·No text on this page.

·К марля. Revesed loy Nilmani Mokhopadhyaya Sanyakam as- Calcutta The Asiatie Socidy | S96

·No text on this page.

·कूर्मपुराणम् बौली पादेवीयासियाटिकासमितेरनुभया बक्षिसाना-प्रेतिर जाताधापन मौनीलमविमुखोपाध्यान- बावासहरण संशोषित कालिकाताराबधान्याम् २४सय गिरिश-वियाव-धर्मसे गिरिम-विद्यारव-यचे श्रीविभूषबभाचार्येब सद्रितन १८८.

15953No text on this page.

·INTRODUCTION, jil but not as cogent, because it is weakened by the arguments which Max Müller has adduced (Chips I. 229), and because the tendency of doing without the notion of God is also met with elsewhero 'in India. The second argument, the assumption of a multitude of individual souls on both sides, proves nothing; for this assumption was natural with all Indians who did not confess the monism of the Vedanta philosophy, And, besides, this agreement of Buldhism with the Sainkhya doctrino is ' not even a perfect onc, since Buddha denied a permanent psychic substanco (Ol.. denberg 252 scq.), and hence did not acknowledge the soul in the same sense as the Sámkhyas. The third argument, when stated in that general way, will not stand the test better; for, except the materialism of the Chårvakas, there is not one Indian system which does not regard the liberation of the soul from the bonds of the material world as the highest aim of hu. man effort. In short, iſ the internal probability of the Buddhistic legends in which Kapila and Panchasikha aro mentioned as predecessors of Buddha', is 1 Professor Ernst Lenmam writros to me in a letter, ontol 12th May 1892, that the Jaina legend, too, places krpoila before the timo of Buddha and Mahavira, mentioning him along with Rislinbha, Bharata and Marichi, who are, of course, persons incorporated from Brahmanical tradition. The passage which comes into consideration is, as I am kindly informer loy Prof. Lucuman, Âvasyukuchûrņi III. 250 -232 (on Âvasyakı-niryukti III. 153"). Marichi, it is stated there, had inducul Kupila to temonnce the world, but Kapila, though getting Âsuri as i disciple, did not know what to teach ; after his death, however, he was bornyain as a good and imparted the Såinkhyu doctrine to Âsuri from tw air. Su chu ·the question regarding the relation between Bud. iv INTRODUCTION, not rated very high nor regarded as a sufficienta testi. mony for the priority of the Samkhya system, then dhism and Samkhya philosophy still remains an open one. He who undertakes to examine this question and does not want to lose his way in the mist, has to renounce an idea which has been sometimes expressed, viz., that the original system of Kapila may have been essentially different and simpler than that which is contained in the later documents handed down to us. The Samkhya system has not undergone any remark. able alteration from the time of the definitive redaction of the Mahabharata to that of the composition of our methodical text-books, and no important change could have taken place carlier; the whole character of this system, which is self-consistont and evidently the work of one man, speaks against this assumption. In order to keep solid ground under our foet, we have, therefore, simply to compare the Samkhya doouments as extant at present with the original records of Buddhism or with Oldenberg's cxcellent claboration of them. If we do this, we will have less chance of meeting with coincidences in points of general nature than with coincidences in details; for whether Bud. dha has borrowed from the Samkhya system, or Kapila from Buddhism, the borrower has at any rate given up fundamental conceptious; and under these cir. oumstances we can only expect that a connection will tatra darśayaty uryaktı-prabhuram ryaktın, chaturrimsali-prakáram jüdman prokásuyati.

·INTRODUCTION. eventually betray itself chicfly in details. Besides, such similarities will be conclusive not only in the case of the Abhidharma, or the metaplıysics of the Bud. dhists, as Max Müller scems to think (Chips*227)ebut even more in that of external peculiarities which are retained involuntarily in the mode of expression. But, for the rest, everyone will agree with Max Müller, when he says l. c.: "Such similarities would be invaluablo. They would probably enable us to decide whether Buddha borrowed from Kapila or Kapila from Buddha, and thus determine the real chronology. of the philosophical literature of India, as cithor prior or subsequent to the Buddhist cra." To these words I have only to add the wish that the subsequent scrios of coincidences, observed by me, mny satisfy Max Müller's demand for definite similorities.' In accordance with the preceding remark I advanco an example of a mere external coincidence which seems to me to ileserve especial notico : 1. Buddha's predilection for classifying cvon abstract notions is shown to us in pediuntic enimorations which aro constantly found in his seruons: the fivefold cling: ing to the earthly, the sacred cightfold path, the twelve-part knowledyo (Oldenberg 128, 129), the cightfold abstinence (Oldenberg 393 note), the l'ourfolil on. ward effort and the liko (Oldenbery 287: " Virtues and vices have their number : there are five powers and five organs of moral life. Jereticals and unbo. lievers also know the five impediments and the seven elements of illumination, but Budilha's disciples alone know, how that cinq locomics a dix, and this soven a ·INTRODUCTION. : Exactly the same peculiarity offers itself in the Sâm. khya system which has got its name from the enumeration of the principles and perhaps also from the partioula predilection for clothing abstract notions into tho garb of dry numerical proportions. We often meet in the sâmkhya writings with the thrcefold pain, (i. e., with the pain due to one's self, to other beings and to supernatural influences) and once (Aniruddha on Sutra II. 1) with the twenty.onefold pain; we find the fivefold affections (Sutra II. 33), the fourfold indifference (Tattvakaumudi on Kariki 23, Aniruddha on Sutra II. 1), the fourfold ignorance (Pañchasikha in Vyâsa's Yogabhâshya II. 5; cf. F. E. Hall, Sânkhya-Sâra, Preface p. 24 noto), the fiftyfold intellectual creation (Kårikå 46), the twenty-cightfold inability (Kårikå 49, Sätra III. 38, 42), the ninefold acquicscence (Karika 50, Sätra III. 39, 43), the eightfold perfection (KAriká 51, Satra III. 40, 44) and even the sixty-twofold error (Satra III. 41), subdivided into the eightfold obscurity,' the cightfold 'illusion,' the tenfold 'great illusion,' the eighteenfold - darkness ’and the eighteen. fold.utter darkness' (Karika 18, commentaries to $. tra III, 41). And if we cast a glance into the Tattvasamasa, we find among the twenty-five short Sâmkhya Satras only seven in which the notion indicated is not determined numerically, I think that this remarkable coincidence cannot be explained merely by the general predilection of tho i Comparo especially tho quotations from the Mahâbhârata, given by F. E. Hall, Sankhya-Såra, Preface p. 6 note.

·NOTICE OF MSS. . The Karmapurána is edited from a collection of MSS. such as is not often available for the publication of old Sanskrit works. Considering that it coutains very little that is now and that, whatever it contains can be found elsewhere in a more attractive and elaborate form, and considering also that the book is weldom read and pited as an authority for any religious practices that obtain now-a-days, it is a wonder that so many well-written. MSS. in a well-preserved state should have been received from different quarters for the purpose of collection. I have received eight MSS, for my use ; they are named respectively A, B, C, D, E, F, G and H. I have been indebted to M. M. Maheśachandra Nayayaratoa for the loan of MS. A, from the library of the Sobhábázár Ráj Family. It is the best MS. in my collection. It is written in the Devanágri character with a neat haud. The copy was made at Benures in A. D. 1777. The scribe adds the following colophon- बायो विन्दुमाधवसविधी संवत् १८३४, म १९६५ बोलकसंवत्सर उत्तराय शिवती। फाल्गुन पदि बुध समामिमगमत् । For B also I am under obligations to the above-named gentleman who has procured it from the library of the late Sivaná. ráyana Ghosha of Pathutriágháta. It is written in the Bengali Udaracter, and abounds in accuracies, omissions, variations of reddings, transpositions of stanzas, and, now and then, interpolations. As this is the only Ms. prepared in Bengal, for MS. A, though belonging to a native of that province, was transcribed at Benares, I suspected in the first instance that B must represent a different rescension of the Kúrmapurána. But on dan close examination I had to change that opinion. B contains no colophon, but its age cannot be longer than 50 years, C, D ·vi NOTICE OP MSS. and f follow B now and then, and serve as checks on it.. The remaining six MSS, are all written in the Devanágri character and have been received from the Asiatic Suciety of Bengal, C is complete but here and there rubbed up and illegible. It contains the followiug at the end-te .... WAT 1 D is only a fragment. It breaks off in the midst of the fiftieth chapter of Part I (for) E is received from the Deccan College. It forms No. 342 of the Visrámabág collection. It is complete and generally agrees. with A, but is too often incorrect and full of lacunae. F is incomplete and breaks off in the midst of the forty-fourth chapter of Part I. It has been received from the same place as E, and forms No. 115) of the above-mentioned collection. G is the oldest M3. in my possession. It bears date or fari, corresponding to 1559 A. D. It is generally well preserved aud compares well with A in correctness and neatness of writing. The colophon runs thus : #72424 Terent foret taferaser बीउधनगर .. बासम्याः .. दामोदरेण लिखितमिदम् । It belougs to the Govt. Collectiov 1881-82, and is numbered 41 in the Deccan College Library. Hwas purchased from Jasalmere and deposited in the Deccan College constituting, No. 16 of the Government Collection 1873-74. At the end is written, ppp qñ are un fufafafa i This MS. ranks next to G in point of seniority, being junior to it by seven years only. Of the above eight MSS., only A, G and H contain a table of contents, which is called af ·PREFACE, The word Purána means 'what has occurred before,' hence something that is simply ancient. The vast body of Sanskrit literature which is known under the general appellation of Purána, is so named, not because it was composed and compiled in remote ages, but because it records ancient traditions and customs which have governed the Hindus from times in. memorial, both in their worldly and spiritual concerns. The definition of a Purána given by Amara Simha is found in the body of the Puráņas with little or no variation. Wilson says that the great lexicographer, being one of the gems at the curt of Vikramaditya, must have flourished 56 years B, C.. But, according to the calculatiou made by Colebrooke, which seems to be better founded, the age of Amara Simha falls in the tenth century of the Christian era,t so that the oldest Puráwas such as the Vishņu, the Brahma, the Padma &c., must have been in existence before that time. That a change was subsequently introduced into the composition of the Puráņas is, however, evidenced by what is narrated on the subject at the end of the Brahma-vaivarta. Wilson considers that Purána to be of a recent origin and with very good reason. According to it, the five characteristics of a Purána described by Amara Simlm are to be attributed to what are called Upa-puranas or minor Puraqas; but to a Mahá-puráva, sach as the Vishnu, the Bralima, &c, belong ten characteristica; viz, 1 Primary creation, 2 Secondary creation, 3 Growth of the world, 4 Its preservation (by incarnations of Hari), 5 Transmigration of deeds through their consequences, . In the profico to his dictionary, Wilson abandons this hypothesis and places Amurs in the 5th. century, as a contemporary of Varála-mihira. + See preface to his editiou of the Amarakoba.

·viii PREFACE, 8 Narration of Manu's reigns, 7 Description of dissolutions, 8 Determination. Of fiual liberation, 9. Eulogistic description of Hari, 10 That of the gods. . The first, the second, and the sixth, in the above list, are the same as the Sarga, Pratisarga and Manyantara of Amara, and consequently should have been omitted. The ninth is given in conformity with the sectarian character of the Purána. Under the fifth and sixth heads are to be included all those later additions, the Mahátmyas (eulogistic descriptions of holy places &c.), the Vratas (periodical fastings and offerings), Prágaschittas (expiations) &c., &c. That new matter, under various pames, has been incorporated into the Puráņas from time to time admits of very little doubt ; and one can separate the new from the old material by applying the two standards supplied by Amara and the Brahmavaivarta, respectively. All the. Puránas give a list of the eighteen Paránas, and some, such as the Matsya, the Bhagavata, the Brahma-vaivarta &c., even specify the number of stanzas contained in each. This circumstance has given rise to the belief that the Puranas are the productiou of one author, viz., Kțisliņa. Dvaipáyava, alius Vyása. There are abundant proofs, however, in the varying style, scope and conteuts of these Puranas themsclves to . • मुष्टियापि विमुष्टिवास्थितिलेषाच पालनम् । कर्मणां वासना वार्ता भन्नास कामिरच। परमं प्रलयानाच मीषस्य निरूपणम्। उत्कीर्तन परीष पांनाच YUKTH | Eufru Heat ofcatfela | In the Blágavata there is a different specification of the ton characteristics of a Mahk-Pará an, thas 1 Sarga or coginu.gony, 2 Visargı or secondary creation, 8 Vritti or growth of the world, 4 Raksha or incarnations of God Ilari, 6 Reigns of Mapus, Vania or descent of Brahma's sons, 7 Vambánacharita or narration of their doods, 8 Dissolution, 9 letu or souls existing before creation, 10 Upásraya, the Sdpreme Spirit.

·PREFACE, is discredit such a belicf. True it is that the internal cvidence : supplied by language is not always satisfactory. But it is only credulous ignorance aud superstitious bigotry that would discard all evidence internal and external, and cling to the belief that the Vislınu, the Bhagavata, and thic Brahma-vaivarta are creations of the same brain. The Puranas generally affirm that, that sage has communicateil this or that Purána to his disciples, and that it was revealed to him by some higher authority. But in a passage in the Matsya Purana it is asserted that Vyása Deva was the author of the eighteen Puranas which had a priority over the Mahabharate, Similar passages are not wanting in the Puráạns, but, such as thcy are, they might be considered interpolations insertc.l to support the popular belief. The disciple of Vyása who was made by him the deposi. tary of the Puráņas was Súta, who acquired the title of Lomaharshaua by virtue of his having so regaled his preceptor with the recital that his hair stood on end. The son of Súta was Ugraśravas, alias Sauti, alias Lomaharshaại, who figures as a reciter of the Puráwas at the holy place of the Naimislárapya in Oude, where the great sage Saunaka, entitled Kulapati, lived in his hiermitago with a host of many thousand disciples, But Súta is a generic name. Those who were born of a Kshatriya father and Brálimaựí mother formed a scparate castet, ► qerca girerfa mar emratga: 1 HITAMOTTA Free againą Chap. 53, Jívánanda's edition, grani fama na: 1 Another version of the story is given in Wife:-खं कि वायवे यी सुन्याहे वितते मनि । सम्भूतः मंहिता वा a: | Sce Kúrma Puránı, Chap, I., p. 2. Aguin-ure fara पसीमई मझे। मूत: पौराषिको यजे मायारूप: म्वयं हरिः ॥ प्रवक्ता सबंशास्त्राची it yarha: 1 * Ai fan gfahát: gaitza garage | sfumuaari era: #vinta: 944, Franare ai dan geruga ft yf: 1 at g ê yar: avarurat. i at guretat afecretariatu Sec Clap, 14, p. 151, ·PREFACE, and their vocation was either that of charioteers or regiters of sacred stories. Though the Säta-caste, by reason of their superior mothers and inferior fathers, was considered a Prati. loma játi, or a mixed caste of perverted parentage, still on account of their sacred calling, they were invested with superior sanctity. Tudeed Baladeva, after having killed Sauti in a ft of anger, considered himself guilty of Bráhmapicide and imposed upon himself a severe mode of expiation. As these Sútas had the privilege of being the depositaries and reciters of the Purágas, they did not scruple to enhance the dignity of their profession by engrafting ou them additions from time to time and from generation to generation. In the course of time such additions became crystallised and came to form part and parcel of the original text. It is no wonder, therefore, that interpolations should abound in all the Puráụas to a more or less extent, Now-a-days, it is the Brálımanas who, under the different appellations of Pathakas and Kathakas, have the exclusive right to recite the Maliábhárata, the Harivamsa, the Kálikhandla from the Skandapurán, the Ramayana of Válmíki and the Adhyatma Rímayana. The Súta caste has long been extinct, but the time when they began to be replaced by the Brahmaņas in their peculiar vocation, and dic out, it is very difficult to trace. It must have taken place at some period before the Mahoinedans conquercilo India, and after the successive accrctions had bccu fossilized in the body of the different Puranas. • बाचं स्थानं गतो छोष यमती विनिपातितः। तथा होते हिजा: सर्वे मामवेत्वं विनिर्गताः । शरीरस्य च मे गन्धी लोकसेवासुखावहः। पात्मानवावगामि अच- मिव कुलिनम्। धिगमर्ष तथा मामतिमानमभीरताम्। वैराविष्टेन समहन् मया पापमिदातम्। तत्वयार्थ परिष्यानि व्रतं बादशवार्षिकम। खकर्षण्यापन पूर्व are foragmaSee Márkandeya Purana, Clap. 6, p. 68.

·PREFACE, Every Pur.ini begins with a salutatiou to a particular deity i'a its own peculiar style and fashion, and contains some mention or other of the great Vyása ; but very few of them claina hina as their author dircctly. The successive authors of the Puranas studiously kept themselves in the back-ground, and in their anonymous character perpetrated a sort of pious fraud by encouraging the popular belief in the universal authorship of Vyása, and thereby enhancing the sanctity of their own works. The Puráļas were composed and compiled to serve more or less sectarian purposes; it is no wonder, therefore, that their authors should have vied with each other in strictly keeping their incoguitos and merging themselves into the gigantic personality of the author of the Muháblárata, the son of the great ange Parásara, the father of the self-enlightened Suka, the progenitor of the Pandavas, the arranger of the Vedas, and the propounder of thc Bralıma sútras. Such an instance of combined and absolute anonymity is unique and unparalleled; but the facts stated abuyc are rcxorable, and thicy all militate against the hypothesis of Vyása's universal authorship and toad to demolish it. Some of the Puráņas not only contain a list of the eighteen Puranas but also a list of the Upa-puráņas; there is, however, some uncertainty as to the number of these last. The Matsya Purána enumerates only 4 Up.a-puranas; the Brahma-vaivarta says that, there are 18 U17-puránns, but does not mention any by name; while the Kúrma-purána recounts 18 Upa-paráņas, Narasimba, Nandipuráņa, Samaba and Aditya. Seo Chap. 63. + 1 Sanatkumérokta, 2 Nárasiinha, 3 Skan:la, 4 Sivallarmákhya, 8 Darvásasokta, 6 Náradiya, 7 Kapila, 8 Ván wa, 9 Všanasokta, 10 Brahmanlı, 11 Varuņı, 12 Kálik íkhya, 13 Mahesvars, 14 Samba, 16 Saura, 16 Pardbarokta, 17 Maricha, 18 Bhargava, On looking through the shelves of the Sanskpit College Library, in ·PREPACE. mere But nowhere is given either the number of stanzas that each Upa-purána consists of, or the grand total which they all together aggregate. Both the Matsya and the Kúrma content themselves with stating that the minor Puranas' are abridgments, compiled from the principal ones, which coutain ao less than four hundred thousand stanzas, The insertion of the names of the minor Puranas furnishes an additional proof of the extent to which interpolations have been iuterspersed in the body of the principal Puránas. Yet there are pandits who go to the length of ascribing the authorahip of these Upa-puráņas also to Kșislına-Dvaipáyana ! The Puráņas are the store houses in which are collected the traditions of many by gone ages. Stories and legends touching the sages that are interspersed throughout the Upanishadas and Aranyakas are also therein amplified and embellished. They are replete with repetitions, and abound in exaggerations, but the language is always easy and smooth though diffuse, and everything is couched in a form which is popular, and as free from vedic archaism on the one hand, as from the terseness of the Samhitás and the sententious gravity of the Sátras on the other. From the Samhitás or Dharma-sástras, addition to theso I find soveral others not included in the above list- Ádi-puránn, Álma-parkņi, Kalki-purána and Gaņeba-purkņa. Compare with the lists given by Wilson. Raghunandaua, callod the Smárta, prolosses to giro in his Malam ásatattva a list of Up.t-purdņus from the Kirma, but his list does not tally with the above. Ho says-1 Saatkun írokta. 3 Nárasiimba, 3 Váyaviya, 4 Sivadharıníkhya 5 Durvá asoktu, 6 Náradiya, 7 Nandikebvaraparánı, 8 Vșihat-Naudikesvara-purkņa, 9 Ubanasokta, 10 Varoņa, 11 Kapila, 12 Samba, 13 Kálíká-puriņa, 14 Mahesvara, 16 Padmaa, 16 Deví-purána, 17 Máricha, 18 Bhaskara.

·PREFACE, . the Purans have gathered materials bearing on the usages of the fourfold stages or á sramas and of the fourfold castes or Varụas ; alsı) on various forms of expiations (Práyaschittas) recommended for the cleansing of sins, Among the different schools of philosophy or Darsanas, the SinWiya supplies the cardinal doctrine which pervades the Puránas. The duality of Prakriti and Purusha, by which the followers of Kapila understand nature and soul, or matter and mind, has been eagerly seized upon by the Puránas which have interpreted them into the creative principle (Sukti) and the Supreme spirit (Paramátman). Kálidása, in conformity with this modified interpretation of the Sankhya doctrine, pats the following stanza into the mouth of Vțihaspati, the spiritual guide of the gode, when, oppressed by the demon Tárakásura, they sought the protection of Brahman :-"They declare that thou art the Prakriti engaged in bringing about fruition and liberation, as desired by the Purusha ; and thou also art the Purusha who witnesses her doings unconceived.". With this modified form of the Sankhya doctrine, the Purágas have intermixed the pantheis. tic theory of illusion (Máyá) taken from the system of Vedantism. They affirm that, the Supreme Spirit exists in everything, and everything exists ia Him; that the universe has emanated from Him, and into Him it will be absorbed at the time of dissolution or Pralaya. In some of the Puráðas, such as the Kúrma, the Brahma, &c., the mysticism of the Yoga school has found favour, and prominence lias been given to the practice of mental abstraction, and such postures and bodily exercises as come under what is called the lat ha-yoga. It will thus be seen that, the material, which the Purápas 1 arrafa wafat gant afin defineret af gafas: 1 Soe Canto 2, Kumara Sambbaya, ·XIY PREPACE. have borrowed and collected from the Upanislaus, the Dharma-sástras and the Darsanas, is varied and abundant, But what has been engrafted upon the old material is out of all proportion to the old material itself. The Puráņas, as has already been stated, have been composed more or less to serve sectarian purposes. To enforce their particular dogmas they have multiplied the Vratas which are religious observances attended with fasting, feasting the Brálmaņas, and the worship of parti- .cular deities. Thesc Vratas are repeated from year to year till they are concluded with a grand ceremony. Sometimes, as in the case of the Savitri and Ananta vratas, those religious observances are carried on for 14 years. There are vratas even, that are en. joinech to be observed through life ; such as the Janmashtami or Krishya's birth-day festival, the Maháshtamí or the second day of the Dargá-prijá festival, the Siva-chaturdasí or the 14th, day of the dark fortnight sacred to Siva, the Rámanavami or Ráma's birth-day festival, &c. Vratas occupy a considerable portion of the majority of the Puráðas, but by far the greater space is alloted to what are called the Mahátmyas, which are the eulogistic descriptions of sacred places or Tírthas, religious observances, religious books, &r. These Míhátmyas sometimes assume vast proportions and constitute altogether separate works, The Kasíkhanda, the Utkalaklıxada of the Lingapurána, and the Adhyatma Ramayaụa of the Brahmáqdar are remarkable instances under this head. Like Vratas and Míhátnayas, there also abound in the Parágas, legends bcaring wituess to the efficacy of particular * It is said that, the Adhyatma Ramayana was composed by Sankard charya and included in the Brahbanda Puráņa to impart to it additional sanctity.

·PURFACE. XY forms of faith inculcated by them. Those legenis nre peculiar to the Puráụas ; they are never found in earlier works, the Upanislınds and Araṇyakas. They are either inventions or embodiments of loose traditions floating in the atmosphere of Hindu mythology. The really interesting and historical element in the Puráðas consists in the description and enumeration of kings of the solar and lunar races who flourished after R.ína and Parikshit, respectively. To prescrve the sanctity and ancient character of the Puráụas, these descriptious are given as predictions, but they are necessarily meagre and loosc, and do not warrant any convincing conclusious touching ancient history and chronology. Be that as it may, the Puráras form an important portion of the religious literature of the Hindus, and, together with the Dharma-sástras and Tantras, govern their conduct and regulate their religious observances at the present day. The Vedas are studied by the antiquarian, the Upanishadlo by the philosopher ; but cvery orthodox Mindu must have some knowledge of the Pará, as, directly or vicariously, to shape his conduct and to perform the duties essential to his worldly and spiritual welfare. The form of faith enjoined by the Velns, is, element-worship ; and that sanctioned by the Samlitás is, ancestor-worship ; while the Puranas aivocate licro-worship and image-worship, and the Tantras inculcate devotion to the creative principle called Sakti, and enjoin oblations to her various forms after the example anil in imitation of the Puranas, These different forms of worship aro blended into oncliarmonious whole,and constitute the cardinal doctrines which regulate the religious observances of the orthodox lindu at the present day : bigotry and sectarianism are nown days at a discount, especially amonget the higher classes.

·The Ktrma Porána. This Purána is named Kúrma, because it was communicate:d by the divine Klírmı or the tortoise incarnation of Hari to those Rishis who sang his praise at the churning of the Ocean, The Kiírma Purána, says Súta, las existed in four distinct forms or Samhitás (collections) which are called Brahmí, Bhagavati, Saurí, and Vaishnaví, It is the Brálımí Samhitá that was recited by Súta to the ascetics of the Naimisha-forest. It consists of six thousand stanz is. But the Bhagavata Purára says that, the Kiirma has 17000 ślokas, while the Matsya and Brahma-vaivarta concur in holding that it contains 18000, The eight M39. that I have received from different quarters. represent only the Brálımí-Samlitá. It is, therefore, probable that this collection, toycther with the other three collections which have perhaps become extinct, must have altogether comprised 17 or 18 thousand stauzas, as stated by the above authorities. There are three channels referred to at the end, through which the descent of this Purána is to bc traced. 1. Nirada, the son of Brahmí, received the Kurma.puráða from Níráyaq., and coinmunicated it to Giutama, who again imparted it to Parážara. The last in his turn narrated the Purázi to a number of Rishis at a place called Ging.ldvára. The second channel consists in Brahman imparting it to Sanaka, Sanaka to Devala, and Devala to Pañclaśikha. Brahman also communicated the Parana to Sanatkumára, another of his mind-begotten sons, Sanatkumára to Vyása, and he to Limilarsliaga. This is the third medium of descent. Tie Kúrma. Purkaa, as it is now edited, forms a consistent whole and does not seem incomplete in any of the essential parts of a Malá purára, Noi ouly does it conform to the simple ·PREFACE, хvіі . definition of Amara-Simha, but it also tallies with the ten tharacteristics laid down by the Bhagavata, and the Brahmavaivarta. It is, therefore, reasonable to conclude that, this Puráņa must have been composed after the time of Amara in the 10th, century and before the age of the Bhagavata, which, according to one theory, was, written by Vopadeva, the grammarian, who flourished towards the end of the 12th, century of the Christian era. The comparatively modern origin of the Kúrma-pursus might be inferred from its having mentioned one of the Tantras by name (Yámala), and alluded to a class of devotees who are called the left-handed (Vámáchárf).. But one cauuot help de. murring to the way in which the above conclusion is sought to be corroborated on the ground of its having referred to the prao. tices of the Yoga system of philosophy. There is no reason to question the antiquity of that school, whose founder is reckoned one of the Rishis, and must have flourished before the Christian ers. Similarly, exception might be taken to another argument advanced in favour of the belief in the recent origin of the Kúrma-purána which is based on the circumstance that this Purána adverts to that sect of heretics who are known as Jaing. Now the Jains, though heretics from the orthodox religion of the Hindus, are, as a sect, older than the Christian era. lists of Jaina Tirthankara, called Jaiua-pattávalía, in which the birth of the first Tirthankara is dated Samvat 4, i, e., 52 B, C. The Kirma is a Saiva Purana ; it is not, as might be inferred to its title, one of that class of Puráņas which are consecrated to the advocacy of a faith in Hari. Though Saiva in its character, it is not intolerant in ite spirit. It glorifies Siva above all others, but manifests no prejudice agaiust the votaries of Vishņu. have scen . See Chap. 12, p. 137, ·xviii PREFACE, The Kúrma-puráņa consists of two sections, Púrva-vibhága, and Uttara-vibhága. The former comprises 53, and the latter 45 chapters. SECTION 1. At the outset there is a point of some interest which requires explanation. The list of Purágas given at page 8 names 19. instead of 18 Puráðas, though inmediately after, it is mentioned that the Brahmáqda, the last named, is the 18th, and that the sages having 'heard the 18 Puráņas, succinctly recounted the Upa-puráyas.' This difficulty might be obviated by reading 297- pe in the place of rât. But the adoption of the former reading would lead to absurdities. In the first place, it is incorrect and occurs only in three out of the eight M88. I have in my possession, viz., C, E and F. Dr. Hall in his edition of Wilson's Vishpu-puráạn says that, it occurs iu Wilson's MS.,* but is wanting in the four M88, that he consulted. In the second place, even if पधाशेयं were corrected into षषी शेयं or षष यं, there would still occur another difficulty not easy to get over. At p. 4, the Kurma-puráňa is styled as the 15th. ; and it is so ranked in every other list that I have seen. But, if the reading out for be adopted and the Agni-purána left out, the Kúrma will take the fourteenth and not the fifteenth place in the above list. The above considerations have induced the present editor to prefer the other reading who I But the question, though extricated from one horn of the dilemma, is yet entangled in the other. For the list, as it stands in the present edition, apparently contaias nineteen instead of eighteen Purágas, viz., On the strength of this single MS. Wilson says that, there is no mention of the Agneya in the list giron by the Kúrma. But it should be noted, that, that Purána 'is mentioned in every other list which I have noen, and is nowhore omittol.'

·PXETACE. xix • 1 Bralima, 2 Padma, 3 Vaislıqava, 4 Suiva, 5 Blágurata, .6 Blavishya, 7 Náradíyaka, 8 Márkangeye, 9 Agney, 10 Brahma.vaivarta, 11 Lainga, 12 Váráha, 13 Skándan 14 Vámana, 15 Kaurma, 16 Mátsya, 17 Gáruļa, 18 Váyaviya, 19 Brahmáqda. Wilson attempts to identify the Saiva with the Váyaviya ou the ground that, as on the one hand the list given by the Bhagavata, the Vishnu and the Márkapdeya, mentions the Saiva but leaves out the Váyaviya, so on the other in the list supplied by the Agneya and the Matsya, the Váyaviya occurs while the Saiva dues not; and that to both of thie Purážas, Saiva and Váyaviya, are assigned 24,000 stansas. This seems to be a nere beating about the bush. The Váyaviya has been edited by Rájá Rájeudralála Mitra C. I. E. under the auspices of the Asiatic Society of Bengal, and the Saiva by Ganapat Krishna of Bombay, I have compared the one with the other, and found them to be two eutirely different works, as has all along been hield to be the case. Wilson, however, supplins the data to solve the difficulty See his preface to the Visliņa-purána, p. 86. The copy of the Brahmánda I have procured turns ont on como parison to be an entirely different work from the l'éyaviya. I have a strong suspicion, that the book I have in my possession is not a Mahk-purdņa, but an Upa-puráņa. Both the Kúrmn-puram and the Reva-khanda make mention of an Upa-purá na of that naine. The MS. of Part II. of the Brahmanda-purána which I have seen in the shelves of Calcutta Sanskrit College Library corroborates the remarks of Wilson on the Brahmánda as a Mahá-puran. The omission of the Váyaviya in the Bhagavata, the Vislinu and the Márkanļeya-purá nas stands to reason, as it is included in the Brabmánda. But the Ágveya and tha Mátaya are doubly inconsistent, forstis in rejecting the Saiva, and secondly in including both the Véyaviya and the Brahmándo as two separate works. In the first place, it will not do to say that, the Saiva is an Upa-purana and, therefore, should not lv included in a list of Mald-purénu.. For 'under that name there are two .

·PRETACL. above adverted to. He says that, god Váya is the teacher or narrator of the first section of Brahmáəda-purána, which is identical with what is known by the name of the Vayariyapurána. It is, therefore, clear that the word Váyaviya in the text does not stand for a new work, but. qualifies the expression Brahmáqda and means "narrated by Váyu”;,80 it seems that, in avoiding Scylla, the editor runs no risk of falling into Charybdis, and that in rejecting the reading mit id, he is not in danger of overstating the number of the Mahá-puráņas. The Kirma Puráya opens with the great sages singing the praises of the divine Tortoise, the incarnation of Vishņu who bore the weight of Mount Mandara at the churning of the ocean. When the goddess Sri or Lakshmi issued forth from the ocean, Vishņu took her as his consort and imparted to the Rishis a knowledge of her who was the all-creating, all-sustaining, and all-destroying energy of the Supreme spirit. It was that lotasdwelling goddess, continued the divine narrator, who appeared to the Brábmaņa Indradyumna as he was engaged in propitiating Mahadeva, the lord of all beings, by penances, fastings and oblations into the fire, Indradyumna had been & king in his previous birth. Having built a city and governed the earth, he was boru a Brahmana in his next birth through his devotion to Hari. When the goddess appeared to him, he sang praises to her and sought from her the way to a knowledge of that omnipotent lord of the universe, -Mahadeva. Having revealed to the supplicant Bráhmaga the secret that suc & works, one a Mabé-purdņa, and tho other an Upa-purána. In the second place, there is no authority in si pport of the contention that what goes by the name of the Brahmánda-paráņa is a conglomeration of two works, the int constitating the Váyaviya, and the second the Brahmáşda proper, Indradyumna was a king of Avanti in Válava and built the temple of Jagannatha at Nilachala, w Puri was thou called.

·PREFACE. xxi knowledge must be communicated by none other than Visliņu, she disappeared. He then propitiated Vishnu, who exhorted him to worship Mabádeva with his whole heart, so as to secure the blessings of salvation. The Brálmana then renounced the world, and took to contemplative devotion. Having at last attained the powers which are sought by those who strive after final liberation, he, once upon a time, at the advice of the Sun, journeyed through the air to the mountain to the north of Lake Mánasarovara in order to see god. Braliman. He now beheld the god and attained that imperishable state, which is called Mokslia or beatitude, In order to impart, to the sages assembled in the nether world, that true knowledge based on righteousness which he had revealed to the ascetic Indradyumna, the divine Kiirma commenced to narrate the Kúrma.puráņa. This episode of Indradyumna is apparently introduced to exalt a faith in Maládeva and to enhance the valuo of contemplative devotion which is the essence of the Yoga-school of philosophy. The Kúrm.a-puraya does not breathe a spirit of intolerance ;* it sings praises to Vishụu and Brahman alike, and advocates only a preferential, and not an exclusive, devotiou to Maládeva. The second chapter contains a succiuct description of the four castes, Bráhmapas, Kshatriyas, Vaiſyas and Suidras, and their several occupations, as also of the four stages, or Ásramas, with the duties incumbent on each. These things as stated are in complete accord with the spirit and language of the Mánava Dharma-sástra. The fourfold objects of life,-virtue, riches, enjoyments, and beatitude, - -are also briefly adverted to. Then in Chap. III, the efficacy of kuowledge when combined See Chap. 2, p. 32.

·Xxii PREPACE. with acts, (penances, oblations &c.) and the desirability of making over the fruits of such acts to the Supreme spirit are touched upon, much in the style of the Bhagavadgitá, In Chapter IV the creatiou of the Universe is described, generally in conformity with the evolution-theory of the Sánkhyas. Here and there are mixed up with it scraps of the doctrine of the primordial muudane egg from the Mauu. samlitá, and of the Vedantic theory of air evolving from ether, light from air, water from light, and earth from water. Chapter 1 gives the subdivisions of time from the minetest to the grandest cycles of Manvantaras and Kalpas.* Chapter VI adverts to the Earth being raised from the Ocean by the Boar incarnation of Visligu, who is here described as indentical with Brahwan, and also to the levelling of the earth and planting it with mountaius, Chapter VII continues the first characteristic of a Puráya, Sarga or cosmogony. From the Supreme spirit, wrapped in a state of unconsciousness, first emanates darkuess, theu come mountaius, theu auimals and the rest, theu gods, and lastly Dau. The above order is not howcver maintained when Brahman, 16 Twinklings are equal to a Káshthá, 30 Káshthás-a Kald, 30 Kulds=a Muhúrta, 30 Multúrtas - 1 day, 30 days = a Mása or month 6 months = Au Ayann, 2 Ayanas -- a Year or a day of the gods, 12000 celestial years-4 Yugas (Satya, Tretá, Dvápara and Kali), 71 cycles of 4 Yug&s -a Manvantara, 16 Manvantaras or 1000 Cycles of 4 Yugas -a Kalpæ or a day of Brahman, 360 Kalpas - 1 yoar of Brahman, 100 years of Brahman - 1 Parárddha. A minor dissolution, or Khanfa.pralaya, of the world takes place during each night of Brahman's life, as a creation during the day. But at the end of Brahman's life, which endures 100 years, the grand dissolution, or Mahdpralaya, takes place, when the whole universe, with the gods, Brabman, Visbqu and Maládeva, is dissolved into nature (Prakriti).

·PRETACE. 4 being in a state of consciousness, creates -- first matter, secondly the elements, thirdly the organs of sense, fourthly immovables (mountains, trees &c.), fifthly animals and birds, sixthly the gods, seventhly mau, eighthly spirits, and lastly his will-begotten sons. Creation is then considered in another aspect, inasmuch as the birth of the Asuras is assigned to the first day, of the gods to the second day, of the manes to the third, of man to the fourth, and lastly of the lower animals, plants &o. to the fifth day. Chap. VIII deals with creation in further details much in the strains of Mauu, describing how Brahman, dividing his body into twain, made a male from one and a female from the other half; and how from tliis couple the race of man multiplied. In Chap. IX, it is described how Brahman was born in the lotus of Vishọu's navel, and how he jusisted on the duality of godhead and denied its trinity, when the three-eyed Mahadeva, the lord of beings, appeared on the scene in lois full glory; whereupon Brahman, disabused of his illusion, sought Mahá. deva's protection; and Maládeva, granting him a boon, declared that there existed a perſect identity between Vishnu and him. Belf, and that no ascetic should find grace with him uuless he had previously sought the protection* of the former. The greater portion of Chapter X is taken up in Brahman chanting hymns in praise of Mahadeva, and in his receiving encouragement and promises of help from the latter in furtherance of his work of creation. Chap. XI touches upon Mahadeva's dividing his body into two parts, male and female ; from the former of which eleven . See p. 85.

·xxiv PREPACE. . Rudras were born, whilst from the latter numerous Saktis or Vibhutis sprang. It is then mentioned that there is no difference between Sakti and Saktimat ; as one is the goddess that is enjoyed and the other is the god (Mahadeva)who is the enjoyer. This is followed in Chapter XII, by the description, how Himavat and his wife Mená obtained, through penances, the privilege of bagetting goddess Sakti as their daughter, how a long protracted dialogue followed between the futher and the daugliter, how the former sang her praises and the latter imparted to him a knowledge of her identity with Mahadeva, and, lastly, how Himavat, at the request of Brahman, married her to Mahadeva. The above is apparently a digression, and might have a fitting place in a book intended for inculcating a faith in sakta, worship. Chap. XIII touches upon the progeny of Bhrigu and several other patriarchs. Chap. XIV gives a gcuealogy of Manu, the son of Svayambliú. Froin this royal line was born Susila, who was initiated into the mysteries of Siva's worship by the sage Svetágvatara. Daksha, one of the will-born sons of Bralıman, was for his arrogance cursed by Rudra and became in his secoud birth a great-grandson of Suśíla. In Chapter XV is mentioned, how Dakaha commenced & sacrifice under the protection of Vishnu, inviting all the gods except his daughter Satí and her husband Mahadeva. Whereupon Maliádeva in a rage created Virabhadra, who struck the gods with paralysis, put out the eyes of their king Indra, pulled out the teeth of the Suv, hurled down the Moon with his toes, cut off the hands and tongue of Fire, kicked the sages on the head, pierced Vishnu with sharp arrows, stopped his weapon Sudarśana, and drove Garuda away. At last Mabadeva with his consort appears on the scene, when the 7 ·PREFACE, XXV .. gods with Daksla chant praises to him and are parloned. Several incidents, as mentioned here in connection with the sacrifice of Dakslia, appear to be new, and fit in with the sectarian character of the Purana. Chap. XVI makes mention of the sixty danghters of Dakgha and their progeny; of the two sons of Diti, the demons Miranyáksha and firanyakazipu ; of Vishnu's assuming the incination of Nộisiņ'a, half min and half lion, to slay the latter ; of the installation of Prallila, the son of Hiraạyakasipu, througlı his devotion to Hari ; and lastly of Prahlada's subseqnent renunciation of the world. Then Andhakásura ascends the throne and attempts to carry off Parvati, the consort of Mahadeva, and is slain by him. In this chapter it is stated that Rudra and Visliga conjointly invented certain sciences for deception, such as Kapála, N. kula, Váma, oriental and occiilental, Pañcharátras, Pasupata and many thousands of a like uature. Mention is made of certain Brálımanas who had lost the privilege of studying the Veilas through the curse of tho sage Gautama, and who were directed by the above gods to write on and teach other sciences of a perverted character, showing their utility for the confounding of the wicked, * and thereby find a way to the expiation of their sins. It is not easy to describe what those sciences were, but one thing is clear, that all this means * covert attack aimed at the schisms consequent on that nastent spirit of innovation exhibited in the various forms of Sakta, Vaishyava and Saiva worship, which sprung up in medieval India, after Buddhism had been stamped out. Chap. XVII and Chap. XVIII continue the genealogy of Prahláda and advert to the Dwarf iucarnation of Visliņu, by . Seo Chap. 16, p. 184-85.

·IXvi PRETACE, whom his grandson Bali was punished, and Indra was reinstated in his celestial reglm. Chap. XIX begins with the marriage of Pulastya, one of the patriarchs, from whom the Rákshasas, Rávaņa, Kumbhakarna &c., were descended; and concludes with a descriptiou of Vasislitha, who married Arundhati. Vasishtha begot Śakti, Gukti begot Paráśara the omniscient ascetic, and Parásara begot the incomparable Křislıqadvaipayana, whose son was no less a personage than Suka, an incarnation of god Sankara loimself.. Chapters XX and XXI give a list of the kings of the solar race down to the fourteenth descent from Ráma, śrutáyu being the last king of that line. The lunar race with its several branches is described at a greater length in Chaplers XXII-XXVII, the last three Chapters being devoted to Srikrishnı, the incarnation of Vishnu, who belonged to the Yadava branch of that line. A point of considerable interest to devotees is dwelt upon in pp. 239-42. Amongst the five sons of Kártavíryya, a famous king of the Haihaya branch of the lunar dynasty, a quarrel broke out as to the preferential claim for worship of a particular deity. The dispute was referred to the Seven Rishis (Pleindes), who then laid down the following canons of worship for the guidance of the princes. 1. That every one is to follow the bent of his inclination in worshipping a deity, 2. That particular deities are to be worshipped for the attainment of particular objects. 8. That princes shall worship specially gods Vishnu, Mahadeva and Purandara. 4. That Brahmanas shall worship specially goda Fire, Sun, Mahadeva and Brahman, .

·PREPACE, Xxrii 5. That to the gods are assigned for worslip Vishnu and Mahadeva. 6. That to the Gandharvas and Yakshas is allotted the god Moon; to the Vidyadharas, Sarasvati, the goddess of speech ; to the Siddhas, the all-powerful Vislıņu ; to the Rálashasas, Rudra ; to the Kinnaras, Párvatí ; to the Rishis, Brahman and Mahadeva ; to women, the goddess Uiná, Vishņu, . Mahadeva and the Sun to house-holders, all gods without distinction; to Brahmachárís (students of the veidas), Brahma (vedag)* ; to ascetics, the Sun ; to anc!orites, Muhádeva ; and, lastly, to Bhútas (spirits), Brahman. But the tolerant and liberal exposition of devotional worship adverted to ab we is somewhat neutralised + by the statement that Krishạn, the incarnation of Vishụu, had himself to practise austerities to propitiate Mahadeva, in order to have a son for his favourite wife Jim'havatí. Malá leva was propitiated, and himself took birth in the womb of Křislıqa's wife, He was known by the name of símba. While Křisliņa was practising penances, the sage Márkançleya came to him and asked the reason for his doing so, In reply to him, Krishıya expatiated on the efficacy of worshiping Mahadeva in his symbolic representation, the great Lingn, and incidentally touched upon the origin of phallic worship. With Kțishụa ended the line of the Yádava branch of the lunar race. No mention is made of the Kauravas and Pandavas, the most fainous branch of the above line, except that Arjuna, while wending his way back after performing the Inst rites to See p. . वेदमावं तपोवन रथमरः । 262–94, # There is an Upa-puranı of that neno in which Sámba figures as the chief interlocutor, ·PRETACE. Krishạy, his relative and friend, met the renowned Krishnadraipayana. This is the purport of the short chapter that followe, In Chapters XXIX and XXX, the sage relates to Arjuna the characteristics of the Kali-yuga or iron age which, as he foretells, is coming on apace. The Puránas, as a rule, take a pessimist view of the fourth Yuga and expaliate on its evil propensities and evil doings. Every thing is said in the tone of prophecy; as it is supposed that, the Puranas, or rather the chief interlocutors who figure in them, Aourished before the advent of Kili. After shortly depicting the characteristics of the Satya, or the golden age, the Tretá or the silver age, and the Dvápara or the copper age, Kșishna-dvaipayana draws a picthre of the Kali-yuga in glowing colours, He says, "la the Satya yuga righteousness exists in its perfect state ; in the Tretá it progresses ; but being mixed up with evil in the Dvápara, it dies in the Kali yuga," "In the iron aye, there shall occur epidemics, famines, droughts, and revolutions," "Men shall be devoid of virtue, possessed of slender powers, irascible, covetous, and un. truthful." "The Bráhmaṇas sliall not study the Vedas, perform ablutions, offer oblations, repeat hyinns, give alms, and worship the gods," "They shall associate with the Sádras, and join with them in the performance of religious rites." "Princes, surrounded with the Sílras, shall persecute the Brálmaņas." "People shall speak disparagingly of Mahadeva, the Brálmaņas, the Vedas, the Sástras, and the Purápas," "The Bráhmaņas shall not cling to their religion ; the Súdras shall occupy higher seats than the Bráhmaņas, and princes shall insult them." • See p. 202-11, ·PRETACR. xxix "There shall be a large number of beggars amongst the people ; short life, lassitude, disease, and misery shall prevail as consequences of sin and ignorance." "Both the Brahmaņas and the Kuliatriyas shall take to the practices of the Vámas, the Pasupatas, and the Pañcharátrikas," "bn the iron age, even Mahadeva, the lord of all beings, the god of gods, shall be no divinity to man." "But that bestower of blessings shall have his may incarnations * for the good of his devotees, an: the re-establishment of rites, sanctioned by revelation and tradition, Sruti and Smriti.” "Though the Kali-yuga is tainted with many vices, there is one merit iu it, for one cau attain to a state of blesseduess with no great trouble." "In this age, the worship of Mihádeva makes amends for all de:nerits ; honce, leaving other deitics, who are powerless, one should devote oneself to the great lord Mahadeva, if one should aspire to the highest place," "Alms-giving, penances, and sacrifices shall b: of no avail to those who do not in this Yaga worship Rulra, who is worshipped by the gols." After having thus dwelt on the characteristics of the different Yugas and of the Kali-yaga in particular, the sage launches fourth into a description of the sacred place, Váránasí,t to which the next five chapters are devoted. Váránusí is peculiarly sacroil to Mahá leva and stands pre-eminent among the holy places of India. This city bestows beatitude on those thai die in its precincts, for Menkleva himself whispers to their dying ears that in nortality-giving name, called Táraka- See Chap. 63. + Benares, qua agar hart wafatanti ga orang ta सवा मीपदायिकाः॥

·XXX PRETACL. Brahraa. The god never leaves the place, whence it goes by the name of Avimukta or undesorted, Several secret emblematic representations or Lingas of Váránasí are described with the traditional accounts associated with them, but they cannot now be ideutified. Pilgrims cannot now trace where Oak.íreśvara on the bank of the Matsyodarí was ; or ascertain if such places as Kpitti váseśvara, Kapartlı- Svara, and Madhyameśvara are s:ill in existence. In the four subsequent Chapters, the máhátmya of Prayaga or modern Allahabad is related. In connection with Prayaga a few places' of peculiar sanctity are mentioned, such as Kambaláívatara on the southern bank of the Yamuná, A bata, Sarva-samudra, Pratishthána ou the east side of the Ganges, Hansa-prapatana to the north of Pratishthána, Urvasf-pulina, Sandhyávaţa, and, lastly, Tripathiá that abounds in many ghats and hermitages. But no trace of all these places, which were considered peculiarly holy by the writer of the Kúrma- Purára, can be found now. It is also worthy of note that, in describing places of interest both in Váránasi and in Prayaga, no mention is made of those spots which are now-a-days cousi. dered holy and resorted to by pilgrims.. The next eleven chapters (from Chapter XL to Chapter L) are devoted to, what may be called, transcendeutal geography and transcendental astronomy. Here and there, however, the chaff may be separated from the corn, and the truth disentaugled from imaginary descriptions and falsc assumptions. Some peculiar sanctity is attached to nuinber sevenit For . . See p. 320. It would be interesting to quote here an extract from Mr. Gladstone's address at Oxford delivered to the Union Debating Society on Wednesday morning, the 5th of February, 1890. "Then as to the 180 of number seren, the only prominent oue iu Homer was the description ·PREFACE, Xxxi the earth is divided into sercu continents surrounded by even oceans. The heaven is divided into soven spheres, and the nether world into seven regions. Fanciful diameters and distances are given to the different planets. The distance of the sun from the earth is given as eight hundred thousaud miles ; that of the moon from the sun is also asserted to be the same. The distance of Meroury from the sphere of the asterisks, that of Venus froin Mercury, of Mars from Venus, of Jupiter from Mars, and of Saturn from Jupiter are all given as 1,60,000 miles. At the distance of 8,00,000 miles from Saturn is the great Bear, and at a similar distance from the latter is the polar star, where the almighty Vishnu, the einbudiment of righteousness has his abode. The diameter of the sun is only 72,000 miles, and its circumference is three tiines its diameter; the diameter of the moon is twice that of the sun; Venus's circumferenco is one sixteenth of that of the moon, Jupiter's three-fourths of Venus's, those of Mars and Saturn are both three-fourths of that of Jupiter, and Mercury's three-fourths of that of either of them. The above is, I presume, a fair specimen of wliat I mean by transcendental geography and transcendental astronomy. Chapter L[ adverts to the seven Manvantaras, of which six are past and the seventh, called Vaivasvata, is the current one; and concludes with a euloginn on Vishnu. The next chapter speaks of Vyása and his 25 incarnations in the different Dvípara-yugas of the Vaivasvata Manvantara. of Thebes, and its seron gates ; thon there were the seven winds. Again as to the flood legend, its duration was of seven days, as is the description or cosmogony in Genesis. Taen the war in heaven was carried on by seven spirits ; also the under-world was shut in by seveu gates."

·xxxii PRETACL. Then are mentioned his five disciples, of whom Paila was appointed as teacher of the Rigveda, Vaisampáyana, of the Yajurveila, Jaimini, of the Sána-veda, Sumantu, of the Atharvaveda, and Súta of Itilásas and Puráņas, In imitation of the foregoing description but in perfect keeping with the sectarian character of the Purana, the coucluding chapter of Section I mentious by name twenty-six incarnations of Mahadeva and of his one hundred and six disciples. In every incarnation the god had four disciples who were all initiated into the practice of Yoga or mental abstraction, had a contented mind, and were distinguished by self-restraint and reverential attachment to their respective lords. They were remarkable for purity, devotion, knowledge and meditation. To do good to the Brálımaņas and to reestablish the authority of the Vedas, these disciples can have incarnations of their own, at the command of their respective masters, the different incarnations of Mahadeva. It is enjoined that those Brálımaņas who always melitate upon, bow to, gratify and worship these disciples of Mahadeva, shall obtaiu the knowledge of the Supreme spirit. SECTION II. the The second Section is also called the Vyása-gítá, as at this stage of Sita's narration Vyása appears on the scene, and relates, at the request of his disciple, in propria persona, occult knowledge of contemplative devotion and other transcendental themes to the assembled sages of Naimisláraụya. This very secret knowledge was originally revealed by Mahadeva, at the desire of Vislıņa, to a number of Rishis who were practising austerities at the celebrated shrine of Vadarikáframa. The first eleven Chapters of Section II are taken up ·PAKFACE, xxxiii with Vyasa's propounling these themes of high import iu the Words and style of Mahadeva himself; and, hence, they consti. tute what is called l'śvara-gítá. The next eight chapters (from XII to XIX) deal with various directions as to the way in which a Brálimana should conduct himself. The directions descend to the minutest details of his daily life, such as, his ablutions, meals, sleeping, rending, repeating prayers &c. &c. Chapters XX-XXIII describe the several ways of offering oblations to the manes under different circumstances, lu chapter XXIII, the directious for the observance of mourning are specified. Chapter XXIV deals with the worship and cherishing of the fire, Chapter XXV with the means of livelihood allowable to a Bráhmaụa, and Chapter XXVI with various kinds of gifts and merits attached to them. The foregoing fifteen Chapters all refer to the duties of a house holder or Gșihastha. Chapter XXVII touches upon the mode of embracing and practising asceticism and the duties connected with it. This is the third stage, called Vánaprastha Aśrama. The following two Chapters are taken up in describing what is called Yatidharma or the duties of an anchorite at the last stage of life, The next five chapters, XXX–XXXIV, treat of various kiade of expiations for the cleansing of sins. This subject is concluiled with a dissertation on chastity, enlivened with the story of Sítá, who was saved from the hands of the evil-minded Ravaga by the god of fire. The above twenty-three chapters supply a code of morals with penalties attached to violations thereof, and extend to the minutest and most trivial details, .As, for instance, when ·xxxiv PREZACE. bitten by a dog one is subjected to an expiation; even the touching of liquor or the body of a Chandála is attended with penalties. The materials of these chapters are drawn from the Bazhitás, chiefly from the Mandsamhitá, though there are additions here and there, Chapters XXXV-XLIII are devoted to the description of holy places throughout India. This subject, it will be remembered, bas already occupied a considerable space ; for the description of the two greatest Tírthas, Váránasí and Prayága, extends over pine chapters in the first section of the work. Chapter XLIV adverts to the dissolution of the Universe. The next chapter begins with a dissertation on the greatness of Mahadeva and the mode of worshiping him, either directly or indirectly, through Brahman, or Váyu, or Agui, or Indra, Having thus brought his theme to a conclusion, the divine Kurma stopped, and the sages chanted praises to him. After this Súta makes a brief recapitulation of the whole Purána, describing the merit attached to its recital, and concludes with an invocation to Vyása, his preceptor, and to the divine Kirma "from whom everything emanates and into whom everything merges," - ·अनुक्रमणिका। विषयः विषयः १ प्रबारम्भः यदुवंशे कणोत्पत्तिः २६२ देव्यवतारः १०. यदुवंशकायतपबर गौरीनामसहस्रकम् १०० रुद्रदर्थनम् हिमवतो देव्युपदेशः १२५ कृष्णमायसंवाद भग्वादीनां सर्गकथनम् ११ लिङ्गमाहात्म्यम् १८४ राजवंशानुकीर्तनम् १४८ | वंशानुकीर्तनं समाप्तम् २८४ इचयजविघातः १५५ व्यासार्जुनसंवाद छत- इचपुषीणां सन्ततिः ताहापरयुगानु- देवानां सम्भवः कीर्तनम् २८० हिरण्यकशिपुषधः १०८ व्यासार्जुनसंवादे कलि- अन्धकपराजयः १८२ युगस्वरूपम् ३.३ वामनप्रादुर्भावः २०८हरगौरीसंवादे कतता. वासस्य पुरदाः २१२ बापरे ईखरमाहा. कश्यपसुताना कधनम् २१४ त्म्यम् वन्दरासितयोः पुलस्त्यस्य वाराणसीसंवाद मध्यम च प्रजाकधनम् २१५ खरमाहात्म्यम् सोमवंशानुकीर्तने जय उमाव्याससंवादः २४२ ध्वजोपाख्यानम् २३८ । प्रयागमाहात्म्यम् १४४ सोमवंशे दुर्जयचरितम् २४७ युधिष्ठिरसंवादः ·अनुक्रमणिका। विषयः पठे | विषयः गामाहात्म्यम् ३५४ धाण्डखरूपम् प्रयागमरणमाहात्म्यम् ३५६ महादेवावताराः ४३८ यमुनामाहात्म्यम् ३५८ | कलौ तच्छिष्यकथनम् । १४.. भुवनविन्यासे सप्तहीपानां खरगीतासु ऋषिप्रत्रः ४४५ कथनम् ३१२ साययोगप्रशंसा ४५३ भुवनविन्यास सूर्यादि खरध्यानप्रशंसा ४५४ महाणां रषखरूपम् ३८२ | खरनर्सने मुनिप्रणीता भुवन विन्यासे सप्तलोक- स्तुतिः ४७२ सप्तपातालाना शिमाहात्माम् ४७७ व्यवस्था ३८६ सर्वभूतेष्वीशस्य प्राधान्य- जम्बूद्वीपपर्वताना कथनम् ४८४ कवनम् ३८८ गुयतमज्ञानकथनम् ४८८ ब्रामणी लोकपालाना ईश्वरज्ञानम् ४८२ कथनम् ३८५ प्रधाननानम् ४८ भारतवर्षस्य नवदीपस्य अष्टाङ्गयोगयुतिः ४८८ कथनम् ४०३ ब्रह्मचारिधर्मः ५१८ व्यासगीतासु पाचमनादि- मुपरि देवतावास- शौचविधिः ५२९ कथनम ४.६ ब्रह्मचर्याचारकथनम् ५३५ प्रचहीपादिसहितं खेत. गृहस्थधर्माध्यायः ५४८ हीपवर्णनम् ४१५ प्राचाराध्यायः जम्बूहीपे वर्षपर्वताना.

·अनुक्रमणिका। XXXVII पहे विषयः है ७४७ भवाभवनिर्णयः ५६७ पतिव्रतोपाख्यानम् नित्यकर्मविधिः ५७४ कासन्चरतीर्थे कालवधः ७११ 'भोजनविधिः ५८५ | पुण्यायतनवर्णनम् दानधर्माः ६३४ बद्रदेवदारवनप्रवेशः ७२१ वानप्रस्थधर्माः ६४२ | मार्कण्डेययुधिष्ठिर- पिदण्डियतिधर्माः (४८ संवादः ७४४ यतिभिषाविधिः ६५२ | नभदामाहामाम् खिराराधनम् अमरकण्टकमाहामाम् ७४८ ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् १५. | रक्कतीर्थादिसर्वतीर्थानां कपालमोचनमाहामाम् ॥२ मुरापानादिमहापातक- नैमिषारखमाहामाम् ॥ प्रायवित्तानि ६७५ | जयेश्वरमाहामाम् प्रगम्यागमनम् १७८ | योगखरूपकथनम् ७८४ चपियादिसर्वसत्वानां समाप्तम् वधप्रायश्चित्तम् (८१ माहामाम्

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·कूर्मपुराणम् । प्रथमोऽध्यायः। भों नमो गणेशाय । नमस्त्याप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे । पुराणं संप्रवामि यदुक्तं विखयोनिना । सधान्ते सूतमनग नैमिषया महर्षयः । पुरासंहितां पुख्खा पप्रच्छरोमहर्षणम् ॥ बया सूत महाबुरे भगवान् बनवित्तमः । इतिहासपुराणार्थ व्यासः सम्यगुपासितः ॥ तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा इषितानि यत् । पायनस्य तु भवांस्ततो वै रोमहर्षणः । • समावि B. दतममषा रति D. * बाबुनः नि.A and E.

·कूर्मपुराणम्। भवन्तमेव भगवान् व्याजहार खयं प्रभुः । मुनीनां संहितांश वक्तुं व्यासः पौराशिकौं पुरा । त्वं हि खायम्भुवे यने सुत्याहेवितते सति । संभूतः संहितां वक्तं खांशन पुरुषोत्तमः । तस्माजवन्त पुच्छामः पुराणं को मुत्तमम् । वातुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद ॥ मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य मनसा प्राह गुरु सत्यवतीसुतम् ॥ रोमहर्षण उवाच । 'नमस्कृत्य जगधोनि कूर्मरूपधरं हरिम् । वये पौराषिकी दिव्या का पापप्रणागिनीम् ॥ यां श्रुत्वा पापकमापि गच्छेत परमाणतिम् । न नास्तिक का पुण्यामिमां ब्रूयात्कदाचन ॥ बद्दधानाय थान्ताय धार्मिकाय हिनातये । इमा कथामनुब्रूयासाचाबारायणेरिताम् ॥ • संहिता पन्यास: पौराषितीः पुरा इति E. + सबादी रति B. ममा नि C. सत्यार सबा बचा पार्म वसापा तषिन्। * रिसरति E. ৪ এর নি দালাল।

·प्रथमोऽधायः। सर्गव प्रतिसब यो मन्वन्तरापि। वंशानुचरितवैव पुराण पक्षलक्षणम् ॥ मानपुराणं प्रथम पानं वैष्णवमेव च । येवं भागवतचैव भविषं नारदीयकम् ॥ मार्कण्डेयमधाम्नेयं ब्रामवैवर्तमेव च । सैर तथा च वारा- स्वाद वामनमेव च । को मारमं गाराइच वायवीयमनन्तरम् । पष्टादर्थ समुद्दिष्टं ब्रमाण्डमिति संजितम् ॥ अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । अष्टादश पुराणानि श्रुत्वा संक्षेपती हिजाः । पाचं सनत्कुमारो नारसिंहमतःपरम् । द्वतीय स्वान्दमुद्दिष्टं कुमारण तु भाषितम् ॥ चतुर्थे शिवधर्माख्यं साधावन्दीपभाषितम् । दुर्वाससीलमाधयं नारदीयमतःपरम् ॥ कापिलं वामनश्चैव तथैवोशनलेरितम् । बनाएं वारणचैव कालिकायमेव च ॥ • वैचमुपति D. + वराशति C. * मासच गाम इति C. मनुनमम इति D.

·8 कू पुराणम् । माहेखरं तथा भावं सौरं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोत मारीच तथैव भार्गवायम् । इदन्तु पञ्चदशमं पुराणं कौमुत्तमम् । चतुची संस्थितं पुख संहितानां प्रमेदतः ॥ बाश्री भागवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः । चतस्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमीवदा॥ इयन्तु संहिता बानी चतुर्वेदैस सस्मिता। भवन्ति षट् सहस्राणि लोकानामत संख्यया । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीखराः । माहामामखिलं ब्रह्म जायते परमेखरः ॥ सर्गव प्रतिसर्गव वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं पुण्या दिव्या प्रासङ्गिकी कथा । ब्राणायैरियं धार्या धार्मिकैदपारगैः । तामहं वर्णयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा॥ पुरामतार्थ दैतयदानवैः सह देवताः । मन्यानं मन्दरं क्त्वा ममन्युः क्षीरसागरम् ॥ ॥ * पराशरीकमपर मारीचम इति A,Cand D. + सर्वपापपणाशनाः वि A and E. + बचायत पारमैचरम रति E, Faad H. मानमागसैरिति A, DHand II.

·प्रथमोऽध्यायः। मध्यमाने तदा तस्मिन् कूत्ररूपी जनाईनः । बभारमन्दरंग देवी देवानां हितकाम्यया । देवाच तुष्टुवर्देवं नारदाद्या महर्षयः । पूर्वरूपधरं दृष्ट्या साधिर्ण विष्णुमव्ययम् ॥ तदन्तरे ऽभवहेवी श्रीनारायणवनभा। जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः॥ तेजसा विष्णुमव्यक्त या नारदाया महर्षयः । मोहिताः सह पक्रेण श्रेयोवचनमब्रुवन् । भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय । कैषा देवी विशालाची यथावाहि पृच्छताम् ॥ श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुदीनवमहनः । प्रोवाच देवौं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान् ॥ इयं सा परमा पतिर्ममयी ब्रह्मरूपिणी। माया मम प्रियानन्ता ययेदं धार्यते जगत् ॥ • दधार सन्दरं देवी लोकानाम इति D. + It is supposed to be the mountain so named in Bhagalpur, which is held sacred. .* खोकानामिति F and H. ६ वदनी ना पकाये तदा इत्यर्थः । १ तेजसा पन्या दुथन वीतिया पथदृष्टमित्यर्थः । . । यीवचनं श्रेष:प्रधान व प्रशखतम बघनमित्यर्थः । * यथावानुमासि इति D. पचता नः, सन्नविषायां पहो । tt offenfafa A, C, D, F and H:

·कूर्मपुराणम्। पनयैव जगम सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि विजष्ठा असामि विसजामि। उत्पत्ति प्रलयश्चैव भूतानामागतिङ्गतिम् । विद्यया वीच चामानं तरन्ति विपुलामिमाम् ॥ प्रस्थास्वंशानधिष्ठाय प्रतिमन्तोऽभवन् पुरा । बोशानादयः सर्वे सर्वशतिरिय मम ॥ सैषा सर्वजगभूतिः प्रतिलिगुणनिका। प्रागैव मत्तः संजाता श्रीः कसे पद्मवासिनी। चतुर्भुजा याचक्रपमहस्ता नगन्विता । • कोटिसूर्यप्रतीकामा मोहिनी सर्वदेहिनाम् । नालं देवा न पितरो मानवा वासवोऽपि च । मायामा समुत्त ये चान्ये भुवि देहिनः । इत्युक्ता वासुदेवेन मुभयो विष्णुमब्रुवन् । ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाच यदि कालक्षयेऽपि च ॥ • विधायान्वोच्य पात्मानं भवनि रति B. विधायोधीत्य रति C. विजाय पौत्य प्रति D. + हिमाः इति B, D, F and H, * पीपाल्पवासिनी पनि A, F and H. ६ एभान्विता प्रति B and D. सवानिका प्रति C. १ यदि वाखायेऽपि सः इति B. येन सा तारिता पुरा ति C. यषा बार- पयेऽपि Dि.

·प्रथमोऽध्यायः । अधोवाचावीशी मुनीमुनिगणार्चित:* अस्ति हिजातिप्रवर इन्द्रधुन इति श्रुतः ॥ पूर्वजन्मनि राजासावष्यः शारादिभिः । दृष्टा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकी खयम् ॥ संहिता ममुखाहिव्या पुरस्वत्य मुनीखरान् । प्रमाणश्च महादेवं देवांबान्यान् खपतिभिः । मछातौ संस्थितान् बुहा मामेव मरणतः । सम्भाषितो मया पाय: विप्रयोनिङ्गमिष्यसि ॥ इन्द्रधुन इति ख्याती जाति सरसि पौर्बिकीम् । सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् । वाताव्यं यायतमं दास्ये घानं तवानघ । लब्ध्वा तमाम जानं मामेवान्ते प्रवेश्यसि । अंबान्तरण भूम्यान्वंतत्र तिष्ठ सुनिवृतः । वैवखतेऽन्तरेऽतीते कार्याधैं मां प्रवचसि । मां प्रणम्य पुरौं छत्वापा पालयामास मेदिनीम् । काखधर्मतः कालातहीपे मया सह ॥ • मुनीना पुरतः प्रमः इति C. + पौराविमाययमिति Gand H. + सपोदिती मया चैव ति D. § daro xfa F, G and H. Tarfa F and H.

·कूर्मपुरारम् । भुना तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् । मदात्रया मुनिश्रेष्ठा जो विप्रकुले पुनः । जावा मां वासुदेवाख्यं यत्र निहितऽधरे। विद्याविधे गूदरूपंग या परमं विदुः ॥ सोऽर्थयामास भूतानामात्रयं परमेश्वरम । व्रतोपवासनियमोंमैाहणतर्पणैः । सदाबीस्तवमस्कारस्तनिष्ठस्तत्परायणः । पाराधयमहादेवं योगिनां हृदि संस्थितम् ॥ तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्परमा कला। खरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम् । दृष्टा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् । संस्तूय विविधः स्तोत्रः अतालिरभाषत । इन्द्रधुन उवाच । का वं देवि विशालाधि विष्णुचिहाशित राम । याघातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहिया मे ॥ • विपुषान् वि F and H. + गूढापे इति C and D. * सोकोऽयं B पुसके नासि । है प्रमामिति F,Gand H. पा: प्रवीगः, धि।

·प्रथमोऽध्यायः। तस तदाक्यमाकडं सुप्रसबा सुमाला । हसन्ती संस्मरन् विणुं प्रियं ब्रामणमब्रवीत् ॥ बीरवाच। न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः । नारायणालिकामेकां मायाहं तमयी परा। न मे नारायणादी विद्यते हि विचारतः । तमय परं ब्रह्म स विशुः परमेखरः ॥ येऽर्चयन्तीह भूतानामात्रयं पुरुषोत्तमम् । जानन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम् ॥ तस्मादनादिनिधनं कम्मयोगपरायणः । जानेनाराधयानन्तं ततोमोचमवासासि । इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रधुनो महामतिः । प्रणम्य बिरसा देवी प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत् ॥ कथं स भगवानीशः पाखतो निष्कलोऽयुतः । जातुं हि यक्यते देवि बूहि मे परमेश्वरि । एवमुखाय विप्रेण देवी कमलवासिनी। साधाबारायणी शानं दास्यतीत्याह तं मुनिम् ॥ * पार्षः प्रयोगः। संघरनी। + भूतानामावयम रति C and D. चामाराधनामम् इति A, Fand II. ६ एपसना तु देवमति B. 2 ·१.. कूर्यपुराणम्। उभाभ्यामय हस्ताभ्यां संसृश्य प्रणतं मुनिम् । मृखा परात्परं विष्णुं तवैवान्तरधीयत ॥ सोऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेष समाधिना। पाराधयदृषीक प्रणतार्तिप्रभञ्जनम् ॥ ततो बहुतिधे काले गते नारायणः स्वयम् । प्रादुरासीत महायोगी पीतवासा जगमयः । दृष्ट्या देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् । जानुभ्यामवनों गत्वा तुष्टाव गरुड़ध्वजम् ॥ इन्द्रद्युम्न उवाच । योशाचुत गोविन्द माधवानन्त केशव । क्षण विष्णो हषीकेय तुभ्यं विखामने नमः ॥ नमोऽस्तु ते पुराणाय हरये विखमूर्तये । सर्गस्थितिविनाथाना हेतवेऽनन्तगतये ॥ निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलाय नमोनमःमा । पुरुषाय नमस्तेऽस्तु विखरूपाय ते नमः ॥ नमस्ते वासुदेवाय विणवे विखयोनये । एष बीका: D पुर्व नास्ति। + पाय परपीकेशम प्रति C. प्रपतासिंप्रदायनम् रवि B,E,P and H. atformen efa E, F and H. पिवित्रयोनयति B. निषालायामसामने रवि., D, E, F and H. !

·प्रथमोऽध्यायः। ११ पादिमधान्तहीनाय चानगम्याय ते नमः ॥ नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः भेदाभेदविहीनाय नमोऽस्वानन्दरूपिणे ॥ नमस्ताराय शान्ताय नमोऽप्रतिहतामने । अनन्तमूर्तये तुभ्यममूयि नमोनमः ॥ नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः । नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने । नमोऽस्तु ते सुसूमाय महादेवाय ते नमः । नमः शिवाय शहाय: नमस्ते परमेष्ठिने । त्वयैतसृष्टमखिलंगा त्वमेव परमा गतिः । वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम । बमपरं परं धाम चिमात्र व्योम निष्कलम् । सम्बस्थाधारमव्यतामनन्तं तमसः परम् ॥ + * नमसानन्दमून्य ति and D. 'ममी निर्विकाराय' रबारम्य 'मायातीताय ते नमः' इत्पन्न E, F,Gand H पुसको गायी। मायातीताय ते नमः रति Dand G. नमो शिवपाय नि D. नब अमखिलम् इति B, D, E, Fand H. । व्योमखितम ति C.

·कुमपुराणम्। प्रपश्यन्ति परामानं जानदीपेन केवलम् । प्रपये भवती रूपंग सहिष्णोः परमं पदम् ॥ एवं स्तुवन्त भगवान् भूतात्मा भूतभावनः । उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्यर्थ प्रहसचिव । सष्टमात्री भगवता विशुना मुनिपुङ्गवः । यथावत्परमं तत्त्वं नातवास्वप्रसादतः ॥ ततः प्राष्टमनसा प्रणिपत्य जनाईनम् । प्रावाचीविद्रपन्ना पीतवाससमच्युतम् ॥ बनसाहादसन्दिग्धमुत्पत्रं पुरुषोत्तम । •ानं बकविषयं परमानन्दसिहिदम् ॥ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे । किं करिथामि योगेशमा ती वद जगमय ।। श्रुत्वा नारायणी वाक्यमिन्द्रद्युमस्य माधषः । उवाच सस्मित वाक्यमशेषं जगतो हितम् ॥ • प्रवियन्ति महामान रति A, प्रपश्यन्ति महात्मान पनि E, F and H. + प्रपद्य नती पन रति C and D. * प्रोवाच तं स पनाचम विCand D. रेत इति A, D, E, F and H. १ योगेन ति E, F and H. ॥ धीमतः इति H, धीमते: रति E and F. .. मषजगनी हितमिति EF and H. .

·प्रथमोऽधायः। श्रीभगवानुवाच। वर्णाश्रमाचारवता पुंसां देवो महेश्वरः । जानेन भतियोगेन पूजनीयो न चान्यथा ॥ विज्ञाय तत्परं तवं विभूति कार्यकारणम् । प्रतिश्चापि प्रात्वा मोवार्थीखरमर्चयेत् ॥ सर्वसङ्गाम्परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् । प्रतं भावयामानं द्रवसे परमेश्वरम् ॥ त्रिविधा भावनां ब्रमन् प्रोचमानां निबोध मे । एका महिषया तव द्वितीया व्यक्तसंचया ॥ पन्या च भावना बाली विधेया सा गुणातिगा। प्रासामन्यतमाचाथ भावनां भावयेदुधः । प्रगतः संत्रयेदाथामित्वेषा वैदिकी श्रुतिः ॥ तस्मासर्बप्रयनेन तविष्ठस्तत्परायणः । समाराधय विखे ततो मोचमवाप्सासि ॥ इन्द्रद्युम उवाच । किन्तत्परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनाईन । किराये कारणं कस्त्वं प्रहत्तिथापि का तव । • पाश्मनेपदमाम्। + निवामय रति A, E, F and H. मया पण पनि D. + चासत्रया Eि, F, G and H.

·१४ कूर्मपुराणम् । श्रीभगवानुवाच । परात्परतरं तत्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् । नित्यानन्दमयंक ज्योतिरक्षरं तमसः परम् ॥ ऐखयं तस्य यत्रित्यं विभूतिरिति गीयते । कार्य जगदथाव्यक्तं कारणं शुचमचरम् ॥ अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीखरः परः । सर्गस्थित्यन्तकर्तुत्वं प्रकृत्तिर्मम गीयते ॥ एतहिनाय भावन यथावदखिलं हिज । ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय ॥ इन्द्रद्युम उवाच। के ते वर्णाश्रमाचारा येः समाराध्यते परः । जानञ्च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम् । कार्य सृष्टमिदं पूर्व कथं सक्रियते पुनः । कियत्वः सृष्टयो लोके वंथा मन्वन्तराणि च ॥ कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च । तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरम्पा । * निव्यानन्दं परम इति A, D, E, F and H. + परि सबभावानामौवरः प्रभुरव्ययः इति D. पनयोगीति G. * पुखम् इति c. ६ मिश्रितम इति D. १ प्रविण्या पायामी दे विसरी विसारक वयोः समाहारः नत्। The whole length and breadth of the carth, fueri afar A. .

·प्रथमोऽधायः। १५ कति हीपाः समुद्राख पर्वताब नदीनदाः । ब्रूहि मे पुण्डरीकाच यथावदाना पुनः । श्रीकूर्म उवाच । एवमुखोऽथ तेनाई भक्तानुग्रहकाम्यया। यथावदखिलं सम्यगवीचं मुनिपुंगवाः ॥ व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टोऽहं विजेन तु । अनुग्ध च तं विप्र तत्रैवान्तहितोऽभवम् । सोऽपि तेन विधानेन मदुतोन हिजोत्तमाः । पाराधयामास परं भावपूतः समाहितः । त्यका पुषादिषु नेहं निईन्हो निष्परिग्रहः । स न्यस्य सर्बकम्माणि परं वैराग्यमाश्रितः । प्रामन्यामानमन्वीक्ष्य खामन्येवाखिलं जगत् । संप्राप्य भावनामन्यां ग्रामीमधरपूर्षिकाम् । अवाप परमं योग येनैकंवा परिपश्यति। ये विनिद्राजितखासाः|| कांचन्ते मोक्षकांषिणः ॥ यथावदखिलं ममति B. + सर्वमवीपम निA,C,D.E,rand II. * भाब: सदभिमायः पूत इत्यर्थः । भावयुत पति B and D. 8 संचस रवि B and D. q qia xfa A and E. . विनिद्रयापमालयन मिनी मोलतः बासी यैसाथीमाः ।

·१४ कूर्मपुराणम्। ततः कदाचिद्योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् । जगामादित्यनिगाभानसोत्तरपर्वतम् ॥ आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैखयंप्रभावतः । विमान सूर्यसक्षा प्रादुर्भूतमनुत्तमम् ॥ अन्वगच्छन्देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्र सिहा वर्षयो ययुः ॥ ततः स गत्वानुगिरि विवेश सुरवन्दितम् । स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान् ॥ संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् । विवेश चान्सर्भवनं देवानाञ्च दुरासदम् ॥ विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । अनादिनिधनं चैव देवदेवं पितामहम् । ततः प्रादुरभूत्तस्मिन् प्रकाशापा परमाअतः।। तमध्ये पुरुषं पूर्व मपश्यत्परमं पदम् ॥ " * द्रष्टुसयतः ति D. + मानसीरपर्वतम् मानससरसः उत्तरवां दिशि स्थित पर्वतं मेकमित्यर्थः । * दृष्टीयः पथि योगीन्द इति E, F and H. ६ देवमिति B, C, D, E, Fand H. १ प्रायः न्योतिरित्यर्थः। ॥ परमात्मनः इति B and C. ..सर्व विA, E, F and H.

·प्रथमोऽध्यायः । १७ महान्तं तेजसो राशिमगम्यं अनविहिषाम् । चतर्मुख मुदाराङ्गमर्षिभिरुपयोभितम् ॥ सोऽपि योगिनमन्वीय प्रणमन्तमुपखितम् । प्रत्युहम्य स्वयं देवो विश्वामा परिषबजे । परिष्वतास्य देवेन विजेन्द्रस्वाथ देहतः । निर्गन्य महती ज्योत्सा विवेधादिस्यमण्डलम् ॥ ऋग्यजुःसामसंजं तत्पवित्रममलं पदम् । हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् ॥ हार तयोगिनामाचं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् । बनतेजोमयं श्रीमद्रष्टा चैव मनीषिणाम् ॥ दृष्टमात्री भगवता ब्रह्मचार्चियो मुनिः । अपश्यदेखरं तेजः मान्त सर्वत्रगं शिवम् ॥ खामानमधर व्योम यत्र विणोः परं पदम् । पानन्दमचलं ब्रह्मस्थानं तत्पारमेश्वरम् ॥ सर्वभूताबभूतस्यः परमैश्वर्यमास्थितः । प्रामवानामनो धाम यत्तीचाख्यमययम् ॥ • तुर्भवति D. + बीमाविष्ठा इति B and C. यना देवमनीषिणामिति D. * चानन्दमपरमिति Cand D. , भूतः सः रति B.

·१९ पुरापम्। समासर्वप्रयजेन वाचमविधी खितः। समाश्रित्यान्तिम भावं मायां सौं तरेषुधः । सूत उवाच। व्याहता हरिण खेवं नारदाया महर्षयः । पत्रण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम् ॥ ऋषय मधुः। देवदेव षीकेश नाथ नारायणास्थय । तहदाशेषमस्माकं यदुवं भवता पुरा॥ इन्द्रघुबाय विप्राय धानं धम्मादिगोचरम् । एयूषधाप्ययं शक्रः सखा तव जगमय । ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनाईनः । रसातलगती देवी नारदाथैमहर्षिभिः । पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं को मुत्तमम् । सविधौ देवराजस तरचे भवतामहम् ॥ धन्य यशस्यमायुधं पुण्यं मोषप्रदं नृणाम् । पुराणत्रवर्ष विप्राः कथन विशेषतः ॥ • नारायणाम प्रति Band C. + पर्यावंगीपरम् विC and D. # भगवान Eि, Fand H.

·प्रथमोऽध्यायः। शुखा बायायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुचते । उपास्थानमक वा बलोके महीयते । इदं पुराणं परमं को पूर्णखरूपिणा। पवै देवदेवेन दातव्यं हिनातिभिः । पति चौर्षपुरा एवमीचे प्रथमोऽध्यायः । * माश्म रति A, E, Fand H. + देवाधिदेवेन रवि B.

·द्वितीयोऽध्यायः। कूर्मउवाच । शृणुध्वसषयः सर्वे यत्पृष्टोऽहं जगधितम् । वसमायं मया सर्वमिन्द्रधुवाय भाषितम् ॥ भूतैर्भव्यर्भवशिव चरितैरुपवृहितम् । पुराणं पुण्यदं नृणां मोषधर्मानुकीर्तनम् । अहं नारायणो देवः पूर्वमासब मे परम् । उपास्य विपुलां निद्रा भोगियां समाश्रितः। चिन्तयामि पुनः सुष्टिं निशान्त प्रतिबुध्य त । ततो मे सहसोत्पनः प्रसादो मुनिपुंगवाः । चतुर्मुखसतो जातो बना लोकपितामहः ॥ तदन्तरेऽभवरक्रोधः कस्माधिकारणासदा। धामनोपा मुनिमार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः । * पावसनयः इति B. + भूतभव्येभविष्यति रति A, E, F and H. भवति इति माः ममा एक भन्याः वर्तमानाः। यद्यपि भन्यशब्दः भविष्यदय कदस्तथाप्य तद्धित-य-प्रत्ययश्विनया नवदनीषकः। * मीषानुवर्तिमान रवि D. पापूर्वमास, मैं परं मतः पन्धत् किचित् न चासौदिविषः । AUT Kfa B and C.

·रितीयोऽधायः। बद्रः क्रोधामको जो शूलपारित्रिलोचनः । तेजसा सूर्यसहायरलोक्यं संदविव तदा बीरभवहेवी कमलायतलोचना। सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम् ॥ शुचिस्मिता सुप्रसन्ना माला महिमाखदा । दिव्यकान्तिसमायुता दिव्यमायोपशोभिता । नारायणी महामाया मूलप्रकतिरव्यया। खधामा पूरयन्तीदं मत्याच समुपाविशत् । तां दृष्टा भगवान् ब्रा मामुवाच जगत्पतिम् । मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् ॥ येनेयं विपुला सृष्टिवईत मम माधव । तथोलोऽहं श्रियं देवीमबवंगा प्रहसचिव ॥ देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयित्वा ममादेशासंसार विनिपातय ॥ * निशानिय रति B, सहरविव रवि C. + सुसम्पत्रा नि E, F, G and H. + मवियोगावियोषय इति A,E, F and I. ६ वने विA and H. नयीकः स त्रियं देवीमावीत् इति C, Fand II.

·पूर्वपराकम् । ॥ भानयोगरतान्दान्तान् अधिष्ठात् अप्रवादिनः । अक्रोधनान् सत्यपरान्दूरतः परिवर्जय ॥ थायिनो निर्धमान् मान्ताधार्मिकान्वेदपारगान् । याजिनतापसाधिमान्दूरतः परिवर्णय वेदवेदान्तविधानसशिवाषसंभयान् । महायपरान्विप्रान्दूरतः परिवजय । ये यजन्ति जपैहोमैवदेव महबरम् । खाध्यायेनेज्यया दूरातान् प्रयोन वजय ॥ भलियोगसमायुतानीखरार्पितमानसान् । प्राणायामादिषु रतान्दूरामरिहरामसात् । प्रणवासकामनसोरजप्यपरायणान् । अथर्वशिरसोई वेत्तृन्ता धर्मचान् परिवर्जय । बहुना किमुशीन खधर्मपरिपालकान् । खराराधनरतामबियोगान मोहय। . • मानाधार्षिवान वेदपारगान इति A, E, F and H. + पक्रोधनानिबारम्य माकनीक: A, E, F and H पुसका नाति । + दूरापयन विषय Cि and D. $ An epithet of FITTE when masculine. Williams. qede: færre परिधामतिपादयतया बेडलात् सनामयाते पोपनिषोहै। वापसवन। १ अधर्मशिरसोऽभीतन पनि B, शास्त्रेचभिरताबौरान प्रति C, बाबापिरणा- बोरान पनि D.

·रितीयोऽधायः। एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवनमा । यथादेयं चकारासौ तस्मामी समर्थयेत् । त्रियं ददाति विपुला पुष्टिं मैर्धा यथो बलम् । अर्चिता भगवत्पनी तस्मामी समर्थयेत् । ततोऽसजन्म भगवान् ब्रमा लोकपितामहः । पराधराणि भूतानि यथापूर्व ममाञया । मरीचिमबतिरस पुलस्त्वं पुलहं ऋतुम् । दचमर्षि वसिष्ठच सोऽसजयोगविद्यया । नवैते ब्रमणः पुषा मामला बामणोत्तमाः । मानवादिन एवैते मरीचाबास साधकाः ॥ ससन बामणावनात् पपियांच भुजाहिभुः। वैश्यानूरुदयाहेवः पङ्गयां गद्ान् पितामहः । यनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्ज ससर्ज। गुप्तये सर्वदेवानां तेभ्यो यत्रो हि निर्बभौ ॥ ऋचो यषि सामानि तथैवाथर्वणानि च । ब्रह्मणः सहज रूपं नित्यैषा परिव्यया ॥ अनादिनिधना दिव्या वागुपृष्टा खयभुवा । 'पादौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रहत्तयः ॥ * विE, F and H. मनपसा बामणेतमा इत्यर्थः। "दसर्व सपीमा बम + भाषा एता: पूर्णाः प्रायः इति D.

·२४ कूर्मपुराणम् । प्रतोऽन्यानि हिमावाणि प्रथिव्यां यानि कानिचित् । म तेषु रमते धीरः पाषण्डी रमते बुधः ॥ वेदार्थवित्तमैः कार्य यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा । सप्रेयः परमो धर्को नान्यशास्त्रेषु संस्थितः । या वेदवानाः स्मृतयो याष वाच कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्कलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हिताः स्मृताः ॥ पूर्वकल्ले प्रजा जाताः सर्वबाधाविवर्जिताः। बचान्तःकरणाः सर्वाः स्वधर्मपरिपालका ॥ ततः कालवधातासां रागद्देषादिकोऽभवत् । अधर्मोमुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः ॥ ततः सा सहजा सिधिस्तासां मातीव जायते । रजोमावामिकास्तासां सिहयोऽन्यासदाभवन् । तास वीणाखयेषास बालयोगेन ताः पुनः । वातापाय पुनसक्रुहस्तसिदिच्च कर्मजाम् ॥ ततस्तासां विभुः ब्रमा कानाजीवमकल्पयत् । खायभुवो मनुः पूर्व धनान्प्रोवाच सर्वदृक् । * पधायानि तु मास्त्रापि इति D. पन्चान्यानि किशास्त्रानि इति G. पयाम्पपिहिनावारितिE, Fand H. + पापको तेन जायते इति B, C and II, पापको नायते पुनः पति D, E and F, पापणी रमते पुनः पनि G. * सानिरताः सदा ति B. 8 पिता रवि D.

·हितीयोऽधायः। साधाप्रजापत्तिनिष्टा नमको डिजाः । सम्बादयतादनाछुत्वा धर्मानयोचिरे । यजन याजनं दानं वानरस्य प्रतियः। अधापन चाध्ययनं घट वापि हिजोत्तमाः । दानमध्ययनं यत्रो धर्मः परियवैखयोः । दडीयुरपपियस अपिशव मस्यते । सवा हिजातीना शूद्राणां धर्मसाधनम् । कारकर्ष तवाजीप: पाकयादि धर्वता ॥ ततः खितेषु व खापयामास पाबमान् । सहसा वनस्थल भिमप्रचारिणम् ॥ अग्नयोऽतिविडयूषा बनो दानं सरार्थनम् । महखस्स समासेन पर्योऽयं मुनिपुंगवाः । होमोमूलफलामित्वं स्वाथायखप एव च । संविभागो यथान्यायं धोऽयं वनवासिनाम् । भैवासना मौनित्वं तपोधानं विशेषतः । सम्यग्नान वैराग्य धर्मोऽयं मिव मतः । बारा रिमाः नि A, Eand F. अमर पुराति C. + TT sfar A, E and F. + परियादिकविक्रय नाति A, Badr.

·२५ कूर्मपुराणम् । भिवाचाच एबूषा गुरोः खाध्याय एव च । सध्याकालिकायच धर्मोऽयं प्रचारिताम् । ब्रह्मचारिवनखाना भिक्षकाणां हिजोत्तमाः। साधारण ब्रह्मचर्य प्रोवाच कमलोडवः । हतकालाभिगामिखं खदारेषु न पान्यतः । पर्ववर्ज गहनन नचर्यमुदाहतम् ॥ पागर्भधारणादामा कार्यो नेनाप्रमादतः । अकुर्वाणतु विप्रेन्द्रा भूपहा तूपनायव ॥ वेदाभ्यासोऽन्वहं मत्या बापचातिषिपूजनम् । सहस्थस्य परो धर्को देवताभ्यर्च तया ॥ वैवानममिमिन्धीत सायं प्रातर्याविधि । देशान्तरगती पाथ पतपनीक एव । पयाणामात्रमाणान्तु पाखो योनिरची । पन्धे तमुपजीवन्ति तमाळेयान् यहाबमी । ऐकावम्यं सहलस्य चतुर्ण अतिदर्शनात् । तमाशाखामवैक विनयं धर्मसाधनम् । • मिचानमति D. + असा तुमचायते इति B. यूपता पीपमायने नि D. मीन रवि, मासौतरवि D.

·रितीयोऽधायः। परित्यजेदकामी यो खाता धर्मवर्णिती। सर्वखोकविना धमण्याचरेत तु । धर्माबजायते अर्थों धर्मालामोऽभिजायते । धर्म एवापवर्गाय तथा समात्रयेत् ॥ धर्मशार कामच विवर्मत्रिगुणी मतः । सत्वं रजस्वमति तमाम समावयेत् ॥ बई गन्ति सखखा मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणतिला प्रधो गच्छन्ति तामसाः ॥ यसिन्धर्भसमायुती अर्थकामौ व्यवखितौ। पहली सुखी भूखा प्रेत्यामखाय कायते । धर्माबजायते मोचो अर्थानामोऽभिजायते । एवं साधनसानत्वं पातर्विधेग प्रदर्पितम् ॥ य एवं वेद धर्मार्थकाममोचस्व मानवः । माहामा चानुतिष्ठत सचानन्याय कल्पते । * 'बागमति सलखा पी गन्ति ताममाः' इति धोका पुसकीन हसते । 'मधी विठवि राजमा: बघवगुणानिया.' रवि शव A, E, Fand H पुती नाति। . चातुति A,B, E, F and H. पवमा विद्या:-भावीविकी-बी. बाली-हथौय: एप पावन पर्वः । *.पण पप बाम: सरिती मीपसस्य इति पियाः । बामनेपदमाम्।

·पूर्वपराम। तमादर्थच कामच त्या धर्ष समात्रयेत् । धर्माबजायते सर्वमित्याचवादिनः । पर धार्यते सर्व जगत्वावरनामम् । अनादिनिधना मतिः सैषा मानी बिजोत्तमाः । कर्मणा प्राप्यते धो जानन प न संशयः । तस्मान्मानेन सहित कर्मयोग समात्रवेत्। महत्तव निहत्तच हिविध कर्ष वैदिकम् । भानपूर्व निहतं स्वाहतं यदतोऽन्यया । निहत सेवमानत याति तत्परमं पदम् । तमावित संसधमन्यथा संसरेत्युनः । समा दमी दया दानमलोभस्थाग एव च । पाव पानसूया पतीनुसरणं तथा । सत्य सन्तोषमास्तिक्यं यशापेन्द्रियनिग्रहः। देवताभ्यर्धन पूजा बामणानां विशेषतः । पहिंसा प्रियवादिखमपैशून्यमकलता। सामासिकमिमं धर्म चातुर्वर्थेजवीमनुः । * समाचरन ति Band D. + सीपुन नि F. * सन्तोषमिति जीवनमाम्। ६ मकालना प्रति B, मवक्ता Cि, मजलमा नि D.

·हितीयोऽधायः । पावापत्य वासवाना मृत खान क्रियापताम् । सानमैन्द्र चनियाणां संग्रामचपलायिनाम् । वैखाना मारतं खानं स्वधर्भमनुवर्तताम् । गान्धर्व शूद्रजातीनां परिचारिण वर्तताम् ॥ अष्टाग्रीतिसहसाणावषीणामूरेितसाम् । मृतं तेषान्त यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् । सप्तर्षीयान्तु वत्स्वानं मृतं तरै बनौकसाम् । प्राजापत्वं सहखाना खानमु स्वयंभुवा । यतीनां जितचित्तानां न्यासिनाप मूरेितसाम् । रखगर्भ तत्यानं यथावावर्तते पुनः । योगिनामस्तं खान व्योमाख्यं परमचरम् । मानन्दमखर धाम सा काठा मा परा गतिः । ऋषय जचुः। भगवन्देवतारिन हिरण्याचनिषदन । पलारी मात्रमाः प्रोता योगिनामिक उच्यते। * पत्र पालनपदियेऽपि बराः। + गुरदाक्षिमाम विA. गुरव हासनी पाबानमर्पयनिषाम् । पब सापरीस प्रथमा E, Fand H पुसमाति। * बासिमा समासनामिवर्षः । परमाचरमिति B, E, Fand H. वन खान परमपरमिति C. बलान रोगरमिति D.

·२० वर्मपुराणम् । पूर्व उवाच। सर्वकर्माणि संन्यख समाधिमचलं चितः । यपास्ते निवली योगी स सन्यासी प* पचमः । सर्वेषामात्रमाणान्तु रैविध्य अतिदर्शितम्। अमचार्युपकुर्वाणो नैडिको अग्रतत्परः ॥ योऽधीत्य विधिवडेदान् यहखायममाव्रजेत् । उपकुर्वाणको यो नैष्ठिको मरणान्तिकः । उदासीनः साधका माखो हिविधी भवेत् । खुटुम्बभरवायत्तः साधकोऽसौ यही भवेत् । ऋणानि बीथपावत्यक बना भार्याधनादिकम् । एकाकी यस विचरेदुदासीनः स मौधिकः । तपस्सप्पति योऽरखे यजेदेवान् शुहोति । खाथाये चैव निरतो बनखतापसोमतः । तपसा कर्षितोऽत्यर्थं यह ध्यानपरी भवेत् । सायासिकः स वियो वानप्रस्तावने खितः। योगाभ्यासरतो नित्यमाररर्जितेन्द्रियः । भानाय वर्तते भिः प्रोचते पारमेष्ठिकः । • गति B, D, E and H. + रेवि तिममिति B and G. + पोशुपाहब रति B, पीयुपामपति C. बीनमध्यसले ति D. । . .

·द्वितीयोऽधायः। यस्खामरतिरेव स्वाविवडतो महामुनिः। सम्पन्दनसम्मकः स योगी मिरची। जानसन्यासिनः कैपिटदसन्यासिनोऽपरे । अर्थसध्यासिनः केचित्रिविधाः पारमैष्ठिकाः । योगी व विविधो यो भौतिक सांस्य एव च। बतीयो जात्रमी प्रोतो योगमुत्तममाश्रितः ॥ प्रथमा भावना पूर्व सांसे त्वचरभावना । हतीये चान्तिमा प्रोता भावना पारमेम्बरी। तस्मादेतदिनानीधम्न पात्रमा चतुष्टयम् । सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमी नोपपद्यते । एवं वधमान् सहा देवदेवी निरपनः । दवादीमाह विमामा सजक विविधाः प्रजाः । ब्रमणो वचनात्पुषा दचाद्या मुनिसत्तमाः । अजन्त प्रजाः सर्वे देवमानुषपूर्वकाः । इत्येवं भगवान् बया मष्टुत्वे संयवखितः। पई वै पालयामीदं संहरिपति बपत् ।। • दिख रति D. + विवानीयादिति. * पाबनेपदमा ६ साहमिति Cand D.

·वर्णपुरापम् । तिनसु मूर्तयः प्रोता बनविधमहेश्वराः। रजःसत्वतमोयोगात्परस्य परमामनः । अन्योन्यमवरमाले अन्योन्यमुपजीविनः । पन्योन्यप्रणताचैव लीलया परमेखराः ॥ मात्री माहिखरी चैव तथैवापरभावना। तिसत भावना नद्रे वर्तन्ते सततं हिजाः । प्रवर्तत मयजसमाया त्वचरभावना। हितीया ब्रह्मणः प्रीता देवस्थाधरभावना । महं चैव महादेवो न भिवः परमार्थतः । विभन्य खेच्यामानं सोऽन्तर्यामीबरः खितः। सोलमखिलं स्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् । पुरुषः परतोऽव्यतो प्रभवं समुपागमत् । तमामा महादेवी विणुर्विश्वेश्वरः परः । एकस्यैव मृतातिनसहकार्यवशाप्रभोः । तमासर्वप्रयजेन बन्याः पूज्याः विशेषतः । यदीच्छेदपिरात्वानं यत्तमोवास्थमव्ययम् ॥ वीश्रमप्रयुत्तोन वर्षेप प्रीतिसंयुतः । पूजयेहावयुक्तीन यावब्बीवं प्रतिचया ॥ पापरमावना तिA, E, Fand H. प्रवर्नत मययमबापमानाः रवि.

·रितीयोऽधायः । ११ चतुर्शमात्रमाणान्तु प्रोलोऽयं विधिवतिजाही पाबमी वेणवी बानी रात्रम रति अयः । तमिधारी निवतं तसाजनवासः । भायेदथायेदेतान ब्रह्मविद्यापरायणः ॥ सवषामेव भज्ञानां शम्भोलिशमनुत्तमम् । सितन भसना कार्य ललाटे तु विद्रकम् ॥ यख नारायणं देवं प्रपनः परमं पदम् । धारयेसर्वदा शूलं सखाटे गन्धवारिभिः । अपना ये जगही प्रमाणे परमेष्ठिनम् । तेषां खलाटे तिलक धारणीयन्तु सर्वदा। योऽसावनादिर्भूतादिःकालाबासौ तो भवेत् । उपबंधोभावयोगानिपुंडस्ख तु धारणात् ॥ यत्तप्रधान पिगुणं अप्रविधिवामकम् । तन्तु शूलधरणावत्येव न संशयः । बामदेजोमयं पकं यदेतमहल रवः । भवत्येव तं खानमैखर तिलक ते । * समिति B. + भगवान रति D. पिबति C.

·७ पूर्णपुरापम्। तमालायें पिशूलाईक तथा च तिखक समम् । पायुषचापि भक्तानां प्रयाणां विधिपूर्वकम् ॥ यजेत यादग्नी जपेहवाजितेन्द्रियः । शान्ती दान्ती जितक्रोधी वर्णाश्रमविधानवित् । एवं परिचरेहेवान यावजीवं समाहितः । तेषां खखानमचल, सोऽपिरादधिगच्छति ॥ प्रति वीवर्षपुरा पवमान नाम पितीयोऽधायः । जीपसमापन। + वनसत्वानमवमिति D.

·द्वतीयोऽध्यायः ऋषय अधुः। पर्या भगवतोदिष्टाचत्वारोऽप्याश्रमातथा। दानों क्रममस्माकमात्रमा वद प्रभो ॥ सूर्य उवाच । ब्रामचारी सहखख वानप्रखो यतिस्तथा। क्रमणवात्रमाः प्रशाः कारणादन्यषा भवेत् ॥ उत्पबचानविज्ञानी वैराग्यं परमं गतः । प्रवजाचर्यात्तु यदीच्छेत्परमा गतिम् ॥ दारानाहत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मः । यजदुत्लादयेत्युबान विरती यदि संन्यसेत् ॥ पनिहा विधिवधरनुत्पाद्य तथामजान् । म गाईचं गृही त्यज्ञाय संन्यसेडुद्धिमान् हिजः ॥ अध वैराग्यवेगेन खातुं नोसहते रहे। तव संन्यसेविहाननिहापि हिजोत्तमः ॥ . कारवायाभवन् इति D, E and F. + पांति D. * महीलानि B. खोले रति E, F.Gand H.

·नर्मपुरापम् । तथापि विधैर्यजेरिया पनमधात्रयम् । तपसमा तपायोगाहिरताः संन्यसेहहि । वानप्रसारमं गत्वा न ठई प्रविशत्युनः । न सन्यासी वनचाय ब्रह्मचर्यच साधकः । प्राजापत्याविरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा दिनः । प्रव्रजेतुमा यही विहान् वमाहा अतिवादनात् ॥ प्रकर्तुमसमर्थोऽपि जुहोति यजति| क्रियाः । पन्धः पार्दरिद्री वा विरताः संन्धमेशिजः । सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासे तु* विधीयते । पतत्येवाविरतो या संन्यास कर्तुमिच्छति । , पषधा रति B. पथापि ति E, F and R. + बममधानयन रवि B. बममधानोत् इति D. * संबसेबादिति B,C, E, F,Gand H. सबसेपनि रवि D. पसबासी वनमाय बापानुसापकः इति B. संचासी वनं पाप- पर्यत्र साधकः इति C. न संबासी पने वास माय ग साधकः इति D. पवन atvefa for E, F and H. q qüa xfa E, F and H. Horofa tfa E, F and H. ..भावनि B. बासेतु रिमायत नि D. tt 1047 forcat e foi E, F, G and H. .

·बतीयोऽधायः। १७ एकत्रिवधवा सम्यग्वःतामरणान्तिकम् । बावानाबमे युक्तः सोऽसतत्वाय कल्पते । व्यायागतधनः मान्ती बनविद्यापरायणः । खधर्मपालको नित्यं ब्रमभूयाय कल्पते । बामयाधाय कमाणि नि:सनः कामवर्जितः । प्रसवेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम् । बामणा दीयते देयं ब्रमणे संप्रदीयते । बग्रेव दीयते ति ब्रह्मार्पणमिदं परम् । नाहं कर्ता सर्वमता व कुरुते तथा । एतामार्पणं मोजाषिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ प्रीणात भगवानीयः कर्षणानन पाखतः । करोति सततं बुधा बधार्पणमिदं परम् ॥ यहा फलान संन्यासं प्रकुर्यात्परमेखरे । कर्मणामितदप्याहुर्बधार्पणमनुत्तमम् । कार्यमित्येव यत्कर्म नियत सङ्गवर्जितम् । लियते विदुषा की तबवेदपि मोचदम् । * मरवणानि B. + बायाधममतः इति G. बायन पप धनामा गनः मामा, बाग वन- 1 पावि B.

·१६ वर्षपुरारम् । अथवा देदि वापि कुर्यानित्यान्यपि विणः । पक्षाला फलसंन्यास बध्यते तत्फलेन । तस्मासर्वप्रयजेन खमा कांवित फलम् । पविधानपि कुर्वीत कर्माप्रोति चिरात्पदम् । कर्मणा बीयते पापमैहिक पौर्थिक तथा । मनःप्रसादमन्वेति बनविजायते नरः ॥ कर्षणा सहितानानात् सम्यग्योगोऽभिजायते । मानं च कसहितं जायते दोषवर्जितम् ॥ तमासर्वप्रयत्वेन यत्र तपायम रतः । कमानीखरतुध्यर्थं कुर्य्याबैष्कामामुयात् ॥ संप्राप्य परम जान नैष्कर तबसादतः । एकाकी निमः मान्तो जीववेव विमुचते ॥ वीपते परमात्मानं पर बन्न महखरम् । नित्यानन्दी निराभासपा तस्मिवेव लयं व्रजेत् ॥ qui «fa B, C and D. + मनः प्रसादमन्वेति मम पिचायत ततः ति B,C and D. वर्ष सरितादित्यादि साचोक: C पुसमाते । & orafo eft C and D. १ निवामद निरामा Cि and D.

·बतीयोऽधायः। तमामेवेत सततं कर्मयोग प्रसवधीः । वलये परमेशव तत्पदं याति माखतम् । एतहः कथितं सर्व चातुरावस्यमुत्तमम् । जतिसमतिक्रम्य सिहं विन्दति मानवः । इति श्रीपुरापातुरापव्यय नाम बतीयोऽधायः । * प्रमतीः नि Cand D. + सम्यम्बर्गममनुनमम इति B. + सिन्दन्ति मानवाः इति B and C.

·पढयोऽध्यायः । सूत उवाच। श्रुत्वाबमविधि करवसषयोपेतसः । नमस्वत्व पीकेयं पुनर्वचनमब्रुवन् । मुनय अपुः। भाषितं भवता सर्व चातुरायम्यमुत्तमम् । इदानीं बीतमिच्छामो यथा सम्भवते जगत् । कुतः सर्वमिदं जातं कमिंच सयमयति । नियन्ता कब सर्वेषां वदख पुरुषोत्तम । श्रुत्वा नारायणो वाक्यमषीणां कूर्मपन् । प्राहगीरया वाचा भूतानां प्रभवोऽव्ययः । कूर्य उवाच । मोगरः परोऽव्यतः चतुर्वृतमा सनातनः । अनन्तबाप्रमियब नियन्ता सर्वतोमुखः । TEHTYUT: «f« B, C and D. + पार्षमान पदम। प्रायवे तु वैवालिकमान्मनेपदं भवति । * पसरवि पामनेपदमाम । । परीबहान पनि A,E, Fand H. १ पवार पूजा पासानभेदा यस नयोः पातुर्विधर इमीगमनमा सनराए। पवार-"तिर्थस्कृतिय एक सात, भौगोऽवापिय ।। पर्वतीभिः, परवृत्तिरसंता" । पपपि प्यूपर विपनाया जड वाया मारण सर्वबापिवान सासामवत्वेन र परपुषते ।

·चतुर्थोऽधायः । पा कारणं यत्तवित्वं सदसदामकम् । प्रधान प्रतिवेति यमाहुतखचिन्तकाः ॥ गन्धवारहीन मन्दसर्यविवर्जितम् । प्रजरंग ध्रुवमधयं नित्यं सामन्यवखितम् ॥ जगद्योनिमहाभूत परणाम सनातनम् । विवहः सर्वभूतानामामनाधिष्ठितं महत् । अनावन्तम सूर्ण विगुणं प्रभवाव्ययम् । प्रसात मविज्ञेयं मनाये समवर्तत। गुषसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुष वामनिया स्थिते । प्रातः प्रलयो यो यावहिवसमुद्धवः । बाभी रागिरिय प्रोबा महासष्टि कदाहता। पहर्न विद्यते तस्य न रापि पचारतः ॥ निधान्त प्रतिडवोऽसौ जगदादिरमादिमान। सर्वभूतमयोऽव्यवादन्तर्यामीबरः परः । .पमित्यर्षः। + पशुपम इति B. पपरम पनि D. १. परमिति E, Fand H. साम्प्रतं सम्पनि म भवम्, पिवासस्यापि भारतमित्यर्थः । पानि ति B,E, Fand H, । सटिरिति E, Fand H. राषिषपचारतः इति Cand D. जहादिरमामयः रवि B. 6 ·कूर्मपुराणम्। प्रक्षति पुरष चैव प्रविण्यास महखरः । जीभयामास योगेन परण परमेश्वरः ॥ यथा मदी नरस्त्रीणां यथा वा माधवोऽनिलः । अनुप्रविष्टः शोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥ स एव चोभको विमाः चोभ्यश्च परमेखरः। स संकोचविकाथाभ्यां प्रधानले व्यवखितः । प्रधानात्वोम्यमानाच तथा पुंसः पुरातनात् । प्रादुरासीमहदीजं प्रधानपुरुषामकम् ॥ महानामा मतिबंधा प्रबुधिः ख्यातिरीम्बरः । मना तिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत्मृतम् ॥ वैकारिकस्तैजसच भूतादिश्चैव तामसः । विविधोऽयमहंकारी महतः संबभूव ह। पहकारोऽभिमानच कर्ता मन्ता च स स्मृतःपा । पामा च मत्परो जीवो यतः सर्वाः प्रहत्तयः । . पुरुषीतमः ति C. + गतिमंना रति Band C. * संविटेवरवेति C and D. $ yat fa C and D. १ संजत पति G. संपत पनि H. ॥ पुषस रवि B. प्रष प्रति C. पुल नि F and H. पुलः परमारतपः । पुषतिG.

·चतुर्थोऽधायः। पचभूतान्यहकारातभावापि च जनिर । इन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व तस्थामजन जगत् । मनस्वव्यास प्रोत विकारः प्रथमः स्मृतः । अनासौर जायते कर्ता भूतादौंबानुपश्यति ॥ बैंकारिकादहकाराम! वैकारिकोऽभवत् । तेजसानीन्द्रियाणि युवा वैकारिका दम । एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयामकम् । भूततमानसर्गोऽयं भूतादेरभवहिजाः । भूतादिस्त विकुर्वाणः शब्दमा ससर्ज। पाकायोना जायते तस्मात्तस्य मन्दो गुणो मतः ॥ आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्र ससर्ज । वायुरुत्पद्यते तस्मात्तस्य स्वयं गुणे विदुः । वायुवापि विकुर्वाणो रूपमा ससर्ज। ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ ..न्द्रियापि तथा देवाः पति B and C. + नसामकम पनि B, D, E, F,Gand II. * एनबादिति A, E, Fand II. समा कारिकोऽभवदियारथ भूततम्बारियन C पुमन दयते । १ बाबा पनि नखादुपत्र दलघम रति 3. । पाचार बारम्ब समय हत्यमा योक: C पुस्तके महम्मत।

·कूर्मपुराणम् । चोतिचापि विकुर्वाण रसमा ससर्ज ह। सम्भवन्ति ततोऽभासि रसाधाराणि तानि च। प्रापचापि विकुर्वाणा गन्धमा ससर्जि। सातो जायते तस्मात्तस्य गन्धी गुणो मतः ॥ पाका अब्दमा तु पर्थमा समावणीत् । दिगुणस्त ततो वायुः शब्दमर्यामकोऽभवत् ॥ रूपं तथैवावियतः शब्दसौँ गुणावुभौ। निगुणः स्यात्ततो वहिः स शब्दमरूपवान् । शब्दः सच रूपन रसमा समावियत् । तस्माचतुर्गुणा पापो, विजेयास्तु रसामकाः । शब्दः सव रूपच रसो गन्ध समाविशत् । तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्दातेगा ॥ मान्ता धीराब मूढाच विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाजारयन्ति परस्परम् । एते सप्त महामानो अन्योन्यस्य समात्रयात् । मायब्रुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य बस्त्रयः । • विकुर्वत्य इति A,C, E, F and H. + बामनेपदमार्यम् । * गन्धी गुणे मत रबारम्य उप वनाविशत व C समरसते । 8 गुमालाप इति C. गुपचाप इति D. खते इति CE and P. पचत नि D.

·चतुर्वोऽधायः। ४५ व पुरुषाधिष्ठितसाच प्रयतानुग्रहेन। महदाइयो विशेषान्ता भण्डमुत्पादयन्ति ते । एककालसमुत्पवं जलदुदवश तत् । विशेषेभ्योऽयमभवात्तदुदकेशयम् ॥ तस्मिन् कार्यस्थ करण संसिई परमेष्ठिनः । प्राबते विह तु देवत्री बसभितः ॥ सवैभरीरी प्रथमः स पुरुष उचते। पादिकर्ता स भूतानां बनाये समवर्तत । यमाहुः पुरुष हंस प्रधानात्परतः स्थितम् । हिरण्यगर्भ कपिल छन्दोमूर्ति सनातनम् ॥ मेकरलमभूत्तस्य जरायुवापि पर्वताः । गर्भोदकं समुद्राय तस्यासम्परमात्मनः तस्मिनभवहि सदेवासुरमानुषम् । चन्द्रादित्यौ सनक्षनौ सग्रही सह वायुना । प्रजियगुणाभिख वाचतोऽण्डं समाहतम् । पापो दशगुपनैव तेजसा वाचतो इताः । * पायंड बारबिन नि A, E, F and H. + इख गर्भवटमा नरायुत महोपरा रवि D.

·४॥ कूधपुराणम् । तेजोदशगुणनैव वाचतो वायुना वृतम् । पाकाचनाहतो वायुः खं तु भूतादिना इतम् ॥ भूतादिमहता तहदव्यत्तीनाहतो महान् । एते लोका महामानः सर्वे तखाभिमानिनः ॥ वसन्ति तत्र पुरुषास्तदाबानो व्यवस्थिताः । खरायोगधर्माणी ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः ॥ सर्वचाः पान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः । एतरावरणैरडं प्रावतैः सप्तभितम् ॥ एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना हिजाः । एताधानिक कार्य यमया वीजमीरितम् ॥ प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः । ब्रमाण्डमेतमकल सप्तलोकबलान्वितम् ॥ . - पाकामनावती वायुरित्यादि श्रीकाई D पुसके न हसते, परन्तु "वायुदर- गुणेनैव पानामावती पतिः। भूतादिना दशगुणेमाकाशी वहिरातः ॥"प्रति धोको. इयते । + सतवाभिमानिमः ति A, E, F and H. * नमःस्थिताः इति A, E, Fand H. 8 बीगचिनकाः इति B. | पूर्वमोरितम् इति B. ॥ पुराप्रति D. सखीमतखान्वितम् प्रति-B and C. समधीमकलावितम् इति D.

·चतुर्थोऽध्यायः । हितीयं तस्य देवस्य परीर परमेष्ठिनः । हिरण्यगर्भो भगवान् अमावै कनकाजः ॥ बतीयं भगवडूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः । रजोगुणमयं चान्यद्रूपं तस्यैव धीमतः ॥ चतुर्मुस भगवान् जगत्कृष्टौ प्रवर्तते । मुष्टं च पाति सकलं विखामा विश्वतोमुखः । सर्व गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विशेखरः खयम् । पन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेखरः । तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत् । एकोऽपि समहादेवस्विधासौ समवस्थितः ॥ सर्गरचालयगुणैनिर्गुणोऽपि निरचनः । एकधा स विधा चैव विधा च बहुधा गुणैः ॥ योगेखरः शरीराणि करोति विकरोति च । नानाजतिक्रियारूपनामवन्ति खलीलया। हिताय चैव भवानां स एव असते पुनः । विधा विभज्य वामान पैसोक्ये संप्रवर्तते। सजते प्रसते चैव वीचतेच विशेषतः । अमावृष्टानुवाति असते च पुनः प्रजाः ॥ * चतुर्मुखः सरति Band C. चतुमुंखष रवि D. + संसय प्रति C. + गुपिE,F and H.

·४८ कूर्मपुराणम्। गुगामकलाकाले तस्मादेकः स उचते। प्रये हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः । पादित्वादादिदेवोऽसावजातलादनः स्मृतः । पाति याप्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु ष महादेवो महादेव रति स्मृतः । इहवाच स्मृतो बना परत्वात्परमेखरः । वशित्वादप्यवश्यत्वादीखरः परिभाषितः । ऋषिः सर्वगत्वेन हरिः सर्वहरी यतः ॥ अनुत्पादाचा पूर्वत्वात्स्वयंभूरिति स स्मृतः । नराणामयनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः ॥ हरः संसारहरणाविवाहिणारयते। भगवान्सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः ॥ सर्वत्रः सर्वविज्ञानासर्वः सर्वमयो यतः । शिवः स्थाविलो यस्मादिभुः सर्वगतो यतः। • गुमकवासीको रति B and D. + जातवाद पति E, F and H. * देवेषु पैति श्रीका D पुसमाति। ६ सर्वगुरुरिति A, EF and H. १ अनुत्पादाच पूर्ववाहित्यारण्य सर्वः सर्वमयो यतः इत्य E, F, Gand H पुसमाति। । "मापता व रवि D.

·चतुर्थोऽधायः। तारणासर्वदुःखाना तारकः परिगीयते । बहुनाऽत्र किमुखेन सर्व अधमर्य जगत् । पनिकभिदभिवस क्रीड़त परमेखरः । इत्येष प्रातः सर्गः संक्षेपावधितो मया। अबुधिपूर्वकांक विप्रा मात्रौं सृष्टिं निबोधत ॥ इति वीर्षपुरा मानसी नाम चतुऽध्यायः । * विषमय इति B. + पात्मनेपदमार्षम। + बुधिपूर्वको नाति पनि मानवं पूर्वा प्रथमा बच सीताम् । पालनसमें प्रथमं प्रतिमहान, वती मातीसारः, इत्येवमवारपवमेव सगे। भवति । बाये समया रवि विशेषः।

·पञ्चमोऽध्यायः। कूर्ण उवाच । खयम्भुवी निवृत्तस्य कालसंख्या हिजोत्तमाः ।। न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि खयम् ॥ कालसंख्या समासेन परायकल्पिता। स एव स्यात्परः कालस्तदन्ते सन्यते पुनः । निजन तस्य मानेन चायुर्वर्षयतं स्मृतम् । तत्पराई तदई वापा पराधमभिधीयते . * खयम्भुमोऽपि नसनि B. + इतः परम चनुत्पादाच पूर्वखान खमधुरिति स सनः । मराणमयमी यमान नारायणः वृतः ॥ पर: संसारराषिभुत्वारिसरचते । भगवान् सर्ववित पानादयनादीमिति वृतः ॥ सर्वधः सर्वविज्ञानात्सर्वः सर्वमयो यतः। रति E F and H पुस उपते। * मयाथातुति C. 8 नदी प्रतियते इति B. तदने परिमनने पनि C. नदने प्रतिसन्यते प्रति D. नपरास्तच इति B. तत्परावं तसंच नि C and D. नदार इEिand P. दासा निH. .

·पचमोऽधायः। बाठा पडदा ख्याता निमेषा बिजसत्तमाः। काष्ठाविंशत् कला चित्कला महर्तिकी गतिः । तावमधरहोरात्र मुहत्तैर्मानुषं मृतम् । अहोरामाणि तावन्ति मासः पचयामकः । तैः षड्भिरयनं वर्ष हेऽयने दक्षिणोत्तर । अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ॥ दिव्यैर्वर्षसहसैख जतत्रेतादिसंनितम् । चतुर्युगं हादशभिस्तहिभाग निबोधत ॥ पसार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सध्या सध्यांशव तस्य तु । विपती दिसती सध्या तथा चैकमती कमात् । अंपकं पदसतं तस्मात्कृतसम्यांगकैर्विना । विहरकधा च साहस्रं विना सध्यांशकेन । पता हापरतिथाणां कालसाने प्रकीर्तितम् ॥ एतहादशसाहस्रं साधिक परिकल्पितम् । तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते ॥ .. पपदास्थान पनि D. + विपकसारसमिती पति B and C. पिभिसामाणामिति D. निचायामिति G. निषापमिति E and P. 8 बीकाने ति H. १ परिकीसिमिन A, E, Fand H. दर्द क्सवियुगमिनि D.

·कूर्मपुराणम्। बह्मणी दिवसे विप्रा मनवम पईम । खायभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः। तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तडीपा सपर्वता। पूर्ण युगसहन वै परिपाया-नरेश्वरैः । मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाशेवान्तराणि वै। व्याख्यातानि न सन्देहः कल्पे कल्पे न चैव हि। बाममेकमहः कल्पस्तावती राविरियते। चतुर्युगसहन त कल्पमाहुर्मनीषिणः । पीणि कल्पणतानि स्युस्तथा षष्टिहिजोत्तमाः । ब्रमणो वत्सरस्वोः कथितो वे हिजोत्तमाः ॥ सच कालः मतगुणः पराई चैव तहिदुः । तस्यान्ते सर्वसखाना खहेतौ प्रती लयः ॥ तेनाय प्रोचते सबिः प्रातः प्रतिसंचरः। ब्रह्मनारायणथाना बयाणां प्रकती लयः । प्रोचते कालयोगेन पुनरेव च सम्भवः । एवं बना च भूतानि वासदेवोऽपि भारः ॥ कालेनैव तु मुज्यन्ते सएव असते पुनः । प्रनादिरेष भगवान् कालोऽनन्तोऽजरोऽमरः ॥ • भगवः स्युरिति B. मनातु इति C. + अमर: पंषितं वर्ष परावं न तत्परम पति B. : afne l पराई विदुः इति Cand D.

·पञ्चमोऽध्यायः। सर्वगखात्वतन्वत्वासमखामहेश्वरः । प्रामाणी बहवो नद्रा धन्ये नारायणादयः । एकोहि भगवानीमः कालः कविरिति श्रुतिः । एकमत्र व्यतीतं तु पराई बनणो हिजाः । साम्प्रतं वर्तते खई तस्य कस्योऽयमग्रजः । योऽतीतः सोऽन्तिमः कल्पः पान इत्युचते बुधैः । वाराही वर्तते कल्पस्तस्य वयामि विस्तारम् ॥ इति वीर्षपुरा कालसखाकयनं नाम पञ्चमोऽध्यायः । . ननरति B. येति C. + एवमत्र व्यतीत नन प्रति B. बलीऽयमयतः इति Cand D. पत्र रवि E, Fand H.

·अथ षठोऽध्यायः । कूर्म उवाच । पासीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् । मान्तवातादिकं सर्वं न प्राचायत किञ्चन ॥ एकावे तदा तस्मिबष्टे स्थावरजङ्गमे । तदा समभवाचा सहस्राचः सहस्रपात् ।। सहस्रशीर्षा पुरुषो रावणॆ घतीन्द्रियः । ब्रमा नारायणाख्यस्तु सुखाप सलिले तदा । इमं चोदाहरन्या नोक नारायणं प्रति । बाखरूपिणं देवं जगतः प्रभवाव्ययम् ॥ पापो नारा इति प्रोता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः ॥ तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः । सर्वयन्ते प्रकुरते बनवं सर्गकारणात् ॥ सतत सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात्तदुदारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥ मावा पूर्वमिति युतिः इति D, E,P, * नावा पूर्व प्रति श्रुतः इति 5 G and H. + पपाखतिH. सर्वयोग ने नि D.

·षष्ठोऽध्यायः। जलक्रीड़ास रुचिरं वाराई रूपमाखितः । पश्ये मनसाप्यन्यैर्वात्रयं ब्रह्मसंजितम् । पृथिव्युवरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् । दंष्ट्रयान्युजहारनामामाधारो धराधरः ॥ दृष्टया दंष्टापविन्यस्ता पृथीं प्रथितपौरुषम् । प्रस्तुवचनलोकस्याः सिहा बर्षयो हरिम् । ऋषय जचुः। नमस्ते देवदेवाय ब्रमणे परमेष्ठिने । 'पुरुषाय पुराणायभाषताय जयाय च। नमः खयभुवे तम्यं स्रष्टे सर्वार्थवेदिने । नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने ॥ नमस्ते वासुदेवाय विणवे विश्वयोनये । नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे ॥ नमोऽस्तु ते चतुर्वक्रया चक्रासिधारिरी। सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थायण नमो नमः । नमो वेदरहस्याय नमते वैदयोनये । नमो बुलाय माय नमस्ते जानरूपिणे । • मायेति D. + गमतीवखाः नमनामवमवनवर्तिनः प्रत्यर्थः । अम परमेहिने स्वारस्य नमले वासुदेवाय रस्य B पुसमापाते। पि पिवयीन नारायणाय ठेवाय-एष भाग: C पुसनामाते । यूटसाप-"एबापतया तु यः कालण्यापोटम्नः" से वर्षः ।

·कूर्मपुराणम्। नमोऽस्वानन्दरूपाय साचिरी जगतां नमः । अनन्तायाममयाय कार्याय कारणाय च ॥ नमस्ते पञ्चभूताय पञ्चभूतामने नमः । नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः ॥ नमोऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे । नमो योगाधिगम्याय नमः संकर्षणाय ते । नमस्त्रिमूर्तये तुम्यं विधाने दिव्यतेजसे । नमः सिहाय पूज्याय गुणत्रयविभागिने । नमोऽस्वादित्यरूपाय नमस्ते पनयोनये । नमोऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः ॥ त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सवलं खितम्मा । पासयैतनगसर्व पाता त्वं शरणं गतिः|| ॥ इत्यै स भगवान् विष्णुः सनकारिभिष्टुतः । प्रसादमकरोतेषां वराहवपुरीखरः । नमोऽस्खममापाय साधणे जगती नमः प्रति B. + चादित्यवर्णय पनि E, F and H. + विषयीनये रति G. 8 शानायति E, Fand H. पलयमेषति रति B and C. ॥ भर गतः इति B. 'घरानान् प्रति D.

·बहोऽधायः। ततः खखानामानीय प्रथिवीं पषिवीधरः । मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा धराधरः ॥ तस्योपरि नलोधस्थ महतो मौरिव खिता। विततत्वाच देहस्व न मही याति संभवम् । प्रथिवीं सई समीनत्य प्रथिव्यां सोऽचिनीमिरीन् । प्राक् सर्गदधानखिसान्ततः सर्गेऽदधमनः । रति पौवर्षपुरा पधिवारे पोऽध्यायः । • संस्थानमिति E, Fand H. + प्रजापतिः प्रति B. I ratta xfa B and C. रति Band c.

·सप्तमोऽध्यायः। कूर्म उवाच । सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्यादिषु यथा पुरा । अबुधिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ तमो मोही महामोहरतामिसबावसंजितः । अविद्या पञ्चमी तेषां प्रादुर्भूता महामनः ॥ पञ्चधावखितः सर्गों ध्यायतः सोऽभिमानिनः । संहतस्तमसा चैव वीजकुम्भवदाहतः ॥ वहिरन्तचाप्रकाशस्तब्धी निःसन एव च । मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः ॥ तहासाधकं सर्गममन्यदपर प्रभुः । तस्याभिध्यायतः सर्ग नियंक्स्रोतोऽभ्यवर्तत ॥ यस्मात्तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यकस्रोतः ततः स्मृतः । पखादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहियो हिजाः । तमप्यसाधकं चाला सर्गमन्यं ससर्ज। जास्रोत इति प्रोती देवसर्गख साविकः ॥ + * शामिबोधसंशितः प्रति Band C. परपया प्रति A,C, E, F and H. पक्ष मषी वि B. है पसाधन सबधिप्रतिपादकम पसन्यमित्यर्थः । 8. भमयत पर पति B. पमन्यहिवाम् । पपपपरियवि.

·सप्तमोऽध्यायः। ते सुखप्रीतिबहुला वहिरन्तस्वनाहताः । प्रकाथा वहिरन्तब स्वभावाहिवसंजिताः । ततोऽभिध्यायतस्तस्त्र सत्याभिष्यायिनस्तदा । प्रदुरासीत्तदा व्यतादर्वाकस्रोतस्तु साधकः ॥ तत्र प्रकाशबहुलासमोदिताक रजोऽधिकाः । दुःखोखटाः सत्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिताः । तंदृष्या चापर सर्गममन्यनगवानजः । तस्याभिध्यायतः सर्ग सर्गो भूतादिकोऽभवत् ॥ ते परिग्रहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः । खादिनचाप्यशालाया भूताचा परिकीर्तिताः । इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै हिजपुंगवाः । प्रथमो मतः सर्गो विधेयो बनणस्त सः ॥ तन्मात्राणां हितीयस्तु भूतसौ हि संस्मृतः|| | वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ॥ • सवानिध्यापिनतथा इति D. + सोमः स साधक रति E, Faud II. स सर्ग: साधक: मप्रतिपादक तमामाइति B. ६ दु.खोजयः सपयुवा Eि and r. मोलाच इति E, Fand II. सपनः इति B, C, E, F and II. ततः If D.

·. कूर्मपुराणम् इत्येष प्रातः सर्गः संभूतो बुधिपूर्वकः । मुख्यसर्गचतुर्थव मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ तिर्थकस्रोतस यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः । तथोईसोतसां षष्ठी देवसर्गस्त समृतः ॥ ततोऽक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमा भौतिकः सर्गों भूतादीनां प्रकीर्तितः ॥ नवमश्चैव कौमारः प्राज्ञता वैलतास्विमे । पाकतात पयः पूर्वं सर्गास्ते इधिपूर्वकाः ॥ बुधिपूर्व प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुंगवाः । पये ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानामनः समान् ॥ सनक सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् । क्रतुंग सनत्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः । परत योगिनी विमाः परं वैराग्यमाश्रिताः । ईखरासतममसी न सृष्टी दधिर मतिम् ॥ तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसष्टी प्रजापतिः । मुमोह मायया सबो मायिनः परमेष्ठिनः ॥ संबोधयामास व सं जगमायो महामुनिः । * 'सनक सनातनव' इति नाभिरारपि क्वचिदनुष्टुप भवति । + मिति B. भुति C and D. पाखिता Bि. पोधयामास सतंति C and D. com ·सप्तमोऽधायः। नारायणी महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः । बोधितस्तेन विखामा तताप परमं तपः । स तप्यमानो* भगवाव किञ्चित्यपद्यत । ततो दीर्धेष कालेन दुःखारक्रोधोऽभ्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतनश्रुविन्दवः । भृकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात्परमेष्ठिनः । समुत्पत्री महादेवः शरण्यो नीललोहितः । स एव भगवानीशस्तेजीराशिः सनातनः । यं प्रपश्यन्ति विहांसः खात्मस्थं परमेखरम्।। ओंकारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कतान्नलिः। समाह भगवान् ब्रमा सूजेमा विविधाः प्रजाः । निशम्य भगवडाक्यं करो धर्मवाहनः । आमना सदृशान् गद्वान्ना ससर्ज मनसा शिवः । कपर्दिनो निरातकांस्विनवाबीललोहितान् ॥ • संतप्यमान रवि A. + परमेष्टिनम रवि B. * भगवान् वाक्यम् इति E, Fand H. साममा Eि, Fand Il. 1 7919 xfa B and C.

·(२ कूर्मपुरारम् । तं प्राह भगवान् ब्रमा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः । सजति सोऽब्रवीदीशी नाहं मृत्युजरान्विताः । प्रजाः सच्चे जगवाथ सूज बमशभाः प्रजाः ॥ निवार्य स तदा रुद्रं ससर्ज कमलोडवः । खानाभिमानिनः* सर्वान् गदतस्ताविबोधत ॥ पापोऽग्निरन्तरिक्षं च धौर्वायुः पृथिवी तथा । नद्यः समुद्राः शैलाब वृक्षा वीरुध एव च। लवाः काठाः कलाचैव मुहा दिवसाः क्षपाः । पईमासाख मासास अयनाव्दयुगादयः । खानाभिमानिनः मृदा साधकानसजत्युनः॥ ॥ मरीचिभृग्वाङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं कतम् । इचमत्रि वसिष्ठं च धर्म संकल्पमेव च । प्राणायाजहवं चक्षुभ्यों च मरीचिनम् । शिरसाऽङ्गिरस देवो| उदयागुमेव च । नेत्राभ्यामविनामान धर्म च व्यवसायतः । - सामाभिमानिनः इति B. + @arrafa E, F and H. + मियोष में ति. ६ पयस युगादयः पति B. पप्रमः इति B. ॥ पनि D.

·सप्तमोऽधायः । संकल्प चैव संकलासर्वलोकपितामहः । पुलस्त्य व तथोदानाद्यानाच पुखहं मुनिम्। अपानात् कतमव्ययं समानाञ्च वसिष्ठकम् । इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका सहमधिनः । प्राथाय मानव रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः। ततो देवासुरपितॄन मनुांच चतुष्टयम् । सिसचुभंगवानीयः स्वमामानमयोजयत्ता । युवामनतमोमात्रा धुद्रिताभूप्रजापतः । ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसरा जनिरे सुताः ॥ उससर्जासुरान् सृष्टा ता तनुं पुरुषोत्तमः । सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रापिरजायत । सा तमोबाहुला यस्माबजास्तस्यां खपल्यतः ॥ सत्त्वमात्रालिका देवस्तनुमन्या यहीतवान् । ततोऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजनि ॥ . तथापानापानामति D. + au foar C and D. * उदानावति D. १ वान नतोऽसरपितन पति C. . सिमभंगमानवान समाग्मानमथ्युजन पनि C and D. ॥ पाव रनि B,C and D. ..दौतिमतः प्रमधिी नि D.

·(४ कूर्मपुराणम्। त्यता सापि तनुस्तेन सवप्रायमभूहिनम् । तस्मादही धर्मयुक्ता देवताः समुपासते ॥ सत्वमाषामिकामेव ततोऽन्यां जरहे तनुम् । पिटवन्मन्यमानस्य पितरः संग्रजपि ॥ उससर्ज पितॄन् सृष्टा ततस्तामपि विषक् । सापविडा तनुस्तेन सद्यः सध्या व्यजायत। तस्मादहहेवतानां रात्रिः स्याहवविहिषाम् । तयोर्मध्ये पितृणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसीधा ॥ तस्मादेवासुराः सर्वे मुनयो मानवास्तदा । उपासवे सदा* युक्ताराचाडोमध्यमां तनुम् । रजोमापालिका बना तनुमन्यां ततोऽसजन । सतोय जधिर पुषा मनुष्याः रजसाहताः ॥ • धर्षयुत्ता धार्षिका देवता: सूादौन समुपासते इत्यर्थः । + पितरसस्य मधिर ति D. * विवि B and c. ६ सयाप्यनायत इति D. महीयसौ प्रति D. || मनपी मानवासथा रति B. मनवी मानवाः सदा नि C. ..दाति C. tt युजा पश्तिा इत्यर्थः। #नमन्बाममात ति Band C. रजीमावासियामा बमा ननुमान प्रतिD.

·सप्तमोऽधायः। तामयास तत्याज तनु सबः प्रजापतिः । ज्योत्सा सा चाभवाविप्राः प्राक्सच्या याभिधीयते। ततः स भगवान्बया संप्राप्य हिजपुंगवाः । सूर्ति तमोरजःप्रायां पुनरेवाभ्यपूजयत् ॥ अन्धकार धाविष्टा राक्षसास्तस्य जधिरे। पुषास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यशास्तथा भूतापा गन्धर्वाः संप्रनतिर। रजस्तमाभ्यामाविष्टाततोऽन्यानसमप्रभुः ॥ वांसि वयसः सृष्टा प्रवीन्वै वक्षसोऽसृजत् । मुखतोऽजान् ससर्जान्यान* उदराहाच निर्मम ॥ पदमा चाखान्समातशाबासभाम् गवयामृगान् । उष्ट्रानबतरचिव परनेच प्रजापतिः ॥ ॥ OTHOITT &fu C and D. + इतः परं परमचतुष्टय D पुमाके न हो। + पूत्रयन पति B. पुनीष अयशन इति II. तत इति. पसा भूनासथा यथा: पति B. ॥ पुनः इति A, E, F and H. .. समाय नि A, E, Fand H. # रस रति C. पाचवारमाकान् पसरनि D. # बदलाव नावय इति E, F and H. 9 ·कूर्मपुराबन्। पोषधः फलमूलानि रोमन्यस्तस्य जधिरे। गायचं ऋचव, विहवस्तीम रवन्तरम् ॥ पग्निष्टोमं च यत्रानां निर्ममे प्रथमा मुखात् । यषि वैष्टुभं छन्दस्तोम पञ्चदर्भ तथा ॥ सहसाम तथोक्थञ्च दक्षिणादरजमुखात् । सामानि जागतं छन्दस्ताम सप्तदशं तथा । वैल्पमतिरावं च पश्चिमादनमुखात् ॥ एकविसमथर्वाणमासीर्यामाणमेव च। अनुष्टुभ सवैराजमुत्तरादसजमुखात् ॥ उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जधिरे। अबणी हि प्रजासर्ग सुजतस्त प्रजापतेः । यवान् पिभाचान् गन्धवास्तथैवासरसः सभाः । • मूलिय रवि E, F and H. + बसव रवि D. पीडापर सबसेष विधुभाम रवन्नरम इति C. 8 जगतीपदसीमति B. मामीयोमानमेव नि.B, D, E, Fand H. । अनुममिधारय प्रजापत पुसमाति।

·सतमोऽधायः। सहा चतुष्टयं सर्ग देवर्षि पिटमानुषम् । ततोऽसजच भूतानि सावराणि परागि। नरकिबररासि वयःपशमगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव इयं स्थावरजङ्गमम् ॥ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् मष्टेः प्रतिपेदिरे । तान्येव ते प्रपद्यन्ते सूज्यमानाः पुनः पुनः । हिंसाहिने मृदुतरे धर्माधर्मावृतावृते । ताविता: प्रपद्यन्ते तसातत्तस्य रोचते ॥ महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्खयम् । नामरूपं च भूतानां प्राकतानां प्रपञ्चनम्मा । वेदशब्देभ्य एवादौ|| निर्ममे स महेखरः ॥ • देवर्षिपिवमानवम इति B. सदेवासुरमाननम् ति C. देवपिनमानदान रति D. + तीसमा रति A. ततोऽसनम इति D. * साविता प्रति C. तघेव रति C and D. नाव प्रपतनम् इति B. ताना प्रपश्चमम Cि. Tht ये पर- भूतान प्रातानां प्रपचनम् इति D. ॥ दादापाब्दीति A, E, F and it.

·१ कूर्मपुराणम्। पार्षाणि चैव नामानि यास वैदेषु सष्टयः । पर्वर्यले प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यमः । यावन्ति प्रतिलिङ्गानिक नानारूपाणि पर्याये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥ पनि बोकूर्मपुराणे सामोऽधायः । . . FET «f« A, C, E, F and H. + प्रयन्ते च भूतानाम इति B. + यथावतुलिभामिति E, F and H. यथा कृती नानारूपापितु- विजानि सन्ति तानि नानि पर्यये पुनर्वत्सरानरे दृष्यी परत्यर्थः ।

·अष्टमोऽध्यायः। कूर्म उवाच । एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ॥ यदास्य ताः प्रजाः सृष्टा न व्यवन्त धीमतः । तमीमाषाहतो मा तदाशोचत दुःखितः ॥ ततः स विदध बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् ॥ अथामनि समद्राचीत्तमोमात्र नियामिकाम् । रजः सत्वं च संहतं वर्तमान खधतः । तमस्तु व्यनुदत्पश्चाद्रजः सत्वेन संयुतःपा । तत्तमः प्रतिनुबं वै मिथुनं समजायत । अधर्माचरणो* विमा हिंसा चाराभलक्षणा। पदा खपति B. यदा चास्य इति C. + तमीमयीपत: पति B. * संविदः इति B. 8 तथान्मनि ति A, E, F and H. पात:ति B. प्रतिखम प्रति B प्रतिभानुमिति D. .. अधचीचरवमेव इति धर्माचरः। स्वायें । "कचिन खाधिका: पामिनी विपनातिवली" रायसवत् प्रति मन्यम् ।

·कूर्मपुराणम् । . खां तनु स ततो अमा तामपोहत भाखराम्। विधाकरोत्पुन हमन पुरुषोऽभवत् । अन नारी पुरुषो विराजमसजनभुः ॥ नारौं च शतरूपाख्या योगिनी समजे शभाम् । सा दिवं प्रथिवीं चैव महिमा व्याप्य संस्थितापा। योगैश्वर्यबलोपता ज्ञानविज्ञानसंयुता। योऽभवत्पुरुषात्पुत्रो विराडव्यक्ताजन्मनः । खायंभुवो मनुवः सोऽभवत्पुरुषो मुनिः ॥ सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्।। भतार दीप्तयशसं मनुमेवाग्वपद्यत । तसाच शतरूपा सा पुबहयमसूयत । प्रियव्रतीत्तानपादौ कन्याइयमनुत्तमम् ॥ तयोः प्रसूर्ति दक्षाय मनुः कन्यां ददे पुनः ॥ * सततं प्रति B. + भासरामिति Cand D. * पुरषात रवि B. ६ वा नारोमिनि Cand D. विष्ठति प्रति B. ॥ ससरम् इति B. पर पुति B. ttोति B.

