·No text on this page.

·भारत-इतिहास-संशोधक-मंडळ, स्वीय ग्रंथमाला क्र. ८४
ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध
खंड ५ वा
संपादक व प्रकाशक
चिंतामण गणेश कर्वे
चिटणीस, पुणे नगर संशोधन समिति व
भा. इ. सं. मंडळ, पुणे
किंमत तीन रुपये
[इ. स. १९५२

·का m निवेदन ऐ. सं. निबंध खंड ४ था चार वर्षांपूर्वी प्रसिद्ध झाल्यावर हा पाचपा सs. होत आहे. मध्यंतरीच्या काळांत मंडळाने इतर महत्त्वाच्या गोष्टीसंबंधी . अंक काढले. या लेखसंग्रहातील श्री. यशवंतराव फफे यांच्या लेखाकडे (९) वाचकांचे लक्ष व वेधावेसे वाटते. या विद्वान् गृहस्थांनी शिवभारताचा अत्यंत चिकित्सापूर्वक करून पाचसहा दिवस मंडळांत आपण सुचविलेल्या पाठभेदांसंबंधी सांगोपांग चर्चा के शिवभारताची मूळ पोथी न पाहताही त्यांनी आपल्या कुशाग्र बुद्धीच्या मदतीने अनेक नवे पाठ सुचविले ते चर्चेच्या वेळी मूळ पोथीशी ताडून पाहण्यात आले आश्चर्याची गोष्ट की, त्यानी सुचविलेल्या पाठांपैकी शेकडा साठांच्यावर टक्के पाठ मूळ पोथीशी तंतोतंत जमले. प्रा. ह. बा. भिडे यांचा शाक्तपंथाचा अभ्यास प्रसिद्ध आहे. त्यांच्यासारख्या अधिकारी पुरुषाने सारांशरूपाने लिहिलेला या अंकातील लेख (२) वाचनीय झाला आहे. प्रा. मिराशी यांचा लेख (२) त्यांच्या विद्वत्तेस साजेसाच आहे. आजपर्यंत महाराष्ट्राचा निर्देश सातव्या शतकातील समजला जाई तो आत चौथ्या शतकापर्यंत मागे नेता येतो, असे त्यांच्या लेखावरून म्हणता येईल. श्री. अक्षयकीर्ति व्यास व श्री. खरे यांचा लेख महत्त्वाच्या (१२)कागदपत्रांनी भरलेला आहे. या पत्रात संस्कृत पत्रांचा भरणा आला आहे तो विशेष अभ्यसनीय आहे. या संग्रहांतील सहा क्रमांकाचे पत्र महत्त्वाचे असून बाजीरावाची अंतरीची ऊर्मी त्यात स्पष्ट झालेली दिसून येते. या संग्रहातील इतर पत्रेहि अभ्यसनीय आहेत. डॉ. नानासाहेब सरदेसाई यांचा लेख (१३) जिंजीप्रकरणावर नवा प्रकाश खात्रीने टाकील असा आहे. त्या प्रकरणांतील इतर मजकूर मराठी वाचकांस उपलब्ध झाल्यास तोहि पाहिजेच आहे. या अंकांतील इतर लेखहि अभ्यासकांनी लिहिलेले असल्याने तेहि वाचनीय झाले आहेत. अखिल भारतीय इतिह यांच्या सुप्रसिद्ध व ऐतिहासिक परंपरेत वाढले ध्ये भरावयाचे आहे. तरी ज्यांना शक्य होईर प्रत (रेल्वेकडून सवलतीची तिकिटें इतिहास '; व आपआपल्या आवडीच्या विपयावर निबंध येत्या महिन्यात अवश्य पाठविण्याचें करावें. मंडळाच्या त्रैमासिकार अशी सभासदास विनंती. नवभारत' पुणे ह्या ५२) काढून संपादकांनी भारतांत नवेपण! आहे. सूचना याव्या, ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध खंड ५ वा n १ भारतीय ज्योतिपांतील लग्न या परिमाणाचें प्राग्राशीकालीन स्वरूप (श्री. भा. रं. कुळकर्णी, बी. ए., राजवाडे संशोधन मंडळ धुळे) +भारतीय ज्योतिपात राशींचा उपयोग करीत नसत असा एक काळ आहे. स्यानंतर त्यांचा उपयोग होऊ लागला तो सांप्रतहि सर्रास चालू आहे. पूर्वक्षितिजावर उदित राशीला लग्न अशीहि एक संज्ञा आहे. या परिभाषेप्रमाणे एका अहोरात्रोत, पूर्व- क्षितिजावर उदित होऊन जाणा-या एका संपूर्ण राशीचक्रामुळे वारा लग्नाचे एक वर्तुळ पूर्ण होते. आज राशीनिरपेक्ष लग्न ज्योतिपांत दिलेले नाही. परंतु जेव्हां भारतीम ज्योतिपात राशींचा उपयोग केला जात नव्हता तेव्हां ही 'लग्न' संज्ञा धारण करणारे एक कालपरिमाण होतेच. 'प्रश्न येवढाच की, ते कशा स्वरूपाचे होते याचे विवरण प्रस्तुत टांचणांत करतो. प्राग्राशीकाली लग्न होते काय ? वेदांगज्योतिषात राशी नाहीत पण लग्न आहे. आणि ते त्यांत असल्याचे ज्योतिष संशोधकांस मान्य आहे. परंतु एकादा दुसरा टीकाकार इतक्यावरही वेदांगांत लग्न अभिप्रेत नाही असे म्हणण्याचे धाडस करतोच. तेव्हां वेदांगांतील पुगव्याच्या जोडीला दुसरा एक पुरावा दाखवितों. +मंडळ पाक्षिक सभा.५।७० (१) भारतीय ज्योतिषशास्त्राचा इतिहास श्री. शं. बा. दीक्षित (२) (३)(१) वेदिक क्रॉनॉलाजी व वेदांगज्योतिष (लो. बा. गं. टिळक) (२) वेदांगज्योतिष-डॉ. शामशास्त्री (3) समीक्षक' यांतील विक्रम संवता परीक्षण-ना, गो चापे कर. m ·२. ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ ज्योतिषकरंडक या नांवाचा जैन श्वेतांबर पंथाचा एक ग्रंथ क्लभी नगरांत इ. स. च्या ६ व्या शतकांत झालेल्वा विद्वानांच्या परिपदेने तयार केला, तो तयार करण्याचे कारण त्यांच्या सूत्रांपैकी महावीरप्रणित सूर्यप्रज्ञप्ति ' वा ज्योतिप- विषयक सूत्राच्या अध्ययन-अध्यापनाला व ते सूत्र समजण्याला मदत व्हावी. जेव्हां ज्योतिषकरंडक ग्रंथ लिहिला गेला त्या काळी भारतात राशींचा चांगलाच प्रचार झाला होता. पण विशेष हे की ज्योतिपकरंडकांत राशींचा नाममात्रही उल्लेख नाही. याचे कारण मूळ सूर्यप्रज्ञप्ति या ग्रंथांतही तो नाहीच. तशात आणखी विशेष म्हणजे आज आपण विशिष्ट लग्न दाखविण्यासाठी जसे राशीचें नांवत्र वापरतों, जसे मेष लग्न, वृषभ लग्न इत्यादि, ततेंच अगदी त्यांत नक्षत्रांचें नांय लमाला वापरले आहे. म्हणजे प्रचलित लग्नपरिमाण जसे राशीसापेक्ष आहे तसेच ते नक्षत्रसापेक्ष या ज्योतिपकरंडकांत दिसते. आणि जैनांच्या ज्योतिपकरंडकांत जे नक्षत्रसापेक्ष लमपरिमाण स्पष्ट दिसते तेच वेदांगांतील लग्नविषयक लोकार्थात अभिप्रेत आहे असा माझा कयास मी अन्यत्र विशद करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या माझ्या प्रयत्नाला अधिकारी ज्योतिर्विदांची मान्यता मिळाली असली तरी ज्योतिषी म्हणून प्रसिद्ध नसलेल्या दोन विद्वानांच्या दृष्टीने माझा निष्कर्ष मान्य करण्याच्या मार्गात काहीं अडचणी येतात. आणि त्या अडचणींचा निरात करण्याला उपयोग व्हावा म्हणूनच प्राराशीकाली लग्नाचे स्वरूप काय होते याचा येथे काही नव्या पुराव्यांच्या मदतीनी : मी विचार करीत आहे. ज्योतिपकरंडकात विपुवांची " लमें दिली आहेन; विपुांची सूर्यनसने दिली आहेत; माणि यांतील अत्यंत महत्त्वाची बाब म्हणजे विषय दिवसांच्या सूर्यनक्षत्रापादन दोन काटकोनावर म्हणजे १८० अंशांवर लग्ने येतात. म्हणजे लम म्हणून उल्लेखिलेलें. नक्षत्र त्या त्या विषव दिवशी सायंकाळी पूर्वक्षितिजावर उगवणारं असतें. जैन-ज्योतिष- करंडकांतलें हें वैशिष्ट्य त्या ग्रंथातील ज्योतिपप्रणालीस धरुनच आहे. कारण त्याच Aswermirates (५) ज्योतिपकरंडक ( वलभीयाचार्याय) (६) सदर प्रास्ताविक पयें. (७) सदर पय २८८ ( दुसरें) (-) Vide:- Lagna system of the Vedangjyotish. (९) डॉ. के. ल. दप्तरी ह्यांचा तदर ग्रंथावरील अभिनाय (अनकाशिक) (१०) (१) ना. गो. चारकर ( समीक्षकांतील लेन) (२) म. म. पां. वा. काणे ( साजगी पत्र) (११) ज्योतिषकरंडक ग्ये २८८ रिलें (१२) दुसरे ·१ भारतीय ज्योतिषांतील पाराशीकालीन लश परिमाण ग्रंथात व तदुत्तरकालीन 'काललोक प्रकाश' या जैन ज्योतिष ग्रंथात विपुक्काल हा सायंकाळचाच घ्यावा म्हणून स्पष्ट उल्लेख आहेत. जेव्हां ज्योतिपकरंडक उत्तरायण विधुवा, स्वाति व दक्षिणायन विपुवा. आश्विनी लग्न म्हणतो तेव्हा त्याचा अर्थ वसंत संपाताच्या दिवशी सायंकाळ स्वाति प शरदसंपाताच्या दिवशी सायकाळी आधिनी वक्षितिजावर मत्ततात असाच घ्यावा लागतो. नर हीच नक्षत्रे त्या त्या दिवशींची र्योदयींची धरली तर ज्योतिषकरंडक ग्रंथ १२००० वर्षे मागे न्यावा लागेल ! आचार्य लियगिरी या बारान्या शतकाच होऊन गेलेल्या अत्यंत विद्वान टीकाकागची या श्लोकाचा मर्थ लावण्याचे कामी फसगत झाली. तशीच परांच कै. झालेल्या डॉ. शामशास्त्री चाहि" झाली. त्यांच्या लक्षात या ज्योतिपातील विपुवकाल म्हणजे सायंकाळ गरिभाषा आली नाही माणि त्यांनी या श्लोकातील वसंतसंपात व स्वाति लग्न आणि परसेंपात व आश्विनी लम हा क्रम युद्धिपुरःसर सोडून शरद् व स्थानि आणि वसंत व आश्विनी असाच अर्थ घेतला. मागच्याच श्लोकात हीच नक्षत्रे त्या त्या दिवशीच सूर्यनक्षत्रे,म्हणून आलेली आहेत. असे असता या निराळ्या श्लोकांचा हेतु ते उलंगई.शकले नाहीत. आता याच लमाचा म्हणजे त्या- त्या दिवशी सायंकाळी पूर्वक्षितिजावर उगव- गान्या नक्षत्राचाच लाम म्हणून उल्लेसिण्याचा वेदांगांतहि प्रघात असला पाहिजे असा माझा युक्तिवादमी केलेला आहे. त्यावर एक टीकाकार" म्हणतात जैनांच्या ज्योतिपावरून वेदांगांचा अर्थ लावणे इष्ट नाहीं; कारण 'जैनांची परंपरा वैदिक कशावरुन अर्थात ही शंका केवळ शंकेसाठीच शंका आहे. कारण ती जैनांचे ज्योतिष ग्रंथ न पाहतोच घेतली आहे. जेनीची नक्षत्रमाला, नक्षत्राच्या देवता, त्यांची गणना, इत्यादि शेकडा १९ गोष्टी वैदिक ज्योतिषांशी मिळणान्या म्हणजे त्यातल्याच आहेत व जेवढा फरक, वैदिक..ज्योतिपाच्या विविध शासांत आहे तितकेंच फरकाचे प्रमाण जैन व वैदिक ज्योतिपात सांपडेल. पण आता जी या पाराशीकालीन लमाची व्याख्या मी या जैन ज्योतिषाच्या सहाय्याने केली तीच अगर्दी बरोबर असल्याचा ऋतु, संज्ञा । (१३) ज्योतिषकरंडक पये २८० व २९०, (१४) ज्योतिपकरंडक मलयगिरीची टीका पहा. (१५) वेदांग ज्योतिप-शामशाखी (ऋग्वेद ज्योतिष पद्य १७ वरीलहीका पहा.) (१६). सदर (१७) सदर व खाजगी पत्र. (१६) लमसिस्टिम ऑफ दि वेदांग ज्योतिष पहा (१९) ना. गो. चापकर समीक्षकाचा उपरोक्त अंक 'सदर (२०). --- ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ - निर्वाळा देणारा एक नवा आधार आपणापुढे आतां देतो आणि तो जैन वाङ्मयांतला नसून चेदानुयायाच्या पानातला आहे. स पडसूर्यात् समयश्च लग्नम्। सर्यापासून सहा राशीवरचा काळ म्हणजे लग्न. ते रात्रीच असते. कारण त्याच्या मागील चरणांतच तसे म्हटले आहे. 'इष्टासवेही प्रभवन्ति रात्रौ । स "पड्भसूर्यात् समवश्य लग्नम् ' । 'प्रभवन्ति रात्रौ'चाच अर्थ 'प्रदोपकाले विज्ञेयं । यांत किंवा 'अचक्षुविषये गते सूर्ये' यांत अभिप्रेत आहे. अर्थात जैन ज्योतिष व वैदिक किंवा पौराणिक ज्योतिष या दोघांची या बाबतीत एकवाक्यता आहे. या लमाचा दुसरा महत्त्वाचा विशेप लक्षात ठेवावयाचा तो असा की, त्याच्या प्राचीनतम अवस्थेत सबंध महोरात्रात एकच लग्न असे. क्षितिजावर उदय पावणान्या राशी किंवा नक्षत्रागणिक एका अहोरात्रांत त्याचे १२ किंवा २७ चे एक वर्तुळ पूर्ण होत नसे. तर सायंकाळी पूर्वक्षितिजावर उदय पावणारे नक्षत्र व नंतर राशी हे लग्न म्हटले जात असे. आणि अर्थात् नक्षत्रात्मक लग्नाच्या काळी सूर्यनक्षत्रांशी पंधरा नक्षत्रांच्या अंतराने ते बदलत" असे व राश्यात्मक लमाच्या वेळी सहाण्या राशीवर ते येत असे, असे दिसते. २ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा (प्रा. ह. वा. भिडे, एम्. ए.-अहमदाबाद) +भारतीय शाक्त संप्रदाय व त्याचा इतिहास हा फार मोठा विषय आहे. या संप्रदायाचे वास्तविक स्वरूप समजण्याकरिता जे ग्रंथ पाहिले पाहिजेत त्यांपैकी काही प्रकाशित झाले आहेत; पण बरेचसे अप्रकाशित आहेत. या संप्रदायाच्या इष्टानिष्टतेबद्दल बराच विचार झाला आहे-पूर्वी व अलीकडेही-पण, ऐतिहासिक दृष्टीने त्याचे अवलोकन करण्याचा प्रयत्न फारसा झालेला माही. ऐतिहासिक दृष्टीने विचार करतांना प्रथम या संप्रदायाच्या स्वरूपाविषयी स्पष्टी- करण झाले पाहिजे; कारण, त्याविषयी पुष्कळ गैरसमज प्रचलित अहोत. (२१) वृद्ध वसिष्ठ सिद्धांत पृष्ठ २८ पय ५० (उत्तरार्ध) (२२) काललोक प्रकाश पद्य ७५ पृष्ठ ३९० (२३)ज्योतिषकरंडक पद्य २९०. (२१) लग्नसिस्टिम ऑफ दि वेदांगज्योतिप प्रकरण २ रें व 3 रें. + मंडळ संमे० ३५ वें ( इ.१९४८). १ ·२ हिंदुस्थानांतील शाक संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेपा ५ . शक्ति-उपासना म्हणजे देवी-उपासना असें लोक सामान्यतः समजतात; व जादूटोणा, मंत्र-तंत्र, आभिचार प्रयोग, Black Magic, इत्यादि देवी-उपासनेचे पर्यायशब्द समजले जातात. प्रस्तुत मी "शक्ति" शब्द फार व्यापक अर्थानं वापरति आहे. 'जन्मायस्य यतः।' या सूत्रानुसार समग्र विश्वाच्या जन्म-स्थिति-लयांचे मूलकारण,' जे ब्रह्म में शक्ति " या शब्दाने येथें इष्ट आहे. अर्थात् शक्ति-उपासना म्हणजे बलोपासना पण सध्या [ मी हा संकुचित अर्थ न घेतां व्यापक अर्थ घेत आहे. ] शाफ्त--- उपासना म्हणजे Mother-cult ( मातृ-उपासना) अतेंही म्हटल्यास फारशी हरकत नाही. मातृपूजेचा धर्म फार प्राचीन कालापासून, सर्व देशांत,-प्राचीन व अर्वाचीन- चालत आला आहे. सध्या ज्ञात असलेल्या संस्कृतीत, ईजिप्त व सुमेर येथील संस्कृति मत्यंत प्राचीन समजल्या जातात. नंतरच्या बॅबिलोनियन्, अॅसीरियन्, कीटन्, खाल्डियन, हिव, फोनशियन इत्यादि. सर्वांत अलीकडील म्हणजे, ग्रीक, रोमन च विस्ती या सर्व पाश्यात्य देशांत मातृपूजेचा सार्वजनीन प्रचार होता. पूर्वेकडील देश, चीन व हिंदुस्थान यांच्यातही हा उपासना-प्रकार होताच. हिंदुस्थानांतील वैदिक संस्कृतीत शक्ति-उपासना हे फार महत्त्वाचे अंग होते. गेल्या पन्नास वर्षांत, मोहेंजोदडो, हाडप्पा इ. ठिकाणी उत्सननें करतांना जे अवशेष सांपडले आहेत ते वैदिकाहून भिन्न अशा एका अन्य संस्कृतीचे आहेत, असे काहींचे मत आहे. ते काहीहि असले तरी, दोन गोष्टींबद्दल एकमत आहे. ते अवशेष निदान तीन-चार हजार वर्षांचे जुने आहेत म्हणून त्यांनी सूचित संस्कृति कमीत कमी तितको प्राचीन समजली पाहिजे. तसेच त्या अवशेषांत शक्ति-पूजेच्या निदर्शक वस्तु इतक्या सांपडतात की त्यामुळे त्या काळी त्या लोकांत शक्ति-पूजेचा प्रचार सर्वत्र असावा असे म्हणता येईल. म्हणजे हिंदु- स्थानच्या त्या भागांतील शक्ति-पूजेचें प्राचीनत्व व्यापकत्व, ही सर्वांना मान्य आहेत. पैदिक धर्मातही शक्ति-उपासना कशी व्यापून राहिली आहे ते मी दुसन्या 'सत्त्वादिस्थैरगणितगुणैर्हन्त विश्वं प्रसूय व्यक्त धत्ते प्रहसनकरी या कुमारीति संज्ञाम् । मोहध्वान्तप्रसरविरतिश्चिमतिः समन्ता- दाद्या शक्तिः स्फुरतु मम सा दीपवद्नेहगेहे ॥ २'शक्ति' चा अर्थ देवी असाही आहे. उ० पारानन्द, सूत्रांन साठ ईश्वर सांगितले आहेत- ब्रह्मविष्णुशिवसूर्यगणेशशक्तिभैरवाश्वेश्वराः ॥ ६.८ ॥ येथे देवी असा अर्थ स्पष्ट आहे.

·Pa ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ व *एका लेखांत दाखवून दिले आहे. वेदांची प्राचीनता बहुतेकांना मान्य आहेच. म्हणजे हिंदुस्थानांत ही शक्ति-उपासना फार प्राचीन कालापासून चालत आली आहे असे म्हणण्यास काहीहि हरकत नाही. वर उल्लेखिलेल्या सर्व देशात शक्ति-उपासना ही त्या त्या देशातील धर्माचे एक प्रमुख अंग अशी होती. हिंदुस्थानांतहि तशीच वस्तुस्थिति होती. येथवर आल्यावर एका महत्त्वाच्या मुद्द्याची स्पष्टता केली पाहिजे. हिंदुस्थानांत तीन धर्म मुख्यतः होत; प्राचीन वैदिक धर्म व त्याच्या मानाने अर्वाचीन बौद्ध धर्म व जैन धर्म. हिंदुस्थानांतील मूळचे हे तीन्ही धर्म जगातील इतर सर्व धर्मीहून काही मुख्य बाबतीत अगदी वेगळे आहेत. हिंदी धर्माचे हे जे सात पशिष्ट्य आहे तेंच भारतीय शाक्त-संप्रदायाचेंहि असल्यामुळे तो इतर सर्व भारतीयेतर शाक्त- संप्रदायांहून अगर्दी भिन्न आहे. जगन्नियन्त्या ईश्वराने दया करावी व या जन्मांतील दुःखें दूर करून सुर मियून यावे हे सर्वांचे ध्येच असते. या ध्येयसिद्दीकरिता जी वेगवेगळी साधने ने पेगवेगळे. मा एवढ्यापुरते सर्व धर्माचे ऐक्य आहे. आपल्यात धर्माच्या व्याख्या अनेक आहेत. त्यातील एक सांगते की धर्म हा अभ्युदय व निःश्रेयस् याचे कारण आहे. या जन्मातील निट परिहार व इटप्राप्ति ही धर्मकर साधनाने सिद्ध करता येतात, इतके सर्व धर्माना मान्य आहे'. या जन्मांतील अभ्यदय झाला. पण मृत्यूनंतरची कोणती अवस्था व नेथे अभ्युदय आहे की नाही याविपयीं भारतीय धर्मात जे विचार आहेत ते इतर कोणत्याही मात नाहीत. 'स्वकर्मसूत्रग्रथितो हि लोकः' व 'पुनरपि जननं पुनरपि मरणम् ।' कर्मति द पुनर्जन्म हे मूलभूत सिद्धान्त आपण मानतो, ते इतर कोगी माननात असें आना नाही. हे आपल्या धर्माचं एक सास पशिष्ट्य आहे. मृत्युनंतर परलोकी चारना। करावे लागतें - किती वेळ ते ज्याच्या त्याच्या कर्मानुसार अतने यति :- परिहार व सुसमाप्ति ही कर्मानुगुण असतात. परलोकीचा कर्मभोग मं मग पुन्हा इहलोकी जन्म घ्यावा लागतो. अशा प्रकारे इनपरलोकी अपानापाको जिवाला करावे लागतात. या दोन्ही लोकान अभ्युदयाला कारणीभूत धर्म तो है जन्ममरणाचं फेरे फिटणे म्हणजेच अपुनरावृत्ति अथवा मोक्ष, भंसान गुगल प्रमाण किती आहे, यायद्वलही दिक, चोद माणि जन धनाचे एकमन गो. "am पाहता जपापा । दुमा पनाएबरें ।। तरीच या तीनही धमांची शिक्षण तीन प्रकार-अभिमातिर, आदिपिकामिक.या युगाया 11 मादा धर्म असाही अशल को मानने मई अदेय चराने दया केल्यात मृत्यूमनग्य नामानि हशरो. *टा ५. मा. - Rate ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा G म्हणजे जीव संसारचक्रातून सुटतो, व 'न स पुनरावर्तते ।' - तो पुन्हा जन्म घेत नाही. हे निःश्रेयस व यालाही धर्मच कारणीभूत असतो. भारतीय तीन्ही धर्मानी अशा प्रकारचा मोक्ष मिळविण्याचे ध्येय लोकांपुढे ठेविले आहे. ही आपल्या धर्माची टुसरी मुख्य विशिष्टता. ही मोक्षाची कल्पना इतर कोणत्याही धर्मात नाही. शाक्त-संप्रदाय हा वैदिक धर्माचे अंग असल्यामुळे त्यांत हे सर्व आहे. म्हणजे शाक्त मार्ग हा अभ्युदय-निःश्रेयस् प्राप्ति करून देण्याचे साधन आहे. पुष्कळशा शाक्त म्हणविणारांना हे माहीत नसते. त्यांच्या विपरीत आचरणाने विपरीत ग्रह उत्पन्न होणे साहजिक आहे, म्हणूनच या मार्गाला वेदबाह्य व निन्य ठरविण्याचा प्रयत्न होत असतो. पण इतिहास-लेखकाने पक्षपातरहित राहून अवलोकन केले पाहिजे. शाक्त-संप्रदायाचे तात्त्विक स्वरूप कसे आहे, व त्याचा वैदिक संप्रदायाशी कता निकट संबंध आहे त्याचे दिग्दर्शन मी अन्य ठिकाणी केले आहे. प्रस्तुत एवढेच सांगणे अवश्य आहे की वेदप्रणीत नित्यनैमिात्तक कम निष्कामबुद्दीने केल्याने चित्तशुद्धि होऊन मनुष्व उपासनेचा अधिकारी होतो. उपासना ही सकाम, अथवा निष्काम असू शकते. निष्काम उपासनेची सिद्धि म्हणजे ज्ञानप्राप्ति, व ज्ञानाने मोक्ष (ज्ञानाकैवल्यम् ।) असे हे मोक्षापर्यंतचे मोठे टप्पे आहेत. त्यांपैकी चित्तशुद्धीचा टप्पा गांठल्यावर तेथून उपासनाचे वेगवेगळे फाटे फुटतात. त्यांपैकी एक शाक्त-मार्ग . होय. दुसन्या शब्दांत सांगावयाचे म्हणजे, हा संप्रदाय उपासनाप्रधान असून त्याच ध्येय मोक्षप्राप्ति आहे. वैदिक तत्त्वज्ञानांत केवलाद्वैत, विशिष्टाद्वैत, शुद्धाद्वैत, द्वैत इत्यादि मतभेद आहेत. शाक्त तत्त्वज्ञानांतही हे सर्व प्रकार दिसून येतात. या मार्गात जी त्रिपुरोगसना आहे ती मात्र पूर्ण अद्वैतनिष्ठ आहे. पूर्णाद्वैत हा त्रैपुरसिद्धान्त श्रीशङ्कराचार्यांच्या भाष्यत्रयीत ज्या अद्वैताचे प्रतिपादन आहे, ते या पूर्णाद्वैताशी पूर्णतया जमते. अशा प्रकारे या शाक्त मार्गातील उपासना, ज्ञान व मोक्षप्राप्तीचे ध्येय ही वैदिक धर्माचीच अंगें आहेत; तरीहि त्याच्या वैदिक-अवैदिकत्वाबद्दल चर्चा कित्येक शतके चालू आहे. श्री- शंकराचार्यांच्या " सौन्दर्यलहरी" नामक स्तोत्रावर लक्ष्मीधराची टीका आहे. लक्ष्मधिर [सांख्यकारिका १] ५ [वेदशास्त्रदीपिका- हीरकमहोत्सव अन्थ, निबंधकम १६, “वेद व आगम"] ६ हा एक फार सुंदर आणि मननीय विषय आहे. त्याचे विवेचन प्रसंगानुसार अन्यत्र करणार आहे. सध्यां एवढेच सांगतों की, श्रीशंकराचार्याच्या नंतर त्यांच्या अनुयायांनी प्रसिद्धीस आणिलेला विवर्तवाद अथवा मायावाद या पूर्णाद्वैतसिद्धान्ताशी सुसंगत दिसत नाही.

