तित्वाचे संयुक्त संबंध पाहणाराच्या स्थानास अनुसरून केवळ संचयदृष्ट्याच बदलत अस- तात असे नाही, तर एका अर्थी गुणदृष्टयाहि बदलत असतात; कारण वस्तूचा दृश्य आकार डोळ्यापासूनच्या त्याच्या अंतरावर अवलंबून असतो, आणि त्याचे दृश्य रूप दृष्टीच्या प्रत्येक स्थानबदलास अनुलक्षून बदलतें, ही सत्ये अशा रीतीनेच आपल्यास शब्दांनी प्रदर्शित करता येतात. कोणत्याहि दोन वस्तूंच्या जर आपण अगदी सन्निध असू तर त्यांनी आपल्यावर उमटविलेले ठसे ज्ञानवत्तेत एकमेकांपासून बरेच दूर असतात. पण असल्या दोन वस्तूंपासून जसे आपण मागे जातो तशी समस्तित्वाच्या ज्या संयुक्त संबंधांची त्यांच्या सापेक्ष स्थानांची आपली भावना बनलेली असते, ती संचय- ष्ट्या कमी होत जाते, व अखेरीस नष्ट होते. म्हणजे, त्या दोन वस्तूंनी उत्पन्न केलेले दोन ठसे एक होतात. वर्तुलघटक समस्तित्वांतील स्थाने तिर्कस पाहिली असतां दीर्घवर्तुलाकृति दिसतात, व कडेकडून पाहिली असतां ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३१५ रेषाकृति दिसतात, ही ह्या सत्याची उदाहरणे आहेत की, पाहणाराचे स्थान जसें बदलेल तसे समस्तित्वाचे संयुक्त संबंध एकप्रकारचा गुणविषयक बदल पावतात. बदलाचा हा प्रकार, निःसंशय, संयुक्तसंबंधघटक अ- नेक संचयविषयक बदलाच्या मानांमधील भेदांवर अव- लंबून असतो; तरी तो गुणविषयक बदल समजला पा- हिजे; कारण, गुणभेदांचें सामान्यतः सहव्यापार कर- णाऱ्या उपपादक कारणांच्या मानांतील भेदरूपाने पृथ- करण करता येते. एवंच, आपणास असा निर्णय करणे भाग पडतें की, जे आपण पोकळीविषयक संबंध म्हणून समजतों ते, बाह्य वस्तूंच्या संबंधांवरून किंवा संयोगांवरून ते उत्पन्न होतात त्यांच्यासारखे घटनेने ( स्वरूपतः नसतात किंवा अंशाने ( संचयतः ) नसतात. पाहणा- राची घटना, आकारमान, स्थिति, आणि स्थान यांना अनुसरून हे पोकळीविषयक संबंध गुणदृष्टया व संच- यदृष्टया बदलत असतात. आणि हे जेव्हां आपण पा. हतों की, जो, अनात्म दृष्टया पाहतां, वस्तूंमधील एकच संबंध असतो, तो ज्ञानवत्तेतील पोकळी-संबंध ह्या दृ- ष्टया, एकेरा किंवा दुहेरा असू शकतो-हें जेव्हां आ- पण ध्यानात घेतों की, आपण जसे दूर किंवा जवळ असं त्या मानानें तो संबंध एकसमयावच्छेदें ध्यानांत न यावा इतका मोठा होऊ शकता, किवा मुळीच दिसू नये इतका लहान होऊ शकतो; तेव्हां हा अनात्मसंबं- ध किंवा संयोग, आणि त्याशी जुळणाऱ्या अनेक आ- ·३१६ मानसशास्त्राची तत्त्वं त्मसंबंधांपैकी कोणताहि संबंध ह्यांमध्ये कोणत्याहि प्र- कारचे तादात्म्य असेल अशी कल्पना करणे अशक्य होते. ३४. क्रमविषयक संयुक्त संबंध, किंवा ज्या संबं- धांत चमत्कार एकामागून एक अशा रीतीने घडून आले इतकेंच आपण समजत नाही, तर ज्या स्थानां- मध्ये मधल्या स्थानांनी मोजलेली अंतरे आहेत अशी स्थाने ज्ञानवत्तेत ते व्यापतात म्हणून समजतों, आणि ज्यांपासून त्यांस तात्त्विक स्वरूप देऊन आपण आपली बदलविषयक कल्पना प्राप्त करून घेतो, ते संबंध प्रथम- दर्शनी गुणदृष्टया बदलतातसे दिसत नाहीत. तथापि त्यांच्यांतहि गुणविषयक बदल बहुधा उत्पन्न होतात असे मानण्यास कारणे देतां येण्यासारखी आहेत. असले जे गुणविषयक फेरबदल बहुधा उत्पन्न हो- तात ते उपजातिविषयक रचनेच्या भेदांवरून निश्चित होत असतील. नेत्रविहीन निश्चल प्राण्याला दीर्घ व अ- नियमित अवधींनी उत्पन्न होणाऱ्या संस्पर्शानींच काय त्या बाह्य वस्तूंच्या स्पष्ट संवेदना प्राप्त होत असल्या- मुळे, त्याच्या शरीरव्याराच्या मंद तालबंधांपासून उ- त्पन्न होणाऱ्या संयुक्त क्रमविषयक संबंधांखेरीज अन्य संबंध त्याच्या ज्ञानवत्तेत असू शकणार नाहीत. आप- ल्या स्वतामध्ये देखील श्वासोच्छासामधील अवधी, व कधी कधी त्याबरोबर काळजाच्या ठोक्यांमधील अवधी ही कालावधीविषयक आपली ज्ञानवत्ता उत्पन्न करणा- ऱ्या साधनांपैकी काही साधने असतात; आणि बाह्य बदलांची जर सारखी जाणीव आपल्यास होत नसली, आणि म्हणून त्याच्यासंबंधाने काही कल्पना नसल्या, ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३१७ तर ह्या तालबद्ध इंद्रियविषयक क्रियांपासून कालविष- यक आपल्या ज्ञानवत्तेचे महत्त्वाचे आधार आपल्यास प्राप्त होतील; आणि चलनविषयक तालबंधांच्या अभावी ह्या क्रियाच त्या ज्ञानवत्तेला आपले सर्व आधार अस- तील. ही गोष्ट ध्यानांत आणिल्यास, आणि ज्या क्र- माशी आपला मुख्यत्वें संबंध येतो, व ज्यांपासून का- लविषयक कल्पना आपण मुख्यत्वेकरून निष्पन्न करीत असतो, ते ह्या अंतःक्रियांपासून उत्पन्न झालेले क्रम न- व्हत, तर बाह्य क्रियांच्या आमच्या ठशांचे क्रम होत, ही गोष्ट लक्षात घेतल्यास, हे स्पष्ट होईल की, आंतील फेरबदलांच्या अनुभवांपासूनच उत्पन्न झालेली अवधि- विषयक अपक्व जाणीव, आणि मुख्यत्वेकरून बाह्य फे- रबदलांपासून उत्पन्न झालेली, पण आंतील व बाह्य दोन्ही फेरबदलांची बनलेली म्हणून समजली जाणारी जी तद्विषयक पक्कभावना, त्यांच्यामध्ये बहुधा ठळक गुणविषयक भेद आहे. ज्ञानवत्तेत असलेले क्रमविषयक संयुक्त संबंधांमधील संचयविषयक फेरबदल उघडच उपजातिभेदघटक ने घटनाभेद त्यांनी उत्पन्न झालेले असतात. काही अंशी जीवविषयक अंतर्व्यापार व कांहीं अंशी चलनवलनादि बाह्य व्यापार ह्यांचे आत्मविषयक तालबंध ज्ञानवत्तेचे बरेच नियमित भाग पाडीत अस- तात; आणि अशा रीतीने अन्यरीत्या उत्पन्न झालेल्या ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांमधील कालमा, म्हणजे अवधी- च्या ईयत्ता, आपल्यास प्राप्त होत असतात. म्हणून लहान प्राण्यांत हे तालबंध फार वेगाचे असल्यामुळे विशिष्ट अनात्म अवधीची त्यास जी ज्ञानवत्ता होईल ·३१८ मानसशास्त्राची तत्त्वे ती, ज्या मोठ्या प्राण्याचे हे तालबंध त्या मानान फार मंदरीत्या होत असतात, त्याच्या तद्विषयक ज्ञानवत्ते- हुन फार भिन्न असली पाहिजे. चिलटाचे पंख प्रत्येक सेकंदास हवेवर दहा किंवा पंधरा हजार आघात करीत असतात. प्रत्येक आघातांत पृथक् मज्जातंतुक्रिया गर्भि- त होते. माणसाला आपल्या बाहूची झटपट हालचाल जशी ज्ञात होते, तशी असली प्रत्येक मज्जातंतुक्रिया किंवा मज्जाकेंद्रांतील बदल त्या चिलटास बहुधा ज्ञात होत असेल. आणि ही, किंवा अशासारखीच कांहीं, जर वास्तविक गोष्ट असेल, तर विशिष्ट बाह्य फेरबद- लामध्ये व्याप्त झालेला वेळ चिलटाच्या उदाहरणांत पुष्कळ हालचालींनी मापिला असल्यामुळे, माणसाच्या उदाहरणांत एकाच हालचालीने मापिलेल्या वेळापेक्षा ज्यास्त दीर्घ भासला पाहिजे. क्रमविषयक संयुक्त संबंधांमधील संचयविषयक फेर- बदल वयावर कसे अवलंबून असतात हे नेहमीं अनुभ- वास येत असते. हे फेरबदल बहुधा कांही अंशी आ- कारभेद व त्याबरोबर येणारे जीवितविषयक व चलन- विषयक व्यापारांच्या तालबंधांतील भेद ह्यांनी उत्पन्न होत असतील; कारण एक दिवस मोजण्यास मोठ्या मा. णसाच्या हालचालीपेक्षा मुलांच्या हालचाली फार ज्यास्त व्हाव्या लागतात. पण मधील अवधीच्या अंदाजामधील बदल सर्वांशीच अशा रीतीने उत्पन्न होत नाही हे ह्या- वरून स्पष्ट दिसते की, ते अवधी किंवा निदान त्यांच्या- पैकी दीर्घतर अवधी तरी, प्रौढ वयानंतर देखील लहान लहान होतातसे दिसतात. तरुण माणसाला आठवडे जि.

·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३१९ तके दीर्घ भासतात त्यांहून वृद्ध माणसास महिने ज्यास्त दीर्घ भासत नाहीत. बाह्य परिस्थितींत फेरबदल होऊन विशिष्ट काला- वधींत प्राप्त होणाऱ्या ठळक अनुभवांची संख्या जेव्हां कमी किंवा ज्यास्त होते, तेव्हां आणखी एक संचयवि- षयक फेरबदल उत्पन्न होतो. व तो वाढत्या वयाबरो- वर होणाऱ्या बदलासारखाच वस्तुतः स्वरूपाने असतो. पुष्कळ दिवस एके ठिकाणी एकच प्रकारचे काम करीत राहिल्यानंतर एकादा माणूस एक आठवडा चैनीने प्र- वासास गेला असतां पुष्कळ उत्क्षोभक नव्या गोष्टी जर त्याच्या अनुभवास आल्या, तर तो सामान्यतः असें म्हणतांना आढळतो की, घर सोडल्यापासून एक आठ- वड्याहून ज्यास्त दिवस झाल्याचा मला भास होत आहे. सामान्यतः एकच प्रकारचीहि ज्ञानवत्ता जर उ- त्तान असेल तर ती दीर्घ दिसते; उदाहरणार्थ, आपणा- स तीक्ष्ण वेदना होत असलेला काल असेल त्याहून दीर्घ भासतो; एकाद्याची उतावळेपणाने वाट पहात असतां वेळ जात नाहीसा होतो; व ह्यासंबंधाने इंग्रजीत अशा अर्थाची म्हण पडली आहे की, “ पदार्थ शिजत टाकून त्याच्याकडे सारखें टक लावून पाहत बसले असतां तो कधी शिजत नाही." प्रकृतीच्या स्थितीप्रमाणेहि कालविषयक अंदाज बद- लत असतो. ज्या कशाच्या योगानें जीवितविषयक किं- वा आंतील चळवळी वाढतील, व मानसिक ठसे. बलव- त्तर होतील, तें अवधीविषयक भावना फार वृद्धिंगत करीत असते. अफूच्या अमलांत असलेल्या लोकांची ·३२० मानसशास्त्राची तत्त्वे अशी स्थिति झालेली विशेषच आढळून येते. तिच्या प्रभावाबद्दलचे आपले अनुभव सांगतांना डिक्विन्से असे म्हणतो की, " कधी कधी एका रात्रीत आपण सत्तर किंवा शंभर वर्षे जगल्याचा भास मला होत असे. " क्रमविषयक संयुक्त संबंधाच्या ज्ञानवत्तेतील संचय- विषयक फेरबदलाचे आणखी एक कारण आपल्या अ- नुभवांमध्ये स्थानबदल हे असते. पोकळीविषयक मधील अंतरांप्रमाणे कालविषयक अंतरें दूरवरची असतील तशी लहान होत जातात. मित्राकडे एक संध्याकाळ राहून निघतांना तिजबद्दल विचार केला तर ती बरीच दीर्घ भासते. एका आठवड्याने तिजबद्दल विचार केला तर ती ज्ञानवत्तेत वरच्या इतका दीर्घकोन करणारी भासत नाहीं; आणि एका वर्षाने केला तर तो कोन फारच ल- हान होतो. ती कित्येक कलाक दीर्घ होती अशी खात्री वाटते; पण दोन पदार्थ आपल्या सन्निध पाहिले असतां त्यांच्यामध्ये जितकें अंतर दिसते तितकें ते क्षितिजावर असतां जसे दिसत नाही; तसे ते तास आतांच घाल- विलेल्या तितक्याच तासांइतके दीर्घ भासत नाहीत. सा- रांश, स्थलविषयक संचय जसा त्याच्यापासून दूर दूर जाऊन पाहतां मागून आंखूड झालेला दिसतो तसा का- लविषयक संचयहि दिसतो; आणि त्यामुळे असे होते की, येत असणारे अनुभव येऊन गेल्याबरोबर कमी दिसू लागतात, आणि त्यांच्यापासून जसे आपण दूर जातो तसे हळूहळू आंकुचित होत जातात, आणि अ- खेरीस त्यांच्या लांब्या लक्षात न येण्यासारख्या आं- खूड होऊन जातात. जीविताकडे मागे वळून पाहतां ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३२१ कारण विसाव्या वर्षी तें जितकें दीर्घ दिसतें त्याहून चाळिसा- व्या वर्षी ज्यास्त दीर्घ दिसत नाही ही गोष्ट मानसिक यथादर्शनशास्त्राच्या ह्याच नियमास अनुसरून होते. म्हणून समस्तित्वाच्या संयुक्त संबंधांच्या संबंधाने जसे आपण म्हटले तसेंच क्रमविषयक संयुक्त संबंधां- च्या संबंधाने म्हटले पाहिजे; ते असे की, ते ज्या संबं- धांशी जुळतात त्यांच्यासारखे गुणदृष्टया बहुधा नस- तात आणि संचयदृष्टया खचीत नसतात. अनात्म असे जे काही काळासंबंधाच्या आपल्या (आ- त्मविषयक ) भावना उत्पन्न करितें तें त्यांच्याशी ( अ- नात्म अशा काहीशी) स्वभावतः एकस्वरूप नसते, असा संशय येतां आपणास असे मानण्यास कारण दि. सते की, क्रमविषयक संबंधांचे तात्विक स्वरूप या दृ- ष्टीने कालाकडे पाहतां, तो विशिष्ट क्रमांपासून ज्या मा- नाने पृथक् झालेला असेल त्या मानाने भिन्नस्वरूप दिसला पाहिजे. ज्या हलक्या दर्जाच्या प्राण्याला आं- तून उत्पन्न होणारे फेरबदल तेवढे ज्ञात हात असतात त्याला, जो प्राणी मुख्यत्वे बाह्यतः उत्पन्न होणाऱ्या फेरबदलांनी व्याहत असतो त्याला जसा काल दिसतो, तसा दिसावयाचा नाहीं; कारण मोठ्या दर्जाच्या प्रा- ण्याला तो काही अंशी दोन्ही प्रकारच्या बदलांपासून पृथक् झालेला दिसत असतो. ह्यावरून असें अनुमान निघते की, तो ज्या अर्थी ह्या दोन प्रकारच्या फेरबद- लांपासून काही अंशीच पृथग्भूत असतो, त्या अर्थी पूर्ण- पृथग्भवनापासून त्याला ज्ञानवत्तेत में स्वरूप प्राप्त हो- ईल, आणि जे अनात्मदृष्टया त्यास असणार म्हणून ·३२२ मानसशास्त्राची तत्त्वं आपणास कल्पिले पाहिजे, तसे स्वरूप असणार नाही. आणि क्रमविषयक संयुक्त संबंध जे आपण कल्पितों ते, ज्ञानवत्तेपलीकडच्या ज्या संबंधांशी ते जुळतात त्यां- च्यासारखे संचयदृष्टया असणार नाहीत हे ह्या गोष्टी- वरून सिद्ध होते की, जीवाची घटना, आकार, वय, प्रकृतिविषयक स्थिति, त्या जीवावर उमटणाऱ्या ठशां- ची संख्या व ढळढळीतपणा, व ज्ञानवत्तेतील त्यांची सापेक्ष स्थाने, ह्यांस अनुसरून, त्यांच्या दृश्य लांबीनें ते निरनिराळे दिसत असतात. आता ह्या अनेक रीतींनी मोजल्या जाणाऱ्या लांब्यांपैकी अमुकच लांबी बरोबर व इतर चुकीच्या, असें ज्या अर्थी म्हणतां येत नाही, त्या अर्थी ज्ञानवत्तेपुढे असणारे वेळानें अंतर किंवा का- लावधी आणि ज्या वस्तुसंयोगाचें तें केवळ दर्शक चि- न्ह आहे तो संयोग ह्यांच्यामध्ये समता असेल अशी कल्पना करणे अशक्य आहे. ३५. समकालीन अस्तित्व आणि क्रमिक अस्तित्व ह्यांच्या संयुक्त संबंधापेक्षां भेदविषयक संबंध ज्यास्त खोल असतो; कारण काल व पोकळ्या ह्यांच्या तुल- नांत तो अंतर्भूत होत असून शिवाय काल व पोकळी ह्यांत प्रादुर्भूत होणाऱ्या शक्तींच्या तुलनांमध्येहि तो अंतर्भूत होत असतो. ह्या शेवटल्या वर्गाची तेवढी उ- दाहरणे एथे आपण देऊ. एकमेकींपासून विशिष्ट अंतरावर असणाऱ्या दोन वस्तूंच्या भावनेत त्या दोहोंमध्ये असणाऱ्या पुष्कळ किं- वा थोड्या एकमेकांच्या वाजने असणाऱ्या स्थानांची ज्ञानवत्ता जशी समाविष्ट होत असते; आणि विशिष्ट ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३२३ कालावधीने एकमेकांपासून पृथग्भूत असलेल्या दोन फेर- बदलांच्या भावनेत मधील पुष्कळ किंवा थोड्या कमि- क स्थानांची ज्ञानवत्ता जशी समाविष्ट होत असते; तशीच, विशिष्ट कमज्यास्तणा असलेल्या दोन शक्ती- च्या भावनेत पुष्कळ किंवा थोड्या भेदविषयक अंशां- ची ज्ञानवत्ता समाविष्ट होत असते; आणि कल्पिलेला भेदसंचय ह्या अंशाच्या संख्येवरून निश्चित होत अस- तो. ह्या ठिकाणी जी गोष्ट आपणास लक्षात घ्यावयाची ती ही की, पोकळ्यांचे संचय व वेळांचे संचय ह्याबद्दल- च्या आपल्या अशा रीतीने बनवलेल्या भावनांत जसले सापेक्षभाव असतात तशासारखे सापेक्षभाव भेदविषयक आपल्या भावनांतहि असतात. भेदविषयक संयुक्तसंबंध उपजातीच्या घटनेप्रमाणे बदलत असतो ह्याबद्दल आपणापाशीं स्पष्ट पुरावा नाही. पण ज्या अर्थी भेदविषयक संयुक्त संबंधाची कल्प- ना भिन्न असणा-या पदांनी आपणास करावी लागते; आणि ज्या अर्थी भेदविषयक आपली भावना ठशांच्या ज्या क्रमाने आपल्या मनापुढे मांडिली जाते त्यापासून पृथक् करतां येत नाही ( जर असला एकच क्रम अ- सेल तर ); त्या अर्थी असें अनुमान करण्यास हरकत नाहीं की, हे ठसे ज्या मानाने ज्यास्त ज्यास्त विविध- जातीय होत जातील, तशी भेदविषयक भावना विशिष्ट भेदांपासून ज्यास्त ज्यास्त स्वतंत्र होत जाईल; आणि म्हणून हलक्या दर्जाच्या प्राण्यांचे ठिकाणी ती जशी असते त्याच जातीची मोठ्या दर्जाच्या प्राण्यांमध्ये नसते. शरीरघटना फार ठसे घेणारी असेल किंवा नसेल ·३२४ मानसशास्त्राची तत्त्वे त्या मानाने शक्तिविषयक भेदापासून मनोविकारविषयक भेद उत्पन्न होतो किंवा होत नाही हे ध्यानांत आणिलें म्हणजे, उपजातिविषयक घटनाभेदांस अनुसरून माव- नेत संचयविषयक भेद उत्पन्न होत असतील ही गोष्ट उघड होते. आघात करणाऱ्या ज्या शक्ती हलक्या द- र्जाच्या प्राण्याला सारख्या दिसतात, त्या, त्या समज- ण्यास लागणान्या इंद्रियांनी युक्त प्राण्यास ठळकरीत्या भिन्न दिसतात. ज्या प्राण्याचे डोळे इतके हलक्या द- र्जाचे असतात की, जवळ येणारे पदार्थ सूर्यप्रकाश अडवणारे म्हणूनच काय ते त्यास ज्ञात होतात, त्यास मोठ्या दर्जाच्या प्राण्याच्या डोळ्यांस ज्ञात होणारे प्र- काश व छाया यांमधील भेद मुळीच समजावयाचे ना- हीत. निरनिराळ्या जातींच्या उच्च दर्जाच्या प्राण्यांचे असेच आहे. जे दोन वास माणसास कदाचित् मुळींच भासत नाहीत त्या दोहोंम ये कुत्र्यास कदाचित् पुष्कळ अंशाचा भेद कळून येतो. सूर वाईट कानास सारखे दिसतात, त्यांमध्ये चांगल्या कानास कित्येक पायऱ्या जे कळून येतात. भेदविषयक संबंधांत संचयविषयक बदल होण्यास जीवाचा आकार हेहि कारण होत असते. शक्तीच्या ज्या प्रादुर्भावामध्ये प्राण्यास भेद कळू शकतील त्यांची एका टोकाची मर्यादा, ते सहन करण्याचे त्याचे साम- र्थ्य ही असते, आणि दुसऱ्या टोकाची मर्यादा, त्यांचा आपल्यावर कळण्यासारखा परिणाम करून घेण्याचे त्याचे सामर्थ्य ही असते; आणि ह्या मर्यादा कांही अं- शी त्याच्या आकारावरून निश्चित होत असतात. एक ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३२५ ग्रेन व अर्धा ग्रेन ह्यांचा माणसाच्या बोटावर पडणारा जो दाब त्यावरून ते एकमेकांपासून भिन्न म्हणून त्यास क्वचितच ओळखतां येतात. पण तेच जर एका ग्रेनाहून अधिक वजन नाही अशा प्राण्याच्या अंगावर क्रमाने ठेविले तर ज्याचे पुष्कळ अंश पाडतां येतील असा फरक त्या दोहोंमध्ये त्यास कळून येईल. उलटपक्षी, एक टन व अर्धा टन ह्या दोहोंमधील भेद माणसास कळून येणार नाहीं; कारण त्या दोहोंपैकी कोणतेंहि वजन उचलण्याइतकी शक्ति त्यास खर्च करता येत नाही; पण हत्तीच्या पाठीवर जर ती वजनें क्रमाने ठे- विली, तर त्याच्या ज्ञानवत्तेत त्यांनी उत्पन्न केलेले म- नोविकार, ज्याचे अंश पाडता येतील असा भेद भास- मान करतील, ह्यांत संशय नाही. एवंच, उघडच, कोणत्याहि प्राण्यास अनात्मविषयक भेद फार अल्प अशा आवाक्यांत ( मर्यादांच्या आंत ) कळून येण्या- सारखे असतात. शिवाय, हीहि गोष्ट सिद्ध क- रतां येण्यासारखी आहे की, ह्या आवाक्याच्या ह्या किंवा त्या टोकास भेदविषयक भावना संचयदृष्टया . ज्यास्त ज्यास्त अस्पष्ट होत जातात; आणि ह्या आवाक्यांत अंतर्मनोविकारांतील भेद आणि ज्या बाह्य शक्कीस अ- नुलक्षून ते उत्पन्न होतात त्यांतील भेद ह्यांमध्ये समा- न्तरपणा कोठेहि ठेवितां येत नाही. कारण जेव्हां ए- कादा गोळा आपण हातांत उचलून धरितो, तेव्हां तो गोळा व हात हे तोलून धरण्यास जरूर त्या अंशापर्यंत त्या हाताचे काही स्नायू ताणिले जातात. . जर त्या गोळ्याचे वजन अल्प असेल, तर हाताचे वजन, तोलून २८ ·३२६ मानसशास्त्राची तत्त्वे धरणान्या शक्तीचा अर्ध्याहून अधिक भाग बनतें; पण तो गोळा जर मोठा असेल, तर हाताचे वजन त्या शक्तीचा अर्ध्याहून कमी भाग बनते. म्हणून, उघडच, हात तोलून धरण्यास करावा लागणारा प्रयत्न ज्ञानव- त्तेच्या ज्या अवस्थांमध्ये तुलना करावयाची त्यांचे नित्य ( न बदलणारे ) अंग असल्यामुळे, त्या वजनांमधील दिसणारा भेद, वजनांचे अनात्मसंचय जसे ज्यास्त किंवा कमी होत जातील त्या मानाने निरनिराळ्या प्र- माणावर दिसला पाहिजे. रोग किंवा वय ह्याने उत्पन्न केलेले प्रकृतिविषयक स्थितीचे भेद आपणास ज्ञात होणाऱ्या भेदविषयक सं- बंधांत कसे बदल उत्पन्न करितात हे विस्ताराने दाखवि- ण्याची जरूरी नाही. आतापर्यंत जे म्हटले आहे त्या- वरून हे उघड आहे की, उत्साह व जाणीव ह्यांच्या. मध्ये होणारे जे एकंदर उच्च-नीच भाव त्यांच्या यो- गानें, भेद ज्या आवाक्यांत कळून यावयाचे तो आवां- का बदलला पाहिजे, व त्या भेदांच्या ज्या जाणीवा त्या बदलल्या पाहिजेत; आणि त्या आवाक्याची जी दोन टोके तेथे ही गोष्ट विशेषतःच झाली पाहिजे. ह्यावरून, तर मग, आपण असा निर्णय ठरवितों की, आपणास ज्ञात होणारा जो भेदविषयक संयुक्तसं- बंध तो घटना, आकार व प्रकृतिविषयक स्थिति ह्यांवर अवलंबून असतो. एकच अनात्मभेद ज्या दोन शक्ती- मध्ये असेल, त्या जर संचयाने फाजील मोठ्या किंवा फाजील 'लहान असतील, तर त्या भेदाशी जुळणारा आत्मविषयक भेद कदाचित् असू शकणार नाही. जा.

·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३२७ णीवेच्या मर्यादांच्या आंत, एकच अनात्मविषयक भेद, पाहणाराच्या कायमच्या घटनेप्रमाणे व तात्कालिक स्थि- तीप्रमाणे मोठा किंवा लहान होऊ शकेल. आणि ज्ञान- वत्तेतील ह्या अनेक संबंधांपैकी अमुक एक संबंध ज्ञान- वत्तेच्या पलीकडील वास्तविक संयोगाशी जुळतो, व दुसरा कोणताहि जुळत नाही, असें ज्या अर्थी आप- णास म्हणता येत नाही, त्या अर्थी आपण असें अनु- मान केले पाहिजे की, ज्ञानवत्तपलीकडील वस्तुस्थिति आणि ह्या संबंधांपैकी कोणताहि संबंध ह्यांमध्ये मुळीच साम्य नाही. ३६. पण, आतां समकालीन अस्तित्व, क्रमिक अस्तित्व व भेद. ह्यांचा आकाश, काल व तफावत ह्यां- च्या संचयापासून पृथक् दृष्टया विचार करतां, आपण काय म्हणावयाचें ? समस्तित्वाच्या संबंधाची, एकाच काली अस्तित्वात असणारी, पण ज्यांची सापेक्ष स्थाने सांगितलेली नाहीत अशी, दोन पदें गर्भित करणारा, अशीच केवळ कल्पना करतां, त्याशी जुळणारे असे कांही ज्ञानवत्तेपलीकडे असते असे आपणास म्हणतां येईल काय ? एका गोष्टीमागून येणाऱ्या दुसऱ्या गो- ष्टीची जी आपल्यास कल्पना आहे तिशी जुळणारा काही क्रम आपल्याबाहेर आहे, असें, मधील काळास उल्लेख न करतां, आपल्यास म्हणता येईल काय? आणि आपल्यास असें म्हणता येईल काय की, जो आपणास, त्याच्या कोणत्याहि विशिष्ट अंशापासून पृथक् असा, भेद म्हणून ज्ञात होतो, त्याचे कारण म्हणून काही अनात्म वैसदृश्य आहे ?

·३२८ मानसशास्त्राची तत्त्वे . ह्यास उत्तर असे आहे की, संचयाच्या कल्पना स- माविष्ट केल्याविना समस्तित्व, ऋमिक अस्तित्व व भेद ह्यांच्या कल्पना आपणास बनवता येत नाहीत. जरी आपण ज्यांच्यांत संचयविषयक ज्ञानवत्ता जाणून समा- विष्ट होते अशा ह्या प्रकारांच्या संयुक्त संबंधांच पृथक् परीक्षण केले आहे; ह्या प्रकारांच्या सरल संबंधांचे वर लक्षण करतांना संचयाचा जाणून बुजून विचार करण्याचे टाळिले आहे; तरी ह्या गोष्टीचा बारीक विचार करतां आपणास असे आढळून येते की, संचयाची गर्भित अ- भिज्ञा नेहमी हजर असते. पोकळीच्या काही तरी सं- चयाविना समस्तित्वाची कल्पना करता येत नाही. त- फावतीच्या काही तरी अंशाविना भेदानी कल्पना करतां येत नाही. म्हणून ह्या संबंधांविषयी त्यांच्या निश्चित- पणे संयुक्त अशा स्वरूपी जें वर म्हटले आहे, तें ज्या स्वरूपी आपण त्यांस सरल म्हणून संकेतरूपाने म्हणतों त्या स्वरूपींहि त्यांस लागू आहे. जेथें कल्पिलेले संचय मोठे होते तेथे जे सापेक्षतेचे पुरावे लागू पडले ते जेथे ते संचय अत्यन्त लहान असतील तेथेंहि लागू पडतात. आणि ज्या अर्थी स्वतः संबंधच नष्ट झाल्याविना कल्पि- लेले संचय ज्ञानवत्तेतून नष्ट व्हावयाचे नाहीत, त्या अर्थी असें अनिवार्यपणे ठरतें की, ह्या सापेक्षता स्वतः संबंधांच्याच संबंधाने त्याच्या अन्तिमस्वरूपी खऱ्या ठरतात, किंवा लागू पडतात. म्हणून आपणास असा निर्णय ठरविणे भाग पडतें की, आपणास ज्ञात होणारे समस्तित्व, क्रमिक अस्तित्व व भेद ह्यांचे जे संबंध त्यांना ज्ञानवत्तेपलीकडे अस्तित्व नाही.