·अष्टमोऽधायः। ७१ प्रजापतिरवाति मानसी जगहे रुधिः । प्राकृत्या मिथुनं जन्ने मानसस्य रचेः एभम् । यत्रय दक्षिणा चैव याभ्यां संवहितं जगतः ॥ यस्य दक्षिणाय च पुषा हादश अधिरे। यामा रति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेऽन्तरे । प्रसूत्यां च तथा दचचतस्रो विंशति तथा । ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यक् निबोधत । त्रमा लमी तितुष्टिः पुष्टिÈधा क्रिया तथा ॥ बुधिया वपुः शान्तिःपा सिधिः कीर्तित्रयोदशी। पनार्थ प्रतिजग्राह धो दाचायणीः शुभाः॥ ताभ्यः मिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः घमा तथा । सन्ततिबानसूया* च जब्जी खाहा खधा तथा । मनसा प्रति Cand D. + सतः इति Cand D. रोकार D पुसके मालि। ६ तथा बिया इति B,C and D. १कान्तिः इति B. || प्रहरिनि D. **दिशानसूया इति B.

·कूधपुराणम् । भगुर्भवो मरीचिव तथा चैवाहिरा मुनिः । पुलस्त्यः पुलहवैव ऋतः परमधर्मवित् । अनिर्वसिष्ठी वडिच पितरच यथाक्रमम् । स्थात्याद्या जराहुः कन्या मुनयो ज्ञानसत्तमाः । अवाया पात्मजः कामो दो लक्ष्मीसुतः स्मृतः । धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्नुष्याः सन्तोष उच्यते ॥ पुया लाभः सुतथापि मेधापुत्रः थमस्तथा। कियायाचाभवत्पुत्रो दण्डव नय एव च ॥ बुद्या बोधः सुतस्तहदप्रमादोऽप्यजायतमा। सनाया विनयः पुचो वपुषो व्यवसायकः । क्षमः पान्तिसतथापि सिद्धः|| सिरजायत । यशः कीर्तिसतस्तहदित्येते धम्मसूनवः । कामस्य हर्षः पुत्रोऽभूहेवानन्दोऽप्यजायत । इत्येष वै मुखोदकः सर्गों धर्मस्य कीर्तितः ॥ भग रति B. + पतपर तिG. + बीमत C and D. 8 जियायामभवत् पुषी दल समय उथ इति C and D. १ व्यजायत इति B. । सुखमिति Cand D. "पुजीवदानन्दी व्यमान रनि B.

·अष्टमोऽधायः। जी हिंसा बधाई निजतिं चावृतं सतम् । निवसनयोग जो भयं नरकमेव । माया च वेदना व मिथुनं विदर्मतयोः । भयाजनेय वै माया मृत्यु भूतापहारिणम् । वेदना च सुतं चापि दुःखं बोऽथ रौरवात् । सत्यार्थाधिर्जरायोको वृणा क्रोधष जधिरे। दुःखोत्तराः स्मृता होते सर्वे चाधर्वलक्षणाः। नैषां भार्यास्ति पुत्री वा सर्वे ते धूईरेतसः । इत्येष तामसः सर्गों जर्व धर्थनियामकः । संपेण मया प्रीता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवाः । इति श्रीकूर्मपुरा मुख्यादिमकाने पटमोऽध्यायः । • निन्यानु मत ति C and D. + नित्यमयीः इति B. * बजे जयामास इत्यर्थः, भवानभूनः प्रेरणार्थः, यथा कुमारसम्भव "पगुवाई संबरपा, मि संबर्षितुमाया " इति । ६ व्याधिनराशीकरणकोषापति B. 10 ·नवमोऽध्यायः। सूत उवाच । एतच्छुत्वा तु वचनं नारदाया महर्षयः । प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विताः ॥ मुनय जचुः। कथिती भवता स! मुख्यादीनां जनाईन । इदानी संशयं चेममस्माकं छत्तुमर्हसि ॥ कथं स भगवानीयः पूर्वजोऽपि पिनाकधक् । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्बह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ कथं च भगवान ब्रह्मा लोकपितामहः । पडतो. जगतामीशस्तबो वक्तुमिहार्हसि ॥ कूर्म उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे शहरस्थामितौजसः । पुषत्वं ब्रह्मणस्तस्य पधयोनित्वमेव च। प्रतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत्रयम् । पासीदेकार्णवं घोर न देवाद्या न वर्षयःपा । * बमलसम्भवः रति B. , + पक्षणः इति E, F and H. * कल्पापस इति C and D. f gene fa B, C and, D. १ नारदाया मायः इति D.

·नवमोऽध्यायः । तत्र नारायणी देवी निर्जने निरपवे । पावित्य शेषशयन मुष्पाप पुरुषोत्तमः ॥ सहनशीर्षा भूत्वा स सहस्रायः सहस्रपात् । सहस्रबाहुः सर्वचिन्त्यमानी मनीषिभिः । पीतवासा विशालाची नीलजीमूतसविभः । ततो विभूतियोगामा योगिनां तु दयापरः । कदाचित्तस्य सुप्तस्य लीलार्थ दिव्यमतम् । बैलोक्यसार विमल नाम्या पहजमुडभी। शतयोजनविस्तीर्ण तरुणादित्यसविभम् । दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम् ॥ तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य थाणिः । हिरण्यगर्भो भगवांत देशपचक्रमे । सतं करण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् । प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः ॥ अमित्रेकार्णवे घोर निर्जने तमसाहते। एकाकी को भवांछेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ । -- .. • निर्मनी मिपावः इति B. + महानि B, C and D. योगिना दयालयः इति B, C and D. ६ दिव्यमुत्तमम् इमि Band D.

·कूर्मपुराणम्। तस्य तवचनं श्रुत्वा विहस गरुड़ध्वनः । उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिःखनः । भी भी नारायणं देवलोकानां प्रभवाव्ययम् । महायोगीखरं मां वै| जानीहि पुरुषोत्तमम् ॥ मयि पश्य जगत्कृत्वं त्वं च लोकपितामह । सपर्वतमहादीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम् ॥ एवमाभाष्य विश्खामा प्रोवाच पुरुषं हरिः। जानबपि महायोगी को भवानिति वेधसम् ॥ ततः प्रहस्य भगवान् ब्रमा वेदनिधिः प्रभुः । प्रत्युवाचाम्बुजाभावं सस्मितं अक्षणया गिरा। पहं धाता विधाता च स्वयम्भूः प्रपितामहः । मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विखतोमुखः ॥ श्रुत्वा वाचं स भगवान्विष्णुः सत्यपराक्रमः । अनुभाग्याथमा योगेन प्रविष्टो अमस्तनम् ॥ -------- * देवं लोकानां पति B, E, F and H. वंति B. खोच लोकषितामा इति B and D. ६ शुखत्वं भगवान विषुः सत्यः सत्यपराक्रमः इति D. १ पनुयाय रति E, F.and H.

·नवमोऽध्यायः। ७७ बैलोक्यमितत्सकलं सदेवासुरमानुषम् । उदर तस्य देवस्य दृष्टा विस्मयमागतः ॥ तदाब वजाविष्क्राम्य पबगेन्द्रनिकेतनः । अवापि भगवान्विष्णुः पितामहमथाब्रवीत् ॥ भवानप्येवमेवाध शाखतं हि ममीदरम् । प्रविश्य लोकान्पश्यैतान्विविधान्पुरुषर्षभ । ततः प्रमादिनी वाणों श्रुत्वा तस्याभिनन्ध च । श्रीपतरुदरम्भूयः प्रविवेश कुयध्वजः ॥ तानव लोकाग्गर्भस्थानपश्यत्सत्यविक्रमः । पर्यटिसाथ देवस्य ददृशेऽन्तं न वै हरेः ॥ ततो हाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना। जनाईनेन ब्रह्मासी नाभ्यां वारमविन्दत । तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः । उज्जहारामनी रूपं पुष्कराच्चतुरानमः ॥ विरराजारविन्दस्थामा पनगर्भसमद्युतिः । अन्या स्वयंभूभगवानगयोनिः पितामहः । • विक्षयमागमत इति B. + पभातम्मनुभगवान् इति B. * पर्याटिया पर्याच इति साधु । पार्षः याव्ययामावः । 8 दहशे तच वरिः रति B. । विरागारविन्देऽखिन् इति D.

·कूर्मपुराणम् । स मन्धमानी विश्वेशमात्मानं परमं पदम् । प्रोवाच विष्णु पुरुषं मेघगम्भीरया गिरा। खातं किं भवतेदानीमात्मनो जयकांचया। एकोऽहं प्रबलो नान्यो मा वै कोऽभिभविष्यति। श्रुत्वा नारायण वाक्यं ब्रह्मणेशामतन्द्रितः । सान्तपूर्वमिदं वाक्यं बभाष मधुरं हरिः ॥ भवान्धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः । न मालयांभियोगेन हाराणि पिहितानि मे ॥ किन्तु लीलार्थमेवैतब वो बाधितुमिच्छया । को हि बाधितमविच्छेहेवदेवं पितामहम्मा ॥ न हि त्वं बाध्यसे ब्रह्मन् मान्यो हि सर्वथा भवान् । मम क्षमख कल्याण यन्मयापकतं तव ॥ + * भरतवाय मन्मनीजयकाचया इति D. मां तिकोऽभिभविष्यति इति B. समानोऽपि च विद्यते इति D. * बरी लीकमविणः इति D.मः परमेहिनः इति G. मविप: परमेष्ठिन- पति E, F and H. 8 नग्मात्माभियोगेन इति D. चीकोऽयं D पुनके नासि । ॥ न तेऽन्यथावसन्तव्यमिति B,C and D. - मम मर्षय कल्या यायापात व इति Band G. सर्वमन्वयकल्याण मिति C. सर्वपककल्याए पनि D. .

·भवमोऽधायः। भस्माच कारणामापुत्रो भवतु मे भवान् । पायोनिरिति ख्यातो मबिया जगत्रय ॥ ततः स भगवान्हेवा वरं दत्वा किरीटिने । प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनविष्ामभाषत ॥ भवान्सामकोऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वभूतान्तरामा वै परं ब्रह्म समातनम् ॥ पहं वै सर्वलोकानामामालाको महेखरः | मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्मणः पुरुषः परः ॥ नावाभ्यां विद्यते धन्यो लोकानां परमेखरः । एका मूर्तिहिंधा भिवा नारायणपितामहो । तेनैवमुक्तो ब्रमाणं वासुदेवोऽब्रवीदिदम् । सूर्य प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविथति ॥ किं न पश्यसि योगेन ब्रह्माधिपतिमव्ययम् । प्रधानपुरुषधानं वेदाहं परमेश्वरम् ॥ यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज ॥ * मामा लोकपितामहः इति B. + बधाई पुरुषः परः इति B. मा पुरुषर्षभ रति Cand D. + एकोऽमोति विधा मित्रो इति E, F, G and H. योगेशमिति B. मिति D.

·कूधपुराणम् । ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभाचं बचा पोवाच केशवम् । भगमनमामानं* वैग्नि तत्परमाचरम् ॥ समार्ण जगतामेकमामानं परमं पदम् । नावाभ्यां विद्यते वन्यो लोकानां परमेखरः। संत्यज्य निद्रा विपुला स्वमात्मानं विलोकय । तस्य तत्वोधनं वाक्यं श्रुत्वापि स तदा प्रभुः । मा मैवं वद कल्याण परिवादं महामनः । न मे अविदितं ब्रमन् नान्यथाहं वदामि ते ॥ किन्तु मोहयति बद्धवनन्ताई पारमैखरी। मायाशेषविशेषाणां हेतुरामसमुद्भवा । एतावदुला भगवान्विष्णुस्तूष्णीं बभूव है। जात्वा तत्परमं तत्वं खमात्मानं सुरेखरः । कुतो अपरिमेयात्मा भूतानां परमेखरः । प्रसादं बचणे कत्तुं प्रादुरासीत्ततो हरः । ललाटनयनी देवोपा जटामण्डलमण्डितः । विशूलपाणिभंगवान्तेजसा परमो निधिः । *. भयान न नमान्मान चिन्दन परमेश्वर इति B and D. + सुत्ता पिyरभाषत पति B,C and D. # भवनमिति B, C and D. 8 महरमिति B, C and D. sut xfa B, C and D.

·नवमीऽधायः। - विद्याविलासम्पषितां पहः सान्दुतारकैः । मालामत्यबुताकारी धारयन्पादलम्बिनीम् ॥ तं दृष्ट्वा देवमीयान बना लोकपितामहः । मोहितो माययात्वर्थ पीतवाससमनवीत् ॥ क एष पुरुषो नीलः शूलपाणित्रिलोचनः । तिजोरापिरमेयामा समायाति जनाईन । तस्य तहचनं श्रुत्वा विष्णु नवमईनः । अपश्यदीखरं देवं ज्वलन्त विमलेऽभसि ॥ जावा तं परमं भावमैचर बमभावनामा । प्रोवाचीत्याय भगवान्देवदेवं पितामहम् ॥ अयं देवो महादेवः स्वयं ज्योतिः सनातनः । अनादिनिधनोऽचिन्त्यो लोकानामीखरी महान् ॥ भारः प्रभुरीथानः सर्वाना परमेश्वरः । भूतानामधिपी योगी महमा विमलः शिवः । • दिव्या विनाखो धितामिति Cand D. . पुरषोऽनन्त इति Band D. * समावात: विD. ६ पटिवं समवासिनि D. १ समापितः प्रति B.

·कूर्मपुराणम् । एष धाता विधाता च प्रधानप्रभुरव्ययः । यं प्रपश्यन्ति यतयो मनभावन भाविताः ॥ सनत्येष जगत्कृत्वं पाति संहरते तथा । कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः ॥ बधाणं विदधे पूर्व भवन्तं यः सनातनः । वेदांच प्रददौ तुभ्यं सोऽयमायाति भारः ॥ अस्यैव चापरां मूर्ति विखयोनि सनातनीम् । वासुदेवाभिधानं मामवेहि प्रपितामह । किं न पश्यसि योगेशं ब्रमाधिपतिमव्ययम् । दिव्यं भवतु ते पचर्येन द्रश्यसि तत्परम् ॥ लग्या चैवं तदा चक्षुर्विष्णोलोकपितापहः । बुबुधे परमं जानं पुरतः समवस्थितम् ॥ स लब्ध्वा परमं जानमैखरं प्रपितामहः । प्रपेदे भरणं देवं तमेव पितरं शिवम् ॥ पोहार समनुस्मृत्य संस्तभ्यामानमात्मना। अथर्वशिरसा देव तुष्टाव व मताचलिः ॥ • पुरषेवर रति B,C and D. tafagfaft C and D. * तत्पदन प्रति B. है परमौमानमिति B, मेवानमिति Cand D.

·नवमोऽधायः। संखुतस्तेन भगवान् ब्रमणा परमेम्बर। अवाप परमां प्रीति व्याजहार सयविवा॥ मसमस्त्वं न सन्देहो वम भताब में भवान्धः । मयैवोत्पादितः पूर्व लोकसष्टयर्थमव्ययः ॥ बमामा धादिपुरुषो मम देहसमुनवः । वरं वरय विखामवरदोऽहं तवानघ । स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः । निरीय विष्णुं पुरुषं प्रणम्योवाच शारम ॥ भगवन्भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते । बामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सहयं सुतम् ॥ मोहितोऽस्मि महादेव मायया सूमया त्वया । न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिवा ॥ त्वमेव देव भक्तानां माता माता पिता सुहत् । प्रसीद तव पादानं नमामि भरणागतः । स तस्य वचनं श्रुत्वा जगवाथो हपध्वजः । व्याजहार तदा पुर्व समालोक्य जनाईनम् ॥ * इन रति B. + अत्रिय वितं कुर्वविय वर्षः । अविण्याचे पवमानः । * मारवती भवान् ति B. 8 अरबाजाममिति B. गपति B.

·पूर्वपुरारम्। यदर्थित भगवता तकरिषामि पुत्रक । विधानमैम्बरं दिव्यमुत्पत्यति तवानघम् ॥ त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः । कुरुष तेषु देवेषणमायां लोकपितामह। एष नारायणी मत्ती ममैव परमा तनुः। भविश्थति तवेशान योगक्षेमवहो हरिः । एवं व्याहत्व हस्ताभ्यां प्रीतः सपा परमेखरः। संस्पृश्य देवं प्रमाण हरिं वचनमब्रवीत् ॥ तुष्टोऽस्मि सर्वथाहं वे भक्तास्त्वं च जगमय । वरं हणीष नावाभ्यामन्योऽस्ति परमार्थतः ॥ • उत्पत्सवीयन पामनेपदमार्षम। तमामधति B. + नया कुरष देवेश प्रति B, C and D. * नारायणीमत इति B. 8 योगमा:-पलबस खाभी योगः, बचन परिरषम नयीनिवास त्यर्थः। १ पौवामा प्रति B. ॥ वद्री नारायण सापादिनि D. पन: पूर्व शोकायं D पुस्तके नाग्नि **भत्यापति B. नावा पिभित्री परमार्थतः इति B.

·नवमोऽध्यायः। श्रुत्वाथ देववचन विविखमय जगत् । पाह प्रसवया वाचा समालोक्य च तमुखम् ॥ एष एव वरः साध्यो यदहं परमेश्वरम् । पश्यामि परमात्मानं भतिर्भवतु मे बयि ॥ तथेत्युवा महादेवः पुनर्विणमभाषत । भवान् सर्वस्य कार्यस्य कतहमधिदैवतम् ॥ समय मभयं चैव सर्वमतब संशयः। भवान् सोमस्वह सूर्यो भवाबाचिरह दिनम् ॥ भवान् प्रकतिरव्यतामहं पुरुषएव च । भवान् घानमहं जाता भवान्मायाहमीखरः ॥ भवान्विद्यामिका शक्तिः अतिमानहमीखरः। योऽहं स निष्कलो देवः सोऽसि नारायणः प्रभुः ॥ एकीभावन पश्यन्ति योगिनी ब्रह्मवादिनः । वामनावित्यमा विवामन योगी मामुपैश्चति ॥ पाखयतलगत्कृस्न सदेवासरमानुषम् ॥ • विनगन्मयः प्रति B,C and D. + समावीय चतुर्मुखमिति C and D. * पर्चा पोधिदेवतमिति C and D. 8 पिदामिका ति D. वामनाव्यरति D.

·८६ कुम्भपुराणम् । इतीदमुना भगवाननादिः खमायया मोहितभूतभेदः । जगाम जन्मर्षिविनाशहीन धामैकमव्यसामनन्तशतिः । प्रति धोकूर्मपुरा पीतवमादुर्भाव नवमोऽध्यायः । * जन्मतिविनाशमीममिति Cand D.

·दशमोऽध्यायः। कूर्ण उवाच । गते महेखरे देवे भूयएव पितामहः । तदेव सुमहत्पन भेजे नाभिसमुत्थितम् ॥ अथ दीर्घेण कालेन तवाप्रतिमपौरुषो । महासरी समायातौ भातरी मधुकैटभौ ॥ क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रही। कान्तरसमुतौ देवदेवस्य शाणिः । तावागतो समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः । पैलोक्यकण्टकावतावसुरी हन्तुमर्हसि ॥ तदस्य वचनं श्रुत्वा हरिनारायणः प्रभुः । पात्रापयामास तयोर्वधार्थ पुरुषावुभौ ॥ सदाचया महधुई तयोस्ताभ्यामभूहिना । व्यजयकैटभ जिणुः विशुष व्यजयन्मधुम् ॥ ततः पद्मासनासीनं जगवाथः पितामहम् । बभाषे मधुर वाक्यं नेहाविष्टमना हरिः ॥ • सोऽपिवासमिति B and C. सविधासमिति D. + नारायवमयी विसः इति G. * तयोरासोत समाः मतमति D.

·कूर्यपुराणम् । . अस्मान्मयोधमानत्वं पनादवतर प्रभो । नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं* तेजोमय गुरुम् ॥ ततोऽवतीर्य विखामा देहमाविश्य चक्रिणः । अवाप वैष्णवौं निद्रामकीभूतोऽधविष्णुना । सह तेन तयाविश्य याचक्रगदाधरः । ब्रमा नारायणाख्योऽसौ सुष्वाप सलिले तदा ॥ सोऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः । प्रनाथनन्तमईत खात्मानं ब्रासंत्रितम् ॥ ततः प्रभाते योगामा भूत्वा देवश्चतर्मुखः । ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः ॥ पुरस्तादसजद्देवः सनन्द सनकं तथा । ऋभु सनत्कुमारं च पूर्वज से सनातनम् ॥ वे इनमोहनिर्मुताः परं वैराग्यमाखिताः । विदित्वा परमं भावं जाने विदधिरे मतिम्मा । • सीमिति D. + मेकोभ्याय पति B. + सामौर्षनधन- इति Band C. सामोसमय रवि D. हु पूर्वमति B. नसी दरि मनिमिति B,C and D.

·ममोऽधाका तेवेवं निरपेक्षेषु लोकसष्टी पितामहः । बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः ॥ ततः पुराणपुरुषो जगमूर्तिः सनातनः । व्याजहारामनः पुत्र मोहामाय पद्मजम् । विष्णुरुवार। कचिवु विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातमः । यदुतो वै पुरा शभुः पुरखे भव शहरका । अवाप संज्ञा गोविन्दात्यायोनिः पितामहः। प्रजाः स्रष्टुं मनचक्रे तपः परमदुस्तरम् ॥ तस्वैवं तप्यमानस्य न किशिममवर्तत । ततो दीर्पण कालेन दुःखा:क्रोधोऽभ्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेवाभ्यां प्रापतबथुविन्दवः । ततस्तेभ्यः समुद्भूताः|| भूताः प्रेतास्सदाभवन् ॥ सर्वास्तानग्रतो दृष्ट्वा ब्रह्मामानमविन्दत । जही प्राणांव भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । * परिवरित इति B. + #fauxfa B, C and D. + बदुकवानात्मनोऽसी पुत्रत्वे तव शरः रति B. ६ प्रयुगवान मनी योऽसी पुवत्वेनमारः। माम रति D. 1 प्रमाबदममा तपः परमगरम इति B. ॥ ततसेभ्योऽविन्दुम्ब पति B. ** मनिन्दन पनि D. 12 ·कूर्मपुराणम्। तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरासीबभोर्मुखात् । सहस्रादित्यसकाशो युगान्तदहनोपमः ॥ करीद सुखरखोरं देवदेवः स्वयं शिवः । रोदमान ततो ब्रमा मा रोदीरित्यभाषत । रोदनाद्बुद्र इत्येवं लोके ख्याति गमिथसि । अन्यानि सस नामानि पनीः पुषांव माखतान् ॥ स्थानानि तेषामष्टानां ददौ लोकपितामहः । भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च । भीमयोगी महादेवस्तानि नामानि सप्त वै॥ सूर्यों जलं मही.वहिर्वायुराकाशमेव च । दीधितो मानणचन्द्र इत्येता पटमूर्तयः । खानेतेषु ये नद्राध्यायन्ति प्रणमन्ति च । तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम् ॥ सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च शिवा तथा । खाहा दियष दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः ॥ अनैपरस्तथा को लोहिताशी मनोजवः । स्कन्दः सर्गोऽव सन्तानी बुधवैषां सुताः स्मृताः । . • पार्षमानपदित्वं भौवादिकत्वच। † Arar agftfa E and F. + पोषा ति E and H. 8 पयः रवान।

·दशमोऽधायः। ८१ एमवारी भगवान्देवदेवो महशरः । प्रजा धर्मच कामच त्वमा वैराग्यमाधितः । पामन्याधाय चामानमैखरं भावमास्थितः । पीत्वा तदपरं बन पाखतं परमामृतम् ॥ प्रजाः मजति चादिष्टो बनणा नीललोहितः । खात्मना सहयाबुद्रान* ससन मनसा शिवः ॥ कपर्दिनो निराताबीलकण्हान् पिनाकिनः । त्रिशूलहस्तामुद्रिशान् सदानन्दांस्त्रिलोचनान् ॥ जरामरपनिर्मुक्षान् महाअषभवाहनान् । वीतरागांश्च सर्वज्ञान कोटिकोटियताम्प्रभुः ॥ तान्दृष्ट्वा विविधाबुद्राविभखानीललोहितान् । जरामरणनिर्मुसान् व्याजहार पर गुरुः ॥ मा स्रांशीरीशीर्देव प्रजा मथुविवर्जिताः । भन्याः सृजख भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः । ततस्तमाह भगवान् कपी कामशासनः । नास्ति मे ताहयः सर्गः सृज त्वं विविधाः प्रजाः ॥ • सहशान पुषानिति B. + पान्मनेपदमाम्। सनख देवेश नि B. * नाही किरिति D. ६ मंगलमयमाः इदि B.

·पुराणम् । ततः प्रति देवोऽसौन प्रसूते सभाः प्रजाः । खामजैरव तैदैनिहत्तामा प्रतिहत। स्थावं तेन तस्यासीदेवदेवस्य शूलिनः ॥ ज्ञान वैराग्यमवयं तपः सत्यं धमा तिः । द्रष्टुवमात्मसंबोधो अधिष्ठावखमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति पारे। एवं स शहरः साचापिनाकी परमेखरः। ततः स भगवान् ब्रह्मा वीण्य देवं त्रिलोचनम् । सहव मानसे रदैः प्रीतिविस्फारलोचनः । जाखा परतरं भावमैखर ज्ञानचक्षुषा । तुष्टाव जगतामीयं कृत्वा शिरसि चान्नलिम् ॥ ब्रह्मोवाच । नमस्तेऽस्तु महादेव नमस्ते परमेखर । नमः शिवाय देवाय नमस्ते अमरूपिणे । नमोऽस्तु ते महेशाय नमः भान्साय हेतवे। प्रधामपुरुषेयाय योगाधिपतये नमः ॥ नमः कालाय रुद्राय महागामाय शूलिने । नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमोनमः । • पामोरपि इति B. + व्यनिष्ठत पति B. बाधिपाय रति D.

·इसमोऽधायः नमस्त्रिमूर्तये तस्य प्रमाणे जनकाय ते । अवविद्याधिपतये बनविद्याप्रदायिने । नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः । वेदान्तसारसाराय नमो वेदाममूर्तये ॥ नमो बुद्धाय नद्राय योगिनां गुरवे नमः । प्रहीणभोकैर्विविधैर्भूतैः परिहताय ते ॥ नमो ब्रह्माखदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः । जाम्बकायादिदेवाय नमस्ते परमेष्ठिने ॥ नमो दिग्बाससे तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने । अनादिमलहीनाय जानगम्याय ते नमः ॥ नमस्ताराय: तीर्थाय नमो योगहितवे। नमो धर्मादिगम्याय योगगम्याय ते नमः ॥ नमस्ते निष्पपञ्चाय निराभासाग ते नमः । ब्रह्मरी विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने । त्वयैव सृष्टमखिल-खय्येव सकल स्थितम् । बया संक्रियते विखं प्रधानाचं जगमय । महामो नमकाय Cिand D. + दान्तमूरिन B,C and D. + पडाय इति B, C and D. ६ नाराय-तारयतीनि तारः, पाय, ती मम इवान Gand Yधोनासि। नमसाराय धारभ्य योगगम्याय ·.६४ कूर्मपुराणम् । बमीखरों महादेवः परं बन महेनरः । परमेष्ठी शिवः मान्तः पुरुषो निष्कलो हरः । बमवर पर ज्योतिस्वं काल: परमखरः । त्वमेव पुरुषोऽनन्तः प्रधानं प्रतिस्तथा । भूमिरापोऽनलो वायुयोमाहवार एव च । यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं प्रासंत्रितम् ॥ यस्व द्यौरभवभूची पादौ प्रथी दियो भुजाः । पाकासमुदरं तौ विराजे प्रणमाम्यहम् ॥ सन्तापयति यो नित्य स्वभाभिर्भासयन् दिशः । ममतेजोमयं विखं तस्मै सूर्यामने नमः ॥ हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयी तनुः । कव्यं पिळगणानां च तस्मै वयात्मने नमः ॥ प्राप्याययति यो नित्यं स्वधामा सकलं जगत् । पीयते देवतासोतस्मै चन्द्रामने नमः ॥ विभयशेषभूतानि यानवरति सर्वदा । यतिमाहेश्वरी तम्यं तस्मै वायात्मने नमः ॥ सजत्यशेषमेवेदं यः खकर्मानुरूपतः । पालन्यवस्थितस्तौ चतुर्वचामने नमः ॥ * सम्भावयति यो नि सघाचा सकलं जगदिति D. । सीमामने इति B. + तुकाय ते नम इति C.

·दशमोऽधायः। ६५ बः शेते शेषशयने विखमाहत्य मायया । खामानुभूतियोगेन तस्मै विष्णामने नमः । विभर्ति शिरसा नित्यं हिसप्तभुवनात्मकम् । असावं योऽखिलाधारस्तस्मै शेषामने नमः ॥ यः परान्त परानन्द पीला देव्यैकसाधिकम् । नृस्थत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रामने नमः ॥ योऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीखरः । तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये विख तस्तनम्मा ॥ यं विनिद्रा जितखासाः सन्तुष्टाः समदर्शिनः । ज्योतिः पश्यन्ति युनानास्तौ योगामने नमः ॥ यया सन्तरते मायां योगी संघीणकल्मषः । अपारतरपर्यन्त तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ * विश्वात्मने नम इति E, F and H. + पगी जगतां परमे प्रलय यर्थः । कसाधिक रति E and F. नमस्यै गमः करोमि । घामामपदम् । , विनतसमयी यस पटमूनिमित्यर्थः । बस्स गेषु जीमूता मयः सागसन्धिषु। इची समुद्रारबारसखे तोयात्मने नमः ॥ त्यतिरि D पुम हन्यते । || समबनि रति C. चामा बीग वाला वधः । " पतिपयन पपारः पारतरः पर्वत: यमानाम ।

·कूर्मपुराणम् । यस्य भासा विभावर्षी मही यत्तमसः परम् । प्रपद्ये तत्परं तत्वं तद्रूपं पारमेम्वरम् । नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं भिवम् । प्रपद्ये परमामानं भवन्तं परमेश्वरम् ॥ एवं खुत्वा महादेवं अधातबावभाषितः । प्रालिः प्रणतस्तस्थौ एपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ ततस्तस्य महादेवी दिव्यं योगमनुत्तमम् । ऐखरं ब्रह्मसद्भाव वैराग्यं च ददौ हरः ॥ कराभ्यां सुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतातिहा । व्याजहार मया सोऽनुग्राम पितामहम् ॥ यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मान् पुषत्वे भवता मम । कतं मया तत्सकलं सृजख विविधं जगत् । विधा भिवोऽस्माहं ब्रान् बन्धविशुहराख्यया । सर्गरचालयगुणैनिकलः परमेश्वरः । सत्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः । ममैव दक्षिणादङ्गाहामाङ्गात्पुरुषोत्तमः ॥ तस्य देवाधिदेवस्थ सम्भोहृदयदेवतः । सम्बभूवाथ रुद्रो वा सोऽहं तस्य परा बनुः ॥ • विमातीदमा तमसः परमिति B, C and D. + रायं प्रददी रति B. खयं देव इति B. .

·दममोऽधायः। बनविष्णुशिवा ब्रम सर्गस्थित्यतहतवः । विभज्यात्मानमेकोऽपि खेच्छया पारः खितः ॥ तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकतानि च । प्रकपः केवलः खसी महादेवः खभावतः ॥ य एभ्यः परतो देवत्रिमूर्तिः परमा तनुः । माहेखरी पिनयना योगिनां यान्तिदा सदा ॥ तस्या एव पर मूर्ति मामवेहिता पितामह । पाखतेशर्यविज्ञानं तेजीयोगसमन्वितम् । सोऽहं प्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् । कालोभूत्वा न मनसा मामन्योऽभिभविष्यति यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पनज । तदा तदा मे सानिध्यं भविथति तवानघ । एतावदुला ब्रमाणं सोऽभिवन्ध गुरु हरः। सहैव मानसः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत । * होते इति D. अविषभिवासविन् इति E, F and H. + nitq efa C and D. * एमः परतरः रति B, C and D. 8 परमात्मनः रति B. १ एवापरा मूर्तिममेव हि ति C. ॥ तपोयोगेति D. भूत्वा न तमसा सामान्योहि भविष्यतीति C, E, F and H. # रिति B. 13 ·L. कूबपुरारम्। सोऽपि योग समाखाय ससर्ज विविध जगत् । नारायणाख्यो भगवान्यथापूर्व प्रजापतिः ॥ मरीचिभृग्वगिरसः पुलत्वं पुलह क्रतुम् । दक्षमर्षि वसिष्ठच्च सोऽसजयोगविद्यया ॥ नव बधाण इत्येते पुराणे निचयो मतः । सर्वे ते अप्रणा तस्याः साधका ब्रमवादिनः । सहयव धर्मञ्च युगधनांच साखतान् । खानाभिमानिनः सर्वान्यथा ते कथितं पुरा॥ अनि बीकूर्मपुराणे रुद्रसरिनाम दामोऽध्यायः । एकादयोऽध्यायः। कूम उवाच । एवं दृष्ट्वा मरीचादीन्देवदेवः पितामहः । सहैव मानसः पुस्तताप परमं तपः ॥ तस्यैवं तपती वत्राद्वद्रः कालाग्निसम्भवः । निशूलपाणिरीथानः प्रादुरासीत्रिलोचनः । . माययाति D. + निषाताः इति B,Cand D. बासापिसधिमानि B,C and D.

·एकादशोऽधायः। 24 पईनारीमरवपुः दुष्प्रेयोऽतिभयकरः । विभजात्मानमित्युका मामा गन्तईधे भयात् । तथोतोऽसौ विधा स्त्रीवं पुरुषत्वं तबाकरोत् । बिभेद पुरुषत्वञ्च दशधा चैकधा पुनः ॥ एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेखराः । कपालीमादयो विप्रा देवकार्ये नियोजिताः । सौम्यासौम्यैस्तथा भान्तावान्तः स्त्रीत्वञ्च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः खरुपैरसितैः सितैः । ता वै विभूतयो विप्रा विश्रुताः सतायो भुवि । लक्ष्मपादयो यहाषाई विखं व्यानोति थाहरी॥ विभज्य पुनरीशानी खात्मांधमकरोहिजाः । महादेवनियोगेन पितामहमुपखिता। तामाह भगवान् ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव | सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीबजापतेः । नियोगाह्मणो देवी ददौ रुद्राय तां सतीम् । दाचीं नद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभूत् । * पगारोबरवपुरिति B. + बापालिकादय इति D. वे चिन्तयतः इति D. यामिरीमा ति B. पाबान बाराविभीः इति B. सामानमवारी विभीः इति E, F and H. । दधान प्रति C and D.

·कूर्मपुराणम्। प्रजापतिविनिर्देशाकालेन परमेखरी। मनायामभवत्पुत्री तदा हिमवतः सती॥ स चापि पर्वतवरो ददौ रुद्राय पार्वतीम् । हिताय सर्वदेवानां त्रैलोक्यस्थामनो विजाःपा ॥ सैषा माहखरी देवी घराशरीरिणी । शिवा सती हैमवती सुरासुरनमस्कता। तस्याः प्रभावमतुलं सर्वे देवाः सवासवाः । वदन्ति|| मुनयो वेत्ति शहरो वा खयं हरिः ॥ एतहः कथितं विप्राः पुत्रत्वं परमेष्ठिनः । ब्रमणः पयोनित्वं शारस्यामितौजसः । प्रति श्रीकूर्मपुरा देव्यक्तार एकादशोऽध्यायः । कोपन इति D. + विभव्य पुनरीशानी पात्मानं पाराविभीरिति श्रीका B पुसके हा + शवाय रति B. ſ poetataifafa B and D. लोक्यस्यान्मनोऽपि च इति B and D. । विदन्ति समयावतीति E. निन्दन्ति सुनीवेतीति F and H. ..रिःखयमिति B. .

·द्वादशोऽध्यायः। सूत उवाच। प्रत्याकांध मुनयः कूर्मरूपेण भाषितम् । विशुना पुनरेवेमंझ पप्रच्छुः प्रणता हरिम् ॥ ऋषय जचुः। कैषा भगवती देवी महराईशरीरिणी। शिवा सती हैमवती यथावधि पृच्छताम् ॥ तेषां तहचनं श्रुत्वा मुनीनां पुरुषोत्तमः । प्रत्युवाच महायोगी ध्यावा, खं परमं पदमः ॥ कूर्म उवाच । पुरा पितामहेनो मेरुपृष्ठे सुशोभने । रहस्यमेतहितानं गोपनीयं विशेषतः ॥ साध्यानां परमं सायं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् । संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामेकमोचनम् ॥ या सा माहेखरी शक्ति नरूपातिलालसा । व्योमसंत्रा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता ॥ शिवा सर्वगतानन्ता गुणातीतातिनिष्कलापा। • पुनरेन रति B. पुनरेवत्वमिति D. + ध्यात्वेदमिति D. + सपरमासमिति B. ६ मीमरूपा रति A. । गुलावीता तु निमावा रति C, D, E, F and II.

·१०२ . कूर्मपुराणम् । एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा । अनन्या निष्कले तत्त्वे संस्थिता तस्य तेजसा । खाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला । एका माहेश्वरी शतिरनेकोपाधियोगतः । परावरण रूपेण क्रीड़ते तस्य सविधौ ॥ मयं करोति सकल तस्याः कार्यमिदं जगत् । न कार्य नापि करणमीखरस्येति सूरयः ॥ चतस्रः शतायो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः । अधिष्ठानवयात्तस्याः शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेति ताः स्मृताः । चतुर्वृहस्ततो देवःषा प्रोचते परमेश्वरः । अनया परया देवः खात्मानन्दं समगुते । चतुर्षपि च वेदेषु|| चतुर्मूर्तिमहेखरः ॥ अस्यास्वनादिससिकमैश्वर्यमतुलं महत् । तत्सम्बन्धादनन्तेषा' रुद्रेण परमात्मना । * एवं नानाविभागस्था इति A. + परापरेपनि B, C and D. Frei afa C and D. ६ मिचिरितीति B. १ चतुर्थः एभो देवः इति B. ॥ देवेषु रति C and D. भदेष प्रति E, Fand H. .. मममिति D. 11 वाजवादनम्ना वा रति B, E, Faud H. . .

·हादशोऽध्यायः। १०१ सेवा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका। प्रोचते भगवान् कालो हरिः प्राणी महेखरः । तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतवाखिसं जगत् । सकालाग्निहरो देवी गीयते वेदवादिभिः ॥ कालः सजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । सर्वे कालस्य वयगा न कालः कस्यचिदशः ॥ प्रधानं पुरुषस्तवंपा महानामा बहतिः । कालेनान्यानि तत्वानि|| समाविष्टानि योगिना। तस्य सर्वजगभूतिः शतिर्मायेति विश्ता । तदेयं मामयेदीयो मायावी पुरुषोत्तमः ॥ सैषा मायामिका पतिः सर्वाकारा सनातनी । विखरूपं महेशस्य सर्वदा सम्प्रकाशयेत् ॥ अन्याय सतायो मुख्यास्तस्य देवस्थ निर्मिताः । जानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणयतिरिति पयम् । * Et: xfa C and D. + बद्री प्रति B, C and D. + संहरते रवि B, C and D. § qê xf« C and D. पप्रधानपुरुषत्वच इति B. । भूतागि समाधिस्थागि रति D. ** समावेशानिति B. " जगण्यतिरिति B, C, E, F, G and H..

·१०४ कूमपुराणम्। सर्वासामेव शक्तीनां शक्तिमन्तो विनिर्मिताः । माययैवाथ विप्रेन्द्राः सा चानादिरनखरा ॥ सर्वशत्यामिका माया दुर्निवारा दुरत्यया । मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकरः प्रभुः। करोति कालः सकलं संहत्किाल एव हि। कालः स्थापयते विखं कालाधीनमिदं जगत् ॥ लम्ध्वा देवाधिदेवस्य सविधि परमेष्ठिनः । अनन्तस्याखिलेशस्य शम्भोः कालामनः प्रभोः । प्रधान पुरुषी माया माया सैव प्रपद्यते । एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा ॥ एका शक्तिः शिवैकोऽपि शतिमानुच्यते शिवः । यतयः शक्तिमन्तोऽन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः । शक्तिशक्तिमतोर्भेद वदन्ति परमार्थतः । प्रभेदश्चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ भलायो गिरिजा देवी शक्तिमानथ शङ्करः। * भकिमानीवरीमत इति D. + मायथैवाच विप्रेन्द्रा: खानादिकमनन्नया इति D. + माययेवं भियते इति B and D. माया चैवं इति C. ६ सई रति D. १ शक्तिमानयार ग्यारभ्य भोग्या विश्वरी देवी इत्यन्न B पुस्तकी नास्ति। विशेषः कयते वायुपुराणे प्रवादिभिः । भीग्या विश्वरी देवी प्रतिमनोऽथ शारः ॥ र श्रीकाश्य प्रषि प्रतिभाति, केवल A पुसके एव हयाते। .

·द्वादशोऽध्यायः। विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः । भोग्या विखेखरी देवी महेखरपतिव्रता। प्रोची भगवान्भीता कपी नीललोहितः॥ मन्ता विखेखरो देवः शङ्करो मन्मथान्तकः । प्रोचते मतिरीथानी मन्तव्या च विचारतः ॥ इत्येतदखिलं विप्राः शक्तियतिमदुइवम् । प्रोचते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्भिभिः ॥ एतत्वदर्शितं दिव्यं देव्या माहामामुत्तमम् । सर्ववेदान्तवादेषु निषितं ब्रह्मवादिभिः ॥ एक सर्वगतं सूमं कूटस्थमचलं ध्रुवम् । योगिनस्तनपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम् ॥ आनन्दमचरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम् । योगिनस्तनपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम् ॥ परात्परतरं तत्त्वं शाखतं शिवमच्युतम् । अनन्तप्रक्षती लीनं देव्यास्तत्परमं पदम् ॥ शुभं निरननं शुई निर्गुणं देतवर्जितम् । पामोपलब्धिविषयं देव्यास्तत्परमं पदम् ॥ सैषा धात्री विधात्री च परमानन्दमिच्छताम् । संसारतापानखिलाविहन्तीखरसंत्रयात् । तमाहिमुक्तिमन्विच्छन् पार्वती परमेश्वरीम् । • अमिममममिति E, F and H. + धन प्रसती रति B. 14 ·पुराणम् । पात्रयेसर्वभूतानामामभूतां शिवालिकाम् ॥ सम्वा च पुत्रौं सागौं तपस्तवा सुदुघरम् । सभार्थः शरणं यातः पार्वती परमेश्वरीम् ॥ तां दृष्ट्वा जायमानात खेच्छयैव वराननाम् । मैना हिमवतः पनी प्राहेदं पर्वतेखरम् ॥ मैना उवाच। पश्य बालामिमा राजबाजीवसयानमाम् । हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसावयोः । सोऽपि दृष्ट्वा ततो देवीं तरुणादित्यसबिभाम् । कपहिनौं चतुर्वका पिनेचामतिलालसाम् ।। भ्रष्टहस्तां विपासाची चन्द्रावयवभूषणाम् । निर्गुणो सगुणां साक्षामदसद्यक्तिवर्जिताम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा चातिविहलः । भीतः तानलिस्तस्याः प्रोवाच परमेश्वरीम् ॥ हिमवानुवाच। का त्वं देवि विधालाधि अथाहावयवाहिये । न जाने त्वामहं वसे यथावाहि पृच्छते ॥ गिरीन्द्रवचनं श्रुत्वा ततः सा परमेखरी । व्याजहार महाशैलं योगिनामभयप्रदा ॥ . परमेगरमिति G. परमेन पनिमित्वर्थः । + शोबा मिA पुसमाति। + मासावयवान्विता ति B.

·हादयोऽधायः। श्रीदेव्युवाच । मा विधि परमा यति महेखरसमात्रयाम् । अनन्यामव्ययामेका यां पश्यन्ति मुमुचवः । पहिसर्वभावानामामा सर्वामना* शिवा । शाखम्वयंविधानमूर्तिः। सर्वप्रवर्तिका ॥ अनन्तानन्तमहिमा संसारार्णवतारिणी। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मै रूपमैग्वरम् । एतावदुला विज्ञानं दवा हिमवते खयम् । खं रूपं दर्थयामास दिव्यं सत्यारमेश्वरम् ॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशं तेजोविम्ब निराकुलम् । ज्वालामालासहस्राब्य कालानलयतोपमम् ॥ दंष्ट्राकरावं दुईर्ष जटामण्डलमण्डितम् । विशूलवरहस्तञ्च घोररूप भयानकम् ॥ प्रशान्तं सौम्यवदनमनन्तापर्यंसंयुतम् । चन्द्रावयवलमाणं चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ किरीटिनं गदाहस्तं नूपरैरुपशोभितम् । दिव्यमाल्याम्बरधर दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ • सोनरा रति C, F and H. + शारतो सर्वविधाममूनिरिनि D. * बोकाई C, D पुस्तकयोनाति । इतः परं B पुस्तक किरीटिनं गदाहसंमपरं तथा बधिक मत । १ चमवर्षसंयुतम इति C.

·कूर्मपुराणम्। मायक्रधरं काम्यं विनेचं वत्तिवाससम् । अण्डसं चाण्डवावस्थं वाघमाभ्यन्तरं परम् ॥ सर्वशतिमय गर्म सर्वांकारं सनातनम् । अमेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रवन्धमानपदाम्बुजम् ॥ सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽधिधिरोमुखम् । सर्वमात्य तिष्ठन्तीं ददर्श परमेश्वरीम् ॥ दृष्ट्वा तदीदृशं रूपं देव्या माहेखरं परम् । भयेन च समाविष्टः स राजा हष्टमानसः ॥ पालन्याधाय चात्मानमोडार समनुस्मरन् । भामामष्टसहस्रेण तुष्टाव परमेश्वरीम् ॥ हिमवानुवाच । शिवोमा परमा शतिरनन्ता निष्कलामला। शान्ता माहेश्वरी नित्या साखती परमाचरा॥ अचिन्त्या केवलानन्या शिवामा परमामिका । अनादिरव्यया शुचा देवामा सर्बगाचला। एकानेकविभागस्था मायातीता सुनिला। महामाहेखरी सत्या महादेवी निरनना ॥ काष्ठा सर्वान्सरस्था च चिच्छक्तिरतिलालसा। * सौम्यनिति D. + पुरमिति A. पुरं शरीरमित्यर्थः । + साधारमनामयमिति D. विद्यम सम्वत: विमत्परमिति D.

·हादयोऽध्यायः । नन्दा सर्वामिका विद्या ज्योतीरूपासताघरा ॥ शान्तिः प्रतिष्ठा सर्वेषां निहत्तिरमतप्रदा। व्योममूर्तिोंमलया व्योमाधाराथुतामरा । अनादिनिधनामीघा कारणामाकुलाकुला । खतः। प्रथमजा नाभिरमतस्यात्मसंश्रया । प्राणेखरप्रिया माता महामहिषवासिनी । प्राणखरी प्राणरूपा प्रधानपुरुषखरी ॥ सर्वशक्तिकलाकारा ज्योत्सा धौमहिमाखदा । सर्वकायनियन्त्री च सर्वभूतेश्वरेश्वरी ॥ संसारयोनिः सकला सर्वशक्तिसमुद्भवा । संसारपोता** दुर्बारा दुर्निरीच्या दुरासदा ॥ प्राणशक्तिः प्राणविद्या योगिनी परमा कला। महाविभूति?ईर्षा मूलप्रवतिसम्भवा ॥ अनायनन्तविभवा परमाद्यापकर्षिणी। सर्गस्थित्यन्तकरणी सुदुर्वाचा दुरत्यया ॥ * antt «fa B and C. + ऋतुरिति E, F and H. vt महामहिषधातिमी पति B. वाहिनोति C and D. त: पर B पुस्तके महामाया सदपूरा मूलप्रकतिरीश्वरी इत्यधिक दृश्यते । ॥ चतः परम पनादिरस्यतागुनि शोकात्रयं E, F, H पुस्तक डम्बते । ** संसारपारा ति B. 1 दुराराध्या इति B. # इत: पूर्व धोकाईस C, D पुस्तकायो: मूलनिरीवरीयबाप माने । .

·११० कूर्मपुराणम् । सब्दयोनिः शब्दमयी नादाख्या नादविग्रहा। अनादिरव्यक्तगुणा महानन्दा सनातनी ॥ पाकाशयोनिर्योगवा महायोगेखरेखरी। महामाया सुदुष्यारा मूलप्रकतिरीखरी। प्रधानपुरुषातीता प्रधानपुरुषामिका । पुराणा चिन्मयी पुंसामादिपूरुषरूपिणी । भूतान्तरस्था कूटखा महापुरुषसंचिता। जन्ममृत्युजरातीता सर्वशक्तिसमन्विता ॥ व्यापिनी चानवच्छिबा प्रधानानुप्रवेशिनी। क्षेत्रमयतिरव्यक्तलक्षणा मलवर्जितापा ॥ अनादिमायासभिवा वितत्त्वा प्रततिग्रहा। महामायासमुत्पत्रा तामसी पौरुषी ध्रुवा ॥ व्यताव्यतामिका कृष्णा रता शुक्ला प्रसूतिका । अकार्या कार्यजननी नित्यं प्रसवधर्मिणी॥ सर्गप्रलयनिर्भुक्ता सष्टिस्थित्यन्तधर्मिणी । अन्नगर्भा चतुर्विमा|| पमनाभाच्युतामिका । ॥ * पनादिरण्यसागुरीति बोकाउंचय B, E, F,G, H पुस्तकेषु सर्वभूत करे- परोपवापरं दखते। + पुरापी रति B,C, D, E, F and H. * भूतानरामा रति B. ६ मामा ति A,C,D, E, Fand H. पसलबनिता रवि E, F,G and H. ॥ शुभेदा ति B.शिनुमितिसपा इति भावः । चतुदा Cि.

·पादयोऽधायः । वैद्युती शाश्वती योनिर्जगमातेश्वरप्रिया। सांधारा महारूपा सबैखर्यसमन्विता । विखरूपा महागर्भा विखेशेच्छानुवर्तिनी । महीयसी प्रयोनिः महालक्ष्मीसमुहवा ॥ महाविमानमध्यस्था महानिद्रामहतका । सर्वसाधारणी सूक्ष्मा अविद्या पारमार्थिकी । अनन्तरूपानन्तस्था देवी पुरुषमोहिनी । अनेकाकारसंस्थाना कालत्रयविवर्जिता ॥ अग्रजन्मा हरेर्मूर्ति प्रविष्णुशिवामिकाः । ब्रोथविष्णुजननी ब्रधाख्या ब्रह्मसंत्रया । व्यक्ता प्रथमजा ब्रामी महती अमरूपिणी । वैराग्वैजयधर्मात्मा ब्रह्ममूर्तिईदि स्थिता ॥ अपां योनिः खयम्भूतिर्मानसी तत्वसम्भवा । खिराणी च पाणी शहराईशरीरिणी। भवानी चैव नद्राणी महालक्षीरथाम्बिका। महेशरसमुत्पना भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥ went afa C and D. + महामाया महायोनिः रति B. * महानिद्रायडका इति B. दोका B पुसके मालि। १ चामरूपिनोति B, C and D. || नवसंत्रया इति B.

·११२ कूपुराणम् । सबैखरी सर्ववन्या नित्यं मुदितमानसा । ब्रगेन्द्रोपेन्द्रनमिता शरच्छानुवर्तिनी ॥ खरा समगता महखरपतिव्रता। सजहिभाता सर्वार्तिसमुद्रपरिशोषिणी ॥ पार्वती हिमवत्पुत्री परमानन्ददायिनी । गुणाव्या योगजा योग्या ज्ञानमूर्तिर्विकामिनी । सावित्री कमला लक्ष्मीः श्रीरनन्तोरसि स्थिता। सरोजनिलया गङ्गा योगनिद्रा सुरादिनी । सरखती सर्वविद्या जगज्जेष्ठा सुमनला। वाग्देवी वरदावाचापा कीर्तिः सर्वार्थसाधिका। योगीखरी ब्रह्मविद्या महाविद्या सुशोभना । गुचविद्यामविद्या च धर्मविद्यामभाविता। खाहा विश्वम्भरा सिदिः स्वधा मेधा धृतिः श्रुतिः। नीतिः सनीतिः सुकतिर्माधवी नरवाहिनी ॥ पूज्या विभावती सौम्या भोगिनी भोगशायिनी। . पजा दुतरमंसारसमुद्रपरिशोषिकी इति D. + योगदा प्रति B. * सद्रा रति B. ६ सम्धिनी इति C. अविना ति D. | परदा पवाचा पनवधा रत्यर्थः । वरदा पापी इति B. | सर्वातिनायिका ति C and D. ** पागीपरीति B, Card D. It विभावरीति B. विभाषिनीति C and D.

·पारमोऽधायः। ११॥ जानीया परातीता वेदान्तविषया गतिः । दक्षिणा दहती दीर्घाण सर्वभूतनमखाता। योगमाया विभागमा महामोश गरीयसीक। सध्या सर्वससतिबंधविधाबयादिभिः । वीजारसमुतिर्महामतिर्महामतिः । चान्तिःपा प्रत्रा चितिः सतिषहाभोगीन्द्रयायिनी। विततिः भारी मास्तिर्गवगन्धर्वसेषिता । वैखानती महामाया महाना गृहप्रिया । महाराषिः भिवानन्दानी दुःखानामिनी ॥ इन्या पूज्या जगवानी दुनिया सुरुपिणी । गुहाम्बिकापाषा गुणोत्पत्तिमहापीठा महमुता|||" • जमातीता ति D. + दामा दवा पति B. दामा हावां नि E, F,Gand H. हापा माया इति C. दामादा नि D. 2 महीयसी रति B. पात्रया मतिरिति B. समाचारयादितिरिति D, E, F,Gaud H. I mafifa B, E, F and H. effa: vor vfa: a ofa D. ॥ शानिधनपविता नि D. .. ETOU xfat C and D. + शिवामन्दा ति B. #1 gftrar oft E, F and 1. ff xfer Cand D. 8 तपखिनी समापिसा विचा दिवि सलिना रDि पुसकते। शनिवा इति B. || महापौदा निमुवा रCिand D.

·११॥ वर्षपुराचन् । हव्यवाहान्तरागादि हव्यवाहसमुद्भवा । जगद्योनिजगमाता नमसत्युजरातिगा। बुधिर्महाबुद्धिमती पुरुषान्तरवासिनी । तरखिनी समाधिखा विनेचा दिवि संस्थिता। सन्द्रियमनोमाता सर्वभूतादि खिता। संसारतारणी विधा अप्रवादिमनोलया। ब्रह्माणीहती ब्राश्री ब्रह्मभूता भवारणी । हिरण्मयी महाराभिः संसारपरिवर्तिका। सुमालिनी सुरूपा च भाविनी हारिणीपा प्रभा। उमीलनी सर्बसहा सर्बप्रत्ययसारिणी। सुसीया चन्द्रवदना ताडवासनमानसा। सखनिकरी पिमलवयविनाशिनी ॥ जगत्रिया जगभूर्तिस्त्रिमूतिरस्तावया । निरात्रया निराहारा निरगुपपदोजवा ॥ चन्द्रहस्ता विचित्राङ्गी सबिणी पन्नधारिणी। • व्यवाहारा गाोति B. + बुद्धिमती बुद्धिमतीति A. बुद्धिमाता पुषिमनीति E. F and H. * भाषा प्रति D. 8 मिया ति B. पतारिपति B. | समाविषरीति A. ** गिरएमवीरमा ति B. गिमा पनीषा ति D. tt vara sfa C and D.

·हादयोऽधायः। परावरविधानत्रा महापुरुषपूर्वजा। विशेखरप्रिया विथुहिधुनिता जितनमा । विद्यामयी सहस्राक्षी सहस्रवदनात्मजा। सहस्ररमिः सखस्था महखरपदावया । शालिनी मृण्मयी व्याप्ता तेजसी पनबोधिका । महामायाश्रया मान्या महादेवमनोरमा। व्योमलस्मीः सिंहरवा चेकितानामितप्रभा । वीरेखरीप विमानस्था वियोका थोकनाशिनी। पनाहता कुण्डलिनी नलिनी पप्रभासिनी ॥ सदानन्दा सदाकीर्तिः सर्वभूतात्रयखिता। वाग्देवता अधकला कलातीता कलारणी व्योमति: क्रियापति नशक्तिः परा गतिः। चोभिका बन्धिका मेवा भेदाभेदविवर्जिता। . • विद्या विधुनिता रति B. तलखा ति D. * बालिनी सन्मना रति B. सन्धयोति E, P and II. 8 सिंहवाति D. १ विरोनि B. ॥ पत्रमा पवासिनी रति D. ..मनानदा सता कोनि: सर्वभूतात्रयस्थिता नि B. t* इस: पर "श्रीपादया अप्रविनिमप्रिया" इति श्रीवा B,C, D कामविरिति D.

·११८. पुरारम् । अभिवा भिवसंसाना मिनी शहारिणी। गुवतिगुणातीता सर्वदा सर्वतोमुखी। भगिनी भगवत्पनी सकला बाराहारिणी। प्रक्रिया योगमातापगहा विखेबारेमरी । कलिला कपिला कान्ता कमलामाई कलातरा। पुण्या पुष्करिणी भोशी पुरन्दरपुरमरा । पोषणी परमैश्वर्यभूतिदा भूतिभूषणा। परमपासमुत्पत्तिः परमार्थार्थ विग्रहा। धर्मोदया भानुमती* योगिया मनोजवा। मनोरमा मनोरखा तापसी वैदरूपिची। वेदतिर्वेदमाता वेदविद्यावामिनी योगधरेखरी माता महामतिर्मनोमयी। . वशिनीति B, C and D. + कापवारिणीति B. इत: पर "सविन सर्वतोभद्रा गुधावीता भावलिः' रवि श्रीकार B,G पुस्तकयोयते । D, E, F, H पुसका गूढ़ा गुगारपति हसते। * कपिखा वापिसा ति B. ſ mihi afa B, C and D. १ गनभाखारशिवषिषुशलाय पति पय काम। ॥ परमात्माविवहा इति B. .. धर्ममुखी प्रति D. th मनीरीति B,C and D. " महोरखा ति D.. $$ wiatrizifo E, F and H.

·पावारिंशोऽधायः। मुंगामिदं माखमधेत विशेषतः । बोतव्यचाय मन्तब वेदापरिन् । शाखा यथावरिन्द्रान् वाक्येबजिसबुतान् । सर्वपापविनिर्मुको मनसाउन्धमानुयात् ॥ गोवधाने पुरुष दयावाधार्मिक तथा। सम्मेत्य गत्वा निरयान् बना योनिं प्रजस्वधः नमस्तत्व हरिवि जगबीनिं सनातनम् । पोतव्यमिदं मानापायनं तया ॥ इन्वाजा देवदेवस्य विणोरमिततेजसः । पारापर्यस्य विप्रयासस्य च महामनः । सुखा नारायणादेवाबारदो भगवावृषिः । गौतमाय ददौ पूर्व तमाचेर पराशरः । परायरोऽपि भगवान् गङ्गाहार मुनीशराः। मुनिभ्यः कथयामास कामार्थमोक्षदम् ॥ आला कषितं पूर्व सनकाय धीमते । सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम् ॥ सनकालगवान् साचदिवली योगवित्तमः । पवासवाग्पषिखो दे शादिदमुत्तमम् । सनत्कुमाराङ्गगवामुनिः सत्यवतीसुतः । समिरिदमिति B. + पपायनोऽप्रमादिमि B. परमाननः नि A, C,Eand H. गावार बनीवरा यारम पार पाडः । पुसकन सनि ।

·पुरामना एतत्पुराणं परमं व्यासः सम्बोसत्रयम् ॥ तमाशासादहं सुखा भवतां पापनाशनम्।। अचिवावै भवति दातव्यं धार्थिव बने । ती व्यासांय मुनये सर्वत्राव माये । पाराशाय शान्ताय नमो नारायणामने । यस्यांबचायी क्षार या चैव प्रसीयते । नमस्तो परमाया विणवे कूकपिरे । रवि श्रीकूर्मपुरावे प्रसारण संहितावासनिभाने व्यासंगीतास पाचवारिणीऽध्यायः । समाप्तचेदं वपुराणम् ! .मे पुरावमममिति Band C. + भवत्यापप्रचाजनमिति B... एवमादाय Bपुसमाति। वे रति Band C. सरमाय रति,B,C, E,Gand H. मामिदमिति B ·दमोऽधायः। ११८ विधापना विषपूर्तिपिपुपाला पिशाबसी । किबरी सुरभी विधामान्दिनी मन्दियाभाग भारती परमानन्दा परापरविमदिका। समारपोपता काम्या वामखरेवरी। पचित्यानन्तपिभषा भूलेखा कनकप्रभा । कूपाणी धनरवाया सुगन्धा गबदायिनीषा। पिविक्रमपदोबूता धनुपापिः शिवोदया । सुदुखमा धनाथचा धन्या पिाललोचना । मान्तिः प्रभावती दीतिः पाजावतसोचना। पाथा भूः कमसीद्धता गर्वा माता रणप्रिया । सक्रिया गिरिशा परिनित्यपुष्टा निरन्तरा। दुर्गा कात्यायनी पडी पर्षिताङ्गा सविग्रहा। * सुरक्षिांचा B. + बन्दयामा रति C, D, E,Fand H: बामा कामेभीवरीति E, F and H. 8 पिक्यापित्यविभवा इति B. पियानादविभगीमा रति C, D, E, Fand H. Tगन्धवाहिनीति D. ॥ बानिरिति B. बममीता रति B. शाति G. पा निवपाति B. It गिरिजापण निबता निरसमा नि D. .fiता मानािरति B.

·कूबपुरारम् । हिरण्यवर्णा जगती मगबन्त्रप्रवर्तिका। मन्दराट्रिानिवासा च गरहार स्वर्णमालिनी । रत्नमाला रत्नगर्भा पुष्टिविखप्रमाथिनी । पद्मनाभाषा पद्मनिभा नित्यष्टामतोद्भवा । धुन्वती दुष्प्रकम्मा च सूर्य्यमाता बहती। महेन्द्रभगिनी सौम्या वरेखा वरदायिका । कल्याणी कमलावासा पञ्चचूड़ा वरप्रदा । वाचामरखरी विद्या दुर्जया दुरतिक्रमा । कालराभिर्महावेगा वीरभद्रप्रिया हिता। भद्रकाली जगन्माता भक्तानां भद्रदायिनी ॥ कराला पिकलाकारा कामभदा महाखना । यशस्विनीपापा यशोदा प षड़ध्वपरिवर्तिका|| । • रणनीति B. + महाराषोति D. * भारदा प्रति B. ६ पथी विश्वप्रमाघिनीति B. प्रसाधनोति D. १ पनाममा ति B. ॥ नित्यता ति Band G. .. मान्या प्रति B. . th वाचा वरवरी पन्या इति B and G. वाचा वरवरीति E, Fand H. ॐ भनिदायिनीति B. 88 महामदा इति B. पप तपसिनोवि B. पपरिवर्तिनीति B. पासपरिवर्तिमीवि D. .

·हायोग्यायः। हिनी पनिनी साध्या साध्ययोगप्रवर्तिवा। चैत्रा संवाराष्ट्रा जगसम्पूरणी ध्वजा ॥ एचारिः खेचरी खखा कम्बुग्रीवा लिमिया । खगध्वजा खगारूढ़ा वाराही पूगमालिनी । एखर्यपानिलया विरता गराड़ासना । जयन्ती गुहागम्या गरेठा गणापणीः । सम्पसिना साम्यखा सर्वविधानदायिनीया । कलिः कलविहन्त्री च|| गुयोपनिषदुत्तमा । निष्ठा* दृष्टिः स्मृतियाप्तिः पुष्टिसष्टि: क्रियावती । विशामरेशरेगाना भुतिर्मतिः शिवामृता । लोहिता सर्पमाला भीषणी वनमालिनी । पनन्तमयमानन्ता नरनारायणोडवा ॥ • सम्यासबायोगवर्निका इति E, F and H. + वा संवारी बद्रा अगापूरवीन्द्रमा रवि B. * एभा विपरीत D. 8 परार्या परमाखिमीति B. बरा रति G. बराहां भगमालिनोविC, D, E, Fand H. पदाधिकाति B. ॥ परिवारको पति B. .. निवाति B. ++ afefifa E, F and II. #1 watat efa B and D. $$ **11**T &fa E, F and H. 16 ·वर्षपुरापम् । दृसिंही देवमधनी माचक्रगदाधरा। सहर्षशी समुत्पत्तिरबिका पादसंख्या । महाज्वाला महाभूति: मूर्तिः सर्वकामवक् । राना च सुखना सौरी धर्मकामाबमोचदा ॥ भूमध्यनिलया पूर्वा पुराणपुरुषारपि । महाविभूतिदा मधा सरोजनयना समा। अष्टादयभुजानाथा नीलोत्पलदलप्रमा। सर्वयत्यासनारूढ़ापा धर्याधयविवर्जिता ॥ वैराग्यज्ञाननिरता निरालीका निरिन्द्रिया। विचिषगानाधारा साखतखानवासिनी॥ खानेवारी निरानन्दा त्रिशूलवरधारिणी। अषदेवतामूतिर्देवता वरदेवता ॥ गणाम्बिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी। अवनवर्सरहिता विवर्या जीवसभवा । . भारत B. + arteriffa B and D. Arrefaffe B, E, F and H. * सुपमा प्रति B. समीतिरिति D. रतिरिवि D. १ सम्बंगल्या समान्दा इति B,C and D. ॥ सर्वधर्षियनिता रति B. धौराति B. जति D.

·हादयोऽधायः। १२१ अनन्तवानन्यसा यारीमान्तमानसा। पगीचा गोमती गोप्वी गुधापा गुणोत्तरा। गोर्गाव्यमिया गोषी गबरनमखाता। सबभामाषा सत्वसधा पिसन्ध्या सविवर्जिता। सबंवादात्रया मया साध्ययोगसमुजवा । प्रसंख्येयाप्रमेयास्था शून्या कुलोद्भवा । विन्दुनादसमुत्पत्तिः शभुवामा मणिप्रभा। पिया भेदरहिता मनोजा मधुसूदनी। महात्रीः बीसमुत्पत्तितमःपारे प्रतिष्ठिता। वितखमाता- विविधा सुसूमपदसंचया । मान्ताभीता मलातीता निर्विकारा शिवाया। शिवाख्या चित्तनिलया शिवानखरूपिणी। * मान्यमानमा रति A, E, F and II. मारोत्यारभ्य सम्बमामत्या विन्दुमादसमपत्तिरियतः परं हन्यते । + पगाधा रति D. + योहोति B. ६ दुर्गा शिवप्रिया भौगति D. १ सम्बमाता रति C, D, E, F and II. ॥ वर्षगाया ति D. ..विसा इति B. tt पानानि D. बायतीता मनोऽतीता इति B. पराया Bि.

·कूर्मपुराणम् । . देवदानवनिर्माधीश काश्यपी कालकर्णिका। . भास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिचतुर्वर्गप्रदर्शिका । नारायणी नरोत्यत्तिः कौमुदी लिङ्गधारिणी। कामुकी कलिताभावार्थ परावरविभूतिदा ॥ परागजातमहिमापा बड़वा वामलोचना। सुभद्रा देवकी सीता वेदवेदाापारगा। मनखिनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा। अमन्युरमृताखादा पुरुहता पुरुष्टुता ॥ अयोधा* भिवविषया हिरण्यरजतप्रिया। हिरण्यरजनी ईमाहेमाभरणभूषिता । विधानमाना दुर्भया ज्योतिष्टोमफलप्रदा । महानिद्रासमुतिरनिद्रा सत्यदेवता । दीर्घा ककुमिनी द्या शान्तिदा शान्तिवईनी। * निर्मात्रीति B, E, F, G and H. + नरीतिरिति B. * खिताभाग Cि, D, E, F and H. ६ परापति B. १ परामजाममहिमा इति D. ॥ पुरखना ति B. ..मीघाति C. + भिवादया ति D. # हिरण्यरामको हेमा ति B. रिस्थानी हेमवती इति D.

·बादमोऽधायः। १२५ समादिशशिजननी तिचक्रप्रवर्तिका - पियलिजननी जन्या षडूर्षिपरिवर्जिता । सुधौता कर्यकरणी युगान्तदहनामिका। सरर्षणी जगहाती कामयोनिः किरीटिनी। ऐन्द्री लोक्यनमिता वैष्णवी परमेखरी । प्रधुलदयिता दापी युग्मदृष्टिखिलोचना। मदोत्कटा हंसगतिः प्रचण्डा पविक्रमा । हमाविमापा वियमाता विध्यपर्वतवासिनी। हिमवतनिलया कैसासगिरिवासिनी । चाणूरहन्तृतनया नीतिज्ञा कामरूपिणी । वेदविद्या व्रतसाता बनशैलनिवासिनी ॥ वीरभद्रप्रजा वीरा महाकामसमुद्भवा । विद्याधरप्रिया सिहा विद्याधरनिराकृतिः। प्राप्यायनी हरन्ती च पावनी पोषणी कला। इतः परीवारंच B पुस मामि। + पड़परिवनिका पनि D. पड़र्ग:-कामादिगः । पडू पदमपि तदर्थ- मिति सभापयामः। * सुधामा रति B सपातति D. 8 दाना पति B,C and D. मेधावप्रो बनाः त्यर्थः। उपवेगा रति C and D. | पहीलानिलाशनेति C and D. कलानियासमीति E, Fand H. ** पौरभद्रा प्रमाEि, Fand H. बोरभद्रप्रिया इति Cand D.

·१२६ पूर्णपुराणम्। माढका मनयोजूता वारिजा वाहनप्रिया । करीषिणी सुधावाणी वीणावादनतत्परा। सेविता सेविका सेव्यासिनीवाली गरमती। अरुन्धती हिरण्याची मुगाहा मानदायिनी। वसुप्रदा वसुमती वसोरा वसुन्धरा ॥ धाराधरा वरारोहा परावाससहस्रदा। श्रीफला श्रीमती श्रीया श्रीनिवासा शिवप्रिया । श्रीधरा श्रीकरीपा कख्या श्रीधराशरीरिणी। अनन्तदृष्टिरबुद्रा धात्रीया धनदप्रिया। निहन्त्री दैत्यसमानां सिंहिका सिंहवाहना। सुवर्चला च सुश्रीणी|| सुकीर्तिश्चिनसंथया । रसना रसदा रामा लेलिहानामृतम्रवा। नित्योदिता स्वयं ज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी ॥ बच्चदण्डा ववजिता वैदेही वचविग्रहा। . सुधाधारा प्रति B. खधावापी ति C. खधापीणा इति D. + सेवा इति B,C and D. * वरानना प्रति B and c. इ परावरसहबदा नि C, E, F and H. पाबीकरा इति B. ॥ सर्वेषाचन्द्रनिलया रवि B. .. खरा ति C. + बगणीवनीति E, Fand H. # बबला इति.

·हादयोऽधायः। माला माता माला निर्मला मलहारिणी। गान्धर्वी करणाचान्द्री कम्बलाखतरप्रिया । सौदामिनी जनानन्दा भुकुटीकुटिलानना । बर्मिकारकरा कचाकसमाणापहारिणी युगन्धरा युगावा पिसव्या हर्षवर्धनी । प्रत्यक्षदेवता दिव्या दिव्यगन्धा दिवः परा । शक्रासनगता माक्री साध्या पाथरासना॥ इटा विशिष्टा मिष्टेष्टा पिष्टापिष्टप्रपूजिता । शतरूपा यतावा विमता सरभिः सुरा॥ सुरेन्द्रमाता सुधुना सुषुना सूर्यसंस्थिता। समीच्या सबतिष्ठा च निवृत्ति नपारगा ॥ धयास्त्रार्यकुशला धमंचा धर्मवाहना। धर्माधर्मविनिर्मात्री धार्मिकाणां भिवप्रदा। • मखिना इति B. मालिनीति Cand D. + गारोति B. * निजानन्दा नि D. पाषा पनि D. पापी इत्यर्थः । | पिवमा ति C. विविधा रति D. | दिवा परा रति B. दिवाकरा नि C and D. दिवायरी प्रत्यर्थः । ** साधा वीरामरासमा प्रति D. th सता रति D. दिपारगा वि B.

·१२८ वर्णपुरारम्। धर्मयतिधर्ममयी विधी विखर्बिपी। धर्मान्तरा धर्ममयी धर्मपूर्वा धनावहा । धर्मोपदेष्ट्री धर्मामा धर्मगम्या धराधरा । कापाली अकला मूर्तिः कलाकलितविग्रहा ।। सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशत्यानयात्रयाई । सो सबैखरी सूमा सूक्ष्मज्ञानखरूपिणी ॥ प्रधानपुरुषेशेशापा महादेवकसाघिणी|| सदाशिवा वियमूर्तिर्वेदमूर्तिरमूर्तिका ॥ एवं नानां सहस्रेण खत्वासौ हिमवागिरिः । भूयः प्रणम्य भीतामा प्रोवाचेदं कतावलिः । यदेतदेखरं रूपं घोरन्ते परमेश्वरि । भीतोऽस्मि साम्प्रतं दृष्ट्वा रूपमन्यबदर्थय ॥ एवमुक्ताय सा देवी तेन शैलेन पार्वती संहत्य दर्शयामास खरूपमपरम्मुनः । * पनरा धबधा रति D. + वर्षखा रति D. * कापालोशारा ति B. ६ सर्वशनिसमात्रया रति B. प्रधामपुरुषेशी पनि D. ॥ महादेवसानिवि B. पर्तिगा ति D. 1 पोरं तदिति D.

·दादयोऽधायः। १२८ नीलोत्पलदलपक नीलोत्पलसुगन्धि । हिने हिभुजंग सौम्यं नीलाशकविभूषितम् ॥ रसापादाम्बुजतसं सुरक्षाकरपनवम् । श्रीमहिलाससवृत्तयः खसाटतिलकोज्वतम् ॥ भूषितं चारसर्वाङ्ग भूषणैरतिकोमलम् । दधानमुरसा माला विमासा हेमनिर्षिताम् ॥ पत्सितं सुविम्बोष्ठं नूपुरारावसंयुतम् । प्रसन्नवदनं दिव्यमनन्तमहिमापदम् ॥ तदीयं समालोक्य स्वरूप शैलसत्तमः । भीति सन्त्यज्य अष्टामा बभाषे परमेश्वरीम् । हिमवानुवाच । प्रद्य मे सफलं जा पद्य मे सफल तपः । यो साचात्त्वमव्यता प्रपना दृष्टिगोचरम्मा । खया सृष्टं जगम प्रधानाधं त्वयि खितम् । स्वय्येव सीयते देवि त्वमेव परमा गतिः॥ वदन्ति केचित्त्वामेव प्रकृति प्रकृतेः पराम् । • गोलीबलमगधिकामिति B. + पिने समुति D. + नौमरिमामालमिति B. श्रीमपिशावमिति H. चोपामिद E, F, H पुसमापने पसबा हरियोपरा नि B. ॥ अमेवपरा नविरिति B. 17 ·पुरान। अपर परमार्थताः शिवेति भिवसंचयात् ॥ त्वयि प्रधानं पुरुषो महाबमा तथखरः । अविद्या नियतिर्माया कलाद्याः शतशोऽभवन् । खं हिसा परमा शक्तिरनन्ता परमेष्ठिनी । सर्वभेदविनिर्मुसा सर्बभेदात्रयावया ॥ बामधिष्ठाय योगेशि महादेवो महेखरः । प्रधानाचं जगत्सब करोति विकरोति च ॥ बयैव सङ्गतो देवः खात्मानन्दंगा समभुते । त्वमेव परमानन्दस्त्वमेवानन्ददायिनी । बमक्षरं परं व्योम महजयोतिर्निरचनम् । शिव सर्वगतं सूमं परं बन सनातनम् । वं शक्रः|| सर्वदेवानां ब्रह्मा बनविदामसि | वायुर्बलवतां देवि योगिनां त्वं कुमारकः ॥ ऋषीणाञ्च वसिष्ठस्वं व्यासो वेदविदामसि ।** सायानां कपिलो देवो रुद्राणाचापि भारः ॥ quiageet «fa C and D. + समायोऽभयविति B. * परमेवरीति B. 8 नगलासमिति B. खिमानन्दमिति B, Cand D. । प्रशिरिवि D. ...श्रीकाईमिदं D, E, F पुसवंगडयो। 11 बद्रारामपिति B.

·हादयोऽधायः। •पादियानामुपद्रस्व वसूनाचैव पावकः । बैदाना सामवेदस्व गायत्री मन्दसामसि । पध्यानविद्या विद्यानां गतीमा परमा गतिः। 'मागा त्वं सर्वधतीनां कालः कलयतामसि । पोहारः सर्वगुयानां वर्शनाच हिजोत्तमः । पात्रमाणां रहसस्वमीखरा महबरः ॥ पुंसां त्वमेकः पुरुषः। सर्वभूतहदि खितः । सर्वोपनिषदा देवि गुल्योपनिषदुधसे । मानवापि कल्यानां युगानां सतमेव च । प्रादित्यः सर्वपामार्गाणां वाचां देवी सरस्वती । त्वं लक्ष्मीचाररूपाणां विष्णुर्मायाविनामसि । परन्धती सतीनां त्वं सुपसः पततामसि ॥ सूतानां पौरुष सूक्तं सामज्येष्ठं च सामस । सावित्री चापि जाप्यान यजुषां सतरुद्रियम् ॥ पर्वतानां महामिररनन्तो भोगिनामपि । * सानिधीति Caud D. + बर्मकपुरुष ति B. + मध यात्रीपनिषदुधत नि D. 8 मरणापि इति B. १ संगति B. ॥ सूजापौर मुचं हमाम नि B. ** बासिनपानामिति B. It wanafu xra B and D.

·वनपुरापम् । सर्वेषां त्वं पर बम बमयं सर्वमेव हि। रूपं तवाशेषविकारहीम - मगोचरं निलमेकरूपम्।। अनादिमध्यान्तमनन्तमा नमामि सत्यं तमसः परस्तात् ॥ यदेव पश्यन्ति जगबसूति वेदान्तविज्ञानविनिषितार्धाः । पानन्दमा प्रणवाभिधानं तदेव रूपं शरणं प्रपद्ये। अशेषभूतान्तरसविविष्टं प्रधानपुंयोगवियोगहेतम् । तेजोमयं जन्मविनामहीनं प्राणाभिधानं प्रणतोऽस्मि रूपम् ॥ प्राधान्तहीनं जगदामरूपं विभिवसंखं प्रचतेः परस्तात् । कूटखमव्यसवपुस्तथैवषा नमामि रूपं पुरुषाभिधानम् । • तवाषकलाविहीन रति B, E, F, G and R. + निर्भयपमिति B. * समिषिस्थमिति D. नगदामभूतमिति B and D. परखमयसयसन इति B.

·जादयोऽधायः। सर्वावर्य सर्वजगविधान सर्वत्रगं जमविनायहीनम् । सूर्ण विचित्र विगुणं प्रधान नतोऽसि ते रूपमरूपभेदम् । पाखं महान्तं पुरुषाभिधानं प्रत्यवस्वं पिगुणामवीजम् । ऐखर्यविज्ञानविरोधध:- समन्वितं देवि नतोऽस्मि रूपम् । हिसतलोकामकमम्बुसंस्क विचित्रभेदं पुरुषैकनाथम् । अनेक भेदैरधिवासितं ते नतोऽस्मि रूपं जगदण्डसंजम् ॥ अशेषवेदामकमेकमाचं खोजसाणा पूरितलोकभेदम् । त्रिकालहेतुं परमेष्ठिसंज नमामि रूपं रविमलखम् । सहसमूनिमनन्तमालि * पुरुषासम्पमिति B, E,P,G and H. + बिरामरिति B. * डोक्यमिदं D पुसलेम हयते । पति B. मनम्तरिति C. पनपेरिति D. I wasui vfu B, C and D.

·१३४. कूर्मपुरावम् । सहस्रबाएं पुरुषं पुराणम् । भयानमन्तःसलिले तवैव नारायणाख्यं प्रणतोऽस्मि रूपम् ॥ दंष्ट्राकरालं विदथाभिवन्ध युगान्तकालानलक रूपम् । अशेषभूताण्डविनामहेतुं नमामि रूपं तव कालसंञम् ॥ फणासहस्रेण विराजमान भोगीन्द्रमुख्यैरपि पूज्यमानम्छ । जनानारूढ़तनुं प्रसुप्त नतोऽस्मि रूपं तव शेषसंत्रम् ॥ अव्याहतेखर्यमयुग्मने ब्रह्मामृतानन्दरसमेकम् । युगातशेषं दिवि नृत्यमानं नतोमि रूपं तव रुद्रसंचम् ॥ महीनयोक प्रविहीमरूपंपा सुरासुरैरचितपादपनम् । * तथैव रति B and C. तदेव पति D. + कल्परूपमिति B and D. * रतिपूज्य मानमिति B. रमिपूज्यमाममिति C. रसि पूज्य मानमिति D. ६ विसंमे कमिति C..ममंजमेकमिति D. १ विमलं पवित्रमिति B, C and D. . .

·बादमोऽधायः। १३५ सुकोमलं देवि विभासि शुभ नमामि ते रूपमिदं भवानि। भों नमस्तेऽस्तु महादेवि नमस्ते परमेषरि। नमो भगवतीयानि शिवाय ते नमो नमः ॥ वभयोऽहं त्वदाधारस्वमेव च गतिर्मम वामेव शरणं यास्ये प्रसीद परमेश्वरि ॥ मया नास्ति समी लोके देवो वा दानवोऽपि वा। जगातेव मत्पुत्री सम्भूता तपसा यतः । एषा तवाबिके देवि किलाभूपिढकन्यका । मनाशेषजगातरही मे पुण्यगौरवम् ॥ पाहि माममरेमानि मेनया सह सर्वदा । नमामि तव पादामं व्रजामि घरम् शिवम् । पही मे समहमाग्यं महादेवीसमागमात् । प्राजापय महादेवि किं करिष्यामि पारि एतावदुना वचनं तदा हिमगिरीखरः । संप्रेक्षमाणापा गिरिजा प्रावलिः पार्षगोऽभवत् । भूतान्या व इति E, F,G and H. + सास यतः इति D. * पही पुणख गौरसमिति B, C and D. विमिति B. सीधमापति H. ॥ पातीमवदिति B.

·११५. वर्णपुरावम् । अब सा तस्य वचनं निशम्य जगतोरपिः। सस्मितं प्राह पितरं स्मृत्वा पशुपति पतिम् ॥ श्रीदेव्युवाच । मृणुष्ष चैतप्रथम गुधमीखरगोचरम् । उपदेशं गिरिबेष्ठ सेवितं ब्रमवादिभिः । यो साचात्पर रूपमैखरं दृष्टमजुतम् । सर्वशक्तिसमायुक्तामनन्तं प्रेरक परम् ॥ शान्तः समाहितमना मानाहकारवर्जितः । तविष्ठस्तत्परो भूखा तदेव शरणं व्रज ॥ भक्त्या बनन्यया तात मडावं परमाश्रितः। सर्वयातपोदानस्तदेवाय सर्वदा ॥ तदेव मनसा पश्य तयायख यजख तत् । ममोपदेशासंसारं नाशयामि तवानष । अहं त्वां परया भक्त्या ऐखरं योगमाखितम् । संसारसागरादस्मादुहराम्यचिरेण तु ॥ ध्यानन कर्मयोगेन भत्या जानन चैव हि। प्राप्याहन्ते गिरिष्ठ नान्यथा कर्मकोटिभिः । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्कम वर्णाश्रमामकम् । अध्यात्मज्ञानसहितं मुलाये सततं कुरु ॥ • चैतपरममिति B, C and D. * दासारणित: रवि B,Cand D. पर मत्पराग भलानेवर योगमाखिनानिवि B.

·हादयोऽध्यायः। . धर्माबजायते भतिक्या संप्राप्यते परम् । अतिस्मृतिभ्यामुदितो धो यज्ञादिको मतः ॥ नान्यतो जायते धर्मों वेदाहों हि निर्बभौ । तस्मान्मुसुक्षुर्धार्थी मद्रूपं वेदमात्रयेत् । ममैवैषा परा शक्ति वेदसंज्ञा पुरातनी । ऋग्यजु:सामरूपेण सर्गादो संप्रवर्तते । तेषामेव च गुत्यर्थ वेदानां भगवाननः । बामणादीन्ससर्जाथ खे खे कमखयोजयत् । येन कुर्वन्ति महमन्तदर्थ बानिर्मिताः । 'तेषामधस्ताबरकांस्तामिनादीनकल्पयत् ॥ न च वेदाहते किञ्चिच्छास्त्र धर्माभिधायकम् । योऽन्यच रमते सोऽसो न सम्भाथी दिजातिभिः ॥ यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोकस्मिन्विविधानिया तु । श्रुतिस्मृतिविरुधानि निहा तेषां हि तामसी । कापाल भैरवञ्चैव|| यामलं वाममाईतम् । एवंविधानि चान्यानि मोहनार्यानि तानि तु ॥ • दाबाऽपि रति B. दार्यासहि नियंभीरनि D. t धनांच पड्या वेदमात्रयेदिति D. मूर्तिरिति B. ६ तामिति C, E, F, and H. पमिति D. बीजिस्विविधानि रवि B. ॥ पारापति B. 18 ·१५. पूर्वपुराणम्। ये कुशास्त्राभियोगेन मोड्यन्तीह मानवान् । मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तर । वेदार्थ वित्तमैः कार्य यत्स्मृतं की वैदिकम् । तपयवेन कुर्वन्ति मबियास्ते हि ये नराः ॥ वर्मानामनुकम्पार्थमवियोगाहिराट् खयम् । खायभुवो मनुभुनीनां पूर्वमुक्तवान् ॥ श्रुत्वा चान्येऽपि मुनयस्तमुखाइ मुत्तमम् । चक्रुईमप्रतिष्ठार्थ धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ तेषु चान्तहितेष्वेवं युगान्तेषु महर्षयः । अधणी वचनात्तानि करिष्यन्ति युगे युगे । अष्टादश पुराणानि व्यासाचै कथितानि त । नियोगारामणो राजस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ अन्यान्युपपुराणानि तच्छिष्यैः कथितानि तु । युगे युगेऽत्र सर्वेषां कर्ता वै धर्मशास्त्र वित् ॥ शिक्षा कल्पी व्याकरणं निरत छन्द एव च । ज्योतिःपास्त्र न्यायविद्याप सर्वेषामुपवृंहणम् ॥ . भारति B. + वेदान्तति B. * व्यासेन इनि B and D. नियोगादित्वारबलियन G, H पुसकयोनाति। वैजनानिनि D. बीति:बानाध्यामविधा रति H. | मीमांसा पीपसमिति B.

·हादयोग्यावः। १२८ • एवं पतईचैतानि तथा हिदिजसत्तमाः । चतुर्वेदैः सहोतानि धर्मो नान्यत्र विद्यते । एवं पैतामहं धर्म मनुष्यासादयः परम् । स्थापयन्ति ममादेशाद्यावदाभूतसंभवम् । ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसची। परस्थान्त तामानः प्रविन्ति परम्पदम् । तस्मासर्वप्रयोन धर्मार्थ वेदमावयेत् । धर्षेण सहितं ज्ञानं परं ब्रा प्रकाशयेत् । ये तु सङ्गान् परित्यज्य मामेव शरणं गताः। उपासते सदा भत्त्या योगमैम्बरमास्थिताः । सर्वभूतदयावन्तः शान्ता दान्ता विमलराः । प्रमानिनो बुद्धिमतस्तापसाः स्तिव्रताः । मञ्चित्ता महतप्राणा मउन्नानवधने रताः सन्यासिनो रहस्सार वनखा ब्रह्मचारिणः ॥ तेषां नित्याभियुक्तानां मायातत्वं समुत्थितम • विद्याथानानि सत्तम रति B, C and D. + पत्र यावत्पदं निरर्थकम, पाति उपर गतायवान। * बावरिति B. परवान.तामान Eि, F and II. १ परखामिनि B. प्रोक्ष्यन्नि पर पदमिति D. ॥ समिति B. यवसानिनि D. .. महावयति. it मावानखत्खितमिति B.

·१४. कूर्मपुराणम्। नाथयामि तमः त्वं ज्ञानदीपेन नो चिरात् । ते सुनि ततमसो धानेनैकेन मन्मयाः । सदानन्दात संसारे न जायन्ते पुनः पुनः॥ तस्मासर्वप्रकारेण मदतो मत्परायणः । मामेवाय सर्वत्र मनसा शरणं गतः ॥ प्रयतो यदि में ध्यातमैखरं रूपमव्ययम् । ततो मे परम रूपं कालाधं शरणं ब्रज ॥ तद्यत्वरूपंग मे तात मनसी गोचरं तव । तविष्ठस्तत्परो भूत्वा तदर्थनपरी भव ॥ यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मानं केवलं शिवम् । सर्बोपाधिविनिर्मुलामनन्तममृतं परम् ॥ जाननैकेन तनयं केशेन परमं पदम् । शानमेव प्रपश्यन्ती मामेव प्रविशन्ति । तदुदयस्तदात्मानविष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिहूतकल्मषाः ॥ मामनाश्रित्य परमं निर्वाणममलं पदम् । * मा चिरादिति B, D, E, F and II. + ते तु लिई तमनस पति B, E, F and II.. तेषु निडू तमनस इति G. * सकलमिति B. ततः सर्वकलमिति C and D. कलाव्यमिति E, F and H. पाला पूर्णम् । १ यद्यदिति E. F and H. ॥ मफलप्रदमिति E, Fand II.

·हादमोऽधायः १४१ प्राप्यते न हिराजेन्द्र ततो मां धरणं व्रज। एकत्वेन पृथतन तथा चोभयथापि वा। मामुपास्य महीपाल ततो यास्यसि तत्पदम् ॥ मम्मनाचित्य तत्तत्वं खभावविमलं शिवम् । जायते नहि राजेन्द्र ततो मां शरणं ब्रज ॥ तस्मात्तमचरं रूपं नित्यं वा रूपमैखरम् । पाराधय प्रयवेन ततोऽन्धत्व प्रहास्यसि । कर्मणा मनसा वाचा शिव सर्वत्र सर्वदा । समाराधय भावेन ततो यास्यसि तत्पदम् ॥ न वै यास्यन्ति तं देवं मोहिता मम मायया। प्रमाद्यनन्तं परमं महेश्वरम शिवम् ॥ सर्वभूतामभूतस्थं सर्वाधार निरजनम् । नित्यानन्दं निराभासं निर्गुणं तमसः परम् ॥ अहतमचलं ब्रह्म निष्कलं निष्प्रपञ्चकम् । स्वसंवेद्यमवेद्यं तत्परे|| व्यानि व्यवस्थितम् ॥ सूक्षण तमसा नित्यं वेष्टिता मम मायया । AFITTST fa B, C and D. + मापदमिति B. + बधमिति C and D. ६ मत्पदमिति B. पनवे पान्ति समिति B and G. and H. म पनि मिनि E, F ॥ खसांवमरेभ्यतत्परमिति B.

·१४१ कूर्यपुरापम् । संसारसागरे घोरे जायन्ते च पुनः पुनः । भत्त्या बनन्यया राजन् सम्यग्ज्ञानेन चैव हि। अन्वेष्टव्यं हित जन्मबन्धनिवृत्तये॥ पहसारच मासयं काम क्रोधपरिग्रहम् । प्रधाभिनिवेशश्च त्यांना वैराग्यमास्थितः । सर्वभूतेषु चान्मानं सर्वभूतानि चामनि । प्रवेच्या चात्मनात्मानं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ब्रह्मभूतः प्रसवामा सर्वभूताभयप्रदः । ऐखयें परमां भक्ति विन्देतानन्यभाविनीम् ॥ वीक्ष्यते तत्यरं तत्वमैखर ब्रह्म निष्कलम् । सर्वसंसारनिमको ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥ ब्रह्मणोऽयं प्रतिष्ठानां परस्य परमः शिवः । अनन्यवाव्ययकथामाधारी महेखरः ॥ जानन कर्मयोगेन भक्त्या योगेन वा तृपया। सर्वसंसारमुक्त्यर्थमीश्वरं शरणं व्रज ॥ एष गुयोपदेशस्ते मया दत्ता गिरीखर। अन्वीय चैतदखिलं यथेष्टं कर्तुमर्हसि ॥ • पवीत्य प्रति B. + ऐरीमिति B. * विन्देवानन्ध गामिगौमिति B and D. बार प्रविष्ठेयमिवि B. प्रविष्ठायामिति C, E, F and H. पुनरिति B.

·हादसोऽधायः। १४३ पर वैयाचिता देवैः सनाता परमेखरात् । विनिन्ध दचं पितरं महेश्वरविनिन्दकम् । धर्मसंस्थापनार्थाय तवाराधनकारणात् । मेवादेहसमुत्पना वामव पितरं श्रिता । सत्वं नियोगाहेवस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । प्रदास्यसे मां रुद्राय स्वयंवरसमागमे । तसम्बन्धान्तरे राजन् सर्वे देवाः सवासवाः । वो नमस्यन्ति वै सात प्रसीदति च शहरः ॥ तस्मात्सर्वप्रयोन मां विडीखरगोचराम् । संपूज्य देवमीयानं शरण्यं शरणं व्रज ॥ स एवमुक्तो हिमवान्। देवदेव्या गिरीखरः । प्रणम्य शिरसा देवी प्रान्जलि: पुनरजवीत् ॥ विस्तरेण महेशानि योगं माहेखरं परम् । जानं वैचामनो योग साधनानि प्रचय मे ॥ तस्यैतत्परमं ज्ञानमालनी योगमुत्तमम् । यथावाजहारेशाप साधनानि च विस्तरात् । निशम्य वदनाभोजागिरीन्द्रो लोकपूजितः । * तत्सम्बन्धाशतरति B. + सनीय पति B. * भगवानिति B, C and D. मामधीगमनुत्तममिति D. बाजारमा प्रति B.

·१४४ कूर्मपुराणम् । ॥ लोकमातः परं ज्ञानं योगासतोऽभवत्पुमः ॥ प्रददौ च महेशाय पार्वती भाग्यगौरवात् । नियोगाणः साध्वी देवानाचैव सविधौ ॥ यमं पठतेऽध्यायं देव्या माहामाकीर्तनम् । शिवस्य सविधौ भत्त्या शचिस्तद्भावभावितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो दिव्यश्योगसमन्वितः । उलय बह्मणो लोकं देव्या स्थानमवाप्नुयात् ॥ यचैतत्पठति स्तोत्रं ब्राह्मणानां समीपतः । समाहितमनाः सोऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते । नानामष्टसहस्रन्तु देव्या यत्समुदीरितम् । जात्वार्कमण्डलगतामावाच्या परमेश्वरीम् ॥ अभ्यर्थ गन्धपुष्पाद्यैर्भतियोगसमन्वितः । संस्मरन्परमं भावं देव्या माहेखरं परम् ॥ अनन्यमानसो नित्य जपेदामरणाहिजः । सोऽन्तकाले स्मृतिं लब्ध्वा परं ब्रह्माधिगच्छति । अथवा जायते विना ब्रामणस्य शुचौ कुले। पूर्वसंस्कारमाहात्मयात्ता बभविद्यामवाप्नुयात् ॥ * दया प्रति B,C and D. + देयाः समाहितममा ति B, C and D. * सभाष्य रति B, C and D. कुले एपीति B. सर्वसंसारमाहामादिति E, F,Gand H.

·हादयोऽधायः। १४५ • सम्प्राप्य योग परमं दिव्यं तत्यारमेवरम् । शान्तः ससंयतो भूत्वा शिवसायुज्यमानुयात् । प्रत्येकचाथ नामानि जुहुयासवनत्रयम्। मामाविकोहदोषैव मुचते। अपहाहरहर्नित्यं संवत्सरमतन्द्रितः । श्रीकामः पार्वती देवौं पूजयित्वा विधानतः । सम्पूज्य पार्श्वतः अभुन्निने भतिसंयुतः । लभते महती लक्ष्मी महादेवाप्रसादतः । तस्मासर्वप्रयत्नेन जप्तव्यं हि द्विजातिभिः । सर्वपापापनोदार्थ देया नामसहस्रकम् ॥ प्रसङ्गाकथितं विप्रा देव्या माहामामुत्तमम् । पतःपरं प्रजासर्ग भग्वादीनां निबोधत ॥ पनि वीर्ष पुरादण्या माहामाबादमोऽध्यायः । - * सर्वगत रति B,Cand D. इसमत्रयमिति E, F, G and H. * पूतनादौति B, C and D. ६ सावंत रवि E, F, G and H. परंयुक गौरीति रिसहित पावः । महादेवभावव रवि Gand I. 19 ·पयोदशोऽध्यायः। सूत उवाच। भूगोः ख्यात्यां समुपवा लमीनारायणप्रिया । देवौ धाताविधातारी मेरोर्जामातरौ छभौ । पायतिनियतिवेव मेरोः कन्ये महामनः । तयोर्धाढविधाभ्यां यौ च जाती सुतावुभौ ॥ प्राणश्चैव सकण्डव मार्कण्डेयो मकण्डुतः । तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य धुतिमान्सुतः ॥ मरीचेरपि सभूतिः पूर्णमासकमसूयत । कन्याचतुष्टयश्चैव सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ तुष्टिज्येष्ठा तथा वृष्टिः राष्टिपाचापचितिस्तथा। विरजाः पर्वतचैव पूर्णमासस्य तौ सुतौ ॥ क्षमा तु सुषुवे पुवाम्पुलहस्य प्रजापतः । वईम वरीयांसं सहिणुं मुनिसत्तमम् ॥ तथैव च कनीयांसं तपोनितकल्मषम् । - धाताविधापीसे भाये तयीनांनी मनावमी रनि D. + Hugo afar C and D. atarefafa C and D. ६ अपिरिति E, F and H. परिवि B. पृष्टिविनिरिनि C and D. I dheu tra C and D.

·पयोदशोऽध्यायः । १४७ .अनसूया तथैवार्जने पुपानकल्मषान् ॥ सोमं दुर्वाससञ्चैव दत्तात्रेयश्च योगिनम् । मृतिशाङ्गिरसः पुत्री जने लघसंयुता। सिनीवाली कुहव राकामनुमतीमपि । प्रीत्या पुसस्थो भगवान्दमोजिममजन्मभुः । पूर्वजन्मनि सोऽगस्त्यः स्मृतः खायभुवेऽन्तरे। देववाहुस्तथा कन्या हितीयाः नाम नामतः । पुत्राणां षष्टिसाहस्रं सन्ततिः सुषुवे क्रतोः । ते चोधरेतसः सर्वे बालखिस्था रति मृताः । पसिष्ठव तथोर्जायां सप्त पुत्रानजीजनत् । कन्याञ्च पुण्डरीकाक्षां सर्वशोभासमन्विताम् । रजोमात्रीईबाहुबई सवनमानधस्तथापा । सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुषा महौजसः । योऽसौ रुद्रामको वर्बिणस्तनयो हिजाः । खाहा तस्मात्सुतान् लेभे पीनुदारामहीजसः॥ ॥ . . अनयामास इत्यर्थः, कचिदन्तर्भूतसर्थ: मभवति । + दनामिति B. दतीनिमिति E, F and II. दीखोमिति C. हमीकि मिति D. * सबनीति B. रामोहनीवाति C. जीपीपाति D. सपनोऽनशमलयाति D. । चीनपीनमितोमर नि D.

·१४८ बूपुरापम् । पावकः पवमानब शुचिरग्निव रूपतः । निभष्यः पवमानः स्वाइद्युतः पावकः स्मृतः ॥ यथासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्वसौ स्मृतः । तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंगच्च पञ्च च ॥ पवमानः पावकप एचिस्तेषां पिता च यः । एते चैकोनपञ्चायशयः परिकीर्तिताः । सबै तपखिनः प्रोकाः सर्वे यनेषु भागिनः । रुद्रामकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुंड्राङ्कितमस्तकाः । अयज्वानथप यज्वानः पितरो| ब्रह्मणः सुताः । अग्निवात्ता वर्हिषदो विधा तेषां व्यवस्थितिः । नेभ्यः स्वधा सुता जो मैनां वै धारिणों तथा। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः ॥ प्रसूत मैना मैनाकं क्रौञ्चन्तस्यानुजन्तथा । गङ्गा हिमवती यजे सर्वलोकैकपावनी ॥ • ते वय इति C, D, E, F, G and H. + इतः परं सपादनीका B पुस्तके न दृश्यते । * महाबल प्रति C. पितामह रति D. ६ भोगिन इति E. F, G and H. पपयज्यानोऽपौति B. ॥ इतर रति F and H. जनयामास इत्यर्थः। तरीमिति B, C and D.

·चतुर्दशोऽधायः। १४८ खयोगाग्निबलाहेवी पुगे लेभे महे खरीम् । यथावत्कधित पूर्व देव्या माहात्मामुत्तमम् ॥ धारिणी मेकराजस्व पत्नी पासमानना। देवौ धाताविधातारी मेरोर्जामातरावुभौ ॥ एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसन्ततिः । व्याख्याता भवतां सद्यो मनोः सृष्टिं निबोधत ॥ प्रति बोकूर्मपुराणे योदशोऽध्यायः । चतुर्दशोऽध्यायः। सूत उवाच । प्रियवतोत्तानपादौ मनीः खायम्भुवस्य तु। धमनी तो महावीयौँ शतरूपा व्यजीजनत् । ततस्तत्तानपादस्य* ध्रुवो नाम सुतोऽभवत् । भत्त्या नारायणे देवे प्राप्तवान्। स्थानमुत्तमम् ॥ • खयोगासवलाहेवी पति संभे मगरमिति A, E, Fand H. + एषबीक. B, C, D पुस्तकेषु नास्ति। * भवनामय इति B, C and D. - * तयोरतानपादति B,C and D. + भत्री नारायणहियादिति Cand D.

·कूधपुराणम् । ध्रुवाच्छिष्टिच भाव्यश्च भाव्याच्छन्भुर्थनायत । शिष्टेरायत्त सुच्छाया पञ्च पुवानकल्मषान् ॥ वसिष्ठवचनाद्देवी तपस्तमा सुदुचरम् । पाराध्य पुरुषं विष्णुं मालग्राम जनाईनम् ॥ रिपुं रिपुच्चयं विप्रं कपिल अषतेजसम्छ । नारायणपराशबान्खधम्मपरिपालकान् ॥ रिपोराधत्त महिषी चाक्षुषं सर्वतेजसम् । सोऽजीजनत्पुष्करिण्यां सुरूप चाक्षुषं मनुम् ॥ प्रजापतिरात्मजायां वीरणस्यमा महात्मनः । मनोरजायन्त दश सुतास्ते सुमहौजसः ॥ कन्यायां समहावीर्यो वैराजस्य प्रजापतेः । जरुः पूरः सतयुबस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः । पग्निष्टुदतिरात्रच सुद्युम्नचाभिमन्युकः । अरोरजनयत्पुत्राग्पड़ाग्नेयी महाबलान् । मार सुमनसं ख्याति ऋतुमागिरस शिवम् । * भुषासरिय धाग्यय भार्या समुयनायत इति A, E F and H. † farafafa B, E, F and II. fa a Corofafa D. * नसमिति B,C and D. रिसमिति B. पौरिखामिति D. १ मरण्यख पति B. E, F, G and II. पोरस रति D. ॥ नकुलायो मोनस रवि B. . त इलायामिति D. ** सबमिति B. tt afafafa E, F and H. . .

·चतुईयोऽध्यायः । १५१ पनादेशोऽभवत्पश्चाहण्यो वेणादजायत । योऽसौ पृथुरिति स्थातः प्रजापालो महाबलः । येन दुग्धा मही पूर्व प्रजानां हितकाम्यया । नियोगाप्रमणः साई देवेन्द्रेण महौजसा । वेणपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे । सूतः पौराणिको जो मायारूपः स्वयं हरिः । प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धनो गुरुवात्सलः। तं मां वित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोतं सनातनम् ॥ अस्मिन्मन्वन्तरे व्यासः मणहैपायनः खयम् । यावयामास मां प्रीत्या पुराणः पुरुषो हरिः। मदन्वये तु ये सूताः सभूता वेदवर्जिताः । तेषां पुराणवक्तृत्वं हत्तिरासीदजाया ॥ स च वैख्यः पृथु(मान्सत्यसन्धी जितेन्द्रियः । सार्बभौमो महातेजाः खधर्मपरिपालकः ॥ तस्य बास्याअभृत्येव भक्तिर्नारायणेऽभवत् । गोवईनगिरि प्राप्तस्तपस्तेपे जितेन्द्रियः । तपसा भगवारप्रीतः महाचक्रगदाधरः । पागत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः खयम् । * हितकारगदिति B. + गुपवमति B,C and D. + पुरामिति B. ६ सम्बनमगिरिमिवि E, F,Gand II.

·१५२ सूर्यपुराणम् । धार्मिको रूपसम्पबौ सर्बशस्त्रभृतां वरी। मप्रसादादसन्दिन्धी पुत्री तव भविष्यतः । एवमुना हषीकेशः खकीयां प्रकृतिं गतः ॥ वैयोऽपि वेदविधिना निश्चला भक्तिमुहहन् । सोऽपालयाखक राज्यं चिन्तयन्मधुसूदनम् ॥ अचिरादेव तन्वङ्गी भार्या तस्य शुचिस्मिता । शिखण्डिनं हविनिमन्त नायजायत ॥ शिखण्डिनोऽभवत्पुवः सुशील इति विश्रुतः । धार्मिको रूपसम्मत्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ सोऽधीत्य विधिवद्देदान्धर्मेण तपसि स्थितः । मति भाग्ययोगासण्यासम्प्रति धम्मवित् ॥ सकत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि खितः । जगाम हिमवत्पृष्ठ* कदाचिमिदसेवितम् ॥ सब धवन नाम धसिदिमदं वनम् । प्रपश्यद्योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविहिषाम् ॥ तर मन्दाकिनी नाम सुपुसा विमला नदी। पनोत्पलवनीपता सिद्धाश्रमविभूषिता । स तस्या दधिणे तीरे मुनीन्द्रर्योगिभिर्युतम् । सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यनीतिसंयुतः ॥ . भामिति B. + पदमिति B. * बोगिभिर्यु रवि B.

·चतुर्दशोऽधायः । १५५ मन्दाकिनीजले बाखा सन्तप्र्य पिलदेवताः । पर्धयित्वा महादेवं पुष्पैः पनोत्पलादिभिः ॥ ध्यावासंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् । सम्प्रेक्षमाणा भावन्तं तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च । अन्यैव विविधैः स्तोत्रः शाम्भवैदसम्भवैः । अथास्मिवन्तरेऽपश्य समायान्तं महामुनिम् । खेताखतरनामानं महापाशुपतोत्तमम् ॥ भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्ग कोपीनाच्छादनान्वितम् । तपसा कर्षितामानं शक्यत्रोपवीतिनम् ॥ समाप्य संस्तव शम्भीरानन्दानाविलेषणः । ववन्दे शिरसा पादौ प्राचलिर्वाक्यममवीत् ॥ धन्योऽमानुग्रहीतोऽस्मि यन्मे साक्षाभुनीखर। योगीखराऽद्य भगवान्दृष्टो योगविदां वरः । अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे । किं करिथामि थियोऽहन्तव मां पालयानघ । सोऽनुराधाथ राजानं सुशीलं मीलसंयुतम् । शिथत्वे प्रतिजग्राह तपसा वीणकल्मषम् ॥ सामासिकं विधिहरवं कारयित्वा विचषणः । इंदा तदेखरं घानं स्वशाखाविहितव्रतम् ॥ . • इतिात्मानमिति E, Fand II. + संतवपद परिचयाय एटमपि पत्र सम्यक सवा वति ति मग्यम् । 20 ·१५४ पूर्वापुराचम् । अशेष वेदसारतत्परपायविमोचनम् । प्रस्थात्रममिति ख्यातं ब्रमादिभिरनुष्ठितम् ॥ उवाच शिष्याम्सप्रेस ये तदाश्रमवासिनः । बाधणाः पविया वैश्या ब्रह्मचर्यपरायणाः । मया प्रवर्तितो पाखामधीत्यैवेह योगिनः । समासते महादेवं ध्यायन्तो विश्वमेवरम् ॥ पह देवो महादेवी रममाणः सहोमया । अध्यास्ते भगवानीशी भतानामनुकम्पया। पहाशेषजगदाता पुरा नारायणः खयम् । पाराधयमहादेव लोकानां हितकाम्यया । पहन देवमीशानं देवानामपि दैवतम् । पाराध्य महतौं सिईि लेभिरे देवदानवाः ॥ हेव मुनयः सर्वे मरीचाथा महेखरम् । हा तपोबलानानं लेभिरे सार्वकालिकम् ॥ तस्माखमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः । तिष्ठपा नित्यं मया साई ततः सिधिमवासासि । एवमाभाथ विप्रेन्द्रो देवं ध्याला पिनाकिनम् । . पषवेदसामिति B. + निकाल शिवमिति B. + पूर्वमिति B. ६ सार्वकामिकमिति B. 4 Transfa C and D.

·चतुर्दशोऽध्यायः । • पापच महामन्वं यथावसबसिधये ॥ सर्वपापीपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् । अग्निरित्वादिकन पुख ऋषिभिः सम्भवर्तितम् । सरेऽपि तवचनाद्वाजा सुधीलः बण्यान्वितः । साचात्याशपती भूत्वा वेदाभ्यासरतोऽभवत्। भस्मोडूलितसर्वातः कन्दमूलफलाशनः । शान्ती दान्ती जितक्रोधः सन्यासविधिमाश्रितः ॥ हविर्धानस्तथाग्नेय्या जनयामास वै सुतम् । प्राचीनवर्हिषं नाना धनुर्वेदस्य पारगम् ॥ प्राचीनवर्भिगवान्सर्बशस्त्रभृतां वरः। समुदतनयायां वै दश पुरानजीजनत् ॥ प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितौजसः । अधीतवन्तः वं वेदं नारायणपरायणाः ॥ दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । इचो जने महाभागो यः पूर्व ब्रह्मणः सुतः । सतु दचो महेशेन नद्रेण सह धीमता। • खासिये प्रति B and C. तथा तस्कार्यमापति D. + पतिरिति E, Fand H. बदामा सतनीऽभवदिति D. विर्षातुनथापयामिति B, E, P and H. orgarafa B, E, F aud H. gnafafa C and D. ॥ दमिति C and D.

·१५ कूधपुराणम् । छत्वा विवादं रुद्रेण सप्तः प्राचेतसोऽभवत् । समायान्तं महादेवो दवं देव्या यह हरः । दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ खयम् ॥ तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकां ब्रह्मणः सुतः । पूजामनर्हामन्विच्छतगाम कुपितो एहम् ॥ कदाचित्खग्रहं प्राप्तां सती दक्षः सुदुभनाः । भर्चा सह विनिन्द्यैनां भर्सयामास वै रुषा। अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तस्तव पिनाकिनः । बमप्यसत्सुतास्माकं ग्रहाच्छ यथागतम् ॥ तस्य तदाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया। विनिन्ध पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना । प्रणम्य पशभरिंग भर्तारं कृत्तिवाससम् । हिमवदुहिता साभूत्तपसा तस्य तोषिता । जात्वा त भगवाबुद्रः प्रपनातिहरो हरः । अमाप दर्द कुपितः समागत्याथ तहम् ॥ व्यमा देहमिमं प्राय क्षत्रियाणां कुले भव । खस्या सुतायां मूढामा पुत्रमुत्पादयिष्यसि ॥ एवमुना महादेवो ययौ कैलासपर्वतम् । ॥ * त्वमप्यबहानक सतामाकमिति B. + पपमनार-पशूमा नौवामा भरि पापनिमित्यर्थः । तुति B. एवं शानि D.

·पञ्चदशोऽध्यायः। • खायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् ॥ एतः कथितं सर्व मनोः खायभुवस्य तु । निसर्ग* दचपर्यन्तं शृखतां पापनाशनम् ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे राजवंशानुकीर्तने चतुर्दशोऽध्यायः । पञ्चदशोऽध्यायः । नैमिषेया अचुः । देवानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तराहि सूत वैवखतेऽन्तरे ॥ स सप्तः शम्भुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । किमकार्षीमहाबुद्देः श्रोतुमिच्छाम साम्प्रतम् ॥ सूत उवाच। वस्ये नारायणेनोक्त पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् । विकालबई, पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम् ॥ * विसमिति B. विसरात्मूत बहीनि B. + पिकासवमिति E, F and H.

·कूर्मपुराणम् । स सप्तः शभुना पूर्व दक्षः प्राचेितसो वृपः । विनिन्ध पूर्ववैरेण गङ्गाहार नायमनवम् ॥ देवाच सर्वे भागार्धमानता विष्णुना सह । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः । दृष्ट्वा देवकुल करवं शारेण विनागतम् । दधीचोपा नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत् ॥ दधीच उवाच । बयाधास्तु पियाचान्ता यस्थानानुविधायिनः । स देवः साम्प्रतं रुद्रो विधिना किन पूज्यते । दव उवाच। सदैव हि यनेषु न भागः परिकल्पितः । न मन्ना भार्यया साई पारस्येति नेव्यते ॥ विहस्य दर्ष कुपितो वचः प्राह महामुनिः । खतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम् ॥ * विचिम्पति B. 1 Gangadwára here means Ilaridwára about two miles below Hurdwar. Thoro is Kanklan (Kanakhala) where tradition places the abode of Daksba. + नायजामिति C, D पुसक्योरष हुयी, न समोचीमतया प्रतिभाति । भीगार्षमाइता रति E and F. १ दधीचिमिति C and D. ॥ चीपिरिति C and D. ** मेधते Eि, Fand H. th सर्वज्ञानमयी सति B.

·पादयोऽधायः। १५८ दधीच* उवाच । यतः प्रहत्तिर्विसामा यवासी परमेखरः । सम्पज्यते सर्वयविदित्वा किव शारः । दच उवाच। नवयं पारो रुद्रः संहर्ता सामसीहरः । नम्नः कपाली विदितो विश्वामा नोपपद्यते ॥ खरो हि जगमष्टा प्रभुर्नारायणो हरिः । सत्वामकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकास ॥ दधीच उवाच । कि त्वया भगवानेष सहस्रांश दृश्यते । सर्वलोकैकसंहा कालामा परमेखरः । यं गणतीह विहांसी धार्मिका प्रवादिनः । सोऽयं साधीपा तीव्ररुचिः कालामा भारी तनुः । एष बद्री महादेवः कपाली च घणी हरः । पादित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः । संस्तूयते सहस्रांशः सामगाध्वर्युहाभिः । पश्यैनं विखकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम् ॥ * Fulfafafa C and D. + यशायरति B. pppfefa B, C and D. $ ufafafa C and D. isagielfa E, F, G and H. ॥ सपहीति B,C and D.

·कूर्मपुराणम् । दक्ष उवाच । य एते हादशादित्या आगता यन्त्रभागिनः । सर्वे सूर्या इति या न बन्यो विद्यते रविः । एवमुक्तो त मुनयः समायाता दिदृक्षवः । वाढ़मित्यब्रुवन्दवं तस्य साहाय्यकारिणः ॥ तमसाविष्टमनसो न पश्यन्तो वृषध्वजम् । सहस्रशोऽथ शतशा बहुशी भूय एव हि ॥ निन्दन्ती वैदिकाभवान् सर्वभूतपति हरम् । अपूजयन्दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया ॥ देवास सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम् ॥ हिरण्यगर्भो भगवान्ममा ब्रह्मविदां वरः । पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत ॥ अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् । रक्षक जगतां देवं जगाम शरणं खयम् ॥ प्रवर्तयामास च तं यत्र दक्षोऽथ निर्भयः । रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः ॥ पुनः प्राह च तं दक्षं दधीची भगवानृषिः । संप्रेचर्षिगणान्देवान्सर्वान्दै रुद्रविहिषः । • मन्धी रति E, F and H. + भूयएर विनिम्पाते ति B. + विषाक्यमिति E, F and II.

·पादयोऽध्यायः । १६१ अपूज्यपूजने चैव पूज्यानाचाप्यपूजने । नरः पापमवानोति महहै नात्र संशयः ॥ असतां प्रग्रहो या सताश्चैव विमानना । दण्डी देवतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । एवमुन्नाथ विप्रर्षिः शयापेखरविहिषः । समागतान्बामणांस्तान्दक्षसाहाय्यकारिणः । यस्मादहिकती वेदाद्भवनि परमेश्वरः । विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः ॥ भविथन्ति त्रयीवाद्याः सर्वेऽपोखरविहिषः । निन्दन्तीदेखरं मागं कुशास्त्रासक्तचेतसःपा ॥ मिष्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः । प्राप्य घोर कलियुगं कलिजैः परिपीडिताः| ॥ त्यता तपोबलं त्वं गच्छध्वं नरकान्पुनः । भविष्यति दृषीकेशः स्वाश्रितोऽपि परामुखः ॥ एवमुन्नाथ विमर्षिविरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषापविनाशनम् ॥ * एवममा सपति B, E, F and H. + देवी भवतिरिति B. + सीकपूजित इति B. § ufaefafar B, C and D. निन्दनी वर मार्ग कुमावासकमानसा ति B. ॥ परिवर्तिता रवि B..

·११२ कूर्मपुराणम्। एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेम्वरम् । पतिं पशुपतिं देवं प्रात्वैतबाह सर्वक् ॥ बीदेव्युवाच । दवो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । विनिन्द्य भवतो भावमामानं चापि शहर । देवा महर्षयचासन्सव* साहाय्यकारिणः । विनाययाश तं यचं वरमतं वृणोम्यहम् । एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवः परः प्रभुः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षय त्रजिषासया । सहसशिरसं कुछ सहस्राचं महाभुजम् । सहस्रपाणि दुईर्षे युगान्तानलसविभम् ॥ दंष्ट्राकराल दुष्प्रेयं पाचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं गाङ्गिणं भूतिभूषणम् ॥ वीरभद्र ति ख्यात देवदेवसमन्वितम्या । स जातमात्री देवेशमुपतस्खे जाताअलिः ॥ तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोऽस्तु || • देवाः समर्षिभित्र येन तिL. + देवी देवर इति B. + सायमीष पादति B. पापक्रगदाधरमिति B. देवरिवसमलिंमिति B. देवं देवसमन्वितमिति H. ॥ समाज दचख मुखं विनाशय शिसन्विति इति B. , ·पञ्चदशोऽध्यायः। •विनिन्ध मांस यजते गङ्गाहार गणेखर । सतो बन्धप्रमुक्तीन सिंहनेकेनन लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य विनायमगमत्क्रतुः ॥ मन्ना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी। तया च साईवषभं समारुध ययौ गणः । पन्ये सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता। रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः । शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रससामा नादयन्तो दिशो दश ॥ सर्वे वृषभमारूढा सभार्यावातिभीषणाः । समात्य गणश्रेष्ठं ययुदंचमखम्प्रति । सर्वे सम्प्राप्य तन्देशाङ्गाहारमिति श्रुतम् । दशर्यत्रदेशं वै दक्षस्यामिततेजसःपा ॥ देवाङ्गनासहस्राव्यमसरोगीतनादितम् । वेणवीणानिनादाव्यं वेदवादाभिनादितम् ॥ दृष्ट्या सहर्षिभिहेवैः समासीनप्रजापतिम् । इत्यर्थः। * विमीय इति E, Pand II. विनीय लवक्रय + एके सिंहब इति शेषः । पसमाण्ढ़ा रति B. हु दहषयं देवं वै वन्यस्मात्परं हा महर्षिभदेवरियत G नहायत । 4 समामी प्रजापतिमिनि E, Fand H. ॥ देवादि पाकिवमिति E, ", II नास्ति । - ·१६४ शुभपुराणम्। उवाच स प्रियो स्ट्रैवीरभद्रः मयत्रिव ॥ वर्य धनुचराः सर्वे सर्वस्यामिततेजसः । भागार्थ निसया भागान् प्राप्ता यच्छवभीमितान्छ । अथ चेकस्यचिदियं माया' मुनिवरोत्तमाः। भागो भवयो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । तम्बूताज्ञापयति यो वेल्यामो हि वयं ततः । एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः ॥ देवाजचुः। प्रमाणं वो न जानीमो भागे मन्त्रा इति प्रभुम् । मन्खा जचुः सुरा यूयं तमोपहतचेतसः । येनावरस्य राजानं पूजयेयुमहेश्वरम् ॥ ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनहरःपा। पूज्यते सर्वयन्त्रेषु सर्वाभ्युदयसिद्धिदः ॥ एवमुखा महेशानमायया नष्टचेतनाः । न मेनिरे ययुमन्या देवान्मुक्का स्वमालयम् ॥ * भागाभिलिमया प्रामाभागायध्वमीसितानिति B. + कस्खचिदियमाजा मुनिसुरोत्तमा इति Band II. + विमक्ष्यामी वयं तत रति B. ज्यते यजमागेन न च मन्या इति प्रगति B. | सर्वभूततनुहरिरिति B. || महेशानमिति E, Faud II. .

·पञ्चदशोऽध्यायः । १६ ततः सभद्रो भगवान् सभार्यः सगणेखरः । स्थन् कराभ्यां विप्रर्षि दधीचंग प्राह देवहा । मन्त्राः प्रमाणं न कता युभाभिर्बलदर्पितैः । यस्मात्प्रसद्य तस्मादो नाययाम्यद्य गर्वितान् ॥ इत्युक्ता यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः । गणेश्वराश्च संक्रुदा यूपानुत्पाव्य चिक्षिपुः ॥ प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अखश्चैव गणेश्वराः । राहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः । वीरभद्रोऽपि दीप्तामा अकस्यैवोद्यतं करम् । व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् ॥ भगने तथोत्याव्य कराग्रेणेवमा लीलया। निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूणश्चैवमपातयत् । तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । धर्षयामास बलवान् स्मयमानी गणेखरः ॥ वहस्त हयं छित्त्वा जिह्वामुत्याव्य लीलया। जधान मूहि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः ॥ , तत: म बद्री भगवानिति E, P, U and II. + बर्षि दधीचमिति B. + प्रमोथा सह इत्ययात्परं गमासीतसि विधिपुरिबन E, F, G, II पुसig मास्ति। ६ शकस्सीयत: करमिति B. पा मगस नवे चीत्पाग्य करायेण इति B.

·कूर्मपुराणम् । तथा विष्णुं सगाई समायान्तं महाबलः । विव्याध निशितैर्वाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम् ॥ समालोक्य महाबाहुरागत्य गरड़ी गणम् । जधान पञ्चैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा ॥ ततः सहस्रशो रुद्रः ससर्ज गरुड़ान् खयम् । वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं तेन प्रदुद्रुवुः ॥ तान्दृष्ट्वा गरुड़ो धीमान् पलायत महाजव: । विसृज्य माधवं वेगात्तदतमिवाभवत् ॥ अन्तहिते वैनतेये भगवान् पद्मसम्भवः । भागत्य वारयामास वीरभद्रश्च केशवम् ॥ प्रसादयामास च तं गौरवात्परमेष्ठिनः । संस्तूय भगवानीशं शम्भुस्तबागमत्स्वयम् ॥ वीक्ष्य देवाधिदेवं तमुमा सर्वगुणैर्वृताम् । तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः ॥ विशेषात्यार्वती देवीमीखराशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दनः प्रणम्य च कृताञ्चलिः ॥ तती भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् । प्रसवमनसा रुद्रं वचः प्राह णानिधिः ॥ भद्र इति B. + गबजनमिति A. + धौमानपायत इति Gand H. पपायत पलायत, पप-पय-त । पानिधिः करणालयः । "कार का qu" इत्यमरः ।

·पञ्चदशोऽध्यायः । 'वमेव जगतः स्रष्टा शासिता चैव रक्षिता अनुग्रामो भगवता दक्षचापि दिवौकसः ॥ ततः प्रहस्थ भगवान् कपी नीललोहितः । उवाच प्रणतान्देवान् प्राचेतसमथो हरः । गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसत्रो भवतामहम् । मंपूज्यः सर्वयोषु न निन्द्योऽहं विशेषतः ॥ बञ्चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम्।। त्वमा लोकषणामता मनतो भव यत्नतः । भविष्यसि गणेशानः कल्पान्तेऽनुग्रहान्मम । तावत्तिष्ठ ममादेशात्वाधिकारेषु निर्वतः । एवमुचा तमा भगवान् सपबीक: सहानुगः । प्रदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः । प्रसहित महादेव शारे पासश्नवः । व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम् ॥ बंधोवाच । किचायं भवतो मोहः|| प्रसबेहषभध्वजे । * रचकति B. + गराध्यमित्या, गवत इति साधु । सबलवमिति B. एलीमेपला लोकानामेषां प्रेषया दुपवर्तमामित्यर्थः । सति B. | सिंजापगनी भोपति B.

·१८८ कूर्मपुराणम् । यदा च स स्वयं देवः पालयेखामतन्द्रितः । सर्वेषामेव भूतानां रोष परमेखरः। पश्यन्ति यंग ब्रह्मभूता विहांसी वेदवादिनः । स चामा सर्वभूतानां स वीज परमा गतिः । स्तूयते वैदिकर्मन् वदेवो महेश्वरः । तमचयन्ति ये रुद्रं खामना च सनातनम् । चेतसा भावयुक्तोन ते यान्ति परमं पदम् ॥ तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् । कमेणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः ॥ यत्नात्परिहरेशस्य निन्दा स्वामविनाशनीम्मा । भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया हि ता** ॥ यस्तु चैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । स देवो भगवाजुद्रा महादेवो न संशयः ॥ मन्यन्ते ये जगद्योनि विभिनं विष्णुमीवरात् । मोहादवेदनिष्ठत्वात्ते यान्ति नरक नराः । र वसतीवर ति B. + पश्यनयनमिति B. + तमचयति थी बद्रं खामन्यकमिति B. सयाति इति B. । निन्दामामविनाशिनोमिनि B. || तरनौति B. किया या इति B. tt सपदेवी भगवानिवि B.

·पञ्चदशोऽधायः । १५८ 'वेदानुवर्तिनी रुद्रं देवं नारायण तथा । एकीभावेन पश्यन्ति मुशिभाजी भवन्ति । यो विष्णुः स स्वयं द्रो यो रुद्रः स जनाईनः । इति मत्वा भजेद्देवं स याति परमां गतिम् ॥ सृजत्येष जगमवं विष्णुस्तत्पश्यतीखरः । इत्थं जगसर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम् ॥ तस्मात्यला हरनिन्दा हरे चापि समाहितः । समात्रय महादेवं शरणं प्रवादिनाम् ॥ उपश्रुत्याथ वचनं विरिवस्य प्रजापतिः । जगाम मरणं देवं गोपति वत्तिवाससम् ॥ येऽन्ये शापानिनिहग्धा दधीचस्य महर्षयः । द्विषन्ती मोहिता देवं सम्बभूवुः कलिषध ॥ त्यता तपोबलं कत्वं विप्राणां कुलसम्भवाः । पूर्वसंस्कारमाहामगाणा वचनादिह ॥ मुक्ताशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु । निपात्यमानाः कालेन सम्प्राप्यादित्यवर्चसम् ॥ प्रमाणं जगतामीथमनुनाताः खयम्भुवा । समाराध तपोयोगादीशानं विदयाधिपम् । भविष्यन्ति यथापूर्व परस्य प्रसादतः ॥ * मुमत्येव जगत्म विमास्थाईमहबर रति A. 'पिपुलम मरिति E, F, G and H. 22 ·कूर्मपुरापम् । एतदः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् । शृणुध्वं दचपुत्रीणां सर्वासां चैव सन्ततिम् ॥ इति मौकूर्मपुरा दयविध्वंसी नाम पञ्चदशोऽध्यायः । षोड़शोऽध्यायः। सूत उवाच। प्रजाः सजेति सन्दिष्ट:* पूर्व दक्षः स्वयंभुवा । ससर्ज देवान् गन्धर्वादृषौश्चैवासरोरगान् । यदास्य सृजतः पूर्व न व्यवईन्त ताः प्रजाः । तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव सर्वतः । प्रशिक्रया जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः । सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणान्तु सहस्रकम् ॥ तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य तु । पष्टिं दशोऽसजकन्या वैरियांपा वै प्रजापतिः । * प्यादिष्ट ति B. + सन्यमानखेति B. * पर्वत रति B. पशवामिति E, F, and H. औरण्यामिति E F and H, ·षोडशोऽध्यायः। •ददौ स* दश धर्माय कश्यपाय बयोदश । विशसप्त च सोमाय चतस्रारिष्टनेमये ॥ हे चैव बहुपुत्राय है कमाखाय धीमते । हैवाङ्गिरसे तहत्तासां वक्ष्येऽथ विस्तरम् म् ॥ मरखती वसूर्यामी लम्बा भानुररुन्धती। सहल्या च मुहर्ता च साध्या विखा च भामिनी ॥ धर्मपत्नी दश बेवास्तासां पुत्राविबोधत । विश्वेदेवास्तु विश्वायां साध्या साध्यानजीजनत् ॥ मरत्वत्यां मरुत्वन्तो वखास्त वसवस्तथा । भानीस्तु भानवाचैव मुहर्तास्तु मुहर्तजाः ॥ लम्बायाश्चाथ घोषोवै नागवीथी तु यामिजाप। पृथिवीविषयं सर्बमरुन्धत्यामजायत । सङ्घल्पायाख सङ्कल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः । ये वनेकवसुप्राणा देवा ज्योति:पुरोगमाः ॥ वसवोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् । पापीध्रुवच सोमश्च धरयैवानलोऽनिलः । पति B. + माविंशतिरिति B. वसोनु नि E. Pand II 8 मकवनो महत्वयां वसवोत्री वमी: मता पनि B. 4 वागवीपोतु यामिना इति G. ॥ ये बनवत्यारभ्य वितरमित्यन्तं B पुस्तक मासि * धववानियोऽनल इति B.

·१७२ कूर्मपुराणम् । प्रत्यूषवं प्रभासच वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः । प्रापस्य पुत्री वैतण्डाः श्रमः शान्तोषनिस्तथा ॥ ध्रुवस्य पुत्रीभगवान् कालोलोकप्रकालनः । सोमस्य भगवान्वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः ॥ मनोजवो नलवासादविजातगतिस्तथा । कुमारो घनिलस्यासीलेनापतिरिति स्मृतः देवलो भगवान्यागी प्रत्यूषस्याभवसुतः । विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकत्ती प्रजापतिः ॥ अदितिहितिई नुस्तद्ददरिष्ठा सुरसास्तथा । सुरभिविनता चैव ताम्रा क्रोधवशा विरापा। कट्ठर्मुनिश्च धर्मना तत्पुवान्वै निबोधत । अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोऽयंमा। विवखान सविता पूषा अंशमाविष्णुरेव च । तषिता नाम ते पूर्व चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥ वैवखतेऽन्तर प्रोता प्रादित्याचादितेः सुताः। दितिः पुत्रदयं लेभे कश्यपाइलगर्वितम् । प्रभावयति B. + धवस्य इति B. + पुरीमद पति B. कषित नवापरीऽपि पादी दृश्यते । 1 कोधमाहिरा पति B. ॥ चादिया पदितः सता रति B. ** बलमयुनमिति B.

·षोडशोऽध्यायः । १७३ हिरण्यकशिपु ज्येष्ठं हिरण्याचे तथानुजम् * ॥ हिरण्यकशिपुत्यो महाबलपराक्रमः । आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेश्वरम् । दृश्न लेभे वरान्दिव्यांस्तत्वासौ विविधैतवैः । अथ तस्य बलाहेवा. सर्वएव महर्षयः । बाधितास्ताड़िता जग्मुद्देवदेवं पितामहम् ॥ शरण्यं शरणं देवं यचं, सर्वजगभयम् । ब्रमाणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुष परम् । कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ स याचितो देववर्मुनिभित्र मुनीश्वराः । सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः । संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्ट्रैरमरैरपि। क्षीरोदस्योत्तर कूल यचास्ते हरिरीखरः ॥ दृष्ट्वा देवं जगद्योनि विष्णुं विश्व गुरु शिवम् । ववन्दे चरणो मूर्धा कतालिरभाषत ॥ ब्रमोवाच । त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तोऽस्यखिलात्मकः । व्यापी सर्वामरवपुहायोगी सनातनः । * तथापरमिति B. + परमटिममिति B. 1 मुख्य रति देवदेवैरिति B.

·१७४ कूर्मपुराणम् । बमाको सर्वभूतानां प्रधानप्रतिः परा । वैराग्यैखर्यनिरतो वागतीतो निरननः । खार्ता चैव भर्ता च विहन्ता च सुरहिषाम् । बातमहस्यनन्तेश पातासि परमेश्वरः ॥ इत्यं स विष्णुभमवान् ब्रह्मणा सम्प्रबोधितः । पीवाचीविद्रपद्मावः पीतवासाः सुरादिजाः ॥ किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः । इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्य करोमि वः ॥ देवा अचुः । हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणोवरदर्पितः । बाधते भगवन्दैत्या देवान् सर्वान् सहर्षिभिः ॥ अवध्यः सर्वभूतानां वामृते पुरुषोत्तमम् । हन्तुमर्हसि सर्वेषां वातासि त्वं जगन्मय ॥ श्रुत्वा तद्देवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः । वधाय दैत्यमुख्यस्य सोऽसृजत्पुरुष खयम् ॥ मेरुपर्वतवाणं घोररूपं भयानकम् । याचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुड़ध्वजः ॥ हवा तं दैत्यराजानं हिरण्यकशिपुं पुनः । प्रधान प्रकतिरिति B. + पुराधिन रति B. । त्वं वातासोति B. इ देवराजनिति साधु ।

·षोडशोऽध्यायः । १७५ 'इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमईसि पौरुषात् ॥ निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् । महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम् ॥ विमुञ्चन् भैरवं नादं मचक्रगदाधरः । पारध गराई देवो महामारिवापरः ॥ पाकखं दैत्यप्रवरा महामेघरवीपमम् । समं च चक्रिरे नादं तथा दैत्यपर्भयात् । प्रसुरा जचुः। कविदागच्छति महान् पुरुषो देवनोदितः। विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो जनाईनम् । ततः सहासुरवरहिरण्यकशिपुः खयम् । सवः सायुधैः पुत्रैः सप्रशादैगस्तदा ययौ । दृष्ट्वा तं गरुडारूढ़ सूर्यकोटिसमप्रभम् । पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम् । दुद्रुवुः केचिदन्योन्यमूचुः सम्धान्तलोचनाः । अयं स देवी देवानां गीता नारायणीरिपुः । अस्माकमव्ययो नूनं तसुतोवा समागतः ॥ इत्युला शस्त्रवर्षाणि समजुः पुरुषाय ते । * समापिरति B. + महादारिति B. + गरासीममिति B.

·१७६ कूर्मपुराणम् । म तोनि धावतोदेवी नाशयामास लीलया । हिरण्यकशियोः पुत्राग बत्वारः प्रधितौजसः । पुत्र नारायणोडूतं युयुधुमेघनिःखनाः ॥ प्रहादवानुझादव संहादो शादएव च ॥ प्रहादः प्राहिणोडामगुडादोऽथ वैष्णवम् । संहादवापि कौमारमाग्नेयं हादएव च ॥ तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् । न शेकुचालितुं विष्णु वासुदेवं यथातथम् ॥ अथासौ चतुरः पुत्रान्महाबाहुमहाबलः । प्ररख पादेषु करैविक्षेप च ननाद च ॥ विमुक्तीयथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः खयम् । पादेन ताड़यामास वेगेनोरसि तं बली। स तेन पीड़ितोऽत्यर्थ गाड़ेन सहानुगःपा । अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः ॥ गला विज्ञापयामास प्रहत्तमखिलं तदा। सञ्चिन्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयोऽमलः । नरस्यावता जत्वा सिंहस्थाईत तथा । • तानि चापती देव इति B. वांमु स पापती देव इति EF,Gand H. + सदा पिरखकषिपोरिति B. * पुत्रा पति B; E, F and H. पिनुमिति B. पा यथामति B.