·८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ , ७०० वर्षांपूर्वी होऊन गेला. त्याने शाक्तमार्गाचे तीन वर्ग पाडले आहेत - समयाचार, कौलाचार व मिश्र. या तिहींपैकों, फक्त समयाचारच वैदिक असून कोल व मिश्र हे मार्ग वेदवाह्य व निंद्य होत, असे त्याचे आग्रहपूर्वक म्हणणे आहे. श्री शंकराचार्यांचे परमगुरु श्री गौडपादाचार्य यांच्या नावाने एक स्तोत्र प्रसिद्ध आहे. त्याचें नांव "सुभगोदयस्तुति". त्यांतही कौल व मिश्र ही निन्दित मते आहेत असे म्हटले आहे. इ. स. ७८० ते ८१२ हा श्रीशंकराचार्यांचा काल समजला तर इ. स.चे आठवें शतक, पूर्वार्ष, हा श्री गौडपादांचा काल मानणे चूक होणार नाही. म्हणजे इ. स. च्या आठव्या शतकापासून, शाक्तांचे काही विशिष्ट संप्रदाय टीकाविषय झाल्याचे दिसून येते. याप्रमाणे १०००११२०० वर्षे या संप्रदायावर टीका होत आली आहे.' मराठी वाङ्मयांतूनही हा टीकेचा सूर दिसून येतो. श्री रामदास, दिनकर गोसावी इत्यादि मराठी ग्रंथकारांनी शाक्त पंथीयांच्या दुराचारावर टीका केली आहे. "विचार-सागर हिंदी वेदान्त ग्रंथांत पुष्कळ टीका आहे. अगदी अलीकडे लोकहितवादी व विष्णुबोवा ब्रह्मचारी यांच्या ग्रंथांतही अशीच टीका केलेली आढळून येते. प्रतिद वंगीय संशोधक हरप्रसाद शास्त्री इत्यादि भारतीय व 'एगलिङ्गः' इत्यादि परदेशी लेखक यांचेही विरोधी लिखाण पुष्कळ आहे. सध्या सांगण्याचा मुद्दा इतकाच की, शाक्तपन्थ उपादेय को देव, बौदिक का अवैदिक या विषयावर एतिहासिक दृष्टीने लिहूं म्हटल्यास, अभ्यसनीय अतें विशाल साहित्य उपलब्ध आहे. या आता शाक्तसंप्रदायाच्या साहित्याचा इतिहासदृष्ट्या विचार करावयाचा. पण त्यापूर्वी एकदोन गोर्टीचे स्पष्टीकरण झाले पाहिजे. शाक्तमार्गात कोणकोणत्या गोष्टींचा अंतमांव होतो ते निश्चित करून मग तद्विषयक साहित्याचा परामर्श घेतला पाहिजे. वर सांगितले आहेच की वैदिक कर्मे निष्काम बुद्धीने केल्याने चित्तशुद्धि होते, आणि त्या योगें जीव उपासनेचा अधिकारी होतो. शाक्तमार्ग हा मुख्यत्वेकरून उपासना. मार्ग आहे व त्याचे ध्येय ब्रह्मप्राप्ति हे आहे. म्हणून शाक्तशाखांत उपासना व ज्ञान ही मुख्य विषय होत. उपासना म्हणजे काय तेही बरोबर समजन घेतले पाहिजे. शाक्त उपासनेत मुख्य दोन उपास्ये आहेत-शिव आणि शक्ति. उपास्यद्वैतामुळे अद्वेततिद्वान्ताला Laxmidhara, tyho lived in the thirteenth, or possibly in the twelfth century.......... Pougne the Sāktas q. Y3. ८ श्लोक १८ ९ शाक मार्ग वैदिक की अवेदिक । यावर एक वेगळा त्वतंत्र निधय मी लिहिला आहे. टीप ५ पहा.

·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा ११ . काहीहि बाध येत नाही. कारण 'शक्तिशक्तिमतोरभेदः।' हे मूळ तत्त्व आहे. असो. . म्हणून शाक्त मार्गात शिवोपासना आणि शक्ति-उपासना या दोहोंचा अंतभीव होतो. शाक्त उपास्य शिव-शक्ति म्हणजे औपनिषद् सगुण ब्रह्म होय. श्रीशंकराचार्य म्हणतात की, सगुण ब्रह्म उपास्य व निर्गुण ब्रह्म ज्ञेय आहे. सगुणांतून निर्गुणांत जावयाचे असते. शाक्त संप्रदायाचाही अगदी हाच सिद्धान्त आहे. उपासनेत द्वैत असते, पण उपासनेची पूर्णता अद्वैतसिद्धीत होते. अन्तिम अद्वैतज्ञान एक; पण उपान्त्य उपासना अनेक. उपनिषदांत वेगवेगळया उपासना सांगितलेल्या आढळतात-प्रणवोपासना, शाण्डिल्यविद्या, पश्चाग्नि-उपासना इत्यादि. असे उपासना भेद शाक्त मार्गातही आहेत. शिवशक्तींच्या उपासनाचे प्रकार पुष्कळ आहेत. उपासनेची रूपें अनेक आहेत. मूर्ति, यन्त्र, बाण इ०. बाह्य वस्तूंची पूजाअर्घा हा एक उपासना प्रकार. सप्तशतीसारख्या ग्रन्थांची पुरश्चरणे करणे, होम-हवन करणे, न्यास वगैरे करणे, वगैरे बाह्य विधि हा एक दुसरा प्रकार. हे उपासनेचे स्थूलरूप होय. याहून श्रेष्ठ आन्तर उपासना; ते सूक्ष्म रूप; ही आन्तर उपासनाही विविध प्रकारची आहे. बीजाक्षरें, मन्त्र इत्यादिकांचा मानसिक जप, नामजप, लययोग, कुण्डलिनियोग वगैरे योगाचे प्रकार, या सर्वांचा आन्तर उपासनेत अन्तर्भाव होतो. सूक्ष्म उपासनेच्याही वरची पर उपासना आहे. ती सिद्ध कोटीतले जीव करूं शकतात. शातसंप्रदायाच्या भागांपैकी एक अत्यंत महत्वाचा भाग आहे, त्याचाही विचार इतिहासकाराने केला पाहिजे. तो भाग म्हणजे अद्वैतप्रापक योगमार्ग. नुकतेच उपास- नेचे जे तीन प्रकार सांगितले ते या योगाच्या अंगोदरच्या पाय-यांसारखे आहेत.. स्थूलानंतर सूक्ष्म व नंतर पर, जिचा शेवट सहज समाधींत होतो ती ही अवस्था योगसाध्यच आहे असें शाक्तसंप्रदाय मानतो. किंबहुना शाक्त मार्ग म्हणजे अद्वैतप्रापक १० या मुद्द्यावर पुष्कळ लिहिता येण्यासारखे आहे; पण ते सध्या अप्रस्तुत आहे. असो. बुद्धोत्तर काळांत लक्ष्मी-विष्णु, राधा-कृष्ण व सीता-राम यांच्या उपासना सुरु झाल्या, त्यांच्यांतही अंतिम अद्वैताची भावना स्पष्टपणे वर्णिली आहे. याबद्दलच थोडासा निर्देश 'वेद व आगम' या निबंधांत आला आहे. या तीन्ही उपासनामार्गात, जेथे अद्वैताचा स्वीकार केलेला नाही तेथेही शक्तितत्त्वाच्या म्हणजे लक्ष्मी, राधा, सीता यांच्या प्राधान्याचा अंगीकार केला आहे. म्हणजे "शात साहित्याचा" विचार करते वेळी या उपासनांबद्दलचे में साहित्य आहे त्याचाहि विचार केला पाहिजे, अशी आवश्यकता प्राप्त होते. परंतु सध्या स्थल-काल-संकोचामुळे तसे करता येत नाही. १ ज्याला भक्तिमार्ग म्हणतात तो उपासनेचा एक प्रकार आहे. १२ मग 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ।' या वाक्याची संगति । लावावयाची अशी शंका येईल. त्याचे थोडक्यांत उत्तर असे की, हे कैवल्य योगानेच होत असते. 1 ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . * योगमार्ग होय. 'अहं ब्रह्मास्मि।' व.' सर्वे खल्विदं ब्रह्म ।' हा अद्वयानन्दाचा अनुभव शाक्त योगमार्गानेच गेल्याने मिळणारा आहे. चाप्रकारे शाक्तसंप्रदायांत शिवोपासना, शक्ति-उपासना व कैवल्यपदप्रापक योग यांचा अविभाज्य परत्र संबंध आहे. म्हणून शाक्त संप्रदायाच्या साहित्याच्या इतिहासाचा 'विचार करताना या तिहींदरच्या साहित्याचा विचार झाला पाहिजे. याचा ऐतिहासिक दृष्टीने विचार करतां, स्थूलमानाने तीन कालविभाग पाडतां येतात. पहिला बुद्धपूर्व काल, दुसरा बुद्धोत्तर १०००।१२०० वर्षे श्रीशंकराचार्यापर्यंतचा “काल आणि तिसरा श्रीशंकराचार्योत्तर काल, पहिल्या काळांतील साहित्य मुख्यतः दोन प्रकारचे आहे. पहिल्या प्रकारचे म्हणजे ग्रन्थस्थ ताहिन्य. दुसन्या प्रकारचे म्हणजे मोहेंजोदारो वगैरे ठिकार्गी उत्खननाने उपलब्ध झालेले साहित्य, वेद, बामगें, आरण्यकें, श्रीतादि सूत्रग्रन्थ, उपनिषदें व बुद्धपूर्व संस्कृति दर्शविणारा महाभारत-रामायण यांचा भाग हे चा काळाबद्दलचे मुख्य ग्रन्थ होत. बोद्ध वाङ्मयापेकी जातककथा, दिव्यावदान इत्यादि ग्रन्यांतहि बुद्धाच्या पूर्वी असलेल्या सामाजिक व धार्मिक चालीरीतीबद्दल पुष्कळ माहिती आढळते. तेथें शिव-शक्ति व विष्णु यांच्या उपासनांचा प्रचार बुद्धपूर्वकाली होता, अशाबद्दलचा पुरावा सांपडतो. बुद्धाच्या शिकवणुकीवर उपनिषदांचा व या उपासनांचा परिणाम बराच झाला आहे असे बौद्ध वाङ्नयाचे अभ्यासी विद्वान् म्हणतात, चांपैकी सर्वात जुनें वाङ्मय म्हणजे वेद, जे आपल्या धर्माचे प्रभवस्थान होत. -वेदांत शिव म्हणजे रुद्र आणि प्रजापति यांच्या उपासनेविपींचे उल्लेख स्पष्ट आहेत. आयाशक्ति वेगवेगळ्या रूपांत तेथे दिसून येते. अदिति ही सर्वांची माता, शुद्ध- सत्त्वास्निका विद्या आहे; तिच्या विरोधी मलिनसत्वा अश्विाशक्तीला दिति म्हटले आहे. थोडक्यात सांगावगर्चे म्हणजे, अदितिरूपाने शक्तीचा मातृभाव दणिला आहे. अत्यंत चमरुतियुक्त उपादेवीच्या सूक्तांत शक्तीचा कुमारीभाव वर्णिला आहे. नर्या-देवीच्या रक्तांत पत्नीभाव आहे. भाम्भृग-मुनिपुत्रीदृष्ट मुक्तात अटेनबोधक शाक्त तत्त्वज्ञान दिसून येते. नंतर ब्राह्मणारण्य येतात. वैदिक कर्मप्रक्रिया ही ज्ञान व उपासना यांवर अधि- ठित आहे. म्हणजे वाय जड कर्मप्रक्रियेला आधिदेविक व आध्यात्मिक पृष्ठभाग आहे. त्याचें बरेंच चुचन या ब्राह्मणारण्यकांत मिळते. हे वैदिक कर्मतन्त्र शाक्त तन्त्राशी समान्तर आहे असे दिसून येते. उदाहरणार्थ, ऐतरेयारण्यकांत महाव्रताच्या विधी विवेचन जाहे; त्यात शाक्त मार्गातील फ्रियाकलाय दिसून येईल. पोण्डरीक यागांतहीं घरीच शाक्त प्रक्रिया आहे. असे ब्रह्मसूत्रांचे एक भाष्यकार श्रीकराचार्य म्हणतात. .

·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा तैत्तिरयि मारण्यकांत श्रीचक्राचे सूचन आहे. ब्राह्मण ग्रन्यात सृष्टयत्पत्तीविपयींचे विचार ग्रथित केले आहेत. प्रजापति अथवा ब्रह्म जगाचे मूलकारण, 'त्याने ईक्षण केलें' * एक मी, मी पुष्कळ व्हावे अशी त्याने इच्छा केली त्याने तप केले ' तेणेकरून "ते घनत्वाला प्राप्त झाले ' इत्यादि जे वर्णन आहे ते शाक्त प्रक्रियेशी अगदी जमते. जगदुत्पत्तिकाली सुपृप्त आद्याशक्ति, इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति व क्रियाशक्ति या रूपानी आविर्भूत होते, असे शाक्त तत्त्वज्ञान शिकवितें. ईक्षण आणि कामना करणे हा इच्छा- शक्तीचा अवतार; नंतर ज्ञानरूप तपाच्या चोगाने धनत्वप्राप्तिरूप क्रियाशक्ति अवतरली. आणसी पुष्कळ साम्य दाखविता येण्यासारसे आहे. सध्या नुसते दिग्दर्शन केले आहे. सांगण्याचा उद्देश एवढाच की, बाह्मणे व आरण्यके यांचा अभ्याप्त या दृष्टीने झाला पाहिजे. तसेच श्रोत गृह्यसूत्रे आहेत व त्यांविषयीही हेच विधान करता येते. शेवटी शिरोभून उपनिप येतात. त्यात कर्मकाण्डानंतरची उपासना व ज्ञान ही काण्डे आहेत. शक्तमार्ग हा उपासना-ज्ञानप्रधान आहे असें वर सांगितलेच आहे. म्हणून उपनिपदांशी शाक्तग्रन्यांचा मेळ जास्तीत जास्ती बसतो. ब्रह्मचैतन्य म्हणजे शाक्त; तद्बोधक उपनिपदें मुख्यत: ही आहेत:- १ त्रिपुरा, २ त्रिपुरातापिनी, 3 देवी, बवचा, ५ भावना, ६ सौभाग्यलक्ष्मी, ७ सीता, ८ सरस्वती, हृदय ( यांच्यावर उपनिपद् ब्रह्म- योग्यांची व्याख्या आहे) ९ कौल, १० काली, ११ तारा, १२ अद्वेतभाव, १३ अरुणा (ही Avalon च्या Tantrik Texts च्या व्हॉ. २१ मध्यें सटीक छापली आहेत. याशिवाय अप्रकाशित अशी उपनिपदें कुठे कुठे असावयाचा संभव आहे. ऐतरेयादि इतर बाह्म (ब्रह्मविषयक) उपनिपदांतलें अद्वैतज्ञान शाक्त अद्वैतज्ञानाशी एकरूप आहे. उपनिषदांनंतरचे महत्त्वाचे ग्रन्थ म्हणजे महाभारत व हरिवंश. त्यांच्यात देवी- उपासनेचे स्पष्ट उल्लेख आहेत. शान्तिपर्वात जे सांख्य-योग-ज्ञान सांगितले आहे ते शाक्ततत्त्वज्ञानाशी सुसंगतच आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेवर काश्मीरचे परममाहेश्यर अभि- नवगुप्त यांनी टीका लिहिलं आहे. तिच्यात गीतेतील शाक्त-अद्वैताची स्फुटता उत्तम सीतीने केली आहे. शेव व शाक्त तत्वज्ञ गीतेचे प्रामाण्य मानणारं आहेत. बुद्धपूर्वकालातील ग्रन्थस्थ साहित्यापुरते दिद्र्शन येथवर झाले. या काळातील शिलालेख, ताम्रपत्रे वगैरे मिळत नाहीत. पण मोहेंजोदडो व हाडप्पा येथील उत्खननांत पुष्कळ साहि-य उपलब्ध झाले आहे. त्याचा विचार झाला पाहिजे. १३ हा ग्रंथ सध्या हाताशी नसल्यामुळे बरोबर संदर्भ देऊ शकत नाही. १४ प्र. १, अ. २८ १५ Some Unpublished Upanishads नावाच्या ग्रन्यांत राधा-कृष्ण वकाली यांच्या उपासनांची रहस्चे सांगणारी उपनिषदें छापली आहेत.