·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता १२९ कळून येईल. उत्पाद्य संबंधांना मूलसंबंधाचे स्वरूप देऊन आपण ही बाब सरल करूं या; म्हणजे, ह्या बाहेरून अविश्व सनीय दिसणाऱ्या सिद्धान्ताचे सत्यत्व आपणास ज्यास्त स्पष्टपणे समस्तित्वाच्या प्रत्येक विशिष्ट संबंधांत समकाली अस्तित्वात असणाऱ्या वस्तूंच्या स्थानांमधील काही तरी भेदाची अभिज्ञा अंतर्भूत होते; आणि अन्ती त्यांचे स्व- ताच्या संबंधाने सापेक्ष स्थानाच्या भेदांत पृथक्करण होते. आणि सापेक्ष स्थानाचे भेद ती स्थाने जशी ज्ञात हो- तील तसे ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांमध्ये जे भेद होतात त्या भेदांच्या द्वारा ज्ञात होऊ शकतात. पण पोकळीतील स्थाने व ती स्थाने व्यापणारे समकालीन पदार्थ ते ज्ञात होतांना उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांमधील भेदविषयक संबंधांच्या द्वारा जर ज्ञात होतात, तर ते ज्ञानवत्तेपुढे मांडण्याच्या क्रमासंबंधाने सादृश्यविषयक संबंधांच्या द्वारा ज्ञात होतात. ज्या समस्तित्वाच्या संबंधामधून पोकळीविषयक सर्व भावना उत्पन्न होतात तो असा आहे की, त्याच्यांत दोन पदांपैकी ( संबंधींपैकी ) कोणतेच पहिले किंवा शेवटचे नसते; कारण त्या पदां- च्या क्रमांत सारखेपणा दिसून येतो, भेदभाव दिसून येत नाही. समकाली घडून येणाऱ्या चमत्कारांप्रमाणे क्रमाने घडून येणारे चमत्कार ज्ञानवत्तेत भिन्न स्थाने व्यापणारे म्हणून ज्ञात होतात. त्यांच्यामधील अवधी त्या अव- धीमधून जातांना उत्पन्न होणाऱ्या मनोविकारांमधील. भेदांवरून भिन्न म्हणून दिसून येतात; आणि जेथे ह्या ·३३० मानसशास्त्राची तत्त्वे अवधी सारख्या असतील तेथे असल्या भेदांच्या अभा- वावरून त्या सारख्या म्हणून समजतात. पण चमत्का- रांचे कालविषयक संबंध त्यांच्या तुलनांनी उत्पन्न हो- मान्य भेद व नभेद ह्यांच्या भावनांच्या द्वारा जर असे किंवा असे म्हणून ज्ञात होतात, तर ते सारखे म्हणून ह्या बाबतीत ज्ञात होतात की, त्यांची पदें मनापुढे ये- णा-या क्रमांत विसदृश असतात-म्हणजे, त्या क्रमांत भिन्न असतात. एवंच सर्व आकाश-संबंध व काल-संबंध-समका- लीन अस्तित्व व क्रमिक अस्तित्व ह्यांचे सर्व संबंध- भेद व नभेद ह्यांच्या संबंधांच्या द्वारा ज्ञात होत अस- तात. क्रमिक अस्तित्व म्हणजे क्रमाचा भेद होय; सम- कालीन अस्तित्व म्हणजे क्रमाचा नभेद होय. एवंच अखेरीस आपणास भेद व नभेद ह्यांच्या संबंधांशी प्र- संग येतो. आणि आमची सर्व ज्ञानवत्ता हे संबंध दा- खविणाऱ्या मनोविकारांची बनलेली असल्यामुळे मनो- विकारांमधील संबंधांच्या सापेक्षतेच्या सर्व प्रश्नाला भे- दविषयक संबंधाच्या सापेक्षतेच्या प्रश्नाचे स्वरूप येते. ही गोष्ट सहन सिद्ध करता येण्यासारखी आहे. ह्या संबंधाची केवल व अपृथक्करणीय अंगें ही आ- हेतः–काही तरी प्रकारचा एक मनोविकार; त्याच्या मागून येणारा एक मनोविकार, जो अन्य मनोविकार म्हणून ज्ञात होऊन पहिल्याशी आपण समस्वरूप नाहीं म्हणून सिद्ध करून दाखवितो; आणि ह्या संक्रमणाबरो- पर येणारा कमज्यास्त ठळक अशा धक्क्याचा मनोवि- कार. हा धक्का त्या दोन मनोविकारांच्या भेदापासून ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३३१ उत्पन्न होत असून त्या मेदाचें तो माप बनतो-म्हणजे, तो आपल्या घडण्याने भेदविषयक संबंधाची ज्ञानवत्ता बनतो, व आपल्या अंशाने त्या भेदाच्या संचयाची ज्ञा- नवत्ता बनतो. सारांश, ज्ञानवत्तेस भासमान होणारा भेदाचा संबंध म्हणजे ज्ञानवत्तेत बदल ह्यापलीकडे काही नाही. तर मग, त्याचा ज्ञानवत्तेपलीकडील जो उगम त्याच्याशी तो कोणत्याहि रीतीने साम्य कसा पावेल ? उदाहरणार्थ, एथे दोन विसदृश रंग आहेत. त्यांच्या अनात्म अस्तित्वाच्या दृष्टया पाहतां ते अगदी स्वतंत्र आहेत—म्हणजे, त्यांच्यापैकी प्रथम एक, व नंतर दुसरा, मनांत आणतां जो फेरबदल आपल्यांत उत्पन्न होतो त्याशी जुळणारे त्या दोघांमध्ये काही नाही. आ- पल्यामध्ये ते दोन रंग जे दोन मनोविकार उत्पन्न क- रितात ते जसे एकमेकांशी जुळलेले आहेत तसे ते त्यां- जविषयींच्या आपल्या ज्ञानवत्तेपलीकडे एकमेकांशी ळलेले नाहीत. त्यांचा जो संबंध आपल्यास भासतो तो आमच्या स्थितीच्या बदलापलीकडे काही नसल्यामुळे, ते जेव्हां अविकृत किंवा न बदललेले असतात तेव्हांच्या त्यांच्यामधील कशाशीहि समान्तर नसतो. ३७. हे एथे दाखविणे योग्य दिसते की, शेवटच्या सिद्धान्तापर्यंतचे हे सर्व सिद्धान्त इंद्रियविज्ञानशास्त्राने मानसशास्त्राला पुरविलेल्या आधारांपासून प्रत्यक्षरीत्या निष्पन्न होणाऱ्या सिद्धान्ताशी जुळतात. प्रत्येक मनोविकार सूक्ष्म-पिशवीयुक्त मज्जातंतुद्रव्या- च्या काही भागांतील अणुविषयक फेरबदलाचा सह- चारी असल्यामुळे आणि प्रत्येक संबंध पिशवीयुक्त ·३३२ मानसशास्त्राची तत्त्वे मज्जातंतुद्रव्याच्या एका भागापासून दुसऱ्या भागाकडे एक किंवा अनेक ज्ञानतंतूंतून पसरलेल्या अणुविषयक रूपान्तराच्या लाटेचा सहचारी असल्यामुळे पहिली गोष्ट अशी ठरते की, जे विविधसंबंध आपल्यास ज्ञात होतात ते तत्त्वतः सदृश अशा मूल अंगांचे बनलेले असतात, आणि दुसरी गोष्ट अशी ठरते की, ते त्यां- च्या अन्तिमस्वरूपी अन्तःस्वरूपतः भिन्न नसल्यामुळे, अन्तःस्वरूपतः भिन्न असे जे अनात्मसंयोग त्यांच्याशी सदृश असू शकणार नाहीत. खरोखरच, बाह्यजगांतील व्यापार आणि विचाराच्या जगांतील किंवा अंतर्जगांतील व्यापार यांच्यामध्ये अस- लेल्या मज्जाविषयक उत्सर्जनांचे मेंदू हे स्थान असते ही गोष्ट क्षणभर ध्यानांत आणिली म्हणजे, बाह्यव्यापा- रांमधील संबंध मज्जाविषयक उत्सर्जनांच्या द्वारा संक्रा- न्त झाल्यावर विचाराच्या जगांत पूर्वांच्या आपल्या स्वरूपी पुनः दिसू लागतील ही कल्पना किती वेडेपणा- ची आहे हे लक्षात येईल. ३८. पण एथें सर्वत्र गृहीत केलेली आणि संबंधांची सापेक्षता सिद्ध करण्यास प्रयुक्त केलेल्या सर्व विचार- सरणीत अवश्यमेव गृहीत केलेली, ही गोष्ट ध्यानांत घेण्यास विसरता कामा नये की, ज्ञानवत्तेपलीकडे अ- नात्म प्रादुर्भवनाच्या काही अटी असून आपण जे सं- बंध कल्पितों ती त्यांची दर्शक चिन्हे आहेत. आपणास जो संबंध म्हणून ज्ञात होतो तो गुणह. ष्टया व संचयदृष्टया आमच्या स्वताच्या घटनेवरून निश्चित होत असतो, आणि ज्ञानवत्तेच्या पलीकडील ·मनोविकारांमधील संबंधांची सापेक्षता ३३३ कोणत्याहि क्रमाशी किंवा संबंधाशी सम नसतो, ह्या खुद्द सिद्धान्तावरूनच हे गर्भित होते की, असला काही क्रम किंवा संबंध ज्ञानवत्तेपलीकडे आहे; आणि हा सिद्धान्त सिद्ध करण्यास योजिलेल्या प्रत्येक क्रमांतील प्रत्येक पायरी स्पष्टपणे हा क्रम किंवा संबंध खरा धरून चालत असते, आणि एरवी ती आक्रमितांच येत नाही. शि- वाय, ह्या कोटिक्रमांत असे गृहीत केलेले असते आणि गृहीत करणे भाग असते की, अनात्मक्रमविषयक मूल- भूतभेद असून आत्मविषयक क्रमाच्या मूलभूतभेदांनी चिन्हरूपाने ते दाखविले जात असतात. कारण पोकळीतील स्थानांमधील संबंध म्हणून जो आपणास ज्ञात होतो तो कोणत्याहि अनात्म संयोगा- सारखा असणार नाही ( कारण आपण कल्पिलेला हा स्थानसंबंध पाहिजे तितका बदलत असतो ), असें म्ह- गणे म्हणजे बदलला नाही असा बाह्य संबंध आहे असे म्हणणे होय. विशिष्ट परिमाणाबद्दलची ज्ञानवत्तेची दोन सांगणीं तें परिमाण ध्यानात घेण्याच्या विसदृश परि- स्थितीत विसदृश दिसत असतात; व ह्यावरून आपण असें अनुमान काढितों की, त्यांपैकी कोणतेच सांगणे त्या परिमाणासारखें नाही. पण ह्या परिमाणाचा अर्थ ' ज्ञानवत्तेच्या पलीकडील कांहीं' असा न घेतां 'ज्ञान- वर्त्ततील काही' असा घतल्यास वरील अनुमानात का- हीच अर्थ नाही. पूर्वी जसें मनोविकारांच्या संबंधाने दाखविले तसे एथें मनोविकारांमधील संबंधांच्या संबं- धाने असे दाखविता येईल की, वरील अर्थ घेऊन को- टिक्रम करू लागल्यास त्याचे आधारहि खोटे ठरतात ·३३४ मानसशास्त्राची तत्त्वे अ- व त्यांवरून काढिलेला निर्णयहि निरर्थक ठरतो. र्थात्, पढ़ें बदलता, हीच गोष्ट कालाच्या अवधींना लागू पडते. ज्यापासून विचाराचा सांचा म्हणून काल उत्पन्न होतो असा काही वस्तूंचा आकार आहे ही गृहीत गोष्ट नाकबूल करतां, कालविषयक आपल्या भावना सापेक्ष आहेत हे सिद्ध करणारा प्रत्येक कोटिकम हांसळून जातो. शेवटच्या दोन गृहीत गोष्टींत भेदविषयक आत्म- संबंधाचा अनात्म उगम असतो ही गृहीत गोष्ट गर्भित होते. वर दाखविल्याप्रमाणे पोकळ्या व अवधी यांच्या सर्व अभिज्ञांत भेदाच्या अभिज्ञा जर अंतर्भूत होतात; आणि वर दाखविल्याप्रमाणे समस्तित्वाच्या संबंधांम ये जिचे पृथक्करण होते अशी सामान्य पोकळी, आणि क्रमाच्या संबंधांमध्ये ज्याचे पृथक्करण होते असा सा- मान्य काळ, ही अनुक्रमें क्रमाचा नभेद व क्रमाचा भेद ह्यांनी अनुक्रमें बनलेली म्हणून जर एकमेकांपासून पृथक करून दाखवितां येतात; तर हे स्पष्ट आहे की, ह्या आत्मविषयक रूपांचे अनात्म उगम आहेत ह्या गृहीत गोष्टींत भेदाचा अनात्म उगम गर्भित होतो, आणि भे- दविषयक भावनेची सापेक्षता सिद्ध करणाऱ्या सर्व को- टिक्रमांत सारखी गर्भित होणारी जी ही भेदविषयक अनात्म उगमरूपी गृहीत गोष्ट तिला शेवटचा आधार आपल्याला दाखवितां येणाऱ्या आधारांपैकी अत्यन्त खोल असा, म्हणजे, शक्तीची नित्यस्थायिता, हा आहे. जरी आपण पहिल्याप्रमाणे भेदविषयक संबंध ज्ञानवत्ते- च्या बदलाचा बनलेला असल्यामुळे ज्ञानवत्तेच्या पली- कडील कांही पासून उत्पन्न होतो हा सिद्धान्त अनि- ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ३३५ वार्य आहे; कारण ही गोष्ट नाही म्हणणे म्हणने पूर्व- कारणाविना बदल उत्पन्न होतो असे मानणे होय. तर मग आपणास ज्ञात होणाऱ्या संबंधांच्या सापे- संतेपेक्षा ज्या अनपेक्ष रूपांना ते अनुलक्षून असतात त्यांचे अस्तित्व ज्यास्त निश्चित आहे; कारण पहिली गोष्ट सिद्ध करण्यास दुसरी गोष्ट सारखी गृहीत करावी लागते. जो चमत्कारविषयक कम आपणास आकाश म्ह- गून ज्ञात होतो तो ज्यापासून उत्पन्न होतो असा एक सत्ताविषयक क्रम आहे; जो चमत्कारविषयक क्रम आपणास काल म्हणून ज्ञात होतो तो ज्यापासून उत्पन्न होतो असा एक सत्ताविषयक क्रम आहे; आणि जो चमत्कारविषयक संबंध आपणास भेद म्हणून ज्ञात होतो तो ज्यापासून उत्पन्न होतो असा सत्ताविषयक काहीं संयोग किंवा संबंध आहे. प्रकरण पांचवें मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ३९. प्रस्तुत भागाच्या दुसन्या प्रकरणांत दाखवि- ल्याप्रमाणे मनोविकारांचे दुवार वर्गीकरण करता येते. रचनेच्या आधारावर मध्योत्पन्न व पृष्ठभागोत्पन्न असे त्यांचे वर्ग पडतात; आणि बाह्यव्यापारांनी जन्य व अं- तापारांनी जन्य असे दुसऱ्या वर्गाचे दोन पोटवर्ग पडतात. आणि व्यापाराच्या आधारावर ह्यांना आडव्या ·३३६ मानसशास्त्राची तत्त्वं छेदणा-या रेषेनें त्यांचे, प्रत्यक्ष उत्क्षोभनांनी उत्पन्न झालेले प्राथमिक किंवा स्पष्ट मनोविकार, आणि अप्र- त्यक्ष उत्क्षोभनांनी उत्पन्न झालेले किंवा दुय्यम अस्पष्ट मनोविकार, असे भाग पडतात. ह्यांपैकी पहिला वर्ग संवेदना म्हणून ज्ञात असून त्यांना कधी कधी प्रत्यक्षा- नुभूत ( प्रत्यक्ष अभिज्ञाविषयक ) मनोविकार असें म्ह- णतात, आणि दुसरा वर्ग कल्पना म्हणून ज्ञात असून त्यांना कधी कधी जागृत ( अप्रत्यक्ष अभिज्ञाविषयक) मनोविकार असे म्हणतात. हे जे मनोविकारांचे वर्ग, जे करण्यांत जातिभेद ल- क्षांत न घेतां अंशभेद लक्षात घेतलेला आहे, त्यांजकडे आतापर्यंत बहुतेक मुळीच लक्ष दिलेले नाही. जरी गे- ल्या दोन प्रकरणांत सर्वत्र हा भेद आह्मीं लक्षात घेत- लेला आहे.-.---जरी मनोविकार व संबंध ह्यांच्या सापे- क्षतंचा विचार करतांना आपणाला ढळढळीत मनोवि- कार किंवा प्रत्यक्ष प्रदर्शित संवेदना आणि अंधक मनो- विकार किंवा ज्यांत त्या प्रति प्रदर्शित आहेत त्या क- ल्पना ह्यांमध्ये स्थापित संबंध आपण गृहीत केलेला आहे; तरी ह्यांपैकी दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या वर्गावरील अवलं. बनासंबंधाने निश्चित विधाने केलेली नाहीत. एथें आप- णाला असा विचार करावयाचा आहे की, ठळक मनो- विकारांचा अनुभव घेतला म्हणने त्यांच्यासारख्या म- नोविकारांची अंधक रूपें मागून कशी उत्पन्न होतात ? आपणास असा विचार करावयाचा आहे की, ही पुन- जीवनीयता कशावरून निश्चित होते ही पुनर्जीवनें कोणत्या अटींवर कमज्यास्त होत असतात ?

·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ज्या अर्थी मनोविकार एकेरेपणाने कधीहि जागृत होत नाहीत,-ज्या अर्थी आपणास आठवतात त्या गोष्टी एकमेकांशी विशिष्ट संबंध असलेल्या मनोविकारांतून आपण एकत्र मांडीत असतों-त्या अर्थी मनोविकारां- च्या पुनर्जागृतीची जी उदाहरणे आपण देणार आहों त्यांत आपल्यास एकेय मनोविकारांपेक्षा मनोविकार- संघांचाच ज्यास्त विचार करावा लागेल. पण ह्या सं- घांना जे लागू आहे तेच एकेया मनोविकारांनाहि लागू पडते. ४०. सामान्यतः असें म्हणता येईल की, मनोवि- कार ज्या मानाने संबंधयुक्त असतील त्या मानाने पुन- जीवनीय असतात. पृष्ठभागजन्य बाह्य उगमाचे मनो- विकार तसल्याच अंतरुगमाच्या मनोविकारांहून ज्यास्त पुनर्जीवनीय असतात; आणि मध्यतोजन्य मनोविकारां- हुन हे दोन्ही प्रकारचे मनोविकार ज्यास्त सौलभ्याने पु- नर्जीवित करता येतात. सर्वात अत्यन्त संबंधयुक्त मनोविकार दृग्विषयक होत; आणि हेच सर्व मनोविकारांमध्ये अत्यन्त सहज- रीत्या मनांत जागृत करता येतात. शिपायाच्या डग- ल्याचा तांबडेपणा, आकाशाचा निळेपणा, हिमाच्छा- दित जमिनीचा पांढरेपणा ही ज्ञानवत्तेत पाहिजे त्या क्षणी बहुतेक यत्नाविना व वऱ्याच स्पष्टपणे जागृत क- रतां येतात. विजेच्या प्रकाशाची झकाकी इतक्या टळ- कपणे कल्पितां येते की, ती जवळ जवळ दीपून गे- ल्याची जाणीव उत्पन्न करिते. ध्वनीचे काल्पनिक मनो- विकार बहुतेक इतक्याच सुलभपणे व स्पष्टपणे मनापुढे २९ ·मानसशास्त्राची तत्त्वे उभे करता येतात. तोफेचा आवाज, तुतारीचा फुकारा, दुःखाचा उद्गार किंवा तिरस्काराचा फत्कार, ह्यांची कल्पना तत्क्षणी व फार स्पष्टपणे करता येते. स्पर्श व दाब ह्यांच्या संपेदना जरी कमी प्रदर्शनीय असल्या, तरी सहज व बऱ्याच स्पष्टपणे त्या मनापुढे मांडतां येतात. निरनिराळ्या वस्तूंच्या पृष्ठभागांचे मृदुत्व किंवा काठिन्य, गुळगुळीतपणा किंवा खरबरीतपणा, ह्यांची बरीच स्पष्ट अशी काल्पनिक रूपे असून ती सहजपणे उत्पन्न होत असतात. बाह्यतोजन्य मनोविकारांपैकी कमी संबंधयुक्त असे जे गंध व रुचि ह्यांचे मनोविकार ते वरच्या इतक्या सुलभपणे किंवा स्पष्टपणे मनांत आणतां येत नाहीत. एकादा रंग किंवा ध्वनि ह्यांची आठवण एका क्षणांत होऊ शकते; पथ विशिष्ट चव किंवा वास ह्यांचे स्मरण इतक्या जलदीने करता येत नाही, आणि हा स्मरणरूपी काल्पनिक मनोविकार ढळढळीतपणांत वास्तविक मनोविकाराच्या इतका,जवळ जवळ असत नाही. अंतरुगमाच्या पृष्ठजन्य मनोविकारांकडे आतां आ- पण वळू. विशिष्ट ध्वनि किंवा रंग जितक्या जलदीने व स्पष्टपणे मनांत येतो तितक्या जलदीने व स्पष्टपणे स्नायुविषयक परिश्रम आणतां येत नाहीं; आणि एका- या अवयवाला झालेली तीव्र वेदना जरी बऱ्याच स्पष्ट- पणे आठवता येते, तरी असे लक्षात येते की, आठव. लेली किंकाळी प्रत्यक्ष किंकाळीच्या जितकी सदृश अ- सते, किंवा आठवलेला विजेचा झकझकाट प्रत्यक्ष झक- सकाटाच्या जितका सदृश असतो, तितकी काल्पनिक वेदना खऱ्या वेदनेच्या सदृश असत नाही. पोटां- ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ३२९ तील इंद्रियांच्या सामान्य स्थितीवरून जे पृष्ठजन्य मनो- विकार उत्पन्न होतात त्यांचा जेव्हा आपण विचार करूं लागतो तेव्हां ते पुनः जागृत करण्याची आपली शक्ति फार लहान झालेली दिसते. उदाहरणार्थ, मुकेचा मनो- विकार ज्ञानवर्तेत आणणे कठीण पडते. ज्या परिस्थि- तीबरोबर भूक उत्पन्न होते त्यांची आठवण सहज क- रतां येते; पण पोटभर जेवल्यानंतर, जेवणापूर्वी जी क्षुधा किंवा अन्नाची इच्छा होती ती मनापुढे आणणे अशक्य होते. तृषे.हि असेच आहे. मध्यजन्य मनोविकारांच्या किंवा उकळ्यांच्या सं- बंधाने हीच गोष्ट जरा निराळ्या अर्थी खरी आहे. पूर्वी दाखविल्याप्रमाणे, वास्तविक उकळ्या व काल्पनिक उ- कळ्या ह्यांच्यामध्ये, इतर प्रकारच्या मनोविकारांमध्ये असतो तसला वीक्ष्ण भेद नसतो. उकळ्या भौतिक का- रणांनीच उद्भूत होत नपात, तर त्यांच्यामधील कांहीं मिश्र संबंधांनी उद्भूत होत असतात. म्हणून असल्या मिश्र संबंधांच्या आठवणीनेच असल्या उकळ्या जागृत होत असतात. तथापि अशा रीतीने जागृत झाल्यावर त्या हत्या तितक्या दळटळीत होतात, व शेवटी त्यांस प्रत्यक्ष उकळ्यांचे स्वरूप येते. पण वर सांगितलेल्या तत्त्वास अनुसरून जी गोष्ट एथे लक्षात घ्यावयाची ती ही की, ज्या रीतीने प्रकाश किंवा ध्वनि ह्यांचा मनो- विकार जागृत करता येतो, त्याच रीतीने उकळी एक दम जागृत करता येत नाही. रागाचा किंवा आनंदाचा उमाळा, अगदी अंधकरूपानेंहि, एकदम मनांत आणणे अशक्य आहे. तो उत्पन्न करण्यास योग्य अशा कांहीं ·मानसशास्त्राची तत्त्वं परिस्थितीची कल्पना करून तिचाच विचार केल्याने त्याचे प्रदर्शन मनांत करता येते; आणि ह्या गोष्टीस लक्षात येण्याइतका वेळ लागतो. ४१. गत मनोविकारांची पुनर्जीवनीयता प्रस्तुत म- नोविकारांच्या ढळढळीतपणाच्या व्यस्त प्रमाणावर अ- सते. हा विरोध गत मनोविकार व प्रस्तुत मनोविकार ह्यांमध्ये सामान्यतःच दृष्टीस पडतो; पण एकाच जाती- च्या गत व प्रस्तुत मनोविकारांमध्ये तो फारच ज्यास्त प्रमाणावर दिसून येतो. प्रथम सामान्य विरोधाचा विचार करा. प्रत्येकास माहीत आहे की, जेव्हां एकादा भयंकर आवाज किंवा चकित करणारा देखावा लक्ष वेधून टाकितो, तेव्हां दु- सऱ्या कशाचा विचार करणे जवळ जवळ अशक्य अ- सते--त्यांशी असंबद्ध कल्पना मनांत आणणे बहुतेक अशक्य असते. खरोखरच, कधी कधी ज्ञानवत्ता प्रस्तु- तच्या जबरदस्त ठशांनी इतकी व्यापून जाते की, ती आपल्या नेहमींच्या कल्पनांलाहि थारा देत नाहीं; व त्या योगानें ज्यास मनाचा गैरसावधपणा म्हणतात तो उत्पन्न होतो. जोराच्या वेदना किंवा मोठे आवाज ह्यांनी स्वैच्छिक विचाराच्या प्रवाहांना जे अडथळे उत्पन्न हो- तात ते ह्या गोष्टीची वरच्याहून कमी कडक उदाहरणे होत. आणि प्राथमिक मनोविकारांना मज्जाव केल्याने दुय्यम मनोविकारांची जागृति सुलभ होते ही गोष्ट एकाद्या गोष्टीचे फार स्पष्ट स्मरण करावयाचे असले म्हणजे डोळे मिटण्याची जी आपली संवय तिच्यावरू- नहि व्यक्त होते.

·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता विशेषविशिष्ट विरोध बरेच महत्त्वाचे आहेत. एका गत प्रकरणांत आपल्या असे दृष्टीस पडले की, कोणत्याहि प्रकारच्या प्राथमिक मनोविकारांचे अंगी तसल्याच म- नोविकारांना ज्ञानवत्तेच्या बाहेर ठेवण्याचे जरी बरेंच सामर्थ्य असते, तरी इतर प्रकारचे प्राथमिक मनोवि. कार ज्ञानवत्तेच्या बाहेर ठेवण्याचे सामर्थ्य कमी असते. ह्या ठिकाणी ह्या सिद्धान्तापासून निघणारा सिद्धान्त ज्यास म्हणता येईल त्याकडे आपण लक्ष देऊ; तो हा की, एकाद्या प्रकारचे प्राथमिक मनोविकार इतर प्रका- रच्या मनोविकारांना जितका अडथळा करितात त्याहून त्याच प्रकारच्या दुय्यम मनोविकारांना ज्यास्त अडथळा करितात. फार स्पष्ट असे दृविषयक ठसे श्वनींच्या क- ल्पनेला----उदाहरणार्थ, एकाद्या तानेच्या कल्पनेला- लक्षात येण्यारखा अडथळा बहुधा करीत नाहीत. आ- पण खात असू त्या पदार्थांच्या स्वादांनी, काल ओळख- लेल्या माणसाची आठवण करण्याच्या कामी बहुतेक मुळीच अडथळा येत नाही. तद्वतच हातांत धरलेल्या वस्तूंच्या संवेदना आपण पाहिलेल्या, ऐकिलेल्या, चा- खलेल्या किंवा वास घेतलेल्या वस्तूंचा विचार मनांत आणण्यास आपणास फारसा अडथळा करीत नाहीत. पण जे आवाज आपण ऐकत असूं त्यांचा ज्या दुसऱ्या ध्वनींची आठवण करण्यास आपण इच्छीत अमू ते ज्ञानवत्तेबाहेर ठेवण्याकडे फार ठळक कल असतो. दृ- विषयक संवेदना दृग्विषयक कल्पनांच्या बांच आड येतात. आणि ह्याच्याहून कमी दर्जाच्या प्राथमिक व ·३४२ मानसशास्त्राची तत्त्व दुय्यम विकारांमध्ये ह्याच्याहूनहि ज्यास्त ठळक वि- रोध दिसतात. ह्या विरोधांची निरनिराळी माने खरोखरच लक्षांत घेण्यासारखी आहेत; कारण त्यांस सामान्य स्वरूप देतां येण्यासारखे आहे, आणि ते अर्थप्रचुरहि आहेत. ह्या- संबंधाचा नियम असा दिसतो की, अत्यन्त संबंधयुक्त मनोविकारांमध्ये कोणत्याहि प्रकारचे प्राथमिक मनोवि- कार त्याच प्रकारच्या दुय्यम मनोविकारांना अत्यन्त कमी विरोध करितात; आणि आपण जसे कमी कमी संबंथयुक्त मनोविकारांकडे जावे तसा हा विरोध ज्यास्त ज्यास्त ठळक होत जातो. अत्यन्त संबंधयुक्त मनोविकारांपासून सुरवात करता, असे लक्षात येते की, अत्यन्त तीक्ष्ण दृषियक संवेदना असेल तरच ती इतर हविषयक संवेदनांच्या कल्पनांना अगदीच बहिष्कार घालू शकते. एवंच, सूर्याकडे टक लावून पाहतां हिर- व्या रंगाचा विचार करणे अशक्य असते; पण तांबड्या रंगाच्या पृष्ठभागाकडे पाहता त्याचा काही भाग हिरवा आहे असा विचार मनांत आणणे शक्य असते किंवा अगदी सुलभहि असते; आणि आपले डोळे विशिष्ट व- स्तूंच्या समुदित रंगांचे ग्रहण करीत असतां त्यांच्याहून अगदी भिन्न वस्तूच्या समुदित रंगांची कल्पना बऱ्याच स्पष्टपणे आपण करू शकतो. श्रोतृविषयक ठशां- संबंधाने असेंच म्हणता येईल. मोठे आवाज इतर आ- वाजांच्या कल्पना ज्ञानवत्तेत आणण्यास प्रतिबंध करि- तात; पण तसे करण्यास ते अत्यन्त मोठे असले पाहि. जेत. आणि ब्यांडावरचे आवाज ऐकतांना असे आढ- ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ळून येईल की, त्याचे खणखणीत आवाज ऐकतांना इतर गाण्याच्या ध्वनींचा विचार मनांत आणणे जरी कठीण पडते, तरी मृदु आवाज ऐकतांना ते त्या मानाने सो जाते. स्पर्शविषयक मनोविकारांसंबंधाने बऱ्याच अशी असेच आहे. हातांत सईल धरलेल्या वस्तूपासून उत्पन्न झालेल्या संवेदना इतर अगदी भिन्न वस्तूंपासून उत्पन्न झालेल्या संवेदनांची आठवण करण्यास आपणास प्रतिरोध करीत नाहीत. आणि ती वस्तु जर इतकी घट्ट थरली की, स्पर्शविषयक किंवा दाबविषयक संवेदनांना दुःखसंवेदनांचेंच बहुतेक स्वरूप यावे, तरच स्पर्शविष- यक मनोविकारांच्या आठवणीला प्रतिरोध होतो. जेव्हा आपण रुचिविषयक व प्राणविषयक मनोविकारां- सारख्या वरच्या मानाने संबंधविहीन मनोविकारांकडे मातो, तेव्हा हा विरोध फार ज्यास्त ठळक दिसतो. निश्चितपणे कडू अशा काही पदार्थाची चव घेत असतां, मधुर चवीचा विचार मनांत आणता येत नाही; खरो- खरच, साधारणपणे जोमाच्या चवी असल्या तरी त्या इतर चवींची कल्पना करण्याच्या बहुतेक आडच येतात. आणि हा विरोध पोटांतील इंद्रियविषयक मनोविकारां- च्या बाबतीत कळसच पावतो, कारण तेथे तो अगदी पूर्ण दिसतो. ४२. इतर गोष्टी सम असल्यास मनोविकाराची पु- नजीवनीयता त्याच्या जोमाप्रमाणे बदलते; आणि इतर गोष्टी सम असतां, तो मनोविकार जितके वेळी अनुभ- वास आला असेल त्या वेळांच्या संख्येप्रमाणे बदलत ·मानसशास्त्राची तत्वे असते. ही सत्ये जरी परिचित असली तरी त्यांचा एथे संक्षिप्त विचार केलाच पाहिजे. निरभ्र आकाश असतां सूर्यास्ताच्या वेळचे पश्चिम- क्षितिजावरचे तेज त्याच तारखेला पाहिलेल्या इतर दे- खाव्याच्या विस्मृतीनंतर स्मरणांत राहते. बोरूच्या पि- पेरीच्या आवाजापेक्षा तुतारीच्या आवाजाचे स्मरण ज्या- स्त जलद व ज्यास्त स्पष्टपणे करता येते. जे बहुतेक अळमळीत असेल त्यापेक्षा जे अत्यन्त आंबट किंवा गोड किंवा कडू असेल त्याच्या चवीची आठवण करणे अ- धिक सुलभ जाते. आणि तीक्ष्ण वेदनेची आठवण अल्प वेदनांच्या व दुःखांच्या आठवणी वुजाल्यानंतर पुष्कळ- काळ राहते. अंधक मनोविकार देखील पुनःपुनः अनुभूत झा- ल्याने त्यांच्यामध्ये पुष्कळ पुनर्जीवनीयता कशी उत्पन्न होते हे आपले घरगुती अनुभव व त्यांहून कमी नित्य अनुभव ह्यांची तुलना करतां लक्षात येते. नेहमीच्या बसावयाच्या खोलीचा रंग जरी फिका असला तरी फार स्पष्टपणे आठवतां येतो. रोज ऐकावयास येणाऱ्या श- ब्दाचा सूर, एकदोनदा ऐकावयास आलेल्या शब्दाच्या मुरापेक्षा अधिक सुलभपणे व वास्तविकपणे आठवू शकतो. पण ज्या इतर गोष्टी आपण सम म्हणून कल्पिल्या आहेत त्या बहुधा सम नसतात. मनोविकारांची पुनर्जी- वीयता, आतां पाहिल्याप्रमाणे, जशी मनोविषयक स्थि. तीवर अवलंबून असते, तशी ती कित्येक प्रकारी इंद्रि- यविषयक स्थितीवरहि अवलंबून असते. म्हणून आतां त्या प्रकारांचा आपण विचार करूं.

·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता ३४५ ४३. जेव्हां विशिष्ट मनोविकाराशी संबद्ध असले- ल्या मज्जाकेंद्राचे प्रथम उत्क्षोमन झाले, तेव्हां तो पु- प्कळ अणुविषयक फेरबदल करून घेण्याला व सहचारी मनोविकार उत्पन्न करण्याला कितपत क्षम होता ह्यावर त्याच्या पुनर्जीवनीयतेचें मान काही अंशी अवलंबून असते. त्याची ही क्षमता उत्पन्न करण्यास कित्येक का- रणे एकत्र होत असतात. त्यांपैकी पूर्ण दुरुस्तीची स्थिति हे एक असते. जोराचे रुधिराभिसरण हैं दुसरे असते. संकलन व विकलन ह्यांस आवश्यक अशा द्रव्यांनी भर- लेले रक्त हे तिसरे कारण असते. ह्या कारणांपैकी कि- त्येकांचा वाटा वरील गोष्ट बनवून आणण्यांत किती असतो हे निश्चित करता येत नाहीं; कारण ती तिन्ही बहुधा एकसमयावच्छेदेंकरून बदलत असतात. पण त्यां- पैकी दोघांचे तरी प्रभाव बऱ्याच स्पष्टपणे ओळखतां येतात. कोणत्या तरी प्रकारच्या ठशांनी जेव्हां पुष्कळ काळ मन व्यापिलेले असते, म्हणजे, जेव्हां नियुक्त मजा- केंद्र सारखा व्यापार करून थकलेले असतात, तेव्हां जे ठसे प्राप्त होतात ते मन थकलेले असेल तेव्हां प्राप्त झालेल्या ठशांप्रमाणे स्पष्टपणे आठवतां येत नाहीत. ज्या उदाहरणांत स्थानिक रुधिराभिसरणाचें अनियमित उत्क्षोभन झाले असेल ती उदाहरणे वगळतां, ही गोष्ट परिचित आहे की, गाणे ऐकावयास किंवा चित्रे पहाव- यास प्रथम गेले म्हणजे ज्या संघीभूत संवेदना प्राप्त होतात त्या जितक्या स्पष्टपणे आठवता येतात तितक्या स्पष्टपणे ते गाणे बराच वेळ ऐकल्यावर किंवा ती चित्रं बराच वेळ पाहिल्यावर प्राप्त होणाऱ्या संघीभूत संवेदना ·३४६ मानसशास्त्राची तत्त्वे आठवत नाहीत. पुष्कळ दिवस सारखें काम करून मध्ये थोडे दिवस विश्रान्ति घेणाराचेंहि असेंच होते. ह्माचे उदाहरण विश्रान्ति करितां प्रवास करावयास नि- घणान्या कित्येक माणसांमध्ये आढळून येते. तो डोंग- राचे देखावे पहावयास निघाला म्हणजे प्रथम दृष्टीस पडणारे देखावे त्यास जितके चांगले स्मरतात तितके तेथें महिनापंधरा दिवस फिरल्यानंतर दिसणारे देखावे आठवत नाहींत. एकंदर रुधिराभिसरण जेव्हां फार जोराचे असते तेव्हां उत्क्षुब्ध झालेले मनोविकार नेहमीपेक्षा ज्यास्त पुनर्जीव- नक्षम असतात हे सत्य अनेक रीतींनी उदाहृत करता येते. रुधिराभिसरण कायमचे किंवा काही काल सुधारले असतां ह्याचा पुरावा आढळून येतो. कधी कधी असें होतें कीं, विशेष महत्त्वाच्या गोष्टींचे ठसे मनांतून निघून गेले तरी ज्यांच्याकडे विशेष लक्ष गेलेले नव्हते अशा लहानसहान गोष्टी देखील आठवतात; आणि तसे कां होतें ह्याचा विचार करतां बहुधा असे आढळून येते की, जेव्हां उत्साह ज्यास्त होता-म्हणजे जेव्हां मेह- नत किंवा आनंद किंवा दोन्ही ह्यांनी काळजाची क्रिया बरीच जोरदार केली होती, तेव्हां ते ठसे प्राप्त झाले होते. जेव्हां जोराच्या उकळीमुळे रुधिराधिसरण विशे- पच जोराचे झालेले असते, तेव्हां सभोवतालच्या पदा- थीनी उत्पन्न केलेले संघीभूत ठसे जन्मभर आठवत अ- सतात, ही गोष्ट कादंबरीकारांनी देखील मनुष्यस्वभावा- चा विशेष म्हणून लक्षात घेतलेली आढळते. धिराभिसरणाच्या क्रियेमध्ये ज्यास्त जलद होणा-या फे- ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता म- रबदलांसंबंधाने जसे होते तसेंच मंदपणे होणाऱ्या फेर- बदलांसंबंधानेंहि आहे. जीविताच्या ज्या भागांत रक्ता- चे अभिसरण पूर्ण व जलद प्रवाहांनी होत असेल त्या भागांत ठसे ग्रहण करण्याची शक्ति मोठी असते. तारु- ण्यांत अनुभवलेले पृष्ठस्थ व मध्यवर्ती मनोविकार पुष्कळ काळ स्मरणांत राहतात; आणि तारुण्यांतील उत्साह चालू असतां होणाऱ्या संवेदना व उकळ्या ह्यांच्या आ- ठवणी चिरंतन असतात. अशक्तपणाच्या स्थितीत उत्क्षुब्ध झालेल्या मनोवि. कारांची पुनर्जीवनक्षमता वरच्या मानाने अल्प असते, हे उलट सत्य वरच्या इतकेंच किंवा ज्यास्त उघड आहे. आजार किंवा वृद्धपणा ह्याने उत्पन्न झालेल्या रुधिर भिसरणाच्या मंदपणांत हे दिसून येते. जाविषयक फार हलाकी झाली म्हणजे काळजाच्या क्रियेला जे मांद्य येते त्याचा एक परिणाम ग्रहणशील- तेचा ठळक कमीपणा हा असतो. पाहिलेल्या, म्हटलेल्या व ऐकिलेल्या गोष्टी फार जलद विसरत्या जातात--- वारंवार थोडक्या दिवसांत त्या स्मरत नाहीशा होतात. कमी झालेल्या ज्या जीवविषयक चापल्यास आपण थ- कवा म्हणून म्हणतो त्यामध्ये देखील ग्रहण केलेले ठसे की काळ ध्यानांत राहतात. वृद्धपणांत जे रु- धिराभिसरणाचें मांद्य उत्पन्न होते तिकडे जेव्हा आपण जातों तेव्हां ह्याबद्दल विपुल पुरावा आपल्यास सांपडतो. वृद्धपणामुळे उत्साह जसा कमी होत जातो तशी स्म- रणशक्ति कमी होऊ लागते. एक महिन्या पूर्वीचे, किंवा आठवड्या पूर्वीचे, किंवा कालचे अनुमव आठवत ·मानसशास्त्राची तत्त्वे नाहीसे होतात; आणि अखेर अखेर काही मिनिटांपूर्वी पाहिलेले पदार्थ किंवा ऐकिलेले ध्वनी ह्यांचा कांहीं मा. गमोस लागत नाहीसा होतो. सामान्य रुधिराभिसरणाखेरीज, नियमित किंवा अ- नियमितरीत्या उत्पन्न झालेले मेंदूच्या अभिसरणाचे उत्पात व निपात ह्यांनी देखील अनुभवलेल्या मनोवि. कारांच्या पुनर्जीवक्षमतेत कमज्यास्तपणा उत्पन्न होतो. ४४. ज्या परिस्थितीत प्रथम उत्क्षोभन झाले ती सर्व परिस्थिति कायम आहे अशी कल्पना केल्यास, उत्पन्न झालेल्या मनोविकाराची पुनर्जीवनक्षमता किती असावयाची हैं, जेव्हां हे पुनर्जीवन होते किंवा कराव- यास आपण पाहतो तेव्हांच्या इंद्रियब्यापारविषयक स्थितीवर अवलंबून असते. इतर गोष्टी सम असल्यास, विशिष्ट गत मनोविकार स्पष्टपणे किंवा अंधकपणे मनांत आणतां येणे किंवा मुळीच मनांत आणतां न येणें हें, जेव्हां तो आठवण्याचा यत्न करूं तेव्हां, त्याच्याशी संबद्ध मज्जाकेंद्र योग्य दुरुस्तीत आहे किंवा नाही, आणि रक्ताचा त्यास योग्य पुरवठा आहे किंवा नाही, ह्यावर अवलंबून असते. ह्या सिद्धान्ताच्या सिध्यर्य देता येण्यासारखा पुरावा पूर्वीच्या सिद्धान्ताबदलच्या पुरा- व्यांत बहुधा गुरफटलेला आहे; तरी त्यांतील आपणास पाहिजे तितका पृथक् करता येण्यासारखा आहे. चांगले अन्नग्रहण आणि वाढलेले रुधिराभिसरण ह्यांपासून जी फार हुशारीची स्थिति उत्पन्न होते त्या स्थितीत आठवणी नेहमींहून ज्यास्त स्पष्ट असतात हे ध्यानात येण्यासारखे आहे. अशा स्थितीत प्रयत्नाविना ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता कल्पना विपुळपणे मनापुढे उभ्या राहत असतात. तद्व- तच, उमाळ्याने उत्पन्न झालेला पोटांतील इंद्रियांचा उत्क्षोभ जर काळीज जळून जाईल इतक्या अतिरेका- प्रत न पावला, तर तो नेहमींहून ज्यास्त स्पष्ट कल्पना जोराने उत्पन्न करितो; आणि ह्या कल्पना इतक्या ठ- ळक असतात की, त्या कधी कधी-उदाहरणार्थ मोठी मीति उत्पन्न झाली असतां-वास्तविक किंवा ठळक म- नोविकार म्हणून व चुकीने वाटे लागतात. पूर्वी जोरदार असलेली मनोविकारांची पुनर्जीवनक्ष- मता रुधिराभिसरण दुबळे झाले म्हणजे कमी कशी होते हैं दीर्घ आजारांनी जे थकले असतील त्यांच्या ठिकाणी दिसून येते. जी घाबऱ्या प्रकृतीची माणसे अ- सून ज्यांच्यांत काळजाची क्रिया फार क्षीण झाली अ- सते ते स्मरणशक्तीचा व विचारसामर्थ्याचा अभाव ह्यांब- दल नेहमी तक्रार करीत असतात; पण तोच त्यांच्या रुधिराभिसरणाला स्वाभाविक वेग आला म्हणजे ही त्यांची तक्रार बंद होते. पण जे मनोविकार जो- राने ठसलेले होते त्यांची कमी पुनर्जीवनक्षमता आणि मंद रुधिराभिसरण ह्यांमधील संबंधच जो अयन्त परि- चित होतो तो वृद्धवयांत होय. प्रौढ व उतार वयांत आलेले अनुभव जिवंत करण्याची वृद्धाची शक्ति प्रथम नाहीशी होते; आणि नंतर लवकरच लहान वयांत प्राप्त झालेले अनुभव वृद्धास सष्टपणे आठवत नाहीसे होतात. सामान्य रुधिराभिसरणाप्रमाणे स्थानिक रुधिराभि- सरणामधील देखील कमज्यास्तपणाचा, मनोविकार पुनः जिवंत करण्याच्या शक्तीवर, परिणाम घडत असतो.

