·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No. 76. ]
[ Price Rupee One.
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
कात्यायनश्रौतसूत्रम्
महामहोपाध्याय श्रीकर्काचार्यविरचित भाष्यसहितम् ।
KÂTYÂYANI SRAUTASUTRA,
WITH A COMMENTARY BY SRI KARKACHÂRYA.
EDITED BY
VYÂKARNACHARYA PANDIT MAVANMOHAN PÀTHAK,
Professor of Mimâmsâ and Dharmashåstra,
Rauabir Sanskrit láthashâlâ,
Central Ilindu College, Benares.
FASCICULUS VI.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY.
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT:
BENARES.
AGENTS:--OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
PANDIT JYESHTARAMA MUKUNDJI, BOMBAY.
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA-VILASA PRESS.
BENARES.
1904,
score
Rer

·000000000000000000000001 0000 9००० ॥ श्रीः ॥ 000000000 ००००००००००० आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णातिभव्याभशतपत्नपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-७६ 000000000000 ००००००००००००००००००००००००० ·सोमयागनिरूपणम् । ५०१ परिवीय मध्यममवगृहनान्तम् ॥ २१९ ॥ पार्श्वयूपानामभ्यञ्जनप्रभृत्यवगृहनान्तं करोति सौत्ये- हनि ॥ २१९ ॥ अग्निष्ठे चैषा, रशनाः पारवेष्टय वासयति ॥२२०॥ स चायं शेषयूपार्थोरशनामस्कारोः नानिष्ठार्थः । एवं हि श्रूयते । अग्निष्ठा व रशने आदायतरान्परिव्ययति तेनैतानग्नि- प्ठान्करोति । एवं च सत्यश्वमध घमत्यर्थासम्भवपि अग्निष्ठ रशनाः कृत्वा परिव्ययणं कत्तामति ॥ २२०॥ अभ्यञ्जनप्रभृति करोति ॥ २२१ ॥ उक्तार्थम् ॥ २२१॥ यथाखातमुच्छ्रयति ॥ २२२ ॥ येन क्रमेणावटख्नननं तेनैव यूपोछ्यणमिति । प्रवृत्या ॥ २२२ ।। वर्षिष्ठो दक्षिणोनुपर्वा इतरे ॥ २२३ ॥ यो वर्षिष्ठः दक्षिणावर्यः सीयानिति श्रुतत्वात् । हसीयता चारत्निवशनैव कर्तव्या नानि. यमेन । तेषां ह्यन श्रवणं पश्चारति परिवासयदित्येवमादि । एवं च- कृत्वा पञ्चारनिः पञ्चदशपर्यन्तः सोम इत्यस्य पक्षस्यैकादशि- न्यामप्रसङ्ग एव । अपरिमितपक्ष एव भवति । तथा चान्त्यः षोड- शारतिरन्ततो भवति ॥ २२३ ॥ तीवसुत्यग्निष्ठः प्राची च ॥ २२४ ॥ तीवसुत्यनिष्ठी वर्षिष्ठः प्राची च यूपपंक्तिर्भवति ॥ २२४ ॥ यथा यूपं वेदिवईनम् ॥ २२५ ॥ रथाक्षमात्रान्तरा पक्षे । २२५ ॥ स्यादथ ·५०२ कात्यायनश्रौतसूवसहितकर्कभाष्ये । वर्षिष्ठादक्षिणं १वितष्टं द्वादशनिदधात्येष त इति ॥ २२६ ॥ द्वादश उपरायो भवति वितष्टस्तं दक्षिणत उपनिदधातीनि श्रुतेः । द्वादशग्रहणाच्च यूप एवायम् । तथा च श्रूयते उपरायो यूपो भवति द्वादश इति च श्रवाणत यूपैकादागिन्यामेव भवति न पञ्चपश्वादाविति ॥ २२६ ॥ प्रोक्षणाद्यवगृहनात्करोत्यनथलुप्तम् ॥ २२७ ॥ निखननामावादवटसम्बन्धोनर्थः सोत्र लुप्यते । केचित् यूप- धर्मानननेच्छन्ति कार्यप्रयुक्तत्वातेषाम् । यूपस्य कार्य पशुनियोगः। स चेह नास्ति तस्माद प्रत्तिद्धर्माणाम् । किं च उपशयो यूपो भव. तीति वर्तमानापदंशात् । तस्मादप्यप्रवृत्तिचर्माणामित्यत्रोच्यते । स्यादेतदेवं यदि कार्यप्रयुक्ताः प्रोक्षणादयो भवेयुः। न स्वेते कार्यप्रयु- काः। किं तर्हि स्वरूपप्रयुक्ताः। न हि निष्पने यूपस्वरूपे एते विधीय- न्तं यूपं प्रोक्षतिं यूपमनक्ति यूपं परिव्ययनीति । न च सिद्ध एव यूपोस्ति यत्रैते धाः क्रियेरन् । तस्मादेभिरेव यूपो भाव्यत इति । यथोदनं पचति सक्तून पिनष्टीति च पाकनोदनमभिनिवर्तयति प. षणेन च सक्तून् । यत्र पुनः स्वरूपनिष्पत्युत्तरकालं धर्मविधानम् यथाहवनीयस्य सतः परिधिपरिधान सम्मार्गधेति तत्र कार्यप्रयु- क्तता युक्ता न चेह तथा, तस्मादप्यकार्यप्रयुक्तता धर्माणाम् । यत्त. तं वर्तमानापदेशान्न विधानमित्यत्र ब्रूमः । भवति वर्तमानापदेश- स्थापि पश्चमलकारपरिकल्पनया विधायकत्वम । यथानेयाष्टाकपालो भवत्यैन्द्र एकादशकपालो भवतीति। अत उपशयेपि धर्माणां प्रवृत्ति- युक्तरूपैवेति न दुरुक्तम् ॥ २२७ ॥ अनुच्छित्य वोत्तरम् ॥ २२८ ॥ अस्य क्रिया ॥२२८॥ १ वितष्टमनटास्नीकृतमिति पितृभूतिः।

·सोमयागनिरूपणम् ।
५०३
यथोच्छित सवनीयानालभत एकतृणेनोपा-
कृत्याग्नेयसारस्वतसौम्यपौष्णबार्हस्पत्यवैश्वदे-
वेन्द्रमारुतैन्द्राग्नसावित्रवारुणान् ॥ २२९ ॥
उदक्संस्थता मा भूदिति यथोच्छ्रितग्रहणम् । विभवाञ्चकत.
णनेत्युक्तम् ॥ २२९ ॥
एकयूपे पश्वेकादशिन्यामाग्नेयं नियुज्यत
स्मिस्तस्मिन्नितरानुदीचः ॥ २३ ॥
एफयूपे यदा पश्वकादशिनी भवति तत्राग्नेयं नियुज्य त.
स्मिन्पशावितरानुदीचो नीत्या नियुक्ति ॥ २३० ॥
आग्नेयः प्रथमो गच्छत्यन्वारब्धो
ऽनुपर्ध्या इतरे ॥ २३१॥
स्तोमायने तु युगपदमनम ॥ २३१ ॥
दक्षिणं च निघ्नन्त्येनमुत्तरमुत्तर-
मितरान् ॥ २३२ ॥
दक्षिणमाग्नेयं निघ्नन्ति उत्तरमितरान् पशून् ॥ २३२ ॥
समानमुपप्रेष्य परिपशव्ये संज्ञपयान्वग-
न्प्रोक्षण्युल्मुकासिशामित्रान्तर्धानप्रच्छेद-
स्तोकसम्प्रेषशमित्रनुशासनसंवादवनस्प-
तिस्विष्टकृदिडादिग्व्याघारण, समासिच्य
प्रभूत्वात् ॥ २३३ ॥

·काखायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
प्रभवन्ति छतानि सकृतकृतानि । खिष्टकृदिडस्य तु नद्रव्यभेदे
गुणयोगादित्यनेनैव प्राप्ता सस्यां ग्रहणार्थो यमारम्भः।युगपदवनसम-
नन्तरमेव सौविष्कृतानामैडानां च प्रहणं मा भूदिति ॥ २३३ ॥
उखाशूलं वपाश्रयण्यौ च ॥२३४ ॥
विभवात् तन्त्रेणाभिसम्बध्यत इति प्राप्त इदमाह-
न वसा सन्देहात् ॥ २३५ ॥
नेतानि तन्त्रेण भवन्ति । कुत एतत् । वसासन्देहात । सन्दि-
छते हि वसा उखैकत्वे । प्रकृती चाग्नीषोमीये स्ववसा हुता । इहा-
पि स्ववसैव हातव्या । सा च संसृष्टरूपत्वात् न शायत इति तस्मा-
दुखाभेदः । तदाश शुलवपाश्रपण्यारपि ॥ २३५ ॥
सौत्रामणी दर्शनाच्च ॥ २३६ ॥
अपि च सौनामपयां शूलभेदो दृश्यते । भूलैश्च मासरेण चा-
वभृथमध्यवयन्नीति ॥ २३६ ।।
एवं प्राप्त उच्यते-
नाविरोधात् ॥ २३७ ॥
नेतदेवम्। नैतानि तन्प्रभावे विरुध्यन्ते । शक्नोति युवा सर्वप-
शूनां श्रपणं कर्तुम् । तथा शूलं पाश्रपण्यौ च । यथोक्तं वसास.
न्द्रेहादित्यन ब्रूमः । न हि प्रकृतावयमर्थः स्वत्रसा होतव्यति । व-
मां जुहोतीति हि भूयते । तघेहापि न विरुध्यते । यतूक्तं सौत्रामण्यां
भेदो रश्यते इति ॥ ॥ २३७ ॥
अत्र ब्रूमः-
पाकवैषम्यात्सौतामण्याम् ॥ २३८ ॥
उखाभेदः । विषमो हि तत्र पाकः पशूनां जातिभेदात ॥२३८॥
मनोताचसाहोमों ॥ २३॥
पृथग्भवतः ॥ २३९ ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५०५ . कालभेदात् ॥ २४ ॥ यूपैकादशिन्यां वशावपामार्जनान्तं कृ- त्वा शालाद्वार्ये पत्नीयूपोच्छ्यणं नाभि मात्रस्य ॥ २४१ ॥ वशावपामाजनान्तग्रहणपि सति गर्भसद्भावविरोधात्तनिक- हणान्त एव कर्तव्यः । शालाद्वार्य इत्युक्तत्वाच्छालाद्वार्य आहवनी- यः । पत्नीयूप इति संशा । स च नाभिमात्रो भवति ॥ २४१ ॥ पारस्तरणपातस सादनप्राक्षणाज्यनिर्वप- णाधिश्रयणानि कृत्वा स्फ्यादि करोति ॥२४२॥ किमर्थमिदमुच्यते । पशौ हि व्यस्तरूपाः पदार्थाः कृताः । पूर्व स्फ्यादि ततः परिस्तरणादीनि । इह पुनर्विहितत्वादग्नीनां पौ- णमासिक एव क्रमेण स्फ्यादानादिः ॥ २४२ ॥ वाष्ट्रो बस्तः पर्यग्निकृतमुत्सृजन्ति ॥ २४३ ॥ त्वष्ट्रदेवत्यः त्वाष्ट्रः पशुः १वस्तः पूतिगन्धः पशुः त्वाष्ट्रं पानीव- तमालभेति विधायर्याच्यते यत्पर्यग्निकृतं पानीवतमुत्सृजन्तीति॥२४३॥ तत्रैतत्सन्दिह्यते । किं द्रव्योत्सगोंयमुत कर्मोत्सर्गस्तदन्ताङ्ग- रीतिविधानम् । किं तावत्प्राप्तं द्रव्योत्सर्ग इति । कुत एतत्- आज्येन सःस्थापयतीति श्रुतेः ॥ २४४ ॥ आज्येन हि संस्थापनं श्रूयते उत्सृष्टे द्रव्ये द्रव्यान्तरेण परि- समापनं विधीयते । अपि च संस्थापन प्रक्रान्तस्य भवति । प्रक्रान्त- श्व स्वाष्ट्र इति ॥ २४४॥ १ बस्तो मुष्करः, प्रजनयिता । मुष्कावण्डौ, तो विद्यते यस्य स मुष्करः 'उषशुषिमुष्कमधोर' इति पाणिनीयेनातिशये रः।

·कात्यायनीतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
पशुपर्यमिकरणाञ्च ॥ २४५ ॥
अपि च पशोः पर्यनिकरणं श्रुतम् । पर्यग्निकृतस्य चोत्सर्ग
उच्यते । यत्ययनिकृतं पातीवतमुत्यजन्तीति तस्मादपि द्रव्यो-
त्सर्गः ॥ २४५॥
तदन्तं वा कर्म नामधेयात् ॥ २४६ ॥
पाशब्दः पक्षच्यावृत्ती । तदन्तं वा कर्म भवति । कुत पतत् ।
कर्मनामधेयात् । पानीवतमिति कर्मणी नामधेयम् । तस्य चानन्त-
ावुत्सर्गसम्बन्धः । व्यवधानान पर्यग्निकतेनेति । तस्मात्पात्नीवत-
स्योत्सगों न द्रव्यस्य । यस्याज्येन संस्थापयतीति श्रूयते तदनेनाख्या-
तेन द्वितीयं कर्म प्रकृतत्वाष्ट्रानुवृत्त्या सहापध्युपक्रममाज्यसाधनकं
विधीयते इति । यच पशुपर्यग्निकरणादित्युक्तम पर्यग्निकृतमुत्सृज.
नीति । तत्कालार्थम् । पर्यनिकरणान्ते कर्मोत्सृष्टव्यमिति ॥२४६॥
त्वष्ट्रवनस्पत्योश्च प्रयाजेष्विज्यादर्शनात् ॥ २४॥
अपि च त्वष्ठवनस्पस्योः प्रयाजेग्विज्यां दर्शयति । यत्त्वष्टार
च धनस्पतिं चावाहयसि कनौ यजसीति प्रश्नपूर्वकमाह त्वाष्ट्री
नवमी प्रयाजयाज्या घानस्पत्या दशमी तनैनौ भागिनी करोति ।
एतब कम्मोत्सर्ग. एवोपपद्यते । द्रव्योत्सर्गे हि द्रव्यान्तरेण त्वष्टवन-
स्पती अभीज्येते एवनि तस्मादपि तदन्तागरीतिविधानमिति।समा.
प्तिप्रतिषेधश्च भवति । तन्त्र सामापयेत्पर्यनिकृतमेवोत्सृजदिति ।
तथ कोत्सर्ग एवोपपद्यते न द्रव्योत्सर्गे ॥ २४७ ॥
अग्नीषोमीयस्य वपामाजनान्ते वसतीवार-
ग्रहण स्यन्दमानानामनस्तमिते ॥ २४८ ॥
अग्नीषोमायग्रहणम वाष्ट्रेण व्यवहितत्वात् । तद्वपामार्जनान्ते
घसतीवरीणां प्रहणम् । वसनीपर्यश्च सोमार्था आप उच्यन्ते तावे
स्थदमानानां गृहीयादिति वचनात् । स्यन्दमानानामनस्तमित
॥
इत्युक्तम् ॥ २४८॥

·सोमयागनिरूपणम् । अस्तमितश्चेन्निनाह्यात्पुरे जानश्चेत् ॥ २४९ ॥ स यस्या गृहीता अभ्यस्तमियात्तत्र प्रायश्चित्तः किरते यदि पुरेजानः स्याभिनाशाद्गृह्णीयादिति श्रुतेः । निनावशब्देन च मणिकोभिधीयते ॥ २४९ ॥ अनीजानोन्यस्यापि समीपावसितस्य पुरेजानस्य ॥ २५ ॥ मिमायादग्रहाति ॥ २५०॥ उभयाभाव १उल्कुषी, हिरण्यं वोपर्युपरिधा- रयन्हविष्मतीरित्यनेन मन्त्रेण मृण्हाति ॥२५॥ अग्नेर्व इति निदधाति शालादायमपरेण ॥२५२५॥ घसतीषरीः ॥ २५२॥ सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति पैतापुत्रीयाम् ॥ २५३ ।। चन्दाभिधानकाल पव ॥ २५३॥ आदित्यारभ्यये ऽहुतायामपि ॥ २५४ ॥ प्राग्यपाहोमादाविस्या यये हुनाकामपि गृह्णाति ॥ २५४ ॥ दक्षिणामिहोमान्तमग्नीषोमीयमस्तमिते सम्- स्थाप्य व्युत्क्रामतेत्याह त्रिः ॥ २५५ ॥ घसतीवरीभिव्यवधानादीषोमायग्रहणम् । यद्वाग्नीषोमीय- कमेव दक्षिणाग्निहोमान्तमितरे पशवः समिष्टयजुरन्ताः । वि- हितानि हि तेषा समिष्टयजूषि । बीणि समिष्टयजाषि जुहोति । १ उल्कुषीमुल्कामित्यर्थः । २.मन्ययो ऽस्तसमयस्तस्यर्थः।

·५०८
कात्यायनश्रातसूबसीहतकर्कभाष्ये
पशी च यां आवह इति वा पशाविति । अग्नीषोमीयस्य तु प्रतिषि-
खानि तत्तूपवसथेग्नीषोमीयं पशुमालेभिरे इति प्रकृत्य तस्मात्तस्य
पशोः समिष्टयजूठषि न जुह्नतीत्याह । अतोग्नीषोमीयवजे पश्वन्तरे
त्रीण समिष्टयजूषि भवन्ति । दक्षिणाग्निहोमश्चाग्नीषोमीयाव-
कारत्वात् सर्वपशूनामस्तमित एवेति सम्प्रदायः ॥ २५५ ॥
व्युत्क्रामतति त्रिरुक्ते--
शालाहार्यमपरेणास्ते पत्न्युत्तरवेदिमपरेण
यजमान उपस्थे सोमं कृत्वा ॥२५६ ॥
आस्ते इत्यनुवर्तते ॥ २५६ ॥
शालाहार्यमपरेण वसतीवरीः परिहरति ॥२५७॥
दक्षिणेन द्वारेण ॥ २५७ ॥
निहत्य दक्षिणस्यामुत्तरवेदिश्रोणौ निदधा-
तीद्राग्न्योः ॥ २५८ ॥
इत्यनेन मन्त्रेण ॥ २५८॥
आहृत्य स्थाने निदधाति ॥ २५९ ॥
स्थानं च शालावार्यमपरेण ॥ २५९ ।।
कलशं पत्न्यालभते ॥ २६० ॥
फलशशब्देन च तत्संस्काराद्रव्योपलक्षणम् ॥ २६० ॥
उत्तरेण परिक्रम्योत्तरस्यां पर्ववत् ॥ २६१॥
उत्तरेणाग्नीन्परिझम्योत्तरस्यामुत्तरवेदिश्रोणी निदधाति ।
पूर्ववदिन्द्राग्न्योरिति ॥ २६१ ॥
मित्रावरुणयोरिति वा ॥ २६२ ॥
विश्वेषां देवानामित्याग्नी ॥ २६३ ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५०९ वसतीवरीनिदधाति ॥ २३ ॥ सोमं चासन्धाम् ॥ २६४ ॥ चराब्दादाग्नीध्र एव ॥ २६४॥ दीक्षितश्च तत्र ता, रात्रि, सोम, रक्षति ॥२५॥ चशब्दाभिधानसमनन्तरमेव रक्षणम् ॥ २६५ ॥ सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति परिवाप्यायै दोहनम् ॥२६॥ परिवाप्यशब्देन गवामपाकृतावस्पोच्यते । या या परिवापाच- स्था तस्यास्तस्या दोहनमित्येकवचनम् । बढ्यो हि ता दध्य- थतया ॥२६६ ॥ आवसथोन्मर्दनालङ्करणदन्तप्रक्षालनान्यध्व- ोरदीक्षितस्याध्वोरदीक्षितस्य ॥ २६७ ॥ भावसथो वसत्यर्थ गृहमः । उन्मर्दनं चन्दनादि । अलङ्करणं स्क्मालादि दन्तप्रक्षालनदन्तधावनम् । ताम्बूलमित्यपरे । एतान्य- ध्वोरदीक्षितस्य देयानि । अदीक्षितग्रहणाश्च नेषाङ्गदक्षिणासंस्कार- मात्रमेतदिस्य तश्चावसथस्यादानं वसतिमात्रार्थत्वात् ॥ २६७ ॥ इत्युपाध्यायकर्कविचिते कात्यायनसूत्रभाष्ये अष्टमोऽध्यायः समाप्तः।

·No text on this page.

·नवमोऽध्यायः। १अपररात ऋत्विजः प्रबोधयन्ति ॥ १ ॥ बहुवचनोपदेशाच यजमानेन सह केचनाप्राकृतास्तान स- म्प्रबोधयन्ति ते 5 उपस्पृश्याग्नीध्रमुफ्समायन्ति त आज्यानि गृह्णत इति श्रुतेः । माज्यग्रहणेन च परिस्तरणाधाक्षिप्तमत्राभिधीयते ॥१॥ अप उपस्पृश्य शालाहार्ये परिस्तरणपात- ससादनप्रोक्षणाज्यनिर्वपणाधिश्रयणरुक्- सम्मार्जनोहासनावेक्षणानि कृत्वाग्नीध्र उ- त्पय पश्वाज्यग्रहणम् ॥२॥ शालाद्वार्यग्रहणं च श्रपणनियमार्थम । आहवनीये मा भूदि- ति । पश्वाज्यग्रहणमिति । कुत एतत् । पशी हि चोदनोपरिष्टयदिहै- प कस्मात्पशुन चोदितः । ब्राह्मणे ह्याश्विनान्ते विहित आश्विनं ग्रह गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाग्नेयं पशुमुपाकरोतीति तदर्थमेतदिति पश्वाज्यग्रहणमित्युक्तम् ॥ २॥ आज्यान्यादाय सोमं चार्थवच्चाहवनीय इ. ध्मप्रोक्षणादि करोति ॥३॥ अर्थवद्हणेन च प्रावद्रोणकलशादीन्युच्यन्ते । तानि हि तत्र निहितानि । आहवनीय एव यदिध्मप्रोक्षणं तदादि करोति । आहष- नीयग्रहणात् । एवं च कृत्वा यदधस्तनमिध्मप्रोक्षणम् तन्न भव- ति । सकृत्प्रांक्षित एवेध्मः सबनीये तद्विकारे च ॥३॥ १ उक्तमौपघसथ्य फर्म इदानी सौत्यमुच्यते ।

·५१२ कायायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये अग्नीषोमीयवस्तरणम् ॥ ४ ॥ प्राप्त एवैतस्मिन् पुनवंचनमुपसंहारार्थ प्रस्थितशब्दवत् । यथा प्रस्थितशब्दः सौबामण्यामुपसंहत इति । ततश्चान्येषां पशूनां विवृदेवस्तरणं नैकवदिति ॥४॥ आज्यासादनात्कृत्वेषान्तरेणार्द्धसोमम- द्रिषु सम्मुखेषु निदधाति हृदे त्वेति ॥ ५ ॥ आज्यासादनान्तत्वेपि सत्यात्मालम्भनान्ते एव सोमोपावह. रणं कर्तव्यम् । ल्यबादेशसामर्थ्यादासाच हवींषिसम्मृशतीति । निपाताचार्यब्दशस्य समविभक्तस्याई इष्टव्यम् । अद्रीणां च समुखतासहकारिणां पठ्यते स्थवीयास्याभ्यन्तराणि तानि मुखानीति ॥५॥ विश्वास्त्वामिति विसृज्योपतिष्ठते ॥ ६ ॥ विसर्गस्यालम्भपूर्वकत्वाद्याजमानमुपस्थानम् । आलम्भस्य याजमानत्वात् ॥ ६॥ एतेनाहरण सोमार्थस्याभिषवे ॥ ७ ॥ पतेनेतीषान्तरालमभिधीयते । तेनाहरणं सोमार्थस्याभिषवे घरमाने ॥ ७॥ नोहरणं ततो बहिर्द्धाभावात् ॥ ८ ॥ तेनोचरणं न फर्शव्यम । बहिर्वा मा भूदिति ॥ ८॥ अभिषुतस्य चानवहरणं कृतत्वात् ॥ ९ ॥ अभिषुतस्य सतः शुष्काभिषवे तेन मार्गेणावहरणं१ न कर्त- व्यम् । कृतत्वात्संस्कारस्य ॥९॥ प्राग्वाचं प्रवदितोः प्रातरनुवाकोपाकरणं १ अवहरणमधिषवणे प्रक्षेप इत्यर्थः।

