·.
।
online
मानवधर्मव्याख्याता आचार्य श्रीभगवान्दास

·जगतः प्राकथनम् प्रसन्नताया विषयो यत्पर शतवर्षेभ्यः प्रतिकूलपरिस्थितीः सहमाना संस्कृतभाषा साम्प्रतं भारतीयराष्ट्रण भारतीयमुख्यभापास्वेकतमत्वेन स्वीकृता भूयोऽप्यभ्युत्थानाभिमुखी दृश्यते । प्रायेण सर्वासां भारतीय- भाषाणां मातृभूता हि सा न केवल भारतीयसंस्कृतेनिर्वाहिकैव, किन्तु तस्या उद्गमस्थानमपि । लोककल्याणभावनाभिरापूर्ण तस्या वेदो पनिषदादि वाड्मयं नूनं समस्तस्य जगतोऽमूल्या संपत्तिः । ततश्च संस्कृतभाषाया अभ्युदयो भारतीयभापाणं संपोषणार्थम्, भारतीय- संस्कृतेः संरक्षणार्थम्, अखिलस्य कल्याणसाधनसंपत्त्यै चापेक्ष्यते। स एष संस्कृतज्ञानामतर्कितोपनतः शुभावसरः । ते हि प्रचीनकाले राष्ट्रियजीवनस्य विभिन्नविभागेषु नेतार श्रासन् । भूयोऽपि तैस्तत्पद- मात्मनो देशस्य च हितसंपादनहेतोरासादनीयम् । तदर्य च तैरवश्य सततं परिवर्तनशीलाया लोकावस्थितेः सम्यक् परिचयः, प्रगतिशील- पति चानुरुध्य सुविस्तृतस संस्कृतवाङ्मयस्यानुशीलनमपेक्ष्यते । तदे- तादृशमेवोदेश्यमपेक्ष्य निर्मितोऽयं प्रन्यः सर्वया प्राप्तावसर एव । समस्तेऽपि भारते संस्कृतमहाविद्यालयेषु मूर्धन्यं पदं भजमानस्य काग्रिफराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयस्य चिराय आचार्यपदमधिष्ठितवता अस्मात्पयशिष्येण श्रीमङ्गलदेवशास्त्रिणा संस्कृतमाषाया अभिवृद्धय संस्कृतशेषु च प्रगतिशीलभावनानां प्रोद्वोधनार्य यत्सुमहत् प्रयतितं तत्कस्याविदितम् । उत्तरप्रदेशशासनाधीनं विशिष्टपदाधिकारिरूपेग्य तेन तस्यैव महाविद्यालयस्य संस्कृतविश्वविद्यालयत्तेन विकासार्थमुप- निश्रद्धा योजनापि खलु संस्कृतभाषायाः समुन्नत्यै तेनानवरतं क्रियमा- ·[ २ ] तेनैव आचार्यश्रीमङ्गलदेवशास्त्रिया, प्रगतेविनाया जागर्ति- व संस्कृतशाना साम्प्रतिकी मुख्यावश्यकतेत्यनुभवता, स्वोपज्ञ- मनोरमपद्धत्या सोपपत्ति च सरससरलैर्मभिश्च पदैगू ढंगभीर- विषयान् प्रतिपादयता, प्रगतिशीलविचारपरम्पराभिः परिपूर्णों भव्यैर्भावविभूपितो भारतीयताभावनामाविवश्च अन्योऽयं विनिर्मितः । अत्र हि प्राधान्येन संस्कृतज्ञाना हितेन संबद्धान् “अभिनव: भारते संस्कृतशाना स्थानम्", "भारतीयसंस्कृते: स्वरूपम्, "देववाण्या अवनतिरस्माकं कर्तव्यं च", "यार्यधर्मस्य संदेशः" इत्यादिविषयान् , प्राचीनसंस्कृतवाडमयेन च संवद्धान् वेदा अभिनवभारतं च", "भगवद्गीतायाः स्वरूपमुपयोगश्च", "गीतायाः मणो यज्ञस्य च स्वरूपम्" इत्यादिविपयानधिकृत्य तत्तद्विशिष्टाव. सरेषु ग्रन्थकृता प्रदत्तानां भापणाना संग्रहः । तत्परिशिष्टरूपेण च ऐतरेयवाह्मणमाश्रित्य प्रपञ्चितम् एतरेयवाह्मण याचारविचारा" नाम ऐतरेयब्राह्मणपर्यालोचन, वेदादिसच्छास्त्रेभ्यः संकलिता विचार- गभीरा हृदयंगमाश्च संदर्भाः सूक्तयश्च नून ग्रन्थस्यात्युपयोगिता संपादयन्ति । स एप संस्कृतभाषायामिदंप्रथमत्वेन कृतो यत्नः संस्कृतशानाम- वश्यमभिनन्दनीयो भविष्यतीति मे विश्वासः । तदस्य विपये देववाण्याः समुत्कर्ष भाग्यस्तद्विदो तथा। प्रन्थ एप चिरं भूयाद्विदुषां हर्षवर्धनः ।। इत्येव मदीयं शुभाशंसनम् । शान्विसदनम् , काशी (डा०) भगवान्दासः २५-११-१९५० ई. सौर : मार्गशीर्ष, २००७ दि ·भूमिका १६३० तम सिस्वान्दे प्रथमवारं मुद्रितस्य प्रबन्धप्रकाशस्य साम्प्रतं यावदष्टौ संस्करणानि जातानीति नूनं तस्य च्छात्रनमापकारित्वेन सह लोकप्रियतामपि प्रकटीकरोति । परं क्रमशस्तस्य कलेवरस्य वृद्धया, नूतनत्वेन संनिवेशितानां संनिवेशितुममिताना वा नैकापन्वाना प्रायेण सामान्यच्छात्राणामनुपयोगित्वेन च तस्य दितीयभागस्य प्रकासनं चिरायावश्यकमभूत्, यस्मिन् हिं, न केवलं प्रौढच्छात्राणामेव, किन्न अन्येषामपि संस्कृतज्ञाना विदुषा पुरो महत्त्वयुकाना विशेषतश्च संस्कृतः संवदाना प्रभानां विषये तत्समाधानपरा विचारा उपस्थाप्येरन् । नैततिरोहित विपश्चिता यन्न केवल भारतीयेतिहान एव, किन्तु समास- पृथ्व्या अपीतिमासे, नूनमभूतपूर्वव परिस्थितिः समुपस्थिता नगति साम्म- तम् । तदशादेव नूवना नूतनाः समस्याः, व्यक्तिगतजीवनेन राष्ट्रगत- नोवनेन च संबद्धाः, अनवरतं समुदीयमानाः सद्यः समाधानमपेक्षन्ते । तासा च नूतनतया प्रायेण तवत्सरिस्थितिपरामर्शिन्या नूतनहष्ट्य व विवे- चनमावश्यकं भवति । वर्तमान जगत इंग्लिशादिभाषाणां भूतोत्कृष्ट- साहित्यस्वदेव खलु प्रधानं वैशिष्ट्यं यचद् विभिन्न क्षेत्रेषु तत्तत्परिस्थिति- वशात्प्रत्यइमुत्सद्यमानानां नानाविधसमस्यानां विचारपुरस्सरं समाधानं विवेचकानां पुरो निदधाति । सुप्रसिद्धाना परिकाणां तद्विश्वविद्याल- पीपदीक्षान्तमाषशाना चैदृष्ट्य व महत्त्वमित्यपि नाविदितं विदुषाम् । .

·( २ संस्कृतभाषायामपि संप्रति ताहरास्य साहित्यूसावश्यकता केन संस्कृतशेन नानुभूयते। किच, कस्यैतदविदितं यल्लोकप्रगतिहिं स्वभावत एव नदीव सतत- ममगामिनी न जातु एकावस्थायामेव सतिष्ठते । अद्यते पुनः सा प्रगति: काष्ठामतिकम्य वर्तते । अत एव साम्प्रतं मनुष्यस्य प्रात्यहिकजीवन- चर्यायाः साधनेषु प्रकारेषु चापि सर्वथा नूतनतैव प्रतीयते, मानवजातीनां च पारस्परिकव्यवहारा विचाराश्च श्रामूलतो रूपान्तरमिवापद्यमाना दृष्टिपथमायान्ति। सत्यप्येवं किश्चिदाश्चर्यकरमितद् . यत्संस्कृवशेषु अद्यापि सामयिकप्रगतरुपेक्षाया भावनेव पायो लन्धपदा विद्यते । एतादृश्यामवस्यायाम् "कधी न ऊर्वाञ्चरयाय जीवसे" (ऋ० १॥३६॥ १४), "भूत्यै जागरणमभूत्यै स्वपनम्" (यजु० ३०१७), "इन्द्र इश्चरतः सखा" तथा "चरन्दै मधु विन्दति" (ऐ० मा० ७४१५) इत्यानुसार प्रगर्भावनाया जागतिरेव संस्कृत्तशाना साम्प्रक्किी मुख्या- वश्यकतेति प्रतिभाति । तदेवंविधैरैवोद श्यैतत्तद्विशिष्टावसरेपु प्रदत्तानामस्मा भाषणानामेप संगहो विशाना संस्कृतमाना पुरः समुपस्पाप्यते। सग्रहस्यान्ते च सयोजितौ ऐतरेयपर्यालोचनं नम महानिबन्धः, सुविस्तृतप्राचीनसंस्कृत- वाड्मयात् प्रायेण पूर्वोक्तदृष्ट्ये व संकलिता कापि सुविचारमाधुकरी च नूनं ग्रन्थस्योपयोगिताया उपादेयतायाश्च प्रकर्षाय भविष्यतः । सोऽयं संस्कृतभाषायामिदंप्रथमत्वेनैव कृतः समुद्यमः संस्तज्ञाना प्रेमभाजनं भवेदिति नो विश्वासः। किंबहुना,

·भद्राः सन्तु प्रशस्तयो
भद्रा वाचो वचोविदः।
जाण्याम
पुरोहिताः ।।
भारती५urlaपानम् ।
इंग्लिशिया लाइन,
पनारस कैंट।
मङ्गलदेव शास्त्री
(मेधातिथिः)
शरपूर्णिमा, २००७
(२५।१०।१९५०)

·शुद्धाशुद्धसूची पक्तिः ८ ६ १३ a ४६ ३ अशुद्धम् द्रोपद्या. बलपूर्वक संस्कुत. -पादने एकतमं •पूर्णान् श्रावश्यकी प्रत्येकस्य प्रत्येको तेषा शुद्धम् द्रौपद्या- बलात्कारेण संस्कृव- -पादनेन एकतमत् -पूर्णानि (१) श्रावश्यिका प्रत्येक प्रत्येक ५० २ ૭ર " तस्य पाश्चात्य. प्रत्येक " १२ ७८ पश्चात्य. प्रत्येकस्य प्रत्येकस्याः ऐन्द्रियकाण शारीरिकमा- नसिकादि- न्याश्चा अपराया ८१ ऐन्द्रियिका शारीरिको. मानसिक्यादि. ८२ ૨૨ न्याश्च अपेक्षया ·(२) । पडक्तिः ६ ८३ ८६ अशुद्ध सफला- श्रावश्यकी आर्थिक- धार्मिकाया- सत्यपि उच्छसद् पिन अखिल- सपल. (१) श्रावश्यिका आर्थिकी. धार्मिक्याद्या- सत्यामपि उच्छ्वसद् अपि स ८८ १६ ६१ ६ ८ १०४ २८ कनकचा- नगरे 'श्रखिल'- १०६ ४ संशयात्मक- -मनुष्येषु १०८ १२० ८ शनैः १२५ १० सशयात्मिक- -मनुष्येसु शनै कृतो प्रत्येकस्य गीयाया बौद्धिक १२८ कृतं प्रत्येक गीताया " ३ " १ १६ यजन्त १३ याजय- निदष्टि -र्यजत्राः वाडमय- -निर्दिष्ट- २ " प्र १६ सरस्वती सारस्वती ·पृष्ठम् पक्तिः अशुद्धम् -ष्यिति -संग्राहा- •दीय- शुद्धम् -यति -संग्रहा. १४७ ६ ६ २० १५६ १७ एखाद्य शर्म: त्यर्थः शयस्ते एव शर्म -स्यर्थः शस्यते १६८ १८६ १८६ ४ ४ वचा- चच- २०७ बीमाय बीमाय ६ २० इकु. २३४ २४५ १६ भजा भज . ११ २४६ २६६ २१ ब्राह्मण यमयेष न्यायाः झो- ब्रह्माण यमयत्येप नीयाः भो- २७० १४ २७६ ·विषय-सूची १ ... ४ ... भूमिका शुद्धाशुद्ध सूची भवन्या: १ अभिनवभारते संस्कृतज्ञानां स्थानम् (उत्कलसँस्कृतपरिषद उपाधिवितरयोत्सवावसरे दीक्षान्त- माषणम्) मारतीयसंस्कृतिः भारतीयसंस्कृतः स्वरूपम् भारतीय संस्कृतेः स्थानमद्यतनीये अगति ९ सांप्रतिका भारतीयविश्वविद्यालयाः १२ भारतीयसंस्कृते: समुद्धारः संस्कृतज्ञानां विशेषावसरः कर्तव्यं च आत्मपरीक्षण लोकप्रगतेनि च पाठ्यपद्धतेः परिष्कारः २१ २ देववाण्या अवनतिरस्माकं कर्तव्य प ३७ (मधुरापुर्या संयुक्तप्रान्तीयसंस्कृतच्छात्रसंमेलनस्य द्वितीयाधि. वेशने सभाध्यक्षस्य ग्रन्थक्तु रमिमाषणम् ) देववाण्याः प्राचीनकाले समुन्नतिः ... ... ... ... ... ... ३९ ...

·... ... ... ... ... प्रवन्धाः पृष्ठतः देववाण्या अद्यत्वेऽवनतिः देववाण्या भवन कारणानि लोकप्रगते कावस्थितेश्योपेक्षा ४५ भारतीयमौलिकसंस्कृतेरपरिज्ञानम् वस्तुतत्त्वज्ञानस्योपेक्षा ५२ अस्माकं कर्तव्यम् ५६ ३ आर्यधर्मस्य संदेशा (गुरुकुलवृन्दावन विश्वविद्यालयीयमहोत्सवावसरे दीक्षान्त- भाषणम्) आशावादो निराशावादश्च प्रगतिवादो रूढिवादश्च ६६ मानवतायाः संमानो गौरवं च ४ शिक्षायामादर्शभावनाः (किरठल' स्थार्यमहाविद्यालयस्य 'रजतजयन्ती'-महोत्सवा- वसरे शिक्षासम्मेलनेऽध्यक्षस्य अन्यकर्तुरभिमापणम् ) शिक्षायाः प्रधानमुद्देश्यम् ७६ शिक्षायां सामाजिकी दृष्टिः शिक्षायां वैयक्तिको दृष्टिः जनवाया: शिक्षायामात्रमाणां स्थानम् ५ वेदा अमिनवभारत'च ९१ (गुरुकुल कागढ़ी-विश्वविद्यालयीयमहोत्सवस्य सरस्वतीसम्मे- लनाधिवेशने सभाध्यइत्य अन्धक रभिमाषणम् ) ७० ... ... ... ... ८० ... ... ... ..

·, ... ... भवन्धाः पृष्ठतः (८) पुत्रस्य महिमा गाई रथ्यजीवनं च १७० (९) दानमातिध्यं च १७४ (१०) राजनीतिः १७५ (११) लौकिका दृष्टान्वाः (१२) यज्ञस्य महिमा स्वरूपं च तथाविज्यम् १८५ (१३) देवानां सामान्येन, तत्तद्देवानां, पितृणां गन्धर्वादीनां च वर्णनम् .. (१४) अग्न्यादिपदार्थविज्ञानम् २१४ (१५) मनुष्यस्थ पश्वादेश्च स्वभावादि- वर्णनम् ९ समावर्तनसनपद्धतिः २३२ १९७ ... ... ... २२४ ... . २३९ ... २४० सुविचार-माधुकरी ऋग्वेदसंहितायाः मुक्लयजुर्वेदसंहितायाः सामवेदसंहितायाः अथर्व वेदसंहितायाः शतपथब्राह्मणात् ऐतरेय ब्राह्मणात् गोपथब्राह्मणात २४५ २४७ ... ... ... ... ... २५२ २५३ २५४ ... ...

·डाक्टर मङ्गलदेव शास्त्री,
प्रिसिपल, गवर्नमेंट संस्कृत कालेज, बनारस
१६३७-१६४८

·प्रबन्धप्रकाशः
नुपेभिः।
श्रहं राष्ट्री संगमनी वसूनां
चिकितुपी प्रथमा यज्ञियानाम् ।
तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा
भूरिस्थात्रों भूर्यादेशयन्तीम् ॥
अहमेव स्वयमिदं वदामि
जुष्ट देवेभिरुत
यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि
तं प्रमाण तमृपि तं सुमेधाम् ॥
(ऋग्०१०११२५/३,५)
अभिनवभारते संस्कृतज्ञानां स्थानम्'
माननीयाः सभापतिमहोदया विद्वद्वर्याश्च,
परमिदं सौभाग्यं यदहमद्य भगवतोऽनाथनायस्य जगन्ना-
यस्यावासभूम्यां पुण्यपुर्या पुर्यामिह सुप्रथितयातेरेतस्याः परिपद
उपाधिवितरणोत्सवायसरे स्नातकानभिलक्ष्य दीक्षान्तमापणं
विधातु तत्रभवतां भवतां समसमुपस्थितोऽस्मि ।
१-३२।१६५० ईस्वीतियायुस्कलसंस्कृतपरिषद उपाधिविवरणो.
सपायसरे अन्पपतीक्षान्तमापणम् ।

·प्रवन्धप्रकाशः भव्याः, नूनमभूतपूर्वोऽय समयो भारतवर्षस्य दैर्घकालिक इतिहासे। सत्य सुप्रभाता रजनी। चिरकालिकपारवश्यमहातमिस्रातमोऽप- गमे भारतीयगगनमण्डले उदयाभिमुसभारताभ्युदयभास्यतो नूवननूतनाशाकिरणद्वासि दिव्य प्राभाविक ज्योतिर्विशाल- माशाचक्रवालमाभासयनी मानसकलिकाः प्रशोधयदिवावलोक्यते । अस्मिन्हि शोभने समये प्रकृतिदेव्या: कोडे कोडतामाद्यानामृपी. णाम् “एपा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि ज्योति साना समना पुरस्तात" (ऋग ० १।१२४६३) इत्याद्युपस्य श्रुतिगानमिव भार- तीयानामस्माकं सोल्लासमनसां सहसेव मुखाग्निःसरति-- सुप्रभातं विजयतां धियो यत्पुष्टिवर्धनम् । पथः सत्यस्य सातये ॥ तदेतेन मनोऽभिरामेणाभिनवजीवनदायिना समयेनाभिन- वतामापन्न इव भारते "ताः प्रत्नवनव्यसीनू नमस्मे रेवदुच्छन्तु सुदिना उपासः" (ग० १२१२४९) इत्यनुसार प्रत्नवद्भयोऽपि भारतीयसंस्कृतेः प्रजागरः स्यादित्य. भिप्रायेण 'भारतं भारती भारतीयसंस्कृतिः' इति श्रुतिमधुरो रवः सर्वतः श्रुतिपथमापतति । न केवलमस्मद्देशस्य विभिन्नक्षेत्रेपु कार्यधुरं वहन्तो नेतार एव तत्तन्मनेभ्यो भारतीयसंस्कृतेगुणगानपरा अनवरतमद्यत्वे ·प्रवन्धप्रकाशः ३ श्रूयन्ते, किन्तु हिन्दुमहासभा-राष्ट्रियस्वयं सेवकसंघ-अखिल- भारतीयसंस्कृतिसंमेलनप्रभृतिसंस्था अपि तथैव खलु तन्महिम- वर्णनया मुसरा दृश्यन्ते । किं बहुना, भारतवर्णस्य तु का वार्ता, भारताहिरपि अमेरिका-रूस-फिन्लैण्ड-नारप्रभृतिसुदूरदेशदेशा- न्तेरप्वपि भारतीयसंस्कृतेरध्ययनाध्यापनविपयिणी महती अनु - तचरी रुचिर्विदुपां नानाविश्वविद्यालयानां च क्रमशः प्रवर्धमाना- हरहः संवादपत्रेभ्यः प्रतीयते । तत्र केयं ननु भारतीयसंस्कृतिः, किं तस्याः स्वरूपम् , कीशं च तस्याः स्थानमद्यतनीये जगतीति स्वाभाविकी जिज्ञासा समुदेति नो मनःसु । सर्व एप विचारः खलु संस्कृतिसामान्यस्वरूपाव- धारणसापेक्ष इति संस्कृतिसामान्यमेव तावत्संक्षेपेण विचार्यते। तत्र संस्कृतिस्तावत्केति जिज्ञासायां कस्यापि देशस्य समाजस्य वा विभिन्नजीवनव्यापारेषु सामाजिकसंबन्धेपु वा मानवीयत्व- दृष्टया प्रेरणाप्रदानां तत्चदादर्शानां समष्टिरेव संस्कृतिरित्येवार्थः प्रमितित्वेन वक्तव्यः। वस्तुतस्तस्यामेव सर्वस्यापि सामाजिक- जीवनस्योत्कर्षः पर्यवस्यति । तयैव तुलया विभिनसभ्यताना- मुत्कापकों मोयेते। किं बहुना, संस्कृतिरेव वस्तुतः "सेतुर्वि- धृतिरेपां लोकानामसभेदाय" (छान्दोग्योपनिपदि ८४१) इत्येव वर्णयितुं शक्यते। अत एव च सर्वेषां धर्माणां संप्रदा- यानामाचाराणां च परस्परं समन्वयः संस्कृतेरेवाधारेण कर्तुं शक्यते।

·४ प्रबन्धप्रकाश भारतीयसंस्कृति उपयुक्तहप्य व भारतीयसंस्कृतेरपि गुणगानमद्यत्वेऽभित श्रूयते । इय हि भारतीयसभ्यताया अन्तरात्मा, सर्वेपा भारतीय- धर्माणा सप्रदायाना चाधार । पापाचत परस्पर विरुद्धत्वेन प्रतीयमानेष्वपि शेरशाक्तवैष्णपजैनबौद्धादिसप्रदायेषु परस्पर य प्रान्तर सबन्धस्तस्य मूल तेप्वेकसूत्ररूपेण श्रोतमोता भारतीया सस्कृतिरेव । "स यथा सर्वासामपा समुद्र एकायनम्" (वृहदा- रण्यकापनिषदि २।४।११) एवं सपा भारतीयसप्रदायाना भारतीयसस्कृतिरेकायनम् । भारतीयसस्कृतेस्तत्तत्सप्रदायाना च परस्पर पोप्यपोपकमाष- रूप सवन्ध । एकत सा तानाप्याययति, अपरतस्ते ता पोपयन्ति । अत एव "इद सत्य सर्वेषा भूताना मध्वस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु" (बृह० उप० २।५।१२) इति श्रुतिमनु "इय भारतीयसस्कृति सर्वेपा भारतीयसप्रदायाना मध्वस्या सस्कृते सर्वे सप्रदाया मधु" इदमपि सुतरा वक्तु शक्यते । इय हि यद्यपि तत्तत्सप्रदायेषु व्याप्ता, तथापि न तैरस्या स्वरूप परिसमाप्यते। किञ्च, तत्तत्कालभेदेन तत्तवास्थितिभेदेन च भिन्नापि, गङ्गाया धारेव सतत प्रगतिशीलापि, सा एकसूत्ररूपेण वर्तमाना स्वरया एकात्मता पवित्रता च न जहाति । अत एव भारतवर्षे चिराय प्ररूदास, अस्माक दास्यकाले चसुतरा प्रवृद्धासु, अनुदारसाप्रदायिकभावनासु विद्यमानास्वाय, तत्त्वविदो ·प्रवन्धप्रकाशः विचारशीला विद्वांसः "परोक्षप्रिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विप इति भु तेरादेशमनुसरन्त इव तेषु तेपु संप्रदायेषु व्यापिन्या एकस्या भारतीयसंस्कृत्या भावनयैव भावितचित्ता उदारहृदयाः सवत्र समदृष्टयो न कुत्रापि संप्रदाये पक्षपातिना भवन्ति, न चान्यायेन व्यवहन्ति । भारतीयसंस्कृतेः स्वरूपम् तस्या एतस्या आसेतुहिमालयम् "आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्रात्तु पश्चिमात्" ( मनु० २।२२) परःशतेपु संप्रदायेपु प्रविभक्तायाः, परःसहस्रेभ्यश्व वर्षेभ्यो लोकोत्तरप्रतिभानवद्भिराचार्य महात्मभिश्च जगद्धितसंपादनकामनयैवाभिवृद्धि नीतायाः, साम्प्रतं च चतुर्दि. शम् "इन्द्रानी ता हवामहे" (ऋग्० १२२१॥३), "सवितारमुपह्वये" (ऋग्० १२२२१५ ) इत्याद्यनुसार देवतारूपेण समाहूयमानाया भारतीयसंस्कृतेः कि स्वरूपं किं वा वैशिष्ट्यमिति महति प्रश्ने समासत एव तत्समाधानमिह प्रदश्यते। भारतीयसंस्कृतेः स्वरूपावधारणप्रसङ्ग प्रथमं पदमवगाहते. आध्यात्मिकी भावना । एपा हि तस्या अधिष्ठानं हृदयमात्मैव वा। तिलेपु तैलमिय, पुष्पे सुगन्ध इव, क्षीर श्राध्यमिक, प्राणिपु प्राणा इव, शरीरे रक्तमिव वा इयं हि तस्याः सर्व स्वरूपमभि- तिष्ठति । मणिमालायां मेरुमभितो मणिगणा इव प्राध्यात्मिकी भावनामभितस्तस्या अन्ये गुणा अभिवर्तन्ते सैव उत्सूत्रं येन वै भारतीयसंस्कृतेः सर्वारयन्यानि रूपाणि व्याप्य - ·६ प्रबन्धप्रकाशः . संहब्धानि भवन्ति । एपैव तानि सर्वाणि यमयति । सत्रामणो- पनिपत्का वेदाः, स्मृतयः, पुराणानि, बौद्धानां जैनाना वागमाः, महात्मनां वासि, अन्यद्वा भारतीय वाड्मयं सर्वमप्या- ध्यात्मिक्या भावनया साक्षादसाक्षाद्वा श्रोतप्रोतम्। असंख्यानां भारतीयमहात्मनां मुनीनां साधूनां च जीवनान्यस्या एव निदर्श- . नानि । कीदृगरूपा पुनरियमाध्यात्मिकी भावनेति चेत्, "परोक्ष- प्रिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः", "कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' (कठोपनिपदि २।१।१), "श्रयो हि धीरोऽभि प्रेयसो घृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते" (कठो० १।२।२), "पवापासादमारुय्ह असोको सोकिनि पजं । पब्बतट्ठो व मुम्म धीरो वाले अवेक्खति ॥” (धम्मपद रा८) इत्यादिश्रु- तिस्मृत्यनुसारं सततं संसरणशीले क्षणपरिणामिनि संसारे पापा- तरम्यां पर्यन्तपरितापिनीमैन्द्रियकां तात्कालिकी च प्रवृत्ति विहाय यत्किंचित्स्वभाववतोऽप्यात्मनः कल्याणकामनया धीर- धीभिरेवावलम्बनीया अन्तवृत्तिरूपा दीर्घदृष्टिरेव सेत्येव वक्तुं शस्यते। सा चैपा आध्यात्मिकी भावना समाना सर्वप्वपि भारतीयसंप्रदायेषु। अन्यत्सर्वमधस्ताद् वर्णितं भारतीयसंस्कृतेः स्वरूपं वस्तुतोऽस्या एवं विस्तरो व्याख्यानं वा। आध्यात्मिकी भावनामनु समायाति पारलौकिकी भावना । आपातरम्ये पर्यन्तपरितापिनि ऐन्द्रियके जीवनेऽनास्था, श्रात्मनः ·प्रवन्धप्रकाशः कल्याण कामना च स्वत एव 'श्रयमेव लोको न पर' इति भावनाया विरोधिन्यां पारलौकिकभावनायामेव विश्रान्ति लभेते। तां विना फो नु क्षणस्थायिनि सततं संसरणशील इह जीवने शान्तिभाग भवेत् । एतयेव प्रेरिता भारतीया वीरा रमण्यश्च स्वधर्मस्य स्वदेशस्य च रक्षार्थ हसन्त एव सर्वत्र प्राणानपि चोत्सृजन्तो भारतीयेतिहासे रश्यन्ते । सा चैपा पारलौकिकी भावनापि सतत- मस्मान् कर्तव्यपालनाय प्रोत्साहयन्ती अमूल्य रत्नमिव भारतीय- संस्कृतेः। फर्तव्यपक्षेऽपि वर्णनातीतमेव भारतीयसंस्कृते: स्वरूपम् । तत्र श्रात्मसंयमस्तावत्प्रथमं पदमधितिष्ठति । नानाविधव्रतोपवा- सादियदुलेन तत्वत्सांप्रदायिकाचारेण, कृच्छातिकृच्छ्चान्द्रा- यणादिविधानेन अात्मसंयमस्यैव भारतीयसंस्कृता- वनन्यसरशं महत्त्वमाख्यायते। पुरुपार्थचतुष्टयसाधकेषु चतुप्यांप्रमेषु यद् प्राचर्यस्यानन्यसाधारणं प्रमुसं स्थानं तदपि भारतीयसंस्कृतावात्मसंयमस्यैव वैशिष्ट्य प्रग्यापयति। नैतदहेतुकं यत्पृथिव्यां विभिन्नसभ्यतासु केवलं भारतीय संस्कृतायेय ब्राह्मचर्यस्य एकतमाश्रमत्वेन स्थापना तस्या- द्वितीयमहत्त्ववर्णनं च दरीदृश्यते । कस्याविदितं यद् भीष्म- पितामहसदृशादर्शवमचारिणां जन्मभूमिरपि भारतमेव । प्राध्यात्मिफमायनायारिणा सिक्तायामेष भूमो पुनरस्यात्म- संयमस्य संमव इति न व्यारयामपेक्षते । वस्तुतस्तु यमनियमा- च ·प्रबन्धप्रकाश दीनि सर्वाण्यपि बाह्याभ्यन्तरशुचितासाधनानि आत्मसयमस्यैव प्रपञ्च । आत्मसयमादनन्तर तस्यैर सद्विलास इव भारतीयसस्कृते स्पर वैशिघ्य मातृशक्तः समाननं नाम। भारतीयसस्कृनेर साधारण माहात्म्यमेतत्कृतमेव । विश्वप्रपञ्चस्य मूलकारणभूता माद्या महाशक्ति “या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता" (दुर्गासप्तश० ५७१ ) इत्येव मातृरूपेण चिरात्सभावयन्त्या, "तव देवि भेदा त्रिय समस्ता" (दुर्गा० ११।६) इत्येव च ता निध्यायन्त्या भारतीयसस्कृत्या मातृशक्तेविशेषत समान स्वाभा विक एव । पर नियतमेतद्वैशिष्टयमखिलेऽपि ससारेऽसाधारणम् । "मातृवत्परदारेपु" इति नीतिद्भिरभ्युपात सिद्धान्तो व्यवहारेऽपि परस्त्रीपु परदारिकामु च मात ! भगिनि पुनि । इत्यादिशब्दान प्रयुञ्जानैव स्तुत परिपाल्यते भारते पामरैरपि जनै । कि बहुना, विशेपतो भगवत्या सीताया देव्या द्रोपद्याश्चापमानपरिमार्जनार्थ प्रवृत्तयोर्रामायणमहाभारत योनिर्माणमपि उपयुक्तसिद्धान्तनिदर्श नार्थमेव जातमिति मन्ये । ततश्च वीजाते समानभावनाप्यस्माक भारतीयसस्कृतेरवर्णनीय वैशिष्ठ्यमिति निविवादम् । परस्पर विचारसहिष्णुतापि अपर वर्णनाहं वैशिष्ट्य भारतीयसंस्कृने । सामाजिकाचारप्वपेक्षितेऽपि प्रायेण व्यक्तीना साम्ये, विचार विपये सर्वेपा स्वातन्य चिरादेवाभिमतमासीद् भारतीयानाम् । परस्पर विचारसहिष्णुतामन्तरेण न तत्प्रथत इति ·प्रवन्धप्रकाशः ९ साप्यावश्यकत्वेनागमस्मसंस्कृतेः। अत एव ईश्वरानीश्वरवाद-वेदपौ- रुपेयत्वापौरुपेयत्ववाद-धाममार्गदक्षिणमार्गादिभेदानां परस्परं सहि. प्णुतया संस्थितिर्न कस्याप्यविदिता मारते । अत एव च विशुद्ध- भारतीयेतिहासे विदेशेतिहासेप्विव धर्मभेदासहिष्णुतामूलकस्य रक्तपातस्य नामापि न श्रूयते । नृशंसन (=मनुष्यहिंसा) विरोध- प्रतिपादकस्य महाभारतादिप्राचीनप्रन्थेषु श्लाघनीयगुणत्वेनास- कृर्णितस्य श्रानृशंस्यस्याप्यन्ततो मनुष्यत्वस्य समादररूपायां परस्परं विचारसहिष्णुतायामेव पर्यवसानं भवति । व्यक्तिस्वातन्यरूपा वा मनुष्यत्वस्य संमानरूपा वा एपा विचारसहिष्णुतैव वस्तुतोजैनानामनेकान्तवादसिद्धान्तस्य मूलम् । विभिन्नशास्त्रे पु जैनाद्यागमेपु चोपसंगीतगौरवाया अहिंसाया अपि अन्ततस्तत्तच्चेतनव्यक्तीना स्वव्यक्तित्व विकासार्थमवाधस्वातन्त्र्य. मेवाभिप्रायो निप्पद्यते । अत एव भारतीयेतिहासे बलपूर्वकं धर्मान्तरग्रहणस्य वार्ता प्रश्रुतचरी एव । तदन्न मौलिको भेद आर्यसंस्कृतरितरसंस्कृतिभ्यः। भारतीयसंस्कृतेः स्थानमद्यतनीये जगति तदेवमाध्यात्मिकभावनाया प्राधारेण पारलौकिकी भावना, प्रात्मसंयमः, मातृशक्तः संमानः, परस्परं विचारसहिष्णुता चेत्या- दिरूपैरसाधारणैव्याप्टेः समप्टेश्चोदाचतायाः कल्याणस्य च संपा- दकैगुणैरचिंता इयं नो भारतीयसंस्कृति नं स्वरूपत एव सकल- लोककल्याणसाधनक्षमा । श्रत एव मानवीयधर्मेणानान्तरतया ·प्रबन्धप्रकाशः "जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम्" (योग- सूत्र' २।३१) इत्यनुसारं सा भौमधर्मस्यैव नामान्तरम् । लोक- कल्याणमेव कामययानै पिभिमुनिभिराचार्यश्च प्रायोऽविच्छिन्न- रूपेण संपोपितायाः, "मित्रस्य चक्षुपा समीक्षामहे" (यजुर्वे दे ३६।१८), "असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्यो- मामृतं गमय' (बृहदारण्यकोपनिपदि १।३।२८) इत्याद्युपदेशा- मृतैश्च भरिताया अस्याः स्वभावत एव सार्वभौमधर्मरूपत्वे नहि किञ्चिदाश्चर्यम् । अत एव च "कृण्वन्तो विश्वमार्यम् (ऋग्वेद० ६६३५), "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः। स्वं स्वं चरित्र शिक्षरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥” (मनुस्मृतौ २।२०) इत्याधु- दोषास्तस्याः संस्कृतेः संगच्छन्ते । तत्कृत एव च तस्याः कल्याण- कारी प्रभावोऽद्यापि सुदूरदेशदेशान्तरेपु, विशेषतश्च बृहत्तर- भारतप्रदेशेषु, समुपलभ्यते । तस्या एतस्याः सांप्रतिके, एकतो नानासंघ रुद्विग्ने, अपरतो जगद्विजिगीपाराक्षस्या समानान्ते, अन्यतः पारस्परिकविद्वपा- विश्वाससंत्रासैः कदर्थिते, क्वचिञ्चाद्यापि सभ्यताप्रकाशेन रहिते जगति कीदृशी उपयोगितेति विपये किमु वक्तव्यम् ? स्वत एवं स्पष्ट एपोऽर्थो नैव हेतुवादैः साध्यतामपेक्षते । नूनं भारतीय- संस्कृत्यधीनमेव परित्राण समन्तात् खिन्नस्य जगतः। तस्याः सांपतिकी दुरवस्था सत्यप्येताहशे लोकोत्तरमहिमशालिनि भारतीयसंस्कृत्याः स्वरूपे वृत्ते च, तस्या मारत एव साम्प्रतिकी दुरवस्था कस्य नाम .

·प्रवन्धप्रकाशः मनस्तापं न तनुते ? चिरादेव जीर्णशीर्णगात्रा सा साम्प्रतं सत्यं मुमूर्षुरिव प्रतीयते । यत्र कुनापि दृष्टिनिःक्षिप्येत तत्रैव सा सुप्ते व, विलुप्तेव, अथवा विलोपनोन्मुखी एव दृश्यते । सर्वेष्वस्माकं व्यवहारेषु, जीवनक्षेत्रपु, गृहजीवने, सामाजिकजीवने, विश्व- विद्यालयेपु, अन्यत्र वा तस्या आदर्शानां स्वरूपस्य च प्रायेण प्रातिकूल्यमेव दृष्टिपथमापतति । तस्या आध्यात्मिकताया मौलिक अाधार एव तावत् प्ररख- लित इव, शिथिलित इव, उन्मूलित इव वा संजातः । “संगच्छध्वं सं वध्वम्" (ऋग्० १०।१९११२) इतिश्रु तेरादेशानुसार समष्टिहितसंपादन एवात्महितबुद्ध र्दीप दृष्टिमपहाय समाज- विद्व पिण्यामन्धस्वार्थकामनायामेव निमग्नाः, सात्विकभावनाः समुत्सृज्य रजस्तमोऽभिभूताः, स्वकर्तव्यपालनविमुखा निरन्तर- मधिकारलिप्सयैवोह्यमानाः, "ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थ- संचयान् ।......इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम " भ० गी० १६०१२-१३) इत्येवम् "आत्मसंभाविताः स्तव्धा धनमानमदा- न्विताः" (भ० गी० १६.१७) जगतोऽहितायैव प्रायेण प्रवृचा मन्ददृप्टयो वयं स्पष्टं नितरां प्रतिकूला प्राध्यात्मिकभावनायाः। एवं भारतीयसंस्कृत्या आधार एव समुन्मूलनोन्मुसे का कथा तस्यास्तत्तद्विशेषाणम् । तथा च आत्मसंयमस्थाने नग्नोच्छ्व- लतायाः, विचारसहिष्णुतायाः स्थाने सांप्रदायिकवि पिताया वर्गसघर्षस्य च साम्राज्यमभितो दरीदृश्यते। औदरिका इव 'रोटीरोटी' इति विपुलं अन्दन्तोऽपि सुदूरमेच ततः क्रमशो नीय- ·मवन्यप्रकाशः माना, वखाद्याश्यसामग्रीविहीना, सविधानुशासनहीना इस स्वकर्तव्यपालनविपये, स्त्रियः स्वतन्त्रा.' इत्येवमापातत- स्तासा हित चिकीपंन्तोऽपि दम्पत्योरकृत्रिमं स्नेहमुन्मूल्य गृहे गृहेऽशान्तिवातावरणोत्पादनपराः, चिरपरम्पराप्ररूढं गुरुशिष्ययोः पवित्रसम्बन्ध कलुषीकुर्वन्तो वयमसशय भारतीयसस्कृतेः सुदूर- मुपनीता इव साम्प्रतम् । सांपतिका भारतीयविश्वविद्यालया। यथा ह वै कस्मिन्नपि देशे राष्ट्रे या तहद्वस्तूनि तत्तयन्त्रालयेषु निष्पाद्यन्ते, एर वाव तरत्याया. सभ्यताया. सस्कृतेर्वा अभिवृद्धिः परिपुष्टिर्या तरत्येपु विद्यालयेषु विशेषतश्च विश्वविद्यालयेषु जायते । वत्परीक्षरतां वारदस्मदीयाना विश्वविद्यालयानामेव दृष्टिरवस्था चैतस्मिन् विषये। सत्यामपि नानाविधायां स्पृहणीयायां तेषा समुन्नती, सत्यपि च निर्विवाद तेपामस्मा समुन्नतो स्वतन्त्रता याप्ती च मद्दत्युपकार, फो नाम प्रभवेत् प्रत्यारयातु यत्तेपामा जन्मन. सर्यापि प्रवृत्ति सर्वेऽन्यादर्श आमूलचूई विदेशप्रमवा एव । भारतीयर्सरहनतु नामाध्ययनाध्यापन यन पुत्रचिद् विशेष. विपयरूपेण, तथाप्यनुलिनिर्देश्यरधान, पर निश्चित पेनाप्या यायलय प्रयतितं भारतीयसंरहत्याधारेण तान् प्रतिष्ठापयितुम् । प्रायेण भारतीयवाड्मयस्य समर्शनापि विहीनारतरत्यारनामा श्रध्यापकान्य भारतीयसंस्कनेरादर्शभ्य परार मुसा इति न किमप्यारपर्यम् । अत एव च्यानोच्दालवया कर्थनामनु ·प्रबन्धप्रकाशः भवतामध्यापकानाम्, निर्व्याजविद्यापरायणतामुत्सृज्य प्रधानतोऽ. र्थोपार्जनपराणामध्यापकानामुपेक्षाभावेन खिन्नानां छात्राणां च पारस्परिकसंबन्धस्यादहीनता कं न तापयति भारतीयसंस्कृतेः कल्याणानुवन्धिप्वादशेपु श्रद्धावन्तं जनम् । एतस्यैव परिणामोऽयं यदद्यत्वेऽहरहः सुप्रसिद्धविश्वविद्यालयेप्वपि छानेभ्योऽप्यध्यापकानां भयस्य, छात्राणां स्वाभीष्टप्रतिघातमूलकस्य तात्कालिकस्याध्ययना- द्विरामस्य, तैरेव न केवलमध्यापकानां किन्तु विश्वविद्यालय- प्रधानाधिकारिणामप्यनादरस्य च संवादाः समाचारपत्रेषु दृश्यन्ते । परदारेषु परदारिकासु च माचुद्धिं स्वसवुद्धिं दुहितबुद्धिं वा शास्त्रतो व्यवहारतश्च प्रतिपादयति भारतीयसंस्कृतिः। परं तद्विरुद्धमेवास्माकं विश्वविद्यालयेषु' च्छात्राणामभद्रो व्यवहारो भारतीयसाकृतेस्तु सर्वथा प्रतिकूल एव; भारतीयसंस्कृतेरपरिचित- स्यान्यस्यापि कस्यचित्सोऽभिमतो भवेदिति महानःसन्देहः । प्राचीनभारते नेकविधतपस्याया जीवनं निर्वहता छात्राणां ब्रह्मचर्य शृङ्गारभावनाराहित्यं सौम्यत्वं मातापित्रोरैश्वर्यशालित्वा- शालित्वविचारमप्युत्सृज्य कृष्णसुदाम्नोरादर्शमनु परस्परं भ्रातृ- भावेन गुरुसपर्यया च वर्तनं करयाविदितं भारतीयसंस्कृतीतिहास- विदः। सर्वमेतद्विपर्यस्तमिवाद्यत्वे विद्यासंस्थास्थिति नापेक्षते विशेप विवरणम्। शिक्षाया अतीव व्ययसाध्यत्वम्, स्वास्थ्यस्य निहर्हासः, पस्या अपि निश्चितायाः संध्यावन्दनादिसहकारिण्या दिनचर्याया अभावः, सर्वमेतदेतत्कृतमेव ।

·प्रबन्धप्रकाशः अत एव सांप्रतं भारतीयविश्वविद्यालयेषु भारतीयसंस्कृतस्तु का कथा, प्रायेण साकल्येन तद्विरुद्धमेव वातावरणम् । भाषाया भावानां भोजनाच्छादनयोरपि च दृष्ट्या प्रायेणाभारतीयं वर्तनं तत्र। तदेवमस्माकं विद्यास्थानेभ्य एव बहिष्कृता भारतीया संस्कृतिः कथमन्यत्र राष्ट्रियजीवने समाश्रय लन्धुं क्षमा भवितुम- ईति। कथं च तस्या दुरवस्था अपरिहेया न भविष्यतीति सर्वथैव दौर्भाग्यं तस्याः। प्रतिवर्ष देशालङ्कारभूतैर्महाभागैर्दीक्षान्तस- मारम्भेषु विचारगभीरेषु अभिभाषणेपु क्रियमाणेप्वपि नूनं हृदय- तापकरी भारतीयसंस्कृतेरियं दुर्दशा । भारतीयसंस्कृतेः समुद्धारः तदेवमस्याः, प्राचीनकाले व्याप्तदूरदेशदेशान्तरायाः, सांप्रतं पुनः स्वदेशेऽपि दुरवस्थानस्ताया जीवितसंशयं चौपेताया भारतीय- संस्कृत्याः, न केवल राष्ट्रियजीवन एव "अभयं सत्त्वसंशुद्धिः" (भ० गी० १६३१) इत्यादेव्याःसंपदः परिपोपिकायाः परिस्थिते. रुत्पादनार्थम्, किन्तु तत्तद्वयक्तिगतव्यवहारेप्वपि निर्व्याजमाधुर्य- भायानामुत्पत्तये सद्यः समुद्धारोऽपेक्षितः। अत एव राष्ट्रस्यात्मनः समुद्गतं तदन्तर्नादरूपमाहानमिवैप भारतीयसंस्कृतेरुद्धोपः सम. न्तात् साम्प्रतं श्रयते। तत्कोऽभ्युपायस्तस्याः समुद्वारस्येत्येव महान् प्रश्नः । तत्र तावदिदमवधारणीय यत्सत्यामपि चिरकालतोऽत्यन्त प्रतिकूलायर्या परिस्थिती भारतीया संस्कृतिरद्यापि न सब थैव समु- ·वन्धः । शः च्छिन्ना। जागत्यैव सा समष्टिरूपेण भारतीयजनताया अन्त. हृदये मूकमावनामु च । ततः सर्वतः प्रथममावश्यकता यत्तस्या अन्तरात्मन प्राविधकरणं नामातच तस्या दीर्घपरम्पराया अध्ययने- नैव साध्यम्। तदर्थं च केवलमेकमानं साधनं यदिदं संस्कृतं देववाणी वा। कस्यैतदविदितं यत्संस्कृतं हि भारतीयसंस्कृतेः शरीरम् । परःसहस्रवर्षेभ्यः समागवायाः, परिस्थित्यनुसार तत्चत्संप्रदाय- प्रभावाद्वा तत्तद्राजनीतिकप्रभावाद्वा नानावस्था उपमुखानाया अपि अन्तर्वतिनीमेकसूत्रतां संदधानाया भारतीयसंस्कृतेः स्वरूपा- वगमाय देववाण्या विस्तृतं, प्रायेण भारतीयेतिहासकालस्य सम- च्यापि, वाङमयमेव मुख्यं साधनम् । चिरन्तनकालादेवायुतसिद्ध इव संवन्धो भारतीयसंस्कृत्या सह संस्कृतस्य ।भारतीया संस्कृतिरिव संस्कृतभापापि चिरादेव समान- रूपेण समाश्रिता परिपुष्टा च विभिन्न प्रदायैः। अद्यत्वेऽपि विभिन्नमापाभापिप्रान्तेपु विभिन्नधार्मिकस'प्रदायेषु च संस्कृत- भाषैव सास्कृतिकोमेकसूत्रतां सौंपादयति । कस्य तिरोहित यदद्यापि यावद्भारतमार्याणां धार्मिक कृत्यं प्रायेण संस्कृतद्वारैव संपाद्यते । अद्यापि च दिष्ट्या भारतीयभापासु केवलं संस्कृतमेव आसेतुहिमालयमापूर्वापरसमुद्रं च परस्परव्यवहारसाधनम् । वतश्च निर्विवादं भारतीयसंस्कृतेः समुद्धारस्य मुख्यतमं साधनं संस्कृतमेव ।

·प्रबन्धप्रकाश १६ परमहर्षस्य विषयो यत् साम्प्रतमेव भारतीयसविधानपरिपदा भारतीयमुरयभापारवेकतमत्वेन सस्कृतम्, देशस्य भारतेति नाम च स्वीकृतम् । तदुभयमप्यतीव महत्त्वावम् । उभयोरप्येप एवाभि- प्रायो यत्प्रथम तु तत्तत्प्रान्तभेदेन तत्तद्धापादिभेदेन चापाततो भिन्नमप्यस्माक राष्ट्रमेकात्मताया अनुभवार्थ व्याकुलमिति । द्वितीयम् , कालभेदेन विभिन्नावस्था अनुभवदपि तत्स्वकीयसास्कृ- तिकपरम्पराया अन्वयेनैव स्वकीया भाविनीमुन्नति कर्तुकाम मिति। शब्दान्तरेषु, भारतीयसस्कृते परम्परामनुमृत्यैव चयमने समुन्नविपथेन गन्तुकामा इति । सस्कृतज्ञानां विशेषावसरः कतव्य च स एप पर शतवपेभ्यो निरन्तरमभिवर्धमाना प्रतिकूलपरि- स्थिती सहमानाना सस्कृतज्ञानामतर्कितोपनत शुभावसरो यद् भूयोऽपि भारत स्वतन्त्रम्, मूयोऽपि च भारतीयसस्कृते समुद्धा- रस्योद्धोपश्चदिश भू यते, यचापि मारतीयसस्कृतेनिर्वाहिकाया सस्कृतभाषाया भारतस्यैकतमप्रधानभाषात्वेन स्वीकृति । पर तेपामेप शुमावसर एव सस्कृतज्ञाना शिर सु महान्त कर्तव्यभारमापातयति। साप्रतिकदुरवस्थाया गर्ताद् देववाणी मुद्धृत्य तद्वारा विविधनूतनविचारसपर्पसमाकुलैऽद्यतनोये जगति भारतीयसस्कृते समुद्धारो नाम नहि सुकर कार्यम् । नियतमेव सस्कृतभापाया सस्कृतज्ञाना च वर्तमाना लोरेन सर्प थोपेक्षितामिवावस्था पश्यत सुतरा दुर्वहता सस्कृतज्ञ रुपयुकमारस्य प्रतीयते। साप्रतिकजगति जीवन- ·प्रबन्धप्रकाश यात्रायां या खलु देववाण्याः संस्कृतज्ञानां. वा स्थितिः कस्य सा न विदिता। नहि देववाण्याः प्राचीनकाल इव सामान्यजनतायां प्रचारः, उपयोगो वा सामान्यलोकव्यवहारे। नहि जीवनयात्रायां राष्ट्रस्य या विभिन्नविभागेपु संस्कृवज्ञानस्य काचिद् विशेषापेक्षा । नहि संस्कृतज्ञानां प्राचीनकाल इव सर्वथा सुखेनैव जीवननिर्वाहः। नापि जनतायाः पुरोयायित्वं नेतृत्व वा। ततश्च उपेक्षिता इव सांप्रतिकजगति, कथं कथमपि च स्वजीवननिर्वाह कुर्वाणाः संस्कृतज्ञाः कथमिव पूर्वोकं दुर्वहभार वोढुं समर्था भवेयुरिति "प्रांशुलभ्ये फले लोभादु- द्वादुरिव वामनः" इति न्यायेन युक्तियुक्तः संदेहस्तेपामेव मनसि, किं पुनरन्येपाम्। सत्यामेतस्यां परिस्थिती संस्कृतज्ञानामिदमेव सर्वतः प्रथम कर्तव्यत्वेनसमायाति यद् देववाण्यास्तद्विदां चावस्थाया वास्तविकी समुन्नतिः परिष्कारश्चेति । तदेतत्कथमिव साधयितु शक्यते तैरित्येव दिङ मात्रेणाधस्तात् प्रदर्श्यते । आत्मपरीक्षण लोकमगतेजानं च श्रात्मपरीक्षणं हि नाम मनुष्यस्य प्रथमं समुन्नतेमू लम् । वद्धि कार्यकतु रात्मविश्वासमुपजनयति । विशेषतः स्वकर्तव्यस्य निर्धारणात् प्राग मनुष्येण वदपेक्ष्यते। तत्र प्रथमं तावत्संस्कृत- ज्ञरवेक्षणीय यत्तेपां सांप्रतिक्या अवस्थाया उत्तरदायित्व तेपामप्युपरि । न केवलं लोक एवात्र दोपमा । सत्यं तेषामुपेक्षा २ ·प्रवन्धप्रकाशः तत्तक्षेने पु। किं तत्र लोक एवापराध्यति ? यद्येवम् , कि तैर- पराद्ध लोकस्य ? किं सोपेक्षा न तेपामेवानधिकारित्वमूला ? किं तेषां साम्प्रतिकी शिक्षा तत्तत्कार्यक्षेत्रे नेपां नेतृत्वसंपादनाया. लम् ? कि ते निरन्तर परिवर्तिन्या लोकावस्थित्या परिचिताः ? न चेत्, त एवात्रापराध्यन्ति न तु लोकः। परिचिताश्चेत , किमिव राष्ट्रण नेपा नेतृत्व न स्वीक्रियते । यथा तथा वा भवतु, परं नात्र वैमत्यं यत्संस्कृतज्ञाः साम्प्रत नूनमात्मनोऽवमाननारोगेणाक्रान्ता इच, किंकर्तव्य- विमूढा इय, सांख्यशास्त्रीयराजपुत्रन्यायेन स्वरूपमजानाना इव, देव- वाण्याः प्राचीनगौरवगाथां विस्मरन्त इव, केवलं साधारणातिसा- धारणपदानां प्राप्त्यर्थमेव प्रयत्नपरा दृश्यन्ते। सस्कृतज्ञानेन सह लौकिकोन्नतेः कश्चित् प्रातिस्विको विरोधः, अत एव लौकिकोन्नति- दृष्ट्या संस्कृतज्ञानोपार्जनं कश्चिदपराधइतीव तेपामान्तरोविश्वासः प्रतीयते । 'संस्कृतज्ञाः सन्तोऽपि वयम्' इत्यस्य स्थाने 'संस्कृतज्ञ- त्वकारणादेव वयम्' राष्ट्रस्य तत्सद्विभागेषु न केवलं कार्यकर्तार एव, किन्तु अध्यक्षा अपि, संचालका अपि, नेतारोऽपि भवितुमर्हा इत्येष विचारस्तु तैपां मनःसु प्रायेणावकाशमेव न लभते। सर्वमेतन्न केवलं देववाण्या वास्तविकस्वरूपश्यैतिहासिक- वृचस्य च किन्तु लोकप्रगलोंकावस्थितेश्चाप्यपरिज्ञानमूलकमेव । "अहं राष्ट्री संगमनी वसूनाम्", "यकामये तं तमुग्रं कृणोमि" (ऋग्० १०११२५॥३,५) इत्यादिश्रु विशिरोवाग्भिरुपगीतगुणा । .

·प्रबन्धप्रकाशः आन्वीतिकी त्रयी वाचा दण्डनीतिश्च शाश्वती।। विद्याश्चतस्र एवैताः इत्येवमान्वोतिक्या त्रय्या च सहैव "चार्ता च सर्वजगतां परमार्ति- हन्त्री" (दुर्गासप्तशत्याम् ४.१०) इत्यनुसार सर्व जगतां परमार्ति- हन्या वार्तायाः, "आन्वीक्षिकोत्रयोवातोनां योगामसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनीतिः । तस्यामायत्ता लोकयात्रा (अर्थशास्त्रे श४) इत्येवं लोकयात्रायै प्रधानसाधनभूतायाः शा- श्वत्या दण्डनीतेश्च प्रतिपादनपरा, यद्यत्स्याद्वाचिकं सम्यक् कर्म विद्याभिसंज्ञकम् । शको भूकोऽपि यत्कर्तु कलासंज्ञातु तत्स्मृतम् ॥ (शुक्रनीतिसारे ४।३।२५) इत्येवं लक्षितानां द्वात्रिंशतो विद्यानां चतुःपप्टेः कलानां च प्रदर्शनपरा, पठन् द्विजो वागृपमत्वमीयात् स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयान् । वरिणग्जनः पण्यफलत्वमीयाज. जनश्च शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ।। (वाल्मीकिरामा० १११११००) इत्येवं च राष्ट्रस्य सर्वे पामप्यङ्गानां कल्याणकामनामा- चैरुपेतादेववाणी प्राचीनभारते, न केवलं भैतवृत्तरेव,न वा केवल- मैश्वर्यमदमत्तानामविवेकिनामतिशयोक्तिपूणैः प्रशस्तिशतैर्मनीवि- नोदत्यैव साधनमासोत, किन्तु राष्ट्रजीवनोपयोगिषु सर्वेप्वपि ·प्रवन्धमाशः विभागेपुसर्वे पुचकार्येषु पुरोयायित्वस्य पौरोहित्यस्य(पुरोऽहिताः स्थापिठाः पुरोहिताः, नेतार इत्यर्थः । तेषां मावः फर्म वा पौरोहि. त्यम् ) मार्गप्रदर्शकत्वपदस्य च प्राप्तरपि एकमात्रं साधनमासी- दिति प्रायेण नानुमवामो वयं संस्कृवज्ञाः । किश्च व्यवहारोपयोगिनीनां लोकप्रगतेलोंकावस्थितेश्य परिचायिकानां विद्यानामध्ययनं भीतानामिव, समुद्विग्नानामिय, दूरतः परित्यजतामस्माकं संस्कृतज्ञानां लोकस्योपेक्षापि समुन्नती महानन्तराय इति कस्य तिरोहित विपश्चितः । लोकप्रगतिहि नदीव सततमप्रगामिनी न जातु एकावस्थायामेव संतिष्ठते । ऋतूनामिव तरया अपि भानुफूल्येन वर्तन जीवनस्य सफलजीवन- यात्राया वा प्रथम लक्षणम् । लोकप्रगतिमनुरुध्यैव प्रवर्तमाना. स्तत्तद्देशनिवासिन्यो जातयो जगति स्वयशः समन्तात् प्रसार- यन्ति । अन्यास्तु कालकवलतामासादयन्ति । ततश्चाभिनवभारते ऐतिहासिकपरम्पराप्राप्तस्य स्वकीय- कर्तव्यभारस्य समुदहनाय प्राचीनगौरवपदस्य च पुनरवाप्तये संस्कृतज्ञानां सर्वतः प्रथममेतदेव कर्तव्य यत्तरात्मनोऽवसादकर- मवमाननाभाष सर्वथा परित्यज्य लोकप्रगति लोकापस्थिति चानुरुन्धानरक्षिणी समुन्मील्य लोकस्य तीब्रगेन परिणमन्ती क्रान्तिमयी अवस्था निमालनीया। अद्यत्वे हि देशकालयोरभूतपूर्व संकोचमापादयविज्ञानिकाविष्कारैर्नृतनातिनूतनविचारधारामि- श्च जगतः स्वरूपमेव परिवर्तितमिवावलोक्यते । तज्जनिवाश्च नूतननूतनाः समस्याः प्रतिदेशमुदीयमाना दृश्यन्ते । नूनमेवा- ·:प्रवन्धप्रकाशः २१ शे समये केवलपरम्परानुगामिनीः प्रवृत्तीः परित्यज्य लोकप्रगति- मनुरुध्य सामयिकैर्भूत्वैव मनुष्यैः स्वकीयसमस्यानां समाधाने दत्तावधानर्भवितव्यम्। सर्वस्या अपि समुन्नतेरयमेव प्रथमोऽ- भ्युपायः। पाठयपद्धतेः परिष्कारः कस्यापि देशस्य राष्ट्रस्य वा समुत्थानस्य प्रथमं सोपानं विचार- पुरस्सरं निर्णीतस्तत्रत्यः शिक्षाक्रम एव भवतीत्यद्यत्वे सर्वसम्मतः सिद्धान्तः । कस्या अपि जनवाया विचाराणामादर्शानां वा निर्माणं परिपुष्टिश्च पाठ्यपद्धतिद्वारैव संभवति । प्रायेण तत्तच्छिक्षाक- मस्य साहाय्येनैव, हिट लरकालिके जर्मनीदेशे वा भवतु, गतमहा- युद्धात्मागू जापानदेशे वा भवतु, रूसदेशे च सांप्रतिकपुनर्निर्माणे वा भवतु, अन्यत्र वा कुत्रचित्, सर्वत्रैव यूनां विचारधाराया निर्माणं परिवर्तन क्रान्तिर्वा संपाद्यमाना दृष्टा दृश्यते च सर्वरप्य- स्माभिः। अतश्च स्वभावत एवावस्थानामावश्यकतानां चानुरूप्येण सर्वे शिक्षाक्रमाः पाठ्यपद्धतयश्व परिवर्तनशीला भवन्ति । संस्कृत- पाठ्यपद्धतिरप्यस्य नियमस्य नापवादः। इतिहासविदां नाविदितं यन्न केवलं कालक्रमेण विकासमान वतां नूतनातिनुतनविद्याविभा- गानां कारणवशादेव, किन्तु तत्तद्विद्याविभागेषु विशिष्टनूतन- अन्थानां रचनावशादपि संस्कृतपाठ्यपद्धतौ महान्ति परिवर्तनानि समयानुरूपेरणाजायन्त । संस्कृतवाङमय एकन ब्राह्मणेतिहास- ·प्रवन्धप्रकाशः स्पष्टतः पुराणकल्पगाथानाराशंसीनाम् (द्रष्टव्य सिरीयारण्यकम् IE), अपरन सपडङ्गवेदानाम् , अन्यत्र द्वादशादिभेदेन तद्विद्यानां निर्देशेन, समयभेदेन तत्चद्मन्थेषु भिन्नभिन्नानामाचार्याणां प्रन्याना अन्य कृतां च प्रमाणत्वेनोपन्यासेन च संस्कृतपाठ्यपद्धत्तेः काल- क्रमेण विमिन्नकारणवशाज्जायमान परिवर्तनमेव प्रतीयते। या घेयमद्यत्वे प्रचलिता संस्कृतपाठ्यपद्धतिः सा नातिप्राची. नेत्यत्र विषये विदुषां नैव विवादः। नेकविधप्रतिकूलपरिस्थितीनां सद्भावेऽपि संस्कृतपठनपाठनपरम्परायाः, विशेपतञ्चानेकपा दुरूहग्रन्थानामध्ययनाध्यापनपरम्परायाः, संरक्षणेन सत्यपि तस्या महत्त्वे, अस्माकं राजनीतिकदास्ययुगस्य दुष्प्रभावेण प्रभाविता सा नूनमपरिहार्य दोपैविहीना भवेदिति नैव संभवति । स्वराज्यमानावस्तंगते राष्ट्रियप्रतिभाकमलानां संकोचः स्वाभा- विकः । राजनीतिकदासतान्धकारयुगे सर्वत्र न केवलं नृतन- निर्माणप्रवृत्तीनां कुएठीभाव एव, किन्तु प्राचीनसंचित- वस्तूनां संरक्षणमपि स्वभावतो दुष्करतामापद्यते। अत एव नातिचित्रं यद् भारतीयेतिहासस्यान्धकारयुगे प्रवृत्तेयं संस्कृत- पाठ्यपद्धतिः सातिशय संकुचितगाव, निष्प्राणेव, प्रगति- पराड मुखीव च प्रतीयते । भारतीयेतिहासस्य स्वतन्त्रतायाः स्वच्छन्दवातावरणे विनिर्मितान् नवजीवनदायिनो अन्यान् प्रायेणोपेक्षमाणायाः, दास्यकाले च विनिर्मितटीकोपटीका- बहुलमन्यज्ञालैनिंगडिवायास्तस्याः संकुचितगात्रत्वं कस्य विरोहित .

·प्रबन्धप्रकाशः विपश्चितः। जनताया राष्ट्रस्य च जीवनेन प्रायेण सर्वथैव संपर्कविहीनायास्तस्याः प्रगतिपराड्मुखत्वे निष्प्राणत्वे च कस्य विवादः संभवति? सा चाद्यत्वे स्वराज्यभानोरभ्युदये, सजाते च सर्वतो राष्ट्र नवनवाशाकिरणसंचारे, न केवलं संस्कृतज्ञानामभिनवभारते स्वकीयस्य परम्पराप्राप्यनेतृत्वस्य पुनर्लाभार्थमेव, किन्तु क्षणे क्षणे परिवर्तमानानां जगतः परिस्थितीनामवगतेस्तदनुरूपं च कार्यकरणशक्तः संपादनार्थमपि, तीनवेगेनाविरतं प्रवर्धमानानां मानवीयज्ञानसीमानां परिचयेन स्वकीयविद्याविभागानामभ्युन्नय- नार्थमपि, किश्च प्राचीनानां विलुप्तानां विलोपोन्मुखानां वा अनेकेषां ग्रन्थरत्नानां विद्यानां च समुद्धरणार्थमपि, पुनः परिष्कारमह तीति कस्य सदेहो भवेत्। तस्यैतस्य परिष्कारस्यैव प्रकारा दिड्मात्रेणैवाधः प्रदर्श्यन्ते । (क) सामान्यज्ञानस्यावश्यकता , सर्वेष्वपि समुन्नतदेशेषु प्रत्येकशिक्षितनागरिकस्य कृते सामान्यव्यवहारोपयोगिनां गणितभूगोलेतिहासराजशास्त्रपौर- शास्त्रलोकभापादिविषयाणां सामान्यज्ञानमनिवार्यत्वेनावश्यक- मित्येतत् शिक्षाया मौलिकसिद्धान्तत्वेनाभ्युपगम्यते । तत्र हि एतत्सामान्यज्ञानाहते शितितेत्यमिख्यामेव न लमते कश्चिजनः । एतेषां विषयाणां सामान्यज्ञानं हि, न केवलं छात्राणां यथायथं मनोविकासार्यमेव, न केवलं साधारणजनताया जीवनेन ·प्रयन्धप्रकाशः . संबद्धानां सामाजिफार्थिकराजनीतिकसमस्यानां यथोचितम- वबोधायैव, न वा केवलं तासां समुचितसमाधाने स्वकर्तव्यपालना- यैव आवश्यकम् , किन्तु स्वकीयजीवने प्राप्तानामवसराणामुप- योगार्थमप्यावश्यकम् । संस्कृतज्ञानां विपयेऽप्युक्तसिद्धान्तस्यावहेलना नूनं तेपामेव हानिकरी । “बुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा ते मूर्खपण्डिताः" (पश्च- तन्त्रे), "उष्ट्रः पक्षिविशेप.", विशेषेण पा समन्ताजियति' इति व्युत्पत्तिवशाद् व्याघ्रशब्दार्थ वस्तुतोऽजानतः कस्यचिद् वैयाकरण- धुरन्धरस्य व्याघद्वारैव मृत्युः, सर्व एते परम्पराप्राप्ता लोक- प्रवादा एतदर्थस्यैव प्रख्यापकाः। "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपयेत। विभेत्यल्पच ताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥" इत्यादिप्रमाणैश्यापि अयनेवार्थः पुष्टिं समभुते। प्रात्यहिकव्यवहारोपयोगिनां सामान्यविपयाणामज्ञानकारणा- देव संस्कृतज्ञाः प्रायेणाद्यत्वेऽपि पतितपावनत्वपदयोग्या अपि पृथग्जना इव जनताया जीवनदृष्ट्या प्रतीयन्ते। ततश्च नागरि- कत्वपदप्राप्याणामवसराणां पूर्णतः सदुपयोगाय कर्तव्य एवानिवा- यत्वरूपेण सग्निवेश उक्तसामान्यविपयाण संस्कृतपाठ्यपद्धतौ । (ख) मौढपाण्डित्यस्य संरक्षणेन सहैव विवेचना- शक्तरप्युपणम् अस्माकं सुदीर्घ राजनीतिकपारतन्ध्यकाले सर्वतः प्रतिकूलासु परिस्थिति अनिवार्य एवासी महान् हासो देववाण्याः। सत्य- ·प्रवन्धप्रकाशः प्येवम्, प्रायेण राजशक्तिसकाशादुत्साहप्रेरणयोरभावेऽपि, कथचित् यत्किंचित् संस्कृतपरम्परायाः संरक्षणं तत्खलु समस्तेऽपि भुवने कस्यापि वाङ्मयस्येतिहासेऽदृष्टचरम् । हन्त ! एतस्मिन्न- न्धकारयुगे देववाण्याः परःशतानि ग्रन्थरत्नानि विलुप्तानि, प्रायेरण चास्तमुपगता स्वोपज्ञग्रन्थानां निर्माणपरम्परा। तथापि परममस्माकं भागधेय यत्तपस्यां श्रद्धां देशभक्तिमेकान्तनिष्ट विशेपतश्च देववाणों प्रत्यनन्यप्रेमभावनां समाश्रितैः, सततं निष्काम- भावनया विद्यायाः पठनपाठनयोरनुरक्तैर्मारतीयविद्वद्भिर्याहुल्येन प्राचीनदुरूहान्यार्णवावारपारीणान् टीकोपटीकासवान् विधाय कथमपि प्रौढपाण्डित्यपरम्परा संरक्षिता । पदवाक्य- प्रमाणानां पारगाः प्रसिद्धयशोगौरवाः प्रौढप्रगाढपाण्डित्या अप्पप्यदीक्षित - भट्टोजीदीक्षित - नागेशभट्ट-पण्डितराजजगन्नाथ- प्रभृतयस्तस्या एव परम्परायाः सममेव परिणामा निर्वाहकाश्च । नूनमेवादृशं प्रौढपाण्डित्यमस्माकं गर्वस्य गौरवस्य च विषयः । सैपा प्रौढपाण्डित्यपरम्परा कथंचिदुह्यमाना, भारते ब्रिटिश- शासनारम्मकाले च नैककारणवशाद् मुमूर्ववस्थामापन्ना, भारतीय- विभिन्नप्रान्तेपु प्रचलितपरीक्षाप्रणाल्याः साहाय्येन पुनरुच्छ्वासमि- वाप्य पेनापि रूपेणाद्यापि प्रचलति। परं सत्यपि परीक्ष्यच्छा- प्राणां संख्यायां वृद्धी निस्संशयं सा जीवितसंशयमुपस्थितेव दृश्यते। परीक्ष्यच्छात्रैः परिचितानां विदुपां नैतचिरोहितम् । प्रायेणैकदे- शिपाण्डित्यस्य पक्षपातिनी प्रचलिता पाठ्यपद्धतिर्वा, छात्राणाम. ध्यापकानावालस्यप्रमादौ वा, छावारणमेकमात्र परीक्षोचरणाभि- ·प्रवन्धप्रकाशः २६ लापोवा, शिक्षणविधिनाऽपरिचिता अप्रौढा अध्यापका वा पत्र कारणमिति विवेचनस्य नायमवसरः। तथापि नात्र वैमत्य संभवति यदेपा अवाञ्छनीया परिस्थितियथा विलोपमापद्यते, यथा च च्छात्रेषु अध्यापकेषु च वस्तुतः प्रौढपाण्डित्यस्य संपादनविषय. आस्था समुत्पद्यते तथैव खलु न केवलं पाठ्यपद्धतः किन्तु परीक्षा- प्रथाया अपि सुतरां परिष्कारोऽपेक्षितः शीघमेव । अत्रेदमप्यवधेयं यत्प्रौढपाण्डित्य हि प्राधान्येन विवेचना- बुद्धिमपेक्षते । तां विना हि तत् प्रायेण आहोपुरुषिकारूपे प्रौढिवादे, वस्तुतत्त्वपरीक्षणप्रवृत्तिविरोधिन्यामत्यन्तं शब्दप्रमाणपरतायाम् , सर्व ज्ञानोन्नतिप्रतिरोधिन्यां विचारसकीर्णतायामेव वा पर्यवस्यति । सामान्येन शब्दैकप्रमाणपरवाप्रवृत्तिं परप्रत्ययनेयबुद्धिं च विहाय सत्तद्विषयेषु स्वयमेव यथाप्रमाणं. वस्तुतत्त्वपरीक्षणमुखी प्रवृत्तिरेव विवेचनाधुद्धिः। स्वभावतो मनुष्येषु उदीयमानया विशिष्ट- जिज्ञासावुद्धथा समेधिता, यथासंभव' च प्रायोगिकपरीक्षणैरुप- चिता विवेचनाबुद्धिरेव सर्व विधज्ञानविज्ञानयोः समृद्धेर्मूलम् । "परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति", "नापरीक्षितमभिनिवि- शेन्", "सम्यक्प्रयोगनिमित्ता. हि सर्व कर्मणां सिद्धिरिष्टा । व्यापञ्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता" (इत्यादि चरके), "अनुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कास्न्येन याथार्थ्यज्ञानवानाप्तः" (न्यायवात्स्यायन- भाष्ये), "मनुष्या वा ऋपिपूलामत्सु देवाननु वन् को न पिर्भ- विष्यतीति। तेभ्य एवं तर्कमृपि प्रायच्छन्। (निरुक्त ) इत्यादि- प्रमाणानि वस्या एवोपयोगितां तत्तत्प्रकारैरुपवर्णयन्ति । .