·षोडशोऽध्यायः । . 'वृसिंहवपुरष्यतो हिरण्यकशिपोः पुरे । भाविबभूव सहसा मोहयन्दैत्यदानवान् । दंष्ट्राकरालो योगामा युगान्तदहनोपमः ॥ समारधामनः शक्ति सर्वसंहारकारिकाम् । भाति नारायणोऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः ॥ दृष्ट्वा मृसिंह पुरुषं प्रकादं ज्येष्ठपुत्रकम् । वधाय प्रेरयामास नरसिंहस्य सोऽसुरः ॥ इमं वृसिंह पुरुषं पूर्वस्मादूनशक्तिकम् । सहैव तेऽनुजैः सर्वैर्नाण्याश मयेरितः ॥ स तबियोगादसरः प्रहादीविष्णुमव्ययम् । युयुधे सर्वयनेन नरसिंहेन निर्जितः ॥ ततः संमोहितो दैत्यो हिरण्याचस्तदानुजः । ध्याला पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च ॥ तस्य देवाधिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्थ शूखिनः ॥ दृष्ट्वा पराहतं वस्त्र प्रहादी भाग्यगौरवात् । मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम् ॥ सन्त्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुत्तोन चेतसा । • दैत्यपुजवानिति B. + हा बारम्य इममित्व G, I पुनकयो नास्ति । 1 पृथ्वंचारमणिकमिति B. इ सचोदित प्रति B. 23 ·कूर्मपुराणम् । ननामे शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम् ॥ तुत्वा नारायणं स्तोत्रैः ऋग्यजुःसामसम्भवैः । निवार्य पितरं मातृन हिरण्याक्षं तदाब्रवीत् ॥ अयं नारायणोऽनन्तः पाखतो भगवानजः । पुराण: पुरुषो* देवो महायोगी जगन्मयः । अयं धाता विधाता च स्वयंज्योतिर्निरचनः । प्रधानं पुरुषं तत्वं मूलप्रततिरव्यया ॥ ईखरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः । गच्छध्वमेनं शरणं विणुमव्य शामव्ययम् ॥ एवमुक्तो सुदुर्बुधिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् । प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया ॥ अयं सर्वात्मना वध्यो तृसिंहोऽल्पपराक्रमः । समागतोऽस्मअवनमिदानों कालचोदितः ॥ विहस्य पितरं पुत्री वचः प्राह महामतिः । मा निन्दबैनमीशानंगा भूतानामेकमव्ययम् ॥ कथं देवो महादेवः पाखतः कालवर्जितः । कालेन हन्यते विष्णुः कालामा कालरूपष्टक् ॥ प्रधानपुरुष रति B. पव्ययप्रति B. भावानामिति B. $ एवमुक्त रति B.. 4 गिन्दख रति पार्षमा नेपदम् ।

·षोडशोऽध्यायः । १७८ 'ततः सुवर्णकमिपुर्दुरामा कालचीदितः । निवारितोऽपि पुत्रेण युयुभे हरिमव्ययम् ॥ संरतनयनोऽनन्तो हिरवनयनाग्रजम् । नविदारयामास प्रहादस्यैव पश्यतः ॥ हते हिरण्यकथिपौ हिरण्याची महाबलः । विसृज्य पुत्र प्रहादं दुद्रुवे भयविहलः ॥ अनुहादादयः पुत्रा भन्ये च शतशोऽसुराः । नृसिंहदेहसम्भूतैः सिंहेर्नीता यमक्षयम् ॥ ततः संहत्य तद्रूपं हरिनारायणः प्रभुः । खमेव परमं रूपं ययौ नारायणावयम् ॥ गते नारायणे दैत्यः प्रहादोऽसुरसत्तमः । अभिषेकेण युक्तीन हिरण्याक्षमयोजयत् ॥ स बाधयामास सुरावणे जित्ला मुनीनपि । लब्ध्वान्धकं महापुत्र तपसाराध्य शहरम् ॥ देवास्नित्वा सदेवेन्द्रान् शुध्वा च धरणीमिमाम् । नीखा रसातलं चक्र वेदान्वै निष्पभांस्तथाना ॥ ततः सब्रह्मका देवाः परिबानमुखश्रियः । • प्रोवाच विधिनोदित इति A, E and I. + श्रीकोऽयं A and D पुनकयोनाति । 1 यमवयं यमस्य चयमासयम, विधातोर्वासार्थ कारधिकरप पर। 8 बहा ति B and D. । बन्दी मिन्दौवरणभामिति B.

·१८० वूम्मपुराणम् । गत्वा विज्ञापयामासविणवे हरिमन्दिरम् ॥ स चिन्तयित्वा विखामा तहधोपायमव्ययः । सर्वदेवमयं शुभ्र वाराहच पुरा दधे ॥ गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः । दंष्ट्रयोहारयामासकल्पादौ धरणीमिमाम् ।। त्यत्रा वाराहसंस्थान संस्थाप्यैवं सुरक्षिषः । खामेव प्रकृति दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम् ॥ तस्मिन् हतेऽमररिपो प्रहादी विष्णुतत्परः। प्रपालयत्वकं राज्यं भावं त्यका तदासुरम् ॥ यजते विधिवदेवान्विष्णोराराधने रतः । निःसपनं सदा राज्यं तस्यासीहिष्णुवैभवात् ॥ ततः कदाचिदसरो ब्राह्मणं गहमागतम् । न च सम्भाषयामासपा देवानाञ्चैव मायया ॥ स तेन तापसोऽत्यर्थ मोहितेनावमानितः । अशापासुरराजानं क्रोधसंरतालोचनः । यत्तबल समाश्रित्य ब्राधणानवमन्यसे । • बारावपुराद इति B and D. + दंष्टयोर्धारयामास रति B. + संस्थाप्य पसरविष ति B and D. $ याति B. नापसं माशमामति B. ॥ पसरराममिति साधु । यबखन Bि.

·पौड़योऽध्यायः। १८१ ॥ • सा शक्तिवैष्णवी दिव्या विनाश गमिष्यति ॥ इत्युका प्रययौ तूर्ण प्रहादस्य रहाहिजः । मुमोह राज्यसंसक्त: सोऽपि यापबलात्ततः । बाधयामास विप्रेन्द्राव विवेद जनाईनम् । पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्र हरि प्रति ॥ तयोः समभवद्युदं मुघोरं रोमहर्षणम् । नारायणस्य देवस्य प्रहादस्यामरहिषः ॥ कृत्वा स सुमहद्युषं विष्णुना तेन निर्जितः । पूर्वसंस्कारमाहात्मात्परस्मिन्पुरुषे हरौ । सञ्जातं तस्य विज्ञानं भरण्यं शरणं ययौ ततःप्रभृति दैत्येन्द्रो घनन्यां भक्तिमुहहन् । नारायण महायोगमवाप पुरुषोत्तमे ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्र योगसंमतचेतसि । अवाप तन्महद्राज्यमन्धकोऽसुरपुङ्गवः ॥ हिरोयनेत्रतनयः पन्चो हसमुद्भवः । मन्दरस्थानमा देवी चकमे पर्वतात्मजाम् ॥ पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो सहमधिनः । ईखराराधनार्थाय तपश्चरः सहस्रशः । ततः कदाचिमहती कालयोगेन दुस्तरा। अनावृष्टिरतीवाया घासीद्भूतविनाशिनी ॥ समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् । * भतिरिति D, E and II.

·१८२ कूष्यपुराणम् । प्रयाचन्त क्षुधाविष्टा पाहारं* प्राणधारणम् । स तेभ्यः प्रददाववं मुष्टं बहुतरं बुधः । सर्वे बुभुजिर विप्रा निर्विशङ्कन चेतसा ॥ गते च हादशे वर्षे कल्पान्त इव पहारी। बभूव कृष्टिमहती यथापूर्वमभुज्जगत् ॥ ततः सर्वे मुनिवराः समामला परस्परम् । महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः ॥ निवारयामास च तान् कश्चित्कालं यथासुखम् । उषित्वा महेऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः ॥ ततो मायामयौं सृष्ट्वा कृष्णां गां सर्व एव ते । समीपं प्रापयामासुर्गौतमस्य महात्मनः ॥ सोऽनुवीक्ष्य कपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः । गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा ॥ सशकिनाभिसन्तप्तः कार्याकार्य महामुनिः । न पश्यति स्म सहसा तमृर्षि मुनयोऽब्रुवन् । गोवध्येयं विजश्रेष्ठ यावत्तव शरीरगा। सावत्तेऽनं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि। । बाहारमिति B. । यथापूर्णमभूदिति , G and II. मानौमिति B. शां गामिनि D. ३ गोवर्थय-गी: पध्या इत्या, क्यपि भार हनी वधादेश पार्षः ।

·घोड़योऽध्यायः । १८३ . तेनातोऽमुमताः सन्ती देवदारुवनं शुभम् । जग्मुः पापवशत्रीत्वा तपश्चर्तुं यथा पुरा । स तेषां मायया जातां गौवध्यां गौतममुनिः । केनापि हेतुना जाला अशापातीवकोपतः ॥ भविषन्ति त्रयीवाया महापातकिभिः समाः। बहुशस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः ॥ सबै संप्राप्य देवेशं शहरं विष्णुमव्ययम् । अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ । देवदेवी महादेवी भक्तानामर्सिनाशनौ । कामवृत्त्या महायोगी पापाबस्त्रातुमर्हतः । तदा पार्थस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः । किमतेषां भवेत्कार्य प्राह पुण्यैषिणामिति ॥ सत: स भगवान्विष्णुः सरण्यो भक्तवत्सलः । गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिपा ॥ न वेदवाये पुरुषे पुण्यलेशोऽपि धार । सङ्गच्छते महादेव धर्मो वेदादिनिर्बभौ । एक्सका मुनिवरं गौतमं तपमा निधिमति D. + नौता इति Band D. + कोपन पति B. सचिरैरिव सवंगेरिति D. पा प्रपती गिगिति A, E and II. । विनियंयी इति B. .

·१८४ कूर्मपुराणम् । तथापि भक्त श्वासल्यादस्यितया महखर । अस्माभिः सर्व एवैते गम्तारी नरकानपि ॥ तस्मादि वेदवाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् । विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामी वृषध्वज ॥ एवं सम्बोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः ॥ कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् । पञ्चराचं पाशपतं तथान्यानि सहस्रशः । सृष्ट्वा तानाहा निर्वेदाः कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् । पतम्तो नरके घोरे बहन् कल्पान् पुनः पुनः ॥ जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः । ईखराराधनबलाहच्छध्वं सुक्कताङ्गतिम् ॥ वर्तध्वं मप्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः ॥ एवमीखरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः । प्रादेशं प्रत्यपद्यन्त शिवस्यासुरविहिषः ॥ चक्रुस्तेऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः । भना रति . + तखारति B. * करिष्या इति B. , लाल मिति A, D, E and II. १ तावचतुरिति B. नान्या इति E, G and H. ॥ जायन्ते इति B. जायन इत्यत्र शहरा:

·षोड्योऽध्यायः । १८५ शिथानध्यापयामासुर्दयित्वा फलानि च । मोहापसदनं* लोकमवतीर्य महीतले । चकार शङ्करी भिक्षा हितायैषां हिजैः सह। कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्डितः । विमोहयलोकमिमं जटामण्डलमण्डितः ॥ निक्षिप्य पार्बतीन्देवी विष्णावमिततेजसि । नियोज्य भगवाजुद्रो भैरवं दुष्टनिग्रहे । दत्ता नारायण देव्यानन्दनंग कुलनन्दनम् । संस्थाप्य तत्र च गणान्देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥ प्रस्थिते च महादेवे विष्णुर्विखतनुः खयम् । स्त्रीरूपधारी नियत सेवते स्म महेश्वरीम् ॥ ब्रह्मा हुताशनः पक्रो यमाऽन्ये सुरपुंगवाः । सिषेविर महादेवौं स्त्रीरूपं शोभनङ्गताः ॥ नन्दीखरख भगवान् शम्भीरत्यन्तवल्लभः । हारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत ॥ एतस्मिन्वन्तरे दैत्यो बन्धकानाम दुर्मतिः । पाहतुकामा गिरिजामाजगामाष मन्दरम् ॥ सम्प्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शहरः कालभैरवः । न्यषेधयदयात्मा कालरूपधरो हरः ॥ * मोयन मं लोकमिति D. मोहाय सइम लोकमिति Land II. + वो मन्दिनमिति E and H. + काखचीदिन इति B. .

·१८५ कूपुराणम् । तयोः समभवद्युई सुघोर रोमहर्षणम् । शूलेनीरसि तन्दैत्यमाजघान वृषध्वजः । ततः सहस्रशो दैत्याः संहसान्धकसभिता:* | नन्दीखरादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः । घण्टाकणे मेघनादंबण्डेशश्चण्डतापनः । विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः । सर्वेऽन्धकन्दैत्यवरं सम्प्राप्यातिबलान्विताः । युयुधः शूलमत्त्वृष्टिगिरिकूटपरखधैः । भ्रामयित्वा तु हस्ताभ्यां रहीत्वा चरणहये। दैत्येन्द्रेणातिबलिना पितास्ते शतयोजनम् ॥ ततोऽन्धकनिसृष्टा ये शतशोऽथ सहस्रशः । कालसूर्यप्रतीकाथा भैरवश्वाभिदुवुःपा ॥ हा हेति| अब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः । युयुधे भैरवो देवः शूलमादाय भैरवम् ॥ दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयनिर्जितो हरः । * देव्यः समन्धिकसंजितामिति B. + मन्दिमादय इति B. + विर्घा पतिरिति B. ३ मिमुष्टाते इति B. पा भैरवन्दभिरिति B. ॥ नहीति Eि, Gand I. द्र रति B. th भीषणमिति B.

·षोडमोऽध्यायः । 'जगाम घरपन्देवं वासुदेवमजं विभुम् । सोऽसजगवान्विष्णुर्दैवीनां शतमुत्तमम् । देवीपालखितो देवो विनाशाय सुरहिषाम् । तदान्धकसहस्रन्तु देवीभिर्यमसादनम् । नीतं केशवमाहात्मपालीलयैव रणाजिरी । दृष्टा पराहतं सैन्यमन्धकोऽपि महासुरः । परामुखो रणात्तस्मात्यलायत महाजवः ॥ ततः क्रीड़ा महादेवः कसा हादशवार्षिकीम् । हिताय भलालीकानामाजगामाथ मन्दरम् ॥ सम्प्राप्तमीखरं ज्ञात्वा सर्वएव गणेखराः । समागम्योपतिष्ठन्त भानुमन्तमिव हिजाः ॥ प्रविश्य भवन पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् । ददर्श नन्दिनन्दवं भैरवं केशवं शिवः ॥ प्रणामप्रवणं देवं सोऽमुग्धाथ नन्दिनम् । प्रीत्यैनं पूर्वमीशानः केशवं परिषष्पजे ॥ दृष्ट्या देवी महादेवौं प्रीतिविस्फारितेक्षणाम् । - सदनमेव मादन, खार्थे पर + अगाम सा मन्दरमिति B. yanfufa E and II. ६ पात्राय मूईमोशान इति B. पहाटेगो महा मोनिविस्फारित Bि.

·१८८ कूपुराणम् । प्रणतः शिरसा तस्याः पादयोरीखरस्य च ॥ न्यवेदयज्जयन्तस्मै शङ्करायाथ शहरः । भैरवो विष्णुमाहामाम्प्रतीतः पार्श्वगोऽभवत् । श्रुत्वा तं विजयं शम्भर्विक्रमझेगवस्य च । समास्ते भगवानीशी देव्या सह वरासने ॥ ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा हिजाः । भाजग्मुर्मन्दरन्द्रष्टुं देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ येन तद्दिजितं पूर्वन्देवीनां शतमुत्तमम् । समागतन्दैत्यसैन्यमीशदर्शनकाझ्या ॥ दृष्ट्वा वरासनासीनन्देव्या चन्द्रविभूषणम् । प्रणमुरादराव्या गायन्ति स्मातिलालसाः ॥ प्रणेमुर्गिरिजा देवी वामपाचे पिनाकिनः । देवासनगतान्देवी नारायणमनोमयीम् ॥ दृष्ट्वा सिंहासनासीनन्देव्यो नारायणं तथा । प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः ॥ कन्या जचुः । कस्त्वं विधाजसे कान्त्या केयम्बाला रविप्रभा । . नमाम रति Band D. + तय इति B, C and Il. प्रसत रति B. वाञ्छया इति B.

·षोडशोऽध्यायः । १८८ •को न्वयम्भाति वपुषा पजायतलोचनः ॥ निशम्य तासां वचनं हरेन्द्रवरवाहनः । व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः । अयनारायणी गौरी जगमाता सनातनः । विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः ॥ न मे विदुः परन्तत्त्वं देव्यायन महर्षयः । एकोऽयं वेदविश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च ॥ अहं हि निस्पृहः शान्तः केवलोनिष्परिग्रहः । मामेव केशवं प्राहुर्लक्ष्मी देवीमथाम्बिकाम् ॥ एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च । कती कारयिता विष्णुभुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपटक् । स्रष्टा पाता वासुदेवो विखामा विश्वतोमुखः । कूटस्थी घरी व्यापी योगी नारायणोऽव्य यःपा। तारकः पुरुषो यात्मा केवलं परमं पदम् ॥ सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिनिरखना। शान्ता सत्या सदानन्दा परम्पदमिति श्रुतिः ॥ * कोन्वियम्भाति वपुषा पगायतलोचमा ति G. का वियं भाति वपुषा तिI. + गधा इति B. देवदेवामा पति B. इ धानानि B. १ नारायण समिति.B.

·ܙܬܪ कूर्मपुराणम् । अस्याः सर्वमिदनातमत्रैव लयमेष्यति । एषैव सर्वभूतानाङ्गतीनामुत्तमा गतिः ॥ सयाहं सङ्गती देव्या केवली निष्कलः परः । पश्याम्यशेषमवाहं* परमात्मानमव्ययम् ॥ तस्मादनादिमहैतं विष्णुमात्मानमीवरम् । एकमेव विजानीथ ततो यास्यथ निर्वृतिम् ॥ मन्यन्त विष्णुमव्यतामामानं श्रदयान्विताः । ये भिवदृष्ट्या पेयानं पूजयन्ती न मे प्रियाः ॥ विषन्ति ये जगमूर्ति मोहिता रौरवादिषु । पच्चमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि। तस्मादभेषभूतानां रक्षकोविष्णुरव्ययः । यथावदिह विधाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः ॥ श्रुत्वा भगवतोवाक्यं देवाः सर्वे गणेखराः । नेमुर्नारायणं देवन्देवी च हिमशैलजाम् ॥ प्रार्थयामासुरीशाने भक्ति भक्तजनप्रिये । भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे ॥ तता नारायणन्देवङ्गणेशा मातरोऽपि च । न पश्यन्ति जगभूतिम्तद[तमिवाभवत् । तदन्तरे महादैत्यो धन्धकोमन्मथान्धकः । मोहितो गिरिजान्देवीमाहर्तुगिरिमाययो । . • मैदमिति B. + देव्यः सर्वगभरा रति B.

·षोडशोऽध्यायः । १८१ रराज मध्ये प्रधानन्तवपुः श्रीमान्योगी नारायणाऽमलः । तत्रैवाविरभूत्यैर्युताय पुरुषोत्तमः ॥ कत्वाथ पाखें भगवन्तमीथा युधाय विष्णुङ्गणदेवमुख्यैः । शिलादपुत्रेण च मालकाभिः सकालरुद्रोऽपि जगाम देवः ॥ त्रिशूलमादाय वयानुकल्प स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् । तमन्वयुस्ते गणराजवर्या- जगाम देवोऽपि सहस्रवाहुः ॥ भगवान् सुराणां विवाहनो वारिजपर्मवर्सः । तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ़- स्त्रिलोकदृष्टिभंगवानिवार्कः ॥ जयवनादिर्भगवानमेयो हर सहस्राकतिराविरासीत् । त्रिशूलपाणिगंगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पष्टिः॥ समागतं वीक्ष्य गणेशराज समावतं दैत्यरिपुं गणेथैः । अययनादिभंगवामय रति Band G. गायनादिरित E and II. + हरिरिति E and H.

·१८२ कूर्मपुराणम्। युयोध शक्रेण समाटकाभि- गैरशेषैरमरप्रधानः। विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे अभुरनन्तधामा । समाययौ यत्र सकालरुद्री- विमानमारून विहीनसत्त्वः ॥ दृष्ट्वान्धकं समायान्तं भगवान् गरुड़ध्वजः । व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम् ॥ हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धक लोककटकम् । बामृते भगवान् यत्ती हन्ता नान्योऽस्य विद्यते ॥ खं हत्ती सर्वलोकानां कालामा वैखरी तनुः । सूयते विविधैर्मन्त्रैर्वेदविनिर्विचक्षणैः ॥ स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः । निरीय विष्णुं हनने दैत्येन्द्रस्य मतिन्दधौ । जगाम देवतानीकङ्गणानां हर्षवर्धनम् । स्तुवन्ति भैरवन्देवमन्तरीक्षचरा जनाः ॥ जयानन्त महादेव कालमूर्त सनातन । त्वमग्निः सर्वभावानामन्नस्तिष्ठसि सर्वगः ॥ मुत्वा स विविधरिति D. + बिति A. মুনলেলখি লিম বি B.

·षोडशोऽधायः। वमन्तको लोकती बन्धाता हरिरव्ययः । वं अधा वं महादेवस्वधाम परमं पदम् ।। पोंकारमूर्तिर्योगामा वयीनेवत्रिलोचनः । महाविभूतिर्विश्वेशोध जयानन्तजगत्पते ॥ ततः कालाग्निरद्रोऽसौ ग्रहीत्वान्धकमीखरः। त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्त्र प्रननः सताङ्गतिः । दृष्टान्धकदेवगणाः शूलपातं पितामहः । प्रणेमुरीखरं देवं भैरवम्भवमोचनम् ॥ प्रस्तुवन्मुनयः सिक्षा जगुर्गन्धर्वकिवराः । अन्तरीक्षेऽसरःसङ्घापा नृत्यन्ति म मनोहराः ॥ संस्थापितोऽथ शूलाये सेोऽन्धको दग्धकिलिषः । उत्पबाखिलवित्रानतुष्टाव परमेश्वरम् ॥ अन्धक उवाच। नमामि मूर्धा भगवन्तमेकं समाहितोऽयं विदुरीयतत्त्वम् । पुरातन पुखमनन्तरूपं • त्वं यत्वं वषटकार रति B. + पोवारमूतिरोशामा इति B. देवशति B. ३ जबाधेषजगत्पते प्रति B. पतरोधिसरसः सबसि B. ॥ पुरुषोत्तम मिति B. 26 ·१८४ दूधपुराणम् । 4 कालं कवि योगवियोगहतम् ॥ दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमान हुताशवक्रां ज्वलनार्करूपम् । सहस्रपादाक्षिशिरोभियुक्त भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम् ॥ जयादिदेवामरपूजिता विभागहीनामसातत्वरूप । त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यो वाद्यादिभेदैरखिलामरूपः ॥ वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्णन्तमसः परस्तात् । वं पश्यसीदं परिपास्यजस्रं वमन्सको योगिगणानुजुष्टः ॥ एकोऽन्तरामा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीन । त्वमात्मतत्त्वं परमात्मशब्द भवन्तमाहुः शिवमेव केचित् ॥ बमपरं ब्रह्म परं पवित्र- * राष्ट्राकराला विनमानमिति A. हत्यमानमित्यव पार्षमात्मनेपदम् । + पनुसर रति Band H. + इतः परं B पुस्तके त्वमिन्द्ररूप इति शोकः पठितः । है परमानभूतमिति B.

·षोडशोऽध्यायः । मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् । बमीखरो वेदविदा प्रसिद्धः* खायभुवोऽशेषविशेषहीनः ॥ त्वमिन्द्ररूपी वरुणोऽग्निरूपी हंसः प्राणो मृत्युरन्तोऽसि यः । प्रजापतिर्भगवानकरूपो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविशिः ॥ नारायणस्त्वं जगतामनादिः. पितामहस्वं प्रपितामहय । वेदान्तगुधोपनिषस गीत: सदाशिवस्त्वं परमेखरोऽसि ॥ नमः परस्मै तमसः परस्ता- परात्मनेपा पञ्चनवान्तराय|| | विशत्यतीताय निरननाय सहस्रथत्यासनसंखिताय ॥ वंदपर्दवासहति B. + ऽधिया रति E and II. मत्यु मनासि यति D. + भगवाने कर ति A, D, E and H. इ जगतामधादिरिति B. T समस: परस्तान परामने पच इति Gपुनके नास्ति । ॥ पक्षनवानराय-पच नाच चतुईयरत्यत्र; पराविषयकामाः यस्य तगी. शाय नईशलीकम्यापिने इयर्थः । पक्षपदानगव इति B. पञ्चपरामराय faD. नमः परमं च परामराय fat and il.

·१८ कूर्मपुराणम् । त्रिमूर्तयेऽनन्तपदाममूर्ते जगविवासाय जगभयाय । नमो जनानादि संस्थिताय फणीन्द्रहाराय नमोऽस्तु तुभ्यम् ॥ मुनीन्द्रसिधार्धितपादपन ऐखयधासनसंस्थिताय । नमः परान्ताय भवोडवाय सहस्रचन्द्रार्कसहस्रमूर्ते ॥ नमोऽस्तु सोमाय सुमध्यमाय नमोऽस्तु देवाय हिरण्यवाही। नमोऽग्निचन्द्रार्कविलोचनाय नमोऽम्बिकायाः पतये मुड़ायणा ॥ नमोऽस्तु गुयाय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानविनिधिताय । त्रिकालहीनामलधामधान्ने नमी महेशाय नमः शिवाय ॥ * B, D, E, G, II पुसकेष "नमो एलाटापितलीचमाय" इत्यधिक हपते। + सासचन्द्राविलोचनाय रति B. ते देव इति B. मोऽपिचन्द्राविलोपनाय ति पाद: B पुल के नास्ति । १ नमोऽपिकायाः म्यारम्य गुहानराय इत्यन्त 13, E,G, H पुणे नामि। गुहा मनीषा बनरम कामः यस मनीषिणाम् पसराय रव्यर्थः ।

·षोडशोऽध्यायः । एवं स्तुतः स भगवान् शूलापादवतार्थ तम् । तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां सृष्ट्वा च परमेश्वरः । प्रीतोऽहं सर्वथा दैत्य स्तवनानेन साम्प्रतम् । सम्प्राप्य गाणपत्यं मे सविधान सदा वसा ॥ प्ररोगन्छिनसन्देही देवैरपि सुपूजितः । नन्दीखरस्यानुचरः सर्वदुःखविवर्जितः । एवं व्याहतमात्रे तु देवदेवेन देवताः । गणेखरं महादैत्यमन्धक देवसविधौ। सहस्रसूर्यसङ्काशं चिने चन्द्रचिह्नितम् । नीलकण्ठं जटामौलिं शूलासक्तं महाकरम् । दृष्ट्वा तन्तुष्टुवुदैत्यमामयं परमङ्गताः । उवाच भगवान्विशुर्देवदेवं मयविव । स्थान तव महादेव प्रभाव: पुरुषो महान् । नेक्षते जातिजा दोषान् ग्रहाति च गुणानपि । इतीरितोऽथ भैरवो गणेशदेवपुङ्गवः । सकेयवः सहान्धको जगाम घरान्तिकम् ॥ निरीश्य देवमागतं स शहरः सहान्धकम् । समाधवं समाटकं जगाम निर्वृति हरः ॥ + एवं सुवमिति B. घमामर पति B. जानमा B. 8 गरमी रिति D. गरम नि E and II.

·१८८ कूर्मपुराणम् । प्रराश पाणिनेश्वरी हिरण्यलोचनामजम् । जगाम यत्र शैलजा विमानमीशवल्लभा । विलोक्य सा समागतं पतिभवानिहारिणम् । उवाच साधकं सुखं प्रसादमन्धकम्प्रति ॥ अथान्धको महेखरौं ददर्थ देवपार्श्वगाम् । पपात दण्डवत् धितो ननाम पादपप्रयोः ॥ नमामि देववनभामनादिमद्रिजामिमाम् । यतः प्रधानपूरुषो निहन्ति याखिलजगत् । विभाति या शिवासने शिवेन साकमव्यया । हिरण्मयेऽतिनिम्मले नमामि तां हिमाद्रिजाम् ॥ यदन्तराखिलजगजगन्ति यान्ति सइयम् । नमामि यत्र तामुमामशेषदोषवर्जिताम् ॥ न जायते न हीयते न वईते च तामुमाम् । नमामि तां गुणातिगागिरीयपुत्रिकामिमाम् ॥ चमख देवि शैलजे लतं मया विमोहितम् । सुरासुरैनमस्कृतमा नमामि ते पदाम्बुजम् ॥ त्यं भगवती देवी भक्तिनश्रेण पार्वती। * भावाहिरिमिति B. + पापति B. + नमामि तामिमाममामिति B. ६ मुरासुरैयदर्षितमिति.BE and H. तपदमश्रषदीषणिमिति E and H.

·घोड़योऽध्यायः । १८८ • संस्तुता देखपतिना पुत्रत्वे जगहेऽन्धकम् ॥ ततः स माभिः साई भैरवो रुद्रसम्भवः । जगाम वाया शम्भोः पाताल परमेश्वरः ॥ यत्र सा तामसी विष्णोर्मूर्तिः संहारकारिका। समास्ते हरिरव्यक्ती वृसिंहाकतिरीखरः ॥ सतोऽनन्तावतिः शम्भुः शेषेणापि सुपूजितः । कालाग्निरुद्रो भगवान् युयोजामानमामनि ॥ युनतस्तस्य देवस्य सर्वा एवाथ मातरः । बुभुक्षिता महादेवं प्रणम्याहुस्त्रिलोचनम् ॥ मातर जचुः। बुभुक्षिता महादेव त्वमनुज्ञातुमर्हसि । त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामी नान्यथा तिरस्ति नः ॥ एतावदुला वचनं मातरी विष्णु सम्भवाः । भचयाञ्चक्रिरे सम्बं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ततः स भैरवी देवो नृसिंहवपुषं हरिम् । दथ्यौ नारायणन्देवंग प्रणम्य च कृतान्नलिः ॥ उमेशचिन्तितं ज्ञात्वा क्षणाप्रादुरभूहरिः । विज्ञापयामास च तं भक्षयन्तीह मातरः । • त्वनुजा दीयत त्वया रति B. + इतः परं "प्रपम्य च कवायलि: उमेमविनितंजावा" ति पादर B पुस नाति।

·कूमपुराणम्। निवारयाश लोक त्वदीया भगवविति ॥ संस्मृता विशुना देव्यो नृसिंहवपुषा पुनः । उपतस्थुमहादेवं नरसिंहावति ततः ॥ सम्प्राप्य सविधि विष्णोः सर्वाः संहारकारिकाः। प्रददुः शनवे शक्ति भैरवायातितेजसे । अपश्यंस्ता जगमूर्ति नृसिहमतिभैरवम् । चणादेकत्वमापन शेषाहिचापि मातरः ॥ व्याजहार उषीकेशा ये भताः शूलपाणये । ये च मां संस्मरन्तीह पालनीयाः प्रयत्नतः ॥ ममैव मूर्तिरतुला सर्वसंहारकारिका । महणाराङ्गसम्भूताई भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । अनन्तो भगवान् कालो हिधावस्था ममैव तुपा । तामसी राजसी मूर्तिर्देवदेववतुर्मुखः ॥ सोऽहं देवो दुराधर्षः काली लोकप्रकालनः । भवयिथामि कल्यासे रौद्रेण निखिल जगत् । * विनाशयनीति A, E and II. + नरसिंहानि समिति B. ये धनिति ,G, II. इ महारांशमन B. पशिष रति B. || सोऽयमिति B. भवयिषति कल्पाने बदामा प्रति B.

·षोडशोऽध्यायः । 'या सा विमोहिनी मूर्तिमम नारायणायां । सत्वोदिता जगमग संस्थापयति नित्यदा। स विष्णः परमं ब्रम परमामा परा गतिः । मूलप्रतिरव्यता सदानन्देति कथ्यते ॥ इत्येवं बीधिता देव्यी विष्णुना विशुमातरः । प्रपेदिर महादेवं तमेव धरणं परम् ॥ एतहः कथितं सर्व भयान्धकनिषूदनम् । माहामा देवदेवस्य भैरवस्थामितौजसः|| ॥ रति श्रीकूर्मपुरा राजवंशानुकौनी पीडशोऽध्यायः । या मा विमोहिका मूर्तिरस्य इति E. + नगवारसमिति B. + सहि विपुः परं विषा: ति B. हरमिति B. प नियमिति B. || भैरवस्वामितलेस रति B. 26 ·सप्तदशोऽध्यायः। सूत उवाच। अन्धक निग्रहीते वै प्रहादस्य महामनः । विरोचनो नाम बली बभूव नृपतिः सुतः ॥ देवाञ्जित्वा सदेवेन्ट्रान् बहन्वर्षान्महासुरः । पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिविष्णुचोदितः । सनत्कुमारो भगवान् पुरं पाप महामुनिः । गत्वा सिंहासनगतो ब्रह्मपुत्र महासुरः । ननामोत्याय शिरसा प्राञ्जलिक्यिमब्रवीत् ॥ धन्योऽस्मानुग्रहीतोऽस्मि सम्प्राप्तो मे पुरोत्तमम् । योगीखरोऽद्य भगवान्यतोऽसौपा बाविस्मयम् ॥ किमर्थमागतो बचन खयन्देवः पितामहः । ब्रूहि मे अधणः पुत्र किकार्य करवायहम् ॥ सोऽब्रवीद्भगवान्देवो धर्मयुक्त महासुरम् । द्रष्टुमभ्यागतोऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि ॥ पुत्र प्रति B. + पुरा इति B. I am fr B. पुरातन इति B..परामरमिति D. पुरोनम-पुरष उत्तम सम्बारकपुरमियर्थः बल्लाने बदामा पति १ भगर ·सप्तदशोऽध्यायः । सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानान्दैत्यसत्तम । त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशोऽन्यो न विद्यते । इत्युक्तोऽसुरराजोऽसौ पुनः प्राह महामुनिम् । धर्माणां परमं धर्म ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम ॥ सोऽब्रवीडगवान्योगी दैत्येन्द्राय महामने । सर्वगुह्यतमं धम्ममामजानमनुत्तमम् ॥ स लग्ध्वा परमं ज्ञानं दत्वा च गुरुदक्षिणाम् । निधाय पुषे तदाज्यं योगाभ्यासरतोऽभवत्। स तस्य पुत्रो मतिमान। बलिर्नाम महासुरः । ब्रह्मण्यो धार्मिकोऽत्यर्थं विजिग्येऽथ पुरन्दरम् ॥ छात्वा तेन महद्युदं शक्रः सर्बामरैर्वृतः । जगाम निर्जितो विष्णुन्देवं शरणमथुतम् ॥ तदन्तरी दितिर्देवी देवमाता सुदुःखिता। दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम् । मताप सुमहाघोर तपोराशि ततः परम् । अपना विष्णुमव्य अरण्यं शरणं हरिम् ॥ * सदुर्लभाव्यतरेषाच पनि D. + राजनु अति B. + भगवानिति A, E and H. 8 ममहहीरमिति B. 4 शिवमिति A, E and I.

·२०४ कूर्यपुराणम् । कत्ता हत्पकिन निष्कलं परमम्मदम् । वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम् ॥ प्रसबी भगवान्विष्णुः माचक्रगदाधरः। प्राविभूव योगामा देवमातुः पुरो हरिः । दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिमिसंयुता। मैने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम् ॥ अदितिरुवाच । जयाशेषदुःखाधनाशैकहतो जयानन्तमाहामा योगाभियुक्त। जयानादिमध्यान्त विज्ञानमूर्ते जयाकाशकल्पामलानन्दरूप ॥ नमी विणवे कालरूपाय सुम्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् । नमः कालरुद्राय संहारकर्ष नमी वासुदेवाय तुम्यं नमस्ते । ममी विखमायाविधानाय तुभ्यं नमी योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् । नमी धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुम्य नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते । नमस्ते सहस्रार्कचन्द्राभमूर्ते . विचकमध्ये प्रति E and II.

·सप्तदशोऽधायः। नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य । नमो भूधरायाप्रमेयाय तुभ्यंग प्रभो विखयोनेऽथ भूयो नमस्ते ॥ नमः शम्भवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विखरूपाय तुभ्यम् । नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते ॥ एवं स भगवान् विहेवमावा जगन्मयः । तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसचिव ॥ प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वने वरमुत्तमम् । बामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम् । तथास्वित्याह भगवान् प्रपबजनवमलः । दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनाईनम् । दधार गर्भ देवानां माता नारायणं खयम् । समाविष्टे वषीकेश देवमातरथोदरम् । उत्पाता जधिरे घोरा बलेवैरोचनः पुरे ॥ निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान्दैत्येन्द्रो भयविहलः । प्रहादमसुरं हई प्रणम्याह पितामहम् ॥ बेदविज्ञानाय धर्माभिगम्य अनि B. + नमी देवदेवादिदेवाय तुभ्यमिति B. +कणे देवमावा ति B.

·कून्नपुराणम् । बलिरुवाच। पितामह महापान जायन्तेऽस्मिन्पुरान्तरे । किमुत्यातो भवेत्कार्यमस्माकं किंनिमित्तका निशम्य तस्य वचनश्चिरं ध्यात्वा महासुरः । नमस्कृत्य हृषीकेश मिदं वचनमब्रवीत् ॥ प्रहाद उवाच । यो यचैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् । दधारासुरनाथार्थ माता तं त्रिदिवौकसाम् । यस्मादभिवं सकलं भिद्यते योऽखिलादपि । स वासुदेवो देवानां मातुहं समाविशत् ॥ न यस्य देवा जानन्ति खरूप परमार्थतः । स विष्णुरदिने हं खेच्छयाद्य समाविशत् ॥ यस्माद्भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् । सोऽवतो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः ॥ न यत्र विधवे नामजात्यादिपरिकल्पना। सत्तामात्रामरूपोऽसौ विष्णुरंशेन जायते ॥ यस्य सा जगतां माता भक्तिस्तवर्मधारिणी। • जायन्तेऽसत्पुरेमा पति B. + किमुत्पात कार्यमा किनिमित्तरिति D. विमुपाना भरका मसाककिनिमितका प्रति Band II. + विरूपण जायते इति B, Eaud II. पर्थिनीति B.

·सप्तदशोऽधायः । माया भगवती लक्ष्मीः सोऽवतीर्णो जनाईनः ॥ यस्य सा तामसी मूर्तिः पारो राजसी तनुः । ब्रमा सञ्चायते विष्णुरंशेनैकेन सत्वक् ॥ इति सञ्चिन्त्य गोविन्दं भतिनमेण चेतसा । तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम् ॥ ततः प्रहादवचनाइलिर्वैरोचनिहरिम् । जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मवित् ॥ काले प्राप्त महाविणुं देवानां हर्षवईनम् । प्रसूत कश्यपाश्चैनं देवमातादितिः खयम् । चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साधितवक्षसम् । नीलमेघप्रतीका भ्राजमानं श्रिया वृतम् ॥ उपतस्थुः सुराः सर्वे सिहाः साध्याय चारणाः । उपेन्द्र इन्द्रप्रमुखा ब्रमा चर्षिगणैवतः ॥ कतोपनयनी वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः । सदाचारं भरहाजाचिलोकाय प्रदर्शयन् ॥ एवञ्च लौकिक मार्ग प्रदर्शयति स प्रभुः । स यबमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् । यजे खरं विष्णुमायामास सर्वगम् ॥ . * सत्वदिति B. + समाचारमिति B, E and H. + एवं हिरति B.

·२०८ कूर्मपुराणम् । बामणाम्पूजयामास दवा बहुतरं धनम् । ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यजवाट महामनः ॥ विज्ञाय विष्णुभंगवान् भरद्वाजप्रचोदितः । भास्थाय वामनं रूपं यनदेवमयागमत् ॥ कृष्णाजिनोपवीताङ्ग पाषाढ़ेन विराजितः । बामणी जटिली वेदानुहिरन् समहाद्युतिः। ॥ सम्पाण्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः। खपादः क्रमितं देशमयाचत बलिन्विभिः । प्रख्यात्य धरणी विणोलिर्भावसमन्वितः । भाचामयित्वा भारमादाय स्वर्णनिर्मितम् । दास्ये तथैदम्भवते पदवयं प्रीणात देवा हरिरव्ययाकतिः । विचिन्त्य देवस्य करायपनवे निपातयामास सुभीतलमलम् ॥ विचक्रमे पृथिवीमेष चैता- मथान्तरिक्षन्दिवमादिदेवः । व्यपेतरागन्दितिजखरन्त प्रकर्तुकामः शरणं प्रपत्रम् ॥ * पाणिनीनरीया ति B. है मखमणित प्रति B. + पापमय तिमा। ३ ददाम्बदभवी रति D.

·सप्तदशोऽधायः । २०८ पाक्रम्य लोकषयमीयपादः प्राजापत्याचसोकं जगाम | प्रमुरादित्यमुखाः सुरेन्द्रा ये तब लोके निवसन्ति सिताः ॥ प्रयोपतस्ये भगवाननादिः पितामहस्तोषयामास विशुम् । भित्वा तदण्डस्य कपालमूर जगाम दिव्याभरणोऽथ भूयः । प्रयाण्डमेदाविपपात शीतलं महाजलं पुण्यकद्भिच जुष्टम् । प्रवर्तिता चापि सरिहरा साई गङ्गेत्युक्तापा ब्राह्मणा व्योमसंस्था । गत्वा महान्तं प्रकति बप्रयानि|| ब्रमाणीकं पुरुष विखयोनिम् । प्रतिष्ठदीयस्य पदं तदव्ययं दृष्टा देवास्तत्र तत्र सुवन्ति ॥ प्रमुरादिन्यसायकल्पमिति ।. + दयाभरनीति B. + प्रवति इति B. , सरिसरातदेति B. गति नाबा मनु इEि and H. ॥ प्रधानमिति B. .. विपीमिति B. 27 ·२१. कुपुराणम् । पालीका तं पुरुषं विखकार्य महान् बसिर्भलियोगेन विशुम् । मनाम नारायसमकमव्ययं खचेतसा यं प्रणमन्ति वेदाः ॥ तमनवीजगवानादिका भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः । ममैव दैत्याधिपतेऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम् । प्रणम्य मूर्धा पुनरेव दैत्यो मिपातयामास तसं कराये। दास्य तवामानममन्तधामे त्रिविक्रमायामितविक्रमाय ॥ प्रग्सच्च सूनोरपि सम्प्रदत्त प्रहादसूनोरथ यापाणिः । जगाद वश्यं जगदन्तरामा पातालमूलं प्रविशेति भूयः ॥ समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुना भोगान्देवानामसभ्यान् । ध्यायस्वनमा सततं भक्षियोगा- बवेवसे कल्पदाहे पुनर्माम् ॥ ॥ • देयमिति B.. + धायसेति पार्षमात्मनेपदम ।

·सप्तदशोऽध्यायः। 'अव देवसिंह तं विशुः सत्वपराक्रमः । पुरन्दराय लोक्यं ददौ जिशुरुरुक्रमः ॥ संस्तुवन्ति महायोग सिहा देवर्षिकिवराः । बमा शोऽथ भगवाबुद्रादित्यमाणाः ॥ कवैतदहुत कम विष्णुर्वामनरूपवृक् । पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत । मोऽपि दैत्यवर: श्रीमान्पातालं प्राप नोदितः । महादेनासरवरैर्विष्णुभक्तस्तु तत्परः ॥ पपछडिणुमाहामा भक्तियोगमनुत्तमम् । पूजाविधानं प्रकादं तदाहासौ चकार सः ॥ अथ रथचरणं समापाणिंग सरसिजलोचनमीशमप्रमेयम् । घरणमुपययौ स भावयोगा- प्रणयगति प्रणिधाय कर्मयोगम् ॥ एष वः कधितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः । स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः । . प्रति बोकूर्मपुराण त्रिविक्रम चरित सप्तदशोऽध्यायः । * सिंहन्तु विपरिति B. मिह मिरिति Eaud ll. + रबरपामापासिमिति B. + एष भोक: E, G, II पुलकंधु न हात । .

·अष्टादशोऽध्यायः। सूत उवाच । बलेः पुत्रय बासीन्महावलपराक्रमम् । तेषां प्रधानो द्युतिमान्वाण नाम महाबलः* ॥ सोऽतीव भरे भक्तो राजा राज्यमपालयत् । चैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम् । ततः शकादयो देवा गत्वोचुः कत्तिवाससम् । त्वदीयो बाधते धस्मान्वाणो नाम महासुरः । व्याहतो दैवतैः सबै नदेवो महेखरः। ददाह वाणस्य पुरं घरेणैकेन लीलया। दधमाने पुरे तस्मिन्बादी गई विशूलिनम् । ययौ शरणमीयानोपति नीललोहितम् । मूवन्याधाय तलिङ्ग भाभवं रागवर्जितः । निर्गस्य तु पुरात्तस्मात्तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ संस्तुतो भगवानीयः शङ्कारी नीललोहितः । गाणपत्येन वाणं तं योजयामास भावतः ॥ अथैवच दनोः पुत्रास्ताराद्याबातिभीषणाः। . महावलपराक्रम पनि A, E and H. महासुर Dि. + भौतिवर्जित इति B. है पधाभवविति B. । नारायासु विभीषणा रति B.

·अष्टादशोऽध्यायः । सारस्तथा शम्बरस कपिलः यहारस्तथा। स्वर्भागवृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः॥ सुरसायाः सहस्रन्तु सर्पाणामभवहिजाः । अनेकशिरसां तहखेचराणां महात्मनाम् । अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्रकम् । अनन्ताद्या महानागाः कावेयाः प्रकीर्तिताः ॥ ताम्रा च जनयामास षट् कन्या हिजपुषवाः । एकी श्येनीच भासीच सुग्रीवां ग्रन्थिको शचिम् ॥ गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा। इराक्षलतावल्लीवजातीच सर्वशः । तथा वै यमरक्षांसि मुनिरसरसस्तथा । रखोगणं क्रोधवधाजनयामास सत्तमाः ॥ विनतायाब पुत्री हौ प्रख्याती गरुडारणी। तयोश्चषा गरुड़ी धीमान्तपस्तमा सुदुघरम् । प्रसादाच्छलिनः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम् ॥ पाराध्य तपसा देवं महादेवं तथारुणः । . सबरसचा इति B. + प्रतिधिताति B. सयौवोमिति B. तारापति B. १ नथील रति B. ॥ समिति B.

·२१४ । कूर्मपुराणम् । सारष्ये कल्पितः पूर्व प्रीतनार्वस्व शभुमा । एते कम्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः । वैवखतेऽन्तरे अस्मिन् खतां पापनाशनम् ॥ सप्तविंशसुताः प्रोक्षाः सोमपनाच सुव्रताः । अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानां अनेकशः ॥ बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः । तहदक्षिरसः श्रेष्ठा ऋषयो वृषसरखताः ॥ कथावस्य तु देवर्षे वः प्रहरणः सुतः।। एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । मन्वन्तरेषु नियतन्तुख्यकार्यैः खनामभिः ॥ रति बीकूर्मपुराणे शायुको महादशोऽध्यायः । जनविंशोऽध्यायः। सूत उवाच। पतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात् । कश्यपः पुत्रकामख पचार सुमहत्तपः ॥ • मपत्यानी पीडा रति B. १ सताति B. * पुवा इति B. समता Bि. पवारण सता रति ·जनबियोऽधायः। २१५ 'तस्यैवन्तपतोऽत्वर्ष प्रादुर्भूतौ सताविमौ । वसरवासितश्चैव तावुभौ ग्रामवादिनी ॥ वसराबभ्रुवो बजे रैभ्य, सुमहाययाः । रेभ्यस्य अतिरे शूद्राः पुषा द्युतिमतां वराः । चवनस्य सुता भार्यापा नैध्रुवस्य महात्मनः । सुमेधा जनयामास पुषाय कुण्डपायिनः ॥ पमितस्यैकपर्णायां अभिष्ठः समपद्यत । माना वै देवलः पुषो योगाचार्यों महातपाः ॥ साहित्यः परमः श्रीमान् सर्वतला विच्छुचि). प्रसादात्यार्वतीशस्य योगमुक्तमवाप्तवान् । शाण्डित्यो नैध्रुवो रेभ्यः पापा चयः पुनात काश्यपाः । गमधुब रति B. + वैद्यम नि B. + वैद्यस्य रति B. यानि B. पपीति B. ॥ यानि रति B. वर्गयामिति B. tt प्राखियामा परति B. # fogut for B. एबीगमुत्तममानवानिति B. पबति B.

·कुम्भपुराणम् । नरप्रकतयो* विप्रा पुलस्त्यस्य वदामि वः ॥ तणविन्दोः सुता विप्रा नाना ऐलविता स्मृता । पुलस्याय तु राजर्षिताइन्या प्रत्यपादयत् ॥ ऋषिस्वैलविलस्तस्यां विश्ववाः समपद्यत । तस्य पवाचतस्रत पौलस्त्यकुलवर्षिकाः । पुष्योत्कटा च वाकागच कैकसी देववर्मनी । रूपलावण्यसम्पवास्तासाच मृणुत प्रजाः। ज्येष्ठं वैश्रवणतस्य सुषुवे देववर्सिनीमा । कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । कुम्भकर्ण सूर्पणखान्तथैव च विभीषणम् । पुष्योत्कटाप्यजनयत्युवान्विश्वसः शुभान् । महोदर प्रहस्तश्च महापाखें खरन्तथा। कुम्भीनसीतथा कन्यां वाकायाः सृजते|| प्रजाः ॥ त्रिभिरादूषणश्चैव विद्युजिलो महाबलः । इत्येते क्रूरक माण: पौलस्त्या राक्षसा दश ॥ सर्वे तपोबलोत्कृष्टा रुद्रमताः सभीषणाः । * गवळतय पति B. + वाक्या पति B. + निकषा प्रति रामायणेऽभिधीयते । वेदपियोति B. पदापिणीति B. | एणत ति D, E and H.

·जनविशोऽध्यायः । 'पुलहस्थ मगाः पुत्राः सबै व्यालाब इंडियः ॥ भूताः पियाचा सवाब शूकरा हस्तिनस्तथा । अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृती वैवखतेऽन्तरे । मरीचेः कश्यपः पुत्रः खयमेव प्रजापतिः ॥ भुगोरथाभवच्छुक्रो दैत्याचार्यो महातपाः । खाध्याययोगनिरती हरभक्तो महाद्युतिः ॥ पत्रः पुषोऽभवहडिः सोदयंस्तस्य नैध्रुवः । कथाखस्य तु विप्रःपाताचामिति नः श्रुतम् ॥ स तस्यान्ननयामास|| स्वस्त्यायामहौजसः । वेदवेदाङ्गनिरतान्तपसा इतकिखिषान् । भारदस्तु वसिष्ठाय ददौ देवीमरुन्धतीम् । अईरेतास्तु तत्रैवा* मापाहवस्य नारदः ॥ हर्यखेषु तु नष्टेषु मायया नारदस्य तु । थथाप नारदं दक्षः क्रोधसंरतालोचनः । # gora sfa E and II. + सपावरति D. रवास Eि and II. + भगीरयमवक पति B. ६ सोदयंताः पतिव्रताः रति B. १ विन्द्रा ति B. || सतास बनयामास रति Band D. .. महरतामात्र निरिति B. tta B. 28 ·२१८ कूर्मपुराणम् । यसाभम सुताः सर्वे भवता मायया विज । चयबीतास्वथेषेण निरपत्यो भविथति ॥ अरुन्धत्यां वसिष्ठस्त गतिमुत्पादयत्सुतम् । पतः परायरः श्रीमान् सर्वत्रस्तपतां वरः ॥ पाराध्य देवदेवेशमीथानन्त्रिपुरान्तकम् । लेमे त्वप्रतिम पुषणदैपायनं प्रभुम् ॥ हैपायनाच्छुको जने भगवानेव शङ्करः । अंशांशेनावतीर्योव्यों खं प्राप परमं पदम् ॥ शकस्थास्थाभवन् पुत्राः पञ्चात्यन्ततपखिनः । भूरिश्रवाः प्रभुः प्रभुः कष्णो गौरव पञ्चमः ॥ कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतवताः । एतेऽविवंशाः कथिताः प्रणा ब्रह्मवादिनाम् ॥ प्रत जई निबोधधाग्यपाद्राजसन्ततिम् ॥ इति श्रीकू पुराणे पिणे एकोनविंशोऽध्यायः । • भवत इति B, E and II.

·विंशोऽध्यायः । सूत उवार। पदितिः सुषुवे पुत्रमादित्य कश्यपावभुम् । तस्थादित्यस्य चैवासीद्भार्याणान्तु चतुष्टयम् ॥ संघा राधी प्रभा छाया पुस्तासाविवीधरा संत्रा वाष्ट्री| तु सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् ॥ यमन्च यमुनाव राजीव रेवन्तमेव च । प्रभा प्रभातमादित्या छाया सावर्णिमामजम् ॥ शनिश्च तपतीचैव विष्टिश्वा यथाक्रमम् । मनोस्तु प्रथमस्थासबव पुत्रास्त तलमाः । इक्ष्वाकुचैव नाभागो पृष्टः भोतिरेव च । नरिष्यन्तच नाभागो अरिष्टः करुषस्तथा। पृषधच महातेजा नवैते शक्रसविभाः । इला ज्येष्ठा वरिठा च सोमवंशं व्यवईयत् । * राविरिति D. + वाडी-लए: विवकप: पपत्यं स्त्रों। + रात्री इति D. 8 सानामानं मनुमित्यर्थः । शनिदेव तपनोति B. ॥ महाभागपति B. २४ सोमवविधये ति B:

·२२० कूधपुराणम् । । बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण साता। प्रसूत सोमजाहेवी पुरुरवसमुत्तमम् ॥ पितॄणां ढप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम् । प्राप्य पुत्र सुविमल सुधुन इति विश्वतम् ॥ इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत । उत्कल गयञ्चैव विनतञ्च तथैव च । सर्वे तेऽप्रतिमप्रख्याः प्रपत्राः कमलोद्भवम् । खाकोचाभवहीरो विकुक्षि म पार्थिवः । ज्येष्ठपुत्रः स तस्यासीहम पञ्च च तव्सुताः । तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थोऽभूत्काकुत्स्थस्तु सुयोधनः ॥ सुयोधनात्पृथुः श्रीमान्विश्वकश्च पृथोः सुतः । विजकादाको धीमान्युवनाखश्च तत्सुतः ॥ स गोकर्णश्मनुप्राप्य युवनाखः प्रतापवान् । दृष्ट्वासौ गौतमं विप्रं तपम्तमनलप्रभम् ॥ प्रणम्य दण्डवडूमौ पुत्रकामो महीपतिः । अपृच्छत्कम्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात्मुतम् । गौतम उवाच । पाराध्य पुरुषं पूर्वी नारायणमनामयम् । पनादिनिधनं देवधार्मिकं प्राप्नुयामुतम् । A place of pilgrimage, sacred to Siva, on the west coast near Nang loro. + पूर्व पुरुषमिति B.

·विंशोऽध्यायः । तस्व* पुषः स्वयं ब्रह्मा पौषः स्वाबीललोहितः । तमादिकृष्णमीशानमाराध्यानोति सत्सुतम् ॥ न यस्य भगवान् बना प्रभावं वेत्ति तत्वतः। तमाराध्य हृषीकेशं मायाहार्मिकं सुतम् । स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाखो महीपतिः । पाराधयन् पीके वासुदेवं सनातनम् ॥ तस्य पुत्रोऽभवहीरः सावस्तिरिति विश्रुतः । निर्मिता येन सावस्तिः गौड़देशे महापुरी॥ तस्माच दखोऽभूत्तस्मात्कुवलयाखकः । धुन्धुमारः समभवता धुन्धुं हत्वा महासुरम् ॥ • यख इति B. + प्रापयामिक मुतमित्यारम्य पाराधयन षौक ममिन्यन E, G, II पुस माति। + सावनिरिति B, E and II. भावनिरिति G. इ बावस्तिरिति B. बापनीति G. Properly speaking Silvasti is the rcal name. Srárasti ras the capital of Kośald for a time, and is supposed to have been situated near Fyzabnd. To place it in Gouda is to confound all geography. It can be aflirmed con fidently that, the kingdum of Gouda nerer comprised Oude within ito jurisdiction. "It is situated north of the Ganger, and founded by king Srávasti. It is said to have been the place where the merchant Andtbapindada gave Buddha a house for his residence, and the delivery of his lectures. It is identified with Dharmaputtana." पभमारत्वमगमदिति B and D.

·२२२ कूधपुराणम् । धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता हिजोत्तमाः । दृढ़ाखश्चैव दण्डाख: कपिलाखस्तथैव च ॥ दृढ़ाखस्य प्रमादस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भासंहताशकः ॥ कताखोऽथ रणाखच संहिताखस्य वै सुतौ । युवनाखो रणाखस्य शक्रतुल्यबलो युधि । कत्वा तु वारुणीमिष्टिमषीणां वै प्रसादतः । लेभे त्वप्रतिम पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् ॥ मान्धातारं महाप्रा सर्बशस्त्रभृतां वरम् । मान्धातः पुरुकुमोऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् । मुचुकुन्दश्च पुण्यामा सबै पक्रसमा युधि । अम्बरीषस्य दायादी युवनाखोऽपरः स्मृतः ॥ हरितो युवनाखस्य हारितस्तमुतोऽभवत् । पुरुकुलस्य दायादस्वसदस्युर्महायशाः ॥ नर्मदायां समुत्पत्रः सम्भूतिस्तसुतः स्मृतः । विष्णुः सुतस्तस्य त्वनरण्योऽभवत्ततः ॥ वृहदश्खोऽनरयस्य हर्यश्वस्तसुतोऽभवत् ॥ सोऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः । * प्रमेय रति H. प्रमोदिनु इति D, प्रमेहत इति E. + यंत्रमस्य चात्मनस्यारभ्य युवनावी रणावस व B पुस्तके नास्ति। + वायोमिष्टि-वरूपदेवता यागमित्यर्थः । इ भवत्परः इति B.

·विंशोऽध्यायः । २२१ 'प्रसादाबार्मिकं पुत्र लेभे सूर्यपरायणम् ॥ स तु सूर्य समभ्यर्थ राजा वसुमनाः शुभम् । लेभे त्वप्रतिमं पुर्व विधन्वानमरिन्दमम् ॥ प्रयजच्चाश्वमेधेन शबूचित्वा हिजोत्तमाः । खाध्यायवाग्दानशीलस्तितीवुईमतत्परः ॥ ऋषयस्तु समाजग्मुर्यन्त्रवाट महामनः । वसिष्ठकश्यपमुखा देवायेन्द्रपुरोगमाः ॥ तान् प्रणम्य महाराज: पप्रच्छ विनयान्वितः । समाप्य विधिवद्यहं वसिष्ठादीनिजोत्तमान् । वसुमना उवाच। किं हि श्रेयस्करतरं लोकेऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः । यत्रस्तपो वा सन्यासी ब्रूत मे सर्ववेदिनः ॥ वसिष्ठ उवाच । अधीत्य वेदान्विधिवसुतांश्चोत्पाद्य यनतः । इष्टा योखरं यर्गच्छेहनमधात्मवान् ॥ पुलस्त्य उवाच । पाराध्य तपसा देवं योगिनम्मरमेश्वरम् । प्रवजहिधिवद्यरिता पूर्व सुरोत्तमान् ॥ पुलह उवाच। यमाहुरेकं पुरुषं पुराणम्परमेश्वरम् । • तितियतत्पर पति B. 1 परमहिममिति B.

·१२४ कूधपुराणम्। समाराध्य सहस्रांशम्सपसोश मोचमानुयात् ॥ जमदग्निरुवाच । प्रजी विखस्य कर्ता यो जगही सनातनः । अन्तर्यामी च भूतानां स देवस्तपसेज्यते ॥ विश्वामित्र उवाच । योऽग्निः सर्वात्मकोऽनन्तः स्वयम्भूर्विश्वतोमुखः । स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः ॥ भरद्वाज उवाच। यो योरिज्यते देवो वासुदेवः सनातनः । स सर्वदैवततनुः पूज्यते परमेखरः ॥ अविरुवाच । यतः सर्वमिदं जातं यस्थापत्यं प्रजापतिः । तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः । गौतम उवाच । यतः प्रधानपुरुषो यस्य शक्तिरिदं जगत् । स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः ॥ कश्यप उवाच। सहस्रनयनी देवः साधी शभुः प्रजापतिः । प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः ॥ समस इति B. + जातवेदाति B. + शमिम मिति Band D.

·विमोऽधायः। १२५ कातरवाप। प्राताध्ययनयत्रस्य लबपुषस्य चैव हि। नान्तरण तपः कविः मास्त्रेषु दृश्यते । दत्वाकर्य स राजर्षितान् प्रणम्यातिष्टधीः । विसर्जयित्वा* संपूज्य विधवानमथाब्रवीत् ॥ पाराधयिथे तपसा देवमेकाचराहयम् । प्राणं हन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंखितम् ॥ वन्तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः । चातुर्वण्यसमायुक्तमशेषं चितिमसम् ॥ एवमुक्ता स तद्राज्यं निधायामभवे तृपः । जगामारखमनधस्त पन्त सुमनुत्तमम् । हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारवनाये। कन्दमूलफलाहारैरुत्पबेरयजन्सुरान् । संवत्सरशतं साग्रन्तपोनि तकिखिषः।। जजाप मनसा देवी साविौं वेदमातरम् ॥ तस्यैवन्तपतो, देवः स्वयम्भूः परमेश्वरः । हिरण्यगर्भो विश्वामाषा सं देवमगमत्स्वयम् ॥ • विसयित्वा ति पापम् । + कषति B. देवमातरमिति B. नपत इति B. १ पानिवि B. 29 ·२२६ कूर्मपुराणे दृष्टा देवं समायान्तं ब्रमाणं विश्वतोमुखम् । ननाम थिरसा तस्य पादयो म कीर्तयन् ॥ नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने । हिरण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्राक्षाय वेधसे । नमो धात्र विधात्र च नमो देवात्ममूर्तये । सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये ॥ नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्रष्टे सार्थवेदिने । पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः ॥ ततः प्रसबी भगवान्विरिची विखभावनः । वरं वरय भद्रगन्ते वरदोऽस्मीत्यभाषत ॥ राजोवाच । जपेयन्देवदेवेश गायची वेदमातरम् । भूयो वर्षयतं सामन्तावदायुभवेन्मम ॥ वाढ़मित्याह विखामा समालोक्य नराधिपम् । स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्सरधीयत ॥ सोऽपि लब्धवरः बीमाबजापातिप्रसवधीः । प्रान्तस्त्रिषवणवायी कन्दमूलफलाशनः ॥ तस्व पूर्ण वर्षयते भगवानुमदीधितिः । प्रादुरासीमहायोगी भानोमण्डलमध्यगः ॥ तं दृष्ट्वा वेदवपुर्षन मण्डलसं सनातनम् । . मध्यराति B. + देवमिति B.

·विंशोऽध्यायः। खयभुवमनावन्तं प्रमाणं विस्मयङ्गतः ॥ तुष्टाव वैदिकमन्वैः साविया व विशेषतः । घणदपश्यत्पुरुषं तमेव परमेश्वरम् । चतुर्भुखं जटामौलिमष्टहस्त पिलोचनम् । चन्द्रावयवलमाणं नरनारीतनुं हरम् ॥ भासयन्तं जगत्कृत्यं नीलकण्ठं खरश्मिभिः । रखाम्बरधरं रक्त रतमायानुलेपनम् । सहावभाविती दृष्ट्या सजावेन परण हि। ननाम शिरसा रुद्रं सावित्रा तेन चैव हि। नमस्ते नीलकण्ठाय भाखते परमेष्ठिने। यीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे । तदा प्राह महादेवी राजानं प्रीतमानसः । मानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ । सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु । नमः कुरुष्व नृपते एभिमी सततं शुचिः । अधीध्व शतरुद्रीयं यजुषां सारमुवृतम् । जपखानन्यचेतस्कोमय्यासतामना नृप । ब्रह्मचारी निराहारो भस्मनिष्ठः समाहितः । जपेदामरणादुई स याति परमं पदम् ॥ • सावित्रधामनति B. + नमस्काय सततमिति B. + नपख मार्षमात्मनेपदम् ।

·२२९ कूर्मपुराणे प्रत्युमा भगवाबुद्रो भत्तानुग्रहकाम्यया । पुनः संवसरणतं रामायुरकल्पयत् ॥ दत्वा तत्परं पानं वैराग्यं परमेश्वरः । पवादन्तईधे कद्रस्तदगुतमिवाभवत् ॥ राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः । भाच्छवस्त्रिषवर्ण* बाबा शान्तः समाहितः । जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षयते पुनः । योगप्रहत्तिरभवत्वालाकालपरं पदम् ॥ विवेशैतडेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः । भानोः समण्डल एवं ततो यातो महेश्वरम् ॥ यः पठेच्छृणुयाहापि रामचरितमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुसो समालोके महीयते ॥ रति धौर्षपुरा रामवंशकीर्तने विशोऽध्यायः । . भवास विषमिति B. + कालामकमिति B. कालान्तकमिति D and E. कालारकालावर पर fafar G and H. * विषेश तांदसारमिति B. बीमसमिति B.

·एकविंशोऽध्यायः। सूत उवाच। विधवा राजपुत्रस्त धर्मेणापालयमहीम् । तस्य पुत्रोऽभवहिहांस्त्रय्यारण इति श्रुतः । तस्य सत्यवतो नाम कुमारोऽभूमहाबलः । भार्या सत्यधना नाम हरिचन्द्रमजीजमत् ॥ हरिचन्द्रस्य पुरोऽभूद्रोहितो नाम वीर्यवान् । रोहितस्य कः पुत्रस्तस्माषाहुरजांयत ॥ सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद्राजा परमधार्मिकः । भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा । साभ्यामाराधितो वह प्रददौ वरमुत्तमम् ॥ एक भानुमती पुत्रमहादसमन्जसम् । प्रभा षष्टिसहस्रन्तु पुत्राणां जरहे शुभा ॥ • कुखको नाम सिA. + पतः परं । पुलके वक्ष्यमापमतिरित हवे- परितो रोहितवाय धुतस्य सतीऽभयत् । विनयव सुदवा भुपुत्री बभूवतः ॥ विश्यवाभवत्पुष: कारकोनाम वीर्यवान् । + पुरसति A, D, E and H. ६ ताभ्यामाराधिनः प्रादादोबाऽपिरिति B. तायामाराषित: पादापुराणि- रिHिD.

·कूर्मपुरारी असमन्नसपुत्रोऽभूदंशमावाम* पार्थिवः । तस्य पुत्री दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः ॥ येन भागीरथी गङ्गा तपः कलावतारिता। प्रसादाद्देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः । भगीरथस्य तपसा देवः प्रीतमना हरः ।। बभार शिरसा गङ्गां सोमान्ते सोमभूषणः ॥ भगीरथस्तथापि श्रुतो नाम बभूव ह । नाभागस्तस्य दायादः सिन्धुहीपस्ततोऽभवत् ॥ अयुतायुः सुतस्तस्य ऋतुपर्णो महाबलः । ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत्सुदासो नाम धार्मिकः ॥ सौदासस्तस्य तनयः ख्यातः कल्माषपादकः ॥ वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे काल्माषपादके | अश्मकं जनयामास तमिवाकुकुलध्वजम् । अश्मकस्योत्कलायान्तु नकुलो नाम पार्थिवः । + पसमनसस्य नमयो यंगमानाम पति B. असमञ्जस्य पुत्रीभूदंशुमानाम इति D, E and II. तस्य पुत्री दिलीपस्तु इत्यारभ्य प्रीतमना हरहत्यन्तं B पुसके नास्ति । + सिन्धुपीपसमोऽभवदिति G and I. तुपर्णस्तु तत्सतः इति B. पतत ति D. ॥ कबाषपादक ति D, E and Il. पसकसीनरायान्तुति B.

·एकविंशोऽध्यायः। 'स हिरामभयाद्राजा वनं प्राप सुदुःखितः । दधता सनारीकवचं तस्माच्छतरयोऽभवत् । तसाहिलिविलिः श्रीमान् इदशम्मा च तत्सुतः । तस्माहिश्वसहस्तस्मात्खटाङ्ग इतिमा विश्रुतः ॥ दीर्घबाहुः सुतस्तस्मादधुः स्तस्मादजायत | रघोरजः समुत्पता राजा दशरथस्ततः ॥ रामो दाशरथिर्वीरो धर्ममंत्री लोकविश्रुतः । भरतो लमणचैव शत्रुघय महाबलः ॥ सबै शक्रसमा युद्ध विष्णुशक्तिसमन्विताः । जजे रावणनाथार्थ विष्णुरंशेन विखभुक् ॥ रामस्य भार्या सुभगा जनकस्यात्मजा सुता। सीता त्रिलोक विख्याता शीलौदार्यगुणान्विता ॥ तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा। प्रायच्छजानकी सीता रामसेवाश्रितां पतिम् ॥ प्रीतच भगवानीयस्त्रिशूली नीललोहितः । प्रददौ शत्रुनाशार्थ जनकायागुतं धनुः ॥ * कामभयादिति D. + विधदिति B. * दिखिविल प्रति D. इतबादिलिलिखि: श्रीमान् दधम्म तत्सनानि B. १ वटा नि D. बटाति 0. वटा ति E and H. | विदिति B. "सौतति पीकविसाता Bि.

·२३२ कूर्मपुराणे स राजा जनको धीमान् दातुकामः सुतामिमाम् । अधोषयदमित्रनो लोकेऽस्मिन्दिजपुङ्गवाः । पदं धनुः समादातुं यः शक्रोति जगत्रये । देवो वा दानवो वापि स सीतां लधुमर्हति ॥ विज्ञाय रामो बलवाचनकस्य ग्रहं प्रभुः । भनयामास चादाय गत्वासौ लीलयैव हि ॥ उहवाहाथ तां कन्यां पार्वतीमिव अरः । रामः परमधम्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः । ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः खयम् । राम ज्येष्ठसुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत् ॥ तस्याथ पत्नी सुभगा कैकयी चारहासिनी । निवारयामास पतिं प्राह सम्चान्तमानसा ॥ मनुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि । पूर्वमेव वरो यस्माहत्तो से भवता यताना ॥ स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुःखितमानसः । वामित्वबवीदाक्यं तथा रामोऽपि धर्मवित् । प्रणम्याध पितः पादौ लमणेन सहायुतः । • विवानिति B. + उवा ति तु काव्ये उनमा बाम् । + क मारमदित्यत्र परोपदमार्षम् । पारमाधिपति B. प भवताप यदिति B.

·एकविंशोऽध्यायः। थयौ वनं सपत्नीकः हावा समयमात्मवान् । संवत्सराणां चत्वारि दश चैव महाबलः। उवास तत्र भगवान् लमणेन सह प्रभुः ॥ कदाचिदसतोऽरथे रावणी नाम राक्षसः । परिव्राजकवेषेण सीतां हत्वा ययौ पुरीम् ॥ प्रदृष्ट्या लक्षणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ। दुःखयोकाभिसन्तप्तौ बभूवतररिन्दमौ। ततः कदाचिकपिना सुग्रीवेण हिजोत्तमाः । वानराणामभूसख्यं रामस्याक्लिष्टकर्षणः ॥ सुग्रीवस्थानुगो वीरो हनूमावाम वानरः । वायुपुत्रो महातेजा रामस्यासीनियः सदा । सकता परमं धैर्य रामाय तनिषयः । पानयिष्यामि तां सीतामित्युत्ता विचचारह । महीं सागरपर्यन्तां सीतादर्शनतत्परः । जगाम रावणपुरी लता सागरसंस्थिताम् ॥ सवाथ निर्जने देशे वृक्षमूले अचिनिनाम् । अपश्यदमला सीता राक्षसीभिः समाहताम् । पवपूर्णेक्षणां नयां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् । राममिन्दीवरस्यामं लक्ष्मणश्चात्मसंस्थितम् ॥ - मतिमानिति B. 30 ·জুম্মম্বার্থ निवेदयित्वा चामानं सीतायै रहसि प्रभुः । प्रसंशयाय प्रददावस्यै रामाङ्गुलीयकम् ॥ दृष्ट्वाङ्गुलीयकं सीता पत्युः परमशोभनम् । मेने समागतं रामं प्रीतिविस्फुरितेक्षणा ॥ समाखास्य तदा सीतां दृष्ट्वा रामस्य चान्तिकम् । नयिष्ये खां महाबाहुमुक्ता रामं ययौ पुनः ॥ निवेदयित्वा रामाय सीतादर्शनमात्मवान् । तस्थौ रामेण पुरतो लक्ष्मणेन च पूजितः ॥ ततः स रामो बलवान्साई हनुमता स्वयम् । लक्षणेन च युद्धाय बुद्धिचक्रे हि रक्षसा ॥ तत्वाथ वानरशतैर्लङ्कामार्ग महोदधः । मेतुम्परमधर्मात्मा हतवान्प्रभुः। सपत्नीकं हि ससुतं सभाकमरिन्दमः ॥ पानयामास तां सीतां वायुपुत्वसहायवान् ॥ सेतमध्ये महादेवमीशानङ्कत्तिवाससम् । स्थापयामास लिङ्गखंगा पूजयामास राघवः ॥ तस्य देवो महादेवः पार्वत्या सह शहरः । रावणं , * निवेदयित्वा स्यार्ष, निवेद्य ति साधु । + खयमिति B. * पतिरावसमिति A, E and II. 8 सपनौति B. खिति B.

·एकविंशोऽध्यायः। प्रत्यक्षमेव भगवान्दत्तवान्बरमुत्तमम् । यत्वया स्थापितं लिङ्ग द्रश्यन्तीदं दिजातयः । महापातकसंयुक्तास्तेषां पापं विनश्यति ॥ प्रन्यानि चैव पापानि नातस्यात्र महोदधौ । दर्शनादेव लिङ्गस्य नाशं यान्ति न संशयः । यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावदेषा च मेदिनी। यावत्सेतुब तावश्च स्थास्थाम्यत्र तिरोहितः। मानं दानं तपः पाई सर्वभवतु चाचयम् । सरणादेव लिङ्गस्थ दिनपापम्प्रणश्यति। इत्युत्ता भगवानभुः परिष्वज्य तु राघवम् । सनन्दी सगणो कस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ रामोऽपि पालयामास राज्यधर्मपरायणः । अभिषितो महातेजा भरतम महाबलः । विशेषाहाह्मणान्सर्वान्पूजयामास चेवरम् । यन्नेन यत्रहन्तारमश्वमेधेन मारम् ॥ रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः । खवश्च सुमहाभागः सर्वतत्त्वार्थविसुधीः । अतिथिस्तु कुमाजज्ञे निषधम्तमुतोऽभवत् । * नाति B. + स्वास्थन्यत्र तिरीहिता इति B. + भविष्यत्ययमहदिति B. ना याग्नि न संशय इति B.

·२३६ कूर्मपुराणे नलस निषधस्थासीत् नभास्तस्मादजायत । नमसः पुण्डरीकाक्षः मधन्वा तु तत्सुतः । तस्य पुत्रोऽभवहीरो देवानीकः प्रतापवान् ॥ प्रहीनगुस्तस्य सुतो महवाग स्तसुतोऽभवत् । तस्माचन्द्रावलोकस्तु ताराधीशश्व तमुतः । ताराधीशाच्चन्द्रगिरि नुवित्तस्ततोऽभवत् । श्रुतायुरभवत्तस्मादेते चेक्षाकुवंशजाः । सर्वे प्राधान्यतः प्रीताः समासेन हिजोत्तमाः ॥ य इमं शृणयानित्यमिक्ष्वाकावंशमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुको देवलोके महीयते ॥ प्रति पीकूर्मपुराणे रसायो एकविंशोऽध्यायः । • मखम निषध स्वाभूदिति B. + सास पनि D. साखानिति H. + सामांय: सतोऽभवदिति B. 8 तारापीडनु इति B.

·हाविंशोऽध्यायः। सूत उवाच । ऐल: पूरुरवाचाथ राजा राज्यमपालयत् । तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रसमतेजसः ॥ पायुर्मायुरमायुश्च विश्वायुचव वीर्यवान् । शतायुश्च श्रुतायुष दिव्याचैवोर्वशीसताः । आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासमाहौजसः । स्वर्भानुतनयायां वै प्रभायामिति नः श्रुतम् ॥ नहुषः प्रथमस्तेषां धमंज़ो लोकविश्रुतः ॥ नहुषस्य तु दायादाः पञ्चेन्द्रोपमतेजसः । उत्पवाः पिढकन्यायां विरजायां महाबलाः ॥ यातिर्थयातिः संयातिरायातिः पञ्चमोऽखकः । तिषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः ॥ देवयानीमुशनसः सुता भार्यामवाप सः । शर्मिष्ठामासुरीश्चैव तनयां हषपर्वणः । • रोमहर्षण उवाचति B. + षडिन्द्रीपमनस तिG. + पसासमितीनस ति D. पडिन्द्रोपमतेमस ति B, 2 and H. यतिरिति B.

·२३८ कूर्मपुराण यदुञ्च तुर्वराञ्चैव देवयानी व्यजायत । हुधुञ्चानुञ्च पूरुच शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत् ॥ सोऽभ्यषिञ्चदतिक्रम्य ज्येष्ठं यदुमनिन्दितम् । पूरुमेव कनीयांसम्मितुर्वचनपालकम् ॥ दिशि दक्षिणपूर्वस्थान्तुर्वरों पुत्रमादिशत् । दक्षिणापरयो। राजा यदुं श्रेष्ठं न्ययोजयत् ॥ प्रतीचामुत्तरायाञ्च द्रुधुञ्चानुमकल्पयत् । तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता। राजापि दारसहिती वनं प्राप महायशाः । यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः ॥ सहस्रजित्तथा श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलो जिनो रघुः । सहस्रजिमुतस्तहच्छतजिबाम पार्थिवः ॥ सुताः शतजितोऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः । हैहयच हयवेव राजा वेणुहयच यः । हेहयस्याभवत्पुत्री धम्म इत्यभिविश्रुतः । तस्य पुत्रोऽभवहिप्रा धम्मनेत्रः प्रतापवान् ॥ धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु सश्चितस्तसुतोऽभवत् । महिमा सञ्चितस्याभूगोण्यस्तदन्वयः । * पत्र बन्न नख तत्वादनदित्येवार्थः । + दक्षिणापरयी:-दक्षिणवामपरखाच (पचिमाया) दिशि वर्षः । + संशित प्रति B. भरिमानिति B.

·हाविंशोऽध्यायः । भद्रशेखस्य दायादो दुईमो नाम पार्थिवः । दुईमस्य सुतो धीमानन्धको नाम वीर्यवान् । अन्धकस्य तु दायादायत्वारो लोकसम्मताः । कतवीर्यः कताग्निच कृतवर्मा च तत्सुतः ॥ बतौजाच चतुर्थोऽभूत्कार्तवीर्यस्तथार्जुनः । सहस्रबाहुर्युतिमान्धनुर्वेदविदां वरः । तस्य रामोऽभवत्युर्जामदग्न्या जनार्दनः । तस्य पुत्रशतान्यासन्पञ्च तत्र महारथाः ॥ कतास्त्रा बलिनः शूराः धर्मात्मानो मनखिनः । शूरव सुरसेन कृष्णा कृष्णस्तथैव च । जयध्वजय बलवानारायणपरी नृपः । शूरसेनादयः पूर्वं चत्वारः प्रथितौजसः । रुद्रमता महात्मानः पूजयन्ति स्म शङ्करम् ॥ जयध्वजस्तु मतिमान्देवं नारायणं हरिम् । जगाम शरणं विष्णुं दैवतधर्मतत्परः ॥ तमूचुरितरे पुचा नायं धर्मस्तवामघ । ईखराराधनरतः पितामाकमिति श्रुतिः ॥ तानबवीमहातेजा श्रेष धर्मः परी मम | विष्णोरंगेन सम्भूता राजानी ये महीतले ॥ राज्यं पालयितावश्यम्भगवान्पुरुषोत्तमः । तथैव च इति B. कानबोया जुनी भवदिति B.

·२४० कूर्मपुराणे पूजनीयोऽजिता विष्णुः पालकी जगतां हरिः ॥ सात्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयं प्रभुः । तिम्रस्तु मूर्तयः प्रीताः सृष्टिस्थित्यन्त हेतवः ॥ सत्त्वात्मा भगवान्विष्णुः संस्थापयति सर्वदा । सृजनमा रजोमूर्तिः संहरेत्तामसी हरः ॥ तस्मान्महीपतीनान्तु राज्यम्पालयतामिदम् । आराध्या भगवान्विष्णुः केशवः केथिमईनः ॥ निशम्य तस्य वचनं भातरोऽन्ये मनखिनः । प्रोचुः संहारकीरुद्रः पूजनीयो मुमुक्षभिः । अयं हि भगवाबुद्रः सव्वं जगदिदं शिवः । तमोगुणं समाश्रित्य कालान्ते संहरेषभुः ॥ या सा धोरतमा मूर्तिरस्य तेजोमयी परा। संहरहिवया पूर्व संसारं शूलभृत्तया ॥ ततस्तानब्रवीद्राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्वात्मा भगवान्हरिः । तमूचुर्धातरी रुद्रः सेवितः सात्त्विकैर्जनैः । मोचयेत्सत्त्वसंयुक्ताः पूजयेत्सततं हरम् ॥ • पूजनीयच य इति B. + खयम्भुव इति B. + संहारकदः इति B. 8 सर्वमिति B.

·वाविंशोऽध्यायः । २४१ प्रधानवीद्राजपुषः प्रहसवै जयध्वजः । खधों मुलाये युक्तो नान्यो मुनिभिरिष्यते ॥ तथाच वैष्णवी शक्ति नृपाणान्दधतां सदा । पाराधनम्परो धो मुरारेरमितौजसः । .तमबवीद्राजपुषः साष्णो मतिमतां वरः । यदर्जुनोऽस्मजनकः स धर्म शतवानिति । एवं विवादे वितते शूरसेनोऽब्रवीहचः । प्रमाणमृषयो छत्र ब्रूयुस्ते तत्तथैव तत् ॥ ततस्ते राजशार्दूलाः पप्रच्छुर्बप्रवादिनः । गला सर्वे सुसंरधाः सप्तर्षीणां तदायमम् ॥ तानब्रुवंस्ते मुनयो वसिष्ठाद्या यथार्थतः । या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता। किन्तु कार्य विशेषेण पूजिता चेष्टदा नृणाम् । विशेषासर्वदा नायवियमो धन्यथा नृपाः ॥ नृपाणां दैवतं विष्णुस्तधेशमा पुरन्दरः । विप्राणामग्निरादित्यो बया चैव पिनाकधुक्|| ॥ सा सवैरिति D. t पन्या रति Band D. पवमुक्तये मुक्त रति E and II. + बनव इति B. दाश्रयमिति B. तर ति B. ॥ विशुभदिति B. 31 ·२४२ कूर्मपुराण देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलधक् । गन्धर्वाणां तथा सीमो यक्षाणामपि कष्यते ॥ विद्याधराणां वाग्देवी सिद्धानां भगवान् हरिः । रक्षसां शङ्करो रुद्रः किराणाच पार्वती॥ ऋषीणां भगवान् ब्रमा महादेवस्त्रिशूलभूत् । मान्या स्त्रीणामुमा देवी तथा विणीशभास्कराः । गृहस्थानाञ्च सर्वे स्थुबंध वै ब्रह्मचारिणाम् । वैखानसानामर्कः स्वायतीनाञ्च महेखरः ॥ भूतानां भगवावुद्रः कूमाण्डानां विनायकः । सर्वेषां भगवान् ब्रया देवदेवः प्रजापतिः । इत्येवं भगवान् ब्रह्मा खयं देवो घभाषत । तस्माज्जयध्वजो नूनं विणाराधनमहति ॥ सम्प्रणम्याथा ते जग्मुः पुरीम्परमशोभनाम् । पालयाञ्चक्रिरे पृथ्वीनित्वा सर्वाबिपूणे ॥ ततः कदाचिनिन्द्रा विदेहो नाम दानवः । • मनमा स्थादुमा ति B and D. + विचः सभाखरः रति B. t मामेति B. ६ पतः पर B पुस्तके वक्ष्यमाचमधिकं - बिन्तु ट्रेण तादामा बुहा पूज्यो हरिः। पवधा नपतः शचुं न हरिः संहरयत: ॥ १ तान् प्राध्यापनि Band D.

·हाविंशोऽधायः। २४३ भीषणः सर्वसत्त्वाना पुरी तेषां समाययो। दंष्ट्राकरालो दीप्तामा युगान्तदहनोपमः । शूलमादाय सूर्याभं नादयन्वै दिशो दश ॥ तबादरवणामास्तत्र ये निवसन्ति । तत्वजनीवितं बन्ये दुद्रुवर्भयविहसाः । ततः सबै मुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा। शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः । युवाय कृतसंरम्भा विदेहवभिदुद्रुवुः । शूरोऽस्त्र प्राहिणोद्रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम् । प्राजापत्यं तथा वणो वायव्यं कृष्ण एव च ॥ जयध्वजब कौवेरमैन्द्रमानेयमेव च । भनयामास शूलेन तान्यस्त्राणि स दानवः । ततः कृष्णो महावीर्यो गदामादाय भीषणाम् । सष्टमात्रेण तरसा चिक्षेप च ननाद च ॥ सम्प्राप्य सा गदास्योरो विदेहस्य शिलोपमम् । न दानवशालयितुं शाकान्तकसविभम् ॥ • पुरमिति B. +ति B. । बानो नाममा ति B. चत: पर B पुमकेऽधिकं हन्यते- युयुधामवंतिगिरिकूटासिमुः। तान् सर्वान सहिन्द्रिाः शूलन प्रहमणिय । वारयामास घीरामा कम्पानी भैरवी य॥ इति पुमाऽप्यसि । मामीशनि Baud D.

·कूर्मपुराणे दुद्रुवुस्ते भयग्रस्ता दृष्ट्वा तस्यातिपौरुषम् ॥ जयध्वजस्तु मतिमान् सस्मार जगतः पतिम् । विष्णु जयिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम् । भातारं पुरुषं पूर्व श्रीपतिम्पीतवाससम् ॥ सतः प्रादुरभूच्चकं सूर्यायुतसमप्रभम् । प्रादेशाहासुदेवस्य भक्तानुग्रहणात्तदान॥ नगाह जगतां योनि स्मृत्वा नारायणं नृपः । प्राहिणो विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः ॥ सम्प्राप्य तस्य धोरस्य स्कन्धदेशं सुदर्शनम् । पृथिव्यां पातयामास शिरोऽदिशिखराकति ॥ तस्मिन् हते देवरिपो शूराया भातरो नृपाः । समाययुः पुरौं रम्यां चातरञ्चाप्यपूजयन् । श्रुत्वाजगाम भगवाञ्जयध्वजपराक्रमम् । कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः ॥ समागतमथो दृष्ट्वा राजा सम्धान्तलोचन:गा। • सर्वमिति B. + मकानुयह कारणादिति Band D. पत: पर B पुस्तके लोकोऽयं हमने-- तहि चक्र पुग कियसपसाराध्य शहरम् । यबादवाप तत्सम्यादसराणां विनाशकम् । ३ कवा जयपराक्रममिति Band H. १ सभाकमानस प्रति Baud D.

·हाविंशोऽध्यायः। २४५ 'समावण्यासने रम्ये पूजयामास भावतः ॥ उवाच भगवन् घोरः प्रसादाद्भवतोऽसुरः । निपातितो मया सोऽथ विदेहो दानवेखरः ॥ त्वदाक्याच्छिवसन्देहो विष्णुं सत्यपराक्रमम् । प्रपत्रः शरणं तेन प्रसादो मे कतः शुभः ॥ यथामि परमेयानं विष्णु पादलेषणम् । कथन विधानेन । सम्पूज्यो हरिरीखरः ॥ कोऽयनारायणो देवः किंप्रभावव सुव्रत । सर्वमतममाचक्ष्व परकौतूहलं हि मे ॥ विश्वामित्र उवाच । यतः प्रवृत्तिभूतानां यस्मिन्स यतो जगत् । स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते ॥ यमक्षरात्परतरात्परं प्राहुर्मुहात्रयम्।। प्रानन्दं परमं व्योम स वै नारायणः स्मृतः ॥ नित्योदितो निर्विकल्पो नित्यानन्दो निरखनः । चतुर्ग्रहधरी विष्णुरव्यूहः प्रोचते स्वयम् ॥ परमात्मा परन्धाम परं व्योम परं पदम् । संथे रति B. मयाब इति D. + प्रकार रति B. + गुहाया पति B. गुभामिनि D. गुहा मनीषिका परिणवा चिरिति धारमार्थ। 8 सवै नारायण स्यारण्य परमात्मा परम्बाम इत्य B पुल नास्ति।

·२४६ कूर्मपुराण विपादमक्षरं अन्न तमामवादिनः । स वासुदेवी विश्वात्मा योगात्मा पुरुषोत्तमः । यस्यांशसम्भवो ब्रह्मा द्रोऽपि परमेखरः ॥ खवर्णात्रमधर्मेण पुंसायं पुरुषोत्तमः । प्रकामावतभावेन समाराध्यो न चान्यथा ॥ एतावदुबा भगवान्विखामित्री महातपाः । शूराद्यैः पूजितो विप्रो जगामाथ खमाश्रमम् ॥ अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम् । यीन यजगम्यन्तं निष्कामा रुद्रमव्ययम् ॥ तान्वसिष्ठस्त भगवान्याजयामास धर्मवित् । गौतमोऽगस्तिरत्रिश्च सर्वे रुद्रपराक्रमाः ॥ विखामित्रस्त भगवाञ्चयध्वजमरिन्दमम् । याजयासास भूतादिमादिदेवं जनाईनम् ॥ तस्य यज्ञे महायोगी साक्षाहवः खयं हरिः । आविरासीम भगवान्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ • सर्वायमांगति D. + बद्रस्यायं परा मूर्तिरिति B. कामहनभावन इति D. पकामाहतमाये sra E and II. 1 पराया ति Band D. पत: पर B पुलकेशीकोऽधिको दृश्यते- जयणजीऽपि विद्रस्य परमां तनुम् । इत्येवं सर्वदा पुजा यनायगदायुतम् ॥

·अयोविंशोऽध्यायः । २४७ य इमं शृणुयानित्यं जयध्वजपराक्रमम् । सर्वपापविनिर्मुतो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ प्रति बोकूपुरा सोमवंशानुकलने वाविंशोऽध्यायः । योविंशोऽध्यायः । सूत उवाच। जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत्तालजङ इति स्मृतः । शतं पुत्रास्तु तस्यासन्तालजला इति साताः ॥ तेषां ज्येष्ठो महावीर्यों वीतिहोतोऽभववृपः । वषप्रभृतयथान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः ॥ वृषोग वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रोऽभवम्मधुः । मधीः पुत्रशतं त्वासीहषणस्तस्य वंशभाक् ॥ वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतोऽनन्त इत्यतःगा। दुर्जयस्तस्य पुचोऽभूमशास्त्रविशारदः ॥ . प्रकीर्तिता रति Band D, + पाति B. वादंगबर ति D. + वर्ष पनि D. उपम इति II. हु सुनसामोदिति B. १ इनिरपति D. न्युन नि E and H.

·२४८ कूर्मपुराण तस्य भाया रूपवती गुणैः सबैरलजाता। पतिव्रतासीत्यतिना स्वधर्मपरिपालिका ॥ स कदाचिमहाराज:* कालिन्दीतीरसंस्थिताम् । अपश्यदुवंशी देवौं गायन्ती मधुरअतिम् ॥ ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै । प्रोवाच सुचिरकाल देवि रन्तुं मयाईसि ॥ सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम् । रेमे तेन चिरकालं कामदेवमिवापरम् । कालाप्रबुद्धो राजा तामुबंशी प्राह योभनाम् । गमिष्यामि पुरों रम्या हसन्तीत्यब्रवीदचः ॥ न येतेनोपभोगेन भवतो राजसन्दर । प्रीतिः सचायते मह्यं स्थातव्यं वत्सरं पुनः ॥ तामब्रवील मतिमान् गला शीघ्रतरं पुरीम् । प्रागमिष्यामि भूयोऽत्र तन्मेऽनुज्ञातुमर्हसि ॥ तमब्रवीसा सुभगा तथा कुरु विशाम्पते । नान्ययासरसा तावदन्तव्यम्भवता पुनः ॥ प्रोमित्युबा ययौ तूर्ण पुरौं परमशोभनाम् । गत्वा पतिव्रता पत्नों दृष्टा भीतोऽभवबृपः ॥ . कदाचिन्महाभागः रति B. + मधुरसरामिनि B. + राजासाबुमोमिति B. इनबनेनीपभीगेनेति B.

·योविंशोऽधायः। २४२ सैप्रेख सा गुणवती भार्या तख पतिव्रता । भीतं प्रसत्रया प्राहवाचा पीनपयोधरा। खामिन् किमत्रभवती भीतिरध प्रवर्तते । ताहि मे यथातत्वं न राम कीर्तये विदम् ॥ स तस्या वाक्यमाकय लजावनतमानसः । नोवाच किश्धिवृपति नहध्या विवेद सा । न भेतव्यं त्वया राजन् कार्य पापवियोधनम् । भीते त्वयि महाराज राष्ट्रन्ते नाशमेष्यति ॥ ततः स राजा द्युतिमाविर्गत्य तु पुरात्ततः । गत्वा कण्वायमं पुण्यं दृष्टा तब महामुनिम् । निशम्या कखवदनाबायचित्तविधि एभम् । जगाम हिमवत्पृष्ठं समुद्दिष्टं| महाबलः । सोऽपश्यत्यथि राजेन्द्रो गन्धर्बवरमुत्तमम् । भ्राजमानं विया व्योनि भूषितं दिव्यमालया ॥ वीच्या मालाममित्रत्रः समारासरसं वराम् । . भीतं प्रास प्रसवैति A, B and H. + सदावीडियथात खमिति A. t रागादिति B. देति B. प निशिनि A, E and H. || हिमवत्या सविण्य ति Band D. .. सोपवयति E, Gand H. पौत्यमापी अमित तिE and H. 32 ·.२५० कूर्मपुराण उर्वशीन्तां मनचक्रे तस्या एवेयमर्हति ॥ सोऽतीव कामुको राजा गन्धर्वणाथ तेन हि। चकार सुमहथुई मालामादातुमुद्यतः ॥ विजित्य समरे मालां ग्रहीत्वा दुर्जयो हिजाः । जगाम तामसरसङ्कालिन्दीन्द्रष्टुमादरात् ॥ अदृष्ट्वासरसं तत्र कामवाणाभिपीडितः । बभ्राम सकलां पृथ्वी सप्तहीपसमन्विताम् ॥ पाक्रम्य हिमवत्यार्खमुर्खशीदर्शनोत्सुकः । जगाम शैलप्रवरं हेमकूटमिति श्रुतम् ॥ तब तबासरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमम् । काम सन्दधिर घोरं भूषितं चित्रमालया ॥ संस्मरबुद्धशीवाक्यं तस्यां संसलमानसः । न पश्यति स्म ताः सर्वा गिरीः शृङ्गाणि जभिवान् ॥ तत्राप्यसरसन्दिव्यामष्टा कामपीड़ितः । देवलोक महामेरू ययौ देवपराक्रमः ॥ स तत्र मानसं नाम सरस्वैलोक्यविश्रुतम् । भेजे गङ्गमतिक्रम्य खबाहुवलभावितः ॥ तस्य तीरेषु सुभगाचरन्तीमतिलालसाम् । दृष्टवाननवद्यागौं तस्यै मालान्ददौ पुनः । * वृतमिति A, D, E and II. + घनास्थतिकब रति B. + सतसरी प्रति B.

·योविंशोऽध्यायः। में मालया तदा देवी भूषितां प्रेख मोहितः। रेम* कतार्थमात्मानं जानान: सुचिरन्तया ॥ प्रथोर्वशी राजवयं रतान्त वाक्यमब्रवीत् । किं कृतं भवता वीर पुरीङ्गत्वा तदा नृप । स तस्यै सर्वमाचष्ट पना यत्समुदीरितम् । कखस्य दर्शनश्चैव मालापहरणं तथा। श्रुत्वैतहराहतन्तेन गच्छत्याह हितैषिणी । मापन्दास्यति से कगखो ममापि भवतः मिया । तयासक्वमहाराजः प्रोक्तोऽपि मदमोहितः । न च तत्कृतवान्वाक्यं पा तत्र संन्यस्तमानसः । तदोज़गी कामरूपा राजे खं रूपमुत्कटम् । सुरोमयम्पिङ्गलाचं दर्थयामास सर्वदा ॥ तस्यां विरताचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् । धिनामिति विनिश्चित्य तपः कत्तुं|| समारभत् ॥ संवत्सरहादशकं कन्दमूलफलाशनः । भूय एव हादशकं वायुभवोऽभवनृपः । ----- * मरति B. + नमः सविर यथाDि. + था पति B. वापन्ददातीति A, D, E and II. मतत्यानाथ तयामिति B and D. विनिषिय तपः क ततः कर्नुमिति A. समागमन ति डा।

·२५२ कूर्मपुरा गत्वा कखात्रमं भीत्या* ती सर्व न्यवेदयत् । वासमप्सरसा भूयस्तपीयोगमनुत्तमम् ॥ वीच्य तं राजशार्दूलं प्रसत्रो भगवावृषिः । क कामो हि निर्वीजं तस्यामिदमब्रवीत् । कख उवाच। गच्छ वाराणसी दिव्यामीखराध्युषितां पुरीम् । प्रास्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेखरः । माला सन्तयं विधिवङ्गायां देवताः पितॄन् । दृष्टा विखे खरं लिङ्ग किल्विषामायसे क्षणात् ॥ प्रणम्य शिरसा कख मनुज्ञाप्य च दुर्जयः । वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापामुत्तोऽभवत्ततः ॥ जगाम वपुरौं शुभ्र पालयामास मेदिनीम् । याजयामास तं कखा याचिती घणया मुनिः । तस्य पुत्रोऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति स्मृतःपा। बभूव जातमात्र तं राजानमुपतस्थिरे ॥ उर्बयाच महावीर्याः सप्त देवसुतीपमाः । कन्या जरहिरे सर्वा गभर्यो दयिता हिजाः ॥ . प्रौव्वति B. + भिवमिति B. + रम्बामिति B. चंतति B. १ सप्रीत ति विद्युत पनि B.

·चतुर्विमोऽधायः । २५१ 'एष वः कधितः सम्यक्सहस्रजितउत्तमः । वंगः पापहरी नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत । पनि बोकूर्मपुरा रानभानुकोने योविंशोऽध्यायः । चर्दिशोऽध्यायः सूत उवाच । क्रोष्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वववानिति विश्वृतः । तस्य पुत्रोऽभवच्छान्तिः कुशिकस्ततोऽभवत् । कुशिकादभवत्पुत्री नाना चित्ररथा बली। अथ चैवरचिौके शयविन्दुरितिधः स्मृतः । तस्य पुनः पृथुयशा राजाभूधर्मतत्परः । पृथुकर्मा च तत्पुत्रः तस्मात्पृथुजयोऽभवत् । पृथुकीर्तिरभूत्तस्मात्पृथुदानस्तताऽभवत् । पृथुधवास्तस्य पुषस्तस्यासीत्पृथुसत्तमः ॥ उपनास्तस्य पुत्रोऽभूछतेषुस्तमुताऽभवत् । एसन Aपुसकी नाति । + परिति D. विरिति E, G and H. पृथुवाति H.

·२५४ कूर्मपुराणे तस्माई * रुकाकवचः परात्तव तत्सुतः ॥ परावृत्तसुता जने यामघा लोकविश्रुतः । तस्मादिदर्भः समभे विदर्भात्कृथकौशिकौ । लोमपाद स्तृतीयस्त बभुस्तस्यात्मजो नृपः । धतिस्तस्याभवत्पुनः खेतस्तस्याप्यभूत्सुतः । खेतस्यमा पुत्री बलवावामा विश्व सहः स्मृतः ॥ तस्य पुत्री महावीर्यः प्रभावाकौशिकः स्मृतः** | अभूत्तस्य सुतो धीमान सुमन्तब ततोऽनल: ॥ अनलस्य सुतः खेनिः खेनेरन्येऽभवन्सुताः । तेषां प्रधानी धुतिमान्वपुमान्तत्सुतोऽभवत् ॥ वपुमतो हमेधाः श्रीदेवस्तत्सुतोऽभवत् । सस्य वीतरथा विप्रा रुद्रमतो महाबलः ॥ क्रयस्याप्यभवत्कुन्तिर्वृष्णिस्त स्याभवत्सुतः । • तथाभूदिति B. + रोमपाद इति D. + रोमपादसती यस्तु बद्रस्त वाममोऽभवदिति B. , सन्त पनि B. शत प्रति D. T समास ति B. ॥ यम इति B. - प्रजावान् कोमिकसम नि B. # समन्तुस्तामुतोऽगति B. ततोऽमल Eि, G and H. # पमसन E, Gaud H. कुम्भी रतिE and H.

·चतुर्दिशोऽध्यायः । तनाववरथो नाम बभूव सुमहाबलः ॥ कदाचिभृगयां यातो दृष्टा राक्षसमूर्जितम् । दुद्राव महताविष्टो भयेन मुनिपुवाः ॥ पम्वधावत संकुदो राक्षसस्तं महाबलः । दुर्योधनाऽग्निसंकाशः शूलासप्तमहाकरः ॥ राजा नवरथो भीता नातिदूरादवस्थितम् । अपश्यत्परमं स्थानं सरस्वत्याः सुगापितम् ॥ स तहेगेन महता सम्पाप्य मतिमाबृपः । ववन्दे शिरसा दृष्ट्वा साचाहेवी सरस्वतीम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिवंडामलिरमित्र जित् । पपात दण्डवमौ त्वामहं शरणतः ॥ नमस्यामि महादेवी साक्षाद्देवी सरस्वतीम् । वाग्देवतामनाद्यन्ताभीखरौं प्रचारिणीम् ॥ नमस्य जगतां योनि योगिनी परमां कलाम् । हिरण्यगर्भसम्भूतां त्रिनेत्रा चन्द्रशेखराम् ॥ नमस्ये परमानन्दाञ्चित्कलां ब्रह्मरूपिणीम् । पाहि मां परमेशानि भीतं शरणमागतम् ॥ एतस्मिवन्तरे हो राजानं राक्षमेश्वरः । हन्तुं समागतः स्थानं यत्र देवी सरखती ॥ . पिरखगर्भमहिषीमिति Baud D.

·कूर्मपुराणे समुद्यम्य तथा* शूलं प्रविष्टा बलगतिः । बिलोकमातर्हि स्थानं शमादित्यसविभम् । तदन्तरे महतं युगान्तादित्यसविनम् । शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तभुवि । गच्छेत्याह महाराज न स्यातव्यं त्वया पुनः । इदानीं निर्भयस्तूर्ण स्थानेऽस्मिनाक्षसो हतः ॥ ततः प्रणम्यामा राजा नवरथः परम् । पुरौं जगाम विप्रेन्द्राः पुरन्दरपुरोपमाम् ॥ स्थापयामास देवेशीन्तन भनिसमन्वितः । जि च विविधैर्योमैहे वौं सरखतीम् ॥ तस्य चासीद्दशरथः पुत्रः परमधार्मिकः । देव्या भक्तो महातेजाः शकुनिस्तस्य चामजः ॥ तस्माकरम्भः सम्भूतो देवरातोऽभवत्ततः । जिस चाखमेधेन देववव तत्सुतः ॥ मधुस्तस्य तु दायादस्तस्माखुरुरजायत । पुत्रदयमभूत्तस्य सुवामा चानुरेव च ॥ . अनोतु प्रियगोत्रोऽभूत्पाअंशस्तस्य च रिक्थभाक् । • सदा ति B. महासमिति D. t बलदर्पित इति B. * देवघर ति B. हु बाकरवशीभदिति B. १ वरकुमोऽभूदिति B and D.

·चतुर्वियोऽध्यायः। प्रयांशीरन्धको नाम विशुभतः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरती धनुर्वेदविदां वरः । स नारदस्य वचनाहासुदेवार्चने रतः । शास्त्रं प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रुतम् । तस्य नामा त विख्यातं सात्वतानाच योभनम् । प्रवर्तते महच्छास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम् । सात्वतस्तस्य पुत्रोऽभूमशास्त्रविशारदः । पुण्यनोको महाराजस्तेन वै तवर्तितम् ॥ सात्वतान्सत्वसम्मवान्कौशल्या सुषुवे सुतान् ॥ अन्धकं वै महाभोज इणिन्देवाधं नृपम् । ज्येष्ठश्च भजमानाख्यं धनुर्वेदविदा वरम् ॥ तेषां देवाहधो राजा चचार परमन्तपः । पुत्रः सर्वगुणोपतो मम भूयादिति प्रभुः । तस्य बभुरिति ख्यातः पुण्यश्लोकोऽभवबृपः । धार्मिको रूपसम्पवस्तत्वधानरतः सदा ॥ भजमानाः श्रियन्दिव्यां भजमानाधिजधिरे। तेषां प्रधानौ विस्थाती निमिः तकण एव च ॥ महाभोजकुले जाता भोजा वैमाकास्तथा । • पांधीः सात्वतप्रति B. सबनी नाम प्रति D. सापक तिE. + सावतात्मत्व सम्पन्न कौशल्या सर्व समिति G. * भनमानसमवयामिति B. भनमानस्य संजायामिति D. मनिः अवर एकति G. अतक नि D. 38 ·२५८ মুম্বা कृष्ण: सुमित्री बलवाननमितस्तिमिस्तथा। अनमित्रादभूविघ्नो निनस्थ हो बभूवतुः । प्रसेनस्तु महाभागः सत्राजिवाम चोत्तमः । अनमित्रासिनिर्जन्ने कनिष्ठो कृष्णिनन्दनात् । सत्यवाक् सत्यसम्पत्रः सत्यकस्तत्सुतोऽभवत् ॥ सात्यकियुयुधानस्तु तस्थासङ्गोऽभवतः । कुणिस्तस्य सुतो धीमान्तस्य पुत्री युगन्धरः ॥ माधां वृष्णिः सुतो जजे कृष्णेवै यदुनन्दनः । जजाते तनयो कृष्ण: खफल्कचित्रकस्तु हि ॥ वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत । तस्थामजनयत्पुत्रमरं नाम धार्मिकम् ॥ उपमह्यं तथा मङ्गुम्मा अन्ये च बहवः सुताः । अङ्करस्य स्मृतः पुत्रो|| देववानिति विश्रुतः ॥ उपदेवश्च देवामा तयोखिममाथिनी। चित्रकस्याभवत्पुत्रः पृथुर्विपृथुरेव च ॥ • हनु पुत्र इति D. विधीनु मित्र इति E. विधीनु पुत्र इति H. + fofaftfa D. fafifa E and H. तथाति E and H. कालसखेति B. फलिस्तस्य इति D. । उपमहतथा महुरिति B. ॥ सतीगीत B. .. पुखामा ति B.

·चतुर्दिशोऽधायः । पखग्रीवः सुबाहुख सुधाखकगवेधको। पन्धकस्य सुतायान्तु लेभे च चतुरः सुतान् । कुकुर भजमानश्च समीकं बलगर्वितम् । कुकुरस्य सुतो हरिणकृष्णेस्तु तनयोऽभवत् । कपातरोमा विख्यातस्तस्य पुत्री विलोमकः । तस्यासीत्तुम्बुरुसखा विहारपुषस्तमः किल । तमस्याप्यभवत्पुत्रस्तथैवानकदुन्दुभिः । स गोवईनमासाद्य तताप विपुलन्तपः । वरन्तस्मै ददौ देवो ब्रमा लोकमहेश्वरः ॥ वंशस्ते चाचया कीर्तिनियोगस्तथोत्तमः । गुरोरप्यधिकं विप्राः कामरूपित्वमेव च ॥ स लब्ध्वा वरमव्यग्रो वरेण्यादृषवाहनम् । पूजयामास गानेन स्थाणं विदशपूजितम् ॥ तस्य गानरतस्याथ भगवानम्बिकापतिः । कन्यारत्नं ददौ देवी दुर्लभं विदशेरपि । तया स सङ्गतो राजा गानयोगमनुत्तमम् । • सपाकगवेषणो रति B. + पक्षकारकासहिता ति Band D. + पितु इति E,G and H. ६ पपीतनामा विपुखसख पुषो विधीपकः इति B. १ पुषीमल: रति Band D. । तस मानन वाय इति B.

·२६. कूर्मपुराण अथिचयदमित्रघ्नः प्रियान्तां चान्तलोचनाम् ॥ तस्यामुत्यादयामास सुभुजं नाम शोभनम् । रूपलावण्यसम्पबां ह्रीमतीमिति कन्यकाम् ॥ ततस्तं जननी पुर्व बाल्ये वयसि भोभनम् । शिषयामास विधिवहानविद्याञ्च कन्यकाम् ॥ कतोपनयनो वेदानधीत्य विधिवहुरोः । उहवाहामजां कन्यां गन्धर्वाणान्तु मानसीम् । तस्यामुत्पादयामास पञ्च पुत्राननुत्तमान् । वीणावादनतत्वज्ञान गानशास्त्रविशारदान् ॥ पुत्रैः पौत्रैः सपत्नीका राजा गानविशारदः । पूजयामास गानेन देवं त्रिपुरनाशनम् ॥ श्रीमतीचारसर्वाङ्गी श्रीमिवायतलोचनाम् ।। सुबाहुनामा गन्धर्बस्तामादाय ययौ पुरीम् ॥ तस्यामप्यभवन् पुवा गन्धर्वस्य सुतेजसः । सुषेणधीरसुग्रीवसुभाजनरवाहनाः ॥ पथासीदभिजित्युत्रश्चन्दनीदकदुन्दुभैः । पुनर्वसुचाभिजितः सम्बभूवाहुकस्ततः ॥ पाहुकस्याग्रसेनच देवकश्च हिजोत्तमाः । कीमतीमधीति B. + क्रीमती चापि या कन्या औरिवायतलीचना इतिBand D. . * पौरस्थानकदुन्दुभिरिति B. ७ सम्बभूपाक: मत प्रति B.

·पतुर्दिशोऽध्यायः । २६१ देवकस्य सुता वीरा जधिर विदशोपमाः । देववानुपदेवच मुर्देवी देवरचितः ॥ तेषां स्वसारः सप्तासन्वसुदेवाय ता ददौ । धृतदेवापदेवा तथान्या देवरचिता । श्रीदेवा मान्तिदेवा च सहदेवा व सुव्रता । देवकी चापि तासान्तु वरिष्ठाभूममध्यमा । उग्रसेनस्य पुत्रोऽभूश्यग्रोधः कंस एव च । मुभूमी। राष्ट्रपालश्च तष्टिमान्छङ्गुरेव च ॥ भजमानादभृत्पुत्रः प्रख्याताऽसौ विदूरथः । तस्य सूरसमस्तस्माप्रतिक्षश्च तत्सुतः ॥ स्वयं भोजस्ततस्तस्मादात्रीकः शत्रुतापनः । सातवीध तत्पुत्रः शूरसेनः सुतोऽभवत्ता ॥ वसुदेवोऽथ तत्पुत्रो नित्यं धर्मपरायणः । वसुदेवान्महाबाहुर्वासुदेवा जगद्गुरुः । बभूव देवकीपुत्री देवैरभ्यर्थितो हरिः ॥ रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना । • इकडेव्युपदेवौति B. कोपशोति G. + सुमीमा प्रति B. परेव इति B. ६ प्रतिषषसतोऽभवदिति B. १ देवलतमुत: मृत इति B. ॥ स शूरतमुनीधीमावसुदेवोऽय नमुन नि B.

·कूर्मपुराण प्रसूत पनी सहर्ष राम ज्येष्ठं हलायुधम् ॥ स एव परमात्मासौ वासुदेवो जगन्मयः । इलायुधः स्वयं साक्षाच्छेष: सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ भृगुशापच्छलेनैव मानयमानुषों तनुम् ।* बभूव तस्यां देवयां रोहिण्यामपि माधवः । उमादेहसमुद्भूतान योगनिद्रा च कौशिकी। नियोगाहासुदेवस्य यशोदातनया वभूत् ॥ ये चान्ये वसुदेवस्य वासुदेवाग्रजाः सुताः । प्रागेव कंसस्तान्सबीजघान मुनिसत्तमाः ॥ सुषेणय ततो दायी मद्रसेनो महाबलः । वचदम्भी भद्रसेनःपा कीर्तिमानपि पूजितः|| ॥ हतेथेतेषु सर्वेषु रोहिणी वसुदेवतः । प्रसूत रामं लोकेशं बलभद्र हलायुधम् । जातेऽथ राम देवानामादिमात्मानमच्युतम् । प्रसूत देवकी कृष्णं श्रीवत्सासितवक्षसम् ॥ * एतसरण्यं B पुस्तके न दृश्यते । + उमा देवी समुद्ता इति B. + सनिपुण्या इति B. ६ नमीदापिर्भद्रसेन ति B. पाशुदामो भद्रदास; पति B. ॥ पूर्व इति B. ..बोषमतलपमिति B.

·पतविंशोऽध्यायः। २६३ 'रेवती नाम रामस्य भार्यासीमुगुणान्विता । तस्यामुत्यादयामास पुत्रौ हौ निशितोल्मुकौ ॥ षोड़शस्त्रीसहस्राणि कणस्याक्लिष्टकर्मणः । बभूवुवात्मजास्तासु शतयोऽथ सहस्रशः ॥ चारुदेष्णः सुचारुव चारवेषो यशोधरः । चारुथवावास्यथाः प्रद्युम्नः साम्बएव च ॥ रुकिाण्यां वासुदेवस्य महाबलपराक्रमाः । विशिष्टाः सर्वपुत्राणां सम्बभूवुरिमे सुताः ॥ तान्दृष्ट्वा तनयान्वीराबीविणेयाचनाईनात् । जाम्बवत्यब्रवीक्षणं भाया तस्य शुचिस्मिता ॥ मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टगुणवत्तरम् । सुरेशसम्मित पुत्रं देहि दानवसूदन ॥ जाखवत्या वचः श्रुत्वा जगवाथः खयं हरिः । समारेभे तपः कत्तुं तपोनिधिररिन्दमः ॥ तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासी देवकीसुतः । दृया लेभे सुतं रुद्रं तवा तीवमहत्तयः ॥ प्रति पौधेपुराणे यदुवंशानुकीनन चतुर्विमोऽध्यायः । • नियोयुको नि D. निषत्रीको प्रति E. + विशिष्ट गुणवत्तरमिनि B. सुरेशसमिति B.

·पञ्चविंशोऽध्यायः। सूत उवाच । अथ देवो हषीकेयो भगवान्पुरुषोत्तमः । ततापं घोरं पुत्रार्थ निधानं तपसस्तपः ॥ खेच्छयाप्यवतीर्णोऽसौ कृतकृत्योऽपि विश्वसन । चचार वामनो मूलं बोधयन्परमेश्वरम् ॥ जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् । पाश्रमन्तूपमन्याः मुनीन्द्रस्य महात्मनः । पतविराजमारूढ़ः सुपर्णमतितेजसम् । शचक्रगदापाणिः श्रीवत्मानिन्तलक्षणः । नानाद्गुमलताकीणं नानापुष्योपशोभितम् ॥ ऋषीणामात्रमैजुष्टं वेदघोषनिनादितम् । सिंहर्षशरभाकीर्ण शार्दूलगजसंयुतम् ।पा विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम् । पारामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः एभैः । ऋषिभिषिपुत्रव महामुनिगणैस्तथा । तपसान्तपति B. है विधगिति B. * भावधरमिति B. भाईलगनसमिति B. पएषबीक: B पुलके नादि।

·पञ्चविंशोऽध्यायः । २१॥ वेदाध्ययनसम्मवैः सेवितञ्चाग्निहोषिभिः । योगिभियाननिरर्नासायन्यस्तलोचनैः । उपेतं सर्वतः पुण्यं जानिभिस्तत्वदर्थिभिः । नदीभिरभितीजुष्टं जापकैनवादिभिः । सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः । प्रशान्तैः सत्यसाल्पैनि:शोकैनिरुपद्रवः । भस्मावदातसा: इंद्रजाप्यपरायणैः । मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धस्तथान्येच शिखाजटैः। मेवितं तापसैनित्यं जानिभिनयवादिभिः । तत्रामवरेश रम्ये सिहाश्रमविभूषिते । गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी ॥ स तत्र वीच्या विश्वात्मा तापसान्वीतकल्मषान् । प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः ॥ तन्ते दृष्ट्वा जगधोनिं शचक्रगदाधरम् । प्रणेमुर्भतिसंयुता योगिनां परमं गुरुम् ॥ सुवन्ति वैदिक मन्त्रैः कवा इदि सनातनम् । मोरन्योन्यमव्यतामादिदेवं महामुनिम् ॥ . मिपमवैरिति Eand II. + न्याधिभिगिति B. * सदापमवीरति B. ६ भागीरथीति B. प सतानुहियति B. 34 ·२११ कूर्मपुराण अयं स भगवानका साक्षी नारायणः परः । आगच्छत्यधुना देवः प्रधानपुरुषः स्वयम् ॥ अयमेवाव्ययः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः । अमूर्तीमूर्तिमान् भूत्वा मुनीन्द्रष्टुमिहागतः ॥ एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः । अनादिरषयोऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः ॥ श्रुत्वा बुड्डा हरिस्तेषां वांसि वचनातिगः । ययौ स तूर्ख गोविन्दा स्थानं तस्य महात्मनः ॥ उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थं स यादवः । चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपिटतर्पणम् ॥ नदीनां तीरसंस्थाने स्थापितानि मुनीखरैः । लिफ्रानि पूजयामास शम्भीरमिततेजसः । दृष्ट्या दृष्ट्या समायान्तं यत्र यत्री जनार्दनम् । पूजयाञ्चक्रिर पुष्यरक्षतैस्तनिवासिनः ॥ समीक्ष्य वासुदेवन्तं शाशहासिधारिणम् । तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गा यतमानसाः। ॥ यानि तदारुरुक्षूणां मानसानि जनाईनम् । * पुरा: पुरष इति B, E and H. + भगवामिनि B. + तब तप रति B. ६ गुभाजावनतानमा ति E and H. १ पभावविवासिम रवि Baud D.

·पञ्चविंगोऽध्यायः। हैटा समाहिताधासविनामन्ति पुरा हरिम् ॥ पथावगाच गङ्गायां कत्वा देवर्षितर्पणम् । पादाय पुष्पवाणि मुनीन्द्रस्याविशदृष्टम् । दृष्टा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोकूलितविग्रहम् । जटाचीरधरं मान्तं नमाम शिरसा मुनिम् ॥ पालोक्य वाष्णमायान्तं पूजयामास तखवित् । पासने वासयामास योगिनांधा प्रथमातिथिम् ॥ उवाच वचसा योनिबानीमः परमम्पदम् । विष्णुमव्यतासंस्थानं शिष्यभावन संस्थितम् ॥ खागतन्तेषीकेश सफलानि तपांसि नः । यत्माचादेव विश्वात्मा महेहं विष्णुरागतः ॥ बां न पश्यन्ति मुनयो यसन्तोषाऽपीह योगिनः । तादृशस्यात्रभवतः|| किमागमनकारणम् । श्रुत्वापमन्योस्तवाक्यं भगवान्देवकीसुतः । व्याजहार महायोगी प्रसव प्रणिपत्य तम् । • मोमिति B. t पासयामासतिband H. + योगिनमिति Eand H. त्यानमखन्नोति B. १ यतन इत्याः, यतमानाति साथ। ॥ तामन्याच भात पति B. तावदाप्याभिवत नि D. ..विमति B. मिति B.

·२६८. बूपुराणे हष्ण उवाच। भगवन्द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् । सम्प्राप्ती भवतः स्थानं भगवनोत्सुकः । कथं स भगवानीपो दृश्यो योगविदां वरः । मयाचिरेण कुत्राहं द्रष्यामि तमुभापतिम् ॥ प्रत्याहन भगवानुक्तो दृश्यते परमेखरः । भक्त्यैवीप्रेण तपसा तस्कुरुष्वेह संयतः ॥ दहेखरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रमवादिनः । ध्यायन्याराधयन्त्येनं योगिनस्तापसाच ये॥ बह देवः सपत्नीको भगवान्वृषभध्वजः । क्रीड़ते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः ॥ दहाश्रमे पुरा रुद्रं तपस्तमा सुदारुणम् । लेमे मखराद्यागं वसिष्ठी भगवावृषिः । दहेव भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायन: खयम् । दृष्ट्वा तं परमेशानंगा लब्धवान् जानमैखरम् ॥ • पुत्रार्थमिति D. + इत्यानि B, E and H. वह भगवान् कद्र ति D. + यवत इति B. ध्यायन्त पासते दे यानिनस्तापसाव येति B. प परमजानमिति B, E and H. सम्भवानीवरचमिति B, E and H. ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः। पहात्रमपदे* रम्ये तपस्तमा कपर्दिनः । अविन्दन्पुत्रकाबुद्रासूरयो भतिसंयुताः । दह देवा महादेवी भवानीच महखरीम् । संस्तुवन्तो महादेव निर्भया निर्वृतिं ययुः ॥ दहाराध्य महादेव सावर्सिस्तपतां वरः । लब्धवान्परमं योगं अन्यकारत्वमुत्तमम् ॥ प्रवर्तयामास स ता तत्वा वै संहिता शुभाम् । हिजः पौराणिकौं पुण्या प्रसादेन| हिजोत्तमैः ।* इहैव ख्यापितं शिथैवैशम्पायनभाषितम् ॥ यात्रवल्कयो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् । चकार तबियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम् ॥ . पाश्रमवर रति B. + कपमिमिति B. + बहेव देवताः पूर्व कालाहीसा महंधरम् । दृष्टवती हरं देवमिति B. व ता: पूर्व कालानिं वानमिति D. एभामिति B. १ विगति B. ॥ पौराणिको सपुण्यार्य ससिविति Band D. .. पतः पर B पुस्तकऽधिकं हसते. व संहिता हा कामी यः प्राधिपायिनः । महादरवारमा पौराको वियोगतः । दर्शव सहसारियोकानां पुरुषोनम । प्रनिता पुण्या परसाहसिकीरा ॥ बाबपीयीतर नाम पुरा दसकतम् । इति - ·२०० कूर्मपुराण इहैव भृगुणा पूर्व तयापूर्व महातपः । शुको महेश्वरात्पुत्री लब्धी योगविदां वरः ॥ तस्मादिदेव देवेशं तपस्तमा सुदुचरम् ।। द्रष्टुमर्हसि विखेशमुग्रभीमपर्दिनम् ॥ एवमुक्का ददौ ज्ञानमुपमन्युर्म हामुनिः । व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकम्मेणे । स तेन मुनिवर्येण व्याहतो मधुसूदनः । सधैव तपसा देवं रुद्रमाराधयबभुः ॥ भस्मोडूलितसङ्गिो मुण्डो वल्कलसंयुतः । जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः ॥ ततो बहुतिथे काले सोमः सोमाभूषणः । अदृश्यत महादेवी व्योनि देव्या मखरः ॥ किरीटिनं गदिनश्चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनन्देवदेवम् । भासचाम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्शवा ॥ तमा परमं तपः इति B. तमापूज्वं मियारम्य तथादिव देवेश रस्त्यन्त C पुसमाति + एक रत्यारम्य सुदुसरमित्य सं झोकाईयं H पुलकं नासि । * प्रभुमिति B. 8 सौम्यः इति E and H. एष बोक: B पुरूक बनारसीकात्परं क्षते।

·पञ्चविंशोऽध्यायः । . प्रभुम्युराणं पुरुषं पुरस्ता- सनातनं योगिनमीशितारम् । प्रणोरणीयांसमनन्तशक्ति प्राणेश्वरं शम्भुमसौ ददर्श ॥ परखधासलकर पिने नृसिंहचर्माहतभागात्रम् । समुहिरन्तं प्रणवं हन्तं सहस्रसूर्य प्रतिमन्ददर्श ॥ न यस्य देवा न पितामहोऽपि नेन्द्रो न चाग्निवरुणो न मृत्युः । प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्र तमादिदेवं पुरतो. ददर्श । सदान्वपश्यहिरिशस्य वामे खात्मानमव्यतामनन्तरूपम् । स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शहासिचक्रान्वितहस्तमाधम् ॥ ताजलिं दक्षिणत: सुरेश हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श। तुवानमीयस्य परम्प्रभावं . विदन्ति इति D. . प्रयत ति B. बापित Eि and H.

·२७२ कूर्मपुराण पितामहं लोकगुरुं दिविस्थम् ॥ गणेवरान सहस्रकल्पा- बन्दीखरादीनमितप्रभावान् । त्रिलोकभर्तुः पुरतोऽन्वपश्य- कुमारमग्निप्रतिमं गणेशम् ॥ मरीचिमत्रिम्मुलहम्पुलस्त्य- प्रचेतसन्दक्षमथापि कगवम् । पराशरन्तत्पुरतीवसिष्ठं खायम्भुवश्चापि मनुन्ददर्श ॥ तष्टाव मन्त्रैरमरप्रधान बहानलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः । प्रणम्य देव्या गिरिशं स्वभक्त्या खात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य । कृष्ण उवाच । नमोऽस्तु ते शाखत सर्वयोग अमादयस्वामृषयो वदन्ति । तमय सत्त्वञ्च रजस्त्रयञ्चा गरीनगनेकति Eand H. + विधामिति B. + विषयीने रति B. सर्वयीने ति D. इ नमाधिपन्नामवयंनि B. तपन सत्वश रणनमय रति B. त्वमेव सवं रगतमपनि D.

·पञ्चविथोऽध्यायः । २७६ त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः ॥ त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वकी* संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः । प्राणस्वं हुतवहवासवादिभेदः वामेकं शरणमुपैमि देवमीयम् ॥ साड्यास्वामगुणमधाहुरेक योगस्यं सततमुपासते दिस्यम् । वेदास्वामभिदधतीह नद्रमीच त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीयम् ॥ त्वत्पादे कुसुममथापि पत्रमेक दत्त्वासी भवति विमुक्ता विश्वबन्धः । साधं प्रणदति सिहयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात् । यस्याशेषविभागहीनममलं धन्तरावस्थित ते त्वां योनिमनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् । स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं वाहमुपैमि सत्यविभवं विश्वेश्वरन्तं शिवम् । भोंनमो नीलकण्ठाय पिनेवाय च रंहसे । महादेवाय ते नित्यमीयानाय नमो नमः ॥ . बिनयीनिरिति B. त्वमेव सत्वं रजतमबति D. + समप्रिमिति B. सम्बोसिरिति B. बख ज्योतिरिनि D. 35 ·१७४ कूर्मपुराणे नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दरिहने । नमस्ते वजहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने । नमा भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे। नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वहिरीतसे ॥ नमोऽस्तु ते गिरीशाय खाहाकाराय ते नमः । नमी मुक्ताहासाय भीमाय च नमो नमः ॥ नमस्ते कामनाथाय नमः कालप्रमाधिने । नमा भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे । नमोऽस्तु ते वाम्बकाय नमस्ते कत्तिवाससे । नमोऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः ॥ नमस्ते व्योमरूपाय व्यामाधिपतये नमः । नरनारीशरीराय साहायोगप्रवर्तिने नमो भैरवनाथाय देवानुगतलिङ्गिने । कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः ॥ नमो यत्राधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे । मुगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः ॥ नमा साय: विखाय मोहनाय नमो नमः । योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः ॥ ॥ - धरतसे रति Gand H. चारीतसे इति D. + वसूनामिनिA, E and II. * नियमिति B. मोहाय ति B.

·पञ्चविंशोऽधायः। नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादमियाय च । कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः ॥ नमो नमोऽस्तु ते तुभ्यं भूय एव नमो नमः । मचं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेखर । सूत उवाच ।* एवं हि भत्त्या देवेममभिष्ट्रय स माधवः । पपात पादयोर्विमा देवदेव्याः स दण्डवत् । उत्थाप्य भगवान् सोमः कर्ण केशिनिषूदनम् । बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिःखनः । किमर्थं पुण्डरीकाध तप्यते भवता तपः । त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कर्मणामिह॥ त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाया। न विना त्वां जगत्मा विद्यते पुरुषोत्तम ॥ वैत्य नारायणानन्तमामानं परमेश्वरम् । महादेवं महायोग खेन** योगेन केशव । श्रुत्वा तहचनं कृष्णः प्रहसन्वै कृषध्वजम् । एकत् B पुस्तकं नासि । † afwem &fa E and H. * तपसा बयाव्यय रति B. हु कामिनामिति B. मानवा त्या मान ति B. ॥ पुरुषीनममिति B. "मBि.

·२७० कूर्मपुराणे उवाचावीच्य विश्वेशन्देवीश्च हिमशैलजाम् ॥ जातं हि भवता सर्व खेन योगेन शहर । इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वतान्देहि शहर ॥ तथास्त्वित्याह विश्वामा प्रष्टमनसा हरः । देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषबजे । ततः सा जगतां माता शङ्कराशरीरिणी । व्याजहार हषीकथं देवी हिमगिरीन्द्रजा॥ अहं* जाने तवानन्त निश्चला सर्वदायुत । अनन्यामीखरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव । त्वं हि नारायणः साचात्सर्बामा पुरुषोत्तमः । प्रार्थिती देवतैः पूर्व सनाती देवकीसुतः ॥ पश्य त्वमासनात्मानमात्मानं मम सम्पति। नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः । इमानिह वरानिष्टामत्ता ग्रहीष्य केशव । सर्वचत्वं तथैखये जानं तत्यारमेखरम् । खरे निश्चला भक्तिमात्मन्यपि परं बलम् ॥ एवमुक्तास्तया कपणी महादेव्या जनाईनः । आदेश शिरसा ग्राह्य देवोऽप्याह तथेश्वरम् ॥ * वत्म जाने तवामन्तामिति B. + पम पदमिति B. परमं पदमिति. पाशिष रति B. ६ देव: मास मोर नि B.

·षड्वियोऽधायः। प्रावष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः । सम्पूज्यमानी मुनिभिः सुरेशै. जगाम कैलासगिरि गिरीशः ॥ प्रति श्रीकूर्मग यदुवंशानुकीतने कमतपकरणे पञ्चविंभीऽध्यायः । षड्विंशोऽध्यायः । सूत उवाच। प्रविश्य मेरुशिखर कैलासं कनकप्रभम् ।* रराम भगवान्सीमः केयवेन महेश्वरः ॥ अपश्यंस्ते महामानं कैलासगिरिवासिनः । पूजयाञ्चक्रिरे कणं देवदेवमिवाथुतम् ॥ चतुर्बाहुमदारानं कालमेघसमप्रभम् । किरीटिनं साङ्गपाणिं श्रीवत्साहितवक्षसम् ॥ भगवानपीचरति B. इस पर शोकायं Bपुसकै महत + रराम प्रति परोपदमार्षम् ।

·कूर्मपुराणे दीर्घबाहुं विशालार्थ पीतवाससमच्युतम् । दधाममुरसा मालां वैजयन्तीमनुत्तमाम् । भ्राजमानं श्रिया देव्या युवानमतिकोमलम् । पनाति पद्मनयनं सस्मितं सहतिप्रदम् ॥ कदाचित्तत्र लीलार्थं देवकीनन्दवईनः । भ्राजमानः त्रिया लष्णवचार गिरिकन्दरम् ॥ गन्धर्वासरसां मुख्या नागकन्यास कृत्यः । सिहा यक्षाब गन्धब्बा देवास्तञ्च जगन्मयम् । दृष्ट्वाधर्म्यम्परं गत्वा हर्षादुत्फुजलोचनाः । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्षि महात्मनः ॥ गन्धर्वकन्यका दिव्यास्तहदसरसो, वराः । दृष्टा चकमिरे कणं सुस्तुतं शचिभूषणा: ॥ काविहायन्ति विविधं गानं गीतविशारदाः । सम्प्रेच्य देवकीसूनुं सुन्दरं काममोहिताः ॥ काचिहिलासबहुला नृत्यन्ति स्म तदग्रतः । सम्प्रेय समितं काचित्यपुस्तहदनामृतम् ॥ काचिषणवर्याणि स्वाहादादाय सादरम् । . गिरिकन्दरति B. + पसरसामितिःB.. * बसवनविभूषा ति B. ६ विविषा गीतीरिति B.

·पवियोऽध्यायः । २७८ खात्मकैरपि भूषयाञ्चक्रिरे लणं कन्या लोकविभूषणम् ॥ काविषणवर्याणि समादाय तदङ्गतः । खात्मानं भूषयामासुः माधवम् ॥ काचिदागत्य कृष्णस्य समीपं काममोहिता। चुचुम्ब वदनाभोज हरेर्मुग्धमृगेक्षणा ॥ प्रग्या काचिहोविन्दंग करेण भवनं स्वकम् । प्रापयामास लोकादि मायया तस्य मोहिता ॥ तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमललोचनः । बहनि कला रूपाणि पूरयामास लीलया। एवं वैः सुचिरं कालन्देवदेवपुरे हरिः । रेमे नारायणः श्रीमान्मायया मोहयजगत् ॥ गते बहुतिथे काले हारवत्या निवासिनः । बभूवुर्विकला भीता गोविन्दविरहे जनाः । ततः सुपर्णो बलवान्पूर्वमेव विसर्जितः । स कृष्णं मार्गमाणस्तु हिमवन्तं ययौ गिरिम्मा । अदृष्टा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम् । भाजगामोपमन्यु तं पुरौं हारवती पुनः ॥ कामिन्धी लोकभूषपमिति B. + चापि गोविन्दमिति B. रति B. ६ ताराबवामिनि B. पभगमिति B.

·२८. कूर्मपुराणे तदन्तर महादेत्या राक्षसाचातिभीषणाः । आजग्मुरिकां शुभां भीषयन्तः सहस्रशः ॥ स तान्सुपर्णो बलवान् कृष्णतुल्यपराक्रमः । हवा युद्धेन महता रक्षति स्म पुरौं शुभाम् ॥ एतस्मिवेव काले तु नारदोभगवानृषिः । दृष्ट्वा कैलासशिखरे कृष्णं हारवौं गतः ॥ ते दृष्ट्वा नारदमृर्षि सबै तब निवासिनः । प्रोचुर्नारायणो नाथः कुत्रास्ते भगवान्हरिः ॥ स तानुवाच भगवान्कैलासशिखरे हरिः। रमतेऽद्य महायोगी तं दृष्ट्वाहमिहागतः ॥ तस्योपश्रुत्य वचनं सुपर्ण: पततां वरः । जगामाकाशगो विप्राः कैलासं गिरिमुत्तमम् ॥ ददर्श देवकीसून भवने रत्नमण्डिते । तवासनखं गोविन्दं देवदेवान्तिके हरिम् । उपास्यमानममरैर्दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः । महादेवगणैः सिर्योगिभिः परिवारितम् ॥ प्रणम्य दण्डवमौ सुपर्णः शङ्करं शिवम् । निवेदयामास हरि प्रहत्तं हारकापुरे ॥ ततः प्रणम्य शिरसा शङ्करं नीललोहितम् । भगवानिति B. + समिति B. बरासमखमिति B.

·षड्विंयोऽधायः। २८१ पाजगाम पुरी कृष्णः सोऽनुजातो हरेण तु ॥ पारुध कश्यपसुतं स्त्रीगणैरभिपूजितः । वचीभिरमृताखादैर्मानितो मधुसूदनः । वीक्ष्य यान्सममित्रनं गन्धर्वाप्सरसा वराः । अवगच्छमहायोगं माचक्रगदाधरम् ॥ विसर्जयित्वा विखात्मा सर्वा एवाङ्गना हरिः । ययौ म तूर्ण गोविन्दो दिव्यां हारवती पुरीम् । गते देवेसररिपो न कामिन्यो मुनीखराः ।। निशेव चन्द्ररहिता विना तेन चकाशिरे । गुल्ला पौरजनास्तूणं कणागमनमुत्तमम् । मण्डयाञ्चक्रिरे दिव्यां पुरौं हारवती शुभाम् । पताकाभिर्विशालाभिर्ध्वजैरन्तर्वहित । मालादिभिः पुरौं रम्या भूषयाञ्चक्रिरे जनाः ॥ प्रवादयन्त विविधाग्वादिधामधुरखमान् । महान् सहस्रशो दभुर्षीणावादान्वितेनिरे । प्रविष्टमात्र गोविन्द पुरीं हारवती शुभाम् । प्रगायमधुरं गानं स्त्रियो यौवनशोभितामा । • मबभिरमा गरः रति B. + गऽसररिषी व कामिन्धी मुनिपुरबा रति B. + अरबपरित्तरिति B and D. सामादिभिरिति B, E and H. श्रीरामपालिता पनि B. 36 ·२८२ कूर्मपुरा दृष्ट्वा नवृतरीथानं स्थिताः प्रासादमूर्यम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वसुदेवसुतीपरि । प्रविश्य भगवान कृष्णस्त्वाशीर्वादाभिवतिः । बरासने महायोगी भाति देवीभिरन्वितः । सुरम्ये मण्डप शुभे महायुः परिवारितः । पात्मजैरभितो मुख्यैः स्त्रीसहस्रैव संहतः ॥ तवासनवरे रम्ये जाम्बवत्या सहायुतः । भाजते चोमया देवो यथा देव्या समन्वितः ॥ भाजग्मुईवगन्धर्वा द्रष्टुं लोकादिमव्ययम् । महर्षयः पूर्वजाता माकडैयादयो हिजाः । ततः स भगवान् कणो मार्कण्डेयं समागतम् । ननामोत्थाय शिरसा खासनञ्च ददौ हरिः ॥ संपूज्य तावृषिगणान् प्रणामेन सहानुगः । विसर्जयामास हरिदत्त्वा तदभिवान्छितान्ता । तदा मध्यासमये देवदेवः स्वयं हरिः। बातः|| शुक्लाम्बरो भानुमुपतिष्ठन् तालिः । • भवमिति B. + विपुरिति B. + वासनं प्रददौ पुनरिति B. 8 संपूज्यर्षिगवान सर्वान् प्रचामेन महामन पति B. १ हवा सदभिवाञ्छितानित्यव पुलमाष, सामानवान बीवत्वमेवोषितम ॥ वात्वा पनि B. .. उपतिष्ठनिबार्षम् उपतिष्मान न साध।

·षवियोऽधायः । २८१ बंजाप जाप्यं विधिवबेधमाणो दिवाकरम् ॥ तर्पयामास देवेयो देवान् पिढगणामुनीन् । प्रविश्य देवभवनं मार्कण्डेयेन चैव हि। पूजयामास लिस्यं भूतेशभूतिभूषणम् ॥ समाप्य नियमं सर्व नियन्ता स स्वयं वृणाम् । भोजयित्वा मुनिवरं ब्रामणानभिपूज्य च । कत्वात्मयोगं विप्रेन्द्रा मार्कडेयेन चाथुतः । कयाम्पौराणिकी पुण्यां चक्र पुत्रादिभिर्वृतः । प्रथैतत्सर्वमखिलं दृष्टा कम महामुनिः । मार्कण्डेयो हसम्वर्ण बभाष मधुरं वचः ॥ मार्कण्डेय उवाच । कः समाराध्यते देवो भवता कम्मभिः शुभैः । बूहि त्वं कम्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव च । वं हि तत्परमं ब्रह्म निर्वाणममलम्पदम् । भारावतरणार्थाय जातो हणिकुले प्रभुः । तमनवीन्महाबाहुः कृष्णो ब्रह्मविदां वरः । ऋगवतामेव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसचिव ॥ नियन्नामी समिति B. + मिरममल परमिति B. हरिरिति B. महातपाति B.

