·No text on this page.

·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । यस्तया विशिष्टं शब्दंषोधयन्ति, सा हि दिक् श्रोत्र- प्राप्ता शक्यते श्रोत्रेण ग्रहीतुम् , यद्यपि न स्वातन्त्र्ये. ण दिशः श्रोत्रग्राह्यत्वं तथापि शब्दे गृह्यमाणे त- द्विशेषणतया दिगपि श्रोत्रेण गृह्यते इति दृष्टत्वा. दङ्गीक्रियते कालवत् । यथा हि कालो न स्वातन्त्र्ये- णन्द्रियैद्यते अथ च विषयेषु स्वेषु गृह्यमाणेषु तदि शेषणतया सर्वैरपीन्द्रियैह्यते तद्वत् । ततश्चास्यां दिशि शब्द इति विशिष्टग्रहणं तावत् सिद्धम् । ध्वनयश्च क्रमेण मन्दीभवन्तः प्रत्यासन्नादू दूराद् दूरतराच देशादागतास्तीनं मन्दं मन्दतरं च शन्दं बोधयन्ति । बोधविशेषाच ध्वन्युत्पत्तिदेशः प्रत्या- सन्नदूरादिरूपेणाऽनुमानादू हृदयदेशमागच्छति तत्र यः शब्दस्य परमार्थदेशः श्रोत्रदेशस्तस्याऽग्रहणाद् दिग्चिशिष्टस्य शब्दस्वरूपस्य ध्वन्युत्पत्तिदेशस्य च ग्रहणात् तयोः संसर्गभ्रमादेवंविधः प्रत्ययो भवति- प्राच्या दिश्येतावदन्तराले शब्द इति, तस्मादभि- सन्दग्रहणं स्यात्तदाऽयं दोषः स्यान्न तु तथास्तीत्यर्थः । साही- ति । यस्मात्सा दिक् श्रोत्रदेशाभवतीति भावः । दृष्टान्तार्थ वि- वृणोति । यथेति । उपपादितं विशिष्टग्रहणं निगमयति । तत- श्चेति । भ्रान्त्या तद्विशिष्ट ग्रहणं संभवतीति भावः । भ्रान्तित्व- मुपपादयितुं भूमिमारचयति । ध्वनयश्चेति । धन्युत्पत्तिदेशो नुमानाघृदयमागच्छति नतु श्रोत्रेण गृह्यत इत्यभिमायः। कथ. मेतावता भ्रान्तित्वमत आह । तनेति । प्रहणादित्यत्रानुमानेन ·४०२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [०१पा०१:०५सू०५ व्यञ्जकदेशभेदादुपपन्नं नित्यस्यापि नानादेशोपल. म्भनमित्यदोषः। नन्वयं दोषो यदऽसतिबाधके भ्रान्तित्वम्, प्रत्य. भिज्ञायां वा कः पक्षपातो येन सा भ्रान्तिन स्यात् ।। अयमस्ति पक्षपातः-न ह्यऽसम्भवति तद्भ्रान्तित्वे भ्रान्तित्वमङ्गीकर्तुं युक्तम्, नानादेशोपलब्धस्त्वऽपरि- हार्य भ्रान्तित्वम्-अनित्यत्वपक्षेपि श्रोत्रगत एव परमार्थतो गृह्यते श्रोत्रस्य प्राप्यकारित्वात् न च वक्तृमुखगतो येन तद्देशग्रहणस्याऽभ्रान्तित्वं स्यात् । यदपि सौगतोप्यऽप्राप्यकारित्वमेवाङ्गीकुर्वन्नऽभ्रा- न्तित्वं समर्थयते, तदयुक्तम्-अमाप्यकारित्वे हि संनिकृष्टविप्रकृष्टस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयाताम्, तयोस्तु क्रमेणोपलाधनं कथं चिप्यऽप्राप्यकारित्वे समर्थयितुं शक्या। किं च क्षणिको वा शब्द: स्यात् स्थायी वा । यदि क्षाणिकः १ ततः प्रत्यासन्नैहीतमात्रो नष्टः कथं विप्रकृष्टैः पश्चाद् ग्रहीतुं क्षमः । स्थायित्वं तु सौग- तानामनभिमतमेव, । स्थायित्वे च प्रत्यासन्नानां ग्रहणादिति ज्ञेयम् । चोदयति । नन्विति । बाधकप्रत्ययं विना भ्रान्तित्त्वे प्रत्यभिज्ञाया अपि भ्रान्तित्वं स्यादिति भावः। परि हरति । अयमिति । नन्वनित्यत्वपक्षे तत्र तत्र शब्दोत्पत्तिसं- भवान्नानादेशोपलब्धेरभ्रान्तित्वमत आह । अनित्येति । अ- त्रैव मतान्तरमावाच्या निराकरोति । यदपीति । दूषणान्तरमाह। किश्चेति । तस्मादिति । यस्मात्स्थायित्वे क्षणिकत्वे वाऽप्राप्य ·शब्दनित्यत्ववादः) शास्त्रदोपिकायाम् । शब्दश्रवणं चिरकालमनुवर्तेत । तस्मादप्राप्यकारि- त्वासम्भवादश्वर्जनीयं नानादेशोपलब्धान्तित्वम् । अस्मत्पक्षे तु ध्वनीनां क्रमेणाऽऽसन्नदूरगमनाद् ग- स्वरत्वेन चैकस्मिन् श्रोत्रे चिरमनवस्थानादुपपन्ना क्रमेणोपलब्धिश्चिरकालाननुवृत्तिश्च । तस्मान्नैकान्त- तस्तावदनित्यत्वम् । तत्परिहार सूत्रम् कारित्वं न संभवति तस्मात्माप्यकारित्वमेव वाच्यं तदा च नानादेशोपलब्धेः भ्रान्तित्वमेव गतिरित्यर्थः । स्थायित्वपक्षो क्तं दूषणं स्वमते परिहरति । अस्मत्पक्ष इति । महाप्रकृतं निगमयति । तस्मादिति । अत्र ग्रन्थकारेण परिहारसूत्रद्वयं सिद्धान्तसूत्रं च परित्यक्तं तत्पसङ्गाब्यारव्यायते । यदुक्तं यकारादिरूपेण विक्रियमाणत्वादिकारादेरनित्यत्वमिति । तस्यै- " शब्दान्तरमविकार " इति । यस्त्व. या दध्यत्रेत्यत्र इकारस्य यकारो विकार उक्तस्तच्छब्दान्तरमेव न विकारः । परमते शब्दस्य गुणत्वात् स्वमते च विभुत्वेन विकाराऽयोगात् । नन्विको यणचीति स्मृतिवशादिकारः प्र. कृतिर्यकारो विकृतिरित्यवगम्यते ? । मैवम् । स्मृत्या प्रकृति- विकृतिभावप्रतिपादनात् । उक्तं हि शास्त्रादौ 'सिद्ध श- ब्दार्थसम्बन्धेनियमार्थ व्याकरणम् ' इति । प्रकृतिविकारभा- वं च ब्रुवता दध्यत्रपदमसिद्धमेव साधितं स्यात् । अतोऽयम- भिप्रायः सूत्रकारस्य । अचि परतः संहितायामेव यणन्तानां साधुत्वमन्यत्र चेगन्तानामिति । एतेन संप्रसारणं व्याख्यातम् । नापि सादृश्यात्प्रकृतिविकारभावावगतिः । इकारयकारयोः स. त्मिना सादृश्याऽभावात् । यदुक्तं ' वृद्धिश्च कर्तृभूनाऽस्येति' + - ·४०४ शक्तिस्नेहापूरणीसहितायां [अ०१पा०१००५सू०५ - तत्परिहारसूत्रम् नादवृद्धिपरेति । या त्वया शब्दस्य वृद्धिरु- का सा ध्वनिरूपस्य संयोगविभागात्मकस्य नादस्यैव न शब्द- स्य निरवयवत्वात् । बहुषु हथुचारयत्सु उत्पद्यमानाः संयोग- विभागाः पृथक् पृथक् शब्दं व्यञ्जयन्तः स्वगतमुपचयं तत्रा. रोपयन्तः शब्दे महत्वव्यवहारमुपजनयन्ति, न स्वतः शब्दे - द्विरुपपद्यते निरवयवत्वात् एवं पदस्यापि । उक्तं च- " वर्णोऽनवयत्वात्तु वृद्धिहासौ न गच्छति । व्योमादिवंदतोऽसिद्धा वृद्धिरस्य स्वरूपतः" इति (श्लो. वा. २१२) भाष्य कारो प्याह "वायवीयाः संयोगविभागा नैरन्त- र्येण क्रियमाणाः शब्दमभिव्यञ्जन्तो नादशब्दवाच्याः । तेन नादस्यैषा दिन शब्दस्येति" । ननु यदि वायवीयाः संयोग- विभागा संयोगविभागविशिष्टो वायुरेव नादो न शब्दविशे- पस्तर्हि वायोरेश्रावणत्वात्तद्रूपस्य शङ्खादिनादस्य श्रवणं न स्यात् ? । अत्र केचित् वायुगुणभूताः ध्वन्याख्याः शब्दविशेषा एव श्रोत्रेण गृह्यन्ते त एव च वायुना सह ताल्वादिभिः प्रेरिताः श्रोत्रं संस्कुर्वन्तः शब्दस्य व्यञ्जका इत्याहुः । ननु वर्णोच्चा- रणवेलायां ध्वनयो न श्रूयन्ते तत्कथं तेषां व्यञ्जकत्वम् । मै- बम् । वर्णोच्चारणे ध्वन्युपलब्धेः सर्वजानत्वात् । तथा च दूरादधीयानेषु वर्णानशृण्वन्तोपि ध्वनिमात्र शृण्वन्ति । ते च ताल्वादिसंयोगविशेषलाभे सति वर्णान्व्यञ्जन्ति स्वयं चो- पलभ्यन्ते । भेर्यादिश्वनयस्तु केवलं स्वयमेवोपलभ्यन्ते । भा- प्योक्तवायवीयध्वनिपक्षे तु ध्वन्याख्यशब्दाभावेऽपि वायुना नादेव शङ्खादिधोषश्रवणमुपपद्यते । अधिकं तु वार्तिकेऽवग- न्तब्यम् । एवं तावत्पभिः सूत्रैः परपक्षं प्रतिक्षिप्य तावन्मात्रेण ·४०६ शब्दनिस्यत्ववादः) शास्त्रदीपिकायाम् । अर्थप्रतिपत्त्यनुपपत्त्या तु नित्यत्वमेव युक्तम् । हि प्रत्युच्चारणमन्यस्याऽन्यस्य क्रियमाणस्यार्थप्रत्याय- स्वसिद्धान्तासिद्धिं मन्यमान आह ।' नित्यस्तु स्याद्दशनस्य परार्थत्वादिति । सिद्धान्तसूत्रमेतत् । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति नित्यः शब्दो भवितुमर्हति । कुतः । दर्शनस्य परार्थत्वात् दृश्यते शब्दोऽनेनेति दर्शनमुच्चारणं तस्य परार्थत्वात अर्थप्रत्यायना- यत्वात् । उच्चारितमात्रो विनश्यतीति चेच्छब्दः तदार्थावग- त्यर्थं नोच्चायत । अगृहीतसङ्गतिकत्वेनार्थावबोधकत्वाऽसंभ- वात् । अर्थवत्सादृश्यादर्थावगम इति चेत् । नकश्चिदपि शब्दो. र्थवान् सर्वेषामभिनवत्वात् । नन्वसिद्धोऽयं हेतुः पारार्थ्यस्य दर्शनधर्मत्वेन शब्दधर्मत्वाऽभावात् । स्वरूपेण सिद्धस्यापि पक्ष- धर्मत्वेनासिद्धिः। नैष दोपः। अर्थापत्तेरविवक्षितत्वात् । यथाहुः- "अनुमानप्रयोगे हि वक्तुमित्यादि युज्यते । अर्थापत्तिरिय चोक्ता पक्षधर्मादिवर्जिता"इति (श्लो.वा.२३८)। अर्थापत्तौ च द्वावेव दोषौ अन्यथा प्युपपत्तिरन्यथैवोप- पतिः । तदिहापि यद्यनित्यत्वेप्यर्थप्रत्यायकत्वमुपपद्येत अनि- त्यत्व एव वा ततो दूषणं स्यादिति । अतोर्थप्रत्यायकत्वेन नि. त्यत्वमेवाङ्गीकर्तुं युक्तमिति सूत्रार्थः । ग्रन्थकारोप्येतत्सर्वम- भिप्रेत्याह । अर्थप्रतिपत्यङ्गत्वाच्छब्दस्य नित्यत्यमेव युक्तमि- त्यर्थः । उक्तं च- फलवद्यवहाराणभूतार्थप्रत्ययाङ्गता । निष्फलत्वेन शब्दस्य योग्यत्वादवधार्यते" इति (श्लो.वा.२३८)। अनुपपत्तिमेवोपपादयति । नहीति । कथं न सम्भवती- ·४०६ युक्तिस्नेहपूरणीसहितायां [अ०२पा०१२०५सू०५ कत्वं सम्भवति, सम्बन्धग्रहणासम्भवादगृहीतस. म्बन्धस्य चाऽप्रत्यायकत्वात् । न चान्यस्मिन् गृही. तसम्बन्धेऽन्यस्य प्रत्यायकत्वं सम्भवति-न हि गो- शब्दे गृहीतसम्बन्धेऽश्वशब्दः प्रत्याययति । सत्यम्-असदृशो हि न प्रत्याययति यस्त्वन्यो- पि गृहीतसम्बन्धनार्थवता शब्देन सदृशः शब्दः स प्रत्याययतीति चेत् ?, न, तदसम्भवात-नहि कश्चि- दपि मुख्योर्थवान् सम्भवति सर्वेषां तुल्यत्वेन स- म्बन्धाऽग्रहणात्, न हि द्विनिर्वाऽनुपलब्धस्य सम्ब- न्धग्रहणं सम्भवति, अन्वयव्यतिरेकाऽभावात् । अथ व्युत्पत्तिसमये सदृशेषु शब्देषु दिनेषूपल- ब्धेषु पश्चाच्यमाणः सम्बन्धग्रहणं लब्ध्वाऽर्थवान् ' त्यत आह । सम्बन्धेति । अगृहीतसम्बन्धस्यचार्थप्रत्यायकत्वे- ऽपूर्वोऽपि सर्वः शब्दः सर्व प्रकाशयेदिति भावः । सम्बन्धज्ञानं धन क्षणिकस्य सम्भवतीति भावः । ननु कश्चित्कालं शब्दो. ऽवस्थास्यति यावत्सम्बन्धदर्शनं व्यवहारश्च सम्भवति नैता- वताऽनित्यत्वसिद्धिः। सत्यमेतत् । यद्यवस्थानं स्यात् कश्चि- कालमवस्थाने वा कालान्तरावस्थानं को निवारयेत् । यथाहु:- "सम्बन्धदर्शनं चास्य नानित्यस्योपपद्यते । सम्बन्धज्ञानसिद्धिश्वेधुवं कालान्तरेस्थितिः" (श्लो.वा.२४२) शङ्कते। सत्यमिति । परिहरति । नेति । असम्भवमेवोपपा. दयति । नहीति । तदुक्तं- "कस्य चैकस्य सादृश्यात् कल्प्यतां वाचकोऽपरः । अदृष्टसङ्गतित्वेन सर्वेषां तुल्यता यतः" (श्लो.वा.२४८) ।।

·शब्दनित्यत्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । भवति तदुत्तरकालास्तत्सादृश्यात् प्रत्याययन्तीत्युः च्यते ? । तदयुक्तम्-य एवोपलब्धशब्दान्तरेण प- श्वाच्यमाणोऽर्थवान् निरूप्यते स एवाश्रुतशब्दा- न्तराणां पुरुषाणां प्रथमश्रुतोऽनर्थक इति विरोधा- पत्तेः, तदुक्तम्- " अप्रतीतान्यशब्दानां तत्कालेऽसावऽनर्थकः । स एवान्यश्रुतीनां स्यादर्थवानितिविस्मयः" इति (श्लो. वा. २६०) अथाऽर्थवानेवायम् , अप्रतीतान्यशब्दास्त्वन्वय व्यतिरेकवैकल्यादर्थवत्त्वं न जानन्तीत्युच्यते ? । तथा सति तदुत्तरकालानामपि शब्दानामेवमऽर्थव- त्वसम्भवात् किमिति सादृश्येन प्रत्यायकत्वम् । तदुक्तम्-"अथाऽस्य विद्यमानोपि" (श्लो. वा. २५१) इत्यादिना । अथोत्तरकालस्य शब्दस्य कांश्चिद्गृहीतसम्बन्धा- न् प्रत्यऽप्रत्यायकत्वादानर्थक्यमेवाश्रीयते ?, ततो योऽसावऽर्थवत्त्वेनाभिमतः शब्दो यत्सादृश्यादुत्त. रेषां प्रत्यायकत्वं सोपि केषां चिद्ऽप्रत्यायक इत्यन- उक्तेऽर्थे वार्तिककृत्संमतिमाह । तदुक्तमिति । य एव हि कस्य चिद्भुतमन्दान्तरस्य चरमश्रुतोऽर्थवान्स्यात् स एवा- ऽश्रुतशब्दान्तरस्यान्यस्य प्रथमश्रुतत्वादनर्थकः स्यादिति विरु- दयापद्यतेति श्लोकार्थः । अत्रापि संमति माह । तदुक्तमिति । "कैश्चिदर्थो न गम्यते । तत्तुल्यमुत्तरस्येति किं सादृश्येन वाचकः"। इति श्लोकशेषः । तदुक्तमिति ।

·युक्तिनहप्रपूरणीसहितायां भ०१पा०१०सू५०५ धक एवेति सर्वेषामानर्थक्यं स्यात्, तदक्तम्-"अनर्थकत्वमस्य स्यात्"(श्लो.वा.२५२) इत्यादिना। किं च व्युत्पत्तिकालवर्ती शब्दोऽर्थवान् उत्तरे तु व्यवहारकालवर्तिनस्तत्सादृश्यात् प्रत्याययन्ती- तिब्रुवाणस्य विरुद्धमापद्यते-य एव हि केषां चित् व्युत्पत्तिकालवर्ती स एवान्येषां व्यवहारानुपातीत्ये. कस्यैवार्थवत्त्वं मुख्यं तत्सादृश्यादृगौणमिति विरोधः, तदुक्तम्-"अर्थवत्सदृशत्वेन"(श्लो.वा.२५३)इति, तस्मान्न सादृश्येन प्रत्यायकत्वमित्येकत्वमेव शब्दस्याऽऽश्रथितव्यम् । अथ गत्वादिसामान्यमेकमाश्रित्य वाचकत्वं स- “अथानन्यश्रुतीन्प्रति । पूर्वस्मिन्नपि तत्सत्वात्सर्वानर्थकता भवेत्" इतिशेषः । अन्यदप्युदाहरति । तदुक्तमिति । "योवा श्रुत वतां तः। मुख्योऽसावश्रुतीनां स्यात्तदेकत्वे न युज्यते"। एक एव शब्दः श्रुतार्थवच्छब्दान्तरस्य गौणः अश्रुतार्थवच्छब्द स्य मुख्यः स्यात् नचैकस्य गौणत्वं मुख्यत्वं च युक्तमित्यर्थः । एतेच श्लोका ग्रन्थकारेणैव व्याख्यातप्रायाः। अत्रैव किञ्चिदा- शाच्या निराकरोति । अथेति । व्यक्तीति । विवेकाऽग्रहणादेवात्र प्रत्यभिज्ञानव्यत्येकत्वमेवावगम्यत इति भावः । कथं निष्पमा- णकमत आह । यत्रेति । भतोत्रति । विवेकाग्रहणादेवात्र प्र- त्यभिज्ञानव्यक्त्यैकत्वात् अतो भ्रान्तिरूपेत्यर्थः । किपिति नगृह्मत इति चेत्तत्राह । होति । प्रकृतं निगमयति । अत इति ।

·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४०९ मर्चेत ?, तन्न, तदभावात्-व्यक्तिभेदे हि सामान्य. मात्मानं लभते नान्यथा । कश्चित् पुनराह-सत्यपि व्यक्तिभेदे निष्प्रमाण- कमेव सामान्यम्, यत्र हि भदावगतौ सत्यामेवाड- भेदावगतिस्तत्र सामान्यम्, इह तु सन्नपि व्यक्ति- भेदो नावगम्यते, अतोऽत्र विवेकाग्रहणादेव प्रत्य- भिज्ञा भ्रान्तिरूपा नालं सामान्यं साधयितुमिति । तत्त्वयुक्तम्-सति हि व्यक्तिभेदे कथमन्तरेण सामान्य प्रत्यभिज्ञा स्यात् १ । विवेकाग्रहणादिति चेत् १, कोयं विवेकाग्रहो नाम ?, यस्तनाद्गकाराद- द्यतनस्य गकारस्थ यद् व्यावृत्तं रूपं तन्न गृह्यते इत्य. र्थः । किं तर्हि गृह्यते ? अद्योचारितपि गकारेऽवश्यं किंचिद्रूपं गृह्यते. व्यावृत्तं चेन्न गृह्यते व्यक्तमनुवृ. त्तग्रहणम्. अनुवृत्तं च सामान्यमित्युच्यते. तस्मात् सिध्यति सामान्यम् । न च सादृश्यादेव प्रत्यभिज्ञा. सिद्धेरलं सामान्येनति वक्तव्यम्, अवयवसाम. न्ययोगात्मकत्वात् सादृश्यस्य, वर्णानां चाऽनवय- चत्वात् । ननु संबन्धिसामान्यमानं सादृश्यम्. अतोऽनव. यवानामपि ताल्वादिस्थानसामान्यं सादृश्यं भवि- ष्याति ? । न, अश्रावणत्वात्, श्रवणजन्या हीयं प्र. त्यभिज्ञा तदस्याः श्रवणग्राह्यमेवालम्बनं वक्तव्यम् , न च ताल्वादिसामान्यं श्रावणम्. अतो गत्वादि- सामान्यनिवन्धनेयं प्रत्यभिज्ञा सिध्यति । एवं सति ५२ ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१३०६सू०२३ व्यक्तिभेदे सामान्यं तदभावात्तु नास्ति सामान्य- मित्येव वक्तव्यम्, अतः सिद्धं प्रत्यभिज्ञया शब्दस्य नित्यत्वम् । किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञाख्यं प्रमाणम् ?, प्रत्यक्ष. मिति ब्रूमः पूर्वानुभवजनितसंस्कारसधीचीनेन्द्रिय जन्यत्वाद ग्रहणस्मरणरूपमिदमेकं ज्ञानम्, तत्र पू. र्वानुभूतोंऽशः स्मयते स्मर्यमाणेन तु तेन सहैकत्व- विशिष्टं वर्तमानं रूपं प्रत्यभिज्ञया प्रत्यक्षेण गृह्यत इति वेदितव्यम्, तस्मानित्यः शब्दः । प्रदीपे तु प्र. भामण्डलस्याऽवयवविश्लेषमन्तरेणाऽत्यन्तानुपपत्ते- विश्लिष्टावयवस्य चाऽवयविनोऽवश्यम्भावी विना- शो विनष्टे च पूर्वस्मिन् प्रदीपे पश्चात्तनमऽवश्यं प्रदी- पान्तरमेव भवति, दृढे च भेदे प्रत्यभिज्ञा सादृश्य. निमित्तेति कल्प्यते । शब्दे तु न किं चिनेदे प्रमाण- मस्तीति विशेषः। ननु सर्वभावानां क्षणिकत्वात् कथं शब्दस्य नि- त्यता? । किं पुनः सर्वक्षणिकत्वे प्रमाणम्! प्रत्यक्षं तावत् तत्कालसत्तां बोधयति न कालान्तरनिषेधं करोति. नीलप्रत्यक्षमिव न पीतिमानं निषेधति । ह. श्यादर्शनेन तु तस्य निषेधः, न च सम्प्रति कालान्तरं ननु प्रदीपेऽपि स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाऽस्त्येव नच तया प्रदीपस्य नित्यत्वमत आह । प्रदीपे विति । प्रदीपे तु प्रत्यक्ष- मेव भेदग्राहक प्रमाणं शब्दे तु न तादृशं किञ्चित्पमाणम- स्तीति वैषम्यमित्यर्थः । प्रमाणाभावमेवोपपादयति । प्रत्य- ·शब्दानित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४११ . दृश्यं येन दृश्यादर्शनात् तनिषेधः स्यात, न चान्यद पि प्रमाणं पश्यामः। पश्यामः-स्वभावहेतुकं प्रमाणं सत्तामात्रानुबन्धि साध्यावषयत्वादिति । कथं पुनः सत्तामात्रानुबन्ध सिद्धिः ?, क्षाणकतायाः विपक्षे बाधकप्रमाणप्रवृत्तेः- क्षणिकत्वविपक्षे यक्षणिकत्वे व्यापकानुपलब्ध्या बा- ध्यमाना सत्ता क्षणिकत्वेन व्याप्यमाना तदनुमा. पयति। किं पुनः सत्ताया व्यापकम् ?, क्रमाक्रमाविति ब्रूमः, तथा हि-अर्थक्रियाकारितैव सत्ता नान्या. न हि स भावः सत्तां लभते यो न कां चिदर्थक्रियामा रभते, यतः स्वज्ञानस्यापि सर्वे भावाः कारणम्, दपि किंचिदज्ञायमानमपि सत्त्वेन सम्भाव्यत तदपि सर्व विज्ञानं प्रत्याऽऽलम्बनत्वादर्थक्रियाकारि, तदऽ- थक्रियाकारितेच सत्ता, यदेवार्थक्रियाकारि तदेव प. क्षमिति । क्षणिकत्वे प्रमाणं शङ्कते। पश्याम इति । सतो वस्तुनः स्वभाव एव क्षाणकत्वे प्रमाणम् । कथमित्यपेक्षायामाह । स. तेति । सत्तामात्रानुबन्धि यत्साध्यं क्षणिकत्वं तद्विषयत्वाद्वस्तु- स्वभावस्य । यत्सद्वस्तु तक्षणिकमिति नियमादिति भावः । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति । कथमिति । अत्रोत्तरम् । विपक्ष इति । अक्षाणकत्वे सचाया बाधकप्रमाणप्रवृत्तेः सत्तानुब- न्धसिद्धिरित्यर्थः । एतदेव विवृणोति । क्षणिकत्व इति । ननु स्थायित्वेऽपि सत्तोपपत्तेन क्षणिकत्वे सत्वं व्यापकत्वमित्याभि- मायेण पृच्छति । किं पुनरिति । उक्तमर्थ विकृणोति । तथाहीति।