·प्रवन्धप्रकाशः २० अद्यत्वे संस्कतक्षेत्रे कियती तस्या श्रावश्यकतेति नैव तिरोहितं विदुपाम् । वर्तमानकाले हि संस्कृतपठनपाठनपद्धतेरयमेको महान् दोपो यत्प्रथम तु च्छात्रेषु कस्मिन्नपि विपये, विवेच. नायुद्धस्तु का कथा, स्वाभाविकविशिष्टजिज्ञासाबुद्ध रप्यनु- दय एव । उदयेऽपि अभ्यस्यमानग्रन्थप्रमाणवलादेव सबलात्कार- मिव तस्या उपशमः क्रियते । अभ्यस्यमानप्रन्थोकाः पदार्थास्वचद्- प्रन्थे यथा प्रतिपादिवास्तथैव वस्तुतत्त्वज्ञाननिरपेक्षया ग्राह्यन्ते । व्याकरण उदाहरणरूपेणान्यथा वा समागतानां शब्दानां केऽर्थाः, काव्यादिप्पणितानां तत्तत्पदार्थानां वस्तुतो लोके कि स्वरूपम् , पुराणेतिहासादिपु वर्णितानां पर्वतानां देशानां नद्यादीनां च वस्तुतः पुत्र स्थितिः कानि च तन्नामानि इदानीन्तने मारतेऽन्येषु या देशेषु, ज्यौतिपे वा सविस्तरमुपवर्णितानां नक्षत्रादीनां वस्तुतः सगोले कुत्र कीदृशी स्थितिरित्येव विधानां जिज्ञासानां प्रायेणानुदय एवाद्यत्वे संस्कृतशेषु। उदयेऽपि कति नाम ताः समाधातु प्रयत्नपरा दृश्यन्ते ? दर्शनशास्त्रे पु अंशतोऽनृदि- तान् दर्शनान्तरपदार्थान् यथा कथंचित् पठित्वैव सन्तुष्टा नहि चेष्टन्ते केऽपि प्रायेण वस्तुतश्नच्चदर्शनान्तरपदाथै स्तान् संवादयितुम् । ततश्च प्रौढपाण्डित्य वास्तविको पुष्टिं फलेग्रहितां चारनुवीते- त्यभिप्रायेण संस्कृतपठनपाठनपद्धती सर्वज्ञानसमृद्धजननीरूपाया विषेचनाशरुपवृहणस्याप्यतीवावश्यकता ।

·प्रबन्धप्रकाशः (ग) अनुसन्धानमवृत्तेरुद्वोधनम् नैवविदितं विदुपां यत्सांप्रतिकजगति येयमाश्चर्यमयी चेतश्चमत्कारिणी समुन्नतिरभितो दृश्यते सा खलु ज्ञानविज्ञानयो- विभिन्नविभागेषु निरन्तरमभियोगभाजां विदुषामनुसन्धानस्यैव फलम् । अत एवाद्यत्वे समुन्नतदेशैविश्वविद्यालयानामन्यसंस्थानां च द्वारा छात्रषु अध्यापकेषु अन्येषु च विद्वत्सु अनुसंधानप्रवृत्तेः प्रोत्साहनार्थ प्रतिवर्ष मधिकाधिको व्ययः क्रियमाणः श्रूयते । कि बहुना, विश्वविद्यालयानां प्रधानलक्ष्येषु अनुसंधानप्रवृत्ते- रुद्योधनस्याप्येकतमत्स्यानमित्येष सर्वसम्मतः सिद्धान्त: साम्प्रतं जगति । एतस्याः प्रवृत्तेरेवैष परिणामो यत्साश्चात्यैर्विद्वद्धिर्भारतीय- संस्कृत्यादिना संबद्ध प्वपि विपयेपु विस्मयावहं महल्लाघनीयं कार्य संपादितमस्ति । तुलनात्मकभापाविज्ञानपुराणविज्ञाना- दीनां जन्म, विलुप्तप्रायस्य सुदीपस्य भारतीयेतिहासस्य विस्मृति- कुहरान्तहितानां शिलालेखादीनां साहाय्येन पुनर्निर्माणम्, पर:- शतानां लुप्तानां लुप्तप्रायाणां च संस्कृतग्रन्थानां वैज्ञानिकप्रक्रियया संपाद्य प्रकाशनमित्यादि सर्वमद्भुत' कार्य तस्या ऐव फलम् । विपयो यद्धारतेऽपि प्रवृत्तः प्रारम्मो यत्र तत्र सांप्रतं यते विभिन्नविपयानाश्रित्य । तत्परिणा- मरूपेणैव भारतीयसंस्कृत्या विशेपतश्च देववाण्यासंबद्ध पुभारतीय- साहित्यदर्शनादिविषयेषु क्रियमाणस्यानुसन्धानकार्यस्य प्रकाशनार्थ- प्रसन्नताया तस्याः ·प्रवन्धप्रकाशः २९ मनेका अनुसन्धानपत्रिकाः, लुप्तानामनेकेषां संस्कृतप्रन्थानां वैज्ञानिकप्रक्रियानुसारं सम्पादितानां प्रकाशनार्थ च नैकाः संस्कृत- प्रन्थमाला अद्यत्वे मारतीयविभिन्नप्रान्तेपु प्रकाश्यन्ते। विभिन्न- भारतीयविषयेषु यदन्यद्विस्तृतमनुसन्धानकाय स्वदेश एव समा- रब्धं तद्विवरणस्य तु नायमवसरः । सत्यप्येवं खेदावहमेतद्यप्राचीनपरिपाटीमाश्रित्य संस्कृतपठन- पाठनपरम्पराया निर्वाहकाः संस्कृतज्ञा विद्वांसः, स्वकीयविषयाणां विशेपज्ञाः सन्तोऽपि, अद्य यावदस्मिन्ननुसंधानकार्य न केवल- मुदासीना एव, किन्तु बाहुल्येनापरिचिता अपि एतस्य प्रक्रियया मौलिकसिद्धान्तैश्च । वस्तुतस्तु अनुसन्धानप्रक्रियाविज्ञस्तैरेव संस्कृ- त रेतत् कार्य यथा सौष्ठवेन कर्तुं शक्यते, न तथान्यभरतीयैर- भारतीयैर्वा सस्कृतज्ञैरपि । किच तेपामेव भारतीयसस्कृतिप्राणा- नामेतन्मुरयतया कर्तव्य यत् खलु भारतीयवाड मयस्य समुद्धर- रणम् , यथापि भारीयसंस्कृतेरन्तरात्मनो हृदयस्य वाविष्करणम् । सत्यमष्टादशशताब्दथा अन्तिमभागादारभ्य वैदेशिकैर्विद्भि- औरतीयवाह मयस्य, विशेषतः संस्कृतवाड मयस्य, उद्धारार्थ महत्त्वयुक्तमनुसन्धानात्मक कार्य कृतम, भारतीयसस्कृतेरान्तरं स्वरूपं चावयोद्धयाद प्रयतितम् । परन्तु सर्वोऽप्यय तेषां प्रयत्नः सर्वथा श्लाघ्योऽपि भारतीयदृष्ट्या सफलः सन्तोपावहश्चेति वक्तु दुःशकं प्रतीयते । वस्तुतस्तु भारतीयसंस्कृतेर्वास्तविक स्वरूप तस्यामास्थावन्तो भारतीया एव विद्वांसो योद्धबोधयितु च प्रमवन्तीति नातिशयोक्तिः।

·प्रवन्धप्रकाश किन्न, अनन्तो वै विषयोऽनुसन्धानस्य। संस्कृतवाङ्मय एव वावदद्यापि परःशतानि अन्यरत्नानि विलुप्तान्येव तिष्ठन्ति । तेषां सप्रयत्नमन्वेपणम्, अन्विष्टानां च वैज्ञानिकप्रक्रियया सपाद्य प्रकाशनमनुसन्धानमेवापेक्षते । एवमेव कालवशाद्धि विलुप्त- परम्पराणां तत्तच्छास्त्राणां विद्याविभागानां च गूढाभिप्रायाविष्कर- णमप्यनुसन्धानाधीनमेव । कति नाम महाविद्वांसोऽपि अद्यत्वे ब्राह्म- णानां पुराणानां सुविस्तृतवाड्मयस्य वस्तुतोऽभिप्रायं विदन्ति,के वा भारतीयसंस्कृतेविभिन्नविभागानां शाखानां च विकासस्य परम्परया परस्पर सवन्धेन चाद्य यावत्परिचिताः ? तदेतत्सर्व वैज्ञानिक- प्रक्रिययाध्ययनमनुशीलनमनुसन्धानश्चापेक्षते। तदस्मिन् सुम- हति कार्य,अभिनवभारतनिर्माणार्य विशेषत आवश्यके, संस्कृतज्ञा अपि स्वरूपानुरूपं स्वकीयसाहाय्यप्रदानयोग्या मवेयुरिति दृष्टया संस्कृतपठनपाठनपद्धतैः परिष्कारप्रसङ्गेऽनुसन्धानप्रवृत्तेरुद्वो. धनमपि मुख्य स्थान लन्धुमईति । (घ) विद्यायास्तत्तद्विपयेपु नवीनाचतेः परिचयः श्रासीस समयो भारतीयेतिहासे यदा खलु भासते स्म भारत विविधविद्यानां .विलासेन, विकासेन च नानाविधकलानाम् । तस्मिन् हि काले प्रासरत्समन्ताद् भारतीयानां गणितादिविद्यानां प्रकाशा विदेशेष्वपि। परं सर्वमपि तद्विपर्यस्तमिव भारतस्य दात्यकाले । तस्मिन्दि अन्धकारयुगे सर्वाप्यस्माकं प्रगतिरवरुद्धा। एतस्मादेव कारणासंस्कृतवाङ्मयस्यापि विमिन्नविपयेषु प्रगतिर- ·प्रवन्धप्रकाशः नेकशताब्दीतोऽवरुद्धैव तिष्ठति । स्वभावत एव तेषां सर्व दृष्टिक्षेत्र मध्यकालीनमेव अस्यामपि शताब्याम् । या पुनः स्वतन्त्रषु देशान्तरेषु विद्यायाः प्रायेण निखिलविभा- गेषु साम्प्रतमभ्यु नतिः संपन्ना सा कस्याविदिता । अन्येषां विभागानां तु का कथा, भारतीयसंस्कृतिसंवद्ध प्वपि विपयेषु तेपां यत्कायं तदपि नितरां विस्मयावमित्युक्तमेव पुरस्तात् । गणितज्यौतिपादिविपयेषु तु निरन्तरमभिवधमाना तवत्या समु अतिः केन न श्रु ता भवत्। कथमिव वया सह भारतीया मध्य- कालोना समुन्नतिरेषां शास्त्राणां तुन्नयितु शस्येत ? एतादृशी एव परिस्थितिरितिहासमापाशास्त्रादीनामन्येषां विषये । संस्कृतवाङ्मयमद्यापि अस्पृष्टमेवाने तया समुन्नत्या। संस्कृतज्ञा अपि प्रायणपरिचिता एव तया साम्प्रत यावत् । अत एव संस्कृताध्ययनाध्यापने वर्तमानजगति प्राचीनवस्तुसंग्रहालय- रूपेणैर दृश्यते । न तयोः सांप्रतिकवा अद्यावधिकता या स्त्रीक्रियते लोकः। तस्मादेवतद्विरोपतः संस्कृतज्ञानामात्मनोऽवमाननाया हेतुः । स्पष्टमेपा परिस्थिति हि संस्कनशानां हितावहा, नापि तेपामनुरूपा। को नु आत्मनो हितमाकाङ्क्षन् विद्यायाः समुन्नतावनुदारो भवितुमईवि ? तया च विद्यायास्तत्तद्विषयेषु विशेपश्च स्वकीय. विशिष्टविपयेपु संस्कृतक्षा नपीनोनत्या अपरिचिता मा भूवनिति क्रियतामेव प्रयलः।

·प्रबन्धप्रकाश संस्कृतविश्वविद्यालयस्योपयोगिता स्वरूप च तदेवं प्रदर्शिता अस्माभिदिङमात्रेणैव ते तेऽभ्युपाया ये नूनं समाश्रयणीया अस्मन्मतेन देववाण्याः संस्कृतज्ञानां चाभ्युग्नतये। प्रतिप्रान्तं प्रायेण समाना एव समस्याः संस्कृतस्य संस्कृतज्ञानां च । अतः समानरूपेणैव तेपामभ्युपायानामुपयोगिता सर्वेष्वपि भारतीयप्रान्तेषु । तथापि कुत्र कियती कीदृशी वा प्रायोगिकता व्यावहारिकता वा पामिति तत्तदवस्थानुरूपं स्वशक्त्य- नुसारं च तत्तत्प्रान्तेनैव निर्णेतु' शक्यते । सत्यप्येवम् , नात्र संदेहो यदेपामभ्युपायानां साकल्येन वास्त- विकदृष्ट्या कार्यरूपेण समाश्रयणं केनापि विश्वविद्यालयेन विश्वविद्यालयदेशीयसंस्थयैव वा कर्तुं शक्यते । संस्कृत विश्वविद्यालयस्य तत्कालमेवावश्यकता अभिनवे भारते। अत एव च भारते यत्र तत्र संस्कृतविश्वविद्यालयस्य स्थापनाया हृद्या वार्ता श्र यते । संयुक्तप्रान्ते त्वत्र विषय एका योजनापि व्यवस्था- पिकायाः सभायाः पुरस्तात् शीघ्रमेव स्थापयितु सजिता वर्तते तदेतत्सर्वथैव संस्कृतज्ञानामाशावहम् । तदन प्रसङ्गप्राप्त एव कश्चिद्विचारः संस्कृतविश्वविद्यालयस्य स्वरूपस्य प्रादर्शानां च विपये। सुस्पष्ट प्रदर्शितमस्माभिरुपरि- टात सांप्रतिकभारतीयविश्वविद्यालयानां प्रायेणाभारतीय स्वरूपम् , भारतीयसंस्कृतेरादर्शानां च प्रतिकूलं वातावरणम् । नूनं तेषामपरा प्रतिकृतिरेव नाभिलप्यते संस्कृतज्ञैः । तया हि संस्कृतस्य संस्कृतज्ञानां अत एवं एकस्य - ·प्रवन्धप्रकाशः देशस्य वा वास्तविक हितं साधयितुं शक्यत इति संभावनापि न संभवति । मारनीयमंस्कृतेरादशैरनुप्राणिता एव विश्वविद्यालयाः, न केवल जगजीणस्य भारतवर्षस्यैवाभिनवीकरणाय, किन्तु नानाविधसघर्षवह्निभिदन्दह्यमानस्य जगतोऽपि शान्तये, सांप्रतं भारतेऽक्षिता इति नो विश्वासः । तादृश एव संस्कृतविश्ववि- द्यालयः संस्कृतज्ञानामपि हितावहो भवितुमर्हति । परं विश्वविद्यालयेति वै महदभिधानम् । तस्य गौरवगरिम्णः संरक्षणमतीव दुष्करमपि सदत्यावश्यकम् । एकान्तभावेन विवि. धविद्यानां समुन्नतेभोवना, सर्वविधायाः समुन्नतेमूलं विचाराणा- मौदार्यम्, विचारसंकीर्णतारूपया साम्प्रदायिकभावनया राष्ट्र- भ्रंशकरण शुद्रेण तवज्जातिपक्षपातेन च राहित्यमित्येतादृशा हि महान्तो गुणाः सामान्येन सर्व विश्वविद्यालयानाम् । भारतीय- संस्कृनेरादशोनां त्वाधारेणसंस्थापिते विश्वविद्यालये,न केवलमेतेषा- मेव सामान्यगुणानाम्, किन्तु भारतीयत्वभावनामावितानामस्मद्वि- शिष्टगुणानामपि संपत्तिरभीप्सिता । तदेतत्संस्कृतविश्वविद्या- लयस्य सममेव कर्तव्यं गौरवं च । एवमेव तस्य सार्थकता संभवति, नेतरथा । नूनं समारतीयसंस्कृत्याः प्रमुसं केन्द्रं भवेत् । तस्य दृष्टिश्च वृहत्तर भारतस्य भवेत्। एवं हि स वैदिबौद्धजैनादिरूपए। सुविस्तृनाया भारतीयसंस्कृतविशालकेन्द्रत्वेनान्ताराष्ट्रिय महत्व- माप्तुमर्हनि। नूनमेताहशो विश्वविद्यालयो न केवलं संस्कृतज्ञानाम , न केवल भारतस्य, किन्त्वखिलस्य जगतः कल्यासाय प्रभावप्य- तीति कस्य सदेहो भवदित्यलमनया प्रस्तुतानुप्रस्तुत मरम्परया। ३ ·३६ प्रवन्धप्रकाशः उपसंहार । - यथा तथा वा भवतु । संस्कृतविश्वविद्यालयो भवतु मावा भूत् । नैव विद्यते सस्कृतज्ञानां कर्तव्यपक्षे द्वेधा प्रतिस्तरवकाशः । भारत. चपस्येतिहासे चिराय सोत्कराठमुदीक्षितः कालोऽयं समुपस्थितः । अस्मिन्नवसरे हि दिष्ट्या भारतीयसंस्कृतेः सस्कृतस्य च समुन्नते. र्वार्ता सर्वतो दिशं अ यते । सोऽयमतर्कितोपनतः शुभाव सरो नेत्रो- पेक्षणीयः। "श्रद्धा हि तद् यदद्य ।...अनद्धा हि तद्' यच्छ्वः" इति वै शातपथी श्रुतिराह । चिरप्रसुप्तमस्माभिः। परं नायं निद्रातन्द्रयोः कालः । सद्यस्तावदात्मन एव परीक्षणं विधेयं सावधानेन चेतसा ततो निमालनीया तीव्रगेन परिवर्तमाना जगतः परिस्थितिः । नूनं वयं सर्वात्मना भारतीयसंस्कृतेस्तच्छरोरभूताया देववाण्याश्च समुपासकाः। प्रामीच पुरा तयोरेवाधिपत्य भारते तस्य सुदिनेषु। परं ते हि नो दिवसा गताः !” हन्त ! पुनरपि भारत स्वतन्त्रम् । तस्यामिनवीकरणस्य पुननिर्माणस्य च प्रश्नः सर्वेपामस्माकं पुरस्तात् । तद्धि नूतनं निर्माणं भारती- यसंस्कृतेराधारेणैव भवेदिति वै, मनुष्यमात्रस्य कल्याणकाम- नया, सर्वेपामस्माकमभिमतम् । तदपेक्षते तस्याः संस्कृतेर्देव- वाण्याश्च समुद्धराम् । “यो जागार तमृचः कामयन्ते। (ऋग०५।४४।१४), "उत्तिष्ठत जागृत प्राप्य वरान् निबोधत" (कठोप० १।३।१४) इति श्रुत्यनुसारं लोकस्य कालस्य च प्रगतिम् , अभिनवमारतस्य चावश्यकता अनुरुध्य देववाण्याः समुन्नती

·प्रवन्धप्रकाशः
तत्पौर्भाव्यमस्माभिः। अयमेव पन्या येन वयं संस्कृतज्ञा ऐति.
हासिकारम्परानुरूप स्वकीयगौरवपदं प्राप्तुं शक्नुमोभूयोऽप्यभि-
नवे भारते। नूनं "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" ।
तमिनन्दामो वयं मारतीयसंस्कृनेर्देववाण्याश्चाधिदेवतां
भारती भुवम्-
--
* सा नो माता भारती भूर्विभासताम् -
येयं देवी मधुना तर्पयन्ती
तिस्रो भूमौरुद्धृता घोरुपस्थात् ।
फामान् दुग्धे विकर्पत्यलक्ष्मी
मेघां श्रेष्ठां सा सदास्मासु दध्यात् ॥१॥
सर्वे वदा उपनिषदश्च सर्वा
धर्मग्रन्थाश्चापरे निधयो
यस्याः।
मृत्यमिनिमृतं ये दिशन्ति वै
सा नो माता भारती भूर्वि भासताम् ॥२॥
यां प्रच्य तामनु यज्ञाः प्रध्यवन्ते
उत्तिष्ठन्ते
भूय
उत्तिष्ठपानाम् ।
यस्या व्रते प्रसव धर्म एनते
सा नो माता मारती भूवि भासताम् ॥३॥

·प्रबन्धप्रकाशः यां रक्षास्पनिशं प्रतिबुध्यमाना देवा ऋपग मुनयो ह्यममादम् । राजपये ऽपि ह्यनघाः साधुवर्याः मा ना माना भारती भूवि भासताम् ।।४।। महान्ऽण पहमाना निविष्टा देवा गातु गं क्षमनो न सद्यः । मा ने धन्द्या भ्रानसा भ्राजमाना माता भूमिः प्रणुदतां सपत्नान् ॥ ५॥ (मेधातिधर्मबलदेवशाषिणः)

·(पृ० १३६)
J
V
24
.
3
-
डाक्टर जे० प्रा० बैलेन्टाइन,
प्रिसिपल, गवर्नमेंट सस्कृत कालेज, बनारस

·प्रबन्यप्रकाश देववाण्या अवनतिरस्माकं कर्तव्यं च मान्या विद्वद्वर्याः प्रियच्छात्रगणाश्च, महत: प्रमादस्यायमवसरो यदद्य सर्वेपि वयं नानाप्रदेशेभ्यः समागत्य अस्माकं माननीयाया विश्ववन्द्याया देववाण्याः समुन्नति कामयमाना यानन्दकन्दस्य नन्दनन्दनस्य भगवतः भोकृष्णस्य जन्मभूम्यां पुण्यपुर्या मधुरायामिह संसदि समवेताः स्मः । एषा हि खलु देववाणो शैवशाक्तवैष्णवजैनबोद्धादिनाना- संप्रदायेपु विभत्ताना विभिन्नमतिजुपाम् आपाततः परस्सरविरुद्धत्वेन प्रतीयमानानामपि, तेषु तेषु संप्रदायेषु नेपु तेषु मतेषु च एको रसः करुण एव निमित्तभेदाद् मिनः पृथक् पृथगिवामयते विवर्तान् । श्रावसवुयुदतरङ्गमयान् विकारान् अम्भ। यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ इत्याधनुरूपमेकसूत्ररूपेण ओतप्रोतया एफयैव व्यापिन्या भारतीयमौलिकसंस्कृत्या परस्परं सम्बद्धानां सर्वेपामप्यामा भारतीयसंस्कृत्यभिमानिनामतीव माननीया। संस्कृतभाषा हि भारतीयार्यधर्म इव सर्वेपामप्यस्माकमार्यधर्मा.. चलम्मिना वरिष्ठः शेवधिवस्य च विषयः । एको हि धार्यधम- वृक्षोऽसंरयशालाप्रशाखारूणातिविरतन:, १६, २०११६३६ ईस्वीतियोः संयुक्तमान्तीयसंस्कृतच्छात्र- संमेलनस्य श्रीमथुरापुर्या द्वितीयाधिवेशने सभाध्यक्षस्य मध्यकर्तुरभि- मापणम्।

·प्रबन्धप्रकाश सहस्रशीर्षा पुरुप सहस्राक्ष सहस्रपात् । स भूमिछ सर्वत स्पृत्वात्यतिष्ठद्दशाग लम् ॥ इत्यादिश्रु तिमिर्गीयमानविराटपुरुष इव, नानारूपै पल्लवित पुष्पित फलितश्चप्साम्प्रत समन्ताद्धारतभूमिमल करोति । एतद्दृष्म्या हि सोऽपि "एकोऽश्वत्य सनातन " इत्येव वणयितु' शक्यते । शेववैष्णवप्रभृतय सर्वेऽ पिभारतीयधास्तस्यैव शाखाप्रशाखारूपा । भारतीयसस्कृतीत्यपरनामा एक एव जीवनरसस्तान् सर्वानाप्याययति परिपोपयति च , तेपा सव पामन्यधर्मेभ्य किश्चिदनिर्वचनीय वैशिष्ट्य च सपादयति । तस्य खलु भारतीयसस्कृतीत्यपरना- मधेयस्य मारतीयजीवनायामृतकल्पस्य जीवनरसस्य सवकामदुधा दोग्नीवेयमस्माक मातृरूपादेववाणी। अत एव तस्या परिपोपणेनैव भारतीयसस्कृते परिपुष्टिस्तदनुयायिना सर्वेषामार्यधमावलम्बि नामस्माक सर्वाङ्गीणा समुन्नतिश्च सभवति । । कस्यैतदविदित यत्प्राय सर्वेपामप्यार्यधर्मावलम्बिना धामिक साहित्य प्राचुर्येण देववाण्यामेव विद्यते। प्रायेण सर्व पामपि आर्यधर्माणामनुयायिमिराजीवन तपासि तपदिराचार्य समथि तानि न थरत्नानि देववाण्या साहित्यसमृद्धि सम्पादयन्ति । प्रायेण सर्वासामेव भारतीयभाषाणामुद्गमस्थानभूता चैपा देववाणी । एतद्वारैव विभिन्नदेशेषु लैटिन ग्रीक, इग्लिश, जमन, फ्रेंच- इत्यादिरूपैरुपलभ्यमानया आर्यभापयास्माक संबन्धो मुवि सर्वत्र विश्रुत । अस्यामेव सभ्यजगत प्राचीनतम साहित्य समुपलभ्यते। - ·प्रबन्धप्रकाशः . ३६ तदेताशेरनन्यसाधारणैर्गुणगणैरुपलक्षिता इयमस्माकं देववाणी कस्य नाम नाभिवन्दिता स्यात् । देववाण्याः प्राचीनकाले समुन्नतिः प्रासीत्स समयो यदा खलु साभ्युदयम्रीमामनुभवन्ती अभ्युन्नतिशिखरे संस्थिता सर्वत्रापि स्वप्रभावमहिम्ना सर्वेषा समादरभाजनं बभूष, नानादेशेषु च विस्तृता भारतवर्षस्य यशः समन्तात्पृथिव्यां प्रसारयति स्म। यस्याविदितं यत्न केवल भारतवर्ष एवं किन्तु भारतेतर देशदेशान्तरेप्यपि तस्याः प्रचार प्रासीत प्राचीनकाले। केनेतिहासविदा न श्रुतो भवेत्सुदूरवत्तिनि 'एशिया माइनर प्रोशेऽपि पर हवभ्यः प्रागपि 'वोगाजकोई' ( Boghas. koi) स्थाने समुपलब्धप्राचीनलेखेपग्लिसितैः 'इन्द्र', 'घरुण', 'मित्र' इत्यादिभिर्वेदिकदेवतावाचिशब्दैः स्पष्ठमनुमीयमानस्तस्याः प्रचारः। एशियामध्यप्रोशेषु इण्डोचाइनाप्रभृतिदेशेषु महा- समुद्रान्त.संस्थितेषु सुदूरवर्तिपु 'बालि' प्रभृतिद्वोपेषु च अद्यत्वेपि समुपलभ्यमानैः प्राचीन रतीयः संस्कृत ग्रन्यरत्नदेवालयस्वण्डै: संस्कृतशिलालेसैर्वापि तस्या एवं प्रचारातिशयस्तेषु तेपु स्थानेपूद्- घोप्यते। भारते विलुपानां पर:शताना प्रत्यरत्नानामधाप्यनु. वादरूपेण पीनटव्यतादिदेशेवयस्थितिरपि देववाण्या एव प्रा- कालिफ नुवि विश्रुतं यशः भरयापयति । किंबहुना, "शव- ·. ४० प्रबन्धप्रकाशः. तिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेव भाषितो भवति । विकार एवैनमार्या माषन्ते शव इति", "महान हि शब्दस्य प्रयोगविषयः। सप्तद्वीपा वसुमती त्रयो लोकाः . ।" महाभाष्यादिग्रन्थेषुपलभ्यमानैरे- तादृशैः प्रमाणैरपि तस्याः प्राककालिकः प्रायेण सार्वदेशिका प्रचारा- तिशय एव सष्टमनद्यते। मारतवर्षे तु प्राचीनकाले तस्या अत्युत्कृष्टप्रभावस्य प्रचारातिशयस्य च विषये किमु नाम वक्तव्यम् ! आबालवृद्ध- माराजरङ्कमापामरप्राज्ञच तस्याः सार्वजनीनप्रचारविषये नहि कस्यापि सन्देहलेशस्यावकाशः। साम्प्रतिकहिन्दीप्रभृतिभाषाणा- मिव प्राचीनकाले "अन्वध्यायं भापायाम्" (निरुक्ते ), "भाषायां सदवस वः" (अष्टा०३।१०८) "प्रथमायाश्च द्विवचने भाषा- याम" (अष्टा०७१२।८८), "सख्यशिश्वीति भाषायाम" (अष्टा० ४।१।६२) इत्यादिप्रमाणैर्भाषात्वेन व्यवहार एव तस्याः सावजनीन प्रचारं द्योतयति । "प्रत्यभियादेऽशूद्रे" इति पाणिनिसूत्रेऽशूद्रग्रहणेन, नाटकेपु सस्कृतभापाभाषिभिः सस्कृतज्ञपात्रैः सहासंकृतभापिणा- मपि नीचपात्राणां वार्तालापेन, "दहारि भगिनि या त्व कुम्भं हरसि शिरसानड्याहं साचोनममिधावन्तमद्राक्षीरिति" (महाभाध्ये १११।५८) इत्यादिप्रमाणैश्च तस्याः प्रचारोन कवलं शिक्षितेष्वेव किन्तु प्राकृनजनेप्यपि अविहतगतिरासीदिति स्पष्टमेवोद्घोप्यते । वैदिकेषु ऋषिपु त्रसदस्युप्रभृतीनां राजन्यानां वसुकणादि- वैश्यानां विश्ववाराप्रभृतीनां स्रोणामुपलब्धिः, उपनिषत्सु राज्ञा- ·प्रबन्धप्रकाशः मृपिभ्यो ब्रह्मज्ञानस्योपदेष्टुत्वेन प्रसिद्धिः, महाभारते भीष्मपिता- महादेनीतिशास्त्रप्रवक्तृत्वेन वर्णनमित्यादि सर्वमपि तस्याःप्रचारस्य व्यापकत्वमेवानुमापयति। तस्मिहि प्राचीने प्राचीनतमे च समये जीवनयात्रायाः प्रत्येकविमागे देववाण्या एवाप्रतिहत साम्राज्यं सुस्थित- मासीत् । सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदहति ।। (मनु० १२१००) दशावरा वा परिषद् यं धर्म परिकल्पयेत् ध्यवरा वापि वृत्तस्या तं धर्म न विचालयेत् ॥ विद्यो हैतुकस्ती नैरुको धर्मपाठकः । जयश्चाश्रमिणः पूर्व परिपत् स्यादृशावरा ॥ ऋग्वेदविद्यजुर्विञ्च सामवेदविदेव ध्यवरा परिपज्ज्ञ या धर्मसंशयनिर्णये ॥ (मनु०१२।११०-११२) इत्यादिप्रमाणैरयमेवार्थः स्पष्ट्रीक्रियते - छान्दोग्योपनिषदादिगतैः "ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजु- चेदं सामवेदमाथवणं चतुथमितिहासपुगणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिन्य राशि दैव निधिं वाकोवाक्यमंकायनं देव- ·प्रवन्धप्रकाशः विद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्प देवजनविद्यामेतद् भगवोऽध्येमि" ( छान्दोग्योपनिपद् ७१ ) इत्यादिप्रमाणैः, शुक्रनीत्यादी- आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चतस्र एवैताः . वर्णाः सर्वाश्रमाश्चैव विद्यास्वासु प्रतिष्ठिताः । इत्येवं सर्वेषां वणोनामाश्रमाणां च कृते तत्तदुपयोगितामाकलय्य चतमृणां विद्यानां प्रतिपादनेन, यद्यत्स्याद्वाचिकं सम्यक् कर्म विद्याभिसंज्ञकम् । शक्तो मूकोऽपि यत्कर्तु कलासंझं तु तत्स्मृतम् । इत्येवं लक्षिनानां द्वात्रिंशद्विद्यानां चतुःपष्टिकलानां च भेदानुप- क्रम्य विभिन्नप्रस्थानस्तत्तद्वेदसंबद्धैर्धनुर्वेदायुर्वेदार्थवेदादिभिः सह संबन्धविधया विभज्य तत्तत्कलानां प्रदर्शनेन च, न केवलं प्राचीन- काले देववाण्या वाड्मयस्य तत्तद्विद्यानां कलानां च भेदेनाति- विस्तृतत्व', किन्तु सर्वस्यापि लोकव्यवहारस्य जीवनयात्रा. याश्च कार्यनिर्वहणक्षमत्वमखिलपुरुषार्थसाधनोपयोगित्व च सुस्पष्ट प्रतीयते। तदेव प्राचीनकाले न केवलं भारतवर्ष एव किन्तु भारताद् बाहिरपि विभिन्नदेशेषु प्रचारातिशयमुपमुखाना सर्वानामपिजीवन- यात्रानिर्वाहिकाणां विद्यानामाश्रयीभूता अखिलपुरुषार्थसाधनो- पयोगिविस्तृतवाड्मयेन च समेता समुन्नतिशिसरमधिष्ठिवा मासी- देपास्माकं देववाणी।

·प्रबन्धप्रकाशः देववाण्या अद्यत्वेऽवनतिः वा परं हा हन्त ! सैव देववाणी अद्यत्वे सर्वथा संकुचित. गात्रा जीर्ण शीणो च दृश्यते। चिरादेव स्वकीयप्राचीनो- त्कृष्टपदाद् भ्रष्टा सा शनैः शनैवतमानामधेोगतिमनुप्राप्ता । साम्प्रतिकजगति जीवनयात्रायां या तस्याः संस्कृतज्ञान वावस्थितिः कस्य खलु न सा खेदावहा भवेत् । नहि तस्याः पुरातनसमय इव सामान्यजनतायां प्रचारः, उपयोगो वा सामान्यलोकव्यवहारे। नहि जीवनयात्रायां राष्ट्रस्य विभिन्नविमागेपु संस्कुतज्ञानस्य काचिद्विशेषापेक्षा । दिलुन. प्रायमेव तस्या नानाविधविद्यानामाश्रयीभूतमनल्पमनवधि च प्राचीन साहित्यम् । नहि संस्कृतज्ञानां प्राचीनकाल इव सव था सुखेनैव जीवननिर्वाहः । नापि जनतायाः पुरोयायित्वं नेतृत्व न चापि तेषां विशिष्ट विषया किञ्चिदपि स्थानं राज्य. व्यवस्थापिकासु संसत्सु। प्रास्ता पुनरे तेषां पुरातनं लोक- नायकत्वं, राष्ट्रकQधारत्वं, सेनापतित्व', प्रधानामात्यत्व, सान्धिविमहिकत्वं. प्राविवारत्वं, कुलपतित्व', पृथिव्यां सर्वे पां मानवानां सदाचारोपदेप्दृत्व, नानाविधानां विद्याना. मुपज्ञातृत्व', सम्राजां पुरोहितत्व, दूरवत्तिदेशदेशान्तरेषु महा- समुद्रान्तयतिद्वीपपरम्परामु च भारतीयसभ्यताया भारतीय- सदाचारस्प भारतीयसाहित्यस्य भारतीयपौराणिकगाथानां भारतीयानां नदीनां नगराणां च नानां संस्थापक्त्वम् । परमेतादृशैः वा। - ·प्रबन्धप्रकाशः पुरावृत्तोद्गारलम् ! पर्याप्तमेतावर्णनं तस्या वर्तमानाममाया- रणीमवनतिमस्माकं हृद्गतां कर्तुम् । देवाण्या अवनतेः कारणानि कानि पुनर्देववाण्या अवनतेः कारणानि १ प्रायणैप विचार एतादृशस्पलेपु बहुमिरुपस्थाप्यते यद्राजशः स्वसंस्कृतेः पोपिकाया अभाव एवास्माकं देववाण्या वा उत्तरोत्तरमभि- वधमानाया अवनते: कारणमिति। "राजा कालस्य कारणम्" इत्यादिवचनान्यप्यत्र विपये प्रमाणी क्रियन्ते । पर वस्तुतो विचार. णायां तु कार्यकारणमावस्य वैपरीत्यमेवात्र नः प्रतिभाति । भ्यापि देशस्य राजशती राजनीतिसंपन्धिन्यवस्था या न स्वयमकार. रणत एव समुत्पद्यते । वस्तुतः सापि तत्तद्देशवासिनां शिष्टानां शिक्षितानां वा जननायकानां जनतायाः प्रतिनिधिरूपाणां पुरोयायिनां पुरोहितानां वा प्रजाः प्रति स्वकर्त्तव्यस्य पालना- पालनमूलिकैव। एवञ्च तत्तकाले सदृश्यमाना भारते या राजनीतिसंवन्धिनी दुरवस्था नैपास्माकं दुरवस्थायाः कारणम् , प्रत्युत वयमेव स्वकर्तव्यपाननाद्विमुखा जनतायाः पुरोयायिपदाद् कारणतामुपगताः । एतादृशमेव तत्तद्विषयक- कार्यकारणभावे मतिपरीत्यमन्येष्वपि विपयेषु प्रायेणास्माक- मुपदृश्यते । तदाधारणैव च जनताया वास्तविकलाभालाम- विचारमुपेक्ष्य तास्ता दृष्टोः प्रजासु प्रचारयन्तो वस्तुतः स्वात्म वञ्चनामेव बहवो जनाः कुर्वन्ति । भ्रष्टास्त्रस्याः ·प्रवन्धप्रकाशः ४५ लोकागतेलोंकावस्थितेश्वोपेक्षा ततश्च नहि राजशनिः संस्कृतभाषाया अवनतेमूलकार- रणम् किन्तु यन्मूलकारणं तत्कृतैव राजशहानिरपि । उच्च लोक- प्रगते, लोकव्यवहाराद्, लोकावस्थितेश्च संस्कृतज्ञानां विराग उपरति; तेषामुपेक्षा च। पद्यन्ते । लोकमगतिहिं नदीव सततमप्रगामिनी न जातु एकापस्था- यामेव सतिष्ठते । ऋतूनामिव तस्या अपि अानुरूप्येण घर्तनं जीवनस्य सफलजीवनयात्राया वा प्रथमं लक्षणम् । लोक- प्रगतिमनुरुध्यैव प्रवर्तमानास्तत्तद्देशनियासिन्यो जातयो जगति स्वयशः समन्तात् प्रसारयन्ति। अन्यास्तु कालकवलतामा- वस्तुती लोकप्रगतिमूलिकैव तचा गादिकल्पना । युगरूपानुसारतश्च धर्माणां भेद इति वै शास्त्रविदां मतम् । तथा हि- अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापर युगे। अन्ये कलयुगे नणां युगरूपानुसारतः युगेष्वावतमाने धर्मोऽप्यावतत पुनः। घव वनेषु लोकोऽप्यावर्तते पुनः ।। श्रुतिश्च शौचमाचारः प्रतिकाल विभिद्यत । नानाघमाः प्रवर्तन्ते मानवानां युगे युगे। इत्येवं तासु वासु स्मृत्पुि स्मर्यते।

·प्रयन्धप्रकाशः सर्वेप्यपि देशेषु सर्वप्वपि प कालेषु सर्वेऽपि फर्ममार्गाः, सवमेव फर्मकाण्ड प लोकप्रगतिमनुरुप्यैव वस्तुतः प्रजाहित- दृष्ट यैव च प्रचारितं सत् साफल्यं लमते । याथायेन लोक एवं प्रामणोऽस्य मुसमासीद् याहू राजन्यः वः । अरू तदस्य यद्व श्यः पद्याथ शूद्रो अजायत । इत्येव गीयमानस्य भगवती विराटपुरुषस्य प्रत्यक्षमूत्ति- रिव सवे पामेव मार्गाणां धमाणां कर्मणां वा सत्यत्वासत्यत्ययो- रुपयोगित्यानुग्यापित्ययायां परोक्षणाय वत्तनिकपमावेष वर्तते । यमुमवाय प्रत्यापयन्ती विशिराजा प्रविष्टितः 'इत्येपाथ विर्गीयते। अयमेवार्थ: "नाभ्यः सर्ववर्णम्यरय धर्मशेरान् प्रवीयात्" (श्रा० धर्म० २०११।२६।१५) इत्याररतम्यधर्मसूत्रय धनेन पुष्टिं समरनु । एतदेय रहस्य यशानक्रमेण फेऽक्ष धमां विलुप्ता जायन्ते, परम्परागताः प्राचीनशानेषु समुद्गीयमानाः कर्मपयाः सिनी- मरन्ति। मन्य प नवनास्तेयां स्थानमधितिष्ठन्ति । परदेय कारण प्राचीननधीनसंरत्यास्तिरोमाया माययाः।

·प्रयन्यप्रकाशा मनुष्येषु नायकत्वपदयो नेतृत्वपदयों यासादयन्ति । पशुपा. मिय नेतणां शिक्षितानां शिष्टानां वा एतत्कार्य यत्सलु मार्गः प्रदर्शनं जनतायाः। एतन्मूलफमेव मलु नयनयानयनत्वम् । पशुपु पुनरन्यथैवेतन। तेषां प्राजिता हि पश्चादेति दण्ड. बादाय्येनेव घ तानने यापयति । अत पय प्राचीनकाल शुपयो धर्मसंकटेपु प्रशोपप्लयेषु घोपस्थितेपु संभूय विचार्य प लोकायस्थानुसारत एवं फतव्यमार्गनिर्धारण कुर्वन्ति स्म । लोफावस्थाया स्पेश्यैव पुनः प्रवर्तमानाः पश्चादृष्टयो जनाः शोधमापन्ने। वतश्पास्माकं देववाण्याः संस्कृततानां वा विदुपां पिरादेव प्रमशो हासमुपगच्छन्त्या अवस्याया पास्तविक मूलकारणं लोक- प्रगलों कावरियतेश्य प्रयया प्रजायाः सामान्यजीवनस्योपैचव, ततानेपा पार्थक्यं । लोप लोकयानायाश्च प्रात्यहिकीनामा. यश्यकतानामुपेचवारमा जीवनोपयोगिनीनां विद्यानां कलानां च नानाविधानां विरोमायः समजनि। लोकप्रतियोताणेन सय रुपेक्षिता इव शनैः शनै: महतशा दृश्यन्ते । जनताया नेतृत्व परानः सनस्पा हस्तात्मलितमिय प्रतिभाति । न्युदयकाले पुनर्देवाएया वाटमयस्य जीवनयामाया पिभित्रविमागानामानुरूप्येव के विमागा मिन्नाः सारावायतंन्त । सभ्यसमाजाय प्रत्येकायश्यफतानुसारमेय वास्ता पिघाः कलार सादिश्य सायादमयं तदा प्रचमान। भासीर राष्ट्रस्य या सर्व पप्यनेषु समाना समानस्य ·४८। प्रवन्धप्रकाशः कल्याणबुद्धिः प्राचीनानामाचार्याणां शिष्टानां जमतायाः पुरोया- यिनाम् । अत एव च तत्र तत्र पुराणादिपु- पठन्द्विजो वागृपभत्वमीयात् स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् । वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ।। (वा०रा० १।१।१००) शृण्वन्धिमो वेदवित्स्यात्क्षत्रियः पृथिवीपतिः। ऋद्धि प्राप्नोति वैश्यश्च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति ।। (अग्निपुराणे ३८३३२३) इत्येवं राष्ट्रस्य सर्वे ध्वप्यनेषु अगागिभावरूपो घनिष्ठः सब- न्योऽत एव चैकस्यापि दुरवस्थयोपेक्षया वा सर्वेषामपि हानिनियतेति पसिद्धान्तानुरूपं सर्वेषामप्यगानां कल्याणकामना अ यते । अत एव च प्रजाया विभिन्नानामगानामावश्यकतानुरूपम् "श्रान्धी- तिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती' इत्येव विद्यानां चातु- विध्यमाम्नायते। "चतुर्मिश्च प्रकारैविद्योपयुक्ता भवति । प्रागमकालेन स्वाध्यायकालेन प्रवचनकालेन व्यवहारकालेनेति" (महाभाष्ये), "प्राचार्यः सव'चेष्टासु लोक एव, हि धीमतः", "कृत्स्नी हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः। शत्रुश्चाबुद्धिमगम्" (चरके), "धुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा ते मूर्खण्डिताः(पञ्चतन्त्र ) ·प्रबन्धप्रकाशः ४९ त्याद्यमियुक्तोतिमिः, महाभाष्यादिप्राचीनग्रन्थेषु पदे पदे "तद्यथा लोके" इत्येव लोकव्यवहारस्य समादरेण, सांख्यादिपु नानाविधलौकिक दृष्टान्तसाहाय्येन च शास्त्रार्थप्रतिपादने प्राची- नानां विदुपा दृष्टी लोकबुद्धोकप्रगतेयवहारज्ञानस्य च महत्त्वमेय स्पष्टीक्रियते। प्राधान्येन सामान्यजनतायाः शिक्षणार्थ विनिमितेषु सर्वेषां माननीयेपु विभिन्नपुराणेपुरोजशास्त्रस्य, भुवनकोशस्य, महाद्वीपादेः, वास्तुलक्षणस्य, रत्नादिपरीक्षायाः, वृक्षायुर्व दस्य, नैवेषां राजवशा. नाम, अश्वचिकित्सायाः, गजचिकित्सायाः, अन्येषां चैव विधानां लोकोपयोगिविपयाणां सप्रपञ्चं वणनादिकमपि 'लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कतु मईसि' इति भगवदाज्ञानुरूपं न केवलं प्राचीनाचार्याणां लोकसंमहचेष्टाया लोककल्याणबुद्धश्चैव निदर्शकं किन्तु तेषां स्वयमपि लोकोपयोगिविद्यासु परमप्रावीण्यस्य ख्यापकं स्पष्टतः प्रतीयते । परमद्यत्वे संस्कृतज्ञा भीता इव समुद्विग्नाश्य दूरतः परित्यजन्ति व्यवहारोपयोगिनीनां लोकप्रगतेश्च परिचायिकानां भूगोलेतिहास- गणितराजशास्त्रादिविद्यानामध्ययनम् । हन्तैताक्प्रवृत्तिमूलिफैव संस्कृतमापायाः संस्कृतज्ञानां च जीवनयात्रासंयन्धिषु विभिन्न- व्यापारेषु राष्ट्रस्य तत्तदावश्यकविभागेषु पानिश संवर्द्धमानानु- पयोगिता। तदेवं अपश्चितमस्माभिरस्मन्मतानुसारेण देववाण्या अव- नतेमूलकारणम् । अन्यानि कारणानि वस्तुतोऽस्यैव मूल- ·प्रवन्धप्रकाशः कारणस्य व्याख्यारूपाणि। तथापि वैशद्यार्थ तान्यपि कानि- चिदने प्रतिपाद्यन्ते। मारतीयमौलिकसंस्कृतेरपरिज्ञान सांप्रदायिश्यसहिष्णुता च आपाततः परसरं विरुद्धत्वेन प्रतीयमानेप्वपिशैवशाक्तवैष्णव. जैनबोद्धप्रभृतिषु नानासंप्रदाये एकसुत्ररूपेण व्याप्ताया भारतीय- मौलिकसंस्कृत्याः संक्षेपेण स्वरूपमुपवणितमेव पुरस्नादस्माभिः । तस्या एतस्याः संस्कृतेरपरिझानमननुभवश्चारि एकतमं कारणं देववाण्याः सांप्रतिक्या अवनतेः। एतदपरिज्ञानमूनकमेव संस्कृत- क्षेषु तद्वारा साधारणजनेषु च समुपलभ्यमानं परस्परासहिष्णु- व परस्परं कलहश्च दृश्यते । मारतवर्ष दिखलु सांप्रदायिकासहिष्णुताया जन्मभूमिरिवाद्यत्वे प्रतीयते । आर्यधर्मावलम्बिध्वपि पुनरतितरामुपलभ्यमाना था कदर्थयति देशहितैषिणां चेतांसि । 'वयमास्तिका यूयं नास्तिका', 'वयं वैदिका यूयमवैदिकाः', 'अस्माकं सम्प्रदायः प्राचीनतमो युप्माकं पुनर्नवीनः किञ्चित्कालादेव प्रचलितः' इत्येवं परस्पर- मधिक्षिपन्तः साम्प्रदायिकाः केन न श्रु ता भवेयुः। तत्तसंप्रदाय. नामोल्लेखपूर्वकं तत्तसिद्धान्तखण्डनप्रवृत्तानां ग्रन्थानां नामसु 'मुखभङ्गा, 'कर्णमर्दनम्', 'मुखचपेटिका' इत्यादिपदविन्यासोऽपि तादृश्या एवाबहिष्णुगाया लज्जासदं निदर्शनम् । वर्तमाने काले तेषु तेषु समुन्नतहेशेषु तचदनुवारसाम्प्रदा- ·प्रवन्धप्रकाशः यिकमावनासु प्रतिदिनमुपक्षीयमाणासु, जर्मन इटैलियन"परैविक प्रभृतिरूपेण तत्तद्देशीयमौलिकसंस्कृविभावनासु पुष्टि नीयमानासु, तद्वारा च तचजातिपु संघशक्तिसम्पादनपुरःसरं स्वस्वोत्कर्षमा- धनतत्परास्वपि, एप जातिभ्रंशकरोऽसहिष्णुनाया भावोऽस्मासु कस्य नाम देशहितैषिण आर्यधर्माभिमानिनो मनस्तापं न तनुते । इतिहासविदामतिरोहितं यत्कालक्रमेण तत्तदवस्थावश्यकतानु- रूपं प्राकृतिकनियमानुसारेण नूनन नूतनाः सम्प्रदायाः सर्वे पु देशेषु प्रवर्तन्ते । परम्परागतमर्यादाया विरोधित्वभावना तेपु किश्चित्काल- पर्यन्तमेव जनवाया जायते । किञ्चित्कालातिपाते पुनस्पां तस्यामेव मर्यादायामन्तीवः समावेशश्च प्रायः सर्वत्र क्रियते। ततश्च साम्प्रदायिकी असहिष्णुता सर्वथा अविचारमूला। तत्वविदो विचारशीला विद्वांसः परोक्षपिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विपः" "ये वत्र नाक्षणाःसम्मशिना युक्ता आयुक्ता अलूता धर्मकामा:स्युः, यथा ते तत्र वर्तेरन् तया तत्र वर्गीयाः" इति श्रुत्यादेशमनुपरन्तस्तेषु तेपु सम्प्रदायेषु व्यापिन्या एकस्या भारतीयसंस्कृत्या भावनयैव भावितपिचाउदारहदयाःपरस्परं सहिष्णुताभावस्यैव प्रचारकुर्वन्ति। ईश्वरानीश्वरवाद-वेदपौरुपेपत्वापौरुषेयत्ववाद-वाममार्ग-दक्षिण। मार्गादिभेदेन नानारूपायाः शैवशाकपएवादिसंप्रदायबहुलायाः सांख्यवेदान्तजैनपौद्धप्रविनकदर्शनपद्धतीरनुसरन्त्या भारतीयार्य- जातेापकस्य हिन्दुजातिः' इति पदस्य व्यवहारः सर्वैरप्यस्मामिः प्रतिदिनं क्रियते। सर्वेऽपि तस्या अन्यधर्मानुवचिभ्यो विवक पार्णक्य च कर्तुमनायासेनैव क्षमाः। परं विद्वांसोऽपि तस्याः प्रत एवं ·प्रवन्धप्रकाशः । कस्मिन्नेकरिमन्नेव लक्षणेऽन्तर्भावप्रदर्शने स्वलितपदा दृश्यन्ते । भारतीयसस्कृतिरेव वेदान्तिनां मायेव स्वयमनिर्वाचनीयापि सती व्यवहारतः प्रत्यक्षं सव्यरनुभूयमाना तस्या एकमात्रं लक्षणम् । सैपा संस्कृतिहि राजनीतिसंघ इव वस्तुतो भारतीयानां संप्रदायानां संघः। स्वसंप्रदायेऽनुरागः परसंप्रदायेषु च समादरबुद्धिरित्यत्र ग्लु तस्या मुख्या नियमः । न चात्र कश्चिद्विरोधः । नहि स्वमाता- मनोरनुरागातिशयः स्वप्रतिवेशिनी मातापितरौ प्रति समादरबुद्धया दाचिद्विरुध्यते। वस्तुतत्त्वज्ञानस्यापेक्षा कस्याविदितमेतद् यदद्यत्वे जगति येयमभूतपूर्वा नानाविधा उमुन्नतिदृश्यते, नानारूपा श्राविष्काराश्चानवरतं क्रियमाणा: सर्वानाश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति, विविधविद्यासंबन्धिविज्ञानानांच पः समुत्कर्षो दृष्टिपथमायाति, तस्य सर्वस्य मूलकारणं तत्वज्ञान- दृष्ट्या तत्तत्प्रमेयाणां वास्तविकी जिज्ञासा,"मूढःपरप्रत्ययनेयबुद्धिः" इत्यभियुक्तोक्त्यनुसारं परम्परागतानां तचद्धिपयकविश्वासानां स्वयमनु भवेन प्रायोगिकपरीक्षापुरम्परं विनिर्णयस्य च प्रवृत्तिरेव विद्यते । सैपा प्रवृत्तिः सुतरामासीदस्मद्देशेऽपि प्राचीनाचायपु। स्वानुमवेन प्रयोगपूर्व के च वस्तुस्वरूपविनिर्णयप्रवृश्चिकारणादेव प्रामवस्ते नानाविधपदार्थविषयकपरिज्ञानपूर्णान् भारतीयनदी. देशनगाप्रामकू पारण्यप्रतिभूगालेतिहासादिविशिष्टज्ञानपुरःसरं कौटिल्यार्थशास्त्रपाणिनीयाष्टाध्यायीसदृशान्यसाधारणानि लोक- ·प्रबन्धप्रकाशः ५३ . विदितानि ग्रन्थरत्नानि निर्मातुम् । वैशेषिके, श्रायुवेदे, ज्यौतिपे, गणिते, अन्येषु चैव विधेपु प्रायोगिकपरीक्षणसापेक्षेषु शाखेपु स्वानु- भवेन वस्तुतत्त्वपरीक्षणपुरःसरं या तेषां समुन्नतिरद्यापि मास्माकं मारतीयानां गवस्यास्पदम् । "परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्तिः", "नापरीक्षितमभिनि. विशेत्", "सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा । व्यापच्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता" ( इत्यादि चरके ), 'प्राप्तः खलु साक्षात्कृनधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिपया प्रयुक्त उपदेष्टा। साक्षात्करणमर्थस्याप्तिस्तया प्रवर्तत इत्याप्तः ऋष्यार्यम्लेच्छानां समानं लक्षणम् । तथा च सर्वेषां व्यवहारः प्रवर्वन्ते" ( इति न्यायसूत्रवात्स्यायनभाष्ये शन्दलक्षणप्रकरणे), "मनुष्या वा ऋपि- पूत्क्रामत्सु देवाननु वन् को न ऋपिविष्यतीति । तेभ्य एत वमृपि प्रायच्छन्” (इति निरुक्त) सवाणि चैतानि प्रमाणानि तमेव पूर्वोक्त- मर्थ द्रढयन्ति । किं बहुना, धर्मविपयेऽपि तेपामासीदियं धारणा यन- प्रापं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसधत्ते स धर्म वेद नेतरः।। वस्तुतः शब्दप्रमाणस्य प्रामाण्यमनुभवपूर्वकपरोक्षासहकृतमे- वेति पूर्व निर्दिष्टवात्स्यायनवचनेन"अनुमवेनवस्तुतत्त्वस्य कात्स्येन याथार्थ्यज्ञानवानाप्तः", इत्याप्तलक्षणेन च प्रतीयते । परं चिरकालादेवैषा स्वयमनुभवेन वस्तुतत्वरीक्षणमुखी प्रवृत्तिस्तिरोहितेव संस्कृतज्ञेपु इति प्रवीयते। अद्यत्वे तु तस्याः ·प्रबन्धप्रकाश प्रतिकूला प्रवृत्तिरेव परमां सीमां यातेति कस्याविदितं भवेत। भवतु नामावश्यफी शब्दैकप्रमाणपरता अत्यादिविहितेषु पारलौकिकेवदृष्टषु विषयेषु। परन्त्वनुमवगम्येषु प्रायोगिक परीक्षणसहेपु लौकिकेपु विपयेपु तु सा सर्वथैवाक्षम्या। वर्तमानकाले संस्कृतपठनपाठनपद्धतेस्यमेको महान् दोपोयत्प्रथम तु छात्र पु कस्मिन्नपि विपये स्वाभाविकविशिष्टजिज्ञासावुद्धेरनुदय एव । सदयेऽपि अभ्यस्यमानग्रन्थप्रमाणवलादेव सबलात्कारं तस्या उपशमः क्रियते। अभ्यस्यमानग्रन्थोक्ताः पदार्थास्तत्तद्ग्रन्थे यथा प्रतिपादितास्तथैव वस्तुतत्त्वज्ञाननिरपेक्षया ग्राह्यते । व्याकरणे उदाहरणरूपेणान्यया वा समागताना शब्दानां येऽर्धा, काव्याहिए- पवणितानां तत्तत्पदार्थानां वस्तुतो लोके किं स्वरूपम्, पुराणेति- हासादिपु वणितानां पर्वतानां देशानां नद्यादीनां च वस्तुतः कुत्र स्थितिः कानि च तन्नामानि इदानीन्तने भारतेऽन्येपुवा देशेषु,ज्यौतिपे घा सविस्तरमुपवणिताना नक्षत्राणां वस्तुतः खगोले कुत्र कीरशी स्थितिरित्येवंविधानां जिज्ञासानामनुदय एवाद्यत्वे संस्कृतज्ञ पु। उदयेऽपि कति नाम का समाधातु प्रयत्नपरा इंश्यन्ते । दर्शन- शास्त्रेषु अंशतोऽनुदितान दर्शनान्तरपदार्थान् यथाकथंचित्पठित्वैव सन्तुष्टा नहि चेष्टन्ते पेऽपिनायेण वस्तुतस्तत्तदर्शनान्तरपदार्थस्तान् संवादयितुम् । सैपातिमात्र शब्दप्रमाणपरता प्रस्थाने प्रयुक्त नूनं देववाण्या अवनतावकत्तमद् मुख्य कारणम्। एपैवारमार्क विचारसकीर्णताया नूतनविज्ञानानां संग्रहेऽनुदारताया अपि मुख्य कारणम् । "नीचा- ·प्रवन्धप्रकाशः दप्युचमा विद्याम्" इति वचने सत्यपि, भारतीयज्यौतिषे यवना. चार्याण, मासादनिर्माण विद्यायां मयासुरादीनां प्रभाव स्पप्टेऽपि एपास्माकमनुदारता न हि सव था श्लाघनीया। उपरिनिर्दिष्ट- प्रवृत्तिवशादेव सस्कृतज्ञा अस्मिन्समुन्नतिमुसे काले असामयिका गएयन्ते। प्रायेण उपरिनिर्दिष्टकारणवातवशादेव शनैःशनैश्चिरायावनति- मुसी देववाणी सांप्रतिझी सेदावहाँ दशां वहति । एतन्मूलक एव देववाण्याः स्वाभ्युदयकाने विनिर्मितेषु प्राचीनग्रन्थेषु नूतनग्रन्थेषु च महान प्रभेदः। केन खलु विदुपा न स्वीक्रियेत प्रायेण प्रत्येक स्मिन् साहित्यविमागे प्राचीन नवीनप्रन्ययोर्भेदः । अयमेव खलु प्राचौनाचार्यप्रन्थेषु नवीनप्रन्येषु च महान भेदो यत्प्राचीनाचार्यास्तु लोकप्रवृत्ति लोकप्रगति वस्तुतत्त्व चावगत्य प्रजाकल्याणकामनयैव प्ररिताः स्वग्रन्थान् प्रणयन्ति स्म। महाभाष्यादिपु पदे पदे लोकव्यवहारचर्चा, परकादिपु प्रयोगपूर्वकं वस्तुतत्त्वपरीक्षणाय प्रोद्योधनम, भूतदयामुद्दिश्यैव ग्रन्थप्रथने प्रवृतिश्चात्र स्पष्ट प्रमाणम् । तथा च वात्स्यायनमाप्ये "किं पुनराप्तानां प्रामाण्यम् ? साक्षात्कृतधर्मता भूतदया यथाभूतार्थचिख्यापयिति । प्राप्ताः खलु साक्षात्कृतधर्माण इदं हातव्यमिदमस्य हानिहेतुरिदमस्याधि- गन्तव्यमिहमस्याधिगमहेतुरिति भूतान्यनुकम्पन्ते ।" (न्यायभाप्ये २।१।६८ ) इति। नृतनप्रन्धकारेपु तु पुनः प्रायेण तद्विपरीव प्रवृत्तिः । प्राप्तलक्षणस्य वस्तुतत्त्वानुभवमूलकत्वमुपेक्ष्य प्राधान्येन शब्दप्रमाण तत्परत्वम्, वास्तविकी प्रजाहितप्रवृत्तिमनाहत्य ·प्रवन्धप्रकाशः अहमहमिकामावेन अज्ञानां विवेकरहितानां लक्ष्मीपतीनां राजादीनां परितोपपूर्वक वान्वितएडया घा निःसारशब्दावल्या वा स्वविपक्षानधःकृत्य स्वार्थसाधनमित्येव प्रायेण नूतनप्रन्यप्रणयन- परिपाट्या रहस्य वृत्तञ्च। तान्येतानि देववाण्याः सस्कृतज्ञानां पावनतेः संक्षेपणास्मन्म- तेन कतिचित् कारणानि । देववाण्याः सस्कृतवानां च तीव्रः समु. नत्यमिलाप एव नःप्रेरयति अत्र विषय प्रात्मपरीक्षणाय । आत्म- परीक्षणं हि नाम मिथ्याभिनिवेशरहितेन निश्छमना च मनसा विहितं समुन्नतेः प्रथमं साधनमिति समामनन्ति सन्तः । अस्माकं कत पम् पर प्रसन्नताया विषयो यत्पुनरपि देववाएयास्तद्वारा च भारतीयसंस्कृतेरभ्युत्थानाय सप्रयत्मा वयम् । उदयाचलमारूटी भगवान ज्ञानमास्वान् मुवनमाभासयितुं प्रवृत्तः। अविद्यातमिस्रा- पगमे सर्वेऽपि मोहनिद्रामुन्मुच्य स्वसमुन्नत्यै चेष्टापरा इतस्ततो 'दृश्यन्ते। एषा ससदपि तस्या एव प्रत्यक्षं प्रमाणम् । प्रतिवर्ष पर.सहस्रणां छात्राणा संस्कृतपरीक्षासु प्रवेशः, पर शताना पाठ- शानानां च यत्र तत्र स्थापनम - सर्वमेतदाशावहम् । सस्कृतच्छापु तु एतादृशो नूतन एव जागरः परमसन्तोषावहः । वस्तो न हि कश्चिदप्यमाक निराशाया अवसरः। अद्य- त्वेऽपि सस्कृतच्छापु सस्कृतविद्वत्सु चान्यत्राश्रुतचरा नैके विशिष्टा गुणा दृश्यन्ते। तपस्या, कष्टसहिष्णुता, गुरुशिष्यमावः, “अस्मि- नायव निवासे ये ब्राह्मणाः कुम्भाधान्या घलोलुपा अगृह्य- - ·प्रबन्धप्रकाशः माणकारणाः किश्चिदन्तरेण कस्याश्चिद् विद्यायाः पारङ्गतास्तत्र. भवन्तः शिष्टाः' (महाभाष्ये ६३।१०९) इत्यादर्शानुसारमनन्यभावेन निष्कामभावनया च विद्यायाः पाठनम् , वस्तुतोऽकृत्रिमः स्वदेशप्रेमा, भारतीयसंस्कृतेरभिमानः स्वधर्मपरायणता, कमनिष्ठता,आस्तिक्य- बुद्धिः देवभक्तिः,शुचिता,भारतीयशोलसदाचारानुवर्तित्वम्,विशेप. तश्च देववाणी प्रत्यनन्यप्रेमभावना-सत्सु एतादृशेषु अद्यत्वेऽपि अन्येषु सभ्यताभिमानिदेशेष्वपि प्रायेणादृश्यमानेपु गुणेषु निश्चित देववाण्या भविष्याभ्युदयविपये न हि कस्याप्यनास्थया भवितव्यम् । नूनं स समयः पुरस्तात्समुपस्थित इव दृश्यते यदा संस्कृत- भाषा भूयोऽपि सर्वेपामादरास्पदमुन्नतिशिखरारूढा च भविष्यति । सांप्रतिको खल्ववस्थतिः सर्वथा अस्वाभाविकी । अन्यदेशेषु यथा स्वदेशसबन्धिप्राचीनोत्कृष्टभाषाणां समादारः संदृश्यते, तथैवा. स्मद्देशेऽपि अस्मिन्नभ्युत्थानयुगे देववाण्याः समुत्कर्पण समादरेण च नूनं भाव्यम् । सत्य संस्कृतज्ञा घसामयिकत्वेन आधुनिक- शिक्षितानां दृष्ट्या न तथा समादराहा मन्यन्ते यथा तैर्भवितव्यम्। वस्तुतस्तु आधुनिकशिक्षादीक्षितसमाजस्य सस्कृतज्ञसमाजस्य च शिक्षिताशिक्षितत्वदृष्ट्या नहि कश्चिन्मौलिको भेदः। आधुनिक- शिक्षिता जानन्तोऽपि साम्प्रतिकीमवस्थितिमितिहासं राजनीति च भारतीयप्राचीनसंस्कृतिज्ञानापेक्षया अजा एव । तच्चैतदन्यथा संस्कृतशेषु । तेऽपि भारतीयप्राचीनसंस्कृत्या परिचिता अपि साम्प्रतिकावस्थाज्ञानापेक्षयैव अज्ञाः। ततश्चाधुनिकशिक्षितैः सह समानेऽपि तेषां दो सस्कृतज्ञानामयमेव गुरुतरो क्षेपो यचेऽसाम- ·प्रबन्धप्रकाश. यिकाः। नास्त्यत्र संदेहलवोऽपि यत्समयोपयोगिज्ञानोपार्जनेन संस्कृतोत्कृष्टपाण्डित्यस्य प्राचीनमर्यादायाः संरक्षणेन संपोषणेन च पूर्व मेव पूर्णरूपेण भारतीयमावभावितास्ते वस्तुतः समुत्कृष्टपदं लप्स्यन्ते । एतादृशगुणगणालकृताः सस्कृतज्ञा एव वस्तुती भारतीयजनताया नेतृत्वघुरां वोढुमः । तदेतद्यथा नातिचिरेण सपद्यते तथैवाम्माभिः सर्वैः सर्वथा प्रयतनीयम् । सर्वेषां छात्राणामध्यापकानामन्येषां च भारतीय. संस्कृत्यनुरागिणां सहयोगेनैवैतत्संभाव्यते। छात्रैश्च विशेषतः प्रयतितव्यम् । कस्यापि देशस्य भविष्य युवस्वेव तिष्ठति । युना. मेवोद्योगेन कर्तव्यपरायणतयायाशावादितया सरसाहेन कर्मणा च तत्तद्देशाः समुन्नताः स्वयशःपताका जगति प्रसारयितुप्रामवर, प्रभवन्ति च । तेषामेवारमद्देशेऽपि विशेपत एतत्कतव्यं यत्पूर्वोक्तानां दोषाणां परिमार्जन विधाय शुद्धाचरणेन ब्रह्मचर्येण श्रद्धया गुरु- भक्त्या देशप्रेम्णा च नानाशास्त्राण्यधीयाना देशप्रगति जगतो- ऽवस्थितिञ्चावगच्छन्तो मारतीयसस्कृत्या प्रादीन ऐक्यभावनांच लोकेषु सस्थापयन्तः परस्पर सौहार्दैन, जन्मप्रभृति मरणपर्य-तं भारतीयानामभ्युदयनि श्रयससाधनतत्परायाः सतत स्वसाहित्यस. रोरसामृतेन तानाप्याययन्त्याः सर्वथा मङ्गनमय्या भारतीयानां मातृकल्पाया देववाण्याः समुद्धाराय बद्धपरिकरा भवेयुरिति । दैत्यमावस्य च परित्यागो विशेषतो विधेयः । दैन्यभाव आशा वादिता च नैकनावस्थानं सहेते। आशावादिता हि अस्माकमार्य- धर्मावलम्बिना मुख्य आदर्शः। दैन्य चानार्यजुष्टोऽस्वर्योऽकीत्ति- । ।

·आर०टी० एच० प्रिफिथ, तिमिपल गवर्नमेंट मकन लेन बनारस १८६१-१८५८

·प्रवन्धप्रकाश
करश्च गुणः । वेदमन्त्रेषु यत्र तत्रापि दृश्यते प्राशावादिता
दैन्यराहित्यं चैव श्रेष्ठ आदर्श प्रतीयते । अस्माकमध:पतनाव.
स्थाकाले दास्यकाले च निमिताद् 'असार: संसारः, सवथैव हेयः,
कारागारसदृशो बन्धस्थानम्, जीवनं दुःखमयम्'
अभ्रमध्ये च पश्यन्ति चञ्चलां विद्युतां गतिम् ।
क्षणं दृष्ट्वा च नश्यन्ति तथा संसारिणो जनाः॥
यथा हि कूपमध्ये च घटमाला भ्रमन्ति च।
गमागमौ हि पश्यामि तद्वत्संसारिणे जनाः ।।
जले च बुबुदो यद्वत्तद्वत्संसारिणो जनाः ।
इत्यादिनिराशाजनकभावपोषकसिद्धान्तैव्या॑तासंस्कृतसाहित्या-
द्विपरीतमेव नो वैदिक साहित्यम् । तत्र हि
विश्वदानी सुमनसः स्याम पश्येम नु सूय्यमुच्चरन्तम् ।
(ऋ० ६५२१५)
अस्मे धेहि यो वृहद् द्युम्नं सहस्रसातमम् ।
इन्द्र ता रथिनीरियः ।। (ऋ० १९८)
इन्द्र वोवास था वयं वज्र घना ददीमहि।
जयेम सं युधि पृधः । (ऋ० १२८३)
अदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शवात् ।
(यजु० ३६२४)
भद्रं जीवन्तो जरणांमशीमहि । (ऋ० १०॥३७६)
पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् ।
बुध्येम शरदः शतम् । रोहेम शरदः शतम् ।

·प्रबन्धकाशा पूपेम शरदः शतम् । भवेम शरदः शतम् । भूपेम शरदः शतम् । भूयसीः शरदः शतात् ।। (अथव० १९३६७१२-८) 'इत्यादिरूपाभिः प्रार्थनाभिराशावादितैव जातिदृष्ट्या व्यक्तिदृष्ट्या च जीवनस्य मुख्य प्रादर्शः, अभ्युदयस्य निःले यसस्य च प्रथम कारणमिति सष्टं प्रतीयते। एनदृष्ट्या हि जगदेतत्सुन्दरो- पवनसदृशं विधात्रा करुणापर वशेनास्माकमभ्युदयाय ईश्वरप्रदत्त- शक्तीनां च पूर्णरूपेण परिपुष्टय परिपुप्टिक्रमेण चामृनत्वपदप्राप्त्यै एव सृष्टम्, मत एव च न सब था हेयत्वेन धिमावनीयम् । वयं हि भारतीयाः ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः। धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥ दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वाथैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददामि। रारिद्रयदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदाचित्ता ।। इत्ययं सतत स्तूयमानाया भगवत्या महाशस्त्याः समुपासका: “तुप्टिरस्तु, पुष्टिरस्तु' इत्येवमहर्निशं प्राथेयमानाश्च कथमिव निराशाया दैन्यमावस्य च पात्र भवितुमर्हामः ।

·प्रवन्धप्रकाशः
,
ततश्च धृत्युत्साहसमन्वितैः स्वदेशमविष्यस्य वयमेव निर्मातारः'
इत्येव दृढ विश्वसद्भिः, लोकप्रगविमवगच्छद्भिः, किश्चित्वालादेव
नानादेशैयो अमूतपूर्वा समुन्नतिरासादिता तां पश्यद्भिः, 'वयमपि
भारतीयमहापुरुपसन्ताना भारतीयसस्कृत्यमिमानिनो भारतस्य
भूयोऽभ्युत्थानं करिष्यामः, भारतीयजनताया निरभिमानयुद्धया
सेवां कृत्वा तस्यां परस्परं स्नेहभावं घ वर्धयन्तो वास्तविकं पुरो-
यायिपदमवाप्स्यामः' इति दृढं निश्चित्य सर्वाभ्युदयनिःश्रेयससा-
धनभूताया देववाण्याः समुन्नत्यै समुत्थातव्यमस्माभिः ।
प्रार्थना च विधेया,
ओं सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ।
सं गच्छध्वंसं वदध्व' संवा मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ||
समानी व श्राकृतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वा सुसहासति ।।
॥ इति शम्॥

·कृधीन ऊर्ध्वाञ्चरथाय जीवसे (ऋ० १ १ ३६ । १४) प्राय धर्मस्य संदेश प्रधानमहोदया देव्यः सजनाव! नूनमिदं सौभाग्यं यत्पावनेऽस्मिन्समा(म्भे स्नातकानभिलक्ष्य दीक्षान्तभाषणं विधातुमामन्त्रितोऽई तत्रभवतां भवतां समक्ष- मद्य समुपस्थितोऽस्मि । कार्याधिक्यवशादवकाशराहित्येऽपि संस्थयैतया सह स्वकीय- प्राचीनसंबन्धेन स्नेहपरवशो मित्राणामनुरोधेन प्रेरितश्चैवाह. मेतत्कार्यभारवहनाय समुद्यतोऽभवम् । प्रियाः स्नातकाः, अद्वितीयः खल्वयमवसरोभवतां जीवने। जीवनस्य प्रथमकाले दीर्घायुष्यस्य, वलस्य, वर्चसस्तेजसश्च प्राप्तथर्थम् "अग्ने व्रतपते व्रत' परिष्यामि॥ इत्यादिमन्त्रैगृहीतस्य व्रतस्य खलु समाप्तावद्य भवन्तः "तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः" १-२७।१२।१६४३ ईस्वीतियो गुरुकुलवृन्दावन विश्वविद्यालयीय- ३६ वम महोत्सवावसरे अन्यकर्तुर्दीक्षान्तभापणम् (हिन्दीभाषातः संस्कृतभाषायामनूदितम् )।

·प्रबन्धप्रकाशः (ऋ०३।८।४।इत्याद्यनुसारं गुरुणामाशीव चोमिः सहैव गुरुकुलात समावर्तनाय समुद्यता दृश्यन्ते । गुरुकुलं वै तपस्यायाः, संयमस्य, भ्रातभावस्य, अकृत्रिमस्नेहस्य च स्थानम्। तत्रैव वसन्तो भवन्त आर्यदीच्या दीक्षिता अभवन् । ततश्च नूतने जगति प्रवेशानन्तरं भवतां कर्तव्यमेतद् भवेद् यत्तस्यैवार्यधर्मस्य सदेशेन,न केवलं शब्दैः, किन्त्वाचरणद्वारापि, भारतीयसमाजेऽमिनवजीवनस्य संचारो यथा निप्पद्यते तथैव प्रयवितव्यम् । परमेप नूतनः संसारः सुतरां विशालो विसंष्ठुलो विपमः कएटकाकीर्णश्च तं संसारमपेक्ष्य यस्मिन खलु एतावत्कालपर्यन्त. मुपितं भवद्भिः। जीवनयात्रायां कठिनपरीक्षायाः स्थानं हिस भविष्यति। अवधीयतां वावद् यदस्य नूतनजीवनस्य साफल्य- मुपयोगश्च तस्य महत आर्यधर्मस्य सिद्धान्तानामादशोना चाद्य- यावद्गृहीतायाः शिशाया व्यावहारिकरूपेण परितार्थतायामेव विद्यते। प्राशावाद एवास्य नूवनजीवनस्य प्रथमः संदेशः। आशावादो निराशावादश्च कस्यैवविदितं यदाशावाद एवार्य धर्मस्य वैदिकधर्मस्य वा मौलिकः सिद्धान्तः। मोतप्रोत हि वैदिकं याडमयमाशावा- दृश्य सिद्धान्तेन । अधीन अश्विरयाय जीपसे। (8० ११३६९४)

·६४
प्रवन्धप्रकाशः
अर्थात् भगवन् ! विधेहि नः समुन्नतान् जीवनयात्रायाम् ।
भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि ।
(ऋ०१०३७६)
अर्थात, कल्याणमय जीवनमतियापयन्तो वयं वृद्धा.
वस्थामाप्नुयाम।
विश्वदानी सुमनसः स्याम पश्येम नु सूर्यमुच्चरन्तम् ।
(ऋ०६:५२१५)
अर्थात, सदैव प्रसन्नचेतसः सन्तो वयमुदीयमानं सूर्य
पश्येम।
पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् ।
चुध्येम शरदः शतम् । रोहेम शरदः शतम्।
पूपेम शरदः शतम् । भवेम शरदः शतम् ।
भूपेम शरदः शतम् । भूयसी: शरदः शतात् ॥
(अथव०१६।६७।२-८)
अर्थात् , शतवर्षाणि ततोऽपि चाविक कालं यावद् वय
पश्येम, जीवनयात्रां कुर्वीमहि, ज्ञानं संपादयेमहि, उत्तोत्तरा-
मुन्नतिमाप्नुयाम, पुष्टिं समृद्धिमैश्वर्य चाधिगच्छेम ।
मनुष्यजीवने विद्यत्संचारमिव नूतनां स्फूर्तिमुत्रादयद्भिरेता-
दृशैः प्राणसंजीवनैवचनामृतरापूर्णमिव वै वैदिकं वाङ्मयम् ।
ईश्वरप्रदत्तशक्तीनां परस्परं सामञ्जस्येन विकासः, तद्द्वारा च
जीवनस्य सर्वाङ्गीणा सम्पूर्णता मानवस्य प्रथमं कतव्यमित्येष वै
वैदिकः सिद्धान्तः। भगवता विश्वबन्धुना सृष्टमेतद्धि जगदस्माकं

