·राजस्थान पुरातन पथमाला
राजस्थान राज्य द्वारा प्रकाशित
सामान्यत. अखिल भारतीय तथा विशेषतः राजस्थानदेशीय पुरातनकालीन
संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रश, राजस्थानी, हिन्दी अादि भाषानिबद्ध
विविध वाङ्मयप्रकाशिनी विशिप्ट ग्रन्थावलि
प्रधान सम्पादक
पद्मश्री जिनविजय मुनि, पुरातत्त्वाचार्य
सम्मान्य संचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर
अॉनरेरि मेम्बर ऑफ जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटी, जर्मनी;
निवृत्त सम्मान्य नियामक ( अॉनरेरि डायरेक्टर ),
भारतीय विद्याभवन, वम्बई, प्रधान सम्पादक,
सिंघी जैन ग्रन्थमाला, इत्यादि
ग्रन्थाङ्क ६१
कवि विरहाङ्क कृत-सटीक
वृत्तजातिसमुच्चय
प्रकाशक
राजस्थान राज्याज्ञानुमार
सञ्चालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान
जोधपुर ( राजस्थान )

·कवि विरहाङ्क कृत-सटीक
वृत्तजातिसमुच्चय
सम्पादक
प्रो. एच.डी. वेलणकर, एम.ए
सह-सञ्चालक, भारतीय विद्याभवन, बम्बई
प्रकाशनकर्ता
राजस्थान राज्याज्ञानुसार
सञ्चालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान
जोधपुर ( राजस्थान )
सूप,२१
विक्रमाब्द २०१८
भारतराष्ट्रीय शकाब्द १८८३
प्रथमावृत्ति १०००
ख्रिस्ताब्द १९६२
मुद्रक-मोज प्रिन्टिग व्युरो, बम्बई
मुख पृष्ठ आदि के मुद्रक-श्री हरिप्रसाद पारीक, साधना प्रेस, जोधपुर

·RAJASTHAN PURATANA GRANTHAMALA
PUBLISHED BY THE GOVERNMENT OF PAJASTHAN
A series devoted to the Publication of Sanskrit, Prakrit, kpabhram.3,
Old Rajasthani-Gujarati and Old Hindi works peruining to
India in general and Rajasthan in particular
GENERAL EDITOR
PADMASHREE JINVIJAYA MUNT, PURATATTVACHARYA
Honorary Director, Rajasthan Oriental Rescarch Institute, Jodhpur;
Honorary Member of the German Oriental Society, Germany.
Retired Honorary Director, Bharatiya Vidya Bhawan, Bombay,
General Edicor, Singhi Jain Series
etc
etc
NO. 61
VRITTAJĀTISAMUCCYA
of
Kavi Virahanka
Published
Under the Orders of the Government of Rajasthan
By
The Hon Director, Rajasthan Prachya Vidya Pratisthana
( Rajasthan Oriental Research Institute )
JODHPUR (RAJASTHAN )
V. S. 2018 ]
All Rights Reserved
[ 1962 AD

·TABLE OF CONTENTS pp. 1 Preface by the General Editor 2 Introduction (Figures within brackets refer to paragraphs ) General nature of the contents of the work (1), enumeration of metres to be defined in the woik and other pieliminaries (2), the strophic Dvipadi and its constituents, the difference between the Gīti and the Gitikā (3), prevalence of the strophic metres suggest the existence of lyric anu the absence of narrative poetry at the times (4), the genesis of the name Dvipadi (5), Gāthā and the metres derived from it, important Sama and Ardhasama Catuspadis, Pañcapadi Mātrā and eleven strophic metres (6); fifty Varna Vrttas (7); sıx Pratyayas, Sūci and Meru Prastāras (8); Patākā Prastāra (9), Samudra and Viparita Samudra Prastāras (10), Pātāla, Sälmalı and Viparita śālmalı Prastāras (11), meaning of the term Prastāra (12), Nasta and Uddista of Varna Vrttas (13), the same of Mātrā Vrttas (14-15); Laghukriyā, the fourth Pratyaya (16), Samkhyā the fifth (17), Adhvan the last one, some inrerences about the age of the work from it (18), the author and his age inferred from several considerations (19), the commentator Gopāla (20), mss of the work on which the present edition is based 1- XXIX 3 Additions and Corrections xxx-xxxii 4 Text and Commentary of Vrttajātisamuccaya 1-106 5 Index of Sanskrit Metres (Varna Vrttas) 10 8 Index of Prākrit Metres (Mātrā Vrttas) 108-110 7 Glossary of Technical Terms 111-112 S Index of Prākrit Stanzas 113-116 9 Index of Quotations in the Commentai y 116 10 Appendix I Differences between readings of the Text and the Chãya as given in the commentary 117

·सटीको वृत्तजातिसमुधयः
11 Appendix II
A Brief statement of the four liner Dvipadis
in ch. III
720
12 Appendıx III A Brief Statement of Molres defined in ch. IV
120
13 Brief Notes
121-138
+
14 Parisısta, giving serially the names and scansion of metres
in chs. III and IV
139-144

·PREFACE The Prttajātrsamuccaya or Karsitthachanda of Virabāñka is the second important text of classical Indian metres that is being published in the Rajasthan Puratana Granthamala The first one to be included in the series was the Svayamblīcchandas of Svayambhūdeva, which has been published as no. 37. The wealth and richness of the metres, especially the Prakrit and A pabhraís'a ones, treated in Hemacandra's Chandonus'āsana, are indeed greatly impressive, but adequate idea of the importance, function and currency of various metres could be had either from their actual use in literature or from the accounts of earlier prosodists. Srayambhīcchandas of Svayambhū supplied an important missing link in the prosodic tradition reaching upto Hemacandra It showed that the Gāthā (or Skandhaka)-Khañjaka - Galitaka-S'irşaka system of Prakrit metres and the Sandhıbandha-and Rāsābandha-based systems of Apabhraṁs'a metres were established since long in the metrical tradi- But through what stages such classification systems gradually evolved and reached perfection can be seen only with the help of still earlier works on prosody. Vrttajātisamuccaya of Virahānka is one of these works, tion It primarily describes Prakrit and Sanskrit metres The few Apabhraís'a metres, it also describes, appear to be rather incidental. They were included in the treatment possibly because description of the structure of the Rāsakas involved defining the Prakrit as well as the Apabhraís'a variety. Any way, it is quite clear, as has been pointed out in his introduction by the learned editor, that Virah nka was pr ally concerned with describing the metres of Prakrit lyrical poems. His elaborate treatment of the Dvipadi's is unique and points to a metrical form which was favourite upto possibly eighth or ninth century, and which later on went out of vogue. Virahānka's treatment of the Prakrit metres other than the Dvipadis' shows that till his time the clear-cut divisions into sections ·[2] called Gāthā, Khañjaka, Galitaka and S'irsaka (as found with Svayambhū and Hemacandra) had not yet developed. His description of a few compound metrical structures too (like the Rāsaka, Adhikāksarās'ırsaka, Trikalaya) bears the stamp of an carlier tradıtion as can be gathered from their quitc similar treatment in the Chandoviciti of Janās'raya (22de Appendix to Hemacandra's Chandonusāsana, Singhi Jain Series, No. 49, 1961, pp. 240/1 to 240/10, and Prof Velankar's introduction thereto, p 22) Virahānika's reference to the metres Adılā (IV.32) and Dhosā (IV. 35-36) as specialities respectively of the Ābhīrī and Māravī languages is highly significant In the first instance we are immediately reminded of Dandin's definition #tifafire 5101699377 Ef har (Kāvyalaksana, I. 36) and of Namısādhu's allusion to a prevalent view accepting a three-fold classification of Apabhramsa into the Upanāgara, Ābhīra and Grāinya varieties Onc peculiarity of the Apabhraṁsa as found with Virahājka, viz, preservation of a posterior 'r' in consonant clusters (77f IV 31, THE IV 34 JIFUL and fem IV 35), has been looked upon as a characteristic of an early variety of Apabhraísa Cf the r-preserving forms in the Prakrit and Apabhramsa illustrations in Rudrata's Kāvyālankāra (IV IS, 21) in the Svayambhūcchandas (I, I 5), in Puspadanta's Mahapurāņa, in Hemacandra's Apabhramsa illustrations (Siddhahema, VIII 4 391, 393, 398, 414, 418 and numerous others), supported by a specific rule (IV 398) Pischel, Grammatik, p 268, A N Upadhye, Pramātmap, akas'ā Introduction, p $s. The reference to Māravī Bhāsā ranks with the early Prakrit references to the Maru region and its speech, such as we find in the Ghatiālā inscription of Kakkuka (862 AD) and in Uddyotanasūri's Kuvalayainālā Kathā It is an evidence of popular verse literature in characteristic verse-forms cultivated in the Rajasthan of that period The Adilā in Ābhīrī and the Dhosā in Māravī are defined by Virahānka in connection with the treatment of the Rāsā, which is said to be composed in numerous metres including Adılā, Dhosā, Duvahaa, and Raddā This implies popularity of the Rāsā poenis in the Maru region vigour of these early metrical and literary traditions is demonstrated by the two famous post-Hemacandra poems. the Samdesarāsaka (which is the only preseryed Rāsā composition and closely connected with The great ·[3] I 13 Rajasthan) and the Dhola-Mārū-rā-Dūhā (the most poetic of Rājasthāni ballads.) Virahānka's authority and popularity was maintained for centuries as becomes evident from the Sandesrāsaka of Abdala Rahamāna (edited by me in the Singhi Jain Series, No. 22, 1945), who has moulded his Nandini, Bhranarāvalı, Khadahadaka, Rāmaṇīyaka and Phullaka (ie Utphullaka) in accordance with the definitions and illustrations of the Vrttajātısamu caya (vide Dr Bhayani's introduction thereto, pp. 61, 65,69 and 71) Hemacandra went so far as to quote twice from Virahānka: fazis fefan, given under Siddhahema 8,2,40 as a counterillustration of the rule of a in ag and others becoming (so act etc) in Prakrit is taken from Vittajātisamuccaya I 8 (though our MS. reads here वुड्ढकइ) More significantly इअराइ जाण लहुअक्खराइ पायतिमिल्ल fru, given under Siddhahema 8, 3, 134 to illustrate for Prakrit the use of the genitive for the ablative, is taken from Virtajātisamuccaya This clearly implies that Hemacandra considered the Prakrit of Virahāňka's work authentic and respectable enough to serve for illustrating the standard grammatical use Incidentally we get from Virahāpka's work some allusions to earlier Prakrit authors. Bhujagādhipa, Sātavāhana and Vrddhakavi are referred to as authorities on the treatment of Prakrit Dvipadīs One is here reminded of Svayambbū's reference to Sātavāhana's treatment of various Dhavalas (vide Svayambhīcchandas, 8, 18, p 97). Again, one Avalepacıhna is saluted at the very outset (I 1) He is possibly the same as Abhimanacihna, whose Desi lexicon (अभिमानचिह्नसूत्र with स्वोपज्ञ वृत्ति) has been quoted five times by Hemacandra in his Desīnāmamāla (vide Pischel's edition, revised by Ramanujaswami, Introduction, P 12) He is also likely to be identical with Ahımāņaiddha, whose two stanzas are cited in the Svayambhūcchandas to illustrate the S'irsakas called Dvipadīkhanda and Dvibliangī (vide Svayambhīcchandas, 4, 1-2, p 114 and 4, 2-1, p. 115). The Commentary on I i describes this Avalepacihna as कविमुख्य This finds a confirmation in the fact that Uddyotanasūrı has praised in his Kuvalayamāla Ahımāṇānka along with Parākramānka and Sāhasanka as a Falafa and an author of a Fe (vide Kuvalayamālā, ed by Dr A N. Upadhye and publıshed in 1959 as No. 45 in the Singhi Jain Series) + ·(4) 5 Prof Velankar has in his learned introduction sought to discuss fully the structure and significance of the Dvipadīs and the six Pratyayas, besides examining the question of Virahānka's date. It is interesting to note here that a चर्चरी given on PP 4 and of the Kuvalayamāla very likely illustrates a Dvipadī of Virahānka's description. It has four stanzas or Vastukas in the tra1 faqet metre (sts+4+4+IS) each of which has the 57.741 in a shorter metre (each half having 13+15) When more early Prakrit texts come to light we can hope to get more clarification about the nature and functions of these Dvipadis Prof Velankar's explanatory and comparative notes are helpful in this direction and they go to illuminate several intricate points in this difficult and somewhat obscure text, which can be improved only by a find of early MSS material There is some special propriety in the fact that this work is being published in the Rajasthan Puratana Granthamala. The unique manuscript which bas formed its basis is from the Jain Bhandar at Jaisalmer Prof. Velankar has utilized for constituting his text a freshly prepared transcript of that MS. made available by me Our thanks are due to him for readily acceding to our request for including this important manual of prosody by an early non-Jain author in our series. MUNI JINAVIJAYA Rajasthan Oriental Research Institute, Branch Chittcdgadh (Rajasthan) 28-2-'63.

·INTRODUCTION

·No text on this page.

·INTRODUCTION are 1 Vrttajātisamuccaya of Virahānka is a very important and old work on Prākrit Prosody It consists of six chapters called Niyamas, and is written in the Prākrit language except the 5th chapter which defines and illustrates by the definitions themselves a few Sanskrit Varna Vrttas and is wholly composed in Sanskrit The opening śloka contains obeisance to Goddess Sarasvati and to two or three predecessors of his in the field of Prākrit Prosody These predecessors of his bear names which similar to his own, own, they are Sadbhāvalāñchana and Avalepacihna Pingala is of course mentioned by the author here, but about the two others we do not have any knowledge whatsoever, though the commentator tries to explain that the first was the author's Guru and the second was a distinguished poet As regards the name of the author, its significance is altogether lost to us, nor does the commentator seem to know anything about it He refuses to discuss whether the name is Rūdha or Yaugika, as it was not likely to serve any useful purpose After the opening Mangala Sloka, the author promises to define and illustrate by the definition itself the two kinds of metres, namely, the Mātrā Vrttas and the Varna Vittas, which were known and current at his time (vv. 2,3) The words are addressed to his beloved by Virahānka, who may be supposed to have composed the treatise during the period of his viraha from her, or what is more likely, this beloved may have been an imaginary one, just a sort of pretext to fill the gaps of his illustrative definitions of metres For our author employs whole stanzas of metres to define them instead of single lines as is done by Jayadeva and those who followed him, or Sūtras as is done by Pingala and Hemacandra Nevertheless, It is evident that Virahānka was possessed of a romantic bend of mind, from his love for Prākrit poetry and the adjectives which he heaps upon his beloved in his address to her, together with the variety of expressions which he employs for the Mātrā Ganas, the Varna Ganas, as well as the individual letters or Varnas The definitions of the Dvipadis in chapter III are also interesting from this point of view In modestly referring to his own ability he compares his intelligence with the almost invisible woolly growth on the cheeks of a lovely lady 2 The first chapter enumerates the Prākrit metres which are defined in the sequel The enumeration contains the names of all the Prākrit metres so defined except the 52 varieties of the Dvipadi given in chapter TII and the Sanskrit Varna Vrttas given in chapter V The enumeration ·Il सटीको वृत्तजानिसमुच्चयः [INTRODUCTION is followed by the preliminaries such as (1) the definitions of short and long letters and the signs used for representing them, (2) the different forms of a Caturmātra Gana together with the technical names and terms used for them generally and specifically, (3) special directions for the Employment of one of them, namely, Narendra or Payodhara, which is later known as the Jagana (ISI), both names being suggestive of its being broad in the middle and narrow at the sides (ie, long letter in the middle and a short letter on either side), (4) special technical names employed for the three out of the eight forms of a Pañcamátra Gana, each of which has a long letter at the end, (5) terms employed for the Dvimātrika and the Trımātrika Ganas, for individual short and long letters and for the odd and even Pādas or Amśas in a Páda, (6) and lastly, the common name Purohita or Mantrin used to signify any kind of a Caturmātra or Pañcamātra in general, especially in the definitions of those seven Dvipadīs which are called Ganasama, since they must contain the same number of Ganas in each line, though the number of the Mātrās in each of these Ganas may optionally be four or five, according to the directions (vv 13-33) 3 In the second chapter the author first defines what he calls a Dvipadi, as consisting of 4 Vastukas, ie, metres of four lines, each followed by a Gītıkā immediately after it He immediately proceeds to define the Gītıkā which forms the latter part of the strophic Dvipadi mentioned above This Gītıkā is identical with the Gīti of the later prosodists (it is also defined by Virahānka at IV 13 below) having two lines or rather halves, each containing 2 lines of 12 and 18 Mātrās respectively, but with the addition of 1 Mātrā in each of the two lines of both the halves This additional Mātrā must be uniformly added either in the 1st and the 5th, or the 2nd and the 4th, or the 3rd and the 7th Caturmātras in each half, which contains, as we know, 7 and a half Caturmātras in it, the first line having 3 and the 2nd having 4 and a half (vv 2,3). The later prosodists like Hemacandral and the author of the Kavidarpana mention only one of these varieties, namely, the last one, and call it Bhadrikā, but allow two more varieties according as only one Mātrā is added in each half either in the 3rd or in the 7th Caturmătra, the former being called Lalitā and the latter Ripucchandas As a concession to the old prosodists, however, both of them admit one more variety where a Mātrā may be added at will in any of the Caturmătras or Dvimātras in any of the two halves, 1 Şee Chandonusāsana IV 1-3 2 See Kapidarpana II 11 ·$$ 2-3) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः a says the IS except the 6th Caturmātra in each half which must be either a Madhyaguru or a Sarvalaghu only and no other A significant name is given to this variety, namely, Victrā, by them Thus then a Strophic Dvipadi contains ordinarily 4 pairs of a Vastuka and a Gītıkā as defined above Sometimes, however, even a Vidārī, an Ekaka, a Dvipathaka or Vistārıtaka may be interposed between the Vastuka and the Gītıkā in each of the four pairs This would make the Strophic Dvipadi a short poem or a Lyric of 12 stanzas But if the Vidārī is employed in this manner and if its contents are such that they form a predicate or supplement which is common to all the four Vastukas, there will be no need for the following Gītıkā in any one of the four pairs In this case the Vidārī gets the significant name, ie, Dhruvaka, and this alternative view is ascribed to older prosodists, namely, Bhujagādhipas (ie, Kambala and Aśvatara according to the commentator), Sātavāhana and Vrddha Kavi, who according to some, commentator, Hari Vrddha Virahānka explains the terms Vidāri, Ekaka, Dvipathaka and Vistāritaka in vv 5 and 6, but what he exactly means is not very clear He defines Vidārī as a metre which is shorter than the Vastuka and the commentator explains that this means that the Vidārī must be shorter in length than the Vastuka that is used for the Dvipadī This shortness may be secured either by a smaller number of Ganas in each of its four lines, or by using a metre of three lines only instead of the four in the Vastuka, as the commentator explains A Dvipathaka is a metre of two lines only, while an Ekaka is a metre consisting of a single line Virahānka's definition of the Vistārtaka is less clear, according to him it is a metre which partly resembles the Dvipadī (ie, the Vastuka employed in the formation of the Dvipadī) and partly differs from it, but has the sweetness of expression produced by the employment of suitable sounds Unfortunately the commentator's explanation also is not very intelligible to me So far as I can see, this Vistārıtaka is almost the same as one of the three, namely, a Vidārī, a Dvipathaka or an Ekaka, but differing from them in its artıficially produced sound effect, according to the explanation of the commentator I am, however, not satisfied with this explanation, since it does not explain the name Vistārıtaka in any significant manner To me it appears that this Vistārıtaka is a metre of four lines like the Vastukas employed in the Dvipadi, its main purpose, however, is to elaborate the meaning (vistārta) of what is already said in them in a different but charming manner We often find such an elaboration in the strophic metres like Kundalıkā, Candrāyana and Candrāyani ·iy सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः INTRODUCTION illustrated and defined by Ratnasekhara in his Chandaḥkośa 3 3 Compare also the remarks of the commentator of the Kavıdarpanas on a Dvibhangi atra â m n à y al Dohaka-padanı pratilomam vastuvadanakapadesit ūvartaniyānı 'Here there is a convention The words of the Dohaka should be repeated in the reverse order in the Vastuvadana' 4 We thus see that Virahanka's Dvipadi, ie the Strophic one, is an intricate affair and is almost a short lyric complete in itself He mentions two such strophic metres called Rāsaka in the sequel, ch IV vv 37 and 38 The former of these contains the use of the Dvipadis and the Vistăritakas and is perhaps another name of the Strophic Dvipadī detailed here, while the latter is a short composition, a lyrical poem, containing stanzas in a variety of metres like the Adilā, the Dvipathaka, the Mātrā, the Radda and the like Thus the former is composed in the Prākrit and the latter in the Apabhramśa language The commentator calls this latter the 'well known Rāsaka’, probably because even in his times such Rāsakas or short lyrical poems were quite commonly known I believe the existence of such strophic Dvipadīs and Rásakas at the time of Virahānka in particular is very significant, it very probably suggests the absence of longer narrative poems in the Apabhramśa languages and the general tendency of the Apabhramśa and Prākrit poets to indulge in composing shorter love lyrics or short poems of popular interest Virahānka was a non-Jain and very likely belonged to a time when the Apabhramsa and the other Prākrit dialects had not yet been claimed and monopolised by the Jain laymen for writing their devotional and narrative poetry for reasons suggested by me in Para 14 of my introduction to the Gathālaksana of Nanditādhya 5 In this connection it is also relevant to bear in mind that Virahanka mentions about eleven strophic metres, each having a specific name The prevalence of strophic metres among the poets of those days is also, I think, suggestive of the absence of longer narrative poems which require the continuous use of some narrative metre which is not very intricate and which is sutable for descriptions It is significant also that Virahānka does not know the well known narrative metre of Apabhramśa poetry, namely, the Pajzhatikā or Paddhatikā 6 Even the Dohaka? is not yet fully developed in all its varieties at Virahānka's times and it is still considered as only a Dvipadi 3 See Chandahkośa vv 32 and 39 4 See Commentary on Kavidarpana II. 352 5 See Annals, Bhandarkar Oriental Research Institute, Vol. XIV, pp 11-12 6 See Chandonusasana of Hemacandra VI. 30, Prakrta Paingala I 125, Chandahhosa v 36 7 See Apabhramša Aletres, para 22 ·$$ 3-51 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः V 5 We shall now turn to the name Dvipadi which Virahānka has given to this strophic metre or this short lyric, where a Vastuka and a Gitikā are alternately employed for four times It is evident that the Dvipadīs enumerated and defined by Virahānka in chs II and III are intended to be primarily the Vastukas which should form the basis of the strophic Dvipadi mentioned in vv 1 to 7 here At IV 41-42 Virahānka mentions a strophic metre called Adhikāksarā-sirsaka which is made up of a stanza in the Adhikäksarā metre (IV 24) and a Gītikā Here we find that the name of the constituent metre is given to the strophic one and the same might be expected in the present case Dvipadi of four lines is mentioned by Virahānka's successors and it contains 28 Mātrās in each of the four lines Similarly they mention' a Dvipadī-Khanda which is a strophic metre made up of two stanzas in the Khanda metre followed by a Gîtı Here too we find that the constituent metre namely the Khanda lends its name to the strophic one, it is therefore not impossible that the name Dvipadi was first given to a Catuspadi and then transferred to a strophic metre which had this Dvipadi as its basic metre But the question remains as to why a Catuspadi was called Dvipadi at all and the difficulty only increases when we know that the word has become a common name, instead of a proper name, in Virahanka's treatise I have discussed this problem some years back10 and tried to arrive at some solution by postulating that the name was probably given to a Catuspadi in view of halves of it being treated as musical units in the stanza This explanation may be satisfactory in the case of the Ardhasama Vrttas, whether Catuspadi or Satpadi, since the application of the name Pada to lines of unequal length may have been ſelt awkward and so it could have been used with reference to the Ardhas or the halves which are equal and similar to each other But there is no sound reason for assuming that the name Dvipadi could have been given to a Catuspadi all whose lines are equal and similar The case of the Vedic metres is slightly different Their halves in the case of the metres of four lines are no doubt considered as a single unit, so far as Sandhi and Accent are concerned, but nevertheless they are never called Dvipadīs The use of the name Dvipadī with reference to a Catuspadi by the later writers cannot be used as evidence to show that that was the original signification of the word and that it was later transferred to the Strophic metre, for in the case of the an 8 See Chandonusasana of Hemacandra IV 56, Präkrta Paingala I 152-153, Chandahkosa y 35 9 Chandonuśāsana of Hemacandra IV 77, Kavidarpana II 36 10 Apabhramsa Metres II, para 43 (Ep 49-51) ·vi सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः | INTRODUCTIOY name Dvipadi-Khanda we find that the name Dvipadi was given to the group as a whole even when there is nothing corresponding to Dvipadi among the constituents, which are, as we saw above, two Khandas and a Giti It is therefore quite possible that the name may have been given to the strophic metre first and then transferred to its constituent Vastukas, as was done in the case of the Abhanga in Marathi See also the explanation of the name adhikâksară in the commentary on IV 42 The same may be said of Sangataka See note on IV 64-65, 77-78 The illustration of two lines only (instead of four) given for the Catuspadi called Dvipadi mentioned above by Prakrta-Paingala, I 155 cannot be used as an evidence to show that this metre was originally a Dvipadi as is suggested by a commentator, for there is nothing to show why it was later transferred to a metre of four lines and then to a group of several stanzas On the other hand, the remark of the commentator can be easily understood as an attempt to account for the name Dvipadi, which, however, is clearly against tradition It is therefore quite likely that the name was first given to a pair of two stanzas, say a Vastuka and a Gitikā, where each stanza was regarded as Pāda by which the metre seems to advance Such couplets and triplets are called Dvibhangis and Tribhangis by later prosodists 11 Older writers might have called them Dvipadis and Tripadis This assumplion may also explain why only a few Catuspadīs are called Dvipadís by Virahānka, for the name was given only to those Catuspadis which were iegarded by convention as fit for the constitution of the Strophic Dvipadí This also gives us a reason why of all the Catuspadis defined by Virahanka in his work only these were separately and prominently treated. Among Virahanka's successors, only Hemacandralº mentions these Catuspadis by their names, but considers them as unfit for special treatment since, according to him, they somehow and somewhere become included among the Catuspadīs defined by him elsewhere The obvious deduction from this is that the 45 Dvipadīs which are mentioned by both Virahānka and Hemacandra had become quite obsolete at the time of the laiter, while they were yet enjoying their full popularity when Virahānka wrote his treatise Hemacandra mentioned them only because he was a theorist and a systematizer anxious for a proper classification and completeness of treatment in his subject But Virahānka was evidently a practical writer, desirous of putting down what was in vogue in his own times, without much regard for either the fulness of details or a systematic presentation of his material This is clear from his hotch-potch treatment 11 Chandonusāsana of Hemacandra IV 78-81, Kavidarpana II 35-37 12 Chandonusāsana of Hemacandra IV 56, Commentary ·SS 5-6 ] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः vii cf Catuspadīs, Dvipadīs, Ardhasama Catuspadis and even the strophic inetres without any underlying principle in Chapter IV Even in Chapter III the only principle of division which has been observed is the classification of these 45 (or 52, counting those 7 which he merely mentions, but does not define as they were not in vogue) under the three broad heads namely, 1 Mātrāganasama, 2 Ardhasama, and 3 Visama But beyond this there does not seem to be any guiding principle according to which these are arranged under each of the three heads 6 Chapter IV opens with the definition of the chief Prākrit metre namely the Gāthā which, in ancient India, was handled more by the learned versifiers writing treatises on different subjects for propagation and instruction,13 than by the Prākrit poets singing or composing for the commoners their emotional songs Virahānka here indicates and mentions the 26 varieties of a Gāthā, obtained by substituting 2 short letters for one long letter in succession in the shortest of the Gāthās which may contain 27 long and 3 short letters He illustrates only the first and the last containing 30 and 55 letters in them respectively Gathā is then followed by the definitions of its derivatives, namely, Skandhaka having 8 Caturmātras in each half with its 31 varieties (obtained like the 26 of the Gāthā), the Gīti having 7 and a half Caturmätras in each half and the Upagiti having 27 Mātrās in each half, distributed like the latter half of a Gāthā Hereafter the author defines and illustrates by the definition itself 41 Sama Catuspadīs, 11 Ardha Sama Catuspadis, 1 Visama Catuspadī, 7 more Dvipadis (in addition to the Gātha and its derivatives) and 11 strophic metres A Among the 41 Sama Catuspadīs many are unknown to the later prosodısts except Hemacandra, who too mentions only a few of them See notes on the stanzas for the structure of these metres B Among the Ardhasama Catuspadīs Vaitālīya (v 48), Aupacchandasika (v 49) and Āpătalıkā (v 50) are well known to the later writers Of the rest Khañjaka (v 18) and Khandodgatā (v 47) are regarded as Sama Catuspadis with 23 and 34 Mātrās in a line respectively, by Hemacandra 14 Hemacandra mentions only one out of the four varieties of the Mukha- Galitā (v 101) mentioned by our author, all of which have, however, 7 Mātrās in their uneven lines like the Khandodgata (v 47) Māgadhikä (v 28) is only the Vartālīya composed in the Māgadhi language C Dvipathaka (v 27) and Utfullaka (v 63), mentioned as Sama Dvipadis by Virahānka, are considered as Ardha Sama Catuspadīs by later 13 Apabhramsa Metres II, para 44 (pp 51-53) 14 Chandonuśāsana of Hemacandra IV 42 and 32 ·UI [INTRODUCTION तहीको वृत्तजातिलमुत्रयः FT.ters. Tres are really the 2 varieties of the well known Apabhramsa rete Dama Sarg 1 12 and 12. 12 itātrās in their odd and even Padas Tre mete rad hores er, 20; yet attained that eminence which it did in cier da's and is may be the reason why Virahanka does not attach 209 mpcriarce io it is Gathi and Git: were very important metres at his ute ara so ce treats them at great length Dhosa (17 35-36) is nothing hit a Gara whose 4th Cafirnára is either a Samanta (ISI) or a Vipra (7) ardh.ch 15 Composed in the naraváci language. Vicchett: (v. 91) :s a Sara Catuspadi mita 25 Jlātrās in a line according to Hemacandra.." It seems, D T-s oris Parcapadi mette Mátri is an Apabhramśa metre, it is accordingi: composed in that language even by Virahānba however io bere been supplanted by Dohā in course of time and later on or Paachat:za as 12Tatre poetry began to ignish in the Apabhramsa language Fuatanke mentionis only 4 kinds of Matrā as against 16 of later 7 TITSIS 27 E. All the 'I strophic metres except the weli known Raņdā) of the Apabhrarśa language are Viraháňka's orn and all of them except the Reada as alss Elata (x 70) and Piasaka (v 38) must contain a Gathā in them. Ekaka and Rásaka are more in the nature of short lyrics than strophic metres. The predominance of Gāthā as against Dohā in the days of Tirananka is significant, it surely speaks for a high antiquity of the author. Taree of these bear the name Sirsaka since the Gathă stands at ice top of all, and forns the head as it mere The sigaificance of the other Dames ?S Lot so obrious. ī Virakaila defines 50 Varna Vrttas in the 5th chapter and employs the Sansit larguage for this purpose He has indeed followed this ponciple in definirg ada. Dhosā, sāgadhikā and Mātrā-Radda, where he has used the Ābhīrī, the lärarādi, the Miāgadhi and the Apabhramsa languages respectively. As a matter of fact Abhiri and Härarādi are but the other names of the Apabhramsa as seen from the illustrations and 15 Chordortzśćcnc of Zenacendra VI. 20.100; Ssayanbhucharcce VI. 116, Prakrta Pergola I 78; Katscrparc 11. 15 and Chancenkośa v, 21 16 See also Sarcelcrisako (published in the Singti Jan Serres, No 32, Bombay, 1943) v. 103 ana Introduction, p 65 for Utfullata. 17 Charact:ESCnc oi Heracandra IT, 35 8 See my terceres ga these tret:es at Apabhrama Metres, para 28. 12 Chindan berani G Hermacancro T. 17 to 22, Prcl:sta Paingc!c L 137-143, Ecridspire I. 27-28 and Conrr.entary; Suayambhuchondas IV. 13-25 Also compare Prck-04:45bhrctisz Jetrea. Classified List VI. 1-16 (pp 39-31) 29. Chandritica o Hemecanora 23, Kauracrtana II. 35; Praiasta Paingala L 133-13, Croydonisée . 34.

·$$ 6-7] सटीको वृत्तजातिसमुश्चयः ix from the author's remark at the end of IV 36 The Sanskrit metres which are defined in this chapter are all of them Sama Catuspadīs Virahanka was probably not aware of any genuine Sanskrit Vrttas other than the Sama ('atuspadis which were a rightful legacy from the Vedic metres The Ardha Sama and the Visama Vrttas in Sanskrit are of a later growth They are very likely developed out of the Prākrit Mātrā and Tāla Vrttas as said by me elsewhere 21 Virahānka does not use the 8 Aksara Ganas or Trikas, which have been almost invariably used in defining the Sanskrit metres since the days of Pingala On the other hand, he employs the terms and names which he has given at the beginning of his work This is probably because he has followed his own method of spreading his definition over a whole stanza of the particular metre instead of restricting it to a single line as was done by Jayadeva and his successors or putting down the definition in a Sūtra as is done by Pingala and Hemacandra This latter device secures brevity of expression for which Virahānka did not evidently care At the beginning of his treatise in v 3 he has promised to give the definitions and illustrations in one and the same stanza and so his method gives not only the definition and the structure of a metre, but also its full extent The division of metres into 26 heads which is as old as the Prātısākhyas, is not actually mentioned by Virahānka, though ne has virtually followed it as is clear from h's arrangement of his definitons and his references to Uktă (VI3), Brhati (VI 18) and Utkrtı (VI 19, 44) as well as vv 4, 5 of ch 6 which formed a part of our text according to the commentator I also draw attention to the name Miśrā or Saika-tripādā given to what is afterwards known as Upajátı The former is a significant name, while the latter similarly suggests that originally the mixture consisted of the two metres namely Indravajıā and Upendravajrā in the proportion of 3 to 1 generally Actually the illustration contains lines 1, and 4 in the Indravajrā and line 2 in the Upendravajrā metre It is also to be noted that Virahānka starts his treatment with the definition of a metre having a single long letter in each of its four lines, while Pingala starts it, as we know, with metres whose lines contain 6 letters each 22 Another curious thing about Virahānka's treatment of Sanskrit metres is that it does not contain any references to the Yatı, namely, the Caesura within the body of a line 23 It is quite likely that our author did not accept the theory of Yati in the middle of a Päda or a line In his opinion, it seems, the Yati is more or less a matter of convenience even in Sanskrit co 21 See Jayadāman, Introduction, para 17 (p 24) 22 See Jayadāman, Introduction, para 9 (p 18) 23 Virahānka mentions the Yatı only in the case of the Adhikākşarã at IV 24 ·सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः ( INTRODUCTION metres as it is in the Prākrit ones as a general rule, though in some cases a convention of the poets is mentioned in respect of it Among the Prākrit writers on Metre Svayambhū expressly states that Māndavya, Bharata, Kasyapa, Saitava and others do not recognize a Yatı (in the niddle of a line) in Sanskrit, it is recognized only by Jayadeva an: Pingala 24 8 In the sixth or the last chapter the author proceeds to describe the six Pratyayas oi Proofs as promised at I 12 The six Pratyayas are 1 Prastāra, 2 Nasta, 3 Uddista, 4 Laghukriyā, 5 Samkhyā and 6 Adhvan Among these the first or the Prastāra is of various kinds, our author describes 8 different varieties of it, namely, 1 Sūcı, 2 Meiu, 3 Patākā, 4 Samudra, 5 Viparīta Samudra, 6 Pātála, 7 Śālmali and 8 Viparīta Sälmalı Of these the Súci Prastāra consists in putting down the numeral 1 as many times as there are letters in a Păda of a given metre and once more (v 7a) and adding ist to the 2nd, 2nd to the 3rd, 3rd to the 4th and so on, leaving the last figure every time in the process of addition (v 8) The process is to be repeated until the 2nd figure becomes the last one and is left out in the process of addition (v 9a) Thus in the case of a metre with 5 letters in a Pāda, put down the numeral 1 sıx times (thus 1,1,1,1,1,1) and go on adding as directed above We then get in succession I (1, 2, 3, 4, 5, 1), II (1, 3, 6, 10,5,1), III (1,4, 10, 10, 5, 1) and IV (1, 5, 10, 10, 5, 1) The last stage gives us the Sūci and the figures in it represent respectively the number of permutations of the metre containing (1) no short letters or all long letters, (2) one short letter, (3) two short letters, (4) three short letters, (5) four short letters, and lastly (6) five or all short letters Naturally, the total of the different figures represents the Samkhyā, ie, the total number of all possible permutations of the metre This Samkhyā is Pratyaya No 5 and is incidentally mentioned here In the case of the metre of 5 letters in its lines, the Samkhyā is 32 The 2nd or the Meru Prastāra is nothing but a collection of the Sûcı Prastāras of metres containing from 1 to 26 letters in a Päda, arranged one below the other in rising succession Its purpose is the same as that of the Súcı, but here we get all the Sücis together in one place Besides the actual process of arriving at the figures is different It is as follows -Write two small squares in the first line, thereafter three in the second, four in the third and so on, adding one square in each subsequent line Write the numeral 1 in each of the two squares in the first line Thereafter write the same figure in the first and the last squares in each of the following lines Then in each 14. See Svayambhūchandas I 144.

·SS 7-9] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xi of the intervening squares, write out the figure which is obtained by adding together the figures in the two squares just above it in the upper une The squares in the lower lines are to be so placed as to be midway between the two squares in the upper line See p 85 below The resulting figures in the different lines will be the Sūcı Prastāras for the different metres containing from 1 to 26 letters as said above The lines will of course be 26, each representing the Sūcı of metres containing from 1 to 26 letters in each of their four lines (vv 10-12) 9 The third or the Patākā Prastāra is intended for showing the structure of all the different permutations of a metre It is to be arranged in as many vertical lines as there are letters in the Pāda of a given metre Thus there will be three vertical lines for a metre with three letters in a Pāda In the first of these lines long and short letters should be arranged in succession one after the other The total number of these letters is to be determined in the following way - In the case of a metre having only 1 letter in its Pāda, it will be 2 Now this number should be continuously doubled for each additional letter in a Pāda Thus for a metre with 2 letters in a Pāda it will be 4, for a metie with 3 letters in a Pāda it will be 8, for a metre with 4 letters in a Pāda it will be 16, and so on The number of short and long letters following each other in succession is thus fixed for The first line The same number of letters shall be contained in each of the other vertical lines, but the manner in which short and long letters follow each other differs, the rule being that the number of long letters in succession followed by an equal number of short letters in succession for each succeeding line is double the number of those in each previous line Thus in the first vertical line in the case of a metre with three letters in a Pāda one long letter shall be followed by one short letter, in the second vertical line there will be two long letters followed by two short letters in succession In the third line, there will be four long letters followed by four short letters in succession The same process is to be followed for metres with four or more letters in their Pādas, the number of vertical lines in each case being determined by the number of letters in a Pada as said above For a metre with 4 letters in each of its Pādas, there will thus be 4 vertical lines and each line shall contain long and short letters in succession as indicated above, the last line containing 8 long letters followed by 8 short letters in succession We have to remember, of course, that the number of letters in each of the vertical lines for a particular metre is the same, only the manner of the alternation of long and short letters differs Thus in the case of a metre with 4 letters, each vertical line ·सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः | INTRODUCTION shall contain 16 letters as explained above When the Patākā Prastāra is hus completed, we should begin to read it in horizontal lines and we shall get all the different permutations of a metre as regards their structure of short and long letters The serial number of each permutation also thus becomes fixed 10 The fourth or the Samudra Prastāra is in form exactly like the Catākā and is intended for the same purpose But the process by which at is done is different Here the Prastāra is arranged in horizontal lines and not in vertical ones In the first line put down as many long letters as there are letters in a Päda of a given metre Then, in the second line, place a short letter under the first long letter in the upper line and then copy out the other letters as they are in the upper line Follow the saine process in the subsequent lines until we get all short letters in the iast line Only, when there are short letters preceding the first long letter in the upper line, we should write all long letters under all these in the lower line Both these Prastāras serve the same purpose, namely, showing the structure of the different permutations of a metre This same method is to be followed for doing the Prastāra of Mātrā Vrttas, but where by following the process the required number of Mātrās is not obtained in a particular Gana, one short letter should be added in the beginning of Chat Gana and thus the required number should be completed This extra short letter or Mātrā is to be disregarded in the process, ie, no lon letter is to be written under it in the next lower Line Only, in the case of the odd Ganas of a Găthā this extra short letter is to be placed under The last long letter of the Gana in the upper line and not at the beginning, as said above, thus avoiding the Narendra group (ISI) which is forbidden for these Ganas Again in the case of the Ganas containing an odd number of Mātrās, ie, 5, 7 etc, the first permutation should have the first letter short and the rest long ones The fifth or the Viparīta Samudra is just The opposite of this In it the process of the Samudra is to be reversed Thus in the first line we shall have all short letters Then in each succeeding line a long letter should be written under the first short letter in the upper line, the rest being copied as they are in the upper line Under the letters which precede the first short letter in the upper line, we should naturally write down all short letters in the lower line and go on in this manner until we get all long letters in the last line 11 The sixth or the Pātāla Prastara consists of five figures representing, respectively, 1 the total number of the permutations of a metre, 2 the ·şś 9-12) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xili total number of letters contained in these permutations taken together, 3 the total number of Mātrās similarly contained in them, 4 the total number of short letters in them, and 5 the total number of long letters in them Of these figures the first is obtained from the Sūci Prastāra, the second is obtained by inultiplying the first by the number of letters in a Pāda of the given metre The fourth and the fifth figures are obtained by halving the second and the third is obtained by tripling the fourth or the fifth (vv 24-25) Thus the Pātāla Prastāra of a metre with three letters in a line would be 8, 24, 36, 12, 12 The seventh or the Šālmalı Prastāra consists of several lines, each containing three figures, which respectively represent the number of short letters, the total number of letters and the number of long letters contained in each of the different permutations of a Mātrā Vrtta In the text, the author explains the śālmalı cf a Gāthā In the first line which represents the first permutation of a Gāthā, are given the smallest number of short letters and the largest number of the long ones contained in it They are 3 and 27 Thus in the first line of the Sālmalı of a Gathā the three figures will be 3, 30, 27 In each of the succeeding lines which represent the other succeeding permutations of a Gāthā, the first heap shall increase by 2, the second by 1 and the third shall decrease by 1 The figures in the second line will thus be 5, 31, 26, those in the third will be 7, 32, 25 and so on until the last figure is reduced to 2, ie, in 53, 55, 2(vv 26-27) The eighth or the Viparīta Śālmalı Prastāra is the opposite of the Sālmalı Here the figures in a line respectively represent the number of short letters, the total number of letters and the number of long letters in each permutation Only, in the first line we have the largest number of short letters and the smallest number of the long ones Thus we have 53, 55, 2 in the first line Then in each of the subsequent lines, the first heap shall decrease by 2, the second by 1 and the third shall increase by 1, so that the last line of the Viparīta Śālmalı of a Gāthă shall be equal to the first line of the Sālmalı and vice versa (vv 28-29) 12 Out of these eight kinds of the Prastāra, only three, viz, Patākā, Samudra and Viparita Samudra are concerned with the different forms or permutations which a metre with a given number of letters or Mātrās may assume The remaining five are intended for ascertaining the different numbers connected with these forms, eg, the number of short and long letters, the total number of Mātrās, the total number of the permutations of a metre and the like Prastāra really means 'spreading out so as to exhibit, and usually the term is understood as referring to the 'spreading out of the various forms which a metre may assume This is how ·XIV [INTRODUCTION सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः Hemacandra understands the word 25 According to this connotation only three of the eight kinds mentioned above may be regarded as proper Prastāras But cur author seems to have understood the word a little differently Prastāra according to him is (1) the 'spreading out of the various forms of a metre, as also (2) the 'spreading out of the figures connected with it, so as to indicate the number of short and long letters and the like Secondarily, the word is also used in the sense of 'one of the various forms of a metre' Virahānka seems to have neglected the fact that according to this double connotation of the word, Prastára may include also the Laghukriya and the Samkhyā, which are mentioned among the six Pratyayas, of which Prastāra is the first Accordingly when Virahānka comes to treat of these two, namely Laghukriya and Samkhyā, he finds that the subject has already been treated under Prastāra and so he only gives additional methods of doing these two On the other hand, Hemacandra took the word in the first of the two senses mentioned above, and therefore, he describes only the two, namely, the Patākā and The Samudra, under Prastāra, without of course giving these names 26 The third, namely, the Viparīta Samudra is neglected by him as it is not an important variety, being only the reverse of the Samudra From the remaining five Prastāras, he describes only the Sücı under the Pratyayı Laghukriyā Here too, he does not mention the name As for Pingala 27 he mentions Meru and Patákä, but does not call them Prastāras His Meru is for knowing the total number of the permutations of a given metre containing one or more short or long letters, while from his Patākā, the serial number of any of these permutations is ascertained Pingala mentions two varieties each of Meru and Patākā, namely, Varnameru and Mātrāmeru, Vainapatākā and Mātrāpatākā Virahānka's Meru agrees with Pingala's Varnameru, but his Patākā is entirely different Pingala again does not use the word Pratyaya though he seems to know the term Prastāra used in the sense28 of a 'permutation in particular' Hemacandra knows both the terms and his division of the Pratyayas is more logical than that of Virahánka as seen above If we are permitted to assume that the present form of the Prākrta Paingala is but an amplification of an clder work, we may perhaps remark that the treatment of Pingala, 25 Sec Chandonusāsana of Hemacandra, Nirnaya Sagara Press edition of 1912 by Devakaran Mulchand, p 46b, line 4 prastăryate iti prastārah vsttānām vistarato tinyasah 16 Chandor.usāsana of Hemacandra, Nirnaya Sagar Press edition of 1912 by Der akaran Nulchand, p 466, line 6 to p 47b, line 12 27 Prahīta Pangala L. 43-50 28 Prälsta Paingale uses the word Prastāra in its secondary sense of one of the permutations of forms' at I 44 and in the passage which introduces 1.50 ·S$ 12-13] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः XV Virahānka and Hemacandra roughly represents the three successive stages on the development of Prākrit prosody 29 The process 13 The second of the six Fratyayas is the Nasta Its purpose is to find out the unknown (nasta) structure (2rtta) of a particular permutation of a given metre, the serial number (anka) of this permutation in the midst of the whole of its Prastāra being given As opposed to this, in the third Pratyaya, namely the Uddista, the structure of the particular permutation is given and we are to find out its serial number in the midst of its Prastara Thus the terms Nasta and Uddista are used with reference to the structure or form of a permutation and not with reference to its serial number To find out the unknown structure or form of a permutation when its serial number is given, we should write down in the first place a long letter (S) if the given number be an odd figure, but a short one (I), if it be an even one Then halve the given number further and further, every time writing down a long (S) or a short (I) letter according as the number obtained by halving is odd or even is to be continued until we obtain the required number of letters The letters obtained in this manner represent the required structure or form of the particular permutation When, however, in the process of halving, the figure 1 (natthanka) is reached, all the remaining letters should be written down as long (S), since 1 is an odd number (vv 30-35) Now, to find out the serial number of a permutation whose structure or form is given, take the last short letter (antam farisam) in the structure and double it, counting it as equal to 1 Thus we get 2, this number then should be doubled further and further for each letter which precedes this short letter, always deducting 1 from the figure obtained by doubling if the letter is long, but not when the letter is short The final figure thus obtained is the required serial number of the given permutation These are, of course, the Nasta and the Uddista of Varna Vrttas, those of the Mātrā Vrttas are given in vv 36-40 Here too, in vv 37-38 the Nasta and the Uddista of the Mātrā Vrttas is given in connection with the number of letters contained in a particular form Thus when the total number of letters in a certain permutation of a Mātrā Vrtta is asked (1e, is unknown por Nasta), the serial number of it being given, deduct 1 from this number and add to this the total number of letters which obtains in the first of the permutations of the Mātrā Vrtta This total number is called 29 See also Kavidarpana VI 1-2, Chandahkośa vv 71-73, among the Sanskrit prosodists compare Jayadevachandas VIII 1-3, Chandonusāsana of Jayakirti VIII 1-6 and Vottaratnākara VI 1-2 (the last three at Jayadāman, pp 37, 69 and 92 respectively) ·YVI [INTRODUCTION सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः mūla (vv 37-38) or prathamasthāh zarnāh in v 36 The mūla of a Gāthā for example is 30 as we know from the Sālmalı Prastāra The figure that is thus obtained by deduction and addition as directed above is the required number In the same way, when the number of letters in a particular permutation is given and its serial number in the midst of the permutations of the Mātrā Vrtta is wanted, we should add 1 to this number and deduct the müla from it The resulting figure is the serial number that is wanted Thus if the number of letters in the 5th variety of a Gathā is asked, remove 1 fiom 5, which is its serial number, and add 30 to this which is the mūla of a Gāthā, we get 34 which represents the number of letters that was required On the other hand, if the number of letters in a Gāthā is known (uddista), we can ascertain its position in the midst of its Piastāra, by the opposite process Thus add 1 to this number (of letters) and deduct the mula from it, so if the number of letters is given as 36, add 1 to it and deduct mūla, ie, 30, from the same The resulting figure namely 7 is its serial number in the Prastāra (vv 37-38) 14 Vv 39-40 teach further how to find out the unknown (nasta) structure of a Gāth, and the like, when its serial number in the midst of its Prastāra is given, as also the unknown serial number of a Gāthā and the like whose structure is actually given (uddista) V 39 teaches the latter and v 40 the former The commentator illustrates the pro- (ess of Uddista from v 39 itself It is this —First of all let the figure representing the possible number of the permutations of a Caturmätra or an Amśa be put under each of the 16 Amśas of the Gāthã (see p95) Thus under an odd Amśa put the figure 4, since out of the five possible permutations of a Caturmātra, one namely the Narendra (ISI) is not permitted here according to I 23 above, similarly under each even Amsa where a Caturmátra is employed, put the figure 5 since all the five permutations can be employed here Under the 6th Amśa put the figure ? bince here only two permutations namely a Narendra (ISI) and a Vipra (IIII) are allowed, according to IV 1 above, which also lays down that only a short letter shall be employed at the 14th Amśa (the 6th in the second half) and only a long letter is permitted at the 8th and the 16th Amsas So that put 1 under the 14th and also under the 8th and the 16th Amsas Then multiply the figure under the last Amśa, ie, the 16th, by that under its predecessor, ie, the 15th Amśa, and deduct from the muliinlication a figure which represents the Sesa, that is, the permutations that are left out by the one which is actually employed at the preceding Amsa Thus multiply 1 by 4 and deduct 1 which in the particular ·$S 13-15 ] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः XVII case is the Sesa, for the Caturmātra which is used at the 15th Amśa in the Gāthā is SI130 and this is No 4 among the 5 permutations of a Caturmātra explained in the commentary on I 15 So we get 3, multiply this by 1 which is the figure under the 14th Amśa and deduct nil as there is no Sesa in this case So that we get 3 again 3 again Further multiply 3 by 4 which latter is under the odd or the 13th Amśa and deduct the Sesa which in this case is 3 (the Gana here is SS, ie, the 1st, but out of the remaining 4 only 3 can be employed here, so that the Sesa is 3 and not 4), the result is 9 Multiply this by 5 under the 12th Amśa and deduct 3 (the Gana used here is the 2nd, ie, IIS, and since all the 5 can be used here, the Sesa is 3), getting 42 Multiply this by 4 which is under the 11th Amsa and deduct 3 from it which is the Sesa, since the very first permutation (SS) is used here and only 3 of the remaining are allowed here in the odd Amsa We get 165 Proceed in this manner (for the details see the commentary on pp 95-96) until we get the final figure by multiplying the figure that we get under the 2nd Amśa by 4 which is under the 1st Amśa and deducting the ſesa namely 2 from it since the Ist Gana has the form IIS, ie, the 2nd, and Sesa would have been 3 but the 3rd or the Narendra Gana is not permitted here at the odd Amía This final figure is as given by the commentator 41,996,966, and this represents the serial number of our Gāthā in the midst of the Prastāra of a Gāthā which has 81,920,000 different forms as said at VI 53 below 15 The unknown structure of a Gāthā (nasta) is to be found out by following the reverse process which the author explains in v 40, of course when its serial number in the Prastāra is given It is to be started with the first Gana, after writing down the figures representing the possible number of permutations under each Gana as above, divide the given (serial) number by the figure under the 1st Gana or Amśa If there is no remainder, put down the last (1e, IIII) of the five permutations of a Caturmātra mentioned at I 15, as the structure of that Gana or Amśa But if the remainder is 1 put down the first among them, ie, SS, if it is 2, put down the 2nd, ie, IIS, and so on But when there is a remainder, add 1 to the sum every time before it is further divided by the figure under the next Amsa Thus if the serial number is given as 41,996,966, divide it by 4 which is the figure under the 1st Gana or Amía, the remainder is 2, so the structure of the Gana is IIS Further, as there is a remainder, add 1 to the resultant and divide it by 5 which is the figure 30 See foot note No. 2 on p 96 of the Text ·XVI सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [INTRODUCTION under the next or the 2nd Gana Even here the remainder is 2, so put down the second permutation, namely, IIS, as the structure of that Amśa Add 1 to the resultant as there is a remainder, and divide it by 4 which is under the 3rd Amsa The remainder is 1, so put down SS for the 3rd Gana or Amśa Add 1 and divide by 5 which is under the next Amśa, ie, the 4th, the remainder is 4, so put down the 4th permutation, ie, ISI, as the structure of the 4th Amsa Add 1 and divide by 4 which is under the 5th Amsa The remainder is 1, so put down SS as the structure of the 5th Amsa Add 1 and divide by 2 which is the figure under the 6th Amśa, the remainder is 1, so put down the 1st of the 2 possible permutations, namely ISI, as the structure of the 6th Amsa Add 1 and divide hy 4 which is the figure under the 7th Amśa, the remainder is 1, so put down SS as the structure of that Amśa Add 1 and put down S as this alone is possible under the 8th Amśa Then divide the resultant by 4 which is the figure under the 9th (or the 1st of the Uttarardha) Amsa The remainder is 2, so put down IIS as the structure of the 9th Amśa Proceed in the same way, putting, however, only a short letter at the 14th Amśa and a long letter at the 16th Amía as these are compulsory according to IV 1 above Thus we get the following structure of the particular Gāthā whose senal number is given -IIS, IIS, SS, ISI, SS, ISI, SS, S,/IIS, SS, SS, IIS, SS, I, SII, S (v 40) 16 The fourth Pratyaya is Laghukriyā It is a process to find out either the number of permutations containing a given number of short or long letters in them each, or the total number of short or long letters in all the permutations of a Vrtta taken together Under Langhukriyā, Virahänka gives only the latter method since the former is already explained under the Súci and the Meru Prastāras in v 9 and 11 of this chapter Hemacandra gives only the former and in this connection, he explains what is known as the Sūci Prastāra without mentioning the name Thus in v 41, Virahánka tells us that the number of short and long letters in all the permutations together of a Vrtta is to be obtained by multiplying the number of the possible permutations of a Vrtta by the number of letters contained in its Pāda, and dividing this figure by 2 Thus the total number of short and long letters in the permutations of a Vrtta with 3 letters in its Päda, will be 8 multiplied by 3 and divided by 2, thus there will be 12 short and 12 long letters in all the 8 permuta- 31. For the actual process see pp 97-98 of the Text and also Chandonuśasana of Hemacandra, Nirnay a Sagar Press edition of 1912 by Devakaran Mulchand, pp 476, 480 and 48b for the two processes of the Naşta and the Uddışta ·ŠŚ 15-17) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xix tions of that Vrtta taken together As the commentator says, even this has been shown under the Pātāla Prastāra 32 Virahānka, therefore, gives one more method for the same in v 42-44 It is this - In the permutations of a Vrtta with 1 letter in its Päda the number of short and long letters will be 1 each, in those of a Vrtta with 2 letters in its Pāda, it will be 4 each In those of a Vrtta with 3 letters in a Pāda it will be twice as much, ie, 8, but with the addition of 4 to it, thus 12 So in the permutations of a Vrtta with 3 letters in its Pāda the total number of short and long letters will be 12 each Hereafter, for getting the required number, the number of the immediately preceding Vrtta is to be doubled, to this then is to be added the figure that is to be obtained by doubling the figure that was added in the case of the last Vrtta Thus in the permutations of a metre with 4 letters in its Pāda, we have 12 multiplied by 2, equal to 24, to this is to be added 4 multiplied by 2, 10, 8 Thus we get 32 as the number required Similarly in the permutations of a Vrtta with 5 letters in its Pāda we shall have 32X2=64 plus 8X2=16, thus 80 short and 80 long letters in all in the case of a Vrtta with 6 letters in a Pāda, the number will be 80X2=160 plus 16X2=32, thus 192 short and 192 long letters in all The process is to be continued until we reach the Utkrtı Vrttas which have each of them 26 letters in their Pada The method of knowing the short and long letters in a given Mātrā Vrtta is given by Virahānka in v 45 Count the number of letters and deduct them from the total number of Mātrās that are possible in that Mātrā Vrtta · the resulting number is the number of long letters in it, while the rest are short ones 17 The fifth Pratyaya is Samkhyā This too has been already explained under the Sūci and the Meru Prastāras 33 In v 46-48, therefore, Virahanka gives only an additional method of arriving at the Samkhyā, ie, the total number of the permutations of a given metre It is this The Samkhyā for a Vrtta with 1 letter in its Pāda is 2, this is to be doubled continuously foi Vrttas having an additional letter in their Pädas Thus the Samkhyā for a Vrtta with 2 letters in a Pāda will be 4, that for a Vrtta with 3 letters in a Pāda will be 8, that for a Vrtta with 4 letters in a Pada will be 16 and so on, until we reach the Utkrtı Vrtta having 26 letters in their Pada The Samkhyā in this last case is 67,108,864 (v. 48). For the Mātrā Vrttas the rule is slightly different The Samkhyā for a metre with only 1 Mātrā is 1, that for a metre with 2 32 See para 11 above 33 See para 8 above ·XX Ī ÎNTRODUCTION सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः Mātrās IS 2 and that for a metre with 3 Mātrās is 3 Hereafter, the Samkhyā for a metre with an additional Mātrā is equal to the Samkhyā of the two preceding metres added together (v 49) Thus the Samkhyā ior a metre with 4 Mātrās is 2+3=5, that for a metre with 5 Mātrās is 3+5=8, that for a metre with 6 Mātrās is 5+8= 13 and so on On the other hand, the Samkhyā of the Amśaka Vrttas like the Gathā is to be determined as follows -As before, put the figure, which represents the possible permutations, under each Amśa and then go on multiplying these figures together until you reach the last In the case of the Gāthā, this resulting figure is 81,920,000 (vv 52-53) For the Vaitālíya, however, a slightly different operation is required, it is not given in the text and so, we are told, the commentator has added a Gāthā of his own for that purpose (v 54) It is this --After putting the figure representing the possible permutations of an Amśa under each of the Amśas of the four Pādas of a Vaitālīya, go on multiplying as in the case of the Gāthā until you reach the 3rd and the 4th Amsa of the 2nd Pāda Here after the usual multiplication deduct in each case the figure arrived at at the end of the 1st Pāda Similarly, after multiplying as usual in the 3rd Pāda and the first 2 Ambas of the 4th, multiply again by the figure under the 3rd Amsa and deduct from that amount the figure arrived at at the end of the 3rd Päda Multiply again by the figure under the 4th Amśa and deduct from the amount the same figure arrived at at the end of the 3rd Päda This gives the required number of the possible permutations of a Vaitālīya (v 54) To illustrate Put down the figures 2, 2, 2, 1, 1 under the 5 Amśas of each of the first and the third Pādas and 2, 2, 2, 2, 1, 1 under the 6 Amśas of each of the 2nd and the 4th Pädas of the stanza Then go on multiplying as directed, at the end of the 1st Pada we get the figure 8 When we get to the 3rd Amśa of the 2nd Päda our multiplication is 32 After multiplying this by 2 under the 3rd, Amśa we get 64, now deduct from this 8 which is the figure arrived at at the end of the first Pāda We get 56, multiply this by 2 under the 4th Amśa and again deduct from it the same figure, ie, 8 Thus we get 104 at the end of the 2nd Päda Repeat the same process until we get 104 multiplied by 8 equal to 832 at the end of the 3rd Pāda Proceed by multiplying this by 2 and 2 under the 1st and the 2nd Amśas of the 4th Päda, by which we get 3,328, multiply this by 2 under the 3rd Amśa and deduct from it 332 which we get at the end of the 3rd Pāda We get 6,656 — 832–5,824 Again multiply this by 2 under the 4th Amśa and deduct 832 from it, thus getting 11,648 — 832=10,816 which represents the total number of the permutations of a stanza in the Vaitāliya metre ·$$ 17-19) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 4x1 ܢܚܙ 18 The sixth and the last Pratyaya is Adhyan Adhvan or the 'way' is the space required for writing out the letters in a given stanza or in all permutations taken together of a particular metre as the case may be This is explained by Virahānka in the remaining stanzas of the chapter In this connection, he gives an interesting table of the measures of length. It is as follows 4 Angulas=1 Rāma, 3 Rāmas=1 Vitastı, 2 Vitastis = 1 Hasta, 4 Hastas = 1 Dhanus, 2000 Dhanus 1 Krośa and 8 Krosas Yojana All these are well known except the Rāma, which is probably the same as the palm of a hand with extended fingers, leaving out the thumb Virahānka tells us that one letter whether short or long requires the space which is covered by 1 Angula He also tells us that the blank space to be left betwcen 2 letters should similarly be 1 Angula Thus the writing out of 2 letters requires the space of 3 Angulas, which is approximately equal to 2 inches So much space could not obviously have been allowed when they were written on birch bark or palm leaves But it had to be allowed when copper-plates or surfaces of rocks or wooden slates were used for writing These directions about the space required by letters must naturally have originated at a time when writing was rather rarely indulged in by private persons owing to the scarcity of writing material They belong to a time when royal edicts and copper-plate grants were quite in vogue It is difficult to say whether Virahānka belongs to such a time or whether he was merely reproducing what he had learnt from tradition in the matter The former looks more likely as he seems to be quite serious in handling the topic This Adhvan is treated with scant regard by Hemacandra, who says that he has mentioned the same following the practice of the older writers on the subject, though it was altogether useless for the purposes of Prosody, since the space required for individual letters depended upon the will and inclination of the writer and cannot be prescribed by rules 19 We know practically nothing about the personal history or date of Virahanka either from this work of his or from other sources Among the predecessors whom he mentions, Pingala alone is well known, but is not helpful in deciding the date of our author Other authors that are mentioned are Sadbhāvalāñchana, Avalepacihna, Visadharas (whom commentator explains as Kambala Kambala and Aśvatara), Sālāhana, Bhujagādhipa and Vrddhakavı Sālāhana is undoubtedly Hāla, the famous compiler of the Gāthāsaptaśatī and himself a great Prākrit poet The predominance of the Gathā in the strophic metres described by Virahānka suggests that Virahānka was mainly a Prākrit poet and that at ·xxii सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [ INTRODUCTION his time, which may not have been far removed from that of Hāla, poetry written in Mahārāstrī Prākrit was flourishing It is really very unfortunate that Virahānka has not chosen to illustrate his metres by stanzas from the Prākrit and Apabhramsa poems existing at his time I have already suggested that V:rahānka probably lived in the 9th or the 10th century AD or even earlier 34 But the following considerations may permit us to push back his date by a couple of centuries He must have hved a little after the 6th century AD when the Apabhramśa dialects had just begun to rear their heads in the midst of other Prākrts and had begun to attract the attention of even royal poets like Guhasena of Valabhi, who is described as 'clever in composing poems in Sanskrit, Prākrit and Apabhramsa languages' 35 He, however, must be ascribed to a period much earlier than the 9th and 10th centuries when these Apabhramsa and other dialects had already passed into the hands of Jain laymen who composed devotional and love lyrics as well as narrative poetry in them 36 This conclusion is supported even by the following considerations which arise as a result of a closer study of the work under consideration (1) Predominance of the strophic metres like Dvipadi which sometimes extends over 12 stanzas and the popularity of others like the Rāsaka consisting of several stanzas in different metres whether composed in Prākrit or Apabhramsa, indicates the beginning of lyric poetry in these languages, but the non-emergence of longer narrative poems in them composed by popular poets for devotional or religious purposes (u) Influence of Gäthā and Giti in the field of strophic metres, as against Dohā and its derivatives which appear to have entered the field of strophic metres a little latter, is very clearly seen in Virahanka's directions (111) The comparative position of the Mātrā and the Dohā metres in Virahānka's treatment, suggests that the Apabhramśa poets had not yet generally resorted to Dohā in preference to Mātrā in their compositions Of the two metres which are peculiar to Apabhramśa poetry, Mātrā is the older one and seems to have held the field till the rise of longer 34 See Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, Vol V (New Series), 1929, p 35 35 Compare Indian Antiquery, Vol, X P 284 36 See Introduction to Gäthälaksana of Nanditādhya, para 14 ·$ 19 ] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः XXIII narrative poems in that language Dohā is suitable for this latter while the Mātrā is not It is also worthy of note that Dohā, as its name Dvipathaka clearly suggests, is still regarded as a Dvipadī by Virahānka and not as a Catuspadī as is done, for example, by later prosodists like Hemacandra and the authors of the Kavidarpana and Prākrta Paingala Yet the strophic combination of a Mātrā and a Dohā was sufficiently well known together with its specific name Radda at Virahānka's times That Dohā was originally conceived as a Dvipadī is obvious when we compare similar strophic metres with a Giti, or a Gäthā or an Ullälaka at their end, all the three being Dvipadīs (iv) The very commonly used metre Pajjhatikā of Narrative Apabhramśa poetry from the 9th century onwards is wholly absent from Virahanka's work On the other hand, the so-called Dvipadi of four lines has occupied a good deal of Virahānka's attention and space Two full chapters are devoted to the enumeration and definitions of the different varieties of this metre Hemacandra's treatment of this particular Dvipadī should be contrasted with that of Virahānka Hemacandra has clearly said that these different kinds of the four-lined Dvipadi had become obsolete as Dvipadis at his times Prosodists who came after Hemacandra do not even refer to the many varieties of it, but merely define the single remnant of all these, which has 28 Mātrās in its Pädas (v) A reference to stray compositions in dialects like the Abhiri and Maravādi which are but two forms of the literary Apabhramśa and the separate names given to the same metre when composed in a different dialect (like Dhosā given to Gāthā when composed in the Maravādī language or Māgadhıkā given to Vaitālīya when composed in the Mágadhī language) suggests an earlier stage in the growth of Präkrit and Apa bhramśa prosody As a matter of fact the state of Apabhramsa poetry and prosody is well reflected in Virahānka's treatment of the peculiarly Apabhramśa metres namely Mātrā, Dohā, Adılā and Dhosā in v 27-36 in Ch IV, where the Apabhramśa language37 itself is used for the definitions and illustrations, which latter seem to have been composed by the author himself The name Māgadhıkā given to the Vaitālīya when it is composed in the Māgadhī language, is also significant and indicates the predominance of the bards of Magadha in the field of bardıc poetry at the time of Virahānka, who felt the necessity of mentioning this name 37 The commentator uses the word Apabhraşta for the Apabhramsa language on IV 29, while the word Avabbhamsa is employed for the same in a remark of the Text itself at the end of IV 36 ·INTRODUCTION सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः XXV separately in addition to the common name Vaitālīya, even though this name too implies that it was a bardic metre sung by the bards in the different Talas Its inclusion in the midst of other popular metres peculiar to Apabhramśa poetry, may also suggest that the bards and the court poets were probably the first breeding centies of Apabhraṁsa poetry (vi) Among the six Pratyayas or Proofs described in Ch VI by Virahānka, there is one peculiar Pratyaya called Adhvan It is the method of finding out the exact amount of space required for writing out of a stanza or a couplet etc The table of the measures of length is intei esting, but particularly important is the statement about the space required by a short or a long letter and the space that must be left between two letters According to Virahānka one Angula (1e, nearly 3/4ths of an inch) is the space that is to be allotted to each letter and so much again is the space that ought to be left between two letters At I 14, he has similarly stated that the signs for short and long letters must be as long as the joint of a thumb, ie, nearly an inch or so The number of stanzas which Virahanka allots to this topic and the seriousness with which he handles it are both an unmistakable indication of the state of writing and the nature of writing material in general use at Virahānka's times The size of the letters itself suggests such writing materials as rock surfaces, copper plates, wooden boards and the like Virahānka could surely not have meant palm leaves, or paper, or birch bark, or pieces of cloth etc It is very likely that these latter were either unknown at his times or rather, at least not in general use of the writers and the poets Jayadeva and Kedāra refer to this Pratyaya namely Adhvan as a matter of mere formality without any comments But Hemacandra clearly sees the absurdity of the directions as applied to writings in his own days and so remarks that 'the Adhvan or the Adhvayoga is entirely purposeless, since the space required for writing characters is altogether uncertain as it depends upon the writer's will and convenience and cannot therefore be prescribed or recommended Nor is there any purpose in thus restricting the space of the characters' This is true of the times when writing was commonly practised and when writing materials were well within the reach of ordinary men But when letters had to be caryed or incised on rocks and copper-plates and the like, such a restriction of space was quite necessary to give a rough idea of the space requred for an inscription, to the person who wanted to get it written through a professional writer ·$$ 19-20) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः XXV (vii) The group of the manuscripts written on palm leaves and preserved at Jesalmere contains 6 works on prosody as we shall see below (para 21) Of these the first is dated Samvat 1190 and the last Samvat 1192 Virahānka's work and its commentary are Nos 3 and 4 among these Now the author of this commentary, Gopāla, must be regarded as removed from Virahānka by several centuries, from his description of the condition of Virahānka's work at the time when he undertook to write the commentary on it He tells us how several words and expressions in the work had been distorted thrcugh the mistakes of the writers of the manuscripts (pustaka-lekhakadosät), which apparently had become rather common at his times, or by the mispronunciation of uneducated persons in the course of oral transmission, or by an intentional manipulation of interested persons, and how he tried to restore the lost or distorted words of the text by consulting trustworthy persons and by arriving at the proper text with the help of many copies of the work of Virahānka which he had collected for that purpose This statement of Gopāla proves the existence of a number of manuscripts of Virahānka's work at the time when the commentary was composed Similarly it proves that the work was vastly used both by the educated and the un. educated persons and was regarded as an authoritative or standard manual of Prākrit prosody, so much so that interested persons, both poets and prosodists, sometimes felt tempted to change or manipulate its words so as to be favourable to their own views Gopāla also quotes the views of older commentators of Virahānka's work in some places like II 3, 6, 7, IV 8, 101 etc, but does not mention any by names Again he does not evidently know anything about Virahānka and has no traditional knowledge about the significance of the name Virahānka He imagines that Sadbhāvalāñchana was the name of his Guru, who, he says, was himself a great poet He does not know who Avalepacıhna was, but merely guesses that he was a great poet All this would suggest that Virahānka's name had almost become legendary at the time of his commentator Gopāla, though his work was still regarded as an authoritative manual on Prākrit prosody 20 All these considerations lead us to the natural conclusion that Virahānka must have lived some time between the 6th and the 8th century AD Virahānka was a non-Ja.n and this may be the reason why he was neglected in the coming centuries by the Prākrit poets and prosodists who were mainly Jain 38 The great Hemacandra very likely knew 38 This tendency of ignoring non-Jain authors where possible and giving prominence to the Jain cnes is seen among the Jain writers as said by me in my Introduction to Jayadevachandas, at Jayadaman, Introduction, pp 32-33 ·XXVI सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [ INTRODUCTION him as appears from his remarks on the different kinds of Dvipadis like Sumanas, Tārā etc 39 Virahānka was a learned Brahmin (IV 35-36) well versed in both the Sanskrit and the Piäkrit languages as is clear from his work itself He has a predilection for an analytical treatment of his subject as seen from his introductory remarks as well as his full cnumeration of metres which he intends to define, at the commencement of his work His treatment of the Sanskrit Varna Vrttas in chapter V is also methodical. But he seems to have yielded to practical considerations when he defines the Dvipadis and other Mātrā Vrttas in chapters III and IV Here there is no apparent principle on which the order of defining the metres is based. It is possible that he has followed the practice of older writers As regards Gopāla, the commentator, we know that he was the son of Cakrapāla, from the colophon at the end of the commentary As we saw above he was separated from Virahānka by several years, perhaps by a few centuries He lived at a time when manuscripts of such works were freely wiitten and were available in abundance At the beginning of his commentary, Gopāla tells us how he had collected many manuscripts of Virahānka's work and prepared a reliable text of it The term pustaka-lekhaka in v 3a may suggest even the existence of professional writers of manuscripts, but at the same time the words asamskrtānām mukhe ca patatatrāt in v 3b shows the existence of an oral tradition and transmission of Virahānka's work, side by side with the written one The idea of preparing a critical edition of an old text by the collation of different manuscripts of it procured from the learned users (āpta) of them is naturaliy an old one Only these manuscripts were usually procured where possible from the āptas (v 4a), ie, trustworthy men or men who actually used them and corrected them where necessary by mutual consultation and with the help of the oral tradition Our commentator has added a Gāthā or two in the last chapter (cf VI 54, 60cd) and emended the text of two more (VI 59, 61), either to complete the sense or to avoid a wrong direction On VI 60 he quotes a stanza in Sanskrit, introducing it by the words etad eva uktam anyair yathā This stanza is identical with Jayadevachandas40 VIII 12 and may have been quoted from it Two more metrical quotations ae given by him on II 6 and IV 108, but I am unable to identify them at present On IV 25, however, Gopāla quotes a Sanskrit Sūtrail in support of a peculiar manipula- 39 See note on v 45 at the cnd of the Notes on Niyama III 40 Compare Jayadaman, Texts, p 40 41 The correct form of the Sūtra seems to be atah sa ãe pumsi narkutake ·$& 20-21) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xxi tion of a Visarga at the end of a line when it is preceded by the vowel a in the case of masculine nouns, which is prescribed by Virahānka for the metre Narkutaka That the manipulation was not intended for all Narkutakas by Virahānka is clear from his illustration of Narkutaka at IV 34 The circumstances under which it was to be done are, however, not mentioned by him This is supplied by the commentator and in this connection he quotes from an old writer on the subject The quotation proves the existence of works on Piākrit prosody written in Sanskrit Sūtras, like Hemacandra's Chandonuśāsana written in later times The peculiar manipulation mentioned by Virahānka and Gopāla is indeed not corroborated from any other sources so far known 21 The following edition of the Vrttajātisamuccaya is based upon two copies separately prepared at two times fiom the same palm leaf manuscript at Jesalmere, which is described at Dalal's Catalogue (Gaek O Series, XXI, Baroda, 1923), p 30, No 238 This Number 238 is said to contain 6 different works on Metie of which our work and its commentary are counted as 3 and 4 It is, however, to be noted that out of the 6 works, namely, 1 Jayadevachandas, 2 Jayadevachando-vivrtı, 3 Kavıśista-Vrttapātisamuccaya, 4 Kaviśısta-Vrttı, 5 Vrttaratnākara and 5 Vrttaratnākara and 6 Chandonuśāsana of Jayakīrtı, the 2nd, the 3rd and the 4th have their leaves continuously numbered as 1-44, 46-89 and 90-183 respectively The other three have their leaves separately numbered The date is first given at the end of No 1 (Samvat 1190, Mārga Sudi 14 Some) and then at the end of the 6th (Samvat 1192 Āsādha Sudı 10 Śanau) Since No 2 is only a Vrtti on No 1, it is evident that all the six were written one after another between these two dates namely Samvat 1190 and 1192 Prof K K Shastri who prepared the copy described in para 22 describes the palm leaf ms thus ---(3) Karsittha 46-89 leaves, Karsitthavrtti 90-183 leaves 46 A blank, 183 B also blank Size 13" x 2", 3 to 5 lines on each side written in two pieces 4" +63", near 20 and 30 letters (in them respectively) with legible hand, but mostly incorrect The first of the two copies of the palm leaf manuscript was prepared for Dr Bhau Daji at Jesalmeie in Samvat 1918 I have called it A As in the original manuscript, so here too, the commentary is copied out at the end of the text The folios of the text are numbered from 1 to 15, but the folios of the commentary are not marked in continuation As a matter of fact, only folios 1-31 are numbered continuously at the right hand bottom as usual The other folios are marked as follows -Folios 32-37 are numbered as 1-6 at the left hand top, hereafter only the even numbers of the folios are mark- ·ADDITIONS AND CORRECTIONS I Additions - " Add the following names in rectangular brachcts at the end of thc stannas in the fourth Niyaina, the numbers of which are mdıcated after the name गाथा १, लामी ३, गीति १३, उपगीति १४, विलामिनी १५, निर्वापिता १६: बाणासिका १७; खञ्जक १८, परिनन्दित १८, आनन्दित २०, क्रीडनक २१, तरगक २२, गम्या २३ (N}} Rend this as a stanza of 4 lines Ist ends sth योधस् , 3rd iith भाग), अधिकाक्षरा २४; नर्कुटक २५; रमणीयक २६ द्विपथक २७, मात्रा २९, रड्डा ३१, अडिला ३३, दोसा ३६, रासक ३७, विक्लक ४५. Add the following in Index on pp 108-110 p 108 Add 6 ७० after एकक २४. P 109 Add also cf ४ ३४' after नकुंटक ४२५. Add निर्वापिताशीर्थक विकलक. Add मुखगलिता (च) वि. स. 31, 41, 51, 61 ४१०१, P ITO Add शुमा सुधा. p IIO Add सालभञ्जिकाs शालभजिका. II Corrections in Text p 2,1 II Rend फलवत्त्वात् for फलल्लात्. P 2, 11 28 29 Ms B drops letiers 9 in 1 28 and first eleven letters in line 29 p_9, 1 10 f n I on this page is for नामभिः in line 10 and not for नरेन्द्र in 1 4 P 9, 5 29 Trans line 2 Miss drop the word 1931. P 13,1 27 Read faudrai for enata. p 19, 1 7 Read मध्यलधुमादौ मध्यगुरु for मव्यलघु मव्यगुरु. p 20, 1 17 Read इच्छया for इच्छाया p 23, 1 23 Read चदक्कदिआ for चदकतिआ p 24, 1 3 Read [वारणबाण इति] for वारणबाण इति. P 27,1 1 Mss wrongly read पचचतुर्थोमांत्रा. for पञ्च चतुर्मात्रा P 30,1 9 Perhaps the correct reading may be कस्यचित्पादे चतुर्थस्य मात्राश्चतलो घटन्ते कस्यचिच्च पञ्च इति । p 40,1 6 Perhaps the correct reading is अत. स आए पुसि नर्कुटके. p 43, ! 13 Mss rrongly read सुरहारे for स्तनहारे P 42, 1 6 Mss wrongly drop the word रूप from रूपयुग. P 44,1 24 Add 37RT between HFTTET: and PTE-T. p 44,1 27 Read रचनीयेत्यप्युदाहरणेन as in the Mss p 47,1 2 The Mss wrongly read FIFTE here and in lines 3 and 12, but the words in line 14 show that Fra is correct. p 48, 1 18 Read सी(से)सएसु for सी[से]सएसु. .

