·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
New SERIRS, No. 1308.
SIRWILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCIV
नित्याचारप्रदीपः।
NITYĀCĀRAPRADIPAH.
NARASIMHA VAJAPEYĪ
EDITED BY
PANDITA VINODA VIHARI BHATTĀCĀRYYA.
VOLUME II BABCICULUS IV.
Calcutta:
PRINTED BY UPENDRA NATHA CHAKRAVARTI, AT THE SANSKRIT PRESS,
No. 5, Nandakumar Chawdhury's and Lane.
AND PUBLISHED RY TUE
ASIATIO SOCIETY, I, PARK STREET
1911,

·No text on this page.

·Rs. 1 1 1 4 2 SOCIETY vr DCAVAL. No. 1, PARK STREET, CACUTTA, AND OBTAINABLE PROM TY'S AGENTS, MR. BERNARD QUARITCH, r. New BOND STREET, LONDON, W., AND MR. OTTO TZ-BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. works marked with an asterisk * cannot be supplied.- sone of the Fasciculi being out of stock. BIBLIOTHECA INDICA Sanskrit Series * Advaita Brahma Siddhi, Fasc. 2, 4 @ /10/ each 4 Advaitachintă Kaustubha, Fasc. 1.3.@ /10/ each ... 14 *Agni Purana, Fasc. 6-14 @ 20/ each ... 5 10 Aitaröya Brahmana, Vol. 1, Fasc. 1-5; Vol. II, Fasc, 1-5; Vol. 111. Fasc. 1-5, Vol. IV, Fase. 1-8 @ /10/ each 146 Aitereya Lochana .... 2 • Aņu Bhāşhya, Fasc. 2-5 @ /10/ each 2 8 Aphorisms of Sapšilya, (English) Fasc. 101/- 0 Aştavāhasrikā Erajñkipäramita, Fasc. 1-6 @ 710/ each 3 12 *Atharvana Upanishad, Fasc 4.5 @ 710/ each Atmatattaviveka, Tasc. I. @ 710/ each ... 102 Açvavaidyaka, Fasc. 1-5 @ /10/ each 3 Avadhna Kalpalatā, \ Sans, and Tibetan) Vol. I, Fasc. 1-7 ; Vol. II, Fasc. 1-7 @ 1) each Balam Bhatti, Vol. I, Fase. 1-2, Vol 2, Fasc. 1 @ /10/ each Baudhāyana Strauta Sätra, Fasc, 1-3 Vol. II, Fase 1-3 @ /10/ each 3 12 *Bhämati, Fasc. 4-8 @ /10/ each Bhatta Dipika Vol. I, Fasc. 1-6; Vol. 2, Fasc. 1, @[10 each Baudhyostatrasangraha Brhaddöyatā Fasc. 1-4 @ /10/ each 8 Bpladdharma Purāna Faso 1-6 @ /10/ each 3 12 Bodhiearyāvatūra of Çantideva, Faso 1-5 @ /10/ each 3 2 Cri Cantinatha Charita, Tasc. 1-3 Qatadaşani, Fasc. 1-2 @ /10/ each 4 Catalogue of Sanskrit Books and MSS., Fase. 1-4 @ 21 ench 8 Catapatha Brahmana, Vol 1, Fasc. 1-7, Vol II, Fasc. I-5, Vol. 111, Fase 1-7 Vol. 5, Vase, 1-4 (@/10/ each 14 6 Ditto Vol. 6, Fase, 1-3 @ 1/4/ each ... 3 2 Ditto Vol. VII, Fasc. 1-5 @ 710/ 3 2 Qatasahasrika Prajnaparamita Part, I. Fasc. 1-14 @110/ each .. 8 12 Caturvarga Chintamani, Vol. II, Hago. 1-25; Vol. 111. Part I, Fasc, 1-18. Part II. Fasc. 1-10. Vol. IV. Fasc. 1-6 @ 710, each 36 14 Ditto Vol. 4, Pane. 7-8, @ 1/47 each 2 8 Vol. IV, Fasc. 8-9 @ /10/ Glockavnrtika, (English) Fasc. 1-7 @ 1/4/ each 8 12 "Qrauta Sätra of Āpastamba, fase. 12-17 @ /10/ each 3 12 Ditto Çankhayana, Vol. I, Fasc. 1-7; Vol. II, Farc. 1-4, Vol. III, Fanc. 1-4 ; Vol 4, Fasc. 1 @ /10/ each 0 Qri Bhashyam, Parc 1-3 @ /10/ each 1 Dana Kriya kaumudi, Fase 1- 2 @ /10/ each 1 4 Cadadhara Paddhati Kälasărı Vol. I, Fase. 1-7 @ /10/ eachi 4 6 Ditto Acharanārah Vol. II, Fasc. 1-4 @ /10/ each 8 2 Gobliiliva Gribya Sutra, Vol. 1 @ /10/ each 3 22 Diuto Vol II. Fasc. -2 @ 1/4/ each ... 2 Ditto (Appendix) Gobhila Parisista 2 Ditto Griliya Sangraha 0 10 Haralata Karmapradiph, Fasc. I 1 4 Kilo Viveka, Fase, 1-7 @ /10/ each 4 6 Katantra Faro: 1-6 @ /12/ ench Katha Sarit Sågarn, (English) Fasc, 1-14 @ 1/4/ each 17 & Kärma Puraya, Paec. X-9 @ 710/ each 46 1 1 ::::: ::::=:::::::: Ditto 1 14 ::::::::::::::: 8 o 1 4 ·तत्र नारायण: स्वामी नान्यः खामी कथञ्चन तन न प्रतिग्रहीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि । गणाविक्रयणाद् राजन् ! विष्णोर्विक्रयणं भवेत् ॥ विक्रीत तु जगन्नाथे विक्रीतं भुवनत्रयम् । इति वचनात् तत्र प्रतिग्रहः अधम्जनकोऽपि क्षेत्रप्रतिग्रह तत्तत्तीर्थवद् वाक्य विशेषाभावान क्षेत्रफलप्रतिबन्धः फलं किन्तु पुरुषार्थोऽधमः। कुरुक्षेत्र विशेषः स्कन्दपुराण, कुरुक्षेत्रे च ग्रहानो न भूयः पुरुषो भवेत् । निमित्तेषु सर्वविति निमित्तपदेन प्रतिग्रह उपरागार्बोद- यादिप्रशस्तकाल उच्यते। तत्राप्ययाचितीपस्थितमपि न ग्राह्यम् । तत्र विशेषो मनु:-- जाते कुमारे यन्नः स्यात् कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् । हिरखधान्यगोवासस्तिलाज्यगुड़सर्पिषाम् ॥ शहः- कुमारप्रसवे नाद्यामच्छिन्नायां गुड़तिलहिरण्यवस्त्रगोधान्य- प्रतिग्रहऽप्यदोषः । अन्यदपि । कुमारप्रसवनिमित्तद्रव्यान्तरप्रति- आहेऽप्यदोषः । बृहस्पतिः- विवाहोत्सवकालेषु अन्तरा मृतसूतके । पूर्वसङ्कल्पितं द्रव्यं न दुष्यति कदाचन ॥ ७

·नित्याचारग्रहीपः।
अथ प्रतिग्रहविध्यनभिज्ञेनाप्रतिग्राह्याणि ।
तन मनुः
न द्रव्यागामविज्ञाय विधि धम्यं प्रतिग्रह।
प्रापनः प्रतिग्रहं कुयादवमोदनपि क्षुधा ।
हिरण्य भूमिमखं गामबं वासस्तिन्लान् घृतम् ।
अविहान् प्रतिष्टलानो भस्मीभवति दारुवत् ॥
हिरण्यमायुरनञ्च भूर्गौश्चाप्योषतस्तनुम् ।
अश्ववतु स्वचं वासो पृतन्तेजस्तिलाः प्रजाः ॥
एतद्रयाणां प्रतिग्रह विध्यनभिज्ञेन कृतानामिमे न दोषाः ।
इतरद्रव्याणां प्रतिग्रहविध्यज्ञानेऽपि दोष जहनीयः ।
प्रतिग्रहविधिः।
पारस्कर कागलेयः, ---
दक्षिणहस्तमध्ये ब्राहामा स्याग्नेयं तीधे तेन प्रतिग्रहीयात् ।
विष्णुधर्मोत्तरे-
प्रतिग्रहीता सावित्रौं सर्ववैवानुकीर्तयेत् ।
ततस्तु कोर्तयेत् साधं द्रव्ये तद्रव्यदेवताम् ॥
समापयेत् ततः पश्चात् कामस्तुत्या प्रतिग्रहम् ।
तदन्ते कीर्तयेत् स्वस्ति प्रतिग्रहविधिस्त्वयम् ॥
प्रतिग्रहे पठेदुच्चैः प्रतिग्टह्य विजोत्तमात् ।
मन्दं पठेत्तु राजन्यादुपांशु च तथा विशः ।।

·नित्याचारप्रदीपः।
सनसा तु तथा शूद्रात् स्वस्तिवाचनकं भवेत् ।
सोझारं ब्राह्मण कुयाबिरोङ्कारं महीपती ॥
उपांशु च तथा वैश्ये वस्ति शूद्रे प्रकीर्तयेत् ।
वृद्धपराशर,
भूमेः प्रतिग्रहं कुर्याद् भूमि कला प्रदक्षिणम् ।
करे टघ तथा कन्यां दालीदासौ तथैव च ॥
करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो होष प्रतिग्रहः ।
आरुह्य तु गजस्योतः कर्णे चाखस्य कीर्तितः ॥
तथा चैकाशफानाञ्च सयेषामधिशेषतः ।
নিয়ন্ত্রন যা এ জুজ ক্রাজিল না ।
कर्णेऽजां पशवः सर्वे स्टह्याः सबै विचक्षणैः
प्रतिग्रहं तथोष्ट्रस्य आरुहीकन्तु पादुको ॥
ईक्षायान्तु रथी ग्राह्याचदण्डै च धारयेत् ।
द्रुमाणामथ सर्वेषां भूले न्यस्तकरो भवेत् ॥
आयुधानि समाधाय तथामुच्य विभूषणम् ।
वर्मध्वजी तथा स्पृष्ट्वा प्रविश्य च तथा एहम् ॥
अवतीयं च सवाणि जलस्थानानि चैव हि ।
उपविश्य तु शय्यायामुपस्पृश्य करेण वा ॥
ट्रव्याण्यन्यान्यथादाय स्पृष्ट्वा वा ब्राह्मणः पठेत् ।
कन्यादाने तु न पठेत् द्रव्याणि तु पृथक पृथक् ॥
।
(१) P. वहस्ते।
(२) P. Adds after it प्रतिग्रहं हिजोठा स्तवैवान्तर्भवन्ति ते ।

·नित्याचारप्रदोपः।
आमुच्च अङ्ग वृत्वा।
विषाणुधर्मोत्तरे,--
ग्रहीयान्महिषं पृष्ठे खरं वै पृष्ठदेशतः ।
प्रतिग्रहमथोष्ट्रस्य यानानाञ्चाधिरोहणात् ॥
बोजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः ।
वस्त्रं दशान्तादादद्यात् परिधायाथवा पुनः॥
आरुह्योपानही चैवमारुह्येव तु पादुके ।
परिशिष्टे,-
प्रतिग्रहीत गां पुच्छे कर्णे वा हस्तिनं करे।
रत्यै भाऱ्यां परां दूब्बी प्रतिग्टहीत पार्श्वगाम् ॥
पुत्रमुत्सङ्गमारोप्य प्रतिग्रहीत दत्तकम् ।
रथं रथमुखे स्पृष्ट्वा प्रतिग्टहीत कूवरे ॥
अत्र गवादीनां स्थलभेदे प्रतिग्रहा वैकलिकाः ।
विष्णुधर्मीत्तरे,-
अभयं सर्वदैवत्वं भूमि विष्णुदैवता।
कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्तिताः ।
प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः ।
तथा चैकशर्फ सब्बं कथितं यमदैवतम् ॥
महिषश्च तथा याम्य उट्रो वै ने तो भवेत् ।
रौद्री धनुर्विनिर्दिष्टा छाग आग्नेय ईरितः ॥
शेषन्तु वारुणं विद्याद वराहो वैष्णवः स्मृतः ।
आरखाः पशवः सवें कथिता वायुदैवताः ॥

·RRCEPARA
नित्याचारप्रदीपः।
R
:
जलाशयानि सर्वाणि वारिजानि कमण्डलुः ।
कुम्भं सकरकं चैव वारुणानि विनिर्दिशेत् ॥
समुद्रजानि रत्नानि सामुद्राणि तथैव च ।
आग्नेयं कनकं प्रोक्तं सब्बै लोहं तथैव च ॥
प्राजापत्यानि बीजानि यज्ञीयमपि च हिजाः ।
यानि मायनीजानि गाञ्चागि विचक्षणः॥
बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्यान्यथ रसानि तु ।
पक्षिणश्च तथा सर्व वायव्याः परिकीर्तिताः ॥
विद्या बाह्नो समुद्दिष्टा विद्योपकरणानि च ।
सारखतानि सर्वाणि पुस्तकादीनि पण्डितः ॥
सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकमेव दैवतम् ।
ट्रमाणामथ सर्वेषां लताहरितकैः सह ॥
फलानामपि सर्वेषां तथा ज्ञेयो वनस्पतिः ।
मत्स्यमांसे विनिर्दिष्टे प्राजापत्ये तथैव च ॥
छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथमासनमेव च ।
उपानही तथा यामं यच्चान्यत् प्राणिवजितम् ॥
उत्तानाङ्गिरसञ्चैव प्रतिग्टहीत मानवः ।
जपोपकरणं द्रव्यं कथितं शक्रदैवतम् ॥
ग्रहच शक्रदैवत्यं यदनुक्तं द्विजोत्तमाः ।
तज्ज्ञेयं विष्णुदैवत्वं सत्र वा विष्णुदैवतम् ॥

·नित्याचार प्रदीपः। अथ प्रतिगृहोटभेदेन निषेधः । याज्ञवल्क्यः विद्यातपोभ्यां होनन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । स्टन् प्रदातारमधो नयत्वात्मानमेव च ॥ अतपा छनधीयानः प्रतिग्रहरुचिहिजः अम्भस्य श्मप्लवेनेव सहितेनैव मज्जति ॥ तस्मादविहान् विभियाट् यस्मात् कस्मात् प्रतिग्रहात्। खल्पकेनाप्यविहान् हि पङ्ख गौरिव सौदति ॥ - मन्त्रपूर्वन्तु यद्रव्यममन्वाय प्रदीयते दातुनिकत्य हस्तं हि भोक्तुर्जिहां निक्षन्तति ॥ एतेन विद्यातपोहोनेन प्रौतिदायादिरूपमेव प्रतिग्रहीतव्यं न समन्त्रकप्रतिग्रहरूपमिति। याज्ञवल्क्यः, प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति पुष्कालान् ॥ अत्रायाचितप्रतिग्रहोपस्थिती त्यागे यहानसम्बन्धप्रतिग्रह- स्तद्दानफलं प्राप्नोति । यत्तु ग्टहागतस्य त्यागे दोषनवणं नानन्ति पितरस्तस्येत्यादि तदिहितविषयत्वासम्भवाहानफलकामिनश्च पति- ग्रह त्यागस्य विहितत्वादन्यपुरुषं प्रति दोषः ।

·नित्याचारप्रदीपः। मनु:, Aama प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्ग तत्र वर्जयेत् । प्रतिग्रहेण तस्याश ब्राह्म तेजः प्रशाम्यति ॥ सर्ववेदाधिगमनात् सर्वतीर्थावगाहनात् । गवां कोटिप्रदानाच्च श्रेयान् हस्तस्य निग्रहः ॥ इदन्तु सर्ववेदाध्ययनसर्वतीर्थस्वानकोटिगोप्रदानाधिक फल- গামিদ আজ্জীবনিন্মলিঞ্জিন্ম জন্মাল। নল टहीतट्रव्यत्यागनिषेधो विहितैतत्सङ्गल्यव्यतिरिक्तविषय एव । एव- मयाचितप्रतिग्रहाला प्रशस्तभ्यो दिजातिभ्यो निषिद्रव्यनिषिद्ध- देशनिषिद्धकालपरिहारे याचिवाऽपि प्रतियहीयात् । प्रौति- दायेन च प्रतिटीयात् । अध्यापनयाचनयोर्याचितप्रतिग्रहापेक्षया- ऽपि गुरुत्वात् । तदसम्भवे निर्गुणेभ्योऽपि निन्यवजितेभ्यः । तद- सम्भवे धामिकक्षत्रियपात् । असतच कृतं क्षेत्रं गौरजाविकमेव च । हिरण्य धान्यमन्त्रञ्च पूब्वें पूर्वमदोषवत् ॥ एवं क्रमिण । तत्र निषिद्धदाटविषये यमः, नटनर्तक वैताल चम्मकारसुवर्णकृत् । स्थाणुकाषण्डगणिका अभोज्यानाः प्रकीर्तिताः॥ गन्धर्वो लोहकारश्च शुचिकस्तन्तुवायकः । चक्रोपजीवी रजक: कितवस्त स्करस्तथा ॥ (१) P. तक्षयः।

·नित्याचारप्रदीपः।
ध्वजो मौनोपजीवी च शूद्राध्यापकयाजकी।
कुलालचित्रकर्ता च वार्युषो चम्म विक्रयो ।
समाध्यं पण्यमादाय महाध्यं यः प्रयच्छति ।
स वै वाईषिको नाम यश्च वृद्धि प्रयोजयेत् ॥
वृथाश्रमी वृथा दाता आश्रमाणाञ्च दूषकः ।
पुण्यस्य विक्रयी यश्च योनिसंकरजच यः ।।
रोपजीवी कुण्डाशी वौरहा गुरुगुप्तिकः ।
भिषक् च गरदश्चैव रूपाजीवी च सूचकः ॥
शौण्डिकः पार्णिकश्चैव निषादेन समाः स्मृताः
कम्मस्खेतेषु यो मोहाद् ब्राह्मणो वर्तते सदा॥
प्रायश्चित्तेऽपि चरित परिहार्यों भवेत् स हि ।
एते ब्राह्मणचण्डाला: सबै ब्रह्महताः किल ॥
तस्माद्देवे च पित्रे च बजयेत् तत्त्वदर्थिभिः ।
एतेषामेव सर्वेषां प्रत्यावृत्तिं तु मार्गताम् ॥
भिक्षानमुपयुञ्जानो विजश्चान्द्रायणं चरत् ।
एतेषां ब्राह्मणो भुक्त्वा दला कृत्वा प्रतिग्रहम् ॥
प्राजापत्येन शुद्धोत तस्मात् पापान संशयः ।
स्थाणुका अचाटमती। गन्धर्वो गायनवृत्तिः । कुलालो-
ऽत्रासकीयः। देवलेन कुलालस्य भोजावताभिधानात् तस्य
स्वकीयविषयत्वम् । वृथा दाता दुष्टादुष्टप्रयोजनमनुद्दिश्य दाता।
आश्रमभेदको दूषकः । गुरुगुप्तिकः गुरु गोपायति। रूपाजीवौ
वेशकरणेन यो जीवति। पार्मिकः पत्रोपजीवी।

·नित्याचारप्रदीपः। सुमन्तुः,-अभिशप्तपतितपीनभवभूणहपुंश्वल्य शुचिशस्त्रकार- तान्तिकलिकध्वजौसुवर्ण कारषण्डबन्धकिगणिकान्नानि वर्जयेत् । शौनिकव्याधचम्मकारनिषादानामन्त्रमप्रतिग्राह्यम् । तदशनप्रति- ग्रहयोश्चान्द्रायणं चरेत् । तत्पदेनाभिशप्तादयः सर्वे परामृष्यन्ते। अनापि प्रायश्चित्तं साकाइवात् । तेनैतेभ्यः प्रतिग्रहो निषिद्धः । हारीतः,-पतितदुष्कृतेभ्यः प्रतिग्टहीतमस्मभ्यमयज्ञीयं तेन न पुण्यार्थानाप्नोति आदेशवयथार्थ ब्राह्मणमभिजित्य तामस- मन्यस्मै दीयमानं प्रतिषियवयं प्रतिरहीतस्य दुष्कृतमाप्नोति । आवृण्यार्थे प्रतिष्टहीतभ्योऽकलोपयोगात् स्तन्यम् । असत्कार्य निमज्जयामार्थे निबन्धीतत्याहुः । एते प्रतिग्रहोपयोगाः यः प्रतिग्टह्णन् निरयाय कलप्यते । १ । अथ द्रव्यविशेषेण निषिवेभ्योऽपि प्रतिग्रहानुजा। तत्र गौतमः, -एधोदकमूलफलशय्यासनावसथयानपयोदधि- धानाप्रियङ्गशाकान्यप्रणोद्यानि सर्वेभ्यः । पिटदेवगुरुभृत्यभरणे चान्यत् । सर्वेभ्य इति । निन्दितेभ्योऽपि दारभ्यः । केवलमया- चितप्रतिग्रहे येषां कुसूलादीनां प्रतिप्रसवः । येषामयाचितप्रतिग्रहे नचैतदेवमपि वचनमयाचितप्रतिग्रहविषयं किन्वेष्यते । अनाभ्युदितपदेनायाचितस्य द्रव्यमानस्य पृथगुपादानात् । अयाचितप्रतिग्रह निषिद्धवष्णाजिनादिव्यतिरिक्तद्रव्यमानस्थाप्रत्या- ·नित्याचारप्रदीपः। मा चदेवोदकादिव्यं दिसति तदा तन्त्र प्रत्याख्येयमित्येवं युज्यते । एवमुत्तरत्रापि पिटदेवभृत्यभरणार्थं याचितमयाचितं वा लब्धा न प्रत्याख्यानं कुर्यादित्यर्थः । केवलं, न यज्ञार्थं धनं शूद्राद विप्रो भिक्षेत कहिंचित् । यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥ इति मनुवचनान यज्ञार्थं शूद्रात् प्रार्थनम् । अयाचितं यज्ञार्थ शूद्रादपि ग्राह्यम् । पिढदेवभृत्वभरणे चान्वदिति देवार्थस्य प्रत्या- ख्याननिषेधात् । केवलं- यज्ञार्थं लब्धमददन्भास: काकोऽपि वा भवेत् । इति याज्ञवल्क्यवचनात् तस्यान्यत्र विनियोगो न कार्यः । सुमन्तुः,-अभोज्यानानामपि पुष्यमूलफलशाकटणकाट- धान्यानि क्षेत्रस्थानि गोष्ठस्थं पयश्चाददतामदोषः । क्षेत्रमत्र उत्- पत्तिस्थानम्। मनुः- एधोदकं मूलफलं पुष्पमभ्युदितं च यत् । सर्वतः प्रतिग्टह्णीयात् तथैवाभयदक्षिणाम् ॥ शाय्यां सह कुशान् गन्धानापः पुष्पं मणिं दधि । धान्यं मल्याः पयो मांसं शाकञ्चैव न निर्वपेत् ॥ न नीत्वा कुयात् । एवं निन्दितद्दिजातिभ्य एतानि ट्रव्यागि प्रतिग्रयन्ते न शूद्रात् किमपि । अङ्गिराः,- षण्मासान् यो हिजो भुङ्क्त शूद्रस्यान्नं जगुप्सितम ।