·४१२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०६सू०२३ रमार्थसदिति । सा च क्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्ता, न चाऽक्षणिकत्वे ते संभवतः- स्थायी हि पदार्थो न ता. वदयक्रियाः सर्वा युगपत्कर्तुमर्हति तथा सति द्वि- तीये क्षणे कृत्याऽभावार्थक्रियाकारित्वविरहादs. सल्लक्षणापत्तेः क्षणिकत्वमेव स्यात् । नापि क्रमः संभवति-स हि भावः सर्वार्थक्रियासमर्थः किमिति कां चिदेवारभते नाऽन्याम् ? समर्थस्य क्षेपायोगात् । सहकार्यऽपेक्षया विलम्बत इति चेत् ?, न, सह- कारिणो ह्याकिंचित्करा अनपेक्ष्याः। किं चित्करा. श्वेत् ? यत्तैः क्रियते तदेव कार्यसाधनं स्यात् तदनन्त- रं कार्यनिष्पत्तेः. भावस्त्वष्कारणमेव स्यात्-न ह्या- गन्तुकेऽतिशये कार्यमारभमाणे भावस्य कारणता संभवति भिन्नत्वात. अभेदे वा भावोपि तत्कालज. न्मा क्षणिक एव स्यात् भेदाऽभेदौ तु विरुद्धावेव, तस्मान्नाऽक्षणिकस्य सत्ता सम्भवतीति सिद्धं सन्मा. त्रानुबन्धित्वं क्षणिकतायाः । किं च कृतकानां भावानामवश्यम्भावी विनाश- स्तेनापि क्षणिकत्वं घटादीनाम्, तथाहि-यद् येषां ध्रुवभावि न तत्र तेषां हेत्वन्तरापेक्षा, ध्रुवभावी च अर्थक्रियां कुर्वत एव सत्तालाभ इति भावः। अस्त्वेवं कथमे- तावता क्षणिकत्वसिद्धिरत आह । सा चेति । कथं न सम्भ. वतीत्यत आह । स्थायीति | युक्त्यन्तरमाह । किश्चेति । येषां यद्धृवभावि तेषां तत्र हेत्वन्तरांपेक्षा नास्तीत्यर्थः । न्यायं प्र- कृते योजयति । धुवेति । विरुद्धव्याप्तोपलाधि विकृणोति ।

·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४१३ कृतकानां विनाश इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः-ध्रुव- भाविता हि निषिध्यमानहेत्वन्तरापेक्षित्वव्याप्ता अ- ग्न्युष्णत्वादिषूपलब्धा स्वव्यापकमनपेक्षत्वमुपस्था- पयन्ती तद्विरुद्धं सापेक्षत्वं प्रतिक्षिपति । अथ वा हे- त्वन्तरापेक्षाणां वाससि रागादीनामऽध्रुवभावित्व. व्याप्तेस्तद्विरुद्धं ध्रुवभावित्वं व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या विनाशस्य हत्यन्तरापेक्षां निवारयति, निरपेक्षश्च विनाशः स्वाभाविको जन्मानन्तरमेव भवतीति सि. द्धः क्षणभङ्गः। मुसलमहारादयस्तु विसदृशसन्तानहेतवो न विनाशस्य । प्रतिपत्तारस्तु सदृशपराऽपरोत्यत्त्या क्ष. णानां भेदमलक्षयन्तस्तत्त्वभ्रान्त्या विनाशमऽबुद्धा मुसलपहारानन्तरं विसदृशसन्तानदर्शिनस्तदैव वि- नाशं मन्यमाना मुसलादेविनाशहेतुतां मन्यन्ते । पर- मार्थतस्तु न केपि विनाशहेतवः, हेत्वन्तरजन्मा च विनाशो न तावद् भावादभिन्नो भवितुमर्हति हेतु- ध्रुवभावितेति । निषिध्यमानं यद्धत्वन्तरापेक्षित्वं तेन व्याप्ता यथाऽनेरुष्णत्वं ध्रुवभावित्वान्न हेत्वन्तरापेक्षं तथा नाशस्य ध्रुव- भाविता हेत्वन्तरापेक्षां प्रतिक्षिपतीति सम्बन्धः । एवमन्वय- मार्गेणोक्त्वा व्यतिरेकेणाह । अथवेति । रागादीनां हेत्वन्तरा- पेक्षित्वमध्रुवभावित्वेन व्याप्तं दृष्टमिति दृष्टान्तार्थः । फलित- माह । निरपेक्षश्चेति । विनाशस्य हेत्वपेक्षाऽस्तीति चेनेत्याह । मुसलेति । उत्तरग्रन्थो निगव्याख्यातः । तदेतनिराकर्तुमार- ·४१४ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०६१०२३ भेदात्, भिन्नत्वे तु तस्मिन् जातेपि भावस्य पूर्ववदु. पलब्धिः स्यात् पटजन्मनि घटवत, तस्मात् स्वहेतुत एव भावा विनाशस्वभावा जायन्ते इति क्षणभ- गसिद्धिः। किं च प्रयत्नरक्षितानामपि घटादीनां कियतापि कालेनाऽवयवक्षयविश्लेषवशेन विनाशो दृश्यते वि. नैव मुसलपहारादिभिः, सोयमुत्पत्तिप्रभृति किं चित् किं चिदऽन्यथात्वमन्तरेण नोपपद्यते, प्रत्यक्षेणैव चा. न्यथात्वमभिनवपुराणावस्थयोरऽज्ञातघटोत्पत्तिकालै- रपि पुरुषैरुपलभ्यते, न चैकस्यैव घटस्य नानारूपत्वं संभवति नानात्वैकत्वयोर्विरोधात्, तस्मात् प्रति- क्षणमन्यत्वं घटादेः । प्रयोगश्च भवति- विवादाध्यासिता भावाः सत्त्वात् क्षणविनाशिनः । दीपवत्, प्रत्यभिज्ञापि स्यात् प्रदीपवदेव नः ॥४८॥ अत्राभिधीयते-न तावदर्थक्रियाकारितैव सत्ता सतो ह्यऽर्थक्रियाकारिता न तु सैव सत्ता-न च स. वस्य भावस्थार्थक्रियाकारितानियमः अतत्कारिणो. पि संभवात् । न च ज्ञानकारणत्त्वमपि सर्वस्य नि- यतम्-अज्ञायमानस्यापि स्वरूपसद्भावसंभवात् । न च सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्बनहेतुताऽतीताऽनागतानां भावानां संभवति, अविद्यमानानां हेतुत्वानुपपत्तेः । हेतुत्वे वा सर्वज्ञाननिष्पत्तौ सर्वेषां व्याप्तत्वात् क्र. मानभ्युपगमेन च पुनर्व्यापारानुपपत्तेः, तल्लक्षणत्वाच्च भते । अवेति । यदुक्तं किश्चित्कराश्वेदित्यादि तत्परिहरति ।

·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । सत्तायाः सर्वज्ञानानन्तरमेव समस्तस्य जगतः शू. न्यताप्रसङ्ग इति यत् किंचिदेतत् । संभवति च भावानां क्रमेणार्थक्रियाकारणत्वम्, सहकारिव्यपेक्षया विलम्बोपपत्तेः। सहकारिणश्चाऽति शयमाऽऽगन्तुकं भावाद् भिन्नाभिन्नं भिन्नमेव वा कुर्व- न्त्येव, यथा बीजस्थ क्षितिसलिलसंयोगेऽतिशयः, त- दलाभे स्थायिनोपिं बीजस्य प्रागकुरानारम्भः, लाभे चारम्भ इति न काचिदनुपपत्तिः। नन्वेवं संयोगस्येव कारणत्वं स्यान्नतु बीजस्य । नैव- म्, संयोगमाचात्तदुत्पत्त्यऽदर्शनात्-न हि क्षितिसलि- लसंयोगोऽङ्गुरं जनयति । बीजविशिष्टस्य तु संयोगस्य कारणत्वे विशेषणीभूतस्य बीजस्यापि कारणत्व. मङ्गीकार्यम् । यस्तु सहकार्यऽपेक्षां नानुमन्यते तस्य क्षितिसलिलसंयोगानपेक्षात् कुसूलस्थादेव बीजाद- कुरो जायत । नन्वन्त्यक्षणप्राप्तः समर्थ एव भावोऽनपेक्षो ज- नयितुम, निरपेक्षोप्यसौ सहकारिभिविना नास्तीति तैर्विना न करोति, कुसूलस्थं हि बीजमन्यदेव, अ. सहकारिणश्चेति । भावाद्भिन्नाऽभिन्न भिन्नमेव वा भावनिष्ठ- मतिशयं कुर्वन्ति अतो भावस्यैव कारणता नतु तस्येति भावः । चोदयति। नन्विति । तदनन्तरं कार्योपलम्भादितिभावः । अत्रैव विशेष शङ्कते । नन्विति । अनपेक्षश्चत्कथं सहकारिणमपेक्षतेऽत- आह । निरक्षोपीति । स्वरूपलाभार्थमेव तस्य सहकार्यपेक्षा न

·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०६सू०२३
,
न्यच्चेदं क्षितिसंयुक्तं यतोऽङ्कुरो जायते ? । सत्यम्,
इदं त्वत्र वक्तव्यम्-यदिदमन्त्यक्षणप्राप्तं क्षितिसलि-
लसंयुक्तमङ्कुरजनकं तद् यदि कृषीवलप्रयत्नविरहात्
कुसल थमेव स्यात् तदापि किमडुरं जनयति ?, उो.
मिति चेत् ? किमर्थं तर्हि कृषीवलस्य प्रेक्षापूर्वकारि-
णः प्रयासः, विदुषां च स्वर्गापवर्गार्थ चैत्यवन्दना.
दिप्रयासः, तदुपदेशश्च देशिकानामनर्थकः स्यात्-अ.
न्त्यक्षणप्राप्ताविज्ञानादेव धर्माधर्मानपेक्षात् स्वर्गाप.
वर्गसिद्धेः, तस्मात्सहकार्यऽपेक्षाङ्गीकर्तव्या, ततश्च
सहकारिसंनिधिक्रमेण सम्भवति स्थायिनोपि भावस्य
क्रमेणार्थक्रियाकरणमिति विपक्षे बाधकप्रमाणाभा.
वादनियता क्षणिकत्वेन सत्ता नालं तदऽनुमापयि.
तुम् । न च ध्रुवभावितया विनाशस्य हेत्वन्तरानपे.
क्षत्वम्-घटसन्ताने कपालसन्तानस्य ध्रुवभाविनो मु.
सलमहारादिहेत्वन्तरापेक्षादर्शनादऽनैकान्तिकत्वात् ।
ननु हेत्वन्तरेण भावाद् भिन्ने विनाशे जाते वि.
नाशिनोपि भावस्य पूर्ववदुपलब्धिः स्थात् तस्मात्
स्वाभाविको विनाशः । किमिदं स्वाभाविकम् !
कार्यजननार्थमितिभावः । परिहरति । सत्यमिति । विपक्ष इति ।
क्षणिकत्वविपक्षे स्थायित्वपक्षे अर्थक्रियाकारित्वे बाधकप्रमाणा-
भावादित्यर्थः । ततः किमत आह । अनियतेति । प्रभायाः
लणिकत्वव्यभिचारादगमकत्वमित्यर्थः । उक्तषणपरिहारो-न
चेत्यादिना । न चेति प्रतिज्ञायां हेतुः घटसन्तान इति । कि-

·शब्दानत्यत्त्ववाद:] शास्त्रदीपिकायाम् । इति । भावस्वभावादेव विनाशो जायने न हेत्व. न्तरादित्यर्थः। ननु भावादपि जातो विनाशो भावाद् भिन्न- श्चेत् ? तुल्य एव दोषः-पूर्ववदुपलब्धिः स्थादिति । अथाऽभिन्न एव विनाशो भावात् ? ततो विनाशस्था- ऽप्रत्यक्षत्वाद् भावोप्यऽप्रत्यक्षः स्यात् । अत्यन्तवि- परीतस्वभावयोश्च भावाभावयोरेकत्वाभिधानं सा- हसमात्रम् । अथापि विनाशो नाम न किं चिद् भिन्नमभिन्नं वा तत्त्वं तुच्छत्वादिति ? । ततो जातस्य भावस्या- सति विनाशे नित्यत्वमेव स्यादिति सुसमर्थितः क्ष- णभङ्गः । तस्माद् भिन्नेनापि विनाशेन भावस्योपल- ध्यादि निरस्यत इत्यऽकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु प्रतिक्षणमवस्थाभेद इति, भवतु. नैतावता. ऽवस्थावतो भावस्य प्रतिक्षणं विनाशेन भवितव्यं प्रमाणाभावात्, नानाऽवस्थानामपि युगपदेकस्मिन् मिदमितिसिद्धान्तिप्रश्नः । भावस्वभावादिति-क्षणभङ्गवादिन- उत्तरम् । ननु भावादपीत्यादिःसिद्धान्तिग्रन्थः । दोषमेवाह । दिति । यथा विनाशात्पूर्वकाले उपलम्भस्तथा विनाशोत्तर- कालेऽप्युपलम्भः घटजन्मनि पटस्येवेत्यर्थः । एतच्चाभ्युपेत्यवा- देनोक्तम् । वस्तुतस्त्वभेदएव न सम्भवतीत्याह । अत्यन्ते- ति । अन्यदप्याशा निराकरोति । अथापीति । नानेति । नानावस्थानामपि अविरुद्धानामेकस्मिन्धर्मिणि युगपत्सम्भवा- त् विरुद्धानां च क्रमेण सम्भवात् नावस्थाभेदमात्रेण क्ष- ५३ ·४१८ युक्तिनेहमपूरणीसहितायां [अ०१पा०११०६सू०२३ धर्मिण्यऽविरुद्धानां क्रमेण विरुद्धानां च संभवात, त. तश्च नूतनाद्यवस्थाः क्रमेणानुभूय पुराणावस्थां प्रा. सस्य प्रयत्नरक्षितस्थापि युक्तोऽवयव विश्लेषाद्विना- शः । न च सत्तया दीपदृष्टान्तमात्रेण घटादेरपि क्षणिकत्वम्-सत्तायाः संदिग्धविपक्षव्यतिरेकादऽहे- तुत्वात् । प्रतिज्ञायाश्च प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात् । न च सादृश्यात्तदुपपत्तिः-अवयवसामान्याऽसंभ- वात्, अनुवृत्तं हि सामान्यं भवति न च सर्वक्षणि- कवादिनामनुवृत्तं किंचित्संभवति, सम्भवे वा न स- वक्षणिकत्वम्, तस्मान्न सर्वभावानां क्षणिकत्वं न तरां शब्दस्य, तस्य ह्यन्तेपि विनाशो नास्ति यतः सूक्ष्म- विनाशकल्पना स्यात, तस्मानित्यः शब्दः । प्रयोगश्च भवति-नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववत् । णिकत्वसिद्धिरिति तात्पर्यार्थः । विनाशस्तु युज्यत इ. त्याह । ततश्चेति । सत्ताया इति । विपक्षे स्थायित्वे स. चायाः सम्भवाम्यभिचारेणाहेतुत्वमित्यर्थः । निराकरणम्- पसंहरति । तस्मादिति । सूक्ष्मविनाशः प्रतिक्षणविनाशः । म- हामकृतं निगमयति । तस्मादिति । युक्तिभिरुपपादितमर्थ प्रयोगेण द्रढयति । प्रयोगश्चेति । न चास्य वायुधर्मभूतैर्ध्वनिभि- यभिचारस्तेषामपि श्रावणत्वादितिवाच्यम् । ध्वनिधर्मान्यत्वे सतीति विशेषणात् । यथाहुद्धाः- "हेतुरेव त्वसौ स्पष्टो नित्यत्वस्योपलभ्यते । भूतावयवधारव्यध्वन्यन्यत्वाविशेषितः इति" । - ·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदोपिकायाम् । ४१९ न च शब्दत्वं नास्तीति भ्रमितव्यं प्रत्यभिज्ञा- नात्- अरण्ये हि गच्छन्तोऽश्रुतपूर्व शब्दविशेषं श्रु- त्वा कस्यायं प्राणिनः शब्द इति संदिहते, न च सा- मान्यदर्शनमन्तरेण विशेषसंशयो घटते । तथाऽवा- अर्थापत्यभिप्रायेण वर्णितमपि सूत्रं प्रयोगाभिप्रायेण वर्ण- यितुं शङ्कते । न चेति । "अत्रोच्यते स्थिरः शब्दो धूमगोत्वादिजातिवत् । संवन्धानुभवापेक्षसामान्यार्थावबोधनात्" (श्लो.वा.श.३११) यथा धूमत्वमग्नेर्गमकं गोत्वं च विषाणित्वस्येति दृष्टान्ता- थः । न चानित्यत्वानुमानेनास्य सत्प्रतिपक्षतेति वाच्यम् । तस्य दुष्टत्वात् । न तावत्कृतकत्वेन तत्साधनं कृतकत्वस्य परं प्र- त्यसिद्धेः । नाप्यन्द्रियकत्वं हेतुः आद्यमध्यमशब्दयोरैन्द्रियक- त्वाऽसिद्धेः औलूक्यादिभिरन्त्यस्यैव तदङ्गीकारः। अथान्त्य एव पक्षोऽस्तु नैवं ? मीमांसकं प्रत्याश्रयाऽसिद्धेः तेनान्तिमशब्दान- ङ्गीकारात् । अविशेषेण तु सर्वशब्दपक्षीकरणे भागासिद्धो हेतुः आद्यमध्यमेष्वव्याप्तेः । न च पक्षतावच्छेदकनानात्वे एव दृषणमिति वाच्यम् । एतस्य परिभाषामात्रत्वात् । आद्यमध्यमश- ब्दयोरनित्यत्वाऽसिद्धेः। किञ्चन्द्रियकत्वस्य सामान्येष्वपि स. त्वाम्यभिचारः । सामान्यवत्वेसतीति विशेषणेऽपि व्यभिचारः गोत्वादीनामपि सचासामान्ययोगित्वात् । व्यक्त्यतिरिक्तजात्य- गीकारे मीमांसकं प्रति तद्वत्वमसिद्धम् । अभेदाङ्गीकारेतु ता. किंकं प्रत्यसिद्धिरिति दिक् । पक्षसाध्यहेत्वादिषणप्रपश्चस्तु वार्तिके ऽवगन्तव्यः । प्रसङ्गादवान्तरसामान्यं साधयति । तथेति । अवा- ·युक्तिस्नेहमपूरणीसहितायां [अ०१पा०१२०६सू०२३ न्तरजातिरपि वर्गतृतीयगकारादिष्वनुवृत्ता ककारा. दिभ्यो व्यावृत्ता का चिदस्ति । तथा वर्गप्रथमेषु द्वि- तीयेषु चतुर्थेषु पञ्चमेषु च यथास्वमनुवृत्ताः सन्तिं जातयः। कथभवगम्यते ? । प्रत्यभिज्ञानादेव, तथा हि- कियत्यपि दूरदेशे दकारमुच्चारितं श्रुतवतां गकारा- दिषु संशयो भवति, न चायं संशयो दत्वनिवन्धनो गकारादिष्वभावात्, अतोस्ति तृतीयादिष्वनुवृत्तम- ऽन्येभ्यो व्यावृत्तं रूपं यदुपलम्भादेष संशयः । तथा धकारोच्चारणे भकारादिषु संशयो नान्येषु, तेन चतु- थेष्वप्यस्ति सामान्यम्, एवं प्रथमेषु द्वितीयेषु पञ्चमेषु च यथास्वं सामान्यानि, तैरेव दृष्टान्तैः शब्दस्य श्रा- वणत्वहेतुना नित्यत्वानुमानम् । ननु शङ्खादिनादानामनित्यत्वेपि श्रावणत्वाद. नैकान्तिको हेतुः ? । न, तेषामपि प्रत्यभिज्ञया नित्य- त्वात् । यदि तेषु प्रत्यभिज्ञा नास्ति ततो, ध्वन्यऽन्य. त्वे सति' इति विशेषणादऽव्यभिचारः । यदा चा- नित्यत्वं ध्वनीनां तदा कार्यस्थाऽनाश्रितस्यानुपपत्ते- . न्तरसामान्यसाधनस्य प्रयोजनमाह । तैरेवेति । अत्र सांख्यानां सत्वरजस्तमःस्वभावः शब्दः आर्हतानां पुद्ग- लारब्धः औलूक्यानामाकाशगुणः । शिक्षाकारस्यार्थवाच- करूपेण शब्दात्मना परिणतोवायुरेव शब्दः । वैयाकरणानान्तु स्फोट एव शब्द इति । तदत्र नानामतातिरेकेण स्वमतं द- शयितुमाह । यदा चेति । अस्त्वेकमेवाश्रयरूपं द्रव्यं तत्राह ।