·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xxx1 p 50, 1 8 The Mss reud द्वितीयस्य गीर्षकमिति (not noted), could it be द्वितीयमस्य शीर्षक मिति ? See below ] 19 So that the reading of the Com may have been बीअं से सीस. See f n 2 on this page P 52, 1 10 Afss irrongly read यमनियमेन for नियमेन. p 67, ll 4-5 The wording of the commentary in these lines is conjectural and based upon what is given inf n I on this page p 67, 1 15 Add the reference (४.१०६) after वष्यति. p 69, f n 5 Read खड्गो for खड्गो. p 69, 1 25 Is B correctly reads मुखगलितायाः. p 76,1 13 Read प्रयुक्ता यत्र रूपं for प्रयुक्ता स्प, p 84, 1 7 Read गतिरभ्यूह्या for गतिरभूह्या. p 84, 1 II Remove the figure 5 from the word azza. F n 5 refers to gata in 1 13 and गणना in 1 14 p 84, ll 13-14 JIs B wrongly reads गुणेन क्रियमाणे उपरि यत्फल भवति. p 84, 1 19 Read प्रतिलोम [ग] त्या for प्रतिलोम (ग) त्या. p 86, 1. 2 Read सूच्यास्त्वेकल्य for सूच्यास्त्वैकस्य. P 86, ]] 22-25 The correct representation will be यक्षरपताका SS च्यक्षरपताका SSS IS ISS SI SIS II I IS SSI I SI SII . p 92, 1 29 4 III p 87, 1 6 Read स्पर्शोऽप्यन्तिमो for स्पर्शऽप्यन्तिमो. • Read उतान्यस्मिन् for उत्तान्यस्मिन्. p 94, f n 7 Add in line 18' after नष्टो and 'in ine 22' after तानेव. p 95, Mss wrongly read प्रमे for प्रश्ने and चत्वारः after त्रिंशत् in 1 5 and not after अवलुप्य in 1 4 p 95, 1 13 Perhaps read द्वितीया उत तृतीया उतान्या. p IOI, I. I0 Perhaps read गायत्र्यन्त तदन्तफल. p 103, 1 25 Read शीर्षकाना [च] for शीर्पकाना च. p 105, 14 Read अष्टाक्षराध्वपरिमाणात् for अष्टाक्षरपरिमाणात्, and पङ्क्तिः for पङ्क्ति. p 105, 1 22 Read चतुर्भागे हृते for चतुर्भाहते. P 105, 1 23 Read त्रिभागे हृते for त्रिभागैर्हते. p 106, 1 6-7 Iss wrongly read कृतेर्भचक्रपालसूनुर्गोपालस्य. 1 ·xxviii Fêtt Fifaagza: [ INTRODUCTION ed on folos 38-53 at the right hand bottom as usual, thus we get only the numbers 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 and 16 The reason for this sort of numbering is evident, for even though the ms seems to have been written in the same handwriting, there clearly was a break for a while after p 316 with the last word catu being abruptly left unfinished At some later date the writing was continued on the next 6 folios which are therefore separately numbered, here too on the last folio, ie, on fol 66, there is again a break with the words yathā he ma-, the last word being completed at some later date with lá sitāsıtādikusumaih etc These last folios then are numbered as said above, ie, every second folo is marked, the odd folios being left unmarked The handwriting is uniformly small and neat in the first part, je, the part containing the text In the second part it is so upto fol 24a, from here onwards it grows almost double in size upto the very end, even though as said above the writer of the different parts is the same person The size of this ms is 14x41 inches and has about 7 or 8 lines to a page The ms is corrected in many places in its first part by the use of yellow pigment and seems to have been compared with the original, correct letters being noted just above the cancelled ones or sometimes in the margin This attempt at correcting, however, seems to have been given up in the second part, ie, in the commentary after folio 9 Part one of this ms ends as follows -FA1917 grT1F2T 137.#365694 an FAITH | STFET 1713 2141 तेपामिट पुस्तक जेसलमीरराजधान्या जनभाण्डारस्थितप्रतेलिखितोऽयम् ।। राम || ४८० । (प्र०) TH first half of the first stanza in part one and the whole of the first stanza in part second are copied out in red ink The second part ends as follows in red ink -सवत् १९१९ फाल्गुनशुद्ध चतु. इन्दुवासगन्विताया समाप्तोय ग्रन्थ. । 22 The second copy of the Jesalmere palm leaf manuscript was prepared for Muni Shri Jinavijayaji of the Bharatiya Vidya Bhavan under his direct supervision at Jesalmere in March-April 1943 I have called it B Its size is 114X9 inches, it has 147 folios in all, written on one side only Each page contains about 17 Lines on an average, the number of letters in each line being quite indefinite The handwriting is rather big, but not uniformly so Pages are continuously numbered, pages 1-42 contain the text and 44-147 contain the commentary This copy is clearly more faithful to the original as it was prepared under the careful and critical eye of the great scholar Muni Shri Jinavijayaji The scribe has only very rarely tried to correct his model But afterwards, someone has tried to correct the very obvious mistakes caused by a wrong reading of the original inanuscript One of the commonest mistake of this kind is the reading of sa for sa and na for na and vice versa The other similarly written letters ·$$ 21-23 1 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः xxix (and so mistaken for one another), are la and pa; pa and e, ra, pa, va, ca, ta and na A Mātrā and an Anusvāra Anusvāra are added at random, a Kānā, a Mātrā and Anusvara are interchanged Similarly a letter or two or even more are often repeated or dropped But these peculiarities are noticed in both the copies and it may safely be concluded that the mistakes belong to the original manuscript itself (See above its description by Prof K K Shastri in para 21 ) The doubling of consonants according to Panini's rule aco rahābhyām dve (VIII 4 46) is another peculiarty of the palm leaf manuscript which is faithfully copied out in this second copy in particular I have generally indicated the common mistakes of these iwo copies in the foot notes, but I have corrected the very obvious ones Where only one of the copies drops or adds a letter or misreads it, I have neglected it and not shown it in the footnotes, but followed the other copy which contains the correct form or letter The commentary gives a literal translation in Sanskrit of every stanza at the commencement in a very few cases it is dropped, but I have supplied the same and put it within rectangular brackets Letters given within the circular brackets are intended to be corrections suggested by me for the immediately preceding letter or letters Letters or words whether in the text or in the commentary, which are put within rectangular brackets are additions suggested by me for completing the sense of the sentence 23 I had published only the text of Virahānka's Vrttajātisamuccaya in the Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society for 1929 and 1932, from Dr Bhau Daji's copy of the Jesalmere manuscript mentioned in paragraph 21 above By the kind favcur of Muni Shri Jinavijayajı, the Founder and the Hon Director of the Rajasthan Puratattva Mandır, Jaipui, I also got the recently prepared second copy of the same Jesalmere manuscript and so decided to re-edit the work together with its commentary from these two copies Muni Shri Jinavijayajı very kindly offered to publish the work in the Rājasthān Purātan Granthamālā for which favour of his I feel very grateful to him I am also obliged to the Hon Secretary, Bombay Branch of the Royal Asiatic Society for granting me permission to publish the work independently H DVELANKAR

·XXXIL
सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः
III Coricctions in Index of Prakiit Metres
p 108 After 37f947891 (7) read 1, 4, ISI, or 1I11, 1, 1, os for f, IS) or
III, 1, 2, 3
After grys read (Fa) for (7)
After 35 21 (7) read t, 1, 1, 1, (* 1) foi 1, 1, 1, 1 (x
After 12145 (a) read SII or SS, SIS, , LIS, IIS, ISI, - for
SIS or SS, SIS, 5,
IIS
* 3), s.
After 715795 () read ] (xj), SIS or IIIS, IS for 4 (* ;), SIS or
JIIS,
P 109 After ATTAT () etc read 8.26 for 3 26.
After मालाशीर्षक (च) etc read ४.३९ ४० for ३.४०-४१.
After far (2) rcad 4, 3, 5, IIS, IIS, ISI, S for
4, 5, 7, 1, 4, ISI or III),
After 191674 () read [SII (x3), S +371271 for SII (* 1), S +371917.
Read तोमर s प्रहरण = 5 for प्रहरण = !
p 110
P III

·श्री गोपालकृतटीकयोपेतः विरहाकृतः वृत्तजातिसमुच्चयः प्रथमो नियमः। + एतैर्निजासितसरोजदलाभिरामा कान्तिर्जितेत्यसहमान इवाञ्जनेन । शून्यानि यस्त्रिदशवैरिविलासिनीना नेत्रोत्पलानि विदधेऽस्तु स वो हिताय ॥१॥ नत्वा पिङ्गलसैतवकात्यायनभरतकम्बलाश्वतरान् । विरहाकविरचितायाश्छन्दोविचितेः करोम्यह व्याख्याम् ॥ २॥ पुस्तकलेखकदोप(षा)दसंस्कृताना मुखे च पतितत्वात् । प्रभ्रष्टा ये पाठा ये चान्यैरन्यथा रचिताः ॥३॥ तानाप्तभ्यो नामा(ना पुस्तकसंदर्शनात्समाहृत्य । अन्येभ्यः शास्त्रेभ्यः स्वधिया च विचार्य रचितेयम् ॥ ४ ॥ प्रथमं तावद्गाथायुगलेनाभिमतदेवादिनमस्कारश्च व्यापारो (१) दर्शयितुमाचार्य आह. देई सरस्सइम् इति । देई सरस्सई पणमिऊण गरुअकइगंधहत्थिं च। सम्भावलंछणं पिंगलं च अवलेवइण्हं च ॥ १ ॥ कामिणिकवोलपम्हपरितणुवबुद्धिविहवोवि दइयाए । साहइ समुच्चयं विरहलंछणो वित्तजाईण ॥२॥ देवी सरस्वती प्रणम्य गुरुककविगन्धहस्तिन च । सद्भावलान्छनं पिङ्गलं चावलेपचिह्न च ॥१॥ कामिनीकपोलपक्ष्मपरितनुबुद्धिविभवोऽपि दयितायै । साधयति समुच्चय विरहलान्छनो वृत्तजातीनाम् ॥ २॥ वृत्तजातीनां समुच्चय छन्दोवचयविशेषणा(पाणां) सारसग्रहं विरहलाञ्छनाख्य आचार्य(ों) दयितायै साधयति कथयति । किं कृत्वा, देवी सरस्वती भगवतीं वागीश्वरी प्रणम्य स्तुत्वा सद्भाव- लाञ्छनं स्वगुरु च स्तुत्वा । कीदृश । गुरु[क]कविगन्धहस्तिनम् । गुरव एव गुरुकाः स्वार्थे कः। अन्ये त्वाहुः । प्राकृतभाषायामेव लालित्यार्थमेवं रूप न तु सस्कृते । अर्थान्तरासंभवात् । तेन गुरवश्च ते कवयः गुरुकवयः इत्येव साधीयः । गन्धहस्ती वरगन्धहस्ती । गुरुकवीनां गन्धहस्ती गुरुकवि- गन्धहस्ती त हि । गन्धहस्तिभयाद्धि सामान्यद्विपाः स्वजन्मभूमि वनमप्युत्सृजन्ति । किमु संमुखा १ एतैर्दामितसरोज. AB २ मुखं च AB ३ लक्ष्म Com ४ साधयन्ति कथयन्ति AB द्विपा. AB. ५ सामान्यसामान्य ·२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [प्रथमो नियमः भविष्यन्ति । किं च पिङ्गलं प्रणम्य छन्दःशासाचार्यम् । अवलेपचिह्नं च कविमुख्य विशेषेण नत्वेति योजनीयम् । किंभूतो विरहलाञ्छनः । कामिन्या उत्तमाया योपितः कपोललेक्ष्मणा गण्डशोभा- अवयवेन सदृशः परितनु(नुः) बुद्धिविभवो मतिविस्तारो यस्य । अनेन स्वविशेषणद्वारेण नासूक्ष्म- दर्शितारोऽस्मिन् मुखेराववगतिरिति (१) दर्शिता । देवतादिनमस्कारेणानेककल्मपप्रभवविघ्नोपशमार्थ सर्वकार्यारम्भेषु अभिमतदेवतानमस्कारो विधेयः पुसी(से)ति या शिष्टस्मृतिस्तामाचार्योऽप(नु)सृतवान् । अन्यच्चास्मिन्प्रयोजनमस्त्येव । देवतागुरुपूर्वाचार्यसत्कविनमस्कारेणास्मिन् शास्त्रे तदनुग्रहतदुपदेशतः शास्त्रपर्यालोचना तनिबन्धनदर्शनानि कारणत्वेनाभिमतान्याचार्यस्य । किमेतस्मिन्प्रयोजनमित्युच्यते । भगवतीप्रसादादन्यैर्यन्न दृष्टं तन्मयेह सगृहीतमिति दर्शितम् । गुरूणा नमस्कारेण स्वविकप- विरचनया शास्त्रमार्गातिक्रमदोषः परिहतः । पिङ्गलप्रणामेनि] तच्छास्त्रालोचनतया तस्मादव्याप्ति- नेहास्तीत्युक्तम् । सत्कविस्तुल्या तनिबन्धविवेकेन यानि महाकविप्रबन्वेषु दृश्यन्ते [तद्वृत्ता विपरीतानीह निबद्धानीति आविष्कृतम्] । दृष्टादृष्टफलत्वात् । द्विविधे(ध) हि वृत्ताना भगवद्वाल्मीक- प्रमुखैमुनिभिः प्रयोजन दृष्ट दृष्टादृष्टरूपम् । तेन यैरिदानींतनैराचार्यैः ‘अनेन ग्रन्थशतेन निबद्धम् , अह सहस्रेण विरचयिष्यामि' इत्येतावता प्रयोजनेनाधिक्यमभिधीयते । तन्नाभिमत विमलधियाम् । यदि नाम ग्रन्थगौरवमेव शास्त्रकरणे प्रयोजन स्यात् तद्ग्रन्थकोटिभिरपि छन्दोविचिते१रवगाहत्वान्न किंचिदुक्त स्यात् । तस्माल्ललित नानाप्रबन्धदृश्य च भेदजातमतिक्रम्य बहुत्वमात्रप्रयोजनेन प्रयास. क्रियते न तत्रादरः सद्भिर्विधेय इति । यथा च दयिताय साधयति तथा सकललोकप्रसिद्ध- मिह नोक्त निःप्रयोजनग्रन्थगौरवभयात् । विरहलाञ्छनादीनां किमिय रूढिस्ताहो व्युत्पत्तिमती सज्ञा इति नाभिनिवेष्टव्यम् । निःप्रयोजनत्वादेवेति ॥२॥ वृत्तभेदाना दिक्प्रर्शनद्वारेण स्वप्रतिज्ञामाह-जं जिअलोअ इति । जं जिअलोए दुविहं मत्तावित्तं च वण्णवित्तं च । तस्स मए तुह लक्खेण लक्खणं सीसइ नअंगि ॥ ३ ॥ यज्जीवलोके द्विविध मात्रावृत्त च वर्णवृत्त च । तस्य [म]या तव लक्षणे(क्ष्येण) लक्षण शिप्यते नताशि ॥ ३ ॥ तस्य वृत्तस्य मया तब नताङ्गि तन्वि लक्ष्येणोदाहरणद्वारेण लक्षण विधान शिष्यते कथ्यते । कस्येत्याह । जीवलोके ससारे यद् द्विविधं द्विप्रकार मात्रावर्णभेदेन गाथाश्लोकादिरूपेण प्रसिद्धमिति शेपः । जीवलोकस्य प्रसिद्ध(द्धि)प्रयोजन पूर्वोक्तमेव । एतद्भेदद्वये स्वत्वमुपलक्षण(ण) प्राधान्यात् । साकर्येणास्यानेकभेदाः सभवन्ति । तद्यथा । मात्रावर्णसम स्नग्धरादि । मात्रासमे(म) वर्णविषम विलासिन्यादि । मात्रार्धसम वर्णविषम द्विपथकादि । मात्राविषम वर्णविषम मात्रादि । मात्राविषमं वर्णसम च श्लोकादि । मात्रार्धसम वर्णार्द्धसम च सारसिकावस्तुकादीनि । अन्ये च शतशो वृत्तानां भेदाः सभवन्त्येवेति ॥३॥ १ In the tran Com has पक्ष्म, but here लक्ष्म-शोमा? २ गुरुणा AB - ३ सत्कवि स्तुत्वा AB ४ सिद्धमिह नोक्त repeated in B ५ भेदद्वयमन्येषामुप० १ ६ मात्रार्धसवर्ण AB 1 ·पद्यानि ३-१२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः वृत्तजातीना समुच्चयं शिष्यजनसुखावबोधनार्थमाह-दुवई इत्यादि । दुवईगीइअगाहाखंधअगीईविलासिणीआण । उवगीईनिद्धाइअवाणासिअखंजआणं च ॥ ४ ॥ परिणंदिअआणंदिअकीलणअतरंगआण सम्माण । अहिअक्खरनकोडअरमणिजअदुवहआणं च ॥ ५ ॥ मागहिआमत्ताणं अडिलारड्डाण ढोसरूआण । रासअसीसअतिअलअदंडअखंडग्ग]आणं च ॥ ६ ॥ बइआलिअउवछंदसआवा[अलिआण उग्गआणं च । कुटुंभअछित्तअभित्तआण स(सा)मुग्गआणं च ॥ ७ ॥ गाहस्स सणाराअस्स ललिअभमरावलीकुमुअआण। उप्फुल्लअसंगअआण विदुतिलआण वीहीण ॥ ८ ॥ ओलंबचउप्पयएकआण विंटलअहंसिणीणं च । खडहडअखेडआणं सोवाणअसालहंजीण ॥ ९ ॥ तलतालवेण्टआणं उग्गीआणं मणोरमाणं च । अंबु (तु) ल्लअचंदुजे(जो)अआण तह रासआणं च ॥ १० ॥ संदाणिअअविसेसअचकलआणं च कुलअगलिआण । गोवित्तप्पमुहाण अ कमेण तह वण्णवित्ताण ॥ ११ ॥ सव्वाणं पत्थारं नटुंद्दिटुं च लहुकिअं संखं । अद्धाणेण समग्गं कहेमि छप्पच्चए तह अ ॥ १२ ॥ द्विपदीगीतिकागाथास्कन्धकगीतिविलासिनीनाम् । उपगीतिनिर्वापिताबाणासिकारवञ्जकानां च ॥ ४ ॥ परिनन्दितआनन्दितक्रीडनकतरङ्गकानां श्यामानाम् । अधिकाक्षरानकुंटकरमणीयकद्विपथकानां च ॥५॥ मागधिकामात्राणामडिलारड्डानां ढोषरूपाणाम् । रासकशीर्षकत्रिकलकदण्डकखण्डोद्गतानां च ॥ ६ ॥ वैतालीयौपच्छन्दसकापातलिकानामुद्गतानां च । को?म्भकछित्तकभित्तकानां सामुद्रकानां च ॥ ७ ॥ गाह(थ)स्य सनाराचस्य ललितभ्रमरावलीकुमुदकानाम् । उत्फुल्लकसंगतकानां बिन्दुतिलकानां वीथीनाम् ॥ ८ ॥ अवलम्बचतुप्पदैककानां वृन्तकल(लक)हसिनीनां च । खडहडकखेटकोना सोपानकसालभञ्जीनाम् ॥ ९ ॥ + + १ उफुल्लअसगअमगआण AB २ गीतिचविला. AB ३ रिवापिता AB ४ परिनन्दनानन्दक क्रीनक AB ५ सस्यामा AB. ६ रशना भेष. ७ कोपातलि. AB ८ कोटुभरिमछित्तक AB ९ खोटकाना AB ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [प्रथमो नियमः तलतालवृन्तकानां उद्गीतानां मनोरमाणां च । भन्धु(न्तु)ल्लकचन्द्रोद्योतकानां रोसकानां च ॥ १० ॥ संदानितकविशेषकचक्कलि(लोकानां च कुलकगलितानाम् । गोवृत्तप्रमुखानां क्रमेण तथा वर्णवृत्तानाम् ॥ ११ ॥ सर्वेषां प्रस्तारान्नष्टोहिष्टौ च लघुक्रियां संख्याम् । अध्वना समग्रां कथयामि षट् प्रत्ययांस्तथा ॥ १२ ॥ एतेपा यम्बो(थो)द्दिष्टानां वृत्ताना प्रस्तारोंदीना(न्) षट्प्रत्ययान् कथयामीति सबन्धः । ढोपस्य रूपाणि ढोषरूपाणि तेषाम् । गौर्नाम वृत्त एकाक्षरं तनु(न्)मुपा(खा)नाम् । अवनेति सहार्थे तृतीया। मत्ता मात्रा कौटुस्तु(म्भोकं ढोषं ढोसे(सा)मिति नाम्नि छन्दस्काराणां टीकाकृता च विप्रतिपत्तिरनेका दृश्यते तत्रा(न्ना)भिनिवेष्टव्यं सद्भिः । सस्कृते तावन्नैते दृश्यन्ते । सज्ञायाश्च फल संक्षिप्रत्यायण(न) तच्च मत्तादिरूपेणापि न विरुध्यते । तेनात्राभिनिवेशो निष्प्रयोजन एव । सामुद्गकादीनाम् । सामुद्ग- कस्येति वक्तव्ये यत्सामुद्गकानामित्युक्त तदपि न ढोपाय । एता जातयो हि वृत्तानाम् । प्रत्येकस्याश्च सहस्रशो भेददृष्टो(प्टे)बहुवचनमपि साधीयः ॥ ४-१२॥ गुरूणा लघूनां च भेदादनेकस्य वृत्तजातस्य निवृ()तिरतस्तत्स्वरूपमेव प्रथममाह- इअराई इति । इअराई जाणं लहुअक्खराइं पाइंतिमेल्लसहिआण । संजोअपढमदीहरसबिंदुसविसग्गवण्णाण ॥ १३ ॥ इतराणि जानीहि लध्वक्षराणि पादान्तिमकसहितेभ्यः । संयोगप्रथमदीर्घतरसबिन्दुसविसर्गवर्णेभ्यः ॥ १३ ॥ श्लिष्टानन्तख्यञ्जनसमुदायः सयोगः प्रक्रमप्रमृतिः । तस्य प्रथमा गुरवः । इन्द्रलबादीनां सर्वो- दयो() यथा । दीर्घा एव दीर्घतराः । स्वार्थे तरप् । आईऊऋएऐओऔ प्रमृतयः । सबिन्दुः प्रसिद्धः क ख प्रभृतिः । सविसर्गो नः वः । एवभूतेभ्यो वर्णेभ्यो यानीतराणि तानि लध्वक्षराणि जानीहि । ननु चाट्ठमे(४ १)त्यादिना अष्टमपोडशयोथियो(थाया): गुरोविधान न च तदस्या गाथायां दृश्यत इत्युक्त पादान्तिकमक(न्तिमक)सहितेभ्य इति । तेन पादान्त(न्ते) सयोगादिव्यतिरिक्तेऽपि अइउऋप्रभृति गुरु एव । अन्तिम एवान्तिमेल्लो। स्वार्थे इल्लप्रत्ययः । पादान्तग्रहणमुपलक्षणम् । अव(ध)समस्तवृत्तान्त- योरपि दर्शनात् । केचिदत्राव्याप्त्यतिव्याप्ती उद्भावयन्ति यथा-यदुक्त सयोगस्य प्रथमगुरुत्व तन्न सर्वस्यैव सयोगपूर्वस्य, अपि तु तीव्रप्रयत्नस[योगस्य पूर्वस्य । अतीव्रप्रयत्नसंयोगपूर्वस्य लाघवमेव मात्रिकस्य यथा- तक्खणण्हाणमणहरे तरुणणि तरन्हिल्हसिहसिचयम्मि()। सहसहयरणमु(गु)णेहि अलआ णिवडंति द्रत्ति सलिलअणा ।। इति । हाशब्दस्यातीव्रप्रयत्नाद्योय र(ण)शब्दादकारः पूर्वस्तस्य लघुत्वमेव । तथा न्हिशब्दाद- १ मरीरपाना च AB २ रासानकानां AB ३ पूर्वोद्दिष्टानां A ४ प्रस्तारानिदानी A ५ नाइण AB ·१ पद्यानि १३-१५] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः (दि)कारस्य ल्हशब्दपूर्वस्य । तथा न्तिशब्दादिकारस्य द्रपूर्वस्येति । तस्मादतिव्याप्तिरिति । अन्य- (न्यच्च कैश्चिदरस्क(नच्क)हत्पूर्वस्य मातृकस्य गौरवमुक्त पृथक् पृथगित्यादौ थकारस्य । एतच्चेह नास्तीत्यव्याप्तिः । अत्रोच्यते । यदुक्त तीव्रप्रयत्नपूर्वस्य गौरवमिति तदभिमतमेव आचार्यस्य । येन रड्डालक्षणे प्रोक्तं च :-'एअहु मत्तहु अतिमउ जन्विहि दुवहउ भ्रोद्रि । तो तहु णामे रडु फुड्डु छदइ कइअणु भ्रोदि ॥' (४.३१) इति । इह च अनेना[भिप्रायेण नोक्तम् । तत्कदाचिदस्य लक्षणस्य सामान्यात् संस्कृते भ्रान्तिर्भविष्यति जनानाम् । तस्मान्नातिव्याप्तिः । यच्चोक्तमनच्कहपूर्वस्य गौरव नोक्त तदप्यसाधु । अनकहपूर्वस्यि] पादमध्ये तावेदसंभवः । यस्मात्तत्रावश्यतया संहिता भवति झगिति वगित्यादिवत् । तस्मान्मध्येऽनच्को न भवति । अन्ते च सत्यपि तस्मिन् न प्रयोजनं गौरवातिदेशस्य पादान्तिमकत्वेनैव गतत्वात् । यद्यपि हलोन्तस्थिति चस्तथाप्यचः प्राधान्यं, यस्माद्वौरवं लाघवं वाचि स्थितं न तु हलि। उक्तं च तैः 'अन्यो वर्णो हलु स निवेति (2)॥१३॥ - एवं गुरुलघुस्वरूपमुक्तम् । इदानी प्रस्तारे यादृगनयोः स्वरूप तथा दर्शयति-कुणम् इति । कुणसु कुडिलोज्जुअग्गं गरुअं अंगुठ्ठपवपरिमाणं । लहुअंच उज्जुअंतित्तिएण दइए पमाणेण ॥ १४ ॥ कुरु कुटिलवन गुरुमङ्गुष्ठपर्वपरिमाणम् । लघु चर्जुकं तावतैव दयिते प्रमाणेनं ॥ १४ ॥ ऋजु स्पष्ट अग्रं प्रान्तं यस्य तदृज्वग्रम् । कुटिलं वक्रम् । कुटिल च तदृज्वन कुटिलर्ध्वग्रम् । उदाहरणम् ॥ 5 ॥ लघु स्पष्टमेव । प्रमाणसंख्यापूर्वत्वमात्रमुभयोरपि स्थितम् । एतदध्वयोग उपयुज्यते लाघवेन । इदानी अशेषलक्ष्यव्याप्त्यर्थं चतुर्मात्राशविभागेन विविधसंज्ञाभिश्चेद प्रकरणमारभ्यते ॥१४॥ तत्र प्रथमं तावदंशविभागमाह-सवंत इति । सव्वंतमज्झगरुओ पमुहे गरुओ अ सव्वलहुओ अ । चउमत्तंसो भणिओ पंचविहो छंदआरेहिं ॥ १५ ॥ सर्वान्तमध्यगुरवः प्रमुखे गुरुस्तथा सर्वलघुश्च । चतुर्मात्रांशो भणित. पञ्चविधश्छन्दस्कारै. ॥१५॥ लघुकला मात्रा । चतस्रो मात्रा यस्यादौ(सौ) चतुर्मात्रः । अशो गण इति पर्यायः । छन्दस्कारैः पिङ्गलादिभिः पञ्चविधः पञ्चप्रकारो भणितः उक्तः । कथमित्याह । सर्वश्चान्तश्च मध्यश्च सर्वान्तमध्याः। सर्वान्तमध्याः गुरवो येपा ते तथा । अन्यच्च । प्रमुख आदौ गुरुय॑स्यासौ प्रमुखगुरुः तथा सर्व- लघुश्च । तेन प्रथमः सर्वलघु(गुरु)द्यक्षरोन्त्यश्चतुरक्षरः शेपारूयक्षरा इति । अकारअत्यन्ते ()। तेपा चाद्यन्तयोर्मध्ये च गुरोरवस्थानात् । शेष लघुद्वय स्थितमेव । उदाहरणम् SS, II5 ISI, SII, IIII ॥१५॥ 1 १ अहमनुग्रह अतिमतं नम्वद्गवो भ्रोदि । तोत्तह णामउरत्वात्तच्छद कट्ठा प्रोदि | AB २ अयं सभव AB ३ चार्जव तावतावएव AB. ।

·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [प्रथमो नियमः पश्चमात्रस्याह-पढम इति । पढमलहू बीअलहू चउत्थगरुओ अ तइअलहुओ अ। तइअअवीअअगरुआ पमुहगुरू सव्वलहुओ अ ॥ १६ ॥ प्रथमलघुद्धितीयलघुश्चतुर्थगुरुस्तृतीयलघुः । तृतीयकद्वितीयकगुरुः प्रमुखगुरुः सर्वलघुकश्च ॥ १६ ॥ अंशः कथित इत्यनुवर्तते । इत्यत्र सर्वत्र बहुव्रीहिः प्रयम(मः) लघुर्यस्येति कृत्वा । एवविधेष्वष्टसु प्रभेदेषु अन्यमात्राभ्योऽनुत्पत्तरने च पञ्चमात्रस्यैव संज्ञासमयेऽनुवादात् पश्चमात्र इत्यत्राल्लिभ्यते । तेन एतदुक्त भवति । छन्दस्कारै.. प्रथमलघ्वादिभेदैरष्टविकल्पः पञ्चमात्र उक्तः कथित इति । प्रथमगुरुप्रयमलवादीना अर्थाक्षिप्त परिशिष्टं लाघव गौरवं च । अन्यत्स्पष्टम् । एतत् स्पष्टं विस्तारोक्त इहोक्त शिष्याणा सुखाय । न ह्याचार्याणां शिष्यहितप्रवृत्ताना तद्विस्पष्टार्थं पुनरुक्तता दोषाय । ते हि परल्युत्पत्तये प्रपन्ना(वृत्ताः) न त्वात्मबोधार्थम् । तस्माद्युक्तमेतत् ।। (ISI, SIS, IIHS, SSI, IISI; ISII; SIII, IIIII ) ॥१६॥ इदानीं तेषा सज्ञार्थमाह.-गअरह इति । गअरहतुरंगपाइक्कजोहनामेहि जाण चउमत्तं । बहुविविहपहरणाणं [च] पंचमत्तं पिहुलसोणि ॥ १७ ॥ गजरथतुरङ्गपदातियोधा(ध)नामभिर्जानीहि चतुर्मानम् । बहुविविधप्रहरणानां च पञ्चमात्र पृथुलश्रोणि ॥ १७ ॥ हे विस्तीर्णकटि चतुर्मात्रं गजादीना यानि मातङ्गवारणादीनि नामानि.] तैरुपलक्षित जानी- हि पञ्चमात्रो(त्र) गण बहूनामनेकेषा विविधाना च नानासज्ञोपलक्षिताना प्रहरणाना नामभिरुप- लक्षितम् । चतुर्मात्र पञ्चमात्र चेत्येकवचनेन जातिमात्र लक्ष्यते] । प्रयाणा(प्रयोगे?) लक्ष्ये च तथा दृष्टेरग्रे च विशेषसंज्ञाभिधानात् यथासख्ये मतिर्न विधया ॥ १७ ॥ विशेषसज्ञार्थमाह-कण्ण(न)कर इति । कन्नकरपओहरचलणविप्पसन्नाई जाणसु इमाई । अन्नाई वि चउमत्तंसआण दइए जहासंखं ॥ १८ ॥ गुरुजुव कण्णं गुरुअंत करअलं पउहरं च गुरुममं । आइगुरुणा अ चलणं विप्पं सवत्त लहुएहि ॥ १९ ॥ कर्णकरपयोधरचरणविप्रनामानि जानीहि इमानि । अन्यान्यपि चतुर्मात्रांशकाना दयिते यथासंख्यात्(ख्यम्) ॥१८॥ [गुरुयुग कणं गुर्वन्त करतल पयोधरं च गुरुमध्यम् । आदिगुरुणा च चरण विप्र सर्वत्र लघुकैः ॥ १९ ॥] १ संपत्तेलघुश्च AB २ पचम AB ३ पुनरुक्तस्थाया AB ४ A drops उपलक्षित to नानासंशो (In next line) * Com drops Sanskrt rendering of this stanza The translation given here is by the editor C ·७ पद्यानि १६-२२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः हे दायते प्रिये चतुर्मात्राशकानां अन्यान्यपि कर्णादीनां सबन्धेऽत्र श्रवणादिरूपादिणि(दानि) यथासंख्यं नामानि जानीहि । तेनैतदुक्तं भवति द्विगुरुः कर्णोऽन्तगुरुः करो मध्यगुरुः पयोधरः आदिगुरुः चरणः सर्वलघुर्विप्र इति ॥ १८-१९ ।। इदानी परमतेन संज्ञान्तरमाह गणविशेषस्य-एआणमिति । एआणं चिअ मज्झे गुरुमझसस्स जाण अण्णं पि। आअरणिरूविरं सण्णअंगि नाम नरेंदोत्ति ॥२०॥ ठाणट्टिओ पसोहइ ठाणअरहिओवि जेण विनडेइ । मजाअंपि न लंघइ तेण गुरु(रू)मज्झओ राआ ॥ २१ ॥ सामण्णेहिं पउज्जइ चउमत्तो जत्थ सुअणु नामेहिं । तत्थ नरेंदो न निउजइत्ति भणिअं विसहरोहिं ॥ २२ ॥ एतेषामेव मध्ये गुरुमध्योय(ध्यांश)स्य जानीह्यन्यदपि । आदरनिरूपित सम्म(न)ताङ्गि नाम नरेन्द्र इति ॥ २० ॥ स्थानस्थितः प्रसाधयति स्थानादहितो पि] येन विकोट(प)यति । मर्यादेव जातीस्तेन गुरुमध्यमो राजा ॥ २१ ॥ सामान्यैः प्रयुज्यते चतुर्मात्रः सुतनु यत्र नामभिः । तत्र नरेन्द्रो न नियुज्यते इति भणित विषधराभ्याम् ॥ २२ ॥ इति इत्यंप्रकारो गाथातृ(त्रि)तयस्यार्थ उक्तो भणितो विपधराभ्यां कम्बलाश्वतराभ्यां हे सुतनु जानीहि । एतेषां नामैव (म्नैवं) पूर्वोक्तानां मध्ये यो गुरुमध्याशो गणस्तस्य नरेन्द्र इति नामान्यदपि निरूपितं आदरेण अतिशयेन विपधराभ्यामेव हे सन्नतानि ललितगात्रलते । कस्मात्ताभ्यामादरेण निरूपितमित्याह-स्थानस्थित इति । यस्मादयं मध्यगुरुः स्थाने गाथादीनां पष्ठाये प्रदेशे स्थितो निविष्टः संप्रसाधयति तत्सकलमेव वृत्त भूषयति विशिष्टरचनात्वाद्येन क(का)रणेन तेन गुरुमध्यमो राजा। येन च कारणेन तस्मादेव विहितात्स्थानादहितो भ्रष्टस्तदेव वृत्त विकोपयति विनाशयति तथापि गुरुमध्यमो राजा। मर्यादेवेति दृष्टान्तो यथा मया(यो)[दा] ब्राह्मणादीनां जातीना यथोचिते स्थाने स्थितास्ता भूपयति तस्माद्युता विकटयति तद्वदयमपि । अतएव राजा । राजा हि स्थाने शास्त्रोचिते स्थितो वर्ण (न्) भूपयति सम्यक्पालनात् । तस्मादेव च्युतस्तान्विस्तीकरोति । किंच सामान्यैर्नाम- भिर्यस्मिन्वृत्तविशेषे चतुर्मात्रः प्रयुज्यते विधीयते तत्र तन्मव्ये नरेन्द्रो [न] विधीयते राजत्वादेव । राजा हि सामान्यमनुष्यमध्ये [न] गण्यते इति । किमृध (किं मुधा) मतोपन्यसनस्य तस (तस्य) फलमित्युच्यते । अनेन दर्शयति न किंचिन्मयेह स्वबुद्धिविरचित विनद्धं न (१)। किं तर्हि अनेक- शास्त्राणामेकदेशत्वाद्ययास्थितवस्तुसंग्रहेणैतच्छास्त्र मया विरचितम् । सकललक्ष्यव्यापक(क)सज्ञाः सर्वाश्च सकेतेन क्रियन्ते तास्वपि पारतन्त्र्यमस्य । अन्यच्च विषधरौ उपहासायोपन्यस्तौ। अशकविशेषस्य सज्ञामात्रेण प्रयोजनं तच्च गाथापादमात्रेण सिध्यति तत्किमनेन वृथा हत (हेतु) विशेषणादि- १ Com seems to read मज्जामा विस नाईण तेण गुरुनझिमो राआ. २ ध्यानाद्रहिताध्यानाद्रहितो AB ३ स्मा विसं-स्वीकरोति AB ४ मनूध AB.