·नित्याचारमहीपा ।
जीवन् स च भवेच्छूद्रो मृतः खा चाभिजायते ।
एते दोषा भवन्त्वत्र शूद्रादेव प्रतिग्रहे ॥
तथाच मनुः,
वेदविच्चापि विप्रोऽस्य हत्वा लोभात् प्रतिग्रहम् ।
विनाशं ब्रजति क्षिप्रमामपानमिवाम्भसि ॥
तथा-
शूद्रोऽपि धनवान् भूत्वा ब्राह्मणानेव बाधते ।
प्रतिग्रहदानेन नरकपातात् ।
तथा-
पकानवानं विप्रेभ्यो गौधान्य क्षत्रियादपि ।
वैश्यस्य सर्वधान्यानि शूद्राद ग्राह्य न किञ्चन ।
নঘাছি নিঘদ্বিজানি: মনিলা ঘমালান্যাসলা-
सम्भवे अयाचितशूद्रप्रतिग्रहासभवे शूद्रादपि याचितमतिग्रहः ।
तथाचाङ्गिराः,-
अनुग्रह प्रवृत्तस्य न दोषोऽङ्गिरसो मतम् ।
गुरूयमतिथीनाञ्च भृत्यानाञ्च विशेषतः ॥
शूद्रानं प्रतिटीयात् न तु भुक्तो खयं ततः ।
अनुराध प्रहत्तस्य गुवाद्यनुग्रहप्रवृत्तस्य न तु खयं भुले
इति गोपालादिव्यतिरिक्तशूद्रविषयम् ।
तन तु याज्ञवल्करः-
शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्राईसीरिणः ।

·नित्याचारपदीयः।
হল গনিচ্ছা যদি স্ত্রীনতষ্ট।
यत्तु क्षेत्रगतं धान्य खले वाथ यहाट् वहिः ।
सबकालं ग्रहीतव्यं सबैम्योऽङ्गिरसो मतम् ॥
सर्वकालमनायत्तावपि ।
स्वपात्रे यञ्च निक्षिप्तं दुग्धं तच्छुचिरिष्यते ।
पात्रान्तरगतं ग्राह्यं शूद्रात् स्वग्रहमागतम् ॥
शूद्रवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि ।
निमित्तेनैव भोक्तव्यं शूझान्नं तदपि स्मृतम् ॥
आम मांसं दधि कृतं धाना क्षीरमथौषधम् ।
মুজৰা স্বাঞ্ছা লিলাদি মুন।
शाकमत्यमणालानि कान्दुका: शशावस्तिलाः ।
इतुः फलानि पिण्याकं प्रतिग्राहह्माणि सर्वतः ।
सर्वत: सूतकादावपि सवर्णेभ्यश्च ।
मनु:,
नाद्याच्छूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानाधिनो हिजः ।
आददीताममेवास्नादावृत्तावकरात्रिकम् ॥
आवृत्ती आपदि।
याज्ञवल्का:
कुशा: शाकाः पयो मल्या गन्धाः पुष्पं दधि क्षितिः ।
मांसं शय्यासनं धान्यं प्रत्याख्येयं न वारि च ॥
अङ्गिराः,-
संस्कारैः शुद्धाति ह्या धान्यं तेन शुचि
स्मृतम्
तस्माद्धान्यं ग्रहीतव्यं सतसूतान्तरेष्वपि ॥

·नित्याचारप्रदीपः। . S पक्वान्नवजै विप्रेभ्यो गोधान्य क्षत्रियात् तथा। वैश्येभ्यः सर्वधान्यानि श्राद्धाद् अाह्याः पणास्तथा ॥ संस्कारैस्तक्षणादिभिः । तान्त्रिक: कार्षिक: पणः। एतचा- पद्गतस्येति लक्ष्मीधरः । अत्र गहितप्रतिग्रहाणां धनत्यागपूर्वकं प्रायश्चित्तम् । धनभोगेऽवशेषधनत्यागपूर्वकं प्रायभित्तम् । भोगेन धनसमाप्ती वैराग्य धमत्यागरूपाणावगुण्यात् प्रायश्चित्त कर्त्तव्यं न वेति सन्देह कर्तव्यमेवेति निर्णयः। श्रादिष्टप्रायश्चित्तानामसम्भवेऽपि यच्चोतं यत्र वा नोतमिह पायप्रणाशनम् । লাল জুম মুন্তান লাল নং: ৫ জুনি নির্মাগাঅশ্বিনঘলজি সাজায় বিশাল নৰ कर्तव्यम् । गुरौ च दोषे तस्यात्तिः। एनसि गुरुणि गुरू- णोति स्मरणात् । प्रायश्चित्तविशेषात् तहिधिश्च प्रायश्चित्तप्रदीप- ऽस्मत्कृतेऽनुसन्धयः। यथोक्लासातिग्रहप्रायश्चित्तमितिधनत्याग- रूपाङ्गत्यागाभावेऽपि कर्तव्यम् । नैमित्तिकेऽशक्यानहीनेऽपि पाप- क्षयफलोत्पत्तिः। अन्येत्वाहुः,--अति निषिद्धानभ्यनुज्ञातप्रतिग्रह एव धनत्याग- पूर्वकमेव प्रायश्चित्तम्। यस्यां दशायां यः प्रतिग्रहोऽनुज्ञातस्तत्- प्रतिग्रहस्य कालान्तरे निषिद्धत्वेऽपि गर्हितपदानुविधयत्वाच्च न तत्र धनत्यागपूर्वकं प्रायश्चित्तम् । यद्गार्हतेनाजयन्ति कम्मणा ब्राह्मणा धनम् ।

·नित्याचारग्रहीपः। इति वचनात्। तेनाधीत्वेनामातशूद्रप्रतिग्रहादरपि धन- स्यागपूर्वकं प्रायश्चित्तम्। किन्तु पतितचाण्डालादिधनप्रतिग्रह तथेति चौयादरपि सर्वधाननुज्ञातवं तत्रापि धनत्यागपूर्वकमेव प्रायश्चित्तम् । यस्तु परोपकारार्थमेव गृह्णातीति कुटुम्वभरणे विनियुक्त तस्य गर्हितप्रतिग्रहेऽपि दोषाभावः । मनु:- असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । स कृत्वा लवमामानं सन्तारयति तावुभौ ॥ बृहस्पतिः,- असतो यः समादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति धनस्वामिनमात्मानं सत्तारयति दुष्कृतात् ॥ यमः,- यस्तु द्रव्यं पुनर्दद्यात् प्रतिपय यतस्ततः । यमः पृच्छति राजानं कैषा भवति दक्षिणा ॥ जानताऽजानता वापि यत्किञ्चिद् दुष्कृतं कृतम् । स तरति धम्मात्मा प्रतिया पुनईदत् । इति प्रतिग्रहप्रकरणम् । । अध्यापनप्रकरणम् । एवं प्रतिग्रहेण हत्त्यसम्भवे साधुभ्योऽध्यापनेन जीवनम् । प्रति. ग्रहसम्भवे न तत्कायम् । तच्च मूल्यनिर्णयं विनैव ।

·नित्याचारप्रदीपः। सहीत्वाऽपि च यो विद्वान् दक्षिणां न प्रयच्छति । तस्य कृतघ्नत्वस्मरणात् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिरिति दोषा- तिशयस्मरणाञ्च शिष्य यहीयते तेन जीवनम् । वेदाक्षराणि यावन्ति नियुज्यन्तेऽर्थकारणात् । तावतीभ्रूणहत्यास्तु वैदं विलाव्य चाप्नुयात् ॥ भूतकाध्यापको यस्तु भूतकाध्यापितश्च यः । तावुभौ पतितौ विप्रो स्वाध्यायक्रयविक्रयात् ॥ : इति दोषः । एवं सम्पूर्णे वेदाध्यापने मूल्ययणपूर्वके यातिल्य- श्रवणात् एकदेशस्य पणपूर्वकाध्यापने चोपपातकमवणाट् वर्ज- नीयम् । अन्यो यदि मूल्यं दत्वा धन्मार्थ परानध्यापयेत् तदाध्या- पकस्य धम्मविक्रय एव परार्थजपादिवत् । বিজয়ী निषिद्ध एव। अत्र वेदविक्रय एव दोषाभिधानाट् वेदादिमीमांसादीनां पण- पूर्वकमध्यापनेऽप्यदोषः । तथा पुराणश्रावणमध्यापनान्तर्गगतम् । यत्तु व्यवहारनिर्णयोऽपि शास्त्रोपदेशरूपमेवेति नाध्यापनान्त- र्भावः । व्यवहारान् नृपः पश्यदिति क्षत्रियधम्मविधानात् क्षत्रिय- वृत्तिमध्ये देवलेन गणनाञ्च क्षत्रियवृत्तिरूपमेव व्यवहारार्जनम् । एवं पर्षदि स्नात्वा प्रायश्चित्तस्योपदेशोऽपि नाध्यपनान्तर्गत: किन्तु पृथगव कर्मान्तरम् । आर्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये हिजाः । जानन्तो न प्रयच्छन्ति तेषां ते फलमोगिनः ॥ इत्यादिकमन्यविधिविषयम् । सनादण्डधेनुग्रहणञ्च नैमित्तिक- ·लित्याचारप्रदीपः। दानप्रतिग्रहरूपमेव । एवं महापातकादावपि नाध्यापनात् सद्यः पातित्वम् । एवं न शूद्राय मतिं दद्यादिति न चास्योपदिशेधम्म- मिति चानुपसन्नशूद्रविषयमिति व्याख्यानात् । उपसन्न शूद्रे दोषा- भाव: । अनुपसन्ने तु सातकवतलोपमात्रमिति न ध पदेश- स्थाध्यापनान्तर्गतिः। एवं यज्ञादावुपदेष्टुत्वेन ऋत्विजां कम्मप्रचा- रणमपि नाध्यापनं याजनान्तर्गतम् । तन्मूल्यग्रहणं प्रीतिदाय- रूपम् । पणपूर्वकञ्च प्रत्युपकारदानस्वीकारः । प्रहप्तेभ्यश्चान्यदिति यद्दीयते यच्चानेयाय हिरण्यं ददातीत्यादि तप्रतिग्रहान्तर्गतम् । यज्ञार्थप्रतिग्रहपदार्थत्वेनालिज्यं याजनान्तर्गतं चेति नाध्यापन प्रवेशः। व्रात्याधिकारी पारस्करः,-नेतानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुः । अथ शूट्रपतिताध्यापने महान् दोष इति सर्बधा न कर्त्त- व्यम् । पतिते पातित्यं शूद्रे च । यमः,- वृषलाध्यापको यश्च वृषलाध्यापितच यः । तावुभौ नरके मग्नी वसेतां शरदां शतम् ॥ शूद्राध्यापकयाजकानित्युक्ता यमः,-- एते ब्राह्मणचण्डालाः सर्वे दुर्ब्राह्मणाः किल । इति दोषाधिक्यात्। विकम्मस्थब्राह्मणाध्यापनमपि यथा कथञ्चिदपि। शूद्रापप्रतिग्रहासम्भवे पापसंसर्गगुरुत्वात् । कृतज्ञोऽद्रोही मेधावी शुचिः कल्प्योऽनसूयकः । इति शुरध्यापनीयत्वात् । इत्यध्यापनप्रकरणम् ।

·नित्याचारप्रदीपः। याज्यप्रकरण। । .4 एवमध्यापन त्यसमवे प्रशस्तयाजनं हत्तिः । तस्य तु महत्वं प्रतिमहाध्यापनापेक्षया प्रशस्त लम्। प्रतिग्रहः प्रत्यवर इति मनुः । तथा पद्मपुराणे,- अयाज्यानां याजकर याज्यानां च विवज्जक: रतोविगमूत्रसेवी च सप्रेतो जायते नरः ॥ याज्यत्यागे दोषकीर्तनात् प्रशस्त त्वं गम्यते । तथा याजनाध्यापनादिश्यस्तथा दानप्रतिग्रहैः । विरजाः स्वर्गमायान्ति विमानः सङ्गता दिवः (१)। इति प्रशस्तता स्मर्यते । तेन पौगहरीकबडुसुवर्णवाजपेयादि थाजनेन बहुग्रहणेऽपि न दोषः। एवं प्रशस्तयाज्यत्यागे दोषनव- रणाच बहुयाजनेऽपि न दोषः । वृत्यर्थादधिक नरो भवति किल्विनी। इति तस्य प्रतिग्रहविशेषपरत्वात् । यत्तु बहुयाजक इति निन्दावचनं तत् “तथैव ग्रामयाजक:” “याजयन्ति च ये बइन्" इति वाक्ययोः समवादायाद् बहुवर्णयाजक इत्येवंपरम् । तदुक्तां दानसागरे,-बहुयाजको बहुवर्णयाजक इति । ब्रह्मपुराणे, यचोपनयनं चक्र बहनां बहुयाजकः । इति । याजनं नाम श्रौतकम्मणि ग्रहयज्ञादि स्मातकर्मणि च वरणाभरणाभ्यां सत्कृतेन दक्षिणालाभमुद्दिश्यावयवादि कम- करणम् । षोड़शलिंजो नवग्रहमखे चत्वार विज इत्यादि ·मित्याचारदीपः रूपेण बन ऋविकसमाख्या तत्र ऋखिभ्यो दक्षिणां ददातीति ऋत्विकसमादानजदानस्य दक्षिणात्वात्विजामेव याजनं हत्ति- रिति केचित् । अन्येपान्तु चमभाध्वयंप्रभृतीनां न याजनत्तिरिति केचित् । ऋत्विग्यशक्तदुच्यते इति स्मृतिः बजमानस्याप्याविज्यात् । यजननिमित्तलाच्च यज्ञार्थकर्तृत्वञ्च ऋत्विकत्वम् । तविमित्त- ঘনালৰ যাপল। সুলন্ত অবস্থার্থ বান্ধমিনি प्रतिभाति। यत्तु वरणपूर्वक वायम्बकजपसहस्रनामदेवीमाहात्मवादि- पाठदेवपूजातीर्थस्नानगया श्राद्धादिकं परार्थ कला दक्षिणाग्रहण सन्न याजनम् । यज्ञ सम्बन्धाभावात् । तत्र त्राम्बकजपादौ- वातरं पितरं शिष्यं गोसहस्रप्रदायिनम् । रचेदनेन मन्वेण- इति दक्षिणाभिधानमस्ति । यत्र सहस्रनामपाठादी समा- चारप्रमाणकं दक्षिणादानं तदुभयत्रापि प्रतिग्रहशब्दार्थसत्वात् प्रतिग्रहरूपमेव । अर्थलोभन यो दद्याद् गृहीयाच प्रतिग्रहम् । स पूर्व नरकं याति ब्राझणस्तदनन्तरम् ॥ इति यच्छातातपवचनं तव्यलोमरूपकार्यविषयमेव । तेनान तुलापुरुषादिदक्षिणावक्षिणाशब्दाक्षिणाग्रहणतिकर्तव्यता नैत- हानितिकर्तव्यता। तच्च प्रत्युपकारा2 दानमेव । nama ।

·नित्याचारप्रदीपः। कथा गीतायाम् ।- यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते तु परिक्लिष्टं तद्राजसमुदाहृतम् ।। या व्रतादौ असामर्थ्य शरीरस्य व्रते-च समुपस्थिते । कारयेमपत्नी वा पुर्व वा विनयान्वितम् । ति। । बालरं पितरं शिष्यं ब्राहाणं दक्षिणादिभिः । इति। अस्त्र पत्नयादीनां प्रतिनिधित्वेग कम्यकत्र्तृत्वम् । दक्षिणाकोतस्य न प्रत्युपकारलाभेन प्रतिनिधित्वमिति विशेषः । য িন। স্তালিনঃ নোমানি প্লাম্বিশাল वामिनः प्रतिनिधिर्नास्ति । कलंभो तु भवत्येव । तदुर बहनान्तु प्रवृत्तावन्धमागमयेदवंगुण्यादित्यधिकरी सन्ने कस्मिंश्चिद यजमाने मृते तत्स्थानेऽन्यः प्रतिनिधेयः सप्तदशसंख्याधिकरणककर्तृकल्ल- निर्वाहाय इत्युक्तम् । নৃঙ্গা স্কলিঃ यज्ञदानव्रतजपतीर्थयात्रादिकञ्च यत् । यस्त्वेवं कारयेदव्यं तेन सर्वमनुष्ठितम् ॥ इति। एतेन पौरोहित्यं व्याख्यातम् । तत्रापि नित्ये नैमित्तिके काम्ये लं मे प्रतिनिधिर्भव । इति सारणान्। (१) मुद्रितपुस्तके,-बहना तु प्रहत्तेऽन्ध जैमिनीयन्यायमालाविस्तर: १०६, पा०३ १०२२ ।

·नित्याचार प्रदीपः। त्वया मया च भोक्तव्यमिदं राज्यमकण्टकम् । इति धनदानस्वीकाराट् व्यक्तमेव प्रतिनिधिकर्तृत्वम् । तत्र प्रतिनिधित्वेन वरणविधिवत् तत्रापि कारयेदिति कर्तारं प्रयो- जयेदिति विधानादेव प्रतिनिधित्वम् । अतएव मण्डन:, पत्नयामपित्वशतायां नियुक्तः कश्चनो यजेत् । इति स्वयमेव यागेऽपि प्रतिनिधिकार दर्शयति । प्रभासखण्डे च,- पत्नी पुनः पुरोधाश्च स्वाता वापि सखाऽपिवा । यात्रायां धम्मकार्येषु जायते प्रतिहस्तकाः ॥ एभिः कृतं महादेवि खयमेव कृतं भवेत् । आपस्तम्बः, प्रयोजयिता अनुमन्ता कत्तेति खगनरकफलेषु भागिन: केवलम् । तथैव राजमहिषी राजामात्यपुरोहिताः । पापनाईन संयुक्ताः सर्वे ते राजधम्मिणः । इति यमवचनात् पुरोहितवृत्तिहिता । स्तुतिजपपाठादि- करणं न तथा गर्हितमिति विशेषः। तेन प्रतिग्रहाश्रयदेशकाल- द्रव्यदोषास्तत्रापि भवन्त्येव । यत्तु- इष्टमध्यापितं पूतं तप्तं वा ह्यात्मनस्तपः । प्रयच्छत्यपरेभ्यश्च धनार्थं धमविक्रयो। इति वरणव्यतिरीकेण स्वयमेव यागंलखा जपं कृत्वा तपः कवा परस्माइनलाभेन तहिकोणीते न कम्मणा तस्य वृत्तिः स्खलतापूर्व ।

·नित्याचारप्रदीपः। विनश्यति धनदातरि चापूर्वमुत्पद्यत इति कल्पाते स धम्म- विक्रयः । देवतानां गुरूणाञ्च मातापित्रीस्तथैव च । पुवं देयं प्रयबेन नापुखं चोदितं काचित् ॥ इति पुण्यदानविधौ पुण्यस्य कृतस्य दानेन वगतापूर्व नश्यति सम्प्रदानेऽपूर्वान्तरमुत्पद्यते तन्न धमविक्रये। यथा,- तस्माद् यत् सुकतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन पुण्येन मुच्यन्तां पितरो यातनागताः ।। इति पुण्यदानम् । तथाच ययाते: स्वर्गप्रचुतस्य दौहित्रदत्त- पुण्येन खगंगमनम् । एवं धन्यविक्रय: तस्य धर्मस्य मूल्यग्रहण- पूर्वकं परस्मै दानम् । सच निषिद्धः । पुण्यविक्रये तप्तकच्छ कुयादिति प्रायश्चित्तविधानात् । तथाच शहलिखितौ,-चैत्य- देवग्रहोद्यानारामसभाप्रपामुण्यतड़ागसेतुविक्रयं कृत्वा ततकच्छ- माचरेदिति। तेन परार्थजपाद्याचरणं न धाविक्रयो न याजन तद्धनग्रहणं प्रतिग्रह एव। मनुः- गोबधायाज्यसंयाजपारदायात्मविक्रयो। इत्यादिनाध्याज्ययाजनमित्ययाज्ययाजननिन्दायां तिलोत्पाद- नविक्रययोनिन्दनाच तिलवपनमखशतवषौ वष्यन्तरासम्भवे । एव- मिक्षं न पौड़येत् इक्षुम्नोगात्मघातक इति पौड़ननिषेधादिक्षु- कषिरपि न कार्यः । हारीत: अष्टगवं धमहल षड़ गवं जीवितार्थिनाम् । चतुर्गवं तृशंसानां हिगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥

·मित्याचारपदीयः॥
तथा---
बालानां दमनञ्चैव वाहनं न च शस्यते ।
वृद्धानां दुबलानाञ्च प्रजापतिवचो यथा ।
देवल:-
पुंस्त्वीपघातं नस्यं वा वाहनानां न कारयेत् ।
हई युगे न युञ्जीत जीर्ण व्याधितमेव च ॥
न षण्डं वाहये। न च भारेण पीड़येत् ।
न वाहनीयाः शिखरे वृषभा यत्र कुत्रचित् ॥
देवीपुराणे---
सुक्तान् (?) पृष्ठदेशे तु स्कन्धदेशे तु यो सुषम् ।
बाहयेद् गुरुभारेण स तु भारशतं बहेत् ॥
रामायणे,-
यो दुर्बलं परिशान्तं वालिश: पापनिश्चयः ।
वाहयिष्यत्यनडाह स गोनः पापमावति ॥
शक्तं समथं बलिनं वर्ष यो वाहयिष्यति ।
ग्रासोपहारसंयुक्तं न स पापमवाप्स्यति ।
स्वयं क्वषो विशेषः । पुण्याहे लागलयोजनमिति ग्रह
सारालाङ्गलयोजनविधिना लष्यारम्भः । तथा-
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च कश्यप: सुरभिस्तथा ।
इन्द्रः प्रचेताः पजन्यः शेषचन्द्रार्कवयः ॥
बलदेवो हलं भूमिवषभौ रामलक्ष्मणौ ।
रक्षोनौ जानको सीता युगं गगनमेव च ॥