·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४२१ राश्रयभूतेन केनचिद् द्रव्येण भवितव्यम्, तस्य चा- ऽनेकत्वे प्रमाणाभावादेकत्वे, द्रव्यस्यैकद्रव्याश्रित- स्याऽभावाद् द्रव्यान्यत्वे, शब्दस्य संयोगविभागयो- रनपेक्षकारणत्वाभावादऽकर्मत्वे सति पारिशेष्याद् गुणत्वमेव ध्वनीनां भवति । तत्र पार्थिवभेर्यादिगुणत्वे तरङ्गाद्याप्पद्रव्यगुणत्वे वा श्रवणप्राप्त्यऽसंभवान्न तग्राह्यत्वं सिध्येत्, त- स्मान्न पृथिव्यादिगुणत्वम् । वायुगुणत्वं तु युक्तम्- मुखशङ्खादिसंयोगाद् भेरीदण्डसंयोगादऽन्यतो वा निष्पद्यमाना वायवस्तच्छन्दविशेषगुणका निष्पन्नाः सर्वासु दिक्षु प्रविशमानाः श्रोत्रेण संयुज्यन्ते ततश्च संयुक्तसमवायात्तद्गतः शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । य- स्मादेव वायुगुणः शब्दस्तस्मात् यत्कश्चिदुच्यते-'श- ब्दलिङ्गमाकाशम्' इति तन्निरस्तम् । वर्णानां तु नि- त्यानां द्रव्यत्वमेवानी क्रियते । नन्वेषामपि शब्दत्वाद् ध्वनिवद् गुणत्वानुमान- मिति चेत् ? । न, वर्णा न गुणा ध्वन्यऽन्यत्वे सति श्रावणत्वाच्छन्दत्ववद् दिग्वत् कालवच्चेति प्रतिसा- धनसद्भावात् । यथा च दिकालयोः श्रावणत्वं तथा एकत्व इति । द्रव्यत्वं त्वनेकद्रव्याश्रितमेव दृष्टं अत एक- द्रव्याश्रितस्य द्रव्यत्वासम्भवात् नादस्य द्रव्यान्यत्वमित्यर्थः । कर्मत्वमपि न सम्भवति तल्लक्षणाऽभावादित्याह । शब्दस्येति । एवं गुणत्वे स्वमते वायुगुणत्वं वक्तुं परिशिनष्टि । तत्रेति । एवं शब्दमात्रस्य वायुगुणत्वे वर्णेषु विशेषमाह । वर्णानामिति ।

·४२२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०६सू०२३ प्रागेवोक्तम् । यत्तु स्पर्शविरहित्वे सत्येकेन्द्रियग्राह्य- स्वादूपादिवच्छब्दस्य गुणत्वमिष्यते, तस्यापि यथो- कमेव प्रतिसाधनमित्यास्तां तावत् । तस्माद् ह्यस्त- नायतनयोः प्रत्यभिज्ञानाद्वर्णानां न तावत् प्रत्युच्चार- णमन्यत्वम् । एवं चोचारणं शब्दस्य न कारणं किं त्वभिव्यञ्जकमिति सिद्धम् । न चोचारणादन्यत् का. रणं संभवतीत्यऽकार्यत्वम्, अत एवाऽविनाशान्नित्य- त्वसिद्धिः । इदमेव हि नित्यत्वम्-यत्स्वरूपसद्भावे स- त्युत्पत्तिविनाशरहितत्वम् ।। (इति षष्ठं शब्दनित्यताधिकरणं सम्पूर्णम् ।) न तावदिति । अतो नोच्चारणं वर्णानां कारणमिति । एवं शा. ब्दमात्रस्य वायुगुणतेतिभावः । कथं तर्हि तदनुविधानं वर्णा- नामतआह । एवमिति । ततश्च दर्शनस्य परार्थत्वादित्यस्य उच्चारणस्य शब्दाभिव्यत्यर्थत्वादित्यप्यर्थः सम्भवतीति भावः। अधिकरणार्थमुपसंहरति । अत इति । अत्र द्वितीयं सिद्धा. न्तसूत्रम् । सर्वत्र यौगपद्यादिति । इतोऽपि नित्यः शब्दः यतो गोशब्दात्सर्वत्र सर्वगवीषु युगपत्प्रत्ययो जायते । अत आकृतिवचनोऽयं नचाकृत्या शब्दस्य सम्बन्धः शक्यते कर्तु. मिति सम्बन्धनित्यत्वद्वारा शब्दनित्यत्वं साध्यते । विनष्टे शब्दे तन्नित्यताया असम्भवात् । विनश्वराणामपि व्यक्तीनां जा- तिसम्बन्धोनित्यो दृष्ट इति चेत् । तत्र जात्याश्रयाणां व्य- तीनामत्यन्तानुच्छेदात् सम्बन्धनित्यत्वम् । तर्खनुच्छेदरूपेण सर्वथा सन्त्येव । गोशब्दानान्त्वनुच्छेदरूपेण स्थित्यभावात् । ननु सम्बन्धनित्यताया अभावात्कथ तद्द्वारा शब्दनित्यत्वास- ·शब्दनित्यत्त्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४२३ द्धिः ? । नैषदोषः । सम्बन्धस्य कृत्रिमत्वेऽङ्गुल्या कश्चिदेकमर्थं निर्दिश्य सम्बन्धः क्रियेत अनेकव्यक्तिष्वङ्गुलिनिर्देशाऽसम्भ- वात् ततश्चैकव्यक्तिनिष्ठः सम्बन्धोन सार्वत्रिकः स्यादिति न सर्वगवीषु प्रत्ययः सिध्येत् । जातिमेव निर्दिश्य सम्बन्धःक्रियत इति चेत् । न । बहुजातिसन्निधाने हि सकृच्छ्रुतस्य गोश- ब्दस्य गोत्वमात्रशक्तिनिर्धारणा न स्यात् । यथाहु:- "पार्थिवद्रव्यसत्वादि लाकुलत्वादिसकरात् । विनाप्रयोगभूयस्त्वान्न स्यागोत्वाऽवधारणा" (श्लो. वा. श. ३६०) इति । नित्ये तु गोशब्दे सति बहुकृत्व उच्चारितः श्रुतपूर्वस्या- न्यासु गोव्यक्तिष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतिवचनतामवगमयि- ध्यति । तस्मादपि नित्यः । प्रयोगश्चात्र वार्तिककारर्दर्शित:- "तस्मादकृत्रिमः शब्दोन कदाचिद्विनश्यति । नित्येन नित्यसम्बन्धादाकाशपरमाणुवत्" (श्लो.वा.श.३६१ अथ वा शब्दनित्यत्वमेवानेन सूत्रेणोच्यते न सम्बन्धनि- त्यत्त्वं नित्येत्यादिभाष्यपर्यालोचनयैवमर्थावगमात् । यथाहुः- बहुभिः श्रवणैरेष प्राणित्वादीनि वर्जयेत् निकृष्टगोत्ववाचित्वं चिरेण प्रतिपद्यते" श्लो.वा.श.३६५) तावत्कालं स्थिरं चैव कः पश्चान्नाशयिष्यति"। तथा परं सूत्रम् सङ्ख्याऽभावादिति । अष्टकृत्वो गोशब्द उच्चारित इति हि वदन्ति नाष्टौ गोशब्दा इति तेनैकत्वमवगम्यते भिन्नत्वे तु शब्दस्याष्टौ गोशब्दाइति सङ्ख्यया भाव्यं साच नास्ति अतः सएवायमिति प्रत्यभिज्ञानादेकत्वं शब्दस्य । सादृश्यात्मत्य भिज्ञानमिति चेत् । न । तादृश इति प्रतिपत्त्यभावात् कृत्वमुच् प्रत्ययानुपपत्तेश्च । योऽयं क्रियाभ्यावृत्तिगणनविहितकृत्वसुच् “ ·४२४ युक्तिनहापूरणीसहितायां अ०१पा०अ०६सू०२३ . प्रत्ययः स क्रियावतामभेदे भवति । तेन पूर्वोच्चारितस्यैव गो- शब्दस्य पुनरुच्चारणक्रियैवानुवर्तत इत्यवगम्यते । तदुक्तम्- " क्रियावतामभेदे हि क्रियावृत्तिषु कृत्वसुच् । तत्प्रयोगाद्धृवं तस्य शब्दस्यावर्तते क्रिया"(श्लो.वा.श.३६७) भुक्तवन्तोऽष्टकृत्वो ब्राह्मणा इति प्रयोगदर्शनाद् व्यभि- चारी कृत्वमुच्प्रत्यय इति चेत् । नैषदोषः । कृत्वसुच्प्रत्ययेनाऽत्र प्रत्यभिज्ञानरूपप्रमाणान्तरोपस्थापनात् । नापि कृत्वसुचो व्यभि- चारः एकब्राह्मणत्वविवक्षयात्र प्रयोगनिष्पत्तेः । “अत्र बुद्धि- कर्मणी अपीत्यादिशङ्कापरिहारभाष्यं नहि ते प्रत्यक्षे, अथप्रत्य- क्षे? ते अपि नित्ये एवेति"। तदनुपपन्नमिव प्रत्यक्षत्वेन हि नि- त्यत्वं साधयतो घटादिभिर्व्यभिचारः स्यात् । अप्रत्यक्षत्वेन चा. नित्यत्वसाधने व्योमादेरप्यानित्यता स्यात् । ततः परिहारभाष्य- स्यायमभिप्रायो वर्णनीयः नास्माभिः प्रत्यभिज्ञा शब्दस्य नि- त्यत्वे हेतुत्वेनोक्ता येनानैकान्तिकत्वमुच्येत । किन्त्वनित्य- त्ववादिनं प्रति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधोयमुक्तः । नच प्रत्य- क्षस्यानैकान्तिकत्वं दूषणं स्यात् । अथवा लिङ्गत्वेऽपि प्रत्यभि- ज्ञाया नानैकान्तिकत्वं प्रत्यक्षत्वेन विशेषणात् न हि बुद्धिक- मणोः प्रत्यक्षत्वमिति भाष्यार्थः । न च घटादिभिर्व्यभिचारः स्थायित्वमात्रसाधने तस्य दृष्टान्तत्वात् । नित्यत्वसाधनत्वे तु श्रौत्रप्रत्यक्षत्वमेव हेतुः शब्दत्वञ्च दृष्टान्त इति । ननु कर्मणः प्रत्यक्षत्वात्कथमप्रत्यक्षत्वाभिधानम् । नैषदोषः । परमाण्वा- याश्रितकर्माभिप्रायत्वात् । प्रत्यक्षत्वाऽभिधानन्तु प्रत्यक्षद्रव्य- वृत्तिकाभिप्रायं तस्य तु शब्दत्ववदेव प्रत्यक्षत्वानित्यत्वमि- टमेवेति । यथाहुः- ·शब्दनित्यत्ववादः] शास्त्रदीपिकायाम् । ४२५ " यत्कर्मातीन्द्रियाधारं तदप्रत्यक्षमिष्यते । प्रत्यक्षद्रव्यवर्तिन्यो दृश्यन्ते याः क्रियाः पुनः ॥ तासां वर्णवदेवेष्टं नित्यत्वं प्रत्यभिज्ञया"(श्लो. वा.श.३९५ यदि नित्या एव ताः किमिति नित्यं नोपलभ्यन्ते ? । व्य. अकाऽभावादिति ब्रूमः । किं तदभिव्यञ्जकमिति चेत् ? कर्मों- त्पादकत्वेन यत्त्वदभिमतं नोदनाभिघाताख्यं तदेवाभिव्यञ्जक- मिति गृहाण । व्यञ्जकाऽभावाच्च सन्ततानुपलम्भः । यथाहुः- तव शब्दत्वकर्मत्वे नित्ये अपि सती यथा । न नित्यमुपलभ्येते तथा मे बुद्धिकर्मणी"(श्लो.वा.श.३९७ बुद्धश्चैकत्वेऽपि प्रयत्नभेदानेदः कर्मणश्च देवदत्तश्चलति यज्ञदत्तश्चलतीत्याश्रयभेदानेद इति । ननु कर्मणः संयोगवि- भागाख्यकार्यनाश्यत्वात् कथं नित्यत्वसिद्धिः ?। सत्यम् । तत्तु कर्मणा द्रव्यसम्बन्धमेव नाशयति न कर्मस्वरूपम् । द्रव्य- सम्बन्धनमेव वाभिव्यक्तिः । क्रिया हि जातिवदेव यस्मिन्द्र- व्ये तादात्म्यं समवायं वा सम्बन्ध प्रतिपद्यते तत्रैव गृह्यते अतः सम्बन्धनमेव वाभिव्यक्तिः । बुद्धेश्चैतन्यरूपत्वादेव नित्यत्वम् । चैतन्यं चितिशक्तिः तच्च पुंसः स्वाभाविकत्वान्नित्यमेकं च । गोबुद्धिरश्वबुद्धिरित्यादिभेदस्तु विषयनानात्वात् । यथाहुः- बुद्धीनामपि चैतन्यस्वाभाव्यात्पुरुषस्य नः। नित्यत्वमेकता चेष्टा,भेदस्तु विषयाश्रयः"(श्लो.वा.श.४०५)। ननु भाष्ये बुद्धरेव नित्यत्वमुच्यते नतु तच्छक्तेः ? । स. त्यम् । चैतन्यमेव भाष्ये बुद्धिशब्देनोच्यते तत्तु समर्थ शक्तियु- क्तमिति यावत् । यदि चैतन्यः पुमान् किमिति सर्व सर्वदा न जानाति । मैवम् । शक्तस्यापि सहकारिसन्निध्यपेक्षणात् । उक्तश्च ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०६सू०२३ ? " स्वरूपेण यथा चानिनित्यं दहनकर्मकः । उपनीतं दहत्यर्थ दाह्यं नान्यत् न चान्यथा"(श्लो.वा.श४०५)। ननु विषयान्तरसञ्चारे पूर्वबुद्धर्भङ्गित्वाऽवगमात्कथं नित्य- त्वम् ? । सत्यमेतत् । विषयोपनेतृचक्षुरादिकरणव्यापारभङ्गा- तन्निमित्तोप्यात्मविकारो भज्यत इति भङ्गबुद्धिर्न चैतन्यभका- दिति । ननु बुद्धिश्चैतन्यं चितिशक्तिः तस्याश्चाप्रत्यक्षत्वात्कथं प्र- त्यक्षत्ववचनम् । सत्यम् चितिशक्तिरमत्यक्षा, अत्र तु चैत- न्यस्वभावः प्रमातैव लक्षणया बुद्धिशब्देनोच्यते स च प्रत्य- क्षो नित्यश्च तस्य ज्ञानाख्योविकारोऽप्रत्यक्षोऽनित्यश्चेति तद- भिप्राय पूर्वभाष्यम्, तदेवं भाष्यार्थः-यत्पूर्वपक्षवादिना बुद्धि- कर्मणोनित्यत्वप्रसञ्जनं कृतं तद्यदि ज्ञानस्वरूपविकाराभिप्राय तदयुक्तं तस्याऽप्रत्यक्षत्वात् । अथ चिच्छक्तिस्वभावपुरुषा- भिप्राय ? सतु नित्य एवेति । एवं शुक्लादिगुणानामपि नित्यत्वै. कत्वेऽवगन्तव्ये । भेदबुद्धिस्तु भिन्नाश्रयसंसर्गात् । स्वरूपैकत्वे च तत एव प्रत्यभिज्ञोपपत्तेर्न गुणत्वरूपत्वातिरेकेण शुक्लत्वा. दिजातिः कल्पनीया । योप्ययमतिशुक्लोयमीषच्छुक्लइति भेदः सोपि संसर्गभेदात् । तथाहि केवलद्रव्यसंसर्गेऽतिशुक्लं नीलादिसंसर्गे त्वीपदिति । यदपि धूसरस्वच्छभासुरपार्थिवा- प्यतैजसेषु द्रव्येषु शुक्लस्य वैलक्षण्यं तदपि भिन्नजातीयद्रव्य- संसर्गभेदनावगन्तव्यम् । ज्वालादेः क्षणिकत्वेऽपि प्रत्यभि- ज्ञाऽस्तीति चेत् । सत्यम् । सा यदि सामान्यविषया न दोषः कैश्चित्तस्य नित्यत्वानङ्गीकारात्, व्यक्तिविषया तु तद्ताऽभेदबु- यैव बाधिता नालं नित्यत्वं साधयितुं, प्रत्यभिज्ञा तु ज्वाला- दीनां सादृश्यादपि सम्भवति, शब्देतु नैवं बाधकमस्तीतिदिक् । शब्दनित्यत्वे तु प्रयोगा वार्तिकेऽवगन्तव्याः।तथाऽपरंसूत्रम्- १ ·शब्दनित्यत्त्ववादः) शास्त्रदीपिकायाम् । ४२७ "अनपेक्षत्वा"दिति। यथाऽभिनवं पटादिकं क्रियमाणमनुपलभ्या- पि वर्तमानदशायां तन्त्वादिसंयोगापेक्षजन्मा पटादिरित्यध्यवसा. य नूनमेतत्तन्त्वादिनाशात्तत्संयोगनाशाद्वा विनश्यतीत्यनित्यत्व. मध्यवसीयते नैवं शब्दस्य किञ्चित्कारणमवगम्यते यद्विनाशा- द्विनङ्ग्यतीत्यवधारणा भवाते अतोऽवयवतत्संयोगादिकारणान- पेक्षत्वादसम्भावितविनाशो नित्यएव शब्द इति सूत्रार्थः । ननु वायुरापद्यते शब्दतामिति शिक्षाकारवचनात्पटादिवदवयवि- द्रव्यविशेषः शब्दोऽतस्तद्वदेवावयवसंयोगविशेषविनाशात्सम्भ- वत्येवास्य विनाशइति शानिराकरणार्थं सूत्रम् । प्रख्या. ऽभावाचयोगस्येति । प्रकृष्टा प्रत्यक्षाख्य प्रख्या प्रत्यभिज्ञति यावत् । वायवीयावयवयोगस्य अन्वयस्य कार्ये शब्द प्र- त्यभिज्ञाऽभावात् न तत्कारणकत्वं शब्दस्येति सूत्रार्थः । यदाह भाष्यकारः “वायवीयश्वेच्छब्दोभवेत् वायोः संनिवेशविशे- प: स्यात् । न च तानस्य वायवीयानवयवान् शब्दगतान् स्पृशामः तस्मान्न वायुकारणकः शब्दः अतोनित्यइति । वा- त्तिकं च- "शब्दो यथा पौद्गलिको निषिद्धः स्याद्वायवीयस्य स एवमार्गः। तस्मादनिर्धारितहेतुभागः सर्वत्र साक्षाद्भवतीति नित्यः" (श्लो. वा. ४४४ श.)। इतश्च नित्यः शब्द इत्याह । “लिङ्गदर्शनाच"। एतच्च वा- तिककारैः स्पष्टार्थत्वात्त्यक्तम् । अन्यपदं वाक्यमन्यार्थद्योतकं लिङ्गमित्युच्यते । तदत्र शब्दस्य नित्यत्त्वे दृश्यते "वाचा विरू- पनित्ययेति" । रूपयतीति रूपं वाचः कर्त्ता तद्रहितत्वेन नित्या वेदवाक् विरूपनित्यत्युच्यते । तयेति श्रुत्यर्थः । इयं चाग्नि- ·४२८ युक्तिस्नेहपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०६सू०२३ पदा ऋक् अतोऽत्रलिङ्गं तदर्शनानित्यः शब्द इति । उक्तं च-"अन्यपरं हीदं वाक्यं वाचोनित्यतामनुवदती"ति । भाष्य वार्तिकयोदृष्टमुपयुक्तं स्वदर्शने । ग्रन्थकारेण च त्यक्तं प्रमेयं लिख्यते मया ।। नन्वस्तु नामैवं शब्दनित्यत्वं तथाप्यानुपूर्व्यनित्यत्वा- दनित्यत्वमापन पदं हि वाचकमिष्टं तच्च क्रमाधीनं वि. शकलितानां वर्णानामवाचकत्वात् क्रमश्चानित्यः तथाहि देशतः कालतोवा क्रमोभवति। नच वर्णानां सर्वगतानां च स्वतः क्रमः सम्भवति । बनयो हि क्रमवर्तिनः क्रमेण शब्दानाभिव्यञ्जयन्तः स्त्रीय क्रमं वर्णेष्वपि दर्शयन्ति । क्रमरचना च पुरुषाधीना यथाविवक्षं तदुपपत्तेः अतः पुरुषपारतन्त्र्यादप्रामाण्यापत्तिः । अतो निष्फलमेव वर्णानां नित्यत्वप्रतिपादनम् । नहि तन्नि- त्यत्वे वाचकस्य पदस्य नित्यत्वं सिद्ध्यति । न हि परमाणूनां नित्यत्वादारब्धे घटादौ नित्यत्वं दृष्टम् । यथाहुः- "वर्णाः सर्वगतत्वाद्वो न स्वतः क्रमवृत्तयः । अनित्यध्वनिकार्यत्वात्क्रमस्यातोविनाशिता ॥ २७९ ॥ पुरुषाधीनता चास्य तद्विवक्षावशाद्भवेत् । वर्णानां नित्यता तेन निष्फला परमाणुवत्" ॥ २८० ।। (श्लो. वा. शब्द) किश्च क्रम विना वर्णानां प्रतिपादकत्वाऽसम्भवात् क्रम- स्य च वाचकत्वात्पदत्वं न क्रमविशिष्टानां वर्णानां तस्य चा- नित्यत्वाद्वाचकानित्यत्वमिति । अत्रोच्यते । न तावत्क्रमस्य पदत्वप्रसक्तिः वस्त्वन्तराधारस्य स्वतन्त्रस्य क्रमस्याऽदर्शनात् । अतोऽत्रगुणप्रधानभाव एव विचारणीयः किं क्रमविशिष्टा वर्णा ·शब्दनित्यत्त्ववादः शास्त्रदीपिकायाम् । ४२९ एव वाचकाः उत वर्णाश्रितः क्रम इति । एवञ्च सति क्रमवतां वर्णानामेव वाचकत्वं प्राधान्यात् न क्रमस्य । सर्वपदार्थाङ्ग- त्वेन तस्याऽवगमात् । न ह्यसौ स्वतन्त्र एव वस्त्वन्तरत्वेन क- चिद्व्यवह्रियते अत एव विशिष्टा वर्णा एवास्माकं प्रतिपाद- काः न क्रममात्रम् । नन्वस्तु नामैवं तथापि क्रमस्य पुरुषार्थत्वा- तद्विशिष्टवाचकस्यापि पौरुषेयत्वमापत्स्यते । तन्न । अत्राहुः- "नच क्रमस्य कार्यत्वं पूर्वसिद्धपरिग्रहात् ॥ २८७ ।। वक्ता न हि क्रमं कश्चित्स्वातन्त्र्येण प्रपद्यते ॥ यथैवास्य परैरुक्तिस्तथैवैनं विवक्षति ॥ २८८ ।। परोप्येवमतश्चास्य सम्बन्धवदनादिता ।। तेनैवं व्यवहारात्स्यादकौटस्थ्येऽपि नित्यता ॥ २८९ ॥ यवतःप्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता"(इलो.बा.श.)इति।। ननु वर्णानामपि व्यवहारादेवानिदंप्रथमत्वरूपनित्यत्व- मस्तुकिं कूटस्थनित्यतयेति चेत् । नैवम् । वर्णानामनित्यत्वे व्यवहारस्यैवानुपपत्तेः। तथाहि-वर्णेषु नित्येषु सत्सु तानेवा- दाय प्रयोगविशेषेण शक्यते क्रमविशेषोनिष्पादयितुं परमाणु- भिरिव घटादीनि । वर्णाऽभावेतु किं मूला रचना स्यात् । नहि निरुपादानं कार्यरचनं सम्भवति । न च नित्यविभूनां क्रमा. नुपपत्तिरिति वाच्यम् । ध्वनिवशात्तदुपपत्तेः । ताल्वादिसंयोग- विभागक्रमवशेन तत्प्रेरितानां ध्वनीनामपि क्रमो भवति । ताल्वादयो ध्वनयश्च जात्याऽनित्याः । तेन गकारौकारवि- सर्जनीयानां क्रममिच्छन् तदभिव्यञ्जकानां ध्वनिजातीयानां तदनुरूपेण क्रमेण प्रेरणं चिकीर्षन ताल्वादिसजातीयानां स्था.