·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [प्रथमो नियमः प्रयासेनेति । अतएव सत्स्वप्यन्यशास्त्रेषु तेषा वृथाविस्तरत्वादव्याप्तेश्चानेन निबद्धमिदमिति ॥२०-२२॥ यदुक्त सामान्येन प्रयोगो यत्र तत्र नरेन्द्रस्य [न] विधानमिति तस्यापवादमाह- गाहाखंधअ इति। गाहाखंधअगीईउवगीईगीइआण अ नरिंदो। चउमत्तंसअगणणागओवि विसमे ण ठाणम्मि ॥ २३ ॥ गाथास्कन्धकगीत्युपगीतिकानां नरेन्द्रः । चतुर्मात्रांशकगणनागतोऽपि विषमे न स्थाने ॥ २३ ॥ अय मध्यगुरुः गाथादीनां चतुर्मात्रगणनामध्यपतितोऽपि सामान्यसंज्ञा(ज्ञ)या विषमे स्थाने न विधेयः । विपमं यस्मादर्थे गीतिकासम्यग्भागो न लभ्यते(१) प्रथमतृतीयपश्चमादि । पूर्वमेव प्रतिषिद्धस्यास्य वचन समस्थाना(ने) विध्यर्थम् ।। २३॥ उप(व)गीइ इति । उवगीइ(ई)रहिआण अ छट्टे ठाणम्मि दिज्जऍ दिओवि । एआणं चिअ वसुहाहिवस्स दइए अलाहम्मि ॥ २४ ॥ उपगीतिरहितानां षष्ठे स्थाने दीयते द्विजोपि । एतेषामपि वसुधाधिपस्य दयितेऽलाभे ॥ २४ ॥ एतेषा गाथादीना पष्ठे स्थानेऽवश्य दीयते उपगीतिवर्जितानाम् । उपगीत्यां ति(हि) षष्ठे लघोविधानात् । तस्मिंश्च तेषा द्विजोऽपि दीयते सर्वलघुरपि दीयते सर्वलघुरपि क्रियते । तेन द्वयो- वध(रेव) विधानाद् द्विप्रभेद तत्स्थानमिति ॥ २४ ॥ अस्मिन् सर्वलघौ षष्ठे सति विशेषमाह-छट्टिअ इति । छट्ठिअविप्पवरे पढमे वण्णस्मि कुणसु निच्चवों। अह पंचमेवि बीए तो से परिहरसु मुहवन्नं ॥ २५ ॥ षष्ठस्थितविप्रवरे प्रथमे वर्ण कुरु नित्यपदम् । मय पञ्चमेऽपि द्वितीये ततोऽस्य परिहर मुष(ख)वर्णम् ॥ २५ ॥ एतेयौ(एतयो.) यदा षष्ट(8) विप्रवरो हयति (भवति) तदास्य प्रथमे वर्णे कुरु नित्य- पद अवश्यतया तत्र पदसमाप्तिर्विधेया । चत्वारो वर्णाः साकल्येन तावत्तस्मिन् संभवन्ति । तत्र प्रयमे विच्छेदो विधेयः । यथा इह 'म्मि कुणसु' इति विप्रे सप्तम्यन्तस्य पदस्य विधान दर्शितम् । अयवा द्वितीयेऽथ यदि पञ्चमस्थाने स्थितो भवति ततोऽस्य प्रवरवर्णं पूर्वपदेन सह वर्जयेत् । एतदुक्त भवति । चतुर्थगणस्यान्ते पदसमाप्तिः कार्या द्विजे पञ्चमे सति । अनन्तर पञ्चमे प्रथमपादे च (2) पदमारब्धव्यम् । इह यथा 'तो से' इति चतुर्थे गणे समाप्ते 'परिहर' इति पञ्चमे पदस्यारब्धिर्दर्शिता ॥ २५॥ १ निच्चयनिवम AB २ गणपदस्यान्तसमाप्ति AB ·or . पद्यानि २३-२९] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पूर्वोक्तसामान्यवाक्यस्यापवादमाह-अवि(हि)अक्खर इति । अहिअक्खरनिव्वाइअवाणासिअसीसआण अ नरिंदो। न विरुज्झइ निच्चं चिअ दइए विसमेसु ठाणेसु ॥ २६ ॥ अधिकाक्षरानिर्वापितावानवासि का शीर्षकानां नरेन्द्रः । न विरुध्यते नित्यमेव दयिते विषमेसु स्थानेषु ॥ २६ ॥ अधिकाक्षरादीना नित्यमेव नरेन्द्रो विषमेषु स्थानेषु न विरुध्यते । स्पष्टमन्यत् ॥ २६ ॥ पञ्चमात्रस्य विशेषसंज्ञामाह-जाणअ(सु) अ इति । जाणतु अ जहासंखं सुरगअगरुलह(भु)अइंदनामेहिं । तिण्णिवि विरामगरुआ छाओअरि पंचमत्तंसे ॥ २७ ॥ जानीहि ययासंख्यं सुरगजगरुडभुजगेन्द्रनामभिः । त्रीनपि विरामगुरूश्छातोदरि पञ्चमात्रांशान् ॥ २७ ॥ पञ्चमा त्रा]नां(णा) यः (ये) प्रथमलघ्वादयस्त्रयो विरामगुरवो यथासंख्यं क्रमेण सुरगजादीनां संज्ञाभिरुपलक्षिता इति जानीहि । तेनादिलघुः सुरगजस्य नामभिरैरावतादिमिर्मध्यलघुर्गरुडस्य नामभिर्वैनतेयादिभिः अन्तगुरुर्भुजगेन्द्रनामभिः फणिविपधरादिभिरिति ॥२७॥ कवयोर्गुरुवर्णयोः (१) संज्ञार्थमाह गुरुअक्खरं इति । गुरुअक्खरं विआणसु मणिरअणाहरणचमरणामेहिं । धअवट्टकरलिआणं अंतगरुअंतिमत्तं च ॥ २८ ॥ गुर्वक्षरं विजानीहि मणिरत्नाभरणचमरनामभिः । ध्वजपटकदलिकादिभिरन्तगुरु त्रिमात्रं च ॥ २८॥ मण्यादीनां नामभिर्गुवक्षर विजानीहि त्रिमात्र चान्तगुरुं ध्वजपटस्य कदलिकायाश्च नामभिरिति । त्रिमात्रस्य तावत् त्रयो भेदा अन्तगुर्वादिगुरुलघुत्रयस्वरूपाः। तन्मध्यादन्तगुरोः सज्ञेयम् ॥२८॥ किंच तूरविसेसा इति । तूरविसेसा तिलहुअगणस्स; दुलहुअगणस्स रसभावा । लहुअस्स वि सदफरिस [स] रूवगंधाई नामाइं ॥ २९ ॥ तूर्यविशेषाः निलघुगणस्य द्विलघुगणस्य रसभावौ । लघोः शब्दस्पर्शस्वरूपगन्धानां नामानि ॥ २९ ॥ त्रिलघुगणस्य तूर्यविशेपाणां सबन्धे पटहादीनि नामानि जानीहि । तथा द्विलघुगणस्य रसभावौ स्वरूपेणैव न तु सज्ञिभिः । लघोस्तु शब्दाद्याः सविशेषाः (१) ॥ २९ ॥ वृत्तविशेषाणां सामान्य विधाने केषु गणेषु प्राप्तेपु येनाधिकचारुता भवति तद्विधानार्थमाह- १ नरपति AB २ अतेगुरूम A ३ फरिसरसरूवसद्दगधाइ A; फरिसरूवसदगधाई B ४ त्रिलघुसाम्यात् AB ५ रसभावात् AB. ६ सामान्यविधावने AB. 4 ·१० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [प्रथमो नियमः [अहिअक्षरेति । निवाइअअहिअक्खरगणसमदुवईण सीसआणं च । मज्झलहुचउत्थगुरू अ गीइआणं वि हि [अ] अंसा ॥३०॥ अधिकाक्षरा निर्वापितागणसमद्विपदीनां शीर्षकाणां च । मध्यलघुश्चतुर्थगुरुश्च गीतिकानां च हितावशौ ॥ ३०॥ अधिकाक्षरादीना वृत्तजातीनां तथा निर्वापितानां गणसमानां च सप्तानां द्विपदीना शीर्षकानां तथा मध्यमलघुश्चतुर्थगुरुश्चेति हितावशी लालित्योत्पादनात् । गीतिकानां च तथा हि तावेव ॥३०॥ गणसमानां विधानान्तरमाह-एकदुव(म)त्त इति । एक्दुमत्तम्भहिओ हीणोवि पसंसिओ विसहरेहि । पाओ सत्तन्ह वि गणसमाण दुवईण पसअच्छि ॥ ३१॥ एकद्विमात्राभ्यधिको हीनश्च कथितो विषधराभ्याम् । पादः सप्तानामपि गणसमानां द्विपदीनां प्रस्ताक्षि ॥ ३१ ॥ तिवासरूप () विषधराम्यां पादः सप्तानामपि गणसमानां एकया मात्रया हीनो न्यूनः प्रशस्तोऽङ्गीकृतः अभ्यधिकयाप्यङ्गीकृत एव । एवं द्वाभ्यामपि मात्राभ्यां हीनाधिकत्वेङ्गीकृते गुरुलधु- विन्यासे पदच्छेदयतीना सर्वथाभावह(वत्)त्वं प्रयोजनम् । तत् यदि हीनाधिकत्वेप्यासां शोभा न हीयते तत्का क्षतिरिति ॥ ३१ ॥ संज्ञान्तरार्थमाह-समर इति । समरं समोत्ति अ समे विसमम्मि अ सायरोत्ति विसमोत्ति । पाओ गणोव्व ठाणो भण्णइए सुअणु वित्ताण ॥ ३२ ॥ समरः सम इति [च समे विमे च सागर इति विषम इति । पादो गणो वा स्थान भण्यते सुतनु वृत्तानाम् ॥ ३२ ॥ समे प्रदेशे पादो वा चतुर्मात्रादिगणो वा स्थानं द्विचतुर्थादि समर इति भण्यते । किमिय सज्ञा पर्यायरूपेण आहोस्विद्विशेपेण रूपेण स्थितेत्युच्यते । नापवादरूपेण किं तर्हि सम इति भण्यते । विषमे प्रदेशे पादादीना सागरसंज्ञा विपमसज्ञा चेति द्वय विहितम् । अन्ये त्वाहुः । हे असमे प्रिये न विद्यते समास्या इति कृत्वा । समर सम इति भण्यते । तद्वच्च विषमोक्ते विषमा अनन्यसदृशा उक्तयो यस्या इति कृत्वा । विषमे सागर इति भण्यते । युज्यत एतत् । पण्डितानां तु मनांसि नात्यावर्जयति । प्रसिद्धस्य प्रथ[मामुपदेशो युक्त. पश्चाद्विधेयस्येति । तथा योय देवदत्त इति प्रसिद्धस्तस्याद्यप्रकृ(भ)तिर (2) इति नामास्त्विति । इह तु सम प्रसिद्ध । योसौ सम इति भण्यते तस्य समर इति नामास्तु इति प्राप्ते कय विपर्ययो रञ्जयति विदग्धचेतासि । अस्माभिस्तु द्वयमपि दर्शितम् ॥ ३२॥ १ महिमपरनिन्वाइज Com • विम हिअसा A ३ विषमे दश सागर इति विशेषम इति AB ४ स्युरेवो AB ·पद्यानि ३०-३३] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः चतुर्मात्रपञ्चमात्राणां महासामान्यसंज्ञार्थमाह-मंतित्ति । मंतित्ति भण्णई जहिं पुरोहिओत्ति अ निजुज्जए जस्मि । चउमत्तपंचमत्ताण दोण्ह जोच्चेअ पडिहाइ ॥ ३३ ॥ इअ कइसिट्ठवित्तजाईसमुच्चए पढमो नियमो समत्तो। मन्त्रीति भण्यते यत्र पुरोहित इति नियुज्यते योऽपि । चतुर्मात्रपञ्चमात्रयोद्वयोर्य एव प्रतिभाति ॥ ३३ ॥ यत्र मन्त्रीति भण्यते यत्र च नियुज्यते पुरोहित इति तत्र चतुर्मात्रपञ्चमात्रयोर्मध्याद्य एव प्रतिभाति स एव क्रियत इति शेषः । तेन त्रयोदशभेदा अस्मिन् संज्ञाद्वये प्रतिष्ठिता इति ॥ ३३ ॥ इति प्रथमो नियमः। १ दोण्हा दोच्चेअ AB २ न युज्यते AB ·द्वितीयो नियमः। इदानीं पादकल्पनया द्विपद्यादीना सामान्यलक्षणमभिधीयते-कीरइ इति । कीरइ गणेहि पाओ पाआ चत्तारि वत्थुझं भणियं । चत्तारि सगीइअवत्थुआई दुवइत्ति निद्दिट्टा ॥ १ ॥ क्रियते गणैः पादः पादाश्चत्वारो वस्तुक भणितम् । चत्वारि सगीतिकवस्तुकानि द्विपदीति निर्दिष्टा ॥ १ ॥ सामान्येन तावदेवविधा द्विपदी निर्दिष्टा कथिता । गणैश्चतुर्मात्रैः पञ्चमात्रैर्वा वक्ष्यमाणरचनया पादः क्रियते 'कुण करकण्ण' (३.१) इत्यादिकया । ते च पादाश्चत्वारो वस्तुक] भणितमुक्त- माचार्यैः । सह गीतिकया वर्तन्ते सगीतिकानि । सगीतिकानि च तानि वस्तुकानि सगीतिकवस्तु- कानि चत्वारि द्विपदीति निर्दिष्टा । एतदुक्त भवति । वस्तुकस्यान्ते प्रत्येकशो गीतिका कार्या॥१॥ अस्मिन्नेवावसरे गीतिकालक्षणमुच्यते तइअ इति । तइअधणु मणिविरमअं सत्तमसरछट्टराअविप्पअं च । परिसेसनिहिअजोहझं गीइअ पुवद्धपच्छिमछअं च ॥ २ ॥ गीतिका तृतीयकधनुर्म[णि] विराम सप्तमशरषष्ठराजविप्रं च । परिशेषनिहितयोध गीते. पूर्वार्धपश्चिमाधं च ॥ २ ॥ पूर्वार्धे पश्चिमाधं च पूर्वार्धपश्चिमार्धमित्येकवद्भावः । उगीतिकासंबद्धोऽयं विधिलक्षणे भवतीति विशेषः ()। कीदृशमित्युच्यते तृतीय धनुर्यस्मिंस्तत्तृतीयधनुः। 'बहुविविहपहरणाण' (१.१७) इत्यादिना पञ्चमात्रस्य धनुरिति सज्ञा । तत्र सामान्येन पञ्चमात्रेषु प्राप्तेषु 'णिव्वाविअअहिअक्खर' (१.३०) इत्यादिना मध्यगुरो(लघो)श्चतुर्थगुरोश्च द्वयोरेव गीतिकाया प्राप्तिः । किं च माणविरामो यस्य तन्मणि- विरामो(मम् ) । राजा च विप्रश्च राजविप्रौ मध्यगुरुचतुर्लघू षष्ठौ यस्य तत् पष्ठराजविप्रकम् । सप्तमः शरः पञ्चमात्रो यस्य तत् सप्तमशरं सप्तमशरं च तत्षष्ठराजविप्रं सप्तमशरषष्ठराजविप्रम् । षष्ठे राज- विप्रयोः पर्यायेणावस्थानम् । अन्यच्च । परिशेपा तृतीयपञ्चमषष्ठसप्तमेभ्यो, योधाश्चतुर्मात्राः सामान्येन मध्यगुरोर्वर्जिताः यस्य तदेवभूतगीतिकाया अर्धद्वयलक्षण भवति ॥ २॥ अन्यच्च यादृग्रूपं गीतिकाया लक्ष्ये दृश्यते तदपि दर्शयितुमाह-बिअअ इति । बीचउत्थेसु सरो पंचमपढमेसु सत्तिदंडो अ। भणिएसु रहेसुवि गीइआइ ठाणेसु अविरुद्धा ॥ ३ ॥ [द्वितीय] चतुर्थयो. शर पञ्चमप्रथमयोः शक्तिदण्डश्च । भणितेपुं रथेवपि गीतिकाया. स्थानेप्वविरुदौ ॥ ३ ॥ गीतिकायाः स्यानेषु द्वितीयादिपु रथेष्वपि भणित रुच्यन्ते (८) । तत्र द्वितीये चतुर्थे १ परिसेनिसिलयोव AB २ गीतिर्वा पूर्वा० AB 3 विजअ Com ४ भणितेप्वपि रथे० AB ·द्वि०नि०प०१-६] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः १३ च रयस्थानेऽपि शरो न विरुध्यते । तथैव पञ्चमप्रथमयोरपि शक्तिदण्डः पञ्चमात्रः । एतदुक्तं भवति । गीतिकायास्त्रयो भेदाः । एकः द्वितीयचतुर्थशरः स्यात् । द्वितीयः [तृतीयसप्तमशरः] । तृतीयः पञ्चमप्रथमशरश्चेति । अत्र वैम(चैव) विनियमयन्ति । तृतीयादीनां पञ्चमात्रादीना सप्तमादि- ययोक्तेव(क्त एव) सहयोगे भवति नान्ययेति । तेन यदा तृतीयः पञ्चमात्रस्तदा सप्तमे, यदा द्वितीयः तदा चतुर्ये, यदा पञ्चमे तदा प्रथम इति । एतदभिमतमब्वादीनाम् (१)। विपर्ययोऽपि तैरियत एवेति ॥ ३॥ सामान्यलक्षणत्यैव द्विपद्या विशेषान्तरमाह-वत्युअ इति । वत्थुअगीइअमझे वेआरी एक दुवहरं च । वित्यारिअअं च कईहि कीरए सुअणु इच्छाए ॥ ४ ॥ वस्तुकगीतिकामध्ये विचायँककं द्विपथकं वा । विस्तारितकं च कविमिष्क्रियन्ते [सुतनु इच्छया] ॥ ४ ॥ वस्तुकस्य गीतिकायाश्चान्तराले कदाचिद्विदारी कदाचिदेककं कदाचिद् द्विपथकं कदाचिच्च विस्तारितकमित्येके । एक वा द्वौ वा त्रीणि वा सर्व एवेत्यपरे । अस्माकं तु मतं वस्तुकस्य गुरु- लाघववशेन यया लालित्यं भवति तथा विचार्यादीनां रचना-विधयेति ॥ ४ ॥ एतेषा लक्षणान्याह-जा वत्युआइ इति । जा वत्युआइ लहुई सा वेआरित्ति भण्णिआ छंदे । दो पाआ भण्णइ दुवहउत्ति तह एक्कअं एको ॥ ५ ॥ या वस्तुकाल्लवी सा विदारी संज्ञिता छन्दसि । द्वौ पादौ मण्यते द्विपथकमिति तथैककमेकः ॥ ५॥ तस्य विदारीति छन्दःशास्त्रे संज्ञा कृता या वस्तुकालची। लाघवमत्र गणकृतमिति केचित् । एतदुक्तं भवति । यदा पञ्चभिर्गणैर्वस्तुको भवति तदा त्रिभिश्चतुभिर्वा विदारी विधेया । अपरे पादकृतमिच्छन्ति । त्रिभिः पादैविचारी भवति । द्विपथैकके यथासंख्य द्वाम्यामेकेन च वचने (पादेन ?) भवतः ॥ ५॥ विस्तारितकस्येत्याह दुवईण इति । दुवईण जौ ण च्छंदे सारिच्छं वहइ जं च दुअईण । महुरं च कई(इ)अएहिं वित्थारिअअंति तं जाण ॥ ६ ॥ द्विपद्यादीनां यन्न च्छन्दसि सादृश्यं वहति यच्च द्विपदीनाम् । मधुरं च कृतकैर्विस्तारितमिति तज्जानीहि ॥ ६ ॥ त्वं विस्तारितकमिति वुध्यस्व यच्छन्दसि सादृश्यं वहति द्विपदीना च न वहति च । १ Both A and B add तह अ before च्याए, २ अस्नात्कर्तुमतं AB. 3 जो ण छंदो A ४ दितीयादीना AB ५ वेहयति AB. + ·- - १४ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [द्वितीयो नियमः तद्वस्तुकस्य सादृश्य परिबन्धाद्वहति केनचिढ़ेदान्तरेण न वहति । यथा सुमनसः पादः त्रिभिश्चतुर्मात्रैर्गुरुणा च निबद्धः ध्वजान च तस्मिन् विगुर्वगुरुभ्यां (द्विगुर्वन्तगुरुभ्यां ?) विहित हीन तस्मिन्यदि द्वौ दृश्यते तदा तत्सादृश्यं वहति न वहति चेति केचित् । अन्येपा मतम् । अशकेन वा संकरे यच्च वस्तुकान्न्यून भवतीति । एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर्वा पादैस्तद्विधीयत इत्यपरे । ननु चैतस्मिन्सति विचार्यादिभिर्न भिद्यते । ककृतपात्रकृतोऽत्र भेदः । सर्वं चैतदभिमतमाचार्याणाम् । तथा चोक्तम्- 'विस्तारो वस्तुकस्याधं पादे(दो) या(वा) वस्तुकल्पकः । रूपक वस्तुकभव स्वल्प तस्याथवा दलम् ।।' इति । किं च ककृतकैर्मधुरमिति । अस्मिन्विस्तारित माधुर्यार्थं कृतकककाररचना कार्या । यदपि क वस्तु सन्ददाति लालित्यमात्रं, कथ तत्कृतकमुच्यते कश्चासौ कृतकश्चेति । यथा कामो कामते चन्द्रश्चन्द[ते] इति ॥ ६॥ विशेपान्तरमाह-जा अवलंबए इति । जा अवलंबइ चउवत्थुआण अत्थं पुणो पुणो भणिआ। वेआरिच्चिअ सा विसहरेहि धुवइत्ति निद्दिट्ठा ॥ ७ ॥ या अवलम्बते चतुर्वस्तुकानां अर्थ पुनः पुनः पुनर्भणिता। विचार्यवासौ विषधराभ्यां ध्रुवकेति निर्दिष्टा ॥ ७ ॥ सा विषधराभ्या नागाभ्यां ध्रुवका कथिता विचार्येव सती । ननु किं नामान्तरकरणेन । अतो विशेष उच्यते । या पुनरुक्तापि सती चतुर्णा वस्तुकानामर्थमवलम्बते. वस्तु चेद्वस्तुनि बध्यते तस्मिन्वस्तुनि वाक्यस्यैव क्रियापदं ध्रुवका कार्या । एव द्वितीयादीनामिति केचित् । अन्ये त्याहुः । यमकवच्चतुरुक्तमपि न पौ[न]रुक्त्यमावहति । प्रत्येक वस्तु कास्यानुगामित्वात् । एतदुक्तं भवति । गणैः पादैश्चः विदार्याः सादृश्य वहति । इयास्तु विशेषो ध्रुवकायमर्थरूपाः (ध्रुवकेयमर्थरूपा )। इदमेक(वा)स्माकमभिमतम् ॥ ७ ॥ अस्या सत्यां यथा द्विपद्या रूपं भवति तथाह-भुअआहिव इति । भुअआहिवसालाहणबुड्ढकइनिरूविअं इमं दइए । णिहणणिरूविअधुवअम्मि वत्थुए गीइआ णत्थि ॥ ८ ॥ भुजगाधिपसातवाहण(न)वृद्धकविनिरूपित दयिते । निधननिरूपितध्रुवके वस्तुनि गीतिका नास्ति ॥ ८ ॥ यद्य(त्र) वस्तुकस्य निधने ध्रुवका निरूपिता तत्र गीतिका न विधेया इति भुजगाधि- पादीनां मतम् । यस्मादेव रचना स्थिता-प्रथम वस्तुक पश्चाद्विदार्यादीनामन्यतममन्ते च गीतिकेति । १ वस्नुकस्यानादृश्योपरि AB ३ वस्तुकानामनामर्थ० AB ४ 8 missing in B ५ निधन निरूपिता ध्रुवके AB ३ यदयस्तुकात्० AB ·पद्यानि ६-१४] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः १५ ध्रुवकान्ते वस्तुकान्ते गीतिका नाभिमता आचार्याणाम् । भुजगाधिपौ कम्बलाश्वतरौ । सातवाहनो राजा । वृद्धकविर्हरिवृद्ध इति केचित् । बहूनामुपादान विकल्पनिवृत्यर्थम् । विदार्यादीनि तावदवश्यं- तथा (नावश्यतया ?) क्रियन्ते किं तर्हि बन्धवशाद्वस्तुवशाच्चेति निर्णीतम् ॥ ८॥ भुअआहिव इति । भुअआहिवसालाहणवुड्ढकइनिरूविआण दुवईण । णामाई जाई साहेमि तुज्झ ताई विअ कमेण ॥ ९ ॥ भुजगाधिपसातवाहण(न)वृद्धकविनिरूपितानां द्विपदीनाम् । नामानि यानि साधयामि तव तान्येव क्रमेण ॥ ९ ॥ भुजगाधिपादिनिरूपितानामित्यनेनैतद्दर्शयति या विषमद्विपद्यः इदानींतनैः कबिस्तातासा लक्षणं नेहोच्यते । साधयामि कथयामि । तान्याह-सुमना इति । सुमणा तारा जोण्हा मणोवई कोमुई पगीआ अ। रत्ता अ माणिणी अच्छरा अ तह पउमिणी विज्जू ॥ १० ॥ विणया सरस्सई सुप्पहा विहूई सुमंगला चंदा। विअआ महामई णंदिणी सिरी चंदकंता अ॥ ११ ॥ हंसी पच्छा रइआ सुम्मा सामा विलासिणी लच्छी। मेहा अस्सकंता सुसंगआ मालई दूई ॥ १२ ॥ वणराई वंसत्था ससिवअणा रअणमाला अ। सत्तैत्तीसा एआ जाणह मत्तागणसमाओ॥ १३ ॥ सुमनास्तारा ज्योत्स्ना मनोवती कौमुदी प्रगीता च । रक्का च मानिन्यप्सराश्च तथा पद्मिनी विद्युत् ॥ १० ॥ विनता सरस्वती सुप्रभा विभूतिः सुमङ्गला चन्द्रा । विजया प्रभावती नन्दिनी श्रीश्चन्द्रकान्ता च ॥ ११ ॥ हंसी पथ्या रचिता सौम्या श्यामा विलासिनी लक्ष्मीः । मेधाश्वक्रान्ता सुसंगता मालती द्रुतिका ॥ १२ ॥ वनराजिवंशस्था शशिवदना रत्नमाला च । सप्तत्रिंशच्चैता जानीहि मात्रागणसमाः ॥ १३ ॥ एतासां सर्वपादेपु प्रथमपादसदृशा मात्रा गणाश्च [इति] जानीहि ॥ १३ ॥ चिंता सिद्धी भद्दा गंधारी मालिणी तहा कंदू । ललिआइ समं सत्तवि इमाउ दइए गणसमाओ ॥ १४ ॥ १ आचार्याणा २ तासु लक्षणमिहोन्यते AB Both A and B read दोहधवलच्छि at the beginning of thus line. X ST Com. तु AB ३ १ ·१६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [द्वि०नि० प० १५-१६ चित्रा सिद्धिर्भद्रा गान्धारी मालिनी तथा कदूः । ललितया सम सप्ताप्चेता दयिते गणसमाः ॥ १४ ॥ चित्राद्या गणैरेवं समसंख्ययुक्ता न मात्राभिर्यया तथा तदवसर एव वक्ष्यामः ॥ १४ ॥ किंच। विउला चवला सुमुही असारसी भामिणी पसण्णा अ । नंदा सेआ अ पिए अद्धसमाओ इमा अट्ठ ॥ १५ ॥ विपुला चपला सुमुखी च सारि(र)सी भामिनी प्रप(स)ना [च] । नन्दा श्वेता च प्रिये अर्धसमा एता अष्टौ ॥ १५॥ एतासां प्रथमस्तृतीयेन सदृशः द्वितीयेन चतुर्थः पादः ॥ १५॥ किंच विषमेति । विसमा तणुमज्झा कोवणा अ गट्ठी अ विस्सरूआ अ। अविसिट्ठलक्खणाओ एआओं मए ण भणिआओ ॥ १६ ॥ उद्देसलक्खणणामाई(ई) दुवईण । इअ कइसिट्ठवित्तजाईसमुच्चये विइओ नियमो सस्मत्तो ॥२॥ विषमा तनुमध्या कोपना च नटी च विम्बरूपा च । मविशिष्टलक्षणा एता मया न भणिताः ॥ १६ ॥ एता विघमाद्या न मयोक्ताः कस्मादविशिष्टलक्षणतया निःफलत्वात् । किमेतासां लक्षणेन प्रयोजनमललितरचना महाकविवहिष्कृता ह्येतोः । अत एव मया न भणिताः । एतदर्थमेव आचार्य- णादावेवोपयोगष्कृतो (?) यथा भुजगाधिपादिभिर्निरूपिताना वक्ष्यामीति । ननु यद्येता नोच्यन्ते तत्किं नामग्रहणेनेत्युच्यते । अव्याप्तिपरिहारार्थमिति ॥ १६ ॥ इति द्वितीयो नियमः। गोने AB २ The last line te एता to नि.फलत्वात् repeated after ोता. in A and B ·तृतीयो नियमः। ॥ - इदानी द्विपदीवस्तुकानां सोदाहरण लक्षण] यथोपदेशमुच्यते । कुण कर इति । कुण करकण्णविवाजिअ दुण्ह गआण तुरंगम। पुरओ चारु सचामरों सुमणापाअ मणोहरअं ॥ १ ॥ सुमणा [सुमना.] । कुरु करकर्णविवर्जितं द्वयोर्गजयोस्तुरंगमम् । पुरतश्चारु [स]चामर सुमन-पादं शोभनम् (मनोहरम् ) ॥१॥ तुरगम गजद्वयस्य पुरतोऽग्रे कुरु । चतुर्मात्रगणद(त्र)यमित्यर्थः । तत्र तृतीयस्य तस्य विशेप उच्यते । कीदृश तुरगमम् ? । करेणान्तगुरुणा कर्णेन च द्विगुरुणा विवर्जितम् । विकल्पद्वय तत्र न] कर्तव्यमित्यर्थः । किंच चामरेण गुरुणा सहितम् । सुमनसो द्विपद्याः पादे चरणे । चार्विति क्रियाविशेपणम् । अनेनैतदर्शयति सत्स्वप्यनेकान्त(केषु) विकल्पेषु तथा विधेयं यथा चार्वी रचना भवति ॥ उदाहरणम्-॥१॥ सतुरंग इति । सतुरंगरहो णरिंदओ विलसंतमहग्घहारओ। सुमणोहरअम्मि मुद्धिए दीसड ताराइ पाअए ॥२॥ तारा । सतुरंगरथो नरेन्द्रो विलसन्महार्घहारः । सुमनोहरे मुग्धे दृश्यते तारायाः पादे ॥२॥ ताराया. पादे मध्य च दृश्यते आत्मात्रगणत्व(१)दनन्तरं गुरु । सहेति तात्पर्यम् । विशेषणानि स्पष्टानि । तानि च लालित्योत्पादनाय गृहीतानि । सुमनोहराक्षररचनाविशिष्टमुदाहरण दृष्ट्वा तथैव कविभिर्बिभर्तीति (कर्तव्यमिति ) ॥२॥ जीअ पेच्छसि इति । जीअ पेच्छसि रहंगअं चावअंच सवडाअअं। तं विआण इह छंदए जोण्हअत्ति पसअच्छिए ॥ ३ ॥ ज्योत्स्ना । १ अनर' पादं AB २ गनद्वय यस्य AB ३ विशेषतस्यमुच्यते AB ४ I am not giving the signs illustrating the use of short (I) and long (S) letters as they are not correctly reproduced in either ms ५ तारया. पाद. AB ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [तृतीयो नियमः यस्याः पश्यसि रथाङ्ग चापं च सपताकम् । तां विजानीहि इह छन्दसि ज्योत्स्निति प्रस्ताक्षि ॥३॥ हे विस्तीर्णाक्षि यस्याः पञ्चमात्रगणद्वय पश्यसि गुर्वन्तेन वि(त्रि)मात्रेण सहितं तां ज्योस्निकेति जाणी(नी)हि । रथाङ्गं चक्रम् | चापं धनुः ॥ ३॥ पुरओ जोह इति । पुरओ जोहअस्स चारु रुचावअस्स। पोअ मणोवइआ(अ)ए सोहइ नेउर(रे)णं ॥ ४ ॥ मनोवती । पुरतो योधस्य चारु सचापस्य । पादो नूपुरेण शोभते मनोवत्या. ॥ ४॥ चतुर्मात्रस्य पुरतोऽग्रे पञ्चमात्रस्य ।पुरेणोपलक्षित पादं मनोवत्याः कुर्वित्यर्थः ॥ ४॥ पेच्छप इत्यादि। पिच्छ पिच्छ छउओअरिए अह सवाणससरासणओ। कोमुईअ पय सोहिअओ विरमई अ पाअस्ल करो ॥५॥ कौमुदी । पश्य पश्य छातोदरिके एष सवाणशरासन । कौमुद्याः कथ शोभितो विरामे पादस्य कर ॥ ५॥ पञ्चमात्रगणद्वयेन सहितः करश्चतुर्मात्रो गुर्वन्तो गणः यस्य तनूदरि शोभितः अतीव मनोहर इत्यर्थः ॥ ५॥ अह सतुरंगम इति । अह सतुरंगमएणं सुंदरि संदणएणं । दोहि अ नेउरएहिं सोहइ सुटु पगीया ॥ ६॥ प्रगीता । एपा च(स)तुरंगमेण सुन्दरि स्यन्दनेन । द्वाभ्यां च नृपुराभ्या शोभते सुष्ठ प्रगीता ॥ ६ ॥ चतुर्मात्रगणद्वयेन [गुरुद्वयेन] च प्रगीता शोभते । स्यन्दनो रथ । अहेत्येतदो बाचको देशीपदो निपात ॥ ६॥ पेक्ख पक्खिणाह इति । १ विस्ती ताक्षि AB २ पाओ गेठरेण मोहा मणोवद Com ३ तुतम्णो AB ४ अहोन्येतदो AB ·पद्यानि ३-९] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः १९ पिच्छ पक्खिणाहअं पत्थिवं च बीअअं। रत्तिआइ पाअए चारु भूसणिल्लए ॥ ७ ॥ रक्ता । प्रेक्षस्व पक्षिनाथं पार्थिव च द्वितीयं । रक्तिकायाः पादे चारभूषणवति ॥ ७ ॥ पञ्चमात्रं मध्यलघु आदौ पश्चाच्चतुर्मानं मध्यगुरु रक्तिकायाः प(पा)दे प्रेक्षस्व । पक्षिनाथो गरुडः । इल्लप्रत्ययो मत्वर्थे ॥ ७॥ रत्तिआइ इति । रत्तिआइ पाअअस्मि नेउरं च दिण्णमंते। माणिणीअ रूअअंतं दाविअं खु पाअडं ते ॥ ८॥ मानिनी । रक्तिकाया. पादे नूपुर स्थापयान्ते । मानिन्या रूपकं तदर्शितं खलु प्रकटं तव॑ ॥ ८ ॥ अन्ते गुरुणाधिकेन पादेषु रक्तिकैव मानिनीत्यर्थः । दाविरं दर्शितम् । पॉअडं प्रकटम् । ते तव ॥ ८॥ किण्णएसि इति । किं ण देसि दिष्टुिं णअंगिए अह सबाणचावे णरिंदए। अच्छराइ फुडणेउरिल्लए पाअअस्मि पसअच्छि लग्गए ॥ ९॥ अप्सराः । कि न ददासि दृष्टिं नताङ्गि अस्मिन्सवाणचापे नरेन्द्रे । अप्सरसः स्फुटनूपुरचति पादे प्रसृताक्षि लग्ने ॥ ९ ॥ अप्सरसः पादे द्वौ पञ्चमात्रावेको मध्यगुरुश्चतुर्मात्रोन्ते गुरुश्चेति वक्तव्ये भङ्गयन्तरेणैतदेवाह । सहबाणेर्न चापेन वर्तते योऽसौ नरेन्द्र तस्मिन्सनूपुरेऽप्सरसः पादे लग्ने पतिते कथ दृष्टिं न ददासीति । अहँ अस्मिन् ॥९॥ अविरुद्ध इति । १ A adds दीसइत्ति नेउर before चार २ भूषणविति A, भूपण चेति B 3 नेउर ठवेहि अते Com. ४ तत् ५ वासृट AB ६ Before सरवाणेन both A and B read सहवाणेनदेवाह ७ आह AB AB ·२० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [तृतीयो नियमः अविरुद्धवीअपत्थिवेसं पसअच्छि दे(दो)लु जोहएखें । दिण्णेसु देसु पोमिणीए पाअम्मि चावचामराई ॥ १० ॥ पद्मिनी । सविरुद्ध द्वितीयपार्थिवयो. प्रसृताक्षि द्वयोर्योधयोः । दत्तयोर्देहि पद्मिन्या. पादे चाप च चरम(मरं) च ॥ १० ॥ चतुर्मात्रयोरन्ते पञ्चमात्र गुरु च देहि । कथि] भूतयोर्योधयोः द्वितीयस्थाने पार्थिवो मव्यगुरुन निषिद्ध. ययोः । एव पञ्चविकल्प द्वितीयमभ्यनुज्ञातम् ॥ १० ॥ दे विज्जुआ]इ इति । दे विज्जुआइ पाअघडियाणं इह इच्छा तिण्ह तुरंगआणं । पढमअतइअआण विअसिअच्छि पुरओ एकअस्स सुवर्णां चावं ॥ ११ ॥ विज्जुआ [विद्युत् ] । देहि विद्युत. पादघटितानाम(मि)हेच्छया त्रयाणां तुरङ्गमाणाम् । प्रथमतृतीयकानां विकसिताक्षि पुरत एकैकस्य सुतनु चापम् ॥ ११ ॥ विद्युतः पादे घटिताना रचिताना त्रयाणा तुरनमाना मध्याद्यौ प्रथमतृतीयौ गणौ तयोरेकैकस्य अन्यतमस्य पुरतश्चापमिच्छाया देहि । अस्मिन्प्रथमत्य दर्शितम् ॥ ११ ॥ थोरोरो(रु) हाल इति । थोरोरु हाल वहंदविद्धकालक्खणेसु सिद्विआए विणआइ हारिवहुवण्णदिन्नसोहम्मि देसु पाअअम्मि । हत्थेण णिजियालोअमुद्धसहआरपल्लविल्लएणं सतुरंगपस्थिवतिअस्स चारु पुरओ धणुं च रअणअं च ॥ १२ ॥ बिनता। थोरोरु(स्थविरोरु) हालभुजगेन्द्रवृद्धकविलक्षणेषु सिखाया विनताया हारिबहुवर्णदतशोभे देहि पादे । हस्तेन निर्जितागोकमुग्धसहकारपल्लवेणा (१) सतुरङ्गपार्थिवत्रिकस्य चारु पुरतो धनुश्च रत्न च ॥१२॥ तुरङ्ग पार्थिव तुरङ्गपार्थिव ] तुरङ्ग पार्थिवश्चेति । पञ्चमात्र गुरु चेति देहि वनि(विन)तायाः पाटे हालादिलक्षणे प्रकटाया। हालः सातवाहन. । भुजगेन्द्रौ कम्बलाश्वतरौ । थोर परिवर्तुलः । इल्ल: स्वार्थे । निर्जितान्यशोकस्य मुग्वसहकारस्य पल्लवानि येनेति हस्तविशेषणम् । मुग्धोऽभिजातः । रमणीयर्वहुवर्णैर्दत्ता शोभा येनेति पाद विशेषणम् ॥१२॥ १ एनयाहि BI • द्वितीयस्थाने त्याने AB ३ Mark the वश्रुति सुवण्ण AB, ४ वयोनां तुरगमान्य AB ५ पुरनोऽपन्यायाB नोटेदह पादे AB ७ हतेन AB ८ नुकोहिनान.AB ·फ्यानि १०-१६] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः २१ संदण इति । संदणपुरओ अ दोण्णि वाणआ ताण पुरिलुआ वेअअंतिआ। कण्णसुहावए जीअ पाअए पंकअवअणिए सा सरस्सई ॥ १३॥ सरस्वती । स्यन्दनं पुरतश्च द्वौ वाणौ तयोः पुरस्ताद्वैजयन्तिका । कर्णसुखावहे यस्याः पादे पट्टजवदने सा [स]रस्वती ॥ १३ ॥ चतुर्मात्रो द्वौ पञ्चमात्रौ [लघु] गुरुश्च सरस्वत्या' कार्य इति वाक्यार्थ. । वैजयन्ती पताका ॥१३॥ जे(जी)से जोह इति । जीसे जोहवं चाव अ माअंगों पेच्छसि पाअए तुरअं च चउत्थअं। विरमणिउत्तअंजीले अघअग्गअं भण्णड छंदए सा सुंदरि सुप्पहा ॥ १४ ॥ सुप्रभा। यस्या योधं चापं च मातङ्गं पश्यसि पादे तुरगं च चतुर्थम् । विरामे नियुक्तं यस्याश्च ध्वजाग्र भण्यते छन्दसि सा सुन्दरि सुप्रभा ॥ १४ ॥ यस्याश्चतुर्मात्रपञ्चमात्रौ पुनश्चतुर्मात्रद्वयमन्तेगुरुं त्रिमात्रं पश्यसि सा सुप्रभा नाम द्विपढी । मातगो गजः । विरामेऽन्ते नियुक्तो निबद्ध ॥१४॥ वारा(र)णण इति । वारणणरेंदसंदणबाणए जीसे कमेण पाणिउत्तए । पेच्छसि ससिस्स सण्णिभवअणिए जाणसु णआंग तं च विहडअं ॥ १५॥ विभूति.। वारणनरेन्द्रस्यन्दनबाणानां(न्) यस्याः क्रमेण पादनियुक्त (क्तान्) । पश्यसि शशिलन्निभवदने जानीहि नतानि तां च विभूतिकाम् ॥ १५ ॥ पादनियुक्तांश्चरणविरचितान् वारणादीन्यस्या पश्यसि ता विभूतिका जानीहि ॥ १५॥ वारणजोह इति । वारणजोहरहतुरंगमएहिं विरमपरिटविअविहूसणएहिं । १ करवावहो यम्या पाट AB २ The line is repeated in A and B ३ विरामनयन्ते. ४ मन्ननेगुर AB ·[तृतीयो नियमः २२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पाओ दूरं सुमणोहरिआए होड अ सोल्समुहि सुमंगलिआए ॥ १६ ॥ सुमङ्गला । वारणयोधस्थतुरंगमैत्रिरामप्रनिष्ठापितभूषणे । पाटो दूरं सुमनोहराया भवति च सौम्यमुखि सुमङ्गलायाः ॥ १६ ॥ चतुर्भिश्चर्तुमात्रैर्गुरुणा च सुमङ्गलापाटो भवति । दृरमत्यार्थम् ॥ १६ ॥ ठविअएसु इति । ठविमएस्तु सरतोमरएसुं दे ठवेसु पसअच्छि तुरंग। चंदिआइ वण्णुजलअम्मि पाअअम्मि फुडनेउरअम्मि ॥ १७ ॥ चन्द्रिका । स्थापितयो भरतोमरयो. स्थापय प्रसृताक्षि तुरङ्गम् । चन्किाया वर्णोज्यले पाढे स्फुटनृपुरे ॥ १७ ॥ पञ्चमात्रयो' स्यापितयोश्चतुर्मात्र स्थापय(या)न्ते च गुरु चन्द्रिकायाः पादे वगैरक्षरैरुञ्चलैः शोभिते । ३ इति प्रार्थनाया निपातः ॥ १७॥ विअआइ इति । विअआइ पिए च्छउओअरिल्लिए ठविभरिम ठवेसु विसालणित्तिए । सतुरंगजुभम्मि रहे परिंदों पुरओ दिण्णुजलपउमराअों ॥१८॥ विजआ [विजया] । विजयाया. प्रिये च्छातोदरिके स्थापिते स्थापय विलास(शाल)नेत्रे । सतुरगयुगे रथे नरेन्द्र पुरतो दत्तोज्वलपद्मरागम् ॥ १८ ॥ सह तुरगयुगेन वर्तते योऽसौ त्यश्चतुर्मात्रत्तस्मिन् स्यापिते नरेन्द्र मध्यगुरु स्थापय । दत्त उज्ज्वल: पद्मरागो यस्येति नरेन्द्रविशेषणम् । छउअ तनुम् ॥ १८॥ सअण्णआण इति । सअण्णआण रसिए सुइसुहावहे मणोहरे सुललिए कुणसु पाअए । पहावई विउणे थणतुरंगए णअंगिए विरमए घअवडाअअं॥ १९ ॥ प्रभावती । १ . नुरगनी भूपणा पादी AB • चतुर्भिश्वनुभिस्तैर्गुल्या च AB ३ ठविपरेस्विति AB ४ स्थापितो यदि मातीमत्यो. AB .. पटे न्याने पद अन्त्यक्षि AB ६ चन्द्रिकायवकोवले AB ७ पादे AB ८ ०युग रथेन नरेन्ली 1B म मोति AB is reads मगनरान्ाण (A) सरालगन (B) Commentator's reading is accep ed in the text " Com seems to read विरमगधग्रवटायए ·पद्यानि १६-२२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः २३ सकर्णकानां रसप्रदे श्रुतिसुखावहे मनोहरे सुललिते कुरु पाढे । प्रभावत्या [द्विगुणौ स्तनतुरंगौ नताङ्गिके विरामे ध्वजपताके ॥ १९ ॥ स्तनो मध्यगुरुः । तुरंग. अविशेषेण चतुर्मात्रः । तौ द्विगुणौ गु(कु)रु । अन्ते चैका ध्वजपताका ययोरिति स्तनतुरंगि(ग)विशेषणम् । चतुर्भिश्चतुर्मात्रैस्त्रिमात्रेण] च प्रभावत्याः पादो भवतीत्यर्थः । सकर्णाः कवयः तेषा रस ददाति यस्तस्मिन् । श्रुतिः कर्णः ॥ १९ ॥ (सु)विअड्ड इति । सुविअड्डकईण सुहावणिए ललिअक्खरपंतिपसाहणिएं। कुण णंदिणिपाअमणोहरिए रलणेउरआण जुअल्स जुझं ॥ २० ॥ नदिनी । अविदड(दग्ध)कवीनां सुखापण(णे) ललिताक्षरपतिप्रसाधनम् । कुरु नन्दिनिकायाः [पादे] मनोरम रसनूपुरयोर्युगलस्य युगम् ॥ २० ॥ रसो द्विलघुगणः । नूपुरो गुरुः । तयोर्युगलस्य युगं कुरु । तौ चतुः स्थापयेत्यर्थः । आपण इवापणः । तस्मिन्नापणे हट्टे कवीनां सुखप्रापक इत्यर्थः। आपणाद्धि सर्व(३ः) प्राप्यते सर्व वस्तु ॥२०॥ दइए इति । दइए छउ[ओ]अरि पीणपओहरिए सिरिआअ ठवेसु मियंकसमाणणिए। रसनेउरआण जुअस्ल जुअम्मि ठिए फरिसं च रवं च विरामविहूसणअं॥२१॥ श्रीः । दयिते च्छातोदरि पीनपयोधरे श्रिय. स्थापय मृगाइसमानने । रसनूपुरयोर्युगप(ल)स्य युगे स्थितिः() स्पर्श च रसं च विरामविभूषणम् ॥ २१ ॥ नन्दिन्येव(वा)धिकान्तगुरुचतुर्मात्रा श्रीरित्यर्थः । स्पर्शरवौ लघुसज्ञौ ॥२१॥ चंदकंतिआ इति । चंदकंतिआ मुहवाराणिया करवीसंतिआ बीआउहिआ। तइअतुरंगिआ इह लक्खणए पंकअवअणिए तुह द(दा)वियआ॥२२॥ चन्द्रकान्ता । चन्द्रकान्ता मुखवारणिका करविश्रान्तिका द्वितीयाम(यु)धिका । तृतीयतुरझिका इह लक्षणे पङ्कजवदने तव दर्शिता ॥ २२ ॥ १ रसपदेन AB २ सलिल AB ३ सुचतुरगी AB ४ ०केतिमकरध्वज. AB अतिसिका (अतिमिका ?) ध्वजापताकादयोरिति AB ७ श्रुतिकर्ण AB ८Com secms to read पसाहणिअं. णदिणिपाय मणोरमअ ९ रसाक्षिलवु. AB १० नीरपयोधरीति AB ५ सुरो AB ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः तृतीयो नियमः मुखे वारणो यस्या. करौ विश्रान्तौ विरामे च यस्याः । द्वितीय आयुधः पञ्चमात्रो यस्याश्च । दाविआ दर्शिता ॥२२॥ वारणवाण इति । वारणवाणअं जोहो चावअंच ताण पुरिल्लभं कुर्ण पालंवों च। जाणसु मुद्धिए भुअअणिोत्तअम्मि सर्वणसुहावर हंसीपाअअम्मि ॥२३॥ हसी । वारणवाणौ योद(ध) चापं च तेषां पौरस्त्यं तथा प्रालम्बक च । जानीहि मुग्धे भुजगनियुक्ते कर्णसुखावहे हस्या पादे ॥ २३ ॥ प्रथमतृतीयौ चतुर्मात्री द्वितीयचतुर्थों पञ्चमात्रौ गुरुश्वान्ते हस्या [पादे] । प्र(प्रा)लम्बकमा- भरणम् । भुजगनियुक्ते कम्बलतराश्वरचिते ॥ २३ ॥ एको वारण इति । एको वारणओ वीओ तुरंगओ तइओ संदणओ वाणो चउत्थओ। पंचसअं च पुणो जीसे धअग्गअं सा जड पाअडिआ पच्छा पिअल्लिए ॥२४॥ पथ्या। एको वारणो द्वितीयस्तरङ्गः तृतीय स्यन्दनो वाणश्चतुर्थ. । पञ्चममपि पुन. यस्या ध्वजाग्रं सा गजे (जगति) ? (प्र)कटा पथ्या प्रियतमे ॥ २४ ॥ स्पष्टार्थम् ॥ २४ ॥ जीअ तुरंग इति । जअ तुरंगवाणवाणासणपाणिजुअंणरिंदओ होड अ पाअअस्मि चंदुजलओ विरमम्मि आ(हा)रओ। तं थोरोरु लडहवाहूलइए मअमुडच्छिए जाणसु छंदम्मि रडअत्ति पिए महुरक्खरिल्लिए ॥२५॥ रचिता । यस्यास्तुरंगवाणवाणासनपाणियुगं नरेन्द्र. भवति च पादे चन्द्रोज्ज्वल (लो) विरामे हार. । तां थोरोरुलडहबा लतिके मृगमुग्धाक्षि जानीहि छन्दसि रतिरिति प्रिय(ये) मधुराक्षरवति ॥२५॥ पाणियुगान्तः समाहारे द्वन्दू । बाणासन धनुः । एतदुक्त भवति–चतुर्मात्रादनन्तर पञ्चमात्र- हृय पचाटुर्वन्तौ चतुर्मानावेव ततोऽपि मध्यगुरु. गुरुश्चान्ते यस्या सा रतिर्नामेति । लडभः सविलास' । यारं परिवर्तुलम् । मृगस्येव मुग्धे अक्षिणी यस्या. तस्या आमन्त्रणम् । मधुराक्षरवति] इति पादविरोपणम् ॥ २५॥ ३ एकोपावारणेति AB ५ दाणा वाणानिपाणि AB ६ रनिनिAB १ Con २ का Com ४ रतिका Com ·पद्यानि २२-२८] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः यस्या एव विशेषलक्षणाह(थ) गीतिकामाह-करअल इति करअलजुअलस्स णिलए रइयापाअअम्मि सुइसुहावहम्मि । संदणओ ण विरुज्झइ पत्थिवठाणम्मि सुर्वणु विप्पओ व्व ॥ रइयाभेअविसेसदसणत्थे गीअडया ॥२६॥ गीतिका । करतलयुग[ल]स्य निलया(ये) रतिकापादे श्रुतिसुखावहे । स्यन्दनो न विरुध्यते पार्थिवस्थाने सुतनु विप्रो वा ॥ २६ ॥ यस्मिन्स्यानद्वयेन्तगुरुष्करसजो विहितः तत्र यद्यविशेषेवा(ण) चतुर्मात्री भवति तथापि अविरोधी तयैव चास्य(मध्य)गुरोः सर्वलधुः ।। २६ ॥ सत्तिदंड इति । सत्तिदंडवाणाण ठवेसु पुरिल्लअं भावहाँवजुअहं लायणयअग्गअं । सोस्मिआइ सोमाणणतुल्लस्मि(मि)यंगिए पाअअम्मि सुमणोहरअस्मि पिअल्लिए ॥२७॥ सौम्या । शक्तिदण्डवाणयोः स्थापय पौरस्त्य योध च तुरग च प्रिये सध्वजाग्रम् । सोम्याया. सा(सौं) म्या]ननतुलितमृगाह्वे(के) पाढे सुमनोहरे प्रियतमे ॥ २७ ॥ पञ्चमात्रयोरने चतुर्मात्रगु(ग)णद्वय त्रिमात्र चान्तर्गुरु स्थापय । सौम्येनाननेन तुलित' सदृशी- कृतो मृगाह्वो(को) यया तस्या आमन्त्रणम् ॥ २७ ॥ पढमबाण इति । पढमबाणवीआसणितडअतुरंगमस्स कयचउत्थरहपंचमफुडधयवट्टअस्स । सुम्मिआई(ड) पाअस्स विरामणिउत्तएणं होइअ सुर्वणु नाम सामत्ति विहूसणेणं ॥२८॥ श्यामा । प्रथमबाणद्वितीयाशति(नि)तृतीयतुरंगमस्य कृत(त)चतुर्थस्थपञ्चमस्फुटध्वजपटस्य । सोन्याया पादस्य विरामनियुक्तेन भवति सुतनु नाम श्यामेति विभूषणेन ॥ २८ ॥ एवंभूतसोम्यापादस्य विरामनियुक्तेन गुरुणा श्यामेति नाम भवति । अशनिबर्ज(ज)म् ॥२८॥ पंचमटु इति । पंचमछटिअपाअक्कअसत्तमठविअरहांगआए तइअचउत्थअकअमाअंगअविरमणिरूविअरअणिआए। १ गुतनु (वश्रुति) २ श्रुतिसुवार AB 3 वाहिवस्थाने .18 ४ भावहावजोअला यहणयअग्ग A Cony seems to read जोह च तुरगं च पिर मधभग्गा. Perhaps read भावहारजुभल णिहणे अ भग्गअ (= भावदारयुगल निधने च ध्वजामन्). ५ सुमनोहरेति प्रिय० AB ६ चतुर्गुरु AB ·Pr २६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [तृतीयो नियमः पढमट्ठाणणिउत्ततुरंगमवीअपरिट्ठिअजोहियाए कस्स सुहाइ ण वट्टइ हरिसो सुअणु विलासिणिदुवइआए ॥२९॥ विलासिनी । पञ्चमषष्ठस्थिते(त)पदातिसप्तमस्थापितस्थाझिकया तृतीयचतुर्थकृतमातङ्गिकविरामनिरू[पितरनिकया । प्रथमस्थाननियुक्ततुरंगमद्वितीयपरिष्ठितयोधया कैस्य भूतया न वर्धते हर्ष. सुतनु विलासिनीद्विपदिकया ॥ २९ ॥ सर्वस्यैव विलासिन्या अवधारितया हो वर्त(ध)ते यस्या चतुर्मात्राः षट् सप्तमा(मो)ऽन्ते पञ्चमात्रो गुरुश्च विरामे भवति । सर्वत्रैवास्मिन् सामान्योक्तोवध(क्तौ बन्धे ) लक्ष्यगतिरनुसतव्या । यस्मादाचार्या य(यत्) स्त्राचारत्वात्प्राप्यते तदुदाहरणेनापि प्रकाशयन्ति । एतदर्यमेव सुललित- पदरचनां शिक्षयता नानाविधान्यामन्त्रणापदानि प्रयुक्तान्याचार्येण ॥२९॥ वि(णि)अमिअ इति । णिअमिअअं खुरुप्पअं च पुरैओ अ जोहअस्स पट्टिसओ रहंगअं मग्गए सुरगअस्स। पेच्छसि ससिसमाणणे रूव(व)[अं] सहिअणा(आ)ण सुई(इ)सुहअम्मि मुन्दिए [पाए अ] लच्छिआए ॥३०॥ लक्ष्मीः । नियमित क्षुरप्र पुरतश्च योधश्च(स्य) पहिश रथाङ्गं मार्गतः सुरगजस्य । पश्य शगिसमानने उत्सुक सहृदयानां श्रुतिसुभगं मुग्धे पादे च लक्ष्म्याः ॥ ३० ॥ लदम्याः पाद इदमिद पश्यत (१) उत्सुकमुत्कण्ठित कृत्वा । किं तश्(त्) चतुर्मात्रस्य पुरतोऽग्रे क्षुरप्र पञ्चमात्र नियमितम् । क्षुरप्रसज्ञा शरविशेपस्य । पश्चात्पटिशरथाङ्गौ पञ्चमात्र(नौ)। पट्टिशः आयुधविशेष.। सुरगजस्यादिलघोः मार्गत. पश्चाद्भागे। सहृदयाना श्रुतिसुभगं इति [सबन्धः ॥३०॥ जीअ दुए इति । जीअ दुए वारणआ दो तुरआ जोहओ अ ताण पुरो णिअमिअउ(ओ) अंतिअओ सुरगओ अ। पेच्छिजसु चंदवअणिए सुइसुहवत्तणस्मि लक्खणए कइअणओ भणइ अ [तं] मेहति ॥३१॥ मेधा । यस्या द्वौ वारणौ [द्वौ] तुरगौ योधश्च तेषां पुनर्नियमितोऽन्तिम सुरगजश्च । पश्य चन्द्रवदने श्रुतिसुखवर्तने लक्षणे कविजनो भणति च तां मेघेति ॥ ३१ ॥ हे रा(च)न्द्रवदने पश्य विलोकय । श्रुतौ सुख वर्तयति यत्तस्मिंलक्षणे । कविजनस्तमेव भणति मेवामिति । किंभूताम् । यस्य द्वौ भणौ(वारणौ) चतुर्मात्री पुनरपि दावेव तो तुरगाख्या(वश्वा ?)- १ गुमया ? Com has भूतया for this word. • The irords प्रथमस्थाननियुक्त from nest line are repeated before तृतीयचतुर्थ in both AB ३ याधेकयास्य AB ४ पुरओ पुरओ अ AB ६ पुणो Com ५ उच्चुअ Com. T ·पद्यानि २९-३४] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः वनन्तरं योध एवं पञ्च चतुर्मात्राः। पुनः पश्चादन्तिमः पञ्चमात्रः आदिलघुः । नियमितो निबद्धः ॥३१॥ हाररसाण इति । हाररसाण पिए पुरओ कुण णेउरअं गंधविहूसिअए कुण दोण्णिवि पत्थिवए । चारुपओहरए ठविअम्मि मणोहरए दूरसमुज्जलअस्मि णिज्जस्नु मुद्धडिए ॥३२॥ हाररसयोः प्रिये पुरतः कुरु नूपुरं गन्धविभूषितौ कुरु द्वौ पार्थिवौ । चारुपयोधरे स्थापिते मनोहरे ह(दू)रसमुज्ज्वलं विनियुक्ष्व [मुग्धे] ॥ ३२ ॥ [विनियुङ्व] विधेहि कस्याः किंचि(किमि)त्यस्यैवाह(र्थ)स्य पूरणार्थं गीतिकामाह- ह(फ)रिसं इति । फरिस मणि महूए दूरूजलवण्णदिण्णसोहम्मि । अस्सकंतापाअए बहुसहिअ[अ]लोअदिण्णहरिसम्मि ॥३३ ।। लक्खणपूरणत्थे गीईआ । अस्सक्वन्ता [अश्वक्रान्ता] । स्पर्श रवे(मणि) च मधुरे दूरोज्ज्वलवर्णदत्तशोभे । भश्वक्रान्तापादो(द) बहुसहृदयलोकदत्तहर्षः(बैं) ॥३३॥ स्पष्टेयम् । वस्तुकोदाहरणम् ॥ ३३ ॥ हाररस इति हाररसाण जुअस्स.जु]ए ठविअम्मि ठविजओ णेउरअं ठाइ पुणोवि सरूवजुअं कडअं करपल्लवअं च पिए। तेसु ठवेसु [स]सद्दजुअं पसअच्छि णिउंजसु चामरअं संगअपाअमणोहरए विविहोजलवण्णपसाहणए ॥३४॥ संगता । हाररसयोर्युगप(ल)स्य युगे स्थापिते स्थापय नृपुरं दढस्व पुनरपि सरूपयुग कटक करपल्लवमपि वि(प्रि)ये। तेषां स्थापय सशब्दयुग प्रसृताक्षि नियुड्क्ष्व चामरं संगतिकाचरणे प्रिये विविधोज्ज्वलवर्णप्रसाधने ॥ ३४ ॥ सगतिकायाश्चरण इदमिद स्थापय । हारश्च रसश्च हाररसौ तयोर्युगप(लस्य युगे स्थापिते तयोश्चतुर्निवसु(वेशि )तयोरित्यर्थः । त(आ)दिगुरुचतुर्मात्रचतुष्टय इति यावत् । पश्चाद्गुरु स्थापय । देहि पुनरपि सरूपयुगं गुरुम् । अनन्तरमपि करपल्लवमन्तगुरुं स्थापय तेषु स्थापितेषु सत्सु । किंभूतं करपल्लवं सहशब्दयुगेन वर्तमानम् । अन्ते चैपा चामरं नियुक्ष्व । आदिगुरुभिः सप्तभिर्गुरुणा च संगतायाः पादो भवतीति तात्पर्यम् । विविधैरुज्ज्वलैवर्णः प्रसाधन यस्येति समासः ॥ ३४ ॥ १ जल विणिउजZ Com २ वानपयो०(पोनपयो ?) AB 3 सगआचरणे पिअप Conn ४ मगतकचरणप्रिये.1B ·२८ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [तृतीयो नियमः सतुरंग इति । सतुरंगरहस्स दो(दे)सु पुरउ(ओ) कमेण जोहअस्स वारण मालइ(ई)अ पाइकों च महुरअम्मि । विसमट्ठाणो(ण)अविरुद्धथणछट्टकअरहंगअम्मि पाअस्मि वरोरु विरमविलसंतपउमराअअम्मि ॥३५॥ मालती। सतुरगरथस्य देहि पुरतः क्रयेण योधस्य वारणं मालत्या. पदानि [च] मधुरे । विषमस्यानाविरुद्वस्तनषष्ठकृतरथाङ्गे पादे वरोरु विरामविलसत्पनरागे ॥३५॥ संह तुरगेण रथेन च वर्तते योऽसौ [यो] वस्तस्य पुरतो वारणं पदातिं च देहि । पञ्च चतुर्मात्रान्] स्यापयेदित्यर्थः । मालत्या पादे । किंभूते । विषमे स्थाने न विरुद्धं(द्धः) स्तनो यस्य । 'सामण्णेण' (१ २२) इत्यस्यापवाद.। षष्ठे च रथाङ्ग चक्र यस्य । विषमस्थानेऽविरुद्धस्तनश्चासौ पष्टकृतरथाङ्गश्चेति समासः । तस्मिन् । तथा विरामेऽन्ते विलसम्पद्मरागो गुरुय॑स्य ॥ ३५ ॥ मुन्द्धडिए इति । मुद्धडिए बहुविअड्ढलोअसुस(सु)हाविआए पंचमअं तइअअंच इह हारिबंधिआए। कुल(ण) चउसुवि पाअएसु महुरक्खरिल्लिआए हरिरहगयजोहआण णरणाहअं दुवाए ॥३६॥ द्रुता । मुग्धिके बहुविदग्धलोकसुसुखावहाया' पञ्चम तृतीय वौ(चे)ह हारिबन्धिकायाः। गु(कु)रु चतुर्वपि [पादेपु] मधुराक्षा(क्ष)रवत्या. हरिरथगजयोधानां नरनाथ द्रुताया ॥३६॥ द्रुतायाश्चतुर्मात्रै षट्के कृते तन्मध्ये तृतीयपञ्चमयोनरनाथयोर्विधानमिति तात्पर्यम् । हरिरश्वः ॥३६॥ पढमतुरंग इति । पढमतुरंगबीअविणिउत्तवाणआणं तइअणिरूविआसिसचउत्थपत्थिवाणं । वणराईअ देसु विरमम्मि पाअआणं णेउरजुअलअंच महुरक्खरिल्लिआणं ॥३७॥ वनराजिः । प्रथमतुरगद्वितीयविनियुक्तवाणाना तृतीयनिरूपितासिसचतुर्थपार्थिवानाम् । वनराज्या देहि विरामे पादानां नूपुरयुगलकं च मधुराक्षरवताम् ॥ ३७॥ वनराज्याः पद[विरामे] नूपुरयुगलक गुरुद्वय देहि। किंभूतानाम् । प्रथमे तुरगो द्वितीय च विनियुक्तो बाणो येषा च तृतीय ऽसिनिरूपित. सह च चतुर्थेन पार्थिवेन वर्तन्ते ये ते तृतीय- १ मधुरो रुद्ध स्तनषष्ठ AB २ स च तुरगम AB ३ पर्णमसतुरगति AB ४ प्रथमचतुरगाद्वितीय AB ५ वनराज्या देहि विरामे पादाना immediately repeated in AB ६ तृतीयेपिसनिरू. AB ·.. पद्यानि ३५-३९] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः २९ निरूपितासिसचतुर्यपार्थिवास्तेषाम् ॥ ३७॥ पढम इति । पढमगइंदवीअविणिउत्तसरासर्णाण तइआसणी(णि)ए कुणसु चउत्थमुद्धकरपल्लवए फुडपंचमसंदणए । वसंथो(स्था)ड विरभरसणेउरंए कअछट्टतुरंगमए । पाए पुण्णअंद्ध(द)सोरमाणणिए बहुवण्णपसाहणए ॥३८॥ वशस्था। प्रथमगजेन्द्रद्वितीयविनियुक्तशरासने तृतीया निके कुरु चतुर्थमुग्वकरपल्लवे स्फुटपञ्चमस्यन्दने । वंशस्थायाः विराम(मे) रसनूपुरौ कृतषष्टतुरंगमे पादे पूर्णचन्द्रसा(सौ)म्यानने वहुवर्णप्रसाधने ॥ ३८ ॥ वशस्थायाः पादे विरामे अन्त(न्ते) [रस]नूपुरौ कुरु । कर इत्यर्थः । किंभूते । प्रथमे गजेन्द्रो यस्य द्वितीये च यस्य विनियुक्त शरासन स प्रथमगजेन्द्रद्वितीयविनियुक्तशरासनः । तृतीये तथा वज्र यस्य चतुर्थं करपल्लवो अन्तगुय॑स्य । तथा पञ्चमे स्यन्दनो यस्य तथा पष्टे च कृतस्तुरंगमो यस्य तस्मिन् ॥ ३८॥ [पढम इति । पढमगअंदवीअविणिउत्तसरासणए तइअणिरूविआसिसचउत्थतुरंगमए। पाए देसु रअणमालाइ मणोहरअं पंचम वरोरु विरमे करपल्लवों ॥३९॥ रत्नमाला । सत्ततीसं दुवईओ मत्तांगणसमाओ सम्मत्ताओ। प्रथमगजेन्द्रद्वितीयेविनियुक्तशरासने तृतीयनिरूपितासिसचतुर्थतुरंगमे । पाढे देहि रत्नमालायाः मनोहरं पञ्चम वरोरु विरामे करपल्लवम् ॥ ३९ ॥ चतुर्मात्रपञ्चमात्रट्टयचतुर्मात्रा' करपल्लवमन्तगुरुमिति पादे देहीति तात्पर्यम् ॥ ३९॥ एवमेताः सप्तत्रिंशद् द्विपद्यो मात्राभिर्गणे. समपादचतुष्टयत्वान्मात्रागणसमाः । इदानी सप्त गणसमा उच्यन्ते । यासा गणैरेव साम्यं न मात्राभि ।। भूसणअं इति । भूसणअं रसो यं पमुहे पुणो अ तुरअओ अ त[इ]ओ पत्थिओम्ब(ब्व) णिअमेण होइ विप्पओ व्व। १ सरामणए Com २ Com seerns to read वमत्य दिरमड रसणेउरवा ३ नृतीयासरिक AB ४ तुरंगमसए AB ५ मत्तामत्तागण ABP स्व Com रत्नमालायाः । -- ·३० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः तृतीयो नियमः मंतिअओ पुणोवि अविरुद्वथणतुरंगओ अ बाणो णेउरं च चिंताइ सुअणु पाअअम्मि ॥४०॥ चिन्ता । भूपण रसो वा प्रमुख(खे) पुनरपि तुरगश्च तृतीयः पार्थिवो वा नियमेन भवति विप्रो वा। मन्त्री [पुनरप्यविरुद्धस्तनतुरंगश्च बाणो नूपुरश्चित्राया भवति [सुतनु] पादे ॥ ४० ॥ चित्रायाः पाद(दे) प्रथमं गुरुर्भवति रसो वा । रसो लघुत्व(द)यमिति एकं स्थानम् । द्वितीयतु(स्तु)रगः सामान्येन चतुर्मात्रः । तृतीयः पार्थिवो मध्यगुरु; विप्रः सर्वलघुर्वा नियमेन भवति । पश्चान्मन्त्री सामान्येन चतुर्मात्र. पञ्चमात्रो वा । अत एव मात्राभिर्विषमत्वाद्गणैरेव साम्य- मासाम् । यस्मान्मन्त्रिगणे सति । कस्यचित्पादस्य मात्राश्चतस्रो घटन्ते कस्यचिच्च पञ्च इति । अन- न्तर मन्त्रिणः पश्चादविरुद्धस्तनो मध्यगुरुसहितस्तुरंगमो भवति । पश्चादपि वाणनू पुरौ पञ्चमात्रगण- गुरू चेति चित्रायाः पञ्चमात्रा च (१) सामान्येन भेदलक्षणम् ॥ ४०॥ तिण्णि इति । तिण्णि पुरोधअअआ धअग्गों पाएसु चउसुंपि विहत्तअं। वयणेण तुलिअससिबिंबए सिद्धीअ सआ पसअच्छिए ॥४१॥ सिद्धी । त्रयः पुरोहिता ध्वजाग्रं पादेषु चतुर्वपि विभक्तम् । वदनेन तुलितशशिबिम्बे सिद्धेः सदा [प्रसृताक्षि ॥ ४१ ॥ सिद्धेः] पादेषु त्रयश्चतुर्मात्रा' पञ्चमात्रा वा सामान्येन भवन्ति । तेन प्रत्येकमेतद् द्वादश- विकल्पं मध्यगुरुं विनेति । अनन्तरं ध्वजाग्रमन्ते त्रिमात्रमन्तगुरुमिति यस्याः पादेषु विभक्ते(क्तं) विभागेन स्थापित रचितम् ॥ ४१॥ जीसे होइ इति । जीसे होइ पुरोहिओ वारणओ अ सबाणओ पाइको अ सजोहओ विरमम्मि सत्तिदंडओ। [सा राअहंसगमणिए पंचमबीइअट्टा(ठा)णए अविरुद्धभूमिणाहए भदित्ति णाम दुवइया ॥४२॥ भद्रा । यस्या भवति पुरोहितो वारणश्च सबाण. पदातिश्च सयोधो विरामे शक्तिदण्ड । वा(सा) राजहसगमने पञ्चमद्वितीयस्थाने अविरुद्धभूमिनाथे भद्रेति नाम द्विपदिका ॥ ४२ ॥ सा भद्रा नाम द्विपदिका यस्या आदौ पुरोहित गण सामान्येन भवति । अनन्तर सबाणो वारणः । पश्चात्पाति' योधेन सह विरामेन्ते च शक्तिदण्ड । पञ्चमे तथा द्वितीय स्थाने भूमिनाथे १ चित्रा Com २ मध्यगुरोर्वा विषय सर घुर्वा AB ३ पादश्चतुर्थमात्रश्चतस्रो घटाते कस्यचिच्च पचम इति AB ४ सयोगो AB ५ रावण AB ६ पढायोवेग AB सह ·सटीको वृत्तजातिसमुन्धयः पद्यानि ४०-४५] ३१ - सति अविरुद्ध भवतीयम् ॥ ४२ ॥ पमुहे इति । स(प)मुहम्मि पुरोहिआण जुअलअं पत्थिवओ विप्पउव्व तइअओ। जीसेवि होइ] चउत्थबाणओ सा गन्धारित्ति णाम दुवइआ ॥ ४३ ॥ गन्धारी । प्रमुखे पुरोहितयोर्युगलक पार्थिवो विप्रो वा तृतीयकः । यस्याश्चतुर्थो बाणः सा गान्धारीति नाम द्विपदिका ॥४३॥ यस्याः प्रमुखे पुरोहितयोर्युगलक द्वितय भवति तृतीयः पार्थिवो विप्रो वा बाणश्चतुर्थ इति ॥४॥ जीसे पा[अ]ए इति । जीसे पाअए पंकयवअणिए दूरअं सवणसुहावअम्मि ससलिलबद्धए सण्णअबाहिए मुद्धिए अन्तिमरअणम्मि । पढमबीअओ अ तइअचउत्थओ पंचमछ?असत्तमो अ होइ पुरोहिअत्ति बिंबोठिए छट्ट(छंद)अम्मि जाणसु मालिणित्ति ॥४४॥ मालिनी। यस्याः पादे पङ्कजवदने दूरं श्रुतिसुखावहे सललितबन्धे संनि(न)तबाहो मुग्धे अन्तिमरले । प्रथमद्वितीयस्तृतीयचतुर्थ(र्थ.) पञ्चमषष्टकं(क)सप्तमश्च भवति पुरोहितस्तां बिम्बोष्ठिके छन्दसि जानीहि मालिनीति ॥४४॥ ता मालिनीति जानीहि । यस्याः सप्तसु स्थानेषु पुरोहितो भवति पादे । किंभूते । अन्तिम रत्न यस्य । सन्नती परिवर्तुलौ बाहू यस्यास्तथा बिम्बस्य लोहितफलविशेषस्य सदृशे ओष्ठौ यस्या- स्तस्या आमन्त्रणम् । ह(दू)रमत्यर्थम् ॥ ४४ ॥ - कद्दूअ इति । कद्दू होइ पाअए वीआविरुद्धथणअए। मंतिम(अ)ओ सदु(तु)रंगओ विरमे अ सत्तिदंडओ ॥ ४५ ॥ कडू। कन्वा भवति पादे द्वितीयाविरुद्धस्तने । मन्त्री सतुरंगमो विरामे [च] शक्तिदण्ड. ॥ ४५ ॥ कवाः पादे सामान्येन [मन्त्री] प्रथमगणो भवति पश्चाच्चतुर्मात्रपञ्चमात्रौ ॥४५॥ मंतिअ इति । १ प्रथन AB. २ दितीयो AB ·३२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [तृतीयो नियमः मंतिअओ सतुरंगओ तइ[अरहंगअम्मि सोच्चिअ होड चउत्थओ पंचमवाणअम्मि । छटो अ पउमराअओ मणहरबंधअस्मि जाणमु पंकअवअणिए ललिआपाअअम्मि ॥ ४६॥ ललिता । इय दुवईओ गणसमाओ सम्मत्ताओ । मन्त्री सतुरगस्तृतीयरथाङ्गे स एव भवति चतुर्थः पञ्चमवाण । षष्ठश्च पद्मरागो मनोहरवन्धे जानीहि पङ्कजवटने ललिता प(पा)दे ॥ १६ ॥ तुरंगमसहित मन्त्रिण प्रथम जानीहि । अनन्तरे तृतीये पञ्चमात्र तत. स एव तुरगश्चतुर्थो भवति । पञ्चमो बाणो यस्मिन्निति पादविशेषणम् । अन्ते पद्मरागो गुर्यस्येति च । ॥ ४६॥ एव सप्त गणसमा उक्ताः । इदानीमर्धसमाः आह-विउँलाइ इति । विउलाइ पाआ करसुरगयएहिं होति। णेउ(णव)रं समा से पमुहट्ठिअवारणिंदा ॥ १७ ॥ विपुला। विपुलायाः पादा करसुरगर्भवन्ति । केवल समावस्या. प्रमुखस्थितवारणेन्द्रौ ॥ ४७ ।। विपुलायाः सर्वे करेणान्तगुरुणा [चतुर्मात्रेण] तथा सुरगजेनादिलघुना पञ्चमात्रेण भवन्ति । केवल च समा(मौ) द्वितीयचतुर्यों अस्या प्रमुखे स्थिते[न] वारणेन्द्रेण चतुर्मात्रो(त्र)[णो]पलक्षितौ । अतएव चार्घसमा । प्रथमद्वितीयपदरचितार्धस्य तृतीयचतुर्यविरचितापरार्धेन सादृश्यम् । णवरमिति निपात: केवलार्थ ॥४७॥ रअणाअरे गओ पत्थिवओ सह(हा)रओ। चवलाइ जुज(ज्झ)ए रहकणआ धअग्गअं॥४८॥ चवला[चपला । रस्नाकरे गजें पार्थिव सह(हा)[रः। चपलाया युद्धे स्थकनको ध्वजाग्रम् ॥४८॥ चपलायाः रत्नाकरे विपमपादस्याने प्रथम गजः कर्तव्य पश्चात्पार्थिवो मध्यगुरुः । अन्ते च हार । युद्धे पुन. समस्थाने रथकनकौ च चतुर्मात्रपञ्चमात्रौ । कनक आयुधविशेषः । अन्ते च ध्वजाग्रम् । रत्नाकर. सागर ॥ ४८ ॥ रह(य)णाअर इति १ उविलाए AB. २ वरुणेन्द्रेण AB ३ तासरावेन AB. ४ गरओ AB. ५ राजपार्थिव: AB. - ·प पद्यानि ४६-५१] सटीको वृत्तजातिसमुश्चयः ३३ रयणाअर आम्मि रहतुरआ हारओ अ। समरे स(सु)मुही जोहजुअं सुरगंवो अ॥ ४९ ॥ सुमुखी । रत्नाकरे रथतुरगौ हारश्च । समरे सुमुख्याः योधैयुग सुरगजश्च ॥ ४९ ॥ स(सु)मुख्याश्चतुर्मात्रद्वयं गुरुश्च । विषमपादयोस्तु पञ्चमात्रेणादिलघुना आधिक्यमिति तात्पर्यम् ॥ ४९॥ कुण हार इति कुण हारविराम तिअं तो सारसिआई(ड) कराण समुद्दे । समरंगणयस्मि अ मुद्धे पाअ अ तिण्णि मणीण जुरं च ॥ ५० ॥ सारसी । कुरु हारविरामे त्रिकं तावत् सारसिकायाः कर(रा)णां समुद्रे । समराङ्गणे च मुग्धे पादत्रिक मण्योर्युग च ॥ ५० ॥ हे मुग्धे सारसिकाया तावत्कराणामन्तगुरूणा त्रिक हारविरामं कुरु समुद्रे विषमपादे । सम- रागमेणे) समे पादानामादिगुरूणा-त्रिकं गुरुद्वय चान्ते । ता तावदर्थे ॥ ५० ॥ कुण भामिणि इति । कुण भामिणिआएँ पिए सारसिआइ कराण तिअं। समरंगणअम्मि अ सि(से) पार्य अतिणि सणेउरआ ॥५१॥ भामिनी । कुरु भामिन्या. प्रिये सारसिकाया. कराँणां त्रिकम् । समराङ्गणे चास्याः पादनिकं च सनूपुरम् ॥ ५१ ॥ सारसिकायाः सबन्ध(न्धि) करत्रिक पादत्रिक च गुर्वन्त विषम[सम]पादविषये विधहि । सारसिकेवान्तेगुरुणा रहिता भामिनी भवतीत्यर्थ. ॥ ५१॥ पाअतिअं इति । ५ गुरुगुरुद्वय AB ६ पायतिम च १ वश्रुति ? Com २ योगयोग AB ३ समयो. AB ४ कारणा AB सणेउरअं Com ७ कररणात्रिकम् AB ८ विषयो विधेति AB ·[तृतीयो नियमः सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पाअं अतिणि सणेउरआ रअणायरअम्मि पसण्णिअए । स(सं)जुअअम्मि अ होइ पिए करपल्लवआण चउक्रमिह ॥५२॥ प्रसन्ना । पादत्रिक च सनूपुरं रत्नाकरे प्रसन्नायाः। संयुगे च भवति प्रिये करपल्लवानां चतुष्कमिह ॥ ५२ ॥ प्रसन्नायाः समपादस्थाने पादत्रेय नूपुरेना(णा)न्तस्थितेन सह वर्तमान(न) विधेयम् । समस्थानेऽन्तगुरवश्चत्वार कार्याः । सयुगः सम्राम. । रत्नाकरः समुद्रः ॥ ५२ ॥ जोहरह इति । - - जोहरहंग संदणआ गंदाइ हुवन्ति साअरए। तुरअगअंदअ(पत्थिवआ तस्सेअ धैवो अ संजुवए ॥ ५३ ॥ नंदा । योधरथाङ्गस्यन्दनाः नन्ता(न्दा)या भवन्ति सागरे । तुरगगजेन्द्रपार्थिवास्तस्या एवं ध्वजश्च संयुगे ॥ ५३ ॥ नन्दायाः सागरे विषमे चतुर्मात्रवर्ण(गण)योर्मध्ये पञ्चमात्रो भवति । तस्या एव सयुगे तुरग- गजेन्द्रपार्थिवाश्च चतुर्मात्रा अविशेषेण तृतीयश्च मध्यगुरुरित्यर्थः । तस्मिंश्च समे ध्वजोन्ते कार्यः । अत्र सागरे सामान्येन चतुर्मात्रोऽन्ते विहितस्तथाप्यन्तगुरुष्कार्यः । न केवलमिह यावत्सर्वत्रैवान्ते यत्र चतुर्मात्रादिगणो विधीयते तत्रान्तगुरूणामेव विधान नान्येपामित्यस्माभिरुदाहरणैश्चाभ्यूहितम् । अन्यत्र गज एव गजेन्द्रः इति चतुर्मात्रस्यैव विधाने(न) न पञ्चमात्रस्यादिलघु(घो)रित्येतदप्युदाहरणा- भ्यूहितमस्माभिः ॥ ५३॥ सागरए इति । साअरि(र)ए गइंदओ सेआइ रहंगअंधओ। संजुअए तुरंगओ जोहो अ सपत्थिओ मणी ॥ ५४॥ श्वेता। १ पामतिम च सणेउरम Com २ पादाप्तयो AB. ३ वश्रुति ? ववोओ अ सजुवए AB. ४ वध AB. ५ चविशेषणतृतीयाश्च AB. ६ ध्वजेन्ते कार्य AB.

·पद्यानि ५२-५४] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ३५ इअ दुवईओ अद्वसमाओ समत्ताओ। इअ कइसिट्ठवित्तजाईसमुच्चए तइओ णिअमो सम्मत्तो॥ सागर(रे) गजेन्द्रः श्वेताया रथाङ्गं ध्वजा(ज): । संयुगे तुरंगमो योधश्च सपार्थिवो मणिः ॥ ५४ ॥ श्वेतायाः विषमें चतुर्मात्रपञ्चमात्रत्रिमात्राः संयुगे तु त्रयश्चतुर्मात्राः गुरुश्च । तत्र तृतीयश्च- चतुर्मात्रो मव्यगुरुरित्यर्थः ॥ एवमेताः साकल्येन द्विपञ्चाशद् द्विपद्य उक्ताः ॥ ५४ ॥ इति तृतीयो नियमः। १ संयोगे A २ विषमेव चतु० B 3 द्विमात्रा AB ४ सयोगे AB.