·नियाचारप्रदीपः। ०० एतेहाविंशतिः प्रोता: लण्यारम्भमहोत्सवे। हारोत:,--आपत्सु कृषि प्राहुः वषेरायोजनवदायोज्यं बाल- हृषकशादौन् वर्जयेत् । आयोजनवत् चयनभूसंस्कारः कषावायो- जनं यथा समन्त्रक क्रियते तथेत्यर्थः देवल:- यो लागले तु सम्पूज्य क्यारम्भमहोत्सवे । गन्धैः पुष्यैस्तथा धूपैर्माल्य रत्नैः पृथक् पृथक् ॥ सदक्षिणैर्दधानेन होमै हाणतर्पणैः ॥ ततः शक्षिाविमुत्तोम ब्रह्मवादन भूरिणा। हलयेट वाहयेद् भूमि खयं स्नातः खलङ्गतः । पूर्वोत्तर दिर्श गच्छेत् क्रमात् पौरन्दरौं शुभाम् । ব্ধতা সঙ্গিয়াদিলীমালানি: ৪ विमुच्चा हषभं बीजं पुरुषो लक्षणान्वितः । तुष्टः सुवासाः स्त्रग्वी च सुवर्ण जलसेचकः । सुवर्णपात्रसंयुक्त प्रामुखो निवपेत् भुवि । उवा बीजञ्च तत्रैव भोक्तव्यं सह बन्धुभिः ॥ उत्सवश्यैव कर्तव्यो गीतवाद्यसमाकुलः । हारोतः,-अदौघेण प्रतोदेन शनैः शनैर्वाहयेत्। न पर्वसु सन्धिवेलयोर्वाहयेत् । हिहलकते परित्यागेऽवसृज्य मेक्षणम् । तथा वाहकानां छायासु करणं जलदानं घासदानं दंशाद्युपद्रव- निवारण रोगार्तानां चिकित्सनच हारीतोक्तं कर्तव्यम् । वपनकाले छेदनकाले महनकाले निर्वपणकाले हानयनकाले धानु- ·नित्याचारदीप च बलिहोमकरणच हारीतोताम् । गवां स्वस्तिकामनया ब्राह्मण- भोजनम् । नापयित्वानडुहामलङ्करणम् । धान्यानयनकाले च बहस्पति:- राज्ञे दत्त्वा तु षड़भागं देवतानाञ्चविंशकम् । विंशभागञ्च विप्राणां कृषि कत्वा न दोषभाक् ॥ पुनहींरीत:- यूपोऽयं निहितो मध्ये मध्यानामिह कर्षकैः । तस्मादतन्द्रितो दद्यादव धान्यञ्च दक्षिणा: ॥ भूमि भित्वौषधी भिवा भित्वा कोटपिपीलिकाः । पुनन्ति खलयज्ञेन कर्षका नात्र संशयः ॥ खलयज्ञो यथोक्तरूपेण खले विभज्य दानम् । इति कृषिप्रकरणम् । : कृष्या जीवनासम्भवे स्वयकृतवाणिज्येन जीवनम् । तत्र शङ्कलिखितो,-आपद्गतो ब्राह्मणः कामं जिजीविषुः वैश्या- चरणम् । वृत्तिमाथाय न परवं पख मिति ब्रूयात् । सक्कदेवोक्तं मूल्यमिच्छेदित्यर्थः । आपस्तम्बः,--अक्रीतपण्यैव्यवहरेत । मुञ्ज- अल्व जैनफलेः । तृगणकाष्ठरविक्कते। नात्यन्तमवस्येत् । वृक्तिं प्राप्य विरमेत् । प्रक्रीतपण्यैः क्रयादतिरिक्तव्यवहारवर्जितः । नात्यन्त- मवस्येदासलो भवेदित्यर्थः । अत्र मूलफलानामविक्रयत्वे अक्रीत- खेन विक्रोयत्वम् । विक्रयनिषेधः क्रीतमूलफल विषय इत्ये के। एवज्ञास्य मते फलानां विक्रयनिषेधः क्रोतलब्धफलविषयः । . ।

·नित्याचारप्रदीपः ।
बौधायन:-
पशवश्चकतीदन्ता अश्मा च लवणाहते।
एतद् ब्राण ते पण्यं तन्तुचारजनीलतः ॥
लवणाहते लवणादन्यः पाषाण: । अयमानो विक्रयोऽत्यन्ता-
पदि स्मृत्यन्तरे निषेधादिति लक्ष्मीधरः। अरजनोलतः कुसुम्मा-
दितरोतः! नारदः,-
ब्राह्मणस्य तु विक्रेयं शुष्कं दारु णानि च ।
गन्धद्रव्यैरकावे तूलस्तूलोकताहते ॥
खयं गोश विदलं फलानां वदरीदे।
रज्जुः कार्यासचूनञ्च तजेदविक्षतं वदेत् ॥
एरका विशेषः । तूल: शाल्मल्यादिभवः । विदलं वल्कलम् ।
तथाऽविक्रयाणि। याज्ञवल्काः
लाक्षालवणमांसानि पतनीयानि विक्रये।
पयो दधि च मद्यञ्च होनवर्णकराणि च ॥
होनवर्ण: शूद्रः ।
हारीत मनु-वशिष्ठ-शातातपाः,
नाहेण शूद्रो भवति ब्राह्मण: क्षीरविक्रयात् ।
सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ॥
इतरेषामपण्यानां विक्रयादिह कामतः ।
ब्राह्मणं सतरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति ॥
मनुः अविक्रेयाधिकारी
सान् रसानपोहेत कृतान्नञ्च तिलैः सह ।
अश्मनो लवणञ्चैव पशवो ये च मानवाः ॥

·नित्याचारप्रदीपः। सर्वन्तु तान्तवं रांशाणक्षौमाविकानि च। अपि चेत् स्युररतानि फलमूले तथौषधीः ।। अपः शास्त्र विषं मां सोमं गन्यांश्च सर्वशः। क्षीरं क्षौद्रं दधि वृतं तैलं मधुगुड़ कुशान् ॥ भारण्यांश्च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश्च वयांसि च । मद्यं नौलिन्च लाक्षान्न सानिकशफांस्तथा। रङ्गसौषं तथा लोहं तेजसानि च सर्वशः। बालान् च तथास्थीनि 'सस्नायूनि च वर्जयेत् ॥ अपोहेत त्यजेत। लतान पक्कान्नम्। इसनिषेधेन सिद्धेऽपि पुनलवणनिषेधो दोषाधिक्यार्थः । याज्ञवल्क्यः,- फलौषधक्षौम सोममनुष्यापूपवोरुधः ।। तथा सञ्चशुष्काणि केशतकविषक्षितीः । शाकाौषधिपिण्याकपशून् पक्षोंस्तथैव च । वैश्यवृत्त्यापि जीवंस्तु विक्रीणोत ना जातुचित् ॥ न विक्रोणीतत्वानुवृत्ती यमः,- कुसुम्भनारिकेलञ्च छत्राकं पूतिकं तथा । सोमः पातको धास्तोमं यज्ञश्च सर्वशः ॥ शङ्खलिखितो,-यानभक्ष(?)जतुलोह-पाषाण-कुतपशस्त्र विष- (१) मूले- वसुस्पर्धिनि रोचना: (१) ॥ (२) मुद्रितयाज्ञवल्को,-फलोपलक्षौम ॥ स्वञ्चमपुष्पकुतयकेशतक ॥ शाका-पशून गवांस्तथैवच । वैश्य-जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन ॥ श्यः प्रायश्चि. नाध्यायः । आपद्धम्मप्रकरणम् । लो० ३५-३० । आनन्दाश्रम Series, ·जियाचारमहीपः। भानुषक्षौमकष्णाजिनैकश फेभ्यः । ब्राह्मणानुवृत्तौ गौतमः,-तस्या- पण्वं क्षीरं सविकारम् । अपथ्यानि । पशवश्व हिंसासंयोगे । पुरुष- वशाकुमारीवहतश्च नित्यं ब्रीडियवाच। ऋषमधेन्वनडुहवेके । अपथ्वं विषादि । वशा बन्ध्या गौः । कुमारी अवद्धसाना गौः । वह गर्भधातिनी गौः । विष्णुः,-वेमतोम मधूच्छिष्टश- शुक्तिन पुसीसवालोहोदुम्बरविक्रयो महासान्तपनम् । बौधा- घन:,-म-तोक्म-किण्व -सुकता अविक्रेया इत्यर्थः । সত্মা चमादिसन्धानहेतु वृक्ष निर्यासः । तोक्म ईषविरूढ़ बीजम् । किण्वं सुरासाधनसनम् । सुकता दुहिता। तथा,-धान्यस्य अध्ये तिलतण्डुला अविक्रयाः। पैठौनसिः,-जिह्वापूर्तिमगाव: शानुचो चेत्यविक्रोयाशि। बौधायनः,-पितॄन् वा एष विनो- होते बस्तिलान् विक्रीचौते तण्डुलान् विक्रौणोते। मनुः,- भोजनाभ्यञ्जनादामाद् यदन्यत्कुरुते तिलैः । 'कमिभूतः स विष्ठायां पिभिः सह मजलि ॥ तथा काममुत्पाद्य कष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः । विक्रीणोते तिलान् शुद्धान् धनार्थमचिरस्थितान् । एवञ्चान शुद्धान् द्रव्यान्सरामिश्रितान् । अचिरस्थितान् मूल्याधिक्याय चिरं न रक्षयेदित्यर्थः । विक्रयश्चात्र धान्येन विनिमयः । (१) मुद्रितमनौ,शानिभूतः श्वविद्यायो पिटभिः सह मज्जति । १०माध्यायः लोप ·नित्याचारप्रदीपः। .. अशक्तो भेषजस्थार्थ यजतोस्तथैव च । यावश्यज्ञविक्रोयास्तिला धान्येन तामाः || धान्यसामान्यन्तु धान्यान्यूना देया इत्यर्थः । विक्रेता दानपुण्यानां प्रोचते गहा बुधैः । वक्ता च दानधर्माणां शपथे सोमविक्रयो। रता मुक्ति प्रबालानां मणीनां सक्षिकस्य च । प्रतिरूपककर्ता च भ्रूणहा प्रोच्यते बुधैः ॥ दानपुण्यानां शपथे वक्ता एतमिथ्या मम दानपुण्य नश्यतो- येवं रूपेण। भविष्यपुराणे- अनुयोगेन यो दद्याट् ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्व नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम् ॥ वेदाक्षराणि यावन्ति नियुज्यन्तेऽर्थकारणात् । तावतीणहत्यास्तु वेदविक्रय्यवाप्नुयात् ॥ गवां विक्रयकारी तु गवि रोमाणि यानि तु । ताववर्षसहस्राणि गवां गोष्ठे कमिभवेत् ॥ छागलेयः,- न वेदविक्रायं कुर्यादग्निविक्रयमेव वा । प्रख्यापन प्राध्ययनं प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः । याजनाध्यापने वादः षडूविधी वेदविक्रयः । अग्निविक्रयश्चानाहितारिनत्वम् । शङ्खलिखिती,-वस्था- खादीविक्रोणीयादित्युका सधः पतलोत्याह । सुमन्तु:- देवर्षिसोमचैत्यापत्यभृत्योदपानानां विक्रयो तप्तकच्छम् । देव- ·नित्याचारप्रदीपः। a प्रतिमा। ऋषिप्रतिमा। अन्यत् प्रसिद्धम् । भविष्यपुराणे,- गुड़तिल विजयं तच्छापनोद्यमाह। हारीतः,-हिङ्गुहिङ्गुल- सर्जरसमनःशिलाजनक्षीरलवणगैरिकमणिमौक्तिक-प्रबालावर्तन- भावलि वेणुवैणवमन्मयविक्रये तथारामतड़ागोदपानपुष्करिणी- पुण्यसुलतविक्रये विषवणनायी अध:शायौ चतुर्थकालभुक् संवत्- सरेण पूतो भवति। हारीतः,- यस्तु सम्भृत्य सम्भारं दुर्भिक्ष समुदोचते । होनार्थमानदाता वै प्रोक्तो दुर्भिक्षकण्टकः ॥ होनसकरमानेच यश्चैव हरते मलम् । समल: प्रोचते पापः प्रजानां मलहारकः॥ होनोऽर्थो मानञ्च यस्य द्रव्यख्य तस्य बहुमूल्येन विक्रीणीत इत्यर्थः । होनेनाल्पसारण । सङ्करेणापव्यमिश्रीकरणेन। मानेन तत्तद्रयाल्पहेतुना। एतैर्यो हरले मलं मलिनद्रव्यं पापहेतुत्वात् । हारीतः,-मानोन्मानसङ्कीर्णसङ्करविक्रये । मानं मापकादि। उन्मानं तदादिमापनेन विक्रयः । सङ्कीर्ण द्रव्यान्तरमिश्रणम् । लसरः खोयत इति कत्यया। द्रव्यं कु[सुभादि । ॥ अथ विनिमयः। यद्यपि द्रव्यविनिमय इतिस्मृतेः क्रयोऽपि विनिमय एव तथापि लोके साक्षादुपयोगिद्रव्यं गृहीत्वा द्रव्यादानं विनिमय कपहकतानमुद्रादिग्रहणपूर्वकं द्रव्यादानं विक्रय ·नित्याचार प्रदीपः । उच्चत। द्रव्यहारवैविध्येन पदार्थ हैविध्यं स्मृतावपि क्रयश्च परि. वृत्तिश्चेत्येवं निर्देशभेदो दृश्यते तेन येषां पदार्थानां विक्रये दोषः स विनिमये नास्ति । कपई कसझलनया यदि द्रव्यमेव मूल्य- रूपेण रह्यते तदा क्रय एव । तदाच क्रयदोषः स्यादेव। न च येषामेव द्रव्याणां रसारसैनिमीतव्य इत्येवं विनिमयः श्रूयते तेषामेव विनिमयदोषाभावो नान्येषां विनिमये दोषः स्यादिति वाचं तथा सति परिसंख्यायां त्रिदोषापत्तेः। विनिमयस्य विक्रयविशेषले दोषप्रसङ्गे प्रतिप्रसवार्थ वचन । यत्र प्रतिप्रसववचनं नास्ति तत्र दोष एवेति वाच्यम् । व्यवहार- हैविध्येन क्रयवसिद्धेः । किन्त्व प्राप्तविध्यपेक्षया नियमविरोध- वात् तेषु द्रव्येषु विनिमये द्रव्यविनिमयः । सोमाभावे पूतिका. प्रतिनिधिनियमवदिति। व्यान्तर यथेष्टद्रव्य रेव विनिमयेन दोष इति । नन्वेवं विनिमयस्तु रसादौनां विक्रयो नैव दुष्यति । यज्ञार्थदक्षिणानाञ्च प्रजापतिवचो यथा । इति । हारीतन विनिमयरूपे विक्रये रसादीनां दोघा- भावादिति चेत् मैवं तत्र रसादिविनिमये दोषाभावमनूच যায় दक्षिणाविक्रये विभागाधं अखादः क्रियमाणे ऋखिजां न दोष इति कथ्यते अन्यथा वाक्यभेदापत्तेः । तत्र विनिमयः । वशिष्ठः,-रसा रसैः समतो बा न्यूनतो वा विनिमातव्याः। नलेव लवणं रसैः। तिलतण्डुलपकान- विद्यामनुष्याक्ष विहिता परिवर्तकेन । न्यूमत इति खयं न्यून ।

·निवाचारप्रदीपः।
प्रहखनेत्यर्थः । तिलतण्डुलानुवृत्तावापस्तम्बः,-विहितश्चैषां मिथो
विनिमयोऽनावस्य। मनुष्याणां मनुष्यैः । रसाना रसैः । गन्धानां
गन्धैः । विद्यया विद्यानाम् । गौतमः,-विनिमयस्तु रसै रसानां
पशूनाञ्च । न लवणलतान्नयोस्तिलानाञ्च समेनासमेन तु पक्का-
बस्य सम्प्रत्यर्थे । पशूनां पाभिरित्यर्थः। पकान्नस्य सम्मात्यर्थ
श्रामस्य तदानीमुपयोगाय पक्षानं दत्वा संग्राह्यमित्यर्थः । लवणस्य
च रसत्वेन रसेन विनिमये प्राप्ते पर्युदासः । तेन लवणव्यतिरिता-
रसै रसानि मातव्यानौलार्थः । एवञ्च तस्य रसव्यतिरिक्तद्रव्यान्तरेण्ड
विनिमये दोष इति प्रतिभाति ।
इति वाणिज्यप्रकरणम् ।
एतस्य
एवं वाणिज्येन जीवनासम्भवे कुसौदवृत्त्या जीवेत् ।
च खयं आतमपि काम्यम्। स्मृत्यन्तरे च ।
बहवो वृत्तिदोषा ये ऋषिभिः परिकीर्तिताः ।
सर्वेषामपि चतेषां कुसौदमधिकं विदुः ॥
इति प्रशंसादर्शनाचा
यत्तु नारदः,
आपत्स्वपि च कष्टासु ब्राह्मणो न च वार्द्धषो ।
वृदिस्तयोक्ता धान्यानां वार्डष्यं तदुदाहृतम् ॥
নয়,
न कुर्याद ब्राह्मणो वृद्धिं ब्रह्महत्याविशेषतः ।
ब्रह्महत्याञ्च वृद्धिञ्च तूलया समतोलयत् ॥

·नित्याचार प्रदीपः। इति वचनात् कृषिवाणिज्यादिवैश्यहात्तिसम्भवे न कर्तब्ध कुसीदम् । प्रशंसावाक्यं वषिवाणिज्यासम्भवविषयम् । मनु:- ब्राह्मण: क्षत्रियो वापि वृद्धि नैव प्रयोजयेत् । कामन्तु खलु धमार्थ दद्यात् पापीयसेऽल्पकम् ॥ धम्मा) कृषिवाणिज्यासम्भवेऽवश्यकर्तव्यधार्थमित्यर्थः । पापीयसे होनवर्णाय। अल्पकं अवश्यकाार्थम् । नतु भोगार्थ- मित्यभिप्रायः। व्यास:, सबन्ध भाग आशीतः साष्टभाग: सलग्नके । निराधानं हिकशतं स्थासलाभ उदाहृतः ।। सबन्धके ऋणप्रयोग प्राशीतो भागः । अशीतिकार्षापणे कार्षापणं मासेन वर्धते। सलग्नके यत्र दर्शनप्रत्ययवानकत्र प्रतिभूस्तिष्ठति तन धनप्रयोग पणयाधिककार्षापणो वर्तते । अशीतितमभागस्थाष्टमांश प्रवेशात् । निराधाने बन्धकप्रति- भूरहिते हिकशतं हिसहितं शतं ग्रहीयात् । शतपणस्य मासे पणहयद्भिरित्यर्थः। एतच्च ब्राह्मणात्। याज्ञवल्करः, वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिश्चतुः पञ्चकमन्यथा । शतपणस्य ब्राह्मणात् पणदयधिग्रहणम् । क्षत्रियात् पण- त्रयग्रहणम् । वैश्याच्चतुःपणी। शूद्रात् पञ्चपणी। मासि मासि वृद्धिरित्यर्थः कान्तारगातुर्दशक सामुद्रा विंशकं स्मृतम् । कान्तारं वम दुर्गमम् । समुद्रगाः पोतवणिजः । कान्तारगेभ्य: -- -- ।

·नित्याचारप्रदीपः। शतपणस्य दशपणद्धिर्मासि मासि पाया। सामुनेस्थः पण- शतस्य विंशतिपणवृद्धिर्मासि मासि पाया। मूलनाशस्य शशि- तत्वात् । - याज्ञवल्क्यः, सन्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याटगुणापहा । वस्त्र धान्यसुवर्णानां चतुस्त्रिहिगुणापहा ॥ पशुस्त्री यदि व्याधीयते तदा तस्य सन्ततिवृद्धिः । रसस्य हाथै दत्तस्य मासि मासि वृद्धिं चेन्न राति तदा बहुकालातिकमेऽपि अशौतिभागविशतादिक्रमेणाटगुणपर्यन्तमेव अतोऽधिकल्वेऽपि न ग्राह्यम् । एवं वस्त्रे चतुर्गुणपर्यन्तं वृद्धिः काठा । धान्ये त्रिगुणपर्यन्तम् । हिरण्ये हिगुणपर्यन्तम् । मनु:- धान्ये शदे लवे वाह्ये नातिकामति पञ्चताम् । शदः क्षेत्रफलं लवो मेषलोमानि वाह्योऽश्वबलीवादिः। एतेषु पञ्चता नातिकामति पञ्चगुणपर्यन्तं वृद्धिर्भवतीत्यर्थः । अत्र धान्यस्य त्रिगुणं पञ्चगुणं वा अधमर्णयोग्यतावशेन दुर्भिक्षादि- कालवशेन व्यवस्थितम्। वशिष्ठः,--द्विगुणं हिरण्यम् । निगुणं धान्यम् । धान्येनैव रसा व्याख्याताः । पुष्यफलानि चातुलात. मष्टगुणम् । कात्यायन:, मणिमुक्ताप्रबालानां सुवर्ण रजतस्य च । तिष्ठति हिगुणा वृद्धिः फलकैच्याविकस्य च ।।

·निवारप्रदीप कैव्यं कोटप्रभवं आविक कम्बलादि। बृहस्पतिः, हिरण्ये हिगुणा वृद्धि स्त्रिगुणा वस्वकुप्यके । धान्ये चतुर्गुणा प्रोक्ता शदवाहलवेषु च ॥ बृहस्पतिः, হাছানুরূক্ষ্মীন্থিা। हेतिपुण्यफलानान्तु वृद्धिस्तु न निवर्तते ॥ एतद्विगुणाधिकं मासि माख्य नपणे। मासि मासि अहणे तु दिगुणाधिकमपि बहुकालेन वईते । নগ্ধা স্থান सञ्चाराहिनाधिकहती न दोषः । सलदाहिनेति मनुवचनात् ! याज्ञवल्करा, 'बहुवासकतां वृद्धि सबै सासु जातिधु । खयमेतदशौतिभागन्यूना ततोऽप्यधिका वा धनिकाध- मान्यां कृतसबन्धके वड़ते न वा तदा तामेव वृद्धि विदुः । अन्यत्र न्यूनग्रहणे न दोषः । अधिकस्यात्मकतत्वेऽपि अहणे न दोषः। अशौतिभागं हिकशतं वा रहानो न भवत्येव किल्वि- Rana पीति वचनात् । तथा हातवृद्धिः । कात्यायन:, कबोद्धारमदवा यो याचितस्तु दिशं व्रजेत् । जी मासत्रयात् तस्य तदद धिमाप्नुयात् ॥ (१) मुद्रितयाज्ञवल्कास्मृतौ न दृश्यत एष लोकार्ड्सः। ( Anandiigraina series. )