·सोमयागनिरूपणम् । ५१३ देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो ऽनुब्रहीति समिध- मादधत् ॥ १० ॥ षयसां वाचः प्रवदनात्पूर्व प्रातरनुषाक्यस्पोपाकरणं देवेभ्यः प्रातविभ्योनुब्रहीति समिधमादधत् ॥१०॥ देवेभ्य इत्येके ॥ ११ ॥ प्रातरनुवाकमुपाकुर्वन्ति ॥ ११ ॥ सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति ॥ १२ ॥ चशब्दावन्तरम् ॥ १२॥ प्रातरनुवाकं जाग्रदुपासीताध्वर्युः ॥ १३ ॥ जाप्रबै वाध्वर्युरुपासीतेति वचनात् ॥ १३ ॥ स्वप्याहा ॥ १४ ॥ तस्मादु काममेव स्वप्यादिति श्रुतेः । वचनाधिकल्पः ॥१४॥ अग्नीदैन्द्रमकादशकपालं निर्वपति हरि- भ्यां धानाः पृष्णे करम्भा सरस्वत्यै दधि मित्रावरुणाभ्यां पयस्याम् ॥ १५ ॥ इन्द्रस्य पुरोडाशो हयोर्खानाः पूष्णः फरम्भः सरस्वत्यै दधि मित्रावरुणयोः पयस्या इति वचनात् ॥ १५ ॥ इन्द्राय वा हरिपषसस्वतिमित्रावरुणवते धा- नादीनि यथासंख्यम् ॥ १६ ॥ पाशब्दः पक्षव्यावती। इन्द्राय चैतद्गुणविशिवाय धानादीनि ·कात्यायनश्रौतसूबसहितकर्कभाष्ये भवन्ति।कुत एतत् । सर्व ऐन्द्रा भवन्तीति वचनात् । यनु हो ना इति, तद्गुणेन देवताभिधानं लक्षणया। यथाखिष्टकृते समवधती- ति । एवं च प्रेषयचनम इन्द्रो हरिवान् धाना अनु पूषण्वान् कर• म्भं सरस्वतीवान्दधि मित्रावरुणवाम्पयस्यामिति । तस्मादिन्द्राय हरिवदादिविशिष्टाय धानादीनि ॥ १६ ॥ उन्नेतुः पात्रयोजनम् ॥ १७ ॥ पचनाद्भवति ॥ १७॥ खरोत्तरपूर्वार्द्ध उपाश्वन्तर्यामयोः ॥ १८ ॥ पात्रयोजनम् ॥ १८ ॥ तयोश्च- दक्षिणमुपा शोः ॥ १९॥ पानं भवति ॥ १९ ॥ तदपरेण द्विदेवत्यानि प्रत्यश्चि ॥ २० ॥ रीत्या ॥२०॥ तेषां च- रास्नावमैन्द्रवायवम् ॥ २१ ॥ रास्ना च मेखलोच्यते ॥२१॥ अजकावं मैत्रावरुणम् ॥ २२ ॥ अजकावशब्देन अजागलस्तनावुच्यते । अजागलस्तनाविध स्त- नौ यस्य तत् आजकायम । संशत्यपरे । गाण्ड्यजगारसंज्ञाया. मिति ॥२२॥ औष्ठमाश्विनम् ॥ २३ ॥ मोष्ठवदित्यर्थः ॥ २३ ॥ दक्षिणपूर्वार्दै शुक्रामन्थिनोः ॥ २४ ॥ तयों:- ·सोमयागनिरूपणम् । दक्षिण; शुकस्याग्रयणस्थाली मध्ये ॥ २५ ॥ खरस्य ॥२५॥ तस्याभ- दक्षिणोकथ्यस्थाली सपात्रा ॥ २६ ॥ तथादित्यस्थाल्युत्तरा ॥ २७ ॥ सपात्रा ॥ २७॥ तस्था एवं- ऋतुपात्रे पूर्वे सुकपुष्कराकृती उभयतो मुखे कामयमये आश्वत्थे वा ॥ २८ ॥ भाप्रयणस्खाल्याः पूर्वे २८ ॥ ऊर्ध्वानीतराणि प्रादेशमात्राणि मध्यस- ब्रहीतानि ॥ २९ ॥ आग्रयणादपरां १परिप्लवा, सुकपुष्करा- मधोधोक्षं प्रत्यञ्चं द्रोणकलशमत्युह्यो पर्यु- पर्यक्षं पवित्रमस्मिन्करोति ॥ ३० ॥ अधोधोक्षमिस्यक्षस्याधस्तात उपर्युपर्यक्षमित्युपरिष्ठादक्षस्य नीत्वा पविक्रमस्मिन्करोति ॥३०॥ शक्लं जीवोर्णानाम ॥ ३१ ॥ १ परि समन्ताप्लवते गच्छनीति परिप्लवा, चञ्चला' नया च दो- णकलशादहणं क्रियते । अथवा परिप्लघस्पस्या योगिकी समक्षा सं. व्यवहारार्था, एषा च द्रोणकलशमध्य निहिता सती लघुल्वापारप्ल बत इति याशिकदेवः।

·कात्यायनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
शुक्लं जीवोणांनामित्यनैडिकीनामूर्णानाम् ॥ ३१ ॥
उभयतो दशं परिप्लवायाम् ॥ ३२ ॥
पवित्रं करोति । अन्यतरतो दशं द्रोणकलशे ॥ ३२॥
पूर्वेणोपस्तम्भनमुत्तरं ध्रुवस्थालीमनन्तर्हिते ॥३३॥
उत्तरस्थानस उपस्तम्भनस्य पुरस्तात् अनन्तहिते ध्रुवस्या-
ली स्थापयति । तां हि प्रकृत्य धूयते अयैतं व्युह्य न तृणं च नान्त-
धोयति ॥३३॥
धुरि प्रचरणीम् ॥ ३४ ॥
धूःशब्दश्च शम्यान्तरालवाचक इत्युक्तम् । तत्र प्रचरणीं था-
पयति॥३४॥
पूर्वेणाक्षमुपरि पूतभृतम् ॥ ३५ ॥
उत्तरस्यवानसोक्षस्य पुरस्तादुपरि पूतभृतं करोति ॥३५॥
तस्यैव-
परेणाधवनीयम् ॥ ३६॥
प्रागक्षादशचमसान्त्सवृन्तानधः प्रत्यगेकध-
नानयुग्मानुदहरणांस्त्रिप्रभृत्यापश्चदशभ्यो
भदुषा रुशत्पशुरित्युच्यमाने चतुर्गहीतं प्र-
चरण्या जुहोति शृणोत्वमिरिति ॥ ३७ ॥
मभूषा रुयत्पशुरित्यस्मिन्मन्तवाक्ये होत्रोच्यमाने चतुर्गही-
तं प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निरिति । स चायं कालार्यः सयोगः ।
कर्तभेदात् पृथगर्थत्वाच । नाङ्गाङ्गिलक्षण इति ॥ ३७ ॥
अपरं गृहीत्वोदगम्छन्नाहाप इष्य होतरिति॥३०॥

·सोमयागनिरूपणम् । अथापरं चतुर्गुतहीतमाज्यं गृहीत्वोदप्रयन्नाहाप इष्य हो- तरिति श्रुतेः॥३८॥ प्रेष्यति च मैत्रावरुणस्य चमसाध्वयंवेहि नेष्टः पत्नीरुदानयैकधनिन एताग्नीच्चात्वा- ले वसतीवरीभिः प्रत्युपतिष्ठासै होतृचम- सेन चेति ॥ ३९॥ अर्थभेदाचत्वारः प्रैषाः । प्रयोजनं सावसानमुच्चारणम् । च. शब्दादच्छन्नेव ॥ ३९ ॥ अपरो गत्वा देवीराप इत्युप्सु जुहोति ॥ ४० ॥ चतुर्ग्रहीतम् ॥ ४०॥ कार्षिरसीति मैत्रावरुणचमसेनाज्यमपोहति ॥४१॥ अथ मैनावरुणचमसेनैतामाहुतिमपलावयति कार्षिरसीति षचनात्॥४१॥ समुद्रस्य वेति तेन गृह्णाति ॥ ४२ ॥ मैत्रावरुणावमसेनापः ॥ ४ एकधनांचोन्नयन्ति ॥ ४३ ॥ बहुवचनोपदेशात एकनिन एव क्रियापदस्य स्वशब्दाभि- धामाधवब्दा मन्त्रानुकर्षणार्थः ॥ ४३ ॥ पान्नजनांश्व पत्न्यो हौ हौ ॥ ४४ ॥ चशब्दानुभयन्ति । तथा च मन्त्रस्याप्रवृत्तिः । पत्नीशदेच बहुवचनमुधारणार्थम् । बहुत्वस्यैकान्ततो भावात ॥४४॥ प्रत्येत्य चात्वलस्योपरि मैत्रावरुणचमसं ·५१८ कासागनश्रौतसूत्रमहितकर्कभाष्ये वसतीवरीश्च सस्पर्शयति समाप इति ॥ ४५ ॥ मैत्रावरुणचमसस्था अपो वसनीवरीश्च संलगयति समाप. त्यनन मन्त्रेण । प्रत्येत्यस्यवाच्यम् । अर्थप्राप्तत्वा दुच्यते च। तत् कि मर्थ सर्वेष्वागतेषु नाध्वयांवेवेति ॥ ४५ ॥ इतरे तस्मिन्व्यानयन्त्येके मैत्रावरुणचमसे प्रथमम् ॥ ४६॥ संस्पर्श ध्यानयनयोर्विकल्पो मन्त्रस्तु प्रवर्तत एव । ४६ ॥ होतृचमसे वसतीवरीः कृत्वा यजमानाय प्रयच्छति निग्राभ्याः ॥४७॥ ताः संज्ञा संव्यवहारार्थः । निप्राभ्यासु वाचयति निग्राभ्या- खासिञ्चतीति चैवमर्थाः॥४७॥ होता पृष्टः प्रत्याहोतेव ननमुरिति ॥ ४८ ॥ अवेरपीध्वयों इत्येवं होना पृष्टोध्वर्युः प्रत्याहोतेष नन- मुरिति ॥४८॥ प्रचरणीससवमग्निष्टो जुहोत्यभावे चतु- गृहीतं यमम इति ॥ ४९ ॥ प्रचरणीसम्रवमनिष्टोमसंस्खे कतौ जुहोति यमग्न इति । त- दभावे पतुगृहीतम् । यधु नालाहोमाय स्यादपरं चर्तुग्रहीतमाज्यं गु. हीत्वा जुहोतीति ॥४९॥ उक्थ्ये प्रथमं परिधिमालभते ॥ ५० ॥ भनेनेव मन्त्रेण ॥५०॥ प्रविशत्येवान्यत्र ५१॥

·. सोमयागनिरूपणम् । एवकारकरणादमन्त्रकं प्रवेशनम् । षोडशिन्यतिराने चाताव हि प्रकृत्योच्यते समुचैव तूष्णीमेत्य प्रपघेतेति ॥ ११ ॥ रराव्यालन्भनं वा षोडशिनि ॥ ५२ ॥ भनेनैव मन्त्रेण ॥ ५२॥ छदिरतिरात्रे ॥ ५३॥ मम्प्रेण आलभ्यते । वाशब्दो विकल्पार्थः । षोडश्यतिरात्रयोः तूणी वा प्रविधति रराट्याछदिषी षा मन्त्रंणालम्भत इति ॥५३॥ अतीत्यदक्षिणेन होतारं मैत्रावरुणचमसमा- धवनीयवनयति वसतीवरितृतीयं चाग्निः प्रातः सवने पात्वस्मान्वैश्वानरो महीनां विश्वशम्भूः स नः पावको द्रविणं दधात्वा- युष्मन्तः सहभक्षाः स्यामेति ॥ ५४॥ भनेन मन्त्रेण ॥५४॥ तावच्चैकधनानाम ॥ ५५॥ भवनीयते । अयुगपदवनयनम् अशक्यत्वात् । भेदेने. त्यपरे॥ ५५॥ एकधनस्थान उभयशेषन्निधायाधिषवणे पर्युपविशन्ति ॥ ५६ ॥ घसतीवरीषमेकधनशेषं च एकधनखाने निधाय अधिष. घणफलकयोः समन्तादुपविणन्ति ॥ ५६ ॥ उत्तरतोध्वर्युयजमानौ ॥ ५७ ॥ तयो-

·५२०
कायापनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
पूर्वाध्वर्युरपरेण परीत्येतरे त्रयः ।। ५८ ॥
अध्वर्युपुरुषा हविर्भानापरान्त उपषिष्ठानामुद्रातृणामप्यप-
रेण प्रतिप्रसातुः प्रतिहारमन्तरेण । उक्तो यन्तहिभाव ऋत्विजां
च यथापूर्वमिति ॥ ५८ ॥
देवस्य खेत्यद्रिमादाय वाचं यच्छति प्रा-
ग्घिकारात् ॥ ५९ ॥
स उपाशुसवनः ॥ ६०
तस्य उपाशुसवन इति वैदिकी संज्ञा संव्यवहारा , तमु.
पाशुसवनेन मेक्षयतीत्येवमाद्या ॥६० ॥
निग्राभ्यासु वाचयत्युरस्येना निगृह्य निग्रा-
भ्यास्थेति ॥ ६१॥
निप्राभ्याखिस्यधिकरणासम्भवादालम्भसप्तमीयम् ॥ ६१ ॥
उपाशु सवने सोमं मिमीत इन्द्राय त्वा व-
सुमते रुद्रवत इति पञ्चकृत्वः प्रतिमन्त्रम् ।।६२।।
मिमीते प्रक्षिपति ॥ ६॥
यत्त इति:मितालम्भनम् ॥ ६३ ।।
यत्त इत्यनेन मन्त्रेण मितस्य सोमस्यालम्भनं करोति । अयं म-
मत्रचोदितायौभिधायी ॥ ६३ ॥
प्रतिप्रस्थाता शन्षडादत्तेङ्गुल्यन्तरेषु द्वौ
द्वौ कुरुते ॥ ६४ ॥
मितात् सोमात् । स चायमुपदेशो प्रहणार्थः ॥ ६४ ॥
श्वतास्थेत्यासिञ्चति निग्राभ्याः ॥ ६५ ।।
मिते सोमे ॥६५॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
५२१
प्रहरिष्यन्द्वेष्यं मनसा ध्यायेदमुष्मा अहं
प्रहरामि न तुभ्य: सोमेति ।। ६६ ॥
अथ प्रहरिष्यन्यं द्विण्यात्तं मनसा ध्यायेदमुष्मा अहं प्रहरामि
न तुभ्यमिति वचनात् ॥ ६६ ॥
अभावे तृणम् ॥
तृणम् ॥१७॥
मनसाध्यायेत्। यधु न द्विष्यादपि तृणमेव मनसा ध्यायेदिति
वचनात् । स चायं पदार्थः क्रत्वर्थः तृणाभिध्यानविधानात् ॥१७॥
मा भेरिति प्रहरति ॥ ६८ ॥
अनेन मन्त्रेणा प्रहरति सोमे ॥ ६८ ॥
एवं विरभिषुणात्यासेचं निग्राभ्याः ॥ १९ ॥
एवमभिषवं त्रिःकृत्वः करोत्यासिच्यासिच्य निग्राध्याः ॥६९।।
अष्टकृत्व एकादशकृत्वो द्वादशकृत्वः ॥ ७० ।।
प्रहारसंख्येयम् ॥ ७० ॥
सर्वे पञ्चवर्गाः पशुकामस्याष्टवर्गा ब्रह्मव-
र्चसकामस्य ।। ७१ ॥
गुणफलसन्बन्धोयम् ॥ ७१ ॥
प्रतिवर्ग निग्राभं वाचयति होतृचमसेल्पा-
नाशूनवधाय प्रागपागिति ॥ ७२ ॥
प्रतिप्रहारप्रवर्ग होतृचमसल्पानशूनवधाय प्रागपागिति नि-
ग्राभं वाचयति ॥ ७२
अद्रिणा चतुर्थम् ॥ ७३ ॥
अद्रिणा होतृचमसे प्रक्षिप्ते न चतुर्थे वाचनम् ॥ ७३ ॥

·५२२
कायापनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
तूष्णीं वा ॥ ७४ ॥
वाशब्दो विकल्पार्थः। तथा चाद्रिप्रक्षेपमात्रं भवति ॥ ७४॥
उपाशुं च गृह्णाति वाचस्पतये देवो देवेभ्यो
मधुमतीरिति ॥ ७५ ॥
चशब्दात्प्रतिवर्गम् ॥ ७५ ॥
प्रतिप्रस्थातोपगृह्णाति पात्रम् ॥ ७६ ॥
प्रतिप्रस्थातोपाशु पात्रं गृह्णाति ॥ ७६ ॥
गृह्यमाणे-
आत्तानां च द्वौ द्वावन्तर्दधाति ग्रहण-
भेदात् ॥ ७७ ॥
आत्तानाम:शूनां चशब्दारप्रतिप्रख्यातामुल्यन्तरेषु छौ द्वावन्त-
दधाति गृह्यमाणे प्रहे द्वौ द्वाविति । कुन एतत् । भिन्नानि हि त्रीणि
ग्रहणानि । षडंशवः । अतो द्वौ द्वावित्युक्तम् ॥ ७७ ॥
किंच-
मन्त्रलिङ्गाच्च ॥ ७८ ॥
अशुभ्यां गभस्तिपूत इति ॥ ७८ ॥
षड्वा श्रुतिसामर्थ्यात् ॥ ७९ ॥
षडपि वान्तर्दधाति । षड्भिः पावयतीति श्रुतिसामर्थात् ।
एवं श्रुतिः समर्था सङ्गनार्था भवति । एवं च पक्षद्वयोपन्यासेपि
पूर्व एव पक्ष. सम्प्रदाये अङ्गीकृतः । उक्तहेतुत्वात् । षभिः पावय-
तीत्यत कथम् । व्यवयवे ग्रहणे द्वाभ्यां द्वाभ्यामन्तर्धाय मानाभ्यां
षभिः पूत एव भवति ॥ ७९ ॥
यत्त इत्यात्तान्त्सोमे निदधाति ॥८॥
यत्त इत्यनेन मन्त्रेणोत्तानंशुल्लतासोमे निदधाति ॥ ८० ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५२३ परिमृज्यासादनमुपाश्वन्तर्यामयोः ॥ ८१ ॥ प्रहषु यत्परिमृज्य सादनमुक्तम तदिह प्रतिषिध्यतं ॥ ८१ ॥ अभिचरन्त्सादयेदविसृजन्नमुष्य त्वा प्राण सादयामीत्युदानमित्यन्तर्यामम् ॥ ८२ ॥ अभिचरन्साइयत्यविमुञ्चन्नमुग्य त्या प्राण: सादयामीत्यनेन मन्त्रेण । भमुग्येति चाभिचयंमाणस्य ष्ठयन्तेन नामादयः ॥ २ ॥ पाणिना चापिदधात्यमुष्य त्वा प्राणमपि दधामीत्युदानमित्यन्तर्यामम् ॥ ८३ ॥ घराब्दादभिचरमेष ॥ ८३ ॥ स्वाहेत्युक्तोर्वन्तरिक्षमिति निष्क्रमणम् ॥ ८४ ॥ हविर्धानात् ॥ ८४॥ अन्वारभतेन्यस्मै प्रदाय होतृचमसम् ॥ ८५ ॥ यजमानोऽवयुम् ॥ ५ ॥ बरं वृत्वा ददाति च ॥ ८६ ॥ घरवरणं च यशसमाप्तिप्रार्थनम् । यद्यपि च श्रूयते तेस्मा एवं घर समयन्ति क्षिप्रेन इमं ग्रहं जुहदिति । तथापि यागपरि. समाप्तिरेवास्मिन्प्रहे आशंसितेति । उत्तमप्रयाजवत् । एवं श्रूय. ते प्रातः सवन एव सः या समस्थापयनित ददाति- चघरम ॥८६॥ स्वां कृत इति हुत्वा पात्रमुन्मार्टि ॥ ८७ ॥ स्वां कृत इति दुत्वा गृहं तत्पात्रमूर्ध्वमुन्माष्टि ॥ ८७ ।। प्रथमे परिधा उत्तानं पाणिं प्रागुपमार्टि

·५२४
कात्यायनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
देवेभ्यस्त्वांते ॥ ८८ ॥
उत्तानग्रहणाचाघः परिधि भवति ॥ ८८॥
वासउरोबाहुषु श्लिष्टम:शुमभिचरन् जु-
हुयाद्देवाशविति ॥ ८९ ॥
आग्रयणस्थाल्या. शेषैकदेशमासिच्या शुं
प्रास्यति तृतीयसवनाय ॥ ९ ॥
उपाशुपानशेषश्वासावेकर्दशश्चेति शेषेकदेश इति सम्प्रदा-
यः । उपाश्वतयांमयोः शाखान्तर शेषभक्षप्रतिषेधात् ॥ २० ॥
प्राणाय स्वेति पात्रसादनम् ॥ ९१ ॥
प्राणाय त्वेत्युपाशुपत्रासादनमा सादयामीत्यध्याहारः ॥९१॥
उपाशुसवनं पाणिना प्रमृज्योदश्चं व्यानाय
खेति सस्पृष्टम् ॥ ९२ ॥
उपञ्चमुदङ्मुखम् । मुखं चास्य येनाभिषव कृतः । उपाशु
पात्रसस्पृष्टं सादयति व्यानाय स्वंत्यनेन मन्त्रेण ॥ ९२ ॥
उपाश्चभिषवाभि हितः । इदानीं महाभिषावशेषव्याचिख्या-
सयेदमुच्यते-
उपविष्टयोरभिषुण्वन्ति चत्वारः पर्युपवेशन-
सामर्थ्यात् ॥ ९३ ॥
उपाश्वभिषचे ोकोभिषोता अष्टौ कृत्वोभिषुणोत्येकवचन-
निर्देशात् । इह च वारो भिषुण्वन्ति । कुत एतत् । अधिषवणे पर्यु-
पविशन्तीति । एतद्ववचनं समर्थ सङ्गतार्थ भवति । परि समन्तातु.
पविशन्ति पर्युपविशन्नीति ॥ ९३ ॥
आप्यायनान्तोभिषवस्त्रिपर्यायः ॥ ९४ ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५२५ पर्यायत्रयान्ते आप्यायनं भवति ॥ ९४ ॥ मत्या ॥ ९५ ॥ तत्रामतिरुक्ता इहमत्या प्रहरणम् । मतिशब्दश्वेच्छा चाची। यावता रसप्रच्युतिर्भवति ॥ ९५ ॥ पर्यायादिषु निग्राभ्यासेचनम् ॥ ९६ ॥ रसप्रच्युत्यर्थ क्रियते ॥ ९६ ॥ प्रथमे वा प्रभूत्वात् ॥ ९७ ॥ वाशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । प्रभवति हि प्रथमपर्याये सिक्तमु- दकं रसप्रच्युत्यै। उपांश्वभिषवे तु प्रतिपर्यायमालेको युक्तः, प्रतिप- यायमेव हि तत्र ग्रहणमिति । इह पुनर्न तथा ॥९७ ॥ निग्राभान्ते सरसान:शून्त्सम्भरण्याधवनीये- वधायावधूयाहरति ॥ ९८ ॥ निप्राभावाचनान्ते सम्भरण्या सरसना शूनादायाधवनीये वधायाधूयाहरति ॥ ९८ ॥ एवं द्विरपरम् ॥ ९९ ॥ एवमेवद्विरपरमभिषधर्म कर्तव्यम् ॥ ९९ ॥ पूर्ववन्निग्राभ्याः ॥ १०॥ निग्राभान्त उक्तपि पुनर्निप्राभ्यां वचनद्रिणा चतुर्थप्रतिप. त्यर्थम् ॥ १००॥ इदानी लाघवायाभिषधयोरुभयोरथैक्यप्रतिपादनायेदमाह- पूर्वे वोपाशुंगृहीत्वा गृहीत्वाप्यायनसम्भरणे कृतत्वात् ॥ १०१॥ पूर्वाभिहित एवोपांश्वभिषवः । उपांश्वभिषधे उपांशुं गृही-

·५२६
कात्यायनश्रातमूवीहतकर्कभाष्ये
त्वा गृहीत्वाप्यायनसम्भरणे क्रियते । न हि तत्र ते कृते इति । एवं
चाभिषवयोर्युगपदनुष्ठाने लाघवमिति ॥ १०१॥
धर्ममात्रं पर्युपवेशनम् ॥ १.२ ॥
नववं सति पर्युपवेशनमसमर्थ,सोमक्रयणीपदपर्युपवेशनवद्ध-
ममात्रमित्यदोषः ॥ १०२ ॥
अभिषवविपर्यासो वाभिमृष्टादाशूनपकृष्य
निग्राभ्याश्चानुपळयोगादनात्तस्य चाभि-
मानसामर्थ्यात् ॥ १०३ ॥
अभिषद्वित्वं वा भवति। द्वित्वे च सति विपर्यासोभिषधयोः।
कुत एतत् । आनुपूर्व्ययोगात । आनुष्येण हि क्रमेण द्वावप्यानाती।
अध्वरान्त्ये हि ब्राह्मणे महाभिषवो ग्रहाधनुपांवभिषष इति । म-
न्त्राणामप्येवमेवानुपूर्व्ययोगो भवति । उत्तरो युपांशुग्रहणमन्त्रपाठः ।
अत एव चाभिमृष्टादश्वपकर्षों निग्राध्याणां च कर्तव्यः । न घ.
न्यथा द्वित्वानुपूत्यै सम्भवतः । अपि चानात्तरसे सोमे सोमाभिमा-
ना भवति । सोमबुद्धिर्भवति तस्मादयश्वपकर्षः । अथवाभिमान-
सामर्थ्यादिति । मीङ् हिंसायाम् । अनात्तरसे सोमे हिंसा क्रियमा-
णा समर्था भवति । उपांशुग्रहणात्तरकाले हि हिंसा क्रियमाणा भ.
समधिका ॥ १०३॥
ऋजीषभावाच्च ॥ १०४ ॥
प्रत्युनद्रव्यान्तरबुद्धिर्भवति । तस्मादप्यंश्वकर्षः । अतो भिष-
घधित्वम् । द्वित्वं च विपर्यास इति ॥ १०४ ॥
प्रोह्य द्रोणकलशमृजीपमुखेष्वद्रिषु निदध-
त्युद्गातारः ॥ १०५ ॥
प्रपूर्वस्य पहेः कृनसम्प्रसारणस्यैतद्रूपं प्रोद्यति । अधिषषणफ-
लफप्रदेशमुह्येत्यर्थः । ऋजीपमुख्नेष्वद्विषु निदधत्युदातारः ॥१०॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
पवित्रं च वितन्वन्त्युदक् ॥ १०६ ॥
पवित्रमन्यतरतो दशमुदगनं अवाङ्नाभि वितनुयुः । एवमेव
हि छान्दोग्ये धूयत इति ॥ १०६ ॥
स्वयं वाकुर्वत्सु ॥ १०७ ॥
स्वयमध्वर्युः करोत्यकुर्वसूद्रातृषु ॥ १०७ ॥
आधवनीयादुन्नेता निग्राभ्यास्वासिञ्चति ताः
पविते यजमानः ॥ १०८ ॥
आसिंञ्चति ॥ १०८॥
ततो ग्रहणमाध्रुवान्माध्यन्दिने च पश्च
प्रथमान् ॥ १०९ ॥
तत एष धाराया गृहानि ॥ १०९ ॥
शुक्रो द्रोणकलशे ॥ ११० ॥
द्रोणकलशे यः सोम आपतति तस्य शुक इतीयं संज्ञा संव्य.
वहारार्था ॥ ११०॥
ततोऽन्येऽनादेशे ॥ १११॥
ततः शुक्रावन्ये प्रहा गृह्यन्ते । येषां योनि दिष्टा ॥ १११ ॥
सावित्रपात्नीवतहारियोजनोपक्षीणानाग्र-
यणात् ॥ ११२ ॥
उपक्षीणांश्च गृह्णाति ॥ ११२ ॥
पूतभृतश्चमसान् ॥ ११३ ॥
गृह्णाति ॥ ११३॥