·१२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ वर म्हटले आहे की शक्ति-उपासनेचा शिवोपासना व योगमार्ग यांच्याशी अदि. भाज्य संबंध आहे. आतापर्यंत मी शाक्तसंप्रदायापुरतेच सांगितले आहे. शैवसंप्रदाय द योग यांबद्दलही बुद्धपूर्वकालिक ग्रन्थस्थ व उत्खननप्राप्त विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. त्याचे निरीक्षण सध्या करीत नाही. दिशा वर दाखविलीच आहे. यापुढे श्रीशंकराचार्य- पूर्वकालिक व तदुत्तरकालिक साहित्याविपीं सांगणार आहे व तेंहि शाक्तसंप्रदा- यापुरतेच आहे. बुद्धापासून आचार्यांपर्यत्वचा काल १२००11३०० वर्षांचा मानला जातो. ख्रिस्तपूर्व ५ व्या शतकापातून इ० स० च्या ८ व्या शतकापर्यंत या काळाचे महत्त्व फार आहे. यांत वेदविरोधी बौद्ध व जैनधर्म उदयात आले. मतामतांचा गलबला व तीव्र विचारतङ्घर्ष, तत्पूर्वी बराच काळ चालत होता असे वाटते; कारण त्यांवाचून नवीन धर्माची पार्श्वभूमि आवश्यक तयार होऊ शकली नसती. हे धर्म पूर्णतया वैदिकधर्मनिरपेक्ष नव्हते; ते मी अन्चत्र दालदिले आहे. (अप्रकाशित) या काळांत ग्रन्थनिबद्ध साहित्याचा विकास झाला, वाह्य स्थल प्रतीकांची पूजा करावयाची पद्धन मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाली. यापूर्वीचे वैदिक कर्मकाण्ड मूर्तिनिरपेक्ष होते, आता ते मूर्तिसापेस झाले. त्यामुळे तदनुकूल पूजा, विधि, जप, ध्यान, उपासना. इत्यादींना सुरुवात झाली. बुद्ध व महावीर हे निरीश्वरवादी असावेत; पण कालांतराने त्यांच्या अनुयायांना बाह्य प्रतीके व आलंबने ह्यांचे साहाय्य घेतल्याशिवाय बुद्ध-महावीरांचे ध्येय प्राप्त फरून घेणे शक्य झाले नाही. या कामी त्यांना वैदिक उपासनापद्धतीचा चांगला. उपयोग झाला. वेद व आगम यांच्या प्रक्रियेच्या आधाराने त्यांनी आपल्याला अनुकूल अशा प्रक्रिया तयार केल्या. आर्वीच्या देवतांना गौणस्थान दिले; कित्येकदा त्यांचे स्वरूप बदललें, कित्येक नवीन देवतांची निर्मिति झाली; पण या सर्व खटपटीत मूळ आधार आर्याच्या देवतांच्या उपासनांचाच होता. या काळापूर्वी वैदिक उपासना नव्हती असे नव्हे. पण ती अत्यंत गुप्त होती. लेखनिबद्ध नसतांनाही वेद ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या परंपरांतून सुरक्षित राहिले त्याप्रमाणे उपासनेचे भिन्न भिन्न संप्रदायही लोकांत प्रकट झाले नव्हते तरीही ठिकठिकाणी वेग- वेगळ्या परंपरांतून ते अखण्ड चालू राहिले होते. पण आता हे उपासनामार्ग प्रकट करणे आवश्यक झाले. त्याला मुख्य कारण झाले असावें:-वेदविरोधकांनी वैदिक उपासनांचा आधार घेतला खरा; पण, त्यांच्यांत जी उपास्यें होती त्यांना विस्त करुन टाकिलें. काही ठिकाणी है विरुतीकरण वैदिकांना चीड आणण्यासारखे झालेले आहे. या काळांत शिव-शक्ति व विष्णु यांच्या उपासनांना प्राकट्य आले. शिव व शक्ति यांच्या उपासनांचे साहचर्य पूर्वी होते ते तसेच चालू राहिले. विष्णूगासनेचे संप्रदाय सुरू झाल. पाश्चरात्र व रुष्णोपासना यांचा प्रतार होऊ लागला, जरी त्या वैष्णव उपासना ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा १३ आहेत तरी त्यांच्यांत शिव-शक्ति उपासनेतील वरींच तत्वे घेतलेली आहेत. म्हणून शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासांत विष्णपासनांचाही विचार करणे प्राप्त आहे. पण तो एका स्वतंत्र लेखाचा विपय आहे. विस्तपूर्व दुसन्या व पहिल्या शतकापासून देवदेवींच्या मूर्ति करून त्यांची पूजा, अर्चा व उपासना करण्याच्या पद्धतीचा विशेष प्रसार झाला. पुरातत्त्वज्ञ हिरानन्द- शास्त्री म्हणतात को शिव-शक्ति यांची प्राचीनतम मूर्ति लखनौच्या संग्रहालयात आहे. ती अलाहाबाद प्रांतांत भीव नावाच्या गावी कित्येक वर्षांपूर्वी प्राप्त झाली होती. या मूर्तीच्या डाव्या बाजूला वैक्रम प्रथम शताव्दीतल्या लिपीमधील एक लेख आहे. मद्रास इलाख्यांत रेणीगुण्ट स्टेशनापासून सुमारे ६ मैलावर गुडिमल्लम् गाव आहे. तेथें परशुरामेश्वर मन्दिर आहे. तेथें कामपरिमाण शिवलिङ्ग आहे. ते विस्तपूर्व पहिल्या शतकांतले आहे. मथुरेच्या संग्रहालयांत प्राचीन मूर्तीचा उत्तम संग्रह आहे. त्यात विष्णु, सूर्य, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, सप्तमातृका, गणपति, इन्द्र, लोकपाल, ब्रह्मा यांच्या जुन्या मूर्ति पहाण्यास मिळतात. इ. स. च्या दुस-या शतकांत परदेशी कुशाण राजवंश उत्तरेकडे सत्ताधीश झाला होता. सौराष्ट्रांत क्षत्रपकुल राज्य करीत होते. पैकी कुशाणांच्या नाण्यांवर शिव व देवी यांच्या मूर्ति आहेत. याच सुमारास लकुलीश पाशुपतमताचा जोराचा प्रचार झाला होता. लकुलीशाच्या मूर्ति मध्य हिंदुस्थानचा पश्चिमभाग व सौराष्ट्र इकडे यन्याच सांपडतात. इ. स. १५० ते ३०० पर्यंत नाग व भारशिव राजे यांच्या वेळच्या मूर्ति सांपडतात. हे सर्व शिव-शक्ति उपासक होते. इ. स. च्या । 'थ्या शतकापासून गुप्तकाल सुरू होतो. या कालांतील मूर्ति व नाणी ही शिव-शक्ति उपासना विस्तृत प्रमाणांत पसरली होती याची साक्ष देतात. इ. स. च्या नवव्या शतकापर्यंत या परिस्थितीत फारसा बदल झाला नव्हता." भारतवर्षांत याप्रमाणे उपासनांचा विकास होत होता त्याबरोबरच चाहेर बृहत्तर भारत निर्माण होत होते. या बृहत्तर भारताचे दोन विभाग आहेत- एक आशिया खण्डाचा पूर्व-दक्षिण भाग व दुसरा द्वीपमय भारत ( Indonesia. अथवा Insulindia). पहिल्यांत भारतचीन ( Indo-China ), कंबुज, चम्पा वगैरे प्रदेश आहेत. टुसन्यांत मलय, यव, बलि, सुवर्ण इत्यादि द्वीपे चेतात. या सर्व ठिकाणी वैदिक संस्कृतीचा प्रचार झपाट्याने चालला होता. इ. स. च्या ५ व्या शतकापासूनची मन्दिरें व मूर्ति सांपडल्या आहेत. अर्थात् यापूर्वी कित्येक शतकें ही संस्कृति आपलेकडे १६ गुप्त संवत् इ. स. ३१९२० त सुरू झाला. श्री शंकराचार्य इ. स. च्या ९ व्या शतकाच्या आरंभी होते असे सामान्यतः मानण्यात येते. माझे स्वतःचे मत वेगळे आहे. पण या वादात शिरण्याची गरज सध्यां नाही. सामान्यतः विद्वानांना मान्य अशी जी कालगणना तिला अनुसरून वरील विवेचन आहे. - ·(C ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ समय दृढमूल झालेली असली पाहिजे हे उघड आहे. दक्षिण भारतातील पुष्कळशी मन्दिरे, वेरुळची वगैरे लेणी स्थापत्य व शिल्म याच काळातील आहे. शाक्त संप्रदायाची व्याष्टि किती विशाल आहे, ते यावरून दिसून येते. या शिस्पसाहित्यासमवेत ग्रन्थस्थ साहित्यही या काळात पुष्कळच निर्माण झाले आहे. शैव, शाक्त व वैष्णव संप्रदायांत प्रमाणभूत मानण्यात येणारे जुने आगमादि ग्रन्थ याच काळांत प्रकट झाले. या काळांतील शाक्तसंप्रदायी साहित्यापुरता विचार करावयाचा म्हटला तर, या साहित्याचे चार वर्ग पाडता येतील- १ सूत्रसाहित्य, २ आगमग्रन्थ, 3 पुराणे आणि - स्तोत्रसाहित्य. सूत्रसाहित्यांत ज्यांची नांवें माहीत आहेत ती सूत्रे ही:- १ परशुरामकत कल्प- सूत्रे (हें छापले आहे), २ अगस्त्यरुत शक्तिसूत्रे .३ भाद्वाजहंत शक्तिसूत्रे, (या दोहोंची हस्तलिखिते . उपलब्ध आहेत ), ' नागानन्दकन शक्तिसूत्रे, ५ अङ्गिरामहर्षि- रुत दैवीमीमांसादर्शन-सूत्रे, ६ गौडपादाचार्यरुन श्रीविद्यारत्नसूत्रे, (हे छापलें आहे), ७ काश्मीरकडील प्रत्यभिज्ञामताची शक्तिसत्रे (हें प्रसिद्ध झाले आहे ). भागमसाहित्य तर याहून विशाल आहे. गौडपादाचार्यांनी आपल्या 'सुभगोदय स्तुति' नावाच्या स्तोत्रांत शक्ति उपासनेच्या “कौल" व अशा दोन मार्गाचा उल्लेख केला आहे. श्रीशंकराचार्यानी “ सौन्दर्यलहरी"मध्ये म्हटले आहे की लोकांना मोहात टाकणारी अशी ६४ तन्ने श्रीशिवाने प्रथम सांगितली आणि मग एक ५ में तन्त्र, सकलपुरुपार्थसाधक, असें, त्याने निर्माण केलें. श्रा गौडपादाचार्यांनीही ४ तन्त्रांचा उल्लेख श्लोक १८ त केला आहे. काश्मीर ग्रन्थावलीत नुकताच “वामके. ' नावाचा लहानसा ग्रन्थ प्रसिद्ध झाला आहे. त्यांत “वामकेश्वर तन्त्रा" चे पहिले पांच पटल आहेत व त्यांच्यावरची जयरथाची टीका आहे. इ. स. च्या ११ व्या शतकाचा पूर्वार्धं हा त्याचा समय आहे. तो म्हणतो की, त्रिपुरोपासनेच्या मुख्य तीन शाखा होत्या; अथवा तीन मते होती. एकाचे प्रवर्तक शंकरराशि, दुसन्याचे ईश्वर शिव व तिसऱ्याचे कल्याणवर्म; यांच्या मतांत बह्वशी एकवाक्यता होती. काश्मीरांत या दोघांनी त्रिपुरोपासनेचा प्रसार केला ( वस्तुतो हि अस्य दर्शनस्य एतदेव आचार्यद्वयं काश्मीरेषु १७ जाता जातां एक गोष्ट सांगावशिा वाटते. रॉलिन्सन्चें India नांवाचे पुस्तक नुकतेच प्रसिद्ध झाले आहे. त्यांत त्याने ग्रीक ग्रन्यांच्या आधाराने लिहिले आहे की, सॉक्रेटिस्च्या वेळी आर्य तत्त्वज्ञानी ग्रीसला गेले होते व त्यांनी साकेटीसाशी चर्चा केली होती. तसेच प्लेटोच्या तत्त्वज्ञानांत औपनिषद् ज्ञानाचा भाग आहे, असे सध्यांचे विद्वान् म्हणू लागल्याचेही रॉलिन्सन्ने नमूद केलें आहे. १८ सुभगोदय श्लोक १८, ४२, ४३ इ० सौंन्दर्यलहरी श्लोक-१, १९ [११ पृष्ठ ४८] १८ ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा १५. - अवतारकम् । ) पैकी ईश्वरशिवाचार्य इ. स. च्या ९ व्या शतकात झाले. कारण ते अवन्तिवर्मा राज्य करीत असतांना श्रीशूरमटाचे अधिपति होते. या ईश्वरशिवांनी "रसमहोदधि" नावाचा ग्रन्थ केला असावा, अथवा “ रसमहोदधि "- कल्ने ईश्वर- शिवांचे श्लोक उद्धृत केले असावेत. या 'रसमहोदधीं' त 'वामकेश्वर' तन्त्राचा अनुवाद केला होता असे दिसते. म्हणजे सांगण्याचा सारांश इतकाच की इ. स. ९ व्या शतकाच्या अगोदर वरींच शतके आगमग्रन्थ लोकांत प्रसिद्ध झाले होते. वामकेश्वरतन्त्रा- शिवायचे शाक्त आगमग्रन्थ म्हणजे ज्ञानार्णव, कुलार्णव, रुद्रयामल वगैरे होत. इ. स. चे ११ वे शतक हे काश्मीरातील शाक्तसंप्रदायाच्या इतिहासांत फार महत्त्वाचे आहे. अभिनवगुप्ताचा "तन्त्रालोक इ. स. च्या १०१ त लिहिला गेला. सोमशंभूने "क्रियाकाण्डक्रमावलि इ. स. च्या १०७३ त लिहिली. नंतर थोड्याच वीनी विद्यारण्यरुत "श्रीविद्यार्णव" हा प्रचण्ड ग्रन्थ तयार झाला. या ग्रन्थकारांनी पूर्वकालीन आगमग्रन्यांतून उतारे उद्धृत केले आहेत. पुष्कळसे भागम आपल्याला प्रथमच अवलोकनांत येतात. या उता-यांच्या योगाने तीन गोष्टी सिद्ध होतात. पहिली आगमांची विपुलता, टुसरी त्यांची प्राचीनता, आणि तिसरी त्यांचे प्रामाण्य. " श्रीविद्यार्णवा " चा प्रथम " श्वास" ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्वाचा आहे. श्री- विद्योपांसकांच्या गुरुपक्ति सांगताना ग्रन्थकाराने आपली गुरुपरंपरा दिली आहे. तिच्यात कपिल प्रथम असून शंकराचार्य ७१ वे आहेत. आपण समजत आलो आहोत की गोड- पादाचार्य हे शंकराचार्यांचे परमगुरु व गोविंद हे गुरु. पण या ग्रन्थकाराने गौडपादानन्तर पाच आचार्यांची नावे देऊन सहावे शंकराचार्य सांगितले आहेत. (गौडादिशकरान्ताश्य सप्तसंख्या समीरिताः ॥ ११९) तसेच आचार्यांचे सुरेश्वरादि चार मुख्य शिण्य अशी प्रसिद्धी आहे. हा ग्रन्थकार म्हणतो को मुख्य शिष्य १४ होते. (शंकराचार्यशिष्याय चतुर्दश दृढव्रताः ॥ ६० देव्यात्मानो दृढात्मानो निग्रहानुग्रहक्षमाः।) त्यांपैकी पांच भिक्षु व नऊ गृही होते. पांच भिडूंच्यामध्ये पद्मपादांचे नांव आहे; पण सुरेश्वर, हस्तामलक व त्रोटक यांची नावे नाहीत. नऊ गृहींच्यामध्य विष्णुशर्मा नावाचे एक शिष्य होते. त्यांचे शिण्य प्रगल्भाचार्य व प्रगल्भांचे विद्यारण्य-ज्यांनी हा ग्रन्थ रचला आहे.-बोधमिडूंचे शिष्य केरल देशांत विचरत होते; गृही मल्लिकार्जुनांचा शिण्यवगं विध्यप्रदेशी होता. त्रिविक्रमाचे पुरीकडे,.श्रीधरांचे गौड, मिथिला व वग या देशांत आणि कपर्दीचे काशीअयोध्येकडे होते. ही सगळी माहिती अगदी नवीन आहे. २० ऐतिहासिक दृष्ट्या या सर्व तपशीलाची सूक्ष्म परीक्षा होणे आवश्यक आहे.. अन्थकाराने आपली दिलेली परंपरा खरी मानल्यास तो शंकराचार्यापासून चवथ्या पिढीत येतो. अन्याचे प्रस्तावनेत म्हटले आहे की, हा ग्रन्थ इ. स. १०७३ नंतर लिहिला गेला.

·१६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ २१ येथपर्यंत आपण भारतवर्षांतील आगमांचा विचार केला. अलीकडे बृहत्तर भारतातील साहित्य उपलब्ध होऊ लागले आहे. वैदिक संस्कृतीच्या अभिमान्यांनी त्याचा अभ्यास अवश्य केला पाहिजे. पुष्कळसे जुन्या मताचे लोक म्हणत असतात की वैदिक धर्म भार्यावर्ताच्या बाहेर असूच शकत नाही; पण हे मत प्राचीन इतिहासाच्या अज्ञानामुळे झालेले आहे. आमची संस्कृति अमेरिकेपर्यंत जाऊन पोचली होती असे पुरावे मिळाले आहेत. पण आता हा विचार प्रस्तुत नाही. मला सध्या एवढेच सांगावयाचे आहे की शंकराचार्यपूर्वकाळांत वैदिक संस्कृतीचा प्रसार जावा, सुमात्रा, बलिद्विप वगैरे दूरदूरच्या प्रदेशांत झाला होता. प्राचीन कंबुजचा राजा दुसरा जयवर्मा याच्या कालचा इ. स. ८०२ सालांतला लेख सापडला आहे. त्यांत चार तन्त्रमन्यांचा उल्लेख आहे. त्यांची त्रुटित हस्तलिखिते नेपाळच्या दरवारी लायबरीत आहेत. ती इ. स. च्या ८ व्या. शतकांतल्या गुप्त लिपीत लिहिलेली आहेत. त्यांची निर्मिति दोनशे तरी वर्षे अगोदर झाली होती असे मानणे चूक होणार नाही. त्यांत आगमांविषयी पुष्कळच अशी माहिती सांपडते की जिचा हल्ली अगदीच लोप झाला आहे. या आगात शिवोपासमा, शक्ति उपासना व योगमार्ग यांचे विवेचन आहे. उदाहरणार्थ, त्या लेखांत म्हटले आहे की तुम्बुरु नांवाच्या चतुर्मुख शिवाची चार मुखें म्हणजे 'शिरच्छेद', 'विनाशिख,' 'सम्मोह' आणि नयोत्तर' ही चार शास्त्रे होत. 'ब्रह्मयामल' या प्राचीन ग्रन्यांत सांगितले आहे की शिवाच्या तीन शक्ति म्हणजे दक्षिण, वाम आणि मध्यम हे तीन 'स्रोत'. याशिवाय 'भैरव' वगैरे आणखीही दुसरे स्रोत आहेत. या स्रोतांपासून नाना प्रकारचे आगम, चामल व शाखें निर्माण झाली. शिवाच्या पांच मुखांपासून नानाप्रकारची तन्ने निर्माण झाली. याशिवाय चार पीठे आहेत:- विद्यापीठ, मन्त्रपीठ, मुद्रापीठ आणि मण्डलपठि यांपासून नानाप्रकारचे आम्नाय उत्पन्न झाले. निःश्वास- तत्त्वसंहिता मावाच्या ग्रन्थांत शैवतन्त्रांची विस्तृत माहिती आहे. सम्मोह तन्त्रात दशमहाविद्या व त्यांची पीठे यांची माहिती आहे. कादि-हादि ही दोन मते, त्यांचे वेगवेगळे आम्नाय व तन्त्रे, वगैरे सविस्तर सांगितले आहे. याच सुमारास निर्माण झालेले ब्रह्मयामल, पिङ्गलमत व जयद्रथयामल हे अन्यही खास अभ्यसनीय आहेत. शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासांत या अन्यांचे स्थान फार महत्त्वाचे आहे. आगमांच्या प्राचीनतेची प्रतीति हे ग्रन्थ वाचल्याने निःसंशय होते. - -6 . t असावा. या दोन गोष्टी परस्परसुसङ्गत दिसत नाहीत. मी लेखांत या ग्रन्याच्या कालाचा उल्लेख केला आहे तो केवळ प्रस्तावनालेखकाचा अनुवाद आहे. ते माझें निश्चित मत नव्हे. २१ या पुढची माहिती श्री. प्रबोधचंद्र बागची यांच्या Studies in the Tantras, Part I नावाच्या पुस्तकांतून घेतली आहे.