·२०४ कूर्मपुराव श्रीभगवानुवाच |* भवता कथित सबै तथ्यमेव न संशयः । तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम् । न में विप्रास्ति कर्तव्यं नानवाप्न कथञ्चन । पूजयामि तथापीयानन्वै परमं शिवम् ॥ न वै पश्यन्ति ते देवं मायमा मोहिता जनाः । ततचैवात्मनो मूलग जापयन् पूजयामि तम् । न च लिङ्गार्चनात्पुण्यं लोके दुर्गतिनाशनम् । सथापा लिङ्ग हितायैषां लोकानां पूजयेच्छिवम् । योऽहम्तमिमित्याहुदवादविदो जनाः । ततोऽहमाम|मीथानं पूजयाम्यात्मनैव तत् ॥ तस्यैव परमा मूर्तिस्तन्मयोऽहं न संशयः । मावयोर्विद्यते भेदी वेदेवेतन संशयः ॥ एष देवो महादेवः सदा संसारभीरभिः । याज्यः पूज्यच वन्यय यो लिङ्गे महेखरः । कप उबाचरति B. + तती खात्मनो मूसमिति B. शापयामि चतं शिवमिति B, ३ लोऽसिन् भौतिमायनमिति B. 4 विप्र रति B. ॥ धाममात्मम्वच्प, खापाय पर नतो नबीपः । ..देष्ये पिनियति B. गधेय प्रति B. .

·पर्दियोऽधायः। २८५ मार्कणय उवाच । किं तलिङ्ग सुरश्रेष्ठ लिङ्गे संपूज्यते च कः । ब्रूहि सण विमालाप गहनं घेतदुत्तमम् ॥ श्रीभगवानुवाच । प्रव्यक्त लिङ्गमित्याहुरानन्दं ज्योतिरचयम् । वेदा महेखरन्देवमाहुर्लिङ्गिनमव्ययम् ॥ पुरा चैकार्णवे घारे नष्टे स्थावरजङ्गमे । प्रबोधार्थ ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतो महाशिवः । तस्मालालासमारभ्य ब्रह्मा चाहं सदैव हि। पूजयावो महादेवं लोकानां हितकाम्यया । मार्कण्डेय उवाच । कथं लिङ्गमभूत्पूर्वमैग्जरं परमम्पदम् । प्रबोधार्थ स्वयं कृष्ण वतुमईसि साम्प्रतम् ॥ श्रीभगवानुवाच । पासीदेकार्णवं घोरमविभागं तमामयम् । मध्ये चैकार्णवे तस्मिन्छनचक्रगदाधरः । सहस्रशीर्षा भूत्वाहं सहस्रायः सहस्रपात् । सहस्रबाहुः पुरुषः शयितोऽहं सनातनः । एतस्मिनन्तरे दूरे पश्यामि मामितप्रभम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं भाजमानं श्रियातम् । योतिरपरमिति B. + युनामा ति B.

·२८८ कूर्मपुराण चतुर्वक महायोग पुरुषं कारणं प्रभुम् । कृष्णाजिनधरन्देवमृग्यजःसामभिः स्तुतम् ॥ निमेषमावेश समाप्राप्तो योगविदां वरः । व्याजहार खयं ब्रह्मा स्मयमानो महाद्युतिः ॥ कस्त्वं कुतो वा कियेह तिष्ठसे वद मे प्रभो। अहं कर्ता हि लोकानां स्वयम्भूः प्रपितामहः । एवमुक्तास्तदा तेन ब्रमणाहमुवाच । अहं कर्तास्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः ॥ एवं विवाद वितते मायया परमेष्ठिनः । प्रबोधार्थ पर लिङ्ग प्रादुर्भूतं शिवात्मकम् । कालानलसमप्रख्यं ज्वालामालासमाकुलम् । चयदिविनिर्मुसमादिमध्यान्तवर्जितम् ॥ ततो मामाह भगवानधो गच्छ त्वमाशु अन्तमस्य विजानीव जई गच्छेऽहमित्यजः ॥ सदाशु समयं लत्वा गतावूईमधच तो। पितामहोऽम्यहवान्तं ज्ञातवन्तौ समेत्य तौगा। ततो विस्मयमापनी भीती देवस्य शूलिनः । * कासमप्रभमिति B. + पति B. * समिति B. ३ विज्ञानीयानि B. १ समा: समिति B.

·षड्वियोऽधायः। २९७ मायया मोहितौ तख धायन्तौ विखमीखरन् । प्रोचरन्तौ महानादमोहारं परमं पदम् । तं प्राञ्चलिपुटौ भूत्वा शभुं तटुवतः परम् ॥ बनविष्णू जचतः। अनादिमूलसंसाररोगवैद्याय सम्भवे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रमणे लिङ्गमूर्तये ॥ प्रलयार्णवसंस्थाय प्रलयोडूतिहेतवे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये । व्वालामालाप्रतीकाय* ज्वलनस्तभरूपिणे नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ पादिमध्यान्तहीनाय स्वभावामलदीप्तये । नमः शिवायानन्ताय ब्राह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ प्रधानपुरुषेयाय व्योमरूपाय वेधसे । नमः शिवाय शान्ताय धणे, लिङ्गमूर्तये ॥ निर्विकाराय सत्साय नित्यायातुलनेजमेगा । वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय ते नमः ॥ नमः शिवाय भान्ताय अधणे लिङ्गमूर्तये । तासायति B. + समय इति B. द पावर B पुस मागे व लिखितम् । । एतत्पE,G, H पुस्तकेषु नाति। निवायाममय रति B.

·२८८ कूर्मपुराण एवं संस्तूयमानस्तु व्यतो भूत्वा महेश्वरः । भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिसमप्रभः । वनकोटिसहस्रेण असमान वाम्बरम् । सहसहस्तचरणः सूर्यसोमाग्निलोचनः । पिनाकपाणिभंगवान् कत्तिवासास्त्रिशूलधक् । व्यालयञोपवीतव मेघदुन्दुभिनि:खनः । प्रथोवा महादेवः प्रीतोऽहं सुरसत्तमी। पणेतं, मां महादेवं भयं सर्व प्रमुच्यताम् । युवा प्रसूती गात्रेभ्यो मम पूर्व सनातनौ । प्रयं मे दक्षिण पाखें बहा लोकपितामहः ॥ वामपादै च मे विष्णुः पालको हदये हरः । प्रीतोऽहं युवयोः सम्यग्वरन्दनिया यथेसितम् ॥ एवमुन्नाथ|| मान्देवी महादेवः स्वयं शिवः । पालिञ्च देवं ब्रह्माणं प्रसादाभिमुखोऽभवत् । ततः प्रष्टमनसौ प्रणिपत्य महेखरम् । जचतुः प्रेक्ष्य तहकं नारायणपितामहौ। . बादिदेव इति B. + पायवमिति B. + बीककरः प्रसुरिति B. ६ बाम पावरति B. 4 दीति पात्र, ददामोनिसा। ॥ एषसमान B.

·पद्दविंशोऽधायः। २८८ यदि प्रीतिः समुपवा यदि देयो वरी शिनः । भतिर्भवत नौ नित्यं बयि देव महमारे । ततः स भगवानीयः मासम्परमबारः। उवाच मां महादेवः प्रीतं प्रीतेन तसा । देव उवाच। प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते । वम वस हरे विश्वम्यालयेतचराचरम् ॥ विधा भिबोऽस्मा विणी बनविष्णुशरावया । सर्गरवालयगुणैर्निर्गुणोऽपि निरचनः संमोहम्बज भी विणी पाखयैनं पितामहम् । भविष्यत्येव भगवास्तव पुषः सनातनः । पहास भवतो वहाबलादी सरकपटकमा । शूलपाणिर्भविथामि क्रोधनसव पुषकः । एवमुक्षा महादेवी प्रचार मुनिसत्तम । अनुराध च मान्देवतावान्तरधीयत । ततःप्रभृति लोकेषु लिमा सप्रतिष्ठिता। . सविरति B. + एसपाहायं G पुलकी नाति । * बिवावा रति B. 8 पर प्रभवती बनादिति E and H. कस्लामी घोररूपमिति B. 37 ·२८. कूर्मपुराणम् । लिजन्सत्तु यती ब्रमन् ब्रमणः परमं वपुः । एतसिस्य माहाना भाषितं ते मयानघ । एतदुष्यन्ति योगना न देवा न च दानवाः । एतधि परमं मानमव्यात शिवसंज्ञितम् । येन सूक्ष्ममचिन्यं तत्पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः।। ती भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुहे । महादेवाय देवाय देवदेवाय भूमिणे। नमो वेदरहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः । विभीषणाय शान्ताय स्थाणवे हेतवे नमः। ब्रमणे वामदेवाय|| त्रिनेत्राय महीयसे । शहराय मइयाय गिरीथाय शिवाय च ॥ नमः कुरुष्व सततन्ध्यायख च महेखरम् * | संसारसागरादस्मादचिरादुहरिथसि ॥ एवं स वासुदेवेन व्याहतो मुनिपुङ्गवः । जगाम मनसा देवमीमानं विश्वतोमुखम् ॥ • वियनादिति D,Eand H. + जानाति D, E and II. द्रायति B. 8 लिखित B. योगिनिB. विदेवाय Bि. .. मनसा रमिति B.

·सप्तर्षियोऽधायः। २८१ प्रणम्य शिरसा सण मनुजातो महामुनिः । जगाम मितं शम्भुन्देवदेवग्निशूखिनम् । यम यावयेवित्वं लिहाध्यायमगुत्तमम् । गण्याहा पठेहापि सर्वपापैः प्रमुचते । श्रुत्वा समदपि चितत्तपवरणमुत्तमम् । वासुदेवस्य विप्रेन्द्राः पापं मुञ्चति माना। जहाहरहर्नित्यं बाघलोके महीयते । एवमाह महायोगी अणदपायनः प्रभुः । प्रति बोर्ष पुराने बहानुन खिसीत्वनी पतिशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः । सूत उवाच। ततो लम्बवरः कणो जाम्बवत्वां महखरात् । अजीजनमहामानं भाम्बमात्मनमुत्तमम् ॥ प्रद्युम्नस्य प्रभूत्युषो अनिरुको महाबलः । विमिति B. + दे देवदेवा खिममिति Band D. * सति मानवाति B. * बाबमामासनमभिनि B.

·२८२ पूर्वपुराणम् । तावुभौ गुणसम्पनी माणस्यैवापर तनू । हत्वा च कसं नरकमन्यांच शतशोऽसुरान् । विजित्य लीलया सक्रनित्वा वाणं महासुरम् ॥ स्थापयित्वा जगवरच लोके धमांच साखतान् । चक्र नारायणो गन्तुं खखानं बुदिमुत्तमाम् ॥ एतस्मिवन्तरे विप्राः इवायाः लाणमीवरम् । पानग्मुरिका द्रष्टुं शतकार्य सनातनम् ॥ स तानुवाच विश्वाला प्रपिपत्याभिपूज्य च । पासनेषूपविष्टान्वै सह रामेण धीमता ॥ गमिष्यामि परं स्थानं खकीयं विष्णुसंजितम् । कतानि सर्बकार्याणि प्रसीदवं मुनीखराः । इदं कलियुगं घोरं सम्प्राप्तमधुनाऽभम् । भविषन्ति जनाः सर्वे अस्मिन्पापानुवर्तिनः । प्रवर्तयध्वं विधानमज्ञानाच हितावहम् । येनेमे कलिजः पापैर्मुचनो हि हिजोत्तमाः । ये मां जनाः संघरन्ति कलौ सजदपि प्रभुम् । तेषां नश्यतिपातत्यापं भक्तानां पुरुषोत्तम । . सीधीर ति B. + पार्षमात्मनेपदम्। जानंबामणानामिति B. हुति B. नखतुति B.

·सप्तविंशोऽधायः। ययिषन्ति मा भतया नित्वं कलियुगे रिजाः । विधिना वैदष्टेन ते गमियन्ति तत्पदम् ॥ ये ब्रामणा वंशजाता युभाकं वै साम्रयः । वेषां नारायणे भतिर्भविषति कलौ युगे । परात्परतरं यान्ति नारायणपरा जनाः । न ते तब गमिथन्ति ये रिषन्ति महेनरम् ॥ धानं योगमतपतप्त जानं यत्रादिको विधिः । तेषां विनश्यति चिमं ये निन्दन्ति महेश्वरम् ॥ यो मां समर्चये वित्यमेकान्तं भावमाश्रितः । विनिन्दन्देवमीशानं स याति नरकायुतम् ॥ तमासं परिवर्तव्या निन्दा पापईिजाः । कर्मणा मनसा वाचा मदतोवपि यवतः ॥ ये च दक्षाध्वरे शप्ता दधीचेन हिजोत्तमाः । भविष्यन्ति कलौ भती: परिहार्याः प्रयत्नतः । हिषन्तो देवमीयान युमाकं वंशसम्भवाः । मसाव गौतमेनोर्थी न सभाथा हिजोत्तमःगा। एवमुलाच! अणेन सर्वे ते वै महर्षयः । .ीमति B. + पिनाकिनमिति B. + तबामा पगिया रति B. इन B. १ पिनीनमा: इति B. ॥ यमुना ति B.

·२८४ कूर्मपुराणम्। पोमित्युत्ता ययुस्तूर्णं खानि खानानि सत्तमाः । ततो नारायणः क्षणी लीलयैव जगन्मयः । संहत्य खकुलं सर्व ययौ तत्परमं पदम् ॥ इत्येष वः समासेन रानां वंशः सुकीर्तितः । न सक्यो विस्तरावं किं भूयः श्रोतुमच्छय ॥ यः पठेच्छुण्याहापि वंशानां कथनं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुसः स्वर्गलोके महीयते । प्रति श्रीपुरा रामवंशानुकीनने सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः । ऋषय जपुः। जतंत्रता हापरच कलिवेति चतुर्युगम् । एषां प्रभावं* सूताव कथयख समासतः ॥ सूत उवाच। गते नारायणे कणे खमेव परमं पदम् । पार्थः परमधर्मामा पाण्डवः शत्रुतापनः । बंशोऽनुपौर्तितः इति B. अभावमिति B.

·अनधियोऽधायः। २८॥ शाखा वीत्तरविधि योवन महताहतः । अपश्यत्पषि गचन्तं जपायनं मुनिम् ॥ शिथैः प्रथिरैरभितः संहतं ब्रमवादिनम् । पपात दण्डवडूमी त्यमा योकं तहार्जुनः । उवाच परमप्रीत्या करमादेतमहामुने । प्रदानों गचसि षिप्रं कं वा दे प्रति प्रभो। सन्दर्थना भवतः योको मे विपुलो गतः । इदानीं मम यत्कार्य अहि पनदलेषण ॥ तमुवाच महायोगी कहेपायनः खयम् । उपविश्य नदीतीरे शिथैः परिहतो मुनिः । प्रति बीईपुरा पार्विोऽध्यायः । जनविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। इदं कलियुगं घोरं सम्मान पाण्डुनन्दन । ततो गच्छामि देवस्य पुरौं वाराणसी शुभाम् ॥ परमप्रीत पति Band D. + बबाहमहामुने प्रति B and D. * महादेशमिति Eaud H. पाराचसो महापुरीमिति BE and H.

·२८५ कूर्मपुराणम् । अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः। भविष्यन्ति महावाहो वर्णाश्रमविवर्जिताः । नान्यत्पश्यामि जन्तूनां मुना वाराणसी पुरीम् । सर्वपापोपशमनं प्रायवितं कलौ युगे । बतं चेता हापरच सर्वेष्वेतेषु ते नराः । भविष्यन्ति महामानी धार्मिकाः सत्यवादिनः । त्वं हि लोकेषु विख्यातो तिमाघनवसतः । पालयाच परं धर्म स्वकीयं मुचसे भयात् ॥ एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरचयः । पृष्टवान्प्रणिपत्यासौ युगधर्मादिजोत्तमाः । ती प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः । प्रणम्य देवमीयानं युगधर्मान्सनातनान् ॥ व्यास उवाच। वच्यामि ते समासेन युगधर्मावरखर । न शक्यते मया राजविस्तरेणाभिभाषितम् ॥ पाचं जतयुगं प्रोतां ततस्त्रेतायुगं बुधैः । बतीयं वापरं पार्थ चतुर्थ कलिरयते ॥ महापापा रति B. यका ति B. * सर्वपापप्रशमनमिति B. पनि B.

·जनषियोऽधायः। २८७ ध्यान तपः जातयुगे चेतायां जानमुचतन द्वापर यामेवाहदानमा कती बुरी । बमा सतयुगे देवस्तायां भगवाबविः । बापरे दैवतं विष्णुः कली देवो महबरः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एवं कविषपि । पूज्यन्ते भगवाबुइबर्षपि पिनाकर । पाये सतयुगे धर्मचतुष्पादः प्रकीर्तितः।। चेतायुगे पिपादः स्वातिपादोदापर खितः। पिपादहीनखिहेतु सत्तामा तिष्ठति । लते तु मिथुनोत्पत्तिवृत्तिः साचादलोलुपा। प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाय भोगिनः । प्रधमोत्तमत्वं मास्वासां निर्विशेषाः पुरषय। तुवमायुः सुखं रूपं तास तस्मिन् खते युगे । विमोकासखबहुला एकान्तबासातवा । पामिति B. पानमधर ति B. * दानव रवि B. बदति B. समातम ति B. ॥ भोगिन्ध रति बसाय भोगिन तिचार्षम् । .. सदानन्दाः पुरधय इति D. tt तासामिति B. It सत्वला ति B. 38 ·वर्षपुराणम् । धाननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः ॥ ता वै निष्कामचारियो* नित्यं मुदितमानसाः । पर्वतोदधिवासिन्यो अनिकेताः परन्तप । रसोबासः कालयोगाचताख्ये नश्यति हिजाः । तस्यां सिची प्रनष्टायामन्या सिबिरवर्तत। अपां सौख्ये प्रतिहते तदा मेघामना तु वै । मेधेभ्यस्तनयिबुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् ॥ सहदेव तया वृध्या संयुक्षेपा पृथिवीतले । प्रादुरासंस्तथा तासा वृक्षा वै रहसनिताः ॥ सर्वः प्रत्युपयोगस्तु तासान्तेभ्यः प्रजायते । वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥ ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् । रागलोभामको भावस्तदा धाकस्मिकोऽभवत् ॥ विपर्ययेण तासान्तु न तत्कालभाविताः । भावन कामचारिख ति B. + चालणारबालयोगासति D. रमीझाम: कलावोगादिति Ean + नभ्यते ततति B. इ प्रतिगोति B. पा संपनी रति B. ॥ विपर्यये रति B. .. भीगात्मकमि B. 11 Watt RFA B.

·अनपिंयोऽधायः। प्रयन्ति ततः सर्वे इचा सासंशिताः। ततस्तेषु प्रनष्टेषु विमानता मैथुनोजवाः । अभिध्यायन्ति तां सिदि सत्याभिधानतसदा। प्रादुर्बभूवुखासान्त बचास्ते ग्याषिताः। वखापि ते प्रसूयन्ते पाखान्याभरणानि । तेष्वेव जायते तासां गन्धवक्षरसान्वितम् । प्रमाधिक महावीर्य पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयन्ति मरेतायुगमुख प्रजाः । अष्टासुष्टातया सिमा सर्वा वै विगतज्वराः। पुनःन कालान्तरणैव ततो लोभाताखदा। इधास्तान पर्यन्त मधु वा माधिकं बलात् । तासान्तनापचारच पुनर्लोभवतेन वै। प्रमष्टा मधुना सा कल्पवयाः बाचित् काचित् । पीतवर्षातपैस्तीवेतास्ततोपा दुःखिता भयम् । पदैः संपीचमानास्त चक्रुरावरणानि च ॥ जत्ला इन्दविनिर्धातान्|| वातॊपायमचिन्तयन् । * सम्माभिधायिनीति B. + तानि B and D. 1 पुनरिति Band D. ६ तरिति B. 1991 «fa B and D. ॥ सकारामिति B. प्रमोधातानिDि.

·वपुराचम्। नष्टेषु मधुना साई बलायेषु वै तदा । ततः प्रादुरभूत्तासां सिपिस्तायुगे पुनः । वार्तायाः साधिका धन्या दृष्टिस्तासाबिकामतः । तासां हयुदकानी यानि निर्गतानि तु । अभवन् । इष्टिमन्तत्या स्रोताखानानि निमगाः । यदा पापो बहुतराक पापनाः प्रथिवीतले । पपाभूमेव संयोगादौषधस्तासदाभवन् । अफालकष्टावानुमा प्राम्यारशाचतुईन । ऋतुपुष्पफलेव इचगुरुमार जधिरे। ततः प्रादुरभूत्तासां रागो खोभव सर्वशः। अवश्यम्भावितार्थेन चेतायुगवयेन वै॥ ततस्ताः पर्यटान्त नदीचेचाणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीचैव प्रसन्न तु यथावलम् ॥ विपर्ययेष तासान्तापा पोषध्यो विविणहीम् । पितामहनियोगेन दुही प्रथिवीं एथुः । ततस्ता जराहुः सर्वा अन्योन्य क्रोधमूर्छिताः। • प्रादुर्वभूमाति E and H. + पाविति B. पुनसदांसीका ति Band D. तुति B. नाशार तिE and H. प ·जमषियोऽधायः। सदाचार विनष्टे तुझबलालालवलेन । मर्यादायाः प्रतिष्ठा साबैतद्भगवाननः । ससर्ज चषियाम्बामा बाधवानां पिताय । वर्याश्रमव्यवसाधतायां छतवान्प्रभुः । यन्त्रप्रवर्तनश्शेष पहिंसाविवर्जितम् ॥ बापरेऽप्यष विद्यन्ते मतिमदात्तथा वृषाम् । रागो लोभरावा युवं मत्वा बुधिविनिवयम् ॥ एको वेदवतुष्पादसिधा लिह विभाव्यते । वेदव्यासैचतुर्वा च न्यस्यते हापरादिषु ॥ ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिवन्ते दृष्टिविनमः । मन्नबाणविन्यासः खरवर्षविपर्ययैः । संहिता ऋग्यजुःसाबां प्रोचन्ते परमर्षिभिःपा। सामाग्योहावमा चैव|| दृष्टिभेदैः चिकचित् । ब्राधणं कल्पसूचाणि ब्रमप्रवचनानि च इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत ॥ पामदारधमाद्याम ति B. + प्रनिडानमिति Band D. 1 तवानामविनियति B. ६ को देवताखेताखिा विधीयते ति Band D. १ संहची वृतविभिरिति B and D. । सामान्धातावति Baud D.

·कूर्मपुराणम् । प्रदृष्टिमरणश्चैव तथैवान्ये त्रुपद्रवाः । वाचनःकायजैर्दोषैः। निर्वेदो जायते वृणाम् ॥ निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोचविचारणा । विचारणाच वैराग्यं वैराग्याहोषदर्शनम् ॥ दोषाणां दर्शनाव हापर जानसम्भवः । एषा रजस्तमोयुता इत्ति हापर हिजाः ॥ प्राधे कृते तु धोऽस्ति सतायां प्रवर्तते । हापरे व्याकुलीभूखाय प्रणश्यति कलौ युगे । अति पौर्मपुरा युगवंशानुकोन एकोनविंशोऽध्यायः । चिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। तिथे मायामसूयाच वधश्चैव तपखिनाम् । साधयन्ति नरा निव्यं तमसा व्याकुलीलताः ॥ तव व्याध्युपद्रवा xfa B and D. + दु:खेरिति Band D. * प्याकुखीभूय इति साधु । + इयव ति Eund H.

·विथोऽध्यायः। कली प्रमारको रोगः सततं तुजयन्तथा। अनाष्टिभयं घोरं देवानाच विपर्यायः । अधार्मिका निराहारा महाकोपासतेजसः । प्रवृतं ब्रुवते लुबास्तिथे जाताः सुदुष्प्रजाः ॥ दुरिष्टैर्दुरधीतच दुराचारैरागमैः । विप्राणां कर्मदोषैव प्रजानां जायते भयम् ॥ माधीयते तदा वेदान न यजन्ति दिजातयः । यजन्ति यत्रान्वेदाच पठन्ते चापबुद्धयः ॥ शूद्राणां मन्त्रयोगैश्च सम्बन्धी बाणैः सह । भविथति कलौ तस्मिन्छयमासनभोजनः । राजानः शूद्रभूयिष्ठा बाधणाग्याधयन्ति च । भूशहत्या वीरहत्या प्रजायेत नरेखरे ॥ सानं होम जपं दानं देवतानां तथार्चनम् । तथान्यानि पपा कर्माणि न कुर्वन्ति दिलातयः ॥ विनिन्दन्ति महादेवं मानवान पुरुषोत्तमम् । पानायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे ॥ . माधीयीकसी बेहाति Band D. + यान्यन्यायती वैदानिति B. अपनयन्यायतीवेदानिति D. * मनमीब पति B. B सजायते नरीवर रति B. alfa #1 &fa B and D. । सर्वपति B. "निशास्त्राचीनि D.

·कूर्मपुराणम् । कुर्वन्त्यविददृष्टानि कर्मावि विविधानि तु । खधर्मे त रुचिव ब्रामणानां प्रजायते ॥ कुमीखचर्या पाषधास्पैः समाहताः । बहुयाचनका लोका भविष्यन्ति परस्परम् ॥ महशूला जनपदाः शिवशूलाचतुष्यथाः । प्रमदाः केयशूलाब भविषन्ति कलौ युगे । एकदन्ताजिनाख्याच मुडाः काषायवाससः । शूद्रा धचरिष्यन्ति युगान्त समुपखिते ॥ अस्यचौरा भविष्यन्ति तथा पेलाभिमर्शिनः । चौराचौराब हारो हन्ता तथापरः ॥ दुःखप्रचुर मल्पायुर्देहोसादः सरोगता। अधर्माभिनिवेशत्वात्तमोत्तं कलौ स्मृतम् ॥ काषायिणोऽथ निग्यास्तथा कापालिकाच ये। वेदविक्रयिमचान्ये तीर्थविक्रायिणः परे ॥ पासनखादिजान्दृष्ट्वा चालयन्त्यल्पवृषयः । ताइयन्ति विजेन्द्रांच शूद्रा राजोपजीविनः । उच्चासनस्याः शूद्राब हिजमध्ये परन्तप । रापीरसति Band D. + मधुरताल्पायुरितिं D and E. + एतत्पादाय B पुस्तक नासि । ६ द्रानु रति B and D.

·पियोऽधायः। हिवामानकरी राजा बली कालवरीमत। पुष्षेत्र भूषवन तथान्यैरिजाः । दाम्परिचरखपतमाम्यबसान्विताः । न प्रेक्षन्तेऽचितांचापि शूद्रान्दिनवरावृप । सेवावसरमालोक्य बारे तिष्ठन्ति च हिताः। वाहनस्याग्समात्य मुद्राच्छूद्रोपजीविनः । सेवन्त ब्राधास्तांत सुवन्ति स्तुतिभिः कसौ । अध्यापयन्ति वै वेदान्छूद्राछूदोपजीविनः । एवं निर्वेदबानर्थावास्तिक्यं धोरमाविताः । तपोयत्रकलानान्तु विक्रीतारो हिजोत्तमाः यतया भविष्यन्ति शतयोऽथ सहनमः। नाशयन्तः पा सकम्पबाधिगच्छन्ति तत्पदम् । गायन्ति लौकिवानवतानि नराधिप । वाम पाशुपताचाराखया वै पाराधिकाः। भविष्यन्ति कलौ समिम्बामणाः पषियास्तथा । . बाबा नहिसित ति Band D. sfanta fa B and D. है शूद्रामभ्यययय रति Band D. ſ fafufafa Band D. ग नाशयति बाधीतामिति Band D. ॥ चानघरति B. - वामा: इति B. 39 ·२०५ कूमपुराणम् जान* कम्मयपगते लोके निष्क्रियताहते। कीटमूषिकसाव धर्षयिषन्ति मानुषान् । कुर्वन्ति चावताराषि बामणानां कुलेषु वै । देवीशापविनिहंग्या पुरा दक्षाध्वरे हिजाः । निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः । था धर्माचरिष्यन्ति कलौ तस्मिन्युगान्तिक । ये चान्ये भापनिर्दग्धा गौतमस्य महामनः । सर्वे तेऽवतरिष्यन्ति बामणास्तासु योनिषु पा विनिन्दन्ति षीर्य ब्रामणा ब्रह्मवादिनः । वेदवानवताचारा दुराधारा स्थात्रमाः ॥ मोहयन्नि जनान् सर्वान्दयित्वा फलानि च । तमसाविष्टमनसी वैड़ाखबतिकाधमाः । कलौ रद्री महादेवी लोकानामीखरः परः । तदेव साधयेवृणा देवतानाच दैवतम् ॥ करिष्यत्यवताराणि शहरी नीललोहितः। श्रोतमा प्रतिष्ठाई भतानां हितकाम्यया ॥ N17 tfa B, E and H. + मानवामिति Band D. * दधीशापनिदेवाः रवि B and D. तेच भविष्यतीति Eand H. १ सय बोरा भविथति बापाचा: खजातिषु प्रति B. न देवता भोपामिति B and D. ..नौवस्वमापन। - ·पिंयोऽधायः। उपदेशति तज्ज्ञानं शियाणां बसभितम् । सर्ववेदान्तसार हि धर्मान्वेदनिदर्शितान् ।। ये तम्प्रीता निषेवन्ते येन केनोपचारतः । विजिस्य कलिनान्दोषान्यान्ति ते परमम्पदम् । पनायासेन सुमहत्पुस्खमाणोति मानवः । अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेको महान् गुणः । तमासर्वप्रयवेन प्राप्य माहेबारं युगम्.। विशेषाहामणोद्रमीयानं शरणं व्रजेत् ॥ ये नमन्ति विरूपाचमीयानं वत्तिवाससम् । प्रसवचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमम्पदम् ॥ यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकामफलो ध्रुवः । अन्यदेवनमखाराब तत्फलमवाप्नुयात् ॥ एवं विधे कलियुगे दोषाणामेव शोधनम् । महादेवनमस्कारी ध्यानं दानमिति श्रुतिः ॥ तस्मादनीखरानन्यान्मा त्यत्रा देवं महखरम् । समात्रयेविरूपाचं यदीच्छेत्परमम्पदम् ॥ नार्चयन्तीह ये रद्रं शिवं विदशवन्दितम् । • सर्ववान ममहिम्य वध ये निदर्षितानि D. निदर्शनानिति E and II. . विप्रामानिति D. : यान्ति तेति B. इ दानं पग गतिरिति B. बादधीरानन्यानिति Band D.

·कूर्मपुराणम् । तेषां दानं तपो यत्रो या जीवितमेव च। नमी रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने । जाम्बकाय पिनेषाय योगिनां गुरवे नमः । नमोऽस्तु देवदेवाय महादेवाय वेधसे । शम्भवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्टिने। नमः सोमाय नद्राय महापासाय हेतवे । प्रपोऽहं विरूपाचं शरणं प्रचारिणम् ॥ महादेवं महायोगमीयानचाम्बिकापतिम् । योगिनां योगदातारं योगमायासमाहतम् ॥ योगिनां गुरुमाचार्य योगिगम्यम्मिनाकिनम् । संसारतारणं गई बधाणं ब्राह्मणोऽधिपम् ॥ शाखतं सर्वगं शान्तं ब्रमकं ब्राणप्रियम् । कपर्दिन कासमूर्तिममूर्तिम्परमेखरम् । एकमूत्ति महामूर्ति वैदवेधन्दिवस्पतिम् । नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विखरेतसम्मा । कालाग्निकालदहनं कामदामनाशनम् । गमदेवायलि Band D. + महापासाभिईसवेरति B. * परमाचार्यमिति B. & Ratufafa Band D. पवित्रचेतसमिति B.

·पिंयोऽध्यायः। नमस्य गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् ॥ विलोहितं लिहानमादित्वम्परमेष्ठिनम् । उपपशुपति भीमं भाखर परमन्तपः। इत्येतसचणं प्रो युगानां वै समासतः । पतीतानागतानां वे यावमन्वन्तरषयः । मन्वन्तरेण चैकन सर्बाखवान्तराणि वै। व्याख्यातानि न सन्देशः कल्यः कपेन चैव हि ॥ मन्वन्तरेषु चैतेषु प्रतीतानागतेषु । तस्वाभिमानिनः सर्षे नामरूपैर्भवन्युत । एवमुत्तो भगवता किरीटी खेतवाहनः । बभार परमा भलिमीयानेऽव्यभिचारिणीम् ॥ नमयकार तसषि जणपायनं प्रभुम् । सर्व सर्वकार साचाहिएं व्यवस्थितम् । तमुवाच पुनव्यासः पार्थं परपुरचयम् । कराभ्यां सुशुभाभ्याच संसश्य प्रणतं मुनिः । धन्योऽस्यनुग्रहीतोऽसिप वाहयोऽन्यो न विद्यते। पैलोको शहरे नूनं भक्तः परपुरचयः। . नमस्ये-नमखरोमि । पार्षमामनेपदम् । + भूषितमिति B. * तमम: परमिति Band D. की कल तव हिरति Gand H. पा धन्धोऽयानुसहोतीखीति A.

·श्रपुराचम्। दृष्टवानसि तन्दवं विखादं विश्वतोमुखम् । प्रत्यक्षमेव सर्वेषां रुद्रं सर्बजगन्मयम् ॥ जानं तदैखरं दिव्यं यथावहिदिसं त्वया । खयमेव हषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः । गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न मोकं कर्तुमईसि । व्रजख परया भत्या शरण्यं शरणं शिवम् । एवमुना स भगवाननुग्रवार्जुनं प्रभुः । जगाम शहरपुरीं समाराधयितुं भवम् ॥ पाण्डवेयोऽपि तहाक्यारसंप्राप्य भरणं शिवम् । सन्तज्य सर्वकर्माणि ज्ञात्वा तत्परमोऽभवत: ॥ नार्जुनेन समः शम्भोर्भक्त्या भूतो भविथति । मुना सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम् ॥ ती भगवते नित्यं नमः शान्ताय धीमते । • - इत्यर्थः। . garrafa B and D. + सर्वजगरमिति B and D. entfafar B and D. ३ पोकापामिन्द्रिशावामीमः जितेन्द्रिय पयः, सनातम: पिरीयो, व्यास पया हौशस्य अवतारत्वाबासो हषीकेश :, तपाच 'च्या नारायणः खयम्" इति। गुहामिति E,Gand H. प प्रतीति E and H. ॥ रमिति B. ..पाखोऽपिचरति B. tt सामिपरमीऽभवदिति B.

·एकर्षियोऽध्यायः। पाराथाय मुनये व्यासायामिततेजसे । बणपायनः साचाहिशुरेव सनातनः । को प्रन्यस्तत्वती नद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम् ॥ नमः कुरुवं तमर्षि कणं सत्यवतीसुतम् । पाराशयं महामानं योगिनं विणुमव्ययम् । एवमुका त मुनयः सर्व एव समाहिताः । प्रणेमुख महामानं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ इति श्रीकूर्मपुरा ब्यासार्नुनसंवाद युगध किमीऽभ्यायः । एकत्रिंशोऽध्यायः। ऋषय जपुः। प्राप्य वाराणसीन्दिव्यां कृणपायनो मुनिः। किमकार्षीमहाबुषिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः ॥ सूत सवाच। प्राप्य वाराणसीन्दिव्यामुपसश्य महामुनिः। पूजयामास जागव्यां देवं विश्लेखरं शिवम् ॥ . नमामि मिति B.

·२१२ कूपुरापम् । तमागतं मुनि हटा तब ये निवसन्ति च । पूजयाश्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम् । पप्रच्छुः प्रताः सर्वे कर्वा पापप्रणामिनीम महादेवात्रयाम्मुखा मोक्षधाम्सनातनान् । स चापि कथयामास सर्वत्रो भगवानृषिः । माहामंत्र देवदेवस्य धम्यं वेदनिदर्शनातक तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः । पष्टवामिनिासं गूदमर्थं सनातनम् । जैमिनिरुवाच । भगवन् संशयञ्चैकं छेत्तुमर्हसि सर्ववित । न विद्यते विदितं भवतः परमर्षिणः ॥ कचिचधान प्रशंसन्ति धर्ममवापर जनाः । अन्ये साय तथा योगं तपश्चान्येषा महर्षयः । बनचर्यमथो नूनमन्थे|| प्राहुर्महर्षयः । अहिंसा सत्यमप्यन्ये सन्यासमपरे विदुः ॥ केचियां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा । वैति B. + सश: पापविनाशिनोरिति Band D. * धनावेदानदर्भितामिति B and D. $ auf fefa B and D. सपखान्ये रति B. || मौनमन्ध इति B.

·एकषियोऽर्थावः। तीर्थयात्रा तथा चिदन्ये चेन्द्रियनियहम् । विमेषाच भवेच्छेयः प्रयूहि मुनिपुङ्गव । यदि वा विद्यतेऽप्यन्यदुधं तदानुमईसि । श्रुत्वा स जैमिनर्वा जणपायनो मुनिः । प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य अषकेतनम् ॥ श्रीभगवानुवाच । साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने । वये गुनतमाहुच्छ खनखन्थे महर्षयः । ईखरेण पुरा प्रीतं जानमतसनातनम् । गूढमप्राविहिष्टं सेवितं सूचदर्मिभिः ॥ मायहधाने दातव्यं नामी परमेष्ठिनः । मावेदविदुषे देयं जानानां पानमुत्तमम् ॥ मेरों महादेवमीशानं पिपुरहिषम् । देवासनगता देवी महादेवमएछत ॥ श्रीदेव्युवाच । देव देव महादेव भतानामातिनाथन । कथखां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति । साहायोगस्तपो ध्यान कर्मयोग वैदिकः । - किमयामिति D. . नवेदविदुषी मिEि,Gand H. 1 T &fa B and D. ६ योगीऽथ रति Band D. 40 ·२१४. परापम्। पायासबहुलान्यार्यानि चान्यानि शहर । येन विधान्तचित्तानां विधानां योगिनामपि। हन्यो हि भगवान्सूनः सर्वेषामपि देहिनाम् ॥ एतद्धतम जानं गूढ़ ब्रमादिसेवितम् । हिताय सर्वभनानां ब्रूहि कामानायन । रंखर उवाच । अवाचमेतढाथै नाममोर्वहितम् । वचे तव यथातत्वं यदुवं परमर्षिभिः । परं गुह्यतमं क्षेत्र मम वाराणसी पुरी। सर्वेषामेव भूतानां संसारावतारिणी॥ तस्मिन् भता महादेवि मदीयं व्रतमाखिताः । निवसन्ति महामानः परं नियममाखिताः। उत्तम सर्वतीर्थानां खानानामुत्तमञ्च यत् । जानानामुत्तमं धाममविमुक्तं परं मम ॥ स्थानान्तरे पवित्राणि तीर्वान्यायतनानि च । स्मथाने संखितान्येव दिवि भूमिगतानि । भूलॊके नैव संखनमन्तरीचे ममासयम् । योगिनी वर्षिणामपति B and D. सकर्षकर्षिचामपौति E,Gan + विज्ञानमितिBand D. नचरति Band D. इ तदिति B. दियेति Band D.

·एवषियोऽधायः। ११५ प्रविमुना न पसन्ति मुनाः पखन्ति तसा। स्मशानमतहिखातमविमुलमिति स्मृतम् । कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यष सुन्दरि। देवीदं सर्वगुणानां स्थानं प्रियतमं मम । मला यवन गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति । दत्तं जसं हुतोष्टं तपतसं छातच यत् । ध्यानमध्ययनं वानं सर्व ताक्षयं भवेत् । जमान्तरसहनेषु यत्यापं पूर्वसचितम् । पविमुक्त प्रविष्टस्य तसर्व व्रजति चयम् । बाणाः पपिया वैश्याः शूद्रा ये वर्मसाराः। स्त्रियाबशाच ये चान्ये सहीः पापयोनमः ॥ कीटाः पिपीलिकाचैव ये चान्ये मगपक्षियः । कालेन निधनं प्राता पविमुख वरानने । चन्द्राईमौलयसाधा महासषभवाहनाः । शिवे मम पुर देवि जायन्ते तपमानवाः ॥ माविमुझे मतः करिबरकं याति किखिषी। खरानुग्रहीता हि सर्वे यान्ति पराशतिम् ॥ मोवं सुदुभं वालाई संसारखातिभीषणम् । gafafa B and D. . 17 xfa B, E and H. * सो:-अनुलोमप्रतिलीमयां सारगातीया वर्ष: ३ मत्वा Bि.

·कूर्मपुराणम् । , पश्मना चरणौ हत्या वाराणस्या वसेवरः। दुर्भमा तपसोऽवाप्तिर्भूतस्य परमेश्वरि । या तत्र विपवस्व गतिः संसारमोचणी । प्रसादायते नो मम शैलेन्द्रनन्दिनि । अनाबुधा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अविमुक्तं न पश्यन्ति मूढ़ा ये तमसाहताः । विभूवरेतसां मध्ये संविशन्ति पुनः पुनः । हन्यमानोऽपि यो देवि विशेधियतेरपि । स याति परमं स्थानं या गत्वा न शोचति । नममत्वुजरामुक परं याति शिवालयम् । अपुनमरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाविणाम् ॥ यां प्राप्य तवत्यः स्यादिति मन्येत पण्डितः । न दानैर्न तपोभिच न य पि विद्यया । प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा या विमुक्ती त लभ्यते । मानावर्णा विवर्णाव चण्डालाद्या जुगुप्सिताः ॥ किविषैः पूर्णदेहा ये प्रलष्टस्तापकैस्तथा । नपसा चापि पूनस्य इति B and D. + जायते चतदिति B. पपि बुद्धा ति B. अविस पनि D. ६ सेवन्ते इति B and D. I fortfafar B and D. gaia farifafa E and II. ॥ मम्बन्ति पखिता पनि B and D. .. विशिष्ट पात कैरिति D.

·एकषियोऽधायः। भेषजम्परमं तेषामविमुख विदुर्बुधाः । पविमुक्तं परं मानमविमुक्तं परं पदम् । प्रविमुक्तं परन्त खमविमुलं परं शिवम् । छत्वा वै नैष्ठिकीन्दीधामविमुत्तो वसन्ति ये । तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम् ॥ प्रयागं नैमिषं पुण्यं श्रीचैलोऽय हिमालयः । केदारं भद्रकर्णध गया पुष्करमेव च ॥ कुरुक्षेत्र रुद्रकोटिर्नर्मदा हाटकेश्वरम् । मालियामन पुष्पा वंशं कोकामुखं तथा ॥ प्रभासं विजयेशानं गोकर्ण गडकर्णकम् । एतानि पुण्यस्थानानि लोक्ये विवृतानि च । यास्यन्ति परमं मोक्षं वाराणस्या यथा मृताः ॥ वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा विपथगामिनी प्रविष्टा नाशयेत्यापं जन्मान्तरणतः तम् ॥ अन्यत्र सुलभा गङ्गा बाई दानं तथा जपः । व्रतानि सर्वमेवैतधाराणस्यां सुदुर्लभम् ॥ afas -In Oude, about 15 miles from Unau station on the Oude and Rohilkland Railway. + न यास्यन्ति परमिति B. प्रवेशादिति B. ६ तपः इति B and D.

·सूर्यपुराणम् । यजेत्तु जुहुयावित्वं ददावर्षयतेऽपरान् । वायुभवव सततं वाराणस्यां खितो नरः॥ यदि पापो यदि मठो यदि चाधार्मिको नरः। वाराणसी समासाथ पुनाति स कुलपयम् ॥ वाराणस्यां महादेवं ये स्तवन्त्वयन्ति च । सर्वपापविनिर्मुसास्ते विजया गणेखराः । अन्यत्र योगान्जानाहा सन्यासादथवान्यतः । प्राप्यते तत्परता स्थानं सहस्रेणैव जन्मना । ये भता|| देवदेवेशे वाराणस्या वसन्ति वै । विन्दन्ति परं मीचमकेनैव तु जन्मना । या योगस्तथा जानं मुरिकन जन्मना । अविमुक्त समासाब मान्यहच्छत्तपोवनम् ॥ यतो मया न मुतान्तदविमुतामिति स्मृतम् । तदेव गुवं गुयानामतविनाय मुचते। जानध्याननिविष्टानां परमानन्दमिच्छताम् । - * इमरानिति B, D, E and H. + बाधार्षिकति B. * सकल समिति B. $ येऽनि नुवन्ति पति B. प परममिनि B. भन्या रति B and D. .. मैतविज्ञानमुद्यते इति B. * जामध्यानाभिनिष्ठानामिति B. ॥

·एकषियोऽधायः। या गतिर्विहिता सुभु साविमुक्त मतस्य तु ॥ यानि कान्यविमुतानि देवैमानि नित्ययः । पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्योऽप्यधिका एमा। यत्र साचाबहादेवो देहान्तऽक्षय्यमीवरः । व्याचष्टे तारकं बन तथैव अविमुलकम् ॥ यत्तत्परतरत खमविमुखमिति स्मृतम् । एकन जन्ममा देवि वाराणस्वा तदाप्यते ॥ भूमध्ये नाभिमध्ये च दयेऽपि च मूनि । यथाविमुक्तमादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम् ॥ वरणायास्तथा अस्याणा मधे वाराणसी पुरी। तव संस्थितन्तत्वं नित्यमेवाविमुक्तिकम् ॥ वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविषति । यथा नारायणोदेवो महादेवादिवेश्वरात् । तत्र देवाः सगन्धाः सयवीरगराषसाः । उपासते मां सततं देवदेवः पितामहः । महापातविनोये च ये तेभ्यः पापक्षत्तमाः । वाराणसी समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥ . बीमा विभिता समि: साविमुकमतपति B. + सयमौधरः रति B. इति B. सदाचादिति B. प STRI «fa B.

·१२१ कूर्मपुराणम् । तमामुमुक्षुर्नियतो वसेचामरणान्तिकम् । वाराणस्यां महादेवि ज्ञानं लब्ध्वा विमुचते ॥ किन्तु विना भविथन्ति पापोपहतचेतसाम् । ततो नैव धरीत्यापं कायेन मनसा गिरा। एतद्रहस्यं वेदानां पुराणानां हिजोत्तमाः । अविमुक्तात्रयं ज्ञानं न किषिधि तत्परम् ॥ देवतानामुषीणाञ्च खतां परमेटिनाम् । देव्यै देवेन कधितं सर्वपापविनाशनम् ॥ यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः । यथेवराणां गिरिशः स्थानानाञ्चैतदुत्तमम् ॥ यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वमिव जन्मनि । तं विन्दन्ति पर क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम् ॥ कलिकल्मषसभूता येषामुपहता मतिः । न तेषां वीषितुं शहंग स्वानं तत्परमेष्ठिनः ॥ ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति पा च पुरीमिमाम् । तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम् ॥ यानि पेह प्रकुर्वनित पातकानि जतालयाः । पुरुषाणाच सवता प्रति B. कीिति तखत इति B. * प्रचाशन मिति B. ६ वैदिवमिति B and D. ना बदन्तीति Band D.

·जाषियोग्यांयः। नाशयेतानि सर्वापि तेन कालतनुः शिवः । पागच्छतामिद खान वितुं मोधकाहियाम् । मृतानां वै पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे । तमासर्वप्रयवेन वाराणयां वसेवरः । योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुणवत्तमः । न लोकवचनावित्रीनं चैव गुरुवादतः । मतितक्रमणीया स्वादविमुखागति प्रति ॥ एवमुन्नाथ भगवान्यासी वेदविदां वरः । सहव शिष्यप्रवराणस्याचार । इति पौवर्षपुरारी वाराषसीमासारव एकविंशोऽध्यायः । हाधिोऽध्यायः। सूत उवाच । स शिथैः संहतो धीमान गुरुपायनो मुनिः । जगाम विपुलं* लिङ्गमोहार मुक्तिदायकम् ॥ देवः इति Band D. + चति B. * रत्येवमति B. . बिमसमिति Band D. 41 ·३२२ कूर्यपुरारम् । तवाभ्यर्थ महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः । प्रोवाच तस्य माहामंर मुनीनां भावितामनाम् ॥ पदं तहिमलं लिङ्गमोहारं नाम योभनम् । अस्य स्मरणमात्रेण मुचते सर्वपातकैः । अत्र तत्परम ज्ञानं पञ्चायतनमुत्तमम् । प्रचिंतन मुनिभित्यिं वारालस्यां विमोचदम् । अब साचाबहादेवः पञ्चायतनविग्रहः । रमते भगवाजुद्रो जन्तूनामपवर्गदः ॥ यत्तत्याशपतं जानं पश्चार्थमिति कथ्यते । तदेव विमलं लिमोहारं समवस्थितम् ॥ शान्त्यतीता परापा शान्तिर्विद्या चैव यथाक्रमम् । प्रतिष्ठा च नित्तिख पञ्चाथै लिङ्गमैखरम् ॥ पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां यदाश्रयम् । मोकारबोधित लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते ॥ एतदिति B and D. + सेविसमिति Band D. + वसी रवि B. प्रयते इति B. प तथा प्रति B. ॥ सदापयमिति Band D. .. बीसारपोधमिति B. tt मव्ययमिति B.

·छापियोऽधायः। संस्मरेदेखरं लिहू पञ्चायतनमव्ययम् । देहान्ते तत्पर ज्योतिरामन्दं विशते पुनः । पत्र देवर्षयः पूर्व सिता ब्रह्मर्ष यस्तथा। उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परम्पदम् मत्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुचतम एभम् । गोचर्यमा विप्रेन्ट्रा पोरवरमुत्तमम् । कत्तिवासेम्बरं लिहं मध्यमवरमुत्तमम् । विश्वखरं तयोहारं कपटखरमुत्तमम् ॥ एतानि गुधलिङ्गानि वाराणस्यां हिजोत्तमाः । न कचिदिह जानाति विना शभोरनुमहात् ॥ एवमुखा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः। सत्तिवासखरं लिङ्ग द्रष्टुं देवस्थ शूलिनः । समभ्यर्थ सदा शिष्थैर्माहामा जत्तिवाससः । कथयामास विप्रेभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः ॥ अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । बामणान् हन्तुमायातो ये नित्यमुपासते। तेषां लिझाबहादेवः प्रादुरासीचिलोचनः । रचणाधं हिजश्रेष्ठा भक्तानां भावालः ॥ एतपादयं Bपुस्तके मालि। बुधः इति B. + तथा ति B. यति B.

·कूर्मपुराणम्। हवा गजाततिं दैवं शूलेनावनया हरः। वासस्तस्याकरीकृत्ति बत्तिवासम्बरखतः । पत्र सिधिम्परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः। तेनैव च शरीरेण प्राप्तासत्परमम्मदम् । विद्या विधखरा रुद्राः शिवा ये वः प्रकीर्तिताः । सात्तिवासखरं सि नित्यमाहत्य संखिताः ॥ जात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलचनाः । बत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः ॥ जन्मान्तरसहस्रेण मोक्षोऽन्यवाप्यते न वा। एकन जन्मना मोषः वत्तिवासे तु लभ्यते । पालयः सर्वसिहानामतरस्थानं वदन्ति हि। गोपितन्देवदेवेन महादेवेन शम्भुना । युगे युगे अब दान्ता ब्रामणा वेदपारगाः । उपासते महादेवं जपन्ति भतरुद्रियम् ॥ स्तुवन्ति सततं देवं महादेवं वियम्बकम् । ध्यायन्तीपा हदये नित्यं स्थाणुं सर्वान्तर शिवम् ॥ तपति B. चरति B. + वमता इति E and H. 8 पापकनिवाससमिति B. १ ध्यायनौति B and D. । सर्वोचरमिति B.

·ज्ञाषियोऽधायः। गायन्ति सिहाः किल गीतकानि ये वाराणखां निवसन्ति विप्राः । तेषामधैकेन भवन मुतिः ये कात्तिवासं शरणं प्रपनाः। सम्प्राप्य तोके जगतामभीष्टं सुदुभं विप्रकुलेषु जमा ध्यानं समादाय जपन्ति नद्र ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम् ॥ पाराधयन्ति प्रभुमीषिताएं वाराणसीमध्यगता मुनीन्द्राः । यजन्ति योरभिसन्धिहीनाः सवन्ति रुद्र प्रणमन्ति शभुम् ॥ नमो भवायामलभाव धान्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरियं पुराणम् । स्मरामि रुद्रंहदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम् ।। इति श्रीकूर्मपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये वाकिंगोऽध्यायः । . बारापसी निवसन्ति विमा: ति B. + बालेति B. * ध्यायनि चिनगमहमिति E, D and G. ६ योग रति B.

·३२६ कूर्मपुराणम् । चयस्त्रिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। समाभाष्य मुनीन्धीमान्देवदेवस्य शूलिनः । जगाम लिङ्ग तष्टुं कपर्दीखरमव्ययम् ॥ बात्वा तव विधानेन तर्पयित्वा पितृन्दिजाः । पिशाचमोचने तीर्थे पूजयामास शूलिनम् ॥ तत्राचर्यमपश्यंस्ते मुनयो गुरुणा सह । मेनिरे क्षेत्रमाहामा प्रणेमुर्गिरिशं हरम् ॥ कविदभ्याजगाममं शार्दूलो धोररूपक् । सगीमेकां भक्षयितुं कपींग्खरमुत्तमम् ॥ तब सा भीतहदया छत्वा कला प्रदक्षिणम् । धावमानासुसन्धान्ता* व्याघ्रस्य वधमागता ॥ तां विदार्य नखैस्तीक्ष्णैः शाईलः सुमहाबलः । जगाम चान्यदिजनं स दृष्ट्वा तान्मुनीखरान् । मृतमाचा च सा बाला कपीशापती मृगी। अदृश्यत महाज्वाला व्यानि सूर्यसमप्रभा। पिनेषा नीलकण्ठा च अभाडापितशेखरा। वारयामास मभाता पति B. + दहा मुनीश्वरमिति Band D. * मौसखशात E and H. ६ मा ति B.

·वयस्त्रिंशोऽध्यायः। हषाधिरूढ़ा पुरुषैस्ताहभैरव संयता । पुष्पष्टिं विमुञ्चन्ति खेचरास्तस्य मूनि । गणेश्वरः स्वयं भूत्वा न दृष्टस्तरक्षणात्ततः । दृष्ट्वैतदावर्यवरं जैमिनिप्रमुखास्तदा । कप खरमाहामा पप्रच्छुर्गुरुमयुतम् ॥ तेषां पावाच भगवान्देवाचे चोपविश्य सः । कपीशस्त्र माहामा प्रणम्य वृषभध्वजम् ॥ इदं देवस्य तमिङ्ग कपीश्वरमुत्तमम् । पूजितव्यं प्रयत्नेन स्तोतव्यं वैदिकैः स्तवैः । ध्यायतामष नियतं योगिनां शान्तचेतसाम् । जायते योगसिविच षण्मासेन न संशयः ॥ बमहत्यादिपापानि विनश्यन्त्यस्य पूजनात् । पिशाचमोचने कुरहे सातस्यात्र समीपतः । अस्मिन् क्षेत्र पुरा विप्रास्तपस्वी शंसितव्रतः । माकर्ण इति स्थातः पूजयामास शूलिनम् ॥ * हरमिति B. + पत: पर B पुसकी वृत्वमापापौघं विषमस विमायनि । कामक्रीवादयी दोषा वाराणसी निवासिनः । विप्राः मा विनम्यनि कपोभरपूजनान । तमामदेव ट्रष्टव्यं कपहोवरमतमम् । रस्यधिक दृश्यते । सिधिः सारति Baud D.

·१२८ कूर्मपुराणम्। जजाप रुद्रमनिय प्रबर्व रुद्ररूपिषम् । पुष्पधूपादिभिः स्तोर्नमस्कारैः प्रदक्षिणैः । उवास तत्र योगामा कला दीक्षान्तु नैष्ठिकीम् । कदाचिदागतं प्रेतं पश्यति स्म अधान्वितम् । अस्थिचर्मपिनहाङ्ग निःवसन्तं मुहुर्मुहुः ॥ तं दृष्ट्वा स मुनिश्रेष्ठः वपया परया युतः । प्रोवाच को भवान् कमाहेमाहेशमिमातः । ती पियाचः सुधया पीचमामोऽब्रवीहवः । पूर्वजन्मन्यहं विप्रो धनधान्यसमन्धितः । पुत्रपौत्रादिभिर्युनः कुटुम्बभरणोत्सुकः । न पूजिता मया देवा गावोऽप्यतिथयस्तथा । न कदाचित्कृतं पुण्यमयं वा खल्पमेव वा ॥ एकदा भगवाजुद्रो* गोषखरवाहनः । विखखरो वाराणस्यां हट: सष्टो नमस्वतः ॥ सदाचिरेण कालेन पञ्चवमहमागतः । न दृष्टं तन्महाघोरं यमस्य वदनं मुने । दृशीं योनिमापनः पैशाचौं सुधयाहितः । पिपासया परिकान्तो न जानामि हिताहितम् ॥ यदि कविसमुह मुपायं पश्यसि प्रभो। कुरुष्व तं नमस्तुभ्यं वामहं शरणं गतः ॥ . दति B. + पिपासयाधुमाकान्त इति B.

·पयसिंगोऽधायः । इत्युः गडकर्थोऽध पिशाचमिदमब्रवीत् । खादृशो नहि सोवामिवियते पुणवत्तमः। यत्वया भगवान् पूर्व दृष्टो विशेखरः शिवः ॥ संसष्टो वन्दितोभूयः कोऽन्यस्वाहयो भुवि । तेन कर्मविपाकन देशमतं समागतः ॥ खानं कुरष मीनं त्वमस्मिन् कुण्ड समाहितः। येनेा कुक्षितां योनिधिप्रमेव प्रहास्यसि । स एवमुको मुनिना पिशाची दयावता देववरं विनेवम् । स्मृत्वा कपीशरमीसितारं चक्र समाधाय मनोऽवगाहम् । तदावगाहामुनि सविधाने ममार दिव्याभरणोपपत्रः । अदृश्यताप्रतिमे विमान अयाचिकातिचारमौलिः ॥ विभाति रुदैरुदितो दिविस्यैः समाहतो योगिभिरप्रमेयैः । स बालखिख्यादिभिरेष देवी यथोदये भानुरशेषदेवः ॥ स्तुवन्ति सिहा दिवि देवसहा नृत्यन्ति दिव्यासरसोऽभिरामाः । • तदाबगाड़ोसनि ति B and D. दावगाध इति II. 42 ·वर्षपुराचम्। मुवन्ति दृष्टिं कुसुमालिमित्रां गन्धर्वविद्याधरविबराद्याः । संसूयमानोऽव मुनीन्द्रसरे- रवाप्य बोधं भगवप्रसादात् । समाविशन्थहसमेवमा पबीमय वा विभाति रुद्रः । दृष्ट्वा विमु स पिशाचभूतं मुनिः प्रष्टो मनसा महेयम् । विचिन्त्य नद्राविमेवमय प्रणम्य तुष्टाव कपर्दिनं तम् । माकर्ण उवाच । नमामि निलंग परतः परस्ता- होप्तारमेकं पुरुष पुराणम् । व्रजामि योगेश्वरमीथितार- मादित्यमग्निं कलिलाधिरुदम् ॥ वां मधपारं हदि सबिविष्टं हिरण्मयं योगिनगगदिहीनम् । वजामि रुद्रं भरणं दिविस्यं . मतदवामिनि B. + कपर्दिन स्वामिति B. * भोगिनमादिमन मिति A, E and H.

·पक्षियोऽभावः। महामुनि बमपरं पविषम् । सहस्रपादापिपिरोऽभिवं सहस्रबाहन्तिमसः परस्तात् । वो ब्रह्मपारं प्रणमामि मधुंक हिरवगर्भाधिपति पिनेयम् । यतः प्रसूतिर्जगतो विनाशा येनातं सर्वमिद शिवन। तंबापार भगवन्तमीशं प्रणम्य नित्यं घर प्रपधे। असिमालोकविहीनरूप वयंप्रभुशिबतिमैकाद्रम् । तं ब्रमपारं परमखरं त्या ममकरिये न यतोऽन्यदस्ति। यं योगिनस्यवसवीजयोगा- लम्ध्वा समाधिम्मरमामभूताः । पश्यन्ति देवं प्रणतोऽसि नित्वंगा ताप्रपारं भवतः खरूपम् । समयमिति B. + ससपमिति B. मिति B. इ पनिामियारम्प खयंभुर्व वाशरपये इत्य Gपुसो नाति १ कप सयभुत्लाभर प्रपर इस B पुसकी नाति।

·१३२ पुरापम् । न यत्र नामानि विशेषप्ति- ने संदृशे तिष्ठति यस्वरूपम्।। तं ब्रापार प्रणतोऽस्मि नित्यं खयभुवं त्वां घरणं प्रपद्ये। यहेदवेदाभिरता विदेह सब्र विज्ञानमभेदमेकम् । पश्यन्यनकं भवतः खरूपं तापार प्रबमामि नित्यम् ॥ यतः प्रधानं पुरुषः पुराणो विवर्तते यं प्रणमन्ति देवाःगा। नमामि तं ज्योतिषि संनिविष्ट कालं वहन्तम्भवतः खरूपम् । ब्रजामि नित्यं भरणं महेशं| स्थाणुं प्रपये गिरिश पुराणम् । शिवं प्रपोहरमिन्दुमौलिं . मानादौति D. नामादौति E. पापभिति E. + ददामिरता:-वैदामा वेदः चा सविन रताः । बवाहामिरमा: पति B. बांदयावादिभिरादिमिनि D. 8 प्रपतीबीति B. पदा ति A, Band II. ॥ महमिति B. निति D.

·यखिंयोऽधायः। २२५ पिनाकिनं त्वां शरणं व्रजामि॥ तुत्वैवं गहुकर्णोसौ भगवन्तापस्निम् । पपात दण्डवडूमौ प्रोचरन्मएवं शिवम् । तत्क्षणात्परम लिङ्ग प्रादुर्भूतं शिवामकम् । मानमानन्दमहतं कोटिकालाग्निसंविभम् ॥ शकुकर्णोऽथ स तदा मुनिः सर्वामकोऽमसः । निलिम्मे विमले लिने तदद्भुतमिवाभवत् । एतद्रहस्थमाख्यातं माहामा चपा कपर्दिनः । न कविहति तमसा विहानप्यष मुधति । य इमां शृणुयानित्यं का पापप्रणाशिनीम् । भताः पापविमुक्तामा रुद्रसामीप्यमानुयात् ॥ पठेच सततं एसो बधपारं महास्तवम् । प्रातमध्याइसमये स योगं प्राप्नुयावरः ॥ हैव नित्यं वत्यामोदेवदेवं कपर्दिनम् । द्रखामः सततं देवं पूजयामस्त्रिलोचनम् ॥ . नमामीति A. 1 परमिति B. * मुलामा धमा सर्वगोऽमल:ति B. B मिमिति B. पति B. । बापापविमुनामा रवि B. 4. परमिति B. tt पूजयामोऽध शूखिनमिति B.

·पूर्वपुराणम् । इत्युका भगवान्वाासः शिवैः सह महाधुतिः । उवास तव युक्तामा पूजयन्वै कपर्हिनम् । इति वीर्ष पुराने वाराणसीमाना स्विीऽधायः । चतुस्विंयोऽध्यायः। सूत उवाच। उषित्वा तब भगवान् कपोमान्तिके पुनः । ययौ द्रष्टुं मधमे बहुवर्षगणान्प्रभुः । तन मन्दाकिनी पुण्यामषिसानिषेविताम् । नदी विमलपानीयां दृष्टा टोऽभवनिः । स तामवीच मुनिभिः सह पायनः प्रभुः । चकार भावपूतामा बानं मानविधानवित् ॥ सन्तयं विधिववाषीन् पिढगणांस्तथा। . महामुनिरिति B. . मध्यदेशमिति B. + विविधान्देवाधीन पिढगवान खमिति B. पनः परं पुसके पूजयामास लोकादि पुपैर्नानाविधर्भवम् । प्रविध शिष्यप्रवरैः सा सत्यवतीसुतः। वधिहयो, तपा D पुसऽपि ।

·पतखिंयोऽधायः। ३२५ मधमेशरमीमानमर्चयामास शूलिनम् ॥ ततः पासपताः माता भनओपूलितविग्रहाः । द्रष्टुं समागता रई मधमेखरमीवरम् ॥ पोरासतामनसो वेदाध्ययनतत्पराः । जटिला मुण्हिताचापि एभ्यञोपवीतिनः । कौपीनवसनाः केचिदपर चाप्यवाससः । ब्रह्मचर्यरताः शान्ता दान्ता जानतत्परा दृष्टापायनं विप्राः शिथैः परिवृतं मुनिम्। पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् । कोभवान् कुत पायातः सह मिहामुने । प्रोचुः पैसादयः पिचास्ताषीधर्मभावितान् । अयं सत्यवतीनुः जणपायनः प्रभुःपा। व्यासः स्वयं षीकेयी येन वेदाः पृथवृताः । यस्थ देवो महादेवः साचादेवः पिनाकधक् । यांनाभवत्युषो नाना शुक इति प्रभुः । यो वै|| सापामहादेवं सर्वभावेन सहरम् । • पति D, E and H. + पायवाससःरति B. * दानध्यानतपरा: रति B. वेदानजामतत्परा अति D. ६ बादयः इति B. १ समिरिति B. साइति B.

·कूर्मपुरापम् । प्रपत्रः परया भक्त्या यस्थ तग्जानमैखरम् । ततः पाशपताः सर्वे ते च इष्टतनूरूहाः । जरिव्यग्रमनसो व्यासं सत्यवतींसुतम् ॥ भगवन् भवता जातं विज्ञानं परमेष्ठिनः । प्रसादाहेवदेवस्य यत्तबाहेखरं परम् ॥ तहदास्माकमव्ययंपा रहस्यं गुधमुत्तमम् । चिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवती मुखात् ॥ विसर्जयित्वा ताछियान् सुमन्तुप्रमुखांस्तदा ।** प्रोवाच तत्परं जानं योगिभ्यो योगवित्तमः ॥ तत्क्षणादेव विमलं सम्भूतं ज्योतिरुत्तमम् । लीनास्तचैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत । ततः शिथान समाहत्या भगवान् ब्रह्मवित्तमः । • इष्टसवंतभूमा रति B. + नेमरिति B. + प्रोरिति B. पदमिति B. १ मध्यनमिति B. समाभाष्य च इति G. विजयित्वा रयाम् । ** खयम्भप्रमुखोलत: पति B. th योगिनीति B. समाइति B. 88 प्रीवाच तत्परमित्यारभ्य बनवितन इत्यन्न E, H पुस्तकयो दृश्यते । ॥

·पचिमोऽधायः। प्रोवाच मधमे शखमाहामा पेचपूर्ववान। पसिन् साने खरं देवी देवा सह महबारः। रमते भगवाबिलं बस परिवारितः ॥ पर पूर्व पीवेयो विनामा देवकीसुतः । उवास वारं बाणः सदा पाएपतेषतः । भोलितसर्याप्ती वाराधनतत्वस। पाराधवन् रिः मधुंशला पाणपतं व्रतम् । तस वैक बहवः शिषा बमपर्थपरायणः । सब्बा तापमान वानं दृष्टवन्तो महेनरन् । तस्य देवो महादेवः प्रवर्ष नीललोहितः। ददी कणख भगवान्बरदो वरमुत्तमम् । बेईयिषन्ति गोविन्द मामा विधिपूर्ववम् । तेषां तदेखरं पानमुपास्यति जगमय । बमीयोऽयितव्यच धातव्या मत्यरजनः । भविथसि** न सन्देहो मनसादाशिनातिभिः || • पूर्णकानिति B. + बाधवनतत्पर रति B. + से रति B. 8 नाहनादिति B. 4 परोपदमाम । । ममनोति .. .. भषिचन्नौति B. it रिजातयः इति B. 43 ·पूर्णपुरापम् । ये च द्रवन्ति देवेशं ध्याखा देव पिनाविनम् । अमहत्यादिकं पापं तेषामाश विनश्यति ॥ प्राणांस्त्वजन्ति ये विप्राः पापकीरता प्रपि । ते यान्ति परम खान नाच काय विचारणा धन्यास्तस्यन्न || विप्रा मन्दाकिन्यां तोदकाः। पर्थयन्ति महादेवं मध्यमेशरमुत्तमम् । मानं दानं तपः बा पिकनिबंपणविह। एकैकयः छत विप्राः पुनावासप्तमं कुलम् । सविहत्यामुपस्पृश्य राहुपस्ते दिवाकर। यत्फलं लभते मर्चस्तसामगुणविह। एवमुना महायोगी मध्यमेशान्तिके प्रभुः । उवास सुचिरकासं पूजयन्वै महेश्वरम् ॥ पति प्रोवर्ष पुराने वाराणसीमाहामा चतुर्खियोऽधायः । चरति B. + शाखा मिति B. * मा रति B. ६ सम्परमिति B. कार्यविचारला ति B. समान B.

·पश्चर्षियोऽध्यायः। ततः सर्वारि गुमानि तीर्यान्वायतमानि । जगाम भगवान्बासो मिनिप्रमुखैर्वृतः । प्रयाग परमं तीर्थ प्रयागादधिन एभम् विसरूपं तवा ती कामतीर्थमनुत्तमम् । पाकामाख्यं महातीर्ष तीर्थ वैवानुष परम् । व नच महातीर्थ गौरीतीर्षमनुत्तमम् । प्राजापत्वं तथापा तीर्थ स्वर्गद्वार|| तव । जम्बुकेबारमित्यु पर्यावं तीर्थमुत्तमम् । गयातीर्थ महातीर्थ तीर्थक्षेव महानदी। नाराय परं तीर्थे वायुतीर्थमनुत्तमम् ॥ जानतीर्घ परं गुचं वाराहतीर्थमुत्तमम् । • त्रुला पति B. + प्रयागादपिकमिवारण गवाती महानोमिन E H पुसायो शर्षभमिति B. हार तोषमुनममिनि B. १ परमिनि B. ॥ खगतीमिति B. ..पता पर पुनियादीताकोमafa afrinने।

·सूर्यपुराणम्। यमतीर्थ महापुवं तीर्य संवर्तकं परम् । अग्नितीय रिजश्रेष्ठाः कालकेश्वरमुत्तमम्। नागती सोमतीर्ष सूर्यती तथैव च । पर्वतासं महापुर्वक मषिकर्ममनुत्तमम् । घटोकचं तीर्यवर बीतीष पितामहम् । गातीर्थन्तु देवेश तथा तत्तीर्यमुत्तमम् । वापिसव सोम मतीर्थमनुत्तमम्मा भूतखरं तथा ती तीर्थ धर्मसमुडवम् । गन्धर्वतीर्थ मुलभ वायतीर्थ मुत्तमम् । दौर्वासिक होमती चन्द्रतीर्घ हिजोत्तमाः । . अभमिति B. + बराबरसनममिति Band G. * महागुचमिति B. बोधमिति B. १ बातमीमुत्तममिति Band G. ॥ पतः परं Bपुसकी बा लि पूजनीयं बाबा यदागतः । नहानी सापयामास विभागम। ततः सात्वा समागत्य बघा वारिम् । मबागीतमिदं सिखात्यापितवानसि। तमा विलम्वनोऽपि बने मिहदा यतः । तबारनिहित लिमाबाप भविषति। बपिपी। बीमतीमिति B,G, Band H.

·पपिशोधावः। रिचादेखरं पुखं पुर्ण विद्याधरखरम् । वेदारं तीर्घमुखावं कालपरमनुत्तमम् । सारखतं प्रभास सेटवरभम् । लौकिकासं महातीर्थ तीर्थव हिमालयम् । हिरखगर्भ गोम तीर्थ व उषधनम् । उपशान्त भिवष यात्रेवरमनुत्तमम् । पिलोचनं महातीर्थ सोसार्वजोत्तरायम् ॥ कपालमोचन तीर्थ बहत्याविनायनम् । एकैखर महापुखमानन्दपुरमुत्तमम् ॥ एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यावाषितानि । न यया विसराहां तीर्थसंखा हिजोत्तमाः । नेषु सर्वेषु तीर्थेषु बालाभ्यर्थ सनातनम्मा । सपोथ त तपासी पाराशर्यो महामुनिः । तर्पयित्वा पितृन्देवान् छत्वा पिडादानकम् । जगाम पुनरवापि या विखेश्वरः शिवः । मालाभ्यर्थ महाशि पिचः सह महामुनिः । काखिमरमिति G. + भद्रक फसमिति B. गरमिति B. हु महासमिति B. पिनाकिनमिति B. ॥ परनिमिति B, D, E and H.

·२४९ पूर्णपुराणम् । उवाच शिथान्धर्नामा यथेष्टं गन्तुमर्हष। ते प्रणम्य महामानं जग्मुः पैलादयो हिजाः । वासच तब नियती वाराणया चकार मः। मान्तो दान्तस्त्रिषव बालाभ्यर्च पिनाकिनम् । भैषाहारो विशामा बामचर्यपरायणः । कदाचित्तव वसता व्यासेनामिततेजसा । भममापन भिक्षा वेग नैव सधा हिजोत्तमाः । ततः क्रोधाहततनुर्नराणामिह वासिनाम् । वित्रं समामि सर्वेषां येन सितिहिं हीयते। तत्पशाखा महादेवी पाराशरीरिणी। प्रादुरासीरखयं प्रीत्या वेषं छत्वा तु मानुषम् । भी भी व्यास महाइवे प्रप्तव्या न त्वया पुरी। महाग मिचा मत्तत्वमुनौवं प्रददौ शिवा ॥ उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं यतो मुने। पहन वस्तव्यं छतम्रोऽसि यतः सदा । एवमुक्तः स भगवाध्यात्वापा प्रात्वा परां शिवाम् । उवाच प्रणतो भूत्वा स्तत्वा च प्रवरैः स्तवैः । • कदापिसना कति B. +ति B. + भवता नीति A. 8 भवान्बत ति Band D. थानादिति B.

·पक्षपिशोऽधायः । १४१ पतईखामवाष्टम्यां प्रवेशं देहि शरि। एवमस्तित्वगुजाय देवी चान्तरधीयत । एवं स भगवान्बासो महायोगी पुरातनः । बाबा वेषगुणान् सर्वान् खितस्तस्वाष पार्वतः ॥ एवं व्यासं खितं शाला देवं सेवन्तिपहिताः । तमामर्वप्रयबेन वाराणस्या वसेवरः । सूत उवाच। यः पठेदविमुख माहामं गण्यादयः । वाक्येहा हिजाबान्तान् स याति परमाणतिम् । बार वा दैविक कार्ये रापावनि वा हिजामा । नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च । जात्वा समाहितममाः कामक्रोधविवर्जितः । अपेदीयं नमस्त्य स याति परमारुतिम् ॥ रति बोधपुरा गगसीमामा परमिोऽधायः । बागपसौमामा समानम् । . पणतानि A. पाभित्र दरवर्षः। निपान पनि E,Gand H. + सेवनौति परखपदमार्षम् । * पपवादपोति B. इ सोऽपि याति परं पदमिति B. १ बापायो पारिजोनमा ति E,Gand H. ॥ बाबा ति B. .. दामामबतित Baud D.

·षटर्षियोऽध्यायः । ऋषय युः। माहामामविमुक्तस्य यथावसमुदीरितम् । इदानी प्रयागस्य माहामं हि मुक्त। यानि तीर्थानि तव विशुतानि महान्ति । इदानी कथयामाकं चूत सर्वार्थविज्ञवान् । माध्यमपयः सबै विस्तरण प्रवीमि वः । प्रयागख माहामाया देवः पितामहः ॥ मार्कडेयेन कथितं कौन्तेयाय महामने । यथा युधिष्ठिरायैतत्ताचे भवतामहम् ॥ निहत्य कौरवारसर्वाग्धाभिः सह पार्थिवः । योकेन महताविष्टो मुमोह स युधिष्ठिरः ॥ पचिरणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः । समाप्तो हासिमपुर राजहार स तिष्ठति ॥ हारपालोऽपि तं हा रात्रः बषितवान्द्रुतम् । मार्कडेयो द्रष्टुमिच्छ स्वामाले हार्यसौ मुनिः । . दानीतु वि B. + सत्तम ति B. + पण मुमय इति B. ६ मुटुमिपुरिति B.

·पर्षियोऽध्यायः। २४५ त्वरितो धर्मपुषस हारमभ्येत्व सत्वरम् । हारमभ्यागतस्यैह खागतन्ते महामुने । पथ मे सफल जन्म पद्य मे तारितं कुलम् । पब मे पितरसष्टास्वयि तुष्ट सदा मुने । सिंहासनमुपस्याप्य पादशौचानादिभिः । युधिष्ठिरो महामेति पूजयामास तं मुनिम् ॥ मार्कण्डेयस्तु संपष्टः प्रोवाच स युधिहिरम् । किमर्थं मुझसे विहन् सर्व जात्वा समागतः ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसाबवीत् । कथयस्व समासेन येन मुशामि किलिषम् ॥ निहता बहवो युद्ध पुंसी निरपराधिनः । प्रमाभिः कौरवैः साई प्रसङ्गामुनिसत्तम । येन हिंसासमुद्भूताजन्मान्तरलतादपि । पारमित्यातपर पति B. + खागतंत महासात B. † AST sfa Baud D. , तनमुष्ट ति B. प घाबामागत इति BAnd D. ॥ प्राम्बाहमहामुनिमिति B. ..वषम समिति B. tt किसिरिति Baud D. #पुति B.

·२४५ कूर्मपुराणम् । सुचेमा पातकादय तद्भवाचतुमर्हति ॥ मार्कण्डेय उवाच। मणु राजमहाभाग या पुसि भारत। प्रयागगमन श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम् ॥ तब देवो महादेवी सद्रोऽवान्सीवरखर । समास्ते भगवान् ब्रमा स्वयधुः सह दैवतैः । बुधिष्ठिर उवाच । भगवान्छोतमिच्छामि प्रयागगमने फलम् । सताना का गतिस्तष वातानाश्चैव किम्फलम् । ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषान्तु किम्फलम् । भवतो विदितं घेतत्तम्मे हि नमोऽस्तु ते । मार्कणेय उवाच । कथयिष्यामि ते वम प्रयागमानजं फलम् । पुरा महर्षिभिः सम्यकप्यमानं मया श्रुतम् । एतप्रजापतेः क्षेषन्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । पत्रणा वाखा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । तष ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति साताः । Av xfa B and D. .ति B. ति B. Bाश बस्फमिति Band D. वचत फसमितिG. 4 पवारम्ब साइकादश धोका: E,G, H पुनम हवन । ॥ पति B.

·पक्षियोधायः । बहन्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापानि त। कधितं नेह मनोमि बहुवर्षयतैरपि । सहपेष प्रवखामि प्रयागस्येह पीर्तनम् । पष्टिधनुःसहस्राणि तालि पन्ति बाझवीम् । यमुना रपति सदा सविता सप्तवाहनः । प्रबाग तु विशेषेष स्वयं वसति वासवः । मड रपति हरिः सर्वदेवैर समितम् ॥ न्यग्रोध रक्षते नित्वं शूलपाधिमीखरः । खानं रचन्ति वै देवाः सर्वपापहरं भम् । खकर्मणा हता लोका नैव गच्छन्ति तत्पदम् । खल्यमपतरं पापं यस्य चाहिनराधिप । प्रयागं मरमाणस्य सर्वमायाति सायम् । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य नामसकीनादपि । मृत्तिकालभनानापि नरः पापात्प्रमुचते। पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जावी। प्रयागं वियतः पुंसः पापं नयति तत्क्षणात्। योजनानां सहस्रेषु गङ्गा सरति यो नरः ॥ अपि दुष्कृतक सौ लभते परमाणतिम् । सखित इति B. + यदा तति B. + य: परति B. ६ पौधारभ्य भवभागर: B पुस नाति ।

·१४९ कूर्मपुराणम् । कीर्तनामुचते पापाच्या भद्राणि पश्यति । तथीपस्य राजेन्द्र मुरलोके महीयते । व्याधितो यदि वा दीनः क्रुदो वापि भवेवरः । पितृणां तारकञ्चैव सर्वपापप्रचाशनम् । यैः प्रयाग ती वास उत्तीणों भवसागरः। गायमुनश्मासाथ त्यजत्राणाम्प्रयत्नतः । सितामभते कामान्बदन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥ दीमकाथनवर्णाभैर्विमानै नुवर्तिभिः । सर्वरबमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः । वराङ्गनासमाकीर्मोदते शुभवक्षणः । गीतवादिवनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते ॥ यावन मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते । तस्मात्स्वर्गात्परिवष्टः पीपकर्मा नरोत्तमः । हिरण्यरबसम्पूर्ण समृद्दे जायते कुले । तदेव|| मरते तीर्थं स्मरणात्तव गच्छति । देशे वा यदि वारये विदेश यदि वा रहे। • गहायसनमित्य समाचारमः । + पतः परमेव दीमकासति पारायं BG पुसकमोहनते। + वर्षिभिरिनि B. वनिरिति A. यावनागमति B. यावन लमति D. पा एतत्पाद B. पुखर्क नानि । । सदेवत्यारम्य यदि वा यह इवन B पुनर्क नालि।

·पर्षियोऽधायः। प्रयागं परमावस्तु यस प्रासाम्परिवत् । ब्रह्मलोकमवाप्रीति वदन्ति मुनिपुयाः ॥ सर्वकामालाचा मही या हिरण्मयी । ऋषयो मुनयः सिहास्तव लोक स गच्छति । स्त्रीसहस्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यासटे राम । मोदते मुनिभिः साई खलतेने कर्मणा । सिचारणगन्धर्वैः पूज्यते देवदानवैः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टी जम्बुद्दीपपतिर्भवेत् । ततः शभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः । गुणवान्वित्तसम्पती भवतीत्यनुशनुम|| ॥ कर्मणा मनसा वाचा सत्ये धमें प्रतिहितः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु प्रासं प्रयच्छति । सुवर्णमय मुलां वा तवान्यत्परिग्रहम् । शिवलोकमिति G. + एतपादश्य B पुनकै मालि। विहा: बिवलीकरन E and II. इ समिति B. 4 दिवि देवतरिति Band D. ॥ भनीहन मंत्रय ति Band D. .. सत्यधप्रतिष्ठित पति Band D. बाममिति B. याममिति D. it तो बान्य पतियामिति G. अनियमितिकोवलमाम् ।

·कूर्यपुरासम् । खकाय पिटकाये वा तीर्थे योभ्यर्थयेवरः । निष्पालं तस्य तत्तीयं यावत्तत्फलमश्रुते । प्रतस्तीर्थेन ग्राशीयात्पुण्येषायतनेषु च । निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो हिजो भवेत् । कपिला पाटलां धेनुं यस्तु कणां प्रयच्छति । वर्णनहीं रौप्यखुराञ्चलकर्णी पयखिनीम् ॥ तस्या यावन्ति लोमानि सन्ति गात्रेषु सत्तम । तावहर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । इति श्रीकूर्मपुराणे प्रयागमाहामा पटत्रिंशोऽध्यायः । सप्तपिंथोऽध्यायः। माकण्डेय उवाच। कथयिथामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् । पार्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम् । प्रयागतीर्थयात्रार्थी* * यः प्रयाति नरः कचित् । बलीवई समारूढः। मृण तस्यापि यत्फलम् ॥ . सपकामिति B. . प्रयागती यायोति B. + बलीवईसनादरति Band D.

·पर्षियोऽधायः। नरके वसते घोर समाः कल्पयतायुतम् । सतो* निवर्तितो घोरी गवा क्रोधः सुदारुणः- सलिल न रहन्ति पितरस्तस्य देहिनः । यस्त पुषांस्तथा बालानबहीनागप्रमुञ्चति । यथामानं तदा सर्व दानं विप्रेषु दापयेत् । ऐखानोभमोहाहा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्घ तमाद्यानं विवर्जयेत् । गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्या प्रयच्छति । पार्षेण तु विधानेन यथा विभवविस्तरम् । न स पश्यति तं घोरं नरकन्तेन कर्मणा । उत्तरान् स कुरुन् गत्वा मोदते कालमव्ययम् । बटमूलं समाधिस यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । खर्गलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति । या बद्मादयो देवा दिन सदिगीखराः । लोकपालास पितरः सर्वे ते खोकसंस्थिताः । सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयोऽपर । नागाः सुपर्णाः सिहाय तथा नित्यं समासते। यानि B. + कोपोमिदापति Band D. * पतः परं B पुलके पादपटकं मानि। बोबसपता इति Band D.

·३५२ कुर्यपुराणम् । হৰি মালা জানিন। गायमुनयोर्मध्यं पृषिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल विषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ तपाभिषेकं यः कुर्यासामे शंसितव्रतः । तुल्यं फलमवाप्रोति राजसूयाशमेधयोः । न माववचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिमरक्रमणीया ते प्रयागगमन प्रति ॥ पष्टिकतीर्थमहस्राणि षष्टिकोव्यस्तथापराः । तेषां साविध्यमवैव तीर्थानां कुरुनन्दन ॥ या गतिर्योगयुक्तस्य सन्यस्तस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्वजतः प्राणान् गङ्गायमुनसङ्गमे । न ते जीवन्ति लोकेऽस्मिन्यत्र तत्र युधिष्ठिर। ये प्रयागं न सम्प्राप्तास्त्रिषु लोकेषु वशिताः। ॥ एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थ प्रयागं परमं पदम् । मुचते सर्वपापेभ्यः प्रथा व राहुणा । कम्बखाखतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे। तब सात्वा च पीत्वा च सुचते सर्वपातकः । तब गत्वा नरः खान महादेवस्य धीमतः । . Fifa B and D. + विधुतमिति Band D. + मसाममिति B. भरः खानमिति D.

·सप्तर्षियोऽध्यायः । ३५१ समसांस्तारयेत् पूर्वा दशातीतादगावरानन ॥ शालाभिषेकन्तु नरः सोऽवमेधफलं लभतम् । वर्गलोकमवाप्रोति यावदाभूतसंभवम् । पूर्व पार्षे तु गायात्रैलोको याति मानवाना। प्रवटः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठान विवृतम् ॥ अभचारी जितक्रोधस्विरा यदि तिष्ठति । सर्वपापविश्वामा सोऽखमेधफलं लभेत् ॥ उत्तरण प्रतिष्ठानं भागीरथास्तु सध्यतः । हंसप्रपतनं नाम तीर्थ लोक्यवितम् । अवमेधफलं तप स्मृतमात्र त|| जायते । यावचन्द्रव सूर्य तावत्खर्गे महीयते । उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपारे । परित्यजति यः प्राणाण तस्यापि यत्फलम् ॥ पष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि । पास्ते स पितभिः सा खर्गलोक नराधिप । अथ सध्यावटे रम्बे ब्रह्मचारी समाहितः । पात्मना ताम्येदिति Band D. + घनौनानतमान, पवनधनमान । 1 परकी पदमार्यम् । ६ पामतममय यावत्प्रणयपर्यसमित्यर्थः । ग शातिमापति B and D. ॥ तमाचा ति Band D. 45 ·११४ पुराणम् । ॥ नर चिरुपासीत प्रलोकमवापुयात् ॥ कोटितीर्थ समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । कोटिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। या गहा महाभागा बहुतीर्थतपोवना। सिई क्षेत्र हितग्यं नाव काया विचारणा ॥ पितो तारयते मावागांस्तारयतेऽप्यधः । दिवि सारयते देवांस्तेन सा विपथा स्मृता । यावदस्यीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु । तावहर्षसहस्राणि स्वगंशोके महीयते । तीर्थानां परमं तीर्थ नदीनां परमा नदी। मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि ॥ सर्वच सुलभा गङ्गा विषु स्थानेषु दुर्मभा। गङ्गाहार प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ॥ सर्वेषामेव भूतानां पापोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गाासमा गतिः । पविषाणां पवित्रं यमालानाब मङ्गलम् । महेसरात्परिमष्टा सर्वपापहरा शुभा। कति त नैमिषं तीर्थं वेतायां पुष्करं वरम् । . समाश्रित्य इति B. + गहतीयनपोरना - बहगि नौनि तपोवनानियब मा । tीति. ६ परमिति B. Pushkara is nearAjmere celebrated to the present :

·प्राषिशोऽधायः। बापरे तु कुरुक्षेत्र कली गहा विशिषते ॥ गहामेव निषेवन्ते प्रयागे तु विशेषतः । नान्यत्कलियुगे रौद्रे भेषजबृप विद्यते ॥ प्रकामो वा सवामी वा गनायो यो विपक्षते । समतो जायते खर्गे नरकम न पश्यति । इति श्रीवर्षपुग प्रयागमाहामा मसिीमाय। अष्टाविंशोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच । षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिस्तीर्थयतानि माघमासे गमिष्यन्ति मनायमुनसामे ॥ गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तख यत्फलम् । प्रयागे माघमासे तु बाई बातस्य तत्फलम् । गायमुनयोर्मध्ये करीषाग्निच साधयेत् । * नाबालियगोतं मलं मकामिन B and D. ofendia B. ufenlofa B. : साममिति B. ६ काकापिं धन धारयेदिति B.

·पूर्वापुराणम् । महीनाही घरीगर पवेन्द्रियसमन्वितः ॥ यावन्ति रोमकूपापि तस्य गायेषु भूमिप । तावहर्षसहस्राणि खर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिमष्टो जम्बूहीपपतिर्भवेत् । भुना स विपुलाम्भोगांस्तत्तीयं लभते पुनः ॥ जलप्रवेशं यः कुर्य्यामङ्गमे लोकविश्रुते । राहुप्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकः । सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते । पष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ खर्गतः पक्रलोकी सौ मुनिगन्धर्वसेविते । ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समझे जायते कुले ॥ अधाथिरास्त यो धारामूपादः पिवेवरः ।। पतवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । तमाशष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेवरः । भुनाथ विपुलाग्भोगांस्सत्ती भजते पुनः ॥** * एतत्पादाय B पुसके नासि। + वीरति B. + एतपादयं B पुलके नासि। ६ पुनरिति B. पा एतन्यादर B पुसके न पत। ॥ भवा तुति B. ** एष खोक: Gपुस्तक मासि ।

·अष्टाषियोऽध्यायः । यः गरीरं विकर्तिवायकुनिभ्यः प्रयच्छति । विपभुलास ऋण तथापि यरफलम् ॥ पतं वर्षसहस्राणां सोमलोके महीयते । ततस्तखात्परिनटो राजा भवति धार्मिकः । गुणवाबूपसम्पनी विद्यास प्रियवासवान।। भोगान् भुनाथ दत्त्वा च तत्तीर्थ भजते पुनः । उत्तर यमुनातीर प्रयागख पदविर्ष । ऋषप्रमोचनं नाम तीर्षन्तु परमं स्मृतम् ॥ एकरापोषितः माला ऋणात्तष प्रमुचते। खर्गलोकपामवाप्रोति प्रणव सदा भवेत् ॥ पति श्रीकूध पुराणप्रयागमाहात्म्य पहाविमोऽधायः । विनिता ति पार्षम, वियति साधु । + विहान सुप्रियवाकावामिति B. + भुजा तु विपुवान भीगानिति B. ६ कामति B. ऋषिदेवपित गियर्थः । न मूर्थमीक इति B.

·एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । मार्कडेय उवाच । सपनस्य सुता देवी पिषु लोकेषु विश्रुता। समागता महाभागा यमुना यत्र निनगा। येनैव निःसता गङ्गा तेनैव यमुना गता। योजनानां सहस्त्रेषु कीर्तनात्यापनाशिनी। तासात्वा च पीत्वा च यमुना यत्र निमगा। सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्या सप्तमं कुलम् । प्राणांस्थजति यस्तष स याति परमां गतिम् । अग्नितीर्थ मिति ख्यातं यमुनादधिणे तटे । पश्चिम धनराजस्य तीर्थखनरकं स्मृतम् । तब मात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते पुनर्भवाः । अपने पतईयां माया सन्तयं वै शुचिः । धनराज महापापैर्मुचते नात्र संशयः ॥ दशतीर्थसहस्राणि दणकोबस्तथापराः । प्रयागसंखितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः ॥ तिनः कोव्योऽईकोटि तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भूम्यन्तरीचे च तसर्व जाड़वी स्मृता । यव गमा महाभागा स देशतत्तपोवनम् । • यमुनाबी युधिष्ठिर सति Band D. + पिदिति 8.

·एकामचलारिंशोऽधायः । ३५८ सिवन्तु तन्नेयं गजातीरं समावितम् ॥ या देवी महादेवी माधवेन महेश्वरः । पाते देवेवरो नित्यं तत्तीर्थ तत्तपोवनम् ॥ इदं सत्वं हिजातीनां साधूनामामजस्य छ । सहदाच अपेकसे शिष्यस्यानुगतस्य च । पदं धन्यमिदं स्वयं मिदं मेध्यमिदं सभम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धम्मुत्तमम् ॥ महर्षीणामिदं गुचं सर्वपापप्रमोचनम् । पचाधीत्य हिजोऽध्यायं निलखमवायुयात् ॥ यचेदं ऋणयावित्वं तीर्थं पुत्रं सदा चिः । जातिस्मरत्वं लभते नाकपठेच मोदते ॥ प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सनिः शिष्टानुदर्षिभिः । साहि तीर्थेषु कौरव्य मा च वक्रमतिर्भव। एवमुना स भगवान्मार्कण्डेयो महामुनिः । तीर्थानि कथयामास पथियां यानि कानिचित् । भूसमुद्रादिसंखानं पहाणां ज्योतिषां स्थितिम् । पृष्टः प्रोवाच सकलमुळाथ प्रययौ मुनिः । महातीरममाधिमिति B. + देव्या सीति Band D. * बटेरति Band D. कानिति B. प ममा पातिवां अतिमिति B. प्रमाणे बोरिषा थितिनिति D.

·कूर्मपुराणम् । सूत उवाच। य पदं कल्पमुत्थाय पोति पठतेऽथवा। मुचते सर्वपापैस्तु नद्रलोकं स गच्छति । वित्रौर्षपुरा प्रयागमाहात्म्य एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । चत्वारिंशोऽध्यायः। मुनय नमुः। एवमुक्तास मुनयो नैमिषीया महामुनिम् । परशुरुत्तरंग सूतं पविष्यादिविनिर्णयम् ॥ बषय पुः। कथितो भवता सर्गः मनुःपा खायभुवः समः|| | इदानी श्रीतुमिच्छामखिलोकस्वास्थ मजनम् ॥ * सर्वपपिति B. - महामतिमिति B. + र सर्गात्परगतिनमा प्रतिमर्गानगत प्रविम्यादिविनियम परिवः । + मुनय करित्यारच विनियमिन्यन D पुमा नास्ति। म्त ति B. १ सर्ग इति B. ॥ यानि E and H.

·चत्वारिंशोऽधायः । ३५ यावन्तः सागरणदीपातवा वर्षाणि पर्वताः। वनानि सरित: सूर्यों ग्रहाणां खितिरेव च ॥ यदाधारमिदं सर्व येषां पृथ्वी पुरा वियम् । नृपाणां तलमासेन तत्तहमिहाईसि ॥ सूत उवाच। वये देवाधिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे । नमस्कत्याप्रमेयाय यदुवं तेन धीमता ॥ खायभुवस्वास्थ मनोः प्रागुतो यः प्रियव्रतः । पुषस्तस्याभवन्पुषाः प्रजापतिसमा दश ॥ पाम्नीध्रचाम्निवाहुन वपुमान्युतिमासषा। मेधा मेधातिधिहव्यः सवनः पुष एव च । ज्योतिभान्दशमस्तेषां महाबलपराक्रमः । धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः|| ॥ मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु भयो योगपरायणाः । जातिसरा महाभागा न राज्ये दधिर मतिम् ॥ सागग रति B and D. एतत्यादन्यं B पुलके नामि। * मून बरु ति B. खायनवख तु पनि B. एप सोक: B पनके नासि। ॥ कम्पन ति H. 16 ·२५२ জুম্মঘ। प्रियव्रतोऽभ्यषिश्च सप्तहीपेषु सप्त तान् ।* जम्बुद्दीपेखरं पुषमाग्नीधमकरोबृपः । प्रचहीपेखरचैव तेन मेधातिथिः छतः । शाल्मली वपुमन्तं नरेन्द्रमभिषितवान् । ज्योतिभन्तं कुशदीप राजानं जतवान् प्रभुः । धुतिमन्तञ्च राजानं क्रौञ्चहीपे समादिशत् । भाकदीपेखरचापि हव्या चक्रे प्रियवत: । पुष्कराधिपतिश्चक्रे सवनच प्रजापतिः ॥ पुष्करखरतचापि महावीतः सुतोऽभवत् । धातकिचैव हावतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ ॥ महावीतं स्मृतं वर्ष तस्य स्यात्तु महामनः ।। नाना || धातकेचापि धातकीखण्डमुच्यते । शाकही पखरस्यापि हव्यस्थाप्यभवन् मुताः । जलदव कुमारख सुकुमारी मणीचक एनत्पाद B पुसके मालि। है मग्यामिति Band D. * एनत्पादE,G, II पुलक नानि । 8 महोवोत पति B. 4 एतत्यादयं । पसके नामि। तुति B. .* भव्यखाति Band D. ११ भगोषकति Band D. ॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः । कुशोत्तरोऽध मोदाकिः सप्तमः स्वामहाद्रुमः । जलदं जलदस्याध वर्ष प्रथममुचते। कुमारस्य तु कौमारं वतीयं सुकुमारकम् । मणीचकचतुर्थश्च पचमच्च कुशोत्तरम् ॥ मोदाकं षष्ठ मित्युक्त ससमन्तु महाद्रुमम् । क्रौचहरीपेखरस्थापि सुता पुतिमतोऽभवन् । कुशलः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्त मनोहरः । उष्णस्तृतीयः सम्प्रोततर्थः पीवरः स्मृतः । अन्धकारो मुनिश्चैव दुन्दुभिचैव सप्त वै|| | तेषां खनामभिर्देशाः कौशदीपात्रयाः शुभाः ।। ज्योतिमतः कुपहीपे सवासमहौजसः । उदो वेणमाओवाखरधी सम्बनी तिः । षष्ठः प्रभाकरचापि सप्तमः कपिलः स्मृतः । खनामचितवा तथा वर्षाणि सुव्रताः ॥ समम इत्यारम्य सप्तम माटुममियन G पुनमामि । + एतत्पादश्यं B पुसी मालि। मनमः स्वादियाभ्य महामनियम :. | पुनको हत । * पधर्म कसमीनरमिति B. ६ मोदकं पडमिति B. 997 «fa B aud D. । दुन्द मिति समम इति B. सनामचिना यत्र नि Baud D.

·२६४ कूर्मपुराणम् । यानि च तथान्येषु दीपवत्रयो मतः । मामलिहीपनाथस्य सुताबासम्बपुमतः ॥ खेतब हरितवैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैधतो मानसचैव सप्तमः सुप्रभो मतः । प्रदीप खरस्यापि सप्त मेधातिथेः सुताः । ज्येष्ठः पान्तमयपासेषां शिशिरख मुखोदयः । पानन्दच शिवचैव|| चमकर ध्रुवस्तथा । प्रचहीपादिक या माकहीपान्तिकेषु च ॥ वर्णाना विभागेन खधों मुक्तये मतः जम्बुद्दीपखरस्थापि पुत्रावासमहाबलाः ॥ पानीप्रस्य विजष्ठास्तवामानि निबोधत । नाभिः किम्पुरुषश्चैव तथा हरिरिलाहतः ॥ रम्यो हिरखांच कुर्भद्राखः केतुमालकः । *ौपेष्वेतानि नामत रवि B and D. + एतत्पादाय BYसके नानि । + वैधुत नि B. विद्युत Eि,G and H. $ guitafa E and H. पा शान्तमय प्रति Eand H. । पानन्दसामरवाति B. मचीपादिषु श्रेषति B. tt मइति Band D. tt पिनानि B.

·चत्वारिंशोऽध्यायः। २१५ जम्बुद्दीपेखरो राजा स चाम्बीधी महामतिः ॥ विभव्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः । नाभस्तु दक्षिणे वर्षे हिमा प्रददी पिता ॥ हेमकूटन्ततो वर्षन्ददौ किम्पुरुषाय सः । द्वतीयं नैषधं वर्ष हरये दत्तवान् पिता । इलाहताय प्रददौ मेरुमध्यमिलाइतम् । नीलादेरासत वर्ष रम्याय प्रददौ पिता। खेतं यदुत्तरं वर्ष पिघा दत्तं हिरखते । यदुत्तरं नवतो वर्ष तत्कुरवे ददौ । मेरोः पूर्वेण यहर्ष भद्राखाय न्यवेदयत् । गन्धमादनवर्षन्तु केतुमालाय दत्तवान् ॥ वर्षेष्वेतेषु ताग्पुषानभ्यषिवराधिपः । संसारासारतांपा जाला तपस्ततुं वनातः ॥ हिमालयन्तु यहर्ष || नाभेरासीबहामनः । तस्यर्षभोऽभवत्युषो मरदेव्यां महाद्युतिः ॥ ऋषभादरतो जने वीर: पुत्रशताग्रजः ॥ • महामुनिरिति E and H. + दवि वर्षमिति B. * मौलापखात्रयमिति Band D. 8 पभिनिय नगधिपति B. प संसारकटतामिति Band D. ॥ यस्यैतदिति B. . धीर ति B.

·३५६ बूपुराणम् । सोऽभिषिचर्षभः पुत्र भरतं प्रषिवीपतिः । वानप्रस्थाश्रमं गत्वा तपस्तेपे यथाविधि। तपसा धर्षितोऽत्यर्थं योऽयमनिमन्ततः । जानयोगरतो भूखा महापाशपतोऽभवत् ॥ सुमतिर्भरतस्यापि पुषः परमधार्मिकः । सुमतेस्तैजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो महायुतिः । परमेष्ठी सुतस्तस्माप्रतीहारस्तदन्वयः ॥ प्रतिहतैति विख्यात उत्पवस्तस्य चामजः । भवस्तस्मादथोडीथः प्रस्ताविस्तमुतोऽभवत् । पथुस्ततस्ततो नलो नतस्यापि गयः स्मृतः । नरी गयस्य तनयस्तस्य भूयो विराडभूत् ॥ तस्य पुत्री महावीर्यो धीमास्तस्मादजायत । धीमतोऽपि ततबाभूद्रौवण तत्सुतोऽभवत् । त्वष्टा बष्टुप विरजो रजस्तमादभूतः। शतजिद्रजित्तस्य जो पुत्रशतं हिजाः ॥ तेषां प्रधानो बलवान्विश्वज्योतिरिति स्मृतः । fáa xfa B and D. + धमनिसन्तति Band D. * भरतस्वाभूदिति B. $ सुति B. पुति B. । भौगति B.

·যকলামিষঃ। पाराध्य देवं ब्रमा विमकं नाम पार्थिवम् । प्रसूत पुर्व धर्म महावाहुमरिन्दमम् ॥ एते पुरस्ताद्राजानो महासत्वा महौजसः । एषां वंशमसूतैस्तु भुवयं पृथिवी पुरा ॥ पनि श्रीकूर्मपुग भवपिपासे चत्वारिमोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। अतः परं प्रवश्यामि संपेण हिजोत्तमाः । त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु ॥ भूलोकोऽय भुवर्लोकः खोकोऽध महस्तथा । जनस्तपय सत्यञ्च लोकास्वण्डोडवास्तथा ॥ सूर्याचन्द्रमसौ यावकिरणैरेव भासतः ।। तावडूर्लोक प्रास्थातः पुराणे हिजपुङ्गवाः ॥ • प्रम्य पनि B. मता ति B. + एतत्यादयं B पम्न के नानि + एतन्यादा E,G, I पुनकष नामि।

·कूर्मपुराणम् । यावबमाणो भूलॊको विस्तरात्परिमण्डलात् । भुवर्लोकोऽपि तावत्यामण्डलाझास्करस्य तु ॥ जई यमण्डलं व्योनि ध्रुवो यावहावस्थितः । खर्गलोकः समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः ॥ प्रावहः प्रवहखैव तवानुवहः पुनः । संवही विवहश्चैव तदूई स्यात्परावहः । तथा परिवहचैव वायो सप्तनमयः । भूमर्योजनल तु भानोर्वे मण्डलं खितम् ॥ लक्ष दिवाकरस्थापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् । नक्षत्रमण्डलं करवं तबक्षण प्रकाशते ॥ हिलचेअन्तरपा विप्रा बुधी नक्षत्रमण्डलात् । तावप्रमाणभागे तु बुधस्थाप्युशमा खितः । अङ्गारकोऽपि शकस्य तबमाण व्यवस्थितः । लषयेन भौमस्य खितो देवपुरोहितः । सौरिईिलक्षण गुरोहाणामथ मण्डलात् । सप्तर्षिमण्डलं तस्मासषमाचे प्रकाशते । * सरलीक पति D. + पर प्रति B. * विवासाथ पति B. ६ परिवायोमिति B. पहेलऽयुत्तर रति B, D, E and H. ॥ बुधीनपा इत्यारभ्य गुगेरियन B, D पुस्कयोनालि ।

·एकचत्वारिंशोऽधायः । १५८ ऋषीणापडसादूई लक्षमा खितो ध्रुवः । तर धर्मः स भगवान्विार्नारायणः खितः । नवयोजनसाहस्री विष्कम्भः सवितः मृतः । विगुणस्तस्य विस्तारो मडलस्य प्रमाणतः । हिगुणः सूर्यविस्ताराहिस्तारः शशिनः स्मृतः । तत्यस्तयोस्तु स्वर्भानुभूत्वा तानुपसर्पति ॥ छात्य प्रथिवीच्छायां निर्मितीमण्डलाजतिः । खर्भानोस्तु इहरखानं वतीयं यत्तमोमयम् ॥ चन्द्रस्य षोडशो भागोभार्गवस्य विधीयते । भार्गवात्यादहीनस्तु विशेयो वै बहसतिः । बहसते: पादहीनो भौमसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारामण्डलाञ्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।। तारानक्षधरूपाणि वपुषन्तीह यानि वे । बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारामण्डसात्तथा ॥ तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् । शतानि पञ्चचत्वारि वीणि चैव योजने । मंधीभूतसमनस्य ज्योतिषकस्य ध्रुव इत्यधिक B पके हण्यने । मेचीभूतnि D, E, II पुस्तकेषु हामी | मेचीभूत: मधीभूती वा केन्द्रीभूत इत्यर्थः । + विकम्म Meany adiameter. तस्य ति B. 8 भूत्वाधनात्प्रमतीति B and D. पा एत्पादाय B पुलक नाति एतत्यादयं E, G, II Yn५ नाति । ++ :- ·कूर्मपुराणम् । पूर्वापरानुसाष्टानि तारकामण्डलानि त । योजनाधर्बमाचाणि तेभ्यो न विद्यते । उपरिष्टाचयस्तेषां ग्रहा वै दूरसर्पियः । सौरोऽनिराख वक्रवयोमन्दविचारण:। तेभ्योऽधरताच चत्वारः पुनरम्ये महाग्रहाः । सूर्यः सोमोबुधव भार्गवचैव शीघ्रगाः ॥ दक्षिणायनमार्गखो यदा चरति रश्मिमान् । तदा पूर्वग्रहाणां वै सूर्योऽधस्तानसर्पति ॥ विस्तीर्ण मण्डलं त्वा तस्योई चरते शशी। नक्षत्रमण्डलं त्वं सोमादूई प्रसर्पति ॥ मक्षवेभ्यो बुधकोई बुधादूई त भार्गवः । वक्रतु भार्गवादूई वक्रादूई सहमतिः । तमाच्छनैसरोऽप्यूईन्तस्मासमर्षिमण्डलम् । ऋषीवाश्चैव सप्तानां ध्रुवचोई व्यवखितः । योजनानां सहस्राणि भाखरख रथो नव । दण्डम्तथा तस्थमा हिगुणो हिजसत्तमाः । साईनोटिस था सप्त नियुतान्यधिकानि तु । उपरि तेषां येति E, G and H. या मदविवारिपति B. एतत्यादयं Gपुस नाति * शकः बोधगादविणायने Eि, Gand H. निम्नति G. १ तब खादिति B.

·एकचत्वारिंशोऽधायः । बोजनानान्तु तवापसप पवं प्रतिष्ठितम् । पिनाभिस पचारे पोमिन्यचयाम । संवारमयं छात्वं कालचक्र प्रतिष्ठितम् । चत्वारिंशसहस्राणि हितीयाची व्यवखितः । पचाशयानिया सार्यानि योजनानि हिजोत्तमाः । पचप्रमालमुभयोः प्रमाणे तयुगाईयोः । इस्खोचसयुगानध्रुवाधारी रमस्थ तन ॥ हितीयेऽये तु तवं संसितं मानसाचले। हयाव सप्त छन्दांसि तबामानि निबोधत । गायत्री च हत्युणिक जगती पंक्तिरेव च । अनुष्टुभिष्टुवप्युला छन्दांसि हरयो हरे॥ मानसोपरि माहेन्द्री प्रायां दिमि महापुरी। . चिनाभिमतिपनि D. + एतत्यादर B पुककै नालि । ' वितीयोऽपि पिवखन ति D. विवखन रति B. पशाबानितु मानिसदमख हिनीनमा:। लचप्रमानुभयो: पमा तयुगायोरिति D. ॥ सम्पगोरिति B. .. भूवोऽवमयुगां मुति D. " ति B. विरिति B.

·एमपुरापम् । दक्षिणायक यमस्याथ वारख तु पधिमे । उत्तरेषु च सोमस्य तबामानि निबोधत । अमरावती संयमनी सुखा चैव विभावरी । काठागतोदक्षिषतः विप्लेषुरिव सर्पति । ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः पितामहः । दिवसस्य रविर्मधे सर्वकालं व्यवस्थितः । सहीपेषु विप्रेन्द्रा नियाईस्य च सम्मुखः । उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु सन्मुखे । दिमाखभेषासु तथा विप्रेन्द्रा विदिशामु च । कुलालचक्रपर्यन्तं भ्रमत्येष यथेवरः । करीत्वेष यथापा राषि विमुदिनीविजाः । दिवाकरकरैरेतत्पूरितं भुवनत्रयम् । लोकां कथितं सजिलोकानां मुनिपुणगाः ॥ पादित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः । भवत्यस्माज्जगत्सर्व || सदेवासुरमानुषम् । रुद्रेन्द्रपिन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् । धुतिमान्धुतिमत्कृत्वमजयमार्यतीकिकम् ॥ दविमति B. + उतरणति B. पषनवापरः पाद । प करीत्यासमा ति B. । करसमिति B. .. पुतियुतिमना कसं य नेम इति B and D.

·हाचत्वारिंशोऽधायः। १५ सर्वामा सर्वसोवयी महादेवः प्रजापतिः । सूर्य एष तु लोकस्य मूलं परमदैवतम् । बादशान्ये तपादित्वा देवासे येऽधिकारिणः । निर्वहन्ति वदन्त्यस्य । तदंशा विखुमूर्तयः । सर्वे नमस्यन्ति सहस्रबाई गन्धर्वयवोरगबिराधाः । यजन्ति योर्विविधैर्मुनीन्द्राः छन्दोमयं बधमयं पुरापम् । पति श्रीकृधपुरा ब्योतिका सविगी एकपलारिंशोऽधायः । हाचत्वारिंशोऽध्यायः । सूत उवाच। सरथोऽधिष्ठिती देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा । गरसरोभिख पामणीसरासैः । * विसीकस्यति B and D. + पदं तमति D. निन्द्रा ति B. * बसभिरिति B.

·१७४ पूर्णपुराचम् । धातार्यमा च* मिस वरषः शक्र एव च । विवखानथ पूषा प पर्जन्यमांशुरेव च ॥ भगस्त्वष्टा च विशुष हादशैते दिवाकराः । पाप्याययति वै भानुर्वसन्तादिषु वै कमात् । पुलस्त्यः पुलहवाषिर्वसिष्ठबाङ्गिरा भगः। भरबाजी गौतमब कश्यपः क्रतुरेव च ॥ नमदग्निः कौधिकच मुनयो अप्रवादिनः । सुवन्ति देवं विविधैछन्दोभिस्ते यथाक्रमम् । रवकच रयोजाब रखचिषः सुवाहुकः । रबखनोऽव वरणः सुषेणः सेनजित्तथा । तासंधारिष्टनेमिच छतजित सत्यजित्तथा । पामयी देवदेवस्य कुर्वतेऽभीसंग्रहम् ॥ अथ हतिः प्रहेतिच पौरुषेयो वधस्तथा। सोबास्तथा पञ्च वातोविद्युद्दिवाकरः । ब्रमोपेतच विन्द्रा यत्रोपतस्तथैव च । राषसप्रवरा ते प्रयान्ति पुरतः क्रमात् । वासुकिः कानीलबतषकः सर्प पुनवः । . भाताबमाचरति B. + पबंधवाय एकति Band D. trefafefa B. कामोरवति Band D.

·हापखारियोऽधायः । ३७५ एलापन: सापालतररावतसंत्रितः । धनत्रयो महापसमा कर्कोटकोरिजाः । कम्बलोखतरचैव वहन्त्येनं यथाक्रमम् ॥ तम्बुरुनारदो हाहाहहर्विश्वावसुस्तथा। उग्रसेनोऽध सुरुचिरविमुस्तथापरः । चित्रसेनस्तथोर्णायुधृतराष्ट्रो हिजोत्तमाः । सूर्यवर्चा हादते गवा गायना वरा ॥ गायन्ति गानैर्विविधैर्भानु षड्जादिभिः क्रमात् । ऋतखलासरोवर्याषा तथान्या पुषिकखला । मेनका सहजन्या च प्रबोचा च हिजोत्तमाः । अनुबोचा व विश्वाची हताची|| चोर्वशी तथा । प्रन्या च पूर्वचित्तिः स्याद्रभाव तिलोत्तमा । ताडवैर्विविधैरनं वसन्तादिषु वै कमात् । तोषयन्ति महादेव भानुमात्मानमव्ययम् । एवं देवा वसन्यौ मासौ क्रमेण तु। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम् ॥ एखपति Eand H. + कसम्मति B. * गायतां गति Band D. विविधान में पहनभरिति B. षडधानप क्रमादिति ) वा तस्वखा ति D. कम्यना इनिE and II. . प्रतापी विधापीति B.

·कूर्मपुराणम् । प्रथितस्तैर्वचोभिस्त स्तुवन्ति मुनयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसचैनं वृत्वगेयैरुपासते । प्रामणीयचभूतानि कुर्वतेऽभीएसंग्रहम् । सो वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च ॥ बालखिख्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाइविम् । एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सजन्ति तु॥ भूतानामभं कर्म व्यपोहन्तीति कीर्तिताः । एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि भानुगाः ॥ विमाने च खिता नित्यं कामगे वातरंहसि । वर्षन्तब तपन्त बादयन्तच वै क्रमात । गोपायन्तीह भूतानि सर्बाणीह युगक्रमात्मा । एतेषामेव देवानां यथावीर्य यथातपः । यथायोगं यथासत्वं स एष तपति प्रभुः ॥ अहोरात्र व्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः । पिटदेव मनुष्यादीग्स सदाप्याययद्रविः । वैति B. पति B. + सानु ति B. सानुगा ति D. प्रमाः इति B. 4 युगधयादिति B. ॥ पिवदेव इत्यारभ्य परमेष्ठी प्रजापतिरित्यन G पुस्तके नाति । E, II पुस्तकयो दृश्यते । .. प्यायी विरिति B.

·चिचत्वारिंशोऽधायः । तष देवी महादेवो भाखाम्साबामहारः। भासते वेदविदुर्षा नीलग्रीवः सनातनः । स एष देवो भगवाग्परमेष्ठी प्रजापतिः । खान सहिदुरादित्ये वेदशा वेदविग्रहम् ॥ पति वीर्ष पुरात्वारिंशोऽध्यायः । विचत्वारिंशोऽध्यायः । एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः । करोति नियतं कालं कालामा चैखरी तनुः ॥ तस्य ये रश्मयो विप्राः सप्तश्लोकमदीपकाः । नेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्तरमयो सहमधिनः । सुपुत्री हरिकेयब विश्वकर्मा तथैव च। विश्वयवाः पुनवान्यः संयहसुरतः परः ॥ * वेदविय:ति B. * सर्वति B. + पुनरक्षति D + बायोमयः प्रति Band D. ३ चनः परवी श्रीक: B पुस्तके मालि। 48 ·कूर्मपुराणम् । पर्वावसरिति ख्यातः खरकः सप्त कीर्तिताः । सुषुम्नः सूर्यरमिस पुणाति मिशिरघुतिम् ॥ तिर्यगूप्रचारोऽसौ सुपुतः परिपव्यते । हरिकेशस्त यः प्रीतो रश्मिनंचषपोषकः । विश्वकर्मा तथा रश्मिव॒धं पुणाति सर्वदा । विश्ववास्तु यो रनिः शुक्रं पुणाति नित्सदा ॥ संयमुरिति ख्याती यः पुष्णाति स लोहितम् । बहसतिं प्रपुणातिक रमिरविसः प्रभुः । बनेश्वरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु खरस्तथा ॥ एवं सूर्यप्रभावेण सर्खा नक्षत्रतारकाः । वन वर्षिता नित्यं नित्वमाप्याययन्ति च । दिव्यानां पार्थिवानाच नैधानाचैव नित्यशःपा । पादानावित्यमादिबस्तेजसा तमसामपि ॥ पादत्त सतु नाड़ीनां सहस्रेण समन्ततः। नादेयं चैव सामुद्रं कौम्यं चैव सहसहक ** * परिवर्णितः इति B. परिगीयते नि D. + विश्वाचान पति B. + सजातीति B. 8 सराट तत: पति Baud D. 1 सर्वशः इति B. ॥ एतत्यादयं B पुनः नाति । • नादेवाचव सामुदान कूम्यांचव सामागिति B.

·त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । ३७८ खावर जनामक यहा कुवादिकं पयः ॥ तस्य रश्मिसान्तु पीतवर्षोणनिसवम् । नासाचतःमता नापी वर्षन्ते पिषमूर्तयः । चन्द्रगाचैव गाहाख काचनाः यातनास्तथा। ममता नामतः सर्वा रस्मयोष्टिसर्जनाः ॥ हिमोडताब तानाधो रस्सयो निःसताःगा पुनः । रेखो मेष वावच कादिन्यः सर्जनास्तथा। पन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीतास्ताः स्वर्गभस्तयः । शकाच कुकुमाचैव* गावीविश्वभतस्तथा । शुलास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा वसर्जनाः । समं बिभर्ति ताभिः समनुथपिटदेवताः । मनुष्थानौषधेनेह वधया च पितृनपि । अमृतेन मुराग्मास्वस्त्रि भिस्तर्पयत्यसो । बसन्ते ग्रीम चैव षड्भिः स तपति प्रभुः । यीति B. + चन्द्रगाव याम्याच कतना: पूनमाप्नथा मि B. बदमाश नावाचीनला भूतलासपाति D. माम ता: विBand D - हिमोवाहा इति Band D. 9 fingrafa B and 1). रग्बो मध्यप पीच निB गरमी मेयय पण निD. -- कुमम इनि B and D.

·कूर्मपुराणम् । भरपि च वर्षासु पतुर्भिः संमवर्षतिका हेमन्त शिविर चैव हिममुजति पिभिः । वरुणो माघमारे तु सूर्यः पूषा त फागुने । मासे स देवयो धाता वैशाखतापनः । ज्यैठे मासे भवेदिन्द्रः पाषाढ़े तपते रविः । विवखान् बावणे मासि प्रौपद्यानगः स्मृतः । पर्जन्योऽख युजवा मासि कार्तिक मासि भास्करः । मार्गशीर्षे भवभिनः पौष विष्णुः सनातनः। पसरमिसहस्राणि वरुणस्वाकवाणि ॥ पडभिः सहस्त्रैः पूषा तु देवयः सप्तभिस्तथा। धाताष्टभिः सहस्र नवभिख शतक्रतः । विवखान्दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः । सप्तभिस्तपते मित्रस्वष्टा वाष्टमितपेत् ॥ • प्रवर्षिभिरिति B. + पति B. + ज्येष्ठामूले पतेदिन्द्रः शति B. हु सविता रविरिति B and c. पा पवाधिवटा रति B. पर्जन्योऽनयुणिला नि D. ॥ भार्ग रति B. * पर रसिमामाणीति B. # देवीम: R Band D. है वै पारभिरति B.

·विचत्वारिंशोऽधायः। पर्यमा दशभिः पाति पर्जन्योनवमिस्तथा। पड़भी रमिसहस्त विस्तपति विक्षक् । वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीमे काञ्चनसप्रमः । खेतो वर्षास विजेयः पार भरदि प्रभुः ॥ मन्त ताम्बवर्स: स्वाचिगिर सोहितो रविः । पोषधीषु कसाधत्ते खधामपि पिटषय । सूर्योऽमरेष्षमतन्तु पयं विषु| नियच्छति । अन्ये चाटौ यहाजेयाः सूर्येणाधिष्ठिता विजाः । चन्द्रमाः सोमपुषव एकचैव सहमतिः । भौमोगमन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः । सबै ध्रुवे निवदा वै प्रहाले वातरश्मिभिः । भ्राम्यमाणा यथायोगं धमन्यनुदिवाकरम् ॥ असातचक्रवधान्ति वातचक्ररितास्तथा। यस्मादहति तान्यायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः ॥ * तपेदिति B. + बगप्रति B. * पाखरःप्रति Band D. पलं धीति B. वा मूयोऽमरत्वममति B. । पिति B. .. म्यवाधिनता ति B. मध्यवाधिगता नि D. tभानुरिति B. tt रिमा Bि.

·१८३ कूष्यपुराणम् । रथस्त्रिचकः सोमस्य कुन्दामास्वस्थ वाजिनः । वामदक्षिणतो युला दम ते न पाकरः ॥ वीयात्रयाणि परति नचचाणि रविर्यथा । शासनी त विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा । स सोमः शतपक्षे तु भास्कर परतः खिते। पापूर्यते परस्थान्त सततश्चैव ताः प्रभाः ॥ वीणम्पीत सुरैः सोममाप्याययति नित्यदा। एवेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नास्येन भास्करः ॥ एषा सूर्यस्य वीयर सोमस्याप्यायिता तनुः । पौर्णमास्यां स दृश्येत सम्पूर्णो दिवसक्रमात् ॥ सम्पूर्णमर्षमासेन तं सोममस्तामकम् । पिवन्ति देवता विप्रा यततेऽमतभोजनाः ॥ • ततः पञ्चदशे भागे किश्चिशिष्टे कलात्मक । अपराज पिढगणा जघन्यं पर्युपासते ॥ पिवन्ति हिला काल शिष्टा तस्य कला तु या! सुधासतमयीं पुण्या तामिन्दोरमतामिकाम् ॥ निःसतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः खधामृतम् । . मिशावर रति B. + रमोना सूर्यवत्कृत इति B. * सततं दिवसकमादिति Band D. हु पौणापितमिति B. प विकणमिति B. हिकममिनि D.

·विषखारियोऽधायः । ३८५ मासढतिमवाश्यन्ति पितरः सन्ति निवृताः । न सोमस्य विनामः सासुधा व सुपीयतन। एवं सूर्यनिमित्तोऽख पयोधिय सत्तमाः ॥ सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः। बारिज स्यन्दनी युतस्तेनासी याति सर्वतः । सक्रम भूमिजेरोः वन्दनी दशभिर्वृतः । अष्टाभिशापि भौमस्व रघोहमः सुशोभनः । बहसतेरथोऽटामः स्यन्दनी हमनिर्मितः । रथो प्यमयोऽष्टाम्बी मन्दस्वायसनिर्मितः ॥ खर्भानो खरारेच तयाटाभिपाईयैर्वृतः । एते महापहाणां वै समास्याता रबार वै सर्वे ध्रुवे महाभागा निवावायुरश्मिभिः | Taifafa B and D. ARTIQTfafa E and H. + अनु पीयते इति B and D. + वाणिभिरिति-D. वायुभिरिति H. 8 एतपादश्यं B पुसकी नासि । पडभिरिति B. ता पटियरिति D. ॥ मया याणामिति B. .. नबप्रति Baud D. ++ वातरमिभिरिति B and D. निहाम्बुदारिमभिरिति E and IH. निबड़ा पन्बुदरश्मिभिरत सन्धिः सोढव्य पार्षवान 1 ·३८४ कूर्मपुराणम् । अहर्वताराधिणानि ध्रुवे बहान्यशेषतः ॥ भ्रमन्ति मामयन्येनं सर्वानिलरश्मिभिः ।* प्रति चौकूर्मपुराणे भुवनकी विचत्वारिंशोऽथायः । चतचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच । ध्रुवादूई महलोकः कोटियोजनविस्तृतः । कल्याधिकारिणस्तच संस्थिता दिजपुङ्गवाः ॥ जनलोको महलोकात्तथा कोटिहयामकः । सनकाधास्तथा तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः ॥ जनलोकातपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः । वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः ॥ प्राजापत्यासत्यलोकः कोटिषटकेन संयुतः । अपुनारको नाम ब्रह्मलोकस्त स मृतः । एष सीक: B पुस्तके नास्ति । • समन्दनादयति B and D. + अननरकासात्र प्रति B.

·चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । पत्र लोकगुरुर्बया विश्वामा विश्वभावनः । पास्ते स योगिभिनित्वं पीत्वा योगायतं परन् । वसन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका अधचारिणः । योगिनस्तापसाः सिहा जापकाः परमेष्ठिनः । वारंपा तद्योगिनामकं गच्छतां परमं पदम् । तष गत्वा न शोषन्ति स विशुः स च शहरः॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरन्तस्य दुरासदम् । न मे वर्णयितुं शक्यं त्वाखामालासमाकुलम् ॥ तष नारायरखापि भवनं ब्रमणः पुर। शेते तब हरिः बीमाग्योगी|| मायामयः परः ॥ स विष्णुलोकः कथितः पुनराशत्तिवर्जितः । यान्ति तत्र महामानी ये अपना जनाईनम् । जई ताम* सदनात्पुरं ज्योतिर्मयं शमम् । वह्निना च परिचितं तचासे भगवान हर परतिB. + विधतीमुखः ति B. 1 विकीBि. 8 पालिका पति B. पजाममिति B. ॥ भायौ इति D.E and H. .. कई बचासदमादिति B. tt भवति B. 49 ·कूर्मपुराणम् । मृतः ॥ देव्या सह महादेवचिन्त्यमानी मनीषिभिः । योगिभिः सतसाहौर्भूतैरुदैव संहतः ॥ तब ते* यान्ति निरता भता वै ब्रह्मचारिणः । महादेवपराः शान्तास्तापसाः सत्यवादिनः ॥ निर्ममा निरहहाराः कामक्रोधविवर्जिताः । द्रयन्ति ब्राणायुक्तापा रुद्रलोकः स वै एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः|| परिकीर्तिताः । महातखादयवाधः पातालाः सन्ति वै हिजाः । महातलं च पातालसर्वरत्नोपशोभितम् । प्रासादेविविधैः पवतायतनैर्युतम् । अनन्तेन च संयुक्त मुकुन्देन धीमता। नृपेण बलिना चैव पाताख खर्गवासिना भेलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातसम् । पीतं सुतसमित्यु नितलं विद्मप्रभम् ॥ परति B. + नियता रति B. * रिजापति B. बवादिन प्रति B. १ सता रति B. ॥ पषिच्यामिति B. .. महातलमतलमिति Baud D. * सगंवासिमामिति B.

·चतववारिंशोऽध्यायः । सितं च वितवं प्रोनं तखचैव सितेतरम् । सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुविना शुभम् । रसातसमिति खातं तथान्येच निषेवितम् । विरोचनहिरवाचतारकायै। सेवितम् । तलातसमिति स्थातं सर्वशोभासमन्वितम् । वैनतेयादिभिरीव कालनेमिपुरोममैः । पूर्वदेवैः समाकीर्ण सुतलञ्च तथापरैः । नितलं यवनाद्यैस तारकाम्निमुखैस्तथा ॥ जभकायेस्तथा नागैः प्रसादेनासुरेण च । वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् ॥ महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता। शाकर्णेन सभिवं तथा नमुचिपूर्वकैः । तथाग्यैर्विविधै गैस्तलञ्चैव सुयोभनम् । तेषामधस्ताबरकाः कूर्माधाः परिकीर्तिताः ॥ पापिनस्तेषु पचन्ते न ते वर्णयितुं धमाः । पातालानामधवास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः ॥ कालाग्निन्द्रो योगात्मा नारसिंहोऽपि माधवः । ति. + तापति B. 1 एतन्पारायं B पुनमामि । महानकानांनेश ति B. A17171 sfa B, Daud II.

·कूर्मपुरासम् । योऽनन्तः पयते देवी नागरूपी अंनाहनः । सदाधारमिदं सब स कालाग्निं समावित: ॥ समाविश्य महायोगी कालस्तहदनोषितः । विषव्वालामयोगी जगसंहरति स्वयम् ॥ सहस्रमारिप्रतिमः संहा महारो भवः । तामसी भाभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः ॥ प्रति बोकूर्मपुराण अवनविन्यासे चतुत्वारिंशोऽध्यायः । पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। एतामाडमास्थातचतईशविधमहत् । अतःपरम्प्रवक्ष्यामि भूलॊकस्यास्य निर्णयम् ॥ जम्बूहीपः प्रधानोऽयं प्रषः भारुमलिरेव च । कालाग्रिसमाधित इति B. + दाविश्वति B. * बदमोत्यित इति B and D. ३ सासमायोऽतिम Bि, D and E. शाअलएकति Band D.

·पञ्चपलारिंशोऽध्यायः । ३८८ कुमः क्रौञ्च माकप पुष्करचैव सप्तमः ॥ एते सप्त महाहीपाः समुद्रैः सप्तभित्ताः । हीपाहीपी महानुतः सागराचापिन सागरः । चारोदरसोदर सुरोदर तोदकः । दध्योदः वीरसलिलः स्वादूदचेति सागराः । पसायकोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता। हीपैड सप्तभिर्युता योजनानां समन्ततः ॥ जम्बूदीपः समस्तानां मध्ये चैव व्यवखितः । तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः । चतुरशीतिसाहस्री योजनैस्तस्य धोक्यः । प्रविष्टः षोड़माधस्तादागिर्षि विस्वतः ॥ मूले षोडशसाहस्री विस्तारस्तस्य सर्वतः । भूपनस्यास्य शैलोऽसौ कणिकावेन संस्थितः । हिमवान् हेमकूटश्च निषधवास्य दक्षिणे । नीलः खेतच मृङ्गी च उत्तर वर्षपर्वताः ॥ लषप्रमाणो दौ मध्ये दशहीनास्तथापरे । * पुषलवेति B. + सागरादपौति B. + चोरो चरम सुरीदकघृतीदक इति B and D. 8 समासत इति D. पा होपानां मध्यमः पम इति B. मन्यत शुभ नि D.

·२८. कूर्मपुराणम् । सहसहितयोच्छायास्तावहिस्तारिणवते भारतम्प्रथम वर्षन्ततः किम्युरुषं स्मृतम् । हरिवर्ष तथैवान्यतः मेरोईक्षिणतो हिजाः । रम्यकञ्चोत्तरं वर्ष तस्यैवान हिरण्मयम् । उत्तरषा कुरवचैव यथैते भारतास्तथा । नवसाहस्रमकैकमेतेषां हिजसत्तमाः। इलाहतच तन्मध्ये तमध्ये मरुतिः ॥ मेरोखतईशस्तव नवसाहस्रविस्तरम् । इलाहतं महाभागाचत्वारस्तत्र पर्वताः । विष्कमा रचितामेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः ॥ पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पाईन सुपार्श्वखोत्तरः स्मृतः । कदम्बस्तेषु जम्बच पिप्पलो वट एव च । . एतरा B पुस्तके नाति। + दविपमिति B. । तथैवान् ति Band D. तथैवान ति B. पा उत्तराति Band D. H एसचरणकयं । पुस्तकमाप्ति । .. विकृतमिति Band D. भाग अति Band D. पायोपरत इति B.

·पञ्चचत्वारिंशोऽधायः । जम्बूद्वीपख सा नम्बू महतमहर्षयः । महागजप्रमाणानि जम्बास्तस्याः फलानि च । पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः ॥ रसेन तस्याः प्रख्याता तब जम्बूनदी गिरोस । सरित्रवत चापि पीयते तत्र वासिभिः । न खेदो न च दोर्गन्ध्यव जरा नेन्द्रिय क्षयः । न ताप: स्वच्छमनसाबासौख्यं तत्र जायते ॥ तत्तीरमद्रसम्माप्य वायुना सुविशोषितम् जाम्बूनदास्यभवति सुवर्स सिबभूषणम् ॥ भद्राखः पूर्वतो मेरोः केतुमालव परिमे । वर्षे है तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलायतम् । वनक्षेत्ररथम्पूर्व दक्षिणङ्गन्धमादनम् । वैधाजम्पशिमं विद्यादुनर सवितुर्वनम् ॥ अरुणोदमहाभद्रमसितोद मानसम् । सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा। सितास्तव कुमुहांस कुमरी माल्यवांस्तथा । वैकडो मणिशैलब हषपावांयाचलोत्तमः ! * नदीनि रति Band D. + तयामासस्थमनमा नरापामिति Baud D. 1 एतशयं B पुस नास्ति। १ विस्थादुरे ति B. 4 Pofa B and D.

·३८५ कूर्मपुराणम् । महानीलोऽध रुचकः सविन्दुमन्दरस्तथा। वेणुमांव मेघव निषधी देवपर्वतः ॥ इत्येते देवरचिताः सिहावासाः प्रकीर्तिताः । अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः । चिकूटः सथिरचव पतको रुचकस्तथा । निषधी वसुधारमा कलिस्विशिखः स्मृतः । समूलो वसुवेदि कुरुरुचव सानुमान् ॥ ताम्रातब विद्यालय कुमुदो वेणुपव॑तः । एकङ्गो महाभैलो गजशैलब पिनका ॥ पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांचाचलोत्तमः । इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः ।। महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचला। शिखिवासास वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः । * वेणुमार समेघवेति Band D. + देवधरिता अति Band D. कैथवाचन रति B. इ विकूट. शिखरव इति Band D. शशियांचव पति E and H. । बसमारश्चति Band D. ॥ शुभ इति B. .. वसुधारति B. वसुधीरति D. # गजल: पिशाचकति Band D. " केशवाचल इति B.

·पत्रचत्वारिंशोऽधायः। १८३ मारुषिश्च सुराम्बुख सर्वगन्धाचलोत्तमः । सुपार्षय सुपचन करः कपिल एव च । विरजी भद्रजालच मुसका महाबलः । पचनी मधुमास्तहचित्रशृङ्गो महालया। कुमुदी मुकुटथैव पाखुरः कण एव च । पारिजाती महाशैलस्तथैव कपिलाचल:पा सुषेणः पुण्डरीकच महामेषस्तथैव ।। एते पर्वतराजानः|| सिद्धगन्धर्वविताः ॥ प्रसितोदस्य सरस: पधिमे बेसराचसः शशकूटोऽथ हषभी हंसी नागम्तथैव च । कालाननः शकलो नीलः कमलपापा एव । नाभितसुगन्धर्यति B. सगधव पीएबापतीनम इति D. + पिचली भद्रबैलप सरमथति B. * सदी मुकुटतथा Bि. 8 सहमशिखरचैव इतिBand D. १ कपिखोर इति B. ॥ पर्वतरामानन पार्ष, पर्वतराषा: ति साथ। .. परिवति Band D. "शवापस ति B. 11 तथापर अति B. कलिघर: शनि B. पप कनक रति B. 50 ·१८४ कूर्मपुराणम् । पारिजाती महाशैलः शैलः कनक एव च पुष्पकच सुमेघश वाराही विरजास्तथा । मयूरः कपिलचैव महाकपिल एव च । इत्येते देवगन्धर्वसिषयच मेविताः । सरसो मानसखेह उत्तर केसराचलः ।। एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् । सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च । वसनि तत्र मुनयः सिहा वै ब्रह्मभाविताः । प्रसना मान्तरजसः सर्वदुःख विवर्जिताः ॥ इति श्रीकूम्पुरा भुवनको पर्वतसंख्याने पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । षट्चत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच । चतुर्दशसहस्राणि* योजनानामहापुरी । मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः ॥ * एसघरपाय B पुसके नाति । + सिसानिविता रवि Band D. है कीमवाचलसि B. $ foifa B and D. * सामावामिति B.

·पटात्वारिंशोऽधायः। तवा भगवान् मया विश्वामा विखभावनः । उपास्त्रमानो योगीन्द्रर्मुनीन्द्रोपेन्द्रनारैः । तब देवेखरेयानं विखालानपनापतिम् । सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्वमेव हि। स सिषिगन्धर्वेः पूज्धमानः सुरैरपि। समास्ते योगयुनामा पीत्वा तत्परमारतम् । तत्र देवाधिदेवस्व शम्भीरमिततेजसः । दीप्तमायतनं शुभम्पुरस्तादपणः खितम् । दिव्यकान्तिसमायुक्तचतुर्दार सुशोभनम् । महर्षिगणसी बनविद्भिनिषेवितम् ॥ देव्या सह महादेवः थाहार्वाग्निलोचनः । रमते तत्र विखेशः प्रमथैः प्रमथेखरः ॥ सब वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः । पूजयन्ति महादेवन्तपसा सत्यवादिनः । तेषां साक्षान्महादेवी मुनीनां भावितात्मनाम् ।। रहाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः । तत्रैव पर्वतवर शक्रस्य परमा पुरी। नामामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता । तब चापरसः सर्वा गन्धर्बाः सिहचारणाः । * देवादिदेवति, देवातिदेवस्य इति D. + पनादिनामिन Baul D. 1 गीततपरा प्रति B. गीतमामिति D.

·.३८ कूर्यपुराणम् । उपासते सहसाचं देवास्तव सहस्रशः । ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः । तेषान्तस्परमं स्थानं देवानामपि दुर्भभम् । तस्मादक्षिण दिग्भागे वरमिततेजसः । तेजोवती माम पुरी दिव्यावर्यसमन्विता। तपास्ते भगवावडिओजमानः स्वतेजसा । अपिना होमिना खानं दानवानां दुरासदम् ॥ दक्षिणे पर्वतवर यमस्वापि महापुरी। मामा संयमनी दिव्या सर्वयोभासमन्विता तत्र वैवखतं देवं देवाधाः पर्युपासते । स्थानं तत्सत्यसन्धानां सोके पुण्यक्ततां नृणाम् । तस्यास्तु पथिमे भागे नितेस्तु महामनः । रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः संहता तु या॥ तत्र तेमा नैतं देवं राक्षसाः पर्युपासते। गच्छन्ति तां धर्मरता ये तु तामसवृत्तयः ॥ पखिम पर्बतवर वरुणस्य महापुरी। नख दधिति Band D. + यमखनु अतिB. 1 सिद्धगन्धर्थमविता इति Band D. ३ सर्वतो आता इति Band D. afafa Band D. ॥ धर्मवता येन B.