·५२८
कायायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
तृतीयसवने वैश्वदेवम् ॥ ११ ॥
पूतभृत एव । अन्याभाषादपाध्यमिति चेत् । स्यान्न्यायोपप्रद-
शनार्थत्वात् ॥ ११४॥
अनादिष्टांश्चेदोन्नयनश्रुतेः ॥ ११५ ॥
अनादिष्टयोनींश्च पूतभृत एष गृह्णाति । अतो हि देवेश्य उ-
भयन्त्यतो मनुष्येभ्योतः पितृभ्यस्तस्माद्वैश्वदेषः पूतभृदिति
श्रुतेः ॥ ११५ ॥
दशापवित्रेण परिमृज्य परिमृज्यैष ते यो-
निरिति ग्रहसादनम् ॥ ११६ ॥
दशापवित्रमुभयतो दशं तेन परिमज्य परिसज्यष ते योनि-
रिति ग्रहसादनम् ॥ ११६ ॥
नायोनिकेषु ॥ ११७ ॥
यषां प्रहाणां समिधी पोनिन पठ्यते तत्र योन्यासादनं न
भवति । कुत एतत् । समाम्नायाभाषात ॥ ११७ ॥
सर्वेष्विति वात्स्यो विशेषोपदेशात् ॥ ११८ ॥
वात्स्य भाचायः सर्वेष्वेव योन्यासादनं मेने । अधिशेषेण हि
ग्रहमात्रमुद्दिश्य योन्यासाचत इति पठ्यते ॥ ११८ ॥
किंच-
सावित्रर्तुग्रहप्रतिषेधाच्च ॥ ११९ ॥
सावित्रर्तुग्रहेषु च प्रतिषेधो पश्यते । तन्न सादयत्यसो
होष सवितति । ऋतुमहेषु च न सादयति तस्मादयमसन्नः संवत्स-
रः परिप्लवते तच योन्यासादनस्य सर्वग्रहविषयत्व उपपद्यते ॥११९॥
प्रतिवषट्कार, हुत्वा वषट्कर्तुर्भक्ष-
हरणम् ॥ १२० ॥

·सोमयागनिरूपणम् । यत्रानुवषट्कारोस्ति तत्र प्रतिवषट्कार? होमः। हुत्वा च घ- षट्करें भक्षणम् । वषट्कर्तुर्भक्षमवनयेदिति शाखान्तरात । स्वच- तावपि वषट्कर्तुर्भक्ष इति ॥ १२० ॥ यथास्वं चमसान् ॥ १२१ ॥ भक्षहरणं भवति समाख्यानात् ॥ १२१ ॥ यप्रेकपात्रे घषट्कारनिमितः समाण्यानिमित्तश्च भक्षस्तत्र फस्य पूर्व भक्ष इत्यनियमे प्राप्त माह- वषट्कर्तुर्वा पूर्व: श्रुतिसामर्थ्यात् ॥ १२२ ॥ घषट्कर्तव पूर्वो भक्षयेत् । श्रुतिप्रपादितो बसी । इतरस्तु समाख्यानात्कल्प्यते ॥ १२२॥ उन्नतोन्नयति समाख्यानात् ॥ १२३ ॥ उदितेन्तर्यामग्रहणमुपयामगृहीत इति ॥१२॥ रात्रि सन्तमन्तर्याम तमुदिते जुहोतीति श्रुतेः ॥१२॥ उपाशुबदनाम्नातवरशेषासेचनवर्जम् ॥१२५ ॥ उपाशुवक्रिया । कियोस्तु विशेषः । अनाम्नातो यो मन्त्रः घरवरणप्रदानशेषासेचनं च न भयति । सर्वहुतः क्रियते । भक्षस्य शाखान्तरे प्रतिषेधात् । अनाम्नातश्च मन्त्रः । स्वाहाकार उर्वन्तरि- क्षमन्वेमीति च ॥ १२५ ॥ अपमाष्टर्यत्र ॥ १२६ ॥ नोन्मार्टि ॥ १२६ ॥ प्रथमे च न्युब्जेन पाणिना प्रत्यक् ॥ १२७ ॥ प्रथमे च परिधी न्युज्बेन पाणिना प्रत्यगुपमार्टि ॥ १२७ ।। उपाशुसवनसस्पृष्टस्योदानाय त्वेति

·कासायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
पात्रासादनम् ॥ १२८ ॥
उपाशुसवनपात्रसंस्पृष्ठस्य पात्रस्योदानायत्वेनत्यनेन मन्त्रे.
णासादनम् ॥ १२८ ।।
ऐन्द्रवायवं गृह्णात्या वायविति ॥ १२९ ॥
अनेन मन्त्रेण ॥ १२९ ।।
अपगृह्य पुनरिन्द्रवायू इति ॥ १३ ॥
गृह्णाति ॥ १३०॥
मैत्रावरुणमयं वामिति ॥ १३१ ॥
पयसा श्रीणात्यनं कुशावन्तर्धाय राया
वयमिति ॥ १३२ ॥
एनं प्रहं कुशाधन्तर्धाय पयसा श्रीणाति राया धयमित्यनेन
मन्त्रेण । तं च पयसा श्रीणातीति द्वितीया । तनिदेशात प्रधानभूतो
प्रहः । गुणविभक्तिनिर्देशात् पयसो गुणभूतता । अतो प्रहसं-
स्कारत्वादप्रदेयं पयः । भतश्च प्रदेयधर्मा न प्रवर्तन्ते ॥१३२ ॥
एव: सर्वत्र श्रयणेषु ॥ १३३ ॥
कुशान्तधानम् ॥ १३३ ॥
शुक्र बैल्वेन वा तं प्रत्नथेति ॥ १३ ॥
शुक्रं गृह्णाति बैल्वेन वा पात्रेण वैकडतेन वा तं प्रतथेति॥१३४॥
अयं वेन इत्येके ॥ १३५ ॥
मन्थिनमयं वेन इति ॥ १३६ ॥
सक्तुभिः श्रीणात्येनं मनो न येष्विति ॥ १३ ॥
पनं मन्थिनम् ॥ १३७ ॥

·सोमयानिरूपणम् । आग्रयणं द्वयोर्धारयोर्ये देवास इति ॥ १३८ ॥ आग्रयणे गृहानि धाराव्यातू ये देवास इति मन्त्रेण । सा- चैका धारोनेतृकर्तृकी अपरा याजमानेति ॥ १३८ । दशापवित्रेणायग्रयणमुपगृह्य त्रिहिकृत्य सोमः पवत इति सकृच्छेषम् ॥ १३९ ॥ दशापवित्रेणाप्रयणं गृहीत्वा निहिं कृस्य सोमः परत इति च त्रिरुक्त्वा मन्त्रशेषं सकृदाह । मन्त्रचोदितार्थाभिधायी॥ १३९ ॥ प्रथमस्थानेन प्राग्देवतादेशात् ॥ १४ ॥ देवतादेशात्पूर्व प्रथमस्थाने यजुषः उपांशुत्वापवादोयम् ॥१४॥ प्रातः सवने चोचैःकर्माणि ॥ ११ ॥ उच्चैः कर्माणि यान्यैष्टिकपाशुकानि । च शब्दात्तेरामपि प्र- थमं स्थानम् ॥ १४१ ।। मध्यमेन माध्यन्दिने ॥ १४२ ॥ माध्यन्दिने यानि नीचैर्यानि चांञ्चै स्वषां मध्यमस्थानम् ॥१४२॥ उत्तमेन तृतीयसवने ॥ १४३ ॥ यानि नीचैरिति ॥ १४३ ॥ उक्थ्यमुपयामगृहीत इति ॥ १४४ ॥ उक्थ्यं गृहाति उपयामगृहीत इति । तच्चैतत्प्रकल्पन- १ भन्ये त्याहुः आग्रयणस्थाल्यां य उपांशुग्रहशेषस्तं पात्रान्तरे कृत्वा पृथगासेचनं तस्य कार्यम, सा चैका धारा । द्वितीया तु प्रा. कृत्येव यजमानो यामासिञ्चाति, तदपि समूलम् इति देवभाष्ये ।

·५३२ कात्यायनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये मात्रम् । अतो वाग्यमप्रदक्षिणावर्तने भन न भवतः । उक्थ्यविन- हणेषु भविष्यतः ॥ १४४॥ ध्रुवं मूर्धानं दिव इति ॥ १४५ ॥ गृहात ॥ १४५॥ आहोमादस्य सुत्वन्न मूत्रपुरीषे कुर्यात् ॥ १४६ ॥ एतस्य होमात्र सर्प प्रस्रावयेतेति ॥ १४६ ॥ वैश्वानरं च जानन् ॥ १४७ ॥ गृह्णाति । जानइच्छब्दो विकल्पार्थः । शानार्थ एवेत्यपरं । स यदि तं चरकेभ्यो वाचयतीवानुघुवतेति वचनात् ॥ १४७ ॥ पूर्णान स्थालीग्रहानर्धपूर्ण द्रोणकलशं कृत्वा सुन्वन् ॥ १४८ ॥ पूर्णान् स्थालीग्रहान् कृत्वा सम्पातसोमेनार्धपूर्ण च द्रोण- कलशं कृत्वा सर्व होतृचमसमासिञ्चति यजमानः ॥ १४८ ॥ अध्वर्युप्रतिप्रस्थातृप्रस्तोवुद्गातृप्रतिहतसु- न्वन्तः समन्वारब्धा निष्कामन्ति ॥ १४९ ॥ अध्वर्वादयः समन्वारब्धा निष्कामन्ति हविर्धानात् । उत्तर उत्तरः पूर्वमन्धारभते । समासोक्तानां क्रमाभावात् ॥ १४९ ॥ अध्वर्युः प्रथमो यथासंख्यमितरे ॥ १५ ॥ इत्युक्तम् ॥ १५०॥ हुत्वा वा समन्वारभेरन् ॥ १५१ ॥ विपुट्ठोमोत्तरकालं वा समन्वारभन्ते । आदो वेति विक- ल्पः । शास्त्रस्य तुल्यत्वात् ॥ १५१॥ सर्वमासिञ्चति सुन्वन् ·सोमयागनिरूपणम् । प्रह्वा उदञ्चो यस्त इति विप्रुषा होमं जुह्वति ॥ १५२ ॥ अध्वर्वादयः । विपुट्ठोम इति संशा ॥ १५२ ॥ अध्वर्युर्वा जुहाति ॥ १५३ ॥ जुहोति सर्वे वेति विकल्पः ॥ १५३ ॥ वेदितृणे अध्वर्युरादत्ते गच्छन्ति ॥ १५४ ॥ नीचैर्व्यवस्थिता उदश्चो गच्छन्ति ॥ १५४ ॥ अन्यतरत्तृणं चात्वाले प्रास्यति देवा- नामिति ॥ १५५ ॥ उद्गातृणां पुरस्तादितरत्तूष्णीम् ॥ १५६ ॥ प्रास्यति ॥१५६ ॥ जपत्सु सोमः : पवत इति पवमानोपाकरणं प्रस्तोत्रे तृणे प्रयच्छन् ॥ १५७ ॥ जपत्सूद्रानृषु पवमानमुपाकरोति सोसः पवत इत्यनेन मन्त्रेण प्रस्तोत्रे तृणे प्रयच्छन् । पवमानमिति च स्तोत्रसंशा ॥ १५७ ॥ सर्वेषु ॥ १५८ ॥ पवमानेष्वेवमुपाकरोति । अतिदेशात्तत्प्राप्तेरवाच्यतेति चेत् । अतिदेशो हि भवति माध्यन्दिने समन्वारब्धनिष्क्रमणादि करोति । आग्नीदग्नीनिति प्रैषात् । तथा तृतीयसवने समन्वारब्धनिष्क्रम णादि करोति माध्यन्दिनवदिति । सत्यमेवम् ॥ १५८ ॥ अतृणो वा कुशमुष्टिं वा ॥ १५९ ॥ प्रयच्छन्नुपाकरोतीति । अनयोरप्युत्तरत्र प्राप्तिमा भूदितिसर्चे- ·५३४ कात्यायनश्रौतसूवसहितकर्कभाष्ये स्वित्युक्तम् अतृणो वा कुरामुष्टिं वा प्रयस्छन् बहिष्पवमान एवोपाकरोति ॥ ९५९ ॥ प्रत्यङ्मुखा उपविशतः पुरस्तादक्षिणो यजमानः ॥ १६० ॥ प्रत्यङ्मुखा उपधिशतोवर्युप्रतिप्रस्थातारौ द्वित्योपदेशात् । पुरस्तादुद्रातृणां तयोश्च दक्षिणो यजमान उपविशति ॥ १६० ॥ स्तूयमान उन्नेताधवनीयं पवित्रमन्तीय पूतभृत्यासिञ्चति ॥ १६१॥ स्तूयमाने बहिष्पवमाने उन्नेता पवित्रमन्तर्धायाधवनीयम् सोमं पूतभृत्यासिञ्चति ॥ १६१ ॥ स्तोत्रान्ते प्रेष्यत्यमीदग्नीन्विहर बर्हिस्तृणी- हि पुरोडाशाँ३ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातः पशुनेहीति ॥ १६२ ॥ विहरणस्तरणालङ्करणेषु अनीवुपदेशात् । पश्वानयने तु प्र- तिप्रस्थाता । अयं च प्रेषः सवनीयपश्वर्थत्वात् सवनीयविकारेवपि प्रवर्तते । अन पाशुकानां पदार्थानां अवरहोमान्ते चषालेक्षणान्त वा प्रेषदानमासवनीयधिकारेवप्ययमेवावसरः । तेन ऋतुपश्वादावेकयू- पावटहोमान्ते चषालेक्षणान्तेषा भवति। अनेकयूपे त्ववटहोमान्त एव । न हिचषालेक्षणान्ते सर्वयूपानामवस्थानम् । श्वो वा दक्षिणोत्तराणा- मवगृहानान्तमित्युक्तत्वात । प्रतिप्रस्थातः पशुनेहीत्ययमेकवचना. न्तः प्रेषोग्निष्टोमे समानात एकादशिनि पक्षेपि किमयमेकवचनान्त एष प्रयुज्यते उतानभिधायकत्वादप्रयोग इति । किं तावत्प्राप्तमप्र- योगो न होकवचनान्तः शक्नोति बहून्वदितुमिति । न चायम- प्रयुज्यमानो निर्थको भवति । एकपशुपक्षेस्य प्रकरणे समानातम- थैयदेवत्येवं प्राप्त उच्यते । अनेकपशुपक्षेप्येकवचनान्त एव प्रयुज्य. ते। किं कारणम् ।प्रातिपदिकार्थः प्रधानभूतो पचनार्थश्च गुणभूतः । ।

·सोमयागनिरूपणम् । एव न च प्रधानार्थाभिधाने सम्भवति गुणार्थाभिधानं न सम्भवनी- त्यप्रयोगो युक्तरूपस्तस्मादनेकपाशुकंप्यविकत प्रयुज्यत इति ॥ १६२॥ यथान्युप्तं धिष्ण्येष्वाग्नीध्रादङ्गारान्निवपति ॥१६३ ॥ अग्नीदग्नीविहरेत्यस्यार्थः । येन क्रमेण धिष्ण्यनिर्वापः कृतः तेनैव क्रमेणाग्रीधारङ्गाराभिवापं करोति ॥ १६३ ॥ अनु पृष्ठयां बर्हिस्तृणाति ॥ १६४ ॥ अपरत आरभ्यापूर्वान्तात् । पुरोडाशालङ्करणं तु चोदकप- रिप्राप्ततत्वात् नाभिहितमाचार्येण ॥ १६४ ॥ आश्विनं गृह्णात्यन्वारब्धे वा या वामिति॥१६५॥ आश्विनं ग्रहं गृहाति अन्वारन्धेनन्वारब्धे वा शुक्रा- स्पूतभृतो वा यावामित्यनेन मन्त्रेण ॥ १६५ ॥ ग्रहानवेक्षयति यथागृहीतमवकाशान्वाचय- न्प्राणाय म इति प्रतिमन्त्रम् ॥ १६६ ॥ पाचयनवेक्षयतीत्युभयत्रकारितत्वादध्येषणा । वक़दा वर्चसे पचनेति ध्रुवनीक्षखेत्येवमिति संम्प्रदायः ॥ १६६ ॥ अमहत्वादुच्यते- उपाशुसवनं द्वितीयम् ॥ १६७॥ यथागृहातमित्यस्यापवादः ॥ १६७ ॥ आश्विन, षष्ठं शुक्रामन्थिनौ युगपत् पू- तभृदाधवनीयौ च विश्वाभ्यो म इति ॥ १६८ ॥ चशब्दात् युगपदेव ॥ १६८ ॥ कोऽसीति दोणकलशम् ॥ १६९ ।।

·कायायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये वाचयत्रीक्षयति ॥ १६९ ॥ भूर्भुवः स्वरिति जपति ॥ १७० ॥ यजमानः ॥ १७० ॥ ज्ञातप्रियानूचाननावकाशयेत् ॥ १७१ ॥ सधै न सर्वमिवावकाशयदिति प्रकृत्यैव श्रूयत इति ॥१७१॥ ध्रुवगोपं कृत्वा परिव्ययणादि करोति रशना- मुदुह्य पूर्वाम् ॥ १७२॥ ध्रवगुप्तिश्च कटपंटादीनामन्यतमेनावघट्टनम् । ध्रुवगोप्तूराज. पुत्रस्य निरूपणमित्यपरे । भवति हि पाखिनां वचनम् । कः कुभो राजपुत्रः प्राप्नोति ध्रुवस्य गोप्तेति । न पुनराहतमाचार्येणैतत्केना- प्यारी प्रायेण । पूर्वा रशनामुवुह्य परिव्ययणादि करोति । अस्मिन्नेव हवसरे पशुचोदना शाखान्तर आश्विनग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतीति । माध्यन्दिनीयायामप्या- ग्नेयमग्निष्टोम आलभेतेति ॥ १७२ ।। आग्नेयोग्निष्टोमे सवनीयः पशुरैन्द्राग्नश्वो- क्थ्यो द्वितीयः ॥ १७३ ॥ चशब्दात्सवनीय एव ॥ १७ ॥ ऐद्रो वृष्णिः षोडीशनि तृतीयः सरस्वत्यै चतुर्थोतिराने मेषी वा ॥ १७४ ॥ आग्नेयमग्निष्टोम आलभेतेति प्रकृतसमेतच्छ्रूयत इति ॥१७॥ एतत्स्तोमायनम् ॥ १७५ ॥ स्तोमायनमिति संक्षा व्यवहारार्थी । स्तोमायनं वैकादशिनावे- त्यवमाचर्या ।। १७५ ॥

·सोमयागनिरूपणम । अत्र होतृनामग्रहणान्तं कृत्वेतरांश्वाश्राव्याश्राव्य प्रवृणीते यथालिङ्गम् ॥ १७६ ॥ होतृनामग्रहणान्तं पाशुकं कृत्वा इतरांश्चाश्राव्याश्राव्यप्रद. णीते । चशब्दाद्धोतारं च यथालिङ्गमिति यो यो येन लिङ्गेन लि. नयत इति । हातुरनभिहितमपीन्द्रं होनादिति वरष्टाम् । इन्द्रं होता ऋतुग्रहंषु यजत इति ॥ १७६ ॥ अश्विनाध्वर्य आध्वर्यवात् ॥ १७ ॥ चाध्वोदितीयः प्रतिप्रखात् । परणं व नेश करोति ॥ १७७॥ मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्राशास्त्रात् ।। २७८ ॥ अत्र द्वितीयोच्छावाकः ॥ १७८ ॥ इन्द्रो ब्रह्मा ब्रह्मणादिति ब्राह्मणाच्छसिनम्॥ १७९ ॥ ब्राह्मणाच्छसिग्रणम् लिङ्गेन ।भूमात् ब्रह्मणो चरणमपि ॥१७९॥ मरुतः पोत्रादग्नावो नेष्ट्रादग्निराग्नीध्रात अग्नि- हदैवीनामिति यजमानम् ॥ १८ ॥ वृणीते । अत्र चोक्तमाचार्येण सुन्वनिति सुत्य । अयं च मन्त्र. चोदिताथाविधायी । बहुयजमानके विपरिणम्यते । पाशुकर्माप य. जमानवरणमन्त्रैरेवति सम्प्रदायः। प्रवृत्तहोमानामुपारष्ठत्पाशुकं यजा मानवरमियनुरूपम् ॥ १८ ॥ १यथाप्रवृतं प्रवृत्तहोमौ जुह्वति जुष्टो वाचे १ यथावृत्तं येनक्रमेण प्रवरगां तेन होनादयः सर्वे द्वंद्व आहुती जुह्वति समिदाधानं कृत्वा प्रचरण्याज्यंन ।

·कात्यायनीतसूखमहिसकर्कभाष्ये
भूयासं जुष्टो वाचस्पतये देवि वाग्यत्ते वाचो
मधुमत्तमं जुष्टतमं तस्मिन्मा धाः स्वाहा
सरस्वत्या इति ॥ १८१ ॥
पावकान इति द्वितीयाम् ॥ १८२॥
आहुति जुहोति ॥ १८२॥
वपामार्जनान्तं कृत्वा सयजमाना धिष्ण्या-
नुपतिष्ठन्ते विभूरसीति प्रतिमन्त्रम् ॥ १८३ ॥
सयजमाना ऋत्विजः ॥ १८३ ॥
उत्करान्तं कृत्वा वागसीति सदोभिमर्शन-
मृतस्य द्वाराविति द्वार्ये ॥ १८४ ॥
अभिमृश्येते येन द्वारेण प्रवेशनम् । मन्त्रीलङ्गान्मा मा स.
ताप्तमिति ॥ १८४॥
अभिमन्त्रणमुत्तरैः ॥ १८५॥
मन्त्रैः ॥ १८५॥
अध्वनामध्वपत इति सूर्यम् ॥ १८६ ॥
अभिमन्प्रयते ॥ १८६॥
मित्रस्य मेत्यत्विजः ॥ १८७ ॥
भभिमन्त्रयते । अतश्च याजमानमभिमन्त्रणम् ॥ १८७ ॥
अग्नयः सगरा इति धिष्ण्यान् ॥ १८८ ॥
एतत्सर्पणम् ॥ १८९॥

·सोययागनिरूपणम् ।
:
अस्य कर्मणः सर्पमितीय सञ्ज्ञा अभिमन्त्रणानि याजमाना.
नीति सम्प्रदायः । एवं च सूर्याभिमन्त्रण धिष्ण्याभिमन्त्रणे च ऊहः
प्रवर्तते । अध्वर्युकर्तृकाणीत्यपरे । ऋत्विगभिमन्त्रणमेव याजमान-
मिति ॥ १८९ ॥
सदोभिमर्शनादि वोत्तरयोः सवनयोः ॥ १९० ॥
सपणं भवति धिष्ण्योपस्थानादि वा ॥ १९० ॥
पुरोडाशैश्वरति ।। १९१॥
ये ने अलङ्कताः पुरोडाशास्तैः । तत्र चैकपुरोडाश छनिन्यायेन
बहुवचनम् ॥ १९१॥
एकं प्रदानम् ॥ १९२ ॥
देवतागुणभेदेपि पचनसामर्थ्यात् ॥ १९२ ॥
एकापाच्यामासाद्य मध्ये पुरोडाशः पुरस्ता-
द्वानाः प्रतिदिशमितराणि यथासंख्यं
प्रदक्षिणम् ॥ १९३ ॥
येषामेव पाञ्युचिता नेषामेकन्वं विधीयते दनः पयस्यायाश्च
उखास्थयारत्र प्रतिदिशमासादनम् । यथासंख्यातानां च प्रद-
क्षिणमिति । १९३॥
प्रातः प्रातः सवस्येन्द्राय पुरोडाशानामनु-
वाचयति ॥ १९४ ॥
एषमनुवाचन कारयतिः ।। १९४ ॥
आश्राव्याह प्रातः प्रातः सवस्येन्द्राय पुरो-
शान्प्रस्थितान्प्रेष्येति ॥ १९५ ॥
प्रेषविशेषार्थमिदमुकम् ॥ १९५ ॥