·20 ४३० युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१२०६सू०२३ नानां संयोगविभागौ क्रमेणारभत इति तद्वशेन व्यापकानामपि वर्णानां क्रमग्रह इति । केचित्तु क्रमस्य कूटस्थत्वमेवाहुः-तथाहि पौर्वापर्य क्रमः चिरक्षिपात्मकं च दीर्घादिरूपं, पूर्वापरचिरक्षिप्र- प्रत्ययाच कालालम्बनास्तेन ध्वनिभिर्वर्णेषु पूर्वापरभागेन व्य- ज्यमानः काल एव क्रम इति । ननु काल एव चेत्क्रमः स चैको विभुर्नित्यश्च कथं पूर्वापरेण रूपेण विभक्तो भासते । उच्यते । यथा वर्णोनित्यः सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्युपाधिवशात् तथा कालोऽपि स्वयमभिन्नोऽपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नोभासते उपाधयश्व विनष्ट- वर्तमानानागताः सूर्यादिक्रिया इति तद्वशेन कालेऽप्यतीतादि- विभागः क्षिमत्वं चाल्पक्रियावच्छेदात् । बहुक्रियावच्छेदाच्चि- रत्वमिति क्रमस्य नित्यत्वे पदस्यापि नित्यत्वं सिद्धम् । यथाहुः- "तस्मान्न पदधर्मोऽस्ति विनाशी कश्चिदीदृशः । तेन नित्यं पदं सिद्धं वर्णानित्यत्ववादिनाम्" ३०५ (श्लो. वा. श.) ॥ ननु ध्वनिधर्माः क्रमादयः कथं वर्णानामर्थं प्रत्याययतामङ्गं भवन्ति । अत्राहु:- "परधर्मेऽपि चाङ्गत्वयुक्तमश्वगजादिवत्"(इलो.वा.शब्द.)। किं पुनः क्रमादीनां व्यवहारनित्यत्वे प्रमाणम् ? । अर्थाप- तिरेवेति ब्रूमः पूर्वोक्ता बर्थापत्तिर्वाचकरूपस्यैव नित्यत्वं कल्प- यति न वर्णस्वरूपमात्रस्यति ।। ॥ इति शब्दाधिकरणम् ॥

·वाक्याधिकरणम् । ] शास्त्रदीपिकायाम् । ४३१ (सप्तमं वेदस्यार्थप्रत्यायकताधिकरणम् ) *उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थ- स्याऽतन्निमित्तत्वात् ॥२४॥ यद्यपि पदपदार्थसंबन्धस्थापौरुषेयत्वाद् वृद्धव्य- उत्पत्तौ वा ऽवचनाः स्युः । ननु पदपदार्थसम्बन्धस्य नि- *एवं शब्दस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य च नित्यत्वेऽपि चोदना धर्म न प्रमाणमित्याक्षिपति । उत्पत्ताविति । उत्पत्तौ पदार्थज्ञानोत्पत्तौ सत्यां वाक्यवाक्यार्थणेः सम्बन्धा रचनाः पुरुषकल्पिताः स्युः अर्थस्य वाक्यार्थज्ञानस्य अतत्पदार्थशानभिन्नं निमित्तं कारणं य- स्य तत्त्वात् नहि पदार्थ एव वाक्यार्थ अतः पदस्य पदार्थे यथा शक्तिसम्बन्धः तथा पदसमूहरूंप वाक्यस्य वाक्याथै न शक्तिस- म्बन्धः किन्त्वन्यः स च पुरुषकल्पितः कृत्रिमः कथं धर्म प्रमाणमि- ति पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायः॥ सिद्धान्तमाह-सू० तद्भूतानां क्रियार्थेन समानायः । तेषु अग्नि होत्राद्यर्थेषु क्लतानां प्रत्येकपदानां क्रिया- थैन-क्रियावाचिना पदेन सह समानायः पठनं दृश्यते अतः क्रिया- वाचकपदघटितदसमूहादेव अपूर्वो वाक्यार्थग्रहः अर्थस्य वाक्यार्थ ज्ञानस्य तन्निमित्तत्वात् तत्पदार्थज्ञानं निमित्त कारणं यस्य तत्त्वा. त् । अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यत्र च अग्निहोत्रनामकहोमेन स्वर्ग भावयेदिति वाक्यार्थ ज्ञानं न पदार्थों पस्थितिमन्तरा भवति किन्तु पदादुपस्थितानामर्थानां योग्यतया परस्परसम्बन्धज्ञानमेव वाक्यार्थज्ञानमिति भावः ॥ २५ ॥ सू० लोके सनियमात् प्रयोगसन्नि कर्षः स्यात् ॥ २६ ॥ लोके-लौकिकशब्दे पदार्थ दृष्ट्वा पदार्थज्ञानपूर्व- कं-सनियमात् प्रयोगाद्वेदेपि गुरुपरम्परया ज्ञानपूर्वकः प्रयोगस्य सन्निकर्षः-उपपत्तिः स्यात् ॥ २६ ॥ इति सुबोधिनी । अत्रसप्तमं वाक्याधिकरणं समाप्तम् । अत्र सूत्राणि ३ । आदितः अधिकरणानि ७-आदितः सूत्राणि २६ । १ सुबोधिनीकारेण रचना इति पाठः परिगृहीतः परन्तु भा.

·युक्तिनहापूरणीसहितायां अ०१पा०१अ०७सू०२४ वहारादेवार्थावगतिः सिध्यति तथापि वाक्यार्थरूपे धर्मे पुरुषसंकेतानपेक्षत्वान्न किं चिन्मूलं संभवतीत्य- ऽप्रामाण्यं धर्मे चोदनायाः- तथा हि- प्रत्येकं वा पदानि वाक्यार्थमवगमयेयु- स्तत्संघातो वाक्यं वा पदार्था वा?, न तावत् प्रत्येक पदेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिदृश्यतेन च पदानां वाक्यार्थ- विशेषैः संबन्धग्रहणमस्ति न च संभवत्यऽनन्तत्वाद्वा- क्यार्थानाम्, । वेदार्थस्य च प्रमाणान्तरागोचरत्वात् तेन संवन्धग्रहणमत्यन्तासम्भाव्यम्, अनन्तवाक्यार्थ- साधारणत्वाच्च पदार्थानां प्रत्येकं वाक्यार्थविशेषण त्यत्वे साधिते पुरुषानुप्रवेशाऽभावात्पतिज्ञातं चोदनाप्रामाण्यं सिद्धमेवेति किं वाक्यविचारेणेत्याशङ्कयाह । यद्यपीति । अनेन पूर्वोत्तरविचारयोराक्षेपसङ्गतिदर्शिता । अत्र कश्चिन्न तावत्पदार्थनित्यत्वं साधितमाकृतिग्रन्थे तत्सद्भावमात्रप्रतिपादनात् अतः पदपदार्थसम्बन्धानामपौ- रुषेयत्वानुभाषणमनुपपन्नम् ? । उच्यते । शब्दनित्यत्ववदा- कृतेरपि नित्यत्वैकत्वे सिद्धे दृष्टैकगोव्यक्तेरपरदर्शनेन स एवायमितिनिश्चयात् यागादेहि स्वर्गादिफलसाधनत्वांशो धः स च वाक्यार्थोनकेन पदेनोच्यत इति सङ्केता- ऽग्रहणानिर्मूलोवाक्यार्थप्रत्यय इत्यर्थः । निर्मूलत्वमेव दयितुं यावत्सम्भवं मूलानि विकल्प्य निराकरोति । तथाहीति । ननु वाक्यस्य पदसङ्घातरूपत्वात्कथं पृथनिर्देशः?। प्याद्या लोचने तु अवचना इत्येव पाठः ईक्ष्यते-शब्दार्थसम्बन्धा- ना मुत्पत्ती-नित्यत्वेऽपि चोदनाः-अवचनाः स्युः धर्मस्य प्रतिपाद- कानस्पुरर्थस्य-वाक्यार्थस्य-अतन्निमित्चत्वात् पदार्थानां वाक्या- नासम्बन्धादित्यर्थः॥

·वाक्याधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् । तिपादनमनुपपन्नम्, अगृहीतसम्बन्धत्वादेव च पद. संघातवाक्यपदार्थानामपि न सम्भवति प्रत्यायक- स्वम् । नचागृहीतसंवन्धः शब्दार्थ प्रत्याययति-बा. लानामप्रतीतेः, प्रतीतो व्युत्पत्तिवैयर्थ्याच्च । यद्यपि पदमज्ञातसम्बन्धं न प्रत्यायकं तथापि प. दसंघातो वा पूर्वपूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो वा- क्यान्त्यवर्णों वा निरवयवो वाक्यस्फोटो वा सम्ब- न्धग्रहणाऽनपेक्ष एव चाक्यार्थ प्रत्याययिष्यतीति चेत् ? । न, अव्युत्पन्नानामपि प्रसङ्गात्, व्युत्पत्तिवैय- र्थ्यप्रसङ्गाचेत्युक्तम् । अथ पदार्थवेदनमपि वाक्यार्थ- प्रतीतावङ्गमऽतस्तद्रहितानामऽप्रतीतिर्न दोषः, व्यु. त्पत्तिश्च पदार्थानां नाऽनर्थिकत्युच्यते !, तदयुक्तम्-- यदि हि पदेभ्योऽर्थान्तरभूतं वाक्यं पदार्थव्यतिरिक्तं वाक्यार्थ साक्षादेव वाचकतया प्रतिपादयति कस्तदा पदार्थवेदनस्योपयोगः! तद्नुपयोगे च पदार्थव्युत्प. आकासादिमत्पदसङ्घातरूपत्वेन पृथइनर्देश इति ब्रूमः । इतो. ऽपि न सम्बन्धग्रहणमित्याह । वेदार्थस्येति । नन्वदृष्टसङ्गती- न्यपि चक्षुरादीन्यर्थ बोधयन्त्येव । सत्यम् । तेषां सत्तामात्रेणैव बोधकन्वं न तु शब्दस्य तथेत्याह । न चेति । अत्र चोदयति । यद्यपीति । अनन्तरोक्तदोषद्वयपरिहारं शङ्कते । अथेति । तद्र- हितानां-पदार्थावगतिरहितानाम् । वाक्यार्थस्य याऽप्रतीतिः अ- वैकल्यात् सा दूषणमेव न भवतीत्यर्थः । दूषयति । तदिति । पदपदार्थव्यतिरेकेण वाक्यवाक्यार्थयोरर्थान्तरभूतयोरनवगमा- दिति भावः । असम्बन्धादिति । यथा पदपदार्थयोः सम्बन्धोऽस्ति ·४३४ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०७सू०२४ तिरनार्थका वाक्यार्थ प्रतिपित्सताम्, न च पदार्था- द्वाक्यार्थावगतिः-असम्बन्धात् । न तथा पदार्थवाक्यार्थयोः सम्बन्धोऽस्तीत्यर्थः । किञ्च पदा- र्थानां परस्परमप्यसम्बन्धाद्वाक्यार्थावगतिर्दुर्लभा । तथाहि- जातिपदार्थपक्षे तावदोशब्देन गोत्वमात्रमभिहितं शुक्लपदन्तु तदेकवाक्यभूतं तस्यैव शुक्लगुणानुरागं प्रतिपादयतीति सं. सो वाक्यार्थत्वाच्च पदानामेकवाक्यता । व्यक्तिपदार्थपक्षे तु गोशब्देनैव शुक्लकृष्णादिव्यक्तिषु सर्वास्वभिहितासु शुक्ल- पदं शुक्लसंसर्ग प्रतिपादयदपि तत्परत्वे सत्यानर्थक्यात्कृष्णा- दिव्यवच्छेदेनैव विशेषणं भवतीति भेदो वाक्यार्थः । तत्राचे पक्षे संसर्ग एव मुख्योवाक्यार्थः कृष्णादिव्यवच्छेदस्त्वार्थिकः द्वितीयपक्षे तु शाब्द एवं कृष्णादिव्यवच्छेदः । तत्र पदाभि- धेययोर्जातिगुणयोर्मियोऽनुरागव्यवच्छेदाऽभावात् विशेषणवि- शेष्यत्त्वमनुपपन्नं अनुरागाऽसम्भवे च तनिबन्धनो व्यवच्छेदो- प्यनुपपन्नः । यथाहु:- "गोत्वेन नहि शुक्लत्वं गोत्वं वा तेन रज्यते । अन्योन्यात्मन्यसद्भावाद्यक्तिगत्वाद्वयोरपि"(इलो.३१वा.वा.)। ननु मास्तु परस्परानुरागस्तथापि व्यक्तिरेव ताभ्यामनुर- ज्यमाना वाक्यार्थीभविष्यति । मैवम् । तस्याः शब्देनाऽप्रतिप. धमानाया वाक्यार्थत्वाऽसंभवात् । तदसम्भवाच्च न शब्दयोरप्ये- कवाक्यतासिद्धिः । इतश्च न संसर्गभेदयोवाक्यार्थत्वम् । यथाहुः- "संसर्गे वापि भेदे वा वाक्यार्थे परिकल्पिते । पदार्थव्यतिरेकश्च नास्ति संसर्गभेदयोगा|| (इलो.वा.वा.) पदार्थैरेव संसर्गभेदानुगृहीतैर्वाक्यार्थो नाम वस्स्वन्तर- मेवारभ्यत इति चेत् । न । जातिगुणयोवस्त्वन्तरातारम्भका :

·वाक्याधिकरणम् शाखदीपिकायाम् । ४३५ त्वात् वाक्यातिरिक्तस्य तस्य प्रमाणान्तरेणानुपलम्भात। अत्र वैयाकरणै रुक्ता वाक्यविकल्पा:- " आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवचिनी । एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहतिः ॥ पदमाचं पृथक् सर्व पदं सापेक्षमित्यपि । वाक्यं प्रति मतिर्भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम् ॥ तत्र तावदाद्यस्य पदस्यान्त्यस्य वा सर्वेषां वा प्रत्येकं मि- थोऽनुग्रहापेक्षया संघातस्य वाक्यत्त्वकल्पनं । तदयुक्तम् । इत- रेतरानुग्रहाऽसम्भवात् । तत्र न तावदायस्येतरेतरैरनुग्रहः कश्चि- दृश्यते नच सम्भवत्ययोगपद्यात् । किश्चाद्यस्यैव सर्वैः संस्क्रि- यमाणस्य प्राधान्यात् वाक्यत्वं स्यात् । नाप्यन्त्यस्य सर्वेषां सं. हतानां पृथग्भूतानां वाऽनुग्रहः उक्तदोषात् अनुग्रहरहितानां च स्वतन्त्राणामेव वाक्यत्वे व्यस्तोच्चारितानां गौरश्त्र इत्यादीनां च वाक्यत्वं स्यात् । नाप्येकोनवयवः शब्दो जातिः संघात- वर्तिनीति पक्षौ, पदस्फोटजातिनिराकरणेन निराकृतत्वात् । नापि क्रमो बुद्ध्यनुसंहतिरिति पक्षः क्रमस्य बुद्ध्या निष्कृष्यो- पसंहमशक्यत्वात् । यथा च वर्णक्रमस्य पदत्वं निराकृतं तथा पदक्रमस्य वाक्यत्वमपि निराकर्तव्यम् । किञ्च वर्णक्रमस्य पदत्वं युज्येतापि अर्थप्रतीत्यौपयिकत्वात् क्रमान्तरे चार्थप्रती- त्यभावात् पदक्रमस्य तु वाक्यार्थप्रत्ययानौपयिकस्य कथं वा. क्यत्वम् । औषयिकत्वे वा क्रमभेदे सति वाक्यार्थभेदः स्यात् । अस्तु तख्यिातपदमेव वाक्यं प्राधान्यात् पदान्तरस्य तदर्थ- त्वात् । प्राधान्यं चाख्यातस्य पदार्थान्तरानुरक्तप्रधानभूतभा- वनाप्रतिपादकत्वात् । एतदप्ययुक्तम् । तदाकारज्ञानोत्पत्ता- ·युक्तिस्नेहमपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०७सू०२४ - वपि पदार्थानां परस्परं सत्यभावात् । कारकाणां क्रियाणां वा परस्परं सम्बन्धाऽप्रतीतेः । न तावद्रव्याणां परस्परं सम्बन्धः तादात्म्याऽद्यसंभवात् । यथाहु:- "अत्यन्तभेदनिष्पन्नषष्ठ्यभावानपेक्षणैः । तृतीयाद्यपहारेण संनिधेरपि बाधनात् ॥" हन्त तर्हि कारकविभक्तिश्रवणात् क्रिययैव सह द्रव्याणां स- म्बन्धोऽस्तु ? । मैवम् । स्वरूपेण द्रव्याणां क्रियासम्बन्धाऽभावा- छ । न ह्याः काष्ठः पाकक्रिया संभवति । शक्तिरेव कारकं न चार्द्राणां शक्तिरस्तीति चेत् । न । अमूर्तीयास्तदसंभवात् । श. क्तिविशिष्टं द्रव्यं कारकमिति चेत् । न, शक्तैरपि तैस्तिष्ठद्भिः पाकाऽसंभवात् । ज्वलनादिमुखेन तेषां पाकसंबन्ध इति चेन्न क्रिययोः परस्परान्वयाऽसंभवात् । काष्ठादीनां च ज्वलनोप- क्षीणानां पाकसाधनत्वाऽसम्भवाचेतिदिक् । अत्राधिकं वार्चि- केऽवगन्तव्यम् । एवं धातुमत्ययवाच्ययोः क्रिययोरपि सङ्गति- ने सम्भवति । भावनासंबन्धोहि साध्यतया साधनतया वा स्यात् । नोभयथापि सम्भवति साध्यसाधनवाचिन्योईि. तीयातृतीययोः पचतीत्यत्राश्रवणात् । नापि विध्यन्वयः संभवति सकृदुचरितस्य विधिपत्ययस्य श्रौतानेकन्यापाराऽसं- भवात् । धात्वान्वितभावनाविधानादर्थाद्धात्वर्थविधिरपि सेत्स्यतीति चेत् । न । धात्वर्थान्वयात्मागेव समानप्रत्ययोपा- दानलक्षणया प्रत्यासत्या केवलाया एव भावनाया विधानात् । मास्तु धात्वर्थविधानं तथापि पदश्रुत्या भावनायां विनियुक्त- त्वात् तस्याप्यनुष्ठानं सेत्स्यति । मैवम् । विधिसम्बन्ध विना- ·वाक्याधिकरणम् । ] शास्त्रदीपिकायाम् । ऽनुष्ठानाऽसिद्धेः विध्यधीना हि प्रवृत्ति भिधानविनियोगमा. वाधीनेति । यदा च समानपदोपात्तस्यापि धात्वर्थस्याऽविधान तदा पदान्तरगतस्य सोमादेः कारकस्य वाक्यान्तरस्य च प्र- याजादिर्विध्यन्तस्य दुरापास्तं विधानं विधिना त्वसंगतस्य :- याजादेर्बिध्यन्तसमाख्याऽपि निनिमित्ता स्यात् । पदांशत्रयस्य विध्यसम्बन्धाद्भावनैव विधातव्या तदा तस्यां केवलायां पुरुष प्रवर्तयितुमशक्यत्वात्तयाप्यन्वयासंभवात् निर्विषयत्वं विधेरि- तिदिक् । ननु माभूद्भावनाद्वासंऽशानां विधिः साक्षादेव भविष्य. तीतिचेन्नति ब्रूमः । समानप्रत्ययोपात्तभावनाऽवरुद्धस्य विधेरन्य- त्र गमनाऽसम्भवात् पुरुषव्यापारविषयत्वाच्च विधेः कारकाणां चातद्रूपत्वान साक्षाद्विधानमिति । एवमुपसर्गनिपातानामपि न केन चित्सङ्गतिः। न तावत्परस्परमुपसर्गाणां सङ्गतिरसम्भवात् । न च कारकस्यापि विशेषणतया भविष्यति । नैवम् । अर्थान- नुरञ्जकत्वात् । अननुरञ्जकत्वं च- "आनर्थक्यान्यवाचित्त्वविपरीतप्रसाधनात्"। न च मलम्बतेऽयमित्यत्र कश्चिदतिरिक्तोऽर्थोऽस्ति । प्रासाद इत्यादौ चान्य एवार्थः । प्रतिष्ठते इत्यत्र च वि. परीत एवार्थः । न चैवंरूपस्य विशेषणत्त्वं सम्भवति । यथाहुः- "येन स्वार्थाविरोधेन विशेष उपजन्यते । विशेषणं तदेवेष्टं नतु यस्यार्थनाशकम् ।। नन्वागच्छत्युद्गच्छतीत्यादौ आभिमुख्यादौ विशेषोपज- ननाद्विशेषणत्वं भाविष्यति । नैवम् । आभिमुख्यादेः कर्तृधर्मत्वे- न धात्वर्थाङ्गत्वाऽभावात् । कर्तृसम्बन्धे चोपसर्गत्वविरोधात् । नापि भावनया सङ्गतिस्तदर्थानामंशत्रयानन्तर्भावात् । नवा- दयस्तु निपातविशेषा योयेनैव सम्बन्धुमिष्यन्ते तस्यैवार्थ ·४३८ युक्तिस्नेहमपूरणीसहितार्या [अ०१ पास ननु सामान्य पदार्थी विशेषो पाक्या सम्ब- न्धश्च सामान्यविशेषलक्षण! सत्यम् नियतविशे- पावगति स्तु न सिध्यति सर्वविशेषसाधारणत्वा. सामान्यस्य,ततश्च गामानयति पदावगतमानयनसा- मान्यं विशेषाक्षेपोन्मुखमपि न गोरेवानयनमाक्षि- पेत्. ततश्च न गोरेवानयनं प्रतीयेत । न चाकासासं- विवृण्वते न केन चित्सम्बन्धुमर्हतीति । किञ्च पदार्थपूर्वको वा- क्याओं भवति। न चोपसर्गनिपातानां गवादिशब्दानामिव अय- मस्यार्थ इति नियतः स्वातन्त्र्येण कश्चिदर्थोऽवगम्यते यद्दारेणै- ते वाक्यार्थान्वयं गच्छेयुरिति । स्यादेतत् । पदार्था एव वाक्या- थः।न च गौरवः पुरुषोहस्तीत्यस्यापि वाक्यत्वप्रसङ्गः पदार्थ- मात्रस्य तदनगींकारात् अर्थान्तरान्वितरूपविशेषस्यैव वाक्यार्थ- त्वाभ्युपगमात् । तथाहि-पदं केवलोचरितं पदार्थस्वरूपमेवा- भिदध्यात्-पदान्तरसमभिव्याहृतं तु तदर्थान्तरान्वितरूपमिति । नैतदपि युक्तम् । यदि हि पदं केवलोचरितं किञ्चिदर्थस्वरूप- मेवाभिदध्यात् । पदान्तरसमभिहारे चानयनान्वितं तदुज्झित्य- कचिद्वन्धनान्वितं कचिदप्याश्वासोन स्यात् । सर्वत्रान्वितमेवा भिधत्त इति चेत् । न । केवलोचारणे पदार्थस्वरूपमात्रावग- मात् । अथ पदार्थाऽसङ्गत एवार्थे वाक्यं प्रवर्तत इत्युच्येत? तर्हि पदार्थज्ञानस्य तत्र दृष्टोपकारिता न स्यात् । अज्ञातपदार्थस्यापि मक्याथर्विगतिप्रसङ्गादित्यलमतिप्रपञ्चेन । सम्बन्धमाशङ्कतें । नन्विति । परिहरति । सत्यमित्तिः । केन प्रतिनियत्तविशेषावगतिर्भवति स एव सम्बन्धो वाच्य इति भावः । अस्तु साधारण्यं किमत्तावताः स्यादिति तत्राह । ततश्चे- ·वाक्याधिकरणम् ।] शास्त्रदीपिकायाम् । निधियोग्यत्वैर्नियमः, सत्स्वपि तेष्वदर्शनात्, न हि प्रत्यक्षेण गामुपलभ्य ' कस्येयम् ' इति जिज्ञास- मानः संनिहितमपि देवदत्तं स्वामिनमध्यवस्थति, तस्मान्निर्मूलो वाक्यार्थः साङ्कोतिकः । न च वेदे स- केतयितास्तीत्यप्रामाण्यम् । अथ वा वेद्वाक्यानामपि पौरुषेयत्वमाश्रित्य पु- ति। विशेषमात्राक्षेपेण तत्पर्यवसानसम्भगदितिभावः । स- स्वपीति । एतच्च संनिधियात्राभिप्रायेण दूषणं भवति । शाब्द- सन्निधौ तु नैतषणं भवतीति चिन्त्यम् । उपपादितमर्थ नि- गमयति । तस्मादिति । ननु “चोदनालक्षणोर्थो धर्म" इत्युक्तं चोदना च वाक्यमेवातो वाक्यमेव वाक्यार्थप्रतीतेलमिति कथं निर्मूलत्वम् । सत्यम् । सदपि वाक्यमगृहीतसम्बन्धत्वान्न वा- क्यार्थप्रतीतेर्मूलम् । सांकेतिकः-पारिभाषिकः । केचिद्वेदान्क- त्वाऽस्य वाक्यस्यायमर्थ इति संकेतः कृतो वृद्ध्यादिवत् । तत- च वाक्यार्थावगतिः पुरुषाणामित्यर्थः । अयश्च सूत्रार्थः उ. त्पत्तौ चेति चकारोऽप्यर्थे । शब्दार्थतत्सम्बन्धानामुत्पत्तौ औ. त्पत्तिकत्वेऽपि नित्यत्वेपीति यावत् न चोदनायाः प्रामाण्यं यतो- ऽवाचकाः शब्दा वाक्यार्थस्य, तेहि सामान्यमभिदधति वाक्या- र्थश्च विशेषरूपः । ननु पदाभिहिताः पदार्था एव वाक्यार्थ बो- प्रयन्तु तत्राह अर्थस्याऽतनिमित्तत्वात् इति । अर्थस्य पदार्थ- स्य अतनिमित्तत्वात् वाक्यार्थबोधनिमित्तत्वाऽभावात् पदार्था- नां वाक्यार्थबोधकत्वेऽशाब्दतैव वाक्यार्थस्य स्यात् उपपत्यन नतरं तु ग्रन्थकारोक्तमेव ज्ञेयम् । अथवा शब्दार्थसम्बन्धाना मौत्पचिकत्वेऽपि वेदवाक्यार्यस्य धर्मस्याऽवचना: अमविप्रा ·४४० - युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०११०७सू०२४ रुषप्रामाण्यादेव प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यम् । युक्तं च सर्ववाक्यानां पौरुषेयत्वदर्शनादेव वेदवाक्याना. मपि पौरुषेयत्वम् । अथ पुरुषाणामीहशेर्थे प्रामाण्यं न संभवति ?, ततो प्रामाण्यमेवास्तु न त्वनपेक्षं प्रामाण्यं सिध्यतीति पूर्वः पक्षः। अत्र के चिदाहुः- वाक्येनैव हि वाक्यार्थः साक्षादेवाभिधीयते । उपलक्षणतश्चास्य सम्बन्धग्रहसम्भवः ॥ ४९ ॥ चाक्यं गोपदयुक्तं यत् तत्-सास्नादिमदन्वितम् । वाक्याथै वदतीत्येवं व्युत्पत्तिः सुकरैव हि ॥५०॥ सत्यम्-व्युत्पत्तिरेवं स्थात् तथापितुन वाक्यतः। वाक्यार्थावगतिर्युक्ता तिरोभावेपि दर्शनात् ॥५१॥ पूर्वभागेषु वाक्यस्य विस्मृतेष्वपि दृश्यते । वाक्यार्थावगतिः पुंसांपदार्थस्मृतिशालिनाम्॥५२॥ . दकाः स्युः अप्रमाणमिति यावत् । न च पदार्थानां तन्निमि- तभावोऽसम्बन्धादिति सूत्रार्थः । असम्बन्धोपपत्तिश्च ग्रन्थो. कैवानुसन्धया । ननूत्पत्तिशब्दस्य कथमौत्पचिकशब्दार्थ- त्वम् औत्पत्तिकशब्दलक्षकत्वेनेतिब्रूमः । यथा धागोरत्यस्य धावापृथिव्योरिति । वेदमस्थानाभ्यासवतोमहर्षेः प्रायेण सू- त्रेषु छान्दसपदप्रयोगएव भवतीति न दोषः कश्चित् । एकदेशिमतेन तावत्पूर्वपक्षं परिहर्तुमाह । अत्रेति । सम्ब- न्धग्रहमुपपादयति। वाक्यमिति । देतदर्भाङ्गीकारेण निराक- रोति। सत्यमिति । अस्त्वेवं तथापि त्वन्मते साक्षादेव वा. क्याद्वाक्यार्यावगतिर्न सम्भवतीत्यर्थः । कथं नयुक्तेत्यत आह ।