·मानसशास्त्राची तत्त्व मेंदूमध्ये रुधिराभिसरणाचा अतिरेक झाला म्हणजे जा- मृत मनोविकार अत्यन्त ठळक कसे होतात हे भ्रमाम- ध्ये जे भलतेच दिन लागते त्यावरून दिसून येते. आणि मेंदूत रक्त फार कमी झाले म्हणजे जी वेशाद्ध येते तिजवरून उलट स्थिति निदर्शित होते. ४५. ठसा कायम राखण्याचा जोर व तो जागृत करण्याचे सौलभ्य ही रक्ताच्या संचयाप्रमाणे रक्ताच्या मर्दुमकीवरहेि अवलंबून असतात. वर जे परिणाम रुधि- राभिसरणांतील बदलांमुळे होतात म्हणून सांगितले त्यां- पैकी काही उत्पन्न करण्यांत ह्या कारणाचा कांही तरी भाग खचीत असेल; कारण, रक्ताच्या अभिसरणाच्या जोराप्रमाणेच रक्ताचा जोमहि कमज्यारत होत असतो. तथापि जे नेहमीहून ज्यास्त मोठे बदल होतात त्यां- रहन रक्ताच्या जोमाचे स्वतंत्र परिणाम होत असतात अस दिसते. जेव्हां उत्तेजकांनी रुधिराभिसरण कृत्रिमरीत्या वा- दविले जाते, तेव्हां विचारांचा प्रवाह सहन व जलद चालू लागतो, व ज्याम आपण विलक्षण विचारतेज म्ह- शून म्हणतो तें उत्पन्न होते. आणि अफू व हशीश असल्या द्रव्यांनी जेव्हां रुधिराभिसरण वाढलेलें असतें तेव्हां पाहिलल्या व ऐकिलेल्या गोष्टींचे ताजे केलेले ठसे मुळच्या ठशांप्रमाणे ठळक दिसू लागतात. वेड्या लोकांमध्ये ह्याची आणखी एक प्रकारची उ- दाहरणे दृष्टीस पडतात. त्यांच्यामध्ये रक्ताचा कांहीं विलक्षण प्रकार उत्पन्न झालेला असतो हे हल्ली तज्ज्ञ लोकांमध्ये सामान्यस्वीकृत मत आहे; आणि प्रदर्शित ·मनोविकारांची पुनर्जीवनक्षमता किंवा पुनर्जीवित मनोविकार दर्शित किंवा पूल मनोवि- कारांसारखे दिसावे इतका जो त्यांच्यांत कल्पनांचा अति- रिक्त ठळकपणा उत्पन्न होतो तो या विलक्षण प्रकारच्या रक्तामुळे होतो असे म्हणतात. ह्या आत्यंतिक उदाहरणांवरून आपणास अशी क. ल्पना करण्यास आधार सांपडतो की, मनोविकारांच्या पुनर्जीवनशीलतेमध्ये जे लहान सहान बदल होतात ते, पोटांतील इंद्रियांचे व्यापार ह्यांच्यांतील भेद आणि अन् व आक्सिजन ह्यांच्या पुरवठ्यांतील भेद ह्यांनी उत्पन्न झालेले ने रक्ताच्या जोमांतील फरक, त्यांनी उत्पन्न झालेले असतात. ४६. मानसशास्त्राच्या आधारस्तंभांवरून उत्पन्न होणारे जे विचारमूलक सिद्धान्त त्यांच्याशी हे अनुभ- वमूलक सिद्धान्त जुळतात हे दाखविले पाहिजे. जर मज्जातंतूंचे विशिष्ट गुच्छ, व मज्जापिशव्यांने विशिष्ट संघ विशिष्ट प्रकारच्या मनोविकारांचे साधक असतील, तर विशिष्ट प्रकारच्या मनोविकारांचा कल इतर प्रकारच्या कल्पनांपेक्षा त्याच प्रकारच्या कल्पनां- ना बाहेर ठेवण्याकडे ज्यास्त असावा हे साहजिकच आहे; कारण, उघडच, ज्यांचे परस्परसंबंधी ठळकमनो- विकार आहेत ते अणुविषयक फेरबदल विशिष्ट रचना- ना होत असतां, ज्यांचे परस्परसंबंधी अस्पष्ट मनोवि- कार आहेत ते अणुविषयक फेरबदल बऱ्याच अंशी अंधक झाले पाहिजेत. शिवाय, संबंधयुक्त मनोविकारां- पेक्षा संबंधविहीन मनोविकारांमध्ये हा बहिष्कार ज्यास्त कडक का असतो हेंहि लक्षात येण्यासारखे आहे; का- ·३५२ मानसशास्त्राची तत्वे रण, ज्या मानाने विशिष्ट मनोविकारप्रकार ज्यास्त सं- बंधयुक्त असेल त्या मानाने त्याचा मज्जाकेंद्र ज्यास्त्र संकीर्ण असणार; आणि ज्या मानाने एकादा मजकद्र संकीर्ण असेल त्या मानाने त्याचा एक भाग एका री- तीने उद्युक्त झाला असतां दुसन्या भागास दुसऱ्या री- तीने उद्युक्त होगें मुलभ होणार. परिस्थितीतील दुर्बल व्यापारांनी उत्पन्न केलेल्या मनोविकारांपेक्षां सबल व्यापारांनी उत्पन्न केलले मनो- विकार ज्यास्त स्पष्टपणे पुनर्जीवनीय असतात हीहि गोष्ट इंद्रियविषयक आधारांवरून अनुमेय आहे. कारण, ज्या अर्थी परिस्थितीतील बळकट क्रिया जोराची मज्जा- विषयक उत्सर्जनें, व मनोविकार ज्यांचे परस्परसंबंधी आहेत त्या केंद्रस्थ अणुविषयक फेरबदलांचे मोठाले सं- चय, उत्पन्न करितात, त्या अर्थी हे उघडन आहे की, ज्या रचनाविषयक फेरबदलांमुळे मनोविकार पुनः जा- गृत होत असतील, ते फेरबदल त्या क्रिया उच्च प्रमा- णावर उत्पन्न करीत असले पाहिजेत. त्याचप्रमाणे जीवविषयक व्यापारांची जी उच्चीभवनें असले रचनाविषयक फेरबदल उत्पन्न करितात, आणि त्या फेरबदलांकरितां शरीराचे भाग नेहमी तयार ठेव- णाऱ्या जोराच्या पोषणक्रियेस मदत करितात, ती अनु- भृत मनोविकारांच्या पुनर्जीवनशीलतेस अनुकूल असली पाहिजेत, आणि त्या व्यापारांची नीचीभवनें त्या शील- तेस प्रतिकूल असली पाहिजेत.

·मनोविकारांमधील संबंधाची पुनर्जीवनशीलता३५३ प्रकरण सहावे मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता ४७. गतप्रकरणांत प्रतिपादिलेल्या सिद्धान्तांच्या दृष्टान्तीकरणार्थ म्हटले होते त्यापैकी पुष्कळ ह्या प्रक- रणांत प्रतिपादावयाच्या समान्तर सिद्धान्तांच्या दृष्टा- न्तीकरणास उपयोगी पडते. मन हे मनोविकाराचे न मनोविकारांमधील संबंधांचे बनलेले असल्यामुळे, आणि प्रत्येक मानसिक क्रियेत हे दोन्ही प्रकारचे घटक येत असल्यामुळे, असे घडून आले आहे की, अनेक कार- गांनी मनोविकारांची पुनर्जीवनशीलता कशी कमज्यास्त होते ह्याची उदाहरणे देतांना, मनोविकारांमधील संबं- यांच्या पुनर्जीवनशीलते संबंधानेहि उदाहरणे दिल्या- सारखी झाली आहेत. तथापि जी सत्ये गत प्रकरणांत केवळ मुकाट्यांनी गर्मित केली होती, आणि इतर सत्य जी केवळ दूरतः देखील दर्शविलेली नव्हती, त्यांचे निरूपण एथे केलें पाहिजे. कारण, मनोविकाराच्या पुनर्जीवनीकरणांत तो प्रारंभी ज्या संबंधांत अनुभविला होता त्या संबंधांचे पुनजीवन गरी समाविष्ट होते; आणि सामान्य कल्प- नाघटक मनोविकारसंघाच्या पुनर्जीवनांत ते मनोविकार एकमेकांशी ज्या संबंधांत होते त्या सर्व संबंधांच्या जा- व्याचे पुनर्जीवन जरी समाविष्ट होते; तरी ह्या गोष्टी यानांत घेण्यांत आणखी एक अशी गोष्ट ध्यानांत घे. तल्यासारखी होत नाही की, संबंध हे बऱ्याच अंशी ·मानसशास्त्राची ता संबद्ध मनोविकारांपासून पृथक् करतां येतात आणि तेच तेवढे जागृत करता येतात. ज्या अर्थी ठशांचे अगदी भिन्न जोड समस्तित्वाच्या एकाच संबंधांत एकमेकांशी असू शकतील; आणि ज्या अर्थी कधी ह्या प्रकारचे व कधी त्या प्रकारचे ठसे एका क्रमाने असू शकतील; आणि ज्या अर्थी एकाच प्रकारचे भेद एके ठिकाणी एका प्रकारच्या ठशांमध्ये दिसून येतील व अन्य ठि- काणी अन्य प्रकारच्या ठशांमध्ये दिसून येतील; त्या अर्थी असे दिसून येते की, समस्तित्वाचे संबंध, क्रमाचे संबंध, आणि भेदाने संबंध ठशांच्या विशिष्ट जोडांपा- सून प्थक् होऊ शकतात, आणि अर्धवट स्वातंत्र्य पा- सतात. त्यांचे स्वातंत्र्य कधी पूर्ण होत नाही: कारण, दोन संबद्ध पदांविना संबंधाची कल्पनाच करता येत नाही. पण ते सर्व प्रकारच्या पदांना सामान्य असल्या- मुळे ते कोणत्याहि विशिष्ट प्रकारच्या पदांपासून स्वतं- त्ररीत्या कल्पितां येतात-म्हणजे, ते म्वतः बदलल्याशिवाय त्यांची पदें ज्ञानवत्तेत बदलतां येतात; आणि अशा रीतीने एक प्रकारची पुनर्जीवनक्षमता पावतात, व ती कोणत्या- हि विशिष्ट पदांपासून इतकी स्वतंत्र असते की, ती सर्व प्रकारच्या पदांपासूनचीच स्वतंत्रता आहेशी दिसते. न्हणून एथे आपणास संबद्ध मनोविकारांपासून अल्प किंवा फार प्रमाणावर पृथक्लत अशा संबंधांच्या पुन- जीवनक्षमतेचा विचार करावयाचा आहे. विचाराच्या ज्या अनेक सांध्यांखाली आपले मनोविकार अनुभूत व जागृत होत जातात ते काही तरी त्यात समाविष्ट झा- ल्याविना जरी अस्तित्वांत असावयाचे नाहीत, तरी तें ·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३५५ समाविष्ट कांहीं तरी पुष्कळ अंशी त्यांतून काढून टाक- तां येते; म्हणून हे सापेक्षतः रिकामे सांचे मानसिक व इंद्रियविषयक परिस्थितीचा त्यांच्यावर प्रभाव झाला अ. सता ते कसे दिसतात ह एथे आपणास पाहणे आहे. ४८. सामान्यतः मनोविकारांपेक्षां सामान्यतः संबंध ज्यास्त पुनर्जीवनक्षम असतात. विशिष्ट संध समस्ति- त्वाचा संयुक्तसंबंध असो, किंवा क्रमाचा असो, किंवा भेदाचा असो, आपल्यास असे आढळून येइल की, त्या संबंधाच्या पदांपेक्षा तो ज्यास्त स्पष्टपणे मनापुढे मांड- तां येत असतो, व स्मरणशक्तीत ज्यास्त काळ टिकतो. साहजिकन अत्यन्त संवंचयक्त मनोविकारांमध्ये हैं सत्य अत्यन्त कमी टळक दिसते; कारण, हे मनोवि- कार मोठ्या प्रमाणावर पुनजीवनशील असल्यामुळे त्यां- ची पुनर्जीवनशीलता, व त्यांच्यामधील संबंधांची पुन- जीवनशीलता ह्यांच्यामध्ये फारच अल्प भेद असतो. तथापि तो भेद लक्षात येण्यामारखा असतो. लहानपणी आपण ज्या खोलीत वारंवार जान असुं त्या खोलीची जर आठवण करूं लागलो, तर तिचा दरवाजा, खिद्ध- क्या, शेगोटीची जागा, ह्यांची सापेक्ष स्थाने तत्काल डोळ्यापुढे उभी राहतात. त्यांपैकी काहींचे रंग आप- णास आठवतील वा न आठवतील; पण जर ते आठ- वले तर ते मागून आटवतात. चाकूची मूठ म्ह- शून म्पर्शज्ञात समस्तित्वांतले जे ठसे आपणास आठव- तात त्यांचे असेंच आहे. त्या मुटीच्या आकाराची क- ल्पना बनवणाऱ्या ठशांचा संयोग तिच्या दाबाच्या वि- ·मानसशास्त्राची तत्त्वें शिष्ट तीव्रतेपेक्षा किंवा ती विशिष्ट प्रमाणावर थंड ला- गत होती ह्या मनोविकारांपेक्षां ज्यास्त सहज आठवतो. श्रोतृविषयक मनोविकारांमध्ये दिसणान्या क्रमाच्या संबंधाच्या बाबतीत हा फरक ज्यास्त टळक असतो. योग्य सुरावर एकादी तान काढणे बहुतेकांना फार जड जाते; वाद्याच्या मदतीविना पहिली तान बरीच चुकते. पण पहिल्या सुराचा अवधि ह्याहून ज्यास्त बरोबर री- तीने आठवतो. विशिष्ट तान केव्हां ध्यावयाची हा वेळ पूर्वी ऐकिलेल्या वेळापासून जरी जरामा बदलला, तरी तो तानेच्या उच्चतेइतका बदलत नाही. ह्यासंबंधार्ने आणखी हीहि गोष्ट यानांत घेण्यासारखी आहे की, एकाद्या ऐकिलेल्या गाण्याचे आरोहावरोह मनामध्ये जरी बन्याच यथार्थपणे आणता येतात, तरी स्वराच्या ज्या खणखणीतपणाने ते घेतलेले होते तो स्थायरीत्या आठ- चून आपणास मनास आनंदविता येत नाही. जेव्हां आपण अत्यन्त कमी संधयुक्त मनोविका- रांकडे वळतो तेव्हां संबंधांच्या पदांपेक्षा ( संबंधांपेक्षां) संबंधांची ज्यास्त पुनर्जीवनशीलता फार स्पष्टपणे दिसते. शरीराच्या ज्या भागी एकादी तीव्र इजा आपणास आली असेल तो भाग पुष्कळकाळपर्यंत आपणास आट- वतो, जरी ती इजा तितकी स्पष्टपणे आपणास आठवत नाही; आणि इजा जर राहून राहून होत असली तर मधील अवधी आपणास बन्याच यथार्थ रीतीने आठ- वतात. मध्यवर्ती मनोविकारांचेंहि असंच आहे. काल उत्पन्न झालेल्या काही जोरदार उकळ्यांचा क्रम स्या उकळ्यांपेक्षां ज्यास्त सहज रीत्या आठवतो. प्रत्येक ·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३५७ उमाळ्याच्या त्याच्या पूर्वकारणांशा जा सबध त्याच असेंच आहे. ज्या पस्थितीत आपणास राग आला होता ती एकदम ज्ञानवत्तेत आणतां यते; पण तो खुद्द राग एकदम मनापुढे मांडता येत नाही. विस्तृत व संमिश्र विचार करता येण्याची शक्यता संबंध्यांपेक्षा संबंधांची जी ही ज्य स्त पुनर्जीवनशीलता तिच्यावर काही अंशी अवलंबून आहे की काय ही गोष्ट विचार करण्यासारखी आहे. आपण विचारांत नेहमी एका कल्पनेपासून दुसऱ्या कल्पनेकडे जात अ- सतों, आणि जाता जातां प्रत्येक कल्पनेची अवश्य अंगें अल्पकाळ ध्यानांत घेत असतो,--म्हणजे, त्या कल्पने- च्या अंगांच्या एकमेकांशी व इतर गोष्टींशी असणाऱ्या अवश्य संबंधांचा विचार करीत असतो. हे सर्व संबंध ज्या मनोविकारांमये असतात ते ज्ञानवत्तेंत जर इत- क्या त्वरेने व ठळकपणाने उत्पन्न झाले तर आपली ज्ञानवत्ता ह्या घटकद्रव्यांनी इतका अवजड होऊन जा- ईल की, तेणेकरून विचार करण्याच्या संकर्णि सरण्यां- ना अगदीच बंदी न झाली तरी फार अडथळा होईल. ४९. मनोविकारांचे निरनिराळे प्रकार जसे कमी किंवा ज्यास्त संबंधयुक्त असतात, तसे संबंधांचे निर- निराळे प्रकारहि एका अर्थी कमज्यास्त संबंधयुक्त अ. सतात. कारण जसे कांहीं जातींचे मनोविकार एकमे- कांशी संबंध करण्यास इतर जातींच्या मनोविकारांहून जास्ती क्षम असतात, तसे कांहीं कांहीं जातीचे संबंध इतर जातींच्या संबंधांहून एकमेकांशी संबंध करण्यास ज्यास्त क्षम असतात. म्हणून ह्या दृष्टीने आपणास असे ·३५८ मानसशास्त्राची तत्त्वे म्हणता येईल की, संबंधों की अत्यन्त संबंधयुक्त संबंध म्हटले म्हणजे समस्तित्वाचे होत. समस्तित्वे तिबार स- युक्त हे ऊं शकतात, आणि बहुतेक विचार क्रियांत ती तिवार संयुक्त असतात; म्हणजे, जाग्याच्या भावनेत समाविः झालेल्या स्थानविषयक तिव.र संबंधांत ठसें मनावर उमटत असतात व आठवत असतात. कम कमी संबंधयुक्त असतात; कारण, ते एकमेकांशी एका काली तीन दिशांनी संबंध करीत नाहीत, तर एकच दिशेने करितात. वेळाचे क्रमिक अवधी एकमेकांशी जास्त, किंवा कमी, किंवा सम म्हणून संबद्ध असतात; आणि माण्याच्या तालांत वेळाच्या भागांमधील समतचे व भे- दाचे हे संबंध स्वतः संयुक्त होऊन त्यांचे इतर संबंध बनलेले असतात--पण हे संबंध तत्त्वतः क्रमिक असतात. संबंधांपैकी अत्यन्त कमी संबंधयुक्त संबंध प्राथमिक म्हणने भेदाचे होत; कारण, जेव्हा जेव्हा आपण दोन संबंध अंशाने सम किंवा कमज्यास्त विषम म्हणून म- नापुढे मांडीत असतो, तेव्हां जरी त्यांचे एकमेकांशी संबंध उत्पन्न होतात, तरी उच्चतर प्रकारच्या गणि- ताखेरीज त्यांचे ह्यांहून ज्यास्त संयुक्त संबंध उत्पन्न होत नाहीत. निरनिराळ्या प्रकारच्या संबंधांचे कमी किंवा ज्यास्त संबंधयुक्त म्हणून जे हे एथे वर्णन केले आहे ते ही गोष्ट सांगण्यासाठी प्रस्तावना म्हणून केले आहे की, अत्यन्त संबंधयुक्त मनोविकार जसे अत्यन्त पुनर्जीवन- शील असत त तसे अत्यन्त संबंधयुक्त संबंधहि अत्यन्त पुनर्जीवनशील असतात; मग एकाद्या आकाराचे आपले ·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३५९ ज्ञान बनविणारे ते त्या संबंधांचे विशिष्ट जाल अमो, किंवा पोकळीचे ज्ञान बनविणारा त्यांचा तो समूह असो. अंतरें, दिशा, आकार, आकृती, वस्तूंच्या मांडण्या, ह्यांचा विचार आपण बहुतेक मुलींच यत्नाविना करूं शकतों; आणि हे जे अनेक तन्हांनी संयुक्त झालेले संबंध त्यांची इतर वस्तूंनी व्यापिलेले किंवा न व्यापिलेले सांगाडे अशी कल्पना करता येते. खरोखरच, समस्ति- त्वाच्या संबंधांची पुनर्जीवनशीलता इतकी मोठी आहे की, ते सर्वाशी दाबून टाकतां येत नाहीत-कारण कमी किंवा ज्यास्त विस्ताराचा त्यांचा व्यापिलेला किंवा न व्यापिलेला एक समूह ज्ञानवत्तेचा अविनाश्य घटक बनलेला असतो. समस्तित्वाच्या संबंध हुन कमी संबंधयुक्त असे क्र- मविषयक संबंध कमी पुनर्जीवनशील असतात. हे जरी खरे आहे की, वेळाच्या तात्त्विक कल्पनांत घटित झा- लेले क्रमिकविषयक संबंध समस्तित्वाच्या संबंधांप्रमाणेच ज्ञानवत्तेतून सर्वाशी काढून टाकता येत नाहीत, तरी अशा रीतीने त्यांस तात्त्विक स्वरूप दिले असतां सम- स्नित्वाच्या संबंधांइतो ज्ञानवतेने प्रबल अंग ते बन- लेले नसतात; कारण विचारशक्तीत नेहमी हजर अस- णाऱ्या पोकळीविषयक संबंधांचा संकलित संघ कालवि- षयक संबंधांच्या संकलित संघांपासून फार अधिक मोठा व स्पष्ट असतो. हीहि गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की, विशिष्ट पोकळीविषयक संबंध विशिष्ट कालविषयक संबंधांहून ज्यास्त स्पष्टपणे व शुद्धपणे मनापुढे मांडतां येतात. अमुक अवधि एक मिनिटाचा आहे किंवा दहा ·मानसशास्त्राची तत्व मिनिटांचा आहे हे नितक्या यथार्थ्याने आपण ठरवू शकू, त्याहून अधिक यथार्थतेने एका इंचाची किंवा फुटाची लांबी आपण ठरवू शकतो. समस्तित्वांमधील किंवा क्रमांमधील भेदविषयक सं- बंधांइनके किंवा खुद्द समस्तित्व व क्रम ह्यांच्या संबंधां- इतके यथार्थ रीतीने भेदविषयक ( म्हणजे मनोविकारां- मधील ) साधे संबंध पुनर्जीवनीय नाहीत. आपण पा- हिलेल्या दोन प्रकाशांमधील किंवा उचललेल्या दोन वजनांमधील फरकाचे मान जितकें आठवते, त्याहून एका काली आपण पाहिलेल्या दोन लाव्यांमधील प्र- माण अधिक आठवते, आणि एकाद्या यंत्रांतील हाल- चालींच्या तालबंधांमधील प्रमाण मनापुढे आपल्यास ज्यास्त बरोबर रीतीने मांडता येते; आणि जेथें भेद संबंधविहीन मनोविकारांमधील----उदाहरणार्थ, चवी, वास, व पोटांतील संवेदना यांमधील-असतील तेथे ते अंधकपणेच आपण आठवू शकता. ५०. जसे अनुभवले जाणारे मनोविकार इतर म- नोविकारांच्या आठवणीस अडथळा करितात, तसे अ- नुभवले जाणारे संबंध इतर संबंधांच्या आठवणीस प्रति- बंध करितात; पण तो कमी प्रमाणावर करितात. तद्व- तच, मनोविकारांप्रमाणे संबंधांमध्यहि अनुभवल्या जा- णान्यांचा आठवल्या जाणाऱ्यांशी जो विरोध असतो तो निरनिराळ्या जातीच्या संबंधापेक्षा एकाच जातीच्या संबंधांचा ज्यास्त स्पष्ट असतो. ह्याबद्दलची फाजील उदाहरणे न देतां आपण थोड्या भेदक विषयांकडे ते- वढे लक्ष देऊ.

·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३६१ अत्यन्त संबंधयुक्त मनोविकारांप्रमाणे अत्यन्त संवं. धयुक्त संबंधांमध्ये प्रस्तुत संबंध गत संबंधांच्या आठव- णीला अत्यन्। अल्प अडळा करितात; आणि त्यां- च्यामध्येहि अनुभवले जाणारे संबंध त्याच जातीच्या इतर संबंधांच्या आठवणीला कमीत कमी अडथळा क- रितात. उदाहरणार्थ, दृग्विषयक संबंध कितीहि ठळक- पणे अनुभवले जात असले तरी ज्या दुसन्या दृग्विषयक संबंधांचा विचार करण्याचे आपण मनांत आणं. त्यांना ज्ञानवत्तेपासून अगदी बाहेर ठेवण्यास ते शकत नाहीत. आपल्या अमें नजरेस आले आहे की, फार जोराचा दृग्विषयक मनोविकार दुमच्या एकाद्या गायक मनो- विकाराची आरक्षण करण्यास आपल्यास प्रतिबंध करितो; प॥ सूर्याकडे टक लावून पहात असतां हिरवा रंगानी कलाना मनांत. आणणे जरी अशक्य आहे, तरी गर्या- कडे टक लावून पहात असतां चौकोनाचा विचार मनांत आणणे अगदी शक्य आहे. तदनच, यार करून पाहतां असें दिसून येईल की, एकाद्या दे पा पारडे पाहत असतां दुसरा एकादा देखावा जर आमा मनांत अणं लागलों तर त्याच्या रंगांपेक्षा त्याच्या निरनिराळ्या भागांनी स्थाने आपल्यास ज्यास्त लवकर आठवतात. क्रमविषयक संबंध जरी कार कमी संबंधयुक्त अस- तात तरी त्यांच्यांतील प्रस्तुत संबंध गावांच्या आट- वणीस आउथळा करि ।।. जरी एका माकृतीकडे पा- हता तिच्याहून अगदी भिन्न आतीचा विचार आप- णास मनांत आणतां येतो, तरी एक प्रकारचा राग ऐकत असतो त्याच्याहून अगदी भिन्न . अशा रागाची . ३१ ·२६२ मानसशास्त्राची तत्त्वे आठवण आपणाला करता आलीच तर मोठ्या मारा- मारीने करता येईल. आपण ऐकिला जाणारा तालबंध जेव्हां फार सरल असेल-उदाहरणार्थ, वल्हवीत अस- तां वल्ह्याचा पाण्यावर होणारा आघात--तेव्हां त्याच्या- हून अगदी भिन्न अशा संमिश्र तालबंधाची आठवण करता येईल; पण दोनहि तालबंध संमिश्र व परस्परां- पासून अगदी भिन्न असल्यास त्यांपैकी एक वाजवीत किंवा ऐकत असतां दुसऱ्याची आठवण चांगल्या गव- यास तेवढीच करता येईल. हे उघड आहे की, सरल मनोविकारांमधील अनुभ-- वले जाणारे भेदविषयक संबंध तसल्याच मनोविकारां- मधील तसल्याच संबंधांच्या आठवणीस ह्याहून फार ज्यास्त अडथळा करितात--आणि हे भेद जेव्हां ए. काच जातीच्या मनोविकारांमधील असतात तेव्हां विशे- पतःच करितात. ५१. ह्याच्यासारखंच आणखी एक सत्य एथें व्यानांत घेण्यासारखें असें आहे की, ज्ञानवत्तेत आठ- बलेले काही संबंध असल्यास ते दुसऱ्या संबंधाच्या आ- ठवणीस अडथळा करितात; आणि हे दोन्ही संबंध ए- काच जातीचे असल्यास हा अडथळा मोठा किंवा अल- चनीय असून ते भिन्न भिन्न जातींचे असल्यास तो लहान असतो. अत्यन्त संबंधयुक्त संबंध मनांत एकमेकांवर लादतां येतात. उदाहरणार्थ, एकाद्याच्या चेहऱ्याची रूपरेखा आपल्यास प्रथम मनापुढे मांडतां येईल, आणि नंतर तिची ज्ञानवत्ता न गमावतां त्याच दृग्विषयक प्रदेशावर ·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३६३ एकाद्या भूमितीतील आकृतीची कल्पना आपल्यास मां- डता येईल. पण क्रमांच्या विसदृश संबंधांच्या संबंधाने आपणास असे करता येणार नाही. एकाद्या तानेच्या तालबंधाने जर आपल्या मनाचा पूर्ण ताबा घेतला अ- सेल, आणि दुसऱ्या गोष्टी मनांत आणून ती तान म- नांतून काढून टाकण्याचा यत्न जर साध्य होत नसेल, तर दुसरी तान मनांत म्हणूं लागल्याने ती खात्रीपूर्वक मनातून काढून टाकता येते. पण जेव्हा हे संबंध निरनिराळ्या जातींचे असतात तेव्हां त्यांच्या आठवणी एकमेकींस फारशा अडथळा करू शकत नाहीत. हे आपल्यास आतांच सांगितलेल्या उदाहरणांत दिसून येते. कारण, जी तान आपल्या पाठीस लागली असेल ती आपण स्थाने किंवा क्रिया किंवा व्यवहारांतील कामें ह्यांचा विचार करीत असतां ज्ञानवत्तेत कायमच राहते. मन क्षुब्ध झाले असेल तर आंकडे मोजीत बसावे म्हणजे झोप येते असे जे म्हण- तात ते ह्या मुळेच चुकीचे ठरते; कारण, काही वेळाने हैं मोजणे बहुतेक यंत्रवत् होऊन जाते, आणि ज्ञानव- त्ता क्षुब्ध करणाऱ्या विचारांनी भरलेली असतांहि तें चालू राहते. ६२. संबंधांच्या पुनर्जीवनशीलतेंत कमज्यास्तपणा उत्पन्न करणाऱ्या मानसिक कारणांचा इतका वेळ वि- चार केला; आतां तो कमज्यास्तपणा उत्पन्न करणाऱ्या भौतिक कारणांचा विचार करूं. ज्यांचा मनोविकारांवर परिणाम होतो त्यांचाच त्यांच्या संबंधावरहि होतो, है आपल्या अजमासाप्रमाणेच आहे. म्हणून ते परिणाम ·मानसशास्त्राचा तत्त्व पहिल्या इतकेच पूर्णपणे सांगत बसण्याची जरूरी नाही. प्रत्येकाने एकच उदाहरण दिले तरी पुरे होणार आहे. पुष्कळ वेळ व्यापार करून जेव्हां मजाकेंद्र थकलेले असतात तव्हां ज्ञानवत्तेत स्थापन केलेले संबंध फारच अल्प प्रमाणावर आठवतात ही गोष्ट ह्या परिचित अ7- भवावरून सिद्ध होते की, मनांत कसे तरी चोंदलेलें किंवा घोकंपट्टीचे ज्ञान लवकरच विसरते. जेव्हां रुधिराभिसरण मंद असेल तेव्हां पनावर ठसलेल्या स- बंधापेक्षां जन्हां तें जोराचे असेल तेव्हां मनावर ठसलेले संबंध ज्यास्त पुनर्जीवनशील असतात हे वृद्धपणाच्या क्षणि ग्रहणशक्त वरून दिसून येते. तारुण्य च पहिले प्रौद वय ह्यांमध्ये नुकत्याच नितून गेलेल्या. दिवसांमध्ये बडलेल्या गोटी सहज आटवता येतात, आणि आज तारीत कोणती ह्याबद्दल बाधींच संशय येत नाही; पण आय जसे मोठे होत जाईल तसे नुकत्याच गेल्या वे. कांचे व क्रियांचे संबंध जलद पुसट होतात. तच जेव्हां रुधिराभिसरण जोराचे होते तेव्हां जे संबंध मनावर ठसले होते व जे नुक्ते च सहजच आठवता येत असत, ते जेव्हां रुधिराभिसरण अजपासाबाहर मंद होईल तेव्हां आठवण्यास पंचाईत पडते. ह्यामुळे हल- क्या डोक्याचे लोक अगदी सामान्य शब्दाचे स्पेलिंग करण्यांत देखील चुका करितात; आणि अत्यन्य शक्ति- पाताच्या स्थितीत आपण कोठे आहों किंवा कोण आहों हे देखील ते विसरतात. रक्ताच्या चयाप्रमाणे त्याच्या मगदुराचाहि परि. णाम होत असता. संबंधांच्या सापेक्षतेचे उदाहरण म्ह- ·मनोविकारांमधील संबंधांची पुनर्जीवनशीलता३६५ णून जी एक गोष्ट पूर्वी सांगितली तीच एथें अशा री- तीने उत्पन्न झालेल्या पुनर्जीवनशीलताविषयक कमज्या- स्तपणांचे उदाहरण म्हणून एथें पुनः सांगतां येण्यासा- रखी आहे; ती ही की, काल आणि पोकळ्या ह्यांच्या विस्तृत व अतिशयोक्तिपूर्ण अशा आठवणी अा उत्पन्न करीत असत. ५३. मज्जातंतुजालाकडे पाहतां दिसणारी जी अ- नात्म सत्ये त्यांची ह्या आत्मविषयक सत्यांशी तुलना करतां आपणास त्यांच्यमध्ये, इतरत्र दिसली तशी, - संबद्धता दिसून येते. अनुभवले किंवा आटवले जाणारे कोणत्याहि प्रकारचे संबंध त्याच जातीच्या संपांच्या आठवणीला बयान अंशी किंवा सर्वाशी अडथळा करितात, आणि इतर जातींच्या संबंधांच्या आठवणीला पुष्कळ कमी अडथळा करितात किला मुळीच करीत नाहीत, है जो पुरावा वेऊन आपण सुरवात केली त्यावरून अनुमानण्यासा- रखे आहे. मानसदृष्टया जे पाहिलेले किंवा कल्पिलेले संबंध असतात त्यांच्या विशिष्ट जमावाशी जुळगारा ना मज्जाविषयक उत्सर्जनांचा जमाव तो जर विशिष्ट म. ज्जातंतूंच्या जुडग्यांतून पसरला जात असेल, तर त्याच जुडग्यांतून निराळ्या कल्पित संबंधांच्या जमावाशी जु- कगाया अन्य मज्जाविषयक उत्सर्जनांच्या जमावाच्या समकालीन पसरण्यास अडथळा व्हावा हे साहजिकच आहे. पण अन्य प्रकारच्या संबंधांशी जुळणारी जी उ- सनने ती उत्पन्न करणारे दुसरे मज्जातंतूचें जुडगें स. मकालीनत्वें क्षुब्य झाल्यास वरच्यासारखा गोंधळ उ.