·षट्चखारिंशोऽधायः। १८० नाचा शुवती पुखा सर्वकामर्पिसंयुता । समासरोगः सिः मेव्यमानोऽमराधिपः । पास्ते स वरणो राजा तप गच्छन्ति येऽमुदाः ॥ तथा उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी। नामा गन्धवती पुण्या तपास्तेऽसौ प्रभचनः । अमरोगक्षगन्धर्षः सेव्यमानी महान् प्रभुः । प्राणायामपरा विप्रा स्यानं तधान्ति शाखतम् ।। तखाः पूर्वे तु दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी। नाना कान्तिमती शुभा तथा|| सोमो विराजते। तर ये धर्मनिरताः स्वधर्म पर्युपासते । तेषां तदुचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम् ॥ तस्थास्तु पूर्वदिग्भागे शहरस्व महापुरी। नामा यशोवती पुण्या सर्वेषां सा दुरासदा। तशानस्य भवनं रुद्रेणाधिष्ठितं शुभम् । * पमराधिप:ति B. नराधिपति Band I. +मुदाति Band D. । सेग्यमानोऽमरः प्रमुरिति D. ६ मा ति B and D. प्राणायामरता मर्या: 5f G. पशोभन मिति Band D. ॥ तपनि B. .. भोगनिरताः Bिand D. tt osfa Band D. " द्रं विपतमोरिति B and D.

·३८८ पूर्यपुराणम् । गणेखरख विपुलं तपास्ते स गवाहतः। तत्र भोगादिलिमूनां भवानां परमेहिनः । निवासः कल्पितः पूर्व देवदेवेन शूलिना । विशुपादाहिनिष्कान्ता भावयित्वेन्दुमडलम् । समन्ताहमणः पुर्या गङ्गा पतति वै ततः ॥ सा तत्र पतिता दिक्षु चतुषी अभवहिजाः । सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका । पूर्वेण शैलाच्छैलन्तु सीता यात्यन्तरिक्षगा। ततच पूर्ववर्षेण भद्राखाद्याति चासंवम् ॥ तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेव भारतम् । प्रयाति सागर भित्त्वा सप्तभेदादिजोत्तमाः ॥ सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा। परिमं केतुमालाख्यं वर्ष गवैति चासवम् । भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांख तथा कुरून् । प्रतीत्य चोत्तराम्भोधि समस्येति महर्षयः ॥ पानीलनिषधायामौ माख्यवन्धमादनौ । तयोर्मध्यं गतोपा मेरुः कर्णिकाकारसंखितः ॥ * मत प्रति B. + दिय:ति Band D. 1 सीता औला ति B. इ ले यायनरीचत: प्रति Band D. १ योमंध्यमत: रति B and D.

·षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । ३८८ भारता: तुमालाब भद्रायाः कुरवस्तथा । पाणि लोकपत्रस्य मर्यादाशैलवानतः ॥ जठरो देवकूटर मर्यादापर्वतावुभौ । दक्षिणोत्तरमायातावानीलनिषधायतौ । गन्धमादनकैलासौ पूर्वपञ्चायतावुभौ । प्रवीतियोजनावामावर्मवान्तर्व्यवस्थिती। निषधः पारिपाप मर्यादापर्वताविमौ । मेरोः पविमदिग्भागे यथापूर्ण व्यवखिती । पिङ्गो जारधिस्सहदुत्तरे वर्षपर्वती। तावदायामविस्तारी पर्णवान्तर्व्यवस्थिती ॥ मर्यादापर्वताः प्रोका प्रष्टाविह मया दिजाः । जठरायाः खिताः मेरोवतहिंषु महर्षयः । अनि मौकापुराणे भुगमविन्यास घट्यत्वारिंशोऽध्यायः । तारकाः इति B. + मर्यादा सवायत:ति B. + पूर्वपशायनाती रति B and D.

·सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। केतुमाले नराः काकाः सबै पनसभोजनाः । स्त्रिययोत्पलपत्राभा जीवन्ति वर्षायुतम् ॥ भद्राखे पुरुषाः शुला स्त्रियचन्द्रांशुसविभाः । दशवर्षसहस्राणि जीवन्ते चाबभोजनाःगा। रम्यक पुरुषा नार्यो रमन्ति रजतप्रभा: । दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । जीवन्ति चैव सत्वस्था न्ययोधफलभोजनाः । हिरण्मये हिरवाभाः सबै श्रीफलभोजनाः । एकादशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता एव । त्रयोदशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । जीवन्ति कुरुवर्षे तु यामाहाः वीरभीननाः । पत्रात्यः इति E, G and II. + जीवन्ति वर्षायुतमित्यत्र छन्दःपतनम् । + एमा: ति B. 8 नौवन वार्षमान्मनेपदम् । 4 वायुभीनमा: ति B and D. ॥ रमन्नौति परीपदमार्षमा .. एतत्पादस्यं पुमनासि ।

·सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। ४०१ सर्वे मिथुनजाताच नित्यं सुखनिषेविताः ॥ पन्द्रहीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम् । तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमस विभाः। दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति प्रधभोजनाः यजन्ति सततं देवं चतुःशीर्ष चतुर्भुजम् । धाने मनः समाधाय सादरं भतिसंयुताः ॥ तथा च हरिवर्षे तु महारजतसबिभाः। दशवर्षसहस्राणि जीवन्तीधुरसाशिनः ॥ तव नारायणं देवं विश्वयोनि सनातनम् । उपासते सदा विष्णुं मानवा विणुभाविताः ॥ तत्र चन्द्रप्रभ शर्म राइस्फटिकसविभम् । विमानं वासुदेवस्य पारिनासवनावितम् ॥ चतुहारमनौपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् । प्राकारैर्दशभिर्युत दुराधर्ष सुदुर्गमम् ॥ स्फाटिकैमण्डपैर्युक्तं देवराजमहोपमम् । सुवर्णस्तम्भसाहस्रः सर्वतः समलङ्गतम् ॥ हेमसोपानसंयुक्तं नानारतोपशोभितम् । दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वयोभासमन्वितम् ॥ * चतुमि चतुखमिति B. + हरिपिरति B. सतमा रति B and D. सवतमाम पवन: ममनात मिनि , and H. 51 ·कूर्मपुरापम् । मरोभिः सादुपानीयैनंदीभिचोपयोभितम् । नारायणपरैः शुदिाध्ययनतत्परैः । योगिभिच समाकीर्ण ध्यायशिः पुरुषं हरिम् । स्तुवद्भिः सततं मन्नमस्थ शिष माधवम् ॥ तत्र देवाधिदेवस्य विणीरमिततेजसः । राजानः सर्वकालन्तु महिमानं प्रकुर्वते । गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोहराः । स्त्रियो यौवनयालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः ॥ इलाहते पनवर्णा जम्बूरसफलाशिनः । त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणाञ्च स्थिरायुषः । भारतेषु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः । मानादेवाने युवा नानाकम्माणि कुर्वते । परमायुः स्मृतं तेषां यतं वर्षाणि सुव्रताः । नवयोजनसाहस्रं वर्षमेतप्रकीर्तितम् । कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम् । महेन्द्रो मलयः सद्यः शतिमावृक्षपर्वतः । विध्यब पारियाचवा सप्तात्र कुलपर्वताः । * देवादिदेवस्य इति Band D. + नम्बफखरसाथिनः ति B and D. + वर्षामाfa Band D. ६ पुस पति पार्ष, पुमास ति साधु । १ पारिपात्रपति B and D.

·समपखारियोऽधायः। इन्द्रहीप: कमेकाना ताम्रपर्णा गभसिमान् । नागहीपस्तथा सौम्यो गन्धर्षस्तव वारकः । प्रयन्तु नवमस्तेषां हीप: सागरसंखितः । योजनानां सहस्रन्तु हीपोऽयं दक्षिणोत्तरः। पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पश्चिम यवनाराया। बामणाः पचिया वैश्याः मधे शूद्रास्तथैव । इल्यायुहबगिज्याभिर्वर्तयत्या मानवाः । सवन्ते पावना नखः पर्वतेभ्यो विनिःसतापा। मतद्वन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा । इरावती वितस्ता च विपाशा देविका|| कुहः। गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषहती। कौशिकी लोहिनीति हिमवत्पादनिःसताः । वेदस्मृतिवेदवती तनी बिदिवा तथा । * पन्द्रधुनः इति Band D. + कसैकमान सि D. * बाबवर रति B and D. 8 पर्सयथा मामय: ति B. অয় স্নীকারণ অনি শিব। শিমুল সালাবি Ds हशत। ॥ द्रविका ति B. ..पदाति,Gand II. tt खोहिताति Baud D. #बंदरता कवि B.

·४०४ कूर्मपुराणम् । वाया चन्दना चैव सचण्यवती सुरा। विदिमा वेत्रवत्यापि पारियानात्रयाः स्मृताः । नम्मंदा सुरसा मोणी दशा व महानदी मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिचाधिका। चिषोत्पला विशालाच मनुला बालुवाहिनी । ऋषवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा वृणाम् । तापी पयोणी निर्विव्या शीघ्रोदा च महानदी। विवा] वैतरणी चैव बलाका च कुमुहती। तथा चैव महागौरी दुर्गा चान्तःशिला तथा । विध्यपादप्रसूतास्तु सद्यः पापहरा तृणाम् ॥ गोदावरी भीमरची कृष्णा वेणा च वश्यता ताभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च हिजोत्तमाः । दक्षिणापथनधस्तु सद्यपादादिनिःसृताः ॥ * पर्ण साबन्धमा ति B. पाशा बधमा चैव इति D. पान्दमा ति B. + सदानीरा मनीरमा पर्मन्बती तथा मूर्या विदिशा वैववपि रति Bani D. * एनत्यादर B पुस्तक मास्ति। पत्रात्परं दक्षिणापथनधनु रवन्तं G उसके मास्ति। विपाशा पति D, E and H. . रखवाहिनीति B. ॥ बेण्या रति Band D. चिना इति. - पुस्खपना: शुभाः ति Band D. १ वर्षाचवमरी इति.

·सप्तचत्वारिंशोऽधायः। 8.५ तुमाला ताम्रपर्णी पुष्षवत्युत्पलावती। मलयाविःमता नयः सर्वाः शीतनलाः मृताः । ऋषिकुल्या विसामा च गन्धमादनगामिनी। चिमा पलापिनी चैव ऋषीका वंशधारिणी। रातिमत्यादसनाताः सर्वपापहरा नृणाम् ॥ प्रासां नधुपनद्यय यतशी हिजपुङ्गवाः । सर्वपापहरा पुण्याः सानदानादिकास ॥ ताखिमै कुरुपाचाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेवादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ पुडाः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याच कत्वमः । तथापरान्ताः सौराष्ट्रशूद्रा हीनापास्तथादाः । मालका मलपाचव]] पारियात्रानिवासिनः । सौवीराः सैन्धवाणा माल्या बास्यानिवासिनः ॥ माद्रा रामास्तथैवान्ध्राः पारसीकास्तथैव च । पासां पिवन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा ॥ 097 xfa B and D + बसकारिौति B. रसकारिपौत D. * सर्वाः पापाराः इति B. ३ पुडा स्वाग्म्य पारियावानिशामिन इत्यन B पुस्तक रत: श्रीकारका पूर्ण रखी। १ सदाभौगति B. मलयातिE and II. - .. कृषा: पाखा: कम्पनियासिन इति D.

·पूर्भपुरापम् । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयोऽब्रुवन् । सतं रेता द्वापरख कलिवान्यन न कचित् ।। यानि किम्पुरुषायानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः । न तेषु शोको नायासी नोइंगः शुद्धयं न । खस्थाः प्रजा निरातक्षाः सर्वदुःखविवर्जिताः । रमन्ते विविधैर्भावैः सर्वाच खिरयौवनाः । इति श्रीकूपुरा भुवनकोशवर्षने साचत्वारिंशोऽध्यायः । अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । सूत उवाच । हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूट सुशोभनम् । स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः ॥ तत्र देवाधिदेवस्य भूतेशस्य विशूलिनः । देवाः सर्षिगणाः सिदाः। पूनां नित्यं प्रकुर्वते । स देव्या गिरिशः साई महादेवो महेखरः । . देवादिदेवस्यति B. . सिजमणा या: ति Band D. यवि B and D. बहादेव्या ति Band D.

·पष्टचत्वारिंशोऽध्यायः। भूतैः परिहतो नित्य भाति तब पिनावटक् । विभक्ताचारशिखरः कैलासो यर पर्वतः । निवासः कोटियक्षाणां कुवेरस्य च धीमतः । समापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत् । मन्दाकिनी तव पुण्या* रम्या सुविमलोदका । मदी नानाविधैः पौरनेकैः समलहता। देवदानवगन्धर्व यक्षराक्षसकिनरैः ॥ उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुस्था सुमनोरमा। पन्याच नद्यः शतशः स्वर्णपरलङ्गताः ॥ तासां कूले तु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः । देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य तु। तस्यापि शिखर शु पारिजातवनं शुभम् । तव मकस्य विपुलं भवनं रत्नमण्डितम् । स्फाटिकस्तश्नसंयुक्त हेमगोपरगोभितम् । सवाथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोःपा । पुण्यश्च भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम् ॥ * दिव्यानिB. चति B. * सितामिखरे चापि शनि B. सितानमिवरे चापि अनि D. ६ संयुतमिति B. 4 विधामबिगिति B. ॥ सस्थमिति Band D.

·कूर्मपुराणम् । तव नारायणः श्रीमान् लक्ष्मया सह जगत्पतिः। पास्ते सर्वेखरः श्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः । तथाच वसुधारे तु वसूना रनमण्डितम् । खानानामुत्तमं पुण्यं दुराधर्ष सुरहिषाम् । रखधार गिरिवर सप्तर्षीणां महात्मनाम् । सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिहावासैर्युतानि च । तष हेमं चतुर्हारं वचनीलादिमण्डितम् । सुपुण्यं सदवस्थान ब्रह्माणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ तत्र देवर्षयी विप्राः सिहा ब्रह्मर्षयोऽपरे। उपासते देवदेवं पितामहमजं परम् ॥ सर्वैः : सम्पूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः । भास्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः । तस्यैकङ्गशिखरे महापरलजन्ते । खच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धा सुमहत्सरः । जैगीषव्यायमं पुण्यं योगीन्ट्रैरुपसेवितम् ॥ * सम्बामरपेष्टः इति Band D + मिडावासयुतानि चेति B. समस्याममिति Band D. ६ सदा देवमिति B. 4 सुगन्धमार्ष, सुगन्धि । ॥ श्रीभिममिति B. .

·पष्टचत्वारिंशोऽधायः। तपास्ते भगवावित्वं सर्वयिथैः समाहतः । प्रयातदोषैरक्षुदै प्रविनिमहामभिः ॥ यही मनोहरखैव कौमिकः क्षण एव । सुमना वेदवादन मियास्तस्य प्रसादतः। सर्वयोगरताः शान्ता भस्मोडूलितविग्रहाः । उपासते महाचार्या ब्रह्मविद्यापरायणाः ॥ तेषामनुग्रहार्थाय यतीनां मान्तचेतसाम् । साविध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेखरः ॥ अनेकान्यायमाणिपा स्युस्तस्मिन् गिरिवरोत्तमे । मुनीनां युक्तामनसा|| सरांसि सरितस्तथा । तेषु योगरता विमा जापकाः संयतेन्द्रियाः । ब्रह्मखासकमनसो रमन्ते जानतत्पराः । पामन्यात्मानमाधाय शिखान्त पर्यवस्थितम् । ध्यायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम् ॥ * चासोति Band D. है चासे पिथेरिति Band D. * पधानतः इति B and D. $ Auratat xfa B and D. पन्यानियमापति Band D. , योगनि चिनानामियर्थः । ** वैद्याति Cand lI. th शिवानान्तरमावितमिलि Band D. 52 ·: पुराणम् । सुमेध वासवस्थानं सहस्रादित्यसविभम् । तपास्ते भगवानिन्द्रः अथा सह सुरेखरः ॥ गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणि तोरणम् । पास्ते भगवती दुर्गा तब साक्षामहेखरी । उपास्यमामा विविधैः शतिभेदै रितस्ततः । पीत्वा योगामृतं लब्धा साक्षादमृतमैश्वरम् । सुलीलस्य गिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्वले । राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो हिजाः । तथा पुरशतं विप्राः शतशृङ्गे महाचले । स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं यक्षाणाममितौजसाम् । खेतोदरगिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः । प्राकारगोपुरीपेतं मणितोरणमण्डितम् । सतत्र गरुड़: श्रीमान् साक्षादिष्णु रिवापरः ॥ ध्यात्वा तत्परम ज्योतिरामन्येवमथाव्ययममा । पन्यच भवनं पुण्यं श्रीङ्ग मुनिपुङ्गवाः ॥ श्रीदेव्याः सर्वरवाव्यं हेमं समपितोरणम् । * समेधे ति B. अमोघमिति D. + साचादामनगरमिति Band D. * सनौला नि B, D and E. 8 क्षिति B. नानाधान त्यादिपादाटक B पुसके नास्ति । ध्यालापरब्योतिरामानं विषम व्ययमिति Band D.

·पष्टपलारियोऽधायः। तर सा परमा सिर्विणीरतिमनोरमा । पनन्तविभवा सभीगसंमोहनोमुका। अध्याते देवगन्धर्व सिहचारणवन्दिता। विचिन्वा जगती योनिः खमसिकिरणोज्वला। सव देवदेवस्य विष्णोरायतनं मात् । मरासि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाशयाः । तथा सहसशिखर विद्याधरपुराष्टकम् ॥ रखसोपानसंयुक्त सरोभिवोपगोभितम् । नद्यो विमलपानीयाबिननीलोत्पलाकराः ॥ कर्णिकारवनं दिव्यं तत्रास्ते शहरः खयम्।। पारिजात महालक्ष्मगाः पर्वते तु पुरं एभम् । रम्य प्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम् । नृत्यशिरसरःसझेरितधेतस शोभितम् ॥ मुदङ्गपणवोतुष्टं गा वेणवीणा निनादितम् । गन्धर्वकिबराकीर्ण संहतं सिहपुङ्गवः ॥ तवति B. + मारीऽम्बया इति B. * परिपात्र महाशैने महालया: इति B. इ रम्यमिति B. १ सरजीष्टमिति B. । बोपारातिं.

·पूर्णपुरापम् । भास्वनि यमायुक्त महाप्रासादसालम् । महागणखरैर्जुष्टं धार्मिकानां सुदर्शनम् ॥ तव सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा । महालजीमहादेवी विशूलवरधारिणी। चिनेचा सर्वशत्यौवसंता सा च तन्मयी। पश्यन्ति तत्र मुनयः सिधा ये ब्रह्मवादिनः ॥ सुपार्खस्योत्तर भागे सरखत्वाः पुरोत्तमम् । सरांसि सिहजष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः । पाण्डुरस्य गिरीः शृङ्गे विचित्रगुमसङ्गुलमपा । गन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समाहतम् ॥ तेन नित्य||मदोलिता नरा नार्यस्तथैव च । क्रीड़न्ति मुदिता नित्यं विलासर्भोगतत्पराः ॥ अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीपुरमनुत्तमम् । वसन्ति बासरसो रम्भाद्या रतिलालसाः ॥ चिपसेनादयो यत्र समायान्यर्थिनः सदा । * भाखवित्तिसमाकीर्णमिति Band D. + गवरादिना युक्रमिति B. गधराशानाजुशमिति D. है बस वार्षमामनेपदम् । B सम्पयोति D, E and II. T मधुले ति B. नियमिति B. ** इत; भनि प्रयुता इत्य B पुमक नास्ति ।

·पष्टचत्वारियोऽधायः। ४१॥ सा पुरी सर्वरवाव्या नैवप्रवणैर्युता । अनेकानि पुराणि नुः कौमुदे चापि सत्तमाः । कद्राणां मान्तरजसामीखरासतचेतसाम् । तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः समासते पुरं ज्योतिरारूढाः खानमैश्वरम् ॥ पिचरस्य गिरेः शृङ्ग गणेशानां पुरवयम् । नदीखरस्य कपिला तपास्ते स महामतिः ॥ तथा च जारधेः मृत देवदेवस्य धीमतः । दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः । तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम् । वसतेगा तब रम्यामा भगवान् शान्तदीधितिः ॥ अन्यत्र भवनं दिव्यं हंसथैले महर्षयः । सहस्रयोजनायाम सुवर्णमणि तोरणम् ॥ तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा सिबसीरभिष्टुतः । साविधा सह विखामा वासुदेवादिभिर्युतः । * सुव्रता: इति B. + मौवरापिततसामिति B. + स्थानमुत्तममिति B. 8 रम्य मिति B. प रमते प्रति B. ॥ मौत रति Band D. ** बामदेवादिभिरिति Band D.

·४१४ कूर्मपुराणम् । तस्य दक्षिणदिमागे सिमानां पुरमुत्तमम् । सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुत्रवाः । पशेलस्य शिखरे दानवानां पुरनयम् । नातिदूरण तसाच दैत्याचार्यस्य धीमतः । सुगन्धशैलशिखर सरिद्विरुपशोभितम् । कहमस्थात्रमं पुखं तवास्ते भगवावृषिः । तस्यैव पूर्व दिग्भागे किञ्चिदै दक्षिणाश्रिते। सनत्कुमारो भगवान्तवास्ते ब्रह्मवित्तमः ॥ सबैचेतेषु मैलेषु तथान्येषु मुनीश्वराः । सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च ॥ सिलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि च। तानि चायतनान्याशुपा संख्यातुं नैव शक्यते|| ॥ एष सङ्घपतः प्रोतो जम्बूहीपस्य विस्तरः । न सक्यो विस्तराहां मया वर्षशतैरपि । इति श्रीमंधुराचे जीपवर्ष नाम पर चत्वारिंशोऽध्यायः । * पुरसत्तमभिति A. + तसाथ इति B. + पीवत्वमार्षमा तुति B. प बन्यान्याश्रमवाणीति Band D. ॥ एकत्वमाषम, सक्यने ।

·जनपञ्चाशोऽध्यायः। सूत उवाच। जम्बूहीपस्य विस्ताराद्विगुणेन समन्ततः । संवेष्टयित्वा क्षीरोदं प्रमहीपो व्यवस्थितः । प्रक्षहीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन्कुलपर्वताः । सिहायुताः सुपर्वाण: सिहसवानिषेविताः ॥ गोमेद प्रथमस्तेषां हितीयचन्द्र उच्यते । नारदो दुन्दुभिश्चैव मणिमान्भेषनिखनः । वैधाजः सप्तमस्तेषांपा ब्रह्मणोऽत्यन्तवल्लभः । तब देवर्षिगन्धर्वः सिख भगवानजः । उपास्यते स विग्वामा साक्षी सर्वस्य विखडक् । तेषु पुण्या जनपदा प्राधगे व्याधयो न च । न त पापकर्तारः पुरुषा कथन । तेषां नद्यय सप्तव वर्षाणान्तु समुद्रगाः । वै * संगयित्वा प्रत्यारीम. संवेव इति साधु । + पवायता: ति Band D. + गोमंढ़ पति D. 8 सोमख शुषमतपेति Band D. १ सम्मः प्रीः इति B. # fatra sfa B aud D. .. चायति B.

·४१५ कूर्मपुराणम् । तास वर्षयो नित्वं पितामहमुपासते। अनुतमाथिखे चैव विपापा त्रिदिवा जता। अमृता मुलता चैव नामतः परिकीर्तिताः । बुद्रनद्यस्तु विख्याताः सरांसि च बहन्यपि । न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः । पायंकाः कुरुराचैव विदेहा, भाविनस्तथा । ब्रह्मक्षत्रियविटशूद्रास्तसिन्दीप प्रकीर्तिताः । इज्यते भगवानीशो वर्णैस्तत्र निवासिभिः । तेषाञ्च सीमसाम्राज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः ॥ सबै धर्मरता नित्यं सर्वे मुदितमानसाः । पञ्चवर्षसहस्राणि जीवन्ति च निरामयाः ॥ प्रक्षहीपप्रमाणन्तु हिगुणेन समन्ततः । संवेध्येचुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः । सप्तवर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः ।। ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्तनद्यस सुव्रताः॥ कुमुदचावदश्चैव ढतीयच वलाहकः । * संख्याता: सरामि सबइन्यपि अति B. + विदशा ति B.. + भगवान् सोमः पति B and D. सीमसायुज्यमिति B, D, E,G and II. 4 नित्यमिति B. . एतवरपर A, E, II पुस्तषु नानि ।

·जनपचामोधावः। द्वारः कंसस्त महिषः ककुमान् सप्तमसमान। योनी तोया विवणाचन्द्रा शुला विमोचनी । निवृत्तिवेति ता नबः स्मृताः पापहरा नृणाम् । न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा दिजसत्तमाः । म चैवाति युगावखा जना जीवन्त्वनामयाः । बजन्ति सततं तत्र व वायु सनातनम् । तेषां तसाधनं युत सारूप्यक्ष सलोकता। कपिला बाणा: प्रोत्रा राजानवारणास्तथा । पीता वैश्याः स्मृताः कणा दीपेऽस्मिन् हपला हिजाः। शाल्मलस्य तु विस्तारादिगुणेन समन्ततः । संवेध्य तु मुरीदाधिं कुशदीपो अवस्थितः । विद्रुमचव होमर युतिमान पुष्पवांस्तथा । कुशेषयो हरिव मन्दरः सप्तपा पर्वताः । धुतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्धिता तथा । तथा विद्युत्नभा रामा महानव सप्त वै|| ॥ अन्याय अतयो विप्रा नद्या मणिमलाः एभाः । * कान ति B, D and E. + समपर्वतानिति B. है या नवाच सायुज्यमिति Band D. मम इति B. परिचाय मन्दरः सन्तु इति B. ॥ विद्युदना महोत नयसप नसावका: इति B and D. 53 ·४१५ बूपुराणम् । तास्तु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते ॥ माधणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुभिणस्तथा। वैश्यास्ताभास्तु मन्देहाः शूद्रास्वत्र प्रकीर्तिताः । मऽपि जानसम्मन्बा मैचादिगुणसंयुताः । यथोक्तकारिणः सबै सबै भूतहिते रताः ॥ यजन्ति यतैर्विविधै ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तेषाच बसायुज्यं सारूप्यञ्च सलोकता। कुमहीपस्य विस्ताराद्विगुणेन समन्ततः । कोषद्दीपः स्थितो विप्रा वेष्टयित्वा वृतोदधिम् । क्रौच्चो वामनकचैव वतीयचाधिकारिकः । देवाब्दच विवेदखा पुण्डरीकस्तथैव च । माना च सप्तमः प्रोक्त: पर्वतो दुन्दुभिस्वनः । गौरी कुमुहती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा। कोभिय|| पुण्डरीकाचा नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः ॥ पुष्कलाः पुष्करा धन्यास्तिथा वर्णा:** क्रमेण वै * वैश्याः बहानुपति B. + मते विधानसम्पत्रा प्रति b. * पिविजेरिति B. 8 कीचोपसतः इति B. १ दिवालगिरोन्द्रा ति B. देवपूर्णगिरीन्द्रा ति D. ॥ यानिय नि Band D. ** तिष्यान्नमति B, विपास इतिD.

·जनपजामोऽध्यायः। बामवाः पिया वैखाः शूद्राव हिजोत्तमाः । पर्थयन्ति महादेवं यत्रदानशमादिभिः । व्रतोपवासैर्विविधैहोंमैग पिवतः ॥ तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यचातिदुर्मभम् । सलोकताच सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः। क्रौशहीपस्त्र विस्तारादिगुणेन समन्ततः । माकदीपः स्थितो विप्रा पावध दधिसागरम् । उदयो रैवतचैव श्यामकाष्ठगिरिस्तथा । पाम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी चेति पर्वताः । सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणका तथा । যা বা বৰ মৰিনি লি:। पासां पिवन्तः सलिलं जीवन्त तत्र मानवाः । अनामयाचाशोकाय रागद्वेषविवर्जिताः । मृगाय मगधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । ब्राधणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राचा क्रमेण तु॥ यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् । व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम् ॥ * समः साध्यायनविरिति B and D. ध्यामाकान्त ति B. * बनामया घशीका ति B. 8 मगाच इति D, E, Gand H.

·पुरारम् । तेषां वै सूर्यसायुज्यक सामीप्य सरूपता। सलोकताच विप्रेन्द्रा जायते तबसादतः ॥ शाकहीपं समाहत्य वीरोरः सागरः खितः । खेतहीपक्ष तमध्ये नारायणपरायणाः । तत्र पुण्या जनपदा नानावयसमन्विताः। खेतास्तव नरा नित्यं जायन्ते विणुतत्पराः ॥ नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च । क्रोधलोभविनिर्मुता मायामामयंवर्जिताः । नित्यपुष्टा मिरातक्षा नित्यानन्दाय भोगिनः । नारायणसमाः सर्वे नारायणपरायणाः ॥ केचियानपरा नित्यं योगिनः मयतेन्द्रियाः । केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिहितानिनोऽपरे । प्रन्ये निर्बीजयोगेन ब्रमभावेन भाविताः । ध्यायन्ति तत्परं ब्रा वासुदेवं सनातनम् ॥ एकान्तिनी निरालम्बा महाभागवताः परे । पश्यन्ति तत्परं ब्रह्मा विष्णास्यं तमसः परम् सर्वे चतुर्भुजाकाराः सङ्गचक्रगदाधराः । * तपासून सायुज्यामिति B. तर पुण्या इत्यादिशोकषटकं, D, E, H पुस्तके मालि। + पर पदमिति B. परममिति B.

·जनपनापोऽधायः। ४२१ सुपीतवाससः सर्वे श्रीवक्षारितवसः । पन्चे महेशरपराखिपुछापितमस्तकाः । सुयोगाङ्कतिकरणा: महागड़वाहनाः । सर्वे पशिसमायुता नित्यानन्दाब नियंताः । वसन्ति त पुरुषाः विणोरन्तरचारिणः । तप नारायणस्थान्यं दुर्गमन्दुरतिक्रमम् । नारायणं नाम पुरं प्रासादरपयोभितम् ॥ हेमप्राकारसंयुक्त स्फाटिकैमणपैर्युतम् । प्रभासहस्रकलिलन्दुराधर्ष सुयोभनम् । हर्माप्रासाद संयुक्तमहालकपासमाकुलम् । हेमगोपुरसाहौर्नानारत्नोपशोभितः । शुभास्तरणसंयुक्तैर्विचित्रैः समातम् । नन्दनैर्वि विधाकारैः सवन्तीभिश्व शोभितम् । सरोभिः सर्बती युवं वीणावेणुनिनादितम् । पताकाभिर्विविधाभिरनेकाभिष शोभितम् ॥ वीथीभिः सर्वतो युक्त सोपानैः रवभूषितः । * सयोगीतकिरणाः पति B and D. + सम्बनिसमायुना: पति B and D. tereffa Baud D. प्राकार ति B and D. & AFTETU afar B and D. । स्तोरससंयुशामिति B.

·४१२ कूर्मपुराणम् । नदी यतसहस्राव्यं दिव्यगाननिनादितम्। हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम् । चतुहीरमनौपम्यमगम्यं देवविदिषाम् । तत्र तत्रासरःसत्यनिरुपयोभितम् । नानागीतविधान.देवानामपि दुईभैः ॥ नानाविलाससम्पवैः कामुकैरतिकोमलैः । प्रभूतचन्द्रवदनै पुरारावसंयुतैः । पितिमतः सुविम्बोष्ठीलमुग्धमृगेक्षणैः । अशेष विभवोपेतैस्तनुमध्यविभूषितैः ॥ सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः । संलापालापपाकुशलैहिव्याभरणभूषितः । स्तनभारविनमैश्च मधुघूर्णितलोचनैः ॥ नानावविचित्रा नाभीगरतिप्रियैः । उत्फुल्लकुसुमोद्यानैस्तद्भूतशतशोभितम् ॥ 'असंख्येयगुणं शुद्धमसंख्यैस्त्रिदशैरपि । * भारीति Band D. + दिव्यगे यसमन्वितमिति B. दिव्यपेयममन्वितमिति D. * दुभमिति B. 8 भूषितसमध्यमैरिति B. प संलापीलापति B. ॥ तवंतष शोभितमिति B.

·जनपञ्चायोऽधायः । ४२१ श्रीमत्वविपन्देवस्य धीपतेरमितौजसः । तस्य मध्येऽतितेजस्वमुद्यन्नाकार तोरणम् । स्थानं तहणवं दिव्यं योगिनां सिद्धिदायकम् ॥ सम्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः । येतेऽशेषजगमूति: शेषाहिथयने हरिः ॥ विचिन्थमानो योगीन्द्रः सनन्दनपुरोगमैः । खात्मानन्दामृतं पीत्वा पुरस्तात्तमसः परः ॥ पीतवासा विशालाक्षी महामायो महाभुजः । चीरोदकन्यया नित्यं ग्रहीतचरणहयः । सा च देवी जगहन्या पादमूले हरिप्रिया। समास्ते तम्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम् । न समाधार्मिका यान्ति न च देवान्तरालयाः। वैकुण्ठं नाम तत्स्वानं विदगैरपि वन्दितम् ॥ न मेणा प्रभवति प्रज्ञा कत्रशास्त्र निरूपणे । एतावच्छकाते वहां नारायणपुरं हि तत् ॥ स एव परमं ब्रन वासुदेवः सनातनः । उमाकार अनि B. । योगिनामपि दुर्मभमिति Band D. । सुपौनवमीऽनन: नि Band D. वानरायथाः पति B. न मेऽत्र भवतीति D, E and II. । कानतिG.

·चूर्मपुराणम् । घेते नारायणः श्रीमामायया मोहयनगत् ॥ नारायणादिदं जातं तमिव व्यवखितम् । तमात्रयति कालान्ते स एव परमा गतिः ॥ प्रति बोकूर्मपुरा भुवनविन्यासे एकोनपञ्चाशोऽध्यायः । पञ्चाशोऽध्यायः। सूत उवाच। थाकदीपस्य विस्तारादिगुणेन व्यवस्थितः । चीरार्णवं समाश्रित्य दीपं पुष्करसंनितम् । एक एवाच विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः । योजनानां सहस्राणि चोर्ड पञ्चामच्छितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः पारिमण्डलः । * मोतिमिति B. + तमेवाभ्येति इति Band G. तं समभ्येति कल्यानी नि D. समारयति B.

·पञ्चाशोऽधायः। स एव दीपमान मानसोत्तरसंस्थितः ॥ एक एव महाभागः सविवेशो हिधा तः । तमिन्दीपे स्मृती हो त पुरखौ जनपदौ एभौ । अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्थानुमण्डली ॥ पा महावीतं स्मृतं वर्ष धातकीखण्डमेव च । स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । तस्मिन्दीप महाक्षी न्यग्रोधोऽमरपूजितः । तमिनिवसति ब्रह्मा विखामा विश्वभावनः । तव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः । वसत्यत्र महादेवी हरीहरिरव्ययः । सम्पूज्यमानी ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः । गन्धबै: किवयंरीखरः कृष्णपिाल:** ॥ खस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्राह्मणाः यतस्विषः। निरामया वियोकाय रागडेषविवर्जिताः । . बोपपाति B,C and E. + जित: ति Band C. * सधिवेशानिधारति B. तुही रति B. प एतपारA, C, E, II पुनकेषु नास्ति । । महावीरमिति B. ..लपिरिति B and c. 1 बाणा: सहत्विषः प्रति B. सहायुषः प्रतिC. 64 ·४RC शुभपुराणम् । सत्वावृते न तपास्ता मोत्तमाधममध्यमाः । न* वर्णावमधाचन नद्यो न च पर्वताः। परेण पुष्करणाथ समात्य स्थितो महान् । खादूदकसमुद्रस्त समन्ताहिजसत्तमाः ॥ परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः । कानी हिगुणा भूमिः सर्वकाशिलोपमा । तस्याः परेण शैलस्त मर्यादा भानुमहला । प्रकाशयाप्रकाशव लोकालोकः स उचते॥ योजनानां सहस्राणि दश तस्यायः स्मृतः । तावानेव च विस्तारी लोकालोकमहागिरेः । समात्य तु तं शैलं सर्वतो वै समस्थितम् । तमबाण्डकटान समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ एते सप्त महासोकाः पातालाः सम्प्रकीर्तिताः । बचाण्डाशेषविस्तारः संक्षेपण मयोदितः ॥ पहानामीदृशानान्तु कोव्यो याः सहस्रयः । सर्वगत्वाबधानस्य कारणयाव्ययामनः । प्रहेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुईय। थारभ्य पादषट B पुसके नास्ति । + सम्वति B. सबा चैव भिलोपमा ति C. * खाएमण्डल रति C. 8 सप्त कीर्तिताः इति C, E and D. व बनायैव रति B.

·पचायोऽधायः। ४२. तब तब चतुर्वमा वा नारायणादयः। दयोत्तरमथैकैकमण्डावर सप्तकम् । समन्तासंखितं विप्रास्तष यान्ति मनीषिणः । अनन्तमवमव्यसामनादिनिधनं महत् । प्रतीत्य वर्तते सर्वचगनमतिरघरम् । पनन्तत्वमनन्तख यतः सहा न विद्यते। तदव्यतमिदं प्रेयं तान परमं ध्रुवम् । अनन्त एष सर्वच सर्वस्थानेषु पव्यते । तस्य पूर्व मयाप्यु यत्तमाहात्म्यमुत्तमम् । स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ॥ भूमी रसातले चैव पाकाशे पवनेऽनले । पर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः । तथा तमसि तत्त्वे वा प्येष एव महाधुतिः । अनेकधा विभनाङ्गमा क्रीड़ते पुरुषोत्तमः । महेखरः परोऽव्यकादण्डमव्यवसम्भवम् । अण्डारया समुत्यवस्तेन सष्टमिदं जगत् ॥ इति श्री पुरा भुवनको पचाशोऽध्यायः । * घरकति B. + तदव्यनमिति प्रोनं यं तत्परम पदमिति B. + वनंतेति B. सखे पति B. पविभकाश इति B.

·एकपञ्चायोऽध्यायः। ऋषय जयुः। অনীকানমালী যানি সবি # तानि त्वं कथयाम्माकं व्यासच हापर युग ॥ वेदमाखाप्रणयिनो देवदेवस्य धीमतः । धर्मार्थानां प्रवतारोहीयानस्य कलौ बुगे । कियन्तो देवदेवस्य शिथाः कलियुगेऽपि वै । एतमर्व समासेन सूत वतुमिहार्हसि ॥ सूत उवाच। मनुः खायम्भुवः पूर्वन्ततः खारोचिषो मतः । उत्तमस्तामसव रैवतचाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीताः साम्प्रतन्तु रवः सुतः । वैवखतोऽयं सप्तैतसप्तमं वर्तते परम् ॥ खायभुवन्तु कधितं कल्यादावन्तरं मया। प्रत नई निबोधध्वं मनोः खारोचिषस्य तु ॥ पारावताय तुषिता देवाः खारोचिषेऽन्तरे। * तुति B. + तथापताराम्बार्थमीशानस्य इति B and D. है खारीपिषतत: वि B. । यसैतसप्तमी वतिन्नरः इति B.

·एकपचापोऽधायः । ४२८ विपरिनाम देवेन्द्रो बभूवासरमनः । सस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तोऽथ षभस्तथा। तिमिरखारीवांस सप्त सप्तर्षयोऽभवन् । चैत्रकिम्पुरुषायात सुताः स्वारोचिषस्य तु । हितीयमेतदाख्यातमन्तरं गुण चोत्तमम्।। हतीयेऽप्यन्तरे चैव उत्तमो नाम वै मनुः । सुशान्तिस्तष देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षमः ॥ सुधा मानस्तथा सत्या शिवबाथ प्रतईनः । वशवर्तिनः पचैते गया हादशकाः स्मृताः । रजोगात्रीईबाहुचमा सवनमानधस्तथा । सुतपाः मक्र] इत्येते सप्त सप्तर्षयोऽभवन् । तामस स्थान्तरे देवाः सुरायासहरास्तथा। सत्याच सुधियथैव सप्तविंशतिका गणाः ॥ शिविरिन्द्रस्तथैवासी छतयत्रोपलक्षणः । * सूदन ति B. + चीजरमिति B. + सुगति B. ६ यस्यैते ति B. 4 रजीसोबाएकति B. # 1 sfr B and C. .. बगवावयमचा ति B. सरायासारातचाEि. 'ttथापासीदिति B.

·सूर्यपुराणम्। बभूव सहर भनो महादेवार्चने रतः। ज्योति म पथकल्लषोऽम्बिवसनखथा। पीवरस्वृषयोन ते सप्त तवापि चान्तरे । पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रेवती नाम नामतः । मनुविभु तरेन्द्रो बभूवासरमहनः । अमिता भूतयस्ता वैकुण्ठाय सरोत्तमाः। एते देवगणास्तव चतुर्दश चतुईश ॥ हिरण्यरोमा वेदश्रीपाहबाहुस्तथैव च । वेदबाहुः सुबाहुब सपर्जन्यो|| महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्रास्तवासत्रैवतेऽन्तरे। खारोचिषोत्तमव तामसो रैवतस्तथा । प्रियवताविता येते चत्वारो ममवः स्मृताः। षष्ठे मन्वन्तरे चापि चाक्षुषस्तु मनुर्दिजाः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवांचैव निवोधत ॥ * योनिधी पृथुः काम्ययनोऽपिवरुणसथा पति B. ग्रिसमसचा ति + पोवरर्षयः इति B. 1 वसमत B. 8 एतत्पादाय B पुस्तक नास्ति । पा देवीरिति B. ॥ देवाः सुधामा च पर्जन्य इति B. ** चासौदिति B.

·एकपक्षामोथावः। . पायाः प्रभूतभाव्यास प्रबनाव- दिवौकसः । महानुभावा लेख्थापन पक्ष देवगणाः मृताः । विरजासहविच सोमो मनुसमः स्मृतः । अविनामापा सविणुस सप्तासवृषयः शुभाः । विवस्वतः सुतो विप्राः बाइदेवी महाधुतिः । मनुः संवर्तमो विप्राः साम्प्रतं सप्तमेऽन्तरे। पादिन्या वसवो रुद्रा देवास्तव माहणाः । पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा ॥ वशिष्ठः कश्यप वापिर्जमदम्बिर गौतमः । विवामिची भरहानः सप्त सप्तर्षयोऽभवन् । विष्णुशतिरनौपम्या सत्त्वोदिता खितारिखती। सदंशभूता राजानः सर्वे च पिदिवौकसः । खायभुवेऽन्तरे पूर्व प्रन्या मानसः सुतः । रचेः प्रजापतेज तदंशेनाभवतिजाः । * अन्ता भण्यास पृथुगापति B. महावा पाखिख्याति B. * पते परका गाति B. पोऽप्यटका गणा ति C. ६ सुमेधा विरनाक विवि तमीमधुरिति B. विभानुत्तमी मारिति C. पतिनामा पति B. अभिमान: मनिष तिC. मनु: स वी धीमानिति B. .. काश्यप ति B. th माकुख्यामिति B. ॥

·४३२ १२ कूर्मपुराणम् । सतः पुनरसी देवः प्राप्त खारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्यवस्तषितैः सह दैवतैः । उत्तमे त्वन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमः । सत्यायामभवत्सत्यः सत्यरूपी जनाईनः ॥ तामसस्यान्तरे चैव सम्प्राप्त पुनरेव हि । पायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवतः हरिः ॥ रेवतेऽप्यन्तरे चैव सहल्यामानसो हरिः। सम्भूतो मानसैःपा साई देवैः सह महाद्युतिः ॥ चाक्षुषेऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जजे वैकुण्ठेर्दैवतैः सह ॥ मन्वन्तरे च|| सम्प्राप्ते तथा वैवखतेऽतरे। वामनः कश्यपाहिष्णुरदित्यां सम्बभूव ह ॥ विभिः क्रमैरिमान्लोकानिया येन महामना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् ॥ इत्येतास्तनवस्तस्य सप्तमन्वन्तरेषु वै * सुरीनमैरिति B, C, E and H. + वर्षायामिति Band C. * परिषोऽभवदिति B. ६ संभून्या मानसोऽभवदिति B. सम्भू चा मानसो रिरिति D. १ राममेरिति B. # sa <for B. **विविक्रमरिति B.

·एकपाशीवावः । BAR सप्त चैवाभवन्विा याभिः सहर्षिताः प्रजाक। यमाहिखमिदं छात्सं वामनेन महात्मना । तमामः स्मृतो नूनं देवैः सर्वेषु दैत्यहा ॥ एष सर्व सजत्यादौ पाति हन्ति च वयवः । भूतान्तरामा भगवाबारायण इति श्रुतिः। एकांशेन अगमा व्याप्य नारायणः स्थितः । चतुर्ग संस्थितीधर व्यापी सगुणी निर्गुणोऽपि पप एका भगवती मूर्तिनिरूपा शिवामला। . वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्काला। हितीया कालसंज्ञान्यापा तामनी शिवसंजिता । निहन्ती* सकलस्यान्ते वैष्णवी परमा तनुः । सत्वोद्रिका हतीयान्यान प्रधुनेति च संजिता - जगवस्थापयेरिख सा विणोः प्रति वा । * एतत्पादयं B पुस्तके नानि । + विसर्विषाती: प्रशमादिति B. दः सर्वदेवेषु देयान Gand II. * चतुरिखितः रति B. 8 वा इति B. पा मंत्राना इति B. ॥ ताममीशन खपिता इति B. ** निति रति Band H. tt तवान्या इति B. tt समिता रवि B. नमत्स्थापयते समिति B.

·कुचपुराचम् । पतों वासुदेवस्य मूर्ति प्रति संधिता। राजसी सानिरहस्य पुरुषसष्टिकारिता यः खपित्यखिलं हत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः । नारायणाख्यो अचासौ प्रजासर्ग करोति सः । यासौ नारायणतनुः प्रद्युम्नास्था एभा मृता। तया सम्मोहयहिखं सदेवासुरमानुषम्मा। ततः सैव जगभूत्तिः|| प्रवतिः परिकीर्तिता। वासुदेवो. अनन्तामा केवलो निर्गुणो हरिः ॥ प्रधानं पुरुषं कालः सत्वषयमनुत्तमम् । बासुदेवामक नित्यमेतहिताय मुद्यते ॥ एक चतुष्पादं चतुर्वा पुनरचुतः । विभेद वासुदेवोऽसौ प्रद्युम्नो भगवान् हरिः । जणपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् । पवातरम सम्पूर्ण खेलया भगवान् रिः। * पानिपताख्या वि B. + प्रवर्तिकारिता पनि B. * एतपादायं B पुसकी नाति । सुगौवरा: पति B. . मानवमिति B. । सैव सर्वनगामूतिरिति B. ** विज्ञानमुचते रति B. # एवं पमिति B. ॐ प्रभवदिति B.

·शापवायोग्याला । पनायन्तं परं बचन देवा यो विदुः । एकोऽयं वेद भगवान् व्यासी नारायणः प्रभुः ॥ इत्येतहिामाहात्म्य कषितं मुनिसत्तमाः । एतत्सत्यं पुनः सत्यमेवं माला न मुमति । प्रति बोधपुरा मम्बारमोन वितुमाहारी एकपक्षानीयावः । हापञ्चायोऽध्यायः । सूत उवाच। अस्मिन्मन्वन्तर पूर्व वर्तमाने महान् प्रभुः । हापर प्रथमे व्यासो मनुः स्वायम्भुवो मतः । विभेद बहुधा वेदं नियोगाणः प्रभोः । हितीये हापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः । * नरः रति B. + वो मुनिपुाया ति B. * एतमश्चमिति B. . विमुरिनि B. ote «fa B.

·वर्षपुराचम्। तीये चोयना व्यासचतुर्थे स्वीपतिः। सविता पक्षमे व्यासः षष्ठे सत्युः प्रकीर्तितः। सप्तमे च तवैवेन्द्रो वशिष्ठवाष्टमे मतः । सारखत नवने विधामा इयमे मतः । एकादशे त ऋषभः सुतेजा हादशे स्मृतः । त्रयोदशे तथा धर्मः सुचक्षुस्त चतुर्दशे ॥ वय्यारुणि: पञ्चदशे षोड़शे तु धनत्रयः । जतनयः सप्तदशे घष्टादशे तनयः ॥ सतो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूईन्तु गौतमः । वाचत्रवाचकवि तस्माबारायणः परः ॥ तणविन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः । पञ्चविंशे तथा प्राप्त यस्मिन्बै हापरे हिजाः । पराशरसुती व्यासः मणईपायनोऽभवत् । * वैवखतरारति B. + मृतः पति B. + एतत्पादयं B पुलकी नासि। Bाणिव पति B. प तयान शुभायण: ति Band F. ॥ इतः पर शात: पविशे तु पगारः । सप्तवि तथा व्यासो नातूक महामुनिः । पष्टाविंशे पुन: इवधि B, E, F, G पुसकै दृश्यते ।

·हापचायोग्याः। स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः। पाराशर्यो महायोगी अणदपायनो हरिः । पाराध्य देवमीथानं हा सुखापिसोचनम् । तषसादादसौ व्यासं वेदानामकरोप्रभुः । पथ शिवान् स जपाह चतुरो वेदपारगान् । जैमिनिष सुमन्तुख वैशम्पायनमेव च । पैलं तेषां चतुर्थ पक्षमं मां महामुनिः । ऋग्वेदपाठक पैलं नग्राहस महामुनिः। यजुर्वेदप्रवक्तार वैशम्पायनमेव च ॥ जैमिनि सामवेदस्य पाठ सोऽवपद्यत । तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्नुमषिसत्तमम् । इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत । एक पासीद्यजुर्वेदस्तं चतुहा प्रकल्पयत् । चतुर्होत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यामधाकरोत् । पावजवं यजुर्भिः स्यादग्निहोत्रं हिजोत्तमाः । भौहाचं सामभिवक्रे ब्रह्मत्वचाप्यथर्वभिः ॥ ततः सत्र च उधृत्य ऋग्वेदं तवान् प्रभुः। * श्रुत्वा ति E and II. साममिति B. + श्रावमिति B. * श्रावकमिति B. 8 व्यकम्प यदिति B.

·४३८ पूर्वपुराणम् । यषि तु* यजुर्वेदं सामवेदन्तु सामभिः । एकविंशतिभेदेन अम्बेदं छतवान् पुरा । पाखानान्तु प्रतेनैव यजुर्वेदमयाकरोत् ॥ सामवेदं सहस्रेण माखानां प्रविभेद सः । अथर्वाणमधो वेदं विभेद कुमकेतनः । भेदैरष्टादशैासः पुराणं कृतवान् प्रभुः । सोऽयमेकचतुष्पादो वेदः पूर्व पुरातनः । प्रोझारो बचणो जातः सर्वदोषविशोधनः । वेदविद्योऽथ भगवान्वासुदेवः सनातनः । स गीयते परो वैदेयों वेदैनं स वेदवित् । एतत्परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम् । वेदवाक्योदितन्तत्वं वासुदेवः परम्पदम् ॥ वेदविद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः । अवेदं परमं वेत्ति वेदनि:खासत्परः ॥ sfw B. + साममिति B. * नापति B. ६ मायामान बिभेदरनि B. १ नम्मरति Band II. . पुनरिति B. ** हिरति B. # बिदविद्यामिमामिति B. # वेदनिष्ठः सदेव: ति B. वेदनिष्ठ सदेवरमिति F.

·पिपलामोऽधायः। ४३८ स वेदवेधो भगवान्वेदमूर्तिमहखरः । स एव वेद्यो वेदव तमेवाचित्य मुचते ॥ इत्येतदचरं वेदमोहारं वेदमव्ययम् । पवेद विजानाति पाराशर्यो महामुनिः। दिौर्षपुरावेदशाखाममय बापचाशोऽध्यायः । चिपञ्चाशोऽध्यायः। सूत उवाच । वेदव्यासावताराणि द्वापर कथितानि त । महादेवावताराणि कलौ ऋणुत सुव्रताः ॥ पाये, कलियुगे खेतो देवदेवो महायुतिः । नाबा हिताय विप्राणामभूदेवम्बतेऽन्तरे ॥ हिमवचिखरे रम्ये सकले पर्चतोत्तमे । * मिति B. पालीवत्वमा। + बादी रति B.

·पूर्णपुरारम् । तस्य शिवाः प्रथिथाव बभूवरमितप्रमाः। खेत: खेतशिखचैव खेतास्थः खेतलोहितः । चत्वारस्ते महात्मानो नाममा वेदपारगाः। सुतारी मदनवन महोत्रः कणस्तथा । लोकाधिस्वध योगीन्द्रो जैगीषव्योऽध सप्तमे। अष्टमे दधिवाहः स्याववमे ऋषभः प्रभुः । भगुस्त दशमे प्राशास्तस्मादुनः पुरः स्मृतः ॥ बादशेऽतिसमाख्याती बाली वाथ त्रयोदशे । चतईश गौतमस्तु वेददर्शी ततः परः ॥ गोकर्यवाभवत्तस्माहावासः शिखण्डधक्मा । यजमाल्यहासब दारुको लागली तथा ॥ महायामो मुनिःशूली डिण्डमुण्डीखरः खयम् । * शिखायुता इति Band F. + सुभाषी दममवायति B. * सप्तमः प्रति B. वेदशीर्षा इति B, E,G and II. प शिखहाथ पति B. जटामाख्याडहास: पति B. ** क्रमादिति B. " त. परसथा रति B. # डिसी मुलीच वै क्रमादिति B. डिबिमुखीपर: ति G.

·पिपलायोऽधायः। ४४१ सहिः सोमशर्मा च नकुलीखर एव च ॥ तब देवाधिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः । शिथा बभूवुशान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः । प्रसबमनसी दान्ता ऐखरौं भतिमास्थिताः। क्रमेण ताम्प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान् ॥ दुन्दुभिः पतरूपच ऋषीकः केतुमांस्तथा । विशोक विकेशव विशाखः॥ शापनाशनः । सुमुखी दुर्मुखश्चैव दुईमो दुरतिक्रमः । सनकः|| सनातनचैव तथैव च * सनन्दनः । पत: परं Byसके वैवखतेऽनर अधारतारानिलिमः । अरविंशतिराख्याता ने कलियुगे प्रमीः । तौथें काशवतार सावेगी नकुलीशरः । धिक दृश्यी। + भक्रिमाश्रिताःरति B. * पत: परं । पुसके ঘন ঘনমিষ খনা: শাবি। धिक हग्यता ६ विमः पति B. विपापः इति B. सनःति B. ** कुमारपति B. 56 ·४४१ पूर्णपुरारम् । दालभ्यय महायोगी धानाना महौजसः । सुधामा विरजाश्चैव शकवायज एव च ॥ सारस्वतस्तथा माधो धनवाहः सुवाहनः । कपिलवासुरिचैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः । पराशरश्च गर्गच भार्गवचाङ्गिरास्तथा । चलबन्धु निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनाः । लम्बोदरश्च लम्बश्च विक्रोथो लम्बकः शकःपा । सर्वतः समबुद्धिय साध्यासाध्यस्तथैव च ॥ सुधामा काश्यपथाथ** वसिष्ठावरिजास्तथा । प्रबिरुग्रस्तथा चैव श्रवणोऽथ सुवैद्यकः ॥ कुणिच कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । कश्यपो खुशना चैव यवनोऽथ वृहस्पतिः ॥ उच्चास्यो वामदेवय महाकाली महानिलिः | 1997 xfa E. G and II. + एतत्पादश्यं । पुनके नास्ति । + मेघी धनवाह: रति B. $ बलबन्धुरिति B. प लम्बाजी लम्बकेशकः इति B. ॥ माश: सत्यतथैव च इति B. ** काश्यपणेव इति B. tt gagafa Band F. * महाकायः इति Baud G. ६ महानिल: पति B.

·पिपञ्चायोऽध्यायः । ४४१ वाजवा सुकेशव प्यावाख: सुपथीश्वरः। हिरण्थनाभः कौथिल्योऽकाचः कुथुमिधस्तथा । सुमन्तवचसो विहान् कवन्धः कृषिकन्धरः । प्रचो दर्वायणिचव केतुमान् गौतमस्तथा । भन्माची मधुपिशव खेतकेतुस्तपोधनः । उषिधापा वृहद्रषच देवलः कविरेव च । मालहोत्राग्निवेश्यस्त|| युवनाशः शरवसुः । कुण्डल:** कुण्ड कर्णव कुन्तसेव प्रवाहकः । उलूको विदुरतचैव भाद्रको घाख लायनः । अक्षपादः कुमारय उलको वसुवाहन:- कुणिकचैव गर्गय मित्रको रुरुरेव च ॥ शिया एते महात्मानः सव्वावर्तेषु योगिनाम् । वापसवा अति Band F. + लोकाधिः कथुमिस्तथा नि B and F. * दयनिरिति E and I. दर्भायणिरिति P. सपीनिधिरिति B. प इलन:रति B. उपिनो हदयति F. ॥ शालिहोत्रो प्रियशति B. ** बगखः अति B. th वम एव च इति B. 1 अप्वएव इति B. 8 सावनेन इति B. सबऽध्यया. सयोगिनामिनि .

·888 कूमपुराणम् । विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः ॥ कुर्वन्ति चावताराणि ब्रामणानां हिताय च । योगेखराणामादेशाहदसंस्थापनाय वै ॥ ये बाबणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा । सर्पयन्त्यायन्येतान् ब्रह्मविद्यामवाघुयुः । इदं वैवखतं प्रोतमन्तरं विस्तरेण तु । भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च ॥ दशमी ब्रह्मसावर्णो धर्म एकादशः स्मृतः । बादशो रुद्रसावों रौचनामान त्रयोदशः । भौत्यवतईशः प्रीती भविष्या मनवः क्रमात् ॥ अयं वः कथितो छंशः पूर्बो नारायणेरितः । भूतैर्भव्यैवर्तमानैराख्यानरुपद्वंहितः ॥ यः पठेच्छुणयाहापि श्रावयेहा हिजोत्तमान्छ । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ पठेहेवालये सावा नदीतीरेषु चैव हि । नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम् ॥ * शिरति B. + रोचमानःति Band F. * पिणीनमा: इति B and P. भासा मोरी रवि B.

·पिपलायोऽधायः। ४४५ नमो देवाधिदेवाय देवानां परमामने । पुरुषाय पुराणाय विणवे प्रभविणवे ॥ वि श्रीवर्षपुरा पूवंविभागे विपञ्चाशोऽध्यायः । पूर्व विभाग: समाः । * देवादिदेवाय इति B. + वर्षकपिति B.

·उत्तरविभागः। प्रथमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः । भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायम्भुवः प्रभुः । ब्रह्माण्डस्यादिविस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः ॥ तोखरेश्वरी देवी वर्णिभिर्धर्मतत्परैः । जानयोगरतैनित्यमाराध्यः कथितस्त्वया ॥ तत्त्वञ्चाशेषसंसारदुःखनाशमनुत्तमम् । ज्ञानं ब्रीकविषयं तेन पश्येम तत्परम् । त्वं हि नारायणः साक्षात्कृष्णद्वैपायनाप्रभो । अवाप्ताखिल विज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे | पुनः ॥ श्रुत्वा मुनीनां तहाक्यं कृष्णहैपायनाप्रभुः । सूतः पौराणिकः श्रुत्वा भाषितुं धुपचक्रमे ॥ * ततः रति B. भ रति E,G and H. बधाखस्यास्यति B. + माशनमुनममिति. B. § în rf« B. E and H. पत्र पार्षमाम्मनेपदम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । तथासिवन्तर व्यासः कृणहैपायनः स्वयम् । आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सर्च* समामते । तं दृष्ट्वा वेदविहांसकालमेघसमद्युतिम् । व्यासकमलपत्राक्षं प्रणेमुहिजपुङ्गवाः ।" पपात दण्डवमौ दृष्ट्वासौ लोमहर्षणः । प्रणम्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्वशगोऽभवतः ॥ पृष्टास्तेऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् । समासल्यासनं तबै तद्योग्यं समकन्पयन् ॥ अथैनानब्रवीहाक्यं पराशरसुतः प्रभुः । कचिव हानिस्तपसःखाध्यायस्य श्रुतस्य च ॥ ततथा सूत: स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् । जानं ताविषयं मुनीनां वक्तमर्हसि ॥ इमे हि मुनयः शान्ताम्तापसा धम्मतत्पराः । शुश्रूषा जायते चैषां|| वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ जानं विमुशिदं दिव्यं यन्मे साक्षात्त्वयोदितम् । मुनीनां व्याहतं पूर्व विष्णुना कूम्मरूपिणा ॥ यत्र रति B. + विनोकय गुर प्रानग्निः पार्थमोऽभवदिनि । पाश्रमोऽभवदिति F. + समावास्यासमिति B. ६ सपमी हानिरिति B. तन: सति B. चैव इति B.

·४४९ कूर्मपुराणम् । श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम् ॥ व्यास उवाच। वक्ष्ये देवी महादेवः पृष्टी योगीखरैः पुरा । सनत्कुमारप्रमुखैः स स्वयं* समभाषत ॥ सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः । अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधमवित् ॥ कणादः कपिलो गर्गो वामदेवो महामुनिः । शुक्री वशिष्ठो भगवान् सधैं संयतमानसाः । परस्परं विचार्येत संयमाविष्टचेतसः । सप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये वदरिकाश्रमे ॥ अपश्यंस्ते महायोगमृषिधर्मसुतं मुनिम्। नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा ॥ संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्ववेदसमुद्भवैः । प्रणेमुर्भतिसंयुता योगिनो योगवित्तमम् ॥ विज्ञाय वान्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् । प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः । अब्रुवन् दृष्टमनसो विखामानं सनातनम् । . * खयं यदिति B. + योगौति Band F. * संशयाविरचेतम: रति B and F. 8 शचिमिति B.

·प्रथमोऽधावः। ४१८ साधावारायणं देवमागतं सिदिसूचकम् । वयं संयममापवा: सर्वे वै बधवादिनः । भवन्तमेकं शरणं प्रपत्राः पुरुषोत्तमम् ॥ वं वेसि परमं गुधं सर्वन्तु भगवावृषिः । नारायणः खयं साचात्युराणोऽव्यतापूरुषः । नयन्यो विद्यते वेत्ता वास्ते परमेश्वरम् । स त्वमस्माकमचल संशयं छत्तुमर्हसि ॥ किं कारणमिदं करनं को नु संसरते सदा । कबिदामा च का मुतिःपा संसारः किविमित्तकः । कः संसार इतीमानः को वा सर्व प्रपश्यति । किं तत्परतरं बन सर्व नो वतुमर्हसि ॥ एवमुक्खा त मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् । विहाय तापसं वेष* संस्थितं खेन तेजसा । विभाजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् । श्रीवत्सवक्षसन्देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम् । * संश्यमापनाः इति Baud F. . भवन्तमेव इति B. * पर: रति B. § rataafafafar B and F. १ मा तिरिति B. ॥ संसारपतीशान इति BE and H. ** पमिति B. 57 ·कूर्मपुराणम् । अडचक्रगदापार्णि माहिस्तं श्रिया हतम् । म दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा । तदन्तरे महादेवः शशाङ्गाडितशेखरः। प्रसादाभिमुखी रुद्रः प्रादुरासीमहेश्वरः । निरीक्ष्य ते जगनाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् । तष्टवुईटमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम् ॥ जयेखर महादेव जय भूतपते शिव । जयाशेषमुनीशान तपसाऽभिप्रपूजित । सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक । जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारक* ॥ सहस्रचरणेशान शम्भो योगीन्द्रवन्दित । जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेखर ॥ संस्तुती भगवानीशस्व्यम्बको भक्तवत्सलः । समालिङ्गय हषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा। किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । इमं समागता देशं किदुग कायं मयायुत ॥ पाकयं तस्य तदाक्यं देवदेवी जनार्दनः । प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् ॥ इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः । कारण ति B. + किंवा ति B. + ममाच्यत इति B.

·प्रथमोऽधायः। अभ्यागतानां शरणं सम्यग्दर्शनकाहिणाम् । यदि प्रसबी भगवा नीनां भावितामनाम् । सविधौ मम तानानं दिव्यं वनुमिहार्हसि ॥ वं हि वेत्थ खमात्मानं न न्यो विद्यते शिव। वद* त्वमामनामानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय । एवमुक्का हषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् । प्रदर्शयन्योगसिहिं निरीक्ष्य हषभध्वजम् । सन्दर्शनामहेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः । असाथं स्वयमामानं ज्ञातुमहंथ तत्त्वतः ॥ पूजामहथ देवेश प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् । ममैव सविधाने स यथावहतुमीखरः ॥ निशम्य विणीर्वचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् । सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम् । अथास्मिनन्सरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् । किमप्यचिन्त्यं गगनादीखरार्थे समुहमी ॥ तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकत्ता । तेजसा पूरयन्विखं भाति देवो महेश्वरः ॥ ततः रति B. + सन्दर्भमादुमेशस्य पनि . + ट्रष्टुमथ विशमिति B. देव पूनामय दोग पूजयितुमईथित्यर्थ: । B सविधावव इति B. ईश्वरा कानीत्यर्थः । विविदिति B.

·४५२ पुराणम् । ततो देवाधिदेवेश शहरं ब्रमवादिनः । विभ्राजमानं विमले तस्मिन्ददृशुरासने ॥ तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल । यदन्तरा सर्वमेतयतोऽभिवमिदं जगत् । सवासुदेवमीशानमीशं ददृशिरे परम्।। प्रोवाच पृष्टो भगवान्मुनीनां परमेश्वरः । निरीच्य पुण्डरीकाक्षं खामयोगमनुत्तमम् । तत्गृणुध्वं यथान्यायमुथमानं मयानघाः । प्रधान्तमनसः सर्वे विशई जानमैखरम् ॥ पति श्रीपूर्णपुराईबरगीतास, मयमोऽध्यायः । देवादिदेवधमिति Band H. + सवासदेवमासीनं तमौथं दहशः किल ति B. * याच्यमानमिति B. 8 प्रशानमानसाः जति B. प बानमोगरभाषितमिति B and F. उपविभाग चिरगोताषपनियम पनि B and F.

·द्वितीयोऽध्यायः । खर उवाच । प्रवायमेतदिधानं मम गुचं सनातनम् । यव देवा विजानन्ति यतन्तोऽपि हिजातयः । दं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रामीभूतान विजोत्तमाः । न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वेऽपि बजावादिनः । गुवाहतमं साचाहोपनीयं प्रयत्नतः । वक्ष्ये भक्तिमतामा युमाकं ब्रह्मवादिनाम् ॥ प्रामायं केवलः खच्छः शुद्धः सूक्ष्मः सनातनः । अस्ति सर्बान्तरः साक्षाविमात्रस्तमसः परः । सोऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेखरः । स कालोऽत्र|| तदव्यतं स च वेद इति श्रुतिः ॥ प्रमादिजायते विखमत्रैव प्रविलीयते । समायी मायया बहः करोति विविधास्तनः । * यतन यार्षम. यतमानाः इति साधु । + अभूतानि B, E, P and H, 1 प्रपश्यन्तीति B. सस्थः शानः इति B. शानः सूच. ति F. १ चिन्मयतामस:ति B. तन्मनाः परः प्रति F. ॥ स कालोऽपिरिति Band F. ** पमायोति B.

·४५४ पूर्मपुराणम् । न चाप्ययं संसरति न संसारमयः प्रभुः । नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनी नभः । न प्राणो न मनोऽव्यक्तं न शब्दः स्वर्थ एव च । म रूपं न रसो गन्धो नायं कर्ता न वागपि । न पाणिपादौ नो पायुनं चोपस्यं हिजोत्तमाः । न च कर्ता न भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषो। न माया नैव च प्राणा न चैव परमार्थतः । यथा प्रकाशतमसोः|| सम्बन्धी नोपपद्यते । तहदेक्यं न सम्बन्धः प्रपञ्चपरमाननीः । छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ । तहबपञ्चपुरुषौ विभित्री परमार्थतः ॥ तथामा मलिनः सृष्टो* विकारी स्यात्खरूपतः । न हि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि । पश्यन्ति मुनयो मुक्ताः खात्मानं परमार्थतः । विकारहीन निईन्दमानन्दात्मानमव्ययम् ॥ --- * न च संसारयेत प्रभुरिति E, F, G and II. + एष नोक: B पुस्तके नास्ति । * नपरसगन्धाय अनि B. हु नकर्ता न च भोजा वा पति B. न्यं परमार्थत: पति B. चैतन्य परमार्थत इति F and II. म रागवतममोरिति B. ** सुख. इति B.

·द्वितीयोऽधायः। ४१५ पहं कर्ता सुखी दुःखी कशः स्थूले ति* या मतिः । सा चाहवारकर्तृत्वादामन्यारोपिता जनैः ॥ वदन्ति वेदविहांसः साक्षिणं प्रातः परम् । भोतारमक्षरं बुद्ध सर्वच समवस्थितम् ॥ तस्मादमानमूली हि संसारः सर्वदेहिमाम् । प्रजानादन्यथा जानात्तत्त्वं प्रकृतिसङ्गतम् ॥ नित्योदितं खयं ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः । पहचाराविवेकन कर्ताहमिति मन्यते । पश्यन्ति ऋषयोऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं पुरुषंगा बुता कारणं ब्रह्मवादिनः ॥ नायं|| सङ्गतः खामा** कूटस्थोऽपि निरञ्जनः । खामानमपरं ब्रह्म नावबुद्धरत तत्वतः ॥ अनामन्यात्मविज्ञानं तस्माहुःख तथेतरत् । रागहेषादयो दोषाः सर्वे धान्तिनिबन्धनाः । * काखेति B. + विदन्तीति B. * पचानमूबोऽयमिति B. ६ वर्षय रति B. 4 प्रतिमिति B. प्रति मिनि F. ॥ तनाव इति B. ** सानोबान्मा अनि B. tt सुखमिति B.

·४५६ सूर्यपुराणम् । कोण्यस्य महान्दोष: पुख्खापुखमिति खितिः । तहशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः । नित्यं सर्वत्र गुदामा कूटस्थो दोषवर्जितः । एकः सन्तिष्ठते यत्या मायया न खभावतः । तस्माददैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः । भेदोऽव्यताखभावेन सा च मायामसंत्रया । यथा चपा धूमसम्पर्कावाकाशी मलिनो भवेत् । अन्तःकरणजैर्भावैरामा तहन लिप्यते ॥ यथा खप्रभया भाति केवलः स्फटिकोपलः|| । उपाधिहीनी विमलस्तथैवामा प्रकाशते । जामखरूपमेवाहुर्जगदेत हिचक्षणाः । अर्थखरूपमेवान्ये** पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥ कूटस्थो निर्गुणी व्यापी चैतन्यामा खभावतः । दृश्यते अर्थरूपेण पुरुषैनिदृष्टिभिः ॥ यथा स लक्ष्यते रक्तः केवलं स्फाटिको जनैः - * भवेहोष: ति B and F. + बुनिरिति B and H. * निन्यः सर्वगी जामा पति B, E, Fand H. स भियते पति B, F and H. तपाति B. । साटिकोमल: रति B. ** बर्थसप विज्ञानादिति B. मेवाना इति F.

·हितीयोऽधायः। ४५७ रतिकायुपधानेन तहत्परमपूरुषः । तस्मादामाघरः सो निलः सर्वगोऽव्ययः । उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यव मुमुक्षुभिः । यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वच सर्वदान। योगिनः अवधानस्य तदा सम्पद्यते खयम् । यदा सर्वाणि भूतानि सामन्येवाभिधीयते । सर्वभूतेषु वामान जन सम्मयते तदा । यदा सम्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति । एकीभूतः परेणासोपा तदा भवति केवलम् ॥ यदा सर्वे प्रमुचन्ते कामा येऽस्य हदि खिताः । सदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पणितः । यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रम सम्पयते सदान यदा पश्यति घामानं केवलं परमार्थतः । * सबगतोऽव्ययः इति B. + सर्वच सदति Band F. * योगिनोऽव्यवधान पति B. 8 खामधेवाभिपश्यतीति B. पा परणादी रति B. । केवलः इति Band F. ** विसारः रति B. tt att «fa B and F. 58 ·पूर्वापुरांचम् । मायामा तदा सर्व जगद्भवति निर्वृतः । यदा जन्मजरादुःखव्याधीनामेकभेषजम् । केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायतेऽसौ तदा शिवः ॥ यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः । सहदामापरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत् ॥ तमाविज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्ची न संस्थितिः । प्रजाननातं लोकेन विज्ञानं तेन मुञ्चति ॥ विज्ञानं निम्मेलं सूक्ष्म निर्विकल्यं तदव्ययम् । प्रज्ञानमितरम विज्ञानमिति तमतम् । एतहः कथितं|| साय भाषितं ज्ञानमुत्तमम् । सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता ॥ योगात्मजायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते । योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते कचित् ॥ यदेव योगिनो यान्ति सास्तिदतिगम्यते । * बगरक्षल्वं तदाभव तोनि B. + पचानेमायुतं लीक प्रति B. सखते रति B. ६ पचानभिति तन्ममिति B. १ मे मतमिति B. । परममिति Band F. ** मावितमिति B. t1 जामान्मोत: रति B. # ताधिगम्य ते ति B and F. अभिगम्यते इति E and II.

·हितीयोधाः। एक साहात योगच यः पश्यति स तत्ववित् । अन्ये हि बोगिनो विप्रा बैर्यासचेतसः । मनन्ति तत्र तत्रैव ये चान्ये कुण्ठबुद्धयः । यत्तत्सर्वमतं दिव्यमैखर्यममलं महत् । ज्ञानयोगाभियुक्तास्तु देहान्ते तदवाघुयात् ॥ एष पामाहमव्यतो मायावी परमेखरः । कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वामा सर्वतोमुखः । सर्वरूपः सर्वरसः सर्वगन्धोऽजरोऽमरः । सर्वतः पाणिपादोऽहमन्तर्यामी सनातनः । अपाणिपादो जवगो ग्रहीता इदि संस्थितः । प्रचतुरपि पश्यामि तथाकर्ण: मृणोम्यहम् । वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कवन । प्राहुमहान्तं पुरुषं मामेक तत्त्वदर्शिनः । पश्यन्ति ऋषयोपा हेतमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः । निर्गुणामलरूपस्य यदैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ यव देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया । * सबसमिति B, Fand II. + सबंकामा ति B. * नवनः नि E, Fand H. 8 विषमिति B. १ वर्षयः इति B. । यदेशयं मुनमनिति B.

·वर्षपुराचम् । बच्चे समाहिता यूयं एवं ब्रमवादिनः । नाहं प्रशस्तः सर्वस्व मायातीतः स्वभावतः । प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः ॥ यतो गुद्यतमं देहं सर्वगं तत्वदर्शिनः । प्रविष्टा मम.सायुज्यं लभन्ते योगिनोऽव्ययम् ॥ ये हि मायामतिक्रान्ता मम या विश्वरूपिणी । लभन्ते परमं शुई निर्वाणन्ते मया सह ॥ न तेषां परमात्ति: कल्पकोटिपतेरपि । प्रसादामम योगीन्द्रा एतद्देदानुमासनम् ॥ तत्पुनशिथयोगिभ्यो दातव्यं अप्रवादिभिः । महामेतदिधानं साइंच योगसमाश्रयम् ॥ इति श्रीकूर्मपुरा ईसरगौनाम रितीयोऽधायः । * यति B. + at शिवमापत्रा माया मे रति B and H. tuttofufifa Band F. बरगीतासूपनिषाम प्रति B.

·वृतीयोऽध्यायः। खिर उवाच। पयवादभवत्काल: प्रधानं पुरुषः परः। तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्मात्रमयं जगत् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽधिशिरोमुखम् । सर्वतः अतिमनोके सबमाहत्व तिष्ठति ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वाधार सदानन्दमयत देतवर्जितम् । सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् । निर्विकल्पं निराभासं सर्वावास परामतम् ॥ अभिबं भिवसंखान शाखतं ध्रुवमव्ययम् । निर्गुणं परमं ज्योतिस्तनानं सूरयो विदुः ॥ सभामा सर्वभूतानां स वाद्याभ्यन्सरः परः । सोऽहं सर्वत्रगः पान्तो मानामा परमेश्वरः । मया ततमिदं विषं जगत्यावरजङ्गमम् । मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेदविदी विदुः । प्रधानं पुरुषञ्चैव तहस्तु समुदायतम् । तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोगजः परः ॥ अगदव्यामूर्तिमति B. अगदश्यायमूर्तिमा ति P. + यसं बहस बदविदिति B and F. * पोरमादिनिरिः रति B.

·पुराणम् । जयमेतदनाद्यन्तमव्यक्त समवखितम् । तदात्मकं तदन्यत्यात्तदूपं मामकं विदुः । महदाद्यं विशेषान्त सम्प्रसूतेऽखिलं जगत् । या सा प्रकतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम् ॥ पुरुषः प्रकृतिस्थो वै भुते यः प्रावतान् गुणान् । अहङ्कारविमुक्तावासोचते पञ्चविंधकः ॥ प्राधी विकारः प्रकृतेर्महानिति च कथ्यते । विजापतिविज्ञानात अहसारस्तदुत्थितः ॥ एक एव महानामा सोऽहवारोऽभिधीयते । स जीवः सोऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः । तेन वेदयते सर्व सुखं दुःखञ्च जन्मसु । स विज्ञानाम कस्तस्य मनः स्यादुपकारकम् ॥ तेनापि तन्मयस्तम्मात् संसारः पुरुषस्य तु । स चाविवेकः प्रकृती सङ्गाकालेन सोऽभवत् ॥ कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । सबै कालस्य वशगाः न कालः कस्यचिद्दथे । सोऽन्तरा समेवेदं नियच्छति सनातनः । * महदाय विशेषान्त-महत्वारारम्य विशेषपदार्थपर्यन्तमिव्यर्थः । प्रधान, विधष: शेषिकरभ्युपेतः पदार्थः । + सीति B. + विज्ञानतिर्विज्ञाता प्रति B. , तेनाविवेकातलमादिवि B.

·वृतीयोऽधायः। ४६३ प्रोचते भगवान्प्रातः सर्वतः पुरुषोत्तमः। सबैन्द्रियेभ्यः परमं मन पार्मनीषिणः । मनसवाप्यहसारमहमारान्महान्परः ॥ महतः परमव्यतामव्यतात्पुरुषः परः । पुरुषाडगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत् ॥ प्राणात्परतरं व्योम व्यामातीतोऽग्निरीवरः । सोऽहं ब्रमाव्ययः शान्तो मायातीतमिदं जगता॥ मास्ति मत्तः परं भूतं माञ्च विज्ञाय मुद्यते । नित्यं मास्तीति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते मामेवमामव्यक्त व्योमरूपं महेखरम् ॥ सोऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् । मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः ॥ मसविधावष काल: करीति सकलं जगत् । नियोजयत्यनन्तामा ह्येतद्देदानुशासनम् ॥ रति बोकूर्मपुराणे सरगीतास वतीयोऽध्यायः । * सर्वचनः इति B. + जानामा परमेश्वरः इति B. मा विज्ञाय विमुच्यते इति B. ६ नियं हिनाति रति B. १ मामकमिति B.

·चतुर्थोऽध्यायः। ६खर उवाच । वस्ये समाहिता यूयं गृणुध्वं ब्रह्मवादिनः । माहात्म्यं देवदेवस्य येन सर्व प्रवर्तते ॥ नाहं तपाभिर्विविधैर्न दानेन न चेन्यया । सक्यो हि पुरुषैतिमृते भविमनुत्तमाम् ॥ अहं हि सर्वभूतानामसखिष्ठामि सर्वतः । मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीखराः ॥ यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तकः परः । सोऽहं धाता विधाता च कालोऽग्निविखतोमुखः । न मां पश्यन्ति मुनयः सबै पिढदिवौकसः । ब्रमाचा मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः । गणन्ति सततं वेदा|| मामेकं परमेखरम् । यजन्ति विविधैर्य :** बाणा वैदिकैखैः । * मे संप्रवीति B. + मावानामिति B. है सबंग:ति B. ६ लोक मिनिति B. tuty: «fa B and F. ॥ देवा पति B. ** विविधैरपिमिति B. विविधैरप्रीतिF.

·चतुर्षायाः। पर सर्व लोकान पखन्ति मा लोकपितामहः । थायन्ति योगिनी देवं भूताधिपतिमीखरम् । पर हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः । सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वामा सर्वसंखितः । मां पश्यन्तीह विहांनी धार्मिका वैदवादिनः । तेषां सबिहितो नित्यं ये मां नित्वमुपासते। ब्राह्मणाः पषिया वैग्या धार्मिका मामुपासते । तेषां ददामि तत्स्थानमानन्दं परमम्पदम् । पन्धेऽपि ये स्वधर्मखाः शूद्राबा नीचजातयः।- भतिमन्तः प्रमुचन्ते कालेनापि हि साताः ॥ माता न विनश्यन्ति मला वीतकल्मषाः । पादावेव प्रतिनातं न मे भतप्रणश्यति । यो वै निन्दति तं मूढ़ी देवदेवं स निन्दति । * नमसन्नौति B. + «fa B and F. * सबसनुतः इति B and F. 8 ये भन्या मामुपासी रति B and F. काखन मयोति B. ममता ति B. ** बारातदिति B. ॥ tt माता रवि B. 59 ·कूष्मपुरापम् । यो हि पूजयते भत्त्या स पूजयति मां सदा। पत्र पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् । यो मे ददाति नियतं स मे भाः प्रिया मम । अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेटिनम् । विदधौ दत्तवान्वेदानशेषानामनिःसृतान् ॥ पामेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः । धार्मिकाणाञ्च गोप्ताहं निहन्ता वेदविहिषाम् ॥ अहं हि सर्वसंसाराम्भौचको योगिनामिह । संसारहेतरवाहं सर्वसंसारवर्जितः ॥ अहमेव हि संहर्ता संस्रष्टा परिपालकः । माया वै मामिका शतिर्माया लोकविमाहनी । ममैव च परा शतिर्या सा विद्येति गीयते । नाथयामि च तां मायां योगिनां हृदि संखितः । अहं हि सर्वशतीनां प्रवर्तकनिवर्तकः । पाधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च ॥ एका सर्वान्तरा शतिः करोति विविधनगर पा * यो हित पूजयेदिति B. + सपूजयतीति B. ति B. 8 महाभिति B. १ पतः परं Bपुसी नार प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाथिताः । सधिमा ·बताया। पाखाय अधणी कप ममयी मदधिष्ठिता। भन्या व अतिविपुला संखापति मै जगत् । भूखा नारायणोऽनन्ती जगवायो जगमयः। वतीया महती तिनिहन्ति सकल जगत् । तामसी मे समाख्याता कालाख्या नद्ररूपिची। ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचितानन चापी। पपरे भनियोगेन कर्मयोगेन चापरे । सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतमो मम । यो हि जानन माबित्यमाराधयति मान्यथा । अन्ये च हरये भला मदाराधनकारिणः । तेऽपि मां प्राघुवन्त्येव नावर्तन्ते च मया सतमिदं त्वं प्रधानपुरुषात्मकम् । मय्येव संस्थितं चित्तं मया सम्यते जगत् । नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमास्थितः। प्रेरयामि जगत्सरसमेतद्यो वेद सोऽसतः । पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः । करोति काली भगवान्महायोगेखरः खयम् ॥ योऽहं सम्पोचते योगी मायी प्रास्त्रेषु सूरिभिः । av पुनः॥ * पवनौति B. + बेच मेति B. * लवमिति B. ६ बोगमाश्रितः इति B.

·कुर्यपुराणम्। योगखरीऽसौ भगवान्महायोगेश्वरः खयम्। महवं सर्वसत्वानां वरत्वात परमेष्ठिनः । मोचते भगवान् ब्रह्मा महाननमयोऽमलः । यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् । सोऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ सोऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दसंवितः । नृत्यामि योगी सततं यस्तद्देद स योगवित॥ इति गुह्यतमं त्रानं सर्ववेदेषु निश्चितम्मा। प्रसवचेतसे देयं धार्मिकायाहिताम्नये ॥ इति बोकूर्मपुराईबरगीवास पोऽध्यायः । * महायो महाप्रभुरिति B,Gand H. + सम्बवाना परवादिति B. * माश्रितः रवि B. ६ प्ररयामि जगलत्वं यस द स वेदपिदिति B. . मिटितमिति B.

·. पञ्चमोऽध्यायः। सूत उवाच । एतावदुना भगवान्योगिनां परमेश्वरः । ननः परमं भावमैखर सम्प्रदर्शयन् ॥ तं ते ददृशरीमान तेजसां परमं निधिम् । मृत्यमान, महादेवं विष्णुना गगनेऽमले । सं विदुर्योगतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः । तमीशं सर्वभूतानामाकाणे ददृशुः किल । यस्य मायामयं सर्व येनेदं धियते जगत् । तृत्वमानः स्वयं विगैविखेगः खलु दृश्यते। यत्यादपज स्मृत्वा पुरुषो जानजन्भयम् । जहाति नृत्यमानन्तं भृतयं ददृशः किल ॥ कैचिविदापाजितखासाः माता भतिसमन्विताः । ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल । योऽज्ञानामोचयेत् षिप्रं प्रसबो भसवालः । . * व्यास उवाच इति Band F. + सबमानमित्याष, स्थन मिति साधु । यमिति B. B प्रेष्यते रवि B. पूर्यत प्रति F. यं विनिद्रा इति B, E, F, and II.

·सूर्यपुराणम् । तमेवं मोचनं* नद्रमाकाशे ददृशुः परम् ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रचरणाझतिम् । सहस्रबाहुं जटिलं चन्द्राई कतशेखरम् ॥ वसानं चम्म वैयाघ्र शूलासक्तमहाकरम् । दण्डमा वयीने सूर्यासोमाग्निलोचनम् । ब्रमाण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य धिष्ठितम् । दंष्ट्राकराल दुईर्षे सूर्यकाटिसमप्रभम् । सजन्तमनलज्वालं दहन्तमखिलं जगत् । नृत्यम्तन्ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीवरम् ॥ महादेवं महायोगं देवानामपि दैवतम् । पशूनां पतिमीशानं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम् ॥ पिनाकिनं विशालाचं भेषजं भवरोगिणाम् | कालात्मानं कालकालंगा देवदेवं महेखरम् ॥ उमापति विशालाक्षं योगानन्दमयं परम् । जानवैराग्य निलयं जानयोगं सनातनम् ॥ भाषतेखर्यविभवं|| धर्माधारं दुरासदम् । * मोचयतीति मोचमसम, मन्यादरमः। तमेव मोचकमिति B. + दडपाणिमिति Band F. * पचाधराकारलीपः । ६ पानन्दमिति B. १ कलाकासमिति Band G. कखारिसम्पमित्यर्थः । बखाकारमिति ॥ पिटपमिति B.

·पचमोऽध्यायः। १०१ महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम् ॥ योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमाहतम् । वर्णन जगता यानि नारायणमनामयम् । रखरेणेक्यमापनमपश्यन् ब्रह्मवादिनः । दृष्ट्वा तदैखरं रूपं रुद्रं नारायणामकम् । कतार्थ मेनिरे सन्तः खामान ब्रह्मवादिनः ॥ सनरकुमारः सनको भूगुष सनातनचैव सनन्दनख । रेभ्योऽङ्गिरा वामदेवाऽथ शुक्री महर्षिरविः कपिलोमरीचिः ॥ हटाथन रुद्रं जगदीथितारं तं पनामाश्रितवामभागम् । ध्यात्वा इदिस्थं प्रणिपत्य मूर्वा कत्वात्रलिं स्वेषु शिरःसु भूयः । पोहारमुच्चार्य विलोक्य देव- मन्तःशरीरं निहितं गुहायाम्। समस्तवन् ब्रह्ममयैर्वचाभि- रानन्दपूर्णाहितमानसा वै ॥ * बरकतापमिति B and F. + हा चेति B. मनीषायामित्यर्थ । 8 मानसासति B.

·कूर्मपुरापम् । मुनयः अतुः। वामेकमीचं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तयोगम् । नमाम सबै अदि सविविष्टं प्रचेतसं बनमयं पवित्रम् ॥ पश्यन्ति त्वां मुनयो नयानि दान्ताः शान्ता विमलं रुकावर्णम् । ध्यालामखप्रचलं* खे शरीर कविं परेभ्यः परमं परञ्च ॥ त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्वानुभुस्त्वं परमाणभूतः।। पणारणीयामहतो महीयां- स्त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः । हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तोऽस्ति जातः पुरुषः पुराणः । सन्चायमानी भवता निष्टा यथाविधानं सकलं स सबः। ध्याला सुखमनसमिति B. खपचर्म-संन पाममा प्रबोनि तपोकम् । भालाममखमलनिनि F. ध्यात्मखमपसमिनि H. + विरिति B. + विसनाभिरिति B. विनाभः रति G.

·पचमोऽधायः। त्वत्तोवेदाः संकलाः संप्रसूता- स्वस्येवान्ते संखिति तेलभन्ते। पश्यामस्वागतो हेतुभूतं तृत्वन्तं खेदये सविषिष्टम् । बयैवेदं माम्यते प्रधचक्र मायावी त्वं जगतामेकनामः । ममामस्वां शरणं संप्रपवार योगामानं नृत्यन्तन दियकृत्वम् । पखामस्वां परमावाथमध्ये नृत्य से महिमानं मारामः। सर्वात्मानं बाधा सविविष्टं ब्रामानन्दमनुभूयानुभूय ॥ पोडारखे वाचको मुक्षिवीज बमपरं प्रकती गूढरूपम् । तवां सत्वं प्रवदन्तीह सन्तः खयम्मभं भवतो यत्प्रभावम। सवन्ति त्वां सततं सर्ववेदा नमन्ति वामृषयः चीनदोषाः । अपनाः वि B. प्रवर्गवास नि F. + चित्पतिमिति B. बद्रमननशविमिति P. वामिति B. सावमिति B. 60 ·४४ कूर्मपुराणम् । मान्तामानः सत्यसन्वं वरिहं विशन्ति त्वां यतयी ब्रह्मनिष्ठाः । भुवो नाशो नादिमान्विखरूपः। ब्रह्मा विष्णुः परमेष्ठी वरिष्ठः । खामानन्दमनुभूय विशन्ते खयं ज्योतिरचला नित्यमुखाः । एका रुद्रस्त्वं करोषीह विखं त्वं पालयस्यखिलं विखरूपम् । बामवान्ते निलयं विन्दतीदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपत्राः ॥ एका वेदी बहुशाखो घनन्त- स्वामवैकं बोधयत्येकरूपम् । बन्धं त्वां ये धरणं संप्रपत्रा मायामेतां ते तरन्तीह विप्राः ॥ खामेकमाहुः कविमेकर, ब्रा ग्राणन्तं हरिमम्निमीशम् । रुद्रं नित्यमनिलं! चेकितानं * बा विन्तीति B. + भवानीशी नादिमानमोगपिरिति B. Tufafa B and F. धाति: वापतीन्तरेषामिति B. प परममिनि B. ॥ रदं मन्युमनखमिति B.

·पचमोऽधायः। धातारमादिस्बमनकरूपम् । खमपरं परमं वेदितव्यं खमस्य विवस्व परं निधामम् । त्वमव्ययः साखतधर्मगोता सनातनस्त्वं पुरुषोत्तमाऽसि । त्वमेव विशुचतुराननस्वं त्वमेव रुद्रो भगवानपीयः । त्वं विश्वनाथ प्रतिः प्रतिष्ठा सर्वेखरस्त्वं परमखरोऽसि । त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । चिमाचमध्यामनन्तरूपं खं ब्रह्म शून्यं प्रततिर्गुणाष ॥ यदन्तरा सर्वमिदं विभाति यदव्ययं निलमकरूपम् । किमप्यचिन्त्यं तव रूपमेत. तदन्तरा यअतिभाति तत्त्वम् ॥ योगेखर भद्रमनन्तशति * पिरिति B. + विनाम :नि E,Fand H. + विनिर्मुसति B.

·१७॥ कूर्मपुरासमा परायणं अनतर्नु पुरापम् । नमाम सर्वे शरणार्थिनस्लों प्रसीद भूताधिपते महेश । त्वत्पादपप्रसारणादशेष-* संसारवीजं निलयं प्रयाति । भनी नियम्य प्रणिधाय कायंग प्रसादयामी वयमेकमीयम् ॥ नमो भवायाय भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम् । नमोऽस्त रुद्राय कपहिने ते नमोऽग्नये देव नमः शिवाय ॥ ततः स भगवान्प्रीसः कपी हषवाहनः । संहत्य परमं रूपं प्रकृतिस्थोऽभवद्भवः । ते भवं भूतभव्येशं पूर्ववत्समवस्थितम् । दृष्टा नारायणं देवं विस्मितंपा वाक्यमब्रुवन् । भगवन् भूतभव्येश गोहषातिशासन । * पोषमिति B. + कार्यमिति F. # भवायालु ति B. ६ देवः इति B. १ पिजिनाः वि Band F.

·षष्ठोऽधायः। हा ते परम रूप निहताः सनातन । भवबसादादमले परसिम्परमेखर । अस्माकं जायते भतिस्त्वय्येवाव्यभिचारिणी। दानी बोतुमिच्छामा माहामेर तव यार । भूयोऽपि चैवं यनित्य याथा परमेष्ठिनः । स तेषां वाक्यमाकर्य योगिनां योगसिविदा । प्राह गम्भीरया वाचा समालोक्य व माधवम् ।। এৰি শীৰ লীলা বানী। षष्ठोऽध्यायः। खर उवाच । ऋणुध्वमृषय: सर्वे यथावत्परमेष्ठिनः । बच्चामीयस्य माहामा यत्तदविदो विदुः । सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता। सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वामा सनातनः । * निर्वताः पति B. + तारयनित्यमिति B. * योगसिद्धिदमिति B.

·पुरारम् । सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी महारः । मध्ये चान्तःखितं सर्व नाहं सर्वध संखितः। भवगिरगुतं दृष्टं यत्खरूपञ्च मामकम् । ममेषा खुपमा विप्रा माया वैध दर्शिता मया । सर्वेषामेव भावानामन्तरं समवखितः । प्रेरयामि जगतकत्वं क्रियाशतिरियं मम । मयेदं चेष्टते विश्वं तहै भावानुवर्ति मेषा। सोऽहं कालो जगार प्रेरयामि कलामकम् ॥ एकांशन जगत्कत्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः । संहराम्येकरूपेण खितावस्खा|| ममैव त । पादिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः । चोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ ॥ ताभ्यां सजायते विखं संयुक्ताभ्यां परस्परम् । महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते ॥ * पिता मिति B. + मधवाति B. * माययति B. B कियाक्तिरित्यारम नगरसमित्य A पुलक नास्ति। १ बरते विश्व तरखमावानुवनिति E. मये धेरित वि भाखभावानुवरिति F. । विधावस्था ममैव तुति Band F. ** विभिवमिति B.

·पहोऽधायः। यो हि सर्बजगमाची कालचक्रप्रवर्तकः । हिरवगौं मार्तण्डः सोऽपि महेहसम्भवः । तसे दिव्यं खमैखयं भानयोगं सनातनम् । दत्तवानामवाग्वेदान् कल्यादौ चतुरो हिजाः ॥ समवियोगता देवी ब्रमा महावभावितः । दिव्यं तमामकैखर्य सर्वदावगतः स्वयम् ॥ स सर्बलोकनिर्माता मवियोगेन सर्ववित् । भूत्वा चतुर्मुखः सर्ग सृजत्येवामसम्भवः । योऽपि नारायणाऽनन्ती लोकानां प्रभवोऽव्ययः । ममैव च परा मूर्तिः करोति परिपालनम् । योऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः। मदानयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः । हव्यं वहति देवानां कयं कव्याशिनामपि । पाकच कुरुते वड़ि: सोऽपि मच्छतिनोदितः । भुसमाहारजातच पचते तदहर्निशम्मा । वैज्ञानरोऽग्निभंगवानीखरस्य नियोगतः ॥ योऽपि सर्वानां योनिवरुपी देवपुङ्गवः । * दलवामानानिति B. दलवानान्मनावदानिति F. + मम नियोगत ति B. * सम्बदा वातीति B. 8 परमति B. १ पत्येतदप्रिमिति B.

·कूर्मपुराणम् । सोऽपि सनीवयेकलमीवरस्य नियोगतः । योऽन्तस्तिष्ठति भूतानां वहिर्देवः प्रभवनः । मदानयासी भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि ॥ योऽपि सञ्जीवनी नृणां देवानाममृताकरः । सोमः स मबियोगेम नादितः किल वर्तते । यः खभासा जगत्वत्वं प्रभासयति सर्वशः। सूर्यो वृष्टिं वितनुते खोसेणैव स्वयम्भुवः ॥ योऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेखरः । यवनां फलदी देवी वर्तते स मदाञया । यः प्रशास्ता साधूनां वर्तते नियमादिह । यमो वैवखतो देवी देवदेवनियोगतः ॥ योऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां सम्प्रदायकः । मोपीखरनियोगेन कुवेरी वर्तते सदा ॥ यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः । मवियोगादसौ देवो वर्तते नितिः सदा ॥ वेतालगणभूतानां खामी भोगफलप्रदः ।पा मानः किल भगानां सोऽपि तिष्ठेन्मदात्रया। * प्रकारयति सर्वदा रति B. + शास्त्रेवेति B, Fand II. * सौरति B. तापसामामिति B. Fand H. । मनियोगादिबारम्भ पादपतुष्टयं A पुस्तन देखी।

·बहोचावः। यो वामदेवोऽभिरसः मिथो गद्रमवापसी। रकी योगिनां नित्वं वर्ततेऽसौ मदान्त्रया। यण सर्वजगत्यूची वर्तते विननायकः । विनायका धरत: मोपि मापनालिस। योऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठी देवसेनापतिः प्रभुः । स्कन्दोऽसौ वर्तते नित्यं वयभूर्विधिनोदितः । ये च प्रजानां पतयो मरीचाथा महर्षयः । सजन्ति विविध लोकं परसव नियोगतः । या च श्री: सर्वभूतानान्ददाति विपुलां श्रियम् । पत्री नारायणस्थासौ वर्तते मदनुग्रहात् । वाचं ददाति विपुलां या देवी सरस्वती। सापीरनियोगेन नोदिता संप्रवर्तते ॥ यावेषपुरुषान् घोरावरकातारयिषति । सावित्री संस्मृता चापि मदानानुविधायिनी। पाबंती परमा देवी ब्रह्मविद्यापदायिनी। यापि ध्याता विशेषेण सापि मानानुगा। योऽनन्तमहिमानन्तः भेषोऽशेषामरप्रभुः । पाठी समीचीनः * धचंता इति B. + यब मिलयो मतः नि A. + पूणितनिA and H. पोलि B. 61 ·४८२ कूर्मपुराणम् । दधाति सिरसा लोकं मोऽपि देवनियोगतः ॥ योऽग्निः संवर्तका नित्यं बड़वारूपसंस्थितः । पिवत्यखिलमभीधिमीखरस्य नियोगतः ॥ ये चतुर्दश लोकेऽस्मिथनवः प्रथितौजसः । पालयन्ति प्रजाः सर्वास्तेऽपि तस्य नियोगतः ॥ प्रादित्या वसवो रुद्रा मरुतस तथाखिनौ । पन्या देवताः सर्वाः शास्त्रेणैव विनिर्मिता गन्धर्वा गरुड़ाद्याच सिहाः साध्याय चारपाः । यवरक्षःपिशाचाच स्थिताः सृष्टाः स्वयम्भुवा । कला काष्ठा निमेषाख मुहर्ता दिवसाः चपाः । ऋतवः पक्षमामाच स्थिताः शास्त्रे प्रजापते: युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने । पराचैव पराधीच कालभेदास्तथापरे ॥ चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । नियोगादेवा वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः । पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् । बघाडानि|| च वर्तन्ते सर्बाण्येव स्वयम्भुवः ॥ * मानव निहिताः पति B मरास्त्रे नव निष्ठिता रति P. + गाड़ाषा: इति B. गाड़ाः पचाFि. पत्रोक: A पुसमाति । १ नियमावति B. । मबीदामोवि A and F. बबाढ़ानौEि.

·षष्ठोऽधायः। पतीतान्यप्यसंस्थानि मारहानि ममात्रया। प्रहत्तानि पदार्थोषैः सहितानि समन्ततः । प्रधाहानि भविष्यन्ति सह चामभिरामगैः । करिथन्ति सदैवानां परस्य परमात्मनः । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनोबुधिरेव च । भूतादिरादिप्रतिनियोगे मम वर्तते । याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् । माया विवर्तते नित्यं सापोखरनियोगतः ॥ यो वै देहभृतान्देयः पुरुषः पठ्यते परः । पामासी वर्तते नित्यमीखरस्य नियोगतः । विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत्पदम् । सापि बुहिमामहेशस्य नियोगवशवर्तिनी ॥ बहुनात्र किमुक्तोन मम सत्यात्मकं जगत् । मयैव प्रेय ते करवं मय्येव प्रलयं व्रजेत् । अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्यातिः सनातनः । परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो बन्यो न विद्यते । * बमुभिरिलि Band F. + बस्थिनीति है हौति B. मगति B. १ विद्या पति B. ॥ मयेव युज्यत इति B.

·४८४ पूर्वपुराणम् । इत्येतत्परम पानं युमाकं कथितं मया। माला विमुचते जन्तुर्जनसंसारबन्धनात् । इति श्रीवर्धपुराचरमोतास पडोऽधायः । सप्तमोऽध्यायः । ईखर उवाच। अण्वसषयः सबै प्रभाव परमेष्ठिनः । बंजाखा पुरुषो मुतो न संसार पतेत्पुनः ॥ परात्परतरं ब्रह्म भाखतं ध्रुवमव्ययम् । नित्यानन्दं निर्विकल्प तमाम परमं मम ॥ अहं ब्रह्मविदां ब्रमा खयम्भूर्वितोमुखः । मायाविनामहन्देवः पुराणो हरिरव्ययः ॥ योगिनाममाहं शभुः स्त्रीणान्देवी गिरीन्द्रजा। पादित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः । रुद्राणां शारखाहं गरुड़: पततामहम् । ऐरावती गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम् । * निपपरमिनि B.

·सप्तमीचावः। R ऋषीणाचवसिहोऽहं देवानाश सतनातः। शिस्पिना विसकर्मा प्रसादः सुरविरिषाम् । मुनीनामप्यहं व्यासो गणानाप विनायकः । वीराणां वीरभद्रोऽहं सिमानां कपिलो मुनिः। पर्वतानामहं मेनक्षत्राणाश चन्द्रमाः । वजनहरणानाच बतानां सत्यमबाहम् ॥ अनन्ती भोगिनान्देवः सेनानीना पावकिः । पात्रमाणां रहस्खोऽहमीशराणां महेखरः ॥ महाकल्पच कल्यानां युगानाहातमाहम्।। कुवरः सर्बयक्षाणां तणानाचैव वीरा ॥ प्रजापतीनान्दशोऽहं नियंतिः सर्वरक्षसाम् । वायुबलवतामस्मि हीपानां पुष्करोऽस्माहम् ॥ मगेन्द्राणाच सिंहोऽहं यन्त्राणां धनुरेव च। वेदानां सामवेदोऽहं यजुषां मताद्रियम् ॥ सावित्री सर्वजण्यानां गुयानां प्रणवोऽस्मरहम् । सूतानां पौरुषं सूखं ज्येष्ठसाम च सामषु । सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायम्भुवोऽस्माहम् । अमावर्तस्तु देथाना क्षेत्राणामविमुक्तकम् । * महादोऽबामरिषामिति B. + B पुसः एतत्पादश्यमुपरिखसीका पाय हया। * मागास वीरः Bि.

·४८ पूर्णपुराणम् । विद्यानामामविद्या जानानामैखरं परम् । भूतानामस्माई व्योम तत्वानां मृत्युरेव च ॥ पायानामस्माई माया कालः कलयतामहम् । गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः ॥ यचान्यदपि लोकेऽस्मिन् सत्वं तेजोवलाधिकम् । तसम्बं प्रतिजानीवं मम तेजीविजृम्भितम् ॥ आत्मानः पशवः प्रोक्षाः सर्वे संसारवर्तिनः । तेषां पतिरहन्देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः । मायापाशेन बनामि पशूनेतान् खलीलया । मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः । मायापाशेन बहानां मोचकोऽन्यो न विद्यते । मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम् ॥ चतुर्विशतितत्त्वानि माया कम गुणा इति । एते पायाः पशुपतेः केशाय पशुबन्धनाः ॥ मनी बुदिरहारः खानिलाग्निजलानि भूः । एताः प्रकृतयस्वष्टौ विकाराय तथापरे । श्रीचन्वक् चक्षुषी जिला प्राणञ्चैव त पञ्चमम् । पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता ॥ अब्दः स्पर्शच रूपञ्च रसो गन्धस्तथैव च । * मरः परमिनि A. + विषममिति B.

·सप्तमोऽधायः। ge. अयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राशतानि च। चतुर्विशकमव्यक्त प्रधानं गुणलक्षणम् । प्रनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम् ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणमयमुदाहृतम् । साम्यावस्थितिमेतषामव्यतां प्रकति विदुः ॥ सत्त्वं ज्ञानं तमो जानं राजसं समुदाहतम् । गुणानां बुदिवैषम्यादेषम्यं कवयो विदुः ॥ धर्भाधाविति प्रोक्तौ पाशौ हौ कर्म संजिती। मर्पितानि कर्माणि न बक्षाय विमुशाये ॥ अविद्यामस्मितां रागं हेषञ्चाभिनिवेशनम् । केशाख्थांस्तान् स्वयं प्राहः पाशानामनिबन्धनात् । एतेषामेव पायानां माया कारणमुच्यते । मूलप्रवतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति ॥ स एव मूलप्रकतिः प्रधानं पुरुषोऽपि च । विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः ॥ स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशुभृतः एव । * रीमियमदातमिति B. + पति B. पाशा: पति B.

·४८७ पूर्णपुरापम् । स वेद सर्ववच तस्य देता तमाहुराबं* पुरुषं पुराणम् ॥ पनि पौनपुरा चरगीतास मनमोऽध्यायः । अटमोऽध्यायः। ईखर उवाच । पन्याधतमं ज्ञानं वश्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः । येनासौ तरते जन्तु?रं* संसारसागरम् ॥ प्रयं ब्रह्मा तमः पान्तः भाखतो निलोऽव्ययः । एकाकी भगवानुक्ताः केवलः परमेखरः ॥ मम योनिमहातक गर्भ दधाम्यहम् । मूलमायाभिधानन्तं ततो जातमिदं जगत् ॥ प्रधानं पुरुषो धामा महबूतादि रेव च । तभाषाणि मनोमा भूतानीन्द्रियाणि च जधिरे । * तमारवामिति B. * चीरति B. + पामिति B. पहंगामयः इति P. तुति B. महा भूतादिरिति B. प मोति B.

·पष्टमोऽध्यायः। 8GE ततोऽहमभवममकोटिसमप्रभम् । तस्मिनने महाबमा मच्छया चोपबृंहितः । ये चान्ये बहवो जीवाखमया: सर्व एव ते । न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः। यासु योनिषु ताः सर्वाः सम्भवन्तीहा मूर्तयः । तां मातरं परां योनि मामेव पितरं विदुः । यो मामेवं विजानाति वीजिनं पितरं प्रभुम्न स वीर सर्बलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥ शानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेखरः । पोहारमूर्तिभंगवामहं ब्रा प्रजापतिः । समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेखरम् । विनश्यत्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति । समं पश्यन् हि सर्वच समवस्थितमीवरम् । * मूर्यति B. + मन्मया ति B. है याति B. सासुति B. १ सम्भवनिीति B. ॥ नासा माया परा योनिरिति B. ** मायामिवमिति B. # पिसमिति B. "और ति B. 62 ·कूर्मपुरापन। नहिनत्यात्मनामानं सतो याति परावतिम् । विदिवा सप्त सूमापि षड़ाध महखरम् । प्रधानविनियोगः परं प्रमाधिगच्छति । सर्वत्रता बतिरनादिबोधः सन्दता नियमलुप्ततिः । अनन्तशतिष विभीविदित्वा बड़ारणानि महमरस्य । तभाषाणि मन पामा तानि सुमाखाहुः सप्त तत्वामकानि । या सा हेतः प्रवतिः सा प्रधान बन्धः प्रोती विनयेनापि तेन ॥ या सा पतिः प्रती लीनरूपा वेदेषता कारणं ब्रह्मयोनिः । तस्या एकः परमेष्ठी पुरस्ता. माहेबरः पुरुषः सत्वरूपः ॥ बमा योगी परमामा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेधः पुराणः । * पर पदमिति B. सतम्बता रति Band F. * साधनमिति B. विनियोगोऽपि इति B.

·परमोधावः। ४८१ एको रद्री सत्युमबमिक वीजं वि देव एकः स एव । तमेवैकं प्राहुरन्धेऽप्यने खामेवामा केचिदन्यं तमाः। पखोरणीबाबातो महीया. महादेवः प्रोचते विशल्पः। एवं हि यो वेद गुहाभयं पर प्रभु पुराणं पुरुषं विखरूपम् । हिरण्मयं बुद्धिमतां पराप्रति स बुधिमान् बुधिमतीत्व तिष्ठति । प्रति चौर्षपुराविरंगरगीतास पाटमोऽधायः । * दरति A, E and H. + विषामानमिति B. * बदवितरिति B. 8 प्रमिति B. १ परमिति B. , पबुनिमामिति E and H.

·नवमोऽध्यायः। ऋषय जचुः। निष्कलोनियंती नित्यो निष्क्रियः परमेखरः । ततो बद: महादेव विश्वरूपः कथं भवान् । ईखर उवाच । नाहं विश्वो न विखन मामृते विद्यते हिजाः । माया निमित्तमात्रास्ति सा चात्मनि मया विता। अनादिनिधना शशिर्माया व्यसिसमात्रया। तविमित्तः प्रपञ्चोऽयमव्यताब्जायते खलु। प्रव्य कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् । अहमेव परं ब्रह्म मत्तीजन्यबई विद्यते। तस्मान् विखरूपत्वं निषितं ब्रह्मवादिभिः । एकत्वे च पृथती चा प्राममेतनिदर्शनम् । अहं तत्परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः । पकारणं विजाः प्राय न दोषोधात्मनस्तथा। * देव रति A. + व्यसमापिता रति B. व्यकसमापयाति F. + मयनादमयन खलु इति B. 8 मतोऽन्धद्धिति B. प एकत्वेन पृथकीन इति B.

·नवमोऽधायः। ४८२ अनन्ताः* सहयोऽव्यता मायया संखिता ध्रुवाः । तस्मिन्दिविस्थितं नित्यमव्य भाति केवलम् । अभिबं वखते भिवं ब्रमाव्यतं सनातनम्। एकया मायया युतामनादिनिधनं ध्रुवम् ॥ पुंसोऽन्याभूयथा भूतिरन्यया न तिरोहितम् । अनादिमध्यन्तिष्ठन्त चेष्टते विद्यया किल ॥ तदेतत्परमव्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् । तदक्षरं परं ज्योतिस्तहिष्णोः परमं पदम् ॥ तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् । तदेवेदं जगत्त्वं तहिनाय विमुयते । यतीवाची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। पानन्दं ब्रह्मणी विहान् बिभेति न कुतसना । वेदाहमेतं पुरुषं महान्स- मादित्यवर्ण पुरुषं पुरस्तात । * मुखमाः इति B. + अभिवस्तु खभावतः ति B and F. aforifeofafa E and H. । तदेव च पति B. नबिभेति कदाचनेति B. ॥ तम: परसादिति Band F.

·४८" वर्षपुरारम्। तं विज्ञाय परिमुवेत विहा- बित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः। अमात्परं नापरमस्ति किश्चि- बज्योतिषां ज्योतिरकं दिविखम्।। तदेवामानं मन्यमानोऽथ विहा- नामानन्दी भवति बप्रभूतः । तदस्यहं कलिलं गूदेह बधानन्दमस्तं विखधामा । वदन्वेवं ब्रामणा मानिहा- या गला न निवर्तेत भूयः । हिरण्मये परमावापतखे यो दिविषा विप्रतिभातीव तेवः । तहिचाने परिपश्यन्ति धीरा. विधाजमानं विमसं बोमधाम । बमभूयः इति B. + दिविष्ठमिति B. * तदन्यमिति B. ३ विधाम वि B. प यषिौति B. । तरचामिन ति B.

·नवमोऽधायः। ४८॥ ततः परम्परिपश्यन्ति धीरा. पामन्याबानमनुभूय साक्षात खयं प्रभुः परमेष्ठी महीयान् ब्रधानन्दी भगवानीय एषः । एकोदेवः सर्वभूतेषु गूढ़ः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरामा। तमेवैकं येऽनुपश्यन्ति धीरा- स्तेषां शान्ति: माखती नेतरेषाम् । सायनविरोगीवः सर्वभूतगुहाययः । सर्वव्यापी स भगवान्तमादन्यत्र विद्यते । इत्येतदीखरजानमुतां वो मुनिपुङ्गवाः । गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम् ॥ प्रति धोकूर्मपुरागरगोवास नवमीऽध्यायः । * यतः रति B. + पनुभ्य रति B. 1 भवानीमति B.

·दशमोऽध्यायः। खिर उवाच । पलिङ्गमेकमव्यवलिङ्ग ब्रोति निषितम् । खयोतिः परतत्त्वं पूर्व* व्यानि व्यवस्थितम् । अव्यक्त कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् । निर्गुणं सिवि विज्ञानं तद पश्यन्ति सूरयः ॥ तबष्टवान्तसङ्कल्पाः नित्यं तनावभाविताः । पश्यन्ति तत्परं ब्रह्म यत्तलिङ्गमिति श्रुतिः । अन्यथा न हि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः । न हि तहिद्यते भानं येन तज्ञायते परम् ॥ एतत्तत्परमं स्थानंगा केवलं कवयो विदुः । अज्ञानतिमिरं|| जानं यस्मामायामयं जगत् ॥ यज्ज्ञानं निम्मलं शु* निर्विकल्पविरननम् । * पीरति Bandr. + पति B. * विष्ठाः मानसाल्पा ति B, Fand H. बतसजायते इति B. शाममिति B. ॥ पचानमितरज्ञानमिति F. इतरदिति साधु । ** सूअमिति B. tt पदचयमिति B.

·दशमोऽध्यायः । ४८. ममामासौ तदैवैन मिति प्रार्विपषितः । येऽप्यनेक प्रपश्यति तत्परं परमं पदम् । भाषिताः परमाविहां बहन तत्त्वमध्ययम् ॥ ये पुनः परमतत्वमेकं वानेकमीखरम् । भता मां सम्प्रपश्यन्ति विजेयास्ते तदात्मकाः । साचावं प्रपश्यन्ति वामानं परमेखरम् । नित्यानन्दं निर्विकल्प सत्यरूपमिति स्थितिः ॥ भजन्ते परमानन्दं सर्वगं अगदामकम्मा । खात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे व्यतापरस्य|| तु । एषा विमुतिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् । निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः ॥ तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वकं परमं शिवम् । सखरो महादेवस्तं विज्ञाय प्रमुच्यते । न तत्र सूर्यः प्रतिभातील चन्द्रो नक्षत्राणां गणोन नोत विद्युत । * तवमिति B. एमदिति साधु । + बुढाकमिति B. * भन्या रति B. $ सापाव इति B. प यत्मदामक मिति B. यदामकमिति Gand IL. । परयके परसतुनिF. परमः शिवः ति B. जननपत्रापि सपन: ति B. नवतारामपमय विद्युदिति F. 63 ·पूर्वपराषम् । तहासितं अखिलभाति विख- मतीव* भासममसन्ततिभाति । विश्वोदितविकलं निर्विकलं शहत्परमं यहिभाति । अचान्तरे ब्रह्मविदोऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्वमचलं यस ईशः ॥ नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं गई वदन्ति पुरुष सर्ववेदाः । प्राणानिति प्रणवेनेशितारं ध्यायन्ति वेदैरिति निचितार्थाःपा । न भूमिरापो न मनो न वहि: प्रायोऽनिलो गगनं नीत बुद्धिः । नतनोऽन्यत्परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः ॥ इत्येतदुतं परमं रहस्य भानवेदं सर्ववेदेषु गीतम् । * मिति B. + विवोदित सामदमिति B. + एवं विधर्म परममिति B. ए परममिति F. 8 तमोमिति रति B. दाधिषिपषितार्थाः इति B. बदायविनिषितामिति F. ॥ जानामतमिति B. * गूढमिति B.

·एकादयोऽधायः। १ जानाति योगी विजनेऽध देश युनीत योग प्रयतो प्रजनम् । अनि श्रीलंपुगपरमीतास समोऽधायः । एकादयोऽध्यायः । खर उवाच । पतः परं प्रवक्ष्यामि योग परमदुर्लभम् । येनामानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम् ॥ योगाग्निदहते* क्षिप्रमशेषं पापपवरम् । प्रसवं जायते जानं साक्षाविर्वाणसिहिदम् ॥ योगासनायते जान जानाधीगः प्रवर्तते । योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेबरः ॥ * यदेवमिति A and II. * हातीति B. + सायमिति B. पाममियन पादाय A, E, I पुसकी नाति।

·पूर्णपुरापम् । एककाल हिवासंवा पिकालं निस्वमेव । ये युवन्ति महायोगं ते विनया महेखराः । योगस्त हिविधीयो घभावः प्रथमो मतः । अपरस महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः ॥ शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्यते । प्रभावयोगः स प्रोतो येनामानं प्रपश्यति॥ यत्र पश्यति चामानं नित्यानन्दं निरस्चनम् । मयैक्यं स मया योगो भाषितः परमः स्वयम्मा ॥ ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे । सर्वे ते बायोगस्य कला नाहन्ति षोड़शीम् ॥ यत्र साधावपश्यन्ति विमुक्ता विखमीखरम् । सबैषामेव योगानां स योगः परमो मतः ॥ सहस्रशोऽथ बहुशो ये चेखरवहिष्कृताः । न पश्यन्ति मामेकं योगिनी यतमानसाः ॥ प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोपधारणा * वाति B. प्रथमः ति A, E and H. पगुफा नफा ति A, Eand II. 8 महायोगः इति B. प परमेभरः पति B. ॥ शतः पति B. ** प्रत्याहारीऽथ धारणा पति Band G.

·एकादयोऽधायः। समाधिस मुनिश्रेष्ठा यमन नियमासने । मय्येकचित्तता योगः प्रत्यन्तरनियोगतः । तसाधनानि धान्यानि युमाकं कथितानि । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रानचऱ्यापरियही। यमाः सपतः प्रीताश्चित्तशनिप्रदा नृणाम् । कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा। प्रयजननं प्रोता त्वहिंसा परमर्षिभिः ॥ अहिंसायाः परो धर्मो नात्यहिंसापरं सुखम् । विधिना या भवेहिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता। सत्येन सर्वमाप्रोति सत्ये सर्व प्रतिष्ठितम् । यथार्थकथनाचारः सत्यम्प्रोतां हिजातिभिः । परद्रव्यापहरणं चौर्यादयः बलेन वा । स्तेयं तस्यानाचरणादप्तेयं धर्मसाधनम् ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वच मेथुनत्यागं ब्रह्मचर्यम्प्रचक्षते ॥ द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि तथेच्छया। अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयवेन पालयेत् ॥ तपः स्वाध्यायसन्तोषौ शौचमीखरपूजनम् । * उत्तासर ति Band P. + सा बस्मैिव कौनिता इति B. * चीयांबापति B.

·पूर्णपुराणम् । समासावियमाः प्रोला योगसिक्षिपदायिनः । उपवासपराकादिनाच्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणम्पाहुस्तापसास्तप उत्तमम् ॥ वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपम्बुधाः । सत्त्वसिद्धिकरं पुंसां खाध्यायं परिचयते। स्वाध्यायस्य यो भेदा वाधिकोपांशमानसाः । उत्तरोत्तरवैशिष्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः । यः शब्दबोधजननः परेषां मुखतां स्फुटम् । स्वाध्यायो वाचिकः प्रोता उपांशोरथ लक्षणम् ॥ पोष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्थाशब्दबोधकम् । उपांशीष निर्दिष्टः साध्वसौ वाचिकानपाता। यत्पदाचरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् । चिन्तनं सर्वपदानां मानसं तज्जपं विदुः । यहच्छालाभती वित्तं अलं पुंसी भवेदिति । प्राशस्त्यमृषयः प्राहुः सन्तोषं सुखलक्षणम् ॥ वाघमाभ्यन्तरं शौचं विधा प्रोक्तं हिजोत्तमाः । मनलाभ्यां स्मृतं वाचं मनःशहिरथान्तरम् ॥ A celebrated hymn and prayer of the qy occurring in the 14- मेयो निता. + सामवाचिकी नप:ति B. * परिसदविवर्जितमिति B. मिमिनि B, Eaud H.

·एकादशोऽधायः। खतिवारपूजाभिर्वाचनःकायकर्मभिः । सुनिवला शिव भक्तिरितदीपस्थ- पूजनम् ॥ यमा नियमाः प्रोताः प्राणायामविबोधत । प्रायः खदेहजो वायुरायामस्तविरोधनम् । उत्तमाधममध्यत्वाविधायं प्रतिपादितः। य एव विविधः प्रोक्तः सगर्भो गर्भ एव च ॥ माषाहादशको मन्दचतुर्विगतिमात्रकः । मध्यमः प्राणसंरोधः पशिभाषिकोऽन्तकः ॥ यः खेदकम्पनीछासपाजनकत्वं यथाक्रमम् । संयोगव मनुष्याणामानन्दाचोत्तमोत्तमः ॥ मुनफाख्यं हि तं योगं सगर्भविजयम्बुधाः । एतद योगिनां प्राहु: प्राणायामस्य लषणम् ॥ सब्याहति सप्रणवां गायत्रों शिरसा सह । * रंगीनि B. + एतत्पाद A पुसमाप्ति। 18 xfx B, E and H. 8 माषिकोचमति BE and II. बेदकम्पनीबान रति B. या संदकम्पनीलाम पनिG. ॥ मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुलमीनम. अति B. ** सगर्भमाहुरिति B. * पवित्रमिति B. # एनहि योगिनामुममिति B.

·कूर्मपुराणम् । त्रिर्जपदायतप्राणः प्राणायामोऽथ नामतः ॥ रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुश्नकः । प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसः । रचको वाधनिखासा पूरकस्तविरोधनः। साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते ॥ इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः । निग्रहः प्रोचते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः॥ इत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ति पर्वस मस्तके । एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम् ॥ মানয়িনিমালা জণ যা সুনিনি। प्रत्वन्तरैरसृष्टा या तद्यानं सूरयो विदुः ॥ एकाकारः समाधिः स्यादेशालबनवर्जितः । प्रत्ययो अर्थमात्रेण योगशासनमुत्तमम् ॥ धारणा हादशायामा ध्यानं हादश धारणाः । थानं हादशकं यावक्षमाधिरभिधीयते । प्राणायामः स उच्यते इति 3. + प्राणायामनु ति B. रको नवनियामादिवि B. निरीधतः इति B. | बुरिति B,G, E and H. ॥ जयनरैरसंपदा ति B. इत्यन्तरैरसंमष्टा इति G. ** साधनेति B.

·एकादयोऽधायः। ५०५ पासनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्मम सनन्तथा। साधनानाच सर्वेषामतसाधनमुत्तमम् । जोरपरि विप्रेन्द्राः कवा पादतले उभे । समासीनात्मनः पन्नमतदासनमुत्तमम् ॥ उभे कत्वा पादतले जानूऊरन्तरेण हि । समासीनामनः प्रोक्लमासनं स्वस्तिकं परम् । एक पादमथैकस्मिन्विष्टभ्योरसि सत्तमाः । आसीनाासनमिदं योगसाधनमुत्तमम् ॥* प्रदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते । अन्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा । जन्तव्याप्त श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पधे । सशब्दे सञ्चये वापि चैत्यवस्मीकसञ्चये। परभ दुर्जनाक्रान्से मशकादिसमन्विते । नाचरेतबाध वा दौर्मनस्यादिसम्भवे ॥ सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य च । नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा ॥ रहे वा सुरभे देश निर्जने जन्तुवर्जिते । * पयं शोक: B पुस्तके नाति । + समयेति B. * एतद पादयतुष्टयं A पुस्तके नास्ति। 8 एम्बे नि B. GE ·कूर्मपुराणम्। युनीत योग* सततमात्मानं तत्परायणः ॥ नमस्कृत्याथ योगीन्द्रान्छिष्यांश्चैव विनायकम् । गुरुचैव च मां योगी युनीत असमाहितः । आसनं स्वस्तिकं बहा पद्ममईमथापि वा। नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुम्मीलितेक्षणः ॥ कसाथ निर्भयः भान्तस्त्यता मायामयं जगत् । खात्मन्यवस्थितन्देवं चिन्तयेत्यरमेश्वरम् ॥ शिखाये हादशाङ्गुल्य कल्पयित्वाथ पहजम् । धर्मकन्दसमुद्भूतं जाननालं सुशोभनम् ॥ ऐखUष्टदलं खेतं परं वैराग्यकर्णिकम् । चिन्तयेत्परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम् । सर्वशक्तिमयं साक्षाचं प्राहुर्दिवमव्ययम् । ओडारवाथमव्यक्तं रश्मिज्वाला समाकुलम् । चिन्तयेत्तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् ॥ तस्मिन्ज्योतिषि विन्यस्य स्वानन्दं मम भेदतः। ध्यायीत कोश मध्यस्थमीशं परमकारणम् ॥ * योगीति B. 1 मत्परायणप्रति B. * गुबगायन Band IL. 8 जाति B. प सामानं तदभेदतः ति B. खात्मानन्दमभेदतः प्रति Gand H. ॥ ध्यायौताकाग्रति B and II. ध्यायीन-पत्र पान्मनेपदित्वमार्यम् ।

·एकादशोऽध्यायः । तदामा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् । एतखतमं जानं ध्यानान्तरमथोचते ॥ चिन्तयित्वा तु पूर्वोदये पनमुत्तमम् । पामानमथ कान्तारं तषानलसमविषम् ॥ मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुष पञ्चविंशकम् । चिन्तयेत्परमात्मानं तमध्ये गगनं परम् ॥ ओसारबोधितं तत्त्वं भाखतं शिवमुच्यते।। अव्यक्त प्रकृती लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम्॥ तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम् । ध्यायीत तम्मयो नित्यमेमरूपं महेश्वरम् ॥ विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः । संस्थाप्यमपिणा चात्मानं निर्मले परमे पदे । पावयित्वात्मनी|| देहं तेनैव जानवारिणा। मदामा मन्मना** भस्म राहीत्वा वाग्निहोधिकम् ॥ * कतारमिति Band F. + शिवमच्यतामिति B, F and II. अनम्नमिति B. तमना इति B. १ संस्थाप्य मयि ति Band II. मायित्वासमा लि Band I. ** मन्मयः ति B. It त्वपिजीवमिति B.

·कूर्मपुराणम् । तेनीबूलितसर्वाङ्गमग्निरादित्य मन्नतः । चिन्तयेत्खामनीशानं परं ज्योतिःस्वरूपिणम् । एष पाशपतो योगः पशुपाशविमुक्तये। सर्ववेदान्तमार्गोऽयमत्याश्रममिति अतिः । एतत्परतरं गुचं महायुज्यप्रदायकम् । हिजातीनान्तु कथितं भतानां ब्रह्मचारिणाम् ॥ ब्रह्मचर्यमहिंसा चबमा शौचन्सपो दमः । सन्तोष: सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः ॥ एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य नया लुप्यते । तस्मादामगुणोपेतो मतं] वोटुमर्हति ॥ वीतरागभयक्रोधा मन्भया मामुपाश्रिताः । बहवोऽनेन योगेन पूता मनावयोगतः ॥ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । जानयोगेन मां तस्माद्यजेत परमेश्वरम् । अथवा भतियोगेन वैराग्येण परेण तु । * मपिरित्यादि इति B. + सारीऽयमिति Bandu. * ययात्रम पति B. 8 मसायुज्योपपादकमिति B. १ तुति BandF. ॥ सात मिति B. ** मावमागना: ति B.

·एकादशोऽधायः । चेतसा बोधयुक्तोन पूजयेन्मां सदा शुचिः ॥ सर्वकर्माणि संन्यस्य भिवाशी निष्परिग्रहः। प्रायोति मम सायुज्यं गुह्यमेतमयोदितम् ॥ अष्टा सर्वभूतानां मैत्रीकरण एव च । निम्मी निरहङ्कारो यो महत: स मे प्रियः । सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुड़ियों मङ्गताः स मे प्रियः ॥ यम्माम्बोदिजते लोको लोकावाहिजते च यः । हर्षामर्षभयोगैर्मुक्तो यः सहि मे प्रियः ॥ अनपेक्षः शुचिर्दच उदासीनी गतव्यथः । सर्बारम्भपरित्यागी भकिमान्यः स मे प्रियः ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिौनी सन्तुष्टी येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्मतो मामुपैष्यति । सर्वकमाण्यपि सदा कुर्वाणी मत्परायणः । मप्रसादादवानोति शाखतं परमं पदम् ॥ चेतसा सर्वकमाणि मयि सध्यस्य मत्परः । निराश्री निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत् ॥ त्यमा कर्मफलासङ्ग नित्यस्तो निराश्रयः । कर्मण्यपि प्रवृत्तोऽपि कर्मणा तेन बुध्यते ॥ * यखादिन्यादि मानीक वयं A, E, II पुन नानि । + मैतम निपध्यते इति Baud F.

·कूमपुराणम् । निरागी यतचित्तामा त्यससर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्बवानोति तत्पदम् ॥ यदृच्छालाभप्तस्य इन्दातीतस्य चैव हि। कुर्वतो मत्प्रसादार्थ कम्म संसारनाशनम् । मन्मना मवमस्कारी मद्याजी मत्परायणः । मामुपास्थतिमा योगीयो जात्वा मां परमेश्वरम् ॥ मामेवाहुः परं ज्योतिर्बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तथ मां नित्यं मम सायुज्यमायुः ॥ एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कम सात्त्वगम् । नाशयामि तमः करवं ज्ञानदीपन भास्वता ॥ मडुडयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ये चान्ये भोगकर्थाित यजन्ते धन्यदेवताः । तेषां तदन्तं विनेयं देवतानुगतं फलम् । * यतचिन्तात्मेति B. जितचित्तामति G. + किल्विषमिति Fand II. + तुष्टस्वति B. बनातीतन- सुखदुःखशीतोषादिकम् तदतीत इत्यर्थः । सपाले पति साधु । मामुपैयतीति B. ॥ मदद्धयो मा सममिति B. ** माधयमित्यादि युनानामियन्नं A, II पुस्तकयोनीति । tt यीच कामभोगार्थमिति B. तदनरंयमिति B.

·एकादयोऽधायः । ५११ ये चान्यदेवताभताः पूजयन्तीह देवताः । मद्भावनासमायुता मुचन्ते तेऽपि मानवाः ॥ तस्मादिनखरानन्यांस्त्यहा देवानशेषतः । मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम् ॥ त्यका पुत्रादिषु चेहं निःशोको निष्परिग्रहः । यजेचामरणानिङ्ग विरत: परमेश्वरम् ॥ येऽचयन्ति सदा लिङ्ग त्यबा भोगानशेषतः । एकेन जन्मना तेषां ददामि परमम्पदम् ॥ परात्मनः सदामा लिङ्गं केवलं रजतप्रभम् । जानात्मकं सर्वगतं योगिनां हदि संस्थितम् ॥ ये चान्ये नियता भता भावयित्वा विधानतः । यत्र वचन तलिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम् ॥ जले वा वह्निमध्ये वा योनि सूर्येऽप्यथान्यतः । रबादौ भावयित्वेशमर्च येनिङ्गमैखरम् ॥ * वायति B. + भावत: इति Band F. + पिरति B. मामेति पादाटक A, Il पुस्तकेषु नामि । १ परानन्दाममिति B. । सबिरममिति B. ** ये स्थितमिति B. " नियमिति B.

·कूर्मपुराणम् । सर्वलिङ्गमयं होता लिने प्रतिष्ठितम् । तस्मानिङ्गेऽर्च येदीयं यत्र बाचन शाखतम् ॥ अग्नौ क्रियावतामसु व्योनि सूर्ये मनीषिणाम् । काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां इदि लिङ्गन्तु योगिनाम् ॥ यद्यनुत्पत्रविज्ञानी विरता: प्रीतिसंयुतः । यावज्जीवं जपेदुराताः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः ॥ अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाहिजः । एकाकी जित चित्तात्मा स याति परमम्पदम् ॥ वसेचामरणाहिमा वाराणस्यां समाहितः । सोऽपीखरप्रसादन याति तत्परमम्पदम् ॥ तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् । ददाति परमं ज्ञानं येन मुच्थेत बन्धनात् ॥ वर्णाश्रमविधिकत्सडुर्वाणो मत्परायणः । तेनैव जन्मना जान सन्ध्या याति शिवम्पदम् ॥ येऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वैचा पापयोनयः । सर्वे तरन्ति संसारमीखरानुग्रहाद्विजाः ॥ * सर्वलिनीति A. + यतेति B. * एष श्रीक: । पुसके नास्ति । तत्परमिति B. पति B.

·एकादयोऽधायः। किन्तु विना भविथन्ति पापोपहतचेतसाम्न। धर्मान्समात्रयेत्तस्मान्मुक्तये सतत हिजाः । एतद्रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्यचित् । धार्मिकायैव दातव्यं भताय ब्रह्मचारिणे ॥ व्यास उवाच । इत्येतदुमा भगवान् भाखती योगमुत्तमम् । व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम् ॥ मयैतद्भाषितं ज्ञानं हितार्थ ब्रह्मवादिनाम् । दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम् ॥ उतवमर्थप योगीन्द्रानब्रवीनगवानजः । हिताय|| सर्वभक्तानां द्विजातीनां हिजोत्तमाः ॥ भवन्तोऽपि हि मज्जावं शिष्याणां विधिपूर्वकम् । उपदेच्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम ॥ अयं नारायणी योऽसावीखरो नात्र संशयः । नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदम्परम् । * विपाति B. + चेतमः ति B. नियसमिति B. १ पामयोगमनुनममिति B. सबमति B. । हितार्थमिति B. ** योऽहमीचर: ति Band F. 65 ·११४ कूर्मपुराणम् । ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाया। सर्वभूतामभूतस्था* शान्ता चाचरसंस्थिता ॥ येऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः । न ते मुक्ति प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः ॥ ये खेनं विष्णुमव्यक्त माञ्च देवं महेश्वरम् । एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः । तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् । मामेव सम्प्रपश्य पूजयध्वं तथैव च ॥ येऽन्यथा सम्प्रपश्यन्ति मत्त्वैवन्देवतान्तरम् । ते यान्ति नरकान् धोराबाहन्तेषु व्यवस्थितः ॥ मूर्ख वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् । मोचयामि खपाकं वा नारायणमनिन्दकम् ॥ तस्मादेष महायोगी मनतः पुरुषोत्तमः । पचनीयो नमस्कार्यो मनीतिजननाय वै** एवमुक्ता वासुदेवमालिङ्गा स पिनाकधक् । * सर्वभूतान्नभूता मेति B. + ये त्वन्यति B. । सम्प्रपश्यतेति साधु । ३ मा पम्यनीति B. मनारायणनिन्दकमिति B. ॥ नखार्दति B. tra B.

·एकादशोऽधायः। पन्तर्हितोऽभवत्तेषां सर्वेषामेव पश्यताम् । नारायणोऽपि भगवांस्तापसं वैषमुत्तमम् । जग्राह योगिनः सांस्त्यका वै परमं वपुः ॥ जानं भवडिरमलं प्रसादात्परमेष्ठिनः । साक्षाहवामहशस्यमानं संसारनाशनम् । गच्छध्वं विज्वरा: सर्व विज्ञानं परमेष्ठिनः । प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीखराः ॥ इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताम्नये । विज्ञानमै खरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ एवमुक्ता स विखामा योगिनां योगवित्तमः । नारायणी महायोगी जगामादर्शनं स्वयम् ॥ ऋषयस्तेऽपि देवेशं । नमस्त्य महेश्वरम् । नारायणञ्च भूतादिं स्वानि स्थानामि लेभिरे ॥ सनत्कुमारो भगवान् संवाय महामुनिः । दत्तवानैश्वरं जानं सोऽपि सत्यत्वमाययोगा । सनन्दनोऽपि योगीन्द्रः पुलहाय|| महर्षये * साचादिति B. + योगसुचमिति B. पि देवाधिदेवेशमिति B. 8 भगिरे नि B and F. प सत्यवताय तुति Baud R. पुलवायेति B. ॥

·५१० वर्मपुराणम् । प्रददौ गौतमायाथ* पुलहोऽपि प्रजापतिः । अङ्गिरा वेदविदुषे भारहाजाय दत्तवान् । जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च ॥ पराशरीऽपि सनकात्पिता मे सर्वतत्वक् । लेभे तत्परमं जानं तस्माहाल्मीकिराप्तवान् ॥ ममीवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः । वामदेवो महायोगी रुद्रः काल पिनाकधुक् ॥ नारायणोऽपि भगवान्देवकीतनयो हरिः । अर्जुनाय स्वयं साक्षात्तवानिदमुत्तमम् ॥ यदाहं लब्धवावुद्राहामदेवादनुत्तमम् । विशेषाहिरिश भक्तिस्तस्मादारभ्य मेऽभवत् ॥ शरण्यं गिरिशं रुद्रं प्रपत्रोऽहं विशेषतः । भूतेशं गिरिशं स्थाणु देवदेवं त्रिशूलिनम् ॥ भवन्तोऽपि हि तं देवं शम्भुं गोषवाहनम् । प्रपद्यन्तां सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम् ॥ वर्तध्वन्तप्रसादेन कर्मयोगेन भङ्गरम् । पूजयध्वं महादेवं गोपतिं व्याल भूषणम् ॥ * गीतमाया इति B. + feefa B, E, F and II. * बदापोति B. 9 भूनीति B.