·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा 1 धार्मिक दृष्टि सोडली तरी ऐतिहासिक दृष्टीनेंहि या अन्य साहित्याचे फार महत्त्व आहे. वर उल्लेखिलेल्या इ. स. ८०२ च्या लेखात म्हटले आहे की जयवर्मा (दुसरा) न्याने मध्यदेश-आर्यावर्त-बेथन हिरण्यदाम नावाच्या द्विजपुङ्गवाला बोलावून घेतले व शिवउपासनेचा संप्रदाय स्थापन केला. देवराज नामक शिवलिङ्गाची स्थापना केल्यामुळे स्याला देवराजसंप्रदाय म्हणू लागले. येथे खास लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट ही आहे की त्या काळी आर्यावर्तीतील ब्राह्मगानाच सर्वांहून श्रेष्ठ व म्हणूनच उत्तम गुरु समजत असन. नुकत्याच उल्लेखिलेल्या पिङ्गलमत ग्रन्यांत आर्यावर्ताच्या सीमा दिल्या आहेत:- "विन्ध्योत्तरगतेनैव मगधाश्यापरेण तु । हिमाद्रदक्षिणे भागे पश्चालापूर्वतस्तथा ॥ आर्यावर्त इति ख्यातः । तन्त्रसारांत 'तथा विद्याधराचार्यधून जाबालवचनम् । असे म्हणून पुढील श्लोक दिले आहेत. त्यात कोणत्या देशांतील गुरु उत्तम, कोणत्यातील मध्यन व कोणत्यांतील अधम ते सांगितले आहे.- " मध्यदेशकुरुक्षेत्र- बटकोंकण संभवाः। अन्तर्वेदिप्रतिष्ठानावन्ति नाश्य गुरुत्तमा :॥ गौडाः शायाः सुराश्येव मागधाः केरलास्तथा। कोशलाश्य दशाश्य गुरवः सप्त मध्यमाः ॥ कर्णाटनमहाराष्ट्र कच्छतारोद्भवास्तथा। कालिन्दाय कलम्बाश्च काम्बोजायाधमा मता ॥ पिङ्गलमतांत म्हटले आहे की आर्यावर्ताखेरीज अन्य देश त जन्मलेले ब्राह्मण वज्यं आहेत; पण त्यात विशेषनः 'कपूर्व ' (म्हणजे 'क' या अक्षराने त्यांचे नाव सुरू होते अशा ) देशांतले ब्राह्मण घेऊ नयेत. ते देश सात आहेन. त्यांची नावे ही:-कामरूप, काश्मीर, कलिङ्ग, कोकण, काञ्ची, कोशल आणि कावेरीराष्ट्र. 'सम्मोहतन्त्रां' तही पुष्कळच भौगोलिक माहिती आहे. कादि-हादि मतं ज्या देशात प्रचलित होती त्यांची लांबलचक यादी दिली आहे. तसेंच आणखी सांगितले आहे की पूर्व-पश्चिम-दक्षिणोत्तर दिशाभेदानें -तन्त्रांचे चार संप्रदाय आहेत. त्यांची नावे केरल, काश्मीर, गौड आणि विलास. हे संप्रदाय कोणत्या देशांत प्रवृत्त झाले आहेत ते येणेप्रमाणे सांगितले आहे. "अगादि- मालवन्तं च केरल: परिकीर्तितः । मद्रदेशं समारभ्य । वेणालान्तं महेश्वरि । काश्मीराख्यः -संप्रदायः कथितः परमेश्वरि ॥ शिलह समारभ्य सैन्धवान्तं महेश्वरि । गौडमार्गो -महेशानि कीर्तितस्ते मया तव ॥ विलासाख्यः संप्रदायः सर्वगः परिकीर्तितः ॥ नंतर चीन, द्रविड, जैन केरल, काश्मीर आणि गौड या देशात किती तन्त्रे व किती उपतन्ने प्रचलित होती ती संख्या सांगितली आहे. अस्तु. चाप्रमाणे इ. स. च्या ९ व्या शतकाच्या आरंभी देवराज-संप्रदायाची सुरवात कंबुनांत झाली; पण तेथें शिवोपासना त्यापूर्वी दोनशे वर्षे तरी चालत आली होती. जयवर्मा (दुसरा) याचे कुलगुरु शिवकैवल्य हे परंपरागत शव उपासक होते. प्राचीन चम्पा --प्रांतात शिवलिङ्गार्चन इ. स. च्या ४ थ्या शतकापासून, अथवा त्यापासून, चालत आले होते. यवद्वीपाबद्दलही असेंच विधान करता येण्याप्तारखे आहे. " . ३ ·१८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . , पूर्वी सांगितले आहेच की शिवोपासना व योगमार्ग यांचा शाक्त उपासनेशी घनिष्ट संबंध आहे. यांना प्रमाणभूत असे आगमग्रन्थही फार प्राचीनकाळापासूनचे उपलब्ध आहेत. काश्मीरांत शैवमार्गाचा प्रसार करणारे वस्तुगुप्त व सोमानन्द यांनी स्वतः अन्य लिहिले आहेतच-हे परममाहेश्वरोपातक इ. स. च्या ९ व्या शतकात होऊन गेले. वसुगुप्ताला 'शिवदृष्टि' नांवाचा ग्रन्य शंकराच्या रुपेने उपलब्ध झाला. सोमानन्दाने आपल्या पूर्वीच्या ग्रन्थांचा उल्लेख केला आहे. अकराव्या शतकांत झालेल्या अभिनवगुप्ताने प्रचण्ड ग्रंथसंपत्ति निर्माण करून ठेविली आहेच. पण त्याने आपल्या अगोदरच्या कितीतरी ग्रन्यांचा उल्लेख जागोजागी केला आहे. शैवप्रक्रियेचे शाक्त प्रक्रियेशी पुष्कळच साम्य आहे. अभिनवगुप्ताने म्हटले आहे "शवीमुखमिहोच्यते"। म्हणजे शक्ति-उपासना ही शिवोपासनेचे मुख ( म्हणजे प्रारंभ ) आहे. शिवोपासकांच्या प्रमाणे योगमार्गीयांचेही आगमग्रन्थ आहेत. योग म्हणजे काय या विषयींच्या सामान्य लोकांच्या कल्पना फार अस्पष्ट आहेत. योग हा एक मार्ग वा साधन आहे. संयुक्त म्हणजे एकरूप, अद्वय होणे हे साध्य म्हणजे शेवटचा टप्पा आहे... पण ही एकरूपता कुणाकुणाची व ती कशी घडवून आणावयाची या बाबतीत सिद्धान्तांची व प्रक्रियांची फार भिन्नता आहे. पातञ्जल योग, नाथपंथीयांचा योग, वेदान्त्यांचा योग, तान्त्रिकांचा योग हे सगळे वेगवेगळे मार्ग आहेत. त्यांतही कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग' इत्यादि योगांच्या कल्पनांचे मिश्रण झाल्याने जास्ती घोटाळा उत्पन्न झाला आहे. हे जे नानाप्रकारचे योग आढळून येतात त्यांपैकी काहीं योग फार प्राचीन आहेत. तन्त्रोक्त. योग या प्राचीन योगापैकीच एक आहे. तन्त्रोक्त योगांतही भेदोपभेद आहेत. उदा० काश्मीरी शैवपन्थाचा योगमार्ग त्रिपुरोपासनेत जो योगमार्ग दृष्टीस पडतो त्याहून वेगळा दिसतो. श्री शंकराचार्यांनी योगनारावली ' त जो योग सांगितला आहे तो या दोहोंहून वेगळा आहे. ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायांतील योग हा एक वेगळाच प्रकार आहे. आणखीही बरेच प्रकार इतर ग्रन्थांतून आढळून येतात. अस्त. सध्यां मला एवढेच दाखवून देण्याचे आहे की शक्ति-उपासनेत योग हे में एक महत्त्वाचे अंग आहे ते फार प्राचीन र आहे; आणि शक्ति-उपासना, शिवोपासना व योग या विपयींचे आगमग्रन्थ प्राचीन काळापासून सांपद्रायिकांमध्ये रूढ आहेत. प्राचीन उपनिषदांत योगाचे अंधुक निदर्शन आहे. श्वेताश्वतरांत ते जास्ती स्पष्ट मागाहूनच्या उपनिषदांत पुष्कळ तपशील आहे. भगवद्गीतेच्या सहाव्या व चौदाव्या. योगाचा स्पष्ट उल्लेख आहे. यानंतरच्या काळांत आल्यावर 'पातअल केला पाहिजे. त्याबरोबर बौद्धविभाषादिकांचाही परामर्श घेतला पाहिजे.. आणि पातञ्जल योगांत पुष्कळ स्थळे परस्पर सदृश आहेत. त्यांचे पातअल योग- ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेपा १९ RA चिकित्सक दृष्टीने परीक्षण झाले पाहिजे. या सर्वांचा तान्त्रोक्त योगांशी निकट संबंध आहे. बरेच योगी शक्ति-उपासक होते. ज्ञानेश्वरांचा योग हा शक्तिउपासनेचे अंग आहे. तें मी अन्यत्र दालविले आहे. ज्ञानेश्वरांच्या परमगुरूंचे परमगुरु मत्स्येन्द्रनाथ यांना श्री शंकरांनी क्षीराब्धीच्या उदरात शाम्भवयोगाचे ज्ञान प्राप्त करून दिले होते. या मात्येन्द्रनाथांच्या नावावर कौलज्ञाननिर्णय" नावाचा ग्रंथ प्रसिद्ध आहे. त्यात प्रति- पादन केलेलें ज्ञान व प्रक्रिया ही आगमोक्त ज्ञान-प्रक्रियांशी जुळतात. येथे एकच 'उतारा देतोः न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः । अन्योन्यं च प्रवर्तते अग्निधूमौ यथा प्रिये ॥ न वृक्षरहिता छाया न छायारहितो हमः ॥ ३० अर्थ सष्ट असल्यामुळे विवेचन नको. ज्ञानेश्वरांच्या पूर्वीच्या पाचव्या पिढीचे मत्स्येन्द्रनाथ हे म्हणतात; म्हणजे हा संप्रदाय त्यांच्या पूर्वीच प्राचीन व प्रमाणभूत मानला गेला होता, असें अनुमान केल्यास ते चुकीचे ठरणार नाही. बुद्धोत्तर व शंकरपूर्वकालांतील आगमयंथांचा येथवर विचार झाला. आता या काळची पुराणे पहावयार्थी, वेदकाळापासून पुराणे प्रचलित आहेत असे परंपरा म्हणते. ती वेदाच्या पुरवण्यांसारखी होती असे वाटते. जसे वेदविद् तसे पुराणविद् लोक पूज्य मानले जात होते. परंतु बुदपूर्वकाळांतील पुराणे सर्वथैव लुप्त झाली आहेत नन्दकाळानंतर बुद्धोत्तरकाळांत बौद्धधर्माची जी जोराची क्रिया सुरू झाली तिची प्रतिक्रिया म्हणून वैदिकधर्माच्या पुनरुज्जीवनाचे प्रयत्न झाले, त्यांचे एक फल म्हणजे जुन्या पुराणांचा नवीन स्वरूपात अवतार. त्यांचे पुढे गुप्तकाळांत द्वितीय संस्करण झाले. सध्या जी पुराणे उपलब्ध आहेत त्यांच्यापैकी प्राचीन अशी जी समजली जातात, त्यांच्यांतला पुष्कळसा भाग या द्वितीय आवृत्तीतला आहे. 'गुप्तकाळी व नंतरही नवीन पुराणे झाली. अशा प्रकारचे हे पुराणसाहित्य फार मोठे आहे. ही पुराणे मुख्यतः शिव, देवी व विष्णु यांच्या उपासना व महास्य, यांचे वर्णन करणारी आहेत. याप्रमाणे उपास्यभेद असला तरी, बहुधा सर्व पुराणांत अशा दोन गोष्टी आढळून येतात की त्या प्रस्तुत प्रकरणी फार महत्त्वाच्या आहेत, शक्तिमाहात्म्य ही पहिली गोष्ट; आणि त्या त्या उपासनेच्या अंगभून योग, ही दुसरी गोष्ट. देवी ही प्रधानदेवता ज्या पुराणांनी मानलेली आहे ती शक्ति-उपासनाप्रधान असणारच-यात काही विशेष नाही. शिवविषयक जी पुराणे आहेत त्यांच्यातही शक्ति उपासनेचे महत्व सांगितले जाणे साहजिक आहे, कारण शिव-शक्तीचे ऐक्य, हा तर मूळ सिद्धान्त आहे. एकीशिवाय दुसरी उपासना सिद्धच होत नाही. पण विष्णुविषयक पुराणांतही, विष्णु वं विष्णु-शक्ति यांचा अभेद वर्णिला आहे व विश्व म्हणजे विष्णूच्या अनंत 4 + ·'२० ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ शीचा प्रादुर्भाव असे म्हटले आहे मला वाटते पुष्कळांना ही गोष्ट माहीत नाही. जी गोष्ट शिव-विष्णूची तीच गणपति इत्यादि इतर देवांची. कोणताही देव आपल्या शक्तीशिवाय कार्य करूं शकत नाही हे तत्त्व सर्व पुराणे शिकवितात. दोनच उदाहरणे देतो. " नैव शक्त्याविना कश्चित् शक्तिमानस्ति कारणम् । न च शक्तिमता शक्तिर्विनैकाप्यवतिष्ठते " ॥ ( अहिर्बुध्न्य संहिता ६३) " नित्यैव सा जगन्माता विष्णोः श्रीरजपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम " ॥ ( विष्णुपुराण १,८; १५) सारांश, शक्ति, शिव, विष्णु इ० देवांच्या उपासना या सगळ्या अद्वैन- बोधक आहेत,२२ पाश्चरात्रागमांत अद्वैत आहे तें अनुवादरूपाने वैष्णवपुराणांत दिसून येते. देवीविषयक पुराणे म्हणजे, कालिकापुराण, देवी भागवत व त्रिपुरा-रहस्य-माहाल्य खण्ड ही संपूर्णतया शक्तिमहिमा वर्णन करणारी आहेत. यांशिवाय मार्कण्डेय पुराणांतील देवीमाहास्य अथवा सप्तशति, ब्रह्माण्डपुराणांतील ललितासहस्रनाम प्रकरण, स्त- संहितेच्या यज्ञवैभव खण्डांतील शक्तिस्तोत्र, इत्यादि प्रकरणेहि फार महत्वाची आहेत. मागें सांगितलेच आहे की योग हे शक्तिउपासनेचे एक प्रधान अंग आहे. काही काही पुराणांतून योगाविषयी फार चांगली माहिती दिलेली आहे. उदा० वायुपुराणांन, पाशुपतयोगाचे वर्णन आहे. विष्णु वगैरे इतर काही पुराणांतूनही तत्तदुपासानानुकूल योगप्रक्रिया सांगितल्या आहेत. आतां शक्तिसाहित्याचा चौथा वर्ग जे स्तोत्रसाहित्य त्याचे संक्षिप्त अवलोकन कर देवतेच्या स्तुतिपर भक्ताने केलेले कवन म्हणजे स्तोत्र, अशी साधारणपणे स्तोत्राची व्याख्या करता येईल. भक्तीच्या उद्रेकांत स्तोत्राची निणरति होते. हल्ली ज्यांना आपण स्तोत्रं समजतो तशी स्तोत्रं वैदिककाळी नसावीत असे वाटते, वेदांत देवतांची स्तुति आहे. पण आपण हल्ली मानतो त्या भक्तीचा अंश फार कमी आहे. वेदांचे पर्यवसान कशांत याविषयी दोन मते आहेत. पूर्वमीमांसकांच्या मते वेदांची प्रवृत्ति यज्ञांकरितां आणि यज्ञांचे फल इष्टप्राप्ति अथवा स्वर्गप्राप्ति-पूर्वमीमां- सकांच्या अशा प्रकारच्या कर्मकाण्डांत भक्तीचा भाग फारच थोडा आहे. उत्तर- मीमांसकांच्या मती वेदांचे पर्यवसान वेदान्तात म्हणजे उपनिषटुक्त ज्ञानांत, म्हणून यांना वेदान्ती म्हणतात. मुख्य जी दहा उपनिषदे आहेत त्यांत भक्तीचा ओलावा सांपडणे २२ डॉक्टर प्रभातचंद्र चक्रवर्ती हे आपल्या Doctrine of Sakti in Indian Literature नांवाच्या प्रबंधांत म्हणतात, “We are simply struck with wonder to see how strictly the Pāncaratrātragama bas maintained the non-dualistic standpoint by. co-ordinating Sakti and Saktimat into a harmonious and indivisible unity." (पृ. १०८) ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा कठीणच आहे. सांगण्याचा सारांश अता की, वेदकालीन कर्मज्ञानात आपण साधारणतः समजतो त्या भक्तीचे प्रमाण फार कमी आहे, अथवा नाहीं सारखे आहे. महाभारतकाळी याच्याविरुद्ध प्रतिक्रिया सुरू झाली होती. त्रयीधर्म हा काम्य आहे म्हणून तो टाकावा; यीधर्माच्या योगाने जन्ममरणाचे फेरे चुकत नाहीत. म्हणून काम्य त्रयी- धर्म सोडून निष्काम नित्यनैमित्तिक स्वरूपाचा स्वधर्म आचरावा. निष्कामता एकदम साधणे अवघड आहे, म्हणून ईश्वरार्पण बुद्धीने कर्म करण्याची संवय पाडावी, म्हणजे ईश्वर बुद्धियोग देतो, तेणेकरून ज्ञान उत्पन्न होऊन जेथन पुनरावृत्ति नाही अशा पदाची प्राप्ति होते. सर्व करें ईश्वरार्पण करणे ही भक्ति, या रूपाच्या भक्तिविशेषाचे स्पष्ट वर्णन आपल्याला प्रथम भगवद्गीतेत म्हणजे महाभारतात सापडते. पाश्चरात्र आगमोक्त भक्ती मूळ शान्तिपर्वातील नारायणीय उपाख्यानांत आढळते. अशा प्रकारे भक्तीची मुरवात महाभारतकाळापासून झाली अतें म्हणावयांस हरकत नाही. पण या भक्तिमार्गाचे एक अंग म्हणून स्तोत्रे रचावयाची सुरवात झाली असें म्हणता येईलसे वाटत नाही. महाभारतांत दोन ठिकाणी देवीस्तुति आहे. शान्तिपर्वात प्रसिद्ध भीष्मस्तवराज आहे, पुढे २३ थोडीशी ओढाताण करून अर्थ केल्यास उपनिपातून भक्तीच्या मूलाचा शोध लावता येईल. उपनिपात ब्रह्माचे सगुणत्व सांगून त्याची उरासना सांगितली आहे आणि उपासना म्हणजे भक्तिविशेष म्हणता येईल. प्रसिद्ध वचन:- नायमारमा प्रवचनेन लभ्यः .यमेवैप वृणुते तेनैव लभ्यः । तस्येप आत्मा वृणने त स्याम् । यांत ईन्चरा- नुग्रहाचें मूळ आहे असे म्हणता येईल. शाण्डिल्यसूत्र १.१.३ यावर टीका करताना नारायणतार्थाने आपल्या 'भक्तिचन्द्रित हे वचन ईश्वरानुग्रहाच्या सिद्धान्ताचा एक मुख्य आधार म्हणून उद्धृत केले आहे. 'मुण्डका ' तील प्रसिद्ध 'द्वा सुपर्णा' हे रूपक, जीवेश्वरांचा भेद दाखवून जीवाने ईश्वरभाक्ति केल्यास तोहि टुसन्याप्रमाणे केवळ द्रष्टत्व प्राप्त कन्नन घेऊ शकतो असा सिद्धान्त शिकवित असे म्हणतात. परंतु मला वाटले की कोणत्याहि विशिष्ट देवाला ब्राह्मत्य दशोपनिषदांतील एकानही दिले नाही; म्हणून विशिष्ट देखो, उपासन त्यांत नाहीं-आगि भक्तिमार्गात कोणीतरी एक विशिट देवता उपास्य म्हणून मानावी लागते. शानी वेदान्ती 'जन्नायव पतः। (व.पू. १,१,२) हे प्रमाने लक्षण मानतात; ती मकवारस्या उपास्याचे समजतात. याचा उगन 'श्यताम्यतरो- पनिषदोन तापडतो. तेथें महेन्यराला माथिन् व त्याच्या प्रहातीला नाया असे म्हटले आहे व शिवभक्तिभूलक आमज्ञान पर्णिलं आहे. त्यांत शिव-बमाचे ऐक्य आहे. याच धर्तीवर पुढे रामतापिनी, गोपाळ-तापिनी, नृसिंहतापिनी, त्रिपुरातापिनी यगेरे उपनिपढ़े आंपिभून झाली व त्यांनी भगिमार्गाची विशेष परिस्फुटता केली. पण ही सर्व उपनिषदे मागादूगयीं आहेत म्हणून माझे मत झाले आहे की पैदिक साहित्यांत भक्तीचे भूळ असलेच तर फार चक्ष्म आहे.

·૨૨ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ 4 अनुशासन पर्वांत एक शिवसहस्रनाम आहे. पण आपण सध्या जी नवविधा अथवा प्रेमलक्षणा भक्ति मानतों तिच्या अनुषंगाने या स्तुतींची रचना झाली होती असे ठाम सांगता येणे अवघड आहे. भारतानंतरच्या काळांत शाण्डिल्यसूत्रे, नारदसूत्रे वगैरे सूत्रसाहित्याची निर्मिति झाली. पुढे बुद्ध व महावीर यांचे पन्थ निघाले. त्यांच्या शिकव- णुकीत आरंभी तरी भक्तीला फारसा वाव नव्हता. बुद्धोत्तर काळी मूर्तिपूजा व योग यांचा प्रचार जास्ती प्रमाणांत सुरू झाला. तेव्हापासून भक्तिमार्गाने लोकांचे लक्ष आपलेकडे विशेष रीतीने मोढून घेतले. मूर्तिपूजा आणि भक्ति यांचा घनिष्ठ संबंध आपल्याला सहज समजण्यासारखा आहे. मूर्तिपूजेबरोबर भक्तिमार्गाची वाढ होणे साहजिक होते. तसेंच सर्व कमैं ईश्वरार्पण करणे ही भक्ति चित्तवृत्तिनिरोधरूप योगाचे एक साधन आहे असें पातञ्जल योगसूत्रांत सांगितले आहे. ही योगसूत्रे बुद्धोत्तर काळांतील आहेत हे सर्वमान्य आहे. याप्रमाणे बुद्धोत्तर काळापासून भक्तिमार्गीय साहित्याची निर्मिति होऊ लागली. पण स्तोत्ररूपाचे जे भक्तिमार्गीय साहित्य हल्ली विस्तृत प्रमाणात उपलब्ध आहे त्याची सुरवात फार उशिराने झाली असें म्हणावे लागते. शंकराचार्य हे जसे अद्वैततत्त्वज्ञानाचे आयप्रस्थापक, तसेच ते स्तोत्रसाहित्याचेही प्रथमपुरुष (Pioneer) म्ह० आयप्रवर्तक होत असें म्हणता येईल की नाही ते संशया- स्पद आहे. बऱ्याच विद्वानांनी मान्य केलेला त्यांचा काल म्हणजे इ. स. च्या ९ व्या शतकाचा प्रारम्भ (इ. स. ७८८-८२०) हा आहे. तेलंग, लो. टिळक वगैरेंना हे मान्य नाही. तेलंगांच्या मते ६ वें शतक व टिळकांच्या मते ७ वे शतक आहे. ९ व्या शतकात ते झाले असे मानले तर, हा आद्यप्रवर्तकत्वाचा मान त्यांना देता येत नाही. सध्या इतर देवतांच्या स्तोत्रांविषयीं न सांगतां फक्त देवीस्तोत्रांबद्दलच सांगावयाचे म्हटले तर ९ प्या शतकाच्या पूर्वीची काही स्तोत्रे प्रसिद्ध आहेत. प्रथम बाणभट्टाचे ‘चण्डीशतक' घ्यावे लागेल. त्याचा,सासरा मयूरकवि याने " सूर्यशतक' रचिलें; त्या स्पर्धेनें वाणाने ' चण्डी- केले. बाण, मयूर व मातंग-दिवाकर हे हर्पाचे सम्य होते; असें जलणाच्या 'युक्तिमुक्तावली' तील एका श्लोकावरून दिसते. म्हणजे ७ व्या शतकाचा पूर्वार्ध, हा बाणाचा समय झाला. ज्यांचा समय नक्की सांगता येत नाही, अशी आणखी दोन स्तोत्रे आहेत. एक मूककविरुत ‘पञ्चशती'. हा कवी जन्मतः मुका होता. पुढे देवीच्या रुपेर्ने वाचा फुटली आणि त्याने काञ्चीच्या कामाक्षी देवीची स्तुति ५०० श्लोकांत केली. नंतर त्याने पुन्हा मुकत्व मागून घेतले आणि त्या भक्तिसुखांत उर्वरित कालाचे क्षेपण केले. हे श्लोक फार गोड आहेत. आर्याशतक, पादारविन्दशतक, स्तुतिशतक, कटाक्ष- शतक आणि मन्दस्मितशतक असे मिळून ५०० श्लोक आहेत त्यांन त्रिपुरोपासनेच्या २४ बौद्ध व जैन साहित्यावरूनहि असे दिसून येते की बुद्धमहावीरानंतर काही शतकांनी भक्तिमार्गाची तत्त्वे त्यांच्या संप्रदायांत प्रविष्ट झाली. शतक ·२ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेपा ૨૩ प्रक्रियेचा व योगाचा ठिकठिकाणी उल्लेख आहे. सौन्दर्यलहरी' च्या एका श्लोकात या मककवीचा उल्लेख असावा असे मला वाटते. ते तसे असल्यास हा कवि शंकराचार्याहून प्राचीन ठरतो. कुंभकोणाच्या कामकोटिपीठाच्या परंपरेप्रमाणे आय- शंकराचार्य इ. स. पूर्वी ४७७ मध्ये समाधिस्थ झाले. त्यांच्या मागून कामकोटिपीठावरचे २० वे शंकराचार्य मूकाकशंकराचार्य नांवाचे इ. स. ३९६ ते ४३६ पर्यंत होते. त्यांनी ही 'पञ्चशती' केली असे काही विद्वान् मानतात. हा वाद आपल्याला सध्या नको. टुसरी एक या दोहींहून फार सुंदर अशी देवस्तुति आहे तिचे नाव 'लघुपश्चस्तवी.' तिचे कर्तृत्त्व कालिदास, शंकराचार्य, लघुभट्टारक, धनाचार्य इत्यादि वेगवेगळ्या जणांकडे दिले जात आहे. बाणभट्ट व मूककवि या दोहोंच्या रुतीपेक्षा ही लघुपञ्चम्तवी' 'प्राचीनतर आहे असे मला वाटते आणि सरसतेच्या दृष्टीने पाहिल्यास आतापर्यंतच्या सगळ्या स्तोत्रात तिच्या जोडीला बसण्याजोगें एकही नाहीं अतेंहि मला वाटते. लघुस्तक, चर्चास्तव, घटस्तव, अम्बास्तव आणि सकलजननीस्तव अशा पांच स्तशंची ही पंचस्तवी आहे. एकंदर श्लोक १३२ आहेत. त्रेपुर सिद्धान्तानुसार देवीची स्तुति केली आहे. मूकपञ्चशतीत आहे त्याप्रमाणे ठिकठिकाणी पुरप्रक्रिया व योग यांचे उल्लेख आहेत. अर्थ न कळला तरीही गुणगुणत बसावेसे वाटण्याइतका गोड 'सुवर्णपदविन्यास ' त्यात आहे. या लघुपश्चस्तदीला ऐतिहासिक दृष्टीने बरेच महत्त्व आहे. पहिल्या लघुस्तवात लोक १२ हा आहे- जातोऽप्यल्पपरिच्छदे क्षितिभुजा सामान्यमाने कुले निःशेषावनिचक्रवर्तिपदवीं लब्धा प्रतापोन्नतः । चाद्विद्याधरवृन्दवन्दितपदः श्रीवत्सराजोऽभवत् देवि त्वचरणाम्बुजप्रणतिजस्तेऽयं प्रसादोदयः ॥ चांत म्हटले आहे की एका सामान्यमात्र राजकुलांत जन्मलेला वत्सराजा देवीच्या "रुपेनें, प्रतापी चक्रवर्ती झाला व विद्याधरवृन्द त्याला नमस्कार करीत असे. दुसऱ्या 'चर्चास्तवातील ६ वा श्लोक असा:- पृथ्वीभुजोऽप्युदयनप्रभवस्य तस्य विद्याधरप्रणति चुंचित पादपीठः । तचक्रवर्तिपदवीप्रणयः स एप त्वत्पादपंकजरजःकणजः प्रसादः ॥ येथे कवि असे सांगतो की, चक्रवर्ती उदयनार्चा पुत्र देवीच्या प्रसादाने विद्या- धरांचा चक्रवर्ती झाला. याचे नाव नरवाहनदत्त होते. गुणाढ्याची 'बृहत्कथा' वत्सराजा . . ..२५. १०० वा श्लोक अड्यार प्रन.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ 1 व नरवाहनदत्त यांच्या-विशेषतः नरवाहनदत्ताच्या कथांनीच भरलेली आहे. या अति- प्राचीन उल्लेखांमुळे पञ्चस्तवीही बरीच प्राचीन असावी असे मानण्याकडे मनाचा कल' होतो. तसें ठरल्यास दुसऱ्या एका गोष्टीची प्राचीनता आपोआप सिद्ध होते. त्रिपुरो- पासना, तदंगभूत मन्त्र, योग यांच्या प्रक्रिया या सर्व गोष्टी बुद्धपूर्वकाळीही प्रचलित होत्या असें ठरते. कारण वत्सराजाचा समय बुद्धाच्या अगोदरचा आहे. तसेच ज्याअर्थी ही उपासना वत्सराजाच्या वेळी प्रचलित होती त्याअर्थी तिचा प्रारंभ वत्सगजाच्या पूर्वी काही शतकें तरी झाला होता असें मानणे भाग आहे. अशा प्रकारे त्रिपुरोपासना ही. फार प्राचीन काळापर्यंत जाऊन पोचते. शंकराचार्यांच्या नांवावर पुष्कळ स्तोत्रे प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी अनेक देवतांची स्तुति केली आहे. ती सगळी स्तोत्रं आद्य शंकराचार्यरुतच आहेत असे म्हणता येत नाही. देवीविषयक स्तोत्रांपुरतें बोलावयाचे म्हटले तर, पहिली गोष्ट एकदम दिसून येते ती ही- ते शाक्तसंप्रदायी त्रिपुरोपासक होते, असे स्पष्ट सिद्ध करणारी स्तोत्रे वींच आहेत. त्यांनी स्थापन केलेल्या मठांतून श्रीचक्रार्चन परंपरेनें अजूनपर्यंत चालू आहे. एका तीर्थाचे ठिकाणी त्यांनी श्रीचक्रोद्धार केला अशी आख्यायिका आहे. म्हणून त्रिपुरा विषयकं स्तोत्रे त्यांनी रचिली असण्याचा संभव आहे. त्रिपुरसुंदरी वेदपादस्तोत्र, त्रिपुरसुंदरी मानसपूजास्तोत्र आणि देवीचतुःपष्टयपचारपूजा स्तोत्र ही मोठी स्तोत्रं असून शिवाय लहान लहान कांहीं स्तोत्रे आहेत. या सर्वापेक्षा फार प्रसिद्ध स्तुति म्हणजे सौंदर्यलहरी"." शक्तिमहिमावर्णनपर हे स्तोत्र फार लोकप्रिय आहे. याच्यावर १० हून जाम्ती टीका झाल्या आहेत. त्यांपैकी ३० उपलब्ध आहेत. हे सर्व स्तोत्र रहस्यमय आहे. त्यांत मंत्रोद्धार, पूजारहस्य, अद्वैततत्त्वज्ञान हे सगळे काही आहे. या स्तोत्राच्या लोकप्रियतेची दुसरी खूण ही आहे. " सौंदर्यलहरी" चे अनुकरण करून इतरांनी मागाहून दुसन्या 'लहरी' रचिल्या आहेत. आनन्दलहरी, दत्तलहरी, लक्ष्मीलहरी इत्यादि. जुन्या हस्तलिखितांच्या संग्रहांत अशा १४ लहरींची नांवें मी पाहिली आहेत; यांपैकी काही लहरी छापल्या आहेत. या स्तोत्रांशिवाय रुद्रयामल वगैरे काहीं आगमग्रंथांत सहस्रनामें व स्तुति दिल्या आहेत. भागवतादि पुराणांतही रुग्ण, रुद्र वगैरेंची स्तुति आहे. ९ व्या शतकापर्यंत जी गद्य-पद्य-काव्ये लिहिली गेली आहेत त्यांच्यात काही ठिकाणी देवस्तुति आहे. उदा० . कालिदासांच्या 'रघुवंशांत' १० व्या सर्गात विष्णस्तुति आहे. 'किराता'च्या शेवटच्या ૨૬ "सौन्दर्य-लहरी" आयशंकराचार्यांची आहे की काय याविषयी मला शंका आहे. पण लक्ष्मीधरासारख्या प्राचीन टीकाकाराने तिचे कर्तृत्व त्यांना दिले आहे. बाकीचे बहुतेक टीकाकार, दोन तीन वगळून, लक्ष्मीधराच्याच मताचे आहेत. हा याद सध्या अप्रस्तुत असल्यामुळे बहुमान्य समजुतीला अनुसरून मी सध्या लिहीत आहे.