·प्रबन्धप्रकाशः तस्याः सर्वाङ्गीणायाः समुन्नतेः साधक्षमेव, न तु बाधकम् । अत एवार्यजनस्य दृष्ट्या जीवनमेतत्प्रार्थनाया विषयः, न तु ग्लानेः। एपा चोदात्तभावना नून प्रकृतिनियमानुकूलं जीवन यापयतो निष्पापस्य स्वच्छहृदयस्य च जनस्यैव संमवति । भवन्तः एतद्विपरीतमेव खलु वृत्तं तस्य समाजस्य यस्मिन् प्रवेशाय समुद्यता साम्प्रतम् । नैकशताब्दीतोऽन्धकारस्या- वनतेश्च गर्ने पतितोऽयं समाजः खलु निराशावादसिद्धान्तैः परिप्लुतः। तेपां सिद्धान्तानामपसिद्धान्तानां वा अनुसारेण हि संसारोऽयमसारः, सर्वथैव हेयः, स्वप्न इव, पान्थशालेय वा, तत्र वा अस्माकं स्थितिनद्या निमजतो मनुजस्येव विद्यते, मन्यता- मीश्वरेण स संसारः केवलं कारागारस्थानीयत्वेनास्मत्कृते विनिमितः। एतद्रूपैर्हि निराशामयसिद्धान्तैर्भारतीयसमाजश्चि- राय निष्प्राणो निःसत्त्वो निस्तेजस्कश्च संवृत्तः । उपरिनिर्दिष्ट- सिद्धान्तः प्रभावितानामेव जनानां नूनं रौरवादिनरकाणां कल्पना। "मूर: कामी सलश्चाहम्” (= "मैं मूरख खल कामी'), तथा "संसारसागरस्येय पारं गच्छति नौर्यथा" (नैया मेरी पार लगाओ) एतादृश्यो दैन्यमावनयापेताः प्रार्थनास्तस्या एव विचारधारायाः प्रतीकम् । आर्यधर्मस्य प्रथमोऽयं संदेशो मवतु यद्वयमेनं प्राणघातक नैराश्यवाद समूलघातं निहत्य वैदिकोदाचमावनाभिरस्मत्समाज- मापूरयेम । किञ्च, ·प्रबन्धप्रकाशः ममाग्ने वर्षों विवेवस्तु वयं वेन्धानास्तन्वं पुपेम । मां नमन्ता प्रदिशश्चतस्रस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ।। (ऋ० १०१२८१) एतादृशीनां वैदिकप्रार्थनानामनुसारं, न केवलं समाजस्य यूनामेव, किन्तु प्रत्येकस्य ननस्य समक्षमादर्शमेत स्थापयेम यत् 'स्वकीयोन्नतिविरोधिनीनामखिलानांशकोनां प्रवृत्तीनां च निरासा- यैव वयं जन्म गृहीतवन्तः, यस्यामपि दिशि अस्माकमुद्योगस्य गतिस्तस्यामेव नूनं विजयलक्ष्मीरस्मानुपैष्यति । वयं खलु अमृतस्य ज्योतीरूपस्य परमात्मनः पुत्राः, अत एव स्वीय जीवन प्रकाशमय कुर्वाण वयमन्येषामपि जीवनं प्रकाशमय' विधास्यामः इति । प्रगतिवादो रुढिवादश्च भारतीयसमाजस्य सर्वागीणायाः समुन्नतेः पूर्णविकासस्य चात्यन्तं घाधिका प्रवृत्तिस्तस्य रूढिवाद एव । तस्योत्पत्तेः पुष्टेश्च कारणानि तान्येव येभ्यः खलु निराशावादस्य जन्मासीत् । श्रव. रुद्धोन्नतिविकासमार्गो हि जनः समाजो वा स्वभावत एव नैराश्य. वादेनात्मन्यविश्वासेन च प्रस्तो जायते । पादमात्रप्रचलन एव कदाचिन्मम गर्ने कूपे वा पतन संमवतीति भयादोतोऽन्ध इव स स्वस्थान एव स्थिति वर मन्यमानः पदास्पदमपि प्रगति नैव करोति, रूढिवादस्य प्राहेण वा प्रस्तो जायते वद्विपरीतम, यस्य जनस्य समाजस्य वा समक्षमुन्नतेर्मार्गा अनवरुद्वाः प्रशस्ताश्च भवन्ति, प्राशायाश्च प्रकाशो विद्यते, ·प्रबन्धप्रकाशः ६७ - अत एव च य अात्मविश्वासेन समुपेतः, नूनं स्वमावत एवम प्रातिशीलो दृश्यते । कोऽपि चक्षुष्मान प्रकाशस्य विद्यमानताया- मात्मविश्वासेन वै कुत्रापि स्वेच्छया गन्तुमर्हति । अत एव यथैव प्रगविवादः प्रकाशस्य प्राशामयस्य विश्वासमयस्य च जीवनस्य लक्षणम्, तथैव स्खलु रूढिवादोऽन्धकारस्य नैराश्योपेतस्य आत्म- विश्वासविरहितस्य जीवनस्य च प्रतीकम् । शब्दान्तरेषु, यथैव खलु रूढिवादः समाजस्य पृथ्व्या उदरे शिलीभूतानां वृक्षादीना- मिव निश्चेष्टाया जीवनरहितायाश्च स्थितेः प्रख्यापकः, तथैव प्रगतिवादो जीवनक्रियया सम्पन्नस्य सचेष्टस्य च प्राणिनः स्थितेः परिचायकः। श्रयमेव रूढिवादो भारतीयसमाजस्यात्यन्तं महती समस्या । पादयोवद्ध निगडे इव, एप एव समाजस्य नानारूपैः प्रगतिमवरु- द्धि । एतस्य हि दुष्प्रमावः, नितरां सूक्ष्मेणादृश्येन च प्रकारेण, भयानका राजयमकोटाणवः शरीर इव, अस्माकं समाने प्रविष्टरतं जीर्ण शीर्ण च विधातु सद्यरतत्परो विद्यते । अस्य खलु प्रवृचिर्जीवनस्य विभिन्नक्षेत्र पु दृश्यते । शब्दाना. मर्थविषये तावदयमेव रूढिवादस्तेपामन्तस्तलप्रवेशेऽस्माकं बाधकः, प्रायेणषमानसिकस्य पापण्डस्य छानश्च पोपको जायते । श्रयमेव मनुष्याणां होनस्वाथैनिन्नप्रवृश्चिमिश्व प्रेरिताना कार्याणां वास्त विकं स्वरूपमाच्छाद्य जनतायाः प्रतारणायै आवरणायते । भक्तिः, तपः, दानम्, दया, यज्ञः, स्वर्गः, वर्णाः, श्रद्धा इत्यादिशब्दानां प्रयोगविषयको योऽयं लोके विसवस्तस्य मूलकारणमेष शब्दगतो ·प्रबन्धप्रकाशः । रूढिवाद एव। भगवद्गीतायां यज्ञतपोदानादिविषये यदिदं सात्त्विकराजसतामसभेदप्रदर्शनं तदप्यस्यैव रूढिवादस्य निराकर- णाय प्रयत्नः प्रायेण जनैरनवगतमहत्त्वायाः श्रीस्वामिद्यानन्दाचा- यनिर्मिताया श्रार्योद्देश्यरलमालाया अपि वस्तुतोऽस्यैव शब्दगत- रूढिवादस्य निरास एव प्रयोजनम् । पूर्वोक्तस्य रूढिवादमूलकस्य मानसिकपापण्डस्य च्छद्मना वा कारणादेव नैक एटा भपि विद्वांसः, भारतीयेतिहासस्य विभिन्न- कालेपु, प्राचीनग्रन्थान् स्वसिद्धान्तानुकूल्येनैव व्याख्यातु सप्रयत्ना दृश्यन्ते । नूनमद्यत्वेऽपि विद्यत एव सा प्रवृत्तिरस्मद्देशे। पतदेव कारणं यद्देशेऽस्मिन् विमिन्नकालेपु समाजस्य परिष्कार (सुधार)- अगत्योरुद्देश्येन महापुरुपैः प्रचालितान्यान्दोलनानि संप्रदायाश्च स्वप्रधानलक्ष्याच्च्युतानि रूढिवादस्य कच्छे पतितानि विनाशमग- उछन् । नैतचिरोहितं प्राचीनस्य सामयिकस्य वा इतिहासस्यानुरागि- णाम्। रूढिवादिनामेप स्वभावो यचे, परभोजिनो वृक्षा वृक्षान्तराणीव, प्रगतिशोलान्यान्दोलनानि कथमप्यात्मसात्कृत्वा निष्प्राणता निःसत्वतां चापादयन्ति । एतदर्थ च ते समाजे समाहतानां शब्दानां मावनानां च रूपेण परम्परया समागताना रूढीनामेवोपयोगे पूर्णत्वेनादृश्यविधयैव विधति । रूढिवादस्य पूर्वोक्ताभ्योऽदृश्याभ्यो घातक प्रवृत्तिभ्य श्रात्मनः स्वसमाजस्य व रक्षणार्थमैकान्तिकसत्यनिष्ठाया भात्मपरीक्षण- • स्यामुढबुद्धश्च सततं प्रयोगस्य महत्यावश्यकता। मनस्यन्यनि- यायां चान्यदित्येतद्वयं येषामस्ति व एष वनका द्वयाविन इत्येवं ·प्रबन्धप्रकाशः ६६ चेदेषु गहणीयत्वेन प्रोक्ताः । "मनुष्या वा ऋपिपूत्नामत्सु देवाननु वन् को न ऋपिविष्यतीति । तेभ्य एतं तमृपि प्रायच्छन्। (निरुतपरिशिष्टे) इत्यत्र प्रतिपादितस्य 'वर्क एवं ऋषिः' इत्येतस्य सिद्धान्तस्य वै सपयोगीन वावदपरेषां सिद्धान्तानां खण्डनाय विधेयो यावदात्मन एव परीक्षणाय । पात्मपरीक्षणं हि नाम मनुष्यस्य प्रथमं समुनतेमूलम् । ऐकान्तिकी शब्दप्रमाणपरता वा, परम्परागता "अन्वेनैव नीयमाना यथान्धाः" इत्येवरूपा अन्धमक्तिरेव वा रूढिवादः । अत एव स सर्वतः प्रथमं बुद्धर्जडताया लक्षणम् । त परीत्येन, वेदेषु पुनः "भद्रादमिश्रेयः प्रेहित (तत्तिरीयसं- हिता ११२ १३ १ ३) (अर्थात, हे भगवन् प्रापयतु भवान् न उत्कृष्टादुत्कृष्टतरं पदम् ), "कृधी न ऊोश्चरयाय जीवसे" (ऋ० १॥३६॥ १४) (अर्थात, भगवन् , विधेहि न उन्नतान् प्रगतिशीलांश्च जीवनयात्रायाम ) इत्यादिमन्त्री प्रगतिवादस्यैव गुणगान क्रियते । वेदेवसकृद् गीयमान आशावादोऽपि वस्तुतः प्रगतिवादस्यैव रूपा- न्तरम् । स व जीवनस्य मुख्य लक्षणम् । नूतने जीवने प्रवेशानरमेतत्तावद्भवतु भवतां; प्रथम कर्तव्यं यत्तस्यैव ऋः साहाय्येन तास्विकदृष्टया आत्मपरीक्षणं विधाय विचारणीय--किं वयमेव स्वयं रूढिवादेन प्रस्ताः स्वकीयायाः शिक्षाया दीक्षायाश्च प्रवचनापरा न भवाम इति । एवं खल्वाशावादस्य प्रगतिवादस्य चाधारण, भार्ययमस्यादर्शान- नुसरद्भिर्भवद्भिरभिनवसमाजस्य निर्माणे सव'दैव प्रयत्नपरैभ- ·७० प्रबन्धप्रकाशः वितव्यम्। सनातनः सार्वभौमश्च वैदिक धर्म इति वै मतमस्माकम् । परं तस्यैव समाजस्य, येनास्माकं घनिष्टः संबन्धः, तस्यैव धर्मस्यादर्शानामाघारेणाभिनवनिर्माणमन्तरेण कयमिव तस्य धर्मस्य सार्वभौमता साधयितु शक्यतेऽस्माभिः । स्वगृह एवोत्करबहुले कथमिव वयं परान् शुचितां स्वच्छता वा उपदेष्टु शक मः। अतीतस्यैव चिराय गीतगानपरा वयमभूम। समयोऽयं भविष्यस्थगीतानां गानस्य । वास्तविकदृष्ट्या मादर्शो भविष्य एव तिष्ठति, नैवातीते। संभवति यदतीतस्य गीतगाजेनास्माकं जीव- नस्य मन्दायां गतो किमपि परिवर्तनं न भवेत्। परं भविष्यस्य गीतगानमस्मदीयं जीवनं स्कृतिमय करिष्यतीति नात्र संदेहः । "परिमितं वै भूतम् ..अपरिमितं मन्यम्" (ऐ०वा० ४ । ६) (भव्य भविष्यमित्यर्थः ) कथनमेतत्सुतरा सत्ययेव ।। वस्तुतस्तु प्रतीतस्य महत्त्वं तावदेव यावचदस्माकं भविष्यस्य निर्माणे साहाय्यकृत् । श्रेयःप्रेयोमार्गयो रहस्यमस्मिम्भव सिद्धान्ते निहितम् । यथा प्रेयोमार्गस्य संबन्धोऽस्माकं जीवनस्यातीत. कालसंवन्धिनोमिओवनाभिर्मवति, तथैव श्रेयोमार्गस्य संबन्ध आदर्शः सह विद्यते। वास्तविकोनते रहस्य तूमयोरपि समन्वये सामञ्जस्ये च तिष्ठति। मानवतायाः संमानो गौरवं च आर्यषों वैदिकधर्मों वा वस्तुतः सनातयः सार्वभौमश्च मानवधर्म इति वा अस्माकं मतम् । अत एव विभिन्नकालीन- ·प्रबन्धप्रकाशः स्तत्तद्देशभवैश्व संप्रदायैर्मतैर्वा नैप एकस्यामेव तुलायां स्थापयितुं शक्यते। विश्वास एपोऽस्माकं न ववलं भावनामूलक एव, किन्तु पुष्टकारणेष्वेवास्या धारः। पर सनातनसावभौममानव. धर्मस्य वैशेपिक स्वरूपमेतदेव संभवति यत्तस्मिन् मानवताया उत्कृष्टपदं प्रति संमानस्य गौरवश्य च, तथा तां प्रति विशुद्ध- न्यायसत्ययाव्यवहारस्यापि स्थानं भवेत् । अस्माकं प्राचीन- वाङ्मय एतदेव तध्यम 'प्रानृशंस्यम्' इति पदेनाभिव्यज्यते । परं खेदस्यायमवसरों यन् मनुष्यतां प्रति सम्मानगौरवभावनाभिः सहैव एतत्पदस्य प्रयोगोऽप्यस्मत्समाजेऽद्यत्वे प्रायेण विनष्टः। "यथेमां वाचं कल्याणीमावदानि जनेभ्यः । ब्रह्मराजन्या- भ्याशूद्राय पार्याय च स्वाय चारणाय च" (यजु० २६२), संगच्छध्वं संवदध्वंसं वो मनांसि जानताम् । (ऋ०१०।१९१२२), समानो मन्त्रः समितिः समानी समान मनः सह चित्तमेषाम् ।। (ऋ० १०११९१३) एतादृशीनामुदात्तमावनानां, स्थानमद्यत्वे जातिगतानां वर्गगतानां प स्वार्थानां परम्परागतेन पारस्परिकसंघर्पण गृहीत. मिव दृश्यते । संघषस्यास्य दुष्प्रभावेण जीणंः शीणेश्च भारतीय समाजः पूर्वापेक्षयाप्यतितरां विषाक्त इव दृश्यते । धमस्यापदेशेन नो निम्नस्वार्थसाधनतत्परतया वैदिकधमोभिमानी समाजो मनुष्यता प्रति संमानगैरवयोमहतो लक्ष्याद्विमुखीभूतो लक्ष्यते । अत एव प्रायेणास्माकं कथनव्यवहारयोः परस्परं सामञ्जस्यं न विद्यते। आर्यधर्मस्य दीक्षया दीक्षितानां भवतां स्नातकाना- ·प्रबन्धप्रकाशः . मेतत्कर्तव्य भवतु यत्समाजादेनां विसंवादिनी प्रवृत्तिमपसार्य तस्य नूतनं निर्माणमेतादृशं विधेयं यत्तत्र प्रत्येको जनः स्वकीयाना- मोश्वरप्रदत्तशकीनां पूर्णविकासायावसरं लभते, समुचितस्यात्म- समानस्य रक्षां प विधातु पारयते । एवं सत्येव समाजस्य प्रत्येको जन श्रात्मनस्तस्याङ्गस्वभावनायां गर्व मनुमवितुम्, समाजस्य सबलतां सपादयितुं च शक्नोति । पूर्वोक्तसिद्धान्तस्य निश्छलभाषेन स्वीकृतिमन्तरेण, आत्मनो मिथ्यागौरवमावनयोपेता वयं, दलितसमाजस्य शिधि केवलं मिथ्याश्वासनस्य हस्त धारयित्वा, अथवा ताय कर्णेषु ओंकारेण रहिताना सहितानां वा मन्त्राणामुञ्चारणेन, एवं च दलितोद्वार- कार्यमप्यात्मनो गौरवत्यैव साधनतामापाद्य, नैव तस्य समा. जस्योद्धारं कत्तुं, न वा तमात्मसारक प्रभवामः; काममेतत्रोपां रोपाय भवेत् । दलितसमाजस्यात्मसात्करणेऽस्माकमसफलताया एतदेव मुख्य कारणम् । परं ध्रुवं सत्यमेतद् यत्पूर्वोकसिद्धान्तस्य सर्वात्मना स्वीकारेण विना आर्यधर्मस्य सार्च मोमतायाः स्वकीय. समाजस्य हितसम्पादनस्य च वार्ता केवलमेकोऽनर्गेलः प्रलाप एव । ईश्वरस्य शाश्वतनियमानां व्यतिक्रमेऽपि कुशलकामः केवल- मात्मनःप्रतारणामेव करोति । प्रियानातकाः, सत्यसनातनार्यधर्मस्य प्राणदायिनः सन्देशस्य उपरि- प्रदर्शितान् मौलिकान् सिद्धान्तान् मनसा वाचा कर्मणा च सर्व- या सत्यभावेनाङ्गीकारमन्तरेण वदाधारेण च भारतीयसमा- ·प्रवन्धप्रकाशः - ७३ जत्य नूतननिर्माणं विना तस्य धर्मस्य प्रकाशमान स्वरूप जगतः समक्षमाविष्कतुं न शक्नुमो वयम् । एतेषां सिद्धान्तानामगीकारस्य नृतना दृढतमा प्रतिज्ञारमाभिरेवं क्रियताम्- ओं 'ध्रुवा द्यौः वा पृथिवी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । ध्रु वासः पवता इमे" ध्रुवाः श्याम ते वयम् ॥ नूनमाशावादस्य वारिणा सिक्तः, प्रगतिवादस्य प्राणप्रदे प्रकाशे, प्रात्मसमीक्षणम्, सत्यनिष्टा, तथा मानवसायाः समादरः- एतैः सुसेवित एव अभिनवभारतीयसमाजपादपस्याङ्कुरो दृढमू- लतामवाप्य कालक्रमेण पुप्पितः फलितश्च भवितुं शक्रोति । वैदिकसाहित्यस्य पुनरुद्धारः पूर्वोक्तान सिद्धान्तानादर्शाश्च समाजस्य जनतायाश्च हृदयंगमतामापादयितु मुख्यतम साधनं हि वैदिकसाहित्यस्य पुनरुद्धारः सामान्यजनतायां च तस्य प्रचार एव विद्यते । निराशा. वादस्यादर्शहीनतायाश्च परिस्थिती (वातावरणे वा) हि निर्मित साहित्यमस्मत्वमाजस्याकर्मण्यताया उत्साहहीनताया मानमुखताया दीनतायाश्च कारणम् । श्राशावादस्य प्राणसंजीवनरसेनापूर्ण वैदिक साहित्यमेव ततोऽनार्यजुष्टाया अस्वाया अकीत्ति. कर्याश्चावस्थायास्तमुर्तुगलम् । परं वैदिकसाहित्यस्योद्धारो नहि वेदमहिम्नी गीतानां गाने- नैव सेत्स्यति । तपस्विनः, त्यागिनः, प्रतिभाशालिनः, दृढनिष्टाः, संशितव्रता विद्वांस एवैतत्काये संपादयितु समथों भवितुमहन्ति ।

·प्रवन्यप्रकार पां दिश्यस्माकं प्रयत्नोऽगण्य एव सांप्रतं यावत । ततः पर- मप्रवञ्चनं किं मवेत ? अस्माकममीसितन्त्वेतद् भवेत, यया हि खलु संप्रति शिक्षित- नाजस्य वार्तालापेष्वपि पश्चात्यशिक्षायाःप्रमावः प्रतिफलित इव यते,तथैव ततोऽप्याधिकतरमेव अस्माकं समाजाबालवृद्धमापा- प्राज्ञमाराजरङ्क १ प्राणसजीवन्या वैदिकविचारपारया भावितो भवेत्, तद्द्वारा च वस्य जीवने कस्याप्यदृष्टपूर्वस्य तनज्योतिषः, नूतनप्ररेणायाः, नूतनपरिस्पन्दनस्य च स्पष्टश्व- स्किारो दृष्टिगोचरतामापद्यते। अस्माक गृहेषु प्रामेष्वपि च जीयमानानि गीतानि तामेव विचारधारां प्रकटीकुयुः। एतस्य महतः स्पृहणीयस्य लक्ष्यस्य सिद्धिः कथं संभवतीति खलु गम्भीर विचारमपेक्षते। अन्ते प्रार्थ्यते खल्वस्माभिरखिलविश्वमावनो भावान् तद्- ध्यात्मवलं यतो वयं सत्यतया दृढभावनया च वैदिकसिद्धान्ता- नामनुसरणे समर्था मवेम। ओं मा प्रगाम पथो वयम् ॥ (ऋ०१०१५७१) - ·सं पूपन विदुपा नय यो अञ्जसानुशासति । य एवेदमिति ब्रवत् ।। (ऋ० ६५४३१) * शिक्षायामादर्शभावनाः देव्यः सज्जनाश्च ! आर्यमहाविद्यालयस्यास्य 'रजतजयन्ती महोत्सवावसरे शिक्षासम्मेलनस्य समापतिपदाय निमन्त्रितोऽहं नून विद्यालयाधि- कारिणः प्रति कृतज्ञतामनुभवामि। राजकोयकार्याधिक्येनाव- काशाभावेऽपि तेषां स्नेहाग्रहयोरनुरोधेनैव कार्यमारमिममहमगी- कृतवान् । सदातन एवं प्रश्नः शिक्षाविषयकः प्रत्येकस्य सभ्यदेशस्य प्रत्येकस्याः सभ्यजातेश्च पुरस्तात् । परमद्यत्वे तु संघपस्याशान्तेश्च वातावरणे चतुर्दिशं व्याप्त, मनुष्यतया च पशुताया रूपे गृहोते सति सर्वत्रैव शिक्षाविषयिणी अन्तरवेक्षणप्रवृचिविशेषतो जागरितेव दृश्यते। अतश्चास्माकमपि कर्तव्यत्वेन समापतति' * २५।१२।१९४४ ईस्वीतियौ 'आर्यमहाविद्यालय, किरठल, मेरठा इत्येतस्य 'रजतजयन्ती' महोत्सवावसरे शिक्षासम्मेलनेऽध्यक्षस्य अन्य- कर्तुरभिभाषणम् ।

·७६ प्रयन्धप्रकाशः यस्सलु स्वकीयायाः प्रतिकशिक्षायाः पद्धरादर्शस्य च विवे- चनं नामा शिक्षायाः प्रधानमुद्देश्यम् शिक्षायाः प्रधानमुद्देश्य किमित्येप वै मुख्यः प्रश्नः शिक्षा- विषये । नृन' तदेतादृशं भवेद् येन मनुष्यस्य प्रवृत्तिर्मनुष्यत्वाभि- मुखी न तु पशुत्वाभिमुखी जायेत, यच्च मनुष्यस्य पशुभ्यः पृथ- यतायाः साधनीभूतानां देवानां सात्विकोनां च प्रवृत्तीनां प्रोत्सा- हनाय, नतु पाशवीनामासुरीरमा घ प्रवृत्तीनामुत्तेजनाय, स्यात् । नैतद् विशेषविवरणमपेक्षते यन्मनुष्यः खलु स्वमावत एव देवीभिरासुरीभिरच प्रवृत्तिभिरुपेतो विद्यते । तथापि मनुष्यतायाः छते भावश्यकमेतद् यन्मनुष्यः स्वकीयनिम्नप्रवृत्तीनां दमने शको भवेत् । इममेवाथ भगवदोता एवमाह- द्वौ भूतसगी लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । . देवी संपद्विमोक्षाय निवन्धायासुरी मता। (१६५) इति । शिक्षाया उपर्युक्तस्य वास्तविकस्य स्वरूपस्योपेक्षा वै साम्प्रतं संसारख्यापिनः संघर्पस्याशान्तेश्च मुख्य कारणम्। कन्या- कर्तव्यबुद्धेरपेक्षां विनैव, कथमपि स्वार्थसम्पादनस्य शतर्जनमेव शिक्षाया उद्देश्यमित्येव प्रायेण लोको मन्यते । एतादृश्या भाव- नाया आधारेण गृहीता शिक्षा काम धनवलयोः प्राप्त साधनं :

·७७ प्रबन्धप्रकाशः भवतु; परन्तु नहि मनुप्यस्तदद्वारा वास्तवष्ट्या सामाजिक वैयक्तिकी वा शान्तिमाप्तुं शक्काति। तद्भायभावितो हि नरः सत्यस्य, आत्मसंयमस्य, स्वदेशस्य, स्वधर्मस्य, स्वजात, स्वसंस्कृतेश्च गौरवमयीर्भावना उपेक्ष्य परेपां चाटुकारितां प्रवञ्चनां चाप्यगी- करोति। अत एव शिक्षाया मौलिक लक्ष्यमस्मन्मत तदेव यच. द्वारा मनुष्ये स्वकीयजीवनस्यादर्शमावनायाः कर्तव्यबुद्धर्वोबो- धनं भवेदिति । "धियो यो नः प्रचोदयात्" ( यजु० २२। ९), "यां मेघां देवगणाः पितरश्चोपासते। तया मामय मेधयाग्ने मेधाविनं कुरु स्वाहा ।। (यजु० ३२। १४) इत्यादिवैदिक- मन्त्र पु बुद्धिविपयिण्या प्रार्थनया उपयुकादर्शभावना कर्तव्या- कत व्यबुद्धिरेव वाभिप्रयते । वस्या एवादर्शभावनाया निदर्शनमस्माकम् अग्ने नय सुपथा राये...युयोध्यस्मञ्जुहुराणमेनः। (यजु०४०।१६) (अर्थात, भगवन् ! वास्तविकैश्वर्यस्य प्राप्त्यै प्रेरय नः सत्यस्या मार्गेण गमनाय, अात्महानिकरं पापंचास्मतो दूरीकुरु), विश्वानि देव सवितरिवानि परा सुव । यद तन्ना सुव ॥ (यजु०३०१३) (अर्थात, हे देव सवितः ! अस्माकं पापान्यस्मत्तो दूरे गमय । यञ्च कल्याणं तदस्मानागमय) इत्यादिवैदिकप्रार्थनासु दृश्यते । श्रादर्शभावनाया उद्बोधनं वै निखिलसात्त्विाप्रवृत्तिषु प्रगति- ·प्रबन्धप्रकाशः शीलनूतनतायाः समुत्पत्तेः कारणम्। आदर्शमावनायाः प्रकाशे 'हि मनुष्यस्वभावस्य निम्नप्रवृत्तीनां विद्यमानता नैव संभवति। शनैः शनैः स्वयमेव ता विलीनतामुपयान्ति । प्रादहीन जीवनं हि अन्धकार यात्रया समानं यस्यामवस्थायां मनुष्या, प्रगतेस्तु का कथा, स्वजीवनस्यापि रक्षायामसमर्थो भवति । श्रादर्शमावनैव, व्यक्तेः समाजस्य च दृष्ट्या, जीवने वैषम्यस्य घातकद्वन्द्वानां वा अभावस्य स्पृहणीयाया अवस्थायाः प्राप्त •साधनम् । एतस्या एवावस्थाया नामान्तरं वर्णाश्रमव्यवस्थेति नः प्राचीनशास्त्रपु प्रसिद्धम् । यथा हि खलु व्यक्त समाजस्य च पारस्परिकद्वन्द्वस्य समाधानं वर्णव्यवस्था, एवं वै मनुष्यस्य विभिन्नानां तात्कालिकीनामैन्द्रियकाणं च प्रवृत्तीनां सामञ्जस्येन 'प्रगतिशीलतासंपादनमेवासमव्यवस्था । व्यक्तः समाजस्य च, व्यक्तिातविरुद्धप्रवृत्तीनां च घातक- द्वन्द्वं कस्याविदितं मनीषिणः। नूनं तस्य परस्परोनायकस्य जीवनप्रदसमन्वयस्य व्यवस्थायाश्च रूपेण परिवर्तनं महानादर्शः। तस्यैव महत आदर्शस्य प्राप्तरात्मनि योग्यतासम्पादनं वास्तविकी द्विजस्वप्राप्तिः । एतस्या एव द्विजत्वप्रावरुद्द शेन गुरुणोपनीता बालकाः प्राचीनकाले गुरुकुले निवासं चक्रः। शिक्षायां सामाजिकी दृष्टि अवश्च समष्टिदष्ट्या समस्तस्य समाजस्य जातेः राष्ट्रस्य वा हितमावनयैव शिक्षाया मौलिकेन लक्ष्येण भवितव्यम् ।

·प्रबन्धप्रकाशः शिक्षाद्वारा भावनायामेतस्यां प्रबुद्धायां लब्धभूमिकायां वा शिसितो जनः कस्यामध्यवस्थायां वर्तमानः-सेोऽध्यापको वैद्यो विधि(-Law jजीवी व्यवसाये रतो वा भवतु, अन्यो वा कश्चित-देशस्य समाजस्य जातेयं हितं न कदाचिदुपेक्षित प्रभवेत्। वैदिकविवाहसरकारे राष्ट्रभृद्भाहुतिभिर्वधूवरयो- पैव राष्ट्रहितमावना दृढीक्रियते । तासामाहुतीनामेप एवाभिप्रायो यचाभ्यां प्रविज्ञातव्यं यत्तयोवैवाहिकजीवनस्य लक्ष्य राष्ट्रहितस्य संपादनमेव भवेदिति । साम्प्रतिकभारते विभिन्नसामाजिकवैपम्यैः परम्परागते. मिथ्यारवाथै नुदारभावनाभिश्च अस्माकमा जातो विशृङ्ख- लितायाम् , जगति सर्वश्रापमानभावपि स्वसमाजे पुनः निःसार. नीचोचदुर्भावनामिरमिभूतेष्वरमासु, राष्ट्र समाजं च प्रति समष्टि. रूपेण हितभावनाया उद्बोधनस्य महती आवश्यकतेति कस्य वि. रोहितं विपश्चित. । अतश्चास्मा शिक्षासंस्थामिः स्वकर्चव्यत्व ने सर्वतः प्रयममेतद्विचारणीय' यत्कथं नु मारतीयेषु नवयुवसु समस्त्र समाज जाति राष्ट्रच प्रति सत्या हितभावनोबोधयितु शक्यते, कथ तेपु एकस्या भारतीयजावर्गवः, यावदारतीयम् (भारतीयमात्रे ) अकृत्रिमः प्रेमा संपादयितुं शक्यते, कथं च परम्पराप्राप्तानामनुदारभावनानां विनाशकारिप्रभावात्त पां रक्षा संभवतीति। समष्टिप्ठ्या शिक्षाया महत एतस्यादर्शस्यावहेलनया, लम्वविलघुसमाजेवेव मिध्याजाविबुद्धिमाघाय, तेषामेव हित.

·८० प्रवन्धप्रकार: साधनं च प्रायेणात्मनो लक्ष्यत्वेन गृहीत्वा इयमस्माकं विश्व- विजयिनी आर्यजाति: पर:शतेभ्यो वर्षेभ्यः परेषां धिक्कारन्यकारयोः पात्रं घोरमपमानमसहिष्ट । तेषामेव कुसंस्काराणां विषमयी आत्मघातिनी प्रवृत्चिरद्यापि तो न मुञ्चति । तस्यैवैष प्रभावो यत्साम्प्रतिकशिक्षादीक्षिता अपि बहवः प्रायेण तस्मिन्नेव कर्दम- मये कच्छे पतिता इव दृश्यन्ते। एष एव विषमय: प्रभावो हिन्दुसमाजं जीर्ण शीर्णं च विदधाति । तत्य च दुष्परिणाम: समस्तेन देशेन सुतरामनुभूयते । 1 शिक्षायां वैयक्तिकी दृष्टि व्यक्तिगतजीवनदृष्ट्यापि शिक्षाद्वारा आदर्शमावनाया उद्बोधनस्य सुतरामावश्यकता । व्यक्तिभिरेव समाजस्य निर्माण भवति । एकैकया इष्टकया हि महान्तः प्रासादा निर्मीयन्ते अतः शिक्षायाः साक्षादुद्देश्यं तु व्यक्तिगतपरिष्कार एव । शब्दा. न्तरे, एतदेव 'चरित्र निर्माणम्' इति व्यपदिश्यते । - किं पुनश्चरित्र निर्माणमिति चेत् , उच्यते । मनुष्ये स्वजीव. नस्यादर्शस्य पूर्ण परिज्ञानम्, तस्मिन्नादर्श निष्ठाविश्वासयोः सद्भावः, किं च तस्यादशंस्य प्राप्तावनुपक्तिः पालने दृढता चेत्येत- देव चरित्रनिर्माणमिति मन्तव्यम् । अस्माकमादर्शपु कार्येषु च यद्यकवाक्यता सामञ्जस्य च न विद्यते, अस्माकमुपदेश प्राचारे च यदि विरोधो दृश्यते, यद्यल्पीयसाऽपि बाह्य नाभ्यन्तरेण या ·प्रबन्धप्रकाशः तथा प्रलोभनेन, मालस्येन, संकटेन वा स्वकीयादर्शभ्यो विचलिवा वयं भवामस्तहि अस्माक शिक्षायाः कि मूल्यं करचोपयोगः ? प्रायेण न विदितमेतद्भवेद् यहूनां यत्प्राचीने भारतीय- वाडमये जीवात्मनेाऽप्य' 'इन्द्र' शब्दः प्रयुज्यत इति । तदर्थकादेवेन्द्रशब्दाद् इन्द्रिय' शब्दस्य व्युत्पत्तिः । पाणिनीय सूत्रम् “इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्र- सष्टमिन्द्रजुटमिन्द्रदचमिति वा" (५.२१६३ )। स्यायमेवाभिप्रायो भवेद् यत्स्वकीयबाह्याभ्यन्तरपरिस्थित्योविजय एव मानवस्य प्रथमं लक्ष्यमिति। परिस्थितीनां विजयस्य प्राप्त्यै प्रयत्न एव वास्तविकी तपस्या। “माय नमन्तां प्रदिशश्चतता" (ऋ० १०१२८१ ) इत्यादिश्रुतीनामप्येतदेव हार्दम् । वैदिकविवाहसंस्कारे सामाजिकादर्श मावनायाः सद्भावविषय उपरिष्टादुतमस्माभिः। तद्वदेव वैयक्तिकदृष्ट्यापि श्रादशभावना- ममिलक्ष्यैव तस्मिन् संस्कारे 'जयाख्या आहुतयो विधीयन्ते । शारीरिकमानसिकादिशक्तिभिः संपरस्य दृढव्रतस्य सत्यनिष्ठ- स्य च जनस्य समक्षं जीवनस्य सर्वविधा बाधा नतशिरस्का आयन्त इत्येतमेवार्थ वधूवरो बोध्येते तामिराहुतिमिः। स्पष्टमेव चायमर्थस्तम प्रजापति यानिन्द्राय घृष्णे प्रायच्छदुनः पृतनाजये। तस्मै विश: समनमत सर्वाः स उग्रः स इहव्यो पभूव ।। ६ ·प्रबन्धप्रकाशः (जयान् =जयसाधकान् मन्त्रान् विजयान्वा। पृतनाजयेषु = विरोधिशकीनां जयनिमिोन। इन्द्राय वृष्णे-विजयशीलाय शक्तिसंपनाय जनाय। प्रायच्छत् प्रयच्छति। इच। हव्यः स्तुत्यः) इत्यस्मिन् मन्त्रे प्रतिपाद्यते। सामाजिकजीवनं वस्तुत: समुन्नतं विघातुमस्माकं व्यक्ति- गतजीवने पवित्रता, सत्यता, कर्तव्यपरायणता इत्यादिगुणानां सद्वावस्यात्यन्तमावश्यकता। सा चैषाद्यत्वेऽदृष्टचररूपेणाति- महती। अस्माकं सामाजिकजीवने तदाधारभूतानामेपामुदाच- गुणानां कियती आवश्यकता विद्यते, कियञ्चोत्तरदायित्व सद्वि- पयेऽस्माकं शिक्षितानामित्यन्तरवक्षणेन सर्व रस्माभिरनुमवितुं शक्यते । एतेषां गुणानां विषये हि मामीणाया अशिक्षिता. याश्चा जनताया मार्गप्रदर्शनमस्माकं कर्तव्यमासीत् । तत्थाने तत्प्रतिकूलमेवोदाहरणमुपस्थाप्यतेऽस्माभिः। तदेतद् दोर्भाग्य- मस्मद्देशस्य। शिक्षायां वैयक्तिकदृष्टया आदर्शभावनायाश्चरित्र निर्माणस्य च याथातध्येन लक्ष्यीकरणेनास्माकं गृहाण्येव शिशूनां कृते शिक्षाम- न्दिगणां स्थानं ग्रहीतु शक्नुवन्ति । तस्यामवस्थायां देशस्य समक्षमुपस्थितस्य शिशुशिक्षालयानां 'मान्टेसरी प्रभृतिपाठशाला- नां वा विषये श्रावश्यकस्य प्रभस्य प्रायेण बहुतिथं समाधानं स्वत एच संजायते । वास्तविकशिक्षामवासवतोर्मातापित्रोः सम्पर्क गृहस्य पवित्रे यातावरणे वसतो शिशूनां कोमलहृदयेषु सञ्चरित्रताया देशभश्च स्थायिन्याः शिक्षायाः सुखेनैव बीजारोपणं भवितुम- ।

·प्रबन्धनकाशः ईति। "मातृमान् पितृमानाचार्यवान् पुरुषो वेदः (अर्थात, मनुष्यस्य वास्तविकी शिक्षा प्रशस्तेषु मातापित्रोराचार्य चायचा भवति),"पितुर्दशगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते" (अर्थात, बालकस्य शिक्षायां पितुरपेक्षया मातुरत्युत्कृष्ट स्थान व ते) एतेषां वैदिकादर्शानां सत्यता महत्ता च, शिक्षायां वैयक्तिकादर्शभावनायै चरित्रनिर्माणाय च समुचितस्थानस्य दानेन विना, नैवानुभवितु शक्यतेऽस्माभिः। अतश्च भवत्वस्माकं पालकानां कीदृश्यपि विशिष्टा शिक्षा, परं शिक्षाया वास्तविक्याःसफनावायाः कृते अावश्यकमेतद् यत्तेपां शिक्षायां सामाजिकदृष्ट्या वैयक्तिकदृष्टया च सपरिनिर्दिष्टाना- मादर्शभावनानामुबोधनस्य समुचितेन स्थानेन भाव्यमिति । वस्तुतः शिक्षाया इयमेव मौलिको मितिः । जनतायाः शिक्षायामाश्रमाणां स्थानम् शिक्षाया दृष्टिकोणे पूर्वोक्तस्यापेक्षितपरिवर्तनस्य प्रश्नेन सहैव, जनतायां शिक्षायाः प्रसारस्यापि प्रश्नो देशस्य सम्मुखे विद्यते । कस्यैतदविदितं यदन्येपामुन्नतदेशानामपेक्षया भरतीयजनता शिक्षाविपये नितरामनुन्नता । साम्प्रतं हि सा शताब्दीभ्यः समा- गतेन घोरणाज्ञानेन अन्धविश्वासैश्च ग्रस्ता समन्ताद् दृश्यते । तस्याश्च नेतृत्वं तेषां स्वाथिनां जनानां हस्ते वर्तले यैश्चिरादेव तस्याः श्रद्धालुताया अन्धभक्तश्च प्रायेण दुरुपयोग एव कृतः । न तस्यामेकजातीयताया भावः, नापि जीवनपदानां धामिकविधा- ·प्रबन्धप्रकाशः सानां समानता समुपलभ्यते। अत एव देशस्य जातेश्च वलशक्त्योः प्रवृद्धौ सहायतायाः स्थाने सा केवलं त्योः कृते भारभूतैव । वास्तविकदृष्ट्या शिक्षायाः प्रहारेणैव पपा दुरवस्थापनेतुं शक्यते। अन विषये श्राश्रमाणां प्राचीनप्रणाल्याः पुनःप्रवत नेन मह- त्साहाय्यमाप्त शक्यत इति नः प्रतिभाति । शिक्षाप्रसारस्य यानि साधनानि अद्य यावदस्माकं सम्मुखं वर्तन्ते प्रथमं तु तान्यपर्याप्ता- न्येव जनतायां शिक्षाप्रसारणाय; द्वितीयम् , यथोक्तमुपरिष्टात, साम्प्रतिकशिक्षापद्धतो पूर्वोत्ताया आदशेभावनाया उद्बोधनस्य नदि तत्स्थानं यभीष्टमावश्यक वा विद्यते । श्रत एवं प्राचीना या आश्रमप्रणाली सा जनतायां शिक्षायाः प्रसाराय न केवलं साहाय्यकारिण्येव, किन्त्वावश्यकी अपोति प्रवीयते । समुन्नतदेशेषु, यत्र शासनेन शिक्षायाः प्रयोजनार्थ कोटिकोटिधनस्य व्यय आवश्यकत्वेन मन्यते क्रियते च, नैकाः शासनेनासम्बद्धाः संस्था अपि जनताया: शिक्षणकाणे महान्तं सहयोगं कुर्वन्तीति न भवेत् तिरोहितं विदुपाम् । भवेदमवधेयम्। उपर्युकदृष्टया हि शिक्षायाः प्रयोजनार्थ केवलं पठनस्य लेखनस्य अथवा साक्षरताया नैवापरिहार्य स्थानम् । नून तदुपयोगिता विद्यते; परं तावदेव शिक्षायाः सर्वव प्रधानरूपं वेति न स्वीक्रियतेऽस्माभिः। जनवायाः शिक्षायाँ मौखिक्याः प्रायोगिक्या अथवा प्रात्यक्षिक्याः पद्धतेरपि अतीव महत्त्वमिति प्रायेणोपेक्ष्यते शिक्षाविशेषज्ञपि । अत एव नैके विषयाः, य एतया पद्धत्या सरलतयैव शिक्षयितुं शक्यन्ते, पुस्तक- ·प्रबन्धप्रकाशः द्वारा पाठ्यमानाश्छात्राणां शिरस्सु अनावश्यक मारमारोपयन्ति। अर्थ दृष्टयापि अतीव व्ययसाध्यमेतत् । अद्यत्वे निर्धना अल्पवय- झाश्च-छात्राः पुस्तकमारेणाक्तताः पाठशालायै गच्छन्तः कस्य विचारशीलस्य मनसि करुणां नोत्पादयन्ति । इंग्लैण्डप्रभृतिदेशेषु पुनरुपयुक्तपद्धतिविषयकसिद्धान्तमनुसृत्यैव महतां सग्रहाल- यानां प्रदर्शनागाराणां चोपयोगो जनताया मनोरञ्जनेन सदैव शिक्षणार्थमपि क्रियते । पतदय मेव तेपु स्थानेषु नैकेपां व्याख्या- तणां नियुक्तिस्तत्रत्यवस्तूनां स्वरूपादेर्शानं साधारणजनताया भवेदित्यभिप्रायेण क्रियते । ते हि तत्र तत्र प्रकोष्ठ गत्वा विविध. वस्तूनां स्वरूपं जनतामवयोधयन्ति । 'रेडियो' (धाकाशवाणी) 'सिनेमा (चलच्चित्रप्रदर्शन) संस्थयोरपि एतदुद्देश्येनैव महानुपयोगः सफन्नतापूर्वकं तत्र क्रियते । अस्मद्देशेऽपि पण्डिताः साधवः संन्यासिनश्च कथावार्थोपदेशप्रभृत्युपायैर्जनतायाः शिक्ष- णे मात् कार्य चिरादेव कुवन्तः कस्याविदिताः । सा पद्धतिर- धत्वे विकृतैवेति अन्यदेतत् । उपयुक्तपद्धत्या साधारणजनस्य शिक्षार्य मेव पुराणानां निर्माणमासीदित्यसकृच्छास्त्रेषु प्रति- पायते। परं भारतस्य प्राचीनकाले देशे यत्र तत्र स्थिता ऋषीण मुनीनां चाममा महत्या सफलतया जनवायाः शिक्षणे सहयोग ददति स्मेति प्रायेण न ज्ञायते लोकैः। तपस्यासंतोपात्मसंयम- परोपकारविद्योपार्जनादीनामुच्चपवित्रवातावरणस्य हेवोर्जन- तायामेनानाभमान प्रति अतीवाकर्षणं स्वाभाविकमेवासीत । एवं ।

·८६ प्रवन्धप्रकाशः राजभिः प्रजामिश्च समारतास्व भानमास्वस्मिन्काले जनताया: शिक्षणविषय उत्कृष्ट विद्यालयानां स्थानीया आसन् । अस्मन्मत आर्यप्रतिनिधिसभासनातनधर्ममहासभासदशीनां लोकशिक्षणरतानां संस्थानां साधूनां संन्यासिनां चैतत् कर्तव्य यत्सामान्यजनतायाः शिक्षणस्योद्देश्येन, वां शताब्दीनामझा. नस्यान्धविश्वासानां च गर्नादुद्धतुम, तस्यां धर्मानुरागस्य एफजातीयतायाश्च मावानामुत्पचये, प्रत्येकमण्डले न्यूनाद् न्यूनमेकस्याश्रमस्य स्थापनायै कापि योजना प्रस्तुतीक्रियताम् । एवं च यावद्दे शमाश्रमाणामेका परम्परा विस्तृता मयितु. महेति । एतेपामाश्रमाणां च कार्यकर्तारः संचालका वा परोपकारक- व्रता देशभक्ता धर्मात्मानस्व पश्विनो विद्वांसश्च वानप्रस्था: संन्या- मिनो वा भवेयुः। तेषु जनताया आर्थिकधार्मिकाद्यावश्यकताना परिज्ञानेन सहैव सेवाभावेन तस्या उत्यापनेऽनुरागोऽपि भवेत् । स्वस्थवृचस्य तथा "होमियोपैथी। सशसामान्यचिकित्सापद्धते- निमप्यावश्यकम्। अन्तत:, स्वकीयसेवाभावेन, पवित्रा- चरणेन, नि:स्वार्थजोवनेन च जनताया विश्वासमाजनताम- वाप्तु योग्यतापि तेषु भवेत् । तेषां कर्तव्यमेतद् भवेद् यत्ते कथावा मिरुपदेशः संस्कारैरन्यैश्व जातीयैरुपायैजनता शिक्षयेयुः, तस्या अन्धविश्वासानपनयेयुः, सर्वथास्वस्थसुन्दर- संपनसदाचरणयुक्तजीवनयापनस्य विधिमुपदिशन्तस्तस्या- मुदात्तवैदिकभावनाश्च उद्बोधयेयुः।

·प्रबन्धप्रकाश -- स्पष्टमेवद् यदीहशानां कार्यकर्तणां पवित्रजीवनं सतत- संपर्कश्च यथा जनतामाकर्षितुं प्रभावितां च कर्तुं प्रमवति, तथा रेल द्वारा यत्र तत्र भ्रमणपराणां वैननिकानामुपदेशकानाम्- येषां वास्तविक जीवनेन जनता नितरामेवापरिचिता-उपदेशा भाषणानि वा प्रभवन्ति । अस्मात्कारणादेव, एतादृशानामुपदेश- कानां साहाय्येन जनतायां कासांचिदप्युञ्चभावनानां प्रचारस्याचवे बहुधावलम्वितः प्रकारः प्रायेण निरर्थक पवेति नः प्रतिमाति । सेदस्याय विषयो यद् देशस्य धर्मस्य चोद्धारे तत्पराभिरपि संस्थाभिर्जनवाया एवं शिक्षणस्य सांप्रतं यावत प्रायेणापेक्षव कृता। मत एक सामान्यजनतायां तासां प्रभावः प्रायेणाभावेन अत एव च भारतीय जनता प्रद्यापि शताब्दीनाम- ज्ञानस्य अन्धविश्वासानां च गते पतिवैव दृश्यते । श्राशास्यते यचादृश्यः सस्था अस्य प्रभस्य विषये गम्भीर- भावेन विचारं करिष्यन्ति, तथा अस्माकं वानप्रस्थाश्रमाः, साधू- नामानमाः, गुरुकुनानि, ऋपिकुलानि अन्याश्चैव विधा: सस्थाः स्वस्थानानां समन्तानिवसन्त्या सामान्यजनतया सह स्वसम्पर्क सवधयितुम, उपयुचदृष्ट्या च तस्याः शिक्षणं स्वकार्यक्रमेरा सह सम्मेलयितु प्रयत्नपरा भविष्यन्ति । सहश एव। संस्कृतशिक्षाया महत्वं तस्याः पद्धतिश्च शिक्षाविषयकविचारप्रसङ्ग, विशेषतश्च एवादशस्य महाविद्या- लयस्य रजतजयन्त्युत्सवावसरे यस्य मुख्यमुद्दे श्यं संस्कृतशिक्षण- ·प्रबन्धप्रकाशः मेव विद्यते, संस्कृतशिक्षाया विषयेऽपि कश्चिद्विचारो नूनमावश्यक एव । नास्त्यत्र संदेहो यत्संस्कृत मावास्माकं धर्मस्य संस्कृतेश्व मूलस्रोतः। किश्न, संसारस्य विमिनवाड्मयेषु संस्कृतवा' मयस्याप्रतिमं स्थानम् । अतश्च वेदादिशात्राणां ज्ञानप्राप्तये एकमात्रसाधनस्य संस्कृतस्याध्ययनमस्माकं मुख्य कर्तव्यम् । एवं सत्यपि, सत्यमेतद् यजीवनस्य सभ्यतायाश्च अन्यान्यावश्य- कतानां दृष्टया अस्माभिस्तत्तद्धापाणां साहाय्येन तेषामन्यविप- याणामप्यध्ययन विधेयं येषां ज्ञानं संस्कृतद्वारा न संभाव्यते । एतस्यामवस्थायां स्पष्टमेतद् यत्संस्कृतशिक्षणस्य सर्वेपां कृते कश्चित्तमान एव पाठ्यक्रमो नहि शक्यते निर्मातुम् । व्यक्तीनाम- वसरस्य परिस्थितेश्च भेदाद् रुचीनां वैचित्र्याच्च तस्मिन् पाठ्यक्रमे भेदोऽनिवार्य एव । तस्मिन् क्रमे मुख्यो भेदस्तु द्विविधानामधि- कारिणां दृष्टया भविष्यति । प्रथमं तु तावत्तेऽधिकारिणो ये संस्कृते प्रगाढपाण्डित्यमधिगत्य अध्यापकवृत्चि स्वीकृत्य एकान्त- रूपेण तस्यानुशीलन एव जीवन यापयितुमिच्छन्ति । द्वितीयाः पुनस्ते ये संस्कृतज्ञानोपार्जन विधाय, यथासंभव तस्य साहा- न्येन, अन्यप्रकारिकामाजीविकां तुमिच्छन्ति । भस्मन्मते साकृतशिक्षणविषयेऽद्य यावत्कृतः प्रयत्न उपयुक्त- दृष्टिद्वयेनापि नैव संतोपावहः। प्रथमदृष्ट्या तावत सत्यपिपरीक्ष्यच्छा- त्राणां संख्यायां वृद्धौ पदवाक्यप्रमाणपारगाणं प्रौढपण्डितानां परम्परायत्वे निस्संशयं जीवितसशय प्राप्त व दृश्यते । वेदब्राह्मण- दर्शनधर्मशाखज्योतिपादिगम्मीर विषयाणामुत्कृष्टमध्यमनाध्यापन ·प्रबन्धप्रकाशः ८६ प्रायेण विलुप्तमिव . नितरां कदर्थयति सचेतसो चेतांसि किञ्च प्राचीनपरिपाटीमाश्रित्य संस्कृतपठनपाठनपरम्पराया निर्वाहकाः सस्कृतज्ञा विद्वांसोऽद्य यावत् भारतीयप्राचीनसाहित्यादिविषय- कानुसंधानकार्ये न केवलमुदासीना एव, किन्तु बाहुल्येना- परिचिता अपि तस्य प्रक्रियया, मौलिकसिद्धान्तैश्च । महता खेदेन सममेव गम्भीरविचारस्याय विपयः । द्वितीयदृष्ट्यापि संस्कृतशिक्षार्थ कृतानां प्रयत्नानां विपये गम्भीरतापुरस्सर विचारश्यावश्यकता विद्यते । स्पष्टमेतद् यसंस्कृतस्याधिकाधिकः प्रचारो जनतायामेतयैव दृष्ट्या निर्मितस्य पाठ्यक्रमस्य साहाय्येन संमवति । संस्कृतशिक्षाया आजीविकया संबन्ध स्थापित एव तत्संभवति । केवलं भावुकताया आधारेण संस्कृतशिक्षाया जनतायां सन्तोषावहः प्रचारः कदापि भविष्यतीति मनोरथमात्रम्। एतदेव कारणं यत्परःशतवभ्यो जनतया, द्विजातिभिरपि, संस्कृतस्य पठनपाठनं त्यक्तमासीत् । संस्कृतपठन- पाठने चिरादेव केवलं त एवं प्रवृत्ता अभूवन ये संस्कृतज्ञान- साहाय्येन पौरोहित्येन अध्यापकवृत्त्या वा स्वकीयजीविकामजिंतु- मशक्नुवन् । शिक्षायामाजीविकादृष्टे रुपेक्षा नैव कर्तुं शक्यते अतश्च यदि वयं जनतायां संस्कृतस्य प्रचारं वस्तुतोऽभिलपाम- स्वहिं तस्य पाठ्यक्रमस्याजीविकया सह संबन्धस्य स्थापनमपरिहार्य- त्वनावश्यकम्। सामान्यरूपेण आयुर्वेदराजशासपौरोहित्यादिविपयाणा घरलतमा संघन्यः संस्कृतशिक्षणेन स्थापयितुं शक्यते । एता- ·९० प्रवन्धप्रकाशः दृशानां विषयाणां स्पष्टमुपयोगिता जीविकायै विद्यते । संस्कृतस्य विद्यालया अपि कष्टेन विनैव एतेषां पठनपाठनस्य प्रबन्ध कतु" शक्नुवन्ति। एतद्विहाय, कृषिः, व्यापारः, उद्योगः इत्यादिविप- याणां शिक्षार्थमपि प्रबन्धो यावच्छक्य सस्कृतविद्यालयैविधीयताम्। परमेत्स्य गम्भीरस्य विषयस्य वास्तविको विचार एतदर्थमेवायोजि. तासु विशिष्टासु विद्वत्परिपत्स्वेव सुतरां कर्तुं शक्यते। अत एव प्रस्तूयत श्राशास्यते चास्माभिर्यत संस्कृतशिक्षणकार्य फुर्वीमि- गुरुकुलपिकुलाविसंस्थाभिस्ताहशो काचित्स्थायिनी विदुपां शिक्षापरिपत शीघ्र स्थाप्येत यस्यां तत्तदृष्टिभिस्तत्चदनुभवानां चाधारण संस्कृतशिक्षापद्धतेविपये परस्पर विचारविनिमयस्याव- जरः प्राप्यते तदद्वारा चोकसमस्यायाः समाधाने समर्था वयं भवामः। इति शम् ·ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ( अथव० १।१९।४ ) वेदा अभिनवभारतं च मान्या विद्वद्वर्याः प्रियब्रह्मचारिणश्च, नूनमभूतपूर्वोऽयं समयः संसारस्येतिहास । अदृष्टचरमहायुद्ध- कालरात्रिसंत्रस्तमखिलं जगद् भूयः शान्तिप्रभातमुपस्थितप्रायमभि- मन्यमान' नूतननूतनाभिराशाभिः साश्वासमुच्छसदिव प्रतीयते । "जिव्रो युवाना पितराकृणोतन" (ऋ० १११०१८) इत्यनुसार जराजीर्णस्य भारतवपस्यापि कायकल्पनाभिनवीकरणस्य चिराय सोत्कण्ठ मुदीक्षितः कालः समासन्न इव। तदस्मिन्नभिनव भारते मारतोयसंस्कृतेः प्रधानस्रोतसां वेदानां केन स्थानेन केन चोपयोगेन भवितव्यमित्येवाद्य प्राधान्येन वैदिकसाहित्यसमुद्धारार्थ संस्थापि- तस्यास्य विश्वविद्यालयस्य सरस्वतोसम्मेलनस्यावसरे किञ्चिद्वि- चार्यते। कस्याप्यथ स्योपादेयता तदुपयोगितामपेक्षवे। उपयोगिता चोपादातुरादर्शानुगामिनीरावश्यकता अनुसरति। एतन्न्यायानु- सारमभिनवभारतस्यादर्शानामावश्यकतानां चानुकूल्येनैव वेदा- १-३३।१६४५ ईस्वीतियो गुरुकुलकागदी-विश्वविद्यालयीय. ४३ तम महोत्सवस्य सरस्वतीसम्मेलनाधिवेशने समाभ्यक्षस्य ग्रन्थकर्तुर- भिमाषणम्।

·प्रबन्धप्रकाशः नामुपयोगिवायाः स्थितेश्च स्वरूपविनिर्णयः कर्तुं शक्यत इति तां विधामाश्रित्यैव प्रकृतो विषयोऽद्य प्रपञ्चयिष्यते। वेदानां स्थितेः सिंहावलोकनम् तत्रादौ वदानामद्य यावस्थितेः किश्चित्सिंहावलोकनमपे- तितम् । तच्च क्रमिककालभेदेन प्रदर्श्यते । प्रथमः कालः प्रथमं तावदायाति साक्षात्कृतधर्मणामृपीणां कालः । अस्मिन् हिकाले वेदप्राणानां तेपां जीवनचर्यातो नितरामभिन्नैव वदानां स्थितिरासीत । अयातयामानि हि वै तदा छन्दांसि बभूवुः। अग्नि- वाखादित्यादिश्वानां यदपि दार्टिविषयिक कर्म, यच्चापि मनुष्य- स्पाध्यात्मिक वृत्तं तदेव वैदानां प्रत्यक्षरूपत्वे ने व्याख्यारूपत्वन वा मन्यते स्म । कि बहुना, "वेदा जीवन, जीवन, च वेदा" इत्येव तेषाममायिनामृषीणां साक्षात्कृतधर्मतायाः स्वरूपमासीदिति प्रतीयते । अयमेवार्थ: "अग्निवायुरविभ्यस्तु प्रय ब्रह्म सनातनम् । १-"तिल एव देवता इति नैरुताः। अग्निः पृथिवीस्थानः । वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्यानः । सूर्यो घुस्थानः । तासा माहामायादेकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्ति । अपि वा कर्मपृथकत्वात् ।" (नि०७१५) इति नैरक्तसिद्धान्तविधया सर्वासामपि वैदिकमन्त्र: सूयमा- नाना देवतानामग्न्यादिनय एवान्तावोऽवगन्तव्यः। शतपयन्नामाणम् (११३५८१-३) अप्यतानुसंधेयम् ।

·प्रबन्धप्रकाशः ९३ दुदोह यज्ञसिद्धधर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ।" संगच्छते। इत्यादिवसां द्वितीयः कालः ते पुनः साक्षात्कृतधर्माण ऋपयोऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृवधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः। चिराय खल्वेपोपदेशपरम्परा प्रववृते । एतन्मूलकमेव वेदानां श्रुतिरित्यपि नामान्तरम् । तस्या मन्त्रोपदेश- परम्पराया निर्वाह केषु ये सत्त्वसंपन्नाः प्रज्ञावैशारद्यविशिष्टा यथानियमं वेदाभ्यासनिरता आसस्तेऽर्थानुसन्धानपूर्वकमेव मन्त्रान याज्ञिके कर्मकलापे प्रयुञ्जाना अथवा मन्त्रार्थाननुसृत्यैव श्रोतकर्माणि तन्वानाः साक्षात्कृतधर्मताया श्रादशस्यैव यथासंभव संरक्षणार्थमयतन्त। अस्मिन् हि काले मन्त्रार्थानाश्रित्य गौणरूपेणैव कर्मकाण्डस्य प्रवृत्तिरासीत् । तदानुकूल्येनैव च तस्मिन् क्रियमाणे कर्मकाण्डस्य साफल्यममन्यत। श्रत एव "एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद् रूपसमृद्ध यत्कर्म क्रियमाणमृग यजुर्वाभिवदति (नि० ११६), "अधेन्या १- तदेतत्सत्यं मन्त्रषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यस्तानि बताया बहुधा सततानि ।" (मुण्डकोपनिषद् १।२।१) इत्युपनिपदप्येतमेवार्य ब्रवीति । (तायां त्रयीसंयोगभूतायां होत्राध्वर्यवौद्गात्रप्रकारायामिति तट्टीका) ·प्रबन्धप्रकाशः नामुपयोगितायाः स्पितेश्च स्वरूपविनिर्णयः कर्तुं शक्यत इति तां विधामाश्रित्यैव प्रकृतो विपयोऽद्य प्रपञ्चयिष्यते। वेदानां स्थितेः सिंहावलोकनम् तत्रादौ वेदानामद्य यावस्थितेः किश्चिसिंहावलोकनमपे- क्षितम्। तच्च ऋमिककालभेदेन प्रदर्श्यते प्रथमः काल: प्रथमं तावदायाति साक्षात्कृतधर्मणामृपाणां कालः । अस्मिन् हि काले वेदप्राणानां तेषां जीवनचर्यातो नितरामभिन्नैव वदानां स्थितिरासीत । अयातयामानि हि वै तदा छन्दांसि बभूवुः। अग्नि. वावादित्यादिदेवानां यदपि दार्षिविपयिकं कर्म, यच्चापि मनुष्य- पाध्यात्मिक वृत्तं तदेव वेदानां प्रत्यक्षरूपत्वेन व्याख्यारूपत्वेन वा मन्यते रम किबहुना, “वेदा जीवन, जीवन, च वेदाः" इत्येष तेपाममायिनामृषीणां साक्षात्कृतधर्मतायाः स्वरूपमासीदिति प्रतीयते । अयमेवार्थ : "अग्निवायुरविभ्यस्तु' त्रय ब्रह्म सनातनम् । १-"तिल एव देवता इति नैरुताः । अग्निः पृथिवीस्थानः। वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः । सूर्यो द्युस्थानः । तासा माहामायादेकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्ति । अपि वा कर्मपृथकत्वात् ।" (नि०७१५) इति नरुक्तसिद्धान्तविधया सर्वासामपि वैदिकमन्त्रः स्यमा- नानां देवतानामान्यादित्रय एवान्तावोऽवगन्तव्यः । शतपयवाझयम् (११२१८१-३) अप्पत्रानुसंधेयम् । ..

·प्रवन्धप्रकाशः ९५ भद्रादभि श्रेयःप्रेहि (.ऐ० ब्रा० २१३) मङ्गलादुत्कृप्टतरं कल्याणमाप्नुहीत्यर्थः । तस्मादाहुन सायमतिथिरपरुध्य इति (ऐ० प्रा० ५।३०)। अप- रुध्यो निराकरणीयः। राष्ट्राणि वै विशः (ऐ० प्रा० ८।२६) । जनताया उन्नत्यवन- त्यनुगामिन्या वै राष्ट्रस्योन्नत्यवनती भवत इत्यर्थः । ब्रह्म च क्षन' च संश्रिते (ऐ० ब्रा० ३३११ ) । संश्रिते परस्परा- निते इत्यर्थः। ब्रह्मणि खलु थै क्षत्र प्रतिष्ठितम् । चत्र ब्रह्म ( ऐ० प्रा०८२) तृतीयः कालः परं कालान्तरेण "अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमघरोचरम्। इत्युच्यनुरूपं सर्वमेव पूर्वोक्तं विपर्यस्तम् । क्या च, मन्त्री. पदेशपरम्परा निर्वाहका एव क्रमशः "प्रालस्यादन्नदोषाञ्च मृत्यु- विप्राञ्जिघांसति" इत्यनुसारमालस्यादिदोषोपहताः प्रज्ञामान्ध- हेतोमन्त्रार्थज्ञानाय ग्लायन्तः, स्थाणव इव केवलं मारहाराः सन्तः, "अधेन्वा चरति माययैप वाचं शुअवॉ अफलामपुप्पाम्" (ऋ० १०७११५) इत्येवं मायिनो हठाभिगदवादिनो याक्षिक- स्वाभिमानिनः संवृत्ताः । “अनर्थका हि मन्त्राः।" (निरुक्त २१५), "मन्त्राश्च कर्मकरणाः" (अाश्व० श्रो० सु० १३१२१ ) इति वै तेषां सनिबन्धमाघोपितः सिद्धान्तः ·९४ प्रवन्धप्रकाशः चरति माययैप वाचं शुश्रु वाँ अफलामपुष्पाम" (ऋ० १०७१।५), "सर्वा विशः कल्पन्ते, कल्पते यज्ञोऽपि, तस्यै जनतायै कल्पते यत्रैव विद्वान होता भवति" (ऐ० प्रा० १२९), "वाचा च हि मनसा च यज्ञो वतते" (मननं मना ज्ञानमविषोष इत्यमि- प्रायः। ऐ० ब्रा० ५।३३) इत्यादिश्रुतिपु अर्थज्ञानपूर्वकमेव मन्त्राणां कर्मसूपयोगः श्रेयसे कल्पत इत्ययमेवार्थः सुबहुशः प्रतिपाद्यते । किश्च, गौणत्वेन प्रवृत्तस्यापि कर्मकाण्डस्यास्मिन् काले सार्थक्य' वैदिकोदातभावनानां निर्वाहकत्व ने तद्वारा जनवाया राष्ट्रस्य च समुन्नतेः साधनत्व नैव मन्यते स्म । न वा अरे कर्मकाण्डस्य कामाय कर्मकाण्ड प्रिय भवति, जनताया राष्ट्रस्य तु कामाय कर्मकाण्डं प्रियं भवति' इतीव तात्कालिकः सिद्धान्त मासीत् । तात्कालिकोनामुदात्तमावनानामुदाहरणानि कर्मकाण्डविधाय- केपु ब्राह्मणादिग्रन्थेष्वेव प्रायेणेापलभ्यन्ते। तद्यथा- ईश्वरो हास्य विते देवा अरन्तोर्यद्वा अयमात्मनेऽलममस्तेति (ऐ० ब्रा० ३१४८)। स्वीयवर्तमानावस्थायामसन्तुष्टो यः समुत्कृष्टत- रावस्थाया अवाप्तये यतते तस्यैव देवाः सहाया मवन्तीति भावः । नानाभान्ताय श्रीरस्तीति रोहित ! शुश्रुम । पापो नृपद्वरो जन इन्द्र इच्चरतः सखा ॥ चरैवेति । (ऐ० ब्रा०७/१५) चरन्वै मधु विन्दति चरन्स्वादुमुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य श्रेमाएं यो न तन्द्रयते चरन् ॥ चरैवेति । (ऐ० मा० ७१५) ·प्रवन्धप्रकाशः ९५ मद्रादभि श्रेयः प्रेहि (,ऐ० प्रा० १११३) मङ्गलादुत्कृप्टतरं कल्याणमाप्नुहीत्यर्थः । तस्मादाहुन सायमतियिरपरुध्य इति (ऐ० ब्रा०५।३०)। अप- रुभ्यो निराकरणीयः। राष्ट्राणि वै विशः (ऐ० ब्रा० ८।२६) । जनताया उन्नत्यवन- त्यनुगामिन्या वै राष्ट्रस्योन्नत्यवनती भवत इत्यर्थः । ब्रहा च क्षत्र च संश्रिते (ऐ० ब्रा० ३११)। संश्रिते परस्परा- श्रिते इत्यर्थः। ब्रह्मणि खलु चै क्षत्र प्रतिष्ठितम् । क्षत्रे ब्रह्म ( ऐ० प्रा०८०२) तृतीयः कालः पर कालान्तरेण "अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमघरोचरम्" इत्युक्त्यनुरूपं सर्वमेव पूर्वोक्तं विपर्यस्तम्। तथा च, मन्त्री- पदेशपरम्परानिर्वाहका एव क्रमशः "आलस्यादन्नदोपाच्च मृत्यु- विप्राजिघांसति" इत्यनुसारमालस्यादिदोषोपहताः प्रज्ञामान्य- हेतोमन्त्रार्थज्ञानाय ग्लायन्तः, स्थाणव इव केवलं मारहाराः सन्तः, "अधेन्वा चरति माययैप वाचं शु वाँ अफलामपुप्पाम्" (ऋ० १०७१।५) इत्येवं मायिनो हठाभिगदवादिनो याज्ञिक- त्याभिमानिनः संवृत्ताः । “अनर्थका हि मन्त्राः।" (निरुक्ते १।१५), "मन्त्राश्च कर्मफरणा:" (आश्व० औ० स०१।१।२१) इति वै तेषां सनिर्वन्धमाधोपितः सिद्धान्तः 1 ·९४ प्रवन्धप्रकाशः . चरति माययैप वाचं शुश्र वाँ अफलामपुष्पाम" (ऋ० १०१७११५), "सर्वा विशः कल्पन्ते, कल्पते यज्ञोऽपि, तस्यै जनतायै कल्पते यत्रैव विद्वान् होता भवति" (ऐ० ब्रा० १।६), "वाचा च हि मनसा च यज्ञो वतते" (मननं मना ज्ञानमर्थावबोध इत्यभि- प्रायः। ऐ० ब्रा० ५।३३) इत्यादिश्रुतिपु अर्थज्ञानपूर्वकमेव मन्त्राणां कर्मसूपयोगः श्रेयसे कल्पत इत्ययमेवार्थः सुबहुशः प्रतिपाद्यते । किश्च, गौणत्वेन प्रवृत्तस्यापि कर्मकाण्डस्या स्मन् काले सार्थक्य' वैदिकोदाचमावनानां निर्वाहकत्व ने तद्वारा जनवाया राष्ट्रस्य च समुन्नतेः साधनत्व नैव मन्यते स्म । 'न वा अरे कर्मकाण्डस्य कामाय कर्मकाण्ड प्रियं भवति, जनताया राष्ट्रस्य तु कामाय कर्मकाण्डं प्रियं भवति' इतीव तात्कालिकः सिद्धान्त पाधीत । तात्कालिकोनामुदात्तमावनानामुदाहरणानि कर्मकाण्डविधाय- केपु ब्राह्मणादिग्रन्थेष्वेव प्रायेणेपलभ्यन्ते। तद्यथा- ईश्वरो हास्य विचे देवा अरन्तोर्यद्वा अयमात्मनेऽलममस्तति (ऐ० ना० ३१४८)। स्वीयवर्तमानावस्थायामसन्तुष्टो यः समुत्कृष्टत- रावस्थाया अवाप्तये यतते तस्यैव देवाः सहाया मवन्तीति भावः । नानाभान्ताय श्रीरस्तीति रोहित ! शुश्रुम । पापो नृपवरो जन इन्द्र इञ्चरतः सखा ।। चरैवेति । (ऐ० ब्रा० ७१५) चरन्वै मधु विन्दति चरन्स्वादुमुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं यो न तन्द्रयते चरन् ॥ चरैवेति । (ऐ० प्रा. ७१५) ·प्रवन्धप्रकाशः ९५ भद्रादमि श्रेयःप्रोहि (ऐ० प्रा० २१३) मङ्गलादुत्कृष्टतरं कल्याणमाप्नुहीत्यर्थः । तस्मादाहुन सायमतिथिरपरुध्य इति (ऐ० प्रा० ५।३०)। अप- रुध्यो निराकरणीयः। राष्ट्राणि वै विशः (ऐ० प्रा० ८।२६)। जनताया उन्नत्यवन- त्यनुगामिन्या वै राष्ट्रस्योन्नत्यवनती भवत इत्यर्थः । ब्रह्म च क्षत्र च संश्रिते (ऐ० ब्रा० ३१११) । संश्रिते परस्परा- श्रिते इत्यर्थः । ब्रह्मणि खलु वै क्षत्रं प्रतिष्ठिवम् । क्षत्र ब्रह्म ( ऐ० ब्रा०८२) तृतीयः कालः 'प कालान्तरेण "अधर्मेण जिवो धर्मः प्रवृत्तमघरोचरम्। इत्युक्यनुरूपं सर्वमेव पूर्वोक्तं विपर्यस्तम् । क्या च, मन्त्रो- पदेशपरम्परानिवाहका एव क्रमशः "आलस्यादन्नदोषाच मृत्यु- विप्राञ्जिघांसति" इत्यनुसारमालस्यादिदोषोपहताः प्रज्ञामान्य- हेतोर्मन्त्रार्थज्ञानाय ग्लायन्तः, स्थाणव इव केवलं मारहाराः सन्तः, "अधेन्वा चरति माययैप वाचं शुअवा अफलामपुष्पाम्" (ऋ० १०७१।५) इत्येवं मायिनो ठानिगदवादिनो याज्ञिक- स्वाभिमानिनः संवृत्ताः । “अनर्थका हि मन्त्राः।" (निरुक्ते १२१५), "मन्त्राश्च कर्मकरणा" (आश्व० प्रो० सु० शश२१) इति वै तेषां सनिर्बन्धमाघोपितः सिद्धान्तः ·- ९६ प्रवन्धप्रकाशः "यद् गृहीतमविज्ञात निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कहिचित्", 'अर्थज्ञानं विना हि प्रयुक्ता मन्त्ररूपा वागसुर्येत्यमिधीयते नैव च सा स्वाभीष्टानाम्दुग्धे' इत्येव शतशः स्पष्टमर्थज्ञानमहिम्नः प्रतिपादकेषु प्रमाणेषु विद्य- मानेष्वपि मन्त्रानर्थक्यप्रतिपादनपर एप सिद्धान्तो नूनं लोक- प्रतारणार्थ स्वार्थसाधनतत्परैः स्वकीयाज्ञानप्रच्छादनबुद्ध्यैव प्रवर्चित श्रासीदिति प्रतीयते। अथ ज्ञाननिरपेक्षो हि अज्ञो लाक; सुखं शब्दप्रमाण जालैनिंगडयितुं शक्यते। मन्त्रार्थानभिज्ञा ऋत्विजस्तस्करा इय यजमानस्य वित्तमादाय द्रवन्ति त पापगर्ने प्रक्षिपन्तोति सार्वजनीनः सार्वभौमश्च सिद्धान्तः श्रुतावा- सकृत्स्पष्टं प्रतिपादितो विद्यते । तया चैतरेयिणां श्रुतिः- यथा ह वा इदं निपादा वा सेळगा वा पापकृतो वा विसवन्त पुरुपमरण्ये गृहीत्वा कर्तमन्यस्य वित्तमादाय द्रवन्सेवमेव त ऋत्विजो यजमानं कर्तमन्वस्य वित्तमादाय द्रवन्ति यमनेवंविदो याजयन्ति (ऐ० ब्रा०८।११)। सेळगाश्चौराः । कत मन्वस्य गर्ने प्रक्षिप्येत्यर्थः किञ्चावयांत्विजः, ऋस्विजां कर्तव्यं च प्रतिपादयन्तो सैव श्रुतिराह- त्रीणि ह वै यज्ञे क्रियन्ते जग्धं गौणं वान्तम् । तद्धतदेव जग्धं यदारांसमानमालिज्यं कारयत उत वा मे दद्यादत वा मा वृणोतेति । तद्ध तत्पराडेव यथा जग्धम् । न हैव तद्यजमानं भुनक्ति । अथ हैतदेवं गीर्ण यदिभ्यदाविज्यं कारयत उत वा मा न वाधेतीत वा मे न यज्ञवेश- ·प्रबन्धप्रकाशः ९७ सं कुर्यादिति । तद्ध तत् पराडेव यथा गीर्यम् । न हैव तद्यजमान भुनत्ति । नय हैतदेव वान्तं यदभिशस्यमानमात्वियं कारयते । यथा ह वा इदं वान्तान्मनुष्या बोममन्त एवं तस्मादेवाः । तद्ध तत्पराडेव पथा वान्तम् । न हैव तद्यजमानं भुनक्ति । स एतेषा त्रयाणामाशा नेयात् (ऐ० ब्रा० ३४६) पराड निकृष्टम्। यज्ञवेशसं यज्ञविघातम्। अभिशस्य- मानः । योऽययाचारेण सर्वे निन्द्यते । नूनमैपा श्रुतिः सदसद्विवेक- पराङ्मुखान् धनाजनलम्पटापरवञ्चकानृविज एवाभिलक्ष्यी- कृत्य प्रवृत्ता। अस्मिन् हि काले कर्मसु प्रयुक्तमन्त्राणामर्थज्ञानस्योपेक्षया शुष्ककर्मकाण्डस्यैव प्राधान्य तत्र प्रयुज्यमानमन्त्राणां च गौणत्व सप्रयनमास्थापितं निगद्वादिमिवेदजडैर्याज्ञिकमन्यैः। निगद- मात्रेण वेदमधीत्य स्वरिता वकार' एते सनियमं वेदाभ्यास- प्रवृत्तरप्युच्छेदकराः संजाताः । “मन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः" इत्यन्धपरम्परान्यायानुरूपमझानगते पतितार्यजनतापि शनैः शनैः वैदिकसंस्कृतेस्तदुदाचभावनाभ्यश्च सुदूरमुत्सारिता । अस्मिन्नेव काले नीरसं शुष्कं वैदिक कर्मकाण्डमवैदिकेन कर्मकाण्डेन समा- प्रान्त प्रायेण जनतायाः प्रतारणफलकमेव संजातम् । “मन्त्राः १-तया च पातखलं महाभाष्यम्-वेदमपीत्य त्वरिता वकारो भवन्ति । वेदामो वैदिकाः शन्दाः सिद्धा लोकाच लौकिकाः । अनर्थ ध्याकरणमिति ।" (पपशाहिक)।