·एकादयोऽधायः। एवमुक्ती पुनस्ते तु* शौनकाया महेखरम् । प्रणेमुः भाखतं स्थाणु व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ अब्रुवन् दृष्टमनसः कणहैपायनं प्रभुम् । साचावं हषीकेशं शिवं लोकमहेश्वरम् ॥ भवप्रसादादचला शरखे गोषध्वजे । इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभाई ॥ कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् । येनासौपा भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः ॥ त्वत्मविधावेव सूतः शृणोतु भगवदयः । तहदखिललोकानां रक्षणं धम्मसंग्रहम् ॥ यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूम्मरूपिणा। पृष्टेन मुनिभिः सर्व शक्रणामृतमन्यने । श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कम्मयोगं सनातनम् ।। मुनीनां भाषितं कृत्स्नं प्रोवाच सुसमाहितः ॥ य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः । सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ * एवमी तुमुनयः इति B. + समिमिति B. * साचादेवमिति B. ६ बर्मति B. १ यनामावित्यादि हादशपादा: A पुस्तके न मन्ति । । मासी भगवानिचारभ्य कर्मयोग सनातमिन्यन्न , पुसक्योमांसि।

·५१५ कूर्मपुराणम् । श्रावयेहा हिजान् शहान् ब्रह्मचर्यपरायणान् । यो वा विचारयेदर्थ स याति परमाङ्गतिम् ॥ यतच्छृणुयानित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः । सर्वपापविनिर्मुलो ब्रह्मलोके महीयते ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्या मनीषिभिः । श्रोतव्यश्चानुमन्तव्यो विशेषाहाणैः सदा ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षटमास संहितार्या उत्तरभागे ईश्वरगीतास एकादशोऽध्यायः। ईबरगीता समामा । हादशोऽध्यायः। व्यास उवाच । शृणुध्वमृषयः सबै वक्ष्यमाणं सनातनम् । कम्मयोगं ब्राह्मणानामा यन्तिकफलप्रदम् ॥ पान्नायसितमखिलं ब्राह्मणानां प्रदर्शितम्।। * श्रोतव्यमाधिति B. * प्रयोगमिति A, E and II. +बमा पदनिमिति B.

·हादयोऽधायः। ऋषीणां खतां पूर्व मनुराह प्रजापतिः । सर्वपापहरं पुण्यं ऋषिसी निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वङ्गादतो मम ॥ कतोपनयनी वेदानधीयीत हिजोत्तमाः । गर्भाष्टमेऽष्टमे वादे वसूबोशन विधानतः ॥ दण्डी च मेखली सूची कष्णाजिनधरी मुनिः। भिक्षाचारी ब्रह्मचारी स्वायमे निवसन् मुखम् ॥ कार्पासमुपवीतार्थ निर्मितं ब्रह्मणा पुरा। ब्राह्मणानां त्रिमूत्र कोशं वा वस्त्रमेव वा ॥ सदोपवीती चैव स्यात्सदा बहशिखो हिजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म तद्भवत्ययथावतम् ॥ वसेदविक्रतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्रमच्छिद्रमुत्तमम् ॥ उत्तरन्तु समाख्यातं वासः रुष्णाजिनं शुभम् । प्रभावे दिव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते । उदृत्य दक्षिणं बाएं सव्ये बाहीमा समर्पितम् । * विजोत्तमः ति B. + खरीमति Band F. + भिवाहारी गुरुहिनी वोषमाणे गुरी खमिति B and r. 8 दिना: रति A. सव्यवाहाविति B.

·११० कूर्मपुराणम् । उपवीतं भवेवित्यं निवीतं कण्ठसज्जने । सव्यं बाहुं समुत्य दक्षिणे तु तं विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पैत्रे कम्मणि योजयेत् ॥ अग्न्यागार गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च । खाध्याये भोजन नित्यं ब्राह्मणानाच सविधी। उपासने गुरुणाञ्च सन्ध्ययोः साधुसङ्गमे । उपवीती भवेत्रित्यं विधिरेष सनातनः ॥ मौजी विहसमा नदणा काया विप्रस्य मेखला। कुशेन निर्मिता विप्रा ग्रन्थिनेकेन वा त्रिभिः ॥ धारयेदेवपालाशौ दण्डौ के गान्तकोमा हिज:|| यज्ञाहक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च ॥ सायं प्रातर्हिजः सन्ध्यामुपासीत समाहितः। कामालीभाड्यान्मोहात्त्यत्वीनां पतितो भवेत् ॥ अग्निकार्य ततः कुर्यात्सायम्प्रातर्यथाविधि । * उपवीतमित्यादि हादश्पादा: A पुलके न सन्ति । + विधिरेष सनातन तिE and I. * सब्यमित्याग्भ उपवीनी भवेनित्यमित्यनं E, I पुसकी स्ति । सञ्चाभावे कुशेनारिति B. पा केशान्तिकाविति B. । रिजा: तिA. ** प्रसनधोरिति B.

·बादमोज्यावः। १९॥ मात्वा सन्तर्पयेदेवावृषीन पिलगांस्तथा । देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः परेण धाम्बुना । अभिवादनशीलः स्यावित्वं वृशेषु धर्मतः ॥ प्रसाव भी नामति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् । पायुरारोग्यसाविध्यं द्रव्यादिपरिवर्जितम् । पायुमान् भव सौम्येति वायो विनोऽभिवादने । पाकार चास्य नामोऽग्ने वाचः पूर्वाक्षरगुतः ॥ न कुर्यायोऽभिवादस्यमा हिजः प्रत्य भिवादनम् । नाभिवायः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः । विन्यस्तपाणिना| कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पृष्टव्या दक्षिणेन तु दषिणः । लौकिकं वैदिकचापि तथाध्यामिकमेव वा। पाददीत यतो जानं तं पूर्वमभिवादयेत् । नोदकधारयेयं पुष्पाणि समिधन्तथा। * परथाम्बुभिरिति B. + सिद्वार्थमिति B. घायुगरोग्यमन्विनिति P. t तबादिपरिवञ्चित: रति B. ६ पकार अनि B. 4 बेगच्चभिवादयति B. सव्यमापाविमति B. ॥ * अति B. # वैदिक वापीति B. समिधासपति B. 66 ·१२२ थपुराणम् । एवंविधानि चान्यानि न देवास कर्मषु ॥ बाधणं* कुशलं पृच्छेत्षवबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागत्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥ उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः खशुरखैव मातामहपितामहौ । वर्णज्येष्ठः पिव्यश्च सर्वे तेगा गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुरू पितुर्मातुश्च सोदराः ॥ खः पितामही ज्येष्ठा भ्राटजाया गुरुः|| स्त्रियः । इत्युक्तो गुरुवर्गोऽयं माटतः पिढतस्तथा । अनुवर्तनमतेषां मनोवाकायकम्मभिः ॥ गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य तालिः । नैतैपविशेसाई विवदेतार्थकारणात् ॥ जीवितार्थमपि रेषाहुरुभि व भाषणम् । * बाधवानिनि B. + समागम्येति B. * बिति B. वयोज्येष्ठति B. १ पुसोऽनि B. । धापी गुरब: रति B. ** पिवतो पिना: ति B. tt गुरुनिति B. " विवर्दघाच कारणादिति B.

·बादशोऽधायः ५२२ उदितोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुदेषी पतत्वधः । गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पक्ष विशेषतः । तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या मूते येन विद्योपदिश्यते । ज्येष्ठो भाता च भत्ता च पचैते गुरवः स्मृताः । पामनः सर्चयवेन प्राणत्यागन वा पुनः । पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता चहावेतो निर्विकारिणी। तावत्सब परित्यज्य पुषः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि। स पुत्रः सकलं धम्ममानुयात्तेन कम्मणा ॥ नास्ति माहसमो देवी नास्ति तात समो गुरुः । तयोः प्रत्युपकारी हि न कथञ्चन विद्यते । तयोनित्यं प्रियं कुर्यात्कणा मनसा गिरा। न ताभ्यामननुज्ञातो धमन्यं समाचरेत् ॥ वजयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा । धर्मः सारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तमाफलप्रदः ॥ * मावमम देवमिति B. + पिवति।. + प्रवपकारीऽपीति B. ६ ममादिति B. १ प्रन्यानन्दति B.

·पुरापम् । सम्यगाराध्य वजारं विष्टस्तदनुधया। शिष्यो विद्याफलं भुती प्रेत्य वा पूज्यते दिवि०॥ यो भातर पिसम ज्येष्ठं मूर्योऽवमन्यते । तेन दोषेण स प्रेत्य निरयसोरमृच्छति । पुंसां वर्मनि तिष्ठेत पूज्यो भर्ता चणा सर्वदा । अपि मातरि लोकेऽस्मिनुपकाराहि गौरवम् ॥ ये नरा भर्तृपिण्डा) स्वान्प्राणान् सन्त्यजन्ति हि||| तेषामधाक्षयाँझोकान् प्रोवाच भगवान्मनुः ॥ मातलांच पिटव्यांव खशराऋत्विजो गुरून् । असावह मिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः ॥ भवायो दीधितो नान्ना यवीयानपि यो भवेत् । भो भवत्पूर्वकत्वेन अभिभाषेत धम्मवित् ॥ अभिवाद्यय पूज्य शिरसा वन्द्य एव च । बामणः क्षत्रियायैथ श्रीकामैः सादरं सदा ॥ माभिवाद्यास्तु विप्रेन्द्र पत्रियाद्याः कथञ्चन । * पापयते दिवमिति B. + मूढ़ी म मन्यते इति B. t संप्रेत्येतिA. रेतनि B. १ विति B. ति B. ** विनिB.

·हादयोऽधायः। ५२९ जानकगुणोपेता ये यजन्ति बहुश्रुताः । प्राणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः । सवर्णेषु सवर्णानां काम्यमेवाभिवादनम् । गुरुरनिर्दिजातीनां वर्णानां ब्राह्मणी गुरुः । पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ विद्या कम तपोमा बन्धुर्वितं भवति पक्षमम् । मान्यस्थानानि पञ्चाः पूर्व पूर्व गुरुत्तरात् ॥ एतानि विषु वर्णेषु भूयांसि बल वन्ति च । यत्र स्युः सोऽत्र मानाः शूद्रोऽपि दशौं गतः । पन्या देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राह्यचक्षुषे । हदाय भारभुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च ॥ भिषामाहत्य शिष्टानां सहभ्यः प्रयतोऽग्यहम् । * यद्यष्यत सति BandF. सवनेति B. पनिरीकः इति B. है सबंधति B. वय इति B, F and G. मनमहिनायामेव यव पति पाठी हमले । . पसामामिति B. ** अति B. " कोर्षति E, Fand n. # भवाति A, E and H. मग्राय पति F. विषाणमिति B. बानामिति F.

·कूर्मपुराणम् । निवेद्य गुरवेऽत्रीयाहाग्यतस्तदत्रया ॥ भवत्पूर्वच क्षमुपनीती हिजोत्तमः । भवमध्यन्तु राजन्यो वैश्यतु भवदुत्तरम् ॥ मातरं वा वसारं वा मातुर्वा भगिनीविजाम् । भिक्षेत भिषां प्रथमं या चैनं न विमानयेत् ॥ स्वजातीयग्रहेष्वेव सावर्णिकमेव वा। भैक्षस्य धरण युक्त पतितादिषु वर्जितम् ॥ वेदयत्रहीनानां प्रपनानांपा व कम्मसु । ब्रह्मचारी हर रहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत न जातिकुलबन्धुषु । अलाभे वन्यगेहानां पूर्व पूर्व विवर्जयेत् ॥ सम्बं वा विचरेद्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे । नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् ॥ समाहत्य| तु तझैश्यं पचेदब्रममायया । भुजीत प्रयती नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः । वाचत रति B. + पति B. * भेषखाचरमिति B. ६ पतितादिविवर्जितः रति B. १ प्रशसामामिति B. ॥ समाविषपादाः A पुसी सन्ति। H पुस्तकयो सनि। तर चारव पापादा: E, ·पयोदशोऽधायः। भैषेण वर्तयेवित्यमकाबादी भवेद्वती। भैवेण हतिनो हत्तिरूपवाससमा स्मृता । पूजयेदनसबित्यमद्याश्चैतदकुसयन् । दृष्टा हत्येबसीदेव ततो भुनीत वाग्यत: ॥ अनारोग्यमनायुथमस्वयंञ्चातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविदिष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ प्रामुखोऽवानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा । नाद्यादुदबुखो नित्यं विधिरेष सनातनः ॥ प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुनानी हिरुपस्पृशेत् । चौ देशे समासीनी भुजा च दिरुपस्पृशेत् ॥ रति घोकूर्मपुरा उतरविभागे म्यासगीतास बादशोऽध्यायः । प्रतिमन्देश सरति B.

·पयोदशोऽध्यायः। व्यास उवाच । भुता पीला च सुमा च सात्वा रथ्योपसर्प । प्रोष्ठी विलोमको स्पष्टवा वासो विपरिधाय च ॥ रतोमूत्रपूरीषाणामुमर्गेऽयुक्तभाषणे । ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा । चत्वरं वा स्मथानं वा समागम्य हिजोत्तमः । सध्ययोरुभयोस्तहदाचान्तोऽप्याचमेत्युनः ॥ चण्डालम्लेच्छसम्भाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुष स्पृष्ट्वा भोज्यचापि तथाविधम् । पाचामेदयुपाते वा लोहितस्य तथैव च ॥ भोजने सध्ययोः सात्वा त्याग मूत्रपुरीषयोः । प्राधान्तोऽप्याचमेत्सुघा सक्कस कदथाव्ययः ॥ अग्नेर्गवामथाली स्पृष्टा प्रयतमेव च। स्त्रीलामथामनः पर्थे|| नीवौं वा परिधाय च । * रयासपंति B. + बिभीनमाःरति A. * भीमनेन च सध्यायाः सार्वति B. ६ दयान्यतः इति B. fa B. । खोपमधामसंखों रति B.

·चयोदयोऽध्यायः । उपस्पृशेजसचान्त:* वर्ष वा भूमिमेव च । कैथानाचामनः सर्थ वाससोऽचालितस्य च । पनुष्णाभिरफेनाभिर्विशानिय वाग्यतः । शौचेऽसु सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदमुखः । शिरः प्रात्य कथं वा मुक्तावशिखोऽपि वा। पकत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यधिर्भवतता। सोपानको जलस्थो वा नोणीषी पाचमेधः । न चैव वर्षधाराभिहस्तीच्छिष्टे तथा बुधः । नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः । न पादुकासनखो वा वहिर्जानुकरोऽपि वा । विट्शूद्रादिकरामुक्तीनं चोच्छिष्टैस्तथैव च IT न चैवाङ्गलिभिः शस्तं प्रकुर्श्ववन्धमानस: ॥ न वर्णरसदुष्टाभिन चैवानपुरोदकैः । * न यामिति B. + ति B. + पटाभिष धम्त: नि B. कति B. मधिर्भवदिति B. नशिबीद्यती मलेरिति B. ** जामुरषापौति B. # एतपादाय Byसके माथि। नाबान्धमानसः इति B. नव प्रदरीदकरिति B. 67 ·५३० कूर्मपुराणम् । न पाणिशुभिताभिर्वा न वहिष्कष एव वा। दाभिः पूयते विप्रः कण्याभिः पत्रियः शुचिः । प्राशिताभिस्तथा वैश्यः स्त्रीशूद्रो पर्थतोऽभसः ॥ अष्ठमूलरेखायां तीर्थ ब्राधामिहीयते। प्रदेशिन्याश्च यन्मूलं पिलतीर्थमनुत्तमम् । कनिष्ठामूलतः पश्चात्प्राजापत्यं प्रचक्षते ॥ अगुख्यग्रे स्मृतं दैवं तहेवार्थ प्रकीर्तितम् । मूले वा दैवमादिष्टमाग्नेयंपा मध्यतः स्मृतम् । तदेव सौमिक तीर्थमेवं ज्ञात्वा न मुद्धति । बाणैव तु तीर्थेन हिजो नित्यमुपस्पृशेत् । कायेन वाय दैवेन चाथाचान्ते शुचिर्भवेत् ॥ पिराचामेदप:** पूर्व ब्राह्मणः प्रयतस्ततः । संतागुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत् ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु स्पृशेत्रदयं ततः । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेत्रासापुटव्यम् ॥ * खर्शतोऽन्तत:ति B. + पाठमूलारितरेखायो नाचमुचते ति B. + पहुष्टानादेशिन्योः पिता नौमुनममिति B. 8 तदेवामिति B. 1 देवमादिरमाप्रेयमिति B. नतु पैवेगरिमा::ति B. ** fa: प्रामीयादप:ति B. * संमज्यामूलनति B. - ·योदशोऽधायः। ५११ कनिष्ठाष्ठियोगेन अव समुपसमेत् । सर्बाहुलीभिर्वाह च दयन्तु तसेन वा। नाभिः शिरव साभिरष्ठेनाथ वा इयम् । विः प्रानीयात्तदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः। बमा विष्णुमहेशव भवन्तीत्सनुशलम ॥ गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् । संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करी ॥ नासत्यदस्रो प्रीयेते स्पष्ट नासापुटहये । योषयोः स्पृष्टयोस्तहीयेते चामिलानलौ । संस्पृष्ट हदये वास्यमा प्रीयन्ते सर्वदेवताः । मूर्षि संस्पर्शनादेव प्रीतस्तु|| पुरुषो भवेत् ॥ नोच्छिष्टं कुर्वते नित्यं विप्रुषोऽङ्ग नयन्ति याः । दन्तान्ताईन्सनलम्नेषु जिहोष्ठरशुचिर्भवेत् ॥ सम्बासामथ योगति B. + समेड शिरमप्तादानार्थति B. * प्रोतानान्यदेयता: इति B. इयोरिति B. १ चाति B. ॥ संखनादक: मौत: सति B. .. सुप्या: पति B. " नावहीति B.

·कूपुराणम् । स्स्यन्ति विन्दवः पादौ य भाषामयतः परान् । भूमिकास्ते समात्रया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ मधुपर्क च सोम प ताम्बूलस्य च भक्षणे । फले मूलेशुदण्हे च न दोषम्याह वै मनुः । प्रचुराबादपानेषु यथुच्छिष्टो भवेहिनः । भूमौ निक्षिप्य तद्रव्यमाचम्याम्युक्षिपेत्ततः ॥ तैजसं वाण समादाय यधुच्छिष्टी भवेहिजः । भूमौ निक्षिप्य तद्रव्यमाचम्याक्रियते|| तु तत् ॥ यधमन्वं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः । अनिधायैव तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् । वस्त्रादिषु विकल्पः स्याव स्पृष्ट्वा चैवमेव हि ॥ अरयेऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि । जला मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुथति ॥ निधाय दक्षिण कणे ब्रह्मसूत्रमुद खः । * भूमिगेलेरिति B and F. + फलमूलेखुदण्डनति A. 1 द्रव्यात प्रति B. , माचम्याम्युचयेनतः इति B. पति B. ॥ माचन्यायुधयेदिति B. ** यदा सुवमिति B. संसशाच वितBि, ·पयोदशोऽधायः । ५२२ पहिं कुर्य्याछलभू रामौ चेहविनामुखः ॥ अन्तर्वाय महीं का?: पोष्टेसृणन वा । प्राकृत्य च शिरः कुर्य्याहिणमूत्रस्थ विसर्जनम् ॥ छायाकूपनदीगोष्ठचैत्यान्तःपथि भस्मसु । अग्नौ वेश्मनश्मयाने च विभूरे न समाचरेत् ॥ न गोपथे न कटे वा महाहले न शाडुले । न तिष्ठन्वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्तेषु नागच्छन्वा समाचरेत् ॥ तुषागारकपालेषु राजमागें तथैव च । न क्षेत्र विमले चापिपा न तीर्थे न चतुष्पथे । नोद्याने न समीपे वा नोपरे न पराशची। न सोपानत्यादुको वा गन्ता यानान्तरिषग:** ॥ न चैवाभिमुखं स्त्रीणां गुरुबाप्रणयोन च । * एतत्पादश्यं A, II पुस्तकयोमामि । + चैवेति B. नगीमयेन कुम्भे गति B. $ गमवा इति A. मन विले नापोति B. । नीद्यामीपसमीपति B. मी नद्यादिसमीपवा ति. ** नी मातरोपति B. th गवामिति B, E and H.

·कूर्मपुराणम् । न देवदेवालययोनद्यामपि कदाचन ॥ नदौं न्योतींषि वीक्षित्वा न वायभिमुखोऽथ वा। प्रत्यादित्वं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च ॥ पाहत्य मृत्तिका कूला पगन्धापकर्षणात्यः । कुर्यादतचितः गौचं विशुद्धकवृतोदकैः । नाहरग्मृत्तिकां विप्रः पांशलाव च कईमान् । न मार्गावोषरादेशाच्छौचोच्छिष्टा तथैव च ॥ न देवायतनारकूपाबामादन्तजलात्तथा । उपसभेत्ततो नित्यं पूर्वोतोन विधानतः ॥ पति चौकूर्मपुराणे उत्तरविभागे त्रयोदशोऽध्यायः । * पासपीति Baud G. + पक्ष्यति साधु । है गधापकर्षपमिति B. कईमादिति B. बीवि परवत पति B. भौचीचि परसचेति E,Gand H. ॥ वामान भवानति B.

·चतुर्दशोऽध्यायः। व्यास उवाच । एवं दण्डादिभिर्युतः पौधाचारसमन्वितः । पाहतोऽध्ययनं कुर्य्याहीक्षमाणो* गुरोर्मुखम् ॥ नित्यमुद्धृतपाणि: स्यात्मध्याचारसमन्वितः । पास्यतामिति चोक्त: सबासीताभिमुखं गुरोः । प्रतिवणसम्भाष शयानो न समाचरेत् । पासीनी न च तिष्ठन्वा उत्तिष्ठन्वा पराभुखः ॥ न च भय्यामनन्चास्यमा सर्वदा गुरुसविधौ । गुरोथ चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥ नोदाहरेदस्य नाम परीक्षमपि केवलम् । न चैवास्यानुकुर्चीत गतिभाषितचेष्टितम् ॥ गुरोर्यत्र प्रतीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते । कौँ तब पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ * कुर्यादीचमाणः पति B. + áfa B, E and II. + सामाधारति B. ३ भासौगी न च भुधानो तिमि B. १ गोषज्ञप्यासनानि B. ॥ गुरीमति B. ** परीवाद निBand F.

·५३५ कूर्मपुराणम् । दूरस्थो नाचयेदेनं न क्रुचो नान्तिके स्त्रियाः । न चैवास्योत्तर ब्रूयात् स्थिते नासीत सविधौ । उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधोऽस्याइरसदा। मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वा समाचरेत् ॥ नास्य निर्मात्यशयनं पादुकोपानहावपि । पाकमैदासनं छायामासन्दींग वा कदाचन ॥ साधयेहन्तकाष्ठादीन् कृत्यञ्चास्य निवेदयेत् । अनापृच्च्य न गन्तव्यं भवेत्रियहिते रतः ॥ न पादौ सारयेदस्य सविधाने कदाचन । नृभाहास्यादिकञ्चैव कण्ठप्रावरणं तथा ॥ वर्जयेत्मविधी नित्यमधास्फोटतमं वचः।। यथाकालमधीयीत यावत्र विमनाः गुरुः ॥ पासीताथ गुरोरुतो फलके वा समाहितः । पासने अयने याने नैकस्तिष्ठेत्कदाचन** | धावन्तमनुधावतं गच्छन्तानुगच्छति ॥ * स्थिती वामौतति B. + चासन्दौ-चतुष्पादासनविशेषः । पाक्रमदासमं पास्य छायादौनिति B. लवचारति B. १ अम्बि हसितति B. १ पवस्फोटनमेव चेति B. बास्कोटममेव चैति F. ॥ पामौतापी गुरीगंकदिति B. चासौतापी गुरोः कू रति F. ** मैव विहिस्कशनेति B.

·चतईयोऽधायः। १३. मोऽखोट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च। नासीत गुरुण साई शिलाफलकनीषु च ॥ जितेन्द्रियः स्थासततं वश्यामा क्रोधनः शुचिः । प्रयुनीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम् । गन्धमाल्यं रसनव्यं शकम्पाणिविहिंसनम् । अभ्यगचाननोपानच्छत्रधारणमेव च । कामं लोभ भयं निद्रां गीतवादिवर्तनम् । धूतन्ननपरीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा । परोपधातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ उदकुम्भं सुमनसी गोशल मृत्तिकाशान् । पाहरेद्यावदर्थानि भैक्षञ्चाहरहयरेत् ॥ बतच लवणं सर्व वज्यं पर्युषितञ्च यत् । प्रवृत्यदर्थी सततं भवेहीतादिनिस्पृहः ॥ नादित्यं वै समीक्षेत न च दन्तधावनम् । एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम् ॥ गुरुप्रिया) सर्व हि प्रयुनीत न कामतः । * हितकारिणीमिति B. + प-धीवधवलकम मित्यर्थः । रमपन्या पसमिनि B. * पालनमिति B. मापरीदिति B. सिट भेषनामिति B. 68 ·कूर्मपुराणम्। मलापकर्षणं बानमाचरेहै कथञ्चन* ॥ म कुर्य्यामानसं विप्रो गुरोत्यागे कदाचन । मोहाहा यदि वा लोभात्योनं पतितो भवेत् । लौकिकं वैदिकच्चापि तथाध्यामिकमेव च । प्राददीत यतो जानं न तं तु कदाचन ॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपत्रस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत् ॥ गुरीगुरौ सब्रिहिते गुरुवनति पामाचरेत् । न चातिसृष्टी गुरुणा स्वान् गुरून भिवादयेत् ॥ विद्यागुरुवेतदेव नित्या हत्तिः स्वयोनिषु । प्रतिषेधत्सु चाधर्माहिसं चोपदिशस्वपि ॥ श्रेयस्त गुरुवहत्तिं नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोथैव स्वबन्धुषु ॥ बालः समानजन्मा वा|| शिथी वा यन्नकर्मणि । अध्यापयन् गुरुमुतो गुरुवमानमर्हति ॥ * नापीजि कदाचनेति B. + कथति B. + वापौति B. १ वेति B. १ गुरुववृत्तिमिति B. सम्मानयन्माग्यानिति B. **पति B. ॥

·चतुईमोज्यायः । उसादनं वै गापाणां बापनोबिष्टभोजने । न कुर्खाहुरुपुत्रस्य पादयोः भौषमेव च । गुरुवत्परिपूज्याव सवर्णा गुरुयोषितः । प्रसवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥ अभ्यननं मापनञ्च गात्रोत्सादनमेव च । गुरुपत्न्या न कार्याणि केथाना प्रसाधनम् ॥ गुरुपत्नी त युवती नाभिवायेह पादयोः । कुर्वीत वन्दनं भूमावसावमिति ब्रुवन् । विप्रोथ पादग्रहणमन्वहचाभिवादनम् । गुरुदारेषु सर्वेषुषा सतां धर्ममनुस्मरन् । मानवसा मातुलानी खशाथ पिष्वसा। संपूज्या गुरुपत्नी च** समम्ता गुरुभार्यया । भ्रातुर्भार्योपासंग्राधा मवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रस्य तूपसंग्राधा जातिसम्बन्धियोषितः ॥ * चेति B. + विति B. + भूम्यामिति B. 8 विप्रोऽति A. १ कुतिति B. ॥ मातरिति B. ** गुरुपौति B. भायां चेति B.

·पूर्णपुराणम् । पितुर्भगिन्यां मातुस ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । माळवदृत्तिमातिष्ठेमाता ताभ्यो गरीयसी। एवमाचारसंपनमात्मवन्तमदाभिकम् । वेदमध्यापयेशर्म पुराणाहानि* नित्यशः । संवत्सरोषिते शिष्ये गुरु नमनिर्दिशन् । हरते दुष्कृतं तस्य शिथस्य वसतो गुरुः । प्राचार्यपुत्रः शुश्रूष नदो धार्मिकः शुचिः । सूतार्थदोऽरस: साधुः स्वाध्याय्यादशमंतःपा ॥ कतनव तथाद्रोही मेधावी तूपकबरः|| । प्राप्तः प्रियोऽथ विधिवत् षड़ध्याप्या विजातयः । एतेषु ब्रह्मणो**दानमन्यत्र च यथोदितान् । * पुराणानि पजागि। "शिया कल्पी व्याकरण निवां ज्योतिष मः। कन्दमा मिचितिव पड़ली बेद इष्यते ।" + इत: पति B. * परस:-पगारादिरसहीन: रागहीन इत्यर्थः । ६ मत्रीबदीर्थद: माधुरिति B. 4 खाध्याय्यादमधमंत:-स्वाध्यायी-वेदाध्ययनरतः । पादयधर्मतः-दशविधधर्षापर्यन्तम् । "ति:चमा दमोऽस्तेयं सौमिन्द्रियनिगम। पौर्षिया सत्यमकोधी दश धर्मखम् ॥" that «fo B and F. ** «fa B, E and H.

·पवईशोऽधायः। ५४१ पाचम्य संयतीनित्यमधीयीत चुदनुखः ॥ उपसंग्टह्य तत्पादौ वीचमाणो गुरोर्मुखम् । प्रधीख भी इति ब्रूयाहिरामस्विति नारभेत् ॥ अनुकूलं समासीनः पविवेव पावितः । प्राणायामै स्त्रिभिः पूतस्तताकारमहति । बाह्मणः प्रणवदुर्यादन्ते च विधिवहिजः । कुर्यादध्ययनं नित्यं ब्रह्मानलिकरस्थितः ॥ सर्वेषामेव भूतानां वेदवतुः सनातनम् । प्रधीयीताप्ययं नित्यं ब्राण्याचावतेऽन्यथा । योऽधीयीत ऋचीनित्यं वीराहुत्या सदेवताः । प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि ॥ यथधीते नियतं दना प्रीणाति देवताः । सामान्यधीते प्रीणाति ताहुतिभिरवहम् ॥ अथर्वाङ्गिरसीनित्यं मध्वाचा प्रीणाति देवताः । वेदाङ्गानि पुराणानि मांसश्च तर्प येसुरान् * ॥ * पारमदिति B. वारदिति F. + प्रावी पयंपासीनः इति B. पाले पति P. दीपौति B. ६ सदैवता: रति B. १ मधुमा ति साधु । । धजामीति Band F. ** मासयते सरानिति B.

·५४२ कूर्मपुराणम् । अपां समीपे नियतोक्नेत्यिक विधिमाश्रितः । गायत्रीमण्यधीयीत गत्वारखं समाहितः ॥ सहस्रपरमान्देवीं शतमध्यां दशावराम् । गायत्रौं वै नपवित्यं जपयजः प्रकीर्तितः ॥ गायत्रीचैव वेदास्तुधा तुलयातीलयप्रभुः । एकतचतुरो वेदान् गायत्रीञ्च तथैकतः ॥ प्रोवारमादितः कृत्वा व्याहतीस्तदनन्तरम् । ततोऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः धयान्वितः ॥ पुराकल्ये समुत्पना भूर्भुवः स्वः सनातनाः । महाव्याहतयस्तिस्रः साशभनिवर्हणाः ॥ प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुब्रह्मा महेखरः । सत्वं रजस्तमस्तिस्रः क्रमागाहृतयः स्मृताः ॥ प्रोङ्कारस्तत्परं ब्रह्म सावित्री स्यात्तदक्षरम् । एष मन्त्रीमहायोगः सारासार उदाहृतः ॥ योऽधीतेऽहन्यहन्येतां गायत्री वेदमातरम् । विज्ञायार्थ ब्रह्मचारी स याति परमाङ्गतिम् ॥ गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी । न गायत्रयाः परं जप्यमेतद्विजाय मुच्यते ॥ * प्रयतः पति B and F. + दशापरामिति B. है वेदापति B. 8 साविचौमिति B.

·चतईयोऽध्यायः । ५४१ श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां हिजोत्तमाः। प्राषाढ़यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदीपाकरणं स्मृतम् ॥ उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान्विनोई पञ्चमान् । प्रधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः । पुष्थे त छन्दसाहहिरुमर्जनहिजाः । माघशक्तस्य वा प्राप्त पूर्वा प्रधमेऽहनि ॥ छन्दसां प्रीणनं कुर्यात् स्वेषु ऋक्षेषुः वै हिजाः । वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवः ॥ इमानित्यमनध्यायानधीयानो विवजयेत् । अध्यापनं प्रकुर्वाणो धनध्यायान्विवर्जयेत् ॥ कर्णश्रवेऽनिले रात्रीपा दिवापांशसमूहने । विद्युत्स्तनितवर्षेषु || महोल्कानाच समवे । आकालिकमनध्यायमतेष्वाह प्रजापतिः ॥ निर्धाते भूमिचलने ज्योतिषाचापसनने । एतानाकालिकाविद्यादनध्यायामृतावपि ॥ * विप्रीपञ्चमान् - विमा | सन्धिर्षः । + बन्दाय मयोद्ययेति B. छन्दम्यईमतोऽभ्य स्थलपशेष वे रिजाः नि ! + समपति A and B. ति B. १ विद्युत्मनित भिखने ति E and H. पसः परं पादचतुष्टयं भीमापुस- करीनाति। रत: परं नव पादा: A पुस्तक न मनि ।

·५४४ पुराणम् । उच्छिष्टः श्रादभुक प्रादुकृतेवग्निषु तु विद्युत्मता नितनिखने । सज्योतिः स्यादनध्यायमतृतौ चात्र दर्शने ॥ नित्यानध्याय एव स्याद्वामेषु नगरेषु च । धमनैपुण्यकामानां पूतिगन्धेन नित्यशः ॥ अन्तःशवगते ग्रामे वृषलस्य च सविधी। अनध्यायी भुज्यमाने* समवाये जनस्य च ॥ उदके मध्यरात्रे च विमत्रे च विवर्जयेत् । चैव मनसापि न चिन्तयेत् । प्रतिग्रम हिजो विहानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । पाहं न कीर्तयेहा राजो राहोच सूतकेन । यावदेकोऽनुहुष्टस्य होगन्धवः तिष्ठति । विप्रस्य विपुले देहे तावा न कीर्तयेत् ॥ भयान: प्रौदपादव क्त्वा वै चावसिक्थकाम् । नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकाद्यवमेव च ॥ नीहारपाते शब्द चा सध्ययोरुभयोरपि । प्रमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च ॥ * अद्यमाने रति B. नुपमान नि F. राज: सूतके रामः पुपाहिजननाशीचे; राहो: मूतर्क-राय परमवाल इयर्थः । लेपति B. विदुषः इति B. मोहार बापपातति B.

·चतुर्दशोऽधायः । ५४ उपाकर्मणि चोत्सर्गे घिरा क्षपणं स्मृतम् । पष्टकासु बाहोरापमृत्वम्तासु च राषिषु । मार्गशीर्षे तथा पौष माघमासे तथैव च । तिनोऽष्टकाः समाख्याता. कृष्णपधे तु सूरिभिः । अमान्तकस्य छायायां शास्लेमंधुकस्य च । कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्ययोः । समानविद्ये च मृत तथा सब्रह्मचारिणि । प्राचार्ये संस्थिते वापि विराक्षपणं स्मृतम् ॥ छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः । हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान्विसर्जयेत् ॥ नैत्यिक नास्त्यनध्यायः सन्ध्योपासन एव च । उपाकर्मणि कर्मान्त होममन्वेषु चैव हि ॥ एकामचमथैकं वा ययुः सामाष वा पुनः । अष्टकाद्यावधीयीत मारते चातिवायति ॥ मनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । न धर्मशास्त्रेवन्येषु पर्वास्येतानि वर्जयेत् ॥ एष धर्म: समामेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् । बनणाभिहितः पूर्वसषीवां भावितामनाम् ॥ योऽन्यत्र कुरते यबमनधीत्य अतिं हिजार * विवर्षदिति B. + होमात तिB. + मिति B. 69 ·वर्मपुरावम् । स संमूढ़ी म सभाथी वैदवानी दिजातिभिः । न वेदपाठमात्रेण सन्तुष्थेदेव वै दिन। एवमाचारहीनतु पई गौरिव सीदति ॥ योऽधीत्य विधिवहेदं वेदार्थ न विचारयेत् । सचान्धः शूद्रकल्पत पदार्थ न प्रपद्यते। यदि चावन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ। युनः परिचरेदेनमाचरीराभिधातनावमा । गत्वा वनं वा विधिषज्जुहुयाज्जातवेदसम् । अभ्यसेन तदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः । साविौं शतन्द्रीयं वेदाङ्गानि विशेषतः । अभ्यसेसततं युती भसामानपरायणः । एतदिधानं परमं पुराणं वेदातः सम्यगिहेरित * सन्टी विनीतमः रति B. + पाठमावसानु ति B. * स सानायाशुद्रकला पति Band F. पति B. १ माबरोरविमोचणदिति B. माशरीरनिपातनादिति F. ॥ अधीयौतेति Band H. ** दानापति Band F. th वैवागमे सम्यगिहिरितगति Band F.

·पास्पोधावः। पुरा मार्षिप्रवरानुए बायभुवो यमराज देवः । एवमीखरसमर्पितान्तरी योऽनुतिष्ठति विधि विधानवता। मोहजालमपहाय सोऽमतंक याति तत्पदमनामयं शिवम् । इति श्रीपूर्षपुरा उत्तरभागे मोऽधायः । पञ्चदशोऽध्यायः । व्यास उवाच। वेदं वैदौ तथा वेदान्विन्बाहा चतुरो हिजा: । पधीत्व चाभिगम्यार्थ ततः बायाहिजोत्तमाः। * प्रयराभिपृष्टः इति B. + विधानविदिति B. है सोऽवत: पति B. * बेदागाचतुरोऽयथा रति B. साताव परीरिम: तिF. + पिबीतमः इति B.

·५४९ कृपुराणम् । गुरवे तु धनं दत्त्वा बायीत तदनुजया। चीर्णवतोऽथ युक्तामा स म बातमहति । वैणवीधारयेष्टिमन्तर्वास तथोत्तरम् । यन्त्रोपवीतहितयं सोदकाच कमण्डलुम् ॥ छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानही। रौको च कुण्डले वेद व्युमकेशनखः शुचिः । खाध्याये नित्ययुक्तः स्वाहहिर्मास्यं न धारयेत् । अन्यत्र काञ्चनाविप्रः न रतां बिभ्यात्स्रजम् ॥ शकाम्बरधरोनित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः । नजीर्णमलवहासा भवेद वैभवे सति । न रतामुखपञ्चान्यतं वासीन कुण्डिकाम् । नोपानही सजं वाथ पादुके न प्रयोजयेत् ॥ उपवीतकरान्मा दर्भान्तथा कृष्णाजिनानि च । नापसव्यं परीदध्याहासोन विकतञ्च यत् ॥ पाहरहिधिवहारान् सदृशानात्मनः शुभान् । रूपलक्षणसंयुतायोनिदोषविवर्जितान् ॥ * बायादिति साधु । * तीव्रतोऽय मुनामा ती ति B. पौते सयुक्तामा रति P. + कृति B, E, F and H. इ विभवेति B, E, Fand H. wafanuri fifa B, E, F and A. । समामिति A, E, F and H. ..

·पवादयोऽधायः । पमान गोषप्रभवामसमानर्षिगोपजाम् । पाहशाली भार्या शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याधावत्युनोऽभिजायते । वर्जयेप्रतिषिद्धानि दिनानि तु प्रयत्नतः ॥ षष्ठाष्टमी पञ्चदशौं हादौं च चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेनित्यं ब्राह्मणः संयतेन्द्रियः ॥ पादधीतावसथानि जुहुयाजातवेदसम् । ब्रतानि वातकोनित्यं पावनानि च पालयेत् ॥ वेदोदितं वकं कर्म नित्य कुर्यादतन्द्रितः । प्रकुर्वाणः पतत्यारा नरकान्याति भीषणान् । प्रभ्यसेनयती वेदं महायज्ञांश्च भावयेत्ता । कुर्यादृयाणि कर्माणि सध्योपासनमेव च ॥ सख्यं समाधिः कुर्य्यादर्च येदीखरं सदा । दैवतान्यधिगच्छेत** कुर्याज्ञार्याविभूषणम् ॥ * बनीति A. चमनीतिH. चामन्बीति E. + वयता प्रयोग प्रतिषिद्धदिनानि तु अति B. रबन्षयाहनीति Band F. है मरकामविभीषणामिति B. १ महायात्रापदिति Band F. । उपेयादीवरमिति B, E, Fand II. ** ताबभिमति B. # भार्याभिपोषामिति Bandr.

·पुराचम्। न धर्म स्थापयेहिडाब पापं गृहयेदपि । कु तामहितं नित्यं* सर्वभूतानुकम्मनम्। वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्थाभिजनस्य । वेवाग्बुधिसारूप्यमाचरेहिहरेसदा ॥ श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्य सेवितः । तमाचारं निषेवेत नेतान्यत्र कुचित । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायासतां मार्ग तेन गच्छन्तरिष्यतिपा। नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यानित्यं यज्ञोपवीतवान् । सत्यवादी जितक्रोधी बाभूयाय कल्पते । सध्यानानपरोनित्यं ब्रह्मयजपरायणः । अनसूयी मृदुर्दान्तो एहस्थः प्रेत्य वईते । वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजापनिरतः श्रावक मुच्यते रही|| ॥ मातापित्रोहिते युतो गोब्रामणहिते रतः । * सबमिति B. * भूताबुकम्पकः इति B. है देशति B. पति P. ६ बर्षिचिदिति B. 1 गचव दुष्यतीति B. . एखकाची यो रति B, E and H. बाई कुर्वन् प्रसुचते इति P.

·पादयोऽधायः। ५५१ दान्तो यज्वा देवमनो अमलोके महीयते। त्रिवर्गसेवी सततन्देवतानाच पूजनम् । कुयादहरहर्नित्यं नमस्अयतः सुरान् ॥ विभागशीलः सततं घमायुती दयालुकः । महस्वस्त समाख्यातो न सहेल यही भवेत् । क्षमा दया व विज्ञानं सत्वचेव दमः शमः । अध्यामनिरतानमेतहाणलक्षणम् ॥ एतस्मात्र प्रमात विशेषेण हिजोत्तमः । यथामति परकर्म निन्दितानि विवर्जयेत् ॥ विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् । रहस्यो मुद्यते बन्धावान कार्या विचारणा। विग तिक्रमाक्षेपहिसाबन्धवधामनाम् । अन्यमन्युसमुत्याना दोषाणां मर्षणं घमा । खदुःखेष्विव कारुण्यं परदुःखेषु सौहदात् । दयेति मुनयः प्राहुः साक्षावर्षस्य साधनम् ॥ चतुर्दमानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः । विज्ञानमिति तडिद्यावेन धर्मो विवईते । * Fiafa Band F. + विभागमीस:-रापिसि विभय पार्थकामसवीत्यर्थः । * शीखतेति B. , एखादिति B.

·५५५ कूर्मपुराणम् । अधीत्य विधिवदानश्चैवोपलभ्य तु । धर्मकार्याविहत्तश्चेव तविज्ञान मिष्यते ॥ सत्येन लोकान्* जयति सत्यं तत्परमं पदम् । यथाभूतप्रवादन्तु सत्यमाहुर्मनीषिणः । दमः शरीरोपरमः शमः प्रजाप्रसादजः । अध्यात्ममक्षरं विद्याद्यत्र गत्वा न शोचति ॥ यया स देवी भगवान्विद्यया वेद्यते परः । साधादेवी महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम् ॥ तनिष्ठम्तत्परो विहावित्यमक्रोधनः शुचिः । महायनपरो विहान भवेत्तदनुत्तमम् ॥ धर्मस्यायतनं यत्नाचरीरं प्रतिपालयेत् । न च देहं विना रुद्रो विद्यते पुरुषैः परः ॥ नित्यधमार्थकामेषु युज्येत नियतो हिजः । न धर्मावर्जितं काममथं वा मनसा स्मरेत् ॥ सीदबपि हि धर्मेण न खधर्म समाचरेत् । धों हि भगवान्देवो गति: सर्वेषु जन्तुषु । भूतानां प्रियकारी स्थान परद्रोहकमधीः । * लीमिति B. + लम्बते तनमनमामिति B. लभते तत्त्वमुत्तममिति F. * पुनर्विद्यत रति B. ६ एतत्पादाय B पुल के मालि।

·घोडशोऽधायः। ५११ न वेददेवतानिन्दा कुर्यात्तैश्च न संवदेत् ॥ यस्विमं नियतं विप्रो धर्भाध्यायं पठेक्षुचिः । अध्यापयेच्छावयेहा ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति शौकूर्मपुगणे उत्तरभागे पञ्चदशोऽध्यायः । षोडशोऽध्यायः व्यास उवाच । न हिंस्यासर्वभूतानि नानृतं वा वदेत्कचित् । नाहितं नाप्रियं ब्रूयाव स्तेनः स्यात्कथञ्चन ॥ ढणं वा यदि वा शाकं मुदं वा जलमेव च | परस्यापहरनन्तुर्नरकं प्रतिपद्यते ॥ न रात्रः प्रतिरक्षीयाव शूद्रात्पतितादपि । नान्यस्माद्याचकत्वञ्च निन्दिताहर्चयेषुधः । नित्यं याचनको न स्यात्युनस्तत्रैव याचयेत् । * वेति B. + मचान्यबादशानि B. + पुन भवति B. ० ·कूर्मपुराणम् । प्राणानपहरत्येष* याचकस्तस्य दुर्मतिः ॥ न देवद्रव्यहारी स्याविशेषेण हिजोत्तमाः । ब्रह्मखं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन ॥ न विषं विषमित्याहुखं विषमुच्यते । देवस्खं चापि यत्नेन सदा परिहरेत्ततः ॥ पुष्षे भाकीदक काठ तथा मूले टणे फलेगा। अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः । यहीतव्यानि पुष्याणि देवार्चनविधौ दिजैः । नकम्मादेव नियतमननुजाय केवलम् ॥ ढणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेदुधः । धार्थ केवलं विप्रा बन्यथा पतितो भवेत् ॥ तिलमुहयवादीनां मुष्टिया पथिस्थितैः । तुधातैनान्यथा विप्रा धर्मविद्भिरिति स्थिति न धर्मस्यापदेशेन पापं कला व्रतं चरेत् । * एवमिति B. + दुभते रिति B. 1 दिजीतमः ति B. ६ विषमिष्यति B. वा फले हरति B. ॥ विनाति B. ** पावमिति B. विप्रति F. 1 अतिरिति B. स्थित मिति F.

·षोडशोऽधायः। व्रतेन पापं प्रच्छाय कुर्बन स्त्रीशूद्रदशनम् ॥ प्रेत्येह शो विप्रोगते वनवादिभिः । छाना चरितं यच्च व्रतं रवांसि गछति ॥ पलिङ्गी लिनिवेशेन यो हत्तिसपजीवति । स लिङ्गिनां हरेदेनस्तियंग्योनौ च जायते न. वैडालवातिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः । सद्यः पतन्ति पापेषु कणस्तस्य तत्फलम् । पाषण्डिनोविकर्मस्थान्वामाचारांस्तथैव च । पञ्चरावान् पाशुपतान्या वाचावेणापि नार्चयेत् ॥ वेदनिन्दारतान् मान्देवनिन्दारतांस्तथा । हिजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥ याजनं योनिसम्बन्ध सहवासच भाषणम् । कुर्बाणः पतते जन्तुस्तस्मायनेन वर्जयेत् ॥ देवद्रोहागुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः । ज्ञानापवादोनास्तिक्यं तस्मात्कोटिगुणाधिकम् ॥ गोभिश्च देवतैविप्रैः कृष्था राजोपसेवया । * सम्बन मिति B. सम्भनमिति F. + इसमेति पादषटकं पुनके नास्ति । कपनति पादत्रयं BIH पुनकोन हमले। * बालतिम ति E and II. ६ पक्षरावान् पसरावनामयन्यानुसारिणी वैचाविशेषान् । पापपतान-वविशेषान् । परामिति B.

·कून्मपुराणम् । कुलान्यकुलता यान्ति यानि हीनानि वृत्ततः । कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्य कुलतां यान्ति ब्रागातिक्रमेण च । अनृतात्यारदार्याश्च तथाऽभक्षस्य भक्षणात् । अत्रौतधर्माचरणाषिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ अश्रोत्रियेषु वै दानाहषलेषु तथैव च । विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबडुले भृशम् । न शूद्रराज्ये निवसेव पाषण्डजनैर्वृते । हिमवदिष्ययोर्मधेत्र पूर्वपश्चिमयोः शुभम् । मुन्ना समुद्रयोशं नान्यत्र निवसेद्विजः । कष्णो वा यत्र चरति मृगी नित्यं स्वभावतः । पुण्याच विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसे हिजः ॥ अईक्रोशावदीकूलं वर्जयित्वा हिजोत्तमः । नान्यत्र निवसेत्पुण्यां नान्त्यजग्रामसविधौ । न संवसेञ्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुकणैः । न मूखैनांवलिप्तश्च नान्यैर्नान्त्यावसायिभिः । एकसय्यासनम्पतिभाण्ड पक्कावमिश्रणम् । याजनाध्यापनं योनिस्तथैव सहभोजनम् ॥ सहाध्यायल दशमः सहयाजनमेव च । * धर्थत: रति B. सबंहिF.

·षोडशोऽध्यायः। एकादशैते निर्दिष्टा:* दोषाः सहर सनिताः ॥ समीपे वाप्यवस्थानात्यापं सङ्गमते नृणाम् । तस्मात्सर्वप्रयबेन सङ्करं वर्जयेहुधः ॥ एकपत्त्युपविष्टा ये न स्मृन्ति परस्परम् । भस्मना कतमर्यादा न तेषां सङ्घरो भवेत् ॥ अग्निना भाना चैव सलिलेन विशेषतः । हारेण स्तम्भमार्गेण षडू भि: पंक्तिर्विभिद्यते । न कुर्य्यादुःखवैराणि विवादं चैव पैशनम् । परक्षेचे गां चरन्तीं न चाचचीत कस्यचित् । न संवसेत्सूतकिनामा न कच्चि मर्मणि स्पृशेत् । न सूर्यपरिवेशं वा नेन्द्रचापं शवाग्निकम् ॥ परी कथयहिहाल्छशिन वा कदाचन । न कु-हुभि: साई विरोधं वा कदाचन । पात्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् । तिथिं पक्षस्य न ब्रूयावक्षत्राणि विनिर्दिशेत् ॥ * एकादश समुहिट: ति B. + सायेति B. + शुकवैराशीति B, Fand H. ६ न च वैमनमिति B. पन पासूनम ति B. ॥ षषति B. ** पधुभिमति B. बधुभिः सह निP.

·५५८ कूर्मपुराणम् । नोदक्यामभिभाषेत नाशचिं वा हिजोत्तमः । न देवगुरुविप्राणां दीयमानन्तु वारयेत् । न चामानं प्रशंसेहा परनिन्दा वर्जयेत्। वेदमिन्दान्देवनिन्दा प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ यस्तु देवानुषीन् विप्रान्। वेदान्वा निन्दति हिजः । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीखराः ॥ निन्दये है गुरून्देवान्वेदं वा सोपवृंहणम् । कल्पकोटियतं सायं रोरवे पच्यते नरः ॥ तूष्णीमासीत निन्दायां न यात्किञ्चिदुत्तरम् । कर्णी पिधाय गन्तव्यं न चैतानवलोकयेत् ॥ वर्जयेहै रहस्यञ्च परेषां गूहयेदुधः । विवादं स्वजनैः साई न कुर्य्याहे कदाचन ॥ न पापं पापिनं ब्रूयादपापं वा हिजोत्तमम् । स तेन तुल्यदोषः स्यामिथ्यादिदोषवान् भवेत् ॥ यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यशूणि रोदनात् । तानि पुत्रान् पशून् नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम् ॥ * हिमोत्तमा: पति B. + पैवेति B. * सोपहर-उपरहवान्वितम्। उपह-संग्रहेण बईमम्, संहिता निखम् । वेदव्यासीपहचमिति B and F. 8 रहस्थानौति B. पा बिजीचमा: इति Band F.

·षोड़शोऽधायः। ५५८ ब्रह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वषनागमे । दृष्टं विशोधनं सद्भिः नास्ति मिष्याभिशंसने । नचेतीद्यन्तमादित्यं शशिनचानिमित्ततः।। नास्तं यातं न वारिस्थं नोपसृष्टं न मध्यगम् ॥ तिरोहितं वासमा वा नादन्तिरगामिएमई। न नम्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुष वा कदाचन ॥ न च मूत्रं पुरीषं वा न च संसृष्टमैथुनम्मा । नाशचिः सूर्यासोमादीन् ग्रहानालोकयेदुधः ॥ पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टाबावलोकयेत् । नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगर्वितः ॥ न सृशेप्रेतसंस्पर्श न क्रुइस्य गुरोर्मुखम् । न तैलोदकयोछायां न पत्नी भोजने सति । नियुक्त बन्धनादां वा नोन्मत्तं मत्तमेव वा ॥ * हर्ट बोधरिति B. रिति F. + शिन वानिमित्ततः इति B. बानिमिनकरति P. * वा संसागदिति B. नामावनगामिनमिति B. न दृशानुगामिन मिति P. 4 संपति B. ॥ बावगुष्ठितः रति B, E,G and H. ** नामुन्नति B. न मुमति F. 11 चंति B.

·५८. कूर्मपुराणम् । नाश्रीयाद्वायंया साई मैनामीक्षेत मेहनीम् । तुवन्ती जृम्भमाणां वा नासनस्थां यथासुखम् ॥ नोदके चात्मनोरूपं न कूलं खम्नमेव वा। न लमयेच मूवं वा नाधितिष्ठे कदाचन ॥ म शूद्राय मतिन्दद्यास्कृशरं पायसन्दधि । नोच्छिष्टं वा तमधु न च कृष्णाजिनं हविः ॥ न चैवा व्रतन्दद्याब च धर्म वदेडुधः । न च क्रोधवयङ्गच्छेषं रागचा वर्जयेत् ॥ लोभं दम्भं तथा वयं || यात्राविज्ञानकुमनम् । मानं मोहं तथा क्रोधं हेष परिवर्जयेत् ॥ न कुर्यात्कस्यचित्पीड़ा सुतं शिष्यञ्च ताड़येत् । न हीनानुपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन्न क्वचित् ॥ नामानञ्चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत् । * पाशुचिमिति B. + शुभं वायभमेव वैति B. * मतिमानिति . ६ यानिति B. १ रोषसि B. । यबादिति B. ** पयामिनि B. ttषी मदनपा मोकं मोति ।. t तो मतिमिति ४.

·षोडशोऽधायः। ५६१ म पाशिर्थ न सत्कुावात्मानं शंसयेदुधः।। न नखैर्विलिखेबूमि गां च संवेशयेव हि । न नदीषु नदी ब्रूयात्पर्वते न च पर्वतान् । पावसेन नैवापिणा न त्यजेसहयायिनम्|| | भावगाहेदपो** नग्नो पहिचापि व्रजेत्पदान॥ शिरोऽभ्यगावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् । न शस्त्रसः क्रीड़ेत न खानि खानि च स्पृशेत् ॥ रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह प्रजेत् । न पाणिपादावग्नौ च चापलानि समात्रयेत् ॥ म शिनीदरयोर्नित्यं न च श्रवणयोः क्वचित् । न चाङ्गनखवादं वै कुावानलिना पिवत् ॥ + म विगिटामिति Band F. शिटानिति Eand G.नाभिटामिति H. वा शपदबुधः अनि B. + मनखेन निखेडमिमिनि B. 8 नदौस्थितः भदौविषयिका कथा तथा पताब्दः पन्तसम्बन्धिमा बच गापि प्रमुथा। १ तेन तादृशेन नयां न पर्वत पर्वत निशिता जर्मन मा नैवीनरेन् । पावारी भोजन वापति B. ॥ सहपापिनामिति B. ** अवगाहति साधु । tt वर्षि नापि वजनदेति B. * सशसैरिति B and F. 88 पित्रोदरणपस्थमिति B.

·कूर्मपुराणम् । नाभिहन्यानलं पडयां पाणिना वा कदाचन । न सातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च ॥ न बेच्छभाषणं शिक्षेवाकर्षेश्च पदासनम् । न भेदनमधिस्फोट छेदनं वा विलेपनम् । कुर्य्याधिमईनं धीमाबाकस्मादेव निष्फलम् । नोम भक्षयेद्भत्यान् बथाचेष्टाञ्च नाचरेत् ॥ न नृत्येदथवा गायेव वादित्राणि वादयेत् । न संहिताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदामनः शिरः ॥ न लौकिकैस्तवैर्देवांस्तोषयेषजैरपि । नावैः क्रीड़ेव धावत नामु विण्मूत्रमाचरेत् । नोच्छिष्टः संविशेवित्यं न नग्नः सानमाचरेत् । न गच्छन पठेहापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् ॥ म दन्तै खरीमाणि छिन्यात्मप्तं न बोधयेत् । न बालातपमासेवेत्ता प्रेतधूमं विवर्जयेत् । नैकः सुप्यान्यग्रहे स्वयं नोपानही हरेत् । नाकारणाहा निष्ठीवेव वाहुभ्यां नदी तरेत् ॥ न पादचालनं कुर्यात्पादेनैव कदाचन । * सफलानि चेति B. + मखभेदनमास्फोटमिति B and F. 1 बिलेखममिति B. बाापीति B. वाचमेरपीति F. १ पासवेति साधु ।

·घोड्योऽधायः। माग्नौ प्रतापयेत्यादौन कांस्ये धावयेदुधः । नाभिप्रतारयेहेवं प्राणान् गामघापि वा। वायग्निगुरुविमान्या सूर्य वा पथिनं प्रति । पशः शयनं यानं खाध्यायं पानभोजनम् । वहिनिष्क्रमणश्चैव न कुर्वीत कञ्चन ॥ स्वप्रमध्ययनं यानमुच्चार भोजनं गतिम् । उभयोः सध्ययोनित्यं मध्याहे तुपा विवर्जयेत् । न स्पृशेत्यापिनोष्टिी विप्रो गोब्राधणाऽनलान् । न चैवावं, पदा वापि न देवप्रतिमा सभेत । माशोऽग्निं परिचरेब देवान् कीर्तयेहषीन् । गावगाहेदगाधाम्बु धारयेवाग्निमेकता* ॥ न वामहस्तेनोवृत्य पिदेहकोष वा जलम् । नोत्तरेदनुपरसश्य नामु रेत: समुत्सजेत् ॥ प्रमेध्यलिप्तमन्यहा लोहित वा विषाणि वा। व्यतिक्रमैत्र सवन्तीवायु मैथुनमाचरेत् ॥ * प्रदापयेत्यादाविति B. . नातिमधारयेदिति Band F. * पति B. 8 वानरसमिति B. पति B. . चामानमिति B. ** धारयानिमित्ततः रवि B.

·५६४ कूर्मपुराणम् । चैत्यं हर्ष न वै छिन्द्याबामु ठीवनमुत्सृजत् । मास्थिभकपालानि न केशाव च कण्टकान् । पोषागारकरीषं वा नाधितिष्ठत्कदाचन ॥ न चाग्निं लयेहीमात्रीपदध्यादधः क्वचित् । न चैनं पादतः कुर्यान्मुखेन न धमेहुधः । न कूपमवरोहत नाचवीताशचिः कचित् । अग्नौ न प्रक्षिपदग्निं नाशिः प्रशमयेत्तथा । सुहम्मरणमात्तिं वा न स्वयं श्रावयेत्यरान् । अपण्यमथ पयंपा वा विक्रये न प्रयोजयेत् ॥ न वहिं मुखनिखासै लयेबाशुचिर्बुधः । पुण्यमानीदकमाने सीमान्तं ता कषेत्र त ॥ न भिन्द्यात्पूर्वसमयं* सत्योपेतं कदाचन । परस्परं पशून् व्यालान् पक्षिणी नावबोधयेत् ॥ परबाधां न कुर्बीत जलपानायनादिभिः । * चैत्यहचमिति B. चैत्वषानिFि. + माचरदिति B. + एतत्पादाय A, E, II पुस्तकेषु नास्ति। ६ नावेताधिमिति B and F. प कूटपण्यमिति B. लतपण्यं चेति F. । चायमेन तु ति B. न कषेत्-नातिक्रम्य गदित्यर्थः । ** पूर्वसमयं पूर्वनियमबन्धमित्यर्थः । " अभ्युपतमिति B and F. जलवावातपादिभिरिनि Band F.

·षोड़योऽधायः। ५१५ कारयित्वा सुकर्माणि कारून् पञ्चाव वर्जयेत् । सायं प्रातमुहहारान् भिक्षार्थं नावघाटयेत् ॥ वहिर्माख्यं वहिर्गन्ध* भार्यया सह भोजनम् । विध वाद। कुहारप्रवेशच विवर्जयेत् ॥ न खादन् ब्रावणस्तिष्ठेन जल्पवः इसन बुधः । खमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेवासु चिरं वसेत् ॥ न पक्षणोपधमेव शूर्पण न पाणिना । मुखेनैव धर्मदग्नि मुखादग्निरजायत ॥ परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेदुधः ॥ नैकवरेसभां विप्रः समवायच वर्जयेत् । देवतायतनं गच्छेकदाचिवाप्रदक्षिणम् ॥ न वीजयेहा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत् । नैकोऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह । न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितैर्न वा । नोपानदर्जितोऽध्वानं.* जलादिरहितस्तथा ॥ * सुगन्धञ्चति B. + वाटमिति B. विमुज्य बारमिता. * न ना ति B. $ 446afa A and II. १ यायेहिनः इति B. ॥ मदेवायतनं गोरकदाचिदाप्रविणमिति । ** पाति B.

·कूर्मपुराणम् । न राबावरिणा साईन विनाच कमण्डलुम् । नाग्निगीबाबणादीनामन्तरेण बजकचित् ॥ न वस्यन्ती न विनतामतिकामरिजोत्तमाः। न निन्देद्योगिनः सिहान् गुणिनोवा यतस्तथा। देवतायतने प्रानो न देवानाच सविधीन। नाकामकामतछायां ब्राह्मणानावामपि । खान्नु नाकमयेच्छायां पतितायेनं रोगिभिः । नाङ्गारभस्मकेशादिवधितिष्ठेकदाचन ॥ वर्जयेन्मार्जनीरेणुं खानवस्त्र घटोदकम् । न भषयेदभच्याणि नापयञ्चापिवेहिजाः ॥ इति घोकूर्मपुरा उत्तरभागे षोड़शोऽध्यायः । * अतिनोवेति B. + देवतायतनं प्राजोदेवामा मविवामिति B. * पापानाच गीरपौतिB.

·सप्तदयोऽध्यायः। व्यास उवाच। मायाछूद्रस्य विप्रोऽवं मोहाहा यदि कामतः । स शूद्रयोनिं ब्रजति यस्त भुंती चनापदि ॥ षण्मासान्यो हिजोभुले शूद्रस्याचं विगर्हितम् । जीववेव भवेच्छूद्रो मृतएवाभिजायते । ब्रामणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीखराः । यस्याबेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमानुयात् ॥ नटा नर्तकावञ्च तक्ष्णोऽवं कर्यकारिणः । गणाबाणिकाच षड़वानि च वर्जयेत् ॥ चक्रोपजीविरजकतकरध्वजिनान्तथा। गन्धर्वलोहकाराव सूतकावञ्च वर्जयेत् ॥ कुलालचित्रकर्मावं वार्घषेः पतितस्य च|| | सुवर्णकारशैलूषव्याधबधातरम्य च** ॥ * बान्यतः ति Band F. + बताना चाभिमायते इति B and F. 1 रामावमिति B.. & qoutfitfa B and F. १ सूतका विषये दिति B. । पोमवमस्त्रीरभिशसस्य निति E and II. ** बाधित खातुरसति.

·कूपुराणम् । चिकित्सकस्य चैवानं पुंखल्या दण्डकस्य च । स्तेननास्तिकयोरबन्देवतानिन्दकस्य च ॥ सोमविक्रयिणचावं खपाकस्य विशेषतः । भार्याजितस्य चैवानं यस्य चोपपतिYहे ॥ उच्छिष्टस्य कर्यस्य तथैवाच्छिष्टभोजिनः । अपयनञ्च संख्या शस्त्रजीवस्य चैव हि। कीवसन्यासिनशानं मत्तीमत्तस्य चैव हि भीतस्य रुदितस्याबमवकष्टं परिग्रहम् ॥ ब्रह्महिषः पापरचे: श्राहावं सूतकस्य च । हथापाकस्य चैवानं शठावं चतुरस्य पा च ॥ अप्रजानान्तु नारीणां भृतकस्य|| तथैव च । कारुकावं विशेषेण शस्त्र विक्रयिणस्तथा ॥ शौण्डावं घातिकाबच्च* भिषजामवमेव च । विद्धप्रजननस्थानं परिवेचबमेव च ॥ * दाम्भिकति B. दडिकख चरति F. 1 साावमिति B. * एत्पादचतुष्टयं A G पुसकयोमांसि । 8 परिपतमिति B. अवकुछ परितुतमिति F. १ गुरति B. शवानं भासुरस्य च ति F. N कतनस्येति .B. ** भौखिकानं घाटिकावमिति B, E and F. tt एतपादयं B पुस्तके नाति ।

·सप्तदशोऽध्यायः। २५ पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतः । भवनातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् । गुरोरपि न भोलाष्यमवं संस्कारवर्जितम् । दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवखितम् ॥ यो यस्खानं समाति स तस्यात्राति किविषम् । प्रार्षिक:* कुलमिषय स्वगोपाल नापितः। कुनीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च । एते शूद्रेषु भोज्यानं दत्त्वा खल्पं पर्ण बुधैः । पायसं बेहपक्कं यत् गोरसञ्चैव सक्तवः । पिण्याकञ्चैव तेल शूद्राद्वाचं तथैव च । हन्ताकचालिका याकं कुसुम्भाश्मन्तकं तवा । पलाण्टुं लसुनं सूत नि-सञ्चैव वर्जयेत् । छनाकं विदुराहच शेलं पीयूषमेव च । * पार्मिनः इति B. + गोपाली दासनापिनी रति B. * एतापादयं A, E, II पुलक नानि । इति. द्वादबा विधातिमिरिति R. . मालिकति B. ** पोलपति B. विड्राल पेयुषमे पति H. पिराहराष- पिंपूर्वमेव च रनि F. 72 ·कूर्मपुराणम् । विखयं सुमुखश्चैव कवकानि च वर्जयेत्।। राजनं किंशकञ्चैव कुटश्च तथैव च । उदुम्बरमलावुध जग्वा पतति वै दिजः । वृधाशरसं यावं पायसापूपमेव च ॥ अनुपातमांसच देवाबानि हवींषि च । यवागू मातलिङ्गच मत्यानप्यनुपालतान् ॥ नीपं कपित्यं प्रक्षच प्रयवेन विवर्जयेत् । पिण्याकचावृतचेहं दिवाधानास्तथैव च ॥ रात्रौ च तिलसम्बई प्रयनेन दधि व्यजेत् । नाशीयात्पयसा तक्रं न वीजान्युपजीवयेत् ॥ क्रियादुष्ट भावदुष्टमसमझ विवर्जयेत् । केशकीटावपवर स्वभुलेखचा नित्यशः ॥ खाघ्रातच पुनः सिद्धं चण्डालावेषितं तथा। उदकाया च पतितैर्गवा पात्रातमेव च ॥ अनर्चितं पर्युषितं पर्याभान्तञ्च नित्ययः । काककुछटसंसृष्ट कमिभिचैव संयुतम् ॥ * करकापति B. + विवर्षयदिति B. * काकुभवेति B. ६ देवधायमिति B. १ समीति B. ॥ वैति B.

·सप्तदमीभावः। ५७१ मनुषैरषवा घात कृष्टिना सष्टमेव च । न रजखमया दत्तं न पुंखला सरोषकम् । मलवहाससा पापि परया चोपयोजयेतो। विवक्षायाच गोः पीरमौर वा निशस । पाविक सन्धिनीचीरमपेयं मनुरब्रवीत् । वसाकं हंसदात्यूह कालविकं एकं तथा । तथा कुररवनूर जालपादश्च कोकिलम् । चापांच खञ्जरीटांव श्येनं य तथैव च ॥ उलूकं चक्रवाका भासं पारावतं तथा । कपोतं टिभिव प्रामकुक्कुटमेव च ॥ सिंह व्याघ्रश्च माजीर खानं कुकुरमेव च। गालं मर्कटव गहभश्चन भषयेत् । न भषयेसर्बसगावान्यान्वनचरादिजाना। जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनोति धारणा । * पनर्षितमियादि पादषटकं B पुनके नालि । + सरीमति B. * परवासीय वयदिति B. इ पानिशन्नति B. १ सटिभीषीरमदेयमिति B. ॥ पुररस चकोरवति B. ** लपीति B. एतत्पादन A, E, H पुसकेषु नास्ति । # पचिोऽवाचनपरामिति B.

·५१ वपुराणम्। गोधा कूर्मः समः खावित सनकी पति सत्तमाः मथाः पवनखा नित्यं मनुराह प्रजापतिः । मत्स्यान् सथल्कान् भुनीयान्मासं रौरवमेव । निवेद्य देवताभ्यस्त ब्रामणेभ्यस्त नान्यथा । मयूरतित्तिरव कपिनलकमेव च ॥ वाीणसन्दीपिनच भयानाह प्रजापतिः । राजीवान् सिंहतुण्डाबड़ तथा पाठीनरोहित। मत्स्येवेतेपा समुद्दिष्टा भक्षणीया मुनीखराः । प्रोषितं भक्षयेदेषां मांसच हिजकाम्यया । यथाविधि नियुक्तच प्राणानामपि चात्यये। भषयेदेव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते ॥ पौषधार्थमथतौ वा नियोगाय न कारयेत् । प्रामवितस्तु यः श्रादि देवे का मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत् ॥ प्रदेयं वायपेय तथैवासश्यमेव च । * बगीति B. सिB. * पपीतव कपिचलमिति B. पर मितुति B. १ मन्याते पति B. ॥ नियोमापाबारणादिति B. ** पपेयं वापि पयति B.

·सप्तदशोऽधायः । विजातीनां समाबीच नित्वं ममिति सितिः । तस्मासर्बप्रयोग मचं निम्बस पर्जयेन । पीखा पतितः कर्मभ्यो न सम्भायो भवहिजैःपा । भवयित्वा अभयाणि|| पीखापयान्यपि हिजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तब बनत्यधः । तस्मात्परिहरीवित्यमभखाणि प्रयवतः । भारोप्य याति वैको तथा वै याति रौरवम् ॥ पनि बोकूर्मपुराणे भक्ष्याभक्ष्यनिये व्यासगीवास सप्तदशोऽध्यायः * विजातीनाममालोक्यमिति B. + प्रकारणेति B. * नि विवर्ग येदिति B. ६ पतनीति B. १ पसभापीभवेशितः इति B. ॥ भवयित्वाप्यमत्यासोति B. * यानि पिलाषा धातिरीरयमिति B.

·अष्टादशोऽध्यायः। ऋषयः वचः। मान्यहनि कर्तव्य बामणानां महामुने । तदाबखाखिल की येन मुचेत बन्धनात् । ब्यास उवाच। वा समाहिता यूयं गृणुष्वादतो मम । अहन्यहनि कर्तव्यं ब्रामणानां क्रमाहिधि: ॥ बा मुहर्त तूत्थाय धर्ममर्थव चिन्तयेत् । कायक्रेशच याभूलं ध्यायेत मनसेवरम् ॥ उषाकालेऽथ सम्प्राप्त कृत्वा चावश्यकं बुधः । मायावदीषु शहासु शौचावा यथाविधि । प्रातःचानन पूयन्ते येऽपि पापकती जनाः । तस्मात्सर्वप्रयत्न प्रातःसानं समाचरेत् ॥ प्रातमानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं हि तत्मा । ऋषीणामुषिता नित्यं प्रातःस्रानान संशयः ।। * पिप्रारति B. + क्रमादिधिमिति B. * कायके तहतमिति B and F. 8 सषःकाले ति B. भमिति B. ॥ एवत्पादाय A,E, H पुसकीषु मासि।

·अष्टादशोऽधायः। ५७५ मुखे सुप्तव सततं साला याः संस्रवन्ति हि ततो नैवाचरेकर्म अवत्वा मानमादिमम् ॥ प्रलक्षाको जलं किञ्चित् दुःख दुर्विचिन्तितम् । प्रातःमानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः ॥ प्रतः मानं विना पुंसां पापित्वं कर्मसु मृतम् । होमे जप्ये विशेषेण तमामानं समाचरेत् ॥ प्रमतावशिरकं वा सानमस्य विधीयते । पाट्रैण वाससा वाथ मार्जनं पावना स्मृतम् प्रायत्ये वै|| समुत्यो मानमेव समाचरेत् । ब्राधादीनामचायती नानान्याहुर्मनीषिणः ॥ ब्राधमाम्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च । वारुणं यौगिकं यच्चन पोढ़ा मानं समासत:: ब्रान्तु मार्जन मन्त्रैः कुरैः सोदकविन्दुभिः । ॥ * कोयला बानमादित: इति B. + पखी:कालवणीति B. * नीति B. पावनमिति B. १ कायिकमिति B. । पसामध्ये ति B. ** वानमिति B. # तदिति B. tt प्रकीतिमिति B. ३१ मा नरिति B.

·कूर्यपुराणम् । आग्नेयं भमनापादमस्तकाहेहधूलनम् ॥ गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं मानमुत्तमम् । यत्तु* सातपवर्षेण मानं तहिव्यमुच्यते ॥ वारुणचावगाहत मानसं स्वामवेदनम् । योगिनां नानमाख्यातं योग विश्खादिचिन्तनमः ॥ पामतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः । मनःशुद्धिकरं पुंसां नित्यं तत्मानमाचरेत् ॥ शाहारणं विहान् प्रायश्चित्ते तथैव च ॥ प्रचाख्य दन्तकाष्ठं वै भवयित्वा विधानतः । पाचम्य प्रयतो नित्यं मानं प्रातःपा समाचरेत् ॥ मध्याहुलिसमस्यौयं हादशाकुलसभितम् । सखचं दन्तकाष्ठं स्यात्तदग्रेण तु धावयेत् ॥ चीरहक्षसमुद्भूतं मालतीसम्भवं शुभम् । अपामार्गच विखञ्च करवीरं विशेषतः ॥ वजयित्वा निन्दितानि राहीत्वैकं यथोदितम् । परिहत्य दिनं पापं भषये विधानवित् । * यति A. + यौगिकमिति B. * बीगापिविचिन्ननमिति B. प्राजापत्यमिति B. प प्रात:साममिति B.

·पष्टादशोऽध्यायः। मोत्यादयेहन्तकाष्ठं भागुख्यग्रेण धारयेत्।। मक्षाल्य मंका तन्ह्याच्छुची देशे समाहितः ॥ पात्वा सन्तर्पयेहेवानुषीन् पिगणांस्तथा । पाचम्य मन्त्र विवित्वं पुनराचम्य वाग्यतः ॥ समाज्य मन्वैरात्मानं कुणैः सीदकविन्दुभिः । पापी हिष्ठाव्यातिभिः सावित्रा वारुणेः शुभैः ॥ पोकारव्याहतियुतां गायत्री वेदमातरम् । जमा जलाञ्जलिं दद्याशास्करं प्रति तम्मना: ॥ प्राक्कल्पेषु ततः स्थित्वाचा दर्भेषु सुसमाहितः । प्राणायामवयङ्गत्वा ध्यायेत्सन्ध्यामिति स्मृतिः॥ ॥ या च सध्या** जगत्सूतिर्मायातीता हि निकला। ऐखरी केवला शक्तिम्तत्त्वत्रयसमुद्भवा || ध्यात्वार्कमगड लगतां मावित्रौं वै जपहुधः । प्राभुखः सततं विप्रः सन्ध्योपासनमाचरेत् । सन्ध्याहीनोऽशचिनित्यमनहः सर्वकम्मसु । यदन्यत्कुमते किचिव तस्य फलमाप्नुयात् ॥ अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । उपास्य विधिवत्सन्ध्यां प्राप्ताः पूर्वऽपरां गतिम् । मोत्पाटदिति B. + नाङ्गन्या धाग्यन कचिदिनि B. | मन्चपनियमिति II. देवमातरमिति B. का प्राइनष ममामीन: इति B, Eanil G. || अतिर्गित B. * या सन्ध्या येति B. + गित पनि B. 73 ·७८ कूर्मपुराणम् । योऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकायें हिजोत्तमः । विहाय सध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सध्योपासनमाचरेत् । उपासितो भवेत्तेन देवी योगतनुः परः ॥ सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् । सावित्रौं वै तपहिहान् प्रामुखः प्रयतः स्थितः ॥ अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः । मन्वैस्तु विविधैः सौरैः ऋग्यजुःसामसम्भवैः ॥ उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् । कुर्वीत प्रणति भूमौ मूड़ी तेनैव मन्त्रतः ॥ पोलखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे। निवेदयामि चात्मानं नमस्ते विखरूपिणे ॥ नमस्ते वृणिने तुभ्यं सूर्याय बह्मरूपिणे । 8 त्वमेव ब्रह्म परममापोज्योतीरसोऽमृतम् । भूर्भुव: वस्त्वमोङ्कारः शो कद्रः सनातनः ॥ पुरुषः सम्भहोऽन्तस्यं प्रणमामि कपर्दिनम् । त्वमेव विश्वम्बहुधा जातं यज्जायते च यत् ॥ नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः । प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीटुष्टमाय च ॥ - नित्यति B. + शुष्कीकलायेति B. बौं खद्योताय इति F. fat B and F. $ एतत्यादयं A, E, I पुस्तकेह नास्ति । पास इति B. ॥ इति B.

·अष्टादशोऽध्यायः। नमो नमस्ते रुद्राय वामहं शरणगतः । हिरण्यवाहवे तुम्थं हिरवपतये नमः ॥ अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः * नमोऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने । विलोहिताय भर्गाय सहस्राचाय ते नमः । तमोऽपहाय ते नित्यमादित्याय नमोऽस्तु ते॥ नमस्ते वच हस्ताय बाम्बकाय नमो नमः । प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् ॥ हिरण्मये रहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम् । नमस्यामि परं ज्योतिबाणवां परामृतम्मा ॥ विखं पशुपति भीमं नरनारीशरीरिणम् । नमः सूर्याय रुद्राय भाम्बते परमेष्ठिने ॥ उग्राय सर्वतक्षाय त्वां प्रपद्ये सदैव हि । एतहै सूर्य हृदयं जमा स्तवमनुत्तमम् ॥ प्रातःकालेऽथ मध्याहे नमस्कुर्याद्दिवाकरम् । इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय हिजातये ॥ प्रदेयं सूर्य हृदयं ब्रह्मणा त प्रदर्शितम् । सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् । * एतत्पादइयं ।। पुस्तके नास्ति । + नम उमापतयं रति B. 1बनि B. इदानमिति B. पपरा गतिमिति B. । मभक्षाय इति Baud F, * अधणनु प्रसादतः इति B.

·५८० कूर्मपुराणम् । बाबणानां हितं पुण्यमृषिसङ्गनिषेवितम् ॥ अथागम्य रहं विप्रः समाचम्य यथाविधि । प्रज्वाल्य वहिं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् ॥ ऋत्विक पुत्रोऽथ पनी वा शिथो वापि सहोदरः । प्राप्यानुजां विशेषेण वध्वर्युर्वा यथाविधि । पवित्रपाणिः पूतात्मा शुलाम्बरधरः शुचिः । अनन्यमनसा नित्यं जुहुयासंयतन्द्रियः ॥ विना दर्भेण यत्कम विना सूत्रेण वापा पुनः । राक्षसं तद्भवेत्सर्वनामुत्रेह फलप्रदम् ॥ दैवतानि नमस्कुर्य्यादुपहारानिवेदयेत् । दद्यात्पुष्पादिकन्तेषां वहांश्चैवाभिवादयेत् ॥ गुरुञ्चैवाप्युपासीत हितञ्चास्य समाचरेत् । वेदाभ्यासन्ततः कुर्यात्प्रयत्नाच्छक्तिता हिजाः** ॥ जपेदव्यापयेच्छिथाबारयेहै। विचारयेत् । अवेक्षताथ शास्त्रेण धर्मादीनि हिजोत्तमाः ॥ वैदिकांशैव निगमाग्वेदाङ्गानि च सर्वशः । उपयादीखरं वा पापा योगक्षेमप्रसिद्धये ॥ • सोरिति. + एतत्पादचतुष्टयं A पुस्तके न दृश्यते । मला xfa E and F. ६ अनन्यमनसी वकिमिति B. पा मन्त्रेण यदौति B साराद्विवेदयदिति B. * दिन: इति B. f आवयति B. पवेन पवेत्य तव शास्त्राणि इति F $$ विशेषत: इति Band E. Orifa B and H.

·अष्टादशोऽध्यायः । ५८१ साधयेहिविधानर्यान् कदम्बार्थे हिजोत्तमः । ततो मध्याह्नममये नानाथ मृदमाहरेत् ॥ पुष्याचतान् कुशतिलान् गोमलच्छुडमेव वा । नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरःसु च । मानं समाचरनित्यं गतप्रस्रवणेषु च ॥ परकीयनिपानेषु न माया कदाचन । पञ्चपिण्डान्समुत्य सायाहासम्भवे पुनः ॥ मृदकया गिरः धान्यं हाभ्यां नामस्त योपरि । अधम्तु । तिमृभिः कायः पादौ पड्भस्तथैव च ॥ मृत्तिका च समुद्दिष्टा सापामलकमात्रिका । गोमयस्य प्रमाणन्तु तैनाङ्गं लेपयेत्युनः ॥ लेपयित्वा तीरसंस्थं तलिङ्गेरेव मन्त्रतः । प्रक्षाल्याचम्य विधिवत्ततः सायात्ममाहितः ॥ अभिमन्त्रा जलं मन्त्रैम्त निर्वारुणे: शुभैः । भावपूतस्तदव्यतं धारयेहिष्णुमव्ययम् ॥ आपो नारायणाडूताम्तापाता एवास्यायनं पुनः । तम्मानारायणन्देवं मानकाले स्मरेहुधः ॥ • सतो चिजः इति k. + गोमयं गमव चंति B, Eand F. अति । कार्यामति B, E and F. पवाद्री इनि B. || प्रमाण दिन B. 20 लंपर th लपायला च नौग्थमिति Band E : तोग्भ्यः मम्मि पनि t तखिनैवति B. $$ ध्यायन्यै विणमिति B and L. धारावति । पापा नारायणीङ्गताता इति BE and F.

·५८२ कूर्मपुराणम् । प्रेक्ष्य सोङ्गारमादित्वं विनिमज्जेजलाये। प्राचान्तः पुनराचामेत् मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ।। अन्तचरसि भूतेषु गुहायां विखतोमुखः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसोऽमृतम् ॥ द्रुपदा वा त्रिरभ्य स्येहगाहतिम्प्रणवान्विताम् । सावित्रौं वा जपे विहान्तथा चैवाघमर्षणम् ॥ ततः सम्माजनं कार्यम् पापी हिठा मयो भुवः । इदमापः प्रवहतो व्याहृतिभिस्तथैव च ॥ तथाभिमन्वा तत्तीयमापी हिष्ठादिभिस्त्रिकैः ।। अन्तर्जलगतो मग्नी जपविरघमर्षणम् ॥ द्रुपदां|| वाथ सावित्री तहिणी: परमम्पदम् । आवर्तयेच** प्रणवं देवं वा संस्मरदरिम् ॥ द्रुपदादिव यो मन्त्री यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः । अन्तर्जले चिरावयं सर्वपापैः प्रमुच्यते । अपः पाणी समादाय जमा मार्जने कते। विन्यस्य मूर्ति तत्तीयं मुच्यते सर्वपातकैः ॥ यथाखमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनादनः । तथाघमर्षणम्प्रोक्त सर्वपापापनीदनम् ॥ • प्रीति B. + जलाशयेति. + पुन: पुनस्तथाचादित Band E. $ suffefa B and E. हिवादमन करति Eand F. || विपयामिति B विपदामिति E. पावयहा रति Band E. it अथाघमर्ष मूत्रमिति B, E aud F.

·मटादशोऽध्यायः । प्रथोपतिष्ठेदादित्यमूई पुष्पाचतान्वितम् । प्रक्षिप्यालोकयेद्देवमूई यम्तमसः परः ॥ उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः । हंसः शुचिषदन्तेन सावित्रा सविशेषतः ॥ प्रन्यैव वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः । सावित्रीं वै जपेत्यचाजपयन: स वै स्मृतः ॥ विविधानि पवित्राणि, गुधविद्यास्तथैव च । शतरुद्रीयं शिरसं सौरान्मन्त्रांथपा सर्चतः ॥ प्राकृतेषु समासीनः कुशेष प्रामुखः शुचिः । तिष्ठंथ वीक्षमाणोऽर्क*: जप्यं कुर्य्यासमाहितः ॥ स्फाटिकेन्द्राक्षकद्राः पुत्रजीवसमुद्भवः । कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा म्मृता ॥ जपकाले न भाषेत व्यङ्गा न प्रक्षयेहधः । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवां दन्तात्रैव प्रकाशयेत् ॥ गुह्यका राक्षसाः सिडा हरन्ति प्रमभं यतः । एकान्तेषु शुची देश तस्माजप्यं समाचरेत् ॥ • पुष्पाताअग्निमिति B. पयान्वित जमिमि E. 1 नव्यं तममम्परि ति A. E and F. + च विशेषत इति B, E and P. इच चित्रायोति B. पा शतबद्रीयमाय शिरः मांगति B, Ead P. || प्राणपनि B, E, P and G. निशीचमाणीकमिति B and E. th जन्टोनगेनगति A. ॥ मायामीति B, C and F. $ सुगर्भ इति ।.

·५८४ कूर्मपुराणम् । चण्डालाशौचिपतितान* दृष्ट्वा चैव पुनर्जपत् । तैरेव भाषणं कृत्वा वात्वा चैव पुनर्जपेत् ॥ आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशचिदर्शने । सौराअन्वान् शक्तिो वै पावमानीस्तु कामतः ॥ यदि स्यात् तिवावासा वै वारिमध्यं गतोऽपि वा। अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः ॥ प्रदक्षिणं समात्य नमस्कृत्य ततः क्षितौ । पाचम्य च यथागास्वं शत्या स्वाध्यायमाचरेत् ॥ ततः सन्तर्पयद्देवानुषीन् पिटगणांस्तथा। पादावोङ्कारमुच्चार्य नामान्ते तर्पयामि वः** ॥ देवान ब्रह्मऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोद कैः । तिलोदकैः पितॄन् भत्या स्वमूत्रोक्त विधानतः । । देवर्षी स्तर्प येडीमानुदकाञ्जलिभिः पितॄन् ॥ यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषितर्पण । प्राचीनावीती पैराण स्खेन तीर्थेन भावितः ॥ निष्पीद्य मानवम्वन्तु समाचम्य च वाग्यत: । खैमन्वैरर्च येहेवान् पुष्पः परथाम्बुभिः ॥ • चाण्डालाशीचपतितानिति । and F. + जपेन्पुनरिति Band F + खिनेति B. भन्या इति B. | पिटगणान् क्रमादिति B. || नमोऽन्ने इति . ममीऽन्ने तर्पयामि च दक्षिE and F. चति B. tी खरह्योक इति पन्नाबद्धेम सव्येन पापिना दक्षिणेन न इत्यधिक: पाठः E and F. $$ पिवी इति B, C and F. पापा एतन्पादइयं B पुस्तके नास्ति ·अष्टादशोऽध्यायः । ५८५ बना शङ्करं सूर्य तधेव मधुसूदनम् । प्रन्यांचाभिमतान्देवान् भन्याचारो नरोत्तमः । प्रदद्याहाथ पुष्पाणि सूतीन पौरुषेणन त । पापो वा देवताः सर्वाम्तेन सम्यक् समर्थिताः । ध्यात्वा प्रणवपूर्व बै देवतानि समाहितः । नमस्कारण पुष्पाणि विन्यसे है पृथक पृथक् ॥ विष्णोराराधनात्पुण्यं विद्यते कम्म वैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेहरिम् ॥ तहिणोरिति मन्त्रेण सूतोन सुसमाहितः । न ताभ्यांगा सदृशो मन्धी वेदेषता शतुर्षपि|| । तदात्मा तम्मनाः शान्तस्त हिणीरिति मन्बत: ॥ अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् । पाराधयेमहादेवं भावपूती महेखरम् ॥ मन्त्रेण रुद्रगायत्रा प्रणवेनाथवा पुनः । शाननाथवा दैत्यम्बकेन समाहितः ॥ पुष्पैः पत्ररथाशिर्वा चन्दनामिहेश्वरम् । • पवापि महादेवान् भन्या चाक्रीधनी मर इमि B, Eand P. + मनोन पौरख-पुरुषभूमोन "महमशीर्षा पुरुष" इत्यादिमन्त्रण। । म विभागधमादिति । and F. ६ पुरुषच न इति B, E and r. प मैनाभ्यामिति B, C and P. ॥षतः परं निवेदयेश म्बामानं विषयेऽमलनेजमे इति BEF पुसवधिक पाठी हखने। १. नद्र बावनेति A. 78 ·५०६ कूर्मपुराणम् उता नमः शिवायेति मन्त्रणानन वा जपता। नमस्खOमहादेवं तं मृत्युञ्जयमीश्वरम् । निवेदयीत खात्मानं यो ब्राणमितीश्वरम् ॥ प्रदक्षिणं हिजः कुर्यात्यञ्च वर्षाणि वै बुधःपा। ध्यायीत|| देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम् । अथावलोकयेदक हंसः शुचिषदित्यूचा । कुर्वन् पञ्च महायज्ञान् ग्राहङ्गला समाहितः । देवयज पिळयाभूतयजन्तधैव च । मानुषं ब्रह्मयज्ञच पञ्च यत्रान् प्रचक्षते ॥ यदि स्यात्तर्पणादक ब्रह्मयज्ञः कृती न हि । लत्वा मनुष्ययनं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत् ॥ पग्नेः पथिमती देश भूतयज्ञान एव चपागा । कुशपुख्ने समासीनः कुशपाणि: समाहितः ॥ शालाग्नौ लौकिके वाथ जले भूम्यामथापि वा । वैखदेवय कर्तव्यो ||| देवयजः स स्मृतः यदि स्यालौकिके पक्षे ततोऽयं तत्र हयते । शालाम्नी तत्पचेदन विधिरेष सनातनः ॥ वै ॥ - पयोति BE and F. + योजयदिमि B. + ऋतं मन्यामिनीवर BAB. प्रदक्षिणः इति A. पा जपबति B. पच्च ब्रमाणिवेमप Band F. || ध्यायोत ध्यायत्, पार्ष: प्रयोगः । * अथवालीकयेदिति t कर्यादिति Band F. । ऋषियजम्मथैव चेति-B. $$ मानुमिति पर वाति B. ॥ वैश्वदेवानमिमिति B.

·अष्टादशोऽध्यायः । देवेभ्यश्च हुतादबात शेषा तबलिं. हरेत् । भूतयत्रः स वियो भूतिदः सर्वदेहिनाम् । श्वभ्यश खपचेभ्यश्च पतितादिभ्यएव च । दद्याद्भूमौ पहिचानम्मतिभ्यो दिजसत्तमाः ॥ सायञ्चावस्य|| सिहस्य पत्न्यमन्त्र बलिं हरेत् । भूतयज्ञस्त्वयबित्यं सायम्प्रातयथाविधि**॥ एकन्तु भोजयेविप्रं पितृनुद्दिश्य सन्ततम् ।। नित्य पाई तदुच्छिष्टं । पिढयन्नो गतिप्रदः । उदृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदवं समाहितः । वेदतत्त्वार्थविदुषे हिजायैवीपपादयेत् ॥ पूजयेदतिथिग्नित्यं नमस्येदर्शयेहिजः पापा । मनोवाकम्मभिः शान्तः स्वागतं स्वरहनतः|| ॥ अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु***। हन्तकारमयाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो हिजः । दद्यादसिधये नित्यम्बुध्येत परमेश्वरम् । भिक्षामाहुर्यासमात्रामग्रं तत्यामतर्गुणम् ।। * देवेभ्यम्नु हतान्दत्वा इति B. + मिति P. वैजय इति B. ६ भूतिर लिं, त्वनं पतिभ्योऽथ विजोत्तमा ति Band E. || मायमनस्यति । ." विधीयते इति B. th ससमिति Band E. मनमति ! यहिष्टमिति । सदुद्दिष्टमिति E, Fand II. $$ विज्ञायति B. पापमय हिमिति B. तर इति P. I तत इति B, Band F. *** एन यादवयं 8, E, पुनका नाति +tt समाचतुर्गणमिति B and II. तम्यायनगंगामनि E and P.

·५८८ कुम्भाराणम् । पुष्कलं हन्तकारन्त तचतुर्नुणमियते ॥ गोदोहकालमान वै प्रतीक्ष्यो यतिधिः खयम् । अभ्यागतान्यथाशक्ति पूजयेदतिथीन्सदा ॥ भिक्षां वै मितवे दद्यादिधिवाचारिणे । दद्यादवं यथाशक्ति घर्थिम्यो लोभवर्जितः । सर्वेषामण्यलाभे हिमा त्वबङ्गीभ्यो निवेदयेत् । भुनीत बहुभिः|| साई वाग्यतोऽबमकुमयन् । पक्वत्वा तु हिजः पञ्च महायजान्दिजोत्तमाः । भुजीत चेत्स मूढामा तिर्यग्योनिं स गच्छति ॥ वेदाभ्यासोऽन्वहं शत्या महायजक्रियाक्षमाः । माशयन्याशु पापानि देवताभ्यर्चनन्तथा । यो माहादथवाजानादकत्वा देवतार्चनम् । भुछतो स याति नरकं शूकरं नात्र संशयः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्न कला कर्माणि वै हिजाः । भुच्चीत खजनैः साई स याति परमाङ्गतिम् ॥ इति श्रीकूर्यपुराण, व्यासगीतासु अष्टादशोऽध्यायः । • मुच्यते इति B and F. + गीदहमा कालमिति B, E and H. ! प्रती- योऽप्यतिथिरिति B. ६ यथेति B and E. नयति P. १ चेति B. || बन्धुभिरिति B, E and P. • मोहादथ बालबादलत्वा इति Band F. | शुकरभिजायते पति Band F. . उपविभागे इत्यधिकः पाठ: B पुस्तके श्यते ।

·जनविंशोऽध्यायः । व्यास उवाच। प्रामुखोऽवानि भुञ्जीत सूर्याभिमुखएव वा । पासीन: वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय च ॥ आयुष्थं प्रामुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामखः । श्रियम्प्रत्यनखी भुङ्क्त ऋतम्भङतो उदमुखः । पञ्चाो भोजनाडूमौ पातं निधाय च । उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः ॥ उपलिप्त शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ । प्राचम्या ननोऽक्रोध: पञ्चायॊ भोजनश्चरेत् ॥ महाव्यातिभिस्वबं परिधायोदकेन तु । अमृतोपस्तरणमसीत्यापोऽशान क्रियाचरेत् ॥ वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिन्ततः । अपानाय ततो भुक्का व्यानाय तदनन्तरम् ॥ उदानाय ततः कुर्य्यात्ममानायेति पञ्चमीम् । विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादामनि हिजः ॥ शेषम यथाकाम, भुञ्जीत व्यञ्जनैर्युतम् । ध्यात्वा तमनसा देवानामानंग वै प्रजापतिम् ॥ * मूर्याभिमुम्बमवेति Band II. पाप:पानिति B | पवर्मातA and II. ६ यथीतध इति B.. देवमाभानमिति Band F.

·५८० कूपुराणम् । अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिवेत् । प्राचान्तः पुनराचामेदयङ्गोरिति मन्चत: ॥ द्रुपदा वा विरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् । प्राणानाङ्कन्थिरसीत्यालभेदुदरन्ततः* ॥ पाचम्बाकुष्ठमावेण पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणे । निस्रावये इस्तजलाई हस्तः समाहितः ॥ सतानमन्त्रणं कुर्यात्सन्यायामिति मन्त्रतः । अथ मन्त्रेण स्वात्मानं योजयेगाह्मगेति हि ॥ सर्वेषामेव योगानामात्मयोगः स्मृतः परः । योऽनेन विधिना कुर्यात्म कविब्राह्मणः स्वयम् ॥ यज्ञोपवीती भुञ्जीत सग्गन्धालनातः शुचिः । सायमातर्मान्तरा** वै सन्ध्यायान्तु विशेषतः ॥ नाद्यान्सूर्यग्रहात्पूर्व प्रतिसायं शशिग्रहात्।। ग्रहकाले न चाशीयात्नात्वानीयादिमुक्तये । मुक्त शनि चाश्रीयाद्यदि न स्यान्महानिशा । अमुक्तयोरस्तगयोरद्याहता परेऽहनि ॥ नाशीयात्प्रेक्षमाणानामप्रदाय चपापा दुर्मतिः । - लभेत उदयन्नत इति B. + पादाङ्गुष्ठेऽथेति B + हुवा इति 1. पथा- परेव खान्मान योजनधणेति हौति B and E. अथ क्रमेणेति H. १ पर: श्रुत- प्रति B. || स थाति प्रमाण: क्षमिति Band B... प्रातन्तिरति B, Hand G. # पक्ष सायं प्रचक्षते रति B. पति सायं शशियह इति E. It बावाश्रीयातु समाये इति B. भुधीत यदीति B. पाक अप्रदायव इति B.

·जनविंशोऽध्यायः । ५८१ यज्ञावशिष्टमद्यादा न क्रुहो नान्यमानसः ॥ प्रामार्थ भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् । हत्त्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ यमुनो वेष्टितशिराः यच भुतो विदि खः । सोपानकम यो भुते सर्व विद्यात्तदासुरम् ॥ नाईरावे न मध्या नाजीर्ण नाट्वस्त्रधक् । न च भिवासनगती न यानसंस्थितोऽपि वा ॥ न भित्रमाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु । नोच्छिष्टो तमादद्यात न मूर्डानं स्मशेदपि ॥ न बद्ध कीर्तयेच्चापिपा न निःशेषं न भार्यया । नान्धकार न सन्ध्यायां न च देवालयादिषु ॥ नैकवस्त्रस्त भुञ्जीत न यानशयन स्थितः । न पादुकानिर्गतोऽथ न हम विलपबपि ॥ भुना वैसुखमास्थाय तदब्रम्परिणामयेत् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपात हयेत् ॥ ततः सन्ध्यामुपासीत पूर्वीतविधिना शुचिः । • नयजशिष्टादन्यहा पति Band L. + उदभुवः इति Band p. न प्रयानः स्थितीऽपि वति B. न श्ययान्त:स्थितीऽपि वा इनि E. चादयादिति पार्ष: प्रयोगः, पाददौत इति माधु । पा की यहापति B. || न चाका इनि B and E. ..नयाम: खिती.पि वैति B. tt पादुकानगती वा इति B. !! भुनीवमिवि B. ॥ तदर्थोऽनुपश्येदिति H. ११ दिन नि and E.

·५८२ कूपुराणम् । पासीनच जपेद्देवों गायत्री पषिमाम्प्रति ॥ न तिष्ठति तु यः पूर्वानास्ते सन्ध्यान्तु पश्चिमाम् । स शूद्रेण समो लोके सर्वकर्मविवर्जितः ॥ हुत्वाग्निं विधिवमन्त्रैर्भुका यत्रावशिष्टकम् । सभृत्य बान्धवजन: स्वपेच्छुष्कपदो निशि ॥ नोत्तराभिमुखः खप्यात्पश्चिमाभिमुखो न च । म चाकाशे न नग्नी वा नाशुचिर्नासने कचित् ॥ न शीर्णायान्तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि । नानुवंशेपा न पालाशे शयने वा कदाचन ॥ इत्येतदखिलेनोतमहन्यहनि वै मया । ब्राह्मणानाङ्गत्यजात मपवर्गफलप्रदम् ॥ नास्तिक्यादथवालस्याद्राह्मणो न करोति यः । स याति नरकान्धोरान् काकयोनौ च जायते ॥ नान्यो विमुक्तये पन्या मुलायमविधि स्वकम् । तस्मात्कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः ॥ प्रति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगीतास जनविंशोऽध्यायः । • पासीमनु इति B, E and F. । पूर्व मापीति B. + धन्यति B. सर्च पर्यवहित रति P. $ सहति ५. पानापि वौथे इति B. अत्यनममिति B.

·विंशोऽध्यायः । व्यास उवाच। पथ बारममावास्यां प्राप्य कार्य हिजोत्तमैः । पिण्डान्वाहार्यकम्भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ पिण्डान्वाहार्यकं श्राई क्षीणे राजनिः शस्यते । अपराहे विजातीनां प्रशस्तनामिपेण च ॥ प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कणपक्षके । चतुर्दशौं वजयित्वा प्रशस्ता ह्यपरोधतः ॥ अमावास्याष्टकास्तिस्रः पोपमासादिषु त्रिषु । तिस्रस्तास्वष्टका पुण्या मावी पञ्चदशी तथा ॥ प्रयोदशी मघायुता वासु च विणपतः । शस्थ पाकः थाइकाला: नित्याः प्रांताः दिने दिने ॥ नैमित्तिकन्तुपा कर्त्तव्यं ग्रहगे चन्द्र सूययोः । बान्धवानां विस्तरेण नारकी स्यादतोऽन्यथा ॥ काम्यानि चैव श्राहानि शस्यन्ते ग्रहणादिषु । अयने विषुवे चैव व्यतीपात वनन्तकम् ॥ संक्रान्त्यामक्षयं श्राद्धं तथा जन्मदिनेश्वपि । * दोण राजनि यो चन्द्र कणपन रत्यर्थः । पग यतः इति B. लगे. तर रति F. + निशानाहार्य कमिति B. नियमिति B. नैमित्तिक हि ॥ ब्रामशानाध मरणं रति B. बान्धवानाच मरग इति. नौति B. + व्यतीपातऽप्यननकमिति K. 4 संक्रान्यामथने इति B. 75 रति B. ** भया.

·५८४ कूर्मपुराणम् 1 नक्षत्रेषु च सर्वेषु कायङ्काम्यं विशेषतः । खर्गच लभते कृत्वा कत्तिकासु हिजोत्तमः । अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम् । रौद्राणां कर्मणां सिधिमायां शोर्यमेव च । पुनर्वसौ तथा भूमि श्रियं पुष्थे तथैव च ॥ सर्वान्कामांस्तथा साथैः पित्रे सौभाग्यमेव च । पर्यमे तु धनं विन्द्येत् फालान्यां पापनाशनम् । जातिश्रेष्ठ तथा हस्ते चित्रायाञ्च बहन् सुतान् । बाणिज्यसिडि स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम् ॥ मैत्रे बहनि मित्राणि राज्यं शाके तथैव च । मूले कृषिं लभेज्ज्ञानं सिद्धिमाप्ये समुद्रतः ॥ सीन कामान्वैखदेवे श्रेष्ठयन्तु थवणे पुनः । धनिष्ठायां तथा कामानम्बुपेण च परम्बलम् ॥ प्रजैकपादे कुप्यं स्यादाहिर्बुध्ने गृहं शुभम् । रेवत्याम्बहवो गावी शखिन्यान्सुरगांस्तथा । याम्ये तु जीवितन्तु|| स्याद्यः थाई सम्प्रयच्छति ॥ पादित्य वारेऽन्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च । कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु ॥ * काले ति B. + रौद्राणां सिद्धिमायां कर्मणां मौल्यमेव चैति B. रोहिण्या कार्वाण सिरिमिति F. * सार्षे इति B. विद्यादिति B and F. इति B. भाविष्टायो तथा काम्यं वारणे इति F. || जीवनं तदिति B. * यदि सावं प्रयति इति B. + बारीग्यमिति B, F and II.

·वियोऽध्यायः । विद्यामभीष्टान्तु गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः । शनैश्वर लभदायुः प्रतिपत्नु सुतान् शुभान् ॥ कन्यका वै द्वितीयायां तृतीयायान्तु वैदिनः । पशून् क्षुद्रांबतुवै पञ्चम्यां शोभनान् सुतान् । षष्ठयां घृतंपा कपिञ्चापि सप्तम्याञ्च धनं नरः||| अष्टम्यामपि बाणिज्यं लभते श्राइदः सदा ॥ स्थानवम्यामकखरं दशम्यां विखुरं बहु । एकादश्यान्तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चखिनः सुतान् ॥ हादश्यां जातरूपञ्च रजतं कुप्यमेव च । जातिौठा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यान्तु कुप्रजाः । पञ्चदश्यां सर्वकामान् प्राप्रीति थाइदः सदा ॥ तस्माच्छाई न कर्त्तव्यं चतुहग्यां दिजातिभिः । शस्तेगा तु हनानान्तु थाई तत्र प्रकल्पयेत् ॥ ट्रव्यत्राह्मण सम्पत्ती न कालनियमः कृतः । तस्माडीगापवर्गा) थाई कुर्युईि जातयः ।। कर्मार श्रेषु सर्वेषु कुयादभ्युदये । पुनः । पुत्रजमादिषु थाहं पावणं पसु स्मृतम् ॥ अहन्यहनि नित्यं स्याकाम्यं नैमित्तिकं पुनः । *विद्यामभीष्टां जीव त इति Band F. 1 कन्यकामिति Band F. I विद तौसि B. मन्दित इति P.Sनति 8. गतिमान B. दमिनि.माम्या लभते नरः उति Band F. *५ कामानाप्रीतीति B, Pand II. ।। हनानांक नव ग्रामिति B. + कुादाभ्युदयमिति Bandr.

·५८ कुम्भपुराणम्। एकोहिष्टादि विज्ञेयं हिधा बाइन्तु पार्वणम् ॥ एतत्पञ्चविधं बाई मनुना परिकीर्तितम् । यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत् ॥ एडये सप्तमं बाई ब्रह्मणा परिभाषितम् । दैविकचाष्टमं पाईन यत्कृत्वा मुच्यते भयात् ॥ सन्ध्या रात्रौ न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात । देगानान्तु विशेषेण भवेत्पुण्यमनन्तकम् ॥ मनायामक्षयं थाई प्रयागऊमरकण्ट के । गायन्ति पितरो गाथां नर्तयन्ति मनीषिणः ॥ एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्त गुणान्विताः । तेषान्तु समवेतानां यद्ये कोऽपि गयां व्रजेत् ॥ गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि थाई समाचरेमा । तारिताः पितरस्तेन स याति परमाङ्गतिम् ॥ वाराहपर्वते चैव गयायां वै विशेषतः । वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः ॥ गङ्गाहार प्रभासे तु बित्व के नीलपर्वत कुरुक्षेत्रे च कुजाने भृगुतुङ्गे महालये ॥ केदार फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च । । यः यार्ड • इद्धिान्तु इति B and F. + इतः परं पादषटकं । पुस्तके नास्ति । * मरकस्ट इति II. गाथा: कौनयन्ति इति B, E and F. समुपाचरीदिति B. || कुमाते इति A. कुमाहे इति II. कुमाये इति B, E and r. .. फल्गुनौती इति B, E and r. tो नैमिषारण्ययोगपिति II.

·विंशोऽध्यायः । सरस्वत्यां विशेषेण पुष्कर तु विशेषतः ॥ नमंदायां कुशावर्त श्रीशैले कर्णभद्रके । वेत्रवत्यां विशाखायां गोदावों विशेषतः ॥ एवमादिषु चान्येषुः तीर्थेषु पुलिनेषु च । नदीनाचैव तीरेष तुष्यन्ति पितरः सदा ॥ व्रीहिभिच यवैर्माषैरनिर्मूलफलेन वा । श्यामाकैथ यवैः काशेन वारय प्रियङ्गुभिः । गोधू मैश्च तिने मुंडे समं प्रीण्यते पितॄन् ॥ अामान् पाने रतानिक्षन् मृडीकांश सदाडिमान्ना ! विदा खांय कुरगड़ाम थाइकाले प्रदापयेत् ॥ लाजा मधुयुता दया मक्तन् शकरया मह । दद्याच्छाडे प्रयत्नेन टककान् ॥ हो मासी मत्स्यमाभन श्रीभावान हरिन तु औरणाथ चतुर: गाकुर्ननिह पत्र तु । षण्मासांग्छागमांमेन पापनिहलाषा मा वै॥ • भद्रकण के इति Band B. नरकाता. । विपाशायामिति ।।. क्षेत्रवन्या विशेषगा इति E. एवमादिवान्यष इति B. शार्गिन B and i. शुभः शारिति P. १ अम्बयान च तानिमान मनिकानिति A and II. ॥ विहारीच भरगडांय इति B. विदायांय मकेगडय इति II. " नानाम्धयना निति B. ++ दयाछाई च यति B. मानविधा के प्रमानिनि । and II. मसाटविषकैबुकानिति P. हारिननति B. हागिन न नि Fand II. ११ पार्षनाथ इति B.

·५८८ कूर्मपुराणम् । अष्टावणस्य मांसेन रौरवेण नवैव त । दश मासांस्तु ढप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।। शशकूर्मयोममिन मासानेकादशैव तु । संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन तु । वाणसस्य मांसन टप्तिदशवार्षिकी ॥ कालशाकं महाशकः खङ्गलोहामिषंगा मधु । आनत्यायैव कल्पन्ते मुन्यबानि च सर्वशः ॥ क्रीत्वा लब्धा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वै हिजः । दद्याच्छाडे प्रयत्नेन तदस्याचयमुच्यते ॥ पिप्पली रुचकञ्चैव तथा चैव ममूरकम् । कुभाण्डालावुवार्ताकभुटणं सरथं तथा ॥ कुसुम्भं पिण्डमूलं वै तन्दुलीयक मेव च । राजमाषांस्तथा चीरं माहिषाजं विवर्जयेत् ॥ आढ़क्य:: कोविदारांश पालक्या, मरिचांस्तथा । वर्जयेत्सप्त यत्नेन श्राडकाले हिजोत्तमः पापा । रति श्रीकूर्म पुगण उपविभागे थाकम्प विशोऽध्यायः । चरति B. + मामानु तृप्यन्ने इति B. + शकूर्मयोस्नु मांसनेति B. ६ वा इति B. 4 महाशकं खङ्गं लोहामिषमिति B. || पिपपलौं कमुकवेव इति B. तक व इति P. * सरममिति B and IL. मर चणकं तथा इति P. # माहिति Band F. कीद्रवानिति B. कीद्रवः कांविदारच जल मरिच तथेति P. पालकामिति B. .. रिजीनमा' इति B.

·एकविंशोऽध्यायः । व्यास उवाच । मात्वा यथोक्तं सन्तयं पितृ चन्द्रपये द्विजः । पिण्डान्वाहार्यकं थाई कुयात्माम्यमनाः शुचिः ॥ पूर्वमेव समीक्षेत माधणं वेदपारगम् । तीर्थं तहव्यकव्यानां प्रदानानाञ्च स स्मृतः ॥ ये सोमपा विरजसो धर्माज्ञाः शान्तचेतसः । व्रतिनी नियमस्थाथ ऋतुकालाभिगामिनः ॥ पञ्चाग्निरप्यधीयानी यजुर्वेदविदेव च । बहुचय त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वा च योऽभवत् ॥ चिणाचिकेतन्छन्दोगी ज्येष्ठसामग एव च । अथर्वशिरसोध्येता कदाध्यायी विशेषतः । अग्निहोत्रपरी विहान्यायविच पड़ङ्गवित् । मन्वब्राह्मण विच्चैव यथः स्याहम्मपाठकः ॥ ऋषिवती हषीकश गान्तचेता जितेन्द्रियः । ब्रह्मदेयानुसन्तानी गर्भशुहः सहस्रदः ॥ चान्द्रायणवतचरः सत्यवादी पुराणवित् । गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसती जानतत्परः ॥ • परोपेत इति B. + प्रदाने चातिथि. स्मृतः इमि B. अन. पीकवयं B, पुसकयो: मास्ति। + यन इति B. तथा द्वादशवार्षिक: नि Band F.

·कूर्मपुराणम् । विमुक्तः सर्वतो धीरो बनभूती हिजोत्तमः । महादेवार्चनरतो वैष्णवः पंक्तिपावनः ।* अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा । सची च दाननिरती विजेयः पंलिपावनः ॥ मातापित्रीहिते युक्त: प्रातःसायी तथा हिनः । अध्यात्म विमुनिदान्तो विजेयः पंक्तिपावनः ॥ जाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः । श्रद्धालुः थाइनिरतो ब्राह्मणः पंक्तिपावनः ॥ वेदविद्यारतः सातो ब्रह्मचर्यपरः सदा । अथर्वणो मुमुक्षुथ ब्राह्मणः पंतिपावन: ॥ असमानप्रवरको यसगोत्रस्तथैव च । ससम्बन्धी च विजेया ब्राह्मणाः पंक्तिपावनाः ॥ भोजयेद्योगिनं शान्तं तत्त्वज्ञानरतं यतः । प्रभावे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकन्तथा ॥ सदलामै रहस्यन्तु मुमुक्षु सङ्गवर्जितम् । सर्वाला साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत् ॥ • पतः परं श्रीकचतुष्टय A पुस्तक नास्ति । + सण इति F. + युवान श्रीचियाः खस्था: महायचपरायणाः । सावित्रीजापनिरतबाषा: पंकिपावनाः कुखाना श्रुतवन्तश्च मेलवनस्तपस्विनः । पग्निचित् खातकी विपी विज्ञेयाः पंलिपावनाः त्यधिकः पाठः पुसके पति । श्रावार्थम् इति F. पाव्रत इति F. || त. पूर्व ग्रीकचतुष्टय H पुलक नालि। ३ सम्बन्धीति B and F. + पूर्वमिति. Band F. यनिमिति B. पलाभे रति B and F.

·एकविंयोऽध्यायः। एष वै प्रतिगुंगत त्वधी यस्थानाति यतिहविः । फलं वेदान्त वित्तस्व सहस्रादतिरियो । तस्माद्यनेन योगीन्द्रमीखरधानतत्परम् । भोजयेहव्यकव्येषु प्रलाभादितरादिजान् । प्रथमः कपः प्रदाने हव्यकव्ययोः । पनुकल्पस्वयं यः सदा सद्भिरनुष्ठितः । मातामहं मातुखच स्वसीयं खरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पतिम्बन्धुमविग्याज्यो च भोजयेत् । न बाहे भोजये मित्रं धनैः। कार्योऽस्य सङ्ग्रहः । पैशाची दक्षिणाया हि नेहामुत्र फलप्रदा ॥ कामं श्रादेऽचयेभित्र नाभिरूपमपि बरिम् । हिषता हि हविर्भुवं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ बामणो धनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तमै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि इयते ॥ यथोपरेप वीजमुघा न वप्ता लभते फलम् । तथाऽतृवे हविर्दत्वा न दानालभते|| फलम् । यावती असते पिण्डान्ह व्यकथेवमन्त्रवित् । तावतो असते प्रेत्य दीप्तान स्थूलोस्वयोगुड़ान् । • वेदविदा तस्य रति B and P. + त्वलाभादिति B. । पगिति B. नेवासति B. ॥ यथा विन इति B. ॥ दाना लभते इति Baud P. दौमामलागयोगुडामिति B. 76 ·१०२ कूर्मपुराणम् । अपि विद्याकुलैर्युता हीनता नराधमाः । यते भुनते हव्यं तद्भवेदासुरविनाः ॥ यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिते पिपूरुषम् । सवै दुर्बानगी नाहः पादादिषु कदाचन ॥ शूद्रप्रेथो भूतो राम्रो वृषलानाञ्च याजका अधबन्धोपजीवी च षड़ेते अनबन्धवः । दत्त्वानुयोगो वृत्त्यर्थं पतिताअनुरब्रवीत् । वेदविक्रयिणो घेते वाहादिषु विगईिताः ॥ सुत विक्रयिषो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः । असामान्यान् यजन्ते ये पतितास्ते प्रकीर्तिताः । असंस्कृताध्यापका ये भृत्य ध्यापयन्ति ये। अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥ इवधावकनिन्याः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपता: पापगडा ये च तद्विधाः । यस्थानन्ति हवीयेते दुरात्मानम्तु तामसाः । न तस्य तद्भवेच्छाई प्रेत्य चेह फलप्रदम् ॥ पनाश्रमी यो दिजः स्वादावनी वा निरर्थकः । मिथ्याश्रमीच विप्रा विजेयाः पतिदूषकाः ॥ दुख कुनखी कुष्ठी खित्री च स्यावदन्तकः । • दूत राशति and H. शूद्रप्रेक्ष्यी भती राजरति P. +हषलो गाम- याजक: रति Band P. । द्रव्यार्थमिति B. ६ श्रुतीति B. वेदविक्रयिष- इदिE. Tपसमामानिति Band.p. || निबन्धकः इति B.

·एकवियोमाया । वहाजननव स्तेनः क्लीकोऽध नासिकः । थपो हपलरेसको वीरहा दिधिपतिः । पगारदाही कुहामी सोमवियिणी रिजाः । परिवेत्ता च हिंस्रव परिवित्तिनिराशतिः । गौनर्भवः कुसीदी च तथा नववसूचकः ॥ गीतवादिवशीलब व्याधितः काण एव च । हीनावातिरिमानो छवकीर्णी तथैव च । प्रवदूषी|| कुण्ड गोली अभियस्तोऽथ * देवलः । मित्रधुक पिशुनचैव नित्यं भार्यानुवर्तितः । मातापित्रीगुरीस्त्यागी दारत्यागी तथैव च । गोत्रस्पृक् । भ्रष्टशौनच काण्डस्पृष्टस्तथैव च ॥ अनपत्य कूटसाची याचको रगजीवकः । समुद्रयायी कतहा तथा समयभेदकः ॥ वेदमिन्दारतथैवपापा देवनिन्दापरस्तथा|| । दिजनिन्दारतयैव वाः बाहादिकर्मणि ॥ जातनः पिशनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रभुक् कुहकथैव विशेषापंक्तिदूषकाः ॥ • तथा हिंसः रति B. + कसीदव इति A, Fand II. t नवदर्शक: रन and F गौतवादिबनिरत इति B. पतः परं ग्रीकाय F नव नाति । मादूषोति B. *अविशनोऽथ रति B. ft गोत्रभिदिति B. माची पत्र च बाबकी राजीवन पति F. पाचको रवजीवकः इति B. 4 निन्दा- रति B.il वेदनिन्दारतमर्षिति B. 100 कष इति B.

·सूर्यपुराचम् । सर्वे पुमरभोज्याना न दानाहाः खकर्ष। ब्रमहा चाभिशस्ताव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ शूद्रावरसपुष्टाः सन्ध्योपासनवर्जितः । महायत्रविहीनस ब्राह्मणः पतिदूषकः ॥ मधीतनाशनचैव सानदान विवर्जितः । तामसो राजसञ्चैव ब्राह्मणः पशिदूषकः ॥ बहुनात्र किमुक्तेन विहितान् ये न कुर्वते । निन्दितानाचरन्येते वाः शडे प्रयत्नतः ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगीतासु श्राद्धकल्पे एकविंशोऽध्यायः । हाविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच । गोमयेनोदकैर्भूमि शोधयित्वा समाहितः । सबिमन्बा दिजान् सर्वान् साधुभिः सबिमन्वयेतन + होमेति B नदा नाहक कर्मसु प्रति B. + ब्रमभावाविरस्तावेति B. F. मीनेवि H. वर्जनौयाः इति B. सभिपात्य इति B. + सनिवर्तयेदिति B.

·हाविंशोऽधायः। २०५ खो भविष्यति बाई पूर्वे घरभिपूज्य च । असम्भवे परधुर्वैः यथोक्तौलक्षणैर्युतान् । तस्य ते पितरः युवा श्राद्धकालमुपखितम् । अन्योऽन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवाः ॥ तैर्बाधणैः सहानन्ति पितरो घन्तरिक्षगाः । वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्ता यान्ति पराङ्गतिम् ॥ आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राहकाल उपस्थिते । वसेयुर्नियताः सर्चे ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥ प्रक्रोधनोऽवरोऽमत्तः सत्यवादी समाहितः । भारं, मैथुनमध्वानं श्राहकहजयेद्धवम् ॥ आमन्त्रिती ब्राह्मणो वैशा योऽन्यम्मै कुरुते क्षणम् । स याति नरकं|| घोरं शूकरत्वम्प्रयाति च** ॥ प्रामन्वयित्वा यो मोहादन्यश्चामन्त्रयेहिजः। स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटोऽभिजायते । बाचे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं योऽधिगच्छति । ब्रह्महत्वामवाप्नोति तिर्यग्योनौ विधीयते । निमन्त्रितस्तु यो विप्रो बध्वानं याति दुर्मतिः । भवन्ति पितरस्तस्य तमासं पांशभोजनाः पापा ॥ * परेमुर्वा इति B. + ब्राणैस्तैरिति B. + भावमिति B. ६ अपमिति B 1. वा इति B. || रौरीमति B. ** हि इति B. ++ परञ्चामन्वयेहिज- B. It च जायते इति B.SS ध्यानमधिगच्छति इति B. 44 पापभीजनाः B.

·०४ कूर्मपुराणम् । सर्वे पुनरभोज्याना न दानाहीः खकर्ष। बनहा चाभिशस्ता वजनीयाः प्रयवतः ॥ शूद्राबरसपुष्टाहः सन्ध्योपासनवर्जितः । महायज्ञविहीन ब्राह्मणः पतिदूषकः ॥ अधीतनाथनव नानदान विवर्जितः । तामसी राजसञ्चैव ब्राह्मणः पविदूषकः ॥ बहुनात्र किमुक्तन विहितान् ये न कुर्वते । निन्दितानाचरन्त्येते वाः श्राडे प्रयत्नतः । इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगीतासु श्राद्धकल्ले एकविंशीऽध्यायः । हाविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। गोमयेनोदकैर्भूमि शोधयित्वा समाहितः । सविमन्वा हिजान् सर्वान् साधुभिः सनिमन्त्रयेत् । •बदा नाक कर्मसु प्रति B. + ब्राभावाविरस्ताश्चेति B. होमति B and F. मौनेति H, वर्जनीयाः इति B. * सन्निपात्य इनि B. + सनिवर्तयेदिति B.

·हाविंशोऽध्यायः। खो भविथति मे बाई पूर्बेघरभिपूज्य च । असम्भवे परेधुर्वे । यथोतौल क्षणैर्युतान् । तस्य ते पितरः सुखा बाबकालमुपस्थितम् । अन्योऽन्यं मनसा ध्यावा सम्पतन्ति मनोजवाः ॥ तैर्बाधणैः सहानन्ति पितरो घन्तरिक्षगाः । वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्का यान्ति पराङ्गतिम् ॥ आमन्त्रिताव ते विप्राः श्राहकाल उपस्थिते । वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥ अक्रोधनोऽत्वरोऽमत्तः सत्यवादी समाहितः । भार मैथुनमध्वानं बाइकहजयेद्धवम् ॥ आमन्त्रिती ब्राह्मणो वैषा योऽन्य मै कुरुते क्षणम् । स याति नरकं घोरं शूकरत्वम्प्रयाति च * ॥ अामन्वयित्वा यो मोहादन्य चामन्वयेद्दिजः स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटोऽभिजायते ॥ बाई निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं योऽधिगच्छति । अचाहत्वामवाप्नोति तिर्यग्योनौ विधीयते ॥ निमन्त्रितस्तु यो विप्रो धध्वानं याति दुर्मतिः । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं पांरभोजनाः पापा । ॥ • परावा इति B. + ब्राह्मणैलैरिति B. भावमिति B. ६ जपमिति B and F. प वा इति B. || रौरवमिति B. + हि इति B. f परश्चामन्वयेदिक- मिति B. ft च जायते इति B. अध्यानमधिगच्छति इति B. ११ पापभीजनाः इति B.

·कूर्मपुराणम् । निमन्वितस्तु यः बाई कुर्था कलह हिजः । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासंग मलभोजनाः ॥ तस्माविमन्त्रित या नियतामा भवहिनः । पक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः । खो भूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान्समाहितः । समूलानाहरहारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान् । दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तां शुभलक्षणम् । शुचिन्देशं विविक्त व गोमयेनोपलेपयेत् ॥ नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभुमीषा चैव नाम्बुषु । विविक्तषु च तुथन्ति दान पितरः सदा । पारको भूमिभागे तु** पितॄणां नैव निर्वपेत् । स्वामिभिस्तहिहन्येत मोहाद्यतन क्रियते नरैः । अटयः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च । सायखामिकान्याहुन येतेषु परिग्रहः । तिलान्प्रविकिरत सर्वतो बधयेदजम् । असुरोपहतं सर्वपापा तिलैः शुध्यत्यजेन त||" ततोऽनम्बहुसंस्कार नैकव्यचनमध्यगम् । प्रवादिति Band F. करीतीति H. + भवन्ति तख सन्यास पितर: पति B. + सुनिर्मलमिति B. विविक्तामिति B. 4 सुभूमी इति B. || सानु इति Hand F. * चरति B. t# मोहाय रति B. तम्मीषमिति P. # विकिरयेवेति B. तिलांमु विकिरतत्र इति F. 88 बन्धयेदजानिति B. ११ वाडमिति P.M वा इति B. ** व्यञ्जनमथुतमिति B. व्यानव्यजितमिति .

·हाविंशोऽधांवः। चोथं पेयं संस्तच यथाशक्ति प्रकल्पयेत् ॥ ततो निहत्ते मध्याहे लुप्तरोमनखादिजान् । अवगम्य । यथामार्गम्प्रयच्छेद्दन्तधावनम् ॥ तेलमभ्यञ्जन सानं बानीयञ्च पृथग्विधम् । पारोदुम्बरबादेवदेवत्यपूर्वकम् ॥ ततः सानाब्रिहत्तेभ्यः प्रत्युत्थाय तान्नलिः । पाद्यमाचमनीयञ्च सम्प्रयच्छेद्यथाक्रमम् ॥ ये चात्र विश्व देवानां विप्राः पूर्व निमन्विताः । प्रामुखान्यासनान्येषां चिदर्भोपहतानि च ॥ दक्षिणामुखमुक्तानि पितृणामासनानि च । ** दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु प्रीक्षितानि तिलोदकैः ॥ तेषुपवेशयेदेतानासनं संस्पृशवपि । पासवमिति सनल्प वासीरंस्ते पृथक् पृथक् ॥ हो दैवे प्रामुखौ पित्रो त्रयचोदमुखास्तथा । एकैकं तत्र देवन्तु पिढमातामहेष्वपि ॥ सकियां देशकालौ च शोचं ब्राह्मणसम्पदम् । • समवेति B and F. + अभिगम्य इति B+ अस श्लोकाईस्य स्थाने F पुस्तके "चासमिति संजल्पनासौरन्ते पृथक् पृथक्” इति दृश्यते । तैलनाभ्यञ्चनमिति B. | हिजाः पूर्वनिमन्त्रिता: इति Banni F. || विदर्भोपहतानि च इति H. वैवोपहतानि च इति F. ** एतत्पादश्यं A पुस्तके नास्ति। एतत् शोकाक H पुसद नास्ति । tt सब स हिजमिति B. tt एकैकं वा भवेत्तत्र देवमातामहेष्वपौति B. एवं भावयेत्तत्र एवं मातामहपौति H. ।

·405 कूमपुराणम् । पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मावत विस्तरम् ॥ अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् । श्रुतशीलादिसम्पबमलक्षणविवर्जितम् ॥ उद्धृत्य पात्रे चावं तत्सर्वमानतात्ततः । देवतायतने वासौग निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत् ॥ प्राश्वेदनं तदग्नौ तु दद्या ब्रह्मचारिणे । तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विहांस भोजयेविजम् ॥ ६ भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । उपविष्टस्तु यः बाई कामं तमपि भोजयेत् ॥ अतिथिर्यस्य नानाति न तच्छ्राइम्प्रधस्यते । तस्मात्प्रयत्नाच्छाद्देषु पूज्या अतिथयो हिजैः ॥ प्रातिथ्यरहिते याचे भुनते ये विजातयः । काकयोनि वजन्येते दाता चैव न संशयः ॥ हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणयुक्त स्तु नास्तिकः । कुक्कुटः शूकरखानौ|| वाः बाडेषु दूरतः ॥ बीभन्मुमशचिं नग्न मत्तधृत्तं रजखलाम् । नीलकाषायवसनपाषण्डांश्च विवर्जयेत् ॥ यत्तत्र क्रियते की पैक ब्राह्मणान्प्रति । तमर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदेवत्यपूर्वकम् ॥ ► yafafar B and F. + चासौ इति B. + दद्यादा इति B. एतत्- पादाय A पुलके नास्ति। पाणी पुकमनास्तिकी रति B. || कुछटाः शूकराः थानः इति B.

·हाविंशोऽध्यायः ०६. ॥ यथोपविष्टान् सांस्तानलार्याविभूषणैः । सग्दामभिः शिरोवेष्टेधूपवासोऽनुलेपनैः । ततस्त्वावाहयेदेवान् बाबणानामनुजया। उदन्मुखो यथान्यायं विश्वेदेवास इत्यूचा हे पवित्र रहीवास्थ भाजने चालिते पुनः । शनी देवी जलं शिया यवोऽसीति यास्तथा । या दिव्या इति मन्त्रेण हस्ते वर्ष विनिक्षिपेत् । प्रदद्याइन्धमाल्यानि धूपादीनि च शशितः ॥ अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणां दक्षिणामुखः । अावाहनं ततः कुर्य्यादुशन्तस्त्वे त्यूचा बुधः ॥ पावाद्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः । शन्नो देव्योदकं पात्र तिलोऽसीति तिलांस्तथा । विधा चार्घ यथापूर्वन्दत्त्वा हसेषु वापा पुनः । मंसवांच ततः सर्वान् पात्र कुर्यात्समाहितः ॥ पिढभ्यः स्थानमंसीति|| न्युअपात्रं निधापयेत् । अग्नौ करिष्यवादाय* पृच्छेदन तमुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुनातो जुहुयादुपवीतवित् । यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुथपाणिना । * संस्खाइभूषणैरिति B. + रहौवाथ इति B. + हस्तेष्वमिति Band F. जपेदायान्तु इति B. पावै ति B and F. || स्थानमेतच इति B and F. ** afwateryfa B and F. tt पछत्यनमिति B. tt जुहुयादुपनौतवा- निति B. 77 ·कूर्मपुराणम् । प्राचीनावीतिना पिवं वैश्वदेवन्तु होमयेत् । दक्षिणं पातयेज्जानुन्देवान् परिचरन्सदान। पितृणां परिचर्या पातयेदितरं तथा ॥ सोमाय वै पिटमते स्वधा नम इति ब्रुवन् । पग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात्ततः । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । महादेवान्तिक वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः । ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणान्दिशम् । गोमयेनोपलिप्या स्थानान्ससैकतम् ॥ मण्डलं चतुरस्र वा दक्षिणापाप्रवणं शुभम् । विरुलिखेत्तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि ॥ मतः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान्वै दक्षिणायगान् । बीन् पिण्डाविर्वपेत्तत्र हविःशेषासमाहितः ॥ उम्यपिण्डांस्तु तहस्तं निमज्यापभोजिनान । मेषु दर्भेष्षयाचम्य बिराचम्य शनैरसून । तदनन्तु नमस्कुर्खातिगतृनेव च मन्त्रवित् । उदकविनयच्छेषं शनैः पिण्डान्ति के पुनः । अवजिप्रेञ्च तान् पिण्डान् यथा न्युमा समाहितः । होमविदिति B. सोमवदिति . + पुमानिति B. पिगते इति B. इ. उपवियोब्बौमिति B and P. इतः परं चैव हि इत्यतः पाठः B पुस्तकेन स्यते। । दक्षिणायकामिति F. * लुप्तपिडाबु ते इ पिसज्य अपमागिना. मिति B. f षड़तच इति F. # खुधानिवि B.

·हाविंशोऽध्यायः। पथ पिडाच विष्टा विधिषदोजयेशिलान् । मांसान पूपांच विविधान्छाधकल्पांस्तु शोभनाना। नतोऽत्रमुत्सृजङ्गुतोष्वग्रतो विकिरन्मुकि । पृष्ट्वा तदवमित्येव तानाचामयेत्ततः ॥ प्राचान्ताननुजानीयादभिती रम्यतामिति । खधास्विति च ते ब्रूयुर्बाह्मणास्तदनन्तरम् ॥ ततो भुक्तवतां तेषामवशेषं निवेदयेत् । यथा ब्रूयुस्तथा कुदिनुज्ञातस्तु तैहिजैः ॥ पित्रे स्वदितमित्येव वाचं गोठेषु सुश्रितम् । सम्पबामित्यभ्युदये देवे से वितमित्यपि ॥ विसृज्य ब्राह्मणान् तान्दै पिटपूर्वन्तु वाग्यतः । दक्षिणान्दिशमाकान्याचेतेमान्वरान् पितॄन् ॥ दातारो नोऽभिवईन्ता वेदाः सन्ततिरेव च । अहा च नो मा विगमबहुदेयच्च नोऽस्त्विति । पिण्डास्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नी जलेऽपि वा । मध्यमन्तु ततः पिण्ड मद्यात्पत्नी सुतार्थिनी। प्रचास्य इस्तावाचम्य ज्ञाति शेषेण तोषयेत् । सूपयाकफलानीचूना पयो दधि तं मधु ॥ -पिशावशिष्टाब्रमिति B. and.F. + दद्यारक्रशरपायसमिति B and F. हैवत पारण्य वीषर्यदित्यनाः साईसप्तशीका: B aud F पुस्तकयीन दृश्यन्ते । रोचित- मिथपौवि.E and H. पुषशाकफखानौतु इनि.B.

·कूर्मपुराणम् । पबचैव यथाकाम विविध भोज्य पेयकम् । यद्यदिष्टंग विजेन्द्राणां तवं विनिवेदयेत् । धान्यास्तिलांब विविधान् शर्करा विविधास्तथा । उष्णमवं हिजातिभ्यो दातव्यं श्रेय पच्छता। अन्यत्र फलमूलेभ्यो पानकेभ्यस्तथैव च ॥ न भूमौ पातयेज्जानुं न कुष्येबानृतं वदेत् । न पादेन मशेदनं न चैवमवधूनयेत् ॥ क्रोधेनैव च यमुक्तं यद्भुक्तं वयथाविधि । यातुधाना विलुम्पन्ति अल्पता चीपपादितम् । खिवगात्रो न तिठेत सविधौ च हिजमनाम् । न च पश्येत काकादीन् पक्षिण: प्रतिलोमगान् । तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः ॥ न दद्यात्तत्र हस्तेन प्रत्यक्ष** लवणं तथा। न चायसेन पात्रेण न चैवानइया पुनः । काञ्चनेन तु पात्रेण राजतीदुम्बरेण वा। दत्तमचयतां याति खड्नेन च विशेषतः । पात्र तु मृण्मये यो वै श्राद्धे वै भोजयेहिजान्। स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः । • भक्ष्येति B and F. यदुद्दिष्टमिति B. न चैतदवधूनयेदिति B विनी- समानिति A, F and H. १ प्रतिषेधयेदिति B and F.. थुतःचराः इति B. - मणमिति B. f च इति B. f बाई भोजयते पितृनिति B. बाई वै भीवयेत् पितमिति E, F,Gand F.

·हाविंशोऽध्यायः । न पळ्यां विषमं दद्यान याचेत न* दापयेत् । याचिता दापिता दाता नरकान्याति भीषणान्न । भुनीरवतः श्रेष्ठ न ब्रूयुः प्रावतान् गुणान् । तावधि पितरोऽनन्ति यावत्रोक्ता हविर्गुणाः ॥ नागासनोपविष्टस्तु भुञ्जीत प्रथमं हिजः । बहनां पश्यतां सोऽन्यः पङ्तया हरति किखिषम् ॥ न किञ्चिहजयेच्छाई नियुक्तस्तु हिजोत्तमः । न मांसस्य निषेधेन न चान्यस्याबमीक्षयेत् ॥ यो नानाति हिजो मांसं नियुक्ताः पिढकर्मणि । स प्रत्य पशुतां याति सम्भवानेकविंशतिम् ॥ खाध्यायं श्रावयेदेषांपा धर्मशास्त्राणि चैव हि । जातिष्वपि चतुर्थेषु खान् भृत्यान् भोजयेत्ततः ॥ पश्चात्खयञ्च पत्नीभिः शेषमन्त्रं समाचरेत्पा। नोहासयेत् तदुच्छिष्टं यायवास्तगतो रविः । ब्रह्मचारी भवेतान्तु दम्पती रजनीन्तु ताम् । दत्त्वा बाई तथा भुक्का सेवते यस्तु मैथुनम् । * न याचेन चेति B. न याचेत च दापयेदिति F. + दारणानिति B. नरक याति भीषणमिति F. भुजौरवाग्यताः शिष्याः इति B. वाग्यतां शिष्टा इति F. म मांस प्रतिषेधेत रति B. पावयेहेवानिति B. || अत: पर BF पुस्तकयो: इतिहासपुरा- शानि बाइकलांच शोभमान् । ततोऽनमुरमजदीका सायती विकिरन्मुवि ॥ पृहा खदित- निय बतानाचामयतमः। भाधान्ताननुजानौयादभिती रम्यतामिति ॥ स्वधाविति चत युधियातदनन्तरम् । ततो मुक्तावता तेषामवशेष निवेदयेत् ॥ इत्यधिक: पाठो दृश्यते । पसमाहरीदिति B. || निखमेव इति B. भूम्यां खनेदिति F.

·(१४ कूधपुराणम् । महारौरवमासाद्य कीटयोनि व्रजत्युनः ॥ शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः । खाध्याय तथाध्वानं कर्ता भोका च वर्जयेत् ॥ श्राई कला परचा भुञ्जते ये दिजातयः । महापातकिभिस्तुख्या यान्ति ते नरकान् बहन् । एष वो विहितः सम्यक् वाचकल्पः समासतः।। अनेन वर्तये नित्यं ब्राह्मणो व्यसनान्वितः ॥ श्रामबाई यदापा कुाहिधिज्ञः श्रयान्वितः । तेनाग्नौकरणं कुर्यात्पिण्डास्तेनैव निर्वपेत् ॥ योनिन विधिना पावं कुयाहै भान्तमानसः । व्यपेतकल्मषो नित्यं यतिनां** वर्तयेत्पदम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद्विजोत्तमः । पाराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः ॥ अपि मूलः फलैर्वापि प्रकुर्यानिईनी हिजः । तिलोदकैस्तर्पयित्वा पितॄन् सात्वा समाहितः । न जीवत्यिको दद्यादोमान्तं वा विधीयते । येषां वापि पिता दद्यात्तेषाञ्चैके प्रचक्षते ॥ *सका इति Band R. + सनातनः इति B and F. * वईयेदिति F. इतः परं B पुसके उदासीनीऽथ सच्चवित्। पनग्निरवगी. वापि तथैव स्वधिका पाठी हसते। पविजः इति B and F. || यतमानसः इति B and F. ** योगिनामिति B. tो वर्तते पदमिति B. योगिनामछते पदमिति: F. येमाव- वाभिधीयते इति B.