·नित्यारप्रदीपः।
पथि ग्टहीत्वा यो मूल्यमदत्वैव दिशं ब्रजेत् ।
अर्ल्ड मासत्रयात् तस्य तद्धनं वधिमाप्नुयात् ।।
निक्षेप वृद्धिशेषच क्रय विक्रयमेव च ।
याचमानो न चेत् दद्याद् वर्द्धते पञ्चकं शतम् ।
यो याचितकमादाय तमदला दिशं गतः ।
ऋतुत्रयस्योपरिष्टात् धनं वृहिमवाप्नुयात् ॥
अथामाद्या द्धिः ।
.
याज्ञवल्का,
दीयमानं न रहाति प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् ।
मध्यस्थ स्थापितस्यास्य वर्धते न ततः परम् ।।
नारदः,
पण्यमूल्यं हृतिन्यासो दण्डो यचामिहारिकम् ।
वथादानाक्षिकपणा वर्दन्ते नापि वर्जिताः ॥
आभिहारिक कलेन । आक्षिकं द्यूतोत्थम् ।
कात्यायन:,
धम्मशस्यासवद्यूतपणमूल्येन सर्वदा ।
त्रिशुक्लन च वृद्धिः स्यात् प्रातिभाव्यागतेषु च ॥
(१) मुद्रितयाज्ञवल्क्ये,-मध्यस्थस्थापितं तल्लात् वर्धते न ततःपरम् ।
Anandaprama series व्यवहाराध्यायः कणादानप्रकरणम् ।

·नित्याचारप्रदीपः।
Mane
सम्वतः,
न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षेपेच तथा स्थिते ।
सन्दिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् खयं कृतः ॥
याज्ञवल्काः
गोप्याधिभोगे नो वृधिः सोपकारेऽथ हापिते ।
अथ गर्हिता वृद्धिः।
.
मनु:-
नातिसंवत्मरौं वृद्धिं न चादुष्टां पुनहरेत् ।
चक्रहदिन च ग्राह्या कारिका कायिका च या ॥
मासमारभ्य संवत्सरपर्यन्तं वृद्धिनिर्णय उत्तमणेन कर्तव्यः ।
अधिकमधमणे चेच्छया। संवत्सरादूईमपि वृधिं दास्यति यदि
मया ऋणं देयमिति समयो न कर्त्तव्य इत्यर्थः । एवञ्च भूम्यादी
बन्धक करणे समयसमाचारो लाभमूल एव । न चादृष्टां शास्त्रेणा-
निरूपितामशौतिभागाधिका स्वयं कृतामपि न ग्रलीयात् ।
याज्ञवल्करः
'वृष्ऽवृद्धिश्चतुर्वृद्धिः प्रतिमासं तु कालिका।
इच्छाकता किरिका स्यात् काक्षिकाकायकमजा
नारदमते-अशोतिभागस्य प्रतिदिनं व्यवस्थां कृत्वा दिने
॥
(१) मुद्रितवाजवल्क्ये न दृश्यत एष झोक: Ananda.grama series,

·नित्याचारप्रदीपः।
दिने ग्रहणं कायिकेत्युक्तम् । एतेन मासवहिरपि पौड्या प्रति-
भासमवश्यं न ग्राह्या। किन्वधर्मखाच्छन्देनेत्युक्तं भवति।
मनुः
धर्माण व्यवहारण छलेनाचरितेन च ।
धर्मेण सत्यबलेन व्यवहारेण साच्याद्युपन्यासेन। छलेन
उत्सवादिव्याजेन । अलङ्करणादिग्रहणात्। आचरितेन अभो-
जननिगड़बन्धनादिना।
याज्ञवल्करः
हीनजाति परिक्षीणमृणा) की कारयेत् ।
ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम् ॥
अधिकं विज्ञानेश्वरनिबन्धादावनुसन्धेयम् ।
इति कुसौदहनिप्रकरणम् ।
SARAN
कुसौदबत्त्यसम्भवे पाशुपाल्वम् । मूल्यं ग्टहीत्वा गोमहिषी-
जातिरक्षणम् । गोषु विशेषः । शङ्खलिखितौ--गां रक्षेत् । तासु
पीतासु पिबेत् । तिष्ठन्तोषूपविशेत् । न स्वयमुत्थापयेत् । शनै-
राशाखया पृष्ठतोऽभिहन्यात् । नातीधे न विषमे नाल्पोदके
अवतारयेत् । बालवृदरोगात्तश्रान्तमुपासीत शक्लितः। प्रतिकार
कुर्यात् । गवामेषधोऽन्यथाभिलवः । ब्रह्मपुराणे,-
उन्मार्गगां तर्जयेत् तां क्षौरवक्षोत्थविल्वजैः ।
है श्रीमातमी पाहि वत्सायेति ब्रुवन् वचः ॥

·नित्याचारप्रदीपः । गोब्राहाणार्थे संग्रामे निहतः शङ्करं पदम् । गोप कन्नरो याति किं पुनाह्मणादयः ॥ इति पाशुपाल्यम् । अथात्यन्तापहृत्तयः। । तत्र न हत्तिसङ्करं कुर्यादिति वृत्तिसङ्करनिषेधातिक्रमेणापि वर्तनम् । न च ऋष्यादिपरवृत्तिपरस्य प्रतिग्रहालाने योगा- नौचित्याद् इत्तिसङ्करनिषेष: सद्दत्तिकाले न्यायपाधि निषेधानुवाद इति वाच्यम् । अतोऽन्यतमया वृत्त्या वर्तयनित्य- नुवादायोगात् । किन्तु विपत्ती नियमान्तरवदयमपि नियम- स्त्याज्य एव । तथाच गौतमः, -सर्वथा हत्तिरशती। सबथा प्रतिषिहत्तिसङ्करादिभिरिति लक्ष्मीधरः। यालिखितो,-- नान्तरितां नाविशिष्टां नाधिका नासमा न होनां न कुत्सितां नानकरी वृत्ति लिप्मेत् । अन्तरिता व्यवहिता। यथा क्षत्रि- यस्य शूद्रवत्तिः। विशुद्धासम्भवविशुद्धा प्रतिग्रहरूपा। अधिका तूत्कृष्टवर्णसम्बन्धिनी। असमा अवश्यभृत्यभरणासम्बन्धा। होना वर्णसम्बन्धिनी। कुत्सिता गर्हिता चौर्यवर्जिसा। अनर्थकरी अहिता। हारीतः,-अपर त्तिचिकित्सितम्। उपपति- वृषवेश्योपजीवनम् । वणिक् किरटकवाईषिको । अमृता कितव- हत्तिः विवादप्रेष्यत्तिस्तार्किकहत्तिः । राजपौरुषादिभिऊजीवन बकत्तिः परखापहरणं स्तेयवत्तिः। बधबन्धोपजीवनप्रभृतय- ·नित्याचारप्रदीपः। चैताः किल्विषहत्तयो भवन्ति । किल्विषवृत्तयो निरयानुशिष्टाः पापयोनिषु जायन्ते। वृषवेश्योपजीवनं गोधु वृषदानेन मूल्य- ग्रहणम् । वणिक पण्योयजीवनम् । किरटो तादिविक्रयौ निषिद्धापजीवी वार्द्धषी । एतत्त्ववृतवृत्तिः। कलहेन जीवन विवादवृत्तिः । सेवया प्रेष्यत्तिः । हेतुवादजीवनं तार्किक हत्तिः । राजभयदर्शनेन उत्कोचग्रहणं राजपौरुष्यम् । देवलः,- चिकित्सा ज्योति रूपं शकटं तिलपातनम् । सुरातुलाञ्च नाजीवेत् पुत्राचार्यत्वमेव च ॥ रूपं अर्जनार्थ शरीरशोभाकरणम् । शकटं वाहनामूल्य- दानेन । सुरा विक्रायेण । परस्य द्रव्यस्य क्रयादिकालोत्तलनया जीवनं तुला। पुत्राचार्यत्वम् अध्याय पुत्रान् धनग्रहणम् । मनुः- नेहेतार्थ प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कम्मणा। न कल्पमानवर्थेषु नान्यामपि यतस्ततः प्रसङ्गेन गोतवाद्यादिना । यतस्ततोऽभिशप्तपतितादेः । अति- काष्टायामण्यापदि एतान् न कुर्य्यादित्यर्थः। अतिकष्टापद्दर्भिक्षादौ सामान्यानुज्ञातं सर्वमेव कर्तव्यम् । किन्तु विशेषण यस्थानुज्ञा तदसम्भवे पूर्वोक्ताः कुकृत्तयः ।

·नित्याचारप्रदीप अथ विशेषविहिताः। अत्र मनु:, ne mandu विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गौरक्ष्यं विपणिः कषिः । 'ति:च्यं कुसीदञ्च दश जीवनहेतवः ॥ विद्या गारुडादिविद्या । शिल्पं चित्रादिकम । भृतिवेतनम् । कर्मकरणार्थम् । सेवा प्रसिधा। तिर्धेयम् । गहितषि- वाणिज्यकुसौदानामन निर्देशः । वृहस्पतिः,- सेवा गोशकटारामयाचाहत्तिर्वणिक क्वषिः । अनूपं पर्वतो राजा विपत्तौ जीवनानि तु ॥ अनूपं जलप्रायो देशः। शालूकाद्याहरणेन । राजा सर्व- प्रकारबत्त्यसम्भवे अशास्त्रहत्त्यराजन्यप्रसूतोऽपि प्रतिग्रहेण जीवन- हेतुः। छागलेयः,- शकटं शाकटी गावी जालमस्यन्दनं वनम् । अनूपं पर्वतो राजा विपत्तौ नृप वृत्तयः ॥ शाकटी शाकटिकः। एतद्दयं धान्यादिबहनमूल्यभावेन । जालं मत्स्यादिहरणेन । अस्यन्दनम् एकनावस्थानम् । व्ययाधिक- विरहात्। ऋणादिलाभाच्च जीवनं फलमूलाहरणेन। यत्तु हारौतस्मृतौ शकटनिन्दनं तत् सुस्थविषयम् । यथाह युक्तभार- मयोगक्षेमपञ्चशून(?)मनो मन्यते । दशशूनं (?) रात्री । शतशूनं (?) वर्षासु। तस्मान्न रात्रौ चरेन्द्र वर्षासु । मासेन किलानोवृत्तिः पतति । धमविद्योऽग्निदेवातिथिग्रहयज्ञोपकरणेनानेनोभवती (१) मनु reads गिरिमैन्यं ।

·नित्याचारग्रहीपः। ३२४ . वाहुः । शतशून(?)मित्ययन्त्रम् । भारी बीहादिसमूहः । अयोग्य- शाकटिकाधिष्ठितत्वेनायोगक्षेममनः शकटं रात्रौ दशशूनम् (?)। अग्न्याधुपकरणसमिदाहरणादनेनो निष्पापो भवतीत्यर्थः । गौतमः,--सर्वधातुवत्तिरशतावशूद्रेण तदम्येक प्राणसंशये। तहणसङ्करोऽभक्ष्यनियमस्तु प्राणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रसाददौत। স্মনী হুক্ষ্মন ক্ষমুক্ত নাছি। মুক্মিনি सर्वथा हत्तिसकरादिनापि वृत्तिः। शौद्रमपि प्रापसार तबर्ण- सङ्करः । शूद्रवर्णसहासनादिनियमवत्तिरित्यर्थः । अङ्गिराः,- व्याधितस्य कदर्यस्य कुटुवात् प्रच्यावितस्य । अथाननामचालस्य भिक्षाचा विधीयते ॥ मनुः, तथैव सप्तमं भतां भतानि षड़नता। গুললিল চ্ছ ভীন। खलात् क्षेत्रादगाराद वा यती वाऽप्युपलभ्यते । ख्यातव्यन्तु तदा तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥ खामिनि पृच्छति वताव्यमुपवासत्वयं शतमलामे न तेन नीयत इति । इदं चाब्राह्मणात् । अब्राह्मणारिदिति याज्ञवल्कापात् । ब्राह्मणयोरपि नित्यकमहीनयोहतव्यम् । दस्युनिष्क्रिययोश्च लमजीवन् हर्जुमर्हति । इति मनुवचनात् । अधिकारी तु यो यस्य सदस्यस्तस्य कीर्तितः तस्यापि योत्तमनैतदका कम्मगहितम् ॥ (१)

·नित्याचारप्रदीपः।
ক্ষুনি ছাহীনবল নিয়ম! স্মৃগিন্ধাৰ ঘৰৰ
शाय व्ययादिकरणेनोपजीवनम् ।
অামঞ্জ,
आपगतः सम्भर छन् अञ्जानोऽपि यतस्ततः ।
न लिप्यतेनसा विप्रो ज्वलनासमो हि सः ॥
अत्र येषां निषिद्यानां कथञ्चिदनुज्ञातऽप्यत्यन्त कष्टापदि दोषा-
भावः । येषां विशेषानुज्ञा नास्ति किन्तु सामान्यानुना तन
कियान् दोषः।
तदुक्तं भ?:-
एक विनाप्यनुज्ञानात् क्रियते न्यायसम्भवात् ।
क्रियतेऽनुजया चान्यद् विशेषश्च तयोर्महान् ॥
सामान्येनाभ्यनुज्ञानाद् विशेषो हि विशिष्यते ।
विशेषोऽत्यन्तनिर्दोषस्तीकदोषतरा क्रिया।
सधा,
तत्रत्यपापशेषाणामन्त शौचं विधीयते ।
कम्मेणा येन केनेह मृदुना दारुणेन वा ।।
उद्धरहीनमात्मानं समर्थो धनमाचरेत् ।
धन्मश्च प्रथमं तावत्रायश्चित्तानको भवेत् ॥
ततस्तेन विशुहस्य फलार्थोऽन्यो भविष्यति ।
इति नित्याचारमदीप ढतीयभागाल्ये वृत्तिनिर्णयप्रकरणम् ।

·गित्याचारप्रदीपः। अथ तृतीयभागे देवतायतनगुरुधार्मिकब्राह्मण- रहगमनम् । योगक्षेमार्थमीश्वर- सन्निधिगमनञ्च। अलब्धलामो योगः। लब्धपरिपालनं क्षेमः। मनुः, दैवतान्यधिगच्छेच धाम्गिकांश्च हिजोत्तमान् । ईश्वरं चैव रक्षार्थे गुरुणेव च पर्बसु ॥ अभिवादयेत वृद्धांश्च दद्याचैवासन खकम् । कताञ्चलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ जई प्राणा शुल्कामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाच्या पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥ अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चलारस्तस्य वर्धन्ते प्रायुः प्रज्ञा यमो बलम् ।। सहस्पति:- सांख्यं सामोधिकः कुर्यादुपैयादीवरं सदा । इदं देवायतनादिगमनं मनुना स्नातकव्रतमध्ये गणितम् । ततोऽन्यतमया वृत्त्या वर्तयन् स्नातको हिजः । स्वर्गायुष्ययशस्थानि बताणौमानि धारयेत् ॥ इत्युपक्रम्य वेदोदितं वकं कमी नित्यं कुयादित्यादिना हातकधाण्यत्वा अन्ते च पुने सर्व समासज्य ब्रह्माध्याननिष्ठो अवैदित्युत्ता- ·नित्याचारपदीपः। एषोदिता टहथस्य बत्तिविप्रस्य शाखती। नातकव्रतकल्पच सद्धिकरः शुभः ॥ इत्युपसंहत्य- एतेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्तवित् । व्यपतकल्मषी नित्यं नालोके महीयते।। इति फलमुक्तम् । तमोपक्रमोपसंहारण सर्वेषां फलोहेशन विधानप्रतीतेः। नेहेतार्थान् प्रसङ्गेन इत्यादीनामपि निषेध- रूपाणां पर्युदासरूपेण प्रसङ्गपदवायगीतवाद्यकरणकधनार्थचेष्टा- प्रसङ्गे तदभावसङ्कल्पः कार्य इत्येवं व्रतविधानरूपेण गम्यते । यद्यपि पर्युदासत्वेन नोपलक्षणादोषस्तथापि ब्रतानीमानि धार- येदिति प्रथमं व्रतस्य विधेयत्वप्रतीतः । तस्य स्वरूपजयव उत्तर- वाक्यानि त्वन्तरावाक्येभ्यो रटान्ते। यथीचे ऋचा क्रियत इत्यादी प्रथमं वयोवेदा अजायन्त इत्येवं वेदानां विधिसम्बन्ध- प्रतीला पश्चात् प्रतीत्य ऋगादिपदं लक्षणाहन्तं कल्पाते । विधि- मात्रन्तु वाक्याद गरयते। तथेह व्रतसविधेयत्वनिषेषवाक्याना- मपि व्रतविधिरूपलम् । ननु चैवं ब्राह्मणताड़नादौ- शोणितं यावत: पांशून संग्रहाति दिजन्मनः । तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरके वसेत् ॥ Hanuman तथा- - यो राज्ञः प्रतिसहाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । स यायेण यातीमान् नरकानेकविंशतिः ॥

·নিশ্বাসী। इत्यादिरूपेण निषेधापेक्षितनरकादिफलवर्णनमसङ्गतम् । नित्तिसङ्कल्परूपव्रतस्य फलार्थाभिधेयखेन निषेधाभाव तदतिक्रमे नरकपाताभावात् । तथाच संख्याधिकरण,-यो ब्राह्मणायावगुरेत् तं शतेन घातयेत् । यः शोणितं कुर्यात् यावतः पांशून् सलीयात् तावतः परिसंवत्सरान् स्वर्गान् लोकान् न प्रजानीयात् तस्मान्न ब्राह्मणायावगुरेन शोणितं कुर्य्यात् इत्युदाहृत्य निषेधरूपत्वेन निवर्तनापेक्षितानिष्टफलखेन नरकसाधनत्वं ब्राह्मणावगीरणादि- रूपनिषिद्धकरणो यदुना तदविरुपाते। यञ्च प्रजापतिव्रते नेक्षे- तोद्यन्तमादित्यमित्यायुदाहृत्य स्वरूपणानीक्षणसङ्कल्पे विधेय उक्तः तत्र विपर्यये नरकपाताश्रवणादेव ता हैनसा युक्ती भवतीति फलथवणादेव तथोक्षाम् । एवमिहापि यत्र निषेध अनिष्टफलश्रवणं नास्ति तवास्तु नानोपक्रमोपसंहारयोर्चतरूप- प्रतीतः। स्नातकव्रतकल्पश्च सह वृद्धिकरः परः। अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्त्रवित् ॥ व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते । इति फलश्रवणाच पर्युदासरूपेण निहत्तिससल्यरूपस्य व्रतस्य विधानम् । नरकपातावनिष्टपातश्चवणस्थले कथं पर्युदास इति चेत् उच्यते यथाग्निहोत्रदर्शपौर्णमासपशुसीमादेः श्रुतौ तत् तत् फलावनिहितस्य यजनादेश्व धनप्राप्तिरूपेष्टफलार्थस्य याव- ज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादित्यादिविधानात् पृथगव फलार्थिवं याजनादौ तु नियमस्यैव सातकवतखम् । किम्बहुना मेहनादौ ·नित्याचार प्रदीपः। देशकालदिनुखादिनियमस्यापि सातकव्रतत्वम् । एवं निषेधत्वे- লাল্বন নানালিলটি নাল্লাহাবীহ্যবাসনি- दीनां संयोगान्तर चेह स्नातकव्रतरूपत्वमपि । यथा सत्यवदन- स्थानृतवदननिषेधसङ्कल्पस्थापि मातकव्रतत्वम् । दर्शपौर्णमासा- दिप्रकरणपाताच्च असत्यवदनप्रतिषेधस्य धम्माङ्गत्वम् । तदुक्तं विधि, संयोगान्तरादिति। अतवदने दोषयवणाच्च वृधगनृतवदनस्य निषिद्धवं विधिसंयोगभेदादेव तत्र प्रायश्चित्तभेदवत् । इहापि ब्राह्मणावगोरणाभावसङ्कल्पातिक्रमण नरकपातफलनिवेधातिक्रम प्रायश्चित्तम् । गुरुः स्नातकव्रतलोपप्रायश्चित्ती च धुब्धकम् स्नातकव्रतलोपि च प्रायश्चित्तमभोजनम् । इति विधानात् । अतएव यत्कम्म कुर्वतोऽस्य स्थात् परितोषोऽन्तरात्मनः । तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं विवर्जयेत् ॥ इत्यन्तमनुवचने आत्मतुष्टेः पुनर्वचनं सातकव्रतत्वज्ञापनार्थ- मिति लक्ष्मीधरः । अत्र स्नातकव्रतलोपे प्रायश्चित्तानानादेवा वश्यकर्त्तव्यतालाभात् अवश्यकर्त्तव्यस्य काम्यफलार्थत्वे विरोधात्। खगायुयशो ब्रह्मलोकादीनामर्थवादोपस्थितत्वे ह्यपि न फलवं किन्तु स्तुतिमानोपयुक्तं नित्यकम्मान्तरवत् पापक्षय एव फलं सत्वद्धिपदेनात्मपापक्षयस्य विवक्षितत्वादपतकल्मष इति च व्यक्तमभिधानात् । तत्तविधिभेदाच प्रत्येकमेव व्रतत्वम् । व्रता- नौति बहुवचनाच न राजसूयवदेकप्रयोगत्वम् । अतएव क्रमादरः। यथाकालमेव विध्यन्तरानुसारादनुष्ठेयः ।

·नित्याचारपदीपः। अथवा येषां बलवता प्रमाणेन निषेधरूपलं गम्यते स्नातक- व्रतकाण्डान्तःपातित्वेऽपि तासां पृथगैव निषेध्यत्वं यथा दर्शपौर्ण- मासप्रकरणपठितानामपि पूणनुमन्त्रणादीनामुत्कर्ष इति । अतएव- वारिदः कृषिमाप्नोति सुखमक्षयमन्नदः । इत्यादेः : पृथक् फला/ विहितस्य दानस्य स्नातकव्रतत्वम् । तथासति सर्वदा दानानां प्रत्यहमकरणे दोषापत्तेः। किन्तु धनत्वेन किञ्चिदेव दान सातकधर्मः । एकस्मिन्नेव दत्ते स्नातक- व्रतमनुष्ठितं भवति । तमानसफाथिकदशेन्द्रियहारकप्रवृत्तीनां तहारकहार बादशविधप्रसङ्गनिहन्तानां भेदाच मानससझल्परूपं वतं ज्ञादयविध भवति । तत्र मानसं वन्नदानपूर्ततपोध्यानभेदात् पञ्चविधम् । निवासभोगतानसरवर्जनभेदेन चतुर्विधम् । कायिकं प्रतिग्रहगुरुशुश्रूषादिपाणिजं गमनागमनादिचेष्टादिक पादिकं मेहनसम्बन्धि पायुजं भूचोकगब्रह्मचादिसम्बदमौप- स्थाकं प्रागणमानेयात् घाणं भक्ष्याभक्ष्यं पेयापेयं रासनिक अवलोक- नौयावलोकनं चाक्षुषं स्पृश्य स्पर्शस्वाचिकः अव्यश्रवणं श्रौतिक- मिति । तथाच- एकादशेन्द्रियः पापं यत्कृतं वैश्यमानवैः । इति पद्मपुराण । गौतायाम्- कायेन मनसा बुद्धया केवलेरिन्द्रियैरपि । ये जनाः कम्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यत्वात्मशुद्धये ॥ मनुः--तच मानसे यज्ञादि ।