·- २ हिंदुस्थानांतील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा २५ - सर्गात शिवस्तुति आहे. 'माघात भमिकत कृष्णस्तुति आहे. त्यांत विष्णूच्या अव.. तारांचा निर्देश आहे. या स्तुत्यांचा शाक्त उपासनेशी प्रत्यक्ष संबंध नाही; पण, ही उपासना ज्यांच्यावर आधारलेली आहे त्या तत्त्वज्ञानाविषयी व योगाविषयी काही जाणण्या-. जोगी माहिती तेथें आपोआप मिळते. मी जे तीन कालखण्ड कल्पिले होते त्यापैकी पहिल्या व दुसन्या खण्डांतल्या शाक्त साहित्याचे धावते अवलोकन येथपर्यंत झाले. त्या सगळ्याचा सारांश असा:- बुद्धपूर्व काळांत शक्ति-उपासना होती, पण ती बीजरूपाने प्रकट झाली नव्हती; फक्त सांप्रदायिकांमध्ये परंपरेने चालू राहिली होती. बुद्धाच्या पूर्वी काही शतकें निर्गुण वा सगुण ब्रह्माच्या जागी ईश्वरोपासना सुरू झाली. हा ईश्वर म्हणजे ब्रह्मरूपच, पण साकार- जसा 'श्वेताश्वतरां' तला रुद्र. रुद्राप्रमाणे शक्ति व विष्णु यांनाहि . ईश्वर समजत असत. असत. बुद्वोचर . काळांत या ईश्वरोपासनेचा विकास झाला. मुळात जे बीज होते त्याचा मोठा वट वृक्ष झाला, व आरंभाच्या तीन शाखांना दुसन्या उपशाखा फुटल्या. शिव, शक्ति व विष्णु या देवता विविध स्वरूपात अवतीर्ण झाल्या-गणपति, स्कन्द, भैरव, रुद्राणी, ब्रह्माणी महालक्ष्मी, दुर्गा, राम, कृष्ण, दत्त इत्यादि -- आणि यांच्या उपासनांसाठी आगमादि विस्तीर्ण साहित्य अवतीर्ण झाले. शंकराचार्यांच्या काळापर्यंत उपास्य दैवतांची संख्या बरीच वाढली होती. मूर्तिपूजेची सुरुवात झाल्यामुळे ठिकठिकाणी उपास्य मूर्तीची स्थापना झाली व पवित्र तीर्थक्षेत्रे अस्तित्वात आली. दक्षिणेतील मोठमोटी मन्दिरे, वेरूळची लेणी, वगैरे शिल्प- साहित्य या काळांतले आहे. उपास्यांचे प्रकार अनेक झाले; पण मूलभूत तत्त्वज्ञानांत तशा प्रकारचे वैविध्व उत्पन्न झाले नाही. आगमग्रन्थ पुष्कळ पण आगमोक्त तत्वज्ञान मुख्यत: तीन प्रकारचें. शिव, शक्ति आणि विष्णु या उपास्यभेदानुसार त्यांची त्यांचा तत्त्वज्ञाने भिन्न आहेत. शैवउपासकांचे दोन मुख्य संप्रदाय झालेले दिसतात. एक अगदी उत्तरेकडील काश्मीरच्या शैवांचा व दुसरा अगदी दक्षिणेकडील पाण्ड्यकेरळ-देशीय शैवांचा. काश्मिरी शैवांचेही तीन पोटभेद आहेत-अद्वैती, विशिष्टाद्वैती आणि द्वेनी. दाक्षिणात्य शैव विशिष्टाद्वैती आहेत असे वाटते. त्यांच्या ग्रंथांचा अभ्यास मी अजून पुरा केला नाही, म्हणून निश्चित काही सांगू शकत नाही. शाक्तउपासनेतहि थोडासा असा प्रकार आढळतो. पुर उपासना ही मुख्यतः दाक्षिणात्यांची-शंकराचार्यांनी तिचा प्रसार केला असे म्हणावयास हरकत नाही. म्हणून त्रैपुर सिद्धान्त अद्वैत सिद्धान्ताशी पुष्कळ जमतो. ध्येय अगदी एकच. फरक आहे तो तपशिलाचा व उपासनाप्रक्रियेचा. ही उपासना उत्तरेकडे काश्मिरांत . गेली, तेथे ती अद्वैती शैवांच्या उपासनेशी एकरूप झाली. विशिष्टाद्वैती व द्वैती शैवांनी मात्र अद्वैताचे ध्येय सोडून दिले व आपापली विशिष्ट ध्येय निश्चित केली; पण, तत्त्वज्ञान ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ , आणि प्रक्रिया ही अद्वेती शैवाचीच ठेवली. इतर प्रांतांत वेगळा प्रकार दिसतो. आरंभी तरी त्रैपुर-उपासनेचा प्रवेश काश्मिराहून अन्य प्रातांत झाला होता असे वाटत नाही- निदान तसा पुरावा उपलब्ध असल्याचे माहीत नाही, काली, तारा, छिन्नमस्त्रा या देवतांची उपासना तेथें रिंभी असावी. बौद्ध लोकांत या उपासना जन्या काळी होत्या आणि 'मिथिला, मगध, अंग, वंग इत्यादि देशांत बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला होता; म्हणून बौद्धां. कडून पा उपासना वैदिकांनी घेतल्या व आत्मसात् केल्या असे अनुमान केले पाहिजे असे मी म्हणत नाही. माझा सांगण्याचा आशय एवढाच आहे की, त्रिपुरा ही त्या प्रांतांतील लोकांची मूळ उपास्य देवता नव्हती असे वाटते. अद्वैत तत्त्वज्ञान हे फक्त त्रिपुरोपासनेतच अहिंसें दिसते; कारण ही उपासना ज्ञानप्रधान आहे. पण हे शुष्क, नीरन, निर्गुण ज्ञान नव्हे; भक्तियुक्त ज्ञान आहे." असो. शक्तीच्या इतर स्वरूपांच्या उपासना भक्तिप्रधान आहेत, ज्ञान व भक्ति ही परस्परविरोधी आहेत असे माझे म्हणणे आहे असा गैरसमज कोणी करून घेऊ नये. मानवस्वभावानुसार, साध्य एकच असताहि साधनांची गौणता व प्रधानता पहावयाची असते एवढेच माझे म्हणणे आहे. मानवस्वभावाचे दोन प्रकार आहेत. एक शिवतत्त्वप्रधान असतो. असा मनुण्य मुख्यतः बुद्धिवादी असतो. हा ज्ञानाला प्राधान्य देईल. पण त्याच्यांत श्रद्धा अथवा भक्ति नसते असे नव्हे. दुसरा शक्तितत्वप्रधान असतो. असा मनुष्य मुख्यतः भावनाशील असतो. हा श्रद्धा- भक्तीला प्राधान्य देईल. पण त्याच्यांत ज्ञान नसते असे नव्हे. असो. याचा अधिक विचार सध्या अप्रस्तुत आहे. 'शंकराचार्यांच्या काळापर्यंतचा विचार येथवर झाला. त्यामुढच्या काळाबद्दलचा विचार थोडा वेगळ्या त-हेने केला पाहिजे. इ. स. च्या ९ व्या १० व्या शतकापासून हिंदुस्थानांत प्रान्तीयतेचा उगम होऊ लागला होता. मराठी व कानडी भाषा प्रौढ होऊ लागल्या होत्या. कारण इ. स. ११ व्या शतकापासून त्यांच्यात ग्रंथरचना होऊ लागली. तामिळ भाषेत यापूर्वी पासूनचे वाङ्मय होतेच. इ. स. १० व्या शतकांत गुजराथेंत मूळ- राजाच्या कारकीर्दीत उत्तरेकडील ब्राह्मणांची आयात मोठ्या प्रमाणांत झाली व गुर्जर संस्कृतीचा प्रारंभ झाला. इ. स. ११ व्या शतकापासून मुसलमानांच्या स्वान्या एकसारख्या होऊ लागल्या. त्यानंतर हिंदी भाषेची सुरवात झाली. पूर्वेकडे बंगाली भाषाहि प्रौढ होत होती. काश्मिरात जुनी संस्कृति तद्देशीय भाषेत येण्याच्या तयारीत होती. अशा २७ अद्वैतांत भक्तीला वाव नाही म्हणणान्यांनी ही वचनें पहावीत:- देहबुद्ध्या तु दासोऽहं जीवबुद्ध्यात्वदंशकः । आत्मबुद्ध्यया त्वमेवाहं इति मे निश्चिता मतिः ॥ असें भक्त आपल्या इष्ट उपास्याला सांगत आहे. तसेच शंकराचार्य म्हणतात:-सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरंग कचन समुद्रो न तारंगः ।। आचार्य भक्त नसते तर त्यांच्याकडून स्तोत्रनिर्मिति झालीच नसती.

·२७ ३ काण्व-साम्राज्य प्रकारे प्रान्तीय वाड्मयाला हळूहळू सुरवात होत होती. म्हणून मी मानलेल्या तिस-या काळांतला, या संप्रदायाचा इतिहास लिहिणे झाल्यास, त्या त्या प्रान्तात त्या त्या उपा- सनांचा प्रसार कसा कसा झाला ते प्रान्तवार लिहिणे सोईचे होईल असे मला वाटते, ते सध्या शक्य नाही. मला वाटले होते त्यापेक्षा हा लेख पुष्कच लांबला आहे; तथापि ते अनिवार्य होते. ब-याच गोष्टी मला सूत्ररूपाने सांगाव्या लागल्या आहेत. तरी पण ही संधि भारत-इतिहास-संशोधक-मंडळाने मला दिली याबद्दल मण्डळाच्या कार्यकर्त्यांचे अन्तःकरणपूर्वक आभार मानतो.. . ... ३ काण्व - साम्राज्य - (लेखक:- श्री. नारायण श्रीनिवाल राजपुरोहित इतिहास-संशोधक, धारवाड) हा लेख इतिहास-संशोधनात्मक आहे. मौर्य साम्राज्य, शुंग-साम्राज्य व काण्व- साम्राज्य ही तीनहि विस्ताच्या पूर्वकाली होऊन गेली आहेत. हे इतिहासप्रसिद्धच आहे. मौर्य-साम्राज्य (रित्र. पू. ३२२-१८५), शुंग-साम्राज्य (रिव. पू. १८५-७३) व काण्व-साम्राज्य (रित्र. पू. ७३-२८). ही साम्राज्ये वायु, मत्स्य, विष्णु व भागवत ह्या चारहि पुराणांत कीर्तित झाली आहेत. त्यापैकी काण्व-साम्राज्याबद्दल उल्लख करितांना श्री. व्ही. एस्. वखले, M. A, LL B. यांनी जर्नल ऑफ दी रॉयल एशियाटिक सोसायटी बाँबे बचच्या मे १९२८ च्या (Vol. VII) नं. १ व २ पान ४६ वर काण्व ब्राह्मण राजांच्या संबंधी हे राजे “काण्वायन" गोत्राचे ब्राह्मण होते असे सांगितले आहे. परंतु ते तसे काण्वायन गोत्राचे बाह्मण नसून शुक्ल यजुर्वेदांतर्गत काण्व शाखीय ब्राह्मण होते हे सप्रमाण दाखविण्याचा ह्या लेखाचा उद्देश आहे. प्रारंभी हे लक्षात घेतले पाहिजे की; (१) कण्व, (२) काण्व व (३) काण्वा- ‘यन ही तिन्हीं गोत्रे अगदी भिन्न भिन्न आहेत. त्याला मुख्य आधार म्हणजे पुरुषोत्तम- विरचित " गोत्रप्रवर-निबन्ध-कदम्बम् । "गोत्रप्रवरमञ्जरी।" हा प्राचीन ग्रंथ होय. हा ग्रंथ ' म्हैसूर ओरिएंटल लायबरी' या संस्थेनें इ० स० १९०० मध्ये व लक्ष्मीव्यंकटेश मुद्रणालय कल्याण, मुंबई येथे इ. स. १९१७ मध्ये प्रसिद्ध- केला आहे. अथवा .

·२६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . “आणि प्रक्रिया ही अद्वैती शवाचीच ठेवली. इतर प्रांतांत वेगळा प्रकार दिसतो.आरंभी तरी त्रैपुर-उपासनेचा प्रवेश काश्मिराहून अन्य प्रांतांत झाला होता असे वाटत नाही- निदान तसा पुरावा उपलब्ध असल्याचे माहीत नाही. काली, तारा, छिन्नमस्रा या देवतांची उपासना तेथें आरंभी असावी. बौद्ध लोकांत या उपासना जन्या काळी होत्या आणि मिथिला, मगध, अंग, वंग इत्यादि देशांत बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला होता; म्हणन बौद्धां. कडून या उपासना वैदिकांनी घेतल्या व आत्मसात् केल्या असे अनुमान केले पाहिजे असे मी म्हणत नाही. माझा सांगण्याचा आशय एवढाच आहे की, त्रिपुरा ही त्या प्रांतातील लोकांची मूळ उपास्य देवता नव्हती असे वाटते. अद्वैत तत्त्वज्ञान हे फक्त धिपुरोपासनेतच आहेसे दिसते; कारण ही उपासना ज्ञानप्रधान आहे. पण हे शुष्क, नीरस, निर्गुण ज्ञान नव्हे, भक्तियुक्त ज्ञान आहे. असो. शक्तीच्या इतर स्वरूपांच्या उपासना भक्तिप्रधान आहेत. ज्ञान व भक्ति ही परस्परविरोधी आहेत असे माझे म्हणणे आहे असा गैरसमज कोणी करून घेऊ नये. मानवस्वभावानुसार, साध्य एकच असताहि साधनांची गौणता व प्रधानता पहावयाची असते एवढेच माझे म्हणणे आहे. मानवस्वभावाचे दोन प्रकार आहेत. एक शिवतत्त्वप्रधान असतो. असा मनुष्य मुख्यतः बुद्धिवादी असतो. हा ज्ञानाला प्राधान्य देईल. पण त्याच्यांत श्रद्धा अथवा भक्ति नसते असे नव्हे. दुसरा शक्तितत्त्वप्रधान अंसतो. असा मनुष्य मुख्यतः भावनाशील असतो. हा श्रद्धा- भक्तीला प्राधान्य देईल. पण त्याच्यांत ज्ञान नसते असे नव्हे. असो. याचा अधिक विचार सध्या अप्रस्तुत आहे. 'शंकराचार्यांच्या काळापर्यंतचा विचार येथवर झाला. त्यानुढच्या काळाबद्दलचा विचार थोडा वेगळ्या त-हेने केला पाहिजे. इ. स. च्या ९ व्या १० व्या शतकापासून हिंदुस्थानांत प्रान्तीयतेचा उगम होऊ लागला होता. मराठी व कानडी भापा प्रौढ होऊ लागल्या होत्या. कारणं इ. स. ११ व्या शतकापासून त्यांच्यांत ग्रंथरचना होऊ लागली. तामिळ भाषेत यापूर्वी पासूनचे वाङ्मय होतेच. इ. स. १० व्या शतकांत गुजराथेंत मूळ- राजाच्या कारकीर्दीत उत्तरेकडील ब्राह्मणांची आयात मोठ्या प्रमाणात झाली व गुर्जर संस्कृतीचा प्रारंभ झाला. इ. स. ११ व्या शतकापासून मुसलमानांच्या स्वान्या एकसारख्या होऊ लागल्या. त्यानंतर हिंदी भाषेची सुरवात झाली. पूर्वेकडे बंगाली भाषाहि प्रोट होत होती. काश्मिरात जुनी संस्कृति तद्देशीय भात येण्याच्या तयारीत होती. अशा २७ अद्वैतांत भक्तीला वाव नाही म्हणणान्यांनी ही वचनें पहाति:- देहयुद्धया तु दासोऽहं जीवबुद्ध्यात्वदंशकः । आत्मबुद्ध्यया त्वमेवाहं इति में निश्चिता मतिः ॥ असें भक्त आपल्या इष्ट उपास्याला सांगत आहे. तसेंच शंकराचार्य म्हणतात:-सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरंग कचन समुद्रो न तारंगः ॥ आचार्य भक्त नसते तर त्यांच्याकडून स्तोत्रनिर्मिति झालीच नसती.

·३ कापव-साम्राज्य २७ 'प्रकारे प्रान्तीय वाङ्मयाला हळूहळू सुरवात होत होती. म्हणून मी मानलेल्या तिसन्या काळांतला, या संप्रदायाचा इतिहास लिहिणे झाल्यास, त्या त्या प्रान्तीत त्या त्या उपा- सनांचा प्रसार कसा कसा झाला ते प्रान्तवार लिहिणे सोईचे होईल असे मला वाटते. ते सध्यां शवय नाही. मला वाटले होते त्यापेक्षा हा लेख पुष्कच लांबला आहे; तथापि ते अनिवार्य होते. ब-याच गोष्टी मला सूत्ररूपाने सांगाव्या लागल्या आहेत. तरी पण ही संधि भारत-इतिहास-संशोधक-मंडळाने मला दिली याबद्दल मण्डळाच्या कार्यकर्त्यांचे अन्तःकरणपूर्वक आभार मानतो. ३ काण्व - साम्राज्य . (लेखक:- श्री. नारायण श्रीनिवास राजपुरोहित इतिहास-संशोधक, धारवाड) हा लेख इतिहास-संशोधनात्मक आहे. मौर्य साम्राज्य, शुंग-साम्राज्य व काण्व- साम्राज्य ही तीनहि खिस्ताच्या पूर्वकाली होऊन गेली आहेत. हे इतिहासप्रसिद्धच आहे. मौर्य-साम्राज्य (वि. पू. ३२२-१८५), शुंग-साम्राज्य (खि. पू. १८५-७३) व काण्व-साम्राज्य (त्रि. पू. ७३-२८). ही साम्राज्ये वायु, मत्स्य, विष्णु व भागवत ह्या चारहि पुराणांत कीर्तित झाली आहेत. त्यापैकी काण्व-साम्राज्याबद्दल उल्लेख करितांना श्री. व्ही. एस. बखले, M. A, LL B. यांनी जर्नल ऑफ दी रॉयल एशियाटिक सोसायटी बाँबे बॅचच्या मे १९२८ च्या ( Vol. VII) नं. १ व २ पान ४६ वर काण्व ब्राह्मण राजांच्या संबंधी हे राजे काण्वायन" गोत्राचे ब्राह्मण होते असे सांगितले आहे. परंतु ते तसे काण्वायन गोत्राचे बाह्मण नसून शुक्ल यजुर्वेदांतर्गत काण्व शाखीय ब्राह्मण होते हैं सप्रमाण दाखविण्याचा ह्या लेखाचा उद्देश आहे. प्रारंभी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, (१) कण्व, (२) काण्व व (३) कावा- ‘यन ही तिन्हीं गोत्रे अगर्दी भिन्न भिन्न आहेत. त्याला मुख्य आधार म्हणजे पुरुपोत्तम- विरचित "गोत्रप्रवर-निबन्ध-कदम्बम् । " गोत्रप्रवरमारी।" हा प्राचीन अंथ होय. हा ग्रंथ ' म्हैसूर ओरिएंटल लायबरी' या संस्थेनें इ० स० १९०० मन्थे च लक्ष्मीव्यंकटेश मुद्रणालय कल्याण, मुंबई येथें इ० स० १९१७ मध्ये प्रतिद्, केला आहे. अथवा .

·२८
ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५
या गोत्रप्रवरमञ्जरी ग्रंथांतून तीनहि गोत्रांचे विवरण असें केलें आहे-
(१) कण्व गोत्र-केवलांगिरस गण ।
(त्रिप्रवराः)
(१) अङ्गिरस (२) अजामीढ (3) काण्व (अथवा घोरकाण्व ).
(२) काण्व गोत्र-वासिष्ठ गण ।
(त्रिप्रवराः)
(१) वासिष्ठ (२) इंद्रप्रमद (३) आभरद्वसु.
(३) काण्वायन गोत्र-भारद्वाज गण ।
(पञ्चप्रवराः)
(१) अङ्गिरस (२) वाहस्सत्य (3) भारद्वाज (1) शैन्य (५) गार्य.
१ गोत्र नव्हे शाखा-
काण्वसाम्राज्याचा मूळसंस्थापक वसुदेव नामक चक्रवर्ति होता. ह्याचा पुत्र
भूमित्र, पौत्र नारायण व प्रपौत्र सुशमा होता. हे खालील प्रमाणे कोटक मांडल्यात
वाचकांना जास्त स्पष्ट होईल.
4
द
मूळ पुरुप:-
-
वसुदेव
कण्व
पुत्रः-
भूमित्र
पसुदेवादयः
पौत्र:-
नारायण
काण्यायनाः द्विजाः।
काण्व
प्रपौत्रः सुशर्मा
(श्रीधरस्वामी)
भागवत पुराण द्वादशस्कन्ध प्रथम अप्याय १८, १९, २० लोक असे आहेत:-
शुगं हत्वा देवभूति कण्योऽमात्यस्तु कामिनम् ।
स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामतिः ॥ १८ ॥
तस्य पुत्रस्तु भमित्रस्तस्य नारायणः सुतः ।
काण्वायना इमे भूमि चत्वारिंशव पञ्च च ॥ १९ ॥
शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति यर्पाणां च कलो युगे।
हत्या काण्वं तशर्माणं तभृत्यो वृपलो चली।
गां भोक्ष्यत्वन्ध्रजातीयः कंचित्कालमसत्तमः ॥ २० ॥

·३ काण्व-साम्राज्य २ ९ - या तिन्ही श्लोकांवरील श्रीधरस्वामीरुत टीका अशी आहे:- " तदमात्यो वसुदेव नामा कण्वो-राज्यं करिष्यति ॥ १८ ॥ काण्वानां चतुर्थः सुशर्मा इमे वसुदेवादयः काण्वायना वर्षाणां त्रीणि शतानि पञ्चचत्वारिंशद्वर्षाणि च भूमि भोक्ष्यन्ति ॥ १९ ॥ काण्वानामन्तिमं सुशर्माणं हत्वा बली नामा तद्भत्यो गां भोक्ष्यति ॥ २० ॥ मूळ पुरुपाचे गोत्र कण्व-गोत्र, त्याच्या प्रपौत्राचे गोत्र काण्व गोत्र व वसुदेवादि चौघांचेहि मिळून काण्वायन गोत्र, असे होणे शक्य आहे काय १ गोत्र म्हणजे वंश. अतएव सर्व वंशजांचे गोत्रनाम एकच असणे क्रमप्राप्त आहे, किंबहुना अनिवार्य आहे. या स्थळी एकाच पंशाला कण्व, काण्व, काण्वायन असे तीन भिन्न भिन्न शब्द योजिल्यामुळे हे तिन्ही शब्द गोत्रवाचक नसून शाखावांचक आहेत हे सूर्य- प्रकाशाइतके स्पष्ट आहे. काण्वाचन " हा शब्द " गोत्र" म्हणून सांगण्याचा पुराणकारांचा उद्देश असतां तर (१) गोत्र, (२) सगोत्र, (3) गोत्रज, (२) गोत्रोत्पन्न, (५) गोत्रसंभव, (६) गोत्रपवित्र ह्या सहा पदांपैकी कोणतेंहि एक पद गोत्रनामापुढे सांगणे क्रमप्राप्त होते, किंबहुना अपरिहार्य होते. कारण प्राचीन भारतीय वाड्मयांत गोत्रनाम सांगण्याची हीच पद्धत स्पष्टपणे दृग्गोचर होते. परंतु पुराणांत काण्वायन " शब्दापुढे " गोत्र" अथवा "सगोत्र" इत्यादि एकहि पद योजिलें नाहीं; त्यामुळे कण्व," काण्व, काण्वायन " ही तीनहि पदें ह्या संदर्भात गोत्रवाचक नसून काण्वशाखेचेच तीन 'पर्याय शब्द आहेतः स्वा तीन शब्दांत "काण्व हा शब्द शाखावाचक आहे हे प्रसिद्धच आहे. ''आतां "कण्व हे दोन्ही शब्द देखील शाखावाचकच कसे आहेत ते पहा:-- महामहोपाध्याय श्री नागशभविरचित् “ परमलघुमञ्जुषा या ग्रंथांत (पृ. ५) पांच न्याय दाखविण्यात आले आहेत, (१) तात्स्य्यात् ताच्छब्यम् (२) तादात् (सिंहोमाणवकः) -(३) तत्सामीप्यात् (1) तत्साहचर्यात् (५) तादथ्यात् या पांच न्यायांपैकी ' तादात्- तांच्छन्यम् ' या न्यायाने कापवशाखेस कण्वशाखा " असे म्हणण्याचा परिपाठ आहे. कारण कण्व ऋषींच्या वैयक्तिक " व काण्वायन •. .. ... .