·वाक्याधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् । यथैव विस्मृतपूर्ववर्णानामन्तिमवर्णमात्रान्नपदार्था- वगतिर्भवति तथैव वाक्यावयवेषु पूर्वपदेषु विस्मृतेषु पाक्यार्थावगतिन स्यात् । दृश्यते हि विस्मृतपूर्वपदा- नामपि दीर्घतमेषु वाक्येषु वाक्यार्थाचगतिः । न च स्वरूपेण विस्मृतेपि स्मर्यमाणपदार्थवशादेव तद्वाचि- पदयोगितां वाक्यस्यानुमाय ततो वाक्यार्थावगतिरि- ति वक्तुं युक्तम् , अस्थां प्रनाड्यां प्रमाणाभावात् । अनुसन्धीयमानैरेव हि पदार्थैः साक्षादेव हि वाक्या. र्थप्रतीतिसम्भवे को नामेदशी कल्पनामवलम्बते । सम्भवति च पदार्थेभ्यो वाक्यार्थावगतिरिति वक्ष्यामः। येप्याऽऽकातिमंनिहितयोग्यार्थान्तरान्वितस्वा- र्थाभिधायीनि पदान्येव वाक्यार्थप्रतीतिनिमित्तमिति त्रुवते, तेषामपि विस्मृतेषु केषु चित्पदेषु वाक्यार्थावग- तिर्न स्यादिति तुल्यमेव दूषणम् । किं चैवं वादिनां प्रतिपदं वाक्यभेदः स्यात् न कचिदेकवाक्यता सिध्ये- तिरोभावेपीति । एतदेव विष्णोति । पूर्वेति । श्लोकं व्याचष्टे । यथैवेति । दृश्यत इति । यस्मादेवमतोन साक्षाद्वाक्यादेव वा- क्यार्थावगतिः त्वन्मते सम्भवतीति भावः । अत्र परिहारमाशय निराकरोति । नचेति । अगत्या धनाड्याश्रयणमिति चेत् ? । न । सिद्धान्तनीत्या गतिसम्भवादित्याह । अन्विति । वक्ष्याम- इति । स्वसिद्धान्तनिरूपणावसर इत्यर्थः । अन्विताभिधान- मतमनूध प्रतिक्षिपति । येपीति । अस्मिन्नेव पक्षे दूषणान्तरमा- ह। किश्चेति । ननु समभिव्याहृतयो। पदयोः स्पष्टमेवैकवाक्य.

·४४२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०७सू०२४ त्-गामानयेति गोपद्मानयनकर्मभूतां गां प्रतिपाद- यति तथाऽऽनयतिरपि गोकर्मकमानयनं तयोश्च भेदाद भिन्न एव वाक्ये स्याताम् । अथान्वितभेदे सत्यप्येकस्यैवान्वितस्य प्रधानभू- तत्वात् प्रयोजनकत्ववशेन वाक्यकत्वमुच्यते ?। त दयुक्तम्-नह्यनेकं विशिष्टं प्रतिपादयतां प्रयोजनका स्वमात्रेणैकवाक्यता भवति, यदि स्यात् ? 'यजेत स्वर्गः फलं पशुहविरग्निर्देवता' इत्यत्राप्येकवाक्यता स्थात्- सर्वेषां द्रव्यदेवताफलविशिष्टयागानुष्ठान- प्रयोजनत्वात् । तथा "दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इत्यस्य “समिधो यजति" इत्यादिभिरेकप्रयोजन- स्वादाक्यैकत्वं स्यात् । नन्विष्टमेवैकवाक्यत्वम्, यथा वक्ष्यति-"तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात्"इति,(अ.पा.४सू.ज.)भाष्यकारोपि- "वाक्यं ह्येकं दर्शपूर्णमासाभ्यां सह धर्माणाम्"इति ?। सत्यम् , प्रकरणानुमेयं तु तत्रैकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षम्, अन्यथा वाक्यविनियोज्यत्वापत्तेः। एवं गामानये. त्यत्रापि प्रत्यक्षकवाक्यता साक्षान्न स्यात्. इष्यते ? त्वं गम्यते ? सत्यम् । तथाप्यन्वितभेदाद्वाक्यभेदः स्यादित्याह । गामिति । नहीति । विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वेनैवैकवाक्यत्वमिति- भावः । अविदिताशयः चोदयति । नन्विति । अभिप्रायमुद्घाट- यन्परिहरति । सत्यमिति । मया तु प्रत्यक्षमेकवाक्यत्वं तवापा- दितमित्यभिप्रायः। उक्तं दूषणं लौकिकवाक्येऽतिदिशति । एव- मिति । भिन्नार्थे पर्यवसितत्वादितिभावः । दूषणमुपसंहरति ।

·वाक्याधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् । चासौ, तस्माद् यत्रैकवाक्यत्वं तत्राऽपर्यवसितव्या- पाराणामेव पदानामेकस्मिन्नर्थे पर्यवसानं वक्तव्यम् । त्वन्मतेचाऽऽनयतिर्गवान्वितानयनं प्रतिपाद्य प. यवस्थति गोपदमपि गव्येवाऽऽनयनान्विते पर्यवसि- तमिति स्थादेव वाक्यभेदः । न हि गोपदस्यानयने गवान्विते पर्यवसानं येनैकवाक्यता स्यात् । अथ गोपदमप्यानयनमेव गवान्वितमभिदध्यात् ? अने कार्थत्वं स्यात्-गोश्वानयनस्य चाभिधानात्, न हि गोरन्यतः सिद्धियंतस्तामनाभिधाय तद्विशिष्टमान- यनमेवाभिदध्यात् । किं च अतिशोभनो राजपुरुषः' इत्यत्रातिश- यान्वितस्थ शोभनगुणस्य राजान्वितस्य च पु. रुषस्य पुनः परस्परान्वयो गम्यते-समासे हि परस्परान्वयपूर्वकः पदार्थान्तरान्वयः, तेनान्वि. तयोरेवात्रान्वयः । न चाऽसावऽभिधानतः सि. तस्मादिति । अनेकार्थत्वं विकृणोति । गोथेति । ननु प्रत्येक- मभिधानेऽनेकार्थत्वापत्तिः न त्वेवं, किन्त्वेकहेलयैवानयनान्वितं स्वार्थमभिधत्तेऽतोनानेकार्थत्वमत आह । नहीति । गोशब्दावो. रुपस्थितौ सत्यामेव तद्विशिष्टानयनाभिधानमिति व्यापारभे- दाद्वाक्यभेदः स्यादेवेति भावः। इतोप्येवमित्याह । किञ्चेति ।न- न्वत्र समभिव्याहारवशेन शोभनगुणान्वितस्यैव पुरुषस्य प्रतीते- रेक एवान्वयः सिध्यति तत्राह । समासे हीति । ततः किमत आह । न चेति । असौ-अन्वितान्वयः अभिधानतो न सिद्ध्य- ति समासपदयोमध्ये केनाऽपि पदेनानभिधानादित्यर्थः । एतदे- ·युक्तिस्नेहपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०७सू०२४ ध्यति- पुरुषशब्दो हि पुरुषस्यैवाऽर्थान्तरान्वयम- भिधत्ते तस्यैव स्वार्थत्वात् अतो नान्वितान्वयमल- मभिधातुम्, एवं शोभनशब्दोपि स्वार्थस्यैव शोभा नत्वस्यान्वयमाह नाऽन्यान्वितस्य, अतोऽन्वितयो- रन्वयोऽवश्यं पदार्थनिबन्धन इत्यभ्युपगन्तव्यम् । किं च 'रूढिोंगाबलीयसी शीघ्रप्रवृत्तित्वात् ' इ- त्यविवादम् , अन्विताभिधाने च विपरीतं बलाबलं स्यात्-अश्वकर्ण इति समुदायो यावद् वृक्षजाति स्मारयति तावदेवाऽश्वशब्दोपि वाजिनं कर्णशब्दो- प्यवयवं स्मारयत्येव, अतो न स्मृतिकाले तावदिशे. षः, अभिधानं तु योगवृत्तौ पदान्तरमनपेक्ष्य स्वा- वयवाभ्यामेव शीघ्र मिथो निवर्तते । रूढिस्तु प्रति- योगिसंनिधानलिप्सया पदान्तरमपेक्षमाणाऽभिधाने विलम्बत इति वैपरत्यिम् । स्वरूपमात्राभिधानपक्षे तु पदान्तरापेक्षाभावाद- वोपपादयति । पुरुषेति । कथं तर्हि तदवगतिः सूत्रात् ? अतआह । अत इति । अन्वितानामपि पदार्थानांपुनराकासादिवशेन परस्परा- न्वय इत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह । किश्चेति । वैपरीत्यमेव विवृणो- ति । अश्वेति । ननु रूद्वेः शीघ्रप्रवृत्तित्वादृक्षजातिरेवादौ स्म. यते तत्राह । अतइति । अलब्धात्मिकायास्तदसम्भवादिति भावः । नन्वेवं सति कथं योगस्य बलवत्वासिद्धिरित्याशयवि- शेषमाह । अभिधानत्विति । अस्मत्पक्षे तु नैष दोषो भवतीत्या- ह । स्वरूपति । अन्विताभिधानपक्ष एव पदान्तरापेक्षा स्या- दिति भावः । रूट्यर्थो यौगिकाबलवान् भवतीत्यर्थः । एत- ·४४५ वाक्याधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् । ऽक्षरश्रवणमात्रादेव रूख्यर्थोऽभिधानसिद्धोऽवयवार्थ- लक्षिताद् यौगिकादाक्यार्थस्थानीयालीयान् भव- ति । एवम्-'अतिमधुरं गोक्षीरम्' 'ईषन्मधुरमजा- क्षीरम्' इति 'केतकीगन्धसमानः सर्पगन्धः' इत्यादि दर्शयितव्यम् । तस्मात्पदाभिहितः पदाथैलक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते । तत्र गामानयेत्यानयतिरान- यनसामान्यमभिधाय तव्यक्तिं लक्षयति, गोपद्म- पि स्वार्थद्वारेणाऽऽनयनमेव गोकर्मकत्वाकारेण तत्सं. बन्धिस्वरूपेण लक्षणया प्रतिपादयति । दपि स्वरूपमात्राभिधानपक्षे सिध्यतीत्याह । एवमिति । यस्मा- द्वाक्यादेव वाक्यार्थप्रतीतिर्न सम्भवति तस्मादयमेव पक्षोऽङ्गी- कार्य इत्याह । तस्मादिति । यद्यपि प्रत्येकं पदानि संहतानि वा न साक्षात् तन्मूलं तथापि पदार्थाः पदैः प्रतिपादिताः प्रत्या- सत्यपेक्षायोग्यत्वसनाथाः मूलं भविष्यन्ति तद्भावे वाक्या- र्थप्रत्ययस्य भावादित्यर्थः । पदार्थप्रतिपादने व्यापूतानां पदानां पुनर्वाक्यार्थेऽपि व्यापारान्तरे गौरवमदृष्टकल्पना दृष्ट हानिश्च स्यात् । यथाहु:- "पदार्थेषु प्रयुक्तानां पुनर्व्यापारकल्पना । पदार्थानां च सामर्थ्य गम्यमानमपन्हुतम्" (श्लो.वा.वा११४)। वर्णेभ्योहि पदार्थेषु प्रतीतेषु तदनन्तरमेव वाक्यार्थप्रतीते- र्जायमानत्वात्सामर्थ्य गम्यत इत्यर्थः । अत्र कश्चित्संमुग्धमेव पदं पदार्थस्य वाचकं प्रकृतिप्रत्ययरूपावान्तरभेदस्तु प्रक्रिया- मात्रतया वैयाकरणैः कल्पित इत्याहुस्तदयुक्तम् । प्रत्यक्षेण प्रकृतिप्रत्ययतद्वाच्यानां भेदाऽवगमात् दृश्यते हि वृक्षं वृक्षणे- ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०७सू०२४ एवं यत्र यत्र वाक्ये यो योऽर्थों विशेष्यत्वेन वि. वक्षितस्तमेव स्वपदेन सामान्यवाचिना लक्षितं सन्त- मितराणि पदानि स्वार्थाभिधानद्वारेण तत्सम्बन्धि- रूपेण लक्षयन्ति । यत्राप्यन्वितस्यैव पुनरन्वयान्तरं तत्रापि लक्षितलक्षणापरम्परया सर्वस्य तस्य सिद्धि- रित्येषा दिक् । ननु कर्मत्वेनाभिहिता गौस्तत्कर्मिकां क्रियां ल. क्षयन्त्यपि कथमानयनमेव लक्षयति , तदेकवाक्य- तयेति ब्रूमः-लक्षणा हि साधारण्येनैव प्रवृत्ताप्येक- वाक्यतया नियम्यत इति दर्शनबलादङ्गीक्रियते । यो. पि ह्यान्विताभिधानमिच्छति तेनापि सामान्यतः प्र. वृत्ता लक्षणा पदान्तरैकवाक्यत्वेन नियम्यत इत्ये- तदऽङ्गीकृतमेव । यथा हि युगपदधिकरणवाचितायां द्वन्द्वमिच्छन्ति तत्र धवखदिरावित्यत्र खदिरप्रातिप- दिकं द्विवचनोपपत्तयेान्तरं लक्षयदपि धवमेव ल. क्षयति नार्थान्तरं तत्पदसमभिव्याहारादेव तथा स- त्यत्र प्रकृत्येकत्वेऽपि प्रत्ययभेदात्कर्मत्वकरणत्वरूपार्थभेदः । तथा वृक्षं घटं चेत्यत्र प्रकृतितदर्थभेदे प्रत्ययाऽभेदेन कर्मत्वरू- पैकार्थत्वमिति दिक् । अस्मिन्पक्षेऽन्वितान्वयोऽपि सिध्यती- त्याह । यत्रापीति । लक्षणा हीति । क्रियामात्रलक्षकत्वेन प्र- वृत्ताप्यानयनपदैकवाक्यतयाऽऽनयनमेव लक्षयतीत्यर्थः । अ. न्विताभिधानवादिनाप्येतदङ्गीकृतमित्याह । योपीति । एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति । यथा हीति । एतच्च शाब्दिकानां मतम् । अस्यार्थः । अधिक्रियत इत्यधिकरणं पदार्थस्तस्य युगपद्वाच्य- ·: वाक्याधिकरणम् ] शास्त्रदीपिकायाम् । ४४७ त्रास्तु । यत एवायमऽन्वयविशेषोऽविनाभावाद- ऽसिध्यन्नेकवाक्यतावशेनैव सिध्यति अत एव श- ब्दस्य प्रमाणान्तरत्वमनुमानात् । ननु प्रत्यक्षेण गवि देवदत्ते चाऽवगते सत्स्वप्या- कासासंनिधियोग्यत्त्वेषु न परस्परान्वयप्रतीतिर्भवति तस्मान्न पदार्था वाक्यार्थ गमयन्तीति पदानामवा- न्विताभिधानं युक्तम् ? । अन्विताभिधानेपि तुल्योयं दोषः-यौ तावदी प्रत्यक्षप्रतिपन्नौ तयोर्वाचकाव- पि शब्दौ तस्मिन् समये स्मृतिस्थौ भवतः न च तौ स्वार्थयोराकासादिसद्भावेप्यान्वयं प्रतिपादयतः । अथ यादृगवस्थितः पदैरन्वयो वृद्धव्यवहारे - श्यते तादृशान्येवान्वयं प्रतिपादयन्ति नान्यादृशा. नीत्युच्यते ? । तत् पदार्थेष्वपि तुल्यम्-तेऽपि हि प. दार्थी एकैकविशिष्टार्थप्रतिपादनाय समाहृता वा- तायां एकेन पदेन पदार्थद्वयस्यैकदोपस्थापन तस्मिन्द्वन्द्वो भवती. त्यर्थः । एतनिरूपणं चाधिकारलक्षणे करिष्यते । अत्रान्विता. भिधानवादी चोदयति । नन्विति । अतः पदार्थानां कारणत्वे व्यभिचारात् पदानामेवान्विताभिधानं युक्तमितिशङ्कार्थः । प्रति- बन्द्या परिहरति । अन्वितेति । तुल्यत्वं विकृणोति । याविति । यद्यपि तत्काले गोशब्ददेवदत्तशब्दौ स्मृतिस्थौ भवतः तथापि न तावदन्वयं प्रतिपादयत इति तुल्यो दोष इत्यर्थः । विशेष शङ्कते । अथेति । यावदवस्थितैः-समभिव्याहृतरित्यर्थः । साम्येन परिहरति । तदिति । साम्येन विवृणोति । तेपीति । ननु समाहारस्य पुरुषाधीनत्वादप्रामाण्यं स्यादत आह । तेषां ·४४८ युक्तिनहापूरणीसहितायां अ०१पा०अ०७सू०२४ क्याथै प्रतिपादयन्तीति न दोषः । तेषां च समाहारे यत्र पुरुषस्य स्वातन्त्र्यं तत्र तवुद्ध्यधीनं प्रामा- ण्यम्, अस्वातन्त्र्ये चाऽनपेक्षम्, अतो न पदाना- मन्विते शक्तिः प्रमाणवती, निरस्तश्वायमन्विताभिः धानवादो न्यायरत्नमालायामित्यास्तां तावत् । वाक्यस्फोटोपि पदस्फोटन्यायेनैव निरस्तः । वा- क्यार्थस्य च निर्भागत्वं भागाऽवगमात् प्रसङ्गाद्यनुप- पत्तेश्च निरसनीयम्-तथा हि- प्रसङ्गतन्त्रबाधोहातिदेशाधिक्रियाक्रमाः । प्रयुक्तिशेषभेदाश्च कथं निर्भागवादिनाम् ? ॥५३॥ यदा हि "अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इति नि. चेति । वाक्यस्फोटनिरासोऽपि पदस्फोटानिरासवदवगन्तव्य इत्याह । वाक्येति । यथाऽनंशस्य पदस्य वैशद्यावेशये न युज्यते तथाऽनंशस्य वाक्यस्याऽपि सामान्यविशेषतत्वानामनुभूयमान- ता वैशधं सामान्य तन्मात्रस्य वा वेदनमवैशचं नचैतनिखिलसा- मान्यविशेषविरहिणः स्फोटस्य सम्भवति । तदारामन्यायेन- चान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थावगमादनंशताऽनुपपत्तिः । ननु यदि विभागेनैव प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामर्थयाभिधानं तर्हि यत्र प्रकृतिमात्रं प्रयुज्यते अग्निचिदित्यादौ यत्र वा प्रत्ययमानं अ- धुनेति कथमत्रार्थद्वयाभिधानम् ? । तत्र प्रतीतिबलेन तन्मा- त्रस्यैव द्विशक्तत्वादिति ब्रूमः । शब्दस्वभावस्यान्यथाकर्तुमश- क्यत्वात् । अवैकदेशानुमानेनोभयार्थत्वमिति केचित् । तन्न नहि केवलप्रत्ययस्य कदाचिदपि प्रयोगोऽस्ति यतस्तेन ज्ञातसा- इचर्याचिनोतिस्तमनुमापयेत् । अधुनेति च इदंशब्देन वि- ?

