Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Srianuyogadwaranam
Front matter
अनुयोगद्वारचूर्णिः नमो वीतरागाय ।। नमो अरिहताणं नमो सिवाणं नमो आयरियाणं नमो उवज्झायाणं नमो लोए सव्वसाहूणं, एसो पंचनमोकारो, सज्वपावप्पणासणो । मंगलाणं च सग्रेसि, पढम हवइ मंगलं ॥१॥ कांच पंचविहायारजाणतं तप्परूवणाए उज्जुन तढित च गुरुं पणामऊण जातिकुलरूपविणतादिगुणसंपण्णो य सीसो भणइ-भगवं ! तुम्भंतिए अणुयोगदारफर्म समोतारं तदत्यं च णातुमिच्छामि, ततो गुरू तं मीसं विणयादिगुणसंपण्णं जाणिऊण तदरिहं वा ततो भणति-सुणेहि कहेमि ते अणुओगद्दारत्थं तकमंच, जधा य सम्बज्झयणेसु समोयारिति, तं च काउकामो गुरू विग्योवसमणिमित्तं आदीए मंगलप- रिग्गडं करेइ, तच भंगलं चउविहंपि णामादि णिक्खिवियन्त्र, तत्थ णामठवणादब्धमगलसु विहिणा वक्सातमु भावमंगला- हिगारे पत्ते मणेति ' णमो आरहताणं "इच्चादि, अहवा मगला गंदी, सा चतुर्विधा-णामादि, इहपि णामयणादच्चनंदीव- क्खाणे कते भावनंदीजसरे पत्ते भणति 'गाणं पंचविध पण्णनं' इच्चादिसुत्तं , (सू.१-१ पत्रे)इमस्स सुत्तस्स जहा नंदिचुगणी" .
चक्साणं वहा इपि वक्खाणं दहव्वं, 'तत्थ' ति णाणपंचके तंमज्झयो य 'चत्तारि णाणाई' ति सुतवज्जाई ताई 'ठप्पाई- ति असंववहारियाईति वुत्तं भवति, जम्हा य ताई असंववहारियाई तम्हा ताई 'ठवणिज्जाई' ति चिठंतु, ण तेसिं हवइ उद्दे- मादि, किरियाओ कन्जंतित्ति बुत्तं भवति, अहवा ताई अप्पप्पणो सरूपवनणे ण ठप्पाई, एवंविधस्वरूपाणीत्येवं ताई च गुरुमगहाणतणतो इध अणुयोगद्दारदरिसणकमे य अणहिगारत्तणतो उद्देसणादिकिरियासुय ठवणिज्जाइति भणिताई, अहवा ठप्पाई ठवणिज्जाइंति एते दोऽवि एगहिता पदा । इदाणि इह सुतणाणस्स अधिकारत्तणतो सुतणाणं भण्णइ, तं च पदीवोव्य आयपरप्पगासगं पराहीणं च, तस्स सपराहीणतणओ उद्देसणादिकिरियायो पवत्तंति, ता पगयं उच्यते, आयारस्संगस्स उत्तर- ज्झयणादिकालियसुतखंधस्म य ओवादियाइउकालितउबंगस्स य इमा उद्देसणविधी-पुच्वं सज्झायं पवेत्ता ततो सुतम्गाही विष्णत्ति करेनि-इच्छाकारेण अमुक मे सुतं उद्दिसह, गुरू इच्छामोति भणति, ततो सुतग्गाही बंदणं देइ पढमं, ततो गुरू उद्देत्ता ठति, ते चंदइ, ततो बंदिय पुष्यद्वितो सुतग्गाही वामपासे ठवेचा जोगुक्खेवुस्सग्गं पणुवीसुस्सासकालितं करेति, उस्सारित- कट्टितनउयोसत्यतो तहद्वितो व पंचणमोकार तओ वारे उच्चारेत्ता णाणं पंचविहं पण्णत्त इच्चादि उद्देसणंदि कड्डइ, तस्संते मगीत-इमं पट्ठवणं पडुच्च इमस्स साहुस्स इमं अंग सुतखंधं अज्झयणं चउहिस्सामि, अहंकारवज्जपत्थं भणइ-खमासमणाणं हत्येण सुत्नं अत्यो तदुभतं व उदिवं, तो सीसो इच्छामोत्ति भणिचा बंदणं देति, वितियं, ततो उद्वितो भणादि-संदिसह किं भणामो? गुरू भणाति-चंदित्ता पवेदेत्ति, ततो इच्छामोति भणिचा बंदणं देति, तत्तियं, सीसो पुणुष्ठितो भणति-तुब्भेहिं में अमुगं मुनमुदिई इच्छामि अपुसहि, गुरू भणति-जोगं करेहित्ति, एवं संदिवो इच्छामोत्ति भणित्ता वंदणं देइ, चउत्थं, एत्थं- तरे णमोकारपरो गुरुं पदक्सिणेचा पुरतो ठिच्चा पुणो भणादि-तुन्भेहि मे अमुगं सुतमुद्दिढ. जोग करेहित्ति संदिट्ठी इच्छामोत्ति भणिता व चंदिचा य पदक्सिणं करोति, एवं तइयवारंपि, एते ततोऽवि बंदणा एक चंदणहाणं, ततियपदिक्षण- ते य गुरुस्स पुरतो चिट्ठति, ताहे गुरू णिसीयति, णिसण्णस्स य अद्धावणतो भणाति-तुभं पवेदितं संदिसह साहूणं पवेदयामि, गुरू भगति-पवेदेहत्ति, इच्छामोत्ति भणित्ता पंचमं देति चंदणं, बंदिचा पच्चुहितो कयपंचणमोकारो छ8 देति वंदणे, पुणो दिवपच्चुहिनो तुन्भं परोदितं साधूर्ण पवेदितं संदिसह करेमि काउस्सग्गं, गुरु भणति-करेहत्ति, ताहे बंदणं देति सत्तमः एते सुतपच्चता सत्त बंदणा, ततो वंदियपच्चुट्टितो भणादि-अमुगस्स उहिसावणं करेमि काउस्सग्गं अण्णत्थ ऊससितेणं जाव चोसिरामोत्ति, सनावीसुस्सासकालं ठिच्चा लोगस्स उज्जोयगरं वा चितेत्ता उस्सारतो भणादि-'णमो अरहंताण'ति, लोगस्सुज्जोअगरं कहिचा सुतसमत्तउद्देसकिरियचणतो अंते केदी बंदणं देति, जे पुणो बंदणयं देति ते ण सुतपच्चतं, गुरू- यकारीिति विणयपडिवत्तितो अट्ठमं चंदणं देति, अंगादिसमुदसणेसुवि, णवरं समुद्देसे पवेदिते गुरू भणति-थिरपरिजिये करे- हित्ति, गंदीण कडिज्जति ण त पदक्खिणं तउपरि कारिज्जति, जेण गिसण्णो गुरू समुदिसइ, अंगादिशगुण्णासु जधा उद्दसे तहा सर्व कज्जइ, णवरं पवेदिते गुरू भणति-संमं धारय अग्नेसिं च पवेदयसुत्ति, जोसुल्सवुस्सग्गो य ण भवति, आच- स्सगादिसु पइन्नासु तंदुलवेयालियादिसु एसेव विधी, णवरं सझाओ ण पट्टविज्जइ जोगुक्खेबुस्सग्गो य प कीरइ, सामाइयादिसु अज्जायणेसु उद्देसगेसु य उद्दिस्समाणेसु चितिययंदणपदीक्षणादिविसेसकिरियवज्जिताई सत्त थीभवद- गाई उपकमेण भति । जया पुण अणुयोगी अणुण्णमइ तता इमो विधी-पसत्थेसु तिहिकरणणक्खत्तमुहुत्तेसु पसत्थे य सत्त जिणायतणादिसु भूमि पमज्जित्ता दो गिसज्जातो कज्जंति, एका गुरुणो वितिया अक्खाण, चरिमकाले य पवेदिए णिसज्जाए णिमण्णो गुरू अहजातोयगरणो य पुरतो ठितो सीसो, गुरू सीसो दोषि मुहपोत्तियं पडिलेहंति, ततो तीए ममीगोपरियं कायं पडिलेहंति, ततो मीसो वारसावत्तवंदणं दातुं भणादि-संदिसह सज्झायं पट्टवेमि, पडवेहत्ति, तनो दुवगावि मज्झायं पट्ठोंति, तो पट्टविते गुरू णिसीतइ, ततो सीसो वारसावत्तेणं वंदेइ, ततो दोवि ओझेन्ति, अणुयोगे पट्टपित य गुरू णिमीयति, ततो सीसो वारसावत्तेणं चंदइ, चंदित्ता गुरुणा अभिमंतणे कते गुरू णिसेज्जातो उडेइ, णिमेज पुरतो काउं अधीतसुतं सीसं वामपासे ठवेना चेतिए बंदइ, समते चेतियवंदणे ठितो णमोकारं कड्डित्ता गंदी कड्डइ, तस्मते भणड-इमस्स माधुस्स अणुओगं अणुजाणामि खमासमणाणं हत्थेणं दन्वगुणपज्जवेहि अणुण्णातो, ततो वंदति सीसो, सो उहितो भणाति-मंदिसह किं भणामो ?, गुरू भणति-पवेहित्ति, ततो वंदति, उहितो भणइ-तुन्भेहिं मे अशुओगो अणुण्णातो, इच्छामि अणुसद्धि, गुरू भणइ-संमं धारय अन्नसि च पवेदय, नतो बंदइ, वंदित्ता गुरुं पदक्षिणेइ, एवं तओ वारा, ताहे गुरू णिमेज्जाए णिमीयइ, ताहे मीसो पुरतो ठितो भणति-तुम्भं पवेदितं, संदिसह साधूर्ण पवेदयामि, एवं सेसं पूर्ववत्, उस्सग्ग- स्संते बंदित्ता ततो सीमो गुरुं सह णिसेज्जाए पदाक्सिग करेति चंदइ य, एवं ततो वारा, ताहे उद्वित्ता गुरुस्स दाहिणभुया- सने णिमीयइ, ततो से गुरू गुरुपरंपरागते मंतपदे कहेति तओ वारा, ताहे वटुंतीओ ततो अक्खमुट्ठीतो गंधसहितातो देति, वाह गुरू णिसेज्जातो उट्टेइ, सीमो तत्थ णिसीयइ, ताहे सह गुरुणा अहासन्निहिया साहयो चंदणं देति, ताहे सो निसेज्ज- ठिनी अणुओगी गाणं पंचविहं पण्णत्त इच्चादि सुतं कड्डति, कट्टित्ता जहासत्तीए वक्खाणं करेति, वक्खाते साधयो बंदणं . , देति, ताहे सो उद्वेति णिसेज्जाए, पुणो गुरू तत्थाणसीयइ, ते य अणुयोगविसज्जणं उस्सगं करति कालस्स य पडिकमंति, अणुषणायअणुयोगसाधू य निरुद्धं पवेदेति, एते उद्देसाइया सुत्तणाणस्सेवेत्यवधारिता, न मत्यादीनां, जतो भणित- मुवमा- णस्स उद्देसो' इत्यादि, तेसुषि ण उद्देसादिसु अहिकारो, पुलमहीतत्तणतो अणुयोगदाराहिकारातो य, अनुगोगेनात्राहि- कारः, तस्स णिरुत्तं इम-अणुयोगणमणुयोगो, निजन अभिधेयेनेत्यर्थः, अहवा जोगोत्ति वातारा जो सुतस्स सो यऽणुरूवो अणुकूलो या, अनुयोग इत्यर्थः, अथवा अणु पच्छा थोवभावेति, अत्थतो जम्हा सुचं थोवं पच्छुप्पण्णं च, तेण सह अत्थस्स जोगो अनुयोग इत्यर्थः, 'मतणाणस्स अनुयोग' इत्यादि सुत्तं (३-६) (४-६) (५-७) 'इमं ति वट्टमाणकालासण्णकिरिय- पञ्चक्सभावे, अंगाणगादिविससमो पुषसहो, पट्ठवर्ण प्रारभा--प्रवर्तनेत्यर्थः, दिवासि णिति पढमचरिमासु जं पढिज्जइ तं कालितं, जं पुण कालवेलवज्ज पढिज्जइ तं उकालियं, अवस्सं जं उभयसंझकालं कज्जइ उभयसंझकाले वा जेण किरिया कज्जइ तं आवस्सयं, सेसं सव्यं वइरित्तं ' आवस्सयगंणं' (६-९) इत्यादि, ममिति वाक्यालंकारे देसीवयणतो था, अंग अंगाई' ति इच्चादि, अट्ठ पुच्छातो, तामु णिण्णयावध (धार) णे ततियाछट्ठापुच्छातो आदेया, सेसा अणादेया, त्याज्या इत्यर्थः, एत्थ चोदक आह-आवस्सगस्स अंग अंगाइन्ति पुच्छाण कातन्या, जतो नंदिवक्खाणे आवस्सगं अणंगपविढे वक्खाणितं, इह अणंगपविट्टे य उकालितादिक्कमेण आवस्सगस्स उद्देसादिया भणिता, एवं भणिते का संका ?, आचार्य आह-अकते णदिवक्खाणे संका भवति, किही, णणियमो अवस्सं गंदी पढमं वक्खाणेतन्या, जतो णाणपंचकाभिधाणमेत्तमेव मंगलमिटुं, हपि अंगाणंगकालिउकालियादिकमो जो दरिसितो सोधि कस्स सुवस्स उद्देसा पवत्त इति जाणणत्वं भणितो, अपुष्योग- करणे पुपा ण सो लदो कमो घोसतच्यो, जतो णाणपंचके चक्साते भणितं 'एत्थं पुण अहिगारो' गाहा, तत्थवि अहिकारो अधुयोगण, तस्म य इमे दारा भणिता-णिक्खेवेगढ णित्ति विहि पवित्तीय केण वा कस्सः । तद्दार भेद लक्खया तदरिहपरिसा यमुनत्ये ॥१॥ तीए में यक्साणं जधा कप्पपेढे, एत्थ य कस्सत्ति दारं, तत्थ वत्तव्वं आवस्सगस्स, तं आव० किं अंग कि अंगाईति इच्चादि, एवं अट्ठपुच्छासंभयो, न दोष इत्यर्थः । खंधो नियमाझयणा अज्झयणापि य ण खंधवइरित्ता । तम्हा न दोषि गेज्मा अण्णतरं गेण्ह चोदेति॥१॥ आ०-खंधोति सुत्तणाम तस्स य अत्थस्स भेदा अज्झयणा फुडभिण्णत्था, एवं दोपह गहो भण्पति, ता सरिः 'आवस्सगं णिक्विचिस्सामी ' त्यादि सुत्तं (७-१०) जाव 'आवस्सगंति णामं कोई कस्सति जहिच्छता कुणते । दीसइ लोए कस्सइ जह सीहगदेवदत्तादी ॥ १ ॥ अज्जीवेसुवि केसुवि आवासं भणति एगदव्वं तु । जह रच्चिनदुममिणं भगति सप्पस्स आवासं ॥२॥ जीवाण बहूण अधा भणंति अगणिति मूसआवासं । अज्जीवाविहु बहवो जह आवाम नु सउणिस्स ॥३॥ उमयं जीवाजीवा तण्णिप्फण्णं भणंति आवासं । जह राईणावाम देवाचार्स चिमाणं वा ॥४॥ समुदाएणुभयाणं कप्पावासं मणंति इंदस्स । नगरनिवासावासं गामावासं च भिचादि ॥ ५॥ (इतोऽये पतितः पाठः कियान् )। गोलसालिया मुहमंडण या कीरइ, एते कीर अथिरतणओ ण गेज्झा, इमे गेज्झा-संखदण्णे तुवट्टादि- घट्टिता पराडया चेय गेज्झा, एतेसु एगाणेगेसु इच्छितागारणिवत्तणा सम्भावठवणा, जा पुण इच्छिताकारविसुहा अणा- गिती सा असन्भावठरणा इति, 'णामठवणाणं को पतिविसेसो' इत्यादि (११-१३) सूत्र, 'भावरहितमि दव्ये णाम ठपणा त दोषि अविमिट्ठा । इतरेतरं पडुच्चा किह उ रिमेमो भवे तासिं? ||१|| कालकतो व विमेसो पाम तो धरति जाच तं दज्वं । ठवणा दुभेद इत्तर आवंकहा उत्तरा इणमो ॥ २ ॥ इय जो ठवणीदकतो अक्खो सो पुण ठविज्जते राया । एवित्तर आवकहा कलसादी जं विमाणेसु ॥ ३ ॥ अहव विसेसो भण्णति अभिहाणं वत्थुणो णिराकारं । ठवणा जो आगारो सोवि त णामस्म गिरवेक्सो ॥४॥ से किं तं दब्वायस्सए' इत्यादि (१२-१४) देहागमकिरिया वा दवावासं भणति समयण्णा। भावाभावत्तणतो दधजियं भावरहितं वा ॥१॥ दबावासयं किं भण्णति ?, उच्यते, देहो आगमो क्रिया वा, तिनिधि भावमुष्णा दव्यावस्सतं, कहं ?, उच्यते ?, जधा भावसुनत्तणतो दबजियं भण्णति तथा आवस्सगभावसुन्नत्तणतो दव्याव- स्सयं, तं इमं 'जस्स आवस्सएत्ति पदं सिस्वितं' इत्यादि (१३-१४), जं आदितो आरम्भ पढ़तेणं अतंणीतं तं मिक्खितं, तं चैव हितए अविस्सरणभावठितं ठितं भन्नति, जं परावत्तयतो परेण वा पुच्छितस्स आदिमज्यंते सव्यं वा सिग्घमाग- च्छति तं जितं, जं वण्णतो तनुगुरुयबिंदुमत्ताहि पयसिलोगादिहि य संखितं तं मितं भण्णति, जं कमेण उकमेण उ अणे- गधा आगच्छति तं परिजियं, जधा सणामं सिस्सितं ठितं च तेण समं जं तं णामसमं, अहवोवदिटुं गुरुवदिजं सिम्खिा गामसमं स्वनामवत्, उदात्तादिता घोसा ते जधा गुरूहि उच्चारिया तधा गहितंति, घोससममिति एगदुगादिअक्ख- गेह कोलियकयपातसोच्च पण्णविज्जमाणे सुते काउं ब्रवतो विच्चामेलितं, दिद्वैतो कोलियकयपातसोच्च, एवं ण विच्चामे- लितं अविचामलियं जहा गणधरदृब्धं स्वभावस्थितमेवेत्यर्थः, विंदुमत्तादिएहिं जं बूबइ अणूणातिरिच पडिपुण्ण भण्णति, जवोवइटुं वा छैदेण, लहुगुरुअसेहिं पुण्णं उदत्तादिएहिं वा घोसेहिं उच्चरतो पुण्णं, गुरुणा अव्यतं णुभासत बालमूअभ- णि वा, कई वा भासतो गहियों उच्यते, कंठे पट्टितणे परिफुडउदृषिप्पमुक्केण भासतो गहियं, एवं गुरुसमीयातो तेणागतं, ण कण्णाहेडित पोत्ययाओ याअणं ण भवति 'अणच्चक्खरं' ति अहियक्खरंति ण भवति, अन्वाइद्ध अविचञ्चक्खरं पदं, पासिलोगादीहि य उवलाकुलभूमीए जधा हलं खलते तधा जं परावत्तयतो खलते तं खलितं ण क्खलितं अक्खालतं, अण्णान्नमत्यमिस्सं तं मिलितं, दिहतो असमाणधण्णमेलोच, एवं जण्ण मिलितं, उच्चरतो वा पदपादसिलोगादीहि वा अमि- लितं, विच्छिणयनीत्यर्थः, एगातो चेव सत्थातो जे एकाधिकारिसुत्ता ते सच्चे वीणीउं एगतो करेति, एवं विच्चामेलितं, अहवा समनिविकप्पिते नस्समाणे मुत्ते काउं युवतो विच्चामेलितं दिढते धान, तमेव आवस्सएत्ति सुतपदं अहिजित्ता से णं सः अधीतसुतः 'तत्थे ति आवस्सतसुते अणुयोगस्म वायणादी करेज्जा, णो अणुपेहाएत्ति दव्यावस्सतं न लब्भति, जतो निपमा अणुप्पेहा उपयोगपुयिया भवति, पर आह-सेसेसु कम्हा दब्यावस्सयं ?, उच्यते, 'अणुवयोगो दव्य'मितिकट्ट, जं पापणादिमु उवयोगानुपयोगाः भवतीत्यर्थः । इदाणिं जं आगमतो दयावस्सयं तं गयेहि मग्गिज्जति-जतो भणितं-णेगमस्स गगो अणुवउत्तो' इत्यादि सूत्र (१४-१७)जावइया अणुवउचा आगमतो ततियाई दवावस्सयाई णेगमस्स, भेदपधाणतणत्तो भेदाणुसारित्तणतोत्ति, संगहस्स आगमतो दवावस्सतं तं विभागठितंपि एगचेव तं, कंठे सूत्रयत्,आगमदव्यावस्सयस्सय णिच्च तणतो गिरवयवचणतो अविकिरियतणतो सब्बगतत्तणतो य सामन्नमेचस्स संगहस्स एगं दव्यावस्सयं, ववहारस्स जहा णेग- मस्स, सबसंचवहारालंरिचणतो यपहारस्म य विसेसाहीणतणतो, उज्जुसुत्तो एग आगमदव्यावस्सयं आवत्थं वदमाणकालियं व इच्छति, कज्जकरणतणउ त स्वधनयत्, सेम णेच्छति पयोयणाभावा, परधनवत्, तिण्हं सद्दणयाणं जाणतो अणुवउत्तो अपरशुं, कहीं, बति जाणतो अणुवउनो ण भवचि, अणुवउत्तो जाणतोण भवइ, दोऽवि परोप्परं एते विरुद्धा पदा, शब्दनयाथ ~ निश्चितवस्तुस्यरूपग्राहकार, असमंजस नेच्छयन्तीत्यर्थः, गतं आगमतो दवावस्सगं । इदाणि 'से किं तं णोआगमतो दवावसयं' इच्चादि सुचं (१५-१९), 'आगम सव्वणिसेही पोसदो अथव देसपडिसेही। सन्चे जह णसरीरं सव्वस्स य आगमामावा ॥१॥ किरियागमुच्चरंतो आवासं कुणति भावसुण्णो य । किरियागमो ण होती तस्स णिसेहो मवे देसो ॥ २॥ आपस्सएत्ति जं पदं तस्स जो अत्थो सो चेवत्थाहिकारो भन्नति, अहवा अणतगमपज्जायं सुतमितिकाउं तत्थ जे अणेगविहा अत्याहिकारा तंजाणगस्स जं सरीरगं तं, किंविसिटुं १, भनइ- 'अवगते' त्यादि; (१६-१९ ) ववगतं सरीरं जीवातो जीवो वा सरीरातो, एवं तु तावइयावि पत्तं जीवेण देहं चत्तो देहेण वा जीवो, जीरेण विप्पजढं सरीरं जीवो व विपजटो सरीरेण, एवं एते एगद्विता वंजणभेदओ, अगट्ठा इमेण विहिणा-चवगतंति पज्जायंतरपत्तं खीरं व कमेणं जं दहित्तणेण, तहेव- तेण पज्जाया अचेयणतं च उवयंति, चुतमिति ठाणब्मटुं, भट्ठति देवोव्व जह विमाणातो, जीवितचेयण्णाकिरियादिमट्ठ चुतं मणिमो, चाइतति चाचियं तं जहु कप्पा संगमो सुरिंदेण तह जीवा चाइतो इमो देहो आउक्खएणंति, अहवा ववगयं जंतं चइतं 'इण गती धातुनि गतं चुतभावातो तं जीवातो चइयचत्तदेहति देसपाणपरिच्चत्तं जम्हा देहं ठितं विगमपरखे तम्हा समय- पिहीन्न चत्तं देह भगति एवं जीवविप्पजदंवि विविहप्पगारेण जढं शरीरं जीवेणेत्यर्थः, कहं १, उच्यते, बंधछेदत्तणतो आयुक्खयतो प जाबविप्पजदं तिपगारेणं जीवणभापडितो जीवो, अहया एगहिता पदा एते, सिज्जादिया पसिद्धा, गतंति तत्रस्थं कयं इत्यर्थः, 'सिद्धसिल'त्ति जत्य सिलातले साहवो तवकम्मिया सयमेव गंतुं भत्तपरिणिगिणिं पादवगमणं वा बहवे पवण्णपुन्वा पडिवज्जति य वा.य खेत्तगुणवो अहाभदियदेवतागुणेण या आराहणा सिद्धी य जत्थावसं भवति सा सिद्धसिला, अहो दैन्यविस्मयामंत्रणेषु विष्वपि युज्यते, अनित्यं सरीरमिति दैन्ये, आवश्यक सुजातमिति विस्मये, अन्य पार्श्वस्थमामंत्रयतो वा आर्मतणे, गुरुसमीयातो आगमितं आपवितं, सिस्साणं कहणे पन्नक्ति, सुत्ते सुत्ते जहत्थेणऽत्यनिरूपणं जं तं परूवितं, आवस्सगपडिलेहणादिकिरियाओय- दमितं, इयं क्रिया एभिरक्षरैः कर्त्तव्येत्यर्थः, सिस्सपडिच्छयाणं अण्णाष्णाणं पुणो पुणो जो जधा जावइयं वा घेत्तुं समत्थो तस्स विधा दंसितं उवदंसितं, उत्पापल्यार्थः, अहया आपवितं आख्यातं,-आवासतं अवस्सं कराणज्ज धुवणिग्गही विसोही य । अज्झयणछफ वग्गो णातो आराहणा मग्गा ॥१॥ समणेण सावएण य अवस्स कायब्वयं हवति जम्हा। अंतो अहो णिसस्स उ तम्हा आरस्सयं णाम ॥ २ ॥ आघवेत्ताजं भेदेहि कहितं तं पण्णवित, जहा णामठवणादव्वभावावस्सयामति, आपवियभेदकहियस्स मेदाणं प्रति प्रति अत्यरूपणा परूवणंति भन्नति, आधषियभेदयत्थपरूवियस्स जं उदाहरणेण दंसणं जघा जणस्स सुरुदयादिवेलासु मुहघोवणादिअवस्सकिरियाकरणं आवस्सयं, धिज्जादियाण या ण (अ)ज्जा( उवलेवण ) वासणादिकरणं वा एवं दसियं, आघविय- परूवियदंसियस्स णिदसणं उपसंघारेणं जधा तेसि जणवताणं मुहधोवणादिकिरिया अवस्सकरणतातो आवस्सताणि भणति वहा अम्हवि उभयसंझासु अवस्सपडिकमणभावातो जधा जत्थ काले पडिलेहणादि अवस्स कज्जति तं आवस्सगं एवं णिदंसितं उवद- सितं, आधरितं आघवेत्ता पण्णवितं पण्णवेत्ता परूवियं परूवित्ता दंसितं दंसित्ता निदंसियं णिदसित्ता उवदंसितं जधासत्ति सव्वण- एहिं अत्यगमपज्जया पंचावयवेण (दशा) वयवेन वा एव उवदंसितं, अहवा एते एगहितपदा, सीसो पुच्छति-कहं अचेयणं सरीरं आगमकिरितातीतं दव्यावस्मर्ग भण्णाने ?, एत्थ जघा को दिद्रुतो ?, आचार्य आह-अतीतमधुघृतघटपर्याये मधुघृतघटादिवत्, 'भविएनि योग्यं, आवस्मगस्स ग्रहणधारणव्याख्यानाच्च नेत्यर्थः, जोणी गम्भाधारस्थानं नतो सन्चहा पज्जत्तो जन्मत्वेन निष्क्रान्तः, आमगम्भानिकमणप्रतिषेधार्थमेवमुक्त, आदन-गृहीतं, योऽयं शरीरसमुच्छ्या तत्तन्मानकाले, अहवा समुच्ट्रय इति प्रदि समयमुच्छ्रतं कुर्वाणं, प्रवर्द्धमानेनेत्यर्थः, जिनेन उपदिट्ठो जिणोवट्ठो तेण जिणोवदि?ण भावेण, को त सो भावो?, उच्यते, कम्म- आपणार्यविधिना, सेयाले सिक्खिस्सति, सत्ति स भव्यः आगामिनि काले मनिका आगामिनि) एतेसिं चतुण्डं अक्खराणं लोवेणं सेवालेत्ति भणितं, सेसं कंठ्यं, 'जाच ईसरे' त्यादि, रायत्ति यकवट्टी वासुदेवो बलदेवो महामंडलीओ वा, जुवराया अमच्चादिया ईसरा, अहवा ईसरविव ऐश्वर्ययुक्त ईश्वरः, तच्चाष्टविधं ऐश्वर्य इम-अणिमा लधिमा महिमा प्राप्तिप्राकाम्य इति ईसित्वं वसित्वं यत्र- कामावशायित्वं, राइणा तुटेण चामीकरपट्टी रयणखइतो सिरसि पद्धो यस्स सो तलवरो भण्णति, जे मंडलिया राई ते कोडंबी, छिन्नमंडवाहिवो मंडवी, इभो हत्थी तप्पमाणो हिरण्णसुवण्णादिपुंजो जस्स अस्थि अधिकतरो वा सो इन्भो, अभिपिच्यमान- श्रीवेष्टनकपद्धः सव्ववणियाहियो सेट्टी, चउरंगिणीए सेणाए अधिवो सेणावई, रायाणुण्णातो चतुविहं दविणजायं गणिमधरि- ममेज्जपारिन्छज्ज घेत्तुं लाभत्थी विसयंतरगामी सस्थवाहो, 'कल्ल'मिति व प्रगे वा, तच्च कल्यमातिक्रान्तमनागतं या, एतच्च कल्यग्रहण पनवगं पडुच्च, जओ पन्नवगो वितियजामे पनवेति, पादुरिति प्रकासीकृतं, केन ?, प्रभया, किं प्रकासितं , रयणीए सेमं, किमुक्तं भवति ?, अरुणोदयादारभ्य यापनोदयते आदित्य इत्यर्थः, तंसि पभाति, पभातोवलक्खणं च इम, फुल्ला उप्पमा कमला य कोमला उम्मिल्लिया-अविकसिता य सोभना, पभातंपि तत्तुलं, अरुणप्पभातस्स, अथेत्यनंतरं पांडुरमिति प्रभाखचि- तेव्व उदिते सूरे भवति, किंविशिष्टे सूज्जे ?, उच्यते, रत्तासोगादि, प्रधानमुत्तमो वा इह समूहः खंड उच्यते, तंमि सूरिते उदिते इमं आवस्सयं कुवंति 'महधावणे' त्यादि, अग्रथितानि पुष्पाणि ग्रथितानि माला, अहवा विगसियाणि पुप्फाणि अविगसितानि माल्यं अहया पत्यामरणा मल्लं, समा जत्य मारहाइयाइकहाहिं जणो अच्छती, पवा जत्थ उदगं दिज्जति, आरामो विविधफलजाति- उरमोभितो आरमंते या जत्य णरणारीजणा, उज्जाणं विविहजणोषसोभितं अहया ऊसवअणूसवेसु वा मंडियपसाहितो जणो अस- पादि णतुं जत्य संजति के उज्जाणं । गतं लोइयं दवावस्सयं, 'से किं तं कुप्पावयणितं (२०-२४) इत्यादि, जडाहि भिक्खं हिंडवि ते चरगा, चीरपरिहाणा चीरपाउरणा चीरमंडरोवकरणाय चीरीया, चम्मपरिहाणा पम्मपाउरणा चम्मभंडोचकरणाय चम्महिं- ईना चम्मखण्डिता या, मिक्स उडेति मिक्षामोजना इत्यर्थः बुद्धसासणत्था वा सिखंडी, पंडुरंगा सारक्खा, पायवडणादिविविह- सिक्साइ पडल्लं मिक्सावंतो तं चैव पुरो का कण्णभिक्खादि अडतो गोतमा, गावीहिं समं गच्छंति चिट्ठति वसंति य आहारिमे प कंदमूलपतपुष्फफले आहरिति सरगवरगमायणेसु य दिण्णं असणादि गोण इव भक्खयंतो गोव्वतिया, सव्यसाधारणतो गृह- धर्म एवं श्रेयान् अतो गृहधर्मे स्थिता गृहधम्मत्था, गौतमयाज्ञवल्कप्रभृतिभिः ऋपिभिर्या धर्मसंहिता प्रणिता तं चिंतयंतः तामि→यहरंनो धर्मचिंतगा मयंति, ते च जने प्रत्याख्याताः धर्मसंहितापाठकाः, अविरुद्धा वेणइया या हस्थियारपासंडत्था जहा पेमियायणपुत्तो सचदेवतागं तिरियाण य सत्याविरोधपणामकारितणतो य अविरुद्धधम्मठिता भणिता, विरुद्धा अकिरियावाय- द्विता सव्यकिरियावादी अण्णाणियवेणईएहिं सह विरुद्धा, ण य तेर्सि कोवि देवो पासंडो वा विज्जति, तहवि केई धिज्जी- विताइकज्जेण देवतं पासडं या पडिवन्ना विरुद्धधम्मचिन्ता मणिया, उस्सण्णं वुडवते पव्वयंतित्ति तावसा घुवा भणिता, सावगध- म्मातो पम्पत्ति बंभणा बोहगति भणिवा, अण्णे भणंति-चुड्डा सावगा यंभणा इत्यर्थः, स्कंदः-- कार्तिकेयः मुगुंदो-ब- लदेवा, दुर्गायाः पूर्वपं अन तूप्माण्डिवत् तथाठिता अज्जा भन्नति, सैव महिषव्यापादनकाउात्प्रभृति तपस्थिता कोन्या मण्णति, गंगा दाइया कंठा, तेमु इमे आपस्सए करेंति उपलवणं लिंपणं, संमज्जणं वोहरण, आवरिसणं उदकेण, सेंस कंट्यं । कुप्पावयणि दुप्पापम्मतं गतं, 'मे किं तं लोगुत्तरियं' इत्यादि (२१-२६) जहा टेफे)णगादिणा घट्ठा सरीरं केसा या उदकादिणा मंद्वाकत केगा गरीरै पा नेलण नुप्पिता-मक्सिता जासि ते तुप्पोट्ठा नुप्पिता या उट्ठा सिद्धकैण जेसिं ते तुप्पोट्ठा, सेसं कंठयं, सद्धासंवे- गादितत्तयनी, दयावस्सतं गतं । ' से किं तं भायावस्सयं' इत्यादि, (२२-२८) संवेगजणितविसुज्झमाणभावस्स सुतमणु- म्मरना नदा भावयोगपरिणयस्स आगमतो भावावस्सगं भवति, णोआगमतो भावावस्सयं णाणुपयोगेण किरियं करेमाणस्स गाफ़िरियारूपगुमानयोगपरिणयस्स णोआगमतो भावावस्सतं, तं तिविध-तत्थ 'लोइयं पुवण्हे भारह' (२५-२८) इत्यादि पंटो, कुणावइणियं 'जे इमे चरग' इत्यादि इज्जत्ति पज्जा माया मज्जा भणिया देवपूया वा इज्जा तं गायच्या आदिक्रियय उभयस्म मोहणा करति दोषि करा नउलसंठिया तं इट्ठदेवताए अंजलि करति, अण्णे भणंति-इज्जा इति माता तीए गन्भस्स णिग्ग- छनो जो करतलाणं आगारो तारिसं देवताए अंजलिं करेंति, अहवा माउपियं भत्ता देवयमिव मण्णमाणा अंजलिं करेंति, सा इजली, इद्वदेवयाए वा अंजलि इडंजली, होमं अग्निहोनियाणं जं पढमओ जपः, देसीचयणतो उंडं मुहं तेण रुकंति-सद्दकरण, तं गबममदिधियाइ, णमोकारो जघा णमो भगवते आदित्याय, एवं खंदादियाणवि वत्तम, गतं कुप्पावयणीणं भावावस्सयं । पदाणि 'से किं तं लोगुत्तरियं ' इत्यादि (२७-३०) तच्चित्तादि पया एगद्विता, अहवा एगस्सेवऽत्थस्स तदंसत्ता भिण्णत्था भांति घटग्रीनाकुत्यादि, इह पुण इमेण विहिणा-णिच्छयणयाभिप्पारण चित्त इत्यात्मा, तहेव चित्तं तम्हि वा चित्तं तच्चित्तं, अहवा मनिसुनपागभारे पिगं, असा आरस्सयकरणकाले चेच अण्णोण्णसुत्तत्यकिरियालोयणं चित्तं, तदेव मनोद्रव्योपरंजितं मनः, - नदर निनं द्रव्यलेश्योपरंजितं लैश्या, एते परिणामसा वर्तमानभिण्णकाला भवति, क्रियया करोमीति प्रारंभकाले, मनसाऽध्यव- मिन, नदेवोत्तरकालं संनाक्रियाप्रवृत्तस्य प्रवर्द्धमानश्रद्धस्य तीयाध्यवसितं, प्रतिषत्रं प्रत्यर्ध प्रतिक्रियं वाऽर्थेऽस्य साकारोपयोमोप- ' पुक्तो नदवावयुत्ते, तस्माहणे जाणि मरोररजोहरणादियाणि दयाणि ताणि किरियाकरणचणतो अप्पियाणि प्रतिसमयावलिकादि- कालविभाग प्रतिसूत्राचं प्रतिक्रिय प्रतिसंध्यं संताणतो तम्भावणाभावितो भवति, एवं अणनमणस्स उपयोगोपयुत्तस्स भाषा- बम्मन भरति, एत्य पसत्येण लोउत्तरभावावस्मएपं अधिकारी, तस्स य अभिण्यात्थर यज्जायक्या असंमोहणथं भणिता, ते प णाणावंजणा णाणावंजणतणतो र गाणाविहघोसा भवंति, ते य इये 'आवस्सगं' गाहा (*२-३०) आवस्सगं अवस्स- करणिज्जं जं तमावासं, अहया गुणाणमावासत्तणतो, असा आ मज्जायाए वासं करेइत्ति आवासं, अहवा जम्हा तं अवासयं जीवं आगामं करनि दंगणणाणचरणगुणाण तम्हा ते आवासं, अहवा तकरणातो णाणादिया-गुणा आवासितित्ति आवासं, अहवा-आ मज्जापाते पसत्यमावणातो आवामं, अहबा आ मज्जाए वस आच्छादने पसत्थगुणेहिं अप्पाणं छादेतीति आवासं, अहवा मुष्पमप्पाणं तं पमत्थभावेहिं आवानेतीति आनासं, फम्ममट्ठविहं कसाया इंदिया या धृवा इमेण जम्हा तेसिं णिग्गहो कज्जइ सम्दा पुराणिग्गहो, अपस्म वा जिग्गहो, कम्ममलिगो आता विसोहिज्जतीति विसोही, सामादिकादि गण्यमानानि पडध्ययनानि, समूहः जग्गो, गायो युक्तः अभिप्रेतार्थसिद्धिः आराधणा मोक्सस्स सव्यपसत्यभावाण चा, लद्धीण पंथो मार्ग इत्यर्थः, 'समणेण' गाहा (०३-३१) एमा अहोणिसत्ति दिणरयणीमज्ञ, आवस्सगेति गतं ॥ 'से किं तं सुते' स्यादि (२९-३१)तं चतुर्विधं णामादि, . नामठपणा कंटवा, · दच्वंमुतं आगमी गोआगमतो य, जं आगमतो तं अणुवयोगतो सुतमुच्चारयंतस्स जं तं, पोत्रागमनो न तिरिर बाणयमरीरादि, जाणयभव्यसरीरा दन्यसुता कंट्या, चरितं इमं-तालिमादिपत्तलिहितं, ते चेय तालि- मादि पचा पोत्यस्ता तेसु लिहितं, पत्थे वा लिहितं, अहया सुतं पंचविह-अंडयादि, अंडाज्जातं अंडज, तं च हंसगभ, अंडमिति कौगिकारको हंसगभो भणति, हंसो पक्सी सो त पतंगो तस्स गम्भो, एवं चडयमुत्तं हंसगब्भ भण्णति, लोगे यप्पतीतं, चडय- मुनं पतंगनो तं भन्नति, अन्ने य पंचिंदियहंसगन्भज भणंति, कीडयं पंचविहं 'पट्ट' इत्यादि, जमि विसए स पट्टो उप्पज्जति गन्ध अरने वणणिगुंजट्ठाणे ममं चीडं वा आमिमं पुंजेसु ठविज्जइ, तेसिं पुजाण पासओ णिण्णुण्णता संतरा यहये खीलया भूमीए उदा णिहोडिनंति, नत्थ वर्णसरातो पदंगकीडा आगच्छंति, तं तं मंसचीडाइयं आमिस चरंता इतो ततो कीलंतरेसु संचरंता लालं मुयंनि एम पट्टो, एस य मलयविसयमज्जेसु भणितो, एवं मलयविसयुप्पण्णो मलयपट्टो भण्णति, एवं चेव चीणविसयबहि- मुणप्पो अगुपट्टो गीणविमगुप्पण्णो चीणमुयपट्टो, पां एतेसिं सेत्तविसेसतो कीटविसेसा कीटविसेसतो य पट्टविसेसो भवति, एवं मण्यादिरहिरं घेत्तुं किणावि जोगेण जुत्तं भायणसंपुडंमि तविज्जति, तत्थ किमी उप्पज्जति, ते वाताभिलासिणो छिद्दनिग्गता हजो तनो य आगणं ममनि, तेसि णीहारलाला किमिरागपट्टो भष्णति, सो सपरिणामं रंगरंगितो चेव भवति, अण्णे भणति-जहा महिरे उत्पन्ना किमितो तत्धेर मलेता कोसट्टे उत्तारेता तत्थ रसे किंपि जोगं पक्खिवित्ता पत्थं रयंति सो किमिरागो भण्णति अगुग्गाली, बालयं पंचविधं 'उट्टिगे' त्यादि, उष्णोट्टिता पमिद्धा, मिएहितो लहुतरा मृगाकृतयो वृहत्पिच्छो तेसि लोमा मिपलोमा, कुनयो उंदूररोमेनु, एतेसिं चेर उष्णितादीणं अवघाडो किट्टितमहदा एतेमि दुगादिसंजोगजं किट्टिस, आरा जे अणे गाणगा (छगणा) दयो रोमा ते सव्रे किहिन भन्नति। 'मे किं तं भावमुते' त्यादि (३८-३५) आगमोचउत्तरस भायमुन, जम्हा सुतोवयुत्तो ततो अणण्णो लब्भति पोआगमतो भावसुतेत्यादि, इह चोदक आह-सुतोवयोगोवयुत्तस्स आगमते भायसुतं जुनं, णोभागमतो कई भावसुतं भवतीति, गोगारो भुयपडिसेधे, सुदमागमों ण भवति, अह ते ण सुत्तपडिसहे तो सु 'पोआगमो कहं भवति ? आचार्याह-अणेगत्था निवाता इति कातुं भण्णति चरणगुणसंजुत्तस्स सुतोवयुत्तस्स गोआगमं भणिमो एस्थ चरणगुणा आगमो ण भवति, तस्स पडिसेहे एव गोसद्दी देसपडिसेहे, तं च णोआगमओ भावसुत्तं दुविहं-लोइयं लोउत्तरं च मिच्छदिटिप्पणीय मिच्छासुतं, तं च लोइयं भारहादि, सम्मदिट्ठिपणीतं संमसुतं, तं च लोउत्तरं आयारादि, सेसं जहा नंदीए वक्खा तथा पहच्वं । इदाणिं तस्स एगडिता पंचणाणावंजणा णाणाघोसा, ते य इमे 'सुततंत' गाथा(४-३८)कंठ्या, एत्थ अण्णे इमे पढी 'सुय सुत्न' गाहा । एते अत्थपज्जायतो अणेगडिया इमेण विहिणा-सोइंदियलद्धिविसयमुवगतं सुतं भण्णति, गुरुसमीवा वा सवणभा सुतं, गुरूहि अणक्यात जम्हा णो युज्झति तम्हा पासुत्तसमं सुनं, वितिगिणपुप्फठिता इव अत्था, जम्हा तेण गंथिया तम्ह गंथो, सिद्धमत्थमंत णयतित्ति सिद्धतो, अन्नाणमिच्छविसयकसायप्रवलभावावद्वितजीवाणं सासणेण सत्थं, अहया कडसासण मिव सामगं भणितव्यं, आणमणं आणा, तद्भाव इत्यर्थः, आणयति वा एयाए आणा, वायते वयणं, वइजोगेण वा गेण्हति, जम्ह पायोमविसयं णं 'भण्णति, इहपरलोगहियपवत्तणअहियणियत्तणउपदेसप्पदाणातो उवदेसो भण्णति, प्रति जीवादिभेदतत्त्व स्य पण्णवणतणतो पण्णवणा, अहवा पण्णा बुद्धी तं च मतिणाणं भावसुतणाणं वा, तेहुवलद्धे अत्थे वणाइति सद्दकरणं, ते सह योजयंतस्स पण्णवणा भण्णति, सुधम्मातो आरम्भ आयरियपरंपरेणागतमिति आगमो, अत्तस्स वा वयणं आगमो । 'से किं तं बंधे' इत्यादि (४४.-३८ ) संघो नामादिचतुर्विधो तत्थ , गामट्ठवणा कंठा, दवेवि जाव चति रिने सचित्तादि, तत्य सचित्ते हयाई, अचिने दुपदेसीदाइ, मासे सेणाए अग्गिमसंधादी, अहवा एसेव सचित्ताइ अण्णाभिधागेण विविदो कसिणादिसण्णचि, वत्थ कसिणो जो च्चेव इतादी सचिचो भणितो, सोच्चेच अविसिट्ठो, अनिणोषि उपदमादी पेप अविसिहो, अणेगदवियदवियखंधो पुण उवचितो माणितथ्वो, अहवा सुचकारेण पिसदंगणत्यमेष रितितो कसिणादिभेदो उपपणत्यो, किं चान्यत, अभिधाणविसेसतो णियमा चेव अत्यविससतो मरति, सो त पक्रयाणवो विसेसो लक्विजति, नत्य हयादिए सच्चित्तो, सचित्तगहणातो जीवसमूहखंधो विवविखतो, दुष- | देगादियाण अचिचत्तणतो, अचित्तसंधत्तणं भणितं, जियाजियदवाण विसिस्सहिताण जाव समूहकप्पना स मीसखंधो, सो पेर हगादी मचिनराधो कसिणो मन्नति, कई १, उच्यते, जीवाजीवपदेसेसु तं जे सरीरपरिणया दव्या, एरिसो विवक्खियपिंड- मम्पो कमिणसंधी भन्नति, अकसिणवि दुपदेसतिपदेसादिए पडुच्च पदेससंखया अकसिणो भण्णति, एवं सेसावि भाणियन्वा, जार सचहा कसिर्ग ण हपति, अणेगदवियखधो जीवपयोगपरिणामिया जीवपदेसोपचिया य जे दच्या ते अणेगविधा, अन्ने वत्येव जीरपयोगपरिणामिता जीवपदेससुत अवचिता एरिसावि दव्वा अणेगविधा, एरिसाणं उवचियाण्णायचयिदव्वाणं बहूर्ण गमूहो अगदवियसंघो मण्णति, गवो दवखधो । से किं तं भावखंधो इत्यादि (१४-४२) खंघपदत्थोवयोगपरिणामो जो सो आगमतो मारख्यो, गोआगमता भावसंधी पाणकिरियागुणसमूहमतो, सो त सामादियादि छण्डं अज्झयणाणं संमेलो, एस्थ किरिया गोआगमोत्तिकांउ, गोसदो मीसभावे मवति, वस्स य भावखंधस्स एगढिया इमे 'गणकाय' गाथा (१५-४३) एवेसु अत्पदंसमा उदाहरणा इमे-मल्लजनगणवद् गणः पृथिवीसमस्तकायजीवकायवत् काया छजीवणिकायवद निकायः यादिपरमाणु- M MS- स्कंधात् स्कंपा गोवर्गवत् पर्गः मीलितधान्यराशियत् राशिः, विप्रकीर्णधान्यपुंजीकृतपुंजवत् पुंजः गुडादिपिंडीकृतपिंडवत् पिंडा, दिरम्पादिद्रष्यनिकरपद निकरः, तीर्घादिपु समिलिवजनसंघातवत् संघातः, राज्ञो गृहांगणे जनाकुलवत् आक्कलः पुरादिजनसमूह- पद समूहः। सीखो पुच्छति कहं छव्यिहं आवस्सयंति?, भण्णति, जतो सामादियादियाण सावज्जवज्जणादि छबिहो अत्थणि- बंधो, इमे य ते अत्या-'सावज्जजोग' गाथा (*६-४३) पढमे सामादियज्झयणे पाणादिवायादिसव्वसावज्जजोगविरती कायन्वा, विविए दरिसपपिसोहिणिमित्तं पुणवोधिलाभत्यं च कम्मखवणत्थं च तित्थगरणामुफित्तणा कता, ततिए चरणादिगुणसमूह- पदो पंदपणमसणीदरोंद पडिवची कातव्या, चउत्थे मुलुत्तरावराहक्खलणाए क्खलितो पञ्चागतसंवेगे विसुज्झमाणमावो पमातकरणं समरतो अप्पणो जिंदणगरहण करेति, पंचमे पुण साधू वणोवणएण दसविहपच्छित्तेण चरणादियाइयारवणस तिगच्छं। फरेनि, छठे जहा मूलत्तरगुणपडिवत्ती निरतियारधारणं च जघा तेसिं भवति तथा अत्थपरूवणा। इदाणिं ओवस्सयस्स जं वक्खातं तस्प मापनार्थ जे च व्याख्येयं तस्य च ज्ञापनार्थ इदमाह- 'आवस्सगस्स एसो ' गाथा ( *७-४४ ) छण्हवि अक्षयपाणं जो सामणत्यो स पिंडत्यो भण्णति, सो य पण्णितो, इदाणिं अज्झयणेसु जो जहा पचेयमसि स बहा सवित्यरो रणिज्जति, संजधा--'सामादियं' इत्यादि ( ५९-४४ ) सूत्रं, तत्थति अज्झयणछकमज्झे जं पदम सामादियंति अज्झयणं, तं न समभावलक्खणं, सव्वचरणादिगुणाधार वोमंपिव सव्वद्व्याण सविमसलद्धीण य हेतुभूतं पायं पारअंकुसदाणं, चउनीसत्थवाइया विसेसलक्सणेहि भिण्णा भाणितच्या, अहवा जतो तं सामायिक गागदसणचरणगुणमयं, पाणादिवहरितो य अण्णो गुणो णत्यि, सेसज्झयणावि जवो गाणादिगुणातिरित्ता ण - भांति प्रनो तेशी तन्मेंदा एव दहल्या इति, तस्य पढमज्झयणस्स चतुरो अनुयोगदारा, तत्थ दिद्रुतो जहा महापुरं अकयद्दारं अपरि- मांगचणतो अणगरमिव दडव्यं, अहेकदार तधावि हयगोमहिसरहसगडादिएहिं जुगवं पवेसनिग्गमेण जम्हा दुक्खसंचारं भवति, तम्हा गुहप्पमनिग्गमच्या चतुम्मूलदारं का, पुणो इत्थीवालउट्ठमाझ्याणं सुहसंचारयरं भविस्सइत्तिकाउं अंतरंतरेसु पडिदु- पारा फया, एउमेत्य एकतमज्झयणत्यो अणुयोगपुरं तस्स अग्गहो अकतदारे, दुधाभिगमत्तणं णातुं, गुरूहि उवकमादिचउदुवारं कतं, गुहाभिगम्मनणतो अंतरमंतरवारसरित्या उपफमस्स उ भेदा य, णयस्स पुणो उत्तरुत्तरभेदेहिं अणेगभेदठिती कता, तत्थ उवर्क मोचि अझयणस्मोपदमा समीपकरणं णिक्पेवस्स एस भावसाहणो, तेण या उपकमिज्जइत्ति जोगत्थवहणेण उवकमो, एस करण- माइगो, नंमि या उपकम्मिज्जइत्ति उवकमो सीसस्स सवणभावे, एस अहिकरणसाहणो, ततो वा उपकमिज्जइत्ति उपमो, मीमो गुरुं विणएण आराहेत्ता अज्झयणसन्मावं कथावेन्तो अप्पणो अवादाणत्थे वइ, एस अवादाण- माहगो, एवं उवफमेण णिकमेवसमीपमाणियं अज्झयणं णिक्खिप्पिज्जइ, णिक्खिवणं णिक्खेवो तेण वा करणभूतेण पिपिराष्पति तर्हि वा णिक्सिप्पइ ततो वा णिक्सिप्पतिचि णिक्खयो, णियतो णिच्छितो वा खेयो णिक्खेयो, अत्थ- भेदन्याम इत्यर्थः, णिक्खिचस्स य अणुगमणमणुगमो तेण वा अणुगम्मति तहिं वा अणुगम्मति सतो वा अणुगम्मतित्ति अणुगमो, अगुवा मुर्त तस्माणुगमणभावावो अणुगमो, अत्थातो सुत्तं अणु तस्स अणुरूवगमणचातो अणुगमो, सुत्तानुगमो, सूत्रस्पर्शनानुगम्- श्रेत्यर्पः, नयनं नयः मानसाधनः अहवा नयतीति नयः कर्तृसाधनः तेन वस्तु स्वरूपं नीयत इति नयः तहिं वा तस्स वा वत्युणो पज्जायमंमयेण पहुधा नयनं नतो भण्णति । एतमि उवकमादिदारकमे कारणं इम-णासमीवत्थं जतो णिक्खिप्पात अतो अम्मा-( सकरणत्यं आदावेव उचकमो कतो, जम्हा य अणिक्खितं गाणुगम्मति तम्हा उवकमाणतरंच गयं णिक्खेवो, णिक्खित्तं च णियमा | णाणत्यमणुगम्मति पाणं च अत्यपजायाणुसारी य नियमा णयतो अतो णयदारातो पुच्वं णिक्खेवाणंतरं वा अणुगमो भणितो, अणुगमो य णयतो णियमा णयवइरित्तो य अणुगमो जतो णत्थि, किंवा सव्वाभिधाणसव्वपज्जायाणुगया य णयत्ति काउं अंते णपदारं । इदाणिं जंयुतं छविधो उवफमो, तो गुरू समीहितत्थाय अत्थकते छ भेदे देसेति, तंजघा णामट्ठवणा दव्वखेत- कालभावोयफमे य, णामट्ठवणा जधा पुव्वं, दच्चे आगमतो गोआगमतो य, तत्थ णोआगमे जाणयभव्यसरीरातिरित्तो तिविधो सचित्तचिचमीसा, सचित्ते दुपयचउप्पयापदेस, एक्केको दुहा-परिकम्मणे वत्थुविणासे य, खेत्तकालेसुय सवित्थरं भाणितब्वं, भावतो इमो गोआगमे पसत्यो अपसत्थो य, अप्पसत्ये मरुइणिगणियाअमच्चदिटुंतो, पसत्थे। गुरुमादिभावोवफमो, एतं सव्वं सवित्थर जघा आवस्सगादिसु तथा माणितव्वं, अहवा सुतमणितो उवकमो छविधो इमो आणुपुग्विमादी 'से किं तं आणुपुवी' १२ दसविधे'त्यादि (७१-५१) आकारस्स दीहत्वं अनुपूर्वशब्दस्याकारादित्वात् अनुपूर्वादिषु प्रत्ययान्तरस्य चाश्रवणात् प्राकृतेषु 'एते सप्चसमाणा' इति दीर्घहस्वत्वं क्वचित् विपये क्रियव इति, जधा अणणुगामी अणाणुगामी अभिणियोधो आभिणिबोधियं, एक आणुपुच्ची, आयणुए अणुजेट्ठ परिवाडितिवृत्तं भवति, अहवा पुन्बुद्दिवस्स जं पच्छा उद्दिष्टं तं अणु भण्णति वं अणुपूर्वत्वं लमते जत्य तं मणति आणपुच्ची, तृतीयस्य द्वितीयः पूर्व इत्यर्थः, अणु पच्छाभावो पुच्वंति आदिभावो अत्यतो पड्डप्पन मज्झमादो य, एतं जत्याथिसूधो (भावो) सा होति आणुपुल्वी, अहवा पढमातो परं जत्य अणुपुव्वं च अस्थि स भवति आणुपुल्ची, एसा आणुपुष्वी दसविधा णामादी, ' से किं तं णामे ' त्यादि कंठ्या, जाव उवणिधिकत्यादि, उवणि- متن दिपनि दुपयं सुन, पदाणिं एतस्सत्धो-इमं अज्झयणं गुरुवातजोगे आणुपुवीए उपयंतित्ति था पक्खतित्ति वा घुमतिति वा, अहवा इमं अज्झयणं आणुपुवीए आतभावेण उवेतित्ति वा उत्तरतित्ति वा अवतरतित्ति या एगहुँ, पहला णिहितंति वा गिदेतिति वा ठवेतित्ति वा एगहा, एवं पहुधा पयत्थो भणिओ, इमस्स अज्झयणस्स उवणिहि- नेप द्विवा जाप आणुपुच्ची सा उपणिहिया भवति, पुट्ठतरं भण्णति, जा अणुपुच्ची इमं अज्झयणं पुवाणुपुच्चीयादीहि अणेगधा मपनि, उसकमेनि पक्रिसपानि पुतं भवति, जधासंभवपक्खिते य इमं अज्झयणं णिहीकतं भवति, एवं उपणिहिया भवति, सिस्सा- मोरयाणिहित इत्यर्थः, इमो समुदायत्यो उवकमाधिकारे जोयेज्जा, सा उवणिहिता अनया अधिकारः इत्यर्थः, जा पुण अणेगधा अत्यपरमगाए पूरूपितापि इमस्म अज्झयणस्स णो योइया ण उपणिहियभावे दंसिता आणुपुची सा अणोवाणिहिया अध्ययन अनधिकार इत्यर्थः, उपणिहिया ठप्पत्ति चिट्ठतु ताव उवणिहिया, अणोरणिहियं ताव वक्खाणेति, तस्स पिट्ठतो उवाणिहिया मणिहिगि, किं पुण वमकरणी, उच्यते, अणोवणिहिया सह(विसस)स्था, तत्थ जो सामण्णत्थो सो परूवितो चेव लब्भातित्तिकाउं अनो उम्मो कनो, माय अणोपणिहिया दव्यट्ठियणतमतेणं दुविधा, ते य णया सत्त णेगमादी एवंभूतपज्जंता, ते दुविधा कता-दव्व- ठिती पज्जवठितो य, आदिमा तिण्णि दन्बठितो, सेसा पज्जवठितो, पुणो दयठितो दुविधो-अविसुद्धो विसुद्धो य, अविसुद्धो गेगमयपहारा दयमिच्छति किण्हादिअणेगविहगुणावहितं तिकालभवंति अणेगभेदठित णिच्चमणिर्च च तम्हा ते अविसुद्धो दयटिनो, एतेहितो विसुद्धतरो दबठितो संगहा, कहमुच्यते-जम्हा संगहो विसेसभेदं परमाणुआदियं एग चेव दव्वमिच्छते, कदादिअणेगगुणपरमाणुत्तमामण्णतणतो, एवमादि संगहो विसुद्धतरो, एत्य अविसुद्धदव्वेहि य गमववहारमतेण अणावणि- - Cancer हिया पंचविधा 'अत्यपदपरूवणे ' त्यादि (*१३-५३ ) अर्थ्यत इत्यर्थः अर्थः तेन युक्तं पदं अर्थपदं तस्स परूवणा कथितव्वे- त्पादि, वेनि घेर अस्थपदाण विगप्पकरणं भंगो, तेसिं जहासंभवं उच्चारणा उक्कितणा, भंगसमुत्कीर्तणे जो मंगो जेण अत्थ- पदेण जेऽहिया अन्नपदेहि भवंति तं तहा देसइभिगोवदसणा भण्णति, अणुपुचिमादियाण पयत्थाण सट्टाणपरट्ठाणावतारगवसण- मग्गो जो मो ममौतारो, अणुपुचिमादियाण चव दव्याण संतपदादिएहि अणेगधा जं अत्थाणुसरणं तं अणुगमोत्ति, इमा अत्थ- पदपरूपणा, 'तिपदेसिते अणुपुवी' इत्यादि, तिपदेसो संघो आणुपुब्बी जाता, तस्स अणुत्ति-पच्छाभागो पुबत्ति-आदिभागो अत्यो मज्जमागो य, अहया इतिसहातो मज्झमागो पुवट्ठो, एवं चउप्पदेसादयोवि उवउज्ज वत्तव्या, परमाणुत्तणतो परमाणू वस्म झिण्डादिमावेहिं पूरणगलणतणतो य पुग्गलता, सो अणाणुपुवी भन्नति, जतो तस्स ग अणुभागो पुच्वभागो वा अण्णो पर- माण नेण मो अणाणुपुची, दो पदेसा जस्स संघस्स सो दुपदेसो, अत्थपदपरूवणाए अवचव्यो भाणितव्यो, जतो तस्स पुव्वभागो पन्छभागो य अत्यि, ण मज्झभागो, सो एवंविहरूवेण ण आणुपुचीअणणुपुच्चिलक्खणेसु अवतरतित्ति द्विप्रदेशिका अवक्तव्यता प्राप्तः, एतदेव अणुपुचिमादी वितयं बहुवचनेन वक्तव्यं, अनंतद्रव्यसंभवात, चोदक आह-किं एते अत्थपदा उकमेणं कता, जुत्तं कमणं अगणुपुच्ची अव्वत्तव्यतं अणुपुयी य काउं.१, आचार्याह-अणाप्पुब्धीवि वक्खाणंगति ण दोसो, किं चान्यत्-आनुपुब्बी- द्रव्यवहुत्वज्ञापनार्थ स्थानबहुत्वज्ञापनाथं च पूर्वनिर्देशो, ततोऽल्पतरद्रव्यतापनार्थ अणानुपुब्बी ततोऽल्पतरावक्तव्य- शापनार्थमवक्तव्य इत्पदोपः, गता अस्थपदपरूवणा | इदाणि भंगकित्तणा-तत्थ तिण्डं अत्यपदाणं एगवयणेण तिन्नि, अणुपुब्धि ) अणाणुपुचीए य चतुर्भगो, आणुपुल्लि अवत्तव ए य चतुभंगो, अणाणुपुत्री अवचव्यए य चतुर्भगो, आणुपुचि अणाणुपुच्ची -- अपत्तव्यए य अह भंगा, एवं एते सब्वे उच्चीसं भंगाः, स्याद् युद्धिः किमत्थं भंगोत्कीर्तनं ', उच्यते, वक्त्तुराभिप्रेतार्थ , प्रतिप- पर्यायं नयमवाप्रदर्शनार्थ च, किंच-असंजुत्तं संजुचं वा समाणमसमाणं वा अण्णव्वसंजोग जह चैव बना दव्वविवक्खं करेति तहेवं पति णेगमपवहारत्ति भंगसमुफित्तणा कता । इदाणिं भंगोनदंसणत्ति तिपदेसित्तेणं आणुपुन्नीत्ति भंगो, परमाणुपोग्गलेणं अणा- णुपुयित्ति भंगो, दुपदेसितेणं अच्चनव्वेचि भंगो भवति, एवं बहुवयणेणवि तिण्णि भंगा भावतव्या, तधा तिपदेसिएण परमाणु- पोग्गलेण य आणुपुस्विअणाणुपुचित्ति भंगो भवति, एवं सच्चे संजोगभंगा भावेतव्या, चोदक आह-नणु अट्ठपयपरूवणाएं त्रिप्रदे- शात्मिका आनुपूर्वीत्यादि लब्धं भंगुफित्तणाए य.भण्णति अणुपुचीत्यादि, आणुपुश्विग्रहणे य कते अवगतमेव भवति जघा तिप- देसिए ण अणाणुपुचिनि भंगो, किं पुणो मंगोवदसणाए भणाति जधा तिपदेसिता आणुपुबीत्यादि, आचार्य आह-सुणेहि जहा संहिताइछविधव्याख्यानलक्षणे पदत्थं माणिऊणं पुणो तमेवत्थं सवित्थर सुत्तफासियाए समासचालणापसिद्धीहि भणतस्स ण दोसो तथा इदपि मु(यस्थे)पदपरूषणाए पत्थमेचे उवदिट्ठाभंगसमुकिचणे य हेतुविकले कते भगोवर्दसणाए सहेतुभंगोपदसणे सवित्थरे ण दोसो भवति, सेसं फंख्यं, गता भंगोपदसणा। ' से किंतं समोतारे' इत्यादि, सम्यक् अवतारो समोतारो अर्थाविरोधेनेत्यर्थः, ममसंख्यावतारो वा समोतारो, जधाएगपदेसितो एगपएसिए दुपदेसितो दुपएसिए तिपएसिओ तिपदेसिए एवमादि, समाभिधाणे वा उतारो जघा उरालतणतो ओरालियदच्या सच्चे ओरालियवग्गणाते समोयरंति, तहा अपुयिव्येसु चेव उयरंति, एवं सेसा सट्टाणे माणिगच्या, णो परट्ठाणेमुत्ति, गतो समोवारो । इयाणि 'से किं तं अणुगमे' त्यादि, अर्थानुगमनमनुगमः अनुरूपार्थगमनं वा अनुगमः अनुरूपं याऽन्तस्यानुगमनाद्वा अनुगमः सूत्रार्थानुकूलगमनं चा अनुगमः, एवं नयेष्वपि वक्तव्यं, संत-विज्जमानं पदं तस्स .
अत्यहणा परूपणा सा संतपदपवणा भन्नति, ते य अणुपुचिमादिया, तथा अणुपुचिमादियाण दव्याणं पमाणं वचव्वं, तेसिं| चेर खेतकाला सणा य, तेसिं चेकदव्याणं तम्भावअपरिच्चारण ठितिकालो वोत्तव्बो, तदत्यत्तेण पुच्छणया अंतरं, आणुपुल्चि- दया लोगस्स कतिभाए भावे य, सेसाचि त दव्या कतरंमि भावे, आणुपुन्विअणाणुपुव्वीअव्वत्तव्वाण य परोप्परं अप्पबहुतणं दहवं, सवित्थर मुत्तेणेच भण्णति, 'आणुपुग्विदव्वाइं किं अत्थि णत्थि ' ति पुच्छा, पन्नवग आह-कुतः संशयः १, भण्णति- दुहामिहाणं सत्यमितरं पढ़ रापुष्फादी । दिदुमतो आरेका किमत्थि णस्थित्ति पुच्छाए ॥ १ ॥नस्थित्ति गुरूवयणं, अभिहाणं सत्ययं जतो सव्यं । अभिहाणं खरमातियतं पत्थुते, सो उ सद्दत्यो ॥२॥ तेसिं इमं दव्यप्पमाणं, किं संखेज्ज' इत्यादि (८२-६०) पुच्छा, उत्तरं च मुत्तसिद्धं, तिण्णिपि अणता जिणवयणे दिद्वत्तप्पमाणातो केवलणाणिवयणयत्तणओ संदिट्ठियहेतुतो पेयवाणि, नाणि सेनओगाहे 'लोगस्स किं संखेज्जतिभागो' इत्यादि (८३-६०) पंचविधा पुच्छा सुत्तसिद्धा, उत्तरं 'एगं दव्यं पहच्चे' त्यादि, आणुपुविदयविसेसा परिणतिविससेण अप्पत्तमहत्तणतो य जधाविभत्तखेत्तमागे पूरति, पुन्छासमं च उत्तरं वाच्यं, कि धान्यत्-जम्हा एकेके आगासपदेसे सुहमपरिणामपरिणता अणंतआणुपुब्बिदव्या सति, पाणा- दन्चमग्गणाए नियमा सव्वलोए, ण सेसविभागेसुत्ति, अणाणुपुब्बिएगदव्वे पंच पुच्छा, उत्तर-लोगस्स असंखेज्जइभागे एगपदेसा- ) पगाहणनणना, ण सेमविभागेम, अणाणुविदब्बे पूर्ववत्, एवं अन्वत्तबगदव्वावि, पावरं दुपदेसावगाहणतणतो एगपदेसाव- गाहणचणतो वा । इदाणिं फसणा 'किं संग्वेज्जतिभागे' इत्यादि (८४-६२) सव्वं सुत्तसिद्धं, णवरं अवगाहणाणतरठिते दिसि पदेमे फुसतिनि मावेतवं, 'कालतो केवच्चिरं' इत्यादि [८५-६३] आणुपुग्विदव्वाण आनुपूर्वित्वोत्पादप्रथमसम- - - गारन्म मंतापको अचोल्छिन जहणुगोसतो कालमग्गणा एगाणेगदव्येसु समयादि यावत्परा असंख्यैव स्थितिः, सेसं सुचसिद्ध, अणाशुपुचिअन्यतयेगु एवं रेव, केवतियं कालं अंतर' इत्यादि [८६-१३ ] आणुपुश्विदच्याणं अंतरंति जं तिपदेसादि आदिई पुज्यदयणं पाविस्संति, उचरं सुनसिद्ध, एगादिसमयंतरं विस्ससपरिणामहेतुतो वाच्यं, अणंतकालंतर पुण दवाणेगदु- पदेनिगादि जार अणंतपदेगुनरी संघो ताव अर्णवट्ठाणहेतुत्तणतो भाणियव्यं, णाणादवेहि लोगस्स असुन्नत्तणतो पत्थि अंतरं, अणाणुपुचिदचाणं अंतरं उदोसतो असंसेझं काल, कहं ?, उच्यते, अणाणुपुचिदग्वेण अवत्तथ्यगदपेण या आणुपुन्विदन्येण वा गह मैजुपं उपोमठितिं होतं ठितिअंत ततो भिणं ते णियमा परमाणू चेव भवति, अण्णदवाण चोक्खचणतो, एवं उकोमेण असओ अंतरकालो भणितो, सेस सुचसिद्ध, अव्यत्तन्वतदव्याणवि अंतरं उफोसेण अंतर(अणंत)कालो, कई ? उच्यते, बं आदि8 अवतव्यगदव्यं तं जया तद्दव्यत्तेण विगतं ततो तस्स परमाणवो . अण्णअन्वत्तव्वगदव्वेहि आणुपुच्चिदन्येहि अणाणुपुग्विदग्वेहिं संजुत्ता जहण्णमज्झिमुफोससीठताहि य अणंतकालं परोप्परतो विसंघयाहेत पुणो ते चैव दोषि आदि अन्यचगव्यपरमाणयो विम्ससापरिणामहेतुतो परोप्पर संबद्धा पुचसमं चेव अव्यत्तव्यगदव्वतं लभंति, एवं तेसि भवरं अर्णतकालो दिने, 'आणुपुन्धिदवाई सेसगदवाणं कतिभागे' (८७-६५) इत्यादि, सेसगदव्यार्ति-अणाणुपु- स्वीदप्या अवनगदच्या य दोवि एको रासी कतो, ततो पुच्छा चउरो, एत्थ णिदरिसणं इम-संखज्जतिभागो पंच, पंचभागे सतस्स चीसा मर्ववि, सतस्स असंसज्जइभागो दस, दसंभाग दस चेव भवंति, सतस्स संखेज्जेसु भागेसु दोमाइगेसु पंचभागे पुजुत्ता कीसादी भवंति, सवस्त असरोज्जेसु भागेसु अट्ठ दसभागेसु असीती भवति, चोदक आह-गणु एतेण णिदसणेण सेसगद- व्यापायुपुग्विदच्या धोवररा भवंति, जतो सयरस असीती थोवतरत्ति, आचार्य आह-ण मता तिन्नित्ति तन्भागसमा ते दव्या, तह मच्छेमु ते समा मया भण्णई, सेसदव्या असंखेज्जमागे एव भवतीत्यर्थः, अणाणुपुन्विदन्या अन्वत्तव्वगदम्वा य असंखेज्जतिमागे मर्वनि, सेसे सुचसिद्ध, 'कतरंमि भावे' इत्यादि (८८-६६)भवन भूतिया भावः, औदयिकादिस्स पंचधा भण्णति, कश्च एत्य , परिपविलक्खणो परिणामिको, सो दुविधो-सादि अणादी य, अभिदधणुमादिएमु सादि सो, धम्मादीएसु अणादी, आणुपुब्बि- मादिया तिष्णिवि दबविकप्पा सातिपरिणामित भावे भवंति, सेसा उस्सणं जीवसंभवा भावा तेण तेसिं पडिसेधा, सेस सुचसिदं । इदाणिं आणुपुग्विमादियाणं दबटुपदेसट्ठादिएहि अप्पपहुयत्तणचिंता, तत्थ दबट्ठया एगाणेगपुग्गलदब्बेसु जधा- संभवतो पदेसगुणपज्जयाधारया जा सा दवट्ठता भण्णति, पदेसट्टया पुण तेसु चेय दव्वेसु प्रतिपदेस गुणंपज्जायाधारया जा सा पदेसट्ठया, उमवरूवा उभतट्ठया, एतेहिं आणुपुन्विमादियाण दव्याण अप्पबहुसंखा सा सुत्तसिद्धा, णवरं अव्वत्तव्यगदन्या दन्यतो 5 सवयोवा, कहं १, उच्यते, संघातभेदा उप्पत्तिहेतुअप्पत्तणतो, तेहितो अणाणुपुन्विदव्या विसेसाहिया, कहं ?, उच्यते, बहुवरा- सपउप्पचिहेतुचणतो, तेहितो आणुपुग्विदव्या संखेज्जगुणा, कई !, उच्यते, तिगादिएगपदेसुत्तरवृतिवठाणवहुत्तणतो संघात- भेददव्वदुत्तणतो, एत्थं भावणविही इमा-एगदुतिचतुपदेशे य ठविता १-२--३-४, एत्य संघातभेदयो पंच अवत्तव्वगा दवा भवंति, दस अणापुचिदन्या, भेदतो भवंति संघाततो वा, एगकाले तिन्नि अणुपुग्विदन्या भवंति, क्रमेण वा एगद्गादिसंजोग- भेदतो एत्थ चउदस आणुपुग्विदव्या भवंति, एवं पंचपदेसादीसुवि भावेयध्वं, सव्वण्णुवयणयोगा अप्पाबहुयचिंता सद्धयत्ति, सेस कंप, इदाणि पदेसद्वताए अप्पबहुत्वं, तत्थ पदेसद्वृताए सपत्थोवा अणाणुपुन्विदच्या, कह ', उच्यते, तेसिं अणाणुपुन्विदन्वाण । अपदेसद्वताए-अपदेसहेनुत्तपत्नोति युत्तं भवति, चौदक आह-पएसद्वताए थोवत्ति भणिउं पुणो अपदेसट्टयं भणह गणु विरुद्ध आचार्य आह-जे अणाणुपुम्बिदच्वं तं णियमा एकप्रदेशात्मकं, ण तस्स अण्णो दव्यरूवो पदेसो अस्थित्ति अपदेसङ्कता भणिया, | अप अपएसया पर्दमझता य ण तत्य परोप्पर विरुद्धत्या इति, अन्यत्तब्बगदचा अणाणुपुधिदब्बेहिंतो पदेसट्टताएत्ति प्रदेशादे- धाग्नेह सप्रदेसदेतत्तणतो वा पिसिट्ठा विसेसाहिता भरंति, एत्थ उदाहरण-युद्धीए सतमेत्ता अव्यत्तनगदव्या कता, अणाणुपुन्नि- दखा पुण दिपवसतमेत्ता कता, एवं द्रव्यत्वेन विसिष्टा विशेषाधिका भवंति, पदेसत्तेणं पुण अणाणुपुर्दिवदव्या अप्पणो दवद्वताए तुला चेप, अपदेमचणतो, अश्वत्तच्चगदव्या दुअणुपदेसत्तणपदेसत्तणतो पिसिट्ठा विससाधिका इदाणि दुसतमेत्ता भवंति, तेहिंतो अणुपुचिदन्या पदेसद्वचार अणंतगुणा मणिता, कहं ?, उच्यते, आणुपुचिदव्याणढाणबत्ततो तेसिं च संखासंखमणतपदेसत्त- गतो य, इदाणिं उमतता, मुचसिद्धा उपयुज्जिई माणितन्या, गता गमववहाराणं अणोयणिहिया दमाणुपुच्ची । इदाणिं संग- हणयमएणं अणोवणिधिया दवाणुपुच्ची भण्णाति, सा पंचविधा ' अत्यपदपरूवणे' त्यादि ( ९०-६९) संगहितपिडितत्थं संगहणतो इच्छइचिकाउं भवे तिपदेसा खंधा तिपदेसाविसेसचणतो एका तिपएसाणुपुब्बी, एवं चउप्पदेसादयोवि भाणितया, पुणे आणुपुल्ची अपि एका सव्वा तिचउप्पदेसादिया एकअविसिट्टअणुपुन्निए इकं इच्छइत्ति, अणाणुपुग्वि अव्वत्तवा ताइंपि, भंगसमुक्त्ति- णामंगोपसणाए या सत्त भंगा कित्तिया पदंसेह य, सेसो अक्खरत्थो जधा णेगमववहाराणं तहा वत्तव्यो, संगहस्स समोयारो सहाणे पूर्ववत् कत्तयो, चोदक आह-जं सहाणे समोदरंतित्ति भणह किं तं ?, आयमावो सट्टाणं, तो आतभावाहत्तणे समो- पारो भपति, अथ परदचं तो अणुपुन्विदचस्सा अणाणुपुधिअवत्तव्यगदव्यापि मुत्तित्तवण्णादिएहिं समभावत्तणतो सट्ठाणं भवि- स्सति, एवं चौदिए गुरू भणति-सब्बदव्या आतभावेसु वणिज्जमाणा आतभावसमोयारा भवंति, जतो जीवदव्या जीवभावसु समोयारेज्जंति णो अवीवभावसु, अजीवदव्या अजीवभावेमु न जीवभावेस्वित्यर्थः, परं दपि समप्पंते समत्तणतणतो सट्ठाणे घेप्पतित्ति ण दोसो, इह पुण अधिकारे आणुपुब्विभावविसेसत्तणतो आणुपुन्वित्ति दव्यपक्खे समोतरतित्ति सट्ठाणं भणित, एवं अणाणुपुचिअव्वत्तव्येसुवि सट्ठाणे समोतारो भाणितव्यो इति । इदाणि अणुगमे,-संतपदपरूवणादितो अट्ठविधो, कहं , उच्यते ? भागद्दारप्पबहुआण दोन्हवि एगत्तणतो, तत्थ संतपदं पूर्ववत्, संगहस्स दब्बप्पमाणं णियमा एको रासी, चोदक आह- दचप्पमाणे पुढे असिलिट्ठमुत्तरं, न, को रासित्ति पमाणं कथितं, जतो बहूणं सालिबीयाणं एगो रासी भण्णति, एवं यहूणं, आणु- पुच्चिदाणं एको रासी भविस्सति, बहू पुण दवा, आचार्य आह-एकराशिगहणेणं बहूसुवि आणुपुब्बिदवेसु एग एच, आणुपु- विभावं दंसिति जया बहुसु कठिणगुणत्न, अहवा जवा बहू परमाणयो खंधभावपरिणता एगसंघो भण्णति एवं यहू आणुपुच्चिदच्या आणुपुट्विभावपरिणतत्तातो एगाणुपुन्वितं, एगत्तणतो य एगो राशित्ति भणितं दोसो, संगहखेत्तावगाहमग्गणाए आणुपुब्धि- मादिदच्या सेसदव्वाणं नियमा तिभागेत्ति, चोदक आह-गणु आदीए अव्वत्तबगेहितो अणाणुपुची विसेसाहिया तेहिंतो आणु- पुचि असंखेज्जगुणा, आचार्य आह-तं गमववहाराभिपायतो, इमं संगहाभिप्पारणं भणितं, किं चान्यत्-जहा एगस्स रन्नो तयो ; पुत्ता, तेसिं अस्से मग्गंताण एकस्स एको आसो. दिण्णो सो छ सहस्सं लभति, वितियस्स दो आसा दिण्णा, ते तिग्ण तिण्णि सहस्से लभीत, ततियस्स वारस आसा दिण्णा, ते पंच पंच सते लभंति, विसमावि ते मुल्लभावं पडच्च तिभागे पडिता भवंति, एवं ) अणुपुचिट्ठिया पिसमात्रि दया अणुपुवीअणाणुपुवीअव्वत्तव्यगतिभागसमत्तणतो णियमा तिभागोत्ति भणियं ण दोसो, मानिपरिणामिते भावे पुचवत, गता अणोरणिहिया दवाणुपुची । इदाणि उपणिहिया दव्याणुपुच्ची, सा तिविधा 'पुवाणुपुवी- (९७-७३) त्यादि, पुच्वंति पदमं तस्स जं वितियं तं अणु तंपि तातयं पडुच्चा पुच्चं गणिज्जमाणं पुव्विात्त, इइ एवं इच्छियठाणेसु गणणा जा सा पुवाणुपुवी, अहवा पढमातो आरम्भा अणुपरिवाडीए जं भणिज्जति जाव चरिमं तं पुन्वाणुपुव्वी, जत्थ सा ण मपति इच्छिपठाणेसु ओमत्थगं गणिज्जमाणे पच्छिमति चरिमं तं चैव पुव्वं गणिज्जइ ततो जं वियं तं अणु तंपि तति यं पडुच्च पुच्च भवति, एवं पच्छाणुपुच्ची भवति, अहया चरिमा ओमथं गमन् अणुपरिवाडीए गणिज्जमाण पच्छाणुपुच्ची भण्णत्ति, अणा- गुपुष्विनि जा गणणा अणुत्ति पच्छाणुपुच्ची ण भवति पुन्वित्ति पुव्वाणुपुव्वी य ण भवति सा अणाणुपुची भण्णति, एतेसिं तिण्हपि अत्थपनाहकमा इमं सुत्ताभिहितं उहाहरणं- 'धम्मत्थिकाए' इत्यादि, जीवपोग्गलदव्याण गतिकिरियापरिणयाण उवग्गहकर- णतणो धम्मो, अस्तीति ध्रौव्यं आयत्ति कायः उत्पादविनाशो, अस्ति चासौ कायश्च अस्तिकायः धर्मश्चासावस्तिकायश्च धर्मास्तिकायः, अधर्मास्तिकायः ठितिहेतुत्तणतो अधम्मो जीवपोग्गलाण ठितिपरिणताण उवग्गहकरणा वा, अधम्मोति, अस्ति- कायशब्दः पूर्ववत् अधर्मधासायस्तिकायश्च अधर्मास्तिकायः, सम्बदन्वाण अवकासदाणतणतो आगास' का दीप्तौ ' सर्वद्रव्य- स्वभावस्यादोपनादाफास स्वभावस्थानादित्यवत् आशब्दो मर्यादाभिविधिवाची मर्यादया स्वस्वभावादाकाशे तिष्ठति भावा तत्संयोगपि स्वभाषेनव नाकाशात्मकत्वं गांति, अभिविधिरपि सर्वभावव्यापनात्सर्वसंयोगात् इत्यर्थः, जीवास्तिकायः यस्माज्जीवि- तपान्, जीवति जीविप्यति च तस्माज्जीया, अस्तीति वा प्रदेशाः, अस्तिशब्दो वास्तित्वप्रसाधक: कायस्तु समूहः, प्रदेशानां जीवानां रा उभयथाप्यविरुद्धं इत्यतो जीवास्तिकायः, पुद्गलास्तिकायः पूरणगलणभावतणतो पुद्गलाः, इहाप्यस्तिशब्दः प्रदेशवा- चकोऽस्तिस्ये या कायशब्दोऽप्यत्र समूहवचनः, समूहः प्रदेशानां सोऽवयवद्रव्यसमूहबचनो वा । अद्धासमयेत्ति अद्धा इति कालः समूह- वचनतः तद्विसेसः समयं, अहवा आदिच्चादिधावणकिरिया चेव परिमाणविसिट्टावत्थगता अद्धा एवं काल उभयथावि तस्स समयो, सो य णिच्छयणताभिप्पायतो एक एव वर्तमानसमयः तस्स एगत्तणतो खंधदेसादिकायकप्पणा णस्थि, तीताणागता य विणवाणुप्पन्नत्तणतो अभावो, चोदक आह:-णणु आवलिकादिग्रहणं, आचार्य आह-संयवहारस्स हेउं, ततः जहा अण्णव्याण । संघभावो वह कालस्य न भवतीत्यर्थः । शिष्य आह-किं कारणं सब्वसुत्तेसु धम्मादिओ कमो ?, आचार्याह-सव्यकिरियाधारत- ) ओ मंगलाभिधाणतो य पुच्वं धम्मत्थिकाय, तविपक्वत्तणतो तदंते अधम्मो किओ, ते दोऽवि लोगागासखेत्तोवलक्खणं सेस- मलोगोचि तेण तेसंते आगासं, किं च-पुग्गलजीवाधारणतणतो तेंसि पुव्वमागासं, आगासे णियमा पोग्गलाऽचेयणतणतो बहुत्त- णतो य आगासाणंतरं पुग्गला, सवत्थिकाया जीवे बद्धा जतो तेणंते जीवात्थिकायो, जीवाजीवपज्जायत्तणतो कालस्स णियमा आहेयत्तणतो य अंते अद्धासमय इति, गता पुच्चाणुपुब्बी । इदाणि पच्छाणुपुची, 'अद्धासमए' इत्यादि सूत्र कंठं । इदाणिं अणाणुपुच्ची-एतसिं चेव' इत्यादि, एतेसिति-धम्मादियाणं चसद्दो अत्थविसेससमुच्चये एवसद्दो अवधारणे, एक्को आदि जाते गणणसेढीए एको य उत्तरं जाए गणणसेढीए ताए एगादियाए एगुत्तराए पढमातो वितिए गणणहाणे एकोत्तरं एवं बिति- यातो ततिते एकोत्तरं ततियातो चउत्थे एको उत्तरं चउत्थातो पंचमे एको उत्तरं पंचमातो छढे एको उत्तरं, एवं एगुत्तरेण ताव गती जाव छक्को गच्छोत्ति-समूहो सेदित्ति-सरिसाविञ्चयटुंताण पंती, एयाए छगच्छगताए सेढीए अण्णोण्णमासो-गुणणा पुवा- गुपुवीए पच्छाणुपुल्याए वा अणाणुपुच्चीहि वा जहेव गुणितं तहेव सत्त सतावीसाहीया भवंति, ते पढमंतिमहीणा अट्ठारसुत्तरा सत्त- .