·३६६ मानसशास्त्राची तत्त्वे त्पन्न व्हावयाचा नाही, आणि त्याच्यासंबंधी ज्या कांहीं- अंशी स्वतंत्र कल्पना त्या तें जुडगें ज्ञानवत्तेत उत्पन्न करूं शकेल. ' काही अंशी स्वतंत्र' असें ह्यासाठी आपण म्हणतो की, त्या दोन जुडग्यांच्या क्रिया कोठ- च्या तरी सामान्य केंद्रांत एकमेकींशी जुळत्या कराव्या लागत असल्यामुळे ( नाही तर त्यांशी जुळणाऱ्या क- ल्पना एकाच ज्ञानवत्तेत उत्पन्न होणार नाहीत ) कांहीं तरी गोंधळ झालाच पाहिजे. संबंधांची पुनर्जीवनशीलता मज्जाकेंद्रांच्या दुरुस्ती- च्या मानाने व त्यांना होणाऱ्या रक्ताच्या पुरवठ्याच्या मानाने बदलत असते हीहि गोष्ट इंद्रियव्यापारविषयक अनुमानाशी जुळती आहे. कारण, उत्तभ दुरुस्ती असो, किंवा रक्ताची विपुलता असो, किंवा त्या रक्ताचा वि- शिष्ट मगदुर असो, ज्याच्या ज्याच्या योगानें कोण- त्याहि मज्जातंतूंच्या जुडग्यांतून जोराचे मज्जाविषयक उत्सर्जन होण्यास मदत होते त्याने त्याने त्याशी जुळ- णाऱ्या संबंधांचा तितका ज्यास्त ठळकपणा उत्पन्न झाला. पाहिजे-म्हणजे, त्या संघांतील ज्यास्त परिचित संबंध तणकरून ज्ञानवत्तेत ज्यास्त स्पष्टपणे आले पाहिजेत, आणि दुर्बलतर मज्जाविषयक उत्सर्जने असती तर जे त्या संघांतील कमी परिचित संबंध ज्ञानवत्तेंत मुळीच आले नसते तेहि ज्ञानवत्तेत आले पाहिजेत.

·मनोविकारांची साहचर्यशीलता प्रकरण सातवें मनोविकारांची साहचर्यशीलता ५४. साहचये या मथळ्याखाली ज्या चमत्कारांचे विवेचन नेहमी करीत असतात त्यासंबंधाने गतप्रकरणां- तून गर्मितरीत्या पुष्कळ आलेले आहे. मनाच्या घटने- चा मागमोस लावतांना आपल्या असें नजरेस आले की, ज्ञानवत्तेच्या निरनिराळ्या प्रदेशांत मनोविकार नि- रनिराळ्या प्रमाणांवर एकमेकांना चिकटून राहत अस- तात; आणि तेथें ज्यांस स्निग्धसंबंध किंवा चिकटणी म्हणून म्हटली होती त्यांस एरवी साहचर्य म्हणून म्ह- णता येईल. मनोविकारांची पुनर्जीवनशीलता ह्या त्या- च्यापेक्षांहि आलीकडच्या प्रकरणांतहि मनोविकारांच्या साहचर्यशीलतेच्या संबंधाने पुष्कळ प्रतिपादन मुकाट्याने झाले होते; कारण, इतर गोष्टी समान असल्यास, पुन: जीवनशीलता साहचर्यशीलतेप्रमाणे बदलत असते. तथापि ह्या प्रकरणाच्या मथाळ्यांत समाविष्ट हो- णान्या आणखी काही सत्यांचा विचार करावयास ला- गणाच्या पूर्वी वर सांगितल्या रीतीने अगोदरच निरा- ळ्या दृष्टींनीं निरीक्षिलेल्या सत्यांकडे त्यांच्याहून उच्च- तर दृष्टीने एकदा पाहिले पाहिजे. ५५. मनोविकारांचा आपण मध्यजन्य किंवा उ- माळे व पृष्ठजन्य किंवा संवेदना असा विभाग केला; आणि संवेदनांचा अंतर्जन्य व बाह्यजन्य किंवा पृष्ठाच्या आंतून उत्पन्न झालेले व वरून उत्पन्न झालेले असा विभाग ·३६८ मानसशास्त्राची तत्त्वे केला; त्यांस अनुक्रर्म अंतःपृष्ठजन्य व बाह्यपृष्ठजन्य अर्स म्हणणे सोईचे होईल. मनोविकारांच्या ह्या तीन मोठ्या समूहांपैकी पहिले अत्यन्त संबंधविहीन असतात; दुसरे त्याहून जरा ज्यास्त संबंधयुक्त असतात; आणि तिसरे बऱ्याच ज्यास्त संबंधयुक्त असतात. मध्यस्थ किंवा अ- त्यन्त कमी संबंधयुक्त मनोविकारांपासून सुरवात करता ( ज्यांना पोकळीत मुळीच मर्यद नसतात आणि का- लांत देखील अस्पष्टच असतात ), आपणास असें आ- ढळून आले की, अंतःपृष्ठजन्यांकडून जातां आपण अशा मनोविकारांप्रत येतों की ज एकमेकांनी कालांत किंवा पोकळीत किंवा दोन्हा बाबतींत एकमकांनी ज्यास्त ज्या- स्त स्पष्टपणे मर्यादित होत असतात; आणि म्हणून जे मनोविकार अत्यन्त उच्च प्रमाणावर बाह्यपृष्ठजन्य अ- सतात त्यांच्यामध्ये ह्या मर्यादा सर्वांत ज्यास्त निश्चित दिसतात. आणि आपल्या असेंहि दृष्टीस पडले की, ह्या परस्परमर्यादा जशा ज्यास्त निश्चित होत जातील तशी एकमेकांस चिकटून राहण्याची त्यांची वृत्ति ज्यास्त ज्यास्त होत जाते. मनोविकारांच्या साहचर्याचा, तर मग, हा क्रम दि. सतोः-संबंधयुक्त मनोविकार परस्पर मर्यादित असतात, परस्परांशी चिकटणारे किंवा परस्परस्निग्ध असतात, व साहचर्यशील असतात. मध्यनन्य किंवा अंतःपृष्ठजन्य मनोविकार जर एकत्र किंवा क्रमाने अनुभवलेले अस- तील तर ते ज्ञानवत्तेत एकमेकांस पुनः आणूं शकत नाहीत, किंवा. पुष्कळ वेळां अनुभवल्यानंतर देखील अस्पष्टपणेच आणूं शकतात; पण ह्या पृष्ठजन्य जातीचे ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता ३६९ मनोविकार जव्हा एकत्र किवा क्रमानं थोडेच वेळा उत्पन्न होतात तेव्हां ते एकमेकांशी अशा रीतीने जु- ळून जातास की एकाचे ठळक किंवा अस्पष्ट रूप बा- कीच्यांची अस्पष्ट रूपें जागृत करिते. ( ह्यावर स्पेन्सर साहेब एक टीप देऊन तिच्यांत असे म्हणतातः---जरी एकादा ठळक किंवा अस्पष्ट पूर्व मनोविकार नेहमी आ- पला उत्तर मनोविकार म्हणून अस्पष्टमनोविकार ज्ञानव- तेत आणीत असतो, तरी हा उत्तरमनोविकार स्पष्ट म्हणून कधीच नसतो असें में सामान्यतः समजतात तें बराबर नाही. काही ठिकाणी कल्पना संवेदनांना उत्पन्न करितात. माझ्या स्वताच्या अनुभवांत ह्याची कित्येक उदाहरणे घडून येत असतात. सुका स्पंज स्लेटीवर प्र- त्यक्ष घांसलेला पाहून जे शहारे उत्पन्न होतात तेच मनांत त्या कृतीची कल्पना म्यां केली तरी उत्पन्न हो- तात ). खरोखर श्रोतृविषयक व दृग्विषयक मनोविका- रांमध्ये क्रमिक किंवा समकालीन समूहांत एकेय अ- नुभवांनी अप्सले संयोग उत्पन्न होतात की, त्यांपैकी एका घटकाचा अनुभव पुनः आल्यास किंवा आठवण झाल्यास, बाकीच्या बहुतेक किंवा सर्व घटकांच्या आ- ठवणी त्याच्या मागून होतात. उघडच, साहचर्यशीलता व पुनर्जीवनशीलता एकत्र वसतात; कारण, एका पक्षी, एक मनोविकार दुसऱ्या मनोविकाराने जागृत होतोसा सिद्ध झाल्यानेच तो त्या- च्याशी साहचर्यशैल म्हणून आपण समजतों; आणि, दुसऱ्या पक्षी कोणताहि मनोविकार जागृत करावयाचा तर ज्या एक किंवा अनेक मनोविकारांशी त्याचे साह- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे चर्य असेल त्यांच्याच द्वरा तो जागृत करता येतो. म्हणून ज्या अटी किंवा परिस्थित गोष्टी पुनर्जीवनशी- लतेस अनुकूल असतात त्याच साहचर्यशीलतेल अनुकूल असतात. ह्या मानसिक व शारीरिक दोन्ही प्रकारच्या अटी गतप्रकरणांत सांगितल्या असल्यामुळे एथें त्या पुनः सांगण्याची जरूरी नाही. ५६. म्हणून मनोविकारांचे साहचर्य ज्या अन्तिम नियमास अनुसरून होते तेवढ्याचाच एथें विचार क- रणे आहे. कोणत्याहि सरल साहचर्याचे सर्व बदलणारे सहचारी एकीकडे ठेवतां त्या साहचर्याची दोन सतत अंगें प्रत्यक्षरीत्या प्रदर्शित दिसतात---मनोविकार व त्यांच्यागधील संबंध; आणि दोन सतत अंगे अप्रत्यक्ष रीत्या गर्भित दिसतात----पूर्वी अनुभवलेले तसलेच म- नोविकार व पूर्वी अनुभवलेले तसलेच संबंध. म्हणन ह्या सगळ्या संघाच्या रचनेसंबंधाने असा प्रश्न उत्पन्न होतो- ह्यांपैकी प्राथमिक किंवा मूळचे संबंध कोणते व दुय्यम किंवा जन्य संबंध कोणते ? कारण, चिन्हरूप दृष्टान्ता- चा उपयोग करतां असे होऊ शकेल की, अ आ ह्या के ख सुस्निग्ध संघांत अ, आ ही अंगे कोणत्या तरी बंधनाने एकत्र ठेविलेलींशी जरी उघड दिसतात तरी, तरी ती स्वतः एकमेकांशी मुळीच जुळलेली नसतील, पण ज्या कड्यांनी क-ख ह्या परस्परांशी जुळलेल्या अंगांना ती चिकटलेली आहेत त्या कड्या त्यांना एकत्र ठेवीत अ- सतील. हीच गोष्ट आतां आपण विशिष्ट विस्तृतपणे सांगू. एकत्र, किंवा अगदी एकामागून एक अशा रीतीने, ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता ३७१ अनुभविलेल्या दोन मनोविकारांच्या ज्ञानवत्तेंत, प्रथम, त्यांपैकी प्रत्येक मनोविकार अमुक अमुक अशी ज्ञान- वत्ता गर्भित होते-म्हणजे पूर्वी अनुभविलेल्या एका म- नोविकाराशी तो काही किंवा सर्व गुणांनी सम आहे अशी त्याची प्रत्यभिज्ञा गर्मित होते. ज्या ठिकाणी त्यां- पैकी एक मनोविकार ( उदाहरणार्थ, एकाद्या नव्या मद्याचा किंवा औषधाचा आस्वाद ) पूर्वी अनुभवलेला नसेल, त्या ठिकाणी देखील तो मनोविकार कोणत्या तरी मनोविकारजातीशी एकरूप होतो, म्हणजे गोड, किंवा कडू, किंवा आंबट म्हणून त्याची चव ज्ञात होते. त्या ज्ञानवत्तेत शिवाय त्या मनोविकारांमधील दोन सं- बंध समाविष्ट होतात त्यांचा भेदविषयक संबंध आणि समस्तित्वाचा किंवा क्रमाचा संबंध; आणि ह्या संबंधां- पैकी प्रत्येक असा किंवा असा म्हणून जाणणे ह्यामध्ये ज्या गत सशसंबंधांशी तो एकरूप होतो ते संबंध गर्मित होतात. आता प्रश्न विचारावयाचा तो असा की, त्या दोन मनोविकारांमध्ये स्थापन झालेले साहचर्य ए- काच्या दुसऱ्याशी चिकाटीपासून प्रत्यक्ष रीत्या उत्पन्न होते, किंवा प्रत्येक मनोविकार आणि त्यांच्यांमधील प्रत्येक संबंध ह्यांची अनुभवांतील त्यांच्या सदृशांशी चि- काटी किंवा स्निग्धता हिजपासून अप्रत्यक्षरीत्या उत्पन्न होते? सामान्य कल्पना अशी आहे की ही चिकाटी प्रत्यक्ष आहे; पण ती अप्रत्यक्ष आहे असे ठरविण्यास आपणास चां- गले कारण सांपडणार आहे. वरील प्रश्नाचे दोन भाग असे पडतातः-गत व प्रस्तुत मनोविकार एकमेकांशी कसे वागतात ? आणि त्यांचे गत व प्रस्तुत संबंध एकमे- ·३७२ मानसशास्त्राची तत्वे कांशी कसे वागत त ? ह्या दोहोंचा पृथपणे विचार केला पाहिजे, जरी तसे करण्यांत थोडीशी गैरसोय आहे; कारण, ह्या प्रश्नापैकी कोणत्याहि प्रश्नाचे पूर्ण उत्तर त्या दोहोंचेंहि उत्तर दिल्याविना देता येत नाही. म्हणून सुशिक्षित वाचकास “ मनोविकारांची साहचर्यः शीलता ह्या प्रस्तुत प्रकरणांत ज्या मोठाल्या खिंडी नजरेस येतील त्या त्यास “ मनोविकारांमधील संबंधां- ची साहचर्यशीलता" ह्या पुढील प्रकरणांत भरून आ- लेल्या आढळून येतील. एवढे प्रस्तावनेदाखल सांगून, वास्तविक व काल्प- निक मनोविकार, शक्य तितके विशेष संबंधांपासून मृ- थक् करता, कशा रीतीने वागत ह्याचे आपण विवेचन करूं. ५७. तिन्ही प्रकारचे मनोविकार प्राथम्यकरून प्र- त्येकी स्ववर्गीयांशीच साहचर्य करितात. हे विधान बा- कीच्या मनोविकारांच्या संबंधाने तितक्या उघड रीतीने खरे दिसते तितकें मध्यजन्य मनोविकारां-किंवा उमा- न्यांसंबंधाने दिसत नाहीं; आणि त्याचे कारण है की ते सर्वात कमी विचारयुक्त मनोविकार असतात. ते को- णत्याहि जातीच्या मनोविकारांशी फारच अल्प चिक- टून राहा असल्यामुळे त्यांच्या चिकटण्याच्या प्रवृत्ती- मधील भेद सर्वात कमी ठळक असतात. तथापि ही गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की मध्यस्थ मनोविकार जेव्हां उत्पन्न होतो तेव्हां तो उमाळ्यांच्या वर्गापैकी म्हणून ज्ञात होतो, आणि संवेदनांच्या वर्गापैकी म्हणून ज्ञात होत नाही. पृष्ठजन्य मनोविकार, स्पष्टपणे नसले तरी अस्पष्टपणे, विशिष्ट स्थानबद्ध असल्यामुळे, आणि ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता मध्यनन्य मनोविकार तसे विशिष्ट स्थानबद्ध नसल्यामुळे, त्या बाबतीत ते त्यांच्या विरुद्ध अमनात; आणि प्रत्येक मनोविकार प्रत्यभिज्ञाव्यापारांत विशिष्टस्थानबद्ध होणा- ज्या मनोविकारांशी साहचर्य मावण्याच्या ऐवजी विशि- ष्टस्थानबद्ध न होणाऱ्या मनोविकारांशी साहचर्य पावतो. हे खरे आहे की, जोराच्या उमाळ्यांमुळे आंतील कांहीं इंद्रियांत ज्या गडबडी उत्पन्न होतात त्यामुळे त्यांपा- सून उत्पन्न होणाऱ्या बाह्यपृष्ठजन्य मनोविकारांचा लोक सामान्य भाषणांत मध्यजन्य विकारांशी काही अंशी गोंधळ करीत असतात; पण हृदयाच्या गडबडलेल्या क्रियेमुळे उत्पन्न होणारी संवेदना चलबिचल उत्पन्न क. रणाऱ्या उमाळ्याशी जरी रूपकदृष्टया एकरूप म्हणन वरचेवर लोक समजत असतात, तरी प्रत्येकजण कारण व कार्य ह्यांच्यामधील भेद खोखर ध्यानात घेत अ. सतो, आणि कारण निरळ्या वर्गात घालीत असतो. जेव्हां आपण अंतःपृष्ठजन्य मनोविकारांकडे जातो तेव्हां ही गोष्ट एकदम स्पष्ट होते की, प्रत्येक मनोवि. कार अनुभवला जाण्याच्या क्षणींच शरीराच्या आतल्या बाजूस सुरू झालेला म्हणून ज्ञात होतो. विशिष्ट मनोविकार क्षधेप्रमाणे अत्यन्त कमी विशिष्ट स्थानबद्ध असो, किंवा पोटदुखीसारखा त्याहून ज्यास्त विशिष्ट- स्थानीय असो, किंवा बोटदुखीसारखा बऱ्याच निश्चित- पणे विशिष्टस्थानीय असो, त्याचे स्थान शरीराच्या सां- गाड्यांत कमज्यास्तपणे मर्यादित असल्यामुळे ज्ञानवत्तेत तो मध्यनन्य मनोविकारांपासून निन्न करतां येतो, आणि बाह्यपृष्ठजन्य मनोविकारांपासूनहि भिन्न करता येतो, ३२ ·मानसशास्त्राची तत्त्वे भास होतो. ज्या ठिकाणी हा मनोविकार पृष्ठजन्य मनोविकारांच्या दोन जातींच्या विभागाननीक उत्पन्न होत असेल ते- थेच हे साहचर्य अनिश्चित असते; उदाहरणार्थ, कात- डीच्या पृष्ठभागाखालींच खाज लागल्यास ती पृष्ठभागा वरच लागली आहे की काय असा भास होतो, किंवा कातडीच्या आंत रक्त गोळा होऊन जी आग होते ती शेजारच्या काही उष्ण पदार्थापासून होते की काय असा प्रत्येक मनोविकाराचे स्ववर्गीय इतर मनोविकारांशी हैं ताबडतोब होणारे संकलन बाह्यपृष्ठ- जन्य मनोविकारांमध्ये ह्याहूनहि ज्यास्त ठळक दिसते. उदाहरणार्थ, ठोसा दिल्याने, कांहीं पकडल्याने, एकाद्या वासाने, चकचकाटाने किंवा आवाजाने उत्पन्न केलेली संवेदना उत्पन्न झाल्याबरोबर पृष्ठभागी सुरू झालेल्या व ह्या क्रियांच्या अंगीं लाविलेल्या संवेदनांच्या सामान्य संचय शी तिचे संकलन किंवा वर्गीकरण लागलेच होऊन जाते. हे साहचर्य बनून येण्यास विचार लागत नाहीं किंवा इच्छा लागत नाही; एकदम व पूर्णपणे होऊन जाते, अशाच अर्थाची दुसरी एक गोष्ट एथें ध्यानात घे- ण्यासारखी आहे. प्रत्येक मनोविकार जसा उत्पन्न होत जाईल तसा लागलाच आपल्या वर्गाशीच साहचर्य पा- वतो असे नाही, तर आपल्या पोटवर्गाशीहि पावतो. मध्यजन्य मनोविकारांचे पोटवर्ग अनिश्चितपणेच पडत असतात; आणि म्हणून त्यांच्यामध्ये ह्या सत्याचे फारच अल्प प्रादुर्भन होत असते. म्हणून आपण त्यांच्या- कडे दुर्लक्ष करूं. अंतःपृष्ठजन्य मनोविकारांमध्ये हैं वर्गीकरण व परस्पराकर्षण किंवा एकमेकांस चिकटन ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता राहणे अगदी स्पष्ट असते. ह्या मनोविकारांपैकी एकादा मनोविकार ज्ञानवत्तेत स्वतास ढकलल्यावर शरीरांत उ. त्पन्न झाला म्हणून ज्ञात होऊन त्याबरोबरच वासना, इना, किंवा स्नायुविषयक ताण म्हणून ज्ञात होतो. बाह्यपृष्ठजन्य मनोविकारांचे असेंच आहे. एकादा रंग पाहिल्याबरोबर बाह्यपृष्ठावर उत्पन्न होणाऱ्या व इतर उत्तेजक गर्भित करणाऱ्या मनोविकारांच्या वर्गाशी अ- निवार्यपणे संकलित होतो इतकेच नाही, तर दृग्विषयक संवेदनांच्या पोटवर्गाशी संकलित होतो, आणि दुसऱ्या एकाद्या पोटवर्गात जुलमाने घालवतां यावयाचा नाही. एकादा आवाज ओळखला जात असतां बाह्यसृष्टीशी व्यवहार करणा-या इंद्रियांपासून उत्पन्न होणाऱ्या मनो- विकारांच्या सामान्य समृहांत पडून शिवाय श्रोतृविष- यक म्हणून जो विशेष मनोविकारसमूह त्यांतहि पडतो; आणि कितीहि प्रयत्न केला तरी तो ह्या विशिष्ट समू- हांतून हाकलला जात नाही. आणि वासाची कल्पना रंग किंवा ध्वनि म्हणून करता येणार नाही असे म्हणणे म्हणजे पूर्वी अनुभवलेल्या वासाशी तो अभंग साहचर्य पावतो असे म्हणणे होय. अशाच प्रकारचे आणखी एक पोट-पोटवर्गीकरण व. रच्या इतकेंच तत्काल होत असते. शरीराच्या आंत क्षुब्ध झालेल्या मनोविकारांमध्ये हे बऱ्याच अंशी दृष्टो- त्पत्तीस येत असते; उदाहरणार्थ, क्षुधा ही एकदम क्षुधा म्हणून ज्ञात होते, व तृषा म्हणून ज्ञात होत नाहीं; तीक्ष्ण वेदना तीक्ष्णवेदनांनाच चिकटून जाते, आणि ज्यांप के- वळ दुख्या म्हणून म्हणतो त्याशी साहचर्य पावत नाही.

·३७६ मानसशास्त्राची तत्त्वे पण हे पोट-पोटवर्गीकरण विशिष्ट ज्ञानेंद्रियांनी उत्पन्न केलेल्या मनोविकारांमध्ये अत्यन्त ठळक रीत्या दिसून येते. जेव्हां आपण आकाशाकडे पाहतो तेव्हा त्याचा रंग बाह्योद्गमाचा म्हणून, दृग्विषयक नांवाच्या बाह्य- तोजन्य मनोविकारांच्या पोटवर्गातील म्हणून, आणि त्यां- पैकी ज्यांस निळे म्हणून म्हणतात त्या समूहांतील म्ह- णून, आपणास वाटतो; म्हणजे, त्याच्याकडे पाहतां तां- बडे किंवा पिवळे रंग सुचत नाहीत, आणि त्यांच्याशी तो ज्ञानवत्तेत जुळत नाही. उंदराची किंचाळी विचारांत उच्च सुराच्या ध्वनींशी एकरूप होऊन जाते, आणि बैलाच्या डुरकणीसारख्या आवाजाशी एकरूप होत नाही. मधाचा आस्वाद ज्या मधुर रुचीपैकी तो एक आहे त्यांच्याशी साहचर्य पावतो, आणि कोयनेल किंवा एरंडेल यांच्या आस्वादाशी पावत नाही. ह्या साहचर्यांचा ह्याहूनहि ज्यास्त विशिष्ट असा एक प्रकार आहे; उदाहरणार्थ, प्रत्येक प्रकारचे चकचकीत रंग आपल्याच जातीच्या चकचकीत रंगांशी ज्ञानवत्तेत साहचर्य पावतात, आणि मंद रंगांशी पावत नाहीत; तद्व- तच विशिष्ट उच्चीचे खडे सूर त्याच उच्चीच्या खड्या सुरांशी साहचर्य पावतात, आणि अस्पष्ट सुरांशी पावत नाहीत. आणखी उदाहरणे न दिली तरी वाचकांच्या हे लक्षात येईल की, हा नियम अत्यंत सूक्ष्म पोटवर्गापर्यंत जातिविषयक व गुणविषयक सर्व विभागांना लागू पडतो. ५८. ह्या गोष्टींचे अत्यन्त व्यापक कथन केल्यास कसे होईल . ते असे होईल की, इतर काही प्रकारचे पहचर्य होवो वा न होवो, प्राथमिक व आवश्यक सा- ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता ३७७ हचर्य प्रत्येक मनोविकार व त्याच्यासारख्या पूर्व मनो- विकारांचा वर्ग, प्रकार, जाति, उपजाति, आणि उप- उपजाति.ह्यांच्यामध्ये होत असते. हे साहचर्य स्वयंकृत आहे-म्हणजे, कदाचित् होईल वा होणार नाही अशा प्रकारचा तो विचारव्यापार नाही, तर प्रत्येक मनोविकाराची ती प्रत्यभिज्ञाच आहे. कोण- ताहि मनोविकार कमज्यास्त प्रमाणाने आपल्यासारख्या- च पूर्व मनोविकारांशी साहचर्य पावल्याविना मनाचे घटकांग तो होऊच शकणार नाही. या स्वयंकृत साह- चर्यव्यापारांत प्रत्येक मनोविकार ज्या मोठ्या समूहा- पैकी तो असेल त्यास एकदम जाऊन चिकटतो; तद्वतच, ह्या समूहापैकी आपल्या पोटसमूहास जाऊन चिकटतो; आणि संबंधविषयक मनोविकारांमध्ये वस्तुतः त्याच वेळी आपल्या पोटपोटसमूहांतहि जाऊन मिसळतो. जेव्हां आपण अत्यन्त लहान समूहांकडे वळतो तेव्हांच ह्या व्या- पाराच्या स्वयंकृतत्वांत जरा कमज्यास्तपणा होतो, का- रण तेथे नवीन मनोविकाराचे ह्या किंवा त्या लहान स- मूहाशी साहचर्य होण्यास लक्षात येण्यासारखा वेळ ला- गतो. एवंच, तांबड्याची संवेदना : बाह्यपृष्टजन्य आपल्या वर्गात एकदम जाऊन बसते, त्याच क्षणी · दृ. ग्विषयक ' ह्या पोटवर्गात जाऊन बसते, आणि तित- क्याच जलदीनें । तांबडे रंग। ह्या पोटवर्गात किंवा जातींत जाऊन बसते; पण 'शेंदरी' किंवा 'किरमिजी' ही जी उपजाति तिच्यांत ती तितकी जलद जाऊन बसत नाही; तर ती संवेदना सोनराच्या डगल्याच्या ह्या ·३७८ मानसशास्त्राची तत्त्वे शेंदरी रंगासारखी आहे किंवा अफूच्या बोंडाच्या शें- दरी रंगासारखी आहे, हे ठरविण्यास अंमळ वेळ लागतो. आतां प्रत्येक मनोविकार पूर्वी अनुभवलेल्या मनो- विकारांच्या वर्गाशी, पोटवर्गाशी, जातीशी, उपजातीशी व साधेल तितका उपजातिशाखेशी चिकटून जाणे एव- डीच मनोविकारांच्या साहचर्याची सरणी आहे. मनो- विकारांच्या साहचर्याचे इतर सर्व चमत्कार ही सरणी आणि पुढच्या प्रकरणांत वर्णावयाची दुसरी हिच्याशी समान्तर व समकालीन सरणी ह्या दोन सरण्यांच्या सं. योगानें उत्पन्न होत असतात. १९. ह्या पुढच्या प्रकरणाकडे जाण्यापूर्वी अंतःपरी- सणाने दिसून येणाऱ्या ह्या गोष्टी आणि बाह्यपरीक्षणाने दिसून आलेल्या व प्रस्तुत शास्त्राच्या पहिल्या भागांत निरूपिलेल्या गोष्टी ह्यांच्यामधील सुसंगतपणा थोडक्यांत लक्षात घेऊ या. मनोविकारांची समृहासमूहांत स्वजातीयांशी साहच- र्यशीलता मोठे विभाग व पोटविभाग अशी जी मज्जा- घटनांची मांडणी तिच्याशी जुळते. मध्यस्थ मनोविकार मोठ्या मेंदूच्या लगद्यांतून उत्पन्न होत असतात; आणि स्ववर्गाशी प्रत्येक मनोविकारच्या तात्कालिक साहचर्या- मध्ये दिसणारा आत्मदृष्टया संयोग, ह्या मोठाल्या ल- गद्यांत होणाऱ्या मज्जाक्रियांच्या एका संचाचा पूर्वी त्याच लगद्यात घडून आलेल्या मज्जाक्रियांच्या इतर संचांशी होणारा जो अनात्मदृष्टया संयोग त्याशी जुळ- तो. तद्वतच, शरीरावरील किंवा आंतील चलबिचलांनी उत्पन्न होणाऱ्या पृष्टस्थ मनोविकारांचे स्थान मेंदूखालील ·मनोविकारांची साहचर्यशीलता ३७९ मज्जारूप एका किंवा अनेक लगद्यांत असते. (पण बहुत- करून “ मेड्युला ऑबलाँगेटा" हा जो डोक्यांतील म- ज्जारज्जूचा भाग हाच बहुधा सर्व संवेदनेचा केंद्र अ- सावा ); आणि ह्या मनोविकारांपैकी एकाद्याचे सर्व सं- वेदनांशी वर्गीकरण करणे हे ह्या मेंदूखालील एक मज्जा- विषयक फेरबदल व त्यांतील इतर तसलेच फेरबदल ह्यांच्या संयोगाशी जुळते. मुख्य मुख्य पोटवर्गा- संबंधानें असेंच आहे. पाठीच्या कण्यातील मज्जारज्जू- च्या वाढलेल्या टोकांतील ज्या विशिष्ट भागांत विसदृश जातींचे पृष्टस्थ मनोविकार स्थित असतात मनोविकार स्थित असतात ते अजून अ- निश्चित आहेत. पण हे जर आपण लक्षांत आणिले की, पृष्टभागस्थ मनोविकारांच्या मोठाल्या पोटवर्गाचे-उदाह- रणार्थ, दृग्विषयक मनोविकारांचे-मज्जातंतूंचे मोठाले गढे असून ते त्यांना उत्पन्न करणारे चलबिचल पृष्टभा- गाकडून मध्याकडे नेत असतात, आणि असलेच दुसरे मोठाले पोटवर्ग-उदाहरणार्थ, श्रोतृविषयक-ह्यांचे दुसरे असलेच गट्टे असतात, तर आपल्यास खात्री वाटेल की, पृष्टभागस्थ प्रत्येक वर्गाच्या मनोविकारांचा स्वताचा म- ध्यस्थ पिशवीमय रचनांचा पोटविभाग असला पाहिजे. आणि असे जर आहे तर प्रत्येक पृष्टस्थ मनोविकाराचे स्ववर्गीयांशी एकदम संकलन होणे हे तो उत्पन्न कर- णाऱ्या मज्जाविषयक उत्क्षोभाचं, त्याच्या जातीच्या इतर मनोविकाराचें जो पिशवीमयरचनाचा पोदविभाग, स्थान असेल, त्यांत जाऊन बसण्याशी आत्मिकदृष्ट्या जुळते. मनोविकारांच्या ह्यांच्याहून लहान संघांसंबंधाने ·मानसशास्त्राची तत्त्वे व पिशव्यांच्या गुच्छांसंबंधाने हीच गोष्ट खरी आहे हे ह्यावरून उघड अनुमान निघते. ह्यावरून काय गर्भितार्थ निघतो? जर प्रत्येक मनो. विकाराचे त्याच्या सामान्य वर्गाशी होणारे साहचर्य त्या वर्गाचे सर्व मनोविकार ज्या मोठ्या मज्जारूप लगद्यांत उत्पन्न होतात त्यांत त्या मनोविकाराशी जुळणाऱ्या मज्जाक्रियेच्या स्थानापन्नतेशी जुळते-ह्या मनोविकाराचें त्याच्या पोटवर्गाशी होणारे साहचर्य ह्या मोठ्या मज्जा- रूप लगद्याच्या ज्या भागांत ह्या पोटवर्गातील मनोवि- कार उत्पन्न होतात त्यांत ह्या मज्जाकियेच्या स्थाना- पन्नतेशी जुळतें-आणि अशीच जड मनोविकारांच्या व मज्जाविषयक पिशव्यांच्या अयन्त लहान संघांपर्यंत स्थिति असेल तर मग, प्रत्येक मनोविकाराचे अगदी तज्जातीय पूर्वमनोविकारांशी जे साहचर्य तें कशाशी जुळते ? ते ज्या विशिष्ट पिशवीच्या किंवा पिशव्यांच्या उत्क्षोभनाने पूर्वी अनुभवलेला सदृश मनोविकार उत्पन्न झाला होता तिच्या पुनरुत्क्षोभनाशी जुळते. योग्य उत्ते- जकाने काही सूक्ष्म पिशव्यांत, त्या क्षुब्ध झाल्या म्ह- णजे जे अणुविषयक फेरबदल उत्पन्न होतात, ते सुरू केल्यावर, पूर्वी असल्या उत्तेजकांनी ह्या पिशव्यांत ज- सले फेरबदल उत्पन्न केले त्यांच्याच जातीचा मनोवि. कार उत्पन्न होतो. आणि त्या मनोविकाराचे पूर्वीच्या सदृश मनोविकारांशी साहचर्य होणे त्याच रचनांच्या भौतिक पुनरुत्क्षोभनाशी जुळते. ह्यावरून आपणास स्पष्ट दिसते की, वर वर्णिलेला मनोविकारांच्या साहचर्याचा जो नियम त्याचा निश्चित असा भौतिक प्रति-नमना ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता ३८१ आहे; आणि मनोविकारांच्या साहचर्याचा दुसरा एकादा नियम असणे शक्य नाही. प्रकरण आठवें मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता ६०. मनोविकारांच्या साहचर्यशीलतेप्रमाणे संबंधां- च्या साहचर्यशीलतेचे पूर्वीच्या कलमांतून काही अंशी गर्भितरीत्या विवेचन आले आहे. मनाच्या घटनेचा वि- चार करतांना आपण असे पाहिले की, मनोविकारांप्र- माणेच संबंधहि ज्ञानवत्तेत एकमेकांस चिकटून जातात; आणि तेथें ज्यास संबंधाची चिकाटी म्हटले होते त्यास अन्य शब्दांनी संबंधांची साहचर्यशीलता म्हणता येईल. तद्वतच, गेल्याच्या मागच्या प्रकरणांत आपण असें पा- हिले होते की, निरनिराळ्या प्रकारचे संबंध निरनिराळ्या प्रमाणांनी पुनर्जीवनीय असतात, व त्यावरून असें ग- र्भित होते की, इतर गोष्टी समान असल्यास ते निर- निराळ्या प्रमाणांनी माहचर्यशील असतात. शिवाय भौतिक व मानसिक काही अटी पुऱ्या होतील त्याप्र- माणे संबंधांची पुनर्जीवनीयता कशी बदलते हेंहि तेथें आपल्या नजरेस आले; त्यावरून असें ठरते की, त्यांची साहचर्यशीलता त्याचप्रमाणे बदलत असते. आमच्या सध्याच्या दृष्टीने ह्या सत्यांचा एथें पुनः विचार करण्याची जग जरूरी नाही, तरी ज्या सामान्य .