·धाक्याधिकरणम] शास्त्रदीपिकायाम् । ४४९ र्भागस्य साङ्गप्रधानविधेरों निर्भागः-न साध्यं न साधनं नाप्यङ्गानि तदा न पशुर्न प्रयाजा न पुरोडा. शो न तदीयाः अनुयाजाः सन्तीति किं कुत्र प्रस- जते? । एवं तन्त्रादिष्वपि दर्शयितव्यम् । तस्मादने. कपदार्थानुरक्तो वाक्यार्थः, सच पदार्थमूलो न नि- मूलो न च सङ्केतमूलः, तस्मानाप्रामाण्यं चोदना. याः । यत्तु वाक्यत्वात् पौरुषेयत्वमित्युक्तं तदुपरित. नेऽधिकरणे निराकरिष्यामः ।। इति सप्तमं वाक्याधिकरणं सम्पूर्णम् । नैव सर्वदा प्रयुज्यमानः कथमिदंशब्दमनुमापयेत् । नाप्यर्थे- कदेशेन लक्षणया तत्प्रतीतिः लक्षणानुगतबुध्यभावात् किव- न्तादिषु मुख्यत्वेनैव प्रतीतेः । दूषणान्तरं तुस्फोटवादोक्तमनु. सन्धेयम् । अत्र स्फोटवादी पदतद्भागानापन्वयन्यातिरेका- ऽसम्भवादानर्थक्यमाह । तथाहि- "नामाख्यातादिसाकल्यवैकल्यानुगमे सति ।। तदर्थानुगमो दृष्टः पदवाक्यान्तराश्रयः ॥ १६८ ॥ विप्राश्वः पचते यातं राजहस्तिन्यगादिति ॥ तथान्यरूपमन्यत्र राजा दध्यत्र गामिति ॥ १६९ ॥ ( श्लो. वा. वा.) अस्यार्थः । पदवाक्यान्तराश्रय इति पदान्तराश्रयो पा. क्यान्तरादर्थानुगमो दृष्टः । तत्र नामपदमाख्यातपदमित्यादि- रूपेण पदान्तरत्वम् । पदभेदे च वाक्यान्तरत्वम् । तत्र सा. कल्यानुगमे तदर्थानुगमाऽभावादन्वयो नास्ति वैकल्यानुगमे तु सकलस्य वाचकरूपस्य व्यतिरेकेऽपि तदर्थसम्भवाद्यतिरेको- ·४५० युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०७सू०२४ ऽपि नास्ति । तत्रान्वयाऽभावोदाहरणं विपत्यादि । विप्रश- न्दौतु स्वतन्त्रावुपसर्गार्थवाचिनौ दृष्टौ. तत्समुदायस्त्वन्यत्र- ब्राह्मणवाचकः। "अश्व इत्यपि नामेदमाख्यातं लुङि चेदृशम् । आख्यातं पचतेशब्दः पचते इति वा द्वयम्" ॥ १७१ ॥ स्त्रीद्वित्वं घुबहुत्वं वा तेषष्ठयर्थचतुर्थ्यथ । पचते इति सर्व वा चतुर्यन्तं शतुः पदम् ॥ १७२ ॥ यात लोण्मध्यमद्वित्वमयात लङि वा भवेत् । कर्तृनिष्ठाद्वितीयान्तं प्रथमान्तं नपुसकम्" ॥ (श्लो.वा.बा.) अयातमित्यत्र यातशब्दस्य साकल्यानुगमे स्वार्थाऽसम्भवः । तथा यातमयातमितिद्वयोः पदयोः प्रत्येकमाख्यात-निष्ठापथ- मान्तद्वितीयान्तत्वेन त्रेधा त्रेधा विभागे तत्तदर्थव्यभिचारः । " राजहस्ती समासो वा राजलोण्मध्यमोऽथवा । हस्तिनीत्यथसप्तम्यामथस्त्रीप्रत्ययान्तरम् ॥ १७४ ॥ अगादिति लुङन्तं स्यादगो वा पञ्चमीपरः ।" एवमेकरूपेऽपि पदे नानार्थ विकल्पेन ततदर्थांनुगमाऽभावः शब्दभेदानामपि पदानां न कश्चिदर्थो व्यवस्थितः शक्योनिश्चेतुं तदनिश्चये च तदधीनस्य वाक्यार्थस्याप्यनिश्चयः स्यात् । नि- भांगवाक्यवादिनां तु प्रत्येकं वाक्यभेदात् वाऽस्ति व्यभिचा. रः। तथान्यरूपमिति तु व्यातिरेकव्यभिचारोदाहरणम् । रा. जेति शब्दो नृपवाचको दृष्टो, राज्ञेत्यत्र तच्छन्दव्यतिरेकेऽपि- नृपप्रतीतिर्भवति । तथा दध्यत्रेत्यत्र दधिशब्दव्यतिरेकऽपि तदर्थप्रतीतिर्दृष्टा । गामित्यत्र गौरित्यस्य पदस्याऽभावेऽपि तदर्थप्रतीतिरिति व्यतिरेकव्यभिचारः । पूर्वपदव्यतिरेकेऽपि ·" वाक्याधिकरणम्] शास्त्रदीपिकायाम् । ४५१ पदान्तरादेवात्रार्थप्रतीतिर्भविष्यतीति चेन्न । पदान्तरस्य तत्र सङ्केतग्रहाऽभावात् । न च पदान्तरेऽपि व्यतिरेकग्रहोस्त्विति वाच्यम् । आनन्त्येन तत्र सङ्केतग्रहाऽसंभवात् । अत्राहुः- अत्रमः पदात्मा न सर्वेष्वतेषु भिद्यते । केन चिद्धर्मभेदेन जरा राजादिवत्क्रमात केन पुनरुपायेनायं धर्मभेदोऽवगम्यते क्रमान्यत्वन्यूनत्वा- दिभिरिति ब्रूमः । यथाहुः- पदावधारणो पायान्बहूनिच्छन्ति सूरयः । क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वर वाक्यश्रुतिस्मृती" ॥ १८३ ॥ (इल्ये. वा. वा.) नदीदीनेत्यत्र क्रमान्यत्वम् । शुनः शुन इति न्यूनाति- रिक्तत्वं शुनइति कर्मीभूतः शुनक उच्यते । शून इति च वृद्धि- मापनः । तत्र क्रमान्यत्वे न्यूनत्वे वा विकलस्य वाचकत्वाऽभा. वादेवार्थानवगतिरित्यविवादम् । अतिरेकेच पदान्तरत्वमेव । स्वरस्तु बहुव्रीह्यादिनिर्णयोपायः । भोक्तुकामः पचत इति वाक्यवशेनाख्यातं निर्णीयते पचते दक्षिणान्देहीत्यत्र नाम घातोरेकवाक्यवशेन शत्रन्तम् । श्रुतिः सामानाधिकण्यं तत्र यातः पुनरायातीत्यत्राख्यातसामानाधिकरण्यादिति कर्तृ निष्ठा प्रथमान्तं नामपदं निर्णीयते । यातो देवदत्तयज्ञदत्तावित्यत्र द्विवचनान्तनामपदसामानाधिकरण्यादाख्यातमिति । मत्र व्याकरणम् । यथा मातृपितृसम्बन्धानुभवनिमित्तस्मरणात् समानेऽपि मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वादिकं निर्णीयते तथा अश्वस्त्वं देदत्तेत्युक्ते ऽश्वपदं सङ्कीर्णमपि व्याकरणस्मृत्याऽऽख्यातमि- तिनिर्णीयते । एवमन्यदप्यूह्यम् । एतत्मपश्चस्तु वार्चिके- शरण- ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०७सू०२४ ऽवगन्तव्यः । नापि व्यतिरेकव्यभिचारः । दध्यत्रेत्यत्र दधि- पदव्यतिरेकाभावेन प्रत्यभिज्ञया दधिशब्दार्थस्यैवावगमात् । कथं तर्हि वैलक्षण्यावगतिरिति चेत् ? आनन्तर्यदोषादिति ब्रूमः । इकारान्तमप्यकारेण परेण संहितादोषाद् यकारान्तमिव भ्रा- न्त्यावगम्यत इति । अथवा पदान्तरमेवेदं पारमार्थिक एवायं यकारः दधिशब्दार्थप्रतीतिस्तु तत्समानार्थत्वात् । इकोयण- चीति सूत्रेण समानार्थत्वाऽवगमात् । अनेन हीकारस्य स्थाने यकारोचारणं संहितायां भवतीत्युच्यते तेनेकारान्तपदसमा- नार्थत्वमस्य कथितं भवति । प्रत्यभिज्ञया पदैकत्वमिति चेत् । न । प्रत्यभिज्ञाया अभावात् । पदैकत्वे बनवगतसूत्रार्थः दधी- त्यत्र व्युत्पन्नस्य दध्यत्रेत्यत्र तदर्थावबोधः स्यान त्वेवमस्ति । विकारानन्त्यात्सम्बन्धाऽग्रहणमिति चेत् । न । लक्षणेन तद्वि- दुक्तेर्वा सम्बन्धग्रहणसम्भवेनातिक्लेशाऽभावात् । ननु दध्यत्रेत्य- प्राविभक्तस्याऽज्ञातावधेर्नार्थवत्वमतः कथं तदन्तादध्यर्थप्रती- तिरिति ?। नैषदोषः । अवध्यग्रहणेऽप्येतस्मादेव पदान्तराद्द- ध्यर्थावगमेनार्थवत्वोपपत्तेः । अथवा ज्ञायत एवावधिनतु वि. च्छिद्योचार्यते तेन संहितायामेवास्य साधकत्वात् विभिद्यमान- स्याऽसाधुत्वप्रसङ्गात् । यथा कुम्भकारादिसमासेन कदाचि. दुत्तरपदं विच्छिद्योचार्यते एवमिहापि संहितायाम् । असंहितायां तु दधिपदमेव नित्यं प्रयोक्तव्यमिति । यथाहुः- "ज्ञायते चावधिस्तत्र व्यञ्जनान्तेन तूच्यते । दधिशब्दावबोध्यत्वान्नित्यं नित्यसमासवत्" (श्लो. वा. वा. २२०) ।। इति । एवं राजराजादिपदेष्वपि व्यतिरेकव्यभिचारः परिहर्तव्यः ।

·वाक्याधिकरणम् । ] शास्त्रदीपिकायाम् । तत्रापि पदान्तरस्थकिञ्चिदंशसमानस्य तदर्थप्रतिपादकत्वात् । या तु ब्राह्मणकम्बलादौ ब्राह्मणार्थावगतिस्तत्रावध्यन्तरत्वेन पदान्तरत्वात् । अवध्यन्तरत्वेऽपि तत्पदमविकलमस्त्येवेति कथं तदर्थोनावगम्यत इति चेत् ? । न । उत्सर्गस्यापवादेन बाधात् । अत्रहि प्राच्यस्य पदरूपस्यावध्यन्तरमेवापवादकम् । यदा त्ववध्यन्तरं दूरीकृत्य प्राच्यरूपेण पदान्तरमुच्चार्यते तदा तदर्थावगतिर्भवत्येवेति न दोषः कश्चित् । यत्राप्यश्वकर्णादा- वन्यूनानधिकमेव पदद्वयं तत्रापि वाजिकर्णयोरनभिधानम् । उत्सर्गरूपाया अवयवप्रसिद्धरपवादरूपया समुदायप्रसिद्ध्या बाधात् । पूर्वमेव वृक्षार्थावगमात् अर्थप्रकरणार्धानेन श्रोत्रा बोधितस्वार्थयोरपि न सर्वदा तद्बाधः । तथाहि-अश्वमानय, कर्ण विध्यतीत्यादौ व्यस्तप्रयोगे तावन्नावयवार्थयोः किञ्चिद्वा- धकमस्ति । समस्तप्रयोगेऽप्यश्वकर्ण परिमार्टीत्यादौ प्रमाणा- न्तरवशेन समुदायार्थवाधादवयवार्थनिर्णयः सिध्यतीति । ननु पदानां स्वपदार्थमात्रप्रतिपादनावसितानां न विशिष्टरूपवा- क्यार्थबोधनसामर्थ्य कल्प्यम् । यथाहुः- न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यापि पदानि नः । तन्मात्रावसितेष्वेषु पदार्थेभ्यः स गम्यते"(श्लो.वा.वा.२२९)। हन्त तर्हि पदार्थेभ्योवगम्यमानो वाक्यार्थो न शब्द: स्यात् । नैष दोषः । पदार्थानां शाब्दत्वे तद्द्वारा वाक्यार्थस्या- पि शब्दप्रतिपाद्यत्वसंभवाद् वाक्यार्थे हि शब्दाना तात्पर्य न पदार्थेषु तेषां प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् । अतो यद्यप्यभिधाव्या- पारः पदार्थेष्वेव पर्यवसितस्तथापि तेषु तात्पर्याऽभावात् वा- क्यार्थपर्यन्तत्वतात्पर्ये च शब्दस्य प्रामाण्यात् सिध्यति शब्द- प्रमेयतया वाक्यार्थस्य शाब्दत्वमिति । नाप्यसम्बन्धोपालम्भः ।

·४५४ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०७१०२४ अविनाभावरूपस्य सम्बन्धस्य सत्वात् । यथाहु:- "सम्बद्धमेव चैतेऽर्थ गमयन्त्यविनाभुवम् । सामान्यं स्वविशेषेण विना नड्युपपद्यते"(श्लो.वा.वा.२२१)। हन्त तानुमानादेव वाक्यार्थावगतिरापद्येत? । नैवम् । प- साधभावेनानुमानाऽसंभवात् । न तावत्पदार्था एव वाक्या- र्थविशिष्टतया पक्षीक्रियन्ते त एव हेतवस्ततः प्रतिज्ञार्थैकदेश- तेति । अथ वाक्यार्थमेव पक्षीकृत्य पदार्थानां हेतुत्वमुच्येत ? । तदप्यसत् । पूर्वमप्रतीतस्य पक्षत्वानुपपत्तेः पदार्थेभ्य एव हि तत्संसर्गात्मा वाक्यार्थोऽवगम्यते न ततः प्रागिति दिक् । एतद्- दूषणप्रपञ्चस्तु वार्तिकेऽवगन्तव्यः । किश्च विलक्षणलिङ्गजन्या हि धीरनुमानं न चैवं तज्जन्या पदार्थैरेवाग्रहीतसम्बन्धेरियं जन्यते अतः प्रमाणान्तरमेव शाब्दमिति । अपि च । "भावनावचनस्तावत्ता स्मारयति लोकव" दित्येतावदविवादम् । सा च यजते पचतीत्यादावा- ख्यातप्रत्ययान्वयेऽन्वयाद् यागपाकशब्दान्वयेवाख्यातव्यति- रेके व्यतिरेकात् आख्यातप्रत्ययार्थ इति केचित् । धा- तुरेवाख्यातप्रत्ययसनिधानानुगृहीतशक्तिभावनां वक्तीत्यप- रे । अन्येपुनर्धातुप्रत्यययोरन्यतराऽभावेऽपि भावनाया अ- प्रतीतेस्समुदायार्थो भावनेत्याहुः । अस्तु नाम यः कश्चित्पक्षो नचात्र निवेकेन प्रयोजनं किञ्चित् । प्रकृतमेव निरूपयामः । सा चेयं भावना स्वर्गकामो यजेतेत्याख्याताभिहिता साध्यसाधनेति कर्तव्यतांशा सामान्येनाक्षिप्यान्यतो विशेषमपेक्षते । एवं स्व. गर्गोऽपि कमिकर्मतयावगतः सिद्धे कामनाया अभावात्साध्यत- यावगतोभावनामपेक्षते । तयोश्वाकाङ्क्षासन्निषियोग्यत्ववशेन परस्परान्वयोगम्यते क्रमसाध्यसम्बन्धा च भावना साधनमपे- ·धाक्याधिकरणम् । शास्त्रदीपिकायाम् । ४५५ क्षने पदश्रुत्या च धात्वर्थ एव साधनत्वेनोपस्थाप्यते । गोदोह- नादिद्रव्यस्यापि साधनत्वेन श्रवणात् कथं धात्वर्थस्यैव भाव- नान्वय इति चेत् । सत्यम् । तस्याप्यप्पणयनादिरूपधात्व- श्रयेणैव तत्साधनत्वं न स्वरूपतः । निराश्रयस्य तदनुपपत्तेः। ननु धात्वर्थस्याप्यसिद्धत्वात् साध्यतयैवान्वयः किन्नस्यादिति चेत् । न । तस्यापुरुषार्थस्य विध्युपष्टब्धभावनया साध्यत्वेना- ऽग्रहणान् । नन्वेवमपि तृतीयाऽभावात्कथं यागस्य करणत्वं ? स्वभावादेवेति ब्रूमः । नहि करणत्वं तृतीयया नियतं यतस्तन्नि- वृत्या निवर्तेत । सत्कदौ(?) तृतीयां विनापि करणत्वदर्शनात् । प्रयाजशेषे तृतीयासत्वेऽपि करणत्वाऽभावात् । कथं तर्हि या- गेनेति तृतीयोपदय॑ते स्वभावसिद्धमेव करणत्वसम्बन्धं स्पष्टी- कर्तुमिति ब्रूमः । यथाहुः- "न केवलं तृतीयैव करणत्वं नियच्छति । प्रमाणान्तरगम्येऽपि न किञ्चिद्विरुणद्धि सा"॥ २५७ ।। तथा- "प्रत्यासत्तिनिमित्तोऽयं सम्बन्धः कल्प्यते नयोः । तं च विस्पष्टमाख्यातुं यागेनेति प्रयुज्यते ॥ २५५ ॥ यथोपगवशब्दार्थ तस्यापत्यमितीदृशात् । कथयन्ति नचैतस्मिन्षष्ठयन्तोपगुसम्भवः " ॥ २५६ ॥ किश्च यथा यागशब्दात् तृतीया भवति नैवं यजेतेत्यत्रधा. तोरमातिपदिकत्वात् । अंतस्तदर्थव्याख्यानार्थं यागेनेति तु- तीयान्तस्य प्रयोगः । एवं च लब्धसाधनसम्बन्धा भावना क- रणोपकारसाधनमुपायमात्रमपेक्षते प्रयाजाद्युपायश्च भाव्यमात्रम् । तयोश्चाकासासनिधियोग्यत्वैर्मिथः सम्बन्धसिद्धिः । स चोपायः कचित्स्त्रवाक्यगतोलभ्यते । यथा रेवतीषु वारवन्तीयं कृत्वा य- जेतेति । कचित्तु वाक्यान्तरगतो यथा प्रजादिः वाक्यान्तर- - - ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१०७०२४ गतस्याप्यपेक्षावशादन्वयः । उपायरहितानां करणानां फल- साधनत्वाऽसंभवात् प्रयाजानां च निष्प्रयोजनत्वापत्तेः । ननु- विश्वजिद्वत्स्वर्गप्रयोजनवत्वात् कथं प्रयाजादेनिष्प्रयोजनचोप- तिः । मैवम् । अपेक्षितसंनिहितऋतूपकाररूपदृष्टप्रयोजनलाभे सति प्रयोजनान्तरकल्पनानुपपत्तेः । नन्वंशानां भावनासम्ब- न्धेसति परस्परसम्बन्धानुपपात्तेः परस्परसम्बन्धे वा न भा- बनासम्बन्धः स्यात् सम्बन्धद्वयविधाने वा वाक्य भेदप्रसङ्गात् । अत्राहु- "एकभावनयोपात्तात्रयोप्यंशाः परस्परम् । उपकार्योपकारित्वं पश्चादनुभवन्ति ते ।। भावनापेक्षमाणा हि साधनं किं फलस्य मे । साधनानुग्रहः कोवेत्यनुस्यूतमपेक्षते । आकाझैवमविच्छेदे सिद्धा शुक्लगवादिषु । एकक्रियागृहीतेषु सम्बन्धश्च परस्परम् ।। द्रव्यद्वारेण चैतेषां विशेषणविशेष्यता ।" इति । ततश्च भावनामेव विशिष्टां विदधत्ययोऽर्थाद्यागादीन्विद. धाति न साक्षादिति । तदुक्तम्- एवं पदार्थवाक्यार्थसधातैरूपकल्पितां । विशिष्टां भावनां प्राप्य वृत्तिर्विधिनिषेधयोः ।। यत्तु प्रत्यासत्तिवशात्केवले भाबनात्मनि पर्यवसितो वि. घि ने पश्चाद्यागादानशान् विधातुमसमित्युक्तन् । तत्र ब्रूमः । न तावत्केवले भावनात्मनिविधिपर्यवसान भवति । अश- प्रयाऽपरिपूर्णापा भावनाया अनुष्ठातुमयोग्यतया चे तनमर्त नात्मकविध्यन्वयाऽसम्भवात् याग्यताया अपिसम्बन्धकारण- खात् अयमत्र क्रमः । प्रत्यासत्तिशेषाद्विधिभावनयोदन्वयेन

·घा क्याधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् ।
भवितव्यमित्येतावत्पथममवगम्यते । ईदृशी चावस्था विधिसं-
स्पर्शइति विधिप्रक्रम इति चोच्यते । तथाच भवितव्यं यथा-
वगतभावनान्वयो विधिरयोग्यत्वात्तामविदधद्यावदंशत्रयं परि-
पूर्ण परीक्ष्य पश्चात्सर्वांशसम्पूर्णामंशान्तरानपेक्षिणीं विदधा-
तीति । यथाहुः-
"यद्यप्यन्यैरसंस्पृष्टां विधिः स्पृशति भावनाम् ।
तथाप्यशक्तितो नासौ तन्मात्रे पर्यवस्यति ॥ २७४ ॥
अनुष्टेये हि विषये विधिः पुंसां प्रवर्तकः ।
अंशत्रयेण चापूर्णा नानुतिष्ठति भावनाम् ॥ २७५ ॥
तस्मात्मक्रान्तरूपोऽपि विधिस्तावत्प्रतीक्षते ।
यावद्योग्यत्वमापन्ना भावनान्यानपेक्षिणी" ॥ २७६ ॥
( श्लो. वा. वा.) इति ॥
नन्वस्तु नामैवं नामाख्यातसम्बन्ध उपसर्गनिपातानां तु
कथं गवादिवत्स्वतन्त्राणामविधारणाभावात् । सत्यमेवम् । त.
थाप्यन्यसहितानामेव प्रयोगनियमात् तदागमन्यायेनार्थवत्वं सि-
ध्यति चकरागमे हि समुच्चयोऽवगम्यते न ततः प्राक्, वाच.
कत्वद्योतकत्वविवादस्तु नात्रोपयुज्यते द्वेधाऽपि वाक्यार्थोप-
योगित्वसिद्धेः । तदुक्तम्-
"वाचकयोतकत्वं तु नातीवात्रोपयुज्यते ।
तद्भावाद्वाचकत्वं वा परस्यानुग्रहोस्तु वा" ॥ २७८ ।।
यत्तु नैषां क्रियया नाम्ना वा सम्बन्धः सम्भवतीत्युक्तम् ।
तत्राप्याहु:-
"ईषदादयस्तावत्साक्षान्नाम्नैव सङ्गताः ।।
अप्रयुक्तक्रियाद्वारा विशेषाऽधानतोऽपरे ॥ २७९ ॥