सया अणाणुपुच्चीण भवंति, तोस आणणोवायो इमो-'पुयाणुपुब्धिहेट्ठा' वधा पुन्याणुपुन्धि हेट्ठा समयाभेदेण कुण जहाजेहें। उपरिमतुलं पुरओ णसज्ज पुच्चकमो सेसे ॥१॥ पुन्वाणुपुन्वित्ति व्याख्या पूर्ववत्, हेद्वित्ति--पढमाए पुन्वाणुपुग्विलताए, अहो मंगरपणं पितियादिलतासु, समया इति इह अणाणुपुब्धिभंगरयणव्यवस्था समयो तं अभिदमाणोत्ति तं भंगरयणअवस्थं अविणासे- माणो, तस्स य विणासो जति सरिसंकं एगलताए ठवेति, जति व ततिय लक्खणातो उवकमेणं पट्ठवेति ता भिण्णो समयो, ते भेद अकुल्यमाणो, कुणगु 'जधाजेहूँ ' ति जो जस्स आदीए स तस्स जेट्ठो भवति, जहा दुगस्स एगो जेट्ठो, अणुजट्ठो तिगस्स एको, जहाणुजेठो जहा चउफस्म एफो, अतो परं सब्वे जेट्टाणुजेट्ठा भाणितमा, एतेसिं अण्णतरे ठविते पुरतोत्ति-अग्गतो उवरिमे अंके ठयेत्ता जेट्टाति अंकतो पुथ्वफमेण हवेति, जो जस्स अणंतरो परंपरो वा पुन्वो अक्षो स पुज्यं ठवेज्ज अतो पुव्वक्कमो भणतीत्यर्थः, अहवा अणाणुपुवीणमायरणविधी-पुथ्वाणुपुब्बीइच्छित जति वण्णा त परोप्परब्भत्था । अंतहियभागलद्धा वोच्चत्थंकाण ठाणते ॥१॥ आदित्येसुवि एवं जे जत्य ठिता य ते तु वज्जेज्जा । सेसेहि य वोच्चत्थं कमुक्कमा पूर सरिसेहिं ॥रा भागहितलठ्वणा दुगादि एगुत्तरेहिं अमत्था । सरिसंकरयणठाणा तिगादियाणं मुणेयव्वा ॥३॥ पढमदुगहाणेसु जेहादितिगेण अत्तदिह्रतो । अणुलोमं पडिलोमं पूरे सेसेहि उपउत्तो ||४|| 'अहवा तिविहा दव्वाणुपु०वी' त्यादि (९८-७७) परमाणुमादिसु तिविहावि सुत्तसिद्धा, सिस्सो आह-किं पत्तेयं पुग्गलेसु तिविहा उपणिही देसिता ण धम्मादिएसु ?, आचार्याह-धम्माधम्मागासाण पचेयमेगदव्वचणतो अणुपुल्विमादि ण घडति, जीवविकाएपि सचजीवाण तुल्लपदेसत्तणतो एगादिएगुत्तरवुड्डी स्थिति, अहवाऽवगाहेण विसेसो रोज, तत्थवि आणुपुच्ची चेष, णो अणाणुपुचीअवत्तव्चगाई, ठितिकालस्सवि एगसमयत्तणत्ताभावतो नोक्ता इत्यर्थः, पुग्गलेसु am ~ ) १ एगादिएगुत्तरदज्वट्ठाणमणतं संभवइत्ति दर्शनार्थ प्रत्येकमुक्ता इति । गता दव्याणुपुवी, दवावगाथोवलक्षित खेत्तं सेत्ताणुपुच्ची, अहवा अवगावगाहीण अण्णोण्णसिद्धिहेतुत्तणेवि आगासस्सऽवगाहलक्सणत्तणतो खेत्ताणुपुव्वी भण्णति, अहवा दव्याण चेव सेवावगाहमग्गणा खेत्ताणुपुची, सो य अवगाधो दव्वाण इमेण विहिणा-अणाणुपुचीदव्वाण णियमा एगपदेसावगाहो, अन्वत्तव्यगदव्याणं पुण एगपदेसावगाहो दुपएसावगाहो वा, तिपदेसादीया पुण जहन्नतो एगपदेसे उकोसेणं पुण जो संधो जत्तिएहिं परमाणूर्हि णिरुप्यते सो तत्तिएहि चेव पदेसहि अवगाहति, एवं जाच संखासंखपदेसो, अणंतपदेसा संधा ) एगपदेसारद्धा एगपदेसुत्तरपुड्डीए उकोसतो जाव असंखेज्जपदेसोगाढा भवंति, लोगागासखेत्तावगाहणतणतो, नानन्तप्रदे- शारगाढा इत्यर्थः, एवं खेत्ताणुपुन्विसमासत्थे दंसिते इदाणि संतदारखेचाणुपुब्बी भन्नति-दुविधा उवणिही अणोपणिहिकेत्यादि। एता दोवि सभेदा जधा दव्वाणुपुच्चीए तहा खेत्ताभिलावण सव्वं भणितव्वं, पमाणे विसेसो, णो संखेज्जा ण अणंता असंखज्जा तिनिवि माणितव्या, दव्याण अवगाहखेत्तासंखेज्जत्तणतो सरिसावगाहणाण एगत्तणतो, खेत्तदारे मुत्त-' एगं दवं पडुच्च देसूणे वा लोप होज्जत्ति, कह', उच्यते, अणाणुपुचीपदेसेण अवत्तव्यपदेसेहि य दोहि ऊणो लोओ देसूणो भन्नति, सेसखेत्तप्पदेसोगाढं वा दव्वं उक्कोसतो खेत्ताणुपुवी भण्णति, चोदक आह-जति दव्याणुपुबीए एगं दव्वं पडुच्चा सबलोगावगाढं खेत्ताणुपुवीए कई देखणो लोगेचि जणु विरुद्धं, अत्रोच्यते, उक्तं पूर्वमुनिभिः- महङ्खधापुन्नेवी अव्वत्तव्वगअणणुपुच्चिदच्याई । जंदेसामाढाई तद्दे- सण स लोगूणो ॥ १॥ किं च-अचित्तमहाखंधेण पूरिएचि लोगे देसपदेसादिदव्वकरणतो देसूणो भण्णाति, जहा अजीवपन्भवणाए । भणितं 'धम्मस्थिकाए धम्मात्थिकायस्स देसे धम्मत्थिकायस्स पदेसे, एवं अधम्मागासपुग्गलेसुचि' जधा एतेम देसपदेसपरिकप्प- णाए धम्मादयो तदूणा दिट्ठा, एवं विभागदव्यादेसतो अच्चित्तमहासंघारगाथो तउणोत्ति देसूणो लोगो, पण दोसा, अहवा उग्ग- होत्ति या अवगाहोति वा एगई, एगावगाहठिताणरि एत्थावगाहकालभेदयो अप्पत्तराणुभायत्तगतो वा उग्गहपाहण्णता दिट्ठा, जधा उग्गहमुते देयिंदोग्गहादियाणं जाय साधम्मिउग्गहो, एतेर्सि हैडिल्ला जे पुरिल्ला ते उपरिल्लेहिति-पच्छिमेहिं वाहियत्ति-पीडिया पाहण्णंति-प्रधानं अपग्रहात्मस्वभावं न भजंत इत्यर्थः, एवं अचित्तमहाखंधगदमस्स सबलोगोयगाढस्सवि अणाणुपुचीअव्वत्त- व्यावगाहेहिं वाहितोत्ति तप्पदेसेसु पाहन्नं ण लभतित्ति, तद्गो देसूणो भण्णति, ण दोसो, किं च-खत्ताणुपुबीए अणुपुलिसणा- शुपुचिअन्वनच्चगदपविभागवणतो तेसिं परोप्परमवगाहो परिणती वा तेसिं संधाभावे अवि, कथं ?, उच्यते, पदेसाण अचल- भावनणतो अपरिणामचणतो तेसि भावप्पमाणणिच्चत्तणतो, अण्णोष्णपरिणामत्तणतो खंधभावपरिणामत्तणतो य, अतो एगं दचं पडुच्च सव्यलोगेति, भणितं च-" कह णवि दविए , संध सविवक्खता पिहत्तेणी दवाणपुची ताइ परिणमई संघभावणं ॥ १॥ अण्णं वा पायरपरिणामेसु आणुपुब्बिदबपरिणामो भवति णो अणाणुपुन्धिअन्यत्तव्यदचत्ते, ण जतो बादरपरिणामो असंघमाये चेव भवति, जे पुण सुहुमा ते तिविधा अस्थि, किं वा जदा अचित्तमहाखंधपीरणामा भवति तदा सव्वे ते सुहुमा आयमावपरिणाम अमुंचमाणा तप्परिणता भवंति, तस्स सुहुमचणतो मव्यगतवणतो य, कहमेवं ?, उच्यते, छायातपोद्योतवादर- पुद्गलपरिणामवद अग्निसोध्यवस्त्राग्निपरिणतिवत् स्फटिककृष्णादिवर्णोपरंजितवत्, सीसो पुच्छति-दब्याणपुच्चीए एगदर्य सचः लोगावगादंति, कहं पुण एमहंतं एगदव्यं भवति ?, उच्यते, केलिसमुग्धातवत्, उक्तं च-'केवलिउग्धातो इस समयट्ठकपूरए य तियलोगे। अचियत्तमहासंघो बेला इव अतर नियतो य॥१॥अचित्तमहासंधी सो लोगमेत्तो वीमसापरिणामतो भवति, तिरियमसं- खेज्जजोयशप्पमाणो संखेन्जजोयणप्पमाणे वा अणियतकालौथाई वट्टी उड्डअधोचोइसरज्जुप्पमाणो सुहुमपोग्गलपरिणामपरिणतो पढमसमए दंडो भवति, वितिए कवाडं ततिए मत्थंकरणे चउत्थे लोगपूरण, पंचमादिसमएमु पडिलोमसंथारे अट्ठमए सलहा तस्स खंधत्तविणासो, एस जलनिहिबेला इय लोगापूरणसंहारकरणठितो लोगपुग्गलाणुभावो सव्वष्णुवयणतो सद्धेतो इति, मेसं कथ्यं । अणणव्विदच्याण एग दवं पडुरूच असंखेज्जतिभागे होज्जत्ति एगपदेसावगाहत्तणतो, एवं अबसवगदव्याणवि एगदुगपदेसा- वगाहत्तणवो,सेसं कंठ्यं । इदाणि फुसणेति,खप्पदेसाण फुसणातो अणुपुचिमादिदव्यत्तेणादिद्वपदेसाण छद्दिसियमणतरपदेसाण फुसणतो णिवद्धा, इह पुण सुत्ताभिप्पावो खप्पदेसावगाढवस्स फुसणा भाणितव्या, सा त दवाणुपुब्बिसरिसा । कालो खप्पदेसावगाहठि- निकालो चितिज्जइ, सोवि दव्याणुपुचिसरिसो चैव । खप्पदेसाण अंतरं नत्थि, अणादिकालसमावठियणिच्चत्तणतो, सप्पदेसा- वगाढदव्वाणं पुण अगंतकालमंतरं न भाणियध्वं, कह?, जहा दवाणुपुवीए, कही, उच्यते, सव्यपोग्गलाण सन्यायगाहखेत्तस्स असंसे-- ज्जत्तणतोचि ठिइकालासंखेज्जत्तणतो य, भावेऽवि जता खप्पदेसाणुपुच्चीमादि चिंतिज्जति तया पनवगामिप्पायतो अप्पसमबहु- विकप्पकरणतो भावेयव्यं, अवगाहिदब्वेसु उण जघा दव्याणुपुच्चीए तहा सव्वं णिदिवसेस भाणितन्वं, नवरं जत्य अर्णतगुणं तत्थ असंखज्जगुणं भावेतव्वं, अवगाहिखेत्तस्स असंखेज्जत्तणतो, गता गमववहाराणं अणोपणिहिया खेत्ताणुपुब्बी । इदाणि संगहस्स अणावणिहिता खेत्ताणुपुब्वी, सा य जहा दव्वाणुपुच्चीए जो य विसेसो सो मुत्तओ चेव नायन्यो । इयाणि उवणिहिया, सा तिविहा 'अहोलोगे' त्यादि (१०३-८८), पंचत्थिकायमतितो लोगो, सो य आयामतो उड्डमहद्वितो, तस्स तिहा परिकप्पणा इमेण- विधिणा-बगुसमभूमिभाग रयणप्पभामज्झमागे मेरुमज्झे अट्ठपदेसो रुपगो, तस्सऽधोपतरातो अहे यणं नव जोयणसताणि जावंता तिरि- पलोगो, ननो परेण अहेवितनणतो अहोलोगो साहियसत्तरज्जुप्पमाणो, रुचतोवरिपतरातो उवरिदुत्तो नवजोयणसताणि जोतिसचकस्स उवरितलो ताव तिरियलोगो, ततो उड्ढभागठितत्तणतो उड्डलोगो देमूणसत्तरज्जुप्पमाणो, अहउड्डुलोगाण मज्झे अट्ठारसजोयणसतप्पमाणं तिरियभागवियत्तणतो तिरियलोगो, 'अहव अहो परिणाम खेत्तणुभावेण जेण उस्सष्णं । असुभो अहोत्ति भणितो दव्याणं तो अहो लोगो ॥१॥त्ति (उटुंति उपरिमंति य सुहखेत्तं खेत्तओ य दव्वगुणा । उप्पज्जति य भावा तेण य सो उड्डलोगोत्तिा॥'मज्झणुभावं खेत्तं जं तं तिरियंति ययणपज्जयओ । भण्णति तिरिय विसालं अतो य तं तिरियलोगोत्ति ।। ३ ॥ सेसं कंट्यं । इदाणिं अहोलोगखेत्ताणु- पुचीए गणप्पभासुचं, एतासि रयणप्पभादीणं इमे अणादिकालसिद्धा जधासंखं णामधेज्जा भवंति-वम्मा वंसा सेला अंजण रिहा मघा य मायवती । एते अनादिसिद्धा णामा रयणप्पभादीणं ॥१॥ एतासि चेव घम्मादियाणं सत्तण्हं इमा गोत्राख्या, कहम् ?,उच्यते, इंदनीलादिबहुविहरपणसंभवा रयणप्पभादीसु क्वचित् रत्नप्रभासनसंभवाद्वा रयणप्रभा रयणकंडप्रीतभागकप्पितापलिखिता वा रयणप्रभा, नरकय प्रदेशेपु, सकरोपलस्थितपटलमधोऽधः एवंविधस्वरूपेण प्रभाव्यत इति सर्करप्रभा, एवं वालुकात्ति वालुकारूपेण प्रख्यातेति वालुकप्रभा, नरकवज्जेष्वेव, पंक इवाभाति पंकप्रभा, धूमामा-धूमप्रभा, कृष्ण तमो इवाभाति तमःप्रभा, अतीवकृष्ण- महत्तम इवाभाति महातमःप्रभा । इदाणि 'तिरियलोगग्वेत्ताणपुवी' तिविहे त्यादि सूत्रं, जंबुद्दीचे लवणसमुद्दे घायतिसंडे दीये कालोदे समुद्दे उद्गरसे पुष्करवरे दीवे पुक्खरोदे समुद्दे उद्गरसे वरुणवरे दीव वरुणोदे समुद्दे वारुणिरसे खीरवरे दीये खीरोदे समुद्दे घृतवरे दीवे घनोदे समुद्दे खातवरदीवो खातरसे समुद्दे, अतो परं सच्चे दीवसरिणामता समुद्दा, ते य सव्वे खोयरसा भाणितव्या, इमे दोषणामा गंदीस्सरवरदीवो अरुणवरो दीयो अरुणावासो.दीयो. कुंडलो दीवो संखवरो दीवो रुयगवरों एए जंबूदीचा णिरंतरा, अतो परं असंखेज्जे गंतुं भुजगवरे दीये, असंखज्जे गंतुं कुसवरो दीयो, एवं असंरोज्जे असंखेज्जे गंतुं इमेसि एक णामं माणियव्यं ! कॉचकरदीयो एवं आमरणादयो जाव अंते सयंभुरमणे दीवे, सर्यभुरमणे से अंते समुद्दे उदगरसे इति ।। जे अंतरंतरे दीवा तेसिं इह जै सुभगा णामा केइ तण्णामाणो ते माणितव्या, सत्येसि इम पमाण-उद्धारसागराणं अड्डाइजाण जत्तिया समया । दुगुणादुगुण- पवित्थर दीवोदही रज्जु एवइया॥१॥ इदाथि उड्डलोगखेत्ताणुपुलीसुत्तं, तत्थ सोधम्मवडेंसयं णाम कप्पविमाणं तप्णामोवलक्खितो सोहम्माति कप्पो भून्नति, एवं बारसवि कप्पा माणितव्या, लोगपुरुषस्य ग्रीवाविभागे भवानि विमानानि ग्रेवेयकानि, न नेपां उत्तरमित्य- नुत्तरविमानानि ईपद्धाराकान्तपुरुष इव नता अंतेपु ईसीप्पभारा पुढवी, सेसं कंट्यं ।। इदाणिं कालाणुपुयीसुत्तं, तत्थ जस्स एग- पदेसादियस्स दव्यस्स दबत्तेण तिसमतादी ठिती तिप्पदेसावगाहकालत्तणेण वा ठिती तं कालंतो अणुपुबी भण्णति, एवं अणाणु- पुन्यीअव्वचब्बगादि एत्थ सव्वं कालामिलावेण जहा खेत्ताणुपुच्चीए तहा सुत्तसिद्ध माणितव्यं जाव पदेसूणे वालोए होज्जीत्त, कह?, उच्यते, एगो खंधो सुहुमपरिणामो पदेसूणलोगावगाढो सोच्चेव कालतो तिसमयठिति लन्भति, संखा य आणुपुवा, जं पुण समस्त- लोगागासपदेसावगाढं दव्वंतं णियमा चउत्थसमए समयठितीय लन्भति, तम्हा तिममयादिठितियं कालाणुपुचि णियमा य एग- पदेशणे चेष लोगे लब्भति, तिसपयादिकालाणुपुब्बिदव्यं जहण्णतो एगपदेसे अवगाहति, तत्थेवप्पदेसे एगसमयठितिकालयो अणा- णुपुचि दवं अवगाहेति, तत्थैव पदेसे इसमयठितिकालगतो अध्यत्तव्यं अवगाहति, जम्हा एवं तम्हा अचित्तमहाखंधस्स चउत्थ- पचमसमएसु कालतो आणुपुचिदव्वं, तस्स य सबलोगागाढस्स एगपदेसूणता कज्जति, किमिति ?, उच्यते, जे कालतो अणाणु- प्पुचि अव्वत्तच्या ते तस्स एगपदेसावगाढा, तस्स य तंमि पदेसे अपाहण्यात्तचिवक्खातो अतो तप्पएसूणो लोगो कओ, अण्ण पुण आयरिया भणंति-' कालपदेसो समयो समयचउत्थम्मि हवति जं वेलं । तेणूणवत्तणत्ता जं लोगो कालसमखंधो ॥ १ ॥ विवक्षतत्वात् अणाणुपुन्विअव्वत्तव्यगा कालतो जे ते लोगस्स असंसेज्जतिभागे होज्जा, सेसपुच्छा पडिसेहेतव्वा, अहवा सुत्तस्स पाढंतरद्वियस्म भाषणत्यं भण्णति-अचित्तमहाखंधो दंडावत्थारूपदव्यत्तणं मोत्तुं कवाडावत्थभरणांतं अण्णं चेव दव्वं भवति, अण्णा- गारुम्भवतणता यहुयरपरमाणुसंघातत्तणपदेसभचूर्ण च, एवमत्थकरणा लोगापूरणसमयेसुवि · महास्कंधस्य अन्यद्रव्यभवन, अतो कालाणुपुष्पिदव्यं सव्वपुच्छासु संभवतीत्यर्थः,अव्वत्तव्यगदव्वं महासंधवज्जेसु अन्नदव्वेसु आदिल्लचतुपुच्छासंभवेण यन्वं पुष्वसमं चेत्यर्थः, स्पर्शनाप्येवमेव, कालसुत्तं कंठं, अतरसुत्तं परद्रव्यस्थितिकालो जघन्योत्कृष्टमंतरं वक्तव्यं, भागा भावा अप्पबहुग च उवजुज्ज जहा सत्ताणुपुच्चीए तहा असेसं वत्तव्या, इदाणि उवणिहिया कालाणुपुवी ' समयादिठिती (११४-९८) सुत्तं कंव्यं, अहवा संव्यवहारस्थितकालभेदैः समयावलिकादिभिः उवणिहि तिविहा पुव्वाणुपुल्चमादि भण्णति, तत्र सूर्यक्रियानिवृत्तः कालः तस्य सर्वप्रमाणानामायः परमसुक्ष्मः अभेद्यः निरवयव उत्पलशतपत्रवेहायुदाहरणोपलक्षितः समयः, तेसिं असंरोज्जाणं समुदय- समितीए आवलिया, संखेज्जातो आवलियाओ आणुत्ति उस्सासो, संखेज्जाओ आवलियाजो णिस्सासो, दोहवि कालो एगो पाणू, सत्तपाणुकाले एगो थोवे, सत्तथोवकालो एगो लयो, सत्तसत्तरि लवा एगो मुहुत्तो, अहोरत्तादि कंट्या, जाव वाससयसहस्सा, इच्छियमाणेण गुण पणसुण्णं चउरासीतिगुणितं वा । काऊण तत्तिवारा पुव्वंगादीण मुण संखं ॥१॥ पुन्वंगे परिमाणं पण सुग्णा चउरासीती य, एतं एगं पुन्वंग चुलसीतीए सयसहस्सेहिं गुणितं एगं पुन्वं भवति, तस्सिमं परिमाणं-दस सुण्णा छप्पण्णं च सहस्सा कोडीणं सत्चरि लक्खा य २ ते एगं पुज्वं चुलसीतीए सतसहस्सेहिं गुणितं से एग तुडियंगे भवति, तस्सिम परिमाणं-यण्णा- ७ रस सुण्णा ततो चउरो सुण्णं सत्त दो णव पंच य ठावेज्जा ३ एवं चुलसीतिसतसहस्सगुणा सव्वट्ठाणा कायव्वा, ततो तुडिया- दयो भवति, सिमं जहासंखं परिमाण-तुडिए बीस सुण्णा ततो छ ति एको सत्त अट्ठ सत्त णव चउरो य ठवेज्जा ४ अडडगे ( पणवीस मुण्णा ततो चतु दो चतु णव एको एको दो अट्ट एको चतुरो य ठवेज्जा ५ तो अडडे तीस सुण्णा ततो छ एको छ एकात्ति सुण्णं अट्ठ णव दो एको पण तिगं ठवेज्जा ६ अववंगे पणतीस सुण्णा ततो चतु चतु सत्त पण पण छ चतुति सुण्णं णव सुण्णं पण णव दो य ठवेज्जा ७ अववे चत्तालीस सुण्णा ततो छ णव चतु दो अट्ठ सुण्णं एको एको णव अट्ट पण सत्त अट्ट सत्त चतु दोय ( ठवेज्जाहि ८ हुहुयंगे पणतालीसं सुण्णा ततो चउ छ छ णव दो णव मुन्नं ति पण अट्ठ चउ सत्त पंच एक्को दो अट्ठ सुण्णं दो य ठवेज्जा९, हुहुए पण्णासं सुण्णा ततो छ सत्त सत्त एको णव सुण्णं अट्ठ णव पण छ सत्त अट्ठ दो दो एको सुण्णं णव चउ सत्त एक्कं व ठवेज्जा १० उप्पलंगे पणपण्ण सुण्णं ततो चतु अट्ठ एक्को णव सुण्णं सत्त णव ति दो चउ ति छत इक्को दो ति सुष्णं सत्त एक्को णव छ चतु एक्कं ठवेज्जा ११ उप्पले सदि सुण्णा ततो छ पण चतु एक्को सत्त पण पण ति एक्को छ सत्त दो सत्त एक्को सुण्णं सत्त सुण्णं ति सुण्ण एको चतु ति दो एकं च ठवेजा १२ पयुमंगे पणसहि सुण्णा ततो चतु सुण्णं ति दुसुण्णं सुण्णं अट्ठ अट्ठति । पण णव एको एको पण चतु णव अट्ठ सत्त पण छ चतु छ छ ति सुण्ण एकं च ठवेज्जा १३ पयुमे सत्तरि सुन्ना ततो छ ति पण ति णव एको दो णव पण दो एको चतु सुण्णं सुण्णं णव ति एक्को ति छ दो एको ति अट्ट सत्त सुण्णं सत्त अट्ठ य ठवेज्जा १४ पलिणंगे पंचसत्तरि सुण्णा ततो चतु दो सुण्णं सत्त पण दो चतु चतु सत्त सत्त पण छ चउति छ सत्त छ ति मुण्ण एको छ दो अट्ट सत्त पण चतु एको ति सत् य ठवेज्जा १५ नलिणे असीतं सुण्णा ततो छ एको सुण्णं सुण्णं णव पण सत्त एको पण सुण्णं पण दो एगे पो नि एमे अह अह गुणं सब दो णव ति मन पण चतु दो चतु चउ एफ.छ ठवेज्जा १६ निउरंगे पंचासी सुण्णा चउ गाउ नि एकोछ पण ति गत मुग्ण पण चतु एको सुण्ण ति सुष्णं चतु पण सत्त अट्ट गव सुण्ण दो चतु छ छ एको पोएको पंचय ठरेज्ना १७ अत्यणीपुरे गउति मुण्णा ततो छ णय अट्ठ दो पण एको पण एको एको दो पण छ ति अट्ट पको दोति पण अहति नि पण णव दो छ ति पर सत्त णव सत्त ति पण तिति चतुरो य ठवेज्जा१८ अउतंगे पंचणउति सुण्णा ततो पतु छ दो ति पर अह दोमन छ सन् सन सन छ दो चतु तिणि सुण्णं सत्त छ ति चतु अट्ठ सुण्ण अट्ठ अट्ट चतु छ छ दोसुण्णं पर एकमाएको ननु छ तिणि य ठवेज्जा १९ अउए मुण्णसतं ततो छ सत्त एक्को चतु ति अट्ठ एको पण चतु दो ति णव चतु अहमत अह मुम्न ति अह छ अट्ठ मुण्णं णव णय णव चतु अट्ठति दो अढ णव ति चतु सुण्णं णव पण सुण्णं तिण्ण य ठवेज्जा२० पाउलंगे गुगमतं पंगाहियं ततो चतु अट्ट सत्त मुण्णं सत्त सुण्णं सत्त सुण्णं दो अट्ठ पण नव पण दो ति चउ ति नव सत्त ति नव गगनि नर दो ति दो नव नर ति ति मुण्ण दो पण चउ नव छ नव पण छ पण दो य ठवेज्जा २१ णउते सुण्णसतं दसाहियं गोपप अह पण चतु णय ति णव अट्ठ चतु सुन्नं अट्ठति तिअठ चतुछ अट्ठ सत्त छ अह सत्त छ छ पण पण ति पण पण असुण्णं गणपर निति ननु पो छ चतु अठ पण एको दोन्नि य ठवेज्जा २२ पउतंगे पण्णरसुत्तरं सुण्णसतं ततो चतु सुण्ण णच एको पण पउ पो पर गुणं एो एको छ णय ति सुण्ण छ चतु छ सुण्ण सुण्ण णव सुण्ण सुण्ण एको छ सत्त अ णव चतु मा एक पग पण ति पण चतु मुण्ण छ सत्त सुण्ण एको ति एको अट्ट एगं च ठवेज्जा २३ पउते वीसुत्तरं सुण्णसतं ततो छ ति पर पर पण पर एको अछ एको वि ति सच दो ति सत्त छ दो चतु पण छ पण सत्त चतु दो णव पण णव अट्ठति पण पण ति अट्ठ पर सुण्णं अट्ट सत्र अट्ट ति सुष्णं एको सुण्णं ति दो पण एकं च ठवेज्जा २४ चूलियंगे पणवीसुत्तरं सुण्णसतं ततो चतु दोछ चतुति छ चतु अह दो एको छ अट्ठ पण णव चतु पण पण चतु अट्ठ पण णव चतु पण णव सत्त छ सत्त पण दो सत्त दो पण । अट्ठ एको छ दो सुणं छ सत्त पण दो सत्त अट्ठ दो तिण्णि णव सत्त दो एकं च ठवेज्जा २५ चूलियाए तीसुत्तरं सुण्णसतं ततो छ एको चतु अट्ठ सुण्णं ति नव सुण्णं णच सत्त चतुति दो पण छ एको छ दो सुण्णं एको छ पण एको दो अहसुण्णं पण चतु छ पप अट्टदो छ पण णव णय एको छ अट्ट ति छ णव दो एको छ ति छ चउ सत्त सुण्ण एकं च ठवेज्जा २६ सीसपहेलियंगे पण- ( तीमुत्तरं सुण्णसतं ततो. चउ चउ णव छ सुण्ण णव एको अट्ठ ति चतु दो दो सत णव सत्त अट्ट सत्त णव एको छ अट्ट छ अट्ठ एको मुण्णं णर छ अट्ठ एको सुण्णं ति ति अव दो ति छ सत्त सुण्ण चउ चतु छ णव अट्ठ अढ चतु ति चतु णव छ दो सुण्णं णव । य ठवेज्जा २७ सीसपहेलियाए चत्तालं सुण्णसयं ततो छ.णव दो ति अट्ठ एक्को सुष्णं अट्ठ सुण्ण अट्ठ चतु अट्ट छ छ णव अहः । एको दो छ सुण्णं चतु छ णव छ पण सत्त णव णव छ पण ति सत्त णव सत्त पण एको एको चतु दो सुण्णं एको सुण्णं ति सच सुष्णं ति पण दो ति छ दो अट्ठ पण सत्त य ठवेज्जा २८ एवं सीसपहेलियाए चतुणतुयं ठाणसयं जाव ताव संववहारकालो, जाप मचवहारकालो ताव संबवहारकालविसए, तेण य पढमपुढविणेरइयाणं भवणवंतराण भरहेरवतेसु य सुसमदूसमाए पच्छिमें भागे प्रविरियाणं आऊ उवमिज्जति, किं च-सीसपहेलियाए य परतो अत्थि संखज्जो कालो सो य अणतिसईणं अववहारिउत्ति- काउं ओवम्मि पक्पित्तो, तेण सीसपहेलियाए परतो पलितोयमादि उवण्णत्था, सेस कंव्यं । उक्कित्तणाणुपुन्चिसुत्त-उक्कित्तणत्ति गुणवतो धुती जहत्यणामुकित्तणं वा, तं च जहाकमेणुप्पण्णाण तित्थकराण चक्किवलदेववासुदेवकुलगरेंगणधराण य थेरावलि- शारुमेन दिद्रुष्णं, सेगे कंटयं । गणणाणुपुस्विमुत्त (११६-१०१) गणणनि-परमायादिराशेः [अ]परिज्ञाने संख्यानं गणणा, संठा- पाणपुध्धि मुर्च ( ११५-१०१) तत्थ संठाणं दुविह-जीवमजीयेसु, जीवेसु सरीरागारणिव्वत्ति, मणुयाणं जस्स उस्सेहे अहसयंगुलु- चिदी नातिय र आययपुर्नविच्छिण्णा तं चतुरंसं, उस्सन्नमेव समा सव्यावयवा, जस्स णाभीतो उवरिं समचतुरंससी अगोवंगा ना अहो न नग्गोहपरिमंडलं, मि अहो समा अवयवा उपरि विसमातं साति, जस्स बाहुग्रीवाशिरंणाभीए य अधो समचउरंसं विसमेसु गगुरंगेगु पट्ठीहि तयं अतीव मंपिनं मुण्णयं चतंच खुज्ज, सव्ये अंगुवंगावयवा अतीव हस्सा जस्स तं वामणं, असमर्गअंगोवंगा यज- पुगपमापना ईगि अपिया अ ऊणा या जस्म त हुंडं संठाणं, अजीवसु संठपणाणुपुच्ची-परिमंडले य पट्टे तसे चतुरंसमायए य, एते जहा रिपपगुते, संपयणाशुपुचीपि पत्थैर पत्तच्या, सामायारियाआणुपुच्चीमुत्तसरूचं [११८-१०२] से जहा आवस्सगे तहा पिन, मागणुपुचिमुन कंटयं, आणुपुग्धिपदं गतं । इदाणिं णाम, तस्सिम णिरुत्त-जं वत्धुणोऽभिहाणं पज्जवभेदाणुसारि तं पामं । पनिमन यष्णमने पडिभेदं जाति जं भणितं ॥ १ ॥ तं च दसविधं-एगनामादि, तत्थ एगनामं एगस्स मागे एगां तेण णमते एगणामं, एगं वा दव्वं गुणं पज्जनं णामेति-आराधयतित्ति जं तं एगनामं, अभेदभावप्रदर्शनं एगनाम इत्यर्थः, एत्थ मुत्त गाहा 'णामाणि जाणि' (*१७-१०५ ) इत्यादि, दव्वाण जहा जीवो, तस्स गुणो पापादि पनरो परहगाइ, अजीवदव्याण परमाणुमादिण गुणो वन्नादि पज्जयो एगगुणकालकादि, सेसं कंठ्यं । दुणामं जहाभेदं अज्जिय गुत्तमिदं माणिनवं णाम, तत्य चोदक आह- किं धम्मादियाण गुणपज्जया णत्थि जतो पुग्गलत्थिकारणं देसेइ, ण धम्मादिएन ?, आचार्याह-सच्चदचाण गुणपज्जा अस्थि, किं तते?, उच्यते, गतिगुणं धम्मदचं ठितिगुणो अधम्मो अवगाहगुणमा- ) गासं उवजोगगुणा जीवा. वत्तणागुणो कालो, अगुरुयलहुयपज्जवा अणंता एतेसिं, इह पोग्गलत्थिकाए इंदियपच्चक्खत्तणतो सुह- पन्नवणगहणत्यं। छांदसत्ता पदोसो णामाभिहाणं तं पायतसीलीए पाययलक्खणेण वा इमं तिहा भण्णति,इत्थी पुरिसोणपुंसगंच सेमं ति- णामे कंध्य, चउणामसुत्त, पद्यानि पांसि अत्र 'आगम उदनुवन्धः स्वरादत्वात्परः आगच्छतीत्यागमः, आगम उकारानुबंधः स्वसद- त्पारपरो भवति, वनः सिद्धं पमानीत्यादि, सेत्तं आगमेण, लोपनादपि तेऽत्र इत्यादि, अनयोः पदयोः संहितानां ' एदोत्परः पदान्ते लोपमकार' (का. ११५) पदांते यो एकारौकारौ तयोः परः अकारो लोपमापद्यते, ततः सिद्धं तेऽत्र, पटोत्र, से तं लोवेणं, से कित ) पयतीए, यथा अनी एती इत्यादि, एतेषु पदेषु 'द्विवचनमनौ' (का. ६२) द्विवचनमौकारान्तं यन्न भवति तल्लक्षणांतरेण स्वरे परतः प्रकृत्यादि, सिद्धं अग्नी एतौ इत्यादि, विकारे दंडस्य अग्रमित्यादि ' समानः सवर्णे दीर्घो भवति परथ लोपमापद्यते' (का. २४) मिदं दंडाग्रमित्यादि, सेत्तं विकारेण | पंचनामसुत्तं कंठं । छव्विहनामे सुत्तं, तत्थ उदइयत्ति उदये भवः औदायिकः, अट्ठविहकम्मा 5 पोग्गला संतावत्थातो उदीरणापलियमतिक्रान्ता अप्पणो विपागेण उद्यावलियाए वट्टमाणा उदिनाओत्ति उदयभावो भन्नति, उदय- गिफण्णो णाम उदिग्गेण जेण अण्णो निष्फादितो सो उदयणिफण्णो, सो दुविहो-जीवदब्वे अजीयदव्ये वा, तत्थ जीवे कम्मोदएण जो जीवस्म भायो णिव्यत्तितो जहा पेरइते इत्यादि, अजीवेसु जहा ओरालियदव्यवग्गणेहिंतो ओरालियसरीरप्पयोगे दवे घेत्तूणं तेहिं ओरलियसरीरे णिचनेइ णिव्वचिए वा ते उदयानिष्फण्णो भावो, ओरालियसरीरं ओरालियसरीरणामकम्मोदयातो भवतीत्यर्थः, शरीरपयोगपरिणामितं या दवं, एस अजीवोदयणिफण्णो भावो, एवं विउब्विया आहरगा तेयकम्मावि दुभेदा भाणियब्वा, को पुण । सरीरप्पयोगपरिणामो १, उच्यते, वण्णगंधरसभावणिबत्तिकरणं, तहा आणापाणभासमणादिया य यन्वा, उपसमि- . ~ प. पौरममिका, उदयप्रभागो उपममो, एम दुपिदो सुन, अत्य उपसमो उपममसेढिपडियनस्स मोहणिज्जमणंदाणुपंधिमादिकम्म- राममाले उममेन्तम्म उपममिए पोरममितो भावो भपति, उवसमणिप्फण्णो पुण स एवोत्तरकालं उपममिकसम्मो उवसंतकांधे लादि मग्नति, मग कंव्यं, फम्माण सपए व साइयत्ति, जस्म न रहो मंमवाति अरहा कम्मारिजित्तणातो जिणो णाणसंपुण्णत्त- पतो करनी गमरमहाराभिप्पापनो गाणावरणफ्यवकसत्तणतो तक्साइतो, अणाचरणादि चउरो एगट्ठिया किंचि विसेमत्थ- जुगाा इमण विधिना-केरलस्स सव्वगतत्तणतो, आवरणाभावः सतः अणापरणे गगनवत, अहवा अणावरणे पडुप्पण्णकालणय- रममनो विमुदापरे पन्द्रपिम्पपत् आवरणातो णिग्गतो, आवरणातो वा णिग्गयं जस्म णिराचरणो गम्गिरिंग गाना, मीणापरणेनि सीणं सपियं विणहूं पिद्धत्य सव्यहा अभावे य आवरणं जस्सेवं तमो व रविणो जहा उदयतो, मंगहामिपानानो, पाणापरणं कम्मं विमिटुं ततो विमुक्को कणगं व किट्टातो चेव, अत्थणुसारा उप्पण्णदसणादिया उवजुज्ज वत्तव्या मनागदमणम्म, केरलदमी गवं सामण्णयं सव्वधा सव्वायप्पदेसेहिं सव्वग्गेणं सव्वद्धाहि पेक्वंतो सचदंसी, सेसं कंठयं । पानकम्मे ' अगों' इत्यादि, अणेगेनि बहू पोंदीतो, ता य जहण्णसंजोगे ओरालियतेयकम्मगसरीरा, तेसु ओरालियाइ- पोंदीप बंद-पदं नं न अंगाणं उगाणं अंगोवंगाण य, ते य कम्मगेसुवि तयिभागगतेसु अंगुवंगा वतन्या, एकेक्के अंगोवंगे अणंत- परमार, मंधायान संपाया, एत्यमर्णतसमवेवि संवयहारतो सतग्रहण कतं, ततो बोंदिवंदसंघातातो विसिट्टेण पगारेणं मुक्को विष्णमुरको अपुनर्ग्रहणेनेत्यर्थः, सामादिकादिचरणक्रियासिद्धत्वात् सिद्धा, सिद्धत्वात् प्रापणाद्वा सिद्धः, सुभासुमसर्वक्रिया- परिनिष्टानागवत्पारिसदा, जीरादिवचं पुष्यत इति चोधात्मकत्वात् बुद्धः, बाह्याभ्यन्तरेण ग्रंथेन बंधनेन मुक्तत्वात् सारीरमा nar . ) नमःसेनातितापिनमात्मानं परिनिर्यातत्वात् समताद णिव्ववियदुखे परिनिव्वुडे, ऊर्द्धक्षेत्रलोकान्ते आत्मस्वरूपावस्थापनात् । अन्तकडे सर्वसंसारिमावानां अंतकारित्वात् अंतकडे, उत्तरोत्तरं वा सर्वसुखानां अंतं प्रकर्ष प्राप्त इति अंतकडे, सुखदुःखांतकारित्वा- ३ या अंतरडे, सर्वे दुसम्प्रकाराः पहिणा यस्य स भवति सव्वदुःखप्पहीणो, चउण्हं घातिकम्माणं खयोवसमकालकरण एव उभयस- मायत्तगतो गओयसमिते भावे, खारसमणिप्फण्णे पुण उत्तरकालं 'आभिणियोहियनाणलद्धी' त्यादि, सेस कठ्यं, पुरि समंता णामो जीवं पोग्गलादियं दवं जंज अवत्थं पापति त अपरिचत्तसरूवमेव तथा परिणमति सा किरिया परिणामतो भावो मणति, सौ य सादी अणादी दुविहो, तत्थ सादी 'जुण्णसुरे' त्यादी, इह परिणतीरूपः पारिगामिकः अहवा नवा जीर्णेतरा सुरा- मारः सर्यास्ववस्थानु परिणता इत्यर्थः, निनादोलक्षितो पात इस निर्घातः जूवओ-अमोहो जक्खालित्ता-अनिपिसाचा धूमिका रूक्षा प्रपिरला सा धूमामा भूमौ पतितपोपलक्ष्यते महिया, रजस्खला सोरयुग्धातो, अड्डाइयदीवसमुद्देसु चंदसराण जुगबोवरागभावितणओ बहुवयणं, कविहसियं अम्बरतले ससई लक्सिज्जति, जलियं वा, सादिपीरणामभावो पुग्गलाण चयापचयत्तणया, सेसं कंठ्यं । इदागिं सन्निवादिनो भावोऽन्यभावेन सह निपात्यत इति संनिपातिकः, अविरोधेन वा द्विकादिनैकत्र मेलका सन्निपातिकः, द्विक- संयोगे उदयोपशमी प्रथमसनिपातिको निप्पन्नः, एवं द्वित्रिचतुःपंचकयोगाः सर्वे पड्विंशतिभंगा उक्ताः। इयाणि दुगादिसंजोगर्भ- गपरिमाणप्रदर्शक रात्रं 'तत्य णं दस दुगसंयोगा' इत्यादि, कंठ्यं । इयाणि अपरिणायदुगादिसंयोगम्भंगभावुकित्तणज्ञापनार्थ सूत्रमाह-'तत्य णं जे ते दस दुगसंजोगातेणं इमे-अस्थि एगे उदइएउवसमणिप्फण्णे' इत्यादि, सव्वं सुत्तसिद्धं, अतो परं सन्निपातियभगोवदनया सवित्या कति दस पीसो पति, कतरे से णामे उदइएउवसमाणिप्फण्णे?, आचामी आह- उदएत्ति 'मादि सम्बसुमति, कठी, 4 सभिवाश्यभाषपरूषणे कते चोदक आह-अति सुग, गे: सम्हा गर्भगो को पत्तच्ची, आचार्य से मापदणमेस भये तो जुर्ग दुगर्भगो बोर्नु, जतो यदुभावामाषा, संसारिणो य जीवम्स णियमा मावतिगमत्यि, उदम- आह- तुम सिद्धताभिप्पाय जाणसि, विषितो मुत्तत्थो भगवतां, भूगर निको मिविप्पणातो शिमो सेति कति अत्यावरण निरोक्खा शिरपेक्सो अवेव विकप्पं पयस्छति तय पर बोलो गत डि गाम । दाणि सत्तणाम, तत्थ 'सज्ज' सिलोगो (१२५-१२०० कर्ज रायत्तं जीहा य सरस ता अमंसजा सरस असलज्जा करणरस असतात " " सत्त व सत्ताणबद्धा कह ण विरोहो गुरू ततो आह । सत्तणु- वाई सचे वादरगहणंऽवगतव्यं ॥ २॥ णाभिसमुत्थो अ सरो अविकारो पप्प जं पदेस तु । आभोगियरेणं वा उवकारकरं सरहाण ॥३॥ 'सज्वं च' सिलोगो ‘णीसाते ' सिलोगो (*२७-१२९ ) जियजीवणिस्सियत्ताणिस्सारिय अहव णिसिरिया तेहिं । जीवेम सण्णिवत्ती पजोगकरणं अजीवेसु ॥ १॥ तत्थ जीयणिस्सिता 'सजं रवति' दो सिलोया (*१-१२८) अजीववि दो मिलोगा, गोमुही-काहला तीए गोसिंगं अन वा मुहे कज्जति तेण गोमुही, गोहाचम्मावणद्धा गोहिया सा य दद्दरिका, आडम्ब- रोचि पडहो, 'सरफलमवभिचारि वाओद्दिढ़ णिमित्तमंगसु । सरि णिव्वत्तिरफला ते लक्खे सरलक्खणं तेणं ॥१॥ 'सज्जेण लमति वित्त ' 'सत्त' सिलोगा। सज्जादि तिधा गामो ससमूहो मुच्छणाण विनेयो। ता सत्त एकमेक्के तो सत्तसराण इगवीसा॥१॥ अण्णोण्णसरविसेसा उप्पायंतस्स मुच्छणा मणिया । कत्ता व मुच्छितो इय कुणते मुच्छं व सोयत्ति ॥२॥ मंगिमादियाणं इगवीसमु- च्छणाणं सरविसेसो पुन्वगते सरपाहुडे भणितो, तन्विणिग्गतेसु त भरहविसाखिलादिसु विष्णेया इति, 'सत्त सरा कतो! एस - . पुच्छासिलोगो, (३४३--१३०) 'सत्तसराणाभीतो' उचरसिलोगो (*४४-१४१) गीयस्स इमे तिणि आगारा 'आइमिउ' गाथा (३४५-१३१) किंचान्यद 'दोसो' गाथा (*४६-१३१) इमे छद्दोसा वज्जणिया 'भीतदुय' गाहा (*४७-१३१) भीतं- उननमानस छैनं-चरितं उप्पिच्छं-सासयुतं त्वरित वा पाठान्तरेण हस्वस्वरं वा भणियव्यं, उत्प्राबल्ये अतितालं वा उत्तालं श्लक्ष्णस्वरेण कारुम्परं माऽनुनासिकमनुनामं नासास्वरकारीत्यर्थः । अट्ठगुणसंपयुक्तं गेतं भवति, ते येमे- 'पुन्नं रत्तं च ' माहा (*४८-१३१) म्परालाभिः पूर्णगेयरागेणानुरक्तस्य रक्तं अण्णोऽण्णसरविसेसफडा सुभकरणत्तणतो अलंकृतं, अक्खरसरफुडकरणत्तणओ व्यक्तं, विस्वरं ) विक्रामतीय विघटुं न विघुटु अविघुवं, मधुरस्वरेण मधुरं कोकिलारुतवत्, तालवंससरादिसमणुगतं समं, ललितं ललतीव स्वरघोलना- प्रकारेण मोअइंदियसहसणा सुहुप्पायणत्तणतो ना सुकुमाल, एभिरष्टाभिगुणैर्युक्तं गीतं भवति, अन्यथा विलम्बना, किंचान्यत्- 'उरकंठ' गाहा (*४९-१३१) जति उरे सरो विशालो तं उरविसुद्धं, कंठे जति सरोवट्टितो अफुडितोय तो कंठविशुद्धं सरंपत्तो, जति णाणुणामिको तो मिरविसुद्धो, अहवा उरकंठसिरेसु श्लेप्मणा अव्याकुलेसु विसुद्धेसु गीयते, किंविशिष्टं ?, उच्यते, 'मउयं मृदुना वाशिदवयुक्तननोनप्छणत्यया, सच स्वरः अक्षरे' घालनास्वरावशप च संचरन् रंगारंमितः रिभितः, रायनियद्धं पदमेव गीयने, तालसरेण सम समतालं मुसकंशिकादिआतोज्जाणाहताण जो धणिपडक्खेवो पडिक्खेवो वा तेण व समं नृत्यतो वा पक्रोवसमं, एरिस पसत्य गिज्जति सत्तरससीभर व कज्जति, के य ते सत्तसरा सीभरसमा?, उच्यते, इमं- 'अवरसम' गाहा (५०-१३१) दीहक्सरे दीहं सरं करेति हस्से हस्सं प्लुते प्लुतं, दंतादि अंगुलीकोशकः तेनाहततं त्रिस्वरप्रकारो लयः तं लयमणु- स्मरतो गेयं लयसम, पढमतो वंमतंतिमादिए जो सरो गहितो तस्समं गेज्जमाणं गहसम, तेहिं चेव वंसतंतिमादिएहि जं अंगुलसं- , नारगमं गजनि नं मंचारमम, मम कंटयं । जो गेयसुयणिपंधो सो इमेरिसो-“णिहोस' सिलोगो (१५१-१३१ ) हिंसालिया- दिपनीममुनदीमज्जिय, गिद्दोग अत्येण जुनं मारवं च अत्यगमककारणजुत्तं हेतुजुत्तं, कव्वालंकारेहि जुनं अलंकियं, उव- गंगागागाडि उपमुषणीत, जे अणिगभिधाणेण अविरुद्धालज्जणिज्जेण य पद्धं तं सोपयारं सोत्पासं वा, पदपादाक्षरैर्मितं नापरिमिनमिन्यः, महुरंनि प्रिया शन्दै अर्थाभिधामधुरं च 'तिण्णि य वित्ताई' तिजं वुत्तं तस्य व्याख्या समं अद्धसमं' निनांगो (०५२-१३१) कंट्यः, 'दुणि य मणितीओ' नि अस्य व्याख्या-'साया' सिलोगो (१५४-१३१) भणितित्ति भासा, मग । इत्थी परिमा करिमं गायतिचि पुच्छा — केसी' गाथा (५४-१३१ ) उत्तरं-'गौरी' गाहा, (४५५-१३२) इमो गग्मंडलगंधपाः, 'मत्त मरा ततो गामा' गाथा (१५६-१३२) तंतीताना ताणो भन्नति, सज्जादिसरेसु एकेके सत्त ताणत्ति अउपपमान, एने पीणाए मनतंतीए मंभांति, सज्जो सरो सत्तहा तंतीण सरेण गिज्जतिति सज्जे सत्तताणता, एवं सेसेसुवि ते गर, एगनंतीए कंटेण वापि गिज्जमाणे अउणपन्नासं ताणा भवंति । गतं सत्त णामं । इदाणिं अट्ठविहं णाम, तत्थट्टविहे वयण- पिभगी 'णिइसे पढमा' इत्यादि (१.१३३) दो सिलोगा, ( ) एतेसिं उदाहरणमात्रं गाथासिद्ध, वित्थरो सिं महपानुगतो णायचो पुज्वणिग्गनेगु या बागरणादिगु, गतं अट्ठविधं णामं | इंदाणिं णवविध णाम, तत्थ णव कन्वरसा-'मिउ- मरगिमियगुभयरणीतिणिदोमभूसणाणुगतो। सुहदुहकम्मसमा इच कम्म(च्च)स्स रसा भवंति तेणं ॥१॥'वीरो सिंगारो' इत्यादि, (३६३-१३५) इमं वीररमलक्सणं-'तत्य परिच्चाग' गाथा (१६४-१३६) परेण कोपकारणे उदीरिते अनुरायं णं फरोनि, मेगं कंटकं । वीररसे उदाहरणं 'सो णाम ' गाहा (*६५-१३६ ) कंख्या, इमं सिंगाररसलक्खणं 'सिंगारों' गाथा - - (७६६-१३६ ) कव्या, सिंगारे रसे उदाहरणं 'मधुर' गाथा (६७-१३६) अन्भुते रसे लक्खणं 'विम्हय' गाहा (*६८-१३६) अन्भुत रसे उदाहरणं अन्भुतर' गाहा (*६९-१३६ ) रोदे रसे लक्खणं 'भंयजणण' गाहा (*७०-१३७) भयुप्पायकं एवं दृष्ट्या भीम वा महांत शन्दं श्रुत्या अत्यंधकारो वा प्रामादिदापचिंता वा मरणाध्यवसायचिंता वा परतः कां वा रौद्रां श्रुत्वा संमो- हादि उप्पज्जति, अहवा देहस्य रौद्राकारोत्पद्यते । रौद्रे आकाररसे उदाहरणं 'भिकुडी' गाहा (*७१-१३७) रूपितेन दर्शनपु संदृष्टोष्ट इति ग्रस्तः ओष्ठ इति इत्येवं गतो रौद्राकार, सेस कंख्यं । वेलणरसलक्षणं 'विणयोवयार' गाहा (*७२-१३७) पेलण- रसे उदाहरण ' किं लोइय' गाहा (*७३-१३७ ) सहीण पुरतो वधू भणति-कि क्षेपे लौकिककरणी क्रिया चेप्या ततो अण्णं लज्जणवरी, णस्थि, पासठितावि अम्हे लजिम्मो, इमे कोइ वारिज्जमि गुरुजणो इमं मे वसण पंतिजणपुरतो परिवंदह लज्जामित्ति, का एसा वधूपुनी!, भण्णति-पढमे वासहरे भत्तुणा जोणिभेए कते तच्छोणियण पौतिं खरंडियं सूरुदये सयणो से परितुट्ठो पडलकं तं पोति घरंपरेण गुरुजणपुरतो परिवंदइ दसति य, गज्जते रुहिरदसणातो अक्खयजोणित्ति, बीभत्सो-विकृतस्तस्य लक्षण असुइ' गाहा (*७४-१३८) कुणिमस्वरूपात् असुचिसरीरं दुदृक्षं च विकृतप्रदेशत्वात् तत्र निर्वदं गच्छति, कर्थी, उच्यते, विकृतप्रदेशलात् यद्वा गंधमाघ्राय अविहिंसकलक्षणः, तत्र उदाहरणं- असुइ गाथा (*७५-२३८) कंट्या, हासरसलक्षणं 'रूववय' गाहा (१७६-१३८) स्वादिविवरीयकरणतो मन प्रहर्षकारी हासो उप्पज्जइ, प्रत्यक्षलिंगमित्यर्थः, तत्थ उदा- हरण 'पासुत्त' गाहा (*७७-१३९) हीत्येतत् हास्यादौ कंदर्पवचनं, सेस कंट्यं । इदाणिं करुणरसलक्षणं-'पियविप्पयो' गाहा (१७८-२३९) सोगो मानसो विलवितेति पियोगे विलापः प्रम्लाणत्ति निस्तेजः, कलुण उदाहरणं 'पजशाणकिलामि' . - . गादा (०७९-१३९) किलामिययं-बिछायमांमोपचितं पज्झाणं अतिचिंतापवियसुकतभेदेनांगतं च प्रकर्पण प्लुता अच्छी अंसुपूर्णा पगारा-बहुगः तस्यैति प्रियजनस्य पियोगे इत्यर्थः । इदाणिं पसंतरसलक्सण णिहोस' गाहा (*८०-१३९) हिंसानृतादि- दोगरहितस्य क्रोधादित्यागेन प्रशान्तस्य इंद्रियविषयविनिवृत्तस्य स्वस्थमनसः हास्यादिविकारवर्जितः अविकारलक्षणः प्रशान्तो रगो भानि, प्रशान्नग्गे उदाहरणं सम्भाव' गाहा (*८१-१३९ ) सब्भाव इति निर्विकारता धर्मार्थ न लोकनिमित्तं निधि- पारम्प व्याक्षेपादिवर्जितः इंद्रियादिदोससु उपसंतो कोधादिसु पसंतो पसनमणो चितेतो जो सो सम्मदिही, हीत्यत्ययं मुनेः प्रशान्नभावानिशयनदर्शने पीवरा महती श्री शोभा महाश्रीक इत्यर्थः, 'एने णव कव्यरसा' (*८२-१३९) वज्ञीसं जे सुत्तस्स दोमा ने नीमगुपदोगा जो बनीमदोमवइकरेण एते उत्पन्ना, कथं ?, उच्यते, जधा पीरो रसो संगामादिसु हिंसाए भवति तह तबसंज- मकरणादिगुपि ममवईति । एवं सुभवइकरेण उप्पज्जति, उदाहरणगाथासु य जहाभिहिया जाणितचा, सुद्धत्ति कश्चिद्गाथासूत्र- बंधः अन्यतमरगेनर सुद्धेन प्रतिबंधः, कश्विन्मिश्रः द्विकादिसंयोगेन, गतं णवणाम । इदाणि दसणाम-' से किं तं दसनामे १,' दसणाम पण्णने, दमविहे गोणे' इत्यादि (१३०-१४०) गुणाज्जातं गौणं, क्षमते इति क्षमण इत्यादि, गोगोण्णो अयथार्थ अकुंतः नमुन इत्यादि, आदिपदमादाणिदं चूलिकेत्यादि, विपरीतः पक्षः प्रतिपक्षः असिवा सिवा इत्यादि, लवतीति लावु आदानार्थेन वा पुतं ला आदाने इनि लामु तं अलायुं भण्णति, मुभवर्णकारी सोभयतीति सुंभकस्तथापि कुशुंभकमित्युच्यत, यथावस्थतं अच- लितभाषकं विपरीतभापकं ब्रूने असत्यवादिनं, अहंवा अत्यर्थ लवन विडवानं तं विपरीतभापकं ब्रूते असत्यवादिनमित्या, प्रधानभावः प्राधान्यं बहुत्वे वा प्राधान्यं - असोगवणे' त्यादि, जो पितुपितामहनाम्नरिक्षप्त उन्नमित उच्यते, सरीरकदेशेन अवयवनाम, संयोगो युक्तिभावः, स चतुर्विधः द्रव्यादिकः, सचित्ते गोण्यादि, आचित्ते छत्रादि, मिथे हलादिका, सत्तकालभावजोगा जहा सुत्ते इति ॥ इदाणिं पमाणणामं चउग्विहं णामादिकं, ठवणप्रमाणं कठ्ठकम्मादिकं, अहया सत्तविहणक्ख- तादिकं, जीविया णाम जस्स जायमित्तं अवच्चं मरति सा तं जायमित्तं चैव अवगरादिसु छड्डेइ तं चैव णामं कज्जइ ततो जीवति, अभिप्पायणाम ण किंचि गुणमवेक्खति किंतु यदेव यत्र जनपदे प्रसिद्धं तदेव तत्र जनपदाभिप्रायनाम, जनपदसंयवहार इत्यर्थः, सेमा णक्यनादिया कंट्या । इदाणि भावप्पमाणणामं चतुर्विध सामासिकादिकं, येषां पदानां सम्यग् परस्पराश्रयभावेनार्थः आश्री- यते स समासः ततो जातो अत्थो सामासितो, योऽर्थः येनोपलक्ष्यते स तस्य हेतुकः तद्धितमुच्यते, तद्धितातो अत्थे जाते तद्धितिए, भू सचायां इत्यादि धातुभावेनार्थो जातः धातुए भन्नति, अभिधाणक्खराणिच्छियत्थोवलद्धिप्पगारेण उच्चरिज्जमाणो णिरुत्तातो अत्यो जातो गेरुत्तिओ, एतं चउव्यिहपि सभेदं सउदाहरणं जहा सुत्ते तहेव कंठ्यं वत्तव्यं, णामति मूलदारं गतं । इदाणि पमाणं- । तिदारं (१३१-१५१) प्रमीयत इति प्रमाणं प्रमितिर्वा प्रमाणं प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, तं दव्यखेत्तकालभावभेदतो चतुम्विहं, अण्णो- अण्णपरिमाणसंखाए जं ठितं प्रमाणं तं पदेसणिप्फणं, विविहो विसिट्ठो वा भंगः विभंगा, भंगोति विकप्पो, जं ततो पमाग गिफणं ते विभागणिफण्णं, इमं मागहं घण्णमाणप्पमाण-ओमत्थहत्यमियं जं धन्नप्पमाणं सा भवे असती, जं धनप्पमाणे असतिप- रिछेदयो असई, मुत्तोली-मोट्टा हेवरिसंकडा ईसि मज्झे विसाला, कोडिता मुरयो, दोछप्पण्णपलसयणीप्पज्जमाण, तीसे उसहिभागो चतुसट्ठिया, ते य चउरो पला, माणीए चेव वचीसिया, एवं सोलसियादयोवि, करोडागिती विसालमुही जा कुंडी ? सा करोडी मण्णनि, अद्धकुंडी वा करोडी, सेसं कंव्यं, तुलापमाणेणाणुमिज्जइ एत्तियमेत्तंति तं च, आह- करिसादि ' कंठं, मयं - 5 नं गहटियमेर जम्दा जन्मेण दंडाइणा उनेमि घोमिणि)ज्जति नम्हातं दंडाइयं ओमाण भण्णति तं च, सोय उहत्थो दंडो भण्णति, गन-पान गादिणा, चितं करवणं करकचितं, मेसं कंट्य, गणणप्पमाणं गणणा संसेज्नं दत्वं च उभयभावो वाण विरोहो, पिपिद मिनियमन्थे अत्थमन्माना आयचयं निचिनतिनि, जं पुच्वं तं आयव्ययं करेंतस्म में संसिता, दयातो ण णिचति- लागण माति, तुलागेरियनदुभयदचक्रमेयम्म पडिरून अण्णं माणं पडिमाणं, तं च गुंजादि, अहवा गुंजादिणामप्पमाणातो अम्हा मेपरम पमाणं गिफनति तम्हा तं मेयं पडिमाणप्पमाणं, सपादगुंजा काकणी मासचतुभागो वा काकणी, एवं कम्म- मागको पताकारुणिक इत्यर्थः, अट्ठयालीमं काकिणीउ मंडलतो, मंसप्पवालाण उत्तरापहे पडिमाणबोहिताण कयविकायो सिलति गंधरजागानी, पनि ना रनि या एगई, तं कयणादि रयण इदणीलादि सव्युत्तमं । इदाणि खेत्तप्पमाप, सेत्तं जेण गिज्जइ नगरपमाणं, नत्य निभंगणिप्फणं गणेगविहं अंगुलादि, दो हत्था कुच्छी, मेडित्ति श्रेणिः, का एंमा सेढी?, उच्यते, सेढी लोगातो पिफवनि, मो व लोगो चोदमरमितो हेटा देगूणसत्तरज्जुविच्छिण्णो तिरियलोयमझे एगं बंभलोयमज्झे पंच उवार नोगन्ने एकरदिन्छिप्पो, रज्जु पुण गयंभुरमणसमुद्दपुरस्थिमपञ्चत्थिमनेइयंता, एस लोगो बुद्धिपरिच्छेतेण संवट्टेउं घणो कीरति, कई ?, उच्पने, पालिवाए दाहिणिालमहालोपसंडं हेट्ठादेखणतिरज्जुविच्छिण्णं उपरि रज्जुअमरोज्जभागविच्छिण्णं अतिरित्त- मनरन्जमिन, एनं पे ओमत्थियं उत्तरे पामे संघाइज्जइ, दाणिं उद्दलोगे दो दाहिणिल्लाई संडाई यंभलो यबहुमज्झदेसभागे पिरीनिधणाई गमतेगु अंगुलगहस्मदोभागविग्छिण्णाई देरणअधुट्ठरज्जूमियाई, ऐताई घे विवरियाई संघाइज्जति, एवं ग्नेगु किं जाय ?. हेहिमलोगढू देखणचतुरज्जुनिच्छिण्णं मातिरित्तमत्तरज्जूसितं देखूणसचरज्जुवाहरलं उपरिल्लमद्धपि अगुलसहस्स- सरीरकदेशन अवयवनाम, संयोगो युक्तिभाव., . .विधः द्रव्यादिकः, सचित्ते गोण्यादि, अचिने छत्रादि, मिश्रे हलादिका, सेत्तकालभावजोगा जहा सुत्ते इति ॥ इदाणिं पमाणणामं चउन्विहं णामादिकं, ठवणप्रमाणं कट्टकम्मादिकं, अहवा सत्तविहणक्ख- नादिक, जीविया णाम जस्स जायमित्तं अवच्चं मरति सातं जायमित्तं चैव अवगरादिसु छड्डेइ तं चेव णामं कज्जइ ततो जीवति, अभिप्पायणरमं ण किंचि गुणमवेक्सति किंतु यदेव यत्र जनपदे प्रसिद्धं तदेव तत्र जनपदाभिप्रायनाम, जनपदसंववहार इत्यर्थः, सेमर णक्खनादिया कंट्या । इदाणि भावप्पमाणणामं चतुर्विधं सामासिकादिकं, येषां पदानां सम्यग् परस्पराश्रयभावेनार्थः आश्री- यते म समासः ततो जातो अत्थो सामासितो, योऽर्थः येनोपलक्ष्यते स तस्य हेतुका तद्धितमुच्यते, तद्धितातो अत्थे जाते तद्धितिए, भू सनायां इत्यादि धातुभावेनार्थो जातः धातुए भन्नति, अभिधाणक्खराणिच्छियत्थोवलद्धिप्पगारेण उच्चरिज्जमाणो णिरुत्तातो अस्थो जातो णेरुत्तिओ, एतं चउच्विहपि सभेद सउदाहरणं जहा सुत्ते तहेव कंठ्यं वत्तव्यं, णामति मूलदार गतं । इदाणि पमाण- तिदारं (१३१--१५१) प्रमीयत इति प्रमाणं प्रमितिर्वा प्रमाणं प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, तं दव्यखेत्तकालभावभेदतो चतुविहं, अण्णो- अण्णपरिमाणमंसाए ज ठितं प्रमाणं तं पदेसणिप्फण्णं, विविहो विसिट्ठो वा भंगः विभंगः, भंगोति चिकप्पो, जं ततो पमाणं णिफणं ते विभागाणप्फणं, इमं मागहं धण्णमाणप्पमाणं-ओमत्थहत्यमियं जं धनप्पमाणं सा भवे असती, जंधनप्पमाणे असतिप- रिछदयो अमई, मुत्तोली-मोट्टा हेरिसंकडा इसि मज्झे विसाला, कोडिता सुरवो, दोछप्पण्णपलसयणीप्पज्जमाण, तीसे चउसहिभागो चतुसट्ठिया, ते य चउरो पला, माणीए चैव वत्तीसिया, एवं सोलसियादयोचि, करोडागिती विसालमुही जा कुंडी सा करोडी भण्णति, अद्धकुंडी या करोडी, सेमं कंख्यं, तुलापमाणेणाणुमिज्जड़ एनियमति तं च, आह. करिसादि ' कंठं, मयं जंत तहडियमेव जम्हा अन्नण दडाइणा उनेमि(ओमिणि)ज्जति तम्हा तं दंडाइयं ओमाण भण्णति तं च, सोय चउहत्थो दंडो भण्णति, सत्त-सात इट्टगादिणा, चितं करनत्तण करकचितं, सेसं कव्यं, गणणप्पमाणं गणणा संसेज्जं दव्यं च उभयभावी वाण विरोहो, विविहे भितियणत्थे अत्यसब्भावा आयव्ययं निवित्ततित्ति, जं पुव्वं त आयव्ययं करेंतस्स जं संसिता, दव्यातो ण णिन्नति- लक्षणं भवति, तुलारोवियतदुभयदव्यकमेयस्स पडिला अण्णा माणं पडिमाणं, तं च गुंजादि, अहवा गुंजादिणामप्पमाणातो जम्हा मेयस्स पमाण णिफज्जति तम्हा तं मेय पडिमाणप्पमाणं, सपादगुजा काकणी मासचतुब्भागो वा काकणी, एवं कम्म- मासको चतुकीकणिक इत्यर्थ , अट्ठयालीसं काकिणीउ मंडलतो, संखप्पवालाण उत्तरापहे पडिमाणचोहिताण कयविकयो सिलति गंधपज्जगाती, वर्कति या रत्तंति वा एगढ़, तं ककेयणादि रयणं इदणीलादि सव्युत्तमं । इदाणिं खेत्तप्पमाण, सत्तं जेण मिज्जइ तं रोत्तपमाणं, तस्थ विभंगणिप्फणं अणेगविहं अंगुलादि, दो हत्था कुन्छी, सेटित्ति श्रेणिः, का एंसा सेढी?, उच्यते, सेढी लोगातो णिफज्जति, सो य लागी चोदसरज्जूसितो हेठा देखणसत्तरज्जुविन्छिण्णो तिरियलोयमज्झे एगं बंभलोयमज्झे पंच उवार लोगन्ते एकरज्जुनिच्छिण्णी, रन्जु पुण सयंभुरमणसमुद्दपुरस्थिमपञ्चत्थिमवेइयंता, एस लोगो बुद्धिपरिच्छेतेण सबढेउँ घणो कीरति, कहं ?, उच्यते, णालियाए दाहिणिल्लमहोलोयखंड हेट्ठादेसूणतिरज्जुविच्छिण्ण उवरि रज्जुअसखज्जमागविच्छिण्णं अतिरित्त- सत्तरज्जूसितं, एत घेत्तु ओमत्थियं उत्तरे पासे सघाइज्जइ, इदाणिं उड्डलोगे दो दाहिणिलाई संडाई बंभलो यबहुमझदेसभागे विरज्जविच्छिण्णाई सेसतेर अंगुलमहस्सदोभागविच्छिण्णाई देसणअधुट्ठरज्जूसियाई, एताई घेर्नु विपरियाई संघाइज्जंति, एवं कतेसु किं जाय ।, हेहिमलोगहूँ देसूर्णचतुरज्जुविच्छिण्णं सातिरित्तसत्तरज्जूसितं देखणसत्तरज्जुबाहलं उमरिल्लमपि अंगुलसहस्स- दोभागहियं नेरज्जुविच्छिण्णं देसूणसचरज्जूसियं पंचरज्जुवाहल्लं, एवं घेत्तुं हेडिल्लस्स अद्धस्स उत्तरे पासे संघाइज्जइ, जं तं अहे संडस्म सत्तरज्जुअहियं उवरि घेत्तुं उत्तरिखंडस्स जतो बाहलं ततो उड्डायतं संघाइज्जइ, तहाचि सत्तरज्जुतो ण पूरति, ताहे ज दक्सिपिल्लखंड तस्स जमहिंग वाहरल्ले तो तस्सद्धं छित्ता उत्तरतो बाहल्लि संघाइज्जा, एवं किं जाय, वित्थारतो आयामओ सनरज्जुबाबल्लतो रज्जुते असंखभागेणाहियाउ छरज्जू, एवं एस लोगो ववहारतो सत्तरज्जुघणो दिट्ठो, एत्थं जे ऊणातिरित्तं युद्धीए जधा जुज्जइ तहा संघातेज्जा, सिद्धते य जत्थ जत्थ अविसिहॅ सेढीए गहणं तत्थ तत्थ एताते सत्तरज्जुआयताए अवगं तव्वं, पयरस्सवि एयस्स चेव सत्तरज्जुगहणं, लोकस्स पयरीकते तस्स तुल्लपदेसत्तणओ ण विसेसगहण कज्जति, अलोगे अति भावप्पमाण आकतित्तणतो अलोगप्पमाणं भवति । 'से किं तं अंगुले' इत्यादि, अणवट्ठियमातंगुलं, पुरिसप्पमाणाणवट्ठियत्तणतो कह ।, उच्यते, जतो हु समाणवट्ठीकालवेक्खत्तणतो, जे जत्थ काले पुरिसा तेसिं जं अंगुलं तं आयंगुलं, ववहारियपरमाणुउस्से धातो जं गिप्फणं ने उस्सेहंगुलं, तं च अवट्ठियमेगं, उस्सेहंगुलातो कागणिरयणस्स कोडीप्पमाणमाणियं, ततो कोडीतो वद्धमा पमामिस्स अद्धंगुलप्पमाणमाणिय, ततो उ पमाणातो जस्संगुलस्स पमाणमाणिज्जइ तं पमाणगुलं, अट्ठसयअंगुलेण जं पमा णिफाईज्जइ तं तेणप्पमाणेण णिप्फाइयज्जत्तणउ प्पमाणजुत्ते पुरिसे भण्णति, दोणीए जलदोणभरणरेयणमाणुवलंभाओ माणजु भवति, बहरमिव सारपोग्गलोवचियदेहे तुलारोपिते अद्धभारुम्मिते ओमाणजुत्ते भवति, चकिमाति उत्तमा ते णियमा तप्पमाण जुत्ता भयंति, जतो भण्णंति 'माणुम्माणे गाधा (*९६-१५६ ) करादिसु संखादिया लक्षणा मसतिलगादिया वञ्जणा अप्पको धादिया गुणा, सेसं कंख्यं । उत्तिमतिमाहमपग्मेि दंसगनि-नोति'.-.--.
। सतंमुलप्पमाणतो जे हीणा वा ' गाथा (१९८--१५५) सत्यमेव सारः सत्त्वसारः अथवा देहे सुभपोग्गलोवचयत्वं सारः एवमा- दिपुरियाणं आयंगुलं, याची चतुरस्सा, वृत्ता पुक्सरणी पुष्करसंभवातो या, सारणी रिजु दीहिया सारणी एवं वंझा गुंजालिया सर- मग तीए पंतिट्ठीया दो सरातो सरं कबाडगेण उदगं संचरइत्ति सरपंती, विविधं रुक्सलतोवसोभितं कदलादिपच्छण्णघरेसु य पीसभियाण रमणट्ठाणं आरामो, पत्तपुष्कफलछायोचगादिक्खुवशोभितं बहुजणविविहवेसुषणयमाणस्स भोयणट्ठा जाणं उज्जाणं, इत्थीण पुरिसाण वा एगे पक्खे भोज्जं जं तं काणणं, अहवा जस्स परतो पव्ययमडवी वा सव्ववणाण य अंते वणांत काणणं, शीर्णो वा, एगजातियरुक्सेहि वणं, अणैगजातीएहि उत्तमेहि य वणसंडं, एगजादियअणेगजातियाण वा रुक्खाण पंती वणराई, अहो संकुडा उपरि विशाला फरिहा समखाता खाइया अंतो पागाराणं अंतरं, अट्टहत्थो रायमग्गो चरिया, दुहं दुवाराण अंतरे गोपुरं, तिको णामागासमूमि तिपहसमागमो, संघाडगं तिपहसमागमो चेव, तियचतुरंसं चतुप्पहसमागमो चैत्र चच्चरं छप्पह- समागर्म पा एवं छच्चरं भण्णति, देउलं चतुमुहं, महतो रायमग्गो महाप्पधो इतरे पहा, सत् सोभणाविहु जं भयंते पोत्थगवायणं या जत्थ सामनतो वा मणुयाणं अच्छणट्ठाणं सभा, जत्थुदकं दिज्जति सा पवा, वाहिरालिंदो सुकिधी अलिंदो वा सरणं, गिरि- गुहा लेणं पव्ययस्सेगदेसलीणं वा लयणं, कप्पडिआ वा जत्थ लयति तं लयणं, भंडं-भायणं तं च मृन्मयादि मात्रो-मात्रायुक्तो सो य सभायणादि भोयणभंडिका, उपकरणं पुण अणेगविहं कडगपिडगसुप्पादिकं, अहवा उवकरणं इमं सकडरहादियं, तत्थ रहोत्ति जागरथो संगामरथो यः संगामरहस्स कडिप्पमाणा फलयवेड्या भवति, जाणं पुण गडिमाईयं, गोल्लविसए पाणं द्विहत्थमात्रं चतुर- सं सपेदिकमुपसोभितं, जुग्गय लाडाणं थिल्ली जुगयं, हस्तिन उपरि कोल्लरं गिलतीच मानुष गिली लाडाणं जं अडपल्लाणं तं अण्ण- विसोसु गिल्ली भण्णति, उपरि कूडागारछादिया सिविया, दीहो जंपाणपिसेसो पुरिसस्स स्वप्रमाणावगासदाणतणओ संदमाणि, लोहेत्ति फवेली, लोहकडाहोत्ति लोहकडिल्लं, एते आयंगुलेणं मविजंति, किं च-अज्जकालियाई च जोयणाई तं तिविहं सुतिमादि पदेशतो अप्पबहुतं, सेसं कय्यं, गतं आयंगुलं । इदाणि उस्सेहंगुलं, तं अणेगविहंति भणतो णणु, विरोधो, आचार्याह-लो भणामो ! उस्सेहंगुलमणेगविधं, किंतु उस्सेहंगुलस्स कारणं अणेगविधं पण्णतं, जतो भण्णति 'परमाणु ' गाथा ( *९९-१६० ) से ठप्पेत्ति स्वरूपख्यापने न स्थापनीयः, छेदो दुधाकरणं, भेदो अणेगधा फुडणं, सूक्ष्मत्वात् न तत्र शस्त्रं क्रमते, पुक्खलसंचगस्स इमा परूवणा वद्धमाणसामिणो णिन्वाणकालातो तिसट्ठीए वाससहस्सेसु ओसप्पिणीए पंचमछट्ठारगेसु ओसप्पिणीए य एकवीसाए वासमहस्सेस वीतिकंतेसु एए पंच महामेहा भविस्संति, तंजहा-पुक्खलसंवट्टए उदगरसे वितिए खीरोदे ततिए घतोदे चउत्थे अमीतोदे पंचमे रसोदे, तत्थ पोक्खलसंवट्टइए इमस्स भरहखेत्तस्स असुभाणुभावं पुक्खलंति संवद्वेति-निनाशयतित्ति पुष्कल- संवट्टए भन्नति, पुष्कलं वा-सव्वं भरहखेत्तं संवदे॒त्ता वरिसतित्ति पुष्कलसंवट्टते, उदउल्लेति-उदगेन उल्ले न भवति, तधा ण चावि केणइ घातित्ति तत्र गच्छतो विघातो न जायते, सोवाणुकूलं ण भवति, परियावज्जण पर्यायान्तरगमन, ण उल्लागमनादि उदगावत्तादिणा भावेण प्रशमतीत्यर्थः, अणताण सुदुमपरमाणूण समुदायो यवहारिए परमाणू भवति, अणंताणं च ववहारिय- परमाणूणं उस्सेधतो जा गिफ्फण्णा सा उसण्हसहिया भवति, उवरिमसहियाहि अहेवूखतो या उप्पाबल्लतो सण्हा उसण्हसहिया, उद्ध- रेणुमादि अहेखतो सहसहिया, उद्धमहस्तिर्यक् स्वतः परतो वा प्रवर्त्तत इति उर्द्धरेणुः, पुरस्तदादि वायुना प्रेरितः त्रस्यति-गच्छ- तीति तमरेण, रहाहिना गच्छता उद्घातो यः स रथरेणु, रयणप्पभाए जं भवधारणिज्ज उत्तरउब्धियं तं सकरपभादिसु दुगुणं एगस्स णं णेयं जाव महातमाए भवधारणिज्ज पंचधणुसया उत्तरखेउनि धणुसहस्सं, एवं उक्कोसं, जहण्णं पुण सोस भवधारपिज्ज अंगुलअसंखभागो, उचरखेउब्बिए अंगुलस्स संखेज्जइभागो, भवणवई दसविहा इमे असुराणा- गकुमारा ( सुवण्णा) विज्जू अग्गी य दीव उदही य । दिसवायथणियणामा भवणवई दसविहा देवा ॥ १ ॥ तेसिं देवाणं सरीरोगाणा भवधारणा उत्तरा य, तत्थ असुरकुमाराणं भवधारणा जहण्णा अंगुलअसंखभागो उकोसो सत्त रयणी, उत्तरवेउब्धिया जहण्णा अंगुलस्स असंखेज्जतिभागो उक्कोसा जोयणलक्सं, एवं णागादियाणवि गवण्हं, णवरं उत्तरवेउपिया उक्कोसा जोयणसहस्सं, गतं उस्सेहगुलं । इयाणि पमाणंगुलं इत्यादि, अण्णोण्ण- कालुप्पण्णाणवि चक्कीणं कागणिरयणस्स अबढितेगप्पमाणदमणतणनो एगमेगग्गहणं, मुचनप्पमाणं डुमं-चत्तारि मधुरतिणफला एगो सेतसरिसवो, ते सोलससरिसवा धन्नमासफलं एगं, दो धनमामफला एगा गुंजा, पंच गुंजातो एगो सोलसकम्म- मासगो मुवण्णो, अट्ठसोवणियं काकणीरयणं, एतं सुचण्णप्रमाणं जं भरहकाले मधुरतिणफलादिपमाणं ततो आणेतव्यं, जतो सव्यचक्कवट्टीणं काकणीरयणं एगप्पमाणंति, अस्सिति वा कोडित्ति वा एगट्ठा, तस्स विक्खंभोत्ति वित्थारो, तस्स त समचतुरंसभावत्तणतो सव्वकोडीणायामविक्खंभभावत्तणतो विक्खंभो चैत्र भणितो ण दोसो, तं च उस्से- हंगुलं वीरस्स अद्धंगुलंति, कहं , उच्यते, जतो वीरो आदेसंतरतो आयंगुलेण चुलसीतिमंगुलविद्धो, उस्सेहतो पुण सत्तसहसतं ! मपति, अतो दो उस्सेहंगुला वीरस्स आवंगुलं, एवं वीरस्स आयंगुलातो अद्धं उस्सेहंगुलं दिई, जेसिं पुण वीरो आयंगुलेण अद्युत्तर- मंगुलसतं तेसि वीरस्स आयंगुले एगं उस्सेहंगुलं उस्सेहंगुलस्स य पंच णवभागा भवंति, जेसिं पुण वीरो आयंगुलेण वीसुत्तर . मंगुलमर्य तेसि चीरस्म आयंगुलेणेगमुस्सेहंगुलं उस्सेहंगुलस्स य दो पंचभागा भवंति, एवमेतं. सव्वं तेराशियकरणेण ददुध, तं र उम्मेहंगुलं महस्सगुणं पमाणंगुलं भवति, कहं ?, उच्यते, भरहो आयंगुलेण वीसुत्तरमंगुलसतं, तं च सपादं धणुयं उस्सेहंगुल- माणेण पंधणुमते लभामि तो एगेण धणुणा किं लमिस्सामि ?, आगतं चत्तारि धणुसताणि सेढीए, एवं सब्वे अंगुलजोयणादयो दद्वन्या । गगमि मेढिप्पमाणगुले चउरो उस्मेहंगुलमता भवंति, तं च पमाणंगुलं उस्मेहंगुलप्पमाणअद्धातियंगुलवित्थडं जं तो सेढीए पउरी मता अट्ठाइयंगुलगुणिता सहस्समुस्सेहंगुलाण, तं एवं सहस्सगुणं भवति, जे यप्पमाणमंगुलातो पुढवादिप्पमाणा आणिज्जति ते परमाणंगुलविष्फंभेणं आणेयच्या, ण सूइयंगुलेण, रयणकंडाइया कंडा भवणप्पत्थडाणि रयणपत्थडंतरे, सेसं कंट्यं । ‘से किं तं फालप्पमाणे' त्यादि (१३४-१७५) प्रदेश इति कालप्रदेशः, स च समयः, तेसिं पमाणं पदेसणिप्फण्णं कालप्पमाणं भण्णति, एगसमय- ठिइआदिकं, पिरिधो विमिहो वा भागो विकप्पो तस्स पमाणं विभागणिफणं कालप्पमाणं, तं च ममयावलिकादिकं, जतो सब्बे कालप्पमाणा समयादिया अतो समयपरूवणं करेति-से किं तं समए' इत्यादि (१३७-१७५) यद् द्रव्यं वर्णादिगुणोपचितं अभिनव- पतं तरुणं बलं च-मामध्यं स यस्यास्ति स भवति बलवं यौवनस्थः युगवं यौवनस्थोऽहमित्यात्मानं मन्यते यः भवति जुवाणो सक- राहंति-मान् अहया मकराहंति-संयवहारात् युगपत् स्याद् भवेतेत्यर्थः, अथवा स पट्टः पटसाटको वा तेन तुन्नागदारकेन कराभ्यां ओमारेति पाट्यनि फाटयतीत्यर्थः, कई ?, भन्नति, परमाणूणमणताणं परोप्पसिणेहगुणपडिबद्धाणं संघातो भणति, संघातः ममिति समागम एते एगट्ठा, अहवा इमो विसेसोनेसिणं अणताणं संघायाणं जोगो सो समुदायो, जम्हा समुदायिणो अण्णोण्णा- णुगता नम्हा अयोग्णाणुगतत्तोहणत्थं ममिती भण्णति, एगदव्यं पडुच्च समानेन सब्चे परिणमंतीति समीती, एवं एगदच्याणि- व्यनिममागमेण वा भणियबंति, समयस्स सुहुमत्तणतो जहा क्रियाबिसेसी से पत्थि कोई, एसडे, नो, कम्हा ?, भण्णति-एनो मुहमतराए समएति, असंखेज्जममयसमुदयो चेव आवलियप्पमाणं अणुरूवसमितित्ति भण्णति, ते चेव आवलिववदेसत्ता समा- गमो भण्णति, संसं पूर्ववत्, थोचे सत्तुस्सासा सत्त थोवा य लवे लयो सरथोवेण गुणिते जातो अगुणपन्नासा मुहुत्ते सत्तत्तरि लवा ते अउणपण्णासेण गुणिया जातं इम-तिन्नि सहस्सा सत्त सया तेहत्ता, 'से किंतं उयमिते' इत्यादि, अंतोगहुत्तादिया जाच पुन्यको- डीपत्ति, एतानि धर्मचरणकालं पडुच्च णरतिरियाण आउपरिमाणकरणे उवजुज्जति, णारगभवणयंतराणं दसवरिससहस्सादि उव- जुज्यंति, आउयचिंताए तुडियादिया सीसपहेलियंता एते प्रायसो पुव्वगतेसु जपिएमु आउयमेडीए उवउज्जति, अन्यत्र यदृच्छातः एताप ताव गणियं अंकद्ववआए, वितियणागारो सुहमुहुच्चारणत्थं, जाण ज्ञानविपयोऽपि, अहवा एतावति य अंकठ्ठवणा जावयं अंकवणाणा दिट्ठा ताव गणितज्ञानमपि दृष्टं तुडिगादि सीसपहेलियतं, उवमाणं जं कालप्पमाणं ण सक्कइ घेत्तु ते उवमियं भवति, धण्णपल्छ इव तेण उवमा जस्स तं पल्लोवमं भण्णति, अह दस पल्लककोडाकोडीतो एगं सागरोवम, तस्स पलियस्स भागो पलितं भण्णति तेण उवमा पलितोवमं, सागरो इव जं महाप्रमाणं तं सागरोवम, वालग्गाण वालसंडाण वा उद्धारत्तणतो उद्धार- पलित भण्णति, अद्धा इति कालः सो य परिमाणतो वाससंयं वालग्गाण खंडाण वा समुद्धरणतो अद्धापलितोवमं भण्णति, अहवा अद्धा इति आउद्धा सा इमातो गेरइयाण आणिज्जति अतो अद्धापलितोचम, अणुसमयखेचपल्लपदेसावहारत्तणतो खेत्तपलितावम, 'से किं तं उद्धारपलितोवमे ' त्यादि (१३८-१८० ) वालग्गाण सुहुमसंडकरणत्ततो सुहुमं, चादरवालग्गववहारत्तणतो व्यवहारिय, ववहारमेत्तत्तणतो वा ववहारिय, ण तेण प्रयोजनमित्यर्थः, से ठप्पेत्ति चिट्ठतु ताण परूपिस्त, परिवेणं तिणि जोयणा मतिभागा, संमद्धेवि कष्णसम भरितं सनिचितत्ति अतीव संघणणोपचतमिता इत्यर्थः, कुत्थेज्जेति णो कुत्धेज्जा गिमारीभवेज्जनियुनं भवति, उदगेण वा णो कुधिज्जा, विस्ससापरिणामण प्रकर्पण स्फुटं प्रतिविध्वंसणं, णो प्रतिषेधे, पूतिः-दुर्गन्धः देहेति वालाग्रस्यात्मभावः तं वालग्गं पूतिदेहत्वेन हव्वं भवे, एवं भणितप्पगारेहिं तं वालग्गं पो आगच्छेज्जा इत्यर्थः, ' खणेि ' इत्यादि एगट्ठिया, अहवा थोवावसेसेसु वालग्गसु खीणेत्ति भण्णति, नेमुषि उद्धिोमु णीरए भण्णति, सुहुमवालग्गावयवेसु विउतेसु पिल्लेभन्नति, एवं तिहिं पगारेहिं निद्विते भण्णति, एवं रमातिदिट्टनं सामत्यतो भावेयचं, 'ते णं बालग्गा' इत्यादि, ते वालग्गा असंखखंडीकता, किंपमाणा भवंति ?, उच्यते, जत्थ पोग्गलदचे छउमत्वस्स चिसुद्धचक्खुदंसणदिट्टी अवगाहति तस्स दव्यस्स असंखभागखंडीकतस्स असंखेज्जतिमखंडप्रमाणा भनि, अहया नैसिं वालखंडाण रोचोगाहणातो पमाणमाणिज्जति-सुहुमपणगजीवस्स जं सरीरोगाहणखेत्तं तं असंखेज्जगुणं जभियं भवति तनिययेते एग वालग्गखंडं ओगाहति, एरिसा ते बालग्गखंडा, पमाणेत्ति वायरपुढविक्काइयपज्जतसरीरप्रमाणा इत्यधे, 'उद्धारसमय ' नि प्रतिसमयं वालग्गखंडुद्धरणेहिं पल्लोचममाणितं, तेहिवि सागरोवर्म, तेसु अद्धातिज्जसु सागरोवमेसु जतिया उद्धारममया तत्तिया सम्बग्गेणं दुगुणदुगुणवित्थरा दीवोदहिगो भवंति, तत्थ चोदक आह-णणु वालग्गा असंखखंडप्रमाणा एव दीवोदहिणो, जतो बालसंडेहिं चैव समयप्पमाणमाणितं किं उद्धारसमयग्गहणेणं ?, आचार्य आह-एगाहसंवट्टियवालग्गखंड- कतप्पमाणा मध्ये दुगादिया वलिग्गा कारिया ते पुण अणंतपदेसा खंडा वालग्गखंडणेण विभागत्तणतो अनिश्चितं प्रमाणं भवति, गमपाणं पुण अविभागतणतो नियिन प्रमाणं, समयग्रहणं अन्योन्यसिद्धिप्रदर्शनार्थ या, “से किं तं अद्भापलितोवमे -- इत्यादि, जोगेण कम्मपोग्गलाण गहियाणं णाणावरणादिसरूवेण च परिणामियाण जं अवत्थाणं सा ठिती, तहावि आउकम्मपो- गलाणुभवणं जीवणमितिकाउं आउकम्मुदयातो जा.ठिती सा इह अधिकता इति, अप्पज्जत्ता परइ ' त्यादि, णारगा करणप- ज्जतीए अप्पज्जत्ता भाणियव्या, ते य अंतमुहुत्तं भवंति, लद्धि पडुच्च णियमा ते पज्जत्ता एव, अपज्जत्तकालो अंतमुहुत्तं, तं सव्याऊतो अवणीयं, सेसहिती जा सा पज्जत्तकालो सब्यो भाणेयचो, सव्ये णारगदेवा करणपज्जतीए अपज्जत्ता भाणियव्वा, जम्हा लाद्धं पडुच्च नियमा पज्जत्ता, एवं गम्भवक्कतियपींचदियतिरियमणुया य जे असंखेज्जवासाउआ तेऽवि करणपज्ज- तीए अपज्जत्ता दट्ठया, सेसा जे तिरियमणुया ते लद्धिं पडुच्च पज्जत्ता अपज्जत्ता य भाणियव्या, शेपं माणुम्माणसूत्रे स्फुटं तस्मादेवानुसरणीयमिति, 'सेकिंतं खेत्तपलिओवमे' त्यादि, ववहारियं खेत्तपलिओवमं कंट्यं, 'से किंतं सुहुमग्वेत्तपलिओवमे'- त्यादि, एतंपि सेत्तसरूवेण कंठ्यं वत्तव्यं, जावइतेहिं वालग्गेहि अप्फण्णा या अप्फुण्णावा, अप्फुण्णत्ति व्याप्ता आक्रान्ता इत्यर्थः, इयरे अणप्फुण्णा, जोयणप्पमाणे बट्टै खत्ते सव्वे पदेसा घेत्तव्या, एवं परूविते तत्थ चोदए पण्ण इत्यादि, कहं १, जाव एगस्स भवे परिमाणं पुनरपि चोदक आह-जति जोयणप्पमाणे खेत्तपल्ले सव्यागासपदेसग्गहणं, तप्पदेमाण य सहाणे समयावहारेण खेत्तप- लितावमाणतो कि सुहुमत्तपलितोवमस्स वालग्गेहिं णिरत्थयं परूवणा कता ?, आचार्य आह-वृत्तं दिद्विवाते खेत्तपलितोयमसा- गरोवमेहिं दपप्पमाणमाणिज्जइत्ति, किं च-जे वालखंडेहिं पदेसा अप्फुण्णा अणुप्फुणा वा तेहिवि पत्तेयं वप्पमाणमाणिज्जइति अतो वालग्गपरूवणा कता, ण दोसो, 'कतिविहा णं भंते ! दव्या पण्णत्ता' इत्यादि । १४१-१९३ ) गेरइया भवणवासी वाणमंतर पुढविआउतेउवाउ पत्तेयं विगलतियं असणि सण्णि पंचिंदिया सह संमुच्छिमेहिं मणुया जोतिसिया वेमाणिया एते सव्ये अगमज्जा भाणियन्या, यणस्मइ बादरा सुहुमा णियो या अणंता सिद्धा भाणियच्या, 'अजीपदव्वा णं भंते।' इत्यादि कंव्यं जाप धम्मस्थिकाय, इत्यादि, कंट्यं, जाव धम्मत्यिकाए इत्येतत्, पर आह-किमेगं धम्मदव्यंति धम्मत्थिकारण उवचरियं ?, उच्यते पयामिप्पायतो, अंगमो मंगहितो संगहं पविठ्ठो असंगहो ववहार अतो संगहणयाभिप्पारण 'एग णिच्चं णिरवयय' गाहा, धम्मत्थि- फानेत्यनेन गव्यमेवावयवि दचं एगयपणेण निद्दिट्ट, विवहारणताऽभिप्पायतो धम्मत्थिकायस्स देशे इत्येतत, दुभागतिमागादिया युधिभेदनो गहिया, जम्हा दुभागादीहिं धम्मदेशेहिं दव्या गतिभावादिट्ठा तम्हा धम्मस्स देसो दवं भाणितव्यं, ण दोसो, दीणा- रदुगभागादिदिट्ठनसामत्थती य एतं भावेतव्वं, रिजुमुत्तणयाभिप्पायतो धम्मत्थिकायस्स पदेसा इत्येतत्, विकप्पिज्जमाणयय- । विदव्यम्म णिभिज्जसरूवोपदेमो दवाण अप्पणो समत्थत्तणेण गतिमादिपज्जयप्पदाणतोय तएव दबत्तणमिच्छति, एवम- धम्मस्थिकापाकामेऽपि भाणितन्या, अ पात्र अवयवावयवी अण्णापणभावो दसितो भवतीत्यर्थः, 'अद्धा' इति कालाभिधार्ण तस्म समयो अद्धाममयो, सो य णिच्छयतो एग एव वट्टमाणो, तस्स य एगत्तणतो कायता नत्थि, अतो तस्स देसपदेसभावकप्प- पारि पत्यि, 'से किं तं रूवियजीच' इत्यादि, तत्थ पुग्गलादीण बहुवयणणिद्देसो कम्हा ?, पोग्गलत्थिंकाए अणंता खंधदव्या गंधदेसाणं व संखयामरोयाणतसम्भावना बहुवयणणिदेसे कतो, जेसिं खंधत्तपरिणयाणमेव पुद्धीए णिरवयवकप्पणा कपिज्जति ते पर्दमा भाणिनव्या, जे पुण संपनेण अवद्धा प्रत्येकभावठिता ते परमाणू पोग्गलेत्ति भणिता, सेसं कठ्यं ॥ कति णं भंते सरीरा' इत्यादि (१४२-१९५) 'ओरालितो' इत्यादि, ीर्यत इति शरीरं, तत्थ ताव उदारं ओरालं ओरालियं वा ओरालियं, तित्थं- करगणपरशरीराई पडुच्च उदारं युच्चति, न ततो उदारतरमण्णमत्थिीच काउं उदारं, उदारं णाम प्रधानं, ओरालं णाम विस्तरालं पिशालनि या भगिनं होगि, कह ?, सानिरेगजायणसहस्समपट्ठियप्पमाणमोरालियं अण्णमेद्दमत्तं णस्थि, घेउचिर्य होज्ज लपरामहियं, अपट्ठियं पंचधणुगतं, इमं पुण अवट्टियप्पमाणं अतिरेगजोयणमहस्सं वणस्पत्यादीनामिति, ओरालं नाम स्वल्पपदेशो- पनि गत्यात भिण्डवत, ओरालियं नाम मांमास्थिस्नाबाद्यवयवद्धत्वात्, वैक्रियं विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया विक्रियायां म पशिच, विविधं विशिष्एं या कुर्वन् तदिति चैकुर्विक, आहियते इत्याहारकं गृह्यत इत्यर्थः, कार्यपरिसमाप्तेश्च पुनर्मुच्यते याचितोप- करणात्, तानि प कार्याण्यमनि-पाणिदयरिद्धिसंदरिसणत्यमत्थावगहणहेतुं या संसयवोच्छेयत्थं गमणं जिणपादमूलमि ॥१॥ त्यक्तन्यान्येतानि, तेजोभावस्तैजसं सबस्स उण्हसिद्धं रसादिआहारपागजणणं वा। तेयगलद्धिनिमित्तं नेयग होति पायचं ।।१।। कर्मणो विकारः कार्मणं, अत्राह-किं पुनरयमौदारिकादिः क्रमः १, अत्रोच्यते, परं २ प्रदेशसूक्ष्मत्वात परं परं प्रदेशपाइल्यात् परं परं प्रमाणोपलब्धित्वात् प्रथित एवौदारिकादिक्रमः, 'केवइयाणं भंते! ओरालियसरीरा पण्णत्ता' इन्यादि, नाणि व सरीराणि जीवाणं बद्धमुक्काई दव्यखेत्तकालभाषीह साहिज्जति, द्रव्ये परिमाणं यक्ष्यत्यभव्यादिभिः क्षेत्रेण श्रेणिप्रतरादिना कालेनापलिकादिना, भावो द्रव्यान्तर्गतत्वात् न सूत्रेणोक्तः, सामान्यलक्षणत्वाद्वर्णादीनां अन्यत्र चोक्तत्वात्, 'ओरालिया पद्धा य मुकल्लया' य, गर्द्ध-गृहीतमुपानमित्यनर्थान्तरं, मुक्तं त्यक्तं क्षिप्तं उज्झितं निरस्तमित्यनांतरं, 'तत्थणं जे ते बदाडगा' इत्यादि सनम्, इदानीमर्थः, ण संखेज्जा असंपज्जा, ण तीरंति संखातुं-गणितुंजहा एत्तिया णाम कोडिप्पिभिति तनोवि काला: दीहिं माहिज्जनि, कालतो वा ते समए २ एफे सरीरमवहीरमाणमसंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिण्णीहि अवहीरतित्ति जं भणितं, असंखजाण उस्सप्पिणिओसप्पिणीण जावइया समया एवइया ओरालियसरीरा बघल्लया, खेचतो परिसंखाणं असंखेज्जा लोगा मयंति, अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणियाहिं ठविज्जतेहिं, जइवि एकेके पदेसे सरीरमेककं ठाविज्जति तोविय असंखा लोगा भरेन्ति, किंतु अपसि«तदोमपरिहरणत्वं अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणाहिं ठविज्जंति, आह-कहमणंताणमोरालसरीरीणं असंखेज्जाई मगराई भवंति ?, आयरिय आह-पत्तैयसरीरा असंसज्जा, तेसिं सरीराइवि तावइया चेव, ये पुण साधारणा तेसिं अणंताणं एकेकं सरीरंति काउं अमरोज्जा शरीरा भवंति, एवमोरालिया असंखेज्जा बदेल्लया, मुफेल्लया अणंता, कालसंखाणं अणंताणं उस्सप्पि- णिओसप्पिणीणं ममयरामिप्पमाणमित्ताई, खेत्तपरिसंखाणं अणताणं लोगप्पमाणमित्ताणं खंडाणं पदेसरासिप्पमाणमेत्ताई, दल्यनो परिसंवाणं अभयसिद्धियजीवरासीतो अणतगुणाई, तो किं सिद्धरासिप्पमाणमेत्ताई होज्जा ?, भण्णति-सिद्धाणमणंतभा- गमेनाई, आह ता किं परिवडियमम्मद्दिविरासिप्पमाणाई होज्जा, तेसिं दोण्हवि रासीणं मज्झे पडिजंतित्ति काउं भन्नति-जति तप्पमाणाई होन्ताई ततो तेसिं चेव निद्देसो होति, तम्हा ण तप्पमाणाई, तो किं तेसिं हेट्ठा होज्जा?, भण्णति-कताइ हेट्ठाई होति कताई उमरि हॉति कयाइ तुल्लाई, तेण मव्यया अनियतत्तणेण णिच्चकालं ण तप्पमाणाइंति तीरति वोत्तुं, आह-कहं मुक्काई अणन्ताई भांति औरालियाई, भवंति जदि ओरालियाई मुक्काई ताई जाव अविकलाई ताव घेप्पंति, ततो तेसिं अणंतकालावत्थाणाभावातो अणंतत्तणं ण पावति, अह जे जीवहिं पोग्गला ओरालियत्तेण घेत्तुं मुक्का तीतद्धाए तेसिं गहणं, एवं सब्यपोग्गला गहणभावावण्णा, एवं नं नं भण्णति अभवमिद्धोएहितो अणतगुणा सिद्धाणं अणंतभागोत्ति तं विरुज्झति, एवं सव्यजीवहितो वहुएहि गुणेहि अगत पापति, आयरिय आह-ण य अविकलाणमेव गहणं, एवं णय ओरालियगहणमुक्काणं सवपोग्गलाणं, किं तु जं सरीरमोरालियं जीवेण मुझं होति तं अणंतभेयभिण्णं होति जाव ते य पोग्गला तं जीवणिव्यत्तियं ओरालियसरीरकायप्पयोग ण मुयंति ण जाव अण्ण- परिणामेण परिगति नाप नाई पनेयं तस्सरीराई भण्णंति, एवमेकेकस्स ओरालियसरीरस्स अणंतभेदभिण्णचणतो अणंताई ओरालियनरीराई भनि, तत्य जाई दव्याई तमोरालियसरीरप्पयोग मुइति ताति मोत्तु सेसाई ओरालियसरीरत्तणतोवचरिज्जति, कई ?, आयरिय आह-लपणादिवत्, यथा लवणस्य तुलाढककुडवादिष्वपि लवणोपचारः यावदेकशर्करायामपि तथैव लवणाख्या विधते, फेरलं संग्ल्याविशेषः, एवमिहापि प्राण्यंगेकदेशेऽपि प्राण्यंगोपचारः लवणकुडवादिवत्, एवम तान्यौदारिकादीनि, आह- कहं पुनस्तान्यनंतलोकप्रदेशप्रमाणान्यकस्मिन्नेव लोकेऽवगाहंत इति, अत्रोच्यते, यथैकप्रदीपार्चिष्यप्येकभवनावभासिन्यामन्येपा- मप्यनियहूनां प्रदीपानामचिपस्तथैवानुविशंति अन्योन्याविरोधादेवमौदारिकान्यपीति, एवं सर्वशरीरेयप्यायोज्यमिति, अत्राह-किमुरक्रमेण कालादिभिरुपसंख्यानं क्रियते?, कस्माद् द्रव्यादिभिरेव न क्रियते?, अत्रोच्यते, कालान्तरावस्थायित्वेन पुद्गलानां शरीरोरचयातिमत्त्वात्कालो गरीयान् तस्माद् तदादिभिरुपसंख्यानमिति, ओरालियाई समत्ताई दुविधाई अपि कहेत्ता ओहिय- ओरालियाई, एवं सचेसिपि एगिदियाणं भाणितव्याई, किं कारणं ?, जं ओहियओरालियाइपि ते चेव पडुच्च कुच्चंति । 'केवड्- या णं भंते ! उश्यिया' इत्यादि, बेउन्चिया बग्रेल्लया असंखज्जा असंखज्जाहिं उस्सप्पिणी तहेव खेत्ततो असंखज्जाओ सेडीतो, आह-का पुणएमा सेढी?, लोकातो णिप्फज्जति, लोगो पुण चोइसरज्जुस्सितो हिट्ठादेखणसत्तरज्जुविच्छिण्णो मज्झे रज्जुविच्छिण्णो एवं अंमलोगे पंच उपरितोगते एगरज्जुविच्छिण्णो, रज्जू पुण सयंभुरमणसमुद्दपुरथिमपञ्चत्थिमइयंता, एस लोगो बुद्धिपरिच्छेतेणं संवदेउं घणो कीरइ, कहं पुण ?, णालियाए दाहिणिल्लमहोलोगखंडं हेट्ठा देसूणतिरज्जुविच्छिण्णं उरिरज्जुअसंखभागविच्छिण्णं अतिरिक्सचरज्जुस्सयं, एवं घेतुं ओमस्थिय उत्तरे पासे संघाइज्जति, उडलोगे दो दाहिणिलाई खंडाई बंभलोयवहुमझदेसभागे ------- ~ रिज्नुपिच्छिणाई मेसंतेमु अंगुलसहस्सभागविच्छिण्णाई देसुणअध्धुट्ठरज्जुस्सिताई चे उत्तरपासे विपरीयाई संघाइज्जंति, एवं करहि किंजापी हेडेग्लं लोगर्द्ध देसूणचतुरज्जुविच्छिष्ण सातिरित्तसत्तरज्जुस्सितं जातं देरणसत्तरज्जुपाहलं, उवरिल्लमपि अंगुलसहस्स- दोमागाहियनिरज्जुविच्छिणं देसूणसत्तरज्जूमितं पंचरज्जुवाहलं, एवं घेत्तुं हेडिल्लअद्धस्स उत्तरे पासे संघाइज्जइ, एवं कि जायंट, मातिरंगमनरज्जुषिीच्छष्ण पणे जावं, न जं तं उवरिं सत्चरज्जुअब्भयिं तं घेत्तु उत्तरे पासे उड्डायतं संघातिज्जति, एवं एस लोको मत्तरज्जुषणो, जओ ऊणातिरित्तं जाणिऊण ततो बुद्धीए संघाइज्जा, जत्थ जत्थ सेढिग्गहणं तत्थ तत्थ एताए सत्तरज्जुआयताए अपगंतव्यं, पतरनेरि एतस्म चेर मत्तरज्जुस्मिअस्स, एवमणेण सेत्तप्पमाणेण सरीरीण एकमेकेणं सरीरप्पमाणेणं वेउब्बियाई वद्धेल्ल- गाई अमरोज्जमढीप्पदेमरासिप्पमाणमत्ताई, मोकाई जधोरालियाई । 'केवइयाई भंते! आहार' इत्यादि, आहारयाई बद्धाई सिय अलि सिय णस्थि, किं कारणं ?, तस्स अंतरं, जहणणं एक समयं उक्कोसेणं छम्मासा, तेण ण होतिवि कयाई, जइ होति जहण्णेणं एवं च दोरि तिष्णि व उफोसेणं महस्सपुहुत्ता, दोहितो आढतं पुहुत्तसण्णा जाव णव, मुक्काइं जधौरालियमुकाई । 'केवइया णं भंते ! तेयासरीरा पण्णत्ता' इत्यादि, तेयावट्ठाणं अणंताई उस्सप्पिणीहिं २ कालपरिसंखाणं खेत्ततो अणंता लोगा दव्वतो मिदेहि अणतगुणा मवजीवाणंतभागूणा, किं कारणमणंताई , तस्सामीणमणन्तवणतो, तो आह-ओरालियाणपि सामिणो अगंना, जायरिय आह-औरालियमरीरमणंताणं एग भवति, साधारणतणतो, तेयाकम्माई पुण पत्तेयं सयसरीरीण, तेण तेया- कम्माई पडुच्च पत्तेयं चेर सव्यसरीरिणी, ताई च संसारीणति काउं संसारी सिद्धेहितो अणंतगुणा हॉति, सव्वजीवअणंतभागूणा, के पुग ते?, ते पुण संसारी सिद्धेहिं ऊणा, सिद्धा सचजीयाणं अणतभागे, तेण तेण ऊणा अणंतभागूणा भवति, मुक्काई अणंताई .