·हाविंशोऽध्यायः। पिता पितामहक्षेत्र तथैव प्रपितामहः । यो यस्य प्रीयते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु ॥ भोजयेडापि जीवन्तं यथाकामन्तु भक्तितः । न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः ॥ यामुष्यायणिको दद्याहीजि क्षेचिकयोः समम् । अधिकारी भवेत्सोऽथ नियोगोत्यादितो यदि ॥ पनियुक्तात्मुतो यश्चमा शुक्रतो जायते विह। प्रदद्यादीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततोऽन्यथा ॥ हौ पिण्डो निर्वपत्ताभ्यां क्षेत्रिणे वीजिने तथा । कीर्तयेदयचैवास्मिन् वीजिनं क्षेत्रिणं ततः । मृताहनि तु कर्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः ॥ अशौचे खे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः । पूर्खाले चैव कर्तव्यं श्राइमभ्युदयार्थिना ॥ देववत्सर्वमेव स्थानैव कार्या तिलैः क्रियाः। दर्भाच ऋजवः कार्या युग्मान्दै भोजयेहिजान् ॥ नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत् । मात्राइन्तु पूर्व स्थापितॄणां तदनन्तरम् ॥ * प्रयतः शुचिरिति B. + वीजति Fand G. + धावन्तरेण दत्तकत्वेन रहौती- ऽपि स्वपितुयादिभाव पुची हामुष्यायणिकः। पत्र तु चैत्रजः । वौजी जन्मदाता, अधिकः यस्य क्षेत्रे उत्पन्नः। सक्थादई समादद्यादिति B and F. १ यतु इति B. | कीर्तयेदय वैकस्मिनित B, E, F and II. * यवैरिति B. न पति P. विवक्रिया रति B and F. tो स्वादनन्तरमिति B.

·कूपुराणम् । ततो मातामहानान्तु वो बाहत्रयं स्मृतम् । दैवपूर्वम्प्रदद्याहै न कुऱ्यांदप्रदक्षिणम् ॥ प्रामुखो निर्वपेविहान्। उपवीती समाहितः । पूर्वन्तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेखराः ॥ स्थण्डि लेषु विचित्रेषु प्रतिमासु विजातिषु । पुश्ये पैश्च नैवेद्यैर्भूषणैरपि पूजयेत्या। पूजयित्वा मागणं कुर्य्याच्छादत्रयं हिजः | प्रकला मादयोगन्तु** यः श्राइन्तु निवेशयेत् ॥ तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसां गच्छन्ति मातरः । इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगौतास श्राद्धकलो हाविशीऽध्यायः। • मातामहानाच इति B. + पिडानिति B, E, F, G and H. + पूर्व के इवि B. ६ पवित्रेषु इति B. 1 गवाषरपति B and F. | बुधः इनि B and F. ** मावयागन्तु इति B and F. tt आई परिवेशयेदिति B and F. # कनौति B.and F.

·चयोविंशोऽध्यायः। सूत उवाच।* दशाहपाहुराशौचंग सपिण्डेषु विधीयते । मृतेषु वापि जातेषु ब्राह्मणानां हिजोत्तमाः ॥ नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः । न कु-हिहितं किञ्चित्स्वाध्यायं मनसापि च ॥ शुचीनक्रोधनान् भूम्यान्मा शालाग्नौ भावयेत्|| हिजान् । शुष्कावेन फलैर्वापि वैतानान** जुहुयात्तथा ॥ न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् । चतुर्थे पञ्चमे चाहि संस्पर्थ: कथितो बुधैः ॥ सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्थो नैव दुथति । सूतक सूतिकाञ्चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः ॥ अधीयानस्तथा वेदान् वेदविच पिता भवेत् । स्पृश्याः स्युःपापा सर्व एवैते नानान्माता दशाहतः । दशाहं निर्गुणे प्रोतमाशौचं वातिनिर्गुणे|| | एकहित्रिगुणैर्युक्तचतुबैकदिनैः शुचिः । * व्यास उवाच इति Bandr. + पशौचमिति B. + विपरित: इति Band F. वार्थति B. गुचौननिधनानन्यानिति B. शान्तानिति F. ||हारये- दिति B. हारयेदिति F. ** Burnt offering presented to the fire daily by a Brahmana. वहिसंस्पर्शः इति B. न प्रदुष्यतीति B. S यच्चा इति B and F. पण संसश्या: इति B. || चातिनिर्गुणे इति B. ** चतुरुधेकगुणैरिति B. चतन्यकदिनैरिति F. चतु.कदिनरिति E and H. 78 ·कूर्मपुराणम् । दयाहादपरं सम्यक् अधीयीत जुहोति । चतुर्थे तस्य संसर्थ मनुः प्राह प्रजापतिः । क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च । यथेष्टाचरणस्येहन मरणान्तमशौचकम् ॥ विरात्रं दशरात्र वा ब्रामणानामशौचकम् । प्राक्संवत्सराचिरात्रं दशराचं ततः परम् ॥ 'जनहिवार्षिक प्रेते मातापित्रीस्तदिष्यते । पा जातदन्ते विरात्र स्याद्यदि स्थानान्तु निर्गुणौ ॥ प्रादन्तजननात्सद्यः आचूड़ादेकरात्रकम् । विरात्रमौपनयनामपिण्डानामशौचकम् ॥ जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणम्पति भातच सूतकं तस्यापिता स्वास्थ्य एव च ॥ सदाशौच, सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य तु । जहुँ दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः ॥ ततो पापा दन्तजननामपिण्डानामगौचकम् । * ,दशाहातु परमिति B and F. + यथेष्टाचरणस्याहुरिति B and F. प्रासं- साराचिरात्र स्यात्तस्यादूई दवाहकमिति B. प्रासंस्काराचिरात्र वै दबाबम परमिति F. TBF पुस्तकयोः विरावण अचिजन्यी यदि अत्यन्ननिर्गुणः । पदन्तजावमरचे पित्रोरेकाहमिष्यते । इत्यधिक: पाठी दृश्यते। । यदि अव्यवनियु इति B. सपिडागामुदाहसमिवि B and F. मरणपितुरिति B and F चालय एव वैवि B. सदाः घौचमिति B and F. पपपपीमिति B and F.

·अयोखियोऽध्यायः। एकरात्रं निर्गुणानां चौड़ादूधिरावकम् ॥ प्रदन्तजातमरणं सम्भवेद्यदि सत्तमाः। एकरात्रं सपिण्डानां यदि तेऽत्यन्त निर्गुणा: ॥ बतादेशासपिण्डानां गर्भस्रावास्वपाततः is गर्भच्युतादहोरात्रंगा सपिण्डेऽत्यन्तनिर्गुणे । यशाचरणे ज्ञातौ बिरामिति निश्चयः ।। यदि स्यात्सूतके सूतिमरणे वा मृतिर्भवेत् । शेषेणैव भवेच्छुहिरहःशेषे हिराकम् || ॥ मरणोत्यत्तियोगेन मरणेन समाप्यते। आद्यन हिमदाशौचं तदा पूर्वे व शुदातिया MFS देशान्तरगतं श्रुखा सूतकं शावमेव चपापा । तावदप्रयतो मो यावच्छेषं समाप्यते । * एकाई निर्गुणानान्तु इति B. + चात्यन्ननिर्गुण इति A and F. + अनुसान विधीयते इति B. अवाक सानं विधीयते इति F. सर्वेषामेव गुणिनामूर्धन्तु विषमः पुनः ।. पाक् षण्मासनः स्त्रीणां यदि सागर्भसंबवः ॥ तदा माससमैतासामशीर्च दिवसेः मृतम्। तत मन्तु पतने स्त्रीणां हादधरात्रिकम् ॥ सद्यः शौचं सपिणाना गर्भबाबाच चातुनः। इत्यधिक: पाठ: B F पुस्तकयोः दृश्यते। प गर्भच्युतावही- राथमिति B. || विराबकमिति B. * मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते इति B. # पावडीति B. पाद्यबद्धौति. F. अघद्धीति E.and H.. अश्वेितेन यति इति B.तथाच पञ्चमौराविमतीत्य परती भवेदियधिकः पाठ: B पुलके हरखते। पप गावमेव तु इति B. शावं मरणाशीचमित्यर्थः। वावस्यादचिर्विप्री यावशेषः समाप्यते रति.B.

·१२. कूर्मपुरापम् । वान्तेि सूतके प्रोक्ता सपिण्डानां गिराषकम् । अपदानाचिराचं स्याहयरात्रं ततः परम् । मातामहानां मरणे चिरात्रं स्थादशौचकम् । एकादयानाञ्च तथापा सूतके चैतदेव हि ॥ पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च । एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि| ॥ प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याविषये स्थितः । रहे मृतास सर्वासु कन्यास चाहं पितुः । परपूर्वा सर्वासु पुचेषु कतकेषु च । त्रिरात्रं स्यात्तथाचा-खमा खन्यगासु च ॥ प्राचार्यपुचे पत्न्याञ्च अहोरात्र मुदाहृतम् । एकाई स्थादुपाध्याये खग्रामेमाण यात्रियेऽपि च ॥ चिरात्रमसपिण्डेषु|| खरहे संस्थितेषु च । #waila sfa B aud H. + पथैव भरणे मानमूर्व संवत्सराद्यदि। वेदार्थ- विचाधीयानी योऽपिवान्वृत्तिकर्षित: । सद्यः शीर्च भवेत्तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा। स्त्रीणाम- संस्कवानान्तु प्रदानात्परतः सदा । सपिण्डानां विराव सासंस्कारे भरेव हि । अहस्वदत्त. कन्यानामशौचं मरणं श्रुतम् । जनदिवर्षामरणे सद्यः शौचमुदाहृतम् । पादनामोदरे सद्य आधुपास्कराधकम् । इत्यधिकः पाठः BF पुस्तकयो: दृश्यते । पाप्रदानाधि- रावमिति B. अतः इति B and F. प एकोदकानां मरणे इति B. एकीदकानास नति F. || गुरोः सबभचारिणामिति B. * स्थितिरिति B and F. दिलासु वन्धकासुरति Band F. tt भायास प्रति B and F. बहीरावमिति B. ११ संथाने पति B.HI विरावन्तु सपिछेषु इति B.

·अयोविंशोऽध्यायः । ६२१ एकाहबाखवये स्यादेकरा दियतेन ॥ बिराचं खयमरणात खरे चैतदेव हि । सद्यःशौचं समुदिष्टं स्वगीने संस्थिते सति ॥ शुद्धेहियो दमाहेन हादशाहेन भूमिपः । वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुधति । क्षत्रविटशूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः । तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुधिरिष्यते ॥ राजन्यवैश्यावस्येवं होनवर्णास योनिषु । तमेवमा शौचं कुर्यातां विशुचाम मसंययम् ॥ सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः** | तहर्णविधिदृष्टेन स्वन्तु शौचं स्वयोनिषु ॥ षडानं तु त्रिरात्रं स्यादेकरात्र क्रमेण तुन वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूदेवाशौचमेव च ॥ अईमासोऽथ षडानं विरात्रं हिजपुङ्गवाः । शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्य स्थाशौचमेव च ॥ घडावं वै दशाहचपापा विप्राणां वैश्यशूद्रयोः । अशीचं क्षत्रिये प्रोक्त क्रमेण हिजपुङ्गवाः ॥ • एकाच वयें इति B. एकाहं वा वाय इति F. + तु शिष्यते इति B and F. अयूमरणे इति B. अशौचमिति A. १ खमेव इति B and F. || विद्यार्थमिति Band F. ** शौचं कुयुरनचिताः इति Band F. हौति B. # शूद्रेयाशीचमेव तु इति B. वैश्येष्वशौचमिष्यते इति B. पप हादशाहप इति. बादारावच इति.

·(२२ बूभपुराणम् । शूद्रविट्वरियाणान्तु बामणस्य तथैव च । दशरात्रेण शुद्धिः स्थादित्याह कमलापतिः । पसपिण्डं हिजं प्रेतं विप्रो निहत्य बन्धुवत् । प्रमिलाच सहोषित्वा दशरात्रेण शयति । यद्यबमत्ति तेषान्तु निराण ततः शुचिः । अनदंस्वबमझा तु न च तस्मिन् गृहे वसेत् ॥ सोदकोऽथ तदेव स्यामातुरातेषु बन्धुषु । दशाहन अवस्सर्थी सपिण्डश्चैव राति || यदि निहरति प्रेतं लोभादाक्रान्तमानसः । दशाहेन रिजः शबेहादशाहेन भूमिपः । अईमासेन वैश्यस्तु शूद्री मासेन शुध्यति । घड़ानेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुन: ॥ Pro अनाथश्चैव निर्दृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् । माला सम्माश्य च तं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः ॥ अपर चित्परं वर्णमपरश्चापरेणापा यदि । प्रशोचे संस्कृशेनेहात्तदा योचेन शुद्धयति । प्रेतीभूतं जिं विप्रो अनुगच्छेत|| कामतः । बाप स्थित सतीति B and F.+ कमलीवः रति B and F. जपासना रवि B. पदबन्नमव इति B. पदनमह वन चैतथिपाठ वसैदिति F. वसविति B. || एष श्रीक: B पुस्तके नास्ति। प्रलोभाकान्तमानसः इति B. " दाहिनेत्यादि पादपटक A, B, H पुस्तकेषु नास्ति । तु इति B. धर- रवि B. १ पधरसाधरः इति B. योऽनुगच्छतौति. B and F.

·पयोविंशोऽध्यायः। १२३ वाला सचेल स्पृष्धाग्निं तं प्राश्य विध्यति । एकाहात्वविये शुधिये स्थाच बाहेन तु । शूटे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥ अनस्थिसञ्चिते शूटे रौति चेद्रायणः खः । गिरावं स्वात्तथा यौचमेकाहं वन्यथा स्मृतम् । अस्थिसञ्चयनादगिकाहः क्षत्रवैश्ययोः । अन्यथा चैव सज्योतिर्बाधणे मानमेव त ॥ अनखिसञ्चिते विप्रो ब्राह्मणो रौति चेत्तदा । मानेनैव भवेच्युतिः सचेलेनात्र संशयः ॥ यस्तैः सहाशनं कुर्य्याच्छयनादीनि चैव हि । बान्धवो वापरो वापि स दयाहेन शुध्यति ॥ यस्तेषां सममश्राति सकदेवापि कामतः । तदागौचे निवृत्तेऽसौ सानं कृत्वा विशुध्यति || यावत्तदवमाति दुर्भिक्षाभिहतो नरः । तावन्त्यहान्यशौचं स्यात्प्रायश्चित्तं ततश्चरेत् ॥ दाहाययोचं कर्तव्यं हिजानामग्नि होत्रिणाम् । सपिण्डानाचा मरणे भरणादितरेषु च ॥ सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकमावस्तु जन्मनामोरवेदने ॥ पिता पितामहव तथैव प्रपितामहः । • खादया इति B. + सचेलेन न रवि B and F. + दुर्भिधीपातः इति B. ततः परदिवि A, 4 सपिडानान्तु इति B.|| तु नि B.

·१२४ कूर्मपुराणम् । लेपभाजस्त्रयो श्रेयाः सापिण्या साप्तपौरुषम् अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिडा सातपौरुषम् । तासान्तु भर्तृसापिण्डा प्राह देवः पितामहः । ये चैकजाता बहवो भिवयोनय एव च । भिन्नवर्णास्तु, सापिण्डंग भवेत्तेषां त्रिपूरुषम् ॥* कारवः पिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च । दातारी नियमाञ्चैव ब्रह्मविप्रचारिणी । सत्रिणी तिनस्तावत्सद्यःशौचमुदाहृतम् । राजा चैवाभिषिक्तश्च अनपास त्रिण एव च । यजे विवाहकाले च दैवयोग तथैव च । सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपलवे ॥ सदावहतानाच सर्पादिमरणेऽपि च** | सद्यःशौचं समाख्यातं खजातिमरणे तथा I अम्निमरुत्प्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके । गोब्राह्मणार्थे 8 सन्यस्ते सद्यःशौचं विधीयते ॥ नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । नाशौचं कीर्यते सद्धिः पतिते च तथा मृते । *अयं प्रागुताय श्रीक: B पुस्तके म दृश्यते। + नियमी चैवेति B and F. + सद्यःशीचा उदाहताः इति B. चैवाभियुनाव इति F. प्राणेति B and F. || डिवाइवेति B. विवाहवे इति F. विद्युता पार्थिवैजिरिति B and F. # एतच्छोकाई A पुस्तके नास्ति । सर्पादिमरणे तथा इति E, F and H. #पग्री मरप्रपतने ति B.प्राणान इति B.

·योविंशोऽध्यायः। १२५ पतितानाब दाहः स्थानान्येष्टि खिसञ्चयः । नावपातो न पिण्डो वा कार्य वाचादिकं कचित् । व्यापादयेत्तथामानं स्वयं योऽग्निविषादिभिः । विहितं तस्य नाशौचं नाग्नि प्युदकादिकम् ॥ पथ किचिबमादेन बियतेऽग्निविषादिभिः । तस्याशौचं विधातव्यं कार्यञ्चैवोदकादिकम् । जाते कुमार तदहः कामं कुर्यात्प्रतिग्रहम् । हिरखधान्य गोवासस्तिसावा गुड़सर्पिषा । फलानि पुष्यं शाक लवणं काष्ठमेव च । सोय |न्दधि तं तैखमौषधं वीरमेव च | पाशौचिनो गृहाबाछ शुकाबञ्चैव नित्वयः ॥ पाहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः । पनाहिताग्निर्गोण लौकिकेनेतरो जनः । देहाभावात्पलामीच लत्वा प्रतिकतिम्मुनः । दाहः कार्यों यथान्यायं सपिदैः अबयाचितः । सकसिञ्चदुद नामगोत्रेण वाग्यतःपापा । दमाई बान्धवाः बाई सर्वे चैव सुसंयताः|| - पिडं प्रतिदिनन्दद्युः सायं प्रातयथाविधि । • न चानुपातः इति B. + कवित्प्रमादेन इति B. उदकादिभिरिति B. मायेति B. विवाति B and F. तक्रमिति F. चौरमैच खमेव पति B. f पौचिनामिति B and F. * पलाशेतु इति B. $ समन्प्रसिध- खुदकमिति B. पप वाग्यताः इति B. || चैवाईवाससः इति B and F. 19 ·कूर्मपुराणम्। प्रेताय च रहदारि चतुर्थे भोजयेहिजान् । हितीयेऽहनि कर्तव्यं पुरकर्य सबान्धवैः । चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्था सञ्चयनं भवेत् । पूर्वान्प्रयुनियेहिमान् युग्मान्सुश्रया शुचीन् । पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशेऽहनि । युग्मांस भोजयेविप्राबवबाहन्तु तहिना एकादशेऽडि कुर्वीत प्रेतमुहिश्य भावतः । हाद वाशिकर्तव्यं नवमेऽप्यथकाहनिया। एक पवित्रमकोऽर्षः पिण्डपात्र तथैव च । एवं मृताहि कर्त्तव्य प्रतिमासन्तु वक्षरम् । सपिण्डीकरणं प्रोक्त पूर्ण संवत्सरे पुनः ॥ कुचित्वारि पाचाणि प्रेतादीनां हिंजोत्तमाः । प्रेतार्थे पिपात्रषु * पात्रमासेचयेत्ततः ॥ ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि। सपिण्डीकरणवाई देवपूर्व विधीयते । पितृनावाहयेत्तत्र पुन: प्रेतं विनिर्दिशेत् । ये सपिण्डीकताः प्रेता न तेषां स्युः प्रतिक्रिया: * पूर्वन्तु भोजयविणानिति B and F. प्रयुञ्जयेत्-प्रयोजयेत्, पार्षः प्रयोगः । + gafafar B and F. afec: sfa B and F. § are far B and F. पनि वधवाहनि रवि B and F. || संवासरेऽपि वेति B. " प्रेतार्थपिपाषु पति B. f प्रेतच निहिशेदिति Band F. # न तेषान्त प्रतिक्रिया रवि B. बतेषां खाप्रतिक्रिया निF.

·पोविंयोऽध्यायः। यस्तु कुर्यात्पृथक् पिण्ड पिवहा सोऽभिजायते । मते पितरि वै पुनः पिण्डानन्दं समावयेत् । दद्याच्चानंग सोदकुम्भ प्रत्यहं प्रेतरतः ॥ पार्श्वगन विधानेन सांवत्सरिकमिष्यते। प्रतिसंवत्सरं कुर्यादिधिरेष सनातनः ॥ मातापित्रोः सुतैः कार्यपिण्डदानादिकञ्च यत् । पत्नी कुर्थासुताभावे पत्न्यभावे तु सोदरःपा.॥ अनेनैव विधानेन जीवः बाई समाचरेत् । कला दानादिकं सब बहायुनः समाहितः ।। एष वः कथितः सम्यगृहस्थानां क्रियाविधिः । स्त्रीणां भर्तृषु एश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते ॥ खधर्मातत्यरा नित्यमीखरार्पितमानसा । प्रागुवन्ति परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः ॥ प्रति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगोतास बालकल्ये योविंशोऽध्यायः ।। * पिलमव्द समाचरैदिति B and F. दद्यादबमिति: B. + कार्य विधिरेष- प्रति B and F. दानादिकं पुनरिति B. पिण्डदानादि किचन इति P. प सही. हर इति B. ||, एष श्रीक: A, E, P, H पुसकेषु नास्ति । * बहोच्यते रति B. # खपर्वतत्परः इति B. 1 मानसः इति B. S प्राप्नोति तत्परमिति B.

·चतुर्वियोऽध्यायः। व्यास उवाच। अग्निहोत्रन्तु जुहुयालायातयथाविधिः । दर्भ चैव हितस्यान्ते नवयस्ये तथैव च ॥ इशा चैव यथान्यायमृत्वन्ते च हिजोऽधरैः। पएना त्वयनस्याने समान्ते सोऽग्निकर्मः । मानिष्ट्वा नवशस्येच्या पशना वाग्निमान्दिनः। न चावमद्यान्यांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ नवेनाविन चानिष्टा पशहव्येन चाग्नयः । प्राणानेवासुमिच्छन्ति नवावामिषधिनः । साविधाम्मान्तिहोमांच कुर्यात्यर्वसु नित्यशः । पित चैवाष्टकाः सर्वे नित्यमन्वष्टकासु च ॥ एष धर्मः परी नित्यमपर्णोऽन्य उच्यते । पयाणामिह वर्णानां ग्राहस्थाश्रमवासिनाम् ॥ नास्तिक्यादथवालस्यायोऽग्नी बाधातुमिच्छति । यजेत वा न यनेन स याति नरकान् बहन् । * पायन्तानिशीः सदा इति B. पाधत अनि सदा प्रति E. + दानव मचान्ने पीर्षमासेन चैव हिरति B. दोनचार्यमासान्त पौर्णमासेन चैव विवि F. स्थाने नवयसेन नपर्खने पति B and F. इसमानेऽसीमिकर्मक्षरिति B. I fortfarang afa B and F. || वानिष्ठा इति B. * योऽपि नावानुमिक- नीति B.

·चतुर्वियोऽध्यायः। (२८ तमात सर्वप्रयवन बाधणी शिन विशेषतः । प्राधायाग्निं विशुद्धामा यजत परमेश्वरम् ॥ अग्निहोत्रात्परोधों हिजानां नेह विद्यते । तस्मादाराधयेबित्यमग्निहोत्रण पावतम् ॥ यस्वाध्यायाग्निमांच स्थाव यष्टुं देवमिच्छति । स संमूढ़ो न सम्भाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः । यस्य त्रैवार्षिकभांपा पर्याप्तं मृत्यवत्तये। अधिक वा भवेद्यस्य|| स सोमं पातुमर्हति ॥ एष वै सर्बयानां सोमः प्रथम दृष्यते । सोमनाराधयेहेवं सोमलोकमहे खरम् ॥** पितामहन विप्राणामादाय विहितः पर धों विमुक्तये साक्षाच्छ्रोतः स्मातॊ भवेत्पुनः ॥ श्रौतस्त्रे ताग्निसम्बन्धात स्मातः पूर्वं मयोदितः । श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छोतं समाचरेत् ॥ * इतः पूर्व B पुस्तके तामिसमन्ववामिन महारौरवरीरवी। कुम्भीपार्क वैतरपी- मसिपववन वथा। पांच नरकान् घोरान् सम्पानोति सुदुर्मतिः। अन्त्यमानो कुले विप्राः शूद्रयोनी च जायते। इत्यधिकः पाठो दृश्यते । + वै प्रति B. एष श्रीकः A पुस्तकेषु नास्ति। $ सोऽसौ मूढः इति B and F. पामुक्तमिति B. || धि- बाबाथ विद्येत रति B. इत: पर B पुसके न सोमयागादधिको महशाराधनाचतः । नसीमी विद्यते तयात्सोमनाभ्यर्थयत्परम् । इत्यधिकः पाठी हयते। 11 भादाव.. मितिः एमः इति B and F. * विधा पुनरिति B and F. सबब इति Band P.

·पुराचम् । उभावपि हितो धनौं वेद वेदविनिःमतौ। मिष्टागरस्कृतीय स्थाछुतिस्मृत्योरभावतः ॥ धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिवृहणः । ते पिष्टा वाणाया, नित्यमामगुणान्विताः । तेषामभिमतो यः स्यातसा नित्यमेव हि । सधः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा ॥ पुराणं धर्मशास्त्राणि केदानामुपवृंहणम् । एकसाविज्ञानं धर्मधानं तथैकतः ॥ धर्म जित्रासमानानां तबमाणतरं मृतम् । धर्मशास्त्रं पुराणानि ब्रह्मज्ञानेतरायमम्मा ॥ मान्यतो जायते धर्को बाबी| विद्या च वैदिकी । বলা যাঘন্ধু গান নীলিমিঃ ॥ इति श्रीकूर्यपुराणे उपविभागे व्यासगीतास, चतुर्विंशोऽध्यायः । . • पलामतः इति B. + ब्रामणाः प्रीता: पति B. + एष ग्रीक: A, E,H इसकेषु नास्ति। तथैव चेति A. १ नमज्ञामपरायणाः इति B. विद्यार fa E, F and H. * धर्य जिज्ञासमानानामियादिशीवाय B पुची जीवनयात् मानव हाते।

·मञ्चविंधोऽध्यायः । व्यास उवाच । एष वोऽभिहितः कमो गृहस्थाश्रमवासिनः । दिजातः परमो धर्को वर्तनानि निबोधत । हिविधस्त रही जेयः साधकचाप्यसाधकः । अध्यापनं याजनच पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् । कुसीदक्कषिबाणिज्यप्रकुर्वन्त:* स्वयङ्गतम् ॥ करभाव बाणिज्यं तदभावे कुसीदकम् । पापकल्यस्वयं यः पूर्वोतो मुख्य प्रयते ॥ वयं वा कर्षणग्र्याहाणिज्यं वा कुसीदकम् । कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदन्तं विवर्जयेत् ॥ चाच वत्तिम्पराम्पाहुन स्वयकर्षणं द्विजैः । तात्वाचेण वर्तेत वर्तते नापदि हिजः ॥ तेन चावाप्या जीवन्तु वैश्यत्तिः|| कृषि व्रजेत् । न कथञ्चन कुर्योत ब्रामणः कम्म कर्षणम् ॥ सब्बलाभः पितृन्देवान् ब्राह्मणांचापि पूजयेत् । ते सातस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः ॥ देवेभ्यब पिलभ्यय दद्याद्वागन्तु विशकम् । * प्रकुर्वीत इति B and F. + पापकल्पी अयमिति B. + कुसौदं नदिवर्जये- दिति B. चोति B. पचैवाप्य इति B. || वैश्वात्तिमिति Band F..

·कूर्मपुराणम् । विषटभाग बामणानां अथवा दुथति ॥ बापिण्ये हिगुखं दद्यात कुसीदी विगुणं पुनः । कषिपालावई दोषण युज्यतेपा नाव संशयः ॥. थिलोच्छं वाप्याददीत रहस्यः साधकः पुनः । विद्याशिल्पादयस्वन्ध बहवो हत्तिहेतवः ॥ प्रसाधकस्तु यः प्रीतो रहस्थाश्रमसंस्थितः । शिलीच्छे तस्य कथिते हे वृत्ती परमर्षिभिः । अमृतेनाथवा जीवेमृतेनाप्यथवा यदि** | अयाचितं स्वादसतं मृतक्षन्तु याचितम् ॥ कुशूल धान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव चापा। त्यहे|हिको*** वापि भवेदखसनिक एव च ॥ चतुर्णामपि वै तेषां हिनानां गहमेधिनाम् । श्रेयान्परः परो भयो धमतो लोकजित्तमः ॥ षट्कर्मको भवेत्तेषां विभिरन्यः प्रवर्तते । हाभ्यामेकवतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति । * विशागमिति B and F. + कृर्षि कुर्वन इति B and F. परिक् प्रदबाहिगुणमिति Band F. कृषीवलीन रवि B. ऋषीपाली नदीषण इति F. दृष्यते इति B. || शिषीञ्छनमाददौतेति B. अथवापदौति B. ++ सिनीति B. 2 A householder who has three year's grain in store. SS A householder who preserves grain in store for six days (according to some), for a year (according Pho others). 11 वेति B . बाझिकी वा रवि F... बहशिकः इति B. th तेषामिवि B. 2 षटकाकः इति A.

·पञ्चविंशोऽध्यायः । वर्तयंस्तु शिलोछाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । रटी: पार्बायणान्ता या: केवला निर्वपत्मदा । न लोमहत्त। वर्तेत वान्ते वृत्तिहेतवे । पजियामशठा शहां जीवेद्राणजीविकाम् ॥ याचित्वा चाथ सद्योऽ पितॄन्देवांस्तुमा तोषयेत् । याचयेहा शुचीन्दान्तान्तेन दृप्येत्|| स्वयं ततः । यस्तु द्रव्यापजनवा रहस्थांस्तोषयेव तु । देवान्पित स्तु विधिना शनां योनि व्रजत्यधः ॥ धयार्थश्च कामच श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् । चाहिरहः कामः स्वाहाणानान्तु नेतरः । योऽर्थों धर्माय नामार्थ सोऽर्थो नार्थस्तथतरः । तस्मादर्थ समासाद्य दद्यादै जुहुयाहिजः ॥ इति श्रीकापुराणे उपविभाग व्यासगीताम पञ्चविंशोऽध्यायः । • पाीयवासीयाः इति A, E and II. + लीकत्तिमिति B. तिही कथञ्चनेति B and F. सहयोऽर्थमिति B. प देवांच इति B. || याचयि... पचिदानं न प्येदिति B. न तु वृप्येदिति G. न तु वृष्येत् सयवत इति F. खमिति B. th पितच इति B. tt जत्यसौ इति B and F. 8 सोऽर्थोऽनर्थसयेतरः रवि B and F. 80 ·षड़विंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि दानधर्म मनुत्तमम् । ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम् । अर्थानामुचिते* पात्रे यहया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुस्लिफलप्रदम् ॥ यहदाति विशिष्टेभ्यः शिष्टेभ्यः बहया युतः । तहिचित्रमहयन्ये । शेषं कस्यापि रक्षति ॥ नित्यं नैमित्तिककाम्यं त्रिविधं दानमुच्यते । चतुर्थ विमलप्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम् । अहन्यहनि यत्किञ्चिहीयते नुपकारिणे । अनुहिश्य फलं तस्माताह्मणाय तु नित्यकम् ॥ यत्ता पापोप मान्यथं दीयते विदुषाकरे । नैमित्तिकन्तदुद्दिष्टं दानं सगिरनुष्ठितम् ॥ अपत्यविजयजयवर्गाथै यन्प्रदीयते । दानं तत्काग्यमाख्यातमषिभिईर्मचिन्त न्तकैः यदीश्वरप्रीणनार्थ बनविसु प्रदीयते । उदित रति A and F. उदिने-शास्त्रीको रत्यर्थः । श्रद्धया परया युत इरि Band F. लहै वित्तमई मन्ये इति B and F. अनुद्देश्यफलमिति B बहु इति B. || सहिरनुत्तममिति B and F.

·षड्विंशोऽध्यायः । चेतसा धयुक्तेन दान तमिल शिवम् ॥ दानधर्म निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तिः । उत्पत्यते हि तत्याचं यत्तारयति सर्वतः । कुटुम्बभक्तवसनाहेयं यदतिरिचते । अन्यथा दीयते यदि न तहानं फलप्रदम् ॥ कोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपखिने । व्रतस्थायी दरिद्राय यद्देयं भक्तिपूर्वकम् ॥ यस्तु दद्यामहीम्भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न पोचति ॥ इक्षुभिः सन्ततां भूमि यवगोधूमशालिनीम् । ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते ॥ गोचम्पमात्रामपि वा यो भूमि सम्प्रयच्छति । ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते । भूमिदानात्परं दानं विद्यते नेह किञ्चन । अवदानन्तेन तुल्यं विद्यादानं ततोऽधिकम् ॥ यो बामणाय शुचये धर्मग्रंथीलाय शीलिनेपाः। ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते। दद्यादहरहस्ववं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे । * भरणाइयमिति B. + वृत्तस्थाय इति B and II. इत्तस्थाय-सदाचार.. सम्पवाय इत्यर्थः । + प्रदेयमिति B and F शीचते इति B. पायान्ताया शुचये. धर्मशालिने इति Bandr.

·बूम्मपुराणम् । सर्वपापविनिर्मुसो बामणं स्थानमेश्थति। गृहस्थायावदानेन फलप्राप्नोति, मानवः । प्रागमे चास्य दातव्यं दत्वाप्रीति पराङ्गतिम् ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यान्तु ब्राणान्सत पञ्च वा । उपोथ विधिना शान्ताव्छचीन् प्रयतमानसः ।। पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना च विशेषतः । गन्धादिभिः समभ्यर्य वाचयेहापा स्वयं वदेत् ॥ प्रीयतां धर्मराजति यहा मनसि वर्तते । यावज्जीवङ्गतम्मापं|| तत्क्षणादेव नश्यति । कृष्णाजिने तिलान् अत्वा* हिरण्यं मधुसर्पिषी। ददाति यस्तु विप्राय सबै तरति दुःकृतम् ॥ कृतावमुदकुम्भच वैशाख्याच विशेषतः । निहिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात् ॥ सुवर्णतिलयुक्तस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा। तर्पयेदुदपात्राणि ब्राह्मणेभ्यो व्यपोहतिषापा । शकाम्बरधरः कणैस्तिलेहुला हुताशनम् । * स्थानमामुयादिति B. ब्राह्मण-ब्रह्मण: सम्बन्धीयमित्यर्थः, स्थान ब्रह्मलीक- मित्यर्थः । + फलं नाप्रीतीति R. + त्राममेवास्य इति B and F. शान्तः शुचिरिति B and F. या वाचयित्वा इनि B. || यावनौजन्तु तत्यापमिति B. 0 दवा इति B. + वैशाख्यान्तु इति B. # तर्पयदुदपावैश्व इति B. उदपात्रण इनि. महत्यामिति B and F. पाषा पत: पर B P पुस्तकयोः माघमासे तमिले तु बादश्यां समुपोषित: प्रत्याधिकः पाठी हम्यते ।

·षड्विंशोऽध्यायः । प्रदद्यानाधणेभ्यस्तु विप्रेभ्यः सुसमाहितः । जन्मप्रभृति यत्या सर्व तरति वै हिजः ॥ अमावास्यामनुप्राप्य बाधणाय तपखिने । यत्किञ्चिद्देवदेवेशं दद्याहोहिश्य शङ्करम् ॥ प्रीयतामीखरः सोमो महादेवः सनातनः । सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां सात्वा देवं पिनाकिनम् । आराधयेहिजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः । कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय विजातये । मात्वाभ्ययं यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः । प्रीयतां मे महादेवो दद्याव्यं खकीयकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ हिजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः । अमावास्यान्तु वै भक्तःपा पूजनीयस्त्रिलोचनः ॥ एकादश्यां निराहारो हादश्यां पुरुषोत्तमम् । अचयेाधणमुखे स गच्छेत्परमम्पदम् ॥ एषा तिथिर्वैष्णवी स्थावादशी शुक्लपक्षके || 1 तस्यामाराधयेद्देवम्प्रयत्नेन जनाईनम् ॥ यत्किञ्चिद्देवमीशानमुदिश्य ब्राह्मणे शुचौ । * तिलानेव समाहितः इति B and F. + अनुप्राप्तः इति B. + दद्याचीहिच्या प्रति B. तस्य नास्ति इति B. 4 प्रमावस्थायां भी इति B. || शुक्लपक्षत: इति B.

·कूर्मपुराणम् । दीयते विष्णवे वापि तदनन्तपालं स्मृतम् ॥ यो हि यान्देवतामिच्छे समाराधयितुवरः । ब्राह्मणान् पूजयेदिहान्। स तस्थास्तोषहेतुतः ॥ हिजानां वपुरास्थाय नित्य तिष्ठन्ति देवताः । पूज्यन्ते ब्राह्मणाला प्रतिमादिश्वपि क्वचित् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्तत्फलमभीमुभिः । हिजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः । विभूतिकामः सततं पूजये || पुरन्दरम् । ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं बाकामुकः ॥ पारोग्य कामोऽथ रविं धनु कामो हुताशनम् । कर्मणां सिधिकामस्तु पूजयेहै विनायकम् । भोगकामस्तु शशिनं बलकाम: समीरणम् । मुमुक्षुः सर्वसंसाराप्रयविनार्थ येहरिम् ॥ यस्तु योगन्तथा मोचमिच्छेत्तज्ञानमैश्वरम् । सोऽचयेरे पापा विरूपाचे प्रयत्नेन महेश्वरम् | ॥ यो वाञ्छति महायोगात* मानानि च महेश्वरम् । . * तदनन्तफलप्रदमिति B. + यवादिति B + स तस्यां तोषयेत्ततः रति B. ६ प्रतिमादिषु ते क्वचिदितिं B. अभीप्सता इति B and F. || पूजयेद्धि इति B. # yifa B. ++ grafa B and F. # wafar B and F. ६ प्रयवा- दर्शयरिमिति B and F. सोऽयेद्धि इति B. प्रयबेमेसरमिनि B. प्रयवनेश्वरं हरमिति F. ये वाञ्छन्ति महाभागानिति Band F.

·षड्विंशोऽध्यायः । ॥ स पूजयति भूतेशकेशवञ्चापि भोगिनम् ॥ वारिदस्तृप्तिमाप्रोति धनमक्षय्यमबदः । तिलप्रदः प्रजामिष्टान्दीपदश्चतुरुत्तमम् ॥ भूमिदः सर्वमानोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः । ग्रहदोऽग्राणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ॥ वासोदश्चन्द्रसालोक्यमखिसालोक्यमखदः । अनडुः श्रियं पुष्टांप गोदो बध्नस्य विष्टपम् ॥ यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः । धान्यदः शाखतं सोख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्माताम् ॥ धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् । वेदवित्सु विशेष्टेषु प्रेत्य वर्ग समथुते ॥ गवां वासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । दूधनानां प्रदानेन दीक्षाग्निर्जायते नरः ॥ फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च । प्रदद्याहाहाणेभ्यस्तु मुदा युक्तः खयम्भवेत्वा । औषधं नेहमाहारं रोगिणे|| रोगशान्तये । ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च ॥ • ते पूजयन्तीति B and F. + भोगिनः इति B. + सुख मिति B and F. भवदी यानमुत्तममिति B. यंदाता थियटामिति B. || पिष्टपमिति B. * ब्रममावतमिति B and P. धनान्यपौवि B. वसति B. घोषेति F. पर्णानि पानानौति B. पापा सदा भवेदिति Band F. रीमिर इति BaudP.

·कूर्मपुराणम् । प्रसिपत्रवनन्दुर्गशुरधारासमन्वितम् । तीव्रतापञ्च तरति छत्रीपाननदो नरः ॥ यद्यदिष्टतमं लोके यचापि दयित रहे। तत्तहुणवते देयन्त देवाक्षयमिच्छता ॥ अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तम्भवति चाचयम् ॥ प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च । दत्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च ॥ दानधर्मात्यरो धर्मो भूतानावह विद्यते । तस्माहिप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय दिजातिभिः ॥ स्वर्गायुभूतिकामेन तथा पापोपशान्तये । मुमुक्षुणा चणा दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् ॥ दीयमानन्तु यो मोहाहीविप्राग्निसुरेषु च । निवारयति पापामा तिर्यग्योनि व्रजेत्तु सः । অ তুলনা নাম্বয়াল্লাল্প । सर्वस्वमपत्यैनं राष्ट्राहिप्रतिवासयेत् ॥ यस्त दुर्भिक्षवेलायामबायं न प्रयच्छति । नियमाणेषु सखेषु ब्राह्मणः** स तु गर्हितः ॥ # Frifafa B and F. + तोपखानपञ्चेति B and F. + यच्चास्य इति । हुनदेषु चैति B. । समथूणाचेति B, E and H. | राना राष्ट्रात्प्रवास दिति B and F. ** विप्रेषु महा इति B and F. सवेषु ब्रमहा प्रति E.

·षड्विंशोऽध्यायः । तभाव प्रतिग्रहीयान वै देयच तस्य हि । प्रकायित्वा स्वकादाष्ट्रात राजा विप्रवासयेत् ॥ यस्तु सद्भयो ददातीह न द्रव्यं ब्रह्मसाधनम् । स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पचते नरः । खाध्यायवन्तो बे विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः । सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याहिजोत्तमाः ॥ सभुक्तमपि विहांसं धार्मिकम्भोजये हिजम् । न तु मूर्खमवृत्तस्थंगा दशरात्रमुपोषितम् ॥ सविलाष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति । सतन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमकुलम् ॥ यदि स्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् । सम्मै यत्नेन दातव्यमतिक्रम्यापि सविधिम् ॥ योऽचितम्मतिराति* ददात्यचितमेव वा तावुभौ गच्छतः खर्ग नरकन्तु विपर्यये ॥ न वार्यापि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुकेऽपि च । पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् ॥ * न तस्मात्प्रतियहीयुर्न विशेयुश्च ते न हि रति B. न दृष्येयुच तेन हि इति F. + घडापयित्वेति B. धमेति B. यथासन्यी ददातौह खधनं धर्मसाधकमिति F. सत्यसंयमसंस्थेभ्यो दद्याविमो हिजोत्तमाः इति A. 4 मूर्खमत्तिस्थमिति B. || अतिक्रम्य चेति B. ** प्रतिग्रहीयादिति B. tf दद्यादचितमेव तु इति B. हैतुके हेतुमन्विष्यतीति हैतुकः कुतो, अद्याहीनः, तस्मिन् । $ न पापखेषु fa B and F. 81 ·२४२ कूर्यपुराणम् । अपूपञ्च हिरण्यच्च गामवं पृथिवीन्सिलान् । अविहान्प्रतिरक्षानो भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ हिजातिभ्यो धन लिसेनशस्तेभ्यो हिजोत्तमः । अपि वा जातिमावेभ्यो न तु शूद्राकथञ्चन । हत्तिसङ्कोचनादिच्छेत् नेहेत धनविस्तरम् । धनसामे प्रसतास्तु बाबखादेव हीयते ॥ वेदानधीत्य सकलान् यांचावाप्य सर्वशः । न तां गतिमवाप्रोति सङ्कोचाधामवाप्नुयात् । प्रतिग्रह रुचिर्न स्थाद्यात्रार्थन्तु धनं हरेत् । स्थित्यर्थादधिकं राहून् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ॥ यस्तु स्याद्याचकोपा नित्यं न स खर्गस्य भाजनम् । उद्देजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः ॥ गुरुन् भृत्यांशोजिहीर्षन्|| अचिथन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिबीयान तु प्येत्खयन्ततः ॥ एवं रहस्थो युवाला देवतातिथिपूजकः । वर्तमानः संयतामा याति तत्परमम्पदम् ॥ पुत्र निधाय वा सर्व गवारण्यन्तु तत्त्ववित् । एकाकी विचरेबित्यमुदासीनः समाहितः ॥ अपि राजन्यवैश्याम्यामिति B and F. + हसिसडीचमन्विदिति Band * धनलोभे रति B. अमलीभप्रसतस्तु इति F. प्रतियोति B. यन्तु याप इति Band F. || उबिहीषुरिति B.

·सप्तविंशीयः OG एष वः कथितो धर्को ग्रहस्थानां द्विजोत्तमाः। जाला तु तिष्ठेवियर्त तथानुष्ठापयेहिजान् ॥ इति देवमनादिमेकमीशं गृहभेण समर्चयेदजसम् । समतीत्य स सर्वभूतयोनि प्रकृति परं न याति जन्म ॥* इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभाग+ व्यासगीतासु षड्विंशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। एवं यहाश्रमे स्थित्वा हितीयभागमायुषः । वानप्रस्थाश्रम गच्छेत्सदारः साग्निरेव वा* ॥ निक्षिप्य भार्या पुत्रेषु गच्छेदनमथापि वा । दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीवतविग्रहः ॥ शुक्लपक्षस्य पूर्वा प्रशस्ते चोत्तरायणे । गवारवं नियमवांस्तपः कुर्य्यासमाहितः । * एष श्रीक: A पुस्तके नास्ति । + एतत्पदं A, E, H पुस्तकेषु न दृश्यते । * चेति B, E and F.

·बूपुराणम् । फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् । यताहारो भवेत्तेन पूजयेत्यिदेवताः । पूजयित्वातिथीबित्यं मावा चाम्यर्चयेसुरान् । रहानागत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः ॥ जटां वै विभयानित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् । खाध्यायं सर्वदा कु-वियच्छेहाचमन्यतः ॥ अग्निहोत्रञ्च जुड्डयात्पञ्चयज्ञान् समाचरेत् । मुन्यबैर्विविधैर्वन्यैःमा माकमूलफलेन च ॥ चीरवासा भवेवित्यं साति| विषवणं शचिः । सर्वभूतानुकम्मी स्याप्रतिग्रहविवर्जितः । स दर्शपौर्णमासेन** बजेत नियतं हिनः । ऋक्षेष्वाग्रयण चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । उत्तरायणञ्च क्रमशो दचस्यायनमेव च । वासन्तैः शारदैमध्यै,न्यत्रैः स्वयमाहृतः ॥ पुरोड़ायांवरुञ्चैव विविधं निर्बपेत्पृथक् । देवताभ्यश्च तडुवा वन्यं मेध्यतरं हविः । • यदाहारः इति B and F. + पूजयेदतिर्षि नियमिति B and F. + ग्रहादादाय वात्रीयादष्टौ इति B. यहादाहत्य इति F. नटाय इति B and F. पनविविधर्मेध्यैरिति B. मन्यनैर्विविधैर्मेध्यैरिति E and P. ॥ सायादिति B and B. * दर्शन पौर्णमासेन इति B and P. tt पापयर्व-The first Soma libation at the Aguishoma sacrifice. tt वाहरदिवि B. 58 उत्तरायणचन्द्रमस इति H.

·सप्तविंशोऽध्यायः। (४५ शेषं समुपभुनीत लवणच वयातम् । वजयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च ॥ भूसृणं शिशुकश्चैवन श्रेमातकफलानि च । न फालकष्टमश्रीयादुरसृष्टमपि केनचित् ॥ न ग्रामजातान्यातॊऽपि पुष्पानि च फलानि च | श्रावणेनैव विधिना वहिं परिचरेसदा ॥ न हृधेसब्र्वभूतानि निईन्ही निर्भयो भवेत् । न नतञ्चैवमनीयात् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् ॥ जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्वज्ञानविचिन्तकः । ब्रह्मचारी भवेत्रित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत् ॥ यस्तु पत्न्यापा वनं गत्वा मैथुन कामतश्चरेत् । तहतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते हिजः ॥ तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो भवेहिनः । न च वेदेऽधिकारोऽस्य तदंशेऽप्येवमेव हि ॥ अधः शयीत नियत * सावित्रीजपतत्परः । धरण्यः सर्वभूतानां संविभागरतः सदा ॥ परिवादं मषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् । एकाग्निरनिकेत: स्यायोचितां भूमिमात्रयेत् ॥ . * करकाशौति B. + सियुकञ्चैवेति E and H. + न फालेत्यादि पादचतुष्टयं A, E, H पुस्तकेषु नास्ति । न नक्तं किश्चिदनीयादिति B and F. प पल्ल्या- fafar B aud F. Il cefa A, E, F and H. ** सततमिति B. परः इति.

·१४६ कूर्मपुराणम् । मृगैः सह चरेडा यस्तैः सहैव च संवियेत् । शिलायां वा धर्करायां शयीत सुसमाहितः । सद्यःप्रवालको वा स्यान्माससञ्चयकोऽपि वा। पण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव च ॥ त्यजेदाख युगे मासि सम्मबं पूर्वचिन्तितम्मा । जीर्णानि चैत्र वासासि भाकमूलफलानि च । दन्तोलखलिको वा स्यात्कापोती कृत्तिमात्रयेत् । अश्मकुट्टो भवेहापि कालपक्षभुगेव च ॥ नताचावं* समन्त्रीयाहिवा चाहत्य शक्तितः । चतुर्थकालिको वा स्यात्याहा चाष्टम कालिकः ॥ चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ने कृष्णेच वर्तयेत् । पक्षे पक्षे समग्रीयाहिजागान् कथितान्मापा सकत् ॥ पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैवर्तयेत्मदा । खाभाविकैः स्वयं भीणैवैखानसमते खितः । भूमौ वा परिवत्तेत तिष्ठेहा प्रपदैनिम्|||| स्थानासनाभ्यां*** विहरेव क्वचिद्दर्य मुत्सृजेत् । * घरबास तैरिति B. चरेद्दान्त इति F. + शर्करायां वा इति B. + सञ्चयिक: इति B. सद्य:प्रस्थानक इति P. ६ वापीति B. 1 मूलखं पूर्वसञ्चितमिति B. उत्पन्न पूर्वसचितमिति F. . | कालः पञ्चभुगेव वा इति B. कालपचभुगेकपा इति E. ** नक्तं वात्रमिति B.th वाहत्य इति B. यवत रति F. स्वाहाप्यष्टमेति B. ११ यवागू कथितामिति B. यागूः सथिता: इति P. || दिवमिति B. *** सानाशनायामिति B.

·सप्तविंशोऽध्यायः। ग्री पञ्चतपातहर्षाखभावकाशकः* | पार्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वई यस्तपः ॥ उपस्पृश्य विषवर्णन पिटदेवांश्च तर्पयेत् । एकपादेन तिठेत मरीचीन्वा पिवेत्तदा ॥ पञ्चाग्निधूमपो वा स्यादुभपः सोमपोऽथवा । पयः पिवेच्छुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च गोमयम्मा । शीर्णपर्णाशनो वा स्यात्कच्छा वर्तये सदा । योगाभ्यासरतश्चैव नद्राध्यायी भवेत्सदा ॥ अथर्वशिरसोऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः । यमान' सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः ॥ कृष्णाजिन: सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान् । अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः । अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत् ॥ सापसेधेव विप्रेषु याचिकं भैतमाहरेत् पापा । एहमधिषु चान्येषु हिजेषु वनवासिषु || । पामादाहत्य. चाश्रीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् ॥ प्रतिपक्ष पुटेनैव पाणिना शकलेन*** वा। पभावकाशिक: इति B. + उपोष्य विषवणश्चापति B. + सदा इति B and F. सोमपीऽपि वेति B. १ कृषपचे तु सोमपः इति B. || करापद्यते सदेति B. * रतश्च स्वादिति B. f मानिति B. f कचाजिनौति B. $8 एष श्रीक: A, E, H पुमकेषु नास्ति पाप पाविक भक्ष्यमाचरेदिति B. || वनचारिषु प्रति B. *** करकेणेति B. कलकीनेति P.

·(४८ कूर्मपुराणम् । विविधाचोपनिषद प्रामसंसिद्धये जपेत् ॥ विद्याविशेषान् सावित्रौं रुद्राध्यायं तथैव च । महाप्रस्थानिकं वासौ कुर्यादनशनन्तु वा । अग्निप्रवेशमन्यहा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगौतामु वानप्रस्थाश्रमों नाम सप्तविंशीऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच । एवं वनावमे स्थित्वा तीयं भागमायुषः । चतुर्थमायुषो भागं सन्यासेन नयेत् क्रमात् ॥ अग्नीनामनि संस्थाप्य हिजः प्रबजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः ॥ यदा मनसि सनातं* वैतृष्णं सर्ववस्तुषु ।. तदा सन्यासमिच्छन्ति पतितः स्थाविपर्यये। * चौपनिषदौरामसंसिद्धये इति G. + पनशन तथेति B. + येन सम्यगिममात्रम शिव संश्रयशिव पुत्रताशम्। ते विशति पदमैचर पद यानि यत्र गतोऽस्य संस्थितः । वधिकः पाठः F पुस्तके दृश्यते । * सम्पमिति B.

·अष्टाविंशोऽध्यायः। (४८ प्राजापत्याविरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दान्तः पक्कः कषायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाययेत् । ज्ञानसन्यासिनः केचिद्देदसन्यासिनः परे । कर्मसन्यासिनस्त्वन्ये विविधाः परिकीर्तिताः ॥ यः सर्वसङ्गनिर्मुको निईन्दश्चैव निर्भयः । प्रोचते जानसन्यासी खात्मन्येव व्यवस्थितः । वेदमेवाभ्यसेवित्यबिन्हो निष्परिग्रहः । मोयते वेदसन्यासी मुमुक्षुर्विजितन्द्रियः । यस्वग्नीनामसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो हिजः । स नेयः कर्मसन्यासी महायजपरायणः । जवाणामपि चैतेषां योगी त्वभ्यधिको मतः । न तस्य विद्यते कायं न लिङ्ग वा विपथितः । निर्ममी निर्भयः शान्ती निईन्दो निष्परिग्रहा। जीर्णकौपीनवासा स्थावग्नी वा ध्यानतत्परः ॥ ब्रह्मचारी मितग्रासी|| मामात्वनं समाहरेत् । अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षी निरामिषः । प्रामनव सहायेन सुखार्थी विचरैदिह । नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । • सन्यासिनोऽपर इति B and F. + निरागीति B and F. जयः म sfa Band F. § maitfor Baud F. कपर्णभावना पनि Band F. ॥ मिताहारः इति B and F. * बामावावमिति B. यामादयं ममादिति P. । नाभिनन्देव इति पार्षमामनेपदम्। । जीवमिति B. 82 ·कूर्मपुराणम् । ॥ कालमेव प्रतीक्षेत निदेशभृतको यथा ॥ नाध्येतव्यं न वनाव्यं न बोतव्यं कदाचन । एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते एकवासाथवा विहान् कौपीनाच्छादनस्तथा । मुण्डीप शिखी वाथ भवेचिदण्डी निष्परिग्रहः ॥ कषायवासाः सततध्यानयोगपरायणः । पामान्ते वृक्षमूले वा वसेदेवालयेऽपि वा || समः शनो च मित्रे च तथा मानापमानयोः भेक्ष्येण वर्तयेत्रित्य वैकाबादी भवेस्क्वचित् । यस्तु मोहेन वान्यस्मादेकाबादी भवेद्यतिः । न तस्य निष्कृतिः काचिद् धम्मशास्त्रेषु कथ्यते । रागद्देष विमुक्तामा समलोष्टाश्मकाञ्चनः । प्राणिहिंसानिहत्तम मौनी स्यात्सर्वनिस्पृहः ॥ दृष्टिपूतन्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । शास्त्रपूतां वदेहाणों मनःपूतं समाचरेत् ॥ नैका निवसेद्देशे वर्षाभ्योऽन्यत्र भिक्षुकः । खानयोचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः । ब्राह्मचर्यरतो नित्वं वनवासरतो भवेत् । श्रीतव्यं न इति B. + जानपरः इति Band F. एकवासाथवा इत्यव सन्धिराष: एकवासा: अथवा इति पदकेदः। कोपौनाचादनीऽपि या रति B. पामुखः इति B. || समः शी तथा मित्र इति B. * एकावामीति B. th काया रति B.tt खात्वेति B.

·अष्टाविंशोऽधायः। मीषशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । दभाहकारनिर्मुलो निन्दापैशन्यवर्जितः । प्रामज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोघमवाप्नुयात् ॥ ঘৰৰমৰণ সব স্বনানন। नावाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु ॥ यज्ञोपवीती शान्तामा कुमपाणिः समाहितः । धौतकाषायवसनी भमच्छवतनकहः । अधिय ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव वा । आध्यात्मिकञ्च सततं वेदान्ताभिहितञ्च यत् ॥ पत्रेषु चाथ निवसन ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः । वेदमेवाभ्यसै बित्यं स याति परमाङ्गतिम् ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य ततः परम्मा । क्षमा दया च सन्तोषी व्रतान्यस्य विशेषतः ॥ वेदान्तज्ञाननिष्णातान् पञ्चयज्ञान् समाहितान् । कुर्यादहरहः सात्वा भिक्षान्ते नैव तेन हि ॥ होममन्बामपवित्यं होमकाले** समाहितः । खाध्यायञ्चान्वहं कुर्यासावित्रौं सध्ययोर्जपेत् ॥ * प्रभमूवौति B and F. + वेदमिति B, E and F. + पाधियामिति ।. पुत्रेषु रति B, E, F,Gand II. पतपः परमिति B. |वदान जाननिती बापयशान समाहितः । जामध्यानसमायफ्री भिवायें अब तन हित 3. कान काग रति Bandr.

·१५२ कुम्भपुराणम्। ततो ध्यायीत तन्देव मेकाम्ने परमेखरम् । एकान्त वर्जये वित्यं काम क्रोधं परिग्रहम् ॥ एकवासा हिवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् । कमण्डलुधरो विहान् त्रिदण्डी याति तत्परम् ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे व्यासगौतासु बतिधो माम अष्टाविंशोऽध्यायः । जननिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। एवं खात्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्ममाम् । भैष्येण वर्तनं प्रोनं फलमूलैरथापि वा ॥ एक काल चरेशं न प्रसज्येत विस्तरे। भैयासतो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥ सप्तागासरेबैक्षभलामे तु पुनश्चरेत् । * ध्यायोत सततं देवमिति B, E, F, G and H. पात्मनेपदमार्यम्। + एकानमिति B and F. + कमण्ड स्नुकरः इति B and P. • एककालमिति Bandr. + भैस्ये प्रमकी हीति B. भक्ष्येषु सकी हौति P. taarifafa E, F and 11.

·जनषियोऽध्यायः । (५३ प्रक्षास्य पात्र भुनीत अनिः प्रक्षालयेन्पुन: ॥ अथवाऽन्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः । भुका तसंमृजेत्यावं यात्रामात्रमलोलुपः । विधूमे सत्रमुसले व्यङ्गारे भुक्तावर्जने । हत्ते शरावसम्पाते भिक्षानित्यं यतिवरेत् ॥ गोदोहमा तिष्ठेत कालभिक्षुरधोमुखः । भिनेत्युका सकतणीमश्रीयाहाग्यतः शुचिः ॥ प्रक्षाल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि । श्रादित्ये दर्शयित्वानं भुञ्जीत प्रामुखी नरः ॥ हुत्वा प्राणाहुती: पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः । पाचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम् ॥ अलावुपानं दार्चच मृण्मयं वैणवन्ततः । चत्वार्यतानि पात्राणि मनुराह प्रजापतिः ॥ मानाचे पररात्र च मध्यराने तथैव च । सध्यास्वग्निविशेषेण चिन्तयेबित्यमीवरम् ॥ कत्वा हृत्पद्मनिलये विखाख्यं विश्व मम्भवम् प्रात्मानं सर्वभूतानां परम्तात्तमसि स्थितम् ॥ सर्वस्याधारभूतानापामानन्दं ज्योतिरव्ययम् । प्रधानपुरुषातीतमाकागकुहरं शिवम् ॥ • भुत्रीयादतिः प्रशालयन नदिनि B. + प्रामुग्वीना पनि B. माधवीवर प्रति F. + पला दानपावच इति B and F. तथा इति B. १ पाधारम wafafar B and F. | 979 131 at fafafa Baud f.

·कूर्मपुराणम् । तदन्तः सर्वभावानामोखरं ब्रह्मरूपिणम् । ध्यायेदनादिमध्यान्तमानन्दाय गुणालयम् ॥ महान्तं पुरुष ब्रह्मा ब्रह्माणं सत्यमव्ययम् । सितं सितेतराकारं महेशं विश्वरूपिणम्मा । || श्रीधारणाय चामानं संस्थाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यमम् ॥ कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमात्रयम् । पुराणं पुरुष शुधन ध्यायन्मुथैत बन्धनात् ॥ यहा गुहायां प्रकृतं जगत्मम्मोहनालये । विचिन्त्य परम व्योम सर्वभूतक कारणम् ॥ जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रतीयते पाया। पानन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यन्ति मुमुक्षवः ॥ सम्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं जानलक्षणम् । अनन्तं सत्यमीथानं विचिन्त्यासीत संयतः ॥ गुयाहु तमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम | योऽनुतिष्ठेसहैतेन || सोऽश्रुते योगमैचरम् ॥ तस्माधानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । पानन्दादीति B. + परममिति B. पुरुषमिति B. सितेतरामणाकारमिति B. पवित्रकारिणमिति B. || इदं झोकात्रय F पुस्तके नास्ति । * धोकारानेऽथ इति B. th समिति 8, E, F, G and ll. It यति B. $$ प्रकृती इति B and F. पप प्रषीयते इति and P.|| यो तिष्ठेशन ति B. योऽवतिष्ठत सतन- मिति F.

·जनपिंशोऽध्यायः । जान स मन्यते बन* येन मुञ्चेत बन्धनात् ॥ नत्वा पृथक् खमानानं सर्वस्मादेव केवलम् । पानन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम् ॥ तस्माद्भवन्ति भूतानि यहत्वा नेह जायते । स तस्मादीखरो देवः परस्माद्योऽधितिष्ठति ॥ यदम्तर तहमनंगा चाखतं शिवमुच्यते । यदाहुस्तत्यरो यः स्याम देवस्तु महेखरः ॥ व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपन तानि च । एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ उपेत्य त$ स्त्रियं कामात्कृच्छ्रसंयतमानसः पापा । प्राणायामसमायुक्तः कुर्याच्छान्तपनं शुचिः ॥ ततश्चरेत नियमात कच्छं संयतमानसः । HI पुनराश्रममागम्य चरीडितुरतन्द्रितः ॥ न नर्मयुक्तमतृत हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः ॥ एकरात्रोपवासब प्राणायामशतं तथा । . * समवसेनाममिति B, E, F,G and II. + मत्वा रति B, E, F and II. + पुनरिति B.६ परतायोऽधिनिष्ठतीति B. परमाद्यो विवम्बत इति F. नगन- मिति B. तस्कमसमिति F. ॥ शिवमव्ययमिति B and F. १७ यश ति B. tt यनु स देर: स्वादिति B. " एतत् पादश्य A, E, II घुमकेष माति। ति B. १ प्रायषितं समाहितः इति B and F. एष ग्रीक: A पुसी बानि। 400 बासस्नु इति B.

·कुम्भपुराणम् । कर्तव्यं यतिना धर्मालिसुना वरम व्ययम् ॥ गतेनापि न कार्यन्ते न कार्य स्तन्यमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिबास्त्यधर्म इति श्रुतिः ॥ हिंसा चैषा परा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्दविणं नाम प्राणा येते वहिवराः ॥ स तस्य हरति प्राणान्यो यस्य हरते धनम् ॥ एतत्कृत्वा सुदुष्टात्मापा भित्तो व्रताहतः। भूयोनिर्वेदमापनवरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति अतिः । भूयो निर्वेदमापनयरेब्रिक्षुरतन्द्रित: ॥ अकस्मादेव हिंसान्तु यदि भिक्षु: समाचरेत् । कुर्यात्कृच्छातिकच्छन्तु चान्द्रायणमथापि वा ॥ स्कवामिन्द्रिय दौर्बल्यात् स्त्रियन्दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोड़श ॥ दिवास्को त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामथतं तथा ॥ एकान्त मधुमासे च नवभाडे तथैव च । • उक्का नून प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलि'मुना इनि B. 1 परमापगतेनापि न कार्य यमन्यतः इति । अन्य नापावेनापि न कार्य सेयमन्यत इति F. + स्मृतिरिति B. and F. हिंसा चैवापरा दुष्टा इति B and F. पा एमं लत्वा स दुष्टात्मा afa B and F. || व्रतामातः इति B and F. * चान्द्रायणं व्रतमिति B. tो संवार रति B. ! सबेदिन्द्रियेति Band G.

·जनयिोऽध्यायः । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्वं वियोधनम् ॥ ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्महे खरं ज्ञात्वा तहानपरमो भवेत् ॥ यहा परमं ज्योति: प्रतिष्ठाक्षरमव्ययम्मा । योऽन्तरा परमं ब्रह्म म विजेयो महेखरः । एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः । तदेवानरमबैतन्तदादित्यान्तरं परम् ॥ यम्माबहीयसोमदेवः स्वधाग्निज्ञानसंरिखते। आत्मयोगाइये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः ॥ नान्यन्देवं महादेवाझतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवामानमामेति यः स याति परम्पदम् ॥ मन्यन्ते ये स्वमात्मानं विभिन्न परमेखरात् । न ते पश्यन्ति तन्देवं वृथा तेषां परिथमः । एकं ब्रह्म परं ब्रह्मापा जेयं तत्तत्त्वमव्ययम् । स देवम्त महादेवी नैतहिताय बाध्यत । तस्माद्यजेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः ॥ • नोक्रमिनि B. प्रस्थचन्नव प्रीमिति P. + विधिनादिति . | मर्चपातक. रिति B. ध्यात्वा तस्य ध्यानरती भवदिति B. 4 प्रतिष्ठासम्ममिनि 13. || योऽन. राव परमिति B. ** यम्मानमहीयते इति B and r. It मंजिन शनि B and E. संजित रति F. नान्यदेवमिति B. 8 नमवामानमन्वंतीनि B and F. पा एकमेव पर यति B and F. बध्यते इति B and F. 83 ·कुम्भपुराणम् । एष वः कथिती विप्रा यतीनामाश्रमः शुमः । पितामहेन विभुना मुनीना* पूर्वमीरितम् । नात्र शिष्यस्य योगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् । प्रोक्तं स्वयम्भुवा जानं यतिधर्माश्रयं शुभम् । इति यतिनियमानामतदुक्तां विधानं पशुपतिपरितोष यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाश: प्रणिहितमनसा ये नित्यमेवाचरन्ति । इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभाग व्यासगीताम् जनत्रिंशोऽध्यायः । - यतिधर्मः समातः। त्रिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। प्रतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् । हिताय सर्च विप्राणां पापानामपनुत्तये ॥ • मुनिनेति B. + मापुत्रशिष्येति B, C and F. सत्पुवशिष्येति P. + ज्ञानं खयभुना प्रोतामिति B. . शिवमिति B, C and P. • सर्वबीकानामिवि B. + दोषाणामनुपत्तये इनि Band G. दोषारामपनुनये इतिा.

·जियोऽध्यायः। पकला विहितं कर्म कला निन्दितमेव का दोषमाप्रीति पुरुषः प्रायश्चित्तं वियोधनम् । प्रायश्चित्तमकत्वा तु न तिष्ठाणः कचित् । यहाह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत् ॥ वेदार्थवित्तमः प्रान्तो धर्मकामोऽग्निमादिजः । स एव स्यात्परो धर्मो यमकोऽपि व्यवम्यति । प्रनाहिताम्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थ पारगाः । यहयुर्मकामास्ते तज्ज्ञान धर्मसाधनम् ॥ अनेकधम्मशास्त्रज्ञा जहापोहविशारदाः । वेदाध्ययनसम्मवाः सप्तैते परिकीर्तिताः । मीमांसाचानन तत्त्वज्ञा वेदान्तः कुशला हिजाः । एकविंशतिविख्याता: प्रायश्चित्तं वदन्ति वै । ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतत्यग एव च । महापातकिनस्त्वते यतः सह मंविशेत् ॥ संवत्सरन्तु पतितः संसर्ग हुरुते तु यः । यानभय्यासनैनित्यं जानन्वै पतिता भवेत् ॥ याजनं योनिसम्बन्ध तथैवाध्यापन हिजः । सद्यः कत्वा पतत्येव सह भोजनमेव च ॥ * नीयमिति B. ताजानं धर्मशाम मति B. तरतम धमाधम नि. + न्यायेति Baud F. + वेदाईति B. मंग्याता इति Band P. प मबम. दिति B. यह तैः सह सरदिति . || तथै वाध्ययनमिति . हत्वा सन्यः फत. Wafafa B and F.

·२१० कूर्मपुराणम् । अविज्ञायाथ यो मोहात्यादध्यापनं हिजः । संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च ॥ बदहा हादगाव्दानि कुटिश कला वने वसेत् । भैक्षमात्मविशुषार्थे। कन्या शवशिरोध्वजम् ॥ ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् । विनिन्दन स्वयमात्मान साह्मणन्तञ्च संस्मरन् । असङ्कल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् । विधूमे शनर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवर्जने । एककालञ्चरे क्षन्दीषं विख्यापयवृणाम् । वन्यमूलफलैवापि वर्तयेहै समाश्रितः ॥ कपालपाणि: खटाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः । पुणे तु हादशे वर्षे ब्रह्माहत्यां व्यपाहति ॥ अकामतः कृते पाप प्रायचितमिदं शुभम | कामतो मरणाच्छुदि“या नान्येन केनचित् ॥ कुर्यादनशनं वाथ भूगीः पतनमेव वा । ज्वलित वा विशेदग्निं जलं वा विशेस्वयम् ॥ माधणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् । ब्रह्माहत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु ॥ दीर्घामयाविन विप्रं नत्वानामयमेव वा|| | बादमाहामि कुटौमिति B. + मिलेदात्मविगहामिति B. भक्ष्यायामविशनार्थ- मिति P. भारे भुनवर्जिते इति B. वर्जये ईयमायित: इति B. वर्तयईय्येमाश्रितः पति P. व ज्वलन्तमिति Band F. || तु इति B.

·वियोऽध्यायः। दत्त्वा चावं सुविदुषे अनाहत्यां व्यपोहति ॥ प्रखमेधावभृथके साला वै शुध्यते हिजः । सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राणाय प्रदाय च । सरखत्यास्वरुणया सङ्गमे लोकविश्रुते । शुध्येविषवणमानाचिरानीपोषितो हिजः । गत्वा रामखरं पुण्यं सात्वा चैव महोदधौ। ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमोचयेत् ॥ कपालमोचनं नाम तीथं देवस्य शूलिनः । मालाभ्यर्थ पितॄन् देवान् ब्रह्महत्या व्यपोहति ॥ यत्र देवाधिदेवेन भैरवेणा मितौजसा । कपालं स्थापितं पूर्व ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ समभ्यर्थ महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् । तर्पयित्वा पिढन् सात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ इति चौकूर्मपुराणे उपविभागे ब्रमन्यापानि विंशोऽध्यायः । • क्रत्वा धानमिति B. + पतः परं पीकचतुष्टय । पनकै मालि। । देबादि- देवमनि B. भैरव इतीजमा इति E and II.

·एकत्रिंशोऽध्यायः ऋषय जचुः । कथन्देवेन स्ट्रेण शशरणातितेजसा । कपालं ब्रह्मणः पूर्व स्थापितन्देहजम्भुवि ॥ सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः पुण्या कथां पायप्रणाशिनीम्।। माहामा देवदेवस्व महादेवस्य धीमतः ॥ पुरा पितामहन्देवं मेरुशृङ्गमहर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकादिविमेकं तत्त्वमव्ययम् ॥ स मायया महेशस्य मोहितो लोकसम्भवः । अविज्ञाय परम्भावं वात्मानं प्राह धर्षिणम् ॥ अहन्धाता जगद्योनिः स्वयम्भ द ईखरः । अनादि मस्परं ब्रह्म मामभ्यर्थ विमुच्यते ॥ अहं हि सर्वदेवाना|| प्रवर्तकनिवर्तकः । न विद्यते चाभ्यधिको मत्ती लोकेषु कश्चन ॥ तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणादिभुः** | • व्यास उवाच इति B and F. + णध्वं मुनयः इति B. ऋषयः सर्वे इति P. पापप्रणाशनौमिति Land II. पात्मानं प्राह चर्षिणामिति B. सुविज्ञाय पर भावं प्राह देवर्षिण तदा इति . प स्वयम्भूरक ईश्वरः इति B. पह जातो जगीनि: ख्यभूरक ईबर पति P. | देवानामकः इति A, G, II पुस्तकेषु दृश्यते। * नारायशिजः इति B. नारायणांत इति F.

·एकत्रिंशोऽध्यायः। ६३ ग्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषितोऽयं त्रिलोचनः । किं कारणमिदं ब्रह्मवर्तते तव साम्प्रतम् । पज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतत्त्वयि विद्यत: ॥ प्रहादिलोकाना: यजे नारायणान्प्रभोः । नमा मामृतेऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित् ॥ अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम् ॥ एवं विवदतीर्मोहात्परस्परजयैषिर्णाः । भाजग्मुयंत्र तो देवी वेदायत्वार एव हि || ॥ अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानञ्च संस्थितम् । मोचुः संविग्नहदया याथामा परमेष्ठिनः ॥ ऋग्वेद उवाच । यस्यान्तःस्थानि भूतानि यम्मामव्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परन्तत्वं स देवः स्यान्महखरः ॥ यजुरुवाच यो यत्रैरखिलेरीयो योगेन च समर्थ त। । * रोषताबविलोचन: इति B. गेषवान् विलोचन इनि P. + न वनचित तवेति B. न वैतचित तति F. पन्धाता हि लोकानामिति । पई का हि लोकानामिति F.यजी नागयणः प्रभुरिति B and . न न्यारभ्य गतिरियन: नोक: A, E, H पुलकेषु नाति । || चंति B. माहात्म्यमिति B. f यजुर्वेद उवाच इति B and P. # समध्यने इति B. समर्थने इति P. समयते इति G.

·१४ कूर्मपुराणम् । यमाहुरीखरन्देवं स देवः स्थापिनाकधुक् ॥ साम उवाच । येनेदम्भ्राम्यते विखं यदाकाशान्तरं शिवम् । योगिभियिन्त्यते तत्त्वं महादेवः स शहरः ॥ अथर्व उवाच । यम्प्रपश्यन्ति देवेशं यजन्ते|| यतयः परम् । महेशं पुरुषं गद्रं स देवो भगवान् भवः ॥ एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् । श्रुत्वा विहस्य विखामा ततथाह विमर्माहित:** ॥ पितामह उवाच कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् । रमते भायंया साई प्रमथैश्चातिवर्दितम् ॥ इतीरितऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्ती मूर्तिमान भूत्वा वचः प्राह पितामहम् ॥ प्रणव उवाच । नधेष भगवानीमः|| स्वयञ्जयोतिः सनातनः । २ स्यान्महेश्वरः इति B. + सामवेद उवाच इति B and P. काम्यते रति B. भाम्यते चक्रमिति.विद्यते इति 3. वैद्यते इति P. 4 अथवेद उवाच रति anil P. || यतन्नः इति B and F. श्रुत्वाह प्रहसन्वाक्यं विश्वा- मापि विमोहितः इति B and F. + एष पाठः B, P पुस्तकयो म्ति । । चाति- गर्वितरिति Band P. चातिगर्चित इति E.SS हितावहमिति B. पापा एष पाठः । पुसके मालि। || पवन वेष भगवान् पल्या स्वात्मनो व्यतिरिकया। कयाचिद्रमते बासाहशी हिमहबरः ॥ खयं स भगवानौश: इत्यधिकः पाठ: B, F पुस्तकयोदृश्यते ।

·एकषियोऽध्यायः । (UR खानंन्दभूता कथिता देवी पागन्तुका थिवा । इत्येवमुक्तोऽपि तदा यन्त्रमूर्तेरजस्य च । नाज्ञानमगमवायमीखरस्यैव मायया ॥ सदन्तरे महाज्योतिर्विरिषी विश्वभावनः । प्रादर्शदतं दिव्यम्यूरयन् गगनान्तरम् ॥ तन्मध्यसंस्थितनोतिर्मण्डलंग तेजसीज्वलम् । व्योममध्यगतं शम्भु प्रादुरासीहिजोत्तमाः ॥ स दृष्ट्या वदनं दिव्यमूह लोकपितामहः । तैजसं मण्डलं घोरमलोकयादनिन्दितम् । मजज्वालातिकोपेन बधणः पञ्चमं थिरः । क्षणादपश्यन्म महान् पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूल पिङ्गलोदेवी नागयज्ञोपवीतवान् । तं प्राह भगवान् ब्रमा शङ्करं नीललोहितम् । मानाय पूर्व भवतो** ललाटादधन शहरम् । प्रादुर्भावं महेशान मामत: धरणं व्रज ॥ श्रुत्वा सगर्ववचनं पनयनिरपेखरः | प्राहिणोत्पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम् ॥ * नागन्तुका इति B. नन्दामिका इति P. + तमध्यम म्यं विमलं मसमिति B and F. दिव्यमिति B. दिव्यं मूहि इति B and F. प मालोकार्थ- मिति H. ॥ शादहश्यति Band F.. जानामि भगवान् पूर्वमिति B. जानामि पूर्व भगवति F. + खलाटावति B ललाटे देवशर इति F.tt मामवेति B. 85 मेश्वर इति B. 84 ·कूर्मपुराणम् । सकबा सुमहद्युहं ब्रह्ममा कालभैरवः । प्रचकर्तास्य वदनं विरिञ्च स्याथ पञ्चमम् ॥ निकत्तवदनी देवी ब्रह्मा देवेन शम्भुना । ममार चेयो योगेन जीवितं प्राप विखकात् ॥ अथान्वपश्यदीथानं मण्डलान्तरसं स्थितम् । समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्मा । भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशजटाजूटविराजितम् ॥ मार्दूलचम्भवसनं दिव्यमालासमन्वितम् । त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम् ॥ यमन्सरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीवरम् । समादिमेकं ब्रह्माणं महादेवन्ददर्थ ह ॥ यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंजिता । सोऽनन्तैखर्ययोगामा महंगो दृश्यते किल । यस्याशेषजगहीजं विलयं याति मोहनम् । सक्कप्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते ॥ যায় নালিনায়লাষষ রূষল । विलोचयति लोकामा नायको दृश्यते किल ॥ • सलत्वा तु महायुद्धमिति B. + चकतं तस्यति B and F. + विश्वका पनि B. अचान्यपश्चहिरिशमिति B and F. पविलीचममिति B. || इत: पर माहव्या सनातनमियन्याः साईचतुर्दशनीका: B पुस्तके न हश्यन्ने। * विमोचयतीति E, F, G and H.

·एकषियोऽधायः। यस्थ ब्रह्मादयोदेवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः । अचयन्ति सदा लिङ्गं स पिव: खलु दृश्यते ॥ यस्याशेषजगमूतिर्विज्ञानतनुरीखरः । न मुञ्चति सदा पाखं शारोऽसौ च दृश्यते । विद्यासहायो भगवान्यस्वासी मण्डलान्तरम् । हिरखगर्भपुरोऽसौ ईखरो दृश्यते परः पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् । दत्वा तरति संसार बद्रोसो दृश्यते किल । तसविधाने सकलं नियच्छति सनातनः । कालशिल नियोगात्मा कालः काली हि दृश्यते । जीवनं सर्व लोकानां विलोकस्यैव भूषणम् । सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम् ॥ देव्या सह सदा साक्षाद्यस्य योगस्वभावतः ।। मीयते परमा मुक्तिमहादेवः स दृश्यते ॥ योगिनी योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखोऽनिशम् । योगव्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल । सोऽनुवीक्ष्य महादेव महादेव्या सनातनम् । क्रासने समासीनमवाप परमा• स्मृतिम् ॥ लम्चा माहेश्वरौं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः । तोषयामास वरदं सोमं सोमाईभूषणम् ॥ + अवापपरमामिति B. | मीमविभूषण अदृश्यते इति , Fand Il. मिति B.

·कूर्मपुरावम्। बनोवाच । नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः । नमः शिवाय यान्ताय शिवायै सततं नमः ॥ ओं नमो बनणे तुभ्यं विद्यायै नमो नमः । महेयाय नमस्तुभ्यं मूलप्रकृतये नमः ॥ नमी विधानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः । नमोऽस्तमा कालकालाय खरायै नमो नमः ॥ नमो नमोऽस्त गद्राय रुद्रायै ॐ नमो नमः । नमो नमस्ते कालाय मायायै ते नमो नमः । नियन्त्रे सर्वकार्याणां वोभिकायै नमो नमः । नमोस्त ते प्रतये नमो नारायणाय च ॥ योगदाय नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः । नमः संसारवासाय संसारोत्पत्तये नमः ॥ नित्यानन्दाय विभवे नमोऽस्वानन्दमूत्तये । नमः कार्यविहीनाय विख प्रकृतये नमः ॥ पोसारमूर्तये तुभ्यं तदन्तःसंस्थिताय च । नमस्ते व्यामसंस्थाय व्योमयत्यै नमो नमः । • एष पाठः A, E, F, II पुस्तकेषु नास्ति। + मानये इति B and P. चेति B.६ मूलप्रकृतये नभ्य महशाय नमो नमः इति B. नमीमूलपकतये महाय ममीनम इति . प नमते इति B and F. || नमस्तु रति B. मालाय रति E. ममले काखकालाय यमाय ते नमोनम इति F.कलायति H... राय पैति ।. “ति B.tt योगदायै ति Band P. संसारनाशाय इति Band P.

·एकषियोऽध्यायः । (१८ रति सोमारीने प्रणिपत्य पितामहः । पपात दण्डवहूमौ रणन्दै गतरुद्रियम् ॥ अथ देवो महादेवः प्रणतातिहरो हरः। प्रोवाचीत्याप्य हस्ताभ्यां प्रीतोऽस्मि तव साम्पतम् । दवा परमं योगमैखर्यमतलं महत् । प्रोवाचाग्रस्थित रुद्र नीललोहितमीश्वरम् ॥ एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्य: प्रथमः स्थितः । पात्मना रक्षणीयस्ते गुणज्येष्ठः पिता तव ॥ अयम्पुराणः पुरुषो न हन्तव्यस्वयानघ । स योगैखर्यमाहात्मामामेव परमातः ॥पा अयश्च यत्रो गर्वोऽसौ सगर्वो भवतानघ । शासितव्यो विरिवस्य धारणीय शिरस्त्वया । ब्रह्महत्यापनीदाथं व्रतं लोके प्रदर्शयन् । चरख सततं भिक्षा संस्थापय सुरहिजान् । इत्येतदुःया वचनं भगवान् परमेश्वरः । स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमम्पदम् ॥ ततः स भगवानीयः कपो नीललोहितः । इति मंसाराष्टकेन प्रबनाम इति B. + उत्यायेति A. दवामी प्रति B. इसीवाचान स्थित देवमिति 3. प्रीवाचास्थित समिति E and F. प्रोवाचीपखित. मिति H. १ एष योक: 8 पुलके नास्ति। शरणं गत ति E and F. || पयर यत्री भगवान् सातः इति B. पयव अति II. लोवाय दयविति B.

·कूर्मपुराणम् । पाहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम् ।। घर त्वं पापनाशा, व्रतं लोके हितावहम् । कपालहस्तो भगवान् भिक्षा ग्रहात सर्वतः ॥ उौवं प्राहिणोकन्यां ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम् ॥ यावहाराणसौं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावविभीषणाकारा बानुगच्छ त्रिशूलिनम्मा ॥ एवमाभाष कालाग्निं पाह लोकमहेश्वरम | अटख लोकानखिलान् भैक्षार्थी मवियोगतः ॥ यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् । तदासी वक्ष्यतिन• स्पष्टमुपायं पापशोधनम् ॥ स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः । कपालपाणिविखामा धचार भुवनत्रयम् ॥ प्राथाय विकृतं वेषन्दीप्यमानं स्वतेजसा । श्रीमत्पवित्रं रुचिरं लोचनवयसंयुतम्बापा ॥ सहस्रसूर्यप्रतिम सिः प्रमथपुनवैः।।। * कालभैरवः इति । + लोकहितावहमिति B, E and F. + रहीत सव्यतः इति B. समन्वितामिति B. मालाविभीषणामिति F. तावखं भीषण बालमनुगक विलोचनमिति B. भीष कालमनुगलम्ब शूलिनमिति F ॥ देवी महबरः इति B. महबर रति P. निखिलं लोकमिति B. tt रक्षतीति B. कार्यनि B. F पवित्रमतुलमिति B. सुचिरमिति P. पण जटाजूटविराजितमिवि B. || कोटि सूर्यप्रतीकाशेः प्रमानिबिवैरिति B.

·एकविंशोऽध्यायः । भाति कालाग्निनयनी महादेवः समाहतः ॥ पीत्वा तदमृतं दिव्यमानन्दम्परमेष्ठिनः । लीलाविलासबहुली लोकानागच्छतीखरः ॥ तन्दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् । रूपलावण्यसम्पवं नारीकुलमगादनु । गायन्ति गीतैर्विविधैःनित्यन्ति पुरतः प्रभोः । सस्मितं प्रेक्ष्य वदनचर्भूभङ्गमेव च ॥ स देवदानवादीनान्देशानम्येत्य शूलधक् । जगाम विष्णो वनं यत्रास्ते पुरुषोत्तमः ॥ सम्प्राप्य दिव्यभवनं शहरी लोकशङ्करः । महैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुम्पचक्रमे ॥ अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्यारमेश्वरम् । न्यवारयचिशूलाङ्गं हारपाली महाबलः ॥ शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः । विष्कमेन इति ख्याती विष्णारंशसमुद्भवः ॥ भीषणो भैरवादेशात्कालवेग इति स्मृतः । विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरतालोचनः । * कालोऽवागच्छतीवरः इति B. लोकानां गतिगैर इति P. + इति B. दथ इति P. + विविध गौतमिति B and F. $ निरीक्ष्य भवनं दिमिति B. यवासे मधुसूदनः इति B. || न्यवारयन् विशुबाडा बारपाला महाबलाः इति B. "पथ शारगर युयुध विमभवः" इति E and II मकयो:, तथा "अथ त भारगणी युयुधे विचसम्बव"मिति F पुनकै च अधिकं दृश्यने ।

·कूर्मपुराणम्। दुद्रावाभिमुखं रुद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम् ॥ अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभूत् । तमापतन्तं सावधम्मालोकयमित्रजित् ॥ तदन्तरे महबूतं युगान्तदहनीपमम् । शूलेनोरसि निधि पातयामास तं भुवि ॥ स शूलाभिहतोऽत्य त्यक्त्वा स्वम्परमं बलम् । तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्यु व्याधिहता इव ॥ निहत्य विष्णुपुरुषं साई प्रमथपुङ्गवैः । विवेश चान्तरमहं समादाय कलेवरम् ॥ वीक्ष्य तं जगती हेतुमीखरं भगवान्हरिः । शिरांगा ललाटासम्भिद्य रतधारामपातयत् ॥ गृहाण भिक्षां भगवन् मदीयाममितद्युते । न विद्यतेऽन्या धुचिता तव त्रिपुरमईन ॥ न सम्पूर्ण कपालं तब्रह्मणः परमेष्ठिनः । दिव्यं वर्षसहस्रन्तु सा च धारा प्रवाहिता प्रथाब्रवीत्कालरुद्रं हरिनारायणः प्रभुःपापा । संस्तूय विविधैर्भावैः| बहुमानपुरःसरम् ॥ • सारजमिति B. + हम इति B. + “मगीव्याधहती यथा" इति F. निरीक्ष्य रति B and F. प शिरः रति B. | भगवन् भिवामिति B. * पमतधुते इति B.tt न विद्यते नाभ्युदिता रति B. न विद्यतेऽन्यदुचितमिति F. tषसम्पूर्ण पाणञ्च ब्रह्मणः इति B. एतन्पादइयं B पुसके नास्ति । पपा खय. मिवि B. | समय वैदिकर्मवैरिति B.

·एकर्षियोऽध्यायः । १७३ किमर्थमेतहदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् । प्रोवाच वृत्तमखिलं देवदेवो महेश्वरः । समाइय हषीकेशी ब्रह्महत्यामधाचुतः । प्रार्थयामास भगवान् विमुञ्चेति विशूलिनम् ॥ न तत्याजाथ सा पार्थ व्याहतापि मुरारिणा । चिरन्ध्यात्वा जगद्योनि पारं प्राह सर्ववित् ॥ व्रजख दियां भगवनमा पुरी याराणसी शुभाम् । यत्राखिलजगहोषान विनाशयतीश्वरः । तत: सर्वाणि गुह्यानि:* तीर्थान्यायतनानि च । जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया ॥ संस्तूयमानः प्रमथै महायोगेरितस्ततः । नृत्यमानी महायोगी हस्तन्यम्त कलेवरः ॥ तमभ्यधावनगवान् हरिनारायण: प्रभुः । समास्याय परं रूपं नृत्यदर्शनलालसः ॥ निरीचमाणो गोविन्दं वर्षन्द्रातिशासनः । सम्मयोऽनन्तयोगामा नृत्यति म पुनः पुनः ॥ अनु चानुचरो रुद्रं स हरिई वाहनः पापा । • इतः परं समाइयेत्यन: पाठः । पन न दृग्यने । + देवमः इति B. हैन नत्यान नदा पामिति 1. जगदम्योतिरिति B. पा भनाब भगन्दिग्यामिति B. जगमोऽयमिति B. 20 भूतानौति B. f म्वमिति B. यास्यायापर उप रद्र दर्शनखाखममिति B. सवितः इति Banal F. या पथ मानकरी देवः ससहायः सवाहनः इति B. अथ मानुघरी कष्ट: सहरिबाइन इति F. ४.

·कूर्मपुराणम् । भेजे महादेवपुरौं वाराणसीति विश्रुताम् । प्रविष्टमात्र विशेध नहत्या कपर्दिन । हाहेत्युका सनादं वै पातालं प्राप दुःखिता। प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः । गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शारः ॥ स्थापयित्वा महादेवो ददौ तञ्च कलेवरम् । उना स जीवमस्वीति विष्णवेऽसौ घणानिधिः ॥ ये स्मरन्ति ममाजसापालं वेषमुत्तमम् । तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम् ॥ पागम्य तीर्थप्रवरेपानानं कवा विधानतः । तर्पयित्वा पितृन्देवामुच्यते ब्रहत्यया ॥ अशाखतबगनाला व्रजध्वं परमाम्मुरीम्।। देहान्ते तत्परं जानं ददाति परमम्पदम् ॥ प्रतीदमुका** भगवान् समालिन्य जनाईनम् । सहैव प्रमथेशानैः क्षणादातरधीयत ॥ स लावा भगवान् कणो विष्वक्सेनं विशूलिनः । वन्देशमगमत्तूणींना सहीत्वा परमं बुधः ॥ एतहः कधितं पुण्यं महापातकनाशनम् । •वेश प्रति B. + कपइिंनीति B, F and H. सर्वापि साऽवतः सम्माप रति B. सजीवनस्तीशः इति B. Tपासने तीर्थप्रवर इति B. || येऽचिन् खाने बसन्नि वे इति B and P. २० इत्येतदुका इति B. + खखानमगमत- मिति B. #बपुरिति Baud F. दिग्यमिति B.

·हाधियोऽधायः । (०५ कपालमोचनतीर्थ स्वापोः प्रियतरं सभम् ॥ य इमं पठतेऽध्यायं ब्राणानां समीपतः । मानसैर्वाचिकैः पापैः कायिकेच प्रमुचत । प्रति बोकूर्मपुरारी उपविभाग कपालमीचममाहाका नाम: एकत्रिशोऽध्यायः । हात्रिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। सुरापस्तु सुरां सप्तामग्निवर्गाम्पिनेत्तदा । निर्दग्धकायः स तथा मुच्यते च हिजोत्तमः ॥ गोमूबमग्निवर्ण वा गोयलद्रसमेव वा। पयो वृतं जलं वाथ मुच्यते पातकात्ततः ॥ जलावासाः प्रयतो ध्यात्वा नारायणं हरिम् । ब्रह्महत्यावतचाय चरेत्कृत्योपशान्तये ॥ प्रियकरमिति B. + वाचिकमानमैरिति B. विमुचत इति B.कपाल. मीची नाम रति. • खध पिवेदिति . + नया स काय नि मन्यते तु रिमोनमा पति B. पापमानये रति B. पापीपमानये रति F.

·कूर्मपुराणम् । सुवर्णस्ते ववहिनीराजानमभिगम्य तु । खकम्म ख्यापयन्यान्माभवाननुशास्विति ॥ गृहीत्वा मुसलं राजा सलवन्यात्तु तं स्वयम् । वधे तु शुद्धाते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसाथवा।। स्कन्धेनादाय मुसलं लकुचं वापि खादिरम् । शशिञ्चादाय तीक्ष्णाग्रामायसन्दण्डमेव वा ॥ राजा तेन च गन्तव्यो मुक्तकेशन धावता । पाचक्षाणन तत्यापमेतत्कर्मास्मि शाधि माम् । शासनाहा विमोक्षाहा स्ते न: स्तेयादिमुच्यते । प्रशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्यानोति किविषम् ॥ तपसापमोत्तुमिच्छंस्तु** सुवर्णस्तेयचं मलम् । चीरवासा हिजोऽरण्ये चरेद्र महणी व्रतम् ॥ नावाखमेधावभृथे पूतः स्यादथवा हिजः । प्रदद्याहाथ विप्रेभ्यः स्वात्मतुल्यं हिरण्यकम् ॥ पीहा वत्सरच्छू ब्रह्मचर्य्यपरायणः । बामणः स्वर्णहारी त तत्यापस्यापनुत्तये । गुरोर्भायां समानापापा ब्राह्मणः काममोहितः । नेयकहीरः इति B. t राजानमधिगम्य इति B. + सहन्यात्ततः इति B. वधेनेति B and F. पतपसैव वेति B. इतः परं लोकवयं B पुस्तके मास्ति। |लगडमिति E. खुकुटमिति H. on तपसाप नयेत् सस्नु इति F. tो ममिति B. tt गलाउने प्रति B. खातुल्यमिति B. पण समारीप्य इति B. समागम इति P.

·हाधियोऽध्यायः । ॥ पालिङ्गये स्त्रियन्तता दीप्तायसीताम् ॥ स्वयं वा शिषणावुत्कृत्याधाय चानलौ । अभिगच्छद्दक्षिणाशा मानिपातादजिधगः ॥ गुङ्गनागमः शत्र परेकाहणी व्रतम् । शाखा वा कण्टकोपेतां परिषज्याथ बसरम् ॥ अधः शयीत नियतो मुचते गुरुतल्पगः । कच्छं वाव्दञ्चरदिप्रचीरवासाः समाहितः ॥ प्रखमेधावभृथक सात्वा वा शाते हिजः । कालेऽष्टमे वा भुञ्जानो ब्रह्मचारी सदावती ॥ स्थानाशनाभ्यां विहरंस्विरोऽभ्युपयत्नतः । अधाशायी त्रिभिर्वम्तहापोहति पातकम् ॥ चान्द्रायणानि वा कुर्यात्यञ्च चत्वारि वा पुनः । पतितैः सम्प्रयुक्तामा प्रथ वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ पतिरीन तु संसर्ग यी येन कुरते विजापा। स तत्यापापनोदाथं तस्यैव व्रतमाचरेत् ॥ तप्तश्चरेहाथ संवमरमतन्द्रितः । पाण्मासिके तु संसर्गे प्राययितार्थमाचरेत् ॥ एभिवतैरपीहन्ति महापातकनी मन्नम् । अवगृहदिति Band F. + पानिप्रदक्षिणामाशामिति B. निष्ठदिति P. प्रतिष्ठेत इति साधु। । नरः इति B. मंप्रयुजानामिति B. मायनामामिनि F. नरः रति B.|| तत्यापापनाशार्थमिति B. 10 चहतमनुत्तमिति B. प्राय- पितामईति पनि B. प्रायविनामाचरीदिति F.

·६७० कूर्मपुराणम् । पुण्यतीर्थाभिगमनात्पृथियो वाथ निष्कृतिः ॥ बमहत्या सुरापानं स्तेयं गुबगनागमम् । कत्वा तश्चापि संसर्ग बाधण: कामचारतः ॥ कुर्यादनशनं विप्रः पुनस्तीथेन समाहितः । ज्वलन्त वा विशेदग्निध्यात्वा देवापदिनम् ॥ न बन्या निष्कृतिदृष्टा सुनिभिई भवादिभिः । तस्मात्पुण्येषु तीर्थेषु दहन्वापि खदेहकम् ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे हात्रिंशोऽध्यायः । चयरिबंशोऽध्यायः। व्यास उवाच। गत्वा दुहितरं विप्रः खसारमथवापि वा। प्रविशेज्वलनन्दीप्तं मतिपूर्वमिति स्थितिः ॥ मारवसांधा मातुलानी नथैव च पिष्वसाम् । •पुस्थतीषर्षाभिगमन बनाने पापनाशममिति B. + पुण्यतौ इति B and F. पवादिभिरिति । • खसार या बुषामपौति B and F. + तन-पापप्रशानये इति B. मतिपूर्व- मिति अतिरिति F. + मावषसारमिति साधु ।पिटपसारमिति सा।

·पयस्त्रिंशोऽध्यायः । भागिनेयों समाराध कुर्यात्कृछातिलछको चान्द्रायणच* कुर्वोत तस्य पापस्य शान्तये । ध्यायन्देवं जगानिममादिनिधनं हरिम् ।। भावभायां समारुध कुर्यात्तत्यापशान्तये । चान्द्रायणानि चत्वारि पञ्च वा सुसमाहितः ॥ पितष्षलेयौं गत्वा तु स्वस्रीयां मातुरेव च । मातलस्य सुतां वापि गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ सखिभायां समारुह्य गत्वा ज्यालीन्तथैव च । अहोरात्रोषितो भूत्वा ततःपाचच्छं समाचरेत् ॥ उदक्या गमने विप्रस्त्रिरात्रेण विशुध्यति । चाण्डालीगमने चैव तप्तकच्छवयं विदुः । पहिः सान्तपनेन - स्थानान्यथा निष्कृतिः स्मृता । मागीयां समाध समानप्रवरान्तथा। चान्द्रायणेन शुध्येत प्रयतात्मा समाहितः ॥ ब्राधणी ब्राह्मणीला कमेकं समाचरेत् । कन्यकान्दूषयित्वा तु चरेश्चान्द्रायणव्रतम् ॥ अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु । रतः सिमा जले चैव कच्छ सान्तपनचरेत् ॥ चान्दाय पति B. + परमिति B. t मंगति 1. बखीयोमिनि B. पिवयसयो चत्वारि पक्ष वा मातुरेव च रति . पतति B. सर्मति . || उदया बतमदी। .. महासागपनेनेति ।. सा मानपीनाम्य इति P. tt पादाय व्रतमिति B.

·५८० कूर्मपुराणम् । बन्धकीगमने विप्रस्त्रिरात्र विशति । गवि मैधनमासेव्य परेशान्द्रायणवतम् ॥ वेश्यायांग मैथुनङ्गता प्राजापत्यं चरेहिजः । पतिताच स्त्रियङ्गत्वा बिभिः लच्छविराति ॥ पुक्कसीगमने चैव कच्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ नटी सैलूषकीञ्चैव रजकों वेणुजीविनीम् । गत्वा चान्द्रायगडात्तथा चर्कोपजीविनीम् ॥ ब्रह्मचारी म्बियङ्गच्छेत्कथञ्चित्काममोहितः । सप्तागारञ्चरेबैकं वसित्वा गईभाजिनम् ॥ उपस्पशे विषवणं खपापम्परिकीर्तयन् । संवत्सरेण चैकेन तस्मात्यापात्प्रमुच्यते ॥ अमहत्यावतचापि षण्मासान्विचरन्त्यमीषा। मुच्यते धवकीर्णी तु बामणानुमते स्थितः ॥ सप्तरात्रमकत्वा तु भैनचर्याग्निपूजनम् । रेतसश्च समुत्सर्गे प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ पोझारपूर्विकाभिस्तु महाव्यातिभिः सदा । संवत्सरन्तु भुनानो नलम्भिक्षाशनः शुचिः ॥ सावित्रीच जपवित्यं सत्वरः क्रोधवर्जितः । • बन्धकी पंचलो। + पजावौति B. पाजायोति P. + पुकसौति E. पुला. सौति । वेवजीविनीमिति B. ब्रह्महत्यावतं वापि षकासानाचरेबतौति B. घमासानाचरेबमोति ॥ सारा सकत्वा तु इति B. • अपेव नियं को विवदिति .

·पयस्त्रिंशोऽध्यायः । नदीतीरेषु तीर्थेषु तस्मात्यापारिमुच्यते । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः कु चहणो व्रतम् । प्रकामतो वै घण्मासान्दद्यात्पञ्चशतवाम् ॥ पदचरेशानयुतो वनवासी समाहितः । प्राजापत्यं सान्तपनं तप्तकन्तु वा खयम् ॥ प्रमाहाकामतो वैश्यं कुर्यामंवत्सरत्रयम् । गोसहस्रन्तु पादन्तुपा प्रदद्यागमणी व्रतम् ॥ निहत्य बानगी विप्रस्त्वष्टवषं व्रतञ्चरेत् । राजकन्यां वर्षषट्क वैश्या संवत्मरत्रयम् । वत्सरेण विशुधत शूद्रीं हत्वा हिजोत्तमः । वैश्यां हत्वा हिजातिस्तुन किञ्चिद्याहिजातये । अन्यजानां वधे चैव कुर्याचान्द्रायणं व्रतम् ।। पराकणाथवा शद्धिरित्याह भगवान्मनुः । * प्रमुच्यते इति B. + पकामतीपीति B. ! पदमा नियनः इति B and R. बयमिति B and F. १ गोसहर्स मपादति . गीमहमध पादति P. ॥ दद्यादब्रमहणी व्रतौति 8. पतः परं 13 पुनके "कहानिकको वा कर्याचान्द्रा- यषमयापि वा। संवत्सरं व्रतं कुर्याद हत्या प्रमादतः। गीमइसाई पादच दद्या. तत्यापशान्तये। षष्टी वर्षापि वा बौणि कुयाहनचाहणी व्रतम्। हत्वा न पचियं वैश्य शुद्रश्य यथाक्रममिति पधिकः पाठः दृग्यने। F पनपि उक्रमधिकममि, विशेषका "गोसहसापादच"इन्यस्य म्याने "गोमहमाई पादं वा” इति विद्यने, नया“चो वापि वा बोषि" इत्यसबाने पटी वाणि तौयादिति च दृग्यने । यो वर्षपयन- मिति B. रात्रन्या वर्षषटकन्न इति P. tt प्रमादीनि B and F. चान्द्रायण बमिति 1. भगवाननः इति B and F. 80 %3 ·कूर्मपुराणम् । मण्डूकं नकुलसाकं विडाहम मूषकम् । खानं हत्वा हिजः कुर्यात्षोड़शांशं महावतम् ।। पयः पिवेचिराचन्तु खानं हत्वा घन्द्रितः । मार्जारं वाथ नकुलं योजनञ्चाध्वनो व्रजेत् ॥ कच्छ हादरावन्तु कुर्यादखवधे हिजः । अच्ची कार्णायसों दद्यात्स हत्वा हिजोत्तमः। पलालभारकं घण्टे सीसकञ्चैकमाषकम् । घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणन्तु तित्तिरेगा। एके बिहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा विहायनम् । हवा हंसं वलाका वकं वहिणमेव च । वानरश्येनभासच्च स्पर्शयेहाबणाय गाम् । क्रव्यादांस्तु मृगान्हवा धेनुन्दद्यात्पयखिनीम् ॥ प्रक्रव्यादावमतरीमुष्टं हत्वा तु कृष्णलम् । किञ्चिद्देयन्तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ॥ अनस्याश्चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति । फलदानान्तु वृक्षाणां छेदने जप्यमशतम् ॥ गुल्मवलीलतानान्तु पुधितानाच वीरधाम् । * दन्दकति B and F. + व्रते ततः रति B. चवीमिति BF and G. पकी काहबुहाला, तस्कृष्टा भूमिळ। ६ वराहमिति B and F. तितिरिमिति B and F. || पवमिति B and F... बलाकवेति Band F. 1 कयादग्नु for B. tt महत्वा प्रति B.

·चतुस्चियोऽध्यायः । (८. पन्येषाव चा सारसाना सर्वशः ॥ फलपुष्पोजवानाच तमायो वियोधनम् । हस्तिनाच वधे दृष्टं तप्तकछ वियोधनम् । चान्द्रायणं पराकं वा गां हत्वा तु प्रमादतः । मतिपूर्ववधे चास्याः प्रायविक्तं न विद्यते । इति घोकूर्मपुराणे उपविभागे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । चतुस्विंयोऽध्यायः। व्यास उवाच। मनुष्याणान्तु हरणं कृत्वा स्त्रीणां रहस्य च । वापीकूपजलानाच शुश्चान्द्रायणेन तु । द्रव्याणामपसाराणां स्तेयं वत्वान्यवेश्मनः । चरेसान्तपनं कळू तबियत्यामशाइये। धान्यावधनचौर्यन्तु कृत्वा कामारिजोत्तमः । खजातीयग्टहादेव कच्छाब्देन विराध्यति ॥ +राजमाना • पसजानाश्च सखानामिति B. पनजानान्न मावानामिति . नि B. पहनानान्तु सर्वश इति F. जमिनति B. - • हत्वान्यवेशनः इति B. नाईन इति B and F.

·१८४ कूर्मपुराणम् । भयभोज्योपहरण यानशय्यासनेषु ष । पुष्यमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ वणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुकाबस्य गुड़स्य च । चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्र स्यादभोजनम् ॥ मणिमुक्ताप्रबालानां तानस्य रजतस्य च | अयस्कान्तोपलानाच हादशाहचरेविशम् । कार्पासस्यैव हरणमा हिशफैकशफस्य च । पुष्प गधौषधीनाञ्च पिवेश्चैव वाहं पयः ॥ नरमांसाशनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत् ॥ काकञ्चैव तथा खाननग्धा हस्तिनमेव वा। वराह कुकुटं वाय* तप्तवच्छेण शुध्यति ॥ क्रव्यादानाच • मांसानि पुरीषं मूत्रमेव वा। गोगोमायुकपीनाञ्च तदेव व्रतमाचरेत् ॥ शिशमारन्तथा चापं मल्यमांस तथैव च । उपोथ हादशाहच कुभाण्डेर्जुहुयात्ततः ॥ नकुलोलुकमाजीरास्नग्धा सान्तपनञ्चरेत् । खापदोष्टखरान् जग्धा सप्तक छेण शध्यति । • भत्यभोज्यापारणे यानशय्यासनस्य चेति Band F. + शुद्धावस्येति E and H. । पयःकास्योपखानाति B and F. ६ बादशाई कशाशनमिति B. का कार्पासकोटमोनामिति B. कार्पासचीमवस्वाशामिति P. || पचौति B. पक्षिया. मोषवीनाचेति P. चाधेति B. tt कन्यादाश्चैव इति B. # एतत्पादाय B पुलकयोनाति। 8 समिति B, E, F and Il. .

·चतुर्खियोऽधायः । (८५ प्रकुर्याञ्चैव संस्कारं पूर्वेण विधिनैव तु । बकञ्चैव बलाका सहारण्डवांस्तथा। चक्रवाकपलं जग्ध्वा हादशाहमभोजनम् ॥ कपोतटिहिमांश्चैव शुकं सारसमेव च । उलूकं जालपादञ्च जग्वाप्ये तद्वतचरेत् ॥ विशमार तथा चापं मत्यमांसं तथैव च । नग्ध्वा चैव कटाहारमेतदेव व्रतञ्चरेत् ॥ कोकिलञ्चैव मत्स्यादान् मण्डकं भुजगन्तथा । गोमूत्रयावकाहारी मासेनैकेन शुद्धयति जलेचरांश्च जलजान् प्रणदानथ विष्किरान् । रतापादांस्तथा जग्ध्वा सप्ताहश्चैतदाचरेत् ॥ शनी मांसपा शुष्कमासमात्मार्थञ्च तथा कतम् । भुक्ता मासञ्चरेदेतत्तत्यापस्यापनुत्तये । वार्ताकं भूलकं नियुं कुटकञ्चटकं तथा । प्राजापत्यञ्चरेजरध्वा खट्वा कुम्भीकमेव वा ॥ पलामु लशुनश्चैव भुत्ता चान्द्रायणं चरेत् । नालिकान्तलीयञ्च प्राजापत्येन मुध्यति । * बनवचैवेति B. + चक्रवा नवमिति B. चक्रवाकनवमिति F. अयमधिक: पाठ: A, B, E, F, H पुलकेष दृश्यते । इमान्यांच रति B. मन्यादौनिति . गगां मांसमिति B and P. मिति B.00 भूतमिति B. भूममिति P. ११ कुहर्क करकं नर्थति E,G and II. फुभाई करक तति मिनि B. खामिति P.

·२८ कूधेपुराणम् । अश्मान्तक तथा पातन्तप्तकच्छण शुध्यति । प्राजापत्येन शदिः स्यात्कुसुम्भस्य च भक्षणे । अलावुशिकञ्चैव भुत्वाप्येतद्वतचरेत् । एतेषाच विकाराणि पीत्वा मोहेन वा पुन:। उदुम्बरच कालेन तप्तकच्छेण शुध्यति । भुबा चैव नवधाये मृतके सूतके तथा।। चान्द्रायणेन शुषेधत ब्राह्मणः सुसमाहितः ॥ यस्याग्नी इयते नित्समवस्यायं न दीयते । चान्द्रायणञ्चरेत्सम्यक् तस्यानप्राशने हिजः । प्रभोज्यावन्तु सर्वेषां भुबा चावमुपस्कृतम् । মনাযিলা নষঙ্গু মুনি । चण्डाला हिजो भुक्का सम्यक् चान्द्रायणञ्चरेत् ।* बुरिपूर्वन्तु कच्छादं पुनः संस्कारमेव च ॥ प्रसुरामद्यपानन कुर्याचान्द्रायणवतम् । प्रभोग्यावन्तु भुला तु प्राजापत्येन शुध्यति । विण्मत्रप्राशनहत्या रेतसचैतदाचरेत् । प्रनादिष्टे तु चैकाहं सर्वत्र तु यथार्थतः ॥ विडाहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । पोतमिति B and F. भुक्ता चतातचदिति B. अतः पर BF पुसक्योः मीसूपयापकाहार: सासष शुध्यतीति पाठीऽधिकोऽस्ति । कार्मनेति B. भूतक पतकपि वैति B. || नित्यं न यस्थान प्रदीयते इति B. * पतः परं चतुइश पादाः पुलवन सन्ति । । पसरामयपनिन- सुराभि मयं पौत्वेत्यर्थः ।

·चतुर्विंशोऽध्यायः । (८० प्राश्य मूत्रपुरीषाणि हिजबान्द्रायगचरेत् ॥ प्रज्ञानामाश्य विणमूचं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमईन्ति यो वर्णा हिजातयः । क्रव्यादां पक्षिणाञ्चैव प्राश्य मूत्रपुरीषकम् । महासान्तपनं मोहात्तथा कुाहिजोत्तमः । भासमण्डूककुररे विष्किरे कच्छमाचरेत् ॥ प्राजापत्येन शुद्धत: ब्राह्मणोच्छिष्टभोजने । पत्तिये तप्तकच्छू स्याहेश्ये चैवातिलकम् । शूद्रोच्छिष्टहिजो भुक्का कुर्याचान्द्रायणव्रतम् ॥ सुराया भाण्डके वारि पीत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् । समुच्छिष्टं हिजो भुला विरात्रेण विशवाति । गोमूत्रयावकाहारः पीतशेषञ्च वागमम् ॥ अपो मूत्रपुरीषाद्यैर्दूषिताः प्राशयेद्यदि । तदा सान्तपनछ व्रतम्यापविशीधनमा । चाण्डालकूप भाण्डेषु यदि जानायिवेज्जलम् । चरेसान्तपनत्वं ब्राह्मणः पापशोधनम् ॥ चाण्डालेन तु संस्पृष्टम्मीला वारि हिजोत्तमः । मिराबव्रतमुख्येन पञ्चगव्येन एध्यति ॥ • अध्येतु इति B. + सुराभाण्डोटरे इति B. + वा गवामिनि Bond F. futrefa E and H. पपापविनायनमिति 8. ॥ चणालपभाष यवज्ञानापियनमिति B. यदज्ञानादिति E. *पिराच विध्यन पधमञ्चन वहति B.

·६८८ कूर्मपुराणम् । महापातकिसपणे भुका सात्वा हिजो यदि* । बुद्धिपूर्व यदा मोहात्तप्तक- समाचरेत् ॥ स्पृष्ट्वा महापात किनं चण्डाल रजस्वलाम् । प्रमादागोजनला चिरावण विशुध्यति ॥ सानार्हो यदि भुञ्जीत घहोरावण शुध्यति । बुद्धिपूर्वन्तु कच्छेग भगवानाह पद्मजः । भुक्ता पर्युषितादीनि गवादिप्रतिदूषिताः । भुवोपवासङ्घर्षीत क्लच्छपादमथापि वा ॥ संवत्सरान्ते कच्छन्तु चरेहिनः पुनः पुनः । অনলাঘ নয় মু নিমন: ॥ व्रात्यानां याजनवा परेषामन्त्य कर्म च । अभिचारमहीनञ्च विभिः कच्छ विशुध्यति । मागादिहतानान्त कत्ला दाहादिकं हिज:** | गोमूत्रयावकाहारः प्राजापत्येन शुध्यति । तैलाभ्यक्तीऽथ वान्तो वा कुर्याभूत्रपुरीषकेन । अहोरात्रेण शुरत श्मश्रुकमणि मैथुने ॥ एकाईन विहायाग्निं परिहाप्य हिजोत्तमः । • विजोत्तम इति B and F. + बुधिपूर्वन्तु मूढ़ात्मा नमक मिति B and F. चाखाली वा रति . प्रदूषितमिति F. अतः परं A, F, H पुस्तकेषु व्यास प्रवाच त्यधिकः पाठी हम्यते । तानाचेति B. ० दाहादिकाः किया: इति Baud F. It तेखाव्यक्तीऽथवा कांद्यदि मूत्रपुरीषके इति B. # परिवार्य इति B.

·चतुप्रिंशोऽधायः । चिरात्रेण विशवत बिराचारपड़ाः परम् ॥ दयाहं हादशाहं वा परिहाप्य प्रमादतः । बचान्द्रायणकुर्यात्तत्यापस्योपशान्तये ।। पतिताहव्यमादाय तदुसर्गेच सध्यति । चरेच विधिना कक्रमिन्याह भगवान्मनुः । प्रनाशकाविहत्तास्तु प्रव्रज्यावसिताम्तथा । चरेयुस्त्रीणि छाणि वीणि चान्द्रायणानि च ॥ पुनश्च जातक दिसंस्कारैः संस्कृता हिजाः । शुप्रयु तहतं सम्यक् चरेयुधदर्शिनः । अनुपासितसध्यस्तु तदहयोवके|| भवेत् । अननन् संयतमना रात्रौ द्राविमेव हि। अकृत्वा समिदाधानं शुचिः सात्वा समाहितः । गायत्यष्टसहस्रस्य जप्य कुहिरहये । उपवासी परेमध्यां एहस्थो हि प्रमादतः । सात्वा विशुध्यते सद्यः परित्रात संयतः ॥ वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु । मातको व्रतलोपन्तु पापा कत्वा चोपवमेहिनम् ॥ संवत्सरवरेत्कृषकमम्न्यु मादी हिजोत्तमः । • पड़ा पुनरिनि B. + परिवार्य इति B. + पापम्यापननये इति B.चरे. सानपनमिति ३. पवईनाः इति B. || तदा पकः इति B. आपकी वसेदिति F. . ." विपश्यतीति B. tt अपादौन इति B. उपासीमवरदिति F. यावी. ऽपीति B. संश्रमादिति B. १ बातकालीपन्तु नि B. 87 ·( कूर्मपुराणम् । चान्द्रायणवरेतात्यो गोप्रदानेन शहाति ॥ नास्तिक्यं यदि कुर्चीत प्राजापत्यवरेहिनः । देवद्रोहं गुरुद्रोहं तप्तकच्छण शुद्याति ॥ उष्ट्रयानं समारध खरयानञ्च कामतः । त्रिरात्रेण विमुढेच नग्नो वा प्रविशेजलम् । षष्ठावकालतामा संहिताजप एव च । होमाच गाकला नित्यं अपंक्त्यानां विशोधनम् ॥ नीलं रक्तं वसित्वा च ब्राणी वस्त्रमेव हि। पहोरात्रोषितः सातः पञ्चगव्येन शुदाति ॥ वेदाधर्मपुराणानां चण्डालस्य तु भाषणे | चान्द्रायगेन शुद्धिः स्थान बन्या तस्य निष्कृतिः ॥ उहन्धनादिनिहतं** संस्पृश्य ब्राह्मणं कचित् । चान्द्रायणेन शुचिः स्याबाजापत्येन वा पुनः ॥ उच्छिष्टो यद्यनाचान्तचाण्डालादीन् सशहिजः । प्रमादा जपेरखात्वा गायत्यष्टसहस्रकम् ॥ द्रुपदानां यतं वापि ब्रह्मचारी समाहितः । पिरात्रोपोषितः सम्या पञ्चगव्येन पति • उष्टयानमित्यादि रोक: B पुन श्रीकइयात् परं दृश्यते । + षष्ठानकालता. पटभागविभकास्य दिनस षष्ठे भागे भोजनमौलता इत्यर्थ. षष्ठानकर्षितमिति B. * भावला: शाकवी काविधिना सम्पादिवा: । सात्वेति B. १ देवेनि B. || अन्या तस्स निवृतिरित्यारण्य चान्द्रायन सद्धिः स्वादित्य न: पाठ: G पुस्तक न दृश्यते । -विहतमिति B. f प्रमादादिति B. चापौति B.

·पर्खियोऽध्यायः । चाण्डालपतितादी कामायः संसपेशिनः । उच्छिष्टस्तत्र कुर्बीत प्राजापत्यं विशदये । चाडालसूतकियवन्तथा नारी रजखलाम् । स्पृष्टा मायाविशवार्थः तरसष्टपतितांस्तथा । चाण्डालसूत किमवैः संसष्टं संसशेषदि । ततः सात्वाथ पाचम्य जपासमाहितः । तत्सृष्टस्पर्थिनं सष्टा बुद्धिपूर्व हिजोत्तमः । नावाचामहिरावार्थ प्राह देवः पितामः। भुनानस्य तु विप्रस्थ कदाचिसंसशेहुदम्ता । कृत्वा गौचन्ततः मायादुपोथ जुहुयातम्|| ॥ चाण्डालन्तु एवं स्पृहा ककृत्वा विश्वाति सृष्ट्वाऽभ्यतास्वसंसश्य अहोराण माति ॥ सुरा सृष्टा हिजः कुर्यात्प्राणायामवयं पतिः । पलाण्टुं लगनश्चैव तं प्राश्य ततः सचिः । बामणस्तु एना दष्टस्यहं सायम्पयः पिवेत् । नामाईन्तु दष्टस्य तदेव हिगुणं भवेत् ॥ स्थादेतत्रिगुणगन बाहोनि च स्थाश्चतुर्गुणम् । बाबा जपेहा सावित्री खभिर्दयो विजोत्तमः ॥ अनिवर्ण महायजान्यो भुंक्त तु हिजोत्तमः । * पतिवादीनु इति B. + भवानति B. 1 पत: पर पादाष्टकं । पुमन हयते। प्रमादानदा इति F. प ममवहमिति B. | गुरुयातमिति B, E, Fand H ** कुयाविषयं रति B and F. यादव विगमिति B.

·44 पूर्वपुराणम् । অনানু নিধনঃ জান মালিণ ॥ पाहिताग्निरुपखानं न कुर्याद्यस्तु पर्वणि । ऋतौ न गच्छेद्वार्थी वा सोऽपि अच्छाईमाचरेत् ॥ विनाहिरमु नाप्यायरी सनिवेश्य च । मचेलो जलमामुत्य गामालभ्य विध्यति ॥ बुधिपूर्वन्वम्युदिता जपेदन्तर्जले दिनः । गायवाष्टसहस्रन्तु वाहं चोपवसेहिजः ॥ अनुगम्येच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं हिजोत्तमः । • गायवाटसहस्रच जपाऱ्यावदीषु च ॥ छत्वा तु शपथान् विप्रा विप्रस्यावधिसंयुतम्। स चैव यावकावेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥ पन्तो विषमदानन्तु कृत्वा कच्छ्रेण शुध्यति । छायां खपाकस्यारुध मावा सम्प्राशयेवृतम् ॥ ईचेदादित्यमाचिद्देष्याग्निचन्द्रमेवपापा वा। मानुषञ्चाखि संस्पृश्य सानं छत्वा विश्वाति । छत्वा तु मिथ्याध्ययनवरे क्षन्तु वारम् । पनातुरः सति धने इति B and F. + विनश्यतीति B. + नाप्यई शरीर- मिति B. नाप्याः शरीरमिति F. सविषेव्य तु इति Band F. अभ्युदितः पति B, E, Faud H. || चोपवसेनतौति Band F. * शपथमिति B and F. tt faget areyafafar B and F. tt पळ्यामिति B. पङको विषम- · दानम् - एकपक्तिस्थितेभ्यो भोजनबुवायो ब्राह्मणेभ्यो विसदृशदानं परिवेशनमिव्यर्थः । दिवार्षम्. ईचेत इति साधु । म बेकाबमवेति B. .

·चतुर्विधाऽधायः । जातन्त्री बामणराहे पञ्चसंवत्सरवती ॥ हुसार बामणस्योका बहारच गरीयसः । खात्वा नावाशेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ ताड़यित्वा हणेनापि कण्ठे बढाय वाससा । विवादे चापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ अवगूर्य चरेशमतिकच्छं निपातने । कच्छातिको कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य योणितम् ॥ गुरोराक्रोशमवृतं कुर्यात्मत्वाप वियोधनम् । एकराचं निराहार: तत्यापस्थापनुत्तये ॥ देवर्षीणामभिमुखं ठीवनाकापने कते। उल्मुकेन दहजिहां दातव्यञ्च हिरण्यकम् । देवोद्यानेषु यः कुर्या भूत्रीचारं सक्नहिजः । विद्याच्छिन्नं विध्यर्थचरेचान्द्रायणं व्रतम् ॥ देवतायतने मूवं कला माहाद्विजोत्तमः । पिनस्योत्कर्सनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत् ॥ देवतानामृषीणाश्च देवानाञ्चैव कुत्सनम् । छत्वा सम्यक् प्रकुर्वीत प्राजापत्यं हिजोत्तमः । तैस्त सम्भाषणं कला बाला देवं समचयेत् । दृशा वीक्षेत भाखन्तं स्मृत्वा विशेखरं सारेत् ॥ * ग्रामपः ध्यादति B. + संवत्मरं प्रतीति B. पांगारमिति B. अवच. प्रति B. पवग्छ इति . पक्रत्वा कुयादिति B and P. | एकरावं विरा बेति Baudy. - देवीयाने तुति B. निति B. दामावति B.

·कूर्मपुराणम् । यः सर्वभूताधिपति विषेशानं विनिन्दति । न तस्य निष्कृतिः शक्या कत्तुं वर्षशतैरपि । चान्द्रायणं चरेत्य कच्छचैवातिनछकम् । प्रपत्रः शरणन्देवं तस्मात्यापाहिमुच्यते ॥ सर्व खदानं कथितं पातकानां विशोधनम् ।* पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविशोधनम् ॥ अमावास्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेद्भवम् । ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । कष्णाष्टम्यां महादेवों तथा कृष्णचतुर्दशीम् । सम्पज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ त्रयोदश्यां तथा रात्री सोपहारं त्रिलोचनम् । दृष्ट्वेशं प्रथमे याम मुच्यते सर्वपातकैः ॥ उपोषितचतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवखताय कालाय सर्वप्राणहराया च ॥ प्रत्येकं तिलसंयुक्तान्दद्यात्सप्तोदकालीन् । मावा दद्याच| पूर्वाद मुच्यते सर्वपातकैः । . एसकोकाई । पुस्तके भिवकपमेव दृश्यते, यथा- सर्वखदान विधिवत् सर्वपाप- विशोधनम् । चान्द्रायणञ्च विधिना कळू चैवानिककम् ॥ सव्र्वपापशीधर्मामत्यत्र सत्- पापस विशीषनमिति P. + विनाशनमिति B. + शिवमिति B. महादेवमिति * and F. सर्वभूतरताय इति B. | नद्यार्थति B. नवा इति F.

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । अनचर्यमधामय्या उपवासोन हिजार्थनम् । तेथेतेषु प्रकुर्चीत शान्तः संयतमानसः ॥ अमावास्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम् । ब्राह्मणांस्त्रीन् समभ्यर्थ मुच्यते सर्वपातकैः ॥ षष्ठयामुपोषिती देवं शलपवे समाहितः । सप्तम्यामर्च येडानुं मुख्यते सर्वपातकैः । भरण्याञ्च चतुर्याच शनैश्वरदिने यमम् । पूजयेत्सप्तजन्मोत्यैर्मुच्यते सर्वपातकैःपा ॥ एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च जनाईनम् । हादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुचते । तपो जपस्तीर्थसेवा देवनागपूजनम् । ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम् ॥ यः सर्वपापयुक्तोऽपि पुण्य तीर्थेषु मानवः । नियमेन त्यजेत्प्राणान्मुच्यते सर्वपातकैः । अननं वा कतघ्नं वा महापातकदूषितम्।। भारमुरेबारी प्रविष्टा सह पावकम् | एतदेव परं स्त्रीणाम्प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ॥ पतिव्रता तु या नारी भर्तृशभूषण रता। पधः पयामिति B. उपवामिति B. नवने कति ति Bandr.. भिरबान धनुष्यों यः इति B. १ मा बीचमच पान नरः इति । सम समाधरिति F. || महापाकिन नरमिति B. * पावकैरिति B.

·(८॥ कूर्मपुराणम् । न तथा विद्यते पापमिहलोके परब च* ॥ पतिव्रता धम्मरता भदाण्येव न संशयः । नास्याः पराभवक्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित् ॥ यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता। पत्नी दायरथैर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम् ॥ रामस्य भार्या सुभगा रावणो राक्षसेखरः । सीतां विशालनयनाञ्चकमे कालनोदितः । गृहीत्वा मायया वेषं चरन्ती विजने वने । समाहतुं मतिञ्चक्रे तापसः किल कामिनीम् ॥ विज्ञाय सा च तनावं स्मृत्वा दाशरथिम्पतिम् । जगाम शरणं वह्निमावसथ्यं शुचिम्मिता। उपतस्ये महायोगं सर्वलोकविदाहकम्पा । कताञ्जली राजपत्नी|| साक्षात्पतिमिवायुतम् ॥ नमस्यामि महायोगशानुनहरम्परम् । दाहकं सर्वभूतानामीशानङ्कालरूपिणम् ॥ प्रपद्येन पावकं देवं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम् । • सर्वपापविनिम्मका नास्ति काया विचारणा रति B. पतः परं । पुस्तक पतिव्रता तु या गारी भत्तुंगभूषणोत्सुका। न तस्या विद्यते पापमिहलीके परव च ॥ इत्यधिक: पाठः हाते। विमलामिति B. चैमामिति B. भाविनौमिति B. सर्व. दोषविनाशनमिति B. सचदीपविदाएकमिति E. सर्वरोगविनाशनमिति P. || राम- पीति B.E and F. o तान्न गार परमिति B. लत्वा मगहर परमिति F. tो नमखेति B. tt साचि विश्चतीमुखमिति B.

·पतस्विंयोऽधायः । ६८७ योगिनङ्गत्तिवासान* भूतेशं परमम्मदम् ॥ तम्प्रपद्ये जगभूत्ति प्रभवं सर्व तेजसाम् । महायोगखरं बडिमादित्यम्परमेष्ठिनम् ॥ प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं विशूलिनम् । कालाग्निं योगिनामीयं भोगमोक्षफलप्रदम् । प्रपद्ये त्वां विरूपाचं भूर्भुवःखःस्वरूपिणम् । हिरण्मये गृहे गुप्तं महान्तममितौजसम् । वैखानरम्पपद्येऽहं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । हव्यकव्यवहं देवं प्रपद्ये वहिमीखरम् ॥ प्रपये तत्परंपा तत्वं वरेण्यं सवितुः शिवम् || खर्गमग्नि परं ज्योतिः स्वाधयं हव्यवाहनम् ॥ इति वाष्टकं जमा रामपत्नी यथम्बिनी। ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा । प्रधावसथ्यालगवान्हव्यवाहो महेम्वरः । पाविरासीमुदीप्तामा तेजसा निईहत्रिव । सृष्ट्वा मायामयौं सीतां स रावणवधच्छया । कत्तिवामान - खायें पिजनारमधाती: शानच । ofwafafa Band F. +चामान दौतषपुष सर्वभूतादि स्थितमिति B. घामानं दानवपुष मर्वभूतादि खितमिति F. प्रपद्ये शरवं बर्षि बघण्यं प्रापिपमिति B. सुममिति B.. परममिति B. | मिति B. .. भागमप्रिमिति B. भागवापिमिति R. tो रसमा वाइन रवि Baud F. रावधेधया पति B. 88 ·पूर्णपुराणम्। सीतामादाय रामट पावकोऽन्तरधीयत । तां दृष्टा ताहों। सीतां रावणो राचसेखरः। समादाय ययौ ला सागरान्तरमंस्थिताम् ॥ छत्वा तु रावणवधं रामो लमणसंयुतः। समादायाभवनीता शाकुलितमानसः । सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामयी पुनः । विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनोऽपि ताम् ॥ दग्वा मायामयों सीता भगवानुष्णदीधितिः । रामायादर्थयमीतां पावकोऽभूत्रप्रियः । प्रया भ चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा । धकार प्रणतिभूमौ रामाय जनकात्मजा । दृष्ट्वा इष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः । नमाम वर्षि शिरसा तोषयामास राघवः ॥पा तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः । यथा इत्तं दायरथिं भूतानामेव सविधौ ॥ इयं सा परमा साध्वी पार्वतीव प्रिया तव । पाराध्य लब्ध्वा तपसा देव्याचात्यन्तवनभा* ॥ भः शत्रूषणोपेता सुशीलेयं पतिव्रता। चर्षिानिति B and F. + तामसौमिति B. + चिमिति B. मगमा. अगदीधितिरिति B. पत: पर B पुस्तक उवाच गई भगवान् किमया परवानी। इन्धा भगवता पूर्व दृष्टा मन्याश्रमागता । त्यधिकः पाठी दृश्यते । ॥ इत्यं मा मिथिर देव पार्वती बद्रपाभामिति Band F... दुमेति B. चाराध रिवाभामिति P.

·चतुस्विंयोऽधायः । भवानीवेगार गुप्ता माया रावपवामिता । या नीता रामसेयेन सीता बलवताहता। मया मायामयी मष्टा रावणस्य वधेच्छया। तदर्थ भवता दृष्टी रावणो रायसेखरः । मायोपसंहता चैव हतो लोकविनाशनः । यहाण चैतां विमलांपा जानकीं वचनाचम । पश्य नारायणन्देव स्वामानम्प्रभवाव्ययम् ॥ इत्युका भगवांचण्डी विश्वार्चिविश्वतोमुखः । मानितो राघवेणाग्नि ते चान्तरधीयत । एतत्पतिव्रतानां वे माहामाथितं मया । स्त्रीणां सर्वाघशमनम्प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । प्रशेषपापसंयुक्त:* पुरुषोऽपि सुसंयुतः । स्वदेहं पुख्य तीर्थेषु त्यता मुञ्चत किसिषात् ॥ पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु मावा पुण्खेषु वा हिजः । मुचत पातकैः सबैः सश्चितैरपि पूरुषः इत्येषपापा मानवो धो युभाकथितो मया। महगाराधनार्थाय मानयोगच भावतः ॥ • भवानीपार्यमानानेति B. + मौता मा भन्ममानेति B. मोता भगवती मति P. विषाय सेति B. यदमिति B and r. विमलाममामिति । स.. वानरधीयतेति F... युक्तस्नु रति B. It हश्चिति 18. ममग्पोति Bund R. पतः परं ग्यास उवाच इति B पुस्तके दृश्यते। पाप ज्यवमिति Band P.

·कूर्मपुराणम् । बोगन विधिना युक्तो जानयोमं समाचरेत् । स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पयतैरपि । स्थापयेद्यः परं धर्म मानं तत्यारमेश्वरम् । न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः ॥ यः संस्थापयितुं भक्तो न कुर्यायोहितो जनः । स योगयुक्तोऽपि मुनि त्यर्थ भगवत्रियः । तस्मामदैव दातव्यं ब्रामणेषु विशेषतः । धायुक्तोषु शान्तेषु हया चान्वितषु वै ॥ यः पठेद्भवतावित्वं संवादं मम चैव हि। सर्वपापविनिर्मुलो गच्छेता परमाङ्गतिम् ॥ श्राई वा दैविके कार्ये ब्राह्मणानाञ्च सविधौ। पठेत नित्यं सुमना: श्रोतव्यञ्च हिजातिभिः । यो.थं विचार्य युवामा श्रावयेहा हिजान शुचीन् । स दोषकचुकत्यक्षा याति देवं महेश्वरम् ॥ एतावदुला भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः । समाखाख मूनीसूतंपा जगाम च यथागतम् ॥ पति बीकूर्मपुराणे उपविभागे चतुस्विंशोऽध्यायः । व्यासगीता च समाता - • योनिन विधिना युक्तमिति B and F. + गच्छेत न्यार्षमात्मनेपदम्। गळस रति B. सगकैदिति. + पठेत इत्यार्षमात्मनेपदम्। वाक्यप्राणानिति B. बाबयरे इति . समोभूनमिति A. मनोन सवानिति P. ॥ एतत्पाठ: A पुल मातिा ·पञ्चबिंद्योऽध्यायः। ऋषय जमुः। तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिवियुतानि महात्वपि । तानि वक्थयामाकं रोमहर्षण साम्प्रतम् ॥ रोमहर्षण उवाच । गृणध्वथयिष्ये. तीर्थानि विविधानि च । कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्बप्रवादिभिः । यत्र माननपो होमः याबदामादिकहतम् । एकैकयी मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमालम् ॥ पञ्चयोजनविस्तीर्ण ब्रह्मणः परमेष्टिनः । प्रयागप्रथितं तीथं यस्य | माहात्मामीरितम् ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् । ऋषोणामात्रमैजुष्टं सर्वपापविशाधनम् ॥ तब माला विशुद्वामा दम्भमात्सर्यवर्जितः । ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम् ॥ परं गुधं गयातीधै पितृणाञ्चातिदुभम् । कला पिण्ह प्रदानन्तु न भूयो जायते नरः। सायाभिगमनङ्गत्वा पिण्डं ददाति यः। • महानि पति B. तति B and F. + प्रचामनमिति B. एष: श्रीवः A,B,F,II पुलकेषु नास्ति ।

·জুবাঘ। तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमाङ्गतिम् ॥ तत्र लोकहितार्थाय गद्रेण परमात्मना । पिलातले पदं न्यस्त तब पितॄन् प्रसादयेत् ॥ गयाभिगमनकत्तुं यः शत्तो नाधिगच्छति । शोचन्ति पितरस्तं वै तथा तस्य परित्रमः ॥ गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः । गयां यास्थति यः कश्चिमोऽस्मान्सन्तारयिष्यति ॥ यदि स्यात्यातकोपतः वधम्मपरिवर्जितः । गयां यास्यति वंशोत्यः सोऽस्मान् सन्तारयिष्यति । एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तीपा गुणान्विताः । तेषान्तु समवेतानां योकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राधणस्तु विशेषतः । प्रदद्यादिधिवत्पिण्डान् गयाङ्गत्वा समाहितः ॥ धन्यास्तु खलु ते मर्चा गयायां पिण्डदायिनः । कुलान्युभयतः सप्त समुवृत्यान्वयुः|| परम् ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिहावासमुदाहृतम् । प्रभासमिति विख्यातं यजास्ते भगवाग्भवः । तब मानं ततः बाई बाणानाच पूजनम् । •पितरसारितानेनेति B. + एषः शोक: A, E, H पुसकेषु नालि। नाभि. बच्चीति B and F. य: कचिदिति B. बलवन्त इति B. || समुत्याधुयु- रिति Band F... बानन्न यः इति B. तत्र सान तपः बाइमिति P.

·पञ्चविंशोऽध्यायः । कृत्वा योगमवाप्नोति बामणोऽषयमुत्तमम् ॥ तीर्थ त्रियम्बका नाम सर्वदेवनमस्कृतम् । पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥ सुपर्णाक्षणा महादेवं समभ्यर्थ कपर्दिनम् । ब्राह्मणान् पूजयित्वा च गाणपत्यं लभेब्रुवम् ॥ सोमखरं तीर्थवरं गद्रस्य परमेष्ठिनः । सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्य कारणम् ॥ तीर्थानां परमं तीर्थ विजयं नाम गोभनम् । तब लिङ्ग महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम् ॥ षण्मासनियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः । उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमम्पदम् ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवर पूर्वदेशेषु शोभनम् । एकान्तं देवदेवस्य गाणपत्य फलप्रदम् ॥ दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चित् अश्वबही शुभाम । सार्वभौमो भवेद्राजा मुमुक्षु क्षमाप्रथात् ॥ महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् । . महमे तदुपस्पृश्य पापा मुच्यते सर्वपातकैः । प्रन्या च विरजा नाम नदी पैलोक्यविश्रुता। + • लोकमिति B and F. + आअशोऽवय्यमत्तममिति B, E, Fand II. तीर्थयनकमिति B and F. लभेत इति साथ। १ मुवचमिति Bund r.' ॥ इति B.." बहसायुज्यति B. + प्रयास्वन्ति परम्पदमिति B. ती घरम- मिति B. एषः श्रीक: A, E, II पुनवेषु नाक्षि। पाप समुपलभ्यनि B, ·कूर्मपुराणम् । तस्यां नाला नरो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते । तीर्थ नारायणस्यान्यवाना त पुरुषोत्तमम् । सत्र नारायणः श्रीमानासे परमपूरुषः । पूजयित्वा परं विष्णुं माया तब हिजोत्तमः । ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ तीर्थानाम्परमं तीर्थङ्गोकर्ण नाम विश्रुतम् । सर्वपापहरं शम्श्रीनिवास: परमेष्ठिनः ॥ दृष्ट्वा लिङ्गन्सु देवस्य गोकर्णम्मरमुत्तमम्।। सितालभते कामावुद्रग्य दयितो भवेत् ॥ उत्तरचापि गोकर्ण लिङ्ग देवस्य शूलिनः । महादेवञ्चायित्वा शिवसायुज्यमानुयात् ॥ तब देवी महादेवः स्थाणरित्यभिविश्रुतः । तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यस्तरक्षणामुच्यतेः नरः ॥ पन्यत्कुमाश्रमम्मुखं स्थानं विष्णोम्महात्मनः । सम्पूज्य पुरुषं विष्णुं खेतहीपे महीयते ॥ यत्र नारायणी देवो रुद्रेश त्रिपुरारिणा । छत्वा यत्रस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः ॥ समन्ताद्योजन व सिवर्षिगणसे विनम् । पुण्यमायतनं विष्णोम्त चास्ते पुरुषोत्तमः ॥ • Situated on the Coromandal Coast. See Raghuvamsa, Chapter VIII. + मौकरेंचरमुत्तममिति B. सुचते तस्वचादिति B. अन्यत् कुमासमतुसमिनि B. पर परम खान विषीपंचमहात्मन इति P.