·चतुर्थो नियमः। इदानीमवसरप्राप्ता गायामाह--अट्ठमअं इति । अट्ठमअं सोलहमं च कुण मणी गंध चउद्दहमं । छ8 गाहाइ वणं दिअं व परिसेसजोहाह ॥ १ ॥ अष्टमं षोडशं च कुर मणिं गैन्च च चतुर्दशम् पष्टं गायाया स्तन द्विज वा परियोपयोधाया. ॥ १॥ गायाया अर्धयोपि(हिं) साकल्येन पोडश स्थानानि भवन्ति । तत्राष्टम पोडशं गुरु कुरु गन्ध लघु च चतुर्दश पष्टं च स्तन मव्यगुरु द्विजं लघुचतुष्टयं वा। किंभूताया । परिशेषा. अष्टम- पोडशचतुर्दशषष्टेभ्यो निखिला योधा यस्याः सा । तया तत्या अत्र च 'गाहाखंध' (१.२३) इत्यादिना समविषमयोर्मव्यगुर्वो(रो)विविप्रतिषेधौ । उदाहरणम् । . ॥१॥ अस्या एवेति भेदप्रदर्शनार्थमाह-गाहा इति । गाहापत्यारमहोहिस्स तीसक्खरा समारंभे। जाणह पंचावण्णक्खराड तस्लेअ विरमम्मि ॥२॥ गायाप्रस्तारमहोदधेस्त्रिंशदक्षरां समारम्मे । जानीहि पञ्चपञ्चाशदक्षरां च तत्वैव विरामे ॥ २॥ महोदधेभिन्नम()प्रस्तारः पष्टे नियमे उक्त तस्य समारम्भे त्रिंशदक्षरां गाथा जानीहि । विरामेऽन्ते चात्य पञ्चपञ्चाशदक्षरामिति । अनेन प्रकारेण गाथाया जातय उच्यन्ते यया मनुप्यत्वस्य ब्राह्मगाद्या.। न केवलमिह यावत्सर्वत्रैव मात्रावृत्ते जातिमात्रस्य लक्षणमुच्यते । एतच्च पष्ट एव प्रतिपादयिष्यामः ॥ २ ॥ अस्य चाधन्तवर्तिनो गाथायस्य स्वरूपमाह-सत्तावीसं इति । सत्तावीसां हारा जीसे दीसंति तिणि गंधाई। सा गाहाणं गाहा आई तीसक्खरा लच्छी ॥ ३ ॥ सप्तविगनिहारा यन्याः दृश्यन्ते त्रीणि गन्धानि । सा [गायानां] गाथा माद्या विशदक्षरा लक्ष्मीः ॥ ३ ॥ सा गाया लक्ष्मी म सर्वासां गायाना प्रथमा । किंभूता । यस्या हारा गुरव सप्तविंशतिर्भ- वन्ति द्वयोरप्यर्धयोर्लचूनि त्रीणि । षष्ठे स्याने स्तने लघुद्वयस्य सभवाच्चतुर्दशे चैकस्येति ॥ ३॥ द्वितीयासौ पञ्चपञ्चाशदक्षरा तस्या इदानी लक्ष्यद्वारेण स्वरूपमाह-गगणअल इति । , गन्धी AB • गन्धे AB 3 मष्टेन्यो AB ४ यथा AB - As in Chapter III, I drop eren here the formulac representation as it is very unreliable ६ वश्रुति ७ सत्तावीस Com ८ गणना AB ·पद्यानि १-८] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ३७ गयणअलविसअपसरिअमणहरससिकिरणणिअरहिअतिमिरं । अणुहवसु सुहअ वहुमअ सललिअअणरेसिअ रअरमणि ॥४॥ हसवधूः । गगनतलविषयप्रसृतमनोहरशशिकिरणनिकरहततिमिराम् । अनुभव सुभग बहुमत सललित वहुरसिक रतरजनीम् ॥ ५ ॥ कस्यचिन्नायकस्य कुपितप्रसन्नायां नायिकायामुपालम्भगर्भ वयस्यावचनम् । हे सुभग इमां रतोपलक्षिता रजनीमनुभव । अस्या रजन्या सुखेन विहरेत्यर्थः । किंभूता रजनीम् । गगनतलविषये नभोभागोदरे प्रसृत उद्तो योऽसौ मनोहरः शशी तदीयेन किरणनिकरण रश्मिसमूहेन हतं तिमिरं यस्या तामेवविधाम् । हे बहुमत अनेकचिन्तित । सललित सविलास । बहुरसिक अस्थिरप्रकृते । त्रीण्येतान्यामन्त्रणपढानि । एतज्जातिपडिंशकस्योपलक्षण गाथायुगलकम् ॥ ४ ॥ यथा चैता. पड्विंशतिर्भवन्ति तथा दर्शयन्नाह-साअर इति । पारसाअरवरे रयणे लुत्ते रसम्मि वदंते । जाणह कमेण कंते छब्बीसं होति गाहाओ ॥ ५ ॥ सागरप्रस्तारवरे रत्ने लुप्ते रसे वर्धमाने । जानीहि क्रमेण छन्दसि षड्विशतिर्भवन्ति गाथाः ॥५॥ सागरश्वासौ प्रस्तार' सागरप्रस्तारः (तस्मिन्) लक्ष्मी स्थापयित्वा ततः प्रथमगुर्वक्षरे स्थान्या- देशभावेन रसेन लुप्ते करे सत्येकत्रिंशदक्षरा भवति द्वितीया । अनन्तर द्वितीये रत्ने रसेन लघुद्वयेन लप्ते सति च कृतौ () द्वात्रिंशदक्षरा भवति ॥ ५॥ लच्छी ऋद्धि(द्धी) बुद्धी लज्जा विज्झू अ मालई दीही। गोरी राई जोण्हा छाआ कंती महामई कित्ती ॥ ६ ॥ मुद्दा मणोहरी रोहिणी विसाला सुहा सिवा हरिणी। चक्काई सारसिआ कुररी हंसी अ हंसवहुअत्ति ॥ ७ ॥ दोहिं गीईहिं गाहाणामाई भणिआई ।। लक्ष्मी दिर्बुद्धिर्लज्जा विद्या क्षमा च दीर्घा च । गौरी राजियोत्स्ना छाया कान्तिर्महामतिष्कीर्तिः ॥ ६ ॥ मुग्धा मनोहरा रोहिणी विशाला सुधा [शिवा] हरिणी । चक्रवाकी सारसिका कुररी हंसी च हंसवधूरिति ॥ ७ ॥ पूर्वोक्तस्यैव रत्ने लुप्ते रसे च वर्धमान इत्येतस्य प्रकारान्तरमाह-कण्णकर इति । कण्णकरचलणविप्पंसरहिं पढमट्टिएहिं जाणिहिह । जहसंखं भ(स)व्वाणं जाईणं वण्णपरिवाडि ॥ ८ ॥ १ हम Com २ सललिअ बहुरसिअ Com ३ णभोगोदरे ४ अनेकचिन्त AB ५ सलिल AB ६ सामरपत्यारवरे Com o Com Both A and B add सागरप्रस्तारश्चासौ सागरप्रस्तार• ९ विज्जा खमा अदीही अ Com 80 HUTTESHT AP .

·३८ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थों नियमः कर्णकरचरणविनाशकः प्रथमस्थितर्जानीहि । यथासंख्य सर्वांसां जातीनां वर्णपरिपाटीम् ॥ ८॥ जातीना लदम्याद्याना वर्णपरिपाटीमनेन क्रमेण ज्ञास्यथ । प्रथमं कर्णेन गुरुद्वयेन स्थितेना- नन्तर करेणान्तगुरुणा पश्चाचरणेनादिगुरुणा ततोऽपि विप्राशकेनेति एवं प्रत्येकमर्शक यावद् गाथा हंसवधूः तावत्कार्यम् । अत्र च नाशका विवक्षिता इति । अपि तु क्रमेण रत्नस्य रसेन लोप इति । तेन करचरणयोरप्याविवक्षा । सर्वथा गुरोर्लघुद्वयेन लोपादक्षरवृद्धिः प्रयोजनम् । अन्ये पुनरेतद्योगात गाथाप्रभेदाः कोटिश. सन्ति तत्परमिति कथयन्ति । तदपि साधीयः । अस्मिंस्तु करचरणयोर्विवक्षैव । एतत् षष्टानुवादपर तत्र विस्तरेण प्रदर्श्यमानत्वात् ॥ ८॥ स्कन्धकलक्षणमाह-पंचण्ह इति । पंचण्ह सया पुरओ दुण्ह अ मग्गेण वारणाण णियमिअओ। जह दइए पुन्वन्द्धे तह पच्छदेवि खंघअस्स गरिंदो ॥ ९ ॥ खंदएण खंदअस्स लक्खणं भणिअं ।। पञ्चानां सदा पुरतो द्वयोश्चाग्रे वारणानां नियमितः । यथा दयिते पूर्वार्धे तथैव पश्चा[ऽपि स्कन्धकस्य नरेन्द्रः] ॥ ९ ॥ पूर्वार्धपश्चार्धे स्कन्धकस्य सदृशे कर्तव्ये इत्यर्थः ॥९॥ गाथावत्स्कन्धकजातयो भवन्तीत्याह-छन्वीसं इति । छन्वीसं जह गाहा रअणे लुत्ते रसम्मि वढते । एकोणतीसं खंधअस्स णामोई तह अ पिए ॥ १० ॥ पविशतिर्यथा गाथा रत्ने लुसे रसे च वर्धमाने । एकोनत्रिशत्स्कन्धस्य भेदास्तथैव ॥ १० ॥ - स्पष्टार्था गाथा ॥१०॥ एतेषा नामान्याह-पवण इति । पवणरविधणअहुअवहसुरणाहसमुहवरुणससिसेला । महुमाहवमअणजअन्तभमरा(र)सुअसारसमज(ऊ)रा ॥ ११ ॥ हरिहरिणहत्थिकाऔं कुम्मो णअविणअविक्कमोच्छाहा । धम्मत्थकामसहिआ णवी(त्ती)सअ खंधआ होति ॥ १२ ॥ . खंदअणामाई ॥ पवनरविधनदहुतवहसुरनाथसमुद्रवरुणशशिशैला । मधुमाधवमदनजयन्तभ्रमरशुकसारसमयूराः ॥ ११ ॥ . १ ममुक AB २ भेमा[पिए]तहवि Com ३ कामवकुन्दणम० Com ·- । पद्यानि ९-१५] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ३९ हरिहरिणहस्तिकदंबकुंदनयविनयविक्रमोत्साहाः । धर्मार्थकामसहिता एकोनत्रिशत्स्कन्धका भवन्ति ॥ १२ ॥ गीतिलक्षणमाह-गाहा इति । गाहापुव्वद्धं जीअ सुअणु पुर्वद्धपच्छिमद्धाई। सा पिंगलेण गीइत्ति दाविआ सवछंदवित्ताण ॥ १३ ॥ गाथापूर्वार्धमिव यस्याः पूर्वार्धपश्चार्थे । सा पिङ्गलेन गीतिरिति दर्शिता सर्वछन्दोविदाम् ॥ १३ ॥ गाथैव गीतिः । इयास्तु विशेषः । चतुर्दशेऽपि यत्र लघोविधान तत्रास्या मध्यगुरुर्विधेय इति सर्वच्छन्दोविदा प्रथम पिङ्गलेन दाविआ दर्शिता प्रकटीकृता ।। १३ ॥ किंच गाहापच्छड़े इति । गाहापच्छन्द्धं विष पुष्वद्धं पच्छिमद्धं च । जीसे सा उवगीई तेणं चिअ लक्खणे भणिआ ॥ १४ ॥ गाथापश्चार्धमिव पूर्वार्ध पश्चिमाधं च । यस्याः सा उपगीतिस्तेनैव लक्षणे भणिता ॥ १४ ॥ तेनैव पिङ्गलेन सा स्वस्मिन् लक्षणे उपगीतिः भणिता । यस्या गाथा[याः] पश्चार्धेन सदृशमेव येपि लक्षणं भवति । पष्टचतुर्दशयोर्लघुरित्यर्थः ॥ १४ ॥ एवं द्विपद्यादिवृत्तजातिषट्कमुक्तम् । इदानीं विलासिन्यादीनामाह-मणिविराम इति । मणिविरामबाणाण मझ्झओ चित्तुआण दो दे सिलीमुहो(हे)। पत्थिवं च तइअं विलासिणी- पाअअम्मि फुडणेउरिल्लिए ॥१५॥ मणिविरामवाणानां मध्याद् गृहीतानां द्वौ देहि शिलीमुखौ । पार्थिव च तृतीयं विलासिनीपादे स्फुटनूपुरवति ॥ १५॥ वाणाः पञ्चमात्रा गणाः । तेषां त्रयो मणिविरामा गुर्वन्ताः पञ्च लघुविरामाः । त्रयः गुर्वन्ता. सुरगजाद्यास्तेपां गृहीतानां मध्यादन्यतमौ द्वौ पञ्चमात्रौ देहि । ततस्तृतीयः पार्थिवः । किंभूते पादे । स्फुटः प्रकटो नूपुरो गुरुन्ते यस्य ॥ १५॥ पढमा इति । पढमा बीआ हुअंति जोहआ तइअणिरूविअणरिंदविप्पआ। 1 १ पुन्वय विभ जोए पुव्वद० Com. २ छन्दोवित् AB. ३ लक्षणेन AB. ४ गतीताना AB. ५ स्फुरति नूपुरवति AB.

·४० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः चउगणघडिआ विरामबाणआ होति अणिद्धाइआइ पाअआ ॥ १६ ॥ प्रथमकद्वितीयौ भवतो योधौ तृतीयनिरूपितनरेन्द्रविप्राः । चतुर्गणघटिता विरामयाणा भवन्ति [च निर्वापितायाः पादाः ॥ १६ ॥ निर्वापिताया एवभूताः पादा. भवन्ति । एवं प्रथमद्वितीयौं बाणौ भवतः । तृतीयेन च निरूपितो नरेन्द्रो विप्रो वेति पादविशेषणम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १६ ॥ सतुरंग इति । सतुरंगरहस्स देसु पुरओ णिअमेण थणं व विप्प वा । विरेम अ करं च कण्णअं व सुंदरि बाणासिआड पाए ॥ १७ ॥ सतुरङ्गरथस्य देहि पुरतो नियमेन स्तनं वा विप्र वा। विरामे [च] करं वा कणं वा सुन्दरि बााँसिकाया. पादे ॥ १७ ॥ सह तुरङ्गेन योऽसौ वर्तते रथस्तस्य पुरतोऽग्रे नियमेन स्तन वा विप्र वा देहि । विरामेऽन्ते कर वा कर्णं वा । अनेन मन्दबुद्धिव्युत्पादने मुखेदोदाहरण पर्यन्ते (१) यस्मात्स्तनस्थाने विप्रो भवत्येव । तथान्ते करकर्णवर्जमन्यस्य नैवावकाश इति ॥ १७॥ तुरअ इति । +- तुरअ सुअण्णआ उवहिंवि(मि) विइण्णआ। सुंदरि खञ्जए समरे रसमज्झआ ॥ १८ ॥ तुरगसुपर्णावुदधौ वितीणों । सुन्दरि खञ्जके समरे रसमध्यौ ॥ १८ ॥ उदधौ विषमपादे तुरङ्गसुपर्णी वितीर्णौ दत्तौ । समरे समपादे रसो मध्ये येषां तौ। सुपर्णो गरुडः ॥ १८॥ देहि इति। दे सुचामरसरूअसहारे दिट्ठिअं सरसेअम्मि गरिदे । १द्वितीय AB २ द्वितीयोयो AB ३ ननरेन्द्रो AB ४ वाणवासिकाया• AB ५ विपुर AB ६ सनेन समध्यो AB fact-f AB ८ सचामर Com ९ सरासमम्मि गर्म णरिंदो AB ·पानि १६-२२] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः मंग्गओ सुरगअस्स णिउत्ते पाअअम्मि परिणदिअअस्स ॥ १९ ॥ देहि सचामररूपसहारे दृष्टि सरसे नरेन्द्रे । मार्गतः सुरगजस्य नियुक्त पौदे परिनिन्दितस्य ॥ १९ ॥ परिनिन्दितस्य पादे दृष्टिं देहि । किंभूते । सह चामरेण वर्तमाने तथा सरूपे सह(हा)रे च। सह रसेन वर्तते योऽसौ नरेन्द्रः तस्मिन्नपि दृष्टिं देहि । किंभूते नरेन्द्रे । मार्गतः पृष्ठतः सुरगजस्य आदिलघोर्नियुक्ते ॥ १९ ॥ बिइआविरुद्ध इति । बीआविरुद्धथणहारए आणदिअस्ल कुण पाअए । जोहं सरहं सतुरंगों विरमे अ वरोरु धअग्गअं ॥ २० ॥ द्वितीयाविरुद्धस्तनहारे आनन्दितस्य कुरु पादे । योधं सरथ सतुरझं विरामे च वरोरु ध्वजाग्रम् ॥ २० ॥ आनन्दितस्य च पादे चतुर्मात्रास्त्रयश्चतुर्थस्तु त्रिमात्रः कार्य इति तात्पर्यम् । द्वितीये च सामान्येन मध्येगुरोरविरोध इति ॥२०॥ सतुरंगम इति । सउरंगमए सर्वांरणे संजोहए विहआहिवई व विसहरं व मुद्धिए । ठविअम्मि ठवे अंतिमए(ध)अवडावए महुरक्खरए कीलणअस्स पाअए ॥२१॥ सतुरङ्गमे [स]वारणे [स]योधे विहगाधिपतिं वा विषधरं वा मुग्धे । स्थापिते देहि अन्तिमध्वजपताके मधुर(स)क्षरे क्रीडनकस्य पादे ॥ २१ ॥ क्रीडन[क]स्य [पादे] चतुर्मात्रगणत्रये स्थापिते मध्यलघोश्चतुर्थगुरोर्वा स्थितिविधेयेत्यर्थः । अन्तिमे(मा) ध्वजपताके(का) यस्येति पादविशेषणम् । विहगाधिपतिर्गरुडः । विषधरो भुजगा- ८ धिपः ॥ २१॥ हाररसाण इति । हाररसाण तिअम्मि णअंगि विइण्णे देसु सणेउ रू]अजुअंचे पुरिल्लं . १ समग्गओ AB, २ सरये AB ३ परे AB ४ द्वितीयेन AB. ७ देसु Com ८ चतुर्थीगुरोर्वा AB ९ सफुरिल्ल AB, ५ मध्येगुरु: AB ६ सवारणज्जेहए AB ·४२ सटीको वृत्तजातिसमुन्चयः [चतुर्थो नियमः चामरअं कडअंच वरोरु विराम दूरसमुज्जलअस्मि तरंगअपाए ॥ २२ ॥ हाररसयोस्त्रिके नतागि वितीर्णे देहि सनूपुररूपयुग च पौरस्त्यम् । चामरं कटक च बरोरु विरामे दूरसमुज्ज्वले तरङ्गकपादे ॥ २२ ॥ हारश्च रसश्च हाररसौ तयोस्त्रिके वितीर्णे दत्ते त्रिकृत्वः चरणे स्थापित इत्यर्थः । पश्चात्सनूपुर- रूपयुग च पौरस्त्य पुरोभव देहि चरणमेव । विरामेन्ते च चामरकटके गुरुद्वयमित्यर्थः । वरौ श्रेष्ठौ ऊरू यस्या' । आमन्त्रणम् ॥ २२॥ भवति इति । भवति मुद्गरो हरियोधस्तस्याग्रतो मौक्तिकं प्रिये। जातु सा(श)म्यायाश्चतुर्भागं मात्राधिकं विद्धि पार्थिवे ॥ २३ ॥ शम्यौया. पाद ऍवविधो भवतीति विद्धि जानीहि यस्य प्रथम मुद्गर' पञ्चमात्रो भवति पश्चाद्धरिरश्वस्तदनु योधः । तस्य च योधस्य अग्रतः पुरो मौक्तिक गुरु किं च पार्थिव(वे) मध्यगुरौ सतु(ति) जातु कदाचित्त चतुर्भाग मात्रयैकयाधिकं विद्धि । पार्थिवस्थाने कदाचित्पञ्चमात्रो विधेय इत्यर्थः । अनेन वचनेनोदाहरणेन चेद दर्शितमाचार्येण यथा सामान्यसज्ञयापि मध्यगुरुरस्मिन् ग्रहीतव्यमि(इ)ति । अपरमपि अनेनोदाहरणेन दर्शित यत् संस्कृतेनैतच्छम्यं वृत्त, न बध्यते भाषान्तरेणेति ।। २३ ॥ विसमट्ठाण इति । विसमट्ठाणाविरुद्धस्तनतइअदिअणरिदआ णिहिट्ठा कउ(इ)वरेहिं रविओ(त)रहवीसामआ। ठवेसु अहिअक्खराइ छ?णिरूविअवाणआ अंसावि हु सेसआ गअतुरअएहिं णिवद्धआ ॥ २४ ॥ विपमस्थानाविरुद्धस्तनतृतीयद्विजनरेन्द्राः निर्दिष्टाः कविवरै. रवित्रयोदशवित्रामाः । स्थापयाधिकाक्षराया विरामनिरूपितबाणा अंशको अपि शेषों गजतुरगैर्निवद्धाः ॥ २४ ॥ अधिकाक्षराया एवभूता ये अशका निर्दिष्टास्तास्यापय । विप[म]स्थानेष्वविरुद्धो मध्यगुरुय॒पाम् । अन्यच्च रविभि‘दशभिस्तथा त्रयोदशभिर्यति. पदसमाप्तिर्येपामिति पष्टे चं निरूपितो बाणो येषा ते तथा । अन्यच्च तृतीयषष्ठीभ्या शेपा ये ते गजतुरगैः सामान्येन चतुर्मात्रैर्निबद्धाः कार्याः ॥ २४ ॥ पढम इति । १ पिल्लागं दहे । • चतुर्थभाग AB 3 मय्याया पादधूपविधो AB ४ दरेम्वर AB ५ योधेक AB ६ चद्रदर्शित० 1B ७ घट्टपिरमणिरू. AB In trans Com reads विरमणिल. but explains the reading छट्टणिरू० ८न AB ९ वररधेययोदिनवितामा AB १० असकविशेपा AB ११ तासद्विपय AB १० पठाया AB ·पद्यानि २३-२७] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ४३ पढमचउत्थजोहरहपंचमकण्णाए वीअतईअहोइसुरहत्थिलुअण्णाए। कूला दीहवण्णएआरविलुत्ताए जासु विसंग्गु होइ णकोडअपाआए ॥ २५ ॥ प्रथमचतुर्थयोधरथपञ्चम]कर्णः द्वितीयतृतीयभोगिसुरहस्तिसुपर्णः । कूला दीर्घवर्णेकारविलुप्तः यस्य विसों भवति नर्कुटपादः ॥ २५ ॥ एवंभूतो नर्कुटस्य पादो भवति प्रथमचतुर्थयोर्योधरयौ यस्य पञ्चमे च कर्णो गुरुद्वयं स प्रथमचतुर्थयोधरथपञ्चमकर्ण: । द्वितीयतृतीययो स्थानयोः भोगिसुरहस्तिसुपर्णा यस्य स तथा । भोगी भुजगेन्द्रः । सुरहस्ती सुरगज. । सुपर्णो गरुड. । कु(कू)ला देशीपदं पत्तिपर्यायः । तेनैतदुक्त भवति । अन्तिमो विसर्गो दीर्घवर्णेनैकारेण विलुप्तो यस्य भवति । पादान्ते विसर्गस्य स्थान्यादेश- भावेन आए इति विवेयमित्यर्थः । उदाहरणमुखेन च दर्शित तथा पुंल्लिङ्गस्पैवाकारान्तस्यायं विधि - न्यस्येति । तया चोक्तम्-' अतः स आएन्दुंसि र(न)कुंटक इति ॥ २५ ॥ जण्णिउत्त इति । जं णिउत्तसरतोमरजोहतुरंगों विरमअम्मि दूरुज्जलवण्णधअग्गों। तं विआण सुपरिट्ठिअजइरमणिज्जों छंदअम्मि छउओअरिए रमणिजअं ॥२६॥ यनियुक्तशरतोमरयो,तुरंग विरामे दूरोज्ज्वलवर्णध्वजाग्रम् । तद्विजानीहि सुपरिष्टितयतिरमणीयकं छन्दसि छातोदरिके रमणीयकम् ॥ २६ ॥ हे छातोटरिक तद्वृत्त अस्मिन् छन्दसि रमणीयकमिति जानीहि । किंभूतम् । यस्मिन्नियुक्ताः शरतोमरयोधतुरगा. पञ्चमात्रद्वय चतुर्मात्रद्वय चेत्यर्थः । तोमरः प्रहरणविशेपः । विरामेन्ते दूरमत्यर्थं उज्ज्वलवर्ण ध्वजाग्र यस्य । वर्णा अक्षराणि । सुपरिष्ठिताभिश्च यतिभिर्विरामै रमणीयम् ॥ २६ ॥ तिणि तुरंगा इति । तिणि तुरंगा णेर्डरओ विप्पाइक्का कण्णु । दुवहअपच्छद्धेवि वद लॅक्खणु एउ ण अण्णु ॥ २७ ॥ यस्तुरंगा नूपुरो द्वौ पदाती कर्णः । द्विपद(थ)स्य पश्चापि तदेव स्थापय नान्यत् ॥ २७ ।। चतुर्मात्रत्रयं गुरु च स्थापयित्री चतुर्मात्रद्वर्य' गुरुद्वय चेति स्थापय द्विपथस्य पूर्वार्धपि पश्चार्धे १ जसु विगु AB २ कुल AB ३ जण्णउत्त AB ४ रम्मन्निज्जअ AB ५ योरधस्तुरड्ग AB ६ अण्णुरउ AB ७ A drops ए Com seems to read त मा ठवेहि for the 4th line, but what it reads for 6 is not clear ८ त्रिस्तुरग नूपुरी द्वौ पदाती को AB ९ पश्चा) पित्त मास्थापयान्य AB १० चतुर्मात्र to यित्वा repeated immediately AB ११ त्रय AB from एउ, अण्णु ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः तथैव नान्यत्किंचिदिति । अत्र च सनू पुरचतुर्मात्रत्रयेऽनीने यतिर्विधेयेत्युदाहरणेनोक्तम् ॥ २७ ॥ वि(व)इआलिअ इति । वैआलिअअं रसौं लशौ जह आभाससि चारुणेत्तिए । तो मागहित्ति लक्खणे णिस्माअंति मुणेहि सुंदरि ॥ २८ मागहिआ वइआलिअरुवेण ॥ वैालीय रसौ लशौ यदा(या)भाषसे चारुलोचने । ततो मागधिकामिति लक्षणे निर्मितामिति जानीहि सुन्दरि ॥ २८ ॥ वैतालीयस्य लक्षण वक्ष्यति । तस्मिन् रेफसकारौ यथासख्येन लसौ(शौ) भापसे उच्चारयसि तदा ता मागधिकामित्यस्मिल्लक्षणे निर्मितामुपरिष्ठामिति मुणेसु जानीहि । एतदुक्त भवति । वैतालीय- मेव [मागधिका] । मागविकया भाषा समुच्चारणात् ॥२८॥ मात्रालक्षणमाह-विसमच्छंद इति । विसमच्छंद पाअ मत्ताह बे तिण्णि अ सुम्ममुहि मणितूंररसगणविणिम्मि। ताहु पाअहु मज्झिमहु णिउणएहि लक्खणु णिरूविओ ॥ २९॥ मात्रा चारुनेत्तिआ। विषमच्छन्दसः प(पा)दा मात्राणां भवन्ति द्वौ त्रयश्च सौम्यमुखि मणिरूपरसगणैर्विनिर्मिताः । तासां प(पा)दानां मध्यमानां निपुणैर्लक्षण निरूपितम् ॥ २९ ॥ मात्राणा पञ्च पादा विषमच्छन्दसोऽसदृशाक्षरा भवन्ति । मणिरूपेत्यादिना मात्रा[या] गुरुलघुरचनां अभ्यनुज्ञातवान् । नामभेदमाश्रित्य मध्यमाना लक्षणं निरूपितम् । न तु मध्यमानामेव यस्मात्प्रथमतृतीयपञ्चमांस्त्रयोदशभ्यो मात्राम्य षोडश यावद्विधेया । एवं द्वितीयचतुर्थावेकादशभ्यः चतुर्दश यावदित्युदाहरणात् शास्त्रान्तरेभ्यो लक्ष्याचास्माभिरविगतम् । यदि नामाचार्यस्यैवमभिमतं न स्यात्तदने 'दुवईगणसम्माण' (६५१) इत्यादि स्ववचनविरोध. स्यात् । यस्मात्पादेष्वनियमे मात्राणा न केवल लघुक्रियाया विघटन यावत् सत्याया अपीति । अपभ्रष्टेन मात्रा रचनीयेत्ये तदप्युदाहरणेन दर्शितम् ॥ चारी(रु)नेत्री ॥ २९॥ १ यदि विधेया AB २ वइआलिअअ Com ३ रासो लसो AB ४ आभासासि B, A drops स and has आभासि ५ णिन्मामति अस्सि पुणोप मुणेहि AB ६वैतालीयेति अत्र च सनूपुरचतुर्मात्रत्रयेताते यदि विधे रसौ लपी AB ७ मणिरूव Com ८ The portion from मात्राणा to निरूपित is dropped in A, B adds न before मात्राणा ९ पञ्चमात्रयोद० AB १० विधय एव AB ११ दुवईणगणप्रमाण AB १२ ०येत्यप्युदा AB १२ ·पद्यानि २८-३२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ४५ यथा मध्यमपादे लक्षणं चिह्न निरूपित तथाह-करहि इति । करहिअ तेरह मत्ताई (हिं) स चउद्दह मोअणि पणरहहिं चारुणेत्ति। जा सोलह अंतिमि तहो णाम राहुसेणिआ ॥३०॥ मात्रा मोआणिआ। करैभ्या. भवति त्रयोदश मात्रा मि]. स चतुर्दश मोदनिकायाः । पञ्चदशे चारुनेव्याः यस्याः षोडशान्तमिका तस्या नाम राहुसेनिका ॥३०॥ [स] इति मध्यमपादपरामर्शः । स मध्यमपादः करत्या(भ्या)दीना तिसृणा यथासख्येन त्रयोदशचतुर्दशपञ्चदशमात्रों भवति । यस्याम(स्या अन्तस्थितायाः स षोडशमात्रो भवति तस्या राहुसेनेति नाम || मोदनिका ॥ ३० ॥ एअव(ह) इति । एअहु मत्तहु अंतिमउ जन्विहि दुवहउ भ्रोदि । तो तहु आ(णा)में रड्ड फुड छंदइ कइसेउ भ्रोदि ॥ ३१ ॥ दुवहो मोवणिआसंजुत्तउ रड्डा । एतासां मात्राणां अन्तिम(मो) यदा द्विपथको भवति ततस्तासां नाम [रड्डा स्फुटं] छन्दसि कविजनो ब्रूते ॥ ३१ ॥ एतया(स्याः) करम्यादीना मध्यादन्यतमस्या अन्ते पादपञ्चकसमाप्तौ यदा द्विपद(थ)को भवति तदा तस्या रइत्येतन्नाम कविजनः कथयति । अयं द्विपथोऽस्या एव मोदनिकाया अन्त उदाहरणत्वेन दर्शितः ॥ ३१॥ सुइसुहाव(ई) इत्यादि। सुई(इ)सुहाई विणिऐप्पिणु इह पत्थारसाअरे सुअणु विविहवित्ताई(ई) सुसंचिअगुणमणोहरे । अडिल होइ आहीरिआइ णअंगि भास(सा)इ सजमएहिं पाए[हिं] समद्धसमेहिं कुण सआ ॥ ३२ ॥ अडिलालक्खणं अणिदिगुरूएण । १ वामहीति AB २ करहि सत्तरह स्रोदि मत्ताई AB ३ वाराभ्या AB ४ मोदनिष्काया AB ५ पचदरचारुमन्या AB ६ चकुस्सेनिका AB ७ चतुर्दशौ मात्री भवति AB ८ नइविहि ? नामैतच्छन्दसि AB ११ न्वेत्येतन्नाम AB १० विणिएपिउणु । ९ कइअणु Com १० ·४६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः संदणअं रहंग संजाणह चिंधड हारु पट्टिसं जाणह जमअविसुद्धएहिं संजाणह अडिलाण(लोक्खणंमि संजाणह ॥ ३३ ॥ अडिलालक्खणं ॥ श्रुतिसुखानि विनिरूप्येह प्रस्तारसागरे सुतनु विविधवृत्तानि सुसंचि त] गुणमनोहरे । अडिला भवत्यांभीर्या नतालि भाषया सयमकैः पादै. समासमैः कुरु सदा ॥ ३२ ॥ अडिलावृत्ति(त)माभीर्या भाषया भवति तच्च प्रस्तारमेव सागरं तस्मिन् श्रुतिसुखदानि मधुराणि वृत्तानि विनिश्चित्य पर्यालोच्य तन्मव्यात्समपादैरर्धसमै; कुरु विवेहि । अन्यच्च किंभूतैः । सह यमकैर्वर्तन्ते ये तैः । एतदुक्तं भवति । मात्रावृत्तस्य यस्य कस्यचिल्ललितस्य आभीर्या भाषया तथा यमकेनोपलक्षितस्य अडिलेति नाम भवति ॥ ३२ ॥ ॥३३ ।। वृत्तोदाहरण भाषासहितमाह-धोरणी इति । धोरणि गुमुगुमेइ भ्रमराहुं रसंति पंकअसंकुलेहिं सलिलेहि सरंति। भमरभरोणएहिं कुसुमेहि णिरंतर विअसइ ताण मीसु वंसहु सरंतर ॥ ३४ ॥ अडिला नक्कुडभेएण। धोरणी गुमगुमायते भ्रमराणां सरन्ती पङ्कजसंकट. सलिलैः सरन्तृका । भ्रमरभरावनते. कुसुमै. (कुमुदै ?) सरोन्तर विकसति तेषां मिश्र वशै. स्वरान्तरम् ॥ ३४ ॥ भ्रमराणा अलीनां संबन्धिनी धोरणी पक्तिर्गुमगुमायते । किंभूता । सरसो जलाशयस्यान्तरं सरोन्तर सरन्ती गच्छन्ती । किंभूत सरोन्तरम् । पङ्कजसकटैः सलिलैरुपलक्षितम् । किंभूता धोरणी । सरन्तृका । रमत इति रन्ता प्रियः । सह रन्त्रा वर्तते या सा सरन्तुका । अथवा । सरसः अन्तः सरोन्तः तत्र भवा सरोन्त्या सरोन्त्या एव सरोन्तिका । अन्यच्च किंभूत सरोन्तरं विकासति । कुमुदैरुप- लक्षितम् । किंभूतैः । भ्रमरभरावनतैः । तत्र च सरोन्तरे तासा भ्रमरपङ्क्तीना स्वरान्तरो ध्वनिविशेषः विकसति वंशैमिश्रित इव मिश्रितो मधुरत्वात् ।। ३४ ॥ जइ ब्राह्माणि इति । यदि भ्राम्भणु(णि) तिण्हु चउत्थु देहि तुहु कुंजराहु सामंदु । भासा तो भ्रोहिअ मारुवाई इड गाह ढोसत्ति ॥ ३५॥ १ Com drops this stanza २ भवत्यातीत्या AB ३ श्रुतिसुधनानि AB ४ न वर्तन्ते AB ५V 33 15 not commented upon at all The commentator evidently is not aware of it a HPCom ७ कुमुणहि सरतरु Com ८ सुनोन्तर AB ९ मैनोन्तर AB १० चमनोन्तरे AB ११ मारुदाई AB ·४७ पद्यानि ३३-३७ ] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः यदि ब्राह्मणि त्रयाणां चतुर्य ददासि त्व कुञ्जराणां दा(सा)मन्तम् । भाषया ततो ब्रूहि मारव्येमां गाथा ढोषामिति ॥ ३५॥ हे ब्राह्मणि त्रयाणां कुञ्जराणामनन्तर यदि सामन्तं राजान ददासि ततस्तां गाथां मारच्या भाषयोपलक्षिता ढोपामिति भण ॥ ३५॥ अस्या एवं विशेषान्तरार्थं द्वितीयां गाथामाह-अहँ तिहु इति । अह तिहु चउत्थ ण भ्रोदि कहवि सो कुंजराहु सामंदु । तो देहि चउत्थओ माहा(ह)णोवि ढोसाहु गउ दोसु ॥ ३६ ॥ अवभंसगाहाजुअलएण ढोसोहि णाम । अत्र(थ) त्रयाणां चतुर्थो न भवति कथमप्यसौ कुञ्जराणां सामन्तः । ततो देहि चतुर्थ ब्राह्मणमपि ढोषाया नैव दोषः ॥ ३६ ॥ त्रयाणा कुञ्जराणामनन्तर कथमपि कदाचिदपि यदि न सामन्तो भवति ततो ब्राह्मणमपि देहि । अस्मिन्दत्ते ढोषाणा नैव दोपो भवति । कुञ्जरश्चतुर्मात्र. । एतदुक्त भवति । यदि मारल्या भाषया गाथा उच्चार्यते चतुर्थे चास्या यदि मव्यगुरु सर्वलघुर्वा भवति नियमेनैव ततो ढोपाख्या लभते । मारवी च भाषा उदाहरण एव दर्शिता । मरौ भवा मारवी । मारुवेत्यन्यः पठति ॥ ३६ ॥ विस्थारिअ इति । वित्थारिअआणुमएण कुण दुवईछंदोणुमएव्व मुणे। इअ रासअ सुअणु मणोहरए वेआरिअसतत्थक्खरए ॥ ३७॥ रासअलक्खणे अणिदिटुवत्थुअं मत्ताम(ग)णसमम् । विस्तारितकानुमतेन कुरु द्विपदीछन्दोनुमतेन वा पुनः । इति रासक सुतनु मनोहरं विदारीसमाप्ताक्षरम् ॥ ३७॥ विस्तारितकलक्षणमुक्तम् । तदनुमतेन वा रासक कुर(रु)। अथवा द्विपदी वस्तुकेसीत्यन्तरै(2)- विधेहि । किंभूत रासकम् । विचार्यामुक्तलक्षणाया समस्तान्यक्षराणि अभिधेयवर्णानि यस्य । एतदुक्तं भवति । येन केनचिद् द्विपदीरूपकेन द्विपद्यनुकारिणा वा गीतिकामित्रैर्विचार्यान्ता रूपकै रासको भवति ।। ३७ ॥ अपरमपि प्रसिद्ध रासकमाह-अडिलाहिं इति । १ माराध्यया A, मागध्या B २ उपलक्षितौ भोषामिति AB ३ आद्या AB ४ अत तिण्णेति AB AB ६ णउ Com A seems to read ह्लर, Breads को ७ भोषणो A, भोषाणा B ८ माराध्यया A, मागध्या B ९ पुण Com १० Com seems to read समत्तक्खरए. ११ वा कुरु AB. १२ रस सुतनु० AB १३ रूपनासको A, रूपनाकसको B ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थी नियमः अडिलाहिं दुवहएहिं व मत्तारड्डाहि तह अ ढोसाहिं । वहुएहिं जो रइजई सो भण्णइ रासओ णाम ॥ ३८ ॥ गाहा रासअलखणत्थे। अडिलामितिपयको मात्रारड्डाभिरथवा ढोपाभिः । बहुभिर्यो रच्यते स भण्यते रासको नाम ॥ ३८ ॥ अडिलादिभिवृत्तस्त्रिप्रभृतिभिर्यो निबध्यते एकस्मिन्नेवार्थ स रासको भण्यते ॥ ३८ ॥ चलण इति । चलणसमे(मो)हसिअरत्तपंकअ-पसत्थथोरोरु लडहतणुमज्झ-तुंगपीवरपओहरिलिए करअललाअण्णणिजिआसोअमुचपल्लव विउद्धकंदोट्टणअण, कोमुईमिअंकवअणिए । ठवेसु तइअअणिउत्तथणविप्पसेसमाअंगतुरअपाइकजोहरहए समाणसंखए विसमट्ठाणाविरुद्धणरणाहविअडपअमग्गघडिअसुइसुहअवण्णदीहरसमासकुजु)त्तए । ३९ ।। सीसअं॥ चरणसमुपहसितपहज-प्रशस्तपीनोरु-लटभर्तनुमध्य-तुगपीवरपयोधरवति करतललावण्यव(नि)र्जिताशोकमुग्धपल्लवे, विबुद्धकन्दोनयन, कौमुदीमृगाङ्कवदने । स्थापय तृतीयकनियुक्तस्तनविप्रशेषमातंगतुरंगपदातियोघरथान् समानसंख्यान विषमस्थानाविल्वर्नरनाथविकटपदमार्गघटितश्रुतिसुभगवर्णदीर्घतरसमासयुक्त(क्तान्) ॥ ३९ ॥ वस्तु । एतस्यैवार्थावलम्बिनी गीतिका विरॅम इति । विरमणिरूविअवार्णए अवलंबिअगीइअअत्थसी से सएसुं । चउसु वि सण्ण[अवाहिए इह मालासीसअस्स पाअएसुं ॥४०॥ मालासीसअलक्खणत्थे गीइआ । विरामनिरूपितबाणान् अवलम्बितगीतिकार्थशेषेषु । चतुर्वपि संनंतबाहो इह मालाशीर्षकस्य पाटेपु ॥ ४० ॥ सनंतो वाहू यस्यास्तस्या आमन्त्रणम् । एवविधान् गणान् चतुर्ध्वपि पादेषु मालाशीर्षकस्य स्यापय । वस्तुपरिपूरणार्थमामन्त्रणपदानि पादद्वय(ये) । विशेषणविशेष्यभावेन समासाः । चरणाम्या समुपहसितमवधीरित रक्तपङ्कज यया । तथा प्रशस्तौ थोरौ पीनावूरू यस्याः । लटभ रमणीयं तनु च मध्य यस्या । तथा तुझावुन्नतौ पीवरौ घनौ स्तनौ यस्याः सा एवभूता । इत्येकपद ५ १ नामको AB • चरणे समुपहित AB ३ ल्वाहतमध्य AB ४ शेष repeated after तुरग AB पदातिपयोधररथान् AB ६ विरुद्धानननाथ AB ७ विनामेति AB ८ वारणए AB ९ चतुर्धापि सतुबाहो AB १० सनती AB ११ पानी AB ·पद्यानि ३८-४२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पादश्च । तथा करतललावण्यव(नि)र्जितान्यशोकवृक्षस्य मुग्वान्यभिजातानि पल्लवानि किसलयानि यया । तथा विवुद्धस्य कन्दोट्टस्य विकसितोत्पलस्य सदृशे नयने यस्याः । तथा कौमुद्या कार्तिकपौर्णि(ण)मास्यां योऽसौ मृगाङ्कः चन्द्रमाः तेन] सदृश वदनं यस्या सा तथाभूता इति द्वितीय पादः । हे एवभूतगुणयुक्ते मातंगादीन् स्थापय । किंभूतान् । तृतीयो नियुक्तः स्तनो विप्रो वा येषाम् । शेषांश्च मातातुरग]पदातियोधरथान् सामान्येन चतुर्मात्रगणान् समानसख्यान् तुल्यगणनान् स्थापय इच्छया घोढा दशधा द्वादशधा लक्ष्यानुसारेणेति । तथा विषमस्थाने वाविरुद्धो नरनाथो येषां तथा विकटैविस्तीर्णैः पादमार्गः पादगतिभिर्दीर्घतराणि रचितानि यानि श्रुतिसुखानि मधुराणि वर्णानि वाचकानि तर्ये दीर्घतराः समासाः तद्युक्तम् । अन्यच्च । विरामेन्ते निरूपितो वाणो येषां तनिर्वभूतान्गणान् स्थापय चतुलपि पादेषु । किंभूतेषु । अवलम्वितोऽधिकृतो गीतिकार्यामर्थस्याभिधेयस्य शेपो येषाम् ॥ ४० ॥ 3 कइणो चिंततस्स इति । कडणो चिंततअस्स अहिअक्खरत्थसेसँअं णीलुप्पलविअसिअच्छि गीइआ(अ)इ जइ समत्तअं । तो जाणसु सण्णअंगि दूरमहुरक्खरिढं अं] सत्थत्थविअक्खणाण पुरिसाण सुइसुहावअं(ह) ॥४१॥ कवेश्चिन्तयतोऽधिकाक्षरार्थशेष नीलोत्पलविकसिताक्षि यदि गीतिकासमाप्तम् । ततो जानीहि संनतानि दूरमधुराक्षर शास्त्रार्थविचक्षणानां पुरुषाणां श्रुतिसुखावहम् ॥ ४१ ॥ इत्यधिकाक्षरा । अनन्तरमस्यैवार्थे गीतिकामाह-माणिणि इति । माणिणि दाविज्जंतुअं तुह दंसणसुहरसाविअण्हएण । विरहंकएण मुद्धिए अहि[अक्खरसीसअंति बीअअंमि(पि) ॥ ४२ ॥ अहिअक्खरसीसअ [अधिकाक्षराशीर्षक] । मानिनि प्रदश्यमानं तव दर्शनसुखरसावितृष्णेन । विरहाकेन मुग्धेऽधिकाक्षरशीर्षकमिति द्वितीयम् ॥ ४२ ॥ १० हे मानिनि द्वितीयमधिकाक्षराशीर्पक तैव विरहाङ्केन दर्श्यमान अधिकाक्षर अर्थशेपो यस्य तथा गीतिकाया समाप्तम् । शेषमुदाहरणपरिपूरणम् । शास्त्रार्थविचक्षणा ये पुरुषा तेषा] श्रुतिसुखावहम् । विरहाङ्क इति आचार्यस्य नाम । किंभूतेन विरहावेन तवे दर्शनाचत्सुख तदेव रस इव रस. तस्मिन्नवितृष्णेन । अन्येषा मते अधिकाक्षरैव [स]गीतिको अधिकाक्षरीशीर्षकम् ॥ ४२ ॥ १ पयोधररथा B, पयोधरधा A २ स्रुति० A, स्तुति० B २ स्रुति० A, स्तुति० B ३ तैयतै AB ४ तेनेव AB ५ विवृतो AB ६ गीतिकासामर्थ्यस्यामि० AB ७ सीसअ AB ८ रिल्ल रिल्ल B ९ विकसिताक्षिनूपुरमधु० AB_१० शीर्पकोन्तय AB ११ शास्त्रान्तरविचक्षणा AB १२ तदेव दर्शनाद्यतर्मुख AB १३ मता AB १४ गीतिकाक्षरागार्षिक AB ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः निर्वापिताशीपकार्थमाह-अहिअक्खर इति । अहिअक्खरसीसअस्स अवि(व)लंबिअत्थपअडिआ विणिउज्जइ सण्णअंगि मज्झे जइ णिद्धा(वा)इया । तो जाणसु तिअलअंति बहुछंदओत्तभणिअअं वी(वि)यंअं व पुणो मुणो(णे,सु छउओअरि सीसअं तं ॥४३॥ तिअलअमालासीस [विकलक, मालाशीर्षक । अधिकाक्षराशीर्षकस्या[व] लम्बितार्थचेतिता विनियुज्यते संनतौगि मध्ये यदि [निर्वापिता । ततो जानीहि निकलकमिव(ति) वहुछन्दोविन्दणित द्वितीयं शीर्षकमिति नाम जानीहि मुग्धे ॥ ४३ ॥ इत्यधिकाक्षरा । अस्यैवार्थे निर्वापितामाह- अहिआक्खरसीसअस्स जंमए तुह कहि लक्खणं पिअल्लिए । भणिअंतं च इमस्मि तिअलअएं ससहर्रवयणे कवीहिं छंदए ॥ १४ ॥ अणिदिवसमरूवि(व)अं [अनिर्दिष्टसमरूपक] । अधिकाक्षरशीर्षकस्य यन्मया तव कथित लक्षणं प्रियतमे । भणित तदेवास्मिस्त्रिकलके शशि(ग)धरवच(द)ने कविभिश्छन्दसि ॥ ४४ ॥ हे चन्द्रमुखि तँत् त्रिकलकस्य लक्षणमिति जानीहिँ । यद्यधिकाक्षराशीर्षकस्य य एवार्यस्तस्मिन्नेव निर्वापिता विरचनीयेत्यर्थः । वहुच्छन्दोविद्भिर्भणितमिति त्रिकलकविशेपणम् । किंच। द्वितीयमप्यस्य नाम मुणेसु जानीहि शर्पिकमिति । अस्यैव त्रिकलकमिति निर्वापिताशीर्पकमिति च नामद्वयमित्यर्थः । निर्वापिता-उदाहरणपतितो योऽर्थो व्याख्यायते । अधिकाक्षराशीर्षकस्येति । एतदुक्त भवति । यदेवाधिकाक्षराशीर्षकस्य तव मया भणितं लक्षण] तदेवास्मिन् त्रिकलके कविमिनिरूपितमिति कइणो चिंतंतस्सेत्यादिना ॥ ४४ ।। अस्यानन्तरमुदाहरणपूरणार्थं गीतिकामाह-मालासीसअ इति । [मालासीसअणामए इच्छासमसंखअंसणिअमएण । जं लक्खणं पिअल्लिए तं चिअ कहिअं इसस्मि तिअलएवि ॥४५॥] मालाशीर्षकनाम्नीच्छासमसंख्यांशनियमेन । यल्लक्षण प्रियतमे तदेव कथितमस्मिन् निकलवे ॥ ४५ ॥ १ पायटिआअदिआ AB, चेहआ Com २ Com seems to read बीम वि सीसअअति णाम मुसु मुद्धिए. ३ विविधनन्नतापि AB ४ निर्वाहितमाह AB ५ त चिम इमम्मि तिथलए Com This is metrically correct. ६ ससिवयणे AB (against metre) ७ ततस्त्रिकलसिधरवचनमिति जानीहि AB ८ निर्वारणा AB Tlus stanza is reconstructed from the commentary It is not found in the text. ९ ·पद्यानि ४३-४७] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः इच्छा(च्छ)या समसंख्यांशाति(दि)नियमेनावश्यतया यदेव लक्षणं मालाशीर्षकनाम्न्युक्तं तदेवास्मिनिकलके भणितम् । एतच्छिष्याणां विस्पष्टार्थ पुनर्लक्षणमुक्तम् । एव चतुर्भी रूपकै- स्त्रिकलको भणितः ॥ ४५ ॥ सललिअ इति । सललिअगमणे पिए पुण्णअंदाणणे दीहराअंग- पल्हत्थणीलुप्पले णाअसत्थत्थसंभाविए कणअकलससण्णिहोनुंगपीणुत्थणोकंपवोसट्ट- लाअण्णसोहास(सु)सोहाविआणा(णे)असिद्धंगणे। रलरवफु(फ)रिसेलु दिण्णेसु दे दुण्णि गंधे पुणो पाअडं पक्खिणाहं समाणोइ संखोइ बिंबोट्टिए चउसुवि इह डंडए चारु पाएसु इच्छाइ दूरुज- णेववलन्तेसु (१) थोरोरुसोहासुसोहाविए ॥४६॥ दंडओ [दण्डकः । सललितगमने प्रिये पूर्णचन्द्रानने दीर्घतरापाङ्गपर्यस्तनेत्रोत्पले ज्ञातशास्त्रार्थसद्भावे कनककलशसंनिभोत्तुगपीनस्तनोत्कम्पविकसल्लावण्यशोभासुशोभिता नेकसिद्धाइने । रसरवस्पर्शेषु दत्तेषु देहि द्वे गन्धे पुनः प्रकटं पक्षिनाथं समानया संख्यया बिम्बोष्ठि चतुर्वपि इह पादेपु दण्डके चारु पादेषु इच्छया दूरं स्थविरोरुशोभासुशोभिते ॥ ४६॥] हे एवभूते प्रिये दण्डकस्य पादेषु चतुर्वपि रसरवस्पर्शेषु दत्तेषु सत्सु द्वे गन्धे देहि लघुषट्र- मित्यर्थः । पुनः पश्चात्पक्षिनाथ मध्यलघु प्रकट स्पष्टं समानया संख्यया देहि । अत्रेच्छया समानत्वं पादापेक्षया । तेनैतदुक्त भवति । यावद्भिर्गणैः पादः प्रथमो भवति तावद्भिरेवास्य पादत्रयमिति । यस्मादन्यैराचार्य. सप्तनवैकादशभिरपि दण्डकः कथित एव । दीर्घतरयोरपाङ्गयोः पर्यस्ते प्रसृते नीलोत्पले यस्याः । तथा ज्ञातः शास्त्रार्थाना सद्भावः परमार्थों यया सा। तथा कनककलशसंनिभौ हेम- कुम्भसदृशौ यावृत्तुगौ उन्नती पीना च स्तनौ तदुत्कैम्पेन विकसित यत्तव लावण्य तच्छोभया सुष्टु शोभिताः अनेकाः सिद्धाङ्गना. देवललना यया । निध्वनन्त निष्पाद्यमानम् । बोसट्ट विकसितम् । थोर परिवर्तुलम् । एनान्यामन्त्रणानि ॥ ४६॥ करमत्त इति । करम(मत्तआ। कण्णअसत्तअव्व खंडुग्गआइ विसमा हुअंति सब्वे दीहधवलच्छि विरमेंट्टाणुज्जलदिण्णतिमत्तआ। १ णीलुप्पलो णामअत्यत्य० AB २ सवाणई ससाई AB ३ पादेवपि AB ४ वनेषु B, A drops the trord. ५ रघुपमित्यर्थ AB ६ समया AB ७ मप्तनकादश AB ८ तदुत्कपया AB ९ सोवड AB १० विमम० AB ·५२ सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः [चतुर्थो नियमः 4 अणरिंदआ। विलमट्टाणे(ण)एसु पाआ समावि कअबीअतईअ- सरसेससणिअमसजमअसमसंखतुरअगआ सणरिंदआ ॥४७॥ खड्डग्गआ [खण्डोद्गता । [करमात्रौं] ! कर्णमात्रौ च खण्डोद्तायाः विषमौ भवत. सर्वे दीर्घधवलाक्षि विरमस्थानोज्ज्वलदत्तत्रिमात्राः । अनरेन्द्रौ । विषमस्थानेषु पादौ समावपि कृतद्वितीयतृतीयशरशेषसनियमसयमकसमसंख्यतुरगगजौ सनरेन्द्रौ ॥ खण्डोद्गताया विषमपादौ कर्णमात्रौ करमात्रौ वा भवतः। गुरुद्वयेनान्तगुरुणा वेत्यर्थः । हे दीर्वधवलाभि सर्वे चास्या. पाढा. समा विपमाश्च विरॉमस्याने दत्तोज्ज्वलत्रिमात्राः सर्वपादानामन्ते त्रिमात्रोन्तगुरु कर्तव्य इति । समौ च पादावेवभूतौ विधेयौ कृतौ द्वितीयतृतीयौ [शरौ] पञ्चमात्रौ नियमेन सयमको तथा समसख्यास्तुर[ग]गजा ययोस्तौ कृतद्वितीयतृतीयशरसनियमसयमकसम- सख्यतुरगगजौ । अन्यच्च । सनरेन्द्री सामान्यसज्ञायामितरत्र मध्यगुरु(ग्रोहीतव्य इत्यर्थः । किंतु अनरेन्द्रावती विपमस्थानेषु विधेयौ ।। ४७ ।। वइआलिअ इति । वइआलिअअं दुमत्तआ तिण्णि विहंगवई धअग्गों। समपाअमुहेसु वडिआ होड रसेण व णेउरेण वा ॥४८॥ तालीय] । वैतालीयं द्विमात्रास्त्रयो विहगमपति. ध्वजाग्रम् । समपादKखेपु वति(पि)त भवति रसेन वा नूपुरेण वा ॥ १८ ॥ प्रथम सामान्येन द्विमात्रास्त्रयो गणा विहगमपतिरनन्तरमन्ते च वजाग्रं यस्य तदेवभूत वैताठीयम् । किंच । समपाढयोर्मुखे रसेन वा नूपुरेण वा वर्वितमिद मात्राद्वयेनेत्यर्थः । द्वे मात्रे पृथक पृथक् लघुरूपेण वात्र ।। ४८ ॥ वहआलिअरिस इति । वडआलिअअस्स पाअआस्मि एको बट्टइ चारुभूसणेणं तं साहइ दु(तु)ज्झ दीहरच्छि उअच्छंदसए लक्खणं दिरामे ॥४९॥ [औपच्छन्दसक । वैताली य]स्य पादे एक वर्धते चाय(रु)भूषणस्य । तत्माध्यते दीर्वतरीक्षि भोपच्छन्दसके लक्षण विरामे ॥ १९ ॥ , वर्णोद्गताया AB २ सर्वदीवधाक्षि AB ३ विपनत्यानी पादौ तसार्ववि कृत. AB ४ शेपनियमशसनियमसंख्य D. दिसमस्थाने .1B ६ मनियमनमरममनस्य AB ७ विहगमाइ AB ८ युगेषु AB ९ दुखे AB १० दीर्वतरलाक्षि 1B ·पद्यानि ४७-५२] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ५३ वैतालीयस्य यः पादस्तस्मिन् विरामे यद्येकं भूपणं वर्धते तदास्यौपच्छन्दसकमिति नाम भवति तव साध्यते कथ्यते ॥ ४९॥ आवाअलि इति । आवाअलिअम्मि दुमत्ता तिण्णि पुणो चलणा मणिहारा । समपाअमुहेसु निहित्ता तस्स मणिच रसोच इसीहिं ॥ ५० ॥ [आपातलिका] । मापातलिकायां द्विमात्रास्त्रयः पुनश्वरणे(णो) मणिहारौ । समपादमुखेषु विनियुक्तः [तस्य मणिर्वा रसो वर्षिभिः ॥ ५० ॥ आपातलिकानाम्नि वृत्ते हिमात्रगणत्रयस्यान्ते चरणमणिहारा विरचनीयाः । आदिगुरुगुरुद्वयं चेत्यर्यः । ऋषिभिः सैतवादिभिर्मणिर्वा लघुद्वयं वा समपादमुखे युक्तम् ॥ ५० ॥ एतेषा विशेपलक्षणार्थं गाथामाह-वाइ]आलिअ इति । वइआलिअउअच्छंदलआवा आलिआण मो कुण समसु । पाएसु तिण्णि घडणाट्ठिए रसे दीहधवलच्छि ॥५१॥ मा(गा)हा वैआलिअउवच्छंदसआवायलिआण समा(म)पाअविसेसलक्खणत्थे । वैतालीयौपच्छन्दसकापातलिकानां मा कार्षी. समेषु । पादेषु त्रीन् घटनास्थितान् रसान् दीर्घर्धवलाक्षि ॥ ५१ ॥ एतेपा वृत्ताना द्वितीयचतुर्थपादयोः सघातस्थितास्त्रयो रसा न विधेयाः । गुरुव्यवहिता कार्याः पट् लघव इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ पँढमणिउत्त इति । पढमणिउत्तहत्थिवीआसितइज्जरहंगतुरअएहिं समसंखाइ सेसपाइकजोहसंदणगअंदरहिं । कीरड उग्गआइ सब्वाअरेण विरमटिअजमएहिं समणिलआविरुद्धवसुहाहिवेहि द(च)हुहिंपि पाअएहिं ॥ ५२ ॥ उग्गआ [उद्गता]। प्रथमानु(नि)युक्तहस्तिद्वितीयासितृती]यरथाङ्गतुरंग. समसंख्यया शेषपदातियोधस्यन्दनगजेन्द्र । क्रियते उद्गाया. सर्वादरेण विरामस्थिति(त)यमकैः समनिलयाविरुदेवसुधाधिपैश्चतुर्भिरपि पादैः ॥ ५२ ॥ उद्गता एवविधै. पादैः क्रियते । प्रथमे नियुक्त हस्ती द्वितीयश्चासिस्तृतीयश्च रीझं तुरंगश्च समसंख्यया शेपाश्च पदातिप्रभृतय सामान्येन चतुर्मात्रा येषा समनिलये समस्याने अविरुद्धो १ आवालिअ AB २ विणियुक्तमणिर्वा AB ३ यस्यान्ते AB ४ रचण AB ७ मा कुण सैरसमेनुं AB ६ स्थित रसादीधवलाक्षिAB ७ पढममणिउत्तेति AB ८ उद्गता च AB ९ समलिकयाविसुद्ध AB १० स्थाड्ग- न्तुरङ्गे वा AB ११ चतुर्धा AB १२ समनितये AB १३ समस्थानविरुद्धो A, विनद्धा B ·[ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थों नियमः वसुधाधिप[व] येषा तैरिति ॥ ५२ ॥ दे कोटुम्वअस्स इति । दे कुटुंभअस्स पढमं चलणं अहवा अ कण्णसं भामिणि वीअअंच विहआहिवई तइअं रहंगअं। पाणिजुअं पुणोवि सपओहरअं महुरक्खरिल्लए कोमलवंधअम्मि विरमुङलए रअणं च पाअए ॥५३॥ [कुटुम्भक] । देहि कोटुम्बकस्य प्रथम चरणमथवा कर्ण भामिनि द्वितीय च विहगाधिपति तृतीयं रथाङ्गम् । पाणियुग पुनरपि सपयोधरं मधुराक्षरे कोमलवन्धे रत्नोज्ज्वले विरामे पादे ॥ ५३ ॥ कोटुम्बकस्य पादे प्रथममादिगुरु द्विगुण(रु) वा देहि तु(हि)तीय च विहगाविपं गरुड तृतीय च रथाङ्ग चक्रं च । अनन्तर पाणियुगम् । किंभूतम् । सहपयोधरेण मध्यगुरुणा वर्तमानम् । किंभूते पादे । रत्नेनोज्ज्वले । विराम इति विषयनिर्देश ॥ ५३ ॥ रसणेउरभावसणीण पिए पुरओ करपल्लवआण जुअं। कसणोप्पलसण्णिहलोअणिए कुण छित्तैअपाअ मणोहरए ॥ ५४॥ [छित्तकं] । रस इति । रसनूपुरभावमणीनां प्रिय(ये) पुरत. करपल्लवयो युगम् । कृष्णोत्पलसंनिभलोचने छित्तके सुमनोहरे ॥ ५४ ॥ रसस्य दिलघोपुरस्य गुरोश्च भावस्य लघुद्वयस्यैव च तथा मणेः पुरतोऽग्रे करपल्लत्रयोर्युग च्छित्तकनाम्नि वृत्ते विधेहि ॥ ५४ ॥ चामर इति । चामरभावकु(जु)अम्मि विइण्णे देसु सणेउररूअजुअंच। हारलअं कडअं च विरामे दूरसमुज्जलभित्ति(त्त)अपाए ॥ ५५॥ [भित्तकं] । चामरभावयुगे वितीर्णे देहि सनूपुररूपयुग च । हारलता कटक च विरामे दूरसमुज्ज्वलमित्तकपाटे ॥ ५५ ॥ , रजगुन्जरए विरमम्मि Com. २ च चरण० AB ३ पाणियुग repeated immediately in A ४ कमलोप्पल 1B छित्तम सुमणो० Com ६ मनीनो A, मानिनो B ७ श्चितके AB adds ११ छित्तक AB ८ रम्य AP ९ वृत्त ABA मन्पुरत्रययुग AB ·पद्यानि ५३-५८] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ५५ चामरश्च भावश्च चामरभावौ तयोर्युगे द्वितये वितीर्णे दत्ते पश्चात् सनूपुरं रूपयुगं च देहि। विरामे हारलता कटकं च । दूरसमुज्ज्वलेऽत्यर्थं मनोहरे । भित्तके चरणत्रयं कर्णश्चेत्यर्थः ॥ ५५ ॥ विरा(र)म इति । विरमट्ठाणएसु पसअच्छि कण्णएहिं विइण्णएहिं समणिलआविरुद्धणिअस्मिअमणोहरोहिं पओहरेहिं । तइअट्ठाणबीअणिलए सरासणेहिं [कआसणेहिं] अइ सामुग्गआइ सेसे पिए गएहिं विलग्गएहिं ॥५६॥ सामुग्गआ [सामुद्गका । विरामस्थाने प्रस्ताक्षि कर्णैर्वितीर्णैः समनिलयाविरुद्ध नियमितपयोधरैर्मनोहरैः । तृतीयस्थाने द्वितीयंनिलये शरासन. कृतासनैः [भयि सामुद्रकायाः शेषे प्रिये गजैविलग्नैः ॥ ५६ ॥ सामुद्गकायाः पादाः इति भवन्तीति । विरामस्थाने कर्णरुपलक्षिताः । तथा समनिलयैर- विरुद्धा नियमिता ये ते पयोधरास्तैश्च मनोहरैरुपलक्षिताः । अन्यच्च । तृतीयस्थानक द्वितीयनिलय च, तस्मिन् शरासनाभ्यां धनुर्ध्या उपलक्षिता ये च । शेषे च परिशिष्टैर्गजैविलग्नैः श्लिष्टैः उपलक्षिता ये च ये । विरामस्थाने(न) द्वितीयतृतीये च मुक्त्वान्येपा चतुर्मात्रा विधया इत्यर्थः ।। ५६ ॥ पक्खिणाह इति । पक्खिणाहहत्थाणं सं(अं)तअम्मि दु[ए] हारा। दे इमरस सआ पाए हंसगामिणि गाहस्स ॥ ५७ ॥ [गाथः । पक्षिनाथहस्तयोरन्ते द्वौ हारौ । देह्येतस्य सदा पादे हसगामिनि गाथस्य ॥ ५७ ॥ एतस्य गाथस्य पादे पक्षिनाथस्य मध्यलघोहस्तस्य चान्तगुरोरन्ते गुरुद्वयं देहि ॥ ५७ ॥ णाराअस्स इति । णाराअस्स विरुज्झइ णअंगि णिअस्मि लक्खणे णामं । जेण अ(स)आ तेण मए णिअरिसणं केवलं भणिअं॥५८ ॥ गाहा णाराअणामत्थे। नाराचस्य विरुध्यते नतानि निजके लक्षणे नाम येन सदा तेन मया निदर्शन केवलं भणितम् ।। ५८ ॥ १ द्वितीये विस्तीर्णे AB २ सनूपुरे रूपयुगे लघुर्देहि AB ३ कर्ण dropped in A ४ पओहरेहिं मणोहरोहिं Com ५ प्रसत्यदिद्वि AB ६ द्वितीयस्थाने तृतीयनिलये AB ७ प्रिये AB ८ कभैरुप० A कभिरुप० B ९ तेयन्तस्य AB १० माअस्सेति AB ११ लक्ष्मणा AB ·५६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः यस्मिन् लक्षणवाक्ये नाराचमुक्त तस्मिन् तस्य नाम विरुष्यते । उदाहरणच्याघातात् । येन कारणेन तेन तस्मान्नाम्नो निदर्शनं उदाहरण केवल पृथग्भणितम् ॥ ५८ ॥ आह च-ससह इति । ससणेउरं धों सरुवकुंडलं रखें। ठवेसु तस्त पाअए विरामए सहारअं ॥ ५९ ॥ नाराअअ [नाराचक] । सशन्धनृपुरं ध्वजं सरूपकुण्डल रवम् । स्थापय तस्य प(पा)दे विरामे सहारम् ॥ ५९ ॥ तस्य नाराचस्य प्रथम सशब्द नूपुरं स्थापय पश्चात् ब्वजमनन्तर सरूप च कुण्डल रथ(व) सहार च ततः । वजपटाश्चवार इत्यर्थः ॥ ५९॥ गअरह इति। गअरहतुरंगसंदणणिउत्तजोहेहि रणअविरुद्धणराहिवविलग्गसोहेहिं । छटुणिरूविअमरगअविरामजमएहिं ललिअं ठवेस्लु सुंदरिए समपाअएहिं ॥ ६०॥ [ललिता] । गजरयतुरगस्यन्दननियुक्तो (क्त)योधै रणे नविल्द्धनराधिपविलग्नशोभै । पष्टनिरूपितमरक्तविरामयमललिता स्थापय सुन्दरिके समपादै ॥ ६० ॥ गजादिभि सह नियुक्तो योधो यया ते । तया पञ्चभिश्चतुर्मात्रै पाद कार्य । रणे समेऽवि- रुद्धे च नराधिपे विलग्ना शोभा येपा पष्टे च निरूपित मरकत तै] विरामयमकै ललिता त्यापय ।। ६० ॥ रस इति । रसणेउरभावसणीण जुअस्स जुअं णिअमेण णिउंजसु रूअजुङ समार्ण । भदरावलिआइ सुदूरमणोहरए ललिअक्खरपंतिपसाहणसोहिअए ॥६१ ॥ [भ्रमरावलिः । रसन्पुरभावमगीनां युगस्य युगे(गे) नियमेन नियुक्ष्य रूपयुग समणिम् । भ्रमरावल्या सुदरमनोहरं ललिताक्षरपंक्तिप्रसाधनशोभितम् ॥ ६१ ॥ ४ ससमपाअएहिं AB ५ रविलनाना च येण AB २ नानावयुम्न AB २ वनारय AB ३ थाणविन्द्धAB ६ मुमनि ए, समनि ५.७ पटीप्रता. AB ·पद्यानि ५९-६४] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः रसश्च [नूपुर च] भावश्च मणिश्च ते रसनूपुरभावमणय तेषां ययुग द्विरावृत्तिः अस्मिन् स्थिते सति नियमेन रूपयुगं मणिसहितं नियुक्ष्व पञ्च करा इत्यर्थः ।। ६१ ।। तुरअ इति । तुरअरहंगवाणए चलणं च सआ ताण पुरिल्लअं कुण णेउरं छउए । सहिअअसणसुहावए महुरक्खरए कुमुअअपाअए मुद्धिए सोहणए ॥ ६२ ॥ [कुमुदकं] । तुरगरथाझवाणान् चरण च सदा तेषां पौरस्त्य कुरु नूपुरं छाते । सहृदय[म]नःसुखावह (हे) मधुराक्षर(रे) कुसुदकपादे मुग्धे शोभने ।। ६२ ॥ तुरगमश्च रथाङ्गे(झं) च बाणश्च तान्प्रथमं कुरु । पश्चाच्चरणमादिगुरुं कुरु । तेषां पौरस्त्यं पुरोवर्ति । छाते तन्त्रि । स्पष्टमन्यत् ॥ ६२ ॥ तिण्णि इति । तिण्णि रहाई ठवप्पिणु बे गअ णिहणई कण्णु । ए उप्फुल्लअलक्खण पच्छद्धेवि ण अण्णु ॥६३ ॥ [उत्फुल्लकं] । त्रीन् रथान् स्थापयित्वा द्वौ गजौ निधने कर्णम् । इत्युत्फुल्लके लक्षणं पश्चार्धेऽपि नान्यत् ॥ ६३ ॥ रथत्रयं स्थापयित्वा पश्चात् गजद्वयं कर्णं च स्या]पयेति शेषः । एतदुत्फुल्लके पश्चार्धेऽपि लक्षणम् । अत्रापि द्विपथकवद्यतिविधानम् ॥ ६३ ॥ [चामर इति ।] चामरभावजुअं हाराण जुअं च पिए दीसइ मुत्तिअआ रूवाण जुअंच सआ। हारविहूसिअअं सहाण जुअं छउए अ(ति णिओइअअं पाए जइ णेउरअ(आ) ॥ ६४ ॥ मत्तागणवण्णसमं असक्कीरी (अस्सकंता ?) ॥ चामरभावयुगे(ग) हारयोर्युग च प्रिये दृश्यते मौक्तिक रूपयोयुग सदा । हारविभूषित शब्दयोर्युग छाते अन्ते नियोजित पादे यदि नूपुरम् ॥ ६४ ॥ अस्यैवार्थं च गाथामाह-गाहा इति । . १ मुग्धे कुरु शोभने AB. २ विलक्षण A, चिल्लक्षण B ३ Between मौक्तिक and रूपयो. both A and B add रूपप्रसाधनशोभित रस. ४ दस AB. ५ वियोजित AB, ६ नपरं B, नपुर A, ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः गाहा तह अ विरामे दीलइ पसअच्छि तो विआणेन्ज । अं(सं)गअअंणाम इमं सत्तावित्ताण मज्झम्मि ॥६५॥ गाहा अणंतरवत्थुअसहिआ संगअं॥ [सगतकं । गाथा तथैव विरामे दृश्य ते प्रसृतीक्षि ततो विजानीहि । संगतकं नामैतत् मात्रावृत्तानां मध्ये ॥ ६५ ॥ चामरश्च ता(भा)वश्च तयोः प्रथम युगम् । पश्चात् हारयो रवि(पि) युगं यदि दृश्यते मौक्तिक चानन्तरं पश्चाच्छब्दयुग छाते तन्वि पादचतुष्टयविराम गाथा दृश्यते यदि च ततः संगताख्य- मेतन्मात्रावृत्तानां मध्ये वृत्तं जानीहि ॥६५॥ विसम इति । विसमास्मि पिए तिणि गआ चामरअं च विरामए ट्ठिअं। दि(दो) तुरआ चावं च समे विदुतिलए घरं च पाअए ॥ ६६ ॥ [बिन्दुतिलक] । विषमे प्रिये त्रयो रा(ग)जाः चामर च विरामे स्थितम् । द्वौ तुरगौ चापश्च समे विन्दुतिलके ध्वजश्च पादे ।। ६६ ।। बिन्दुतिलकश्च(स्य) विपमपादे चतुर्मात्रास्त्रयो गुरो(स)श्चेति भवति । समे तु द्वौ चतुर्मात्री पश्चात्पञ्चमात्रस्ततो ध्वज इति भवति ॥६६॥ पढम इति । पढस द[६]ए होइ तुरंग अंस बीअंच गअं तइअं सदणं च । विहआहिवई चामरअं च पाए वीथिति ई(इ)मं जाणसु च्छंदअस्मि ॥ ६७ ॥ [बीथी] । प्रथम दयिते भवति तुरग. एतस्य द्वितीयश्च गजस्तृतीयः स्यन्दनश्च । विहगाधिपतिविषधरश्च पादे वीथीत्येतज्जानीहि छन्दसि ॥ ६७ ।। एतद् वीथ्याख्य वृत्तं जानीहि यस्य चतुर्मात्रच(त्र)यस्यान्ते मध्यलघुश्चतुर्थगुरुर्वा भवति गुरुश्च ॥ ६७॥ दीसह इति । १ प्रसृत्यक्षि B, प्रवृत्यक्षि A. • दयुग AB 3 Both A & B add वस्तुकोदाहरण ४ अस्स Com ५ Does the Com rend विहआहिव विसहर व गरुअ अ पाए ? ( The translation should be चामर च for free The alternative Gana fage IIIS seems to be suggested by the Commentator and the words विषधरश्च here (in the place of चामर च) and चतुर्थलघु(गुरु)ी in the explanation appcar to be added by him by way of gloss ७ मध्यगुरुश्चतुर्थलघुर्वा AB ·पद्यानि ६५-७०] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ५९ दीसइ पाअए जत्थं गअंदरं। अंतसुवण्णअं तं ओलंवअं॥ ६८॥ [अवलम्बकं] । दृश्यते पादे यस्य गजेन्द्रः। अन्ते सुपर्णस्तदवलम्बकम् ॥ ६८ ॥ गजेन्द्रः सामान्येन चतुर्मात्रः । सुपर्णो मध्यलघुः ॥ ६८॥ पक्खिणाहा इति । पक्खिणाहा दुवे कण्णं पडहरसरवकरं। चाव विहवाहिवं दोसु अ चउप्पअं ॥ ६९ ॥ [चतुष्पदं] । पक्षिनाथौ द्वौ कर्णः पटहरेसरवकरम् । चापविहगाधिपती द्वयोश्च [चतुष्पदम् ॥ ६९ ॥ [चतुष्पदं नाम वृत्त यस्य प्रथमपादे पक्षिनाथौ कर्णश्च भवति । द्वितीय(ये) पटहश्च रवश्च रसश्च करश्च तत् पटहरसरवकरम् । पटहस्निलघुर्गणः । अनन्तरं तृतीय(ये) चतुर्थे च पृथक् चौपो विहगाधिपतिश्चेति ॥ ६९ ॥ इयं केवलं चतुष्पदा । युक्तचतुष्पथा(दा)या गाथा(य)या लक्षणमाह-अवलंबक इति । ओलंबअएक(अ)जोइआ जुआ सा चउप्पआ च्छंद । साहमि एकअं णाम वजिअं लक्खणे णामं ॥ ७० ॥ गाहा वीअचउप्पअत्थे बाणंतुधयं एकआ ॥ [एककं] । अवलम्बकैककयोजिता युता सा चतुष्पदा च्छन्दसि । साधयत्येककं नाम वर्जित यस्य लक्षणे नाम ॥ ७० ॥ अवलम्बकेनोक्तलक्षणेन एककेन च वक्ष्यमाणेन योजित(ता) द्वाभ्यामन्यतमेन वा युक्ता चतुप्पदा नाम च्छन्दसि भवति तस्यैककं नाम साधयामि । गुणा(त्रिगुण ?)त्रिमात्रेण चैकेणै(नै)व प(पा)- देन एककानि रचनीयानि ॥ ७० ।। जस्स इति । ५ ४ हेय AB १ जस्स Com २ पटहकरसनवक AB ३ कापो AB ७ युक्तश्चतुष्पदाना छन्दसि AB ८ रचनानि AB ५ साहेइ Com ६ अवलम्विकैकयोजिता AB.