( जगनादि उस्मप्पिणीहि गलतो अणंता दोधि पूर्ववत्, देव्यतो सबजीयेहि अणतगुणा जाववग्गस्स अणतभागा, कह ?, सव्वजीवा अपंतगुणा जाति नाइ नेयाकम्माई होन्जा, आह-एत्तियं ण पावति, किं कारणं , वेयाकम्माई तहेवणंतभेदभिण्णाई असं- पेग्नकालारत्याई जीपेहिनो अर्णतगुणाई भवंति', केण पुणाणतएण गुणाई, तं चेव जीयाणतयं तेण जीवाणतएण गुणितं जीव- पग्गी मम्मति, एतिया य होज्जा ?, आह-एलियं ण पावति, किं कारणं ?, असंखेज्जकालापत्थाइत्तणतो तेसिं दव्याणं, तो शिनियाई पुण होना , जीयवग्गम्म अणंतभागो, कहं पूण तदेवं पचच्वं ।, आयरिय आह-ठवणारासीहिं, णिदरिसणं कीरइ, गल्बजीपा दममहस्माई बुद्धिए घेप्पंति, तेसिं वग्गे दसफोडांतो होति,. सरीराई पुण दससतसहस्साई बुद्धीए अवधारिज्जतिर एवं किं जायं, सरीरयाई जीवहितो सतगुणाई जाताई, जीवयग्गस्स सतभागे संयुसाइं, णिदरिसणमेत्तं, इहरहा सन्मावतो एते । निष्णिवि रामी अनंता दहन्या, एवं कम्मयाईपि, तस्स सहभावितणओ तत्तुल्लसंखाई भवंति, एवं ओहियाइं पंच सरीराई भणिताई । मेरइयाणं भंते ! ' इत्यादि, विससिय णारगाणं वेउव्यगा पद्धेल्लया जावइया एव णारगा, ते पुण असंखेज्जा असंखज्जाहिं उस्स- प्पिणीहिं कालप्पमाण, रोनओ असंखज्जाओ सेढीओ, वासिं पदेसमिचा णारगा, आह-पयरमि असंखज्जाओ सेढीओ, आयरिय आह-सपलपयरमेटीओ ताप न भवंति, जदि हॉतिओ एवं चेव भणंति, आह-तो ताओ किं देखणपयरवत्तिणीओ होज्जा, तिभागरउमागपत्तिणीओ होज्जा ?, भण्णति, जो अणं सेढीओ पतरस्स असंखेज्जतिभागो, एयू विससियरं परिसंखाणं कयं होति, अहया इदमण्णं विससितवरं विक्संभमईए एएसि संसाणं भण्णइ, 'तासि णं सेढीणं विक्संभसई अंगुलपढमवग्गमूलं चितिय- पग्गमूलेण पडुप्पाइयं तापइयं जाव असंरोजाइ समितस्स ' अंगुलविक्खंभखेतवत्तिणो सेढीरासिस्स जं पढमं वग्गमूल तं वितिएण वग्गमूलेग पडष्पातिजति, एवइयाओ सेढीओ विक्खमसई, अहवा इयमण्णोणप्पगारेण पमाणं मण्णइ 'अहवा उमंगुलवितियव- ग्गमूलयणप्पमाणमेवाओ' तसेचंगुलप्पमाणखेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स जं वितिय वग्गमूल तस्स जो घणो एवतियाओ सेढीओ रिक्वमनई, तासि णं सेविणं पएसरासिप्पमाणमेचा नारगा तस्स सरीराई च, तेसिं पुणे ठेवणंगुले णिदरिसणं-दो छप्पण्णाई सेढीवग्गाई अंगुते बुद्धीए पेप्पति, तस्स पढम वग्गमूलं सोलस बितियं चत्तारि तइयं दोणि, तं पढमं सोलसयं रितिएणं चउ- मगण चग्गमूलेण गुणियं चउराही जाया, पितियवग्गमूलस्स चउकयस्स घणा चेव चउसट्ठी भवति, एत्थ पुण गणियधम्मो अणुवचितोतिवर्य थोवेण गुणिज्जति तेण दो पगारा भणिता, इहरा तिण्णिवि भवंति, इमो ततियपगारो-अंगुलबितियवग्ग- मूलस्म पट्टप्पण्णं भागहार ( पढमवग्गमूलपडप्पण्णं पोडशगुणाचत्वारः) इत्यर्थः, एवंपि सा चेव चउसट्ठी भण्णति, एते सव्वै रासी सम्भावतो असंखा दट्ठया, एताई णारगवेउब्बियाई बताई, मुकाई जहा ओरालियाई, एवं सब्यसरीराई मुकाई भाणितत्वाई, वणस्स्तितयाकम्माई मोतुं, देवणारगाई तेयाकम्माई दुविहाइपि सट्ठाणवेउब्वियसरीराई समाणाई, सेसाण वणस्सतिवज्जाणं सहाणोरालियसरीराई । इयाणि जं जस्स(न)भणितं तं भणिहामो-'असुरकुमाराणं भंते।' इत्यादि, असुराणं वेउब्विया बद्धिल्लया असंसैन्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतों तं चेव खेत्तओ असंखज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंखज्जतिभागो, तासिं गं सेढीण विक्संभमूती अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंखज्जमागो, तस्स णं अंगुलविक्खंभखेत्तवत्तिणो सेढीरासिंस्स जं तं पढमवम्ग- मूलं तत्य जातो सेढीतो वासिपि असंखेज्जतिमागे उ सव्वणेरइएहितो असंखज्जगुणहीणा विष्कंभसूइया भवति, जम्हा महाईडएवि असंखजगुणहीणा सव्वेवि भवणवासी रयणप्पभापुढविणेरइएहितोषि, किमुय सन्चेहितो, एवं जाच थणियमा- राणं, पुढविआउतेउस्स उपाउवज्जकंठा मणियव्या । 'वाउफाइयाणं मंते!' इत्यादि, पाउकाइयाणं वेउब्विया वद्धिल्लया असंखज्जा, गमए ममए अपहीरमाणा पलितोयमस्स असंसज्जइभागमेत्तेणं कालेणं अवहीति, णो चेव णं अवहिया सिता, सूत्रं, कहं पुण पलि- तोरमस्म असंसज्जइभागमेचा भवंतिी, आयरिय आह-चाउकाइया चउविहा-सुहुमा पज्जत्ता अपज्जत्ता, बायरावि पज्जत्ता अप- ज्जता, वत्य तिण्णि रासी पत्तेयं असंसेज्जा लोगप्पमाणप्पदेसरासिपमाणमेत्ता, जे पुण पादरा पज्जत्ता ते पतरासंखेज्जतिभाग- मेगा, तत्य ताप विहं रासीणं वेउन्चियलद्धी चेव णत्थि, वायरपज्जत्ताणंपि असंखज्जइभागमेत्ताणं लद्धी अत्थि, जेसिपि लद्धी अस्थि ततेवि पलितोवमासंसेज्जभागसमयमेत्ता संपदं पुच्छासमए वेउव्वियवत्तिणो, केई भणंति-सव्वे वेउब्धिया वायंति, अवे- उब्बियाणं वाणं व ण पवत्तति, तं ण जुज्जति, किं कारणं !, जेण सव्येसु चेव लोगागासादिसु चला वायवो विज्जंति, तम्हा ओउन्वितापि वायंतीति घेत्तव्यं, सभावो तेसिं वाइयव्यं । 'वणप्फइकादियाणं' इत्यादि कंठ्यं, 'बेइंदियाणं भंते !' इत्यादि, येईदियोरालिया बढेष्टया असंज्जाहिं उस्सप्पिणीअवसप्पिणीहिं कालप्पमाणं तं चेव खेत्ततो असंखेज्जाओ सेढीओ तहेव पय- रस्म असंसेज्जतिभागो केरलं विक्संभसूयीए विसेसो, विक्संभसूयी असंसेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओत्ति विससितं परं परि- मंसाणे, अहा इदमनं विससियतरं-असंखज्जसढीचग्गमूलाई, किं. भणितं होति , एकेकाए सेढिए जो पदेसरासी तस्स पढम वग्गमूलं पितियं जाय असंसज्जाई वग्गमूलाई संकलियाई जो पदेसरासी भवति तप्पमाणा विक्खंभसूयी ' बेइंदियाणं निदरिसणं- सेढी पेचट्टि सहस्माई पंच सताई छत्तीसाणं पदेसाणं, तीसे पढमं वग्गमूलं विसता छप्पण्णा वितियं सोलस ततियं चत्तारि चउत्थं दोण्णि एपमेवाई वग्गमूलाई दो सता अट्ट सत्तरा भवंति, एवइया पदेसा तासि सेढीणं विक्खंभसूयी, एतेवि सम्भावओ असं- ( ज्जा बग्गमूलरासी पनेयं २ घेत्तवा, इमा मग्गणा-कि.पमाणाहिं पुण ओगाहणाहिं रइज्जमाणा इंदिया पयरं पूरेज्जंतु, ततो इमं तं येइंदियाणं ओरालियबद्धेल्लएहिं पयरं अवहीरति असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तं पुण पेयरं अंगुलपतरा- रोज्जतिमागमेनाहिं ओगाहणाहिं रइज्जतीहिं सव्वं पूरिज्जति, तं पुण केवइएणं कालेणं रइज्जइ पूरिज्जइ वा भण्णति, असंखेज्जाहिं स्सप्पिणीओसप्पिणीहिं, किं पमाणेण पुण खेत्तकालावहारेणं? भण्णति, अंगुलपतरस्स आवलियाए य असंखेज्जइपलिभागेणं जो सो गुलपयरस्स असंवज्जइभागो एवतिएहिं पलिभागेहिं अवहीरंति, एस खेतावहारतो, आह-असंखेज्जतिभागगहणेण चेच सिद्ध के पलिभागगहणेणं? भणति- एककं वेइंदियं पति जो भागो सो पलिभागो, जंभणियं अवगाहोत्ति, कालपलिभागो आव- लेयाए असंसेजतिमागो, एतेण आवलियाए असंखेज्जतिभागमेत्तेणं कालपलिभागेण एकेको खेत्तपलिभागो सोहिज्जमा- पहिं मध्य लोगप्पयरं मोहिज्जति खेत्तओ, कालतो असंखज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं, एवं बेइंदियोरालियाणं उभयमभिहियं, मंसप्पमाणं ओगाहणापमाणं च, एवं तेइंदियचउरिंदियपीचदियतिरिक्खजेणियाणवि भाणियव्याणि, पंचिंदियतिरिक्ख-. उब्वियवद्धछया असंखिज्जा २ हिं उसप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तहेव खेत्ततो असंखेज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंखिजति- भागो विक्रांभसूयी णपरं अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंखेज्जतिभागो, सेसं जहा असुरकुमाराणं। मणुयाण ओरालिया बल्लिया मिय मंखिज्जा सिय अमरीज्जा, जहण्णपदे संखेज्जा, जहण्णपदं णाम जस्थ सव्वत्थोवा मणुस्सा भवंति, आह-किं एयं समुच्छिमाणं गहण अहव तच्चिरथियाणी, आयरिय आइ-ससमुच्छिमाणं गहणं, किं कारण गम्भवतिया णिच्चकालमेव संखज्जा, परिमितक्षेत्रब: नित्वान् महाकायत्वात् प्रत्येकशरीरत्वाच्च, तस्मात्सेतराणं ग्रहणं उकोसपदे, जहण्णपदे गम्भवतियाणं चैव गहणं, किं कारणं?, जेण संमृच्छिमार्ण चउच्चीमं मुहुत्ता अंतरं अंतोमुत्तं च ठिती, जहण्णपदे संसेज्जत्ति भणिते न णज्जति कयरंमि संखेज्जए होज्जा ते?, एएणं रिमेस करति जहा मैसेज्जातो कोडीतो, अहवा इणमण्णं विससियतरं परिसंखाणं टाणणिद्देसं पडुच्च बुच्चति, कथं?, एक्कूणतीसं ठाणाणि, नेगि मामयिकीए मण्णाए णिसं करोति जघा तिजमलपदस्स उवरिं चतुजमलिपदस्स हेट्ठा, किं भणियं होति ? अट्ठण्हं| अट्ठण्डं टाणाणं जमलपदत्ति सण्णा सामयिकी, तिनि जमलपदाइं समुदियाई तिजमलपदं अहवा ततिय जमलपदं रतस्स तिजमलपदस्स उपरिमेगु ठाणेमु वटुंति, जं भणियं-चउपीसहं ठाणाणं उपरि वट्टति, चत्तारि जमलपदाइं चउजमलपदं अह्वा चउत्थं जमलपदं चतुजमलपदं, किंबुनी बत्तीस ठाणाई चउजमलपदं, एयस्स चतुजमलपदस्स हेट्ठा वटुंति मणुस्सा, अण्णेहिं तिहाणेहिं ण पावंति, जति पुण यत्तीनं ठाणाति पूरंताई तो चतुजमलपदस्स उवरि भणंतं, तं ण पावंति, तम्हा हेट्ठा भण्णंति, अहवा दोन्निवग्गा जमलपदं भण्णति, ममुदिया तिजमलपदं, अहया पंचमछट्ठा वग्गा ततियं जमलपदं, अट्ठवग्गा चत्तारि जमलपदाइं चउजमलपदं, अहवा सत्तट्ठ- पग्गा उत्यं जमलपदं, जेणं छण्ह वग्गाणं उरि पट्टति सत्तट्ठमाणं च हिट्ठा तेण तिजमलपदस्स उवरि चतुजमलपदस्स हेट्ठत्ति मणति, मंसेज्जातो कोडीओ ठाणपिसेसेणाणियमियाओ । इयाणि विसेसिययरं फुडं संखाणमेव णिदिसति, जधा--' अहव गं छटो वग्गो पंचमनग्गपडप्पण्णो,' छ वग्गा ठविति, तंजहा-एकस्स वग्गो एको एम गुणवुड्डीरहितोत्ति कातुं घग्गो चेव ण भवति, नेण रिहं यग्मो चनारि एम पदमो वग्गो, एयस्स वग्गो सोलस एस वितिओ वग्गो, एयस्स वग्गो दो सता छप्पण्णा, एस 5 सतितो पग्गो, एतस्म वग्गो पण्णहि सहस्साई पंच सयाई छत्तीसाई, एस चउत्थो वग्गो, एयस्स इमो वग्गो तंजहा-चत्तारि कोडीसता अउगतीसं च कोडीतो अउगायण्णं च सतसहस्साई सत्तढि च सहस्साई दो सया छनउताई, इमा ठवणा जा वग्गमूलरासी पत्तेयं २ घेतव्वा, इमा मग्गणा-कि पमाणाहिं पुण ओगाहणाहिं रइज्जमाणा येइंदिया पयरं पूरेज्जंतु, ततो इमं तं येइंदिया ओरालियबद्धेल्लएहिं पयर अवहीरति असंखज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं कालतो तं पुण पेयरं अंगुलपतरा- बेज्जतिभागमेताहि ओगाहणाहिं रइज्जतीहि सव्वं पूरिज्जति, तं पुण केवइएणं कालेणं रइज्जइ पूरिज्जइया? भण्णति, असंखेज्जाहिं सप्पिणीओसप्पिणीहि, किं पमाणेण पुण खेत्तकालावहारेण? भण्णति, अंगुलपतरस्स आवलियाए य असंखेज्जइपलिभागेर्ण जो सो गुलपयरस्स असंखेज्जइभागो एपतिएहिं पलिभागेहिं अबहीरति, एस खेत्तावहारतो, आह-असंखेज्जतिभागगहणेण चेव सिर्दू । पलिभागगहणेणं ? भण्णति- एकेक बेइंदियं पति जो भागो सो पलिभागो, जं भणियं अवगाहोत्ति, कालपलिभागो आव- याए असंखेज्जतिभागो, एतेण आवलियाए असंखेज्जतिभागमेनणं कालपलिभागेण एफेफो सेत्तपलिभागो सोहिज्जमा- हैं सब लोगप्पयरं सोहिज्जति खत्तओ, कालतो असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं, एवं बेइंदियोरालियाणं उभयममिहियं, अप्पमा ओगाहणापमाणं च, एवं तेइंदियचउरिदियपींचदियतिरिक्खजेणियाणचि भाणियवाणि, पंचिंदियतिरिक्त- वियत्रद्धेल्लया असंखिज्जा २ हिं उसप्पिणिओसप्पिणीहि कालवो तहेव सेत्ततो असंखेज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंसिज्जति- गो विक्संभसूयी गवरं अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंखेज्जतिभागो, सेसं जहा असुरकुमाराणं। मणुयाणं ओरालिया पद्धेलिया य संखिज्जा सिय असंखेज्जा, जहण्णपदे संखेज्जा, जहण्णपदं णाम जत्थ सव्वत्थोवा मणुस्सा भयंति, आह-किं एयं समुच्छिमाणं णंअहव तबिरथियाणी, आयरिय आह-ससंमुच्छिमाणं गहणं, किं कारणं? गन्भवतिया णिच्चकालमेव संखेज्जा, परिमितक्षेत्रव- त्वात् महाकायत्वात् प्रत्येकशरीरत्वाच्च, तस्मात्सेतराणं ग्रहणं उकोसपदे, जहण्णपदे गन्भवतियाणं चैव गहणं, किं कारणं?, जेण गंमच्छिमाण चउच्चीस मुकुना अंतरं अंतीमुहुनं च ठिती, जहण्णपदे संखेज्जनि भणिते न णज्जति कपरंमि संखेज्जए होज्जा ते', पएणं निममं करेति जहा मेसेज्जातो कोडीतो, अहया इणमण्णं विसेसियतरं परिसंखाणं ठाणणिदेसं पडुच्च वुच्चति, कथं, एक्कूणतीसं ठापाणि, नेसि सामयिकीए मण्णाए णिसं करोति जधा तिजमलपदस्स उवरि चतुजमलिपदस्स हेट्ठा, किं भणियं होति ? अट्ठण्हं अनुहं टाणाणं जमलपदत्ति सण्णा सामयिकी, तिन्नि जमलपदाई समुदियाई तिजमलपदं अहवा ततियं जमलपदं तस्स तिजमलपदस्स परिमेगु ठाणेसु वटुंति, जं भणियं-चउपीसण्हं ठाणाणं उपरि वट्ठति, चत्तारि जमलपदाई चउजमलपदं अहवा चउत्थं जमलपदं पतुजमलपदं, कि युतं? यनीसं ठाणाई चउजमलपदं, एयस्स चतुजमलपदस्स हेट्ठा वटुंति मणुस्सा, अण्णेहिं तिहाणेहिं ण पावंति, जति पुण यत्ती ठाणावि पूरंताई तो चतुजमलपदस्स उपरि भणंतं, तंण पावंति, तम्हा हेट्ठा भणंति, अहवा दोन्नि वग्गा जमलपदं मण्णति, ममादिया तिजमलपदं, अहवा पंचमछट्ठा वग्गा ततियं जमलपदं, अट्ठवग्गा चत्तारि जमलपदाई चउजमलपदं, अहवा सत्तट्ट- वग्गा चउत्यं जमलपदं, जेणं छह बग्गाणं उरि वटुंति सत्तट्ठमाणं च हिट्ठा तेण तिजमलपदस्स उवरिं चतुजमलपदस्स हेट्टत्ति भणंति, मंसेज्जातो कोडीओ ठाणपिसेसेणाणियमियाओ । इयाणि विसेसिययरं फुडं संखाणमेव णिदिसति, जधा-- अहव गं छटो वग्गो पंचमवग्गपडप्पण्णो, ' छ वग्गा ठविज्जति, तंजहा-एकस्स वग्गो एको एस गुणवुड्डीरहितोत्ति कातुं वग्गो चेव ण भवति, तेग विण्हं वग्गो चनारि एस पढमो वग्गो, एयस्स घग्गो सोलस एस वितिओ वग्गो, एयस्स वग्गो दो सता छप्पण्णा, एस ततितो वग्गो, एतस्स पग्गो पण्णढि सहस्साई पंच सयाई छत्तीसाइं, एस चउत्थो वग्गो, एयस्स इमो वग्गो तंजहा-चत्तारि कोडीसता अउणतीसं च कोडीतो अउगावणं च सतसहस्साई सत्तद्धिं च सहस्साई दो सया छनउताई, इमा ठवणा २९४९६७२९६ एवं पंचमो वग्गो, एयस्स गाहाओ । चत्तारि य कोडिसता अउणतासं च हॉति कोडीओ । उणावणं लक्खा सत्तट्टि चेव य सहस्सा ॥ १ ॥ दो य सया छण्णउया पंचम वग्गो समासतो होति । एतस्स कतो ग्गो छ8ो जो होइ तं वोच्छं॥ २॥ तस्स पंचमवग्गस्स इमो वग्गो होति-एक कोडाकोडी सयसहस्सं चउरासीति कोडाकोडी हस्सा चत्तारि य कोडिसता सत्तढि चेव कोडीओ चौतालीसं च कोडिसतसहस्सा सत्त य, कोडिसहस्सा तिणि य सतरा डीसता पंचागउई सतसहस्सा एकावणं च सहस्सा छच्च सया सोलसुत्तरा, इमा ठवणा १८४४६७४४०७३७०९५५१६१६ स-छट्टो वग्गो, एतस्स गाहाओ-' लक्खं कोडाकोडी चउरासीती भवे सहस्साई । चत्तारि य सत्तट्ठा होंति सता कोडिकोडीणं १॥ चोयालं लक्खाई कोडीणं सत्त चेव य सहस्सा । तिनि य सता य सत्तरि कोडीणं होंति णायव्वा ॥२॥ पंचाणउई क्खा एकावणं भवे सहस्साई । छ सोलसुत्तर सया य एस छवो भवति वग्गो ॥३॥ एत्थ य पंचमछदेहिं पयोयणं, एस वग्गो पंचमेण घग्गेण पटुप्पाइज्जइ, पडुप्पाइए समाणे जं होति एवइया जहण्णपदिया मणुस्सा भवंति, ते य इमे एवइया ९२२ ८१६ २५१४ २६४३ ३७५९ ३५४३ ९५०३ ३६ एवमेताई अउणतीस ठाणाई एवइया जहण्णपदिया मणुस्सा, छ तिणि २ ण पंचव य पर यतिण्णि चत्वारि। पंचेव विणि नव पंच सत्त तिण्णेव२॥१॥चउछ दो चउ एको पण दो छक्केकगो य अद्वेव । दो दोणव व य ठाणाई उपरि हुंताई।शाअहवा इमो पढमक्खरसंगहो छ तित्ति सुपण तिच पति ण प स त्तित्ति च छ हो चएपये छ । ए अट्ठ वेण सा पढमक्खरगहियछट्ठाणा- ॥१॥ एते गुण गिरभिलप्पा कोडीहिं वा कोडाकोडीहि वारी काउं तेण पुज्वपुव्वंगेहिं परिसंखाणं रति, चउरासीति सतसहस्साई पुच्चंग भष्णति, एतं एवतिएणं चेव गुणितं पुच्च भण्णति, तं च इमं सत्तरि कोडीसयसहस्साई 4 प्पन म कोडिगहम्माई, पण भागो हीरनि, तेण ततो इदमागतफलं भाति-एकार पुन्चकोडीकोडीतो बावीसं च पुच्चकोडीसत- । महम्माई नउगमीनिं न कोडीगहस्मार्ड अट्ठ य दसुत्तरा पुषकोडीसया एकासीतिं च पुषसतसहस्साई पंचाणउई च पुन्यसह- म्गाई निष्णि ग एप्पण्णा पुन्नमना, एतं भागलद्ध भाति, ततो पुवेहिं भागं ण पयच्छतित्ति पुच्वंगेहिं भागो हीरति, हिते दमागतफलं भरनि-यालीम पुचंगसनमहस्माई सनरिंच पुव्यंगसहस्साई छच्च य एकूणसट्ठाई पुषसताई, ततो इमण्णं वेगलं भव- निमीइ मयमतमहम्माई पनामं च मणुयमहस्माई तिणि य छनोसा मणुस्ससता, एसा जहण्णपदियाणं मणुस्साणं पुग्यसंसा, एतमि गाहाओ नंबहा-' मणुयाण जहण्णपदे एफारस पुन्धकोडिकोडीतो । यावीस कोडिलक्सा कोडिसहस्सा य चुलसीति ॥ १ ॥ अढा य कोडिमता पुयाण गुत्तरा ततो होति । एकामीति लक्सा पंचाणउई सहस्सा य ॥ २ ॥ छप्पण्णा तिणि गमा पुयाणं पुराणिया अण्णे । एनो पुग्धंगाई इमाई अहियाई अण्णाई ॥३॥ लक्साई एकनीसं पुव्यंगाण सत्तरि सहस्सा य । पन्नगणहा पुष्पंगाणं मता होति ॥ ४ ॥ तेसीति मतसहस्सा छप्पण्णा सलु भो सहस्सा य । तिनि सया छत्तीसं एवइया | गला मणा ॥५॥ एतं स य संग पुणो अण्णपगारेण भणति विसेसोचलभनिमित्तं, तं-' अहवणं छण्णतुतिछेदणगदाई रासी 'एण्णउति छेदणाणि जो देति रासी सो छण्णउतिछेदणगदायी रामी, किं भणिय होति? जो रासी दो वारा छेदेणं छिज्ज- माणो छण्णउतिबारे छेद देति मफलरूपे पज्जनसितो ततिया वा जहण्णपदिया मणुस्मा, ततिओरालिया या पद्धेल्लया, को पुण रामी एण्णउपिछेदणगदाई होज्जा ?, भण्णति-एम चैव छटो वग्गो पंचमयग्गपडुप्पण्यो जतिओ भणितो एस छन्नउतिं छेद- पए देनि, को पन्चयो, मण्णति-पढमा वग्गो छिज्जमाणो दो छेदणए देति वितितो चत्तारि ततिओ अट्ट चउत्थो सोलस । पंचमो बत्तीस छटो चउसदि, एतेसिं पंचमछट्ठाणं वग्गाणं छेदणया मेलिया छण्णउति भवंति, कह पुण ताणि , जहा जो वग्गो जेण चग्गेण गुणिज्जति तेसिं दोण्हवि तत्थ छेदण्या लन्भंति, जहा वितियवग्गो पढमेण गुणितो छिज्जमाणो छ छेदणए देति, बेतिएण ततितो गुणितो बारस, तइएण चउत्यो गुणिओ चउचीस, चतुत्थएण पंचमो गुणितो अडयालीस छेदणते देति, एवं पंचमएणवि छटो गुणितो छण्णउतिं छेदणते देतित्ति एस पच्चयो, अहवा रूवं ठवेऊण तं छण्णउति वारे दुगुणा दुगुणं कीरति, तं समाणं जति पुब्वभणियं पमाणं पावेति तो छिज्जमागंपि ते चेव य छयणए दाहित्ति पच्चतो, एतं जहण्णपदमभिहितं । उक्को- पदमिदाणि, तत्थ इमं सुत्तं 'उकोसपदे असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालतो खेत्ततो रूवपक्वित्तेहि मणुस्सेहिं सेढीए अवहीरति, किं भणियं होति ?, उकोसपदे जे मणूसा भवंति तेसु एकमि मणूसरुवे पक्खित्ते समाणे तेहिं मण- हिं सेढीए अवहीरति, तीसे सेढीए कालखेत्तेहिं अवहारो मग्गिज्जति, कालओ जाव असंखज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं .नतो अंगुलपढमवम्गमूलं ततियवग्गमूलपडप्पाडितं, किं भणितं होति ? तीसे सेढीए अंगुलायते खंडि जो पदेसरासी तस्स पढम वग्गमूलं तं ततियवम्गमूलपदेसरासिणा पडप्पातिज्जति, पडुप्पाडिते जो रासी भवति एवतिएहि खंडेहिं सा सेढी वहीरमाणा २ जाव णिट्ठाइ ताव मणुस्सावि अवहीरमाणा निटुंति, आह-कहमेका सेढी एद्दहमेत्तेहिं खडेहिं अवहीरमाणी असं- ज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरति ?, आयरिय आह-खेत्ता अइसुहुमत्तणतो, सुत्ते य भणित- सुहुमो य होति कालो तो सुहमयरवं भवति खेत्तं । अंगुलसेढीमेत्ते उस्सप्पिणीओ असंखेज्जा|शविउविया वद्धिल्लया समए २ अवहीरमाणा संखेज्जणं लेणं अवहीरति, पाठसिद्धं "आहारगाणं जहोधियाई, 'वाणमंतर' इत्यादि वाणमंतरवेउब्धिया असंखेज्जा २ उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरति तदेव से जातो सेढीतो तहेब, विसेसो तासिणं सेढीण विकभसूयी, किं वक्तव्यमिति चास्यशेषः, किं कारण?, पंचिंदिय- तिरिपोरालियसितणतो, जम्हा महादंडए पंचिंदियणपुंसएहितो असंखेज्जगुणहीणा वाणमतरा पढिजति, एवं विष्कमसूयीवि तेहितो असंसेज्जगुणहीणा चेव भणियव्वा, इदाणिं पलिभागो-संखेज्जजोयणसतवग्गपलिभागो पदरस्स, जं भणियं-संखेज्ज- जोयणसतवग्गमेत्ते पलिभागे एकेके वाणमंतरे ठवेज्जंति पतरं पूरिज्जति, तंमत्तपलिभागेण चेव अवहीरंतिवि । 'जोतिसियाण- मित्यादि,जोविसियाणं वेउन्धिया पद्धेल्लया असंखेज्जा असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालतो खेत्ततो असंखे- ज्जातो सेढीओ पयरस्स असंसेज्जतिभागोत्ति, तहेव विससियाणं सेढीणं विष्कंभसूयी किं वक्तव्येति वाक्यशेपः, किं न्यानः (चातः) श्रूयते जम्हा वाणमन्तरेहिं जोतिसिया संखेज्जगुणा पढिज्जति तम्हा विक्खंभसूयीवि तेसि तेहिंतो संखेज्जगुणा चेव भण्णति, णवरं पलिभागे विसेसो जहा वे छप्पण्णंगुलसते वग्गपलिभागो पतरस्स, एवतिए पलिभाए ठवेज्जमाणो एकेक्को जोति- सितो सब्वेहिं सव्वं पतरं पूरिजति तहेव सोहिज्जतिवि, जोतिसियाणं वाणमंतरेहितो संखेज्जगुणहीणो पलिभागो संखेज्जगुण- महिया सूयी, 'वेमाणिय' इत्यादि, माणियाण बद्धिल्लया असंखेज्जा कालतो तहेव खेत्ततो असंखेज्जाओ सेढीओ, ताओणं सेद्धीतो पतरस्स असंसेज्जतिभागो, तासि णं सेढीणं विक्खंभसूयी भवति अंगुलवितियवग्गमूलं ततियवग्गमूलपडप्पणं, अहवर्ण। अंगुलवतियवग्गमूलयणमेत्तातो सेढीतो, तहेव अंगुलविक्संभखेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स पढमवग्गमूलं वितियततियचउत्थ जाव असंरोज्जाईति, तेसिपि जं वितियं वग्गमूलं ततियवग्गमूलं सेढिप्पदेसरासिणो गुणिते जं होति तत्तियाओं सेढीओ विक्खंभसूयी भवति, वतियस्स वा वगमूलस्स जो घणो एवइयातो वा सेढीओ विक्खंभस्यी, णिदरिसणं तहेव बेछप्पण्णसतमंगुलितस्ल पढ- मवम्गमूलं सोलस वितियं चत्तारि ततियं दुण्णि, ततियं वितिएण गुणितं अट्ठ भवंति, ततियं वितिएण गुणियं, ते च अट्ट, ततियस्स- विघणो, सोषिते चेव अट्ठ एव, मौत्त (एया) सम्भावओ असंखेज्जा रासी दुद्रुव्वा, एवमेयं वेमाणियप्पमाणं णेरइयप्पमाणातो असंखेज्ज- गुणहीणं भवति, किं कारणं ?, जेण महादंडए वैमाणिया गेरइएहिंतो असंखेज्जगुणहीणा चेव पढिज्जति, एतेहिंतो य पोरड्या असंखेज्जगुणन्भहियत्ति (जमिहं समयविरुद्धं, बद्धं बुद्धिविकलेण होज्जाहि । तं जिणवयणविहण्णू खमिऊणं मे पसोहिंतु ॥१॥ सरीरपदस्स चुण्णी जिणभद्दरखमासमणकित्तिया समत्ता ॥ ' से किं तं भावप्पमाणे' इत्यादि (१४३-२१०) भवनं भूतिर्भावः, तत्र ज्ञान एवं प्रमाणं तस्य वा प्रमाणं ज्ञानप्रमाणं, 'गुणप्रमाणं' इत्यादि (१४४-२१०) गुणनं गुणः प्रमितिः प्रमाणं प्रमीयते वाऽनेनेति प्रमाणं गुणः प्रमाणं गुणप्रमाणं,गुणेन द्रव्यं घूमीयते, जायते इत्यर्थः, अहया द्रव्ये गुणाः प्रमी- यंत इति गुणप्रमाणं, गुणेषु वा ज्ञानं गुणप्रमाणं, गुणप्रमाणेनेति एतत्प्ररूपणेत्यर्थः, नीतिर्नयः नयेपु प्रमाणं नयप्रमाणं, नयेषु ज्ञानमित्यर्थः, अथवा नय एव प्रमाणं नयप्रमाणं, नयप्रमाणं नयज्ञानमित्यर्थः, नयानां वा प्रमाणं नयप्रमाणं नयसंख्येत्यर्थः, संख्या करणज्ञानं संख्या प्रमाणं संख्याप्रमाणं । 'से किं तं गुणप्रमाणे त्यादि कंट्यं, जाव जीवाजीवगुणप्रमाणं संमत्त ॥'से किं तं जीवगुण- प्रमाणे' त्यादि, णाणं जीवस्स गुणो तस्स स्वविषये प्रमाणं भेदप्रमाणस्वरूपं वक्तव्यमिति, नाणगुणप्पमाणेत्यादि भणितं, एवं सणचरणगुणेवि भाणियव्या, अक्ष इत्यात्मा इंद्रियाणि वा तं तानि च प्रति वर्तते यत् तत्प्रत्यक्षं, धूमादग्निज्ञानवदनुमान, यथा गौस्तथा गवय इत्यौपम्यं, आगमो ह्याप्तवचनं, आयरियपरंपरागतो वा आगमः, अथैतद् व्याचप्टे-अथ किं तत् प्रत्यक्षी, प्रत्यक्ष द्विविधं प्रक्षम, तद्यथा-इन्द्रियप्रत्यक्ष च नोइन्द्रियप्रत्यक्षं च, तन्द्रियं श्रोत्रादि तन्निमित्तं यदलैङ्गिक शब्दादिज्ञानं तदिन्द्रियप्रत्यक्ष च्यावहा- रिक, नोइन्द्रियनत्यक्षं यदात्मन एवालनिकममध्यादीति समासार्थः, अविकलद्रव्येंद्रियद्वारोत्पन्नमात्मनो यज्जातमिद्रियग्रत्यक्ष, सेस कंट्यं । ‘से किं तं अणुमाणे ' इत्यादि, जघा धणवंतो अत्र मत्वर्थः तथा पूर्वमस्तीति पुव्ववं भण्णति, पूर्वोपलब्धेनैव लिंगेण नाणकरणं, पूर्व अविसंवादिनी वृष्टिमघोनतेः एवमेतदनुमिती भवति, पूर्ववत् उपलद्धातो सेसं अण्णति वुत्तं भवति, तं च उबलद्धे अत्थे अव्यभिचारसंबंधेन संबंधत्तणनो उवलभते धूमाद् बढेरनुमानं, दृष्टोऽर्थों धर्मसमानतया अनुमितो दृष्टसाधोनुमानं नाम प्रमाणं भवति, सेस कंट्यं । 'तस्स समासतो तिविहं गहणं' इत्यादि, तस्य तदनुमानं परिगृह्यते, समासतोत्ति संखेवतो सव्यभेदेसु वत्तव्यं भवति, वातुन्भामोत्ति-उप्पायत्तेण पयत्थस्स भमणं वातुन्भामो भवति, अहवा प्रदक्षणं दिक्षु वातस्य भमणं वातु- मामो, सेस कंठयं, 'से किं तं उवम्मे' त्यादि, मंदरसर्पपयोः मूर्त्तत्वादिसाधर्म्यात समुद्रगोप्पदयोः सोदकत्वं चंद्रकुंदयोः शुक्लत्वं हस्तिमशकयोः सरिरित्वं आदित्यखद्योतकयो आकाशगमनोद्योतनादि, बहुसमानधर्मता गोगवययोःणवरं गवयो वृत्तकंठो गौम्सकंबल इत्पा, देवदत्तयज्ञदत्तयोः सरीर, सव्यसाधम्मे पत्थि तम्विहं किंचि तथापि जं सुचे गणितं तं दट्ठव्वं, अहवा जंयुदीपो आदित्य- द्रव्यादिवत् सेसं कंठ्यं ॥ से किं तं वेधम्मोवणीते ' त्यादि, साबलेयबाहुलेययोः किंचिद्विलक्षणं तच्च सवलत्वं जन्मादि वा शेपं, पूर्वसमानलक्षण इत्यर्थः, 'चायसपायसयोः समानं सवत्वं (आयसवत्वं) लक्षणं ययोः, शेपं वर्णादि सर्व विलक्षणं सर्वविलक्षणं ।। 'से किं तं सव्ववैधम्मे ' त्यादि, सूर्यद्रव्यगुणपर्यायाणां यद् विजातीयूं तत्तस्य विलक्षणं संव्यवहारातू; अतो भण्णति-सर्वमनुष्य- जातिभ्यः पाणो वैधर्म्यस्थानं नचासौ सर्वथावैधर्मयुक्ता, सिरोऽवयवादिसदृक्षलक्षणत्वात् अतः सर्ववैधम्योभावात् पाणसंव्यव- हारतः सर्वधर्म्यस्थो विधर्मस्थ एवोपगीयने पाणेण सरिसं, 'से तं' इत्यादि', 'से किं तं आगमे ' त्यादि सूत्र कंठां ।
‘से किं ते दसणगुणप्पमाणे' त्यादि, भावचक्खिांदयावरणीयस्स कम्मुणो सयोवसमेण दधिदिवस्स य णिरुवायत्तणतो बीचस्स चक्दसणगुणरे उप्पजति सो चेव प्रमाणति चक्खुदसणगुणप्पमाणं भण्णति, एवं सेसेंदिएसुवि अचक्खुदंसणं भणि- तलं, नक्खुदसणं चक्खुदंमणिस्स घडादिए मुत्ते दव्वभाविदियमपत्तमत्थं गिण्हइति ज्ञापितं भवति, अचक्खुदसणं आयभावोत्ति दबिदिएसु सदादिओ जता पचमत्थो तया भाविंदिया, भावे अप्पणो विष्णाणसत्ती उप्पज्जहत्ति, एवं सेसिदियाणि पत्नविस- याणि नापितं भवति, ओहिदसणं सव्वदव्वेसुत्ति गुरुवयणाओ जाणितव्यं, सव्वे रूविदव्या, भणियं च 'रूपिष्ववधेः' (तत्वा. २ अ. १ सू. २८) अहह्या धम्मादियाण सव्वदव्वाणं रूविदवाणुसारतो जाणति मणदव्वणुसारतो मणपज्जवणाणिव्व, सेस कंट्यं । ‘से किं तं चरणगुणप्पमाणे' इत्यादि, सामादियमित्तिरियंति पुरिमपच्छिमतित्थकराण णियमेणोवट्ठावणासंभवतो, मज्झिमाणं बावीसाए तित्थकराणं आवकधियं उवट्ठवणाए अभावत्तणतो, मूलतियारं पत्तस्स ज छेदोवट्ठावणं से तं, सातियारस्से- त्पर्यः, पुण सेहस्स पढमवाए अतियारवज्जियस्सवि उबट्ठाणं तं, णिरइयारस्सेत्यर्थः, परिहारं तवं वहता णिविसमाणा परि- हारि नये णिविट्ठकाया, उबसमगसेढीए उवसमेन्तो मुहुमसंपरागो विसुज्झमाणो भवति, सो चेव परिवंडतो संकिलिस्समाणो भवति, सवगसेढीए संकिलिस्समाणो णत्थि, मोहखयकाले उप्पण्णकेवलो जाव ताव छउमत्थो, खीणदंसणणाणावरणकाले जाव भवत्यो ताव अहक्खायचरित्तकेवली, सेस कंठ्यं । णयाण य विहाणेणं अणेगभेदभिण्णत्ता दिटुंतभेदतो तिविहभेदत्ति पत्थगदिढतो णेगमवपहाराणं संगहस्स पत्थगो भवति, गमक्यहारा दोषि एगामिप्पाया, संगहस्सवि, तानि जता घण्णादिणा मिज्जति पूर्यत इत्यर्थः, मितोति सर्वहा मेज्जस्स पूरितो, एवं मेजगं समारूढो मेज्जं वा पत्थए समारूढो जता तता संगहस्स पत्थतो मणति, ण सेसावत्थासु, पत्थयकज्जाभावत्तणतो, उज्जुसुत्तस्स लिहणकारणतच्छणादियासु क्रियासु संव्यहा णिस्सवित पत्यउति पामंकितो ततो पत्थतो भण्णति, किं च-मितं पत्थएण य मितमिजंपि पत्थतो भण्णति, कह , उच्यते, कज्जकर- गाणं परोप्परसंबद्धतो चैव देसत्तणतो, सद्दणयाणं जाणतेत्ति, जतो जाणगोवओगमंतरेण पत्थओ ण णिप्फज्जति अतो जाणगो- वओगोच्चैव णिच्छएण पत्थगो, जस्स वा वसेणंति कर्तुः कारयितुर्वा इत्यर्थः। 'से किंतं वसहिदिट्टते' इत्यादि(१४५-२२४)णेगम यवहारा कंट्या, संगहस्स वसमाणो वसतित्ति जता संथारगमारूढो भवति तता वसतित्ति वत्तव्यं, ण सेसकाले, सेसं कंट्यं । 'से किं तं पदेसदिट्ठते' इत्यादि, णेगमसंगहववहारमजुसुत्ता य सुत्तसिद्धा कंट्या, मजुसुत्तोवीर शब्द आह-सियसद्दस्स अणेगत्था भिहाणतणतो अतिप्रसक्तः प्रदेशः प्रामोतीत्यर्थः, तस्मादृजुमतिना वक्तव्यं धम्मे पदेसित्ति, धर्मात्मकः स च प्रदेशः, नियमा धर्मास्तिकाय इत्यर्थः, एवमहंमागासेसुवि, जीवात्मकः प्रदेशो भवति स च प्रदेशो णोजीवोत्ति भिण्णमणेगजीवदव्यत्तणतो, ए पुग्गलदव्येसूचि, शब्दस्योपरि समभिरूढ आह-धम्मपदेसेत्ति दुध वाक्ये समासद्वयसंभवो भवति, एत्थ जति तप्पुरिसेण भगा तो भण धम्मे पदेसो धर्मप्रदेशो, यथा वने हस्ती वनहस्ती तार्थे काकः, अह कर्मधारएण भणसि तो जघा श्वेतः पट: २, एवं विसेसं तो भणेहित्ति, एवंभूय आह-सव्यादयो चतुरो एगट्ठा, अहवा सव्वसद्देण सव्वं, एवं देशप्रदेशकल्पनाचर्जितं कसिणं भण्णति, यदेवा स्मस्वरूपेण प्रतिपूर्ण भवति तदेवैकत्वात् निरवयवं परिगृह्यते, एगगहणगहियंति एगाभिधानेनेच्छात्यर्थः, सेसं कंट्यं ॥ से किं तं संखप्पमाणे' त्यादि (१४६-२३०) णामादि जाव गणणसंखत्ति ताव कंट्या, 'से किं तं गणणसंखे' त्यादि । अणुब- द्धरासिपरिमाणस्स परिमाणगणणं गणणसंखा भण्णति, गणणपज्जाएण वा दुगादिरासीणं संखत्ति परि परिमाणकरणं गणण- , संसा भणति, तं संखाकरणं तिधा इम-संखमसंखमणतंच, तत्थ संखेज्जग-जहण्णादिकं तिविहमेव संखेज्जगं, असंखेज्जकं परित्ता- दिकं तिहा कातुं पुणो एकेकं जहण्णादितिविधविकप्पेण णवविधं भवति, अणंतकमवि एवं चेव, णवरं अणंतगाणंतगस्स उको- सगस्स असंभवत्तणतो अट्ठविधं कायव्वं, एवं भेदे कातुं तेसिमा परूवणा कज्जति-'जहण्णगं संखेज्जगंकेत्तियं' इत्यादि कंट्य, 'से जहा- नामए पल्ले सिया' इत्यादि, से पल्ले बुद्धिपरिकप्पणाकप्पिए, पल्ले पक्खेवो भण्णति, सो य हेट्ठा जोयणसहस्सावगाढो रयणकं जोयणसहस्सावगाद मेत्तुं वइरकंडे पइडितो, उवरि पुण सवेदिकतो, वेदिकातो य उवरि सिहामयो कायचो, जतो असतिपसति सब पीयभिज्ज सिहामय दिट्ठ, सेसं सुत्तसिद्धं । दीवसमुदाण उद्धारे घेप्पतित्ति, उद्धरणमुद्धारः, तेहि पल्लप्रमाणेहिं सरिसवेहिं दीवसमुद्द उद्धरिज्जतीति तत्प्रमाणं गृह्यन्ते इत्यर्थः, स्यात् उद्धरणं किमर्थ?, उच्यते, अणवट्ठियसलागपरिमाणज्ञापनार्थ, चोदकः पुच्छति-जति पढमपल्ले उक्खित्ते पक्खित्ते णिद्विते य सलागा ण पक्खिप्पति तो किं परूवितो?, उच्यते, एस अणवट्ठियपरिमाणदंसणत्थं परूवितो इदं च ज्ञापितं भवति-पढमत्तणतो पढमपल्ले अणवट्ठाणभावो णत्थि, सलागापल्लो य अणवढिसलागाण भरेयच्चो जतो सुत्ते पढमस- लागा पढमअणचट्ठियपल्लभेदे दसिया इति, ' एवं अणवट्ठियपल्लपरंपरसलागाण असंलप्पा लोगा भरिया' इत्यादि, असंलप्पत्ति " संरोज्जे असंखेज्जे वा एगतरे वक्तुं न शक्यते तं असलप्पत्ति, कहं ?, उच्यते, उकोसगसंखेज्ज अतिबहुत्तणतो सुत्तन्ववहारोध ) य अन्ववहारिचणतो असंखेज्जमिव लक्खिज्जति, जम्हा य जहण्णपरित्तासंखेज्जयं ण पावति आगमपच्चक्खववहारिणो य संखे यववहारिचणतोऽसंलप्पा इति भणितं, लोगत्ति सलागापल्ला लोगा, अहवा जहा दुगादिदससतसहस्सलक्सकोडिमाइएहिं रासी , अभिलावणे गणणसंखववहारा कन्जंति ण तहा उकोसगसंखेज्जगेण, आदिल्लगरासीहि य ओमत्थगपरिहाणीए ज सीसपहेलिको परमरासी एतेहिं गणणाभिलावणसंववहारे ण कज्जइत्ति अतो एते रासी असंल्लप्पा, एवइयं कारणमासज्ज भणितं असंलप्पा लोगा भरिया इति । अहवा अणवट्ठियसलागपडिसलागमहासलागपल्लाणं सरूवे गुरुणा (कर] भणिते सीसो पुच्छति-ते कहं भरेयन्या ?, गुरू आह-एवंविहसलागाण असंलप्पा लोगा भरिया, संलप्प भरिया णाम समट्ठाणसंलप्पा, असंलप्पा ससिखा इत्यर्थः, तथापि उकोसगं संखेज्जगं ण पावतित्ति भणिते सीसो पुच्छइ, सीसो पुच्छइ- फथ उपोससंरोजगसरूर जाणियचं , उच्यते, से जहानामए मंचे इत्यादि उपसंहारो-एवं अणवट्टियसलागाहिं सलागापछे पक्सिप्पमाणीहि ततो य पडिसलागापल्लं ततोवि महासलागापल्ले होहिति सा सलागाजा तं उकोसग- संखेज्जगं पाविहिति ॥ इदाणि उपोसगसंरोजगपरूवणस्थं फुडतरं इमं भण्णति, जहा तमि मंचे आमलएहिं पक्खिप्पमाणेहि होहिति तं आमलयं जं तं मंचं भरेहित्ति अणं आमलगं ण पडिच्छइनि, एवमुक्कोसयं संखेज्जयं दट्टब्वं, तस्स इमा परूवणा-जंबु- दीवष्यमाणमेत्ता चनारि पल्ला-पठमो अणवट्टियपल्लो वितितो सलागापछो तइओ पडिमलागापल्लो चउत्थो महासलामापल्लो, एते चउरोपि रयणप्पमापुटवीए पढम रयणकंडं जोयणसहस्सावगाढं भित्तूण वितिए चेरकंडे पतिट्टिया हट्ठा, इमा ठवणा, एते ठविया एमो गणणं पोवेति दुप्पभितिं संसत्ति काउं, तत्थ पढमे अपवडियपल्ले दो सरिसवा पक्विता एवं जहणं संखेज्जतं, तो एगुत्तर- बुद्दीए तिण्णि चतुरी पंच जाव सो पुणो अण्णं सरिसवं ण पडिच्छत्ति ताहे असम्भावपट्ठवणं पडुच्चत्ति तं कोऽवि देवो दाणवी पा उक्सितुं पामकरयालि कार्ड से सरिसवे जंबुद्दीवादिए दीये समुद्दे पक्खिविज्जा जाव णिट्ठिया ताहे सलागापल्ले एगों| सिद्भत्थतो छूढो, सा सलागा, ततो जहि दीने समुद्दे वा सिद्धत्थतो निहितो सह तेण आरेण जे दीवसयुद्दा तेहिं - . ) सम्बेहि तप्पमाणो पुणो अण्णो पल्लो आइ(भरि)ज्जइ, सोवि सिद्धत्थाण भरिते जमिर णिद्वितो ततो २ परतो दीवसमुद्देसु एकेके पक्पिविजा जाप सोच णिवितो ततो सलागापल्ले वितितो सरिसवो छुढो, जत्थ जत्थ विणिहितो तेण सह आतिल्लेहिं दीव- समुदेहिं पुणो अपणो पल्लो आइज्जति, सोवि सरिसवाणं भरितो, ततो परयो एकेकं दीवसमुद्देसु पक्खिवंतणं णिट्ठवंतो(डिओ) ततो ) सलागपछे ततिया सलागा पक्खित्ता, एवं एतेण अणवट्ठियपल्लकरणकमेण सलागरगहणं करेंतेण सलागापल्लो सलागाण भरितो, क्रमागतः अणहितो सलागापल्लो य सलागं ण पडिच्छइचिकातुं से चैव णिक्खित्तो, णिद्वितट्ठाणा पुरतो पुन्वकमेण पक्सित्तो । णिद्वितो य, ततो पडिसलागापल्ले पढमा पडिसलागा छुढा, ततो अणवद्वितो उक्खित्तो णिट्ठियठाणा परतो पुवकमेण पक्सित्तो णिट्टितो य ततो सलागापल्ले सलागा पक्खित्ता, एवं अण्णमन्नेणं अणवद्वितण आयरणिक्खरं करतेण जाहे पुणो सलागापल्लो भरितो अणवद्वितो य ताहे पुणो सलगापल्लो उक्खित्तो पक्सित्तो णिदितो य पुन्वक्कमेण, ताहे पडिसलागापल्ले पितिया पडिसलागा छुढा, एवं आयरणिक्खरकरणेण जाहे तिन्निवि पडिसलागसलागअणपट्ठियपल्ला य भरिता ताहे पडिसलागापल्लो उक्खित्तो पक्लिप्पमाणो णिढिओ य ताधे महासलागापल्ले पढमा महासलागा छूढा, ताहे सलागापल्लो उक्सित्तो पक्खिप्पमाणो णिवितो य ताहे पडिसलागा पक्खित्ता, ताधे अणवद्वितो उक्खित्तो ) पक्खित्तो णिट्टिओ य ताहे सलागापल्ले सलागा पक्खित्ता, एवं एतेण आयरणिकिरणकमेण ताव कायव्वं जाव परंपरेण महासलागा पडिसलागा सिलागा अणवट्ठिय चतुवि भरिता ताहे उकोसमतिथियं, एत्थं जावतिया अणवट्ठिय- पल्ले सलागापल्ले पडिसलागापले महासलागापल्ले य दीवसमुद्दा उद्धरिता ये य चतुपल्लडिया सरिसवा एस सव्वोवि एतप्पमाणो . रासी एगरूपेणोणो उकोसयं संखेज्जयं भवति, जहण्णुकोसयाण मज्झे जे ठाणा ते सच्चे पसेयं अजहण्णमणुकोसया भणियव्वा, सिद्धते जत्थ जत्थ संसेज्जयगहणं कतं तत्थ सव्वं २ अजहण्णमणुकोसयं दडव्वं, एवं संखेज्जगे परूविते भगवं ! किमेतणं अणव- द्वियपल्लसलागपडिसलागादोहि य दीवसमुइमुद्धारगहणण य उक्कोसगसंखेज्जगपरूवणा कज्जति ?, गुरू भणति-पत्थि अनो संखेज्जगस्स फुडयरो परूषणोवातोत्ति, किंचान्यत्-असंखेज्जगमणंतरासिविकप्पाणि एताओ चेव आधारातो रूवुत्तरमवि- बुढियातो पावणा कज्जतीत्यर्थः । उक्तं त्रिविधं संख्येयकं, इदाणिं णवविधमसंखेज्जयं भण्णति- 'एवामेव उकोसए' इत्यादि, मुलं, असंसेज्जगे परूविज्जमाणे एवमेव अणवडियादिपल्लदीवुद्धारएण उक्कोसगसंखेज्जगमाणिते एगं सरिसवरूवं पक्खित्तं ताहे जधण्णगं परिचअससेज्जगं भवति, 'तेण परं' इत्यादि सुत्नं, एवं असंखेज्जगस्स जहण्णमणुकोसट्ठाणाण य जाप! इत्यादि सूत्र, सीसी पुच्छति-'उकोसग' इत्यादि सुत्नं, गुरू आह-जहन्नगं परित्तअसंखेज्जगं' ति अस्य व्याख्यानं-जहण्णगं परिनासपज्जगं पिरलिय ठविज्जति, तस्स विरलियट्ठावितस्स एकेके सरिसवट्ठाणे जहण्णपरिमित्तसंखेज्जगमेनो रासी दायन्यो, ततो तेसिं जहण्णपरितासंखेज्जगाणं रासीणं अण्णमण्णभासोत्ति गुणणा कज्जति, गुणिते जो रासी जातो सो रूवूणोत्ति, रूवं पाडिज्जति, तंमि पाडिते उक्कोसगं परित्तासंखेज्जगं होति, एत्थ दिलुतो-जहण्णपरित्तासंखेज्जगं बुद्धिकप्पणाए पंच रूवाणि, ने विरलिया, इमे ५५५५५, एककस्स जहण्णपरित्तासंखेजमेत्तो रासी, ठविता इमे ५५५५५, एतेसि पंचगाणं अण्पामणं अब्भा- सोत्ति गुणिया जाता एकतीसं सता पणुवीसा, एत्थ अण्णमण्णभासोत्ति जं भणितं, एत्थऽणे आयरिया परूवेति-चग्गिय- संवग्गिवति भणितं, अत्रोच्यते, स्वप्रमाणेन रासिणा रासि गुणिज्जमाणो वग्गियति भण्णति, सो चेव बद्धमाणो रासी पुब्बिाछ- दोण्ह य समाण समयांचे उस्सप्पिणी ओसप्पिणी य एताण समया असंखया चेव, एते दस असंखे पक्खेवया पक्खिविउं पुणो रासी तिणि वारा बम्गितो ताहे रूबूणो कतो, एतं उक्कोस असंखेज्जअसंखेयप्पमाणं भवति, उक्तं असंखेजं ॥ इदाणी अर्णतयं मण्णति, सीसो पुच्छति-'जहणगं' इत्यादि सुतं कंट्य, गुरू आह-'जहन्नगं असंखेज्जगं' इत्यादि सुत्तं कंट्य, अन्यः प्रकार: 'उकोसए' इत्यादि सुतं कंव्यं, ' तेण परं' इत्यादि सुत्तं कव्यं, सीसो पुच्छति 'उकोसगं परित्ताणतयं' इत्यादि सुत्नं कंख्यं, गुरू आह-जहण्णगं परित्ते' त्यादि सुत्तं कंव्यं, अन्यः प्रकारः 'अहवा जहष्णगं परित्ताणतयं' इत्यादि सुत्तं कंव्यं, 'अहवा | उकोसए ' इत्यादि सुतं कंटयं, तत्थ अण्णायरियाभिप्पायओ वग्गितसंवग्गितं भाणियध्वं पूर्ववत, जहण्णगजुत्ताणतय- रासी जावइतो अभव्यजीवरासीवि केवलणाणेण तत्तितो चेर दिट्ठो 'तेण' इत्यादि सुत्तं कंठयं, सीसो पुच्छति 'उकोसगजुत्ताणं- तग' इत्यादि सुत्तं कंट्य, आचार्य आह-'जहण्णएणं' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, अन्यः प्रकारः ' अथवा जहण्णग' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, एत्य अण्णायरियाभिप्पायतो अभव्वरासिप्पमाणस्स रासिणो सकि वग्गो कज्जति, ततो उफोसगं जुत्ताणंतं भवति, सीसो पुच्छड्- 'जहण्णगं अणंताणतयं कित्तियं भवति ? सुत्तं कंट्यं, आचार्य आह-जहण्णएण' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, अन्य प्रकारः, 'अहवा उक्कोसए' इत्यादि सुक्तं कंठ्यं, 'तेण परं' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं, उक्कोसयमणंताणतयं नास्त्येव इत्यर्थः, अन्ने य आयरिया भणंति-जहण्णगं अर्णताण- तग निणि वारा वग्गियं ताधे इमे अणंतपक्खेवा पक्खित्ता, तंजधा-'सिद्धा १ णियोयजीवा २ वणस्सति ३ काल ४ पोग्गला ५ चेव। सयमलोगागासं ६ छप्पेते पंतपक्खेवा ॥१॥ सचे सिद्धा सचे सुहुमबायरा णियोयजीवा परित्तणंता सव्ववणस्म-5 तिकाइया सव्यो तीतानागतयट्टमाणकालसमयरासी सन्यपोग्गलदबाण परमाणुरासी सव्वागासपदेसरासी, एते पक्सिविऊण विष्णि बारा पम्गियसंपग्गितो नथापि उसोसयं अर्णताणतयं ण पावति, ततो केवलणाण फेवलदंसणं च पक्खिन, तहावि उकोमयं अणताणतयं ण पापति सुत्नाभिप्पायतो, जतो सुत्ते भणितं-'तेण परं अजहष्णमणुकोसगाई ठाणाई ति, अभ्यायरिगा- भिणारतो फेलणाणदसणेसु पक्सित्तेमु पचं उफोसमर्णताणतय, जतो सच्चमणंतमिहऽस्थि अणं न किंचिदिति, जहिं अणं- ताणतयं मग्गिज्जति तहिं अजहण्णमणुकोसयं अणंताणतयं गहेयव्वं, उक्ता गणणसंसा, इदाणि भावसंखा से किं तं भाव- संग्ये ' त्यादि, जे इति अणिदिट्ठणिदेसे इमेत्ति पच्चक्पणाणिण पच्चवखभावे लोगप्रसिद्धितो वा पच्चक्खभाये, जीवभावट्ठिय जीवा, ते य जलचरा (इ) लोगाभिधाणप्पसिद्धा स्वस्वजातितिरियगतिणाम वेतिंदिया जातिणामं ओरालियसरीरं अंगोवंगवण्णगंध- रसफामेवमादि गोनु उबाइयं एवमादिकम्ममावा भावभेदका जीवा भावसंखा भणति, उक्तं प्रमाणं, इदाणिं वत्तव्बया,-'से किं तं चत्तव्यया' इत्यादि (१४७-२४३) अज्झयणाइसु सुत्तपगारेण मुत्तविभागेण वा इच्छा परूविज्जति सा वत्तव्वत मपनि, सा च निधा ससमयादिका, जत्थति यत्राध्ययने सूत्रे धर्मास्तिकायद्रव्यादीनां आत्मसमयस्वरूपेण परूपणा क्रियते यथा गति- लक्षणो धर्मास्तिकायेत्यादि सा स्वसमयवक्तव्यता, यत्र पुनरध्ययनादिपु जीवद्रव्यादीनां एकान्तग्राहेण नित्यत्वमनित्यत्वं व परममयस्सरूपेण प्ररूपणा क्रियते, सा जहा-संति पंच महन्भूया, इहमेगीस आहिया । पुढवी आऊ तेऊ, वाऊ आगासपंचमा ॥१॥ एते पंच महन्भूता, तत्तो लोगोत्ति आहिया । अह तेसि विणासेणं विणासो होति देहिणो ॥२॥ इत्यादि, एसा परसमयवक्तव्यता, यद्वा-आगारमावसंतो था, आरण्णा वावि पव्वया । इमं दरिसणमावण्णा, सव्वदुक्खा विमुच्चति ॥ १ ॥ को पयो कं पत्तवयं इत्यादि, द्रव्यपर्यायोभयनयमंगीकृत्योच्यते-निविधा प्ररूपणा, तत्थ दवहितो त्रिविधं वत्तव्यमिच्छति जतो स्वसमयवक्तव्यता शब्दाभिधान(मन्तरेण)प्रसिद्धिः परसमयवक्तव्यता शब्दाभिधानमन्तरेण न भवति, इतरेतरापेक्ष- त्वाच्छायोप्णयोरिव, एवं उभयसमयवक्तव्यतास्वरूपमपीच्छति जधा ठाणंगे 'एगे आता' इत्यादि, परसमयव्यवस्थिता बुवंति एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते प्रतिष्ठितः। एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ १ ॥ स्वसमयव्यवस्थिताः पुनःब्रुवंति- उक्योगादिकं सन्यजीवाण सरिसं लक्षणं अतो सबमिचारिपरसमयवत्तव्यया स्वरूपेण ण घडति, अग्नेः शीतत्वमुष्णत्वं उदगम्मि इयरे वा, समये इत्यर्थः, 'तिण्हं सद्दणयाण' इत्यादि, सर्वा स्ववक्तव्यतैव, परसमयवक्तव्यता नास्त्येव, कहं ?, संतो परसमयावि जेण जीवादिवत्थुणो जं अणिच्चादिभावपरूवणं करेंति तं ससमएवि सावयवविकप्पपरूवणेण कत्थइ इच्छंतित्ति अतो पत्थि परसमयवक्तव्यतेत्यर्थः, अहया 'अणहि' त्यादि जो जस्स जीवादिवत्थुणो अण्णो ण भवति तं जधा परूवेति तम्हा अणट्ठो सर्वथा नास्त्यात्मादि, अहेतुजुत्तं जम्हा पवेति तम्हा अचेतनोऽस्त्यात्मा अनुपलभ्यमानत्वादिति, जम्हा अभूयवं परूवाति सामाकतंदुलमात्रात्मा इत्यादि, मग्गोत्ति सम्मं णाणदंसणचरणा तव्विवारो वा, अण्णाणं अविरती मिच्छत्तं वा तस्स तम्मि व तेण व परूपणा उम्मग्गेत्यर्थः, जं सव्वण्णुवयणं तं सच्चं सन्भूयं अविहतं अविसंदिद्धं अट्ठजुत्तं अणयज्जं सव्वहा दोसवज्जियं, एरिसं वयणं धम्माभिलासिणो उबदेसो, अणुवदेसो सव्वण्णुवयणविवरीयत्तणतो शाक्योलूकादिवचनवत, जीवादितचे नयभेदविकल्पित- स्वरूपे या प्रतिपत्तिः सा क्रिया, तस्यैव जीवादितत्त्वस्य सर्वथा देसे वा अप्रतिपत्तिः अकिरिया अक्रियावादिवचनवत्, मोहनीयभेद्- मिथ्यात्वोदयात् विपरीतार्थदर्शन मिच्छादसणं, हृत्पूरकफलमक्षितपुरुषदृष्टिदर्शनवत्, एवं परसमयवतन्वता अणिवातिजुत्तणतणतो अणादेया, अणादेवत्तणतो परसमयवत्तव्वया खरविपाणबत् नास्त्येवेत्युपलक्ष्यते, उक्ता वक्तव्यता ।। 'से किं तं अस्थाहिगारें त्यादि सुन कंठयं, चोदक आह-अत्याहिकारवत्तव्बयाणं विसेसं ण युज्झामो, आचार्य आह--अज्झयणे अत्थाहिगारो आदिपाद- रद्धो सव्वपदेसु ता अणुवट्टति जाव समती, परमाण्यादिसर्वपुद्गलद्रव्येषु मूर्तवतू, वत्तव्वता पुण पदपादसिलोगद्धसिलोगादिसु अज्झयणस्स देसे एव सव्यहा अणुववृति, संखेज्जादिप्रदेशस्कंधे कृष्णत्वादिवर्णपरिणामवत्, उक्तः अर्थाधिकारः ॥ ‘से कि तं समोदारे' इत्यादि, (१४९-२४६) समित्ययमुपसर्गो अवतारयति अवतरणं वा सम्म समस्तं वा ओतारयतित्ति समो- तारे मणिते, सो व णामादि छविधो-से किं तं णाम' इत्यादि सुत्तं कंठ्य जाव आयपरतदुभयसमोतारेत्ति, जथा जीव- भावाणं अण्णण्णजीवभावेसु चेव समोतरति, एवं धम्माधम्मागास परमाणुमादि पुग्गलदव्या आयभावे समोतरंति, बदरादिद्र- व्यस्य भावस्य वा कुण्डावतारचिंताए बदरकुंडा, परोप्परभिण्णतणतोवि आयभावे समोतिण्णं दब्बं जम्हा परे समोतारिज्जति तम्हा सव्वत्थ वयहारतो परसमोदारो भण्णति, उभतावतारे गृहे स्तंभ इति, स्तंभो अन्येऽपि ये गृहावयवास्ते स्तंभस्य तेपु अवतारो परावतारे, आतभावता तु स्तंभस्य तत्र विद्यत एव, एम तदुभयावतारो, घटे ग्रीवाप्येवं, अहवा दव्वसमोतारो दुविध एव-आतसमोतारो उभयसमोतारो य, चोदको भणति-कथं परसमोदारो नत्थि ?, उच्यते, जति आतसमोतारवज्जितं दव्वं परे समोतरति तो सुद्धो परसमोतारो लन्भति अन्यथा नास्त्येवेत्यर्थः, 'चतुसहि' इत्यादि, छप्पण्णा दो पलसता माणी भण्णति, तस्स चतुसहिता चतुरो पला भयंति, एवं यत्तीसिताए अट्ठ पला सोलसियाए सोलस अट्ठभाइयाए बत्तीसं चतुभाइयाए चतुसहि अद्धमाणीए अट्ठावीसुत्तरं पलसतं, सेसं कंट्यं, खेत्तकालसमोदारा उपयुज्ज कंठा वक्तव्या, ' से किं तं भावसमोदारे इत्यादि सुत्तं कंट्यं, जाव उदइए व छविधे भाचे वैति, इत्य चोदक आह-क्रोधाद्यौदायिकभावानां एकमावत्वात् समान- ( - लक्षणत्वात् अन्योऽन्यानुयत्तित्वाच्च उभयायतावतारकरणं युज्जते, जं पुण भणह उदइओ भावो छविधे भावे समोतरइत्ति वंण जुज्जति, विलक्खत्तणतो अण्णोण्णणणुव्वत्तित्तणतो, आचार्याह-भावसामण्णत्तणतो समोतारो, अथवा सरीरादिउदय- ( भावठियस्म णियमा उपसमियखइयादयो भावा भवंतीति ण दोसो, उक्त उपक्रमः।। ' से किं तं णिक्वेवे' इत्यादि, जो सामन्नो सन्यज्झयणेसु स ओहोति, तस्स णिक्खेवा ओहणिफण्णो भवति, अहिकतज्झयणस्स जण्णामं तस्स जो णिक्खेवो स णाम- णिफण्णो, सुत्ते उच्चारिते पयत्थादिकते जधासंभवं पदाणं जो णिक्खेवो सो सुत्तालावयणिप्फण्णो । 'से किं तं ओहणिफण्णो इत्यादि मुत्तं कंट्यं, जाप से किं तं भायअज्झपणे इत्यादि चोद्दसपुव्वधरस्सागमोवउत्तस्स अंतमुहुत्तमेत्तोवयोगकाले अत्थोव- लंमोवयोगपज्जया जे ते समयावहारेण अणंताहिवि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं णोवहिज्जंति ते अतो भणितं आगमतो भावअज्झणिं, जाणए उवउत्त इत्यर्थः, णोआगमतो भावज्झीणं वायणायरियस्स उवयोगभावो आगमो, वइकाययोगा अ णोआगमो एवं पोआगमो भवति, सेसं कंट्यं, 'से किं तं आये' इत्यादि सुत्तं कंठ्यं जाव संतसारसावतेजस्स आएत्ति, संत श्रीघरारीदपु विद्यमानं सायतेजे-स्वाधीन दानक्षेपग्रहमोक्षभोगेपु, सेस कंट्यं । ' से किं तं सपणा ' इत्यादि, णाणादीर्ण चड्ढी इच्छिज्जति जा पुण तेसिं खवणा सा अप्पसत्था भवति, सेस कंट्यं । ' से किं तं णामणिप्फण्णे ' इत्यादि (१५०-२५०) सूत्रं कंव्यं । जाप 'जस्स सामाणितो 'गाहा (*१२६-२५५) यस्य ययोः येषां यथा सामाणितोत्ति-अप्रविसरितः 'यो समो' गाथा (*१२७-२५५) गयट्ठा 'जह मम' गाथा (*१२८-२५६) तेण समणो भावसामादियजुत्तो भवति 'णत्थि य से' गाहा (३१२९-२५६) भावसामायिकयुक्तस्य अन्यः श्रमणपर्यायः ' उरगगिरि गाहा (*१३०-२५६) 'सारयसलिलब्ध सुद्धहियतो परी- - . . सहोवसग्गवाउणा गिरिच णिप्पकंपो जलणो इव तवतेयसा सागरो इव गुणरयणपुण्णो णाणादीहिं वा अगाहो अगाहत्तणतो चेव गंभीरो वा गगण व णिरालयो सपणादिसु त रुचिरविसमेसु सुहदुक्खकरेसु हमरो इव अणियतवृत्ती संसारभावेसु णिच्चुचिग्गो | मियो इव धरणिरिव सव्वफासविसहे जलरुहं व अधा पंके जातं जले बुड्ढ णोपलिप्पति पंकरएण तहा भावसामादियट्टितो कामभोगेसु संयुड्डो गोवलिप्पति कामभोगेसु, रविरिव अण्णाणविघातकरे पवणोच अपडिबद्धो गामणगरादिसु 'तो समणो गाथा (*१३१-२५६) कंट्या, 'से किं तं अणुगम' इत्यादि (१५१-२५८) जावतिया कया कज्जिस्संति य णामादि- णिक्रोवेण अत्याणुगमा ते सन्चे णिक्खेवणिज्जुत्ती, एतं णिक्खेवणिज्जुत्तीस्वरूपं, ‘से किं तं उघोग्घात' इत्यादि सुत्तं कंव्यं, ‘से किं तं सुत्तफासिय' इत्यादि, सुत्तस्स उच्चारणमुपलक्षणं इमं, उवलबहुलसिलाए जंगलगमणं व खलियं, प सलियं असलियं, अण्णमण्णज्झयणसुत्तं संमेलिय णाणावण्णसंकररासिव्य अण्णोअण्णअन्झयणसरिससुत्ताण विरइत्तु आमेडितकरणं वच्चामेलियं, यथा गणधरनिबद्धमित्यर्थः पादविंदुमत्तादिएहिं पडिपुण्णं उदत्तादिएहिं घोसेहिं पडिपुण्णघोसं गुरुणा फंठे पट्टियस्सरेण जीहोट्ठाण उत्तरकरणेण य विप्पमुक सेसेण पडिच्छियं सुत्तं,ण पुत्थयाहीतति, सेसं कंव्यं जाव पदेण पदं च वनइ- सामित्ति, इत्थ पदं २ वनइस्सामीति यत्तच्चे किं पदेण पदत्ति भणियों, उच्यते, णियमा उद्देसज्झयणादिसु जे सुत्नपदा तेसि सुचण वा अत्थेण वा उभएण वा अण्णोण्णसंवद्धाण एस चेव उच्चारणोवाओ, यथा लोए वत्तारो घरेण घरं संबद्धं रहो रहेण संबद्धो, अथवा संबद्धप्रदर्शनार्थ णगारेणोच्चरणं कृतं, प्रदेहार्थकरणं वत्तवा, अहवा पदेणति सुतपदेणुवलद्धणं अत्थपदं पत्तिज्जत्ति, पदेण पदं बत्ति- स्सति, अहबा अणुवलद्धत्यपदस्स प्रतिपदमर्थकथनप्रकारः प्रदश्यते पदेण पदं वत्तइस्सामित्ति, कथं , उच्यते 'संघिया य पदं . लक्षणत्वात् अन्योऽन्यानुपतित्वाच्च उभयावत्तावतारकरणं युज्जते, जं पुण भणह उदइओ भावो छविधे भाचे समोतरइत्ति तंण जुज्जति, विलक्खवणतो अण्णोण्णणणुव्वत्तित्तणतो, आचार्याह-भावसामण्णतणतो समोतारो, अथवा सरीरादिउद्य- भारठियस्मणियमा उपसमियखइयादयो भावा भवंतीति ण दोसो, उक्त उपक्रमः॥'से किं तं णिक्नेवे' इत्यादि, जो सामनो मञ्चज्झयणेमु म ओहोति, तस्स पिक्सेवा ओहणिफण्णो भवति, अहिकतज्झयणस्स जण्णामं तस्स जो णिक्खेयो स णाम- णिफणो, सुते उच्चारिते पयत्यादिकते जधासंभवं पदाणं जो णिक्खेवो सो सुत्तालावयणिप्फण्णो । 'से किं तं ओहणिफण्णो इत्पादि मुचं कंट्य, जाव से किं तं भावअज्क्षपणे इत्यादि चोदसपुव्वधरस्सागमोवउत्तस्स अंतमुहुत्तमेत्तोवयोगकाले अत्थोव- भाययोगपज्जया जे ते समयावहारेण अणंताहिवि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं णोवहिज्जति ते अतो भणितं आगमतो भावअज्झणिं, जाणए उपउत्त इत्यर्थः, णोआगमतो भावज्झीणं वायणायरियस्स उवयोगभावो आगमो, वइकाययोगा अ णोआगमो एवं जोआगमो भवति, सेस कंव्यं, 'से कि तं आये' इत्यादि सुत्तं कंठयं जाव संतसारसावतेज्जस्स आएत्ति, संत श्रीघरीदषु विद्यमानं सावतेज-स्वाधीनं दानक्षपग्रहमोक्षभोगेपु, सेस कंट्यं । ' से किं तं खवणा ' इत्यादि, णाणादीणं वड्डी इच्छिज्जति जा पुण तेसिं सवणा सा अप्पसत्था भवति, सेसं कंट्यं । ' से किं तं णामणिप्फण्णे ' इत्यादि (१५०-२५०) सूत्रं कंर । जाप ' जस्स सामाणितो ' गाहा (*१२६-२५५) यस्य ययोः येषां यथा सामाणितोत्ति-अप्रविसरितः 'यो समो गाथा (*१२७-२५५) गयट्ठा 'जह मम' गाथा (*१२८-२५६) तेण समणो भावसामादियजुत्तो भवति 'णत्थि यसे' गाहा (०१२९-२५६) भावमामायिकयुक्तस्य अन्यः श्रमणपर्यायः' उरगगिरि' गाहा (*१३०-२५६) 'सारयसलिलव्व सुद्धहियतो परी- गहोचमग्गाउणा गिरिव णिप्पकंपो जलणो इस तवंयसा सागरो इव गुणरयणपुण्णो णाणादीहिं वा अगाहो अगाहत्तणतो चैव गंभीरो वा गगण व णिरालंघो गयणादिसु त रुचिरविसमेसु मुद्ददुक्खकरेसु हमरो इस अणिगतवृत्ती संसारभावेसु णिच्चुम्विग्गो मियों व परगिरिव सव्वफासविसहे जलरुहं व जघा पंके जातं जले वुडं गोपलिप्पति पंकरएण तहा भावसामादियीद्वतो काममोगेमु मंटो गोपलिप्पति कामभोगेगु, रविरिष अण्णाणविघातकरे पवणोव अपडिबद्धो गामणगरादिसु 'तो समणो' गाथा (२१३१-२५६) कंख्या, ' से किं तं अणुगम' इत्यादि (१५१-२५८) जावतिया कया कज्जिस्संति य णामादि- गिफगयेण अत्याणुगमा ते सच्चे णिक्सेवाणिज्जुत्ती, एतं णिक्खेवणिज्जुत्तीस्वरूपं, ‘से किं तं उचोग्यात ' इत्यादि सुत्तं कंट्यं, ‘से किं तं सुत्तफासिय' इत्यादि, सुत्तस्स उच्चारणमुपलक्षणं इमं, उपलवहुलसिलाए णंगलगमणं व खलियं, ण सलिणं अपलियं, अण्णमण्णज्झयणमुर्त समेलिय गाणावण्णसंकररासिन्य अण्णोअण्णअज्झयणसरिससुत्ताण चिरइत्तु आग्रेडितफरणं पच्चामेलियं, यथा गणधरनिपद्धमित्यर्थः पादपिंदुमत्तादिएहि पडिपुण्या उदत्तादिएहि घोसेहिं पडिपुष्णपोस गुरुणा कंठे बहियरसरेण जीहोट्ठाण उत्तरफरणेण य पिप्पमुफ सेसेण पडिच्छिय सुत्तं, ण पुत्थयाहीतंति, सेर्स केय्यं जाव पदेण पदं च वनइ- सामित्ति, इत्य पदं २ वनस्सामीति वनव्ये किं पदेण पदत्ति भणिया, उच्यते, णियमा उद्देसज्झयणादिसु जे सुत्तपदा तेसिं सुत्तण या अत्येण पा उमएण वा अण्णोण्णसंपद्धाण एस चेव उच्चारणोयाओ, यथा लोए वत्तारो परेण घरं संबद्धं रहोरहण संबद्धो, अथवा संपद्धप्रदर्शनार्थ णगारेणीच्चरणं कृतं, प्रदेशार्थकरणं बत्तव्या, अहया पदेणति सुत्तपदेणुवलद्धणं अस्थपदं बत्तिज्जत्ति, पदेण पदं वत्ति- सति, अहया अणुवलद्धत्वपदस्स प्रतिपदमर्थकथनप्रकारः प्रदर्श्यते पदेण पदं वत्तइस्सामित्ति, कथं ?, उच्यते 'संधिया य पदं - चेव' गाहा (७१३४-२६१) संधिया गया, पदंति करेमिति पदं भंतेत्ति पर्द, सामायिकंति पदं, पयत्थो अभ्युपगमे करेमिचि, मंते ! इत्यामंत्रणं, सामाइयं पदं, सेसं कंट्यं, विग्गहोत्ति समासो भाणियव्यो, सुत्तस्स अत्थस्स वा दोसुब्भावणा चालणा, दोसपरिहर- पत्थं उत्तरपदाणं अत्यपसाधकं पसिद्धी, वर्द्धनं वृद्धिः व्याख्या इत्यर्थः, जम्हा सुत्तं अत्थो य विकप्पेहिं अणेगधा वक्खाणकर- पतो पद्धति, एवं वक्खाणपदेण सुत्तपदं वत्तियं भवति, गतो अणुगमो ॥' से किं तं णय' इत्यादि (१५२-२६४) णेग- मादि मत्त मूलणता, तत्थ णेगमे भवति ‘णेगेहिं ' इत्यादि (*१३५-२६४) गामवसहिवत्थगदिट्ठतेहि णेगमो भाणियव्वो, मंगहो इमो भवति 'संगहिय' इत्यादि (*१३६-२६४ ) मिम्मयरययसुवण्णतंवयमहप्पकिण्हादिवण्णविसेसणविसिट्टेसुवि घडेसु एक अविसिट्ठ पडभावं इच्छति, भूतेसु कठिणगुणं व । ववहारो इमो 'बच्चई' त्यादि, तीतमणागतवट्टमाणेसु सव्वावत्थासु दिढे घडं इच्छति लोगसंववहारपरत्तणतो क्वहारस्स, उज्जुसुयस्स इमो 'उजुसुत्तो पड्डप्पण्ण' इत्यादि (*१३७-२६४) अतीयकालघडं अणुप्पण्णकालघडं च अभावत्तणतो असंववहारत्तणतोय णेच्छति खरविसाणं च, 'सद्दणतो इच्छति' इत्यादि सुत्तं, तं चैव पडुप्पण्णकालियं अत्यं उजुसुत्ताभिप्पायतो विससिययरं इच्छति, जहा तिण्णि णेच्छइ णामघडं ठवणाघडं ज्ञशरीरभव्यशरीर- द्रव्पपडं च, जलाभरणादिकज्जसाधणसमत्थं रिफमोमधियं वा जहा कहचि ट्ठियं इच्छतीत्यर्थः, समभिरूढो इमो-'वत्थूतो' इत्यादि (११३८-२६४) णेच्छति, इह एगस्थिया, एगट्टिय एगट्टिय अक्खराभिलावभिण्णतणतो णियमा अत्थभेदो, अत्यभिष्णतणता चत्युमंदो, एवं सममिरूदो एगडिया णेच्छति, जहा घटः कुटो न भवति, की, उच्यते ? 'घट चेष्टायां' 'कुट कोटिल्ये' एवं अभिधाण- ममै अत्थं आरमतीति समभिरूढो भवतीत्यर्थः, एवंभूतो इमं आह-'वंजण' इत्यादि, बंजणं घटः अस्थो सचेट्ठा जलाहरणाझ्या, एवं जया घटो जलाहरणक्रियाजुत्तो भवति तदा उझ्यधरं वा अवत्यं, एवं च सद्दे णातो अत्थो विससिज्जति, अन्यतो विपक्षनि घानं, एवंविहं माणं वत्युभृतं भाति, अतो एवंभूतो भवतीत्यर्थः, एते णेगमादि सत्तपि णया दोसु तु अवत- रति-गाणनए चरणनये, गाणणये सत्तणेगमादयो णया इमेरिसं णाणावदेसं इच्छंति-णातमि गिणिहतब्वे' गाथा (०१३९-२६७) णायमि नाम सम्मं परिच्छिन्ने, तओ से दुहा गप्पते, तेसु य णाति जो घेत्तव्यो आदीयव्वो तस्स आसादने गेहेपयो कन्जसाधकः, उक्तस्य विपक्सभूतो ण घेतव्यो, जतितव्यंति मनोवायकायेहिं घेत्तव्यो अगहणगहियव्व अपेत्तव्वे उदा- मीलेन 'एस' मित्यपधारणे घेत्तव्य या पयतियव्यं इति-उपदंसणे, जो एवंविहो उपदेसो सो सम्बो गयणामा भवतीत्यर्थः, णवा च गेगमादीया चरणगुणठिनमेरिसं पडिवयंति ‘सब्वेसिं ' गाथा (*१४०-२६७ ) सव्यत्ति मूलसाहप्पसाहभेदिणा अपणो अमिप्पारण गप्पगारा एयस्स य मयस्स भेदा जे तेसिं वत्तव्यया-भणितं अहवा एगस्स वत्थुणो पज्जवा वत्तव्यत्ति पन्ना, अहया वचच्या गतिजीयादि तच्च सयभेदाण णिसामेचा-सोतुं अवधारितुं वा णिसामित्तए तंमि एवंविहणयवत्तव्वयंमि, किं गधणयविमुदं ?, उच्यते-'तं सच' इत्यादि चरणमेव चरणं वा चरिओ गुणा समादिया अणेगविधा तेसु जहडिओ साहू इमो सव्वणयसमतो भवतीति ॥ इति श्रीश्वेताम्बराचार्यजिनदासगणिमहत्तरपूज्जपादानामनुयोगद्वाराणां चूर्णिः ॥ ॥ इति सम्मत्ता अनुयोगद्वारचूर्णिः ।। .