·५४० कात्यावन श्रौतसूत्रसहितकर्कभाध्ये एवं यथासवनमनुवाचनप्रेषौ ॥ १९६ ॥ माध्यन्दिनस्य सवनस्य तृतीयस्य सवनस्योति ॥ १९६ ॥ उपभृति वावधति पशुपुरोडाशवत् ॥ १९७ ॥ भवदानग्रहणसमनन्तरमेव वत्युपदेशात् ॥ १९७ ॥ उभय हुत्वा होतृधिष्ण्ये पुरोडाशान्नि- दधाति ॥ १९८ ॥ उभयमिति प्रधान सौविष्टकृतं च हुत्वा होतृधिष्ण्ये पुरोडा- शानिदधातीति च । कुन पनत् । एवं हि श्रूयते होवृधिष्ण्यादि- हामादधातीति । पुरोडाशेषु च निहितेषु होतृधिष्ण्यादिडा हिता. भवति ॥ १९८॥ निरवत्तां वेडाम् ॥ १९९ ॥ पाशब्दः पक्षम्यावृत्तौान पुरोडाशाभिदधाति निरवत्तामेवेडाम्। निरवत्ता च प्राशित्रादिभिरपि गृहनिर्भवति । एवं च होतृधिष्ण्या- विडामादधातीति यथाश्रुतमेतद्भवति । इतरथा दधातिना ग्रहणं ल. स्येत तमायुक्तं, भुतार्थसम्भवे सति ॥ १९९ ॥ द्विदेवत्यैश्चरति ॥२०॥ भवसराीमदमुच्यते ॥ २० ॥ वायव इन्द्रवायुभ्यामनुवाचयति प्रतिप्रस्था- तादित्यपात्रेण द्रोणकलशादुपयामगृहीतो- सीति गृहीत्वा गृहीत्वा द्विदेवत्याननु जुहो- ति उत्तरार्धे ॥ २०१ ॥ द्विदेवस्थाननु जुहोतीति प्रयाणामपि विदेवस्थानामनु होमः ·सोमयागनिरूपणम् । -- क्रियते । पेन्द्रवायमस्य वषट्कारद्वयम् । तत्र द्वितीयस्य वषट्कार- स्य पश्चावनुशब्दोपदंशात् ॥ २०१॥ उत्तरार्धाधिकारीपजिजीविषयेदमुच्यते- अनुवषट्कृतेपि ॥ २०२॥ उत्तराई एव जुहोति । येषां ग्रहणमनु वषट्कारास्ति । द्वि- देवस्थानां तु नैवानु वषट्कारं अनु वषट्कारार्थमेवेदमुच्यते ॥ २०२॥ आश्रुतप्रत्याश्रुतप्रैषाश्च समत्वात् ॥ २०३ ॥ माश्रावणादयोनुवषट्कारपि प्रवर्तन्ते । कुन एततासमत्वात्। समो ह्ययमनुवषट्कारद्वदेवत्याननु जुदातीति यागेन । द्वावपि हि सोमयागाभ्यासी, सोमयागांदशेन च विहिता आश्रावणादयः । ते- मानुवषट्कारोपि प्रवर्तन्त इति ॥ २०३ ॥ एवं प्राप्त उच्यते- नानन्तर्यात् ॥ २० ॥ नेतेषामनुवषटकारे प्रवृत्तिः । कुन एतत् । आमन्तर्यात् । वष. शल्यानवानमनुवषट्करोतीत्यानन्तर्य विरुध्यते ॥ २०४॥ स्यादविरोधात् ॥ २०५ ॥ स्यादाश्रावणादि यदि विरोधो न स्यात् । अस्ति तु विरो- धः । तस्मादप्रवृत्तिरिति । अपरे स्वैन्द्रवायविषयमवेदमधिकरणं ग्यावर्णन्ति ॥ २०॥ प्रतिप्रस्थातादित्यपात्रेण द्विदेवत्याननुजुहोतीति प्रक्रान्तम् । तवेदमुच्यते- शेष: शेषमादित्यस्थाल्यामासिञ्चत्यादित्ये- भ्यस्त्वेति ॥ २०६॥ प्रनिहोमं शेषमादित्यस्याल्यामासिञ्चत्यादित्येभ्यस्त्वेत्यनेन म. न्त्रेण । प्रतिप्रस्थानवाधिकारात् । मासिञ्चामिति चाध्याहारः ॥ २०६ ॥ .

·कायायनौतसूत्रमहितकर्कभाष्ये A समासिव्य तेनापिदधाति विष्ण उरु गायेति ॥ २०७॥ समासिच्यान्ते मैत्रावरुणाश्विनाभ्यामपि कृते यागे तेनैव पा. त्रेणादिस्यस्थालीमपिदधाति विष्णु उरु गायत्यनेन मन्त्रेण ॥२०७।। उन्नीयमानेभ्योनुवाचयति ॥ २०८ ॥ उन्नीयमानायनुवचनं कारयत्युग्नेनैव । स हि समास्ययोग- पनं करोति तच्छेत्रमनुवाचनम् । अतोत्रापि तस्यैव कर्तृत्वम् । लि. काम । यो वाव कर्म करोति स एव तस्योपचारं वेदेति ॥ २०८ ॥ चमसेन्नयति नवस्त्रपरणोत्तरवेदि निधाय ॥२०९॥ नबस्तिति दशमव्युदासार्थम् । तस्य हि पश्चादुन्नयनान्नान- मिति ॥ २०९॥ शुक्रादुपस्तरणाभिधारणे ॥ २१ ॥ क्रियेते । मध्यमन्तु पूनभृतश्चमसानिति पूतभृतः । एकैकश्य निरवतः क्रियते । पदार्थस्यैतावत्वात् ॥ २१० ॥ होतृचप्रसे प्रथमम् ॥ २११ ॥ प्रथमं होतृचमस उन्नयनम् । तस्य हि प्रथमः पाठः प्रेतु हो. तुश्चमस इति ॥ २११ ॥ शुक्रामन्थिभ्यां चरतः ॥ २१२ ॥ द्विवचनोपदेयात प्रतिप्रस्थाता च ! स हि सन्निकर्षाद- गुह्यते ॥ २१२॥ विभागार्थमाह- शुक्रेणाध्वर्युर्मन्थिना प्रतिप्रस्थाता ॥ २१३ ॥ प्रोक्षितौ यूपशकलावादायापिधानं प्रोक्षिता- भ्यामपमार्जनमप्रोक्षिताभ्यामपमृष्टः शण्ड -

·सोमयागनिरूपणम् ।
इत्पध्वर्युरपमृष्टो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता॥२१॥
प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधाने ग्रहयोरपमार्जनमप्रोक्षिता.
भ्यामपमृष्टः शण्ड इत्यध्वर्युरपमृष्टी मकं इति प्रतिप्रस्थाता प्रहयोरेव
कुरुतः ॥ २१४॥
देवास्त्वेति निष्कामतो यथालिङ्गम् ॥ ११५ ॥
यथालिङ्गग्रहणं मन्त्रविभागार्थम् ॥ २१५ ॥
अपरेणोत्तरवेदिमरत्नी सन्धायोत्तरवदिश्रो-
ण्योर्निधत्तो ऽविसृजन्तौ दक्षिणस्यामध्वर्यु-
रुत्तरस्यां प्रतिप्रस्थातानाधृष्टासीति ॥ २१६ ॥
अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ अपरेणोत्तरवेदि परस्परतोरत्नी सन्धा-
योत्तरवेदिश्रोपयोर्निधत्तोऽविसृजन्तौ ग्रहो दक्षिणस्यामध्वर्युरुत्तर-
स्यां प्रतिप्रस्थातानाधृष्टासीत्यनेन मन्त्रेण । स चायमुत्सरवदिसं-
स्कारो वाक्यशेषात् तद्रक्षोभिरेवैतदुत्तरवैदिमनाधृष्टां कुरुत इति ।
मन्त्रीलङ्गाखानाधृष्टासीति । प्रयोजनम् यत्नोत्तरवेद्यकरणं तत्रैतन्त्र
भवति । प्रयोजनवगृहसंस्कार इत्यपरे । अपिधानापमार्जनसं-
स्कारमध्यभिधानात् । प्रयोजनत्त्वाच ग्रहयोः। तस्माद्रहसंस्कार एवा-
यम् । मन्त्रलिङ्गवाक्यशेषावर्थवादप्रायौ ॥ २१६ ॥
सुवीर इति दक्षिणं यूपदेशं गच्छत्यध्वर्युः
सुप्रजा इति प्रतिप्रस्थातोत्तरम् ॥ २१७ ॥
मन्त्रद्वयमपि चोदितार्थाभिधायी ॥ २१७ ॥
अपरेण यूपमरत्नी सन्धत्तः सञ्जम्मान इति
यथालिङ्गम् ॥ २१८ ॥
पूर्वेणाशक्तौ ॥२१९ ॥
भप्रोक्षितौ यूपशकलौ ॥ २१९ ॥

·काबापनौतमूनसहितकर्कभाष्ये निरस्यतो निरस्तः शण्ड इत्यध्वर्युनिरस्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता ॥ २२० ॥ राण्डग्रहणे मर्फग्रहणे चासुरत्वादकोपस्पर्शनं भवति ॥२२०॥ आहवनीये प्रोक्षितौ प्रास्यतः शुक्रस्याधि- ष्ठानमित्यध्वयुमंन्थिन इति प्रतिप्रस्थाता॥ २२१॥ अछिन्नस्यति जपित्वाश्राव्याह प्रातः प्रातः सवस्य शुक्रवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमा- न्प्रस्थितान्प्रेष्येति ॥ २२२ ॥ जपाध्वयोरेव ॥ २२२ ॥ उभयतो यपं प्रङ्मुखो जुहुतः सा प्रथमे त्यध्वर्युः प्रथमम् ॥ २२३ ॥ प्रहं जुहोति ॥ २२३ ॥ तमनुप्रतिप्रस्थाता ॥ २२ ॥ मननैव मन्त्रेण । जुहुत इति द्विवचनोपदेशात् ॥ २२४ ॥ चमसाध्वयंवश्च ॥ २२५ ॥ चशब्दात्तमन्विति । मन्त्रस्तु ग्रहविषय एव । तो वै वषट्कृती सन्ती मन्त्रेण हूयते इति श्रुतः ॥ २२५ ॥ प्रेष्यति च ॥ २२६ ॥ चशदादनन्तरम् ।। २२६॥ प्रैतु होतुश्चमसः प्रब्रह्मणः पोद्गातृणां पूय- जमानस्य पूयन्तु सदस्याना होत्राणां च

·सोमयागनिरूपणम् ।
५४५
मसाध्वर्यव उपावर्त्तवः शुक्रस्याभ्युन्नय-
ध्वमिति ॥ २२७ ॥
प्रेतु होतुश्चमस इति सर्वत्र फेचिदनुषङ्गमिच्छन्ति । भादाधे.
व व्यवस्थितः सर्वेषां घोतक इति सम्प्रदायः । होनाश्च प्रशास्तृप्रा.
झणाच्छंसिपोतनेष्ट्रग्नीधः । तेषां चमसानामुपावर्तनम् । प्रेषितं
शुक्रस्याभ्युन्नयध्वमिति ॥ २२७ ॥
आगम्य प्रतिपूस्थाता शेष, शुक्रपातेवनयति॥२२८॥
एस्य जुहोतिस्थानात प्रतिप्रस्थाता मन्थिशेषं शुक्रपात्रेवन-
यति ॥ २२८॥
त; स होतृचमसे ॥ २२९ ॥
भषनयति तमध्वर्युहोतचमसे ॥ २२९ ॥
पञ्चसून्नयन्ति ॥ २३० ॥
होनायो, घमासाध्धयव उपावर्गव शुक्रस्याभ्युन्नपभ्वामि-
त्युक्तत्वात् ॥ २३०॥
तानाश्राव्याश्राव्य पेष्यति नामग्राहं यजय-
जेति पूशास्त्रादीन् ॥ २३१॥
नाम गृहीत्वा गृहीत्वा प्रेयस्यसौ यजति २३१ ॥
ब्रह्मन्यजेति ब्राह्मणाच्छ सिनम् ॥ २३२॥
प्रेष्यति ॥ २३२॥
पूथमं हुत्वोत्तमं वा तृपन्विति जपति ॥ २३३ ।।
'प्रथमं चमसमुत्तमं धा हुत्वा तपन्विति जपति ॥ २३३ ॥
होतारं प्रत्यकुपसीदत्ययाडग्नीदिति ॥ २३४ ॥

·कायापनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्पे अनेन मन्वया ॥ २४ ॥ द्विदेवत्यान् भक्षयति पूर्वः पथमचोदनादो- माभिषवकारी भक्षयेदिति श्रुतिः ॥ २३५ ॥ द्विदेवस्यशेषान् भक्षयत्यध्वर्युः । कुत एतत् । होमाभिषत्र. कारिणो हि भक्षः श्रूयते । हविर्धाने प्राधभिरभिषुस्याहवनीये हुन्वा प्रत्यञ्चः प्रतिपरेत्य सदसि सोमाम्भक्षयन्तीति । एतदत्र विधीयते । अत्र वाक्ये हविद्धाने प्रावभिरभिषयो वाक्यान्तपरिप्राप्ता नूयते । यवाहवनीये जुहोतीति होमश्च । तथोदरमेवास्य सदस्तस्मात्सदसि भक्षयन्तीति सर्वमनूयते । होमाभिषवनिमित्तों भक्षो भवतीत्येतदत्र विधीयते । अतश्च होमाभिषवकारिणो भक्षी भवतीति । स च भ. क्षयन्पूर्वो भक्षयतीति । कुत एतत् । प्रथम चांदनात् । प्रथमभक्षचोदनात् । एवं प्राथम्यमवगम्यते । अभिषुत्य हुत्वा भक्षयतीति । असभिधानाच्च । वषट्कर्तृभक्षस्य सन्निहितः सो. मस्तस्माद्वषट्कारनिमित्तात्पूर्वोभिषवनमित्तो भक्षः ॥ २३५ ।। होता वा चनमन्त्रवर्णकारणेभ्यः ॥ २३६ ॥ होता था पूर्वी भक्षयेत् । कुत एतद्वचनात् । धवनं हि भवति । वषटका प्रथमो भक्षयतीति । प्रथमश्चैवं भक्षयति यावद- म्यो न भक्षयति ॥ २३६ ।। किश्व- मन्त्रवर्णाच्च ॥ २३७ ॥ एते वदन्ति शतवत्सहस्रवदभिक्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः विष्टी प्राकाणः सुकृतः सुकृपया होतुश्चित्पूर्वे हविरध माशतेति । चिच्छ- ब्दः अप्यर्थे । ग्रावणो वदन्ति । होतुरपि पूर्व हविरद्यम्भक्षितवन्तो घयमिति । यदि च होतुः पूर्व भक्षणमुचितम् तदैतदुपपद्यते । किं च कारणानुपूाच । वषट्कृते जुहोतीति पूर्व कारणं होतुः पश्चादध्वर्योरिति । ननु च पूर्वतरमभिषवः कारणम् । नेत्युच्यते ।

·सोमयागनिरूपणम् । ५४७ म घभिषव एच कारणं किं तर्हि होमश्याभिषषध । कथं ज्ञायते एकवाक्यत्वात् । अभिषुत्येस्यपरिसमाप्तं वाक्यं हुत्वा भक्षयतीत्यत्र परिसमाप्यते । तस्मादुभयोः समुदितयोनिमित्तभावो भक्षं प्रति नैकैकस्येति । यवस्वेवं विधेकवाक्यता न भवति तत्र व्यस्तयो- रपि निमित्तता भवति । यथा यस्य पिता पितामहः सोमं न पि. बेदिति । तस्माखोतुरेघ पूर्व कारणमिति ॥ २३७ ॥ एवं प्राप्ते घूमः- नाध्वर्युः समभिव्याहारात् ॥ २३८ ॥ नैतदेवं वषट्कर्तुः पूर्वो भक्ष इति । किं तर्हि अध्ययोः पूर्वतरं समभिव्याहतत्वात् भक्षस्य । तत्प्रातरभिषुत्यानी जुहोति तदना. षमृतं दधात्यथ भक्षयतीति । अभिषुत्यानौ हुत्वेत्यनुवादोयम् के- घलमथशब्दार्थोत्राप्राप्त आनन्तयें स विधीयत इति । तस्मादध्वर्योः पूर्वतरं भक्षः ॥ २३८ ॥ यतूक्तं षषट्कर्ता प्रथमो भक्षयतीति । तत्परिहियते- मन्त्राणां चाविधायकत्वात् ॥ २३९ ॥ चशब्दाद्वचनस्य चाविधायकत्वात् । कथमविधायकत्वमिति चेत् । सौम्यक्षणविधिपरत्वाद्वाक्यस्य । सौम्यं चरुमुद्रात हिगमाणं होता पूर्वतरमवेक्षते । वषटका हि प्रथमः सर्वभक्षान् भक्षयती. त्यनुवादोयम् । कुतः प्राप्तिरिति चेत् । समाख्याभक्षापक्षया प्राप्तिः ॥ २३९ ॥ योक्तं कारणानुपूादित्यत्र धूमः- कारणस्य च समत्वात् ॥ २४० ॥ समं हि कारणमुभयोः ।। सह घे वषटकारेण जुहुयात घषटकते वेति । तस्मादध्वर्युरेव पूर्वो भक्षयेदिति ॥ २४० ॥ ऐन्द्रावायवं प्रतिगृह्णात्पैतु वसुः पुरुवसुरिति होतृवद्भक्षणम् ॥ २४१ ॥ - ·५४८ कात्यायनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये होतशास्त्रातिदेशोयम् । स चन्द्रयायवं मुखस्य ढोकयिस्ता चक्षुषोमैत्रावरुणं श्रोत्रयोराश्विनमिति भक्षणं च ॥ २४१ ॥ वाग्देवी जुषाणा सोमस्य तृप्यतु सह पाणेन स्वाहे त्येवं, सर्वत्र सोमानां भक्षणम् ॥ २४२ ॥ विदेवस्यव्यतिरेकेणापि । मनचोदितार्थाभिधायी ॥ २४२ ॥ वचनादन्यत् ॥ २४३॥ पचनादन्यदपि भवति । यथैन्द्रश्च सम्रारिति ॥ २४३ ॥ भक्षे हि मेति वा यथालिङ्गम् ॥ २४४ ॥ भक्षे हि मेति वानुवाकेन सोमभक्षणं भवति तत्र च यथा- लिन प्रहणादि कर्तव्यम् । अनुवाफश्च शाखान्तरसमधीतोपि फ- थचिन्नाभिहित आचार्यण ॥ २४४ ॥ एवमितरौ प्रतिमन्त्रमैतु वसुर्विदद्वसुरैतु वसुः संयहसुरिति ॥ २४५॥ मैत्रावरुणाश्विनी प्रही प्रतिगृह्णाति ॥ २४५ ॥ शेष शेष होतृचमसेवनयति ॥ २४६ ॥ प्रतिमहम् ॥ २६ ॥ पुरोडाशमात्रामैन्द्रवायवे पास्यति पयस्यां मैत्रावरुण आश्विने धानाः ॥ २४७ ॥ पयस्या धाना अपि माना एव । पुरोडाशमात्रा अनुवका इति बहुवचनोपदेशात् । मात्राशब्दश्चैकादशवाची । भतश्च न सर्व- प्रासनमिति ॥ २४७ ॥ तानि प्रतिपूस्थाता दक्षिणस्य हविर्धानस्यो- ·सोमयागनिरूपणम् । ५४९ त्तरे वर्त्मनि निदधाति ॥ २४८ ॥ तानीति द्विदेवत्यपानाणि ॥ २४८ ॥ इडामादधाति ।। २४९ ॥ होतृधिष्ण्यात् ॥ २४९ ॥ चमसां श्वोद्यच्छन्ति ॥ २५० ॥ चशब्दाधुगपत् ॥ २५०॥ मार्जिते वाजिनेन चरन्ति सूक्तवाकसंयोर्वा- कयोरन्यार्थत्वात् ॥ २५१ ॥ इडामादधातीतीडोपशान्ता तस्तन्मार्जनान्त वाजिनेन चर- न्ति । अधस्ताद्विकृत्यवधिकाः। पौरोडाशिकाः पदार्थाः । प्रातरनु. वाफकाले निर्वापः । बहिप्पवमानोत्तरकाले ऽलङ्करणम् । वपान्ते च प्रचारः । इडाधानोत्तरकालं च नैवावधिविधानम् । अतः पौरो- डाशिका वाजिनयागादयः सर्व एवान कर्तव्याः । वाजिन- प्रहणमुपलक्षणार्थम् । ननु च सूक्तधाकोत्तरकालं वाजिनयागः प्रकृ- ताकृतः । प्रहस्य तृणन्तेन चरतीति । इहापितत्रैवकरिष्यते । नैतवम् । सूक्तवाकशंयोर्वाकयोरन्यार्थत्वात् । पश्वर्थाः सूक्तवाफादयः । ते चा- निमारुतादूर्वमनुयाजैश्चरन्तीत्यनुयाजोत्कर्षेणोत्कृष्टाः । निःसन्दि- ग्धं च पाशुकानामनुयाजानामुत्कर्षः । येनाचार्येणोक्तमानीध्र उत्पू. य पश्वाज्यग्रहणमिति । पाशुकान्याज्यानि तत्साध्यत्वाचानुयाजा अपि पाशुका एवेति प्रसङ्गेन च पाशुफान्यङ्गानि सघनीयानामुप- कुर्वन्ति । न च तैरुत्कृष्यमाणैः पौरोडाशिकानामुत्कर्षों युक्तः । कुत एतदसम्बन्धात् । न हि पौरोडाशिकानां च सम्बन्धोस्ति तस्माद्वाज- नयागादीनामिहवानुष्ठानं युक्तरूपमिति ॥ २५१ ॥ एवं प्राप्ते ब्रूमः- यथोक्तं वा पूसङ्गात् ॥ २५२ ॥ बाराब्दः पक्षव्यावृत्ती । न हि धाजिनयागारयः कर्तव्याः । कि तर्हि प्रहस्य तृणं तेन धरतीस्यत्रैव । ननु प्रासङ्गिकत्वादनुत्कर्ष .

·५५० कात्यायनश्रौतमूवसहितकर्कभाष्ये इत्युक्तम । अत्रोच्यते । अप्रसङ्गात् । न हि पाशुकाम्यङ्गानि पुरोडा. शेषु प्रसज्यन्ते । कुतः । साधारणवात्तन्त्रस्य । साधारणं हि तन्त्रमु- भयोरपि सोमतन्त्रमध्य आसानत् । तत्र न शायतं किं पाशुकं तन्त्रं पुरोडाशेषु प्रसज्यते पौरोडाशिकं वा पशाविति । न च पर. स्परतो ऽनयोरङ्गाङ्गिभाषः । यथा पयोः पशुपुरोडाशस्य च । उभ- योरपि हि प्रकरणात्सोमाङ्गतंति । तस्मात्तत्र साधारण्यात्साधारणा- नामेवानुयाजानामुत्कर्ष इति। यत्तनम | पवाज्यग्रहणमाचार्य- ण न तत्पश्वर्थतयैवं सपाशुकचातुर्मास्यन्यायेन । सहत्वात्पशु तन्त्रस्य । साधारण्येपि सति तत्तन्त्राभ्युपगमात् पश्चाज्यग्रहण- मित्युक्तम् । तस्मात्स्वकाल एष वाजिनयागादयों नेहेति । अपि च व्यूहने पशुदेवतायाः सवनीयदेवतानां च युगपदभिधानं श्यते। अग्नेर्वनस्पते रिन्द्रस्य वसुमते रुद्रवत इत्येवमादि । तथ तन्त्रस्य साधारण्य उपपद्यते । इतरथा प्रति सवनं सवनीयेषु परिसमाप्य- मानेषु युगपदुधारणं न साधारणं । भवति च तस्मादपि साधारणं तन्त्रम् । ननु वसुमदादिगुणक इन्द्रोभिधीयते । न च सयनीयवे. तद्गुणत्वमत्रोच्यते । पचनसामर्थ्यात् । सवनीपनिर्वापे हरिवदा. दिगुणक इन्द्रः प्रातः प्रातः सवस्यन्द्राम पुरोडाशानामिति च नि- गुणोयागे । व्यूहने तु वसुमदादिगुणक इति । नास्तिवचनस्याति. भारः । व्यूहनं हि प्रकृत्य वचनं भवति। अनेर्वनस्पोरिन्द्रस्य वसुमत इत्येवमादि ॥ २५२॥ होतृचमसेन सोमं भक्षयतः ॥ २५३ ॥ द्विवचनोपदेशात् प्रतिप्रस्थाता च ॥ २५३ ॥ हिन्व में गात्राणि हरिवः शिवोमे सप्तर्षीन- पतिष्ठस्वोर्ड मे नाभेः सीद मा मेषाङ्नाभि- मतिगा इति गात्राणि सस्पृशन्ते ॥ २५४ ॥ भक्षणोत्तरकालं सर्वभक्षेषु । होतृचमसे च शुकशेषस्य हो- माभिषवनिमित्तमध्वर्यो क्षणम् । मन्थिशेषस्य च प्रतिप्रस्थातुः । शुकामान्यनोहोतृचमस्य च वषट्कारनिमित्तम् । होतुस्तन्त्रेण भक्ष- * ·सोमयागनिरूपणम् । ५५१ णम् । पुनर्ब्रह्मोद्भातृयजमानचमसेषु होतुर्वषट्कारनिमित्तो भक्षः । इतरेषां समाख्यानिमित्तम् । प्रशास्त्रादिश्वप्येवम् । विशेषस्त्वध्व- मुरत्र प्रष्टव्यः । स च पश्चात्पश्चात्कालीनत्वात् । पुनहोताहोतच. समसे समाख्यानिमित्तं भक्षयत्यध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी पृष्ट्वा । ततः पुनरभ्युजीतेषु अध्वर्युहोमाभिषवनिमित्तं भक्षयेत्प्रशास्त्रादयश्च चष- ट्कारसमाख्यानिमित्तं तन्त्रेण । प्रस्थितयानिमित्तं तु होता साक्षि- भूतः अत्र प्रष्टव्य एव ।। २५४ ॥ आप्यायस्वेति द्वाभ्यां चमसानालभन्ते ॥२५५॥ चमसिनः ॥ २५ ॥ सोमं वा सिञ्चन्ति मन्त्रेणासम्भवात् ॥२५६॥ आप्यायनस्य । वाशब्दोवधारणे । पूर्वमाशङ्कितमुपसत्वाल- म्भमात्रेणाप्यायनस्य हष्टत्वात् ॥ २५६ ॥ असर्वभक्षास्तान् ॥ २५७ ॥ आप्याय्य ॥ २५७ ॥ दक्षिणस्य हवि नस्य पश्चादक्षनिदधति चमसानधः ॥ २५८ ॥ पश्चादक्षमित्यक्षस्य पश्चात् अधश्च नोपरिष्टादिति ॥ २५८ ॥ ते नाराशसा आ वैश्वदेवात् ॥ २५९ ॥ तेषामावैश्वदेवात् नाराशंसा इति संशा संव्यवहारा । अथ यदि नाराश/सेषु सन्न इत्येवमाघी ॥ २५९ ॥ पुरोडाशशकलमादाय समुपहूताःस्म इत्यु- क्त्वोत्तिष्ठति ॥ २६॥ अच्छावाकायेनत्प्रयच्छन्नाहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमिति ॥ २६१ ॥ ..