·६० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः जत्थ रह रहंगकं च पाए दीसह मुद्धिए णरिंदरं च । अंते कण्णअंच सोहणं से वेण्टलअंति जाण छंदअस्मि ॥ ७१ ॥ [वृन्तलक] । यस्य रथो रथाङ्गं च पादे दृश्यते मुग्धे नरेन्द्रोपि । अन्ते कर्णश्व शोभनश्च वृन्तलकमिति जानीहि छन्दसि ॥ ७१ ॥ स्पष्टमिदम् ॥ ७१॥ पख्खिणाह इति । पक्खिणाहअं दावि सद्दअंच कण्णो रवं। णेउरं च पाअंतए हंसिणीअ पाए पिए ॥ ७२ ॥ [हंसिनी] । पक्षिनाथो दर्शित. शब्दश्च को रव. । नूपुरस्तथान्ते हंसिन्याः पादे प्रिय(ये) ॥७२॥ दाविअ दर्शितम् । हसिनीति नाम । स्पष्टमन्यत् ॥ ७२ ॥ खडहँडकलक्षणार्थं गाथामाह-भमरावलीअ इति । भमरावलीअ अंते गाहा जड दिजए पओएसु । तं जाणह खडहडअं पुवकईहिं विणिदिटुं ॥ ७३ ॥ गाहा खडहडअलक्खणत्थे । [खडहडकं] । भ्रमरावल्या अन्ते गाथा यदि दीयते प्रयोगेषु । ततो जानीहि ष(ख)डहडक पूर्वकविभिनिर्दिष्टम् ॥ ७३ ॥ अन्ते गाथाविधानात् खहँडक इति पूर्वकविभिर्नाम निर्दिष्टम् ॥ ७३ ॥ उदाहरणमाह-जइ पीणसमुण्णअ इति । जइ पीणसमुण्णअसंगअआ थणआ जइ मंथरलोअणभूसिअअं वअणं । जइ वित्थइपीणविसंइलओ जहणो जडं तंविरपल्लवकोमलओ अहरो ॥ ७ ॥ यदि पीनसमुन्नतसंगतो स्तनौ यदि मन्थरलोचनभूषित वदनम् । यदि विस्तृतपीनविसंष्ठुल जघन यदि ताम्रपल्लवकोमलोऽधरः ॥७॥ , जन्म Com • ननिल फमिति AB 3 पक्खिगोणाहि AB ४ कण्णरव AB ५ पाअअतए AB ६ दाविसु दाना AB ७ गन्मनक्षगाय AP ८ घटहर्व्य इति AB ·पद्यानि ७१-७७] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ६१ इति भ्रमरावली ॥ ७४॥ गाथामाह- ता कीस हिअअ रत्तिं दिअंच नो णिचुई तुअं लहसि । दुल्लहमग्गिर विणिअत्त अहव संतो णिअत्तिहिसि ॥ ७५ ॥ खडहडअं [खडहडकं] । तत्कस्माद्धृदय रात्रिं दिवं च नो निर्वृतिं त्व लभसे। दुर्लभमार्गे विनिवर्तस्वाथवा शान्तं [निवर्तिष्यसे ॥ ७५ ॥ कश्चिद्दरिद्रयुवा वेश्यामासाद्य कुमारीवने पयोधराक्रान्तां दृष्ट्वा मन्मथाभिसंतप्तः तां च दुर्लभां मन्यमानो स्वहृदयमुपालभते । हे हृदय यदि नाम तस्याः पीनौ मांसलौ समुन्नतौ उत्तुङ्गौ संगतौ निपीडितपरस्परौ स्तनौ, यदि नाम तस्याः मन्थराभ्या अलसवलिताभ्यां लोचनाभ्यां भूषित मण्डितं मुखं, यदि च तस्याः विस्तृतः पृथुः पीनो घनः तां विसंष्ठुलो मर्दन(मन्थर ?)गतिः जघनः कटिदेशो यस्याः, यदि च ताम्रपल्लवकोमलोऽभिमतो वाधेरः तत् त्वं कथं विनिवर्तस्व विरम्यतामस्मादूव्यवसा. यात् । अथवा सान्तः उपरतः सन्निवर्तिष्यस इति ॥ ७५ ॥ पक्खिणाह इति । पक्खिणाहअंपिए पत्थिवं च बीअअं। णेउरं च अंतए खेडअस्स पाए ॥ ७६ ॥ [खेटक] । पक्षिनाथः प्रिये पार्थिवश्च द्वितीयः । नूपुरश्चान्ते खेटकस्य मुग्धिके ।। ७६ ॥ विस्पष्टम् ॥ ७६॥ णेउर इति । णेउरभावमणिं सरसं जइ अमुत्तिअअं पेच्छसि पीणपओहरिए फरिसाण जुअं। पाअजुअं च सणेउरअं पुरओ दृविअं जाणसु लक्खणअस्मि मणोहरअं दइए ॥ ७७ ॥ मत्तागणसमं अणिदिट्ठरूअअं। १ वृत्तय AB २ दुर्वमसार्गित्विनिवर्तस्व AB 3 वा उत्तुड्गी AB ४ मुन्नती AB ५ स्तन AB ६ पृथुपीनधनतथा AB ७ वाधन AB ८ कलं AB A portion of the Com after this word is eridently lost ९ सतिः उपनत AB १० मुदिए Com ११ णवरेति AB ·६२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः नूपुरभावमणि सरसं यदि मौक्तिकं प्रेक्षसे पीनपयोधरे स्पर्शयोयुगम् । पा युगं च] सनूपुर पुरतः स्थितं जानीहि लक्षण(णे) मनोहरं दयिते ॥ ७७ ॥ तन्मनोहर रमणीय लक्षणे जानीहि । यस्याः प(पा)दे नू पुरश्च भावश्च मणिश्च तद्यदि प्रेक्षसे सह रसेन वर्तमाने(न) मौक्तिक गुरुं अनन्तर च यदि स्पर्शयुगं पश्यसि पुरतश्चाने पादयोर्युगं सह नूपुरेण] वर्तमानम् । चरणा पञ्च गुरुश्चेत्यर्थ. ॥ ७७ ॥ ततः किं भवतीत्याह-इअ पाआण इति । इअ पाआण चउण्हवि अंते गाहा पउंजए जत्थ । सोआणअंति णामं तस्स कई(ई)हिं विणिम्माअं ॥ ७८ ॥ [सोपानक] । इति पादानां चतुर्णासन्ते गाथा प्रयुज्यते यत्र । सोपानक इति नाम तस्य कविभिर्विनिर्मितम् ॥ ७८ ॥ इअ इति । पादचतुष्टयस्यान्ते गाथायाः सोपानक इति नाम भवति ॥ ७८ ॥ पढम इति। पढमणिरूविअअं जइ से गंअंदर्भ वीअं संदणअं तइअं तुरंगों। जइ वाणासणशं विरमे घअग्गअं जी* सुमणोहरंगिअ सालभंजिअं ॥ ७९ ॥ [सालभजिका] । प्रथमनिरूपितो यद्यस्य गजेन्द्र द्वितीय. स्यन्दनस्तृतीयस्तुरंग। यदि वाणासन विरामे ध्वजाय जानीहि मनोहरानि तां सालभलिकाम् ॥ ७९ ॥ [ता सालभञ्जिका] जानीहि यदि गजेन्द्रादयः पादे निरूपिता भवन्ति ।। ७९ ॥ त्रिकलकोटीना लक्षणमाह-जई तिअलअस्स इति । जइ तिअलअस्स पुरओ दिजई गाहा तलं" ति तं जाण । पुरओ अंते अ जहिं णअंगि तं तालविण्ह(ण्ठ)त्ति ॥ ८० ॥ [तल-तालवृन्ते । यदि तृ(त्रि)कलकत्य पुरतो दीयते गाथा तलमिति तत् जानीहि । पुरतोन्ते च यदि नतानि तत्तालवृन्तमिति ॥ ८० ॥ त्रिकलकत्याचत्यितया गाथया तटा(ला)ख्येत्युत्पिद्यते तस्यैवाद्यन्तवर्तिन्या तया तालवृन्तसज्ञा भवति ।। ८०॥ साभर इति। , दयिते तन्ननोहरं repeated after this thord in both A&B २ नूपुरास्य AB ३ रेसे च AB ४ चेदिल्य AB - B96141 T AB 73751 AB OSTTI FRUTTO Com ८ सुमणोहरत्तिमं AB मिनिमदीना २० घर निनआलस्लेति " तलन्मिन AB १२ तालवृन्तमित्तमिति AB .

·पद्यानि ७७-८३] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ६३ साअरपाअघडिअपाअतुरंगों गअरहविहअणाहविणिओडअअंतरं। समरणिउत्ततुरअकरवालरहंगअं पाणियअग्गएहिं उग्गीअअ रूअअं ॥ ८१॥ [उद्गीतक] । सागरपादरचितपदातितुरंगं गजरथविहगनाथविनियोजितान्तम् । समरे सुखे तुरगकरवालस्थानं पाणिध्वजा[ग्राभ्यामुद्गीतकरूपकम् ॥ ८१ ॥ यत्र सागरपादे विषमपादे रचितः पदाति तुरगश्चेद्भवति । किंभूतम् । गजरथविहगनाथैर्वि- नियोजितोन्तो यस्य । तत्राङ्ग(१) समरमुखे तुरगकरवालरथाङ्गं भवति । कीदृक् । पाणिवजाग्राभ्या- मुपलक्षितम् । तदुद्गीतकस्य रूपकम् । विहगनाथो गरुडः । करवालः पञ्चमात्रः ॥ ८१ ॥ जइ पेच्छसि इति । जइ पेच्छसि पीणपओहरिल्लिए जोहं सरहं तुरअं णरिंदों। विरमे कडवण्णोजलं ठियं लक्खणए भण्णइ सा मणोरमा ॥ ८२॥ [मनोरमा) । यदि पश्यसि पीनपयोधरिके यो ध सरथं तुरगं नरेन्द्रम् । विरामे कटक वर्णोज्ज्वलं स्थित लक्षणे जानीहि तां मनोरमाम् ॥ ८२ ॥ यदि योधादिसज्ञाचतुष्टयोपलक्षित चतुर्मात्रचतुष्टयं पश्यसि ततस्तामस्मिन् लक्षणे मनोरमा जानीहि । वर्णैरक्षरैरुज्ज्वलमिति सकलगणविशेपणम् ॥ ८२ ।। पुरओ इति । पुरओ रहं णरिंदं च्छउए जइ पाए णवरि तुरअं विसालं पसअच्छि णिउत्तं । पाइकआण दोण्हं अंते जइ चमरं अंतुल्लअंति छदे तं जाण अंगि ॥ ८३ ॥ [अन्तुल्लकं । पुरतो रथ नरेन्द्र छाते यदि पादे भर्ध(न)न्तरं गजं विशालं प्रसृताक्षि नियुक्तस् । पदोत्योर्द्वयोरन्ते यदि चमेर अन्तुल्लकमिति मुग्धे तं जानीहि नतानि ॥ ८३ ॥ छउए तैन्धि । णवरि अनन्तरम् । विशा(सा)लं विस्तीर्णं गजविशेषणमेतत् । स्पष्टमपरम् ॥८॥ जतु पिए इति । १ समरे मुहे Com-२ विनिर्दिष्ट AB ३ ममनखे AB ४ सरअह AB ५ चणोज्जल धिय AB दलक्खणए जाणसु त मणोरम Com ७ कोव AB विनामं AB ८ The words चतुर्मात्रचतुष्टयोपलक्षित are found before this word in A & B ९ रहणरिंदच्छउए AB १० अ गअ Com ११ णअम्मि AB १२ पादाचो AB १४ अन्धुल्लक AB. १५ तथी AB AB १३ चरस ·१ ६४ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्यो नियमः जैड अ पिअं(ए) तिणि गआ समरे अहिअं णेउरअं। पसअच्छि विआण सआ चंदोजे(जो)अअ वित्तमिमं ॥ ८४ ॥ [चन्द्रोद्योतक] । यन्त्र प्रिये त्रयो गजाः समरे अधिक नूपुरम् । प्रताक्षि विजानीहि सदा चन्द्रोद्योतकवृत्तमिदम् ॥ ८४ ॥ यत्र सर्वत्र पादेषु चतुर्मात्रत्रय भवति समरे समपादे यन्नू पुरं तच्चन्द्रोद्योतकाक्षंख्यि] वृत्त जानीहि ।। ८४ ॥ पढम इति । पढसगइंदविणिओइएहिं वीअअतइअतुरंगमएहिं। जाणसु कण्णविरामअएहिं सुंदरि रासाण अ पाएहिं ।। ८५ ॥ [रासः] । प्रथमे गजेन्द्रविनियोजितैर्द्वितीयतृतीयकतुरंगमैः । जानीहि विरमेस्थितकणे. सुन्दरि (रा)सानां पादैः ॥ ८५ ॥ प्रयमेन गजेन्द्रेन(ण) नियोजिता येते(यैस्ते) तथा । एवं सर्वत्रैत्र बहुव्रीहिर्द्रष्टव्यः ॥ ८६ ॥ सदानिति] कादीना लक्षणमाह-दोहिं संदाणिअअ इति । दोहिं संदाणिअअंतिहि गाहाहि अ विसेसअं णामं । चउजुत्तं चकालअं पंचहि कुलअंच णाअन्वं ॥ ८६ ॥ द्वाभ्यां सन्दानितक तिसृभिर्गाथामिविशेषकं जानीहि । चतुर्युक्ते चक्लकं पञ्चभि कुलक ज्ञातव्यम् ॥ ८६ ॥ एकवाक्या(क्य)निबन्धनेन द्वयो. सदानितकाख्या भवति । एवं तिसृणा विशेप[क] संज्ञा । तद्वच्चति(त)सृणां चक्कलकाख्या । तथैव पश्चानां कुलकाभिधा । अत्र च गाथोपलक्षणम् । तेन सर्वेया वृत्ताना सदानितकादिसज्ञा एव(व) प्रवर्तन्ते एव ॥ ८६ ॥ किं च । कुलकानीमन्येऽपि प्रभेदा विद्यन्ते तानाह-~णरा(र)णारायण इति । णरणाराअणवासुइभणंतकेलाससंकरमैईदा । दिणअरजीअगुहत्ति अ दस भेआ होति कुलआणं ॥ ८७ ॥ • उपयो AB ३ समएधेकं AB ४ प्रमृत्यक्षि AB५ तत्-यत् AB ६ विणिनोइअएहि 12 ७ विरमट्टिग्कोहि Con ८ Com seems to read रासाण पामरहिं ९ गजेन्द्रोनियोनित AB भन्यत्र 2 or प्रथमेन गजेन्द्रो विनियोजितो यैले १ ११ Between सा and तद्वत् A has तद्वच्चतिचकुलाना पारल्या भपनि एव तिवणा विशेषसंवा १२ कुलकानामान्योपि AB. १३ महिंदा Com 'स्तु पि Com ·पद्यानि ८४-८९] ६५ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः नरनारायणवासुक्यनन्तकैलासगकरमहेन्द्राः । दिनकरजीवगुहा इति दश भेदा भवन्ति कुलकानाम् ॥ ८७ ॥ स्पष्टम् ॥ ८७॥ किं च। परिवाडीए णामा पंचारंभमि चोदहं जाव । एत्ते परेण कव्वं करेह इच्छाइ वीसत्थो(स्था) ॥ ८८ ॥ गाहा कुलयलक्खणत्था। परिपाट्या नामानि पञ्चारम्भे चतुर्दश यावत् । ततः परेण काव्यं कुरुतेच्छयो विश्वस्ताः ॥ ८८ ॥ एतानि नामानि परिपाट्या क्रमेण पञ्चभ्य आरभ्य यावच्चतुर्दश जानीहि । अत्र नाभि- निवेष्टव्यं यद्गाथाभिरेव सदानितकादीना व्यवस्थितिः । उपलक्षणमात्रकमेतत् । यस्मात् लक्ष्ये हि श्लोकादिति(भि)ईश्यन्त एव । ए(त)तश्च [परेण] गुहाख्यादूर्ध्वमिच्छया महाकाव्यादिक काव्य कुरुत । केवलं कुलकसज्ञा न भवतीत्यर्थः । परेणेति तृतीयान्तप्रतिरूपको निपातः ॥ ८८ ॥ गलिता आह-सत्तिदंड इति । सत्तिदंडकरवालतुरंगगअंदआ अंतअस्मि छउओअरिए सधअग्गआ। छंदअम्मि रमणिजअ सोम्मिअ सरिसिए तं विआण संपिंडिअअं गलिअंपिए॥ ८९ ॥ [संपिण्डिता] । शक्तिदण्डकरवालतुरंगेंगजेन्द्राः अन्ते छातोटरि सध्वजाग्राः । छन्दसि रमणीयके(क)सोम्यासदृशीं तां विजानीहि संपिण्डितां गलितां प्रिये ॥ ८९ ॥ हे प्रिये तां संपिण्डिताख्यां गलितां जानीहि । यस्याः शक्तिश्च दण्डश्च करवालश्च तुरंगमश्च गजेन्द्रश्चेति भवन्ति । द्वौ पञ्चमात्रौ द्वौ चतुर्मात्रावित्यर्थः । करवालश्च खड्गः । ते चान्ते विरामे सह ध्वजारोण त्रिमात्रेण वर्तमानाः । किंभूताः(ता) सपिण्डिताम् । रमणीयकस्य वृत्तस्य (४.२६) सोम्यायाश्च द्विपद्याः (३.२७) सदृशी ॥ ८९॥ अह रह इति । अह रहथणगइंदणरणाहतुरअथणहार- संदणअणरवरिंदगअथणहरा सतुरआँ । १ तत्तो Com २ च्छाया विध्वस्ता AB. ३ सत्तिदडडकर. AB ४ सोमाअ AB ५ तुरगमश्च गजेन्द्र AB ६ सदणाण णर० AB. ७ सतुरगआ AB, ·६६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुथों नियमः पमुहदुमतअंस णरणाहठाणए जड हुवंति पसअच्छि विप्पआ तो पिए विसाला ।। ९० ॥ विशाला] । एषा रथस्तनगजेन्द्रनरनायतुरगस्तनभरेत्यन्दनकरन र वरेन्द्रगजस्तनभराः सतुरगाः । प्रमुखद्विमात्राश्च नरनाथस्याने यदि भवन्ति प्रस्ताक्षि विप्राः तत. प्रिये विशाला ॥९० ॥ तत एपा विशालाख्या गलिता प्रिये भवति । यदि रयश्च स्तनश्च गजेन्द्रश्च नरनाथश्च तुरगश्च स्तनभरश्च स्यन्दनश्च नरवरेन्द्रश्च गजश्व स्तनभरथेति तुरगेण सह भवन्ति । एकादश चतुर्मात्रा इत्यर्य । किंभूता. । प्रमुंखे द्विमात्रो येषाम् । अत्य एव मध्यगुरुस्याने विप्रा न विरुध्यन्ते ॥९०॥ विच्छं(च्छि)त्तीअ इति । विच्छित्तीअ दुमचं तह पंच अ जोहा । मुद्दे परवडरहिआ कडसत्थणिउत्ता ॥९१ ॥ विच्छित्ती । विच्छित्तेईिमात्रः तथा पञ्च [च] योधाः । मुग्धे नरपतिसहिता. कविसार्थनियुक्ताः ॥ ९१ ।। विच्छित्तेः कविसार्येन स्वप्रबन्धेष द्विमात्राः प्रमुख नियुक्ताः पश्चाचतुर्मात्राः पञ्च । अस्या मात्राम्यो द्वादशम्यो यति कार्येत्युदाहरणेनोक्तम् ॥ ९१ ॥ भामिनि(णि) इति । भामिणि रहणरिंदपाइक्करासंदण णअंगि सुरवारणिंदा । पमुहे पसरिआइ णिअमेण होति धवलच्छि दोतडअपंचमत्ता ॥ ९२ ॥ [प्रसृता । भामिनि रचनरेन्द्रपटातिर(रा)जतुरगा नतानि स्व(सु)रवारणान्ता । प्रमुखे प्रस्तायाः नियमेन भवन्ति प्रवासि द्वे तित्रः पञ्चमानाः ॥ ९२ ॥ यैश्च नरेन्द्रश्च पदातिश्च राजा च तुरगश्च ते प्रस्ताया. भवन्ति । किंभूताः । सुरवारण आदिलघुरन्ते येषाम् । किं च । अत्या एव प्रमुखे आदौ द्वे तित्र. पञ्च चेति साकल्येन दशमात्रा भवन्ति । एयमत्रलिप्ता (१) ॥९२ ॥ पंचमतइअअ इति । पंचमतहअसुअण्णआ रअणविरामएस कडवसहेहिं णिउत्तआ भामिणि कन्वएसु । पढमअवीअचउत्यया महुरक्खरिल्लएसु तिण्णि वि सुद्धे जोहआ ललिआपाअएसु ॥ ९३ ॥ ललिता । , पनुहुननआ य Com २ नुरगजेन्द्र AB ३ भारत्यत्यन्दन AB ४ प्रभृत्यक्षि A, प्रसत्यक्षि B ५ प्रबुद्धदि० 1B ६ न्वप्ररन्धबुद्धिमात्रा. AB ७ रामतुरमा Com. ८ नुरवारणता Com ९ होति सअधव. AB १० पसअच्छि Com. ११ दो तम्मन पंव. AB 2 arala AB $3 Both A and B add toga after this rord. १४ रमन दिरामण्यंतनु AB १. गुरुस्वतम्हेहिं तुगिस्तआ AB २६ कल्वेठएमु AB ।

·६७ पद्यानि ९०-९५] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पञ्चमतृतीयसुव(प)ो रत्नविरामेषु कविवृषमैनियुक्ता भामिनि काव्येषु । प्रथमद्वितीयचतुर्था मधुराक्षरेपु त्रयोऽपि मुग्धे योधा भवन्ति ललितापादेषु] ॥ ९३ ॥ ललिता]पादेषु पञ्च[म]तृतीयौ सुपर्णी गरुडौ जातः(तौ) किंभूतेषु । रत्नं विरामे येषाम् । तथा प्रथमद्वितीयचतुर्थास्त्रयोपि योधा भवन्ति । किंभूताः । [भामिनि] काव्येषु' स्वप्रबन्धेषु मधुराक्षरेषु कविवृषभैः कविश्रेष्ठैः नियुक्ता रचिताः ॥ ९३ ॥ थणहर इति । थणहरो सअण्णो णरिदओ। पमुहए अ दिण्णो दुमत्तओ। पा[एण पाउ(ओ) अजं ठिउ(ओ) तं विआण अंते विहूसणं ॥ ९४ ॥ [विभूषणा] । स्तनभारः सकों नरेन्द्रः अन्तप्रमुखे दत्तद्विमात्रः पादेन पादो यदि यमितः तां विजानीहि छन्दसि विभूषणाम् ॥ ९४ ॥ तां विभूपणां जानीहि यस्या प्रमुखे स्तनहारो मध्यगुरुः सह कर्णेन वर्तमानः ततोऽपि मध्यगुरुरेव । अन्ते प्रमुखे च दत्तः द्विमात्रो यस्येति पादविशेषणम् । पादेन च सह यदि पादो न(य)मितः । यद्यपि सर्वा गलिताः संयमका वक्ष्यति तथापीह वचनं समस्तपादनिवृत्त्यर्थम् ॥ ९४ ॥ सामुग्गअ इति । सामुग्गअंति णामेण रूवअं विरई(इ)अंमए जं च । सा उग्गअत्ति गलिआ जमएहिं पुरिलअकएहि ॥९५ ॥ सामुद्गक इति नाम रूपक विरचितं मया यच्च । सा उद्गतेति गलिता यमकैः पौरस्त्यकृतैः ॥ ९५ ॥ स(सा)मुद्गत(क)मेवोद्गता । उद्गतायाः पुरैःस्थिता यमकरचनेति विशेषः । स(सा)मुद्कस्यान्ते 'गऍहिं विलग्गएहिं ' (४.५६) इत्यादिना यमको दर्शितः ॥९५॥ पंचम इति । १ The writer of the palm leaf ms has dropped the portion of the Com from qùy upto Etret ( both inclusive ) The dropped portion of the Coni, however, is given in the Commentary on the next stanza, see note 7 below, we actually get the following commentary on this stanza किंभूता । किंवृषमै कविश्रेष्ठ स्वप्रवन्धेपु नियुक्ता रचिता भवन्ति । किंभूता भवन्ति । कविवृषभै कविश्रेष्ठ नियुक्ता भामिनि काव्येपु स्वप्रवन्धेषु । प्रथमद्वितीयचतुर्थ-मधुराक्षरेषु त्रयोपि दवे रचिता नियुक्ता । २ अतपमुहदिण्णो Com ३ Com seems to read नमिओ ४ छंदे Com ५ मध्यगुरु एवं AB ६ दतो त्रिमात्रो AB The dropped portion of Commentary on y 93 mentioned in note I abore (from ललितापादेषु to त्रयोपि योधा. both inclusive) is copied out here betireen the words गलिता and सयमकाः in both A & B Reconstructed from Com ९ पुन स्थिता यामकरचनेति AB १० गवहिं विलग्गएएहिं AB ७ ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः पंचमत[इ]अएहिं मुद्दे णराहिवेहिं । वीअचउत्थछट्टगअतुरअसंदणेहिं ।। प(पा)आ पमुह[अ]म्मि घडिआ मित्तरहि जाणह लंविआएँ गलिआएँ पाअएहिं ॥ ९६ ॥ लंविआ लम्बिता] । पञ्चमतृतीय(ये.) मुग्धे नरोधिपै. द्वितीयचतुर्थपष्टंर्गजतुरगस्यन्दनः । पादा. प्रमुखे घटिता द्विमात्रैः जानीहि लम्बिताया गलिता या.] प्राकृतैः॥९६ ॥ प्राकृते(तैः) प्राकृतभाषाया लम्बिताया गलितायाः पादौः घटिताः । पञ्च[मतृतीयैर्नराधिपैरुप- लक्षिताः द्वितीयचतुर्थपष्टैः सामान्येन चतुर्मात्रैरिति । अत्र प्रमुखे र(च) द्विमात्रैरुपलक्षिता ॥९६ ॥ पमुहअ इति । पमुहअविरमएसु पाए दुमत्तआ पंचमतइअआएँ मुद्धे णरिंदआ। बहुकइसत्थएण वहुसो णिसविआ वीअचउत्थजोहसहिअत्ति सा सुहा ।। ९७ ॥ [सुधा] । प्रमुखे विरामे यस्या ढिमात्रौ पञ्चमतृतीयौ मुग्धे नरेन्द्र(न्द्रो)। बहुकविसार्थेन वहुशो निरूपिता द्वितीयचतुर्थयोधसहितेति [सा] सुधा ॥ ९७ ॥ [सा] सुधा नाम गलिता यस्य(स्या) बहुना कविसार्थेन कविसमूहेन प्रमुखे र(त)या विरामे द्विमात्रौ निरूपितौ । द्वितीयचतुर्थाभ्या [योधाभ्या] सहितेति सुधाविशेषणम् ॥ ९७ ॥ तुरअ इति। तुरअरहं प(पा)इथं णराहिवं जत्थं दीसँइ जीअ तुरंगं सचामरं अन्ते । थोरोरु विअडजहणे सुदीहराच्छिजुए सा कुमुइणित्ति भणिआ कईहिं णिउणेहिं ॥९८॥ कुमुहइणी [कुमुदिनी] । तुरगरथ पदातिनराधिपो मुग्धे दृश्यते यस्यास्तुरंग. सचामरोऽन्ते"। थोरोरुविकटजघने सुदीर्घतरोक्षियुगे सा कुमुदिनीति भणिता कविभिनिपुणे. ॥ ९८ ॥ एवभूता कुमुदिनीति भणिता । तुरगश्च रथश्च तुरगरथम् । थोर परिवर्तुलम् । विकटो विस्तीर्णः स्पष्टमन्यत् ॥९८॥ पढम इति । भत्ति सा सुहा १ नराधिपरुपलक्षिते द्वितीय AB २ प्राकृताया प्रकृते AB 3 पादघटिता AB ४ जीए Com. ५ जोहससण्णिहि- AB ६ द्वी मात्री AB ७ सार्थ AB ८ योवहसितेति AB ९ मुद्धे Com १० दीसह जत्थ नीम तुरग सवामर अन्ते AB ११ तुरगै समरीते AB १२ सुदीक्षितराक्षयुगे B A drops all portion from सुदीक्षित to एवभूता कुमु- (both inclusive) in the next line.

·६९ पद्यानि ९६-१०१] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः पढसगअंदवीअकरवालबंधसुविहूसिअं तइअणिउत्तबाणसचउत्थचारुथणहारिअं । संदणओ पुणोवि धअवट्टएण अइसोहिअं जाणस(सु) छंदअम्मि मुद्धमुहिए इम(म) णलिणिअं॥९९॥ ण(न)लिनी । प्रथमगजेन्द्रद्वितीयकरवालबन्धसुविभूषितां तृतीयनियुक्तबाणसचतुर्थचारुस्तनभारिणीम् । स्यन्दनः पुनरपि ध्वजपट्टकेनातिशोभितां जानीहि छन्दसि मुग्धमुखि इमां नलिनीम् ॥ ९९ ॥ प्रथमेन गजेन्द्रेणोपलक्षिताम् । द्वितीयेन च करवालेन खड्ने योऽसौ बन्धो विरचना तया विभूषिताम् । अन्यच्च । तृतीयो नियुक्तो बाणो यस्याः सह च चतुर्थस्थाने स्तनभरे ण] वर्तते या ताम् । स्पष्टमन्यत् ।। ९९॥ मुखगलितामाह-खंडुग्गअ इति । खंड(ड)ग्गअत्ति भणिआ जा पढम सावि होइ मुहँगलिआ । डंडअर्पयगइणिअमा समंसआ जमिअपाअंता ॥ १०० ॥ [मुखगलिता] । खण्डोद्गतेति भणिता या प्रथम सा[पि भवति मुखगलिता । दण्डकपदगतिनियमी समांशकावस्थितपादान्ता ॥ १०० ॥ या मयास्मिन्लक्षणे प्रथम खण्डोद्गता [इति भणिता सा मुखगलिता]ख्या भवति । इयांस्तु भेदो यदिय दण्डकस्य सदृशी पदरचना बिभर्ति सदृशैनिकर्निबन्धनमादौ लघुस्थितिश्चेति कर्तव्यमित्यर्थः । अन्यच्य । समांशिका समानसंख्यगणा । सम [इति] द्वितीय चतुर्थापेक्षया । प्रथमतृतीयौ यस्याः 'करमेत्त' (४ ४७) इत्यादिना नियतलक्षणावेब । एतदुक्त भवति । प्रथमतृतीयौ खण्डोद्गतासदृशौ द्वितीयचतुर्थों दण्डकच्छायाविति ॥ १००॥ अस्या भेदानाह-पंचगणा इति । पंचगणा सत्तगणा णवगणएआह(र)हेहि अ गणेहि। मुहगलिआए भेआ अंसअचड्डीइ चत्तारि ॥ १०१ ॥ गाहा लक्खणत्थे। पञ्चगणाः सप्तगणाः नवगणकादशभिस्तु गणैः । मुष(ख)गलिताया भेदा अंशकवृद्धयाँ चत्वारः ॥ १०१ ॥ १३ १ The whole line is repeated immediately in AB २ अइसोहिमभ AB ३ सभूषित AB ४ The portion from तृतीय to नलिनीम् is dropped in both A and B ५ खड्गी योसौ AB ६ विरचनया AB Erfurt AB ९ भणितो स AB १० नियमसमासक्रोवस्थिता पादान्ता AB ११ TETETUT AB 83 The portion from sa to feat (both inclusive) is dropped in both A and B १३ स्तृके AB १४ कमेत AB १५ प्रथमतृयो A, प्रथमत्रयौ B १६ नवमगणा एका० AB १७ वृद्धाश्चत्वार AB ·७० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुर्थो नियमः चत्वारो सुखगलिताया भेदा भवन्ति अंशकानां वृद्धया । तत्रैकः पञ्चगणो द्वितीयः सप्तगणः तृतीयो न[वगणैः] भवति, एकादशभिश्चतुर्थ इति । अत्र केचित् दण्डकपदगी(ग)तीनां नियमोऽयमिति वर्णयन्ति । अपरे सामान्येन गणैरिच्छन्ति । तत्र दण्डकपदगतिपक्षे लघुपट्कादूर्व गणसंख्याविपक्षा (विकल्पाः) ॥ १०१॥ तुरअ इति । तुरअगइंदरहंगआ चउसुवि पाअएसु जीसे। पअगलिआ सा भण्णइ जमिआ एकस्मि पाए ॥ १०२ ॥ [पदगलिता] । पअगलिआलक्खणरूवों। तुरगगजेन्द्ररथाङ्गादि(नि) चतुर्वपि पादेपु यस्यो। पदगलिता [सा भण्यते यमितैकस्मिन्पादे ॥ १०२ ॥ एकस्य पादस्य यादृग्रूप तादृक् चतुर्णा यथा विअलिअविसहिरकसणया' स्पष्टमन्यत् ॥ १०२ ॥ अपरमपि पदगणि(लि)ताया भेदमाह-साअ(मु)ग्गअ इति । सामुग्गअजमएणं जमिआ जा सा विहूसणा णाम । अट्ठमजमअणिबद्धा पअगलिआ सा विणाअव्वा ॥ १०३ ॥ [पदगलिता] । सामुद्कयमकेन यमिता यासौ विभूषणा नाम । अष्टेमयमकनिबद्धा पैदगलिता सापि ज्ञातव्या ॥ १०३ ॥ विभूषणा नाम या गलिता उक्ता सा यदि सामुद्गकयमकेन निबध्यते तत्सापि पदगलिताख्या लभते । सामुद्गके यमकः तेन । एतदुक्त भवति । विभूषणाच्छन्दसि सामुद्गकसंबन्धिी यमकेना- परापि पदगलिता भवति । यस्मात्पदगलितायाः समस्तपादयमकविधानं सौमुद्गके त्वेकदेश एव । एतदेव द्रढयति—अट्टाम]जमय इति । अष्टभागनिबद्धेन यमकेनेत्यर्थः । यमकाना हि चतुर्भागार्धादि- व्यवस्था दृश्यन्ते यतः ॥ १०३।। पढम इति । पढमतइआ अ तुरआ अ बीउ(ओ) थणहरो मणी अंते । विसमन(ग)लिआए समरेसुं। गअ दो चावआ मणी अंते ॥ १०४॥ [विषमगलिता । १ यस्य ते AB२ अष्टपयपरनिरुद्धा पचगलिता AB ४ सबन्धिनादयमकेन AB सामुद्गकत्वैकादश एव AB ६ व्यवस्था या दृश्यन्ते. ३ विभूपिता AB ५सा ·पद्यानि १०२-१०८] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ७१ प्रथमतृतीयौ तुरगौ च द्वितीयः स्तनभरो मणिरन्ते । विषमगलितायाः समरेषु गज चापकयुग मणिरन्ते ॥ १०४ ॥ विषमगलितायाः प्रथमतृतीयौ चतुर्मात्रौ द्वितीयः स्तनभरो मध्यगुरुरन्ते च [मणिः इति] विषमपादलक्षणम् । समरेषु समपादेपु गंजश्चापयुगं तद्भवत्यन्ते च मणिः ॥१०४ ॥ जीए(अ) इति । जीअ तुरंगबाणरहजुअलअधणुपाइक(का) रहधयवट्टआ। माला ईरिसा उत्त वरकविसुइसुहअ विरइआ मइ च्छंदए ॥ १०५॥ इअ गलिआलक्खणं समत्तं । माला । यस्यास्तुरंगबाणरथयुगलधनुष्पदातयो रथध्वजपटौ। मालेदृशी भवति वरकदिश्रुतिसुभगोदिता मया छन्दसि ॥ १०५ ॥ मया विरचिता या वरकवीनां श्रुतिसुभगा भवति ॥ १०५ ॥ एवं गलिताया लक्षणमुक्तम् । अनुक्तविषयाणां गलितानां विशेषमाह-सव्वाणं इति । सवाणं चिअ गलिआण जमअबंधं कुणंति कई(इ)वसहा । अंसअवसेण एआण तं मए विरई(इ)अं हें ॥ १०६ ॥ सर्वासां [एव गलितानां यमकबन्धं कुर्वन्ति कविवृषभाः । अंशकवशेनैतासां तन्मया विरचितं नैव ॥ १०६ ।। कविश्रेष्ठाः सर्वासां गलितानां यमक निबध्नन्त्यशकवशेन । अल्पांशिकायाः स्वल्प महत्याश्च महान्तमिति । तन्मया विरचितं नैव उदाहरणेन मातीति (2) शेषः ॥ १०६ ॥ इदानीं सर्वजातिविषयान्तरमाह-सर्वासु इति । सव्वासु छंदजाइ(ई)सु णरवई एत्थ साहिओ जत्थ । जइ होइ तासु विप्पो दोसो वि ण सो गणेअब्बो ॥ १०७ ।। सर्वासु च्छन्दोजातिषु नरपतिरपि साधितो मया यासु । यदि भवति तासां विप्रो दोष इति नासौ गणयितव्यः ॥ १०७ ॥ यासु वृत्तजातिषु मध्यगुरुः कथितः तासु सर्वलघोः स्थितिर्न विरुध्यते इति ॥ १०७॥ केषांचिद्वृत्तानां यांनीह नामानि कथितानि शास्त्रान्तरेषु यद्यप्यन्यथा दृश्यन्ते तथापि न दोष इत्याह-अन्नं इति । अण्णं वाहरइ पिआ अण्णं जणणी जहा सिलिंवाण । छंदेवि तहा मुद्धे जाणसु वित्ताई णामाई ॥ १०८ ।। १ दितीयनभरौ AB २ भुजगश्चापयुग AB ३ इरिसा उत्तह AB, ईरिसी होइ Com ४ णेव Com. ५ ०वसेने- ताकविसा AB ६ साहिओ मए जातु Com ७ नानीह A, जानीहि B ·७२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [चतुथों नियमः अन्यद् व्याहरते प्रिया अन्यजननी यथा सिलिम्भानाम् । छन्दसि य(त)था मुग्धे जानीहि वृत्तानां नामानि ॥ १०८ ॥ एतदुक्त भवति । नाम्नि नाभिनिवेष्टव्यम् । अत्र दृष्टान्तद्वारेण युक्तिरुच्यते । पुरुपाणा यया पृथक् वल्लभसुभगदयितादिभिः नामभिर्व्याहरते तथा सिलिम्भा बालास्तेषां च जातवत्सेत्यादिभिर्ना- मभिर्माती व्याहरतेऽर्थवशात्तद्वदेव छन्दसि वृत्तानां नामानि बन्धवशात् भवती(न्ती)ति । तथा चोक्तम्--- अपत्यस्य च [जातस्य वृत्तस्योत्पादितस्य च । नाम स्वच्छन्दत कार्य सैतवस्य वचो यथा ।। इति ॥ १०८॥ परिमाणं इति । परिमाणं णस्थिच्चिअ णअंगि वी(वित्ताण जीअलोअस्मि । अणुदिअहं कइसत्थो अजवि विरएइ अण्णण्णे ॥ १०९॥ इअ कइसिट्टवित्तजाईसमुच्चये चउत्थो णिअमो समत्तो । परिमाण नास्त्येव नताङ्गि वृत्तानां जीवलोके । अनुदिवसं कविसार्थों अद्यापि विरचयत्यन्यदन्यत् ॥ १०९॥ अस्यायमर्थः । वृत्तान्यपरिमेयानि अपरिमेयश्च कविसार्थोऽप्यद्यापि अन्यदन्यन्नवं नवं विरच- यति । एतदेव प्रयोजनमाचार्यस्य अस्य स्व(प्रोवृत्तौ पिङ्गलविरचितेषु सत्स्वपि शास्त्रेषु महाकविप्रबन्धेषु दृश्यन्ते यानि वृत्तानि तानीह रचितानि यस्मात्तेन सगृहीतानीति ।। १०९ ॥ [इति] चतुर्थो नियमः। १ अन्यननिनी AB २ नाममित AB ·पञ्चमो नियमः। गौ रत्नांशः ॥ १ ॥ इदानीं वर्णवृत्तानां विषमपदोच्चयविवृतिरारभ्यते । गौ म वृत्तं यस्य रत्नांशमात्रः पादो भवति॥१॥ मुक्तायुग्मं नौरित्युक्ता ॥२॥ यक्षरा नौ मोक्ता यस्याः पादे मुक्तायुग्मं गुरुद्वयमुक्तमिति ॥ २ ॥ द्वे रत्ने वैदूर्यम् । सा नारी ज्ञातव्या ॥३॥ नारी गुरुत्रयं भवति ।। ३ ।। सपटह मरकतम्। प्रियतमे मृगवधूः॥४॥ मृगवधूर्नाम । पटहः तु(त्रि)लघुगणः । मरकतो गुरुः ॥ ४ ॥ नूपुरहस्तो रत्नविरामी। अक्षरपङ्क्तिर् नाम मृगाक्षि ॥५॥ कर्ण कुरु भद्रे स्पर्श सपताकम् । अन्ते चमरं चेद बाले तनुमध्या ॥६॥ रत्ने नूपुरयुक्ते भावश्चैव तु पश्चात् । कर्णश्चेन्निधनस्थो भद्रे सा मर्दलेखा ॥७॥ १ गौ AB २ नामोक्तौ AB ३ मरको गुरो• AB ४ दमलेखा AB.

·[पञ्चमो नियमः सटीको वृत्तजातिसमुन्चयः रस्सरवसहित सपटहचमरम् । शशिमुखि सुभगे हरिविलसितकम् ॥ ८॥ हरिविलसितस्य रसरवाभ्यां सहित सलघुत्रयं च चामर भवति ।। ८ ।। आदी कौँ नित्यं भद्रे रत्ने तस्मात्पश्चात्कृत्वा । अन्ते शुभं मुक्तायुग्मं ज्ञेयं वृत्तं विद्युन्माला ॥९॥ रले रसरवौ प्रिये केयूरमपरं भवेत् । रूपं सकटकं सदा श्यामा सुतनु कीर्तिता ॥१०॥ या(श्या)मायाः प्रथमं रत्ने च ते भवतः ॥ १० ॥ नृपुरशब्दनरेन्द्रान् भासिनि पश्यसि यत्र। रूपयुतं यदि कर्ण शोभन एष वितानः ॥११॥ एष शोभनो वितानो नाम यत्र नूपुरादीन्पश्यसि तथा रूपेण च युतं यदि कर्णम् ॥ ११ ॥ चॉमरभावी कटको पश्यति हस्तं दयिते। यस्य च नित्यं ललितं माणवकक्रीडितकम् ॥ १२॥ पक्षिनाथवैजयन्ती रूपहारमौक्तिकानि । नीलनीरजाक्षि मुग्धे मालिनीति नाम वृत्तम् ॥ १३ ॥ १ रत्न रत्ने AB २ रूपसमेतसकणे AB ३ प्रकट AB ४ चमर० AB ·पद्यानि ८-१९] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ७५ द्विजपटहचमरं कमलमुखि सुभगे। तरलतरनयने सुविकसितकुसुमम् ॥१४॥ यस्याजो सप्तमं रूपं समस्तेषु च पञ्चमम् । पादेषु चामरः षष्ठः श्लोकं तं तु विनिर्दिशेत् ॥ १५ ॥ तच्छोकाल्यं वृत्तं यस्याजौ समपादे नियमेन सप्तमं रूपं भवति । आजिर्युद्धपर्यायः । असमेषु च पश्चमम् । चशब्दात्सप्तममपिं प्राज्ञैरायोजितम् । अस्य बहुभेद्वादशमेष्विति न विरुद्धम् ॥ १५॥ रसपटहनूपुराणि कमलमुखि रूपभाञ्जि। निधनगतचारुको बुधजनकृता तुं गुर्वी ॥ १६ ॥ सा बुधजनेन तु कृता गुर्वी नाम । हे कमलमुखि यस्या रूपं भजन्ते तच्छीलानि रसादीनि भवन्ति । दु(तु): पादपूरणम् ॥ १६ ॥ रवपटहौ त सुभगे शशिमुखि चामरसरसौ। निधनगतं सुतनु करं त्वरितगतिर्भवति ततः ॥ १७ ॥ नूपुरशब्दौ तोमरयुक्ती पश्यसि कान्ते रत्नरवौ च । यत्र सुरेभं नैधनसंस्थं सा किल भद्रे चस्पकमाला ॥ १८ ॥ चम्पकमालायाः 'सुरेभं देवहस्तिनं आदिलघुमिति यावत् ॥ १८ ॥ ग्रैवेयक रत्नपताकयुक्तं पादं च मुग्धे करभोरु कान्ते । १ यस्यादी AB २ मसमेपु Com ३ तच्छुकाख्यं AB ४ रारोपितं AB ५ धुभेदादननेविति Ę Between 3rd and 4th lines AB add शन्दाश्चमरयुग्म ७ तृ AB ८ तु सुभगे AB ९ चामर A The text is un. satisfactory तोमर rould be any पदमात्र, but भापल्यु alone is wanted here. १० गुरभे B, गुरसे । ११ पसगशत्रुयुक्त Com - ·७६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पञ्चमो नियमः यस्यां मणिं पश्यसि राजमानं सैरावतान्ता कथितेन्द्रवज्रा ॥ १९ ॥ इन्द्रवज्रा नाम । अवेयकमाभरणं पन्नगशत्रुनाम्ना गरुडेन युक्तं पश्यसि । करभो मणिबन्धादारभ्य कनिष्ठाप्रान्तं यावत्करस्य बहिरवयव. तत्समावूरू यस्याः ॥१९॥ उपेन्द्रवज्रा ध्वजरूपहारैः सचामरैः शब्दनरेन्द्रकणैः । शशाङ्कवक्त्रे सुखदा कवीनां प्रभूतशास्त्रार्थविचक्षणानाम् ॥ २० ॥ या इन्द्रवज्रार्धसमानरूप- मुपेन्द्रवज्रार्धमुपैति यस्याः । मिश्रेति नास्ना कविभिः प्रयुक्ता सैकत्रिपादेत्यपरे वदन्ति ॥ २१ ॥ सा कविभिर्मिश्रेति नाम्ना प्रयुक्ता रूपं च इन्द्रवज्रायाश्चरणेन सहोपेन्द्रवज्रायाश्चरणस्य रूपं भवति । वृत्तद्वयसाकर्यादियमुत्पद्यत इत्यर्थः । इय मिश्रा । अन्ये वेकत्रिपादा इति वदन्ति ॥२१॥ रत्ने कृत्वा चामरं चैव पश्चात् कर्ण मुग्धे स्पर्शयुक्तं वरोरु । भूयः कर्ण देवपीलुं च दद्याच् छन्दस्यका(पा) शालिनी नाम वृत्तम् ॥ २२ ॥ शालिनी नाम । देवपील. सुरगजः ॥२२॥ आदौ रत्नं शशिमुखि सुभगे कर्णस्तस्माद्वरतनु ललिते। रत्नं भूयः पटहरवयुतं हस्तश्चान्ते भ्रमरविलसितम् ॥ २३ ।। यत्र मणिं प्रथमं तु नियुक्तं स्पर्शरसौं कटकं च रसं च । नूपुरभावयुतं यदि कर्ण पश्यसि भामिनि दोधकवृत्तम् ॥ २४ ॥ वैनतेयपटही यदि भद्रे वीक्षसे च कटकं रवयुक्तम् । १ शत्रुनामो AB २ भरतो मणिवद्धाचारस्य AB ३ प्रणीतो येकं added before प्रयुक्ता AB ५ त्वेकत्रपाद AB ६ रकै AB ४ अन्या AB ·७७ पद्यानि १९-३१] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः वैजयन्तिचमरं च वरोरु स्वागतेति कवयः प्रवदन्ति ॥२५॥ स्वागता नाम । स्पर्शश्च हारश्च रसश्चेति द्वन्द्वैकवद्भावः ॥ २५ ॥ मुखे तु राजा चमरो विभूपणं रवद्वयं चार वरोरु दृश्यते । सपारिहार्य च यदि ध्वजद्वयं वदन्ति सभ्याः सुवसन्तमअरीम् ॥ २६ ॥ वसन्तमञ्जरी सभ्या आर्या वदन्ति । पारिहार्य कटकम् ॥ २६ ॥ रसनूपुरशब्दनरेन्द्ररवं कटकं च वरोरु भवेत्तु यदा। यदि गन्धयुगं चमरं च भवेत् पठ तोटकवृत्तमिदं सुभगे ॥ २७ ॥ रसरवौ कटकं पुरतः सदा करयुगं च ततः सरवो मणिः । द्रुतविलम्बितहंसगति प्रिये द्रुतविलम्बितवृत्तमिदं तदा ॥ २८ ॥ द्रुतविलम्बिता यासौ हंसस्य गतिः यस्याः सा प्रिया तस्या आमन्त्रणम् ॥ २८ ॥ द्वे रत्ने चरणरवौ च यत्र बाले रूपं मौक्तिकसहितं ध्वजश्च मुग्धे । अन्तस्थः सुरपतिवारणश्च मत्तस् तवृत्तं किल सुभगे मयूरपिच्छम् ॥ २९ ॥ मुखे रवश्चमरविभूषितो ध्वजस् ततो रसो वरतनु शब्दयोजितः । विशांपतिं कुरु सुभगे सनूपुरं सदागतिं वदति जनो ध्वजाङ्कितम् ॥ ३०॥ विशांपतिः नृपतिः ॥ ३०॥ पीनोन्नतस्तनभरानतगात्रयष्टे सिंहोन्नतां प्रकथयामि तवाहमद्य । १ चमरं च १ Com seems to read स्पर्शहारचमर for वैजयन्तिचमर in line 3 २ सया B ३ सत्या AB ४ सा प्रिया यस्यास्तस्या AB ५ वाणे AB ६ सुरपति वारणश्च AB ५ ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पञ्चमो नियमः वृत्तं प्रिये श्रवणपार्थिवपाणियुग्मं देवेशवारणविरामनियुक्तपादम् ॥ ३१ ॥ रसपटहपताकाचामरैरुल्लसद्भिर विहगपतिनिबद्धैर्निर्मलैः पद्मरागैः । विरचितसुरनागैक्षिसे यत्र पादान् भवति तदिह मुग्धे मालिनी नाम वृत्तम् ॥ ३२ ॥ नूपुरभावयुग्मसहितं खर्ग सुपटहं रत्नसुशोभितं वरतनु क्रमेण चमरम् । यत्र हि वीक्षसे नरपतिं सदा शशिमुखि हस्तविरामकं प्रमुदिता भवेत्तु सुभगे ॥ ३३ ॥ कौँ भावो भुजगसहितो वैनतेयः सरत्नो वाले रूपं मरकतमथो हॉरमिन्दीवराक्षि । पादे यस्याः सुतनु नियतं दृश्यते चान्तसंस्थं मन्दाक्रान्ता किल निगदिता पण्डितैः सा वरोरु ॥ ३४ ॥ सुरेन्द्रेभं कर्ण चरणपटहं चन्द्रवदने प्प(प्रि)[ये पादे] यस्मिल्ललितगमने पश्यसि पुनः । नियुक्तं केयूरं मरकतयुतं भावसहितं ध्वजश्चान्ते यस्याः सुतनु कथिता सा शिखरिणी ॥३५॥ सा शिखरिणी नाम यस्याः पादे स्थाने सुरेन्द्रेमादीन्पश्यसि । इभो हस्ती । केयूरमाभरणम् । ॥ ३५॥ पयोधररसाङ्गदैर्वसुमतीपतिं संयुतं वरोरु रचयत्करं सुरगजं प्रकाशं प्रिये । नतानि सततं यथा प्रचलितामलाभध्वज भवेच्च पृथिवी पदैललितकोमलैचिकैः ॥३६॥ वसुमतीपति. पार्थिवः । प्रचलिता अमला आमा यस्येति ध्वजविशेषणम् ॥ ३६॥ द्विजगणरवं रत्ने कर्णस्तथाप्यपरो मणी रवमणि पुनर्भावो वाले तथा विनतासुतेः। २ राव AB १ वीक्ष्यमे B ३ भवेलुभगे AB ४ करें AB ५ हारिमि० AB ६ सुरेन्द्रोमादीनस्यति AB ७ मवेत् B८ सस्येति AB ९ सुतै AB Immediately after this line both A and Bgive another reading for the same रक्कमलभावा वाले वेगवान्विनतातुन ·1 पद्यानि ३१-४३] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ७९ भवति हरिणीवृत्तं भद्रे सदा ललिताक्षरं बुधजनकृतं नित्यं श्रव्यं मृगाङ्कनिभानने ॥ ३७॥ द्विजगणरत्नरावचमरं च शशाङ्कमुखि सरसपताकभावविलसत्कटकं च भवेत् । सुतनु विचित्रबन्धरचितं करपल्लवक मुनिजनसंस्तुतं प्रियतमे किल नर्कुटकम् ॥ ३८ ॥ पूर्व माणिक्यं सुतनु कटकं रत्नमेकं सकर्ण भौवं सस्पर्श ललितगमने काव्यवन्धप्रयोगे। कुर्यात्स्वाकारं सुतनु नियतं हस्तमेकं वरोरु ताशें मीरं सुरपतिगज कीर्तिता चन्द्रलेखा ॥ ३९ ॥ चन्द्रलेखायाः तार्यो गरुडः । मञ्जीरं नू पुरम् ॥ ३९॥ द्वे रत्ने चरणं मृगाक्षि रसनायुक्तं च गन्धं पुनः केयूरं सरसं ध्वजं च विमलं यस्मिन्सदा वीक्षसे । हारं निर्मलपद्मरागसहितं देवेश्वरस्य द्विपं तद्विद्यात्सपताकबन्धसुभगं शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ४०॥ रसना मेखला ॥ ४०॥ मुखे रूपं चके मणिरपि भवेत्कर्णरत्ने नियुक्ते ततो मीरं चेद्रसनियमितं शब्दरूपे पुनौ । सुरेन्द्रेभ मत्तं [प्रिय सखि ततो वीक्षसे सत्पताकं सुपर्ण मुक्ताढयं विरमनियतं चन्द्रकान्तेति गीता ॥४१॥ सुरद्विपः सुरगजः । सत्ताकमिति सुरेन्द्रेभविशपणम् ॥ ४१ ॥ इतउत्तरं दीर्घसमासमपि प्रायेन(ण) विस्पष्टार्थम् । आदी कर्णद्वयं स्यात्सुतनु ललितं वीक्षसे रूपरत्ने मञ्जीरं शब्दयुक्तं रसनियमितं रूपयुक्तं वरोरु । तस्मादैरावणं च ध्वजमपि तथा वैनतेयं सरत्न- मेतद्विद्याद्गुणाढ्ये बुधजनकृतं सुप्रभानाम वृत्तम् ॥ ४२ ॥ आदौ कर्णौ तु कान्ते रवमणिसहितं माणिक्यमपरं भावस्पर्शस्वरूपं करमपि हि तथा मीरमतुलम् । १ सरसुपताक AB २ बन्धुरचित च पल्लवक AB ३ सककै AB ४ भाव स्वसनश्च ललित० AB ५ मजरी AB ६ गन्धन्पुन AB Ć Where could this word have occurred ? ९ सन्माताक० AB १० वीक्ष्यसे AB ११ तस्मादौरावणध्वन० AB ७ सुवर्ण AB ·८० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पञ्चमो नियमः तस्मात्कुर्यात्तुं मुक्तं गशिमुखि पटहं रत्नं च निधने एतदृत्तस्वरूपं बुधजनदयितं ख्यातं परमकम् ॥ ४३ ॥ मुक्तादिरत्नसहितौ पयोधर रसौ] तथैव सुभगे माणिक्यरूपचरणं ध्वजं च सहसा निवेश्य सरवम् । ग्रैवेयकं नियमितं वरोरु रचयेत्सदा सपटह अन्ते च नृपुरयुतं शशाङ्कवदने शशाङ्कचरितम् ॥ ४४ ॥ मुक्तायुग्मं सरत्नं मुकुटमपि भवेद्वैजयन्ती सहारा स्पर्श रूपं सभावं सुतनु करतलं वीक्षसे पङ्कजाक्षि । नागानां चाप्यमित्रं पुनरपि कटकं. रूपकर्णैकयोगि पादे तन्वति यस्याः प्रचरति सुभगे स्रग्धरानाम वृत्तम् ॥ ४५ ॥ चामररूपयुग्मकटकं शशाङ्कवदने ध्वजं च सरवं शब्दविभूषितं च नृपति समीक्ष्य दयिते पुनः सकटकम् । स्थापय शब्दभावचमरं च शब्दसहितं मणिं च विमलं पन्नगंयुक्तमन्तचरितं वरोरु सुभगे विशुद्धचरितम् ॥ ४६॥ द्विजगणरत्नरूपचमरं शशाङ्कवदने विमलश्चं रसो नरपतिरत्नयुक्तपटहो मृगाक्षि सुभगे यदि वै परतः । पुनरपि मेखलात्र पतिता नताङ्गि विरमे करपल्लवको कविवरपन्नगेन्द्ररचिता सदा प्रियतमे हयलीलाङ्गी ॥४७॥ चामरभावी सललितगमने रत्नमतः शशिमुखि चरणश्चै शब्दसमेतौ रसरवसहितौ हारमणी वरतनु कुलभद्रे । भामिनि हस्तं पुनरपि दयिते विप्रकरं यदि भवति समेतं तस्य तु रत्नं पुनरपि ललितं वृत्तमिदं वरतनु किल तन्वी ॥४८॥ चामररूपे शब्दसमेते पुनरपि वरतनु सललितचमरं पश्यसि वाले रत्नमतो वै वरतनु शशिमुखि सुमधुरकटकम् । रूपसमुक्तं वै ध्वजरत्नं भवति [हि] मृदुध विपुलकुचयुगे क्रौञ्चपदी [वै] त्रिद्विजयुता विरचितकरतलनियमितविरमा ॥४९॥ १ दुर्यान्मुक्ता AB २ पयोधरी AB 3 तवैव B ४ करतं AB ५ ०कर्णेकजोगि AB ६ स्वचरति B ७ ०युग्म स्कटक AB, ८ पनगर्युक्त० B, पन्नगे युक्त. A. ९ विमलस्वरस' AB १० Before this line both A and B read वरतनुपिंटित मुरविता ११ बुन्तं पठहो AB १२ हयलोलागतो B १३ श्रवणश्च AB १४ कुभमद्रे AB १५ भावय मानिनि AB १६ भवरि AB १७ मृदुपान० AB १८ द्वित्रिनयुक्ता AB १९ विरामा AB ·८१ पद्यानि ४३-५०] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः आदी वाले सुक्तायुग्मं विकसितकुवलयनयने भवेत्तु सचामरं पश्चात्को मुग्धे तस्मात् सुमुकुटरसरवपटहैस्तथाप्यपरो रवः । स्पर्श भावं रत्नं दत्वा वरतन शशिमुखि सुभगे मया तव कथ्यते मुग्धे झूभृद्युक्तं देयं पुनरपि नरपतिकटकं भुजंगविजृम्भितम् ॥ ५० ॥ इति वृत्तजातिसमुच्चये कृतशिष्टशिष्टः पञ्चमो नियमः। [इति पञ्चमो नियमः।] M r १ रस: AB २ रव AB ३ भूभृधुक च 13. ४ दृतमाविसमुच्चये इति AB .