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ आचरणाप्रमाणेच काण्वशाखेच्या ब्राह्मणांचे आचरण असल्यामुळे, या न्यायाने "काण्ड शासीय ब्राह्मणांना """ कण्व-शाखा" असें नाम प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्रांत हे नांवच प्रचारात आहे. आता " काण्वायन " या शब्दाबद्दल विचार करूं. अयन म्हणजे मार्ग अथवा पद्धति. काण्वायन म्हणजे काण्वशाखीय पद्धतीने आचरण करणारे, अर्थात् काण्व-शाखीय गृह्यसूत्र व श्रौतसूत्र या दोन सूत्रांनी दाखविलेल्या मार्गाने चालणारे म्हणजे आचरण करणारे ब्राह्मण, अतएव "काण्वायन " म्हणजे" काण्वशासीय ब्राह्मण.' वेदाला एक वृक्ष समजून त्या वेदांच्या उपभेदांना शाखा म्हणण्याचा परिपाठ सुप्रसिद्धच आहे. तसेंच “अयन" (म्हणजे मार्ग) हा शब्दप्रयोग उपयोजिला गेल्याचेहि वर दासविले आहे. त्याप्रमाणेच "शांखेला" "वंश" असे म्हणण्याचीहि प्रथा आहे. स्वाला उदाहरण पुढीलप्रमाणे - एपिग्राफिआ कर्णाटिका व्हाल्युम ५, पार्ट १, हासन जिल्ह्यांतील शिलालेख, हासन तालुक्यांतील शिलालेख नंबर ६६ (इ. स. ११७० चा शिलालेख ) त्यांतील उल्लेख पुढीलप्रमाणे आहे.:- (" काण्ववंशोगवनुम् काश्यप गोत्र पवित्रनुम् श्रीमान् महाप्रधानम् लकुमध्यम् (लक्ष्मणटयम् )" हा लक्ष्मणय्य होयसल यादव घराण्यातील १ ल्या नरसिंह राजाचा महाप्रधान होता. वरील शिलालेखांत प्रधान लक्ष्मणय्याचे गोत्र काश्यप म्हणून सांगितले असून, त्याच्या शाखेचा उल्लेख काण्व-वंश म्हणून निःसंदिग्धपणे स्पष्ट केला आहे. म्हणजे काण्व-वंश म्हणजेच काण्व-शाखा यांत संदेह नाही. वरील विवेचनावरून असे निष्पन्न होते की, “ काण्वायन " "काण्ववंश" वगैरे शब्द काण्वशाखेबद्दलच आहेत. श्रीधरपंडितांनी “काण्वानां चतुर्थः सुशी" व काण्वानाम् अन्तिम सुशर्माणम् ' असें “काण्वानाम् " हे पद दोनदा स्पष्टपणे सांगितल्यामुळे " काण्व- सम्राट" काण्वशाखेचेच ब्राह्मण होते असे आपले मत त्यांनी स्पष्टपणे व्यक्त केले आहे. : मत्स्यपुराणांत अध्याय २७२ मध्ये 37 व्या श्लोकांत "काण्वायनाः नृपाः" असा उल्लेख आलेला आहे. त्याच अध्यायांत ३५ व्या श्लोकांत " काण्वाः भोक्ष्यन्ति वै महीम्" असा उल्लेख आलेला आहे. तसेच विष्णुपुराणांत ' थ्या अंशांत २४ व्या अध्यायांतील ३९ व्या श्लोकांत 'कण्व वसुदेव नामा' असा उल्लेख आहे; व ४२ व्या 'श्लोकांत "काण्वायना" असा उल्लेख आलेला आहे. 73 व्या श्लोकांत 'सुशर्माणं तु काण्वम् ' असा आहे. ह्यावरून असे दिसून येईल की; मत्स्यपुराणांत काण्वराजाना काण्वायन,' 'काण्व' असे संबोधिले असून विष्णुपुराणांत 'कण्व,' 'काण्व' " ·३ काण्व-साम्राज्य ३१. काण्व,"" . . 'काण्वायन' या तीनहि नामांनी संबोधिले आहे. म्हणून काण्वायन हे गोत्राचें नांव नसून शाखेचे नाव आहे. ही तिन्हीं गोत्रे भिन्न-भिन्न असल्याचें वर सांगितलेच आहे. सारांश वायु, मत्स्य, विष्णु, भागवत या चारहि पुराणांचा समन्वय केला असतां असें निष्पन्न होने की; "काण्वायने," " कण्व" हे तीनहि शब्द काण्वशाखावोचकच आहेत; गोत्रवाचक नव्हेन. वर सुरवातीस सांगितल्याप्रमाणे श्रीमान् व्ही. एस्. बखले यांनी Satavahanas and the contemporary Kshatrapas अता लेख लिहिला आहे. त्यांतील उतारां पुढे दिला आहे:- " In 80 B. C. Devabhuti the last king of the Sunga dynasty was put to death by his own minister of the Kanvayana gotra"; and for about forty years thereafter this new dynasty ruled over the provinces or some of the provinces held by the Sungas. We have no more information of the kings of the Kanva dynasty than that supplied by the Puranas and even this conflicts with the epigraphic evidence available." श्री. वखले यांनी पादीतील आधारभून दिलेल्या 'हर्षचरित' (निर्णयसागर प्रत पृ. १९९) ह्या ग्रंथांत फक्त अशी वाक्ये आहेत:- "अति स्वीसङ्गरतमनङ्ग परवशं शुङ्गममात्यो वसुदेवो देवभूति दासीदुहित्रा देवी- व्यञ्जनया वीतर्जीवितमकारयत्।" ह्यांत काण्वायन गोत्र हा शब्द मुळीच नाही. वर सांगितल्याप्रमाणे मंत्री वसुदेवाने दासीपुत्रीकडून देवभूति राजाचा वध करविला हे . बरोबर आहे. पण वसुदेव मंत्री घराणे काण्वायन गोत्राचे होते त्याबद्दल बखले ह्यांनी आपल्या लेखांत कोठेहि आधार दिला नाही. तसेच ह्या राजाना काण्वायन गोत्राचे संबोधून लगेच दुसन्या परिच्छेदांत त्यांना Kanva dynasty म्हणून संबोधितात.. कारण 'कण्व,' काण्वायन, ' 'काव' अशी तीन निरनिराळी गोत्रे असल्याची श्री. बखले यांना जाणीव नाही. २ अशुद्ध शब्ददोष- सुप्रसिद्ध प्रौढ इतिहाससंशोधक कै. डॉक्टर सर आए. जी. भांडारकर ह्यांनी इ. स. १८८४त प्रसिद्ध केलेल्या आपल्या " Early History of the Dekkan" (Written for the Bombay Gazetteer) ह्या पुस्तकांत पृ. २१ वरील , 10 Harshacharita ( Nirnayasagar Ed. P. 199 ) ·३२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . पादीत 'काण्वायनाः द्विजाः' असे वायुपुराणांतील वाक्य उद्धृत केले आहे. पुढे इ० स० १८८८ साली The Asiatic Society of Bengal या संस्थेने श्री. -राजेंद्रलाल मित्र IL. D., C. I. E. ह्यांनी संपादिलेला वायुपुराणाचा द्वितीय संड प्रसिद्ध केला. बंगालमधील वायुपुराणाच्या नकलकारांनी संस्कृतांतील अनभिज्ञतेमुळे हस्तलिखित प्रतीत फारच अशुद्ध रूपे घातली आहेत. संपादकांनीहि शुद्ध पाठ, अशुद्ध पाठ हे चिकित्सादृष्टीने न पाहतां तसेच प्रसिद्ध केलेले असल्यामुळे द्वितीय खंडांतील ३७ व्या अध्यायांतील ३३८, ३४०, ३४२ ह्या श्लोकांत "कावायन या शब्दा. ऐवजी 'कण्ठायन' असे अशुद्ध रूप पडले आहे. नंतर १८९५ साली बंगाल प्रतीची हुबेहूब नक्कल · करून, खेमराज श्रीकृष्णदास यांनी मुंबईस आपल्या श्रीव्यंकटेश्वर मुद्रणालयांत प्रसिद्ध केलेल्या वायुपुराणांत " असे सांगण्याच्या स्थळी कण्ठायना " असाच अशुद्ध शब्दप्रयोग छापला गेला आहे. त्यानंतर १० वपानी पुणे येथे १९०५ मध्ये श्रीव्यंकटेश्वर मुद्रणालयानेच छापलेल्या वायुपुराणाचे अंधानुकरण कहन, आनंदाश्रम संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या वायुपुराणांतहि 'कण्ठायना द्विजाः ' (अ. ९९ श्लो. ३४६) असेंच छापले आहे. कै. डॉ. भांडारकरांनी स्वीकारलेल्या वायुपुराणांत आणि मत्स्य, विष्णु, भागवत पुराणांत “काण्वायन " शब्द आहे; 'कण्ठायन' शब्द सुळीच नाही. ज्याअर्थी श्री. बसले काण्व राजे हे काण्वायन गोत्राचे आहेत असे म्हणतात, त्याअर्थी या राजवंशाला काण्वायन dynasty. म्हणावयास पाहिजे होते. त्या राजवंशाप्त काय dynasty म्हणणे यथार्थ नाही हे त्यांचे ध्यानात आले नाही. कान्वायना ४ शकनृपति श्रीधरवाचा एरण येथील स्तंभलेख (लेखक:- प्रा. वा. वि. मिराशी, एम. ए., नागपूर ) *मध्यप्रदेशाच्या सागर जिल्ह्यातील खुरई तहसिलीत एरण नांवाचे आयंत प्राचीन नगर आहे. त्या ठिकाणी विस्तपूर्व तीनचार शतकांइतकी प्राचीन नाणी सापडतात. तेथे अनेक प्राचीन देवालयांचे अवशेष, विष्ण, वराह, नरसिंह इत्यादिकांच्या विशाल मर्ति, उत्तुंग स्तंभ व कित्येक प्राचीन शिलालेख आणि स्तंभलेख अद्यापि विद्यमान आहेत. तेथे सापडलेल्या काही नाण्यांवर त्या नगराचे प्राचीन नाव 'एरिकिण' हैं प्रारुत भात लिहिलेले आढळते. सुमारे पाऊणशे वर्षापूर्वी जनरल कनियामने या ठिकाणाची पाहणी करून तेथील अवशेषांचें विस्तृत वर्णन आपल्या रिपोर्टाच्या दहाव्या भागात प्रसिद्ध केले. * मंडळ संमेलन १३ (श. १८७४- सन १९५२) ·४ शकनृपति श्रीधरवयाची एरण येथील स्तंभलेख एरणजवळ बीना नदीच्या काठी कनिंग्यामला एका शिवलिंगावर कोरलेला लेख आढळला. तो पुढे डॉ. फीटने आपल्या 'उत्कीर्ण गुप्त लेख' या पुस्तकात प्रसिद्ध केला. त्यामध्ये 'गुप्तनृपति भानुगुप्त याचा मित्र गोपराज हा येथे युद्धांत शौर्याने लढत असता मृत्यु पावला व त्याची पत्नी सती गेली' असा उल्लेख आला आहे. हा लेख गुप्त- संवताच्या १९१ चा वर्षाचा म्हणजे विस्तोत्तर ५१० चा आहे. या लेखावरून एका 'स्तंभाच्या अवशिष्ट भागाला पुढे शाळुका जोडून त्याचे शिवलिंग, बनविण्यात आले असे दिसते. याच शिवलिंगावरील दुसरा एक कोरीव लेख गतवर्षी दृष्टीस पडला. तो येथे दिला आहे. हा लेख कता माहीत झाला याची हकीकतहि मनोरंजक आहे. १९५१ च्या जानेवारी महिन्यांत पाटणा येथील पुराणवस्तुसंशोधन खात्याचे मुपरिटेंडंट श्री. रुष्ण- देव हे मध्यप्रदेशांतील प्राचीन स्थळांची पाहणी करण्याकरिता आले होते. त्यांना एरण येथील वर उल्लेखिलेल्या शिवलिंगाच्या शाळुकेवर दगडमातीचा थर जमून त्यायोगें गोपराजाच्या लेखाची एक ओळ लुप्त झाली आहे असे दिसले. तेव्हा त्यांनी तो थर काढून टाकण्याचा आदेश दिला. तसे करीत असतां सबंध शाळुकाच निखळली व तिच्या साली त्याच शिवलिंगरूपी.स्तंभावर असलेला दुसरा लेख दृष्टीस पडला. नागपूर वस्तुसंग्रहालयाचे असिस्टंट क्यूरेटर श्री. रोडे हे त्यानंतर एरण येथे गेले होते. त्यांनी त्या लेखाचे फोटोग्राफ घेतले त्यावरून मला या लेखाची माहिती प्रथम झाली. नंतर नाझ्या विनंतीवरून भारतसरकारचे लेखशास्त्रज्ञ डॉ. छावरा यांनी एरण येथे जाऊन या लेखाचे उत्कृष्ट छाप घेतले व ते मला पाठविले. त्यावरून मी या लेखाचे प्रथम वाचन केले. लेख त्रुटित व खराब स्थितीत असल्यामुळे काही अक्षरांचे वाचन संदिग्ध होते. म्हणून एरण येथे जाऊन लेख समक्ष पाहिला. मूळ लेख व त्याचे छाप यांवरून केलेले वाचन खाली दिले आहे. हा लेख ज्यावर कोरला आहे तो स्तंभ तीन ठिकाणी अष्टकोणी व त्यावरच्या तीन भागांत पोडशकाणी असून शेवटी वाटोळा केला आहे. अष्टकोणी भागांवर तीन लेख आहेत. अगदी खालच्या भागावर प्रस्तुत लेख, मध्यभागावर गोपराजाचा लेख व वरच्या भागावर दुसरा एक गुप्तकालीन सध्या अस्पष्ट झालेला लेख, असे ते तीन लेख आहेत. प्रस्तुत लेखाचा उजव्या बाजूचा एकतृतीयांश भाग पूर्णपणे नष्ट झाला आहे. राहि- लेल्या भागांतील अक्षरेंहि अनेक ठिकाणी अतिशय खराब किंवा पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत. त्यामुळे हा लेख वाचणे अत्यंत कष्टाचे काम झाले आहे. तथापि चिकाटीने प्रयत्न केल्यावर या लेखाचा अवशिष्ट राहिलेला बहुतेक भाग वाचता येतो. अक्षरवटिका- या लेखाची लिपी मध्यभारतांतल्या लेखांच्या सारखी दक्षिणी चढणाची आहे. सांची जवळ कानाखेडा येथे श्रीधरवम्यांचा लेख सापडला आहे त्याची ·. ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . लिपाहि याच वळणाची आहे. - तिसऱ्या ओळीत २७ ही संख्या शब्दांनी तसेंच २० व ७ दर्शविणाऱ्या संख्याचिन्हांनीहि दाखविली आहे. संख्या दर्शविण्याची. ही पद्धति प्राचीन होय., : भाषा- या लेखाची भाषा संस्कृत असून आरंभीचा भाग गयांत आहे व शेवटी सन्धरा वृत्तांत एक श्लोक घातला आहे. हाच प्रकार कानाखेडा लेखातहि दिसतो. भाषा बहुतेक शुद्ध आहे, पण काही ठिकाणी प्राकृत भाषेचे अवशेष दिसतात. उदाहरणार्थ, 'महाक्षत्रपस' हे पष्ठयंत रूप महाक्षत्रपस्य-बद्दल व 'सप्तविंशतिमे' हा 'सप्तविंशतितमे बद्दल योजलेला शब्द पहा. हा लेख, शकनंदाचा पुत्र 'राजा' व 'महाक्षत्रप' या पदव्या धारण करणा-या शकवंशी श्रीधरवाच्या कारकीर्दीच्या सत्ताविसाव्या वर्षी कोरला होता. याच राजाच्या कानाखेडा येथील लेखांत त्याला 'महादंडनायक' म्हटले आहे. तो लेख त्याच्या कारकीर्दीच्या तेराव्या वर्षी कोरला होता. त्या लेखांत महिना, पक्ष व तिथि यांचा निर्देश माहे. तसा निर्देश प्रस्तुत लेखांतहि असावा पण तो आता नष्ट झाला आहे. या लेखात कानाखेडा लेखांतल्याप्रमाणे श्रीधरवाचे वर्णन 'धर्मविजयी' असे केले आहे. कौटिलीन अर्थशास्त्रांत विजेत्या राजांचे धर्मविजयी, असुरविजयी व लोमविजयी असे तीन प्रकार वर्णिले आहेत. जो राजा शत्रुच्या शरणागतीने संतुष्ट होतो, त्याचे राज्य व द्रव्य हरण करू इच्छित नाही, तसेंच त्यास ठार मारून त्याच्या भावादिकाचे अपहरण करीत नाही तो धर्मविजयी. शक नृपति श्रीधरवाने धर्मविजयी राजाप्रमाणे वर्तन केले हे विशेष होय. कानाखेडा. लेखांत त्याला महासेन किंवा कार्तिकेय याचा उपासक म्हटले आहे. प्रस्तुत लेखांतहि तसा निर्देश पहिल्या ओळीच्या शेवटी आला असावा, पण तो आता 4 अस्पष्ट झाला आहे. . प्रस्तुत लेखाचा एकतृतीयांश माग नष्ट झाल्याने त्याचा सर्व अर्थ लावणे किंवा त्यांतील मजकूर पूर्णपणे देणे शक्य नाही. अवशिष्ट भागावरुन काही अनुमाने करता येतात. या लेखाचे दोन उद्देश दिसतात- (१) पहिला उद्देश नगेन्द्राहारांतील चाहि- रिका नामक पथकांत एरिकिण अधिष्ठानांत नारायणस्वामी नामक गृहस्थाने गोगाह्मण प्रमुख अशा अधिष्ठानाच्या उपयोगाकरितां तसेंच स्वतःच्या मातापित्यांच्या पुण्यवृष्टी- करितां नदीवर तीर्थ किंवा घाट बांधला हे नमूद करण्याचा असावा. प्रस्तुत स्तम किया शिवलिंग एरण गांवाजवळ वाहणान्या बीना (प्राचीन वेण्या) नदीच्या काटानपदाचे अद्यापि आहे. या नदीलाच हा घाट बांधला असावा. .(२) दुतरा उद्वेश शकशी महाक्षत्रप व राजा श्रीधरवर्मा याचा आरक्षिक (पोलिसदलाचा प्रा) व नानि महाराष्ट्रीय सत्यनाग चाने अरिष्टशान्ति, समृद्धि व सर्व प्राण्यांचे मुरा व हित, पाrint .. - किंवा स्तंभ उभारला हैं जाहीर करण्याचा असाया, शेपच्या तर ·४ शकनृपति श्रीधरवाचा एरण येथील स्तंभलेख ओळीत स्रग्धरा वृत्तांतील श्लोक घातला आहे त्याचा बराचसा भाग संडित किंवा अस्पष्ट झाला आहे. तथापि अवशिष्ट भागावरून-'नागांनीच येथे उभारलेली यष्टि असंड राहून लोकांना क्षत्रराष्ट्राच्या धर्माचे किंवा कर्तव्याचे शिक्षण देवो; कारण हे स्थान शत्रु व मित्र यांना सारखेच आदरणीय असें आहे' अप्ता आशय त्या श्लोकामध्ये व्यक्त केलेला दिसतो. मागे सांगितल्याप्रमाणे शकनन्दाचा पुत्र महादण्डनायक शक श्रीधरवर्मन् याचा लेख सांची जवळ कानाखेडा येथे काही वर्षांपूर्वी सांपडला होता. त्यात त्याच्या कारकीर्दीचं तेरावें वर्षहि उल्लेखिले होते. तथापि त्याच्या 'महादंडनायक' या पदवीवरून तो स्वतंत्र नसून दुसन्या कोणा राजाचा अंकित असावा असे मानले जात असे. प्रस्तुत लेखांत त्याच्या 'राजन् ' व 'महाक्षत्रप' या पदव्या दिल्या आहेत. माळवा व काठेवाड येथील क्षत्रपांच्या लेखांतहि याच पदव्या येतात. त्या पूर्ण स्वातंत्र्याच्या द्योतक असल्यामुळे श्रीधरवर्मा स्वतंत्र होता याविषयी आतां संशय राहत नाही. कानाखेडा लेखाच्या शेवटी आणखी एक कालनिर्देश आला आहे, पण त्याचें 'वाचन व अर्थ या बाबतीत संशोधकांत एकवाक्यता नाही. के. राखालदास बॅनर्जी यांच्या मते त्या लेखाच्या शेवटी २०१ ही संख्या कालनिदर्शक म्हणून कोरली आहे. वर्ष शकसंवताचे मानून ते कानाखेड़ा लेखाचा काळ विस्तोत्तर २७९ हा देतात. के. एन्. जी. मुजुमदार यांच्या मते हे वाचन चूक असून त्या लेखाची मिती २४१ आहे. हे वर्ष शकसंवताचे असावें. अर्थात् त्यांच्या मते त्या लेखाचा काळ ख्रिस्तोत्तर ३१९ हा येतो. मी स्वतः त्या लेखाचा अभ्यास केला त्यावरून माझें असें मत झाले आहे की, त्या लेखांत १०२ हे वर्ष दिले आहे. हे वर्ष आभीर किंवा तथाकथित कलचुरि शकाचे असावे. तसें तें मानल्यास त्या लेखाचा काळ निस्तोत्तर ३५१ हा येतो. हे वर्ष श्रीधर- काच्या कारकीर्दीतील तेरा होते. तेव्हां तो इ. सन 3३९ मध्यें गादीवर आला असावा. प्रस्तुत एरण लेख त्याच्या कारकीर्दीच्या सत्ताविसाव्या वर्षी म्हणजे इ. स. १६५ मध्ये कोरला असावा. कानाखेडा लेखांत उल्लेखिलेल्या 'महादण्डनायक' या पदवीवरून श्रीधरवर्मा हा आरंभी एखाद्या राजाचा मुख्य सेनापति असावा असे दिसते. त्याच्या लेखांतील आभीर. शकाच्या उपयोगावरून त्याचा स्वामी आभीरनृपति असावा असें अनुमान करता येते. आभीरांची सत्ता निर्बल झाल्यावर त्याने आपले स्वातंत्र्य पुकारून स्वतःच्या कारकीर्दीची वर्षे आपल्या कोरीव लेखांत नमूद करण्यास आरंभ केला; तथापि त्याने आपली पूर्वीची महादंडनायक' पदवी किंवा आपल्या राज्यांत चालू असलेला 'आभीर' शक यांचा एकदम त्याग केला नाही. या त-हेची उदाहरणे भारतीय इतिहासात अनेक आहेत. पुढे त्याने आपली पूर्वीची पदवी टाकून माळव्याच्या क्षत्रपांप्रमाणे 'राजन् ' द .