·३८२ मानसशास्त्राची तत्त्वं नियमाचे निरूपण अद्यापि व्हावयाचे आहे त्याच्याकडे जाण्यापूर्वी वरील सत्यांच्या एक दोन मुख्य मुख्य स्व- रूपांकडे पाहिले पाहिजे. ६ १. जे संबंध अत्यन्त संबंधशील असतात ते अ. त्यन्त साहचर्यशील असतात हे उघडच सत्य आहे; का- रण जे संबंध एकमेकांशी अत्यन्त सोकर्याने संबंध पा. वतात तेच अत्यन्त सौकर्याने एकमेकांशी साहचर्यशील असतात. पूर्वी आपल्या नजरेस आलेच आहे की संबंधांपैकी अत्यन्त संबंधशील संबंध म्हटले म्हणजे हविषयक स- मस्तित्वाचे संबंध होत; आणि ते अत्यन्त सुलभपणे सा- हचर्य पावत असतात. आपण अपरिचित अशा खोलीत जर निजलों आणि काळोखांत मोरीवरचा पाण्याचा तां- ब्या घेण्यास उठलों, तर मोरीचा ओंटा कोठे आहे हे आपणास एकदम आठवते. आपण एका पुस्तक वा- चितों, आणि विशिष्ट गोष्ट कोठे आहे हे मुद्दाम लक्षांत ठेविल्याविना ती डाव्या किंवा उजव्या पानावर कोठे आहे ते आठवतो. समस्तित्वांतील ठिकाणांचे हे संबंध इतक्या जलद एकमेकांशी जुळून जातात की, पुष्कळ वस्तूंपैकी ज्या एकदम पाहिलेल्या असतील त्यांची एक- दम आठवण होऊ शकते. क्रमाचे संबंध साहचर्य पावून सरल संयोग बऱ्याच सौकर्याने बनवितात. ज्या माणसाकडे आपण लक्षपूर्वक पहात असूं त्याने क्रमाने केलेल्या दोन तीन हालचाली सहज आठवतात, जरी असल्या पुष्कळ हालचालींचा क्रम आपल्यास आठवत नाही. नव्या गाण्याचे पहिले ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता ३८३ सूर ऐकिल्यानंतर ते लागलेच पुनः मनांत काढतां ये- तात, पण त्या सगळ्या गाण्याचे सूर पुनःपुनः ते गाणे ऐकिल्याशिवाय पुष्कळांना बरोबर रीतीने काढता येत नाहीत. तथापि ही अल्पतर साहचर्यशीलता एकदम अनुभवलेली पुष्कळ समस्तित्वे आठवण्याची आपली क्ष- मता आणि एकदम अनुभवलेले पुष्कळ क्रम आठब- ण्याची अक्षमता ह्यांमधील फरकावरून मुख्यत्वेकरून दिसून येते. आपण एकाद्या खोलीत जाऊन पाहिले तर तेथील दोन तीन माणसें, खुर्ची, मेज, इत्यादिकांची सापेक्षस्थाने एकदम आपल्या ज्ञानवत्तेत जुळून जातात; पण एकादा घोडा धांवत असतां त्याच्या होणाऱ्या अ- नेक संयुक्त हालचाली एकदम आपल्या लक्षात येत नाहीत किंवा आठवतां येत नाहीत; त्याच्या मागच्या पायाचे क्रमाने होणारे झोंके किंवा पुढच्या पायांचे त. सलेच झोंके आपणाम स्पष्टपणे मनात आणतां येतात; पण मुद्दःम लक्षपूर्वक पाहिल्याविना जवळच्या पुढच्या पायानंतर मागचा कोठचा पाय जमिनीस लागतो हे आपणास आठवत नाही. समस्तित्वांचें क्रमांशी बरेंच साहचर्य होत असते- निदान ज्या क्रमांत पोकळीघटक समस्तित्वांतील स्थाने वेळाच्या ऋमिक क्षगांत संक्रमिली जातात त्यांच्याशी तरी होत असते. संबंधाचे हे साहचर्य कालविषयक व पोकळाविषवक आपल्या सर्व भावनांच्या मुळाशी असून ( हे पुढे आपल्या लक्षात येईल ) ती साहचर्यै सारखी पुनःपुन बनवल्याने ज्ञानवत्तेत त्यांचे अभंग संयोग ज- डून जातात, व त्यांच्यावर आपले विचार अनियंत्रित- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे रीत्या अवलंबून राहू लागतात. अनेक अनुभवांनी ह्यां- पैकी कित्येक संबंध इतके एकरूप होऊन जातात की त्यांपैकी एक अनुभवला म्हणने दुसरा ज्ञानवत्तेबाहेर ठेवण्यास कितीहि प्रयत्न केला तरी तो बाहेर ठेवतां येत नाही. हे कसे होते ते पाहणे फार बोधप्रद आहे; म्हणून त्याचे एक उदाहरण देऊ. आपण दर- रोज पायीं व गाड्यांतून चालत असतो, व तसे करतांना वस्तूंच्या अंगावरून सारखे जात असतो, त्यांपैकी बहु- तेक वस्तू स्थिर असतात, व कांहीं चालत्या असतात. ह्या सर्व उदाहरणांत सापेक्ष गति असते, व ती, इतर गोष्टी सम असतां, सारखीच असते, मग ती विषय स्थिर अ- सतां विषयीच्या गतीमळे उत्पन्न झालेली असो, किंवा विषयी स्थिर असतां विषयाच्या गतीमुळे उत्पन्न झाले. ली असो. सामान्यतः सापेक्ष गतीच्या ह्या दोन कार- गांमध्ये भेद आहे हे आपल्या लक्षात येते. स्थिर पदा- च्या सापेक्ष गतीबरोबर आमच्या स्वताच्या गतीची व आपल्या वाहनाच्या गतीची ज्ञानवत्ता येत असते. उलट, आपण स्थिर असतां जेव्हा आपल्या दृष्टीस सा. पेक्षगति पडते तेव्हा जवाच्या किंवा इतर कशाच्या ज्या क्रिया ती गति उत्पन्न करितात त्या आपल्यास दिस- तात. म्हणून ज्या जवळच्या पदार्थात गतीचे प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सहचारी दिसत नाहीत त्यांच्या सापेक्ष गतीचे आपल्या मनांत आपल्या स्वतच्या गतीशी साहचर्य हो- ऊन जाते; आणि दुसऱ्या देखाव्यांवरून उलट पुरावा न मिळाल्यास, असल्या परिस्थितीत सापेक्ष गति पा- हिल्यास, आपण गतिविहीन असलो तरी गतियुक्त आहों ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३८५ अशी अनिवार्य ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते. रेलवे स्टेशनांत समोरासमोर दोन गाड्या उभ्या असून आपण ज्या गाडीत असूं तेथून पलीकडचे काही दिसत नसले, आणि अशा रीतीने उलट पुरावा बंद झाला, म्हणने ह्याचे विलक्षण उदाहरण दृष्टीस पडते. जेव्हां ह्या दोन गा- ड्यांपैकी एक सुटते तेव्हां दुसऱ्या गाडीकडे पाहतां जी सापेक्ष गति आपल्यास दिसते ती आपली गाडी सुट- ल्यामुळे उत्पन्न होण्याचा जितका संभव असतो तित- काच आमची गाडी सुटल्यामुळे उत्पन्न होण्याचा संभव असतो. पण आपलीच गाडी सुटली असे मानण्याकडे आपला नेहमी कल असतो. वरचेवर आपली चुकी झा- लेली आपल्या प्रत्ययास येते; पण असल्या परिस्थितीत आपल्या स्वताच्या (गाडीच्या ) गतीची जाणीव वर- चेवर भ्रामक असते हे ज्ञान ती जाणीव दूर ठेवण्यास आपणास समर्थ करीत नाही. ह्या संबंधांचे साहचर्य स्वयंकृत ( किंवा यंत्रवत् ) बनलेले असते, आणि म्ह- गून हाडी खिळलेलें अनुमान आपल्या ज्ञानवत्तेवर प्रा- वल्य पावून, निश्चित उलट ठशामुळे एकदम जोराने तें निघून जाईपर्यंत, तेथे ( ज्ञानवत्तेत ) कायम राहते. ६२. संबंधांच्या साहचर्याचा अन्तिम नियम काय आहे हे शोधावयास लागण्यापूर्वी, मनोविकाराप्रमाणे संबंध आपआपल्या वर्गाशी व पोटवर्गाशी कसे संकलन पावतात हे आपण पाहूं या. जेव्हां आपण दोन वस्तू किंवा एका वस्तूचे दोन भाग समकाली पाहतो, तेव्हां त्यांच्यामधील संबंध सम- स्तित्वांच्या सामान्य संबंधांशी यंत्रवत् वर्गीकरण पावून ·३८६ मानसशास्त्राची तत्त्वे जातो. ज्या संबंधांची पदें ज्ञानवत्तेपुढे उभे राहण्याच्या त्यांच्या क्रमांत बदलत नाहीत त्या संबंधांच्या-म्हणजे पोकळीविषयक संबंधांच्या-मोठ्या विभागाशी संकलन पावण्यास त्या संबंधास आपल्यास बंद करता येत नाही. तद्वतच, एकाद्या पदार्थाच्या एका ठिका- णाहून दुसऱ्या ठिकाणाकडे होणाऱ्या गतीकडे पाहत असतां, किंवा कमाने निघणारे शब्द ऐकत असतां, किंवा काडी ओढल्यानंतर झालेल्या उजेडाकडे पाहत असतां, ज्ञानवत्तेच्या अवस्थांमध्ये उत्पन्न झालेला संबं- ध लागलाच व अनिवार्यरीत्या क्रमांशी साहचर्य पावून जातो. त्या संबंधाची ज्ञानवत्ता होणे म्हणजेच, ज्या सं- वंधांची पदें ज्ञानवत्तेपुढे मांडल्या जाण्याच्या क्रमांत भेद पावतात त्या मोठ्या संबंधांच्या मोठ्या समूहापैकी तो आहे अशी ज्ञानवत्ता उत्पन्न होणे होय. तो आपो- आप कालविषयक संबंधांशी वर्गीकरण पावून जातो. त्याचप्रमाणे, समकालीन किंवा क्रमिक दोन ठशांमधील भेद पाहणे म्हणजे सामान्य भेदसमूहाशी तो एकरूप होऊन जाणे होय. त्या संबंधाच्या पदांच्या क्रमासंबं- धाने तो संबंध जरी समस्तित्वाचा किंवा क्रमाचा संबंध म्हणून ज्ञात होतो, तरी तीं पदें एकमेकांशी संबद्ध आहेत हे ज्ञानवत्तेत त्यांजमध्ये भेद करण्यानेच ज्ञात होऊ शकते; आणि त्यांजमधील भेद ओळखण्याची क्रिया म्हणजे भेदविषयक एकंदर संबंधांशी त्यांच्याम- धील संबंधाचे वर्गीकरण करणे होय. याबरोबर प्रत्येक संबंध पोटवर्गापैकी ह्या किंवा त्या वर्गात जात असतो. दृग्विषयक मनोविकारांमधील सम- ·मनोविकारांमधील संबंधाची साहचर्यशीलता३८७ स्तित्व, संबंधाच्या ज्या विलक्षण समूहाची दृष्टीने पाहि- लेल्या पोकळीची आपली ज्ञानवत्ता बनलेली असते, ति- च्यांत अगदी घट्टपणे मिळून जाते. पण जेव्हां काळो. खांत स्पर्श केलेल्या वस्तूंपासून दोन ठसे समकालीनत्वं प्राप्त होतात तेव्हां त्यांच्यामधील संबंध समस्तित्वांच्या सामान्यवर्गाशी संबद्ध होत असतां स्पर्शज्ञात समस्ति- त्वांच्या पोटवर्गाशींहि संबद्ध होऊन जातो-हा पोटवर्ग पोकळीविषयक अपक्व ज्ञानवत्तेचा बनलेला असतो, व ती ज्ञा-वत्ता दृष्टीने ज्ञात पोकळीची अमूर्त ज्ञानवत्ता जरी उत्पन्न करिते तरी तिजपासून अगदी भिन्न जातीय असते. आणि ह्या ठिकाणी लक्षात घ्यावयाची गोष्ट ही की, स्पर्शज्ञात समस्तित्वाच्या संबंधाचा दृग्ज्ञात सम- स्तित्वाच्या संबंधांशी कधीं घोंटाळा होत नाहीं; आणि त्या दोहोंचा विषय एकच आहे हे आठवण्यास विचा- रच करावा लागतो. क्रमविषयक संबंध आंतील व बाह्य अशा दोन पोटवर्गात साहचर्य पावतात. हे त्यांचे वर्गीकरण त्यांच्या पदांच्या वर्गीकरणाबरोबर अवश्यच होत असते. आंतील मनोविकारांमधील क्रम व बाह्य मनोविकारांमधील क्रम हे, ते मनोविकार अंतर्जन्य आहेत किंवा बाह्यजन्य आहेत हे जाणण्याच्या व्यापारांत, आ- त्मविषयक क्रम किंवा अनात्मविषयक क्रम म्हणून ओ- ळखिले जातात; आणि ह्या दोन समूहांपैकी कोणत्याहि समूहाचा घटक दुसऱ्या समूहांत संक्रान्त होत नाही. भेदविषयक संबंधांचे तात्कालिक समूहीभवन स्पष्ट करून दाखविण्याची बहुतेक मुळीच जरूरी दिसत नाही. दोन उंच्या किंवा रुंद्या विसदृश म्हणून आपण पाहतो, आणि.

·३८८ मानसशास्त्राची तत्त्वे - त्यांचा विसदृश म्हणून विचार करतांना त्यांच्यामधील भेदाचा, पोकळी व्यापण्याच्या बाबतींतील भेद असा विचार करतों-म्हणजे तो भेद कालांमधील किंवा तीव्र तांमधील आहे असा त्याचा विचार आपल्यास करतां येत नाही. गाण्यांत एक तान दुसरीच्या अर्धी आहे हे ध्यानांत येतांना त्यांच्या लांव्यांमधील भेद दोन काला- वधींमधील म्हणूनच ज्ञात होतो. आणि तद्वतच, दोन रंग किंवा रुची ह्यांच्या मगदुरामधील भेद ज्ञात हो- ण्याच्या क्षणीच तीव्रतांमधील भेदांच्या पोटवर्गात तो जातो-म्हणजे, आकार किंवा अवधि ह्यांतील भेद म्हणून त्याचा विचार करता येत नाही. पोकळीविषयक संबंधांमध्ये ह्या सरणीची आणखी एक पायरी आपल्या नजरेस येते. कांहीं मनोविकारांचे- व विशेपतः पृष्ठस्थ मनोविकारांचे-जसे निश्चित पोट-वर्ग असतात तसे जरी ह्यांचे नसतात, तरी अस्पष्टपणे पर- स्परभिन्न अशा समूहापैकी ते आहेत असा त्यांनबद्दल नेहमी विचार मनांत येत असतो, व ह्या समूहांचा अ- वयव व इंद्रिये ह्यांच्या मांडण्यांशी संबंध असतो. ध्या- नांत घेण्याच्या क्षणीं समस्तित्वाचा दृषियक संबंध आ- पल्या समोरील पोकळीची ज्ञानवत्ता बनवणारे जे असले संबंध त्यांच्या समूहांत जाऊन पडतो-म्हणजे अस्पष्ट- रीत्या कल्पित अशी जी आपल्या मागची पोकळी ती बनवणाऱ्या असल्या संबंधांच्या समूहाशी साहचर्य पा- वत नाही. त्याचप्रमाणे तो संबंध जी पोकळी आपण व. रची किंवा खालची म्हणून ओळखतो ती बनवणाऱ्या ह्याहूनहि ज्यास्त विशिष्ट समूहाशी संबद्ध होऊन जातो, - ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३८९ आणि त्याबरोबरच डावीकडील किंवा उजवीकडील पो- कळीच्या संबंधांशी त्याचे आपोआप वर्गीकरण होऊन जाते. पोकळीच्या ह्या प्रदेशांमध्ये आपण ज्या सूक्ष्मतम मर्यादा करितो त्यांच्या जेव्हां तो फारच जवळ असतो, तेव्हांच त्याच्या समूहाव्यतिरिक्त समूहाशी त्याचे संक- लन होण्याचा संभव असतो. अन्तिम पृथग्वर्गीभवनांचे महत्त्व आपल्या लक्षात घे- ण्याची आतां आपली तयारी झाली आहे. रस्त्याच्या वाजूला असलेल्या फुलाकडे पाहतां त्याच्या पाकळ्या- पासून जे रंगाचे मनोविकार आपणास प्राप्त होतात ते लागलेच समस्तित्वाच्या सामान्य संबंधांशी, समस्तित्वा- च्या दृग्ज्ञात संबंधांच्या पोटवर्गाशी, आपल्या पुढील पोकळी बनविणाऱ्या ह्या संबंधांच्या पोटपोटवर्गाशी, आणि आपल्या उजवीकडे खाली असलेल्या पोकळीच्या आपल्या भावनेत संकलित झालेल्या ह्या संबंधांच्या ह्या- च्याहून लहान समूहाशी, साहचर्य पावतात. ह्याहूनहि ज्यास्त करितात. तितक्याच किंवा बहुतेक तितक्याच त्वरेनें ( ' बहुतेक तितक्याच ' म्हणण्याचे कारण असे की, हे सक्ष्म वर्गीकरण दृष्टीच्या तीक्ष्णते- प्रमाणे बदलत असते.) फुलाच्या पाकळ्यांनी दृग्विषयी- भूत केलेल्या समस्तित्वाच्या स्थानांचे हे संबंध, फुला- च्या अगदी नजीकची जी पोकळी-म्हणजे, जी पोकळी केवळ एकाच दिशेची आहे असे नाही, तर एकाच अं- तरावरील आहे ती पोकळी-बनवणाऱ्या समस्तित्वांतील स्थानांचे जे संबंध, त्यांच्याशी साहचर्य पावतात. का- रण दोन्ही डोळ्यांचे आंस जेव्हां एका पदार्थावर जुळ. पण ते ·३९० मानसशास्त्राची तत्त्वे तात तेव्हां काय होते हैं पाहतां आपल्या असे लक्षांत येईल की, तो पदार्थ जी पोकळी व्यापीत असेल ती व त्या पदार्थाच्या अगदी नजीकची सभोवतालची पोकळी ही आपल्यास इतर कोणत्याहि पोकळीपेक्षा अधिक स्प- ष्टपणे ज्ञात होते. असल्या परिस्थितीत आपल्या माग- च्या पोकळीचे आपणास क्वचितच भान असते; त्या पदार्थात असलेल्या जिनसांचे ठसे प्राप्त होण्यास बंदी करणारे अपारदर्शक द्रव्य मध्ये असल्यास त्या पदार्था- पलीकडील दूरच्या पोकळीचं भान आपणास क्वचितच असते; उजवीकडे दूर किंवा डावीकडे दूर असलेल्या, फार वर किंवा खाली असलेल्या पोकळीची ज्ञानवत्ता आपणास केवळ अस्पष्टच असते; आपले डोळे व तो पदार्थ ह्यांमधील पोकळीचे ज्ञान आपणास बरेंच स्पष्ट असते; पण त्या पदार्थातील व त्याच्या सभोवतालच्या पोकळीचे सविस्तर म्हणता येईल असे ज्ञान आपणास असते. एकदा अगदी जवळच्या वस्तूकडे पाहवे व नंतर तिच्याहून दूरच्या वस्तूकडे पाहवें, एकदा ह्या हाताकडील वस्तूकडे पाहवें, व एकदा त्या हाताकडील वस्तूकडे पाहवें; म्हणजे पोकळीच्या ज्या निरनिराळ्या भागांत त्या वस्तू असतील ते भाग आपण डोळे जसे त्यांजकडून दूर दूर फिरवू तसे क्रमाने अस्पष्ट कसे होत जातात, आणि पोकळीच्या प्रत्येक भागाची ज्ञानवत्ता, त्या भागांत ठे- वलेल्या कांहींची स्पष्ट प्रतिमा जेव्हा आपल्या डोळ्यांस प्राप्त होईल, तेव्हांच स्पष्ट कशी होते, ही गोष्ट आप- ल्या ध्यानात येईल. म्हणजे काय, तर, दृष्टीपुढे मांड- 'लेली कोणतीहि समस्तित्वांतील किंवा बाजूबाजूची स्थाने ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३९१ ज्या तसल्या स्थानांचा आपल्याशी तसला संबंध असेल त्यांशी ज्ञानवत्तेत एकदम साहचर्य पावतात-म्हणजे, आपल्याशी समस्तित्वाच्या संबंधांत असलेले प्रत्येक पाहिलेले स्थान आपल्याशी त्याच संबंधांत असलेल्या इतर स्थानांशी अत्यन्त निकटपणे साहचर्य पावतें. आणि ह्या ज्या संबंधांशी तो ( संबंध ) अत्यन्त सदृश असतो त्यांच्याशी त्याचे वर्गीकरण चालले असतां तो त्यांची ज्ञानवता जागृत करितो; ज्याप्रमाणे विशिष्ट रंग विशिष्ट जातीचा तांबडा म्हणून ओळखला जात असतां त्याच किंवा सरासरी त्याच जाडीच्या इतर तांबड्या रंगांच्या कल्पना ज्ञानवत्तेत आणितो. शिवाय, जसे आपल्या पूर्वी नजरेस आले की, तांबडेपणाचा विशिष्ट मनोविकार अनिवार्यपणे व एका क्षणांत पृष्ठभागजन्य मनोविकारांच्या मोठ्या वर्गाशी, दृषियक मनोविका- रांच्या पोटवर्गाशी, तांबड्यांच्या पोटपोटवर्गाशी साह- चर्य पावतो, व तांबड्यांपैकी त्याची जी विशिष्ट शाखा तिच्याशी कमी जलद साहचर्य पावतो; त्याचप्रमाणे एथे आपल्यास असे म्हणता येईल की, हा समस्ति- त्वांतील स्थानांचा संबंध तसल्या स्थानांच्या सामान्य संबंधांशी, तसल्या स्थानांच्या दृग्विषयक संबंधांशी, आणि उजवीकडील खालची पोकळीघटक तसल्या स्था- नांच्या संबंधांशी ताबडतोब व निकटपणे साहचर्य पा- वतो, पण जी समस्तित्वांतील स्थाने बहुतेक तीच अस- तील त्यांच्या संबंधांशी कमी त्वरेनें साहचर्य पावतोः म्हणजे, त्या अंतराच्या आपल्या अजमासांत कांहीं अनिश्चितपणा असतो; हा अनिश्चितपणा एका डोळ्या- ·३९२ मानसशास्त्राची तत्त्वे च्या माणसाच्या बाबतीत बराच असतो; म्हणून त्यास वरचेवर आपली चुकी झालेली आढळून येते, व आपण केलेला अनमास पुनःपुनः सुधारावा लागतो, म्हणजे, त्या संबंधाचे पुनः वर्गीकरण करावे लागते. सामान्य नियम कालविषयक संबंधांमध्ये असाच दाख- वितां येईल. कल्पना करा की, काल झालेली एक गोष्ट आपण आठवतों; उदाहरणार्थ, एका मित्राचे आकस्मिक आगमन. तर त्या संबंधाने पहिली गोष्ट लक्षात येण्या- सारखी ही आहे की, ज्या सर्व सहचरित व संकलित क्रमविषयक संबंधांची कालच्या पूर्वीच्या काळाची आ- पली भावना बनलेली असते ते संबंध आपल्या ज्ञानव- तेंत मुळीच शिरत नाहींत ( मग एकाद्या दुय्यम व्या- पाराने शिरल्यास गोष्ट निराळी ). दुसरी गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी ही आहे की, क्रमविषयक जे संयुक्त संव- ध आतांच्या व कालव्या मधील काळाची कल्पना बन- वितात ते स्पष्टपणे मनांत येत नाहीत, पण अशा सा- मान्य रीतीने मनांत येतात की, ती गोष्ट ( मित्राचे आकस्मिक आगमन ) आतांच्या पूर्वी जेव्हां घडली तेव्हापासूनच्या आवधीचें कांहीं माप लक्षात यावे. पण तिसरी गोष्ट अशी लक्षात येते की, ज्या कालावधीत आल्याच्या वेळच्या गोष्टी घडल्या त्याची आठवण आपणास वरीच सविस्तर होते. काल आपला मित्र जेव्हां आपल्यास प्रथम दिसला तेव्हांची आठवण करतां त्याचे प्रत्यभिज्ञादर्शक स्मित, आपले त्याच्याकडे झटकन जाणे, आमचे हातात हात घालणे, त्यानंतरचे आमचे शब्द, एवढेच आपल्या मनांत येतात असे नाही, तर त्याच्या ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३९३ नजीकच्या पूर्वीच्या गोष्टीहि आपल्या मनांत येतात- उदाहरणार्थ, आपलें खोलीत येणे, एका चित्राकडे पा- हत असलेल्या एका माणसाची पाठ आपल्यास दिसणे, आपला शब्द ऐकून त्याने मागे वळणे, आणि तो कोण आहे हे पाहून आपणास आश्चर्य वाटणे, ही सर्व मनांत येतात. आपल्यास असेंहि आढळून येते की, ह्या आठ- वलेल्या कृतींपैकी कोणत्याहि कृतीच्या नजीकचे क्षण त्यांच्या पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या क्षणांपेक्षा अधिक स्प. ष्टपणे ज्ञानवत्तेत येतात. उदाहरणार्थ, आपण खोलीत शिरल्याच्या वेळची आठवण जर केली, तर आपला मित्र मागे वळण्याच्या पूर्वीचा जो अवधि तो बनवि- णारी कालविषयक जी स्थाने ती अगदी स्पष्टपणे मना- पुढे उभी राहतात-उदाहरणार्थ, दरवाजा त्याने ठोक- ण्याच्या पूर्वीची किंवा आमच्या नमस्काराच्या नंतरची जी स्थाने त्यांपेक्षा ती फारच ज्यास्त स्पष्टपणे आठव- तात. कालविषयक ही स्थाने स्पष्ट करण्यासाठी त्यांच्या नजीकच्या स्थानावर आपली पूर्वस्मृतिरूप नजर ला विली पाहिजे. एवंच पोकळीच्या संबंधाने जसे आहे तसेंच कालाच्या संबंधानेंहि असें आहे की, त्याच्यांतील प्रत्येक स्थान आपण हल्ली में स्थान व्यापीत अy तेथून सारख्याच अंतरावरील स्थानांशी साहचर्य पावते; आणि आपण ज्याप्रमाणे आपले लक्ष आतां गतकालांतील ह्या भागाकडे व आतां त्या भागाकडे वळवितो, तसे ज्या ऋमिक स्थानांची आपली त्या भागाची ज्ञानवत्ता बन- लेली असते त्यांचे संबंध स्पष्ट होतात, व इतर सर्व अस्पष्ट होतात.

·३९४ मानसशास्त्राची तत्त्वे ६३. एवंच, प्रत्येक मनोविकाराप्रमाणे प्रत्येक संबंध ज्ञानवत्तेपुढे आला म्हणजे सदृश पूर्व संबंधांशी साहचर्य पावतो. एकादा मनोविकार जाणण्याप्रमाणेच एकादा संबंध जाणणे म्हणजे त्याच्या गतसदृशांशी त्याचे एक- रूप होणे होय; आणि तो पूर्णपणे जाणणे म्हणजे त्या- च्याशी पूर्णपणे सदृश गत संबंधांशी त्याचे एकरूप होणे होय. पण ज्या अर्थी प्रत्येक मोठ्या वर्गामध्ये संबंध एकमेकांत न समजतां जातात, त्या अर्थी आम- च्या पाहण्यांच्या अपूर्णतेमुळे असा काही आवांका असतो की, त्यांत त्यांचे वर्गीकरण करणे अनिश्चित असते-- म्हणजे, त्यासंबंधाचे एकीकरण चालले असता त्याच्या- शी सरासरी सदृश अशा काही संबंधांचा संघ ज्ञानव- त्तेत जागृत होतो. तात्पर्य, स्थल किंवा काल ह्यामधील ज्ञात स्थानाबरोबर त्याला लागून असलेली स्थाने ज्ञान- वत्तेत जागृत होतात. म्हणून ज्यास " सन्निधत्वाने साहचर्य होण्याचा नियम " असे म्हणतात तो उत्पन्न होतो. जेव्हां आ- पण ह्या सन्निधतेचे पृथक्करण करितो तेव्हां काल किंवा स्थल किंवा दोन्ही ह्यांतील संबंधाचे सादृश्य दृष्टोत्पत्तीस येते. आतां सदृश संबंधांच्या साहचर्यात परस्परसंन्निध मनोविकारांचे साहचर्य कसें अंतर्भूत होते हे आपण पाहूं. एकापक्षी, भेदविषयक संबंध व क्रमिक भेदांच्या अभिनेंत अंतर्भूत झालेले कालविषयक संबंध ह्या मूलघ- टकांखेरीज ज्ञानवत्ताच शक्य नाही. दुसऱ्या पक्षी जे मनोविकार एकसमयावच्छेदें हे संबंध उत्पन्न करितात त्यांच्या ज्ञानवत्तेखेरीज ह्या संबंधांची ज्ञानवत्ता शक्य ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३९५ नाही. स्थूलविषयक संबंधांचा बहुतेक अगदी पोकळ अशा रूपाने आपणास विचार करता येतो; पण पोकळ कालविषयक संबंधांसारख्या कांहींचाच आपणास विचार करता येत नाही. कालाला एकच परिमाण असल्यामुळे, आणि त्या परिमाणाचे माप समाविष्ट मनोविकारांची माला ही असल्यामुळे असे ठरतें की वास्तविक किंवा काल्पनिक कांहीं मनोविकारांनी काल व्यापिला नसेल तर त्याला परिमाणच नाहीसे होतें. सभोवतालचे पदा- र्थ जर पूर्णपणे निश्चल व शांत असले तरी अवधि मो- जण्यास लागणाऱ्या खुणा आपणास पुरविण्यास आप- ल्या शरीरव्यापारांचा तालबंध व विचारांचा प्रवाह अ- सतोच. म्हणून अवश्यच गतकालांतील कांहीं स्थानांचा आपण विचार करितो तेव्हां सरासरी त्याच्या इतक्याच दूर किंवा सन्निध कालविषयक स्थानांच्या संघाशी त्यांचे साहचर्य करण्यास ती स्थाने व्यापणाऱ्या मनोविकारांचा कमज्यास्त स्पष्टपणे विचार करणे अवश्य असते. वेळाने सन्निध अशा मनोविकारांचे साहचर्य त्यांच्या सदृश का- लविषयक संबंधाच्या साहचर्याबरोबर आपोआप येते. एकमेकांस लागलेल्या समस्तित्वांतील मनोविकारांकडे वळतां आपल्यास असे दिसून येईल की, त्यांचे साहच- ह्याच सरणीच्या आणखी संमिश्रतेने उत्पन्न होते. क्रमाने ज्ञात झालेले. आणि अवधि मोजण्याच्या खुणा म्हणून उपयोगी पडणारे मनोविकार ध्वनी किंवा गंध असं शकतील, व ते कच्च्या ( क्षुद्रप्राण्याच्या ) ज्ञान- वत्त पोकळी अवश्यमेव मुळींच दर्शवीत नप्ततील. पण ज्या ज्ञानवत्तेत स्पर्शविषयक व दृग्विषयक अनुभव समा- 리 ·३९६ मानसशास्त्राची तत्त्वे विष्ट झाले आहेत तिच्यांत आंतील किंवा बाहेरील फेर- बदलांनी उत्पन्न झालेल्या क्रमविषयक मनोविकारांबरो- वर स्पर्श किंवा दृष्टि किंवा दोन्ही ह्यांनी ग्रहण केलेले कांहीं मनोविकार उत्पन्न होत असतात, व कमिक म- नोविकार चालले असतां ते एकत्रच राहतात. पोकळीत एकमेकींना लागून असलेल्या वस्तूंनी उत्पन्न केलेल हे समकालीं अनुभवलेले मनोविकार ने ज्ञानवत्तेत ऋमिक मनोविकारांनी मोजलेल्या लक्षात येईल अशा कालपर्यंत एकमेकांसन्निध कायम राहतात, ते अवश्यच ह्या मनो- विकारांशी आपल्या कालविषयक संबंधांत साहचर्य पाव- तान. म्हणून क्रमविषयक कोणत्याहि संबंधांची आठवण करता त्यांच्याबरोबर समस्तित्वाचे जे अनेक संबंध ज्ञात झालेले होते ते आठवण्याचा संभव आहे. आणि जे मनोविकार ही पोकळीतील जवळजवळ सारख्या दूरवर- ची स्थाने व्यापीत होते व जे ह्या जवळ नवळच्या कालवि- षयक सारख्या अंतरावर अनुभूत झाले होते, ते त्या वेळी ज्ञानवत्तेत खुणा करणाऱ्या मनोविकारांमध्ये असल्यामुळे त्या वेळाच्या आठवणीबरोबर ह्या खुणांची पुनरुत्पत्ति अवश्य येते. ज्या सरल संबंधांची पदें ( संबंधी ) सरल मनोवि. कार आहेत त्यांना लागू म्हणून वर वर्णिलेली जी ही सरणी ती सामान्य वस्तु ज्ञात होण्यांत वगैरे जे पुष्कळ मनोविकार येत असतात त्यांच्या संबंधगुच्छालाहि लागू पडते. उदाहरणार्थ, गेल्या आठवड्यांत पाहिलेला चेह- रा ओळखताना त्याचे आकारघटक जे स्थानविषयक अनक संयुक्तसंबंध त्यांपैकी प्रत्येकाचे पूर्वी अनुभविलेल्या ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३९७ तत्सदृश संबंधांशी जेव्हा आपण साहचर्य बनवितों; आणि जेव्हां ह्या प्रत्यभिज्ञेबरोबर किंवा ओळखण्याबरोबर पूर्वी हजर असलेला पण आतां नसलेला गालावरचा लालप- णा ज्ञात होतो; तेव्हां विशिष्ट ठिकाण व्यापणाऱ्या रं- गांचीहि आठवण होते ह्याचे कारण एवढेच की, ज्या संबंधसंघाने त्या ज्ञानवत्तेत तिचें व्यक्तित्व आले त्यांत अडकलेल्या अंगांपैकी हे एक होते. पूर्वी तो चेहरा पाहिला तेव्हां तद्विषयक ज्ञानवत्तेत जे अनेक भेदविष- यक संबंध आलेले होते त्यांचे एक पद हा रंग होता. त्या ज्ञानवत्तेत दुसरे ने अनेक संबद्ध मनोविकार होते ते त्या ज्ञानवत्तेपुढे ज्या क्षणी मांडिले गेले तेव्हांच हा मांडिला गेला; . आणि चेहऱ्याच्या सर्व भागांच्या संबं- धाने त्याचे ठराविक स्थान असल्यामुळे तो समस्ति- त्वाच्या अनेक संबंधांत शिरला. म्हणून अशा रीतीने अनेक भिन्न पण जुळलेल्या संबंधांचें तो ( लालपणा ) सामान्य पद बनल्यामळे असे होते की ते संबंध जेव्हां ज्ञानवत्तेपुढे पुनः मांडिले जातात, तेव्हां पूर्वी पाहिलेल्या सदृश संबंधांशी जे त्यांचे एकीकरण त्यांत पूर्वी पाहिले. ल्या ह्या सदृश संबंधांच्या ह्या गैरहजर पदाची ज्ञानवत्ता येते. त्या संबंधांचा विचार करतांना त्या रंगाचा विचार मनांत येतो; आणि आठवलेला चेहरा व पाहिला जा- णारा चेहरा ह्यांमधील भेद व्यक्त होतो. एवंच मनोविकारांच्या साहचर्याच्या मूल नियमा- प्रमाणे संबंधांच्या साहचर्याचा मूल नियम असा आहे की, प्रत्येक संबंध ज्ञानवत्तेपुढे मांडला जाण्यांच्या सम- यी गत अनुभवांतील आपल्या सदृशांशी साहचर्य पाव- ·मानसशास्त्राची तत्त्वे तो. प्रत्यभिज्ञेचा व्यापार आणि साहचर्याचा व्यापार ही दोन्ही एकाच व्यापाराची दोन रूपे आहेत. आणि ह्या- वा गर्भितार्थ असा आहे की, साहचर्याच्या ह्या नियमा- खेरीज त्याचा अन्य नियम मुळीच नाही; तर साहच. यांचे पुढील सर्व चमत्कार आनुषंगिक आहेत. ६४. हा निर्णय आणि मज्जारचनेची व मज्जा- व्यापारांची प्रत्यक्ष स्थिति ह्यांमधील सुसंबद्धता स्पष्ट आहे. आत्मदृष्टया जे आपणास मनोविकार म्हणून ज्ञात होतात त्यांचे मज्जातंतुविषयक पिशव्या हे आत्मदृष्टया परस्परसंबंधी आहेत; आणि ह्या पिशव्यांना जुळवणा- न्या तंतूंतून होणारी उत्सनने ही आत्मदृष्टया जे आप- णास मनोविकारांमधील संबंध म्हणून ज्ञात होतात त्यां- आनात्म परस्परसंबंधी आहेत. ह्यावरून असें नि- प्पन्न होते की, ज्याप्रमाणे एकाद्या मनोविकाराचे त्या- च्या वर्गाशी, प्रकाराशी, जातीशी आणि पोटजातीशी होणारे साहचर्य मज्जातंतूविषयक फेरफाराच्या, मज्जा- पिशव्यांच्या विशिष्ट मोठ्या लगद्यांत, त्या लगद्याच्या काही विशिष्ट भागांत, त्या भागाच्या काही विशिष्ट पोटभागांत, वगैरे स्थानापन्न होण्याशी जुळते; तसें ए. काद्या संबंधाचं त्याच्या वर्गाशी, प्रकाराशी व उपजा- तीशी होणारे साहचर्य मज्जातंतूंच्या विशिष्ट मोठ्या समूहांत, त्या समूहाच्या विशिष्ट भागांत आणि त्या भागांच्या काही विशिष्ट जुडग्यांत त्या मज्जाविषयक उत्सर्जनाच्या स्थानापन्नतेशी जुळते. शिवाय, पूर्वी जसा आपण सिद्धान्त केला की प्रत्येक मनोविकाराचे गत अनुभवांतील त्याच्या तंतोतंत सदृशांशी होणारे साह- ·मनोविकारांमधील संबंधांची साहचर्यशीलता३९९ चर्य एकाच मज्जापिशवीच्या किंवा पिशव्यांच्या पुन- रुक्षोभाशी जुळते, तसा एथे आपण असा सिद्धान्त करतों की, प्रत्येक संबंधाचे गत अनुभवांतील त्याच्या तंतोतंत सदृशांशी होणारे साहचर्य एकाच तंतूच्या किंवा तंतूंच्या पुनरुत्क्षोभनाशी जुळते. आणि ज्या अर्थी को- णत्याहि पदार्थाची प्रत्यभिज्ञा झाली असतां, पूर्वी एकदम उत्क्षोभिलेल्या तंतूंच्या व पिशव्यांच्या जालाचे पुनरु. क्षोभन प्रत्येक घटक संबंधाच्या व मनोविकाराच्या त्या पदार्थाच्या पूर्वीच्या ज्ञानवत्तेत समाविष्ट झालेल्या सदृश संबंधाशी व मनोविकाराशी होणाऱ्या साहचर्याशी जु- ळते; त्या अर्थी हे स्पष्ट आहे की, वर दाखविलेल्या तत्त्वाखाली ह्या सर्व सरणीचा अंतर्भाव होतो. जर ओ- ळखलेला पदार्थ, आतां त्याच्या गुणविशेषांपैकी एकानें कमी असलेला, पूर्वी ह्या गुणविशेषाने जो वास्तविक मनोविकार जागृत केला होता त्याशी जुळणारा काल्प- निक मनोविकार जागृत करितो; तर त्याचे कारण असे आहे की, प्रत्यक्ष उत्क्षोभिलेल्या तंतूंच्या व पिशव्यां- च्या सगळ्या जाळ्यांतून होणाऱ्या उत्सर्जनाबरोबर गैर- हजर मनोविकाराशी जुळणाऱ्या पिशव्यांकडे एक मंद उत्सर्जन होण्याचा संभव असतो, व ते उत्सर्जन त्या तंतूंतून होण्याचा संभव असतो की जे त्याच्या गैरहजर संबंधाशी जुळतात, व त्यामुळे तो मनोविकार व त्याचे संबंध ह्यांची जागृति होते.