·९८ प्रवन्धप्रकाशः कर्मकरणा: "वेदा हि यज्ञार्थ मभिप्रवृत्ताः" इति सिद्धान्तमादाय स्वाभिधेयार्थनिरपेक्षया प्रक्षिप्तबाह्यकर्मकाण्डेऽपि शन्यादिग्रह- शान्त्यादिरूपे वैदिकमन्त्राः प्रायुज्यन्त । एवं चान्यदेशेष्विव भारतवर्षेऽपि प्रज्ञानोपवृहिता परप्रतारणोन्मुखी प्रवृत्चिरेष शुष्क- कर्मकाण्डस्यानन्तराशेः प्रसवभूमिः । तदेतदन्धकारयुगं वैदिकेतिहासपरम्परायाम् । प्रथमं त्वत्र काले वेदमन्त्राणामथ'ज्ञानप्रवृचिरेव प्रायेण विनष्टा। मीमांसा- दिविषयेषु वेदचर्चाप्रसङ्गे प्रायेण ब्राह्मणवचनानामेवोद्धरणमेतदेव द्योतयति । वैदिकसहिताभाष्येषु मन्त्राणां व्याख्यायां कृतायामपि 'मन्त्राः कर्मकरणाः' इति पक्षमाश्रित्य कृता सा कर्मकाण्डापेक्षया मन्त्राणां गौणत्वमेव ख्यापयति। वेदमन्त्राणां महत्त्व' न पां तत्तत्कर्मणि विनियोगमूलकम, किन्तु वस्तुत: स्वप्रतिपादिवार्थोत्कर्ष- मूलकमेव । अत एव च तेपां कर्मसु विनियोगः। अव एव च वस्तुतस्तत्तत्कर्मणः सायेक्यमित्येप तात्त्विकः सिद्धान्तस्तु समूल. मुपेक्षित एव प्रायेण वेदभाध्यकारैः । वस्तुतः स्वहिताहितमनवेक्षमाणैरेतैयाज्ञिकंमन्यैवेदाभ्यासः स्वयमेव न त्यक्तः, किन्त्वन्यैरपि न परित्याजितः। एतस्यैवाय दुष्परिणामो यद्वदिके पथि खिलीभूते, वैदिकोदात्तभावनासु च विनष्टप्रायासु, परितो विजृम्भमाणा अनार्यभावना आर्यजाते- जीवनस्रोतांस्यपवारयन्त्यो देशप्रगतेर्मागेपु चिराय कण्टकीभूताः सतिष्ठन्ते।

·प्रबन्धप्रकाशः . अस्माकं कर्तव्यम् आर्यजातेः सैपा दुरवस्था एताश्चानार्य भावनाः पुनरपि चैदिकोदातभावनानां जनतायां प्रचारणेनैव समूलमुन्मूलीकर्तु शक्यन्ते। तच्चैतद्वेदानां स्वाध्यायप्रवृत्तेजेनतायां प्रबोधनेन, सततमप्रयुद्धानास्कन्धितुमुद्युक्तायाः प्रायेण नैतिकभावनामङ्गरसि- काया अतिमात्र प्रवृद्धाया निरर्थकशुष्ककर्मकाण्डपिशाचिकाया अवखण्डनेन, पुनरपि कर्मकलापराशेर्जनताप्रतारणामूलकस्वरूप- मपनुद्य पूर्वकाल इव वैदिकोदात्तभावनानां पोषकरूपत्वापादनेन, 'कर्मकाण्ड तत्सहकारिण ऋत्विगादयश्च जनताहितसंपादनाथ न तु जनता तदर्थम्' इति बुद्धः सर्वत्रोद्भावनेन चैव संभवति । नूतनजीवनपदोपदेशगभीरैवेदमन्त्र होमादिकरणे न तेषां वास्तविकी उपयोगिता, किन्तु निरन्तरममूढेन सोत्साहेन सनद्धन च चेतसा तदर्थमनन एव । वेदविषय एतादविचाराणां प्रचार एव घिराय निरर्थककर्मकलापपाशैनिगडितां भारतीयार्यजनतां धामिकरष्ट्या नैतिकदृष्ट्या च समुन्नतिपय नेतु प्रभवति । वैदिकोदात्तभावनानां निदर्शनानि वैदिकोदाचभावनाविषयमवलम्व्यातिप्रपश्चनस्य नायमवसरः। स्वतन्त्रतयैव प्रतिपादनीयोऽय विषयः। तथापि चिरायावनति- गर्ने पतिताया विशीर्णसर्व गात्राया निराशापाशेन निगडिताया अभ्याभिश्चानार्य जुष्टाभिरस्वामिर्मावनाभिरमिभूताया भारतीय- ·प्रवन्धप्रकाशः जनतायाः समुद्धाराथ वैदिकोदात्तभावना एव प्रथम उपाय इति कैश्चिदेव निदशनैरत्र प्रदर्श्यते । तथा हि- - समष्टिभावना कस्याविदित' यद्भारतीयजनतायां साविकशक्य ठारीभूता चिराय रूढमूला वैयक्तिकभावना । धार्मिकतेने राजनीतिक्षेत्रे सामाजिकजीवने या सर्व त्रापि दृष्टदुष्टप्रमावा मा तस्या मूलानि कृन्तति । तस्या उच्छेदनाथ" समष्टिभावनया राष्ट्रभावनया चोतपोताः "संगच्छध्वं संवदध्वम्...", "समानो मन्त्रः...", "मा ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामा राष्ट्र राजन्यः शूर...", एतादृश्यो वैदिकभावना एव जनतामनःसु प्रविष्टाः सुतरां प्रतीकारः। "धियो यो नः प्रचोदयात्", "यद्रं तन् न था सुव", "अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्" इत्येव प्रायेण निरपवाद बहुवचनेन युक्ताः प्रार्थना समष्टिभावनाया एव वेदेषु स्वाभाविकत्वमाख्यापयन्ति । , कल्याणभावना एवमेव सुखावाप्तिदु:खहानिभावने एवानित्य प्रचलितस्य हिन्दुधर्मस्य साक्षादसाक्षाद्वा दुष्प्रभावोऽस्माकं वैयक्तिकजीवने सामाजिकजीवने कस्याविदितो भवेत् । ऐन्द्रियकता, लोकायतता, स्वकर्तव्यपराड्मुखता, तत्ततफलकामनया विभिन्नदेवापदेवाना मुपासना, मिथ्यासंन्यासः-सर्वमेतत्तदुष्प्रभावमूलकमेव । एत- स्या अनास्थायाः प्रतीकारो वैदिक्या भद्रभावनयैव कर्तु" सुशकः ।

·प्रवन्धप्रकाशः १०१ . - 'भद्रं कर्णेभि...", "यद्भद्रं तन्न श्रा सुव", "भद्रं जीवन्तो जरणा- मशीमहि" इत्येव शतशः स्पष्टमानावा भद्रभावनैव श्रेयःशब्द- चाच्या सुखदुःखभावने अतीत्य अथवा सुखदुःखे समे कृत्वा प्राणपणेनापि मनुष्य स्वकर्तव्यपालनपरायणं विधातु क्षमते। सैषा भद्रभावना यद्वा कल्याणभावनैव वस्तुतो मृतत्वभावना। एपैव निःश्रयसभावना। प्राशाया भावना . चिरान्नानाविधसंतापैः परिपीडिताया श्रार्यजातेनैराश्यभावना स्वभाव इव जीवनस्य प्रायः प्रतिक्षेत्रे लब्धपदा दृश्यते। 'असारः संसारः, सर्वथैव हेयः, कारागारसदृशो बन्धस्थानम् , जीवन दुःखमय क्षणभङ्गुरं च । अभ्रमध्ये च पश्यन्ति चञ्चलां विद्यु तां गतिम् । क्षणं दृष्ट वा च नश्यन्ति तथा संसारिणो जनाः॥ इत्यादिमिह दुल्लासहरैः सिद्धान्तैाप्तमेवास्मदीयमावरका- लिकं धार्मिकमपि वाङ्मयम् । अस्माकं विद्वत्सु साधुसमाजे च श्यमान वैराग्यमपि प्रायेण नैराश्यस्यैवापरं नाम। एतत्प्रभावे- णैवास्माकं क्षमादयासन्तोषप्रभृतयोऽप्युदात्तगुणा दैन्यभयालस्या- दिरूपेण विकृतिमापादिता इव दृश्यन्ते । तदेतस्या नैराश्यभाव- नायाः प्रतीकारः "विश्वदानों सुमनः स्याम पश्येम नु सूर्यमुच्च- रन्तम्" (ऋ०६५।५), "इन्द्र त्वोतास आ वयं वन घना ददीमहि। जयेम सं युधि स्पृधः ॥" (ऋ० २८.३), "मयं - ·१०२ प्रबन्धप्रकाशः नमन्तां प्रदिशश्चतस्त्रात्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम" (ऋ० १०।१२८१), "श्रदीनाः स्याम शरदः शत भूयश्च शरदः शतात" (यजुः ३६।२४ ), "रोहेम शरदः शतम् । पूपेम शरदः शतम् । भवेम शरदः शतम्। भूपेम शरदः शतम्। भूयसीः शरदः शतात् ॥" (अथर्व० १६१६७४-८) इत्यादिमिराशामावभरिता- भिर्भावनाभिरेव सुतरां कतु पार्यते । तदेतत्सर्व वैदिकसाहित्यस्य विशेषतश्च वेदानामध्ययनाध्या- पनप्रवृत्तः श्रवणश्रावणप्रवृत्तेश्च प्रोद्बोधनेन, वैदिकोदात्तभाव- नानांचायालवृद्धमापामरप्राज्ञंच, न केवल निरर्थकमायेणोपदेशेन, किन्तु कमेणाचारेण निदर्शनेन च हृदयंगमतापादनेनैव साथ- यितु शक्यते । परं हन्त । वेदनामकीतेनमारटन्तोऽपि, वेदानामध्ययनमध्या- पन श्रवणं श्रावणं च परमो धर्म इत्येवमनवरतमितस्ततो घोपय- न्तोऽपि, मन्धार्थावबोधस्तु दूरत एवास्ताम्-मन्त्राणां शुद्धोचार- णेऽपि पके गाव इवाद्यापि सोदन्तो वय पूर्वोक्तभ्यो निगदपा- ठिभ्योऽप्यपकृष्ट पदवी भजामहे । तदनुकरणशीलाश्च वय जनताप्रतारणोन्मुखा भारतीयेतिहासे चिराय दृष्टदुष्टप्रमावस्यापि प्रतिमानं प्रवृद्धस्य कर्मभण्डस्य प्रचारणेन अर्थज्ञानमनपेक्ष्यैव मन्त्रजातैरमो धनराशीन् भस्मसाकुर्वन्तो नात्मग्लानिमनुभ- वामः। विस्मरामश्च यदभिनव भारते वेदानामुपयोगिताया हृदय गमता नैवमापादयितु शस्यते। समयोऽय' यदद्याप्यत्र विषये सावहिवैर्भाव्यमरमाभिः। ततश्च ये वेदेषु श्रद्धालवस्तेपा-

·प्रबन्धप्रकाशः
१०३
मेतत्कर्तव्य' यत्रभिनवमारतस्यावश्यकता भादशीश्चाकलय्य
इतिहासतोऽपि च शिक्षामङ्गोकृत्य वृद्धाया मातृभूमेरमिनवीकरणे
दृढाध्यवसायैरुदात्तवैदिकमावनानामापूरितदिगन्तर उच्चै?ष
उपस्थापयितव्यः। प्रार्थना च विधेया-
ॐ सह नाववतु सह नौ भुनकु सह वीर्य करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ।
॥ इति शम् ।।

·यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयोभूतिधुं वा नीतिमतिर्मम ॥
(भगवद्गीता १८७८)
भगवद्गीतायाः स्वरूपम्
देव्यः सजनाश्च !
गीताजयन्ती' महोत्सवस्य शुभावसरेऽस्मिन् सभापति-
पदग्रहणाय निमन्त्रितोऽहं नूनमेवस्य समारम्भस्य संयोजकमहानु-
मावान् प्रति अनुगृहीतमात्मानं मन्ये । नाई गम्भीरस्य गीता-
शास्त्रस्य पारगो विद्वान्, न चापि तस्य दुर्गममार्गस्य सफलो
यात्री । तथापि, प्राप्तवानस्मि गीतायाः स्वजीवनेऽद्वितीयं प्रकाश
प्रेरणाश्चाहम्। विद्यते तस्या उपदेशे मदीया श्रद्धा श्रात्मानं च
तस्यास्तुच्छमेकं साधक मन्ये । मदीयैषा दृढा धारणा यन्त्र
केवलमार्यधर्मस्य पुनरभ्युत्थानार्थमेव, किन्तु समस्तमानव.
समाजम्य कल्याणार्थमपि, तस्या आवश्यकता विद्यते । अत एव
कारणानिमन्त्रणमेतत्कर्तव्यबुद्धधव स्वीकृतवानहम् ।
*१५।१२।१६४५३० तियो (११ सु० मार्गशीर्ष, २००२)
'अखिलभारतीय आर्य (हिन्दू) धर्म सेवासंघ' स्याश्रयेण प्रवृत्ते गीता.
जयन्ती महोत्सरे सभापतेग्रन्थकर्तुरभिभाषणम् (हिन्दीभाषातः
संस्कृतेऽनूदितम् )।
।

·प्रवन्धप्रकाशः १०५ . अस्या रत्नगर्माया भारतभूमेरथवा वीरप्रसविन्या विश्वविज- यिन्या आर्यजातेदुर्भाग्यमेतद् यत्सा स्वकीयानि बहुमूल्यान्य- नुपमरत्नानि विस्मृत्य, तेषां स्वरूप वा अनवबुध्य संसारे दीनेव होनेव मिनुरिव वा दरीदृश्यते । तस्या दशा तस्य परिवारस्येव यो वस्तुतो धनवानपि स्ववंशपरम्पराप्राप्तमपि निघि विस्मृत्य, अज्ञानवशाद्वा हीरकमणीन् काचस्य खएडानिव व्यवहरन् श्रात्मानं दरिद्र दोन च मन्यते। उदात्तस्यायधमेस्योपदेयारोऽस्माकं वेदा- रिनिधय एतादृशीमेव दुरवस्यां भजन्ते। प्रथमं तु ते विस्मृता "एवास्माभिः, न चेत्तेपां दुरुपयोग एवं चिरात् क्रियतेऽस्माभिः । श्रीमद्भगवद्गीतापि तेषामेव सर्वश्रेष्ठरत्नानामेक रलम् । अवि- स्मृतत्वेऽपि तस्य, नैव वस्य पूर्णरूपेण सदुपयोगः कृतोऽस्माभिः । अतोऽत्र गीतायाः स्वरूपमुपयोगं चैवाधिकृत्य मीमांसाद्य प्रस्तूयते । चिरकालादेव गीतायाः स्वरूपविषये विमिन्नमतानो बाहुल्य. मिति नाविदितं विदुषाम् । विभिन्नमतान्यवलम्ब्य निर्मितानि यावन्ति भाप्याणि टीकाश्च गीताया उपलभ्यन्ते, प्रायेण नैव तावन्ति अन्यस्य कस्यापि प्रन्थस्य भवेयुः। प्रायेण प्रत्येकसंप्र- दायस्य प्रवत्त कैरनुयायिभिर्वा प्राचार्यै विद्वद्भिश्च गीतायास्तात्पर्य स्वस्वसंप्रदायस्यानुकूल्येन प्रदर्शयितु प्रयतितम् । नूनमेतद् गोतायाः सवसम्मत महत्त्व स्पष्टीकरोति, तथापि तदेव गीतायाः स्वाध्याये जटिल समस्यां तटस्थस्य जिज्ञासोः पुरस्ता- दुपस्थापयति । .

·प्रबन्धप्रकाश तदन गीतायाः पृष्ठभूमेरैतिहासिकमिचेर्वा परिज्ञानमेव प्रायेण समस्याया एतस्या समाधाने नः शरण मिति प्रतीयते। गीता- सशस्य महतः शास्त्रस्यैतिहासिक आधारो युद्धक्षेत्र समुत्पन्ना अर्जुनस्य संशयात्मिकतैव, न तु तात्कालिकी सामाजिकी धार्मिकी वा प्रवृत्तिरवस्था वेत्येतन्मवे तु केवलमात्मप्रवञ्चनैव । संसारे कस्याप्येताशस्य ग्रन्थस्यैतिहासिकी भितिः केवलमेकव्यक्ति. सापेक्षा मवेदिति नैव युज्यते। प्रसूता कार्यकारणपरम्परा हि प्रायेण जगतीतिहासस्य घटनानामुदभवं स्वरूपं चापि निर्धारयति । अत एव गीतायाः सिद्धान्तानां विचाराणां वा वैशिष्ट्यस्य साम- अस्यस्य चावगमाय तात्कालिकोनां समाजगतप्रवृत्तीनां स्वरूपस्य ज्ञानमावश्यकम् । उच्च गीताया एवाध्ययनास्पष्टीमवति । उदाहरणार्थम् , अघोनिर्दिष्टवचनान्येव तावदन विचार्यन्ताम्- ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ।। श्रादयोऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ।। यात्मसंभाविताः स्तब्धा घनमानमदान्विताः। यजन्ते नाम यज्ञस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ (१६१४, १५, १७) यामिमां पुष्पितां वाच प्रवदन्त्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ! नान्यदस्तीति वादिनः।

·प्रबन्धप्रकाश:
१०७
कामात्मानः
स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्याति
(२२४२-४३)
प्रति
प्रशाखविहित घोर तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः॥
कर्पयन्तः शरीरस्थ भूतमाममचेतसः।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्धयासुरनिश्चयान् ।।
(१७५-६
( ३ )
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुपोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥
न हि कश्चित्तणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
. कार्य ते ह्यवशः कम' सर्वः प्रतिजैगुणैः ।।
फमेन्द्रियाणि संयम्य य ास्ते मनमा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा.मिध्याचारः स उच्यते ।
(६४-६)
काम्यानां कमणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं याग विषक्षणाः॥
। (१८२)
प्रमाणेभ्य एतेभ्यः स्पष्टमेतत्प्रतीयते यद् गीताया उपदेशस्य
सामालिप विशिष्ट कारणं यात्रैवतस्तस्मिन् समये समाने च्यामा

·प्रबन्धप्रकाशः अत्यधिकधर्मकाण्डस्य प्रवृत्तिरासीत् तत्रापरतः कर्मकाण्डमात्रं विरस्कुर्वती मिध्यासंन्यासस्य प्रवृत्तिरथया घोरशारीरिककष्टरूपा तपसः प्रवृत्तिरेवासीत् । नात्र संदेहो यत्स्वाभाविकताया आधारेण प्रवृत्तय एताः स्वस्व- परिधो मनुष्यस्याध्यात्मिकसमुन्नती साहाय्य कर्तुं शक्नुवन्ति; तथापि संधारस्य विभिन्नधर्माणामितिहासस्यात्र साक्ष्यं यद्रजस्तमा- भ्यामभिभूतमनुष्येसु लब्धप्रसरा एता एव प्रवृत्तयः स्वार्थ बुद्ध ध- विवेकदम्ममानप्रमादालस्यहेतुभ्यः शनैः शनैविकृत रूपमुपादते। भारतवर्पश्यैवेतिहासे तावत्पातनीया दृष्टिर्यज्ञादिकम काण्डस्य प्रारम्मातिरेकयोः। योऽयकम काण्डः प्रारम्भावस्थायां मानव- जीवनस्य यावत्कर्तव्यकर्मणां प्रतीकरूपेणैव समाज उदात्तानामार्य- भावनानां पापक एवासीत्, स एव कालक्रमेण यजमानानामृत्विजा च निम्नानाम् , गीतानुपारम् 'आसुरीणाम्' वा, वासनानां तृप्तेः •साधनभूते नीरसे निष्प्राणे शुष्के च क्रियाकलापे परिवर्तितोऽभूत् । एतस्मिन् शुष्क श्रादहीने च कर्मकाण्डेऽन्धमतरेवैप दुष्परिणामा यञ्चिराय विश्वविजयिन्यामार्यजातौ वीरता, कर्तव्य- निष्ठा, पराक्रमः, श्राशावाद-इत्येताहशोनामुदात्तमावनानां स्थान क्लैव्यम् , कर्तव्यमीरुता, दैन्यम् , निराशावादः-एतत्स- दशीभिरनार्यभायनाभिरपहृतम् , यचापि जनतायां मूढग्राहाणा- मन्धविश्वासानां न्न साम्राज्यममित: प्रवर्तते। नूनमुपनिषदां बहूनि प्रमारणानि सुस्पष्टं प्रकटीकुर्वन्ति एतस्मादेव निष्प्राण- क्रियाकलापात्समुद्भूतामुद्विग्नताम् । तथा हि- ·प्रवन्धप्रकाशः १०९ प्लवा ह्यते श्रद्धा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छेया येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति ।। अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षोणलोकाश्च्यवन्ते ॥ (मुण्डकोप० १२२१७,१). अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डित मन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः॥ ( कठोप ०१।२।५) अर्थात् , आदर्शहीनो यज्ञादिकर्मकाण्डः खल्वयमदृढ-- नौकया समानः। अविवेकिनो हि जना एनमेव जीवनस्य लक्ष्यत्वेन मन्यमानाः स्वकीयान्धवासनानामावर्तेषु पतिता आध्यात्मिकोन्नतिपदमासादयितुं न शक्नुवन्ति । मुढा आत्मानं पण्डितं मन्यमानाः, परं वस्तुतोऽज्ञानवशेन आदर्शहीने क्रियाविशेषबहुले कर्मकाण्डे निमग्नाः, आध्यात्मिकोनतेः सरलेs- कएटके च मार्गेऽप्रेसरा नैव भवन्ति । दम्ममोहमानानां कुटिलेना

·मार्गण गाम्नी भागान बजीयनमपि प्यतां नयन्ति। तपा
यसा यमुना:य नीयमानम्यापरय ममामा पर्या।
এনায়েমানমমি ত মরা নবী
নুন বা সুগছিনিধিঃনা বিধায় এগিনি
पष्ट प्रतीयो।
अपरटानाया एनाया : प्रतिमियारू री गुरसान.
प्रपृशेः प्रारम्मोऽगा। सापि मराः अपमाना कालान्तरण,
प्रतिमाप्रयाया देवी, प्रसार मानायकमर पापाप परिणता.
सीरिधि गीतापा पर नीय। एपमेप एगीयापि प्रतिः
मामाग्यजनतापो सुपरी पदमूना प्रमापपती परांच्या
विविधशारीरिपोरयानानां सहन प्यारमान वयं मन्य.
मानानां वस्थिनामधारिणरिराय मारतवरस्यविदासे मन्यपदा
सरपसे। यात्मीकिरामायण--
प्रश्मशायदयः पादाराम ठापसाः ।।
दस्तोलूलिनश्चय योग्मनकाः परे।
गागराव्या पाप्याच त्यानयकाशितः।।
मुनयः सलिलाहारा पायुमशास्तपापर।
याफाशनिलयाश्चय व्या स्थपिटलशापिनः ।।
तयोप्यासिनो दान्तास्तया पट वामयः ।
(२६२-५)
(अश्मशा: अपफदितान्नभएकाः। पन्तोलसलिनः=
‘दन्तातिरिकापहननयापनरहिवाः ।
करटरग्ने
मुम्मनकाः-

·प्रवन्धप्रकाशः जले स्थित्वा तपः कुर्वन्तः । गात्रशय्याः श्रनास्तरणशायिनः । प्रशय्याःनिद्राहीनाः। पनवकाशिकाः= एकपादस्य स्थित्यव- काशदानहिताः। एकपादस्थितिमन्त इति यावत् । प्राकाश- निलयाः= अनावृतप्रदेशस्थायिनः ।) इत्येवं नानाविधघोरशारीरिकयातनाः महमानानां तापमानां वर्णनेन भारत एतस्याः प्रवृत्तेश्चिरन्तनत्वं सुतरां स्पष्टमेव । पूर्वोकप्रवृत्तित्रयस्यातिमात्रतां नीतेनाविचारमूलेन च प्रचारेणैव उत्साहसाहसपराक्रममावनामिराशावादेन चोतप्रोतायामार्य- जातावादर्शविहीनायाः पर्तव्याकर्तव्यविवेकेन शून्याया अनेकैमूढमाहेरभिभूताया निष्प्रभाया अकर्मण्याया अत एव मृतकल्पाया जातेलवणानि शनैः शनैदृष्टिगोचरतामागच्छन् । न फेवलं पूर्वोद्धृतप्रमाणेभ्य एव, किन्तु गीताया विचारधारायाः साकल्येन विवेधनादपि सुस्पष्टमेतत्प्रतीयते यदुक्तप्रवृचीनां हानिकराद् दुष्प्रमावादेशमार्यजाति च त्रातुमेव मगवता वासुदेवेन "सर्वशास्त्रमयी, "सव'ज्ञानप्रयोजिका", "धर्ममयी", "सव'तीर्थ- मयी" च गीतेयमिह भुवने प्रवर्तिता। तस्याः सर्वकल्याण- मयस्योपदेशस्यायमेवाभिप्राय श्रासीद् यत्पूर्वोक्तप्रवृत्तिध्यादर्श- होनतायाः कारणेन समुपजातं पारस्परिकविरोध मौलिकस्यादर्शस्य भावनया अपनीय कथमपि सामञ्जस्य स्थाप्यतामिति । गीताया दुरुपयोगः परमेव प्रतीयते यत्पूर्व प्रतिपादितस्य गीताया ऐतिहासिक- स्याधारस्याज्ञानादेव तस्या दुरुपयोगश्विराय भारते क्रियते । . . .

·११२ प्रबन्धप्रकाशः अत एव गीताया विपये भावनेपा चिरकालादेष देशेऽस्मिन्द प्रसृता दृश्यते यत्सा फेवलं सांसारिकजीवनापरतानां साधूनां (=मिर्पणम् ) संन्यासिनां चैव पुस्तकम, यद्वा, तदेतादृशं शान' यस्योपयोगः, भवतु नाम स वृद्धानां कृते, सांसारिकव्यापारपु व्यापूतानां गृहस्थानां यूनां च कृते न विद्यत एव । समानरूपं. णैव एपा मिथ्याभावना मूढेपु परिदतेपु च प्रायेण कृतपदा समुपलभ्यते । एतस्याः परिस्थितेः फटुरनुभवोऽस्माकं वाराण- सेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयपरीक्षापाठ्यक्रमे सामान्यपत्रेषु सोत्साहमिदंप्रथमत्वेन समावेशिताया भपि गीतायाः संस्कृत- पण्डितानामनेकेषां विरोधकारणादेव ततः पृथक्करणावसर एव प्रथमवारमजायत । गीतायाः सन्निवेशः करिमन्नपि सर्वसाधा- रणे पाठ्यक्रमे नैव समुषित इत्येव पां पण्डितानामासीदाघोषः । कुतो हेतोः कथं वा गीताया विषये पूर्वोक्ता मिथ्यामावना प्रववृत इति वक्तुं दुःशकमिव प्रतीयते। तथापि निश्चितमेतद् यदस्य प्रायेणोत्तरदायित्व भारतेतिहासस्य निराशामयस्य आर्य- भावनाभिश्च शून्यस्य मध्यकालस्य टीकाकारपु माप्यकारेषु चावतिष्ठते। तैरेव नूनं वेदान्तशास्त्रेण सह गीताया गाढं संबन्धः स्थापितः। परं स्वयं गीताया एवान किमुत्तरमिति तावद्विचार्यतामस्माभिः। गीताया उपक्रमोपसंहारौ नात्र विवादः केषाञ्चित् यत्कस्यापि ग्रन्थस्य संदर्भस्य वा वास्तविकतात्पर्यस्य निर्धारणे तदुपक्रमोपसंहारावेव प्रधान कार- .

·प्रवन्धप्रकाशः ११३ रणम् । तत्र शस्त्रास्त्रसज्जैयुयुत्सुभिरिचिते युद्धक्षेत्रे प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते" तावद् गीताया उपक्रमः। तादृशे हवसरे विचार- संघर्षे लीनम्, विषाद्गते च पतितम्, किंकर्तव्यविमूढ़ सशयात्मान- मर्जुनं प्रति वै भगवतः कृष्णस्य सर्वतः प्रथममुक्तिरेपा- कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वय॑मर्कात्तिकरमजु न ! ॥ क्लैव्य मा स्मगमः पार्थ! नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्र हृदयदौवल्य त्यक्त्वोचिष्ट परन्तप! ॥ (२।२-३) अयांत, हे अर्जुन! एतस्मिन्ननवसरे कुत एतदायेंहितम्, मात्मनः पतनकारणम् , अपयशसा हेतुश्चाधैर्य तव हृदये समुपस्थितम् ? त्वं हि वीरः शत्रूण हन्ता चासि, शुद्रां हृदयस्य दुर्वलतामेतामुत्सृज्य युद्धाय कृतनिश्चयः समुत्तिष्ट । स एप गीताया उपक्रमः। अथ तदुपसंहारोऽपि विचार्यताम् । तत्र गोताया भन्तिमः श्लोको मवति- यत्र योगेधरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र नोक्लियो भूतिध्रुवा नोतिमतिर्मम ।। (१८७८) संजयः कथयति यद् यत्रापि विशुद्धकर्तव्यभावनाया उपदेष्टु- भगवतः श्रीकृष्णस्य वीरस्य चार्जुनस्य संवादरूपाया गोताया उपदेशस्यानुसरणं क्रियते तत्र लल्या विजयस्यैश्वर्यस्य सत्यादन- .

·११४ प्रबन्धप्रकाशः पायिन्या नीतेश्च स्थितिभवतीति मदीया धारणा। शब्दान्तरेव- स्यायमेवाभिप्रायो या द्धक्षेत्रेऽवस्थित वीरमर्जुनमुद्दिश्योपदिप्टा गीता खलु श्रिया विजयस्य भूतेः सन्नीतेश्च प्रतिपादकं शास्त्रम् । नियतं नैपां किमपि स्थान सभवति वदान्तशास्त्रे। नैव कश्चिद् वेदान्तशास्त्रविषयको ग्रन्थो वेदान्तस्य जिज्ञासोः पुरस्ताद लक्ष्मी- विजयादिकमादशरूपेण स्थापयिष्यति । - किञ्चतदपि विभावनीयं यदीताया उपदेशेन प्रभावितोऽप्य- जुनो न हि युद्धात्पराङ मुखो बभूव, न च वनं गत्वा तपस्यामा- श्रितवान्, न चापि किमपि देवमन्दिरं प्रविश्य भगवतोभक्तधाराध. नेन च कालं निनाय । प्रत्युत स प्राणपणेन शत्रुमिः सह युवा विजयलक्ष्मीमधिगतवान् । गीताया उपदेशं साकल्येन श्रुत्वा अर्जुनस्य हृदयोगारः खल्वेवम- नष्टोमोहः स्मृतिलब्धात्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतवन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ (१८९७३) अर्थात, हे अच्युत ! भवत्त उपदेशेन मम मोहो भ्रमश्च 'निमूलतां गतौ यद्वशाद्धि एतस्योपदेशस्य प्रारम्भे शोकसविन- मानसेनाश्रुपूणोइलेक्षणेन विषीदता मया सशरं चापं विसृज्य (११४६ ) म योत्स्ये' (२९) इत्येवमुक्तो भवानासीत् । अधुना गतसन्देहोऽहं

·प्रबन्धप्रकाशः
११५
-
तरमादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लामालामौ जयाजयो ।
ततो युद्धाच युज्यत्र नैवं पापमवाप्स्यसि ।।
(२१३७.३८)
इत्येतद्भवतो वचनं करिष्ये ।
एवमुपस्मोपसंहागभ्यो स्पप्टमेन्द् यद्गोवा न केवलं
भितूणां संन्यासिनां जराजरितगात्राणां वृद्धानामेव वाशास्त्रम् ।
न चापि तत्कर्मभीरूणां प्रमादिनामलसानी मिध्यावैराग्यव्याजेन
स्त्रकर्तव्येभ्यः पराङ्मुखानां शास्त्रम् ।
तद्धि सलु--
ममाग्ने ! वक़ विहवेवस्तु
वयं त्वन्धानास्तन्वं पुपेम।
मां नमन्तां प्रदिशश्चतस्रस्
त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ।।
(ऋ० १०।१२८१)
इन्द्र स्योतास या वयं धना ददीमहि ।
जयेम स युधि स्पृधः।। (ऋ० १.१३)
(अर्थात् , मगवन | वर्चश्विनस्तेजस्विनो बनयन्तश्च सन्तो
वयं भवतां साहाय्येन स्वशत्रून् =स्वकीयोभतेर्वाधिकाः शक्ती-
संयम। समस्ताश्च दिशोऽस्माकं समक्षे नतमस्तफा भवेयुः ।
भगवन् ! भवतां रक्षायां वर्तमाना मात्मरक्षाया उपकरणैश्च
सन्नद्धा वयं विघ्नान् पाधान्यापनन्त उन्नतिमागे:नवरतमग्रेसरा

·।
११६
प्रबन्धप्रकाश
भवेम) एवमुदात्तवैदिकप्रार्थनापराणा कर्मशीलाना सत्यनिष्ठा-
वता विजयिनामार्याणा कर्मशास्त्रम्।
गीताया वास्तविक स्वरूपम्
गीताया वास्तविक स्वरूप कीडश कश्च तत्प्रतिपाद्यो विषय
इति मीमासायामेतत्तावदवगन्तन्य यद् गोतया नहि कस्यापि धम
विशेषस्य सप्रदायविशेषस्य या प्रतिपादन क्रियते, न चापि तया
कस्यापि सप्रदायस्य खण्डन तिरस्कारो वा विधीयते । सा वै कर्म
विषयकमौलिकसत्यस्य प्रतिपादक शास्त्रम्, अत एव चारमाक
मते सा सावकालिक सावदेशिक च महत्त्वमावदति । मनुष्यस्य
धार्मिकप्रवृत्तीसलोचयन्ती सा तदर्थं सत्यमादशमपि प्रदर्शयति ।
घस्तुत एवं गीता कर्मशास्त्र नीतिशास्त्र कतव्याकर्तव्यशास्त्र वेति
वक्त शक्यते । यावद्धर्मकर्मणा वैज्ञानिकदृष्ट्या परीक्षणे प्रवृत्ता
सा स्पष्टमेव 'धर्मशास्त्राणामपि धर्मशास्त्रम् । तते पारम्पर्यागता.
श्लोका भवन्ति-
गीतागीत न यग्ज्ञान तद्विद्यासुरसमतम् ।
तन्मोघ धर्मरहित वेदवेदान्तगर्हितम् ॥
तस्माद् धर्ममयी गीता सर्वज्ञानमयोजिका ।
सर्वशास्त्रमयी यस्माचस्माद् गीता विशिष्यते ।
अस्माक सप विचारो यद् मारतस्य प्राचीनतमा रूपकोन्मुख
प्रवृचिमनुसृत्य महामारतीययुद्धक्षेत्र ऽवस्थिवयोर्वासुदेवार्जुनयो
सवादव्याजेन सासारिकसघषमय जीवनस्य क्षेने उद्योगशील

·प्रबन्धप्रकाशः ११७ प्रत्यकमनुष्यमुद्दिश्यैव तद्धिताय भगवता कृष्णेन प्रदर्शितस्य कर्तव्यपथस्योपदेश एव गीतायाः परमोमिप्राय इति । गीतासहशस्य शाषस्य महत्त्वं हृदयंगमं कतु मयमपरः सिद्धान्तोऽपि सम्यगवगन्तव्यः । स चैवम् । माध्यात्मिकानां दाशेनिकानां च तत्त्वानां परिशीलने भाषा फेवल परिमापारूपेणैव कार्यकरी भवति । यथा हि तत्चच्छाखेपु व्यवहारसोकोर्थ पारि- भाषिकशब्दानां कल्पना संकेतो वा क्रियते, तथैव स्वल्वाध्यात्मिक दार्शनिके च जगति समाजगतशाब्दिकरूढीनामाश्रयेण तत्त- प्रमेयाणां प्रतिपादनं क्रियते। एवं भाषा तात्त्विकस्वरूपे कमपि भेदमनादधती केवलं तस्य विभिन्नपक्षानेव प्रतिपादयति । अतश्च "शब्दब्रह्मातिवर्तते" इत्यनुसारं मापायाः स्वरम् (लोक, पदवीं वा) अतिक्रान्तस्य तत्त्वदर्शिनः स्थितप्रज्ञस्य दृष्टी वेदान्तस्य 'ब्राह्म', नीतिशास्त्रस्य 'सत्यम्', बौद्धदर्शनस्य 'धर्मः' (धम्मो), मीमांसा- दर्शनस्य 'कर्म', तन्त्रशास्त्रस्य 'शक्तिः स्वयं गीताशास्त्रस्य प 'अहम्' अथवा 'वासुदेवः सव' पते पारिभाषिकाः शब्दा वस्तुत एकस्यैव मौलिकस्य तत्त्वस्य तत्तद्दष्टिभेदेन प्रतिपादकाः । श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थारयति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ।। (२०५३) गीतायाः श्लोकेऽस्मिन्नेवस्यैव सिद्धान्तस्य संकेतो विद्यत । मनुष्येण रचिता हि भाषा, या हि .

·११८ प्रवन्धप्रकाशः "चाग्य मनसे इसीयमी। अपरिमिततरमिव हि मनः । परिमिततरेव हि पाक" (शतपयनासणे १२३६) एतत्यनुसार विचाराणा प्रकटीकरणार्थमपूर्णमेकं साधनम्, स्वत सिद्धस्य मौलिकतत्त्वस्य प्रतिपादियैव भवितुमईति, न तृत्पादिका। उपरिनिर्दिष्टसिद्धान्तत्य रष्टव त्वदर्शी विपरिषद निम्न- वासनानिराधपूर्वक मनुष्यस्योशानामाध्यात्मिकीनां नैतिकीनां च प्रवृत्तीनां प्रवोधनपोपणयोगद्देश्येन विभिन्नधर्मप्रतिपादितेपु विभिन्न कम काण्डेपु, विभिन्नदेयोपासनापद्धतिपु, अथवा अधिकारिभेदस्य प्रवृत्तिभेदस्य वा हताविभिन्नशाब्दिकपरिभाषाणामायण मौलिक- तत्त्वस्य प्रतिपादकेषु विभिन्नदर्शन( = दृष्टि )शानेपु भेदं नैन पश्यति । अत. शाब्दिकपरिभाषाकृतभ्रान्त्या अप्रमाविश्चेदस्माभि. स्तात्त्विकदृष्ट्या पीताया अध्ययन क्रियते तहिं नियतमेव सा समस्तमानवजातेरन धर्मशास्त्वन प्रतीयेत । गीतायाः कर्मणो यज्ञस्य च स्वरूपम् फर्तव्याकर्तव्यशास्र कर्मशास्त्र वा गीतेत्युपरिप्टात्प्रतिरादितम स्माभिः। तस्या विशिष्टप्रतिपाद्यविषय एप एव यन्मनुष्येण कर्म, न केवल क्तव्यबुद्धयैव अनासक्तयुद्धयेव, किन्तु ईश्वरार्पण धुद्धचा अथवा भक्तिभावनयापि विधेयमिति । तथा हि ·प्रबन्धप्रकाशः ११६ तस्मादसतः सततं काय कम' समाचर। असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ कमणैव हि संसिद्धिमाश्थिता जनकादयः । ( ३१६-२०) यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यचपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ (२७) एवमनासक्तबुद्धथा तथेश्वरार्पणबुद्धथा विहितस्य कारणो महिमा गीतायामसकृद् वर्णितः । किञ्च, सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेप योऽस्त्विष्टकामधुक् ।। (३६१०) यज्ञशिष्टामृतमुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायनोकोऽत्ययज्ञस्य नोऽन्यः कुरुसत्तम । (४।३१) एवं यज्ञस्यापि गुणगरिम्ण भूयो भूयः संकीतनं तत्र क्रियते । परंतु गीताया मौलिकसिद्धान्तो यायाध्य न बुद्ध यारूढा भवेदि- त्येतदर्थ कमणे यज्ञस्य च वास्तविकस्वरूपस्याववोधोऽत्यन्तमा- वश्यकः । शब्दविपयकरूढिवादस्य प्रभावेणैव तपादानदयास्वर्ग- वर्णश्रद्धाप्रभृशिशब्दानामिव कर्मयज्ञेतिशब्दयोरप्यर्थविपयेऽ- स्माकं समाजो वास्तविकताया अतिदूरं नीता वर्शते। अस्माकं धर्मशास्त्राण्यपि नात्र विषयेऽपवादाः। रूढिमूनकस्य तस्यैव परम्पराप्राप्तस्य भ्रमस्यापाकरणार्थ गीतायां श्रद्धादानतपः- प्रतिशब्दैः है: सह कर्मयज्ञतिशब्दयोरपि वास्तविकमर्थ स्पष्टयितु सुमहत प्रयतितम्।

·१२० प्रबन्धप्रकाशः - तत्र कर्मविपये गीता स्पष्ट मुद्धोपयति- कि कम किमकति कवयोऽन्यत्र मोहिताः। (४१६) अपांत, कमणोऽकमणश्च वास्तविकस्वरूपस्यावगमे कथयो विद्वां- सोऽपि भ्रान्ता दृश्यन्ते, सामान्यजनानां तु का कथा । सामान्यरूपेण फर्मशब्दो यज्ञादिकमकाण्डस्य देवार्चनादि. कर्मणो वा वाचकत्व नैव गृहाते। परन्तु गीतायां यम्य फर्मणः स्वरूपं विर्चायते तेन तु जीवनस्य विभिन्नक्षेपु पितापुत्र, जायापति, गुरुशिष्य, सेव्यसेवक, नागरिकतादिसांसारिक- संपन्धैः प्रेरितेन मनुष्येण क्रियमाणानां सर्वविधर्मणां साहोऽभीप्सितः। यज्ञादिक काण्डं तु तस्यैव व्यापकजीवनरय साधनरूप: समारः, अथवा प्रतीकमेव । यथा ह वै स्वल्पकालमपि प्रत्यहं कृतः शारीरिक व्यायामो यावदिवसं कर्मकरणाय शरीरस्य स्वास्थ्य संरक्षणद्वारैवोपयोगी, एवमेव सलु सर्वस्यापि धार्मिक फर्मकाण्डस्योपयोगः साफल्य च मनुष्यस्योधभावनानां परिपुष्टी उद्द्वारा च जीवनस्य पवित्रतासचरित्रतयोःमपादन एव विद्यते । एतादृश्या भावनया विरहित हि कर्मकाण्डं देवार्चनादि वा, स्वयमेव जीवनस्य लक्ष्यं सत, बाहुल्येन दम्भमामलोभपापण्ड- परप्रतारणाभावैः संचालितम्, शनैशनैरादर्शहीनजटिल- क्रियाकलापरूपेण च परिणमत, व्यक्तिगतानां समाजगतानां वा उदात्तपावनानां नैतिकतायाश्च नैव परिपोषक भवितुमर्हति, किन्तु घातकमेव संजायते । तस्यामवस्थायां दिकिञ्चित्पूजापाठादिनैव मनुष्यः कृतकृत्यतामासादयितुं शक्नोति, तस्य प्रात्यहिकजीवनस्य ·प्रबन्धप्रकाशः १२१ कर्तव्यकर्मणामाध्यामिन नैतिकेन वा जीवन नदि कोऽपि सबन्ध इत्येष विचार एव जनतायाः संजायते । एता. दृशमेवादहीनं यज्ञादिकर्मकाण्डं गीतायां तामसत्वेन राजसत्वेन वा बर्यते, नैकप्रकारेण च तस्य भत्र्सना क्रियते । एताश एवं निरुद्देश्यके कर्मकाण्डे रतानां विषय उच्यते- नैनं छन्दांसि जिनातारयन्ति मायाविन मायया वर्तमानम् । नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश् छन्दास्ये प्रजहत्यन्तकाले । (विदुरनीती ३४२) सर्वस्यापि, लौकिक्स्य धार्मिकस्य वा, कतव्यस्य कर्मणो महत्त्वं केवलं तस्मिन् क्रमणि प्रवृत्तस्य मनुष्यस्य भावनाधीनम् । कर्म- करणे प्रवृत्तो हि मनुष्यो विद्वान् वा, पण्डितो वा, ब्राह्मणो वा, -संपचिशाली वा, साधारणातिसाधारणकार्यकरः शूद्रो वा हरि- जना' वा भवतु, तस्याश्चताया नीचतायाश्च निर्णयो गौतयैतयैव दृष्ट्या विधास्यते । नूनं धर्मव्याधादिकथानामस्मत्पुराणादि- साहित्य उपवर्णितानामेप एवाभिप्रायः। समानैव कथा यज्ञशब्दस्यापि वर्तते । तस्यापि वास्तविकमर्थ विस्मृत्य वयं चिराय संकुचित एवार्थे तस्य प्रयोग कुर्मः। पनावा- हुतीनां प्रक्षेप एव नहि तस्य मौलिकोऽर्थः। वास्तविक- यज्ञभावनायाः समयभेदेन केवलमेकं प्रतीकं तत्काम भवतु । यज्ञस्य नानाभेदान प्रदर्शयन्ती गीतेव स्वयमाह- ·१२२ प्रयन्धप्रकाशः देवमवापरे यज्ञ योगिनः पयुपासते। प्रशामावपरे यज्ञं यज्ञ नैवोपजुहति ।। श्रोत्रादीनीन्द्रियाएयन्ये संयमामिपु जुहति । शब्दादीन् विपयानन्य इन्द्रियानिपु जुहति ॥ सर्वाणीन्द्रियकमोणि प्राणकमाणि धापरे । आत्मसंयमयोगानो जुहति ज्ञानदीपिते ।। द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरं । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ।। अपाने जुद्धति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे। प्राणापानगती रुवा प्राणायामपरायणाः ।। अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेपु जुहति । ...... एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुसे ।। (४।२५-३०, ३२) अल्पज्ञस्य, स्वभावत इन्द्रियपरायणस्य तथा स्वार्थ- साधने तत्परस्य मनुष्यस्य स्वकीयनिम्नप्रवृत्तीनां विजयो- वेश्येन जगतः पोपणकीभिः स्वभावतः परार्थप्रवृत्ताभि- वीभिः शक्तिभिरथवा देव्या शक्तया स्वसंपर्कस्य स्थापन- मेव यज्ञस्य वास्तविकोऽर्थः। "यज देवपूजासंगतिकरणदानेपु" इत्येषामनामप्यत्र संगतिः

·.
प्रयन्धप्रकाशः
१२३
संजाय। दानेन प्रलु वस्तुतो महत्याः शक्तेः समक्षमात्मनः
समर्पणमेवाभिप्रेयते। उपयुक्ततपर्फश्च नि:स्वार्थलेोकसेवाद्वारव
स्थापयितु शश्यते। अयमेवार्यों गीतायामेव मुग्यर्यते-
सहयशाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रमविष्यध्वमेप योऽस्त्विष्टकामधुक् ॥
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाफ्यथ ||
(३।१०.११)
गतग्यमाणादिप्रन्यपु अस्मिन्नेवायें 'भावनाया' इति
शब्दः प्रयुक्तो एश्यते। भवति चात्र श्लोक :-
भावनामुमरीले तत्तजः शाश्वतं महत् ।
सविरूपणात्मा व जगतस्तस्थुपश्च यत् ॥
पताशेन हयानगोताया मतेन
भोकारं यसपमा सर्वलोकमहेश्वरम् । (५।२९)
अयान द्रव्यमयाचशाज कानयतः परन्तप । (४१३३)
दृश्यनुसार यशतपसां मोफुमगयतः परमेधरण्य मफिः पूजा
पपतु शम्यते। यानुतस्तु गीतानुसारं कर्तव्ययुबचा ईश्वरार्पण.
पुतगा प त कमैय तात्यिको यहा। सष्टमेताहशी यशो.
पमसया रसकीयम्य दरिद्रदेशस्य दीनदोनसमाजस्य प चालवि.
पीरायश्याना अनपत्य प्रस्नो लशनमाया रुप्यकाणाममादि.
गाममा मामा नपिएने।

·१२४ प्रबन्धप्रकाशः गीताया भक्तिः गीतायां भक्तिरिति शब्दस्यातिमहत्त्वम् । परन्तु मक्ति- शब्दस्य प्रचलितादयोद् गीताया भक्तिनितरां भिन्ना। गीतानुसारं हि योऽसौ विश्वमपञ्चस्य सचालकः सर्वेपां प्रेरकः सर्वस्योचार को यज्ञतपसामुपभोक्ता सर्वलोकमहेश्वरो भगवान् तस्य पीत्यर्थमेव कर्मकरणं परमा भक्तिः । यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वामिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ।। (१८४६) एतदनुसारं मनुष्यजीवनस्य सफलताया रहस्य कर्मद्वारा ईश्वरभक्तावेव विद्यते। अपयुक्तं चैतत्, यतो व्यष्ट व्यक्ती कत व्यस्य समाप्तिः पर्यवसानं वा समष्ट्या सह तस्याः सामञ्जस्य एवास्ते । एव प्रकारेण भाकवादः कर्तव्यबुद्धरादर्शवादस्यैव वा परा काठा। एप भक्तिवादः कर्तव्यबुद्धर्भावनायां नूतनमाधुर्य- रसस्य सचारं करोति। न हि तस्मिन्वर्तते कश्चिदवकाशो दैन्यस्य, पाल्स्यस्य, प्रमादस्य, अकर्मण्यताया वा। न स प्रकृते- विरुद्ध पुरुप स्त्रीवदाचरणं शिक्षयति, नाप्यत्याचारिणोड सहनमुपेक्षां वा। "वत्रादपि कठाराणि मृदूनि कुसुमादपि" इत्युक्ति- मनु नम्रतायाः शौर्यस्य चादृष्टपूर्व सामञ्जस्यमत्र विद्यते। किबहुना, गीताया भक्तिवादस्य दृष्ट्या स्वकर्तव्यपालनार्थ सर्वस्वमप्यर्पयन्तो ऽत्याचारस्य

·प्रबन्धप्रकाशः
१२५
महाराणाप्रताप-गुरुगोविन्दसिंह-प्रभृतयस्ताहशा एव भक्ता याशा
गोस्वामी तुलसीदासो महात्मा नानकः कारोबा।
गीताया भक्तरादर्शमनुसान् हि भक्त श्राशाया श्रात्मविश्वा-
सस्य च प्रतिमूतिरेव भवति । महत्स्वपि संकटेपु समापतितेपु
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत।
श्रात्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥
(गी०६५)
इति सिद्धान्ते विश्वसन्नविचलितधैर्यः स तेषां स्वागतमेव
करोति । तस्य मानसिकावस्थायाः सुन्दरं वरणेनौं गीतायामेवं
कृतो दृश्यते-
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लमन्ते युद्धमाशम् ।।
(२।३२)
सुखदुःखे समे कृत्वा लामालाभौ जयाजयो।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैव पापमवापयसि ।।
(२२३)
वास्तवेन, गोवाया एव प्रक्रियाया अनुसारेण यज्ञदानतप-
आदिवद् भक्तिरपि सात्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधेति व्याख्यातु
शक्यते । तथा दि.
योऽन्तरात्मा जगत्साक्षी सृष्टवानिदमद्भुतम् ।
कल्याणबुद्ध था जीवानां वत्प्रसादाय कंवलम् ॥२१॥

·G प्रबन्धप्रकाशः १२७ व्यमेतदिति बुद्ध थव क्रियते सावै सात्विकी भक्तिरुच्यते । तया च भक्तथा मनःप्रसादः सौम्यत्वं स्वकम सु समुत्साहो निश्य- सत्याभ्युदयस्य च प्राप्तिग्त्येितानि फलरूपेण भवन्ति । केवलं स्वार्थसाधनतत्परैः, ईश्वरस्य प्रसन्नताथै एव कार्यमिदं क्रियते प्रत्यक्षत एव सर्वत्र घोपयित्वा, वस्तुतस्तु पात्मन एव सत्कारमानपूजार्थं जीविकाप्राप्त्यै वा, जगत्प्रतार्य यत्कार्य क्रियते सा राजसी भत्ति रुच्यते । तया च मनुष्ये केवलं दम्भस्य दर्पस्या- भिमानस्य स्वकार्येष्वशान्तेश्चिचचञ्चलतायाश्च वृद्धिरेव फल- रूपेण दृश्यते। कम एयकर्मेति अकर्मणि प कौति पश्यद्भिः, सर्वदा आलस्य. प्रमादपरैजनैः स्वकर्तव्यस्योपेक्षया केवलं भगवन्नामसंकीर्तनेन, न तु स्वार्थरहितकर्मद्वारा, यल्लोकेशस्य पूजा क्रियते सा तामसी भक्तिरुच्यते । तामसी भक्तिमाश्रिता हि जना निरुद्यमा निरुत्साहा होनसत्त्वपराक्रमा अनार्य सेवितमार्गगामिनश्च जायन्ते । तदेव भक्तेः सात्विकराजसतामसरूपेण विवेकः । आत्मपरीक्षणमन्तरवेक्षणं वा गीतया न हि कस्यापि धर्मविशेपस्य संप्रदायविशेषस्य वा प्रतिपादन क्रियत इति पूर्वमवोचाम। सा हि मनुष्यमात्रस्य समक्षम्, तस्य संप्रदायविशेषस्य धर्मविशेपस्य वानुयायित्व- मनपेक्ष्य, कर्मणोऽनुष्ठानस्योचतममादर्श स्थापयति । प्रत्येक- कर्मणश्च स्वरूपपरीक्षणं तस्य मावात्मिकाया मित्तदष्ट्या कर्तु .

·१२६ प्रवन्धप्रकाश कर्तव्यमिति यत्कर्म मियते नियतात्मभिः । सिद्धयसिद्धयोः समभूत्वा भक्तिः सा सात्विकी मता ॥२॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं समुत्साहः स्वकर्मसु । अयोऽभ्युदयसिद्धिश्च तस्याः फलमिहोच्यते ॥३॥ ( २ ) सत्कारमानपूजाथे प्रतार्य सकल लगता जीविकासाधनार्थ वा प्रयोमार्गपरायणः ॥४॥ लोकेशस्य प्रसादार्थमेवमुद्धोप्य क्रियते यः समारम्भो भक्तिः सा राजसी मता ॥५॥ दम्भो दर्पोऽभिमानश्च समुदगः स्वकर्मसु । चित्तचञ्चलता चैव तस्याः फलमिहोच्यते ॥६॥ सतः। समुत्सृज्य स्वर्क कर्म सदालस्यपरायणैः। कर्मण्यकर्म पश्यद्भिरकर्मणि च कर्म यत् ॥५॥ नाम्नः संकीतेनेनैव न कम समाश्रयात् । पूज्यते भगवान्नित्यं भक्तिः सा तामसी मता 1111 निरुद्यमा निरुत्साहा हीनसत्वपराक्रमाः। अनार्यजुष्टमार्गस्था जायन्ते तां समाश्रिताः ॥९॥ अर्थात, जगतः सातिभूतो योऽन्तरात्मा भगवानिदमद्भुतं भुवनं जीवानां कल्याणार्थमेव सृष्टवान् केवलं तस्य प्रसन्नतायै कार्यस्य सिद्धिसिद्धिं च समं जानद्भिः संयवात्मभिर्यकम कत- ·प्रबन्धप्रकाशः १२७ व्यमेतदिति बुद्ध चव क्रियते सा वै सात्विकी भक्तिरुच्यते । तया व भक्तया मनःप्रसादः सौम्यत्व स्वकम सु समुत्साहो निय- सायाभ्युदयस्य च प्रातिग्त्येितानि फलरूपेण भवन्ति । केवलं स्वार्थसाधनतत्परैः, ईश्वरस्य प्रसन्नताथै एव कार्यमिदं क्रियते प्रत्यक्षत एवं सर्वत्र घोपयित्वा, वस्तुतस्तु पात्मन एव सत्कारमानपूजार्थ जीविकाप्राप्त्यै वा, जगत्प्रतार्य यत्कार्य क्रियते सा राजसी भत्ति रुच्यते । तया च मनुष्ये क्वलं दम्भस्य दर्पस्या- भिमानस्य स्वकार्यप्वशान्तश्चितचञ्चलतायाश्च वृद्धिरेव फल- रूपेण दृश्यते। कर्मण्यकर्मेति अकर्मणि च कर्मेति पश्यद्धिः, सर्वदा आलस्य- प्रमादपजनैः स्वकर्तव्यस्योपेक्षया केवलं भगवन्नामसंकीर्तनेन, न तु स्वार्थ रहितकर्मद्वारा, यल्लोकेशस्य पूजा क्रियते सा तामसी भक्तिरुच्यते । तामसी मतिमाश्रिता हि जना निरुद्यमा निरुत्साहा दीनसत्त्वपराक्रमा अनार्य सेवितमार्गगामिनश्च जायन्ते । तदेव भक्तेः सात्विकराजसतामसरूपेण विवेकः । आत्मपरीक्षणमन्तरवेक्षणं वा गीतया न हि कस्यापि धर्मविशेषस्य संप्रदायविशेषस्य वा प्रतिपादनं क्रियत इति पूर्वमवोचाम। सा हि मनुष्यमात्रस्य समक्षम, तस्य संप्रदायविशेषस्य धर्मविशेषस्य वानुयायित्व- मनपेक्ष्य, कर्मणोऽनुष्ठानस्याचवममादर्श स्थापयति । प्रत्येक- कर्मणश्च स्वरूपपरीक्षणं तस्य मापालिका भित्तेच्या कर्तु:

·१२८ प्रवन्धप्रकाशः शक्यते, यतो हि प्रत्येकस्य धार्मिकस्य नैतिकस्य वा कर्मणे महत्त्व- मरमाकं भावेप्यानितम्। भावसंशुद्धिहि मानसतप.सु एकतमद् गीयाया अभिमतम् । एतचात्मपरीक्षणमन्तरवेक्षणं वा नितरा- मपेक्षते । एतदन्तरवेक्षणं गीताया पदशस्य एक महवैशिष्ट्यम् । तच्चैतदन्तरवेक्षणं प्रकृतिसिद्धस्य सत्त्वं रजस्तम इति गुण- त्रयस्याधारेणैव कर्तुं शक्यते। सामान्यरूपेण अविवेको मोहो जडता आलस्य प्रमादश्चेति तमोगुणस्य लक्षणानि । परम्परा- गतानामन्धरूडोनां तथा चिरपरूढानां स्वकीयानामेव वासनानां दासता रजोगुणस्य लक्षणम् । स्वकीयप्रत्येक कार्यस्य परीक्षणे सावधानता अमोहः, तथा प्रमादन वासनाभिश्चासंपृक्तायाः शुद्धबौद्धिकदृष्टेः स्थिरता चेति सत्त्वगुणस्य लक्षणमिति व शक्यते । गीतया स्वयमेवोदाहरणरूपेण श्रद्धायज्ञवपादान प्रभृतेः सात्त्विकराजसतामसभेदेन ब्रावध्य प्रतिपादितम् । एतेनैव निकपेणास्माकं प्रत्येकस्य कर्मणः परीक्षणं विधातु शक्नुम। वयम्। “अन्धेनैव नीयमाना यथान्याः" इत्यनुसारमन्धरूढिप्रवा- हेराह्यमाना आर्यजनता साम्प्रत स्वस्य जीवनस्य प्रायः प्रत्येक- क्षेत्रे नितरामेतदन्तरवेक्षणमपेक्षत इति नैव तिरोहितं विपश्चिताम् । अस्माकं दानं यज्ञरतपस्तया धर्मनाम्ना क्रियमाणमन्यचापि कार्य प्रायेण सात्त्विकरूपता विहाय नोकाचारप्रमाण मानेन दम्भेना- विवेकेन वा क्रियमाणं विकृतरूपतामापन दृश्यते | गीतायाः शिक्षायाः प्रथमः प्रभावोऽस्माकमुपरि एष भवतु यद्वयमस्माक ·प्रबन्धप्रकाशः १२९ रूढीनां कर्मणां चान्तःपरीक्षणद्वारा वास्तविक स्वरूपमवगन्तु शका भवेम । एतदात्मपरीक्षणमेव गीतायाममोह इति शब्देना- च्यते । “गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्" (१५१५) इत्येप वै गीताया रद्धोषः। कठोपनिषदि अयमेवार्थो हृदयमाहिण्या मापया एवं प्रतिपाद्यते- कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमैतदावृत्तचक्षुरमतत्वमिच्छन् । (२०११) अयोत , लेकि कश्चिद्धोरवीरमनुप्य एवात्मकल्याणकामनया प्रारमपरीक्षण परो भवति। ।' . गीताया श्राशावादः आशावादो हि आर्यधर्मस्यैकतम मुख्यं वैशिष्ट-पम् । आशा. वापस्यौज:पूणभावैशेतप्रोत हि नः प्राचीनं वाट्मयम् , विशेषवश्व- वैदिक साहित्यम्। यथा हि- प्रोलोऽस्योजो मयि धेहि (शु० यजु० १६१९) (परमात्मन् । त्वमोज.स्वरूपोऽसि, मामप्योजस्विनं विधेहि ) अदीनाः स्याम शरदः शतम् (शु० यजु० ३६१२४) (मगवन् ! वयमाजीवनं दैन्यरहिवा एव भवेम) मम शतहिमाः सुवीराः (ऋ०६४६८) (यय' वीरसन्तानवन्तः पूर्णमायुः प्रसमतयैव यापयेह) कधी न अवांश्चराय जीवसे ( ऋ० १६३६१४) गमन् ! भवतामनुप्रहेण वयं समुन्नतजीवनाय सदा सप्रयत्ना मवेम) ६ ·प्रबन्धप्रकाशः प्राचीनाया आर्यजातेरेतस्याशावादस्याधार एकत आत्म- विश्वासः, अपरतश्च जगनियन्तुर्भगवतः सृष्टावत्यन्तव्यापकेऽर्थे सत्यस्य साम्राज्य विद्यत इत्येष विश्वासश्वासीत्। "अम्रतो मा सद्गमय","सत्येन लभ्यस्तपसा छप आत्मा," "सत्ये सर्व प्रतिष्ठितम् श्रु तय एता आर्याणां गम्भीरव्यापकसत्यभावनामेव स्पष्टीकुर्वन्ति । गीतायामप्येप प्राचीन आयाणामादर्श अोतप्रोतः। उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत् । इत्येवमात्मनैवात्मन उद्धरणम्, आत्मग्लानेश्चात्मनो रक्षण- मुपदिशन्त्यपि सा अपरतो भगवतः कृष्णस्य प्रेमरसाप्लुतैः शब्द- विश्वासमपि ददाति- कौन्तेय । प्रविजानीहि न मे भकः प्रणश्यति । () ३१) न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गति तात गच्छति । (६।४०) नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । (२१४०) मर्थात, तात अर्जुन ! कर्तव्यबुद्धथा कर्म कुर्वन् कल्याण- मार्गानुयायीधरमतः पथिोनहि कदापिदुर्गतिं गच्छत्तीति विश्वासं कुरु। कोऽपि सत्प्रयत्लो निष्फलतां गच्छेदिवि नैव संभवति । एपा हि इल्याणभावना भोगैश्वर्य प्रसतानाम्, इन्द्रिय- ·प्रवन्यप्रकाशः , ।.. लोलुपानाम्, । अवसरानुकूलं स्वकार्यसाधकानामादर्शहीनानां जनानां नैव विषयः । एतस्वरूपं तु स एव वेत्तुमल यस्यैप विश्वास यत्सत्यभाषणं संयतजीवनम् आपचीनामागमनेऽपि स्वकर्तव्यपालनादपराड मुखत्व तस्य स्वभावस्य, तस्य व्यक्ति रवस्यान्तस्तमस्यरूपत्यावश्यकत्तव । यथा खलु कस्यापि पुष्परय सौन्दर्य सुगन्धश्च कमपि या हेतुमन्तरेण तस्य स्वरूपस्यैवानम् , एवमेव कल्याणमार्गस्थस्य पयिकस्य यन्नरपेक्ष्यणानासकमावेन च कर्तव्यपालनं तद्धि तस्य स्वरूपस्यैवाद्गम् । तेनैव तस्य जीवनस्य सार्थक्य पूर्णाहताच । पैव गीतायाः सात्विको अदागीताया भक्तनिष्कामकर्मणप. मून एव प्राशामयी अवामयी च कल्याणभावनावतिष्ठते। प्राशावादमूला गीताया एपा कल्याण पावना, "यद्भद्र तन्न या "(भगवन् ! यद कल्याणं या पत्तेते तदस्मान प्रापय), "भद्र जीवन्तो जरणामशोमहि” (= फल्याणमार्गेण गच्छन्यो वयं जीवन यापयेमदि), "भद्र' कर्णेभिः शृणुयाम देवा मद्र' पश्येमाक्षभिराजन्त:"{= कल्याणमेव कणे: शृण्वन्तः पश्यम्तश्च वयं पार्मिक कृत्य सम्पादयेम ) इत्येवमनेफत्र मन्त्रेषु पणिंठा भद्रभावना प वस्तुतोऽनन्तरमेव । उभयोरपि मूल प्राशायादः, उमयोरपि च लक्ष्यं मनुष्ये कसंध्ययुद्धरुयोधनमेव। उपसंहार: अनन्तो वै महिमा गीतायाः। नूनं सास्माकं प्राचीनाया पार्य- जातेरेकमनसमुज्ज्वलं ग्लम् । अपेक्षितमेतद् गद्वयं तस्या वास्त. - ..

·प्रबन्धप्रकाश विकं स्वरूप महत्तमुपयोगं चावगच्छन्तस्तद्वारा आर्यजनतायां सन्द्रां कान्तिं दैन्यं निराशावादमालस्यं प्रमाद दम्भपापण्डं चापसार्य तेषां स्थाने स्फूर्तरुत्साहस्योल्लासस्याशाया आत्मसम्मानस्य कर्तव्य- परायणतायाः सत्यनिष्ठायाश्च स्थापनया नवजीवन संचारयेम । गीताऽस्मदीया। नूनं सास्माकं गौरवस्य गवस्य च विषयः, परं सममेव तस्याः साब'देशिकं सावकालिकं च महत्त्वम् । समस्त. मानवसमाजस्य कल्याणस्य रहस्यं तस्यां निहितम् । कर्तव्यबुद्धे- विनायां मधुररसस्य संचारं कुर्वन्त्या गीताया भक्तिवाद आत्म- परीक्षणं चैव संसारख्य संतप्तायोद्विग्नाय च मानवसमाजाय शान्तिप्रदानं कर्तुमलम् । गीताया जीवनप्रदत्योपदेशस्य संदेशस्य च, स्वकीयाचरणेन, देशे सर्वत्र प्रसारणमेव नः प्रथम कर्तव्यम् । एवं कृत एव स समयः शीघमागच्छेद् यदा प्रबुद्धं मारतं मानव- जाते. कल्याणभावनया गीताया अनुपमं शुभ्र प्रकाशमासंसार प्रवयितुं समर्थ" भवेत । अन्ते योऽसावतीन्द्रियमाहोऽपि विधमूर्ति महामूर्तिीप्तमतिरमूर्तिमान । अनेकमूचिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ।। (विष्णुस०) स एव प्रार्थ्यतेऽस्माभिः- सत्यनिष्ठाः कर्मपरास्तुष्टाः पुष्टाश्च मानवाः । भवेयुरमृतं पीत्वा गीताया जीवनप्रदम् ।।१।। वासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दन्त मानवाः॥२॥ 4

·(पृ० १३७)
डा० जी० थीबो,
प्रिंसिपल, गवर्नमेंट संस्कृत कालेज, बनारस
१८७६-१८८८

·काशिक-राजकीय-संस्कृत महाविद्यालयस्य अनुसन्धानमन्दिर-प्रारम्भोत्सवे डाक्टर मङ्गलदेवशास्त्रियो भाषणम् माननीयसमापतिमहोदयाः, देव्यः, सज्जनाश्च ! अद्वितीयो हवा एष शुमावसरः काशिफराजकीयसंस्कृतमहा- विद्यालयस्य दैर्घकालिक इतिहासे यद्वयमद्य, सहैव तस्य द्वितीयेनो- पाधिवितरणोत्सवेन, तदीयानुसन्धानमन्दिरस्य प्रारम्भोत्सवमपि संभावयितु समवेताः स्मः। वमिदं हि भारतवर्षस्येतिहासेऽभूतपूर्वम्। अनन्तरं हि बहीनां शवादीनां तस्य सुदिनं भूयः समुपस्थितम्, वयं च स्वकीयभाग्यविधातारः संवृत्ताः स्मः। एतादृशे सुयोगे संभाव्य- १-३०११।१६४८ ईस्वीतियो ( माप कृ. ५, २००४ ३०) काशिकराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयस्य द्वितीयोपाधिवितरणोत्सचेन सदैव प्रान्तीयशिक्षासचिवस्य माननीयश्रीसंपूर्णानन्दस्य समापतिले निवस्याऽनुसंधानमन्दिरप्रारम्भोत्सवस्यावसरे ' महाविद्यालयस्याध्यक्ष- लेन अन्यका प्रदत्तं भाषणम् ।

·१३४ प्रबन्धप्रकाशः मान एष प्रारम्भोत्सवोऽपि नूनं किमप्यद्वितीयं वैशिष्टयमावहति । सत्यमागामिना भव्यभारतस्य शुभसंकेत एपः । तदेतस्मिन् चिरायाविस्मरणीये शुभावसरे अहमात्मनो महा- विद्यालयस्य च हेतोर भवतः सर्वेषां महानुभावानां हार्दिक सुस्वागवं ब्रवीमि । प्रसभताया विषयो यदुक्तनवीनसंस्थाया उद्घाटनार्थमस्म- प्रार्थना माननीयैः शिक्षामन्त्रिभिः स्वीकृता। तदर्थ सर्वेऽपि वयं तेपामतीव कृतज्ञाः। नूनमस्या नूतनसंस्थाया उपक्रमे त एव हेतवः। अतस्तानेव पुरस्कृत्य तस्याः प्रारम्मोत्सवी निव- तामिति सर्वथा समुचितम् । परं तदर्य तेपामर्थनायाः प्रागिदमा- वश्यक प्रतीयते यत्प्रकृतदृष्ट्यामहाविद्यालयस्यैतिहासिकपर्यवेक्षणेन अनुसन्धानमन्दिरस्याधारभिः स्वरूपं विशदीक्रियताम् । ऐतिहासिक-पर्यवेक्षणम् । सरस्वतीभवनम् यान्युहेश्यान्यवलम्ब्य एप महाविद्यालयः १७९१ ई० वर्षे स्थापित प्रासीत तेषु खलु संस्कृतवाड्मयस्य संरक्षण प्रचारः ममुमतिश्चेति मुख्यान्याधन । एषामुद्देश्यानां पतये विशुद्धमहा- विद्यालयविभागेन सममेव पुस्तकालयशष्येकस्य स्थापनमावश्य- कत्वेनामन्यत । वर्तमानस्य विशालस्य सरस्वतीमवनस्य प्रारम्म. स्वस्मादेव पुस्तकालयादजायत । तत्कालादारभ्यैव पुस्तकालय एप विशेषदृष्टेः पात्रमभूत् । श्रादौ महाविद्यालयप्रधानाध्यापक .