·पठो नियमः। इदानी उक्त 'कथयामि षट् प्रत्ययांस्तथा' इति तदाह-जो(जे) पिंगलेन इति । जे पिंगलेण भणिआ वासुइमंडन्वछंदआरेहिं । त[त्तो थोदं वोच्छे छउओअरि छप्पआरेवि ॥१॥ ये पिङ्गलेन भणिता वासुकिमाण्डव्यच्छन्दस्काराभ्याम् । ततः स्तोकं वक्ष्यामि छातोदरि षट्प्रकारैः ॥ १ ॥ स्पष्टम् ॥ १॥ के ते षट् प्रकारा इत्याह-पत्थारा इति । पत्थारे जे सब्जे णटुदिटुं तहा अ लहुकिरिअं। संखं अद्धाणं विअ छउओअरि तं फुडं भणिमो ॥२॥ प्रस्तारा ये सर्वे नष्टोद्दिष्ट तथैव लघुक्रियाम् । संख्यामध्वानं चैव छोतोदरि तत्स्फुटं भणामः ॥ २ ॥ नष्टोद्दिष्टमित्येकवद्भावः । लघुक्रिया उपलक्षणम् । गुरुक्रिया या अपि विधानात् ॥२॥ किमेभिः प्रत्ययैः कथितैः प्रयोजनमित्याह--उत्ताईणं इति । उत्ताइणं मज्ज्ञे वित्ता उण थोवआ भए भणिया। जुत्तीए पत्थारे छउओअरि तुज्झ वोच्छामि ॥३॥ उक्तादीनां मध्ये वृत्तानि पुनः स्तोकानि मया भणितानि । युक्त्या प्रस्तारं छातोदरि तव वक्ष्यामः ॥ ३ ॥ उक्तसज्ञा एकाक्षरस्य तदादिर्येषा तान्युक्तादीनि पड्विंशतिश्छन्दासि तेषां मध्ये मया वृत्तानि स्तोकानि महाकविप्रवन्धसुप्रसिद्धानि अभिहितानि । इदानीं तु तानि युक्त्या कथयामि येनाल्पेनैव अन्येन निःशेषव्याप्तिर्घटते ॥३॥ आदौ तावत्तेपा नामान्याह-उत्तातह इति । उत्तं अतिउत्तमज्झा पसुपइठ्ठ तह य गाडत्ती । उण्णी अणुहुभ विहई पंती तिहुजगइअजगई ॥ ४ ॥ सरि अइसकरिया अट्टी अइअट्टि धिइअअइधिइऊ । किइ पाविलमभिउप्पर किई २ छब्बीस छंदाइं ॥५॥ 30311iFe Com. > qarte AB 3 In the text v 2 and 3 are interchanged. I have followed the order of the Com ४ उत्तमंगाक्षरस्य AB ५ जता ततोति AB ६ Something corresponding to these stanzas (sluch I have practically reproduced from Kavrdarpana ch. 3) seems to have been read by the Com. But the text does not contain them ·पद्यानि १-८] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ८३ उक्तं तथात्युक्तं मध्यमसहिते प्रतिष्ठसुप्रतिष्ठे । गायत्र्युष्णिहौ तथानुष्टुप् बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुप् जगत्यतिजगती ॥ ४ ॥ शक्वरी तथातिपूर्वा अष्टिः अत्यष्टिकृत्यतिधती। कृतिप्रकृत्याकृतिविकृतिः संपर्यभिकृत्युत्कृतिसहितानि षड्विंशतिश्छन्दांसि ॥ ५ ॥ एकाक्षरात्प्रभृति षड्विंशत्यक्षरं यावत् उक्तादीनि च्छन्दासि भवन्ति । एकाक्षरस्योक्तं नाम ब्यक्षरस्यात्युक्तं एवं यावत् षड्विंशत्यक्षरस्योत्कृतिरिति । त्रिष्टुप्जगत्यतिजगतीति समाहारद्वन्द्वः बृहत्यादिप्रकृत्यन्तस्तावत् । एवं संकृत्यादि । प्रथमं शक्वरीत्यस्यानन्तरमतिपूर्व सैव पृथक् ॥५॥ एतेषामुद्देशपूर्वकं प्रस्तारानाह—सूई इति । सूईमेरुपडाआसमुद्दविवरीअजलहिपाआला। तह संवलिपत्थारो सहिओ विवरीयसंवलिणा ॥६॥ सूचिमरुपताकासमुद्रविपरीतजलधिपातालाः । तथा शाल्मलिप्रस्तार. सहितो विपरीतशाल्मलिना ॥ ६ ॥ एतेषां यथोद्देशं लक्षणमाह-पमुहंते इति । पमुहंते एकेकं तह विअ मज्झमि एकमन्महि । पमुहाओ आरहिअ व ते सव्वअंकाई ॥७॥ प्रमुखेन्ते च एकैकं तथैव मध्य एकमभ्यधिकम् । प्रथमादारभ्य वर्धन्ते सर्वाङ्काः ॥ ७ ॥ सर्वस्यैव छन्दसि ऊर्ध्वक्रमेण प्रमुख तथावदा(सा)ने एकमेकमकान् स्थापयत । तथैव मध्ये- प्येकमेकं एककं च तत्राभ्यधिकं तदपेक्षं स्थापनीयम् । एतदुक्त भवति—वृत्तस्य यावन्त्यक्षराणि तावन्त्येवैककान्येकाधिकानि विनिवेशनीयानि । यथा त्र्यक्षरस्य चत्वारि, चतुरक्षरस्य पञ्चेति । एवं यावत् षड्विंशत्यक्षरस्य सप्तविंशतिः । पश्चात्प्रमुखादारभ्य साङ्का वर्धन्ते ॥ ७ ॥ कथमित्याह 'इकेकेणअ इति । एकेकेण भइज्जइअंते उअरिडिओ तह च्चे। परिवाडीए मुंचह एकेक सूइपत्थारे ॥ ८ ॥ एकैकेन भज्यते उपरिस्थित तयैव । परिपाट्या मुन्चकैकं सूचिप्रस्तारे ॥ ८ ॥ आस्ते [१] मध्ये योङ्कः स परिपाट्या भज्यते [उपरिस्थितं च] प्रत्येकं परिपाट्या मुच्यते । यथा त्र्यक्षरस्य चतुर्वैकैकेषु प्रथमेनैकैकेन मध्यमनन्तर भज्यते । तेनापि द्वितीयेन तृतीय चतुर्थं तु मुच्यते । उपरिस्थितेः । एवं प्रथममेककद्विकत्रिकैककाङ्कोपलक्षिता पङ्क्तिः संपद्यते । (१,२,३,१)। यावत् are repeated between छन्दांसि and भवन्ति AB २ एकैकेनेन भियते A, एकैकेन न भज्यते B३ पचेकक AB ४ क्वचित् प्रस्तारो AB ५ भिद्यते A ६ चतुर्यतृतीयतुमुत्पद्यते AB १ Words एकाक्षरात् to ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पष्ठो नियमः हितीये तु परिपाट्या उपरिवर्ती तृतीयो न भज्यते । तेन प्रथमेन द्वितीयस्यैव भेदो एकत्रिकत्रिकैक- काङ्कोपलक्षिता पक्तिर्भवति । (१,३,३,१)। पश्चात्परिपाट्या द्वितीयसुपरिस्थितं भवति उपरिभव- स्थानद्वय(या ?)योगात् । तन्मोक्षाच्च तत्संरूपैवावस्थितिः ॥ ८ ॥ एतदेव स्पष्टीकरोति-तं पिडिज्जउ णिउणं इति । तं पिंडिजउ निउणं जाव अ बीओवि आगओ ठाणो । तत्पिण्ड्यतां निपुण यावद् द्वितीयमप्यागत स्थानम् । इति । विस्पष्टार्थमिदम् । एवं चतुरक्षरादीना गतिरभूटा । किमिहास्मिन् सूचिप्रस्तारे सपद्यत इत्याह-पत्थार इति । पत्थारपाअगणणा लहुकिरिआ लंभए संखा ॥ ९ ॥ प्रस्तारपातगणना लघुक्रिया लभ्यते संख्या ॥९॥ एतस्मिन् क्रियमाणे प्रथमं प्रस्तारपातगणना लभ्यते । पातन पातः । प्रस्ताराणां पातः प्रस्तारपात. । वक्ष्यमाणन्यायेन अन्येपामप्यन्तःप्रवेश इत्यर्थः । 'एकम्मिवि पत्थारे पत्यारा बहुअरा] विणिहिट्ठा' (६ १७) इति प्रस्तारपातगणना लभ्यते । यथा सर्वत्रैव तावत्प्रथमे गुणने क्रियमाणे उपरिष्टात्फल भवति । यथा त्र्यक्षरस्य चतुष्कमिति तत्प्रमाणात्प्रस्तारपातगणनों वाच्या । यथा त्र्यक्षरस्य स्वेन सह प्रत्तारत्रयमापतति इति । तथा चतुरक्षरस्य चत्वार इति । एव पञ्चाक्षराणा पञ्चप्रभृतय. उदाहार्या । एतत्समुद्रप्रस्तारे प्रकटीकृत स्वयमेव । पश्चाल्लघुक्रिया लभ्यते एकलव्यादीनां वृत्ताना निश्चय इत्यर्थ । यथा कियन्ति त्रिलँघूनि वृत्तान्यस्मिन्संभवन्तीति चिन्ताया तस्मात्परिच्छेदः क्रियते यथैव(क) त्रिलब्धिति । एव द्वितीयाद् द्विलघुनिश्चयो यथा त्रीणि द्विलघूनीति । तद्वत्तृतीयादेक- लघुनिर्णयश्च यथा त्रीण्येवैकलघूनीति । चतुर्थादारभ्य (एव]मेव प्रतिलोम(ग)त्या त्रिगुर्वादीना कार्यम् । चतुरक्षरादीना चानयैव दिशा गतिरूह्या । अन्यच्चास्मिन्सूचिप्रस्तारे क्रियमाणे सख्या लभ्यते । सर्वेपामेकत्र योजिताना गणनीत् । तथा चोक्तमन्यै .-"एष्वेव पिण्डितेपु [च] सख्या प्रस्तारविर- चिता भवति" (जयदेव. ८११) तेन त्र्यक्षरस्याष्टौ प्रभेदाः कथनीया. चतुरक्षरस्य च षोडश इति । यस्मात् त्र्यक्षरस्य एकक-त्रिका त्रिक]एककाना एकत्र गर्णनादष्टा एवोत्पद्यन्ते ॥ ९॥ क्रमेण प्राप्त मेरुप्रस्तारमाह-इह को?आणं इति । ईहै कोढ़आण दोण्हं वडइ हेटुट्ठिों कमेणेअं । पमुहंते एकेवं तदो अ दो तिण्णि चत्तारि ॥ १० ॥ इह कोष्टकयोईयोर्वर्धते अधास्थित क्रमेणैव । प्रमुखान्त एकैक ततश्च द्वौ यश्चत्वारः ।। १० ॥ १ पफमाद्विकैक चोपलक्षिता AB २ तत्सरूपावत्याया स्थिति AB ३ पिंटजह AB ४ वीओइ AB from eभ्यने 10 गगना (both inclusive) are dropped in A ६ समन AB ७ कियतत्र लघूनि AB गुनाना B • प्रन्तारविचारिता AB १० एकत्रिगुणाना दटा AB ११ इअ AB १२ हट्टटिभ कमेण अ AB १३ ददुमुरते AB १४ प्रनुन्यान्तरकैक A, प्रमुखान्तरेकैकं R 4 Words ·पद्यानि ९-११] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः -इहास्मिंश्छन्दसि द्वयोः कोष्ठकयोः स्थापितयोः पक्तिक्रमेण पश्चादवस्थितानां पङ्क्तीना क्रमेणैककमेकं वर्धते यावत् पड्विंशतितम सप्तविंशतिः । कोष्ठकाली स्थापयित्वा किंकर्तव्यमित्याह- पमुहंते इति । प्रमुखान्त एकैक ततश्च द्वे त्रीणि चत्वारि । सर्वस्य एव कोष्टकपड्क्तेरादौ तथावसाने एकैकमेकैकं विनिवेश्य ततो द्वित्रिचतुःप्रभृतीनि स्थापनीयानि ॥१०॥ कथमित्याह-उपरिट्ठिअ इति । उअरिडिअअंकणं वइ हिट्ठिअं कमेणेअ । उपरिस्थिताकेन वर्धतेऽधःस्थित क्रमेणैव । प्रत्येक कोष्ठकस्याङ्कःस्थितस्य उपरि द्वौ कोष्ठको भवतः । तयोर्मिश्रीकृतयोर्यत्परिमाणं भवति तेनावस्थितेन क्रमेण पठ्यते । यथा प्रथमकोष्ठकद्वयस्याधः संस्थाप्यते तत्कोष्ठकत्रयम् । तस्य प्रथमे तावदेकं स्थितमेव । द्वितीय तु उपरिस्थितकोष्ठकाङ्कद्वयमिश्रणाद्यत्परिमाणमुत्पद्यते द्विकं तद्विनिवेश- नीयम् । तृतीये त्वेकक स्थितमेव । एव द्वितीया पक्तिः एककद्विकै क]कोपलक्षिता सपद्यते । १ १ १ १ उदाहरणं । अनन्तर द्वि(त)तीयस्या पड्क्तौ यानि चत्वारि कोष्ठकानि |२/ तेषामाद्यन्तयोस्ताबदेककं स्थितमेव । द्वितीयकोष्ठके उपरिभवकोष्ठकद्वयाड्कात्परिमाणमेक द्वौ चेति त(त्रि)कं स्थापनीयम् । तृतीये तथैव । चतुर्थे त्वेककस्यैव स्थितिः । एव तत्र एकक[त्रिक]त्रिकैक- |१ कोपलक्षिता पक्तिर्जायते । उदाहरणं । पश्चाच्चतुर्थे पतिभागे पञ्च- १ १ २ १ १ ३ ३ १ कोष्ठके तावदाद्यन्तयोनिर्विवादमेक एव । द्वितीये तूपरिष्टात्कोष्ठकद्वयान्मिश्रीकृत्य चतुष्कं स्यापनीयम् । तृतीये तथैवोपरिष्टाषट्कमिति । चतुर्थतः चतुष्कं पञ्चमे त्वविवादः । एवं चतुर्थी पड्क्तिरेकचतुष्क- १ १ १ २ १ १ [षट्क चतुष्क]एककोपलक्षिता भवति । उदाहरणं १ ३ m on १ ६ ४ १ |१ एवं सर्वत्र कर्तव्यं यावत् पड्विंश[तित]मी पड्क्तिरायातेति । तदा चैवमेकाकारे पक्तिसमूहे स्थिते किं भवतीत्युच्यते-मेरुस्मि इति । मेरुम्मि होई गणणा सूईए एस अणुहरइ ॥ ११ ॥ मेरौं भवति गणना सूच्या एष अनुहरति ॥ ११ ॥ अस्मिन्मेरी क्रियमाणे गणना भवति प्रत्येकश साकल्येन च सर्वच्छन्दसाम् । गणना लप- १ किं कर्तव्यतामित्याह AB २ वर्धतेवस्थित AB ३ ध्वनितत्य AB ४ धातावदान्यतोनिर्विवादक एव AB ५ मेग सिहाइअ A, मेरुसिहोइ अB ६ सूटए AB ७ मेरीस्त भवति AB ८ गणनास्या एप AB ९ गणगणा AB ·८६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पष्ठो नियमः लक्षण तेन प्रत्तारपातगणना लभ्यत एव । यस्मात्सूच्या एपोऽनुहरति सादृश्यं भजते । सूचीना हि समुदायो मेरु. तेन सूच्यास्त्वैकल्य छन्दसो लघुक्रियादयो लम्यन्ते मेरोस्तु सर्वेषामपि । न केवलं प्रलारपातगणनादि परीक्षा तु (च) निवेश्य सर्वकोष्टकेषु कार्या ॥ ११ ॥ अनयोरेव मन्दमतिबोधनार्यमाह-सागर इति। साअरदण्णे अंको दोच्चिों गरुआ अ मज्झिमट्ठाणे। समरे उण एकोचिअ मेरिस तहेव सूईएँ ॥ १२ ॥ लागरवर्णेऽसौ द्वादेव गुरू मध्यमस्थाने । समरे पुनरक एव मेरौ तथैव सूच्याम् ॥ १२ ॥ सागरवणे विपमाक्षरे छन्दसि द्वावड्कौ गुरू सपद्येते प्रस्तारद्वयेपि । यया त्र्यक्षरे द्वौ त्रिको पञ्चाक्षरे दो दशकाविति । समरे समाक्षरे पुनः एक एव यथा याक्षरे द्वौ चतुरक्षरे पडिति ॥१२॥ पताकामाह-मणिरव इति । मणिरवमालाआरो विउणेविउँणेहि बड्डिओ कमसो। रडअन्वो पत्थारो णिहणद्दमणीरवद्धो य ॥ १३ ॥ मणिरवमालाकारो द्विर्गुणद्विगुणैर्षित: मशः । स्यापयितव्य. प्रस्तारो निधनार्धमणीरवार्धश्च ॥ १३ ॥ प्रलार' स्थापयितव्य । किंभूतः मणिरवैर्गुरुलघुभिरूर्ध्वक्रमेण मालाकारः लगाकृतिः । यथा हि माला सिनासिनादिमि कुसुमैबध्यते तद्वदस्मिन्प्रस्तारेऽपि प्रथम गुरु पश्चाल्लघु पुनर्गुरुः पुनरपि लघुरिति विनिवेश्य । किंमूत । क्रमश. परिपाट्या द्विगुणद्विगुणैर्वर्धित. द्विगुणीकृत्य वर्धयेदित्यर्थः । लुल्यव् लोपेत्र पञ्चमी । यया यया क्रमेणाक्षराणा वृद्धिर्भवति उक्तात्युक्तमित्यादि मध्यमादिवशात्तथा तथा तस्माद् द्विगुणीकृताद्गुरूणा लवूना चाग्रे द्विगुणा द्विगुणा वृद्धिः कार्या । यथा प्रथममेकाक्षरे एको गुरेकश्च लघुरिति प्रस्तारे स्थिते द्याक्षरावसरे तदेव द्विगुणीकार्य यया गुरुर्लघुरिति भवति । पश्चात् तस्माद् द्विगुणैरेव तदपेक्ष वर्धनीयम् । ययाने द्वौ गुरू द्वौ लघु च सपद्यते । उदा० ss, I S, SI, II । अनन्तरं त्र्यक्षरप्रसगे यार द्विगुणीकार्यम् अष्टकृत्वः स्यापनीयम् । तस्माच्च गुरुलघूनां तद्वद् हिर्गुणा स्थिति कार्या । यतोऽने गुरुचतुष्क लघुचतुष्क भवति । उदाहरणं S SS, I S S, S I S, I I S, SS I, I S I, S I I, I II । एवं द्विगुणीकृतान् द्विगुणीकृतान् प्रस्तारान् कृत्वा द्विगुणद्विगुण- वृद्धया च गुरुलचूना सर्वेषु छन्द सु क्रमेण स्यितिरभ्यूह्या । एतदेव स्पष्टीक्रियते । निर्धनार्धमणी वार्ध- श्रेति । निधनेऽन्ते अर्वानि मणयो गुरखो यस्य तया निधन एवार्धानि रवाणि यस्य स तथा । सर्वस्यैव च्छन्दसि पूर्वक्रमेण मालाकारस्य स्यापितत्यान्तेऽर्धानि गुरवो भवन्ति अर्धानि च लघव एव इन्यर्थः ॥ १३॥ १ सग,झगा। २ दोवि गमा अमज्झिमट्टाए AB ३ नगन्मि तहा सूईम AB ४ हिविओणेमु वट्ठिमो AB मनसो म AB ६ द्विगुत्रिगुगववितक्रमस. AB ७ वधश्च AB ८ त्रिगुणा AB ९ सुक्रमेण repeated imesediately .iB२० विशनवसारधावनि AB" विषनरेवाणिAB १२ मपाणि चर पद इत्यर्थ AB ·८७ पद्यानि १२-१६] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः अस्यैव विशेषान्तरमाह-बीअद्धेसु इति । बीअद्धेसु कहिंचिअ दिजइ फरिसोवि अंतिमो छउए । तेणेअं पत्थारे वित्ताणं कीरए गणणा ॥ १४ ॥ द्वितीयार्धेषु क्वापि दीयते स्पर्शोऽप्यन्तिमश्छाते । तेनेयं प्रस्तारे वृत्तानां क्रियते गणना ॥ १४ ॥ पताकाप्रस्ताराणा यानि द्वितीयार्धानि भवन्ति तेषां क्वचित्स्पर्शेऽप्यन्तिमो दीयते । यथा त्र्यक्षर- स्याष्टप्रभेदस्यान्ते चत्वारो लघवो यथा च षोडशप्रभेदस्य चतुरक्षरस्यान्तेऽष्टाविति । क्वचित्स्पर्शोऽपीति भझ्या विपरीतपताकां दर्शयति । तेन क्वचिद्वितीयार्धेषु गुरवोऽपि दीयन्त एव । तत्र विपरीतः रवमणिमालाकारः प्रस्तारः कार्यों यथा प्रथमे आदौ गुरूणां स्थितिस्तद्वदिह लघूना कार्येत्यर्थः । एवं किं संपद्यत इत्युक्त तेन प्रयोगेणास्मिन्प्रस्तारे वृत्ताना गणना क्रियते । तेनेहापि सहार्थे तृतीया एतदुक्त भवति । लक्षे(क्ष्ये)ण विना [न] लक्षणगतिर्निर्मला भवति यतः शिष्याणामत. पताकाप्रस्तारण सह या गणना संख्या क्रियते सातिनिर्मला भवति लक्ष्यलक्षणयुक्ता ॥१४॥ समुद्रमाह-रअणा इति । रअणाई जहिच्छाइ विडं मुद्धे ठवेह पत्थारं । ताव अ पिंडेअ [फुड] फरिसा सब्बे ठि जाव ॥ १५ ॥ रत्नानि यथेच्छया स्थापयित्वा मुग्धे स्थापय प्रस्तारम् । तावच्च पिण्डय स्फुट स्पर्शाः सर्वे स्थिता यावत् ॥ १५ ॥ अत्र व्यवहितपदसंगतिः । हे मुग्धे प्रस्तारं स्थापयेति । तावच्च त स्फुटं पिण्डय यावत् सर्वलघून्यायान्ति इति ॥ १५॥ सूत्रमात्रमेमत् । अस्यैव प्रपञ्चार्थमाह-पढम इति । पढमचमरस्त हिटे फेरि पुरओ जहाकमेणेअ। मग्गे जे परिसिट्ठा कडओहिं तेहिं पूरेहि ॥ १६ ॥ प्रथमचमरस्याध. स्पर्शः पुरतो यथाक्रमेणैव । मार्गे ये परिशिष्टाः कटकैस्तान् पूरय ॥ १६ ॥ रत्नानि प्रथम स्थापयित्वा कस्यचिच्छन्दसि पड्क्तिक्रमणानन्तर तेषा यः प्रथमश्चमरो गुरुस्त- स्याधः स्पर्शो लघो(घु)विधेयः । तस्य पुरतोऽने यथाक्रमेणैव प्रस्तारो विवेयः । यथैवोपरिपतेर्गुरूणा लघूनामवस्थितिर्भवति तद्वदधो विनिवेशनीय इत्यर्थः । किंच । मार्गे पश्चाद्भागे ये परिशिष्टा वर्णा- १ विपरीतरवि० AB २ एवेक सपद्यते AB ३ प्रवृत्ताना AB ४ लक्षणक्षणयुक्ता AB फुरिसा सव्वट्ठिआ AB ७ स्थापितं तु AB ८ सर्वलघुनायात इति AB ९ फुरिस AB_१० चरमस्यार्थत्यस AB. ५ मुद्धेद्धे AB ६ ११ श्चगुरुर्गुरु. AB. १२ परिशिष्या AB ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः षष्ठो नियमः लान् कटकेगुरुभि पूर्य । यया त्र्यक्षरत्य तृतीयपञ्चमसप्तमप्रभेदेषु प्रयमत्य गुरुत्रयरूपस्याध- लायोऽसौ द्वितीय प्रयमल्यु. प्रभेद: 'पद्मचमरस्य हिडेत्यादिना परिकल्पित. तस्याधस्तृतीये प्रभेदे द्वितीये प्रथमगुरोरत्ताल्यौ कृतेतत्यानन्तर पुन 'जहाँकमेणे 'ति गुरौ विनिवेशिते वक्षरता संपद्यते । नहर्यमेतदुक्त 'नग्गे जे परिसिट्टा इति । तेनास्मिन् तृतीये द्वितीये तृतीये लघुगुरू त्यापयित्वा य. प्रथमोऽक्षर शिष्यते तत्र ऋटि(ट)को गुरु कर्तव्यः । एवं मध्यलघुप्रभेद आर्यात. । पञ्चमेऽप्येव चतुर्य- प्रभेदान्त्यत्य गुरोरख परिकसितो यो लघुत्तस्य मार्गे यदक्षरद्वयं शिष्यते तत्र गुरुद्वयं स्थापनीयम् । अनेनान्तलघुप्रभेदो भवति ।। उदाहरणम्-SSS, ISS, SIS, IIS, SSI, ISI, SII, III ॥ १६॥ किंच- एकम्मिवि पत्यारे पत्यारा बहुअरा विणिहिट्वाँ। सग्गहिआ वि तत्ववि छउओअरि तुझ वोच्छामि ॥ १७ ॥ एकस्मिन्नपि प्रस्तारे प्रस्तारा बहुवरा विनिर्दिष्टा । मानस्थितास्तथापि हातोदार तानहं वक्ष्यामि ॥ १७ ॥ अस्मिन्समुद्रप्रत्तारे एकत्मिन्नपि बहुतरा प्रत्तारा विनिविष्टा ताश्च मार्गेऽध्वनि स्थितान् कययामि ॥१७॥ तानाह-अट्ठक्खर इति । अट्ठक्खरपत्थारे उत्ताईओ हुअंति सब्वे अ। विहाईछिंदमि तहा पत्यारो नवविहो होड ॥ १८ ॥ एए सब्वे छंदा उकिइछइंमि होन्ति पत्यारे। मह भणिमा जुत्तीए लक्खिन बुहा पअत्तेण ॥ १९ ॥ लडाक्षरग्रस्तारे टक्तान्यो मवन्ति सर्वाण्येव । वृहतीन्छन्दसि क्या प्रस्तारो नवविधो भवति ॥ १८॥ एतानि सर्वाणि च्छन्दांस्युकृतिच्छन्दसि भवन्ति प्रस्तारे। मया भणितानि युक्त्या लक्षय त्वं प्रयत्नेन ॥ १९ ॥ अष्टाक्षरे एकाक्षरादय सर्व एगन्तर्भवन्ति । एतच्च पताकाया दर्शितं ध्रुवम् । एव वृहत्या नवविधत्य प्रत्तारल्यान्तावोऽन्वेप्य. । तयोवृतो सर्वपामेति मया भणितानि युक्त्या। सा च युकि क्या पताका या नेत्र दर्शिता । व तु प्रयत्नेनाभियोगेन लक्षय जानीहि ॥ १८-१९॥ इनानीन निदेशद्वारा मात्रानामाह-एसोच्चिा इति । १ गुपन्दन AB २ सहर AB ३ परिकल्पितत्याधन्दनीये AB ४ प्रथमगुरव AB ५ जाहाकोपेनेति AB नाम्नायःAB ७ दुन्दा विगिट्ठिा AB ८वहावि Com. ९ स्थिताया AB १० लक्सिजन तं पमवेग Com १ गया , बा । २२ मभिदेसवारी B ·८९ , पद्यानि १८-२१] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः एसोच्चिअ पत्थारो मत्तावित्ताण साहिओ किंतु । मत्ता जत्थ ण पूरइ फरिसं पढमं तहिं देहि ॥ २० ॥ एष एवं प्रस्तारो मात्रावृत्तानां साधितः कितु । मात्रा यत्र न पूर्यते प्रथम स्पर्श तत्र देहि ॥२०॥ य एव वर्णवृत्तानां 'रअाणि जहिच्छाए' (६.१५) इत्यादिना प्रस्तारोभिहितः स एव मात्रा- वृत्तानां भवति । इयास्तु विशेषो यस्मिन्समुदाये मात्रा न पूर्यते तत्रैव प्रथम स्पर्श लघ्वक्षरं देहि । नान्यस्मिन् । मात्रा परिमाणम् । सा कदाचिन्न्यूनत्वेन पूर्यते कदाचिदाधिक्येन । तेन द्वयमपि परिहर्तुं प्रयमः स्पर्शो दीयते । यत्रैव न पूर्यते तत्र दीय[त] इति वचनाद्गाथायाः पञ्चमे प्रभेदे द्वितीयांशे प्रथमचर्मरस्याध स्पर्श कृते पुरतश्च गुरुषु स्थापितेषु मार्गे प्रथमगणस्थाने गुरुद्वय कृत्वा मात्रापूरण- स्पर्शो यदि वा गाथापेक्षया प्रथमो दीयते तत्र प्रथम पञ्चमात्रो द्वितीयश्च त्रिमात्र आयातीति दोष. परिहतः । यस्मानाथादीनि केवलमात्रावृत्तानि न भवन्ति तेषां दोप एव नास्ति । अंशकवृत्ताना तु यस्मिन्नेवांशके मात्रा न पूर्यते तस्मिन्नेव प्रथमे लादौ कृते दोपस्यावसर एव नास्ति । मात्रावृत्त- प्रस्तारे यथा चतुर्मात्र एव प्रथम गुरुद्वये कृते द्वितीयस्य प्रभेदस्य प्रथम लघु कृत्वानन्तरं पुरतो गुरौ कृते त्रिमात्रप्रसगान्मात्राया न पूरणमतः स्पर्शे कृते द्वितीयचतुर्मात्रोऽनन्तर तृतीये द्वितीयगणान्त्यस्य गुरोरधो लघौ कृते मात्रापरिपूरणार्थ कटके च विहिते त्रिमात्रस्यैवासरः । तत्परिपूरणाय यदि गुरुर्दीयते तत्पञ्चमात्रप्रसगोदपूरणमेव मात्राया । तेन तंत्रापि पूरणार्थे लघुरेव कार्यः । एव तत्र मध्यगुरु- रायाति । अनेनैवादिगुरुसर्वलघू योज्यौ ॥२०॥ एव सति यत्र मध्यगुरोः प्रतिषेधः तत्र का गतिरित्युच्यते-गाहा इति । गाहाविसमगणाणं हेट्ठा अंतचमरस्स दे छउए । मत्तापूरणफरिसं मज्झगों पढमभणिमि ॥२१॥ गाथाविपमगणानामधोऽन्तचमरस्य देहि छाते । मात्रापूरणस्पर्श मध्यगत प्रथमभणितमपि ॥ २१ ॥ यद्युक्तं स्पर्श तत्र प्रथमं देहीति तथापि गाथाना ये विपमगस्तेिपा प्रसगे योसौ द्वितीयोन्तगुरु- स्तस्याधः 'लघु विनिवेश्य शेपमात्राद्वय गुरुणा पूरयित्वा मात्रैका शिष्यते । तदर्थं प्रथम प्राप्तमपि लघु मध्ये देय गुरोर्लयोश्चान्तराल इत्यर्थः । तेनादिगुरोरवस्थानान्मव्यगुरोर्गतिविच्छिन्नौं भवति ॥ २१ ॥ एतदेवोक्तम्- एवं परिंदरहिए विसमगणे कुणह गाहाण । १ एकोच्चिस AB २ किंओ AB ३ Both A & B add तत्रैव after पूर्यते. ४ रुणातु जहिच्छाये AB ७ परिवृत AB ८ द्वित्रिमात्र० B, द्विमात्र A ९ Both A& B repeat the पूरणाय प्रसगाद० immediately after the latter word १० दत्तापि AB ११ मात्रापूरणस्याथै .113 १२ विपनगणानस्तेपा AB १३ Both A and B add सतीगणावसाना before लघु १४ रिन्छेनी AD ५ नत्रैव AB ६ चरमस्याध AB words to ·। सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पष्टो नियमः लहुआणं वण्णाणं आणअणे तहन्चि(वि)अ गुरूणं ॥२८॥ लघूनां वर्णानामानयने तथैव गुरूणाम् ॥ २८ ॥ लम्बादीनामानयने यथा त्रयो लघवसिंगद्वर्णाः सप्तविंशतिर्गुरव इति प्रथमस्याम् । एव द्विर्तायस्यामधो (१) द्वितीयस्थानात् यथा पञ्च लघवो वर्णा एकत्रिंशत् पड्विंशतिश्च गुरव इति । तृतीयस्या तृतीयात्स्यानात् यया सप्त लघवो वर्णा द्वात्रिंशत् पञ्चविंशतिश्च गुरव इति । एव सर्वत्र कर्तव्यम् । उदाहरणम्-३, ३०, २७ । ५, ३१, २६ । ७, ३२, २५ । गाथा ना]मित्युपलक्षण प्रावान्यात् । तेन स्कन्धकादीनामयमेवोपायः । स्कन्वके यथा प्रथम चत्वारो द्वितीय चतुस्त्रिंशत् तृतीये त्रिंशत् । अत्रैव तथापि तथैव वृद्धिहानी । न केवल स्कन्धादीना यावत्सुमन प्रभृतीना द्विपदीनाम- प्यन्येषा च । यया सुमनस' प्रथममष्टौ ततो द्वात्रिंशचतुर्विशतिश्चेति] स्यानत्रये स्थापित तथैव वृद्धिक्षयौ विधेयौ । अत्र तावत्समर्म्यते यावच्चत्वारोन्ते शिष्यन्ते । एव सति प्रथमभेदेऽष्टौ लघवो वर्णा द्वात्रिंशत् चतुर्विंशतिश्च गुरव इति कथ्यन्ते ॥ २८ ॥ तस्मात्प्रत्येक पाते) ती पंणासं इति । तीपण्णासं पंचावण्णा दोच्चिअ कमेण ठविऊण । दोहाणि एकवड्डी एकेक हीरए तहा सज्झे । विवरीअसंवलीए होइ विहाणं इमं छउए ॥२९॥ त्रिपञ्चाशस्पञ्चपञ्चाशत् द्वौ चैव क्रमेण स्थापयित्वा । द्विहानि रेक वृद्धिरेकैक हियते तथा [मध्ये] । विपरीतशाल्मलेर्भवति विधानमिद छाते ॥ २९ ॥ हे छाते तन्वि प्रथमे त्रिपञ्चाशत् द्वितीये पञ्चपञ्चागत् तृतीये च द्वौ इति क्रमेण स्थापयित्वा तथैव क्रमेण द्वाभ्यामेकेन च हानिर्योज्या । एकेन च तृतीये वृद्धिः । एव तावत्कार्य यावच्छाल्मलि- प्रभेदो नाम । अत्रापि स्कन्चकाटीना अंय कर्तव्य. ॥ २९ ॥ नष्टोद्दिष्टमाह-एत्तिअमित्ते इति । एतिअमेत्ते अंके कअरो वेत्तित्ति ण? होइ । एरं जाणह वित्तं कअम्मि ठाणस्मि उद्दिटुं ॥ ३०॥ एतावत्यके कतरवृत्तमिति नष्ट भवति । तज्जानीहि वृत्त कतमे स्थान इत्युद्दिष्टम् ॥ ३० ॥ प्रथमैकादिकेऽके स्थापिते यत्कश्चित्पृच्छत्येतावत्यके सति कतरदृत्त भवति कीहक्स्वरूप गुरु लघुरिति नष्टसामान्यलक्षणम् । यच्च वृत्त प्रस्तीर्य कश्चित्पृच्छति एतद्वृत्त जानीहि तावतमे स्थाने द्वितीय आहोस्वित्तृतीय उत्तान्यस्मिन्क्वचिदित्युद्दिष्टलक्षणम् ॥ ३० ॥ १ वहूना AB • प्रथम स्यात् AB ३ चक्षरो ABY वृद्धहारी AB ५ सिष्टते AB ६ स्थापयेत् द्वौदेवक्रमेणानेन AB ७ शाल्मरे प्रथम प्रमेदो नाम ? ८ मतकर्तन्य AB ९ एत्तेअमेत्ते AB १० कथमेव AB ·पद्यानि २८-३३] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ९३ अनयोर्विस्तारमाह-विसमंकेसु इति । विसमंकेसु अ चमरं समेसु फरिसं ठवेह वित्ताणं । अद्वद्धं ओसक्कड णटुंके सव्वकडआई ॥ ३१ ॥ जत्थ अ ण देइ भाअं एक दाऊण तत्थ पिंडेह । भाए दिण्णे अ फुडं मयच्छि णटुं विआणेहि ॥ ३२ ॥ विषमाङ्केषु च चामरं समेषु स्पर्श स्थापय वृत्तानाम् । अर्धमर्धमवैवकते नष्टाङ्के सर्वकटकानि ॥ ३१ ॥ यत्र च न ददाति भागमेक दत्वो तत्र पिण्डय । भागे दत्ते च स्फुट मृगाक्षि नष्टं विजानीहि ॥ ३२ ॥ यमेवाङ्कमुद्दिश्य प्रष्टा पृच्छति स यदि विषमो भवति तदार्धमसमर्प्य चमर स्थापय । समश्चेत्त- स्या|पसर्पणे स्पर्शमिति । नष्टाङ्के सति सर्वकटकानि सर्वे गुरवः स्थाप्यन्ते । नष्टत्वमङ्कस्य एकक- प्राप्ति.। न च विषमाङ्कात्कथमर्धलाभः । एतदर्थेनैवोक्तं यत्र प्रक्रियमाणं भाग न प्रयच्छति विषमाङ्के त्रिपञ्चसप्तादिस्तत्रैक दत्वार्धापहारो विधेयः ॥ ३१॥ ३२ ॥ कियढवध्यन्ते क्रियत इत्याह-अद्वद्धं इति । अद्धद्धं ओसक्कइ बहुसो वाहाइ जाव अ समत्तं । जं णिहणे तं वित्तं णटुंमि अ पच्चअं एयं ॥ ३३ ॥ अर्धमर्धमवष्कते बहुशो भांगा [द्यावच्च समाप्तम् । यन्निधने तवृत्तं नष्टे च प्रत्यय एषः ॥ ३३ ॥ यावत्तद्वृत्तं समाप्तमिति । तस्मिन्समाप्ते यन्निधनेऽन्ते रूप दृश्यते तद्वृत्त दर्शनीयम् । इत्येत- नष्टाङ्के प्रत्ययमिति यथा-घडक्षरस्य सप्तमः प्रभेद. कीदृश इति प्रश्ने तदेव स्थापनीयम् । पश्चात् जत्थ अ ण देइ भाअ' इति सैकं कृत्वा अर्धं चापहृत्य 'विसमंकेसु'इति स्थानिवद्भावाद्गुरुर्निवेश्य । अनन्तर तदर्धस्य चतुष्कस्यार्धे हृते ' समेसु फरिसं' इति लघु दत्वा पश्चात्तस्याप्यर्थे हते लघोः एव स्थापनम् । एवमक्षरत्रय आदिगुरवोयेते (१) । तच्छिष्टमेकक तदेवार्धग्रहणाय सैकं कृत्वार्धं च गृहीत्वा गुरुमेव स्थापयेत् । एव चतुर्यमक्षर लघु लब्ध भवति । पुनरपि तस्य सैकैकरणार्धापहाराभ्या गुर्व- क्षरस्यैव लाभः पञ्चमस्य । षष्ठस्य गुरोस्तथैव कर्तव्यमत एवोक्तम्-'अद्वद्ध ओसक्कइ बहुसो बाहाई जाव अ समत्त' इति । एव गुरु-लघुद्वय-गुरुत्रयरूप पडक्षरस्य सप्तम दर्शयेत् । उदा० SII sss | ३३ ॥ उहिष्टमाह अंतं फरिसं .१५ इति । २ मषष्ठकाते AB द्वादश AB ३ ईनन AB ४ गरुटे च AB ५ कियदववध्यन्ते A; कियदववध्येत B ६ नाणहणित्त AB ७ पञ्चम AB ८ अष्टककृते AB ९ वाना AB १० मैक AB ११ सं A मैक AB ११ सं . १२ तदस्माप्यरे यते B, तदस्थापरे हते A १३ स्यैककरणापापहाराभ्या AB १४ वडुलो दारा AB १५ हरिदाउ AB ·९० सटीलो वृत्तजातिसमुञ्चयः [पष्ठो नियमः एवं नरेन्द्ररहिताविषमगणान्कुरु गाथाया. । अत्र गाया उपलक्षणम् । किंच- पढमलहू पत्थारो ठविअब्बो विसमसत्ताण ॥ २२ ॥ प्रथमलघुः प्रस्तार. स्थापयितव्यो विषममात्राणाम् ॥ २२ ॥ तिन पञ्च सप्ताद्या विषमास्तासा प्रत्तार प्रथमलघु स्थापयितव्य एतत्प्राय पूर्वमेव स्थापित मत्ता जत्य ण पूरइ' (६२०) इत्यादिना तयापि विस्पष्टार्थ पुनरुक्तम् ॥ २२ ॥ विपरीतसमुद्रमाह-पढम इति । पढमरवाहो चमरं उअरि अ पुरओ जहाकमेणंपि । मग्गद्विआवि फरिसा विवरीअं जाण सलिलणिहिम् ॥ २३ ॥ प्रयमर्रवाधश्चमरमुपरि च पुरतो ग्याक्रमेणैव । मार्गस्थिताश्च स्पशी विपरीतं जानीहि सलिलनिधिम् ॥ २३ ॥ ययैव समुद्रप्रस्तारे गुरूणा प्रथम स्थितिस्तद्वदिह लघूना कार्या । किं च । मार्गे पश्चाद्भावे स्थिताः सर्गः कर्तव्या. । यथा समुद्रे चतुरध एवं भूभरणोपवृहित () विपरीत सलिलनिर्वि समुद्र जानीहि । यया त्र्यभरे प्रथमं लघुत्रय स्यापनीयम् । पश्चाद्वितीये प्रयमपादवच्चामर कार्यम् । पुरतश्च ययाक्रमेणैव लघुये विहिते द्वितीयस्य आदिगुरु. प्रभेदो भवति योऽसौ समुद्रे सप्तमः । अनन्तर तृतीये प्रभेटे उपरिस्थितद्वितीयलबक्षरस्याध स्यापिते गुरौ पुनश्च यथाक्रमणैव विनिवेशिते लघौ य आयो वर्णः शिप्यते मार्गे तत्र स्पर्श कार्य । एवं सर्वत्रेति विपरीतसमुद्रप्रस्तारः ।। २३ ।। पातालमाह- संखं ठवेह पढन पाअंकेणावि गुणह तं हेतु । तर्थवि अद्धं येउँ तिहि ठाणेहिं विभजेज ॥ २४ ॥ संख्यां स्थापय प्रथम पानझेनापि गुणय तामध । तस्याप्यधं गृहीत्वा त्रिमि . स्थानविभज्यताम् ॥ २४ ॥ सर्वस्यैव च्छन्दसो या वृत्ताना सख्या यथा त्र्यक्षरस्याष्टौ तां प्रथम स्यापय । पश्चात्पादाङ्के- नाधस्तामेव गुणय । पादाङ्क पादपरिमाणम् । इह पादाङ्कत्रिकम् । तेनाष्टाना गुणनाच्चतुर्विंशति- भवति । ततोटो चतुर्विशतिश्चेति त्यानद्वय सपद्यते । अनन्तर तस्यापि चतुर्विशतेरो द्वादश गृहीत्वा त्रिभिः त्यानैर्विभव्यताम् ॥ २४ ॥ एए पंच पएसा मज्झिमअंतिउणभं करेज इह । संखा वण्णा मत्ता लहगुममा होन्ति पााले ॥ २५ ॥ नरेन्द्रविता AB ३ पढनवाराया AB ४ प्रथमरवदेवचमरपुरतो AB ५ अपनरपस्याध वामर ? ६ तस्तवि Com ७ गगाई AB ८ नृप्ति A, तृमि B९ पभेमा Com २ प्रयननवप्रहार AB ·पद्यानि २२-२७] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः . ७ है [एते पञ्च प्रदेशा मध्यमं त्रिगुणं कुरुतेह । संख्या वर्णा मात्रा लघवो गुरवो भवन्ति पाताले ॥ २५ ॥] एवमनेन प्रकारेण पञ्च प्रभेदा भवन्ति । तद्यथा अष्टौ चतुर्विंशतिदशद्विादश द्वादश चेति । तेषा च यमध्यमं स्थानं तत् त्रिगुण कुरु । द्वादश त्रिभिर्गुणयित्वा षट्त्रिंशद्भवन्ति । एव कृते संख्यादीना पञ्चानां लाभो भवति ॥ उदाहरणम् ८,२४, ३६, १२, १२ । एवमस्मात् प्रभेदा अष्टौ त्र्यक्षरस्य, सर्वप्रभेदेषु च वर्णाश्चतुर्विंशतिर्मात्राः पट्त्रिंशत्, लघवो द्वादश, गुरवश्च द्वादश एवेति पातालाल्लभ्यते ॥ २५ ॥ . शाल्मलिमाह-ठविऊण इति । ठविऊण तिणि तीस अ सत्तावीस अ कमेण एएण | वति दोण्णि एक व ल्हसइ अ एक कमेणेअ ॥ २६ ॥ दोवड्डि [इकहाणी] एकेकं वड्डए तहा मज्झे । ताव समप्पड एअं दोच्चिअ णिहणे ठिआ जाव। इअ संवलिपत्थारो भत्तावित्ताण काअव्वों ॥ २७ ॥ छन्वीसं गाहाणं पत्थारो संवली मए भणिओ। स्थापयित्वा त्रीणि त्रिशच्च सप्तविंशतिं च क्रमेणानेन । वर्धते द्वावेको हसते चैकः क्रमेणैव ॥ २६ ॥ द्विवृद्विरेकहानिरेकैको दीयते तथान्तः । तावत्समयंत एतद् द्वावेव निधने स्थिती यावत् ॥ इति शाल्मलिप्रस्तारो मात्रावृत्तानां कर्तव्य. ॥ २७ ॥ षड्विशतेर्गाथानां प्रस्तारः शाल्मलिमया भणित. । इत्यनेन प्रकारेण मया गाथाना पड्विंशतेर्लक्ष्म्याद्याना शाल्मल्याख्यः प्रस्तारो भणितः । त्रीणि त्रिंशत् सप्तविंशतिश्चेति स्थानत्रये क्रमेणानेन अनया परिपाट्या स्थापिते किं कर्तव्यमित्याह- वसुंति इति । तेन त्रिषु द्वौ वर्धते त्रिंशत्येक इति । सप्तविंशतावेक तु हँसते लुप्यते । एवमेकस्मिन् स्थाने द्वाभ्या वृद्धिर्भवति तथा तृतीयेऽप्येकेन हानिर्भवति । अन्तश्च मध्यस्थाने एकैकं वर्धते । अन्तःशब्दो मध्यपर्यायः । एव कियद्यावत् क्रियत इत्याह-तावदेव तत् समर्प्यते हास्यते यावन्निधनेऽवसाने द्वावेव द्वौ स्थितौ भवतः ॥ एतदेवोपसहरति-इति शाल्मलिप्रस्तार इति ॥२६॥२७॥ किमर्थमित्याह-लहुआणं इति । १ प्रभेदा १२ यन्यन्यन B All words from तेपा च यत् to लाभो भवति (both included) are dropped inA ३ दिजए तहा अतो Com ४ ताव सतावित्ताण कामन्चो होइ पत्थरो AB ५ च वध्यते AB ३ क्रमो नेव B, मानव A ७ त्रिशत्रवेति AB ८ ते ९ भन्त्यश्व AB ·[पष्ठो नियमः - सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः अतं फरिसं धेनुं विउणा विउणेसु सोवणु वण्णेसु । एक चमरेतुं सुंचह उठ्ठिए छउए ॥ ३४ ॥ मन्त स्पां गृहीत्वा द्विगुणाद्विगुणेषु सुतनु वर्णेषु । एकैक चमरेपु मुचोहिष्टे छाते ॥ ३४ ॥ यत्प्रष्ट्रा वृत्तमुदिष्टं तस्मिन्प्रसृते यदन्तिमं स्पर्श भवति तद्विगुणीकार्यम् । पश्चात्तस्माञ्च द्विगुणी- कृतादारम्यान्येपा प्रत्येकमधो द्विगुणीकार्य तद्विकम् । तत्र च ये चामरा भवन्ति तेप्वेकमधस्ताद्- द्विगुणीकृतेषु त्याज्यं अस्मिन्नुद्दिष्टविधाने ॥ ३४ ॥ [एआइ इति ।] एआइ पिंडणाए जं अंक होइ अंतिम मुद्धे । तं कहिअव्वं वित्तं उद्दिष्टे पच्चअं एअं ॥ ३५ ॥ एतया पिण्डनिकया योङ्को भवत्यन्तिम छाते । तत्कथयितव्य वृत्तमुद्दिष्टे प्रत्ययोऽयम् ॥ ३५ ॥ यथा पडक्षरस्यैव सप्तमे प्रभेदे पृष्टे प्रथम तत्प्रस्तारो विधेय. । तस्य योऽयं तृतीयोन्त्यो लघु. स द्विगुणीकार्य. । पश्चात्प्रातिलोम्येन द्वितीयस्याक्षरस्याधस्तस्मिन्नपि द्विगुणीकृते चतुष्क भवति । अनन्तर प्रातिलोम्येनैव प्रथमाक्षरस्थाने तस्मिन्नपि द्विगुणीकृते अष्टौ ये भवन्ति तेषु 'एक्वेकं चमरेहुँ' इत्येकस्मिन् हृते सप्त ये शिष्यन्ते तत् परिमाणं वाच्य यथा सप्तमोय प्रभेद इति । उदा० sss || ३५॥ मात्राँवृत्तजातीना नष्टोष्टिमाह-जे पढमत्या इति । जे पढमत्था वण्णा अत्ताविताण णिअमिआ होति । ते दिखते णठे, उद्दिष्टे पुंसह तेचे ॥३६ ॥ ये प्रथसस्था वर्णा मात्रावृत्तानां नियमिता भवन्ति । ते दीयन्ते नष्टे उद्दिष्टे अपमार्जय तानेव ॥ ३६ ॥ मात्रावृत्तजातीना ये प्रथमस्था वर्णा नियमिता भवन्ति यथा गाथाना त्रिंशत् स्कन्धकाना च चतुस्त्रिंशत् इत्येवमादयः ते नष्टे दीयन्ते उद्दिष्टे तत एव लुप्यन्ते ॥ ३६ ॥ एतत्यैव विस्तारमाह-मत्तावित्ताण इति । मत्तादित्ताण सआ पुच्छिजन्तो अ वण्णपरिमाणं । पुट्ठाउ पुंसह एवं मूलं दाऊँण जाणे ॥ ३७॥ १ फरिसा पित्त AB २ पचोद्दिष्टे AB ३ त्रिगुणी AB ४ Both AB add गुणनिकया after this word ५ योन्यहो AB ६ एकैक मरेस्विति AB ७ Portion from मात्रावृत्तजातीना नष्टो. to तानेव is dropped in A ८ णट्ठ उदिटे AB ९ ते सेसेअ AB १० नष्टा AB ११ पल्हओ AB १२ Both AB add उदिट्ट पुरओ नट्ठ (from v 39 below) before दाऊण १३ Com seems to read पुट्ठाउ पुछिएक मूल दाऊण जाणेहि for the line SII + .