·पातहासिक संकीण निबंध-खंड, 'नहाक्षत्रर' या पदव्या धारण केल्या व आपल्या पूर्वीच्या पायाचा निदशक में आभार शक त्याचाही आपल्या लेखांन निर्देश भाग तोडून दिले असे न लेगासन स्पष्ट दिसते. प्रस्तुत लेख ज्यावर कोरला आहे त्याला 'याटि' असे म्हटले जाते. अधिकार शब्दाचे वाहनांत लटि (मराठी लाठ किंया लाठी) अप होते. समय पानेदार या भागांत क्षत्रपांच्या काळचे कांहीं लेत मांडले आहे, त्या लोकांना नातेवाइकांच्या किंवा मित्रांच्या स्मरणार्थ 'लटि' उमान्याना उग आई है ज्यांवर कोरले आहेत त्या शिला लांबट आकाराच्या य अपनागीना" आहेत. त्या सामान्य लोकांनी उभारल्या होत्या. त्यापन पत्रीच्या आकारयो करणे बरोबर होणार नाही. प्रस्तुत लेखात निशिन्देली यदि एक पर: 11 सेनापतीने उभी केली होती. अर्थात ती योग्य आकागची ५ पदनीची सी. त्या वटीचा सध्यां अवशिष्ट असलेला भाग साह नहा फूट उंचीचा है. हाला भाग. त्याखाली निदान तितकाच भाग असंग असंभवनीय नाही. त्यानेही rti जमिनीत गाडला गेल्यावर जोत्यावरचा यष्टींचा भाग सुमारे सारे नकार उंचीचा अतवा. अशा यदि किंवा स्मारक निमनीया मराgi. मनुस्मृतींत (अध्याय ९, लो. २८५) त्याचा उदना मा. या का नाश करील. त्याला गजाने ५०० पण दंट गया य नीट गया आदेश दिला आहे. अशा मृत सैनिकांच्या माकनं माना गमान-या ' व कर्नाटकात 'बोमन ' (मराठी योगमगतान. पवायचा असते. प्रत्तत शिलान्नंभाग श्रीधराया ना मामा २० एक घोटेम्बार कोरला आहे. पोरेन्याने आरम्या या पास उजव्या हातात नलवार नारी आहे. पारहि राशि रमाकरतभन्दा उभारला होता दिमा. PM k ·४ शकनृपति श्रीधरवयांचा एरणं येथील स्तंभलेख . आपले कर्तव्य करण्याची स्फूर्ति अनेक शतकें देत होता यात संशय नाही. कारण श्रीधरवाच्या काळानंतर सुमारे दीडशे वर्षांनी रानी हूण लोकांच्या भारतावर स्वाचा झाल्या व त्यायोगें सुसमृद्ध व बलाढ्य अतें गुप्त साम्राज्यहि तिळखिळे झाले. खिस्तोत्तर पांचव्या शतकाच्या अखेरीस तोरमाण नामक हूण राजाने मध्य भारतापर्यंत आक्रमण केले होते. त्याच्या काळचा एक लेख एरण येथेंच तेथील प्रचंड वराहमूर्तीवर कोरलेला अद्यापि विद्यमान आहे. त्यानंतर थोड्याच वर्षांनी एरण येथे एक भयंकर युद्ध झाले. त्यांत भानुगुप्त नामक गुप्तराजाचा मित्र गोपराज हा निधन पावला. तेव्हां त्याची साध्वी स्वी सती गेली. या घटनेचा निर्देश याच स्तंभावर दुस-या बाजूस कोरलेल्या लेखांत आला आहे. भानुगुप्ताचे कोणाशी युद्ध झाले याचा निर्देश त्या लेखात नाही. तथापि वरील माहितीवरून त्याचा शत्रु तोरमाण नामक हूण राजाच होता यांत संशय नाही. भारतभूमीला परकीयांच्या दास्यांतून सोडविण्याकरितां धारातीर्थी शयन करणान्या गोपराजाचे, स्मारक अशा पवित्रकर्तव्याचे शूर पुरुषांस सदैव स्मरण करून देण्याकरिता उभारलेल्या 'यष्टी'वर लेख कोरून व्हावे यांत मोठंच औचित्य आहे. • ही यष्टि आरंभी तेरा फूट उंच होती असे दिसते. कालांतराने ती जमिनीवर पडून तिचे तुकडे झाले. तेव्हा तिचा वरचा माग शिवलिंगाप्रमाणे गोल असल्याने कोणी शिवभक्ताने त्याला शाळुका लावून शिवलिंग बनविले. त्यावर तीन लेख होते. त्यांपैकी एक जमिनीत व दुसरा शालुंकेत दवला गेला होता. तिसरा मुद्दाम अस्पष्ट केला असावा. म्हणून हे शिवलिंग पूर्वीची यष्टि असावी असा संशय कोणासही आला नसावा. यष्टीवर गोपराज व त्याची पत्नी यांचे शिल्प व सैनिकांच्या आरुति कोरल्या होत्या; पण भारतीयांच्या नैसर्गिक अचिकित्सकतेमुळे यांचा कोणीही विचार केला नसावा. या लेखांत सत्यनाग आपणांस 'माहाराष्ट्र' म्हणजे महाराष्ट्रीय म्हणवितो. महाराष्ट्र हे देशवाचक नाव पुराणादि प्राचीन ग्रंथांत येते. पण या ग्रंथाचे काळ अनिश्चित आहेत. सिंहलद्वीपाच्या 'दीपवंश' व 'महावंश' ग्रंथांतहि अशोकाने महाराष्ट्रांत बौद्धधर्माचा प्रसार करण्याकरितां भिक्षु पाठविले होते असा निर्देश आहे. पण हे ग्रंथ पांचव्या सहाव्या शतकांतील माहेत. संस्कृत वाङ्मयांतील बृहत्संहिता, काव्यादर्शादि ग्रंथांत महाराष्ट्राचा निर्देश आहे; पण हे ग्रंथ इ. स. च्या सहाव्या शतकातील किंवा नंतरचे आहेत. तेव्हां श्रीधरवाच्या काळच्या म्हणजे इ. स. चौथ्या शतकांतील या लेखांत महाराष्ट्राचा निर्देश आहे तो कालक्रमाने पहिला ठरतो. त्यानंतर सुमारे तीनशे वर्षांनी ऐहोळे लेखांत व युआन वांगच्या प्रवासवर्णनांत महाराष्ट्राचा उल्लेख येतो, तो कालकमाने पहिला निश्चित उल्लेख मानण्यात येत असे. त्यापेक्षां प्रस्तुत लेखांतील उल्लेख पुण्कळच अगोदरचा आहे. याशिवाय या लेखांत एरण, प्राचीन नांव 'एरिकिण' हे येते. हैं;नांव 'एरिकित्र' या रूपांत एरणच्या प्राचीन नाण्यांवर येते. समुद्रगुप्ताच्या ·३८ ऐतिहासिक संकीर्ण नियंध-खंड ५ हूण नृपति तोरमाणाच्याहि एरण येथील लेखांत से ऐरिकिण' या रूपाने आढळते, एरिकिण, हे, आधिष्ठान किंवा नगर नगेन्द्र नामक आहारांतील किंवा जिल्ह्यांतील बाहिरिका नामक पथकांत किंवा तालुक्यात अन्तर्भूत होते. पण ही प्रदेशनामें अद्यापि इतरत्र आढळली नाहीत. १ वाचन १ सिद्धम् [*] राज्ञा(ज्ञो) महाक्षत्रपत(स्य) स्ववीर्या[जि] न*विजयविपुलकीर्तेर- . २ शकनन्दपुत्रस्य धामविजयिनः [श्री]धरवणः] [स्वराज्या*]- ३ भिवृद्धिकरे वैजायके संवत्सरे सप्तविंशतिमे २० ४ एतद्विवस मेरिकिणाधिष्ठाणे(ने)स्व नगेन्द्रा]हारबा[हि]रकायां [ नारा*]- ५ चणस्वामिना भक्तिप[+] तीर्थ गोब्राह्मणपुरोगस्य चाधि a मा ६ भिवृष्या(ट्य)र्थम् [1] राज्ञः आराक्षिकेने(ण) से]ना[प]तिसत्यनागेन म- ११ हाराष्ट्र १२ ७ खेन माहाराष्ट्रेन(ण) शान्तिकर्द्धिसर्वसत्व(त्व)[सुखहिताय स्व • १ मूळ स्तंभ व छाप यांवरून. यांतील काही शब्दांच्या वाचनात डॉ. छाबरा, श्री. लक्ष्मीनारायण राव व श्री. य. रा. गुप्ते यांचे साहाय्य झाले आहे. २ यापुढची अक्षरें- जितसेन महाकुमारपादानुध्यात-अशी असावी: ३ येथे नष्ट झालेल्या अक्षरांपैकी शेवटची नऊ अक्षरे कानाखेड़ा लेखांतल्या प्रमाणे 'वर्षसहस्राय स्वराज्या-' अशी असावी, शेवटची तीन अक्षरें तर जवळजवळ निश्चित आहेत. ४ 'सप्तविंशतितमे' वाचावे. ५ येथे नष्ट झालेल्या भागांत कानाखेडा लेखांतल्याप्रमाणे महिना, पक्ष व तिथि यांचा निर्देश असून शेवटी -पूर्वकम् असा शब्द असावा. ६ एतस्मिन्दिवसे-' वाचावे. ७ ' नगेन्द्राहारस्य बाहिरिकायां' वाचावे. हे सापेक्षसमासाचे उदाहरण आहे. याच्यापुढे 'पथके वेण्वानयों कारितं नारा-' असे शब्द असावे. ८ येथे नष्ट झालेले शब्द ष्ठानस्य स्वस्त्यर्थ ' असे असावे. ९ येथील शब्द -तापित्रोः पुण्या-' असे असावे. १० 'राज्ञ आरक्षिण' वाचा, ११ येथील सामासिक शब्द 'महाराष्ट्राभिजन- नागप्रमुखेन' असा असावा. १२ येथे नट झालेले शब्द 'स्वभोगाधिष्ठानेरिकिणे चत्रितच्छिता' असे असावे. - ९ ·५ ज्ञानदेवीची एक प्रत ३९ ८ अपि च[*] सिध्यान्ते] प्रेरितान्तात्पृथपृथिवीमी ]शमान(ने)13 नरेन्द्र 'ना[गैरे ९ वपुषा क्षत्रराष्ट्र स्य ] धर्मान।*] यष्टिश्पिष्टा मखण्डस्थिति त. - १०. सेवादररिपा सुहृदा* ] स्थानमेतत्प्रजानाम् [*] १ - ५ ज्ञानदेवीची एक प्रत (म. म. प्रा. दत्तो वामन पोतदार) १) *पुणे शहरात शनवारपेठेत राहणा-या माझ्या एका लेह्याने 'ज्ञानदेवी'ची एक जुनी हस्तलिखित प्रत मला दिली. ती मी आज आपणांसमोर ठेवीत आहे. (२) पोथी एकटाकी सुवाच्च, मराठी भाग काच्या भोर शाईने, संस्कृत-गीतादि विभाग तांबड्या शाईने अशी व्यवस्थित लिहिलेली व संपूर्ण आहे. कागद देशी जनरी किंवा दौलताबादी आहे. (3) हिच्यावर सर्वत्र 'ज्ञालदेवी' असेंच नाव आहे. (१) या प्रतीत . जुनी रूपें पुष्कळ आली आहेत-सांधिल-म्हणौनि-इत्यादि रूपें आढळतात.. (५) पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी पुढील ओंव्या लिहिलेल्या आहेत:- ॥ "श्लोक ॥ ७॥ वोवी ॥ २७५ ॥ येवं संख्या ॥ ३१२ ॥ ॥ येकनाथस्वामी ।। ॥ हे ज्ञानदेवी श्रुद्ध टिका ॥ परि पाठांतरें शुद्धाबद्ध जाली होती देखा ॥ ते शोधुनि अर्थावबोध नेटका ॥ जनार्दने येका प्रती शुद्ध करी ॥ १॥ नाना देशभाषा बोल निश्चीत ।। परि अर्थगर्भ असती समर्थ ॥ सोडीमाडि करितां विपरितार्थ ॥ अर्थ इदंमत समजेना ॥२॥ या लागी श्रोत्यांवक्त्यासि विनंती ॥ मी करितसे बाळस्छिती ॥ ग्रंथ वाचावया यथामती ॥ परि खोडीमाडी निश्चिती न करावी ॥ ३ ॥ ॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ श्री ॥ ॥ ३२५ ॥ श्रीरुष्णार्पणमस्तु ॥ ॥श्री: १३ व्याकरणदृष्टया शुद्ध रूप 'ईशाने ' असे आहे. १२ " यष्टिशिष्टाम् ' असें वाचावे. वास्तविक व्याकरणदृष्टया शुद्ध रूप 'शास्तु असें पाहिजे; कारण ‘शास' हा धातु परस्मैपदी आहे. १५ वृत्त- स्रग्धरा. येथे लेख संपल्याची खूण म्हणून 'म्' अक्षरावर लांब रेप काढली आहे. * ३८वें संमेलन (श. १८७३ इ. १९५१) ॥ है ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ - वरील ओव्या दुसन्या एसाया प्रतीत आल्याचे स्मरण तरी नाही. नवीन वाटतात. त्या या पोधीच्या लेखकाने लिहिल्या की त्याने नकललेल्या मूळ प्रतीत होत्या ? (६) अठराव्या मध्यायाच्या शेवटी प्रतिलेखनकाल नोंदला आहे तो- "शके १६६० 'प्रवर्त्तमाने संवत् १७९४ वर्षे वृपाऋतौ उत्तम श्रावणमासे कृष्णपक्षे प्रतिपदा गुरुवासरे श्रवणनक्षत्रे आयुष्यमानयोगे तहिने ज्ञानदेवी समाप्तं संपूर्ण । वटपवास्तव्यं मोदज्ञाती भट्टजीवन इदं पुस्तकं लिखितं राजे श्रीमंत पठनार्थ शुभं भवतु ॥ येवं संख्या ९७४१ ॥ श्रीज्ञानेश्वरार्पणमस्तु ॥ ॥ (७) या उल्लेखावरून प्रतिलेखनकाल शके १६६० (कालयुक्त संवत्सर) श्रावण रु. १ गुरुवार असा येतो, मोडक जंत्रीप्रमाणे हा सर्व योग बरोबर येतो. याची खि. तारीस येणेप्रमाणे - इ. स. १७३८, जुलै २० - व मुसु. तारीख १३ रबिलासर तिस्सा सलासीन मया व अलफ-म्हणजे ही प्रत थोरले बाजीरावकालीन आहे.. (८) ही प्रत लेसकानें कोण्या श्रीमंत राजासाठी लिहिली आहे, पण राजाचे' नावाची जागा मोकळी सोडली आहे त्यावरून एक अनुमान असे होते की लेखक धंदे. पाईक असावा व राजाचें गि-हाईक मिळतांच नाव घालून ती प्रन त्यांस विकण्याची त्याची सिद्धता असावी. (९) दुसरी लक्ष्यांत घेण्याजोगी गोष्ट ही की, ही जुनी मराठी पोर्थी नकलणारा हा लेखक जातीचा मोढवाणी-महात्मा गांधी मोडवाणीय होते-आहे. आणि तो वटपद्र अथवा बडोदा येथील राहणारा आहे. संभव आहे की बडोदेकर गायकवाड दमाजीराव यांचे करितांच त्याने ही पाथी तयार केली असावी. लेखकाचे नांव भट्टजीवन. भते मराठी किंवा संस्कृत पोथ्या लिहिणारे गुजराती किंवा जयपुरी म्हणजे मारवाडी लेखन-व्यावसायिक पेशवाई अंमलांत अनेक आढळतात. मराठी अंमलाच्या आश्रयामुळे अमर चांगले घटवून हा लेखनव्यवसाय वरील देशी लेखकांनी बराच अवलंबिलेला दिसतो. (१०) या अठराव्या अध्यायाचे समाप्तिप्रसंगी शके पंधराशतें सावोत्तर ॥ तारण नावं संवछरिं ॥ येका जनार्दनें अत्यादार ॥ गीता झानेश्वरि प्रतिशोधिली ॥१॥ ग्रंथ पूर्वीच अतीशुद्ध ।। परि पाठांतरें शुद्धाबद्ध ॥ ते शोधुनीयाँ येवंविद्ध ॥ प्रतिशुद्ध सिद्ध ज्ञानेश्वरी ॥ २॥ नमो ज्ञानेश्वरा निष्कळंका ॥ ज्याचे गीतेची वाचीता टीका ॥ गीताज्ञान होय लोकां ॥ अतिभाविकां ग्रंथार्थीयां ॥ ३॥ बहुकाल पर्वणी गोमटी । भाद्रपदमास कपीलापष्ठी ॥ प्रतिष्ठान गोदावरी तटीं । लेखनकामाी संपूर्ण जाली ॥४॥ या चार ओव्या याच लेखकाने उतरल्या आहेत. या मोज्यांत मात्र 'ज्ञानेश्वरी है नांव दोन वेळी आलेले आहे. 'नरोटी'ची ओवी येथे नाही. बाकी ग्रंथांत सर्वत्र, झानदेवी हेंच नांव पानांवर आयंती आहे. -- .

·६ अनुभवामृताची प्रकरणात्मक मांडणी कोणाची? ४१ पुरवणी (१) या ज्ञानदेवीच्या प्रतिलेशकाने दोन पाने अर्धपट लिएन रख केलेली आहेत" त्यापैकी एका पानाचे पाठीवर निराज्यार अक्षरात ५ फिकद शाईन-पुरील मजकूर आहे. समासात उजवीकडे "श्री ज्ञाने यारिचि पारायणे 1 ११॥ . - . २) मध्यावर यान्येझेनार्थितो देव : प्रीयता में जनार्दनः ॥ ६ ॥ नारायणपरंबल नारायणपरंत: ।। नारायणपरं चेदं सई ना xx णात्मकं ॥ ७ ॥ श्रीराम ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (रा) मदासचरणी तत्पर राघो विश्वनाथ नीवृत्तिज्ञानदेवतोपानमुक्तापुर्णब्रह्मभगवान् श्रीराम जयराम जयजय राम दतात्रे हेरय- (3) ज्ञानदेवीच्या पुजीतच एक 'ज्ञानेश्वरी गृहभापा' ग्रंथ निराच्याच हस्ता- सराचा शके १६९४ चा आहे. त्या लिहिणान्यासार वरील पानायरचे अक्षर दिसते. () हा राघो वियनाथ कोण ? आणि हे संस्कृत श्लोक ॥ ६ ॥ पासून येथें आढळतात तेव्हा पहिले पांच लोक लिहिलेले पान यांत असले तर गहाळ दिसते. (५) हा 'राघो विश्वनाथ' रामदासी दिसतो. रामदाती बाडातून कोटें आढळले तर तपासून पाहिले पाहिजे. १ श्री. ६ अनुभवामृताची प्रकरणात्मक मांडणी कोणाची ? (श्री. विश्वेश्वर अंबादास कानोले, नांदेड) श्री ज्ञानेश्वर महाराजांच्या अनुभवामृत अथवा अमृतानुभव या ग्रंथाच्या स्थूल- स्वरूपाविपयों अर्थात् त्या ग्रंथाच्या मांडणीसंबंधी एकदोन नवीन गोष्टी माझ्या लक्षात आल्या आहेत त्या मी प्रस्तुत टांचणांत आपल्या पुढे माहीत आहे. अनुभवामृताची हल्ली जी दहा प्रकरणे आहेत ती ग्रंथांतील विषय-विवेचनानुरूप श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनीच स्वतः उपयोजिलेली असली तरी सोयीच्या दृष्टीने नंतर ·२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड 4 - "कोणी या ग्रंथाची प्रकरणात्मक मांडणी केली आहे याचा थोडा विचार येथे प्रामुख्याने करावयाचा आहे. या मुद्यास तोंड फोडण्याचे आद्ययेय गुरुवर्य म. म. पोतदार यांचे वंडील कै. वामन मोरेश्वर उर्फ बाबा पोतदार यांच्या लेखात यावे लागेल. अनुभवामृत हा मूळ ग्रंथ एकच असावा व सोयीप्रमाणे या ग्रंथाची पुढे दहा प्रकरणे पाडली असावी; ही कल्पना बाबा पोतदारांनी श्रीज्ञानेश्वर दर्शन अध्यात्म खंड भाग २ रा या मधील ॥ श्री ज्ञानेश्वर महाराज व अनुभवामृत ॥ या आपल्या विद्वत्पूर्ण लेखांतून प्रथम मांडली आहे. के. बांबा पोतदारांचे ते शब्द असे.- ॥ या ग्रंथाची एकंदर १० प्रकरणे आहेत. परंतु मुळांत महाराजांनी निरनिराळी प्रकरणे पाडली असावी किंवा ती मागाहून कोणी सोचीकरतां पाडली असावी हा एक प्रश्नच आहे. त्याचे प्रत्यंतर ग्रंथांतच थोडेसे आहे. ते असें की काही प्रकरणाच्या शेवटची ओवी व पुढील प्रकरणाची प्रथम ओवी एकदमच क्रमवार झाल्या असाच्या असे दिसते. यावरून ही प्रकरणे मळपासूनच तुटक अशी लिहिलेली नसावीत असे दिसते. व अशी तुटक प्रकरणे नसलेली एक हस्तलिखित प्रतहि आमच्या पहाण्यांत आलेली आहे- प्रकरण ७-६-२-३ व ५-६ यांतील ओव्या एकाची शेवटची व दुसन्याची पहिली ताडून पाहिल्यास हा भेद दिसतो. परंतु हल्ली पाडलेली प्रकरणे ही सोयीच्या दृष्टीने ठीकच आहेत." पण आता अनुमान करण्याची काही जरूरच राहिली नाही. बाबा पोतदारांच्या अवलोकनांत प्रकरणे न पाडलेली अशी एक हस्तलिखित पोथी आली असल्याचे वर म्हटलेच आहे. आतां शके १६०० मधील प्रकरणे नसलेली व मूळ एकच ग्रंथ असलेली अनुभवामृताची प्रत्यक्ष पोथीच उपलब्ध झाली आहे. या पोथीच्या आधारे आपणास अनुभवामृताच्या मूळ मांडणीविषयों व स्वरूपाविषयी निश्चित मत करता येते. या पोथीचा विशेष म्हणजे अथपासून इतिपर्यंत ८०० ओवींचा हा एकच प्रबंध आहे. इतर हस्तलिखित पोथ्यांतून किंवा अनुभवामृताच्या छापील प्रतीतून या ग्रंथाची दहा प्रकरणे आढळून येतात ती या पोथीत नाहीत. अनुभवामृताच्या या अपूर्व पोथी- संबंधी थोडी माहिती अशी-- पोर्थीच्या प्रारंभी 'श्रीमद्दशैववादिगुरूवेनमः ' लिहून " ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्ति० " हा सद्गुरुनमनपर लोक दिला आहे. नंतर " मूळाय ग्राममध्याय मुळ- मध्याय मूर्तये...... २ यदक्षरमनाख्ययेमानंदमजमव्ययं । श्रीमंनिवृत्तिनातिनिर्यात देवमाश्रयेत् ॥ ३ ॥ इत्यादि अनुभवामृताच्या सुरवातीस आढळून येणारे मंगलाचरणाचे पांच संस्कृत श्लोक दिले आहेत. आणि नंतर अनुभवामृतांतील पहिली ओवी ॥ वैती निरोपाधि : जिथे जगाची जनकें : तिये वंदिली मिया मुळिक : देवोदेवी : ॥ ७॥ ही ओवी दिली आहे. या ओवी पुढे एकाचे ऐवजी ७ चा आंकडा वाकला आहे हैं किय .