·प्रबन्धप्रकाशः एव पुस्तकालयकाय भारोऽपि न्यरत प्रासीत् । प्रायेण १८१३ ई० संवत्सरे पुस्तकालयस्यापि कृते विशिष्टस्थानमेक निर्मातव्यमित्येप निश्चयः क्रियते स्म । तस्मिन्नेव काले शतरूप्यकमासिकवेतनस्य पुस्तकालयाध्यक्षस्य नियुक्तिः संजाता, पञ्चाशद्रूप्यकवेतनौ घ द्वौ बहायको नियुक्तौ। संस्थापकानामभिप्रेतमासीद् यत्प्राग्वतिराजनीतिकविलव- वशात कालकवलितानां प्राचीनपुस्तकालयानां यत्र तत्र विच्छिन्न- विलुप्तप्रायैश्च पुस्तकैः सहैव काश्यां बहिश्च निवसनां प्रसिद्धप्राचीन- पण्डितकुलानां पुस्तकसंग्रहाणामेकत्रीकरणं पंरक्षणं चोक्तपुस्तका- लयद्वारा मुशकं भविष्यति । अस्मिन् विषये सरस्वतीमवनेन प्रभूता सफलता समधिगतेत्यत्र नास्ति संदेहः । अद्य मुगल- शासनकाले सुप्रसिद्धस्य विदुषः पुस्तकसंग्रहीतुश्च सर्व विद्यानिवा- नकवीन्द्राचार्यसरस्वतीमहोदयस्य नामाङ्कित्तानि उपशतं पुस्तकानि, भट्टमट्ट-शेप-धर्माधिकारिप्रभृतिसुप्रसिद्धपण्डितकुलाना चालेके हस्तलिखितपुस्तकसंग्रहाः सरस्वतीभवने सुरक्षितानि वियन्ते । किं बहुना,नास्त्पत्र पंदेहो यद्भद्यत्वे पृथिव्यामतिप्रसिद्धेषु हस्तलिखित- संस्कृवपुस्तकालयेषु सरस्वतीमवनस्याप्येकं प्रमुखं स्थानमस्ति। भारतीयसंस्कृतिसाहित्यविषयकः सरस्वतीभवनस्थो विमित्र- भाषासु मुद्रितानां पुस्तकानां संमहोऽपि स्वकीयं वैशिष्ट्य मनते। वस्तुतः सरस्वतोभवनं ( यदीयभव्यभवननिर्माणं डाक्टरवेनिस. महोदयस्य प्रभावेण १६१४ ई० वर्षे संपन्नम् ) खत एव महाविद्या- लयस्यास्य अमूल्या संपत्तिरित।

·प्रबन्धप्रकाश ग्रन्थ-प्रकाशनम् अनेन महाविद्यालयेन संस्कृतवाड्मयस्य विलुप्तप्रायाणां दुर्ल- भानी च ग्रन्थानां संरक्षणेन सहैव एतद्वाङ्मयप्रकाशनविपये यत्कार्य कृतं तदपि महत्त्वपूर्णमेव । चिरादेव महाविद्यालयोऽय संस्कृतक्षेत्रे साहित्यिककार्यस्य प्रधान केन्द्रत्वेनैव स्थितः । अस्य दीघ इतिहासे एतदध्यक्षाध्यापकैः स्वयमेव स्वप्रेरण्या वा अस्यां दिशि यावत्कार्य संपादित तदुपरि पर्यवेक्षणात्मकदृष्टिपातनाम- हाप्रासंगिक न भवेत्। तच्च कार्य वयं स्थूनदृष्ट्या तिस्पु काटिपु विमजामः। प्रथमकोटौ तावद् वय विभिन्नदृष्टिमिरा यावनिष्पन्न' नवीनप्रन्थनिर्माणात्मकं तत्कार्य स्थापयामा येन महाविद्या. लयस्य संस्कृतसाहित्यसमुन्नतिविषयकमूलोदेश्यस्य केनचिदंशेन पूर्तिर्जातेति कथयितुं शक्यते। एवंविधकार्यभ्य प्रारम्भ प्रथमतो महाविद्यालयप्रधानाध्यक्ष-श्री जे० स्योर (१८४४.१८४५), डा० जे० आर० बैलण्टाइन (१८४६-१८६१ ) महोदययोः समये समजनि। एताभ्या हि महोदयाभ्यां न केवलं तात्कालिकगठ्य. क्रमे गणितेतिहासपदार्थविज्ञानप्रभृतीना नवीन विषयाणां समावे- शार्थमेव प्रयतितम् , किन्तु तेषु विषयेषु साकृतभाषायां नूनोदन्तो. दोस (-नून+ उदन्त+उदन+उत्स = इंग्लैण्डेतिहास:) इतिहास- तमामणि ( भारतवर्षस्येतिहाम्रः) पदार्थविद्यासार-मानसधर्म- (=Mental & Moral Philosophy ) विज्ञानसारसंग्रह- ·प्रबन्धप्रकाश: (%DSynopsis of Science )प्रभृतीनां नवीनमन्थानां निर्माणमपि कृतम् । ततः पर डा० वैलएटाइनमहोदयस्य प्रयत्नेन स्थापितस्य तदानीन्तनस्य एंग्लोविभागस्य पर्यवेक्षणे पं० विट्ठल- शालिप्रभृतिभिर्विद्भिः कारिताः 'नोवुम् श्रागैनुम्' सदृशपाश्चात्य- अन्यानां पस्कृतेऽनुयादा अपि अस्यामेव कोटौ निपतन्ति | स्नेहायमेतद् यत्तदानीं प्रवर्तितमेवन्नुतनप्रन्थनिर्माणकार्य कतिपय- प्रकारकत्र टियशात स्थायित्वं न लेमे। परन्तु महाविद्यालय- संबन्धवशाद्वा तत्संघन्यस्योपयोग विधाय वा यद् प्रन्यानर्माण- कार्य श्रीप्रिमिय-धीवाप्रभृतिमहाविद्यालयाध्यक्षः, म. म. पं० यापूदेवशास्त्रि, म० म० पं० सुधाकरद्विवेद, म० म० पं० गङ्गा- धरशास्त्रिप्रभृतिसुप्रसिद्धाध्यापकैश्च कृतं तस्य महस्व कस्याविदि- तम् ? एतदपि सुस्पष्ट महाविद्यालयस्यैव गौरव ख्यापयति । द्वितीयकोटी महाविद्यालयस्य तन्महत्वपूर्ण कार्य वर्तते यस्य सुभपात: श्रीप्रिफिथमहोदयस्य काय काले १८६६ ई० वर्षे स्थापि- वस्य पण्डितपत्रापरामिधानस्य काशीविद्यासुधानिधिनामकसंस्कृत- पत्रस्य रूपेण जातः । अस्य पत्रस्य मुख्यमुद्देश्य हि दुलेमसंस्कृत- ग्रन्धानां तेषाम् इंग्लिशमायानुवादानां च प्रकाशनमासीत् । एतत्पत्रद्वारा, १८६६ वर्षादारभ्य १६१७ पर्यन्तम्, राजकीयमहा- विद्यालयीयप्रसिद्धाध्यापकैः संपादितानां शतासन्नप्राचीनदुर्लभ- सस्कृतमन्थानां • यथासंभवम् ईग्लिशमापानुवादसहितानाम् ) प्रयमवारं मुद्रणं प्रकाशनं च जातम्। कालेन प्रयत्नेऽस्मिन शैथिल्यमुपागते, १९२० वर्षे म०म० हा० गङ्गानाथमा महोदयस्य ·१३८ प्रवन्धप्रकाशः प्रयत्लेन 'सरस्वतीभवनग्रन्थमाला,' 'सरस्वतीभवनानुशीलन- पत्रिका' च प्रारभ्येताम् । अद्यापित कार्य प्रायस्तेनैव रूपेण प्रच. लति, पत्रिकयैव केवलमिदानी प्राधान्येन संस्कृतपत्रिकाया रूप धृतमास्ते। अश्यां नवीनप्रन्थमालायामद्य यावत् २ प्रन्या दंप्रथम मुदिताः प्रकाशिवाश्च । अनेके च ग्रन्था अद्यापि मुद्रणालय एव वर्तन्ते । इत्थं पण्डितपत्र-सरस्वतीभवनग्रन्थमालाद्वारा भद्य यावद् प्रधानां प्रायेण द्विशती प्रथमतः प्रकाशिता! कस्या अपि संस्थायाः कृते पतत् साहित्यिक कार्य गवस्य विषयो भवि- तुमर्हति । तृतीयकोटी तत्साहित्यिक कार्यमागच्छति यस्य प्रकाशनं तु मंस्यान्तरः कृतम् , परन्तु यदर्थ न केवलं प्रेरणेव, किन्तु प्रधान- सामप्रथपि अनेन महाविद्यालयेनैव प्रदत्ता। अस्मिन् हि विमागे 'विजयनगरअन्धमाला', 'बनारस संस्कृत सीरीज़', 'चौसमा संस्कृत सोरीज' प्रभृतिप्रन्थमालाः, एतन्महाविद्यालयसंबद्ध म० म० पं० विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदप्रभृतिविद्वद्भिवयक्तिकरूपेण संपादित- प्रन्यांश्चान्त वयामः। मस्यामपि कोटौ शतशी महत्त्वपूर्णा अन्याः समापतन्ति। अनुसन्धानच्छात्रहत्तयः महाविद्यालये परीक्षार्थिनां छात्राणां कृते वृत्तीनां प्रबन्ध सत्यपि, अनुसन्धानकार्याथ छात्रवृत्तिप्रवन्ध ऊनविंशशताब्दीप- ·प्रबन्धप्रकाशः यंन्तं नासोदेवाअस्या न्यूनतायाः पूत्तिः १९०५ ई० वत्सरासन्नकाने डा. वेनिसमहोदयस्य प्रेरणया 'राजामुंशीमाधोलाल' प्रदच- ४०००० रूपकात्मकनिधिद्वारा स्थापिताभिः साधोलालच्छान. वृत्तिभिः संजाता। प्राधान्येन आधुनिकपद्धत्या अनुसन्धानशिक्षा- प्रदानार्थमेव एतासां पृचीनां स्थापनमक्रियत । एता अद्यापि प्रच- लन्त्येव । १९२०ई० वर्षे म०म० डा. गङ्गानायझा महोदय- प्रेरण्या वपत्रयस्थायिन्यो विशतिरूप्यकमासिकात्मिकाः पट् 'पोस्ट-आचार्यच्छात्रवृत्तयः प्रतिवर्षे दातच्या इत्यधिकारिमिर्कोपि- तम्। प्रौढपाण्डित्यप्रवर्धनमेव निरुक्तवृत्तीनां लक्ष्यत्वेन निर्दि- टमासीत्। अनुसन्धान मन्दिरस्यावश्यकता उपरिनिर्दिष्ट नैतिहासिकपर्यवेक्षणेन स्पष्टमिद यदेनेन महा- विद्यालयेन अद्य यावद् यद् वाझ्यप्रकाशनसंवन्धि अनुसन्धान- संबन्धि प कार्य कृतं तत् स्वसमयदृष्ट्या सन्तोषावहमिति कथ- यितुं शक्यते। तथापीद सत्यमस्ति यद् माविद्यालयसंबन्धिका- र्यक्रमे तेन कार्येणाद्य यावत् कदापि प्रमुखस्थानं न लब्धम् । भत इदं स्वाभाविकमेव यत संस्कृवजगतः साहित्यिकानुसन्धानकार्य- योवर्तमानमानदृष्ट्या तत्कायमसाम्प्रतिकं प्रतीयते। अत आधु- निकपरिस्थिति निमालयता इदमेव वक्तव्य यदवसरोऽयमुपस्थितो यदा उपयुक्त सर्व कार्य वास्तविकताया आधारेणैव संपादनीयम् । शब्दान्तरेषु, सरस्वतीभवनस्य विशिष्टानुसन्धान-मन्दिररूपेण ·प्रबन्धप्रकाश संवर्धन विकासश्च प्राप्तकालत्वेनात्यावश्यक संजातम् । शासको १६३८ ई० वर्षे स्थापितया 'महाविद्यालयपुनःसंघटनयमित्या एप एव परतावरसेषां पुरः सुदृढं स्थापित आसीत्। प्रसन्नता- सदमेतद् यदधिकारिभिः स प्रस्ताव स्वीकनः, तत्सरिणामरूपश्च संस्कृतमलोकेन चिराय सोत्कण्ठमुदीक्षितो बाबरी लोकवि. दित्तसंस्कृतवैदुप्याणां संस्कृतविषयकप्रपाढानुरागाणां च पतत्प्रा. न्वीयमाननीयशिक्षामन्त्रिां तत्परतया समुत्माहेन पाद्य समुपस्थितः। अनुसन्धान-मन्दिरस्य रूपरेखा पूर्वोक्काघारभिती निर्मीयमाणम्, चिरन्तनकालात संस्कृत- विद्याया अद्वितीयप्रतिष्ठानभूवायामस्यां वाराणस्यां च स्याप्यमान- मेवदनुसन्धानमन्दिर स्वभावत एव सर्वेपामाशावाहुल्यस्य केन्द्र भविष्यतीति न प्रतिपादनमपेक्षते । तथापि केनापि मानदण्डेन पतस्य कार्य स्वक्षेत्र नुसन्धानमनिरन्तरस्य कार्याद् उच्चकोटिकन्न चेद निम्नकोटिकमपि भवितुनाईति । एतदनुसन्धानमन्दिरस्थाप. कानामधिकारिणामपि ईरश एवाभिप्राय इति मे विश्वासः। अनया दृध्या पतदनुसन्धानमन्दिरस्य लक्ष्याणि वयं तात्कालिकदैर्घका- लिकभेदाभ्यां विभजामः । प्रारम्भिककाले अस्य कार्यक्षेत्र स्वमा- चत एव तात्कालिककार्यक्रमेण सीमावद्धमेव तिष्ठेत, दैघकालिक- कार्यक्रमस्तु कालान्तरेणैव व्यवहाँ शल्येत ।

·प्रवन्धप्रकाशः तात्कालिककार्यक्रमः अनुसन्धानमन्दिरस्य तात्कालिककार्यक्रमातावधोनिदष्टि- प्रकारेण चतुविधो भवेत- (१) ग्रन्थमाला (२) अनुसन्धानपत्रिका (३) उत्तराध्ययन(= Post-graduate Study )स्य अनुशीलनानुसन्धानयोश्च प्रवन्धः (४) हस्तलिखितपुस्तकानां प्रमाणिकसूचीपत्राणि च । एतेषां विवरणमधो निर्दिश्यते--- ग्रन्थमाला अनुसन्धानपत्रिका च स्वनामानुरूपमस्यानुसन्धानमन्दिरस्य सर्वतो मुख्यमिदमेव लक्ष्यं यदेतन्महाविद्यालयसंसृष्टाः, अनुसन्धानमन्दिरसम्पर्किणश्च विद्वांसः स्वविशिष्टविषयेषु वैज्ञानिकप्रक्रियानुसारम् अनुसन्धान कार्य कर्तु प्रेरिताः प्रोत्साहिताश्व भवेयुः, तेपामनुसन्धानकार्यस्य च समुचितप्रकाशनप्रबन्धो विधेय इति । तदर्थ तावन्महाविद्याल. यस्य सरस्वती सुषमा' पत्रिकैव त्रैमासिकानुसन्धानपत्रिकारूपेण प्रकाशनीयेति निर्धारितम् । एवमेव सरस्वतीभवनप्रन्यमालामपि उत्कृष्टग्रन्थमालारूपं ग्राहयित्वा, तस्यां वैज्ञानिकपद्धत्या सम्पादि- तानां प्राधीनानाम्, अद्यावधि अमुद्रितानाम् , अन्यानामेव सामा- न्यतः प्रकाशनं भवेदित्यपि - अस्मदीयो विचार। प्राधान्येन .

·प्रबन्धप्रकाशः -१४२ नैकशताब्दीवो वाराणस्यामध्ययनाध्यापन-परम्परायां प्रपलितेषु वेदव्याकरणदर्शनतन्त्रधर्मशास्त्रविषयेप्वेव विशिष्टप्रन्था महाविद्यालयस्थैरन्यैश्च विद्वद्भिः सम्पाद्य अन्धमालायामस्यां 'प्रकाशिता भवेयुः। महत्त्वमाजो मौलिकमन्था अन्यत्र प्रकाश्येरन् । प्राचीनग्रन्यसम्पादनविषये वैज्ञानिकपद्धतः परमावश्यकतेतिन सिरोहितं विदुषाम् । परमेतत् खेदास्पदं यदद्यापि अस्मदेशे तन्म- हत्त्वं प्रायेण नावगम्यते । यः कोऽपि, नितरां अन्यसम्पादनकलया अपरिचितोऽपि, स्वेच्छानुरूपं सम्पादनकाय क्तु मारमते । नासो संपादनकार्यार्थमाघारपुस्तकानां तत्पाठान्तराणां वा परस्परसबन्ध. मवगन्तुं पारयति, न च तेषां प्रामाणिकतामप्रामाणिकता वा परीक्षितुं शक्नोति । एतस्या अनास्थाया एवैष दुष्परिणामो यदने- के प्रकाशितप्रन्यानां पाहाः प्रायेणोचरोचरं भ्रशमाना दृश्यन्ते; अनेकेषां च तेषां प्रामाणिकता संपादकानामसावधानतावशावा मूलमन्थे मनःकल्पितपाठपरिवनादिहेतुभिर्या, साधारणमूलादर्श- पुस्तकापेक्षयापि, न्युनतरैव दृष्टिपथमागच्छति । एतस्या दुष्परि- स्थितेः प्रतीकारार्थ, यत्रैकतोऽद्यावध्यमुद्रिवानां प्रन्यानां प्रकाशन- मावश्यकम्, तत्रैव परतस्तेषां सम्पादने वैज्ञानिकप्रक्रियाया अव. लम्वनमपि सविशेषमावश्यकम् । एतासामावश्यकतानां पूचिरेव 'प्रथम लक्ष्यं भवेदुतप्रन्थमालाया इत्येष नो विचारः। अनुसन्धानार्थ छात्रवृत्तयः श्राशास्महे यदिय सस्था किश्चितकालानन्तरमेव अनुसन्धानेन सहैव उत्तराध्ययनस्यानुशीलनस्य च केन्द्रत्वपदमवाप्स्यति । इद.

·प्रवन्धप्रकाश मेवामिलक्ष्य अद्यत्वे छात्र भ्य आफषणरहिता महाविद्यालयस्य पोस्ट-प्राचार्यवृत्तोरपास्य तस्याने कतिपयास्तविशिष्टालान. वृत्तयः स्थापिताः सन्त्यधिकारिमिः। एता पृचयो 'विशिष्टाचार्य वाचस्पति' नामक विशिष्ट परीक्षयोः कृते दास्यन्ते। एतदध्य- यनकालश्च क्रमेण द्वे त्रीणि च वर्षाणि यावद् भविष्यति । वाच. स्पतेः पदे विश्वविद्यालयानां 'डाक्टर' इत्युपाधेः समान भवेदित्य- स्माकमभिवाब्दितम् । दृढमाशास्महे यदेतामिसिमिः संस्कृववा- मयविषये मौलिकानुसन्यानस्य नूतन ग्रन्थनिमोणस्य च प्रवृत्तिर- भीष्टमुत्साहं लभेत स्पष्टमिर्द यदनुसन्धानानुशीलनयोः क्षेत्रस्य विस्तारेण सहैव संस्थायां विभिन्नविषयेषु विशेषज्ञानां विदुपामावश्यकता भविष्यति 1 नूनमत्र विषयेऽधिका- यथावसरं दत्तावधाना भविप्यन्वीत्याशास्यते । हस्तलिखितपुस्तकानां प्रामाणिक्यः सूचयः अनुसन्धान मन्दिरस्यान्तिमस्तु तात्कालिककार्यक्रमः सरस्व- तोमवने संगृहीतानां पञ्चाशत्सहस्रासन्नानां हस्तलिखितपुस्तकानां परीक्षणपुरत्सरं विषयानुसारिवर्गीकरणं प्रामाणिकसुचीनिर्माणं च भविष्यति । कस्यापि पुस्तकालयस्य सदुपयोगाय वनत्यपुस्तकानां प्रामाणिक सूचीपत्रमपेक्ष्यते। सत्र हस्तलिखितपुस्तकानां कस्यापि विशालसंग्रहस्य विषये तु, यत्र अद्यावधि अमुद्रितानां पारेसहस्र अन्यानां संभावना भवेत, सूचीपत्राएयतितरामावश्यकानि । एतत्सूचीपत्रनिर्माणप्रसन्नेन कियन्ति तिरोहितानि अमूल्यानि ·प्रयन्यप्रकाराः प्रन्यरत्नानि पुनलंग्येरनिति न प सम्यने । वानि सत्यरत्नागि अन्वेपयितुम् , सेपो यथार्थ मूस्य विनिश्चेतुम् , अपूर्णप्रन्यानां स्व. रूपं निधारयितुश्च विपक्ष ९५ विद्वानपेक्ष्यते निरीक्षकत्वेनास्य फार्यस्य । मारते युरोपीयोशेषु च सुप्रसिद्धहरनालाधनसंरफत. पुस्वफसंग्रहाणं सूपीपमाणि म० म०टा०रप्रसादाखि-वेयर- कोप-पग्लिंग- यापट प्रभृतिमपिद्धपिद्रिीय सम्पादितानि सन्ति । एताराप्रामाणिकसूपीपत्रद्वारय देश्या वैदेशिकारप विद्वांस पताहरासग्रहाणामुपयोगं तुं शक्नुवन्ति । अनमेतत्प्रतिपादनेन यदुपयुक वात्कालिक कार्यक्रम ययाविधि सफलतापूर्वक सम्पादयविरमनुसन्धानमन्दिरं नन देशदेशान्तरीयसंस्कृतानुसन्धानसंस्थासु प्रमुखमक स्थानमासादयितु' प्रमविष्यति। स्मरणीयन्त्विदमेव यत् करिमन्नपि फायें सफलताया रहस्य वरसंपादनप्रकार एव निहितं मयति । दर्घकालिका कार्यक्रमः पूर्व प्रतिपादितं यत्तात्कालिक कार्यक्रमातिरिको देष कालिक फार्यक्रमोऽप्येकोऽस्यानुसन्धानमन्दिरस्य भविष्यति । अस्माकं विधारेण तस्य कार्यक्रमस्य स्वरूपेण तथा व्यापकेन माव्यं यथैवन्न केवल महाविद्यालयस्यास्य साम्प्रतिकदेशव्यापिप्रभावस्य, भाविनी वा तस्य विस्तारस्य, किन्तु भारतीयसंस्कृतेः प्रमुसप्रतिष्ठानत्वेन विश्वविख्याताया प्रत्या वाराणस्या गौरवस्याप्यानुरूप्य मजेत । मस्यायमेव निष्कृष्टोऽर्थो यदिदमनुसन्धानमन्दिरं तथा विकास:

·3
Now
14
दाक्टर ए० वेनिस,
प्रिसिपल, गवर्नमेंट संस्थत कालेज, बनारस, १८८८-१६१८

·प्रपन्धप्रकाशः १४५ माप्नुयात यथेवम्, न केवलमेशियास्त्रण्डे, अपि तु सर्वस्मिन्संसारे, वास्तविकदृष्टया भारतीयसंस्कृतेः, साहित्यस्य, दर्शनस्य चोतरा- ध्ययनार्थमनुसन्धानार्थमनुशीलनार्थ च प्रमुख केन्द्रं भवित शक्नुयात। अस्य दृष्टिविशालभारतीया भवेत, वैदिकबौद्धजैना- दिरूपेण विस्तृताया भारतीयसंस्कृतेरपेक्षया चास्य महत्वमन्ता- राष्ट्रिय भवेत्। अष्टादशशतान्या अन्तिममागमारभ्य यन्महत्त्वयुक्त कार्य प्रायेण वैदेशिकविद्वद्भिभारतीयवाहमयस्य, विशेषतः संस्कृतसा- हित्यस्योद्धारार्थ कृतं तत्सर्वथा श्लाघनीयमेव । एतस्मिन्नेव काले भारतीयसंस्कृतेह्दयमन्तरात्मानं वा अवयोद्ध, तैर्वाद प्रयतितम् । परन्तु सर्वोऽप्यय तेपो प्रयत्नः सर्वथा श्लाध्योऽपि भारतीयदृष्टया वस्तुतः सफलः सन्तोषावहश्चेति वक्तु न शक्यते । वस्तुतस्तु भारतीयसंस्कृतेर्वास्तविक स्वरूपं तस्यामास्थावन्तो भारतीया एवं विद्वांसो बोद्ध बोधयितुं च प्रभवन्ति । तया संस्कृत्या इतिहासे एकदा मानवसमाजाय, न केवलं विशालमारत. क्षेत्र एव, अपि तु मेक्सिकोपर्यन्तं विस्तृतेषु देशदेशान्तरेप्वपि, वास्तविकशान्तेः, सुखस्य, सहिष्णुतायाः, प्रेम्णश्च सन्देशा बन्न धासीत् । निखिलेऽपि जगति इयमेवैका संस्कृतिर्या लोकपरलोक- योभुक्तिमुस्योरभ्युदयनिःश्यसयो जातिव्यच्या विभिन्नामिकस- म्प्रदायानां च द्वन्द्व परस्परं समन्वय सामञ्जस्य च स्थापयितुं शक्नोति सन्तप्तमुद्विग्नं च मानवसमाज वास्तविको शान्तिं परस्परं सौहार्द चोपोटु पारयति ।

·प्रबन्धप्रकाशः इस्थश्च अस्यानुसन्धानमन्दिरस्य सव प्रधान मौलिक वा लक्ष्यन्तु भारतीयसाहित्यदर्शनयोरनुशीलनानुसन्धानाभ्यां भारती- यसस्कृतेरन्तरात्मना दर्शनं, तदीयवास्तविकसन्देशस्य च संसारे प्रचारणमेव भवितुमईति ! निस्सन्देहमेतद् यदिदानीमनेकश- ताब्यनन्तरं दास्यबन्धनादुन्मुक्केऽस्मिन्वातावरणे भारतीया एव कामिदं कर्तुं शम युः। एतत् प्रधान लक्ष्यमभिलक्ष्यैव अस्यानु- सन्धानमन्दिरस्य दै कालिककार्यक्रमा निर्धारणीयः । अस्मन्मते लक्ष्येऽस्मिन् सफलताप्राप्त्यै अस्माकं दैर्घकालिकी योजना अधोलिखितानुसार भवितुमर्हति । विशेषज्ञानां विदुपां नियुक्तिः घकालिकयोजना कार्यान्वितां कर्तुम्, विभिन्न विषयेषु अनु. शीलनानुसन्धानानुकूला परिस्थिति व संपादयितुं सर्वप्रथम. मनुसन्धानमन्दिरे तुलनात्मकया ऐतिहासिक्या च दृष्टया मार. तीयपुरातत्त्वे भाषाविज्ञाने वेदादिवाडमये दर्शनविषये च विशेष ज्ञानां विदुषां नियुक्त रावश्यकता भविष्यति । ईदृशान्विदुषो विना विभिन्न विषयेषु वाचस्पतिसशपरीक्षाणं कृते समुचितप्रबन्धोऽ. पिन कर्तुं शक्यते। किञ्च प्रौढिरष्टया विस्तारपटया च महाविद्यालयेऽध्ययनाध्यापनयोदेशायां क्रमशोऽभ्युग्नतिरप्यपेक्षिता भविष्यति । तत्रापि पूर्वोकनियुक्तिभिनूनं साहाय्यं लभ्येत । नूतनग्रन्थनिर्माणाय प्रोत्साहनम् तात्कालिक कार्यक्रमप्रसङ्गेन प्राचीनानाममुदितानां ग्रन्यानां प्रकाशनस्योलखाऽस्माभिरुपरिष्टात् कृत एव । सहैव तेन इद.

·प्रवन्धप्रकाशः मायावश्यकं यत्प्राचीनविमिन्नविषयेषु गम्भीरव्यापकाध्ययनानन्तरं नूतना निबन्धा लेखनीया इति । दृष्टयन्तरेणापि नूतनप्रन्थनिर्मा- णमावश्यकं प्रतीयते । प्रतिरोहितमेतद्विदुषां यदस्माक चैरकालिक- राजनीतिकदास्यवशात् संस्कृतवाहित्यस्य विभिनविपयेषु प्रगति- रनेकशवादीतोऽवरुद्धव तिष्ठति। तेषां सर्व दृष्टिक्षेत्रं मध्यका- लोनमेव। या पुन: स्वतन्त्रपु देशान्तरेषु विद्यायाः साम्प्रतम- भ्युन्नतिः सम्पन्ना तयारमाक संस्कृतवाडमयमद्यापि अस्पृष्टमेवास्ते । अत एव संस्कृताध्ययनाध्यापने वर्तमानभगति अद्यापि प्राचीन- वस्तुसंग्राहालयरूपेणैव दृश्यते । न तयोः सांप्रतिकता अद्या. वधिकता वा विद्यते। अत्यन्तमावश्यकं यदिय स्थितिः परिवर्तेत, अस्माक संस्कृतज्ञा विद्वांसश्च स्वस्वविपयेपु साम्प्रतिकज्ञानस्य समकक्षतामानेतु प्रयतेरनिति । अनया दृष्टयापि नूतनग्रन्थ- निर्माणप्रवृत्त्यै प्रोत्साहदानमस्यानुसन्धानमन्दिरस्य विशिष्टं लक्ष्य भवितुमर्हति । वैदेशिकभाषाणां शिक्षणस्य प्रबन्धः याधुनिकजगति जातैराविष्कारविशेपैरद्यत्वे समारोऽयमति- सङ्कुचित इव प्रतीयते । गमनागमनयोः सौकर्यकारणेन अद्यत्वे वस्य विस्तारो व्यावहारिकदृष्टया प्राचीनकालिकैकप्रान्ततोऽप्यल्पी यानेव। अत एव देशदेशान्तरेषु परस्पर विचाराणामादानप्रदान प्रात्यहिक वृत्तम् । अत एव च ज्ञानस्य प्रत्येकक्षेत्रे नमशा लब्धपदा सार्वभौमता समालोच्यते । अस्या परिस्थिती संघारस्य समुन्नतज्ञान- ·१४८ प्रवन्धप्रकाशः विज्ञानेन सह वास्तविकतपकस्थापनार्थम्, वैदेशिकविद्वद्भिय दद्भुतं गवेपणात्मक कार्यमैतिहासिकतुलनात्मकप्रक्रिययौरवलम्बन प्राधी- नसंस्कृतीनां विषये कृतं तस्योपयोगार्थम्, भारतीयसंस्कृतिसन्देश च देशान्तरपु नेतु संस्कृतज्ञानां विदुषां कृते तत्तद्देशीयसमुन्नत- प्रधानमाषाणाम्, विशेषतरतु प्राचीनविशालमारततेवस्य मुख्य- माषाणाम् , ज्ञानमत्यन्तमाघश्यकम् । श्रव एव मन्मते हिन्दुविश्व. विद्यालय-काशीविद्यापीठयोः सहयोगेन अनेनानुसन्धानमन्दिरेए इंग्लिशभापया साध जर्मनी-फ्रांस-रूस-चीन-तिध्यतदेशीयमापा- णामपि शिक्षणस्य समुचितः प्रवन्धः करणीयः। मदीय एष विश्वासो यद् यदीदमनुसन्धानमन्दिरं पूर्णविकासाय अवसर लमते, तहि कतिपयवानन्तरमंव तथाविधः समयः समुपस्थिती भविष्यति यदा प्राचीनकाले काश्यपमातङ्ग-उपाध्यायदीयङ्करी- ज्ञान-कुमारजीव-परमार्थ-प्रभृतिभारतीयविद्वांस इव पुनरप्यरमाक संस्कृतज्ञा विद्वांसोऽस्माकं संस्कृतेः सन्देशवाहका भूत्वा विदेशेषु गमिष्यन्ति, वैदेशिकविश्वविद्यालयैरव सह महोपाध्यायानां परि- वर्तनञ्च.प्रारप्स्यते विदेशीयानां विदुपामुत्तराध्ययनस्य प्रवन्धः अनुसन्धानमन्दिरेण श्रात्मन उपरिनिर्दिष्ट कार्यक्रमे सफलता लभ्यते चेचर्हि न तद्दिनं दूरे यहा प्राचीनकालिक-इत्सिंग-फाहिमान- युआंगच्चांग अलबरूनीप्रभृतिविद्वांस इव अनेके वैदेशिका विद्वांसो भूयोऽपि भारतीय ज्ञानस्य उत्तराध्ययनाय अनुशीलनाय च इहा- ·प्रबन्धप्रकाशः १४६ गन्तु समुत्सुका भविष्यन्ति । तस्यामवस्थायां तादृशानां विर्युषां कृते इह निवासविद्याध्ययनादिसौलभ्यस्यापि प्रबन्ध आवश्यकत्वेन करणीयो भविष्यति। संक्षेपेणानुसन्धानमन्दिरस्य देघ कालिककार्यक्रमस्य इयमेव रूपरेखा। परमस्य महाविद्यालयस्य यादृशे विकासे सर्वमेतत सम्भाव्यते ताशा विकासो नून विश्वविद्यालयरूपेण तस्य समु- प्रतिमपेक्षते । अत एतन्महाविद्यालयस्य एतन्महाविद्यालयसंब- द्धानां परःशतानां विद्यालयानां च प्रातिनिध्येन प्रान्तीयाधिकारि- वर्गस्य पुरस्तादस्माकमियमेवाभ्यथेना यद् यथासंभवम् भारतीय- स्वतन्त्रताया ऐतिहासिकेऽस्मिन् वर्ष एव संस्कृतविश्वविद्यालय. स्थापनासमारम्मस्य घोपणावश्यं क्रियताम् । सौभाग्येन प्रान्तेऽस्मिन् संस्कृतशिक्षायाः प्रधानस्तम्भभूता अस्माक माननीयाः शिक्षामन्त्रिमहोदवा अद्य हैव विराजन्ते । संस्कृतस्य संस्कृतविदुषां च प्रोत्साहनाय प्रभूत्र प्रयतितमत्रमवद्धिः। तदर्थं न पारयामो वयं पर्याप्तान धन्यवादान प्रदातु श्रीमद्भयः । दृढमाशास्महे यन्नूनं श्रीमतों द्वारैवास्माक विश्वविद्यालयस्यापि स्थापना भविष्यति। पर्यवसाने श्रीमन्तोऽनुसन्धान-मन्दिरस्य प्रारम्भरणीयं भापणम् भारमन्तामिवि प्रार्थ्य विरमामि॥ + ·श्रुतिविमर्शः ऐतरेयब्राह्मण आचारविचाराः अथवा ऐतरेय-पर्यालोचनम् ता यामुपजीव्य प्रवृत्तानि शास्त्राणि विविधान्यपि । श्रेयोऽभ्युदयसिद्धयैकहेतु श्रुतिमाश्रये ॥ वैदिकवाडमये ब्राह्मणभागस्यातीव महत्त्वमिति नाविदितं वैदिकाना विदुषाम् । "मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्" ( आपस्तम्बयज्ञ परि० सू० ३१) इत्यादिप्रमाणेाह्मणभागस्यापि वेदान्तर्गतत्वमित्येष वै संप्रदायः । तत्र पूर्वमीमासासूत्रे ( मन्त्रब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणयोः) “तचोदकेषु मन्त्राख्या", "शेपे ब्राह्मणशब्दः (मी० २।११३२-३३) इति सूत्रा. 'नुसारेण मन्नभागविशिष्टो वेदभागो हि ब्राह्मणमित्येवं सामान्येन माझणलक्षण प्रतिपादितम् । अन्यत्र तु "वेदो द्विधा मन्त्रात्मको ब्राह्मणात्मकश्च । तत्राद्यः काङ्गभूतद्रव्यदेवतास्मारकः । ...द्वितीयश्चतुर्धा विधिनिषेधार्थवादनाम- धेयात्मा। आयो द्विविधो मुख्योऽमुख्यश्च । लिड-लोट-लेट-तव्य- त्तप्रत्ययो मुख्यः। च यजेतेत्यादिरूपः ।......लिडादीना भावनाविधायकत्वेन मुख्यं विधित्यम् । तद्युतानि "स्वर्गकामो यजेत" ।

·बन्धप्रकाशः . इत्यादीनि वाक्यान्यपि विशातभावनापेक्षिताशत्रयसापेक्षकत्वादिशिष्ट- भावनानुष्ठापकत्वाचामुख्यविधिरित्युच्यते ।......सोऽयं विधिः प्रवर्तना- स्मकः । निषेधस्तु "ब्राह्मणो न हन्तव्यः", "न हिस्यात्सर्वाणि भूतानि" इत्यादिरूपः। अर्थवादस्तु विधिस्तावकः प्ररोचनाविशेषजनकः १... नामधेय तु गुसफलोपधानार्थम् । यथा "अमिहोत्र जुहोति" इत्यादि।" (प्रतिज्ञासूत्रपरिशिष्टभाष्यम् ॥२) इत्येवं हि मन्त्रमाहाणभेद उपवर्णितः। सत्यप्येवं प्राधान्येन विषिप्रतिपादको वेदभाग एव ब्राह्मणमित्येष वै' सर्वसम्मतः सिद्धान्तः। तया चापस्तम्ब अाह "कर्मचोदना ब्राह्मणानि" (आपस्तम्बय० ५० स० ३२ ) इति । अत एव चोदनालक्षया धर्म- मधिकृत्य प्रवृत्ते पूर्वमीमातासूत्र तबाह्मणवाक्यान्येव प्रायेण तत्र तत्र विचार्यन्ते परमेव पूर्व मीमासया सम्यगालोचितेऽपि प्राधान्येन कर्मचोदना- परतिगम्भौरे ब्राह्मणात्मके वेदमागे तन तत्र प्रसङ्ग नान्येऽपि नानाविध- विषया उङ्किता विद्यन्ते । तद्यया ब्रह्मयशप्रकरणे "यद् ब्रालयानोति- हासान् पुराणानि कल्पान् गाया नाराशसोः" (ते० प्रा० २।६) इति श्रूयते। अत्र हि विपरित्राजकन्यायेन ब्राह्मणाद्यवान्तरभेदानामेवेति- हासादीना पृयमभिधानमित्येष सिद्धान्तः । तर "देवासुराः संयत्ता आसन्" (ले० सं० १५१०१ ) इत्यादय इतिहासाः । इदं या अग्रे नेव किञ्चनासीन छोरासोत्' (२० सं० २।२।६१) इत्यादिकं जगतः प्रागवस्थानमुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं याम्यजातं पुराणम् । फरपस्तु प्रारुपाकेतुकचयनप्रकरणा याम्नायते-"इति मन्त्राः कल्पोऽत ऊध्वम्" ।

·२५२ प्रपन्धप्रकाशः (ते. श्रा० २६१ ) इति । अग्निचयने-'यमगाथामिः परि. गायति" (ले० सं० ५१२) इति विहिता मन्त्रविशेषा गाथाः । मनुष्यवृत्तान्तप्रतिपादिका ऋचो नागशस्यः । सर्वज्ञानानपावप्रमेये येदे वेदमागे वा सर्वमेतद् युज्यत एव । तथा च मनु:- पितृदेवमनुष्याणा वेदश्चतः सनातनम् । प्रशस्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ।।१२।६४|| चातुर्वण्य प्रयो लोकाश्चत्यारश्वायमाः पृथक् । भूतं मम्य भविष्य च सर्व वेदात् प्रसिस्थति ॥ १२॥६॥ रिमति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनावनम् । तस्मादेतत्परं मन्ये यजन्तोरस्य साधनम् ॥ १२॥६६॥ सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदहति ॥१२११००॥स्त्याद । अतस्ते असमागता नानाविषयाः क्रमेय संगृहीता विमृष्टाध न येवले विधिता मनस्तोपाय किन्तु ज्ञानवृदयेऽपि भवितुमहन्तीत्यसंशय यक्त शक्यते । एतदभिप्रायेणेय विचारमाधुकरी प्रवन्धमालाममेयात्र विदुषां पुरस्तादुपस्थापयिष्यते । तप्र तावद् यहचाना मुख्यमैतरेयवाक्षणमपित्येव प्रबन्धमालपा पस्तूपते । अस्मिन् प्रयमे नियन्धे गु रीति-नीति-स्वर्ग-परवरूप-तचट्टेष. ताररूप-नादाविशनादिविषयका विचारा एवाय गंप्रपन्ते ।

·प्रबन्धप्रकाश १५३ (१) विद्याया विदुपां च प्रशंसा श्रन्यवाहणेष्विव ऐतरेयब्राह्मणेऽपि विद्याया विदुपा च प्रशंसा पत्र तत्र बहुधा श्रूयते । 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' इत्यादिश्रुत्यन्तरानुरूप. मिहापि ज्ञानस्य प्रकाशेनानस्य च तमसा तद्द्वारा च मृत्युना साम्यम- सकृत् प्रतिपाद्यते। होतृप्रभृतयो यदि स्वस्तव्यविदो विद्वासः तदेव यशस्य सापल्य जनताया देशस्य च समृद्धि कल्याण च सम्पादयितु कल्पन्ते, नान्यथा-इत्यादयो हृदयङ्गमा विचाराः प्रसन्न गम्भीरया गिरा प्रकटीकृता विद्यन्ते । तद्यथा- मप्यश्लीलस्य श्रोत्रियस्य मुखं व्येव ज्ञायते तृप्तमिव रेभतीव । (ऐ.बा० ११२५) अश्लीलस्य कुरूपस्य । श्रोत्रियस्य वेदशास्त्रविदः । तृप्तमिव दैन्यहीनतया तृतियुक्तमय । रेभतीव वेदशास्त्रपाठोपेतत्वाच्छंसन्निध । वि एव शायते विशेषेणावश्य प्रतीयते । (सायणः) चित्रमिव वै ब्रह्मवर्चसम्। (ऐ० ना० ४१११) ब्रह्मवर्चसे भ्रताध्ययनसंपचिः । दीदायेव वै ब्रह्मवर्चसम् । (ऐ० वा० ४.११) दीदाय दीप्यते । धुमदिव वै ब्रह्मवर्चसं विभाति । (ऐ०'बा० ४११० द्युमत् प्रकाशयुक्तम् । आत्मसंस्कृति व शिल्पानि । (ऐ० प्रा० ६२७) श्रात्मसंस्कृतिः । प्रात्मनः संस्करणानि ।

·तम
१५४
प्रबन्धप्रकाशः
वस्माद्धाप्येतहि नक्तं यावन्मात्रमिवैवापाक्रम्य विभेति ।
इव हिरात्रिमत्युरिव ।
(ऐ० २०४५)
यावन्मात्रमिवैव । यत्किञ्चिदपि या दूरं रात्रौ यहादपक्रम्य ।
मृत्युर्वे तमश्छाया। (ऐ० प्रा० ७/१२)
अवरेणैव वै देवान् काव्याः, परेणैव पिढन् । (ऐ०
'ब्रा० ३३७)
काव्या देवानां स्तोतारः। (सारण)
ये वा अनूचानास्ते कवयः । (ऐ० बा० २२)
अनूचानः प्रवचने साङ्गऽधोती (श्रमरः)
सर्वा दिशः कल्पन्ते, कल्पते यज्ञोऽपि, तस्यै जनवायै कल्पते
यत्रैव विद्वान होता भवति ।
(ऐ० प्रा० १७)
सर्वा विशः कल्पन्ते, कल्पते यज्ञोऽपि, तस्यै जनतायै कल्पते
यत्रच विद्वान होता भवति ।
(ऐ० प्रा० )
-(२) वाङ्मनसयोः प्रशंसा
"यहं राष्ट्रो संगमनी वसूनां चिकितुषा प्रथमा यज्ञियानाम् ।
तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रा भावेशयन्तीम् ।।" (ऋ०
१०११२५॥३) इत्यादिप्रकारेण प्राम्भृण्यादिसूक्तेपु वर्णिताया वाव:,
"यत्प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजामु । यस्मान्न ऋते

·प्रबन्धप्रकाशः
१५५
--
।
किञ्चन कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसकल्पमस्तु ॥ (यजु० ३५॥२) इत्येवं
बहुधा संकीवितस्य मनसोऽपि च वास्तविको महिमा अन्ये च वाग्विषया
विशेषा अत्र ब्राहाणे यत्र तन श्रूयन्ते । तद्यथा-
विर इव वा एतद्वाचो यदुपांशु । (ऐ० वा. २७)
तिर इव तिरोहितमिव
तिस्रो वै देवानां मनोतास्तासु हि तेषां मनास्योतानि । वाग्वै
देवानां मनोता तस्यां हि तेषां मनास्योतानि । गौवं देवानां मनोता
तस्यां हि तेषां मनांस्यीतानि । अग्नि देवानां मनोवा तस्मिन् हि
तेषां मनांस्योतानि । अग्निः सर्वा मनोताः। अग्नौ मनाताः
संगच्छन्ते । (ऐ० वा० २।१०)
देवाना मनास्योतानि दृढं प्रविष्टानि यस्यां देवताया सा मनाता ।
(सायण.)
यथा धेनुमुपह्वयेत, तेन वत्सेन यजमानाय सर्वान् कामान्
दुहे। सर्वान् हास्मै कामान् वारा दुहे। (ऐ० ब्रा० ६३)
दुहे सम्पादयति । तु० "कामान् दुग्धे विप्रकर्पत्यलक्ष्मी, धेनु'
धोग. सूनृता वाचमाहुः ( उत्तररामचरिते)।
असुर्या ह वा इतरा गिरः। (ऐ० प्रा० ३१४६)
असुरेभ्यो हिता अमुर्याः । इतरा गिरः । देववाक्यादितराः, देववि-
रोधिन्य इत्यर्थः।
यां वै दृप्तो वदति यामुन्मत्तः सा वै राक्षसी वाक। (ऐo
या०२१७)

·प्रबन्धप्रकाशः
तु, 'ऋषयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तयो:" (उत्तररामचरिते)।
दृप्तो द प्राप्तः ।
वाग्धि ऐन्द्री। (ऐ० प्रा० २२२६)
ऐन्द्री । इन्द्रस्य व्याकरणकत्वेन । अथवा "विमर्म्यहमिन्द्रामीण
(ऋ० १०।१२५।१ ) इत्याम्मृणीया अतिरत्रानुसंधैया ।
वाग्धि ब्रह्म । (ऐ ब्रा० २०१५)
तया च स्मर्यते "अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुया" इति ।
अयवा "अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्" इत्याद्यनानुसन्धेयम् ।
वाग्धि वनः। (ऐ० प्रा० ४.१)
अयथाप्रयुत्ता हि वाग्वज्रसहो जायते ।
वाग्य त्वष्टा । वारहीदं सर्व ताष्टीव । (ऐ० प्रा० २.४,
ताष्टीच तश्तीव। यथा तक्षणेन काष्ठ प्रौढमपि सूक्ष्मं भवति ।
एवं महान्तोऽपि पर्व वादयोऽल्येनेव शब्देन गृह्यन्ते । तरेतजगत्तष्टन मिव
भवति । (सायणः)
वाग्वै यज्ञः । (ऐ० प्रा० १२४)
वाग्वै राष्ट्रो। (ऐ० वा० २१६ ।
वाग्वै शर्मः। (ऐ० ब्रा० २१४०)
वाग्वै समुद्रो न वै वाक् क्षीयते, न ससुद्रः तीयते । (ऐ.
मा० ५/१६)
तथा च पस्पशाहिके "महान् शन्दस्य प्रयोगविषयः। सप्तद्रोपा
वसुमती, त्रयो लोकाः" इत्यादि ।
"
--

·F प्रवन्धप्रकाशः १५७ वाग्वै सुतर्मा नौः। वाचमेव तदारुह्य तया स्वर्ग लोकममि. सन्तरति । (ऐ० बा० १२१३) सप्त वै वागवदत्। (ऐ० वा. २१७) लोके गानरूपा या वागस्ति सा सप्तधा अवदत् । पड्जपभा. दिस्वरोपेता प्रवृत्ता। (सायणः) । तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये तु "सत वाचः स्थानानि भवन्ति। उपांशुध्वाननिमदोपरिदमन्मन्द्रमध्यमवाराणि ।" (२३१४-५) इत्येवं वाचः सप्तधात्वमुपवर्णितम् । परोक्षप्रिया इव हि देवाः (ऐ० प्रा० ३।४३) लोके देवाः पूज्या श्राचार्यादयः परोक्षनामप्रिया एव । (सायएः) 'ओमिति वै दैव तथेति मानुपम् । (ऐ० ब्रा० ७।२८) यद्व देवानां नेति तदेषामो३मिति । (ऐ० बा० १।१६। लोके प्रतिषिद्धवाची नेतिशन्दो वेदेऽङ्गोकारवाची । 'न' 'श्रोम्'इत्य- स्य पदस्पार्थे वर्तते। तथा सति लोकवैपरीत्यस्य दृष्टत्वाद् उपमार्थोऽपि वक्तुं शक्यते । ( सायणः)। तथा च निरुक्त-नेति प्रतिषेधार्थीयो भापायाम् । उभयमन्वध्यायम्"। (११४) इत्यादि । प्रजापतिर कामयत प्रजायेय भूयान् स्यामिति । स तपोऽतप्यत म तपस्तस्माल्लोकानसूजत पृथिवीमन्तरिक्षं दिवम्। ताल्लोका. नभ्यतपत्। तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतीप्यजायन्ताग्निरेव पृथिव्या अजायत, वायुरन्तरिक्षात, आदित्यो दिवः। तानि ज्योतींप्यभ्यतपत्। तेभ्योऽभितप्त भ्यख्या वेदा अजायन्त ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यात् । वान् वेदानभ्यतपत् । तेभ्योऽमितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्यजायन्त भूरि- - ·प्रवन्धप्रकाशः त्येव ऋग्वेदादजायत, मुव इति यजुर्वेदात, स्वरिति सामवेदात । तानि शुक्राण्यभ्यत्तपत् । तेभ्योऽमितप्त भ्यस्त्रयो वर्णा अजाय. न्ताकार एकारो मकार इति । तानेकधा समभरत्तदेतद् ओ३. मिति । तस्मादोमोमिति प्रणौति। मोमिति वै स्वर्गो लोकः, ओमित्यसौ योऽसौ तपति । (ऐ० प्रा० ५।३२) शुफ्राणि । पापरूपतमोनिवारणसमर्थानि ज्योतीपि । प्राति । प्रयोगमध्ये होता श्रोमिति प्रणावं करोति । एतानि ह वै वेदानामन्त श्लेपणानि यदेता व्याहृतयः। तद्य थात्मनात्मान सन्दध्याद्यथा पर्वणा पर्व यथा श्लेष्मण चर्मण्य' वान्यद्वा विश्लिष्ट' संश्लेपयेदेवमेवैतामियज्ञस्य विशिष्ट सन्द- धाति । सैपा सर्व प्रायश्चिचिर्य देता व्याहृतयः । (ऐ० प्रा० ५।३२) श्रात्मनात्मानम् । एकेन द्रव्येण द्रव्यान्तरमित्यर्थः। ( सायणाः) सर्वाप्तिर्वा एपा यदेता व्याहृतयः। (ऐ० प्रा०८७) सर्वाप्तिः सर्वफलप्रातिसाधनम् । असम्प्रेषितं वा इदं मनः। (ऐ० प्रा० ६ार) असं पितम्। इन्द्रियान्तरेण फेनचिदपोति भावः। मनसो हि न किश्चन पूर्व मस्ति । (ऐ० वा० २।४०) तथा च मनसेदं भूतं भुवनं भविष्यच्च परिग्रहीतमिति, यदपूर्वमिति च यजु:संहितायां ३५ तमाध्याये प्रतिपाद्यते। मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग्यज्ञस्य होता। इपिता वाग्वदति । य ह्यन्यमना वाच वदत्यसुर्या च सा वागदेवजुष्टा । (ऐ० ब्रा० २१५) मनसावा ·प्रबन्धप्रकाशः १५६ इपिता मोरिता । असुर्या असुराणा प्रिया । वाक् च वै मनश्च देवानां मिथुनम् । (ऐ० मा० ५।२३) वाचा च हि मनसा च यज्ञो वतते । (ऐ०मा० ५।३३) (३) प्रत्यक्षस्य माहात्म्यम् प्रत्यक्षभूलानि प्रत्यक्षपर्यवसानोन्मुखानि चानुमानादीनि हि प्रमाणानि । केनचिदंशेन साथेन वा प्रत्यक्षमूलकानुभवमुपादायैव हि तेषां प्रवृत्तिरिति प्रत्यक्षमूलानि ! श्रनुमानादिमिरवगतमप्यर्थ मनुजः प्रत्यदतोऽवगन्तुमुन्मुखो भवतीति , प्रत्यक्षपर्यवसानोन्मुखानि तानि । प्रत्यक्षेपि चक्षुषोः प्राधान्यमतिरोहितम् । अयमेवार्य: "परीक्ष्यकारिणी हि कुशला भवन्ति", नापरीक्षितमभिनिविशे", "अनुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कास्न्येन यापार्यज्ञानवानाप्तः" इत्येवं बहुघान्यत्र प्रपञ्चितोऽत्र ब्राह्मणेऽपि भूयते । तद्यथा- चतुर्वा ऋतं तस्माद्यतरो विवदमानयोराहाहमनुष्ट्या चक्षुषा. दमिति तस्य अति। (ऐ० प्रा० २।४०) अनुष्टया अनुष्ठित्या प्रयत्नेन (सायणः) । तथा च सुश्रुतसहिता- थाम्-शरीरे चैव शस्त्रे च दृष्टार्थ: स्याद्विशारदः। चक्षुषा वा एतत्प्रज्ञायते यदप्रज्ञेयम् । तस्मादपि मुग्धश्चरित्वा यदैवानुष्ठ्या चक्षुषा प्रमानात्यथ प्रजानाति ! (ऐ० ब्रा० १८) मुग्धः। दिग्मोहं प्राप्तः पुरुषः । अनुष्ठया । केनापि प्रयत्नविशेष बत्ति सायणः।

·१६० प्रवन्धप्रकाशः विचक्षणवता वाचं वदेत् । चक्षु विचक्षणं वि ह्यनेन पश्य. तीति । एतद्ध वै मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चनुः । तस्मादाचक्षाणमा- हुरद्रागिति। स यद्यदर्शमित्याहाथास्य श्रद्दधति । या वै स्वय पश्यति न बहूनां चनान्येषां श्रद्धधाति । तस्माद्विचक्षणवतीमेव वाचं वदेत । सत्योत्तरा हैवास्य वागुदिता भवति । (ऐ० प्रा० ११६) अद्राक् । कि त्वमेवमद्राक्षी रित्यर्थः । चनशब्दोऽपिशब्दार्थः। सामप्रमिसत्यव्रतमतेन 'विचक्षणवती मेव वाच वदेत्' इत्यस्य वचनस्य हि दृष्टविषयमानकथनविधानेऽदृष्टविषयकथन निषेधे च तात्पर्यम् । (४) परस्परं सद्भावस्य प्रशंसा "समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः मह चित्तमेपाम्" (ऋ० १०११९१३) "सम्यन्वः सव्रता भूत्वा वाच वदत भद्रयो" (अथर्व० ३३०१३) इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रतिपादितः परस्परं सामनस्येन वर्तितव्यमित्येषो:- र्थोडनापि ब्राह्मणे भूयते । तथा हि- देवा अधिभयुरस्माकं विप्रेमाणमन्विदमसुराश्रामविष्यन्तीति (ऐ० प्रा० १२४) विप्रमाणमनु परस्परप्रेमराहित्यमनुवीक्ष्य असुरा इदमस्मदीय राज्यम् श्रामविष्यन्ति सर्वतः प्राप्स्यन्तीति । (सायणः) ·प्रबन्धप्रकाशः १६१ नसतानूनत्रिणे द्रोग्धव्यम् । (ऐ० प्रा० १।२४) सतानूनपनिणे सहशपथकारिणे न द्रोग्धव्यम् । देवसंबन्धिशपर्याव- शेषषाचिनातानूनपत्रशम्देन शपथमात्रमुपलक्ष्यते । बहुभिः सह क्रियमाणं वानूनपत्रं यस्यास्ति सोऽयं सतानूनपनी । (सायणः) । अध्वयुप्रभृति- पोढरात्विजो यजमानश्च मियो द्रोहशून्या भवन्त एकमस्या यशकार्य संपादयित घृतस्पर्शपूर्वकं समन्त्र यत्रापयं कुर्वन्ति तदेव तानूनपत्र कर्म । (तु० सामश्रमी)। सहैवैककर्मणि प्रवृचैमियो द्रोहसून्यैर्भवितव्यमिति फलिताः। सम्यनो वा इमे लोकाः । (ऐ० ० ४१२५) सम्यश्चः संगताः पररपराश्रिता इति यावत् । ५) स्वकर्तव्यपालनस्य, समुन्नतेराशायाः, श्रमस्य च महिमा (क) सकर्तव्यस्य पालनमाह- वहति ह वै यहिधुरी यासु युज्यते । ( ऐ० प्रा० ६११८) घहियोंढा। अश्वो बलीयदों या ( साययः) । अथवा स्वकार्यनि- हिक: पुरुष एव वहिः। तथा च पर्वथा स्वतन्यमाचरणीयमेव मनुष्येणेति भावः। (ख) मनुष्येण स्ववर्तमानावस्यापेक्षया समुत्कृष्टतरपदायातये सतत स्यसपरेण माव्यमित्येपोऽयं ऐतरेयवाझएँ हृदिरशा गिरोपदिश्यते । तद्यथा-- ईश्वरो हास्य विचे देवा परन्तोर्यद्वा अयमात्मनेऽलममंस्तेति । (ऐ० प्रा० ३४८)

·एतस्य
।
१६२
সন্ধায়
नरन्तोरीश्वरः, परन्तुमक्रीडितुं समर्था भवन्ति ।
द्विषन्तीत्यर्थः । स्ववर्तमानावस्थायामसन्तृष्टो यः समुत्कृष्टतरावस्था
यतते तस्यैव देवाः सहाया भवन्तीति हृदयम् ।
कृधीन अवांश्चरथाय जीवसे। (ऐ० प्रा० २२)
नोऽस्मान् चरणाय जोवनाय चोच्छ्रितान् कुरु इत्यर्थः । ऋगि
ब्राहाणे समुद्धता।
परिमितं वै भूतम् । अपरिमितं भव्यम् । (ऐ० ब्रा० ४।६ )
तथा च श्रुत्यन्तरम् “कस्तद्वेद यदद्भुतम्।" ( ऋ० १११७०११
अद्भुतमभूतमिति निरुक्त । तया च समुन्नतेरपरिमित क्षेत्रमित्य
एवानुसरणीयो मनुष्येणाशावादिनेति रहस्यम् ।
भद्रादभि श्रेयः प्रोहि ( ऐ० मा० १११३).
मङ्गलादुकृष्टतरं कल्याणमाप्नुहीत्यर्थः । इयमपि मृगेव ।
महद्वाव नष्ट ध्यभ्यल्पं वेच्छवि, यतरोवाव तयोज्योय इव।
च्छति, स एव तयोः साधीय इच्छति । (ऐ० मा० ३६)
नष्ट वस्तु प्रयत्नेन तत्र तत्रान्विच्छतीति नष्टैपी (सायण:) ।
पुरुषो नष्टाद्वस्तुनोऽधिकमेवाभौच्छति । कश्चिचाल्पमेव । तयोर्म
एव महदेवेच्छति स एव साधीय इच्छति। उमतिपरेणैव मनु।
माध्यमिति भावः।
(ग) भमस्य महिमा 'न ऋते श्रान्तस्य सख्याय देव
(ऋ० ४।३३।११)(श्रमयुक्ताहवे परिश्रममन्तरेणेति यावद्
सख्याप न भवन्तीत्यर्थः ), "यारिमन् धायि तमपस्यया विदर
।
है

·प्रयन्यप्रकाशः (१०५/४४)(यारो कामे मनो धत्ते सादृश काममपापया पर्मा विन्दत इत्यर्थः) इत्यादिभुपन्तरेषु कौतितोऽत्र प्रादाय सविशेणं चयितो हरयते । क्या हि- योऽनवान् विमुक्तस्वच्छालासदां प्रजानां रूप यो युक्तस्तर क्रियाणाम् । (ऐ० प्रा० १११४) शालासदो गमावस्थितानाम् । चक्रियाणाम्। चझमस्यास्तीति चा यकटम् । तेन चक्रिणा यान्तीवि, शकटमारय गन्छन्त्यः प्रमामियाः सासाम् । (णययः) । तदा पालासदामनु योगिना निन्दा, चमियाय मुपोगणालिना व प्रशंसा व्यज्यते । 'इन्द्रः पुरुषरूपेण पर्यत्य (रोहितम् ) मवाच- नानायान्ताय भोरस्तीति राहित ! शुसुम । पापो नृपद् परोजन इन्द्र इशरतः सखा ॥१॥ परयेति ।...... पुष्पिरयो परतो जद भूषणुरात्मा फलपहिः । शेरेःश्य स पात्मानः श्रमेण प्ररये दताः ॥२॥ परयेवि।...... प्रास्ने भग पासीनत्योदय स्तिष्ठति तिष्ठतः । शेते निपद्यमानस्य पराति परतो मगः ॥१॥ परेवेवि...... फलिः शयानो भयात संजिहानम्नु हापरः। प्रतिष्टता मपनि एवं संपचते परन् ॥४: परवति ।" - ·१६४ प्रबन्धप्रकाशः चरन्वै मधु विन्दति चरस्वादुमुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य माणं यो न तन्द्रयते घरन् ।।५।। चरैवेति ॥ { ऐतरेयवाहणे ७१५, हरिश्चन्द्रोपाख्यानात) नानाधान्ताय । न अनानान्ताय । यद्रा नानेति पदच्छेदः। तदा भान्ताय नाना औरस्तोति सम्बन्ध: । नृपद् । न्यु सीदति । बन्धुगृहे- घेव सर्वदावस्थितो वर उत्कृष्टोऽपि जनः पापो निन्दनीयो भवति । इन्द्रः परमेश्वरः। चरत उद्यमशीलस्य । चरैवेति । श्रतः प्रमशील एव मरे- त्यर्थः ॥ १ 11 पुप्पिण्यो श्रमजयेन सेव्ये । अात्मा मध्यदेहः शरीरं वा! भूध्णुर्वणुिः । फलमहिः। शरोग्यरूपं फ्लं गृहाति। शेरे शेरखे। विनश्यन्ति । प्रपथे प्रकृष्टे मागे ॥२॥ मग सौभाग्यम् । उद्धवोs- भिवृद्धथुन्मुखः । निपद्यमानस्य भूमौ शयानस्य । चरावि दिने दिने वर्धते ॥ ३॥ पुरुषस्य चतसोऽवस्था:-निद्रा, वत्परित्यागः, उत्यान, संचरणं चेति । ताश्चोत्तरोत्तरश्रेष्ठत्वात् कलि द्वापर-नेता-कृतयुगैः समाना इति सायणः । केचित् तु कल्यादिशम्दा अद्यूतसंवन्धिन इत्याहुः ||४|| मधु उदुम्बरं च भोगविशेपस्योपलक्षणम् । प्रेमाणे श्रेष्ठत्वम् । तन्द्रय- ते लस भवति ॥५॥ संवै गुरुरिः शृणाति । (ऐ० प्रा० ४।१३) संपाति मारवाहकान् विनाशयति । स्वशत्ति मनतिक्रम्यैव कर्म कर्तव्य. मिति भावः। तया च गीता--"युक्तचेष्टस्य कर्मसु इति ।

·प्रबन्धप्रकाशः
१६५
(६) सत्यभापणादिसदाचारस्य श्रेयसां च मशंसा,
पाप्मनो निन्दा च
स्वभावतो मनुष्याणामसत्यगंहितोऽपि तैः सर्यया सत्यमापणे सदा.
चारे च प्रयनो विधेयः, "ग्रामहित चिकीता सर्वेण सये सर्वदा
स्मृतिमारपाय सद्गृत्तमनुष्टेयम्". पाप्मनः प्रवृत्तिश्च समुन्दनीयेत्यर्थः
भुत्पादिपु माघान्येन प्रतिपाद्यते । अस्मिन् ब्राह्मणपि स निरुपमविघया
विधीयते । तद्यथा--
श्रयो सल्याहुः । फो ईति मनुष्यः सर्व सत्य पदितुम् ।
सत्यसंहिता ये देवा अनृतसंहिता मनुष्या इसि (ऐ० प्रा० ११६)
सत्यसंहिताः सत्ये तात्पर्ययुक्ताः (मायणः)
या सत्पापकं कुर्यात कुर्यादेनत्ततोऽपरम्। (ऐ० प्रा० ७॥१७)
यः एकत्यापकं फुयांत सोऽभ्यासपशासतः पापादन्यत् पापकः फुर्या-
देवति मायः।
व्यतिपक इय वै पुरुपः पाप्मना । (ऐ० प्रा० ४/४)
पतिपको मिभितः।
असमायी ये वो लोकः । पश्चि स्वर्ग लोफे समेतीति ।
(ऐ० प्रा० ६.२६)
पभिः संभूत: एनु योग्यः रामापी । तदिपरोतोगमायो। कामदेव
पुराससमाप्नोतीति भापः।
एन याय दी। मयं दीक्षा उरमारीक्षितेन मत्यमेव
परिवयम् (ऐ०० १५६)

·प्रबन्धप्रकाशा
तदु ह स्माह हिरण्यदन बैदः ।.." द्यौरन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता।
अन्तरिक्षं पृथिव्याम् । पृथिव्यप्सु । आपः सत्ये । सत्यं ब्रह्मणि ।
ब्रह्म तपसि। इत्येता एव तत्प्रतिष्ठाः प्रतिविष्ठन्तीरिदं सर्वमनु-
प्रतितिष्ठति यदिदं किञ्च। (ऐ० बा० ३२६)
तम इव धनपहतपाप्मानः। (ऐ० ना० ४१२५)
दिवेव ह्यपहतपाप्मानः। (ऐ० प्रा० ४१२५)
दिवेव दिवसा इव प्रकाशयुक्ताः।
न हवा अव्रतस्य देवा हविरश्नन्ति । तस्मादुपवसति सत में
देवा हविरश्नीयुरिति । (ऐ० ब्रा० ७१११)
मा प्रगाम पथों वयम् (ऐ० ब्रा० ३।११)
ऋक्पाद एपोऽत्र समृद्धृतः । सन्मार्गाद् भ्रष्टा मा भूमेत्यर्थः ।
रक्षांसि वै पाप्मात्रिणः। (ऐ० प्रा० २२२)
अत्रिणे भक्षणशीलाः । अन्येषां पीडाकरा इति यावत् । यानि
रक्षांसि सन्ति यश्च पाप्मा विद्यते तत्सर्वमत्रिन्शब्देन विवक्षितम्
इत्यर्थः ( साययः)
याचो वाव तौ स्तनो पत्यानृते वाव ते। अवत्येनं सत्यं
नैनमनृतं हिनस्ति य एवं वेद । (ऐ० प्रा० ४.१)
विश्व समत्रिणं दहेति । रक्षामि वै पाप्मात्रिएः। रक्षासि
पाप्मानं दहेत्येव तदाह। (ऐ० ब्रा० २।२)
श्रद्धा पनी सत्यं यजमानः । श्रद्धा सत्यं वदित्युत्तमं मिथुनम् ।
श्रद्धया सत्येन मिथुनेन स्वगाँलोकान् जयतीति ।
(ऐ० ब्रा०७१)

·प्रबन्धप्रकाशः १६७ अनु वै श्रेयांसं पर्यावर्तन्ते। (ऐ० ब्रा० २०२०) विद्यया वृत्तादिना च श्रेयासमाचार्यादिकमनुगम्य शिध्यादयः परितः संचरन्ति । सायणः) तूष्णी वै श्रेयस आकाङ्क्षन्ते । (ऐ० वा ० ७/१२) लोके हि सेवकादयस्तूष्णीभूता एव सन्तः श्रेष्ठान राजगुर्वादीन् उपत्य स्वाभीष्टं प्रार्थयन्त इति भावः । दुरववदं हि श्रेयसः। (ऐ० ब्रा० ५२२) यसः पुरुपस्याचरण हि अवधादेन निन्दया बदितुमयोग्यम् । प्रति वै श्रेयांसमायन्तमुधिष्ठन्ति । (ऐ. बा. २२०) लोके हि श्रेयांसमागच्छन्तं प्रति उत्तिधन्त्येवेत्यर्थः । . - (७) संपत्त महत्त्व दारिद्रयस्य च निन्दा "अमिनो रयिमभवत् पोपमेव दिवेदिये। यशस वीरवः चमम् ॥” (१० ११११३), "एन्द्र सानसिं रयिं सजित्वानं सदा. सहम् । वर्षिष्ठमूतयं भर ॥ ( ० १1८1१ ) इत्येयमनेकधाभ्युदय- स्याभिलपणीयतामिहिता श्रुतिरातेषु । अदीनाः स्याम शरदः शतम (यनु० ३६१२४) इत्येवं च दैन्यं यत्र तत्र निन्धते । 'सोऽयमेयार्थ ऐतरेयमारणेऽप्यन नानाप्रकारेण प्रपशितः। तथपा- भशनाया वै पाप्मामतिः। (ऐ० मा० २१२) शरानाया तुपा । श्रमतिः बुदिभ्रंशः । श्रमतिशब्देन क्षुधा वा पापं

·१६८
प्रपन्धप्रकाश
वाभिधीयते । तयोर्बुद्धिभ्रंशहेतुत्वात् । (सायणः)। तथा च लौकिका.
नामाभाएक: "बुभुक्षितः किन्न करोति पापम्" इति ।
अस्यां वाव स न प्रतितिष्ठति यो न प्रतितिष्ठति ।
(ऐ० ना० २१)
यः प्रजापशुरूपया प्रतिष्ठया वर्जितः, सोऽस्या वाव कृत्लायामप्येतस्या
भूमौ न प्रतितिष्ठति श्लाघ्यो न भवति । तस्मादप्रतिष्ठा परिहर्तव्येत्यर्थः ।
(सायणः)। अत्र लोके प्रजाधनादिसंपत्तिविहीनस्य नहि कापि प्रतिष्ठा
भवतीत्यर्थः।
गृहा वै प्रतिष्ठा (ऐ० ब्रा० ३।२४ )
ज्योतिः शुक्र हिरण्यम् । (ऐ० प्रा० ७.१२)
शुक्र ज्योतिः । अत्यन्तं भास्वरः प्रकाशः ।
तस्मादु श्रेष्ठी पाने रोचयत्येव यं कामयते ।
(ऐ० बा० ३१३०)
लोके हि कश्चिद् धनपतिर्य कामयते तं पाने रोचयत्येव । तेन सह
पानभोजनादिकं कृत्वा सर्वेभ्यो रोचयत्येवेत्यर्थः ।
तस्य वित्ता दीक्षा वित्तं तपो यस्य पशवः सन्ति
(ऐ० ब्रा० ३।२५)
पश्चैव हि होनोऽनुसंजिगमिपति । ( ऐ० प्रा० २।३६)
धनादिराहित्यहेतुकदैन्येन युक्त श्रात्मग्लान्या पथादेव जिगमिपतीति
लोके प्रसिद्धमिति भावः ।
पुरुषः पशुपु प्रतिष्ठितोऽत्ति चैतानधि च विष्ठति । वशे पास्य ।
(ऐ० प्रा० ४३)

·प्रबन्धप्रकाशः वरो चास्य । सर्वे पशवो वर्तन्त इति शेषः । यथा ह वा इदमनो वा रथो वाको वतंत एवं ईवाक्तो वर्तते । (ऐ० प्रा० ४७) श्रन: स्वल्पशकटम् । अतः चक्रस्य भ्रमणस्थाने मपोमिश्रेण तेजे- नाभ्यक्तः । वर्तते स्वकार्यसंपादनार्य सहसा प्रवर्तते । एवं लोके जनस्तैल- स्थानीयेनान्नादिनाम्यवहृतेनैव सुपुष्ट: संसारयात्रायां प्रवर्तत इति भावः । यदेवा अभिगेष्णाचरन्ति प्रधान्नाचं प्रजायते । (ऐ०वा० ५।३) इळशब्दोऽन्नवाची, तोषां कर्मकाणामस्ति ते कर्षका इळवाः । ते च वर्षन्तं पर्जन्यममिलक्ष्य रोष्णा:' हर्पण गायन्तो यदा घरन्ति, अथ सदानीमन्नायं प्रजायते । अथवा प्रसन्ना: कर्पका यत्र तत्र वापाचं जायत इत्यर्थः । तथा च देशस्य समृद्धिः प्रसन्नान् कर्पकाननुसरतीति भावः । यशो वै हिरण्यम् । (ऐ० प्रा० ७१८) यस्यैवेह भूयिष्ठ मन्नं भवति स एव भूयिष्ठ लोके विराजति । (ऐ० प्रा० १५) यो भवति यः श्रेष्ठतामनुते तस्य वाचं प्रोदितामनुप्रवदन्ति । (ऐ० ब्रा० २०१५) लोके हि ऐश्वर्येया विद्यावृत्तादिभिर्वा श्रेष्ठत्वमुपनुलानस्य नरस्या- देशमन्ये नुवन्ति इत्यर्थः। यो चै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते स महान् भवति ।

·१७०
अन्धप्रकाशः
यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते स सामन् भवति ।
(ऐ० प्रा० ३।२३)
सामन् भवति । सर्वेषु स्वकीयत्वबुद्धया समदृष्टिर्भवतीति सायणः ।
यो वै भवति यःष्ठतामनुते स किल्वियं भवति ।
(ऐ० प्रा० १२१३)
श्रेष्ठपदमासवतः पापप्रवणता प्रायेण संभाव्यते । अतस्तेन सततम.
मूढेनात्मचरितमवेक्षणीयमिति भावः ।
(८) पुत्रस्य महिमा गाईस्थ्यजीवनश्च
-
"अात्मा वै पुत्रनामासि” इत्येवं श्रुत्या प्रतिपादितः पुत्रस्य महिमा
गार्हस्थ्यजीवनसंबन्धिनोऽन्ये च विषया ब्राह्मणेऽत्र हृदयंगमया गिरा
गीर्यन्ते । तथा हि-
स( हरिश्चन्द्रः) ह नारदं पप्रच्छ-
यन्न्यिमं पुत्रमिच्छन्ति ये विजानन्ति ये च न ।
किस्वित्पुत्रेण विन्दते त-म अाचा नारद ! ।। १ ।। इति ।
स एकया पृष्टी दशभिः प्रत्युवाच-
ऋणमस्मिन्संनयत्यमृतत्वं च गच्छति ।
पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेजीवतो मुखम् ॥२॥
यावन्तः पृथिव्यां भोगा यावन्तो जातवेदसि ।
यावन्तो अप्सु प्राणिनां भूया-पुत्र पितुस्ततः ॥ ३ ॥
शश्वत्पुनरेण पितरोऽत्यायन् पहुलं तमः ।
प्रात्मा हि जल पात्मनः स इरावस्यतितारिणी ॥ ४ ॥

·प्रवन्धप्रकाशः
१७१
किन्नु मलं किमजिनं किमु श्मश्रुणि किं तपः ।
पुत्र प्रमाण इच्छध्वं स वै लोकोऽवदावदः॥५॥
अग्नं ह प्राणः शरणं हवास रूपं हिरण्यं पशवो विवाहाः
ससाह जाया कृपणं ह दुहिता ज्योतिहं पुत्रः परमे व्योमन् ॥६
पति यां प्रविशति गर्मो भूत्वा स मातरम् ।
तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते ॥७॥
तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुतः ।
श्राभूतिरेपा भूति/जमेतनिधीयते ॥ ८ ॥
देवाश्चैतामृपयश्च तेज: समभरन् महत्।
देवा मनुष्यानत्रुवन्नेया वो जननी पुनः॥९॥
नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति तत्सर्वे पशवो विदुः ।
तस्मात्तु पुत्रो मातरं स्वसारं चाघिरोइति ॥ १० ॥
एप पन्या रुगायः सुशेवो यं पुत्रिण प्रारमन्ते विशोकाः
तपश्यन्ति पशवोक्यांसि च तस्मात्तैमानापि मिथुनोमवन्ति॥१
(ऐ० प्रा० ७१३)
ये मनुष्यादपो विजानन्ति । विवेकानयुक्ताः। ये च पश्वाद
न विजानन्ति । विवेकशानरहिताः॥१॥
सन्न्यति सम्यगवस्थापयति ॥२॥
पृथिव्यां भोगा निपासादयः। जातवेदसि दहनपचनादयः । ५
स्नानादयः॥३॥
शश्वत्सर्वदा । तमो दुःखम् । स पुत्र इरावती अमयुक्ता श्री
वारिपी नौरिव ॥ ४॥

·१७२ प्रबन्धप्रकाशः अन मलाजिनश्मभुतपःशब्दैराश्रमचतुष्टयं विवक्षितम् । मलरूपाच्या शुक्रशोणिताभ्या संयोगात् मलशन्देन गार्हस्थ्यं विवक्षितम् । कृष्णाजिन- सयोगादजिनशन्देन ब्रह्मवर्य विवक्षितम् । क्षौरकर्मराहित्यात् श्मश्रु. शब्देन वानप्रस्थ्यं विवक्षितम् ।.. तप:शन्देन पारिवज्यं विवक्षितम् ।... प्रवदावदो लोकः। यदितुमयोग्यानि निन्दावाक्यान्यवदाः। - क्यैनोंद्यते न कथ्यत इत्यवदावदः ।.. दोपराहित्याग्निन्दानह इत्यर्थः । (सायणः)॥५॥ भवत्यस्या पुत्ररूपेण पतिरित्येपा भुतिः। रेतारूपेणागत्य श्रस्या पुनरूपेण भवतीति श्राभूतिः ॥८॥ महरोजः समभरन् । पुत्रोत्पादनाय संपादितवन्तः ॥६॥ उरुगायः । उरुभिर्महद्भिगोयते । सुशेवः सुष्टु सेवितु योग्यः ॥११॥ अति वै प्रजात्मानमति पशवः। (ऐ० प्रा० ४।६) यात्मनोऽपेक्षया स्वप्रजायाः पशूनां च बहुत्वं प्रसिद्धमेवेति भावः । प्रजा वै तन्तुः। (ऐ० मा० ३०११) तद्यथैवादः प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पति सुसं शिवमुपस्पृशत्याविनस एवं हैव..... (ऐ० बा०८।२०) या अविस्रसः। श्रा अविसंसनाद् । देहपातपर्यन्वमित्यर्थः । (सायणः) वियः पत्याविच्छन्ते। तस्मादु रुयनुरात्रं पत्याविच्छते । (ऐ० ब्रा० ३।२२) तस्मादेवस्य बढ्यो जाया भवन्ति नैकस्यै बहवः सह पतयः । (ऐ० प्रा० ३।२३) ०

·प्रवन्धप्रकाशः
१७३
यदि ह वा अपि बहथ इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनम् ।
(ऐ० प्रा० ३।४७)
तद्यथैवादः
२. स्नुपा श्वशुरालजमाना निलीयमानत्येवमेव सा
सेना मज्यमाना निलीयमानैति यत्रेव' विद्वांस्तृणमुमयतः
परिच्छिद्येतरां सेनामभ्यस्यति.. (ऐ० प्रा० ३।२२)
वस्मात्समानोदर्या स्वसान्योदयायै जायाया अनुजीविनी
जीवति । (ऐ० प्रा० ३३७)
लोकस्थितेर्वर्णनमेतत् ।
एतद्वै सर्व स्वस्त्ययनं यत् प्रेति चेति चेति। तद्योऽस्य प्रियः
स्याचमेतेनानुमन्त्रयेत प्रति चेति चेति स्वस्त्येव गच्छति स्वस्ति
पुनरागच्छति । (ऐ० मा० ३।२६)
'प्रा-इत्येकम्, 'श्रा'-इति च द्वितीयं पदम् । तदेतत् सर्व स्वस्त्ययन
मामान्तरं जिगमिपये सर्वतेमप्रापकमित्यर्थः। देशान्तरं गन्तुमुद्यतं प्रति
'गच्छतु भवान् सकुशलं पुनरागमनाय' इत्येवं शुभाशंसनमेवानाभि-
प्रेतमिति प्रतीयते ।
तस्माद्धाप्येतहि पितरं पुत्रा निष्ठावो वयदितत्येवाचक्षते ।
.(ऐ० ब्रा० ५११४)
धनविभागादेधर्मरहस्यं निःशेपेण स्थितिनिणयो निष्ठा, सा यस्मिनस्ति
स निष्ठायः । ज्येष्ठपुत्रस्यैतावद् दितीयस्यैतापदन्यस्यैतावद् इत्यवच्छिद्य
पदित समयोऽवदिता। (सायणः)
तरमादाप्येतर्हि वित्त्यां व्याहर्ययाविचमेव न इति ।
(ऐ०मा० ३२८)

·प्रवन्धप्रकाशः
।
तस्मादद्यत्वेऽपि कस्यापि द्रव्यस्थ स्वामित्यविषयके प्रश्ने 'स्मात
लघमनतिझम्यैव स्वामित्वं युक्तम्' इत्याहुः। यदस्तु येन लब्धं न्यायत.
प्राप्त तत् तस्यैवेति लौक्किन्याय इति भावः ।
यो वै भागिन भागान नुदते, चयते वैनम् । स यदि वैनं न
चयते, अथ पुत्रमथ पौत्र चयते त्वेवैनमिति। (ऐ० ब्रा० २१७)
नुदते नाशयति । चयते च्यावयति । एनं विनाशयितारम् ।
अयं भावः-भागभ्रष्टो मनसि दूपं गृहीत्वा स्वविरोधिनं यदाकदाचित्
केनापि प्रकारेण विनाशयत्येवेवि। (सायणः)। ततश्चान्यायेन परस्य
भागे। द्रव्य वा न महोतव्यमिति भावः ।
(९) दानमातिथ्यं च
दानस्य नातिभ्यस्य च श्रेष्ठयं प्रतिपादयन्त्योऽपि श्रुतयोऽत्र श्रूयन्ते ।
तद्यथा-
पतद वाचो जितं यद् ददामीत्याह । (ऐ० बा०८६)
कोऽनद्धापुरुष इति १ न देवान् न पितन् न मनुष्यानिति ।
(ऐ० ब्रा० ७)
अनद्धापुरुपः ! पद्धति सत्यनाम । 'तद्व परीत्यादनृतः पुरुषः ।
यो 'न देवान्' इत्यादौ 'यः पूजयेत्' इति शेषः । मनुष्यान् अतिथीन् ।
तस्मादाहुन सायमतिथिरपरुध्य इति । ( ऐ० ब्रा० ५॥३० )
अपरध्यो निराकरणीयः।
मनुष्यराज पागतेऽन्यस्मिन्वाहत्युक्षाणं वा वेहतं वा पदेन्ते ।
(ऐ० ब्रा० श१५)

·प्रबन्धप्रकाशः
बेहतं गर्मघातिनी वृद्धा गाम् । क्षदन्ते हिसन्ति । (सायशः)
यदा वा अतिथि परिवेविषत्यापीन इव वै स तर्हि भवति ।
(ऐ० प्रा० २०१७)
श्रापीन इव | वृद्धि प्राप्त इव 1 प्रसन्नात्मेति यावत् ।
यावन्तः सलु चै राजानमनुयन्ति तेभ्यः सर्वेभ्य प्रातिभ्यं
क्रियते । (ऐ० प्रा० १११५)
शिरो वा एतद्यक्षस्य यदातिथ्यम् । (ऐ० प्रा० १।२५)
शातिध्येप्टेर्यशशिरोरूपत्वमित्यर्थः।
(१०) राजनीतिः
राजनीतिसंयन्धिनोऽनेके विषपान ब्राह्मणे या वन भूयन्ते । तथा
च राजपुरोहितस्य स्वरूपं महिमा च, राष्ट्र प्रति राशः कर्तव्यम्, बादाणस्य
चत्रस्य च परस्परं संपन्धः, शत्रु जयः, देशभेदेन राज्यपद्धतेमेंदा इत्यादयो
विषया वर्णिवा हरयन्ते । तद्यथा-
(क) पुरोहितमहिमा--
अमीन्वा एपः स्यान् राजोद्धरते यत् पुरोहितम् । तस्य
पुरोहित एवाहवनीयो मवति, जाया गाईपत्यः, पुत्रोऽन्वाहार्य.
पचनः । स यत्पुरोहिताय फरोत्याहवनीय एव तज्जुहोति । अथ
यजायायै करोति गाईपत्य एव तज्जुहोति । अथ यत पुत्राय
करोत्यन्याहार्यपचन एव ताजुहोति। तपनं शान्ततनाऽभिहता
अमिप्रीताः स्वर्ग लोकमभिवहन्ति क्षत्र घ पलं घराष्ट्र घ
शिंप। त एवैनमशान्वतनवोऽनमिट्ठवा अनमिप्रीताः स्वर्गा-
लोकान्नुदन्ते इमाच्च पलाय राष्ट्राच्य विशश्च । (ऐ• HROEIR४)
.