·२३६ नित्याचारप्रदीपः। व्यासः- MEDIA ॥ प्रधान वैदिक कम गुणभूतमथेतरत् । गुणनिष्ठोऽतिप्रमाणं बाधयन् बात्यधोगतिम् ॥ गुणनिष्ठः सत्याचारनिष्ठः । अतिप्रमाणं वेदः । मनुः, अग्निहोत्रञ्च जुहुयादाद्यन्तेयुनिशोः सदा । दर्शन चाईमासान्त पौर्णमाक्षेन चैव हि॥ सस्थान्से नवसस्वेध्या तथवन्त हिजोऽधरः। पशुना ह्ययनस्यादी समान्ते सौमिकर्मः॥ ऋत्वन्तेऽध्वरचातुर्मासः । याज्ञवल्करः- कर्तव्याअयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि। एषामसम्भव कुर्यादिष्टिं वैश्वानरों द्विजः ॥ त्रैवार्षिकाधिकानी यः स हि सोमं पिवेद विजः । प्राक् सौमिकी; क्रिया: काया यस्थान वार्षिकं भवेत् । on . वैश्वानरों प्रकृत्य मनुः । कृप्तानां पशसोमानां निष्कत्यर्थमसम्भवे । वशिष्ठः,-अवश्यं ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत दर्थयौर्णमासाग्रय- णेष्टिचातुर्मास्यपशमोमैश्च यजेत् । नैयमिकं ह्येतादृशं संस्तुतज्ज्ञ नित्यमेकं नित्यं ऋणसंस्तुतं जायमानो वै ब्राह्मण इति सोमा- करणे ऋणस्तुतिः । देवलः,-हुत: अहुत: प्राहुत: शूलगवः वलि- हरणं प्रत्यवरोहणमष्टकाहोमश्चेति प्राक् संस्था: मत अग्न्याधेय- मग्निहोत्रं दर्शपौर्णमासावाग्रयणमयनयनचातुर्मासानि सौना- ·नित्याचारप्रदीपः। मणिरिमा हवियज्ञसंस्थाः सप्त अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थः षोड़शी वाजपेयोऽतिरात्री आप्तोर्याम इति इमाः सोमसंस्थाः सह। एकविंशतिविधो यज्ञाध्वरो वेदोका वाजिमेवराजसूय- पौण्डरोकगोसवादयो महायज्ञाः । एतावदिति कालमुद्दिश्य यज्ञानुष्ठानं सनम् । पक्कापक्काबेन पञ्चयज्ञप्रवृत्तिईतम् । देवेभ्यो होमः स्माऽग्नौ प्रहुतो ब्राह्मणाय पक्वान्नदानमहुतो बलिहरणं शूलगवः स्मात्तं एव। पुंगवः पशुयागः। बलिहरणं सर्पबलि- हरणम् । प्रत्यवरोहणं मार्गशीर्षप्रत्यवरोहणमित्यायुक्तम् । एता- वदिति बादशरातादिसहस्त्रदिनपर्यन्तं कालमपेक्ष्य विहितं सत्र- मित्यर्थः । एवं प्रकारेण यज्ञस्य हत्तिः पञ्चपदा पञ्च मकारा प्राक- संस्था हविर्यजसंस्थाः सोमसंस्था महायज्ञाः सौनामणी खेति । স্থানীনল অন্নসন্ধাৰৰ অত্যা মীন: জালাল पक्षादिकरणं अमावास्यादिवाई श्रवणाकी आग्रयणक्रिया आखयुजीकर्भ। अर्थमान्यजनाणि भवन्तीत्युपक्राम्य बौधायनेन प्रतिवसन्तसोमपर्यन्तं दर्शिताः । तथा जावालेनाग्निहोत्रदर्श- पौर्णमामायणचातुर्मास्थपशुबन्धसोमानुक्ता इध्या युक्तो न संशय इत्युक्तम् । विष्णुः,- नात्ययज्ञस्य लोको वै नायजो विन्दते सुखम् । अनिष्टयज्ञोऽपूतात्मा नखते चलपर्णवत् ॥ यजमानस्य ये निन्दां प्रवदन्त्यबुधा जनाः । यज्ञाषोढन्तु ते तस्य पापं रहून्यचेतसः ॥ यज्ञाषोढं पापं यज्ञवैराग्यरूपम्। तथा प्रायश्चित्तविषये

·नित्याचारमदीप
गौतमः,पुनस्तोमिनेष्ट्वा चरति मृत्यु तरति पाप्मानं तरति
ब्रह्महत्यां येऽश्वमेधन यजन्तेऽग्निष्टुताऽभिशस्थमानं बाजोदिति
च । वशिष्ठः-
वैश्वानरों व्रतपतिं पवित्रेष्टिं तथैव च ।
रुद्राहत्तौ प्रयुञ्जानः पुनाति दश पूरुषम् ॥
मनुः,-
पुण्यान्यश्वानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
न त्वल्पदक्षिणैर्यजेतेह कदाचन ॥
प्राजापत्यमदत्वाखमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम्
तत्राहिताग्निभवति ब्राह्मणो विभवे सति ॥
तथा-
रथं हरेदथाध्वर्युब्रह्माधाने च वाजिनम् ।
इति । अनान्याधान--
अश्वस्य ब्रह्मणे दानं केषाञ्चिच्छाखिनामिति ।
व्याख्यातनान्यशाखिनामध्वस्य विभाज्य नयनमेवच ।
हारोतः,-असहव्यप्रणीतो यन्नः सवति अनलिकप्रणीतो व्यथते
अविद्यप्रणीतो नावकः सोर्णप्रणीतोऽसिद्धार्थोऽकत्स्नोऽते-
जस्कः विधिविहीनो यातयामः अध्रुवः सोपधोऽल्पफलोऽन्नद
उपदस्यत्य दक्षिणोऽन्तः एते यज्ञस्योपसगाः । यैरुपसृष्टा यज्ञो-
ऽनावुको भवति असव्यं असहत्यर्जितं द्रव्यं तद्रव्यवत:
सवति न फलति अनविजः यज्ञानुष्ठानज्ञानरहित-ऋखिक कृतः
अविद्ययजमानप्रणीतो नावकः । नास्ति अवको रक्षको यस्य ।

·नित्याचारपदीयः। मनुः सङ्कीर्णः पापकत् तत्प्रणीतो निष्फलः । अक्कत्खोऽङ्गाहीन अतेजस्का: फलातिशयासमर्थः । विधिहीनः इतिकर्तव्यताहीनः । अध्रुवः अल्पकालफलदः । सोपधः दृष्टकीर्त्यर्थमनुष्ठितः। अन्नदः क्षेबाबं दीयते स उपदस्यति क्षीणो भवति । अदक्षिणः आवृतः मिथ्या भवति। ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते । ऋत्विजस्ते हि शूद्राणां ब्रह्मवादिषु गहिताः ॥ छागलेयः,- ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रभुपासते। दाता तत्फलमानोति कर्ता च नरके वसेत् ।। इदं च यज्ञामुष्ठानार्थमेव शूद्रात् प्रार्थनात् पूर्वग्रहणे । न यज्ञार्थं धनं शूद्राद् विप्रो भिक्षेत- इति भिक्षानिषेधात् । अयाचितस्य तु देवपिचधैं अन्यदित्य प्रत्या- स्थेयत्वोक्तः। एवं प्रतिग्रहादिरूपेण वृत्यर्थं शूद्रा) शूद्राद ग्रहणे ततो यज्ञकरणेऽपि नायं दोष इति भाव्यम् । अतएव- यज्ञार्थ लब्धमददभासः काकोऽपि वा भवेत् । इति यज्ञार्थमेव गृहीतस्य धनस्यानुपयोगे दोषः । हामीलः,- योन्वय इत्युत्ता यजति महान्तं वाकान्तं संवीक्ष्य स्वल्पेन तेध्यार न सर्वमुपयुनति तत्र वैधातवीया प्रायश्चित्तिः । तथा उत्सृज्वाग्नि प्रवसन् प्रवत्यन् वा वैखानया यजेत । अयाज्यं याजयिष्यन् अप्रतिग्राह्यस्य प्रतिग्रहीष्यन् वैखानया यजेत । तथा अभिशस्ती- ऽभिद्रोह अम्नावारुण्या यजेत । अभिद्रोही गुरुमित्राद्यपकारी ·नित्याचारप्रदीपः। धारयज्ञस्य तु देवादु दचिणार्थद्रव्यासम्भव दक्षिणाट्रव्यं यथा- निबाहम् । तत्र प्रकारमाह । मनुः यावेत् प्रतिरुद्धः स्यादेकांशेनैव यज्वनः । ब्राह्मणस्य विशेषण धार्मिके सति राजनि । यो वा वैश्यो बहुपशींनकतरसोमपः । कुटुम्बात् तस्य तद् द्रव्यमाहरेद् यज्ञसिद्धये ॥ आहरेत् त्रीणि वा हे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः । नहि शूद्रस्य यज्ञेषु कथिदस्ति परिग्रहः ॥ योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वाच सहस्त्रगुः । तयोरपि कुटुम्वान्यामाहरेदविचारयन् । आदाननित्याचादातुराहरेदप्रयच्छतः । तथा यशोऽस्य प्रथत धनाशीव विवईते ॥ प्रतिरुधः विलखितः। हरेत् तेन दीयमानमपि तदङ्गभूतं द्रव्यं तस्माद ग्रहीयात्। वैश्यादलाभ शूद्रादपि बलादाहरेत । तदीयधनस्य सर्वथा यज्ञानुपयुत्तालेनोताविधिना यज्ञार्थ हरणे- ऽप्यदोष इत्यर्थः । शूद्रादलाभऽन्चोपि यः शतगुः सन्नाहिताग्नि: सहखगुर्वा नासोमपस्तयोर्गुहार्त्तव्यम् । तयोरप्यलाभे यः प्रत्यहमर्जनेन धनं सञ्चिनोति न किञ्चिदानादिना व्ययं करोति तहादिकं साङ्ग कुर्यात् । धाम्भिके सति राजनीति सर्वत्र सम्बद्धाते। अधाम्भिको राजा कदाचिदेवम्बिधं शास्त्रमज्ञात्वा कदाचिद् दण्डयेन्निवारयेहा। गौतमः,-द्रव्यादानं विवाह- ·नित्याचारप्रदीपः। सिद्धार्थ धम्मान्ते प्रसले च। विवाहकालातिक्रमशया धश्चान्त- स्थाग्निहोचादेर्लोपप्रसङ्गे द्रव्यादानम्। शूद्रादिभ्यो वलेन द्रव्य- मादेयमित्यर्थः । अङ्गिराः,-- खलक्षेत्रगतं धान्यं वापीकूपगतं पयः । अमोज्यादपि तद्ग्राह्यं यच्च गोष्ठगतं पयः ॥ विहितानेषु यज्ञेषु हविष्याग्रयणेषु च । इष्टिं तत्र मतों (?) कुयात् सुन्तं न तु लोपयेत् ॥ अभोज्यशूद्रादेयं विच्छेदशङ्कया प्रतिग्रहः कर्तव्य इत्यर्थः । एवं च यज्ञानुष्ठानं ऋषियन इत्यादिना मनूक्तम् । तथा इन्द्रिय- वृत्तिरोधरूपेण वाचि प्राणहोमेन ज्ञानेन वा पञ्चयज्ञानुष्ठानं एतानेव महायज्ञानित्यादिना मनूक्तं कर्तव्यम् । इति यज्ञरूपस्नातकप्रकरणम् । अथ दानम् । मनु:, शक्तितो यतमानेभ्यो दातव्यं सहमे धिना। संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः ॥ इति दानं स्नातकव्रतम् । तथा-वारिदस्तुतिमानोति सुखमक्षयमबदः । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥ --

·नित्याचारप्रदीपः।
.
भूमिदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।
सहदोऽग्राणि वेश्मानि रूपदो रूपमुत्तमम् ॥
वासोदश्चन्द्रसालोक्यमखिसालोक्यमखदः ।
अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो बनस्य पिष्टपम् ॥
यानशय्याप्रदी भार्यामश्वयंमभयप्रदः ।
धान्यदः शाखतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् ॥
सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदान विशिष्यते ।
याज्ञवल्काः,
हेमशृङ्गी शफै रोप्यैः सुशीला वस्त्र संयुता।
सकांस्यदोहा दातव्या क्षौरिणी गौः सदक्षिणाः ॥
दशसोवर्णिके शृङ्गे खुरा: पञ्चपलानि तु ।
इति स्मृत्वन्तरोक्तं ग्राह्य साकाइखात् ।
स्मृतिशास्त्रविकल्पः स्यादाकाहापूरणे सति ।
इति न्यायात् कस्थिपात्रमुध:समानं तत्स्थाने धाय॑म् ।
कांस्यदोहमिति स्मृत्यन्तरात् । ताम्रपृष्ठादिकं विकल्पेन
तथा---
दातास्याः खर्गमाप्रीति वत्सरान् रोमसम्मितान् ।
कपिला चेत् तारयति भूयश्वासप्तमं कुलम् ॥
तथा-
सवत्सारीमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखी।
।
(१) मुद्रितयाज्ञवल्क्ये,-सकांस्यपाला • Anandagrama series अाचारा-
ध्यायः दानप्रकरणम् ।

·नित्याचारप्रदीपः। ३४३ दातास्याः स्वर्गमाप्नोति पूर्वेण विधिना ददत् । पूर्वविधिः सुवर्णशृङ्गादिः। वत्सरोमसहितगोरोमसमान- युगमितखर्ग: फलम् । गोदानानुवृत्ती विष्णु:-शतप्रदो ब्रह्मा- लोकम् । महाभारते-- गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपद्यते । वृद्धवशिष्ठः,-- यत्किञ्चित् कुरुते पापं जन्मप्रति मानवः । अपि गोचम्ममात्रेण भूमिदानेन शुधाति । আল আন মজী অৰ নিয়নি। एतहोचमामा हि प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ तथा- marava दशहस्तेन दण्डेन दशवंशान् समन्ततः । पञ्च वाभ्यधिक दद्यादेतहोचमुचते। पञ्च वाभ्यधिकमेकसिमन पाखें। बृहस्पतिः,- अपि गोचीमावेण सम्यगदत्तेन मानवः । धौतपापो विशुद्धामा स्वर्गलोके महीयते ॥ दशहस्तेन दण्डेन चिंशहण्डा निवर्तनम् । दश तान्येव गोचम्म ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ॥ राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम् । লৰস্ৰ না না ৰাজা ৰনি সুনল। कर्पटं खेटकं वापि ग्राम वा शस्यशालिनम् ॥ निवर्तनशतं वापि तदर्षमथापि वा।

·नित्याचारप्रदीपः।
अपि गोचममा वा दत्वीवर्वी सर्वभाग भवेत् ।
योजनार्धा विष्कुम्भमष्टभागायतं पुरम् ॥
तथा-
minsna
वाञ्छन्ति पितरोऽप्येवं सर्वलोकव्यवस्थिताः ।
यदस्मत्कुलजः कश्चिद् भवेदवनिदः क्वचित् ॥
इति वचनात् पिटतारणार्थ भूमिदानम् । नामास्याः प्रियदत्तेति
वचनात् प्रियदत्तामितिदानवाक्यम्। यमः,-रुक्मदः सर्वमाप्नोति।
सर्वफलं पयायेण ।
नन्दिपुराणे-
कुझलाः पञ्च मासास्तु मासै: षोडशभिः स्मृतम् ।
सुवर्णमेकं तहानाट् दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
विष्णुधर्मोत्तर,-
दत्वा कुझलमात्रन्तु नरः पापात् प्रमुच्यते ।
दत्वा तु मासकं तस्य फलं पुण्यमवाप्नुयात् ॥
तथा त्रिसन्ध्यं सुवर्णदानात् सर्वपापक्षयः । आग्नेयपुराणे,-
पुष्ये वा जन्मनक्षने विषुवे अयनेषु च ।
ग्रहणे च व्यतीपात संक्रान्ती च दिनक्षये ॥
यानमश्वमगडाहं हेम रूपमणी तिलान् ।
ये प्रयच्छन्ति पापेषु नियता: सर्वदा मुने ।
न तेषां भैरवः पुण्याहतैषां दानमुत्तमम् ।
सम्बत्त:--रूप्यदो रूप्यमुत्तमम् ।
रत्नानाञ्च प्रदानेन राजैवेह प्रजायते ।
।
maa

·नित्याचारमदीपः। तथा,-तिलपूर्णन्तु यो दद्यात् तानपात्रं हिजातये । गुरौ प्रदक्षिणं शत्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तामपालं तिलैः पूर्ण प्रस्थमानं द्विजातये । सहिरण्यन्तु यो दद्यात् श्रद्धावित्तानुसारतः ॥ सर्वपापविशुद्धामा लभतेऽन गतिं पराम् । ताम्बपात्रं दशगुणं जघन्यं परिकीर्तितम् ॥ हिगुणं मध्यमं प्रोक्तं त्रिगुणं चोत्तमं स्मृतम् । वर्णमेकं जघन्ये तु द्विगुणं मध्यमै क्षिपेत् ॥ त्रिगुणं चोत्तमे तद्वत् सुवर्ण दक्षिणेष्यते । माहात्मा,-वैशाखी-पौर्णमासी-चन्द्रसूर्यग्रहो माध्याषाढ़ी- कार्तिकी-उत्तरायणं हादगी च कृष्णाजिनदानकालः । आहि- ताग्निः पालम् ! गोमयोपलिले कम्बलास्तरणम् । सखुरकष्णाजिनास्तरणम् । दशसौवर्णिकं शृङ्गहयं सुवर्णेन दन्त- पंक्तियं मुक्तानेवं विद्रुमो लाङ्कलं कष्णाजिने तिलद्रोणेना- च्छादनं सुवर्ण नाभौ । पूर्वस्यां दिशि वृतपूर्ण कांस्यपानं मृन्मय- पात्रञ्च । दक्षिणस्यां दिशि क्षौरपूर्ण तत्यानहयं पश्चिमे दधिपूर्ण तत्पानदयम्। यानि चान्यानि पापानि मया लोभात् कृतानि तु । लोहपानप्रदानेन प्रणश्यन्तु ममाशु वै इति मन्त्रेण तिलपूर्णलोहपात्रस्य वामपदे स्थापनम् । यानि कानीह पापानि कर्मोत्थानि कृतानि वै कांस्यपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ तत्र मरणं ।

·नित्याचारदीपः । अनेन मनले ण मधुपूर्णकांस्यपानं दक्षिणपाद। परापवादपेशुन्यात् पृष्ठमांसस्य भक्षणात् । শুনীভিনষ্প রা কী খারা দু'য় । अनेनोकष्टसुवर्ण युतं ताबपात्र अग्रवामपादें। कन्यानृतं गवां चैव परदारप्रधर्षणम् । रौप्यपात्रप्रदानाद वैक्षिप्रं नाशं प्रयान्तु मे ॥ अनेनोत्कृष्ट मुक्तायुक्त रूप्यपात्रं अग्रदक्षिणपादे। यद्यज्जन्मसहस्रेषु कृतं पापं कुबुद्धिना। सुवर्णपानदानात् तन्नाशमीयात् जनाईन । अनेन विद्रुमयुतस्वर्णपात्रं मध्ये । वामकर्णे दाडिमफलं दक्षिण बोजपूरं खुरचतुष्टयं शृङ्गाटकसर्वशाकसलफलयुतं नव- रत्नाद्युत्तमरत्नत्रयेण गन्धैश्वालङ्करणम् । एवं कृष्णाजिनं प्रकल्पा दानस्थानाबहिश्चम्पकशाखया सहितजलकुम्भं गानसम्माजनाथ जीर्णपीतवस्त्रञ्च स्थाप्यम्। ब्राह्मणमग्निमन्तं वस्त्रहयेनाच्छाद्य गन्धायैरभ्यर्च दद्यात् प्रीयतां वृषध्वज इति पुच्छदेशे प्रतिग्रहः । दक्षिणां दत्वा ब्राह्मणं प्रेष्य मण्डलं कृत्वा तम्मध्ये पूर्बस्थापित- जलकुम्भेन चम्मकशाखान्तरितेन स्नानं जीर्णपीतवस्त्रेण गात्र- सम्माजनं अहतवस्त्रहयधारणम्। वस्त्रकुम्भयोश्चतुष्पथे प्रक्षेपः । समग्रभूमिदानफलम् । सर्वलोकजयकामचारिविमाने नाकाश- गामित्वं पिपुचमरणभार्यावियोगञ्चहाननुभूय कल्पान्तस्वर्ग- लाभः । स्कन्दपुराण, शालग्रामशिलाचक्र यो दद्यादानमुत्तमम् । । mma ·नित्याारप्रदीपः। ३४७ भूचकं तेन दत्तं स्यात् सशैलवनकाननम् ॥ महाभारते,- नतं त्यजन्ति पशवः संग्रामे विजयत्यपि । पुत्रं श्रियच्च लभते यच्छन्तं सम्प्रयच्छति ॥ वहस्य त्युक्तम्,-छनोपानद्दानमसिपत्रमरकसन्तरणफलम् । विषमसन्तरणफलमुपानद्दानम् । भारते नन्दिपुराणेऽपि गजदानं शक्रलोकभोगपूर्वकराज्यदम् । एवमखदानं रथदानञ्च । विष्णु- श्वोत्तर महिषदानं यमलोकसुखदम् । महिषीदानं वारुण- लोकदम् ! सम्वतः- भूताभयप्रदानेन सर्व कामानवाप्नुयात् । रामायणे,-शरणागतरक्षणमखमेधतुल्यं तत्त्यागे सर्वपुण्य- क्षयः। विष्णुधर्मोत्तर,-चक्षुरुत्पाटनभयनाणे ब्रह्मलोकावाप्तिः। अङ्गच्छेदमयनाणे रुद्रलोकावाधिः । बधबन्धनभयनाणे भृगु- लोकावाप्तिः । पशूनाञ्च मृगाणाञ्च पक्षिणाञ्च तथा डिजाः । दणद्रुमलतानाञ्च वाणाद् भवति नाकभाक् ॥ तथा,-सर्बोपकरणयुक्ताग्रहदानं कल्पान्तस्वर्गभोगपूर्वक- राज्यदम् । विष्णुः, शय्यादाने आयां प्राप्नोति। विष्णुधर्मों- त्तरे,-चन्दनदानं सर्वपापक्षयदं कुङ्कुमदानं सौभाग्यदं कर्पूरदानं यशःप्रदं अगुरुदानं यश:प्रदम् । ब्राले,-कर्पूरदानं धर्मपुर- प्राप्तये। विष्णुः,--पुष्पदाने श्रीमान् भवति। मधुततैलदाने- नारोग्यं प्राप्नोति । तेलामलकपादाभ्यनादानं सम्बत तेजस्वित्व- 3 ·नित्याचारप्रदीपः। -- सुखित्वाय। स्वान्दे,-पीठासनकाठपादुकादान बममार्ग- सुखदम् । तैजसपानदानं विष्णुक्तं सर्वकामदम् । जलपानदान सुखदम् । आग्नेये,- ब्रह्महत्याकृतं पापमन्नदस्य प्रणश्यति । पुण्यं यशस्यमायुष्यं तथा पुष्टिविवर्धनम् ॥ को- आममन्नं ग्रहस्थाय दत्वासोति परां गतिम् । नन्दिपुराणे,- अषि कौटपतङ्गानां शूनां चाण्डालयोनिनाम् । दखान्नं लोकमाप्नोति प्राजापत्यसमां गतिम् ॥ अनान्नदानं सङ्कल्पा तन्मूल्यकपईकदानेऽपि तद्दारा तस्यान- खौकारात् दानमिधिभवत्येव । केवलं प्रतिग्रहीना जयकाले तदादाय कपई केन तण्डुलं ग्टहामौति बुद्धिः कार्यो । নৰ रामायणे,-खेतेन राज्ञाऽन्नदानरूपेणागस्त्याय कसणं समर्पित तच तेन रामचन्द्राय समर्पितमिति प्रवादः। तथाच यज्ञपाचे, द्वात्रिंशत्यणिका गावश्चतुः कार्षापणो वरः । (?) दृषि षटकार्षापणिका अष्टावनडुहः स्मृताः ॥ दशकार्षापणा धेनुरखे पञ्चदशैव तु । हिरण्यकार्षापणकाः पणा नव तथाऽधिकाः ॥ वस्खे कार्षापण छागेऽष्टौ पणा हादशाविके । दृष्टमूल्यमथमूल्यं कार्षापणाः स्मृताः ॥ (?)