ولا
NI
KONRAR
غلط طماط عاطلعطلها:
श्रीहरिभद्राचार्यकृता अनुयोगद्वारटीका., नमोऽईते । प्रणिपत्य जिनवरेन्द्र त्रिदशेन्द्रनरेन्द्रपूजितं वीरम् । अनुयोगद्वाराणां प्रकटार्थी विवृतिमाभिधास्ये ॥१॥ प्रक्रान्तोऽयमहे- वपनानुयोगः, अर्यप परमपदप्राप्तिहेतुत्वाच्योभूतो वर्त्तते, श्रेयासि यहुविनानि भवन्ति, तथा चोक्तम्-"श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ती" त्यादि टोका, अवोऽस्य प्रारम्भ एवं विनविनाकोपशान्तये मङ्गलाधिकारे नन्दिः प्रतिपादितः, साम्प्रतमनुयोगद्वाराध्ययनमारभ्यते, अथास्यानुयोग- द्वाराध्ययनस्य कोऽभिसंयंध ? इति, उन्यते, इहाईद्वचनानुयोगस्य प्रकान्तत्वात्तस्य चानुयोगद्वारमन्तरेण प्रतिपादयितुमशक्यत्वादनुयोगद्वाराणां प साफल्यतोऽपि प्रायः प्रत्यध्ययनमुपयोगित्यानन्यध्ययनव्याख्यानसमनन्तरमेवानुयोगद्वाराध्ययनावकाश इत्यमभिसंबंधः, तदनेन सम्बन्धेना- ऽयातमिदमनुयोगद्वाराभ्ययन, अस्य पाध्ययनान्तरत्वात् साकल्यतोऽपि प्रायः सकलाध्ययनव्यापकत्वान्महार्थत्वाच्चादावेव मङ्गलशब्दाभिधान- पूर्णफगुपन्यासमुपदर्शयता पन्थकारेणेदमभ्यधायि ‘णाणं पंचविहं पण्णत्त' मित्यादि,(१-१)अनाह-इह मनलाधिकारे नन्दिः प्रतिपादित एव, | पतधानर्थक एर अस्य सूमस्योपन्यास इति, अत्रोच्यते, नैतदेवं, अस्याक्षेपस्य चाध्ययनान्तरत्वादित्यादिनैवानवकाशत्वात् , अनियमप्रदर्शनार्थत्वाच्च वयाहि-नायं नियमो नन्धध्ययनानुयोगमन्तरेणास्यानुयोगो न कर्त्तव्य इति, यदा यदा च क्रियत तदा सार्थक एव इति, यथोकोपन्यासस्तु प्रायोपत्यपेक्ष्याऽनया पक, अन्ये तु व्यापक्षत-कबिदापाथै देशजातिपत्रिंशद्गुणालंकृतं कश्चिद्विनेय; सविनयमुक्तवान्-भगवन् ! अनुयोगद्वार- प्ररुपपया मे क्रियतामनुमहः, ततस्तमसावाचार्यों योग्यमधिगम्य अव्यवच्छित्तयेऽनुयोगद्वारप्ररूपणायो प्रवर्चमानो विघ्नविनायकोपशान्तये . भावमनलाधिकारे इगुपन्यस्तवान्-'णाण' मित्यादि, अस्य सूत्रस्य समुदायार्थोऽवयवार्थश्च नन्द्यध्ययनटीकायां प्रपञ्चतः प्रतिपादित एवेवि नेह प्रतिपाद्यत इति । 'तत्य इत्यादि, (२-३) तत्र-तस्मिन् ज्ञानपञ्चके चत्वारि ज्ञानानि-मत्यवधिमनःपर्यायकेवलाख्यानि, किं ?, व्ययहारनयाभिप्रायवः साक्षादसंव्यवहार्यत्वात्स्थाप्यानीव स्थाप्यानि, यतश्चवमतः स्थापनीयानि, तिष्ठतु तावत् न तैरिहाधिकारः, अथवा सरूपप्रतिपादनेऽप्यसमर्थत्वात्स्याप्यानि, इद पानुयोगद्वारप्रक्रमेऽनुपयोगित्वात्स्थापनीयानि, अथवा स्थाप्यानि सन्यासिकानि, न रोपामिहानुयोगः, पुनर्विवृणोवि-स्थापनीयानीत्यर्थः, यतश्चैवमत: 'नो उहिस्सन्ती' त्यादि, नो उद्दिश्यन्ते नो समुद्दिश्यन्ते नो अनुज्ञायते, वत्र त्वयेदमध्ययनं पठितव्यमित्युद्देशः १ वदेवाहीनादिलक्षणोपेतं पठित्वा गुरोनिवेदयति, तत्रैवविधं स्थिरपरिचितं कुर्विति समनुज्ञा समुद्देशः २ क्या कृत्वा गुगनिवेदिते प्रन्यधारणं शिष्याध्यापनं च कुर्विति अनुज्ञा ३ ' सुयणाणस्से' त्यादि, इह श्रुतज्ञानस्य स्वपरप्रकाशकत्वाद् गुर्गादेरायचत्वाच्च किन्तूदेशः समुरेशः अनुज्ञा अनुयोगश्च प्रवर्त्तत इति, संक्षेपेणोद्देशादीनामर्थःकथित एव । अधुना शिष्यजनानुग्रहार्थ विस्तरेण कध्यते-तत्य मायारादिअंगस्स उत्तरग्झयणादिकालियसुयसंघस्स य उववाइयादिउक्कालियध्वंगज्झयणस्स य इमो उद्देसणविही, पुव्वं सज्झायं पढयेचा तो सुयगाही विणत्ति करेइ-इच्छाकारेण अमुगं मे सुयमुद्दिसह, ततो गुरू इच्छामोत्ति भणति, तओ सुयगाही वंदणयं देइ, पढमं १, ततो गुरू उद्वित्ता पेइए वंदइ, तो वदियपच्चुट्टियसुयग्गाहीं वामपासे ठवेत्ता जोगुक्खेवुस्सगं सगवीसुस्सासकालियं करेइ, उतो उस्सरित- फडिवपदवीसत्यओ तहडिओ चेव पंचनमोकारं तिण्णि वारं उच्चारेत्ता 'नाणं पंचविहं पण्णत्त मित्यादि उद्देसनन्दी कट्टा तीसे य अंते भगादि-इमं पुण पट्ठवणं पहुंच इमस्स साधुस्स इमं अंग सुयखधं अज्झयणं वा उहिस्सामि, अहंकारवजणत्यं भणादि-खमास- मणाणं हत्येणं मुत्तेणं अत्येणं तदुभएणं च उद्दिढे, नंतरं सीसो इच्छामोत्ति भणिता वंदणं देइ, वितियं, ततो उहितो भणादि-संदिसह किं ( भणामो १, नतो गुरू भणादि-यंदिता पवेयसुचि, ततो सीसो इच्छामोत्ति भणिचा पंदणगं देइ, तइयं, सीसो पुण उद्वितो भणादि-तुम्हहिं मे अमुगं सुयमुरि इच्छामि अणुसहि, नतो गुरू भणति-जोगं करेहिचि, एवं संदिह्रो इच्छामोति भाणित्ता वंदणं देइ चउत्थय, एत्यंतरे णमोकार- पो गुरु पदविरोइ, पदक्मिणित्ता पुरओ ठिचा भणादि-तुम्हेहिं मे अमुगं सुतमुदिडं, ततो गुरुणा जोग करेहित्ति संदिवो तओ इच्छामोत्ति मणिता यदिचा य पदक्षिणं करेइ, एवं तइयवारपि, एते य ततोऽवि वंदणा पकं घेव वंदणहाणं, तइयपदक्षिणते य गुरुस्स पुरओ चिट्ठइ, साहे. गुरू निसीदति, निसण्णयस्स य गुरुणो पुरओ अद्धावणयकाओ भणति-तुब्भं पवेदितं संदिसह साहूणं पवेदामि- शि, मर गुरू भणावि-पवेदिहित्ति, ततो इच्छामोत्ति भणित्ता पंचमं वंदणगं देइ, बंदियपञ्चुट्टितो य कयपंचणमोकारो छर्टी वंदणयं देड, पुणो य बंदियपच्चुडिओ तुम्भं पवेदितं साहूणं पवेदितं संदिसह करेमि उस्सग्गं, ततोणं गुरू भणति-करेहि, ताहे वंदणयं देइ सत्तमयं । एते प मुतपचया सत्त पंदणगा । ववो वदियपच्चुहितो भणति-अमुगस्स सुयस्स उहिसावणं करेमि उस्सग्गं अन्नत्य असासिएणं जाव वोसि- रामित्ति, ततो सत्तावीसुस्सासकालं ठिन्चा लोगस्स उज्जोअगरं चिंतिता उस्सारित्ता भणादि-णमो अरहंताणंति, लोयस्सउज्जोअगरं कड्डित्ता मुपसमत्तउदेसफिरियत्तणओ अग्ने फेटावंदणयं देइ, जं पुण बंदणगं देति तं न सुतपच्चतं, गुरूवकारित्ति विणयपडिवत्तिओ अट्ठमं वंदणं देति । एवं अंगादिसुं समुदसेऽवि, गवरं पवेदिते गुरू भणति-चिरपरिजिनं करेहित्ति, गंदी य ण कटिजति, जोगुक्सेतुस्सगो य ण कीरइ, ण य पररिसणं वओ वारे करिज्जति, जेण णिसण्णो गुरू समुद्दिसति, एवं अंगादिसु अणुण्णाए जहा उद्देसे वहा सव्वं कज्जति, णवरं पवेदिवे गुरू भणति-सम्मं धारय अण्णेसिं च पवेयसुत्ति, जोगुक्खेवुस्सग्गो ण य भवति, एवं आवस्सगादिसु पइण्णगेमु य तंदुलक्यालियादिसु एसेव पिही, णपरं सरझाओ ण पदविग्जइ, जोगुपखेव उस्सगो ण फीरइ, एवं सामादियादिमुवि अझयणेसु उद्देसएमु य उदिसमासु चिइबंदणपद- फिरणादिविसेसकिरियावग्जिया सत्त घेर वंदणगा पुन्यकम्मेणेव भवंति, जया पुण अणुओगो अणुण्णविज्जति तदा इमो विही-पसत्थेसु लिहीकरणमुदत्तणक्यतेमु पसत्ये य खेचे जिणाययणादौ भूमी प्रमजित्ता दो णिसिजाओ कीरति, एका गुरुणो बितिया अक्खाणंति, तओ परिमकाले पवेदिवे मिसजाए णिमण्णा गुरू अहजाउवगरणोडिओ सीसो वतो दोवि ते गुरू सीसो य मुद्दपोत्तियं पडिलेहिन्ति, तओ सीसो पारसावत्तगं बंदणगं दाउं भणवि-संदिसह सम्मायं पढवेमि, तओ दुययावि सज्झायं पट्ठवेंति, ततो पट्ठविते गुरू णिसीदति, ततो सीसो वारसा- पण यंदति, तो दोषि उद्वैत्ता अणुओग पट्टति, ततो पढविते गुरू णिसीदति, ततो सीसो वारसावत्तेण चंदति, वंदिते गुरुणा अक्सामंतणे गुरु निसेग्जाओ उहति, ततो निसज्जं पुरओ काउं अधीयसुयं सीसं वामपासे ठवेत्ता चेतिए वंदति, समत्ते चेश्यवंदणे गुरू ठितो चेव णमोकारं पाहेत्ता गदिकति, तीसे य अन्ते भणवि-इमस्स साहुस्स अणुओगं अणुजाणामि खमासमणाणं हत्थेणं दव्वगुणपज्जवेहिं अणुण्णाओ, ययो सीसो यदणगं देव, उहितो भणति-संदिसह किं भणामो?, तओ गुरू भणति-वंदणं दाउं पवेदेह, ततो वंदति, वंदित्ता उहितो भणति तुम्मेहि मे अणुजोगो अणुण्णाओ, इच्छामो अणुसहि, ततो गुरू भणनि-सम्मं धारय अण्णेसिं च पवेदय, ततो वंदति, वंदित्ता गुरुं पदक्खि ति, एवं ततो यारे, ताहे गुरू निसजाय णिसीयति, ताहे सीसो पुरओ ठितो भण्णति-तुल्भं पवेदितं संदिसह साहूणं पवेदयामि, एवं शेप प्राग्वत् । ततो उस्सग्गरसते वंदेचा सीसो गुमं सह निसज्जाए पदस्पिणीकरेति, वंदेइ य, एवं ततो वारा, ताहे उठेत्ता गुरुस्स दाहिणभुया- सणे गिसीदति, वनो से गुरु गुरुपरंपरागए मंतपए कहेति ततो वारा, ततो वहुँतियातो ततो अक्खमुट्ठीतो गंधसहियाती देति, ताहे गुरू निसरजाओ उठेर, सीसो तत्य निसीदति, ताहे सह गुरुणा अहासण्णिाहिता साहू वंदणं देति, ताहे सोऽवि निसज्जाठिओ अणुओगी 'गाणं पंचविहं पण ' मित्यादि मुचं कहति, कट्टित्ता जहासत्ति वक्खाणं करेति, वक्साणे य कते साहुणं वंदणं देति, ताहे सो उद्देइ, णिस- . जाओ, पुणो गुरू पेव तत्य निसीयति, तओ अणुओगविसज्जणत्यं फाउस्सगं करेंति कालस्स य पडिफमंति, ततो अणुण्णायाणुओगो साहू निगद पपैदेति । एपमेते उद्देशादयः भुतझानस्यव प्रवर्त्तन्ते, न शेपज्ञानानामिति, न चेहोदेशादिमिरधिकारः, किं तर्हि ? , अनुयोगेन, सस्येय प्रक्रान्तत्यादिति, 'जति सुवणाणस्से' त्यादि (३-६) (४-६) (५-७ ) सर्व निगदसिद्धं यावत् ' इमं पुण पट्टवणं पडुच्च आवस्मयस्सागुभोगोति, नवरामिमां पुनराधिकर्ता प्रस्थापना प्रतीत्य, प्रारम्भप्रस्थापनामेनामाश्रित्यावश्यकस्य, अवश्य क्रियानुष्ठानादावश्यक पम्यानुयोगः- अर्थकथनविधिस्तेनाधिकार इत्यर्थः, इहानुयोगस्य प्रक्रान्तत्वाचद्गतवक्तव्यतालम्बनायाः सत्वस्या द्वारगाथायाः प्रस्तावः, ताया-'पिरोपेगह निति विही पवित्ती य केण वा कस्स । तद्दार भेद लक्सण तदरिहपरिसा य सुत्तत्थो ॥११॥ अस्याः समुदायार्थमव- ययार्थ प पन्थान्तरे स्वस्थान एय व्याख्यास्यामः, अत्र तु कस्यति द्वारे 'इमं पुण पट्ठवण पडुच आवस्सगस्स अणुओगोत्ति सूत्रनिपातः, 'जइ आवस्सगस्से'त्यादि, (६.९) प्रश्नसूत्रं,निर्वाचनसूत्रं चोत्तानार्थमेव । नवरमाह चोदक:-इहावश्यक किमड्गं किमड्गानीत्यादिप्रश्न- सूअरगनवफाश एष, गन्धनुयोगादेवावगतत्वात्, तथाहि-वत्रावश्यकमनंगप्रविष्टभुताधिकार एव व्याख्यातं, तथेहायड्गबाटोत्कालि- कादिकमेणैय आवश्यकस्योरेशादीनां प्रतिपादिवत्वादिति, अत्रोच्यते, यत्तावदुक्तं 'नन्द्यनुयोगादेवावगतत्वा' दिति तदयुक्तं, यतो नायं नियमोऽवश्य- मेष नन्दिगदी म्यारयेयः, फुतो गम्यत इति चेत्, अधिकृतसूत्रोपन्यासान्यथानुपपत्तेः, इदमेव सूत्रं शापकमनियमस्येति, मङ्गलार्थमवश्यं व्यायपेय इति पेन् न, मानपंचकाभिधानमात्रस्यैव महलत्वात् । यचोकं 'इहाप्यनगप्रविष्टोत्कालिकादिक्रमेणैवाऽऽवश्यकस्योद्देशादयः प्रतिपा- दिवा' गि, एवदपि न वाधकमन्यार्थत्वात् , हागप्रविष्टादिभेदभिन्नस्य श्रुतस्योद्देशादयः प्रवर्तन्ते इति ज्ञापनार्थमेतदित्यन्यार्थता, अन्ये तु व्याचक्षते-पारियपि भिन्नकर्मक्षयोपशमजन्यत्वात् मानस्यानाभोगबहुलो भवति मापतुपवत् सोऽपि प्रज्ञापनीय एवेति दर्शनार्थ ॥
। पदाधिकवानुयोगविश्यामनशास्रनाम आवश्यकश्रुतस्कन्धाध्ययनानि, नाम च यथार्थादिभेदात् त्रिविधं, तगथा-यथार्थमयथार्थमर्थशून्यं प, तत्र यथार्थ प्रदीपादि अयथार्थ पलाशादि अर्थशून्य डिस्थादि, सत्र यथार्थ शास्त्राभिधानमिष्यते, तत्रैव समुदायार्थपरिसमाप्तेः, यत एवमतस्तन्निरू- पयन्नाह- तम्हा आवस्मयं ' इत्यादि, (७-१० ) तस्मादावश्यकं निक्षेपस्यामीत्यादि उपन्याससूत्रं प्रकटार्थमेव, चोदकस्त्वाह-'संघो नियमझ- यणा अज्झयणापि य ण खंधवरित्ता । वम्हा ण दोवि गेज्झा अण्णतरं गेण्ह चोदेति ॥ १॥' आचार्यस्त्वाह-खंधोत्ति सत्थनामं तस्स य सत्यरस भेद अन्झयणा । फुड भिण्पत्था एवं दोपह गहे भणति तो सूरी ॥ १ ॥ साम्प्रतं यदुक्तं 'आवश्यकं निक्षेपस्यामी' त्यादि, तत्र जघ- न्यता निक्षेपभेदनियमनायाह 'जत्य' गाहा ( १-१० ) व्याख्या-यत्र जीवादी वस्तुनि यं जानीयात् , क -निक्षेप, न्यासमित्यर्थः, यत्तदो- नित्याभिसंयंधात् तनिक्षिपेत् निरवशेष-समपं, यत्रापि च न जानीयात्सम निक्षेपजालं 'चतुष्क' नामादि भावान्तं निक्षिपेत् तत्र, यस्माद् व्यापकं नामादिचतुष्टयमिति गाथार्थः। 'से कि त मित्यादि (८-१०) प्रश्नसूत्रं, अत्र 'से' शब्दो मागधदेशीप्रसिद्धः अथशब्दार्थे वर्त्तते, अथ- शब्दय पायोपन्यासार्थ:- तथा चोक्तं 'अथ प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमगलोपन्यासार्थप्रतिवचनसमुच्चयेपु, फिमिति परिप्रश्ने, तदिति सर्वनाम पूर्वप्रशान्तावमर्शि, अतोऽयं समुदायार्थ:-अथ किं वदावश्यकं १, एवं प्रश्ने सति आचार्यः शिष्यवचनानुरोधेनादराधानार्थ प्रत्युच्चार्य निर्दिशति- अयश्यकर्जन्यमावश्यकं, अथवा गुणानामावश्यमात्मानं करोतीत्यावश्यक यथा अंतं करोतीत्यंतकः, प्राकृतशैल्या वा 'वस निवास' इति गुणशून्यमा- स्मानमावासयति गुणैरित्यावासक, चतुर्विधं प्रज्ञप्त-चतस्रो विधा अस्येति चतुर्विधं प्रज्ञप्त-प्ररूपितं अर्थतस्तीर्थकाद्रिःसूत्रतो गणधरैः, तद्यथा-नामावश्य- फमित्यादि, 'मे किं त' मित्यादि (९-११) तत्र नाम अभिधानं नाम न वदावश्यकं च नामावश्यकं, आवश्यकाभिधानमित्यर्थः, इह नाम्न इदं लणं 'यद्वस्तुनोऽभिधानं स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायानभिधेयं च नाम यादृच्छिक च तथा ॥ १॥ यस्य वस्तुनः 'ण'मिति पाक्यावहारे जीवस्य पा वायत्तदुमपानां पायश्यकमिति नाम क्रियते 'सेत्त' मित्यादि, तदेवन्नामावश्यकमिति समुदायार्थः, अवयवाथै- स्प-'भापमति नाम कोई कामति अहिन्छिया कुणति ! दीसइ लोए एवं जह साहिग देवदत्तादी ॥ १॥ अजीवेसुवि केसुवि आवास भणनि एगदव्यं तु । जह अपित्तदुममिणं भगवि सप्परस आवासं ॥ २ ॥ जीवाण यहूण जहा भणंति अगणिं तु मूसगावासं | अजीवा- पिद यहयो जह आषामं तु समिरस |॥ ३ ॥ उभयं जीयाजीया तण्णि फण्णं भणंति आवासं | जह राईणावासं देवावासं विमाणं वा॥४॥ ममताएणुभपाणं फापापासं भणति दस्स । नगरनियासावासं गामावासं च इचादि ॥ ५ ॥ 'से कि तमित्यादि (१०-१२) तत्र स्थाप्यत इनि स्थापना स्थापना पावश्यकं घेति स्थापनावश्यकं, आवश्यकता स्थापनेत्यर्थः, स्थापनालक्षणं चेद-'यत्तु तदर्थवियुक्तं तदभिप्रायेण यम तत्करणिः। सेप्यादि फर्म वत्स्थापनेति क्रियतेऽत्पकालं च ॥ १॥ यत् 'ग' मिति वाफ्यालकारे काष्ठकर्मणि वा यावदावश्यकमिवि स्थापना स्थाप्यते, 'सेच 'मित्यादि, सदेवस्थापनाऽऽवश्यफमिति समुदायार्थः, अवययार्थस्त्वयं-'आवस्सयं करेन्तो ठवणाए जं ठविजए साहू । तं तह ठवणा- पास भगति साहेजिमेहिं तु ॥ १॥ पाट कर्म काठकर्म त कुट्टिमं तस्मिन् , चित्रकर्म प्रतीतं, पुस्तकर्म धीउल्लिकादि यस्रपल्लव- सगुत्य या संपुटर्फ मध्यपतिकालेल्यं वा परच्छेदनिष्कण्णं वा, उक्तं च धीउल्लिगादि वेल्लियकम्मादिनिव्वत्तियं च जाणाहि । संपुडगवत्ति- लिहियं पतलेग्जे व पोत्यति ॥ १॥' लेप्यफर्म प्रतीतं, प्रन्यिसमुदायजं पुष्पमालावत् जालिकावद्वा, निवर्तयन्ति च केचिदतिशयनैपुण्या- निवारवाप्यायश्यफवन्तं साधुमित्ये वेष्टिमादिप्पपि भावीय, तत्र वेष्टिम वेष्टनकसंभवमानन्दपुरे पूरकवत्, कलाकुशलभावतो वा कभिन पत्रपप्टोन पावश्यरक्रियायुक्तं यत्तिमवस्थापयति परिम-भरिम सगर्भरीतिकादिमृतप्रतिमादिवत् , संघातिमं कंचुकवत्, अक्षः-चन्दनकः पगटका रुपईकः, एतेषु एको या आपश्यक्रियावान् अनेके या तद्वतः सद्भावस्थापनाया धा असद्भावस्थापनया या, तत्र तदाकारवती सद्भाव- स्थापना अनदाकारवती पासद्भावस्थापनेति, उक्तं च "अक्से वराडए वा कडे पोत्थे व चित्तकम्मे वा' । सम्भावमसम्भावं ठवणाकार्य विगाणादि ॥ १॥ लेप्पगहत्यी हस्थिति एस सम्भाविया भवे ठवणा | होइ असम्भावे पुण हस्थित्ति निराकिती अक्खो ॥ २ ॥' आव- श्यफमिवि क्रियाफियावतोरभेदात्तद्वाना गृह्यते, स्थापना स्थाप्यते-स्थापना क्रियते 'से त' मित्यादि, तदेतत्स्थापनाऽऽवश्यकं । साम्प्रतं नामस्थापनयोरभेदाशफापोहायद सूत्र 'नामठवणाण' मित्यादि, ( ११-१५) कः प्रतिविशेपो नामस्थापनयोरिति समासार्थः । आक्षेपपरि- हारटभणो विस्तरार्थस्त्वयं-'भावरहितम्मि दव्वे णामट्ठवणाओ दोवि अविसिट्ठा । इतरेतरं पडुच्चा किह व विसेसो भवे तासि ? ॥१॥ कालकतोऽय विमेसो णाम ता धरति जाव तं दव्वं । ठवणा दुहा य इतरा यावकहा इत्तरा इणमो ॥ २ ॥ इह जो ठवणिंदकओ अक्खो सो पुण ठविजए राया । एवित्तर आवकहा कलसादी जा विमाणेसु ॥ ३ ॥ अव विसेसो भण्णति अभिधाणं वत्थुणो णिरागारं । ठवणाओ आगारो सोयि य णामस्स गिरवेक्सो ॥ ४।' 'से कि त मित्यादि, ( १२-१४ ) तत्र द्रवति-गच्छति तांस्तान् पर्यायानिति द्रव्य, द्रव्यं च ) वदायश्यकं च द्रव्यावश्यकं, भावावश्यककारणमित्यर्थः, द्रव्यलक्षणं चेदं- 'भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारणं तु यल्लोके । तद्रव्यं तस्वः संपतनाचेतनं कधितम् ।। १ ॥ इह चावश्यकशब्देन प्रशस्तभावाधिष्ठिता देहादय एवोच्यते, तद्विकलास्तु त एव द्रव्यावश्यकमिति, घ-"देहागमकिरियाओ दव्वावासं भणति सव्वण्णू । भावाभावत्तणओ दव्वजितं भावरहितं वा ॥ १ ॥' विवक्षया विवक्षितभाव- , रहित एव देहो गृपते, जावो न सामान्यतो, भावशून्यत्वानुपपत्तेरलं प्रसङ्गेन, प्रकृत प्रस्तुमः, द्रव्यावश्यकं द्विविधं प्रज्ञप्तं , तद्यथा-आगमत:- आगममाश्रित्य नोआगमतश्च, नौशब्दार्थ यधाऽवसरमेव वक्ष्यामः, चशब्दो द्वयोरपि ' तुल्यपक्षतोद्भावनार्थो । ‘से किं त' मित्यादि, 7 (१३.१४ ) आगमतो द्रव्यावश्यक 'जस्स ण' मित्यादि, यस्य कस्यचित् 'ण' निति वाक्यालकारे आवश्यकमित्येतत्पदं, इह चाधिकृतruari Terrianी, गन पापनादिभिसमानोऽपि ग्यारसमिति झिगा, अत्र प'मुपां लुगि' त्यादिना छंदास rarthanientी गरिय नागमभीगमित्ययः, स्मितामिति पतसि स्थितं न प्रयुतामितियायत् , जिसमिति परिपार्टी sil TERRENT, NA पहिनि परिमितिलगं, परिजितमिति मर्यको जिवं परिजिवं, परावर्तनां कुर्वनो यदुत्कमे. PrimarTE, माया गर्म नामगर्म, नाम-यभिधानं, एतदुर्ग भपति-स्वनामयम् शिक्षितादिगुणोपेतमिति, घोषा-उदात्तादयः INVITE : गर्ग पोरगर्भ, मान्यून दीगाभर न दीनाभरमहीनाक्षरं, अधिमानरं नापिकाक्षरमनलाशरमिति, विपर्य- IMITATREET मापिलानि प्रभगाने गरिमरनाजाविसाक्षरं, उपलाकुलभूमिलागलपत्र समलिवमस्मलितं, न मिलितममिलितं HEALTRA INTERमयमित्यर्थः, अममाफपदयास्परिच्छेदं पेति, अनेकशाग्यप्रन्यसंकरात् अस्थानछिनमन्थनाद्वा कि II भेरीमारयेत्यप्पनादिगं, अरयानदिमान्यनेनं व्यत्यामेहितं यया 'प्राप्तराग्यस्य रामस्य राक्षसा Artmnk. प्रति प्रपोगम, गर भन्यतो मात्रादिभिर्यत्यतिनियतप्रमाण छंदसा या नियतमानमिति, अर्थतः परिपूर्ण नाम Father पनि, वियोगपिकलं परिपूर्णपोर्ष, आह-पीपसममित्युकं ततोऽस्य को विशेषः । इति, उच्यते, पारगमनति मिहिरपाई प्रतिपूर्णपोर्ष नूषार्गमार्ग गवत इत्ययं विशेषः, कंठोठा फंठोष्ठं प्राण्य गत्यादेफपद्रापस्तेन विप्रमुफमिति मि, मानापानमा, गगनया उपग गुरुयापनया हेतुभूवयाऽशातं, न फर्णाघाटफेन शिक्षितमित्यर्थः, पुस्तकाद्वा अधीतमिति, ht: An पारगारे THISश्यके यापनमा प्रतिप्रश्नेन परावर्तनेन धर्मफयया वर्तमानो द्रव्यावश्यकमिति वाक्यशेषः नाभा मारणे प्रयापरण, परमार, अनुपयोगो द्रव्य' मिनि फरया, अनुपेक्षया तु तदभामा, पम प्रन्थतो शिष्याऽध्यापनं पापना अनागनार्थीदी गुरु पनि प्रश्नः प्रतिप्रश्नः प्रन्थस्य पुनः पुनरभ्यसनं परावर्तनं अहिंसालक्षणधान्याख्यानं धर्मकथा ग्रंथार्थानुचिन्तन्मनुप्रेक्षा, शाह-आगमनोऽनुपयुको 'दन्यावश्यकमित्येताववाभिलषितार्थसिद्धेः शिक्षितादिश्रुतगुणोत्कीर्तनमनर्थकमिति, उच्यते, शिक्षितादिश्रुत- गुनीनं कुर्वप्रिद ज्ञापयति ययेह सकलदोषविप्रमुक्तमपि श्रुतं निगदतो द्रव्यश्रुतं भवति, द्रव्यावश्यक च, एवं सर्व एव ईयादिक्रिया- शिषः अनुपपुलस्य विफल इति, उपयुक्तस्य तु वधा स्पलितादिदोपदुष्टमपि निगदतो भावथुतमेवीर्यादयोऽपि क्रियाविशेषाः कर्ममला- पगमायेति, एत्य य अवारदमणत्यं हीणक्सरंमि उदाहरणं-इह भरहमि रायगिह नगरं, तत्थ राया सेणिओ नाम होत्था, तस्स पुत्तो पयाणु- ( माग पापिहयुद्धिमंपो अभओ णाम होत्या, अण्णया तेणं कालेग सेणं समएणं समणे भगवं महावीरे इह भरहमि विहरमाणे तंमि णगरे ममोगरिम, वत्य य यहवे सुरसिद्धविनाइरा धम्मसयणनिमित्तं समागच्छिसु, ततो धम्मकहावसाणे णियणियभवणाणि गच्छंताणं एगम्स शिवाराम पहगामिणीए विग्जाए एकमपरं पम्हुद्दमासी, तओ तं वियलविज्जं णियगभवणं गंतुमचाएन्तं मंडुक इवोप्पदणिवयमाणं निर अग्नु, तो सौ भगवंतं पुन्मुि, से य भगवं महावीरे अकहिंसु, तं च कहिज्जमाणं निसुणेत्ता सेणियपुत्ते अभए विज्जाहरं एवं पामीर ममं मामणसिविं करेसि ततोऽहं ते अक्सर लंभामि पयाणुसारित्तणओ, से य कहिंसु, ततो से अभए तमक्खरं लभिंसु, ? शभिन्न य पिजाइरस्म कादिमु, रातो से ये पुण्णविग्जो तीए विजाए अभयरस साहणावायं महेचा णियगभवणं गमिसुति, एस दिढतो, अपनी-जमावरम विनाहररस होणक्यरदोमेणं णहगमणमेव पन्दुहमासी, तमि य अ ते विहला विज्जा, एवं होनाक्षरेऽर्थभेदोऽर्थ- विपाशारयानमा मोक्षाभाषनभावे प दीक्षाययमिति अहियकसमि उदाहरण-पाडलिपुते णयरे चंदगुत्तपुत्तस्स बिंदुसारस्स पुत्तो मांगो नाम गपा, माम अमोगग्म पुगो कुणालो नाम, गजेणी से कुमारभोत्तीए दिग्णा, मा म्वुहर, मण्णता तरस एण्णो निवेदितं-जहा कुमारो ।' क गाइरेगट्टयागो गोति, ताहे रण्णा सयमेव लेहो लिहिओ जहाऽहीयतु कुमारी, कुमारस्त य मादीसवकीए रण्णा पासष्टियाए तत्य पानो फितु पाटिओ, रणा अवाश्य मुरित्ता उग्जणी पेसिओ, वाइओ, वायगा पुच्छिया-किं लिहिय?, ते णेच्छंति कहिलं, ताहे कुमारेण मरमेप पाइलो, पितय पणेणं-अम्हं मोरियसियाणं अपडिहया आणाओ, फहमहं अपणो पिउणो आणं भंजामि?, तओ अणेण तत्तसला- गार अग्पीणि अंजियाणि, गाहे रण्णा णायं, परितपिता उज्जेणी अण्णरस कुमारस्स दिपणा, तस्सवि कुमारस्स अण्णो गामो दिण्णो, अण्णया गरम बगालरम अंधपरम पुत्तो जाओ, णाम प से फयं संपती, सो अंधयो फणालो गंधव्वे अतीवकुशलो, अण्णया य अण्णायो उज्जेणीए गायगो हिंदर, तस्य रण्गो निवेदियं जहा परिसो सो गंधव्यि जो अंधलओति, तओ रणा भणियं-आणेहत्ति, ताहे आणिओ जवणिय- वरिओ गायति, आहे अनीय अमोगो अक्सित्तो, ताई भणति-किं ते देमि ?, तओ एत्य कुणालेण गीत- 'चंदगुचपवोचो उ, बिंदुसारस्स पाओ। असोमिरिणो पुतो, अंधी जायति कागिणिं ॥ १ ॥ वाहे रण्णा पुच्छितं-को एस तुम?, तेण कहितं-तुभं चेव पुत्तो, ततो जव- जिपं अपमान कंठे पपेतुं अंमुगतो फओ, भणियं च-कि देमि १, तेण भाषिय-फागणिं मे देहि, रण्णा भणियं-कि कागिणिए व तुमं फरि- दिमि कागगिं जायसि, सतो अमोहिं भणियं-सामि! रायपुत्ताणं रज्जं फागणि भण्णति, रण्णा भणियं-कि तुमं काहिसि रज्जेणं १, कुणा- सेण भनियं-गम पुत्नो अस्थि संपतीणाम कुमारो, तओ से दिणं रज, सो घेव उवणओ णवरमहियक्खरणंति अभिलावो कायम्वो, अहरा भावादिए लोयं इसं अक्साणय-कामियसरस्स तीरे य वंजुलरुको महतिमहालओ, तत्थ किर रुक्खे अवलग्गिउं जो सरे पालि मो जय सिरिफ्गजोगिओ तो मणुस्सो होति, अह मणुस्सो पडनि ततो देवो होति, अहो पुणो बीयं वारं पडति तो पुण सोचव ग होग, सत्य वाणरो सपतिमओ ओपरति पतिदिणं पाणितं पातुं, अण्णया पाणिपियणढाए आगतो संतो वंजुलरुक्खाओ मणुस्सिस्थिमिहु- गि कामसरे पढिवं, ततो तं देवमिहुणगं जायं पेच्छति, तओ वाणरो सपत्तिओ संपहारेति जहा सव अवलग्गितुं सरे पडामो जा देव- मेहुणगं भवामो, तओ पडिताणि, उरालं माणुसजुअलं जायं, सो भणइ-पडामो जाहे देवजुयलगं भवामो, इत्थी वारेती, को जाणति मा ण होमो देवा, पुरिसो भणति-जइ ण होज्जामो कि माणुसत्तणपि णस्सिहिति ?, तीए भणियं-को जाणइत्ति, ततो सो तीए वारिज्जमाणोऽपि डिओ, पुणोवि वाणरो चेव जाओ, पच्छा सा रायपुरिसेहिं गहिया, रण्णो भज्जा जाया, इतरोऽवि मोयारएहिं गहिओ खड्डुओ सिखा- तो, अण्णया य ते मोयारगा रणो पुरओ पेच्छं देति, रायावि सह तीए देवीए पेच्छति, ताहे सो वाणरो देविं निज्झाएंतो अहिलसति, ओ तीए अणुकंपाए वाणरो भणिओ-'जो जहा वट्टए कालो, तं तहा सेव वाणरा! | मा वंजुलपरिभट्ठो, वाणरा ! पडणं सर ॥१॥ पनयः पूर्ववत् , भावहीणाधितभावेवि उदाहरणं, जहा काइ अगारी पुत्तस्स गिलाणस्स हेणं तितकडुभेसयाई मा णं पीलेज्ज ऊणए देइ, उणति ण तेहिं, आहिएहि मरति वालो, तहाहारे । साम्प्रतमिदमेव द्रव्यावश्यकं नयनिरूप्यते, ते च मूलनया नैगमादयस्तथा चोक्तम्-'णेगम मंगह ववहार उज्जुसुतो चेव होइ अोप्धव्यो । सद्दे य समभिरुढे एवंभूते य मूलनया ॥१॥' तओ ‘णेगमस्से' त्यादि (१४-१७) गमस्यैकोऽनुपयुक्तो देवदत्तः आगमतः एक द्रव्यावश्यकं द्वावनुपयुक्तौ देवदत्तयज्ञदत्तो आगमतो द्रव्यावश्यक त्रयः अनुपयुक्ता देवदत्तयज्ञ- चसोमदत्ताः आगमतो दून्यायश्यकानि, कि वहुना ?, यावन्तोऽनुपयुक्ता देवदत्तादयस्तावत्येव तानि नैगमस्याऽऽगमतो द्रव्यावश्यकानि, वमतीतान्यनागतानि च प्रतिपद्यत इति, नैगमस्य सामान्यविशेपाभ्युपगमप्रधानत्वात् , विशेपाणां च विवक्षितत्वात, आह-एवं सामान्य- शेषाभ्युपगमरूपत्वात् अस्य सम्यग्दृष्टित्वप्रसङ्गः, न, परस्परतोऽत्यन्तनिरपेक्षत्वाभ्युपगमात् , उक्तं च-'दोहिवि णएहिं नीतं सत्थमुलूएण हवि मिन्छ । जे सविसयापहाणतणेण अण्णोणनिरवेक्खो ॥१॥ एवमेव ववहारस्सवि' एवमेव यथा नैगमस्य तथा व्यवहारस्यापि .. एकः अनुपयुक्तो देवदत्तः आगमत एक द्रव्यावश्यकमित्यादि, अस्य व्यवहारनिष्ठत्वात् व्यवहारस्य च विशेषायत्तत्वात् विशेपव्यतिरेकेण च सामान्यासिद्धः, विशेपाभ्युपगमसाम्यादतिदेशेनैवाधिकृतनयमवाभिधानलक्षणेष्टार्थसिद्धाघवार्थ नैगमनयमतोपन्यासानन्तरं व्यवहारनय- मतोपन्यास इति । संगहस्से त्यादि, संग्रहस्यको वाऽनेके वाऽनुपयुक्तो वा अनुपयुक्ता वा आगमतो द्रव्यावश्यकं वा द्रव्यावश्यकानि वा 'से एग' त्ति तदेकं द्रव्यावश्यक, सामान्यापेक्षया, द्रव्यावश्यकसामान्यमात्रप्रतिपादनपरत्वादस्य, सामान्यव्यतिरेकेण विशेपासिद्धः,' 'उज्जुसुत्तस्से त्यादि, ऋजुसूत्रस्यैको वाऽनुपयुक्तो देवदत्तः आगमतश्च एक द्रव्यावश्यक, पृथक्त्वं नेच्छति, अयमत्र भावार्थ:- वर्तमानकालभावि आत्मीयं चच्छति, तस्यैवार्थक्रियासमर्थत्वात् स्वधनवत् , अतीतानागतपरकीयानि तु नेच्छति, अतीतानागतयोविनष्टानुपपन्नत्वात् परकीयस्य च स्वकार्याप्रसाधकत्वादिति । 'तिण्हं सद्दणयाण' मित्यादि, त्रयाणां शब्दनयानां शब्दसमभिरुद्वैवंभूतानां ज्ञः अनुपयुक्तः अवस्तु, अभाव इत्यर्थः, कस्मादिति कस्मात्कारणात्, यदि शः अनुपयुक्तो न भवति, कुत एतद् ?, उपयोगरूपत्वात् ज्ञानस्य, ततश्च शोऽनुपयुक्तश्चेत्यसंभव एव, 'सेत'मित्यादि, तदागमतो द्रव्यावश्यकं, आह-कोऽयमागमो नाम इति, उच्यते, ज्ञानं, कथमस्य द्रव्यत्वं, भावरूपत्वात् ज्ञानस्येति, सत्य- भेतत् , कित्यागमस्य कारणमात्मा देहः शब्दश्व, द्रव्यं च कारणमुक्तमतस्तत्कारणत्वादागम इति, कारणे कार्योपचारात् । से किं तं नोआगमतो इत्यादि (१५-१९) अथ किं तन्नोआगमतो द्रव्यावश्यकं ?, नोआगमतो इत्यत्र आगमसव्वनिसेहे नोसहो अहव देसपडिसेहे । सव्वे जह पसरीरं भव्यस्स य आगमाभावा ।।१॥ किरियागमुच्चरतो आवास कुणति भावसुण्णोति । किरियाऽऽगमो ण होई तस्स निसेहो भवे देसे ॥ २॥ नोआगमतो द्रव्यावश्यक विविध प्रज्ञप्तं, तद्यथा--ज्ञशरीरद्रव्यावश्यकं भव्यशरीरद्रव्यावश्यकं शरीरभन्यशरीरव्यतिरिक्त च द्रव्यावश्यकं । ' से किं त' मित्यादि ( १६-१९) प्रश्नसूत्र, ज्ञातवानिति ज्ञः तस्य शरीरं उत्पादकालादारभ्य प्रतिक्षणं शीर्यत इति शरीरं . .
तदेवानुभूतभावत्वात् द्रव्यावश्यकं पाशरीरद्रव्यावश्यकं । आवस्सएतिपदत्याधिकारजाणगस्सेत्यादि, आवश्यकमिति यत्पदं भव्यशरीर- द्रव्यावश्यकं, अस्यार्थ एवार्थाधिकारः तद्गता अर्थाधिकारा वा गृह्यन्ते तस्य तेषां वा ज्ञातुः यच्छरीरकं, संज्ञायां कन् , किंभूतं ?- व्यपगत- युवच्याविवत्यक्तदेई, व्यपगतम्-ओघतश्चननापर्यायादचेतनत्वं प्रामं च्युतं-देवादिभ्यो भ्रष्ठं च्यावितं-तेभ्य एवायु:क्षयेण भ्रंशितं त्यक्तदेई-जीव- संसर्गसमुत्थशक्तिजनिताहारादिपरिणामप्रभवपरित्यक्तोपचयं, तत्र व्यपगतं सर्वगताऽऽत्मनः प्राकृतमपि भवति तद्विच्छित्तये च्युतं, इदमपि वभावत एव कैश्विदिप्यते तद्व्यपाहाय च्यावितं, इत्थं त्यक्तोपचयमिति चैतज्जीवशरीरयोर्विशिष्टसम्बन्धज्ञापनार्थमिति, उक्तं च वृद्धः- पज्जायतरपत्त खीरंव कमेण जह दधित्तणं । तह चेतणपज्जायादचेयणतं ववगतति ॥ १ ॥ चुतमिह ठाणभट्टं देवोव्य जहा विमाणवा- साओ । इय जीवितचेयणादिकिरियाभट्ट चुतं भणिमो ॥ २॥ चइयंमि चावितं जं जह कप्पा संगमो सुरिंदेणं । तह चावियमिति जीवा पलिएगाउक्खएणति ॥ ३॥ आहारसत्तिजणिवाऽऽहारसुपरिणामजोवचयसुण्णं । भण्णइ हु चत्तदेहं देहोवरओत्ति एगहा ॥४॥ स्वमुक्तेन विधिना जीवेन-आत्मना विविधमनेकधा प्रकर्पण मुक्तं जीवविप्रमुक्तं, तथा चान्यैरप्युक्तं- बंधणछेदत्तणओ आउक्खयउव्व जीवविप्प- जढं । विजदंति पगारेणं जीवणभावहितो जीवो ॥१॥' ततश्चेदं व्यपगतादिविशेपणकलापयुक्तं यावजीवविप्रमुक्तं ज्ञशरीरद्रव्यावश्यक- मेति गम्यते, कथं ?, यस्मादिदं शय्यागतं वा संस्तारगतं वा सिद्धशिलातलगतं वा दृष्ट्वा कश्चिदाह-अहो ! अनेन शरीरसमुच्छ्रयेण जिनदृष्टेन भावेन आवश्यकमित्येतत्पदमाख्यातमित्यादि, तस्मादतीतकालनानुवृत्त्याऽतीतां वृत्तिमपेक्ष्य द्रव्यावश्यकमित्युच्यत इति क्रिया, यथा को प्टान्त इति ?, प्रश्ननिर्वचनमाह-अयं मधुकुम्भ आसीदयं घृतकुम्भ आसीदित्यादि अक्षरगमनिका, भावार्थ उच्यते-तत्र शय्यासंस्तारको तीतो, सिद्धशिलातलं तु यत्र शिलातले साधवस्तपःपरिकर्मितशरीराः स्वयमेव गत्वा भक्तपरिज्ञाअनशनं प्रतिपन्नपूर्वाः प्रतिपद्यन्ते प्रतिपत्स्यन्ते पेति, क्षेत्रगुणतञ्च तत्र यधाभद्रिकदेवतागुणादाराधना सिद्धिमासादयतीति, अन्ये तु व्याचक्षते-यस्मिन् शिलावले सिद्धः कश्चिदित्ति, गतं स्थित- मित्यनान्तरं, अहो दैन्यावस्मयामंत्रणेपु त्रिप्वपि युज्यते, तन्नानित्यं शरीरमिति दैन्ये, आवश्यकं ज्ञातमिति विस्मये, अन्य पार्श्वस्थमामंत्रयत आमंत्रणमिति, अनेन प्रत्यक्षण उत्पत्तिकालादारभ्य प्रतिसमयं शीर्यत इति शरीरं तदेव पुद्गलसंघातनरूपत्वात् समुच्छ्यस्तेन जिनदृष्टेन भावेन भूनपूर्वगल्या जीवितशरीरयोः कश्चिदभेदात् आवश्यकमित्येतत्पद्मास्यातं सामान्यविशेषरूपेण, अन्ये तु च्याचक्षते- आपवियं' ति प्राकृत- शेल्या डान्दसत्वाश गुरोः सकाशादागृहीत, प्रज्ञापितं सामान्यतो विनेयेभ्यः, प्ररूपितं प्रतिसूत्रमर्थकथनेन, दर्शितं प्रत्युपेक्षणादिदर्शनेन, इयं क्रिया पभिरक्षरैरुपात्ता इत्थं चक्रियत इति भावना,निदर्शितं कश्चिदगृहनः परयाऽनुकम्पया निश्चयेन पुनः पुनर्दर्शितं, उपदर्शितं सकलनययुक्तिभिः, अन्ये त्वन्यथापि व्याचक्षते, तदलं तदुपन्यासलक्षणेन प्रयासेनेति, अतः द्रव्यावश्यकमभिधीयते, आह-आगमक्रियातीतमचेतनमिदं कथं द्रव्या- घश्यकमभिधीयते ?, अयोच्यते, अतीतकालनयानुवृत्त्या, यथा को दृष्टान्तः, तत्र दृष्टमर्थमन्तं नयतीति दृष्टान्तः, लौकिकपरीक्षकाणां यस्मि- अर्थे धुद्धिसाम्यं स दृष्टान्त इत्यन्ये, अयं मधुकुम्भ आसीदित्यादि, अतीतमधुघृतपटयदिति भावना ।' से त' मित्यादि निगमनं । 'से कि त - मित्यादि (१७-२१) भन्यो योग्यो दलं पात्रमिति पर्यायाः, तस्य शरीरं नदेव भाविभावाऽऽवश्यककारणत्वात् द्रन्यावश्यकं भव्यशरीर- द्रव्यावश्यकं, 'जो जीयो' त्यादि, यो जीवो योन्या-अवाच्यदेशलक्षणया जन्मत्वेन सकलनिविलक्षणेन, अनेनामगर्भव्यवच्छेदमाह, निष्का- न्तो-निर्गतोऽनेनैव शरीरसमुच्छ्रयेणेति पूर्ववत्, आदत्तेन-गृहीतेन, अन्ये त्वभिदधति- 'अत्तएणं' ति आत्मीयेन, जिनहष्टेन भावनेत्यादि पूर्व- वत्, अथवा तदावरणक्षयोपशमलक्षणेन सेयकाले' चि छान्दसत्वादागामिनि काले शिक्षिष्यते, न तावच्छिक्षते, तदेतद्वाविनी वृत्तिमंगीकृत्य भव्यशरीरद्रव्यावश्यकमित्युच्यते, यथा को दृष्टान्त इत्यादि भावितार्थ यावत से त' मित्यादि। 'से कि त' मित्यादि (१८-२२) ज्ञशरीर- भव्यशरीराभ्यां व्यतिरिक्तं द्रव्यावश्यकमिति निरूपितशब्दार्थमेव त्रिविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-लौकिकं कुप्रावनिक लोकोत्तरं, 'से कित'मित्यादि ( १९-२२ )एते राजेश्वरादयः मुखधावनादि कृत्वा ततः पश्चाद्राजकुलादौ गच्छंति तदेतल्लौकिकं द्रव्यावश्कमिति क्रिया, तत्र राजा-चक्रव- गदिमहामाण्डलिकान्तः ईश्वरो-युवराजा माण्डलिकोऽमात्यश्च, अन्ये तु व्याचक्षते-अणिमाद्यष्टविधैश्वर्ययुक्त ईश्वर इति, तलवरः-परितुष्ट- नरपतिप्रदत्तपट्टबंधभूपितः माडम्विकः-छिन्नमंडलाधिपः कोदुम्बिका-कतिपयकुटुम्बप्रमुः इभ्यः-अर्थवान्, स च किल यस्य पुञ्जीकृतरत्नराश्य- न्तरितो हस्त्यपि नोपलभ्यत इत्येतावताऽर्थेनेति, श्रीदेवताध्यासितसौवर्णपट्टभूपितोत्तमाङ्गः पुरज्येष्ठो वणिक्, सेनापति:- नरपतिनिरूपिनोप्ट्र- हस्त्यश्वरथपदातिसमुदायलक्षणायाः सेनायाः प्रभुरित्यर्थः, सार्थनायक:- 'गणिमं धरिमं मेजं पारिच्छेनं व दव्वजायं तु । घेणं लाभट्ठी वनइ जो अण्णदेसं तु ॥१॥ निवबहुमओ पसिद्धो दीणाणाहाण वच्छलो पंथे । सो सत्थवाहनामं धणोव्व लोए समुव्वहति ॥ २ ॥ प्रभृतिमहणेन प्राकृतजनपरिग्रहः, 'कलं पादुप्पभाताए' इत्यादि, कल्लमिति श्वः प्रज्ञापकापेक्षमेतत् , यतः प्रज्ञापको द्वितीयायामेव प्रशा- पयति, प्रादुः प्रकाशन इत्यर्थे धातुः, ततश्च प्रकाशप्रभातायां रजन्यां सुविमलायामित्यादिनोत्तरोत्तरकालभाविना विशेषणकलापेनाऽत्यतोद्यम- वतां मानवानां तमावश्यककालमाह, “फुल्लोत्पलकमलकोमलोन्मीलिते' इहोत्पलं पद्ममुच्यते कमलस्त्वारण्यः पशुविशेपः ततश्च फुल्लोत्पल- कमलयो:-विकशितपद्मकमलयोः कोमलं-अकठोरं उन्मलितं यस्मिन्निति समासः, अनेनारुणोदयावस्थामाह, 'अहापंडुरे पहाए अथ आनन्तर्ये, तथा 'रक्तासोगे' त्यादि, रक्ताशोकप्रकाशकिंशुकशुकमुखगुंजार्द्धरागसदृशे, आरक्त इत्यर्थः, तथा 'कमलाकरनलिनीखण्ड- बोधके कमलाकरो-ह्रदादिजलाश्रयस्तस्मिन्नालिनीखण्डं तद्वोधक इत्यनेन स्थलनलिनव्यिवच्छेदमाह, यद्वा कमलाकरनलिनीखण्डयोर्भेदने महणं, 'उत्यिो उद्वे सूर्ये सहस्ररश्मी-सहस्रकिरणे दिनकरे-आदित्ये तेजसा चलति सति, विशेषणयहुत्वं महत्त्वाशयशुद्धयर्थ कर्त्तव्यमितिख्यापनार्थ, . . .
यौते सर्व एव विशेषाः सन्ति तस्मिन्नुदिते, अज्ञातज्ञापनार्थ वा विशेषकलाप इति, 'मुहधोवणे' त्यादि, निगमनान्तं प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं पुष्प- माल्ययोरयं विशेष:-अप्रथितानि पुष्पाणि ग्रथितं माल्यं, विकशितानि वा पुष्पाण्यविकशितानि माल्यं, आरामोद्यानयोरप्ययं विशेप:-विविधपुष्प- जात्युपशोभितः आरामः पम्पकयनाघुपशोभितमुद्यानं । 'सेकिंत' मित्यादि (२०-२४) यदेते चरकादयः इडाज्यादेरुपलेपनादि कुर्वन्ति तदेतत्कु- प्रावनिकं द्रव्यावश्यकमिति क्रिया, तत्र चरका:-धाटिभिक्षाचराः चीरिका-रथ्यापतितचीरपरिधानाश्वीरोपकरणा इत्यन्ये, चर्मखण्डिका:- पर्मपरिधानाधर्मोपकरणा इति चान्ये, भिक्षोण्डा:- भिक्षाभोजिनः सुगतशासनस्था इत्यन्ये, पाडुरङ्गाः- भौताः गौतमा:-लघुतराक्षमालाचार्चित- विचित्रपादपतनादिशिक्षाकलापववृषभकोपायतः कणभिक्षाग्राहिणः, गोवृत्तिका:-गोश्चयानुकारिणः, उक्तं च-गावी, समं निग्गमपवेस- ठाणासणाई य करेंति । भुंजति य जह गावी तिरिक्सवासं विभावेन्ता ॥ १॥ गृहधर्मा:- गृहस्थ एव श्रेयानित्यभिसंधाय तद्यथोककारिणः धर्मसंहितापरिज्ञानवंतः सभासदः, अविरुद्धा:- वैनयिका, उक्तं च- 'अविरुद्धविणयकारी देवादीणं पगए भत्तीए । जह वेसियायणसुओ एवं अण्णेवि नायव्वा ॥ १ ॥ विरुद्धा-अक्रियावादिनः, परलोकानभ्युपगमात्सर्ववादिभ्य एव विरुद्धा इति, वृद्धाः-तापसाः प्रथमसमुत्पन्नत्वात् प्रायो युद्धकाल एव दीक्षाप्रतिपत्तेः श्रादका धिगवर्णाः, अन्ये तु वृद्धश्रावका इति व्याचक्षते धिग्वर्णा एव, प्रभृतिमहणात् परिमाजकादिपरिप्रहः, पासण्डस्थाः 'कल्ल' मित्यादि पूर्ववत् 'इंदं सिवे'त्यादि, इन्द्रः प्रतीतः स्कन्द:- कार्तिकेयः रुद्र::-प्रतीतः शिवो-महादेवः वैश्रवणो-यक्षनायक: देवः-सामान्यः नागो-भवनवासिभेदः यक्षो-व्यन्तरः भूतः स एव मुकुन्दो-बलदेवः आर्या-प्रशान्तरूपा दुर्गा कोटिकिया-सैव महिपाचारूढा, उपलेपसम्मार्जनावर्षणधूपपुष्पगन्धमाल्यादीनि द्रव्यावश्यकानि कुर्वन्ति, तत्रोपलेपनं-छगणादिना प्रतीतमेव सम्मार्जनं दण्डपुच्छादिना आवर्षणं गन्धोदकादिनेति 'से-त' मित्यादि । 'जे इमे' चि ( २१-२६ ) ये एते ' समणगुणमुफजोगित्ति' श्रमणाः-साधवस्तपां गुणा:- - लक्षणात् . मूलोतराख्याः प्राणातिपातादिविनिवृत्त्यादयः पिण्डविशुद्वचादयश्व, योजनं योगः आसेवनमित्यर्थः श्रमणगुणेषु मुक्तो योगो यैस्ते तथा- विधाः, रोपाः अवयवाः यावत् घट्टत्ति अवयवावयविनोरभेदोपचारात् जङ्घे फेनकादिना घृष्टे येषां ते घृष्टाः, तथा 'महा' तैलोदकादिना मृष्टाः ।। मतुप्लोपाद्वा मृष्टयंतो मृष्टाः 'तुप्पोट्ट 'त्ति तुप्रंस्निग्धं तुप्रा ओष्ठाः समदना वा येषां ते तुपौष्ठाः, शेपं कण्ठ्यं, यावदुभयका- लमावश्यकस्येत्येवावश्यकाय, छट्ठीविभत्तीइ भण्णइ पउत्थीति प्रतिक्रमणायोपतिष्ठन्ते तदेतत् द्रव्यावश्यक, भावशून्यत्वादभिप्रेतफलाभावाच, एत्थ उदाहरणं- वसंतउरं नगरं, तत्थ गच्छो अगीयस्थसंविग्गो भविय विहरति, तत्थ य एगो संविग्गो समणगुणमुक्कजोगी, सो दिवसदेवसिय उदउल्लादियाओ अणेसणाओ पडिगाहेत्ता महता संवेगेण पडिकमणकाले आलोएति, तस्स पुण सो गच्छगणी अगीयत्थत्तणओ पायच्छित्तं देतो भणति-अहो इमो धम्मसड्डिओ साहू, सुहं पांडसवितुं दुक्खं आलोएउं, एवं नाम एसो आलोएति अगूहतो असढत्तओ सुद्धोत्ति, एवं च दट्ठणं अण्णे अगीयत्थसमणा पसंसंति, चिंतेति य-णवरं आलोएयव्वंति, पत्थि किंचि पडिसेवितेणंति, तत्थ अण्णया कयादी गीयत्यो संविग्गो विहरमाणो आगओ, सो दिवसदेवसिय अविहिं दहणं उदाहरणं दाएति-गिरिणगरे वाणियओ रत्तरयणाणं घरं भरेऊण परिसे २ संपलीवेइ, एवं च दट्ठणं सव्वलोगो अविवेगत्तो पसंसति-अहो! इमो धण्णो जो भगवतं अगि तप्पेति, तत्थऽण्णया पलीवियं गिहं वाओ य पबलो जाओ सव्वं नगरं दडे, ततो सो पन्छा रण्णा पडिहओ, णिण्णारो य कओ, अण्णहिं णगरे एवं चेव करेइ, सो राइणा सुतो जहा कोवि वाणिओ एवं करे इत्ति, सो तेण सव्वस्सहरणो फाऊण विसजिओ, अडवीए किं न पलीवेसि?, तो जहा तेण पाणिएण अबसे सावि दड्डा एवं तुमपि एवं पसंसंतो एते साहुणो न सव्वेवि परिचयास, ताहे जाहे सो न ठाइ ताहे तेण साहुणो भणिता-एस महानिद्धम्मो अगीयत्यो, ता अलं एयस्स आणाए, जइ एयस्स णि- गगहो ण कीरइ तओ अण्णेवि विणस्संवित्ति । 'सेत' मित्यादि निगमनत्रयं निगदसिद्धं । 'से कित' मित्यादि (२२-२८) अवश्यक्रियानुष्ठा- नादावश्यर्फ गुणानां च आवश्यमात्मानं फरोत्यावश्यकं, उपयोगाद्यात्मकत्वाद्भावश्चासावावश्यकं चेति समासः, भावप्रधानं वाऽऽवश्यक भावावश्यक, भावावश्यकं द्विविधं प्रशतं, तद्यथा- आगमतो नोआगमतश्च, ' से किंत' मित्यादि, ( २३-२८) ज्ञ उपयुक्तः, अयमत्र भावार्थ:- आवश्यकपदार्थशस्तजनितसंवेगेन विशुद्धयमानपरिणामस्तत्रैवोपयुक्तस्तदुपयोगानन्यत्यादागमतो भावावश्यकमिति, तथा चाह- सेत'- मित्यादि निगमनं । ‘से किंत ' मित्यादि, ( २४-२८ ) नोआगमतो भावावश्यकं ज्ञानक्रियोभयपरिणामो, मिश्रवचनत्वानोशब्दस्य, विविधं प्राप्तं, तगथा-लौकिकमित्यादि, ‘से किंत' मित्यादि ( २५-२८) पूर्वाहे भारतमपराहे रामायणं, तद्वचनोतृणां पत्रकपरावर्तन- संयवगात्रादिफ्रियायोगे सति तदुपयोगभावतो ज्ञानक्रियोभयपरिणामसद्भावादित्यभिप्रायः, ' से त' मित्यादि निगमनं, से कित' मित्यादि (२६-२९) गतार्थ यावदिशंजलीत्यादि, इजंजलिहोमजपाणुरूवनमस्कारादीनि श्रद्धानुभावयुक्तत्वात, भावावश्यकानि कुर्वति, तत्र इज्ज्या- अलियांगांजलिरुच्यते, स च यागदेववाविषयः मातु,अलिरिज्जाञ्जलिमातृनमस्कारविधापतिभावः होमामिः-हपनक्रिया जपो- मंत्रादिन्यासः उजुरुक्खं(क) ति देशीवचनं वृपभगर्जितकरणाद्यर्थ इति, अन्ये तु व्याचक्षते-उंदु-मुखं तेण रुक्खं(क)ति-सहकरणं तंपि वसभ- देफियादि चेव घेप्पति, नमस्कारः प्रतीतो, यथा- नमो भगवते दिवसनाथाय, आदिशब्दात् स्तवादिपरिप्रहः, ' से त 'मित्यादि, निगमन, 'से किं त' मित्यादि, (२७-३०) यदित्यावश्यकमभिसंवद्धधते, श्रमणो वेत्यादि सुगमं, यावत्तचित्तत्यादि, सामान्यतस्तस्मिन् आवश्यके पित्त-भावमनोऽस्येति तचित्तः, तथा तन्मनो द्रव्यमनः प्रतीत्य विशेषोपयोग वा, तथा तल्लेश्य:- तत्स्गशुभपरिणामविशेष इति भावना, उक्तं च- 'कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्परिणामो व आत्मनः । स्फटिकस्यैव तत्रायं, लेश्यांशब्दः प्रयुज्यते ॥ १॥ तथा 'तध्यवसितः' इहाध्यव- सायोऽध्यवसित-ताञ्चित्तादिभावयुक्तस्य सतः तस्मिन्नावश्यक एवाध्यवासितं क्रियासंपादनविपयमस्यति तदध्यवसिमः, तथा तत्तीव्राध्यव- सायः इह प्रारम्भकालादारभ्य संतानक्रियाप्रवृत्तस्य तस्मिन्नेव तीव्रमध्यवसाय प्रयत्नविशेपलक्षणमस्येति समासः, तथा तदर्थोपयुक्त:- वस्यार्थस्तदर्थस्तस्मिन्नुपयुक्तः, प्रशस्ततरसंवेगविशुध्यमानस्याऽऽवश्यक एव प्रतिसूत्रं प्रत्यर्थ प्रतिक्रिय चोपयुक्त इति भावार्थः, तथा तदर्पितकरणः इह उपकरणानि-रजोहरणमुखवस्त्रिकादीनि तस्मिन्नावश्यके यथोचितव्यापारनियोगेनापितानि-न्यस्तानि करणानि येन स त- थाविधः, द्रव्यतः सम्यक् स्वस्थानन्यस्तोपकरण इत्यर्थः, तथा तद्भावनाभवितः, असकृदनुष्ठानात्पूर्वभावनाऽपरिच्छेदत एव, पुनः २ प्रति- पत्तरिति हृदयं, असकृदनुष्यानेऽपि प्रतिपत्तिसमयभावनाअविच्छेदादिति, उपसंहरन्नाह- अन्यत्र प्रस्तुतव्यतिरेकेण कुत्रचित्कार्यान्तरे मनः अकुर्वन्, मनोग्रहणं कायवागुपलक्षणं, अन्यत्र कुत्रचिन्मनोवाकायानकुर्वन्नित्यर्थः, उभयकालं-उभयसन्ध्यमावश्यक-प्रागनिरूपितशब्दार्थ । करोति-निवर्तयति स खल्वावश्यकपरिणामानन्यत्वादावश्यकमिति क्रिया, 'सेत' मित्यादि निगमनं, उक्तं भावावश्यकं ॥ अस्यैवेदानी- मसंमोहार्य पर्यायनामानि प्रतिपादयन्नाह ' तस्स णं इमे' इत्यादि (२८-३०) तस्यावश्यकस्य 'ण' मिति वाक्यालङ्कारे अमूनि वक्ष्यमाणानि एकार्थिकानि- तत्त्वत एकार्थविषयाणि नानापोपाणि-नानाव्यञ्जनानि नामधेयानि भवन्ति, इह घोपा उदात्तादयः कादीनि व्यञ्जनागि। तद्यथा-'आवस्मगं' गाहा (१२-३०) व्याख्या-अवश्यक्रियाऽनुष्ठानादावश्यक, गुणानां वा वश्यमात्मानं करोतीत्यावश्यक, अवश्य- करणीयमिति मोक्षार्थिना नियमानुष्ठेयमिति, ध्रुवनिमह इत्यत्रानादित्वात्प्रायोऽनंतत्वाच्च ध्रुवं- कर्म तत्फलभूतो वा भावस्तस्य निमहो ध्रुव- निमहः, निमहदेतुरवान्निग्रहः, तथा कर्ममलिनस्याऽऽत्मनो विशुद्धिहेतुत्वाद्विशुद्धिः, अध्ययनपटकवर्ग:- सामायिफादिपवध्ययनसमुदाय: .
- सम्यग् जीवकर्मसंबंधव्यवहारापनयनान्न्यायः गोक्षाराधनानिवन्धनवादाराधना मार्ग:--पन्थाः शिवस्येति गाथार्थः। 'समणेण' गाहा (५३-३१) निगदसिद्वैव, नयरं अन्त इति मध्ये, 'सेत' मित्यादि निगमन ॥ से किंत मित्यादि (२९-३१) श्रुतं प्रागनिरूपितशब्दार्थमेव, पतु- विधं प्राप्तमित्याद्यावश्यकविवरणानुसारतो भावनीयं, यावत् 'पत्तयपोत्ययालीहंत ( ३७-३४ ) इह पत्रकाणि तलताल्यादिसंबन्धीनि तत्संथातनिष्पन्नारतु पुस्तकाः, पस्त्रानफण्णे इत्यन्ये, इयमन भावना. पत्रफपुस्तफलिखितमपि भाषश्रुतनियन्धनत्वात् द्रव्यश्रुतमिति । सात प्राकृतशैल्या तुल्यशब्दभिधयत्वात् शशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यश्रुताधिकार एव निर्दोषत्वादिल्यापनप्रसंगोपयोगितया सूत्रनिरूपणापाह- अह ये त्यादि । अथवेत्ति प्रकारान्तरप्रदर्शनार्थः सूत्रं पञ्चविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा- ' अंडज' मित्यादि ' से कित' 'मित्यादि अंगाजायमण्ड हंसगर्भादि, कारणे कार्योपचारात्, हंसः किल पतङ्गः तस्य गर्भ:२ फोशिकारकः, आदिशब्दः स्वभेदप्रकाशकः कौशिकार- प्रभपं चटकसूपमित्यर्थः, पञ्चेन्द्रियईसगर्भजमित्यादि चित्, ‘से त' मित्यादि निगमन, एवं शेपेष्वपि प्रश्लानिगमने काच्ये, पोण्डान् जातं पोण्ड फलिहमादित्ति-कपीसफलादि कारणे कार्योपचारादेवेति भावना, कीटाज्जातं कीटजं पञ्चविधं प्रज्ञातं, तद्यथा- पटे'. त्यादि, पहित्ति-पट्टसूत्रं मलय-अंगुर चीणांशुक-कृमिरागादि, अत्र युद्धा व्याचक्षते- किल मि विसए पट्टो उप्पज्जति तत्य अरण्णे वण- गुंजहाणे मंस चीणं वा आमिस पुजपुंजेहि ठविज्जइ, ततो तसिं पुजाण पासओ णि पुण्णया अंतरा वहवे सीलिया भूमिए उद्धा नहोदिज्जति, तत्थ वर्णनराओ पयंगकोडा आगच्छति, ने मंसोणादियमामिस चरत इतो ततो य कोलंतरेसु संचरंता लाला मुयंति, एस पहेति, एस य मलयवाजेसु भणितो, एवं चेय मलयविस उप्पण्णे मलएति भण्णइ, एवं चेव चीणविसययदिमुप्पण्णे असुए, चीणविस- तिममओ कोडविसंसो कीडविसेसतोय पसुत्तविसेसतो भवति, एवं मणुयादिहिरं घेत्तुं फेणावि जोएण जुत्तं , . भायणत्यं उविज्जति, तो तत्य किमी उप्पज्जति, ते वायाभिलासिणो छिद्देण णिग्गता इतो ततो आसन्नं भमंति, तोस णीहारलाला किमिराग- सुतं भण्णइ, तं सपरिणामरंगरंगियं चैव भवइ, अन्ने भणंति-जाहे रुहिरुप्पन्ना किमिते तत्थेव मलित्ता कसवढं उत्तारित्ता तत्य रसेहिं जोगं पक्खिवित्ता पट्टसुत्तं रयति तं किमिरागं भण्णइ, अण्णुग्गाली, वालयं पंचविधं 'उणिय' मित्यादि उण्णादिया पसिद्धा, मिएहितो लहुतरा मृगाकृतयः वृहत्पिछाः तेसि लोमा मियलोमा, कुतवो उंदररोमेसु, एतसिं चेव उण्णियादीणं उवहारो किसिं, अहवा एतेसिं दुगादि- संजोगेण किट्टिसं, अहवा जे अण्णे सणमादिया रोमा ते सव्वे किट्टिसं भण्णति, 'से तं वालज' मिति निगमनं । 'से किं तं वागज' मित्यादि, सनिगमनं निगदसिद्धमेवेति, 'से किं त' मित्यादि, (३८-३५ ) इदमप्यावश्यकविवरणानुसारतो भावनीय, प्रायस्तुल्यवक्तव्यत्वात् , नवर- मागमतो भावश्रुतं तज्झस्तदुपयुक्तस्तदुपयोगानन्यत्वात्, नोआगमतस्तु लौकिकादि, अत्राह-नोआगमतो भावभुतमेव न युज्यते, तथाहि-यदि नौशब्दः प्रतिपेधवचनः कथमागमः?, अथ न प्रतिषेधवचनः कथं तर्हि नोआगमत इति, अत्रोच्यते, नोशब्दस्य देशप्रतिपेधवचनत्वात् चरण- गुणसमन्वितश्रुतस्य विवक्षितत्वात् चरणस्य च नोआगमत्वादिति । 'जं इमं अरहंतेही' (४२-३७ ) त्यादि, नन्दीविशेषविवरणा- नुसारतोऽन्यथा वोपन्यस्वविशेषणकलापयुक्तमपि स्वबुद्धया नेयमिति, शेष प्रकटार्थ यावन्निगमनमिति । ' तस्स णं इमे' इत्यादि पूर्ववत ( 'सुतसुत्त ' गाहा (*४-३८) व्याख्या-श्रूयत इति श्रुतं, सूचनात्सूत्रं, विप्रकीर्थिग्रन्थनाद् प्रथः, सिद्धार्थमन्तं नयतीति सिद्धान्तः, मिध्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगप्रवृत्तीयशासनात् शासनं, पाठांतरं वा प्रवचनं, तत्रापि प्रगतं प्रशस्तं प्रधानमादौ वा वचनं प्रवचनं, मोक्षायामप्यन्ते प्राणिनोऽनयेत्याज्ञा, उक्तिर्वचनं वाग्योग इत्यर्थः, हितोपदेशरूपत्वादुपदेशनमुपदेशः, यथावस्थितजीवादिपदार्थ- । प्रज्ञापनात् प्रज्ञापनेति, आचार्यपारम्पर्येणागच्छतीत्यागमः, आप्तवचनं आगम इति, एकार्थपर्यायाः सूत्र इति गाथार्थः । ‘से त' मित्यादि .