·मबन्धप्रकाशः सस्य ह राज्ञः पुरोहितादय एव श्रावनीयाद्यमिस्थानीयाः। अन्वा- हायपचनो दक्षिणामिः । राजा पुरोहितादिभ्यो यदपेक्षितं करोति तदेतद् श्रावनीयादिषु होमसमानम् । शान्ततनवः । उग्ररूपत्वं परित्यज्य अमी- एसम्पादनेन प्रीताः। अमिवा १५ वैश्वानरः पञ्चमेनियंत पुरोहितः । तस्य वाच्येवैका मेनिर्भवति, पादयोरेका, स्वच्येका, हृदय एका, उपस्थ एका। ताभिर्वलन्तीमिर्दीप्यमानामिरुपोदेति राजानम् । स यदाह क भगवोऽवात्सीस्तृणान्यस्मा आहरतेति तेनास्य तां शमयति यास्य वाचि मेनिभवति । यदरमा उदकमानयन्ति पाद्य तेनास्य तां शम- यति यास्य पादयोर्मेनिर्भवति । अथ यदेनमलंकुन्ति तेनास्य तां शमयति यास्य त्वचि मेनिभवति । अथ यदेनं तर्पयन्ति तेनास्य तां शमयति यास्य हृदये मेनिर्भवति । अथ यदस्यानारुतो वेश्मसु वमति तेनास्य तां शमयति यास्योपाये मेनिर्भवति । स एनं शान्ततनुरमिहतोऽभिप्रीतः स्वर्ग लोकमभिवहति क्षत्रं च बलं च राष्ट्र घविशं च । स एवैनमशान्वतनुरनभितोऽनभिप्रोतः स्वर्गाल्लोकान्नुदते क्षत्राच वलाच राष्ट्राच्च विशश्च । (ऐ० प्रा० ८२४) परोपद्रवकारिणी क्रोधरूपा शक्तिर्मेनिरित्युच्यते, यथाग्नेर्वाला तद्वत् । अतो य: पुरोहितोऽस्ति सोऽयं पञ्चविधमेन्युपेतो वैश्वानरनाम- कागिसमानः, वागादीनि पञ्च मेनिस्थानानि चेति सायणः। उपोदेति समीपे प्राप्नोति । तृणानि कुशाद्यासनानि ! अलंकुर्वन्ति वस्त्रगन्धादिना । तर्पयन्ति धनादिना।

·प्रबन्धप्रकाशः १७७ क्षत्रेण क्षत्रं जयति वलेन बलमश्नुते । यस्यैव विद्वान् प्रामणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥१॥ तस्मै विशः सञ्जानते सम्मुखा एकमनसः। यस्यैव विद्वान ब्राह्मण राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥२॥ (ऐ० मा० ८२५) यस्य राशः । संजानते । राशा सहैकमयं प्राप्नुवन्ति । संमुखाः। न विमुखा भवन्तीति भावः । यो ह वै श्रीन पुरोहितांस्त्रीन् पुरोधातन् वेद स ब्राह्मणः पुरो- हितः । स वदेत पुरोधाय। अग्निर्वाव पुरोहितः पृथिवो पुरोधाता, वायुर्याच पुरोहितोऽन्तरिक्षं पुरोधाता, श्रादित्या वाव पुरोहितो द्यौः पुरोधावा । एप ह वै पुरोहिती य एवं वेद । अथ स तिरोहितो य एवं न वेद । वस्य राजा मित्रं भवति द्विषन्तमप याधते। यायैव विद्वान माहाणे राष्ट्रगोपः पुरोहितः। (ऐ० मा०८२७) तस्य रामः । राजा देशान्तरवती । नह या अपुरोहितस्य रामो देवा अन्नमदन्ति । तस्माद्राजा दएमाणो ग्राणं पुरी दपीत देवा मेऽन्नमदमिति । (ऐ० प्रा०२४) वृहस्पतिह वै देवानां पुरोहिवस्तमन्वन्ये मनुष्यरामा पुरोहिताः। (पे. डा०८२६) १.

·१७८ प्रबन्धप्रकाशः (ख) राजा राष्ट्र च- ऐन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति (ऐ० प्रा० ७२३) ऐन्द्र इन्द्रसंबन्धी। देवतानां मध्ये इन्द्रः क्षत्रियस्याभिमानी देवतेत्यर्थः। ओजः क्षत्र' वीर्य राजन्यः (ऐ० प्रा० ८४) चन वा एप प्रपद्यते यो राष्ट्र प्रपद्यते । क्षत्र हि राष्ट्रम् । (ऐ० ब्रा० ७/२२) क्षत्रायैव तद विशं प्रत्युद्यामिनी कुर्युः पापवस्यसम् (ऐ० वा ० ६२१) प्रत्युद्यामिनी प्रतिकूलोद्योगयुक्ताम् । पापवस्यसम् । तद्धि अतिशय पापरूपम्। न वा अनभ्युत्कृष्टः क्षत्रियो वीर्य कर्तुमर्हति (ऐ० प्रा०८/१७) ननभ्युत्तृष्टो गुणकीर्तनादिद्वारा प्रजास्वनुदोपितः क्षत्रियो राज्येऽभि- षिको वीर्य स्वपदानुरूपं न कतुमर्हतीत्यर्थः । ततश्च राशा सर्वथा राष्ट्र- रजन विधेयमिति भावः। नितत इव होह क्षत्रियो राष्ट्र वसन् भवति । प्रतिष्ठित इव । (ऐ० प्रा० ७३१) निततो नितरा सन्ततः। क्षत्रियो राजा। यत्रेद्र देवताः पर्यवृञ्जन् विश्वरूपं त्वाष्ट्रमभ्यमस्त नमस्तृत यतीन सालावृकेभ्यः प्रादादरुर्मघानवधीद् बृहस्पतेः प्रत्यवोदिति सत्रेन्द्रः सोमपीथेन व्याय॑त । इन्द्रस्यानु व्यद्धिं क्षत्र सोमपीथेन ।

·प्रबन्धप्रकाशः १७९ व्यार्थ्यत ।......तद् व्युद्धमेवाद्यापि क्षत्र सेामा पथेन । (ऐ० प्रा० ७२८) पर्यवृअन् यज्ञेषु परितो पतिवन्तः । व्यायत वियुक्तोऽभूत् । अम्यमस्त हिंसितवान् । अस्तृत हिसितवान् । यतया चेदविरुद्ध- नियमोपेता इति सायणः । सालावृका अरण्यश्वानः । स्वगुरोह- सवाक्यं स्वकीयेन वाक्येन प्रत्यवधीत् । प्रविधातमकरोत् । विश्व- रूपवधादयो हि इन्द्रस्यापराधाः । राष्ट्राणि वै विशः। (ऐ० प्रा०८२६) (ग) प्रदानयोः संबन्ध :- न वै ब्राह्मएवद्रिष्यति। (ऐ०मा० १११३) न ये रिष्यति । सर्वथा नाशं न प्राप्नोति । नमा खलु वै क्षत्रात्पूर्वम्। (ऐ० प्रा०८१) ब्रा च तत्र च संश्रिते (ऐ० प्रा० ३०११) सभिते। परस्पराश्रिते। प्रवाणि सलु वै क्षत्रं प्रतिष्ठितम् । क्षत्रे ब्रह्म । (ऐ० मा० ८२) भूयान् वै ब्राह्मणः क्षत्रियात् । ( ऐ० प्रा० ७१५) यत्र वै ब्राण: धन वशमेति तद्राष्ट्र समृद्ध तद्वीरवदा हास्मिन् वीरो जायते। (ऐ० प्रा०६) (घ) शत्रुजय:- उपसदा वै महापुर जयन्ति। (ऐ० मा० १२२३) उपसदा परकीयदुर्गसमोपावस्यानेन, महत्या सेनया दुर्गरेटनेन, महती दुर्गरूपां पुरम् ( सायशः)

·प्रबन्धप्रकाशः
पू:
न द्विपत: पूर्व उपविशेद्, यदि तिष्ठन्तं मन्येत तिष्ठेतैव, न
द्विषतः पूर्व: संविशेत्, यद्याप्तीनं मन्येतासीतैव न द्विपतः
: प्रसुप्याद्, यदि जानतं मन्येत मानियादेव। अपि ह
यद्यस्याश्ममूर्धा द्विषन् भवति, क्षिप्र हैवैनं स्तृणुते स्तृणुते ।
(ऐ० प्रा०८२८)
अश्ममूर्धा पाषाणसहशिरस्कः। अतिप्रबल इत्यर्थः। स्तृणुते
हिनस्ति । शत्रुविनाशाय राशा मदा जागरूकेए स्थातव्यमिति रहस्यम् ।
(ड) राज्यपद्धतेहेंदा :-
पतस्यां प्राच्या दिशि ये के च प्राच्यानां राजानः साम्राज्यायैव
तेऽभिषिच्यन्ते। सम्राळित्येनानभिपितानाचक्षते ।
(ऐ० प्रा० ८१४)
एतस्यां दक्षिणस्यां दिशि ये के च सत्वतां राजाना भोज्यायैव
तेऽमिपिच्यन्ते । भोजेत्येनानभिषिक्तानाचक्षते। (ऐ० प्रा०८।१४)
एतस्यां प्रतीच्यां दिशि ये के च नीच्यानां राजानो येs.
पाध्यानां स्वाराज्यायैव तेऽमिपिच्यन्ते। खगकित्येनानभिषिक्ता-
(ऐ० प्रा० ८.१४)
निकर्षमञ्चन्तीति नीच्याः। अपकर्षमञ्चन्तीति अपाच्याः। जात्या
निकर्षः, व्यवहारेणापकः। (सायणः ।
एतस्यामुदीच्यां दिशि ये के च परेण हिमवन्तं जनपदा
उत्तरकुरव उत्तरमद्रा इति वैराज्यायैव तेऽभिपिच्यन्ते। विराकि.
त्येनानमिपिकानाचक्षते। (ऐ० प्रा०८।१४)
नाचक्षते।
.

·प्रबन्धप्रकाशः अस्यां ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि ये के च कुरुपञ्चा- लानां राजानः सवशोशीनराणां 'राज्यायैव .तेऽभिषिच्यन्ते। राजेत्येनानभिषिकानाचक्षतें। (ऐ० मा० ८।१४) मम्पमा दिक। मध्यदेशः। (सायणः) . (११) लौकिका दृष्टान्ताः वत्तदर्थसटीकरणाय दृष्टान्तानामुपयोगः प्रायेण सर्वशापु समारतः । दृष्टान्तेयु हि लौकिकपरीक्षका बुद्धिसाम्याज्झटित्येव तद्द्वारा गूढोऽप्यों बुग्यारूढो भवति । अत एवानापि तत्तत्प्रसन्न नेके दृष्टान्ताः प्रयुक्ता दृश्यन्ते । ते च न केवलं प्रकृवार्थोपयोगित्वेनेय किन्तु स्यारसिकपदार्थ- महिम्नापि विदुपा विमर्शयोग्या इत्यघस्तासंगृह्यन्ते । तयाहि- तद्यथा क्षेत्रज्ञमध्वनः पुरएतारं कुर्वीत तादृक् तत् । (ऐ० मा० ४।२०) क्षेत्र मार्गविशेषामिशम् । पुरएतारम् । पुरतो गन्तारं मार्ग- प्रदर्शकम् । ताया दोघांधव उपविमोकं यायात् ताटक तत। (ऐ० प्रा० ६।२३) लोके यथा दूरमार्गे गच्छन् पुरुषो रयादौ योजितमश्वादिकं श्रान्ति- परिहाराय तत्र तन उपविमुच्योपविमुच्य गछेत् तथेति भावः । तद्यथादोऽश्वान वा गा वा पुनरभ्याकारं तर्पयन्त्येवमेवै. त वताः पुनरभ्याफार तर्पयन्ति । (ऐ० प्रा० ३१) पुनम याकार मौलापुन्न होटकादिनिमिपुरती कृत्वा (सापया)

·तस्य
१८२
प्रबन्धनकाशः
वद्यथादोऽश्वैर्वान द्भिर्वान्यैरन्यैरश्रान्ततरैरान्ततरैरुपविमोक
यान्ति । एवमेव......(ऐ० ब्रा० ४।२७)
उपविमोकम् । श्रान्तानश्वान् उपविमुच्योपविमुच्य । अन्यैरन्यैः ।
पुनः पुनर्नूतनः।
तद्यथा पुनराग्रन्थं पुननिर्मन्थमन्त बध्नीयात् , मयूखं वान्ततो
धारणाय निहन्यात ताहक तत। (ऐ० प्रा० ५।१५)
शस्त्रस्य संसनपरिहारार्थमन दृष्टान्तद्वयम् । तद्यथा बोके रज्जूं
निर्मिमाणः पुरुषः 'पुनराग्रन्य' पुनः पुनरामय आमप्य 'पुनर्निर्मन्य'
पुनः पुनर्निग्रंथ्य निर्मथ्य तस्या रजोतं बघ्नीयात् । दीर्घाया रन्ज्वा
अयं सूक्ष्म पुनः पृष्ठतः प्रत्याकृष्य वेष्टनं कृत्वा मथनं नाम ।
हढीभावो निर्मथनम् । यथा वा लोरे चर्मकार आद्रस्य चर्मणः
संकोचनिवारणाय भूमौ तत्प्रसार्य दृढमाकृष्य चर्मणेऽन्ते 'मयूखं' शक,
चर्मणे धारणाय भूमो निहन्यात् । एवम्...
तद्यथाभिहेपते पिपासते क्षिप्र प्रयच्छेचाटक तत्।
(ऐ. ब्रा०६८)
प्रयच्छेत् । पानीयादिकमिति शेषः ।
तद्यथा समुद्र प्रसवेरन्नेवं हैव ते प्रसवन्ते ये,.....
(ऐ० प्रा० ६।२१)
प्रभवः परतोरगमनम् ( सायणः)
तद्यथा सुच्या वास. सन्दधदियात् । (ऐ० ब्रा० ३.१८)
तद्यथा सैरावती ना पारकामाः समारोहेयुरेवमेव......
(ऐ० वा०६।२१)

·प्रबन्धप्रकाशः
+
सैरावती नायम् । इरा अन्नम्। तत्समूह ऐरम् । तेन सह वर्तत
इति सैरं नौस्य वस्तुजातम् । तादृशं सैरं यस्यां नान्यस्ति, सेयं नौः
सैरावती (सायणः)। मार्गेऽपवितवस्तुजातेन सहिता नौरित्यर्थः।
तद्ययेह चेह चापयेन चरित्वा पन्थान पर्यवेयाचाहक तत् ।
(ऐ० प्रा० ४४)
पन्यानम् । समीचीनं पन्यानम् । पर्यवेयात् परिगच्छेत् ।
तद्यथैवाद ति ह स्माद तेजन्या उभयतोऽन्तयोरप्रसंसाय
बसौं नाति, एवमेवैतद् ।
(ऐ० प्रा० ११११)
तेजनिः रज्जुः। अप्रसंसाय विश्लेपनिवारणाय । बौं नयति ।
मस्याकारी मन्मो बमादि। (छाया)
यथ ऋषभो वाशितां यथा वा गौः प्रज्ञातं गोष्टमेवं ( हैधा-
मिन्द्रो यज्ञमैव गच्छति)।
(ऐ० प्रा० ६।२२)
वाशितां गर्मायिनी गाम् । यज्ञमागन्छत्येवेत्यन्वयः।
यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनं प्रविध्यात् वाहक
तत । (ऐ० प्रा० ५/३१)
प्रतिदध्यात् । पातुं समर्पयेत् ।
यथा कुमाराय वा वत्साय वाऽजाताय स्तनं प्रतिदष्याचारक
तत। (ऐ०मा० ५।३१)
अजाताय । अनुत्पन्नाय।
यया गृहानि कर्मणाऽनुसमियात, एवमेव......
(ऐ० वा २२३१)

·१८४
प्रवन्धप्रकाशः
यथा गृहप्राप्तमतिथिमातिथ्यसकारेणापत्ररेदेवमित्यर्थः ।
यथा पुरुषाय वा हस्तिने वाऽप्रयते हस्त पादध्यात्ताहरु
तत् ।......यया पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आध्यात्ताह
तत् (ऐ० प्रा० ५/३१)
अप्रयते श्रप्रसारितहस्ते ग्रासम् श्रादयात् प्रक्षिपेत् ।
यथा रथचक्रमनन्तमेवं यदमिष्टोमः ।... तदेवाभियज्ञगाथा
गीयते । यदस्य पूर्वमपरं तदस्य यद्वस्यापरं तद्वस्य पूर्वम् । प्रहेरिव
सर्पणं शाकरस्य न विजानन्ति यतरस्परस्तादिति ।
(ऐ० प्रा० ३४३)
यया रथचक्रस्य पुनः पुनः परिवर्तमानस्य अयमादिरयमन्त इति
विभागः कर्तुं न शस्यते तथेति भावः। शाक्लशन्दः सर्पविशेषवाची ।
स हि सर्पणकाले मुरसेन पुच्छस्य दंशनं कृत्वा वलयाकारो भवति । तत्र
किं मुखं किं पुच्छमिति न ज्ञायते ।
यया श्रान्तोऽविमुच्यमान रत्कृत्येल । एव.
(ऐ० ग्रा.घा२३)
यया लोके रथादो युक्तोऽश्वादिर्दूरगमनाच्छ्रान्तः सन् यदि न
विमुच्येत, तदानीमुत्कृत्येत उच्छिधेत ( सायणः)।
यथाश्वो वाश्वतरो वोहिवास्तिष्ठेदेवम्......(ऐ० प्रा० ३४७)
अहिवान् । मारवहनं कृत्वा श्रान्तः सन् ।
यथैकतश्वकेण यायाचाटक तत्......यथोभयतश्चक्रण यान्
क्षिप्रमध्वान समश्नुवीत ताक् तत् ।
(.ऐ० मा० ५/३०)
.

·प्रबन्धप्रकाशः . यथैकपात पुरुपो चन्नेकतश्चको वा रथो वर्तमानो ऽपं न्येति एवमेव.. ......यंथोभयतःपात्पुरुषो यन्नुभयतश्चक्री वा रथो वर्च- मानो न रिष्यति । एवमेव.. ...(ऐ० प्रा० ११३) भ्रेप भूमौ पतन न्येति नितरामेति । रिष्यति विनश्यति । यथैव गत्वा काष्ठामपराप्नुयात् तादृक् तत् । (ऐ० प्रा० ४।६) काष्ठामवपिम्। घावनसमाप्तिम् । अपराप्नुयात् । स्खलनपतनादि- रूपमपराधं कुर्यात् । । यथैव गत्वा काष्टामभिपोत तारक तत् । (ऐ० प्रा०४६) अभिपद्येत । स्पलनरहितः स्वाभीष्टं प्राप्नुयात् । यथैव च्छिन्ना नौबन्धनात्तीरं तीरमृच्छन्ती सवेतवमेव ते... (ऐ० मा० ४|१३) तोरं तीरं परतोरमाक तीरे च । अत यन कृनापि गच्छेत् । यथैव प्रवयणतः पेशः कुर्याचाहा तत् ।......यथैव मध्यतः पेशः फुर्याचारक तत ।...... ..यथैवाव प्रजनतः पेशः कुर्यात्ताटक तत्। (ऐ० प्रा० ३०) पेशाः अलङ्काराः । वेन् तन्तुसन्तान इति घातोयशन्दोत्पत्तिः । कुविन्दानां यत्प्रारम्भे यस्रवयन तत् प्रवयणम् । लोके यथैव वाससा प्रश्यणतः ययनमारम्भे पेशोऽलंकारं कुर्यात् । यणान्तरोपेतैस्तन्नुमिर. लंकारः, तथैव । प्रजनः वनस्यान्तभागः। (सायणः) (१२) यज्ञस्य महिमा स्वरूपञ्च तथाविज्यम् यशस्य महिम्नः स्वरूपस्य च वर्णनमत्र नैकप्रकारेण कृतं नूनं चेत- श्चमत्करोति । यो चे स्वर्गगमनाय देवर पसरशः, स्वामीप्यावाप्तये च । .

·प्रवन्धप्रकाशः सुतमा नौरिव, तस्य भेषमनु यजमाना वेपमेतीत्येवं बहुधा. तस्य महिमा हृदयंगमविधया वर्णितो पश्यते। यज्ञस्वरूपविषयेऽपि भावनायज्ञविधिः, दधियवाग्वादिदोमव्यालामे 'अहं अदा जुहोमि' इत्येवं संकल्प्य श्रद्धाया एव होमोऽनुष्ठातुं शयाते, 'मनसैव यशस्तायते' इत्यादिप्रकारेण यशानुष्ठाने मनःशक्तरद्भुतं सामर्थ्यम्, क्रियमाणकर्मणेऽभिव्यक्षिकाया एव ऋचः प्रयोग यशसमृद्धिकरः, यश दीक्षितस्य नूतनमिव जन्म जायते, पुरोडाशस नस्य प्रशंसा-इत्यादयो विषया: मपञ्चिताः। एवमृविजा प्रशसा, तत्कर्तव्यम्, यज्ञे वा ऋविजश्चेत्येते विपया अत्र यशमधिकृत्य निरूपिताः भूयन्ते । तथा हि- (क) यशस्य महिमा- ते देवा एवं क्लुप्तेन यज्ञेनापासुरान् पाप्मानमनवाजयन् स्वर्ग लोकम् । 'अप ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्य हते जयति स्वर्ग लोकं य एवं वेद। (ऐ० प्रा० ६४) देवरथो वा एप यद्यज्ञः। (ऐ० ब्रा० २१३७) तस्मादाहुजु देवाजुद्वतो वपीयानिति । (ऐ० ब्रा० ३।३६) होमरहितात्पुरुषाद् होमं कुर्वन्नेवात्यन्तं श्रेष्ठ इत्येवं जना आहुरित्यर्थः । न ह वा अमिष्टोमः क्षमा रमते। वो ह वा एष यजमान- मादाय स्वरेति ।...तं यया समुद्रं स्रोत्या एवं सः यज्ञमतोऽ. पियन्ति । (ऐ० प्रा० २३६) धमा क्षमायां भूमौ । स्रोत्या नद्यः । वमग्निष्टोमम् । पो वा एप प्रति यो यज्ञे मुह्यति । (ऐ० ब्रा० ३।११) 4

·प्रबन्धप्रकाशः
यज्ञः।
पुनर्वा एतमृविजेो गर्भ कुर्वन्ति यं दीक्षयन्ति ।
। (ऐ० प्रा० ११३)
गर्भ कुर्वन्ति। गर्भवदसौ संस्कारैः पालनीय इत्यर्थः ( सायणः)
प्रजापतिर्यज्ञमसृजत। यज्ञ सृष्टमनु ब्रह्मतने असृज्येताम् ।
ब्रह्मपत्रे अनु द्वय्यः प्रजा अमृज्यन्त हुतादश्चातादश्च । ब्रह्म वानु
हुतादः, चत्रमन्वहुतादः। एता वै प्रजा हुतादो यद् ब्राह्मणाः,
अर्थता अहुतादेा यद्राजन्यो वैश्यः शूदः । (ऐ० मा० ७१६)
प्राणान्या एपोऽभ्यात्मन् धचे योऽनीनायत्त ।
(ऐ० वा० ७/१२)
ब्राह्म वा एष प्रपद्यते यो यज्ञ प्रपद्यते । ब्रह्म वै
(ऐ० बा० ७.२२)
यजमानो वै पज्ञः। (ऐ० प्रा० २२८)
यज्ञस्य भ्रषमनु यजमानो भ्रषं न्येति । (ऐ० प्रा० ५३३)
यज्ञस्य वै छिद्रं स्रवद् यजमानोऽनु पापीयान् भवति ।
(ऐ० प्रा० ३११)
यज्ञस्यारिष्टिमनु यजमाना न रिष्यति । (० बा० ५।३३)
अरिटि विनाथाभावम् ।
यक्षियं वै काँक्थ्यं वचः। (ऐ० वा. १९)
यहन वै देवा अवाः स्वर्ग लोकमायन् । (ऐ० प्रा० २१)
यज्ञो वै सुवर्मा नौः। (ऐ० वा. १२१३)
यरूपां नाबमारा स्वर्गलोकममितरतीत्यर्थः ।
यादगिव वै देवेभ्यः करोति तारगियास्मै देवाः पुरन्ति ।
(ऐ० प्रा० श६)

·। १८८ प्रबन्धप्रकाशः वृन' वा एप हन्ति यं यज्ञ उपनमति । (ऐ० ब्रा० १४) वृत्रं पापरूपं रानु मिति सायणः। यं यश उपनमति। यो यशं सम्पादयतीत्यर्थः। सवा एप एकातिथिः। स एप जुत्सु वसति ।...एता वाव सं देवतामपरुणद्धि यो:लममिहोत्राय सन्नाग्निहोनं जुहोति । तमेपा देवतापरुद्धापरुणध्वस्माश लाकादमुष्माच्चामाभ्यां योऽन्नमग्निहा त्राय सन्नामिहोत्रं जुहोति । तस्माद्योऽलमनिहोत्राय स्याज्जुहुयात । (ऐ० ब्रा० ५.३०) एष आदित्यः । श्रपरुणद्धि निराकरोति । अल समर्थः। सर्वाभिर्वा एष देवताभिरालब्धो भवति यो दीक्षितो मवति । (ऐ० ब्रा० २६) प्रालब्धः स्वीकृत: 1 ( सायणः) सर्वाभ्यो वा ५५ देवताभ्य आत्मानमालमते यो दीक्षते । (ऐ० ब्रा० २२३) श्रात्मानमालमते । पशुत्वेनालन्धुमुपक्रमते । (सायणः) सैपा स्वग्र्याहुतिर्यदग्न्याहुतिः। यदि हवा अध्यबाझरणोक्तो यदि दुरुक्कोक्तो यजतेऽथ हैपाहुतिर्गच्छत्येव देवान्न पाप्मना संसृज्यते। (ऐ० ब्रा० २०१६) अवाक्षणोक्तः । "ब्राह्मण विधायकं वाक्यं, तेन प्रेरितो ब्राह्मणत:। तद्विपरीतः पण्डितम्मन्यः स्वबुद्धथैव यत् किञ्चिद् योऽनुतिष्ठत्ति, सोऽय- मब्राह्मणेतः ।...अथवा स्मृतिषु अब्राह्मणत्वेन प्रतिपादितो योऽस्ति, ·प्रबन्धप्रकाशः १८६ - . सोऽयमन्त्राझणकः" इति सायणः । अन्ये तु अब्राह्मणत्वेनोक्तः, वस्तुतोऽ- ब्राझया इति यावत् । दुरुतोषः। "पौरुषेपार्थविरुद्ध विधिवाक्य दुक्तं तेन मोरितो दुरुस्तोक्तः ।..(अथवा ) दुष्टान्यपवादरूपाणि वचानानि दुगतानि, तेरभिरास्तो हुरुक्तोक्तः" इति सायणः । ख) यशस्वरूपविषये-- ऐन्द्रो वै यज्ञः । इन्द्रो यज्ञस्य देवता । (ऐ० वा० ५.३४) यशः सोमयाग इति सायणः । स प्रजापतिर्यज्ञमतनुत । ठमाहरत् । तेनायजत।......... स प्रजापतिर्यज्ञं देवेभ्यः सम्प्रायच्छत् । ते देवा यज्ञमतन्वन्त । तमाहरन्त । तेनायजन्त । (ऐ० प्रा० १३२) भसौ वा अस्यादित्यो यूपः पृथिवी वेदिरोपपयो वहिवनस्पतय इष्मा थापः प्रोक्षण्या दिशः परिधयो यद्ध वा अस्य किम्च नश्यति यन् म्रियते यदपाजन्ति सर्व हैवैनं तदमुस्मिलोके यया बहिषि दचमागच्छेदेवमागच्छति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति । उभयान्वा एप देवमनुष्यान् विपर्यासं दक्षिणा (नयवि सर्व चेदं पदिदं किञ्च । मनुष्यान्वा एप सायमाहुत्या देवेभ्यो दक्षिणा नयति, सर्व चेदं यदिदं किश्च । त एते प्रलीना न्योकस इव शेरे मनुष्या देवेभ्यो दक्षिणा नीताः। देवान्वा एए प्रातराहुत्या मनुष्येभ्या दक्षिणा नयति, सर्व चेदं यदिदं किञ्च। त पते विविदाना इवोत्पतन्त्यदोऽहं करिष्येऽदोऽहं गमिप्यामीति वदन्तः । , ·१९० प्रबन्धप्रकाशः यावन्तं ह वै सर्वमिदं दवा लोकं जयति तावन्तं हलोकं जयति य एवं विद्वान मिहोत्र' जुहोति । (ऐ० ब्रा०५/२८) भावनारूपो होमोऽत्र विधीयते। श्रस्य भावनारूपं यज्ञं कुर्वतः । अत्र आदित्यादिषु यूपादिभावनेवाग्निहोत्रहोमः । सचेतरसंपत्त्यमावे कर्तव्यत्वेनात्र विधीयते । यदपाजन्ति । अपगच्छति स्वस्माद्वियुक्त भवति । विपर्यास दक्षिणा नयति । विपर्यस्य दक्षिणाः कृत्वा समर्पयति। न्योकस इव। ओकः स्थानम् । मदीयं गृहमित्यभिमानरहिता एव । शेरे शेरते। आ त्वैव श्रद्धायै होतव्यम् । (ऐ० प्रा० ५।२७) दधियवाग्वादि यदि किमपि होमद्रव्यं न लभ्येत तहि "अहं भद्धा नुहोमि" इति संकल्प्य श्रद्धाया एव होमो विधेय इत्यर्थः । (तु. सायणः) श्रद्धा पनी सत्यं यजमानः । श्रद्धा सत्यं तदित्युत्तमं मिथुनम् । श्रद्धया सत्येन मिथुनेन स्वर्गान लोकाञ्जयतीति (ऐ. ब्रा० ७१०) मानसमनिहोत्री कीशमिति प्रसङ्ग नेदं वचनम् ।। तद्यथायथमृत्विज ऋतुयाजान यजन्त्यसंप्रदायम् । तद् यथ- वृतून कल्पयन्ति, यथायथं जनताः । (ऐ० प्रा० ५९) यथायथमृत्विग्भिर् ऋतुयाजाना यजनेन ऋतकः सुखप्रदा जनसमूहश्च सुखी संजायत इति भावः । असंप्रदायम् । स्वकर्तव्यमनतिक्रम्य । तस्माद्धाप्येतहिं यज्ञः सयुग्मूत्वा देवेभ्यो हव्यं वहति ब्राह्मणेन बच्छन्दोभिश्च । (ऐ० ब्रा० ३।४५) पच्छो वै देवा यज्ञं समभरन् (ऐ० ना० ३.११) ।

·प्रवन्धप्रकाश:
१६१
:
गन्छेत् ।
पन्छः पादशः, एकैकमागक्रमेण ! सममान् सपादितवन्तः ।।
दीक्षमाणेषु पूर्वः पूर्व एव दिदीक्षिपेत । अप पाप्मानं हते य
एवं वेद । (ऐ० प्रा० ४।२५)
मनसा वै यज्ञस्वायते मनसा क्रियते । (ऐ० प्रा० ३६११)
येन तमसा प्रावृतो मन्येत तन्मनसा गच्छेदप हैवा-
स्माचल्लुप्यते। (ऐ० प्रा० ३०१६)
ध्यायेत् । तमो हि बहुविधम् --दृष्टिनिरोधकमेकम् ,
मोहरूपं द्वितीयम् , पापरूप तृतीयम् । यज्ञप्रसङ्गनेव एतदुच्यते ।
एतद्वै यज्ञस्य समृद्ध' यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति ।
(ऐ० ब्रा० ११४)
रूपसमृद्धमित्यस्यैव व्याख्यान 'यत्कर्म कियमाणमृगभिवदति' इति ।
यद्यज्ञेऽमिरूप तत्समृद्धम् । ( ऐ० प्रा० १९१६)
अभिरूपम् । प्रकृतकर्मण ऋचाप्यभिधीयमानत्वेनानुरूपम् ।
यजमान ह वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति । स
-यया गर्भो योन्यामन्तरेव संभवम्बेते। न वै सकदेवामे सर्व
संमवत्येकैक वा श्रङ्ग संभवत: समवतीति ।
(ऐ० प्रा० ६३१)
शेऽवतिष्ठते । यज्ञक्रतुना यजमानस्य संस्कृतिः शनैः शनैर्जायमाना
कालसाध्यैवेति भावः।
यज्ञादु ह वा एप पुनर्जायते यो दीतते । (ऐ० प्रा० ४।२२)
यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चितिः। (ऐ० मा ७४)

·V
.
+
२६२
प्रबन्धप्रकाशः
यत्र क च यजमानवशो भवति, कल्पत एव यज्ञोऽपि । तस्यै
जनतायै कल्पते यत्रैव विद्वान यजमानो वशी यजते ।
(ऐ० ब्रा० ३.१३)
कल्पते प्रयोजनसमथों भवति । वशी स्वयशो भूत्वा ।
एते वै यजत्यान्त्ये तन्वौ यदग्निश्च विष्णुश्च । (ऐ ब्रा० १११)
अन्त्ये । श्रादावन्ते च वर्तमाने ।
उदाहुः ...."ऋतरक्षा वै यज्ञः । (ऐ० प्रा० २।७)
ऋतेशब्दो वर्जनवाची । वर्जितं रक्षो यस्मिन्यशे सेोऽयम् ऋतरक्षाः।
तदाहुः केचिदाहुरिस्यर्थः।
कुलायमिव हो तद् यज्ञ क्रियते यत्पैतुदारवाः परिधयो गुग्गुल
स्तुकाः सुगन्धितेजनानीति । (ऐ० प्रा० ११२८)
कुलायमिव नीडमिव । पितुदारुः खदिरवृक्ष इत्येके, देवदारुवृक्ष
इत्यन्ये, तत्संबन्धिनः पैतुदारवाः । ऊणोस्तुका अविसंबन्धिरोमविशेषाः ।
सुन्धितेजनं तृणविशेष: । एते उच्चरवेद्या स्थापित संभाराः।
तदाहुने यज्ञ रक्षमां कीतयेत् । (ऐ० ब्रा २७)
तदाहुः । केचिदाहुरित्यर्थः ।
चक्षुर्वा एतद् यज्ञस्य यत्तुष्णीशंसः। (ऐ० प्रा० २।३२ )
तूणीशंसः तूष्णी शंसनम् ।
तूष्णीसारो वा एष यत्तूष्णीशंसः। (ऐ० ब्रा २।३१)
मूल वा एतद् यज्ञस्य यचूष्णीशंसः। (ऐ० प्रा० २।३२ )
तदाहुर्यदेष हविरेव यत्पशुः।
अथास्य वह्वपैति लोमानि
त्वगसक्नुष्ठिकाः शफा विषाणे स्कन्दति पिशितम्। केनास्य
.
1

·प्रबन्धप्रकाश १९३ तदापूयत इति । यदेवैतत पशौ पुरोडाशमनुनि पन्ति तेनैवास्य तदापूर्यते । पशुभ्यो वै मेधा उपनामस्तो बोहिश्चैव यवश्च भूता (मा) वजायेताम्। (ऐ० वा. २०११) अस्पतम्। छिका उदरसत्तिनो मक्षितास्तृणादयः । पिशित मास यत्किञ्चित् स्कन्दति भूमौ पतति । मेधाः यश्योग्या मागः | कृत्स्नस्यैव पयोहबोरूपत्वस्वीकारातत्य चावयवानामपाय कर्ग पा पूति- रिति प्रश्ने पशुपुगेडाशेनैव तेषा पूचिर्भवतीति वैदित मित्पत्र पशुपुरे. डाशप्रयंसेवाभिप्रेता। सर्वेषां वा एप पशूना मेधेन यजते य: पुरोहाशेन यजत । तस्मादाहुः पुरोहाशसन लोक्यमिति । (ऐ० प्रा० २१६) लोक्यम् प्रेक्षणीयम् ( सायपः )। स वा एप पशुरेवालभ्यते यत्पुरोडाशः। तस्य यानि किशा. रूणि तानि रोमाणि, ये तुपाः सा त्वम्, ये फलीकरणास्तदमृग, यस्पिष्ट किक्रसास्वन्मांसं, यन् किश्चित् सार तदरिष। (ऐ• ब्रा० २१६) किशारूणि बुसपलालादीनि । फलीकरणास्तण्डुलश्वैत्यार्येनावषा- तेन हेया अंगा: विकसा क्षमा पिष्टावयवाः । विशिरकम् । किञ्चि- दपरम् । स्वार्थ क. प्रत्ययः। सा वा एषामृताहुतिरेव यदपाहुतिः। अमृताहूतिरम्न्याहुतिः । अमृताहुतिराज्याहुविः। अमृताहुविः सोमाहुतिः। एवा वा मश- रीरा आहुतयः । या वै काश्चाशरीरा पाहतयोऽमृतत्वमेव ताभिर्यजमानो नयति । (ऐ. बा. २०१४) १३

·१९४
प्रवन्धप्रकाशः
३
तस्मादाहुर्न निवृत्तदक्षिण प्रतिगृहीयान्नेन्मा शुचा विद्धा!
विध्यादिति । यदि त्वेना प्रतिगृहीयादप्रियायैना भ्रातृव्याय दद्य
परा है। भवति । (ऐ० प्रा० ६३५)
निवृत्तदक्षिण नापि कारणेन परित्यक्ता दक्षिणाम् ।
तस्माद् दद्याज्य:) ....तरमात्प्रतिगृहता याज्यम् । उ
राध्नुवन्ति य एव विद्वांसो यजन्ते च याजयन्ति च ।
(ऐ० वा० ४।२५
दक्षिणा वै यज्ञानां पुरोगबी। यथा ह वा इदमनोऽपुरोग
रिष्यत्येवं हैव यज्ञोऽदक्षिणो रिष्यति। तस्मादाहुर्दातव्यैव
वक्षिणा भवत्यल्पिकापि। (ऐ० त्रा० ६।३५ )
अनोऽपुरोगवम् । बलीवर्दरहितं शकटम् । रिष्यति विनश्यति
एते ह वै सवत्सरस्य चक्रे यदहोराने ताभ्यामेव तत्संवत्सरमे
स योऽनुदित्ते जुहोति स्थैकतश्चक्रेण यायावादक वत् ।
य उदिते जुहोति यथोमयतश्चक्रण यान् विप्रमध्वानं समश्नुव
वादक तत् ।......सदेपामि यज्ञगाया गीयते-यथा ह वास्थूरि
केन गयादकृत्वान्यदुपयोजनाय। एवं यन्ति ते बहवो जना
पुरोदयाज्जुह्वति येऽग्निहोत्रम् । इति ।
(ऐ० बा० ५:३०
'प्ररथरि' नामाश्वो रयवाजी । यया कश्चिन्मन्दबुद्धिः 'उपयोजन
रथे योजयितुम् श्रन्यदकृत्वा' अश्वान्तरमसम्पाद्य एवेनैव धारि
अश्वेन रपयुक्तेन यायात् । तद्वदेव तेषामाचरणं ये रात्रिरूपे एकति
ज्नेव कालेऽमिक्षेत्र जुहतीत्यर्थः ।

·प्रबन्धप्रकाशः १९५ (ग) विजां प्रशसा--- ईश्वरोह यद्यप्यन्यो यजेताथ होतारं यशोऽताः । (ऐ० ग्रा० २।२०) यद्यपि यनमान एव यागकतत्व विद्यते तथापि होतुर्यशःमासिस्तु भवत्येवेति भावः । यशोऽतारीश्वरो ह यशः प्राप्तुं समर्थमेव । ऋत्विज हि सर्वो यज्ञः प्रतिष्ठितो यज्ञ यजमानः । (ऐ० प्रा० २१३२) किं स यजमानस्य पापमद्रमाद्रियेतेति ह स्माह योऽस्य होता स्यादिति । अत्रैवैनं यथा कामयेत तथा कुर्यात् । (ऐ० ब्रा० ३१३) यजमानस्य होता किमिष्टमनिष्ट' वा सम्पादयितुं समय इति प्रश्ने, श्रीव जन्मनि एनं यजमान प्रति होता यथा कामयेत तथा कर्तुं शकोती. त्युचरम्। तस्माद्वाप्येतहि यशो ब्रह्मण्येव ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितः । द्धाप्येतहि क्षत्रियो यजमाना निधायैव स्वान्यायुधानि ब्रह्मण एवा- युधै मणी रूपेण ब्रह्म भूत्वा यज्ञमुपावर्तते । ( ऐ० प्रा० ७१६) एतईि एतस्मिन् काले । स्यादीनि यशायुधान्येव ब्रमण श्रायुधानि उच्यन्ते। अश्वयुक्तरयादीनि क्षत्रियस्यायुधानि । - ब्रमणि हिसा यक्षः प्रतिहितः । यज्ञ यजमानः । (ऐ० ग्रा० ७.२६) यज्ञस्य हैष भिषगू यद् अया। (ऐ० वा० ५।३४) (घ) मा ऋत्विजा, ऋविना कर्तव्यं व- तस्मा- ..

·प्रवन्धप्रकाशः । १९६ त्रोणि ह वै यज्ञ क्रियन्ते जग्धं गीर्ण वान्तम् । तद्धैतदेव जग्वं यदाशंसमानमात्विज्य कारयत उत वा मे दद्यादुत वा मा वृणीतेति। यद्ध तत्पराव यथा जग्धम् । न हैव तद्यजमान मुनकि। अथ हैतदेव गीर्ण यद् बिभ्यदात्विज्य कारयत उत वा मा न बाधेतोत वा मे न यज्ञवेशसं कुर्यादिति। तद्ध तत्पराडेच यथा गीर्याम् । न हैव तद्यजमान भुनक्ति । अथ हैतदेव वान्तं यदभिशश्यमानमात्विज्य कारयते यथा हवा इद वान्ता- न्मनुष्या बीभत्सन्त एच तस्माद्देवाः । तद्ध तत्पराडेव यथा वान्तम् । न हैव उद्यजमानं भुनक्ति । स एतेषां त्रयाणामाशां नेयान। (ऐ० प्रा० ३४६) यो वर्ष्यात्विजो दर्शयितुमेष प्रबन्धः। जग्धं भक्षितावशिष्टम् भोजनपात्र स्थितम् । गौमुदरे प्रविष्टम् । पराइ निकृष्टम् । भुनकि पालयवि । कचिडविग धनार्जनलम्पटः सन् निरन्तरमात्विज्यं कामयते । ताश कामपमानं पुरुष यजमान श्राविज्यं कारयत इति यदस्ति तदेव 'जग्धम्। यथा लोके पात्रस्थितं भक्षितावशिष्टमुस्किटस्वादितरैरस्पृश्य तथा। यशवेरासं यविषातम् । भीतिमात्रमयुक्तमात्विज्यं गोमन्नमिव भोगयोग्यं न भयात् । अभिशस्यमानो यः पातित्यापवादेन सर्वेनिन्यते । यथा ह वा इदं निपादा वा सेळगा वा पापऊंगी वा वित्तवन्तं पुरुपमरण्ये गृहीत्वा कर्तमन्वस्य वित्तमादाय द्रवन्त्येवमेव त ऋत्विजो यजमान कतमन्वस्य वित्तमादाय द्रवन्ति यमन विदो याजयन्ति । (ऐ० प्रा० ८।१६) ·प्रबन्धप्रकाशः १९७ मेळगाश्चोराः । इळा अन्न, तया सह वर्तन्त इति सेळा धनिकाः, तान् धनापहाराय गच्छन्तीति चौराः मेळगाः । कर्त्तमन्वस्य गर्ने प्रक्षिप्य । अनेविदस्तत्तद्यशे विहितप्रक्रियाया अनभिज्ञाः । यशसा वा एपोऽभ्यति य आत्वि ज्येन । त यः प्रतिरुन्धेद् यशः स प्रतिरुन्धेद् । ..यदि त्वस्मादपोजिगांसेद् यज्ञ नास्माद. पोदियात। यदि त्वयाऽयः, स्वयमपोदितं तस्मात । (ऐ० या० ६३४) आखिज्य हि अत्यतं यशस्करम् । प्राविण्यकरणाय प्रार्थयितारं यजमानं यदि कश्चित्प्रार्थितः प्रतिकन्येत् तहिं स स्वकीयं यश एव विनाशयेत् । ततश्चाविज्यमङ्गीकरणीयमेवेति भावः।...पर यदि अस्माद् अात्वियात् । अपोजिगासेत् अपत्याद्गातुमिच्छेत् । तदानीमन्येन यशेन निमित्तभूतेन अस्मादाविन्यादपक्रम्योद्गच्छेत् । एकस्मिन्नेव दिने द्वयोर्यशयोरनुधानासमवादित्यर्थः। परं यागार्थी पुरुषो यदि श्रयान्यस्तदा तु श्रात्विज्यं स्वयमेवापोदितं भवति । (१३) देवानां सामान्येन, तत्तद्देवानां, पितणां, गन्धर्वाणां, रक्षसां, देवासुराणां, स्वर्गादिलोकानां च वर्णनम् । प्राधान्येन यशस्वरूपप्रतिपादनपरेषु ब्राह्मणेषु देवाना सामान्येन, तत्तद्दे गानामग्न्यादीना, पिता, गन्धर्वाणां, प्रसन नासुराणा रक्षसा च वर्णन स्वाभाविकमेय । श्रत एवातरेयवाहणेऽपि तदुपलम्यते । तत्र देवानां सामान्येन वर्णने तेषा प्रविशत्त्वम्, फयं तेपा स्वर्गात्राप्तिरभूत् , न देवा अन्योन्यस्य रहे वसन्ति (अर्थात् नेप से स्वाधिकारमतिक्रम्य ·१९८ प्रवन्धप्रकाशः । . वर्तन्ते ) इत्यादि विशदं प्रतिपाद्यते। तत्तद्दवानां वर्णनमपि सुचारु चचितम् । तद्यथा--अनि हीमाः प्रजाः परिक्षियन्ति, अग्नेर्वा एताः सर्वास्तन्वो यदेवा देवताः, उद्यन्वा श्रादित्यः सर्वाणि भूतानि चेष्टयति, सर्वमिदमादित्यस्यानुचरस्थानीयमत एव तमनुचरति, सविता वै प्रसवा- नामीशे, प्रजापतेद्वादश तन्वः, संवत्सरः प्रजापतिः, यशो वै प्रजापतिः, अपरिमितो वै प्रजापतिः, अहवै मित्रो रात्रिवरणः। एवं स्वर्गादिलोक- वर्णनमपि । तद्यथा- परोवरोयासो वा इमे लोका अर्वागहीयासः, इतः सहस्राश्वगन्तव्ययोजनपरिमितदेशे खलु स्वगों लोक इत्येवमनेके विचित्रा- श्चित्ताकर्षका विषया उपवर्णिता दृश्यन्ते । ते चात्र क्रमेण संगृहीता:- (क) देवाना सामान्येन वर्णनम्- अवै देवा श्रश्रयन्त रात्रीमसुराः । (ऐ० ब्रा० ४१५) त्रयस्त्रिंशद्ध देवाः। अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वपटकारश्च । (ऐ० बा० ११० प्रयस्त्रिंशद्व देवाः सोमपाख्यखिंशदसोमपाः । अष्टो वधव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारश्चैते देवाः सोमपाः। एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयाजा पतेऽसोमपाः पशुभाजनाः । (ऐ० वा० २।१८ ) देवानां मिथुनेन मिथुनं प्रजायन्ते प्रजात्यै। (ऐ० प्रा० ५।२२) देवसम्बन्धिमिथुनानुग्रहेण मानुपमिथुनमुत्पादयन्तीत्यर्थः । देवा वै यज्ञमतन्वत । तस्तिन्वानानसुरा अभ्यायन् यज्ञवेश- समेषां करिष्याम इति । (ऐ० प्रा० २।११) यशसं यशविघातम् (सायणः)।

·प्रबन्यप्रकाशः
१९९
देवा वै यज्ञन श्रमेण तपसाहुतिभिः स्वर्ग लोकमजयन् ।
(ऐ० प्रा० २।१३)
न वै देवा अन्योन्यस्य गृहे वसस्ति । नतु ऋतोहे वसती-
त्याहुः। (ऐ० प्रा० ५६)
स्वाधिकारमनतिकम्यैव देवाः कार्य कुर्वन्तीति भावः ।
न ह वा अव्रतस्य देवा हविरन्ति । (ऐ० प्रा० ७११)
परोक्षप्रिया इव हि देवाः। (ऐ० ब्रा० ३।४३ )
देवाः पूज्या प्राचार्यादयः परोक्षनामप्रिया एव । शीघ्रप्रतीतिरहितं
नाम परोक्षमित्युच्यते । (सायणः)
(ख) तत्तद्दवानां वर्णनम् । १-तनामिः ।
अग्नि देवयोनिः। (ऐ० प्रा० ११२२)
अनि देवयोनिः । सोऽग्नेर्देवयोन्या पाहुतिभ्यः संभूय
हिरण्यशरीर ऊः स्वर्ग लोकमेति । (ऐ० प्रा० २११४)
..
सयजमानः।
अग्नि देवानामवमा विष्णुः परमः। तदन्तरेण सर्वा अन्या
देवताः। (ऐ० प्रा० १११)
अवमः प्रथमः परम: उत्तमः।
अग्नि देवानां गोपाः। (ऐ० प्रा० ११२८)
अग्नि देवानां नेदिष्टः। (ऐ० प्रा० ७।१६ )
नेदिष्ठः। हापर्वहनेनातिसमीपवती ।
अग्निहिं देवानां पशुः। (ऐ० प्रा० ११५)

·२००
प्रप..
.
यथानडवान् हव्यं वहति, तयाग्निरपि इव्यं वहलि । तस्मादाने:
पशुसाम्यम् । (सायणः)
अग्नि देवानां मुखं सुहृदयतमः । (ऐ० प्रा० ७१६ )
मुखम् । मुखस्थानीयः । अग्निद्वारेणैव सर्वदेवैर्हविःस्वीकारात् ।
अग्नि देवानां वसिष्ठः। (ऐ० ब्रा० १।२८)
वसिष्ठोऽतियन निवासहेतुः (सायणः )।
अग्नि देवानां होता। (ऐ० ब्रा० ॥२८)
होता होमनिष्पादकः।
अनि परिक्षित। अग्निसमाः प्रजाः परिक्षेति, अग्निं हीमाः
प्रजाः परिक्षियन्ति । (ऐ० प्रा०६।३२)
परिक्षति परिपालयन् निवसति। परिक्षियन्ति परितः सेवमाना
निवसन्ति ।
अग्निवं सर्वा देवताः । ( ऐ० वा० १।१ )
अग्निव स्वर्गस्य लोक्रयाधिपतिः । (ऐ० प्रा० ३४२)
अग्निश्च ह वै विष्णुश्च देवानां दीक्षापालौ । तौ दीक्षाया ईशाते ।
(ऐ० ब्रा०१४)
अग्नेर्वा एताः सर्वास्तन्वो यदेता देवताः । स यदग्निःप्रवानिव
दहति तदस्य वायव्यं रूपम् ।" .."श्रथ यद् द्वैधमिव कृत्वा
दहति । द्वौ वा इन्द्रवायू। सदस्य-द्रयायव रूपम् । .."अथ
यदुच हृष्यति नि च दृष्यति तदस्य मैत्रावरुणं रूपम् । ...स
यमि!'सस्पर्शस्तदस्य वारुणं रूपम्। तं यद् घोरमस्पर्श सन्तं
मित्रकृत्येवोपासते तदस्य मैत्रं रूपम् ।..... श्रथ यदेनं द्वाभ्यां
।

·प्रबन्धप्रकाशः
२०१
बाहुभ्यां द्वाभ्यामरणीभ्यां मन्यन्ति । द्वौ वा अश्विनौ । तदत्याश्विन
रूपम् । ...."अथ यदुच्चै?पः स्तनयन बदबा कुब भिव दहति ।
यस्माद् भूतानि विजन्ते । तदस्यैन्द्र रूपम् ।......श्रथ यदेनमेक
सन्तं बहुधा विहरन्ति तदस्य वैश्वदेव रूपम् ।...."अथ यत
स्फूर्जयन वाचमिव वदन् दहति तदस्य सारस्वत रूपम् ।
( ऐ० प्रा० ३४)
प्रवानिय प्रक्वानिव उच्च हप्यति नि च इष्यति ।
ज्वलतोऽग्नेरोन्नत्यमुर्गः, पालाशान्त्या नीचा निहर्पः। मिनकृत्ये.
योपासते । मिनस्य कति: कार्य समापेऽवस्थानं तेनेव शीतपरिहाराय
वह्नि सेवन्ते।
प्रमादो वा एपो:मपतियेदमिः। (ऐ० प्रा० १८)
भयं वा अग्निमन्वितः। इमं हि मनुष्या इन्धते । अयं या
अग्निहोता मनुवृतः। अयं हि सर्वतो मनुष्यवृतः ।.....श्रय
या अग्निरतूों होता । हम ह न कश्चन तिर्यञ्च तरत ।....."अयं
वा ममियो देवान यजति । ( ऐ० बा० २३४)
अतः येनाप्यतीर्णः।
देवो हो य एतन्नोवात कृतो यदनिः। (ऐ० ब्रा० ११२८)
जीवात धस्माकं जीवनोपयाय ( सायणः)।
द्यावापृथिवीभ्यां बा एतं लात देवाः पर्यगृहमाभ्यामेवाद्यापि
परिगृहीतः। (पे० प्रा० १।१६)
एतममिम् ! पावसो मिभूग्या परिगृहीतः, प्रकाशक: सूर्यरूपोऽ.
मिदिया परिगृहीतः । ( सायरः)

·२०२
प्रबन्धप्रकाश
रक्षासि वा एन तालभन्ते यहि न जायते यहि चिर जायते।
(ऐ० मा० १३१६)
एन पहिम् । बालभन्ते । सस्पृशन्ति । प्रतिबध्नन्तीत्यर्थ । (सायण)
२-अश्विनौ।
अश्विनी हि देवाना भिषजौ। अश्विनावध्व!।
(ऐ० प्रा० १११८)
--अनिरुषा अश्विनी च।
एते वाव देवा प्रातर्यावाणो यद निरुपा अश्विनौ ।
( ऐ० प्रा० २११५)
प्रातर्यावाण सुत्यादिने प्रात काले यज्ञभूमि यान्ति। ( सायण )
४---श्रादित्य , सविता।
अद्भयो वा एप प्रातरुइत्यप साय प्रविशति ।
(ऐ० बा० ४।२०)
एष श्रादित्य ।
असो वा अग्निदेवेद्ध एत हि दवा इन्धते । असो वै होता
देववृत । एष हि सर्वतो देवैत । असौ वै रथीरध्वराणाम।
एष हि यथैतच्चति स्थीरिय असौ वै देवा देवानावहति ।
(ऐ० प्रा० २।३४)
अमौ वा अनि । असौ श्रादित्यमण्डलेऽवस्थित । यथैतचरति
रथीरिव । लोक यथा कश्चन रथवान् गन्तव्यस्थान गछति तद्वत् ।
आदित्यो चै दैव हत्रम् । श्रादित्य एपा भूतानामधिपति ।
(ऐ० प्रा० ७।२०)

·प्रबन्धप्रकाशः २०३ उद्यन्नु खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रणयति । तस्मादेनं प्राण इत्याचक्षते। (ऐ० ब्रा ३१) प्रणयति चेष्यति । तस्य ह न काचन रिष्टिर्भवति देवेन सवित्रा प्रसृताय । (ऐ० प्रा० ७२०) तो वा एतो देवता प्रयती सर्वामिदम नुप्रैति यदिदं किश्च । एतस्यै हीदं देवठाया अनुचर सर्व यदि किश्च । सैषानुचरवती देवता । (ऐ० ब्रा० ५।३०) ताम् एतामादित्यदेवताम् । प्रति प्रवर्तते । अनुचरं भृत्यस्थानीयम् । स वा एष उत्तरोऽस्मात् सर्वस्माद् भूता भविष्यतः सर्व- मेवेदमतिरोचते यदिदं फिञ्च । (ऐ० ब्रा० ४.१८) एप श्रादित्यः। स वा एप न कदाचनास्तमेति नोदेति । तं यदस्तमेतीति मन्यन्तेऽह्न एव तदन्तमित्वाऽथात्मानं विपर्यस्यते रात्रीमेवावरता- कुरुतेऽहः परस्तात् । अथ यदेनं प्रातरुदेतीति मन्यन्ते राबेरेद तदन्तमित्वाथात्मान विपर्यस्यतेहरेवावस्तारुते रात्री परातात् । स वा एप न कदाचन निम्रोचति न ह वै कदाचन निम्रोचति । ( ऐ० ब्रा० ३।४ स: सूर्यः । निमोचनमस्तमयः । सविता वै प्रसवानामीशे (ऐ० बा० १६१६) ईशे स्वामी मति (यणः)।

·२०४ प्रवन्धप्रकाशः ५- अनिर्वायुरादित्यश्च। अमिपतिरिति हैक श्राहुः । सोऽस्य लोकस्य गृहपतिः । चायु पतिरिति हैक बाहुः । सेोऽन्तरिक्षलोकस्य गृहपतिः । असो चै गृहपतियोऽसौ तपति। एप पति तवो गृहाः। (ऐ० प्रा० ५।२५) ६-श्रापः। आयो वै मरुतः । श्रापोऽन्नम्। (ऐ० प्रा० ६।३०) मस्तो दृष्टिद्वारेमाप एव । अपां चानहेतुत्वादन्नत्वम् । आपो वै सर्वा देवताः। रेवत्यः सर्वा देवताः । (ऐ• ब्रा० २०१६) रायो धनानि यासां मयन्तीति रेवत्यः । ७---इन्द्रः। इन्द्रो चै गोपाः ।.....इन्द्रो वै त्वष्टा ।......इन्द्रो वै वेधाः । (ऐ० प्रा०६।१०) इन्द्रो चै देवानामोजिष्ठोबलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः पारथिप्णुतमः। (ऐ० प्रा० ७१६) भोजी दीतिर्बले दाय, प्रसह्य करणे सहः । सुजनः सन्, पायिष्णु. रूपक्रान्तसमाप्तिशत् ।। (सायणभाध्ये पूर्वाचार्यवचनम् ) इन्द्रो चै चुनं हत्वा विश्वकर्माभवत । (ऐ० ब्रा० ४।२२) प्रोकःसारी वा इन्द्रो यत्र था इन्द्रः पूर्व गच्छत्यैव तत्रापर गच्छति । (ऐ० वा० ६.१७) श्रोकासि स्थानानि गृहाणि तेषु सरति सर्वदा ससरतीति शोकःसारी माओरः । वै-शब्द उपमार्थः । यथा मार्जारः पूर्वस्मिन् दिने येषु गृहेषु ·प्रबन्धप्रकाशः सश्चरति, तेष्वेव गृहेषु परेधुरपि सञ्चरति । एवमयमिन्द्रोऽप्यवगन्तव्यः । सायणः) घृतेन हिवत्रणेन्द्रो वृत्रमहर । (ऐ० मा० ११२६) ८-इन्द्रामी। इन्द्राग्नी व देवानामोजिष्टौ बलिष्ठो सहिष्टौ सचमी पार- यिष्णुतमौ । (ऐ० प्रा० २१३६ ) ६-इन्द्रो विष्णुश्च । इन्द्रश्य ह वै विष्णुश्चासुरैयुयुधात ।..."(ऐ० मा०६।१५) १०-भवः। ऋभवो वै देवेषु तपसा सोमपीथमभ्यजयन् ।..."तेभ्यो वै देवा अपवाबीभत्सन्त मनुष्यगन्धात् । (ऐ० मा० ३।३०) ऋभुनामकाः केचन मनुष्यविशेषा देवत्व प्राप्ताः। मनुष्यगन्धाद्ध- तोस्तेभ्यः 'अपैर स्वयमपगताः सन्तोऽग्न्यादयः 'अवीभत्सन्त' मनास बीभत्सा कृतवन्तः। प्रजापति पित ऋभून् मत्यान् सतोऽमान कृत्वा तृतीय- सवनं आमजत् । (ऐ० ना० ६१२) ११--चन्द्रमाः। एतद्व देवसोम यचन्द्रमाः। (ऐ० प्रा० ७११) देवसोमम् । देवानामपेक्षितं सोमद्रव्यसदृश वस्तु । (साययः) १२-मरुतः। देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुस्ता: कल्पमाना अनु मनुष्य- विशः कल्पन्ते। (ऐ. मा० १६)

·२०६
प्रवन्धप्रकाश
मरुतो वै देवविशोऽन्तरिक्षभाजना । (ऐ० प्रा० १११०)
महतो वै देवाना विश । (ऐ० प्रा० ११६)
१३- द्यावापृथिव्यौ।
प्रय वे लोको ज्योतिरसौ लोका ज्योतिस्त एते ज्योतिषी
समयत सलाते। (ऐ० ब्रा० ४११५ )
असाविमा वृष्टयाभ्युनच्यभिजिवति । (ऐ० ग्रा० ११७)
असो द्यौ । इमा भूभिम् । अम्युनत्ति सर्वत क्लेदयति । अभिजिप्रति
धर्मकाल भूमिगत रसमाभिमुख्येनादत्ते ।
इय वा ओषधीना प्रतिष्ठा । (ऐ० प्रा० २१६)
इय भूमि ।
द्यावापृथिवी वै देवाना हविर्धाने आस्ताम् । ते उ एवाद्यापि
हविर्घाने । ते हीदमन्तरेण सर्व हविर्य दिद किश्च ।
(ऐ० प्रा० १।२६)
द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे। इयमेवेह प्रतिष्ठा, असायमुन ।
( ऐ० प्रा० ३।२६)
इह मनुष्यजन्मनि । अमुन जन्मान्तरे । असो द्युलोक । (सायण)
धूमेनैवेयममू जिन्वति । वृष्टयासाविमाम् । (ऐ० प्रा० ४।२७)
इय भूमि । जिन्वति प्रीणयति। असो द्यो ।
१४-मजापति ।
अनिरुतो वै प्रमापति । (ऐ० प्रा० ६।२०)
भन्नादा चान्नपनी च । अन्नादा तदनिरन्नपली तदादित्य ।
भद्रा च कल्याणी ।
भद्रा तत्सम कल्याणी तत्पशन

·प्रवन्धप्रकाशः २०७ अनिलया चाग्भया च । अनिलया तद्वायुः। न ह्यष कदा घ नेलयति। अपभया तन्मृत्युः। सर्व ह्येतस्माद् धीमाय । अनाप्ता चानाप्या च । अनाप्ता तत्पृथिव्यनाप्या तद् द्यौः। अनाधृष्या चाप्रतिधृष्या च । अनाधृष्या तदर्शनरप्रतिकृप्या तदा- दित्यः। अपूर्वा चाभ्रातृव्या च। अपूर्वा तन्मनोऽभ्रातव्या तत्सवत्सरः। एता वाव द्वादश प्रजापतेस्तन्वः। एप कृत्स्नः प्रजापति:। (ऐ० प्रा० ५।२५) तन्वो मूर्तयः । अन्नपनी अन्नस्य पालयित्री । आदित्याज्जायते दृष्टिरिति न्यायेन । नेलयति न गच्छति। बीमाय भौति प्राप्नोति । अनासा भूमिः । श्रसंयोगपूर्वस्य सयोगस्य प्रासिशब्दार्थत्वस्याभावादिति भावः। अनाधृष्या। अमिहि स्पर्शन घर्षितुमशक्यः । अप्रतिधृष्या । श्रादित्यो हि केनापि प्रतिबन्धेनाभिमवितुमशक्यः । अपूर्वा । सर्वम- पीन्द्रियजातं मनसा सकल्पिते विषये पश्चात्प्रवर्ततेऽतोऽपूर्वा । अभ्रातृव्या । यतः कालात्मा सवत्सरः सर्वे जरयति । न तमन्यः कश्चिम्जरयितुं समर्थः । अपरिमितो वै प्रजापतिः। (ऐ० प्रा० २११७) एकविंशी चै प्रजापतिः। द्वादश मासाः। पश्चर्तवः। त्रय इमे लोकाः। असावादित्य एकविश उत्तमा प्रतिष्ठा । तद्दवं क्षत्रम् । सा श्रीः । तदाधिपत्यम् । तद् अध्नस्य विष्टपम् । वत्प्रजा- पतेरायतनम्। तत्वाराज्यम् । (ऐ० प्रा० ११३०) तत् । श्रादित्यमण्डलम् । अध्नस्य प्रादित्यस्य । विष्टयं स्थान. भूतम् । (सायणः) को वै नाम प्रजापतिः) ( ऐ० वा. ३२१) ।

·२०८ प्रबन्धप्रकाशः को वै प्रजापतिः । (ऐ० ब्रा०६।२१), त्रीणि च वै शतानि षष्टिश्च सवत्सरस्याहानि । तावान्वंव- स्वरः सवत्सरः प्रजापतिः । प्रजापतियज्ञः । (ऐ० प्रा० २०१७) प्रजापतिः प्रजा. सृष्ट विश्वकर्माभवत् । सवत्सरी विश्वकर्मा। (ऐ० प्रा० ४।२२) प्रजापति चै प्रजा अनुप्रजायन्त। प्रजापतिनातिरिक्तयो. प्रतिष्ठा। (ऐ० प्रा० ५।२४) प्रतिष्ठा प्राश्रयः। समाधानहेतुः । प्रजापतिर्वा इदमेक एवान श्रास सोऽकामयत प्रजायेय भूयान् स्यामिति । स उपोऽतम्यत । स वाचमयच्छत् । (ऐ० प्रा० २।३३ ) वाचमयच्छत् । मौनवतं कृतवानित्यर्थः । प्रजापतेर्वा एतान्यनानि यच्छन्दास्येप 3 एव प्रजापतियों यजते । (ऐ० वा० २०१८) प्रजापति कः। (ऐ० वा. २२३८) प्रजापति यज्ञः। (ऐ० प्रा० ४.२६) प्रजापति स्वां दुहितरमभ्यध्यायत् । दिवमित्यन्य पाइरुष समित्यन्ये ।......(ऐ० प्रा० ३।३३) सप्तदेशो वै प्रजापतिः । द्वादश मासाः पञ्चर्तवो हेमन्तशिशि रयोः समासेन । तावान् संवत्सरः। संवत्सरः प्रजापतिः । (ऐ० प्रा० ११)

·प्रवन्धप्रकाशः
२०६
स वा अय प्रजापतिः सवत्सर ऋतुपु च मासेषु च प्रत्यति.
टत्। ते वा इम ऋतवश्व मासाश्च प्रजापतावेव संवत्सरे प्रत्य.
तिष्ठन् । त एतेऽन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। (ऐ० वा० ४१२५)
सवत्सरः प्रजापतिः । प्रजापतिर्यज्ञः। (ऐ० प्रा० ६.१६)
सवत्सरः प्रजापतिः । सोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता।
(ऐ. ब्रा० २।३६)
सवत्सरः प्रजापतिर्य प्रजायमानं विश्व रूपमिदमनु प्रजायते ।
(ऐ० प्रा० २।१७)
१५--बृहस्पतिः।
ब्रह्म वै बृहस्पतिः। (ऐ० वा. १२१३)
बृहस्पतिर्ह वै देवानां पुरोहितस्तमन्यन्ये मनुष्यराज्ञां पुरोहिताः।
(ऐ० प्रा० ८२६)
१६-मित्रावरुणौ।
अहवं मित्रो राबिवरुणः । (ऐ० ब्रा० ४११०)
१७---वपट्कारः।
श्रोजश्च ह वै महश्च वपटकारस्य प्रियतमे तन्वी।
(ऐ० वा. ३८)
यस्यै देवतायै हवि होतं स्यात्तां ध्यायेद् वषट् करिष्यन्
साक्षादेव तह वतां प्रोणाति प्रत्यक्षावतां यजति ।
(ऐ० प्रा० ३८)
वाक् च वै प्राणापानौ च वषट्कारः। (ऐ० मा० ३१८)

·प्रबन्धप्रकाशः . २१० वनो वा एप यद्वपट्कारो यं द्विष्यातं ध्यायेद्वपट् करिष्यस्त. स्मिन्नेव तं वज्रमास्थापयति । (ऐ० प्रा० ३६) बयो वै वषट्कारा वो धामच्छद्रितः । स यमैवोच्चैलि वपद्करोति स वनः। त तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं योऽस्य स्तुत्यस्तस्मै स्ततवै । तस्मात्स भ्रातृव्ययता वपटकृत्यः । अथ यः समः सन्ततोऽनिहाणर्चः स धामच्छ । तं वं प्रजाश्च पशवश्चा- नूपतिष्ठन्ते । तस्मात्स प्रजाकामेन पशुकामेन वपटकृत्यः । अथ येनैव पळवराध्नाति स रिक्तः। रिण त्यात्मानं रियक्ति यजमानं पापीयान् वपटकतो पापीयान्यस्मै वपद् करोति। तस्मात्तस्याशां नेयात । (ऐ० प्रा० ३७) स्तृत्या हन्तव्यः । सन्ततो याज्यया सह विच्छेदरहितः। निणर्चः याज्यारूपाया ऋचः पाठेन हीनः । अनिर्दागर्चः सम्पूर्णयाच्यापाठोपेतः । धामच्छद् । धाम यजत्थान, तत्र यथा रक्षासि न प्रविशन्ति तथा छादयति सः । पटशब्दो वषट्कारमभिधत्ते, एकदेशेन व्यवहारात् । वषट्कारावरोधस्तत्समृद्धघभावः, स च तस्य नीचोच्चारणेन । रिणक्ति रित्तीकरोति दरिद्रं करोतीत्यर्थः। तस्याशाम् । तस्य रिक्तस्य वषटकार- स्वेच्छामपि। २८--वायुः। वायुर्वा अमिः सुपमित् । वायुर्हि स्वयमात्मानं समिन्धे . स्वयमिदं सर्व यदिदं किञ्च ।....."वायुर्वं प्रणार्यज्ञानाम् । यदा हि प्राणित्यथ यज्ञोऽयाग्निहोत्रम् । ...."वायुर्वं तृहिव्यवाट । वायुहीदं सर्वः सद्यस्तरति यदिदं किञ्च । वायुदेवेभ्यो हव्यं ·प्रबन्धप्रकाशः २११ वहति ।... ""वायुव जाववेदाः। वायुदं सर्व करोति, यदिदं किव। (ऐ० वा० २१३४) वायुह्येव प्रजापतिः। (ऐ० प्रा० ४।२६ ) १६-विष्णुः। यद्विक्रान्तवत्तद्वैष्णवम् । (ऐ० ब्रा० ३१८) विष्णुः सर्वा देवताः। (ऐ० प्रा० १११) विष्णु देवानां द्वारपः। (ऐ० मा० १।३०) विष्णुर्व यज्ञः। (ऐ० प्रा० १५१५) २०-विष्णुवरुणश्च । विष्णुवे यज्ञस्य दुरिष्ट पाति, वरुणः स्विष्टम् ।..."यया वै मत्यमेव यज्ञस्य विष्णुः। तद्यथा दुष्कृष्टं दुर्मतीकृतं सुकृष्ट सुमतीकृतं सर्वत्रियादेवमेवैतद्यज्ञस्य दुष्टुतं दुःशस्त सुष्टुतं सुशस्त कुर्वति यदेतां होता शंशति । (ऐ० वा० ३।३८)। दुरिष्टम् अङ्गविकलं यदनुष्ठित तद्विष्णुः पाति । वैकल्यं निवारय- तीत्यर्थः । स्विष्टं साकल्येन यदङ्गमनुष्ठितं तद्वरुपः पाति । तस्य फलप्रतिबन्ध निवारयतीत्यर्थः । बुद्धो सम्यक्त्वेन प्रतिमा कार्य मत्यम् ( सायणः)। एता वैष्णवीमृचम् । २१--सवत्सरः1. एते ह वै संवत्सरस्य चक्र यहोरात्रै ताभ्यामेव तत्संव- त्सरमेति। (ऐ० मा० ५:३०) संवत्सरो वै परिक्षित् । संवत्सरो हीमाः प्रजाः परि क्षेति, संवत्सरं हीमाः प्रजाः परि तियन्त । (ऐ० प्रा० ६.३२.) - ..