·नित्याचारप्रदीपः। निष्के पञ्चाशदेव स्थाद् ध्वजे पञ्चशतानि तु । पञ्च कार्षापणा: प्रोता दोलायां पड़ रथे रथाः ॥ (?) रहेऽष्टौ कार्षापणिकास्तानकर्षे पण: स्मृतः कांस्यकर्षेण च पण इति मूल्यप्रकल्पना ॥ अधिकं कल्पयेन्मूल्यं नोनं वित्तानुसारतः । इत्युक्तम् । यत्र यज्ञादौ मूल्य कल्पना इति श्रादिशब्दा यद्यपि दक्षिणायामावश्यक प्रायश्चित्तादिदानान्तरपारधनानेन मूल्यकल्पना। ताम्बूलदानं मेधाविलाय सम्बतॊक्तम् । विष्णुधर्मोत्तरे, प्राणदः सर्वमाप्नोति परमानेन शश्वत् टप्तिः । धाराह,--- दधिक्षौरहतदानं परलोके गोरसपूर्णसत्यानप्राप्तये । विष्णु- धौत्तरे,-प्रपाणकदाने सर्वकामसमृधिः। बालकोडणक- दानेऽग्निष्टोमफलम् । शिविकादानेऽग्निष्टोमफलम् । काष्ठदाने सौभाग्यम् । मृत्तिकादाने शुचिः । शक्तु दाने दृप्तिः । श्रारखपशुदाने वायुलोकप्राप्तिः । शिल्पिक भाण्डदाने विद्यादान- फलम् । विष्णुः,-तालहन्तदाननादुःखित्वम् । वितानकदान सर्वपापक्षयः। विष्णुधर्मोत्सरे, वेददानादवाप्नोति सयज्ञफलं नरः । उपवेदप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ वेदाङ्गानां प्रदानेन धर्मेण सह मोदते । सिद्धान्तानां प्रदानेन मोक्षमाप्रोत्वसंमयम् ॥

·नित्याचार प्रदीयः। - सिद्धान्ताः पञ्चरात्रकापिल-सनत्कुमार-पाशुपतादयः । मोमां- मादान चन्द्रपुरदम् । वैशाखदानमग्निलोकदम्। भक्ति- शास्त्र दानं वारुणलोकदम् । नन्दिपुराणे -विद्यादानमध्यापन पुस्तकदानञ्च । ग्रन्थनिम्माणन्तु न विद्यादानम् । किन्तु एकः शब्दः सुप्रयुक्ताः सम्यक्ज्ञातः खर्गलोके महीयते कामधुग भवे- दित्यादिफलकम् । परोपकारभूयसबेन फलभूयस्वम् । नन्दि- पुराणे,-दीपदानादक्षयफलम् । तथा दीपप्रदी नित्यं सन्तारयति वै पितॄन् । कार्तिके दीपदानं शाश्वतफलम् । বিধর্মীদাৰ, सम्बत्सरतिलदानम् । सम्बसारसंज्ञके वर्षे तिलदानम् । दारुदानञ्च महाफलम् । परिसम्बत्सरे यवदानम् । अनुसबारे धान्य- दानम् । उदावत्सरे रजतदानम् । उत्तरायणे वस्त्रदानम् । तिलदानं दक्षिणायने । स्वदानं शिशिरे इन्धनदानञ्च महा- फलम् । वसन्ते स्नानाय विलेपनदानम् । प्रौभ प्रपाणकदानम् । वर्षासु कटुद्रव्यदानम् । शरद्यन्नदानम् । मेषसंक्रमणे भानोर्मेषदानं महाफलम् । वृषसंवामणे वृषाणाम् । मिथुनसंक्रमणे शयनासनानाम् । कर्कटसंक्रमणे शर्करासतगुड़फाणितखण्डदानम् । उदकुम्भ- दानम् । सिंहपर्वशे तेजसपात्रदानम्। कन्याप्रवेश धूपित.. वस्त्राणाम् । तुलप्रवेशे धान्यानां मुगानाञ्च । वृश्चिकप्रवेशे खादि- शस्त्रदानम्। रहदानञ्च। वस्वत्रयदानम् । नौकादियानदानञ्च । मकरसंक्रमणे इन्धनदानम् । वह्निदानञ्च । धनु:संक्रमणे ·नित्याचारप्रदोपः। कुन्भसंक्रमणे गोग्रासदानम् । मीनसंक्रमणे सानीयदानम् । वामनपुराणे,-माधे माधवप्रीत्यै तिलधेनुहोमसाधनकाष्ठन्धन- कम्बलतुलघटीदानम्। फाल्गुने गोविन्दप्रोत्ये ब्रीहिमुगवस्त्र- क्षणाजिनदानम्। चैत्रे विष्णुप्रीत्यै चित्रवस्त्रशयनासनदानम् । वैशाख मधुसूदनप्रीत्यै सुरभिगन्धमाल्यदानम् । ज्येष्ठ त्रिविक्रम- प्रोत्यै उदकुम्भचन्दनतालवृन्तव्यजनदानम् । आषाढ़े वामन- प्रोत्दै छनोपानल्कम्बलदानम् । चावणे श्रीधरपौत्ये घृतकुम्भ- क्षीरतधेनु फलानाम् । भाद्रपदे हृषीकेशप्रीत्यै पायसमधुसर्पि- लवणगुड़ोदनदानम् । आखिने पद्मनाभनौत्य तिलहेमक्षदधि- शस्त्रायसदानम् । कार्तिके दामोदरप्रीत्यै रजतकनकदीपमणि- भुक्ताप्रबालदानम् । मार्गशीर्ष केशवप्रीत्यै खरोष्ट्राश्वतरशकटरथा- जीविकदानम् । पौषे नारायणप्रीत्यै प्रासादनगरग्रामखर्बटग्रह- प्राङ्गणोत्तरीयदानम् । तिथिदानानि । विष्णुधर्मोत्तरे, प्रतिपद्यथ पुष्याणां द्वितीयायां वृतस्य च । टतीयायान्तु वस्त्राणां चतुर्थी कनकस्य च ॥ पञ्चम्यान्तु फलानां वैषष्ठयां खन्नस्य मानवाः । सप्तम्याञ्चाप्यपूपानासष्टम्यान्तु गुड़स्य च ॥ कुल्लापस्य नवम्यान्तु दशम्यां रजतस्य च । अशाषी राजमाषः । एकादश्यां सुवर्णस्य हादश्यां वसनस्य च । भयोदश्यां सुगन्धानां शितायातदनन्तरम् ॥

·३१२
नित्याचारप्रदीपः।
m-0
दानन्तु परमानस्य पञ्चदश्यां महाफलम् ।
यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिणाकिनम् ॥
आराधयेट् विप्रमुख्यो न तस्य पुनरुद्भवः ।
शिवमुद्दिश्य ब्राह्मणाय गन्धपुष्पभच्यादिदानम् । स्वान्दे,-
अमावास्यायां तिलपात्रत्रयदानं पिटलोके सुखप्रदम् ।
नक्षत्रदानानि । विष्णुधर्मोत्तरे,-
कत्तिकासु सुवर्णस्य दानं बहुफलं स्मृतम् ।
रक्तवस्त्रस्य रोहिण्यां सौम्ये च लवणस्य च ॥
कशरस्य तथाीयामादित्ये लवणस्य च ।
घृतस्य च तथा पुष्थे चन्दनानां च सर्पमे
गन्धानाञ्च मघायोगे प्रियङ्गो गदैवते ।
आर्यने चाप्यपूपानां सावित्रे पायसस्य तु ॥
चित्रायां चित्रवस्त्राणां शक्तूनां वायुदैवते ।
ऐन्दलें चैव लोहानां मैने माल्यफलस्य च ॥
पुत्रस्य च तथा शाके मूले मूलफलस्य च ।
हिमस्य मधुयुक्तास्य दानमाम्ये महाफलम् ॥
विश्वेश्वरोऽनदानस्य श्रवणे वसनस्य च ।
धान्यस्य वासवे विप्रा वारुणे चौषधस्य च ॥
आज पुराणबोजानां शय्यानां तदनन्तरे ।
गोरसानां तथा पौषो थाहलानां तथाखिने
तिलानाञ्च तथा दानं भरणीषु महाफलम् ॥
वारदानानि । विष्णुधम्मोत्सरे,-गुड़ाज्यलवणोपेतसहिरण्या-

·नित्याचार प्रदीपः। धूपदानं सूर्यप्रीत्यारोग्यफलम्। सोमवार पूर्वोत्तापूपदान सौभाग्यदम् । अभ्यङ्गखानीयदानं रोगनम् । भीमवार काठदाना- च्छु त्रुनाशः । बुधवार बालेभ्यः क्रीड़पकदान जीववार वस्त्रदानं परमपुष्टिदम्। शुक्रवार रत्युपयोगिगन्धमाल्यवस्त्रादिदानम् । अभ्यङ्गं सौरदिवसे दवा जीवितमाप्नुयात् । विष्णुधमें,-श्रावण शुक्लपक्षे गोविन्दं नापयिला सम्पूज्य ब्राह्मणाय गां दद्यात् । गोविन्दप्रीत्यर्थ पौष मुलहादश्यां गोदानं गोलोकप्राप्तये। आश्विनशुलहादश्यां जलधेनुदानं जलशायि- प्रोत्यै। विष्णुधर्मोत्तरे,-चैत्र शुक्लाबादश्यां तुलघटीदानं धन- प्राप्स्यै। मार्गशीर्षवादश्यां लवणदानं महाफलम् । माधशा- दादण्यां दारुदानं फाल्गुने सर्वगन्धदानं महाफलम् । एतासु द्वादशीषु क्रमेण पूर्व फल्गुनीहस्ताखातीज्येष्ठामूलाग्भवणापूर्व- भाद्रपदरेवतीकृत्तिकामृगशिरःपुनर्वसुपुष्याणां यथासंख्ययोगे एता न्येव दानानि महाफलानि । विष्णुधर्मोत्तरे,-माध्यां कृष्ण तिलप्राधान्येन श्राद्धकरणे सर्वपापक्षयः। फागुन्यां खास्तीर्ण- शयनदाने रूपधनयुतकुटुम्बिनीमायालामः। चैयां पूर्वमुपोष्य चित्रवस्त्रदयं दखा ब्राह्मणान् सन्तर्प्य सौभाग्यं लभते। वैशाख्यां क्लष्णाजिनदानं महाफलम् । यमः,--वैशाख्यां सप्तभ्यः पञ्चभ्यो वा विप्रेभ्यो मधुसहितपायसदानं यावज्जीवक्तपापक्षयदम् । दानान्ते प्रीयतां धर्मराज इति वदतेयुक्तो प्रीयतां धर्मराज इति ब्राह्मणा ब्रूयुः । कौम्मे,--वृतान्नमुदकुम्भञ्च ब्राह्मणेभ्यो देयं धर्म- राज प्रीयतामिति वाचनं भयं न भवति । आदित्यपुराणे,-ज्येष्ठयां ·নির্মাণাদী: जलदानमश्वमेधफलम् । आषायामन्त्रदानेन बहुधनलाभः। श्रावण्यां जलधनुदानं स्वर्गदम् । प्रौष्ठपद्यां गोदानं महाफलम् । आश्वयुज्यां वृतपूर्णसहिरण्यकांस्यपात्रदानं दीप्ताग्नित्वदम् । तथा प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजयित्वा देवरहे दीपवृक्षदानम् । नदीपर्वत- चतुष्पथश्मशानवेश्मसु विलहारषु च दीपदानं महापुण्यफलदम् । कार्तिक्यां चन्द्रवर्ण वृक्षं चतुर्दिगवस्थितदीपचतुष्टयं नवरत्नसप्त- धान्धकर्पूरागुरुचन्दनकस्तुरीयुक्तं च चन्द्रोदयं दत्त्वा यममार्गे सबभोगसुखलामः । नदीषु दीपदानं महाफलम् । पौष्यां पूर्व- मुपोथापरदिने प्रातः खेतसर्षपकल्केन उहवं गव्यपृतकुम्भेन स्नातस्तण्डुलचूर्णादिभिविभूषणं कृत्वा सर्वधान्यमियरत्नगन्धफल- युतजलेन स्वातः ससुवर्णते मुखे वीक्ष्य तं तं ब्राह्मणाय दला विष्णुं कृतेन संचाप्य पूजयित्वा ब्राह्मणहारा होम कारयित्वा होमकचे वस्त्रयुग दक्षिणा दवा तमर्चितमचिंताय विप्राय दद्यात् । एवं ते महती पुष्टिः । तथा,- पौर्णमासीषु चैतासु मासनसहितासु च । एतेषामेव दानानां फलं दशगुणं भवेत् ॥ महत्यूर्जासु चैत्रासु फलमक्षय्यमश्नुते । मासाणि च मार्गशीर्षमृगशिरःप्रभृतीनि। मासःगतौ यस्यां चन्द्रबहस्पती सा महती। महामाध्यादिशब्दवाच्या। तस्यां दत्तानि दानानि अक्षय्य- फलानि ।

·नित्याचारप्रदीपः।
दृश्येते सहितौ यस्यां दिवि चन्द्रग्रहस्पती।
पौर्णमासौ तु महती प्रोक्ता संवत्सरस्य तु ॥
विष्णुधर्मोत्तर,--माधवष्णहादश्यां तिलदानं महाफलम् ।
श्रवणायोगे विशेषतः ।
विष्णुधर्मोत्तर,-
वैशाख शुक्लपक्षे तु रतीयायां हिजोत्तमाः ।
यद्ददाति नरश्रेष्ठ तत्तदक्षयमश्नुते ॥
रामायण,-
आषाढी कार्तिको माघी तिथयः पुषसंजिताः ।
अप्रदानबतो यान्तु यस्योऽनुमते गतः ॥
मनु:-
यद् यदिष्टतमं लोके यहास्य वर्धित रहे।
तत्तद् गुणवते देयं तदेवायाज्यमिच्छता ॥
तथा,-
यत्किञ्चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयता।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥
सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वर्ग सववेदसम् ।
गुर्वथें पिटमात्रयं खाध्यायाधुंपतापिनी ॥
नवैतान् स्नातकान् विद्याटु ब्राह्मणान् धनंभिक्षुकान् ।
निःखेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥
एतेभ्योऽपि हिजाग्रेभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् ।
इतरेभ्यो वहिवेदितानं देयमुच्यते ॥

·नित्याचारदीपः सातानिकं विवाहर्थिनम् । अध्वगमध्वनीत तीर्थयात्राद्यर्थम् । सर्ववेदसं विश्वजिदादौ दत्तसःखम् । स्वाध्यायार्थी अध्ययनकाल- निमित्तम् । उपतापी रोगो। एतेभ्योऽदाने दोषः । तथाच श्री- कृष्णदेहत्यागन नि:श्रीकमर्जुनं प्रति व्यासवाक्यम्--- सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराक्तताः । इति। एतेभ्योऽत्यन्ताशलौ न देयम् । बृहस्पतिः,- कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते । सनुः .. शक्षाः परजने दाता खजने दुःखजीविनि । अध्वाधातो विषावादः स धनप्रतिरूपकः ॥ इति। शिवधनों,- तस्माद् विभाग वित्तख जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागवयन्तु धमाधमनित्यं जीवितं यतः ॥ एतेभ्यो याचमानेभ्यः शतिसादाने दोषः । स्नातक- व्रतलोपात् । यत्तु व्याखवचनं- कुटुम्ब पीडविलापि ब्राह्मणाय महात्मने । इति । तदावश्यकातिथ्यादिविषयमिति हेमाद्रिः। तत्र दानविधिः। 'देशे काले च पाने च दानं श्रद्धासमन्वितम् । पाले प्रदीयते यत् तत् सकलं धमणक्षणम् ॥ (१) अद्वितयाज्ञवल्कोहोका एते न दृश्यन्ते यान्नवल्करः ·नित्याचारप्रदीपः। शूटे समगुणं दानं वैश्ये तु द्विगुणं स्मृतम् । क्षत्रिये त्रिगुणं प्रोत ब्राह्मणे षड्गुणं स्मृतम् ॥ श्रोत्रिये चैव साहस्रमाचाये हिगुणं ततः । आत्मके शतसाहलमानन्तं चाग्निहोत्रिणि ॥ अनिः- आचार्य पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् । पञ्चरानं हयशीर्षादि। मनुः, सममबाझरी दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे। सहस्रगुणमाचार्य अनन्तं वेदपारी ॥ अमनुष्ये सर्वदानं येषु देयं महाफलम् । (?) हिगुण वर्णशङ्कर। श्रीनष्टि चातिरोगातें दत्तमक्षयमुच्यते । इति पठन्ति । शातातपः,-अब्राह्मणा: षट् राजवेतन- भृतः निषिद्धवाणिज्यजीवी बहनां वर्णानां याजक: ग्रामस्थ वेतनपूर्वकं याजक: ग्रामनगरयोभृतिजीबी सन्ध्योपासनहीनश्च । व्यासः,-उपनौतोऽपि यो नाध्यापयति नाधौते स ब्राह्मण ब्रुवः । अन मनुः, न वायपि प्रयच्छेत्तु वैडालबतिक विजे। न वकवतिके पाप नावेदविदिधर्मवित् ॥ एवं सति पूर्वोत्तवचनेषु शूद्रवश्यक्षत्रियब्राह्मणब्रुवादीनां पात्रत्ववचनं प्रौतिदानापेच्यं प्रौतिदायस्थ सर्वेषां शुद्धधनभाजि- वात् ।

·नित्याचारपदीपः। कर तथाच वशिष्ठः,- मन्त्र पूर्वन्तु यहानममन्त्राय प्रदीयते । दातुनिकत्य हस्तं तु भोक्तुर्जिह्वां निकन्तति ॥ उपरुध्यति कान्तारं गौरखः काञ्चनं चितिः । अथोत्रियस्य विप्रस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकतः ॥ इति। विष्णुधर्मोत्तरे,- उपाध्यायलिजव गुरावपि च मानवैः वर्णापेक्षा न कर्तव्या मातरं पितरं प्रति ॥ व्यासः, - मातापिटषु यहत्तं चाटखमृसुतेषु वा। जायापत्येषु यहत्तं सोऽनन्त्यः खर्गसंक्रमः ॥ पितुः शतगुणं दानं सहस्त्रं मातुरुच्यते । अनन्तं दुहितॄणान्तु सोदये दानमक्षयम् ॥ विष्णुधर्मोत्तर- माट खसा खसा चैव तथैव च पिलखसा। मातामही भागिनेयो भागिनेयस्तथैव च ॥ दौहित्रो विट्पतिश्चैव तेषु दत्तमथाक्षयम् । स्वान्दे,- Ramana प्रथमन्तु गुरोर्दानं दद्यात् ज्येष्ठाननुक्रमात् । ततोऽन्येषान्तु विप्राणां दद्यात् पात्रानुरूपतः । तथा,-पञ्चयोजनमध्ये तु श्रूयते च गुरूर्यदि। वटा नातिक्रमहानं उद्यात पानान्तरेऽन्यथा।

·नित्याचारमहीपः।
।
गुरोरभावे तत्पुत्रं तद्भाया तत्सुतं तथा ।
पौत्रदौहित्रमेवास्य यदि वा तत्कुलोद्भवम् ॥
पात्रं कुर्य्यात्तु तदभावेऽन्यपानान्वेषणाश्रयः । भविष्यपुराणे,-
तस्मानातिक्रमेत् प्राजो ब्राह्मणान् प्रतिवेशकान् ।
सम्बन्धिनस्तथा सीन् दौहित्रं विट्पतिं तथा ।
भागिनेयं रहपति मुमुखानपि गोपते ।
एवञ्च सति यज्ञपार्श्ववचनम्,
यस्य चैव ग्राहे मूरों दूरे चैव बहुश्रुतः ।
बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥
इति । एतदुक्ताव्यतिरिक्तमूर्खविषयम् । तथाच विष्णु:,-
पुरोहितत्वात्मन एव पात्रम् । स्वमृदुहिरपुत्रजामातरम ।
गुणहीनापेक्षया। शातातपः,
सन्निकटमधीयानं ह्मणं यो व्यतिक्रमेत् ।
भोजने चैव दाने च दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
स्कान्दे,-
त्य वा क्रमागतं विप्रं पूजितं प्रपितामहैः।
न दद्यादित्यर्थः । ब्रह्मवैवते,--
ये पूर्वपूजिता ये च पुरस्तात् सुनमस्कृताः ।
तानिराकत्य चान्येषु यहत्तं तत्यतत्यधः ॥
mins
।
शातातप::-
अन्नदान न कर्त्तव्यं पात्रान्वेषणमपि ।
अपात्राणि । विष्णुधर्मोत्तर, -आकढ़पतितः पतिततस्करः
mium