निगमनं । ' से किंत' मित्यादि ( ४४-३८) यस्तुतो भाविवार्थमेव, यावज्ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तस्त्रिविधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा, 'सच्चित्ते-' त्यादि प्रश्नसूत्रं । ४७-३९) चित्तं मनोऽर्थविज्ञानमिति पर्यायाः सह चित्तन वर्तत इति सचित्तः सचित्तश्चासौ द्रव्यस्कन्धश्चेति समासः, विशिष्टैकपरिणामपरिणतः आत्मप्रदेशपरमाण्वादिसमूहः स्कन्धः अनेकविध:-अनेकप्रकारः व्यक्तिभेदेन प्रज्ञप्त:--प्ररूपितः, तद्यथा- 'हयस्कन्ध' इत्यादि, हयः-अश्वः म एव विशिष्टकपरिणामपरिणतत्वात्स्कन्धो हयस्कन्धः, एवं शेपेष्वपि भावनीयं, इह च सचित्त- द्रव्यस्कन्धाधिकारादात्मन एव परमार्थतश्चेननत्वादसङ्ख्येयप्रदेशात्मकत्वाच कथञ्चिच्छरीरभेदे सत्यपि हयादीनां हयादिजीया एव गृह्यन्ते इति सम्प्रदायः, प्रभूतोदाहरणाभिधानं तु विजातीयानकरकन्धाभिधानेकपरमपुर पस्कन्धप्रतिपादनपरर्दुनयनिरासार्थ, तथा पाहुरेके- " एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ १॥" एवं हि मुक्तेतराद्यभाव- प्रसङ्गात् व्यवहारानुपपत्तिरिति । ' सेत' मित्यादि निगमनं । ' से कित' मित्यादि, (४८-४०) अविद्यमानचित्तः अचित्तः अचित्तश्चा- सो द्रव्यस्कन्धश्चेति समासः, अनेकविधः प्रज्ञाप्त इति पूर्ववत् , तद्यथा--द्विप्रदेशिक इत्यादि आनिगमनं सूत्रासद्धमिति, 'से किंत' मित्यादि (४९.४० ) मिश्रः-सचित्ताचित्तसंकीर्णः ततो मिश्रश्वासौ द्रव्यस्कन्धश्चेति समासः, सेनाया-हस्त्यश्वरथपदातिसन्नाहखड्गकुन्तादि- समुदायलक्षणाया अग्गस्कन्धं अमानीकमित्यर्थः, तथा मध्यमः पश्चिमश्चेति, 'सेत' मित्यादि निगमनं, 'अहवे ' त्यादि (५०-४०) सुगमं यावत् से किं तं कसिणसंधे (५१-४०) कृत्स्नः-संपूर्णः कृत्स्नश्चासौ स्कन्धश्चेति विग्रहः 'सचेव' इत्यादि, स एव हयस्कन्ध इत्यादि, आह-यद्येवं ततः किमर्थ भेदेनोपन्यास इति, उच्यते, प्राक् सचित्तद्रव्यस्कन्धाधिकारात् तथाऽसम्भविनोऽपि बुद्धया निकृष्य जीवा एवोक्ताः इह तु जीवप्रयोगपरिणामितशरीरसमुदायलक्षणः समप्र एव कृत्स्नः स्कन्ध इति, अन्ये तु जीवस्यैव कृत्स्नस्कन्धत्वाद् व्यत्ययेन व्याचक्षते, , तथाऽप्यविरोधः, 'सेत 'मित्यादि निगमनं । ' से कित' मित्यादि (५२-४१) न कृत्स्नः अकृत्स्नः अकृत्स्नश्वासौ स्कन्धश्च अकृत्स्नस्कन्धः 'से.चे' त्यादि, स एव द्विप्रदेशादिः, अयमन भावार्थ:- द्विप्रदेशिकः त्रिप्रदेशिकमेपेक्ष्याकृत्स्नो वर्तते इत्येवमन्येष्वपि वक्तव्यं, न यावत् का- स्न्यमापद्यत इति, ययेवं हयादिकृत्स्नस्कन्धस्यापि तदन्यमहत्तरस्कन्धापेक्षया अकृत्स्नस्कन्धत्वप्रसङ्गो, न, असंख्येयजीवप्रदेशान्योन्यानुगत- स्यैव विवक्षिनत्वात् जीवप्रदेशाना च स्कन्धान्तरेऽपि तुल्यत्वाद् वृहत्तरस्कन्धानुपपचिः, जीवप्रदेशपुद्गलसाकल्यवृद्धौ हि महत्तरत्वमिति, अत्र पहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते प्रन्थविस्तरभयाद् गमनिकामात्रमेतत्, ' सेत' मित्यादि निगमनं । ' से कि त ' मित्यादि ( ५३-४१) अनेक-4 द्रव्यश्वासौ स्कन्धश्चेति समासः, विशिष्टैकपरिणामपरिणतो नसजयोरुरदनकेशाद्यनेकद्रव्यसमुदाय इत्यर्थः, तथा च ह- 'तस्सेवे'. त्यादि, तस्यैव विवक्षितस्कन्धस्य देश:-एकदेशः अपचितो जीवप्रदेशविरहादिति भावना, तथा तस्यैव देश उपचितो जीवप्रदेशभावादिति हदयं, एतदुक्तं भववि-जीवप्रयोगपरिणामितानि जीवप्रदेशावचितानि च नसरोमरदनकेशादीन्यनेकानि द्रव्याणि तथाऽन्यानि जीवप्रयोग- परिणामितानि जीवप्रदेशोपचितानि च चरणजयोरुप्रभृवानि प्रभूतान्येव, एतेषामपचितोपचितानामनेकद्रव्याणां पुनयों विशिष्टकपरिणामो देहाख्यः सोऽनेकद्रव्य इति, अत्राह- ननु द्रव्यस्कन्धादस्य को विशेष ? इति, उच्यते, स किल यावानेव जीवप्रदेशानुगतस्तावानेव विशिष्टक- परिणामपरिणतः परिगृह्यते, न नखाद्यपेक्षयापि, अयं तु नखाद्यपेक्षयाऽपत्यियं विशेष इत्यलं प्रसझेन 'सेत' मित्यादि निगमनं 'से कित'- मित्यादि सुगम (५५-४२ ) यावत् ' एतेसि' मित्यादि नवरमागमतो भावस्कन्धः ज्ञ उपयुक्त तदर्थोपयोगपरिणामपरिणत इत्यर्थः, नो- भागमतस्तु ज्ञानक्रियासमूहमय इति, अत एवाह 'एतसिं चेव' इत्यादि (५६-४१) एतेपामेव प्रस्तुतावश्यकभेदानां सामायिकादीनां पण्णामध्ययनानां समुदायसमितिसमागमेन, इहाध्ययनमेव पवाक्यसमुदायत्वात् समुदायः, समुदायानां समितिः-मेलकः, समुदाय- मेलक: ममुदायसमितिः, इयं च स्वस्वभावव्यवस्थितानामपि भवति अत एकीभावप्रतिपत्त्यर्थमाह- समागमेन समुदयसीमतः समागमो विशिष्टेकपरिणाम इति समासस्तेन आवश्यकश्रुतभावस्कन्ध इति लभ्यते, अयमत्र भावार्थ:-सामायिकादीनां पण्णामध्ययनानां समावेशा शानदर्शनक्रियोपयोगपतो नोआगमतो भावस्कन्धः, नोशब्दस्य मिश्रवचनत्वात् क्रियाया अनागमत्वादिति, निगमनं । 'तस्स ण मित्यादि ( ५७-४३) पूर्ववत्, यावत् 'गणकाय' गाहा (*५-४३) व्याख्या-मल्लगणवद्गणः पृथिवीसमस्तजीवकायवरकायः ज्यादि परमाणुस्कन्धयत्स्कन्धः गोवर्गवद्वर्गः शालिधान्यराशिवद्राशिः विप्रकीर्णधान्यपुञ्जीकृतपुजवत्पुञ्जः गुडदिपिण्डीकृतपिंडवत् पिण्डः हिरण्या दिव्यनिकरवग्निकरः तीर्थादिपु समिलितजनसंघातवत् संघातः राजगृहाणिजनाकुलवत् आकुलं पुरादिजनसमूहवत् समूहः ‘सेत- मित्यादि निगमनं । आह-किं पुनरिदमावश्यकं पडध्ययनात्मकमिति ?, उच्यते, पडाधिकारविनियोगात्, क एतेऽर्थाधिकारा ? शनि तानुप यिमाह-' आवस्मगस्स ण' नित्यादि (५८-४३ ) सावज्जगाहा (*६-४३) व्याख्या- सावद्ययोगविरति:-सपापव्यापारविरमणं स मापिकार्थाधिकारः, परकीर्तनेति सकलदुःखविरेफभूतसावद्ययोगविरत्युपदेशकत्वादुपकरित्वात्सद्भुतगुणोत्कीर्तनकरणादन्तःकरणशुद्धेः प्रधान फर्मक्षयकारणत्यादर्शनविशुद्धिः पुनयोंधिलाभहेतुत्वाद्भगवता जिनाना यथाभूतान्यासाधारणगुणोत्कीर्तना चतुर्विशीतस्तवस्येति, गुणवतं. प्रातपत्त्यर्थ वन्दना वन्दनाध्ययनस्य, तर गुणा मूलगुणोत्तरगुणप्रतपिण्डविशुद्वयादयो गुणा अस्य विद्यन्त इति गुणवान् तस्य गुणवतः परि पत्त्यर्थ वन्दनादिलक्षणा (प्रतिपत्तिः) कार्येति, उक्तं च 'पासस्थादी गाहा, चशब्दात्पुष्टमालबनमासाद्यागुणवतोऽपत्याह, उक्तं च 'परियाय' गाह स्पलितस्य निंदा प्रतिक्रमणार्थाधिकारः कथंचित्प्रमादतः खलितस्य मूलगुणोत्तरगुणेषु प्रत्यागतसंवेगविशुद्धयमानाध्यवसायस्य प्रमा फारणमनुसरतोऽकार्यमिदमतीवेति भावयतो निंदाऽऽत्मसाक्षिकीति भावना, प्रणचिकित्सा कायोत्सर्गस्य, इयमत्र भावना-निन्दया शुद्धिमन 'तत्थ पढम- सादयतः प्रणसाधोपनयनालोचनादिदशविधप्रायश्चित्तभैषजेन चरणानिचारव्रणचिकित्सति, गुणधारणा प्रत्याख्यानार्थाधिकार इति, अयमत्र भावार्थ:- यह मूलगुणोत्तरगुणप्रतिपत्तिः निरतिचारसंधारणं च तथा प्ररूपणमर्थाधिकार इति, चशब्दादन्ये चापान्तराला अधिकारा विक्षया इति, एक्कारोऽधारण इति गाथार्थः । एषां च प्रत्यध्ययनमर्थाधिकारद्वार एवावकाशः प्रत्येतव्यः । साम्प्रतं यदुक्तमादौ 'श्रुत- स्कन्धाभ्ययनानि पावश्यक 'मिति तनावश्यकादिन्यासोऽभिहित इदानीमध्ययनन्यासावसरः, स चानुयोगद्वारप्रक्रमायातः प्रत्यध्ययनमोघ- निप्पम एव वक्ष्यते, लाघवार्थमिति । साम्प्रतमावश्यकस्य यद्वयाख्यातं यच्च व्याख्येयं तदुपदर्शयन्नाह-आवस्स गाहा (*७-४४) व्याख्या-पिण्वार्थ:-समुदायार्थः वर्णित: कथितः समासेन-संक्षेपेण आवश्यकश्रुतस्कन्ध इति शास्त्रस्यान्वर्थाभिधानात्, इत ऊर्द्धमेकैकमध्ययनं कीर्तयिष्यामः- वक्ष्याम इति गाथार्थः । कीर्तनं कुर्वनिदमाह-' तंजहा-सामाइय' मित्यादि (५९-४४) सूत्रसिद्धं यावत् मज्झयणं सामाइयं ' तत्रशब्दो वाक्योपन्यासार्थो निर्धारणार्थो वा, प्रथम-आयं शेपचरणादिगुणाधारत्वात्प्रधानं मुकिहेतुत्वाद्, उक्तं च- 'सामायिकं गुणानामाधारः समिव सर्वभावानाम् | नहि सामायिकहीनाश्चरणादिगुणान्विता येन ॥ १ ॥ तस्माज्जगाद भगवान् । सामा- विकमेव निरुपमोपायम् । शारीरमानसानेकदुःखनाशम्य मोक्षस्य ॥२॥ बोधादेरधिकमयनमध्ययनं प्रपञ्चतो वक्ष्यमाणशब्दार्थ सामा- यिकम् , इह च समो-रागद्वेषवियुतो यः सर्वभूतान्यात्मवत् पश्यति, आयो लाभः प्राप्तिरिति पर्यायाः, समस्य आयः समायः, समो हि प्रतिक्षणमपूर्वनिदर्शनपरणपर्यायभवाटवीधमणसंशविच्छेदकैर्निरुपमसुखहेतुभिरधाकृतचिन्तामणिकल्पद्रुमोपमैयुज्यते, स प्रयोजनमस्याध्ययनसंवेदनानुष्ठानन्दस्येति सामायिकं, समाय एव सामायिकं तस्य सामायिकस्य 'ण' मिति वाक्यालङ्कारे 'इमे' ति पनि यक्ष्त्यमाणलक्षणानि महापुरस्येव चत्वारीति संख्या न त्रीणि नापि पश्च अनुयोगद्वाराणि, इहाध्ययनार्थकधनविधिरनुयोगः, द्वाराणीव . एव समायः .
धाराणि-नगरप्रवेशगुग्पानि,, मामायिकपुरस्यार्थाधिगमोपायद्वाराणीत्यर्थः भवंति, 'तद्यथे' त्युपन्यासार्थः 'उपपामे' त्याधि, इद प नगरदृष्टान्तमाचार्याः प्रतिपादयन्ति, यथा यकृतद्वारमनगरमेव भवति, कृतैकद्वारमपि दुरधिगमनं कार्यातिपत्तये चतुर्मूलद्वारं तु प्रतिद्वारा- नुगतं मुगधिगम कार्यानतिपत्तये प, एवं सामायिकपुरमप्याधिगमोपायद्वारशून्यमशक्याधिगमं भवति, एकद्वारानुगतमपि च दुरधिगमं, सप्नभेदपतुद्वारानुगतं तु मुग्याधिगममित्यतः फलवान द्वारोपन्यास इति, तत्रोपक्रमणमुपक्रम इति भावसाधनः, शास्त्रस्य न्यासदेशसमीपीकर- णलक्षणः, उपक्रम्यते पाऽनेन गुरुयायोगेनेत्युपक्रम इति करणसाधनः, उपक्रम्यतेऽस्मादिति वा विनीतविनेयविनयादित्युपक्रम इत्यपादान- साधनः, तथा प शिष्यो गुरुं विनयेनाराभ्यानुयोगं कारयन्नात्मनाऽपादानार्थे वर्तत इति । एवं निक्षेपणं निक्षेपः निक्षिप्यते वा अनेनास्मिन्न- स्मादिति वा निक्षेपः न्यासः स्थापनेति पर्यायः, एवमनुगमनमनुगमः अनुगम्यतेऽनेनास्मिन्नस्मादिति वाऽनुगमः, सूत्रस्यानुकूलः परिच्छेद इत्यर्थः, एवं नयनं नयः नीयतेऽनेनास्मिन्नस्मादिति वा नयः, अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन एकांशपरिच्छेद इत्यर्थः। आह-एपामुपक्रमादिद्वाराणां किमित्येयं फम इति, अनोच्यते, न अनुपक्रान्तं सदसमीपीभूतं निक्षिप्यते, न चानिक्षिप्तं नामादिभिरर्थतोऽनुगम्यते, न पार्थतोऽननुगतं गयर्विचार्यत इत्यतोऽयमेव क्रम इति, उक्त च... संयध्धमुपक्रमतः समीपमानीय रचितनिक्षेपम् । अनुगम्यतेऽथ शास्त्रं नयैरनेकप्रभेदैस्तु ॥१॥ तत्रोपक्रमो द्विपकार: शास्त्रीय इतरश्च, तत्रेतराभिधित्सयाऽऽह-से किं त' मित्यादि (६०-४५) वस्तुतो भावितार्थमेव, यावत् ‘से कि तं जाणगसरीरमवियसरीरवइरिते दव्योपफमे' इत्यादि, त्रिविधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-' सचित्ते ' त्यादि, (६१-४६) द्रव्योपक्रम इति वर्तते, रोषाक्षराः सचित्तद्रव्योपममनिगमनावसानः सूत्रसिद्ध एव, भावार्थस्त्वयमिह-सचित्त' त्यादि, द्रव्योपक्रमः द्विपदचतुष्पदापदभेदभिन्नः,एकैको विविध:-परिकर्मणि यन्तुषिनाशे च, तर परिकर्म-व्यस्य गुणविशेपपरिणामकरणं तस्मिन् सति, सद्यथा-घृताधुपयोगेन नटादीनां वर्णा- . - व रिसरमाया कन्धपर्वनाशिक्रियेति, अन्ये शाग्नगान्धर्वनृत्यादिकलासम्पादनमपि द्रव्योपफर्म व्याचक्षते, इदं पुनरसाधु, विज्ञान विशे- परामियाजावारिपारिवानाय, नस्य प भावत्यादिनि, किन्वात्मद्रव्यसंस्कारविवक्षाऽपेक्षया शरीरवर्णादिकरणवत्स्पादपीति, एवं चतुष्पवाना- मरि हापश्यारीनां शिभागुनविशेफरणं, एवमपदानां प्रप्याम्रादीनां वृक्षविशेषाणां वृक्षायुर्वेदोपदेशाद्वाक्यादिगुणापादनमिति, एतत्फ- सानां या गणापत्रकोद्रयपटालादिस्यगनादिनेति, आह-यः स्वयं कालान्तरभाव्युपक्रम्यते यथा तरोर्वार्द्धक्यादि तत्र परिकर्मणि • द्रव्योपक- मला युगप, पकरणकलादिगंपादनस्य तु फालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेणानुपपत्तेः कथं परिकर्मणि द्रव्योपक्रम इति, अत्रोच्यते, पिपभिगदगुजालमन्तरेणानुपपञ्चेरित्यसित, कथं ?, वर्गस्य तावनामकर्मविपाकित्वात्स्वयमीप भावात् , कलादीनां बायोपशमिकत्वात्तस्य च कान्मन्तरे सयमपि गंभपात्, विधमविलासादीनां । युवावस्थायां दर्शनात् , तथा वस्तुविनाशे च पुरुपादीनां खड्गादिभिर्विनाश एवोपक्र- मा पनि | भाद-परिकर्मपम्नुनाशोपक्रायोरभेद एव उभयत्र पूर्वरूपपरित्यागेनोत्तरावस्थापत्ते रिति, अत्रोच्यते, परिकर्मोपफर्मजनितीत्तर- परतारि दिौरेन प्रागिनां प्रत्यभिज्ञानदर्शनात्, यस्तुनाशोपक्रमसंपादितोचरधर्मरूपे तु वस्तुन्यदर्शनाद्विशेषसिद्धिरिति, अथवैकत्र नावारीर रियाभितत्यारोपः, 'मे किन अचित्तदवोपकमे' त्यादि (६५-४६) निगमनं, निगदसिद्धमेव, नवरं खण्डादीनां गुडादी- नाभिागानगोगादिना माधुर्यगुगविशेषकरणं पिनासच, मिश्रद्रव्योपक्रमस्तु स्थासकादिविभूपिताश्वादिविषय एवेति, विवक्षातश्च कारक- गोलाप्रपा अध्याय द्रव्येन न्याद् द्रव्ये पोपक्रमो द्रव्योपक्रम इति । ' से कित' मित्यादि, (६७-४८ ) क्षेत्रस्योपक्रमः क्षेत्रोपक्रम शी, आर-क्षेत्रमर्ने नियंप, अतस्तस्य कथं करणविनाशाविति ?, अत्रोच्यते, तद्व्यवस्थितद्रव्यकरणविनाशभावादुपचारतः खल्वदोषः। गपा गा-गारगास्यपदेशो गुफ एर, मनाः मोशन्तीति यथा, क्या चाह सूत्रकार:- जमिण मित्यादि, यदलकुलिकादिभिः क्षेत्राण्यु- पक्रम्यन्ते-योग्यतामापाद्यन्ते आदिशब्दाद्विनाशकारणगजेन्द्रवधादिपरिमहः 'सेत' मित्यादि निगमनं 1 ‘से किं त' मित्यादि, (६८-४८) कालस्य वर्चनादिरूपत्वात् द्रव्योपक्रम एवोपचारात् कालोपक्रम इति, चंद्रोपरागादिपरिज्ञानलक्षणो वा, यद्वा 'जण' मित्यादि, यमालिकादिभिः काल उपझम्यते-ज्ञानयोग्यतामापाद्यते, नालिका-घटिका, आदिशब्दात् प्रहरादिपरिग्रहः, ' से त' मित्यादि निगमनवाक्यं, भारोपक्रमो द्विधा-आगमतो नोआगमतव, आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोऽआगमतस्तु प्रशस्तोऽप्रशस्तश्चेति, तत्राप्रशस्तो डोडिणिगणिकामा- त्यादीना, एत्योदाहरणानि-एगा मागिणी, सा चिंतति-किह धूताओ सुहिताओ होज्जत्ति ?, तो जेहिता धूया सिक्खाविया, जहां-वरंती मत्थए पण्हीए. आहणिग्जासि, ताए आहतो, सो तुट्ठो पादं मदितुमारद्वो, ण दुक्सावियत्ति, वीए मायाए कहियं, ताए भणिय-जं करेहि तं करेहि, गए किंचि तुज्म अवरज्झतित्ति, वितिया सिक्रगविया, तीएवि आहओ, सो झंखित्ता उपसंतो, सा भणति-तुमंपि वीसत्था विहर, णवरं झरणओ एसोत्ति, तइया सिक्सविया, तीएवि आहओ, सो रुट्ठो, तेण दुढं पिट्टिया धाडिया य, तं अकुलपुत्ती जा एवं करेसि, तीए मायाए कहियं, परछा फहरि अणुगमिओ-अम्ह एस कुलधम्मोत्ति, धूया य भणिया-जहा देवयस्स वट्टिज्जासित्ति, मा छहिहिति । एगम्मि णयरे पउसहिफळाफुसला गणिया, तीए परभावोवफमणनिमित्तं रतिघरम्मि सव्वाओ पगतीओ नियनियवावारं करेमाणीओ आलिहावियाओ, तत्य य जो जो वडइमाई एइ सो सो नियं २ सिप्पं पसंसति, णायभावो त सुअणुयत्तो भवति, अणुयत्तिओ य उवयारं गाहिओ खद्धं खद्धं दव्यजातं वितरेति, एसवि अपसत्यो भावोयफमो । एगम्मि गयरे कोई राया अस्सवाणियाए सह अमच्चेण णिग्गओ, तत्थ य से अस्से- णऽयाघेणं सलिणे फाइया पोसिरिया, सलर पद्धं, तं च पुढविथिरत्तणओ तहट्ठियं चैव रण्णा पडिनियत्तमाणेण सुइरं निझाइयं, चिंतियं चाणेण-दह तलाग सोहणं हवइति, ण उण युक्तं, अमच्चेणं इंगितागारकुसलेण रायाणमणापुच्छिय महासरं खणावियं चेव, पालीए आरामो वे पयरो कओ, तेगं कालेणं अम्सवाहणियाए गच्छंतेण दिडं, भणियं चऽणेण-कणेयं खणावितं ?, अमच्चेण भणियं-सामिराय ! तुम्हेहिं चेव, कहंपि य ?, अवलोयणाए कहिए परितुट्टेण संवडणा कता, एसवि अपसत्यो भावोवकमोत्ति, उक्तोऽप्रशस्तः । इदानी प्रशस्तः उच्यते, तत्र थुवादिनिमित्तमाचार्यभावोपक्रमः प्रशस्त इति, आह-व्याख्यागप्रतिपादनाधिकारे गुरुभावोपक्रमाभिधानमनर्थकमिति, न, तस्यापि व्याख्या- म्गत्वात् , उक्तं च-"गुयित्ता यस्माच्छास्रारम्भा भवंति सर्वेऽपि । तस्माद् गुाराधनपरेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ॥ १॥ तथा माप्यकारेणाप्यभ्यघापि-'गुरुचित्तायत्ताई वसाणंगाई जेण सव्वाइं । जेण पुण सुप्पसणं होति तयं तं वहा कुज्जा ॥ १ ॥ आगारिंगित- कुसलं जइ सेयं वायसं वदे पुग्जा । तहविय सिं णवि कूडे विरहंमि य कारणं पुच्छे ॥२॥ निवपुच्छिएण भणिओ गुरुणा गंगा को मुही यहति ? । संपादितवं सीसो जह तह सव्वत्थ कायव्व ॥ ३ ॥" मित्यादि, आह-यद्येवं गुरुभावोपक्रम एवाभिधातव्यो न शेषाः, निष्प्र- योजनत्वात् , न, गुरुचितप्रसादनार्थमेय तेषामुपयोगित्वात् , तथा च देशकालावपेक्ष्य परिकर्मनाशी द्रव्याणामुदकौदनादीनामाहारादिकार्येषु पूर्वन विनेयो गुरोहरवि चेतः, अथवोपक्रमसाम्यात्प्रकृते निरुपयोगिनोऽप्यन्यत्रोपयोक्ष्यन्त इत्यलं प्रसङ्गेन, उक्त इतरः । अधुना शाम्रीयप्रतिपादनायाह-' अहवे ' त्यादि ( ७०-५१ ), यद्वा प्रशस्तो द्विविधः--गुरुभावोपक्रमः शास्त्रभावोपक्रमश्च, लग्न गुरुभावोपक्रमः प्रतिपादित एव, शानभावोपक्रमं तु प्रतिपादयभाह-' अहवे ' त्यादि, अथवेति विकल्पार्थः, उपक्रमो- भाषोपममः पविधः प्रशाप्तस्तद्यया-'अणुपुव्वी' त्यादि, उपन्याससूत्रं निगदसिद्धमेव, ‘से किं त' मित्यादि (७१-५१), इह पूर्व प्रथममादिरिति पर्यायाः, पूर्वस्य पश्चाद्नुपूर्व तस्य भाव इति 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि प्यम् चेति (पा. ५-१-१२४) स चायं भाषप्रत्ययो नपुंसकलिने पञ्करणसामर्थ्याच्च स्त्रीलिनेऽपि, तथा हि तस्मादनुपूर्वभावः आनुपूर्षी अनुक्रमोऽनुपरिपाटीति पर्यायाः, न्यादि. .
यस्तुमंहतिरिति भावः, इयमानुपूर्वी दशविधा-दशप्रकाराः प्रशप्तास्तद्यथा 'नामानुपूर्वी ' त्यादि, यस्तुतो भावितार्थत्वात्सूत्रसिद्धमेव तावद्यावत् ' उवणिहिया य' (७२-५१) अणोवाणिहिया य तत्र निधानं निधिासो विरचना निक्षेपः प्रस्तावः स्थापनेति पर्यायाः, तथा प लोके-निधेहीदं निहितभिदमित्यर्थे निक्षेपार्थो गम्यते, उप-सामीप्येन निधानमुपनिधिः-विवक्षितस्यार्थस्य विरचनायाः प्रत्यासन्नता, उप- निशि: प्रयोजनमरया इति प्रयोजनार्थे ठक् औपनिधिफी, एतदुक्तं भवति-अधिकृताध्ययनपूर्वानुपूर्व्यादिरचनाश्रयप्रस्तारोपयोगिनी औपनिधि- कात्युच्यते, न तथा अनौपतिधिकी, 'तत्थ ण' मित्यादि, तत्र याऽसावापनिधिकी सा स्थाप्या-सांन्यासिकी तिष्ठतु तावद् अल्पतरवक्तव्यत्वा- रास्गा, किंतु यौव या यक्तव्यमस्ति तत्र यः सामान्योऽर्थः सोऽन्यत्रापि प्ररूपित एव लभ्यत इति गुणाधिक्यसंभवात् सैव प्रथममुच्यत इति, आह प सूत्रकार:-'तत्य ण' मित्यादि, तत्र याऽसावनौपनिधिकी सा नयवक्तव्यताश्रयणात् द्रव्यास्तिकनयमतेन द्विविधा प्रज्ञप्ता, मैगमव्ययहारयोः संप्रहस्य प, अयमत्र भावार्थ:-इहोपतः सप्त नया भवन्ति, नैगमादयः, उक्तं च नैगमसंग्रहव्यवहारऋजुसूत्रशब्दसम- भिकीयंभूता नया: ' एते प नयद्वयेऽयस्थाप्यन्ते-द्रव्यास्तिकः पर्यायास्तिकश्च, तत्राद्यास्रयो द्रव्यास्तिकः, शेषाः पर्यायास्तिक इति, पुनः द्रव्यास्ति- कोऽप्यौघतो विभेद:-अविशुद्धो पिशुद्धश्च, अपिशुद्धो नैगमव्यवहारौ विशुद्धः संग्रह इति, कथं ?, येन नैगमव्यवहारौ कृष्णाद्यनेकगुणाधि- मितं निफालविषयं अनेकभेदस्थितं नित्यानित्यं द्रव्यमित्येवंवादिनी, संप्रहस्तु परमाण्वादिसामान्यवादीत्यलं विस्तरेण । 'से किं त' मित्यादि पत्राप्यल्पयतव्यत्यात् संमहाभिधानं पश्चादिति, पञ्चविधाः प्रज्ञप्तास्तद्यथा 'अर्थपदपरूपणते ' त्यादि, (७३-५३) तत्र अर्यत इत्यर्थः तयुषं विपर्य तदर्थ वा पदं अर्थपदं तस्य प्ररूपणा-कथनं तद्भावोऽर्थपदप्ररूपणता, संसासंझिसम्बन्धप्ररूपणतेत्यर्थः, तथा भंगसमुत्की- निता, इहार्थपदानामेव समुदितविफल्पकरणं भंगः भंगस्य भंगयोः भङ्गानां वा समुत्कर्त्तिनं-उच्चारणं भंगसमुत्कीर्तनं तद्भाव इति समासः, + सपा भनोपदर्शनता, इइ यो भागस्तेनार्थपदेन यैर्वार्थपदैरुपजायते तस्य तथोपदर्शनं २ तद्भाव इति विमहा, सूत्रतोऽर्थत प्ररूपणेत्यर्थः, या समयतार:-इहानुपूर्वीद्रव्याणां स्वस्थानपरस्थानसमवतारान्वेषणाप्रकारः समवतार इति, तथानुगमः आनुपूर्व्यादीनामेव सत्पदप्ररूपणा- देभिरनुयोगद्वारैरनेकधाऽनुगमनं अनुगम इति । ' से किं त' मित्यादि, (७४-५३) 'तिपदेसिए आणुपुवी ' त्रिप्रदेशिकाः स्कन्धाः आनुपूर्णः, अयमन भावार्थ:- इहादिमध्यान्तांशपरिग्रहेण सावयवं वस्तु निरूप्यते, तत्र कः आदि किं मध्यं कोऽन्त इति?, लोकप्रसिद्धमेव, यस्मा- सरमस्ति न पूर्व स आदिः, यस्मात्पूर्वमस्ति न परमंतः सः, तयोरंतरं मध्यमुपचरति, तदेतत् त्रयमपि यत्र वस्तुरूपेण मुख्यमस्ति तत्र गणनाक्रमः सम्पूर्ण शतिकृत्वा पूर्वस्य पश्चादनुपूर्व तस्य भाव आनुपूर्वी , एतदुक्तं भवति-संयन्धिशब्दा ह्येते परस्परसापेक्षाः प्रवर्तन्त इति यत्रैषां मुख्यो व्यपदेश्यव्यपदेशफमावोऽस्ति अयमस्यादिरयमस्यान्त इति तत्रानुपूर्वाव्यपदेश इति, त्रिप्रदेशादिपु संभवति नान्यत्रेति, य: पुनरसंसक्तं रूपं फेनचिद्वन्त्वन्तरेण शुद्ध एव परमाणुस्तस्य द्रव्यतः अनवयवत्वात् आदिमध्यावसानत्वाभावात् अनानुपूर्वीत्वं, यस्तु द्विप्रदोशिकः स्कन्धस्त- स्याप्यागन्तव्यपदेशः परस्परापेक्षयाऽस्तीविकृत्वा अनानुपूर्वीत्वमशक्यं प्रतिपत्तुं, अथानुपूर्वीत्वं प्रसक्तं तदपि चावधिभूतवस्तुरूपस्यासंभवात् अपरिपूर्णत्वान् न शक्यते वक्तुमिति उभाभ्यामवक्तव्यत्वात् अवकव्यकमुच्यते, यस्मान्मध्ये सति मुख्य आदिलभ्यते मुख्यश्वान्तः परस्परा- शंफरेण, तदन मध्यमेव नास्तीतिकृत्वा कस्यादिः कस्य वान्त इतिकृत्वा व्यपदेशाभावात् स्फुटमवक्तव्यकं, 'तिपदेसिया आणुपुवीउ इत्यादि, यदुवचनानिदेशः, फिमर्थोऽयमिति चेत् आनुपूादीनां प्रतिपदमनन्तब्यक्तिख्यापनार्थः, नैगमव्यवहारयोश्चत्यंभूताभ्युपगम- प्रदर्शनार्य इति, अवाह-एपा पदानां द्रव्यद्धयनुक्रमादेवमुपन्यासो युज्यते-अनानुपूर्वी अवक्तव्यकं आनुपूर्वी च, पश्चानुपूर्या च व्यत्ययेन, तत् किमर्थमुभयमुलंध्यान्यथा कवमिति, अगोच्यवे, अनानुभूयेपि व्याख्यानांगमिति ख्यापनार्थ, किंचान्यत्- आनुपूदिव्यषहत्वज्ञापनार्थ . . स्थानयाापनार्थ पादावानुपूर्या उपन्यासः, ततोऽल्पतरद्रव्यत्वादवक्तव्यकस्येत्यलं विस्तरेण । 'सेत' मित्यादि निगमनं, 'एताए णमित्यादि, (४५.५५) एतयाऽर्थप्ररूपणया कि प्रयोजनमित्यत्राइ- एतया भद्गसमुत्कीर्तनता क्रियते, सा चैयमवगन्तव्या-त्रयाणामानुपूाविपदानामेक- पगनेन पयो भनाः, यदुषपनेनापि त्रयः, एते चासंयोगतः, संयोगेन तु आनुपूर्व्यनानुपूर्योश्चतुर्भगी, तथा आनुपूर्व्यवक्तब्यकयोरपि सैव, प्रयाऽनानुपूर्वपक्तव्यफयोनेति, त्रिकसंयोगतस्तु आनुपूर्यनानुपूर्णवक्तव्य केष्वष्टभङ्गीति, एवमेते पविशतिर्भमाः, अत्राह-भङ्गसमुत्की-| नं फिम ?, उच्यते, याकुरभिप्रेतार्थप्रतिपत्तये नयानुमतप्रदर्शनार्थ, तथाहि-असंयुक्त संयुक्तं समानमसमानं अन्यद्रव्यसंयोगे(ऽसंयोगे) च यथा पणा प्रतिपादयति तथैयेगी प्रतिपायते इति नयानुमतप्रदर्शनं, एपोऽत्र भावार्थः, भगकास्तु प्रन्धत एवानुसतव्याः, ' से त' मित्यादि निग- मन, शेपमनिगार्थ यापा 'तिपदोमट आणुपुली त्यादि, विप्रदेशिकोऽर्थः आनुपूर्वीत्युच्यते, एवगर्थकथनपुरस्सराः शेपभङ्गा अपि भाव- नीया दति,एतदुम् भवति-तैरेव भंगकाभिधानेनिनदेशपरमाणुपुद्गलद्विप्रदेशार्थकथनविशिष्टेस्तदभिधेयान्पाख्यान भंगोपदर्शनतेति, आइ--अर्थ- परप्ररूपणाभगसमुत्कीर्तनाभ्यां भंगोपदर्शनार्थताऽवगमादितस्तदभिधानमयुक्तमिति, अनोच्यते, न,उभयसंयोगस्य वस्त्वन्तरत्वात् नयमत- पशिष्यपदर्शनार्थिवाचादोष इति, शेपं निगमनं सूत्रसिद्धमिति । ' से किं तं समोतारे' त्यादि (७९-५८) अवतरणमवतार:-सभ्यग- विरोधनः स्पस्थान एयावतारः समयतारः, दहानुपूर्वीद्रव्याणामानुपूर्वीद्रव्येष्वतारः न शेपेषु, स्वजातादेव वर्तन्ते न तु स्वजातिव्यतिरेकेणेति भावना, एयमनानुपूर्व्यादिप्यपि भावनीयमच्दायसेया चाक्षरगमनिकैति न प्रतिपदं विवरणं प्रति प्रयास इति । ' से कि त 'मित्यादि ( ८०-५९) अनुगम:-प्रागनिरूपितशब्दार्थ एव नवविधी-नवप्रकारः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-'संतपदपरूवणा' गाहा (*८-५९) व्याख्या-सञ्ज्ञ सत्पएं प सत्पदं तस्य प्ररूपणं सत्पदप्ररूपणं तस्य भावः सत्पदप्ररूपणता सदर्थगोचरा आनुपूादिपदप्ररूपणता कार्या, तथा आनुपूादिद्र- .
य से व्यप्रमाण वक्तव्यं, व्याऽऽनुपूर्यादिद्रव्याधार क्षेत्रं वक्तव्यं, तथा स्पर्शना वक्तव्या, क्षेत्रस्पर्शनयोग्य विशेष:- एगपदेसोगाद सत्तपदेसा फुसणा' कालश्चानुपूर्व्यादिस्थितिकालो रक्तव्यः, तथा अन्तरं- स्वभावपरित्यागे सति पुनस्तद्भावप्राप्तिविरह इत्यर्थः, तथा भाग इत्या- नुपूर्वीद्रव्याणि शेपद्रव्याणां कविभाग इत्यादि, वया भावो वक्तव्यः, आनुपूादिद्रव्याणि फस्मिन भावे वर्तन्त इति, तथाऽल्पवहुत्वं वक्तव्यम् , आनुपूर्व्यादीनामेव मिथो द्रव्यार्थप्रदेशार्थोभयाथैः, व्यासार्थ तु प्रत्यवयवं प्रत्यकार एव प्रपञ्चतो वक्ष्यते इति, तत्राद्यमवयवमधिकृत्याह- 'णेगमयवहाराणं आणुपुश्विदव्याई कि अत्थि णत्थी' त्यादि, १८१-६०) कुतस्ते संशयः ?, घटादौ विद्यमाने खकुसुमादी वाऽविद्यमाने वाऽविशेषेणाभिधानप्रवृत्तेः, वत्र निर्वचनमाह-नियमा अत्थि' तथा वृद्धैरप्युक्तं-जम्हा दुविहाभिहाणं सत्थयमितरं व घडसपुप्फादी। दिट्ठमओ से संका गस्थि व अस्थिति सिस्सरस ॥१॥ आथिति य गुरुवयणं अभिहाणं सत्यं जतो सव्वं । इच्छाभिहाणपच्चयतुल्लभिधेया सदत्य- मिणं ॥ २ ॥' यश्चास्य सदर्थः स उक्त एव, द्वारं । द्रव्यप्रमाणमधुना-'नेगमववहाराणं आणुपुग्विदन्वाई किं संखेज्जाइ' (८२-६०), इत्यादि निगमनान्तं सूत्रसिद्धमेव, असंख्येयप्रदेशात्मके च लोकेऽनन्तानामानुपूदिद्रव्याणां सूक्ष्मपरिणामयुक्तत्वादवस्थानं भावनीयमिति, दृश्यते चैकगृहान्तवाकाशप्रदेशेष्वेकप्रभापरमाणुव्याप्तेष्वपि प्रतिप्रदीपं भवतामेवानेकप्रदीपप्रभापरमाणूनामवस्थानमिति, न च दृष्टेऽनुप- पानं नामेत्पलं प्रसङ्गेन, द्वारं । क्षेत्रमधुना, तत्रेदं सूत्र ‘णेगमववहाराणं आणुपुब्बिबाई लोयस्स किं संखेज्जइभागे होज्जा (८३-६०) इत्यादि प्रभसूत्र, एकानुपूर्वीद्रव्यापक्षया वत्प्रमाणसंभवे सति प्रश्नसूत्र सुगम, निर्वचनसूत्रं च प्रन्थादेव भावनीयं, नवरं 'सबलोए वा होज्ज' ति यदुक्तं तत्राचित्तमहास्कन्धः सर्वलोकव्यापकः समयावस्थायी सकललोकप्रमाणोऽवसेय इति, 'णाणादव्वाई पडुच्च' इत्यादि, नानाद्रव्याण्यानुपूर्वीपरिणामवन्त्येव प्रतीत्य प्रकृत्य वाऽधिकृत्येत्यर्थः नियमात्-नियमेन सर्वलोके, न शेपभागेष्विति, होज्ज- गि आपत्यापन्टि वर्जन्व इत्यर्थः, यामादेफिस्मिन्नाकाशप्रदेशे सूक्ष्मपरिणामपरिणतान्यनन्तान्यानुपूदिव्याणि वियन्त इति भावना, अनानुप्रिवक्तव्यकद्रव्ये तु एफ द्रव्यं प्रतीत्य संख्येयभाग एव वर्तन्ते, न शेपभागेपु, यस्मात्परमाणुरेकप्रदेशावगाढ एव भवति, अवक्तव्यकं पेकप्रदेशायगाद द्विप्रदेशावगाढं प, नानाद्रव्यभावना पूर्ववदिति, द्वारं । साम्प्रतं स्पर्शनाद्वारावसरः, तत्रेदं सूत्रं-'गमववहाराण'- मित्यादि ( ८४-६५) निगमनान्तं निगदसिद्धमेव, नवरं क्षेत्रस्पर्शनयोग्य विशेष:-क्षेत्रमवगाहमात्रं स्पर्शना तु स्वचतसृष्वपि दिक्षु तपहिरपि येदितव्येति, ययेह परमाणोरेकप्रदेश क्षेत्र सप्तपदेशा स्पर्शनेति, स्यादेतद्-एवं सत्यणोरेकत्वं हीयत इति, उक्तं च-' दिग् भागमेो यस्यास्ति, तस्यैकत्वं न युग्यते' इत्येवदयुक्तं, अभिप्रायापरिज्ञानात्, नांशतः स्पर्शना नाम काचिद् , अपि तु नैरन्तर्यमेव संशनां घूम इनि, अत्र पर यफव्यं वत्तु नोच्यते विस्तरभयादिति, द्वारं । साम्प्रतं कालद्वारं, सत्रेदं सूत्र-'णेगमववहाराण' मित्यादि, (८५-६३) निगमनं पाठसिद्धमेव, गवरमियमित्यं भावणा-दोण्हं परमाणूणं एको परमाणू संजुत्तो समयं चिट्ठिऊण विजुत्तो, एवं आणुपुग्विदव्वं जह- गणं एगसमयं होति, उपोसेणं असंगजं कालं चिटिकण विउत्तो, एवमसंखेज्ज कालं, गाणादवाई पुग पडुन सबदा-सर्वकालमेष विगन्ने, अपाणुपुथ्वीसु तु एगो परमाणू एगसमयं एकालगो होऊण एफेग वा दोहि वा वहुपरमाणूहि वा समं जुग्जा, एवं जद्दण्णेणं एक समयं होति, उपोसणं असंवैग्जकालं एकासगो होऊण समं जुजइ, एवमसंखेज कालं, णाणादव्वाई पुण पडुश्च सम्वका विति, एवं अपायगेमुवि एगं दवं पच्च दो परमाणू एगसमयं ठाऊग विजुम्जंति, अण्णण वा संजुज्जति, एवं अवत्तव्वगदव्वं जहणेणं एक समयं होगा, उकोसेणं असंखेज फालं चिहिमण विउज्जति संजुज्जति वा, एवं असंखेज्ज कालं, णाणादन्वाई पडुच्च सम्बद्ध पिढवि, दारं । अधुनाऽन्तरारं, तत्रेदं सूत्रं- गमववहाराणं आणुपुब्बिदवाणं अंतरं कालओ केश्चिरं होती' .
म्यप्रमाणं पाय, तयाऽनुपूादिद्रव्याधारः क्षेत्रं वक्तव्यं, तथा स्पर्शना वक्तव्या, क्षेत्रस्पर्शनयोरयं विशेष:- एगपदेसोगाढं सत्तपदेसा य से पुसणा' कालधानुपूर्व्यादिस्थिविकालो रक्तव्यः, तथा अन्तरं- स्वभावपरित्यागे सति पुनस्तद्भावप्राप्तिविरह इत्यर्थः, तथा भाग इत्या- नुपूद्रियाणि शेपद्रव्यागा कठिमाग इत्यादि, वथा भावो वक्तव्यः, आनुपूर्व्याविद्रव्याण कस्मिन भावे वर्तन्त इति, तथाऽल्पबहुत्वं वक्तव्यम् , आनुपूादीनामेव मियो द्रव्यार्थप्रदेशार्थोभयाः, व्यासार्थ तु प्रत्यवयवं प्रन्थकार एव प्रपञ्चतो वक्ष्यते इति, तत्राद्यमवयवमधिकृत्याह- 'गमवहाराणं आणुपुग्विदयाई कि अत्यि णत्थी' त्यादि, (८१-६०) कुतस्ते संशयः ?, घटादौ विद्यमाने खकुसुमादी वाऽविद्यमाने याऽविशेषेणाभिधानप्रपः, तन निर्वचनमाह-'नियमा अस्थि तथा वृद्धैरप्युक्तं-जम्हा दुविहाभिहाणं सत्थयमितरं व घडखपुप्फादी। दिट्ठमओ मे संका गयि य परियचि सिरसस्स ॥ १ ॥ आधित्ति य गुरुवयणं अभिहाणं सत्थयं जतो सव्वं । इच्छाभिहाणपच्चयतुल्लभिधेया सदत्थ- मिणे ॥ २ ॥' यधास्य सदर्पः स उक्त एव, द्वारं । द्रव्यप्रमाणमधुना-' नेगमववहाराणं आणुपुन्विदन्वाइं किं संखेज्जाइ ' (८२-६०) इत्यादि निगमनान्तं सूपसिखमेव, असंख्येयप्रदेशात्मके च लोकेऽनन्तानामानुपूर्व्यादिद्रव्याणां सूक्ष्मपरिणामयुक्तत्वादवस्थान भावनीयमिति, श्पते कगृहान्तर्वयोकाशप्रदेशेवेकप्रभापरमाणुव्याप्तेष्वपि प्रतिप्रदीपं भवतामेवानेकप्रदीपप्रभापरमाणूनामवस्थानमिति, न च दृष्टेऽनुप- पमं नामेत्पलं प्रसग्नेन, दारं । क्षेत्रमधुना, वत्रेदं सूत्रं 'णेगमवहाराणं आणुपुचिदवाई लोयस्स किं संखेज्जइमागे होज्जा (८३-६०) इत्यादि प्रभसूत्र, एकानुपूर्वीद्रव्यापेक्षया वत्प्रमाणसंभवे सति प्रश्नसूत्र सुगम, निर्वचनसूत्रं च प्रन्यादेव भावनीयं, नवरं 'मचलोए या होज' ति यदुळं तत्राचिचमहास्कन्धः सर्वलोकव्यापकः समयावस्थायी सकललोकप्रमाणोऽवसेय इनि, 'णाणादवाई पाच्च' इत्यापि, नानाद्रव्याण्यानुपूर्वीपरिणामवन्त्येव प्रतीत्य प्रकृत्य वाऽधिकृत्येत्यर्थः नियमात्-नियमेन सर्वलोके, नशेपभागेविति, 'होज्ज- मंजग्मिय ममयमग तहा चिटिकण पुणो विजुजरात, अतव्यगं चेय भवतीत्यर्थः, उकोसेणं अगंतकालं, कहं , एगमवत्तव्वगदव्यं अपपगप पिजिग अणेसु परमाणु य गु काोकोत्तरद्वयाऽनन्ताणुकावसानेषु स्वस्थानप्रतिभेदमनन्तव्याक्तिवत्सु ठाणेसुकोसंतराधिका- रान् अमति कोसगठितीए पच्छिण कालस्म अणंतत्तणओ घंसणघोलणाओ पुणोषि ते पेव परमाणू विस्ससापओगतो तहेव जुज्जति, एपमुपोमतो अणंतं फालं अंतरं हयति, णाणादव्याई पडुच्य पत्थि अंतर, इह लोके सदैव तद्भावादिति भावना, द्वारं । इदानी भागद्वार, पर मूत्र 'णेगममहाराणं आणुपुब्धिलाई से सदयाणं कतिभागे होज्जा' (८७-६५) इत्यादि, सेसन ' ति अणाणुपु- ग्यिाल्या अपरायगदव्या य, यद्वा एको रासी को ततो पच्छा चतुरा, एत्य णिदरिसणं इम-सवस्स संखजतिभागे पंच, पंचभागे सतस्स पीसा भयंति, सतस्स अमंग्जतिभागो दम, दसभागे दस चैव भांति, सतस्स संखेजसु भागेसु दोमाइए पंचभागेसु चत्तालीसादी भयंति, सतस्म असपरजमु भागेसु अहम दसभागेसु असीति भवति, चोदग आह-णगु एतेग गिदंसणेण सेसगदव्याण अणुपुग्विदव्वा गोगवरा भयंति, जतो सतस्स असीति थोयतरत्ति, आचार्य आह-ण मया भण्णइ तद्भागसमा ते दट्टया, तब्भागत्थेसु वा दव्येसु किंतु रोमदल्याणं आणुपुधिदना असंसेग्जेसु भागेसु अधिया भवतीति वफसेसो, सेसव्या असंखजभागे भवन्तीत्यर्थः, अणाणुपुन्विव्या अगरगदव्या य आणुपुन्यिदल्याणं असंखेनभागे भवति, सेसं सुत्तसिद्धमिति (भाग) द्वारं । साम्प्रतं भावद्वारं, तत्रेदं सूत्रं-' नेगमयवहा- राणं आणुपुग्विदयाई कयरंमि भावे होज्ज' नीत्यादि (८८-६६ ) इह कर्मविपाक उदयः उदय एव औदयिकः स चाष्टानां कर्म- महीनामुदयः नत्र भयस्तेन या निवृत्त औदयिका, उपशमो-मोहनीयकर्मणोऽनुदयः स एवौपशमिकस्तत्र भवस्तन वा निवृत्त इति, क्षय:- फम्र्मणोऽत्यन्तपिनाशः स एप क्षायिफरवत्र भवस्तन वा निवृत्त इति,कर्मण एव कस्यचिदंशस्य क्षयः कस्यचिदुपशमः ततश्च क्षयश्वापशमञ्च समा, , त्यादि, (८६-६३ ) इह व्यादिस्कन्धाच्यादिस्कन्धतां विहाय पुनर्यावता कालेन त एव तथा भवंतीत्यसावन्तरं, एगदव्वं आपुपुग्विदल्यं पहुन्च जहणेणं-सव्वत्योवतया एग समय-काललक्षण, कहं ?, तिपदेसियादियाओ परमाणुमादी विउत्तो ममयं निहिकण पुणो वेण दव्येण विस्ससापओगाओ तहेव संजुज्जइ, एवमेगं समयं अंतरंति, उक्कोसेणं-उकोसगतया अणतं कालं, कदं, ताओ चैव विपदेसियादियाओ सो चेव परमाणुमाई विउत्तो अण्णेसु परमाणुब्यणुकाद्यकोत्तरवृया अनन्ताणुकावसानेपु स्पस्याने प्रतिभेदमनन्तव्यक्तिवत्सु ठाणेसु उफोसमंतराधिकारातो असई ( उकोस ) ठितीए अच्छिऊण कालस्स अनन्तत्तणओ घंसणघोल- पाए पुगोवि नियमण चेय वेणं दव्येणं पओगविस्ससाभावओ तहेव संजुज्जइत्ति, एवमुक्कोसतो अणंतं कालं अंतरं भवति, णाणादव्वाई पप णस्थि अंतरं, इह लोके सदैव तद्भावादिति भावना, अणाणुपुब्विचिंताए एगं दव्वं पडुच्च जहण्णेणं एगं समयंति, कह?, एगो पर- मा अण्णेणं अणुमादिणा घठिऊण समयं चिंद्वित्ता विउज्जति एवं एगसमयमन्तरं, उक्कोसेणं असंखेज कालं, कहं १, अणाणुपुश्विदव्यं अणण अणाणुपुश्यिव्येण अवत्तव्यगदव्येणं आणुपुग्विदव्वेण वा संजुत्तं उक्कोसहितियमसंखेज्जकालनियमितलक्खणं होऊण ठिति- अन्त तओ भिण्यो नियमा परमाणू चैव भवति, अण्णदव्वाणवेक्सत्तणओ, एवं उक्कोसेणं असंखेज्जकालंति, एत्थ चोदगो भगति-णणु । अणवपदेसगाणुपुचीदव्यसंजुत्तं संडसंडेहि विचडिऊण व्यणुकादिभावमपरित्यजेदवान्या-यस्कन्धसम्बन्धस्थित्यपेक्षयाऽस्यानन्तकालमेवान्तरं फामाग्न भवति इति, अनोच्यते, परमसंयोगस्थितेरप्यसंख्येयकालार्धमभावादणुत्वन तस्य संयुक्तत्वादणुत्वव एव वियोगभावादिति, कथ- मिदं शायत इति पेदुन्यते, याचार्यप्रवृत्तेः, तथाहि-इदमेव सूत्रं ज्ञापकमित्यलं चसूर्येति । ' णाणादव्वाई तु पूर्ववत्, अवत्तध्वगचिंताए पगं दलं पश्य जहण्गेणं एगं समयं एवं-दुपरमाणुसंधो विउज्जिऊण एगं समयं ठाऊण पुणो संजुज्जइ, अण्णेण वा आणुपुव्वादिणा G , . गरिजय ममगगंग गदा पिगि पुगो रिजुग्जाति, आरायगं व भरतीत्यर्थः, उपसिणं अगंतकालं, कहं १, एगमवत्तव्यगदव्वं पारगोग पिउग अण्णेमु परमाणुगुकाने रोत्तरदगाऽनन्ताणु काय सानेपु स्वस्थानप्रतिभेदमनन्तव्याक्तिवत्सु ठाणेसुकोसंतराधिका- गा भगति योगगठिनीय बन्दिम्य फालरस अणंतत्तणओ घंसणपोलणाओ पुणोषि ते चेय परमाणू विस्ससापओगतो तहेव जुज्जति, पामुगोगनो अगलं कालं अंतरं हयति, गाणादयाई पडुच्च णस्थि अंतर, इह लोके सदैव तद्भावादिति भावना, द्वारं । इदानी भागार, रावर मध गासहाराणं आणुविदयाई से मदव्याग कतिमागे होज्जा' (८७-६५ ) इत्यादि, सेसदन ' ति अणाणुपु. विरा अपरायगया य, या एका रासी को ततो पच्छा पतुरा, एत्य गिदरिसणं इम-सतस्स संखजातिभागे पंच, पंचभागे सतस्स गीगा भनि, मतरम अमंगेग्जाविभागो यम, सभागे दस पेर भति, सतस्स संसेजेसु भागेसु दोमाइएसु पंचभागेसु चत्तालीसादी भी, सतह असंगाजमु भागेमु अमु दमभागेसु असीति भवति, चोदग आह-णगु एतेग गिदंसोण सेसगव्याण अणुपुग्विदव्वा गोरखग भति, नतो सतम्म अमीति यायतसि, आचार्य आह- मया भण्णा तद्भागसमा ते पट्ठया, वव्भागत्येसु षा दयेसु ते समा, किंतु गमायाण आणुपुरिदमा असंमजमु भागेनु अधिया भांचीति वफसेसो, सेसव्या असंसेग्मभागे भवन्तीत्यर्थः, अशाणुपुब्बिदन्या अगायगरल्या य आणुपुग्यिदन्याणं असंसेग्नभागे भवति, सेसं सुत्तसिद्धमिति (भाग) द्वारं । साम्प्रतं भावद्वारं, तत्रेदं सूत्र-' नेगमवपहा- राणं आणुपुषिदचाई कपरमि भाये होज्ज' तीत्यादि ( ८८-६६ ) ३६ कर्मविपाक उदयः उदय एव आदयिफः स चाष्टानां फर्म- प्रहतीनामुत्यः ना भयस्तेन या निवृत्त औदपिकः, उपशमो-गोहनीयकर्मणोऽनुदयः स एवोपशमिकस्तत्र भवस्तन वा निवृत्त इति, क्षयः- फर्माणोऽस्पन्चविनाशः स एप क्षायिफरवन भवस्तेन या नित्त इति,कर्मण एव कस्यचिदंशस्य क्षयः कस्यचिदुपशमः ततश्च क्षयश्चापशमश्च श्योपशमी ताभ्यां निर्वृत्त: क्षायोपशमिका, परिणमनं परिणामः, द्रव्यस्य तथा भाव इत्यर्थः, स एव पारिणामिकः तत्र भवस्वेन वा निवृत्त इति, माग्निपातिको य एषामेव द्विकादिसंयोगादुपजायते, एष शब्दार्यः, भावार्थ पुनरमीषा स्वस्थाने एवोपरिष्टावक्ष्यामः, नवरं निर्वचनं, निर्वचन- सूमोपयोगीतिफत्या परिणामिकभावार्थो लेशतः प्रतिपाद्यत इति, इह परिणामः द्विविध:- सादिरनादिश्व, तत्र धर्मास्तिकायादिद्रव्यादिष्व- नादिपरिणामः रूपिद्रव्येपादिमस्तिद्यथा अभेन्द्रधनुरादिपरिणाम इत्येवमवस्थिते सतीदं निर्वचनसूत्रं णियमा । इत्यादि, नियमेन- अयश्यतया सादिपरिणामिके भावे भवन्ति, तथा परिणतेरनादित्वाभावाद्, उत्कृष्टतो द्रव्याणां विशिष्टैकपरिणामत्वेनासंख्येयकालस्थितेः, शेपं सूत्रसिद्ध, द्वारं । साम्प्रतमलाबहुत्वद्वारं, तत्रे सूत्र- एतेसिग ' मित्यादि (८९-६७) द्रव्यं च तदर्थश्च द्रव्यार्थः तस्य भावो द्रव्यार्थता, एकानेफपुद्रलद्रव्येषु यथासंभवतः प्रदेशगुणपर्यायाधारवेत्यर्थः, तथा द्रव्यत्वेनेति यावत्, प्रकृयो देशः प्रदेशः प्रदेशश्वासावर्थश्च प्रदे- शार्थस्तस्य भावः प्रदेशार्थता, तेष्वेव द्रव्येषु प्रतिपदेशं गुणपर्यायाधारतेति भावना, तया, अणुवेनेत्यर्थः, द्रव्यार्थप्रदेशार्थता यथोक्तोभय- | रूपतया, शेपं सूत्रसिद्धं यावत 'सबत्योवाई गमववहाराणं अश्वत्तव्यगदवाई दवद्वत्तयाए'त्ति, का तत्र भावना ?, उच्यते, संघातभेदनिमि- ताल्पत्यान, तेभ्य एव अगाणुगुम्बिदाई दबट्टयाए विसेसाधिताई ?, कथं १, उच्यते बहुतरद्रव्योत्पत्तिनिमित्तत्वात् , तेभ्योऽपि आणुपुल्विदव्याई दवठ्ठयाए असंखेजगुणाई, दवठ्ठयार असंखेग्जगुणाई, कथं १, उच्यते, व्यायेकप्रदेशोत्तरवृद्धया द्रव्यस्थानानां निसर्गत एवं यत्यान, संघातमदनिमित्यहुत्वाच्च, इह विनेयानुप्रहार्थ भावनाविधिरुच्यते-एग दुग तिग चउप्पदेसा य ठाविता १, २, ३, ४, एत्य संघातभेदतो पञ्च अवत्तव्यगव्याई हयंति, दस अणाणुपुब्बिया भेदतो संघाततो का, एककाले तिगि य आणुपुषिदव्वा, कमेण पुष एगदुगादिसंजोगभेदवो अगेगे भवंति, अण्णे भणंति-चौदस हवंति, तदभिपाय तु न वयं सम्यगवगच्छामोऽतिगंभीरत्वादिति,एवं पंचदसा- ११ ( . रिय मापेषज्यं, गव्यण्णुवरमती य सद्धेयं, नान्यायादिना जिनाः, 'पदेसट्टयाए सबत्योवाईणेगमववहाराण' मित्यादि, स्वोकले कारण 'अपदेमट्टयाए' नि अपदेशार्थत्वेन नास्य प्रदेशा विद्यन्त इत्यप्रदेशः-परमाणुः, उक्तंच-'परमाणुरप्रदेश इति तद्भावस्तेन, अणोनिरषयवत्यादित्यर्थः, पाह-प्रदेशार्थता मर्यस्तोकानीत्यभिप्राय अप्रदेशार्थत्यनेति कारणाभिधानमयुकं, विरोधात्, स्वभावो हि हेतुर्यदि प्रदेशार्थता कथमप्रदेशा- भण इति, अयोग, आत्मीयकप्रदेशव्यनिरिकारेशान्तरप्रतिषेधापेक्षा ह्यप्रदेशार्थता, न पुनर्निजैकप्रदेशप्रतिषेधापेक्षापि, धम्मिण एवाप्रसङ्गा- विचारयायमसंगाल । पिस्वरेण 'अवराव्यगदम्बाई पदेसहयाए पिसेसाधियाई' अनानुपूर्वद्रिव्येभ्य इति, अत्र विनेयासमोहामुदाहरणं- पुलीए मगमे अपराव्यगदव्या कया, अणाणुपुलिदव्या पुण दियड्सयमेत्तमा, एवं द्रव्यत्वेन विशिष्टविशेषाधिका भवन्ति, पदेसत्तणे पुणा भणाणुपुन्निय्या अप्पणो दल्यहगाए तुला घेव, अपदेसत्तणओ, विसिट्ठविसेसाधिता(अवत्तव्वया) दुसयमेत्ता भवति, आणुपुग्विव्याई अपदेसठ्ठताए अगंगगुणाई, रोहिंगोवि पदेसट्टाए आणुपुन्यिदयाई अणंवगुणाई, कथं ?, उच्यते, आणुपुब्बिदमागं ठाणबहुत्तणओ, तेसि च संखा अणंतपदे- सतपओ, उभयार्थता सूप्रसिद्भप से त 'मित्यादि निगमनद्वयं, ' से किं त' मित्यादि ( ९०-६९) इह सामान्यमात्रसंग्रहणशील: संप्रदः, शेष सूपासिद्धं यावत् 'तिपदेसिया आणुपुन्वी ' त्यादि, इह संग्रहस्य सामान्यमात्रप्रतिपादनपरत्वाद्यावन्तः केचन त्रिप्रदेशिकास्ते भिप्रदेशिफल्यसामान्याव्यतिरेकात् व्यतिरेके प त्रिप्रदेशिकत्वानुपपत्तेः सामान्यस्य चैकत्यादेव त्रिप्रदेशिकानुपूर्वीति, एवं चतुष्पदेशिकादिष्वपि भाषनीयं, पुना पिशुद्धवरसंग्रहापेश्या सर्वासामेवानुपूर्वीत्वसामान्यभेदादेकैवानुपूर्वीति, एवमनानुपूर्व्यवक्तव्यकेष्वपि स्वजात्यभेदतो वाच्य- मेकत्यमिति से त' मित्यादि निगमनं, पदुत्वाभावाद्वहुवचनाभावः 'एताए ण' मित्यादि ( ९२-७०) पाठसिद्धं, यावत् अत्थि आणुपुल्ची' स्पादि सप्त भंगाः, व्यफियदुत्वाभायादहुवचनानुपपतितः शेपभंगाभाव इति, एवं भंगोपदर्शना यामपि भावनीय। “से किंत - - समानारे' त्यादि ( ९४-७१) सूचीसी, यावत् 'संगहस्स आणुपुग्विदव्वाई आणुपुबिव्वेहिं समेतिरंति' तज्जातो वर्तन्ते, आनुपूर्वी- त्वेन भयन्तीत्यर्थः, एपमनानुपूर्व्यवकव्यकद्रव्यचिन्तायामपि भावना कायी, पाठान्तरं वा ' सहाणे समोतरति ' स्वस्थानं तस्मिन् समवतर- तीति, अनाह-जं सहाण समोतरतीत्ति भगद, किं तं आतभावो सट्ठाणं परदव्यं वा समभावपरिणामत्तणओ सहाणं ?, जदि आतभावो सहाणं । तो आतभावे ठितत्तणतो समोतारो भवति, अह. परदव्वं तो आणुपुनिव्वस्स अगाणुपुग्विअवत्तव्वगव्वावि मुत्तित्तवण्णादिपहिं समभाव- रागतो सहाणं भविरसंति, एवं चोदिते गुरू भगति-सम्बदन्या आतभावेसु वणिज्जमाणा आतभारसमोतारे भवंति, जतो जीवदव्वं जीवभा- पेमु समोरारिराजा णोऽजीयभायेषु, अजीवदयपि अजीवभावसु न जीवभावेधित्यर्थः, परदव्यपि समभावविसेसादिसामन्नत्तगओ साणं पेप्पइति ण दोसो, इह पुग अधिकारे आणुपुधिभावविसेसत्तगओ आणुपुधिदवपक्खे समोतरतित्ति सटाणं भणितं, एवं अणाणुपुलिव- अपत्तव्येमुनि सहाणे समोवारो भाणियन्यो इति, ‘से त' मित्यादि, निगमनं । ' से कि ते अणुगमे १, अणुगमे अट्ठविहे पण्णत्ते, तंजहा-' मन्तपद' गाहा (१९-७१) णारं अप्पाबहुं णस्थि 'त्ति ( ९५-७१ ) विशेषत इयं च नयान्तराभिप्रायतो व्याख्यातेव, य एयेह विरोपोऽमावेव प्रतिद्वारं प्रतिपादत इति, तर 'संगहस्से ' त्यादि, प्रन्थसिद्धमेव, यावन्नियमा एको रासी, एत्थ सुत्तुच्चारणसमणं- तरमेव आह चोदकः--गणु दनापमाणे पुढे असिलिट्टमुत्तरं, जओ एको रासित्ति पमाणं कहियं, जओ बहूणं सालियोयाणं एको रासी भण्गति, एवं यहूर्ण आणुपुनियाण एको रासी भविस्तति, बहू पुग दवा पडिवजितव्या, आचार्य आह-एकरासिग्रहणण बहुसुवि आणुपुनिदव्येमु चैव आणुगुन्धिभावं देसी, जहा मोसु कठोगमुत्त तं, अावा जहा बहवो परमाणपो संधत्तभावपरिणता एगबंधो भगति, एवं यदुभाणुपुब्धिदव्या आणुविभावपरिणयत्तणवो एगाणुपुवित्तं एगत्तणो एगो रासीति भणितं न दोसो, 'संगहस्स आणु- .
पुग्विदवाई लोयस्स किं संखेजतिभागे होज्जा' इत्यादी निर्वचनसूत्रं : नियमा सबलोए होज्जा' सामगवेक्खाए आणुपुबीए पगसणओ सव्वगयत्तणओ य, एवमणाणुपुन्विअवत्तन्वगावि भाणितव्वा । फुसणावि एवं पेव भाणितवा, कालतो पुण सव्वद्धं, आणुपुठवी- सामान्यस्य सर्वकालमेव भावात्, एवमणाणुपुविअवत्तबगावि माणियव्या, अंतरचिन्ताए णात्थ अन्तरं, प्रयोजनमनन्तरोक्तमेव, भाग- द्वारेऽपि नियमात् विभागो, जेण तिण्णि चैत्य रासी, एत्थ चोदगो भगति-गणु आदीए अवत्तबगोहितो अणाणुपुब्बी विसेसाधिता तेहितो आणुपुन्वी असंखेजगुणा, आचार्य आह- नेगमववहाराभिप्पायतो, इमं पुग संगहाभिप्पायतो भणितं, किंचान्यत्-जहा एगरस रण्गो तओ पुत्ता, तोसे अस्से मग्गन्ताणं एगरस एगो आसो दिग्गो, सो छ सहस्से लब्भति, वितियस्स दो आसा दिण्या, ते तिमि तिणि सहस्से लम्भति, तइयस्स वारस आसा दिण्णा, ते पंच पंच सए लन्भंति, विसमावि ते मुलभावं पडुच्प विभागपडिता भवंति, एवं आणुपुधि- मादीवि दव्वा आणुपुब्विअणाणुपुब्विअवतव्वगविमागसमत्तणतो नियमा तिभागत्ति भणितं ण दोसो, सादिपारिणामिए भावे पूर्ववत्, गता अगोवणिहिया दवाणुपुब्वी । ' से कि त 'मित्यादि, अथ कथमोपनिधिकी द्रव्यानुसूर्वी ?, औपनिधिको द्रव्यानुपूर्वी त्रिविधा प्रशता, -' पूर्वानुपूर्वी ' त्यादि ( ९६-७३ ) तस्मात्प्रथमात्प्रभृति आनुपूर्वी अनुक्रमः परिपाटी पूर्वानुपूर्वी, पाश्चात्यान्-चरमादारभ्य व्यत्य- येनैवानुपूर्वी पश्चानुपूर्वी, न आनुपूर्वी अनानुपूर्वी यथोक्ताकारद्वयातिरिक्तरूपेत्यर्थः, 'से कि त' मित्यादि. (९७-७३) तत्र द्रव्यानु- पूळधिकारात् धर्मास्तिकायादीनामेव च द्रव्यत्वादिदमाह--'धम्मस्थिकाए' इत्यादि, तत्र जीवपुद्गलानां स्वाभाविक क्रियावचे गतिपरिण- तानां तत्स्वभावधारणादमः, अस्तय:-प्रदेशास्तेषां काय:-संघातः अस्तिकायः धर्मश्चासावस्तिकायश्चेति समासः, तथा जीवपुगलानां स्वाभा- विके क्रियावत्त्वे तत्परिणतानां तत्स्वभावाधारणादधर्मः, शेपं धर्मास्तिकायवत् , तत्र सर्वद्रव्यस्वभावाऽऽदीपनादाकाशं, स्वभावेनावस्थानादि- . तद्यथा- रयः, आशन्दो मर्यादाभिविधिवाची, मर्यादायामाकाशे भवन्ति भावाः स्वात्मनि च, तत्संयोगेऽपि स्वभाव एवावतिष्ठन्ते नाकाशभावमेव पान्ति, अभिविधौ तु सर्वभावव्यापनादाफाश, सर्वात्मसंयोगादिति भावः, शेपं धर्मास्तिकायवत् , तथा जीवति जीविष्यति जीवितवान् जीषा, शेर्ष पूर्ववत्, क्या पूरणगलनधर्माणः पुद्रलाः त एवास्तिकायः पुद्गलास्तिकाय इत्यनेन सावयवानेकप्रदेशिकस्कन्धमहोऽप्यव- गन्तव्यः, तथाऽवेत्ययं फालवचनः स एव निरंशत्वादतीतानागतयोविनिष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वात्समयः, समूहाभाव इत्यर्थः, आवलिकादयः मन्तीति चेत्, न, वेषां व्यवहारमात्रवयैव शब्दात, तथाहि-नानेकपरमाणुनिथुत्तरकन्धसमूहवत् आवलिकादिषु समयसमूह इति । आह-एप फपमस्तित्वमवगम्यते ? इनि, अयोग्यवे, प्रमाणात्, तच्चेदं प्रमाण-इह गतिः स्थितिश्च सकललोकप्रसिद्धा कार्य वर्तते, कार्य च परिणामा- पेनाकारणायत्तारमलाभ पर्पते, पटादिकार्येषु तथा दर्शनात् , तथाच मृत्पिण्डभावेऽपि दिग्देशकालाकाशप्रकाशाद्यपेक्षाकारणमन्तरेण न घटो मयनि, यदि स्यान्मृत्पिण्डमायादेव स्यात् , नच भवति, गतिस्थिती अपि जीवपुद्गलाख्यपारिणामिककारणभावेऽपि न धस्तिकायाख्यापेक्षा- फारणमन्तरेण भपत एप, यतश्च भायो दृश्यते अतस्तत्सत्ता गम्यत इति भावार्थः, गतिपरिणामपरिणवानां जीवपुगलानां गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायः मत्स्यानामिव जलं, क्या स्थितिपरिणामपरिणतानां स्थित्युपष्टम्भकः अधर्मास्तिकायः मत्स्यानामिव मेदिनी, विवक्षया जलं वा, प्रयोगगतिस्थिती अपेक्षाकारणवत्यो कार्यत्वाद् घटवत्, रिपक्षत्रैलोक्यपिरमभावो वेत्यलं प्रसंगेन, गमनिकामात्रमेतत् । आइ-आकाशा- निकायसता फयमपगम्यते !, उच्यते, अवगाहदर्शनात्तया पोक्त-' अवगाइलक्षणमाकाश' मिति, आइ-जीवास्तिकायसत्ता कथमवग- म्यते ?, गो ramrem त्वात् , पुद्गलास्विकायसत्ताऽनुमानतः, घटादिकार्योपलब्धेः सांव्यवहारिकप्रत्यक्षतश्चीत, आइ-लस म्पकाशोकादिपुष्पफलप्रदानस्य नियमेन दर्शनात् , नियामकश्च काल इति, आइ-पूर्यानुपूर्वी- دن . . त्वममीपामित्वमेव किं कृतमिति ?, अत्रोच्यते, इत्यमेवोपन्यासवृत्तेः, आह-इत्थमेव क्रमेण धर्मास्तिकायाद्युपन्यास एव किमर्थमिति , उच्यते, धर्मास्तिकायादिपदस्य मांगलिकत्वाद्धर्मास्तिकायस्य प्रथममुपन्यासः गतिक्रियाहेतुत्वाच्च, पुनर्धर्मास्तिकायप्रतिपक्षत्वादधर्मा- स्विकायस्य, पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य, पुनः प्रकृत्याऽमूर्तिसाम्याज्जीवास्तिकायस्य, पुनस्तदुपयोगित्वासुद्गलास्तिकायस्य, पुनर्जीवा- जीवपर्यायत्वादद्धासमयस्येति, ‘से किं तं पच्छाणुपुवी ' त्यादि, पश्चात् प्रभृति प्रतिलोमपरिपाटी पश्चानुपूर्वी, उदाहरणमुत्क्रमेणेदमेव 5 अद्वासमय इत्यादि, निगदसिद्धं, से किं तं अणाणुपुब्बी ' त्यादि, न आनुपूर्वी अनानुपूका यत्रायं द्विप्रकारोऽपि क्रमो नास्ति, एवमेवादवित- तया विवदयत इत्यर्थः, तथा चाह--'एयाए चेव 'चि 'एते छच्च समाणे' इति वचनादस्यामेवानन्तराधिकृतायां 'एगादियाए 'त्ति एकादिकायां 'एगुत्तरियाए 'ति एकोत्तरायां 'छगच्छगते'त्ति पण्णां गच्छः समुदायः पड्गच्छः तं गता--प्राप्ता पड्गच्छगता वस्यां 'सेढोए 'त्ति श्रेण्यां, किं ?.' अण्णमनन्भासो' ति अन्योऽन्यमभ्यासोऽन्योऽन्याभ्यासः, अभ्यासो गुणनेत्यनान्तरं, 'दुरूवूणो 'त्ति द्विरूपन्यूनः, आद्यन्तरूपरहितोऽनानुपूर्वीति संटका, एष तावदक्षरार्थः, भावार्थस्तु करणगाथानुसारतोऽवगन्तव्यः, सा चेयं गाथा-'पुव्या- शुपुयि हेट्ठा समयाभेदेण कुण जहाजेहुँ । सवरिमतुलं पुरओ णसंज्ज पुवकमो सेसे ॥१॥ ति, पुव्वाणपुन्विसइत्यो पुष्वं वणितो, हेहात्ति पढमाए पुव्याणुपुट्विलताए अधोमागे रयणं वितियादिलतादिसु समउ' ति इह अणाणुपुविभंगरयणव्यवस्था समयः तं : अभिद- माणो' ति तां भंगरचनाव्यवस्था अविणासेमाणो, तस्स य विणासो जति सरिसमंक लताए ठवेति, जति वाऽमिहितलक्षणतो उकमेणं ठवेइ तो भिण्णो समओ, उक्तंच-"जहियंमि उ निक्खित्ते पुणरवि सो चेव होइ दायव्यो । सो होति समयभेओ बजेयव्वा पयत्तेणं ॥ १॥"तं भेदं अवयमाणो कुणसु ' जहाजेट्ट' वि जो जस्स आदी एस तस्स जेट्ठो हवति, जहा दुगस्स एको जेट्ठो, अणुजेट्ठो जहा तिगरस एको, . .