·४०० मानसशास्त्राची तत्त्वे प्रकरण नववें सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ६५. ह्या ग्रंथाच्या योजनेस जरूर तेवढी मानस- शास्त्राच्या अनुभवजन्य सिद्धान्तांची रूपरेखा गतप्रक- रणांतून दिलेली आहे. ही रूपरेखा भरून काढण्यास आमाला देतां येईल त्याहून ज्यास्त जागा लागेल, व सागान्य कोटिक्रमाला तेणेकरून वाजवीहून फाजील अ- डथळा होईल. तथापि अनुभवदृष्टया सामान्यस्वरूप दिलेले जे मा- नसिक चमत्कार त्यांची आणखी एक बाजू आहे, व ती अशी आहे की तिचे निरूपण गाळल्यास ही रूप- रेखा अपुरी राहील. आतापर्यंत मनोविकारांचे आपण मध्यस्थ किंवा पृष्ठस्थ, सबळ किंवा दुर्वळ, अस्पष्टं किंवा स्पष्ट, सुसंबद्ध किंवा असंवद्ध, वास्तविक किंवा काल्प- निक, असे वर्णन केले आहे; आणि ज्या ठिकाणी गु- णांनी भिन्न म्हणून त्यांचे आमीं वर्णन केले आहे तेथे सांगितलेले भेद अशा प्रकारचे होते की त्यांवरून त्यां- च्या विषयीच्या ठिकाणी तटस्थअवस्थेपलीकडे, म्हणजे, निष्क्रिय गृहणशक्तीपलीकडे, काही दर्शविले गेलेले नाही. पण मनोविकारांचे काही सामान्य गुणविशेष असे आहेत की त्यांमुळे ने मनोविकार इतर बाबतीत अगदी विसदृश असतात ते सुखसंवेदक ह्या सदराखाली किंवा दुःखसंवेदक ह्या सदराखाली एकत्र होतात. पूर्वी आपल्या नजरेस असें आले की, व्यापारभेदाच्या पा- ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४०६ यावर केलेला वास्तविक व काल्पनिक हा जो मनोवि- कारांचा विभाग तो रचनाभेदाच्या पायावर केलेले जे मध्यस्थ, अंतःपृष्ठस्थ व बाह्यपृष्ठस्थ असे त्यांचे विभाग त्यांना आडवा कापून जातो; तसें ह्या ठिकाणी आप- णास असे ध्यानात घेता येईल की, सुखसंवेदक किंवा दुःखसंवेदक हा जो मनोविकारांचा विभाग तो त्यांच्या विभागणीच्या इतर सर्व रेषांस आडवा कापून जातो- म्हणजे, शरीराच्या सर्व भागांतून येणाऱ्या संवेदना, आणि अनेक प्रकारच्या मनाच्या उकळ्या, आणि ह्या संवेदनाच्या व उकळ्यांच्या कल्पना, ह्यांचे दोन मिश्र संघ तो बनवितो. ह्या नव्या स्वरूपी ज्ञानवत्तेचे पूर्ण विवेचन करूं म्ह. टल्यास आपणास आपल्या मार्गाबाहेर ह्याहूनहि ज्यास्त दूर जावे लागेल; कारण, सुख व दुःख ह्या संबंधाचे चमत्कार मानसशास्त्रांतील एकंदर चमत्कारांपैकी कदा- चित् अत्यन्त घोटाळ्याचे व समजण्यास कठीण असे आहेत. म्हणून त्यांतील तत्त्वांचा तेवढा एथें उल्लेख करूं. ६६. सुखें आणि दुःखें ही काही स्थानिक व सर्व- शारीरिक अवस्थांची सहचारी असतात-" कांहीं कि- यांची सहचारी असतात असे म्हणण्यास एवढाच प्रत्यवाय आहे की, एक प्रकारची दुःखें, ज्यांस आपण निष्क्रिया म्हणून म्हणतो त्यांनबरोबर येत असतात; तथापि जीव आहे तोपावेतों त्या कधी पूर्ण निष्क्रिया असू शकत नाहीत; म्हणून अवस्था हा शब्द योजणे अधिक बरे दिसते. आता एकंदर शरीराच्या किंवा इं- द्रियांच्या सर्व सजीव अवस्थांसमवेत सुखें व. दुःखें येत ·मानसशास्त्राची तत्त्वे असतात असे नाहीं; कारण पुष्कळ अवस्था अशा आ- हेत की-उदाहरणार्थ, आंतील इंद्रिये आपल्या योग्य ( पचन, रुधिराभिसरण, इत्यादि )क्रिया करीत असतां- नाच्या त्यांच्या अवस्था-ज्ञानवत्तेत कोणत्याच प्रकारचे मनोविकार उत्पन्न करीत नाहीत; आणि उच्चतर इंद्रि- यांपासून प्राप्त होणारे मनोविकार कधी कधी सुखका- रक नसतात किंवा दुःखकारक नसतात-उदाहरणार्थ, स्पर्शविषयक सामान्य संवेदना. पण काही अवस्था जरी कांहींच मनोविकार उत्पन्न करीत नाहीत, व दुसऱ्या कांहीं तटस्थ ( सुखकारक नाहीत व दुःखकारकहि नाहीत असे ) मनोविकार उत्पन्न करितात, तरी ज्या- मनोविकारांस सुखकारक व दुःखकारक असें नांव आपण देतों ते स्पष्ट काही प्रकारच्या तरी अवस्थांपासून उत्पन्न होतात; आणि म्हणून प्रश्न असा आहे की, कोणत्या अवस्था दुःखें उत्पन्न करितात, व कोणत्या सुखें उ. त्पन्न करितात? वर सांगितल्याप्रमाणे निष्क्रियेच्या अवस्थांपासून कांही दुःखें उत्पन्न होत असतात-एथें त्यांना आपण दुःखें' एवढ्याचसाठी म्हणतो की, तो शब्द एथे आ- पण · सुखें ' ह्याच्या उलट अर्थी योजीत आहों; पण ती अवस्थता किंवा वासना ह्या नांवाने उत्तमरीत्या ज्ञात होतात; ह्याचे कारण असे की त्या सर्वांना सामान्य असा त्यांच्यांत एक समान धर्म असून, सामान्यतः आ- पण ज्यांस दुःखें म्हणतो त्यांहून त्या भिन्न असतात. त्यांच्या मुख्य मुख्य प्रकारांकडे आपण नजर फेंकू या. उच्चतर बाह्यपृष्टस्थ मनोविकार उत्पन्न करणाऱ्या इंद्रि-.

·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना. यांच्या निष्क्रियेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या वासना क्वचितच बळकट असतात, कारण ही इंद्रियें क्वचितच अगदी नि- ष्क्रिय असतात; सर्शसंवेदना सारख्या होत असल्या- मुळे त्यांची वाण कधीच भासत नाही. ध्वनी हे सर्वत्र इतके सारखे ऐकू येत असतात की, सारखी स्तब्धता असल्यास जी वासना उत्पन्न होते तिचा अनुभव फार थोड्यांसच येतो. काही दिवस काळोखांत कोंडून राहिले तरच प्रकाश व रंग यांजबद्दल स्पष्ट वासना उत्पन्न होते. वासांचा अभाव अवस्थतेचे कारण कधीच होत नाही. आणि पुष्कळ दिवस न पुरविल्यास कांहीं स्वा. भाविक रुमि-उदाहरणार्थ, गोड पदार्थांच्या व मद्य, तंबाकू इत्यादिकांच्या रुची-जरी फार घ्याव्याशा वाट- तात, तरी त्यांबद्दलच्या वासना त्यांबरोबर ज्या अंतः- पृष्टस्य दुमच्या कांहीं वासना उत्पन्न होतात, व ज्यांचा त्यांच्याशी घोंटाळा होण्याचा संभव असतो, त्यांच्या इतक्या बळकट मुळीच नसतात. अंतःपृष्ठस्थ वा- सनांमध्ये काही अत्यन्त बळकट असतात. पोषक पन्ह- ळाच्या निष्क्रियेमागून लागलीच क्षुधा उत्पन्न होते; आणि ती निष्क्रिया जर चालू राहिली तर ह्या क्षुधेस स्पष्ट अवस्थतेचे स्वरूप येऊन लवकरच अधिक तीक्ष्ण अशा 'कांहीं'चे स्वरूप येते. तद्वतच पोटांत पाण्याची कम- तरता झाली म्हणजे जी तसलीच निष्क्रिया उत्पन्न होते, ती जीस आपण तृषा म्हणतो त्या वासनेस उत्पन्न क- रिते, व तीहि फार उत्कृष्ट होऊ शकते. नेहमी केल्या जाणाऱ्या उत्तेजकांबद्दल ज्या अनियमित वासना त्यांचे असेंच आहे. स्नायुविषयक निष्क्रियेपासून जी अस्वस्थ- .

·४०४ मानसशास्त्राची तत्त्वे तेची ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते तिलाहि एथें उल्लेख केला पाहिजे. जबरीने स्वस्थ बसावे लागले तर जो त्रास उत्पन्न होतो, व जो मुलांमध्ये फार स्पष्टपणे दिसून येतो, तोहि अंतःपृष्ठस्थ वासनांमध्येच गणिला पाहिजे. आतां मजाजालाच्या मध्यस्थ इंद्रियांच्या निष्क्रियेनें जे असंतुष्ट भाव उत्पन्न होतात त्यांचा, म्हणने उमा- ळ्यांच्या संबंधांच्या वासनांचा विचार करावयाचा राहिला. इतर माणसांशी भाषणादि व्यवहार करतांना ज्या मन:- शक्तींचा उपयोग होत असतो त्या एकांतवासांत नि. ष्क्रिय राहिल्यामुळे काही कालानं त्यापासून फार अस्व. स्थपणा उत्पन्न होतो. आपल्या सभोवतालच्या माणसां- कडून पसंतीची चिन्हें अगदी प्राप्त न झाल्याने असह्य अशी ज्ञानवत्तेवी अवस्था उत्पन्न हो; आणि ज्यांना लोकांकडून प्रत्यक्ष शाबासकी घेण्याचीच संवय असेल त्यांस ती न मिळाल्यास चैन पडत नाहीसे होते. त्याच- प्रमाणे ज्या मनःशक्तीचे क्षेत्र वरच्याहून ज्यास्त निकट मानवी संबंध आहेत त्याहि, म्हणजे प्रेमवासनाहि, निष्क्रिय राहिल्यास अस्वस्थता उत्पन्न करितात. ह्या- संबंधाने एथे हे सांगणे इष्ट दिसते की, हे निकट मानवी संबंध वियोगाने किंवा मरणाने मोडले म्हणजे ज्या ज्यास्त तीक्ष्ण अस्वस्थता उत्पन्न होतात त्यांचा उमाळे- विषयक वासनांमध्ये समावेश होत नाहीं; कारण ह्या वासना पुढे कधीं तृप्त व्हावयाच्या नाहीत हे मनांत येऊन त्या अस्वस्थता उत्पन्न होत असतात. आतां आपण ह्याच्या उलट अवस्थांकडे-म्हणजे, अतिरिक्त क्रियांबरोबर येणा-या ज्ञानवत्तेच्या अवस्थां-.

·४०६ । ठेचणे, जखम सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना कडे-वळू. न्यून क्रियाजन्य अस्वस्थपणांच्या वर सांगि- तलेल्या वर्गाशी जुळणारे ह्या अस्वस्थतांचेहि निरनिराळे वर्ग आहेत. त्यांचे एथे थोडक्यात कथन करूं. बाह्यपृष्ठस्थ मनोविकारांपैकी जे सामान्य पृष्ठभागावर उ. त्पन्न होतात ते त्रास होईल अशा बळकटीप्रत पोंचत असतात. उदाहरणार्थ, उष्णतेची संवेदना फार तीक्ष्ण झाल्यास ज्यास आपण भाजणे किंवा जळणे म्हणता त्या असह्य वेदनेप्रत ती चढते. कठीण पदार्थावर शरी- राचा दाब पडल्यास तो अतिरिक्त झाल्याने ज्ञानवत्तेची असह्य अवस्था उत्पन्न करितो. तद्वतच ठेचणे, होणे, इत्यादि पृष्ठविपयक चटक्यावरून किंवा वेदनांव- रून अमें गर्मित होते की, जे मज्जातंतू योग्य रीतीने उत्क्षुब्ध झाल्यास योग्य पृष्टस्थ मनोविकार उत्पन्न क- रितात त्यांचा अयोग्य किंवा बेताबाहेर उत्क्षोभ झालेला आहे. श्रोतृदिएयक संवेदना कधी कधी इतक्या तीक्ष्ण होतात की, त्या स्वस्थ मनाने सहन करणे अशक्य होते. ज्या बुरजावरून तोफ मारली जात आहे, किंवा जेथून मोठी घंटा वाजविली जात आहे, तेथील माण- सांस ह्याचा स्पष्ट अनुभव येतो. विषयक मनोविकार दुःखकारक तीक्ष्णतेप्रत वारंवार पोहोचत नाहीत, नि- दान मजबूत डोळ्याच्या माणसांच्या ठिकाणी तरी पो- होचत नाहीत. पण ज्यांचे डोळे अदू झालेले आहेत त्यांना वेदना न होतां सूर्याकडे पाहवत नाही, आणि लालभडक अशा विस्तत पटाकडे वगैरे देखील टक ला- वून पाहणे त्यांस त्रासदायक वाटते. प्राणविषयक मनो- विकार वरचेवर अगदी नकोसे झाले तरी त्यांना प्रत्यक्ष ·४०६ मानसशास्त्राची तत्त्वे दुःखस्वरूप येत नाही. अमोनिया हुंगल्याने नाकास चटका बसतो हे खरे आहे; पण तो घ्राणविषयक इंद्रि- यांत उत्पन्न होण्याच्या ऐवजी नाकपुड्यांत उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यास सामान्य संवेदनेच्या तीक्ष्ण स्वरूपा- मध्ये घालणे अधिक बरे दिसते. जरी पुष्कळ रुच्या तिटकारा आणणाऱ्या असतात, तरी ज्यास्त तीक्ष्ण झा- ल्याने त्या दुःखसंवेदक होत नाहीत; आणि तिटकारा उत्पन्न होण्यास रुचि तीक्ष्ण असली पाहिजे असेंहि नाही. एकापक्षी काडलिवरसारख्या पदार्थाची रुचि अल्प असली तरी तिटकारा आणिते; पण दुसऱ्या पक्षी, मधुर- पणा कितीहि पुष्कळ असला तरी तो तिटकारा आणीत नाही. अंतःपृष्ठजन्य मनोविकारांमध्ये अतिक्रिया व दुःखसंवेदना ह्यांमधील संबंध सर्वांस परिचित आहे. स्नायूंना फाजील ताण बसल्याने ह्यांपैकी जे मनोविकार उत्पन्न होतात त्यांवरून जे मनोविकार सामान्य असले म्हणजे दुःखकारक नसतात ते वाढल्याने दुःखकारक कसे होतात हे दिसून येते. अत्यन्त मोठा प्रयत्न के- ल्याने जी दुःखाची ज्ञानवत्ता उत्पन्न होते ती प्रयत्ना- च्या सामान्य ज्ञानवत्तेची वरची पायरी असते. पण ह्या प्रकारच्या अंतःपृष्ठस्थ वेदना आहेत त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतां बाकीच्यांच्या संबंधाने असे ध्यानात घेण्यासारखें आहे की, ज्या इंद्रियांच्या योग्य व्यापारांनी मुळीच म- नोविकार उत्पन्न होत नाहीत त्यांच्या अतिक्रियांनी त्या उत्पन्न होत असतात. अत्यन्त खाल्याने किंवा प्याल्या- ने पोटास ताण बसून ज्या वेदना उत्पन्न होतात त्या श- रीराच्या अशा भागांपासून उत्पन्न होतात की, त्यांच्यावर ·४०७ सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना जर फार बोजा पडला नाही तर लक्षात येण्यासारखी ज्ञानवत्ता मुळीच उत्पन्न होत नाहीं; आणि एकंदर पो- टांतील इंद्रियांचे असेच आहे. काही वेदना काही अ. वयवांमध्ये उत्पन्न होत असतात, पण त्या त्या अव- यवांच्या किंवा त्यांच्या भागांच्या प्रत्यक्ष अतिक्रियांमुळे उत्पन्न होत नसतात, त्यांच्या संबंधानेंहि असेच म्हणतां येईल. उदाहरणार्थ, संधिवात किंवा दुसरा स्थानिक रोग ह्यांच्या वेदना कांही स्थानिक रचना व त्यांतील मज्जा- तंतू ह्यांच्यावर अत्यन्त मोठ्या मागण्या केल्या जात आहेत असे दर्शवितात, ज्या रचना व जे तंतू त्यांना फाजील काम न पडल्यास मुळीच संवेदना उत्पन्न क- रीत नाहीत. मध्यस्थ मनोविकार केवळ अतिरे- कानें क्वचितच दुःखसंवेदक होतात. नेहमीच्या योग्य क्रियांनी उत्पन्न होणारे योग्य उमाळे कितीहि उत्कट झाले तरी वास्तविकपणे दुःखसंवेदक होत नाहीत. ज्या अवस्थांमध्ये “ आनंद हा बहुतेक उद्वेगरूप असतो " असें म्हणतात, अशा अवस्थांना लोक कधी कधी उल्ले. ख करीत असतात; पण अशा प्रकारची दुःखसंवेदना कधी काळी प्राप्त झाली तर फारच क्वचित् होय. एवंच, एका टोकाला, ज्यांस वासना म्हणतात ती निष्क्रियेची अप्रत्यक्ष खें ध्यानात घेतां, आणि दुस- न्या टोकाला क्रियातिरेकाची प्रत्यक्ष दुःखें ध्यानात घेता, त्यावरून असे निष्पन्न होते की, ह्या दोन टोकांमधील ज्या क्रिया त्या सुखकारक असतात. हे खरे आहे की, ह्या किंवा त्या टोकांबरोबर येणारे में प्रत्यक्ष किंवा अ. प्रत्यक्ष दुःख ते काही प्रकारच्या क्रियांमध्ये दिसत नाहीं;

·४०८ मानसशास्त्राची तत्त्वं आणि दुसऱ्या कांही क्रिया अशा दाखवतां येतील की, त्या मध्यमप्रमाणावर उत्कट असल्या तरी दुःखसंवेदक असतात. पहिल्या प्रकारच्या उदाहरणांपैकी काहींमध्ये असे होण्याचं कारण असे असते की, अत्यन्तावस्था प्राप्त न झाल्यामुळे, ती प्राप्त झाली असतां जशा प्रका- रचा मनोविकार उत्पन्न व्हावयाचा तशा प्रकारचा उ. त्पन्न होत नाही. मूत्रपिंडांपासून वासना कधी . निघत नाही ही गोष्ट ह्या गोष्टीशी जुळू शकेल की, त्या पिं- डांना नेहमीच स्वव्यापार करावयाचा असतो. स्पर्शवि. पयक ठशांची उत्कट वासना कोणास होत नाही ह्याचे हे कारण पुरेसे आहे की, स्पर्शविपयक टसे सारखेच उत्पन्न होत असतात. जीविताच्या विविध उद्देशांच्या यशस्वी पाठलागाबरोबर जे उमाळे येत असतात ते सु- खकारक अंशापासून दुःखकारक अंशापर्वत चढण्याचा संभव दिसत नाहीं; कारण जी सभोवतालची स्थिति त्यांस उत्पन्न करिते ती अशा रीतीने वास्त ज्यास्त उत्कट होऊ शकत नाही. म्हणून सामान्यतः असें म्ह- णता येईल की, ज्या ठिकाणी क्रिया अतिरेक किंवा न्यू- नता पावण्यासारख्या जातीच्या असतील तेथे त्या म- ध्यम प्रमाणावर असल्या म्हणने सुखकारक होतात; आणि जेथें त्या अतिरेक पावण्यासारख्या जातीच्या न- सतील तेथें विशिष्ट क्रिया सतत किंवा अनेच्छिक नस- ल्यास ती जशी वाढत जाईल तसें सुख वाढत जाते. मनोविकारांमध्ये सुखसंवेदना साधारणपणे कोठेशी सांपडण्यासारखी आहे हे जरी अशा रीतीने आपल्या लक्षात येते, तरी तिचे संबंध निश्चितरीतीने सांगतां.

·पण सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना येत नाहीत हे कबूल केले पाहिजे. जी क्रियावत्ता फारच अल्प किंवा फारच मोठी नसेल, म्हणने जी मध्यम असेल, तिची सहचारी सुखसंवेदना असते, ही तिनबद्दलची भावना सर विल्यम हामि- ल्टन व आरिस्टाटल यांच्या तद्विषयक मतावर मिलने जी टीका केली आहे तीस पात्र अशी आहे. पहिल्या मत असे होते की, “ ज्या शक्तीच्या जोराची आप- ल्यास जाणीव असेल अशा शक्तीच्या स्वैच्छिा व अ- बाधित उपयोगाची सुखसंवेदना ही प्रतिक्रिया नसते; आणि आरिस्टाटलचे असें मत होते की, " योग्य स्थि- तीत असलेल्या शक्तीची तिच्या योग्य उद्देश्यावर किया घडल्यापासून सुखसंवेदना उत्पन्न होन असो." ह्यावर असा प्रश्न उत्पन्न होतो की, मध्यम सियावत्ता म्हणजे काय ? किंवा ती कशाची बनलेली असो ? सख- कारक क्रियेच्या खालच्या मर्यादेच्या पलीकडे वासना उत्पन्न होते ती मर्यादा, व ज्या वरच्या मर्यादे व्या पली- कडे वेदना उत्पन्न होते ती मर्यादा कशावरून निश्चिा होते? ह्या प्रश्नांची उत्तरे देणे शक्य आहे काय? आणि ह्या आणखी एका प्रश्नाचे उत्तर देणे शक्य आहे काय की, “ कांहीं मनोविकार असे कसे असू शकतात (उ- दाहरणार्थ, गंध व रुचिविषयक कांही मनोविकार ) की जे कितीहि कमी किंवा ज्यास्त तक्ष्णि असले तरी दुःखसंवेदक असतात; व दुसरे कितीहि कमी किंवा ज्यास्त तीक्ष्ण झाले तरी सुखसंवेदक असतात ? साहेब म्हणतात, ह्याची उत्तरे सांपडण्यासारखी आहेत; पण ती मानसशास्त्रज्ञांनी आजपर्यंत न शोधिलेल्या प्रदेशांत ३५ ·मानसशास्त्राची तत्त्वे पाहिली पाहिजेत. मनोविकारांचा त्यांच्या हल्लींच्या स्वरूपी जर विचार केला तर ह्याचा उलगडा आपणास लागावयाचा नाही; पण ज्या गतपरिस्थितीत मनोवि- कार उत्पन्न झाले आहेत त्यांच्याकडे जर आपण वळलों तर त्या उलगड्याचे साधन आपणास सांपडेल.. ६७. ज्या प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष आत्यन्तिक अवस्थां. मध्ये दुःखें उत्पन्न होतात त्या अवस्था आरोग्यघटक असा जो योग्य शारीरिक व्यापारांचा समतोल त्याच्याशी असंबद्ध असतात, आणि ज्या मध्यम स्थितीत सुखें उ- त्पन्न होतात ती ह्या समतोलाशी सुसंगत असते, ही जी पुरेशी स्पष्ट व अर्थप्रचुर गोष्ट तिजकडे प्रथम आपण नजर फेंकू या. ती आपल्यास विचारदृष्ट्याहि समज- ण्यासारखी आहे. ज्या इंद्रियांच्या व्यापारांची एक- वाक्यता आहे अशा परस्परावलंबी इंद्रियजोडांत विशिष्ट व्यापार करणाऱ्या विशिष्ट इंद्रियाच्या अस्तित्वावरूनच असें व्यक्त होते की, त्या इंद्रियाचा व्यापार जर झाला नाही तर त्या एकवाक्यतेत चलबिचल झाली पाहिने; आणि म्हणून असें व्यक्त होते की ही एकवाक्यता का- यम ठेवणे त्या इंद्रियाच्या व्यापाराच्या मध्यम प्रमा- गाबरोबर येत असते. सुखोत्पादक अशा मध्यम प्रमा- गाच्या इंद्रियक्रिया फायदेशीर असल्या पाहिजेत हे में विचारदृष्टया निवणारे अनुमान ते जेथे ह्या क्रिया अत्यन्त आवश्यक प्रकारच्या असतील तेथे हेच तितकें बरोबर असलेले दिसून येते. ह्याची थोडी उदाहरणे देऊ. अत्यन्त थंडी व अत्यन्त उन्हाळा दोन्हीं तीक्ष्ण वे- दना उत्पन्न करितात, आणि देह जर त्यांच्या कचा- ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ट्यांत दीर्घकाल सांपडला तर मृत्यु आणतात; इकडे बे- ताची ऊब सुखकारक वाटून शारीरिक कल्याणास पो- पक होते. पाचक इंद्रियांच्या नुकसानकारक निष्क्रिये- बरोबर अन्नाची अत्यन्त वासना येते, आणि ही वासना व ही निष्क्रिया सारखी चालू राहिल्यास घातक (मू- त्युरूप) परिणाम उत्पन्न होतो. उलटपक्षी, घन किंवा द्रव अन्न जर जबरीमुळे सारखें खात राहिले, व त्यापासून होणा-या दुःखसंवेदनांकडे लक्ष दिले नाही, तरीहि परि- णाम नुकसानकारक होऊन घातकहि होतो. पण ह्या न्यून व अतिरिक्त खाण्यापासून होणाऱ्या दुःखांच्यामध्ये मध्यम प्रमाणावर खाण्यापासून होणारी सुखें येत अस- तात, आणि त्यापासून होणारा फायदा जेव्हां सर्वात ज्यास्त असेल, तेव्हां ही सुखें सर्वात अत्यन्त उत्बाट असतात. आरोग्यवान् माणसाने योग्य विश्रान्ति घेत- ल्यानंतर स्नायूंची जर पूर्ण निष्क्रिया राहिली तर ति. च्या बरोबर येणारा मनोविकार असद्य असतो; आणि ही निष्क्रिया नुकसानकारक असते. उलट पक्षी, स्ना- यूंनी अत्यन्त श्रम केल्यास सामान्यतः त्यापासून त्रास होऊन शक्तिपातहि होतो, आणि विशिष्ट स्नायूने त्रास होईल इतकी अतिरिक्त मेहनत केल्यास त्यापासून काही काल त्याची क्रियाशक्ति नष्ट होते; आणि कधी कधी त्या स्नायूंतील कांहीं तंतू तुटून तो स्नायु पुष्कळ का- ळपर्यंत निरुपयोगी बनतो. हवेची द्वारें जबरीने बंद क- रून श्वासोच्दास बंद केल्यास असह्य अशी ज्ञानवत्तेची स्थिति उत्पन्न होते, आणि त्यापासून लवकर सुटका न झाल्यास मृत्यु येतो. घाणेरड्या हवेत श्वासोच्छास ·४१२ मानसशास्त्राची तत्त्वे तात. करणे जसे नकोसे असते तसेंच अहितकारकहि असते; स्वच्छ हवेत तसे करणे सुखकारक असून शरीरालाहि फायदेशीर असते. वस्तूंचे स्पर्श होऊन उत्पन्न होणा- च्या मनोविकारांचेंहि असेंच आहे. वर दाखविल्याप्रमाणे जरी ह्यांपासून आपणास मुक्तता नसते, आणि म्हणून जरी त्यांच्याबद्दल आपणास वासना नसते, व त्यांपा- सून सुख नसते, तरी त्यांचा आपल्यावर अतिरेक हो- ण्याचा व त्यापासून वेदना होण्याचा संभव असतो; आणि ह्या वेदनांची सहचारी अहितकारक कार्य-उदाहरणार्थ, चेंगरणी, जखमा, आणि कातडीची सोलणी-हीं अस- अत्यन्त तिखट रुच्या व वास ह्यांचेंहि असेंच आहे. वनस्पतींचे बळकट कडू अर्क निरनिराळ्या प्रमा- णांवर विषारी असतात, आणि अत्यन्त कडू अर्क फार लहान प्रमाणावर सेवन केले तरी विपारी कार्य करि- तात. जोराचे आम्लहि विषारी असतात कारण; ज्या आंतील मृदु त्वचेस ते म्पर्श करतील तिचा ते लागलाच संहार करितात. आणि जे वायू आंत ओढून घेतले अ- सतां जोराचा उत्क्षोभ करितात-उदाहरणार्थ, जोर- दार बनवलेला आमोनिया, किंवा शुद्ध क्लोरिन ग्यास, किंवा हायड्रोक्लॉरिक आसिड ग्यास-ते नुकसानकारक परिणाम उत्पन्न करितात. बाह्यतः अपवाद दिसतात तरी ह्या गोष्टी देखील अशी खात्री उत्पन्न करण्यास पुरेशा आहेत की, दुःखें ही शरीराचे नुकसान करणाऱ्या कृतींची निकट संबंधी अ- सतात, आणि त्याचे हित करणाऱ्या क्रियांची निकट- संबंधी सुखें ही असतात. तथापि आवश्यक अशा 'जीव-.