·पद्यानि ३४-३९] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ९५ मात्रावृत्तानां सदा पृच्छयमानाद् वर्णपरिमाणम् । पृष्टीदवमृज्यैकं मूल देवा जानीहि ॥ ३७ ॥ नष्टविधौ य एव प्रश्नमारोपिते(ता) भवन्त्यङ्कास्तस्मादेवैकमपमृज्य मूलाङ्क हि दत्वा जानीहि वुध्यस्त्र । यथा पञ्चमी गाथा [क]त्यक्षरेति प्रश्ने पञ्चकस्य स्थापितस्यैकमवल्लुप्य चत्वारः मूलमाद्यपरि- माणं त्रिंशत् [च एव चतुर्विंशत्सु स्थिते तत्परिमाणा गाथा वाच्या । यथा चतुस्त्रिंशदक्षरा गाथेयमिति ॥ ३७॥ उहिष्टस्याह-काऊण इति । काऊण वण्णगणणं एवं दाऊण पुसह मूलंपि । जं सेसं तं जाणह मत्ताविताण उद्दिष्टे ॥ ३८ ॥ कृत्वा वर्णगणनां एक दत्वा अपमार्जय मूलमिति । यच्छेष तज्जानीहि मात्रावृत्तानामुद्दिष्टे ॥ ३८ ॥ उद्दिष्टे विधौ प्रथम वर्णानां गणना कृत्वा एक देय यस्मिन्दत्ते मूलमवलुप्य यच्छेष [तत् परिमाण वाच्यम् । यथा चतुस्त्रिंशदक्षरा गाथा सा किं द्वितीया ततः तृतीया हन्तान्या काचिदिति प्रश्ने तेपा वर्णानां गणनां कृत्वा एक च तत्राधिक कृत्वा पञ्चत्रिंशदङ्के स्थिते मूलभूतमवलुप्यते । यच्छेषं तत्र पञ्चक तदेवोद्दिष्टे ज्ञातव्य यथा पञ्चमी गाथाजातिरियमिति । अन्येपामप्ययमेवोपायः ॥ ३८ ॥ इदानी गाथादीनामशकवृत्तानां ये कोटिशो भेदाः सन्ति तेषां नष्टोद्दिष्टविध्यर्थमाह- सविअप्प इति । सविअप्पड[f] काऊण मुंच हेटाउ अंसए सेसे । पडिलोमं उद्दिष्टुं पुरओ णटुं विआणेहि ॥ ३९ ॥ स्वविकल्पगुण कृत्वा मुञ्चाधस्तादशक शेषम् । प्रतिलोममुहिष्ट पुरतो नष्ट विजीनीहि ॥ ३९ ॥ स्वश्चासौ विकल्पः स्वविकल्पः तेन गुणन स्वविकल्पगुणनम् । प्रत्येकमशकस्य यः स्व आत्मीयो भेदो विकल्पते यथा गाथाया. प्रथमस्य चत्वारोऽनन्तरस्य पञ्चेति । तेन प्रतिलोममधः- प्रभृत्यन्येषां विकल्पाना गुणनं कलन सख्यान कुर्यात् । कृत्वा चाधस्तस्यैवांशस्य येऽशाः सभवन्ति तान्मुञ्च त्यज अस्मिन्नुद्दिष्टविधौ । नष्ट तु पुरतोऽस्मादनन्तरं ज्ञास्यसि । यथा केनचिदस्यामेवोद्दिष्टाया यथा कतिथीयं गैजैरिति । तत्रादौ प्रस्तरणीयेयमनन्तरं च प्रथमद्वितीयादेः स्वं स्व विकल्पं कल्पये- दधः । यथा प्रथमे मध्यगुर्वभावाच्चत्वारो द्वितीये पञ्च तृतीये तथैव चत्वारः चतुर्थे 'पञ्चेति यावदुपान्त्यं चतुर्विकल्पमायातमिति । उदा० | II SASS | ISTSSIS 1 IISIIS SSISI SSIISISSISTIISSSSS ४ १ ४ १ प्रस्तादव. A, प्रस्तावादव० B २ मूलबन्ध विजानीहि AB ३ स्थिते पुन परि० AB ४ एव च AB कृलकृसतमव० AB ६ तत्रतत्र AB ७ तथैव AB ९ विआणिहिसि Con कुर्यादन्त B ११ एकेदि० AB १२ गाथा इति ? १३ पचमपचेति AB. १० कुर्यात्त A, ८ मुचह AB ·९६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [पष्ठो नियमः IISISSHISHES अनेक क्रमेण संस्थाप्य अन्तिमेन षोडशस्य मणेरधःस्थितेन एककेन प्रतिलोम पञ्चदशाधःस्थित चतुष्क गुणयेत् । एकेन एतद्गुणित तत्स्वरूपमेव भवति (१५)। अनन्तर] आदिगुरु- स्वरूपस्य शेप विप्राश एको यो भवति तस्मिन्मुक्ते त्रिक [स]पद्यते । तेन] पश्चाच्चतुर्दशाधःस्थितस्यै- ककस्य गुणनात् [त्रयमेव भवति (१४)। शेपाभावात् त्रयोदशाधःस्थितस्य चतुष्कस्य गुणनेन द्वादश सपद्यन्ते । ततश्च शेषाणा करचरणविप्राणा त्यागात् नव जायन्ते (१३) । तैर्दादशाध.स्थितस्य पञ्च- कस्य गुणनात् पञ्चचत्वारिंशद्भवन्ति त्रयाणा नरेन्द्रचरणविप्राणा शेषाणा [च] त्यागात् द्वाचत्वारिंशत् शिष्यन्ते (१२) । तैरपि एकादशाधःस्थितस्य चतुष्कस्य गुणनेन त्रयाणा च शेपाणा करचरण- विप्राणा मोक्षात्पञ्चषष्टयविकस्य शतस्यावस्थानम् (११) । ततोऽपि तेन दशमाध.स्थितस्य पञ्चकस्य कलनाच्चतुर्णामन्तगुरुमव्यगुरुआदिगुरुसलचूना त्यागादेकविंशत्यधिकानि अष्टौ शतानि जायन्ते (१०) । तैश्च नवमाधोवर्तिन चतुष्कस्य गुणनात् द्वयत्यागाच सहत्रत्रयं व्यशीत्यविकं च शतद्वय सपद्यते (९) । एव द्वितीये निणीते अष्टमे चैकके ते[न] तत्स्वरूप एव गुणिते शेषस्याभाव. (८)। पश्चात्सप्तमस्य द्विगुरोरधश्चतुर्पु गुणितेषु त्रिषु च मुक्तेपु त्रयोदशसहस्राणि शत च पञ्चविंशत्यधिक भवति (७) । तेनापि पष्ठस्य मध्यगुरोरधो द्वयो सकलनाटेकस्यैव च विप्रस्य त्यागात् पड्विंशति- सहस्राणि शतद्वयमेकोनपञ्चाशदविक भवति (६)। पञ्चमे चतुर्पु गुरुद्वयावस्थितेषु मुक्तेपु शेपेषु लक्षं चत्वारि सहस्राणि नवशतानि त्रिनवत्यधिकानि भवन्ति (५)। तैरपि चतुर्थे मध्यगुरोरध: पञ्चाना कलनाच्छेपस्य गणद्वयस्य त्यागात् पञ्चलक्षाणि चतुर्विंशति]सहस्राणि नवशतानि त्रिपष्टय- विकानि भवन्ति (४)। तैश्च तृतीये द्विगुरोरधश्चतुर्णां गुणनात् त्रयाणा त्यागात् विंशतिलक्षाणि नवनव[ति]सहस्राणि अष्टौ शतानि चैकोनपञ्चाशदधिकानि भवन्ति (३)। तैरपि द्वितीयेऽन्तगुरोरव पञ्चाना सकलनात् त्रयाणा च त्यागादेका कोटिर्लक्षाणि च [चत्वारि नवनवतिसहस्राणि द्वि]चत्वा- रिंशदधिके च शते द्वे सपद्यते । ततश्च प्रथमेन्तगुरोरधस्तैश्चतुर्णा गुणनात् द्वयोश्च वर्जनात् कोट्य- श्रतत्र एकोनविंशतिर्लक्षाणि षण्णवतिसहस्राणि नवशतानि [पट्]षष्टय धिकानि भवन्ति । तत्प्रमाणा गाथेयमिति कथनीयमिति ॥ ३९ ॥ उद्दिष्टविधेरनन्तर यदुक्त पुरओ णट्ठ विआणेहीति तदाह-सविअप्पेण इति । सविअप्पेणुव्वणिए सुद्धे रासिंपि(मि) अंतिमं कुणह । सेले सरुवअं चिअ लद्धे सेले गणं देहि ॥४०॥ स्वविकल्पेनोवृत्ते शुद्धे राशावन्तिम कुरु । शेपे स्वरूपमेव लब्धे शेपे गण देहि ॥ ४० ॥ . १ AB add पञ्चदव्या गाथाया after this word २ Com obviously reads विआणिाहिसि as he counts the I5th gana as आदिगुरु ३ चतुर्दशस्य गुणनागुणनात् AB ४ गुणाननुयाणा च AB ५ चतुष्कसख्याना TOT AB & Filady AB v blázra AB corny AB sa AB १० त्रिपत्यधिकानि AB ११ गुणाना AB १२ त्यक्ताना AB १३ सवसुप्पणेनि A, सवसुप्पाणति B १४ मत्तधअ AB १५ हेहि AB ·९७ पद्यानि ३९-४०] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः प्रत्येकमंशकस्य यः स्त्रो विकल्पस्तेन तस्मिन्नष्टाङ्के उत्ते शोधिते सति विलोकनीयं यदि मुच्यते तदान्तिमं गण सर्वलघु देहि । शेपे च स हि सरूपमेव । यद्येकः शिष्यते तदा प्रथम द्वौ चे- दन्तगुरुं तृतीये मध्यगुरुमादिगुरुं वा । किं च लब्धे शेषे एककादौ गण देहि एकेनाधिकं भागहारिण कुर्वित्यर्थः । यथा पूर्वोक्तायामेक(व) कोटिचतुष्टयमेकोनविंशतिर्लक्षाणि षण्णवतिसहस्राणि [प]षष्टयधि- कानि च नवशतानीति नष्टाई स्थापयित्वा केनचित्पृष्टे कीदृशमस्या रूपं अंशकानामिति । पश्चादयं राशिनिवेश्यः । अनन्तर प्रथमांशानयने तदीयेन विकल्पेनोद्धरेत् । तदीयो विकल्पश्चतुष्कम् । कोटी- (टिरेका लक्षचतुष्कं नवनवतिसहस्राणि द्वे च शते एकचत्वारिंशदधिके इत्यनेन चतुर्भागेन शोधनम् । शोधिते द्वौ शिष्येते यौ तत्परिमाण द्वितीयमन्तगुरु स्थापयेत् । उदा० I IS । अनन्तरं येनैव भागरूपमपहृतं (तत्) लब्धे शेपे गणं देहीति वचनात् सैक कुर्यात् यथा तवाचत्वारिंशद्भवन्ति । अनन्तरं द्वितीयगणानयनावसरे यत्तद्भागापहारि सैक कृत तस्य द्वितीयस्वविकल्पेन पञ्चकेन [उद्धारे] विंशतिर्लक्षाणि नवनवतिसहस्राण्यष्टौ शतानि अष्टचत्वारिंशदित्यनेन पञ्चभागेन भागमप- हृत्य द्वाववशिष्यते यौ तत्स्वरूप एवान्तगुरुस्तत्र निवेश्यः । उदा० I IS । तस्मिन्सैककृते नवान्ते भवन्ति । अनन्तर तृतीयावसरे तस्यानन्तरभागापहारिण. पञ्च लक्षाणि चतुर्विशतिसहस्राणि द्वापष्टयधिकानि नवशतानीत्यनेन चतुर्भागेपहृते एकस्मिन् शिष्टे तत्स्वरूपमेव तृतीये प्रथम द्विगुरुं कुर्यात् । उदा० ss | भागापहारिणश्चान्ते द्वयोः सैकयोः कृतयोः त्रयोन्ते संपद्यन्ते । ततोपि चतुर्थगणावसरे तस्य लक्षमेक चत्वारिंशत्सहस्राणि नवशतानि द्विनवत्यधिकानीत्यनेन पञ्चभागेऽपहते त्रिस्य शेषाच्चतुर्थे मध्यगुरुर्विनिवेश्यः । उदा० I IS, II S, S S, ISI | भागापहारी सैकः कार्य यथावसाने त्रीणि भवन्ति । पश्चादपि पञ्चमावसरे तस्य पड्विंशतिसहस्राणि द्वे शते अष्टचत्वारिंशदधिके इत्यनेन चतुर्भागे हृते शिष्टादेकस्मात्प्रथमस्य तत्र स्थितिर्विधेया। उदाहरणम् I I S, I I S, S S, IS I, ssअनन्तरं भागहारिण सैक कृत्वा पष्ठावसरे त्रयोदशसहस्राणि चतुर्विशत्यधिक शत चेत्यनेन द्विभागेन पष्टसभविना भागे हते शिष्टे चैकस्मिन् तत्र प्रथम षष्ठेति(पि) मध्यँगुरु.। उदा० I I S, I IS, SS, I S I, SS, I SI । ततोपि त सैक निवार्य यथान्ते पञ्चानामवस्थानम् । सप्तमस्य चावसरे तस्यैकाशीत्यधिके द्वात्रिंशता शतैश्चतुर्भागे हृते शिष्टे चैकस्मिन् प्रथम तत्र गण [द्विगुरुं] कार्यम् । उदा० I I S, IT S, S S, I S I, S S, I S I, SS | अनन्तरमपि भागहारिणि सैककृते निःसंश- यत्वादष्टमे गुरुस्थितेनवमस्यावसरे तस्य शतान्यष्ट विंशतिश्चेत्यनेन चतुर्भागे कृते द्वयोश्च शेषत्वादन्त- गुरु तत्र स्थापयेत् । पश्चादपि भागहारिणि सैके कृते दशमस्य चावसरे शतेन चतुःपष्टया पञ्चभागे हते शिष्टे चैकस्मिन्प्रथमस्तत्र कर्तव्य. । भागापहारी च सैक. कार्यः । उदा० II S, I IS, ss, IS I, SS, IS I, SS, S, I IS, SS | पश्चात्तस्याप्येकादशावसरे एकचत्वारिंशता चतुर्भाग हृते शेपत्वाच्चैकस्य प्रथम एव धेय. । II S, I I S, SS, IS I, SS, I SI, SS, SI I, I I S, SS, SSI ततस्तस्यापि द्वादशावसरे सैकस्य अष्टभिः पञ्चभागापहरणाद् द्वयोश्च [शेपा दन्तगुरोरेवाव- १ हृत AB. २ तौस्व० AB तौस्व० AB ३ लक्षणमेक AB मध्यमगुरु. AB. ८ तापहारिणि AB ९ दनन्तरगुरुं AB ४ बकस्य AB ५ देकस्मिन् AB ६ पठे AB ७ प्रथम ·[षष्ठो नियमः १०० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः नियता । अनन्तर सप्तत्रिंशद्वर्णेषु गुरुपरिमाणाद्विशते येन सप्तदश शिष्यन्ते ते लघव. । एवमस्यां सप्तत्रिंशद्वर्णायां विंशतिर्गुरव सप्तदश लघव इति वक्तव्यम् । अन्येपामियमेव गतिः । यथा सुमनस एकचत्वारिंशद्वर्णायाः 'कुण करकण्ण'इति प्रभेदे सामान्येन चास्या. पट्पञ्चाशन्मात्राः ताभ्यो वर्णपरिमाणे हते पावैदश गुरवः शिष्यन्ते तेभ्यश्च पड्विंशतिर्लघब इति । एवमन्यत्रापि विधेयम् ॥४५|| संख्यामाह-[अंतिमवण्ण इति । अंतिमवण्णे विउणं वण्णे वण्णे अ विडणअं कुणह । पायक्खरपरिमाणं संखाए एस गिद्देसो ॥ ४६॥ सन्तिमवर्णाद्विगुण वर्णेवणे [च] द्विगुणं कुरुत] । पादाक्षम्परिमाण संल्याया एष निर्देश. ॥ ४६ ॥ सर्वस्यैत्र छन्दसो यत्पादे परिमाणमभराणा यथा व्यक्षरादीना त्रिकादि तत्र योन्तिमो वर्णलद्विगुणीकृतं यावत्पादाक्ष परिमाणं तावत्प्रत्येकवर्णे द्विगुण कुर्यात् । एष सत्याया विधिः । यथा त्र्यक्षरस्य कियती सख्या भवतीति पृष्टे तस्यान्तिमे वर्णे तृतीयाक्षरे यथा द्विद्विको चतुर्थमिति() भवति । पश्चात्तृतीयमपि द्विगुणीकृत्याष्टके सति वक्तव्यं यया त्र्यक्षरमष्टसख्यमिति ॥ ४६ ॥ अस्यैव विच्छित्यन्तरमाह-एकक्खर इति । एकक्खरम्मि दुचिअ विउणा विउणा य सेसवण्णेसु । पत्थरिअन्वं छउए जावं ते होति छन्वीसा ॥४७॥ एकाक्षरे द्वावेव द्विगुणाश्च वर्णवृद्धया । प्रस्तरितव्य तावद्यादत्ते भवन्ति पविशतिः ॥ ४७ ॥ अनया प्रक्रियया एकाक्षरे दावेव भवतः । अनन्तरं वर्णानामक्षराणां [वृद्धया] प्रस्तरितव्यं यावद् द्विगुणा द्विगुणसख्याया द्वात्रिंशद्भवन्ति) द्विगुणया द्विगुणा संख्या(१) षड्विंशतिर्भवन्ति । यथा ययभरे चत्वारत्यक्षरेष्टौ चतुरक्षरे षोडश इत्येवमाद्या वदन्ति ॥ ४७ ॥ तत्या स्वयमेव प्रपञ्चमाह-चउसट्ठी इति । चउसट्ठी अट्ठसआ अट्ठसहस्सेगंसत्तरी लक्खा । सुन्दरि छक्कोडीओ उकिडछंदम्मि संखाई । अंतोउँअरेणं चिअ दंडलभेआ विणिहिट्ठा ॥ ४८॥ चतु पटिरष्टगतान्यष्टौ सहस्राण्येकसप्ततिलक्षाणि । सुन्दरि पटवोटय उन्कृतिठन्दसि संख्याया ॥ मत परेण मुग्धे दण्डकभेटा मन्तव्या ॥४८॥ , प्लाननत्वारिंग B२सामान्य नवार्या 3 सप्तदा B ४ तेभ्यश्चत्वारिमति B५ वर्णपटे B ६ त्रिपटक्षरे B ७ वयवोन B यावसेवागनं A गवुट्टीए Com ० अट्टसहसाई मतरी AB १. This line is found it the end of . 60 in both AB ·J पद्यानि ४६-५०] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः विस्पष्टार्थम् । किंच । अंतोपरेण इति । अतःपरं छन्दोव्यवहारो न भवतीत्यर्थः ॥ ४८॥ इदानीं गायत्र्यन्तानां उष्णिगन्ताना उत्कृत्यन्तिा]ना पूर्वेषां छन्दसां साकल्येन का सख्या भवतीति तदन्तविधिमाह-पत्थार इति । [पत्थारे पत्थरिए जित्तिअमेत्ताई होति वित्ताई। मग्गे तावंतिच्चिअ दोहिं रहिआणि किज्जंति ॥ ४८ अ॥ प्रेस्तारे प्रस्तरिते यावन्मात्राणि भवन्ति वृत्तानि । मार्गे तावन्त्येव द्वाभ्यां रहितानि क्रियन्ते ॥ ४८ अ ॥ कस्याः (१) छन्दसि प्रस्तारे विहिते सैति यावन्मात्राणि वृत्तानि भवन्ति यथा गायत्र्यस्य चतु:- षष्टिर्मार्गे पश्चाद्भागेपि द्वाभ्या रहितानि तावन्त्येव क्रियन्ते उक्तादीना यथा द्विषष्टिरिति । सर्व द्वाषष्टिश्चतुःषष्टिश्चेति मिश्रीकृत्य पड्विंशत्यधिकं शतं गायत्र्यान्तरं तदन्तफल वाच्यम् । एवमेवोत्कृत्यन्ता- नामपि विधेयम् ॥ ४८ अ॥ वर्णसंख्योपसहारद्वारेण मात्रावृत्तानामौह–एवं च० [इति] एवं च वणवित्ते मत्तावित्ताण अन्नहा होइ । दो दो पुवविअप्पे जा मेलविऊण जायए संखा । सा उत्तरमत्ताणं संखाए एस निदेसो ॥४९॥ एवं च [वर्ण]वृत्ते मात्रावृत्तानामन्यथा भवति । द्वौ द्वौ पूर्वविकल्पौ या मी(मे)लयित्वा जायते संख्या । सा उत्तरमात्राणां संख्याया एप निदेशः ॥ ४९ ॥ एवं च वर्णवृत्तानां सख्यानयनविधिरुक्तः । मात्रावृत्ताना च यो विधिः सोन्यथा भवति । कथमित्याह—दो दो पुव्व इति । प्रत्येक मात्रावृत्तस्य पूर्वी प्रथमौ विकल्पौ यथा तिसृणामेकं द्वौ चेति पूर्वविकल्पौ मिश्रौ त्रयो भवन्ति । चतसृणा द्विमात्रत्रिमात्र विकल्पो द्वौ त्रयश्चेति मिलिताः पञ्च भवन्ति । पञ्चानौ(ना) द्वौ त्रिमात्रचतुर्मात्रपूर्वविकल्पौ मेलितावष्टौ दीयन्ते । एवं चतुर्मात्रपञ्चमात्रौ मिश्रीकृतौ पण्णा त्रयोदश भवन्ति । तद्वच्च पूर्वविकल्पद्वयमेलनादेकविंशतिः सप्तानाम् । एवं सर्वेपा मात्रावृत्ताना कर्तव्यम् ॥ ४९॥ असमवृत्तानामाह-गाहाणं० इति] । गाहाण समा भेआ खधंअपमुहाण विसमा होति । विवरीअचिअ लहुआ संवलिपत्थारणिट्ठिीं ॥ ५० ॥ १ This Sanskrit stanza only is found in the Commentary २ प्रकारे विहिता गति B 3 Stanza 49 of the text is wholly reproduced after E B ४ वण्णे वित्तावित्ताण A, वण्ण वित्तावित्ताण B ५ मात्राप्रवृत्तस्य B ६ See note 7 on p os FACTIO AB Ć Stanzas 50 and 51 of the text are wholly reproduced in the Com AB. ९ समारभेभ खटअ AB १० ०णिदिट्ठा AB ·[षष्ठो नियमः ९८ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः स्थितिः । उदा० I IS, IIS, SS, ISI, SS, ISI, SS, S, I IS, SS, SS, IIS | अनन्तरं त्रयोदशाबसरे तस्य सैकस्य द्वाभ्या च चतुर्भागापहरणादेकस्यांवशिष्टत्वात्तत्र प्रथमस्यैवाब- स्थानम् । उदा० I I S, I I S, SS, I SI, SS, I SI, SS, S, II S, SS, SS, I I S, SS1 तदपि सैक कार्यम् । चतुर्दशस्य लघो. स्थितिर्निवाचनैव । ततश्च पञ्चदशावसरे त्रयश्च चतुर्णा भागं न च प्रयच्छन्तीति त्रयाणामेव शेषत्वादादिगुरोरेवावस्यानम् । पोडशगुरुरसपाय एव । उदाहरणं IIS, IIS, SS, I S I, SS, I S I, S S, S, I I S, SS, S S, I I S, SS, I, S I I, S | अत्र सर्वशुद्धेरभावाद्विप्रस्या- भाव । यस्मादुक्त 'सुद्धे रासिंमि अंतिम कुणसु'इति । एवं चतुर्मात्रपञ्चमात्रादिगणविरचिताना सर्वेषामेव विध्यपवादौ विनिश्चित्य कार्य यथा सुमनसः उद्दिष्टे प्रत्येक पादे गणत्रयं गुरुश्च ये विहिताः तेपा गजाख्ययोश्चतुर्विकल्पत्वं सामान्यसज्ञानिर्दिष्टत्वान्मव्यगुरोरभावात् । तृतीयं च तुरंगमाख्य द्विविकल्प कर्णकरवर्जनात् । चामरं चैकविकल्पमेव पादचतुष्टयेपि विनिवेशात् पोडश योनिस्थानानि भवन्ति । तेषामन्त्यादारभ्य तथैव गुणनं शेषांशत्यागश्च कार्यः । तथैव नष्टविधानम् । एव नष्टोहिष्ट- विविप्रकरणद्वयमुक्तम् ।। ४०॥ इदानीं यदुक्त 'तहेअ लहुकिरिअं' इति तदाह छंदं जित्तिअ इति । वित्ते जित्तिअसंखा ठविऊण ठवेह वित्तपाअंकं । एएहिं अ गुणिएहिं अद्वेण हुअंति गुरुलहुआ ॥४१॥ छन्दो यावत्संख्यं स्थापयित्वा स्थापय तस्य पादाङ्गम् । भनेनैव गुणितेनार्धन भवन्ति गुरुलघव. ॥ ४१ ॥ प्रत्येक छन्दो यावत्सल्य यावत्परिमाण भवति तत्र च सस्थापयित्वा तस्यैव पादपरिमाणेना- धोनिवेशितेन गुणितं च विधार्धिद्वय तस्य कुर्यात् । कृते च तस्मिन् एकस्माल्लघूना परिच्छेदो भवत्य- न्यात्माच गुणामिति । यथा व्यतद्यदृष्टुं (2) कियन्ति लघून्यस्य कियन्त्यस्य च गुरूणीति । तस्य सल्यामष्टक स्थापयित्वा पादपरिमाणेनानन्तर त्रिकेण गुणयेत् । तेन गुणानां चतुर्विंशतौ स्थितायां अद्वय द्वादश वेति पश्चात्कृतं तत्परिमाण(णा) गुरवो लघवश्च कथनीया । यथैव तस्य द्वादश गुरवो लघवश्व द्वादशेति । एतत्पातालप्रस्तारे दर्शितमपि केवलप्रयोगार्य पुनरुक्तम् ॥ ४१ ॥ पुनरपि भङ्गयन्तरेण लघुक्रियामाह-एकनखर इति । एकनखरपत्थारे मअच्छि एको अहोड फरिसो अ । []अक्खरपत्यारे वेआ फरिसा विणिदिवा ॥४२॥ एकाक्षरप्रस्तारे मृगाक्षि एक एव भवति स्पर्गश्च । स्यक्षरप्रस्तारे वेदा. स्पर्गा विनिर्दिष्टाः ॥ ४२ ॥ १ देवकस्य विशिष्टत्वात् AB दन्तगुरी AB 3 छद्र Com ४ गुणिभ मुद्धेण AB . गुणितमानेन AB EFTER AB Portion from TFT to 41 (both inclu) on p 101,1 20 is missing in A. Vs 43-44 are found at the end of the chapter after y 62 in both A and B But the Com reads them at the proner place ९ स्पृष्टा AB ·९९ पंद्यानि ४१-४५] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः वेदाश्चत्वारः । स्पष्टमन्यत् ॥ ४२॥ किंच । तिण्णं इति । ती(ति)[f] हितो विउणा विगुणाओ वडिआ तहा वेआ। चउवण्णेसुवि विउणा विउणावि विर्वडिआ वेआं ॥ ४३ ॥ त्रयाणामस्माद्विगुणा द्विगुणेष्वपि वर्धितास्तदा वेदाः । चतुर्णा द्विगुणा द्विगुणैर्वर्धिताश्च वेदैः ॥ ४३ ॥ तस्माच्चतुष्कात् त्रयाणा लघवो द्विगुणौ अष्टौ भवन्ति । तेषु च वेदाश्चत्वारो वर्धिताः कार्याः । एवं द्वादश लघवो भवन्ति । हिन्तो अस्मात् । चतुरक्षरस्यास्मात् त्र्यक्षरलघुपरिमाणाः द्विगुणा लघुसंख्याः चतुर्विशतिष्कार्याः । किंभूताः । वेदैश्चतुर्भिर्द्विगुणैः सवरि(लि)ताः । यथा चतुर्विंशतिरष्टौ चेति द्वात्रिंशल्लघवो भवन्ति ॥ ४३ ॥ एतदेवोपसंहरन्नपरेषामाह-एवं इति । एवं विउणाउच्चिअ बेचउहिं वड्डिया मुणेअव्वा । लहुकिरिअत्तिअ जाव अ उकिअ छंदं समतसि(ति)॥४४॥ एवं द्विगुणाः सर्वे परिवय॑न्ते द्विगुणा द्विगुणैः । लघुक्रिया यावदेतदुत्कृतिछन्दः समाप्तमिति ॥ ४४ ॥ एवमनया प्रक्रियया सर्वे छन्दोविशेषलघवोऽनन्तरलघुपरिमाणविवक्षिताः द्विगुणीकृता अनन्तरवृद्धिविवक्षया द्विगुणैरेव परिवर्धन्ते । यथा पञ्चाक्षरे चतुरक्षरलघुपरिमाणं द्वात्रिंशद् द्विगुणीकृत्य चतुरक्षरस्यैव वृद्ध्या अष्टकेन द्विगुणीकृतया षोडशेद्व(त)या स्थितया परिवर्यन्ते । तेन चतुःषष्टिः पोडशमिः परिवृद्ध्या अशीतिर्भवति । एवं षडक्षरस्य द्विनवत्यधिकं शतं लघुपरिमाणं कथनीयम् । एवमियं लघुक्रिया तावत् क्रियते याबदेतदुत्कृतिछन्दः षड्विंशत्यक्षरं समाप्तमिति ॥ १४ ॥ अंशकवृत्तानामाह-काऊण इति । वित्ताण वण्णगणणं मत्ताओ हुअंति जाओ अहिआओ । ते गुरुआ सेसा उण लहुआ सन्वासु जाईसु ॥४५॥ कृत्वा वर्णगणन मात्रा भवन्ति या अधिकाः । ते गुरवः शेषाः पुनर्लघवः सर्वासु जातिषु ॥ ४५ सर्वासु लक्ष्म्याद्यासु जातिषु वर्णानामक्षराणा प्रथमं गणना कृत्वा या मात्रा अधिका भवन्ति ते गुरवः तत्प्रमाणा गुरव इत्यर्थः । तेभ्यश्च गुरुभ्यः शिष्यन्ते ये वर्णास्ते लघव इति वाच्यम् । यथास्यामेव केनचित्पृष्टे कियन्तोस्य लघव इति । प्रथम वर्णगणना कार्या । सप्तत्रिंशतो वर्णेभ्यश्च सप्तपञ्चाशतो मात्राभ्यो विंशतिः शिप्यन्ते यास्तत्परिमाण गुरूणाम् । सर्वस्या एव गाथाया मात्राः सप्तपञ्चाशदेव १ तेतमम वा AB २ मस्माभिर्दि० A 3 त्रिगुणीकृता AB ४ सवातिर्भवति AB ५ कारण Com ६ भधेया B ७ सर्वाचा. B ·१०२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [षष्ठो नियमः गाहाणां(थानां) समा भेदा स्कन्धकप्रमुखानां विपमा भवन्ति । विपरीताश्च लघवः शाल्मलिप्रस्तारनिर्दिष्टाः ॥ ५० ॥ गाथाना समा भेदाः षड्विंशति. स्कन्धकाना विषमा एकोनत्रिंशद्यथा । लघवः पुनर्बिपरीता. समाना विपमा विषमाणां च समा इत्यर्थः । एते च भेदा लघवश्च मया शाल्मलिप्रस्तारे निदर्शिताः ॥५०॥ भेदसख्यार्थमाह-[गाहाणं इति । गाहाणं जाईओ सुन्दरि भणिआओ जइवि छन्वीला। जलणिहिपत्थारे उण अण्णच्चिअ पिंडणा होइ ॥ ५१ ॥ [गाथानां जातय. सुन्दरि भणिता यद्यपि पड्दिगतिः । जलनिधिप्रस्तारे पुनरन्यैव पिण्डना भवति ॥ ५१ ॥] यद्यप्येताः घड्डिशतिरुक्ता जातयस्तथापि जलनिधिप्रस्तारे अन्यैव पिण्डना गणना भवति ॥५१॥ तामाह-सब्वे पुवविअप्पा इति । सव्वे पुरविअप्पा गुणिऊणं उत्तराण दाअन्वा । गाहासंखाणअणं इअ पुन्वाणं अणिहिटुं ॥ ५२ ॥ सर्वे पूर्वविकल्पा गुणयित्वोत्तरेषां दातव्याः । गाथासंख्यानयनं [इति] पूर्वेषों निर्दिष्टम् ॥ ५२ ॥ पूर्वविकल्पाश्चतु पञ्चकप्रमृतयः सर्वे गुणयित्वा पिण्डयित्वा उत्तरेषां दातव्याः । अन्तिम च यावदन्ते फलं भवति सा संख्या वक्तव्या इति पिङ्गलादिभिरुक्तम् । यथा प्रथमा(मैं)श्चतुर्भिः पञ्च गुणिता द्वितीये विंशतिर्भवन्ति । तृतीये तैश्चत्वारो गुणिता अशीतिर्जायते । चतुर्थे तया पञ्च गुणिता. चत्वारि शतानि जायन्ते । पञ्चमे च तैश्चतुर्णा गुणने पोडश शतानि भवन्ति । षष्ठे तैयोर्गुणनात् द्वात्रिंशच्छतानि सपद्यन्ते । सप्तमे तैश्चर्तुणां गुणनाद् द्वादश सहस्राण्यष्टौ शतानि च । अष्टमे तथैव । नवमे तैश्चतुर्णामेकपञ्चाशत्सहस्राणि शतद्वय च भवति । दशमे तैरपि च पञ्चाना लक्षद्वय षट्पञ्चाशत्सहस्राणि भवन्ति । तैरेकादशे चतुर्णां दशलक्षाणि चतुर्विंशति- सहस्राणि जायन्ते । द्वादशे एकपञ्चाशलक्षाणि विंशतिश्च सहस्राणि । तैरपि त्रयोदशे चतुर्णा कोटिद्वय चत्वारि लक्षाणि अशीतिश्च सहस्राणि । चतुर्दशे तथैवै ॥ ५२ ॥ पञ्चदशे चतुर्णा संख्यानामेवाह--अटेव इति । अटेव अ कोडीओ (परओ एकूणवीसलक्खाई । वीससहस्साई तहा गाहाणं एत्तिआ संखा ॥५३ ॥ भष्टाचेव कोटयः पराण्येकविंशतिर्लक्षाणि । विगतिः सहस्राणि तथा गाथानामियती संख्येति ॥ ५३ ॥ १ अस्यैव AB २ पूर्वादार्यनिर्दिष्ट AB ३ द्वार सत् AB तयते पत्र AB ५ भट्ठिए AB word both A and B repeat the rords भई गणसवाण मत्ताभरिता from 1 55 ६ Before this ·पद्यानि ५१-५५] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः एव सर्वेषामपविस्यपरादोः सत्वा()कर्तव्यं गाथारूपलक्षणम् । अनया प्रक्रियया वैतालीया- दीनामतिव्याप्ति यातीत्यतोऽस्माभिर्गायेय रचिता-[वइआलिय] इति । वइआलिअसमपाए अद्धट्ठिअचलणमाणमुप्फुससु । तइअचउत्थेसु सआ ठाणेसुं णिअविअप्पगुणिएखं ॥ ५४॥ वैतालीयसमपादे मार्गस्थितचरण मान] मुन्माजय । तृतीयचतुर्थयो. सदा स्थानयोर्निजविकल्पगुणितयोः ॥ ५४ ॥ वैतालीयस्य प्रत्येक द्विमात्रो हिप्रभेदगुणिते समपादे द्वितीयचतुर्थादौ तृतीयचतुर्यगणस्थानयोनि- जेनात्मीयेन विकल्पेन गुणितयोः सतोः मार्गस्थितचरणमान पश्चान्निविष्टपादसंख्यामुन्मार्जय । शोधय । यथा प्रथमौ द्वौ गुणिती चत्वारो द्वितीयविकल्पे भवन्ति । तृतीयेष्टौ । विहगपतिध्वजाग्रस्थानमेकप्रभे- दत्वान्न गुण्यते । तस्मात् तत्स्थानद्वयमपि मानवत् । अनन्तर द्वितीयपादस्य प्रथममष्टभिर्द्वयोर्गुणनात् पोडश भवन्ति । तेनापि द्वितीयद्वयो-त्रिंशत् । ततश्च तैस्तृतीयस्य चतुःषष्टिा जायते तस्य मार्ग- स्थितचरणमानोन्मार्जनं मार्गस्थितचरणस्य प्रथमपादस्य मानमष्टौ तेपा शोधनात् पट्पञ्चाशद्भवन्ति । तेनापि चतुर्थे द्वयोर्वादशाधिकशतं तत्रापि मार्गे स्थितचरणमानस्याष्टकस्योन्मार्जनाच्चतुरधिकं शतं भवति । तृतीयपादस्य प्रथमे द्वयोरनन्तरसख्यया गुणनादष्टाधिक शतद्वयं भवति । द्वितीये द्वयो पोडशाधिक शतचतुष्टय तैश्च तृतीये द्वयोरष्टौ शतानि द्वात्रिंशदविकानि भवन्ति । अनन्तर चतुर्थ- पादस्य प्रथमे द्वयोः सख्या पोडशशतानि चतु षष्टयधिकानि जायन्ते तैर्द्वितीये त्रयस्त्रिंशच्छतानि अष्टाविंशत्यधिकानि भवन्ति । तैरपि तृतीये पट्षष्टिः शतानि षट्पश्चाशदधिकानि भवन्ति । तेपा मार्गस्थितचरणत्रयमानमष्टशतानि द्वात्रिशदधिकानि इत्यनेन लुप्त्या अटपञ्चाशत् शतानि चतुर्विशत्यधि- कानि भवन्ति । अनन्तर चतुर्थेपि तेषा गुणनान्मार्गस्य(स्थि)[त]चरणमानोन्मार्जनाच्च दशसहस्राणि अष्टौ च शतानि पोडशाधिकानि यानि भवन्ति ।। ५४ ॥ सामान्येनाँह-दुवईगण इति । दुवईगणसव्वा[म्माणं मत्ताअडिलाण तह अ सम्माणं । लहुगणणं चिअ विहडइ छा(छ)उओवरि सीसआणं च ॥५५॥ द्विपदीनां गर्णसमानां मात्रांडिलानां तथैव शम्यानाम् । लघुक्रिया एव विघटते तथा शीर्षकानां च ॥ ५५ ॥ एतेषा वृत्तानामनियताशकलत्वाल्लघुक्रियैव विघटेत नान्यत्प्रस्तारादि ॥ ५५ ॥ इदानीमध्वोपयोगि योजनादिलक्षणमाह-चउअंगुल इति । 9 The stanza is wholly reproduced here AB २ पुप्पुसमुत AB. ३ Portion from तृतीयेष्टी to ततोपि पंक्ति (both inclu ) on p I05, 1 4 1s dropped in A ४ गुण दृष्टाधिक B ५ इन्तेरसल्या B ६ अष्टपञ्चगतानि B ७ सामान्येवाद्या । दुपरेणेति B ८ गुणसमाना B ९ मात्रारत्नाना B १० गम्याना B ११ लघुर्जमा B १२ सख्यानामकादीना B ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [षष्ठो नियमः तेनैवमेव गाथा पठनीया । [जोअणसत्तासीड इति । जोइणसत्तासीई तिण्णि [अ) कोसा धणूण इकहियं । सअमुक्किईअ हत्थो रालो एको अ अंगुला तिण्णि ॥ ६२॥ योजनसप्ताशीतिस्त्रय. क्रोशा धनुषामेकाधिकम् । शतमुत्कृतेईस्तो राम एकश्चाङ्गुलानि त्रीणि ॥ ६२ ॥ चक्रपालात्मजगोपालविरचितायां कृतशिष्टविवृतौ षष्ठो नियम | समाप्तेय कैसेंटटीका । कृति- भट्टचक्रपालसूनोर्गोपालस्य । मंगलं महाश्री । इअ कविसिट्ठवित्तजाईसमुंचए छटो णिअमो समत्तो । कइसिट्टछंदं समत्तं ॥ P Stana 6: 10m reproduced there 7 1B ? भणम पकनं A, धणू म एकदिअ B ३ त्राणिभि. AB vieag raich is the shorter rane of our rork. ५ सयसमुपये AB.

·I. INDEX OF SANSKRIT METRES (वर्णवृत्त) N B The author has employed a full stanza for defining a metre. So in his definitions, he uses the technical terms given by him at I 18-20, 27-29, instead of making use of the Trikas like Pingala But for the sake of brevity, I give below (after name of the metre) the composition of a line in Trihas All these metres are Catuspadis, ie., metres of four lines each The figures refer to chapter and verse ५.१९ ५.२१ ५२० ५.१४ ५.१२ ५.१३ ५.३२ ५.२१ ५.४ ५.२६ अक्षरपक्ति भगग इन्द्रवज्रा ततजगग उपजाति उपेन्द्रवज्रा जतजगग कुसुम ननलग क्रौञ्चपदी भमसभननननग गुर्वी नसय गो ग चन्द्रकान्ता यमनसररग चन्द्रलेखा मतनययय चम्पकमाला भमसग तनुमध्या तय तन्वी भतनसभभनय तोटक सससस त्वरितगति नजनग दोधक भभभगग द्रुतविलम्बित नभभर नर्कुटक नजभजजलग नारी नौ गग पृथिवी जसजसयलग प्रमुदिता भरनरनग भुजंगविजृम्भित ममतनननरसलग भ्रमरविलसित मभनलग मदलेखा मसग मन्दाक्रान्ता मभनततगग ५.१६ ५.१ ५.४१ ५३९ ५१८ ५६ ५.४८ ५ २७ ५.१७ ५.२४ ५२८ ५.३८ ५३ ५.२ मयूरपिच्छ मनजरग माणवकक्रीडितक भतलग मालिनी I रजगग मालिनी II ननमयय मिश्रा-उपजाति मृगवधू नग वसन्तमञ्जरी जतजर वितान भभगग विद्युन्माला समगग विशुद्धचरित भरनरनरनग वृत्त मरभनयमलग शस्या is a मात्रावृत्त शशाङ्कचरित तभजभजभलग शार्दूलविक्रीडित मसजसततग शालिनी मततगग शिखरिणी यमनसभलग श्यामा तसगग ५.९ ५.४६ ५.४३ ४.२३ ५.४४ ५४० ५.२२ ५.३५ ५.१० ५.१५ ५.३० ५.३१ ५.४२ ५.४५ ५.२५ ५.४७ ५.३७ ५.८ श्लोक-अनुष्टुभ् जभसजग सदागति सिंहोन्नता सुप्रभा तभजजगग मरभनततगग मरभनययय ५५० ५२३ ५.७ ५३४ स्वागता रनभगग हयलीलागी नजभजभजजलग हरिणी नसमरसलग हरिविलसितक ननग ·१०४ सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः [पष्ठो नियमः चउअंगुलो अ रामो तिहिं रामेहिं विआणसु विअत्थिम् । दोण्णि विअत्थी हत्थो चउहत्थो घणुहरो होइ ॥ ५६ ॥ धणुअरदुईसहस्सा मअच्छि कोसस्स होइ परिमाणं । कोला अट्ट तहच्चि जोइणसंखा विणिहिट्ठा ॥ ५७ ॥ चतुरङ्गुलश्च रामस्त्रिभि. रामैः जानीहि विस्तिम् । हौ वितस्ती हस्तश्चतुर्हस्तो धनुर्धरस्तथा ॥ ५६ ॥ द्वे एव धनु.सहत्रे क्रोशस्य [भवति परिमाणम् । क्रोशा अष्टौ [तयैव] योजनसंख्या विनिर्दिष्टा] ॥ ५७ ॥ स्पष्टम् ॥ ५६॥ ५७ ॥ प्रस्तुतमिदानी कथ्यते-एकंगुल इति । एकंगुलो अ रुंधइ चमरो फरिसोवि अंगुलं चेअ। चसरफरिसांतराले एकेक अंगुलं होइ ॥५८ ॥ [एकाङ्गुल च रुणद्धि चमर स्पर्शोप्यङ्गुलं चैव ।] चमरस्पशीन्तराले एकमेवाङ्गुल भवति ॥ ५८ ॥ तेनैकाक्षरस्य भेदद्वयेऽगुलत्रय च गतिः । यतो गुरुण्येकोऽङ्गुलो लघुनि चैकोऽन्तराले चैक इति ॥ ५८॥ एतदेवाह-[अर्थक्वरस्स इति । अट्ठक्खरस्स हत्थो पंचंधणू अंगुलत्तअं रामो। अष्टाक्षरश्च चरणद्विपञ्च धनृषि हस्त च द्वौ रामौ ॥ अनार्पोयं पाठ. । यस्मादष्टाक्षरे पट्पञ्चाशदधिक शतद्वय वृत्ताना सभवति । तावदेवाशुल- परिमाणम् । तदन्तराले च तावदेवैकेन न्यूनम् । एवमेकादशाधिकानि पञ्चशतान्यगुलानामष्टाक्षरे पादि] भवन्ति । तेषा च 'चउअंगुलो अ राम' इति चतुर्भागे हृते रामाणा सप्तविंशत्यधिक शत भवति अगुलानि त्रीण्यवशिष्यन्ते । पश्चात् ‘तिहि रामेहिं' इति त्रिभिरपहृतभागे चत्वारिंशदिह(त)- तयो भवन्ति । एकश्च राम. शिप्यते । अनन्तर 'दुण्णि विअया' इति द्वाभ्या कृते भागे हस्ताना- मेकविंशतिर्भवति । पश्चात् 'चउहत्य' इति चतुर्भिरपहते भागे पञ्च भवन्ति धनूपि हस्तश्च शिप्यते । एव पञ्च बनूपि हस्तश्चैको रामश्चैकोगुलत्रयमित्येव परिमाणमस्य । तेनैव चेय गाथा पठनीया । अट्टक्खरत्स हत्यो पचधनू अगुलत्तअ रामो' इति । -- - १ After ths irord A repeat the words सस्त मअच्छि , तहविअ AB ३ बोहण. A, जोहण. B ४ गानु B ८ दिताप्ति B ६ नतश्चतुईनोवतपरस्तथा B ७ मुकृतमि० B The line is wholly repro duced here. Befaſo B 7. The अनार्यपाठ is not clear ११ एकोन्न राम B ८ ·3 पद्यानि ५६-६१] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः १०५ किंच । [बुहई] इति । विहई तओवि विउणा तत्तो ति(वि)उणा वि पंत्तित्ति ॥ ५९ ॥ वृहती ततो द्विगुणा तद्विगुणा च पङ्क्तिरिति ॥ ५९ ॥ वृहती नवाक्षरा ततोऽष्टाक्षरपरिमाणाद् द्विगुणा । ततोपि पक्ति । एवं त्रिष्टुप्प्रभृतीनि ॥ ५९॥ [एवं इति । एवं विउणाविउणं पिंडजह जाव छव्वीसं। एकेकमि अ पुंसह रूअं विउणीकअंमि रॉसिंमि ॥ ६ ॥ एवं द्विगुणं द्विगुण पिण्डय तावद्यावत् षड्विशतिः । एकैकस्मिन्नपमार्जय रूप द्विगुणीकृते राशौ ॥ ६० ।। [एवं] द्विगुणद्विगुणया पिण्डय तावद्यावत् पड्रिंशत्यक्षरा उत्कृतिरागच्छति । अत्र सर्वत्रैव द्विगुणे सत्येकस्य लोपः कार्यः इत्यतिव्याप्तिपरिहारायास्माभिर्गाथाधं निवेशितं एकेकंमि [इति । अनेन गाथार्धेन सर्वेषामध्वयुक्तिर्घटते । एतदेवोक्तमन्यैर्यथा । द्वाभ्यां समहता संख्या रूपेणैकेन वर्जिता । छिन्नवृत्तागुलव्याप्तिरध्वयोगः प्रकीर्तितः ॥ इति ॥ ६०॥ उत्कृतेरध्वपरिमाणमाह [जोअर्णसत्तासीइ इति] । [जोअणसत्तासीई दो कोसा धणुसअं च इक्वाहियं । हत्थेक्को दो रामा उक्किइछंदस्स परिमाणं ॥ ६१ ॥] योजनानि सप्ताशीतिद्वौं क्रोशौ धनुःशतमेकाधिकम् । हस्त एकः द्वौ रामावुत्कृतिछन्दसः परिमाणम् ॥ ६ ॥ अयमप्यनार्षः पाठः । यद्वृत्तागुलद्विगुणाया मूलसंख्याया एकोनन्यूनत्वादङ्गुलानां त्रयोदश कोटयो द्वाचत्वारिंशल्लक्षाणि सप्तदश सहस्राणि सप्तशतानि सप्तविंशत्यधिकानि संभवन्ति । तेषां च रामै- श्चतुर्भाते कोटयस्तिस्रो लक्षाणि पञ्चत्रिंशत् चतुःपञ्चाशत्सहस्राणि चत्वारि शतान्येकत्रिंशदधिकानि भवन्ति अमुलानि च त्रीण्येव शिष्यन्ते । पश्चाद्वितस्तिभिस्त्रिभागैर्हते कोटिरेका दश लक्षाणि चतुर- शीतिसहस्राणि दशाधिकानि चाष्टौ शतानि भवन्ति । रामः एकः शिष्यते । पश्चात् हस्तैर्बिभागे हते पञ्चपञ्चाशल्लक्षाणि द्विनवतिः सहस्राणि चत्वारि शतानि पञ्चाधिकान्यषोड(2) शेषो नास्ति । अनन्तर हस्ताना धनुर्भिश्चतुर्भागे हृते त्रयोदशलक्षाण्यष्टनवतिसहस्राणि शत चैकाधिक भवति । हस्त एकः शिष्यते । ततोऽपि तेषा क्रोशैर्भागे हते सहस्रद्वयेन षट्शतानि नवत्यधिकानि भवन्ति । एकाधिक धनुःशतं शिष्यते । क्रोशानां योजनैरप्यष्टभागे शोधिते सप्ताशीतिर्भवति । क्रोशत्रय तु शिष्यते ॥६॥ ४ पुसस AB The whole line is reproduced here B 2 AB 3 See note 3 on p 103 ५ रासमि AB & Stanza 62 of the text wrongly reproduced here in the Com AB Reconstructed from Com ८ चमरैश्चतु. AB ९ चत्वा हृते B ·II. INDEX OF PRAKRIT METRES (मात्रावृत्त) NBA 275967 is indicated by (a) and a faqat by (fa) after the name of a metre When these are of the pa type, the composition of a single line is given, while in the case of Ardhasama metres the composition of lainn and lines is separately shown. The Figures 2 (rarely used), 4 and 5 respectively stand for a द्विमात्र, a चतुर्मात्र and a पञ्चमात्र of any type. Similarly, 6, 8 and 10 etc., stand for groups of so many ATETIS When particular types of these are intended, they are shown by signs, where I stands for a short and S for a long letter When a Gana is repeated, the number of tines it is to be repeated is shown within brackets by means of the sign of muluplication diostly these metres are ATETITS, though I7 among them are virtually वर्णवृत्तs. अडिला (च) 16 Nfatras खसक (च) वि. 4, SIS, अधिकाक्षरा (च) 4, ISI or IIII, 4, 4, 5 ४ २४ स. 4, II, SIS ४.१८ अधिकाक्षराशीर्षकअधिकाक्षरा+गीति (II) खडहडक भ्रमरावली+गाथा ४.७३ ७५ ४४१-४२ खण्डोद्गता (च) वि. IIS or SS, IS, अन्तुल्लक (च) 4, ISI, 4 (X3), S ४.८३ स. 4, 5, 5, 4 (XI0), IS ४ ४७ अप्सरा (च) 5, 5, ISI, S खेटक (च) SIS, ISI, S ४.७६ अवलम्बक (च) 4, SIS ४६८ गन्धारी (च) 4 or 5 (X2), ISI or अश्वक्रान्ता (च) SI (X5),s ३.३२-३३ IIII, 5 ३४३ आनन्दित (च) 4 (-3), IS ४२० गाथ (च) SIS, IIS, SS ४५७ आपातलिका (च) वि. 6, SII, SS, गाथा (द्वि) वि. 4 (X5), ISI or IIII, 4, 5, स. 8, SII, SS ४५० 8. 4 (x 5), I4, S ४१ उत्फुल्लक (च) 4 (X5), SS ४६३ गीति (I, द्वि) 4 (X5), ISI or IIII, 4, S४ १३ उद्गता (च) 4, 4, 5, 4 (X4) ४५२ गीति (II, हि) उद्गता गलिता सामुद्गक (च) 5,4 (23), 5, ISI or IIII, 4.S, उद्गीतक (च) वि. 4 (X4), SIS, or 4, 5, 4, 5, 4, ISI or IIII, 4, S, स. 4, 5, 5, IIS, IS ४८१ or 4, 4, 5, 4, 4, ISI or IIII, 5, S२.२-३ उपगीति (द्वि) 4 (25), I, 4, S ४१४ चकलक=group of 4 गाथा ४८६ एकक २.४ चतुप्पद (च-विपम) औपच्छन्दसिक (च) वि. 6, SIS, ISS, I=SIS, SIS, SS, II%DI (X8), S, स.8, SIS, ISS ४.४९ III & IV=5, SIS, 5, SIS कद् (च) 4 or 5, 4, 5 ३४५ चन्द्रकान्ता (च) 4, 5, 4, IIS ३ २२ करभी मात्रा मात्रा (१) ४३० चन्द्रिका (च) 5, 5, 4,S कुमुदक (च) 4, 5, 5, SII, S ४६२ चन्द्रोद्योतक (च) वि. 4 (X3), कुमुदिनी (च) 46X3TSI, 4,S ४.९८ स. 4 (x 3)S ४.८४ कुलक a group of 5 गाथा ४८६ चपला (च) वि. 4, ISI, S, कोढुम्भक (च) IIS or SS, SIS, 5, स. 4,5, IS ३४८ IIS (x 3), S 843 चारुनेत्री मात्रा (3) ४.३० कौमुदी (च) 5, 5, IIS ३५ चित्रा (च) 2, 4, ISI or IIII, 4 or 5, क्रीडनक (च)4 (X3), SIS or IIIS, S ४ २१ ३.४० 4,5,S T - ·गीति (II) (1) करमी "स. I SS " वि. 15 स. 13 " ध्रुवा= विचारी स. 14 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः १०९ छित्तक (च) IIS (X4) ४.५४ भद्रा (च) 4 or 5, 4, 5, 4, 4, 5 ३.४२ ज्योत्स्ना (च) 5, 5, IS ३.३ भामिनी (च) वि. IIS (X3), ढोसाः = 377447 in Marwadı language स. SII (X3),S ३ ५१ ४.३५-३६ भित्तक (च) SII (<3), SS ४ ५५ तरंगक (च) SII (X4), SS ४.२२ भ्रमरावलि (च) IIS (X5) ४.६१ तल-त्रिकलक+गाथा ४८० मनोरमा (च) 4 (X3), ISI, S ४८२ तारा (च) 4, 4, ISI, S ३.२ मनोवती (च) 4, 5,5 ३४ तालवृन्त=गाथा+त्रिकलक+गाथा ४८० मागधिका (च) वि. 2 (X 3), SIS, IS, त्रिकलक अधिकाक्षरा+निर्वापिता+ स. 2 (X4), SIS, IS ३.२८ ४.४३-४५ मात्रा (पञ्चपदी) दण्डक (च) I (X6), SIS (X 10) ४.४६ वि. 13 Matras, द्रुता (च) 4, 4, ISI, 4, ISI, 4 ३.३६ द्विपथक (द्वि) 4 (X3), S, 4, 4, ४.२७ (2) मोदनिका वि. 14 द्विपदी=4 वस्तुकs + गीति २.१ स. 12 द्विपदी a general term for certain (3) चारुनेत्री चतुष्पदीs २९ ध्रुवकध्रुवा (4) राहुसेना वि. 16 २.७ ,४.२९-३० नन्दा (च) वि. 4, 5, 4, मानिनी (च) SIS, ISI, SS ३८ ३.५३ मालती (च) 4 (25), 5, S ३ ३५ नन्दिनी (च) IIS (X4) ३ २० मालागलितक (द्वि) 4, 5, 4, 4, 5, 4, 4, IS नर्कुटक (च) 4, अन्त्यगुरु 5 (><2), 4, SS ४.२५ ४.१०५ नलिनी (च) 4, 5, 5, ISI, 4, IS ४.९९ मालाशीर्षक (च) [4, 4, ISI or IIII (x 8), नाराचक (च) IS (X4) ४.५८-५९ 5] + गीति (II) ३ ४०-४१ निर्वापिता (च) 4, 4, ISI or IIII, 5 ४ १६ मालिनी (च) 4 or 5 (X7), S ३.४४ पथ्या (च) 4 (X3), 5, IS ३२४ मुखगलिता = खण्डोद्गता of a special kind पदगलिता (च) 4, 4, 5 ४.१०२ ४.१०१ पदगलिता= विभूषणा ४१०३ मेधा (च) 4 (X5), ISS पद्मिनी (च) 4, 4, 5,5 ३.१० मोदनिका s मात्रा (2) ४.३० परिनन्दित (च) SIS, II, ISI, ISS ४१९ रक्ता (च) SIS, ISI, S ३७ प्रगीता (च) 4, 4, SS = मात्रा+ द्विपथक ४.३१ प्रभावती (च) ISI, 4, ISI, 4, IS ३.१९ रचिता (च) 4, 5, 5, 4, 4, ISI or IIII, S प्रसन्ना (च) वि. SII (X3), S, ३.२५ स. IIS (X4) ३५२ रत्नमाला (च) 4, 5, 5, 4, IIS ३.३९ प्रसृता (द्वि) 10, 4, ISI, 4, ISI, 4, रमणीयक (च) 5, 5, 4, 4, IS ४.२६ ISS ४.९२ रासक ४.३७-३८ बाणासिका (च) 4, 4, ISI or IIII, रासा (च) 4 (-3), ss ४.८५ IIS or SS ४.१७ राहुसेनी s मात्रा (४) ४.३० बिन्दुतिलक (च) वि. 4 (-3), S, लक्ष्मी (च) 4, 5, 5, 5, ISS स. 4, 4, 5, IS ४.६६ लम्बिता (च) 2, 4, ISI, 4, ISI, 4 ४.९६ स, 4, 4, ISI, IS ·११० सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः . - CU U ललिता (Iच) 40r 5,4,5, 4, 5,S ललिता (II च) 4 (X5),s ४६० ललिता (III च) 4, 4, SIS, 4, SIS, S ४ ९३ वंशस्था (च) 4, 5:5, IIS, 4, 4, IIS ३३८ वनराजि (च) 4, 5, 5, ISI, SS वस्तुक-चतुष्पदी in general २१ विचारी विदारी २५७ विच्छित्ती (द्वि) 2, 4, (X5) ४९१ विजया (च) 4, 4, 4, ISI, S ३ १८ विदारी a kind of a stanza २.५ विद्युत् (च) 4, 5,4,40r 4, 4, 4, 5 ३११ विनता (च) 4, ISI, 4, ISI, 4, ISI, 5, S ३ १२ विपुला (च) वि. IIS, ISS, स. 4, IIS, ISS ३४७ विभूति (च) 4, ISI, 4, 5 ३१५ विभूयणा (च) 2, ISI, SS, ISI, S ४९४ विलासिनी (चि) 4 (X6), 5, S विलासिनी (II च) अन्त्यगुरु 5 (X2), ISI, S ४.१५ विशाला (द्वि) 2, 4 (X II), among चतुर्मात्रs, eren ones ISI or IIII ४.९० विशेषक ४८६ विपमगलिता (च) वि. 4, ISI, 4, S, स, 4, 5, 5,S ४१०४ विस्तारितक a kind of metre २६ वीथी (च) 4 (x 3), SIS, S ४६७ वृन्तलक (च) 4, 5, ISI, SS ४७१ वैतालीय (च) वि. 6, SIS, IS, स.8, SIS, IS शस्या (च) 5, 4, ISI or 5, S ४.२३ शालभजिका (च) 4 (~3), 5, IS ४.७९ श्यामा (च) 5, 5, 4, 4, ISS ३.२८ श्री (च) IIS (X5) ३२१ श्वेता (च) वि. 4, 5, IS, स. 4, 4, ISI, S ३.५४ संगतक (च) [SII (x2), SSS, IIS (x2)] +a गाथा ४६४-६५ संगता (च) SII (XT), S ३३४ संदानितक= =a group of 2 गाथा ४८६ संपिण्डिता गलिता (च) 5, 5, 4, 4, IS ४८९ सरस्वती (च) 4, 5, 5, IS ३१३ सामुद्गक (च) 4, 5, 5, 4 (X3), SS ४५६ साम्या s शम्या ४२३ सारसिका (च) वि. IIS (X3), S, स. SII (X 3),SS ३.५० सिद्धि (च) 4 or 5 (~3), IS ३४१ सुधा (च) 2, 4, ISI, 4, ISI, 2 ४.९७ सुप्रभा (च) 4, 5, 4, 4, IS सुमङ्गला (च) 4 (4),s ३ १६ सुमना (च) 4, 4, 4 (er IIS, SS), ३.१ सुमुखी (च) वि 4, 4, S, स.4, 4, ISS ३.४९ सोपानक (च)[SII (X4), S] +गाथा ४७७ सौम्या (च) 5, 5, 4, 4, IS ३.२७ स्कन्धक (द्वि) 4 (x5), ISI, 4, 4 ४.९ हंसिनी (च) SIS, I, SS, I, S ४७२ हंसी (च) 4, 5, 4, 5, S ३२३ ३२९ =agroup of गाथाs ४४८ .

·No text on this page.

·११२ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 4 रस II (129) राजन् s नरेन्द्र = ISI रूप स्वरूप-I वसुधाधिप s नरेन्द्र = ISI वारण . गज=4 वारणेन्द्र 5 गज =4 विप्र III (118) विभूषण s आभरण-S विषधर s भुजगेन्द्र = IIIS विपम uneven, used of पाद, गण or स्थान (1.32) विहगनाथ s गरुड=SIS विहगाधिपति s गरुड = SIS विहंगपति s गरुड=SIS वैजयन्ती ध्वजपट = IS शक्तिदण्ड s प्रहरण-5 शब्द I (129) शर . प्रहरण%35 शरासन प्रहरण-5 शिलीमुख s प्रहरण-5 संयुग s समर-even सम even, used of पाट, गण or स्थान (132) ससर even (132) समराङ्गण समर%Deven समुद्र सागर=uneven सागर uneven, used of पाद, गण or स्थान (132) सामन्त s नरेन्द्र = ISI सुपर्ण s गरुड-SIS सुरगज ISS (121) सुरवारण सुरगज%D ISS सुरहस्तिन् s. सुरगज =ISS स्तन s पयोधर=ISI स्तनसार पयोधर-ISI स्पर्श I (129) स्यन्दन s रथ-4 स्वरूप I (129) हरि s तुरग=4 हस्त s करतल-IIS हस्तिन् s गज-4 हारs आभरण-S हारलताs आभरण-S ·IV. INDEX OF STANZAS IN PRAKRIT 6.59 6.10 6.18 6.22 4.] 6.44 6.60 6.53 4.38 6.20 4.108 4.70 (७.33 4.41 6.34 1.8 6-16 १.43 3.10 1.18 4.36 3.26 490 4.47 3G 430 126 6.68 4.13 12 4.11 39 450 2.1 एवं च वणवित्ते एवं णरिंदरहिए एव विउणाउचिय एव विउणाविउणं एसोचिअ पत्थारो ओलएका कइणो चिततअस्स कण्णकरचलण कम होइ पाए कन्नकरपओहर करअलजुअलस्स करमेत्ता करहिअ तेरह काऊण वण्णगणण कामिणिकवोल किं न देसि दिहिं कीरइ गणेहि पाओ कुण करकण्ण कुण भामिणिआए पिए कुणसु कुडिलोज्जुअग्ग कुण हारविराम खंडुग्गअत्ति भणिआ गअरहतुरगपाइक गअरहतुरगसदण गअगअलविस गाहस्स सणारा गाहाखधअगीई गाहाण समा भेआ गाहाणं जाईओ गाहा तह अविरामे गाहापच्छद्ध विक्ष गाहापत्थारमहो गाहापुबद्ध जीभ गाहाविसमगणाण गुरुयक्खर विआणसु 4.78 अदक्खरस्स हत्थो अहक्खरपत्थारे अहम सोलहमं अहेव य कोडीओ अडिलाहिं दुवहएहिं अण्णं वाहरइ पिआ अद्वद्धं ओसका अतं फरिस घेत्तुं अंतिमवण्णे विउणं अविरुद्धबीअपत्थि अह तिहु चउत्यु अह रहथणगइंद अह सतुरगमएण अहिअक्खरनिवाइय अहिअक्खरसीसअस्स अव अहिअक्खरसीसअस जंमए आवाअलिअंमि दुमत्ता इअपाआग इयराइ जाण इह कोहआग दोह उअरिहिअअकेण उत्त अतिउत्तमझा उत्ताईण मज्झे उपपुलअसगअआ उवगीईरहिआण अ एअहु मत्तहु अतिम एआइ पिंडणाए एआण चिअ मध्झे एए पच पएसा एए सवे छंदा एकत्खरपत्यारे एक्कक्खरमि दुच्चि एकगुलो अरुंधइ एक्कटुभत्तान्भहिओ एकम्मि वि पत्थारे एकेकेण भइज्जइअते एको वारणओ एत्तिअमेत्ते अके 31 113 351 6.10 114 6.11 350 61 4.100 63 1.17 1.9 4.60 124 4.31 18 6.35 123 1.20 6.50 6.51 G.25 6.19 4.65 4.14 4.2 6.42 647 6.58 1.31 413 6.21 6 17 1.28 6.8 गुरुजुव कण्णं 1-19 324 चउअगुलो अ रामो रसठी अट्रसच्या 656 630 ·११४ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 3.22 4.75 ता कीस हिया तिण्णहितो विउणा 439 6.43 4.27 4.5 तिणि तुरगा चकतिआ मुहवारणिया चल्णसमोहसिथ बामरभावजुअंमि चामरभावजुअ हागण चित्ता सिद्धी महा छहाहिअविप्पवरे 464 341 1) 14 463 125 6.29 628 4 102 छबीम गाहाग छन्त्रीस जह गाहा 410 तिणि पुरोधअअआ तिष्णि रहाइ ठवेप्पिणु तीपण्णास पचावण्णा तुरअगइरहगआ तुरयरहगवाणए तुरअरह पाइक तुरअसुअण्ण तूरविसेसा तिलहुअ थणहरो सअण्णो 4.62 498 13 4 26 4.18 484 129 160 494 174 थोरोरु हालभुवइद 312 12 दइए छअओअरि 3.21 632 468 471 655 27 14 127 26 25 1 1 453 35 1105 311 33 110 331 6 27 ज जिअलोए जणिउत्तसरतोमर जड अपिए तिण्णि जइ तिअलअस्स जइ पीणसमुण्णय जइ पेच्छसि पीण जत्य यण देइ भाअ जस्म रह रहगअ च जा अवलबह चउ जाणमु अ जहासख जा वत्थुआइ लहुई जीअ तुरगवाण जीभ तुरगवाणरजुअल जीअ पेच्छसि जीए दुए वान्णया जीने जोहव चाव जीसे पाए पकअवअणिए जीसे होइ पुरोहियो जे पढमत्था वण्णा जे पिंगलेण भणिआ जोअगसत्तासीइ जोहरदगमढणा ठविऊण तिगि तीस य टविएसु सरतोमर ठागहिओ पमोहइ गारणाराअणवामुद मागअन्म विमझट नियमिअअ खुरप्पा उरभावमगि मग्म त पिडिजज णिउग तहअधगुमणिविरम तल्तालयेण्याग 3.14 ISG 657 3.44 342 434 136 130 दीसइ पाअए दुवईगणसम्माण दुवईगीइम दुवईण जा ण छदे देइ सरस्सइ दे कुटुभअस्स दे विज्जुआइ पाअ दे सचामरसरुव । दोवड्डि इक्कहाणी दोहिं सदाणिअअ धणुअरदुईसहस्सा धोरणि गुमगुमेह निवाइअअहिअक्खर पविखणाहअ दाविभ पविखणाहअ पिए पक्खिणाहअहत्थाण पक्खिणाहा दुवे पचगणा सत्तगणा पचण्ह सया पुरयो पचमहडिअपाअक्क पचमतइमएहिं मुद्वे पचमतइअसुअण्णा पढमगअदवीयकरवाल पढमगअदबीअविणिउत्त पढमगइदबीअविणिउत्त पदमगइदविणिओइम 6.1 4.72 6 61,62 37" 476 457 - 6.26 469 317 4.101 121 4.9 487 329 48 496 330 493 499 339 69 22 338 1-10 4.85 MA ·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः ११५ 1.25 1.6 616 1.12 112 4.45 +71) 336 4101 337 495 1.67 316 328 611 3 38 1 16 3.49 116 44 461 62 4.6 G.ISA 1.48 497 419 6-7 17,4.1 614 3.13 1.5 2.13 1 109 पढमचउत्थजोह पदमचमरस्स हिहे पदमणिउत्तहत्थि पढमणिरूविअअ पढमतहआयतुरमा पढमतुरगत्री पढम दइए होइ पढमत्राणनीआसणि पढमरवाहो चमर पढमलहू बीयलहू पढमा बीआ हुअति पत्थारसासरवरे पत्थारा जे सत्रे पत्थारे पत्थरिए पमुहअविरमएस पमुहते एकेक पमुहंमि पुरोहिआण परिणदियआणदि परिमाणं नस्थिचि परिवाडीए णामा पवणरविधण पाअ य तिणि पिच्छ पक्खिणाहअं पिच्छ पिच्छ छअओभरि पुरो जोहअस्स पुरो रह गरिंट फरिस मणि महूए वीअचउत्थेसु सरो वीश्रद्धेसु कहिंचिय बीआविरुद्धथण भमरावलीय अंते भवति मुद्गरो भामिणि रणरिंद भुअआविसालाहण भूसणअं रसोव्व मणिरवमालाआरो मणिविरामबाणाण मत्तावित्ताण सआ मतिअओ सतुरगओ मतित्ति भण्णइ जहिं मागहिआमत्ताणं माणिणि दाविज्जतुअं मालासीसअणामए मुद्धडिए बहुविअङ्क मुद्धा मणोहरा यदि भ्राम्भणि रअणाअरे गओ रक्षणाइ जहिच्छाई रत्तिआइ पाअअंमि रयणावर अंमि रसणेउरभावमणीण पिए रसणेउरभावमणीण जुअस्स लच्छी रिद्धी बुद्धी वइआलिअअं दुमत्तआ वइआलिअअस्स पाअअंमि वइआलिअउवछदस वइआलिअसमपाए वणराई वसत्था वत्थुलगीइअमझे वारणजोहरह वारणणरटसढण वारणबाणअ जोहो वियइ पिए विउलाइ पाआ विउला चवला सुमुही विच्छित्तीअ दुमत्त विणया सरस्सई वित्ताण वण्णगणण वित्ते जित्तिअसखा वित्थारिअआणुमएण विरमहाणएसु पसअच्छि विरमणिरूविअवाणए विसमच्छदपाय विसमठाणाविरुद्ध विसमकेसु अचमर विसममि पिए तिणि विसमा तणुमज्झा वैआलियअ रसौ सख ठवेह पढम सदण रहग 2.1 316 4 SS 4.11 315 323 3.52 37 318 35 317 34 2 15 483 4.91 3.33 2 11 23 645 614 641 420 437 456 4.73 440 4.23 492 4.29 424 631 28,9 340 613 415 466 2 16 428 637 G24 346 1.33 4.33 ·११६ सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः सव्वासु छंदजाईसु 4.107 G.12 459 4.81 612 122 1103 495 सढणपुरओ सदाणिअअविसेसय सअण्णआग रसिए सउरगमए सबागए सकरिअइसकारिया सत्तावीसा हारा सत्तिदडकरवाल सत्तिदडवाणाग सतुरगरदत्स देसु पुरओ कमेण सतुरगरहस्स देसु पुरओ णिअमेण सतुरगरहो समर समोत्ति अ समे सललिअगमणे पिए सवियप्पउणं काऊग सविअप्पेणुव्वणिए सवंतमझगरओ सवाग चिय गलिआण सव्वाण पत्थारं 319 1 11 सव्वे पुन्वविअप्पा 319 ससद्दणेउर 4.21 साअरए गइदओ 6) साअरपाअघडिअ 13 । साअरवण्णे अका 489 सामण्णेहि पउंजइ 327 सामुग्णअजमएण 335 । सामुग्गअंति णामेण 417 सुइसुहाइ विणिएप्पिणु 32 सुमना तारा ज्योत्स्ना 1-32 सुविअढकईण सुहा 446 सूईमेरुवडाआ 639 हसी पच्छा रइआ 640 हरिहरिणहत्थि 1.15 हाररसाण जुअस्स जुए 4106 हाररसाण तिमि 112 हाररसाण पिए 4.32 210 320 66 212 412 334 422 3.32 V. INDEX GF QUOTATIONS IN COMMENTARY अतः स एन्दुसि नर्कुटकः on 4 25 अन्यो वर्णो हलु सनिवा(धौ), on 1 13, p,110 अपत्यन्य च जातम्य on + 108 एतैर्निजासित on 1 1 तक्तगण्डागमणहरे on 1 11 तानातेभ्यो नाना on 1 1 द्वाभ्या समहता सख्या on GG0 =Jayaderachrndas VIII. I2 नत्वा पिङ्गलसैतव on 1 1 पुस्तकलेखकदोषात् विस्तागे वस्तुकल्याधि on 2G on 1 1 ·APPENDIX I A. Differences between the readings of the text and the chāyā in the commentary which are already noted in the foot notes. NB In all cases, it should be noted that the variant readings from the Commentary are inferred from the Sanskrit renderings of the words in it except where they are actually found in the introductory Pratihas a, b, c, d etc. refer to the lines of a stanza Viyama I 21cd , 300 Niyama II 14a Niyama III • Acd , 86, 13c, 16abe , 19d , 20abc , 28bd , 25d , 270, 29d, 30c, 316, 32d , 34d, 38uc, 40ad , 51d , 52a Niyama IV 4bd , bac, Gb, 10d , 12ab, 13ab, 19a , 21c, 24c, 27d, 31d , 34ac, 37bd , 43ad, 44c, 53d , 54d , 566, 67ac, 680, 70c, 71a , Tod , 79d, 810,82d , 830, 84a, 85ld , 870, 880, 900, 92ab, 94bcd , 97a, 98a , 100c, 106d, 1070 Niyana VI 1d , 17, 19d, 246,251, 276, 37cd , 41, 45a , 476 B Differences between the readings of the text and the chāyā in the commentary which are not noted in the footnotes. A cross signifies that the word as dropped Niyama I 12d (तह अ-तथा x), 15b (गरुओ अ-गुरुस्तथा), 160 (अ, अ-xx), 16e (गरुआ-गुरु), 180 (सन्नाई-नामानि), 220 (जत्थ सुअणु-सुतनु यत्र), 230 (अ-x), 24a (अ-x), 24c (चिअ-अपि), 260 (अ-x), 27a (अ-४), 30d (वि-च), 310 (वि-च), (पससिओ-कथित) 330 (अ-x) Niyama II 3a (वीभ-वियअ), 50 (भण्णिा-सज्ञिता), 80 (इम-x), 16b (विस्सरूपा-बिम्बरूपा). Niyama III 2a (पाअए-पाद) 50 (पय-कथ), 5d (अ-x), 8a (किं ण दे सि-कि ण एसि), 10a (चावचामराइ-चापं च चमर च), 14ab (अ-x), 170 (दे-x), 24c (अ- -अपि), 30a (अ-x), 34a (ठविजउ-स्थापय), 34b (ठाइ-ददस्व), 350 (अ-x), 40c (च-x), 43c (वि-x), 44b (ससलिल-सललित), 44c (अ-x), 50d (पाअ अ तिण्णि-पादत्रिक) Niyana IV 17c (च-वा), 20a (वीआ-विइआ), 380 (तह अ-अथवा), 410 (गीइअई जइ- यदि गीतिका), 49b (भूसणेणं-भूषणस्य), c (तुज्झ-x), 500 (निहित्ता-विनियुक्त), 53a (कुटुभअ-कोट्टुम्बक), a (अ-x), 61cd (मणोहरए सोहिअए-मनोहर शोभित), 640 (अ-x), 650 (विआणेज-विजानीहि), 80c (जहिं-यदि), 83d (छदे-मुग्धे), 90a (अह-एषा), 96d (जागह-जानीहि), 100d (जमिअपाअता-अवस्थितपादान्ता) Niyama VI 9a (अ-x), 13c (रइअव्वो-स्थापयितव्य), 20d (फरिस पढम-प्रथमं स्पर्श), 26c (व-x), 430 (तहा-तदा), c (चउवण्णेसु वि विउणा-चतुर्णी द्विगुणा), 44ab (wholly differ), 47c (छउए-तावत्), 480 (चिम-मुग्धे), 50c (चिअ-च), 52d (अ-४), 58d (एक्केक्क-एकमेव), 600 (पिंडजह-पिण्डय) - ·APPENDIX II A Brief Statement of the Dvipadis of four lines defined in Niyama III (in order of length) NB figures before the names refer to the serial number of the metre those after the names refer to the total number of Matras in each line. In the case of Ardhasama Dupadis they refer to Vlatras in odd and even lines respectively Figures gnen at the end refer to the number of the stanza in Niyama III For figures within the brackets see N B on pios A मात्रागणसम द्विपदी. 37 in all 1 मनोवती 11 (4, 5, S) 4 2 रक्ता 11 (SIS, ISI, S) 7 3 प्रगीता 12 (4, 4, SS) 6 4 ज्योत्स्ना 13 (5, 5, IS) 3 5 मानिनी 13 (SIS, ISI, SS) 8 6 कौमुदी 14 (5, 5, IIS) 5 7 तारा 14 (4, 4, ISI, S) 2 8 सुमनाः 14 (4, 4, 4 except IIS and SS, S) 1 9 पद्मिनी 15 (4, 4, 5, S) 10 10 अप्सराः 16 (5, 3, ISI, S) 9 11 चन्द्रिका 16 (5, 3, 4, S) 17 12 नन्दिनी 16 (IIS, IIS, IIS, IIS) 20 = छित्तक IV 54, तोटक v 27 13 चन्द्रकान्ता 17 (4, 5, 4, IIS) 22 14 विद्युत् 17 (4, 5, 4, 4 or 4, 4, 4 5) 11 15 विभूति 17 (4, ISI, 4, 5) 15 16 सरस्वती [7 (4, 5, 5, IS) 13 17 विजया 18 (4, 4, 4, ISI, S) 18 =मनोरमा IV 82 18 सुमङ्गला 18 (4, 4, 4, 4, S) 16 19 प्रभावती 19 (ISI, 4, ISI, 4, IS) 19 20 पथ्या 20 (4, 4, 4, 5, IS) 24 =गालभञ्जिका IV 79 21 सुप्रभा 20 (4, 5, 4, 4, IS) 14 22 श्री 20 (IIS, IIS, IIS, IIS, IIS) 21 = भ्रमगवलि IV 61 23 हसी 20 (4, 5, 4, 5, S) 23 24 सौम्या 21 (5, 3, 4, 4, IS) 27 = रमणीयक IV 26 = सपिण्डिता IV 89 25 अश्वकान्ता 22 (SII, SII, SII, SII, SII, S) 32 33 26 रत्नमाला 22 (4, 5, 5, 4, IIS) 39 27 वनराजि 22 (4, 5, 5, ISI, SS) 37

·सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः
28 श्यामा 23 (5, 5, 4 4, ISS) 28
29 द्रुता 24 (4. 4, ISI, 4, ISI, 4) 36
30 लक्ष्मी 24 (1, 3, 5, 7, ISS) 30
31 मेधा 25 (4, 4, 4, 4, 4, ISS) 31
32 मालती 27 (4, 4, 4, 4, 4, 5, S) 35
33 रचिता 28 (4, , , IIS, IIS, ISI, S) 2)
34 वंगस्था 30 (4, , , IIS 1, 4, IIS) 38
35 सगता 30 (SII, SII, SII, SII, SII, SII, SII, S) 34
36 विनता 31 (4, ISI, 4, ISI, 4, ISI, 5, S) 12
37 विलासिनी 31 (4, 1, 1, 4, 4, 4, 5, S) 29
B. गणसम द्विपदी. 7 in all
1 कटू 13 to 1 4 (4 or 4, 5) 47
2 सिद्धि 15 to 18 (1 or j, 4 or ,, 4 or j, IS) 41
3 गन्धारी 17 to 19 (4 or 5, 4 or , ISI or IIII, 5) 13
4 ललिता 24 to 25 (4 or 5, 4, 5, 4, 5, S) 46
5 चित्रा 25 to 26 (2, 4, ISI or IIII, 4 or 7, 4, 5, S) 40
6 भद्रा 26 to 27 (4 or 5, 4, 5, 4, 4, 5) 42
7 मालिनी 30 to 37 (7 Ganas of 4 or 5, S) 44
C. अर्धसम द्विपदी.
8 in all
1 विपुला 9-13 (IIS, ISS, 4, IIS, ISS) 47
2 चपला 10-12 (4, ISI, S, 4, 5, IS) 48
3 सुमुखी 10-13 (4, 4, S, 1, 4, ISS) 49
4 भामिनी 12-14 (IIS, IIS, IIS, SII, SII, SII, S) 51
5 श्वेता 12-14 (4, 5, IS, 4, 4, ISI, S) 54
6 नन्दा 13-15 (4, 5, 4, 4, 4, ISI, IS) 53
7 प्रसन्ना 11-16 (SII, SII, SII, S, IIS, IIS, IIS, IIS) 52
8 सारसिका 14-16 (IIS, IIS, IIS, S, SII, SII, SII, SS) 50

·APPENDIX III A Brief Statement of Meties defined in Niyama IV NB Figures within brackets refer to the numbers of stanzas I समचतुष्पदी 1 विलासिनी (v 15), 2 निर्वापिता or निध्यायिका (16), 3 बाणासिका (17), 4 परिनन्दित (19), 5 आनन्दित (20), 6 क्रीडनक (21), 7 तरगक (22), 8 शम्या (23), 9 अधिकाक्षरा (24), 10 नकुंटक (25, also see 1 34), 11 रमणीयक (26), 12 अडिला (32-34), 13 दण्डक (46), 14 उद्गता (52), 15 कुटुंग्भक (53), 16 छित्तक (54), 17 भित्तक (55), 18 सामुद्रक (56), 19 गाथ (57), 20 नाराचक (59), 21 ललिता (60), 22 भ्रमरावलि (61), 23 कुमुदक (62), 24 वीथी (67), 25 अवलम्बक (68), 26 वृन्तलक (71), 27 हसिनी (72), 28 खेटक (76), 29 साल- भञ्जिका (79), 30 मनोरमा (82), 31 अन्तुल्लक (83), 32 रास (85), 33 सपिण्डिता (89), 34 ललिता (93), 35 विभूषणा (94), 36 लम्बिता (96), 37 सुधा (97), 38 कुमुदिनी (98), 39 नलिनी (99), 40 पदगलिता (102) Nos 33 to 40 are all called गलिता II अर्धसमचतुष्पदी : 1 खञ्जक (18), 2 मागधिका (28), 3 खण्डोद्गता (47), 4 वैतालीय (18), 5 औपच्छन्दसक (49), 6 आपातलिका (50), 7 बिन्दुतिलक (66), 8 उद्गीतक (81), 9 चन्द्रोद्योतक (84), 10 मुखगलिता (101), 11 विषमगलिता (104) III विषमचतुष्पदी 1 चतुष्पट (69) IV पञ्चपदी 1 मात्रा (29-30) v द्विपदी 1 गाथा (1-8), 2 स्कन्धक (9), 3 गीति (13), 4 उपगीति (14), 5 द्विपथक (27), 6 ढोसा (35-36), 7 उत्फुल्लक (63), 8 विशाला (90), 9 विच्छित्ती (91), 10 प्रसृता (92), 11 माला (105) VI द्विभङ्गी . 1 रड्डा (30-31), 2 मालाशीर्पक (39-40), 3 अधिकाक्षरा-शीर्षक (41-42), 4 सगतक (64-65), 5 एकक (70), 6 खडहडक (73-75), सोपानक (77-78) VII त्रिभङ्गी 1 त्रिकलक or निर्वापिताशीर्षक (43-45), 2 एकक (70) VIII चतुर्भझी 1 तल (80) IX पञ्चभङ्गी 1 तालवृन्त (80) x बहुभङ्गी 1 रासक (37), 2 रासक (38) xI वर्णवृत्तानि 1 खेटक (76), 2 गाथ (57), 3 छित्तक (54), 4 तरगक (22), 5 दण्डक (46), G नाराचक (58-59), 7 परिनन्दित (19), 8 भित्तक (55), 9 भ्रमरावलि (61), 10 संगतक (64), 11 हसिनी (72) See note at the end of Notes on Niyama III for others.