~ . बेहाणुजो जघा घउकरस एको, अतो परं सव्वे जेट्टाणुजेट्ठा भाणितव्वा, एवेर्सि अण्णतरे ठविते 'पुरा' ति अग्गओ उवरिलतासरिसे अंके ठवेत्रा, जेहादिअंकठवणतो जे एगादिया सेसट्टाणा तेसु जे अद्वविया सेसगा अंका ते पुव्वक्कमेण ठवेज्जा, जस्स अणंतरी परंपरो वा पुग्यो । अंको स पुज्यं ठविग्जते पुव्वकमो भण्णतीत्यर्थः, तत्य विण्डं पदाणं इमा ठवगा, १२३-२१३-१३२-३१२-२३१-३२१ अहवा अणा- गुपुवीणं परिमाणजाणणत्यो सुहविण्णेयो इमो उवाओ धम्मादिए चेव छप्पदे पडुच्च देसिज्जइ-एगादिएसु परोप्परन्भासेण सत्त सता पीमुत्तरा भवंति, एकेण दुगो गुणिओ दो दो तिग छ छ चउक्त चउव्वीसं चउवीस पंच वीसुत्तरं सतं वीसुत्तरं सतं छक्कगाण सत्त सता योसुत्तरा, एते पढमतिमहीणा अणाणुपुवीण सत्त सता अट्ठारसुत्तरा हवंति, अगेण उवातो भणिओ चेव 'पुनाणुपुत्री हेटा' इत्यादिना, एवमन्येऽपि भूयांस एवोपाया विद्यन्ते न च वैरप्रस्तुतैरिहाधिकार इति न दयन्ते, से तं अणाणुपुचीति निगमनं, ' अहवे ' त्यादि (९८-७७ ) अहवेवि प्रकारान्तरदर्शनार्थः, औपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी त्रिविधा प्राप्ता, तद्यथा- पूर्वानुपूर्वी ' त्यादि सूत्रसिद्ध यावनिगमन- मिति, नपरमाह चोदक:-अथ फस्मात्पुद्गलास्तिकाये एव त्रिविधा दर्शिता, न शेपास्तिकायेषु धादिविति, अत्रोच्यते, असंभवाद्, असंभवश्व पाथर्माकाशानां प्रत्येकमेकद्रव्यत्वावेकरव्येषु च पूर्वापयोगात् जीवास्तिकायेऽपि सर्वजीवानामेव तुल्यप्रदेशत्वादेकायेकोत्तरवृष- भागादयो न इति, अवासमयस्त्वेकत्वादयोग इत्यलं प्रसङ्गन, प्रस्तुमः प्रकृतं, गता द्रव्यानुपूर्वी । साम्प्रतं क्षेत्रानुपूर्वी प्रति- पागते, तत्रेदं सूत्र- से कि त खत्ताणुपुची ( ९९-७८ ) द्रव्यावगाहोपलक्षित क्षेत्रमेव क्षेत्रानुपूर्वी, सा द्विविधा प्रह- त्यागत्र यया द्रव्यानुपूर्वी तथैवाक्षरगमनिका कार्या, विशेषं तु वक्ष्यामः, 'तिपदेसोगाढे आणुपुन्धि' ति त्रिप्रदेशावगादः ध्यणुकादिरसन्धः अवगाहावगाइकयोरन्योऽन्यसिद्धरभावेऽप्याकाशस्यावगाहलक्षणत्वात् क्षेत्रानुपूर्वधिकारात् क्षेत्रप्राधान्यात् क्षेत्रानुपूर्वी- वि, एवं यावदसंख्ययप्रदेशावगाढोऽनन्तप्रदेशिकादिरानुपूर्वीति, 'एगपदेसावागढोऽणाणुपुनि' ति एकप्रदेशावगाढः परमाणुः यावद्- नन्ताणुफरकन्धो वाऽनानुपूर्वी, 'दुपदेसोगाढे अवत्तवए । द्विपदशावगाढो द्वयणुकादिरवक्तव्यकं, एत्थावगाहो दव्वाणं इमेण विहिपा-अणाणुपूविव्वाणं परमाणं नियमा एगम्मि चेव पदेसेऽवगाहो भवति, अवत्तन्वयव्याण पुण दोपदेखियाणं एगम्मि का दोसु वा, आणुपुश्विदव्वाण पुण तिपदेसिगादीणं जहण्गेणं एगम्मि पदेसे उकोसेणं पुण जो खंधो जत्तिपहिं परमाणूहि णिफण्णो सो तत्तिएहि व परसेहिं ओगाइति, एवं जाव संखेज्जासंखेज्जपदेसिओं, अणंतपदेसिओ पुण खंधो एगपदेसारद्धो एगपदेसुत्तरवुड्डीए सकोसओ जाव असज्जेिसु पदेसेसु ओगाहति, नानन्तेपु, लोकाकाशस्यासंख्येयप्रदेशात्मकत्वात्परतश्चावगाहनाऽयोगादित्यलं प्रसंगेन, शेपं सूत्रसिद्ध यावत गमववहाराणं आणुपुन्विदम्याई कि संसेज्जाई असंखेज्जाई अणंताई?, नेगमषव० आणु० नो संखजाई असंखाजाई नो अणंताई, एवं अणाणुपुग्विदवाणिवि, ता असंखेयति क्षेत्रप्राधान्यान् द्रव्यावगाहक्षेत्रस्यासंख्येयप्रदेशात्मकत्वात्तुल्यप्रदेशावगाढानां च द्रव्यतया बहूनामप्ये- कत्यादिति । क्षेत्रद्वारे निर्वचनसूत्र-'एगं दव्यं पडुच्च लोगस्स संखेज्जतिमागे वा होउजे ' त्यादि, तथाविधस्कन्धसद्भावाद्, एवं शेषप्वपि भावनीय, यावद् 'देसूणे वा लोए हॉग्ज' ति आह-अचित्तमहाम्कन्धस्य सकललोकव्यापित्वात्क्षेत्रप्राधान्यविवक्षायामपि कस्मात्संपूर्ण एव लोको नोच्यते? इति, उच्यते, सदैवानानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्यसदायात् जघन्यतोऽपि तत्प्रदेशत्रयेणोनत्वाद् व्याप्ती सत्यामपि तत्प्रदेशप्वानुपूर्ताः प्राधा- न्याभावाद्, उक्तं च पूर्वमुनिभिः-" महखंधापुण्णेवी अवत्तव्वगऽणाणुपुग्विदव्वाई। देसोगाढाई तसेणं स लोगोणो ॥१॥ण य तत्य तस्स जुज्जइ पाधणं वावि विवि ( तमि ) देसंमि | तप्पाधन्नत्तणओ इहराऽभावो भवे तासि ॥२॥" अधिकृतानुपूर्वीस्कन्धप्रदेशकल्प- नातो वा देशोन एव लोक इति, यथोक्तमजीवप्रज्ञापनायां-" धम्मत्यिकाए घम्मत्यिकायस्स देसो धम्मस्थिकापरस पदेसे, एवमधम्मागासे, + पुग्गलेमुवि " इह पावयवावयविरूपत्वाद्वस्तुनः अवयवावयविनोश्च कथंचिद्भवादेशप्रदेशकल्पना साध्वीति, न च देश एव देसी सर्वथा, तदे- कत्वे देशमान एवासौ स्यादेशो वा देशिमात्र इति, अतः स्वदेशस्यैव कथंचिदन्यत्वादेशोनो लोक इति । किंच-खेत्ताणुपुवीए माणुपुव्वीअव- व्वगदम्वविभागत्तणो ण तेर्सि परोप्परमवगाहो, परिणमंति वा, ण वा तेसिं खंधभावो अस्थि, कथी, उच्यते, पदेसाण अचलभावत्तणो, 'वो य अपरिणामत्तणओ, तोस च भावप्पमाणनिच्चत्तणओ, अतो खेत्ताणुपुव्वीर एगं दव्वं पडुच्च देसूणे लोगेत्ति भणियं, दव्वाणुपु- स्वीर पुण दव्याण एगपदेसावगाहत्तणओ एगावगाहेऽवि दव्वाण आयभावेणं भिन्नत्तणओ परिणामत्तणओ खंधभावपरिणामत्तणओ अतो गं दवं पहुच्च सन्चलोगेति, भाणितं च-" कह णवि दविए घेऽवेवं खंधे सविवक्खया पिधत्तेणं । दव्वाणुपुन्विताइं परिणामइखंधभावेण॥१॥" त्रोच्यते, बादरपरिणामेसु आनुपुम्बिदवपरिणामो चेव भवति, नो अणाणुपुन्विअवत्तव्वगदवेणं, जो बादरपरिणामो खंधभावे एव भवति, ते ण सुगुमा ते विविहापि अत्यि, किंध-जया अचित्तमहाखंघपरिणामो भवति तदा ते सव्वे सुहुमा आयभावपरिणाम अमुंचमाणा तत्परिणता वंति, तस्स मुहुमत्तणओ सव्वगतत्तणओ य, कयमेवं ?, उच्यते, पायातपोद्योतबादरपुद्गलपरिणामवत् , स्फटिककृष्णादिवर्णोपरंजितवत्, सो पुच्छर-लव्याणुपुब्बिए एगदव्वं सव्वलोगावगाढंति, कई पुण महं एवगं वा भवति ?, उच्यते, केवलिसमुद्घातवत्, उक्तं च-"केवलिउ- पाओ इस समय हम पूर रेयति य लोये । अच्चित्तमहाखंधो वेला इव अतर णियतो य॥१॥" अचित्तमहाखंधो सलोगमेत्तो वीससापरि- वो भवति, विरियमसंखेग्जजोयणप्पमाणो अणियतकालठीवी वट्टो उडमहो चोइसरज्जुप्पमाणो सुटुमपोग्गलपरिणामपरिणओ पढमसमए हो भवति विविए कवाडं तइए मयं करेइ घउत्ये लोगपूरणं पंचमादिसमएसु पडिलोमं संहारेण अट्ठसमयंते सव्वहा तस्स खंघओ विणासो, म जलनिहिवेटा इस छोगपुरणरेयकरणेण ठिवो लोगपुग्मगलाणुभावो, सन्वण्णुवयणतो सद्धेतो इत्पलं प्रसंगेन । 'पाणादबाई पहुच्च णियमा भावार्थ उक्त सव्वलोएपी' त्यादि (१०१-०७०), अस्य भावना-व्यादिप्रदेशावगाडैद्रव्यभेदैः सकललोकस्यैव व्याप्तत्वादिति । अनानुपूर्यालोचनायां त्वेक द्रव्यं प्रतीत्य असंख्येयभाग एव, तस्य नियमत एवैकप्रदेशावगाढत्वात्, णाणादव्वाई पडुच्च णियमा सव्वलोएति. विशिष्टैकपरिणाम- पनि प्रत्येकप्रदेशावगाडैरपि समप्रलोकव्याप्तः, आधेयभेदेन वाधारभेदोपपत्तेः, वस्तुनश्चानन्तधर्मात्मकत्वासत्सहकारिकारणसभिधाने सति सस्य २ धर्मस्याभिव्यक्ते, धम्मभेदेन च क्षेत्रप्रदेशाविशेषऽध्यानुपूर्वीतराभिधानप्रवृत्तेरपि सूक्ष्मधिया भावनीयं । एवं अवत्तव्वगदवाणिवि, एव, नवरमवक्तव्यकैकद्रव्यं द्विप्रदेशावगाढं भवति, स्पर्शनायां तु यथाऽऽकाशप्रदेशानामेव स्पर्शना, ततः खल्यानुपूाविद्रव्याधारत्वादिष्टानामेव पड्दिकस्थितानंतरप्रदेशैरेव सह वाऽवगन्तव्या, इह पुनः किल सूत्राभिप्रायो यथाऽऽकाशप्रदेशाव- गाढस्य द्रव्यस्यैवं भिन्तनीयेति वृद्धा व्याचक्षते, भावार्थस्त्वनंतरद्वारानुसारतो भावनीय इति । कालचितायामपि यद्याकाशप्रदेशानामेव कालश्चित्यते ततः किल नभःप्रदेशानामनायवसितत्वात् स एव वक्तव्यः, सूत्राभिप्रायस्त्वानुपूादिद्रव्याणामेवावगाहस्थितिकालश्चिन्त्यते इत्येके, न पेह क्षेत्रसंडानामपि विशिष्टपरिणामपरिणताधेयद्रव्याधारभावोऽपि चिन्त्यमानो विरुध्यत इति, युक्तिपतितश्वायमेव, क्षेत्रानुपूळधिका- रादिति, नत्र 'एगं दव्वं पडुन जहनेणं एक समय ' मित्यादि, अस्य भावना-द्विप्रदेशावगाढं तदन्यसन्निपाते त्रिप्रदेशावगाढं भूत्वा समयान- तरमेव पुनप्रिदेशावगाढमेव भवति, उत्कृष्टतत्त्वसंख्येयं कालं भूत्वेति, आधेयभेदाच्चहाधारभेदो भावनीय इति, शेपं भावितार्थे । अन्तर- चेता प्रफटार्था, नवरमुत्कृष्टत: असंख्येयं कालं, नानन्तं यथाऽनानुपूर्व्यामिति, कस्मात् ?, सर्वपुद्गलानामवगाहक्षेत्रस्य स्थिविकालस्य चासंख्ये- त्वात्, क्षेत्रानुपूधिकारस्य व्याख्येयत्वात्, क्षेत्रानुपूय॑धिकारे च क्षेत्रप्राधान्याद्, असंख्येयकालादारतश्च पुनस्तत्प्रवेशानां तथाविधाधेय- विन तथाभूताधारपरिणामभावादित्यतिगहनमेतदवहितैविनीयमिति ॥ भागचिन्वायामानुपूर्वीद्रव्याणि शेषद्रव्येभ्योऽसंख्येयेषु भागेवि- स्युक्त, अौके व्याचक्षते-यदा यदा सप्रदेशानुपुब्विमादि चिंतिजति तदा तदा पण्णवणाभिष्पायपरिकप्पणाए समूणातिरित्तभागो भाजितन्यो, जया पुण अवगाहिदव्या तदा संखेजेसु भागेसुत्ति, जहा दव्याणुपुबीए तहा भाणितन्वं, तत्र विनेयजनानुग्रहार्थ क्षेत्रानुपूा एव प्रक्रान्तत्वात् द्रव्यानुपूर्यास्तूपाधित्वेन गुणीभूतत्वात् क्षेत्रानुपूर्वीमेवाधिकृत्य प्रज्ञापनाभिप्रायः प्रतिपाद्यते-तत्रानुपूर्वार्द्रव्याणि शेपद्व्येभ्योऽसंरव्येयंभागैर- धिकानीति वास्यशेषः, इत्थं चैतदंगीकर्तव्यं, यस्मादनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्याणि तेभ्योऽसंख्येयभागैरधिकानीति, क्षेत्रानुपूय॑धिकारात् क्षेत्र- पण्डान्यधिकृत्येयमालोचना, ततः खल्वानुपूादिद्रव्याधारलोकक्षेत्रस्य चतुर्दशरज्ज्वात्मकत्वेन तुल्यत्वात्तदंतर्गतप्रदेशानां च सर्वेषामेवानुपूर्ध्या- दिभिर्द (म्यानत्वात् समत्वं द्र) व्याधारलोकक्षेत्रस्य प्रत्युत व्यादिप्रदेशसमुदायेष्वाकाशखण्डेषु प्रतिखण्डमेकैकानुपूर्वीगणनादानुपूर्वीणामेवा- रूपता युक्तिमती, अवक्तव्यानानूपूर्वीणां तु द्विप्रदेशकैकप्रदेशिकच्दानां गणनात् बहुता, तत्किमर्थ विपर्यय इति?, अत्रोच्यते, इह व्यादिप्रदेशा- धेयपरिणामद्रव्याधारत्वेन क्षेत्रानुपूर्योऽभिधीयते, तत्र त्रिप्रदेशाभिधेयपरिणामवस्यनंतान्यपि द्रव्याणि विशिष्टेकत्रिप्रदेशसमुदायलक्षणक्षेत्र- व्यवस्थितान्येकका क्षेत्रानुपूर्वी, एवं चतुःप्रदेशेप्वाधेयपरिणामवस्यपि असंख्येयप्रदेशाधेयपरिणामवत्पर्यतानि विशिष्टैकचतुःप्रदेशावसंख्ये- यप्रदेशान्तसमुदायलक्षणक्षेत्रव्यवास्थितानि प्रतिभदमेकैकैवेति, किन्तु यदेकं त्रिप्रदेशसमुदायलक्षणमानुपूर्वीव्यपदेशाई क्षेत्रं तदेव तदन्या- नंतचतुप्रदेशाधाधेयपरिणामवद्रव्याध्यासितमेकैकक्षेत्रप्रेदशपद्धया परिणामभेदतो भेदेनानुपूर्वीव्यपदेशमईति असंख्येयाश्च प्रभेद- कारिणः क्षेत्रप्रदेशा इति, न पायमवक्तव्यकानानुपूर्वीणां न्यायः संभवति, नियतप्रदेशात्मकत्वादतोऽसंख्येयभागैरधिकानीति स्थितं, न च तन्नेनैव स्वभावेन त्रिप्रदेशाधेयपरिणामवतां द्रव्याणामाधारता प्रतिद्यते, नैव चतुःप्रदेशायाधेयपरिणामवतामपि, तेपामति विप्र- देशाधेयपरिणामोपपत्तेः विपर्ययो वा, वदेवमनन्तधर्मात्मके वस्तुनि सति विवक्षितेतरधर्मप्रधानोपसर्जनद्वारेणाखिलमिह भावनीयमित्यळ , प्रसंगेन | भावचिन्तायामानुपूर्वीद्रव्याणि नियमात् सादिपारणामिके भावे, विशिष्टाधेयाधारभावस्य सादिपारिणामिकात्मकत्वाद् , एवमनानुपूर्वीअ- धफव्यकान्यपि, अल्पबद्त्वचिन्तायां द्रव्यार्थतां प्रत्यानुपूर्वाणामेकैकगणनं, प्रदेशार्थतां तु भेदेन तद्गतप्रदेशगणनं, द्रव्यार्थप्रदेशार्थतां तूभय- गणनं, वत्र सव्वत्योवाई गमववहाराणं अवत्तव्वगदव्वाई दवट्ठयाए, कथं ?, द्विप्रदेशात्मकत्वादवक्तव्यकद्रव्यागामिति, अणाणुपुन्विदव्वाई दव्वहयाए विससाधियाई, कथं ?, एकभदेशात्मकत्वादनानुपूर्वीणां इति, आह- यद्येवं फरमाद् द्विगुणान्येव न भवंत्येकप्रदेशात्मकत्वात् तद्विगु- णत्वभावादिति, अनोच्यते, तदन्यसंयोगतोऽवधीकृतावक्तव्यकबाहुल्याच्च नाधिकृतद्रव्याणि द्विगुणानि, किंतु विशेषाधिकान्येव, ‘आणुपुवी- दवाई दव्यद्वयाए असंसेज्जगुणाई' अत्र भावना प्रतिपादितैव, 'पदेसट्ठयाए सव्वत्थोवाई णेगमववहाराणं अणाणुपुश्विदव्याई 'तिप्रफटार्थ, 'अवत्तव्वगदव्वाइं पदेसट्टयाए विसेसाधिताई। अस्य भावार्थ:-इह खलु रुचकादारभ्य क्षेत्रप्रदेशात्मकत्वादवक्तव्यकश्रेणिव्यतिरिक्ततद- न्यप्रदेशसंसर्गनिष्पन्नावक्तव्यकगणनया तथा लोकनिष्फुटगतप्रदेशावक्तव्यकायोग्यानानुपूर्वीयोग्यमावतश्चेति सूक्ष्मबुद्ध्या भावनीय इति । इह विनेयजनानुमहाथै स्थापना लिख्यते, शेपं भावितार्थ यावत् । सेत्तं गमववहाराण अणोवणिहिया खेत्ताणुपुव्वी' सेयं नैगमव्यवहारयो- रनोपनिधिकी क्षेत्रानुपूर्वी । ' से किं तं संगहस्से' त्यादि (१०२-८७) इयमानिगमनं द्रव्यानुपूर्व्यनुसारतो भावनीया, नरमत्र क्षेत्रस्य प्राधान्यमिति । औपनिधिक्यपि भायो निगदसिद्वैव, णवरं पंचत्थिकायमइओ लोगो, सो आयामओ उड्डगहे पतिहिओ, तस्स तिहा परिकप्पणा इमेण विहिणा-बहुसमभूमिभागा रयणप्पभाभागे मेरमज्झे अट्ठपदेसो रुयगो, तस्स अहोपयराओ अहेण जाव णव योजणशतानि तिरियलोगो, ततो परेण अहे. ठिवत्तणओ अहोलोगो साहियसत्तरज्जुप्पमाणो, रुयगाओ उपरिहुत्तो णव जोयणसताणि जाव जोइसचकरस तपरितलो ताव तिरियलोगो, चओ उड्डयोगठितत्तणो उवरि उठ्ठलोगो देसूणसत्तरज्जुप्पमाणो, . अहोलगडलेागाण मन्शे अठ्ठारसजोयण- - सतप्पमाणो तिरियभागठियत्तणओ विरियलोगो, ' अहव अहो परिणामो ग्यत्तणुभावेण जेण उस्सण्णं । असुभो अहोत्ति भणिओ दवाणं वेण- प्रोटोगो || १ || उति उवरिमंति य सुहसेत्तं सत्तओ य दव्वगुणा । उप्पज्जति य भावा तेण य सो उड्डलोगो त्ति ॥ २॥ मज्दाणुभावं गेच ज त तिरिगं ययणपन्जयो । भण्णइ तिरिय विसालं अवो य तं तिरियलोगोत्ति ॥३॥' अहोलोक क्षेत्रानुपूा रखप्रभादीनाम- नादिकालसिद्धानि नामानि यथासममूनि विज्ञावन्यानि, नद्यथा- घम्मा वंसा सेला अंजण रिट्ठा मघा च माघवती । पुढवीणं नामाईरयणादी होनि गोताई ॥१॥' रनमभादीनि तु गोत्राणि, नगेन्द्रनीलादिबहुविधरत्नसंभवान्नरकवर्ज प्रायो रत्नानां प्रभा, ज्योत्स्ना यस्यां सा रत्नप्रभा, एवं शेषा अपि यथानुरूपा यान्या इति, नपरं शर्कग-उपलाः वालुकापंमधूमकृष्णातिकृष्णद्रव्योपलक्षणद्वारेणेति, तिर्यग्लोकक्षेत्रानुपूयों जंबुरीये दीये लयणसमुदे घायइसंडे दीवे कालोदे समुद्दे उद्गरसे पुक्सरवरदीवे पुक्खरोदे समुद्दे उदगरसे वरुणवरे दीवे वरुणोदे समुद्दे वरु- परसे सोदयरे दीये मोदोदे समुद्दे पयवरे दीवे घओदे समुद्दे सीरवरे दीवे खोरवरे समुद्दे, अतो परं सन्ये दीवसरिसणामिया समुद्दा, ते सध्ये मोदरसा भाणियन्या । इमे दीयणामा, जह--गंदीसरो दीवो अरुणवरो दीवो अरुणावासो दीवो कुंडली दीवो, एते जंबूदीवाओ णिरं- सरा, अनो परं असंरोग्जे गंतुं भुजगवरे दीवे, पुणो असंज्जे दीवे गंतुं कुसवरे दीवे, एवं असंखेने २ गंतु इमेसि एककं गाम भाणियन्वं, फोनवरे दोरे, एवं आभरणादओ जाव अन्ने सयंभूरमणो, से अन्ते समुद्दे उदगरसे इति । जे अन्तरंतरा दीवे तेसिं इहं सुभणामा जे केइ सण्णामाणो वे भाणितल्या, सव्येसि इमं पमाणं, ' उद्धारसागराणं अड्डाइजाण जत्तिया समया । दुगुणादुगुणपवित्थर दीयोददि रज्जु एवइया ॥ १॥ प्रलोकवाना नु सौधर्मावर्तसकाभिधानसकलविमानप्रधानविमानविशेषोपलक्षितः सौधर्मः, एवं शेषेष्वपि भावनीयमिति, लोकमरीयाविभागे भवानि प्रेयेयकानि, न तेषामुत्तराणि विद्युत इत्यनुत्तराणि, मनाग्माराकान्तपुरुषवत् नता अंतेषु ईपत्प्राग्भारेत्यलं प्रसंगेन य - प्रकृतं प्रस्तुमा, उका क्षेत्रानुपूर्वी ॥ साम्पतं कालानुपूर्युच्यते-तत्रेदं सूत्र--' से कि तं कालानुपुत्री' (१०४-९२) तत्र द्रव्यपर्यायत्वात्का- लस्य व्यादिसमयस्थित्याग्रुपलक्षितद्रव्याण्येव । कालानुपूर्वी द्विविधा प्रज्ञप्ते ' त्यादि, (१०५-९२) अस्या यथा द्रव्यानुपूर्यास्तथैवाक्ष- रगमनिका कार्या, विशेपं तु पक्ष्यामः, तिसमद्वितीए आणुपुव्यित्ति त्रिसमयस्थित्यणुकादि द्रव्यपर्याययोः कथंचिदभेदेऽपि आनुपूर्व्यधिकारा- सत्प्राधान्याकालानुपूति, एवं यावदसंख्येयसमयस्थितिः, एवमेकसमयस्थित्यनानुपूर्वी, द्विसमयस्थित्यवक्तव्यकं, शेष प्रगटार्थ, यावत् ' णो मखे- उजाई असंखग्जाई जो अणन्ताई अस्य भावना-इह कालप्राधान्यान् प्रिसमयस्थितीनां भावानामनंतानामप्येकत्वात्तदनु समयपृद्धयाऽसंख्येय- समयास्थितीनां परतः खल्वसंभवात् , समयवृद्धयाऽध्यासितानां धानन्तानामपि द्रव्याणां कालानुपूर्वीमधिकृत्यैकत्वादसंख्येयानि, अथवा व्यादि- प्रदेशापगाहसंपंधिव्यादिसमयस्थित्यपेत्तयेति उपाधिभूतखस्याप्यसंख्येयप्रदेशात्मकत्वादिति, एवं तिणित्ति, आह-एकसमयस्थितीनामनन्ता- नामप्येकत्वातेषां पानन्तानामपि कालापेक्षया प्रत्येकमेकत्वाद् व्यभेदप्रहणे चानन्तप्रसङ्गः कथमनानुपूर्वी (अ) वक्तव्यकयोरसंख्येयत्वमिति, अत्रो- न्यते, आधारभेदसंबंधस्थित्यपेक्षया, सामान्यतश्चाधारलोकस्यासंख्येयप्रदेशात्मकत्वादित्यनया दिशाऽतिगहनमिदं सूक्ष्मवुद्धयाऽऽलोकनीयमिति । 'एग दव्वं पच्च लोगस्स असंखेजतिभागे होज्जा ४ जाव देसूरी वा लोगे होज्जा', केई भणंति-पदेसूणत्ति, कथं ?, उच्यते, दव्वओ एगो संधो सुहुमपरिणामो पदेसूणे लोए अवगाढो, सो चेव कयाइ तिसमयठितीओ लन्भइत्ति संख्येया आणुपुच्ची, जं पुण समत्तलोगागासपदे- सायगाढं दव्वं तं नियमा पउत्थसमए एगसमयठितीओ लन्भइ, तम्हा तिसमयठिायं कालाणुपुत्वी नियमा एगपदेसूणे चेव लोए लन्भति, अहवा तिसमयादिकालाणुपुन्विदव्वं जहण्णओ एगपदेसे अवगाहति, तत्य च पदेसे एगसमयठितियं कालओ अणाणुपुन्विदव्वं दुसमयठितियं र अयत्तव्वगं अवगाहति, जम्हा एवं तम्हा अचित्तो महाखंधो चउत्थसमए कालओ आणुपुश्विदव्वं, तस्स य सबलोगावगाढस्सवि पचण एगपदेसूणता कज्जइ, कम्हगि ?, उच्यते, जे कालओ अणाणुपुग्विअवत्तव्या ते वस्स एगपदेसावगाढा, तस्स य तंमि पदेसे अप्पाहणत्तविव- क्साओ, अतो वप्पदेसूणे लोके कतो, एत्य दिलुतो जहा सेत्ताणुपुव्वी पदेसोना इत्यर्थः, "एगम्मि तप्पदेसे कालणुपुव्वादि तिणि वा दव्वा । ओगाईते जम्हा पदेसूणोत्ति तो लोगो ॥१॥ अण्णे पुण आयरिया भणति-' कालपदेसो समओ समयचउत्थंमि हवति जंवेलं । तेणूणवत्तणत्ता जं लोको फालमयसंधो ॥२॥" अयमत्र भावार्थ:-इह कालानुपूळधिकारात्कालस्य च वर्तनादिरूपत्वात्पर्यायस्य च पर्यायिभ्योऽभेदात्स खल्वचित्तमहासघश्चतु:समयात्मककालरूप: अत: कालप्रदेशः, कालविभागः समय इति, ततश्च समये चतुर्थे भवति-वर्त्तते यद्वेलमिति- यस्यां घेलायामसौ स्कन्धः, स हि तदा विवक्षयकत्वाद् न गृह्यते, अतस्तेणूणत्ति विवक्षितः, चतुःसमयात्मकस्कन्धस्तेनोनः परिगृह्यते, कथमेतदेवं 'ति वर्तनारूपत्वाकालस्य, जं लोको कालमयखंधोति विवक्षयैव यस्मालोकः कालसमयस्कन्धो वर्त्तते, अतस्तस्य प्रदेशस्य समया- गणने प्रदेशेनोनो लोक इत्येवमन्यथापि सूक्ष्मबुद्धया भावनीयमिति।' णाणादव्वाइं पडुच णियमा सव्वलोए 'त्ति न्यादिप्रदेशावगाहयादि- समयस्थितीनां सफललोके भावात् , अनानुपूर्वीद्रव्यचिन्तायां एगं दव्वं पडुच्च लोयस्य असंखेज्जतिभागो होज्जा, सेसपुच्छा पडिसहितव्वा, भावार्यस्त्वेकप्रदेशावगाहेकसमयस्थितेर्विवक्षितत्वादिना प्रकारेणागमानुसारतो वाच्यः, आदेशांतरेण वा अस्य भावना-अचित्तमहास्कन्धो दंडावत्यारूविदव्यत्तण मोत्तुं कवाडावत्याभवणं अन्नं चेव दव्वं भवति, अण्णागारभावत्तणओ बहुतरसंघातपरमाणुसंघातत्तणओदयठि- (. तितो दुपदेसियमवणं व, एवं मंथापूरणलोगापूरणसमएसु महास्कन्धस्याप्यन्यान्यद्रव्यभवन, अतो कालाणुपुश्विदव्वं सव्वपुच्छासु संभवतीत्यर्थः, 'णाणादवाई पडुरुप नियमा सव्वलोए होज्जत्ति भावितायें द्रव्यप्रमाणद्वार एवेति, अवक्तव्यकद्रव्यचिन्तायां ' एग दव्वं पडुच लोगरस ( असंखेन्जविभाग होम्जा' द्विप्रदेशावगाइद्विसमयस्थितिविवक्षितभावात् , ' आदेशांतरेण वा महाखंधवज्जमण्णव्वेमु आदिल्लचड़पुच्छासु , होज्जा, अस्य हृदयं देशोनलोकावगाह्यपि द्विसमयस्थितिर्भवति, शेप सुगम, यावदन्तरचिन्तायां 'एगं दव्यं पडुच्च जहण्णेणं एकं समयं उकोसेणं दो समया' अन्तरं त्वेगं दव्यं पडुच्च जहण्णेणं एकसमयं, एगट्ठाणे तिन्नि वा चत्तारि वा असंखज्जे वा समया ठातिऊण ततो अन्नहिं गतूणं वत्य एगं समयं ठाइऊण अन्नहिं गंतुं तिणि वा चत्तारि वा असंखेज्जा वा समया ठाति, एवं आणुपुष्विव्यस्सेगस्स जह-15 पणणं एगं समयं अंतर होति, उसेण दो समया, एकहि ठाणेहिं तिन्नि वा चत्तारि वा असंखेज्जे वा समये ठाइऊण ततो अन्नहिं ठाणे दो समया ठातिऊण अण्णहिं तिण्णि वा चत्तारि वा असंखेज्जा वा समया ठाति एवं उक्कोमेणं दो समया अंतर होइ, जइ पुण मझिमठाणे तिन्नि समया ठायइ तो मज्झिमे वा ठाणे तं आणुपुश्विदन्वं चैवत्ति अंतरं चैव ण होइ, तेणेवं चेव दो समया अंतरं । आह-जहा अन्नहिं ठाणे यो समया ठितं एवमन्नहिंपि किमेकं न चिट्ठति?, पुणोवि अन्नहिं दो अग्णाहिं एफनि, एवं अणण आयारेण कम्हा असंखेज्जा समया अंतरं न भवति ?, उच्यते, एत्थ कालाणुपुब्बी पगता, तीए य कालस्स पाधणं, जहा य अण्णण पदेसट्टाणेण अंतरं कज्जइ तदा खेत्तदारेण फरणाओ सेत्तस्स पाहणं कतं भवति ण पुण कालस्स, अतो जेण केणइ पगारेणं तिसमयादि इच्छति तेणेव कालपाहणतणओ आणुपुव्वी लब्भइत्ति काउं दो चेय समया अंतरंति स्थितं, णाणादव्वाई पडुच्च णत्थि अंतर, जेण असुण्णो लोगो, अणाणुपुब्धिअंतरपुच्छा, एक- द्रव्यं प्रकृत्योच्यते-जहण्णेणं दो समया, पढमें ठाणे एगसमयं ठाइऊण मज्झिमे ठाणे दो समय ठाइऊण अन्तिमे एगं समयं ठाति, एवं जह- पणेणं अंतरं दो समया, जति पुण मन्झिवि एक समयं ठायइ ततो अंतरं चेव न होति, मझिमिलठाणे अणाणुपुत्वी चेवत्ति, तम्हा दो चेव जहण्णेणं समया, उफोसणं असंरोज्जकालं, पढमे ठाणे एक समयं चिट्ठिऊण मझिमे ठाणे असंरोज्जे समए चिहिऊण अन्तिमे ठाणे एक- समयं ठाति, एवमसंसेनं कालं उफोसेणं अंतर होति, णाणादव्वाई पडुच्च णस्थि अंतरं, भागद्वारं तथा भावद्वारं अल्पवहुत्वद्वारं च क्षेत्रा- । । आपनुगारतो न्याभेपान्तरमारप स्तिमितोपयुक्तनान्तरात्मना फालप्राधान्यमधिकृत्य निखिलमेव भावनीयमिह पुनर्भावितार्थत्वाद्रंथ- रिस्वरमयार नोगामिति, शेष सूपसिद्ध, यावत् 'अहयोणिहिया कालाणुपुची तिपिहा पन्ना त्यादि (११४-९८) अत्र सूर्यकि- सानिमा पाटस्तस्य सर्पप्रमागानामागः परमः सूदमः अभेद्यः निरवयवः उत्पलपत्रशतवेधाशुदाहरणोपलक्षितः समयः, वेसि असंखेज्जाण गनुदपमामिनीए आरलिया, मंगेजाओ आपलिआओ आणुत्ति-ऊसासो, संरोजाओ आपलियाओ णिस्मासो, दोण्हवि कालो एगो पाणू, सत्त- गरी एगो गोयो, मरायोपालो एग लगो, सत्तह्त्तरिलयो एगमुहत्तो, अहोरत्तादिया कंठा जाव वाससयसहस्सा, 'इच्छियठाणेण गुर्न परमुन पानीतिगणितं च । कारण नइययारा पुरंगादीण मुण संसं ॥ १ ॥ पुगे परिमाणं पंच सुण्णं चउरासीय १, तं एग पुष्पंग गुलाए मतमहन्मदि गुणितं एगं पुत्र्यं भवति, तस्म इमं परिमाणं [दस सुण्णा] छप्पण्णं च सहस्सा कोडीण सत्तरि लक्खा य २, तं एवं पुर्ण गुलमीए पुख्यगतमदरसेहि गुणितं से पो नुडियंगे भवति, तस्म इन परिमाण-पण्णरस सुण्णा य, नओ चउरो सुणं सत्त दो पापंप टलता ३, एवं पुलमीतीए मामहस्सा गुणिता सव्यठाणे फायचा, ततो तुढियादयो भवंति, तेसि जहासंखं परिमाण- तुहिए वसिं मुना, नतो उनि पो सत्त अह मत्त पय गउरो उपेग्ला ४ अडढंगे पणवीस मुण्णा ततो चउ दो चउ नव एको एको दो अट्ठ एको चउरो य ठवे- मा परे नाम मुना नओ ए एपो छ एको ति मुण्णं अट्ठ णय दो एसो पण विगं ठयेज्जा ६, अववंगे पणतीसं सुण्णा, तओ चउ पामण पग पग पर ति मुग पर मुण्ण पण पर दो य ठयेजा ७, पत्तालसिं सुण्णा तओ छ णब चउ दो अढ सुण्णं एको एको का अपन गा अछु मन पर दो य ठोजनाहि अयये य ८ हूहूयंगे य पणयत्तालीस मुण्णा, तओ चर छ छ णव दो णव गुनि पर प्रपा गग पंच एको दो अट्ट सुण्गं दो य ठमेग्जा ९, हूहूए पपगासं सुग्गा, तो छ सत्त सत्त एगो णव मुण्णं अहणव पण छ सत्त अह दो दो एको सुण्णं णव चउ सत्त एकं च ठवेज्जा १० उप्पलंगे पणपण्ण सुण्गा, तओ चउ अट्ट एको णव सुण्णं सत्त णव वि दो चउ ति छ एको दो तिणि सुण्णं सत्त एको णव छ चउ एगं च ठवेज्जा ११, उप्पले सहि सुण्णा, तओ छ पण चउ एको सत्त पण पण ति एको छ सत्त दो सत्त एगो सुण्णं सत्तं सुण्णं ति सुण्णं एको चउ ति दो एक ठवेज्जा १२, पउमंगे पणसहि सुण्णा, चउ सुण्णं ! वि यो सुन्नं सुम्नं अह अह ति पण णव एको एको पण चउ णव य अठ्ठ सत्त पण छ चउ छ छ ति सुण्णं एगं च ठवेज्जा १३, पउमे सत्तरि सुण्णा, सओ छ ति पण ति णव एको दो णव पण दो एको घर, सुण्णं सुण्णं णव ति एको ति छ दो एको ति अट्ठ सत्त सुण्णं सत्त अह य ठवेज्जा १४, णलिणंगे पंचसत्तरि सुण्णा, वतो चउ दो सुण्ण सत्त पण दो चउ चउ सत्त सत्त पण छ चउ ति छ सत्त छ ति सुण्णं एको छ दो अट्ट सत्त पण घउ एको ति सत्त ठवेज्जा १५, णलीणे असीतिं सुण्णा, ततो छ एक्को सुण्णं सुण्णं णव पण सत्त एक पण सुण्ण पण दो एको एफो ति एको अह अट्ठ सुण्णं सत्त दो णव ति सत्त पण चउ दो चउ चउ एको छ ठवेज्जा १६, अत्यणिउरंगे पंचासी सुण्णा, तओ चउ चउ नि एको छ पण सत्त सत्त चउति चउ सुण्णं पण चउ एको सुण्ण ति सुणं चउ पण सत्त अढ णव सुण्ण दो चउ छ छ एको एको छ एको पंच य ठवेज्जा १५, अस्थिणिउरे पठति सुण्णा, तओ छ णव अट्ठ दो पण एको पण एक्को एक्को दो पण छ ति अट्ठ एको दो ति पण अट्ठ ति ति पण णव दो छ वि णव सत्त णव सत्त ति पण नि ति घउरो य ठवेज्जा १८, अउयंगे पंचणवति सुण्णा, तओ चउ छ दो ति चउ अह दो सत्त छ सत्त सत्त सत्त छ दो चउ ति सुण्णं सत्त छ ति चउ अट्ट सुण्णं अट्ट अट्ट चउ छ छ दो सुण्ण णव एको सत्त एको चउ छ विणि य ठवेज्जा १९, अउते सुण्णसतं, ततो छ सत्त एक्को चउ ति अह अट्ट एगो पण चउ दो ति णव चउ अट्ट सत्त अह मुण्णं वि अह छ अट्ठ सुण्णं णव णव णव चउ अठ्ठ ति दो अढ णव ति चउ सुण्ण णव पण सुण्ण तिण्णि य ठवेज्जा २०, णउतंगे सुण्णसतं पंचाधित, तओ पर अह सत्त मुण्णं सत्त सुण्णं दो अट्ठ पण णव पण दो ति चउ ति णव सत्त ति णव सत्त ति णय दो ति दो गव णव ति ति सुण्ण दो पण घ3 णव छ णव पण णव छ पण दोन्नि य ठवेज्जा २१, णतुते सुण्णसयं दसाधितं, तओ छ पण अट्ठ पण चउ णव ति णव अह चउ मुण्ण अहति वि अह चउ छ अट्ठ सत्त छ अट्ट सत्त छ छ पण पण ति पण पण अट्ट मुण्णं सत्त णव ति ति चउ एको छ चउ अट्ठ पण एपो दोणि य ठवेज्जा २२, पयुवंगे पणरसुत्तरं मुण्णसतं, तओ चउ सुण्णं णव एको पण चउ एको णव सुण्ण एका एको छ णव ति मुण्ण छ पउ छ सुण्ण मुण्ण णय सुण्ण मुण्ण एको छ सत्त अट्ठ णव चतु अट्ट एको पण पण ति पण चउ मुण्ण छ सत्त सुण्ण एको ति एको अट्ठ पगं ठवेज्जा २३, परते वासुत्तरं सुण्णसतं, तओ छ ति णव णव पण णव एको अह छ एको ति ति सत्त दो ति सत्त छ दो पउ पण छ पण सत्त पर दो णव पण णव अह ति पण पण ति अट्ट णय सुण्णं अट्ट सत्त अट्ट ति सुण्णं एको सुण्णं ति दो पण एगं प ठवेन्जा २४, चूलियंगे पणवीमुत्तरं मुण्णसतं, तओ घउ दो छ चउ ति छ चउ अह दो एको छ अट्ठ पण णव चउ पण पण चउ अह पण णव पउ पण णव सत्त छ सच पण दो सत्त दो पण अट्ठ एको छ दो मुण्ण छ सत्त पण दो सत्त अह दो तिणि नव सत्त दो एग घ ठयेन्जा २५, चूलियाए तीमुत्तरं सुण्णसतं, तओ छ एफो चउ अट्ठ सुण्ण वि णव सुण्ग णव सत्त चउ ति वे पण छ एको छ दु सुण्णं पफो पण छ एफो दो अट्ठ मुण्णं पण चउ छ णय अट्ठ दो छ पण णव णव एको छ अट्ठ तिबद्ध णव दो एक छ ति छ चउ सत्त सुण्ण एक प ठवेज्जा २६, सीमपहेलियंगे पणतीसुत्तरं सुण्णसतं, तओ चर चउ नव छ सुण्णं णव एक्को अटु ति चउ दो दो सत्त णव, सत्त अट्ठ सत्त णव एको छ अह छ अह एको सुण्ण णय छ अह एको सुण्णं ति ति अट्ट दावि छ सत्त सुण्णं चउ चउ छ णव अट्ठ अट्ठ चउ ति चउ णव उ दो मुण्ग णय २५, सीसपहेलियाए चचालं मुण्णसय, वतो छ णव दो ति अट्ट एको मुण्णं अट्ठ सुण्ण अढ चउ अट्ठ छ छ णव अट्ट एफो " वो छ मुण्णं च छ णव छ पण सप्त णव णव छ पण ति सत्त णव सत्त पण एको एक्को चउ दो सुण्णं एको सुण्ण ति सत्त सुण्ण ति पण दो ति छ दो अट्ट पण सत्त य ठवेज्जा २८, एवं सीसपहेलिया घउणवतिठाणसतं जाव य संववहारकालो ताव संववहारविसए, तेण य पढमपुढविणेरइयाणं भवणवंतराण य भरहेरवएसु सुसमदुस्समाए पच्छिमे भागे णरतिरियाणं आउए उवमिज्जन्ति, किं प-सीसपहेलि- याए य परतो अस्थि संसेज्जो कालो, सो य अणतिसईणं अववहारिउत्तिकाउं औवम्मे पक्खित्तो, तेण सीसपहलियाए परतो पलिओवमादि उवण्णत्था, शेपमानिगमनं कालानुपूर्व्या पाठसिद्धं । ' से कि त ' मित्यादि, ( ११५-१००) उत्कीर्तनं-संशब्दनं यथार्थाभिधानं तस्यानुपूर्वी अनुपरिपाटी त्रिविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-पूर्वानुपूर्वीत्यादि पूर्ववत् , तत्र पूर्वानुपूर्वी 'उसम इत्यादि, आह- वस्तुत आवश्यकस्य प्रकृतत्वात् सामायिकं चतुर्विंशतिस्तव इत्यादि वक्तव्यं किमर्थमेतत्सूत्रान्तरमिति, अत्रोच्यते, शेपश्रुतस्यापि सामान्यमेतदिति ज्ञापनार्थ, तथाहि-आचाराद्यनुयोगेऽपि प्रत्यध्ययनमेतत्सर्वमेवाभिधातव्यमित्युदाहरणमात्रत्वाद्भगवतामेव च तीर्थप्रणेतृत्वात् , शेष सूत्रसिद्धं यावत् ‘से तं. उकित्तणाणुपुब्धि' ति से किं त' मित्यादि ( ११७-१०१ ), इहाकृतिविशेषः संस्थानं, तत् द्विविध जीवाजीवभेदात् , इह जीवसंस्थानेनाधिकारः, तत्रापि पंचेंद्रियसंबंधिना, तत्पुनः स्वनामकर्मप्रत्ययं पड्विधं भवति, आह च-'समचतुरंसे' त्यादि, तन्न सम-तुल्यारोहपरिणाम संपूर्णागोपागावयवं स्वांगुलाष्टशवोच्छ्ार्य समचतुरनं, नाभीत उपर्यादि लक्षणयुक्त अधस्तादनुरूप न भवति तम्मा- 'त्प्रमापावीनतरं न्यग्रोधपरिमंडलं, नाभीतः अधः आदि-लक्षणयुक्तं संक्षिप्तविकृतमध्यं कुब्ज, स्कंधपृष्ठवेशपद्धमित्यर्थः, लक्षणयुक्तमध्यमीवा- घुपरिहस्तपादयोरप्यादिरलक्षणं न्यूनं च लिंगेऽपि वामनं, सर्वावयवाः प्रायः आदिलक्षणविसंवादिनो यस्य तत् हुंडं, उक्तं च-'तुलं वित्थरबहुलं उस्सेहबहुं च मडहकोढुं च । होल्लिकायगडहं सव्वस्थासठियं हुंडं ॥ १ ॥' पूर्वानुपूर्वीक्रमश्च यथाप्रथममेव प्रधानत्वादिति, शेपमानिगमनं ( पाठसिद्धमेवेति । 'से कि तं सामायारियाणुपुब्बी' त्यादि, इह समाचरणं समाचार:-शिष्टाचरितः क्रियाकलापः तस्य भावः 'गुणवचन- ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि प्यम् चे ति ( पा-५-१-१२४ ) प्यम् , सामाचार्य, सोऽयं भावप्रत्ययो नपुंसके भावे भवति, पित्करणसामर्थ्याच्च बीलिंगोऽपि, अतः स्त्रियां डीप सामाचारी, सा पुननियिधा-'पदविमागे' ति वचनात् इह दशविधसामाचारीमधिकृत्य भण्यते, 'इच्छामिच्छे'- त्यादि (*१६-१०२) तत्र इच्छाकारः मिथ्याकारः तथाकारः, अत्र कारशब्दः प्रत्येकमभिसंयध्यते, तत्रैपणमिच्छा-क्रियाप्रवृत्यभ्युपगमः करणं फाया करणं इच्छकारः आशावलाभियोगव्यापारप्रतिपक्षो व्यापारणं चैत्यर्थः, एवमक्षरगमनिका कार्या, नवरं मिथ्या-वितथमयथा यथा भगवद्धिगर्फ न तथा दुष्कृतमेवदिति प्रतिपत्तिः मिथ्यादुष्कृतं, मिथ्या-अक्रियानिवृत्युपगम इत्यर्थः, अविचार्य गुरुवचनकरणं तथाकारः, अवय गंतव्यकारणमित्यतो गच्छामीति अस्यार्थस्य संसूचिका आवश्यकी, अन्यापि कारणापेक्षा या या क्रिया सा क्रिया अवश्या क्रियेति सूचितं, निषिद्धात्मा अहमस्मिन् प्रविशामीति शेपसाधूनामन्वाख्यानाय त्रासादिदोपपरिहरणार्थ, अस्यार्थस्य संसूचिका नौपेधिकी, इदं करोमीति प्रच्छनं आप्र- उना, सदाचार्येणोक्त इदं त्वया कर्त्तव्यमिति पुनः प्रच्छन्नं प्रतिप्रच्छन्न, छंदना-प्रोसाहना, इदं भक्तं भुक्ष्व इति, निमंत्रणं अहं ते भक्त ज्या दास्यामाति, उप-"पुज्यगहिएण छंदण निमंतणा होइऽगहिएणं । तवाहमित्यभ्युपगमः श्रुताधर्थमुपसंपत् , उक्तं च-'सुय सुहृदुक्खे समागे रिणयोयसंपदा एयं । एवमेताः प्रतिपत्तयः सामाचारीपूर्वानुपूर्व्यामिति, आह-किमर्थोऽयं कभनियम इति, येनेत्थमेव पूर्वानुपूर्वी प्रविपागत इति, उच्यते, इह मुमुक्षुणा समप्रसामाचार्यनुष्ठानपरेण आशावलाभियोग एप स्वपगेपतापहेतुत्वात्प्रथमं वर्जनीयः, सामायिका- पप्रधानगुणलामान , वत: किंचिरस्पलनसंभव एव मिध्यादुकृप्तं दातव्यं, ततोऽप्येवं विधेनैव सता यथावद् गुरुवचनमनुष्ठेयं, सफलप्रयास- खान्, परमगुरुवमनाव्यवस्थितस्य त्वसामायिकवतः स्पलनामालिनस्य वा गुरुवचनानुष्ठानभावऽपि पारमार्थिकफलापेक्षयाऽनिप्पन्नपदानी(?)त्यतः क्रमनियमः, शेष सुगम यावनिगमनमिति । 'से कि तमित्यादि ( ११९-१०४ ) तत्र कर्मविपाक उदयः उदय एयौदयिकः, यद्वा तत्र भव- स्तेन पा निर्वृत्त इत्येवं शेपेष्वपि व्युत्पत्तियोजनीया इति, नवरनुपशमः मोहनीयस्य कर्मणः, (सर्वासां प्रकृतीनां ) उदयश्चतुर्णामष्टानां वा प्रमनीनां क्षयः, कस्यचिदंशस्य क्षयः कस्याभिदुपशम इति क्षयोपशमी, प्रयोगविश्रसोद्भवः परिणामः, अमीषामेवैकादिसंयोगरचनं सन्निपातः, IS क्रमः पुनरमीपां स्फुटनारकादिगत्युदाहरणभावतः प्राप्यस्तदन्याधारश्च प्रथममौवायकस्ततः सर्वस्तरकत्वादीपशमिकः ततस्तद्वहुतरत्वादेव क्षायो- पशमिकः ततोऽपि बहुत्वात् क्षायिकः नतोऽपि सर्वबहुत्वात्पारिणामिकः ततः औदयिकादिमेलनसमुत्पन्नकः सान्निपातिक इति, शेष प्रकटार्थ यावत् ‘से तं आणुपुब्धि' ति निगमनं वाच्यं । 'से किं तं दुनामे १ २ दुविहे पन्नते, तं०-एगक्सरिए य अणेगक्खरिए य (१२२.१०५) एफशब्दः संख्यावाचकः, व्यज्यतेऽने- नार्थः प्रदीपेनेव घट इति व्यंजन-अक्षरमुच्यते, सच्चेह सर्वमेव भाप्यमाणं अकारादि हकारान्तमेवार्थाभिव्यंजकत्वाच्छन्दत्य, एकं च तद- क्षरं पर एकाक्षरेण निव्वत्तं एकाक्षरिक, एवमनेकाक्षरिकं नाम, ही:-लज्जा श्री:-देवताविशेष:-धी:-बुद्धिः स्त्री प्रतीता, से किं तं अणेगखरिये'- त्यादि प्रकटार्य, यावत् 'अवसेसियं जीवदव्वं विसेसियं नरइय' इत्यादि, तत्र नरकेषु भवो नारकः तिर्यग्योनो भवः तिर्यक् मननान्मनुष्यः दीव्यति देवः, शेपं निगदसिद्धं यावद् द्विनामाधिकारः, नवरं पर्याप्तके विशेषः पर्याप्मनाममोदयात् पर्याप्तकः, अपर्याप्तनामकर्मोदयाच्चापा- तक इति । एफेन्द्रियादिविभागेपु स्पर्शनरसनघाणचक्षुश्रोत्राणांद्रियाणि कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकफवृद्धानि, सूक्ष्मवादरविशेषोऽपि सूरममादरनामकर्मोदयनिबंधन इति, संमूछिमगर्भव्युत्क्रांतिकभेदेषु संमूर्छिमः तथाविधकर्मोदयादगर्भज एकेंद्रियादिः पंचेंद्रियावसानः, गर्भ- युक्रान्तिकस्तु गर्मजः पंचेंद्रिय एव, 'से तं दुनामे चि । 'से किं तं तिनामे (१२३-१०९) अधिकृतं नाम त्रिविधं प्रशतं, तद्यथा- । द्रव्यनाम गुणनाम पर्यायनाम, एतानि प्रायो प्रथत एव भावनीयानि, नवरं द्रव्यगुणपर्यायस्वरूपं, द्रव्यं धर्मास्तिकायादि, गुणा गत्यादयः, वघया-गविगुणो धर्मास्तिकायः स्थिंतिगुणोऽधर्मास्तिकायः अवगाहगुणमाकाशं उपयोगगुणा जीवा वर्तनादिगुणः कालः पुद्गलगुणा रूपादयः, पर्यायास्त्वमीषामगुगलपवः अनंताः, आह-तुल्ये द्रव्यत्वे किं पुद्गलास्तिकायगुणादीनां प्रतिपादनं न धर्मास्तिकायादिगुणादीनां, । (यया) पुद्गलागामिन्द्रियप्रत्यक्षविषयतया तस्य तद्गुणानां च सुप्रतिपादकत्वं न तथाऽन्येपामिति, इह च वर्णः पंचधा कृष्णनील- लोहितकापोताक्लाख्यः प्रतीत एव. कपिशादयस्तु संसर्गजा इति न तेषामुपन्यासः, गंधो द्विधा-सुरभिर्दुराभिश्च, तत्र सौमुख्यकन् मुराभः दोर्मुग्यफन दुरभिः, साधारणपरिणामोऽस्पष्टमह इति संसर्गजत्वादेव नोक्तः, एवं रसेप्वपि संसर्गजानभिधानं वेदितव्यं, रसः पंचवि- धस्तिककटुफपायाम्लमधुराख्यः, श्लेष्मादिदोपहन्ता तिक्तः वैशद्यच्छेदनकृत्कटुः अन्नरुचिस्तंभनकर्मा कपायः आश्रवणक्लेदनकदम्लः हादन- पूंहपयन्मपुरः, उवणः संसर्गजः, स्पर्शोऽष्टविधः स्निग्धरूमशीतोष्णलघुगुरुमृदुकठिनाख्यः, संयोगे सति संयोगिनां बन्धकारण स्निग्धः तथैवायन्धकारणं रूक्षः वैशद्यकृत्सुमनःस्वभावः शीतो मार्दवपाकफदुष्णः प्रायस्तिर्यगूर्ध्वगमनहेतुर्लघुः अधोगमनहेतुर्गुमः संनतिलक्षणो मृदुः अनमनात्मकः कठिनः, संस्थानानि संस्थानानुपूळ पूर्वोकानि, पर्यायानां त्वेकगुणकालकादि, तत्रैकगुणकालकस्तारतम्येन कृष्णकृष्णतरकृष्णत- मादीनां यत आरभ्य प्रकर्षवृत्तिः, द्विगुणकालकस्तु ततो मात्रया कृष्णतरः, एवं शेपेष्वपि भावनीयं, यावदनंतगुणकृष्ण इति, तत्पुनर्नाम मामान्येनैव विविधं प्राकृतशैलीमधिकृत्य, स्त्रीलिंगादिनाम्नां उदाहरणानि प्रकटार्थान्येव, 'से तं तिणामे त्ति । ‘से किं तं चउनामे' त्यादि, ( १२४-११२) तवाऽऽगमेन पद्मानि पयांसि, अत्र 'आगमः उदनुबंधः स्वरादन्त्यात्परः आगच्छतीत्यागमः, आगम उकारानुबंधः स्वरा- त्यापरो भवति, सिदं पद्मानीत्यादि, से आगमेणं, लोपेनापि ते अत्र इत्यादि, अनयोः पत्योः संहिवायां 'पदात्परः पदान्ते लोपमकार' من o -- (फातन्त्र रूप, ११५) पदान्ते यो एकाकारी ताभ्यां पर। अकारो लोपमापद्यते, ततः सिद्धं ते अत्र, से तं लोवेणं, से किं तं पयतीए यथाऽग्नी एनौ इत्यादि, एतेषु पदेपु 'द्विवचनमनौ' (कातन्त्र ६२) द्विवचनमौकारान्तं यत् भवति तल्लक्षण न्तरेण स्वरेण स्वरे परतः प्रक- ला भपनि, सिखं अपी एती इत्यादि, विकारेणापि दंडस्य अप्रं इत्यादि, अत्र 'समानः सवर्णे दीर्घो भवति परश्च लोपमापद्यते' (फा० २४) सिखं दंगा इत्यादि, से तं विगारेणं, एवं चतुर्णाम | पंचनाम्नि 'से किं' मित्यादि सूत्रं ( १२५-११३ ) तत्राश्व इति नामिक द्रव्याभिधा- यकत्यात् , यत्यिति नेपानिक, सलुशब्दस्य निपातत्यात् , धावतीत्याख्यातिक क्रियाप्रधानत्वात् , परीत्यौपसर्गिके परि सर्वतो भाव इत्युप- सर्गपाठे पठितत्यात्, संयत इति मिश्र, समेकीभाव इत्यस्योपसर्गत्वात् 'यती प्रयत्न' इति च प्रकृतेरुभयात्मकत्वात् मिश्रमिति, तदेतत्पंचनाम । 'से किं तं छणामे १, छबिहे पण्णत्ते' इत्यादि (१२६-११३ ) अत्र पड् भाषा औदयिकादयः प्ररूप्यन्ते, तथा च सूत्र-'से किं तं उपपिए १, २ दुबिहे पण्णरो, सं०-उदए य उदयनिष्फण्णे य, अत्रोदय:-अष्टानां कर्मप्रकृतीनां - ज्ञानावरणीयादिलक्षणानामुदयः सत्ताऽव- ग्यापरित्यागेनोदीरणावलिकामतिमम्योदयावलिकायामात्मीयात्मीयरूपेण विपाक इत्यर्थः, 'ण' मिति वाक्यालकारे, अत्र चैवं प्रयोगः-उदय एवं औषयिका, उदयनिष्पन्नस्तु द्वेषा-जीवोदयनिष्फण्णे य अजीवोदयनिष्फण्णे य, तत्र जीव उदयनिष्फन्नो जीवोदयनिप्पन्नः, जीवे कर्मविपाकनि- मुंश इत्यर्थ, अथया फर्मोदयसहकारिफारणकार्या एव नारकत्वादय इति प्रतीतं, अन्ये तु जीवोदयाभ्यां निष्फण्णो जीवोदयनिष्पन्न इति ज्यापक्षने, पमप्य दुष्टमेष, परमार्थतः समुदायकार्यत्यात्, एवमजीयोदयनिष्फण्णोपि वाच्यः, तथा चौदारिफशरीरमायोग्यपुद्गलमहणशरीर- परिणतिथ न तथाकर्मोदयमन्तरेणेति अत उमौदारिफ वा शरीरमित्यादि, औदारिकशरीरप्रयोगपरिणामिकतया द्रव्यं, तच्च वर्णगंधादिपरि- णामितादि प, न घेदमौदारिकशरीरव्यापारमन्तरेण तथा परिणमतीति, एवं वैक्रियादिष्वपि योजनीयं, इह च वस्तुतः द्वयोरपि द्रव्यात्मकत्वे . एफा जीवप्राधान्यमन्यत्राजीवप्राधान्यमाश्रीयत इति, वतश्वोपपन्नमेव जीवोदयनिष्पन्न अजीवोदयनिष्यन्नं चेत्यलं विस्तरेण, से तं उदयिए । से किं तं उमसमिए?, उक्समिए दुविहे पनत्ते, तं०-उवसमे य उपसमनिष्फण्णे य, तत्रोपशमो-मोहनीयस्य कर्मणः अनन्तानुबन्धादिभेद- भिन्नस्य उपशमः, उपशमश्रेणीप्रतिपन्नस्य मोहनीगभेदाननंतानुवंध्यादीन् उपशमयतः, यत उदयाभाव इत्यर्थः, णमिति पूर्ववत् , उपशम एवौप- शमिका, उपशमनिष्पन्नस्तूपशान्तक्रोध इत्यादि, उदयाभावफलरूप आत्मपरिणाम इति भावना, से तं उवसमिए । 'से किं तं खइए १, पए दुनिहे पण्णत्ते, जहा-पए य सयनिप्फन्ने य, तत्र क्षयः अष्टानां कर्मप्रकृतीनां ज्ञानावरणीयादिभेदानां, क्षयः कर्माभाव एवेत्यर्थः, 'ग' मिति पूर्वपत् , क्षय एव क्षायिकः, क्षयनिष्पण्णस्तु फलरूपो विचित्र आत्मपरिणामः, तथा चाह-'उप्पण्णणाणदसणे' त्यादि, उत्पन्ने श्या- मठापगमेनादर्शमंडलप्रभावत् सकलतदावरणापगमादभिव्यक्त ज्ञानदर्शने यस्य स तथाविधः, अरहों अविद्यमानरहस्य इत्यर्थः, रागादिजेत- त्याजिनः, केवलमस्यास्तीति फेवली, संपूर्णज्ञानवानित्यर्थः, अत एवाह-क्षीणाभिनियोधिकज्ञानावरणीय इत्यादि, विशेपविषयमेव, यावत् अना- वरण:-अपियमानावरणः सामान्येनावरणरहितत्वात् , विशुद्धांबरे चन्द्रविम्बवत् , तथा क्षीणमेकान्तेनापुनर्भावतया च, निर्गतावरणो-निरावरणः आगंतुफेतरापरणस्याप्यभावात् रादुरहितचन्द्रविम्यवत् , तथा क्षीणमेकान्तेनापुनर्भावतयाऽऽवरणं यस्यासौ क्षीणावरणः, अपाकृतमलावरणजात्यम- गिवत् , तथा ज्ञानावरणीयेन कर्मणा विविधम्-अनेक प्रकारैः प्रकर्षेण मुक्तो ज्ञानावरणीयकर्मविप्रमुक्त इति, निगमनम्, एकार्थिकानि वैतानि, गयमतभेदेनान्यथा वा भेदो याच्य इति, केवलदर्शी-संपूर्णदर्शी,क्षीणनिष्फनेन च, निद्रादिस्वरूपमिद- सुहपडिबोहो निदा दुहपडिबोहो य निहनिदा या पयला होति ठियस्स उ पयलपयला य चंकमओ ॥ १ ॥ अतिसंकिलिटुकम्माणुवेदणे होइ थीणगिद्धीओ | महनिदा दिणचिंतियवावार- पसाहणी पायं ॥ २॥ सातावेदनीयं प्रीतिकारी, 'क्रुध कोपे' क्रोधनं क्रोधः, कोपो रोपो दोपोऽनुपशम इत्यर्थः, मानः स्तंभो गर्व उत्सुको अकारो वर्षः स्मयो मत्सर इंध्यत्ययः, माया प्रणिधिरुपधिनिकृति वंचना दम्भः कूटमभिसंधानं साठ्यमनार्जवमित्यर्थः, लोभो रागो गार्थ्य- मिया मूछोऽभिलापो संगः काभा स्नेह इत्यर्थः, माया लोभश्च प्रेम क्रोधो मानव द्वेषः, तत्र यदईदवर्णवादहेतुलिंगं अईदादिश्रद्धानविघातकं पसरपरीपदकारण बन्मिन्यादर्शनं, यन्मिध्यात्वभावप्रचितपरिणाम विशेषाद् विशुध्यमान सप्रतिपातं सम्यक्त्वकारणं सम्यग्दर्शने, यन्मिथ्या- स्वस्वभापनि पिशुसपिशुदाफारि तत्सम्पग्मिध्यादर्शनं, त्रिविधं दर्शनमोहनीयमुक्तं कर्म, पारित्रमोहनीयं द्विविध-कपायषेदनीयं नो- पायपेदनीयं प, द्वादश कपाया: अप्रत्याख्यान्याचाः क्रोधाद्याः, नव नोकपायाः हास्यास्यः, नारफतिर्यग्योनीसुरमनुष्यदेवानां भवनशरीरस्थिति- कारणमा युफ, बांग्लानात्मभावान नामयतीति नाम फर्मपुद्गलद्रव्यं, प्रति स्वं गत्यभिधानकारणं, जाविनाम पंचविधमेकेन्द्रियजातिनामादिकारण, शरीरनाम शरीरोत्पतिकारणं, तदंगोपांगनाम यथा शरीरनाम पंचविधौदारिकशरीरनामादिकार्येण साधितं यदेपामेवांगोपांगनिव्वत्ति- कारणं गदंगोपांगनाम, तथाऽन्यत् शरीरनाम्नः कथं?, अंगोपांगामावेऽपि शरीरोपलब्धेः, तच्च प्राक् शरीरत्रये नान्यत्र, योदिः तनुः शरीर- मिति पर्यायः, अनेकता प जघन्यतोऽप्यौदारिकतेजसकार्मणयोंदिभावात् , दं तु तद्गतांगोपांगसंघातभेदात्, संघातः पुनरेकैकांगादेरनन्त- परमाणुनित्तत्यादिति । तथा सामायिकादिचरणफियामिद्धत्वासिद्धः, तथा जीवादितत्त्वोधाद् बुद्धः, तहा बाह्याभ्यन्तरपन्थभेदनेन मुक्तत्वा- न्गुरु:, क्या प्राप्तव्यप्रकर्षप्राप्ती परि:-सर्वप्रकारेनिय॒तः परिनिर्वृतः, संसारान्तकारित्वादन्तकृत् , एकान्तेनैव शारीरमानसदुःखप्रहीणाः सर्वदुः- रमहीणा इति, 5 सायिकः । 'से किं तं खओक्समिए?, राओवसामिए दुविहे पण्णत्ते, तं०-खओवसमे य खओ वसमनिष्फण्णे य, तत्र क्षयोपशमशनों पातिकर्मणां, केवलशानाप्रतिपन्नकानां ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयांतरायाणां क्षयोपशमः, •ण मिति पूर्ववत् , इह चोदोर्ण- समयः अनुवर्णिस्य प विपाफमधिकृत्योपशम इति गृह्यते, आह-औपशमिकोऽप्येवंभूत एव,न, तत्रोपशमितस्य प्रदेशानुभवतोऽप्यवेदनादस्मिंश्च ।
येदनादिति, अयं च श्योपशमः क्रियारूप एव, क्षयोपशमनिर्वृत्तस्त्वाभिनिबोधिकज्ञानादिलब्धिः परिणाम आत्मन एवंति, तथा चाद-खओवस- मिया आभिणियोहियणाणलद्धी' त्यादि, सूत्रसिद्धमेव, नवरं बालवीर्य मिथ्यादृष्टेरसंयतस्य, पडिववीयं सम्यग्दृष्टेः संयतस्य, पालपंडितवीर्य तु संजतासंजतस्य प्रावकस्य, से तं खओचसमिए । ' से कितं पारिणामिए!, परिणमनं परिणामः अपरित्यक्तपूर्वावस्थस्यैव तद्भावगमनमिति भारायः, उकंच-'परिणामो ह्यान्तरगमनं न च सर्वथा ह्यवस्थानं । न च सर्वथा विनाशः परिणामस्तद्विदामिष्टः॥१॥ स एव पारिगामिकः, तत्र सर्वभेदेष्यन्वयानुवृत्या मुखप्रतिपत्त्यर्थ जीर्णग्रहणमन्यथा नवेष्वप्यविरोधः, तत्रापि कारणस्यैव तथा परिणतेरन्यथेत्ये(था तदे)तदभावादिति कृतमत्र । प्रसङ्गेन । अभ्रफेण सामान्येन वृक्षास्तान्येव वृक्षाकाराणि संध्यापुद्गलपरिणाम एव, गन्धर्वनगरादीनि प्रतीतान्येव, स्तूपकाः संध्याच्छेदावर णरूपाः, उक्तंच-'संझाछेदापरणो उजूवओ सुके दिण तिणि' यक्षादीप्तिकानि-अमिपिशाचा: धूमिका-रुक्षप्रविरला धूमामा महिका-स्निग्धा घना च रजउद्घातो रजस्वलादिः, चन्द्रसूर्योपरागा राहुप्रहणानि, चन्द्रपरिवेशादयः प्रकटार्थाः, कपिहसितादि सहसादेव नभसि ज्वलन्ति सशब्द | रूपाणि, अमोपादयः सूरसिद्धाः, नपरं वर्षधरादिपु सदा तद्भावेऽपि पुद्गलानामसंख्येयकालादूर्ध्वत: स्थित्यभावात्सादिपरिणामवेति, अनादिप- रिणामिकस्तु धर्मास्तिकायार्दानि, सद्भावस्य स्वतस्तेषामनादित्वादिति, शेप सुगमं यावत् 'से तं पारिणामिए । से किं तं सनिवाइए' 'इत्यादि, सग्निपातो-मैलास्तेन निवृत्तः सानिपातिकः, तथा चाह-'एतेसिं चे' त्यादि, अयं च भंगकरचनाप्रमाणतः संभवासंभवमनपेक्ष्य पड्विंशतिभंग- फरूपः, इह च व्यादिसंयोगभंगकपरिमाणं प्रदर्शित, सूत्रं तत्थ णं दस दुगसंयोगा' इत्यादि, प्रकटार्थ, तथाऽपरिज्ञातद्वयादिसंयोगभंग- भायोस्पीनशापनार्थमिदं, 'वत्थ णं जे ते दस दुगसंयोगा ते णं इम' इत्याधुत्तानार्थमेव, अतः परं सान्निपातिकभंगोपदर्शनां सविस्तरामजानानः पन्धवि विनेयः कतरे से णामे उदइए' इत्यादि, आचार्याद-'उदइएत्ति मणूसे इत्यादि सूत्रसिद्धमेव, इह च यद्यप्यौदयिकौपशमिकमात्रनिर्म्युचः क . असंभवी, संसारिणा जपन्यतोऽप्यौदयिकक्षायोपशमिकपरिणामिकभावत्रयोपेतत्वात् , तथापि भंगकरचनामात्रदर्शनार्थत्वाद दृष्टः, एवमन्योऽप्य- संमपी पेदितव्य इति, अविरुद्धास्तु पंचदश एव सानिपातिभेदास्ते अनानधिकृता अपि प्रदेशान्तरे उपयोगिन इति साग्निपातिकसाम्याग्निद- श्यते-'वश्यराओवममिय परिणामियउत्ति गतिचठक्केवि । सययोगेणऽवि घउरो तयभावे उवसमेणंपि ॥ १॥ उवसमसेढी एको केवलिणो । विइय सहेय मिदस्म । अविरुद्धसंनिवास्ति एमेते हुंति पन्नरस ॥ २ ॥ औदयिकतायोपशमिकपारणामिकसानिपातिक एकैको गतिचतु- फेऽपि, साया-उदणति गैरइए राओक्समियाइं इंदियाई परिणामियं जीवत्त, जया खइयं समत्तं तदा ओदइयखओवसमखइयपारिणामिकनि- पमः सानिपातिकः, एकेको गतिचतुष्केपु, तद्यथा-उदपत्ति णेरइए सओयसमियांई इंदियाई खइयं समत्तं पारिणामिए जीवे, एवं तिर्यगादिष्वपि पान्यं, निर्यक्ष्यपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयः कृतभंगसंख्याऽन्यथाऽनुपपत्तेरिति भावनीयं, तदभाव क्षायिकाभावे चशब्दात् शेषत्रयभावे चौपशमि- 5/ फेनापि पत्यार एष, उपशममानस्य गतिचतुष्टयेऽपि भावात् 'उसरदेसं दड्वेलयं च विन्झाति वणदवो पप्प । इय मिच्छस्स अणुदए उवसमसम्म लद्दर जीयो ।॥ १ ॥' अविशिष्योकत्वात , तथा 'उवसामियं तु सम्मत्तं । जो वा अकतिपुंजो अखवियमिच्छो लइह सम्म ॥ १ ॥ मित्यत्र । भेणिव्यतिरेकेण विशिष्येवोफत्वात् , अभिलाप: पूर्ववत् , नवरं क्षायिकसम्यक्त्वस्थाने ओवशमिकसम्मत्तेति वक्तव्यं, एते चाष्टौ भंगाः प्राक्तना- शत्यार इति द्वादश, उपशमश्रेण्यां एगो भद्नस्तस्य मनुष्येष्वेव भावात् , अभिलापः पूर्ववत्, नवरं मनुष्यविषय एव, केवलिनश्चैक एव-उद्- ( इए मणुस्मे सायं सम पारिणामिए जीवे, तथैव सिद्धस्स एक एव-खइयं समत्तं पारिणामिए जीवे, एवमेते त्रयो भंगाः सहिताः अविरुद्ध- सामिपातिकभेदाः पंचदश भवंति, कृतं प्रसंगेन। से तं सन्निवातिये नाम, योजना सर्वत्र कार्या, से तं छ णामे, गतं पडनाम । 'से किं तं सन नामे' त्यादि ( १२७-१२७) सप्तनाम्नि सप्त स्वराः प्रज्ञताः, तंजहा-'सज्जे' त्यादि (*२५-१२७), 'पड्जो रिपभो । ( K गंधागे मध्यमः पंचमस्वरः रेवतश्चैव निपादः स्वराः सप्त व्याख्याताः, संख्यामसहन् कश्चिदाह-'कन्जं करणायत्तं जीहा य सरस्स ता असंखेजा। सरसंस असंखेग्जा करणस्स असंसयत्तातो ॥१॥ सत्त य मुत्तणिवद्धा कह ण विरोहो गुरू तओ आह। मत्तणुवावी सव्वे वादरगहणं वगंतव्दं ॥२॥ आनित्य सरा प्रोक्ताः 'एतेर्सि ण' मित्यादि, वत्र-णाभिसमुत्यो उ सरो अविकारी पप्प जं पदेसं तु । आभोगियरेणं वा उवकारकर मरट्ठाणं । 'सज व सिलोगो 'णीसाया' सिलोगो,(*२६।२७-१२८) जियऽजीयणिसीयत्ता णिस्सासिय अहव निसरिया तेहिं । नीवेसु सम- वित्ती पओगकरणं अजीवेमु ॥१॥ तत्य जीवणिस्सिआ 'सज्ज खति' दो सिलीगा (४२८॥३०-१२८) गोमुही-काहला तीए गोसिंग अण्णं वा मुहे कन्जति तेण एसा गोमुही गोधा चम्मावणद्धा गोहिता सा य पहरिया आडंबरेत्ति पडहो, 'सरफलमव्वहिचारी पाओ दिलु णिमित्तमंगेसु । मरणिव्यित्तिफलाओ लक्खे सरलक्खणं तेण ॥ १ ॥ 'सज्जेण लभति वित्ति' सत्त सिलोगा (१३२॥३३॥३४॥३५॥३६॥३७/३८-१२९) 'सज्जादि विधा गामो ससमूहो मुच्छणाण विण्णेओ। ता सत्त एकएके तो सत्त सराण इगवीसा ॥ १ ॥ अण्णोण्णसरविसेसा उप्पायंतस्स मुच्छणा भणिया । कत्ता य मुच्छिओ इव, कुणते मुच्छं व सोयत्ति ॥ २ ॥ मंदिमादियाणं एगवीसाए मुच्छणाण सरविससो पुव्वगते सरपा- हुँड भगिओ, तमिगतेमु य मरहविसाहलादिसु विण्णेओ इति, 'सत्त सरा कओ' (*४३-१३०) एस पुच्छासिलोगो । 'सत्त सरानाभीओ' उत्तर सिलोगो (४४-१३१ ) गेयस्स इमे तिणि आगारा 'आदिमिउ' गाहा (*४५-१३१) किं चान्यत् 'छदोसे' गाहा (९४६-१३१) इमे परोसा यग्जणिज्जा-'भीतदु' गाहा (४७-१३१) मीतं-उन्नस्तमानसं द्रुतं-त्वरित उत्पित्थं श्वासयुतं चरितं च पाठान्तरेण द्वस्वस्वरं वा भा- मितव्यं, उत्प्रायत्येन अनिताल अस्थानताठ वा उत्तालं, श्लक्ष्णस्वरेण काफस्वरं, सानुनासिकमनुनासं नासास्वरकारीत्यर्थः, 'अद्वगुणसंपउत्तं गेयं मयवि' ते य इमे-'पुणं रत्तं च गाहा (१४८-१३१) स्वरकलाभिः पूर्ण गेयरागेणानुरक्तं अण्णाण्णसरविसेसफुडसुभकरणतणयो अलंकृतं, असगरमरपुडकरणचणओ व्यक्तं विश्वरं विक्रोशतीव विघुट्ठमविघुटुं मधुरं कोकिलारववत् , तालवंशसरादिसमणुगतं समं ललितं ललतीव स्वर- पोटनाप्रकारेण सोदियमाफुसणामुटुप्पादत्तणओ वा सुकुमाळ, एभिरष्टभिर्गुणैर्युक्तं गीतं भवति, अन्यथा विडंबना, किंचान्यत्-'उरकंठ गाहा (०४९-१३१) जइ उरे सरी विसालो तो ठरविमुखं, कंठे जइ सरो वट्टितो अफुडितो य कंठविशुद्धं, सिरं पत्तो जइ णाणुणासितो तो सिरविशुद्धं, अथवा उरफंठसिरेषु रलेपणा अय्याकुरेषु पिशुद्धेषु गीयते, किंविशिष्टं ?, उच्यते-'मउय मृदुना स्वरेण मार्दवयुक्तेन न निष्ठुरेणेत्यर्थः, स च म्य अक्षरेषु घोटनास्यरविशेषेषु प संचरन् रंगतीय रिभितः, गेयनिवद्धं पदमेवं गीयते-तालसरेण समं च शरं समतालं मुरवकंसिकादिआतो- जाणाहनाणं जो धणि पदुक्यो या रोण य समं नृत्यतो वा पदुक्खेयसम, परिसं पसत्यं गिज्जति, सत्तसरसीभरं व गिज्जइ, के य ते सत्तस- रसीभरसमा ?, उच्यते, इमे-'अक्सरसम गाहा (*५०-१३१) दीहक्खरे दीहं सरं करोति, हस्से हरसं, प्लुते प्लुतं, सानुनासिके निरनु- गामि गेयपदं णामिकादि अणंतरपदयदेण यद्वं तं जत्थ सरो अणुवादी तत्व तं गिज्जमाणं पदसमं भवति, हत्थतलपरोप्पराहतसुराण संतीसालसमं लयः शृंगदारुदतमयो वा अंगुलिकोशिकः तेनाहतः तंत्रिस्वरप्रचालो लयः तं लयमणुसरतो गेयं लयसमं, पढमतो वंसतंतिमादि- एहिं जो सरो गहितो तरसमं गिज्जमाणं गहसमं, तेहिं चेव वंसतंतिमादिएहिं अंगुलिसंचारसमं गिज्जइ तं सं-चारसम, सेसं कंठ्यं । जो गेयमुरानियंधो, सो इमरिमो 'णिदोस' सिलोगो (*५१-१३१) सिालियादिवत्तीससुत्तदोसवीज्जतं णिहोसं अत्थेण जुत्तं सारवं च अत्थ- गमकारणगुत्तं फव्वलंकारेहिं जुत्तं अलंकियं उपसंहारोवणएहिं जुत्तं उवनीतं जं अनिठुराभिहाणेण अविरुवालज्जणिज्जेण बद्धं तं सोवयारं सोत्यासं था, पदपादाक्षरैमित नापरिमितमित्यर्थः, मधुरंति-त्रिधा शब्दअर्थाभिधानमधुरं च । 'तिण्णि य वित्ताई' तिजं वुत्तं तस्स ब्याख्या 'समं अद्धसम' सिलोगो (*५२-१३१) कंठचः। 'दुण्णी य भणीतीयो' त्ति अस्य व्याख्या 'सक्कया' सिलोगो (१५३-१३१) भणितित्ति- भासा, सेसं कठयं । इत्थी पुरिसा वा कैरिसं गायइति पुच्छा किसी' गाहा (*५४-१३१) उत्तरं 'गोरी' गाहा (अ५५-१३१) इमो सर- मंगलसंक्षेपार्थः, 'सत्त सरा ततो गामा' गाहा (१५६-१३२) तती ताना ताणो भन्नइ सज्जादिसरेसु एकेके सत्तत्ताणओ अउणपणासं, एते वीणाए सत्तांतीए सरा भवंति, सज्जो सरो सत्तहा तंतीताणसेरेण गिज्जइ, ते सव्वे सत्तट्ठाणा । एवं सेसेसुवि ते चेव, इगतंतीए. कंठेण या मिग्नमाणो अउणपण्णास ताणा भवन्ति, ते सं सत्त नाम । 'से किं तं अट्ठणामे' (१२८-१३३) अट्ठविधा-अष्टप्रकारेण, उच्यन्ते इति वचनानि तेषां विभक्तिवचनविभाचिः, विभजनं विभक्तिः सि- औजासत्यादिनितिवचनसमुदायात्मिका प्ररूपिता अर्थतस्तीर्थकरैः सूत्रतो गणधरैरिति, तंजहा-'निद्देसे पढमे' त्यादि (*५७।५८/१३३) सिलोग- दुगं गिगदसिखें, उदाहरणप्रदर्शनार्थमाह-'तत्थ पढमे' त्यादि, (४५९-१३३) तत्र प्रथमा विभक्तिनिर्देशे, स चायं अहं चेति निर्देशमात्रत्वात् , द्वितीया पुनरुपदेशे, उपदिश्यत इत्युपदेशः, भणइ कुरु वा एतं वा तं चेति कर्मार्थत्वात् , तृतीया करणे कृता, कथं १, भणितं वा कृतं वा तेन या मया वेति फरणार्थः, इंदीत्युपदर्शने गमो साहाएत्ति उपलक्षणं, नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंवपड्योगाच्च (पा. २-३-१६) नमो देवेभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यः स्वाहा अग्नये, भवति चतुर्थी संप्रदाने, तत्रैके व्याचक्षते-इदमेव नमस्कारादि संप्रदानं, अन्ये पुनरुपाध्यायाय गां प्रयच्छतीत्यादीनि । 'अवणय' इत्यादि(*६१-१३३)अपनय प्रहणे (गृहाणः अपनय अस्मात् इत इति वा पंचमी अपादाने 'ध्रुवमपायेऽपादान'- मिति (पा. १-४-२४ ) फत्त्वा, पष्ठी तस्यास्य वा गतस्य च भृत्य इति गम्यते स्वामिसंबंधे भवति, पुनः सप्तमी तद्वस्तु अस्मिन्निति आधारे काले भाषे, यथा कुण्डे पदराणि वसंते रमते चारित्रे अवतिष्ठत इति, आगंत्रणी तु भवेत् अष्टमी विभकिः, यथा हे जुवानत्ति, वृद्धवैयाकरण- दर्शनभितमिदयुगीनानां त्वियं प्रथमैव, तदेतदष्टनामेति 'से किं तं नरनामे' इत्यादि, (१२९-१३५ ) नवनाम्नि नव काव्यरसा: प्रज्ञप्ताः, रसा इव रसा इति, उक्तं च-"मिदुमधुरिभितसु- भतरणीनिणिरोमभीसणाणुगता । मुहदुहकम्मरसा इव कव्यस्स रसा हवतेते ॥ १ ॥ 'वीरो सिंगारों' इत्यादि (*६३-१३५) वीरः शृंगारः अद्भुना रोदय भयति योद्धव्यः ग्रीडनको पीभत्सो हास्यः करुणः प्रशान्तश्च, एते च लक्षणत उदाहरणतश्चोच्यते-तत्र वीररसलक्षण- मानधित्मुगद 'तत्य' गाहा (*६४-१३६) व्याख्या-तत्र परित्यागे च तपश्चरणे-तपोऽनुष्ठाने शत्रुजनविनाशे च-रिपुजनव्यापत्तो च यथा- मंग्यमननुशगधृतिपराममलिगो वीरो रसो भवति, परित्यागेऽननुशयः नेदं मया कृतमिति गर्व करोति, किं वा कृतमिति विषाद, तपश्चरणे भूति न स्याध्यान, शत्रुजनविनाशे प पराक्रमो न वैक्टव्यम् , एतल्लिंगो वीरो रसो भवति, उदाहरणमाह- वीरो रसो यथा-'सो नाम' गाहा (०६५-१३६) निगरसिद्धा, 'सिंगारो णाम रसो' (*६६.१३६) शृंगारो नाम रसः, किंविशिष्ट इत्याह-रविसंयोगामिलापसजननः तत्कार- णानि, मदनपिलासचिव्योकहास्यलीलारमणलिंगो, तन मंडनं कटकादिभिः विलास:-कामगर्भो रम्यो नयनादिविभ्रमः विव्योकः देशीपदं अंगजयिाय दास्यलीले प्रतीते रमणं-फ्रीडनं एतच्चिन्ह इति गाथार्थः, उदाहरणमाह-शृंगारो रसो यथा 'मधुर' गाहा, (*६७-१३६) निगरसिया, अम्मुवलक्षणमाह-विम्हयकरो' गाहा (*६८-१३६) विस्मयकरः अपूर्वो वा तत्प्रथमतयोत्पद्यमानो भूतपूर्व वा पुनरुत्पन्ने यो रगो भवति स हर्षविपादोत्पत्तिलक्षणः मद्वीजत्वात् अद्भूतनामेति गाथार्थः, उदाहरणमाइअन्भुतो रसो यथा 'अद्भुततरं' गाहा (०६९-१३६) निगमिता । रौद्ररसलक्षणमाह-'भयजणण' गाहा (*७०-१३७) भयजननरूपशब्दान्धकारचिंताकथासमुत्पन्न इत्यत्र भयज- ननरामः रूपादीनां प्रत्येकमभिसंबद्धपते, भयजननरूपदर्शनात् समुत्पन्न एव भयजननशब्दश्रवणाद्यजननांधकारयोगात भयजननचिन्तासमूद्भूतः भगजननफयाप्रवणात् समुत्पन्नः-संजातः, किंविशिष्ट ? इत्यत्राह-'सम्मोहसंभ्रमविपादमरणलिंगो रौद्रः, तत्र सम्मोहः-अत्यन्तमूढता संभ्रम:- किंफर्चव्यतावान्येन आत्मपरिणामः, विपादमरणे प्रतीते इति गाथार्थः । उदाहरणमाह-रौद्रो रसो यथा 'भिउडि' गाहा (*७१-१३७) भुटि: ललाटे यलिभंगः, तथा विडंपितं-न्यत्कृतं मुसं यस्य तथाविधः, तस्यामंत्रणं हे भृकुटिविडंवितमुख ! संदष्टोष्ठ-ग्रस्तओष्ठ इत्यर्थः, इतः इतीततश्च मधिरोकीर्ण:-विक्षिप्तमधिर इति भावः, हंसि-पसुं व्यापादयस्यवः असुरनिभ:-असुराकारः भीमरसित: भयानकशब्द! अतिरौद्रः रोद्रो रसा इति गापार्षः। नीडनकलक्षणमाह-विणओं' गाहा (*७२-१३७ ) विनयोपचारगुह्यगुरुदारव्यतिक्रमोत्पन्न इति, विनयो- पपारादिषु ज्यविक्रमशब्दः प्रत्येकमभिसंबद्धपते, भवति रसो नीडनका, लज्जाशंकाकरण इति गाथार्थः, उदाहरणमाह-वीडनको रसो यथा 'फि लोइय' गाहा (*७३-१३७ ) विदेशाचारोऽतिनववध्याः प्रथमयोन्यु दरक्तरंजित तन्निवसनमक्षतयोनिसंज्ञापनार्थ पटलकवि- न्यस्तसंपादितपूजोपचारः सकललोकप्रत्यक्षमेव तद्गुरुजनो परिवंदते इत्येवं चात्मायस्थां सखीपुरतो वधूभणति किं लौकिकक्रियायाः ल- जनफनरम् ? ६ हि लज्जिता भवामि, निवारज्जा-विवाहो तत्र गुरुजनो परिवंदति यद्वधूपोति-वधूनिवसमिति गाथार्थः । वीभत्सरसलक्षण- माह-'असुइ' गाहा (*७४-१३८) अशुचिकुणपदर्शनसंयोगाभ्यासगंधनिप्पन्नः, कारणाशुचित्वादशुचि शरीरं तदेव प्रतिक्षणमासन्नकुणपभावात् पुणपं तदेव च विझवप्रदेशत्वाद् दुर्दर्शन वेन संयोगाभ्यासातधोपलब्धेर्वा समुत्पन्न इति निर्वेदाद् विहिंसालक्षणो रसो भवति बीभत्स इति गाधार्यः, उदाहरणमाह-बीभत्सो रसो यथा 'असुइ' गाहा (*७५-१३८) सूत्रसिद्धं । हास्यलक्षणाभिधित्सयाऽऽह-'रूवषय' गाहा (*७६-१३८) रूपवयोवेषभापाविपरीतविडम्बनासमुत्पन्नो हास्यो मनामहर्षकारी प्रकाशालिंग:-प्रत्यक्षलिंगो रसो भवतीति गाथार्थः, उदाहरणमाह-'हास्यो रसो यथा 'पासुत्तमसी' गाहा (४७७-१३९) प्रकटार्था । करुणरसलक्षणमाह-'पियविप्पिओग' गाहा (*७८-१३९) प्रियविप्रयोगबांधव: व्याधिनिपातसंभ्रमोत्पन्नः शोपितपिलपितमन्नानादितलिंगो रसः करुणः, तत्र शोचित-मानसे विकारः, शेष प्रकटार्थमिति गाथार्थः, उदाहर- माद-'कम्यो रमो यथा 'पसाय' गाहा (२७९-१३९) प्रध्यान-अतिपितया लांत-याप्पागतप्रप्लुताक्षं स्यन्दमानाश्रु-च्योतलोचनमिति भाषः, शेष सूधमिसमिति गायार्थः । प्रशान्तरसलक्षणमाह-निदोस' गाहा (*८०-१३९) निदोपमन:समाधानसंभवः, हिंसादिदोप- रहिवर इंद्रियविषयपिनिवृत्त्या स्वस्थमनसो य: प्रशान्तभावेन-क्रोधादित्यागेन अविकारलक्षण:-हास्यादिविकारवर्जितः असौ रसः प्रशान्तो भागव्य इति गाथार्थः, उदाहरणमाह-प्रशान्तो रसो यथा 'सम्भाव' गाहा (*८१-१३९) 'सद्भावनिर्विकारं न मातृस्थानतः उपशांतप्रशांत- मोगाष्टि-उपांवा-इंद्रियदोपत्यागेन प्रशांता-क्रोधादित्यागतः अनेनोभयेन सौम्या दृष्टिर्यस्मिन् व तथा, हीत्ययं मुनेः प्रशांतभावाविशय- प्रदर्शने, पया मुनेः शोभते मुसकमलं पीवरश्रीकं-प्रधानलक्ष्मीकमिति गाथार्थः । एते णव' गाहा (८२-१३९ ) एते नव काव्यरसाः, अनन्नरोदिवाः द्वात्रिंशदोपविधिसमुत्पन्नाः-अनृतादिद्वारिंशत्सूत्रदोषास्तेषां विधिः समुद्भवा इत्यर्थः, तथादि-वीरो रसो संप्रामादिषु हिंसया भावि तपःमयमफरणादायपि भवति, एवं शेपेप्वपि यथासंभवं भावना कार्या, तथा चाह-गाथाभ्यः उक्तलक्षणाभ्यः मुणितव्या भवंति गुदा या मिश्रा था, शुद्धा रति फाधिगाथा:-सूनबंधः अन्यतमरसेनैव शुद्धेन प्रतिवद्धाः, काश्चन मिश्राः द्विकादिसंयोगेनेति गाथार्थः ॥ 37 प नवनाम, अधुना दशनामोन्येत, वथा पाह- 'से कि तं दसनाम ? (१३०-१४०) दसनाम दशविधं प्राप्तं, तद्यथा-'गोणं नोगोण' मित्यादि, एतेषां प्रतिवचनद्वारेण स्वरूपमाह- 'से किं तं गोणे' गुणनिप्पण्णं गौणं, क्षमतीति क्षमण इत्यादि, 'से कि तं नांगोणे?' नोगोणो-अयथार्थ, अकुंतः सकुंत इत्यादि, अविज्जमानकुं- याफ्यपहरणविशेष एप सकुंत इत्युन्यते, एवं शेपेप्वपि भावनीयं । 'से किं तं आदाणपदेणं १२ आदानपदेन धर्मो मंगलमित्यादि, इहादि. पदमादानपदभुच्यते । 'से किं तं पडियक्सपदेणं २' प्रतिपक्षेषु नवेपु-प्रत्योपु प्रामाफरनगरखेटकर्षटमडम्पद्रोणमुखपचनाश्रमसंवाधस- प्रिवेशेषु निवेश्यमानेषु सत्सु अमांगलिकशब्दपरिहारार्थ असिवा सिवेत्युच्यते, अन्यदा त्वनियमः, अग्निः शीतला विर्ष मधुरक, फलालगृहेषु अम्लं स्वादु मृष्टं न त्वम्लमेव सुरासंरक्षणायानिष्टशब्दपरिहारः, इदं सर्वदा-जो लत्तए इत्यादि, जो रक्तो लाक्षारसेन स एवारक्तः प्राकृनरौल्या अलतः, यदपि-च लायु 'ला आदान' इति कृत्वा आदानार्थवत् सेत्ति तदलाबु, यः शुभकः शुभवर्णकारी 'से' त्ति असौ कुसुंभकः, आठपन्तं लपन्तं अत्यर्थ लपन्तं असमंजसमिति गम्यते विपरीतभापक इत्युच्यते-विपरीतचासौ भापकश्चेति समासः अभापक इत्यर्थः, आहेदं नोगौणान्न भिद्यते?, न, तस्य प्रवृचिनिमित्तकतज्जभावमात्रापोक्षतत्वात् , इदं तु प्रतिपक्षधर्माध्यासमपेक्षत इति भिद्यत एव । से किं पाहणत्ताए, पाहणता एवं, पंपकप्रधानं वनं-चंपकवनं अशोकप्रधानं अशोकवनमित्यादि, शेपाणि वृक्षाभिधानानि प्रकटानि, आहेदमपि गौणान्न भिज्जते, न, तत्तन्नामनियंधननूतायाः क्षपणादिक्रियायाः सकलस्याधारभूतवस्तुच्यापकत्वादशोकादेश्च वनाव्यापकत्वादुपाधिभेदसिद्वर्युज्जत इति, 'से कि ते' अणादिसिद्धश्वासावन्तश्चेति समासः, अमनमन्तस्तथा वाचकतया परिच्छेद इत्यर्थः, तत्किमनादिसिद्धान्तेनानादिपरिच्छेदे- नेत्यर्थः, धर्मास्तिकाय इत्यर्थः, आदि पूर्ववत् अनादिः सिद्धान्तो वाऽस्य सदैवाभिधेयस्य तदन्यत्वायोगात् , अनेनैव चोपाधिना गौणाद्भेदा- भिषानेऽन्यदोप इति । से किं तं नामेणं ? पितुपितुः-पितामहस्य नाम्ना उन्नामित-उत्क्षिप्तो यथा बंधुदत्त इत्यादि । 'से किं तं अवयवेणं, अषयवः-शरीरैकदेशः परिगृसते वेन गीत्यादि(*१८३-१४२)रकटार्थ, तथा परिकरबन्धेन भटं जानीयात् , महिलां निवसनेन,सिक्थुना द्रोणपाकं फपि पफया गाथया, तत्तदप्यधिकृवावयवप्रधानमेवेति भावनीयमतस्तेनैवोपाधिना गौणाद्भिन्नमेवेति । से किं तं संयोएणं ?, संयोएणं संयो- गः-संबंधः, स पतुर्विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा 'द्रव्यसंयोग' इत्यादि सूत्रसिद्धमेव, नवरं गावः अस्य संतीति गोमान् , छत्रमस्यास्तति छत्री, हलेन व्यमहरनीति हालिफः, भरते जातः भरतो वाऽस्य निवास इति वा 'तत्र जातः' (पा.४-३-२५) 'सोऽस्य निवास' इति (पा.४-३-४९) वा पर माता, नि, मुग्मगामा जाय: 'मसम्यां जने: (१.३-२-९२) सप्तम्यन्ते उपपदेजनेः ड प्रत्ययः, मुपमसुषमजः, Sirituarilr नी, परमपि, मंयोगोपाधिनय पास्य गौणानंद इति । 'तपमानी, पमाणे प्रमाधि प्रश्न, ताया-नामप्रमाणमित्यादि, नामस्थापने क्षुण्णा, नवरमिह जीविकाहेतुर्यस्या जातमा- गारिक मा गोविरा नामेवाणदिए गति, तरेय प सस्य नाम फियत इति, आभिप्रायिकं तु गुणनिरपेक्षं यदेव जनपदे affim गंदाराम शिया सम्मावि, पत एप प्रमाणता, उक्तं द्रव्यप्रमाणनाम । 'से किं तं भावप्पमाणनामे' भावप्रमाणं मानिस चोदूना पा पदानां मीलनं ममामः, म आन एषां समामितो 'उभयप्रधानो द्वन्द्व' इति द्वन्द्वः दंतोप्ट, तस्य पफारः अर्थः, वरना योगः भरिप्रशीभिः रियाभि: ममान काटो तुषः, स्तनी च उदरं प स्तनोदरं, एवं शेषोशाहरणान्यपि द्रष्टव्यानि, 'अन्यपदार्थप्रधानो पाल' पुषिता: कुटारम्पा यस्मिन् गिरी सोऽयं गिरिः पुष्पितकुटजफदम्यः, निरपिशेष्यत्वादन्यपदार्थप्रधानतेति, तत्पुरुषः समाना- विप गरयः, पदनामी पाभा विशेषणविशेष्यपालमिति तत्पुरुषः, धवलत्वं विशेषणं वृषभेण विशेष्येण सह समस्यति, द्वे पदे एक मरासिमानाधिकरणल, एवं तपटादिप्यपि द्रष्टव्यं, अयं कर्मधारयमंशः, त्रीणि कटुकानि समाहृतानि 'तद्वितार्थोत्तरपदसमा- पारे पर (पा. २-१-५०) गपुर: त्रिकटुकमित्युत्तरपदार्थप्रधानः, 'संख्यापूर्वो द्विगु, रिति द्विगुसंशा, एवं त्रिमधुरादि, तीर्थे काफ इव आस्ते "नि पी (पा. २-१-४२) तत्पुरुषः समासः तर्थिकाफः, यणहस्त्यादीनामस्मादेव सूनात् निबंधनज्ञापकात्सप्तमीसमासः, पात्रेसमि- गदिमा, अनु प्रामानुभामं प्रागस्य ममीपेनाशनिर्गग, 'अनुयंत्समया (पा.२-१-१५। अनु यः समयार्थः, प्रामस्य अनु समीपः, द्रव्यमशनि पीनि, पग्य पस्त ममीपे मेन गुगरपदेन, प्रामस्य समीपे प्रामेणोत्तरपदेन अव्ययीभावः मगासः, प्रामस्तूपलक्षणमात्रं, समासः अतः पूर्व- ) । पदार्थप्रधाना, 'अव्ययं विभक्तिसमीप' इति ( पा. २-१-६) सिद्धे विभाषाधिकारे पुनर्वचनं येषां तु समयाशब्दो मध्यवचनः तेपामप्राप्ते प्रामस्य मध्येनाशनिर्गता 'अनुर्यत्समया' इति (पा.२-१-१५) समासः, अनुग्राम, एवमणुणइयं इत्यादि, यथा एकः पुरुषः तथा बहवः पुरुपा अत्र 'सरूपागामेकशेष एकविभक्ता' (पा. १-३-६४) विति समानरूपाणां एकविभाक्तियुक्तानां एकः शेपो भवति-सति समास एकः शिष्यते, अन्ये । लुप्यन्ते, शेषश्च आत्मार्थे लुप्तस्य लुप्तयोः लुप्तानां वाऽर्थे वर्तते, वहुवर्थेषु बहुवचनं, पुरुषौ पुरुपाः, एवं कार्पापणाः, तदेतत्सामासिकं । 'से किं तं वद्धितए?, २ तद्वित फर्मशिल्पादीति, तथा चाह-'कम्मे सिप्पसिलोए' इत्यादि (*९२-१४९) कर्मतद्धितनाम दौपिकादि, तत्र दूपाः पण्यमस्य 'सदस्य पण्यं' (पा. ४-४-५१) वदिति प्रथमासमर्थने, अस्येति पष्ठयर्थे, यथाविहितं प्रत्ययः ठक् दौपिका, एवं सूत्रं पण्यमस्य सूत्रिक इत्यादि, तथा शिल्पतद्विवनाम वस्त्रं शिल्पमस्य तत्र 'शिल्प' (पा. ४-४-५५) मस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययः ठक् वास्त्रिकः, एवं तंतुवायनं शिल्पमस्य तांत्रिका, इह तुण्णाएति भाणितं, न चात्र तद्वितप्रत्ययो दृश्यते कथं तद्धितं?, उच्यते, तद्वितप्रत्ययप्राप्तिमात्रमंगीकृत्योक्तं, प्राप्ति- भन नतितार्थेन विना भवति, अन्तः स्थगितार्थस्तद्वितार्थः, तद्धितः प्रत्ययस्तर्हि केन बाधितः १, उच्यते, लोकरवढन वचनेन, यतस्तेनार्थः प्रतीयते, येन चार्थः प्रतीयते स शब्दा, अथवाऽस्मादेव वचनादत्र जातास्तद्विता इति तद्वितसंज्ञा, श्लाघातद्धितनाम श्रवण इत्यादि, अस्मा- देव सूत्रनियंधात् श्लाघार्यस्वद्वितार्थ इति । संयोगतद्धितमाह-राज्ञः श्वसुर इत्यादावप्यस्मादेव सूत्रनिबंधात् तद्धितार्थतेति, चित्रं च शब्दप्राभृत- । मप्रत्यक्षं च न इत्यवो न विद्मः, समीपतद्धितनाम गिरेः समीपे नगरं गिरिनगरं, अत्र 'अदूरभवश्वे' (पा. ४-२-७०) त्यग् न भवति, गिरि- नगरमित्येव प्रसिद्धत्वात् , विदिशायाः अदूरभवं णगर वैदिश, अदूरभवेत्यण भवति, एवं प्रसिद्धत्वात् , संजूहतद्धितनाम तरंगवतीकार इत्यादि संनहो-अन्यसंदर्भकरणं, शेपं पूर्ववद्भावनीयमिवि । ऐश्वर्यतद्धितनाम 'राजे' त्यादि, अत्रापि राजादिशब्दनिबंधनमैश्वर्यमवगंतव्यं, शेषं गोरस मारमियमेव । अपत्यादितनाम सुप्रसिद्धनाप्रसिद्धं विशेष्यते, विशेष्यते मात्रा पुत्रः, यथा आश्वलायन:, इह पुत्रेण माता, तंजहा. निषगरमावा पाटिमातेत्यादि तदेतत्ततितं । 'से कि वे धातूए,' भूसत्तायां परस्मैपदे भाषा इत्यादि, तत्र भू इत्ययं धातुः सत्तायामर्थे गने वर्ग (गाव:) इत्य प्रमाणभाषः, नामनैदकं निगदसिद्ध, भावप्रमाणनामता चास्य भावप्रधानशब्दनयगोचरत्वात् , गुरवस्तु व्याचक्षते-सा- मामारिवाना गुगाभिधानादिविभावः, अनेनैप पोपाधिना शेपभेदा भावनीया इत्त्येवं यथागमं मया अपौनरुक्त्यं दर्शितम् , अन्यथापि सूक्ष्मधिया भानीयमेष, अनन्तगमपर्यायवात्सूत्रस्य, तदेवत्पमाणनाम, तदेतन्नामेति, नामेतिमूलद्वारमुक्तं । अधुना प्रमाणद्वारमभिधित्सुराह- 'मे फि तं पमाणे' (१३१-१५१) प्रमीयत इति प्रमितिर्वा प्रमीयते वा अनेनेति प्रमाणं, चतुर्विधं प्रज्ञप्तं इत्यादि, प्रमेयभेदात् द्रव्या- पोऽपि प्रमाण, प्रस्यकादिषन् शानकारणत्वान, सन द्रव्यप्रमाणं ( १३२-१५१ ) द्विविध-प्रदेशनिष्पन्नं विभागनिष्पन्नं घ, प्रदेशनिष्पन्नं परमाणानंतप्रदेसिकांत, स्वात्मनिष्पनत्वादस्य क्या पाण्वादिमानमिति, विभागनिष्पन्नं तु पंचविध प्रज्ञप्तं, विविधो भागः विभागः-विकल्पस्ततो निमित्यर्थः, पंचविध मानादिभेदात् , ता मानप्रमाणं द्विविधं प्रज्ञाप्तं, तद्यथा-धान्यमानप्रमाणं च रसप्रमाणं च, 'से किं त' मित्यादि, गन्यमानमेप प्रमाणं । 