·५५२
काखायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
पतदिति सकलम २११॥
उपो अस्मानिति ब्रुवति होतारमाहोपहवमयं
ब्राह्मण इच्छतें ता होतरुपह्वयस्वेति ॥२६२॥
उपो अस्मानीति अपत्यच्छावाके होतारमाहोपहवमयं प्रा.
झण इच्छतेत होतरुपन्हयस्नेत्येषम् ॥ २६२
उपहूत उन्नीयमानायानुवाचयति ॥ २६३ ॥
उपहूत होत्रा उन्नीयमानायानुवाचनं कारयत्युभेता ॥ २६३ ॥
अच्छावाकचमसमुन्नयात होत्रा
चमसवत्सर्वम् ॥ २६४ ॥
होत्राः प्रशास्त्रादयः । तेषां च चमसानां यथोनयनं द्रोणक.
लशात्कृतं तद्वत् । सर्वग्रहणाच तृपन्विति जपो लभ्यते ॥ २६४ ॥
आनिधानात्कृत्वा ॥ २६५ ।।
अच्छावाकचमसम्॥ २६५॥
पूर्वश्वानीध्रादतः ॥ २६६ ॥
अग्नीच स सात्वपूर्वो भवत्यतः परमच्छावाकचमसः ॥ २६६॥
आग्नीधे हविर्यज्ञविज इडां प्राश्नन्ति ॥२६॥
ऋत्विग्रहणं यजमानव्युदासार्थम् । हविर्यशप्रहणं च शेषत्वि-
जामिति ॥ २६७॥
पत्नी चान्यच्छालायाम् ॥२६८ ॥
पत्नी चान्यदोदनादि चालायां भक्षयति ॥ २६८ ॥
उपविष्टेच्छावाके ॥ २६९ ॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
ऋतुग्रहैश्वरतो द्रोणकलशादुपयामगृहीतोसि
मधवे त्वेति द्वादश प्रतिमन्त्रम् ॥ २७० ॥
चरत इति द्विवचनोपदेशात् प्रतिप्रस्थाता च । द्रोणकल-
शादिति नियमो वचनात् । द्वादशग्रहणायः द्वादशनामुत्तमयोर्योग-
पद्यम न तु प्रयोदशस्य । मधवे त्वेत्येवमादिभिर्मन्त्रैःप्रतिमन्त्रम् ।
मधवे त्वेत्येवाध्वर्युहाति मधवाय स्वेति प्रतिप्रस्थाता ॥ २७० ॥
अध्वर्योः पूर्वः पूर्वो मन्त्रः ॥ २७१ ॥
उत्तर उत्तरः प्रतिप्रस्थातुः ॥२७१ ॥
मन्त्रः॥२७२ ॥
युगपत्प्रथमौ गृह्णीत उत्तमौ च व्यत्यासं
मध्ये प्रचरणं च सर्वेषाम् ॥ २७३ ॥
व्यत्यासेन ॥ २७३ ।।
निष्क्रामत्येकः प्रविशतीतरः ॥ २७४ ॥
हविर्धानात् । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ ॥ २७४ ॥
उत्तर उत्तरः प्रतिप्रस्थातापरकालत्वात् ॥२७५॥
तयोचोत्तरः प्रतिप्रस्थाता भवति देशतः कालतधापरफाल-
त्वात् ।। २७५ ॥
उभयतोध्वर्यु पात्रेण परिप्रगृह्णाति ॥ २७६ ॥
प्रतिप्रस्थाता प्रविशन्तं निकामन्तं च ॥ २७६ ॥
सर्वहुताः प्रागुत्तमाभ्याम् ॥ २७७ ॥
उत्तमग्रहयोः पूर्वे सर्वहुताः कत्र्तव्याः ॥ २७७ ॥
ऋतुनेति षट् प्रेष्यतः ॥ २७८ ॥

·उत्तमौ तु
५५४ कात्यायमंत्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
ऋतुमा प्रेग्य त्याचं पदसु प्रेषः ॥ २७८ ॥
ऋतुभिरिति चतुरः पात्रमुख विपर्यस्य ॥२७९॥
ऋतुभिः प्रेन्येत्यवं चतुर्यु प्रेग्यति । पाप्रमुखविपर्यासेन च
प्रहणं होमश्च ॥ २७९ ॥
षड्वदुत्तमौ ॥ २८० ॥
षट्वभवतः । पात्रमुखविपर्यासेन प्रे-
षणेन च ॥ २८०॥
यजमानः प्रेषितो होतरेतद्यजेति ब्रूयात् ॥२८॥
गृहपते यजेत्येवं प्रेषितो यजमानो होतरेतद्यजेति गात् ।
ततश्च होतुस्तयाज्यापाठः ॥ २८ ॥
अध्वर्यु च ॥ २८२ ॥
प्रेषिती सन्ताधेवमेवाहतुहोतरेतद्यजेति । एफ एवाहेत्यपरे ।
परार्थत्वात् ॥ २८२॥
त्रयोदशं गृह्णीयादिच्छन्नुपयामगृहीतोस्य
हसस्पतये वेति ॥ २८३ ॥
अनेन मन्त्रेण । यदि प्रयोदशं गृह्णीयादिति विकल्पः ॥ २८३ ॥
प्रतिप्रस्थातारमनुजुहोति ॥ २८४ ॥
अध्ययुः ॥२८४ ॥
अन्यतरस्मिञ्च्छेषौ कृत्वा वशिनद्राग्नं गृह्णाति
प्रतिप्रस्थातेन्द्राग्नी इति ॥ २८५ ॥
अन्यतरस्मिन्पाने प्रहणशेषी कृत्वा वशिना रिक्तन पात्रणे-
न्द्राग्नं प्रहं गृह्णाति प्रतिप्रसतिन्द्रानी इत्यनेन मन्त्रेण ॥ २८५ ॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
५५५
आहरति भक्षा होतृपोतनेष्ट्रमीदब्राह्मणा-
च्छ सिप्रशास्तृभ्यः ॥ २८६ ॥
यो यस्य वषट् कर्ता स तेन सह भक्षयेत् । उपहवप्रार्थनं तु
साधारणयात्सर्वेभ्यः ॥ २८६ ॥
विपर्यस्य पात्र होटपोतृनेष्ट्रच्छावाकानाम् ॥२८७॥
भक्षाहरणम् । भक्षाहरणाम्नानाचासर्वहुतन्यम् । अतश्च वि.
कल्पः । सर्वहुनाः प्रागुत्तमाभ्यामसर्वहुतावेति ॥ २८७ ॥
होनरेतद्यजेत्यत्र चिन्स्यते । किं याज्यामात्रमपनीतम् उत
वषट्कारोपीति । किं चातः । यदि याज्यामाप्रपपनीतं यजमानस्यैव
घषट्कारो भक्षश्च । अयोभयं ततो होतुरेव भक्षः । किं तावत्प्राप्तम्-
यावदुक्त होतुर्यजमानयोगाहरणवत् ॥२८॥
होतरेतघजेत्यनेन याज्यामावमपनीयते न. वषट्कारः । कुत
एतत् । यजमानयोगावरणवत । यथा धरणं यजमानयोगि एवं ध.
षट्कारोपि। षट्कारायैष हि वरणम् । अतो यजमानस्यैव वषट.
कारः। तनिमित्तं च भक्षणम् । अथवा वरणदिति मनुषयम् । एवं
वरणवद्वषट्करणं भवतीति ॥ २८८॥
।
एवं प्रास उच्यत-
कारणाहा होतृभक्षः ॥ २८९ ॥
धाशब्दः पक्षव्यावृत्ती । होतुर्वा भक्षो भवति । किं कारणम ।
घषटफारनिमित्तत्वाद्भक्षस्य । होतरतधजेत्यनेन न मायामात्रमप-
नीतम् किं तर्हि वषट्कारोपि । एवमेव हि होत्रा इष्टं भवति । अपि
च भूयते याज्यायाः अनवानं वषट्करोतीति । तस्मातुभमप-
पनीयते याज्या षषट्कारच तनिमित्तश्च भक्ष इति ॥ २८९ ॥
यतूक्तं धरणवदिति । अत्रोच्यते-
अप्राप्तवरणम् ॥ १९॥

·५५६
कात्यापनौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
परणं भक्षमाप्तेन निमित्तं भवति । वषट्कारनिमित्तता हि
भक्षस्योक्ता । विभक्तिव्यत्ययेन वा सूत्रं व्याख्येयम् । धरणादप्रा.
प्तिर्भक्षस्य ॥ २९॥
विपर्यस्य पात्र होतुर्हि भक्षणम् ॥ २९१ ॥
होतरेतद्यजेत्यनयोग्रहयोः ॥ २९१ ॥
तावद्वा सर्वहुतत्वात्पर्वेषाम् ॥ २९२ ॥
सावदेव वा भक्षणं भवति यतोन्ये सब हुता इति ॥ २९२ ॥
निहत्य पात्र होतुः पुरस्तात्प्राडास्ते ॥ २९३ ॥
मार्जालीये प्रक्षाल्य पात्र होतुः पुरस्तात्माकुपविश-
त्यध्वर्युः ॥ २९३ ॥
अभिहुतः शो सावेत्यावृत्योथामोदैवेति प्र-
तिगृणाति प्रणवावसानयोः ॥ २९४ ॥
शोसावेत्यनेन होत्राहूताध्वर्युराकृत्योथामोदैवेति प्रतिगृ.
जाति ऋचः प्रणवे ऽवसाने च ॥ २९४॥
ओमिति वा ॥ २९५ ॥
प्रतिगृणाति ॥ २९५॥
शस्त्रान्ते नित्यम् ॥ २९६ ॥
भोमिति प्रतिगरः॥ २९६ ॥
वागन्तो वा पूर्वः ॥ २९७ ॥
पूर्वः प्रतिगरो वागन्तो धा भवति । वाशब्दो विकल्पार्थः॥२९७॥
ऐन्द्राममादायाश्राव्याहोक्थशा यज
सोमस्येति ॥ २९८ ॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
५५७
पेन्द्रानं प्रहमादायाश्राव्याहोक्थशा यज सोमस्येति
प्रेष्यति ॥ २९८॥
एष प्रैषः सशस्त्राणाम् ॥ २९२ ॥
प्रहाणामेष प्रैषो भवति ॥२९९ ॥
नाराशसानां च कम्पन हूयमाने ॥ ३०० ॥
नाराशंसचमसानां च कम्पन हूयमाने सरास्त्रे ॥३०॥
निहितेषु चैडोमः सशस्त्रस्य ॥ ३०१॥
अपरेणोत्तरवेदि निहिताः निहिता उच्यन्ते । तेषु चेत्सशस्रस्य-
स्य होमः तदाचमसानामपि होमो भवति ॥ ३०१ ॥
भक्षप्रभृत्यानिधानात्कृत्वा वैश्वदेवं
गृह्णाति ॥ ३०२॥
ऐन्द्रामस्य भक्षप्रभृत्यापानिधानात्कृत्वावैश्वदेवं
हाति ॥ ३०२॥
शुक्रपात्रेण द्रोणकलशादन्वारब्धे वौमास
इति ॥ ३०३॥
वैश्वदेवं प्रहं गृह्णाति द्रोणकलशाच्छुपात्रेणान्वारम्भे कृते
वा भोमास इत्यनेन मन्त्रेण ॥ ३०३॥
शुक्रं पतभृत्यासिच्य द्रोणकशपवित्र-
योजनम् ॥ ३०४ ॥
शुक्रस्य पूतभूत्यासेकं कृत्वा द्रोणकलशपवित्रयोः स्वस्थाने
योजनं क्रियते ॥ ३०४॥
पशुपुरोडाशप्रथमान्त्सवनीयान्निर्वपति पय-
स्यावर्जम् ॥ ३.५॥

·५५८ कायागनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
प्रतिसवनं हि सबनीयाः पुरोडाशाः श्रूयन्त इति । पयस्या.
पर्जमिति। कुतः। प्रातःसवन एवैषा मैत्रावरुणापयस्यावक्लप्ता भवति
मेतरयोः सवनयोरिति ॥ ३०५॥
स्तोत्रमुपाकरोति तृणाभ्यां ग्रहमुपस्पृश्यो-
पावर्तध्वमिति ॥ ३०६॥
तृणाभ्यां वैश्वदेवं प्रहमुपस्पृश्य प्रस्तोत्रे तणे प्रयच्छन्नुपा-
वर्तध्वमित्यनेन मन्त्रेण स्तोत्रमुपाकरोति ॥ ३०६ ॥
एवं धुर्येषु सर्वत्र ॥ ३०७ ॥
धुर्याणि चापतिस्तोत्राण्युच्यन्ते । पषमानेषु स्वनावृत्त्या
स्तुस्थभिनिवृत्तिः स्तुतमनुशंसतीति । ततो वैश्वदेषस्य शस्त्रम् ।
पुनस्तस्यैव यागकाले नारोशंसानां फम्पनम् ॥ ३०७ ॥
सर्वभक्षाश्चमसाः ॥ ३०॥
मार्जालीये पात्रप्रक्षालनम् ॥ ३०९ ॥
प्रहपात्रस्य चमसानां च ॥ ३०९॥
उक्थ्यं विगृहणाति वैध देवेभ्यस्त्वेति
सर्वेभ्यः ॥३१॥
त्रैधमुक्थ्यं विगृह्वाति देवेभ्यस्वेति सधैश्यः प्राशा-
मादिभ्यः ॥ ३१०॥
मित्रावरुणाभ्यां त्वेति वा प्रशास्त्रे ॥ ३११ ॥
विग्रहाति घेति विकल्पः । तुल्यशास्त्रत्वात ॥ ३११ ॥
तूष्णी, सादनम् ॥ ३१२॥
नयोनी सादयेदिति वचनात् ॥ ३१२ ॥
स्तोत्रमुपाकरोति ॥ ३१३ ॥

·सोमयागनिरूपण । स्तोत्रावसरविधिसयेवमुक्तम् । विधिस्तु पूर्वमेवोक्तः ॥३१३॥ उक्थशा यज सोमानामिति प्रैषोनाराशा- सेषु ॥ ३१४ ॥ भनाराशंसेषु चमसेषु । इह चानाराशंसाश्चमसाः ॥ ३१४ ॥ यस्य विग्रहस्तस्य प्रथमं चमसमुन्नयति ॥ ३१५ ॥ स्वस्थानव्यवसितमेव । इह च प्रशास्तविग्रह प्रथमः॥ ३१५ ॥ ग्रहशेषं चास्मिन्नासिञ्चति ॥ ३१६ ॥ दुरवा ग्रहम् । तच्छेषं चमस आसिञ्चति । तदुह चरकाध्वयं- घो विगृहमित्येतन्नोपविषयमाचार्येण ॥ ३१६ ॥ एवं प्रतिस्थातोत्तराभ्याम् ॥ ३१७ ॥ विप्रहाभ्यां प्रचरति ॥ ३१७ ॥ कियांस्तु विशेषः- इन्द्राय त्वेति ब्राह्मणाच्छासिन इन्द्राग्निभ्यां त्वेत्यच्छावाकाय ॥ ३१८ ॥ प्रतिविग्रहं च पात्रप्रक्षालानान्तं कर्म । प्रागच्छावाविप्रहातू । कोचित्पशुवियसनमिच्छन्ति । स प्रातः सवन आलब्ध आ तृतीय- सवनाच्छ्प्यमाण उपशेतति वचनात् । तन्नेति सम्प्रदायः । प्रकृती हि पशुपुरोडाशान्ते विशसनमाम्नातम् । पुरोडाशेन प्रचर्याथ पशु विशास्तीति । इह चालङ्करणादय उत्कृष्टा माध्यन्दिने हि सवने ते. पामाम्नातं पुरोडाशां३ अलङ्कर्षिति । इह प्रागलङ्करणात ये पदा- थाः तदन्ते पशुविवसनस्य युक्तरूपतेति ॥ ३१८ ॥ प्रागच्छावाकविग्रहात्सोमोपावहरणम् ॥ ३१९ ॥ फर्सव्यम ॥ ३१९ ॥ वसतीवयर्ध चासिञ्चत्याधवनीये विश्वे ·५६० कामायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये देवा मरुत इन्द्रो अस्मानस्मिन् द्वितीये सवने न जघुरायुष्मन्तः प्रियमेषां वदन्तो वयं देवाना: सुमतौ स्यामेति ॥ ३२० ॥ अनेन मन्त्रेण ॥ ३२०॥ एकधनार्थं च ॥ ३२१ ॥ चशब्दादनेनैव मन्त्रेणाधवनीय एवासिञ्चति ॥ ३२१ ॥ चरिते सर्वैः प्रशास्तः प्रसुहीति ब्रूयात् ॥३२२॥ स सर्वग्रहश्चरितः प्रशास्तः प्रसुहीति प्रयात् ॥ ३२२ ॥ प्रसताना सर्पणम् ॥ ३२३ ॥ प्रसूताना सर्पमिति ॥ ३२३ ॥ इति कर्कोपाध्यायकृतौ कात्यायनसूत्रभाष्ये नवमोऽध्यायः।

·दशमोऽध्यायः।
सर्पणादि माध्यन्दिनम् ॥ १ ॥
सर्पणमादी कृत्वा माध्यन्दिन सवनं प्रतिपत्तम्यम् । कि-
मर्थमिदमुच्यते । ये माध्यन्दिनगता विशेषास्तेत्र यथा प्रवर्ति-
ज्यन्त इति ॥१॥
होतृचमसे वसतीवरीः कृत्वा यजमानाय
प्रयच्छत्युष्णीषं ग्रावस्तुते ॥२॥
उष्णीषश्च शिरोवेशनार्थ वासोभिधीयते तदूमावस्तुते प्र.
यच्छति ॥२॥
अद्यादानप्रभृतित्रिपर्यायानभिषवान्करोति ॥३॥
यथा प्रातः सवनेभिहिताः ॥३॥
भत्र विशेषमाह-
आत्तमभिमिमीते ॥ ४ ॥
य आत्तो मावा तमभिसोमं मिमीते प्रक्षिपति ॥४॥
कुत पतत-
उपाशुसवनस्यानिङ्गनश्रुतेः ॥ ५ ॥
उपाशुसवनोपाशुपात्राणां अनिङ्गनमचालन श्रूयते । तानि
वा अनिणयमानानि शेर आ तृतीयसवनादिति । न चाचाल्यमाने
तस्मिन्नधिषवणे सोममानं शक्यते कर्तुमिति ॥५॥
इहा३ इहा३ इति प्रथमः पर्यायः ॥ ६ ॥
भभिषवस्य ॥६॥

·५६२
अभ्यासार्थे
कामायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
अविलम्बितो द्वितीयस्तूर्णस्तृतीयः ॥ ७ ॥
भविलम्बितग्रहणाच प्रथमा विलम्बितः । स चायं वृत्तिध.
मेः । वृत्तिधर्मायने विलम्बितादयः । तथा चाह
मुना वृत्ति प्रयोगार्थे तु मध्यमाम । विष्याणां तु हितार्थाय कुर्गा-
त्ति विलम्बितामिति । प्रयोजनमविलम्बिततूर्णयोर्मात्रालोपी न
भवति । इहा इहा इति च धी-सोपदेशात् प्रतिप्रहारमभ्यासः । अत्र
च केंचिन्मन्त्रान्तरोपदेशात् मा भेरिस्यस्याप्रवृत्तिमिच्छन्ति । नेत्यु-
पाध्यायपादाः । येन पूर्वमन्त्रमवाधमानस्यापीहेत्यस्य निवेशा
भवत्येव ॥७॥
अविलम्बितस्थान उत्तमे बृहबृहदिति ॥ ८ ॥
उत्तमभिषवे भविलम्बितपयर्यायस्य स्थाने पहपृहदिति प्रयोगः
शाखान्तरात्॥८॥
अर्ध वाविशेषोपदेशात् ॥ ९ ॥
अभिषधाधु घा वृहपृहदित्यनेन कर्तव्यम् । कुत एतदवि.
रोषोपदेशात् । भविशेषेण हि माध्यन्दिनानां पठ्यते इहा३ इहा३
इत्यभिषणोतीन्द्रमेवेनदाच्यावयति । बृहबृहवितीन्द्रमेवैतदाच्याव-
यतीनि । यवमविशेषात् विशेषां बलवानिति विशेषाङ्गीकरणमेव
युक्तरूपम् । तस्मादविलम्बितस्थानं उत्तम वृहबृहदित्येवसिद्धा-
न्तः । अविशेषोपदेशस्तु यथाप्राप्तस्यानुवादकः ॥ ९ ॥
शुक्रप्रभृतिचतुर्णा ग्रहणम् ॥ १० ॥
प्रहाणाम् ॥ १०॥
आग्रयणा स्वतृतीयाभ्यो धाराभ्यः ॥ ११ ॥
गृहाति । धाराद्वयमस्त्येव आग्रयणं तु प्रतिप्रस्थाता
भासिञ्चति ॥ ११॥
प्रागुक्थ्यान्मरुत्वतीयमृतुपात्रेणेन्द्रमरुत्वत
इति ॥ १२ ॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
५६३
गृह्णाति ॥ १२॥
उत्तरमेके ॥ १३ ॥
मरुत्वतीयं गृहन्ति । यदा त्वन्तराग्रयणोक्थ्यो षोडशी
गृह्यते तदा मरुत्वतीयो मुश्ग्रिहः । धारां हि प्रकृत्योच्यते माध्य-
न्दिने च पञ्च प्रथमानिति ॥ १३ ॥
समन्वारब्धनिष्क्रमणादि करोत्यग्नीदग्नी-
निति प्रैषात् ॥ १४ ॥
प्रातः सवनिकमात्रोपदेशात् अतिविष्टम् ॥ १४ ॥
सदसि पवमानोपाकरणम् ॥ १५ ॥
भवति ॥१५॥
अहगणे च सर्वत्र प्रायणीयोदयनीयवर्जम।।१६॥
महर्गणे च सदसि पवमानोपाकरणं भवति । सर्वत्र प्रहणा-
न सर्वपवमानेषूपाकरणं सदसि भवति । ततश्च बहिष्पवमानमपि
महर्गणे सदस्येव भवति । प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वा ॥ १६ ॥
पशुनहीत्यपकृष्य दधिधर्माय दध्याहर दक्षि-
णा उपावर्त्तयेति प्रैषोपचयः ॥ १७ ॥
अग्नीदनानिति प्रेषे पशुमेहील्येतदपकृष्य दधिधर्माय दध्याहर
दक्षिणा उपाधर्तयेति प्रेषोपचयो भवति ॥ १७ ॥
सप्रवर्ये दधिधर्मः ॥ १८ ॥
ततश्चाप्रवन्य दधिधर्माय दण्याहरेति न भवति ॥ १८ ॥
उपविश्य सदसः पुरस्तात्सपवित्रायामनिहो-
अहवण्यां ग्रहणं यथोक्तम् ॥ १९ ॥