·BRIEF NOTES NIYAMA I V3 Mātrā Vrtta is defined and described in Niyamas I to IV and Varna Vrtta in Niyama V. The last or the VIth Niyama describes the six Pratyayas or Proofs V 13 'Know all letters to be short, other than those which stand at the end of a Pāda, those that precede a conjunct consonant, (Samyoga), those that are long and those that are associated with an Anusvāra or a Visarga' The commentator points out that a letter which precedes a conjunct is long only when the conjunct is stressed, but not otherwise The stressing or otherwise of a conjunct is, however, to be known from the practice of the Prākrit writers Compare Prākrta Paingala I 14, Kavrdarpana I 6 V 14. Make a long letter (represented) by a curve with a straight line at either end (somewhat resembling the letter S), having the measure (ie, the height) of the point of a thumb, make a short letter a straight one (ie, represented by a straight line), having the same measure or height' V 15 The Caturmātra is of five kinds Sarvaguru SS, Antaguru IIS, Madhyaguru ISI, Pramukhaguru SII and Sarvalaghu IIII V 16. This stanza enumerates the 8 kinds of a Pañcamātra They are Prathamalaghu ISS, Dvitīyalaghu SIS; Caturthaguru IIIS, Trtiyalaghu SSI, Trtīyaguru IISI, Dvitīyaguru ISII, Prathamaguru SIII and Sarvalaghu IIIII V 17 'By the names of an elephant, a chariot, a horse, a footsoldier and a warrior know (that) a Caturmātra (is meant); and oh broad-hipped lady, (know) a Pañcamātra (to be meant) by (the names of) the many different weapons' Compare Prāki ta Paingala I 30 Vv 18-19. The special names of the five Caturmātras mentioned in v 15 are Karna (SS), Kara (IIS), Payodhara (ISI), Carana (SII), and Vipra (IIII) respectively. Even the synonyms of these words are used to convey them Vv 20-22. Another name of the Gurumadhya Caturmatra, given to it out of great regard for it, is Narendra or 'King It is called a 'King' be- ·122 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [ BRIEF NOTES cause when used in its proper place it beautifies the stanza, but when it is used at an improper place, it spoils the whole of it and thus seems to control himself and also others This 'King of the Caturmãtras must not be employed when a Caturmătra in general is prescribed in the lines of a stanza Thus, for example, it must not be employed at the uneven Amśas of a Gāthā, a Skandhaka, an Upagīti and a Giti, even when it is said that a Yodha, ie, a Caturmātra in general, is to be employed at all the Amśas of a Gāthā except the 8th, the 16th and the 6th at IV 1 below V 23. This Narendra Caturmātra must be employed at the 6th Amśa of all the abovementioned metres, namely, Gāthā, Skandhaka, Gīti and the Upagītı, except the last one (where only a single short letter is prescribed), but in the absence of it, only the Dvija or the Vipra Caturmātra, 1.e, the Sarvalaghu, should be used and none else V 25 When however, a Vipra Caturmātra is thus employed, let a word be finished with the 1st of its 4 letters and a new one begin with the 2nd, the example is furnished by the stanza itself, where a word is concluded with the 1st letter of the Vipra Caturmātra mmi kunası and another begun with the 2nd If again this Caturmätra is used at the 5th Amśa in the 2nd half, avoid the combination of the first lettei of it with the preceding word, ie, let a new word begin with the first letter itself The example is again supplied by the stanza itself, parihara being the Caturmātra at the 5th Amśa This particular direction is mentioned in the case of the Sanskrit Găthā, or Ary, as it is called, even by Hemacandra, Chandonuśāsana (NSP edition of 1912, p 27a, lines 8-11), Jayadeva, Jayadevacchandas IV 6-7 (see Jayadāman p 12-13), and Kedāra, Vrttaratnākara II 2 (Jayadāman p 73) V 26 This Narendra Caturmātra is however not prohibited even at the uneven Amśas of the metres Adhikáksarā, Nirvāpita, Bănāsıkā and Sīrsakas I am unable to understand what is meant by the word Sirsaka in the stanza, for a Sirsaka is a double or a triple metre, the word being applied in general to any couplet or triplet In the sequel Virahānka gives 3 such Śīrsakas at IV 39-40, 41-42 and 43-45, in the last two cases it is made up of an Adhikāksarā with a Gīti and Adhikāksarā, Nirvāpitā and a Gītı at the end respectively But in the first case we have a stanza in an unspecified metre coupled with a Gīt: Perhaps the rule is meant for any other metres like the Adhikāksarā and Nirvāpitā which are used as the constituents of the Sīrsaka, it ·NIYAMA 1) सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 123 certainly is not meant for the second constituent of the Sīrsaka, namely the Gīti V 27 The 3 Pañcamātras which have a long letter at their end, ie, the first 3 among the 8 mentioned in v 16 above are respectively called Suragaja (ISS), Garuda (SIS) and Bhujagendra (IIIS), see Prākrta Paingala I 28-29 V 28. A long letter is known by the names of the different gems or ornaments, or even by words Mani, Ratna, Ābharana and Camara See Prākrta Paingala I 21, 31 A group of 3 Mātrās with a long letter at the end, ie, a group of short and a long letter (IS), is called by the names of a banner like Dhvajapatta or Kadalıkā etc See Prākrta Paingala I 18 V 29 But a group of 3 short letters is known by the names of musical instruments in general, while Rasa and Bhāva are the names used to designate a group of 2 short letters A single short letter is called by the names of word, touch, colour and odour in Sanskrit Prākrta Paingala I 20, 22 and 31 differs considerably This sort of a special nomenclature is not found in any other work on Prākrit or Sanskrit prosody V 30 The 2 Pañcamātras namely the Madhyalaghu (SIS) and the Caturthaguru (IIIS) are beneficial to, ie, are recommended for, the metres Nirvāpitā, Adhikāksarā, Ganasama Dvipadīs (cf III 40-46 below), and the Sīrsakas, ie, the constituents of the Sirsakas (see on v 26 above) V 31. In all the 7 Ganasama Dvipadīs (III 40-46 below) it is recommended that one or more of their Pādas should possess 1 or 2 Mātrās more or less What is meant is this -In these Dvipadīs the same number of Ganas is prescribed for each of their 4 Pādas, but a Gana may contain eithei 4 or 5 Mātrās according to the will of the poet Virahānka means to say that the poet should assert this right of option by actually using unequal Ganas in one or two places If he is using the Caturmātra Ganas generally, let him use one or two Pañcamātras, and vice versa V 32 An even Pāda, Amía or Gana is called by the name samara or sama, while an odd Päda, Amśa or Gana is called sāgara or visama, in this treatise V 33 When a Gana is mentioned by the name Mantrin or Purohita, any one of the 5 Caturmātras or the 8 Pañcamātras is to be understood as ·124 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [ BRIEF NOTES intended The use of these two names will be usually made in the definitions of the 7 Ganasama Dvipadīs NIYAMA II V 1 The technical name Dvipadī is given to a group of 4 stanzas, each containing 4 lines and followed by a Gītıkā, thus it is a strophic metre where 4 stanzas of 4 lines each are followed by a Gītıkā each V 2 A Gītıkā consists of 2 halves, in each of them there is a long letter (manı) at the end, a Pañcamātra (dhanu-sara) at the 3rd and the 7th Amśa, a Narendra or a Vipra Caturmātra at the 6th Amía, and any one of the Caturmātras (Joha, except the Narendra, cf I 22) at the remaining Ambas It has thus 8 Amśas in each half and is a metre of 2 lines only V 3 A variation of this pattern is given in this stanza, thus the 2 Pañcamātras (sara-sattıdanda) which are used at the 3rd and the 7th Amsas, may be used optionally at the 2nd and the 4th Amías, or at the 1st and the 5th ones The commentator tells us that these Pañcamātras should be either Madhyalaghu or Caturthaguru as recommended at I 30 above Vv 4-5 Between the Vastuka and the Gitikā any one of the following 4 may be employed -A Vidārī, an Ekkaka, a Dvipathaka or a Vistāritaka A metre which is shorter than the Vastuka (the one which is used for the Dvipadi) is Vidārī, two lines make a Dvipathaka and one line makes an Ekkaka V 6 A Vistāritaka is that metre which bears some resemblance with the Dvipadī but also differs from it in other respects For further explanation of these terms, see Introduction, para 3 V 7 A Vidārī which is used after each Vastuka according to II 4 serving as a common supplement to each of them and which is therefore repeated either in the same or in an almost identical form, is called Dhruvakā by the Visadharas V 8. Bhujagādhipa, Sālāhana and Vrddha Kavi think that when such a Vidārī which assumes the form of a Dhruvakā is employed there is no need of employing a Gītıkā after it for the formation of a strophic Dvipadi Vy 10-16 Vv 10-13 enumerate the 37 Mātrā-Gana-sama Dvipadīs, vv ·NIYAMÁS 1-3] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 125 14-15 enumerate the Ganasama and the Ardhasama Dvipadīs respectively and v 16 enumerates the Visama Dvipadīs which, however, are not defined in the sequel by our author as their form was indefinite The commentator adds that they were discarded by great poets as their construction was not attractive NIYAMA III In the introductory remarks to his commentary on v 1 the commentator calls these Dvipadīs the 'Dvipadī-Vastukas', ie, the Vastukas which are fit for being employed in the composition of a strophic Dvipadī This would show that according to him the name Dvipadi was originally used to signify a strophic metre and then it was extended even to the constituents of it, though they were metres of 4 lines For further discussion of the name, see Introduction, para 5 For the composition of these different Dvipadīs or rather Dvipadī-Vastukas, please refer to the Index of Prākrit metres given at the end But the following additional points deserve to be noted in the case of some of them V. 26. A Pāda of a Racitā or Ratikā as the commentator calls it, should have at its 4th and 5th Amśas a Pānı or Kara Caturmātra (IIS) as a general rule, but other Caturmātras are not prohibited Similarly a Vipra may be allowed in place of Narendra at the 6th Amša For this latter direction which is of a general application, see below IV 107 V 33: The Gītıkā is added by the author for completing the definition of an Aśvakrāntā, very likely because the name of the metre could not be accommodated in the defining stanza No 32 We might compare the author's remark on the name Nārāca at IV 58 below 1 --- V.35 In the Pädas of Mālatī the Madhyaguru or the Stana Caturmātra (ISI) is not forbidden even at the uneven Amśas The direction is needed in view of the author's direction at I 22 above V40 In the Pādas of the Citrā a Madhyaguru or the Narendra or Stana Caturmātra is not prohibited even at the 5th Amśa, where a Caturmātra in general is prescribed' V 42 Similarly the Madhyaguru or the Narendra Caturmātra is not 1 The metre is either a Giti (with the reading pãe for pāac in the 2nd half or a Gitikā with the readings mahüae and sohaammi in the 1st and harisaamm in the 2nd half of the stanza ·20 तको वृतजातितनुयः ( Brie Nos Jozbitea at the 23 ad the 50 Anas iere a Caturmätra in generassitea ere Trocas Vārana and Iccha in the Bhadra. T.5. TCe see is the of Esad Lis of the Kairi, where a ladhrai Catába is not prohibits eren though a Catunātra in zal is pzescice or the Fora Izzaiga. 5.59: Iss commentator dsduces a general conteniol, Esre, that a Cattātra skozi be enteguri then prescribed at the end of a line. foetie Dritaiis defesa in this Mirama the following are repeated de Beed: ras ir gama IV:-RabaT.7) = Kretata (IV. 70); act5.20) = Cake (IV.59); Tijaya(v. 18) = Hanoa (IV. 82): PagāG. 22) Saabb zajiEZ (T. 72); Śrī(5. 21) = Barazarāvalī (1.81). Saimē. 27) Ramaniyaka (14. 20) = Sanpindita (IV. 89). Siriasis Looming Dripadīs are virtually Farna Tritas thouge they es desce as êtrá Tottas:- śrebranta(T. 32-33); Sandini(r. 20); dari G. &): Pesta (v.7); $ri (7. 21); apa Saugata (v. 39). It is seen for Virasa les remarka. I. 16 trat at his firss the Tişana Drípadis tad ceco-sotsrisie; But even the remaining 52 Dvipadīs had become sy at the time Feierabăra vio Esely refers to them in a casual manner in his commentary or CharSOTEŚ STA IV. 55 ara says: They have been care by some but IETE IOs been separately weatsi by me, since they ce soit and somssere inclages in the other netres defined else. yieee - + NIY414 IV T.I: Teese are 16 nas i Gate of which tae £ and the 162 co-sist of a sugie lo33 letter eacts as a matter of fact, these are the Tas nes un cadre de 2 Grocas o Taich tte Gatra consists, like Es Gita dersi c. I. 2 aborz. Ice 14th Arasa, ie the bin in tce 2nd cel corso dia sizgie stort letter, while the 615 Aisa in the strait just citier be a Weihragua (ISI) or a Sarvaiagau (im Caiunto ii the oing Laſes $21'i consist of any kind of Caturētras But as salt at I 23 above a Madhyaguru must no: be used to tre msien Irises of a Gätra For other details, sea Jayceret, Tricdaction p 25 dee Erti is only a Sanskrit name ci e Pia Galla. 17.2-2: Tse 25 raziesies of a Gana are obtained by removing 1 long letter ani sostituerg 2 sigri ozes in succession from the shortest: a. then which contains only 30 letters of which 27 are long and ·NIYAMAS 3-4] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 127 3 short, these latter being compulsory at the 6th and the 14th Ambas V 3 contains the definition as well as the illustration of this shortest Gāthā, which is called Laksmi V. 4 contains merely the illustration of the longest Gäthã containing 55 letters of which 53 are short and 2 are long, being compulsory at the end of each of the two halves The names given to these 26 varieties of a Gāthā, which are called Prastāra Gāthās by Ratnaśckhara, Chandah kośa 55, differ in different works See eg, Chandaħkośa w 56-57, Nanditādhya v 40-41, Kavrdarpana, Commentary on II 8, Prākrta Paingala I 60-61 and Hemacandra, Chandonuśāsana (N S P edition, 1912, p 27b, lines 15-17) The names given by Prālcrta Parngala mostly agree with those of Virahānka, those given by Nanditādhya, Kavrdarpana and Hemacandra, Chandonuśāsana agree among themselves, but whollydiffer from those of Virahānka Ratnasekhara in his Chandah kośa on the other hand, differs from both these sets of names, though the first of his names and also a few more from the rest agree rather with the names of Virahānka than with those of the other three It may perhaps be said that Virahānka, Pingala and Ratnasekhara follow one tradition, while the other three follow the other, first adopted by Nanditādhya Vv 9-14. Skandhaka is an extended Gītı where a Caturmātra is prescribed in place of a long letter at the end of each half Thus there are 8 Caturmātras in each of its 2 halves, of which the 6th is always a Narendra Caturmātra (ISI) But in the absence of a Narendra, even a Vipra (IIII) may be used according to IV 107 below, as in the case of the Gathā Like the 26 varieties of the Gathā, we may have 29 of the Skandhaka, the shortest having 30 long and 4 short (compulsory at the 6th Amśa in each half) letters and the longest having 2 long (compulsory at the end of each half according to I 13 above) and 60 short letters in it According to Prākrta Paingala I 75-76 there are only 27 varieties of the Skandhaka, the longest having according to him 4 long (2 at the end of each half and 1 in the compulsory Narendra2 (ISI) group at the 6th place of each half) and 56 short letters Hemacandra, Chandonuśāsana (N S P ed of 1912, p 286, lines 18-20) and Kavrdarpana II 9 commentary however agree 2 Pingala possibly intends that the Gathā and its derivatives should possess at least one Narendra group (cf I 63), but because the two halves of a Skandhaka must be alike (samarūā, I 73) the longest variety of a Skandhaka should have at least two Narendra groups, and thus four long letters at least In the introduction, p VII line 19, read 29 varieties for 31 varieties ·128 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [BRIEF NOTES with Virahānka and admit 29 varieties of the metre though the names of these given by them totally differ from each other Nor do the names given in the Prākrta Paingala agree with any given by the three authors V 15. A Pāda of the Vilāsınī must contain any 2 of the Pañcamātras which have a long letter at their end (cf I 27) followed by a Pārtihiva Caturmātra (ISI) and a long letter at the end Thus it contains 16 Mātrās and 3 or 4 long letters in it The composition of this metre according to Hemacandra, Chandonuśāsana IV 52 is slightly different, its Pāda must contain 2 Trimātras, 1 Caturmätra and 2 Trimātras at the end V.16 Nirvāpitā is the name which is invariably given to this metre by our commentator under I 4, IV 16 and IV 44, but the text reads Niddhārā (Sk Nırdhyāyıkā) at the first two places (at the 3rd the name does not occur in the text) and Nivvārā at I 26 and I 30 Hemacandra, Chandonuśāsana IV 68 calls it Nirdhyāyıkā and gives 3 different kinds of it according as it contains 14, 17 or 19 Mātrās in each Pada Virahānka's Nırdhyāyıkā agrees with the middle one of these But the constitution of the two differs Ours has 3 Caturmātras (the 3rd being a Narendra) and 1 Pañcamātra at the end, while that of Hemacandra has 2 Caturmātras followed by 3 Trimātras in each Pada V 21 Hemacandra's Krīdanaka (Chandonuśāsana IV 61) agrees with that of Virahānka, but the latter restricts the Pañcamātra at the 4th Amśa to a Vihagādhipatı (SIS) or a Visadhara (IIIS) and does not mention the Yatı at the 8th Mātrā which the former mentions V 22 This Tarangaka of Virahānka is a virtual Varna Vrtta identical with the Dodhaka with an additional Bhagana at the commencement Hemacandra's Tarangaka (IV 66) is a Mātrā Vrtta with 21 Mātrās in each Pada V 24. Adhikāksarā (4X5,5) of Virahānka is almost the same as that of Hemacandra Chandonušāsana IV 69, but according to the former the 3rd Caturmātra must be either a Narendra (ISI) or a Dvija (III) and the Yati must be after the 12th Mátrā This is the only place where Virahānka mentions a Yati, after a particular Mātrā See also Vy 26, 27. V 25 Narkutaka has 4, 5, 5, 4, SS The two Pañcamātras must have each a long letter at the end The Visarga (in the Sanskrit word) at the ·NIYAMA 4] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 129 end of a Pada must be substituted by the letters äe in the case of masculine nouns, if this Visarga is preceded by a Otherwise the change does not take place, as for example, in v 34 below which is an illustration in the Narkutaka metre, as the author himself tells us This Narkutaka, however, contains only 20 Mātrās (or 21) in a Pada instead of 22 The commentator quotes a Sūtra in support of the change, which is not noticed by Hemacandra Chandonuśâsana IV 63-65. Hemacandra mentions 3 kinds of this metre, all containing 22 Mātrās, but distributed differently None of the 3 tallies exactly with The Lankodau of Sandesarāsaka v 203-204 also Narkutaka, the name being a Prākritised form (see Pischel, Grammatık sec 247) of the Sanskrit name It contains 22 Mātrās in each of its 4 Pādas ours IS а V 27 Dvipathaka is the same as the Dohā, but here considered as a Dvi- Padī. The commentator mentions the Yatı after the 14th Mātrā it is significant that Virahānka mentions only 1 variety of this popular Apabhramśa metre But see below v. 63 where Utfullaka too may be considered as a variety of Dvipathaka V. 28 : Vaitālīya (see v 48 below) itself is called Māgadhikā when it is composed in the Māgadhī Language whose important peculiarity alone is mentioned here It is the change of ra to la and sa to sa Vv 29-30 - Mātrā. The Pädas of the Mātrā which is an uneven metre, are 2 and 3, oh lady of pleasant appearance, and are composed with groups consisting of long letters, of 3 short letters or of 2 short letters The following are the characteristics of the middle Pādas among them The Päda of Karahi is formed with 13 Mātrās, that of Modanıkā with 14, that of Cārunetri with 15 and the name of that whose Päda is formed with 16 Mātrās is Rāhusenikā' The definition is evidently incomplete The Pādas that are called the 'middle' ones are really the uneven Pādas, namely, the 1st, 3rd and 5th The composition of the even Pādas is not given and hence supplied by the commentator, 'from other treatises and from Virahānka's own illustrations According to him the even Pädas of these four varieties are formed with 11, 12, 13, and 14 Mātrās respectively Vv 29 and 30 are examples of the Cārunetrī and the Modanıkā as the author himself mentions at the end For other varieties of the Mātrā see Prākrta and Apabhramba Metres, Classified List, pp 30-31 V 31. Raddā is a strophic couplet consisting of a Mātrā and a Dvipathaka ·130 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः (BRILF NOTES or Doha This seems to have been a very popular metre of Apabhramśa poetry, especially before the rise of narrative poetry in that language See Präkrta and Apabhramsa Metres, Classified List p 32, IX. 18 Vv 32-34. Adılā is a common name given to any metre which is composed in the Abhiri language, whether it is Sama or Ardhasama, it must, however, have rhymed Pādas V 32 is in the Kävya metre with 24 Mátrās in a line, which is, however, not defined by Virahāñka in this work. See Präkrta and Apabhramsa Metres, Classified List, p 24, III 131 V 33 is unknown to the commentator, it contains 16 Mātrās in each of its 4 Pādas, distributed as 4, SIS, ISS, II Here all the Pādas have a common rhyme, while in v 34 the two halves have twn different rhymes According to the remark at the end of the stanza, the metre is Narkutaka with 20 Mātrās (or 21) distributed as 2, 4, 4, 4, 4, 2 (or 3), where the Caturmātra at the 3rd Amśa is a Madhyaguru, (ISI) This is similar to śubhā in v 97 below Vv 35-36. Dhosā is the name given to a Gāthā when it is composed in the Māravādi language, which is an Apabhramśa dialect Vv 37-38 • Rāsaka is the name of a Lync poem consisting of several stanzas composed in different metres, like Vistāritaka or Dvipadi and ending in a Vidári This seems to be a Prākrit Rāsaka different from the Apabhramsa Rāsaka which is defined in v 38 This latter is composed in metres like Adilā, Dvipathaka, Mātrā, Raddā and Dhosā In v 85 below a metre called Räsa is defined, it contains 16 Mātrās like the one in v 37 Even here, as in the case of the Dvipadī, the strophic metre seems to have given its name to its initial constituent Hemacandra on Chandonuśäsana V 3 remarks that any Mātră Vrtta is called Rāsaka when it is employed for constituting a Rāsābandha, ie, the strophic Rāsa In this connection he quotes a Prakrit stanza which means 'All jātis are employed here in view of their constitution Rāsābandha is indeed an elxır among the assemblies of elderly persons' Both the metres employed by Virahānka for v 37 and 85 contain 16 Mātrās each in their Pādas and indicate the early beginning of the popularity of metres with 16 Mātrās in their Pādas among the Prakrit poets See Apabhramsa Metres II, para 46 at Bombay University Journal, Nov 1936, p 55. Hemacandra considers Rāsaka as a peculiarity of Apabhramśa poetry; but Virahānka does not seem to think so, as he does not employ the Apabhramśa language for these illustrations Hemacandra's special Rāsaka (cf Chandonuśásana V 3) ·NIYAMA 41 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 131 contains 21 Mātrās in each of its four Pādas; see also Kavrdarpana II 23 and Chandaḥkośa 17 for the same metre Vy 39-40 : The constituent metre of a Mālāsírsaka may contain any number of Caturmātras in each of its four Pādas, provided all of them contain the same number, fcllowed by a single Pañcamātra at the end It forms a Sirsaka when it is coupled with a Gītıkā which follows it In the illustration in v 39 only 11 Caturmātras are employed Among these Caturmātras the 3rd must be either a Narendra (ISI) or a Vipra (IIII), while the others may be of any type including the Narendra The sentence must not be completed in the first stanza, but must run into the following Gītıkā Long compounds with pleasant sounds should be employed As a matter of fact, the last two directions are characteristic of all Śīrsakas 2 Vv 41-42 Adhikāksarā-Śīrsaka is made up of a stanza in the Adhikāksarā metre (v 24 above) followed by a Gítikā followed by a Gítikā Here too the sentence must run into the Gitikā and must contain sweet sounds Vv 43-45. Trikalaka is a triplet made up of a stanza in the Adhikâksarà metre (v 24), followed by another in the Nirvāpitā metre (v 16) and lastly by a Gītıkā This is called either a Trikalaka (having 3 Kalās or parts) or a Nirvāpitā-Sirsaka (according to the commentator), or another Mālāśīrsaka according to the remark at the end of v 43 V 46 Our author gives only a single variety of Dandaka whose Pādas contain 6 short letters followed by a certain number of Pañcamātras of the Paksınātha (SIS) type, which should be same in all the Pādas In v 46 a Pāda contains 10 such Pañcamātras This is the Vyāla of the Sanskrit prosodists, see Jayadāman, p 148, No 28 But the Prākrit prosodists, Pingala and Ratnasekhara in particular, mention a Dandaka which is quite different, it is a Mātrā Vrtta having 32 Mātrās in each of its 4 Pādas See Präkrta Paingala I 179, Chandahkośa v 30 This is rather a Tala Vrtta with the Tāla of 8 Mātrās characterized by the internal Yamaka where possible V 47* Khandodgatā is an Ardhasama Vrtta, its odd Pädas contain 7 Mātrās made up of a Caturmātra of the Kara (IIS) or the Karna (SS) type, followed by a Dhvaja Trımātra (IS), while the even Pädas contain any number of Caturmātras of any kind except the Madhyaguru which may be used only at the even Amśas, but 2 Pañcamātras of any kind.must be employed between the 1st and the 2nd Caturmâtras The last Caturmātra (11th in the present stanza) is to be followed by a ·132 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [BRIEF NOTES Dhvaja Trimātra (IS) This Khandodgatā itself is called Mukhagalitā when the even Pādas are formed like those of a Dandaka (v 46), ie, with 6 short letters followed by 5 or 7 or 9 or 11 (Caturmãtra or Pañcamātra) Ganas of the same type See vv 100-101 below Hemacandra's Khandodgata (cf Chandonuśāsana IV 32) is a Sama Catuspadī with 34 Mātrās in a line In stanza 47 the 4th line seems to be defective perhaps read kaabratara gaaa etc Vy 48-51 Vaitālīya is a bardıc metre of the Ardhasama Catuspadī type Its odd Pádas contain 3 Dvimātras followed by a Madhyalaghu Pañcamātra (SIS) and a Dhvaja (IS) at the end, while the even ones contain 2 Mātrās more at the commencement, but are otherwise identical with the odd ones When a long letter is added at the end of each Päda of the Vaitālīya, it becomes Aupacchandasıka The Pādas of Apātalıkā are formed by 3 Dvimātras in the odd and 4 Dvimātras in the even Pādas, followed by an Adıguru (SII) Caturmātra and 2 long letters at the end V 51 gives a rule which equally applies to all these three metres According to it, 6 short letters in succession must not be used in the even Pādas of any of them V 52 Udgată has four Pādas of the same length, each having the same number of Caturmātras of any kind, but the 1st and the 2nd Caturmātras must have 2 Pañcamātras between them and all the Pädas must have a common rhyme In v 52 we have 5 Caturmätras in each Pada Among the Caturmātras Narendra (ISI) may be used only at the even Amšas This same Udgatā is called Sāmudgaka when it contains also the Sāmudgaka Yamaka au the end of its Pādas, see vv 56 and 95 below For a Varna Vrtta called Udgatā see Jayadāman, p 153, No 18 V 53 - Kottumbaka has in its Pādas a Carana (IIS) or a Karna (SS), followed by a Madhyalaghu Pañcamātra (SIS) and then again by 2 Caranas (IIS), a Payodhara (ISI) and a long letter in succession It is a Sama Catuspadī. Vv 54-55 : Chittaka and Bhittaka are really Varna Vrttas, the former is known as Totaka, the latter as Dodhaka in Sanskrit V 56. Samudgakā is the same as Udgatā but with the addition of the Samudgaka Yamaka at the end of its Pādas, besides the last Catumātra in each Pada should be of the Karna (SS) type The Samudgaka Yamaka is defined as ardhāurttı Yamaka, ie, one in which half a line is repeated without the repetition of the sense (see Kavyaprakāśa, ·NIYAMA 4] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 133 Zalkıkar's 6th edition, BORI, Poona, p 503), but here only 3 letters at the end are repeated and not half a line See also v 95 below where Virahānka clearly says that Samudgakā is the same as Udgatā, but with the Yamakas being given prominence in it According to Hemacandra and others, Sāmudgaka is an Ardhasama Dvipadi (with 7 and 9 Mātrās respectively in the first and the second Pādas) See Prākrta and Apabhramśa Metres, Classified List, IV 2 (p 26) V 57 Gātha is a virtual Varna Vrtta, but otherwise unknown among the Sanskrit Varna Vrttas either by its form or by its name Its Pādas contain a Paksinātha (SIS), a Hasta (IIS) and 2 Hāra (SS) at the end The name Gātha is given to the Prākrta Upagītı at Präkrta Parngala I 52 and Nanditādhya 64 On the other hand, Hemacandra, Chandonuśāsana IV 11 gives the name to a derivative of the Gāthā which has 38 Mātrās in its Pūrvārdha, the Uttarārdha being identical with that of the Gāthā Vy 58-59 Nārācaka is a Sanskrit Varna Vrtta otherwise known as Pramānikā It is adopted by the Prākrit poets as it is amenable to Tāla Sangīta, like some of the other Varna Vrttas V 61: Bhramarāvali too is a virtual Varna Vrtta containing 4 Antaguru Caturmātras (Saganas) in each Pāda Cf Prākrta Parngala II 154 It is the same as the Śrī Dvipadi of III 21 above V 63 Utfullaka is treated as a Dvipadı of 2 lines by Virahānka, but is really a variety of the Dohā, having 12 Mātrās in each of its 4 Pādas, but the last 4 Mātrās at the end of each half must be represented by 2 long letters The Yatı is as in Dvipathaka (1e after the 12th Mātrā) according to the Commentator Vy 64-65 Sangataka is a couplet of stanzas, the 1st of which is a Varna Vrtta which resembles Virahanka's Aśvakrāntā (vv. 32-33), but slightly differs in the 3rd Amśa which is here a Sarvaguru instead of the Adiguru Caturmātra Is it because of this that it is called Asakkirī (fem of assakkantā) ? V 68: Avalambaka's Pada has Caturmätra and a Madhyalaghu Pañcamātra (SIS) following it It is a Sama Catuspadi Hemacandra, Chandonuśāsana IV 45-48, gives this as a common name for 3 Sama Catuspadīs having 13 or 14 Mātrās in a Pāda and called Khanda, Upakhanda and Khanditā V.69. Catuspada is the only Visama Catuspadi defined by Virahānka Its last 2 Pādas are however equal and similar. Its Pādas have (1) SIS, a ·134 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [ BRIEF NOTES SIS, SS, (2) IIIIIIIIS; (3 ard 4) 5, SIS respectively V 70: The meaning of the Gāthā is not very clear; it aims at defining another Catuspada, which is a strophic metre It seems to consist of a Catuspada, an Avalambaka and/or an Ekaka Its name appears to be Ekkaka The commentary is not helpful V 73-75 Khadahadaka is another strophic metre made up of a stanza in Bhramarāvali metre (v 61) and a Gāthā Like other Sirsakas and strophic metres, even here the 2 stanzas are required to form a syntactical unit as the illustration shows The illustration seems to be the author's own composition. V 76. Khetaka is a virtual Varna Výtta, in its Sanskrit garb it is known under 6 other names, see Jayadāman, p 121, No 20 (rajaga). Vv 77-78 · Sopānaka is a strophic metre consisting of a stanza in a Varna Vrtta which has 5 Ādiguru Caturmātras and a long letter at the end in each Pāda, followed by a Gāthá This Varna Vrtta is really the same as Ašvakrāntā (III 32), also called Sangatā by Hemacandra, Chandonuśāsana II 265 (Jayadāman p 100) It is very likely that the name of Strophic Sangataka is here transferred to the constituent metre. Virahānka's Sangatā on the other hand, contains 7 Ādiguru Caturmātras and a long letter at the end in each of its 4 Pādas, cf. III. 34 above V.79. A Śālabhanjikā has 20 Mātrās in a Pāda and is identical with the 4 lined Pathyā Dvipadi of III 24 above Hemacandra's Śālabhañjikā has 24 Mātrās in a Pada, see Chandonuśāsana IV 54 V 80: If a Gāthā is added at the beginning of a Trikalaka (vv 43-45) the quartet is called a Tala, if it is added both at the beginning and at the end, ie, after the Gītı of the Trikalaka, it is called Tālavrnta It has thus 5 constituent stanzas V 81. Udgitaka is a Sama Catuspadi so far as the number of the Mātrās is concerned; they are 21 in each Päda, but the constitution is different for the odd and the even lines The former have 4 Caturmātras of any kind followed by a Madhyalaghu Pañcamātra (SIS), while the even Padas have a Caturmātra of any kind, 2 Pañcamātras of any kind, one Pānı or the Antaguru Caturmātra, followed by a Dhvaja Trimātra at the end V.82. This Manoramā is the same as the Vijayā Dvipadi of 4 lines at III 18 above. It has 3 Caturmātras, 1 Narendra and 1 Dhvaja, in each of ats four Pädas ·NIYAMA 4] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 135 V.83 Antullaka and the Kumudinī Galıtā (v 98 below) have the same number of Caturmātras in their Pādas, namely 5, followed by a long letter But in the former, the 2nd Caturmātra must be a Narendra Caturmātra (ISI), while in the latter, it is the 4th Caturmātra which is required to be a Narendra All the other Caturmātras may be of any kind V 84 Candroddyota is an Ardhasama Catuspadī, its uneven Pādas contain 3 Caturmātras of any kind, while the even ones have a long letter at the end in addition to them Virahānka mentions two four-lined Dvipadīs, namely Bhāminī (III 51) and ſvetā (III 54), which resemble this one, but differ in respect of constitution V 85 Rāsa is a Sama Catuspadī having 3 Caturmātras followed by 2 long letters at the end, in each Päda See above on vv 37-38 Vy 86-88 These Stanzas give the technical names given to groups of 2, 3, 4 and 5 stanzas, they are respectively Sandānitaka, Visesaka, Cakkalaka and Kulaka Groups of stanzas from 6 to 14 are called Kulaka, though each has a specific name which is given in v 87 Vy 89-105 These stanzas define 14 different Galitās, 9 of which are Sama Catuspadīs, 3 are Dvipadīs (of two lines) and 2 are Ardhasama Catuspadīs The 3 Dyipadīs are Viśālā, Vicchitti and Prasrtā (vv 90-92); the 2 Ardhasama Catuspadīs are Mukhagalıtā (vv 100-1), and Visamagalitā (v 104) The rest are Sama Catuspadīs It is difficult to say why these are called Galitā Hemacandra defines several Galitakas at IV 17-40, all of which except one are Sama Catuspadīs The commentator of Kavidarpana, II 23 explains the term galitaka as follows —iha hz gäthädandakādivai jam sarvacchandāmsı yamakitanhrīni sāmānyena galitakānı "Here all metres except such ones as Gāthā and Dandaka are called by the general name Galitaka when they have their Pādas rhymed' Has the word any connection with the word nigala 'a chain' (where 2 Pādas are chained together by the Yamaka; cf the word yamaka itself) ? V 89 Sampındıtā Galitā is the same as Ramanīyaka (v 26) as well as the four-lined Somyā Dvipadi (III 27) All are possessed of the Antya Yamaka, separate for each half V 90 Visalā is a Galitā of 2 lines containing 11 Caturmätras (of which those at the even Amśas must be either Narendra or Vipra), preceded by a single Dvimātra at the commencement Thus each line or Pāda has 46 Mātrās ·136 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः BRIEF NOTES V 91. Vicchitti is another Dvipadi of 2 Pādas, each of which contains 22 Mātrās made up of a single Dvimātra followed by 5 Caturmātras of any kind except the Narendra (ISI) The Yatı at the 12th Matrā is obvious and recommended by the Commentator though not mentioned in the text In point of sound effect, the illustration resembles the common Ārtı metre, which is used for the Artikya ceremony in worship, eg sukhakarta dukhahartā etc The Pādas of the Lambitā Galitā (v 96) are similarly formed, but Lambıtā is a Catuspadi and besides the Caturmātras in the 3rd and the 5th Amśas in it are always of the Narendra type Hemacandra's Vicchitti is a Sama Catuspadī having 25 Mātrās in each Päda, of Chandonuśāsana IV 35 V 92. Prasrtā is also a Dvipadī of 2 lines, each having 10 Mātrās at the commencement followed by 5 Caturmātras, of which the 2nd and the 4th shall be Madhyaguru (ISI), and an Ādılaghu Pañcamātra (ISS) at the end of all Hemacandra's Prasrtā (Chandonusāsana IV. 33) is a Catuspadi with 35 Mātrās in a Pāda V 93 Lalitā as defined by Virahānka is of two kinds Both are Catuspadis, but one contains only 22 Mātrās in a Pāda made up with 5 Caturmātras of any kind where, however, the Narendra is permitted only at the even Amśas This is defined at v 60 above and a special recommendation about the Antya Yamaka is made for at The 2nd Lalitā which is defined here in v 93 has 24 Mātrās in a Pāda made up of 2 Caturmātras of any kind followed by a Madhyalaghu Pañcamatra (SIS), a Caturmātra of any kind, another Madhyalaghu Pañcamatra (SIS) and a long letter, in succession Hemacandra's Lalită (Chandonuśāsana IV 36) is very similar, but he does not restrict the nature of the Pañcamātra groups like Virahānka Both employ the Antya Yamaka which is the common feature of the Galītās according to Virahānka IV 106 Also see above on vv 89-105 V 94 Vibhūsanā is a Sama Catușpadi identical in composition with a Varna Vrtta called Panktı, where, however, the 1st long letter may be substituted by 2 short ones Puspadanta has used this metre in his Jasaharacariu The commentator remarks that the Pādas in the first half alone may be rhymed as in the illustration Thus, according to him the purpose of the direction in the 3rd line is to exclude the Yamaka in both halves as prescribed for Galtās in general at v 106 below V 95 See above on vv 52 and 56 for Udgatā and Sāmudgaka. V.96. Lambilā is a Sama Catuspadſ whose Pāda must contain a Dvimātra ·NIYAMA 4 er aferayat: 137 followed by 5 Catuimatras of which the 2nd and the 4th shall be Madhyaguru (ISI). Hemacandra, Chandonuśāsana IV 34, agrees in all respects, but only pushes the Dyımātra to the end of the Pāda Also see above on v 91. 1 V. 97: Sudhā or śubhā Galitā is identical with Lambită, but in it we have only a Dyımātia instead of a Caturmātra at the last Amśa Thus we have only 20 Mātrās in a Pāda instead of the 22 of Lambıtā. Hemacandra's śubhā Galitaka (Chandonuśāsana IV 22) is just like our Subhā, but he does not restrict the form of the Caturmātra at any Amsa The commentator renders the name as Sudhā, but Hemacandra's adoption of the name Subhā seems to show that the real name is Subhā 7 * 1 V. 98, Kumudini is a Sama Catuspadī with 22 Mātrās in a Pāda like the Lambitā. It too has 5 Caturmâtras of which the 4th shall be a Narendra (ISI); but instead of the Dvimātra at the beginning, it has a long letter at the end 3 V.99. Naliní Galitā is a Sama Catuspadi having 25 Mātrās in a Pāda made up of a Caturmātra, 2 Pañcamãtras, 1 Caturmātra which must be a Narendra (ISI), 1 more Caturmātra of any kind, and a Dhvaja Trimātra (IS) at the end V 100-101. A Khandodġatā itself is called Mukhagalıtā, when its even Pādas are constructed like those of a Dandaka, 1. e, 6 short letters followed by 5, 7, 9, or 11 Caturmātra or Pañcamatra Ganas which must be of the same type See above on y. 47 Hemacandra's Mukhagaltā (Chandonusāsana IV -24) has its odd Pādas like those of Virahānka, But its even Pādas have only 25 Mātras each, made up of 1 Caturmā. tra; 2 Pancamātras, 2 Caturmätras and a Trımātra in succession V 102 A Padagalită has 4 Pàdas of the same type each having 2 Caturmātras and 1 Pañcamātra after them According to the interpretation of the commentator all the 4 Pādas must have identical words but different sense The example which he quotes seems to be from some old writer V 103. Another Padagalitā is, according to Virahánka, the same as Vibhūsanā (v 96), but the part of its Pādas must contain the Samudgaka Yamaka for which see above on v 56 Broadly, the Yamaka consists in the repetition of the same letters twice with different meaning in the last part of the line ·138 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [BRIEF NOTES V 104 Visama Galită is an Ardhasama Catuspadi whose uneven Pādas contain 3 Caturmatras, of which the 2nd shall be Stana (ISI), followed by a long letter, while the even ones shall have 1 Caturmätra followed by 2 Pañcamātras and a long letter V 105. Māla Galitā of Virahānka is a Dvipadi of 2 lines each containing 1 Caturmätra, 1 Pañcamātra, 2 Caturmâtras, 1 Pañcamātra, 2 Caturmātras and a Dhvaja (IS) in succession There are many Dvipadis like the present one, having 33 Mātrās in a Páda, but none identical with ours See Präkrta and Apabhramśa Metres, Classified List I, Nos, 51-58 Hemacandra, Chandonuśāsana IV 25 and 30, makes a distinction between Mālā Galitaka and Mālā Galitā, both of which are Sama Catuspadis The former has in each Päda 1 Sanmātra followed by 10 Caturmätras, thus 46 Mātrās in all The latter, on the other hand, has 1 Caturmātra, 1 Pañcamãtra, 2 Caturmatras, 1 Pañcamātra, 2 Caturmātras, 1 short and 1 long letter in succession, thus 33 Mātrās in all This latter is exactly similar to ours, but with the difference that ours is a metre of 2 lines while that of Hemacandra is one of 4 lines Hemacandra does not admit any metres of 2 lines among his Galitakas. V. 106 Virahānka recommends the use of Yamaka in all the Galitās defined by him so far from v 89 onwards V 107 This stanza gives a general direction that the use of a Vipra Caturmātra (III) may be permitted, where a Narendra (ISI) is prescribed but somehow not available V. 108 The names of metres may change according to the taste and will of the employing poet The commentator quotes a Sanskrit stanza from the old Prosodist Saitava in support Perhaps, it is not Saitava's own composition, but simply based on it V. 109 It is impossible to enumerate and define all metres, since they are unlimited as poets go on composing ever-new metres as they like This last remark of Virahānka is very significant as it suggests the ceaseless activity of the Prākrit poets of his times This Niyama thus defines 40 Sama Catuspadis, 11 Ardhasama Catuspadīs, 1 Visama Catuspadī, 11 Dvipadis and 11 strophic metres It also treats of 11 metres which are virtually Prākrit Varņa Vrttas in addition to the 6 noted at the end of notes on Niyama III For all these see Appendix 11 at the end - NIYAMA VI For the explanation of the six Pratyayas see Introduction paras 8 to 18 ·परिशिष्टम् In my last edition published in the Journal of the Bombay Asiatic Society I had given the names and the scansion of the metres in the third and the fourth chapters of the work immediately before the defining stanza I have not done so in this edition as I have given the Sanskrit commentary on the text. But I find that the addition of these items will not only be welcome, but also seems to be quite necessary in view of the difficult nature of the text I am therefore appending it here in a Parıśısta, The first figure refers to the page of this edition and the second to the stanza before which the name and the scansion are to be read. For other figures and symbols see N B. on p 108. The figure at the end indicates the total number of Mātrās

·No text on this page.

·Parisista] सटीको वृत्तजातिसमुञ्चयः 141 NIYAMA III P, 171 - 14. 172 H - 14 17.3 - 13 184 = 11. 185 - 14 186. - 12 - 11 197 198 = 13 १ 19.9 = 16 2010 = 15 2011 = 17. 2012. -31 ܝܙ - 2113 = 17 2114 सुमना तारा ज्योत्स्ना मनोवती कौमुदी प्रगीता रक्ता मानिनी अप्सरा पमिनी विद्युत् विनता सरस्वती सुप्रभा विभूति सुमङ्गला चन्द्रिका विजया प्रभावती नन्दिनी श्री चन्द्रकान्ता हंसी पथ्या रचिता सौम्या श्यामा विलासिनी - 20 2115 - 17 2216. - 18 22.17 = 16 2218 4,4, 4 (except IIS and SS), S 4,4, ISI,S 5, 5, IS 4, 5,S 5,5, IIS, 4, 4, SS SIS, ISI, S SIS, ISI, SS 5, 5, ISI, s 4,4,5,S 4,5,4,4, or 4, 4,4,5 4, ISI, 4, ISI, 4, ISI, 5,S 4, 5, 5, IS 4, 5, 4, 4, IS 4, ISI, 4,5 4, 4, 4, 4,S 5, 5, 4,S 4,4,4, ISI,S ISI, 4, ISI, 4, IS IIS, IIS, IIS, IIS IIS, IIS, IIS, IIS, IIS 4,5,4, IIS 4,5,4,5,S 4,4,4,5, IS 4,5,5, IIS, IIS, ISI,S 5,5,4, 4, IS 5,5, 4, 4, ISS 4 (x6), 5,S 4, 5, 5, 5, ISS 4 (x5), ISS SII, S, IISIISI, ISI, IS SII, SII, SII, SII, S, IIS, IIS, IIS 4 (25), 5,s 4, 4, ISI, 4, ISI, 4 4, 5, 5, ISI, SS = 18 1 22.19 - 19 23.20 - 16 2321 %3D - 20 2322 =17 । - 2423 = 20 2424 =20. . - 24 25 = 28 2527 " 2528 = 21, =23 -31 2629 2630 - 24 26-31 मेधा = 25 2732 अश्वकान्ता 322 - 27 34. सगता -30 2835 मालती - 27. 2836 - 24 द्रुता वनराजि 2837 = 22.

·142 सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः [Parnsista 2938 वशस्था -30. 2939 -22. 3040 रत्नमाला चित्रा or चिन्ता सिद्धि - 25to26 3041 = 15to18 3042 - 26to27 3143 भद्रा गान्धारी मालिनी 317 to19 3144 330to37 3145 - 13to14 । 3246 4,5,5, IIS, 4,4, HIS 4,5,5,4, IIS 2,4, ISI or IIII, 4 or 5,4,5,S 4 or 5, 4 or 5, 4 or 5, IS 4, or 5,4,5,4,4,5 4 or 5,4, or 5, ISI or IIII, 5 4 or 5 (x7),S 4 or 5, 4,5 4 or 5,4,5,4,5,S odd IIS, ISS, even 4, IIS, ISS odd 4, ISI, S, even 4, 5, IS odd 4, 4, S, even 4, 4, ISS odd IIS (x3), S, even SII (x4) odd IIS (x3), even SII (x3), S odd SII (x3), S, even IIS (x4) odd 4, 5, 4, even 4, 4, ISI, IS odd 4, 5, IS; even 4, 4, ISI, S - 24 to25 3247 % 3D कट्ट ललिता विपुला चपला सुमुखी सारसिका भामिनी 3248 3349 3350 - 9, 13 = 10, 12 - 10, 13 14, 16 = 12; 14 14, 16 = 13, 15 = 12, 14 3351 3452 प्रसन्ना 1 3453 नन्दा श्वेता 3554 NIYAMA IV 389 3915 4016. 4017 4018 4119 4120 स्कन्धक विलासिनी निर्वापिता त्राणासिका खञ्जक परिनन्दित आनन्दित क्रीडनक तरगक शम्या अधिकाक्षरा नर्कुटक रमणीयक द्विपथ मागघिका - 16 - 15 - 20 4121 4222 HH । 4 (x5), ISI, 4,4 = 32 5,5 (both Anta-guru), ISI, S - 16 4,4, ISI or IIII, 5 =17 4, 4, ISI or IIII, IIS or SS. = 16 odd 4, SIS, even 4, II, SIS = 9, 11 SISII,ISI,ISS 4,4,4, IS 4,4,4, SIS or IIIS, IS SII, SII, SII, SII, SS 5,4,4,S 4, 4, ISI or IIII, 4, 4,5 = 25. 4,5,5 (both ending in S), 4, SS -22. 5,5,4, 4, IS 4,4, 4, S, 4,4,SS =26 See note, odd 6, SIS, IS, even 8, SIS, IS 14, 16 odd 13 to16, even 11 to14 Mātrā (v 29) followed by Dvipathaka (v 27) 320 - 15 4223 , 4224 4325 4326 - 21 4327 4428 4429. मात्रा 4531 रद्धा ·Parisista] सटीको वृत्तजातिसमुच्चयः 143 1 46.33 See note अडिला दोसा 4635 = Gäthā with ISI or IIII at the 4th Amsa In Prākrit, see note in Apabhramśa, see note 4737. रासक 4838: रासक 48.39 4840 मालाशीर्षक See note . अधिकाक्षराशीर्षक See note 4941 49 420 5043 to 5045 5146 त्रिकलक See note |- . दण्डक खण्डोद्गता 5247 - 5248 = 1416 6, SIS (x10), see note odd 7. even 4, 5, 5, 4 '(x 10), '3, see note odd 6, SIS, IS, even 8, SIS, IS odd 6, SIS, ISS, even 8,SIS, ISS odd 6, SII, SS, even 8, SII, SS 4,5,5, and any number of 4 SII or SS, SIS, 5, IIS, IIS, ISI, S 5249 31618 5350 = 1416. - वैतालीय औपच्छन्दसक आपातलिका उद्ता कोदुम्भक छित्तक भित्तक 5352. 5453 -28 5454 IIS (x4) - 16 54 55 - 16 5556 सामुद्दक -30 5557 गाथ - 13 . 5559 SII, SII, SII, SS 4, 5, 5, 4, 4, 4, SS SIS, IIS, SS IS, IS, IS, IS 4(x5),S IIS, IIS, IIS, IIS, IIS 4,5, 5, SII, S odd 4, 4, 4, even 4,4, SS नाराचक ललिता = 12. = 22 - 5660 56-61 भ्रमरावलि 120 5762 - 20 5763 कुमुदक उत्फुल्लक 12,12 5764 5765 सगतक SII, SII, SS, SII, SII, S with Gatha at the end 5866 14,16 58.67 बिन्दुतिलक वीथी अवलम्बक - 19 5968 29 5969 चतुष्पद odd 4 (x3), S, even 4,4,5, IS 4,4,4, SIS,S 4, SIS SIS, SIS, SS, III, II, I, IIS, 5, SIS, 5, SIS 4,5, ISI, ss SIS, ISS, IS 6071 %3- 3D 17 6072 वृन्तलक हंसिनी - 13 ·144 [Parisista सटीको वृत्तजातिलमुच्चयः 6073 खडहडक by Bhramarāyalı followed Gäthā See note SIS, ISI, S 6176 खेटक - 11 सोपानक SII (x5), S followed by Gatha, see note 6277 62 781 6279 - 20 6280 6381 6382 6383 6484 6485 - 16 6589 - 21 6690 346 6691 6692 सालभञ्जिका 4,4, 4, 5, IS तल-तालवृन्त See notes उगीतक odd 4 (x4), SIS, even 4, 5, 5, IIS, IS = 21; 21 मनोरमा 4 (x3), ISI,S - 18 अन्तुल्लक 4, ISI, 4,4,4,S - 22. चन्द्रोद्योतक odd 4 (x3); even 4 (x3), S = 12, 14 रास 4,4,4, SS सपिण्डिता गलिता 5,5,4, 4, IS विशाला , (द्विपदी) 2,4 (x11) विच्छित्ति ,, (द्विपदी) 2, 4 (x5) = 22 प्रस्ता (द्विपदी) 10,4 (x5), ISS 335 ललिता गल्तिा 4, 4, SIS, 4, SIS,S - 24 विभूषणा 2, ISI, SS, ISI, S 3 16 लम्विता 2,4, ISI, 4, ISI, 4 322 सुधा 2, 4, ISI, 4, ISI,2 - 20 कुमुदिनी 4 (x3), ISI, 4,S नलिनी 4,5,5, ISI, 4, IS मुखगलिता See note पदगलिता 4,4,5 विषमगलिता odd, 4, ISI, 4, S, even 4,5,5, S मालागलिता (द्विपदी) 4.5, 4, 4, 5, 4, 4, IS - 33 " 6693 6794 6896 6897 6898 - 22 6999 - 25 69100 + 70102 - 13 70104 14, 16 71105

·श्री
राजस्थान सरकार
-
राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान
( Rajasthan Oriental Research Institute )
जोधपुर
UDGETD
FREE
000UDIES
ABow
TEENETIखा
सूची-पत्र
पदारमान
ԷԼԵՐԵՒԱՆՔՈՎ
TI
Muktak
प्रधान सम्पादक-पद्मश्री जिनविजय मुनि, पुरातत्त्वाचार्य
अप्रेल, १९६३ ई०

·राजस्थान पुरातन ग्रन्थ-माला प्रधान सम्पादक-पद्मश्री मुनि जिनविजय, पुरातत्त्वाचार्य - মাঘিৰ স্বত্ব १. सस्कृत १. प्रमाणमजरी, ताकिकचूडामणि सर्वदेवाचार्यकृत, सम्पादक मीमासान्यायकेसरी प० पट्टाभिरामशास्त्री, विद्यासागर । मूल्य-६ ०० २. यन्त्रराजरचना, महाराजा सवाईजयसिंह-कारित । सम्पादक-स्व० प० केदारनाथ ज्योतिर्विद्, जयपुर। मूल्य-१.७५ ३. महपिकुलवैभवम्, स्व० प० मधुसूदन अोझाप्रणीत, भाग १, सम्पादक-म० म० प० गिरिधरशर्मा चतुर्वेदी । मूल्य-१०.७५ ४. महषिकुलवैभवम्, स्व० पं० मधुसुदन अोझा परिणत, भाग २, मूलमात्रम् सम्पादक-१० श्री प्रद्युम्न प्रोझा। मूल्य-४.०० ५ तर्कसंग्रह, अन्नभट्टकृत, सम्पादक-डॉ. जितेन्द्र जेटली, एम ए , पी-एच. डी., मूल्य-३ ६. कारकसबधोद्योत, प० रभसनन्दीकृत, सम्पादक-डॉ० हरिप्रसाद शास्त्री, एम. ए, पी-एच. डी.। मूल्य-१७५ ७. वृत्तिदीपिका, मौनिकृष्णभट्टकृत, सम्पादक-स्व.पं. पुरुपोत्तमशर्मा चतुर्वेदी, साहित्याचार्य। मूल्य-२०० ८. शब्दरत्नप्रदीप, अज्ञातकर्तृक, सम्पादक-डॉ हरिप्रसाद शास्त्री, एम ए, पी-एच.डी । मूल्य-२.०० ६. कृष्णगीति, कवि सोमनाथविरचित, सम्पादिका-डॉ. प्रियवाला शाह, एम ए, पी-एच. डी., डी लिट् । मूल्य-१.७५ १० तृत्तराग्रह, अज्ञातकर्तृक, सम्पादिका-डॉ. प्रियवाला शाह, एम. ए, पी-एच. डी., डी लिट् । मूल्य-१७५ ११. शृङ्गारहारावली, श्रीहर्षकविरचित, सम्पादिका-डॉ. प्रियवाला शाह, एम ए , पी-एच डी , डी.लिट् । मूल्य-२७५ १२ राजविनोद महाकाव्य, महाकवि उदयराजप्रणीत, सम्पादक-प० श्रीगोपालनारायण बहुरा, एम. ए., उपमञ्चालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर । मूल्य-२.२५ १३ चक्रपाणिविजय महाकाव्य, भट्टलक्ष्मीघरविरचित, सम्पादक-केशवराम काशीराम शास्त्री मूल्य-३ ५० १४. नृत्यरत्नकोश (प्रथम भाग), महाराणा कुम्भकर्णकृत, सम्पादक-प्रो रसिकलाल छोटा- लाल पारिख तथा डॉ. प्रियवाला शाह, एम ए, पी-एच. डी., डी लिट् । मूल्य-३७५ १५. उक्तिरत्नाकर, माधमुन्दरगणिविरचित, सम्पादक-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी, पुरा- तत्त्वाचार्य, सम्मान्य सचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर । मूल्य-४७५ १६ दुर्गापुष्पाञ्जलि, म०म० पं० दुर्गाप्रसादद्विवेदिकृत, सम्पादक-१० श्रीगङ्गाधर द्विवेदी, साहित्याचार्य। मूल्य-४२५ १७ कर्णकुतूहल, महाकवि भोलानाथविरचित, सम्पादक-प० श्रीगोपालनारायण बहुरा, एम. ए , उप-सचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर । इन्ही कविवर की अपर कृति श्रीकृष्णलीलामृतसहित । मूल्य-१५० १८ ईश्वरविलासमहाकाव्यम्, कविकलानिधि श्रीकृष्णभट्ट विरचित, सम्पादक-मट्ट श्रीमथुरा- नाथशास्त्री, साहित्याचार्य, जयपुर । मूल्य-११५० १६. रसदीपिका, कविविद्यारामप्रणीत, सम्पादक-पं० श्रीगोपालनारायण बहुरा, एम.ए. उपसचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर । मूल्य-२०० २०. पचमुक्तावली, कविकलानिधि श्रीकृष्णभट्टविरचित, सम्पादक-भट्ट श्रीमथुरानाय शास्त्री, साहित्याचार्य। मूल्य-४.०० ·[ २ ] भाग २ " । २१. काव्यप्रकाशसकेत, भाग १ भट्टसोमेश्वरकृत, सम्पादक-श्रीरसिकलाल छो० पारीख, मूल्य-१२.०० २२. मूल्य-८२५ २३. वस्तुरत्नकोष, अज्ञातकर्तृक, सम्पा०-डॉ० प्रियबाला शाह । मूल्य-४-०० २४ दशकण्ठवधम्, ५० दुर्गाप्रसादद्विवेदिकृत, सम्पादक-प० श्रीगङ्गाधर द्विवेदी। मूल्य-४.०० २५. श्री भुवनेश्वरीमहास्तोत्रम्, सभाष्य, पृथ्वीधराचार्यविरचित, कवि पद्मनाभकृत, भाष्य- सहिन पूजापञ्चाङ्गादिसवलित । सम्पादक-प. श्रीगोपालनारायण बहुरा। मूल्य-३७५ २६. रत्नपरीक्षादि सप्त ग्रन्थ संग्रह, ठक्कुर फेल विरचित, सशोधक-पद्मश्री मुनि जिन- विजयजी, पुरातत्त्वाचार्य । मूल्य-६.२५ २७. स्वयंभूछन्द, महाकवि स्वयभूकृत, सम्पा० प्रो० एच डी. वेलणकर । मूल्य-७७५ २८. वृत्तजातिसमुच्चय, कवि विरहाङ्करचित, मूल्य-५२५ २६. कविदर्पण, अज्ञातकर्तृक, मूल्य-६.०० २. राजस्थानी और हिन्दी ३० कान्हडदेप्रवन्ध, महाकवि पद्मनाभविरचित, सम्पादक-प्रो० के.वी. व्यास, एम. ए.। मूल्य-१२.२५ ३१. क्यामखां-रोसा, कविवर जान-रचित, सम्पादक-डॉ दशरथ शर्मा और श्रीअगरचन्द नाहटा। मूल्य-४.७५ ३२. लावा-रासा, चारण कविया गोपालदानविरचित, सम्पादक-श्रीमहताबचन्द खारैड । मूल्य-३.७५ ३३. वांकीदासरी स्योत, कविराजो वाकीदास रचित, सम्पादक-श्रीनरोत्तमदास स्वामी, एम. ए., विद्यामहोदधि। मूल्य-५५० ३४. राजस्थानी साहित्यसंग्रह, भाग १, सम्पादक-श्रीनरोत्तमदास स्वामी, एम ए. । मूल्य-२.२५ ३५. राजस्थानी साहित्यपग्रह, भाग २, सम्पादक-श्रीपुरुषोत्तमलाल मेनारिया, एम. ए., साहित्यरत्न । मूल्य-२७५ ३६. कवीन्द्र कल्पलता, कवीन्द्राचार्य सरस्वतीविरचित, सम्पादिका-श्रीमती रानी लक्ष्मी- कुमारी चूडावत । ३७. जुगलविलास, महाराज पृथ्वीसिंहकृत, सम्पादिका-श्रीमती रानी लक्ष्मीकुमारी चूडावत। मूल्य-१७५ ३८. भगतमाळ, ब्रह्मदासजी चारण कृत, सम्पादक-श्री उदराजजी उज्ज्वल । मूल्य-१७५ ३६ राजस्थान पुरातत्त्व मन्दिरके हस्तलिखित ग्रथोकी सूची, भाग १ । ४०. राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठानके हस्तलिखित ग्रन्थोकी सूची, भाग २ । मूल्य-७५० मूल्य-१२.०० ४१. मुहता नैणसीरी ख्यात, भाग १, मुहता नैणसीकृत, सम्पादक-श्रीबद्रीप्रसाद साकरिया। मूल्य-८ ५० २, मूल्य-६५० ४३ रघुवरजसप्रकास, किसनाजी आढाकृत, सम्पादक-श्री सीताराम लाळस । मूल्य-८ २५ ४४ राजस्थानी हस्तलिखित ग्रन्थ-सूची, भाग १ सं पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजय । मूल्य-४.५० ४५ राजस्थानी हस्तलिखित अन्य-सूची, भाग २-सम्पादक-श्री पुरुषोत्तमलाल मेनारिया एम ए , साहित्यरत्न। ४६ वीरवाण, ढाढी बादरकृत, सम्पादिका-श्रीमती रानी लक्ष्मीकुमारी चूडावत । मूल्य-४५० मूल्य-२७५ ४७. स्व० पुरोहित हरिनारायणजी विद्याभूषण-प्रन्य-संग्रह-सूची, सम्पादक-श्रीगोपाल नारायण बहुरा, एम ए और श्रीलक्ष्मीनारायण गोस्वामी, दीक्षित । मूल्य-६.२५ ४८. सूरजप्रकास, भाग १-कविया करणीदानजी कृत, सम्पादक-श्री सीताराम लाळस। मूल्य-८.०० ५० नेहतरग, रावराजा बुर्धासह कृत मूल्य-६.५० -सम्पादक-श्री रामप्रसाद दाधीच एम.ए. मूल्य- ५१ मत्स्यप्रदेश की हिन्दी-साहित्य को देन, प्रो. मोतीलाल गुप्त एम.ए ,पी एच डी. मूल्य-७०० मूल्य-२०० ४२. " - ४६ २ -४०० ·[ ३ । । प्रेतो से छप रहे थ संस्कृत १ शकुनप्रदीप, लावग्यशर्मरचित, सम्पादक-पद्मश्री मुनि श्री जिनविजयजी । २. त्रिपुराभारतीलघुस्तव, धर्माचार्यप्रणीत, सम्पादक-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी ३. करुणामृतापा, भट्ट सोमेश्वरविनिर्मित, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी । ४. वालशिक्षाव्याकरण, ठक्कुर संग्रामसिंहरचित, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी। ५ पदार्थ रत्नमजूषा, प० कृष्णमिश्रविरचित, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी। ६. वसन्तविलास फागु, अज्ञातकर्तृक, सम्पा०-श्री एम सी मोदी। ७ नन्दोपाख्यान, अज्ञातकर्तृक, सम्पाo-श्री बी जे साडेसरा । ८. चान्द्रव्याकरण, प्राचार्य चन्द्रगोमिविरचित, सम्पा०-श्री बी. डी. दोशी । ६ प्राकृतानन्द, रघुनाथकविरचित, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्री जिनविजयजी ! १० पविकौस्तुभ, प० रघुनाथरचित, सम्पा०-श्री एम. एन. गोरी । ११. एकाक्षर नाममाला-सम्पादक-मुनि श्री रमणीकविजयजी। १२. नृत्यरत्नकोश, भाग २, महाराणा कुभकर्णप्रणीत, सम्पाo-श्री आर सी पारीख और डॉ प्रियवाला शाह । १३ इन्द्रप्रस्थप्रवन्ध, सम्पा०-डॉ श्रीदशरथ शर्मा। १४. हमीरमहाकाव्यम्, नयचन्द्रसरिकृत, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी । १५ स्थूलिभद्रकाकादि, सम्पा०-डॉ० आत्माराम जाजोदिया। १६. वासवदत्ता, सुबन्धुकृत, सम्पा०-डॉ०, जयदेव मोहनलाल शुक्ल । १७. वृत्तमुक्तावली, कविलानिधि श्रीकृष्ण भट्ट कृत; स० प० श्री मथुरानाथजी भट्ट १८ आगमरहस्य, स्व० पं० सरयूप्रसादजी द्विवेदी कृत, सम्पा०-प्रो० गङ्गाधरजी द्विवेदी । राजस्थानी और हिन्दी १६ मुहता नेणतीरी ल्यात, भाग ३, मुहता नैणसीकृत, सम्पा०-श्रीबद्रीप्रसाद साकरिया । २० गोरा बादल पदमिणी चऊपई, कवि हेमरतनकृत सम्पा०-श्रीउदयसिंह भटनागर, एम.ए. २१. राजस्थानमें सस्कृत साहित्यको खोज, एम आर भाण्डारकर, हिन्दी अनुवादक- श्रीब्रह्मदत्त त्रिवेदी, एम ए २२ राठौडारी वशावली, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी । २३ सचित्र राजस्थानी भाषासाहित्यग्नन्य सूची, सम्पादक-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी । २४ मीरा-वृहत्-पदावली, स्व० पुरोहित हरिनारायणजी विद्याभूषण द्वारा सकलित, सम्पा०-पद्मश्री मुनि श्रीजिनविजयजी। २५ राजस्थानी साहित्यसग्रह, भाग ३ सपादक-श्रीलक्ष्मीनारायण गोस्वामी। २६ सूरजप्रकाश, भाग ३, कविया करणीदानकृत सम्पा०-श्रीसीताराम लाळस । २७ रुक्मिणी हरण, सायांजी झूला कृत, सम्पा० श्री पुरुषोत्तमलाल मेनारिया, एम.ए ,सा रत्न। २८ सन्त कवि रज्जब सम्पदाय प्रौर साहित्य डॉ० ब्रजलाल वर्मा। ६ समदर्शी प्राचार्य हरिभद्रसूरि, श्री सुखलालजी सिंघवी। ३०. पश्चिमी भारत की यात्रा, कर्नल जेम्स टॉड, , अनु० श्रीगोपालनारायण वहुरा, एम ए अग्रेजी 31 Catalogue of Sanskrit and Prakrit Manuscripts Part I, R.O,RI (Jodhpur Collection ), ed., by Padamasbree Jin vijaya Muni, Puratattvacharya 32 A List of Rare and Reference Books in the RORI, Jodhpur, ed, by PD Pathak, MA. विशेष-पुस्तक- वितायो को २५% कमीशन दिया जाता है।

·No text on this page.