·पञ्चविंशोऽध्यायः। पन्चत्कोकासखे विशोस्तीर्थमजुतकमणः । मुक्तोऽत्र पातकैम्पत्यो विष्णुसारूप्यमानुयात् ॥ भालग्राम महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवईनम् । प्राणांस्तत्र नरस्यका हषीकेशम्पपश्यति । प्रखतीर्थ मिति ख्यातं सिहावासं सुशोभनम् । पास्ते इयशिरो नित्यं तत्र नारायणः स्वयम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं सिहावासं सुशोभनम् । तत्रास्ति पुण्यदं तीर्थं ब्रह्मणः परमेष्ठिन: । पुष्कर सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम् । मनसा संस्मरेद्यस्तु पुष्करं वै हिजोत्तमः। पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते ॥ तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षारगराक्षसाः । उपासते सिसड़ा ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् ॥ तत्र वावा लभेच्छुशी ब्रमाणं परमेष्ठिनम् । पूजयित्वा हिजवरं ब्रमाणं सम्प्रपश्यति || तवाभिगम्य देवेशं पुरुहतमनिन्दितम् । तद्रूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् पापा । * कोकामुखमिति B. कोखामुखमिति F. + मतोऽत्र पातकैम: पति B. युतीऽत्र पातकैमत्य इति F. शालिग्राममिति B and Il. अपने पति B. प सुपावनमिति B. || हरशिराः इति Bandr. B पनकै मिहावामिन्यारभ्य तौर्षभियन्तं पादाय मालि। Near Ajinere in Rijputine. नरः परः इति B. तावत् पाति Eand F. मयः इति B. मुरूपी मायने मार्च- इति E, Fand II. १५ कामान् ममश्रुते इति B. .

·७.१ चपुराणम् । सप्तसारखतन्ती माद्यैः परिषेवितम् । पूजयित्वा तत्र रुद्रमखमेधफलं लभेत् ॥ या मणकी गद्रं प्रपन परमेश्वरम् । पाराधयामास शिवं तपसा गोषध्वजम्मा ॥ प्रजज्यालाथ तपसा मुनिमंझपकस्तदा । ननर्त हर्षवेगेन जावा रुद्रं समागतम् ॥ तं प्राह भगवाबुद्रः किमर्थ नर्तितम्खया। दृष्यापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः । सोऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्व गर्बशान्तये ॥ स्वयं देहं विहायास्मै भस्मराशिं प्रदर्शयन् । पश्ये मम शरीरोत्यं ममापि त्वं हिजोत्तम* ॥ माहात्म्यमेतत्तपसस्वादृशोऽन्योऽपि विद्यते । यः सगर्व हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव ॥ न युक्तां । तापसस्यैतत्त्वत्तोऽप्यभ्यधिको यहम् । इत्याभाथ मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विखट्टापा ॥ पाख्याय|| परमं भावं नन जगतो हरः । • सप्तगीदाबरनीर्षमिति B. + सेवितं परमिति Band F. प्रपन्नः इति Y, E. Fand ll. हरमिति B. पचाक्षरपरायण रति B and F. || नथा रति B... खक देई विदायाने भाराभिमदर्शयत्। पश्येम महरौरोत्यं भवराथि रिजोनमः ॥ इति B and F. tो यदिति B. It मुतामिति B. साहमिति P. 8 नोऽप्यत्राधिकोयमिति B. ११ विवधगिति B, E and F. पाशाय रति Band II. पाथाय खं परमिनि.

·पञ्चविंशोऽध्यायः । सहस्रशीर्षा भूत्वा स सहस्राधः सहस्रपात् । दंष्ट्राकरालवदनी ज्वालामाली भयहरः । सोऽन्वपश्यदधेशस्य पाखें तस्य विशूलिनः । विशाललोचनामका देवीचारविलासिनीम् । सूर्यायुतसमाकारां। प्रसन्नवदनां शिवाम् ॥ सस्मितं प्रेक्ष्य विश्व शान्तिष्ठन्तममितद्युतिम् । दृष्ट्वा सन्त्रस्त हदयो वेपमानी मुनीखरम् ॥ ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्याय जयन्वयी। प्रसत्रो भगवानीशज्यम्बकोभक्तवत्सलः ॥ पूर्ववेषं स जगहे देवी चाम्नहिताभवत् । प्रालिय भक्तपणतं देवदेवः वयं शिवः ॥ न भेतव्यं त्वया वम प्राह किन्ते ददाम्यहम् । प्रणम्य मूड़ा गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् ॥ विज्ञापयामास तदा इष्टः प्रष्टुमनापा मुनिः । नमोऽस्तु ते महादेव महेखर नमोऽस्तु ते॥ किमेतद्भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम् । का च सा भगवत्या राजमाना व्यवस्थिता । अन्तहिते च सहसा सर्वमिच्छामि वेदितम् । इत्युक्त व्याजहारशस्तदा मङ्गणकं हरः । • शाश्वतवति B. + समप्रख्यामिति B, E, F.Gand II. + मुनीश्वरः । प्रति B. E. P and H. जपाइति B. १ सुस्थमनाः इति B. || का च. सत्यारभ्य दश पादाः । पुम्न नसन्ति ।

·कूर्यपुराणम् । महयः वामनी योग देवीच विपुरानलः । अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः । दाहकः सर्वपाशानां कालः कालकरी हरः। मयैव प्रेयते विश्वंग चेतनाचेतनामकम् ॥ सोऽन्तर्यामी स पुरुषो यहं वै पुरुषोत्तमः । तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका ॥ प्रोचते मुनिभिः शतिर्जगद्योनिः सनातनी स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विखवत । नारायणः परोऽव्यक्ती मायारूप इति श्रुतिः । एवमेतज्जगमवंग सर्वदा स्थापयाम्यहम् ॥ योजयामि प्रत्याई पुरुषं पञ्चविंशकम् । तथा वै|| सङ्गती देवः कूट स्थः सर्वगो मलः ॥ सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः । स देवो भगवान ब्रह्मा विखरूपः पितामह ॥ तवैतत्कथितं सम्यक् स्रष्टत्वं परमेष्ठिनः । एकोऽहं भगवान् कालो धनादिवान्तकभुिः ॥ समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः । ममैव सा परा प्राप्तिदेवी विद्येति विश्रुता । • सर्चपापानामिति B. स्वमिति B and F. सोऽन्तर्यामौशपुरुषः इति B. विर्धार्गात B. विश्वविदिति . परवमिति B. || तया स इति B. नया वैति Eaud F. * विशापधर: प्रभुरिति B. tो परमात्मन इति B. भक्ति fra B, E and F. .

·पञ्चविंशोऽध्यायः । ७.८ दृष्टो हि भवता ननं विद्यादेहः वयं ततः । एवमेतानि तत्वानि प्रधानपुरुषेखरः । विष्णुबच्या च भगवाजुद्रः काल इति श्रुतिः । वयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् ॥ सदामकं तदव्यतं तदक्षरमिति श्रुतिः । आत्मानन्दपरं तत्वं चिमा परमम्पदम् ॥ प्राकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु । सम्पूज्यो वन्दनीयोऽहं ततस्तं पश्यसीश्वरम् ॥ एतावदुक्का भगवान् जगामादर्शनं हरः । तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रमाराधयन्मुनिः । एतत्पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षि सेवितम् । संसेव्य ब्राह्मणो विहान्मुच्यते सर्वपातकैः । इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभाग पञ्चविंशोऽध्यायः । • पात्मानन्दं परमिति B. पात्मानन्दः इति E, Paud II. चिन्ममिनि B. पश्य भारतमिति B.

·पत्रिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। अन्यत्पवित्र विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । रुद्रकोटिरिति ख्यातं सदस्य परमेष्ठिनः ॥ पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः । कीटिब्रह्मर्ष यो दान्तास्तं देशमगमन् परम् ॥ अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् । अन्योऽन्य भक्तियुक्तानां विवादोऽभूमहान् किल* ॥ तेषां भक्ति तदा दृष्ट्वा गिरियो योगिनां गुरुः । । कोटिरूपोऽभवद्रुद्रो रुद्रकोटिस्ततोऽभवत् । से स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाभयम् । अपश्यन्ना पार्वतीनाथं अष्टपुष्टधियोऽभवन् ॥ अनाद्यन्त महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् । दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियोऽभवन् ॥ प्रधान्तरिक्ष विमलम्पश्यन्ति स्म महत्तरम् । ज्योतिस्तवैव ते सर्वेऽभिलषन्तः परम्पदम् ॥ * व्याघाती जायते न हौति B. व्याघाती जायते किलति F. + एतत्पादाय 'A पुलक नाति। । कोटिशः मुषुवे रुद्रानिति F. ततः स्मृतः इति B. १ पश्यन: पति B. पश्यनीति . पपश्यन्नः इति B. पमन्यम इति . परसरमिति .. व्यबीयन ·पतियोऽध्यायः । यत: स देवोऽध्युषितस्तीर्थ पुण्यतमं शभम् । दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्थ रुद्रसामीप्यमाप्नुयात् ॥ अन्यञ्च तीर्थप्रवरं नाना मधुवनं शुभम् । तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्वासनं लभेत् ॥ अथान्या पनमगरीष देशः पुण्यतमः शुभः । तत्र गत्वा|| पितृन् पूज्य कुलानान्तारयेच्छतम् ॥ कालचरं महातीर्थ रुद्रलोके महेखरः । कालचरं भजन्देवं तत्र भक्तप्रियो हरः । खेतो नाम शिव भक्तो राजर्षि प्रवरः पुरा। तदाशीस्त नमस्कारैः पूजयामास शूलिनम् ॥ संस्थाप्य विधिना रुद्रं भक्तियोगपुरःसरः । जजाप कद्र मनिशं तत्र सत्यम्तमानसः ॥ सितार्णाजिनं दीप्तं शूलमादाय भीषणम् । नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति ॥ वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् । कालकालकरं घोरं भीषणं चण्डदीपितम् ॥ उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां सृष्टासौ लिङ्गमुत्तमम् । ननाम शिरसा रुद्रं जजाप अतरुद्रियम् ॥ जपन्तमाह राजानं नमन्तं मनसा भवम् । • एतत् खर्दशाषित तौमिति B. एतन्मदेवाशुषितमिति P. + मारयमिति E. सायन्यमिति F अतमिति B and F. ६ परस्मैपदमार्षम् । १ पुपनगरौनि B. || श्रतः परं । पुस्तक साचादशनीका: न सन्ति ।

·कूर्मपुराणम् । रोहीति पुरः स्थित्वा जतान्तः प्रहसनिव ॥ तमुवाच भयाविष्टी राजा रुद्रपरायणः । एकमीशाईनरतं विहायान्याविषूदय ॥ इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीगीतमानसम् । रुद्रार्थनरतो वान्यो महशे को न तिष्ठति ॥ एवमुना स राजानं कालो लोकप्रकालनः । बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतद्रियम् ॥ प्रथान्तरीक्ष विपुलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूनभक्षुः पुराणम् । ज्वालामालासंहतं व्याप्य विखं प्रादुर्भूतं संस्थितं सन्ददर्श ॥ নন্মগ্রনী ভুল হক देव्या देवं चन्द्रलेखोज्वलाङ्गम् । तेजीरूपं पश्यति मातिष्टो मेने चात्मानमप्यागच्छतीति ॥ पागच्छन्तं नातिदूरति दृष्ट्या कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् । व्यपतभीरखिलेभैकनाथ राजर्षिस्तबेतुमभ्याजगाम ॥ . • मैने तासा नाय पागकतीति इति B. मैने चाल नाथ पागमतीति रति F. मै चात्मानमवागमतीति पनि E. + मातिपय इति Band F. खिलनक. नाव मिति B. खिसकनाथमिति F.

·षत्रिंशोऽध्यायः । पालोक्यासी भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्री भूतभत्ता पुराणः । एवं भतं सत्वरं मां सारन्तं देहीतीमहालरूपं ममेति ॥ स्मृखा* वाक्यं गोपते रुद्रभावः कालामासौ मन्यमान: स्वभावम् । वड्डा भलं पुनरेवाथ पाणे- रुद्रो रौद्रं चाभिद्रुद्राव वेगात् ॥ प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमधेशः सोऽन्वीक्ष्यान्ते विखमायाविधिनः । सावत्रं वै वामपादेन काल- वेतस्येनं पश्यतो व्याजधान ॥ ममार सोऽतिभीषणो महेशपादधातितः । विराजते सहोमया महेश्वरः पिनाकधक् ॥ निरीच्य देवमीखरं प्रष्टमानसी हरम् । ननामासौ तमव्ययं स राजपुतवसदा ॥ नमो भवाय हेतवे हराय विश्वयम्भवे । नमः शिवाय धीमते नमोऽपवर्गदायिने । नमो नमो नमो नमो महाविभूतये नमः । . • पुत्वा इति B and F. + वेनस्य रति F and II. 1 ताड़ित पति B.' इराक देवतापति: महीमति B. रराव देवता शिव: सहीमया रति P. E इति B. || इत: प्रति चतुइंश पादा: B पुल न हमने। 90 ·०१४ कूर्मपुराणम् । विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपतये ॥ नमोऽस्तु ने गीखर प्रपबदुःखशासन । अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे ॥ नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः । नमो महानगाय से विवाहवे हराय से। अथानुराध शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् । स्वगाणपत्यमव्ययं स्वरूपतामथो ददौ । सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः । मुनीशसिहवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात् ॥ वाले महेशनिहते. लोकनाथः पितामहः । अयाचत वरं रुद्रं सजीवोऽयं भवविति ॥ नास्ति कश्चिदपीशान दोषले शो वृषध्वज । मतान्तस्यैव भविताग तत्कायें विनियोजितः । स देवदेववचनाद्देवदेवेश्वरो हरः । तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सोऽपि ताग्विधोऽभवत् ॥ इत्येतत्परमं तीर्थ कालचरमिति श्रुतिः | गत्वाभ्यर्थ महादेवं गाणपत्यं च * विन्दति । इति चौकूर्मपुराणे उपविभागे कालवध षट्त्रिंशोऽध्यायः । मटाय रहि B. महानशाय ते इति F. + नमी उषधजाय ते इति B and F. + मोवाभिहते इति B. दोषरेष: इति A. पलतानस्यैष भवता इति B and F. सतानसैव भवता रति F. || श्रुतमिति B, E, Fand H. . गावपावं सः रक्षिB.

·सप्तविंशोऽध्यायः। सूत उवाच। इदमन्यत्परं स्थानं गुवातरं महत् महादेवस्य देवख महालय इति श्रुतिः ॥ तत्र देवाधिदेवेन रुद्रेश त्रिपुरारिणा । शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम् । तब पाशुपताः शान्ता भस्मोलितविग्रहाः । उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः ॥ मात्वा तत्र पदं गावं दृष्ट्वा भक्तिपुरःसरम् । नमस्कत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमानयात् ॥ अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शम्भीमहामनः । केदारमिति विख्यातं सिहानामालयं शुभम् ॥ तत्र वाला महादेवमभ्यर्थ वृषकेतनम् । पीला चैवोदकं शुई गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ वारपादानादिकला अक्षयं लभते फलम् । हिजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिजित मानसैः ॥ तीर्थ पदावतरणं. * सर्वपापविनाशनम् । • शुतमिति B and P. देवादिदेवनति B and F पार्थोऽयं प्रयोगः नमः सत्य इति साधु । मामिति B. प शाहमिति Band E. || यति Binds.. ** A fountain at the fout of a plakolik tree, from which the river Surawati takes its rise.

·७१५ कूर्मपुराणम् । तनाभ्यर्थ श्रीनिवास विष्णुलोके महीयते । अन्यच्च मगधारण्यं सर्वलोकगतिप्रदम् । अक्षयं विन्दते स्वर्ग तत्र गत्वा हिजोत्तमः ॥ तीर्थकनखलंग पुण्यं महापातकनाशनम् । यत्र देवेन रुद्रेण यत्रो दक्षस्य नाथितः । तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः। मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोके वमेव ॥ महातीर्थ मिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् । तत्राभ्यर्थ हृषीकेश खेतहीपं निगच्छति॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं नामा श्रीपर्वतं शुभम् । पत्र प्राणाग्यरित्यज्य रुद्रस्य दयिती भवेत् ॥ तत्र सबिहिती रुद्रो देव्या सह महेश्वरः । मानापिण्डादिकं तत्र दत्तमक्षय्यमुत्तमम् गोदावरी नदी पुख्या सर्वपापप्रणाशनी | तब मात्वा पितृन्देवान्तर्पयित्वा यथाविधि । सर्वपापविशुहामा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी। तस्यां मात्वोदकाला मुच्यते सर्वपातकैः । ॥ *विन्दतौति B. + A sacred place about two miles south of Hardwar, + मालीकं लभेन्मृतः इति B and E. लोक बजेवर इति F. विगवतीति B. साममिति B. || विनाशिनीति B... पार्षीऽयं प्रयोगः लमस इति साधु । । उदक कला-उदाकार्य पितर्पकत्वा इत्यर्थः ।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः। त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरावोषितेन वा * हिजातीनान्तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् ॥ यस्य वाचनसी मुद्दे हस्तपादौ च संयती। प्रलोलुपी ब्रह्मचारी तीर्थानां फलमाप्नुयात् ॥ स्वामितीर्थ महातीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तष सविहितो नित्यं स्कन्दोऽमरनमस्कृतः ॥ मात्वा कुमारधारायाङ्गत्वा देवादितर्पणम् । पाराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते ॥ नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णीति नामतः । तत्र नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि । पापकर्तृ नपि पितृस्तारयेबात्र संशयः ॥ चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावाः प्रभवेऽषयम् । तीर्थे तत्र भवेहत्तं मृतानां सहतिप्रदम् । विध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् । भता ये ते न पश्यन्ति यमस्य वदनं हिजाः ॥ * पतः परं । पुनके विमुक्ता: मर्चपापेभ्या नद्रमाक प्यमाप्रयादित्यधिकः पाठोऽमिन । कद्रमायुज्यमाध्यादिति F. + #fgat sfa B. f The name of it river rining in Malaya, celebrated for its pearls. There is a famous lako called Gokarna and a mountain called Vaidurya-parvata, near which a hermitage of the renowned sago Agastya ant his disciples is situalil. कावयाच भवषय. fafa B and F. que ineaus llic source here. I garanya afa B.

·०१८ कूर्मपुराणम् । देविकायां वृषो नाम तीर्थ सिहनिषेवितम् । तब मावोदकहवा योगसिदिच्च विन्दति । दशाश्वमेधिक तीर्थं सर्वपापविनाशकम् । दशानामखमेधानां तबाप्नोति फल नरः । पुण्डरीक तथा तीथे ब्राह्मणैरुपशोभितम् । तत्राभिगम्य युवामा पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ तीर्थेभ्यः परमं तीधं ब्रह्मातीर्थ मिति| स्मृतम् । ब्रह्माणमयित्वात्र ब्रह्मलोके महीयते ॥ सरखत्या विनशनं पक्षप्रस्रवणं शुभम् । व्यासतीर्थमिति ख्यातं मैनाकच नगोत्तमः । यमुनाप्रभवश्चैव सर्वपापविनाशनः । पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता । तस्यां नात्वा दिवं यान्ति मृतो जातिसारो भवेत् । कुवेरतुङ्ग पापघ्नं सिहचारणसे वितम् । प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुवेरानुचरो भवेत् ॥ उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रयामभा। सत्राभ्यर्थ महादेवी गीसहस्रफलं लभेत् ॥ भृगुतुओं तपस्तप्तं याचं दानं तथा कतम् । - Naino of a river for miles wide and extending forty miles. It is racred to a class of sayes called Devarshis. + Fafo B and F. I A holy place at Benares. $ Affo B and F. q quitati safafa B. ther name for Pushkara. • yafafa Band F. tt starrforatra B. I A110- ·सप्तविंशोऽध्यायः । ७१८ कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति मतिम्मम । काश्यपस्य महातीर्थं कालसपिरिति श्रुतम् । तत्र बाडानि देयानि नित्यं पापचयेच्छया । दशार्णायां तथा दानं बाई होमलपी जपः । अक्षयञ्चाव्ययञ्चैव कृतं भवति सर्वदा ॥ तीर्थं हिजातिभिर्जुष्टं नाना वै कुरुजाङ्गलम् । दत्त्वा तु दानं विधिवालोके महीयते ॥ वैतरण्या महातीर्थ स्वर्णवेद्यांपा तथैव च । ब्रह्मपृष्ठे च शिरसि ब्रह्मणः परमे शुभे । भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये रघवने शुमे । महादे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ मुण्ड पृष्ठे पदं न्यम्तं महादेवेन धीमता। हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम् ॥ अल्पेनापि त कालेन नरी धम्मपरायणः । पापानमुत्सृजत्याश: जीर्णावचमिवोरगः । • Name of a district lying to the cast, and also of another to the west of Indraprastha, Both Blima, who wint forth to the mast, and Valula, who undertook an experlition to the west, are said to have conquered Diessárnas, + दनं भवति नान्यथा रति B. # Another name for Kurukshetra, a district near Karnaul (E. I. Railway Station.) दत्त्वान इति B. १ वर्षवल्या. मिति B. खसंनद्यामिति F. || पृष्ठ इति BanilP. ५० वर्ष यादवट इति B. पुरो बाइपटे रति F. th मुत्रपृष्ठ इति. महाराष्ट्र इति Land II. tt उत्सजन्यति B.

·७२० कूर्मपुराणम् । मामा कनकनन्देति तीथे बैलोक्यविश्रुतम् । उदीया ब्रह्मपृष्ठस्य बनर्षिगणसेवितम् ॥ तब सात्वा दिवं यान्ति सशरीरा दिजातयः । दत्तं वापिण सदा श्राइमक्षयं समुदाहृतम् । ऋणैस्विभिर्नरः सात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः ॥ मानसे सरसि सात्वा शक्रस्था सन लभेत् । उत्तरं मानसं गत्वा सिदि प्रापोत्यनुत्तमाम् ॥ तम्मानिर्वयेच्छाई यथाशक्ति यथाबलम् । स कामान् लभते दिव्यामोनोपायच विन्दति ॥ पर्वतो हिमवानाम नानाधातुविभूषितः । योजनानां सहस्राणि साथीतिस्त्वायती गिरिः। सिद्धचारणसङ्कीर्णो देवर्षिगणसेवितः ॥ तव पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः । तत्र गत्वा हिजो विहान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति ॥ बाई भवति चानय्यं तत्र दत्तं महोदयम् । तारयेच्च पितॄन् सम्यग्दश पूर्बान्दशापरान् ॥ सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समं ततः । नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्व विशेषत: ॥ • मुझपष्टस्येति ।।. मुखापृष्टस्येति P. + चापति B. f घोरकषः इति । पत्तमाम्-नाति उतमा यस्खाः सा पनुत्तमा ताम् सर्वोत्कटामित्यर्थः । प कामान् सरति । काम सति. ॥ मुपुष्टा इति B. * एतत्पादइयं A, EH पुन नासि। th गत्वा पुण्यालयमिति B. समुद्राय हिजोनमा: इति B.

·सप्तर्षियोऽध्यायः । वदर्याश्रम मासाद्य मुचते सर्व किखिषात् । तष नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः ॥ अक्षयं तत्र दानं स्थाच्छाचदानादिकञ्च यत् । महादेवप्रियं तीर्थं पावन तहिशेषतः । तारयेच पितॄन सन्दि वा थाई समाहितः ॥ देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वले वितम् । महता देवदेवेनग तब दत्तं महेखरम्|| । मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् समस्तैः सम्प्रपूजितः ॥ प्रसबो भगवानीयो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान् । रहायमवरे रम्ये निवसिध्या सर्वदा । मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिदिमवासाथ ॥ यत्र मामयन्तीह लोके धर्मपरायणाः । तेषां ददामि परमगाणपत्यं हि माखतम् ॥ पत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायसेन तमामा। • Badarikasrama is situated on the Alakanandls, ahout 25 days journey to the north of Hardwar ; it is resorted to, by pilgrims from various parts of the country. But owing to excessive cold, the hermitage is left utterly deserted from September to Jarch. The place is noted for four images of Nara, Niriyana, Chaturbhuja and Kuvera. + कलौति B. कविवषादिति F. t भरखाले रति Band F.जया वापि तपाविधमिति B. महादेवन देवेन. इति B and F. || महालमिति B... पुनम्नः सम्प्रपूभितः इति E F and H.. th निवस्वति माधु। येऽत्र इति B and F. $$ एतत्पादाय 13 पुस्तके मालि। पति B. 91 ·७११ कूर्यपुरारम् । प्राणानिह नरस्थना न भूयो जन्म चायात* ॥ संघरन्ति च ये तीर्थ देशान्तरगता जनाः । तेषाच सर्वपापानि नाथयामि हिजोत्तमाः । पादानं तपो होमः पिण्ड निर्बपणं तथा। ध्यानं जपञ्च नियमः सर्वमनाक्षयातम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि हिनातिभिः ॥ देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम् । योखरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः । तत्र सविहिता गा तीर्थान्यायतनानि च ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे तीर्थवर्णनं नाम समषियोऽध्यायः। अष्टाविंशोऽध्यायः। ऋषय उपः। कथं दारवनप्राप्ती भगवान् गोषध्वजः। मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत तत्तुमर्हसि ॥ विन्दतानि Band F. + एतत्पादाय B पुसके मालि। • दापन देवः रवि B and F. मिहासौति B. नवं बालुमिमा सौति F.

·अष्टाविंशोऽध्यायः। सूत उवाच । पुरा दारुवने रम्ये देवसिहनिषेवित । सपुत्रदारतनयास्तपश्चैकः सहस्रशः । प्रहत्तं विविध प्रकुर्वाणा यथाविधि । यजन्ति विविधैर्यम्तपन्ति च महर्षयः । तेषां प्रवृत्त विन्यस्तचेतसामथ शूलभूत्।। व्याख्यापयन् सदा दोषं ययौ दारुवनं हरः ॥ छत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्वे देवो महेश्वरः । ययौ निद्वत्तविज्ञानस्थापनार्थच भारः ॥ आस्थाय विपुलचैष जनं विंशतिवत्सरमा । लीलालसो| महाबाहुः पीनाङ्गवारलोचनः । चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः । मत्तमातङ्गगमनो दिवासा जगदीखरः ॥ जातरूपमयों* माला सर्वरबैरलताम् । दधानी भगवानीशः समागच्छति सस्मितः । योऽनन्तः पुरुषी योनिर्लोकानामव्ययो हरिः । स्त्रीवेषं विष्णुराखाय सोऽनुगच्छति शूलिनम्। सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनीव्रतपयोधरम् । • प्रात्तीति B. + शूलगिनि B. + व्यापयन् म महादेवः इति B. स्थातवान् सुमहदोषमिति P. महादोषमिति E and II. दामवने इति B. पाम्बाय विपु. वैजमूनविशतिवमरमिति B and E. व गूढमिति F. || सलालमः इति Baud F. ." कुमेधयमयीमिति B. शोभममिति B.

·०२४ कुम्भपुराणम् । चिम्मितं सुप्रसन्न रणबूपुरकइयम् ॥ सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलचारलोचनम् । उदारहंसगमन विलासि सुमनोहरम् ॥ एवं स भगवानीमो देवदारुवनं हरः । चचार हरिणा साई मायया मोहयश्वगत् ॥ दृष्ट्वा परन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् । मायया मोहिता ना? देवदेवं समन्वयुः । विसस्ताभरणाः सर्वाः त्यला लज्जा पतिव्रताः। सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्ति हि ॥ ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाःपा । अन्वागमनहषीके|| सर्वे कामप्रपीडिताः । गायन्ति नृत्यन्ति विलासयुक्ता नारीगणा नायकमेकमीयम् । दृष्ट्वा सपनीकमतीवकान्त- मिष्टतथालिङ्गितमाचरन्ति ॥ ते सविपत्य स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुचाः । . 20 य * इंसचलनमिति B. दधार ईसचलममिति. + देवदानवने ति B. * मीहितात्मानः इति A, E and Il. विखलवस्वाभरणाः रति 1 E, Fand H. १ यतमानसाः इति B. || चन्वगच्छन् सौमिति B, E and F. गीपति नित्य विलासवावा रति B. th मायिनमकमीशमिति BE and F. -tt मिकन्यपालिङ्गनमाचरनीति B. पा निपेतुः सितमाचरनीति B. पदै मिपत्य इति.

·अष्टार्षियोऽध्यायः । ७२५ ॥ पालोक्य पनापतिमादिदेवं भूभामन्ये विचरन्ति सेन ॥ पाशामधैकामपि वासुदेवी मायी मुरारिमनसि प्रविष्टः । करोति भोगामनसि प्रवृत्ति मायानुभूयन्त इतीव सम्यक ॥ विभाति विखामरविखनाथःपा समाधवस्त्रीगणसविविष्टः अशेषशया समयं निविष्टो यथैकमया सह देवदेवः ॥ करोति नित्यं परमं प्रधानं** तदा विरूढ़ः पुनरेव भूयः । ययौ समारुह्य हरिः खभावं समीदृशं नाम तमादिदेवम् ॥ दृष्टा नारीकुल कद्रं पुत्वानपि च केशवम् । मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं सन्दधिरे भृशम् । * प्रभाङ्गमन्ये इति Band F. + पाशामथैषामपीति B. t मनमानुनिमिति B. करोति भावं मनमापि इनिमिति . मायानुभूतान् म रतीय सम्यक पति B. मायानुरूप त रति च मम्यक ति . न भूलभतां पति B. विश्वासकभूतभर्ना रति ॥ अषजन्यामनविविष्टः इति B. शेवयासममविरिष् इति R. . मृत्यं परममभावमिति B. मयं परमं प्रभावमिति F. नदाधिकढ़ः इति B, Eaud F. नदीमत्तामृतमादिदेवः इति B.

·०२६ कूधेपुराणम् । अतीवपरुष वाक्यं प्रोचुवं कपर्दिनम् । पुश्च विविधैर्वाक्यगर्मायया तस्य मोहिताः । तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त भवरे । यथादित्यप्रतीकाक तारका नभसि स्थिताः । तं भयं तापसा विप्राः समेत्य अषभध्वजम् । को भवानिति देवेचं पुच्छन्ति स्म विमोहिताः॥ सोऽब्रवीद्भगवानीशस्तपशर्तुमिहागतःपा । इदानी भार्यया देशं भवनिरिह सुव्रताः । तस्य ते वाक्यमाकर्य भृग्वाधा मुनिपुङ्गवाः । अर्गहीत्वा वसनं** त्यक्ता भार्या तपथर । अथावाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः । सम्प्रेक्ष्य जगतां योनि पाखंस्थञ्च जनाईनम् ॥ कथं भवद्भिरुदितं खभा•पोषणोत्सुकैः । व्यक्ताव्या मम भाति धर्मः शान्तमानसैः । मुनय जचुः । व्यभिचाररता भार्याः सन्यायाः पतिनरिताःपापा। पतौवासह वाक्यं प्रोपदेवकपर्दिनमिति B. + पार्विविधैरिति B. यापै- विविरिति P. जयपादित्यप्रकाशेन इति B and F. ६.भत्स्चेति पार्षः प्रयीवः, भविवेति साधु। पतपसमुमिहागतः इति B. Il û xfar B and F. मिति A. E and F. tt भवहिबहिष्टमिति B. ऋषय रति B. स्वास सवाति F. नार्थ इति B, E, Fand H. ११ पतिनरितमिति E, Fand H.

·अष्टाविंयोऽधायः। प्रसाभिर्भक्षाः सुभगा नेयास्यागमहति ॥ महादेव उवाच । न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति । नाहमेनामपि तथा विमुच्चामि कदाचन ॥ ऋषय जचुः। दृष्टा व्यभिचरन्तीह स्माभिः पुरुषाधम | उक्तं सत्यं भवता गम्यताजियमेव हि ॥ एवमुत्तो महादेव: सत्यमेव मयेरितम् । भवतां प्रतिभाषा घेषा न्यबामौ विचचार || सोऽगच्छचरिणा सार्च मुनीन्द्रस्य महात्मनः । वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिषार्थी परमेखरः ॥ दृष्टा समागतं देवं भिषमाणमरुन्धती। वसिष्ठस्य प्रिया भत्त्या प्रत्युतम्य मनाम तम् ॥ प्रख्यात्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् । सम्प्रेक्ष्य शिथिलं गावमभिघातहतं विजैः । सन्धयामास** भैषज्यैर्विषमवदना सती । चकार महती पूजां प्रार्थयामास भार्यया। को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति । • नाखाभिरेषा मुभगा ताहमी त्यागमईतीति B and F. मनपाठन पईनीति साधु । । देव इति B. देवदेव रति R. + व्यभिचरनीयमम्माभिरिति B and F. तु नि B. 1 पतः परं B पुस्तके वादश पादाः न हम्पन्न । || भवता प्रतिभाषेणा- बुत्कोऽसी विचार राति F. " बधयामासति B. माधयामासति F.

·कूम्मपुराणम् । उच्यतामाह भगवान् सिंहानाम्वरी अहम् ॥ यदेतमण्डलं श, भाति ब्रममयं सदा । एषैव देवता मचं धारयामि सदैव तुन ॥ इत्युत्ता प्रययो श्रीमाननुग्रह्य पतिव्रताम् । ताड़याञ्चक्रिरे दगडैलॊष्टिभिर्मुष्टिभिहिजैः ॥ दृष्ट्वा चरन्तं गिरिश नम् विकृतिलक्षणम। प्रोचुरेतवमिङ्गमुत्याटय सुदुर्मतिःपा ॥ तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शहरः । युष्माकं मामके लिङ्गे यदि देषोऽभिजायते । उका तूत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा। नापयंस्तत्क्षणाचे केशवं लिङ्गमेव च ॥ तदोत्पाता बभूवुहि लोकानां भयमंसिनः ॥ न राजते सहस्रांशचाल पृथिवी पुनः । निष्पभाष ग्रहाः सर्वे शुभे च महोदधिः । अपश्यवानुसूयात्रः स्वप्नं भार्या पतिव्रता। कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेन्द्रिया। • भवतामाह देवानां सिहाना प्रवरीऽम्माइमिति B. सर्वेषामेव देवानां सिद्वाना मपरोऽयामिति P. + सदैवतः इति B. सदैव तदिति F. * लोटाभिरिति B. रिपुभिरिति P. विशतलचमिति Band F. पपीचरतावाशिममुपाटयतु दुर्थसिरिति B. सुदुर्मते इति. ॥ एतत्पादाय A F पुस्तकयो: मासि। खुशोत्पाटयामासेति B. + तस्वये नेहनि B. नवमेशमिनि F. #तु पति B. चाकुलितेपचा इति Band F.

·अष्टाविंयोऽध्यायः । ७२८ तेजसा भासयन् करवं नारायणसहायवान् । भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टोऽस्माकं ग्रहेथिति ॥ तस्या वचनमाकर्थ गडमामा महर्षयः । सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माचं विश्व सम्भवम् ॥ उपास्यमानममलेर्योगिभिर्ब वित्तमैः । चतुर्वेदैर्मूर्तिमशिः सावित्रया सहितं प्रभुम् ॥ पासीनमासने रम्ये नानार्यसमन्विते। प्रभासहस्रकलिले जानैश्वर्यादिसंयुते । विचाजमानं वपुषा सस्मितं शुभलोचनम् । चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम् ॥ विलोक्य देववपुषं प्रसववदनं शचिमः । शिरोभिईरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम् । तान् प्रसबो महादेव चतुर्मूर्तिचतुर्मुखः । व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम् ॥ तत्तस्य हत्तमखिलंगा ब्रह्मणः परमात्मनः । जापयाचक्रिरे सबै खत्वा शिरसि चालिम् ॥ ऋपय जयुः। कविहारवनं पुण्यं पुरुषोऽतीवयोमनः । भार्यया चारसज्यिा प्रविष्टो नग्न एव हि। • एईविहति B. + बभुति B. प्रभुमिति 8. पचिरिति E and H.. भमिति P. तान् प्रसन्नमना देव इति B and F. प तस्य ते नमविचमिति B aud F. orafagfafa E, F and G. , 9."

·कूपपुराणम् । मोहयामास वपुषा नारीणाालमीवरः । कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुचकान् । प्रस्माभिर्विविधा वाताः प्रदत्तास्ते पराहताः । ताड़ितोऽस्माभिरत्यर्थ लिङ्ग विनिपातितम् ॥ अन्तहितब भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च । उत्पातायाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः ॥ क एष पुरुषो देव भीताः स्मः पुरुषोत्तम । भवन्तमेव शरणं प्रपत्रा वयमच्युत ॥ वं हि वेसिया जगत्यस्मिन्यत्किञ्चिदिह चेष्टितम् । अनुग्रहेण युक्तन* तंदमानुपपालय ॥ विज्ञापितो मुनिगणैर्विवात्मा कमलोद्भवः । ध्याला देवं विशूलाई तालिरभाषत । ब्रमा उवाच। ছা অবসামন্ত আন কালাম। धिग्बलं धिक तपश्चर्या मिष्यैव भवतामिह ॥ सम्प्राप्य पुस्यसंस्काराविधीनां परमं निधिम् । उपेक्षित धामावैभवनिरिह मोहितैः ॥ • कुखमा पैति B. + प्रियी यनु इति B. f शापा: प्रवृत्तावेति B and F. 'पार्डित रति B. . वैत्य पनि B and F. |किचिदपि रति B and P. ...विशति Band F. + सदशाननुपायेति B and F. tt पुस्खसखाना निधीनामिति B. वृषाचार रिति B and F.

·अष्टाविंशोऽध्यायः। पाइन्ते योगिनी नित्यं यतसोग यतयो निधिम् । यमेव तं समासाद्य हा भवनिरुपेचितम् । यजन्ति यतैर्विविधैर्यप्राप्तेदवादिनः । महानिधि समासाबई हा भवद्विरुपेषितम् ॥ यमचयित्वा सततंग विश्वेशत्वमिदं मम । स देवोपेथिती दृष्ट्वा निधानभाग्यवर्जिताः ॥ यस्मिन् समाहितं दिव्यमेश्वयं यत्तदव्ययम् । तमासाद्य निधिं ब्रह्म हा भवनिर्वथाक्ततमः ॥ एष देवी महादेवो विन्यस्तु महेखरः । न तस्य परमं किञ्चित्पदं समभिगम्यते । देवतानामृषीणां वापापा पितृणाचापि माखतः।।। सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् । संहरत्येष भगवान् काली भूखा महखरः । एप चैव प्रजाः सर्वाः मृजत्येष स्वतेजसा । एष चक्री चक्रवर्ती श्रीवत्सतलक्षणः । योगी कृतयुगे देवस्वेतायां यन्त्र एव च | बापरे भगवानकालो धमकेतुः कली भव ॥ • काहनीति साधु । + यतमाना इति माध। * नियमखिलं ध्रुवमिति B. इनमासाद्याचयं देवमिति B. पायं ममामाघ अनिमिति Band E. || तदवी. पेचितमिति B. " भाग्यवर्धिनैरिति B. आमिति P. यथाक्कमिति B.. 8 समधिगम्यते इति B. ११ पैति B. गावमिति, ... सायक: रवि B and F. ttt उच्यते इति B. युगे रति B. भवेदिनि F.

·कूधपुरांषम् । सदस्य मूर्तयस्तिस्रो याभिर्विसमिदं ततम् । तमो घग्नी रजो ब्रमा सत्वं विष्णुरिति स्मृतिः ॥ मूर्तिरन्या मृता चास्य दिग्वासा च शिवा ध्रुवा । यत्र तिहति साध योगेन तु समन्वितम् ॥ या चास्य पार्श्वगा भार्या भवनिरभिभाषिताए। स हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । तस्मात्सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् । स एष मोचयेत्कृत्यं स एष च परा गतिः|| ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहसपात् । एकाङ्गो महानामा नारायण प्रति श्रुति: रतोऽस्या गर्भो भगवानापो माया तनुः प्रभुः । स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्बाधणैर्मोक्षकाङ्गिभिः ॥ संहत्य सवाल विवं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः । येते योगामृतं पीत्वा यत्र विष्णोः परम्पदम् ॥ न जायते न म्रियते वईते न च विश्वदृक् । • यानि चान्ति पखिताः इति . + प्रभुरिति B. स्थितिरिति F. न्या. विता प्रति B. रति B. भवहिरभिवौचिता इति Band F. स एव परमा गतिरिति Band F. • पतः परं B F पुस्तकयो: चतुर्वेदचतुनि. स्विरः परमेश्वरः। एकमूरिननामा र त्यधिकः पाठी दृश्यते। पुराणोऽष्टाचरी हरिरिति Band F. स तस्येति B. स तस्य शब्दो भगवानिति F. पापीमय. जनुरिति Band F. पतरियोः परमं पदमिति B and F. विश्वममिति B. fanufafa E and F.. .

·अष्टाविंशोऽध्यायः । मूलप्रकतिरव्यक्ता गीयते वैदिकरजः ॥ ततो निशायां वृत्तायां* सिसक्षुरखिलं जगत् । अजनाभौ तु नहीजं विपत्येष महेम्बरः ॥ तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् । महान्तं पुरुष विश्वमपाङ्गर्भमनुत्तमम् ॥ न तं जानीत जनकं मोहितास्तस्य मायया । देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम् ॥ एष देवी महादेवी बनादिभंगवान्हरः । विष्णुना सह संयुक्त: करोति विकरोति च । न तस्य विद्यते कायं न तस्मादिद्यते परम् । स वेदान् प्रददौ पूर्व योगमायातनुर्मम । स मायो मायया सर्बरोति विकराति च । तमेव मुक्तये जावा व्रजवं शरणं शिवम् ॥ इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् । प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म समाहिताः। मुनय जचुः। कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् । ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम् ॥ • व्यष्टायामिति B. न.पजम्य नाभी पति B and F. + नमाविमिति AB E and H. विदाति A, E and H. जानीव इति F. हरिमिति A, E and F. || ब्रजेत भरवं भवमिति B. " सुदुःखिताः इति Band F. .

·कूधपुराणम् । ब्रह्मोवाच । याष्टं भवता तस्य लिङ्ग भुवि निपातितम् । মপ্পিানীয় জলে লিঙ্গনগন। पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुषसंयुताः। वैदिकैरेव नियमै विविधैर्बप्रचारिणः ॥ संस्थाप्य पाशरैमन्वैग्यजुःसामसम्भवैः । तपः परं समास्थाय रणन्तः शतरुद्रियम् । समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः । सबै प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ ॥ ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्गमकतामभिः । यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधम्मच प्रणश्यति । ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् । जग्मुः संशष्टमनसोपा देवदारुवनं पुनः ॥ पाराधयितुमारचा बह्मणा कथितं यथा । प्रजानन्तः परं भाव वीतरागा विमत्सराः ॥ स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च । नदीनाञ्च विविक्तेषु पुलिनेषु शमेषु च । शैवालभोजनाः केचित्केचिदन्तर्जलेशयाः । केचिदभावकाशात पादाङ्गुष्ठे घधिष्ठिताः ॥ . लिजन्तु विनिपातितमिति B. + सदवमिति B. ततः इति A. प्रसा- पति B. इसमौतमनसः रति B. || देवमिति B. मेवानां भाजनमिति B. tो चिहभागकामातु पति B, E, F and H.

·अष्टाविंशोऽध्यायः। . दन्तो लूखलिनस्वन्ये घश्मकुट्टास्तथा परे । शाकपर्णाशनाः केचित्सम्यक्षाला मरीचिपाः ॥ वृक्षमूलनिकेताब शिलाशय्यास्तथापरे । कालं नयन्ति तपसा पूजयन्ती महेश्वरम् ॥ ततस्तेषां प्रसादार्थे । प्रपनातिहरी हरः । चकार भगवान्बुद्धि बोधयन् वृषभध्वजः ॥ देवः कृतयुगे घस्मिन्छने हिमवतः शुभेषा। देवदारुवनम्प्राप्तः प्रसवः परमेखरः ॥ भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गी नग्नी विकतलक्षणः । उस्मूकव्यग्रहस्तव रक्तपिङ्गललोचनः । कचिच्च हसते रौद्र कचिहायति विस्मितः । क्वाचिनृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रीति मुहुर्मुहुः ॥ पात्रमे घटते भिक्षुाचते च पुनः पुनः । मायाङ्गत्वात्मनी रूपन्देवस्तहनमागतः ॥ कला गिरिसुतां गौरी पार्श्वे देवः पिनाकधुक् । सा च पूर्ववहेवेशी देवदारुवनं गता ॥ दृष्टा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् । प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम् । दति B. + शालपर्णाशिमः ति। माकपत्राधिनति P. प्रमादार्थ मिति B. E, Fand H. प्रबोधाय उपचनः इति ।. बोधयनान् इषचत्र इति F: भगोरिमवतः सुतेति A, Eaud H. || वागतः इति B. २० भिचामिन B. भैचमिति F. tt देवौमिति B and F.

·कूर्मपुराणम् । वैदिकैर्विविधैर्मन्वैस्तो हिखरैः शुभैः । अथर्वशिरसा चान्ये रुद्रारियन् भवम् ॥ नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः । त्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे ॥ नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकताय पिनाकिने । सर्वप्रणत देवाय स्वयमप्रणतात्मने ॥ अन्तकासकते तुभ्यं सर्वसहरणाय च | नमोऽस्त नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे ॥ नरनारीशरीराय योगिने गुरवे नमः । नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च ॥ विभीषणाय नद्राय नमस्ते कत्तिवाससे । नमस्ते लेलिहानाय श्रीकण्ठाय चा ते नमः ॥ अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः । नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च ॥ गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने । नमो योगाधिपतये भूताधिपतये नमः ॥ प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्मानधारिणे** | नमस्ते हव्यवाहाय दंष्ट्रिय हव्यरेतसे । ब्राह्मणच शिरोहन नमस्ते कालरूपिणे । • मूक्तरिति Band F. + देवादिदेवाय इति B. f देहायति Band E. योगिना गुरवे इति B and F. पशितिकण्ठायेति B. | प्रमाधिपतये प्रति E aud H. Iforit xfa B. tt saxfa B aud F.

·अष्टार्षियोऽध्यायः । पागतिं ते न जानीमो गतिं नैव च नैव च । विखे खराय सौम्याय महाप्रलयकारिणे* | नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभ सम्पदाम् ॥ कपालपाणये तुम्वं नमो जुष्टतमाय ते । नमः कनकपिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः ॥ नमो वालिङ्गाय जानलिङ्गाय ते नमः ॥ नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च । किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः ॥ महादेव महादेव देवदेव विलोचन । क्षम्यतां यत्कृतं मोहात्वमेव शरणं हि नः ॥ चरितानि विचित्राणि गुधानि गहनानि च । ब्रह्मादीनाच सर्वेषां दुर्विज्ञेयो हिमा शहरः ॥ प्रज्ञानाद्यदि वाजानाकिञ्चिद्यकुरुते नरः । तत्मवं भगवानेव कुरुते योगमायया । एवं स्तुत्वा महादेवं प्रविष्टैरन्तरामभिः । अचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा ॥ तेषां संस्तवमाकर्य* सोमः सोमविभूषणः । • विशेश्वर महादेव योगिकीऽमि नमोऽस्तु ने इति B. विशवर महादेव योऽमि सोऽसि नमोऽसु ने इति F. + मुति B. सव्वं ति F. ! एतपादाय । पुस्तके नासि । वामदेव महशान रति B. नमी देव महादेव महादेव पिलीचन इति F. योऽसि रति B and E. ॥षतः परं । पुसके ग्रीकधयं न हमने । सम्यक् सवमित्यर्थः। पत्र संतवचन परिषयाकः । १ दर्षि 93 ·७३८ জু। स्वयमेव परं रूपं दर्शयामास शहरः ॥ तं ते दृष्ट्वाथ गिरिथं देव्या सह पिनाकिनम् । यथापूर्व स्थिता विप्राः प्रणेमुद्देष्टमानसाः । ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् । भृम्बङ्गिरा वसिष्ठस्त विश्वामित्रस्तथैव च । गौतमोऽधिः सुकेशच पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । मरीचिः कश्यपथापि संवर्तकमहातपाः । प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन् ॥ कथं बान्देवदेवेश कम्मयोगेन वा प्रभो। जानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि ॥ केन वा देव मार्गेण सम्पूज्यो भगवानिह । किंतव्यमसेव्यं वा सर्वमेतदवीहि नः ॥ देवदेव उवाच । एतहः सम्प्रवक्ष्यामि गा गहनमुत्तमम् । ब्राह्मणापा कथितं पूर्व महादेव महर्षयः । सांख्ययोगाद्विधा यं] पुरुषाणां हि साधनम् । योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुग्लिदम् ॥ न केवलं हि योगेन दृश्यते पुरुषः परः । जामन्नु केवसं सम्यगपवर्गफलप्रदम् ॥ * भवनिरा:-भगुणा सहित: पतिराः । + हि। पार्ष: प्रयोगीऽयम । देव रति B. गूढमिति Band F. पनप इति B. सांस्खयोगी विषायः इति Band F. कैवलिनेति B. न वैवख पियोगेनेनि Eaud H.

·अष्टाविंशोऽध्यायः। ७३८ . भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्वं विमुक्तये । विहाय सांख्यं विमलमकुर्वत* परिश्रमम् । एतस्माकारणाहिमा तृणां केवल कर्मणाम्।। प्रागतोऽहमिमं देशं जापयमोहसम्भवम् । तस्माद्भवनिर्विमलं ज्ञानविस्य साधनम् । जातव्यं हि प्रयत्न श्रोतव्यं धर्म एव च । एकः सर्वत्रगोयामा केवलथितिमात्रकः । पानन्दी निर्मलो नित्य एतहै सांख्यदर्शनम् ॥ एतदेव परं जानमथा मोक्षोऽनुगीयते । एतकैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णित:** ॥ प्राश्रित्य चैतत्परमं तविष्ठास्तत्परायणाः । पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम् । एतत्तत्परमजानं केवलं सबिरननम् । अहं हि वेद्यो भगवान्मम मूर्तिरियं शिवा ॥ बहनि साधनानीह सिहये कषितानि तु । तेषामभ्यधिकं जानं मामकं हिजपुङ्गवाः । जानयोगरता: शान्ता मामेव शरणं गताः । ये हि मां भस्मनि रता ध्यायन्ति सततं दि ॥ • पर्व नः इति A, E and I. विश्वत इति P. + वापधर्मशामिति B. * हम्यमेव चैति B. याव्यमेव परति F. धमेव च इति E and II. स्वादनदिति Banrl F. ज्ञानमेष रति B and F. || चतुमिति B. अप्रभावनुयायत इति F. t परममिति B, E, F and ll.# येषामिति B. योगे प्रति B.

·कूर्मपुराणम् । मद्भलितत्परा नित्यं यतयः पीएकसषाः। नाशयाम्यचिरात्तेषां घोरं संसारगारम् ॥ निर्मितं हि मया पूर्व व्रतं पाशपतं सभम् । गुवाहुचतम सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये ॥ प्रशान्त: संयतमनाः भमोडलितविग्रहः । ब्रह्मचर्यरतो नम्बो व्रतं पाशुपतञ्चरेत् ॥ यहा कौपीनवसनः स्थादेकवसनो मुनिः। वेदाभ्यासरतो विहाध्यायेत्पशपति शिवम् ॥ एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः । तस्मिन् स्थितैस्तु पठितंपा निष्कामैरिति हि श्रुतम् ॥ वीतरागभयक्रोधा मन्त्रया मामुपाश्रिताः । बहवोऽनेन योगेन पूता महावमागताः ॥ অশ্যালি ও মাঝাষি বীজন্সিীহুনানি । वेदवादविरुदानि मयैव कथितानि तु । वाम पाण्पतं सोमं लाकुरञ्चैव:* भैरवम् । प्रसेव्यमेतत्कथितं वेदवाधं तथेतरम् ॥ वेदमूर्तिरहं विप्रा नान्दशास्त्रार्थवेदिभिः । भायते मत्स्वरूपन्त मुसा देवं सनातनम् ॥ • माक्तिपरमा प्रति Band F. + संसारसागरमिति B.E, F,Gand H. यवान्यायपत परमिति B. इ स्वाहा दिग्वाससी सनिरिति B. न भवति सततमिति B and F. || विश्रुतमिति B. ** सामनवेति B. बकुलमिति F. शास्त्रानुसारिभिरिति B. शस्त्रागादिभिरिति P.

·प्राधियोऽध्यायः । ७४१ स्थापयवमिदं मार्ग पूजयध्वं महेनरम् । ततोऽचिराहरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः । मयि भतिय विपुला भवतामस्तु सत्तमाः । ध्यानमा हि साविध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः ॥ इत्युत्ता भगवान् सोमस्तत्रैवान्तहितोऽभवत् । तेऽपि दारुवने स्थित्वा चयन्ति स्म शारम्पा । ब्रह्मचर्यरताः शान्ता जानयोग परायणाः । समेत्य ते महामानी मुनयो अनयादिनः । विचक्रिरे बइन्वादान् स्वात्मज्ञानसमाश्रयान् ॥** किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि ॥ कोऽपि स्यात्सर्बभावानां तुरीश्वर एव च । इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् । प्राविरासीमहादेवी ततो. गिरिवरात्मना । कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमाता । खभाभिर्निर्ममाभिः सा पूरयन्ती नभस्तलम् ॥ पचिरादेारं जानमिति B and F. + उत्पन्यने रमि माथ। । ध्यानमार- मिति १. वैवानरधीयत इति B and F. पनऽपि दागबने नबिन पूजयनि अशारमिति Band G. देवदानवने तस्मिन् पृनर्यात पशामिति P.|| सांख्ययो- Afr B aud F. • एतत्पादाय । पुस्तके न दृग्यने । विती नरं रति E%; F and H. | भूतानामिति B. देवाति B, E and II. बोरिति P. खभाभिविमलाभिन रति B. .

·कूर्मपुराणम् । तामन्वपश्यनिरिजाममेया ज्वालासहस्रान्तरसत्रिविष्टाम् । प्रणेमुरेताम्मखिलेशपत्नी जानन्ति चैतत्परमस्य वीजम् ॥ अस्माकमेषा परमस्या पत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना पश्यन्त्यथामानमिदञ्च कत्वं तस्यामथैते मुनयः प्रहृष्टाः ॥ निरीचितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् । पश्यन्ति शम्भु कविमीशितारं रुद्रं वहन्तं पुरुषं पुराणम् ॥ पालोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्राम् । जानं तदीशं भगवप्रसादा. दाविर्वभौ जन्मविनाशहेतु ॥ इयं या सा जगतो योनिरेका सामिका सर्वनियामिका । माहेखरी शक्तिरनादिसिका व्योमाभिधाना दिवि राजतीव ॥ - • प्रणेमरेकामिति B. प्रमुरेनामिति P. 1 ते तत्परमति B. परमशनि Baud F. मुनय विप्राः इति B.

·अष्टाविंशोऽध्यायः । ७४३ प्रस्यां महान् परमेष्ठी परस्तात् महेखरः शिव एकः स रुद्रः । चकार विखं परशक्तिनिई मायामथारुध च देवदेवः ॥ एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निकलथ । स एव देवी न च तहिभिव- मतन्नात्वा हामतत्वं व्रजन्ति ॥ মুলহিনীৰুৰামীণ देव्या तया सह देवाधिदेवः । आराधयन्ति स्म नमादिदेवं* वनौकसस्ते पुनरेव कद्रम् ॥ एतहः कथितं सर्व देवदेवस्य चेष्टितम् ।। देवदारुपने पूर्व पुराणे यन्मया श्रुतम् ॥ यः पठेच्छृणयानित्यं मुच्यते सर्वपातकैः । वाक्येहा हिजान् शान्तान् स याति परमां गतिम् ॥ इति बोकूर्मपुराणे उपविभागे देवदागवनप्रवेशी नाम पटाविंशोऽध्यायः । पस्यामहमिति B. + एकोथिति Band F. मन B. समागम रति P. बमतत्वमिति Bani F. भगवानथैग: दनि B and F. || दया: सर्गः इति Band H दया या रति P. * तमेव देवमिति Bind P. 11 देव. देवविवेष्टितमिति Baud F. यावयित्वा विजान भक्कान् प्रयाति परमा गनिमिति B.

·जनचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच। एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता। नम्मंदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी । तस्याः शृणुध्वं माहामा मार्कण्डेयेन भाषितम् । युधिष्ठिराय तु शुभ सर्वपापप्रणाशनम् ॥ युधिष्ठिर उवाच । श्रुतास्ते विविधा धस्तित्प्रसादामहामुने । माहात्माच प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च ॥ नम्मंदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता । तस्यास्त्विदानी माहात्मा वक्तुमर्हसि सत्तम । मार्कण्डेय उवाच । नर्मदा सरिता श्रेष्ठा नद्रदेहादिनिःसृता । तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ नर्मदायास्त माहामा पुराणे यमया श्रुतम् । इदानीं तवयामि शृणुष्वेकममा शुभम् ॥ पुरखा कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्र सरस्वती। ग्राम वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नम्मंदा । पिभिः सारखतन्तोयं सप्ताहाद्यामनं जलम। • श्रुतास्तु रति B and F. + स्थापनानि च नर्मदेति B. + एक दनि साधु । समान तु यासनमिति Baud F.

·जनचत्वारिंयोऽधायः। ७४५ सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम् ॥ कलिङ्गदेशपाई पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या विषु त्रिलोकेषु रमणीया मनोरमा । सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयव तपोधनाः । तपस्तमा तु राजेन्द्र सिडिन्तु परमागताः ॥ तत्र सात्वा नरो राजवियमस्थो जितेन्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलाना तारयेच्छतम् ॥ योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा । विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनहयमायता। षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोयम्तथैव च । पर्वतस्य समन्तात्तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके ॥ ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः । सर्वहिंसानिहत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः ॥ एवं शुद्धसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । तस्य पुण्यफलं राजन् शृणवावहितोऽनघ । शतं वर्षसहस्राणि खर्गे मोदतिमा पाण्डव । अप्सरोगणसङ्कीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः । दियमन्धानुलिप्तच दिव्यपुष्योपशोभितः । कीड़ते दिव्यलोके तु विबुधैः|| सह मोदते ॥ चमरकाट रति Gand H. + पुण्याग विष नीकेविति B. पण्या च पिए खोकेषु रति P.: + सर्वसमाचारः इति B and F. नपेनि B.मीदने प्रति साधु । | देवलोके तु देवतरिति Band F. 98 ·४५ कूपुराणम् । ततः खर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति धाम्मकः । रहन्तु लभतेऽसौ वै* नानारत्नसमन्वितम् । स्तम्भमणिमयैर्दिव्यैर्वचवैदूर्यभूषितम् । पालेख्यवाहनैः शम्भेर्दासीशतसमन्वितम् ॥ राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्बस्त्रीजनवनभः । जीवहर्षशतं साग्रतत्र भीगसमन्वितः ॥ अग्निप्रवेशेऽथ जले वाथवानशने कते । अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा । पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः । दोषा जलेखरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकम्मणा। दशवर्षसहस्राणि तर्पिताः स्युन संशयः ॥ दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी। सरसार्जुन|सञ्छना नातिदूर व्यवस्थिता ॥ सात पुस्था महाभागा रिषु लोकेषु विश्रुता। सत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानान्तु युधिष्ठिर ॥ तस्मिंस्तीर्थे तु ये धाः पतिताः कालपर्ययात् । नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति* परमाङ्गतिम् ॥ . शौररिति B. + दासीदाससमन्वितमिति B and F. पथ वडिप्रवेश तु कूले बानाशक कति इति A, F and H. आशी भोजनमेव पाशकः, न घाशकः पना. भासचिन पायोपवेशने इत्यर्थः । ६ पनिवर्तिका पपुनरावर्तिनौव्यर्थः । । नदः इति B. || सरखार्जुननि B and F. - यान्ति ते इति B.

·जनचत्वारिंशोऽधायः। ये हितीया तु महामाग विशव्यंकरणी सभा। तत्र तीर्थे नरः सात्वा विशग्यो भवति क्षणात् । कपिला च विशस्था च श्रूयेते सरिदुत्तमेश । खरेण पुरा प्रोतले लोकानां हितकाम्यया । प्रनाशकन्तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । सर्वपापविशुद्धामा रुद्रलोके। स गच्छति ॥ तत्र मात्वा नरी राजवखमेधफलं लभेत् । वसन्त्युत्तरे कूले कद्रलोके वसन्ति ते । सरखत्याच गङ्गायां नम्मंदायां युधिष्ठिर । समं स्नानञ्च दानञ्च यथा मे शारोऽब्रवीत् ॥ परित्यजति यः प्राणान पर्वते मरकण्टके। वर्षकोटिशतं सायं रुद्रलोक महीयते ॥ नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोमिमफलीकृतम्। पवित्रं शिरसा वन्धंगा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ नर्मदा सर्वतः|| पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी। अहोरात्रीपवासेन मुच्यते अप्रत्यया । जालेखरं तीर्थवरं सर्वपापप्रणाशनमा । तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामान् । लभेवरः । * राजमनमति B. + मद्रलीमिति B. । तदनं बीकाय A, E, II पुषवैषु नास्ति। ६ ममम्न मिति B. सकर्म कृतमिति E. पक्रमिति P. सकलोगसमिति. वा रति B. ॥ सवदति . ७ विनाशनमिति B. सवान् कामानिति B.

·कूधपुराणम् । चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा चामरकण्टकाम् । अवमेधाशगुणं पुण्यमा प्रोति मानवः ॥ एष पुण्यो मिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः । नानागुमलताकीर्णो नानापुष्योपशोभितः ॥ तत्र सबिहितो राजन्देव्या सह महेखरः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो विद्याधरगणैः सह । प्रदक्षिणन्तु यः कुर्यात्पर्वतेऽमरकण्टको । पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलमानोति मानवः ॥ कावेरी नाम विख्याताई नदी कल्मषनाशिनी। तत्र वात्वा महादेवमर्च येहषभध्वजम् ॥ सङ्गमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते । इति चौकूर्मपुराणे मार्कण्डेययुधिष्ठिरसंवाद मर्वदामाहारम्यं नाम मनचत्वारिंशोऽध्यायः । कस्टमिति Eaud H. + इतः परं सर्मानपर्यनः परसर्गस्पोनविंचशीक. पर्यनच पाठ: A पुल के नादि। * नगचामरकस्टमिनि E and H. S विपुवति and H.

·चत्वारिंशोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच । नर्मदा सरिता श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी। मुनिभिः* कथिता पूर्वमीवरेण स्वयम्भुना ॥ मुनिभिः संस्तुता वा नम्मंदा प्रवरा नदी। रुद्रगावाहिनिष्कान्ता लोकानां हितकाम्यया ॥ सर्वपापहरा नित्यं सर्वदेवनमस्कृता । संखता देवगन्धर्बेरपरीभिस्तथैव च ॥ उत्तरे चैव कूले च तीर्थे बैलोक्य विश्रुते । नाना भद्रेश्वरं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम् । तत्र सात्वा नरो राजन्दैवतैः सह मोदते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थमानातकेश्वरम् । तत्रा मावा नरी राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ননীঙ্গাৱৰ নিয়নী নিষনায়ন। सर्वपापविमुद्धामा रुद्रलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र केदारं नाम पुण्यदम् । तत्र सात्वोदकं पीखा सर्वान् कामानवाघुयात् ॥ निष्पलेशन्ततो गच्छेत्सर्वपापविनाशनम् । * मुनिभ्याति E and II. + बैलोक्यविमिति : and II. + बद्रमांक महीयते इति B and II. विमान्ने घरमुत्तममिति L and lI. नोकाईषटक E II पुस्तकयान दृश्यते ।

·५० कूर्मपुराणम् । ॥ तत्र मात्वा महारान रुद्रलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र वाणतीर्थमनुत्तमम् । तत्र प्राणान्परित्यज्य रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ततः पुष्करिणी गच्छेत्तानं तत्र समाचरेत् । तत्र बावा नरो राजन् सिंहासनपतिर्भवेत् ॥ शक्रतीर्थं ततो गच्छेत्कूले चैव त दक्षिणे । मातमात्री नरस्तत्र इन्द्रस्यादीसनं लभेत् ॥ ततो गच्छत राजेन्द्र मूलभेद इति श्रुतिः । तब सात्वा च पीत्वा च गोसहस्रफलं लभेत् ॥ उपोष रजनीमेका सानं सत्वा यथाविधि । आराधयेन्महायोगं देवदेवं नरीऽमलः ॥ गोसहस्रफलम्पाप्य विष्णुलोक स गच्छति ॥ ऋषितीथे ततो गत्वा सर्वपापहरं नृणाम् । मातमात्र नरस्तच शिवलोके महीयते ॥ नारदस्य तु तत्रैव तीर्थ परमशोभनम् । मातमात्रो नरस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् । यत्र तप्तन्तपः पूर्व नारदेन सुरर्षिणा । प्रीतस्तस्य ददौ योगं देवदेवो महेश्वरः ॥ अप्रणा निर्मितं लिखरमिति श्रुतम् । • शूलभेद ति E, Fand II. + तब सात्वाचं यह गीसासफलं लभेदिति E and II. u arred ftfafa E and II.

·चत्वारिंशोऽध्यायः। ७५१ यत्र सात्वा नरो राजन ब्रह्मलोके महीयते । ऋणतीर्थ ततो गच्छेदृणान्मुच्येवरो ध्रुवम् । वटेखरं ततो गच्छेत्पर्याप्त जन्मनः फलम् ॥ भीमावरं ततो गच्छेत्सर्वव्याधिविनायनम् । सातमात्रो नरस्तष सर्वदुःखैः प्रमुचते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेखरमुत्तमम् । अहोरात्रीपवासेन त्रिरात्रफलमा गत् ॥ तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र कपिलां यः प्रयच्छति । यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च । तावहर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥ यस्तु प्राणपरित्यागं कुर्यात्तत्र नराधिप । अक्षयं मोदते कालं यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ नर्मदातटमाश्रित्य ये च तिष्ठन्तिः मानवाः । ते मृताः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनी यथा ॥ तती दीप्तेश्वरं गच्छेहासतीर्थ तपोवनम् । निवर्तिता पुरा तत्र व्यासभीता महानदी । कारिता तु व्यासेन तत्क्षण नपा ततो गता ॥ प्रदक्षिणन्तु यः कुर्यात्तप्रिस्तीर्थ युधिष्ठिर । प्रीतस्तत्र भवेद्यासो वान्छितं लभत फलम् ॥ ततो गत राजेन्द्र मंग्राममिति E and ll. । एतम्पयन्नं A पम्नक मामि। है निहन्ति यं तु पति B.पीवमिति A, Fand II. १धित B aud F. || प्रीत कति B.

·७५२ कूर्मपुराणम् । ततो गच्छेत राजेन्द्र घुनद्यास्तु* सङ्गमम् । पैलोक्यविश्रुतं पुण्यं तत्र सविहितः शिवः । तत्र सात्वा नरो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ स्कन्दतीर्थ । ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम् । प्राजन्मनः कृतं पापं सातस्तत्र व्यपोहति ॥ तत्र देवाः सगन्धर्वा भगांमजमनुत्तमम् । उपासते महामानः स्कन्दं शतिधरं प्रभुम् ॥ ततो गच्छेदाङ्गिरस ब्रानं तत्र समाचरेत् । गोसहस्रफलम्पाप्य रुद्रलोक स गच्छतिया ॥ अङ्गिरा यत्र देवेशं ब्रह्मपुत्लो वृषध्वजम् । तपसाराध्य विखेयं लब्धवान्योगमुत्तमम् ॥ कुशतीर्थे| ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र वानं प्रकुर्बोत अखमेधफलं लभेत् । कोटितीर्घ ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम् । प्राजन्मनः कृतं पापं नातस्तत्र व्यपीहतिः ॥ चन्द्रभागां ततो गच्छेत्नानं तत्र समाचरेत् । * रचनद्या रति Band F. + स्वर्गतीर्थमिति B. महाज्ञानमिति B. महा- मान रति F. $ फल तस्येति Band F. पकद्रलीके महीयते रति Band F. ॥ कुलतीर्थमिति B. E and F. * खान तति B. tसर्वपापहर परमिति B. एतत्पादार्य G पुस्तके न दृश्यते । एतत्पादइयं E II पुलकयोव्यंक्रमण पञ्चते। । तब सात्वा नरी राज्यं खमते नात्र संशयः इति B. सभेत पुख: सतममिति F.

·चत्वारिंशोऽध्यायः । ७५३ मातमात्री नरतत्र सोमलोक महीयते ॥ नम्मंदादक्षिणे कूले सङ्गमेश्वरमुत्तमम् । तत्र सात्वा नरी राजन् सर्वयत्रफलं लभेत् ॥ 'नर्मदा चोत्तरे* कूले तीर्थ परम शोभनम् । पादित्यायतनं रम्यमीश्वरेण तु भाषितम् ॥ तत्र सात्वा तु राजेन्द्र दत्त्वा दानन्तु शक्तित: । तस्थ तीर्थप्रभावण लभते चाचयम्फलम् ॥ दरिद्रा व्याधिता ये च ये च दुष्कृतकर्मिणः । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं प्रयान्ति च ॥ मातीर्थ तती गच्छेत्तानं तत्र समाचरेत् । मातमात्रो नरस्तत्र स्वर्गलोकमवाप्नुयात् । ततः पथिमतो गच्छेभक्ताशयमुत्तमम् । तत्र खात्वा तु राजेन्द्र शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ काञ्चनञ्च यत|| ईद्याद्यथाविभवविस्तरम् । पुष्पकेण विमानेन वायुलोकं स गछति ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रहत्यातीर्थमुत्तमम् । मानमात्रादपरीभिर्मोदते कासमुत्तमम् ॥ चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे त्रयोदशी । * नर्मदायीनर इति B. + ये न य न दुष्कृतकारिणः इति B and P. + मार्गे- Tifafa B and F. मादालयमुत्तमिति B. । प्रयवतः पति B and F. | जिरति B. बिजाय काधनं दद्यादिति F. * पहिल्यातीर्थमुत्तमिनि E, Gaud H. tt कालमर्यामति BaudE.

·७५४ कूर्मपुराणम् । कामदेवदिने शुम्मे अहस्यांन यस्तु पूजयेत् ॥ यत्र तत्र समुत्यत्रो नरोऽत्यर्थ प्रियो भवेत् । स्त्रीवल्लभो भवेच्छ्रीमान् कामदेव इवापरः ॥ सरिहरांगा समासाद्य तीर्थं शक्रस्य विश्रुतम् । सातमात्री नरमतत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ सोमतीर्थ ततो गच्छत्वानं तत्र समाचरेत् । सातमात्रो नरस्तत्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सीमग्रहे|| तु राजेन्द्र पापक्षयकरं भवेत् | त्रैलोक्य विश्रुतं राजन् सोमतीर्थ महाफलम् ॥ यस्तु चान्द्रायणमुर्यात्तत्र तीर्थे समाहितः । सर्वपापविशुद्धामा सोमलोक स गच्छति ॥ अग्निप्रवेशं यः कुर्य्या सोमतीर्थे नराधिप । जले चानशन वापि नासौ मत्यो हि जायते ॥ स्तम्भतीर्थ गापा ततो गच्छेत्यानं तत्र समाचरेत् । बातमात्री नरस्ता सोमलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र विष्णुतीर्थमनुत्तमम् । * तबिमिति B and F. + पहिल्यामिति E, Gand H. + वरतत्र धियी भवेदिति B. परमच प्रियी भवेदिनि F. भवेडौमानिति B. पपयोध्यान्तु पति B. अयोध्यायामिति P.|| सीमराहमिति B. २१ लीक्य इति B. + समाहितः इति B. पानापति A, E and Il. नाशकं वापीति P. $ मोऽभिजायते इति B, Fand F. पाप पन्नतीर्थमिति 8.

·चत्वारिंशोऽध्यायः । योधनीपरमाख्यातं विष्णोः स्थानमनुत्तमम् । असुरा योधितास्तत्र वासुदेवेन कोटियः ॥ तत्र तीर्थं समुत्पत्रं विष्णुश्रीको भवेदिह । अहोरात्रीपवासेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ नमंदादक्षिण कूले तीर्थ परमशोभनम् । कामतीर्थमिति ख्यातं यत्र कामोर्चय हरिम् ॥ तस्मिंस्तीर्थ नरः सात्वा उपवासपरायणः । कुसुमायुधरूपेण रुद्रलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् ॥ जमाह कमिति ख्यातं तत्र सन्तर्प येपितॄन् । पौर्णमास्याममावा म्यां बाइकुर्याद्ययाविधि । गजरूपा शिला तत्र तोयमध्ये व्यवस्थिता । तस्मिंस्तु दापयेत्पिण्डान्वैशाखे तु समाहितःमा । स्नात्वा समाहितमना दम्भमामयंवर्जितः । प्यन्ति पितरस्तस्य यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥ सिदेखरं ततो गच्छेत्नानं तत्र समाचरेत् । माननाची नरस्ताव गाणपत्यपदं । लभेत् ॥ योधनीपुरमाव्यातमिति B. योधनापरमाग्व्यानमिति G. योधनापमिति. योधनापरमिति 1. + विणुप्रीतः रति 8. + कामीयामिति Bal F. कामोऽयहरमिति Gand ll. ईपीमिति विज्यामिति B. घमाहमिति स्थानमिति. वैशायान्न विशेषतः इति B. || पितरमादिति । अरमिति F. If गाणपत्यं पदमिति B. at पत: परं ग्रीका दशक पुरके नास्ति। १० वि.

·कूर्मपुराणम् । ततो गच्छेत राजेन्द्र लिङ्गो* यत्र जनाईनः । तब मात्वा नरो भत्या विष्णुलोके महीयते ॥ यत्र नारायणी देवो मुनीनां भावितात्मनाम् । खात्मानं दर्शयामास लिङ्ग तत्परमं पदम् ॥ 'प्रकोजन्तु ततो गच्छेत्सर्वपापविनाशनम् । बानं दानञ्च तत्रैव ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् । पिण्ड प्रदानञ्च कतं प्रेत्यानन्तफलप्रदम् ॥ त्रियम्बकेनमा तोयेन यवलं अपयेहिजः|| । अलमूले दद्याच्च पिण्डांश्चैव यथाविधि । तारिता पितरम्तेन हय त्याचन्द्रतारकम् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र तापसेखरमुत्तमम् । तत्र माला तु राजेन्द्र प्राप्रयात्तपसः फलम् ॥ शक्कतीर्थ ।। ततो गच्छेत्सर्वपापविनाशनम् । नास्ति तेन समन्ती) नर्मदायां युधिष्ठिर । दर्शनात्स्यर्थनासस्य मानाहानात्सपोजपात् । होमाञ्चैवोपवासाच शक्कतीर्थेमहत्फलम् ॥ योजनन्तस्मृतं क्षेत्र देवगन्धर्वमेवितम् । * लिामन्याम्नीति लि: लिगकपीत्यर्थः प्रशंपादित्वादच । लिङ्ग रति B. + तत्र खात्वा तु राजेन्द्रीत B. + पोजन्तु इति B, E, Gand ll. प्रेत्यानन्देति B. पञ्चकनेति B. वैयम्बकेन इति E and Il. || थापयेतत: इति B. * पोख- मूल रति B. f पिताः इति B. सकतीर्थ मिति Band F. शुक्रतीर्थे इति Bandr. .

·चत्वारिंशोऽध्यायः । रकती मिति ख्यातं सर्वपापविनाशनम् ॥ पादपाग्रेण दृष्टेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति । देव्याः सह सदा भर्गस्तत्र तिष्ठति शहरः ॥ कृष्णपक्ष चतुर्दश्यां वैशाखे मासि सुव्रत । लोकारस्वकाहिनिष्क्रम्य तत्र सविहितो हरः ॥ देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधराम्तथा । गणाथासरसी नागास्तत्र तिष्ठन्ति पुङ्गवाः ॥ रञ्जितं हि यथा वस्त्रं शतं भवति वारिणा। आजन्मजनितं पापं शक्कतीर्थमा व्यपोहति ॥ कार्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्ष चतुर्दशी । घृतेन सापयेद्देवमुपाथ परमेश्वरम् ॥ एकविंशत्कुलपितो न यवेदीश्वरालयात ॥ तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन वा पुनः । न ताङ्गतिमयानोति शक्कतीर्थे || तु यो लभेत् ॥ सकती है। महातीर्थमृषिसिहनिषेवितम् । तत्र मात्वा नरो राजन् पुनर्जन्म न विन्दति ॥ [ शक्रतीचे • शुक्रतीमिति Bandr. + प्रणामिति ।।. ग्रीकोऽयं पुनी म हयते। ६ देन्या मह यारभ्य चनईश पादाः । पुनके न हम्पन्न । इति B. | पक्रतीर्थ व्यपोकनीति F. मान दानं तपः थाइमननं नात दृश्यने । शुक्रतीथात्परं तीथं न भविष्यति पावनम् ॥ पू वाम काम्नागिण कृत्वा पापानि मानवः। बहीरावीपवासन शुक्रतीर्थ व्यपीहतीति अधिक पिनके दृश्यने । चवदेशरापदादिति B. अक्रतीय इति 3 and r.. क्रोमिन B and P. $$ faca sfa B audi ·कूर्मपुराणम् । प्रयने वा चतुईयां संक्रान्तो विषुवे तथा । नात्वा तु सोपवासः सन्विजितामा समाहितः ॥ दानं दद्याद्यथाशक्ति पीयेतां हरिशकारी। एतत्तीर्थप्रभावेण सर्व भवति चाक्षयम् ॥ अनाथं दुर्गतं विप्र नाथवन्तमथापि वा। उहायति यस्तीर्थे तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ यावत्तद्रोमसंख्या तु तत्प्रसूतिकुलेषु च । तावर्षसहषाणि नद्रलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र यमतीर्थमनुत्तमम् । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां माघमासे युधिष्ठिर । मानात्वा नतभोजी न पश्येद्योनिसङ्कटम् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र एरण्डीतीर्थमुत्तमम् । सङ्गमे तु नरः सात्वा उपवासपरायणः । बाह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भाजिताः ॥ एरण्डीसङ्गमे मावा भक्तिभावात्तु रञ्जितः । मृत्तिका शिरसि स्थाप्य प्रवगाध च तज्जलम् । नम्मंदोदकसंमित्रं मुच्यते सर्वकिल्विषैः ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थबोलकेवरम् । गङ्गावतरते तत्र दिने पुण्ये न संशयः ॥ तत्र मात्वा च पीत्वा च दत्त्वा चैव यथाविधि। + निर्जितामा रति B. + स्थापयित्वा इति साधु •विवेऽथवा रति B. स्थाने ति B.

·चत्वारिंशोऽध्यायः । सर्वपापविनिर्मुलो ब्रह्मलोके महीयते ॥ नन्दितीर्थ ततो गच्छेत्तत्र मान समाचरेत् । प्रीयते तत्र नन्दीशः सोमलोके महीयते ॥ सतो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ त्वनरकं शुभम् । तत्र मात्वा नरो राजबरकं नैव पश्यति ॥ तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र स्वान्यस्थीनि विनिक्षिपेत् । रूपवाञ्जायते लोके धनभोगसमन्वितः ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । तत्र सात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ज्येष्ठमासे तु सम्प्राप्त चतुर्दश्यां विशेषतः । तत्रोपोथ नरो भतया दत्त्वा दीपंगा तन तु । घृतेन सापयेगुद्रं ततो वै श्रीफलं लभेत् ॥ घण्टाभरणसंयुक्तां कपिलां वै प्रदापयेत् । सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वदेवनमस्कृतः । शिवतुल्यबली भूखा शिववत्कीड़ते सदा ॥ अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थान्तु विशेषतः । नापयित्वा शिवं दद्याहामणभ्यस्त भोजनम् ॥ सर्वदेवसमायुक्ती विमाने सर्वकामिके। - . * नद्रलोक इति B. + सानं तीन B. सम्यति B, C,Gand II. ६ नरकन्तु नेति B. दद्यादीपमिति Band F. || मध्नं श्रीफल दाईदिति B. सहत गुग्गलं दईदिति . * प्रदाय न इति B. | मर्चपापविनिम्मा कमि B. tो दविवामिति . मनभीगममायुकः इति B and P.

·७.० कूम्मपुराणम् । गत्वा शक्रस्य भवनं शक्रेण सह मोदते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो तिवान्, भोगवान् भवेत् ॥ अङ्गारकानवम्यान्तु अमावास्यां तथैव च । सापयेत्तत्र यनेन रूपवान् सुभगो भवेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र गोवरमनुत्तमम् । श्रावणे मासि सम्प्राप्त कष्णपक्षे चतुर्दशी। सातमात्रो नरस्तन ब्रह्मलोके महीयते । पितॄणां तर्पणङ्गत्वा मुच्यते स ऋणत्रयात् ॥ गङ्गेश्वरसमीपे तु गङ्गावदनमुत्तमम् । प्रकामो वा सकामो वा तत्र सात्वा तु मानवः । आजन्मजनितैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ तस्य वै पश्चिमे भागेमा समीपे नातिदूरतः । दशाखमधिकं तीथं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ उपोष्य रजनीमेकां मासि भाद्रपदे शुभे । अमावास्यां हरं साप्य पूजयेहोवृषध्वजम् ॥ काञ्चनेन विमानन किङ्किणीजालमालिना। गला रुद्रपुरं रम्यं रुद्रेण सह मोदते ॥ • भुवनमिति E,Gand II. + धनवानिति B, E,Gand H. चार- कीत्यादिनीक: B पुस्तके मास्ति । ſ oa tra B and F. पादेश इति B and F. || बापयित्वा इति साधु । ०५ चमावास्यां नरः खात्वा पूजयोपभश्वजमिति B. बापयामवजमिति F.

·एकचत्वारियोऽध्यायः । सर्वत्र सर्वदिवसे मानं तत्र समाचरेत् । पितृणां तर्पणाला चाख मेधफलं लभेत् । इति शोकूर्मपुराणे उपविभागे नर्मदामाहात्म्ये चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छत राजेन्द्र भृगुतीर्थमनुत्तमम् । तत्र देवो भृगुः पूर्व रुद्रमाराधयत्पुरा । दर्शनात्तस्य देवस्य सद्यः पापात्प्रमुच्यते ॥ एतत्क्षेत्र सुविपुलं । सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र सात्वा दिवं यान्ति ये मृताम्तेऽपुनर्भवाः ॥ उपानही तथा युग्यं देयमवञ्च काञ्चनम् । भोजनञ्च यथाशक्ति तस्याप्यचयमुच्यते ॥ परन्ति सर्वदानानि यचदानं तपःक्रियापा। अक्षयं तत्तपस्तम]] भृगुतीर्थे युधिष्ठिर ॥ पामेधफवमिति B. कुयादवमेधफर्म खदिति F. • यत्र देवभगर्भमिति B. यत्र देवं भगः पूर्वमिति F. + सुविनीपमिति B. देवमन सकाचमिति B. सदस्याचयमुद्यत इति B and F. पयनदान- नपानिया रति B and F. || नवरयतपसमिति B, E and F. 96 ·पुराणम् । तस्यैव तपसोग्रेण रदेण* त्रिपुरारिणा । साविध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर । ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेखरमुत्तमम् । यत्राराध्य त्रिशूलाझं गौतमः सिदिमानुयात् ॥ तत्र सात्वा नरो राजब्रुपवासपरायणः । काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते ॥ वृषोत्सर्ग ततो गच्छेच्छाखतं पदमाप्नुयात्।। न जानन्ति नरा मूढ़ा विणोर्मायाविमोहिताः ॥ धौतपापं ततो गच्छेदोतं यत्र वृषेण तु । नम्मंदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् । तत्र तीर्थे नरः माला ब्रह्महत्यां विमुञ्चति ॥ तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः । चतुर्भुजस्त्रिनेत्रच हरतुल्यबलो भवेत् ॥ वसेकल्पायुतं सायं शिवतुल्यपराक्रमः । कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड्भवेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र हस्ततीर्थमनुत्तमम्ता । सब मात्वा नरो राजन् बनलोके महीयते । ततो गच्छेत राजेन्द्र यत्र सिहो जनाईनः । वराहतीर्थमाख्यातं विशुलोकगतिप्रदम् ॥ • तुमेवि B and F. + शायौं गतिमापूयादिति B. + चेति । ततस्ती इति ।. पसतोर्षमनुत्तममिति B, E, Fand II. || सिडी यत्र जमाईमः इति B.

·एकचत्वारिंशोऽध्यायः। । ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् । पौर्णमास्यां विशेषेण मानन्तत्र समाचरेत् । सातमात्री नरस्तत्र पृथिव्यामेकराट् भवेत् । देवतीर्थः। ततो गच्छेत्सर्वतीर्थ नमस्कृतम् । तत्र नात्वा च राजेन्द्र देवतैः सह मोदते । ततो गच्छेत राजेन्द्र पणितीर्थ मनुत्तमम् । यत्तत्र दीयते दानं सब कोटिगुणं भवेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ पैतामहं शुभम् । यत्तत्र दीयतेपा बाई सब्र्व तस्याभयं भवेत् ॥ सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणाम्परित्यजेत् । विधय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते । मनोहरन्तु तत्रैव तीर्य परमीभनम् । तत्र सात्वा नरी राजबुद्रलोके महीयते । ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् । मात्वा तत्र नरी राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ एक्लपक्षे तीयायां नानमा समाचरेत् । मातमात्री नरम्तत्र पृथिव्यामेकराड़भवेत् ॥ सर्गविन्दं ततो गच्छेत्तीयं देवनमस्कतम् । * चन्द्रलोके महीयते इति B. + 18 पुम्न के देवनीयवर्ण ना पूर्व कन्यानीयवर्णन दृश्यते। देवति B and F. शिविनामिति B and r. nि इति । ॥ तनदम्याचयं भवेदिनि ।।... पनामई समिनि ।। माम समिति ७. It एप: नीय: A, E, Fand ll पुस्तकेषु नाति। कम्पविन्दुमिनि ।

·दूधपुराचम् । तत्र मात्वा नरो राजन्दुर्गतिं वै न पश्यति । अपरेशं ततो गच्छत्वानं तत्र समाचरेत् । क्रीड़ते नाकलोकस्यो प्रसरोभिः स मोदते ॥ सतो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् ।। उपोषितो यजेते नद्रलोके महीयते । अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाघुयात् ॥ कार्तिक मासि देवेशमर्च येत्यार्वतीपतिम् । प्रखमेधाइयगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम्पा । हषयुतीन यानेन नद्रलोकं स गच्छति । एतत्तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो| रुद्रलोकं स गच्छति ॥ जलप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्धे नराधिप । हंसयुकोन यानेन वर्गलोकं स गच्छति ॥ एरण्ड्या नम्मंदायास्तु सङ्गमं लोकविश्रुतम् । सच तीर्थ महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ उपवासकती भूखा नित्यं व्रतपरायणः । होति ।। भावभूतिमन्त्तममिति B anil G. भारभूरिमन्त्तममिति E. भार. भूतिजमुत्तममिति . है उपोषितोऽभयित्वेशमिति B. उपोषितोऽयेदेनमिति F. प्रयकेतु इति B.प सनिमिति B. सुप्रमिति F. || सर्वपापविमुकामेति B. सर्वपापविमुद्धामा इति. उपवासपर: रति B. उपवासरत इति F. उप- 41947 xfa E and H.

·एकचत्वारिंशोऽध्यायः। ७५ तत्र सात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्माहत्यया । ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदादधिसङ्गमम् । जमदग्निमिति ख्यातं सिहो यत्र जनाईनः । तब बाबा नरो राजसमंदोदधिसङ्गमे । निगुणवाखमेधस्य फलम्प्राप्नोति मानवः ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेखरमुत्तमम् । तच सात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोक महीयते ॥ तत्रोपवासं यः क्त्वा पश्येत विमलेखरम् । सप्तजन्मकृतं पापं हित्वापा याति शिवालयम् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र अलितीर्थ मनुत्तमम् । उपोष्ण रजनीमेकां नियतो नियताशनः । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ एतानि तव सझेपात्प्राधान्याकथितानि च। न शक्या विस्तराहक्तुं संख्या तीर्थेषु पाण्डव । एषा पवित्रा विपुला नदी त्रैलोक्यविश्रुता। नम्मंदा सरिता श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा ॥ मनसा संस्मरेद्यस्तु नम्मंदां वै युधिष्ठिर। * जमदगिरितीति B and F. + विमलयमुनममिति B. + महली के इति B and F. कुश्यांदिति B and F. भिवंति B. || निकातीर्थमनमः मिति E. अलकातीर्थमुत्तममिति F. ] इति B, E and II. अपच: कवितानि •तुति P. एतत्पादाय B पुस्तके न हम्यने ।

·र कूर्मपुराणम् । चान्द्रायणशतं सायं लभते नात्र संशयः । अश्रद्धधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः । पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः ॥ नर्मदा सेवते नित्यं स्वयं देवो महेखरः । तेन पुण्या नदी या अमहत्यापहारिणी। इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे नर्मदामाहात्म्य एकचत्वारिंशोऽध्यायः । विचत्वारिंशोऽध्यायः :। सूत उवाच । इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थ नैमिषमुत्तमम् । महादेवप्रियतरं महापातकनाथनम् ॥ महादेवं दिदृचूणामृषीणां परमेष्ठिना । ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं विजोत्तमाः । मरीचयीत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा।। जीववर्षशतमिति B. + निरये इति Band F. • एष पाठः । पुस्तके न दृश्यने । + प्रियकरमिति B. + पुरा देवमिति B. ६ मारीचयोऽष ये विमा इति E and H. पवासिष्ठा धुवतसथा रति E and H. .

·विचत्वारिंशोऽधायः। ७६० भगवोऽङ्गिरसः पूर्व ब्रह्माणं कमलोद्भवम् । समेत्य सर्ववरदं चतुर्पत्ति चतुर्मुखम् पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्व कम्माणमव्ययम् । षटकुलीया जचुः । भावन्देवमीशानं तमेवैकं कपर्दिनम् । केनोपायेन पश्यामा ब्रूहि देव नमस्तव । ब्रह्मोवाच । सत्र सहस्रमासवं वाचनीदोषवर्जिताः । देशच वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन्देशे चरिष्यथ ॥ मुला मनोमयं चक्रं संस्पृष्ट्वा तानुवाच ह। क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् । यत्रास्य नेमिः शीर्यंत स देशस्तपसः शुभःपा । तती मुमोच तचकं ते च तत्समनुव्रजन्|| ॥ तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरणीयंत । नैमिषं तत् स्मृतं नाम्रा पुण्यं सर्वत्र पूजितम् ॥ सिहचारणसम्पूर्ण यक्षगन्धर्वसेवितम् । स्थानं भगवतः शम्भोरत बेमिषमुत्तमम् ॥ पत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । • प्रणयानमिति A, E and II. + विश्रकम्मांगमगतामान B. म महाममासमिति B and F. $ मम्पृश्य इति माघ । , म देश: पुरुषर्षभाः इति ।. । नेन तमनमोऽभवनिति . समनुजनित्यत्र समन्वप्रनिनि साधु । अागमाभाव: " समिति Band F. पार्षः।

·कूपुराणम् । तपस्तमा पुरा देवा लेभिर प्रवरावरान् ॥ इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः । सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्ती महेखरम् ॥ अत्र दानं तपस्तप्तं बाइयागादिकच यत् । एकैकं नाशयेत्यापंमा सप्तजन्मकतं तथा ॥ पत्र पूर्व स भगवानृषीणां सघमासताम्|| | सवै प्रोवाच ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभावितम् ॥ पत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वक** रमतेऽद्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः ॥ अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन विजातयः । ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्ये खरमिति श्रुतम् ।। जजाप रुद्रमनिशं यथा नन्दी महागणः ॥ प्रीतस्तस्य महादेवी देव्या सह पिनाकष्टक् । दहावाम समानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च ॥ प्रभूदृषिः स धर्मात्मा|| शिलादो नाम धर्मवित् । पाराधयमहादेवं प्रसादार्थ वृषध्वजम्*** ॥ • प्रभवान् बरानिति P. + समागम्य इति B. + पनदानमिति B.बाई अप्यादिकमिति E rand H. प पावयेत्यापमिति B. || नित्यमासतामिति F. * विवधगिति B. and E विवादिति F. t जप्येवरमनुत्तममिति B. नप्येवर. मिनि शुतमिति F. It यति B and F. दवा चात्मेति B. पापा तु पति B. सर्वभूतामा प्रति B. सुधर्मात्मा प्रति E and F. to पुबाथू इषभधजमिति BaudF.

·हिचत्वारियोऽध्यायः। ७५८ तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वक् । शब्वः सोमी गणहतो वरदोऽस्मीत्यभाषत ॥ स ववे वरमीयानं वरेण्यं गिरिजापतिम् । अयोनिजं मृत्युहीनं याचे पुत्रं त्वया समम् ॥ तथास्वित्याह भगवान्देव्या सह महेखरः । पश्यतस्तस्य विप्रःरन्तर्वानं गतो हर: ॥ ततो युयोजक तां भूमि शिलादो धर्मवित्तमः । चकर्ष लागलेनोों भिवादृश्यत शोभनः ॥ संवर्तको नलप्रख्यः कुमारः प्रहसविव । रूपलावखसम्मवस्तेजसा भासयन्दियः । कुमारतुन्योऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा। शिलाद तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः ॥ तं दृष्ट्वा नन्दनंपा जातं शिलादः परिषखजे । मुनीनां|| दर्थयामास तत्रामनिवासिनाम् ॥ जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार । उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् स्वयम्॥ अधीतवेदो भगवाबन्दी मतिमनुत्तमाम् । धके महेखरं दृष्ट्वा जेथे अत्युमिव । प्रभुम् ॥ faunfefa B and F. + देहौति B. यियपरिनि B and F. खामिति B and F. पहानन्दितमिति B. नन्दिनमिति F. || मुनिभ्यः प्रति Band F.. ये तदापयवासिनः इति and F. tt सुतमिति B. मन्यु. मितीति B.भन्ने सयुमिति P.

·कूर्मपुराणम् । स गत्वा सागर पुण्यश्मेकाग्रः अद्ययान्वितः । जजाप न्द्रमनिशं महेयासतमानसः ॥ तस्य कोव्याश्च पूर्णायां शङ्करी भक्तवत्सलः ।। पागतः सर्बसगणो वरदोऽस्मीत्यभाषत । स व पुनरेवेशंपा जपेयं कोटिमीखरम् । भवदाहं महादेवं देहीति परमेश्वरम् ॥ एवमस्विति सम्प्रोथ देवोऽप्यन्तरधीयत । जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तहतमानसः ॥ हितीयायाञ्च कोव्यां वै पूर्णायाच वृषध्वजः । पागत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः ॥ द्वतीयाञ्जतुमिच्छामि काटिं भूयोऽपि शहर । तथास्वियाह विखामा देव्या चान्तरधीयत ॥ कोटिनयेऽथ सम्पूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् । भागत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः । जपेयं कोटिमन्यां वै भूयोऽपि तव तेजसा । इत्युतो भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः ॥ प्रमरो जरया त्यती मन पाखें गतः सदा । महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेखरः ॥ • सरित पुण्यामिति B and F. + एतत्पादय B पुल के नास्ति। पागस्य खात्मनगण: रति B. पागत्य प्रभुः सगण इति F. वरदोऽस्यौत्युवाच हेति B. 1 पुनरवामिति B. | नावदायुरिति Band E... बरमीश्वरति B वरमुत्तम. मिति F. 1 सम्पूर्णयामिति B and F. पारंगत: इति B, F and H.

·विचत्वारिंशोऽधायः। बोगखरो* महायोगी गणांनामीखरेखरः । सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वयनमयो हितः । मानन्तवामकं दिव्यं हस्तामलकसंधिकम् । श्राभूतसंचवस्थायी ततो यास्यसि तत्पदम् ॥ एवदुकापा महादेवो गणानाहय मारः । अभिषेकेण युतीन नन्दीखरमयोजयत् ॥ उदाहयामास च तं वयमेव पिनाकधक् । मरताच शुभान्यां स्वयमेति च विणुताम् ॥ एतज्जयेखरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः । यत्र तत्र मृतो मयों रुद्रलोके महीयते ॥ इति घोकूर्मपुराणे उपविभागे जप्येवरमाहारम्य विचत्वारिंशोऽध्यायः । • योगीवरः इति B+ योगनतः इति B. योगत पनि F. मी मारा. वितः रति B. संबंजी महालान्वित इति F. ज्ञान माम दियं हमामलकाता afa B and F. I Want xfa B. fazarafa B, F and H.

·चिचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच । अन्यच्च तीर्थप्रवर जप्ये खरसमीपतः । नाना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । विरात्रमुषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । सर्वपापविशंसामा रुद्रलोके महीयते ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवर यकस्यामिततेजसःपा। महाभैरवमित्युक्त || महापातकनाशनम् ॥ तीर्थानाच्च परं तीर्थ वितस्ता परमा नदी । सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा ॥ तीर्थ पञ्चतपो नाम शम्भीरमिततेजसः |** यत्र देवाधिदेवेन शक्रार्थे पूजितो भवः ।। पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्दसुखप्रदम् । सतस्तनाथ नियमावलोके महीयते ॥ कायावरोहणं नामपापा महादेवालयं शुभम् । या माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः सम्प्रवर्तिताः|| ॥ • एष पाठ: A H पुसकयोनालि । + जप्येवरमनुत्तममिति B. + विराबी- पोषितसति B. शोकायं F पुस्तके नास्ति। पारस्यामितीजसः इति B. || महामेरवमित्युतामिव्यादि श्रीकइयं A पुस्तके नास्ति । महाभारतमित्युक्तमिति F. 4 बीवाईचतुष्टय F H पुस्तकवीनानि । । चकार्थमिति B. पूनितीर नि F. त्याननफषपदमिति B, Eand F.$$ मतस्तत्रापि नियम्य अधीकति B. ११ कामति B. सम्मकीर्तिताः इति B.

·विचत्वारिंशोऽधायः। बाई दानं तपो होम उपवासस्तवाचयः । परित्यजति यः प्राणाबुद्रलोकं स गच्छति ॥ अन्यञ्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमनुत्तमम्।। तत्र गत्ला त्यजेत्याणमोकान् प्राप्नोति भाखतान् । जामदग्न्यस्य च शुभं रामस्थाक्लिष्टकम्णः । तत्र नाला तीर्थवरे गोसहस्रफलं लभेत् ॥ महाकालमिति ख्यातं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ गुधाधतमं तीर्थं नकुलीवरमुत्तमम् । तव सविहितः श्रीमान् भगवानकुलीखरः ॥ हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाहारे सशोभनेपा। देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च सम्भृतः ॥ तब सात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् । सर्वपापविशवत* मृतस्तज्ञान-माप्नुयात् ॥ अन्यञ्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् । भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम् ॥ तथान्यपण्डवेगायाः सम्भेदः पापनाशनः । तब मात्वा च पीत्वा च मुचते ब्रह्महत्यया ॥ - तचापयमिति A. + कमातीर्थमिति पतमिति B. + लोकानाशीति इति E. इलोक्यवितमिति B. गजाबार सुशीभमिति A, E and II. || मानवः इति A, E and H. संहत इति . . विमुचतेनि B and F. बतनु Icfafa Band P.

·कूमपुराणम् । सर्वेषामपि चैतेषां तीथानां परमा पुरी। नाना वाराणसी दिव्या कोटिकोव्वयुताधिका ॥ तस्याः पुरस्तान्बाहामं भाषितं वो मया विह। नान्यत्र लभते मुक्ति योगनाप्येकजन्मना । एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् । गत्वा सङ्घालयेत्या जन्मान्तरशतैरपि* ॥ यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि। न तस्य फलते तीर्थमिह लोके परत्र च ॥ प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा यायावरी रही। प्रकुर्य्यात्तीर्थसंमेवां यश्चान्यस्तादृशी जनः ॥ सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत्तीर्थानि यत्नतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमानुशात् ॥ ऋणानि त्रीण्यपाकुर्यात्वन्वा तीर्थ सेवनम्| | विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्थी तेषु निधाय च ॥ प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्मामीरितम् । यः पठेच्छुण्याहापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे उपविभागे तीर्थभाहात्म्यं नाम पिचवारिंशोऽध्यायः । • जन्मालरशतैः कतमिति B. एतत्पादइयं F पुस्तके नास्ति। + फलदमिति Band F. + विबुध इति B. पापचरः इति B. जायावर इति F. ये चान्ये वाहना बनाः इति B, E F and H. | णानि चौथपावत्य कुडिति B. सपानि पीथपाहत्व कुष्याचा इति F. " मुचते सर्वपानकेरिति Band F.

·चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । सूत उवाच । एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् | कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम् ॥ मुनय जचुः । कथितो भवता धर्मो मोक्षजानं सविस्तरम् । लोकानां सर्गविस्तारो वंशो मन्वन्तराणि च ॥ इदानी देवदेवेश प्रलयं वक्तुमर्हसि ।। भूतानां भूतभव्येश यथापूर्व वयोदितम् ॥ सूत उवाच । श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूम्मरूपवृक् । व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसञ्चरम् ॥ कूम्म उवाच । नित्यो नैमित्तिकचैव प्राकतोऽत्यन्तिकम्तथा । चतुर्वायं पुराणेऽस्मिन् प्रोचते प्रतिसञ्चरः ॥ योऽयं सन्दृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयम्विह । नित्यः सबीलु ते नाना मुनिभिः प्रतिमचरः ॥ अनैमित्तिको नाम कन्पान्ते यो भविष्यति । . * कथिता भवता धर्माः इति 13 and F. + निमगमिदानों नी वक्रमहमि माधव इति B. इदानी प्रतिमांन्वा बक्रमईमि माधति F. निमघरम्- पात्मनि पुनःसंग्रहम् प्रतिसंहारमित्यर्थः। प्राकृतानिको मतः इति B. -- ·७०4 कूर्मपुराणम् । बैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिस! मनीषिभिः । महदाद्यं विशेषान्तं यदा संयाति समयम् । प्राकृतः प्रतिसर्गोऽयं प्रोष्यते कालचिन्तकैः ॥ जानादात्यन्तिकः प्रोको योगिनः परमात्मनि । प्रलयः प्रतिसर्गोऽयं कालचिन्तापरहिजैः ॥ प्रात्यन्तिकस्तु* कथितः प्रलयो ज्ञानसाधनः । नैमित्तिकमिदानों वः कथयिष्ये समासतः ॥ चतुर्थहसहसान्ते सम्प्राप्त प्रतिसञ्चर । खामसंस्थाः प्रजाः कर्तुंम्प्रतिपेदे प्रजापतिः । ततोऽभवत्वनाष्टिस्तीवा सा प्रतवार्षिकी। भूतक्षयकरी धीरा सर्वभूतक्षयरी । तती यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीपते । तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ सप्तरश्मिरथी भूत्वा समुत्तिष्ठन्दिवाकरः । अस घरश्मियति पिबनम्मी गभस्तिभिः ॥ तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे । तेनाहारण ता दीया सप्तसूर्या भवन्त्युतपा ॥ ततस्ते रश्मयः सप्त शोषयित्वा चतुहिशम् । चतुर्लोकमिमं सर्व दहन्ति शिखिनो यथा ॥ . पास्यन्तिकवेति B. + लयसाधनः इति B. कौनयिष्ये ति B. चतु- धुंगसामान इति !s and r. १ भवन्नि हि इति B and F. || सूया भूत्वा चव. इंशति B. " चातुओंकमिममिति A aud F.

·चतचत्वारिंशोऽध्यायः । म्यानुवन्तश्च ते दीप्ता जईशाधः स्वरश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त बुगान्तानिमदीपिता ॥ ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः । खं समात्य तिष्ठन्ति प्रदहन्तो वसुन्धराम् । ततस्तेषां प्रतापन दह्यमाना वसुन्धरा । सादिमानवस्वहीपा निशा सम्पपद्यते ॥ दीप्ताभिः सन्तताभिव रश्मिभि* समन्ततः । अधचीच सम्माभिस्तिर्यक् चैव समातम् ॥ सूर्याग्निवा प्रसृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयाताना मेकज्वालं भवत्युत सर्वलोकप्रणायव सोऽग्निर्भूत्वा तु मण्डली । चतुलॊकमिमं सब निई हत्यारा तेजसापाला ॥ ततः प्रलीने सर्वस्मिन्नम्मे वावरे तथा। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मएठा प्रकायते ॥ अम्बरीष इवाभाति|| सर्वमापूरितं जगत् । सर्वमेव तदचि*** पूर्ण जाज्वस्थते पुनः ॥ • तौबा इति B and F. + च रश्मिभिरिति B and P. प्रतापिन ति B. प्रतापिता इति E,Gand H. मिशन इति B and P. प्रसापिसा ग F. १ यातीति A. || ममपद्यतेति B and F. - मगैषिभिः प्रदीमाभिः सनताभि- रिति Band F. tt एतत्पादाय B पुनके न दृश्यने ।। प्रनमानामिति ।. सूयापीनी प्रवत्तानामिति P. एकलमुपजातानामिति B and F. पप निशा व्याजसेति B: निहन्याप खतेजसा ति P. चमरीषमिवाभातौति Band F. 100 सबमितपदचिभिरिति Band F. 98 ·पूर्मपुराणम्। पाताले यानि सत्खानि महोदधिगतानि ।। नतस्तानि प्रलीयन्ते भूमिखमुपयान्ति s दीपांच पर्वतांश्चैव वर्षांथ महोदधीन् । तान् सर्वान् भस्मसाधक सप्तामा पावकः प्रभुः । समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च प्रापः शुष्काच सर्वधः । पिवनपः ममियोऽग्निः पृथिवीमाश्रितो वखन् । ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा। सीकान्दहति दीप्तामा मारतेयो विवृभितः ॥ स दग्ध्या पृथिवी देवो रसातलमशोभयत् । अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा दिखाई दहिश्थति। योजनानां शतानीह सहस्रायुतानि च । उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वडे संवर्तकस्य तुन गन्धर्वीच पिशाचांच सयक्षोरगराक्षसान् । तदा दहत्वसौ दीप्तः कालरुद्रप्रणोदित भूलॊकच्च भवर्लोकं महोकं तथैव च । दहेदशेषशालाग्निः कालाविष्ट तनुः पापा स्वयम् । व्याच्येतेषु| लोकेषु तिर्यगूईमथाग्निना। दौर्षानीति B. + तब नानौनि B. +रति B. चतः परं श्रीकार्य B पुतव नालि। माकान्दहतीति B. १ रुद्रतेजीविजृम्भित इति B and F. शोषदिति F and H... पक्ष्यति । इड़ागम पार्षः। ॥ ौति B. तुप्रति 'F and H. प्रचोदित इति B and F. खोकर तथा परमिति B. खोकर नया महानि F. नाकाची वितरिति B. व्याप्तेषु नेषु पनि B and F.

·चतुबत्वारिंशोऽधायः। तत्तेजः समनुप्राप्य करवं जगदिदं शनैः । पतो गूढमिदं सर्व तदेवैकमकायतेन ॥ ततो गजकुखाकारास्तडिजि: समलाताः । 'उत्तिष्ठन्ति तदा व्यानि घोराः संवर्सका धनाः । केचित्रीलोत्यसखामाः केचितुमुदसविभाः । धूम्रवस्तथा केषित्वचित्वीताः पयोधराः । केचिद्रासमवस्तु साधारसनिमाः परेषा । शाकुन्दनिभाचान्ये जायचननिभास्तथा । मनःशिखामा परे* कपोतसहयाः पर। इन्द्रगोपनिभाः केचिहरितासनिभास्तथा इन्द्रचापनिभा: केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि ॥ केचित्यर्वतसहामाः केचिहजकुलोपमाः । कूटाङ्गार निभायान्ये केचिश्रीनकुलोहहाः । बहुरूपा घोररूपा घोरवरनिनादिनः । सदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभस्तलम् ॥ ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करामजाः । •षयीढमिति B. चम्बरीकनिभमिति P. + तदा चैकम्प्रकाशयदिति B. * गवकुलोबादाः सनितः इति B. गजकलोन्मादाकपिरिति P. ६ धूमवर्णा इनि E, F and H. तथा इति B. || बाग्थाननिभाः परं पति B. ५. मनःशिला- भाम्बन्धे चेति B. मनःशिलाभावपरति F. It इदं पादाय पुनके नास्ति । म पूर्वमिदमधिन पुस्तके इम्यते-कैचिवाववर्णाभामथान्ये चौरमन्निभाः। तथा कर्पूर. पाव भिवाचननिभासया ॥ 11 काकाएकनिभाः इति B. SS कुटागारति Bandy, ·कूर्मपुराणम्। सप्तधा संघतामानं तमग्निं गमयेत्युनः ॥ ततस्ते जलदा वर्ष मुश्चन्तीह महौषवत् । सुघोरमशिवं वर्ष नापयन्ति च पावकम् ॥ प्रतिस्तदात्यर्थमनसा पूर्वते जगत् । अद्भिस्तेऽम्भोऽभिभूतत्वात्तदग्निः प्रविशत्वपः ॥ नष्ट चाम्नौ वर्षयतैः पयोदाः पयसम्भवाः ।। भावयन्ती जगम महाजलपरिस्रवेः । धाराभिः पूरयन्तीदं नोधमाना: स्वयम्भुवा । अत्यन्तसलिलौधास्त वेला व महोदधे साद्रिद्दीपा ततः पृथ्वी जलैः सम्छाधते शनैः । प्रादित्यरश्मिभिः पीतं जलमधेषु तिष्ठति । पुनः पतति तमौ पूर्यन्ते तेन वार्णवाः ॥ ततः समुद्राः खां वेलामतिकान्तास्त करनमः । पर्वताच विलीयन्से मही चामु निमज्जति ॥ समिबिकार्णवे घोर नष्टे स्थावरजङ्गमे । योगनिद्रा समास्थाय शेते देवः प्रजापतिःपापा । चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुम्मनीषिणः|||| • ततः इति B. एकवचनमार्षम् । शमयन्युत इति F. + नेति A and F. * प्राईसरिति B. प्रहले रिति F. ६ तेजीऽभिभूतामा तदापिरिति B. प्रितेजी- ऽभिभूतत्वानदाभिः प्रविशत्यपः इति P. पापक्षसम्भवा इति B. || मावयन्तोऽथ भुवन- मिति B. . मेघमाला इति B. 1 पत्यनसलिलीधेय परिसाव्य दिशो दश इति B. tो साथिदीपा इति B. क्रम्याए रति E and H. पण नगन्यतिरिति । माय इति B.

·चतचत्वारियोऽध्यायः । ७८१ बाराहो वर्तते कल्यो यस्य विस्तर ईरितः । पसंख्यातास्तथा* कल्ला बनविणुशिवामकाः । कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः । सात्विकषध कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः। तामसेषु हरस्थीतन राजसेषु प्रजापतः । योऽयं प्रवर्तते कल्यो वाराहः साविको मतः । अन्ये च सालिकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः ॥ ध्यानं तपस्तथा जान लब्ध्वा ते योगिनः परम् । पाराध्य तव गिरिशं यान्ति तत्परमम्मदम् ॥ सोऽहन्तत्वंपा समास्याय मायी मायामयां स्वयम् । एकार्णवे जगत्यस्मिन्योगनिद्रां व्रजामि तु॥ मां पश्यन्ति महात्मानः सप्तकाले महर्षयः । जनलोके वर्तमानास्तापसा योगचक्षुषा ॥ पहं पुराणः पुरुषो भूर्भुवःप्रभवो विभुः । सहस्रसरणः श्रीमान् सहस्राक्षः सहस्रपात् । मन्त्रोऽहं बाणा गावः कुयोऽथ समिधो अहम् । * सर्दति B. + शिवस्यीकमिति B. + एतत्पादाय B पुसकै नास्ति। इनमेष योगिनः इति B. तेषु च वीगिन इति P. १ मत्त्वमिनि B, Fand G. || माया- मयौमिति H. मायामयमिति F. 10 मनकाम्नमिति G. मा पनि महामानः 'मुभ कालविपर्यये इति F. ++ तपमैति B and E. It सहयोगिति B. सा. सांसः सहमहमिति F.$$ मन्बीपिणः इति B. मैवानियामा इति P.

·'७८२ कूर्मपुसषम् । प्रोक्षणीयं स्वयञ्चैव सोमो व्रतक्ष्मवानाम् । संवर्तको महानामा पवित्र परमं यमः । मेधाप्य प्रभु!ता गोपतिब्राणी मुखम् ॥ अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः। हंसः प्राणोऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः ॥ क्षेत्राः प्रकृतिः कालो जगहीजमथामृतम् । माता पिता महादेवो मत्ती अन्धो न विद्यते ॥ प्रादित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः । तं पश्यन्ते यतयो योगनिष्ठा जावामानं मम तवं व्रजन्ति ॥ इति श्रीकूर्यपुराणे उपविभागे व्यासगीतासु चतुत्वारिंशोऽध्यायः । • प्रोनी च सुबवेव सीमी वृतमिति B and F. + महात्माहमिति F and G. दवेयमिति B and F. महादेव्यः इति F. पचने इति पार्षमात्मनेपदम् । मां पाबीवि Band F. चावात्मानममतत्व वजनीति B. पवते त्वां ब्रजति. वि.

·पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । कूम उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् । प्राकृतं तसमासेन* गृणध्वङ्गादतो मम ॥ गते पराईहितये काले लोकप्रकासनः । काखाग्निर्भस्मसात्कत्तुं चरने चाखिलं जगत् । खामन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः । दहेदशेषं ब्रमाण्डं सदेवासुरमानुषम् ॥ तमाविश्य महादेवी भगवावीललोहितः । करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः ॥ प्रविश्य महल सौरङ्गत्वाऽसौ बहुधा पुनः । निई हत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधक् ॥ स दग्ध्वा सकलं विश्वमस्त्रं ब्रह्मगिरी महत् । देवतानां शरीरेषु क्षिपत्य खिलदाहकता ॥ दग्धेषशेषदेवेषु देवी गिरिवरामजा। एषामा साक्षिणी अम्भोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः । थि:कपालैर्देवानातस्रग्वरभूषणः । प्रादित्यचन्द्रादिगणैः पूरयव्योममण्डलम् ॥ • पालतं हि समासनेति B. प्राकत व इति F. + कर्गनि निविला मतिमिषि • B and F.. खात्मनात्मानमावश्येति G and II. मत्वमम्वमिनि B. बोक- मस्त्रमिति P. प पखिखदाहकः इति B and F. || एका इति B and F.

·कूर्मपुराणम्। सहस्रनयनी देव: सहसाच तीखरः । सहस्रहस्तचरणः सहस्राचिमहाभुजः ॥ दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः । त्रिशूलबत्तिवसनो योगमैखरमास्थितः ॥ पीत्वा तत्परमानन्द प्रभूतममृतं स्वयम् । करीति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेखरः । पीत्वा वृत्यामृतं देवी भर्तुः परममङ्गलम् । योगमाखाय देवस्य देहमायाति शूलिनः । स भुक्कापा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधुक् । ज्योति. स्वभावं भगवान्दग्ध्वा ब्रमाण्डमण्डलम् ॥ मंस्थितेष्वथ देवेषु मा विष्णुः पिनाकधा* | गुणैरशेषैः पृथिवी विलयं याति वारिषु ॥ स वारि तत्वं सगुणकसते हव्यवाहनः । तेजः स्वगुणसंयुक्त वायो संयाति सायम् । पाका सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् । भूतादौ च तथाका लीयते गुणसंयुतः । इन्द्रियाणि च सर्वाणि तेजमेपापा यान्ति सक्यम् ॥ • सहसालतिरोबर इति B and P. + परमानन्दः इति B. + खकमिति B. शिवमिति F. परममावेति Band F. संपका इति B. पार्षः प्रयोगः । ॥ जातीति B. यावौति E, F and H. ** ब्रमविपिनाकिए प्रति B and F. tt तेजस गुपसंयुक्रमिति B. सेजम्न गुणसंयुक्तमिति F. तथाकायमिति B. . नुषसंयुतमिति B. १५ तेजासौति B. .

·पञ्चत्वारिंशोऽधायः । ७८५ वैवारिको देवगः प्रलयं यातिन सत्तमाः । त्रिविधोऽयमहसारो महति प्रलये ब्रजेत् ॥ महान्तमभिः सहितं ब्रह्माणममितौजसम् । प्रध्यक्तनगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम् । एवं संहत्य भूतानिष तत्वानि व महेश्वरः । वियोजयति चान्योऽन्य प्रधानं पुरुषम्परम् । धानपुंसोरजयोरेष संहार इरितः । महखरेच्छाजनिती न स्वयं विद्यते लयः ॥ गुणसाम्यं तदव्य प्रतिः परिगीयते । प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतमम् ॥ कूटस्खचिन्मयो घामा केवल पञ्चविंशकः । गीयते मुनिभिः साची महानेष पितामहः । एवं संहारतिय शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवापागा ॥ प्रधानाधं विशेषान्त देहे रुद्र| इति श्रुतिः । योगिनामथ सर्वेषां जानविन्यस्तचेतसाम् । प्रात्यन्तिकश्चैव लयं विदधातीह शहरः । इत्येष भगवावुद्रः संहारं कुरुते वयी । वारिक देवगणा इति B. + यानीति B. पतः परं B पुलक-बारि कलेजसब भूतादिति सत्तमा:-त्यधिक दृश्यते। s graanufafa B and F. १ भूतादिरिति B. | वियोजयन्यथाऽन्योन्यमिति B. *: कटक चिन्मय इति, E and H. • + केवलः इति B. महानेक: पति Band F. समार. करपति B and F. पाप गर्भति B. दहंदुद्र पति B and F. 99 .

·७८५ कूर्मपुराणम् । खापिका मोहिनी मतिनारायण इति श्रुतिः। हिरण्यगर्भो भगवानगसदसदामकम् । मजेदशेषं प्रवतेस्तम्भयः पञ्चविंशकः ॥ दुर्बलाः सर्वगा यान्ताः खात्मन्येव व्यवखिताः। मलयो ब्रह्मविणीचा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । सबैखराः सर्वबन्धाः शाखतानन्तभोगिनः । एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुम्प्रधानखरात्मकम् । अन्याय सतायो दिव्यास्तत्र सन्तिा सहस्रशः। इत्येते|| विविधैर्यः सत्यादित्यादयोऽमराः । एकैकस्याः सहस्रापि देहानां वै शतानि च । कथ्यते व माहात्म्याच्छतिरकैव निर्गुणा । तां शक्ति स्वयमाखाय, खयं देवो महेश्वरः । करोति विविधान्देहान्दृश्यतेपाना चैव लीलया। इज्यते सर्वयन्त्रेषु बाणेदवादिभिः । सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । सासामिव भनीनां प्रविष्णुमहेबराः । • स्थायिकैति B. स्थापिता रति P. + सर्वतः सर्वगः शान्तः खात्मन्येव व्यवस्थित इति F. * सर्वा सर्वगाः इति G. ६ वन्द्या इति E, F and H. दिव्याः सन्ति त ति B. | युज्यते इति B. ज्यने ति E,G and H. प्रत्यं ते रति P. . शादित्यादयः इति B, E and F. + एकैकस रति B and F. # देवेति B.Esat तो शक्ति समाचायति B. ना खतिं समास्यायेति G. मा शान्ति समास्याय इति F. पप यसते रति Band F. .

·पञ्चचखारियोऽधायः। प्राधान्येन मृता देवाः मतयः परमाननः । पाभ्यः परवानगवान् परमात्मा सनातनः । गीयते सर्वमायामा शूलपाणिमहेश्वरः । एकमेव वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे । इन्द्रमेके परे प्राण ब्रह्माणमपर जगुः । ब्रह्मविष्णुग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः । एकस्यैवाथ नद्रस्य मेदास्ते परिकीर्तिताः । यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् । तत्तद्रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः । तस्मादेकतरं भेदं समाधित्वापि शाखतम् । पाराधयमहादेवं याति तत्परमं पदम् ॥ किन्तु देव महादेवं सर्वशक्ति सनातनम् । पाराधयेह|| गिरिगं सगुणं वाथ निर्गुणम् ॥ मया प्रोक्लो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः । पारुरुक्षुत सगुणं पूजयेत्परमेखरम् ॥ पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलङ्गत्तिवाससम् । समाभं वा सहस्राचिन्तयेदिकी श्रुतिः ॥ एष योगः समुदिष्टः सवीजी मुनिपुङ्गवान • सर्वशन्यामा इति B and F. + एवमेकमिति E. एममेकमिति F. एकमेव- मिति H. * विमाः इति B. देवमिति B. पतत्तद्पमित्यारभ्य चतुरंग पादाः A, E, Hपुसकेषु न दृखने । ॥ पाराध रति P. * पासमय हमा चिनयेदिकौति B and F. tt मुनिसतमा रति B.

·७९ कूर्मपुराणम् । पत्राप्ययतोऽथ हर विखं प्रमाणमयेत् । अथ चेदसमर्थः स्यात्तथापि मुनिपुङ्गवाः । सतो वायुग्निशक्रादीन पूजयेतिसंयुतः । तमावान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् । पाराधयेहिरूपाचमादिमध्यान्तसंस्थितम् ॥ भनियोगसमायुक्त: खकर्मनिरतः शुचिः । सादृशं रूपमाखाय पासायास्यन्तिकं शिवम् । एष योगः समुद्दिष्टः सवीजोऽत्यन्तभावनः । यथाविधि प्रकुर्बाणः प्राप्नुयादेशरम्पदम् । देश चान्ये भावने शुद्ध प्रागुक्त भवतामिह । प्रथापि कधितो योगी निर्वीजस सवीजकः । मानं तदुक्त निर्वाज पूर्व हि भवतां मया । विष्णुं रुद्रं विरवचमा सवीजे साधयेदुधः । पथ वायादिकान्देवान्तत्परो नियतात्मवान् । पूजयेत्पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् ॥ अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम् । नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमम्पदम् ॥ तनिधारी नियतं यद्युतस्तदुपात्रयः # faufufa B and C. + खधनिरत रति B and C. + ये इति B. विधाने भावने से रति C. पापीति B and C. पविरिविवाति B. । संयतेन्द्रियः इति B. . हरमिति A, E and H. इत: पूर्व पादपटक C पुस मालि। # नातसादपाश्रय इति B. नियतमाशापाश्य रति C.

·पत्रचत्वारिंशोऽध्यायः। ७९. एष एव विधिर्वा खभावने चान्तिम मतः ॥ इत्येतत्वधितंत्रानं भावनासंचयम्परम् । इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुराण ॥ पव्यतामकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् । तदीखरं परं ब्रह्म तस्मानिमयं जगत् ॥ सूत उवाच। एतावदुका भगवान्विरराम जनाईनः । तष्टुवुर्मुनयो विणुं शक्रण सह माधवम् ॥ मुनयः अधुः। नमस्ते कूर्मरूपाय विणवे परमाबने । नारायणाय विखाय वासुदेवाय ते नमः ॥ नमो नमस्ते वाष्णाय गोविन्दाय च ते नमः। माधवाय च ते नित्यं || नमो यशेखराय च ॥ सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राचाय ते नमः । नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च। भों नमी ज्ञानरूपाय विष्णवे परमात्मने। पानन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः ॥ नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमोऽस्तु ते । विधिबा.भावनेचानिक मतः रति B and c. विधिर्वाधाभाव रहिG. + प्रघुबाय कषितं मुनये यनया पुति B. + शकणेति B, C, Eand G. अषय इति B. १ गोविन्दाय नमो नम इति B. || माधवाय नमनुमिति B. " परमात्मखपिणे इति B. परमार्थम्वपित C.

·: - पुरापम् । पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रखरुपिये। नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमोऽस्तु ते । धर्मज्ञानाभिगम्याय निष्कलाय नमोऽस्तु ते॥ नमस्ते योगतत्वाय महायोगखराय च । परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः । नमो बुद्धाय माय नमो युताय हेतवे। नमो नमो नमसुन्य मायिने वेधसे नमः ॥ नमोऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः । वामनाय नमस्तुभ्यं हषीकेशाय ते नमः ॥ खर्गापवर्गदानाय नमोऽप्रतिहतामनेपा । नमी योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने । देवानां पतये तुम्यं देवातिगमनाय || भगवस्वप्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् ॥ अस्माभिर्विदितं ज्ञान यज्ञात्वामृतमयुते । अतास विविधा धा बंधा मन्वन्तराणि च ॥ सर्गच प्रतिसर्गच ब्राहस्यास्य विस्तरः। वं हि सर्बजगत्साधी विष्वी नारायणः परः । • कैवल्याय रति B. एतत्पादचतुष्टयं B पुसद बीकच्यापर हयते । C पुस्तके तशतवादचतुष्टय माति। + धर्मशानाषिवन्याय निकालाय नमी नम ति B. बीमापाव वि B and c. नमी मायाविने तुर्थ वेधसे नमो नमः रति Band c. खर्गापवर्गदापनमोऽपविताय चैति B. |वि B.

·पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। ७८. बातमईस्वनन्तामा त्वामेवं शरणङ्गताः ॥ सूत उवाच । एतहः कथितं विमा भोगमोक्षप्रदायकम् । कौमं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः ॥ अस्मिन् पुराणे लक्ष्मणास्तु सम्भवः कथितः पुरा। मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजितः ॥ प्रजापतीनां सर्गास्तुपा वर्णधर्माश्च वृत्तयः । धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावलक्षणं शुभम् ॥ पितामहस्व विष्णोष महेशस्य च धीमतः । एकवच पृथकच विशेषचोपवर्णितः ॥ भक्तानां लक्षणम्प्रोक्तं समाचारच भोजनम् । वर्णाश्रमाणाकथितं यथावदिह लक्षणम् ॥ धादिसर्गस्ततः पचादण्डावरणसप्तकम् । हिरण्यगर्भः सर्गच कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः । कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यश्चेश्वरस्य च ब्रह्मण: अयनचासु नामनिर्वचनं तथा। वराहवपुषो भूयो भूमेरुवरणं पुनः ॥ पनामनिति B. चातुमईसि नः सञ्चामिति C. + त्वमेव शरणं गतिरिति B. * मोहाय सर्वभूतानामिति B. मामा शेषभूतानामिति C. ६ योजनमिति B and C. सर्गम इति B. सर्मनु पति C. || भीमनः पति B antc. 0 चादित्य सर्गतः इति B. tt gafa B. ग्रमण थारभ्य दश पादा: A, C,E, II उसकेषुन सन्ति।

·पुराणम्। मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसंगैस्तथापरः । व्याख्यातो रुद्रसर्गव ऋषिसर्गच तापसः ॥ धम्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात्पूर्वमेव तु । अन्नविष्णोर्विवादः स्यादन्तईहप्रवेशनम् ॥ पन्नोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः । दर्शनच.महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् ॥ दिव्यदृष्टिप्रदानञ्च ब्रमणः परमेष्ठिनः । संस्तवी देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रसादी गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च । संवादोर विष्णुना साई शहरस्य महात्मनः ॥ वरदान तथा पूर्वमन्तर्वानं पिनाकिनः । वधव कथितो विप्रा मंधुकैटभयोः पुरा । अवतारोज्या देवस्य ब्रह्मणो नाभिपडाजात् । एकीभावर देवेन ब्रमणा कथितः पुरा ॥ विमोहो* ब्रह्मणवाय संज्ञानातुन हरेस्ततः । तपवरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः ॥ मादुर्भावो महेशस्य ललाटाबवितस्ततः । भद्राणाषिता सष्टिबनणः प्रतिषेधनम् । * एतापादयं B पुस्तके नास्ति । वरदस्य ततः परमिति B. + विवाद इति B. परमिति B. तथा इति C. अवतारोऽस्य इति B. || देवस्य कथितसवेति B. . दवस विचमा सह सवव रति G. • विमीक इत्यारम्य पादषटकं A, E, H. पुसवेषु नास्ति। 1 शिवालामति C. #त: पूर्व पादचतुध्यं पुसकै नास्ति ।

·पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। भूतिक देवदेवस्थ वरदानोपदेशको । पन्त नच देवस्व तपवर्याण्डजस्व च। दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता। 'देव्या विभागकथनं देवदेवापिनाविनः । देण्याचा पथाकथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च । हिमवहुहिटत्वञ्च देव्या याथात्म्यमेव च । दर्थनं दिव्यरूपस्व विश्वरूपाक्षदर्शनम् ॥ नानां सहस्रकथितं पिता हिमवता स्वयम् । उपदेशो महादेव्या वरदान तथैव च ॥ भग्वादीनां प्रजास! राज वंशस्य विस्तरः । प्रारतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमईनम् ॥ दधीचस्य च यत्रस्य विवादः कथितस्तदा । ततच शापः कथिती मुनीनां मुनिपुङ्गवाः ॥ नद्रागतिः प्रमादख अन्तर्वानं पिनाकिनः । पितामहोपदेशः स्यात् । कीर्त्यते वै रणायणापा त । दक्षस्य च|| प्रजासर्गः कश्यपस्य महावनः । हिरण्यकशिपो थी हिरण्याक्षवधस्तथा ॥ * ततति B. युनिश्च नि C. + वरदानीपदघनमिति B. बद्रस्य रवि B and c.तुति B. देव्यानु इति B. | माहारम्वमेव परति B and c. " नपख दर्शन मिति B. विशडपस दर्शनमिति c. tt विकिमिति B. की कवितसर्थात Band C.8 पितामहम्पीपदेश इति B and C. पाप रपवाय इति B. कोर्णित रावति C. प्रति B. 100 ·028 बूपुराणम् । सतच मापः कथितो देवदारुवनौकसाम् । निग्रहबान्धवस्वाथ गाणपत्यमनुत्तमम् ॥ प्रवादनियहवाथ बलेः संयमनवथ । वारस्व निग्रहवाध प्रसादस्तस्य शूलिनः । ऋषीण बंशविस्तारो राजा वंशाः प्रकीर्तिताः । बसुदेवात्ततो विचारमतिः खेच्छया हरेः ॥ दर्शनचोपमन्यो। तपवरणमेव च । बरलाभो महादेवं दृष्ट्या साम्ब त्रिलोचनम् । बैलासगमनचाथ निवासस्तस्य शाणिः । ततव कप्यते भीतिहारवत्यां निवासिनाम् । বেযঞ্জনাথ জিলা মালা। नारदागमनचैव यात्रा चैव गरुन्मतः । ततच कष्णागमनं मुनीनामाश्रमस्ततः ॥ नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गानं तथा। मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रीतस्ततः परम् ॥ लिशाननिमित्त लिङ्गस्यापि सलिङ्गिन: बाधात्म्यकथनाथ लिझाई भीतिरेव च ॥ संघममनवा रति B.+ एतत्पादन B पुसकै नास्तिसाविभूषिनमिति C. नति B, C,Gand H. 4 विधा शक्किमहात्मना रति B. नित्ला बजून महाम- नेति C. || मनोनामागतिसतः इति B and C. मुनीनामागम इति E... नैष्ठिक मिति B. नैतिवमिति C and E. च खिजिनः इति B and C. वषार्थ बपितवार बिसाविर्भावएप पति B. सर्वात्मकपनबाप लिसाविर्भाव एकच इति C.

·पत्रचत्वारिंशोऽधायः। ७८९ बनविणोतथा मधे कीर्तिता मुनिश्वाः । मोहस्तयो कधितो गमनसोईतो । संस्तवो देवदेवस्व प्रसादः परमेष्ठिनः । पिनहानञ्च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् । कीर्तिता धानिरहस्य समुत्पत्तिर्विजोत्तमाः । मणस्य गमने बुधिषीणामागतिस्तथा । अनुशासन जोन वरदानं महामनः । गमनश्चैव क्रुष्णस्य पार्थस्वाप्यथा दर्शनम् । क्षणदैपायनस्वी युगधर्माः सनातनाः । अनुग्रहोऽथ पार्थस्य वाराणखातिस्ततः । पाराशयस्य च मुनेासस्वाइतकम्मेषः । वाराणस्याच माहात्म्यं तीर्वानाश्चैव वर्णनम् व्यासस्य तीर्थयात्रा च देव्याचवाय दर्शनम् । उहासन कथितं वरदानं तथैव च। प्रयागस्य च माहात्म्य हेत्राणामय कीर्तनम् । फल विपुलं विप्रा मार्कगड़ेयस्य निर्गमापा । भुवनानां स्वरूपञ्च ज्योतिषाच निवेशनम् । • मोहनयोन इति B and C. + ऽप्यधः पति B and C. t पनुमामिण इति B. महात्मनामिनि B and c. पाण्यापि च नि . || पाराषम्यान इति B. +2 एप पाद: । पुन मानि। it तीर्थयापान यामन्य इति... tषांनिधायाः इति ।. F कई मुबिपुनमिति B. ११ एष पाद: B पुखके नास्ति।

·02t वर्मपुराणम् । कीर्तितचापि वर्षाणां नंदीनाचैव निर्णयः । पर्वतानाच कथनं खानानि च दिवौकसाम् । हीपाना प्रविभागब खेतहीपोपवर्णनम् ॥ शयन केशवस्याथ माहात्म्यच महात्मनः । मन्वन्तरापास्नं विष्णोर्माहात्म्यमेव च। वेदशाखाप्रणयनं ध्यासानाइथनं ततः । अवेदस्य च वेदस्य कथितं मुनिपुङ्गवाः । योगेश्वराणाच कथा शिष्याणाचाथ कीर्तनम् । गीताव विविधा गुघा खरस्याथ कीर्तिताः ॥ वर्णाश्रमाणामाचाराः|| प्रायवित्तविधिस्ततः । कपालित्वञ्च रुद्रस्य भिचाचरणमेव च । पतिव्रतानामाख्यानं तीर्थानाच विनिर्णयः। तथा मणकस्याथ निग्रहः कीर्तितो विजाः । वध कथितो विप्राः कालस्य च समासतः । देवदारवने शम्भोः प्रवेश माधवस्य च । दर्शनं षटकुलीयानां देवदेवस्य धीमतः । वरदानञ्च देवस्य नन्दने तु प्रकीर्तितम् ॥ नैमित्तिकच कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् । * कोयन्ते व वर्षाचीति Band C. + तदीपस्य वर्षनमिति B. + तथा इति B. एतत्पादाय B पुस्तके परवर्तिपादयस्य पश्चात्पश्यते । नया शिष्याचाचानु. कौनमिति B. १ पुस्था बरसानुकोर्तिताः इति B. || पाचार इति B and c. पतिव्रतायावाख्यानमिति Band c.

·पत्रचत्वारिंशोऽध्यायः। ७८७. प्रक्षितः प्रलयसाई सवीजी योग एव च ॥ एवं चावा पुराणस्य सझेपकीर्तयेत्तु यः । सर्वपापविनिर्मुलो ब्रह्मलोके महीयते । एवमुक्का वियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः । सत्यज्य कूर्मसंस्थान प्रजगाम हरस्तदा । देवाच सबै मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे। प्रणम्य पुरुषं विष्णुं राहीत्वा बम बिजाः ॥ एतत्पुराणं सकलंपा भाषितम्मरूपिणा । साक्षादेवाधिदेवेन| विष्णुना विश्वयोनिना ॥ यः पठेसततं विप्रा नियमेन समासतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ लिखित्वा चैव यो दद्यादैशाखे कार्तिकेऽपि वा। विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैखर्यसमन्वितः । भुना तु विपुलाम्मयों भोगान्दिव्यान् सशोभनान् ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले। पूर्वसंस्कारमाहात्म्यारह्मविद्यामवाप्नुयात् ॥ . • मरीयाद्याच एव चेति B. + नद्रलोके इति B. विमलोके पति C. म्वस्थाना अगाम हेति B. स जगाम हरिः प्रभरिति C. एतत्पुरायमममिति B. परम- , मिति C. . | देवादिदेवमति B and c. माया नियमन समाहितः रति Band c. + वैशाख मासि मुव्रतः इति Baud.

·•७८९ पुरोशम् । पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते । योऽथ विचारयेन्सम्यक् प्रायोति परमम्पदम् । अध्येतव्यमिदं पुत्रं विप्रैः पर्वणि पवि। श्रोतव्य विजश्रेष्ठा महापातकनापनम् ॥ एकतत पुराणानि सेतिहासानि त्वयः। एकत्र परमं वेदकमेतदेवातिरिचते ॥ इदं पुरासं मुकं नान्यसाधनकं परम् । यथावदन भगवान्देवो नारायणो हरिः । वीर्यते हि यथा विशुन तथाऽन्येषु सुव्रताः । ब्रानी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाथनी । पत्र तत्परमं ब्रह्म कीर्णते हि यथार्थतः ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तपसाच परं तपः । जानानां परमं जानं व्रतानां परमं व्रतम् ॥ नाघेतव्यमिदं शास्त्रं षलस्य च सविधौ । योऽधीते चैव मोहामा स याति| नरकान् बहन् । बारे वा दैवि कार्ये वावगीयं हिजातिभिः । यत्रान् त विशेषेण सर्वदोषवियोधनम् । • पठिलाध्यायने ति B. पठित्वाध्यायमकै कमिति C. +स प्रायोति पर पदमिति Band G. पाप्रीति परमासतिमिति C. वेदपरममिति B. 8 मारवन्ध. साधनमिति. B. धर्षनेपुलवामाना जानिना पुण्यकामिनाम् । इदं पुरा व्यक मानवसाधर्म परविति..वष्यते इति B. ॥ योऽधीते सनमी धामा प्रय- चौवि B. योऽधीत व माहात समाति इति C. देदिक इति B.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.