'दो असतीओ पसती दो पसतीओ य सेइएत्ति, अत्र आह-ओमत्यमियं जं धनप्पमाणं सो असती, उप्पराहुत्तमिदं पुण प्रमृतिरिति, ६ प मानमधिकृत्य द्वे प्रमृती, 'से किं त' मित्यादि, धान्यमानप्रमाणं तं सुगममेव, नवरं मुत्तोली-मोट्ठा मुख:-कुशुल लिमे किन' मित्यादि, रसमानमेव प्रमाणं २, धान्यमानप्रमाणात्सेविकादेः प्रमाणेन चतुर्भागविवर्द्धितं अभ्यन्तरशिखायुकं शिखा- गिम्य गय तत्यान् रममा विधीयत इति, तद्यथा-चतुःपष्टिकेत्यादि, तत्य चेव छप्पण्णपलसतपमाणा माणिया, तीसे चउसट्ठिभागो, उसीभागा य पउपळप्रमाणा, एवं यत्तीसियादओवि जाणियब्वा, वारको-घटविशेषः, शेपा अपि भाजनविशेपा एव, तदेतन्मानं । 'से किं 1 तं उम्माणपमाणे !" उन्मीयतेऽनेनोन्मीयत इति वोन्मानं-तुलाकर्षादि सूत्रसिद्धं, नवरं पत्रम्-एलापत्रादि चोयः-अदुलविशेष: मच्छंडिया-सकारा- विसेसो । 'से किं तं ओमाणप्पमाणे ?, अवमीयते-तथा अवस्थितमेव परिच्छिद्यतेऽनेनावमीयत इति वाऽवमानं इस्तेन वेत्यादि, चतुर्हस्ता दण्डादयः सर्वेऽपि विषयमेदेन मानचिन्तायामुपयुज्जंत इति भेदोपन्यासः, खातं खातमेव चितमिष्टकादि करकचितं-करपत्रविदारितं कटपटादि प्रकटार्थमेव । 'से किं तं गणिमए ?,' गाणम-संख्याप्रमाणमेकादि तत्परिच्छिन्नं वा यज्झमेव, भृतकभृतिभक्तवेतनकायव्ययनिर्वृत्तिसंसृतानां द्रव्याणां गणितप्रमाणं नित्तिलक्षणं भवति, अत्र भृतक:-कर्मकरः भृति:-वृत्तिः भक्त-भोजनं वेतनं-कुंविदादेः, भृतत्वे सत्यपि विशेषेण लोक- प्रतीतत्वाद्भेदाभिधानं, एतेषु चायव्ययं संसृतानां प्रतिवद्धानामित्यर्थः, गणितप्रमाणं निर्वृत्तिलक्षणं इयत्ताऽवगमरूपं भवति, तदेतदवनानं । 'से । किं तं पडिमाणप्पमाणे ?' प्रतिमीयतेऽनेन गुंजादिना प्रतिरूपं वा मानं प्रतिमानं, तत्र गुञ्जेत्यादि, मुंजा चट्ठिया, सपादा गुंजा कागणी, पादोना दो गुंजा निष्फावो-वल्लो, तिणि णिप्फावा कम्ममासओ चेव चउकागणिकति वुत्तं भवति, वारस कम्ममासगा मंडलओ, छत्तीस | गिफावा अडयालीसं कागणिओ सोलस मासगा सुवण्णो' अमुमेवार्थ दर्शयति-पंच गुंजाओ' इत्यादि, एवं चतुःकर्ममासकः काकण्यपें- क्षया, एवं अष्टचत्वारिंशद्भिः काकणीभिः मंडलको, भवतीति शेषः, रजतं-रूपं चन्द्रकान्तादयो मणयः शिला-राजपट्टकः गंधपट्टक इत्यन्ये, शेष सूत्रसिद्धं । 'से कि त खेत्तप्पमाणे' इत्यादि, प्रदेशा:-क्षेत्रप्रदेशाः तैर्निष्पन्नं, विभागनिष्पन्नं त्वंगुलादि सुगम, णवरं रयणी-हत्थो, दोणि हत्या कुच्छी; सेढी य लोगाओ निष्फज्जति, सो य लोगो चउरसरजूसितो हेट्ठा देसूणसत्तरज्जूविच्छिण्णो, तिरियलोगमज्झे रज्जुविच्छिण्णो, एवं बंभलोगमञ्झे पंच, उवरिं लोगंते एगरज्जूविच्छिण्णो, रज्जू पुण सयंमुरमणसमुद्दपुरथिमपच्चाथिमवेइयंता, एस लोगो बुद्धिपरिछेदेणं संवट्टेउं. घणो कोरा, कर्य, गयने, गालियाए दाहिणिमहोलोगसंडं हेहा देसूणतिरज्जूविच्छिण्णं उवरि रज्जूअसंखविभागविच्छिन्नं अतिरिच- गरजूसिगं, एवं मैनुं ओमभियं उत्तरे पासे संपातिमइ । इदाण उड्डलोग दाहिणिलाई खंडाई बंभलोगयहुसममज्झे देसभागे बिरजुवि- पिठण्णाई मेमने अंगुलसहस्मदोभागविच्छिण्णाई देसूगअन्धुद्वरज्जूसिताइ, एताई घेत्तुं उत्तरे पासे विवरीताई संघातिज्जंवि, एवं कतेसु | किं जातं ?, हेद्विमं लोगद्धं देसूणचउरविच्छिण्णं सातिरित्तसत्तरज्जुस्सियं देसूणसत्तरज्जूवाहनं, उवरिसमद्धपि अंगुलसहस्सदो- भागाधिपतिरग्जूपिच्छिण्णं देसूणसत्तरज्जूसिय पंचरज्जुयाहलं, एवं घेत्तुं हेहिल्लउत्तरे पासे संघातिज्जति, जं तं अहे खंडस्स सत्तरज्जू पाहियं उपरि सं पत्तुं उत्तरितरस संडस्स रज्जूओ याहलं ततो उहाय संघातिज्जति, तहावि सत्त रज्जूउण धरंति, ताहे जं दक्खिणिलं तस्स जम- प्रियं पाहतो तरसवं छित्ताओ उत्तरओ याहले संघातिज्जइ, एवं किं जात ?, वित्थरतो आयामतो य सत्तरज्जू पाहल्लतोरज्जूए असंखभागेण अधिगाओ छ रज्जू, एवं एस लोगो ववहारतो सचरज्जुप्पमाणे दिट्ठो, एत्थं जं ऊणातिरित्तं युद्धीय जधा जुज्जइ तहा संघातिज्जा, सिद्धंते य जत्य अपिसिहँ सेविगहणं तत्य एताए सत्तरज्जूआयताए अवगंतव्यं, संप्रदायप्रामाण्यात्, प्रतरोऽप्येवंप्रमाण एव, आह-लोकस्य कथं प्रमाणता ?; उच्यते, आत्मभायप्रामाण्यफरणात्,तदभावे तबुद्धधभावप्रसंगात् । 'से किं तं अंगुले ?' अंगुले ( इत्यादि ) आत्मांगुलं उच्छ्यांगुल प्रमाणांगुलं, तपात्मांगुलं प्रमाणानपस्थितेरनियतं, उच्छ्यांगुलं त्वंगुलं परमाण्वादिक्रमायातमवस्थितं, उस्सेदंगुलाओ य कागणीरयणमाणमाणीतं, तओवि परमाणसामिरस अखंगुलप्रमाणं, ततो य पमाणाओ जस्संगुलस्त पमाणमाणिज्जति तं पमाणांगुलं, अवस्थितमेव,अत्र बहुवक्तव्यं त नाच्यते,- पन्यविस्तरमयाद् विशेपणवत्यनुनारतस्तु विज्ञेयमिति । नव मुखान्यात्मीयान्येव पुरुषः प्रमाणयुक्तो भवति, द्रौणिकः पुरुपो मानयुक्तो भवति, महन स्यां जलद्रोण्या उदफपूर्णायां प्रवेरी जलद्रोणादूनात्तावन्मानोनायां वा पूरणादित्यर्थः, तथा सारपुद्गलोपचितत्वात्तुलारोपित; सन्नईमा तुलयन् - पुरुष सन्मानयुक्तो भवति, तत्तोलमाणे सकलगुणोपेता भवंति, आच-'माणुम्माण' गाहा (१९६-१५६ ) भवंति पुनरधिकपुरुषाश्चक्रवा- दय उक्तलक्षणमानोन्मानप्रमाणयुक्ता, लक्षणव्यंजनगुणैरुपेताः, तत्र लक्षणानि-स्वस्तिकादीनि व्यंजनानि मशादीनि गुणा:-क्षान्त्यादयः उत्तमकुलप्रसूता उत्तमपुरुषा मुणितव्या इति गाथार्थः ॥ उत्तमादिविभागप्रदर्शनार्थमेवाह-'होति पुण' गाहा-( ९७-१५७ ) भवंति पुन- रधिकपुरुषाश्चकवादयः अष्टशतमंगुलाना उब्विद्धा-उम्मिता उच्चस्त्वेन वा पुनःशब्दोऽनेकभेदसंदर्शकः, पण्णवतिमधमपुरुषाश्चतुगत्तरं, शत- मिति गम्यते, मन्झिमिल्ला उ-मध्यमाः, तुशब्दो यथानुरूपं शेपलक्षणादिभावाभावप्रतिपादनार्थमिति गाथार्थः॥ स्वरादीनां प्राधान्यमुपदर्शयन्नाह- 'हीणा वा' गाहा (१९८-१५७) उपलक्षणं मानमधिकृत्य हीनाः स्वर:आज्ञापकप्रवृत्तिःगम्भीरोध्वनिः सत्वं-अदैन्यावष्टंभः सारस-शुभपुद्गलोपचयः तत एवंभूताः उत्तमपुरुषाणां-पुण्यभाजां अवश्य पातंत्राः प्रेष्यत्वमुपयान्ति, उक्तं च-'अस्थिवर्धाः सुखं मांसे, त्वचि भोगाः स्त्रियोऽक्षिषु । गत यानं स्वरे चाज्ञा, सर्व सत्त्वे प्रतिष्टित ॥१॥" मिति गाथार्थः, शेपं सुगमं यावत् वावी चउरस्सा वठ्ठला पुक्खरिणी पुष्करसंभवतो वा सारिणी रिजू दीहिया सारिणी चेव वंका गुंजालिया सरमेगं तीए पंतिठिता दो सरातो सरसरं कवाडगेण उदगं संचरइत्ति सरसरपंती, विविध- रुक्खसहितं कयलादिपच्छन्नघरेसु य वीसंभिताण रमणट्ठाणं आरामो, पत्तपुप्फफलछायोवगादिलक्खोवसोभितं बहुजणविविहवेसु- ण्णममाणस्स भोयणट्ठा जाणं उज्जाणं, इत्थीण पुरिसाण एगपक्खे भोज्जं जं तं काणणं, अथवा नस्स पुरओ पव्वयमडवी वा सव्ववणाण य अंते वर्ण काणणं, शीण वा एगजाइयरुक्खेहि य वणं, अणेगजाइएहिं उत्तमेहि य वणसंडं, एगजातियाण अणेगजातियाण वा रुक्खाणपंती व- गराई, अहो संकुडा उवरि विसाला फरिहा, समक्खया खाहिया, अंतो पागाराणतरं अट्ठहत्यो रायमग्गो पारिया, दोण्ह दुवाराण अन्तरे गोपुरं, विगो णामागासभूमि विपइसमागमो य, संघाडगो सिपहसमागमो चेव तियं, चउरसं चउपहलमागमो चेव, चत्वरं छप्पइसमागम वा, एवं गपरं भण्णा, देवउलं परमुई, महतो रायमग्गो, इतरा पहा, सत्-सोभणाविहु जं भयंते पोत्ययवायणं वा जत्य अण्णवो वा मणुयाणं अाउनहाणं पा ममा, जत्युदगं दिज्जवि सा पवा,पाहिरा लिंदो, सुकिधी अलिंदो वा सरण, गिरिगुहा लेणं, पव्वयस्सैगदेसलीणं वा लेणं कप्प- डिगादि य जत्य लपति तं ठेग, भंडं भायणं, च मृन्मयादि मानो-मात्रायुक्तो, सो य कंसभोयणभीडका, उवकरणं अणेगविहं कडगपिडग- सूपादिकं, अदवा उपकरणं इमं सगडरहादियं, वत्य रहो' ति जागरहो संगामरहो य, संगामरहस्स कडिप्पमाणा फटयवेइया भवति, जाणं पुर्ण गंठिमाइयं, गोलविसए जंपाणं द्विहस्तप्रमाणं चतुरस्रं सवेदिकं उपशोभितं जुग्गं लाडाण दिल्ली जुग्गयं हस्तिन उपरि कोल्लरं गिलीप मानुषं गिटी लादाणं जं अणपल्लाणं तं अण्णविसएसु थिल्ली भणइ, उवरि फूडागारछादिया सिविया दीहो जंपाणविसेसो पुरि- मरा, स्वप्रमागयगासदाणतणओ संदमाणी, लोहित्ति कावेली लोहकडाईति-लोहकडिल्लं, एतं आयंगुलेणं मविज्जति, तथाऽद्यकालीनानि च जोगनानि मीयंते, शेष निगदसिद्धं यायत् से तं आयंगुले ।। 'से किं तं उस्संहगुले २,' उच्छ्यांगुलं कारणापेक्षया कारणे कार्योपचारादनेकविध प्रज्ञप्त, तथा चाह-'परमाणु' इत्यादि (*९९-१६०) परमाणुः प्रसरेणू रयरेणुरमं प यालस्य लिक्षा यूका घ यवः, अद्वगुणविवर्द्धिताः क्रमशः उत्तरोत्तरवृद्धथा अंगुलं भवति, तत्थ णं जे से सुहुमो से ठप्पति स्वरूपस्यापनं प्रति तावत् स्थाप्यो, अनधिकृत इत्यर्थः, 'समुदयसमितिसमागमेणं' ति अत्र समुदायस्यादिमेलकः परमाणुपुद्गलो निफज्जते, वा चोदकः पृच्छति-से णं भंते !' इत्यादि, सो भदन्त ! परमाणुः असिधारं वा क्षुरधारां वा अवगाहेत-अवगाह्यासीत असि:- सद्गः क्षुरो-नापितोपफरणं, प्रत्युत्तरमाह-इन्तावगाहेत 'हन्त संप्रेषणप्रत्यवधारणविवादेवि वि वचनात् , स तत्र छिद्येत भिद्येत वा, तत्र छेदो- विमाफरणं भेदोऽनेकधा विदारणं, प्रश्ननिर्वचन-नायमर्थः समर्थः, नैतदेवमिति भावना, अप्रैवोपपत्तिमाह-न खलु तत्र शस्त्रं संक्रामति, सूक्ष्म- लादिति भावा, स भदन्त ! अनिकायस्य-वठेमध्यंमध्येन-अंतरेण गच्छेत्-यायात् ?,इन्त गच्छेत् , स तत्र दह्यतेत्यादि पूर्ववत् , नवरं शस्त्रममि- मयं गृह्यत इति, अवादि च. सत्यग्गिविस मित्यादि, एवं पुक्खलसंवर्तमपि भावनीयं, नवरं अस्यैवं प्ररूपणा 'इह बद्धमाणसामिणो निव्वा- पकालाओ तिसहीए वाससहस्सेसु ओसप्पिणीए ( पंचमछट्ठारगेसु उस्साप्पिणीए ) य एकवीसाए वीइतेसु एस्थ पंच महामेहा भावरसंति, तंजहा-पढमे पुक्खलसंवट्टए य उद्गरसे बीए खीरोदे तइए घओदे चरत्ये अमितोदे पंचमे रसोदे, तत्र पुक्सलसंवर्धोऽस्य भरतक्षेत्रस्य अशुभ- भावं पुष्कलं संवत्तंगति, नाशयतीत्यर्थः, एवं शपीनयोगोऽपि प्रथमानुयोगानुसारतो विज्ञेयः, स भदन्त ! गंगाया महानयाः प्रविश्रोवो इन्य-शीघ्रमागच्छेत् ?, स तत्र विनिघावं-प्रस्खलनमापद्येत-प्राप्नुयाच्छेपं पूर्ववत् , स भदन्त ! उदकावर्त वा उदकविंदु वा अवगाह्य ति- छन् , स तत्रोदकसंपर्कात्कुथ्येत वा पर्यापद्येत वार, कुधनं पूतिभावः, पर्यायापत्तिस्तु अन्यरूपापतिः, शेपं सुगम, यावत् अनन्तानां व्यावहा- रिकपरमाणुपुद्रलानां समुदयसमितिसमागमेन सा एका उच्छूक्ष्णश्लक्षिणति वेत्यादि, अत्र उन्क्ष्णशक्ष्णिकादीनामन्योऽन्याप्टगुणत्वे सत्य- प्यनंतत्वादेव परमाणुपुद्गलसमुदायस्यायोपन्यासोऽविरुद्ध एच, तत्र लक्ष्यलक्ष्णिकाद्यपेक्षया उत्-प्राबल्येन सक्षणमात्रा उच्छूक्ष्णलक्ष्णोच्यते, लक्ष्णलक्ष्णा त्वोधत ऊर्ध्वरेण्वपेक्षया ऊर्ध्वाधस्तिर्यकचलनधर्मोपलभ्यः ऊर्ध्वरेणुः, पौरस्त्यादिवायुप्रेरितम्रस्यति-गच्छत्तीति त्रसरेणुः, रयगमनो- सातो रथरेणुः, पालापलिक्षायूकादयः प्रतीताः, शेपं प्रकटार्थ यावदधिकृतांगुलाधिकार एव, नवरं नारकाणां जघन्या भवधारणीयशरीराव- गाहना अंगुलासंख्येयभागमात्रा उत्पद्यमानावस्थायां, न त्वन्यदा, उत्तरक्रिया तु तथाविधप्रयत्नाभावादायसमयेऽप्यंगुल संख्ययभागमात्रैवेति, एवमसुरकुमारादिदेवानामपि, नवरं नागादीनां नवनिकायदेवानामुत्कृष्टोत्तरवैक्रिया योजनसहस्रमित्येके, पृथिवीकायिकादीनां वंगुलासंख्येय- भागमावतया तुल्यायामप्यवगाहनायां विशेषः, 'वणऽयंतसरीराण एगाणिलप्सरीरगं पमाणेण । अणलोदगपुढवीणं असंखगुणिया भवे बुड्डी ॥ १ ॥से कि पमाण' २ एफैकस्य रामश्चतुरन्तपक्रवर्चिनः, वान्यान्यकालोत्पन्नानामपि तुल्यकाणीरनप्रतिपादनार्थमेकैकग्रहणं, निरुपपरितराजशनविषयशापनार्थ राजमहणं, पमंडभरतादिभोक्तृत्वप्रतिपादनार्थ चतुरंतचक्रवर्तिन इत्यत्रान्ये, चत्तारि मधुरतणफला एगो सेयमरिसवो, सोल सरिसवा एवं धण्णमासफलं, दो धण्णमासफलाई गुंजा, पंच गुंजाओ एगो कम्ममासगो, सोलस कम्ममासगा एगो मुपण्णो, गवे य मधुरतणफलादिगा भरहकालभाविणो धिप्पंते, जतो सव्वचफवट्टीणं तुलमेव कागणीरयणंति, पट्तलं द्वादशात्रि अष्टकर्णिकं अधिकरणिसंस्थानसंस्थितं प्राप्तं, तन तलानि-मध्यभाण्डानि अश्रयः-कोटयः कर्णिका:-कोणिविभागाः अधिकरणिः-सुवर्णकारोपकरणं प्रतीयमेष, तस्य फाफणिरत्नस्य एकेका कोटि: उच्छ्याङ्गुलप्रमाणविष्कम्भकोटीविभागा, विक्खंभो-त्रित्यारो, तस्स य समचउरस्मभावत्तणओ सव्यफोटीण तुल्लायामयिष्कंभगहणं, तच्छ्रमणस्य भगवतो महावीरस्यार्दागुलं, कहं १, जतो वीरो आदेसंतरतो आयंगुलेण चुलसी- तिमंगुलमुधिद्धो, उरसेहं पुण सतसढ सयं भवति, अतो दो उस्सेहंगुला वीरस्म आयंगुलओ, एवं वीरस्सायंगुलाओ अद्धं उस्सेहंगुलं दिह, जेसि पुण पीरो आयंगुलेण अठुत्तरमंगुलसतं तेसिं वीरस्स आयंगुलेण एकमुस्सेहंगुलं उरसेहंगुलस्थ य पंच णवभागा भवंति, जेसि पुणो पीये आयंगुलेण वीमुत्तरमंगुलसयं तसि वीरस्सायंगुलेणगमुस्सेइंगुलं उरसेहंगुलस्स य दो पंचभागा भवंति, एवमेत सव्वं तेरासिय- फरणेण पदव्यं, उच्छ्यांगुलं सहस्रगुणितं प्रमाणाङ्गुलमुच्यते, कथं ?, भण्णति-भरहो आयंगुलेण वीसुत्तरमंगुलसतं, तं च सपायं धणुयं, उरसेहंगुलमाणेण पंचधणुसया, जइ सपारण घणुणा पंच धनुसए लभामि तो एगेण धणुणा किं लभिस्सामि ?, आगतं चउ धणुसताणि सेढीए, एवं सम्ये अगुलजोयणादयो दवव्या, एगमि सेदिपमाणांगुले चउगे उस्सेइंगुलसया भवंति, सं च पमाणंगुलं उस्सेइंगुलप्पमाणेण अद्धा- लियंगुलवित्थर, तत्तो सेडीए चउरो सता अड्डाइयंगुलगुणिया सहस्सं उस्सेहंगुलाणं, तं एवं सहस्सगुणितं भवति, जे यापमाणंगुलाओ 'पुढयादिपमाणा आणिज्जति ते पमाणंगुलविक्खंभेणं आणेतन्वा, ण सूइअंगुलेणं, शेपं सुगम, यावत् तदेवल्क्षेत्रप्रमाणमिति, नवरं काण्डानि रत्नकाण्डादीनि भवनप्रस्तटान्तरे टंका:-छिन्नटंकानि रत्नकूटादयः कूटाः शैला: मुंडपर्वताः शिखरवन्तः शिखरिणः प्राग्भाग-ईपदवनता इति । 'से किं तं कालप्पमाणं' इति ( १३४-१७५) कालप्रमाणं द्विविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-प्रदेशनिष्पन्नं विभागनिप्पन्नं च, वत्र प्रदेशनिप्पन्नं एकसमयस्थित्यादि यावदसंख्येयसमयस्थितिः, समयानां कालप्रदेशत्वादसंख्येयसमयस्थितेश्चोर्ध्वमसंभवान, विभागनिष्पन्नं तु समयादि, तथा चाह- समयावलिय गाहा (*१०३-१७५) कालविभागाः खल्विमाः, समयादित्वाच्चैतेपामादौ समयनिरुपणा क्रियते, तथा चाह-'से किं तं समय' ( १३७-१७५) प्राकृतशल्याऽभिधेयवल्लिंगवचनानि भवन्तीति न्यायादथ कोऽयं समय इति पृष्टः सन्नाह-समयस्य प्ररूपणां करिष्याम इति, तद्यथा नाम तुन्नदारकः स्यात् सूचिक इत्यर्थः तरुणः प्रवर्द्धमानवयाः, आह-दारकः प्रवर्द्धमानवया एव भवति किं विशेपणेन ?, न, आसन्नमृत्याः प्रवर्द्धमानवयस्त्याभावस्तस्य चासन्नमृत्युत्वादेव विशिष्टसामोनुपपत्तः, विशिष्टसामर्थ्यप्रतिपादनार्थश्चायमारंभ इति, अन्ये तु वर्णादिगुणोपचितो भिन्नवयस्तरुण इति व्याचक्षते, वलं-सामर्थ्य तदस्यास्तीति वलवान्, युग:-सुपमदुप्पमादिकालः सोऽस्य भावेन न कालदोपतयाऽस्यास्तीति युगवान् , कालोपद्रवोऽपि सामर्थ्यविघ्नहेतुरिति, जुवाणं युवा वयःप्राप्तः, दारकाभिधानेऽपि वस्यानेकधा भेदाद्विशिष्टवयोऽवस्थापरिग्रहार्थमिदमदुष्ट, 'अल्पातंक' आतङ्को-रोगः अत्राल्पशब्दोऽभाववचन:, स्थिरामहस्त: लेखकवत् प्रकृतपटपाटनोपयोगित्वाच्च विशेषणाभिधानमत्योपपद्यत एव दृढः पाणिपादपार्श्वपृष्ठान्तरोरुपरिणतः, सर्वागावयवरुत्तमसंहनन इत्यर्थः, तलय- मलयुगलपरिपनिभबाहुः परिधः-अर्गला वत्रिभवाहुस्तत्थ य तदाकारबाहुरिति भावार्थ:, आगंतुकोपकरण सामर्थ्यमा पर्मेटफद्रुपनमुष्टि- समाहतनिचिनकाय इति, ऊरस्यमलसमन्वागतः, आन्तरोत्साहवीर्ययुफ इत्यर्थः, व्यायामवत्वं दर्शयति-लंघनप्लवनशीप्रख्यायामसमर्थः, जनराम्दा शीघ्रपपनाक:-प्रयोगश: दशा-शीधकारी प्राप्तार्थ:-अधिगतकर्मनिष्ठां गतः, प्राज्ञ इत्यन्ये, कुशल:-आलोचितकारी मेधावी-सकृत्श्रुत- स्टम निपुनः-उपायारम्भरुः निपुण शिल्पोपगतः-सूक्ष्मशिल्पसमन्वितः, स इत्यभूतः एका महती पटशाटिकां वा पदृशाटकं वा श्लक्ष्णतया पदरााटिति भेदेनाभिधानं, गृहीत्या 'सयगई मिति सफद् झटिति फत्वेत्यर्थः, हस्तमात्रमपि उत्सारयेत् पाटयेदित्यर्थः । तत्र चोदकः-शिष्यः मापनीति प्रयापको-गुरुस्तमेयमुफगान-कि?, येन फालेन तेन तुन्नवायदारकेण तस्याः पटशाटिकाया सकृद्धस्तमानमपसारित-पादितमसो समय शनि?, पापक आह-'नागमर्थः समर्थ: नेतदेयमित्युकं भयनि, कस्मादिवि पृष्ट उपपत्तिमाह-यस्मात्संख्येयानां तन्तूनां समुदयसमितिसमागमेनेति पूर्ववत्, पररााटिका निप्पाने, ना उरिल्लात-उपरितने तंतो अन्छिन्ने-अविदारिते 'हेहिल्ले' त्ति अधस्तनस्तन्तुर्न छिद्यते, अन्यस्मिन्काले भापोऽन्यस्मियापरस्तरमादसी समयो न भवति, एतच्च प्रत्यक्षप्रतीतं, संगतस्त्यनंतानां परमाणूनां विशिष्टैकपरिणामयोगस्तेपामनन्तानां संघा- पाना संयोगः-समुदयस्तेषां मगुत्यानां याऽन्योऽन्यानुगतिरसौ समितिस्तेपामेकद्रव्यानिवृत्तिसमागमेन पट; निष्पयत इति, समयस्य चातोऽपि सूक्ष्मवार , परमाणु यतियान्तिलक्षणकाल एकसमय इति, न, पाटकप्रयत्नस्याचिंत्यसक्तियुक्तत्वाद्, अभागे च तन्तुविसंघातोपपत्तेस्तुल्यन- परमपानपररामतगंगुल्यफालेनेटदेशमाप्युपलब्धेः प्रयत्नविरोपसिद्धिद्विधनाय, उक्तंच-' आगमश्योपपत्तिश्च, संपूर्ण दृष्टिलक्षणम् । अती- न्दिरगणामर्याना, सायप्रविपत्तये ॥ १ ॥ आगमो प्राप्तवचनमाप्तं दोपक्षयाद्विदुः । वीतरागोऽनृतं पाक्यं, न भूयात्विसंभवात् ॥२॥ उपपत्ति- भपेणकर्या सायप्रसैधिका। सा त्पन्वयव्यतिरेकलक्षणा सूरिभिः स्मृते॥३॥" ति, निदर्शनं चेहोभयमपि, अलं विस्तरेण, गमनिकामात्रमेतत् , रोपं सिद्धं यावत् 'हस्से' त्यादि(*१०४-१७८) हृष्टस्य-तुष्टस्य अनवकल्लस्य-जरसा अपीडितस्य निरुपक्लिप्टस्य-व्याधिना पूर्व सांप्रतं पाउनभिभूगरय जन्तोः मनुष्यादेः एफ उन्छ्यासनिच्छ्यास एकः प्राण इत्युच्यते-'सत्त पाणि' सिटोगो (*१०५-१७९)निगदसिद्ध एव, उकाबासमानेन मुहूर्तमाह-तिण्णिा सहस्सा' गाहा-(*१०६-१७९ ) सप्तर्हि करसासेहि थोवो सत्त थोवा य लवे, सत्तथोवेण गुणितस्स- विजया लेवे अउणपण्णं उस्सासा लवे, मुहत्ते य सत्तहत्तर लवा भवंति, ते अउणपण्णासाए गुणिता एयप्पमाणा हवंति, शेष निगदसिद्ध यावत् एतावता व गणितस्स उवओगो इमो-अंतोमुत्तादिया जाव पुत्वकोडित्ति, एतानि धम्मचरणकालं पडुच्च नरनिरियाण आउपरिणाम- करणे उव उज्जति, णारगभवणवंतराणं दसवाससहस्सादिया, उवउज्जंति आउयचिंताए तुढियादिया सीसपहेलियवा, एते प्रायसो पुष्वगतेसु जवितेसु आउसेढीए उवउज्जतित्ति ।। 'से किं तं उवमय' ति ( १३८-१८० ) उपमया निवृत्तमौपमिक, उपमामन्तरेण यत्कालप्रमाणमनतिशयिना ग्रहीतुं न शक्यते तदोप- मिकमिति भावः, तच्च द्विधा-पल्योपमं सागरोपमं च, तत्र धान्यपल्यवत्पल्यः तेनोपमा यस्मिस्तत्पल्योपम, तथाऽर्थतः सागरेणोपमा यस्मिन् | वत्सागगेपम, सागरवन्महत्परिणामेनेत्यर्थः । तच्च पल्योपमं त्रिधा-'उद्धारपलिओम' इस्यादि, तत्र उद्धारो वालाणां तत्पण्डानां वा अपोद्धरण- मुच्यते, तद्विपयं तत्प्रधानं वा पल्योपमं उद्वारपल्योपम, तथाऽद्धचि कालाख्या, ततश्च वालाप्राणां तखंडानां च वर्षशतोद्धरणादद्धापल्यस्तेनोपमा यस्मिन् , अथवाऽद्धा-आयुःकालः सोऽनेन नारकादीनामानीयत इत्यद्धापल्योपमं, तथा क्षेत्रमित्याकाशं, ततश्च प्रतिसमयमुभयथापि क्षेत्रप्रदेशापहारे क्षेत्रपस्योपममिति । 'से किं तं उद्धारपलिओवमें अपोद्वारपल्योपमं द्विविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-खंडकरणात् सूक्ष्मं, बादराणां व्यावहारिकत्वात् व्यावहा- रिक, प्ररूपणामात्रव्यवहारोपयोगित्वाद्व-यावहारिकमिति, 'से ठप्पे त्ति सूक्ष्मं तिष्ठतु तावद् व्यावहारिकप्ररूपणापूर्वकत्वादेतत्प्ररूपणाया इत्यतः पश्चात्प्ररूपयिष्यामः, तत्र यत्तद्व्यावहारिकमपोद्वारपल्योपमं तदिदं वक्ष्यमाणलक्षणं, तद्यथा नाम पल्यः स्यात् योजनं आयामविष्कम्भाभ्या, वृत्तत्वात् ,योजनमूर्ध्वमुच्चत्वेन अवगाहनवयेवि भावना,तद्योजनं त्रिगुणं सत्रिभागं परिरयेण,परिधिमधिकृत्येत्यर्थः स एकाहिकठ्याहिकठ्याहिकादीनां उत्कृष्टं सप्तराविकाणां भृतो यालाप्रकोटीनामिति प्रायोग्यः, तत्रैकाहिक्यो मुण्डिते शिरस्यकेनाहा या भवंतीति, एवं शेषेष्वपि भावना कार्यति । कयंभूव १, इत्याह-सम्महे मण्णिारिए' चि सम्मृष्टा-आकर्णभृतः प्रचविशेपानिविडा, किंबहुना ?, इत्यं भृतोऽसौ येन तानि वालाप्राणि मानिइन् , नापि पायुहरेन्, न फुयुः, प्रचयविशेपासुपिराभावाद्वायोरसंभवानासारता गच्छयुरित्यर्थी न विध्वंसेरन ,अत एव न कतिपयपरिशा- टमप्यागन्छेगुः, अव एवं पूतित्येनाविभक्तिपरिणाम: उतश्च पूतिभावं न कदाचिदागच्छेयुः, अथवा न पूतित्वेन कदाचित्परिणमेयुः, 'ते णं वाल- ग्गा समए' ततस्तेभ्यो बालाप्रेभ्यः समय २ एकैकं यालाममपहत्य कालो मीयत इति शेषः, ततश्च यावता कालेन स पल्यः क्षीणो नीरजा निलेपो लिहितो भपति एतावान् कालो व्यावहारिकापोद्वारपत्त्योपममुच्यते इति शेषः, तत्र व्यवहारनयापेक्षया पल्यधान्य इव कोठागार: पल्पयालामभावेऽपि क्षीण' इत्युच्यते तदभावज्ञापनार्थ आह-नीरजाः, एवमपि कदाचित्कथंचितसूक्ष्मवालाप्रावयवसंभव इति तदपोहायाह- निर्लेप इति, एपं त्रिभिः प्रकारः विरियो निष्ठितः इत्युच्यते, रसवतीदृष्टान्तेन चैतद्भावनीयं, एकाथिकानि वा एतानि, 'सेत्त' मित्यादि निग- मनं, शेपं सूमसिद्ध, यावत् नास्ति किंचित्प्रयोजनमिति, अनोपन्यासानर्थकताप्रतिषेधायाह-केवलं तु प्रज्ञापनार्थ प्रज्ञाप्यते, प्ररूपणा कियत इत्यर्थः, आइ-एपमप्युपन्यासानर्थकत्वमेव, प्रयोजनमन्तरेण प्ररूपणाकरणस्याप्यनर्थकत्वात् , उच्यते, सूक्ष्मपल्योपमोपयोगित्वात्सप्रयोजनैव प्ररूपणे- स्पदोषः, पश्यति प 'तत्थर्ण एगमेमे वालग्गे' इत्यादि, आह-एपमपि नास्ति किंचित्प्रयोजनमित्युक्तमयुक्तमस्यैव प्रयोजनवाद्, एतदेवं, एता- परः प्ररूपणाफरणमात्ररूपत्वेनाविवक्षितत्वादित्येवं सर्वत्र योजनीयमिति, शेपमुचानार्थ यावत्तानि वालापाण्यसंख्येयखंडीकृतानि दृष्टयवगा- हनासोऽसंख्येयभागमात्राणि, एतदुक्तं भवति-यत् पुद्गलद्रव्यं विशुद्धचक्षुर्दर्शनः ब्रह्मस्थः पश्यति तदसंख्येयभागमात्राणीति, अथवा क्षेत्रमधि- छन्य गानमाद-सूक्ष्मपनफजीवस्य मार्गरावगाहनातोऽसंख्येयगुणानि, अयमत्र भावार्थ:-सूक्ष्मपनकजीवावगाहनाक्षेत्रादसंख्येयगुणक्षेत्रावगाहनाना- .) मित्यादि, वादरपृथिवीकायिकपर्याप्तकरारीरतुल्यानीति वृद्धवादा, शेष निगदसिद्धं यावत् 'जावइया अद्धाइजाण' मित्यादि, यावन्तोऽद्धतृतीये- पु सागरेप्वपोद्धारसमया वालापापोद्धारोपलक्षिताः समया आपोद्वारसमयाः एतावन्तो द्विगुणद्विगुणविष्कमा द्वीपसमुद्रा आपोद्वारेण प्रज्ञप्ताः, ) असंख्येया इत्यर्थः, उक्तमपोद्धारपल्यापमं, अद्धापल्योपमं तु प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं स्थीयते अनयेत्यायुष्ककर्मपरिणत्या नारकादिभवे- ध्विति स्थितिः, जीवितमायुप्फमित्यनान्तरं, यद्यपि कायादियोगगृहीतानां कर्मपुद्गलानां ज्ञानावरणादिरूपेण परिणामितानां यदवस्थानं सा स्थितिः तथाप्युक्तपुद्गलानुभवनमेव जीवितमिति तच्च रूढितः इयमेव स्थितिरिति, पज्जत्तापज्जत्तगविभागो य एसो-णारगा करणपज्जत्तीए ) चेव अपज्जत्तगा हवंति, वे य अंतोमुहुत्तं, लाद्धं पुण पडुच्च णियमा पज्जत्तगा घेव, तओ अपज्जत्तगकालो सव्वाउगातो अवणिज्जवि, सेसो य पज्जत्तगसमयोत्ति, एवं सव्वत्थ दट्ठव्वं, एवं देवावि करणपज्जत्तीए चेव अपज्जत्तगा दट्ठव्वा, लद्धिं पुण पडुच्च णियमा पज्जत्तगा घेव, गन्भवतियपंचिंदिया पुण तिरिया मणुया य जे असंखेज्जावासाउया ते करणपज्जत्तीए चेव । अपज्जत्तगा दट्ठव्वा इति, उक्तंच-'नारगदेवा , तिरिमणुग गम्भजा जे असंखवासाऊ । एते उ अपज्जत्ता उववाते चेव बोद्धव्वा ॥ १ ॥ सेसा तिरियमणुस्सा लxि पप्पोक्वायकाले या । दुहओविय भइयव्वा पज्जत्तियरे य जिणवयणं ॥ २ ॥' इत्थं क्षेत्रपल्योपममपि प्रायो निगदसिद्धमेव, णवरं अस्फुण्णा वा अणफुण्णा वत्ति र अत्र अण्णा-स्फुटा आक्रान्ता इतियावद्विपरीतं अणफुण्णा, आह-यद्येते सर्वेऽपि परिगृह्यते किं वालाप्रैः प्रयोजनी, उच्यते, एतद् दृष्टिवादे द्रव्य- मानोपयोगि, स्पृष्टास्पृष्टैश्च भेदेन मीयत इति प्रयोजनं, फूष्माण्डानि-पुस्फलानि मातुलिंगानि-बीजपूरफाणि, अस्पृष्टाव, क्षेत्रप्रदेशापेक्षया वालाप्राणां बादरत्वादिति, 'धम्मत्थिकाए' इत्यादि, (१४१-१९३ ) धर्मास्तिकायादयः प्राग्निरूपित्तशब्दार्थी एव, णवरं धर्मास्तिकायः ) संप्रहनयाभिप्रायादेक एव, धर्मास्तिकायस्य व्यवहारल्याभिप्रायादेशादिविभागः, धर्मास्तिकायस्य प्रदेशा इति, अजुसूत्रनयाभिप्रायादन्त्या एर गृपन्ने, असंम्येयप्रदेशात्मकत्याय्य यदुवचनं, अद्धासमय इति वर्तमानकालः, अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वादिति ॥ 'कति गं भंते ! सरीरा' इत्यादि (१४२-१९५) कः पुनरस्य प्रस्ताव इति, उच्यते, जीवद्रव्याधिकारस्य प्रक्रान्तत्वात्सरराणामपि च गदुमयल्पलादपसर इति, व्यास्त्या पास्य पदस्यापि पूर्याचार्यकृतैप, न किंचिदधिकं क्रियत इति, 'ओरालिय' इत्यादि, शीर्यत इति शरीरं, पत्य गाय उदारं उरालं उरलं उरालिगं या उदारियं, वित्यगरगणधरसरीराई पडुच्च उदारं, उदारं नाम प्रधान, उरालं नाम विस्तरालं, विशालंति पा भणितं होति, कहं , सातिरेगजोयणसहस्समवट्ठियप्पमाणमोरालियं अण्णभेद्दहमित्तं णत्थि, वेउव्वियं होज्जा लक्खमाहियं, अबाहिर पंपधणुमते, मं पुण अवहितपमाणं अविरेगजोयणसहस्सं वनस्पत्यादनिामिति, उरलं नाम स्वल्पप्रदेशोपचितत्वाद् वृहत्त्वाच्च भिण्डया, 'उरालं नाम मांसास्थिस्नाग्यायययययद्धत्वात्, वैफियं विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया, विक्रियायां भवं वैक्रिय, विविधं विशिष्टं या पुति दिदि येपुर्विक, आहियत इत्याहार, गृह्यते इत्यर्थः, कार्यपरिसमाप्तेश्य पुनर्मुच्यते याचितोपकरणवत्, तेजोभायस्तैजसं, रसाद्या- हारपाफजननं लगिनियंधनं घ, कर्मणो विकारः फार्मण, अष्टविधकर्मनिप्पन्नं सफलशरीरनियंधनं च, उक्तंच- तत्थोदारमुरालं उरलं ओरा- समह य विष्णेयं । ओरालियंति पदमं पदुच्च तित्येसरसरीरं ॥ १॥ भण्णइ य तहोरालं वित्थरवंत वणस्सति पप्प । पयतीय पत्थि अण्णं एहमे पिसालंति ॥ २ ॥ उरलं थेयपदेसोचियपि महल्लगं जहा भेंडें । मंसटिण्हारबद्ध उरालियं समयपरिभासा ॥ ३ ॥ विविहा विभिहगा या किरिया विफिरिय तीऐं जं तमिह । नियमा विजब्वियं पुण णारगदेवाण पयतीए ॥ ४ ॥ कज्जमि समुप्पण्णे सुयकेवलिणा बिसिहलनीय । जंपत्य आइरिजा भणंति आहारयं तं तु ॥ ५ ॥ पाणिदयरिद्विसंदरिसणथमत्थावगहणहेउं वा । संसयवोच्छयत्थं गमणं जिणपायमूमि ॥ ६ ॥ सव्वरस उम्हसिद्धं रसादिआहारपागजणणं च । तेयगलद्धिनिमित्तं तेयगं होइ.नायव्यं ॥ ७ ॥ कम्मवि- -- पागो (गारो) कम्मणमट्टविहविचित्तकम्मणिप्फणं । सव्वेसि सरीराणं कारणभूतं मुणेयध्वं ॥ ८॥ अत्राह-किं पुनरयमौदारिकादिःक्रमः १, अत्रोच्यते, परं परं सूक्ष्मत्वात् परं परं प्रदेशयाहुल्यात् प्रत्यक्षोपलब्धित्वात् कथित एवौदारिकादिः क्रमः, 'केवइया णं भंते ओरालियसरीरा पण्णत्ता' इत्यादि, ताणि य सरीराणि जीवाणं बद्धमुक्काणि दव्यखेत्तकालभावहिं साहिज्जति, द्रव्यैः प्रमाण वक्ष्यति अभव्यादिभिः, क्षेत्रेण श्रेणि- प्रतरादिना, कालेनापलिकादिना, भावो द्रव्यान्वर्गतत्वात् न सूत्रेणोक्तः, सामान्यलक्षणत्वाच्च वर्णादीनामन्यत्र चोक्तत्वात् , 'उरालिया दुविहा पदिल्लया मुफिल्लया, वद्धं गृहीतमुपातमित्यनर्थान्तरं, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया इत्यादि सूत्रं । इदानीमर्थन: संखेज्जा असंखेज्जा ण तरंति संखातुं एत्तिएण जहा इत्तिया णाम कोडिप्पभितिहि ततोऽवि कालादीहिं साहिज्जंति, कालतो वा समए समए एकं सरीरमवहीरमाणमसंखेज्जाहि उस्सप्पिर्णाओसाप्पणीहि अवहीरंति, खित्तओवि असंखेज्जा लोगा, जे पद्धिल्ला तेहिवि जइपि एकके पदेसे सरीरमेककं ठविज्जति ततोविय असंखग्जा लोगा भवंति, किंतु अवसिद्धतदोसपरिहारत्थं अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणाहिं ठविज्जति, आह-कमणताणमोरालसरीरीणं असंखे- ज्जाई सरीराई भवंति?, आयरिय आह-पत्तेयसरीरा असंखेज्जा, तेसि सरीरावि ताव एवइया चेव पद्धेल्लया, मुफेलया अर्णता, कालपरिसं- खाणं अर्णताणं उत्सप्पिणीअवसप्पिणीणं समयरासिप्पमाणमेत्ताई, खेत्तपरिसंखाणं अणंताणं लोगप्पमाणमेत्ताणं खेत्तखंडाणं पदेसरासिप्पमा णमेचाई, दव्वओ परिसंखाणं अभव्वसिद्धियजीवरासीओ अणतगुणाई, वा किं सिद्धरासिप्पमाणमेचाई होज्जा ?, भण्णति सिद्धाण अणंतभा- गमेवाई, आह-ता किं परिवडियसम्मदिहिरासिप्पमाणाई होज्जा ?, तेसिं दोहवि रासणि मज्झे पाहिज्जंवित्ति फाउं भण्णइ-जदि तप्पमा- गाई होताई वो तेसिं चेव निदसो होति, तम्हा ण तप्पमाणाई, तो कि तसिं हेट्ठा होज्जा ?, भण्णइ-कयाई हेट्ठा कयाई उरि होति कदाई तुल्लाई, तेण सदाऽनियतत्वात् ण णिच्चकालं वप्पमाणंति ण तीरइ वोत्तुं, आह-कई मुक्काई अणंताई भवंति उरालियाई १, जदि ताव गीदगाई मुगाई जार अयिकलाई वाव घेप्पंति, तो तेसिं अणंतकालवत्याणाभावतो अणंतत्तणं ण पावइ, अह जे जीवहिं पोग्गला ओरा- यिग पेतुं गुणा तीतताए सिं गहणं, एवं सव्ये पोग्गला गहणभावावण्णा, एवं जं तं भण्णति-अभवसिद्धीएहितो अणंतगुणा सिद्धाणम- पंतभागोत्ति पिरुमाति, एवं सव्यर्जावदितो पहुएहिं अणंतत्तं पावति, आयरिय आह-ण य अविकलाणामेव केवलाण गहणं एतं, ण य ओरालियगहणमुपाणं सव्यपोग्गलाणं, किंतु सरीरमोरालियं जीवणं मुफ होति तं अणंतभेदाभण्णं दो ति जाव ते य पोग्गला तं जीव- गिपतियं ओगलियं ओरालियसरीरकायप्पओगंण मुयंति, ण जाप अण्णपरिणामेणं परिणमंति, ताव ताई पत्तेयं २ सरीराई भण्णंति, एउमेरे पारस ओलियमरीरस्स अथवभेदभिण्णत्तणओ अणंताई ओरालियसरीराइं भयंति, तत्थ जाई दवाई तमोरालियसरी-6 रप्पओगं गुयंति ताई मोक्तुं सेसाई औरालियं चेव सरीरत्तेणोवचरिज्जति, कई ?, आयरिय आह-लवणादिवत्, यथा लवणस्य गुलाबपाण्यादिप्यपि लवणोपचारः, एवं यावदेफसर्करायामपि सैव लवणाख्या विद्यते, केवलं संख्याविशेषः, एवमिहापि प्राण्यगरदेशेऽपि प्राण्यंगोपचारः लवणगुहादियत् , एवमनन्तान्यौदारिकादीनि, अत्राह-कथं पुनस्तान्यनन्तलोकप्रदेशप्रमाणान्ये- फस्मिोग लोके अयगाईत इति, अनोच्यते, यधैकप्रदीपाविपि भवनावभासिन्यामन्येपामप्यतिवहूनां प्रदीपानागपिस्तनयानुप्रविशत्यन्यो- ऽन्यापिरोधार, एयमौदारिकान्यपीति, एवं सर्वशरीरेप्वप्यायोज्यमिति, अत्राह-किमुत्नमेण कालादिभिरुपसंख्यानं क्रियते ?, कस्माद् द्रव्यातिभिरेय न क्रियते, कालान्तरापस्थायित्वेन पुद्गलानां सरीरोपचया इतिकृत्वा कालो गरीयान् , तस्मात्तदादिभिरुपसंख्यानमिति । ओरा- लियाई ओहियाई दुपिहापि, जहेयाई ओदियओरालियाई एवं सन्येसिपि एगिदियाणं भाणियव्वाई, कि कारण !, तहिं ओरालियाईपि से पेय पहुच चुन्चति । 13-1-%-S ण 'केवतिया पं मते घेउध्विय' इत्यादि, वेजब्धिया बद्धेल्लया असंसेजप्पदेसरासिप्पमाणमेत्ताई, मुकाई जहोरालियाई । 'केवइयाणं भंते आहारग' इत्यादि, आहारगाई वधाई सिय अस्थि सिय णस्थि, किं कारणी, जेण तत्स अंतरं जहणेणं एक समयं, उक्कोसेणं छम्मासा, वेण होतिवि कदाई, जदि होंति जहण्णेणं एक्कं वा दो वा तिणि वा उक्कोसेण सहस्सपुहुतं, दोहितो आढत्तं पुहुत्तसण्णा जाव णव, मुकाई जह ओ- रालियाई मुकाई । 'केवइयाणं भंतेः तेयासरीरा पण्णत्ता" इत्यादि, तेया बद्धा अर्णता अर्णवाहिं उस्सप्पिणीहिं, कालपरिसंसाणं, रोत्तओ अर्णता लोगा, वव्यतो सिद्धेहि अणनगुणा सम्वजीवाणतभागूणा, किं कारणं अर्णवाई?, तस्सामीणं अणन्तत्तणतो, आह-ओरालियापि सामिणो अणंता ?, आयरिओ आह-ओरालियसरीरमणंताण एगं भवति, साहारणत्तणओ, वेयाकम्माइं पुण पत्तेयं सन्यसरीणिं, वेयाकम्माई पडुच्च पत्तेयं चेव सव्वीवा सरीरिणो, ताई च सव्वसंसारीणंति काउं संसारी सिद्धहिते ऽणन्तगुणा होति, सव्वजीवाण अणन्तभागूणा, के पुण ते ?, ते चेव संसारी सिद्धेहिं ऊणा, सिद्धा सव्वजीवाणं अणंतभागो जेण तेण उणाऽणंवभागूणा भवंति, मुक्काई अर्णताई, अणंताहिं उत्सप्पि- णीहि कालपरिसंखाणं, खेत्तओ अणंता, दोवि पूर्ववत् , दव्वतो सव्वजीवेहि अणतगुणा, जीवघग्गस्स अणंतभागो, कई सव्वजीवा अणंतगुणा?, जाई ताई तेयाकम्माई मुकाई ताई तहेव अणंतभेदभिण्णाइं असंखेन्जकालवत्थादीण जीवेहितोऽणंतगुणाई हवंति, केण पुण अणंतएण गुणि- ताई?, तं चैव जीवाणंततं तेणेव जीवाणतएण गुणियं जीववग्गो भण्णति, एत्तियाई होज्जा ?, आयरिय आह-एत्तियं ण पावति, किं कारण ?, असंखेज्जकालावस्थाइत्तणओ तेसिं दव्याणं, तो कित्तियाई पुण हवेज्जा १, जीवनग्गरस अणंतभागो, कई पुण एतदेवं घेत्तव्यं ?, आयरिय आह-ठवणारासीहिं गिदर्शनं कीरइ, सव्वजीवा दस सहस्साई बुद्धीए घेप्पंति, तेसिं वग्गो दस कोडीओ हवंति, सरीराई पुण दससयसहस्साई | बुद्धीए अवधारियवि, एवं किं जाती, सरीरयाई जीवेहितो सयगुणाईजाताई, जीववम्पस्स सतभागे संवुचाई, गिदरिसणमेतं, इहरहा सन्भावतो M पने लिगिरि यमी अगंवा दहन्या, एवं फम्मयाईपि, तस्स सहभाषित्तणओ तत्तुल्लसंसाई भवंति, एवं ओहियाई पंच सर्गराई भणिताई । 'परश्याणं भने!" इत्यादि विससिय णारगाणं वउव्यिगा वद्धेल्लया जावाया एव णारगा, ते पुण असंखेन्जा, असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणीहिं बाल- पमाणं, गेरानो असंगेजाओ सेटीओ, तासि पदेसमेचा णारगा, आह-पयरंमि असंसेज्जाओ सेढीओ, आयरिय आह-सयलपयरसेढीओ वाव न मपंति, अदि होतीओ तो पयरं चेय भग्णति, आह-तो ताओ सेढीओ किं देसूणपयरवत्तिणीओ होजा, तिभागचउभागवत्तिणीओ होज्जा?, जापणं दीओ पवररस असंसेग्जविभागो, एवं विसेसिययरं परिसंखाणं फयं होति, अहवा इदमण्णं विसेमिततरं विक्खंभसूईए एएसिं संखाणं मण्यति, भणइ-गासि पसेतीण विक्रभसूई अंगुलपढमवग्गमूलं वितियवग्गमूलोप्पाइयं तायइये जाव असंखेज्जाइसमिवस्स, अंगुलविक्खंभखेत्त- परिणो सेरासिस्स पदमं यग्गमूलं तं वितिएण वग्गमूलेण पडुप्पातिजति, एवइयाओ सेढीओ विक्खंभसूई, अहवा इयमण्णेण पगा- रेण पमाणं भण्णइ-अहया तमंगुलपितियवग्गमूलघणापमाणमेत्ताओ, तरसेवंगुलप्पमाणसेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स जं वितियं वग्गमूलं तरस जो पणो एयवियाओ सेटीओ विक्खंभसूई, तासि णं सेढीणं पएसरासिप्पमाणमेत्ता नारगा, तस्स सरीराई च, तेसिं पुण ठवणंगुले णिदारसणं-( मे छप्पण्णाई सेटियग्गाई अंगुले बुद्धीए पेप्पंति, तस्स पढमं वग्गमूलं सोलस, वितियं चत्तारि, तइयं दोण्णि, तं पढमं सोलसयं वितिएण पउफएण यग्गमूलण गुणियं पतसही नाया, वितियवग्गमूलस्स चउफयरस घणा चेव घउसट्ठी भवति, एत्थ पुण गणितधम्मो अणुयत्तिओ दोति, अदि यहुयं योघेण गुणिज्जति, तेण दो पगारा गुणिता, इहरथा तिगिवि हवंति, इमो तइओ पगारो-अंगुलवितियवग्गमूलं पढमवग्ग- गूउपदुप्पणं, पोडशगुणाश्चत्यार इत्यर्थः, एवपि सा चेव चउसट्ठी भवति, एते सव्ये रासी सन्भावतो असंखेज्जा दहब्वा, एवं ताई नारगवे. पपियाई शाई, मुकाई जद्दोदियओरालियाई, एवं सव्यसि सरीरीणं सबसरािई मुक्काई भाणियन्याई, वणस्सइतेयाकम्माई मोत्तुं, क ) देवणारगाणं तेयाकम्माई दुविदाईपि सहाणवेउब्वियसरीराई, सेसाणं वणस्सतिवज्जाणं सट्ठाणारालियसरिसाई । इदाणिं जस्स ण मणिय वं भणीहामो-'असुरकुमाराणं मंते" इत्यादि, असुराणं वेउव्विया बद्धेल्लया असंखेज्जा, असंसेज्जाहिं उसप्पिणीहिं कालओ, वहेव सेत्तओ असं- खेग्जाओ सेठीओ पतरस्स असोज्जतिभागो, तासि णं सेढीणं विक्वंमसूई अंगुळपढमवग्गमूलस्स संसेज्जतिभागो, वस्स ण अंगुलविक्संभ- खेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स जंतं पढम वग्गमूलं तत्थ जाओ सेढीओ तासिपि संखेजविभागो, एवं नेरइपदितो संरोजगुणहीणा विसंभसूई भवति, जम्हा महादंडएवि असंखेज्जगुणहीणा सव्वे चेव भुवणवासी रयणप्पभापुढविनेरहणहितावि, किमु न सम्वहितो ?, एवं जाव थणियकुमाराणति, पुढविआउतेउस्स उवउज्ज कंठा भाणियव्वा । 'वाउकाइयाणं भंते!' इत्यादि, वाउकाइयाणं वेउव्विया पद्धेल्लया ) असंसज्जा, समए समए अवहीरमाणा पलिओवमस्स असंखेज्जतिभागमेत्तेणं कालेणं अवहींगति, णो चेव णं अवहिता सिया, सून, कई पुण पलिओवमस्स असंखज्जतिभागसमयमेत्ता भवंति ?, आयरिय आह-वाऊकाइया चउव्विहा- मुहुमा पज्जत्ताऽपज्जत्ता, बादरावि य पज्जत्ता अपज्जत्ता, तत्थ तिष्णि रासी पत्तेयं असंखेज्जलोगप्पमाणप्पदेसरासिप्पमाणमेत्ता, जे पुण वादरा पज्जत्ता ते पतरासंरोज्जतिभागमेत्ता, तत्थ ताव तिण्हं रासीणं वेउव्वियलवी चेव णत्थि, वायरपज्जत्ताणपि अमरोज्जतिभागमेत्ताणं लद्धी अस्थि, जेसिपि लद्धी अत्यि तओवि पलिओवमाऽसंसेज्जभागसमयमेत्ता संपयं पुच्छासमए वेउब्धियवत्तिणो, केई भणति-सव्वे वेव्विया वायंति, अवेउब्वियाणं वाणं घेव ण पयत्तइत्ति, तंण जुज्जति, किं कारणं ?, जेण सव्वेसु चेव लोगादिसु चला वायवो विज्जति, तम्हा अवेउन्वियावि वातंतीवि घेत्तन्वं, सभायो तसि वाईयच्व, 'वणप्फइकाइयाण' मित्यादि कंट्य ॥
'पांदियाण मंत!" इत्यादि, येदिओगलिगा यद्धेलया असंसिग्जाहि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि कालपमाणं तं घेव, खेत्तओ असंखे. गाओ मेवीओ, गहेप पयररस असंपग्जइमागो, केवलं विसंगसूईए विसेसो, विक्संभसूई असंखेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओत्ति विसेसितं परं परिसंगाणं, अहया इसमण्णं विसेमिततरं-असरोजाई सेदिवग्गमूलाई, किं मणितं होति?, एफेफाए सेढीए जो पदेसरासी पढमं वग्गमूलं विनियं गइयं जाप असंवेग्जाई यग्गमूलाई संकलियाई जो पएसरासी भवति तप्पमाणा विक्खंभसूई येइंदियाणं, गिदरिसणं-सेढी पंचसहि- महरमाई पंप मपाई उनीसाई पदेसाणं, सीसे पढम पागमूलं ये सवा छप्पण्णा वितिय सोलस तइयं पत्तारि चउत्थं दोण, एवमेताई वग्गमू- साई संकलिताई दो मता अहसत्ता गति, एयइया पदेसा, तासिणं सेढीणं विक्संभसूईए, ते सम्भावाओ असंखज्जा वगमूलरासी पत्तेय पोगं पेशव्या । दाणि इमा मग्गणा किंपमाणाहिं ओगाहणाहिं रइग्जमाणा पेदिया पयरं पूरिज्जंतु ?, ततो इमं सुत्तं वेइंदियाणं ओरा. लिगदालयेहि पयरं अंबहीरति असंसेग्जादि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि फालओ, तं पुण पतरं अंगुलपतरासंसेज्जभागमेत्तादि ओगाहणाहि | एग्जादि मम्यं पूरिजति, संपुण फेयइएणं कालेणं रइजह वा पूरइनइ वा?, भण्णति, असंखेज्जाहिं उस्सपिणीओसप्पिणीहिं, किं पमाणेण पुणगेकालापहारेणी, भण्णा-अंगुलपवरस्स आवलियाए य असंखेन्जविपलिमागेणं जो सो अंगुलपतरस्स असंखेज्जतिभागो एएहिं पलि. भागेदि दीरति, एस रोत्तापहारो, आह असंखेज्जतिभागरगहणेण पेव सिद्ध किं पलिभागरगहणेणं ?, भण्णति-एक बेइंदियं पति जो भागो सो पलिभागो, भाणसं अपगाहोनि, फालपलिभागो अवलियाए असंखेज्जतिभागो, एतेण आवलिआए असंखेज्जइभागमेत्तेणं कालपलिभागेणं पकको सेलपविभागो सोहिग्जमाणेदि सव्वं लोगपतरं सोहिज्जइ सेत्तओ, कालओ असंखेज्जादि उस्सप्पणिओसाप्पिणादि, एवं इंदियोरा-| लियाण उभयमभिहित संसप्पमाणं ओगाहणापमाणं घ, एवं तेइंदियचउरिंदियपवेदियतिरिक्सजोणियाणवि माणितव्वाणि, पंचेदियतिरिक्खये- ववियववेल्टया असंरोजा असंरोज्जाहिं उत्सप्पिणिओसप्पिणीहि कालतो तहेव खेत्तओ असंखेज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंखेज्जतिमागे विक्रभसूई, णवरं अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंसेज्जतिभागो, सेसं जहा असुरकुमाराणं । मणुयाणं ओगलिय पहेल्लया सिय संरोज्जा सिय असंखेज्जा, जहण्णपदे संखेज्जा, जत्य सव्वथोवा मणुस्सा भवंति, आह-किं एवं ससमुच्छिमाणं गद्दणं अइ सब्विरहियाणी, आयरिय आइ-ससमुच्छिमाणं गहणं, किं कारणं ?, गम्भवकविया णिच्चकालमेव संसेग्जा, परि- मितक्षेत्रवर्तित्वात् महाकायत्वात् प्रत्येकशरीरवर्तित्वाच्च, तस्स सेतराणां महणं उक्कोसपदे, जहण्णपदे गम्भवतियाणं चेव केवलाणं, कि कारण? जेण समुच्छिमाणं घडवीस मुहुत्ता अंतरं अंतोमुहृत्तं च ठिती, जहण्णपदे संखेजत्तिभणिते ण णज्जति कयरंमि संखेज्जए होजा?, तेणं विसस कारेनि, जहा-संरोज्जाओ कोडीओ, इणमण्णं विससिततरं परिमाणं ठाणणिदेस पडुच्च बुच्चति, कह ?, एकूणतीसट्ठाणाणि, सोर्सि सामयिगाए सणाए णिदेसं कीरइ, जहा-तिजमलपदं एतस्स उवरि चतुजमलपदस्य हेट्ठा, किं भणितं होति १, अट्ठण्हं २ ठाणाणं जमलप- दति सण्णा सामयिकी, तिणि जमलपदाई समुदियाई विजमलपदं, अहवा तइयं जमलपदं तिजमलपदं, एतस्स तिजमलपदरस उवरिमेसु ठाणेसु वटुंति, जं भणित-पठवीसहं ठाणाणं उवरिं वदंति, चत्तारि जमलपदाई चउजमलपदं, अहवा चउत्थं जमलपदं २, किं वुत्तं ? यत्तीसं ठाणाई घउजमलपदं, एयस्स चउजमलपदस्स हेट्ठा वदंति मणुस्सा, अण्णेहिं तिहिं ठाणेहि न पावंति, जदि पुण पत्तीस ठाणाई पूरंताई तो पउजमलपदस्स उवार भण्णंति, वंण पावंति तम्हा हेद्वा भण्णति, अवा दोण्णि वग्गा जमलपदं भण्णति, छ वग्गा समुदिता विजमलपदं, अहवा पंचमछट्ठ वग्गा तइयं जमलपदं, अठ्ठ वग्गा चत्तारि जमलपदाई चउजमलपदं, अहवा सत्तमअट्ठम वग्गा पउत्थं जमलपदं, जेणं उण्हं वग्गाणं उपरि वटंति सत्तमट्ठमाणं च हेट्ठा, तेण तिजमलपदस्स उवरिं चउजमलपदस्स हेट्ठा भण्णंति, संसे- mtोटो यमविवानिमिया । शाणि विममियतरं फुलं संमाणमेव गिरिसति, जहा 'अहवा अन्न-उठ्ठवग्गो पंचमवग्ग- भोपपणा टाति, उदा-परम यगो पो, पण पुण पड्डी रहिओत्तिकाउं वग्गो पेव ण भवति, वेण दोण्हं वग्गो चत्तारि एप परमो पगो, फाग पागो मोरम एम रितियो वग्गो, एतरस वग्गो पे सता एप्पण्णा एस तईओ वग्गो, एतस्स वग्गो पनट्ठिओ सह- गाई पनीगाई पर परमो यगो, पतरस इमो यग्गो, जहा- चत्वारि कोहि सता अउणसिं च फोडीओ अउणावणं च सत. पहागानी गहरगाई यो प गया दण्णुगाई, इमा ठयगा-४२९४९६७२९६ एस पंचमो वग्गो, एतस्स गाहाओ-'चत्तारि य कोडि- गाmin हॉति गोटीयोअग्गापगं ला सत्ता पेय य सहस्सा ॥१॥ दो य सया छण्णउया पंचमवग्गो समासतो होइ। पागो पो हो होइ त योग्या२॥ एयरस पंचमयगास्स इमो वग्गो होति-एक कोडाकोडिसयसहस्सं चउरासीइ कोडाकोडि सहस्सा पादियोडाकोडिगा सहिप फोडीओ पत्तासंघ कोडि सतसहस्सा सत्त कोडिसहस्सा तिणि य सयरा कोडीसता पंचाणउई समदरमा एकापन महरमा एप सता सोलमुत्तरा, दमा ठवणा१८४४६७४४०७३७०९५५१६१६ एस छट्टो वग्गो, एतस्स गाहाओ पोटाची पारामाई भरे सहरसा । पत्तारि य सत्तहा होति मंया कोडिकोडणं ॥१॥ चोयालं लक्साई कोडीणं सत्त चेव य MInा मत्ताग फोडीनं दावि णायच्या ॥२॥ पंचाणई लक्सा एक्कावण्णं भवे सहस्साई । छ स्सोलसुत्तर सयाय एस छट्ठो पति पगो॥३॥ एरय र पंपाष्टेहि पओयणं, एम एट्टो वग्गो पंचमेण घग्गेण पडुप्पाइन्जति, पडुप्पाइए समाणे जं होइ एवइया जह- दिया गणुरमा माति, ने य इमे एयरा ७९२२८११६२५१४२६४३३७५९३५४३९५०३३६, एवमेयाई अउणत्तीस ठाणाई एव- रसा मयपरिगा गणुरसा । छ निणि मुण्णं पंचैव य नव य विणि पत्तारि। पंचैव विणि णव पंच सत्त विण्णव२॥१॥ घउ छ दो चउ एको पण दो छ एक्कैक्कगो य अद्वैव । दो दो णव सत्तेव य ठाणाई उवरि हुंताई ॥२॥ अहवा इमो पढमक्सरसंगहो-उत्ति विसु पण तिच पत्तिण पसवि तिच छ दुपएपदु। छएए अवे बेणस पढमक्सरसंगता ठाणा ॥१॥ एते उण णिरभिलप्पा कोडीहि वा कोडाफोडीहिं वत्तिका वेसिं पुण पुल्चपुवंगेहिं परिसंसाण कीरति, चउरासीति सवसहस्साई मुव्बंग भण्णति, एयं एवइतेणं चैव गुणितं पुन्य भण्णा, तं च इम-सत्तर कोटि सतसहस्साई चप्पणण्णं च कोडिसहस्साई, एतेण भागो हीरति, वतो इदमागतफलं भवति-एकारसपुवकोडीकोडीओ बावीसं च पुन्व- कोडिसतसहस्साई पउपसीई च कोडिसहस्साई अह य दसुत्तराई पुवकोडिसता एक्कासीई च पुन्वसयसहस्साई पंचाणज्यं च पुनसह- रसाई तिणि य छापण्णे पुव्वसता, एयं भागलद्धं भवति, ततो पुव्वेहिं भागं ण पयन्उइत्ति पुग्वंगेहि भागो हीरति, ततो इदमागतं फलं भवति-एक्कवीसं पुव्वगसतसहस्साई सत्तरी य पुव्यंगसहस्साई छन्च एगूणसट्ठीइ पुव्वंगसताई, तओ इदमण्णं वेगलं भवति, देसीइ मणुय- सतसहस्साई पण्णासं च मणुयसहस्साई तिणि य छत्तीसा मणुस्ससता, एसा जहण्णपदियाणं गणुस्साणं पुन्वसंसा, एतेसिं गाहातो-मणुयाण जहण्णपदे एक्कारस पुत्व कोडिकोडीओ। बावीस कोडिलक्या कोडिसहस्सा य चुलसीई।१।। अहे व य कोटिसया पुल्वाण दसुत्तरातओ होति । एक्कासीती लक्सा पंचाणउई सहस्साई ॥२॥ छप्पण्या तिणि सता पुष्वाणं पुव्ववणिया अण्णे । एतो पुव्वगाई इमाई अहियाई अण्णाई ॥३॥लक्साइ एक्कीसं पुव्वंगाण सत्तरि सहरसाई । छच्चेवेगणट्ठा पुन्वंगाणं सया होति ॥४॥ वेसीवि सयसहस्सा पण्णासंसलु भवे सह- रसाई । तिणि सया छत्तीसा एवतिया वेगला मणुया ॥५॥' एवं चेव य संसं पुणो अन्नेण पगारेण भण्णति विससोवलंभणिमित्तं, जहा-'अहवा अण्णं छपाउतिछदणदो य रासी' छन्नडई छेदणाणि जो देह रासी सो छण्णउतिछेदणदायी, कि भणितं होति ?, जो रासी दो वारा छेदेण उिन्जमाणो छिज्जमाणो छण्णउति वारे छेदं देइ सकलरूवपज्जवसितो तचिया वा जहन्नपदिया माणुस्सा, तत्तिओरालिया पढेलया, को पुण रासी मानियाई दोशा?, भण्णइ.एस पेव छटो वग्गो पंचमवग्गपदुप्पण्णो जइओ भाणतो एस छन्नाति छेदणए देति, को पपओ?, भना-पटमयग्गो छिन्नमाणो दो छेदणते देति वितिओ पत्तारि वइओ अट्ठ घउत्यो सोलस पंचमो बत्तीसं छहो घरसट्ठी, एतसिं पंचम- पहाणं पागाणं ऐयणगा मेलिया एण्णउति हयंति, कई पुण ?, जहा जो वग्गो जेण जेण वग्गेण गुणिज्जइ तास दोहवि तत्य छेयणा लमंति, जहा पिवियपणी पदमेण गुणितो छिज्जमाणो छेदणे छ देइ, वितिएण तइओ वारस, तइएण चउत्यो गुणिओ चउवीसं, घउत्थेण' पंगनो यगो गुणियो अठयालीस ठेवणे देर, एवं पंचमएणयि छठ्ठी गाणिओ छण्णरइ छेदणए देइत्ति एस पच्चओ, अहवा रूवं ठवेऊण तं पणउनियारे दुगुणादुगुणं फीरर, फतं समाणं जइ पुष्यभणितं पमाणे पाय तो छेज्जमाणपि ते चेव छेदणए दाहित्ति पच्चओ, एतं महापदेऽभिदिलं, 'उफोर्म पदं दाणि, तत्व इमं सुत्तं 'उफीसपदे असंखज्जा असंखेज्जाहिं उस्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरत कालओ रिपो रूपपरिपचेहि मणूसहि सेठी अवहीरति, किं भणित होइ ?, उफोसपदै जे मणूसा हवंति तेसु एकमि मणुसरूवे पक्खित्ते समाणे तेहिं मणूमेदि मेवी अपहीरति, तासे य सेढीए फालखेत्तेहिं अवहागे मग्गिज्जति, कालतो ताव असंखेज्जाहिं उस्सपिगिओसप्पिणीहिं, खेत्तओ अंगुलपम यग्गमूलं तइययग्गमूलपदुप्पण्णं, किं भणितं होति?-तीसे सेढीए अवहीरमाणीए जाव णिठ्ठाइ ताव मणुस्सावि अवहीरमाणा गिठ्ठति, फहमेगा सेढी एहमेत्तेहि खंडहिं अयहीरमाणी २ असंसेज्जाहिं उत्सप्पिणिओसप्पिणीहि अवहीरति ?, आयरिओ आइ- खेत्तातिसुहुमत्त- पओ, मुझे य भणित- सुदुमो य हो कालो तत्तो सुदुमयरयं हवति खेत्तं । अंगुलसेढीमेत्ते उस्सप्पिणीओ असंखज्जा ॥ १ ॥ पेव्यियपद्धसया समए २ अबहीरमाणा असंखेज्जेणं कालेणं अवहीरति, पाठसिद्धं । आहारयाणं जहा ओहियाई। 'वाणमंतर' इत्यादि, पागमंसरयेऽपिया असंरोजा असंसेजाहिं ओसपिणिउत्सपिणीहि अवहीरति तहेव से जाओ सेढीओ नहेक विसेसो, तासिणं' सेढीणं विक्संभसूई, किं वक्तव्येति वाक्यशेषः, पंठ्यं, किं कारण?, पंचेदियतिरियओरालियसिद्धत्तणओ, जम्हा महादंडए पंचेंदियातिरियणपुंसाहितो असंरोजगुणहीणा वाणमंतरा पढिजंति, एवं विक्संभसूतीवि तेसिं तो तेहितो असंसेज्जगुणहीणा चेव भाणियव्या । इदाणि पलिभागो-संखेज्जजोयणसतवग्गपलिभागो पतरस्स, जे भणितं संखेज्जजोयणबग्गमेत्ते पलिभागे एकेक वाणमंतरे विज्जति, वम्मेवपीलभागेण चेय अवहीरतित्ति । 'जोइसियाण' मित्यादि, जोइसियाणं वेउब्विया पद्धेल्लया असंखिज्जा असंसिग्नाहिं उस्स- पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति कालतो, सेत्तओ असंखेज्जाओ सेढीओ पयरस्स असंसिजतिभागोत्ति, तहेव सेमियाणं सेढीणं विक्संभ- सूई, किं वक्तव्येति वाक्यशेषः, किं चातः? श्रूयते जम्हा वाणमंतरेहितो जोइसिया सैसिज्जगुणा पढिज्जति तम्हा विक्संभसूईपि तेसि तेहितो संखेज्जगुणा चेव भण्णइ, णवरं परिभागविसेसो जहा बेछप्पण्णंगुलसते वग्गपलिभागो पतरस्स, एवतिए २ पलिभागे ठविजमाणो एकेको जोइसिओ सव्येहि सध्वं पतरं पूरिज्जइ वदेष सोहिज्जतिषि, ओइसियाणं वाणमंतेरहितो असंखिज्जगुणहीणो पलिभागो संरोजगुणपहिया मूई । 'पैमाणिय' इत्यादि, पेमाणियाणं येउब्विया पद्धेल्लया असंज्ञा कालओ तहेब खेत्तओ अससेजतिभागो, तासि सदीण विक्रभसूई अगुलमितियवगामूलं तइयवग्गमूलपदुप्पणं, अहह्वा अन्नं अंगुलितईयवग्गमूलपणप्पमाणमेणाओ सेढीओ तहेव, अंगुलविक्संभरोत्तवचिणो सैदिरासिस्स पढमवग्गमूलं वितियतइयचउत्थ जाव असंखेज्जाइति, तेसिपि जं विलियं वग्गमूलसेढिपदेसरासिस्स (तं तइएण ) पगुणिज्जति, गुणिवे जं होई तत्तियाओ सेढीओ विक्संभसूई भवति, तइयरस वा वग्गमूलस्स जो घणो एवतियाओ वा विक्खंभसूई, निदरिसणं तहेव, घेछप्पण्णसतमंगालेतस्स पढमवग्गमूलं सोलस, वितियं तइएण गुणितं अट्ट भवति, तइयं वितिएण गुणितं, ते च अट्ट, ततियरसवि घणो, सोऽ. वि ते अट्ट एव, एया सभावओ असंखेज्जा रासी दव्वा, एवमेयं वैमाणियप्पमाणं णेरइयप्पमाणाओ असंखिज्जगुणहीणं भवति, किं गरण ?, जण महादए माणिया गैरइएहितो असंसजगुणहीणा चैव भण्गति, एतेहितो य णेरड्या असंखिजगुणन्भहिअति, 'उमिदं मगरिगदं पदं युधि (fa) यिम्लेण होज्जाहि । तं जिणवयणविदन्नू समिऊणं मे पसोदितु ॥१॥ सरीरपदरस चुण्णी जिणभद्द- गमागमणच्या समता, से ते कालप्पमाणेवि, उठं कालप्रमाणं । माप्रवं भाषप्रमाणमभिधित्मुराह-से किं तं भावप्पमाणे' इत्यादि (१४३-२१०) भवनं भूतिर्वा भावो वर्णादिज्ञानादि, प्रमितिः प्रमोपतेऽनेन प्रमागोतीति वा प्रमाणं, तरच भाव एवं प्रमाणं भावप्रमाणं, त्रिविधं प्रज्ञप्तं (१४४-२१० ) तद्यथा-ज्ञानमेव प्रमाणं तस्य वा- प्रमाणे भानमाण, गुणप्रमाणमित्यादि, गुणनं गुणः स एव प्रमाणहेतुत्वाद् द्रव्यप्रमाणात्मकत्वाच्च प्रमाणं, प्रमीयते गुणैव्यमिति, तथा नीनया नयाः अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन एकांशपरिस्छित्तयः तद्विपया वा ते एव या प्रमाणं णयप्रमाणं, नयसमुदायात्मकत्याद्धि स्याद्वादस्य समु. सागसमुहागिनोः कथंचिदभेदेन नया एव प्रमाण नयप्रमाणं, संख्याप्रमाणं नयसंख्येति वाऽन्ये, नयानां प्रमाणं नयप्रमाणमितिकृत्वा, संज्यानं संख्या सेप प्रमाणहेतुत्वात्सपरतापेक्षया स्वतस्तदात्मकत्याच्च प्रमाणं संख्याप्रमाणं, आह-संख्या गुण एव, यत उक्तं-'संख्यापरि- माणे' इत्यादि, सरिरमर्थ भेदाभिधानमिति १, उच्यते, प्राकृतल्या समानश्रुतावप्यनेकार्थताप्रतिपादनार्थ, वक्ष्यति च भेदतः संख्यामप्यधिक- त्याने कार्यतामिति, शेपं सूपसिद्ध यायदजीयगुणप्रमाणं । जीवगुणप्रमाणं विविध प्रज्ञप्त, ज्ञानगुणप्रमाणमित्यादि, ज्ञानादीनां शानदर्शनयोः सामान्येन सहयत्तित्यात् चारित्रस्यापि सिध्याख्यफलापेक्षयोपचारेण तद्भावान दोप इति, गुरवस्तु व्याचक्षते-क्रम- पर्शिनो गुणाः सहयर्शिनः पर्याया इत्येतदव्यापक्रमेय, परिस्थूरदेशनाविषयत्वात् , भावैस्तल्लक्षणमिति न दोपः । 'से कि त मित्यादि, अथ किं तमाम गुणप्रमाणी, वसानगुणप्रमाणं चतुर्विधं प्राप्त, वद्यथा-प्रत्यक्षमित्यादि, वत्र प्रतिगतमई मत्यक्षं, अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमान, उपमीयतेऽने- नेत्युपमानं, गुरुपारम्पर्येणागच्छतीत्यागमः । अथैतद् व्याचष्टे-अथ किं तत्प्रत्यक्ष?, प्रत्यक्षं द्विविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-इंद्रियप्रत्यच नाइंद्रियप्रत्यभं घ, तत्रेन्द्रियं-श्रोत्रादि, तन्निमित्तं यदलैङ्गिक शब्दादिज्ञानं तदिद्रियप्रत्यक्षं व्यावहारिक, नोइंद्रियप्रत्यक्षं तु यदात्मन एवालिनिकमवध्यादीति समासार्थः, व्यासार्थस्तु नंयध्ययनविशेप विवरणादेवावसेयः, अक्षराणि तु सुगमान्येव यावत्प्रत्यक्षाधिकार इति । उळं प्रत्यक्षं, अधुनाऽनुमान- मुच्यते-तथा चाह से कि तं अणुमाणे?' अनुमान त्रिविधं प्राप्तं, तद्यथा-पूर्ववत् शेपवत् दृष्टसाधर्म्यवच्चेति । से किं तं पुष्ववमित्यादि, विशे- पतः पूर्वोपलब्धं लिङ्गं पूर्वमित्युच्यते, तदस्यास्तीति पूर्ववत् , तद्वारेण गमकमनुमानं पूर्ववदिति भावः, क्या चाह- माता पुन' इत्यादि (*११४- २१२) माता पुत्रं तथा नष्टं बालयावस्थायां युवानं पुनरागतं कालान्तरेण काचित् स्मृतिमती प्रत्यभिजानीयात् मे पुत्रोऽयमित्यनुमिनुयात् पूर्व- लिनेनोक्तस्वरूपेण केनचित् , तद्यथा-'क्षतेन वे' त्यादि, मत्पुत्रोऽयं तदसाधारणलिंगक्षतोपलब्ध्यन्यथानुपपत्तेः, साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तयोः सत्त्वे- तराभावादयमहेतुरिति चेत् , न, हेतोः परमार्थेनंकलक्षणत्वात् तत्प्रभावत एवमत्रोपलब्धेः, उक्तं च न्यायवादिना पुरुषचंद्रेण-"अन्यथानुपपन्न- त्वमात्रं हेतोः स्वलक्षणम् । सत्यासत्त्वे हि तद्धर्मो, दृष्टान्तद्वयलक्षणः ॥१॥ तदभावतराभ्यां तयोरेव स्वलक्षणायोगादिति भावना, ' तथा 'धूमादेर्ययापि स्यातां, सत्त्वासत्त्वे च लक्षणे। अन्यथानुपपन्नत्वप्राधान्यालक्षणकता ॥२॥" किंच-"अन्यथानुपपन्नत्वं, यत्र तत्र येण किम्? । इत्यत्र बहु वक्तव्यं, तच्च प्रन्थविस्तरभयादन्यत्र च यत्नेनोक्तत्वान्नामिधीयत इति । प्रत्यक्षविषयत्वादेवास्यानुमानत्वकल्पनमयुक्तं, न, पिण्डप- रिच्छित्वावपि पुनो न पुत्र इति संदेहात् पिंडमात्रस्य च प्रत्यक्षविषयत्वात मत्पुत्रोऽयमिति चाप्रतीते; तल्लिङ्गत्वादिति कृतं प्रसंगेन, प्रकृतं प्रस्तुमः, बद्भवं क्षतमागन्तुको व्रणः लान्छन् मसतिलकाः प्रतीतास्तदेतत्पूर्ववदिति । 'से किं तं सेसव' मित्यादि, उपयुक्तपद्योऽन्यः स सेष. इति कार्यादि. गृह्यते, तदस्यास्तीति शेपवद्, भावना पूर्ववदिति, पंचविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा 'कार्येणे' त्यादि, तत्र कार्येण कारणानुमानं यथा-हयः-अश्वः हिसितेन mingभियना इलादारस, गलार्पवासिमस्य, एवं शेषोदाहरणयोजनापि कार्येति । तथा फारणेना ततका पटकारणं (न), पट:: मगुहारमिनरेगा शापयसि-पारणमेय कार्यानुमापर्फ, नाकारणं, पटा तन्तूनां, तत्कार्यत्वात्तस्य, आह-निपुणयियोजने तताएर संतुभावा- रोमि वारणामिति, ननु यत्तेनोपयोगित्याभायात्तवभाव एष तन्तुभावादिति, न, नैव पटोत्पत्ती सर्वथैव तन्वभावस्तेषामेव तथापरिण- जिभाषेनोपयोगात्, न पग पटपरिणाम एप तयः, तत्त्वेनोपयोगित्याभावाद्भाव प पटभावेऽपि तंतुवत् पुनस्तंतुभावेऽपि पट उपलभ्येत, न पोपमा इत्यसम्तवयः पटफारणं, न पटः तंतुकारणामिति स्थितं, इदं च मेपोन्नतिः पृष्टिकारणं चन्द्रोदयः समुद्रगृद्धेः कुमुदविकासस्य पत्यापलाणं पेदित, गुणेन सुपर्ण निकर्षण, तद्रूपातिशयेनान्ये, तद्गुणत्यात्तस्य, एवं शेपोदाहरणयोजनाऽमि कार्या, अवयवेन सिंह पंप्या पदयग्यायातल, आइ-तदुपलब्धौ सत्यापि प्रत्यक्षत एवोपलब्धेः फथननुमानविषयता ?, उच्यते, व्यवधाने सत्यन्यतोऽनुमेयत्वाद्वा गोपा, एवं शेपोदादरपयोजना कार्येति, नवरं मानुयादिछतावययोऽभ्यूह्य इत्येके, अन्ये तु द्विपदमित्येवमादिकमेवावयवमभिधति, मनुष्यो- गं तदपिनाभूतपदस्यौपलब्भ्यत्ययानुपत्तेरिति, गोन्ही कर्णसृगाली, तथाऽऽअयेणाग्निं धूमैन, अनाश्रयतीत्याथयो धूमो यत्र गृह्यते, अयं चामि- कार्गभूतोऽपि सराधिसत्वेन लोकरुनेर्भेदेनोक्त इति, शेपोदाहरणयोजना सुगमा, तदेतच्छेपयदिति । 'से किं तं दिवसाधम्म' मित्यादि, दृष्टसा- पायपर विधि प्राप्त, वाया-सामान्यदृष्टं प विशेषदष्ट प, तर सामान्यदृष्टं यथा एकः पुरुषः तथा बहवः पुरुपा इत्यादि, सामान्यधर्मस्य' रायगमगत्यादिति, विशेपटष्टं तु पूर्वदृष्टपुरुपादि प्रत्याभिशातं, सामान्यधर्मादेव विशेषप्रतिपत्तेरित्यमुनाऽशेनानुमानता, 'तस्स समासतो इत्यादि, सरयेसि सामान्य नानुमानम्य समासत:-संक्षेपेण विविधं ग्रहणं भवति, तद्यथा-अतीतकालग्रहणमित्यादि ग्रहणं-परिच्छेदः, तत्राती- गाउपहणं उदारणादीनि दृष्ट्वाऽनेन दर्शनेन तदन्यथानुपपत्त्या साध्यते यथा सुदृष्टिरासीदिति, प्रत्युत्पन्नकालपहणं तु साधुं गोचरामगत भिक्षा " प्रमिष्टं विद्यार्दित गृहस्थपारिष्ठापनिकया प्रचुरमापर्याप्तेः भक्तपानं यस्य स तथाविधं तं दृष्ट्वा तेन साध्यते सुभिक्षं वर्त्तत्त इति, अनागतकालमहणं अभ्रनिर्मलत्यादिभ्यः साध्यते भविष्यति सुदृष्टिरिति, विशिष्टानाममीषां व्यभिचाराभावात् , न्यत्ययः सूत्र, इत्युक्तमनुमान। 'से कि तूं उवम्मे' इत्यादि, श्रौपम्यं द्विविधं प्रशतं, तद्यथा-साधोपनीतं च वैधोपनीतं च, तत्र साधोपनीतं त्रिविधं-किंचित्साधयं प्राय:साधम्र्य सर्वसाधर्म्य, चिसापम्यं मन्दरसर्पपादीनां, वत्र मंदरसर्पपयोर्मूर्तत्वं समुद्रगोप्पदयोः सोदकत्वं आदित्यखद्योतकयोः आकाशगमनोद्योतनत्वं चन्द्रकुंदयोः शुहत्य, प्रायःसाधये तु गोगवययोरिति, ककुदखुरविपाणादेः समानत्वान्नयरं सकम्यलो गौर्वृत्तकंठस्तु गवय इति, सर्वसाधर्म्य तु नास्ति, तदभे- दामंगात्, प्रागुपन्यासानर्थक्यमाभ्याइ-तथापि तस्य तेनैवौपम्यं क्रियते, तद्यथाऽईता अर्हता सदृशं तीर्थप्रवर्तनादि कृतमित्यादि, स एव तेनोपमायने, नथा व्ययदारसिद्धः, तदेवत्साधोपनी, धोपनीतमपि त्रिविधं-किंचिद् वैभोपनीनं० किंपिवैधयं शावलेयबाहुलेययोन्निनि- मिगत्यान् जन्मादिन एय, शेष तुल्यमेव, प्रायोवैध वायसपायसयो: जीवाजीवादिधर्मवैधात्सत्त्वाद्यभिधानवर्णद्वयसाधयं चास्त्येव, सर्ववैधयं एनत्मफलातीतादिविसरशं तत्प्रवृत्त्यभावादतस्तदपेक्षया वैध→मिति, तदेतद्वैधोपनीतमित्युक्तं उपमानं । 'से किं तं आगमे' त्यादि, नंद्यध्य- पनाविवरणादयसेयं याव से तं लोउत्तरिये आगमे अहवा आगमे विविहे पन्नत्ते, तंजहा-सुत्तागमे इत्यादि, तन्न च सूत्रमेवागमः सूत्रागमः वदभिधेयभार्योऽयोगमः तदुभयरूपः वदुभयागमः, अथवा आगमलिविधः प्रक्षप्तः, वद्यथा-आत्मागम इत्यादि, तत्रापरनिमित्त आत्मन एवागम पालागम ययाऽईतो भवत्यात्मागमः स्वयमेवोपलव्धेः, गणधराणां सूत्रस्यात्मागमः अर्थत्यानन्तरागमः, अनन्तरमेव भगवतः सकाशाद- परानि ग्रुत्या स्वयमेव सूत्रमन्थनादिति, उक्तं-'अत्थं भासइ अरहा सुत्तं गुंति गणहरा विवण' मित्यादि, गणधरशिष्याणां जंबूस्वामिप्रभृतीनां सूमस्यानन्तरागमः गणधरादेव श्रुतेः,अर्थस्य परंपरागमः गणधरेणैव व्यवधानात्, वत्त अवं प्रभवाद्यपेक्षया सूत्रस्याप्यर्थस्यापि नात्माऽऽगमो मानन्गरागमः साटमणविरहात्, किंतु परंपरागमः, इत्यनेन चैकान्तापौरुपेयागमन्यवच्छेदः, पौरुपं ताल्यादिव्यापारजन्यं, नभस्येव विशिष्ट- समानुपनः, अभिव्यक्त्यभ्युपगमे प सर्वपयसामपारुपयत्वं, भाषाद्रव्याणां प्रहणादिना विशिष्टपरिणामाभ्युपगमाद्, उक्तं च-'गिण्हई य फाइएवं पिसरवि यह पाइएण जोगेण' मित्यादि, कृतं विस्तरेण, निर्लोठितमेतदन्योति, सोऽयमागम इति निगमनं, तदेतत् ज्ञानगुणप्रमाण । 'से हितं दंगणगुणप्पमाणे इत्यादि,दर्शनावरणकर्मक्षयोपशमादिनं सामान्यमात्रमहणं दर्शन मिति,उकं च "ज सामण्णग्गहणं भावाणं कटु नेय आगारं । अपिसेसिरण सत्यं दसणमिति पुगए समए ॥१॥ एतदेव आत्मगुणप्रमाणं च, इदं च चतुर्विध प्रज्ञप्त-चक्षुर्दर्शनादिभेदात्, तत्र चक्षुर्दर्शनं पापरिन्द्रियापरणक्षयोपशमे द्रव्येंद्रियानुपघाते प तत्परिणामयत आत्मनो भवतीत्यत आह-चक्षुदर्शनतः घटादिष्वर्येषु भवतीति शेषः, अनेन पविषयभेदाभिधानेन पशुपोऽप्राप्तकारियामाह, सामान्यविषयत्वेऽपि चास्य घटादिविशेषाभिधानं कथंचित् तदनन्तरभूतसामान्यख्यापनार्थ,उक्तंच- 'निर्षिशेष विशेषाणा, प्रदो दर्शनगुन्यते' इत्यादि, एवमचक्षुर्शनं शेपेंद्रियसामान्योपलब्धिलक्षणं, अचक्षुर्दर्शनिनः आत्मभावे-जीवभावे भवतीत्यनेन भोगादीनां प्राप्तकारितामाइ, उक्तं प-"पुढे सुणेइ सई रूवं पुण पासती अपुढे तु' इत्यादि, अवधिदर्शनं-अवधिसामान्यमहणलक्षणं अवधिदर्श- निनः सर्परुपिद्रव्येषु, 'रूपिप्पपर्धे' (तत्या.१ अ.२८सू.) रिति वचनादसर्वपर्यायप्विति ज्ञानापेक्षमेतत्तु (त् न) दर्शनोपयोगिनः विशेषत्वात्तथापि तभेदका इत्युपन्यासः, फेयलदर्शनं केवलिनः, (अन्यत्र) सामान्याऽर्धामणसंभयात् क्षयोपशमोद्भवत्वात् , पठ्यते च विशेषग्रहणादर्शनाभाव पनि, पदेनदर्शनप्रमाणं । से किं तं चारित्तगुणप्पमाण' मित्यादि, परन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं क्षयोपशमरूपं तस्य भावश्चारित्रं, अशेषकर्म- पायाय पेष्टा इत्यर्थः, पंचविधं प्राप्तं, तन्य सामायिफमित्यादि, सर्वमप्येतदविशेषतः सामायिकमेव सस् छेदादिविशेषैर्विशेष्यमाणमर्थतः संशाराध नानात्वं लभते, तत्रानं विशेषणाभावात् सामान्यसंज्ञागामेव पायतिष्ठते सामायिफमिति, तत्र सावद्ययोगविरतिमात्रं सामायिक, तचे- त्वरं यावत्कथितं च, वास्वल्पकालमित्वरं, तदायचरमाहत्तीययोरेवानारोपितग्रतस्य शैक्षकस्य, यावत्कथाजमनः तावत्कालं यावत्कयं, जार- | उजीवमित्यर्थः, यावलयमेव यावत्कथितं तन्मध्यमाहत्तीर्येषु विदेहवासिनो चेति । तथा छेदोपस्थापनम् , इह यत्र पूर्वपर्यायस्य छेदो महामतेषु पोपस्थापनमात्मनः, तच्छेदोपस्थापनमुच्यते, तच साविचारं निरविचारं च, तत्र निरतिचारमित्वरसामायिकस्य शैक्षकस्य यदारोप्यते, यद्वा वीर्यान्तरपतिपत्तो, यथा पार्श्वस्वामितीयांद्वद्धमानतीर्थ संक्रामवः, मूलघातिनो यत्पुनर्मतारोपणं तत्सातिचारम् , उमयं चैतदवस्थितकल्पे, नेतर- स्मिन् । तथा परिहारः-तपोविशेपस्तेन विशुद्धं परिहारविशुद्धं, परिहारो वा विशेषेण शुद्धो यत्र तत् परिहारविशुद्ध, परिहारपिशुद्धिकं घेति | स्वार्थप्रत्ययोपादानात् , तदपि द्विधा-निर्विशमानकं निर्विष्टः कायो यैस्ते निर्विष्टकायाः स्वार्थिकप्रत्ययोपादानानिर्विष्टकायिकाः, तस्य वोढारः परिहारिकाश्चत्वारः चत्वारोऽनुपरिहारिकाः कल्पस्थितश्चेति नवको गणः, तत्र परिहारिकाणां निर्विशमानकं, अनुपरिहारिकाणां भजनया, निर्विष्टकायिकानां कल्पस्थितस्य च, परिहारकाणां परिहारो जघन्यादि चतुर्थादि त्रिविधं तपः प्रीमशिशिरवर्षासु यथासंख्यं, जघन्यं चतुर्थ पष्ठमष्टमं च मध्यमं पष्ठमष्टमं दशमं च उत्कृष्टमष्टमं दशमं द्वादशं च, शेपाः पंचापि नियतभक्ताः प्रायेण, न लेपामुपवस्तव्यमिति नियमः, भक्तं च सर्वेषामाचाम्लमेव, नान्यत् , एवं.परिहारिकाणां पण्मासं तपः तत्प्रतिचरणं चानुपरिहारिकाणां, ततः पुनरितरेषां पण्मासं तपः, प्रवि- परणं चेतरेयां,,निविष्टकायानामित्यर्थः, कल्पस्थितस्यापि पण्मासं, इत्येवं मासैरष्टादशमिरेप कल्पः परिसमापितो, भवति, कल्पपरिसमाप्तौ च त्रयी गतिरेषां-भूयस्तमेक कल्पं प्रविपोरन् जिनकल्पं वा गणं वा प्रति गच्छेयुः, स्थितकल्पे चैते पुरुपयुगद्वयं भवेयुर्नेतरत्रेति । तथा सूक्ष्मसं- परायं, संपर्येति संसारमेभिरिति संपराया:-क्रोधादयः, लोभांशावशेषतया सूक्ष्मः संपरायो यति सूक्ष्मसंपराया, इदमपि संक्लिश्यमानक- पिशुध्यमानकभेदाद् द्विधव, तत्र श्रेणिमारोहतो विशुध्यमानकमुच्यते, ततः प्रच्यवमानस्य सक्लिश्यमानकमिति, तथा अथाख्यातं, अत्यव्ययं याथातथ्ये, आइभिविधौ, याथातध्येनाभिविधिना का ख्यातं, तदेतद् गुणप्रमाणं । 'से किं तं णयप्पमाणे इत्यादि (१४५-२२२) वस्तुनोऽने कर्मिण एकेन धर्मेण नयनं नयः स एव प्रमाणमित्यादि पूर्ववत्, त्रिविधं प्रसप्तमित्यत्र नैगमादिभेदान्नयाः, ओघवो दृष्टान्तापेक्षया विविधमेतदिति, तथा चाह-तद्यथा प्रस्थकदृष्टान्तेन, तद्यथा नाम कश्चित्पुरुषः परशुं- कुठारं गृहीत्या प्रस्थककाष्ठायाटवीमुसो गन्छेज्जा-यायात् , तं च कश्चित्तथाविधो दृष्ट्वा वदेत्-अभिदधीत-क भवान् गच्छति ?, तत्रैव नयमता- न्युच्यन्तं, तत्राऽनेकगमो नेगम इतिकृत्वाऽऽह-अविशुद्धो नैगमो भणति-अभिधत्ते-प्रस्थकस्य गच्छामि, कारणे कार्योपचारात्, तथा व्यवहार- दर्शनात्, सं च कश्विीच्छंदन्त, वृक्षं इति गम्यते, पश्येत्-उपलभेत, दृष्ट्वा च यदेत्-किं भवान् छिनत्ति?, विशुद्धतरो नैगमो भगति-प्रस्थर्फ छिनछि, भावना प्राग्य, एवं तक्षन्तं तनूकुर्वन्तं वेधनकेन विकिरन्तं लिखन्त-लेखन्या म्रष्टकं कुर्वाणं एवमेव-अनेन प्रकारेण विशुद्धतरस्य नैगमस्य नामाउडियउत्ति-नामाङ्कितः प्रस्थक इति, एवमेव व्यवहारस्यापि, लोकव्यवहारपरत्वात्तस्य चोक्तद्विचित्रत्वादिति, 'संग्रहस्ये त्यादि, सामान्य- मानमाही संग्रहः चितो-धान्येन व्याप्तः, स च देशतोऽपि भवत्यत आह-मित:-पूरितः, अनेनैव प्रकारेण मेयं समारूढं यस्मिन्नाहितामेराकृति- गणत्वात् तत्र वा महणान्मेयसमारूढः, धान्यसमारूढ इत्यन्ये, प्रस्थक इत्यन्ये, अयमत्र भावार्थ:-प्रस्थकस्य मानार्थत्वाच्छेदावस्थासु च तद- भावागयोक्त एव प्रस्थकः इति, असावपि तत्सामान्यन्यतिरेकेण तद्विशेषाभावादेक एव, ऋजु वर्तमानसमयाभ्युपगमादतीतानागतयोपिनष्टानुत्पन्न- खेनाकुदिलं सूत्रयति ऋजुसूत्रस्तस्य निफण्णस्वरूपार्थक्रियाहेतुः प्रस्थकोऽपि प्रस्थको वर्तमानस्तस्मिन्नेव मानादि प्रस्थकस्तथा प्रतीते:-प्रस्थकोऽय- मिति व्यवहारदर्शनात्, नह्यतीतेनानुत्पन्नेन वा मानेन मेयेन वार्थसिद्धिरित्यतो मानमेये वर्तमान एव प्रस्थक इति हृदयं, त्रयाणां शब्दनयाना- मित्यादि, शब्दप्रधानत्वात् शब्दादयः शब्दनयाः,शब्दमर्थेऽन्यथावस्थितं नेच्छन्ति, शब्देना गमयन्तीत्यर्थः, आद्यास्तु अर्थप्रधानत्वादर्थनयाः,यथा- कथंचिच्छब्दनार्थोऽभिधीयते इति, अर्थेन शब्दं गमयन्तीति, अतोऽन्वर्धप्रधानत्वात् त्रयाणां शब्दसमभिरूढेवम्भूतानां प्रस्थकार्याधिकारज्ञः प्रस्थकः, तदव्यतिरिक्तो ज्ञाता तल्लक्षण एवं गृह्यते, भावप्रधानत्वाच्छन्दादिनयानां, यस्य वा वलेन प्रस्थको निप्पद्यते इति, स चापि प्रस्थक- ज्ञानोपयोगमन्वरेण न निष्पद्यत इत्यतोऽपि तज्ज्ञोपयोग एव परमार्थतः प्रस्थकमितिच, अमीपां च सर्ववस्तु स्वात्मनि वर्तते नान्यत्र, यथा जीवे घेतना, मेयस्य मूर्त्तत्वादाधाराधेययोरनर्थान्तरत्वाद्, अर्थान्तरत्वे देशादिपिकल्पैर्वृत्त्ययोगान , प्रस्थकश्च नियमेन मानं तत्कयं काष्ठभाजने यत्तेत !, समानाधिकरणस्यैवाभावादनः प्रस्थको मानमिति यस्त्वसंक्रमादपप्रयोग इत्योधयुक्तिविशेषयुक्तिस्तु प्रतीततन्मतानुसारतो वाच्येति, | तदेतत्प्रस्थकदृष्ट्यन्वेन । से किं तं वसहिदृष्टान्तेन, तद्यथा नाम कञ्चित्पुरुष पाटलीपुत्रादौ वसंत कश्चित्पुरुषो वदेत्-क भवान् वसतीति, अत्रैव नयमतान्युच्यन्ते, तत्र विशुद्धो नैगमो भणति-लोके यसामि, तन्निवासक्षेत्रस्यापि चतुर्दशरज्ज्वात्मकत्वाल्लोकादनन्तरत्वात् (लोकवास )- व्यवहारदर्शनात् , एवं तिर्यग्येकजम्बूद्वीपभारतवर्षदक्षिणार्द्धभरतपाटलिपुत्रदेवदत्तगृहगर्भगृहेष्वपि भावनीयं, एवमुत्तरोत्तरभेदापेक्षया विशुद्धतरस्य नेगमस्य पसन् वसति, तन्त्र तिष्ठतीत्यर्थः, एवमेव व्यवहारस्यापि, लोकव्यवहारपरत्वात् , लोके च नेह वसति प्रोपित इति व्यव- हारदर्शनात् , संग्रहस्य तिष्ठन्नपि संस्तारकोपगत:-संस्तारकारूढः शयनक्रियावान् वसति, स च नयनिरुक्तिगम्य एक एष, ऋजुसूत्रस्य येण्या- काशप्रदेशेवगाढस्तेपु यसति, संस्तारकादिप्रदेशानां तदणुभिरेव व्याप्तत्वात् तत्रावस्थानादिकमुक्तं, अन्यर्थपरिप्रापितत्वं च पूर्ववत् , त्रयाणां शब्दनयानामात्मनो भावे वसति, स्वस्वभावाऽनपोहेनैव तत्र पृत्तिकल्पनात् तदपोहे त्वेतस्यावस्तुत्वप्रसंगादिति, तदेतत् वसतिदृष्टान्तेन ॥' से किंव' मित्यादि, अथ किं तत्प्रदेशदृष्टान्वेन?, प्रकृष्टो देशः प्रदेशः, निर्विभागो भाग इत्यर्थः, स एव दृष्टान्तस्तेन, नयमतानि चिन्त्यन्ते, तत्र .