·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४१३ विषयक व्यापारावरून प्राप्त होणाऱ्या ह्या उदाहरणा- वरून निघणारें में अनुमान तेवढ्यावरच आपणांस सं- तुष्ठ राहण्याची जरूरी नाहीं; कारण उत्क्रान्तीच्या कप्तीवरून अवश्यमेव असा सिद्धान्त निष्पन्न होतो की, संज्ञायुक्त प्राण्यांच्या जाती दुसऱ्या कोणत्याहि परि- स्थितींत अस्तित्वात येऊ शकल्या नसत्या. ६८. सुख ह्या शब्दाबद्दल " जो मनोविकार आपण ज्ञानवत्तेत आणण्यास व तेथे ठेवण्यास पाहतो तो" ह्या तदर्थक शब्द समूहाची योजना केली, आणि दुःख ह्या शब्दाबदल “ जो मनोविकार आपण ज्ञानवत्तेच्या बाहेर काढण्यास व बाहेरच ठेवण्यास पाहतो तो" ह्या तद- र्थक शब्दसमूहाची योजना केली; तर आपल्या एकदम असें ध्यानांत येते की, ज्ञानवत्तेच्या ज्या अवस्था प्राणी कायम ठेवण्याचा प्रयत्न करितो त्या जर नुकसानकारक कृतींच्या निकटसहचारी असतील, आणि ज्ञानवत्तेच्चा ज्या अवस्था तो हाकलून लावण्यास पाहतो त्या जर हितकारक क्रियांच्या निकटसंबंधी असतील, तर नुक- सानकारक क्रिया सारख्या करण्यापासून आणि कल्या- णकारक क्रिया टाळण्यापासून तो लवकरच नष्ट झाला पाहिजे. तात्पर्य, प्राण्यांच्या तेवढ्याच जाती तगाव ध- रून राहिल्या असल्या पाहिजेत की ज्यांच्यामध्ये ए- कंदरीत जीविताच्या संधारणार्थ अनुकूल अशा क्रियां- बरोबर सुखकारक किंवा इष्ट मनोविकार उत्पन्न होत होते, आणि प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षरीत्या ज्या क्रिया जा- वितविनाशक असतील त्या करतांना दुःखकारक किंवा नेहमी टाळले जाणारे मनोविकार उत्पन्न झाले; आणि, .

·४१४ मानसशास्त्राची तत्त्वे इतर गोष्टी समान असतां, ज्या प्राण्यांच्या जातींमध्ये मनोविकारांचे क्रियांशी हे मेळ उत्तम बसलेले होते त्यांमध्ये जीवसंख्या अत्यन्त मोठी होऊन अत्यन्त दीर्घायुषी झाली असली पाहिने, व त्या योगाने हा मेळ पुढच्या पुढच्या पिढ्यांत ज्यास्त ज्यास्त पूर्ण बनत गेला असला पाहिजे. मानवजाति आणि तत्सदृश इतर प्राण्यांच्या काही उच्चतम जाति, ज्यांना दूरचे परिणाम अगोदर दिसा- वयास लागल्यामुळे भानगड उत्पन्न करणारे कारण उ- त्पन्न झालेले आहे, त्या जाती एकीकडे ठेवतां, बाकी- च्या जातींच्या संबंधानें हैं निःसंशय खरे आहे की, प्रत्येक प्राणी जी जी क्रिया सुखकारक असेल ती जों- पावेतों सुख देईल तोपावेतों तीच सारखी करीत राहतों, आणि जी दुःख देत असेल ती करावयाची बंद करितो. हे उघडच आहे की, परिणामांचे संकीर्णक्रम ध्यानांत घेण्यास अक्षम अशा हलक्या बुद्धीच्या प्राण्यांना दुसरें कांहीं जीविताचे धोरण असणे शक्यच नाही. हेहि उ- घडच आहे की, हे धोरण जलें पूर्ण होत जाईल त्या मानाने जीवित आंखूड होत जाईल. ह्यावरून असे ठरते की, ज्या अर्थी इतर गोष्टी समान असतां, को. णत्याहि उपजातींतील दीर्घायुषी प्राणी अल्पायुषी प्रा- ण्यापेक्षा ज्यास्त संतति उत्पन्न करतील व लहानाची मोठी करतील, त्या अर्थी पहिल्याचे वंशज दुसऱ्याच्या वंशजांना हुसकून लाविते झाले पाहिजेत; आणि ही सरणी ह्य तगाव धरून राहिलेल्या वंशजांमध्ये सुरू राहिल्यामुळे ते धोरण कायम ठेवण्याकडे व सुधारण्या- कडे तिचा अवश्वच कल असला पाहिजे.

·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना. ४१५ ह्यावर कोणी असे विचारील की, तर मग असे कसे होते की, कधी कधी प्राणी विषारी वनस्पती खाऊन मरतात, किंवा जे अन्न बेताने खाल्लं तर हितकारक असून फार खाल्लं तर नुकसान करिते, ते फाजील खा- तात? ह्यास असे उत्तर आहे की, स्वाभाविक निवडीने किंवा योग्यतमांच्या तगावाने, प्राण्यांचा विशिष्ट नमुना जेथें उत्क्रान्त झाला असेल त्या ठिकाणच्या परिस्थिती- शींच दुःखें व सुखें ह्यांच्या धोरणाचा मेळ बसू शकतो. आणि ज्या अर्थी प्रत्येक उपजाति वाढत्या संख्येच्या दाबाखाली शेजारच्या प्रदेशांत व परिस्थितीत आपले डोके खुपशीत असते, त्या अर्थी तिचे घटक ज्या वन- स्पतींचा, खाद्यप्राण्यांचा, शबूंचा व भौतिक क्रियांचा त्यांच्या पूर्वजांना अनुभव नव्हता, व ज्यांच्याशी त्यां- च्या मनोवृत्तींचा मेळ बसलेला नव्हता, अशांशी त्यां- ना प्रसंग येतो. प्रत्येक उपजातीचे ह्या मेळांत न्यूनता उत्पन्न होऊन जे नुकसान होते ते इतर वसतिस्थानी निघून जाऊनच होते असे नाही, तर तिच्या मूळच्या वसतिस्थानामध्ये सेंद्रिय व निरिंद्रिय फेरफार होऊनहि होत असते. पण गैर मेळ झाला की तो लागलाच पुन- मेंळ करितो. ज्या व्यक्तींमध्ये आवडी व नावडी नवीन परिस्थितीशी अत्यन्त विसंगत असतील त्या स. वाच्या अगोदर नष्ट होतात. आणि ती जात जर कायम राहिली तर अत्यन्त कमी योग्य असलेल्यांचा सारखा संहार होत राहून अशी एक पोटजात उत्पन्न होते की जिचे मनोविकार नव्या इष्ट मार्गाने प्रवर्तक व निवर्तक सुरू बनतात.

·४१६ मानसशास्त्राची तत्त्वे ह्या सामान्य नियमांत मानवजातीच्या संबंधाने ह्या दृष्टीने काय कमज्यास्तपणा झाला पाहिजे ह्याचा आतां आपण विशेष बारीक रीत्या विचार करूं. ६९. परिस्थितीत बदल झाले म्हणजे हे मेळ कसे बिघडतात हे मानवजातीकडे पाहतां आपणास अनेक तन्हांनी दिसून येते; हे बदल म्हणजे परदेशगमन करून होतात ते विशेषेकरून नव्हत, जरी तहि जमेस धरि- लेच पाहिजेत, तर मोठे समाज बनून जे बदल होतात ते. ऐतिहासिक कालाच्या पूर्वीच्या माणसांचे ( असली माणसे पृथ्वीच्या पुष्कळ भागी अद्यापि दृष्टीस पडतात) मनोविकार त्यांचे जे भटके जीवित, ज्यांत सामाजिक- पणाचे केवळ बीजच होते, त्याशी जुळणारे होते. रानांत पुरेसें खाद्य मिळत नाहीसं झाल्यामुळे त्यांच्या कांहीं वंशनांना गुरेढोरे ठेवणे व शेती करणे भाग पडले; आणि त्यांची वाढ होऊन टोळ्या बनल्या, व शेवटी स्थाईक समाज बनले. त्यामुळे ज्यांचे स्वभाव त्यांना वंशपरंपरे- ने आलेले होते त्यांच्या सारखे जे त्यांचे त्यांचे उद्योग ते सुटले; आणि असले प्राप्त झाले की ज्यांना वंशपरं- परागत स्वभाव त्यांना प्रवृत्त करण्यास समर्थ नव्हते. सुधारणेच्या सर्व मार्गात मनाचे कल आणि शरीराच्या जरुया ह्यांमधील विसंगततेचे कारण हेच झालेले आहे, व हल्लीहि तिचे बऱ्याच अंशी तेच कारण आहे. एका- पक्षी जे मनोविकार आपल्या वंशजांना अगदी योग्य होते ते आपल्यामध्ये शिल्लक राहिले आहेत, ज्यांची तृप्ति पारध व लढाई करून होत असते; पण हे मनो- विकार समाजविरुद्ध वर्तन करावयास लावून अप्रत्यक्ष- ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४१७ रीत्या अनेक दुःखें उत्पन्न करीत असतात. दुसऱ्यापक्षी लोकसंख्या वाढल्यामुळे सारखी एकच प्रकारची मेहनत करीत राहणे आवश्यक बनले आहे; आणि रानट्यांना कामाचा जितका तिटकारा असतो किंवा असे तितका सुधारलेल्या माणसाला जरी मुळीच नाही, आणि थो- ड्यांना जरी त्यापासून सुखच होते, तरी नेहमी जितकें काम करण्याची माणसास जरूरी लागते तेवढे करण्या- पासून नेहमी आनंद वाटावा इतका पूर्ण मेळ तें काम करणे व त्याचे मनोविकार ह्यांमध्ये अद्यापि मुळीच ब- सलेला नाही. शिवाय असे ध्यानात घेतले पाहिजे की, जीवनार्थ कलहामुळे आधुनिक समाजांतील लोकांस ज्या औद्योगिक क्रिया करणे भाग पडते त्यांपैकी पुष्कळ घरांत बसून कराव्या लागतात; आणि ह्या क्रिया मूळ- च्या माणसांपासून वंशपरंपरेनें प्राप्त झालेल्या मनोवि- कारांकडून ज्यांना होकार मिळत नाही अशा आहेत इतकेच नाही, तर त्याच्याहूनहि पूर्वतर कालापासून जे मनोविकार आले आहेत व हाडी खिळले आहेत, व जे उघड्या हवेत गिविध जीवितास प्रवृत्त करितात,त्याच्याशी अगदी विरुद्ध आहेत. प्रकृतीच्या जरूयांना विरुद्ध असे जे हे उद्योग ते सारखे करीत राहणे भाग पडल्यामुळे दुय्यम दुर्मेळ व त्यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या योग्य धोरणांतील गैर व्यव- स्था उत्पन्न होतात. संवेदना नको म्हणत असतां कोंड- लेल्या हवेत बैठा उद्याग वर्षेच्या वर्षे करीत राहिल्याने अवनत शारीरिक स्थिति उत्पन्न होते, व त्या स्थितीत नव्या उत्पन्न झालेल्या ज्या शरीराच्या गरजा त्याच्या- ·४१८ मानसशास्त्राची तत्त्वें शी वंशपरंपरागत मनोविकार बरेच विसंवादी बनतात. प्रारंभी योग्य असलेली व खावीशी वाटणारी खायें पचत नाहीशी होतात. जे तरतरीत असतील त्यांना आनंद देणारी ताजी हवा इतरांस पडशी व सांधेदुख्या उत्पन्न करूं लागते. स्वाभाविक स्थितीत आरोग्यदायक असे जे : उद्योगसंचय व उत्क्षोभनसंचय ते ह्या अस्वाभाविक स्थि- तीत प्रकृति बिघडवू लागतात. ही सर्व अनिष्टं पूर्वज- प्राप्त मनोविकारांचे धोरण सारखं अवमानीत गेल्यामुळे जरी उत्पन्न झालेली असतात, तरी त्या मनोविकारांचे मार्गदर्शन कुचकामाचें होय हे सिद्ध करणारेच ते पुरावे आहेत म्हणून अखेरीस चुकीने मानिले जाऊ लागते. ह्या विवाडाचे आणखी एक उत्पाद्य कारण आहे. ज्या माणसांना त्यांची परिस्थिति त्यांच्या काही शक्तीं- कडून फाजील व दुःकदायक क्रिया दररोज, करावयास लावीत असते, आणि इतर शक्तींच्या योग्य व्यापारां- बरोबर येणाऱ्या आनंदांपैकी बहुतेकांना त्यांना अंतर- वीत असते, त्या लोकांना ज्या सुखकारक क्रिया कर- ण्याची सवड असते त्या त्यांच्या हातून फाजील हो- ण्याचा संभव उत्पन्न होतो. पुष्कळ वेळ पावेतों ज्ञान- वत्तेच्या असुखकारक अवस्थांचा अनुभव घेणे भाग पड- अवस्थेचे माणूस मोठ्या उत्सुकतेने ग्रहण करीत असतो; आणि दुसऱ्या सुखकारक अवस्थां- च्या अभावी जी क्रिया त्या अवस्थेस उत्पन्न करीत असेल तीच बेताबाहेर सारखी करीत राहून ती अवस्था तो कायम ठेवितो. अशा रीतीने विविध प्रकारचे अति- रेक उत्पन्न होतात. इतर मनोविकारांना योग्य क्रिया- ल्यानंतर सुखकारक ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४१९ क्षेत्रे सांपडली असती तर जे मनोविकार प्राण्यांस गैर- मार्गास न लावते ते हे अन्य मनोविकार दाबले असतां गैरमार्गप्रवर्तक होतात. आणि नंतर जे विमार्गप्रदर्शन बाकीच्या मनोविकारांची जबरीने अवज्ञा केल्यामुळे उ- त्पन्न झालेले असते, तें सक्रियमनोविकारांच्या माथीं मारिले जाते. प्रकृतिघटना व परिस्थिति ह्यांमध्ये नवीन समतोल उत्पन्न होऊन ह्या मोठाल्या व अनेक विसंगत- तांची दुरुस्ती होण्याचे काम मानवजातीत अनेक कार- णांनी फार मंदरीत्या चालते. ती कारणे अशी आहेत:- शरीर किंवा इंद्रियनाल जसें संमिश्र होईल त्या मानाने योग्यतमाच्या टिकावाने ते जाल परिस्थितीस अनुरूप बनणे कमी कमी सुलभ होऊन जातें ही गोष्ट माणसामध्ये अत्यन्त स्पष्टपणे दिसून येते. जे श्रेष्ठपणा त्यांच्याबरोबर अन्य कनिष्ठरणा असले तरी प्रत्येकी माणसांस टिकाव धरण्यास समर्थ करितात ते इतक्या पुष्कळ प्रकारचे आहेत की, सृष्ठीची निवड किंवा योग्य- तमांचा टिकाव हे एवढेच तत्त्व कोणताहि विशिष्ट अ- योग्यपणा दुरुस्त करू शकत नाहीं; आणि स्वतंत्रपणे कमजास्त होणारे त्या अयोग्यपणाबरोबर इतर अयोग्य- पणा माणसामध्ये असले तर, ( आणि असे बहुधा अ- सतातच ) ही गोष्ट ( दुरुस्तीचा अभाव ) विशेषतःच घडून येते. अप्रत्यक्ष समतोलनाचें ह्या बाबतींत दुय्य- मच महत्त्व असते; आणि म्हणून हा फेरवदल प्रत्यक्ष समतोलनाने उत्पन्न करावयाचा असल्यामुळे तो एरवी झाला असता त्याहून मंदरीत्या उत्पन्न होतो. शिवाय, ज्या परिस्थितीस आपण पुनः योग्य व्हावयाचे ·४२० मानसशास्त्राची तत्त्वे तीहि बदलत असते. मानवी स्वभावांत होणारा प्रत्येक बदल आणखी सामाजिक बदल. उत्पन्न होण्याचे काम सुलभ करितो. प्रकृतिबदलाबरोबर परिस्थिति बदलते. म्हणून पुनर्मेळामागन पुनर्मेळ येत असतो. शिवाय, बहुतेक बाबतीत अयोग्य असतील अशी माणसे मरूं दिल्याने योग्यतमांच्या टिकावापासून पुनर्मेळ बसण्यास जी मदत व्हावयाची तीहि बऱ्याच अंशी होत नाही. उलट, दुर्बल व आळशी अशा माणसांना योग्य व उ- योगी अशा माणसांचे नुकसान करून जिवंत राहण्यास व संतत्युत्पादन करण्यास समाजाकडून कृत्रिमरीत्या मदत केली जाते. एवंच मानवजातीत सुर्वे व हितकारक क्रिया आणि दुःखें व अहितकारक क्रिया ह्यांमधील स्वाभाविक संबं- धांत मोठा व घोटाळ्याचा विचाड उत्पन्न झाला आहे, व तो फार काल तसाच राहणार; पण ह्या विधाडामुळे स्वाभाविक संबंध इतके झांकले जातात की, खरे संबंध त्यांच्या उलट आहेत अशी मासाची कल्पना बनून जाते. ह्यामुळे अर्धवट रीत्या कबूल केला जाणारा असा समज सामान्यतः दृष्टोत्पत्तीस येतो की, दुःखकारक क्रिया फायदेशीर असतात, आणि सुखकारक क्रिया नुकसान करणा-या असतात; आणि जो देव माणसांनी तृप्तीची साधनें मिळविण्याची खटपट केल्यास रागावतो, आणि विनाकारण वासनांची अतृप्ति ठेवल्यास आणि शिवाय शरीरास तीक्ष्ण वेदना करून घेतल्यास संतोष पावतो त्याची पूजा करण्यास जे धर्म सांगतात ते ह्या समाजास उचलून धरितात.

·४२१ मुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ७०. पण ह्या ठिकाणी उत्क्रान्तिविषयक सामान्य मतापासून निघणारा जो सिद्धान्त त्याचाच स्वीकार आपण करितों; तो सिद्धान्त असा की, सुखें ही जी- वितसंघारक क्रियांची उत्तेजक असतात, आणि दुःखें ही जीवितसंहारक व्यापारांची बंदी करणारी असतात. जीवितसंधारणेचे धोरण संज्ञायुक्त हलक्या प्राण्यां- मध्येच इष्टहेतुसाधक म्हणून दृष्टोत्पत्तीस येते असे नाही, तर ज्या व्यापारांवर जीवित अगदी निकटपणे अवलंबून आहे त्या व्यापारांच्या संबंधाने निःसंशय माणसाच्या संबंधानेंहि तें इष्टहेतुसाधक आहे. आणि जी नियमनस- रणी अत्यन्त आवश्यक क्रियांच्या संबंधाने फलप्रद ठ- रते ती त्या क्रियांपासून उत्पन्न होणाऱ्या क्रियांच्या सबधान फलप्रद ठरण्यास उलट केली पाहिजे अशी कल्पना आपणास करता येत नाही. आणखी एक गोष्ट एथें ध्यानात घेतली पाहिजे. कोणी कदाचित् असे गृहीत करील की, फायदेकारक क्रिया ज्या साधावयाच्या त्या व्यक्तीस फायदेकारक अशा होत; पण तसे नाही, तर त्या जातीस फायदे- कारक असल्या पाहिजेत. ह्या दोन गोष्टी एकच आहेत असें मुळीच नाही. काही विशिष्ट कालापर्यंत-म्हणजे व्यक्ति तरुण असून प्रजोत्पादक झाली नाही तोपर्यंत तिचे कल्याण व जातीचे कल्याण ही एकच असतात; पण प्रजोत्पादनाचे वय प्राप्त झाले म्हणजे व्यक्तीचे व जातीचे हित ही भिन्न भिन्न होऊन परस्पर विरुद्धहि होऊ शकतात. वास्तविक रीत्या पाहतां, ती परस्परविरुद्धच ज्यास्त वेळां दिसून येतात. ज्या विशेष हलक्या दर्जा- ३६ ·४२२ मानसशास्त्राची तत्त्वे च्या प्राण्यामध्ये त्याचे शरीर भेदून त्याचे दोन जीव होतात, व तो प्राणी स्वतः मरतो, त्याच्याच ठिकाणी ही गोष्ट दृष्टीस पडते असे नाही, तर जेथे प्रजोत्पादन नरमादीसंयोगापासून होतें अशा बिनमणक्याच्या प्रा- ण्यामध्येहि हीच गोष्ट बरीच सामान्यतः दिसून येते; कारण तेथेंहि आईबापांचा मृत्यु हा प्रजोत्पत्तीचा नेह- मींचाच परिणाम दिसून येतो. कीटक नामक मोठ्या वर्गामध्ये उपजातींची संख्या प्राण्यांच्या इतर सर्व उप- जातींच्या संख्येहून मोठी असून त्या वर्गाच्या संबंधाने असा नियम दिसतो की, नवी पिढी उत्पन्न होईपावेतोंच नराने जगावे, आणि मादी अंडी घातल्याबरोबर मरावी. पण असल्या ठिकाणी नवीन पिढीचे कल्याण जुनी पिढी जिवंत राहण्यावर अवलंबून नसते. जेथें, उदाहरणार्थ उच्चतर प्राण्यामध्ये, संतति लहानाची मोठी करावयाचे काम जनकांकडे असते तेथे योग्यतमांच्या टिकावाच्या तत्त्वास अनुसरून प्रकृतिवटनाविषयक असा समतोल स्थापन झाला पाहिजे की, पृष्ठभागस्थ व मध्यस्थ मनोविकारांस ज्या अनुसरून वागण्याने उपजाति कायम राहते, ते आईबापांस घातक असू नये, किंवा फारसे नुकसानकारकहि असू नये. आणि जेथे-जसें उच्चतम प्राण्यामध्ये क्रमाने येणाऱ्या विणी किंवा व्यक्ती काही वर्षांच्या अवधीत उत्पन्न होतात, आणि ज्या ठिकाणी विशेषतः क्रमाने येणान्या व्यक्तींची जोपासना दीर्घका- लपर्यंत करावी लागते, तेथे ती करण्यामध्ये गर्भित हो- णारे समाधान आईबापांच्या कल्याणाशी सुसंगत असले पाहिजे ( म्हणजे त्यापासून त्यांचे कल्याणच झाले पा- ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४२३ हिजे ). ह्या ठिकाणी योग्यतमांचा टिकाव याचा आव- श्यक परिणाम म्हणून मनोविकारांच्या धोरणाने वागणे व्यक्तीस फायदेशीर झाले पाहिजे, असे जरी आपणास • अनुमान करता आले नाही, तरी ते वागणे व्यक्तीचे नुकसान तरी करणारे नसले पाहिजे, एवढे तरी अनुमान आपल्यास करता येईल. मानवजात सामाजिक परिस्थितीस योग्य होत असतां ज्या अनेक नियमबाह्य गोष्टी दिसतात त्या संक्रमणवि- पयक आहेत असे समजून, आणि आतां सांगितलेली विशेष गोष्ट ध्यानात ठेवून आपणास असा सिद्धान्त क- रता येईल की, प्रजोत्पादनाचे वय प्राप्त होईपर्यंत ज्या कृती व्यक्तीस व उपजातीस नुकसानकारक असतील त्यांची सहचारी दुःखें असतात ( त्यांबरोबर दुःखें उ- त्पन्न होत असतात ), आणि त्या दोघींनाहि फायदे- शीर कृतींची सहचारी सुखं असतात; आणि प्रजोत्पा- दन सुरू झाल्यानंतर हेच संबंध जरी सुरू राहातात तरी मनोविकार व कृती ह्यांच्यामध्ये जे नवे संबंध तेव्हां उत्पन्न होतात ते उलट प्रकारचे असण्याचा संभव अ- सतो, पण संज्ञायुक्त प्राण्यांच्या उच्चतर नमुन्यांमध्ये हा उलटेपणा असण्याचा संभव नाही. ७१. आणखी एका प्रश्नासंबंधाने चार शब्द एथें सांगितले पाहिजेत. तो प्रश्न असा की, मानसिक दृष्टया विचार करतां सुखें व दुःखें ह्यांची अंतःस्वरूपें काय आहेत ? ह्या प्रश्नाचे उत्तर देणे अशक्य दिसते, व सरते- शेवटीं कदाचित् तसेंच ठरेल. साहेब म्हणतात, एथे त्याचे उत्तर देण्याचा यत्न न करता मी तीन सजातीय गोष्टी ·४२४ मानसशास्त्राची तत्त्वे एथे थोडक्यांत निरूपितों, व त्यांवरून, त्या प्रश्नास जर उत्तर असेल तर ते कोणत्या मार्गाने गेले असतां सांप- डेल, ह्याचेहि दिग्दर्शन होईल. सुखें व दुःखें आपण ज्या मनोविकारांशी बहुधा एक- रूप म्हणून समजत असतो त्यांपासून सुखें पुष्कळ अंशी आणि दुःखें कांही अंशी पृथक् असतात. जर एकादा गोड आवाज कानी आला तर ज्ञानवत्तेची सुखकारक अवस्था उत्पन्न होते; पण तोच आवाज जर सारखा कानी येत राहिला किंवा वरचेवर येत राहिला तर ज्ञानवत्तेच्या अवस्थेचा सुखकारकपणा मात्र नाहीसा होतो, पण दुसरा कांहीं बदल त्या अवस्थेत होत नाही. एकादा सुंदर रंग दृष्टीस पडला तर आनंदाची चमक उत्पन्न होते; पण दीर्घकाळपर्यंत तो रंग डोळ्यापुढे राहिल्यानंतर त्याच्या जातीची ज्ञानवत्ता तेवढी कायम राहते; व आनंद निघून जातो. तद्वतच, आपण काही गोड पदार्थ चाखीत राहिले तर काही वेळानें तो चाखल्यापासूनची तृप्ति नाहींशी होते, जरी गोडपणा कायम राहतो. सरतेशेवटी गोड- पणाचीहि जाणीव नष्ट होते हे खरे आहे; पण तसे हो- ण्यापूर्वी त्याच्या सेवनाने तृप्ति वाटण्याच्या ऐवजी ओकारी यावयास लागलेली असते. दुःखांमध्ये ह्याशीच समान्तर अशा गोष्टी इतक्या ठळकपणे दिसत नाहीत; पण हे लक्षांत आणणे कठीण नाहीं की, काही अंग ठेचलें किंवा भाजलें तर स्थानिक वेदनेखेरजि विशिष्ट स्थानीय नाहीं अशी एक वेदनावस्था उत्पन्न होते. ह्या सजातीय सत्यांपैकी दुसरे सत्य असे आहे की, मुखसंवेदना,आणि दुःखसंवेदना ह्या प्राप्त करून घेतां ·सुखसंवेदना व दुःखसंवेदना ४२९ येतात-म्हणजे, प्रारंभी ज्या मनोविकारांपासून त्या प्राप्त होत नव्हत्या त्यांच्यापासून त्या प्राप्त करून घेता येऊ लागतात. तंबाकू ओढणारे, तपकीर ओढणारे आणि तं- बाकू खाणारे ह्यांच्या उदाहरणावरून असे दिसते की, जी संवेदना प्रारंभी सुखकारक नव्हती तिचा पुनःपुनः सारखा घेतलेला अनुभव तीस सुखकारक करितो, जरी ती संवेदना स्वतः बदलत नाही. अनेक प्रकारची खायें व पेये यांचे असेंच आहे; त्यांची रुचि प्रारंभी वाईट लागत असतां ती सारखी सेवीत राहिल्याने फार रुचि- कार लागू लागतात. संवयीच्या परिणामांविषयींच्या ज्या नेहमीच्या म्हणी त्यांवरून इतर प्रकारच्या मनो- विकारांच्या संबंधानेंहि हे खरे असल्याचे लोकांच्या च्यानांत आल्याचे दिसते. जे मनोविकार प्रारंभी सुखकारक होते किंवा कांहींच प्रवृत्ति उत्पन्न न करणारे होते, ते तीक्ष्णवेदनाकारक करता येतील अशाबद्दल आपल्यास पुरावा सांपडत नाही. पण जो मनोविकार पूर्वी सुखकारक होता त्यापासून अभिन्न अशी तिटकारा नामक ज्ञानवत्तेची अवस्था करता येते अशाबद्दल पुरावा सांपडतो. औषधांबरोबर ने गोड पदार्थ मुलांस दिले अस- तील त्यांबद्दल ती अत्यन्त तिटकारा दर्शवितात ह्यावरून हे दिसते; आणि बहुतेक प्रत्येकजण आपल्या स्वताच्या अनुभवावरून असाच दुसऱ्या प्रकारचा तिटकारा उत्पन्न झाल्याचे उदाहरण देऊ शकेल. ह्या सजातीय सत्यांपैकी तिसरे सत्य असे आहे की, सुखें ही ती उत्पन्न करणारे जे मनोविकार त्यांहून एकमेकां- शी ज्यास्त सदृश असतात, आणि दुःखांमध्येहि अस- ·मानसशास्त्राची तत्वे लीच गोष्ट पाहिल्यास दिसून यते. वनशाभेचा भव्य दे- खावा पाहून जी आनंदाची लाट उत्पन्न होते ती सुस्वर गायन ऐकून उत्पन्न झालेल्या आनंदाच्या लाटेसारखीच पुष्कळ अंशी असते. एकादा मायाळूपणाचा शब्द किंवा अत्यन्त कवित्वपूर्ण विचार ह्यांनी उत्पन्न केलेल्या सुख- कारक मनोविकारांमध्ये निकटसादृश्य असते. एकादा सुंदर सुगंध जो आनंद उत्पन्न करितो तो देखील ब- याच अंशी तशाच प्रकारचा असतो हे तो घेतल्याबरो- बर चेहऱ्यावर जी मुद्रा उत्पन्न होते ती पाहिल्याने लक्षात येणार आहे. पुष्कळ आनंद उत्पन्न करणाऱ्या सर्व प्रकारच्या वस्तूंस व कृतींस गोड, मधुर, इत्यादि ने शब्द आपण वरचेवर लावितों त्यावरून देखील हैं सादृश्य आपण लक्षात घेतों असें दिसून येते. वे- दनांमध्ये हे सादृश्य ह्याच्याहूनहि ज्यास्त' स्पष्टपणे ल- क्षात येते. जरी उष्णता, दाब, आणि स्नायुविषयक ताण ह्यांच्या सामान्य मनोविकारांचे एकमेकांशी फार अल्प साम्य असते, तरी जेव्हां ते मनोविकार बरेच तीक्ष्ण होतात तेव्हां त्यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या वेदना जवळजवळ परस्परसदृश असतात. पृष्ठभागस्थ सर्व वेदना व अंतस्थ सर्व वेदना तीक्ष्ण झाल्या म्हणजे त्या स्पष्टपणे एककुटुंबीय दिसू लागतात. ह्या तीन गोष्टींचा एकत्र विचार केला म्हणजे असा संशय साधार उत्पन्न होतो की, सुखसंवेदना व दुःख- संवेदना विशिष्ट उत्तेजकांनी प्रत्यक्ष जागृत केलेल्या मनोविकाराच्या स्थानिक व ठळक अंगांच्या जरी कांहीं अंशी बनलेल्या असतात, तरी त्या मुख्यत्वे नसल्या ·सुखसंवेदना वे दुःखसंवेदना ४२७ तरी बऱ्याच अंशी, मज्जाजालाच्या सामान्य उत्क्षोभ- नाने अप्रत्यक्षरीत्या जागृत झालेल्या मनोविकाराच्या दुय्यम अंगांच्या बनलेल्या असतात. हे खरे मानण्यास ह्या ग्रंथाच्या पुढच्या एका भागांत आपणास आणखी कारणे आढळून येतील.