·कात्यायनोससूत्रसहितकर्कभाष्ये सदसः पुरस्तादमिहोत्रहषायां सपवित्रायां दधिधर्मस्य प्र- हणम् । यथोक्ताहणं च मन्त्रप्रवृत्यर्थम् । भवान्तरसामान्याच सप. वित्रता शाखापविण१९ ॥ होतर्वदस्व यत्ते वाद्यमित्याह वाधान्ते श्राता हविरित्युत्तिष्ठन्नाह ॥ २० ॥ होतुर्यद्वा तदन्ते प्रात: हविरित्युत्तिष्ठबाह ॥ २०॥ दधिधर्मस्य यजेति प्रेष्यति ॥ २१ ॥ भत्र चोवकपरिप्राप्तेन्द्रं वधि धर्मस्य यजेति प्रेषः ॥ २१॥ हुतशेषं धर्मर्खिजः सयजमानाः समुपहावं भक्षयन्ति यथोक्तम् ॥ २२ ॥ हुतशेषप्रहणाच स्रुच्यः शेषः । तथा च धूयते अनुवषट्कृत भाहरति भक्षमिति । धर्मविंग्ग्रहणं चेतरविंग्ज्युदासार्थम् । समुप- हवमित्युपहयोपहूय भक्षणम् । यथोक्तग्रहणं च मन्त्रप्रवृत्त्या थम् ॥ २२॥ १प्राणभक्षं वादीक्षिताः ॥ २३ ॥ कुर्वन्ति । वाशब्दो विकल्पार्थः । दीक्षितास्तु नियोगतः प्रत्य- क्षमक्षमिति ॥२३॥ पशुपुरोडाशेन प्रचर्य पुरोडाशादि करोत्या- धिष्ण्यनिधानात् ॥ २४ ॥ पशुपुरोडाशेन भागपरिहरणान्तेन प्रचर्य सवनीपुरोडाशादि- करोत्या धिष्ण्यनिधानान्तम् । तत्प्रेषे तूक्तो विशेषः ॥ २४ ॥ उन्नीयमानेभ्यश्चानुवाचनभृत्या चमसनि- १ प्राणेन भक्षः प्राणभक्षः, मासिकपाऽवमाणमित्यर्थः ।

·सोमयागनिरूपणम् ।
धानात् ॥ २५ ॥
चशब्दात्करोति ॥२५॥
दशसून्नयति ॥ २६ ॥
चमसेषु ॥२६॥
माध्यन्दिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भा-
गस्य शुक्रवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्र-
स्थितान्प्रेष्येति ॥ २७ ॥
प्रस्थितप्रेषः ॥२७॥
मन्थीवत इति वा मधुश्चुतस्थाने ॥ २८ ॥
घाशब्दो विकल्पार्थः ॥ २८ ॥
इडां भक्षयित्वा शालाहायें दाक्षिणहोमः
वासःप्रबद्ध, हिरण्या हवन्यामवधाय चतु-
गृहीतमुदुत्यमिति ॥ २९ ॥
गालावार्यग्रहणमाहधनीयव्युदासार्थम् । दक्षिणा सम्बन्धश्च
होमो दाक्षिणहोमः । दक्षिणा च ऋतुदक्षिणोच्यते नात्रेयादीनां । उ.
पचारवृत्तो हि तत्र दक्षिणा शब्दः । वाससि बध्वा हिरण्य हव.
भ्यामषधाय चतुर्ग्रहातमुस्यमिति जुहोति ॥ २९ ॥
चित्रं देवानामिति द्वितीयाम् ॥ ३० ॥
आहुतिं जुहोति । द्वितीयप्रणाचतुर्ग्रहीतं सहिरययता च
प्राप्यते ॥ ३०॥
आग्नीधीयेऽग्ने नयेति ॥ ३१ ॥

·५६६ कात्यायनीतसूवसहितकर्कभाष्ये जुहोतीत्यनुवर्तते । भत्र हिरण्यचतुर्ग्रहीते न स्तोऽनुपदे- शात् ॥३१॥ अयन्न इत्यपरामश्वं चेधुक्तं दद्यादयुक्तं वा ॥ ३२॥ । अथ यद्यश्वं युक्तं वायुक्तं वादास्यस्यादथ द्वितीयां जुहुया- चधु न नाद्रियेतेति वचनात् । यद्यपि दक्षिणायोगेन न युक्तोश्वः अथाप्ययुक्तोङ्गदक्षिणा भवति तथापि होतव्या । यथा शताश्वरथ- मध्वर्यवे ददानीति । तत्र चाश्वाहुतेरपकर्षः दास्यन्निति वचनात् । ननु चेह श्रूयते चतस्रो वे दक्षिणा हिरण्यं गौर्वासोश्व इत्यश्वनि- यमाशेच्छब्दो यद्यर्थः । एवं चेद्विकृत्यों भविष्यति । यथा उल्मुफ उहत्यनुयाजाचदिति ॥ ३२ ॥ वासोहिरण्ये ददाति ॥ ३३ ॥ दक्षिणाम् ॥ ३३॥ सहिरण्यो यजमानः शालां पूर्वेण तिष्ठन्न- भिमन्त्रयते दक्षिणा बहिर्वेदितिष्ठतीर्दक्षिणतो रूपेण व इति ॥ ३४ ॥ इधार्थत्वात्प्रदेयहिरण्येन यजमानः शाला पूर्वेण तिष्ठन् द- क्षिणतो बहिर्वेदितिष्ठतीर्दक्षिणतो रूपेण व इत्यनेन मन्त्रेण । एतचा- भिमन्त्रणं गवामृतस्य यथा प्रेतेति मन्त्रलिङ्गात् । अयं च मन्त्रश्ची- दितार्थाभिधाणी ॥३४॥ गवाः शतं द्वादशं वातिकामति ॥ ३५ ॥ ता यतेनैव दक्षयतीति वचनात् । द्वादशं तु शास्त्रा- स्तरातू ॥ ३५ ॥ मन्थौदनतिलमाषाश्च ।। ३६ ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५६७ चशब्दाजीयन्ते । एते च पुरुषसंस्कारााः न दीक्षणेति स प्रदायः । तथा च श्रूयते चतस्रो वै दक्षिणा हिरण्यं गौर्वासोश्व इति । दानं त्वेषां पुरुषसंस्काराय न दक्षिण्याय । मन्थौदनादिसं- स्कृताः पुरुषाः कर्मानुष्ठास्यन्तीति । प्रयोजनं सत्तेषु प्रवर्तन्ते । पते. षामपि दक्षिणासम्बन्ध इत्यपरे ॥ ३६ ॥ अन्तरा शालासदसी दक्षिणेनाग्नीधं तीर्थेन ॥ ३७ ॥ गवादीनामतिक्रमणम् ॥ ३७॥ सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति वा ॥ ३८ ॥ न वेति विकल्पः ।। ३८ ।। आग्नीध्रादनु गच्छति सुन्वन् ॥ ३९ ॥ आग्नीभ्रं यावधजमान अनुगच्छति गवादीन् ॥ ३९ ॥ प्रागनुवाचनाच ॥ ४० ॥ इन्द्राय मरुत्वतेनुश्रूहीत्यतः प्राक्सुन्वन्नेव प्रत्येतव्यः ॥४०॥ सदो गच्छति वि स्वरिति ॥ ११ ॥ प्रेक्षते यतस्व सदस्यैरिति सदस्यान् ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणमद्येत्याग्नीध्रगमनम् ॥ ४३ ॥ तश्च दक्षिणादानायाऽतश्च स न भवति । सदो गमनं तु भवत्येव ॥४३॥ उपविश्य हिरण्यमस्मै ददात्यस्मद्राता इति ॥४४॥ उपविश्याग्नीधे हिरण्यमस्मै दात्यस्माद्राता इत्यनेन मन्त्रेण । हिरण्यग्रहणं च दक्षिणाद्रव्योपलक्षणार्थम । एवं हि भूयते तयद- ग्नीधे प्रथमाय दक्षिणां नयन्तीति । समस्तानां च दक्षिणात्वं न हि.

·५६८
कासायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
रण्यस्यैवेति ॥४४॥
आत्रेयाय चाग्नीध्रवत्सदसः पुररतादुपवि-
ष्टाय क आत्रेयं क आत्रेयमिति त्रिरुक्त्वा
सकृच्छेषमहालेयमवालेयमकौद्रेयमशौनेय-
मवामरथ्यमगौपवनमिति ॥ ४५ ॥
चशब्दादात्रेयाय च सहसः पुरस्तादुपविष्टाय हिरण्यं ददा-
ति । आग्नीध्रवदिति मन्त्री लभ्यते । इयांस्तु विशेषः । क आत्रेयं क
मात्रयमित्युक्त्वा ततो ददाति ॥ ४५ ॥
ऋत्विग्भ्यो दाक्षणां ददाति ॥ ४६॥
ऋत्विग्रहणं चमसाध्वर्युव्युवासार्थम् ॥ ४६ ॥
पृथक् शतानि पुरुषभेदात् ॥ ४७ ॥
प्रत्यत्विज: शत शतं देयम् । कुत एतत् । ऋत्विग्भेदात् ॥४७॥
प्रतिविभागो वा कर्मप्राधान्यातू ॥ १८ ॥
प्रतिविभागेन वा दानम् । कुत एतत् । कर्मप्राधान्यात् ।क-
मप्रधाना हि दक्षिणा न सम्प्रदानप्रधाना, अतश्च प्रतिविभाग
इति ॥४८॥
यथारम्भं द्वादशहादशायेभ्यः षट् द्विती-
येभ्यश्वस्रस्तृतीयेभ्यस्तिस इतरेभ्यः ॥ ४९ ॥
ऋत्विजः प्रकृत्यैव हि श्रूयते । अर्धिनस्तृतीयिनः पादिन
इति । यथारम्भमिति ब्रह्मादिभ्यो वस्यमाणक्रमेण ॥ ४९ ॥
ब्रह्मोद्गातृहोतृभ्यः ॥ ५० ॥
अध्वर्युभ्यां च ॥५१॥

·सोमयागनिरूपणम् । हविर्धान उपविष्टाभ्यां ददाति ॥ ५२ ॥ अग्नये त्वेति हिरण्यं प्रतिगृह्णीतः ॥ ५३ ॥ द्विवचनोपदेशात् अध्वर्युप्रतिप्रख्यातारौ ॥५३॥ रुद्राय त्वेति गां वृहस्पतये वेति वासो यमाय त्वेत्यश्वम् ॥ ५४ ॥ प्रतिगृहीत इत्यनुवर्तते ॥ ५४॥ कोदादित्यन्यत् ॥ ५५ ॥ प्रतिगृहीतः । अन्यच, दक्षिणाद्रव्यध्यतिरिक्तम् । एवं हि धूयते अथ यदन्यददाति कामेनैव तहदातीदं मय्यमुत्रासदिति तत्प्रत्येति कोदादिति ॥५५॥ इच्छतो मन्त्रवचनम् ॥ ५६ ॥ प्रतिग्रहमन्त्रवचनमिच्छया ॥ ५६ ॥ प्रत्येत्य प्रस्तोतृप्रशास्तृब्राह्मणाच्छ सिपोतने- ट्रच्छावाकोनेतृप्रावस्तुत्सुब्रह्मण्येभ्यः ॥ ५७ ॥ हविर्धानात्प्रत्येस्य सदसि व्यवसितेभ्यो ददाति ॥ १७ ॥ प्रसृप्तेभ्यश्चान्यत् ॥ ५८ ॥ प्रासपंफेयश्चाम्यहवाति ॥ ५८॥ कण्वकश्यपयाचमानवर्जम् ॥ ५९ ॥ कण्यकश्यपी गोनतः । याचमानः प्रार्थयिता । पतेभ्यो न देयम् ॥ ५९॥ ज्ञातये चाश्रोत्रियाय ॥ ६ ॥ न देयम् । श्रोत्रियाय तु सातयपि दीयत एष ॥ ६ ॥ ७२ ·५७० कात्यायनौतमुखसहितकर्कभाष्ये ॥ न रजतं दद्याद्बर्हिषि पुरास्य संवत्सराद्गृहे रुदन्तीति श्रुतेः ॥ ६१॥ बहि:शब्देन कर्मोपलभ्यत । तपरजतं न देयम् निन्दार्थवा. वात् ॥६१॥ पत्नी च ददाति ॥ ६२ ॥ दीयमानमनुजानाति । द्रव्यासाधारण्यात् ॥ १२ ॥ सर्वेभ्यो दत्वा प्रतिहते पश्चात् ॥ ६३ ॥ सर्वेभ्यः प्रतिषिद्धभ्य इति केचित् । तन्न, प्रतिषधवैयर्थ्यप्रस. ङ्गात् । तस्मात्सर्वेभ्यो येभ्य एव दानमप्रतिषिद्धमिति । पश्चात्प्रतिह- । ददाति । प्रतिहर्ष उत्तमाय ददातीति वचनात् ॥ ६३ ॥ इन्द्राय मरुत्वते ऽनु वाचयति ॥ ६४ ॥ अथाहेन्द्राय मरुत्वते ऽनु बृहीति इति षचनात् ॥ ६ ॥ अदानमतः ॥ ६५ ॥ अतः परमदानम् । पूर्व तु यावविच्छं दानम् ॥६५॥ ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयग्रहणमुपयामगृही- तोसि मरुत्वतां त्वौजस इति ॥ ६६ ॥ अनेन मन्त्रेण ॥६६॥ अध्वर्युमनु जुहोति ॥ ६७ ॥ एनं ग्रहं प्रतिप्रस्थाता ॥ ६७ ॥ सशस्त्रे त्वानुपूर्व्ययोगात् ॥ ६८ ॥ तु शब्दः पक्षव्यावृत्तौ । सशस्त्रे मरुत्वतीये ऽध्वर्युमनु इयते ·सोमयागनिरूपणम् । ५७१ न प्रथमे, एवं मन्त्राणामानुपूय॑योगः छनो भवति ॥ ६८ ॥ तृतीयश्रुतेश्च ॥ ६९ ।। तेश्य एतं तृतीयं प्रहमगृहीतुपयामगृहीतोसि मरुत्वतां त्वी- जस इति । पूर्व तु मुण्यत्वावध्यवसिनं तश्योक्तेन न्यायेनानुपपन्न. मिनि ॥ ६९॥ वशिना मरुत्वतीयग्रहणं मरुत्वन्तमिति ॥ ७० ॥ पशिना रिक्तेन पात्रेण मरुस्वतीयं गृह्णाति मरुत्वन्तमित्यनेन मन्त्रेण । तच ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयं गृह्णातीति वचनात् ।। ७० ॥ निहते पात्रे होता शसति ॥ ७१ ॥ पूर्वमरुत्पतीयस्य भनोत्तरकालं पात्रनिहरणे कृत इत्यर्थः । होता श: सतीति यदुक्तं भवति । होतुः पुरस्तात्प्राङ्ङास्त इति । गतस्तोत्री धर्य माध्यन्दिनेन पवमानेन ॥ ७१ ॥ जनिष्ठा उग्र इत्येतस्यां मदामोदैवेति प्रति गरः सकृत् ॥ ७२ ॥ जनिष्ठा उप्र इत्यस्यामृचि पादशः शस्यमानायां यत्र कचन प्रदेशे मेदामादवेति सकृत्प्रतिगरः ॥ ७२ ॥ तत्स्थाने विकृतौ ॥ ७३ ॥ तस्याः स्थाने विकृती या भविष्यति तस्यामपि मदामोदेवेति सकृत्प्रतिगरः ॥७३॥ आ निधानात्कृत्वा माहेन्द्रं गृह्णाति वैश्वदे- क्वन्महां इन्द्र इति ॥ ७४ ॥ महामहत्वतीयस्या पात्रनिधानारकस्वा माहेन्द्रं गृहाति वैश्व- देववदिति बपुरतं भवति । शुक्रपत्रेणा द्रोणफलयादन्वारब्धे घेति ·५७२ कात्यायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये बामहां इन्द्र इत्यनेन मन्त्रेण ॥४॥ शुक्र पूतभृत्यासिच्य पृष्ठमुपाकृत्य प्रेष्यत्य- भिषोतारोभिषुणुतौलूखलानुद्वादयतामीदा- शिरं विनय सौम्यस्य वित्तादिति ॥ ७५ ॥ पूतभृति शुकासेकं करवा पृष्ठस्तोत्रमुपाकृत्य प्रेष्यत्यभिषो. तारो ऽभिषुणुनेति । चत्वारः प्रैषार्थाः ॥ ७५ ॥ ऋजीपमिश्रम शुमभिषुण्वन्ति यथाकथाचा नुदकम् ॥ ७६॥ उदकस्यानाम्नानात् ॥ ७६ ॥ आधवनीये करोति ॥ ७७ ॥ तत एव हि पावनं श्रूयत इति ॥ ७७ ॥ त्रिपर्यायान्वाभिषवोपदेशात् ॥ ७८ ॥ पाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । त्रिपर्यायान्वाभिषधान्कराति म यथा कथा च । अभिषोतारो ऽभिषुणुतेति ह्यभिषवोपदेशो भवति । स च पथा भूनी हष्टस्तथा भूत एव कर्तव्य इति । उदकस्य स्वनाम्ना- तत्वादेवाभावः ॥ ७८ ॥ मानाभिमर्शनवर्ज कृतत्वात् ॥ ७९ ॥ मानाभिमर्शने तु कृतस्वादव न कियेते ॥ ७९ ॥ पूतभूतिपावन, शुकाभावात् ॥ ८॥ सोमस्य पावन पूतभूति कर्तव्यम् । न यत्र शुक्रो विद्यते । अथैतमित शुकं यतृतीयसवनमिति ॥ ८॥ स्तूयमाने कुम्भे च षस्यावधानम् ॥ ८१॥ ॥

·सामयागनिरूपणम् । शब्दारपूतभृति च पावनम् ॥ १ ॥ सवनीया अपयस्याः ॥ ८२ ॥ प्रातः सवन एवैषामैत्रावरुणीपय स्यावक्लप्ता भवति नेतरयोः सवनयोरिति ॥१२॥ सौम्यश्चरुर्वारुणाश्चैककपालोधिकौ ॥ ८३ ॥ अधिकग्रहणात्सवनीयैः सहवं गम्यते । ततश्चानीध एव का. त्वम् ॥ ८३॥ आ पात्रप्रक्षालनात्कृत्वोक्थ्यं विगृह्णाति पर्ववदिन्द्राय त्वेति सर्वेभ्यः ॥ ८४ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रादियात्रप्रक्षालनान्तं कृत्वोक्थ्यं विगृह्णाति । पूर्ववदिति त्रैधम् । इन्द्रायत्वेति सर्वेभ्यः । इन्द्राय स्वेन्द्राय त्वेत्ये. ष माध्यन्दिने सवन ऐन्द्र हि माध्यन्दिन! सवनमिति ॥ ८४॥ वसतीवरीश्वासिश्चतीदं तृतीय सवनं कवी- नामृते न ये चमसमैरयन्त ते सीधन्वनाः स्वरानशानाः स्विष्टिं नोभि वसीयो न- यन्त्विति ॥ ८५॥ भनेन मन्त्रेण । चशब्दात्यागच्छावाफविग्रहात् ॥ ५ ॥ एकधनशेषं च ॥ ८६ ॥ धशब्दादनेनैव मन्त्रेणासिञ्चति ॥ ६ ॥ प्रसूतान्तं भवति ॥ ८७ ॥ सर्पणस्योत्तरत्राभिधानात् ॥ ७॥ एहि यजमानेत्याह हविर्धानं प्रविशन्त्यध्वर्यु- ·५७४ कायायनौतमूत्रमहितकर्कभाष्ये यजमानप्रतिप्रस्थात्रग्नीदुन्नेतारः ॥ ८८ ॥ पचनसामथ्यात् । ते सम्प्रापद्यन्ते ध्वर्युश्च यजमानश्चेत्ये- धमादि ८८॥ पत्नी चापरेण ॥ ८९॥ द्वारेण । चशब्दात्प्रविशति ॥ ८९ ॥ अपिहितहार आदित्यपात्रमादाय सा- सवांश्चोपरिपूतभृतस्तत आदित्यग्रहं गृह्णाति सासवेभ्यः कदा चनेति ॥ ९० ॥ अपिहितद्वारे हविर्धाने भादित्यपान गृहीत्वा संनवांश्च य आदित्यस्याल्यामासिक्ताः उपरि पूनभृताः संस्रवेभ्य आदित्य. प्रहं गृहाति कदा चनेत्यनेन मन्त्रेण । अपगृह्य पुनः कदा चनेति द्वितीयग्रहणम् ॥१०॥ दध्ना श्रीणात्येनं पश्चिमेन्तेमध्ये वा यज्ञो देवा- नामिति ॥ ९१ ॥ एन आदित्यप्रहं दना श्रीणाति मध्ये पश्चिमे वान्ते यही देवानामित्यनेन मन्त्रेण ॥ ९१॥ उपाशुसवनेन मिश्रयति विवस्वन्नादित्येति॥१२॥ उपांशुसवनेन मिश्रयति प्रहं विवखनादिस्यति ॥ १२॥ उपाशुसवनमुन्नेले प्रयच्छत्यासृजग्रावण इति चाह ॥ ९३ ॥ चरादात्मयच्उभासज प्राच्या इत्याह॥१३॥ -- ·सोमयाग नपणम् । ५७५ आधवनीये चमसे वा सोमवति ग्राव्णो- वधाय स्थाने निदधाति ॥ ९४ ॥ तानाधवनीये वा सृजति चमसे पा राजानमुन्नीयेति वचना. तू । तत्स्वानं चाधिषवणयोरुपरि ॥१४॥ अपावृतद्वारे निष्कामतो ग्रहमपिधाय पाणि- ना स्थाल्या वा ॥ ९५ ॥ अर्थप्राप्तत्वादपावरणमवाच्यमिति चेत् । वाच्यं च द्वयोरपि यथा स्यात् । अथ प्राप्त्या हकस्यापावरणं निष्कामत इति घचनो पदेशात् । प्रनिप्रस्थाता द्वितीयः ॥ १५ ॥ अन्वारब्ध आदित्येभ्योऽनु बृहीत्याह प्रैषानुवाचनयोरन्यतरस्मिन्नाह प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो मह स्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य इति ॥ ९६ ॥ अथाहादित्येभ्योऽनु बृहीत्या सम्पश्ये यदि कामयेताभाव्यत्वे. घ मम्पश्येदादित्येभ्यः प्रेष्यत्येव मादि । अन कंचित् बहीति प्रेभ्येति च क्रियापदयोरनन्तरमेव विशेषणपदोचारणं कुर्वन्ति । एवमेष हि ब्राह्मणपाठः आदित्येभ्यः प्रेष्यति प्रियभ्यः प्रियधामभ्य इति । नेतदेवमिति सम्प्रदायः। येन प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियवतेश्य इत्येवमादीनि देवताविशेषणानि । विशिष्टदेवतापदात्तरकालं चानु बहि प्रेभ्येति च युक्तम् । इन्द्राय मरुत्वते ऽनु बहीति यथा, यथा च देवाय सवित्रेऽनु बृहीति । तस्मादुत्तरकालीनमेव क्रियापदमिति । पस्तु ब्राह्मणपाठः स विशेषेण पदविधानार्थो न क्रमार्थः ॥९६ ॥ हुत्वा प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति शेषौ ॥ ९७ ॥ प्रहशेषं वालीशेषं च । अत एव वालीतः स ऐषप्रहणं स.

·कामायनीतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
शेषश्च प्रहहोमः ॥ ९७॥
अत्र सर्पणमादित्यग्रहस्य प्राक्तृतीयसवन-
श्रुतेः ॥ ९८ ॥
अस्मिन्नवसरे सर्पणं भवति । तस्मादादिस्यग्रहः प्राक्तृती-
पसवनात श्रूयते संस्थित एव माध्यन्दिने सक्ने पुरातृतीयसवना.
वेतमजुहबुरिति । सर्पणं च तृतीयसवनादि । ततोपि पुरास्य होमः ।
पुराशब्दश्चात्र प्राथम्यवाची माध्यन्दिनसवनस्य संस्थाश्रुतेः। संस्थित
एव माध्यन्दिने सवन इति । न चान्यत्सवनान्तरमस्ति । तस्मात्पुरा
तृतीयसवनात प्रथम तृतीयसवनादिति द्रष्टव्यम् । यच्च तुरीया.
दित्यसवनमिति तत्प्राक् सर्पणात क्रियमाणस्योपचारखुस्या द्रष्टव्य.
म । प्रयोजनं तृतीयसवनधर्म एवास्येति ॥ ९८ ॥
आग्रयणमादायासिञ्चति पवित्रेधिपूतभृतम्।।९।।
भाग्रयणं गृहीत्वा पूतभृत उपरिष्टात् पवित्र मासिश्च.
तिनेष्टा ॥१९॥
प्रतिप्रस्थाता च संसूवौ ॥ १०० ।।
चशब्दादासिञ्चति ॥ १०॥
आधवनीयादुन्नेतोदञ्चनेन चमसेन वा ॥ १०१॥
मासिञ्चति । ततो धाराचतुष्टयम् ॥ १०१॥
तत आग्रयणं गृह्णाति ॥ १०२ ॥
तं चतसृणां धाराणामाग्रयणं गृहातीति पचनात् ॥ १० ॥
उक्थ्यं चोत्तरेष्वेकया ॥ १०३ ॥
चब्दादुक्थ्यं च गृह्णात्युत्तरेषु संस्थाविशेषेषु एकया धार-
था । सा चाधवनीयासुन्नेतकर्तृका । निष्ठितत्वादितरासां धा-
रगाम् ॥ १०३॥

·सोमयागनिरूपणम् ।
५७७
पूतभृत्या शिरमासञ्चत्याशीम उजमुत सु-
प्रजास्त्वमिषं दधातु द्रविण सुवर्चसम् स-
ञ्जयन् क्षेत्राणि सहसाहमिन्द्र कृण्वानो
ऽन्यानधरान्त्सपत्नानिति ॥ १०४ ॥
दधि विनीतं यत्तदा शिरम् ॥ १०४॥
श्रदस्मै नर इत्येनमवेक्षते पत्नी ॥ १०५ ॥
पूतभृतम् ॥ १०५॥
समन्वारब्धनिष्क्रमणादि करोति माध्य-
न्दिनवत् ॥ १०६॥
इयोस्तु विशेषः । प्रतिप्रस्थातः ॥ १०६॥
पशौ संवदस्वेत्युपचयस्थाने ॥ १.७ ॥
प्रातः सवनप्रभृत्या संवादाछुतेः ॥ १०८ ॥
श्रुतिग्रहणात्प्रतिशोत्प्रेक्ष्यते । स प्रातः सवन मालब्ध मा तृ-
वीयसवनात् धप्यमाण उपशेत इति ॥ १०८॥
शमित्रनुशासनप्रभृतीडान्तं कृत्वा पुरोडा-
शादि चेडाभक्षात् ॥ १०९ ॥
शामित्रानुशासन निः प्रच्याषयतादित्येकम् । यत्वा पृच्छा-
वि द्वितीयम् । तत्प्रथममर्थात्प्रातः सवन एव गतम् । इह तु द्वि-
तीयशामित्रनुशासनप्रभृति द्रष्टव्यम् । शमित्रानुशासनप्रभृतिपश्विडा.
न्तं कृत्वा चशदात्पुरोडाशादि करोति आ इडाभक्षात् ॥१०९ ॥
अत्रविशेष:-
चमसैरेव ॥ ११॥

·कायापनश्रीवसूमसहितकर्कभाष्ये भतिदेशसूत्रेण पुरोडाशादि सर्व प्राप्तम् । तब शुक्रामयि. प्रचारनिवृत्यर्थः चमसैरेवेत्येवकारकरणम् ॥ ११० ॥ होतृचमसं गृहीत्वाश्राव्याह तृतीयस्य सव- नस्य ऋभुमतो विभुवतो वाजमतो बृहस्प- तिमतो विश्वदेव्यावतस्तीवां३ आशीर्वत इ- न्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येत्याशीर्वत इति शुक्रस्थाने ॥ १११॥ यत्र शुक्रस्याभ्युचयध्यमिति साशीर्वतोभ्युभयध्यमिति प्रयोगः ॥ १११॥ प्रागिडाभक्षाहविर्धाने यथास्वं चमसेषपास्य- न्ति पुरोडाशमात्रा अनुदकाः पिण्डपितृयज्ञ- वहानप्रभृतिप्रागवघ्राणात् ॥ ११२ ॥ इडाभक्षात् पूर्व हविर्धाने यथास्वं चमसेषु पुरोडाशपात्रा- नुपक्षिपन्ति उन कर्ज पिण्डपितृयज्ञवत् प्रागवघ्राणात् ॥ ११२ ॥ पितृशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् स्वपितयो दानप्राप्ती इदमाह- यजमानपितृभ्यो वा तस्य फलाधिकारात् ॥११३॥ वाशब्दः पक्ष व्यावृत्तौ । यजमानपितृभ्य एवं दधुन स्वपि- हन्यः । तदीयं च द्रव्यमत त्यज्यते यागावशिष्, अतस्तस्पिवृश्य व प्राप्नोति । येषां चविजा चमसा न विद्यन्ते । यथासनचमसेषु द. घुर्यथा नेष्टचमसे ध्वर्यव१ इति ॥ ११३ ॥ भक्षयित्वेडामुपाश्विन्तर्यामपात्रयोरेन्यतरेण १ अध्वर्यवश्चमसाध्वथैव इत्यर्थः ।

·सामयागनिमाम्।
सावितग्रहणं वाममयेति काले पात्नीव-
तमितरेण ॥ ११४ ॥
एवमेव हि श्रूयते । पानीवत प्रकृस्य यदि साधिनमुपाशुपा.
ग्रंण गृह्णीयादन्तर्यामपानेणेनं यदि सावित्रमन्तर्यामपात्रेण ग्रहीया.
दुपाशुपाणैतमिति ॥ ११४॥
देवाय सवित्रे ऽनुवाचयति ॥ ११५ ॥
अथाह दवाय मवित्रे ऽनुव्रीति वचनात् ॥ ११५ ॥
अभक्षितेन महावैश्वदेवग्रहणमुपयामगृहीतो-
सि सुशर्मासीति ॥ ११६ ॥
अमशिनेनेति । तेनैव पात्रेण भक्षमात्र न भवति अभक्षितेने.
ति तत्प्रनिषेधात् ॥ ११६ ॥
होताशसति ॥ ११७ ॥
किमर्थमिदमुच्यते होतुः पुरस्तात्माजास्त इति यदुक्तं भवति
गतस्तांत्रोयमिति चहापनाय ॥ ११७ ॥
एकया च दशभिश्चेति शस्यमाने द्विदेव-
त्यानि प्रतिप्रस्थाता प्रक्षाल्य खरे निदधाति॥११८॥
एफया च दशभिश्चेत्यस्मिन्मन्प्रवाक्ये शस्यमाने द्विदेवस्य-
पानाणि प्रतिप्रस्थाता प्रक्षाल्य खरं निदधाति ॥ ११८ ॥
प्रद्यावा यज्ञैरित्येतास मदामोदैवेति त्रिः
प्रतिगरः ॥ ११९॥
प्रचावा यक्षरित्यतासु यत्र कचन प्रदेश शस्यमानासु मदा.
मोदेवेत्यव्यवहितः त्रिः प्रतिगरो भवति । अव्यवहिते संख्या
प्रवर्तते ॥ ११९॥

·५८० कात्यायनीतसूत्रसहितकर्कभाष्ये स्वादुष्किलीयासु चेच्छन् ॥ १२ ॥ त्रिः प्रतिगृणाति ॥ १२०॥ आ पात्रप्रक्षालनात्कृत्वा सौम्येन चरति ॥१२॥ महावैश्वदेवस्य मा पात्रप्रक्षालनान्तं कृत्वा सौम्येन चरुणा प्रचरति ॥ १२१ ॥ आज्येनोभयतः परियजति ॥ १२२ ॥ अधस्ताचीपरिष्टाध ॥ १२२॥ अन्यतरतो वा ॥ १२३ ॥ वेति विकल्पः ॥ १२३॥ घृतस्य यजेत्याह घृतशब्दउपाशु॥ १२४ ॥ वचनातुपाशुद्रव्योचारणम् मन्त्रलिङ्गाश्चाग्नेदेवतात्वम् घृ. ताहवनो घृतपृष्ठो अग्निरिति । तस्य चोपांशुयाजविध्यन्ते- मोपांशुत्वम् ॥ १२४॥ सौम्यस्य यजेति सौम्येन चरन् ॥ १२५ ॥ वचनादब्योहारणम् । देवतापदाचारणं तु चोदकेनैव । उप- रिधादपि च वैष्णवो घृतयागः । मन्त्रीलङ्गादवोरु विष्र्णोविक्रमखे- ति । अन्यतरश्चेति घृतयागो मन्त्रलिङ्गादेवानावैष्णवो भवति ॥१२५॥ यावदुक्त, सौम्यस्य पुनर्ग्रहणात् ॥ १२६ ॥ सौम्यचरोर्यावदुक्तं भवति । शेषकार्याण्यपि न प्रवर्तन्ते । पुनर्ग्रहणे हि भवति । स आज्यस्योपस्तीर्य विश्चरोरवद्यत्यथोपरि- पादाज्यस्याभिघारयस्याश्राव्याह सौम्यस्य यजेति वषट्कृते जुहोती. ति । एवं च व्यूहने वचनात् सोमस्योचारणम ॥ १२६ ॥ आनिमारुतशस्त्रमध्ये स्वादुष्किलीयानामिकाः काचनऋचः तास्वित्यर्थः । १ ·सोमयागनिरूपणम् । ५८१ आज्यमासिच्योद्गाते सौम्यं प्रयच्छति चतुर्ग्रहीतं प्रचरण्याधिष्ण्येषु जुहोति यथा- न्युप्तं प्रभावयञ्च्छालाकान्प्रदीप्य प्रदीप्य विभूरसीति प्रतिमन्त्रम ॥ १२७ ॥ चतुर्गृहीतं प्रचरण्या धिण्येषु जुहुयात् येन क्रमेण न्युप्ताः प्रभावयं जुहोति न पुनर्ग्रहाति शालाकान्प्रदीप्य धिष्ण्येषु जुहोति विभूरसीत्येभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रम् । त्रिभिः शलाकाभिः शालाको भ- घेति । ते च प्रतिधिष्ण्यं प्रयत्रयो भवन्ति ॥१२७ ॥ आमीध्रीये पुनः पश्चादिच्छन् ॥ १२८ ॥ जुहोति । तब तूष्णी काण्वशाखापाठात् ॥ १२८ ॥ उपयामगृहीतोसि बृहस्पतिसुतस्येति प्रति- प्रस्थाता पात्नीवतं गृह्णाति ॥ १२९ ॥ उपयामगृहीतोसि बृहस्पतिसुतस्येत्यनेन मन्त्रेण प्रतिप्रस्थाता पात्नीवतं गृहाति ॥ १२९ ॥ प्रचरणीशेषेण श्रीणात्येनमहं परस्तादिति॥१३०॥ अथ यः प्रचरण्यासातवः परिशिष्टो भवति तेनैन! श्रीणा- तीति ॥ १३० ॥ अग्नीत्पात्नीवतस्य यजेत्याह ॥ १३१ ॥ पतावानेव प्रेष इति सम्प्रदायः ॥ १३१ ॥ अग्ना३इ पत्नीवन्नित्युत्तरार्धे जुहोति ॥ १३२ ॥ माहवनीयस्य ॥ १३२ ॥ प्रेष्यति चाग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नी- ·५८२ कात्यायनीतसूत्रसहितकर्कभाष्ये आहर- मुदानयोगात्रा संख्यापयोनेत)तुश्चमसमनू- न्नय सोमं मातिरीरिच इति ॥ १३३ ॥ प्रेष्यति चेति घशब्दादग्नीधे भक्षमास्योपहवप्रत्युपहवी करोति प्रेष्यति एवं हि भ्रूयते स्यध्वर्युरग्नीधे भक्ष: स आहाध्वर्य उपमाह्वयति तम्न प्रत्युपह्वये- त को हि ह तस्य निरष्टस्य प्रत्युपहवस्तं वै प्रत्येवोपह्वयेत जुत्यस्या- नौ वषट्कुर्वन्ति तस्मात्प्रस्येवोपतयेताथ सम्प्रेष्यति तं होतुश्चमस- मनून्नयेति। होतृचमसग्रहणं सर्वचमसोपलक्षणार्थम । सोमं मा. तिरीरिच इत्यतिरेकप्रतिषेधार्थम् ॥ १३३॥ प्रभावयेत्युक्थ्यादिषु ॥ १३४ ॥ प्रेषः तत हि सोमेनार्थः ॥ १३४॥ आग्नीधे भक्षणं वषट्कारोपहानाभ्याम् ॥१३५॥ भाग्नीधे पानीवतस्य भक्षणम् । तत्र स्थितन हि वषट्कार: फतः उपहवप्रत्युपहवी च ॥ १३५ ॥ सपात्र आसीदति नेष्टुरुपस्थम् ॥ १३६ ॥ सह पात्रेणानीन्नेष्टुरुपस्थमासीदति स बिभ्रदेधेतत्पात्रमनी- श्रेणुरुपणमासीदेति वचनात् ॥ १३६ ॥ अत्र वा भक्षणं पात्रहरणसामर्थ्यात् ॥ १३७ ॥ अत्र वा भक्षणम्भवति यत्र नेष्टोपविष्टः । कुत एतत् । पात्रह- रणं होवमर्थवद्भवति । इतरथादृष्टार्थता स्यात् । न च रटेसत्यरः धार्थता युक्ता ॥ १३७॥ अमीत्प्रक्षाल्य पात्रं खरे करोति ॥ १३८ ॥ पालीवतसम्बन्धि ॥ १३८ ।।

·सोमयागनिरूपणम् ।
यज्ञायज्ञिया स्तोत्रमुपाकरोति होतचमस-
मुपस्पृश्य ॥ १३९ ॥
होतृचमसोपस्पर्शनं शास्त्रान्तरात् ॥ १३९ ॥
प्रोणुते चेच्छन्नुदगातृवत् ॥ १४ ॥
लोकवसकर्णकं उद्गातृवदकर्णकम् ॥ १४० ॥
पत्नी; सदः प्रवेश्यापरेणोत्तरत उपविष्टा-
मुद्गात्रा समीक्षयति प्रजापतिर्वृषासीति ॥ १४१॥
ने पत्नी सदः प्रवेश्य अपरेण द्वारेण उद्गातॄणामुत्तरत
उपविष्टामुद्गात्रा सह समीक्षणं कारयति । कारिते चाध्येषणा।
पन्युद्गातारमीक्षवेति । प्रजापतिवृषासीत्यनन मन्त्रेण समीक्ष-
ते पती॥ १४१॥
पान्नेजनीभिरभिषिञ्चति विवृत्य दक्षिणो-
रुम् ॥ १४२ ॥
विपरावृत्य दक्षिणमूलं पान्नेजनीभिरभिषिञ्चति पत्नी । अत्र
छान्दोग्ये वचनं प्रतिहिङ्कारमीक्षणम प्रतिनिधनं चोर्चासेकः ॥१४२॥
उद्गात्रानुज्ञाता गच्छति ईक्षिता वा त्रिः ॥१४३॥
पत्नी । त्रिः उद्गात्रेक्षणोर्वासेको भवतः ॥ १४३ ॥
एवान इन्द्रो मघवेति शस्यमाने ध्रुव हो-
तृचमसेऽवनयति ध्रुवं ध्रुवेणेति ॥ १४ ॥
एवान इत्यस्मिन्मन्प्रचाक्ये शस्यमाने ध्रुव होतृचमसेऽवनय.
ति ध्रुवं ध्रुवेणेत्यनेन मन्त्रेण ॥ १४४ ॥
अवनयामि-स्थाने गृह्णामीति वा ॥ १४५ ॥
भवनयामीत्यस्य साने गृहामीति वाक्यशेषः ॥१४५ ॥

·५८४ कासायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये वैश्वानरं यजमानस्य गृहीतश्चेत् ॥ १४६ ॥ गृहीतश्चद्वैश्वानरो यजमानचमसेऽवनयेत् ॥ १४६ ॥ पातप्रक्षालनान्तेऽनुयाजाः समिदादि ॥ १४७ ॥ मानिमारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरन्तीति वचनात् । समिदादी. नि च समिद्भहणस्य यदादौ तदादि उल्मुकसमासादीत्यर्थः । अनुया. जार्थोछुल्मुकसमास इति ॥ १४७॥ उक्थ्यविग्रहणमुत्तरेष्विन्द्रावरुणाभ्यामिन्द्रा- बृहस्पतिभ्यामिन्द्राविष्णुभ्यामिति ॥ १४८ ॥ उत्तरेषु संस्थावियेषेषुक्थ्यविग्रहणमिन्द्रावरुणाभ्यामित्येवमा. दिभिर्मन्त्रः ॥ १४८॥ स्तुतशस्त्रे अधिके षोडशी चेत् ॥ १४९ ॥ अषोडशिन्यपि षोडशिनो प्रहणं विहितम् अप्यग्निष्टोमे प्र- हीतव्य अप्युक्थ्ये ग्रहीतव्य इति । अग्निष्टोमसंस्था च यशायशिया- निमारुतान्ता उच्छसंस्था चोक्थ्यविग्रहणान्ता । तदन्ते षोडशियागो विकल्पेन । तत्र च स्तोत्रशस्त्रमात्रमेवाधिकं भवति । न यथा षोड. शिसंस्थे तृणहिरण्यकृष्णोश्व इत्येवमादि । एवमेव शाखान्तरेस्य वि. धानमिति ॥ १४९॥ तृतीयसवने प्रसवः ॥ १५ ॥ अप्रसव इति केचित् । तदनुपपनं प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्रतिषेध- स्य । न चास्य प्राप्तिरुक्ता । तस्मात्तृतीयसवने पुत्र प्रसव इति सूत्रं ध्याख्येयम् । विहितं च शास्त्रान्तरेषु । सवनीये सर्पन्तीति । यत्स. घनान्ते सर्पणं तदत्र भवतीति सूत्रार्थः ।। १५०॥ सुग्व्यूहनमग्नेर्वनस्पतोरन्द्रस्य वसुमतो रु- द्रवत आदित्यवत ऋभुमतो विभुमतो वा-

·सोमयागनिरूपणम् ।
५८५
जवतो बृहस्पतिमतो विश्वदेव्यावतः सोम-
स्योजितिमित्यग्निवनस्पतिरिन्द्रो वसुमान्-
रुद्रवानादित्यमानृभुमान्विभुभान्वाजवान् बृ-
हस्पतिमान्विश्वव्यावान्त्सोमस्तमपनुद-
न्विति ॥
शाखान्तरोपदेशात ॥ ११ ॥
पशुदेवतावनस्पतिभ्यां वा सोमोपदेशादित-
रासाम् ॥ १५२ ॥
पशुदेवतावनस्पतिभ्यामेष पा रुग्व्यूहनमभिसम्बध्यते न
घसुमदादिदेवताभिः । कुत एतत् । सामोपदेशात्तासाम । सोमे हि
पा उपदिश्यते इन्द्रायत्वा घसुगते रुद्रवत इन्द्राय स्वादित्यवत र.
त्येवमादिनेति ॥ १५२॥
एवं प्राप्त उच्यते-
सर्वा वा सवनीयसौम्यभावात् ॥ १५३ ॥
सर्वा पा घसुमदाया भपि व्यूहनेनाभि सम्बध्यन्ते । कुत ए-
तत् । सवनीयेषु सौम्ये च भावात्तासाम। कथं कृत्वा सर्वत्र हीन्द्रो-
भीज्यते । सवनीयान्प्रकृत्य हि भूयते सर्व ऐन्द्रा भवन्तीति । ननु
च गुणभेदोन । किं क्रियतां वचनमत्र । निर्वापे हि हरिवदादिषिशि-
ए इन्द्रो यागेच निर्गुणो व्यूहने च वसुमदादिविशिष्ट इति वचनेन
हि विधानम् । नास्ति वचनस्यातिभारस्तस्मात्साधूक्तं सर्वा वा सव-
नीयसौम्यभावादिति । सौम्ये निःसन्दिग्ध एष सद्भावः ॥ १५३ ॥
विमुच्य स्रुचौ द्रोणकलशे हारियोजनग्रह-
णमुपयामगृहीतोसि हरिरसीति ॥ १५ ॥
चोदकपरम्परापरिप्राप्त स्रुग्विमोकं कृत्वा द्रोणकलये हारि-
बोजनमहणमुपयामगृहीतोसि हरिरसीत्पनेन मन्त्रेण ॥ १५॥

·५८६ कासाचनमोवस्त्रसहितकर्कभाष्ये धानाचावपति हर्योधांना इति ॥ १५५ ॥ घराब्दावनन्तरम् । भयणं चैतत् । शाखान्तरश्रवणात् । धा. नाभिहोरियोजनं श्रीणातीति । प्रयोजनं श्रयणधोत्र भवति ॥१५॥ उन्नेतानुवाचयति मूर्धनि कृत्वा धाना सो- मेभ्यो ऽनुब्रूहीति ॥ १५६ ॥ एतावनेष प्रैष इति सम्प्रदायः । इन्द्राय धाना सोमेश्य इ. त्यपरे । तत्पुनर्युक्तमयुक्तं वति विचारणीयम् । न ह्यत्र चोदकप्राप्ति- रस्ति । अनुवाचनप्रेषो यथा देवतमित्येतहर्शपूर्णमासविषयम् । अ- तोत्र दुर्लभा प्राप्तिर्देवतापदाचारणस्य । एवं च कृत्वेन्द्रीय मरु- स्वतेनुबूहीति वचनात् देवाय सवित्रेनुवाचयतीति वचनाद्देवता पदोधारणम् । आश्राव्याह दधिधर्मस्य यजेति तब चोदकपरिप्रा. सय देवतापदोधारणम् । इह पुनर्न तथा धर्म इति सम्प्र. वायः॥ १५६॥ आश्राव्याह धानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्यति ॥१५॥ उन्नेतैवाभिप्रवृत्तत्वासथा च लिङ्गाछौ बोनेतारौ कुर्वते तयो- यंतरो नाश्रावयेदित्युन्नेतुराश्रवणं दर्शयति ॥ १५७ ॥ भक्ष हरेदिच्छन् ॥ १५८ ॥ इच्छन्सर्वहुतं करोति धानावजम् ॥ १५८ ॥ उत्तरवेदी वा निधाय विलाभम् ॥ १५९ ॥ • उत्तर वेदी वा निधाय द्रोणकलशं विलाभ्यधानाः । षा स- दसि विलाभः ॥१५९ ॥ यस्ते अश्वसरिति प्राणभक्षं भक्षयि- वोत्तरवेदौ निवपन्ति ॥ १६ ॥ थाना । उभरवेदावपि पिलाभे सदस्येष. प्राणभक्षः । तम ·सामयागनिरूपणम् । ५८७ हि सर्वभक्षाणां विधानमुबरमेवारय सनस्तस्मात्सदसि भक्षयन्ती- ति । धानाभक्षणं सर्वेषाम् । अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लि- सन्त इति ॥ १६०॥ शाकलाधानं देवकृतस्येति प्रतिमन्त्रम् ॥ १६१॥ तश्च सर्वेषां सहकारिणामपि विधानसामर्थ्यात् ॥१६१ ॥ अपरेण चात्वालं यथास्वं चमसान्पूर्णपात्रा- नवमृशन्ति हरितकुशानवधाय संवर्च- सेति ॥ १६२॥ चात्वालमपरेण चमसान्पूर्णपात्रान बान्कृत्वा हरितकुशानवधाय यथास्वमवमृशन्ति संवर्चसति । बहुवचनोपदेशात् अधिकाराच्च सहकारिवचनाच्च सर्वविजः । येषामपि चमसा न सन्ति तपि य. थाख्यया सनिहितानां चमसानवमृशन्ति ॥ १६२ ॥ मुखान्यालभन्ते दधिक्राव्ण इत्याग्नीधे दधिभक्षणम् ॥ १६३ ॥ सर्वे कुर्युरधिकारात सहकारिप्रत्ययाच्च ॥ १६३ ॥ पत्नीसंयाजाः पशुवत् ॥ १६४ ॥ पशुवदिति किमर्थमुच्यते । बहवो यत्र सवनीयाः पुरोडायाः समानतन्त्राः । भूयसां सधर्मत्वन्यायात्तदाया मा भूवनिति। यधेत्रम- स्तु तथेति। नैतदेवम्।पशुतन्त्रं छत्र महत् लघु पौरिडाशिकम् । तेन पृहयोषकटकन्यायेन पाशुकतन्त्राभ्युपगम एव युक्तरूप इति साधू. व्यते पशुवदिति ॥ १६४ ॥ समिन्द्र ण इति नव समिष्टयज पि जुहो- ति प्रतिमन्त्रम् ॥ १५ ॥ साभ्यासमिदमेकं कर्मत्युक्तमेव । नवसंख्या व पाशुकी ।

·५८८ कात्यायनीतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
सन्त्राभ्युपगमात् । तथा च पशुगणे सवनीयपशुविकारत्वानवैव
भवन्ति ॥१६५॥
आसन्धुदुम्बयौं चात्वाल, हरति
सोमालिप्तं च ॥ १६६ ॥
हरन्ति ॥ १६६॥
कृष्णविषाणा मेखले चात्वाले प्रास्यति मा
हिर्भूरिति ॥ १६७॥
महिपृदाकुशब्दयोरुपमानार्थत्वात् बहुत्वेप्यनूहः ॥ १६७ ॥
प्रतिप्रस्थाता च शकुयोक्त्रे तूष्णीम् ॥१६८॥
चशब्दाचावाले प्रास्यति ॥ १६८ ॥
उरु हीति वाचति यजमानम् ॥ १६९ ॥
साम प्रेष्यति गाय बहीति वा ॥ १७० ॥
धेति विकल्पः ॥ १७०॥
व्यध्वोदकान्तयोश्च ॥ १७१ ॥
सामप्रेष्यति । व्यध्वशब्देनार्धपथ उच्यते ॥ १७१ ॥
सर्वे निधनमुपयन्ति ॥ १७२ ॥
सर्वशब्दो निरवग्रहः सर्वविग्विषयः ॥ १७२ ॥
आहृतमादायावभृथं गच्छन्ति स्यन्दमाना-
नाम स्थावराः ॥ १७३ ॥
पच्चास्वालमाहृतमासन्यौदुम्बर्यादि तादायावभृथं कर्तुं
यन्ति स्यन्दमानानामपां या स्थावरा आपः । स यः स्यन्दमानाना
मावरोदः स्यादिति वचनात् ॥ १७३॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५८९ तदभावेऽन्याः ॥ १७४ ॥ यधु तान विन्देदपि या एव काश्चापोध्यवेयादिति ॥ १७४ ॥ नमो वरुणायेति वाचयत्यपोऽवक्रमयन् ॥१७५॥ नमो धरुणायेत्यमुं मन्त्र पाचयति । बाहुगृहीतं यजमानमपो. ऽवतारयन् ॥ १७ ॥ प्रास्य समिधं चतुर्थहीतेनाभिजुहोत्यमेरनी- कमिति ॥ १७६ ॥ समिधमप्सु प्रास्य चतुर्ग्रहीतेनाभिजुहोत्यप्रेरनीकमित्यनेन मन्त्रणा ॥ १७६ ॥ अपरेण प्रयाजान्बर्हिवर्जम् ॥ १७७ ॥ अपरेण चतुर्ग्रहीतेन बहिर्वर्ज प्रयाजान्करोति । अपरग्रहणं पूर्व चतुर्ग्रहीतहोमस्यावसरप्रक्षप्त्यर्थम् । न हि तस्यावसरोभिहित इति । किं च समानयनव्युदासाथै च ॥ १७७ ॥ अप्सु जुहोति ॥ १७८ ॥ आहवनीयकायें विधानम् भतश्च तवर्मसम्बन्धी भवति ॥ १७८॥ एककपालनावदायं चरतीति ॥ १७९ ॥ पारुणनेकपालेमावभृथमभ्यवयन्तीति वचनात् ।सच पूर्व- मेवाभिहितः सौम्यश्चरुवारुणश्चैककपालोधिकाविति । एककपा. लाना हि सर्वदुतत्वमुक्तमाचार्येण तेनोंध्यते ऽवदायावदाय घर. तीति॥ १७९॥ ऋजीषस्येच्छन्नवद्येदमीवरुणाभ्या, सर्वहुता ·५९० कात्यायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये शेषम् ॥ १८ ॥ करोति ॥ १८०॥ ऋजीषस्य च सकृत्पर्वे चेत् ॥ १८१ ॥ स यचमुर्जीषस्य द्विरवोदयात्र सदिति वचनात् ॥१८॥ वश एतत्कुर्यात् ॥ १८२ ॥ पशब्दो हाच्छावचनः । इच्छयैतत्पडाहुतिकं करोति ।.. च्छयाम्पत्प्रकारान्तरम् ॥१८२॥ यजमानोक्तावाज्यभागौ बर्हिवर्ज चानुयाजौ॥१८३॥ इच्छयैतदशाहुतिकं करोति यजमानोक्ताविति । सहकारि- पचनाचावा यजमानो ड्यादिति ॥ १८३ ॥ अन्यतरत्कृत्वा समुद्रे त इत्यृजीषकुम्भं प्लावयति ॥ १८४॥ अत्र पक्षवयस्यान्यतरदेकं कर्तव्यम् । नान्ये पदार्थाः । येन प्रयाजाज्यभागानुयाजानामेव पुनर्विधानम् । अतो यावयुक्ततास्य । प्रतिपत्तयस्तु क्रियन्ते । समुद्रेत इत्यनेन मन्त्रेण ऋजीषकुम्भं प्लाव- यत्युदके ॥ १८४॥ देवीराप इति विसृज्योपतिष्ठते ॥ १८५ ॥ विखज्यीषकुम्भमुपतिष्ठते देवीयप इति ॥ १८५ ॥ अवभृथेति मजयति ॥ १८६ ॥ अजीषकुम्भं प्लावयतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ कृष्णाजिनान्तं च मा मैथं ज्यैष्ठया श्रेष्ठयं .