·नित्याचारपदीमा गुरुद्देषो कृतघ्नः ग्रामयाजक: वेदविक्रयो सोपपतिभायः स्त्रीजितः व्यालग्राहः ब्रह्मबन्धुः वृषलीपतिः परिचारकबाह्मणश्च । एतेभ्यो दत्तं निष्फलम् । विष्णुः,--अनृतगीनशालेभ्यः । (१) यमेन तु,--- अणिमन्तुस्त्यजाग्निहोत्रिणः (?) शूद्राध्यापकाय न देयमित्युक्तम् । शौचहौनसन्ध्याहीनयज्ञोपवीतहीनेभ्यो न देयमिति व्यासः । मनुः,-वैडालबतिकवकहत्तिक्षमव्ययशीलत्यागदानेन (?) सञ्चय- कारिणः अपानभूताः । यमेन च कपटलेखित्रिपुरुषोसन्नवेद- विद्याभ्यो न देयमित्युक्ताम् । दक्षः,- धूर्ते वन्दिनि मल्ले च कुवैद्ये कितवे शठे। चाटुचारणचौरेभ्यो दत्तं भवति निष्फलम् ॥ महाभारते,- पङ्गन्धबधिरा मूका व्याधिनोपहिताश्च ये। भर्तव्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः । यम:- अवतानाममन्त्राणां जातिमानोपजीविनाम् । नैषां प्रतिग्रहो देयो न शिला. तारयेच्छिलाम् ॥ तथा,- दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वर धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरजस्तु किमौषधः । तथा,- किञ्चिद वेदमयं पात्रं किञ्चित्पावन्तु गोमयम् । पानाणामपि तत्यानं शूद्रानं यस्य नोदरे ॥

·नित्याचारप्रदीपः। m . शूद्रानं शूटेण भोजनार्थ दीयमानं यत् तण्डुलादि । भोजनकाले च शूद्रखामिकत्वात् । न तु प्रतिग्रहलब्ध भोजन- काखे शूट्रखामिकाखाभावात् । अङ्गिराः,- बहुभ्यो न प्रदेयानि गौगुहं शयनं त्रयः । विष्णुधम्मोत्तर,- ताञ्च विक्रौणोते राजन् वचसा कल्मषोलताम् । तस्याधर्मप्रवृत्तस्य लुब्धस्यान्तवादिनः ॥ हव्यकव्यव्यपेतस्य न देया गौः कथञ्चन । विक्रष्यत्ययमिति सम्भावनायां गौती न देयेत्यर्थः । अग्नि- पुराणे, मनसा पानमुद्दिश्य तोयं भूमौ समुत्सृजेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्वान्ती न विद्यते ॥ दानस्य प्रतिग्रहावसानत्वात् पश्चात् प्रतिग्रहेपि दानसाद्- गुण्यम् । दातुः सातिशायिफलोत्कर्ष इत्यर्थः । प्रतिग्रहाकरणेऽपि दातुस्तीर्थफलं स्यादेव। धौम्यः, परोक्षेण च यद्दत्तं तीर्थदानेन सोदकम् । तहानं सोदकं प्राहुरनन्तफलदायकम् ॥ परोक्षेपालाभावे। खगोत्रेभ्यस्तथा दद्यादभाव गन्धिबन्धुषु । अतएव तीर्थे Reae नारदः, यदा च न सकुल्याः स्युनं च सम्बन्धिबान्धवाः । तदा दद्याहिजेभ्यस्तु अभावे चासु निक्षिपेत् ।।

·जिल्यापारमहीमः। carermane पराशर:- पाचं मनसि संख्या नियावन्तं गुणान्वितम् । অজু করায় স্বী না সুৰী লভি আজ তিনি अन्यविभकरी बला दान पात्रावदीयते। অল্প স্লালললল লিল ফুল গা লয়- कालाः । नारदः,-देशकालविशेषात् फलविशेषः स्यादेव । मल- मासादिवर्जनस्याप्यतासमवः तस्य महादानविषवल्यात् । बहाने तस्मादेव देशकालापेक्षा। गीतायाम,- ॐतत्सदिति जिद्देशो ब्रह्मणस्विविधः स्मृतः । तसादोमित्युदाहृत्य यन्नदानतप:क्रियाः ॥ प्रवर्तन्ते विधानोसाः सततं ब्रह्मवादिनाम् । अल समाचारात् सल्यः । केचित् तस्माद् यः पुरुषो मनसाभिगच्छति तदाचावदति कम्मणा करोतीति स्मृतिः। क्रियमाणस्य कमेणपूवं वाचा- मिलाप प्रमाणमिति सदसत् अनुवादकत्वेन लोकशाधारणकम- मात्रे कदाचिदभिलापः कदाचिनेत्येवं रूपस्यानुवादात् । एकान्ते- नामिलाप मानाभावात्। यत्तु यज्ञो प्रजापतिर्वाचि व्याकताया- मिति प्रायश्चित्तानानं तदपि लौकिकजनसमक्षवचनपरमेव । तथाच कल्पतरौ,-यो यच्च इत्युक्त्वा न यजते तस्य धातवीया प्रायश्चित्तिरित्यत्र ऋत्विक्सन्दापनसभारादि हात्वा यक्ष्य इत्यभि- प्रायेति व्याख्यातम् । यत्तु वाति के रूपात्यायादिति चूने इह হু হুল জিলা জল ভ্রম নান্না মিলস জিতল দুলি ·३६३ नित्याचारप्रदीपः। বীজিষাদ্বান্তকারী আত্মস্বীঘসাঘৰ আৰক্সন- वदति । तस्मात् समाचारादेव सङ्कल्पः । एवञ्च सति यत्न काम्य- कधि समाचारो नाति तनाकारणेऽप्यदोषः । জীবি নিৱালি তানজৰ । इति मनुः। अचित प्रतिरक्षाति इत्यनेन द्रव्याच दाब- का कमित्यु वा ददात्वचितं पानमुहिन्या दहातीति पालस्याई- नमुक्तम् । तेन सम्प्रदेयाईनं वाला अध्यक्षजमर्चयित्वा दद्या- दित्यर्थः। उद्धवशिष्ठः,- नामगोने लमुञ्चाय सनदानस्य चामनः । खादेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने तु धुनयन् ॥ स्मृत्यन्तरे, सशोर्त्य देशकालादि तुभ्यं समदति । न ममेति लसत्ताया निलिमपि कारयेत् ॥ अईसोमावग्रहणसंक्राबादौ च कालके। गङ्गागयाप्रयागादितीधै देशे महानुचे ॥ तथाचामुकगोत्राय तथाचामुकशथे। वेदवेदाङ्गयुक्ताय विशिष्टाय महामने ॥ द्रव्यनाम अहीतव्यं विष्णुकद्रादिदैवतम् । सब्वपापोपशान्त्यर्थ खर्गाथै अतिसिद्धये ॥ एतत् तुभ्यं सम्पदद प्रीयतां मे हरिः शिवः । अन कालपदेन मानपतिथिवारनक्षवादीनामपि ग्रहणम् ।

·नित्याचारप्रदीपः। PRIMANIA देशविशेषणत्वेन तौथे भारतवर्षादरप्युपलक्षणम् । हरिः शिवः प्रीयतामिति सूदिरप्युपलक्षणम्। विष्णुधर्मोत्तर, द्रव्यस्य नाम यहीयाहदानीति तथा वदेत् । तोयं दद्यात् तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः ॥ एवञ्च दानवाक्ये ददानीति पदं प्रयोज्यं सम्प्रददे पदं वा प्रयोज्यमिति द्वयोर्विकल्पः । स्मृतिः,- अन्तर्जानु कर कृत्वा पुष्य कुशतिलं तथा । फलञ्च प्रतिसन्धाय प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः ॥ अमुकोतिमिति धर्मशास्त्रनामग्रहणं विश्वासार्थ श्रधारूप- दानाङ्गसम्पादनायावश्यकं द्रव्यम् । यद्धासमन्वितमिति याज- वल्कास्मरणात्। एवं दत्ते उक्त प्रतिग्रहविधिना प्रतिग्रह कृते पवाद दक्षिणादानम् । दचिणादानस्य दृष्टसम्भवऽदृष्टकल्पना- नवकाशादधिकद्रव्यलाभे सम्पदानावधिरेव प्रयोजनमिति नान्यस्म दक्षिणादानप्रसङ्गसम्भावनापि । तथा- देवद्रव्यरतीयांशं दक्षिणावेन कल्पयेत् । अनुक्तदक्षिणे दाने दशांशं वापि शक्तितः ॥ सर्वेषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणष्यते । सुवर्णे होयमाने तु रजतं दक्षिणे व्यते ॥ अत्र सर्वेषामिति सर्वनामपदस्य विशेषरूपेणे व सुवर्णदान- स्याप्युपस्थानात् सुवर्णदाने रजतसुवर्णयोर्विकल्पः । योर्विशेष- खेन सामान्धविशेषवाधाभावादिति न सुवर्णदान दक्षिणाखेन रजतनियम इति । दक्षिणाभावे फलानां भूलानां भक्ष्याणां या -- ·नित्याचारप्रदीपः। दद्यादिति वचनादशको साङ्गत्वाय फलादि नेयम् । अत्न स्नातक- व्रतमध्ये विष्णुसम्प्रदानकदानस्याग्रहणेऽपि श्रुतिस्मृत्युदितं सम्बनिबद्ध होककम्मसु । धीमूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः ॥ इति सामान्यतो मनुना वकीयवर्णाश्रमानुगतसम्यक्सदा- चारस्य स्नातकव्रतत्वेनानानात् सदाचारमध्ये च विष्णुभक्ती- भिषिक्तत्वाविशेषतच यत्कम् कुर्वतोऽस्य स्यात् परितोषोऽन्तरात्मनः । तत् प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतन्तु वर्जयेत् । इति स्वमनोविश्वासविषयकमणः सातकव्रतवाभिधानात् सव्र्वविवे किनाञ्च विष्णुभक्तरेव मनोविश्वासविषयत्वाद् विष्णुमता- रूपत्वेन विष्णुसम्प्रदानकदानस्यापि सातकव्रतलम् । किञ्च- दानं ध निषेवेत नित्यमैष्टिकपीष्णिकम् । इत्येष्टिकपदेन देवताप्रतिष्ठादिकम्मण एव विवक्षितत्वम् । यन्नानां पूर्वमुक्तेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात्। तेन प्रतिमाप्रतिष्ठा प्रति- ठितप्रासादस्य प्रतिमायै दानं तदुपकरणद्रव्यदानञ्च देवतायै सर्व- मैष्टिकपदेन लक्ष्यते। तत्र प्रासादविषये ददात्यर्थाश्रवणेऽपि विष्णुधर्मोत्तर- यत्किञ्चिदेव देवाय दद्याद् भक्तिसमन्वितः। तदेवाक्षयमाप्नोति स्वर्गलोकच गच्छति ॥ इति सर्व्वद्रव्याणां दानम् । तदेव ट्रव्यं परनानन्तं भोक्तः ·नित्याचारदीपः। खच विधीयते । प्रतिष्ठितमासादस्यापि दानं तेन प्रकारेण विहितमेव। ननु च प्रासादादिकरणस्य फलं श्रूयते न तु देवतायै प्रासाद- दानस्य। हयशौर्षे,- अष्टेष्टकासमायुक्तं यः कुयाद् वैष्णवं ठहम् । न तस्य फलसम्पत्तिवक्तुं शक्येत केनचित् ॥ वामनपुराणे,- पितामहस्य पुरतः कुलान्यष्टौ तु यानि तु । तारयेटु वामनः साई विष्णोर्मन्दिरकल्पकः ॥ नरसिंहपुराणे,- यः कुर्याच्छोभनं वेश्म नरसिंहस्य भक्तिमान् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विशुलोकमवाप्नुयात् ॥ प्रतिमां लक्षणोपतां नरसिंहस्य कारयेत् ॥ सर्वपापानि सन्त्यज्य स तु विष्णुपुरे वसेत् ॥ प्रतिष्ठां नरसिंहस्य यः करोति यथाविधि। निष्कामो नरशार्दूल देहबन्धात् प्रमुच्यते ॥ इयशीर्षे,- यो विष्णु स्थापये देवं सर्वदेवनमस्कृतम् । स्थापितं तेन सर्वस्माज्जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ अतीतान् दश पूब्बास्तु तथैवानागतान् दश । आत्मानं सपरीवारं विष्णुलोकं नयेन्नरः ॥

·निधाचारपदीयः। कोटिजन्मकृतं पापं स्वल्यं वा यदि वा वहु। सत्सब्बै भस्मासात् [भूतं स्थापनान्मधुधातिनः ॥ तथा,- प्रासादविबद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः । ताववर्षसहस्राणि तत्कर्ता विशुलोकभाक् ॥ एतत् पुण्यं कोटिगुणं भवेदारोपित ध्वजे । कुश्माण्डवेदिविस्वानां धारणाद् वायुनानघ ॥ कपऽस्य (?) वेष्टनात् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात् । विष्णुः,-यख्य देवस्यालयं करोति तस्यैव लोकमानोति। सुधासितं कला यशसा विराजते । विचित्नं कल्वा ब्रह्मलोक- मानोति । यमः, कृत्वा देवकुलं शुनं प्रतिष्ठाय च देवताम् । विधाय विविध चित्रं तल्लोकं विन्दति ध्रुवम् ॥ भविष्यपुराण,- प्रशस्तदेवभूभाग प्रशस्तभवनं रवः । कारथिलाक्षयान् लोकान् स नरः प्रतिपद्यते ॥ answer तथा, मादेष्टकशैलं वा यः कुर्याद् ब्रह्मणो ग्रहम् । निःसप्तकुलसंयुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ तथा- अष्टेष्टकासमायुक्तं यः जुयाच्छङ्करालयम् । विधूय पापं सकलं स गच्छेच्छङ्करालयम् ॥

·नित्याचारदीपः। देवीपुराणे,- देव्या यहन्तु यः शक्र संस्कारयति शोभनम् । उद्घाटयति स्वर्गस्य कबाटमर्गलान्वितम् ॥ तस्मिन् घण्टां ध्वजं छत्रं वितानं दर्पणानि च । दत्वा मुरजवंशादिवृत्यगीतादिकानि च ॥ देवीशास्त्रार्थवेत्तारं पूजकन्तु नियोजयेत् । दशपूर्वान् परास्तात आत्मानं कविंशकम् ॥ उद्धृत्य स कुलं पापाद् ब्रह्मलोके महीयते । भविष्यपुराणे,- मृन्मयात् कोटिगुणितं फलं स्यादु दारुभिः कृते। कोटिकोटिगुणं पुण्यं फलं स्वादिष्ट कामये ॥ दिपराईगुणं पुण्यं शैलजेतु विदुर्बुधाः । विष्णुधर्मोत्तरे,- ततो दशगुणं पुण्यं ताम्मेण विगुणं ततः । सहस्रगुणितं रौप्ये तस्मात् फलमुपाश्रुते ॥ ततः शतसहसं वै सौवणे हिजसत्तमाः । अनन्तफलमानोति रनचित्रे ते नरः ॥ एवं सर्वत्र प्रतिष्ठारूपं शिल्पादिपरद्वारा प्रासादप्रतिमाघटना- पूर्तकमाचाबहा रास्थापनमेव फला) विधीयते न तु प्रासाद- दानम् । सत्यं यथावचनमेव फलावगतः प्रतिष्ठाकाण एव फलम् । घटनादिकन्तु होमादिवत् तदङ्गम् । तथापि घटितस्य प्रासादानिवृत्ती यथेष्टव्यव्यबहारप्रसङ्गात् पूर्बोदाहृतसामान्य- ·नियाारप्रदीपः। द्रव्यदानवाक्याच्च यज्ञावभृथो यागद्रव्यार्थमण्डपमित्यादियाग- समाख्यानाच देवतोहेशेन सोपकरणप्रतिष्ठितप्रतिमासहितप्रासा- दोत्सर्गः शास्त्रीय उत्सर्गस्थापि च पृथगेव फलं विधिसंयोगभेदा- देव । तथा,- खर्गार्थस्यापि होमय दधिरे साधनं तदा । इन्द्रियफलकं विधिप्रामाण्यादवगम्यते। अत्याद्यभावाच्च । प्रासादयागत प्रतिष्ठयो गाडीभावः योरपि फलसाधनाङ्गलेन निराकाइलात् । तथाच लिङ्गं दृश्यते । हयशौर्षे ध्वजप्रतिष्ठा- नन्तरम्- ध्वजदानेन चाप्नोति खलॊकं शनदुर्लभम् । इति । तथा देवीपुराणे,-देवीयहं त्यक्त्वा- तस्मिन् घण्टां ध्वजं छत्तं वितानं दर्षणानि च । दवा मुरजवंशादित्यगीतादिकानि च ॥ इत्युपकरणेषु दानमनुवदन रहस्यापि दानं सूचयति । विष्णुधर्मोत्तरे स्पष्टं वचनम्- कूटागारं तथा दत्वा नगराय पतिर्भवेत् । दला तु देवकमार्थ नवां देवों टणं शुभाम् ॥ (?) पार्थिवत्वमवाप्नोति देवी हि पृथिवीपतिः । वासः कूटो द्वयोः शालेति कोषाद् विष्णुप्रतिमानिवास- योग्यं ग्रहं दत्वा नगराधिपतिरित्युक्ते प्रासादमण्डपग्रहेषु सर्व- प्रकार प्रतिमास्थितियोग्यग्टहदानं विहितम् । पूर्वोत्तवाक्याच सन्मयाहाकघटिते फल कोटिगुणं भवेत् । Sonam ·নিষাদকীত্ব। इति। एवं रत्नपयस्तग्रहे फलविशेष जहनीयः। एवं সুনিমাৰিয়াল দম্বিয়া:। নগ্ন অনিন্মাহৰিলামি গ্রন্থ फलविशेषः । योगशिवीये,प्रासादवाह्यप्रतिमा प्रासादप्रतिमा ग्रहप्रतिमेति त्रिधा प्रतिमामाह । महान्तिःस्थिता वाले हस्तमानात् सपिण्डिका। तथा सर्वोत्तमेषुकोण: स्यात् त्रिराममध्यमोत्तमा । कन्यसाग्रा क्षमायुग्मैः करैर्वाह्ये समुच्छ्रिताः ॥ इयं यमधोऽधोऽपि चतुष्करपरिचुतः । মানা স্বত্বানন ৰমৰামান্ধি। प्रासादं विनैव वाह्ये प्रशस्तस्थाने या प्रतिमा स्थाप्यते सा महाप्रतिमा सा हस्तमानेन पञ्चचत्वारिंशस्तमिता श्रेष्ठोत्तमा पिण्डि का तस्या तावद्धस्ता। एवं मध्यमोत्तमा त्रयस्त्रिंशद्धस्ता । एवं कनिष्ठोत्तमा एकविंशतिहस्ता। चतुर्हस्तहान्या इयं इयं वयोदशहस्तेन कनिष्ठ कनिष्ठिका। सप्तदशाहस्तेन कनिष्ठा। एवमूननिशाइस्तेन मध्यममध्यमा। पञ्चविंशहस्तेन कनिष्ठमध्या। सप्तत्रिंशदस्तेन कनिष्ठोत्तमा। एकचत्वारिंश- इस्तेन मध्यमोत्तमा। एवं नवविधा । दशहस्तावधि एकैक- हस्तबद्या पञ्चचत्वारिंशइस्तपर्यन्तं वा षट्त्रिंशद । वायप्रतिमा । लिङ्गमम्येवं रूपण। एतासां प्रतिष्ठादिविधिना प्रतिष्ठामात्र नात्र तटूई पूजादिनियमः । प्रतिष्ठामात्रादेव देवताङ्गपरमाणु- संख्यककल्पसहनपर्यन्तं तहेवलोकावाप्तिः फलम् ।

·नित्याचारप्रदीपः। तदुक्तं तचैव-- दारुमग्रावताम्बादि तथा हेमादिरूपिणाम् । देवीप्रासादलिङ्गानां यावन्त: परमाणवः ॥ तावत् कल्पसहस्त्राणि निजदेवालये वसेत् । दावादिभिः क्रमणैव द्विगुणं द्विगुणं भवेत् । मणिरत्नविशेष स्यात् फलमूई पृथक् पृथक् ॥ लिङ्गपदमन लिङ्गप्रतिमासाधारणम् । तथा प्रासादप्रतिमा । तत्रैव,- कर्तव्या गर्भरूपेण प्रतिमेष्टा सुरालये। नवहस्तानिहस्तान्ता ज्येष्ठमध्य कनीयसी॥ গুলি কান্না আজ না। अस्थार्थ:-प्रासादे प्रतिमाहस्तमानेन दारुमानन गर्भमानेन वा निहस्ता कनिष्ठोत्तमा । षड्ढस्ता मध्यमोत्तमा। नवहस्तो- त्तमोत्तमा। तथा कनिष्ठकनिष्ठा हस्तमिता। कनिष्ठमध्यमा हिहस्ता। कनिष्ठोत्तमा विहस्ता। मध्यमकनिष्ठा चतुर्हस्ता । मध्यममध्या पञ्चहस्ता। मध्यमोत्तमा षड्ढस्था । सप्तहस्ता कनिष्ठोत्तमा । अष्टहस्ता मध्यमोत्तमा । नवहस्ता उत्तमोत्तमा । एवं नव भवति । एकहस्तादिषट्पड़ङ्गुलढया सान्तरा प्रतिमाः सप्तविंशतिः। सम्भूय घट्त्रिंशभेदाः। एवं हारदैध्य विधा विभज्य तद्भागयेन प्रतिमा हाराणां दैर्ध्यानुरूपण भिद्यते । प्रासादगर्भस्य कोणात् कोणं विभज्य तत्तृतीयांशेन प्रतिमा गर्भ- भेदाद् भिद्यन्ते । एवमासां प्रतिमानां तभेदेन फलभेदः । .