·परिशिष्ट स्पेन्सर साहेबांचे शारीरिक विशेष आणि त्यांचे काही परिणाम साहेब म्हणतात, काही वर्षांपूर्वी असे कोणी म्हट- लेले माझ्या पाहण्यांत आले की, चरित्रकार ज्यांची चरित्रे लिहितात त्यांच्या शारीरिक विशेषांचे योग्य वर्णन ते करीत नाहीत. चरित्रनायकाच्या बाह्यस्वरूपा- च्या संबंधाने ते बहुधा थोडें-फार सांगत असतात, पण त्याच्या शारीरिक घटनेच्या संबंधानें बहुधा कांहींच सांगत नाहीत. पण ह्या दोन्ही गोष्टी माणसाच्या वि- शिष्ट चरित्राला कमज्यास्तप्रमाणे कारणभूत होत अस- ल्यामुळे दोन्हींचे वर्णन चरित्रांत केले पाहिजे. ही गोष्ट ह्यांनी ध्यानात आणून आपल्या शारीरिक वटनेच्या संबंधाच्या महत्त्वाच्या गोष्टी टिपून ठेविल्या आहेत, त्या एथे नमूद करूं. यांची पूर्ण वाढ झाल्यावर यांची उंची पांच फूट दहा इंच होती हे ह्यांनी आत्मचरित्रांत सांगितलेंच आहे. शिवाय लहानपणी ह्यांच्या तंगड्या विशेषच लांब होत्या हेहि कदाचित् तेथे सांगितलेलेच आहे. हे शा- ळेतल्या इतर पोरांच्या पुढे धावू शकत ह्याचे कारण बहुधा हाच शारीरिक विशेष असावा. पुढे हे जसे व- यांत यावयास लागले तसे शेवटी शेवटीं वर्षास तीन ·परिशिष्ट ४२९ इंच ह्या मानाने झपाट्याने वाढू लागले, आणि ह्याचे कारण ह्यांच्या शरीराच्या मधला सोंट तंगड्यांपेक्षा ज्यास्त जलद वाढू लागला हे असावे. सरते शेवटी ह्यां- च्या शरीराचे निरनिराळे भाग सरासरी असावे तेवढा- लेच बनले, तथापि इंद्रियविषयक पूर्ण समतोल उत्पन्न होण्यास छाती जेवढी मोठी असावयास पाहिजे तेवढी बहुधा नव्हती. आईबाप व दोन्हींकडची आना आजी ह्यांप्रमाणे हे अंगाने सडपातळ असत, कदाचित् बारीक म्हटल्यासहि चालेल. ह्यांच्या एकंदर पूर्ण वयांत ह्यांचे वजन सत्तर शेरांपेक्षां अंमळच ज्यास्त असे ह्यावरूनहि ही गोष्ट व्यक्त होते, कारण पांच फूट दहा इंच उंची- च्या माणसाचे योग्य वजन म्हटले म्हणजे ह्याहून सात- आठ शेर ज्यास्त पाहिजे. दुसरी एक गोष्ट अशी सां- गावयास पाहिजे की, ह्यांचे हस्तपादादि अवयव पूर्ण वाढीस आल्यानंतर देखील असावे त्याहून बारीक असत, आणि ह्यांचे हात तर विशेषच लहान असत, म्हणजे पुरुषाचे असावे त्याहून बरेच लहान असत. ह्यांची शारीरिक शक्ति मोठी नसली तरी चांगली असे हे ह्यांस आपल्या एवढ्या दीर्घकालीन कारकीर्दी- वरून स्पष्ट दिसून येत होते. अगदी वाळपणी हे दुबळे असत, ते इतके की, हे मोठे होतील की नाही ह्याचीच शंका होती अशा गोष्टी यांच्या कानावर आल्या होत्या; पण त्या खऱ्या असतील असें मानण्यास यांस कांहीं कारण दिसत नव्हते. आतां ही गोष्ट खरी आहे की, लहानपणी यांचा बाप ह्यांना धडे पाठ करावयास लावून ह्यांच्या मेंदूस शीण द्यावयास तयार नसे; पण ह्या त्या- ·परिशिष्ट- च्या मनाईव्यतिरिक्त ह्या गोष्टीबद्दलचा इतर काही पुरावा ह्यांस आठवत नसे. ह्यांस पाहिजे तसे भटक- ण्यास परवानगी असे, आणि मुलांस होणाऱ्या सामान्य रोगांपासून हे इतर मुलांहून ज्यास्त मुक्त असत. आतां ह्यांच्या अंगवर्णासंबंधाचे काही विशेष सांगू. ह्यांचे केस पिंगट असत, आणि ह्या पिंगटपणाचा रोख फिकेपणापेक्षा काळेपणाकडेच ज्यास्त असे. ह्यांच्या गा- लावर नेहमीच थोडीशी लाली दिसत असे. ज्यांची प्रकृति फारच सशक्त असते त्यांच्या गालांचा जसा कातड्याच्या कागदासारखा रंग असतो तसाहि ह्यांच्या गालांचा नव्हता, किंवा ज्याची उत्तम प्रकृति असेल त्याचा अगदी लाल असतो म्हणून सांगतात तसाहि न- व्हता. दुसरी एक गोष्ट एथे नमूद करणे योग्य दिसते की, मध्यम व उतार वयांत ह्यांच्या चेहन्यांत म्हण- ण्यासारखा फरक मुळीच झाला नाही. ह्यांच्या उतार वांत जो ह्यांना पाही तो असें म्हणे, तुम्ही वयाने आहां त्यापेक्षा दहा वर्षांनी लहान दिसतां. ह्यांच्या मते ह्या गोष्टीची तीन कारणे असावी. “ समाजस्थिति" हा ह्यांचा ग्रंथ प्रसिद्ध झाल्यावर ह्यांच्या संबंधाने अशी टीका होत असे की, नेहमी विचार करणाराच्या कपाळा- वर जसल्या रेषा दिसाव्या तशा ह्यांच्या दिसत नाहीत. ह्या रेषा अगदी अखेरपावेतों ह्यांच्या कपाळाबर कधीच दिसल्या नाहीत. ह्याचे कारण ह्यांच्या आत्मचरित्रांत सांगितल्याप्रमाणे हे होते की, ह्यांचा विचारव्यापार जो नाले तो नबरीचा नसून स्वैच्छिक असे; आणि त्यामुळे जोराची सानसिक क्रिया होऊन चेहऱ्यावर जसले. घरे ·परिशिष्ट पडतात तसले ह्यांच्या चेहऱ्यावर पडलेले नव्हते. दुसरें कारण असें असावें की, ह्यांचे मजबूत डोळे प्रकाश कितीहि चक असला तरी आकुंचन पावत नसत, आणि म्हणून डोळ्यांत येणारा प्रकाश कमी करण्याकरितां ते आं- वळण्याची संवय पडल्याने त्यांच्या कोंपन्यांना जसल्या चिरम्या पडतात तसल्या ह्यांच्या डोळ्यांना पडलेल्या नव्हत्या; आणि म्हणून ह्यांच्या चेहऱ्यावर : कावळ्या- चे पाय ' उत्पन्न झालेले नव्हते. आणि तिसरी गोष्ट ही की, अखेरपर्यंत ह्यांचे सर्व दांत कायम होते. ज्या दांतांची वरची टोंके नष्ट झाली होती त्यांची देखील मुळे कायम राहिलेली होती, आणि म्हणून दाढांचा आश्रय नाहीसा झाला म्हणजे गाल जसे बसतात तसे ह्यांचे बसलेले नव्हते. ह्यामुळे ह्यांच्या चेहऱ्याचा मूळचा वृद्ध माणसाचा साधारणपणे राहतो त्याहून ज्यास्त अंशाने कायम राहिला होता, ज्ञानतंतुविषयक आजार ह्यांस होईतों पावेतों ह्यांची प्र- कृति चांगली असे. अंगयष्टि जी मजबूत असे ती अंगांत तु- डुंब भरून वहाणारी ताकद असावी अशा अर्थाने नव्हे, तर ताकदीचा अंगांत बराच सांठा असावा ह्या अर्थाने होय. पूर्व वयाप्रमाणे उत्तर वयांतहि त्यांच्या शरीराची व मना- ची स्थिति नेहमी समताविशिष्ट किंवा स्थिर असे.शारीरिक व मानसिक उत्साहास कधी मोठ्या उकळ्या फुटाव्या, आणि कधी अगदी ओहोटी लागावी असें ह्यांचे कधी होत नसे; तर उत्साहाचा प्रवाह ह्यांच्या ठिकाणी नेहमी बेताचा, पण जीवितव्यापार चालण्यास.पुरेसा, चालू असे. ह्याचा एक परिणाम असा झाला,की, ह्यांचे अगदी आकार ·४३२ परिशिष्ट वृद्धवय झाले तरी सर्व प्रकारच्या कर्मणुकींची ह्यांची होस कायम होती. पुष्कळ लोक उतार वयांत अशा गोष्टींच्या संबंधानें निरुत्साह होतात तसें ह्यांचे झाले नाही. म्हणून प्रकृति अगदी विवडेपावेतों हे नाटके, जलशे, वगैरे पहावयास जातच असत; आणि चांगले नाटक पहाणे ही एक आयुष्यातील अत्यन्त सुखाची गोष्ट होय असें यांस लहानपणी जसे वाटे तसें वृद्ध- पणींहि वाटे. त्याप्रमाणे वृद्धवयामुळे हे अशक्त होईतों- पावेतों मासे धरणे वगैरे कर्मणुकीचे उद्योग ह्यांचे सुरूच असत, व त्यांपासून ह्यांस सुखहि होई. ज्या मित्रांना धंद्याखरीज इतर व्यासंगांचा कंटाळा आला असेल त्यांना हे असे सांगत की, कर्मणुकी अगदी सोडून देणे हे केवळ नफ्यातोट्याच्या दृष्टीने देखील चुकीचे आहे; कारण प्रकृति बिघडून काम सोडून देणे जेव्हां भागच पडते तेव्हां अशा माणसास सुखाने काल घालविण्याचे साधन कांहींच रहात नाही. “जितके दिवस साधेल तितके दिवस आपले पोरपण कायम ठेवा" असा यांचा सर्वास उप- देश असे. शारीरिक शक्ति कायम होती तोपावेतों बिलियर्डस् " वगैरे खेळहि हे खेळतच असत. सर्वात विशेष महत्वाची गोष्ट ही की, शहर सोडून खेड्या- पाड्यांत रहाण्यापासून ह्यांस शेवटपर्यंत सुख होई; आणि प्रत्येक उन्हाळ्यात कोठे तरी खेड्यावर जाणे ही सर्व वर्षातील फार सुखाची गोष्ट म्हणून ह्यांस वाटे. खेड्या- वर गेले म्हणजे तेथे ज्या मजा मारावयास मिळतात त्या ह्यांस किती आवडत हे ह्यावरून दिसते की हे ऐंशी वर्षांचे झाले तरी फराळाचे सामान बरोबर घेऊन कोठे- ·परिशिष्य तरी चौघांसह डोंगरावर वगैरे जाऊन तेथे ते खाणे ह्यांस फार आवडे. . वर सांगितल्याप्रमाणे ह्यांचा उत्साहप्रवाह बेताचाच असल्यामुळे हे अनावश्यक उद्योग कधी करीत नसत. 'कांही लोक असे असतात की, त्यांचा उत्साह तुडुंब भर- लेला असल्यामुळे त्यांना काही तरी क्रिया करीत रहाणे जरूर पडते, आणि म्हणून काही उपयुक्त काम नसले तरी ते निर्हेतुक हालचाली करीत राहतात. ह्यांचे असे कधीहि नसे. उलट, ह्यांचा कल नेहमी निरुद्योगी रहा- ण्याकडे असे. विशेष इष्ट असा कांही उद्देश साधाव- याचा असेल तरच ह्यास उद्योगाची प्रेरणा होई; आणि अशा प्रसंगी देखील उद्देशसिद्धयर्थ योग्य ती मेहनत करण्यास हे नाखुशीनेच लागत. ही गोष्ट ह्यांनी मुद्दामच नमूद करून ठेविली आहे; ह्याचे कारण है की, लोकांना हाांच्याबद्दलचा समज अगदी उलट असे. ह्यांनी केलेले अनेक ग्रंथ, त्यांमध्ये ग्रथित केलेली विविध व विपुल माहिती, आणि त्यांत दिसून येणारा जवर विचारसंचय हांकडे पाहून लोकांस अवश्य असे वाटे की, हे दीर्घोद्योगी असलेच पाहिजेत. पण हा समज अगदी चुकीचा असे. ह्यासंबंधाने, हे म्हणतात, पहिली गोष्ट ही ध्यानात घ्यावयाची की, मी जे काही केले आहे ते केवळ मोठा एक उद्देश साधाव- याचा अशा हेतूच्या दाबाखाली केले आहे; आणि असा दाब असताहि ते फार बेताचा उद्योग करूनच आहे. आता हे खरे आहे की, विचार करण्याचा उद्योग माझा सतत चाले; आणि विचार करण्यांत (हे विचार ·परिशिष्ट लहानपणी मनोराज्यरूपा असून पुढे त्यांस उच्चतर स्वरूप आले. ) मला आनंद होई म्हणूनच काही अंशी कृति करण्याकडे कल नेहमी कमी होत असे. माझ्या कारकीर्दीला विशिष्ट स्वरूप येण्यास बहुधा हे कारण बऱ्याच अंशी झाले असावें. मी जर विशिष्ट उत्साह- युक्त असतो तर अनियमितपणे, आणि प्रथम विशेष मनांत न धरतां, चालविलेल्या ज्या निमूटपणाच्या विचारांमुळे मी केलेले काम माझ्या हातून झालेले आहे ते विचार माझ्याकडून झाले नसते." फार उत्साहाच्या नव्हे, पण इंद्रियदृष्ट्या निरोगी, अशा ह्यांच्या प्रकृतीचा एक विशेष हा असे की, त्वरना- लांतून जी इंद्रियें उत्पन्न होतात ती यांची चांगली वाढ- लेली होती. उदाहरणार्थ, हे बत्तीस वर्षांचे होत तों- पावेतों एकादा दांत किडावयास लागल्याचे कांहींच चिन्ह ह्यांच्यांत दिसत नव्हते. ह्यांना एकादा दांत उपटून का- ढण्याचा किंवा घट्ट बसविण्याचा कधी प्रसंग आला नाही. डोळे देखील त्वग्नालजन्य इंद्रिय असून त्यांचेहि असेच असे. ते कधीहि बिघडले नाहीत. व्यायशी व- पांच्या पयांत देखील ह्यांस चष्म्याखेरीज वाचता येई. कधी कधी हे चष्मा लावीत, पण त्याची यांस इतकी मोठी गैरसोय वाटे की, एकंदरीत चष्मा नच लावणे ह्यांस बरे वाटे. अगदी उतार वय होई तोपावेतो यांना चक्क उजेडांत राहणे फार आवडे. पुष्कळ लोकांना झक उजेड लहान वयांत देखील नकोसा असतो, तसे ह्यांस कधीच झाले नाही. ह्यांच्या कानांचीहि गोष्ट अ- शीच होती. ह्यांच्या सहवासांतले लोक ह्यांना असें म्ह- ·परिशिष्टा णत की, तुह्मास उत्तम ऐकू येम. त्वग्नालापासून उ- त्पन्न झालेली जी ही दात, डोळे, व कान ही इंस त्यांच्या ह्या पूर्ण वाढीत आणि दीर्घकाल टिकण्यांत कांहीं अर्थ आहे की काय ? त्यांत गर्भित अर्थ असा दिसतो की, ह्यांची शारीरिक वाढ चालली असतां शरी- राच्या वरच्या भागाच्या पोपणांत कमतरता मुळीच आली नव्हती. साहेब म्हणतात, वर सांगितलेल्या गोष्टी नमूद कर- प्यांत माझा एक हेतु असा आहे की, यापुढे माझ्या चरित्रांत झालेल्या काही विशेष गोष्टी सांगून त्यांचा माझ्या प्रकृतीवर आणि कारकीर्दीवर बहुधा काय परि- णाम झाला असावा हे दाखवावयाचे. पहिली गोष्ट; ह्यांच्या आत्मचरितांत सांगितलेला, चालण्याच्या संबंधाचा वयाच्या तेराव्या वर्षी यांनी केलेला मोठा पराक्रम होय. आपल्या शरीराला ह्यांनी असा हा एकदम जबर ताग दिल्यामुळे ह्यांच्या प्रकृ- तीत बाहेरून जरी बिघाड झालेला दिसला नाही तरी काही बिघाड झालाच असला पाहिजे. आता अशा व. यांत इतका दीर्घकालिक श्रम यांस करता आला है विलक्षण आहे; आणि त्यामुळे हे म्हणतात, माझ्या ई- द्रियरचनाविषयक वाटीत कांहीं अपूर्णपणा आलाच असला पाहिजे. २. " मानसशास्त्राची तत्त्वे " लिहून काढिल्या- मुळे ह्यांच्या प्रकृतीस जो मोटा धक्का बसला तो स्वि- सर्लद देशांत जाऊन आल्यावर बसला. या बेताच्या श्रमांनी जे हे ह्यांच्या प्रकृतीचे धाबें इतके दणाणले, तें ·४३६ पूरिशिष्ट वर सांगितलेल्या कारणाळे ह्यांच्या पोटांतील इंद्रियांस आणि विशेषेकरून त्यांतील मुख्य इंद्रियांस जर इजा झाली नसती तर बहुधा दणाणले नसते. तेव्हापासून ह्यांच्या एकंदर कारकीर्दीत ह्यांना रात्रभर स्वस्थ अशी झोप कधींच लागली नाही. तेव्हांपासुन ह्यांना पुरेशी झोंप कधीच लागत नसून लागे तीहि राहून राहून थोडी थाडोच लागत असे. अर्धवट जागे असून मध्ये मध्ये ह्या कुशीवरून त्या कुशीवर वळावे अशा प्रकारची ह्यांची ही मोडकी झोंप नसे; तर वरचेवर ह्यांची झोप मोडून त्या वेळी झोप येते असे ह्यांस मुळीच वाटत नसे; आणि कधी कधी तर रात्रच्या रात्र झोप येत नसे. ह्यांना जी झोप लागे ती आतां आपण झोपी जाणार असें अगोदर काही वेळ वाटल्यावांचन ( डोळे मिटावयास लागल्या- वांचून ) एकदम लागे, आणि हे जागे होत तेव्हां एकदम अगदी पूर्णपणे जागे होत. प्रत्यक्ष झोप लागण्याच्या पूर्वी काही वेळ डोळे मिटावयास लागणे, आणि पूर्ण- पणे जागे होण्यापूर्वी काही वेळ अर्धवट जागे होणे ही जी चांगल्या प्रकृतीची स्थिति ती ह्यांस वयाला पाउ- णशे वर्षे झाल्यावरच प्राप्त झाली. ह्यांच्या अल्पचरित्रांत सांगितलेलेच आहे की, वर सांगितलेला ह्यांच्या प्रकृतीत एकदम बिघाड झाल्या- नंतर अठरा महिनेपर्यंत ह्यांनी काही केले नाही. त्या अवधीत एकाद्या वर्तमानपत्राचा देखील एकादा रकाना वाचल्यास डोके भरून आल्यासारखे ह्यांस वाटे. आणि पुढे देखील.१८५६-५७ च्या हिवाळ्यांत ह्यांनी "प्रगति, लिचा नियम व कारण" हा निबंध लिहावयास घेतला ·परिशिष्ट तेव्हा ह्यांना त्याबद्दल जे श्रम पडत ते असह्यच वाटत. तथापि त्याचा एकंदर परिणाम हितकारक झाला, সাটা तेव्हापासून ह्यांनी आपले लिहिण्याचे काम हळूहळू पुनः सुरू केले. ज्ञानतंतुविषयक अशी ही क्षीणता यांस आल्यानंतर आणि झोपेची सांगितल्यासारखी रड उत्पन्न झाल्यानं- तर (रात्रींतून ह्यांना थोडी थोडी मोडकी झोप एक- दर तीन, चार, किंवा पांचच तास लागत असे.) दे. खील, चांगलीशी दिसणारी प्रकृति ह्यांची राहिली ह्याचे आश्चर्य वाटते. ह्यांची स्नायुविषयकशक्ति कधी कमी झाली नाही हे ह्यावरून दिसते की, तीन मजल्याच्या पायया एकदम दोन दोन चढत जावयाच्या असा ह्यां- चा प्रघात असून, तसे करणे वयाच्या साठाव्या वर्षी देखील ह्यांस जड वाटत नसे. ह्याचे मुख्य कारण हैं होते की, ह्यांची प्रकृति एवढी बिघडली तरी पचनकि- या बिघडली नव्हती. पूर्वी ह्यांची अपचनाची तक्रार कधीच नसे, आणि प्रकृतींतील विवाडानंतरहि हीच सु- पचनाची स्थिति कायम राहिली. पूर्ण पचनशक्तीमध्ये थोडीशीहि वाण पडल्याचे एका चिन्ह जे ह्यांच्या प्र- थम नजरेस आलें तें चाळिसाव्या वर्षी आले. कारण त्या वेळी ह्यांच्या असें अनुभवास आले की, रात्री उ- शीरां नेवल्यास त्या वेळी वासराचे मांस खाल्लेले पचत नाही. तेव्हापासून पुढे पचत नाही ह्या मुद्यावर कोण- त्याहि प्रकारचे अन्न ह्यांनी वजिलें नाहीं; म्हणून पुष्कळ लोक मध्यम वयांत देखील जे पदार्थ खावयाचे टाकतात ते हे वृद्धपणी देखील खात असत. एवंच, रात्री वाईट ·परिशिष्ट गेल्याने जे ह्यांच्या प्रकृतीचे नुकसान होई ते चांगल्या पचनामुळे शरीरीस रक्ताचा पुरवठा चांगला होऊन पु- ष्कळ अंशी भरून येई हे उघडच आहे. शरीरघटकां- तील झीज भरून येण्याची क्रिया जशी झोपेत सुरू अ- सते तशी जागेपणींहि असते, आणि झोपेंत एवढेच होते की, झीज भरून येण्याच्या कामी जी कांहीं शिलक- बाकी राहिली असेल ती भरून येते, आणि विशेषतः हृत्कमलाला झीज भरून काढण्यास जादा संधि सांप- डते. ह्यामुळे असे होते की, एकाद्याचे रक्त चांगले अ- सून ते शरीरांत चांगल्या रीतीनं खेळत असल्यास इत- रांच्या मानाने थोड्या झोपेने त्याचे भागते, फार तर काय पण मंद रुधिराभिसरण आणि वाईट रक्त ही ज्याची असून ज्याला पुष्कळ झोप लागत असेल त्याच्यापेक्षा ज्यास्त चांगले भागते. असो. ह्या सगळ्याचा परिणाम असा झाला की, आपले काम सुरू ठेवण्याचे अर्धवट सामर्थ्य ह्यांच्या ठिकाणी ह्या दुखण्यानंतरहि कायम राहिले. ह्यांच्या सं- घटनात्मक मीमांसेचे काम पुढे इतकी वर्षे चाललेले अ- सतां विचार करण्याच्या शक्तीची वाण यांस कधी प- डली नाही, आणि विचार करण्याचा कंटाळाहि कधी आला नाही. ह्यांचा काम करण्याचा रोजचा वेळ जरी इतका मर्यादित असे ( कारण डोक्यांत वेदना होऊन त्यांत कमतरता येई, आणि तसेंच काम सुरू ठेविल्यास ज्यास्त विघाड होईल अशी यांस भीति वाटे.), तरी ह्या मर्यादित वेळेत श्रम झालेसे वाटून किंवा काम क- रण्याचा कल नाहीसा होऊन, लेखकास ग्रंथ सांगण्या- ·परिशिष्ट च्या कामांत कधी कमतरता येत नसे; आणि ज्यास्त काम केल्यास अनर्थ ओढवेल अशी यांस भीति नसती तर सकाळप्रमाणे संध्याकाळींहि ग्रंथ सांगायाचे काम यांनी खुशीने केले असते. सारांश, ह्यांची प्रकृति ह्या विलक्षण स्थितीला अनुरूप बनली होती. आणि घालून दिलेल्या मर्यादांच्या आंत सर्व प्रकारचे व्यापार दिस- ण्यांत,तरी ताण न बसतां चालत असत. ही स्थिति ह्यांच्या योजिलेल्या कामास विघातक होती किंवा कसें हा प्रश्न कांहींसा महत्त्वाचा आहे. ह्यांची आयुर्मर्यादा जर नेहमींच्या मर्यादेच्या पलीकडे गेली नसती तर ह्यांचे काही काम अपुरे राहिले असते; पण, ते पुरे करण्याइतके हे नगल्यामुळे,सामान्य प्रमा- णापेक्षा कमी प्रमाणावर चालू राहिल्यामुळे स्वस्थ- पणे विचार करण्यास ज्यास्त फुरसत सांपडली, आणि अशा रीतीने ह्यांच्या कामास वरील स्थिति एकंदरीत फायदेशीरच झाली असे म्हणण्यास हरकत नाही. ह्यांची शारीरिक घटना, आणि तिच्यांत महत्त्वाचे फेरबदल करणाऱ्या ह्यांच्या आयुःक्रमांत झालेल्या गोष्टी ह्यांच्याविषयी एथवर जी हकीकत सांगितली ती १८८२ पर्यंतचा जो यांचा आयुःक्रम त्याच्या संबंधाची होय. त्या सुमारास आणखी एक अशी गोष्ट घडून आली की, तिजवरून पूर्वी सांगितलेल्या ह्याच्या अविचाराचे आण- खी निदर्शन झाले. कारण तिनपासून ह्यांचा फायदा काही एक न होतां उलट नुकसान मात्र फारच झाले. ती गोष्ट राष्ट्रीय परातिक्रमणाविरुद्ध सभा स्थापन कर- ते ·४४० परिशिष्ट ण्यांत ह्यांनी जो पुढाकार घेतला, आणि त्यामुळे ह्यां- च्या प्रकृतीवर जो दुष्परिणाम झाला, ती होय. आपल्या प्रकृतीची स्थिति ध्यानात घेऊन, आणि आपल्या मेंदूस ताण म्हणून मुळीच सोसावयाचा नाहीं हे लक्षात ठेवून कोणत्याहि सार्वजनिक चळवळीत पडा- वयाचें नाहीं असा जो ह्यांनी कृतनिश्चय केलेला होता तो तोपावेतों ह्यांनी बरोबर पाळिला होता. पण, हे म्ह- णतात, आपल्या राष्ट्राची परातिक्रमण करण्याची जी संवय तीस विरोध करण्याची मला या वेळी इतकी हांव सुटली की, तेणेकरून माझा हा निश्चय ढळला; मी अ- सा बेत केला की, ही सभा एकदा अस्तित्वात आणिली म्हणजे आपण मागें सरावयाचं, आणि मग तास मदत करावयाची ती आपले नाव व द्रव्य ह्यांच्या रूपानेच करावयाची. पण ह्यामुळे, ह्यांच्या लहानपणच्या पराक्रमाने (चाल- ण्याच्या ) हृत्कमल आणि पाठीच्या कण्यांतील ज्ञानतंतूंचें जुडगे ह्यांना जी इना झालेली होती ती आतां पूर्वहूिन ज्यास्त स्पष्ट रीतीने दिसू लागली. त्यामुळे ह्यांना आपले काम कमी करावे लागले, आणि वर्षानुवर्ष चालून जाण्याचे अंतरहि कमी करावे लागले; कारण ज्यास्त चालल्यास ह्यांस त्रास होऊ लागला. असे होते तरी, हे म्हणतात, माझ्या हाडींच जो अविचारपणा खिळला होता त्याच्या भरांत मर्यादेबाहेर काम किंवा श्रम मी वरचेवर करीत असें, आणि नंतर दोन्हीहि कमी होत असत. असें होतां होता शेवटी १८८६ साली ह्यांच्या प्रकृतीस शेवटचे ·पांशिष्ट धक्का बसला. त्यानंतर काही वर्षेपर्यंत ह्याप्त संघटनात्मक मीमांसेचे काम तहकूब ठेवावे लागले. पुढे ह्यांची प्रकृति अमळ सुधारल्यावर ह्यांनी आपली मीमांसा लिहिण्याचे काम पुनः हाती घेतले ( १८८८), कारण त्या वेळी दोन खंडांहून ज्यास्त खंड लिहावयाचेच होते. ह्यापुढे पूर्वीसारखीच सामान्य स्थिति ह्यांच्या प्रकृ- तीची राहिली; म्हणजे काही वेळ प्रकृति सुधारलेली अ- सावी, नंतर ह्यांनी आपल्या शक्तीच्या पलीकडे शारी- रिक व मानसिक श्रम करावयास लागन पुनः प्रकृति बिघडावी, आणि नंतर पुष्कळ काळपर्यंत ह्यांच्या हातून फारच अल्प काम व्हावे किंवा मुळीच होऊ नये. १८९० ते १८९६ पर्यंत काही काळ से गेले की, त्या वेळी सकाळी बराच मजकूर हे सांगू शकत असत; खा- लच्या मजल्यावरून वरच्या मजल्यावर चालत जाऊं येइं शकत असत; सक ळची न्याहारी खेरीजकरून ( ही ते १८८६ पासन बिछान्यावरच घेत. ) बाकीची जेवणे इतर मंडळीबरोबर मेजावर ह्यांची होतं असत; आथीनियम कबापर्यंत गाडीतून जात असत; आणि प्र- कृति विशेषच चांगली असेल तेव्हां तेथें बिलियर्डचा एकादा खेळ खेळत असत. पण, नेहमी थोडेसे दिवस अशा रीतीने गेल्यानंतर काही तरी प्रतिकूल गोष्ट ह्यांच्या हातून होऊन, उदाहरणार्थ, थोडेसे फाजील श्रम, थो- उसे फाजील बोलणे, किंवा थोडेसें फाजील काम होऊन पुनः ह्यांची प्रकृति खालावत असे. आणि अशा रीतीने संघटनात्मक मीमांसेचे काम पुरे झाल्यानंतर खालाव. लेली प्रकृति तशीच कायम राहिली.

·४४२ परिशिष्ट सहोब म्हणतात, "हल्लीच्या ह्या शेवटच्या वर्षात जेव्हां मला थोडेसें तरी काम करण्याची शक्ति वाटते तेव्हां सकाळचा दहा दहा मिनिटे असा दोनदां, आणि कधी कधी तीनदां, मी मजकूर सांगितलेला आहे. हल्ली एकच वेळी थोड्याशा मिनिटांहून जास्त वेळ वाचि- ल्यास मला त्रास होतो, आणि दुसन्याने वाचून ऐकणे देखील बेताबेतानेच करावे लागते. गाणे देखील माइयान फारसे ऐकवत नाही. फार तर काय, पण पुस्तकांतील चित्रे पाहण्यासारखे सोपें काम देखील हप्त्याहप्त्यानेच मला कराने लागते. कधी कधी माझ्या प्रकृतीत बरीच सुधारणाहि दिसत, उदाहरणार्थ बेपटन मुक्कामी १९०० साली; त्या वेळी बागतून इकडे तिकडे थोडेसे मला चा- लतां येत असे; पण इतर वेळी, उदाहरणार्थ, १९०१ च्या वसंतांत, आणि पुनः हल्लीच्या ( १९०२ च्या ) पावसाळ्यांत, मला बहुतेक बिछान्यावरच पडून रहावें लागत आहे, कारण मला कोचावर टेंकुन बसण्याचे दे- खील श्रम होत नाहीत. एकंदर गोष्टींचा विचार करता ही स्थिति हळू हळू ज्यास्त ज्यास्त ठळक होत जाईल; आणि इतर प्रकारच्या ज्या दुर्बलता माझ्या ह्या अली- कडील अमदानीत मल्या होणारा त्रास वाढविण्यास कार- णभूत झालेल्या आहेत, त्यांच्या योगाने, माझ्या आयु- प्याचे जे काही दिवस शिलक राहिलेले असतील ते हल्लींच्याहूनहि ज्यास्त कष्टप्रद होत जातील."

·शुद्धिपत्र पृष्ठ १ १७ २५ ज्याचे ओळ अशुद्ध उच्चदर्जाचा प्राणी २६ उत्पत्तीला उपपत्तीला १४ त्यास त्यांस १५ ह्याच्यासारख्या ह्यांच्या सारख्या १३ त्यांची तिची ४ केंद्रतंतूंच्या केंद्र तंतूंच्या त्याचे १ मीमध्ये गर्भामध्ये 98 Transfirmation Transformation २३ अवश्य अशक्य ५ द्रव्यासारखे ७ घटनाकारक विघटनाकारक तर- १ ज्ञानतंतूमधील ज्ञानतंतूंमधील १३ प्राणेंद्रियविश्यक घ्राणेंद्रियविषयक १६ नाही. नाहींत. २८ दव्य सारस .३० ३२ -- १२. एवंब हे आता १४ आपण त्या पाहण्यास आपण १ विचकेल बिचकेल ४१ १४ काढिलेली काढिलेल्या ५ तत्सहश्य तत्सहश ३ घटनेच्या आतां घटनेच्या ४५ (आकृति) ठ व फांद्यांमधील वर्तुलबिंदूस ई हे नांव द्यावे २४ देहाने देंठाने ६ ज्ञानतंतूंचे ज्ञानतंतूंचे .२६ त्याचा स्यांचा २ त्याच्या .त्यांच्या ·१८ त्याच्यावरील त्यांच्यावरील ६१ १ तंतुसमघट:- तंतु समघटक- १ एक केंद्राकरण एककेंद्रीकरण १४ संबंध संचय २४ सहचालित्व सहचारित्व ८ वोन्ही दोन्ही २१ पडत घडते २३ पिस्तुलाच्या कोणांतील पिस्तुलांतील ८२ ५ गतिसंदेह गतिसंदेशक ७ मेळांचा मेळांचा केंद्र १८ संशोधक संरोधक ९३ १५ ज्ञामतंतु जुडग्यांतल्या. ज्ञानतंतुजुडग्यांतल्या. प्रमाणे प्रमाणे ५ त्यांच्यांत त्याच्यांत २१ किंवा त्यांस २२ सगळी त्यांची सगळी २ कार्यक्षम कार्याक्षम ३ १०० १८ यापैकी स्यांपैकी १०१ २० नहमी नेहमीची १०४ १४ पुरविण्याची पुरविणारी १०५ १० फेरपदलाविषयी फेरबदलांविषयी २६ द्रमाची द्रव्याची १०६ १४ किया क्रिया काय १८ करितो; करितो की कायः पडतो पडतो? २२ अशा अशाच १११ १३ उपडे उघडे ११७ १५ तयारहि कमी तयारहि १२३ ९ तेव्हांहि केव्हांहि २६ मज्जाकेंद्राची मज्जाकेंद्रांची १२५ १९ उत्पन्न उन्नत १२८ २६ प्रतिबिंबित व पुनःप्र- परावर्तित व पुनःपरा तिबिंबित वर्तित " २० १०७ " ·७ उत्सजनाच्या १८ असतो. १३४ १६ योग्य १९ झालेले १३५ १० निरीक्षण २४ होता ७ ज्ञात ज्ञानवत्तेच्या १४ आहेत. १५ त्याच्या व आणि १७ फेरबदल सत्सर्जनाच्या असते. तर योग्य झालेल्या बाह्यनिरीक्षण होतो ज्ञानवत्तेच्या ज्ञात आहेत, त्यांच्या माणि जो फेरबदल . १५२ ४ मनोविकारक्षमता मनोविकाराक्षमता गोड लागत ने २५३ १७ त्या १ चिन थकलेल्या थकलेल्या १९ बनलली ती ५ आहे १५ चांगल्या १६ असा ४ आहे २४ निष्कलन १७ आ.. १३ असल्यामुळे ", तो त्याचे १४ उष्णतामान विपुलता १२ शास्त्रामध्ये ७ अशक्य १ समजल, ४ त्याचीहि थकलेल्या बिन थकलेल्या विकृत भाहे हैं चांगला असे संचयसाम्य आहे विकलन आहे. पण नसल्यामुळे त्यास त्यांचे बाह्यउष्णतामान ख द्याची विपुलता शास्त्रांमध्ये. अवश्य समजलें आहे, त्यांचीहि १०२ .

·६ आणिलें २१० १५ ज्याच्या २११ २१३ ९.१० फोड करता येणार नाही अशा २१४ ५० मिन्न १२ संकल्पित २१६ २२ आशाच २ आहे: " 210 २२ बसले १ धक्याचं १२ मनोविकारानं १० आनात्म २३०२३-२४अज्ञय २३२ १७ एकमेकांत यांचे १३ वनण्यापासून २३५ २ रीतीने ज्याचा आणित (फोड करता येणार नाही अशा) गुणांनी भिन्न संकलित अशाच आहे; (अगदी नंतरच्या क्षणी जो घेदनारूप किंवा अन्य मनोवृत्ति उत्पन्न होतं तिजपासून हो अवस्था भिन असते है एथे लक्षात आणावे.) असल धक्यांचं मनोविकारांन अनात्म अज्ञेय त्यांचे एकमेकांत ह्यांच्याशी बनवण्यापासून रीतीने त्यांचे सरलतम घटक संबंधांच विसदृश ज्ञानवतेचा भाग सदृशतेचे विसदृश बनलेल्या ज्ञानवत्ता प्रद- शांहून ठळकरीत्या भिन्न असतात; आणि पृष्ठज. न्य मनोविकारांच्या ब- नलेल्या १६ त्याचे , २२ संबंधाच २३६ २२८ " विसदृश्य 10 भाग सदृश्यतेचे १८ विसदृश्य १५ बनलेल्या ૨૬૩ ·" १ तरी ३ संख्येने १९ कटकांच्या घटकाच्या २४४ १२ डोक्याच्या डळपाच्या १४७ १ गंधामधील गंधांमधील ८.९ संबंधला संयुक्त २४८ ६.७ अलाधरूप अल बिधती २४९ २० परस्सा संयुक्त परसरसंयुक २५० १८ धनीनों ध्वनीनी उत्पन्न केलेल्या २६ जरी ज्या अर्थों २५१ स्था अर्थी २५२ १५ मनोविकारामध्य मनोविकारांमध्ये १३ होगारा होणारे २५६ ११ १२मर्यादितपणा अमयादितपणा १७ सदृशसंबंध सहशरीत्या सबद्ध २६५ ૨૨ अस्तित्वात चारया अस्तित्वाच्या २६८ संख्येने त्यांचे विविध प्र. कार एकत्र हजर असले तरी त्यांचें १८ संबंधाता संबंधांचा २७३ ९ भाव भाग २० मध्योत्पन्न जे मन्योत्पन्न १९ परस्परसंगयोगाह परस्परसंयोगाह २७७ ११ त्यांच्या ठिकाणी कगा। २८० १३ त्याचा त्यांचा २८१ ५ व्यापाराचा व्यापारांचा २८३ त्यांगा २८८ २५ बाह्यात्तनम संचय बाह्योत्तेजकसंचय २०३ १ रक्तातिरक- रक्तातक २९४ २६ तरंगसंस्थत तरगसख्यत २९७ ४ तर वर २० श्रमसंवेदन. श्रमसंवेदना २९९ २३ स्पष्ट स्पष्ट ३०० ध्वनीची ध्वनीची ३०१. २४ असते? ३०५°२२ ध्यनीची ध्वनांची १२ त्याशी . १०. अस ·, १४ संबंधाचेहि ३१५ ११ वस्तूंचा ३१६ १८ शरीर व्याराच्या २६ त्याच्या संबंधाने ३१७ ५-६ क्रमाशी १० त्यांच्याशी ३२३ ७ अंशाच्या १४ संबंध ची ३३१ २३ सिद्धान्ताशी २० आणता ९ थरली ३४४ ४, देखाव्याच्या ३४५ ३५३ ६ मनोविकाराचे २२ पुषवलन २४ सध्यांखाली ३५५ ४ ते कसे ३५७ १ उमाल्याच्या ३५८ २६ असतात; ३४३ १८ असेल संबंधांचहि ज वस्तूंन्या ज्या शरारापाराच्या त्यांच्या संवधाने कमांशी त्यान्याशी अंशांच्या संबंधाची सिद्धान्नांशी मनांत आणता घरली देखाव्यांच्या नमेल मनोविकारांचे पृथक्कृत सांच्याखाली कसे । उमाळशाचा संबंधांचे असतात. समस्तित्वाने संबंध इतर सर्व संबंधा- पेक्षा ज्यास्त पुनजीवन- शाल असतात, कविषयक विशेषांकडे त्याच्य हुन बच २१ संबंधाचे ३५९ १६ कमि विश्यक २५ विषयांकडे १९ त्यांच्याहून ३६८ ५ बन्याच २६ हा ३ जातास ३ साहचर्यशीलतेल १२ 'त्यांच्या गधील १८-१९ अ आ ३६९ जातात साहचर्यशीलतेस त्याच्यामधील अ आ । -- .

·दिसतात, २१ दिमतात तरी, १२ गत १, तितक्या १८ विवाग्युक ६ निळे ३८० ३८१ १० संघाची ९ आमची २१ मनाविकागरमाणे १५. आवधीच १ स्थूलावषयक २६ प्रत्येकाने १३ अन त्म १५ गृहणशक्तीपलीकडे ९. अवस्थत वागतात जितक्या संबंधयुक्त निळे जर संबंधांची समारची मनाविकारांप्रमाणे अवधी स्थलविषयक प्रत्येकाचे अनात्म ग्रहणशक्तीपलीकडे अस्वस्थतेचे ४०० जीस सावल्या F २३ ती जीस २.6 उत्कृष्ट मे.ल्या २५ अनियमित ७ म्हणता ११ चटकावरून २० प्रकारच्या ४०५ आतरिक्त म्हणतात चटक्यांवरून प्रकारच्या ज्या " ज्या पुशी महतो, ४१६ त्यांचे ११ पुरशी १२ गतों, १७ त्याचे त्यांचे २६ त्याच्या ११ या यतमाच्या २५ असतां २६ समाजास त्यांच्या योग्यतमांच्या असता ४१९ समजास

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.