·सोमयागनिरूपणम् ।
व्योषीरिति ॥ १८७ ॥
चशदान्मजयति कृष्णाजिनान्तं च प्रकृतत्वादासनकृष्णा.
जिनम् ॥ १८७॥
पुत्रायैनत्प्रदाय वरुणप्रघासवत्स्नानप्रभृत्या.
समिदाधानात्॥ १८८ ॥
एनदिति कृष्णाजिनम् वारुणप्रघासिकावभृथवत्स्नानं कृत्वा
समिदाधानात्करोति । तदीयोपदेशस्यातिदेशोयम् । न हितधर्मप्र.
वृत्तिरत्रेति । इत एव हि तत्र धर्माः प्रवृत्ताः ॥ १८८ ॥
सोमलिप्तं प्रास्यति ॥ १८९ ॥
चरितार्थत्वात्प्रतिपत्तिः ॥ १८९ ॥
अदानं पूर्वयोः ॥ १९ ॥
घाससोः । अतिदेशापवादोयम् ॥ १९०॥
उद्यमित्युन्नेत्रोन्नीता आमहीयां जपन्तो
गच्छन्त्यपाम सोमममृता अमूमागन्मज्यो-
तिरविदाम देवान् किं नूनमस्मानकृणवदरा-
तिः किमुधूर्तिरमृत मर्त्यस्येति ॥ १९१॥
जपश्च सर्वेषां बहुवचनोपदेशात् । सहकारिणामपि विधान-
सामर्थ्यात् । अस्मिश्वावसरे व्रतग्रहणं भवत्युन्मुक्तदीक्षत्वात् । ततो
बहिहोमादिः ॥ १९१॥
शालाहार्यमपरणास्ते यजमानः कृष्णाजिन-
`मके कृत्वा रुवाहुति जुहोति मैद्रयं ज्यै-
ठया वैष्ठयमग्निर्दधातु स्वाहेति ॥ १९२॥

·कामायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये स्वाति जुहोति मध्ययुः माहपनीये मैग्यं ज्येष्ठ श्रेष्ठय- मनिर्दधातु स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण ॥ १९२ ॥ कृष्णाजिनं निधायोदयनीयाप्रायणीयावत् ॥१९३॥ पतिः प्रायणीयधर्मातिदेशार्थः । तथा चाह ॥ १९३ ॥ पथ्यास्वतिश्च चतुर्थीति ॥ १९४ ॥ शालामुखीये उदयनीयया चरन्तीति च शाखान्तराच्छाला- बार्य कर्तव्या ॥ १९४॥ पात्रप्रोक्षणाद्याज्यासादनात्सवनीयवत्परिव्य- यणादि मैत्रावरुणीवशानूबन्ध्या॥ १९५॥ पात्रप्रोक्षणग्रहणं यालाद्वायें श्रपणनियमव्युदासार्थम् । सष. नीये हि पात्रासादनविधानेन शालाद्वायें भपणनियमो शापितः । त. दूदवापि मा भूदिति पानप्रोक्षणादीत्युक्तम् । सा च सवनीयवदिति यदुक्तं भवति सकृत्प्रोक्षित इध्ममानीध्र उत्पषनं एफवस्तरणमिति । परिव्ययणस्य पश्वङ्गत्वेन विधानातदपवर्ग चापवयंमाराम परिव्य- यणादीयुक्तम् । मैत्रावरुणदेवत्या पणा रिका सा च गौर्भवति । गौरतुबन्ध्येति वचनात् ॥ १९५ ॥ स्वर्ववगृहनादि वा कृतत्वात् ॥ १९६ ॥ स्वर्गवगृहनादि वा फर्सव्यं न परिव्ययणादीति । कुत पत. त । कृतत्वात्परिव्ययणसंस्कारस्य । यूपसंस्कारो अयम् । स च सर्वपश्वर्थः । संस्कारोपि तद्वदेवेति । अत एव स्वर्गवगृहना- दीत्युत्तरपदप्रधानो बहुव्रीहिः। स्वर्वषगृहनं यस्यादौ तदादि । तचो. पाकरणम् । एवं सत्युपाकरणमन्थक्योरत्र नियम इति ॥ १९६ ॥ वशाभाव उक्षा ॥ १९७॥ यदिशा न विन्देदप्युक्षवश एव स्यादिति ॥ १९७ ॥ उभयाभावे पयस्या ॥ १९८ ॥ यूप.

·सोमयागनिरूपणम् ।
५१३
कच्या १९८॥
असाचैतामाज्यभागप्रभृतीडान्तामेके ॥ १९९ ॥
एके मादितो ब्राह्मणतर्पणान्ताम् । विकल्प एवायम् ॥१९९॥
उदवसानीयाग्नेयः पश्चकपालः समारूढनि-
मथिते॥२०॥
उदवसानीयेष्टिरुच्यते । तत्र चायः पश्चकपालो भवति ।
समारोपश्च प्राजहिते कर्तव्यः। गार्हपत्यो हि स इति ॥ २००॥
हिरण्यं दक्षिणाऽनड्वान्या ॥२०१॥
धेति विकल्पः ।। २०१॥
पशुवहाहुतिः ॥२०२॥
भयो चतुहीतमेवाज्यं गृहीत्येति भुतेः ॥ २०२ ॥
तदन्ते सायमाहुतिः ॥२३॥
सोमाग सन्निधिविरोधाभ्याम् ॥ २० ॥
सा च सोमानं भवति । सोमसनिधी विधानात् । भय य.
देवेषोदवसानीयेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ सायमाहुतिं जुहोतीति । भपि
घनित्यत्वे सति कालो विरुध्यते ॥ २०४॥
नित्या वा प्रातराहुति श्रुतेः ॥२०५॥
भय घा नित्यैषा न सोमागम । कुत एतत् । प्रातराहुतिश्रव-
णात् । काल एव प्रातराहुतिमिति । सोमयागनिमित्तः सायमाहुते-
रपकर्ष इति ॥:२०५॥
नियतक्रियातः ॥ २०६॥
अतः परं निस्यानां क्रिया न प्रागतः। उन्मुक्तदीक्षषेप्यव-
भृथार्वमिति ॥ २०६॥

·५९४ कात्यायनश्रौतसूबसहितकर्कभाष्ये 1 एष प्रथमः सोमः ॥ २०७ ॥ एष वाव प्रथमो बहाना यज्योतिष्टोम इति। सर्वविकाराणा- मयं प्रथमः सोमः ॥ २०७॥ आदीप्य प्रविशन्ति ॥ २०८ ॥ भादीपनं च बर्हिषः । सद्धि प्रकृत्य श्रूयते यदनुप्राप्य प्रया- यात पीवावरमेनं यजमानं स्वर्भिधीयेरनिति निन्दार्थवादोयमनु- पोषस्य ॥ २०८ ॥ षडुत्तरेऽत्याग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपे- योतिरात्रोप्तोर्यामः ॥ २०९ ॥ भनास्यग्निष्टोमवाजपेयाप्तोर्यामाणां ज्योतिष्टोमप्राथम्यविधाने. नोत्तरकालता सिद्धा|उक्थ्यषोडश्यतिरात्राणामप्याचार्येणैव ज्ञापितो- सरकालता । उक्थ्यं चोत्तरेग्वेकयति। उक्थ्यविग्रहणमुत्सरेग्विन्द्रावरु- णाध्यामिति च । तेनात्र विकारप्रक्षप्त्यर्थ षडुत्तरइत्युच्यते नकमार्थ- म् । षडुत्तरे षटविकारा इत्यर्थः। उत्तरो हि विकारो भवति प्रकृत्यपे. क्षया प्रकृतिश्च पूर्वेति । ननु चात्यग्निष्टोमवाजपेवाप्तोर्यामाणां ज्यों- तिष्टोमधर्मा एकाहद्वादशाहयोरित्यनेनैव विकारत्वं शापितम् । ज्यो- तिष्टोमप्रकरणसमधीतानामपि चोक्थ्यादीनामसमानविधानता । नि- त्यानित्यसंयोगविरोधात् । अतस्तेपि विकाराएव । तेन क्रतुविकारत्व- स्थावाच्यत्वात्संस्थाविकारार्थोऽयमारम्भः। षडुत्तरेषट् संस्था विकारा इति।तत्रोक्थ्यषोडश्यतिरात्राणामग्निष्टोमाविकारत्वम्।अत्यग्निहोमस्या- प्यनिष्टोमसंशब्दनात् अग्निष्टोमविकारत्वम् । वाजपेयस्य षोडशिवि. कारत्वं कथं ज्ञायते। येन क्रतुपशुंस्तत्रदर्शयति।आग्नेयमग्निष्टोम आल भने अग्निर्वा अग्निष्टोमोऽग्निष्टोममैवैतेनो जयत्येन्द्राग्नमुक्थ्यभ्य आ- लभत ऐन्द्राग्नानि वा उक्थ्यान्युक्थ्यान्येवैतेनो जयत्येन्द्रं षोडशिन भालभते इन्द्रो वै षोडशिनमेवैतेनो जयतीत्येवमभिधाय सारस्वत सप्त- दशाय स्तोत्रायालभते तदेतदनतिराने सति राने कपं क्रियत इति षोडशिक्रतुपशूनानामिह दर्शनं भवति। अतिराप्यते भवन्तीतिचेत् । नानतिराने सति रात्रे सपं क्रियत इति श्रुतेः । तस्मात्षोडशिविकारो ·सोमयागनिरुपणम् । । धाजपेय इति । आप्तोर्यामेऽपि तिरोही येन्यो रात्रिपर्याय उत्तम इति निरोन्यानां दर्शनं भवति । तेनातिराधिकारोतार्याम इति गम्यते । षडुत्तरेषोडशिविकारा इति विकारत्वज्ञापरस्य प्रयोजनं किमिति चेत् । स्वप्रकृत्यपेक्षया क्रतुकरणं यथा स्यादिति। तेनात्याग्नष्टोमे आग्निष्टो- मिकं क्रतुकरणं वाजपेये षोडशिन आप्तोर्यामे च आतिरात्रिकं उ. क्थ्यादिषु तूक्तमेवेति । अत एव च सूत्रकारेण अत्यग्निष्टोमोग्निष्टो- मानन्तरं पठितः । षोडश्यनन्तरं वाजपयोतिरात्रममनन्तरमप्तार्याम इति। तथा च धर्मसूत्रकारेण गोतमेनाप्युक्तम् अग्निष्टोमोत्यग्निष्टोम इत्येवमाद्यभिधाय सप्तसोमसंस्था इति । तस्मातूषडुत्तोषट्संस्था वि- कारा इति सूत्रार्थः । अत्यग्निष्टोमादयो विकृताभिः संस्थाभिः सं- स्थिता इति ॥ २०९॥ तेषामुक्थ्योच्छावाकभि सन्तिष्ठते हो- तारमितरे ॥ २१०॥ तेषां संस्थाविशेषाणां उक्थ्योच्छावाकमभि सन्तिष्ठते होतारं चेतरेभि सन्तिष्ठन्ते।किमर्थमिदमुच्यने । वाजपेये हि श्रूयते षोडश्य- म्ते स्तोत्रञ्चमसैरेवति । स्तुतमनुशंसतीति वत्तच्छस्त्रं हातुर्यथा स्या- दिति । तथा सोमातिरेके कचिदुक्तमैन्द्रावैष्णवं होना शंमतीति तथा पूर्ववद्धानति । कचिच नोक्तमाचार्येण यथातिरात्रात बृहन्महा- व्रतमेके यथोक्तमिति । अत्रापि स्तुतमनुशंसतीति होतुः शस्त्रं यथा स्यादिति। अनुक्तसङ्ग्रहार्थ होतारमितर इत्युक्तम् ॥ २१० ॥ वैश्यराजन्ययोः सोमे न्यग्रोधस्तिभीनुपन- ह्यच्छन् भक्षाय क्रयणप्रभृत्यनुसाममावृता समानमासादनं प्रागभिषवात् ॥ १११ ॥ सोमयागे कर्तव्ये १न्यग्रोस्तिभीनुपनोच्छं भक्षाय इच्छं हो. १ तथाच शास्त्रान्तरं ' यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्स यदि सोमं विभक्षयिषेन्यग्रोधस्तिभिनीराहत्य ताः सम्पिम्य दध्यनुन्मृध तस्मै भक्षं प्रयच्छेन सोमम' इति । स्तिभिन्योकुराः फलानि वा, इति तद्भाग्यकारः। ॥

·कात्यायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये मायापि।मझो हितशेषस्यैव भवति । तस्मादोमायापीत्येव होमद नं च भवति । यदान्यांश्चमसानुनयन्त्ययेनमुभयन्ति यदेतां जुहोत्य. येनं कुयतरुणेनोपहत्य जुहोतीति।क्रयणप्रभृति सह सोमेन सोमा. पता समानमासादनादि फरव्यम । सोमद्रव्यविकाराम प्रताप- प्यूहः प्रवर्तत एव । १९९० चमसोन्नयनकाले वाहृत्य दध्नोन्मृय त- चमसमनून्नयेत् ॥ ११२॥ विकल्प पवायम् । तुल्यशास्त्रात्वात् ॥ ११२ ॥ हूयमानषु कुशतरुणन जुहात्यह त्वदस्मीति ॥ ११३ ॥ इति कर्कोपाध्यायकृतौ कात्यायनसूत्रभाष्ये दामो ऽध्यायः।

·एकादशोऽध्यायः। व्याख्यायत ब्रह्मत्वमतः ॥ १ ॥ आध्वर्यवमनुधिहितम् । अतः परं ब्रह्मत्वं इति॥१॥ वाग्यतः कर्मणि वर्त्तमाने ॥ २॥ तच सौमिके। ऐष्टिकपाशुकेषु तूक्तमेव ॥२॥ हिरण्यवत्या हुतायां दक्षिणानुगच्छत्या- क्रयात् ॥ ३॥ हिरण्यवत्यामाहुती दुताय दक्षिणतो व्यवस्थितो ऽनुगच्छ- त्याकयात् ॥३॥ क्रीते प्राङतीत्य पूर्वेणानः परीत्यापरेण वा दक्षिणतो ऽनुगच्छत्यानिधानात् ॥ ४ ॥ क्रीते सोमे पदार्थतया प्राङ्गत्वाद क्षिणतो व्यवखितमनः पू. घेणापरेण वा गत्वा मनुगच्छत्यासोमनिधानात् ॥४॥ दक्षिणामिं वा परेण धर्मे ॥ ५ ॥ दक्षिणानिमपरेण षा प्रवये । वा दक्षिणेनेति सम्प्रदायः । अन्ये त्वाहवनीयं दक्षिणेनेति विकल्पमिच्छन्ति । दर्शपूर्णमासयो- इष्टत्वात् । तत्पुननांतीव युक्तरूपम् । न यत्र दर्शपूर्णमासिकी धर्म- प्रवृत्तिरपूर्वत्वात् ॥५॥ स्तम्बयजुईरिष्यत्याइवनीयदेशं दक्षिणेनास्ते

·कायायनश्रौतसूत्रसहितकर्कभाष्ये
वेदिसहितः ॥ ६॥
स्तम्बयजुरिग्यत्यध्वयों माहवनीपदेशं दक्षिणेनास्ते वेदि-
संलग्नः॥६॥
एव सर्वत्र प्रागनीषोमप्रणयनात् ।। ७ ॥
आहवनीयदेशं दक्षिणेनास्ते । सर्वत्र ग्रहणात्पूर्ववत् स्व-
पूर्वेषु च ॥ ७॥
कर्मणः कर्मणो वा सहितस्तत्तदेवान्वेत्य ॥ ८ ॥
दक्षिणत आस्ते । अत्र चैके तत्वाइवान्वेति बहिर्वेदावेवेच्छन्ति ।
अपरेत्वन्तवेदावपीति विप्रतिपत्तिः ॥८॥
आहवनीय प्रणीयमाने ऽप्रतिरथस्य द्वादश-
ब्रुवन्नग्नौ ॥ ९॥
अनुगच्छति ॥९॥
सर्वौके ॥ १० ॥
प्रणयनोहेशेन विधानात् । तत्पुनरयुक्तम् । प्रणयनविशेषे
विहितत्वात् । तस्मादमावेव ॥१०॥
स्तीर्णायां यथार्थमेत्य ॥ ११ ॥
आस्ते दक्षिणतः । नियमार्थमिदमुक्तम् ॥ ११ ॥
अग्नीषोमप्रणयनायोत्तरेण धिष्ण्याञ्च्छाला-
द्वार्य पूर्वेणेत्यास्ते दणिक्षतः ॥ १२ ॥
शालाहायस्यैव ॥ १२॥
हुते च सोममादायानिमन्वेति ॥ १३ ॥

·सोमयागनिरूपणम् । ५९९ हुने च पैसर्जिते सोमं गृहीत्वा चशब्दात शालाद्वार्य पूर्वेणा- निमन्वति ॥ १३॥ यजमानो वा सोमः हरेत् ॥ १४ ॥ " तुल्यशास्त्रत्वात् ॥ १४॥ अन्यस्मै प्रदायानिहिते यथेतमेत्यास्ते दक्षिणतः ॥ १५॥ अन्यस्मै प्रदाय सोमं अनिहित आग्नीधे अग्नौ उत्तरेण धि- ययानेत्यास्तं तस्यैव दक्षिणतः ॥.१५ ॥ हुते च सोममादायाहवनीयं चातीत्य ॥ १६ ॥ हुते वैसर्जने सोममादाय चशब्दादन्यस्मै प्रदाय सोममा- हवनीयमतीत्य चशब्दादास्ते दक्षिणतः॥ १६ ॥ अपररात्रेऽग्नीषोमप्रणयनवदिच्छन् ॥ १७ ॥ यदुक्तं भवति उत्सरेण धिष्ण्याच्छालावार्य व पूर्वेणेत्य तस्यैव दक्षिणत आस्त । इच्छमाहवनीयस्य दक्षिणतः ॥ १७ ॥ विपुषा होम, हुत्वा प्रतिहारमन्वारभेत वादीक्षितः ॥ १८ ॥ विमुट्ठोमकाले अदीक्षितः प्रतिहारमन्वारभेत न वा न घेति विकल्पः । दीक्षितस्य तु नियमतो विहितोन्वारम्भः ॥१८॥ प्रस्तोतामन्त्रित एतं ते देवसवितःस्तुत सवितुः प्रसव इत्युक्त्वा प्रसौति ॥ १९ ॥ प्रस्तोत्रामन्त्रितो ब्रह्मा प्रसौति । ब्रह्मन् स्तोप्याम इत्येवं प्रस्तो- नामन्त्रित पतं ते देवसवितरित्युक्त्वा स्तुतसवितुः प्रसवइति प्रस्ती.

·কান্তাহাঙ্গীর কবির
ति। अस्य प्रसवारवाद ॥ १९ ॥
देवसवितरेतत् बृहस्पते इति वा ॥ २० ॥
संक्त्वा सुतसवितुः प्रसव इति प्रस्तौति ॥२०॥
रश्मिना सत्यायेति वा प्रतिमन्त्रम् ॥ २१ ॥
प्रतिस्तोत्रं प्रतिमन्नं स्तुतसवितुः प्रसव इत्यनेनेव प्रसौति ।
मस्मिन्ध पक्षे अतोयोमेन्त्यस्यैवात्तिः । मन्त्रान्तराभावात् ॥ २१ ॥
येन प्रवेशनं तस्मिन्त्सर्पणम् ॥ २२ ॥
सदसि येन द्वारेण प्रवेशनमङ्गीकृतं तस्मिन्नेव सर्पणम् ।
यदुक्तं भवति द्वार्ययोरभिमर्शनम् ॥ २२॥
पूर्वेण यूपं परीत्यापरेण चेत् ॥ २३ ॥
मपरण प्रवेष्टुमिच्छति तत. पूर्वेण यूपमेति । पूर्वेण चेद-
परेण ॥२३॥
प्रशास्तुर्दक्षिणत आस्ते ॥ २४ ॥
अपरेण धिष्ण्यानितरे ॥ २५ ॥
अधिकारब्रह्मपुरुषा भासते ॥२५॥
नेष्टाच ॥ २६॥
चशब्दादपरेण धिण्यमास्ते । अध्वर्युपुरुषत्वात पृथक्वे-
नोकः॥२६॥
विसास्थितसश्चरः प्रशास्तृधिष्ण्यं वोत्तरेणा-
पवमाने ॥ २७ ॥

·विज्ञप्तिः । " " १ १ अस्यांचौखम्बा-संस्कृतम्रन्थमालायां प्रतिमास पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेधु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव प्रन्थो मुद्यत । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवान सुपरिष्कृस्य मुज्यन्ते। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापका: पण्डिता अन्येच शास्त्रष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । ५ भारतवर्षीय, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतम्राहकै- देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्राः ७ाणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८ साम्प्रतं मुग्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (९) शब्दकौस्तुभः । भट्ठोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० (७) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरताकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (७) भाज्योपवृहितं तत्त्वत्रयम विशिष्टाद्वैतदर्शन प्र. करणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहि-(वदान्तः) २ तम् । सम्पूर्णः। (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (6) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा ) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तपादः " त्याचित्तमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-धादरायण प्रणीत घेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विक्षा (वेदान्तः)६ मभिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः ।

·बता ।} (वेदान्त) २ स्थाबारमारी-मालिशानिमिता सम्पूर्ण । (जैनदर्शतम)२ (१०)सिनियम-विशिष्टाद्धत-प्रमनिरूपण- परम्-श्रीभाग्यकतां परमगुरुभिः श्री (घेदान्तः यामुनमुनिभिर्विरचितम् । : सम्पूर्णः (११)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधमा- काचार्यसंग्रहीतः आचार्यविरसुखमु (वेदान्तः) निविरचितम्याख्योपतेः (१९)विभत्त्यर्थनिर्मयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभकिधिस्तृतविचाररूप. म. म. (न्यायः ). ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्ण: (१)विधिरसायनम् भीअप्पथदीक्षितकतम स. (मीमांसा) २ (i) म्यागधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्टसो-} (वेदान्तः ) १३ (१)शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता श्रीक्षेमराजाधिरचितवृतिसमेता। (१५) मीमांसाबालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमदूपदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमांसा त साम्रा- (मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरश्रीमहनाराणात्मजभशङ्कर- विरचितः। (१०) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि. मीमांसादर्शनम) महा- महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम । (मीमांसा)२ (१६) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दम्यास प्रणीतस्तत्वतध्याल्यासमलकृतश्च । (बेदान्त) (८)कापायनौतसूत्रम महामहोपाध्याय श्रीकको चार्यविरचित माग्यसहितम् । (१०) प्रशसूत्रमा यम भीमास्कचार्यविरचितम (वेदान्त) पाविमेषणलान

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.