५ नंगमा भागणी-पो प्रदेशः, तपथा-धर्मप्रदेशः, अत्र धर्मशब्देन धर्मास्तिकायः परिगृह्यते तस्य प्रदेशो धर्मप्रदेशः, एयमधर्मादिष्वपि योज्यं, गाय शिदेश इत्यय देशो व्यादिभागरतस्य प्रदेश इति, सर्वत्र पष्ठ तत्पुरुषसमासः, सचापि सामान्यविवक्षया एकः, विशेषविषक्षयाऽनेक इति, एवं पदन नगर्म महो भणनि-यह भणसि पण्णा प्रदेशः तन्न भवति, फस्माद्?, यस्माद्यो देशप्रदेशःस तस्यैव द्रव्यस्य, तदव्यतिरिक्तत्वादेशस्य, गया पो हटाना इत्यप्राइ-पासेन मेयरः क्रीतः, दामोऽपि मे सरोऽपि मे, तत्संवन्धित्वात् सरस्य, एतावता साधर्म्य, तन्मा भण-पण्णां प्रदेशः, परर पोऽपियमानत्वात् , परिपल्पने प प्रभूततरापत्तेः, भण पंचानां प्रदेश इत्यादि, अविशुद्धश्चायं संग्रहः, अपरसामान्याभ्युपगमात् , एपं पान्य संमई व्यवहारो भणति-यभूचि पञ्चानां प्रदेशस्तन भवति-न युज्यते, कस्माद्?, यदि पञ्चानां गोष्ठिकानां किञ्चिद् द्रव्यं सामा- न्यात्मकं भपति तथा हिरण्यं पेत्यादि एवं प्रदेशोऽपि स्यात ततो युग्येत वक्तुं पञ्चानां प्रदेशः, न चैतदेवं, तस्मात् भण पञ्चविधा, पञ्च- मारः प्रदेशनपया धर्मप्रदेश इत्यादि, इत्थं लोके व्यवहारदर्शनात् , एवं वदन्तं व्यवहारमृजुसूनो भणति-यगणसि पञ्चविधः प्रदेशस्तन्न भपति, परमाद ?, यरमाद् यदि ते पश्वविधः प्रदेश एवमेकैको धर्मास्ति कायादिप्रदेशः शब्दभुतिप्रामाण्यात्तथाप्रतीतेः पञ्चविधा प्राप्तः, एवं पपंपाशानिषिधः प्रदेशः इति, तत्मा भग पम्पविधः प्रदेशः, भण भाज्यः प्रदेशः, स्याद् धर्मस्येत्यादि, अपेक्षावशेन भाज्य: यो यत्यात्मीयः स प्यास्ति, परफीयस्य परधनयत् निष्प्रयोजनत्वात् सरविषाणयप्रदेश एरेत्यत्तः स्याद्धर्मस्य प्रदेश इति, एवं ऋजुसून साम्प्रतं शब्दो भणति- भान्यः प्रदेशस्तन्न भपनि, परमाद् ?, यस्तादेवं ते धर्मप्रदेशोऽपि स्याद्धर्मप्रदेश इति विकल्पस्यानिवारितत्वात् स्यादधर्मप्रदेश इत्याद्यापत्तेः, अन- पधारणादनयरया भविष्यति, तन्मा भण भाग्यः प्रदेशो, भण-धर्मप्रदेशः प्रदेशो धर्म इत्यादि, अयमन भावार्थ:-धर्मप्रदेश इति धर्मात्मकः प्रदेशः, से प्रदेशो नियगात् धर्मास्तिकायस्तव्यतिरिक्त्वात्तस्य, एवमर्गागशयोरपि भावनीय, एवं जीवात्मकः प्रदेशः प्रदेशो नोजीव इति, तज्जी- वाव्यतिरिक्तोऽपि सकलजीवास्तिकायाव्यतिरिक्तत्यानु पत्तेरनेकद्रव्यत्वान्नोजीवो जीवास्तिकायकदेश इत्यर्थः, एवं सन्धप्रदेशोऽपि भावनीय इपि, एवं भणन्तं साम्प्रतं शब्दे नानार्थशब्दरोहणात् समभिरूढ इति समभिरुढो भणति-यभणसि धर्मप्रदेशः स प्रदेशो धर्म इत्यादि वन्मे । भण, किमित्यत आह-इह खलु द्वौ समासौ संभवतः, तद्यथा-तत्पुरुषश्च कर्मधारयश्च, तन्न ज्ञायते कतरेण समासेन भणसि ?, कि तत्पुरुपेण कर्मधारयेण वा ?, यदि तत्पुरुषेण भणसि तन्मैवं भण, दोपसंभवादित्यभिप्रायः, दोपसंभव श्वार्य-धर्मस्य प्रदेशो धर्मप्रदेश इति भेदाऽऽपत्तिः, यथा राज्ञः पुरुप इति, तैलस्य धारा शिलापुत्रस्य शरीरमित्यभेदेऽपि षष्ठी श्रूयत इति चेत् उमया दर्शनासंशये एवमेव दोपः, अथ फर्म- धारयेण ततो विशेषतो-विशेपेण भण-धर्मश्चासौ प्रदेश इति समानाधिकरणः कर्मधारयः, अत एवाह-स च प्रदेशो धर्मस्तदव्यतिरिक्तत्यात्तस्य, । एवं शेपेप्यपि भावनीयं, एवं भणन्तं सममिरूढं एवम्भूतो भणति-यद् भणसि तत्तथान्तेन प्रकारेण सर्व-निर्विशेपं कृत्स्नमिव देशप्रदेशकल्पनाव- जिंतं प्रपूर्ण आत्मस्वरुपेणाधिकलं निरवशेष तदेवकत्वानिरवययं एकपणगृहीतं परिकल्पितभेदत्वादन्यतमाभिधानवाच्यं, देशोऽपि मे अवस्तु प्रदेशोऽपि मे अवस्तु, कल्पनायोगाद् , इदमत्र हृदयं प्रदेशस्य प्रदेशिनो भेदो वा स्यादभेदो वा?, यदि भेदस्तस्येति संवन्धो वाच्यः, स चातिप्रसंगदोपप्रहमस्वरवादशक्यो वक्तुं, अथाभेद: पर्यायशब्दतया घटकुदशब्दवदुभयोरुच्चारणवैयर्थ्य, तस्मादप्तमासमेकमेव यस्थिति, एवं निजनिजवचनीयसत्यतामुपलभ्य सर्वनयानां सर्वनानेकान्तसमये स्थिरः स्यात् न पुनरमद्माई गच्छेदिति, भणितं च निययवयणिज्जसच्चा सव्वणया परपियालणे मोहा । ते पुण अदिट्ठसमयावि भवंति सच्चे व अलिए वा ॥१॥ तदेतत् प्रवेशदृष्टान्तेन नयप्रमाणं, तदेतत्यप्रमाणं । 'से किं तं संसप्पमाण' मित्यादि ( १४६-२३०) संख्यायतेऽनयेति संख्या सैव प्रमाणं, संख्या अनेकविधा प्राप्ता, पद्यथा-नामसंख्ये- त्यादि, इह संख्याशड्ययोः महणं प्राकृतमधिकृत्य समागशब्दाभिषेयत्वात् , गोशब्देन वाग्ररश्म्यादिप्रणवन् , उक्तब्ध गोशब्दः पशुभूम्यं- SE - गुशादि प्रयोगान् । मंत्रयोगो पृष्टयुवजस्वर्गाभिधायफः ॥१॥” एतेषां च विशेषोऽर्थप्रकरणादिगम्य इति यो यत्र विकल्पे अर्थविशेषो पटो म नियोक्तव्य इति । 'से कि तं नामसंसे त्यादि सूनसिद्धं, यावत् 'जाणगसरीरभवियसरीरतव्वइरित्ते दव्वसंखे तिविहे पन्ना' इत्यादि, सपा-एकभरिफ उत्कटेन पूर्वकोटी, अयं प पूर्वकोट्यायुरायु:क्षयात्समनन्तरं शोषु उत्पत्स्यते यः स परिगृह्यते, अधि- सतयुगी उत्पत्यभागम् , यदायुप्कः पूर्वकोटीग्रिभागमिति, अस्मात् परत आयुष्कन्धाभावात्, अभिमुखनामगोत्रोऽन्तर्मुहर्तमिति रमारपरलो भागसंशत्यभायादिति, को नयः कं सघमिच्छवीत्यादि सूत्रसिद्धं, नवरं नैगमव्यवहारी लोकव्यवहारपरत्वात् त्रिविधं शङ्ख- गया, 'राजनाऽसिनसद्गभयात् द्विविध, शम्दादयः शुद्धतरत्वादतिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमेवैकविधमिति । औपम्येन संख्यानं औपम्यसंख्या, नेगारयामामागुपमार्थप्रधाना फार्सना, परिच्छेद इत्यन्ये, इयं च निगदसिद्धा, परिमाणसंख्या-प्रमाणकर्तिना, ज्ञानसंख्यापि शानकीत्तेनैव, मा निगदमिर । 'से कि तं गणणसंख्या' इत्यादि, एतावन्त इति संख्यानं गणनसंख्या, एको गणना नोपैति तत्रान्तरेण एत्य संख्या स्लत्येय प्रती:, एकत्यसंख्याविषयत्त्वेऽपि वा प्रायोऽसंव्यवहार्यत्वादल्पत्वादत आह-द्विप्रभृतिः संख्या, तद्यथा-संख्येयकं असंख्येयकं अनन्तक, ग सपिजर्फ जहण्यादिगं तिविधमेय, असंरिग्जगं परित्तादिगं तिहा काउं पुण एकेक जहण्णादितिचिहविगप्पेण नवविहं भवति, अणंतगंपि पेव, गयर अणंरागाणंतगरस कोसरस असंभवत्तणओ अट्ठविहं कायवं, एवं भेए कए सिमा परूवणा कज्जति-'जहण्णगं संखिज्जगं नप इत्यादि कण्ठ्यं, से जहा णामए पल्ले सिया' इत्यादि, से पल्ले बुद्धिपरिकप्पणाकप्पिए, पल्ले पक्खेवा भणनि, सो य हेहा जोय- परसापगाटो, रयणकंद जोयणसहस्सायगाढं भेत्तुं वेरकंडपतिढिओ, उवरि पुण सो चेदियाकतो, वेदियगातो य उवरि सिहामयो कायव्यो, असचिमावि सव्वं पीयमेज सिहागय दिलं, सेसं मुत्तमिद्धं, दीवसमुदाणं उद्धारो घेप्पइत्ति, उद्धरणमुद्धारः, तेहिं पल- 3 ) ९ माणेहिं सरसवेहि दीवसमुद्दा उद्धरिजांतात, तत्प्रमाणा गृह्यन्त इत्यर्थः, स्याद्-उद्धरणं किमर्थ ?, उच्यते, अणवहितसलागप, रिमाणज्ञापनार्थ, चोदगो पुष्टछति- जादि पदमपल्ले ओखित्ते पत्खित्ते निहिते य सलाणा ण पतिपति चो कि पवितो?, उच्यते, एस अणपट्टितयपरिमाणसणत्थं परूवितो, इदं च ज्ञापितं भवति-पढमत्तणवो पढमपल्ले अणवठ्ठाणभावा १ णस्थि, सलागापल्लो अणवद्वियसलागाण भरेयव्यो, जतो सुचे पढमसलागा पढमअणवट्ठियपल्लभेदे देसिया, अणवट्ठियपल्यपरंपरसला- गाण संलप्पा लोगा भरिता इत्यादि, असंलप्पत्ति जं संखिज्जे असंखिज्जे वा एगतरे पक्खेवेउं न शक्यते तं असंलप्पंति, कह?, उच्यते, ) उकोससंखेग्जस्स अतिबहुतणओ सुतन्ववहारीण य अव्ववहारित्तणओ असंसिज्जमिव लक्खिज्जति, जम्हा य जहणपरित्तासंखिज्जगं ण पावति आगमपच्चक्सववहारिणो य संखेज्जववहारिणत्तणओ असंलप्पा इति भणित, लोगति सलागापल्लागा, अहवा जहा दुगादि दस- सतसहस्सलक्खकोडियादिएहि रासीहि अहिलावेण गणणसंखसंववहारा कति, न तहा उकोसगसंखेजगेण आदिल्लगरासीहि य ) ओमत्थगपरिहाणीए जा सीसपहेलिअंको परिमाणरासी, एतोहं गणणामिलावसंववहारे ण कन्जइति अतो एते रासी असंलप्पा, इदं कारणमासम्ज भणितं असंलप्पा लोगा भरिता इति, अवा अणवहितसलागपडिसलागमहासलागपल्लाण सरूवे गुरुणा कवे-भाणिते सीसो पुच्छति-ते कहं भरेयव्या ?, गुरू आह- एवंविहसलागाण असंलप्पा लोगा भरिता, संलप्पा नाम संमट्ठा, ण संलप्पा असंलप्पा, सशिखा ) इत्यर्थः, वहापि सकोसर्ग संखेज्जगं ण पावतित्ति भणिते सीसो पुच्छति-कहं उकोसगसंखेज्जसरूवं जाणितव्वी, उच्यते, से जहा णामए मंचे इत्यादि, उपसंदारो एवं-अणवाहितसलागाहिं सलागापल्ले पक्खिप्पमाणीहिं तओ य पडिसलागापल्ले तसोवि महासलागापल्ले, होहीह सा सलागा जा उकोसगसंखिज्जगं पाविहिति । इदापि उकोसगसखिज्जगपरूथपत्थं फुडतरं इमं भण्णइ-जहा तमि मंचे आमलपहिं पति- ) पमापरि होशिसं मामला सं ममं भरेहिति, अण्णं आमलगं ण पडिच्छतित्ति, एवमुक्कोसयं ससिग्जयं दिलु, तस्स इमा परूवणा-अंदुरीब- पमानमेत पणारि पहा, पठमो भणयद्वितपल्लो पितिओ सलागापल्लो तइओ पडिसलागापल्लो चरस्थो महासलागापल्लो, एते चउरोवि रपपरमाए पुटपीए पामं रपणकंडं जोयणसहरसावगाढं भित्तूण बितिए वारफंडे पतिहिया हिट्ठा, इमा ठवणा-०००० एते तु लिखा, एगो गरगं नोपेनि दुपभितिसमितिकार, सत्य पढमे अणवद्वितपले दो सरिसवा परिखचा, एते जहण्णगसंखिजगं, तओ एगुत्तरतुड्ढीप विमि पागे पंप आप मो पुणो अण्णं सरिसवं ण परिच्छविचि ताई असम्भावपट्ठवणं पहुच वुमति, तं कोऽवि देवो दाणत्रो वा उखितुं वाम- पळे का सरिमपे जापाइए दीये समुरे पकिरायेजा जाव णिहिया, ताहे सलागा-एगो सिद्धत्यओ टूढो सा सलागा, सतो जहि दावे समुरे पा सिद्धरयभो निहिनो सह तेण आरेण जे दीवसमुदा तेहिं सव्येहिं तप्पमाणो पुणो अण्णो पल्लो भरिन्जइ, सोऽवि सिद्धत्यवाण मरितो मि मिहिनो मतो परयो दीवसमुरेसु एकोक पक्लिवेजा जाव सोऽषि णिहिओ, तो सलागापल्ले बितिओ सरिसको छूढो, जत्थ मिडिलो नेण मह आदिलहिं पुणो अण्णो पो आइज्जति, सोलि सरिसवाणं भरितो, ततो परतो एक दीवसमुद्देसु पक्खिवतेणं गिटावितो, राणे मलागापरले पगिया सलागा पक्सिसा, एवं एवेणं अणवठ्ठितपल्लफरणकमेण सलायग्रहणं करितण सलागापल्लो सलागाण भरितो, क्रमागण: अणपटिनो, ततो सलागापलो सलागं ण पहिच्छइत्तिफाउं सो चेव उक्लेत्तो, पिहितवाणा परतो पुवामेण पक्खित्तो णिहितो य, गतो अणागो पिसत्ता मिडियठाणा पुटवकमेण पक्सित्तो गिडिओ य, नतो सलागापल्ले सलागा परिखत्ता, एवं अगं अमेणं अणवहि- वेण माविरनिकिरण जाहे पुणो सलागापल्लो भरितो अणवावो य, ताहे पुण सलागापल्लो उक्खिचो पक्खित्तो गिडिवो य पुव्वकमेण, लाई परिमलागापल्ले पिझ्या परिसलागा छूटा, एवं आइरनिकिरणेण जाहे विण्णिवि पडिसलागसलागअणवष्ठिवपल्ला य भरिता ताहे पडिसलागापल्लो पक्सित्तो, पविसापमाणो णिहितो य, ताहे महासलागापल्ले महासलागा पक्खित्ता, ताहे सलागापल्लो उक्सित्तो पति- माणो णिहितो य, ताहे पडिसलामा पकिसत्ता, ताहे अणवद्वितो उक्खित्तो पक्खित्तो य, ताहे सलागापल्ले सखागा पक्सित्ता, एवं आइरण- ( णिकिरणकमेण ताव कायव्वं जाव परंपरेण महासलागापडिसलागसलागअणवद्वितपल्ला य चउरोवि भरिया, ताहे उकोसमनिच्छियं, एत्थ जावतिया अणवद्वितपल्ले सलागपल्लि पडिमलागापल्ले महासलागापल्ले य दीवसमुद्दा उद्धरिया जे य चउपल्लट्ठिया सरिसवा एस सव्वोऽपि । एचप्पमाणो रासी एगरूवूणो उक्कोसयं संखेज्जयं हवति, जहण्णुकोसयाण मज्झे जे ठाणा ते सव्वे पत्तेयं अजहण्णमणुकोसया संरोज्जया भाणि- यव्वा, सिद्धते जत्य संखेज्जयगहणं कयं तत्थ सव्व अजहण्णमणुक्कोसयं दट्ठव्यं । एवं संखिज्जगे परूविते सीसो पुच्छवि-भगवं! किमे- तेण अणवहिते पल्ले सलागापडिसलागामहासलागापल्लियादीहि य दीवसमुद्धारगणेग य उक्कोसगसरोज्जगपरूवणा कज्जति?, गुरूभणति- पास्थि अण्णो संरोजगस्स फुडतरो परूवणेवायोत्ति, किंचान्यत्- असंखेज्जगमणंतगरासीनिगप्परगवि एताओ चेव आधाराओ, रूवुत्तरगुण- द्धताओ परूवणा फज्जतीत्यर्थः, उक्तं त्रिविधं संख्येयकं । इदाणि णवविदं असंरोज्जग भणति-'एवमेव उकोसए' इत्यादि सुत्तं, असंखेज्जगे परूविग्जमाणे एवमेव अणवहितपल्लदीवुद्वारएण उक्कोसगं संसिजगमाणीए एगसरिसवरूवं पक्सित्तं ताहे जहण्णगं भवति, 'तेण परं' ( इत्यादि सूत्र, एवं असंरोज्जग अजहण्णमणुकोसट्ठाणाण य जाव इत्यादि सुत्तं, सीसो पुच्छति-'उकोसगं' इत्यादि सुत्तं, गुरू आह-जहण्णगं परित्ताअसंरोजग' ति, अस्य व्याख्या-तं जहण्णगं परित्तासंखेज्जयं विरल्लियं ठविज्जति, तस्स विरल्लियठावियस्स एकेके सरिसयट्ठाणे जइण्णपरित्तासपेज्जगमेत्तो रासी दायव्वो, ततो तेसिं जहण्णपरित्तासखेजमेत्ताणं रासीर्ण अण्णमण्णभासोत्ति-गुणणा कज्जति, गुणिते जो रासी जातो सो वृणोति एवं पाडिज्जइ, तंमि पाडिते उक्कोसगं परित्तासरोज्जग होति, एत्थ दिटुंतो-जहण्णगं परित्तासखेज्जगं बुद्धीकप्प- र पानि पिरनिगा इमे ५५५५५, एपोफरस हेट्ठा अहण्पगपरिचाससेग्नगमेत्तरासी ठविया ५५५५५, एसेसिं पंचगाणं प्रगमवभागात गुमिको जागा एफीस सता पणयीसा, पत्य अण्णमण्णभासोत्ति जं भणितं एत्य अण्णे आयरिया भणंति-अग्गियसंग- गिनि भात, ५५९५५. अप्रोग्यवे-स्पप्रमाणेन राशिना रासी गुणिग्नमाणो वग्गियंति भण्णवि, सो पेव संवद्धमाणो रासी पुघिल्लगुणका- ल गतिमानो गंगाग्गियंति, अतो अण्णमण्णभत्यस्स यग्गियसंयग्गियस्म य नार्थभेद इत्यर्थः, अन्य प्रकार:, अहवा जहण्णगं जुत्ता- मंगरण संपूर्ण कामति, सनो उकोसगं परित्तासंसेजगं होति, उक्तं तिविपि परित्तासंखेज्जगं । इदाणिं तिविहं जुत्तासंखज्जगं भण्णति, नरम मो गमोतारो,-गीसो भनि भगवं ! जे तुम्भे जहण्णगं जुत्तासंखजगपरूवणं फरेह तमहं ण याणे, अतो पुच्छा इमा-जहण्णजुत्ता- सोमण कोरिय होषि?, आपार्य उत्तरमाह-'जहण्गगं परित्तासंरोजग' इत्यादि सूत्र पूर्ववत्कंठ्यं, नवरं पडिपुण्णेत्ति-गुणिते स्वंन पाडिज्जति, पम्पः प्रकारः, अथपा 'उपोसए' इत्यादि, सूर्य कंठयं, जावइतो जहण्णनुत्तासंसेज्जए सरिसवरासी एगावलियाएवि समयरासी तत्तिओ चेव, चरण गुरे आपलियागदणं तत्य जहण्णगुत्तासरोम्जगपडिपुण्णप्पमाणमेत्ता समया गहितव्वा, 'तण पर' मित्यादि, जहण्णजुत्तासंखेजगा परतो गुरपडिगा अमंगेरजा अजयण्णमणुशोमजुत्तासरोग्जगहाणा गच्चंति, जाव उपोसगं जुत्तासंरोजगं ण पावतीत्यर्थः, सीसो पुच्छति- मोसगं गुगासंग्जगं पेतियं भवति ?, आपार्य आह-जहण्णगजुत्तासंसेजगपमाणरासिणा आवलियासमयरासी गुणितो रूवूणो उक्कोसगं गुगासोजगं भवति, अण्णे आयरिया मण्णवि-जहण्णजुत्तासंखेज्जरासिरस वग्गो कज्जति, किमुक्तं भवति?, आवलिया आवलियाए गुणिजति गणिो उपोसगं जुतासंग्जगं भवति, अन्यः प्रकार:-'अहवा जहण्णगं' इत्यादि सूत्र, कंठ्यं । शिष्यः पृच्छति-'उक्कोसगं' इत्यादि ग्य, आचार्य प्रारमाइ--'जहण्णग' मित्यादि सूत्र; फंठयं, अन्यः प्रकारः अहह्या जहण्णगं इत्यादि सूत्रं, कंट्यं, अण्णे पुण आयरिया उफामगं असंसज्जासंखेन्जर्ग इमेण पगारेण पण्णवेति-महण्णगअसंखज्जासंखेज्जगरासिरस वग्गो कज्जति, वस्स रासिस्स पुणो वग्गो कन्जति, वत्सेव वग्गरस पुणो वग्गो कज्जति, एवं तिण्णि वारा वग्गितसंवग्गिते इमे दस पक्खेवया पक्खिप्पंति 'लोगागासपदेसा १ धम्मा २ धम्मे ३ गजी- वदेसा य ४ । व्वट्ठिया णिओया ५ पत्तेया चेव वोद्धव्या ६॥ १ ॥ ठितिबंधझवसाणे ७ अणुभागा ८ जोगळेयपलिभागा ९। दोण्ह य समाण समया १० असंखपक्खेवया दस ७ ॥२॥ सव्वे लोगागासपदेसा, एवं धम्मत्यिकायप्पएसा अधमस्थिकायप्पएसा एगजीवप्पदेसा व्यढ़िया णिओयत्ति मुहमवादरअणंतवणस्सतिसरीरा इत्यर्थः, पुढवादि जाय पंचोंदिया सव्वे पत्तेयसरीराणि गहियाणि, ठितिपंधझवसाणेत्ति- णाणावरणादियस्स संपरायकम्मरस ठितिविसेसवंधा जेहिं अज्झवसाणठाणेहिं भवंति ते ठितिबंधज्झवसाणे, ते य असंभा, कही, उच्यते, गाणावरणदसणावरणमोहआउअंतरायस्स जहण्णिया अंतमुहुत्ता ठिती, सा एगममउत्तरपुड्डीए ताप गता जाव मोहणिज्जस्म सत्तरिसागरोवम- कोडाकोढिओ सच य वाससहरसत्ति, एते सव्वे ठितिविसैसा, तेति अज्यवसायट्ठाणविसेसेहितो णिफज्जन्ति अतो ते असंखेज्जा भणिता, अणुभागत्ति-णाणावरणादिकम्मणो जो जस्स विवागो सो अणुभागो, सो य सव्वजहण्णठाणाओ जाव सव्वुकोसो समणुभावो, एते अणुभाग- विसेसा जेहिं अन्झवसाणहाणविसेहितो भवंति ते अज्झवसाणहाणा असंखेज्जगाऽऽगासपदेममेचा, अणुभागहाणावि तत्तिया चेव, जोगच्छयप- लिभागा, अस्य व्याख्या-जोगोत्ति जोगा मणवतिकायप्पओगा, तेसि मणादियाणं अप्पप्पणो जहण्णठाणाओ जोगाविसेसपहाणु परखुड्डीए जाव उकोसो मणयहकायपओयत्ति, एवे एगुत्तरवुड्डिया जोगविसेसट्ठाणछेदपलिभागा भण्णंति, ते मणादियछेदपलिभागा पत्तेयं पिंडिया वा असंखे- ज्जया इत्यर्थः, 'दोण्ह य समाण समया उ' त्ति उस्सप्पिणी ओसप्पिणी य, एयाण समया असंखेज्जा घेच, एते दस असंखपक्खेवया पक्सिवि पुणो रासी तिणि वारा वग्गिओ, ताहे रुवोणो कओ, एवं उफोसयं असंखेज्जासंखेज्जयप्पमाणं भवति, उक्तं असंखेज्जगं । इदाणिं अणंतयं भण्णति-सीसो पुच्छति- 'जहण्यगं' इत्यादि सुत्तं, कंठ्य, गुरू आह-'जहण्णगं असंखेज्जासंखेज्जगं' इत्यादि सुत्तं, कंध्य, अन्यः प्रकार:-'उक्कोसए' इत्यादि सुत्तं, कंट्य, 'तेण पर' मित्यादि सुत्तं, कंठ्य, सीसो पुच्छति-'उकोसयं परिचाणंतयं” इत्यादि सुत्तं, कंठ्यं, गुरू आह-'जहण्णगं' इत्यादि सुत्तं, कंठ्यं, अन्यः प्रकार: 'अहवा जहण्णगं' इत्यादि सुतं, कंठ्यं, सीमो पुच्छति-'जहण्णगं परित्ता' इत्यादि सुत्तं, कंठ्यं, आचार्य आह- 'जहण्णगं परित्ताणतणं इत्यादि सुत्तं, कंव्यं, 'अहवा उकोसए' इत्यादि मुत्तं, कंठ्यं, एत्य अण्णायरियाभिष्पायतो वग्गितसंवग्गितं भाषियव्वं, पूर्ववत् , जहण्णो जुत्ताणतयरासी जावइओ अभव्वरासीवि केवलणाणेण तत्तितो चेव दिट्ठो, 'तण परं' इत्यादि सुगं, कंठ्यं, आचार्य आह- 'जहण्णएणं' इत्यादि सुत्तं, कंध्यं, अन्यः प्रकार: 'अहवा जहण्णगं' इत्यादि सुत्तं, कंव्यं, एत्थ अण्णायरियाभिप्पायतो अभव्वरासीप्पमाणस्स रासीणो सति वग्गो कज्जति, ततो उकोसयं जुत्ताणतयं भवति, सीसो पुच्छति-'जहष्णयं अणंताणतयं केत्तियं भवति?' सुत्तं, कंट्य, आचार्य आह-'जहण्णएणं' इत्यादि सुत्तं, कंट्यं, अन्यः प्रकारः-'अहवा उकोसए' इत्यादि सूत्रं, कंध्यं, 'तेण पर' मित्यादि सुत्तं, कंध्यं, उक्कोसयं अणताणतयं नास्त्येवेत्यर्थः, अण्णे आयरिया भणंति-जहण्णय अणंताणतयं तिणि वारा वग्गियं, ताहे इमे एत्य अणंतपक्खेवा पक्खित्ता, जहा-सिद्धा १ णिओयजीवा २ वणस्सती ३ काल ४ पोग्गला ५ घेव । सव्वमलोगागासं ६ चप्पेतेऽणंतपक्खेवा ॥१॥ सन्चे मिद्धा व्वे सुहुमबादरा णिओयजीवा परित्ता अणंता सव्वे वस्सइकाइया राने तीताणागतवट्टमाणकालसमयरासी सव्वपोग्गलदव्वाण परमाणुरासी व्यागसपएसरासी, एते पक्खिपिऊण तिणि वारा वग्गियसंवग्गिओ काउं तहवि उफोसयं अणंतागतयं ण पायति, तओ केवलणाणं केवल.
( इसणं च पक्खितं, तहावि उष्टोसयं अणंताणंतयं ण पावति, सुत्ताभिप्पायाओ, जओ सुत्ते भणित-तैण परं अजहण्णमणुकोसाई ठाणाइति । अण्णायरियाभिप्पायवो केवलणाणदंसणेसु पक्खित्तेसु पत्तं उफोसयं अणंताणतयं, जओ सव्यमणन्तयमिह, णत्यि अण्णं किंचिदिति, जहिं । अणंवाणंवयं मग्गिज्जति वहिं अजहणमणुकोसयं अणंतागंतयं गहियन्यं, उक्ता गणनासंख्या । 'से कितं भावसंखा' इत्यादि, प्राकृत- शैल्याऽन्न शड्याः परिगृह्यन्ते, आह च-य एते इति प्ररूपकप्रत्यक्षा लोकप्रसिद्धा वा जीवा आयुःप्राणादिमन्तः स्वस्वगविनामगोत्राणि तिर्यग्गति- तीन्द्रियौारिफशरीराङ्गोपाङ्मादीनि नीचेतरगोत्रलक्षणानि कर्माणि तद्भावापन्ना विपाकेन वेदयन्ति त एव भावसंख्या इत्युक्ता भावसंख्याः, 'सेत्त' मित्यादि निगमनत्रयं, समाप्तं प्रमाणद्वारं ॥ अधुना वक्तव्यताद्वारायसरः, तबाह- से किं तं वत्तव्यया' इत्यादि (१४७-२४३) तत्राध्ययनादिपु सूत्रप्रकारेण विगागन देशनियतगंधनं वक्तव्यता, इयं च त्रिविधा स्वस- मयादिभेदात्, तत्र स्वसमयवक्तव्यता यत्र यस्यां णमिति वाक्यालंकारे स्वसमया-स्यसिद्धान्तः आख्यायते, यथा पंचास्तिकायाः, तद्यथा-धर्मास्ति- कायः इत्यादि, तथा प्रज्ञाप्यते यथा गतिलक्षणो धर्मास्तिकाय इत्यादि, तथा प्ररूप्यते यथाऽसावसंख्येयप्रदेशात्मकादिभिः, तथा दयते मत्स्यानां जलमित्यादि, तथा निदर्श्यते यथा तथैवैपोऽपि जीवपुद्गलानामिति, उदाहरणमात्रमेतदेवमन्यथापि सूत्रालापयोजना कर्तव्येति शेपः, स्वसमयवक्तव्यता, परसमयवक्तव्यता तु यत्र परसमय आख्यायत इत्यादि, यथा 'संति पंचमहन्भूया, इहमेगेसिं आहियं । पुढवी आऊ यावा- तेऊ आगासपंचमा ॥१॥ एते पंच महन्भूया, तेब्भो एगत्ति आहियं । अह तेसि विणासेणं, विणासो होइ देहिणो ॥२॥ इत्यादि लोकायतसमयवक्तव्यतारूपत्वात् परसमयवक्तव्यतेति, शेपसूत्रालापकयोजनापि स्वबुद्धया कार्या, सेयं परसमयवक्तव्यता स्वसमयपरसमय- यशव्यता पुनर्यन स्वसमयः परसमयचाऽऽख्यायेते, यथा 'आगारमावसंतो वा, अरण्णा वापि पव्वया । इमं दरिसणमावण्णा, सव्वदुक्खा विमुगती ॥ १॥ त्यादि, शेपसूत्रालापकयोजना तु स्वधिया कार्येति, सेयं स्वसमयपरसमयवक्तव्यता॥ इदानी नयैर्विचारः क्रियते-को नयः? कां वक्तव्यतामिच्छति ?, तत्र नैगमव्यवहारौ त्रिविधां वक्तव्यतामिच्छतः, तद्यथा-स्वसमयवक्त- व्यतामित्यादि, वन सामान्यरूपो नैगमः, प्रतिभेदं सामान्यरूपमेवेच्छति, स ह्येवं मन्यते-भिण्णाभिधेया अपि स्वसमयवक्तव्यताऽविशेपास्व- समयसामान्यमतिरिक्त (च्य न) वर्तते, व्यतिरेके स्वसमयवक्तव्यताऽविशेषत्वानुपपत्तेः, विशेषरूपः स नैगमो, व्यवहारस्तु प्रतिभेदं भिन्नरूपमेवे. च्छति, पदार्थानां विचित्रत्वादिति, यथाऽस्तिकायवक्तव्यता मूलगुणवतव्यतेत्येवमादि, ऋजुसूत्रस्तु द्विविधां वक्तव्यतामिच्छतीत्यादि सयुक्तिकं सूनविद्वमेव, त्रयः शब्दनयाः शब्दसमभिरूढएवंभूताः एकां स्वसमयवक्तव्यतामिच्छन्ति, शुद्धनयत्वात् , नास्ति परसमयवक्तव्यतेति च मन्यते, कस्मादेतदेवं ?, यस्मात्परसमयोऽनर्थ इत्यादि, तत्र निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां विभक्तीनां प्रायो दर्शन मिति वचनाद् हेतवस्त एत इति, परसमयानर्थत्वादहेतुत्वादित्येवमादयः, तत्र कथमनर्थ? इति, नास्त्येवात्मेत्यनर्थप्ररूपकत्वादस्य, आत्माभावे प्रतिषेधानुपपत्तेः, उक्तंच- 'जो चिंतेइ सरीरे णत्थि अहं म एष होइ जीवोत्ति । णहु जविमि असंते संसयउपायओ अण्णो ॥१॥" अहेतु:-हेत्वाभासेन प्रवृत्तेः, यथा नास्त्येवात्मा अत्यन्तानुपलब्धेः, हेत्वाभासत्वं चास्य ज्ञानादितद्गुणोपलब्धेः, उक्तं -"ज्ञानानुभव दृष्टस्तद्गुणात्मा कथं च न । गुणदर्शनरूपं च, घटादिष्वपि दर्शनम् ॥१॥” असद्भावः-असद्भावाभिधानात्, असद्भावाभिधानं चात्मप्रतिषेधेनोक्तत्वात् , स्यादेतत्- सर्वगतत्वादिधर्मणोऽसत्त्वं रूपादिस्कन्धसमुदायात्मकस्य तु सद्भाव एवेति, न, तस्य भ्रान्तिरूपत्वात् , भ्रान्तिमात्रत्वाभ्युपगमश्च 'फेनपिण्डोपमं रूप, पेदना बुढोपमा। मरीधिसदृशी संशा, संस्काराः कदलीनिभाः ॥१॥ मायोपमं च विज्ञानमुक्तमादित्यवन्धुनेत्यादि, अफ्रियक्षाणक- कान्ताऽभ्युपगमेन कर्मबन्धक्रियाऽभावप्रतिपादकत्वाद्, उक्तं च-तत्पन्नस्यानवस्थानादभिसंधाद्ययोगतः । हिंसाऽभावान वन्धः स्यदुपदेशो । निरर्थकः ॥१॥” इत्यादि, उन्मार्गः परस्परविरोधात्, विरोधाकुलवं चैकांतक्षणिकत्वेऽपि हिंसाऽभ्युपगमाद, उक्तं च तत्र-प्राणी प्राणिज्ञानं घातकचित्तं च तद्वता चेष्टा । प्राणैच विप्रयोग: पंचभिरापद्यते हिंसे ॥१॥" त्यादि, अनुपदेशः अहितप्रवकत्वाद्, उर्फ च-"सर्व क्षणिकमि- त्येतत् , ज्ञात्वा को न प्रवर्तते । विपयादौ विपाको मे, न भावीति दृढवतः १ ॥ १॥" इत्यादि, यतश्चैवमतो मिथ्यादर्शनं, ततश्च मिथ्याद- निमितिकत्वा नास्ति परसमयवक्तव्यतेति वर्तते, एवं समयांतरेष्ववि स्वबुध्ध्या उत्प्रेक्ष्य योजना कार्या, तस्मात् सर्वा स्वसमयवक्तव्यता, नास्ति परसमयवक्तव्यतेति, अन्ये तु व्याचक्षते-परसमयोऽनर्थादि१र्णयरूपत्वाद् , यथाभूतस्त्वसौ विद्यते प्रतिपक्षसापेक्षस्तथाभूतः स्याद्वादाम- त्वात् स्वसमय एवेति, तदुक्तं च-नयास्तव स्यात्पदलान्छिता इमे, रसोपविद्धा इव लोहधातवः । भवन्त्यभिप्रेतगुणा यतस्ततो, भवन्धमार्याः प्रणता हिवेषिणः ।। १॥", इत्यादि, आह-न खलु अनेकान्त एव मतममीषां शब्दाद्यानां तत्कथमेवं व्याल्यायते ? इति, 'उच्यते, 'विवादस्त- द्विषयः, शुद्धनयाश्चैते भावप्रधानाः, तद्भावश्चेत्यमेवेति न दोषः, सेयं वक्तव्यतेति निगमनं, रक्ता वक्तव्यता ॥ सामप्रतमर्थाधिकारावप्तर:- स घ सामायिकादीनां प्राक् प्रदर्शित एवेति न प्रतन्यते, वक्तव्यतार्थििधकारयोश्चायं भेद: अर्थाधिकारो अध्ययने आदिपदादारभ्य सर्वपदेष्वनु- वर्चते, पुद्गलास्त्रिकाये मूर्चत्ववद्, देशादिनियता तु वक्तव्यतेति । 'से कि वे समोतारे ?' इत्यादि (१४९-२४६) समवतरणं समवदारः, अध्ययनासन्नताकरणमिति भावा, अयं च पड्विधः प्राप्त इत्यादि निगदसिद्धमेव यावज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो द्रव्यसमवतारविविधः प्रज्ञाप्तः, तद्यथा--आत्मसमवतार इत्यादि, तत्र सर्वद्रव्या- ण्यप्यात्मसमववारेणात्भावे समवतरन्ति-वर्तन्ते, वदव्यतिरिक्तवाद्, यथा जीवद्रव्याणि जीवभाषे इति, भावान्तरसमववारे तु स्वभावत्यागा- पवस्तुत्वमसंगः, व्यवहारतस्तु परसमयतारेण परभावे, यथा कुण्डे बदराणि, स्वभावव्यवस्थिवानामेवान्यत्र भावात्, तदुभयसमवतारेण तदु- भये, यथा गृहे स्तम्भः आत्मभावे घेत्यादि, मूलपाददेहलीकुंभस्तम्भतुलादिसमुदायात्मकत्वाद् गृहस्य, तत्र च स्तम्भस्य मूलपादादयः परे, आत्मा पुनरात्मैव, तदुभये चास्य समववारस्वथावृत्तेरिति, एवं घटे प्रीवा आत्मभावे च, सामान्यविशेषात्मकत्वात्तस्य, अथवा शरीरभव्यशरी- रव्यतिरियो द्रव्यसमवतारो द्विविधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-आत्मसमववारस्तदुभयसमवतारश्च, शुद्धः परसमवतारो नास्त्येव, आत्मसमवताररहि- तस्य परसमयताराभावात् , न ह्यात्मन्यवर्तमानो गर्भो जनन्युदरादौ वर्चत इति, 'चउसट्ठिया' इत्यादि, छप्पण्णा दो पलसता माणी भण्णति, तस्स पउसट्ठीभागो घउसहिया चउरो पला भति, एवं वत्तीसियाए अट्ठ पला, सोलसियाए सोलस, अट्ठभाइयाए बत्तीसं, घउभाइयाए चउ- सडिं, दोभाइयाए, अट्ठावीसुत्तरं पलसतं, सेस कंठ्यं । द्रव्यता त्वमीपांप्रतीतैव, क्षेत्रकालसमवतारस्तु सूत्रसिद्ध एव, एवं सर्वत्र । उभयसमवतारे तु क्रोध आत्मसमयतारेण आत्मभावे समवतरति, तनुभयसमवतारेण माने समवतरति आत्मभावे च, यतो मानेन ऋध्यतीति, एवं सर्वत्रो भयसमवतारफरणे आत्मसामान्यधर्मत्वाऽन्योऽन्यव्याप्त्यादिकं कारणं स्वबुद्धथा वक्तव्यमित्युक्तो भावसमवतारस्तदभिधानाच्चोपक्रम इति, समाप्त उपक्रमः 'से किं तं निखेचे' त्यादि, (१५०-२५० ) निक्षेप इति शब्दार्थः पूर्ववत् त्रिविधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-ओपनिप्फन इत्यादि, वत्र ओघो नाम सामान्य श्रुताभिधानं तेन निष्पन्न इति, एवं नामसूत्रालापकेष्वपि वेदितव्यं, नवरं नाम वैशेपिकमध्ययनाभिधानं, सूत्रालापका: पदवि- भागपूर्वका इति । 'से किं तं ओहनिप्फन्ने त्यादि, चतुर्विधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-अध्ययनमक्षीणमायः पणेति । 'किं से तं अज्झयणे' त्यादि सुगम, यावद् अज्झप्पस्साणयणमित्यादि (*१२४ २५१) इह नैरुक्कैन विधिना प्राकृतस्वभावाच्च अन्मापस्स-चित्तस्स आणयणं पगारस्सगारआगार- ( पगारोगाओ भन्झयणं, इदमेव संस्कृतेऽध्ययनं, आनीयते चानेन शोभनं चेतः, अस्मिन् सति वैराग्यभावात् , किमित्येतदेवं ?, यतः अस्मिन् मुनि कर्मणां शानायरणीयादीनां अपचयो-हास उपचिताना-प्रागुपनिवद्धानामिति, तथाऽनुपययश्च अवृद्धिश्च नवानां-प्रत्यप्राणां तस्मादुक्त- दादापिपरोरध्ययनमिच्छन्ति विपश्चित इति गाथार्थः । 'से किं तं अज्झीणे' त्यादि सूत्रसिद्धं यावत् से किं तं आगमतो भावज्झीणे १, २ जागए उपउने' ति, अत्र वृद्धा व्याचक्षते-यस्माच्चतुर्दशपूर्वविद आगमोपयुक्तस्यान्तर्मुहूर्तमानोपयोगकालेऽर्थोपलम्भोपयोगपर्याया ये ते सम- पापहरेणानन्तभिरप्युत्सपिण्यवसपिणाभिन पहियन्ते ततो भावाक्षीण मिति, नोआगमतस्तु भावाक्षीणं शिष्यप्रदानेऽपि स्वात्मन्यनाशादिति, तथा पाह-'जह दीया' गाहा (*१२५-२५२) यया दीपादवधिभूताद्दीपशतं प्रदीप्यते, स च दीप्यते दीपः, न तु स्वतः क्षयमुपगच्छति, एवं दीपममा आपार्य दीयते स्वतः परं च दीपयंति व्याख्यान विधिनेति गाथार्थः । नोआगमता चेहाचार्योपयोगस्य आगमत्वाद्वाफाययोश्च । नोभागमत्यान्मिभयपनश्प नौशब्द इति वृद्धा व्याचक्षते । 'से किं तं आय' इत्यादि, आयो लाभ इत्यनान्तरम् , अयं सूत्रसिद्ध एव, नवरं संत- सायएजस्स आपत्ति मत-मिरिघरादिसु विज्जमाणं सावएग्ज-दानक्षेपमहणेपु स्वाधीन। 'से किं तं झवणा' इत्यादि, क्षपणं अपचयो निज- रेति पर्यायाः, गेष मुगम, सर्वत्र चैह भावेऽध्ययनमेव भावनीयमिति, उक्त ओपनिप्पन्नः । 'से किं तं नामनिप्फणे' त्यादि, सामायिक इति । योपिक नाम, शं पोपलमणमन्येषां, शब्दार्थोऽस्य पूर्ववत्, 'से समासओ चउन्विहे पण्णते' इत्यादि सुगम, यावत् 'जस्स सामाणिओ' गाथा, (७१२६-२५५) यस्य सत्त्वस्य सामानिकः सन्निहित आत्मा, क ?, संयमे-मूलगुणेषु तपे-अनशनादौ सर्वकालव्यापागत, तस्येत्यंभूतस्य मत्तर मामायिकं भवति, इतिशब्दः सारप्रदर्शनार्थः, एतावत् फेवलिभापितमिति गाथार्थः । 'जो समो' गाहा (*१२७-२५६) या समः । गुल्यः सर्वभूतेषु-सर्वजीवेषु, भूतशब्दो जीवपर्यायः, त्रस्यन्तीवि प्रसा:-द्वीन्द्रियादयस्तेपु, तिष्ठतीति स्थावरा:-पृथिव्यादयस्तेषु च, तस्य सामा- ~ विमिपनि पूरण 'जह मम' गापा (१२८-२५६) व्याख्या-यथा मम न प्रियं दुसं प्रतिकूलत्वात , ज्ञात्वा एवमेव सर्वजीवानों दुख- मटन इन्धि स्वयं न पातयत्यन्यैः, पशव्याद् पातयन् प नानुमन्यतेऽन्यामिति । अनेन प्रकारेण समं अणति-तुल्यं गच्छति यतस्ते- मामो समन ति गापा । 'पत्थियासि' गाथा (१२९-२५६) नास्ति 'से' तस्य कश्चिद् द्वेष्यः प्रियो वा, सर्वेष्वेषा जीवेषु तुल्यमनस्त्वात्, माति रामनाः, समं मनोऽस्येति समनाः, एपोऽन्योऽपि पर्याय इति गायार्थः । 'उरग गाहाः (*१३०-२५६) उरगसमः परकृतषिल- निराग, गिरिममः परीपहोपसर्गनिष्पकम्पत्वात् , ज्वलनसमस्तपस्तेजोयुक्तत्वात्, सागरसमो गुणरत्रयुक्तत्वाता, नभस्तलसमा निरालंबनm, मेलगिरिसमः मुखदुःपम्योस्तुल्पत्यात्, भ्रमरसमोऽनियतवृत्तित्वात् , मृगसमः संसारं प्रति नित्योद्वेगात्, धरणिसमः सर्वस्पर्श- गरि उलाहरामो निष्पकस्यात् , पङ्कजलस्थानीयकामभोगाप्रवृत्तेरित्यर्थः, रविसमस्तमोविघातकत्वात् , पवनसमः सर्वत्राप्रतिष- इत्याग, पारसमस्तु यः असो श्रमण इवि गाथार्थः । 'तो समणो' गाहा. (*१३१-२५६) ततः श्रमणो यदि सुमनाः, द्रव्यमनः प्रतीत्य, भायेन प दिन भपनि पापमनाः, एतत्फलमेव दर्शयति-स्वजने व जने च समः, समश्च मानापमानयोरिति गाथार्थः । सामायिकवाश्च- ममावि सामाधिकाधिकारे गल्यस्योपन्यासो न्याय्य एवेत्युक्तो नामनिप्पन्नः । 'से किं तं सुत्तालावगनिप्फन्ने' त्यादि, यः सूत्रपदाना' नामादित्यामः स मालापकनिप्पन इति । इदानीं सूत्रालाएकनिष्पन्नो निक्षेप इच्छावेइत्ति एपयति प्रतिपादयितुमात्मानमवसरप्राप्तत्वात् , सप मानलक्षणोऽपि न निश्चिप्यते, फरमात् ?, लाघवार्थ, लापवं च अस्ति इतः नृतीयमनुयोगद्वारमनुगम इति तत्र निक्षिप्त इह निक्षिप्त भवति, ६६ या निशिशस्तन निक्षिप्तो भवति, तस्मादिह न निक्षिप्यते तत्रैव. निझेप्स्यते इति, आह-का पुनरित्वं गुणः, सूत्रानुगमे सूत्रभावः, ३८ नु साभार इविविपर्ययः, आह-यऐवं किमधीमहोच्चार्यते ?, उच्यते, निक्षेपमानसामान्यादिति, उक्तो निक्षेपः ।
'से कि ते अधुगमे इत्यादि (१५१-२५८) अनुगमनमनुगमः, स च द्विविधा-सूत्रानुगमो नियुक्त्यनुगमश्चेति, नियुक्त्यनुगमसिपि- धस्तयथा निक्षेपनियुक्त्यनुगम उपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमः सूत्रस्पर्शनियुच्यनुगमश्च, निक्षेपोपोद्घातसूत्राणां व्याल्याविधिरित्यर्थः, तत्र निक्षेप- । नियुक्त्यनुगमोऽनुगतः यः खल्वोधनामादिन्याम उक्तो वक्ष्यति चेति वृद्धा व्याचक्षते, उपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमस्त्वाभ्यां द्वाभ्यां गाधाभ्यामनुग- (: न्तव्यस्तद्यया-'उद्देसे' गाहा, (*१३२-२५८) 'किं कविहं' गाहा, (११३३-२५८) इदं गाथाद्वयमतिगम्भीरार्थ मा भूदव्युत्पन्नविने- यानां मोह इत्यावश्यके प्रपञ्चेन व्याख्यास्यामः, सूत्रस्पर्शनियुक्त्यनुगमस्तु सति सूत्रे भवति, सूत्रं ष सूत्रानुगमे, स चावसरप्राप्त एव, तोदं सूनमुच्चारितव्य-'अस्खलित' मित्यादि यथाऽऽवश्यकपदे व्याख्यातं तथैव वेदितव्यमिति, विषयविभागस्त्वमीपामय-क्षेत्र कयत्यो वोj सपदच्छेदं सुयं सुताणुगमो । सुत्तालावगणासो नामादिण्णासाविणिओगं ॥१॥ सुत्तफासियनिज्जुत्तिनिओगो सेसओ पदत्यादी । पायं साच्चिय गमणयादिमतगोयरो भणिओ ॥२॥ एवं प-'सुत्तं सुत्ताणुगमो सुत्तालावयकओय निक्लेवो । सुत्तप्फासियनिज्जुत्ती णया य समग तु वच्चंति ॥३॥ शेपानाक्षेपपरिहारानावश्यके वक्ष्यामः, 'तो तत्थ णन्जिहिती ससमयपदं चे यादि ततः सूत्रविधिना सूत्र उच्चारिते ज्ञास्यते स्वसमयपदं वा पृथिवीकायिकादि, परसमयपदं वा नास्ति जीव एवेत्यादि, अनयोरेवैकं बन्धपदं अपरं मोक्षपदमित्येके, अन्ये तु 'प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्त- द्विधय' इति (तत्त्वार्थे अ.८सू. ४) बन्धपदं, कृत्स्नकर्मक्षयान् मोक्ष इति मोक्षपदं, आह-तदुभयमपि स्वसमयपदे तस्किमर्थ भेदेनोक्तमिति, उच्यते, अर्थाधिकारभेदाद्, एवं सामायिकनोसामायिकयोरपि वाच्यमिति, नवरं सामायिकपदमिदमेव, नोसामायिकपदं तु'धम्मो मंगल' मित्यादि, अनेनो- पन्यामप्रयोजनमुक्तमव उन्चार्य इत्यर्थः, ततस्तस्मिन्नुच्चरिते सति केषांचिद्भगवतां साधूनां केचन अर्थाधिकाराः अधिगता:-परिज्ञाता भवन्ति, क्षयोपशमवैचित्र्यात केचिदनीधगतास्ततस्तेपामनधिगतानामर्थाधिकाराणामाभिगमनार्थ पदेन-पदसंबंधनीत्या प्रतिपदं वा वर्तयिष्याम:-व्याख्यास्यामः । नमेषाद-मंपिता ' (०१३४-२६१) रत्यादि, घमास्तलितपदोच्चारणं सीहता 'परः सन्निकर्पः संहिते' (पा०१-४-१०९- पिना, सपा-करोमि मपन्त ! सामायिकमित्यादि, पदानि तु-फरोमि भदन्त ! सामायिक, पदार्थस्तु करोमीत्यभ्युपगमे, भदन्त मात्रा, गम्भाषः प्रामाणिकमिनि, पदविभहस्तु प्रायः समासविषयः, पदयोः पदानां विन्धेदोऽनेकार्थसंभवे सति इष्टार्थनियमाय क्रियते, यथा T: पुरमा गगुरुतः याः पटोस्पति संतपट इत्यादिसमासभापदविषयसूत्रानुपाती, घोदना-चालना नव्यवस्थापनं प्रसिद्धिः, यथा- मि माल ! सामाणिकमित्यय गुमन्त्रणपरनो भदन्तशब्द इत्युफे सत्याइ-गुरविरहे फरणे निरर्थकोऽयमिति, न, स्थापनाचार्य- मापन, रपानामन्प्रणेन परिनयोपदेशनार्थ इति सार्थक, एवं पड्विधं विद्धि-विजानीहि लक्षणं, व्याख्याया इति प्रक्रमाद्गम्यते, वाचि (मि) कारिपारिसरपं सावल्पके स्वस्थान एय प्रपञ्पेन वक्ष्यामि, गमनिकामासमेतदित्युक्तोऽनुगमः । 'किन नगरि, (१५२.२६४ ) शन्दाः पूर्ववत् , सप्त मूलनयाः प्रमप्तास्तद्यथा-नैगम इत्यादि, तत्थ गेगहिति-न एक नैक, प्रभावीपणा, मन: के ?-मानैः गहासमामामान्यविशेषज्ञानेमिमीते मिनोतीति वा नैफम इति नैकमस्य नियकिः, निगमेषु भवो नैगमः, निगम: पापरिन्टेशः, ता सर्पय मदित्येवमनुगताकारावयोधहेतुभूतं च सामान्यविशेषं द्रव्यत्वादि व्यावृत्तावबोधहेतुभूतं च नित्य- प्रमाणिमा विशेष, आइ-त्य नगमः तर्हि अयं सम्यग्टाष्टिरपास्तु, सामान्यविशेषाभ्युपगमपरत्वात् , साधुपदिति, नैतदेवं, सामान्यविशेप- पाना भगन्सभापगमपरत्वातस्य, आह प माप्यकार'जं सामण्णविसेसे परोप्परं वत्थुओ य सो भिग्णे । मण्णइ अच्चतमओ मिरिकी कगाइन्य ॥१॥ दोदिवि नहिं णीयं सत्यमुलपण तदपि मिच्छत्तं । जं सविसयप्पहाणतणेण अण्णोण्णणिरवेक्खो ॥२॥ भयया निउपनारसापामोदाहरणेभ्यः प्रतिपादितेभ्यः सत्ययमवमेय इसलं प्रसङ्गेन, गमनिकागावमेतत् । 'सेसाण' मित्यादि, शेाणामपि नयानां संग्रहादीनां लक्षणमिदं शुणुत वय-अभिधास्ये इत्यर्थः । 'संगीहत गाहा (*१३६-२६४) आभिमुल्येन गृहीत:-उपाचः संगृहीतः पिडितः, एकजातिमापन्ना अर्थाः विपया यस्य तत्संगृहीतपिंडिता संग्रहत्य वचनं 'समासतः संक्षेपतः दुवते तीर्थकरगणधरा इति, एतदुक्तं भवति सामान्यप्रतिपादनपरः खल्वयं, सदित्युक्ते सामान्यमेव प्रतिपद्यते, न विशेषान् , तथा च मन्यते-विशेपाः सामान्य- वोऽर्थान्तरभूताः स्युरनान्तरभूता था ?, यद्यर्थान्तरभूता न सन्ति, सामाबादर्थान्तरत्वात् , खपुष्पवत्, अथानान्वरभूताः सामान्यमात्रमे- यवत्तव्यतिरिक्तत्वात्स्वरूपवत् पर्याप्तं व्यासेन, उक्तः संग्रहः। 'वच्चइ' इत्यादि, प्रजवि निराधिक्य चयनं चयः अधिकश्चयो निश्चयः-सामान्य विगो निश्चयो विनिश्चयः-विगतसामान्यभावः बर्थ-तनिमित्तं, सामान्याभावायेति भावना, व्यवहारो नयः, क ?- सईद्रव्येपु-सर्वद्रव्यवि- पये, तथा च विशेषप्रतिपादनपरः खस्वयं सदित्युक्ते विशेषानेव थटादीम् प्रतिपद्यते, तेपां व्यवहारहेतुत्वात् , न तदतिरिक्तं सामान्यं, तस्य अव्यवहारपतितत्वात् , क्या च सामान्यं विशेपेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा स्याद् ?, यदि भिन्न विशेषव्यतिरेकेणोपलभ्येत, अथाभिनं विशेपमात्रं सत् , तद्व्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवदिति, अथवा विशेपेण निश्चयो विनिश्चयः आगोपालाशनायवबोधो, न कतिपयविद्वत्संबद्ध इति, तदर्थ प्रजति सर्वद्रव्येषु, आह च भाष्यकार: 'भमरादि पंचवण्णादि णिच्छए जम्मि वा जणवयरस । अत्थे विणिच्छओ सो विणिच्छियथोत्ति जो गन्झो ॥१॥ बहुतरओत्ति य त चिय गमेइ सत्तेवि सेसए मुयइ । संवबहारपरतया ववहारो लोगमिच्छंतो ॥२॥' इत्यादि, उक्तो व्यवहार इति गाघार्थः । 'पच्चुप्पण्णगाही गाहा (*१३७-२६४) साम्प्रतमुत्पन्नं प्रत्युत्पन्नमुच्यने, वर्तमानमित्यर्थः, प्रति प्रति वोत्पन्नं प्रत्युत्पन्न भिन्नपूक्त (प्वात्म ) स्वामिकमित्यर्थः तद् प्रहीतुं शीलमस्येत्ति प्रत्युत्पन्नग्राही स ऋजुसूत्र प्रजुश्रुतो वा नयविधिर्विज्ञातव्यः, तत्र ऋजुवर्तमानं अती- वानागतपरित्यागात् वस्त्वसिलं तत् सूचयविनामयतीति ऋजुसूत्रा, यद्वा ऋजु वऋषिपर्ययात् अभिमुसं भुतं तु ज्ञानं, ततश्चाभिमुसं ज्ञानमस्येति ऋजुश्रुतः, शेपज्ञानानभ्युपगमात् , अयं हि नया वर्तमानं स्वलिङ्गवचननामादिभिन्नमप्येक वस्तु प्रनिपद्यते, शेपमवस्त्विति, तथाहि-अतीत- मेप्यं या न भावः, विनष्टानुत्पन्नत्वाददृश्यत्वात् सपुष्पवत् , तथा परकीयमप्यवस्तु निष्फलत्वात् खपुष्पवत् , तस्माद्वर्तमान स्वं वस्तु, तच्च न लिङ्गादिभिन्नमपि स्वरूपमुज्झति, लिगभिन्नं तटस्तटी तटमिति, वचनभिन्नमापो जलं, नामादिभिन्नं नामस्थापनाद्रव्यभावा इति, उक्त ऋजुसूत्रः। इच्छति-प्रतिपद्यते, शेपमवस्त्विति, तथाहि-अतीतमेष्यं वा न भावः । विशेपिततरं-नामस्थापनाद्रव्यविरहेण समानलिंगवचनपर्यायध्वनिवा- च्येन च प्रत्युत्पन्नं-वर्तमान, यः कः ?-'शप् आक्रोश' शप्यतेऽनेनेति शब्दः तस्यार्थपरिप्रहादभेदोपचारानयोऽपि शब्द एव, तथाहि-अयं नाम- स्थापनाद्रव्यकुंभा न संत्येति मन्यते, तत्कार्याकरणात् खपुष्पवत, न च भिन्नलिंगंवचनं, भेदादेव, स्त्रीपुरुषवत् कुटवृक्षवद्, अतो घटः कुंभ इति स्वपर्यायध्वनिवाच्यमेवैकमिति गाथार्थः । 'वत्थूओं' गाहा (*१३८-२६४) वस्तुनः संक्रमणं भवति अवस्तु नये समभिरूढे, वस्तुनो-घटा- ख्यस्य संक्रमण-अन्यत्र कुटाख्यादी गमनं भवति अवस्तु, असदित्यर्थः, नये पर्यालोच्यमाने, कस्मिन् ?-नानार्थममभिरोहणात् समाभरूढस्तस्मिन्, इयमत्र भावना-घट कुम्भ इत्यादिशब्दान् भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिन्नार्थगोचरानेव मन्यते, घटपटादिशब्दानिव, तथा च घटनाद् घटः, विशिष्टचेष्टावानों घट इति, तथा 'कुट कौटिल्ये' कुटनाद् कुटः, कोटिल्ययोगात् कुट इति, तथा 'कुम्भ पूरणे' कुंभनात् कुंभः, फुत्सितपूरणादि- त्यर्थः, ततश्च यदि घटाद्यर्थे कुटादिशब्दः प्रपद्यते तदा वस्तुनः फुटादेस्तत्र संक्रांतिः कृता भवति, तथा च सति सर्वधर्माणां नियतस्वभावत्वा- दन्यसंफ्रान्त्योभयस्वभावोपगमतोऽवस्तुतेत्यलं विस्तरेण, उक्तः समभिरूढः । 'वंजण' इत्यादि, व्यज्यते व्यनक्तीति व्यञ्जन-शब्दः, अर्थस्तु तद्गोचरः, तच्च तदुभयं-शब्दार्थलक्षणं एवंभूतो नयः विशेषयति, इदमत्र हृदयं-शब्दमर्थेन विशेषयति, अर्थ च शब्देन, 'घट चेष्टाया'- मित्यत्र चेष्टया घटचेष्टा(शब्द विशेषयति, घटशब्देनापि चेष्टां, न स्थानभरणक्रियां, ततश्च यदा योपिन्मस्तकव्यवस्थितश्चेष्टावानर्थों घटशब्देनो- .
) ध्यते तदा स घटः तद्वाचकश्च शब्दः, अन्यदा वस्त्वन्तरस्येव चेष्टाऽयोगादघटत्वं, तद्ध्वनेश्चावाचकत्वमिति गाथार्थः। इत्यं तावदुक्ता नया:, भेदप्रभेदास्तु विशेपश्रुतादवसेयाः । साम्प्रतं एत एव ज्ञानक्रियाधीनत्वात् मोक्षस्य ज्ञानक्रियानयद्वयान्तर्भावद्वारेण समासतः प्रोच्यन्ते, ज्ञाननयः । क्रियानयश्च, नत्र ज्ञाननयवर्शनमिद-ज्ञानमेव प्रधानं ऐहिकामुध्मिकफलप्राप्तिकारण, युक्तियुक्तत्वात् , क्या चाह-'णायंमिति (*१३९-२६७) शाचे-सम्यक् परिच्छिन्ने गोहितच्चे चि ग्रहीतव्ये उपादेये 'अगिहियव्यमिति अमहीतव्ये, अनुपादेये हेये इत्यर्थः, यशब्दः सलूभयोप्रहीतव्यापही- वव्ययोतिव्यत्यानुकर्षण्यर्थः, उपेक्षणीयसमुच्चयाथों वा, एवकारस्त्ववधारणार्थः, तस्य चैवं व्यवहितः प्रयोगो द्रष्टव्यः-शात एव प्रहीतव्ये अमहीतव्ये ) वा, वथोपेक्षणीये च ज्ञात एव नाज्ञाते, 'अथीमत्ति अर्थे ऐहिकामुप्मिके, तत्र ऐहिक: ग्रहीतव्यः स्रश्चन्दनांगनादिः, अग्रहीतव्यो विपशस्त्रकण्टका- १ दिः,उपेक्षणीयस्तृणादिः, आमुष्मिको प्रहीतव्यः सम्यग्दर्शनादिरग्रहीतव्यो मिथ्यात्वादिरुपेक्षणीयो विवक्षयाऽभ्युदयादिरिति, तस्मिन्नर्थे 'यतितव्य- मेवेति अनुस्वारलोपात् यतितव्यमेवं-अनेन प्रकारेणैहिकामुष्मिकफलप्राप्त्यार्थना सत्त्वेन प्रवृत्त्यादिलक्षणः प्रयत्नः कार्य इत्यर्थः, इत्यं चैतदंगी- , फव्यं, सम्यग्ज्ञावे प्रवर्त्तमानस्य फलाविसंवाददर्शनात्, तथा चान्यैरप्युक्तं-'विज्ञप्तिः फलदा पुंसां, न क्रिया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात्प्रवृ- चस्य, फलासंवाददर्शनात् ॥१॥" तथाऽऽमुष्मिकफलप्राप्त्यार्थिनाऽपि ज्ञान एव यतितव्यं, तथा चाऽऽगमोऽप्यवं व्यवस्थितः, यन उक्तं- 'पढमं नागं तओ दया, एवं चिट्ठइ सव्वसंजए । अण्णाणी किं काहिति, किं वा नाहिति छेयपावयं ॥ १ ॥' इतश्चैतदेवमंगीकर्तव्यं, यस्मा- तीर्थकरगणधरैरगीतार्थानां केवलानां विहारक्रियाऽपि निपिद्धा, तथा चाऽऽगमः 'गीयत्थो य विहारो बीओ गीयत्थमीसिओ भणिओ । एत्तो तइय विहारो णाणुण्णाओ जिणवरेहिं ॥ १॥" नान्धेनान्धः समाकृप्यमाणः सम्यक् पन्थानं प्रतिपद्यत इत्यभिप्रायः, एवं तावत् क्षायोपश- मिकं ज्ञानमधिकृत्योऊ, हायिकमप्यीकृत्य विशिष्टफलसाधकत्वं तस्यैव विज्ञेयं, यस्मादईतोऽपि भवांभोधितटस्थस्य दीक्षाप्रविपन्नस्योत्कृष्ठ- ) परणवतोऽपि न तावदपतर्गप्राप्तिः संजायते यावज्जीवाजीवाद्यखिलवस्तुपरिच्छेदरूपं केवलज्ञानं नोत्पन्न मिति, तस्मात् ज्ञानमेव प्रधानमहिका- मुमिकफलप्राप्तिकारणमिति स्थितं, 'इति जो उपएसो सो गयो णाम' त्ति इत्येवमुक्तेन न्यायेन य उपदेशो ज्ञानप्राधान्यख्यापनपरः स नयो नाम, माननय इत्यर्थः, अयं चतुर्विधेऽपि सम्यक्त्वादिसामायिके सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामायिकद्वयमेवेच्छति, ज्ञानात्मकत्वादस्य, देश- विरतिसर्पविरतिसामायिके तु तत्कार्यत्वात्तदायत्तत्वाच्च नेच्छति, गुणभूते वेच्छतीति गाथार्थः, उक्तो ज्ञाननयः, अधुना कियानयावसर:- वदर्शनं पैद-फियव प्रधानमहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकारणं युक्तियुक्तत्वात्, तथा चायमप्युक्तलक्षणामेव स्वपक्षसिद्धये गाथामाह णायंमि गिण्डितव्ये इत्यादि, अस्य क्रियानुसारेण व्याख्या-ज्ञाते ग्रहीतव्ये चैवाथै ऐहिकामुध्मिकफलप्राप्त्यर्थिना यतितव्यमेव, न यस्मात्प्रवृत्त्यादिलक्षण- प्रयत्नव्यतिरेकेण मानवतोऽप्यभिलपितार्थावाप्तिर्दृश्यते, तथा चान्यैरप्युक्तं-'क्रियैव फलदा पुंसां, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, नशानात्सुसितो भवेत् ॥ १॥" तथाऽऽमुष्मिफलप्राप्त्यर्थिनापि क्रियेव कर्त्तव्या, तथा च मुनीन्द्रवचनमप्येवमेव व्यवस्थित, यत उक्तं- 'चेश्यकुलगणसंघे आयरियाणं च पवयणसुए य । सव्वेसुवि तेण कयं तवसंजममुज्जमतेणं ॥ १ ॥' इतश्चैतदेवमंगीकर्तव्यं, यस्मा- तीर्थफरगणधरः क्रियापिकलानां ज्ञानमपि विफलमेवोक्तं, तथा चाऽऽगम:-'सुबहुंपि सुवमहीतं किं काहिति चरणविप्पमुक्करस ? | अंधस्स जह पलित्ता दविसयसहस्सकोडीवि ॥१॥" दृशिक्रियाविफलत्वात्तस्येत्यभिप्राय:, एवं तावन् क्षायोपशमिकं चारित्रमङ्गीकृत्योक्तं, क्षायिकमप्यं- गीकृत्य प्रकृष्टफलसाधकतं तस्यैव ज्ञेयं, यस्मादहतोऽपि भगवतः समुत्पन्नकेवलज्ञानस्यापि न तावन्मुक्तिप्राप्तिः संजायते यावदखिलकमें- न्धनानलभूता हस्वपञ्चाक्षरोगिरणमात्रकालावस्थायिनी सर्वसंवररूपा चारित्रक्रिया नावाप्तेति, तस्मात्तियैव प्रधानमैहिकामुग्मिफलकारण- मिति स्थितं, 'इति जो उपएसो सो णो णाम' त्ति इत्येवमुक्तन्यायेन य उपदेशः क्रियाप्राधान्यख्यापनपर; स नयो नाम, क्रियानय इत्यर्थः ।
tuvina अयं प सम्यवादी चतुर्विधेऽपि सामायिक देशपिरतिसविरतिसामायिकद्वयमेवेच्छति, क्रियात्मकत्वादस्य, सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामा- पिके तु तदर्थमुपादीयमानत्यादप्रधानत्वात नेच्छति, गुणभूते वेच्छनीति गाथार्थः ॥ उक्तः क्रियानयः, इत्यं ज्ञानक्रियास्वरूपं श्रुत्वाऽविदिवतदभि- पारो विनेयः संशयापन्नः सन्नाह-किमन्न तत्त्व ?, पक्षद्वयेऽपि युक्तिसंभवात् , आचार्यः पुनराह-'सव्यतिपिगाहा (*१४०-२६७) अथवा जानक्रियानयमतं प्रत्येकमभिधायाधुना स्थितपतमुपदर्शयन्नाह-'सपेसिपि गाहा' गाहा, सर्वेपामिति मूलनयानाम्,अपिशब्दात्तद्भेदानां च नयानां द्रव्यास्तिकादीनां यहुविधवक्तव्यता-सामान्यमेव विशेपा एव उभयमेव वाऽनपेक्षमित्यादिरूपां, अथवा नामादीनां कः कं साधुमिच्छ्रतीत्यादिरूपां निराम्य-श्रुत्वा वत्सर्वनयविशुद्धं-सर्वनयसम्मत वचनं यच्चरणगुणस्थितः साधुः, यस्मात्सर्वनया एव भावनिक्षेपमिच्छंतीति गाथार्थः ॥ । समाप्तेयं शिष्यहितानामानुयोगद्वारटीका, कृतिः सिताम्मराऽऽचार्यजिनभट्टपादसेषकस्याऽऽचार्यहरिभद्रस्य 'कृत्वा विवरणमेतत्प्राप्त त्यत्तिचिदिई मन फुशलम् । अनुयोगपुरस्सरत्वं लभतां भव्यो जनस्तेन ॥ १ ॥ इति श्रीहरिभद्राचार्यरचिता अनुयोगद्वारसूत्रवृत्तिः 2 7