·प्रबन्धप्रकाशः - । २२~-साध्या देवाः। छन्दांसि वै साध्या देवाः। (ऐ० प्रा० १११६) २३- सोमः। एप वै ब्राह्मणानां समासाहः सखा यत्सोमो राजा। (ऐ० प्रा० ११३) सभासाहः । विद्वत्सभा विद्याप्रसङ्गेन सहते अभिभवति सभासाहः । (सायणः) तदाहः क्ररमिव वा एतत्सोमस्य राज्ञोऽन्ते चरन्ति यदस्य घृतेनान्ते चरन्ति। घृतेन हि वनणेन्द्रो वृनमहन् । (ऐ० प्रा० १।२६) द्यावापृथिव्योवा एप गर्मों यत्सोमो राजा। (ऐ० मा० १।२६) पापो हि सोमविक्रयो। ( ऐ० बा० १११२) सोमः सर्वा देवताः। (ऐ० बा० २।३) (ग) पितरः। ऊमा वै पितरः प्रातःसवने, ऊर्वा माग्यन्दिने, काव्यारत- तीयसवने। (ऐ० ब्रा०७३४) ऊमाः, ऊवाः, काव्याः- इत्येते सपनत्रयगताः पितृविशेषाः । (घ) रक्षासि गन्धर्वाश्च । तिर इवैवद्रक्षांसि । (ऐ० प्रा० २१७) रवासि इति यदस्ति एतदपि तिर इव। चोरवद्यशे रक्षसां गूढ चारित्वात् । (सायणः) ·प्रवन्धप्रकाशः स्त्रीकामा बै गन्धर्वाः। (ऐ० प्रा० १०२७) (ड) देवासुराः । देवासुरा वा लेोकेषु एषु समयतन्त । (ऐ० प्रा० श१४) (च) स्वर्गादिलोकाः । अपरिमितो नै स्वों लोकः। (ऐ० प्रा०६८) अस्माल्लोकादन्तरिक्षलोकमभि प्रवहति ।"अन्तरिक्षलोकादमुं लोकम् । अभ्यन्तरिक्षलोको हि ज्येष्ठः । ..."अमुष्माल्लोकात्स्वर्ग लोकमभि। (ऐ० प्रा० ६६) अस्य चै लोकस्यासौ लोकोऽनुरूपोऽमुख्य लोकस्यायं लोको- ऽनुरूपः। (ऐ० प्रा०८२) अस्मिल्लोके दत्तेन हविषा देवाः स्वर्ग जीवन्ति, स्वर्गादागतया दृष्ट्या मनुष्या जीवन्ति, तदेतत्परस्परमनुरूपत्वम् । प्रहदै स्वर्गो लोकः । ( ऐ० ब्रा० ५।२४) प्राप्त्वैव तत्स्वर्ग लोकं यजमाना अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठन्ति । (ऐ० प्रा० ६।२०) त्रय इम ऊ एकविशा लोकाः। (ऐ० ब्रा० ११५) इमे पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गरूपाः, एकैकस्मादूर्ध्वत्वेन वर्तमानाः, प्रत्येक- मेकविशत्यवयवसमूहरूपा लोकास्त्रयो विद्यन्ते । ( सायणः) त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोकाः। (ऐ० ब्रा० २०१७) इमे पृथिव्यन्तरिक्षधुलोका रज्जुवत् निवृत इत्यर्थः । देवयाना चै ज्योतिष्मन्तः पन्थानः। (ऐ० प्रा० २३८) नव स्वर्ग लोकाः। (ऐ० प्रा० ४११६) ·२१४ प्रबन्धप्रकाशः परोवा अस्माल्लोकात् स्वर्गो लोकः। (ऐ० ब्रा० ६२०) परोवरीयांसो वा इमे लोका अर्वागहीयांस: 1 (ऐ० ब्रा० १४२५) इमे लोकाः परोवरीयासः परस्तादूर्वभागे निवसन्तोऽत्यन्तं विस्तृताः। अगिधोभागे श्रेहीयासोऽतिशयेनाणुवत्संकुचिताः। (तु० सायाः) रेभन्तो वै देवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना रेमन्त एव स्वर्ग लोक यन्ति । (ऐ० प्रा० ६।३२) रेभन्तः । शब्दं कुर्वन्तः । कीर्ति कुर्वन्त इत्यर्थः । सप्त वै देवलोकाः। (ऐ० ब्रा० २।१७ ) सप्त भूलोकादयः सत्यलोकान्ताः । सहस्राधीने वा इतः स्वर्गों लोकः। (ऐ० प्रा० २०१७) प्रबलोऽश्व एकेनाहा यावन्ति योजनानि गच्छति तावद्योजनपरिमितो देशोऽश्वीनः । स च सहस्रसंख्यया गुणितः सहस्राश्वीनः। (सायशः) स्वर्गों वै लोको दूरोहणम्। (ऐ० प्रा० ४।२१) स्वर्गारोहणं दुष्करमिति भावः। स्वर्गों वै लोको बनस्य विष्टपम् । (ऐ० प्रा० ४।४ ) ब्रमस्य प्रादित्यस्य । विष्टप स्थानम् । (सायणः) स्वायवोर्खा दिक् । (ऐ० प्रा० ११८) (१४) अग्न्यादिपदार्थ विज्ञानम् । अस्ती हमारणे दत्तत्मसन नैकविषपदार्यानां गुणवर्णना तद्विपयक- विज्ञानस्य चर्चा च । अान्यादीना देवतात्वेन प्रसिदानामपि विषय आधिभौतिकदृष्टय ताशं वर्णनं विद्यते । प्राधिदैविकदृष्ट्या कृतं तु

·प्रबन्धप्रकाशः
२१५
-
तद्विपयर्क वर्णनमुपरिष्टादेव निदिष्टम। प्रातपयुक्तवर्पमवा अापो 2
ब्रह्मवर्चसं तेजः, अप्मुपदो:मयो वै वर्चसो बलस्य श्रोजसश्च साधनम्,
प्राशा हौदं सर्व समिन्यते यदिदं किञ्च, प्राण वे जातवेदाः, वायुर्हि
स्वयमात्मानं सर्वञ्चेदं समिन्धे, विद्यदादीना वायावन्तर्धानप्रकारः,
अश्वत्यस्य तेजसः समुत्पत्तिः, इत्यादिरूपेणाात्युपयोगिवर्णनं विद्यते ।
तथाहि-
अमिना वै तेजमा रात्रिस्ते अस्वती। श्रादित्येन तेजसाहस्तेज.
स्वत । (ऐ० प्रा० ५।२६)
श्राम शर्माण्यमाद्यानि यच्छति । (ऐ०भा० २।४१)
शर्माणि सुख फराधि।
वायारमियते । प्राणाद्वि बनान्मध्यमानोऽधिजायते ।
(ऐ० प्रा० ८।२८)
अग्नेय आदित्या जायते। (ऐ० प्रा० ८२८)
रागावनि प्रविष्ट श्रादित्यः परेधुरग्नेर्जायते । अत एवाहनि अमिस्ते.
जोरहितः, सूर्योऽधिकतेजा भासते । (सायणः)
प्रादित्याद्वै चन्द्रमा जायते । (पे.. प्रा०८/२८)
अमावास्यायामादिस्ये प्रविष्टश्चन्द्रमा: शुक्रुतिपदि श्रादित्याज्जायते।
अमृत या एतदस्मिल्लोफे यदापः। (ऐ०मा० ८।२०)
इमा पापः शिवतमा इमाः सर्वस्य मेपजीः ।
इमा राष्ट्रस्य वधंनीरिमा राष्ट्रभृतो मृताः॥
(ऐ० मा०८७)
तेजश्च ह वै नवस चापवयां आपः। (ऐ० प्रा० ८)

·प्रबन्धप्रकाशः
२१६
श्रातपयुक्तवर्षभवा श्रार श्रातपवा: (सायणः)
पशवो वा एते यदाप:। (ऐ० वा. १८)
प्रतीच्योऽप्यापी बह्वयः स्यन्दन्ते । (ऐ० ब्रा० ११७)
पश्चिमसमुद्रसमीपे प्रवहन्तीना नदीनां पश्चिमाभिमुखत्वमित्यर्थः ।
शान्तिर्वा श्रापः। (ऐ० प्रा० ७.५)
शिवेन मा चनुषा पश्यतापः शिवया तन्वोपस्पृशत त्वच मे।
सर्वी अग्नोरप्सुपदो हुवे वो मयि वर्गों बलमोजो निघत्त ।।
(ऐ० ब्रा०८६)
अप्सु जलेषु सीदन्तीति अप्सुपदः। और्वादयोऽमयः। (सायणः)
सर्व देवत्या वै स्तोकास्तस्मादिय स्तोकशी वृष्टिविभक्तो.
पाचरति । (ऐ० प्रा० २।१२)
अग्निसंयोगाद्य मेदसो बिन्दवः श्चोतन्ति तेऽत्र स्तोकाः । स्तोकशः
प्रतिबिन्दुभिः । उपाचरति भूसमोपमागच्छति ।
इय वै श्रीः। (ऐ० प्रा० ८५ )
इयं भूमिः।
इयं हि सर्पराजी। इयं हि सर्पतो राज्ञी। इय वा अलो.
मिकेवाग्न पासीत ।......तामय पृश्नि प्राविशन्नानारूपो य
यं काममकामयत । यदिदं किचौषधयो वनस्पतयः सर्वाणि
रूपाणि । (ऐ० प्रा० ५/२३)
इयं भूमिः । सर्पतः संचरतो जङ्गमस्य मनुप्यादेः । पृभिर्नानारूपो
नीलपीतादिः। वर्णशन्देन सर्वमपि भाग्यजातमुपलक्ष्यत इति सायणः ।
शसो भूमिरकामयत ।

·प्रवन्धनकाशः
तस्याः श चत्या, इमे प्रदराः प्रादीयन्त येऽस्या इमे
प्रदाः। समेव हैव ततः पुग। (ऐ० प्रा० ६.३५)
तस्याः पृयिन्याः। प्रदरेभ्यः पूर्वमिय भूमिः समतलेवासी-
दिति भावः ।
ऊर्ग वै वसन्तः ।
(ऐ० वा० ४।२६)
ऋतु वै प्रतितिष्ठत इदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति यदिदं किञ्च ।
(ऐ० प्रा० ३।६)
मृतुश एव वत्संवत्सरमाप्नुवन्ति । ऋतुशः संवत्सरे प्रति-
तिष्ठन्तो यन्ति ।
(ऐ० प्रा० ४।१६)
यो वै संवत्सरस्यावार च पार च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य
पारमश्नुते । यो वै संवत्सरस्यावरोधनं चोद्रोधन च वेद स
चै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते ।
यो वै संवत्सरस्य
प्राणादानी वेद स वै स्वस्ति सवत्सरस्य पारमश्नुते ।
(ऐ० प्रा० ४.१४)
अवरुध्यते स्वाधीन क्रियते येन प्रारम्भरूपेण कर्मणा तत्कर्मावरोध.
नम् । उद्ध्यते समाप्यते पेन कर्मणा तद्रोधनम् ।
चन्द्रममा चै वृष्टिर्जायते । ( ऐ० प्रा० ८।२८)
तस्माद्धेद प्राच्या ग्रामता बहुलाविष्टाः ।....."तस्माद्धेद
प्रत्याश्चि दीर्धारएयानि भवन्ति । । ऐ० प्रा० ३४४)
पूर्वादिग्वतिनी ग्रामसमूहाः बहु भजनैः संपूर्णा भवन्ति । प्रत्याच
पश्चिमदिग्वतोनि। (सायणः)
तेजो चै अवर्चसं प्राची दिक् । (ऐ० प्रा० श८)
ऊवाः पुरुपरय भूयांसः प्राणा यच्चावाश्चः । (ऐ० ब्रा०३।२६)
--

·1
4
२१८
प्रबन्धप्रकाशः
अर्वाः चक्षुर्माणादयः । अवाञ्चो नाभेराचीने देशे वर्तमानाः ।
पायुगुह्यादयोऽवाञ्चः प्राणाः, अल्पोयाम इति शेपः। (सायणः)
दश वै प्राणाः। (ऐ० ब्रा०६।२०)
प्राणा होमानि सर्वाणि भूतान्यनुप्रयन्ति । (ऐ० ब्रा० २।४०)
प्राणा द्वन्द्वम्। (ए. मा. २।२७)
प्रारणा वा ऋतुयाजाः। (ऐ० प्रा० २।२६)
प्राणा वा ऋषयो दैव्यासस्तनूपावानस्तत्वातपोजाः ।,
( ऐ० प्रा० २।२७)
तनूपावानः शरीरपालकाः।
प्राणा वै द्विदेवत्याः। (ऐ० मा० २१२७)
पाए। वै मरुतः स्वापयः। (ऐ० प्रा० ३।१६)
स्वापयः सुषुप्तिकालेऽपि वर्तमाना वायव इत्यर्थः ।
प्राणा वै समिधः। प्रारणा हीदं सर्व समिन्धते यदिदं किंच।
(ऐ० ना० २।४)
समिधः समिन्धनहेतवः।
प्राणास्त इमेऽवाञ्चो रेतस्यो मूत्र्यः पुरीष्य इति ।
(ऐ० प्रा० १२०)
रेतस्यः । रेतमे हितः। मूत्र यः। मूत्राय हितः । पुरीष्यः ।
दुरीपाय हितः।
प्राणो वा अपानो व्यानस्तिस्रो देव्यः। (ऐ० वा. २४)
प्राणो वै जातवेदाः। स हि जाताना वेद। यावतां वै स

·प्रबन्धप्रकाशः
२१६
नव
जातानां वेद ते भवन्ति । येपामु न वेद किमु ते स्युः ।
(ऐ० प्रा० २।३६)
प्राणा वै तनूनपात् । स हि तन्वः पाति। (ऐ० वा. २४)
प्राणापानौ वै दैव्या होनारा । (ऐ० बा० २४)
प्राणे वै वनस्पतिः। (ऐ० प्रा० २०१०)
प्रारणा वै वयः। (ऐ० प्रा० १।२८)
प्राणे वै सविता। (ऐ० ब्रा० ११६)
देहेन्द्रियप्रेरकत्वात्प्राणस्य सवितृत्वम् ।
प्राणा वै होता । प्राणः सर्व ऋत्विजः। (ऐ० प्रा० ६।१४)
चे प्राणाः। (ऐ० प्रा० १३१५)
पुरुषस्य शिरोगतेषु सप्तसु च्छिद्रेषु वर्तमानाः सप्त प्राणाः। अघो
नागावस्थितयोर्वर्तमानौ द्वौ। एवं नवसंख्याकाः प्राणाः । (सायणः)
नव वै प्राणा नब स्वर्गा लोकाः। (ऐ० ब्रा० ४११६)
स्वर्गलोका नव भोगस्थानभेदेन नवविघाः। (सायणः)
विहृता वा इमे प्राणाः प्राणेनापानोऽपानेन व्यानः ।
ऐ० प्रा०६।२८)
विहताः परस्परख्याताया।
बत वै शीर्षन्प्राणाः। (ऐ० ब्रा० १०१७)
शिरसि छिद्रयतिना प्राणानां सप्तत्वादिति सायणः।
समु वा इमे प्राणा विद्रे ये चेमे ये चेमे। (ऐ० प्रा० १११७)
सं विद्रे संभूय तिष्ठन्नीत्यर्थः । ये चेमे ये चेमे। ये च शिरस्य.
वस्थिताः, ये च नामेरपस्ताद वर्तमानाः ।

·प्रवन्धप्रकाशः , सवा अयं प्रारपत्रेधा विहितः प्राणोऽपाना व्यान इति । (ऐ० प्रा० २६) उत्तरतः पश्चादयं भूयिष्ठं पवमानः पवते । (ऐ० ना० ११७ ) वायुरुत्तरपश्चिमयोरन्तरालवचिन्या वायव्या दिशि अत्यधिक सञ्चरतीत्यर्थः । वायुर्हि प्राणः। (ऐ० प्रा० २।२६) वायुर्हि स्वयमात्मानं समिन्धे स्वयमिदं सर्व यदिदं किञ्च । (ऐ० प्रा० २१३४) समिन्धे | व्यापारक्षम करोतीत्यर्थः। (सायणः) वायुदं सर्व सधस्तरति यदिदं किश्च । ( ऐ० ब्रा० २१३४ ) वायुहीदं सर्वे करोति यदिदं किश्च । (ऐ० प्रा० २।३४ ) विद्युद्धीदं वृष्टिमन्नाद्य संप्रयच्छति । (ऐ० प्रा० २४१) वृष्टवै विद्युञ्जायते । (ऐ० प्रा० ८।२८ ) अथातो ब्रह्मणः परिमरः ।....."अयं वै ब्रह्म योऽयं पवते । मेताः पञ्च देवताः परिनियन्ते विद्युत् वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः । बाद्वै विद्युत्य वृष्टिमनुप्रविशति । सान्तयते । तां न निजा- नन्ति । यदा चै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति ।...... वृष्टिवै पृष्ट्वा चन्द्रमसमनुप्रविशति सान्तर्षीयते । तां न निर्जा- नन्ति ।.."चन्द्रमा वा अमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति । सोऽन्तर्धीयते । तं न निर्जानन्ति ।........"आदित्यो वा अस्त यन्नग्निमनुप्रविशति। सोऽन्तर्धीयते । तं न निर्जानन्ति ।..... . ।

·प्रबन्धप्रकाशः २२१ अग्निर्वा उद्वान् वायुमनुप्रविशति । सोऽन्तर्धीयते । तं न निर्जानन्ति । (ऐ० प्रा० ८२८) ब्रहाशब्देनात्र वायुर्विवक्षितः। तस्य वायोः परितो विद्युदादीना मरणप्रकार: (अन्तर्धान विधिः ) परिमर इत्युच्यते । तद्भावनारूपस्य कर्मविशेषस्यापि तदेव नामधेयम् । (सायशः) उत्तरा ह वै सोमो राजा । (ऐ० प्रा० ११८) सोमो वै राजामुष्मिलोक पासीत । त देवाश्च ऋपयश्चाभ्य- ध्यायन् कथमयमस्मान्सोमो राजागच्छेदिति । "(ऐ० वा. ३ २५) सोमो वै गजा गन्ध'प्वामीत् । तं देवाश्च ऋषयश्चाभ्यध्यायन कथमयमस्मान् सोमी राजागच्छेदिति ।......( ऐ० ब्रा० १,२७) ब्राह्मणानां स (सेमिः) मधः ।....."अथ यदि दधि, वैश्यानां स भक्षः। अथ यद्यपः, शूद्राणां स मतः ।....."अथास्य ( = क्षनियस्य) १५ स्वो भतो न्यग्रोषस्यावरोधाश्च फलानि चौदुग्यराएयाश्वत्यानि साक्षाण्यभिपुणुयाचानि भक्षयेत् । सेोऽस्य स्वोमक्षः। (ऐ० मा ७।२६) अमृतं वा भाज्यम् । अमृतं हिरण्यम् । (ऐ० प्रा० २११४) भाज्यस्य स्वादुलेन हिरण्यस्य च दर्शनीयत्वेन प्रियत्वादमृतत्वम् । (सायए) आग्य वै देवानां सुरभि, पृत मनुष्याणाम्, प्रायुतं पितृणाम, नवनीतं गमीणाम् । (ऐ० वा. १३) मुरभि योग्यं प्रियमित्यर्थः । सपिविलीनमाज्य स्याद् घनीभूत घृतं विदुः । पहिलीनमायुतम् । (सायणः) ·२२२ प्रवन्धप्रकाशः एतद्व मधु दैव्यं यदाज्यम् । (ऐ० प्रा० २१२) तेजो वा एतत्पशूनां यद् घृतम् । (ऐ० प्रा० ८।२०) इन्द्रियं वा एतदस्मिल्लोके यद्दधि । (ऐ०मा०८२०) "अथ यदि दधि, वैश्यानां स भकः । (ऐ० मा ७२६ ) इयान वाय किल पशुयावती वपेति । (ऐ० प्रा० २१३) रसो वा एप ओपधिवनस्पतिपु यन्मधु । (ऐ० मा० ८।२०) अथ यद् दधि मधु घृतं भवत्यां स घोपधीनां रसः । (ऐ० प्रा० ८८) अथ यत्सुरा भवति क्षत्ररूपं तदथो भन्नस्य रसः। (ऐ० वा ०८८) तेजो वा एतदक्ष्यार्यदाजनम् (ऐ० प्रा० १॥३) श्रासनस्याक्षितेजस्त्वं लोके प्रसिद्धम् । ( सायणः ). पडक्तिर्वा अन्नम्। (ऐ० वा० ६२०) अन्नं हि पञ्चसंख्योपेतम्-माश्य, पेयं, खाद्यं, लेख, निगीमिति । आग्नेय्यो होपघयः। (ऐ० ग्रा० १७) बीजरूपेण सस्यपाकस्तदन्तर्वय॑ग्न्यधीन इति भावः। (सायणः) दक्षिणतोऽन प्रोषधयः पच्यमाना आयन्ति । (ऐ० ब्रा० ११७) "विध्यपर्वतस्य दक्षिणभागे व्रीह्याद्योषधयोऽग्रे पच्यमाना अायन्ति । तत्तत्स्वामिगृहेष्वागच्छन्ति । बिन्ध्यस्योत्तरभागे यवगोधूमचणकादिधान्य- पाचुर्यम् । तानि च धान्यानि मायफाल्गुनयोः पच्यन्त इति पश्चादा. वोनि। दक्षिणदिग्भागे तु यवादिप्राचुर्याभावात्, प्राचुर्याणि (1) च ब्रीह्या.

·प्रवन्धप्रकाशः २२३ दीनीति कात्तिकमार्गशीर्पयोः पच्यमानत्वादले पाकोऽभिहितः ।" (मायणः) क्षत्रं वा एतदोपधीनां यद् दूर्वा । (ऐ० वा०८८) भोज्यं वा एतदोषधीनां यत् प्रियद्भवः। (ऐ० बा०८१६) सैनान्यं वा एतदोषधीनां यद्यवाः। (ऐ० वा० ८.१६) क्षत्रं वा एतदोपधीनां यद् ब्रीयः । (ऐ० ना०८।१६) साम्राज्य वा एतदोषधीनां यन्महावीयः। (ऐ० प्रा० ८.१६) तेजसो वा एप वनस्पतिरजायत यश्वत्थः। साम्राज्य वा एतद्वनस्पतीनाम् । (ऐ० प्रा० ७.३२) ऊग्वो अभावमुदुम्बरः। यद्वै तहेवा इपमूर्ज' व्यमजन्त तत उदुम्बरः समभवत्। तस्मात्स त्रिः संवत्सरस्य पच्यते । (ऐ० प्रा० ५।२४) ऊर्जा वा एषोऽनाद्या वनस्पतिर जायत यदुदुम्बरः । भौज्य या एतद् वतस्पतीनाम्। (ऐ० ब्रा० ७:३२) ऊजों रसात् । मौज्य भोजनाहम् ( सायणः ) क्षत्रं वा एतद्वनस्पतीनां यन्यग्रोधः। (ऐ० प्रा० ७३१ ) तेजो वै ब्रह्मवर्चसं वनस्पतीनां पलाशः। (ऐ० बा० २१) सर्वेषां वा एप वनस्पतीनां योनियत्पलाशः। तस्मात्पलाश- -स्यैव पलाशेनाचक्षतेऽमुष्य पलाशममुष्य पलाशमिति । (ऐ० वा०।१) यशमो वा एप वनस्पतीरजायत यत् सक्षः। स्वाराज्यं च ह वा पतद् वैराज्य च वनसतानाम् (ऐ० ब्रा० ७३२ ।

·प्रबन्धप्रकाश स्वातन्मेण राजत्वं स्वाराज्यम् । विशेषेण राजत्वं वैराज्यम् । (मायणः) बिल्व ज्योतिरिति वा पाचक्षते। (ऐ० ब्रा० २।१) समां समां वै विल्यो गृभीतात इनायस्य रूपम् । आमूलाच्छा. खाभिरनुचितस्तत्पुष्टेः। (ऐ० ना० २१) समा समा तस्मिन् तस्मिन् सवत्सरे। बिल्ववृक्षो गृभीतः फलैः गृहीतः । अमाद्यम् अदनयोग्यमन्नम्। रूपं स्वरूपम् । मूलमारभ्य खाभिरनुक्रमेणोपचितो बिल्ववृक्षः। तत्रोपचयनं पुष्टः स्वरूपम् । (सायणाः) (१५) मनुष्यस्य पश्वाश्च स्वभावादिवर्णनम् . मनुष्यादीनां प्राणिना स्वभावादिवर्णनमप्यत्र ब्राह्मणे समुपलभ्यमान नून विपश्चितां चेतश्चमत्कारायालम् । एकविशोऽयं पुरुषः, पाडकोऽयं पुरुपः, षड्विधा वै पुरुषः, पुरुषो वै वीर्ये प्रतिष्ठितः, अोपध्यात्मा वै पशुः, गावः सर्वेषा प्रेम्ण श्रास्पदम्, इत्यादयो विचारा मीमांसनीया हृदयाहाद- काश्चात्र विषये श्रूयन्ते । तथाहि- (क) पुरुषः- एकविंशोऽयं पुरुषः । दश हत्या अङ्गुलयो दश पाद्याः ।। प्रात्मकविंशः। (ऐ० ब्रा० ११६) आत्मशन्देन मध्यदेहो जीवात्मा वा अमिघोयते । ( सायशः) पाक्तोऽयं पुरुषः पञ्चधा विहिवो लोम्मानि त्वङ् मांसमस्थ मजा। (ऐ० प्रा० २११४) ·प्रबन्धप्रकाशः २२५ पञ्चसल्यायोगात् पुरुषस्य पाहतत्वम् । (सापणः) पुरुषस्य पर्वाणि शिथिराणि सन्ति दृढानि । (ऐ० प्रा० १३१) मनुष्यस्य हि परिण इस्तपादाद्यवयवसधयः शिथिलान्यपि तत एक हैतोहदानि सन्ति। पुरुपो वीर्ये प्रतिष्टितः सर्वेषां पशूनां वीर्यवत्तमः । (ऐ० प्रा० ४१३) विदलसंहित इव वै पुरुषः । तद्धापि म्यूमेव मध्ये शीणों विज्ञायते। (ऐ० वा० ४१२२) विदलसहितः । विदलं भागः । ताभ्या विदलाभ्या दक्षिणवाम- भागाभ्या सहितः संयोजितः। तदापि तस्मादेव कारणात् । स्यूम स्यूतम् । (सायशः) शवायुर्वं पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रियः। (ऐ० प्रा० २११७ ) पड्वियो वै पुरुषः पङ्गः। (ऐ० प्रा० २१३६ ) तु ० "पोढा विहितो वै पुरुष श्रात्मा च शिरश्चत्वार्यशानि" (ते. सं० ५।६।६।१ )। दो इस्तै नौ पादावित्यङ्गचतुष्टयम् । श्रात्मशब्दो मध्यदेवाची। (सायणः) एक सच्चक्षुढेधा। (ऐ० बा० २०३२) "पूद्धि चक्षुर" ( ऋ० १०७३।११) इति चक्षुपो मरीमृश्येत । आजरस ह पनुष्मान् भवति य एवं वेद । (ऐ० प्रा० ३१६) मरीमृज्येत । पुनः पुनः शोधयेत् । ( मायए :) अनिरुके ने रेतो गुहा योन्यां सिम्यते । (ऐ० मा ०६२७) १५

·प्रवन्धप्रकाशः
२२७
मुक्ता गर्मा जरायो यन्ते। (ऐ० वा० १३)
मुष्टी वै छत्वा गर्भोऽन्तः शेते मुष्टी कृत्वा कुमारो जायते ।
(ऐ० प्रा० ११३)
यानि वै पुरा संवत्सरानेतासि जायन्ते, यानि पश्चमात्यानि
यानि परमास्यानि, यौव्यन्ति वै तानि, न वै तेमुञ्जते । प्रथ
यान्येव दशमास्यानि जायन्ते यानि सांवत्सरिकाणि तैर्मुञ्जते ।
(ऐ० ब्रा० ४।२२)
स्त्रीज्यन्ति सवन्ति । न वै ते आते। न तु तेरल्पमासधूतै रेतोमिः
पुत्रादिशरीरमनुभवन्ति । ( सायणः)
रेत. पुरुषस्य प्रथमं सभवतः सभवतीति । (ऐ० वा० ३१२)
रेतो वा अग्रेऽथ प्राणाः ।.....
...रेतो वा अग्रेऽथात्मा।
(ऐ० प्रा०६।३१)
विक्षुद्रमिव या अन्तर यमणीय इव न स्थवीय इव च ।
(ऐ० प्रा० १११)
अन्तस्त्यं शरीरगतमध्यस्थावयव जातम् । विक्षुद्रमित वै । विविधतेन
शारतम्येन स्वल्पमेव भवति । तद्यथा, निचिन्मासनाड्यादिकम् 'श्रणीय
इव च' अत्यन्तं सूक्ष्ममेव मवति । अन्यच्च पथवीय इव च' अत्यन्त
स्थूलमेव भवति । (सायणः)
सहैवाल्वेन कुमारो जायते। (ऐ० प्रा० ११३)
समाना वा इमेझानामन्ताः। ऐ० वा. ६८)
इलादीनामन्तास्तुल्या एव दृश्यन्ते ! वाहि, दक्षिणा हरतस्यान्तो
यादृशः पश्चानुल्युपेत , ताश एव वामहस्तस्यान्तोऽपि ।

·तत्तदा विकृतं २२६ प्रबन्धप्रकाशः आइनस्याह रेतः सिच्यते । रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते । (ऐ० ब्रा० ६३६) श्राहनस्य मैथुनम् । उपाश्विव वै रेतसः सिक्तिः। (ऐ० प्रा० २२३८) किमिव च वै किमिव च तो विक्रियते । प्रजातं भवति । (ऐ० ब्रा०६।१६) योनौ निषिक्त हि रेतः क्रमेण किञ्चित् किश्चिदेव विक्रियते । विकृतं च सत्पुत्रादिरूपेणत्पद्यते। तस्मादाहुश्चतु पुरुषम्य प्रथम सभवतः समवतीति ।...... कुमारं जातं संवदन्त उप वै शुभूपते नि वै ध्यायतीति । कुमारं जात संवदन्ते प्रतिधारयति वै ग्रीवा अथो शिर इति । कुमारो जातः पश्चेव प्रचरति (= दर्शनश्रवणग्रीवोन्नमनादिक्रियाभ्यः पश्चादेव समर्थः सन् हस्ताभ्या पादाभ्यां चेतस्ततः प्रचरति इत्यर्थः) । ''कुमारं जातं जघन्या वागाविशति ( = बालको वै हस्तपाद- प्रचारावस्थाया अर्ध्वं वक्त मारभते । अतो जघन्या यागित्युच्यते)। (ऐ० ब्रा० ३२) पराञ्चो गर्भा धीयन्ते पराञ्चः संभवन्ति ।..." "मध्ये गर्भा धृताः।"... "अमुतोऽर्वाञ्चो गर्भाः प्रजायन्ते । (ऐ० ब्रा० ३।१०) मुतः । मातुरुदरदेशात् । प्रजा वै तन्तुः। (ऐ० प्रा० ३११) मध्यतो वै प्रजा अन्न धिनेति। (ऐ० ब्रा० ५३) धिनोति प्रीपयति । उदरगतमेवान्न प्रजाः प्रीणयतीत्यर्थः । ५

·प्रवन्धप्रकाशः
२२७
मुक्ता गर्मा जरायोजर्जायन्ते। (ऐ० वा० १३)
मुष्टी वै कृत्वा गर्भोऽन्तः शेते मुष्टी कृत्वा कुमारो जायते ।
(ऐ० प्रा० ११३)
यानि वै पुरा संवत्सराद्रेतांति जायन्ते, यानि पञ्चमास्यानि
यानि परमास्यानि, स्त्रीव्यन्ति वै तानि, न वै तैमुंजते । अथ
थान्येव दशमास्यानि जायन्ते यानि सांवत्सरिकाणि तैर्मुञ्जते ।
(ऐ० ब्रा० ४।२२)
स्त्रीव्यन्ति सन्ति । न वै तैर्मुक्षते। न तु तैरल्पमासधृत रेतीभिः
पुत्रादिशरीरमनुभवन्ति । ( सायणः)
रेतः पुरुषस्य प्रथम सभवतः समवतीति। (ऐ० प्रा० ३२)
रेतो वा अग्रेऽथ प्रारः |..."रेतो वा अध्यात्मा।
(ऐ० प्रा० ६।३१)
विक्षुद्रमिव श अन्तस्यमरणीय इत्र व स्थवीय व च।
(ऐ० ब्रा० ११.१)
श्रन्तरत्यं शरीरगतमध्यस्यावयव जातम् । वितुमिन चै । विविधत्तेन
तारतम्येन सल्ममेव भवति । तद्यथा, विञ्चिन्मासनाड्यादिकम् 'यगीय
इव च अत्यन्तं सूक्ष्ममेव मवति । अन्यच्च स्थवीय इव च अत्यन्त
स्थूलमेव भवति । (सायणः)
सहैवोल्वेन कुमारी जायते । (ऐ० प्रा० ११)
समाना वा इमेऽहानामन्ता:। ऐ० ना०६८)
इस्तादीनामन्वास्खल्या एव दृश्यन्ते । क्याहि, दक्षिण हरतस्यान्तो
यादशः पञ्चाङ्ग ल्युपेतः, तादृश एव वामहस्तस्यान्तोऽपि ।

·२२८ प्रवन्धप्रकाशः (ख)पशवः- एतयोरेव शैशिरयोर्मासयोरागतयोये चैव ग्राम्याः पशवो ये चारण्या अणिमाएमेव तत्परुपिमारणं नियन्ति । (ऐ० प्रा० ४।२६) अणिमाणं कृपत्वम् । पषिमाणम् पारुष्यम् । ओपध्यात्मा वै पशुः। (ऐ० प्रा० २०६) तस्मादाहु :..."पाकाः पशव इति । (ऐ० प्रा० ३१२३) चतुर्भिः पादैर्मुसेन च योगात् पाडताः। (सायणः) तस्माद्धाप्येतर्हि गव्यं मीमांसमानाः पृच्छन्ति सन्ति तत्रोषा ३. इति। ऊपो हि पोषः। (ऐ० ब्रा० ४।२७) ऊषाः पशव इति सायणः । अषा लवणानीति अपरे (Keith)। ऊषाः शस्यानीति अन्ये (Haug )| गन्यं गोरसं क्षोरादिकमिति सायणः । गवादिपशुभ्यः समुचितं स्थानमिति केचित् । तस्माद्यद्यपि दूर इव पशूलभते गृहानेवैनामाजिगमिषति । गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा । (ऐ० ब्रा० ३।२४) प्राजिगमिपति। आनेतुमिच्छति । तस्माद्धदं भरतानां पशवः सायंगोष्ठाः सन्तो मध्यन्दिने संगविनीमायन्ति । (ऐ० ब्रा० ३.१८) भरतानामृस्विजाम् । संगविनीम् मध्याह्नकाले धर्मकालोनसन्ताप- निवारणाय निर्मिती संगवकालयोग्या शालाम् । पशुवं मेधः 1 ( ऐ० प्रा० २।६) पीवोल्पा वै पशवः। ( ऐ० वा. २॥३) वाजो पशवः। (ऐ० प्रा०५८)

·प्रबन्धप्रकाशः
२२९
पर्हिविष्ट्वन देवतानत्वात् । अन्न वामः । (सायणः )
चामं हि पशवः ।.... इविहि पशवः ।..... वपुर्हि पशवः ।
(ऐ० बा० ५/६)
वाम रमणीयम्।
विनुद्रा इव हि पशवः। (ऐ० ब्रा० ५।६)
विजुद्राः। विविघाः तुद्राः। एक्स्मादन्यो न्यूनः, तस्मादप्यन्यो
न्यून इति भावः।
सप्त वै ग्राम्याः पशवः। (ऐ० ब्रा० २३१७)
तथा च बौधायन:-"सह ग्राम्याः पशवोऽजाश्वो गौमहिषी वगहो
हस्त्यश्वतरी" इति । अापस्तम्बमतानुसारिणस्त्वे वर्षयन्ति--
"अजाविक गगाश्वं च गर्दमोष्ट्रनरास्तथा ।
सप्त चे ग्राम्यपशवो गीयन्ते कयिसत्तमैः ॥” इति । (सायणः)
अश्व. पशूनां विष्टः। अश्वः प्रत्यद पदा हिनस्ति ।
(ऐ० ब्रा० ५।१)
प्रत्य पृष्ठतः।
इदमाहुः सुधायो ह वै वाजी सुहितो दधातीति ।
(ऐ० प्रा० ३३६)
तस्मात्स उच्चै|पः उपब्दिमान पत्रस्य रूपम् । ऐन्द्रो
हिसः।
(ऐ० प्रा० ४)
मोःश्वयुत्तो रथः, अश्व एव था। उपन्दिमान् शन्दोपेतः ।
तस्मास सूतजयो दुग्धदोहः सर्वेपामेतहिं वाहनानामना-
शिष्ठ:1...... द्विरेता वाजी। (ऐ० प्रा०४९)

·वाजी गमनवान् । २३० प्रपन्धप्रकाशः स गर्दभः। सतजवो गतवेगः। दुग्धदोहो गतक्षीररसः । अनाशिष्ठोऽत्यन्तवेगरहितः । द्विरेताः । गर्दमाश्वतरजातिद्वयोत्पादकः । तु० "रासममारोक्ष्यन्नभिमन्त्रयते शूद्रोऽसि शूद्र- जन्माग्नेयो वै द्विरेता:" (पारस्करगृह्यसूत्रे ३।१५।६)। सर्वस्य वै गावः प्रमाणं सर्वस्य चारुतां गताः । (ऐ० वा० ४११७) क्षत्रं वा एतदारण्यानां पशूनां यद् व्याघ्रः । (ऐ० प्रा० ) (ग) शकुनयः- निऋतेर्वा एतन्मुसं यद्वयांसि यच्छकुनयः। ( ऐ० प्रा० २।१५) नितिः काचिद्राक्षसरूपा मृत्युदेवता। अन वयःशब्देन पक्षि- सामान्यमुच्यते शकुनिशन्देन पक्षिविशेषः। षा सञ्चारादध्वनीटानिष्ट- सूचकतया मनुष्या व्यवहन्ति ते शकुनयः। (सायणः) (घ) सपी:- - प्रयन्ति । त एतेऽपंहतपाप्मानो हित्वा पूनां जीणां त्वच नवयैव ( ऐ० ब्रा०६१) ते सर्पाः। इत्येवमैतरेयन्त्रालण्मधिकृत्य रीति-नीति-स्वर्ग-यज्ञस्वरूप-तत्तद्दयता- ·समावर्तनसनपद्धतिः [ १६४७ तमरिसस्तवत्सरे गवर्नमेन्ट सस्कृत कानेज, बनारस' इत्याख्य- सुप्रसिद्धसंस्थायाः सार्धशताब्दीपूर्तिस्मारको महोत्सव उत्तरप्रदेश- राज्यस्य ( तदा संयुक्त प्रान्तस्य ) मुख्यमन्त्रिः श्रीगोविन्दवल्लभ- पन्तमहोदयस्य सभापतिले महता समारम्भेोत्साहन च सपन्न श्रासीत् । ततः कालादारभ्व उपाधिपरीक्षोत्तीर्णनात- केभ्यः सविधि प्रमाणपत्रादिसमर्पणानिमित्त प्रतिवर्ष समावर्तनसत्रस्य व्यवस्था प्रचलिता। महाविद्या- लयस्यास्य दैर्घकालिक इतिहासे न केवलमिदं- प्रथमतया, किन्तु स्नातकाना पुरस्ताचेपा शिक्षा- या विशिष्टानामादर्शानामुद्बोधकत्वेनापि सनस्यास्य विशेषमहत्वम् । तदस्मिन् सो प्रतिवर्षमनुस्त्रियमाणा पद्धति. रघः प्रकाश्यते । पद्धतिरियमन्य- संस्कृतशिक्षासंस्थाभिरपि यत्र तत्रामुलियत इति नःसंतोषम्य विषयः] (१)सदसस्पतिः (२) फुलपतिः सभापतिः महाविद्यालयाध्यक्षः (प्रिंसिपल)

·प्रबन्धप्रकाशः
२३३
(३) प्रस्तोता
स्नातकानामुपस्थापयिता
(४) प्रवका दीक्षान्त-भाषणकर्ता
(सत्रमण्डपे* कुलपतीपणानन्तरम् )
सदसस्पतिः– अथातः समावर्तनसत्रमारमध्वम् ।
कुलपतिः-भो ब्रह्मन् ! पुरःश्वस्त्ययनमनुव हि ।
(वेदाचार्यः स्वशिष्यगणेन सह अधोनिर्दिष्टान् मन्त्रान् पठेत् )
(१) भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूमि-
व्यशेमहि देवहितं यदायुः ।।
(यजु० २५॥२१)
(२) यत् प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च,
यजयोतिरन्तरमृतं प्रजा ।
यस्मान्न ऋते किचन कर्म क्रियते,
तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ।।
(यजु० ३४.३)
(३) यस्मिन् ऋचः साम यजूषि,
यस्मिन् प्रतिष्टिता रथनाभाविकाराः।
प्रयमसमावर्तनस कुलपतिस्तत्समये महाविद्यालयाध्यदः
श्रीमगलदेवशाम्रो एतद्ग्रन्यस्ता ।

·प्रवन्धप्रकाशः २३५ . कुलपतिः-भोः स्नातकाः ! साधु भवन्तोऽवहिताः शृण्वन्तु । (श्रुत्वैव सर्व स्नातकाः समुचिष्ठेयुः) कुलपतिः-(१) लातकाः। श्रपि प्रतिजानते मवन्तो यत्सर्वदा स्मृतिमास्थाय आर्यवृत्तमनुविष्ठद्भिः पाण्डित्य- प्रार्थ च प्रयतमानर्भवद्भिः काशिकराजकीयमहाविद्या- लयीयपरीक्षाणां गौरवस्य मर्यादायाश्च संरक्षणं विधारयते ? स्नातका:-आम्, नूनम् । कुलपति:-(२) स्नानकाः ! अपि प्रतिजानते भवन्तो यद भारतीयशीलसदाचारपरम्पराया श्रादर्शममिलक्ष्य मनसा वाचा कर्मणा च सदा तथा प्रयतिष्यते भवद्धियथा भार- तोयसस्कृतेः सुयशो जगद्व्यापि भवेत् ? स्नातकाः-याम, नूनम । कुलपति :---३) स तकाः ! अपि प्रतिजानते भवन्तो यत् परहितसाधन एवात्महित समीक्षमाणैर्भवद्भिरज्ञानस्यान्यायस्य दैन्यस्य दारिद्रयस्य च प्रतीकारेण ज्ञानस्य, न्यायस्य, श्रात्मगौरवस्य, समृद्धेश्च म्यापनया मातृभूमिऔरत सबल, सम्पन्न, सम्मानास्पद घ यथा सम्पद्यत तथैव प्रतिप्यते ? . हातका:-धाम, नूनम। (ततः परं स्नातकै: संभूयाय नर्दिष्टा प्रतिश कर्तव्या) * मग्ने प्रनपते व्रत चरिष्यामि । .

·२३४
प्रबन्धप्रकाशः
यस्मिंश्चित्त सर्वमोतं प्रजानां
तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ।
(यजु० ३४५)
(४) अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्
विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो
भूयिष्ठां ते नमति' विधेम ।।
(यजु०४०१६)
(५) असती मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्माऽमृतं गमय ।
(वृहदा०३० राशर)
(६) यश्चन्दसामृपभो विश्वरूपः । बन्दोभ्योऽध्यमृतासंयभूव ।
स मेन्द्रो मेघया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूया.
सम् । शरीर में विचर्पणम् । जिहा मे मधुमत्तमा ।
कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रमणः कोशोऽसि मेधया
मिहितः । श्रुतं मे गोपाय ॥
(तति: उ० १२४१)
(७) मन्द्रा कृणुध्वं पिय श्रावनुध्वं
नाचमरित्रपरणी फरगुध्वम् ।
पुणुपमायुधारं कृणुध्य
प्राश्च यज्ञ प्रणयता सम्बायः॥
(०१०१०१२)

·प्रवन्धप्रकाशः २३५ . कुलपतिः-भोः सातकाः ! साधु भवन्तोऽवहिताः शृण्वन्तु । (श्रुत्वैध सर्वे स्नात्तकाः समुचिष्ठेयुः) कुलपतिः--(२) स्नातकाः | अपि प्रतिजानते मवन्तो यत्सर्वदा स्मृतिमास्थाय भार्यवृत्तमनुतिष्टद्भिः पाण्डित्य- प्रहपार्थ च प्रयतमानभवद्भिः काशिकराजकीयमहाविद्या- लयोयपरीक्षाणां गौरवस्य मर्यादायाश्च संरक्षणं विधास्यते? सातका:---श्राम, नूनम् । कुलपतिः--(२) स्नानकाः! अपि प्रतिजानते भवन्तो यद भारतीयशीलसदाचारपरम्पराया श्रादर्शममिलक्ष्य मनसा वाचा नर्मणा च सदा तथा प्रयतिप्यते भवद्वियथा मार- तोयसस्कृतेः सुयशी जगद्व्यापि भवेत् ? स्नातका:--म्, नूनम् । कुलपति :--३) त तमाः! अपि प्रतिजानते भवन्ता यत् रहितसाधन एवात्महित समीक्षमागर्भवद्भिरज्ञानस्यान्यायाय न्यस्य दारिद्रयस्य च प्रतीकारेण ज्ञानस्य,न्यायस्य, श्रात्मगौरवस्य, इनश्चि स्थापनया मातृभूमिरितं सबल, सम्पन्न, सम्मानास्पद व यथा सम्पयेत तथैव प्रयनिप्यते ? स्नातका :--माम, नूनम। (ततः परं स्नातक: संभूयायो नर्दिष्टा प्रतिशत क्तव्या) *माने मतपत प्रत परिप्यामि। + ·२३६ प्रबन्धप्रकाशः तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् । इदमहम नृतात् सत्यमुपैमि ॥ ( यजु० ११५)। (ततः परं सर्वे स्नातका उपविशेयुः) -- कुलपति :-भोः प्रस्तोतः । अथ स्नातका यथाक्रम- मुपस्थाप्यन्ताम् । प्रस्तोता-माननीयाः सदसस्पतयः! अहं खलु भवता समक्षं ..'उपस्थापयामि। एभिः । एनेन यथाविधि गुरु- शुश्र पया ... विद्या समधिगता, परीक्षाद्वारा च स्वकीया' उपाधियोग्यता प्रमाणिता। प्रार्थये यत्प्रमाणपत्र वितरणेन एनान् । एनम् उक्तोपाधिनालंकुर्वन्तु तत्रभवन्त इति । ..... (उपाधिप्रमाणपत्रदानात्तरं पदकप्रदानार्थमपि स्नातका अधोलिखित- प्रकारेण उपस्थापयिष्यन्ते) प्रस्तोता-माननीयाः । अहं खलु भवतां समक्ष उपाधापयामि। एनेन ""शाख परीक्षाद्वारा विशेषयोग्यता प्रमाणिता। प्रार्थये यत स्वर्ण | रजतपदकप्रदानेन एनमलंकुर्वन्तु तत्रभवन्त इति । ........ --- (ततः परं कुलपतेरादेशः)

·प्रबन्धप्रकाशः
ॐ सह नाववतु । सह नौ मुनक्तु । सह वीर्य करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु ।
मा विद्विपायहे।
( कठोपनिपद । शान्तिपाठः !
सगच्छध्वसं वदव
स वो मनांसि जानताम् ।
देवा मागं यथा पूर्वे,
संजानाना उपासते॥
( ऋ० १०.१६१२)
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुमहासति ।।
( ऋ० १०११६१४)
(४)
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति-
सत्यं वद । धर्म चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। प्राचार्याय
प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुमा व्यवच्छेत्सीः।
सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान प्रमदितव्यम् । कुशलान्न
प्रमदितव्यम्। भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न
प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो
भव। पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव ।

·प्रवन्धप्रकाशः
२३८
यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि ।
यान्यस्माक सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि। ये के
चास्मच्छेयांसो ब्राह्मणास्तेषा वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् ।
श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया
देयम् । भियाऽदेयम् । संविदा देयम् ।
अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्,
ये तत्र ब्राह्मणाः संमशिने। युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः
तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः। प्रथाभ्याख्यातेषु ये
तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनी युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः म्युः,
यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा तेपु वर्तेथाः ।
एप प्रादेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिपत्। एतदनुशा-
सनम् । एवमुपासितव्यम् । एव चैतदुपास्यम् ।।
(तैचिरीयोपनिपत् ११११)
(ततः परं प्रवक्तृमोदयस्य भाषण भविष्यति)
स्युः, यथा
ते
* प्रयमसमावर्तनसत्र महामहोपाध्यायः श्रीविधुशेखरशास्त्रिमहा-
चार्यः प्रवत्तासीत् ।

·(पृ० १३७)
म०म० डाक्टर गङ्गानाथ झा,
प्रिसिपल, गवर्नमेंट सस्कृत कालेज, बनारस
१९१८-१६२३

·सुविचार-माधुकरी सन्तो मधुव्रताः सान्द्र पीत्वा शास्त्ररसामृतम् । लोकोत्तरं तथाक्षय्य- मानन्दमुपभुञ्जते ॥ इद सत्य सर्वेपां भूतानां मधु । अस्य सत्पस्य सर्वाणि भूतानि मधु । (बृहदारण्यकोपनिषद् २।५।१२) मधु नो द्यावापृथिवी मिमिक्षता मधुश्चुता मधुदुघे मधुग्रते । ( ऋ० ६१७०/५!)

·ऋग्वेदसंहितायाः
अस्वन्तरमृतमप्सु भेषजम् । (१।२३।१९)।
प्रापश्च विश्वभेषजीः। (१।२।२०)।
सविता..... अपामीवां बाधते । (११३५।१ )।
(सविता प्रमोवां रोगादिवाधामपबाधतेऽपाकरोतीत्यर्थः) ।
न दुरुक्ताय स्पृहयेत्। (१।४।६)।
(दुष्ट वाक्यं न कामयेदित्यर्थः)।
न दुष्टुतिविणेदेषु शस्यते । (११५३११)।
(द्रविणेदेपु=धनदापु)
नभो न रूपं जरिमा मिनाति । (११७१।१०)।
=नभ इव जरा रूपं हिनस्ति ) ।
ऋतमपन्ति सिन्धवः
सत्य तातान सूर्यः। (१२१०५।१२)।
पश्यदक्षण्वान् न वि चेतदन्धः। (२१६४.१६)।
(ज्ञानदृष्ट्युपेत एव वस्तुतत्त्व जानाति, अन्धः
स्थूलदृष्टिन्तु न विज्ञानातीत्यर्थः )।
बहुप्रजा नितिमा विवेश ( १।१६४।३२)।
(
--

·प्रबन्धप्रकाश
२४१
माता पृथिरी महोयम्। (१.१६४।३३)।
एक सद् विप्रा बहुधा वदन्ति । (२१६४६४६)।
पुलुकामो हि मर्त्यः। (१:१६५ )।
(मनुष्यः खलु कामेन निरुद्ध एव वतत इत्यर्थः ।।
नकिरस्य तानि व्रता देवस्य सवितुमिनन्ति ! (१३८७)"
पुरुद्नुहो हि क्षितया जनानाम् ( ३३१८।१ )।
जायेदस्तम्। (३१५१४)।
(-जाया इत श्रस्तम् = जायैव गृहं भवतीत्यर्थः) । तु.
"पृहिणी गृहमुच्यते"
न ऋते श्रान्तस्य सख्याय देवाः। (४१३३३११)।
(श्रमयुक्ताहते परिश्रममन्तरेणेवि यावद् देवाः सख्यायन
भवन्तीत्यर्थः)।
यादृश्मिन् धायि वमपस्यया विदत् । (५४४८)
(यादृशे कामे मना घचे तादृशं काममपरयया कर्मणा
विन्दत इत्यर्थः)।
य व स्वयं वहते से अरं करत। (५४४८)।
(य एव स्वयमनन्यप्रेरितोऽनुतिष्ठति सोऽत्यथर्यात । न
झन्येन कारित फलबद्भवतीत्यर्थः)।
अनुनु वा अध्येति, न स्वपन् । (५४४।१३)।
(अनुसंकीत यन्नेव स्मरति न तु स्वपमित्यर्थः) ।
यो जागार तमृचः कामयन्ते या जागार तमु सामानि यन्ति ।
(५१४४१४)।

·२४२
प्रबन्धप्रकाशः
विद्वान पथः पुरपता ऋजु नेपक्षि। (५/४६१)।
(विद्वान मागाभिा एव पुरएता पुरतो गन्ता सन् पयो
मार्गान् ऋजु यथा स्याच्या प्रापयतीत्यर्यः)।
न दुष्टुती मयों विदिते वह। (७३०२१)।
(मो दुष्टुत्या धनं न विन्दत इत्यर्थः)।
न धन्त रयिनशत। (७.३२।२१)।
(संपन्त हिंन्त स्वकर्माण्यकुर्वन्तमिति यायद् रविन
वनरात न प्राप्नातीत्यर्थः)।
खिया अशास्य मनः। (८३३३१७)।
ऋताय मुर्विया वि पाये। (८1८६५)।
(मविया = रु विस्तीर्ण यया भवति तथा)
मनन्त्यविचेतसः। (१६४।२१)।
सत्येनोचभिता भूमिः। (१०८५१)।
न वै बैणानि सख्यानि सन्ति। (१०.९५।१५)
न स सखा यो न ददाति सख्ये। (१०।१९७४)।
फेवलापो भवति फेवलादी। (१०१११७१६)।
(सरस्वती)
पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती।
यहं वष्टु घियावः ॥ (१३३१०)।
चोदयित्री सूनृवानां चेतन्वी सुमतीनाम् ।
यह दधे सरस्वती ॥ (२३११)

·प्रवन्धप्रकाशः २४३ छपी (अग्ने 1) न अधिरयाय जीवसे । (१॥३६१४) (दीर्घायुः) पिव पिदायु यो । ( १६३७१५)। एव पश्यनुवन्दीर्घमायु- सतमिवेजरिमाण जगम्याम् । (११११६२५)। (मात-गृहम् । रिमाणम् = पृद्धावस्याम् ) मद्र जीवन्ती जरणामशीमहि । (१३७६)। स्वस्ति पन्यामनुचरेम सूर्याचन्द्रमवाविष ॥ (५३५११५)। शं ना मे शमु योगे नो मस्तु । (11८६८) । मा गामनागामदिति वषिष्ट । (८३१०१.१५) सामा सत्याधिः परि पातु विश्वतः । (१०३७१२)। जम्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तम् । (१०४१)। (शानम्) एतत्व: पश्यन्न ददर्श पाच- मुत त्वा गएवम पोत्येनाम् । तो स्वरमै तन्य वि सने खायेव पाय उशती सुवासाः ॥ (१०/७१।४)। (तन्य वि स आत्मानं विष्णुते। वाक् स्वरहस्य बापतीत्यर्य: एत समस्ये स्पिरपीतमाहूर नेन हिम्बात्यपि वाभिने।

·२४४
प्रपन्यप्रकाशा
अधेन्वा परति माययैप
वाचं शुमुवाँ अफलामपुप्पाम् ।। (१०७१५)
(त्वम् = याग्विाम् स्थिरपीतम् =विताम्, विशातार्थम् ।
वामिनेयु रहस्यमययाविषयेषु । नहिन्ति = अविद्वांसो न
प्राप्नुवन्ति)
(विराट् पुरुषः)
ग्रामणोऽस्य मुखमासीद् याहू राजग्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यह श्यः पद्यां शूद्रो अजायत ।
(१०।९०।१२।
(वा महिमा)
महमेव स्वयमिदं वदामि
जुष्टं देवेमिरुत मानुपेभिः।
यं कामये तंतमुप्रै कृणोमि
व ब्रह्माणं तमृषि त सुमेधाम् ॥ (१०।१२५५)
(श्रद्धा)
श्रद्धयानिः समिध्यते श्रद्धया हूयते हविः ।
श्रद्धा भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि ॥ (१०।१५१३१)
(संज्ञानम्)
सं गच्छष्य स वदवस यी मनां स जानतीम् ।
देवा भाग यथा पूर्व सजानाना उपासते॥ (१०:१६१२)।

·प्रबन्यप्रकाशा
२४५
.
शुक्लयजुर्वेदसंहितायाः
देवो वः सविता प्रापयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे । (२१)
(प्रार्पयतु समर्पयतु)
धूर्व धूव'न्त, धूर्व त योऽस्मान् धूर्वति (श)
(धुवाँ हिंसाः। धूम्त' हिंसन्तम् । पूर्व विनाशय
हिन्धि)
मा मे,मा संविस्थाः। (१२३)
(त्वमा भैषोः । माघ त्वमुद्विमा यासोः। श्रोविजी
भयमलनयोः।)
भरमाकं सन्त्वाशिषः, सत्या नः सन्त्वाशिपः । (२०१०)
सं वर्षसा पयसा सं तनूभिरगन्महि मनसा स शिवेन ।
(२।२४।
(समगम्महि संगता भवामः । तनूभिः कार्यक्षमैः शरीरैः)
येषामध्येति प्रवसन् येषु सौमनमो बहुः । गृहानुपहयामहे ।
(३।४२)
(देशान्तरं गच्छन्मनुजो येयां गृहाणां स्मरति । इन
स्मरणे। येपु. च प्रोत्यतिशयो लभ्यते । ताध्यान् गृहान
चयमभिल पाम:।)
परि माग्ने दुधरिता पायस्वा मा सुचरिते भजा (४१२८ )
(परिघाघस्व - परितो निवारय । मन-स्थापय)
सुप्रमा प्रमाभिः स्याम सुवीरा वोरैः सुपोषाः पोषैः ।
(८.५३)
.

·२४६ प्रबन्धप्रकाशः वयं राष्ट्र जागृयाम पुरोहिताः । (२३) (जागृयाम=अप्रमचा भवाम) व्रतेन दीक्षामाप्नोति दीक्षयाप्नोति दक्षिणाम् । दक्षिणा श्रद्धामाप्नोति श्रद्धया सत्यमाप्यते ॥ (१९।३०) रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः । मनद्धामनृतेऽधाच्छद्धा सत्ये प्रजापतिः ॥ (१९७७) (= सत्यानृतयो रूपे उपलभ्य प्रजापतिस्तयाः पृथव कृतवान् । अनृते नास्तिक्यमस्थापयत्। अनृतस्याश्रद्धानिमित- त्वात। सत्ये च श्रद्धामास्तिक्यमदधात)। चिशि राजा प्रतिष्ठितः । (.२०१९)। (विशि= प्रजायाम्)। श्रा ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्च'मी जायताम् । श्रा राष्ट्र राजन्यः शूर इपव्योऽतिव्याघी महारथो जायताम् । दोग्धी धेनुर्वोढानड्: वानाशुः सतिः पुरन्धिर्योषा जिष्णू रथेष्ठाः सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायताम् । निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु । फलवत्यो न ओषधयः पच्यन्ताम् । योगक्षेमो नः कल्पताम् । (२२।२२) (ब्रह्मवर्चसी = यज्ञाध्ययनशीलः । इषव्यः=इपुभिविध्यतीति वा, इपी कुशलो वा। अविव्याधी = अत्यन्त विध्यतीति । सप्तिः = अश्वः। पुरन्धिः = पुर शरीरं सर्वगुणसपमं दधातीति । निकामे- नितरां कामनायाम)। ब्रह्म सूर्यसमं ज्योतिः। (२३॥४८)। (ब्रह्म = वेदः) अश्मा भवतु नस्तनू। (२९।४)। (अश्मा-पाषाण-

·प्रबन्धप्रकाशा
तुल्यहढा)।
विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परामुव । यद्भद्रं तन्न प्रासुव ।
(३०१३)
(दुरितानि पापानि ! परासुव दूरे गमय । मासुव श्रागमय)
तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय
(३१५१८)।
तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः।
तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः ॥ (३१)
इदं मे ब्रह्म च क्षत्रे चोमे नियमश्नुताम्। (३२१६)
मित्रस्याहं चक्षुपा सवोणि भूतानि समीक्षे। ( ३६६१८)
अदीनाः स्याम शरदः शतम् । भूयश्च शरदः शतात् । (३६ः२४)
ईशावास्यमिदछ सर्व यत्किं च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यान मुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ।। (४०१)
कुर्वन्नेवेह कमोणि जिजीवियेच्छत समाः ।
एवं त्वयि नान्ययेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे। (४०१२)
हिरएमयेन पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् । (४०१७)
-
सामवेदसंहिताया:
सखायस्त्वा ववृमहे देव मर्तास ऊतये ।। (पूर्वाधिके १६८)
अग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव । (पू. १६७४)।
भद्र भद्रनाभरेषमूर्ज शतक्रतो ॥ (पू० ९)।
इन्द्र वादातमिधराः। (१०१R)।

·२४८
प्रबन्धप्रकाशः
नकि इन त्वदुचरं न ज्यायो अस्ति वृत्रहन् ।
नस्येव' यथा स्वम् ॥ (पू०३३१०१०)।
जीवा ज्योतिरशीमहि। (पू. ३३७७)।
यत इन्द्र भयामहे ततो ने अमय कृधि ।। (पू० ३२९२)
अप ध्वान्तमूणुहि पूर्धि चक्षुः। (पू० ४।३७) ।
देवस्य पश्य काव्यम्। (पृ. ४४.३) ।
भद्रं नो अपि वातय मनः। (पू० ५।४।४)।
(वायोः स्वास्थ्यसंरक्षणे यक्ष्मादिरोगनिवारणे च महिमा)
वाव था वातु भेपज शंभु मयोभु नो हृदे ।
प्र न आयूपि तारिषत् ॥
उत वात पितासिन त भ्रातोत नः सखा।
स नो जीवातवे कृषि
यददी वात ते गृहेऽमृत निहितगुहा ।
तस्य नो धेहि जीवसे ॥ (उत्त० ९।११)
अथर्ववेदसंहितायाः
ग्र वर्म ममान्तरम् । (१११९१४)
ब्रमद्विपं धोरमिसंतपाति। (२।१२।६ )
सोश्चण्डस्य नप्त्यो नाशयशमः। (२।१४।१)
उद्यनादित्यः क्रिमीनन्तु निम्रोचन्हन्तु रश्मिमिः। (२२३२३१)
पाप इदा उ भेपजीरापो अमीवपातनीः। (३५)

·प्रबन्धप्रकाशः
२४९
(सामनस्यम् )
अनुवतः पितुः पुयो मात्रा मवतु संमना ।
जाया पत्ये मधुमती याचं पदतु शन्तिवाम् ।। (३३३०१२)
मा भ्राता भ्रातरं द्विसम्मा स्पसारमुव स्वसा।
सम्पः समता भूत्वा पापं वदत मद्या ।। ( ३३०१३)
समानी प्रपा सह
वोऽप्रमागः
समाने पोक्रोसह वो युनस्मि ॥ (३२३०१६)
(गाव:)
यूयं गावो मेश्यया फरां चिद्
अश्रीरं पित्कृणुया सुप्रतीकम् ।
महें गृहं पाणुप भद्रवाचो
वृहदो वय उच्यते समास॥ (१२४६ )
(वाड्महिमा)
अहमव स्वयमिदं पदामि
जुष्टं देवानामुत मानुराणाम् ।
यं कामये । तमु कणोमि
तमाम तमृपि न मुमंगामा (२०१३)
सवास वधमी पापा । (४१२)

·२५०
प्रबन्धप्रकाशः
(अतिथिसत्कार)
सवों वा एप जग्धपामा यस्यानमश्नन्ति । (९७८)
सर्वो वा एषोऽजग्धपाप्मा यस्यान्न नाश्नन्ति । (६९)
कोतिच वा एष यशश्च गृहाणामश्नाति यः पूर्वोऽतिथे-
रश्नाति । (९८५)
अशितवत्यतिथावश्नीयात यज्ञस्य सात्मत्वाय यज्ञस्याविच्छे-
दाय तद् व्रतम् । (६८८)
ब्रह्मचर्येण तपसा राजा राष्ट्र वि रक्षति।
श्राचार्यों ब्रह्मचर्येण ब्रह्मचारिणमिच्छते॥ (१११७१७)
ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम् । (१११७१८)
ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्युमुगावत । ( १९१७११६)
ये पुरुषे ब्रह्म विदुस्ते विदुः परमेष्टिनम् । (१०१७)
तस्माद्वै विद्वान् पुरुषमिदं ब्रह्मेति मन्यते ।
सर्वा हस्मिन् देवता गावो गोष्ठ इवासते ॥ (१११०३२)
माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः। (१२११।१२)
न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्यते
स्पश इह ये चरन्ति ॥ (१८शह)
प्रियं मा कृणु देवेषु प्रिय राजसु मा कृणु ।
प्रियं सर्वस्य पश्यत सत शूद्र उवायें।(१९१६२।१)

·प्रवन्धप्रकाशा
२५१
(दीर्घायुः )
पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् ।
युष्येम शरदः शतम् । रोहेम शरदः शतम् ।
पूपेम शरदः शतम् । मवेम शरदः शतम् ।
भूपेम शरदः शतम् । भूयसीः शरदः शतात।
(१६६७१-८)
इच्छन्ति देवाः सुन्वन्त' न स्वमाय स्पृहयन्ति ।
यन्ति प्रमादमतन्द्राः॥ (२०११८०२)
न दुष्टुविद्रविणोदेपु शस्यते । ( २०१२।१)

·शतपथब्राह्मणात्
अमेध्या वै पुरुषो यदनृत वदवि ।
सत्यमेव देवा अमृत मनुष्याः ।
यशो ह भवति य एवं विद्वान् सत्यं वदति ।
वाग्वै मनसो हसीयसी। अपरिमिततरमिव हि मनः।
परिमिततरेव हि वाक् ।
देवान्वा एप उपावर्तते यो व्रतमुपैति ।
एते चा उत्पचित्तारो यत्सूर्यस्य रश्मयः ।
यथा वै देवानां चरणं तद्वा अनु मनुष्याणाम् ।
तद्धि अमृद्धं यत्राचा कनीयान् श्राद्यो भूयान् ।
पति वा अनु जाया।
द्वया वै देवाः। देवाः महैव देवाः ।
अथ ये ब्राह्मणाः
-शुश्रुषांसाऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः ।
छाययेव वा अयं पुरुषः पाप्मनानुषकः ।
इदं मनश्च वाक् च समानमेव सन्नानेव ।
वद्यद् भूतम् ।...अनद्धा हि तद् यद्भविष्यत् ।
(श्रद्धा निश्चितम्)
भद्धा हि तद्यदद्य। ..अनद्धा हि तद् यच्छः ।
पुरुषा वै प्रजापतेर्नेदिष्ठम् ।

·प्रवन्धप्रकाशः
२५३
पतयो व बियै प्रतिष्ठा।
सुवासा एव बुभूपेत् ।...अप्यश्लील सुवाससं विक्षन्ते ।
(अश्लीलममुन्दरम् )
ऐतरेयब्राह्मणात्
तन्तुः।
ब्रह्म च क्षत्रं च संश्रिते।
शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदातिथ्यम् ।
एतद्वै वाचो जित यहदामीत्याह ।
प्रजा वै
यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते तस्य वाचं प्रोदितामनुप्रवदन्ति ।
अथो खल्वाहुः। कोऽहति मनुष्यः सर्व सत्य वदितुम् ।
सत्यसंहिता वै देवा अनृतसहिता मनुष्या इति ।
व्यतिपक्त इव वै पुरुपः पाप्मना। (व्यतिपको मिश्रितः )।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः।
संवै गुरुर्भारः शृणाति।
(संशृणाति भारवाहकान विनाशयति)
यां वै तो वदति यामुन्मतः सा वै राक्षसी वाक् ।
(तयोत्तररामचरिते-"ऋषयो राक्षमीमाहुर्वाचमुन्मत्तझयो:")
ईश्वरो हास्य वित्ते देवा अरन्तार्यद्वा अयमात्मनेऽलममरतेति ।

·-२५४ प्रवन्धप्रकाशः एवस्य वित्त (भरन्तारीश्वरः= अक्रीडितु समर्था भवन्ति । द्विपन्तीत्यर्थः। स्ववर्तमानावश्यायामसंतुष्टो यः समुत्कृष्टतराव- स्थावाप्तये यतते तस्यैव देवाः सहाया भवन्तोति हृदयम् ) परिमितं वै भूनम् , अपरिमित भव्यम् । अशनाया वै पाप्मामतिः। (अशनाया सुधा, श्रमतिर्बुद्धिभ्रंशः) यावन्तः पृथिव्यां भोगा यावन्तो जातवेदसि । यावन्ता अप्सु प्राणिनां भूयान्पुने पितुस्ततः ॥ सखा ६ जाया, कृपणं ह दुहिता, ज्योतिह पुत्रः परमे व्योमन् । राष्ट्राणि वै विशः। गोपथब्राह्मणात स मनसा ध्यायेद्-यद्वा अई किश्चन मनसा ध्यास्यामि वयैव तद्भविष्यति । तद्ध स्म तथैव भवति । यज्ञस्य विरिष्टमनु यजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्ट- मन्वृत्विजो विरिष्यन्ते। रूपसामान्यादर्यसामान्य नेदीयः। प्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवति । अनिष्टयज्ञान लोकान् । ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते। यत्र हो व मनस्तद् वाक्। यत्र वै वाक् तन्मनः। इत्येते द्वे यानी एक मिथुनम् । .