·४५८ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०७सू०२५ आपिङ्गः प्रवयाश्चेति द्वयस्यैतन्निदर्शनम् ॥ कचित्मकृष्टतादीनां भावनोपनिपातिनाम् ॥ २८० ॥ इतिकर्तव्यतात्वेन प्रतिपत्तिपरिग्रहौ" (श्लो. वा. वा.)॥ नन्वाभिमुख्यस्य कर्तृधर्मत्वात् कथं क्रियया सम्बन्ध इति चेत् ? क्रियैकार्थसमवायसम्बन्धेनेति ब्रूमः । न हि कर्तृस्वरूपा- गमभिक्रमणमानर्थक्यात् धातुसम्बन्धे च णमुलो विधानात, अतः क्रियाङ्गमेवेति । ननु प्रासादः प्रतिष्ठते इत्यादावन्यार्थ. विरुद्धार्थाश्चापसर्गाः धातोः स्वार्थशक्तिं लोपयन्तः कथं धा- तुना सम्बध्यन्ते । उच्यते । वाचकत्ववादिमते तावते वि. शेषणं किन्तु धातुभाग एव । तथाहि-शब्दान्तरात्तिष्ठतेः स- काशात् प्रतिष्ठतिरश्वकर्णशब्दवत् समुदायशक्त्यैव गमने वर्त्तते । अभिदधातत्यिादावपि समुदायशक्तिः तथा प्रलम्बतिरपि ल. म्बतेः सकाशात् शब्दान्तरं समानार्थ नतु लम्बतेः प्रशब्दो वि- शषणमिति । द्योतकत्ववादिनस्तु विशेषणत्वमेव मन्यन्ते । यथाहु:- "प्रशब्देनोपसृष्टस्य तिष्ठतेर्गतिशक्तता । नहि प्रशब्दवेलायां गमने जायते मतिः" ॥ २८३ ॥ ननु तिष्ठतिमात्रेणापि न गमने मतिर्जन्यते ततः कुत एतत् तिष्ठतिर्वाचकः प्रशब्दोद्योतकइति विपरीतमेव किं न स्यात् । उ. च्यते । धात्नां तावत्सामान्येन क्रियामात्र शक्तिः क्लुप्त्वात- स्तिष्ठतेर्गमनाख्ये विशेषे एव शक्तिकल्पनं भवति प्रशब्दस्य तु सामान्ये विशेषे चोभयत्रापि अक्लुप्त्व शक्तिः कल्पनीये. ति गौरवम् । अतो द्योतकत्वमेव प्रशब्दस्य न वाचकत्वमिति । कथमेतावता विशेषणत्वं प्रशब्दस्य ? | धातोरर्थान्तविषयक- शत्यन्तरोद्भावनेनैव विशेषणत्वमिति ब्रूमः । औपसंदानिकी श- ·वाक्याधिकरणम्] शास्त्रदीपिकायाम् । ४५९ क्तिरेव द्योतनमिति हि प्रसिद्धिः । अयमत्र विवेकः । तिष्ठतेर्ग- तिनिवृत्तिर्गतिश्चेतिद्वावर्थों दधातेरपि धारणमभिधानं च । तत्रानुपसृष्टयोगनिवृत्तो धारणे च शक्तिराविर्भवति । प्राभ्युप- सौ तु तां शक्तिमपोद्य गतावभिधाने च शक्तिमाविर्भावय- "तेन शक्त्यपवादोऽयं भवेदापवादवत् " ॥२८७ ॥ अयं च द्योतकत्ववादिनोऽभिप्रायः । वाचकत्वपक्षेतु स. मुदायशक्तिरेवेति । अत्र केनचित्-कर्मणः कर्मसाध्यत्वान्न ज्ञानद्वारेण काष्ठपाकान्वय इत्युक्तं तन्निराकरणप्रसङ्गेन क- र्तृत्वकरणत्वादिनिरूपणं वार्तिककारैर्महता प्रबन्धन कृतं त- त्तत्रैवावगन्तव्यम् । नन्वस्तु नामैवमुपसर्गाणां सम्बन्धः ननादे- स्तु वस्तुस्वरूपविरुद्धप्रतिषेधविकल्पादिवाचकत्वात्कथं सम्ब- न्धः स्यात् । उक्तं च- "स्वश्रुतेः प्रथमं वस्तु सद्भावेन निरूपितम् । कथं नादिभिः पश्चादभावमुपनीयते." इति ॥ अत्रोच्यते । न तावन्नमा वस्त्वभावः क्रियते यतस्तस्य व- स्तुना विरोधः स्यात् । किन्तु विद्यमानमेवाभावं वर्तमानमतीत- तमनागतं वाऽभिदधाति । त्रेधा हि नमो वृत्तिः पर्युदासाभावपति. षेधैः । तद्यत्र नाम्ना संयुज्यते अब्राह्मण इति तत्र ब्राह्मणवस्त्व- न्तरपयुदस्तं क्षत्रियाख्यवस्त्वेव नत्रा प्रतिपाद्यते । तथा नेक्षे. तेत्यादौ धात्वर्थयोगेपक्षिणपर्युदस्तमनीक्षणसङ्कल्याख्यवस्त्व- न्तरमेवोच्यते । तच्च वस्त्वन्तरपर्युदस्तत्वं वस्त्वन्तरस्याऽनुगु- णमेव सर्ववस्तुनामितरेतराभावात्मकत्वात् । यत्राप्याख्यात- संयोगे नास्ति घटो नासीन च भविष्यतीति वा निवृत्तिःप्रतीय- ·युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०११०७सू०२४ ते तत्रापि न वस्त्वभावोनबा क्रियते किं त्वज्ञानसंशयविपर्यय- मात्रनिवारणम् । यथाहुः- "नामधात्वर्थयोगी च निषेधोऽन्यार्थभाग्भवेत् ॥ ३०१ ॥ तत्र वस्त्वन्तरोक्तं वस्त्वेवानुगुणं च तत् ॥ आख्यातप्रत्ययोंगे निवृत्यर्थः प्रतीयते ॥ ३०२॥ तत्र चाज्ञातसन्दिग्धविपरीतार्थवारणम्” (श्लो. वा. वा.) नन्वस्तु रूपाभाववाचकस्य कथं शब्दान्तरसमभिव्याहारः । मैवम् । अभावस्य वस्तुत्वपतिपादनात् तदभिधायिनोनबो घटा- दिवत्तदुपपत्तेः(?)। ननु प्राप्तिपूर्वको निषेधोभवति तद्यदि घटसत्ता प्राप्ता कथं निषिध्यते नहि विद्यमानस्याऽविद्यमानता सम्भव- ति ? । स्यादेवं यद्ययं प्रतिषेधः स्यात् नत्वेवं, न हन्यान पिबे- दित्यादाविव विधिसंयोगाऽभावात् । किन्त्वभावस्वरूपमात्र- कथनं, नच तत्माप्त्यपेक्षम् । हन्त तीभाववाचिनो नमः कथं सद्भाववाचिना घटशब्देन समभिव्याहारः स्यात् अस्तिना- स्तिशब्दयोरिव विरुद्धार्थत्वात् ? । नैषदोषः । न ह्यत्र घटशब्देन घटस्य सत्वं बोध्यते किन्तु सदसत्वसाधारणं स्वरूपमात्रम् । तच्च प्रादेशिकत्वाद् घटस्य कचित्सद्भाववत् कचिच्चाऽसदिति न वि. रोधः सत्वबोधने तु पटोस्तीत्यस्तिशब्दप्रयोगः स्यात् । ननु मीमांसकानां मते जातिरेव शब्दार्थः तस्याश्च नित्यत्वात्कथं सत्व. साधारण्यम् । नैष दोषः। नास्तीत्यस्य व्यक्तिविशेषणत्त्वाङ्गीका. रात् शब्दार्थरूपाया जातेस्तदसम्भवात् । यथाहुः- "जातेरस्तित्वनास्तित्वे न च कश्चिद्विवक्षति । नित्यत्वाल्लक्ष्यमाणाया व्यक्तेस्ते हि विशेषणे"(श्लो.वा.वा.३११) नन्वेवमपि ब्राह्मणं न हन्यात् सुरां न पिबेदित्यादौ नमः प्रतिषेधवृत्तेरस्ति विरोधः-तथाहि-प्राप्तिपूर्वका प्रतिषेधोभवति ·वाक्याधिकरणम् । ] शास्त्रदीपिकायाम् । यदि रागादिना पानं हननं वा तेनानुष्ठिनं तदा कथं तस्या- ऽभावः कथ्यते यदि तु नानुष्ठास्यते ततः प्राप्त्यऽभावात्प्रतिषे- धानुपपत्तिरिति । उच्यते । नाऽत्र नबो ऽभावार्थत्वं किन्तु चिकीर्षितायापाराभिरुन्धनम् । सम्भवति च पुंसः पानादौ- वैराग्यजननेन तदभावावस्थापनमित्यविरोधः । उक्तं च- "विधिना युज्यते यत्र न हन्यान्नपिवेदिति । तत्राभावार्थता नैव स्वयं पुंसो रुणद्धि हि" (श्लो. वा. वा. १३५)॥ एतत्प्रपञ्चस्तु न्यायरत्नाकरेऽवगन्तव्यः । प्रकृतमनुसरामः। इतश्च वाक्यार्थस्य निर्भागत्वं निरसनीयमित्याह । प्रसङ्गादिति । यदिनिर्भागो वाक्यार्थः स्यात् तदा वाक्यार्थावयवपदार्थवि- षयः प्रासङ्गिकादिव्यवहारो न स्यादित्यर्थः । यथाहुः- प्रासनिकादि यत्कार्य पदार्थोपनिबन्धनम् । आकाङ्क्षाविदितप्रश्नौ यौ च दृष्टौ पिकादिषु । असत्यं तदपोद्धृत्य न चैकं कल्पयिष्यति ॥ ३३८ ।। असत्यैर्गम्यमानेर्थे सत्यता नेत्युदाहृतम् । स्वरूपेणासतोदृष्टं नोपायत्वं हि कस्यचित्” ( श्लो. वा. वा. ३४०) इति । प्रसङ्गादित्यादिशब्दार्थ विवृणोति । तथाहीति । उक्तम- र्थमुपपादयति। यदा हीति । उपपादितमर्थ निगमयति । तस्मा- दिति । अत्र सिद्धान्तसूत्रम् 'तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायो- ऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् । तद्भूतानां तेष्वेव पदार्थेषु भूतानां वर्त- मानानां पदानां क्रियार्थेन पदेन समाम्नायः समुच्चारणं नान- पेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थेन वाक्यार्थम् । कुतः। अर्थस्य पदार्थस्य तन्निमित्तत्वात्-वाक्यार्थप्रत्ययनिमित्तत्वात, पदानि तावत्स्वा- ·४६२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०७१०२४ नभिदधति पश्चात्ते पदार्था आकासादिवशेन वाक्यार्थमवग- मयन्तीति मूत्रार्थः । अथवा ग्रन्थकाराभिप्रेत एवं सूत्रार्थोवर्ण- नीयः । इह केचिद्वाक्यमेव वाक्यार्थस्य वाचकमिति मन्यन्ते केचित्तु निर्मूलमेव वाक्यार्थज्ञानमित्याहस्तेषामपीदं मूत्रेण नि- राकरणम्-तथाहि लोकसिद्धेषु पदार्थेषु वर्तमानानां पदानामेव वाक्यार्थज्ञानोपायत्वात् न वाचकत्वम् । कुतः । अर्थस्य तन्निमि. तत्वात्- :-पदार्थानामेव तन्निमित्तत्वोपपत्तनिष्पमाणकं वाक्यस्य वाचकत्वमित्यर्थः । नापि निर्मूलं वाक्यार्थज्ञानं अर्थस्य पदा- र्थस्य तनिमितत्वात्-तन्मूलत्वात् । न चैवं वाक्यार्थस्याशाब्द- स्वापत्तिः। यतस्तेषां क्रियार्थेन समाम्नायः । ननु यदि पदार्थेषु पदानि वर्तन्ते पदार्थाश्च वाक्यार्थस्य क्रियायाः विशिष्टभावनाया निमित्तं ततः कथं पदानां क्रियार्थत्वेन समाम्नायः सिद्ध्येत् । वाक्यार्थावगतावेव तात्पर्यादिति ब्रूमः तथाहि-पदार्थस्वरूपस्य प्रमाणं वाक्यार्शवगतावेव तात्पर्यमिति युक्तमेवोक्तं तेषां क्रिया- थेन समाम्नाय इति । यथाहु:- "साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ।। वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्" (श्लो. वा. ३४३) इति । नन्वेवमपि पदैरनभिधेया भावना कथमर्थ इत्युच्यते? प्रयो. जनतयेति ब्रूमः। क्रियार्थेन समानाय इत्यत्रार्थशब्दस्य प्रयोजन. वचनत्वात् । यथाहुः "प्रयोजनतया चैषामर्थमिच्छन्ति भावनाम् । क्रियार्थेनेति तेनेह समाम्नायप्रयोजनम्"(कलो.वा.वा.३४४)। वा.

·वाक्याधिकरणम् । शास्त्रदीपिकायाम् । यत्रापि लोके शुक्लो गौरिति निष्क्रियमेव वाक्यं श्रुतं त. तत्राप्यानीयतामित्यध्याहर्त्तव्यम् । आख्यातवर्जितपदस्य प्र- योजनाऽक्षमत्वात् । किं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामपि पदार्थानां निमित्तत्वमवसीयते उच्चरितेभ्योऽपि पदेभ्यः कदाचिन्मानसा- दपचारात्पदार्थाग्रहणे वाक्यार्थाऽग्रहणात् । वाक्यमप्यत्र न गृहीतमिति चेत् ? । न, पदोचारणं विनापि शौक्लयादिपदा. विगममात्रेण शुक्कगुणकद्रव्यावगमदर्शनात् । तस्माद्वाक्यव्य- तिरेकेऽपि पदार्थचयेन्वीयमानः पदार्थनिमित्त एव वाक्यार्थप्र- त्ययः एवं च सति सिद्धे पदार्थनिमित्तत्वोपपत्तावपि मानसा- दपचारादग्रहणं तत्रापि पदार्थाऽग्रहणादेव वाक्यार्थाग्रहणम् । नतु वाक्यग्रहणादित्युत्तरं युक्तम् । संविद्विरोधात् । यथाहुः- "पश्यतः श्वेतिमारूपं हेषाशब्दं च शृएवतः। खुरनिक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीः ।। ३५८ ॥ दृष्टा वाक्यविनिर्मुक्ता न पदार्थैविना कचित् । मानसादित्यतो न स्याद्वाक्यग्रहणमुत्तरम् ॥ ३५९ ।। मानसेनापराधेन पदार्थान् ये न गृह्णते । ते तु वाक्यं गृहीत्वापि नार्थ गृह्णन्ति काचित् " ( श्लो. वा. वा. ३६०)॥ प्रयोगास्तु वार्तिकेऽवगन्तव्या विस्तारभयानेह लिखिताः। नन्वेवमपि लौकिकवाक्यवद्वेदेऽप्यानुपूर्व्याः पौरुषेयत्वम्- दृश्यते च लोके- "नीलोत्पलवनेष्वद्य चरन्तश्चारुसंरवाः । नीलकौशेयसंवीताः प्रणश्यन्तीव कादम्बा" इति । अतो वैदिका अपि पुरुषकृता इति । तनिराकरणार्थमिदं सूत्रम् "लोकेसंनियमात्मयोगसनिकर्षः स्यात्" । एतच्च व्य- ·४६४ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०७सू०२४ वहितविपरिणतानुषङ्गेण व्याख्ययम् । लोके सन्निकर्षात- प्रमाणान्तरसम्बन्धात् प्रयोगसंनियमः स्यात् पुरुषाधी- नप्रयोगव्यवस्था युक्ता स्यात् न विह प्रमाणान्तराऽगोचरा- र्थविषयत्वादिति सूत्रार्थः ॥ इति सप्तमं वाक्याधिकरणम् ।। सू० *वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः । ननु पदपदार्थ- *अष्टमं वेदस्यापौरुषेयत्वाधिकरणम्- वेदस्यानित्यत्वात् पौरुषेयत्वाद्धर्मे न प्रामाण्यं पुरुषदोषसम्भ- वादिति पुनराक्षिपति. सू. पू. वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः॥१॥ काठकं काथुममिति पुरुषघटिताः आख्याः नामानि अतः सन्नि- कर्षमाधुनिकं सादीन् एके-नैयायिका आहुः ॥ इतोऽप्यनित्य इ. त्याह-सू-अनित्यदर्शनाञ्च ॥ २ ॥ अनित्यानां जननमरणवतां पुरुषाणां "बबरः प्रावाहणिरकामयत कुसुरविन्द औद्दा- लकिरकामयत" इत्यादिवेदेषु दर्शनात् तेषां पुरुषाणां जननात् प्रागिमानि वाक्यानि नासान्निति सादित्वादनित्यत्वं पौरुषेयत्वं सिद्धम् ॥ सिद्धान्तमाह । सि० सू० उक्तन्तु शब्दपूर्वत्त्वम् ॥३॥ शब्दे पूर्वत्त्वं नित्यत्त्वमुक्तं साधितं प्राक्. शब्दे नित्यत्वं सिद्धे वेदेऽपि नित्यत्वं वाचा विरूपनित्ययेत्यप्यु- कम्। ! सू० आख्या प्रवचनात् ॥४॥ आख्या समाख्या प्रव. चनाद् अध्ययनेन कठेनाधीतं काठकमित्युपपन्ना ॥ सू० परन्तु श्रु. तिसामान्यमात्रम् ॥ ५ ॥ यद्यपि बबरः प्रावाहणिरित्यस्ति परन्तु श्रुतिः प्रावाहण्यादिशब्दः सामान्यमन्यार्थस्यापि वाचकम् प्रे- त्यस्य उत्कर्षाश्रयः वहनशब्दस्य गतिः इकारस्य कर्ता तथा च उत्कृष्टगत्याश्रयः नापत्यार्थः प्रत्ययः तथा च वायुपरः सचानादिः बबर इति वायुशब्दानुकरणमिति नानुपपत्तिगन्धोपि ॥ ननु जरद्भवः कम्बलपादुकाभ्यां द्वारिस्थितो गायति मद्रकाणि । तं ब्राह्मणी पृ. च्छति पुत्रकामा राजन् रुमायां लशुनस्य कोऽर्थ" इति वद्वेदे गावो वा एतत्सत्रमासत" इत्यादीनामसम्बद्धप्रलापानां सत्वात् ·वेदनित्यताधिकरणम्] शास्त्रदीपिकायाम् । ( अष्टमं वेदाऽपौरुषेयताधिकरणम् ) स्वेदांश्चैकेसंनिकष पुरुषाख्याः सङ्केतानपेक्षरेव पदैः पदार्थाः प्रतिपाद्यन्ते तैर- सम्बन्धनित्यतया वाक्यार्थप्रामाण्य उपपादिते चोदनैव प्र- माणमित्यवधारणसिद्धराग्रिमविचारानर्थक्यमित्याशङ्याक्षेपान्त- रनिराकरणनार्थवत्वमुपपादयितुं वृत्तमनुवदीत । सङ्के. तानपेक्षैरिति अत्र केचिदाहुः-- सम्बन्धनित्य- वायुपपादनेन चोदनापामाण्याक्षेपे परिहतेऽपि क- ठादिसमाख्यया शाखानां पौरुषेयत्वाऽवगमात् तदवयवानां चोदनानां पुनः प्रामारायमाक्षिप्यते इति । तन्न युक्तम् । सा- मान्यप्राप्ती सत्यां विशेषनियमार्था समाख्या भवति-यथर्विनां सामान्यतः पदार्थेष्वनियमेन कर्तृत्वे प्राप्त आध्वर्यवादिसमाख्य. या नियमः क्रियते । न चेह वेदानां सामान्येन कश्चित्कर्ता प्राप्तो यतः काठकादिसमाख्यया कठादयो नियम्येरन् प्रवचने- कथं वेदः प्रमाणमत्राह-सू० कृते वा नियोगः स्यात्कर्मणः सम्ब. न्धात् ॥६॥ कर्मणः कर्मप्रतिपादकवाक्यस्य सम्बन्धात् परस्प. रसाकाङ्क्षपद्घटितत्वात् गावो वा इत्यादीनामपि कृते कर्मणि स्तुतिद्वारा बिनियोगः । अयं भावः "त एवं विद्वांसः संवत्सर- मुपयन्त्यनारी" इति अनेन संवत्सरसाध्यसत्रयागः कार्य इत्युक्त केनेत्युक्त होमेनेति, कस्मै आर्तिनाशाय, कथमिति ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्र इत्यादिरीत्या सर्व सम्बद्धम् । तत्समीपे गावः सत्रमासतेति न स्वार्थतात्पर्यकं किन्तु गवादयो जडा अपि क. मानुष्ठानं चक्रुः किमुत विद्वांसोऽनुतिष्ठेरन्नित्यत्राऽसंशय इति स्तुतौ तात्पर्य तस्मात्सर्व सम्बद्धमिति । अस्मिन्नधिकरणे ६ सूत्रा. णि । आदितः सूत्राणि ३२ आदितोऽधिकरणानि ८ प्रथमपादोऽत्र समाप्त:-प्रथमाऽध्यायस्य।