·३७३
नित्याचारप्रदीपः।
शिलामृद्दारुलोहोत्था विधैक का पुनर्मता ।
লী। স্বয়:সনিমঘালাগা পাৰিজাল দলি:
हृयशौर्षे तु-
लेपजा*** चान्या चित्रजा पुष्पाजा तथा ।
शैलजा वृक्षजा चैव शस्त्रोको तथैव च ॥
स्फाटिको प्रतिमा प्रास्ता राजपट्टनबालजा।
मणिजा रत्नजा गन्धा सब कामफलप्रदा ॥
सौरकाण्डे,--
एकहस्तादिहारण्य यावद्धस्ता नव विज।
कन्यसा मध्यमा ज्येष्ठा प्रतिमा स्यात् निभिस्तिभिः ।
एतासां प्रतिमानां प्रासादे प्रतिष्ठा विशिष्ट फलदा ।
प्रतिष्ठानन्तरं तब पूजादिनियमः ।
पूजोपयोगिट्रव्यस्य यावत्कालं दानम् । तथाच नरसिंह
पुराण,-
नारसिहं प्रतिष्ठाप्य यः पूजामारभेद् हिजः ।
तस्य कामा: प्रसिद्धयन्ति पुत्रपौत्रादयो भुवि ।।
हयशीर्षे,-
एकाङ्गलात् समारभ्य यावद्धस्तं ग्रहे शुभम् ।
मत्स्यपुराणे,-
अङ्गुष्ठमानादारभ्य बितस्तिर्यावदेव तु।
रहेषु प्रतिमा कार्य्या नाधिका शस्यते बुधः ॥
-

·नित्याचारप्रदीपः। योगशिवीये,-- अङ्गुलादिवितस्त्वता चित् तिष्याङ्गलान्तिका। क्वचिञ्च जिनपर्यन्ता चिहिन्दुयुगाङ्गला ॥ तिथ्याङ्गुला पञ्चदशाङ्गुला। चतुर्विंशतिपयन्ताङ्गखा जिन- पर्यन्ता । विन्धगुग्ला त्रिंशदङ्गुलपय॑न्ता वैत्यर्थः । एतासां प्रति- मानां ग्टहे स्थापयित्वा पूजनम् । तदुक्तं यशोर्षे,- प्रतिष्ठितापि न त्याज्या यावज्जीवं समर्चयेत् । अथ प्रासादविशेषाः । इयशोष,- वैराजपुष्पकैलासा मणिकोऽध विपिष्टकः । पञ्चैते मेरुशिखरे क्रमेणैव व्यवस्थिताः ॥ पाद्यो वेदास्रकस्तत्र चिचे वस्वायतोऽपरः । वृत्तवृत्तायतौ चाद्यावष्टासः पञ्चमो मतः ॥ भिद्यते नवधा भेदै चिकैको न संशयः । एवं भवन्ति प्रासादाश्चत्वारिंशच पञ्च व ॥ तत्राद्यः कथितो मेमन्दरस्तु द्वितीयकः । विमानी भद्रकश्चैव सर्वतोभद्रकस्तथा ॥ रुचिको नन्दकश्चैव नन्दिवईन एव च । श्रीवत्सश्च नवैते ये वैराजे तु समुत्थिताः ॥

·२७४
नित्याचारप्रदीपः
Hamar
अयमर्थः,-चतुरना: प्रासादा वैराजसंज्ञका भवन्ति ।
चोत्तमादिक्रमेण मेरुप्रतयो नव ।
तथा
वड़भीग्टहराजी तु तथा शालाग्यहोऽपरः ।
मन्दरश्च विशालश्च ब्रह्ममन्दिर एव च ॥
भवनः प्रभवश्चैव शिविका वेश्म एव च।
नवैते सुरमाईल कीर्तितः पुष्यकोद्भवाः ॥
अयमर्थ:-चतुरस्रायताः प्रासादाः पुष्पसंज्ञकाः ।
चोत्तमादिक्रमेण वड़भोप्रभृतयो नव ।
वलयः प्रथमो नाम हितोयो दुन्दुभिः स्मृतः ।
तथा पझमहापझे मुष्टिकस्वस्तिको तथा ॥
शाखच कलशश्चैव श्रीवृक्षश्च तथा परः ।
वृत्ता नवैते कैलाससम्भवा: परिकीर्तिताः
॥
एतेषां वृत्तानां नवानां कैलाससंज्ञा
गजो वृषो हंसनामा गरुड़ो सिंह एव च ।
भूषणो भूधरश्चैव श्रीजयः पृथिवीधरः ॥
वृत्तायता नवैतेऽपि कीर्तिता मणिकोद्भवाः ।
नवानां मणिकसंचाविशेषसंज्ञा चोत्तमादिक्रमेण गजा.
।
दयः ।
तथा,-
वनचक्रो खस्तिकश्च वजस्वस्तिक एव च ।
चक्रवस्तिकनामा च गरुड़ो गद एव च ॥

·नित्याचारमदीपः। श्रीकण्ठो विजयश्चैव विपिष्टपसमुद्भवाः । अयमर्थः,-अष्टास्त्रप्रासादा न च तेषां त्रिपिष्टपसंज्ञा विशेष- संज्ञा चोत्तमादिक्रमेण गजादयः । पञ्चविधेषु उत्तमा मेवा- दयः । पञ्चाशदस्तविस्तृताः शतहस्तोच्छ्रिताः। अन्ये पञ्च पञ्च जासक्रमेण । लिङ्गकाण्डे,- त्रयस्त्रिंशत् समारभ्य यावत् पञ्चाशसंख्यया । ज्येष्ठमेतत् तपासादं ज्येष्ठ लिनिवेशयेत् ॥ करषोडशमारभ्य यावद् हानिशस्तकम् ॥ मध्यमं कथितं धाम तत्र लिङ्गन्तु मध्यमम् । चतुर्हस्तात् समारभ्य यावत् पञ्चदश हिज ॥ प्रासादं कन्यसस्तव कन्यसं स्थापयेच्छदम् । मध्यमेषु भवेद ज्येष्ठं कन्यसं मध्यमेषु च । एवं विस्तारमुत्ता उच्चतामाह,- सुरधानान्तु सर्वेषां विस्ताराट् हिगुणोच्छ्रयः । अर्डाई हिगुणो वापि सपादहिगुणोऽपि वा ॥ एवं मेरुप्रासादा पञ्चाशद्वस्त विस्तृतः । যুনানি इत्युक्तं भवति । शतशृङ्गः स्मृतो मेरुश्चतुर्हारी मनोहरः । भूमिको षोड़शैर्युक्तो विचित्रशिखरोज्ज्वलः ॥ विषट्कभीमो बहुभिः शिरोभिर्मन्दरः स्मृतः । चतुम्मुखत्रिभौमस्तु अनेकशिखरोज्ज्वलः ॥

·नित्याचारप्रदीपः।
नन्दिवर्द्धनसंज्ञोऽयं विशालच्छन्दकं गुरु ।
चतुर्दारोऽष्टभौमश्च शिखराने कसंयुक्तः ॥
एवमादिलक्षणानि विस्तारभयावह लिख्यन्ते ।
तथा प्रासादविशेषे देवताविशेषाः ।
चतुष्कोणात्मक वैव चतुः प्राक् शिवमण्डपः ।
चतुम्मुखस्य लिङ्गस्य तथा पद्मासनस्य च ॥
त्रिमुखस्य तु लिङ्गस्य तथा विशिरसो हरेः ।
एकद्वार; समाख्यातस्तथान्येषां दिवौकसाम् ।।
वृत्तो रुद्रप्रियो नित्यमात्मनश्च मधुदिषः ।
विष्णोर्भवति चेष्टा सा दष्टास्तेलमुखस्तु यः ॥ (2)
वृत्तायतास्तथा ये च चतुरस्त्रावतास्तु ये ।
शयितस्य हरे स्ते तु भैरवस्थ वृषाकपः ॥
एकहारास्तु ते सर्वे चण्डिकायास्तु ये प्रियाः ।
हंसे प्रजापतिः स्थाप्यो वृषे देवो महेश्वरः ॥
गरुत्मति तथा कृष्णः सर्वकल्याणमिच्छता।
गजे सुरेखरः स्थाप्यो घटे नित्यं जलेश्वरः ॥
वराहश्चापि कलशे वड़स्याञ्च नृकेशरी।
मन्दरे धनदस्तहमन्दी कुसुमायुधः ॥
श्रीभवान्यौ सदा विप्र वड़भ्यां स्थापित शुभ ।
सर्वत्र स्थापयेलिङ्गमव्यक्त लिङ्गमेव च ॥

·नित्याचारप्रदीपः।
सर्वल स्थापये विष्णु स्थितं चक्रगदाधरम् ।
सबै सबल वा देवा स्थापनीया यथाविधि ॥
प्रासादेषु च सर्वेषु बाणलिङ्गं निवेशयेत् ।
हृयशीर्षे,-
यो लिङ्गं स्थापयेदेकं सम्यक् श्रद्धासमन्वितः ।
न तस्य फल सम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् ॥
यदि वलसहस्त्राणां सहस्त्राणि भवन्ति हि।
आयुध ब्रह्मणस्तुत्य वर शको ज वितरम् ॥
किं तनोद्देशतो वह यहच्यामि च तत् शृणु ।
सर्वयज्ञफलं प्राप्य सर्वतीर्थतपःपणम् ॥
शिवलोक वसेवीमान् यावदाभूतसंप्लवम् ।
भिन्ने देहे स तत्रैव लोयते परमात्मनि ॥
इति सामान्धलिङ्गस्थापनफलम् ।
तस्य च महत्वेन द्रव्यविशेष फलविशेष उक्तः। बाणलिने
विशेषः । हृयशीर्षे,-
वैदिकेन विधानेन यथावत् स्थापयेत्तु यः ।
सहस्रमेकं लिङ्गानां प्रासादे चोत्तमोत्तमे ॥
तत्फलं कोटिगुणितं बाणलिङ्ग निवेशिते ।
मयसह,-लिङ्गप्रतिष्ठानन्तरम्-
एवमुक्ता क्रियायोग साधको लिङ्गमाश्रयन् ।
प्राप्नोत्वभिमतान लोकान् मोक्षार्थी मोक्षमामुयात् ॥
भवसागरसंहितायां प्रतिष्ठानन्तरम्,-

·লিগ্রাসী या या प्रतिष्ठिता सूर्त्तिस्त्रिकालञ्च तदर्चनम् । कर्तव्यमिति योग प्राहुरागमराशयः । দুঃনিষ্টাল মুজায়ালখি:- अवधिर्वाधकः प्रोक्तास्तथा पान्मासिकोऽवधिः ।। मासिक: पाक्षिक श्चेति नित्यपूजाविधिक्रमः ॥ . तथा,- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठापितभूतिषु । यथायथा प्रकर्तव्या पूजा সাধান: देवस्थाग्नेयदिमाग नैवेद्यं स्थापयेच्छुभम् । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेछ पयञ्चैव चतुर्विधम् ॥ तत्र प्रस्थानां सहवं नैवेद्य मुन्तमार्चासु । विंशतं मध्यमोत्तने कनिष्ठोत्तम शतप्रस्थम् ॥ मध्यमप्रतिमालये उत्तने शतन्यून मध्यमे चतुःषष्टिः कनिष्टे हाविंशत् प्रस्थं निछप्रतिमानये षोड़शप्रसं हादशप्रस्थं चतुःप्रस्थ एवं यथा भवति तथा पाकं देवालये कारयित्वा तत्र वैश्वदेवं तदुक्तविधिना वखा मैवेद्यवलिदानादिकं कार्यमित्युक्तम् । प्रस्थः ভরত্ব । एवं देवालयं कला तत्कालार्थ विष्णुसम्पदानकदान- मिति। नरसिंहपुराणे,-गाड़महितध्यजदानेन विष्णुलोकप्राप्तिः । कपिन्लागोदाने गोसहस्त्रदानफलम्। वामनपुराण, बहुविध- भोगाथं फलान्विताश्रमदानम् । विष्णुधर्मोत्तरे,-विष्णुलोक- प्राशये विष्णुकथापुस्तकदानम् । ब्रह्मलोकमहिखकामनया पुराण- ·নিঃশ্বাসী। আন্নিানযুল জাল। অভিমামলা লুভাজাঘলাই নজ্জিাল। হাহালিৰ যায় না - কান। সামান্য লালাঘিঞ্জিল। এখা- লীহ্মায় জু ভাল। নুজহুমাৰভাল। অন্তঃস্থল জুদ্দীন। অভিধালীহুল মান্ধত্ব। জন্তু- জান মালদল। ঘূলীযহীজিললালিঘামাবিল অক্স- জলায়। জাঙ্খা অৱগাৰ খৱাহাম্মাদ আব্দ- এলনা। মুমিন বান্নাল দুব। যা এন- স্বালম্ । লেন্থ: বিশ্ব জুলি দরিজ। সুনাল ক্ত- লালাম। ভাজ় লাখ বিমুজুল হাসঘালয়। শ্রীহ্মার বাবলুরুস্কাল। আলিয়ামীৱাল। যন্ত্রন আলঞ্জ : 'দ। ভাল গ্রন্থ বৃত্রিনিদাদ ভ্রা শুল্কাঙ্কিাল দুলাল্লাহ । সুভশ্রয়দায় নিলালাল। মুলতানিলায় জাম্বিযুকালক। মা- ৰজনৰ কালতাল কীমা। স্কুৱঅজ্ঞান শ্রীল- লায়। লীলীমনিৰিহ্মৰালা আলি মাজ। জুলছিল- ভাললল। গঞ্জনায় স্ত্রীঘলঙ্কাল। মুম্বী। াল দুন্দলায়। লালমিষিভিন্নভাল সুহজ। সৰ আলমছিীমদ। হাল স্থলল। জিবীঃ- কান ৰাজজুল। স্বলন বনিয়া জ্বহূল। স্বামী- সৰস্বত্তাল শ্রীলঙ্গ। অন্ধভাল বয়স্কান্নালায়। আয়- তার মালায় । স্বীমাগ্রামাড়ীয়াল। জাল ·नित्याचारपदीपः। - राज्यदम् । नूपुरदानं सर्वत्र स्थानदम् । पादाङ्गुलीयकदाने गुधकाधिपत्यम् । छत्रचामरायसाधारणराजलिङ्गदानं राज्यदम् । पादुकादानमुत्तमगतये । उपानहानं विमानाधिरोहणदम् । पाद्य- दानं गोदानफलम् । आचमनीयदानानिम्मलखम्। मधुपर्कदानं मधुक्षीरताप्तये। गोदानं विशिष्टखगदम् । गन्धतैलादिखानीय- दानं गन्धर्वलोकलाभाय । वस्त्रदानं पूर्वमुक्तम् । यज्ञोपवीत- दानं ब्रमदानफलदम् । कुङ्खामचन्दनादिलेपनदानं रूपलाभाय । विष्णुधर्मो,--सुगन्धिमनोजपुष्पदानं उत्तमभागवतत्वाय । विष्णु- धर्मोत्तरे,--ग्रामप्राप्तये पुष्पक्षदानम । नगरप्राप्तये फलवक्ष- दानम्। सगुग्गुलशर्करधूपदानं सर्वपापक्षयफलं नरसिंहपुरा- णीयम् । विष्णुधर्मोत्तर,--कर्पूरदीपदानं कुलोद्धरणमश्वमेध- फलदम् । पट्टसूत्रगन्धलदीपदानं नौरोगत्वसुभगत्वदम् । विष्णा- लये दीपमालादानं चन्द्रास्पददम् । होपहचदानं स्वर्ग लक्ष्मा- वाप्तिदम् । दीपागारदानं शक्रास्पददम् । एकादशहादशरात्र- मभिव्याप्य दीपदानं सुवर्णमणिमुकाब्यदीपावितविमानदम् । तथा,-महावर्तिदानं कृष्णपक्षे कार्तिके विशेषतः । तथाप्य- मावास्यायां हादश्यां वा पूर्वदिने शेषेऽपि महावर्तिदानं वासु- देवस्य पार्खयोदक्षिणपार्वेऽष्टोत्तरशततेलपलपूर्णपाने समग्रं महा- रजनरक्तं वस्त्र प्रवेश्य ज्वालयेत् । वामपाखें तावद्धृतपाने तादृशं वस्त्रं प्रक्षिप्य ज्वालयेत्। वर्गकचिरखगंभोगोत्तरदम् । एक- वर्तिदाने तदईफलम् । स्मृत्यन्तरे,-भक्ष्यभोज्यले ह्यपेयचतुर्विध- नैवेद्यदानं विशिष्ट स्वर्गदम् । स्कन्दपुराणीयं ताम्बूलदानं परि- ·नित्याचारमदीपः । - तुष्टिफलम् । पुनर्विष्णुधर्मोत्तरे, छत्रदानं राज्यदम् । ताल- वृन्तदानं सुखदम् । चामरदानं श्रीप्रदम् । पताकादानं वायु- लोकप्रदम् । नौलपताकायुततालध्वजदानं राज्यदम् । ध्वजयुतम्खेतपताकादानं वरुणलोकदम् । रक्तपताकायुतहरिण- ध्वजदानं पापक्षयदम्। शिविकादानममरावतीप्रदम् । अखदानं स्वर्गलोकदम् । हस्तिदानं वर्गभोगपूर्वकभूराज्यदम् । अनडुहान दशधेनुदानफलाय। अजाविमहिषोखरोष्ट्राश्वतरदानं वरुण- लोकप्राप्तिसहस्त्रगुणितफलम् । आरण्यकृगपक्षिदानमग्निष्टोम- फलदम् । दासोदानं स्वगंभोगफलपूर्वक सुखस्नानदम् । नृत्य- गीतविशारदगणिकादानममरावतीप्रदम् । नृत्य सङ्कल्पं देवाय- तने कारयित्वा रुद्रलोकप्राप्तिः। श्रोतृत्वकरणं शकलोकमहिल- दम् । गीतकरणाय द्रव्यं दत्वा कारयित्वा वा गन्धर्वलोका- वाक्तिः। वाद्यदानं स्वर्गलोकावाप्तये। दुन्दुभिदानं कीर्तये । धान्यशस्यबीजदानं तस्य तस्यायुषः प्राप्तये। रम्यशाकानदानं विशोकवाय । तथा व्यञ्जनोपकरणमुगादिदानं फलहक्षदानञ्च गणाधिपत्यदम् । प्रतिमाचित्राद्याश्चर्यकरणप्रेक्षणीयवस्त्रदानं सुख- लाभाय । रूप्यदानं रूपदम् । सुवर्णदानं सर्वकामाप्तये। अत्र च दानमात्रफलाय देवतोद्देशेन विधीयते। ददातिश्च यद्यपि खीकारान्तस्तथापि देवतायाः प्रतिग्रहोरखाभावेऽपि तदुद्देश- त्यागमाने गौणत्वं ददातः कल्प्यते । विधिवाक्यशेषवलाच दीय- मानद्रव्यस्य प्रतिमायां विनियोगः क्रियते । मन्धस्य लेपनं पुष्यस्य शिरसि दानं अलङ्करणस्यालेषु धारणमेवं- ।

·नित्याचारप्रदोपः। क्रमण तेनान दानक्रिया। विष्णुलोकावाप्तये नरसिंहपुराणीय ध्वजदानमहं करिष्य इति सङ्कल्पः । ध्वजपूजनं विष्णुमुद्दिश्य पूजनं विष्णवे ददानीति त्यागः । कतैतहानप्रतिष्ठाथै हिरण्यं दक्षिणां विष्णवे ददानौति सुवर्णदानम् । एवं दानं कृत्वा ध्वजस्य देवालयोपरि धारणम् । दक्षिणा सुवर्णस्य । देवागारे कोणदेश स्थापनम् । देवद्रव्यं त्वया रक्ष्यमिति विष्वक्सेनस्य प्रतिष्ठा- काले प्रार्थनात् । एवं भूषणदानादौ। दानोत्तरं भूषणस्य प्रति- माङ्गे धारणम् । एवमन्यदूह्यम् । पूजोपयोगिनाञ्च पूजाकाले विनियोगः । नैवेद्यपाकस्य देवालये विहितत्वात्तदुपयोगि धान्यादि दला तत्याकादौ विनियोज्यम् । यत्तु नरसिंहपुराणे- चन्दनागुरुश्रीखण्डचन्दनरच्युताकतिम् । विलिप्य भत्त्या राजेन्द्र कल्पकोटि वसेट् दिवि ॥ - ईदृशनापि चैकन पोन मधुसूदनम् । यदा कदाचिदभ्यर्थ नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ इति तत् पूजा प्रकरणाद् वहिर्यद्यपि श्रूयते तथापि वाक्येन पूजा सम्बन्धे जुह पर्णमयी न्यायेन फलश्रुतरर्थवादत्वम् । यहा पूजा- प्रकरणे पूजाङ्गत्वेन विहितानां पद्मादीनां पुनरनारब्धवादे फल- श्रवणपूर्वकं विधानम्। न दानरूपमर्चयति श्रवणात् । नचा- प्रकरणती गुणफलसम्बन्ध वाक्येनैव पूजासम्बन्धे वाक्यमेदापत्तेः । किञ्च फलञ्च कम्मसन्निधाविति न्यायेन पद्मार्चनं गन्धानुलेपनं वा ·मित्याचारमदीपः । ३८३ । क्रियारूपमेव फलाय विधीयते । तत्र च दानवाभावान्न दक्षिणा- दानादिरूपा दानेतिकर्तव्यता। न च पूजायां पञ्चोपचारत्व- नियमः । केवलगन्धादिसमर्पणस्य पूजावात् प्रोतिहेतुक्रियामात्रे पूजाशब्दप्रयोगात्। तदुक्तां--- स्तुतेरपिहि पूजावाजायेत यदि वाच्यता । इति । यस्य प्रकरणात् स्नानं नास्ति तस्यारस्य विधानादपि पूजा- सम्बन्धे फलश्रुतेरर्थवादत्वम् । फलावणे स्पष्टपूजाङ्गत्वम् । यत्र तु पूजाप्रकरणाद् वहिरेव केतकीपुष्पं यो ददातीत्यादिरूपण पुष्यदानं तत्र दानेतिकर्तव्यतया दानम् । प्रतिष्ठा च देवानां संक्षेपानरसिंहपुराणोक्ता । तत्रादौ मस्य- पुराणोक्त विधिनाऽयः। प्रथमं भूमिसमकरणम् । मातेव पुत्र- मिति बलीवईपूजा। युञ्जान इति बलीवईयोजनम् । फालसान्ना फालयोजनम् । शुनंसु फाला इति लागलपूजा। युनति सोरेति हलवाहनम् । इने दावेति पीड़नम् । इदं भूमि यां विद्या महौस्याम भूरसि या ओषधीः एतैर्बोजावापः । धान्ये प्ररूढ़े गोभिः खादनम् । तत्र शुभदिने वास्तुपूजा। एकाभौतिपदवास्तु- लिखनम् । मध्ये नव पदम् । मध्ये नव पदम् । प्रान्तपंक्तिचतुष्टयमध्यमपञ्च- कोष्ठानां स्वस्थान्तरालकोष्ठेन एकीकरणम् । ईशानादिवहि:- त्रिंशत् कोष्ठेषु हात्रिंशदेवता । शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः । सूर्यसत्यगाकाशा दिशि प्राच्यां व्यवस्थिताः ॥ ।

·No text on this page.