·प्रवन्धप्रकाशा २५५ एतद्व यज्ञस्य समृद्धं यद्पसमृद्धम् । यस्कर्म क्रियमाणमृग्य- मिवति । उत्तमे वयसि पुत्रान पितोपजीवति । एतद्व मनुष्येषु सत्यं यच्चतुः। तस्मादाहुगचनाणमद्रागिति । स यदाहाद्राक्षमिति तथा हास्य प्रति ! या वै स्वयं वै हष्ट भवति न पहनां जनानामेष श्रद्धधाति ।

·ईशावास्योपनिषदः ईशावास्यमिद " सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन मुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥ कुवन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥ असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥ कविर्मनीपी परिभूः स्वयम्भूर् याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् । तत्त्वपूषन्नपावृणु सत्यधर्माय इष्टये ॥१५॥ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मन्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेम ॥१८॥ ( वयुनानि = प्रज्ञानानि कर्माणि वा । युयोघि पृथक् कुरु । जुहुराणम् = कुटिलम्, प्रतिबन्धकम् । नमक्तिम् = नमस्कार- वचनम् )

·प्रवन्धप्रकाशः
२५७
।
फेनोपनिषदः
[ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बल-
मिन्द्रियाणि च । सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिपदं माहं ब्रह्म निराकयां
मा मा ब्रह्म निराफरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणमस्तु तदात्मनि
निरते य पनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु। ॐ शान्तिः
शान्तिः शान्तिः।।]
न तत्र चतुर्गच्छति न वागच्छति नो मना न विद्मोन
विजानीमा यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि
इति शुश्रु म पूर्वेषां ये नस्तद् व्यापक्षिरे॥१३॥
यस्यामतं वस्य मत मतं यस्य न वेद सः।
अविज्ञात विजानवां विज्ञानमविजानताम् ॥२॥३॥
इह घेदवेदोदय सत्यमस्ति
न चेदिहावेदीन्महती दिनधिः।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः
प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति IRI}]
कठोपनिपदः
नविन वणीयो मनुष्यः ॥११॥२७॥
धन्यच्छ्योऽन्यदुवैव प्रेयस्
ते उभे नाना पुरुप सिनीतः।
तयो:य भापदानस्य साघु भवति
हीयतेऽयाद् य प्रेयो पृणोते ॥२१॥

·.२५८ प्रबन्धप्रकाशः अयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस् तो संपरीत्य विविनकि धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभि प्रयो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते ॥१॥२२॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना स्वयंधीराः पण्डित मन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणा परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथायाः ॥१२।५।। तदुर्दर्श गूडमनुप्रविष्ट गुहाहित गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देव मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति ॥१२॥१२॥ (ओंकारमहिमा) सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पर्द संग्रहेण ब्रवीम्यामित्येतत् ॥१।२।१५।। एतद्धयवाक्षरं प्रल एतदेवाक्षर परम् । एतदर्थवाक्षर ज्ञात्वा यो यदिच्छति वस्य तत् ॥२२॥१६|| पतदालम्धन अष्टमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥२२ ·प्रवन्धप्रकाश २५९ नायमात्मा प्रवचनेन लग्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष घृणुते तेन लभ्यस् तस्यैप भारमा विवृणुते तनु वाम् ।।२।२२|| नाविरतो दुश्चरितान् नाशान्तो नासमाहितः। नाथान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥११२।२३।। 'भात्मानं रथिनं विद्धि शरीर रयमेव च । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्राहमेव च ॥ शशा इन्द्रियाणि हयानाहुविषया रतेषु गोचरान् । श्रात्मेन्द्रियमनायुक्त मोक्त्याहुर्मनीषिणः ॥१॥३४॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यामि सदश्वा इव सारथः ॥१॥२६॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रमहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्रोति तद्विष्णः परमं पदम् ॥१॥३६॥ उचिष्ठत जागृत प्राप्य वरान्निबोधत। चुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुगं पथस्तकवयो वदन्ति ।।११३॥१४॥ पराश्चि खानि व्यतणस्वयंम्भू- स्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमैक्षद् श्रावृत्तरतुरमृतलमिच्छन् ॥राशा - --

·२६०
प्रवन्धप्रकाशः
न प्राणेन नापानेन माँ जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिनतावुपाश्रितो ॥ २।२।५ ॥
यदा पञ्चावविष्टन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।।३।१०।।
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्चस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययो । २।३।११।।
मुण्डकोपनिषदः
द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह म यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा
चैवापरा च। तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथववेदः
शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुकं छन्दो ज्योतिषमिति । अय परा
यया तदक्षरमधिगम्यते ॥१४-५ ।।
सवा ह्यते श्रद्धा यज्ञरूपा
अष्टादशोकमवरं येषु कर्म।
एतच्छे यो येऽभिनन्दन्ति मूढा.
जरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १।२।७॥
अविद्यायां बहुधा वर्तमाना
वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
यत्कमिणो न प्रवेदयन्ति रागात्
तेनातुराः क्षोणलोकाश्च्यवन्ते ॥ २२९ ।
.
-

·प्रबन्धप्रकाशः २६१ इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच्छयो वेदयन्ते प्रमूढाः ॥१॥२॥१०॥ -- प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्य शरवत्तन्मयो भवेत् ॥४॥ नक्षत्र सूर्यो माति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । त्तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति ॥ २२॥१०॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पन्न स्वाद्वत्य- नभनन्यो अमिचाकशीति ॥ ॥११॥ 4 -- (सत्यस्य महिमा) सत्येन लभ्यस्तपसा ह्यप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ॥३५॥ सत्यमेव जयते नानृत सत्येन पन्था विततो देवयान। येनाक्रमन्त्यृपया ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम।। शशा ·२६२ प्रबन्धप्रकाशा य यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्वः कामयते यांश्च कामान् । ततं लोकं जायते तांश्च कामांस् तस्मादात्मज्ञ ह्यर्चयेद् भूतिकामः ॥२॥१०॥ कामान्यः कामयते मन्यमानः सकाममिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥३२।२।। नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैप मात्मा विवृणुते तर्नु स्वाम् ॥३३॥ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिगात् ॥२४॥ स यो ह वै तत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्म व भवति नास्याब्रह्मविकुले भवति । तरति शोक तेरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो मवति ॥२९॥ माण्डूक्योपनिषदः ओमित्येतदक्षरमिद सर्व तस्योपव्याख्यान भूतं भवद्भ- विष्यदिति सर्व मोङ्कार पव। यच्चान्यत्रिकालातीतं तयो- कार एव ॥१॥ . ४

·प्रबन्धप्रकाशः
।
२६३
तैत्तिरीयोपनिपदः
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद ।
घम्म घर। स्याध्यायान्मा प्रमदः। श्राधाव्य प्रियं धनमाहृत्य
प्रजातन्तुमा व्यवच्छेत्सीः ।
सत्याग्न प्रमदितव्यम् । धर्मान प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदि-
तव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदि-
वन्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृ.
देवो भव । प्राचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव ।
यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि, नो इराणि ।
यान्यस्माक सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि । ये
के चारमच्छे या "सो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽसनेन प्रश्वसितव्यम्।
श्रद्धया देयम् । अन्नद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । द्विया देयम्।
मियाऽदेयम् । संविदा देयम्।
अय यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात,
ये तत्र ब्राह्मणाः समशिनो युहा आयुक्ता अल्क्षा धर्मकामाः
स्युः, यथा ते तत्र वरन् तथा तत्र वर्तेयाः। अथाभ्याख्यातेपुये
तत्र प्राहाणाः संमशिनो युक्ता मायुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः स्युः,
यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा तेपु वः याः ।
एप आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनु-
शासनम् । एवमुपासितव्यम् । एषमु पैठदुपारयम् ॥१।११।।

·२६४
प्रबन्धप्रकाशः
रसो वै सः। रस ह्ये वायं लब्ध्वानन्दी मवति ॥राणा
यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जानानि जीवन्ति ।
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ॥३१॥
छान्दोग्योपनिषदः
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययन दानमिति प्रथमः, तप एव
द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्य-
कुलेऽवसादयन् । सर्व एते पुण्यलोका मवन्ति ग्रामसंस्थाऽमृतत्व-
मेति ॥२॥२३॥१॥
~
अन्नमशित त्रेधा विधीयते । तस्य य: स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरी
भवति, यो मध्यमस्तन्मा सम्, योऽणिष्ठस्तन्मनः ।......
अन्नमय, हि सोम्य मनः ।। ६।५।१४।।
अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः। त,
वाप यद्वत्य तेन मोपसीद ततस्त ऊर्व वक्ष्यामीति । स होवाच
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुवेद सामवेदमाथवणं चतुर्यमिति-
दासपुराणं पञ्चमं चेदानां वेदं पित्र्य राशि देव निधि वाको-
वाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्र-
विद्यां सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥७॥११-शा
मनो वाव वाची भूयः || ३३१॥
संकल्पो वाव मनसो भूयान् । यदा वै संकल्पयतेऽथ मन-
स्यत्यय वाघमीरयति॥४॥१॥

·प्रबन्धप्रकाशा '२६५ चित्तं वाव संकल्पाद् भूयः । यदा वै चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यय वाचमीरयति ॥५॥१॥ ध्यानं बाद चित्ताद् भूयः॥ ७६१ ॥ विज्ञानं वाव ध्यानाद् भूयः ॥ ७७॥१॥ यो वै भूमा तत्सुखं नाल्ने सुनमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव . विजिज्ञासितव्यः ॥ ७१२३३१ ॥ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । 'श्रथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् । यो वै मूमा तदमृतम् , अथ यदल्पं तन्मय॑म् ।। ७२४।१।। आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृत्तिः। स्मृत्ति लम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः || १२६१२ ।। बृहदारण्यकोपनिपदः असत्तो मा सद्गमय । तम या ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृत मिय) ११३२८॥ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूत्रं चैवामूर्त च मर्त्य चामुन्नं च स्थित र यश सत्यच ॥ २२३१॥ अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेति ॥राधा२॥

·२६६ प्रबन्धनकाशा न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रिय भक्त्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय' भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेद सर्वविदितम् ।।४।५।। अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः साम- वेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिपदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्व- सितानि ॥२४॥१०॥ अयमात्मा सर्वे पां भूतानां मधु । अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु। ययायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वायमारमा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा। इहममृतमिद ब्रह्मदं सर्वम् ॥ २५॥१४॥ स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वे पां भूताना राजा। तद्यथा रथनाभी च रथनेमा चाराः सर्वे समपिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्वएत आत्मानः समर्पिताः ॥ २५॥१५ ।। एत वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणायाश्च वित्तेपणा. याच लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य परन्ति ॥ ३२५।१ ।। यः सर्वेषु भूतेषु विष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो य, सर्वाणि भूतानि न विदुर्थस्य सर्वाणि भूतानि शरीर य:सर्वाणि भूतान्यन्तरो यम्येप त अात्मान्तर्याम्यमृत इत्यधिभुतम् ॥ ३७॥१५॥ 4 ·प्रबन्धप्रकाशः यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिल्लोके जुहोति यजते तपरसप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति। यो वा एत- दक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्मेति स कृपणः। अथ य एतदक्षरं गागि विदित्वास्माल्लोकात्मति स ब्रामणः ॥३८॥१०॥ श्वेताश्वतरोपनिपदः स्वदेहमर्गणं कृत्वा प्रणव चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाहेव पश्येनिगूढवत् ।।१३१४॥ यदा चर्मवदाकाशं वेधयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥२०॥ नारायणेपानपदः यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूरानन्धो वात्येव पुण्यस्य कर्मणे दूराद्गन्धो वाति ॥११॥ मेधा देवी जुपमारणा न भागाद् विश्वाची मद्रा सुमनस्यमाना। त्वया जुष्टा नदमाना दुरुक्तान वृद्वदेम विदथे सुवीराः ११४१।। सत्यं परं पर सत्य सत्येन न सुवर्गाल्लोकाच् च्यवन्ते कदाचन। मताहि सत्यं तस्मात्सत्ये रमन्ते ।..."मानसमिति विद्वा सस्तस्माद् विद्वा स एव मानसे रमन्ते १७८॥

·૨૬૮ प्रबन्धप्रकाशः मुक्तिकोपनिपदः लोकवासनया जन्तोः शानवासनयापि च । देहवासनया शानं यथावन्नैव जायते शुभाशुमाभ्यां मार्गाभ्यां पान्ती वाप परुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पनि द्वबीजे चित्तवृक्षरय प्राणस्पन्दनवार एकस्मिंश्च तयोः क्षोणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यत: ॥२०॥ हस्त हस्तेन संपीडय दन्तैर्दन्तान विर्य च । भगान्यद्गः समाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ।।२।४२॥ सद्वियोः एम पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव घपुराततम् ॥२१७४] :

·निरुकात् (वेदानामर्थज्ञानस्य प्रशंसा अज्ञानस्य निन्दा च) स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽयज्ञ इत्सकल भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ यद् गृहीवमविशात निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कैया न तग्वलति फर्किचित् ॥१॥१८॥ (स्थाणुयुतः। स हि पत्रपुष्पफलानामात्मीयानां धारण- मानणव संबद्धयते, न तज्जैर्गन्धरसरूपरपर्शोपमोगसुखैः । इत्त = एव । गृहीत गुरुमुखात । अविज्ञातमर्थतः ।) (केऽध्यापनीयाः १) विद्या इवै प्राहाणमा लगाम गोपाय मा शेवधिप्टेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽयताय नमा म या वीर्यवती तथा स्याम् | य प्राणत्यक्तियेन कर्णा वदुःसं कुर्वनमृतं संप्रयच्छन् ।

·प्रबन्धप्रकाशः मुक्तिकोपनिषदः लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञान यथावन्नैव जायते ॥२२॥ शुभाशुभाभ्यां मार्गा-या पहन्ती वासना सरित् । पौरुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥२।५-६॥ द्व बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्पन्दनवासने । एकस्मिश्च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यत: ॥शरणा हस्त हस्तेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान विचूर्ण्य च । अङ्गान्यगः समाक्रम्य येदादौ स्वकं मन: ।।२।४२॥ तद्विष्णः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चतुराततम् ।।२।७७॥ :

·निरुतात् (वेदानामर्थज्ञानस्य प्रशंसा अज्ञानस्य निन्दा च) स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- पीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽयज्ञ इसफल भद्मश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा॥ यद् गृहीवमविज्ञात निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कंधा न तम्ग्वलति फर्हिषित् ॥१८॥ (स्थाणुर्पतः। स हि पापुष्पफलानामात्मीयानां धारण- मात्रणव संपनपते, न वन्धिरसरूपरपोपमोगसुखैः। इत =। गृहीव गुरुमुखात । अविज्ञावमर्थतः ।) (केऽध्यापनीया:१) विद्या ह वै ग्राहाणमा लगाम गोपाय मा शेवधिप्टेऽहमस्मि । असूयफायानमधेऽयताय नमा नया वीर्यवती तथा स्याम् ॥१।। य माणस्यक्तियेन कर्णा- पदुःसे वंन्नमृत संप्रयच्छन् ।

·प्रबन्धप्रकाशः तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्य कतमञ्चनाह ॥२॥ अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विण वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव ते न गुरोर्मोजनीया- स्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ।।३।। यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम्। यस्ते न द्रुह्य त् कतमञ्चनाह तस्मै मा ब या निधिपाय ब्रह्मन् ॥४॥ (२२४) (शेवधिः-सुखनिधानम् । श्रावणत्तिाभिनत्ति, अपि- हिताविव सन्ता कणै विवृणोति । अवितथेन =सत्येन ब्रह्मणा । कतमञ्चनाह = कदाचिदपि । भोजनीया: सेवयीयाः। मुनक्ति- पालयति।) नैप स्थाणेरपराधो यईनमन्धो न पश्यति । पुरुषापराधः समवति। यथा जानपदीय विद्यातः पुरुषविशेषो भवति, पारोववित्सु तु खलु वेदिषु भूयोविद्यः प्रशत्यो भवति । कस्तद्वद यदभूतम् ? बहुप्रजाः कृच्छमापद्यत इति परिव्राजकाः। नित्यं हविज्ञातुर्विज्ञानेऽसुया। ।

·प्रपन्धप्रकाशः 1 साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः। तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृत- धर्मभ्य पदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्म- ग्रहणायेमं ग्रन्थ समानासिपुर्वेदं च वेदाङ्गानि च । मनुष्या वा ऋषिपूरकामत्सु देवानब्रुवन्को न ऋषिर्मविष्य- तीति । तेभ्य एतं तर्कमृर्षि प्रायच्छन् । यदेव किंचानूचानोऽभ्यूहत्या तद्भवति । आचार्य प्राचारं प्रायति । सैषा पुरुषगर्दा न शास्त्रहीं। अप्येकः (अविद्वान् ) पश्यन् !न पश्यति वाचम् । अपि च शृण्वन् न शृणेत्येनाम् । पातञ्जलमहाभाष्यात् सैषा महतो व शस्तम्बालटवानुकृष्यते । (तु. हिन्दी-"पहाड़ खोदना और चूहे का पाना") तद्यथा एकोऽन्धो दर्शनेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च शतमपि असमर्थम् । द्विगता अपि हेतवो भवन्ति । तद्यथा-आम्राश्च सिक्काः पितरश्च प्रोणिताः। तद्यथा समानमीहमानानामधीयानानां च केचिदर्थैर्युष्यन्ते, अपरेन । तत्र किमस्माभिः कर्तुं शक्यम् । स्वाभाविकमेतत् । न खल्वप्यन्यत्प्रकृतमनुचत नादन्यद् भवति । नहि गोधा सर्पन्ती सर्परणादहिमवति । नहि मितुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते, न च भृगाः -

·२७२
प्रबन्धप्रकाशः
सन्तीति यवा नोप्यन्ते।
अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः। अथ संप्रत्याययिष्यामीति शब्दः
प्रयुज्यते ।
यो दि भुक्तवन्तं ब याम्मा मुक्या इति किं तेन कृत स्यात् ।
नष्टाश्वदग्धरथवत् सह संप्रयोगो भवति। तद्यथा ववाश्चो
नष्टो ममापि च रथो दग्ध उभौ संप्रयुज्यावहा इति ।
सामान्याविदेशे हि विशेषानविदेशः।
श्वा कणे वा पुच्छे वा छिन्ने श्वैव भवति, नाश्वान गभः ।
पर्जन्यो यावदून पूर्ण च सर्वममिवर्षति ।
कास्ताः क निपतिताः
अपि काकः श्येनायते।
अन्यत्पृष्टोऽन्यदाचप्टे। भाम्रान पृष्टः कोविदारानाधष्टे ।
वद्यथा कश्चित्कान्तारे समुपस्थिते सार्थमुपादत्ते। स यदा
निष्कान्तकान्तारो मवति सदा सार्थ जहाति।
पर्यासो ोकः मुलाकः स्थाल्या निदर्शनाय ।
दृष्टस्य हि दोपस्य सुसुखः परिहारः।
न दोषाणां लक्षणमस्ति।
इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पते । तद्यथा नानावि
बद्धा नेतरत्राणाय भवति ।
नौः शकटं वहति शकट व नाव' वहति (तु. "कभी नाव
गाड़ी पर, कमी गाड़ी नाव पर")
द्विवद्धं सुबद्धं भवति ।
द्वाहि प्रतिषेधै। प्रकृतमर्थ गमयतः ।

·वाल्मीकिरामायणात् काव्यं रामायणं कृत्स्नं सौतायाश्चरित महत॥१४॥७॥ असंकल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते । निवरिन्धमारम्भैननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २॥२२॥२४ ।। चिलयो वीर्यहीनो यः स देवमनुवर्तते । धीराः समावितात्मानो न देव पयुपासते ।। देव पुरुपकारेण यः समर्थः प्रवाधितुम् । न देवेन विपनार्थः पुरुषः सेोऽवसोदति ॥रा२३:१६-१७।। आर्यपुत्र' ! पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा खुषा । स्वानि पुरयानि मुखाना: स्वस्व माग्यमुपासते ।। मतुर्भाग्य तु नार्येका प्रामोति पुरुषर्षभ । अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥ न पिवानात्मजो वारमा न माता न अघीजनः । इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥२२२७४-६॥ श्रुतिर्हि अयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ इहलोके च पितृमिर्या की यस्य महापल ! अद्भिदंचा स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा IRR९।१७-१८11 १-आर्यपुत्रवि राम प्रति सीतायाः संबोधनम् ।

·२७४
प्रबन्धप्रकाशः
(अराजकराष्ट्रस्य दुर्दशा)
नारानके जनपदे वीजमुष्टिः प्रकीर्यते।
नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥
अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके।
इदमत्याहित' घान्यत्कुतः सत्यमराजके ।
नाराजके जनपदे कारयन्ति समां नराः।
उद्यानानि चरम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।
नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।
सत्राएयत्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः।।
॥२।६७।१०-१३॥
नाराजके जनपदे प्रहृष्टनटनर्तकाः।
उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ।।
नाराजके जनपदे सिद्धाथो व्यवहारिणः ।
कथाभिरभिरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ।।
नाराजके जनपदे तूद्यानानि समागताः।
साया क्रीडितु यान्ति कुमार्यों हेमभूषिताः॥
नाराज के जनपदे धनवन्तः सुरतिताः ।
शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः ।।
नाराजके जनपदे वाहनैः शीघवाहिभिः ।
नरा निर्यान्त्यरएयानि नारीभिः सह कामिनः ।।
राजा१५-१९॥

·प्रपन्धप्रकाराः
नाराजके जनपदे शरान्संतवमस्यताम् ।
भूयते तलनिघोंप इवषाणामुपासने ।
नाराज जनपदे वएिजेो दूरगामिनः ।
गच्छन्ति ममम्यान पशुपएयसमाचिताः ॥
नाराज जनपदे घरत्येकचरो पशी।
भाषयमात्मनात्मानं यत्रसायंगृहो मुनिः।
नारामफे जनपदे योगमः प्रयते।
न पाप्यराजफे सेना शन्यिपहवे युधि ।
नाराजफे अनपदे हप्टः परमयानिमिः ।
मरा संयान्ति सहसा स्यैश्च प्रतिमण्डिताः।
नाराजके जनपदे नराः शाबविशारदाः ।
संपदस्तोएतिशत एनेपूवनेषु
माराके जनपद मास्यमोदकारियाः।
देवताभ्यर्पनार्याय फलप्यन्ते नियवैजनः ।।
२२६७२१-२७॥
यथा इनुदका नद्यो यया बाप्पदणं यनम् ।
अगोपाला यथा गायावया राष्ट्रमराजम् ।।
२१६१२९॥
नाराज जनपद स्पर्क मयति कस्यपित।
मरया इय जना नित्यं मपयन्ति परसरम रा६७.३१॥
यथा रष्टिः शरीररय नित्यमेव प्रयतन ।
सपा नरेन्द्रो राष्ट्रप प्रमयः सत्यपर्मयोः।।

·२७६ प्रवन्धप्रकाशः राजा सत्यच धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम् । राजामाता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।। २।६७१३३-३४॥ अहो तम इवेदं स्थान प्रज्ञायेत किंचन । राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ ॥२६७२६॥ -- यदन्नः पुरपो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥२।१०३।३०।। -- {रामः पितृवियोगदुःखित भरतं सान्त्वयति ) नात्मनः कामकारो हि पुरुषोऽयमनीश्वरः । इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति । सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। सयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्त च जीवितम् ।। यथा फन्नानां पकानां नान्यत्र पतनाद्भयम्। एव नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्वयम् ॥ यथागारं दृढस्थूणं जीर्ण भूत्वोपसीदति । वथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः || प्रत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते । पूर्ण समुद्रमुकाणंवम् ॥ अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । मायूपि इपयन्त्याशु नामे जलमिवांशवः ।। यात्येव यमुना

·प्रबन्धप्रकाशः
आत्मानगनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।
श्रायुस्तु हीयते यस्य स्थितस्याथ गतस्य च ॥
सदेव मृत्यु जति सह मृत्युनिषोदति ।
गत्वा सुदीर्घ मध्वानं सह मृत्युनिवर्वते ।
गा।पु वन्नयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।
जरया पुरुषो जीण: किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ।।
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि।
धात्मनो नावयुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ।।
हृष्यन्त्य तुमुखं दृष्ट्वा नव नवमिवागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ।
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य तु व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्र वो ो पां विनाभवः ।।
नात्र कश्चिद्यथाऽभावं प्राणी समतिवर्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्य प्रेतस्यारत्यनुशोचतः ।।
यथा हि साथै गच्छन्तं न यात्कश्चित्पथि स्थितः।
भइमायागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥
एवं पूर्वगतो मार्गः पैतृपितामहैध वः ।
तमापनः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ।।
चयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः।
श्रामा सुख लियाव्यः सुरसमाजःप्रज्ञाः स्मृताः ।
.
।

·२७८
प्रबन्धप्रकाश
धर्मात्मा सुशुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चातदक्षिणैः ।
न स शोच्यः पिता तात स्वर्गत: सत्कृतः सताम् ।।
स जीर्णमानुपं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥
तं तु नैवविधः कश्चित्प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
त्वद्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ।
एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥
॥२।१०।१५-३५॥
प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्ष पृष्ठतः कुरु ।।२।१०८१७॥
--
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मान न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ।।
कुलीनमकुलीन वा वीरं पुरुपमानिनम् ।
'चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम्
॥२।१०९।३-४॥
सत्यमेवेश्वरी लोके सत्ये धर्मः सदाश्रितः ।
सत्यमूनानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्
॥ २११०९।१३॥
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते
॥२२१०९।१५॥

·प्रबन्धप्रकाशः २७९ भार: . प्रत्यगात्ममिमं धर्म सत्यं पश्याम्यहं ध्रुवम्। सत्पुरुपैश्वोर्णस्तदर्थममिनन्दयते ॥२।१०९।१९॥ भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि । सत्य समनुवर्तन्ते सत्यमेव भजेत्ततः ॥२।१०।२२ ।। कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्य कर्म यच्छुभम् ॥ २॥१८९।२८ ।। लदमीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत्। अतीयात्सागरो वेला न प्रतिज्ञामहं पितुः ।।२।११२।१८।। देशधर्मस्तु पूज्यताम् ।। ३।९।२७ ।। न सुखाल्लभते सुखम् ।।३.९।३१।। अवश्यं लभते कर्ता फल पापस्य कर्मणः । घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवातवम् ॥३।२६।८।। परेतकल्पा हि गतायुपो नरा हितं न गृहन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥३॥४१॥२०॥ स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् । तदन्नमपि मोक्तव्य जीर्यते यदनाम यम् ॥ यत्कृत्वा न भवेद्धर्मों न कीतिर्न यशो ध्रुवम् । शरीरस्य भवेत् खेरः कस्तत्कर्म समाचरेत् ॥३१५०।१८-१९॥ विनाशे बहवो दोपा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम् ।।५।१३।४५।। कल्याणी बत गाधेयं लोकिकी प्रतिभाति या । पति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥५॥३४.६|| पुरुषस्य हि ले केऽस्मिन् शोकः शौर्यापपणः ॥६२।१३।।

·देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ।। ६१०१।१४।। पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रणि भूतले ॥ ॥६११श६७॥ मरणान्तानि वैराणि ॥६१११११०॥ -...--Sr........

·. महाभारते विदुरनीतेः पण्डितलक्षणम् ) अात्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता। यमर्था नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥१॥ क्रोधो हपश्च दपश्व हीः स्तम्मो मान्यमानिता। यमर्थापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥२॥ यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्र वा मन्त्रित परे। कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥३॥ यस्य कृत्य न विनन्ति शीतमुणं भयं रतिः । समृद्धिरसमृद्ध स वै पण्डित उच्यते ॥४॥ यथाशक्ति विकीपन्ति यथाशक्ति च कुर्वते। न कश्चिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ॥५॥ क्षिप्रं विजानाति चिरंशृणोति, विज्ञाय चार्थ मज ते न कामात्। नासम्पृष्टो ड्युपयुक्ते पराथें, वत्प्रज्ञानं प्रथम परिहतस्य ॥६॥ नाप्राप्यममिवान्ति नष्ट नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्सु च न मुहयन्ति नरा: पण्डितयुद्धयः॥७॥ निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति फर्मणः । अध्यकालो वरपारमा स वै पाएहत उच्यते ।

·तप्यते। २८२ प्रवन्धप्रकाशः आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितच नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥९॥ हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन गाङ्गो हद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ १० ॥ तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्व कर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ ११ ॥ प्रवृचवा चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् । श्राशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ १२ ॥ श्रत प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रु तानुगा । असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ १३ ॥ अर्थ महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्य मेव विचरत्यसमुन्नतो यः स पण्डित उच्यते ॥१४॥ बा। यः (मूढलक्षणम् ) अश्नु तश्च स मुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः। अर्थाश्चाकर्मणा प्रप्सुम इत्युच्यते बुधैः ॥ १॥ स्वमर्थ परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥२॥ अकामान् कामयति य: कामयानान् परित्यजेत। घलवन्त च यो द्वष्टि तमाहुमूढचेतसम् ॥ ३ ॥ अमित्रं कुरुते मित्रं मित्र द्वष्टि हिनस्ति च । कर्म चारमते दुष्ट तमाहुमुदचेतसम् ॥ ४ ॥ .

·प्रबन्धप्रकाशः
२८३.
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते।
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्पभ ।।५।।
अनाहूतः प्रविशति अपृष्ठो बहु भापते ।
अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः॥६॥
पर क्षिपति दोपेण वर्तमानः स्वयं तथा।
यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ ७ ॥
आत्मनो बलमज्ञाय
धर्माय परिवर्जितम्।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कान्मूढवुद्धिरिहोच्यते ॥८॥
(आर्यशीलः पुरुषः)
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्त
न दपेमारोहति नास्तमेति ।
न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्य"
तमार्यशील परमाहुरायाः॥१॥
नखे सुखे वै कुरुते महर्प
नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः ।
दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं
स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ २॥

·प्रबन्धप्रकाशः ( संख्यावन्ति सुभाषितानि ) एक: सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः॥१॥ एक: पापानि कुरुते फलं मुक्के महाजनः । भाकारो विप्रमुच्यन्ते कर्चा दोपेण लिप्यते ॥ २ ॥ एक इन्याग्न वा हन्यादिपुर्मुको धनुष्मता। बुद्धिबुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्र सराजकम् ।। ३ ।। एक विपरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । सराष्ट्र सप्रजं हन्ति गजानं मन्त्रविप्लवः॥४॥ एका स्वादु न भुञ्जोत एकश्वार्थान्न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ।। ५ ॥ एक: क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ६॥ सोऽस्य दापोन मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् । क्षमा गुणे ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ॥७॥ क्षमा वशीकृतिर्लोके तमया किं न साध्यते । शान्तिखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥ ८॥ द्वाविमो ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥६॥ द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिल्लोके विरोषते । कश्चिदसतोऽनचंयंस्तथा ॥१०॥ . अब्रुवन्परुषं ·प्रपन्यप्रकाराः द्वाविमो कण्टको सीक्षणी शरीरपरिशोपिणी। यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः॥११॥ द्वाव न विराजेते विपरीतेन फर्मणा। गृहस्यश्च निरारम्मः कार्यवाश्चैव मितुकः ।।१२।। द्वाविमो पुरुपा राजस्वर्गस्योपरि तिष्ठतः।। प्रमुप मया युक्तो दरिद्रश्य प्रदानवान् ।। १३ ।। न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धध्यो द्वावतिक्रमो। अपाचे प्रतिपरिश्च पाय पाप्रतिपादनम् ॥१४॥ द्वायम्मसि निवेष्टव्यो गले पप्या रढां शिलाम् । धनयन्तमदावार दरिद्र पातपस्विनम् ॥ १५ ॥ द्वाविमो पुरुषव्याघ्र !: सूर्यमण्डलमेदिनी । परिपाट्योगयुतश्च रणे पाभिमुसो हतः ॥१६॥ यः पापा मनुष्याणां भूयन्ते भरतर्षभ । फनीयान्मध्यमः इति वेदायदो विदुः ॥ १७ ॥ विविधाः पुरपा राजन्नुधमाधममयमाः । नियोजयेद्ययायसरियधेय फर्ममु .॥ १८ ॥ वय एयापना गजम्मायां पायस्तथा मुतः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य वदनम् ॥१९॥ हरणं प परम्यानां परदारामिमशेनम् । सुदरप परित्यागरत्रयो दोपाः पयाबहाः ॥२०॥ विविध नरकायेद द्वार नाशनमात्मनः । कामः कोपस्तपा कोमातामादेवयं त्यजेत् ।।२१।।

·प्रबन्धप्रकाश
वरप्रदान राज्य च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कच्चात् त्रीणि चैक च तत्समम् ।।२२।।
भक्तं च भजमानं च सवास्मीति च वादिनम् ।
त्रोनेतारणं प्राप्तान्विपमेऽपि न सन्त्यजेत् ॥२३॥
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन
वान्याहुः पण्डितरतानि विद्यात् ।
अल्पप्रज्ञ: सह मन्त्रं न कुर्या-
न दीघ सूत्र रमसैश्चारणैश्च ॥२४॥
चत्वारि ते तात | गृहे वसन्तु
श्रियामिजुष्टस्य गृहस्थधमें।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या १२५।।
चत्वार्याह महाराज सायस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥२६।।
देवतानां च संकल्पमनुभाव' च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥२७॥
चत्वारि फर्माण्यभयङ्कराणि
मर्य प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानामिहोत्रमुत मानमौनं,
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥२८॥
पञ्चामया मनुष्येण परिचयाः प्रयत्नतः ।
पिता मातामिरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ! ॥२९॥

·प्रबन्धप्रकाशः २८७ • पञ्चेव पूजयल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् । देवानिपतन मनुष्यांश्च मिजूनतिथिपञ्चमान ॥३०॥ पश्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि । मित्रायमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥३॥ पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेवमिन्द्रियम् । ततोऽस्य, सवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥३२॥ पड दोषाः पुरुपेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भय' क्रोध आलस्य दीर्घसविता ।। ३३॥ पडिमान् पुरुषो जहयाद्भिनां नावमिवावे । अनवकारमाधार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ३४॥ अरक्षितारं राजानं भायों चाप्रियवादिनीम् । मामकामं च गोपाल वनकामं च नापितम् ॥ ३५ ॥ पहेव तु गुणाः पुसा न हातव्याः कदापन । प्रत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ ३६ ॥ अर्थागमो नित्यमरोगिता घ प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च। चश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या यह जीवनोकस्य सुखानि राजन् ! ॥ ३७ ।। पएणामामनि नित्यानामैश्वर्य योऽधिगच्छति । न स पापैः कुतोऽनथै युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ३८ ॥ परिमे पदसु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते । चौताप्रमत्ते जीवन्ति व्याषितेपु चिकित्सकाः ॥ ३६॥ .

·२८८ प्रबन्धप्रकाशः प्रमदा: कामयानेषु यजमानेषु याजकाः। राजा विवदमानेषु नित्य मूर्खपु पण्डिताः ॥ ४० ॥ परिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात्। गावः सेवा कृपिमोर्या विद्या वृषलसङ्गतिः ।। ४१ ।। पडेते इयवमन्यन्ते नित्य पूर्वोपकारिणम्। आचार्य शिक्षिताः शिष्याः कृतदाराश्च मातरम् ।।४२ ।। नारौं विगतकामास्तु कृतार्थाश्च प्रयोगकम् । नाव निस्तीणकान्तारा श्रातुराश्च चिकित्सकम् ।।४।। आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह सम्प्रयोगः। स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः पड़ जीवलोकस्य सुखानि राजन् !॥ ४४ ईपुणी न संतुष्टः क्रोधनो नित्यशक्षितः । परभाग्योपजीवी च पड़ते नित्यदुःखिताः ॥ ४५ ॥ सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः । प्रायशा यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वराः ॥ ४६ ॥ स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्य च पश्चमम् । महश्च दण्डपारुध्यमर्थदूपणमेव च । ४७॥ अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्य च दमः श्रुतं च । पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दान यथाशक्ति कृतज्ञवा च ॥ ४८।।

·प्रबन्धप्रकाराः
२८२
नवद्वारमिद वम विस्यूरी पञ्चसादिकम् ।
जमनाधिष्ठित विद्वान्यो वेद स परः कविः॥ ४६॥
दश धमे न जानन्ति. धृतराष्ट्र ! नियोग तान् ।
मतः प्रमत्त उन्मत: प्रान्तः कुरो बुदितः ॥ ५० ॥
तरमाणम्य सुन्धश्च मीत: कामो बने दश ।
तरमादेतेषु सर्वेषु न प्रसज्जेद्र परितः ॥५१॥

·। कौटिलीयादर्थशास्त्रात् विद्यासमुद्देशः आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः। तामिधर्मार्थी यद्विद्याचद्विद्यानां विद्यात्वम्। सांख्य योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकी। धमाधमौ त्रव्याम् । अर्थान वार्चा- याम् । नयानयो दण्डनोत्याम् । बलाबले चैताम्रा हेतुभिरन्वी- क्षमाणा लोकस्योपकरोति, व्यसनेऽभ्युदये च बुद्धिमवस्थापयति, प्रज्ञावाक्यक्रियावैशारधं च करोति- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । श्राश्रयःसर्व धर्माण शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ सामयजुर्वेदास्त्रयस्त्रयी। अथर्ववेदेतिहासवेदौ च वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरएं निरुक्त छन्दोविचितिर्योतिषमिति चाङ्गानि । एष त्रयीधर्मश्चतुर्णा वर्णानामाश्रमाणां च स्वधर्मस्थापनादौ- पकारिकः। स्वधर्मः स्वर्गायानन्त्याय च। तस्यातिकमे लोकः संकरा. दुच्छियेत- तस्मात्स्वधर्म भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् । स्वधर्म संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ व्यवस्थितार्यमर्यादा कृतवर्णाश्रमस्थितिः। अय्या हि रक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ।। - ·प्रवन्धप्रकाशः २९१ कृपिपाशुपाल्ये वणिज्या च वा; धान्यपशुहिरण्यकुष्य- विष्टिप्रदानादोपकारिको। तया स्वपक्षं परपदं च वशीकरोति कोशदण्डाभ्याम् । अान्वीक्षिकीत्रयीवानां योगक्षमसाधनो दण्डः । तस्य नीति- दण्डनीतिः; अलम्यलाभाथों, लब्धपरिरक्षणी, रक्षितविवर्धनी, वृद्धस्य तीर्थ पु प्रतिपादनी च । तस्यामायत्ता लोकयात्रा । तस्मा- लोकयात्रार्थी नित्यमुद्यतदण्डः स्यात् । न य वविध वयोपन. यनमस्ति भूतानां यथा दण्ड इत्याचार्याः । नेति कौटिल्यः । तीक्ष्णदण्डो हि भूतानामुवैजनीयः। मृदुदण्डः परिभूयते । यथाईदण्डः पूज्यः । चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः । स्वधर्मकर्मामिरतो वर्तते स्वेषु वर्मसु ॥ (११२-४) मास्यन्यायाभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वत राजानं चक्रिरे । (१११३) न कञ्चिद्वमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपयुञ्जोत पण्डितः।। (१११५) अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । प्राप्यते मलमुत्थानाल्लमते चार्थसंपदम् ॥ (१३१६)

·प्रवन्धप्रकाशः
२९२
प्रजासुखे सुसं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् ।
नात्मप्रिय हित राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ।।
(२०१६)
चिचानित्यत्वा मनुष्याणाम् । अश्वसधर्माणो हि मनुष्या
नियुक्ताः कर्मसु विव'ते। (२२९)
नवार्यस्य दासभावः। (३६१३)
पूज्या विद्याधुद्धिपौरुपाभिजनकर्मातिशयतश्च पुरुषाः ।
(३।२०)
स्वयमुपस्थितनावमन्येत । (५६)
फालश्च सफदम्येति य नरं फालकाक्षिणम् ।
दुर्लमः स पुनस्तस्य कालः फर्म विकीर्पतः।।
(५६)
विजिगीषुः शकचपेक्षः पाड् गुण्यमुपयुञ्जोउ । धमज्यायोभ्यां
संघीयेत। दीने विगृहीयात् । विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना
पादयुद्धमियाभ्युपैति । समेन पाम पात्रमामेनाहतमियोभयतः
क्षय फरोदि। कुम्भेनेवारमा होनेनैकान्तसिद्धिमवानोति।
(३)
ध्यस्यत्यनं श्रेयस इति व्यसनम् । (११)
पिल्व यिस्वेन हन्यवाम! (६२)
लामविनः-फामः कोप: साध्वसं काय होः भनार्यमायः
मानः सानुकोशठा पराकापेक्षा पामिकत्वम् अत्याहिताव
(अत्यागित्व या ) दैन्यम असूया हस्तगगनमान...अविधागे

·प्रवन्धप्रकाशः
२९३
भयम्......शीतोष्णवर्षाणामाक्षम्यं मङ्गलतिथिनक्षत्रेष्टित्वमिति ।
नक्षत्रमतिपृच्छन्तं बालमर्योऽतिवर्तते ।
अर्थो धर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः।।
साधना: (१ सधनाः ) प्राप्नुवन्त्यर्थान् नरा यत्नशतैरपि।
अर्थरर्थाः प्रबध्यन्ते गजाः प्रतिगजैरिव ॥९।४||
एक हन्यान वा हन्यादिपुः चिप्तो धनुष्मता।
प्राशन तु मतिः क्षिप्ता इन्याद् गर्भगतानपि ॥१०॥
चाणक्यसूत्रेभ्यः
जितात्मा सर्वार्थः संयुज्येत ॥१०॥
मन्त्ररक्षणे कार्यसिद्धिर्भवति ॥२॥
मन्त्रविस्रावी कार्य नाशयति ॥२४॥
पटकर्णाद् भिद्यते मन्त्रः ॥३४॥
मित्रसंग्रहणे चलं संपद्यते ॥३६||
तेजो हि संधानहेतुस्तदयोनाम् ।।५।।
नातालोहो लोहेन संघीयते ॥५४॥
गजपादयुद्धमिव पलवद्विग्रहः ॥५७||
श्रामपानमामेन सह विनश्यति ||५||
अनिदाहादपि विशिष्टं वाक्पारप्यम् ॥५॥
आत्मनि रक्षिते सर्व रक्षित भवति ॥५॥
श्रात्मायचो वृद्धिविनाशौ ॥८५॥
नास्त्यग्नेविल्यम् ॥८॥
पुरुष चारमनुवत'ते दैवम् ॥१८॥

·२६४ प्रवन्धप्रकाशः पूर्व निश्चित्य पश्चात कार्यमारभेत ॥१०॥ न चलचिचस्य कार्यावाप्तिः ||१०|| दोपवर्जितानि कार्याणि दुर्लभानि ॥१०५॥ कालातिक्रमात् काल एव फलं पिबति ।।१०८।। परीक्ष्यकारिणि भीश्चिरं तिएति ॥११३|| यो यस्मिन् कर्मणि कुशलस्त तस्मिन्नेव योजयेत्॥११७)) सिद्धस्यैव कार्यस्य प्रकाशनं कर्तव्यम् ॥१२१॥ ज्ञानवतामपि दैवमानुषदोपात्कार्याणि दुष्यन्ति ॥१२२॥ देव शान्तिकर्मणा प्रतिपेद्धव्यम् ॥१२३॥ मानुपी कार्यविपत्तिं कौशलेन विनिवारयेत् ॥१२४॥ क्षीरार्थी वत्सो मातुरूधः प्रतिहन्ति ।।१२७|| न देवप्रमाणानां कार्यसिद्धिः ॥१२॥ अपरीक्ष्यकारिणं श्रीः परित्यजति ॥१३॥ स्वशरि ज्ञात्वा कार्यमारभेत ॥१३५|| धेनोः शीलज्ञः क्षीरं भुते ॥१४०॥ प्रतिभारः पुरुषमवसादयति ॥१४॥ यः संसदि परदोपं शंपति स स्वदेोपबहुत्व प्रख्यापयति॥१४॥ साहसेन न कार्यसिद्धिर्भवति ॥१५०॥ अवमानेनागतमैश्वर्यमवमन्यते साधुः ॥१६॥ बहूनपि गुणानेकदोषो प्रमति ॥१६॥ नुवान तृणं चरति सिंहः॥१६४|| नाल्पदोषाद बहुगुणास्त्यजन्ते १६९

·प्रबन्धप्रकाशः
२९५
विपश्चित्स्वपि सुलमा दोपाः ॥१७०il
नास्ति रत्नमण्डितम् ॥१७॥
क्षीराश्रित जलं क्षीरमेव भवति ॥१७७||
रजत' कनकसङ्गाकनकं भवति ॥१७४।।
नास्त्यलसस्यैहिकामुष्मिकम् ।। १८४ ॥
निरुत्साहावं पतति ।। १८५ ॥
अविश्वस्तेपु विश्वासो न कर्तव्यः ॥ १८ ॥
विपं विषमेव सार्वकालम् ॥ १८८॥
नीचस्य मतिन दातव्या || २०३।।
सुपूजितोऽपि दुर्जनः पीडयत्येव ।। २०५ ।।
चन्दनादीनपि दावाग्निद हत्येव ॥ २०६।।
कदापि पुरुपं नावमन्येत ॥ २०७॥
मितमोजन स्वास्थ्यम् ।। २१८ ।,
पध्यमपथ्याजीणे नाभीयात् ।। २१९ ॥
जीणमोजिन व्याधिनॊपसर्पति ।। २२० ।।
जीर्णशरीरे वर्धमान व्याधि नोपेक्षेत ॥ २२१ ।।
अजीरों मोजन दुःखम् ।। २२२ ॥
शनारपि विशिष्यते व्याधिः ॥ २२३॥
मूर्खपु विवादो न कर्तव्यः ।। २३० ॥
मूर्खेषु मुर्ख वत्कययेत् ॥ २३१ ॥
भायसैरायसं छेद्यम् ।। २३२ ।।
पररहस्यं नैव श्रोतव्यम् ॥ २४ ॥

·प्रबन्धप्रकाशः २९७ न स्त्रणस्य स्वर्गाप्तिधर्मकृत्यं च ॥ ३१७ ।। स्त्रियोऽपि स्त्रणमवमन्यन्ते ॥ ३१८ ॥ न महाजनहास: कर्तव्यः ॥ ३२१ ।। कार्य संपदं निमिचानि सूचयन्ति ॥ ३२२ ॥ नक्षत्रादपि निमिचानि विशेषयन्ति ॥ ३२३ ।। 'नरूपं प्रतिवचनम् ॥ ३२९ ।। पमाभरणम् ।। ३३०॥

·२९६
प्रवन्धप्रकाशः
स्वहरतोऽपि विपदिग्धश्छेद्यः ।। २४८ ॥
व्यसनं मनागपि बापते ॥ २५ ॥
अमरपदर्थजातमार्जयेत् ।। २५४ ।।
अर्थवान् सव लोकस्य यहुमतः ।। २५५ ।।
महेन्द्रमप्यर्थहीनं न बहु मन्यते लोकः ॥ २५६ ।।
दारिद्रय सलु पुरुपस्य जीवित मरणम् ।। १५७ ।।
विरूपोऽर्थवान सुरूपा ।। २५८ ।।
अदातारमप्यर्थवन्तमर्थिनो न त्यन्ति ।। २५९ ।।
भकुलीनोऽपि कुलीनाद्विशिष्ट ॥ २६० ॥
नास्त्यमानभयमनार्यस्य ।। २६१ ॥
परद्रव्यापहरणमात्मद्रव्यनाशहेतुः ॥ २६६ ॥
न चौर्यात्परं मृत्युपाशः ॥ २०० ।।
विशेषज्ञ स्वामिनमाश्रयेत् ।। २८३ ॥
पुरुषस्य मैथुनं जरा ॥ २८४ ॥
स्त्रीणाममैथुन जरा ॥ २८५ ।।
श्रगम्यागमनादायुर्यश.पुण्यानि क्षीयन्ते ।। २८७ ॥
नास्त्यहंकारसमः शत्रः ।। २८८ ॥
संसदि शत्रुन परिक्रोशत् ॥ २८६ ।।
यः परार्थमुपसपंति स सत्पुरुषः ।।२९६||
इन्द्रियाणां प्रशर्म शास्त्रम् ॥ ३०० ।।
म्लेच्छभापणन शिक्षेत ॥ ३०३ ।।
म्लेच्छानामपि सुवृत्तं ग्राह्यम् ॥ ३०४ ॥

·प्रबन्धप्रकाशः
२९७
।
न स्त्रणस्य स्वर्गाप्तिधर्मकृत्यं च ॥ ३१७ ॥
स्त्रियोऽपि स्त्रणमवमन्यन्ते ॥ ३१ ॥
न महाजनहास: फर्तव्यः ॥ ३२१ ।।
कार्य संपदं निमिचानि सूचन्ति ॥ ३२२ ॥
नक्षत्रादपि निमिचानि विशेषयन्ति ।। ३२३ ।।
कथानुरूपं प्रतिवचनम ॥ ३२९ ।।
विभवानुरूपमाभरणम् ।। ३३०॥
वयोऽनुरूपो वेपः ॥३३४ ॥
'आत्मच्छिद्रं न पश्यति परच्छिद्रमेव पश्यति बालिशः ॥३४३॥
श्वो मयूरादद्य कपोतो वरः ॥३४८॥
सर्व जयत्यकोषः ॥३५०॥
अलोहमयं निगडं कलत्रम् ॥३५६।।
भूपणानां भूपणं सविनया विद्या ॥३६८।।
उपस्थिवविनाशः पथ्यवाक्यं न शृणेति ॥३९५॥
न चक्षुषः समं ज्योतिरस्ति ।।४०३॥
चनुहि शरीरिणां नेता ॥४०४||
अपचनुपः किं शरीरेण ॥४०५||
न वेदयाह्यो धर्मः ॥४१४॥
न मीमांस्या गुरवः ॥४२२॥
ऋणशत्रुव्याधिवशेषः कर्त्तव्यः ।।४३५।।
नार्थिध्ववज्ञा कार्या ॥४३७||
जिह्वायचौ वृद्धिविनाश ॥४४०॥

·२९६ प्रबन्धप्रकाशः स्वहस्तोऽपि विपदिग्धश्छेद्यः॥ २४८ ॥ व्यसनं मनागपि बाधते ।। २५३ ।। अमरवदर्थजातमार्जयेत् ।। २५४ ।। अर्थवान् सव लोकस्य बहुमतः ।। २५५ ।। महेन्द्रमप्यर्थहीनं न बहु मन्यते लोकः ।। २५६ ।। दारिद्रय खलु पुरुपस्य जीवित मरणम् ॥ २५७ ।। विरूपोऽर्थवान् सुरूपः ॥ २५८ ॥ अदातारमप्यर्थवन्तमर्थिनो न त्यजन्ति ।। २५९ ।। भकुन्नीनोऽपि कुजीनाद्विशिष्ट ॥ २६० ॥ नास्त्यमानभयमनार्यस्य ।। २६१ ।। 'परद्रव्यापहरणमात्मद्रव्यनाशहेतुः ।। २६६ ।। न चौर्यात्परं मृत्युपाशः ।। २७० ।। विशेषज्ञ स्वामिनमाश्रयेत् ।। २८३॥ पुरुषस्य मैथुनं जरा ।। २८४ ॥ स्त्रीणाममैथुन जरा ॥ २८५ ॥ अगम्यागमनादायुर्यश.पुण्यानि क्षीयन्ते ।। २८७ ।। नास्त्यहंकारसमः शत्र: ।। २८८ ॥ ससदि शत्रुन परिक्रोशत् ॥ २८६ ॥ यः परार्थमुपसर्पति स सत्पुरुपः ।।२९६।। इन्द्रियाणां प्रशमं शास्त्रम् ॥ ३०० ।। म्लेच्छभाषण न शिक्षेत ॥ ३०३ ॥ म्लेच्छानामपि सुवृत्तं ग्राह्यम् ।। ३०४ ।। -- ·प्रबन्धप्रकाशः २९७ न स्त्रीणस्य स्वर्गाप्तिधर्मकृत्यं च ॥ ३१७ ।। स्त्रियोऽपि स्त्रणमवमन्यन्ते ॥ ३१८ ॥ न महाजनहास: कर्तव्यः ॥ ३२१ ।। काय संपदं निमित्तानि सूचयन्ति ॥ ३२२ ।। नक्षत्रादपि निमिचानि विशेषयन्ति ।। ३२३ ॥ कथानुरूपं प्रतिवचनम् ।। ३२९ ।। विभवानुरूपमाभरणम् ।। ३३० ।। वयोऽनुरूपो वेपः ॥३३४ ।। 'यात्मच्छिद्रं न पश्यति परी मेव पश्यति बालिशः॥३४३।। श्वो मयूरादद्य कपोतो वरः ॥३४८॥ सर्व जयत्यक्रोधः॥३५०॥ अलोहमयं निगडं कलत्रम् ॥३५६॥ भूपणानां भूपणं सविनया विद्या ॥३६॥ उपस्थितविनाशः पथ्यवाक्यं न शृणाति ॥३९५।। न चक्षुपः समं ज्योतिरस्ति ।।४०३|| चक्षुहि शरीरिणां नेता ॥४०४|| घपचक्षुपः किं शरीरेण ।। ४०५|| न वेदमाह्यो धर्मः ॥४१४॥ न मीमांस्या गुरवः ।।४२२॥ ऋणशत्रुव्याधिवशेषः कर्तव्यः ।।४३५।। नार्थिववज्ञा कार्या ॥४३७॥ जिह्वायचो वृद्धिविनाशी ॥४४०।

·२६८ प्रयन्धप्रकाशः विपामृतयोराकरी जिह्वा ॥४४|| प्रियवादिनो न शत्रुः ॥४४२|| स्तुता थपि देवतास्तुष्यन्ति ।।४।। अनृतमपि दुर्वचनं चिरं तिष्ठति ॥४४४|| श्रुतिसुखात् कोकिलालापात तुप्यन्ति ॥४४३|| एरण्डमवलम्व्य कुञ्जरं न कापयेत् ॥४५२॥ यथा श्रुत तथा बुद्धिः ॥४५९।। यथा कुल तथाचारः॥४६०|| न चागत सुसं त्यजेत् ॥४६२॥ स्वयमेव दुःखमधिगच्छति ॥४६३|| गतानुगतिको लोकः ॥४७३॥ यमनुजीवेत्तं नापवदेत ॥४७॥ न च वीणां पुरुषपरीक्षा ॥४८॥ स्त्रीणां मनः क्षणिकम् ॥४७९॥ देही देहं त्यक्त्वा ऐन्द्रपदं न वाञ्छति ।। ४८४॥ अनार्यसंबन्धाद वरमार्यशत्रुता ॥४८६|| निहन्ति दुर्वचनं कुलम् ॥४८॥ न दानसमं वश्यम् ।।४९४|| असत्समृद्धिग्सद्भिरेव भुज्यते ॥४६६|| निम्बफलं काकैमुज्यते ॥४९७॥ नाम्भोधिस्तृष्णामपोहति ॥४९८॥ प्रात्मा न स्तोतव्यः ॥५०९|| ·प्रबन्धप्रक.... २६६ प्रायः स्वमिव परं मन्यते ॥५२०॥ यत्र सुखेन वर्वते तदेव स्थानम् !.५२२।। पुत्रोन स्तोतव्यः ॥५२९।। श्वः कार्यमा कुर्वीत ॥५३९॥ आपराझिक पूर्वाह एव कर्तव्यम् ॥५४०॥ सर्वज्ञता लोकज्ञता ॥५४२॥ शास्त्रज्ञोऽप्यलोकज्ञो मूर्खतुल्यः ।।५४३॥ प्रात्मनः पापमात्मैव प्रकाशयति ॥५५३|| व्यवहारेऽन्तर्गतमाकारः सूचयति ॥५४॥ आकारसंवरणं देवानामशक्यम् ॥ ५५५)

·मनुस्मृतेः
(आहारविपये श्लोकाः)
पूजयेदशन नित्यमद्याच्चैतदफुत्सयन् ।
दृष्ट्वा हृप्येत्प्रसोदेश प्रतिनन्देश्च सर्वशः ।।
पूजितं ह्यशनं नित्यं पलमूर्ज' च यच्छति ।
अपूजितं तु तद्भुक्तमुभय नाशयेदिदम् ॥
नोच्छिष्ट कस्यचिद् दद्यान्नाद्याच्चैव तथान्तरा।
न चैपाध्यशनं कुर्यात चोच्छिष्टः कचिद् व्रजेत् ।।
अनारोग्यमनायुध्यमस्वयं चातिमोजनम् ।
अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्परिवर्जयेत् ॥
(२०५४-५७)
(इन्द्रियसंयमः)
इन्द्रियाणां विचरतां विपयेष्वपहारिपु ।
संयमे यत्नमाविष्ठोद्विद्वान्याम्तेन वाजिनाम् ।।
(२।८८)
इन्द्रियाणां प्रसङ्गन दोषमृच्छत्यसंशयम्।
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि नियच्छति ।।
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवत्र्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥

·प्रबन्धप्रकाशः
यश्चैतान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैताम्क्वलांस्त्यजेत् ।
प्रापरणात्सर्व कामानां परित्यागो विशिष्यते ।।
न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया।
विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः ।।
वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च ।
न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धि गच्छन्ति कर्हिषित् ।।
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा प्रात्वा च यो नरः ।
न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः।।
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्य के क्षरतीन्द्रियम् ।
तेनास्य क्षरति प्रज्ञा इतेः पात्रादिवोदकम् ।।
वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा।
सर्यान्संसाधयेदर्थानक्षिण्वन्यागतस्तनुम् ॥
(२।६३.१००
(ब्रह्मचारिनियमाः)
सेवेतेमांस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरी पसन् ।
सनियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्धयर्थमात्मनः ।।
नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद वर्षिपितृतर्पणम् ।
देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च ॥
वर्जमेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसास्त्रियः ।
शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥
अभ्यङ्गमञ्जनं चादरुपानच्छत्रधारणम् ।
कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ।।

·प्रबन्धप्रकाशः
द्य तं च जनवादं च परिवादं तथानृतम् ।
स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्ममुपधातं परस्य च ।।
एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्कचित् ।
कामाद्धि स्कन्दयन्तो हिनस्ति व्रतमात्मनः ।।
(२।१७५-१८०)
( योऽनूचानः स नो महान् )
मध्यापयामास पितृशिशुराङ्गिरसः कविः ।
पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ।।
ते तमर्थमपृच्छन्त
देवानागतमन्यवः ।
देवाश्चैतान्समैत्योचुन्याप्य वः शिशुरुक्तवान् ।।
मज्ञो भवति वै बाल: पिता भवति मन्त्रदः ।
अहं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ।।
न झायनैन पलितैनं वित्तैन न बन्धुभिः ।
ऋपयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचानः सनो महान् ।।
विप्राणां ज्ञानतो व्यैष्ठ्य क्षत्रियाणां तु वीर्यतः ।
वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥
न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलित शिरः
यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्यविरं विदुः ।।
(२।१५१-१५६)
।

·चरकसंहितायाः
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ।
सम्यक्प्रयोग सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम् ।
सुखायोः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः ।
आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः ।
ज्ञानवतापि प नात्यर्थमात्मनो ज्ञानेन विकस्थितव्यम् ।
आतादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्ति अनेके ।
करतो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः । शत्रुश्चाबुद्धिमताम् ।
ज्ञानपूर्वक कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः।
परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति ।
हेतावीप्यु': फले नेप्युः।
नान्यदोपान् घ् यात् । नान्यरहस्यमागमयेत ।
नासंवृतमुखा जुम्मा क्षक्थु हास्यं वा प्रवत येत् ।
न नियम भिन्द्यात्।
न सर्वविश्वम्भी, न सर्यामिशद्धी।
न कार्यकालमतिपातयेत् ।
नधिद्धावत्सुक्य गच्छेत । नासिद्धी दैन्यम् ।
नापरीक्षितममिनिविशेत्।
प्रत्यक्ष घल्पमनरुपमप्रत्यक्षमरित।
न हत: पापासापायो-रित यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः ।
:

·प्रबन्धप्रकाशः
-
३०४
पुरुपोऽय लोकसम्मितः। यावन्तो हि मूर्तिमन्तो लोके
भावविशंपास्तावन्तः पुरुपे, यावन्तः पुरुपे तावन्तो लोके।
सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्व कर्मणां सिद्धिरिष्टा। व्यापञ्चा-
सम्यकप्रयोगनिमिचा।
तद्विद्यसंभापा हि ज्ञानाभियोगसंहपकरी भवति । वैशारद्यमपि
चाभिनिवर्तयति । वचनशक्तिमपि चापत्ते। यशश्चाभिदीपयति ।
पूर्वश्रुते च संदेहवतः पुनः श्रवणात श्रुतसंशयमपकर्षति । श्रुते
चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिवर्तयति। अश्रु तमपि च
कश्चिदर्थ श्रोत्रविषयमापादयति ।
नरोहिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः।
दावा समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः ।।
ग्राम्यो हि वासे मूलमशरतानाम् ।

·प्राज्ञगीतायाः (भावनायज्ञविषये) भावनाकुसुमैरी तत्तेजः शाश्वतं महत्। मात्मा सवितरूपेण जगतस्तस्थुपश्च यत् ॥१॥ (परात्मदेवताविपये) यैपा समयी देवी माररूपेण वर्तते । तस्याः कोई समाश्रित्य वर्तेयास्त्व' गतव्ययः॥ संसारसागरे यात्रा क्तु कामोऽभयेन यः। परामदेवतानाकामाश्रयेत् स प्रयत्नतः।। दैव्या नावोहमानोऽहं सुतरामापदापगाः। प्रसंशय वरिष्यामि मात्र कार्या विचारणा महती देवता यैषा हुन्मन्दिर उपस्थिता । तां ध्यायेकद्धयोपेतो य इच्छेच्य आत्मनः ।।

·३०६ प्रबन्धप्रकाशः (विष्णोविपये) वेवेष्टि यो जगत्सव पहिल्तश्च संस्थितः । चराचरस्य लोकस्य स मे विष्णुः सहायकः ॥ १ ॥ बहिरन्तश्च यत्तव जगत्सम्याप्य संस्थितम् । तदमित्रतयात्मान' मत्वा धीरो न शोचति ।। २॥ महती देवता यैपा ह्यात्मनोऽभ्यन्तरे स्थिता। मात्मानमर्पयेत्तस्यै क्षमार्थी यो भवेन्नरः ॥३॥ (ईश्वरं प्रति पार्थनाविषये) दत्तं देवेन यत्तुभ्य तदर्थ स्वकृतज्ञताम् । ब्रूहि त परमात्मान' मा भून कृतघ्नता ॥ १ ॥ यदवाप्त त्वया देवाचदय" योग्यतात्मनः । दर्शनीया प्रयत्नेन प्रार्थनीयं ततोऽषिकम् ॥२॥ -- (लघुस्वार्थानां चिन्तनमेव दुःखमूलम्) शरीरात्मा लघुरतस्य नैव कार्या विचारणा। चिन्तनं हि लघोर्यस्माल्लघुतापादक मतम् ॥१॥ *तया हि "यो वै भूमा तत्सुखम्, नाल्पे सुखमस्ति । भूमैव सुखम् । भूमा खेव विजिशासितव्य" (छा० उप०७/२३१)

·प्रबन्धप्रकाशा
ब्रह्मविज्जायते ब्रह्म ह्याम्नातमसकृच्छु तौ।
तस्माद् ब्रह्मविचारेऽब्धै। निमग्नः शान्तिमा नुहि ॥ २ ॥
तत्त्वमानन्दरूपं तदादिम नात्र संशयः ।
सथापि महदाश्चर्य दृश्यन्ते दुःखिनो जनाः ॥३॥
एकमेव महत्तत्त्वं मूलं सर्वस्य वस्तुनः ।
तद्विकासाः समे भाषा नियतं मत्वरूपिणः॥४॥
(अनेकेषु एकत्त्वबुद्धि:)
पात्रभेदेन भिन्नाम्मा पिबन्नात्तः पिपासया।
यथा शान्तिमवाप्नोति नोक्भेदेऽवसज्जते ॥१॥
तथैव तत्त्वविद्विद्वान् नानारूपेण पूजिते ।
परात्मतत्व एकस्मिन् शान्तिमानोति नैष्ठिकीम् ॥२॥
अथवा
तथैवोपाधिभिभिन्न भिन्न वस्तुत प्रात्मनि ।
एकत्वबुद्धिमास्याय शान्तिमानोति तत्त्ववित् ॥ ३ ॥
(चित्तवृत्तीनां निरोधविषये )
वृत्चयो निरपरन्त्योऽमूः स्फुलिङ्गा इव वहितः ।
आत्मनोऽनारतं शक्ति विक्षिपन्ति समन्वतः॥१॥
वायां जाते निरोधे तु योगशास्त्रानुसारतः ।
मात्मना स्व' महत्तजः स्थिररूपेण भासते ॥२॥

·(मदीनाः स्याम) रसायमान मानयो गनमारमनः। समूढता पार दोन दोन मायो॥१॥ (पारमन रम पिसान र वापि मोदर शाग्मगु मामा पोन दान र माया समसाममिय) (मानवेन शनकालं विपीपहार) परतीसमोरम नागतमा तामार मलनसान मानन विधीयताम् ॥१॥ (फरि मंसिदिः) नkurain गरिमा Prime"

·प्रबन्धप्रकाशा
३०९
(वास्तविकं धनम् )
यत्कर्मकरणेनान्त:-
सन्तोष लमते नरः।
वस्तुतस्तद्धनं मन्ये
न धनं धनमुच्यते ॥ १॥
(जीवनयात्राविपये)
यात्रेति जीवन प्राहुयात्रो वर्ते न संशयः ।
प्रीत्यैव व्यवहर्तव्य यात्रिभिः, कि विरोधतः॥१॥
विरोधिनां विरोधेन शान्तिमङ्गो भवेद् ध्रुषम् ।
यदुद्दिश्य विरोधः स्याच्छान्तेमूल्य ततोऽधिकम् ॥ २॥
--
(कश्चिदपि नाबमन्तव्य:)
सर्वेऽमी प्राणिनः साक्षान्मानबास्तु विशेषतः ।
प्रदीपा इस मामन्ते दीपिता ब्रह्मतेजसा ॥१॥
भास्वरं तन्महत्तेजो ब्रह्मणो नः समन्ततः ।
चैतन्यरूपतापन्न प्राणिमात्रे प्रकाशते ॥२॥
अत एव च सर्वेऽपि प्राणिनो गौरवास्पदम् ।
न कश्चियमन्तव्य पात्मनेयोऽमिक्षिणा ॥३॥

·प्रपन्यमहारा: (मदीनाः स्पाप) एमाबमानस मानव गतिमात्मनः। साप ठतारोपण दोन समारो॥ (मन सपाटा न त सारणापि मोर. शाग्मनु भारमान दोन र मादान मदामिरम:) -- (मानवेन मानहाल विधीयताम् ) पसममीम नाग नागतम् समार RTE सन् मानन पिपीचा ॥१॥ (वर्षगर मंसिदिः) affaran rinॉसभर oft. पnि"

·प्रवन्धप्रकाशः
(वास्तविकं धनम् )
यत्कर्मकरणेनान्त:-
सन्तोष लमते नर:।
वस्तुतस्तद्धनं मन्ये
नधनं धनमुच्यते ॥१॥
(नीवनयात्राविषये)
यात्रेति जीवनं प्राहुयानो वर्चे न संशयः ।
प्रीत्यैव व्यवहर्तव्यं यात्रिभिः, कि विरोधतः॥१॥
विरोधिनां विरोधेन शान्तिमलो भवेद् ध्रुवम् ।
यदुद्दिश्य विरोधः स्याच्छान्तमूल्य ततोऽधिकम् ॥ २॥
(कश्चिदपि नावमन्तव्यः)
सर्वेऽमी प्राणिनः वासाम्मानवास्तु विशेषतः ।
प्रदीपा इष भासन्ते दीपिता ब्रह्मतेजसा ॥१॥
भारवरं तन्महत्तेजो ब्रह्मणो नः समन्ततः।
चैतन्यरूपतापन्न प्राणिमात्रे प्रकाशते ॥२॥
अत एव च सर्वेऽपि प्राणिनो गौरवास्पदम् ।
न कश्चिदयमन्तव्य आत्मप्रयोऽभिकाक्षिणा ॥३॥

·(मदीनाः स्पाम) ਬਾਕ ਸ਼ੇਰ ਨੇ मानवा मारमनः। पर्व मनापार दोन र माय ॥१॥ (HRA NR सपि पाटान लिपि मोर. सग्मगुभ मारमा रोनहानेर माया मालाम: (मानन मानकाले विपीपताम् ) Tam मना मामार सन् मान विपीना ॥१॥ -- (वर मंसिसि) Rkura rticture into Pimpu

·प्रबन्धप्रकाशः
(वास्तविकं धनम् )
यत्कर्मकरणेनान्त:-
सन्तोष लमते नरः।
वस्तुतस्तद्वनं मन्ये
न धनं धनमुच्यते ॥१॥
(जीवनयात्राविषये)
यात्रेति जीवन प्राहुयोत्रो वर्ते न संशयः ।
भीत्यैव व्यवहर्तव्यं यात्रिभिः, कि विरोधतः॥१॥
विरोधिनां विरोधेन शान्तिमङ्गो भवेद् ध्रुषम् ।
यदुद्दिश्य विरोधः स्याच्छान्तेमूल्य ततोऽधिकम् ॥ २॥
(कश्चिदपि नावमन्तव्यः)
सर्वेऽमी प्राणिनः साक्षान्मानवास्तु विशेषतः ।
प्रदोपा इस भासन्ते दीपिता ब्रह्मतेजमा ॥१॥
भारवरं तन्महत्तेजो ब्रह्मणो नः समन्ततः ।
चैतन्यरूपनापन प्राणिमात्रे प्रकाशते ॥२॥
अत एव च सर्वेऽपि प्राणिनो गौरवास्पदम् ।
न कश्चिदवमन्तव्य धात्मश्ने योऽमिकाक्षिणा ॥३॥

·३१० प्रबन्धप्रकाशः ( पितापुत्रादिसंबन्धे कर्तव्ययुदिः) पितापुत्रादिसंबन्धो नैव स्वेच्छाकृतो मतः। परात्मना कृतस्तस्मात्तदभिप्रायमूलकः ॥ १ ॥ सदभिप्रायसिद्धयर्थमस्मजन्मादिकं, ततः । कर्तव्यमिति बुद्धय व कुर्वीत कर्म मानवः ॥ २॥ ( बुद्धिभावनयोर्द्वन्द्वम् ) बुद्धिभावनयोर्द्वन्द्व' जीवने दृश्यतेऽनिशम् । तत्त्वज्ञानकरी बुद्धिर्भावना मोहरूपिणी ॥१॥ भावनाप्रसरे दुःखं घुद्धिरात्मप्रसादनी । समन्वयस्तयास्तस्मात्स्थापनीयः कथंचन ॥२] भावना शक्किदा प्रोक्ता बुद्धिर्मार्गप्रदर्शिका । बुद्धः प्राधान्य एवात्र तयोर्योगः सुखप्रदः ॥३॥ ( भावना = sentiment. बुद्धिः = Intellect) ( परात्मना सर्वथा रक्षितो वर्त इति भावना) नूनं स्वजन्मनः पूर्वमन्तर्यामिनियन्त्रितः । मभूवमहम् , एवं वै मृत्योः पश्चास्थितिवा॥१॥ सत्येवम्, "अल्पकालेऽस्मिञ्जीवनेऽपि परात्मना। सर्वथा रक्षितो वर्त" इत्येवमवधार्यताम् ॥२॥ , ·प्रवन्धप्रकाशः ३११ (सोऽयं मे निधिरव्ययः) जन्मजन्मान्तरीयस्य कर्मवातस्य संक्षये। लोकलोकान्तरीयस्य वस्तुनरतत्वनिर्णये ||१|| या सत्या या पररा शान्तिस्तस्याः संपादने महत् । कारणं योग आम्नातः सोऽयं मे निधिरव्ययः ॥२॥ तथा ऋषिभिमुनिभिः पूर्व राचार्य स्तत्त्वदशिभिः । तपास्वाध्यायनिरतैः शान्तैर्दान्तैम नीपिभिः ॥३। लोककल्याणबुद्धधव नैव स्वाथेपरायणैः । वाङ्मयं यन्महामृष्ट सोऽय मे निधिरव्ययः ||४|| (निर्धनेनापि विदुषा 'उक्तनिधिना विशेषतो धनवानहम्' येव विमावनीयमिति भावः।)

·धम्मपदात् नहि वेरेन चरानि सम्मन्तीध कुदाचन । अवेरेन च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ॥५॥ (=न हि वैरेण वैराणि शाम्यन्वीह कदाचन । अवैरेण च शाम्यन्ति धर्म एष सनातनः ॥) अप्पमत्तो पमत्तेसु सुत्ने सु. वहुमागरो। अबलस्सं 'व सीघस्सो हित्वा याति सुमेधसो ॥२९॥ ( =भप्रमत्तः प्रमत्तेपु सुप्त पु बहुजागरः। अबलाश्वव' शीघ्राश्वो हित्वा याति सुधीनरः॥) चित्त दन्तं सुखावह ॥ ३५ ॥ (= दान्त चित्तं सुखावहम् ) नत्थि नागरतो यय ॥३९॥ ( = जाग्रतो हि भयं नास्ति ) यथापि रुचिरं पुष्फ वणवन्तं अगन्धकं । एवं सुभासिता वाचा अफला होति श्रकुब्बतो ॥५१॥ = यथा हि रुचिरं पुष्पं वर्णवच्चाप्यगन्धकम् । एवं सुभाषितापि वागमला स्यादकुर्वत) १-इवार्थे व-शम्दः ।

·प्रवन्धप्रकाशः ३१३ ( यो बालो मञ्जती बाल्य पण्डित:चापि तेत सा। बालो. च पण्डितमानी-स-वे बालो ति कुञ्चति ॥६॥ (-यो बालो मन्यते बाल्यं तेन चापि स पण्डितः । बालश्च पण्डितमन्यः स वै बाल इति स्मृतः ।।) वालः = मूर्खः । अत्तानं दमयन्ति पण्डिता ॥८ -श्रात्मानं दमयन्ति पण्डिताः।) अप्पका ते मनुस्सेसु ये जना पारगामिनो । श्रयाय इतरा पना तीरमेवानुधावति ॥५॥ ( =अल्पकास्ते मनुष्येषु ये जनाः पारगामिना । प्रयमितरा प्रजा तीरमेवानुधावति॥) मासे मासे सहस्सेन यो यजेथ सत समं । एकञ्च भावितत्तानं मुहुचमपि पूजये ।। सा येव पूजना सेय्पो यं चे वस्ससतं हुतं ॥१०६।। ( मासे मासे सहस्रण यो यजेत शतं समाः । एकं च मावितात्मानं मुहमपि पूजयेत् ॥ पूजैव श्रेयसी तस्माद् यच्चेद् वर्षशत हुतम् ॥) विसं नीवितुकामो व पापानि परिवज्जये ॥१२॥ (=विपं जीवितुझामो व पापानि परिवर्जयेत् ।) १--वार्थों व-शन्दः ।

·३१४ प्रबन्धप्रकाशा न विज्जती सो जगति पदेसो यत्यहितं न प्पसहेय्य मच्चू ॥१२॥ (=न विद्यते जगति स प्रदेशो यत्र स्थितं न प्रमहेत मृत्युः ॥) अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥१२९॥ (-आत्मानमुपमां कृत्वा न हन्यान च घातयेत् ।।) न नग्गचरिया न जटा न पका नानासका थण्डिलसायिका वा। रजोवजल्लं उक कुटिक पधानं सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकल ॥१४।। (=न नग्नचर्या न जटा न पङ्का नानशन स्थण्डिलशायिका वा। रजोलेपनमुत्कुटिकप्रधान शोधयन्ति मर्त्यमवितीर्णाकाक्षम् ।।) अप्पस्सुताय पुरिसो वलिवदो 'व जीरति । मंसानि तस्स बड्दन्ति पञ्जा तस्स न वदति ॥१५२।। (= अल्पश्रुतोऽयं पुरुषो बलीवर्दो व जीर्यति । मांसानि तस्य वर्धन्ते प्रज्ञा तस्य न वर्धते ।) मिच्छादिट्टिं न सेवेय्य ॥१६७॥ १ - उत्कुटिकासनं नामासनविशेषः ।

·प्रबन्धप्रकाशः ३१५ ( =मिध्यादृष्टि न सेवेत) उत्तिो नप्पमज्जेय्य ॥१६॥ (= उत्तिष्ठेन्न प्रमायेत् ।) आरोग्यपरमा लाभा सन्तुही परमं धनं ॥२०४॥ (= आरोग्य परमो लाभः सन्तुष्टिः परमं धनम् ।।) निन्दन्ति तुण्डीमासीनं निन्दन्ति बहुभाषिनं । मितभाणिनम्पि निन्दन्ति नस्थि लोके अनिन्दितो।।२२७।। (= निन्दन्ति तूष्णीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनम् । मितमाणिनमपि निन्दन्ति नास्ति लोके ह्यनिन्दितः) श्रसज्झायमला मन्त्रा अनुहानमला घरा ॥२४॥ 'अस्वाध्यायमला मन्त्रा अनुत्थानमला गृहाः॥) न जटाहि न गतिहि न जच्चा होति ब्राह्मणो । यमिह सञ्चञ्च धम्मो च सो सुची सो च ब्राह्मणो||३९३।। (=न जटाभिर्न वा गोत्रैर्न जात्या ब्राह्मण भवेत् । यस्मिन्सत्यच धर्मश्च स शुचिः स च ब्रामणः॥) इति श्रीमन्मङ्गलदेवशाखिविरचिते मवन्धनकाशे द्वितीयभागः समाप्तः ॥

·७ २० मुवि १ १ मुद्रणत्रुटिनिर्देशः अन्येऽस्मिन् मुद्रणदोषानातास्त्रुटय: सामान्येनापस्तानिर्दिश्यन्ते- पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ३१ -वघमामा वर्धमाना ३३ २२ संदेहो संदेहो ३८ मुवि ३ १२ -वा- १४ ४४ घा. -घा- ४५ ..च. ४९ -मितेषु -मितेषु ९ -चिकिरसा -चिकित्सा- १० अर्पि अपि ५२ तिहि -तिहि २० -प्रमृति- -प्रभृति- १२ -प्रगति -प्रगति पूर्वक बान्. वाग - संसद् संसद् १६ इत्यवं इत्येवं सततं ur " पूर्व के " सतत ·३१८ प्रबन्धप्रकाशः पृष्ठम् पङक्तिः ६३ ६४ १८ ६५ ३ १२ १६ ६८ ६६ २ ६ अशुद्धम् सदेशेन विद्यत् नून -मित: " -घातक सत्वतां ऋपि शुद्धम् संदेशेन विद्युत् नूनं -मित: घातक -सत्त्व ऋषि शक्नुमः तद्- वर्णा- शनमः १ तद वां- १४ वों, तै- ५ प्राप्त आप्तु ८६ तद्- १०० १ " १ १०१ १०२ १०४ राथ निदश- कर्णेमि पार्यते -मार्ग उदमव' रार्थः निदशे- कर्णेभिः पार्यते -मार्ग- ६ १० ८ १४ मग- मग- ·विन्धप्रकाशः ३१९ पृष्ठम् ११३ पाक्तिः १ " ३ " ७ अशुद्धम् ज्यु- सश. -कोचि- क्लैब्य '-दौबल्य अर्थात समवति ज्ञान कतु- शुद्धम् यु- संश- कीति- क्लैन्य दौर्बल्य अर्थात संभवति ज्ञान कतु- ८ १० ११४ १५ ३ ११७ -स्य- १९ २० ९ •द्ध-,-द्ध- -र्थ - , ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ -कर्म- कत- १ पयु- कत- पयु सारं बु- सार बु- १२४ १२५ कर्म:- वरनं ९ १० " श्यत वर्णन दृश्यते सकलं १२६ ur सकल ·३२० प्रबन्धप्रकाशः शुद्धम् पृष्ठम् १२६ १२८ १२६ १३१ १३२ १३५ पङ क्तिः अशुद्धम् -र्म- -दशस्य १६ बय' -कर्तव्य- भनेकमूत्ति- १ -काय. ४ -पू- कायोय -देशस्य चय -कर्तव्य- अनेकमूत्ति- कार्य- . -कार्यार्थ १० १३८ १३२ १४० १४२ १४६ भिती -लम्व- १८ ९ -सार -मिची लम्ब- -सारं -तन्त्रेषु -स्माकं तर्हि ७ -तन्त्र स्माक तहि ११ ११ १३ १४८ १४६ १५३ १५४ १६० १६६ १६७ -वश्य 'पा -वश्य -पी कि ६ कि म ८ व्रत. •व्रत. यशस यशसं ·प्रबन्धप्रकाशः ३२१ पक्तिः স্বয়ং शुद्धम् पृष्ठम् १६९ १८२ २ २१ १० ९ नावं -बारपाय १ १ १८५ ११० १९३ २०० २०२ २०५ नावं •वारणाय स्वा- सर्व -येत अग्निवे लोके -युयु- भीति १४ सर्व -यत अग्निव लोक युयु- भीति कार्य सर्व स्त्री- २० २०७ ९ कार्य २११ २१५ २२७ ३ ८ १३ २४१ सर्व स्त्री. वा वर्तत इह गागि ववत गागि २६७ .७१ २१ २२ •परणः पड़ न्यां कर्पणः पड़ ७ ८८ ७ ·ग्रन्थकर्ता डा० मङ्गलदेवशास्त्रिणा प्रणीतानां संपादितानां वा ग्रन्थानां परिचय:- (संस्कृते) (१) ऋग्वेदमातिशारुपम् , घटाचार्यकृतभाष्येण सहितम् प्रकाशकः-इंडियन प्रेस निमिटेड इन्नाहाबाद। (२,३) प्रवन्धनकाशः (भागद्वयात्मकः)। प्रकाशक:- इंडियन प्रेस लिमिटेड, इन्नाहावाद । (४) न्यायसिद्धान्तमाला (दो भागो)। प्रकाशकः- गवर्नमेंट प्रेस, इलाहाबाद। (५) उपनिदानमूत्रम् (सामवेदीयम् ।। पूर्ववत् । (६) उपेन्द्र विज्ञानमूत्रम् (वेदान्तः) । पूर्ववत। (७) श्राश्वलायनश्रीतमूत्रम् (सिखाग्तिभाप्यसहितम् ) (प्रथमो भागः)। प्रकाशक:-पूर्ववत् । १-वाराणसेय राजकीय ६० महाविद्यालयस्याध्यक्षरूपेण अन्य- फो संपादितानामनेरेया अन्यानां नामोल्नेसः क्रियते । प्रकाशक:- प्रकाशक: - ·प्रवन्धप्रकरशः (८) थाय विद्यासुधाकरः । प्रकाशक:- मेसर्स मोतीलाल बनारसीदास, बुक्सेलर्स, चौक, पनारस । (९) भारतीयसंविधानस्य(उत्तरार्धस्य)संस्कृतानुवादः। प्रकाशक:-Government of India. (इंग्लिशभापायाम्) (१०) ऋग्वेदमातिशाख्यम् (English Translation, Critical Notes, Appendices ete.)। प्रकाशक: मेसर्स मोतीलाल बनारसी दास, बुकसेलर्स, चौक, वनारस । (११)Part of the Introduction to the Critical Edition of the ऋग्वेदमातिशाख्य, Oxford University Press, Oxford (out of print). (हिन्दीमापायाम् ) (१२) भाषाविज्ञान (अथवा तुलनात्मक-मापाशास्त्र ), चतुर्थसंस्करण, प्रकाशक-इंडियन प्रेस लिमिटेड, इलाहाबाद (१३) भारतीय आर्य धर्म की प्रगतिशीलता (भार- वीय संस्कृति के विकास का विवेचनात्मक अध्ययन )। प्रकाशक-पूर्ववत् । (१४) मिना (=प्रेम और प्रतिष्ठा का संघर्प) (मिना फन घानात्म' नामक जर्मन नाटक का अनुवाद)। हिन्दुस्तानी एकेडेमी, इलाहाबाद। प्रकाशक- ,

·प्रबन्धप्र....
बनारस
(१५) वेदों का वास्तविक स्वरूप, अथवा-वेदों के
महान् आदर्श । प्राप्तिस्यान-मेसर्स मोतीलाल बनारसी दास,
बुक्सेलर्स, चौक,
(प्रकाशनार्थ प्रस्तुता प्रन्याः):
(१)शतपथब्राह्मणपर्यालोचनम्
(२) ऐतरेयपर्यालोचनम्
(३) वैदिकसूक्तसंग्रहः (अनुवादेन, विविघटिप्पणीभिः.
परिशिष्टश्च सहितः)
(४) ऋग्वेदमातिशाख्यम् (उबटभाप्यसहितऋग्वेदप्राति-
शाख्यीयसंस्करणस्य वृहदभूमिकादिसंबलित: प्रथमो मागः
अन्ये चैव विधा ग्रन्थाः।