·युक्तिनहप्रपूरणीसहितायां अ०१पा०अ०८सू०२७ प्यनपेक्षितसङ्केतैर्वाक्यार्थ इत्युक्तम् । इदानीं तु किं पौरुषेयाणि वेदवाक्यानि, उताऽपौरुषेयाणीति चि. न्त्यते । पौरुषेयत्वे तु संजातस्यापि वाक्यार्थप्रत्यय- स्थ स्वतः प्राप्तमपि प्रामाण्यं पौरुषेयस्येदृशेऽर्थे मूल- प्रमाणासंभवाद् विप्रलम्भभ्रान्त्यादिमूलतयाऽपोद्यते। तन्त्र- वेदानां पौरुषेयत्वं वाक्यत्वाद् भारतादिवत् । काठकादिसमाख्यापि कृतकत्वे समर्थ्यते ॥ ५३॥ नन्वऽपूर्वात्मा वेदार्थोऽलौकिकः कथंचिदपि बु. द्धावाऽऽरोपयितुमशक्यः, कथं तत्र पुरुषा वाक्यं रच. येयुः ? । भवानपि वा कथमीदृशे तस्मिल्लिङादेः श. नापिच समारव्योपपत्तौ नैकान्ततस्तया काठकादिकर्तृत्व- सिद्धिरतो वाक्यत्वादिवात्र पौरुषयत्वमाशा निराक्रियते- इत्यभिप्रायवानाह। इदानीमिति । ननु पौरुषेयाणामप्याप्तप्रणी- तानां इष्टमेव प्रामाण्यं कथं तेन चोदनाप्रामाण्याप वादोऽत आ- ह । पौरुषेयत्व इति । ईदृशे, लौकिकप्रमाणाऽगोचरे । पूर्वपक्ष- माह । तत्रेति । समाख्या त्वभ्युच्चयहेतुरत्रेत्याह। काठकादीति । नन्वेतदपि कर्तुरस्मरणादित्यनेन पूर्वमेव परिहृतम् । सत्यम् । अत्रत्यमेवानागतावेक्षणेन प्रसङ्गात्पूर्वमुक्तम् । इहैव- तु वेदानां पौरुषेयत्वं निराक्रियते । तेनात्रैवेदमुपन्यसनीयं निराकरणीयश्चेति सर्वमनवद्यम् । किंच- जायते वाक्यतापत्तिः पदानां रचनावशात् । नचसा पुरुषाऽभावे कथश्चिदुपपद्यते । अतोऽवश्य- माश्रयणीयोवेदानां कर्त्ततिासद्धान्तिनः शङ्कामुपपादयति । नन्विति । प्रतिवन्द्या परिहरति । भवानपीति । यद्येवं ·वेदनित्यताधिकरणम् शास्त्रदीपिकायाम् । क्तिं गृह्णीयात् ? । अधिकारिनियोज्यान्वययोग्यं स्व- गसाधनक्षमं कार्यरूपमित्यादिरूपेण कथं चिद् हृ. दद्यमानीय शक्तिग्रहणम् ? । तथा वाक्यरचनाविधिः संभविष्यति, तस्मादाक्यत्वात् पौरुषेया वेदाः । त- था च काठकादिसमाख्या युज्यते, नहि प्रवचननि- मित्ता समाख्या संभवनि- प्रवचनस्यानेकपुरुषसा- धारणत्वात् काठकविशेषणाऽसम्भवात्, कर्तृत्व चै- कस्यैवेति युक्तं विशेषणम् । किं पुनर्वाक्ये पुंसः कर्तृत्वम् ? यः स्वातन्त्र्येण पदानि वाक्यत्वेन रच- यति स कर्ता, स्वातन्त्र्यं चैकस्यैवेति युक्तं विशेषण- म् । यस्तु यथैव पुरुषान्तरेणोच्चारितं तथैवोच्चारया- मीत्येवमुच्चारयति नासौ कर्ता, तादृगुच्चारणं च बहू- नामप्येकस्मिन् वाक्ये सम्भवतीति विशेषणानुपप. त्तिः, तस्मात् कर्तृनिमित्तयमिति प्राप्ते, । शक्तिग्रहणं तर्हि वाक्यरचनाप्येवं भविष्यतीत्याह । अधि- कारीति । श्लोकार्थमुपसंहरति । तस्मादिति । ननु प्रवचनेनापि समाख्योपपत्तौ नैकान्ततस्तत्कर्तृत्वसिद्धिरित्युक्तं तत्राह । नहीं- ति। किं पुनरिदं कर्तृत्वं यदेकस्यैव संभवति न बहूनामित्यभिप्रा- येण पृच्छति । किमिति । उत्तरमाह । य इति । पूर्वपक्षमुपसंहर- ति । तस्मादिति । अयश्च सूत्रार्थः चकारस्तुशब्दार्थः । एके- वादिनः सन्निकर्षः सन्निकष्टकालत्वं लक्षीकृत्य कृतकान् वेदा- न् मन्यन्ते यतस्ते पुरुषाख्याः। पुरुषेणाख्यायन्ते कादिरूपेण 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थ' इत्याभियुक्तस्मरणात् अतः समाख्यातः पौरुषयत्वं वेदानामिति । ननु सामान्यप्राप्तौ सत्यामेव विशेषनि- ·" ४६८ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०८सू०२७ अभिधीयते- उक्तं तु शब्दपूर्णत्वमाऽऽख्याप्रवचनादिति । वाक्यत्वात् पौरुषेयत्वं दृश्यादर्शनबाधितम् । प्रतिहेतुविरुद्धश्च हेतुः, तस्मादऽकृत्रिमाः ॥५४॥ यदि वेदानां कर्ता कश्चिदऽभविष्यत् ततोऽव. श्यमध्येतृपरम्परया बुद्धादिवदऽस्मरिष्यत् न यस्य विस्मरणं सम्भवति-तत्प्रत्ययेन हि तदा सर्वपुंसां वेदार्थानुष्ठानं प्रमाणान्तरागोचरत्वात् फलसाधन- त्वस्य, अतोऽर्वाचीनैः कथमसौ विस्मर्येत, यतः स कताऽवश्यं स्मर्तव्यो न च स्मयते तेन स्मृतिरूपद- शनयोग्यत्वे सत्यप्यदृश्यमानः कर्ता शशविषाणव- - यमे समाख्या व्याप्रियत इत्युक्तं ? सत्यम् । इहाप्यस्त्येव सामान्येप्राप्तिः लौकिकवाक्यसाधर्म्यपदसङ्घातत्वादिदर्शनात् । उक्तं च- "वचनान्तरसाधाकर्तः सामान्यसंप्लवे । समाख्यया विशेषोयं कादिरवधार्यते" (श्लो.वा.वे.१) । अनित्यदर्शनाच्च । जननमरणवन्तः तथा ऽनित्या एव वेदा- र्थाः श्रूयन्ते “ववरः प्रावाहणिरकामयताकुसुरविन्दुरौदालकिरका- मयते"त्यादि। अत एभ्यःप्राक् ते ग्रन्था नाभूवन्निति गम्यते अतो- प्यनित्या वेदा इति। सिद्धान्तं प्रतिजानीते। इतिप्राप्त इति। "उक्त- न्तु शब्दपूर्वत्वम्" "आख्या प्रवचनात्" इति च सिद्धान्तसूत्रद्वयं भाष्यकारेण पृथक् लिखित्वा व्याख्यातं ग्रन्थकारेण तु प. रिहारसौकर्यायतदेकीकृत्य पठितम् । श्लोकार्थमुपपादयति । यदीति । अनादराद्विस्मरणमिति चेत् न एतादृशेविषये ऽनाद.

·वेदनित्यताधिकरणम् ] शास्त्रदीपिकायाम् । ४६९ दऽभावात्मनाऽध्यवसीयते । येऽपि हि पौरुषेयतां मन्यन्ते तेपि नैव परम्परया तत्र कर्तृविशेषस्मरणं शक्नुवन्ति वदितुम्, सामा- न्यतो दृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभिमतं कर्तारं तत्र निक्षिपन्ति-केचिदीश्वरम्, अन्ये हिरण्यगर्भम्, अपरे प्रजापतिम्, न चायं नानाविधी विवादः परम्परया कर्तरि मन्वादिवत् स्मर्यमाणे कथं चिप्यवकल्पते, न हि मानवे भारते शाक्यग्रन्थे वा कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विवदते, तस्मात् स्मर्तव्यत्वे सत्यऽस्मरणाद् दृश्यादर्शनबाधितं सामान्यतोदृष्टं न शक्नोति कर्ता- रमवसाययितुम् । सप्रतिसाधनश्च हेतुः 'वाक्यत्वात्' इति, विवा- दाध्यासितं वेदाध्ययनं गुर्वऽध्ययनपूर्वक वेदाध्ययन- त्वादग्द्यतनाध्ययनवदिति, ॥ तदिदमाह सूत्रकार:- "उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम्" इति, शब्दशब्देनात्र शब्दजन्यमध्ययनम् , तद्यमर्थः-- सर्वपुंसामध्ययनमऽध्ययनान्तरपूर्वकम्, सर्वे हि य- रानुपपत्तेरित्याह । तदिति । दृश्यादर्शनेति । अतः स्मर्तव्यस्य सतः सर्वथैवास्मरणात् असत्यां सामान्यतः कर्तुः प्राप्तौ न समा- ख्यया विशेषनियम इतिभावः । उक्तेऽर्थे सूत्रं योजयति । तदि- दमिति । शब्देनात्र शब्दाध्ययनमुच्यते उच्चारणमिति यावत् । तत्पूर्वकत्वमध्येतृणामौत्पत्तिकसूत्रादाबुक्तमित्यर्थः । एतदेव विवृणोति । सर्वेति । सूत्रार्थमुपसंहरति । तस्मादिति । नन्व- ·४७० युक्तिस्नेहप्रपूरणीसहितायां [अ०१पा०१अ०८सू०२७ थैव गुरुणाऽधीतं तथैवाऽधिजिगांसन्ते, न पुनः स्वा- तन्त्र्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता वेदानामस्ति यः कर्ता स्यात् ? तस्मादपौरुषेया वेदाः । समाख्यापि योग्यानुपलब्धिनिराकृते कर्तरि तन्निमित्ता न सम्भ- वतीति प्रवचनानिमित्ताऽध्यवसीयते-प्रवचने एवाति- शययोगेनाऽसाधारण्यं कठस्य सम्भवतीति न वि. शेषणत्वानुपपत्तिः। यद्वा नायं पुरुषविशेषवचनः कठशब्दः किं तु नित्यस्य चरणविशेषस्यैवेयं संज्ञा तचरणैः पुरुषैः प- प्राप्तस्यापि कर्तुः समाख्यैव मूलं कस्मान्न भवत्यत आह । स- माख्या ऽपीति । समाख्यायाः प्रवचननिमितत्वेनाप्युपपद्य- मानत्वात् न कर्तृकल्पनामूलत्वम् “तेन लोक्त"मित्यपि स्मरणदर्शनात् । किञ्च दुर्बला हि समाख्या श्रुत्या- धपेक्षया आदिमती च, कथं यथा श्रुत्यात्मकस्य शब्दरा- शेः कषुपस्थापकत्वेनाऽप्रामाण्यमापादयितुं शक्यमतोऽपि प्रव- चननिमित्तेयमिति । ननु प्रवचनस्यानेकपुरुषसाध्यत्वात्क: ठस्य विशेषणत्वानुपपत्तिस्तत्राह । प्रवचन एवेति । प्रकर्ष- वशादसाधारणोपपत्तर्विशेषणत्वं स्यादित्यर्थः । यथाहुः- "स्मयते च वैशंपायनः सर्वशाखाध्यायी, कठ.पुनरिमां केवला शाखामध्यापयांबभूव अतोऽन्यां शाखामनधीयानस्तस्यामसा- धारण"इति । अथवा रुढिरेवेयमश्वकर्णादिशब्दवन्निनिमित्ते. त्याह । यद्वेति । यथाहुः- "कामं वा निर्णिमित्तयं शाखामेकां वदिष्यति।" श्रुतेः शब्दस्यैवात्र साम्यमा मत्वर्थः समानः नद्यत्र प्र- ·वेदनित्यताधिकरणम्) शास्त्रदीपिकायाम् । ४७१ रम्परयाऽधीयमाना शाग्वा काठकशब्देनाभिधीयते । वाहणस्यापत्यं प्रावाहणिः किन्तु यः प्रवहणस्य कर्ता । यदाह-प्रशब्द: प्रक सिद्धो वहतिश्च प्रापणे । न त्वस्य समुदायः कचिद्वर्तते, इकारस्तु यथैवा ऽपत्यर्थे सिद्धस्तथा क्रि. यायामपि कर्तरि तस्माद्यः प्रवाहयति स प्रवाहणिरिति । ववर इति शब्दानुकरणम् । चारैण किदीविनेतिवत् । तेन योनित्योर्थो वा पुरुषस्तमेवैतौ शब्दो वदिष्येते । एवमुदा- हरणान्तरेप्युह्यम् । ऋतुलिङ्गन्यायेन वा प्रतियुगमनुवर्तमाना- बवरादयः प्रवाहनित्यतया न वेदस्यानित्यत्वमापा दयन्तीति । किञ्च अयं वेदो नित्यः स्यादनित्यो वा । आये नित्यमर्थमस- म्भवादव वर्जयिष्यति । अन्त्ये त्वप्रमाणत्वादेव सुतरामिति । दर्शिता च नित्या कृत्यर्थता भाष्ये । यथाहुः-- "अनित्यार्थाभिधायित्वं स्वयमेवैष मुञ्चति । नित्याऽनित्यविकल्पेन वेदस्तादर्थ्यवर्जनात् ॥ १३ ॥ नित्यस्य नित्य एवार्थः कृतकस्याप्रमाणता । "इति । ननु वनस्पतयः सत्रमासत' सर्पाः सत्रमामत गावो, वा एतत्सवमासते"त्यादीन्युन्मत्तवालप्रलापसदृशानि वाक्यानि श्रू. यन्ते एतानि च जरद्वादिवाक्यवदप्रमाणभूतानि कथमिव कृत्स्नस्य वेदस्याप्रामाण्यं नापादयेयुरिति । तन्निराकरणार्थ- मिदं सूत्रम् । कुत्ते वा विनियोगः स्यात् कर्मणः सम्बन्धात् । वाशब्दः पक्षव्यावृत्यर्थः । वृत्ते कर्मणि सत्राख्ये प्रशंसाद्वारेण विनियोगोविधिः स्यात् , कुतः कर्मणः सम्बन्धात् । विनियुक्तं हि दृश्यते परस्परेण सम्बन्धार्थम् । कथं ? ज्योतिष्टोम इत्यभि- धाय कर्तव्य इत्युच्यते केनेत्याकाणिते सोमेनेति, किमर्थमिति ?

·४७२ युक्तिस्नेहप्रपूरणीसाहितायां [अ०१पा०अ०८सू०२७ तस्मादपौरुषेयत्वाच्चोदनानां प्रमाणता । चोदनति प्रतिज्ञार्थः पादेनानेन साधितः ॥ ५५ ॥ यद्धि (इयं हि) चोदनासूत्रे प्रतिज्ञातम्-भेदशेषप्रयु- तिक्रमनियमाऽधिकाराऽतिदेशोहबाधतन्त्रप्रसङ्गसर्व- विशेषणविशिष्टे धर्मस्वरूपे चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमेव चोदनेति तत्र चोदनैवेत्यवधारणेन यच्चोदनानिरपे. क्षाणां तया सह तुल्यकक्षतया स्पर्धमानानां प्रत्य- क्षादीनामप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं तत् प्रत्यक्षसूत्रेण सा- स्वर्गायेति, कथमितीत्थं अनयेतिकर्तव्यतयेति । एवं पदा- थैरेभिः संस्कृतं पिण्डितं वाक्यार्थमवगच्छन्तः कथमुन्मत्त बालवाक्यसदृशामिति वक्ष्यामः । ननु वनस्पतीनां सर्पाणां गवां वा सत्रकरणमनुपपन्नम् । मैवम् । स्तुतयो ह्येता सत्रस्य वनस्पत- यो नामाऽचेतनाः त इदं सत्रमुपासितवन्तः किं पुनर्विद्वांसो ब्राह्मणा इति वक्ष्यति अमाप्ता चानुपपत्तिरिति कचित् । सम्बन्धादित्यस्य स्थाने समत्वादिति पठित्वा व्याख्यातम् । क. मणः अंशत्रयोपेतस्य सत्रभावनाख्यस्य ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्या- दिकर्मणा समत्वादिति । तत्तु भाष्यविरोधादुपेक्षणीयम् । तदेव मुपपादितं चोदनापामाण्यमुपसंहरति । तस्मादिति । ननु प्रमाणरू- पस्य समाप्तत्वादनन्तरं बिधिभेदविचार एवारब्धव्यः किंत्रि- पायाऽर्थवादादिविचारेणेति तत्राह । चोदनेति । अनेन पादेन चोदनाया एव प्रामाण्यमुक्तम् । अर्थवादादीनां तु त्रिपाद्या सा- धयिष्यते । अतः पादत्रयमपि चोदनासूत्रवदेव जिज्ञासासूत्रो- क्तया 'कोधर्म' इत्यनयैव प्रतिज्ञया सङ्गच्छत इति नाऽसङ्गतिः नापि प्रमाणलक्षणसमाप्तिरिति भावः । एतदेव विष्णोति । द्व ·घेदनित्यताधिकरणम् ] शास्त्रदीपिकायाम् । धितम् । “औत्पत्तिकस्तु" इत्यादिना पादशेषेण प्रमाणमेवेत्ययमंशः साधितः । तदेवमस्मिन्नेव पादे चोदनासूत्रप्रतिज्ञाताविशेषे साधिते उपरितनं पादत्रयं चोदनासूत्रशेषतया न सङ्गच्छते, किं तु प्रथमे सूत्रे किं लक्षणो धर्म इति धर्मस्य प्रमाणं वक्त. व्यत्वेन प्रतिज्ञातं तत्रानेन पादेन चोदनायाः प्रामा- ण्यमुक्त्वाऽर्थवादस्मृतिनामधेयानामुपरितनेन पाद- त्रयेण प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते तेन चोदनासूत्रवदेव पादत्रयं जिज्ञासासूत्रोक्तया 'को धर्मः' इत्यनयैव प्रतिज्ञया सङ्गच्छते । न चार्थवादादीनां प्रामाण्ये चौदनैवेति प्रतिज्ञा- व्याघातः स्यादिति वाच्यम् , तुल्यजातीयापेक्षत्वा- दवधारणस्य, यथा 'शुक्ल पटः' इत्युक्त कृष्णादीना- मेव निवृत्तिन द्रव्यत्वादीनाम्, एवं चोदनैवेत्यवधा. रणेन प्रत्यक्षादीनामेव चोदनावत स्वातन्त्र्येण प्रमा- णीवुभूषतां व्यावृत्तिर्न त्वऽर्थवादादीनां चोदनैकवा- क्यतया चोदनामूलतया च प्रमाणीभवतां चोदना- विषयणावधारणेन प्रामाण्यं निरस्तं नापि साधितम् , यमिति । ततः किमत आह । तदेवमिति | त्रिपाद्या हि चोद- नासूत्रशेषत्वे चोदनासूत्रप्रतिज्ञातार्थे साधिते तदर्थोऽपि साधित- इति न पृथगारम्भः स्यादिति भावः । चोदनामूलतयेति स्मृ त्याचाराभिप्रायम् । न बनेनावधारणेनार्थवादादीनां निरस्तं. नापि साधितमिति सम्बन्धः। तत्किमप्रामाण्यमेव तेषामभिमतं ३० ·४७४ युक्तिस्नेहपूरणीसहितायां [अ०१पा०अ०८सू०२७ उपरितनेन तु पादत्रयेण तत्साधयिष्यते । यथाऽऽह- "इति प्रमाणत्वमिदं प्रसिद्ध- मुक्त्वेह धर्म प्रति चोदनायाः। अतः परं तु प्रविभज्य वेदं त्रेधा ततो वक्ष्यति तस्य योर्थः॥" (श्लो.वा.वे.) इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमीमांसासाम्राज्यधुरन्धर- महामहोपाध्यायविद्वद्वरश्रीमत्पार्थसारथिमिश्रप्रणीतायाः शास्त्रदीपिकायाः प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: समाप्तः। नेत्याह । उपरितनेनेति । अस्मिन्नर्थे सम्मतिं दर्शयति । यथा- हेति । अतः परमित्यनेनैतदाह नेह प्रमाणलक्षणं समाप्तम्- अर्थवादादिप्रामाण्याप्रतिपादनात् तेनाऽत्र सिद्धेऽपि चोदनापा- माण्ये तत्स्मरणं पादत्रयेण विध्यर्थवादमन्त्रात्मना वेदं त्रेधा विभज्य ततः स्तुत्यादिप्रयोजनप्रतिपादनं न तत्तद्वेदस्य धर्म प्रति प्रामाण्यं प्रतिपादयिष्यत इति । नानाग्रन्थस्थितं सर्व प्रमेयं फक्किकाश्च ताः । सङ्क्षिप्य लिखिता नात्र कल्पितं लिखितं मया ।। येषामादर एव नास्ति विदुषां शास्त्रे न तेषामयं ग्रन्थः क्वाऽप्युपयुज्यते जडधियां तन्त्रान्तराभ्यासिनाम् । येषां धर्मविचारणे सुकृतिनां श्रद्धादरौ तत्कृते ग्रन्थोऽयं रचितो गभीरमनसा शास्त्रार्थकल्पद्रुमः ॥ इति श्रीमत्पराशरगोत्रसकलशावविशारदमाधवात्मजराम- कृष्णभट्टविरचितायां शाखदीपिकाठायां युक्तिस्नेहमपूरण्यां सिद्धान्तचन्द्रिकाख्यायां प्रमाणिस्य प्रथमः पादः समाप्तः ।

·... ... २ ... (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । प्रमेयरन्नावश्च श्रीक्षेमराजविर चितवृत्तिममेता(वेदान्त) (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम- (१६) मीमासाबालप्रकाश. जैमिनीयद्वादशाऽ णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका । १३ ध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मजभट्ट- (६०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- शङ्करविरचितः। (मीमासा) ३ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- (१०) प्रकरणपश्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्च मामादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्रीशालि- (३१) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- कनाथामिविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृता श्रामिविरचितः आहिकप्रकाश: मीमासासारमंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमासा) ३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपाठि. संकलितः (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसार । पण्डितप्रवर- (३६) वेदान्तरन्नमञ्जूषा । श्रीभगवन्पुरुषोत्त- श्रीमदानन्दव्यासप्रगीतस्तत्कृतव्याख्यास- माचार्यकृता। २ मलड्कृतः। (वेदान्तः) (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्याय- (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्त- मजीमहाराजविरचित श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (२०) ब्रह्मसूत्रभाध्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- (३५) वेदान्तपारिजानसौरभं नाम ब्रह्ममीमासा भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ चितं सम्पूर्णम् ( वेदान्त) (१६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- (२१) श्रीहर्षप्रणीनं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ- नाराणतीर्थविरचित-योगमिद्धान्तचन्द्रि नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकावि- कासमाख्या व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप्र- (३७) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजका सिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृत ब्रह्मा- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभमल्लविरचितार ऽमृतवर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंबलितम् ।। (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य- (१८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विद्वद्वरश्रीम- याऽवतरणिकया च साहितम् हेश्वरमरिविरचितः। २ (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथभ- (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता ट्टकृता (वेदान्तः) २ श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसि थदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता । श्रीम- द्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदी- द्वागवतदशमस्कन्धजन्मप्रकर्ण श्रीसुबो- श्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु धिनीटिप्पण्यो:-प्रकाश: गोस्वामि श्रीश्री मानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्तिवादस्य पुरुषोत्तमजीमहाराज विरचित मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः कु- (१०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- सुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि २ मिश्रविरचितः पूजाप्रकाशः। (२६) बह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- (४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धान्ताप- हरचितसिद्धान्तसेतुकाभिधटीकासहि रनामकः। श्रीब्रह्मचारिवनमालिमिश्रविर- तश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्र चितः। वेदान्तकारिकावली श्रीपुरुषोत्तम- (१०) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका प्रसाद शर्मकृता अध्यात्मसुधातरङ्गि- पिलजनवैशेषिकजैमिनीयदर्शनसंक्षेपः । ण्याख्यटीकयासहिता ३ मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्रम- / (४२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिवाज रिकृतः। काचार्यनारायणाश्रमाशयमाधवाश्रमावर- (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः। चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । ... mr १ ...

·(५३) याज्ञवल्कस्मृतिः । बालम्भट्टीसमाख्य श्रीमदुर्बलाचार्य-बालम्भट्टाभ्या विर- व्याख्यासमलङ्कृतमिताक्षरासहिता । व्य चितकुञ्जिकाकलाहटीकाव्यसंवलिता। ६ वहाराध्यायः ११ (४०) व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधीः । पर्वतीय. (१४) गादाधरी | श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- विश्वेश्वरसगिविरचितः। तिकृता । श्रीगणेशोपाध्यायविरचिततत्त्व- (४८) विरमित्रोदयः । लक्षणप्रकाशः । चिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकाशिरोमणि- महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिप्रविचितः। विरचितदीधित्या च गर्भिता। (५५) शानदीपिका । श्रीपार्थसारथिमिश्र प्रणि- (४९) बृहदारण्यकवार्तिकसार श्रीमद्विद्यारण्यस्वा- ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिस्नेहमपुरण्या- मिविरचितः । महेश्वरतीर्थकृतयालधुसं- ख्यव्याख्यया सहिता तर्कपाद । ग्रहाख्यया टीकया समलंकृतः। (१६) वैयाकरणसिद्धान्तलधुमञ्जूषा महामहो- (५०) विरमित्रोदयः । राजनीतिप्रकाशः । महा- पाध्याय-श्रीनागेशभट्टावरचिता । महोपाध्यायश्रीमित्रमिविरचितः । पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् । हरिदासगुप्तः, चौखम्बा बनारस सिटी

·No text on this page.