·६ अनुभवामृताची प्रकरणात्मक मांडणी कोणाची? आहे. यावरून पहिले संस्कृतचे पांच लोक हे मूळ ग्रंथातील श्रीज्ञानेश्वर-विरचित असल्याचे चाप्रमाणे नुचित केले आहे. यानंतर शेवटपर्यंत संथाची मांडणी एकच आहे - मध्यंतरी प्रकरणे वगैरे काही नाहीत. संस्रुतचे सुरवातीचे लोक आणि ओव्या मिळून एकच प्रबंध आहे. ग्रंथाच्या शेवटची ओवी पुढीलप्रमाणे आहे. ॥ ऐसी त्या ईश्वरी: आंगुली न भेटे दुसरी : किंबहुना सरोभरी : सिवेसी तो ॥८००॥ इतिश्री अनुभवामृत संपूर्णमस्तु ॥ छ । श्रीकृष्णार्पणमस्तु । चा ओवीनंतर इतर हस्तलिखित प्रतीत किंवा छापील ग्रंथांत शेवटची म्हणन समजली जाणारी खालील ओवी ॥ म्हणूनि ज्ञानदेवो म्हणे । अनुभवामृत येणें । सणु भोगिने सणे। विश्याचेनि । या पोथीतून लिहिनांना गळाली असावी. किंवा प्रतिलेखकाने ज्या मळ 'पोथीवरून ही प्रत केली असावी त्यांतच ही ओवी नसेल; काही निश्चित सांगता येत नाही. सामान्यतः ग्रंथाच्या अगदी शेवटची ही महत्त्वाची ओवी प्रतिलेसक लिहितांना वितरणे शक्य वाटत नाही. कारण काही असो ही ज्ञानेशाची ग्रंथसमाप्तीची ओवी या पोथीत नाही हे खरे. प्रतीच्या शेवटी पुढीलप्रमाणे कालनिर्देश केला आहे. ॥ श्रीमनृपशालिवाहन शके १६०० वका कालयुक्त नाम संवछरे श्रावण शुद्ध व्ययोदशी दिने समातोयं ग्रंथः ।। प्रतीच्या शेवटी प्रतिलेसकाचें नांव आढळत नाही. पोथी जवळ जवळ शाबूत आहे. पण शेवटची मधीलच एक दोन पाने आढळत नाहीत. पावसाच्या पाण्याने कागद धुकट व तुकडे पडण्यासारखा झाला आहे. प्रतिलेखकाचे अक्षर फारच सुंदर, वळणदार च भरघोत दिसण्यासारखें आहे. पोथीची पाठपोट मिळून एकंदर ८० पृष्ठे आहेत: दर पृष्ठास ११ ते १२ अश्या भोध्या आहेत. ओव्यांत चरणापुढे उभ्या रेघा ऐवजी दोन टिं. दिलेली आढळतात. हा प्रकार नाथपूर्वकालीन जुन्या हस्तलिखित पोथ्यांतून आढळतो. शब्दाची रूपें व पाठ आहेत तसेच जुने ठेवण्याची विशेष दक्षता प्रतिलेखकानें घेतलेली दिसून येते. त्यामुळे शके १६०० ची जरी ही पोथी असली तरी अनुभवा. मृताच्या जुन्या भाषेची व मूळ संहितेची थोडी कल्पना आणून देणारी महत्त्वाची व अभ्यसनीय अशी ही प्रत आहे यात शंका नाही. अजून त्या दृष्टीने पोथीचे यथार्थ अवलोकन झाले नाही. केवळ य) धावतें निरीक्षण केले आहे आणि तेंहि अनुभवा- मृताच्या मूळ व प्रकरणात्मक मांडणीच्या प्रश्नास धरूनच. शके १६०० च्या अनुभवामृताच्या या प्रतीवरून एक गोष्ट प्रामुख्याने सिद्ध झाली आहे की, श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी अनुभवामृत हा ८०० ओवींचा मूळ एकच प्रबंध लिहिला. ही गोष्ट निर्विवाद गृहीत धरण्यास हरकत नाही. मा ह्रीं प्रकरणे केव्हां मस्तित्वात आली. या प्रश्नाचे उत्तर 'मी यथामति आपणापुढे मा ·ऐतिहासिक सकीर्ण निबंध-खंड ५ . . आहे. ज्ञानेश्वरप्रिमाणेच अनुभवामृत या ग्रंथावरहिं श्री एकनाथ महाराजांच्या काळांत- शोधसंस्कार झाला असला पाहिजे. नाथांनी अनुभवामृतावर टोका वा विवरण लिहिले. असल्याचे सांगण्यात येते. पण नाथांचा असा ग्रंथ आजतागायत तरी उपलब्ध नाही. अनुभवामृताचे अमृतानुभव हे दुसेर नांव व या ग्रंथाची दशप्रकरणात्मक मांडणी याच कालांत झाली असावी असे वाटते. दुसरा पुरावा मिळत नाही तोपर्यंत मी पुढे मांडित असलेली माहिती गृहित धरण्यास काही हरकत दिसत नाही. शिवकल्याणानें. अमृतानुभवावर " नित्यानंद दीपिका " नांवाची जी सुप्रसिद्ध टीका लिहिली आहे ती सर्वांच्या अवलोकनांत आहे. या ग्रंथाच्या काही अध्यायाच्या शेवटील शेवटील. समारोपात्मक ओव्या आपण बारकाईने पाहिल्या तर असें दिसून येईल की या ग्रंथांत शिवकल्याणाने अनुभवामृत हा मूळ एकच ग्रंथ आहे व प्रकरणे नंतरची आहेत वारंवार सांगितले आहे. शिवकल्याणाच्या खालील उद्गारावरून अनुभवामृताची दहा प्रकरणे याच ग्रंथकाराने प्रथम पाडली असावी असें निश्चित अनुमान करावेसे वाटते. अनुभवामृताच्या शिवकल्याणी टकेितील दहाव्या प्रकरणांतील शेवटच्या विस्तृत समारोपाच्या ओव्या पहा. ॥ इये सुधारस डोही । प्रकरण प्रांतु काही नाहीं । परि निरुपण-प्रवाही । प्रकरण संधि ॥ म्हणौनि दशधा भेदहीन । ग्रंथराज दश प्रकरण ! यातु नवा भक्तिवरि जाणा । दाहावि हे स्च्छिती ॥ ते हे दाहवे प्रकरण । संपविलें येथे विवरण । येणे प्रीति पावो पूर्ण । परम पुरुष ॥ (शिवकल्याणी टीका) X x x याच दहाव्या प्रकरणांत शिवकल्याणानें अनुभवामृतास " अष्टशतमूळ प्रबंध " असें स्पष्ट संबोधून दहा प्रकरणांत या ग्रंथाचे पुढे विवरण केले आहे असे म्हटले आहे. * ॥ तेणे माझे मिष करून । दाविले हे ग्रंथविवरण । त्यांत आरंभि मंगलाचरण । स्वतंत्र केले ॥ या उपरि पंच श्लोके करण । मूळ ग्रंथि। मंगलाचरण । ते सटीक प्रस्थान । संपादिले॥ या उपरि भाषा वोवीवंध । अष्टशत मूळ प्रबंध । तो दाहा प्रकरणी विविध । विवरिला ग्रंथु ॥ प्रथमी प्रकृति पुरुप वंदन । दुजे गुरुचे स्तवन । तिजे वाचा ऋणात्तीर्ण । अवसान केले ॥ , -- ·६ अनुभवामृताची प्रकरणात्मक मांडणी कोणाची ? x चौथा शुन्यवाद संडिला । ज्ञानाभेदुहि दाविला । सच्चिदानंदही वर्णिला । पांचवा प्रकरणी । पष्टि शब्द खंडन केले । सप्तमी अज्ञान अभावा आणिले । अष्टमि उत्तरिले । ज्ञान पुंजाते ॥ नवमि तिद्धाचि रहणी । दशमी ग्रंथोद्भवाची कडसनि ! इये रिती ग्रंथ वोवणि । प्रवाहे आलि ।। एवं हे ग्रंथविवरण । केले यथामति करूण । नातरी श्री नित्यानंदु आपण । उद्गारला स्वता ।। X X मातां श्लोकार्थ गहन । त्याचे तविलास विवरण । करितां ग्रंथावसान । येथिचि हो पाहे ।। पुढे भाषापद विलाते । अष्टशतावधि विशेपे । महाराजे घातलिसे। अमृतपोहे ॥ (मंगलाचरण संस्कृत श्लोक) x x x x अध्याय ६ मध्यहि शिवकल्याणाने पुढील ओवीत असाच अभिप्राय व्यक्त केला आहे. ॥ माधीच शब्द खुंटला। तो संडून प्रकरणार्थ केला । श्री मन्नित्यानंदे मांडिला । नावेक खेळु ॥ x X x शके १५५७ मध्ये शिवकल्याणाने अनुभवामृतावर नित्यानंददीपिका ही टीका लिहिली असल्याचे प्रसिद्धच आहे. (कलयुग प्रथम चरण । विख्यात शक शालिवाहन । पंधराशेसतावन । संवत्सरगणना ॥ ) या ग्रंथांत शिवकल्याणानें अनुभवामृत हा अष्टशत मूळ प्रबंध असल्याचे स्पष्ट केले आहे. शके १६०० ची अनुभवामृतांची एकच प्रबंध असलेली प्रत हा प्रत्यक्ष महत्त्वाचा पुरावा आहे. आता या सिद्धांतास अन्य पुराव्याची गरज भासत नाही. मूळ प्रवाची दहा प्रकरणे शिवकल्याणानेच ग्रंथार्थ स्पष्ट करण्याच्या हेतूने पाडली असावीत असें त्याच्या नित्यानंद-दीपिकेंतील वर दिलेल्या उद्गारावरून वाटते. शके १५५७ पूर्वीच्या अर्थात् शक १५०० च्या सुमाराच्या प्रकरणे पाडलेल्या अनुभवामृताच्या जर पोथ्या उपलब्ध झाल्या तरच शिवकल्याणास प्रकरणा- स्मक मांडणीचे श्रेय लाभणार नाही. तोपर्यंत अनुभवामृताच्या दश प्रकरणात्मक मांडणीचे जनकत्व शिवकल्याणासच देणे उचित ठरेल. शिवकल्याणाच्या अनुभवामृतावरील टीके- नंतर केवळ ४३ वर्षांनी लिहिलेली ही अनुभवामृताची शके १६०० मधील प्रत आहे. या कालापर्यंत तरी प्रकरणे नसलेल्या व मूळ एकच प्रबंध असलेल्या अनुभवामृताच्या पोथ्या लिहिल्या जात असाव्यात असे वाटते. पुढे पुढे दोनशे वर्षांत मूळ प्रबंधाच्या ·. ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ (१५) गुरुकृपा व चोगस्थिति. (१६) आत्मनिवेदन व ग्रंथसमर्पण. यांतील पुष्कळ गोष्टी सामान्य वाचकांप्त नवीन पाठतील वा त्यांची जिज्ञाता वाढवितील म्हणून काही गोष्टींची विस्तारपूर्वक मुळाबरहुकूम माहिती देणे इष्ट वाटते. उदाहरणार्थ, प्रारमात्र दिलेला सृष्ट्युत्पत्तिक्रम घेऊ. तो येणेप्रमाणे दिलेला आहे:- परंपद । परम शिव । शिवमध्ये शक्ती । शक्तीमध्ये नाद । नादांत बिंदु । विटुंत सदाशिव । सदाशिवांत महेश्वर । महेश्वरांत रुद्र । रुद्रांत विष्णु । विष्णुंत ब्रह्मा । ब्रह्मामध्चे आत्मा । आत्म्यामध्ये आकाश । आकाशात वायु । वायुत अग्नि । आग्निंत पाणी । पाण्यांत पृथ्वी । पृथ्वीत अपध । अपांत अन्न । अन्नांत नर-मृग-पक्षी- छावर-जंगम हे उत्पन्न जाहले." यांतील विशेषतः मारमीचा विवेचनास अन्यत्र संस्कृत ग्रंथांत कोठे आधार आहे ते मला माहित नाही. पण यांतील शिव, शक्ति, नाद, विंटु, सदाशिव, महेश्वर, -रुद्र, विष्णु, ब्रह्मा, वगैरे शब्द लौकिक अर्थाचे नसून ते काही एका विशिष्ट पारि- मापिक अर्थाने वापरलेले असावेत असे वाटते. परंतु तत्संबंधीचा खुलाता ग्रन्थान्तरी आढळत नाही. मनुप्याच्या शरिराचे प्रमाण देत असताना प्रत्येक माणसाचे शीर त्याच्याच अंगुळीने ९६ अंगुळी असते, उंची ७ विती व रुंदी ४ विती असते; अंतर्भागी ३२ हात थोरली आंतडी, ९२ संधि, ७२ मोठी हाडे व साडेतीन कोटि रोमद्वारे असतात ही -माहिती मनोरंजक आहे. या पंचमहाभूतात्मक शरिरांत एकूण ९६ तत्त्वे असतात असे म्हटले आहे. परंतु तेथील परिगणनेप्रमाणे पाहिले असता ही संख्या ९३ च भरते. प्रतलेखकानें कदाचित एखादा उल्लेख गाळला असावा. या ९६ तत्त्वांची स्थाने, नावें, खपवर्णन, क्रिया, साधने यांची सविस्तर माहिती देण्याचा ग्रंथकत्यांचा उद्देश अष्ट दिसतो. परंतु तो काहीं बाबतीत अपुरा असल्याने प्रतकाराची त्यासंबंधी गलती झाली को मुळग्रंथांतच हा माग नाही हे समजण्यास मार्ग नाही. पंचमहाभूतात्मक शरिराची अंगोपांगें, त्यांची शरिरां- तील संबंध-पंचके (?) अधिदेवता आणि वर्ण यांचे वर्णन विशेष उल्लेखनीय आहे. यो पंचमहाभूतांच्या पंचतन्मातृका व पांच शक्ति दिलेल्या माहेत त्या येणेप्रमाणे : (१) पृथ्वी (ममि)- लकार मातृका, क्रियाशक्ति. (२) आप - उकार मातृका, ज्ञानशक्ति. (३) तेज (मन्नि)- भकार मातृका, इच्छाशक्ति. (४) वायु- इकार मातृका, आदिशक्ति. (५) आकाश - अकार मातृका, पराशक्ति. T .

·७ नाथसंप्रदायांतील एक अप्रसिद्ध ग्रंथ: घटचक ४९ "पंचभूतास आश्रय केलेल्या ह्या पांच शक्ति. मातृका म्हणजे बीज, येणेप्रमाणे आत्मा आहे." असें ग्रंथकर्त्याने म्हटले आहे. या मानवदेहास आधारभूत अशी जी पट्चक्रे आहेत ती अशीः (१) आधार (२) स्वाधिष्ठान (३) मणिपूरक (1) अनाहत (५) विशुद्ध (६) आज्ञा. या पट्चक्रांचे वर्णन अनेक ठिकाणी आलेलें भापल्या परिचयाचे आहे. पण येथें तें विशेषप्रकारे दिले आहे. तो प्रकार असा:- (१) आधार अथवा भूमिचक्र: मनुण्य बसते वेळी दोनी जांघाडाचे मध्यभागी शिश्न आहे. त्या शिभासही गुदस्थानामध्ये एक चडक आहे. तेथे पद्माकार आहे. त्यामध्ये एक त्रिकोण आहे. तेच आधारचक्र होय. त्यास चार दळे आहेत, चार अंगुळे उंच, रक्त वर्ण, पृथ्वी ऋषी, विनायक देवता, सिधिबुधि शक्ती, भूमि मुद्रा, तुर्या स्छान, अग्नि स्छान. येथेच कुंडलिणी आहे. मातृका ४: वं शं पं सं, सोहं मंत्रनप--६००. हे भूमिचक्र." (२) स्वाधिष्ठान अथवा उदयचक्र या (भूमि-) चक्रास दोन बोटांवर शिक्षस्थानी टुसरें स्वाधिष्ठानचक्र. पीत वर्ण पडंगुळे ऊंच; सहा दळे आहेत. आप ऋषी, ब्रह्मा देवता, सावित्री शक्ती, पक्षी मुद्रां. येथें अमृतवाहिनी आहे. मातृका ६: बं में मं यं रं लं. सोहं जप ६०००. हैं उदयचक्र. (३) मणिपूरक अथवा अग्निचक्र: या (उदय) चक्रास आठ वोटावर-नाभिस्छानी-तिसरे मणिपूरचक्र-कोमडीने अंडापरी आहे. कर्पूर वर्ण. १० अंगुळे ऊंच. दहा दळे आहेत जाज्या)वर चाहत्तर हजार नाड्या आहेत. त्या एकेक नाडीस एकेक चक्र वेगळे वेगळे आहे. तेज ऋषी. विष्णु देवता. लक्ष्मी शक्ती, पीठ मुद्रा. येथे पवन मुळी आहे. मातृका दहा : डं हूँ ण त ई थं नं पं फं. सोहं जप ६०००. हे अग्निचक्र." (४) अनाहत अथवा वायुचक्र: या (अग्नि) चक्रास दहा बोटावर-हृदयस्छानी-चौथें अनाहतचक्र. अंगुळे ऊंच. वीस दळे आहेत. रक्त वर्ण. पवनऋषी. रुद्र देवता. उमा शक्ति. लिंग मुद्रा. सुषुप्ती स्छान-सूर्य-स्छान-मनस्थान-हंसजीवात्मा स्छान. मातृका १२: के खं गं घं डं चं छं जं सं टं टं. सोहं जप ६०००. हे वायुचक्र. (५) विशुद्ध अथवा आकाशचक्रः "या (वायु) चक्रास बारा अंगोळी वर घांटीकडे पांच विशुद्ध चक्र. सोळा अंगुळे ऊंच. सोळा दळे आहेत. मुक्त वर्ण, आकाश ऋषी. जीवात्मा देवता. माया, १२ 1 .

·५०० ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ " शक्ति, पंच मुद्रा. स्वप्न स्छान. मातृका १६ : अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं अः. सोहं जप १०००. हे आकाशचक्र. (६) आज्ञा अथवा मनश्चक्रः "या (आकाश) चक्रास दहा बोटावर भ्रूयुगस्छानी साहावें आशाचक्र. भ्रयुग म्हणजे डोळ्यामधील प्रदेश. जांबूनदसुवर्ण वर्ण. दोनि अंगुळे उंच. दोनी दळे आहेत. अहंकार ऋषी. परमात्मा देवता. डाकिणी अविद्या शक्ती. प्रकाश मुद्रा चन्द्र स्छान मन स्छान-सुषुम्ना छान. मातृका २ : हं क्षं सोहं जप १००० me मनश्यक. या प्रसिद्ध चक्रांखेरीज आणखी एक सातवें चक्र या ग्रंथकाराने दिले आहे. या (मनः) चक्रास ब्रह्मकपालापरियतं सातवें सहस्रदळचक्र. नाना वर्ण. नाना ध्वनि. नाना मातृका. कोटिसूर्यप्रकाशः. सहाचक्रासही, अजपामंत्रासहीं मूळस्छान. जीवात्मा ऋषि. स्वयंज्योति सद्गुरु देवता. आत्मप्रभा शक्ति आकाश मुद्रा मातृका अकार. सोहं जप १०००. हेच मेरुशिखर. हेच पूर्णमंडळ. " एवं सोहें मंत्रजप श्वासोश्वासरूपाने एकवीस हजार सहाशें होत आहे. यात्रा तिजाई भाग-सात हजार दोनशें जप दर दिवसीं नाश होत्याकरिता. यानंतर केलेले मंडळत्रयाचेहि वर्णन उल्लेखनीय आहे. १. " अग्निमंडळ भूमीबरोबर आहे. मध्ये त्रिकोण आहे. भमि ही उदक दोनी मिळाले ठायीं चतुर्दळ पद्म आहे. त्यावरी पंचाक्षरी आहे. " न्हा श्री है स" हा मंत्र आहे. "आतां सूर्यमंडळ सांगतों:-केळीचे फुलाचे कळीसारिखें. अधोमुताने अष्ट- दळ पद्य आहे. सुवर्णवर्ण, मातृका ८. यं रं लं वं शं पं सं हं." ३. " आतां चंद्रमंडळ वदतोः रवि अग्नि चंद्रप्रभेने डोईत आहे; ते सतरावी- निरंजनी-अमृतकळा-अग्निमंडळावर संततोत्धाराने स्वामृत वर्षांत आहे. या चक्रायर पराशक्ती आहे. जे तुर्यानाम्नी परब्रह्माची भार्या आहे. " या नंतर नाड विवरण. परंतु तत्संबंधींची सामान्य कल्पना पुष्कळास अतल्याने त्याबद्दल निष्कारण वर्णन विस्तार करण्याची जरुरी नाही. परंतु, त्यातील काही तुला लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत: " पिंगळानाडी मुळाधाराहून कपाळपरिवंत येऊन तेथें आहे में अग्मिंद व्यापून फिरून उतरून उजवे नाकाचे वान्याकडून स. र अक्षराने बाहेर बाग अंगु घेऊन चार अंगुळे नष्ट हेऊन बाका बाट अंग हकार अपराने मान जाय. २. - ·७ नाथसंप्रदायांतील एक अप्रसिद्ध ग्रंथ घटचक ५१ इडा नाडी मूलाधाराहून कपाळपरियंत येऊन लागून तेथे आहे ते चंद्रमंडळ व्यापून तेथून उतरून डावे नाकाचे श्वासाने सोळा अंगुळे बाहेर सकार शब्दाने येऊन चार अंगुळे नष्ट होऊन बाकी बारा अंगुळे हकाराने आंत जाय.' त्रिमूर्ति स्वरुपाने शुषुम्ना नाडी सूर्यमंडळपरियंत राहिली आहे. या नाडीचे वर ब्रह्मरंध्र आहे." " यमुनानदी-इडा-चंद्र ही तीनी नांवे डावे नाकाचे श्वासाची. गंगानदी-पिंगळा- सूर्य ही तीनी नांवे उजवे नाकाचे श्वासाची. सरस्वती-शुषुम्ना-अग्नि ही तीनी नार्वे ब्रह्मानाडीची. ह्या तीनी नाडी (नाड्या) नासिकामाकडेच मिळाल्या आहेत. कानाचें रंध्र आणि नाकाचे रंध्र तेथे आहे म्हणून सकळ शास्त्रांत कुंडली स्छळ-द्वादशांत- चतुष्प्रंध-त्रिकुट-त्रिवेणीसंगम - मुक्तिद्वार-नादबिंदू - कळापूर्ण-स्मशान - गोल्हाटमंडळ- द्विदळचक्रांत हंसरूपानें परमात्मा आहे." असे सांगितले आहे. या शरिरांत परमात्मा कोठे, कोणत्या रूपाने आहे त्याची संस्कृत ग्रंथाधारे माहिती दिली आहे. ती अशी: " नाभिकमलांत ज्योतिरूप, हृदयकमलांत सूर्यबिंबाप्रमाणे, भ्रयुगदळांत हंसरूप आणि सहस्रदळ कमलांत ( ब्रह्मकपालांत ) ब्रह्मरूपाने परमेश्वर आहे. हैं ब्रह्मदर्शन कसे करायचे हा मुख्य प्रश्न. त्यासाठी ध्यान, राधायंत्र, षण्मुखी व शांभवी या चार मुद्रा व मंत्र, लय, हठ आणि राजयोग आचरण्यास सांगितले असून त्यांचा तपशीलहि दिलेला आहे. त्याचा थोडक्यात मथितार्थ असाः (१) मंत्रयोग-शुचिर्भूत स्थली पद्मासन घालून नासिकानावर दृष्टि स्थिर करून, डोळे झाकून, देवताध्यान व गायच्यादि मंत्रजप ब्राह्मणबुद्धीने करावयाचा हीच ध्यानमुद्रा व हाच मंत्रयोग. (२) लययोग-भ्रूयुगांत दोन्ही दृष्टी एक करून तर्जनीने दोन्ही कान झांकून क्रमाक्रमाने जे दशविध नाद ऐकू येतात त्यांतील पहिले ९ अभ्यासाने टाकून दहाव्या मेघ नादांत चित्तवृत्तीचा लय करायचा. हाच प्रणवनाद अ उ म ई इकार मिळून झालेला आहे. या अनाहत शब्दांत होणान्या सोहं नादांत परंज्योती आहे. त्या ज्योतीत मन गेले तर ते प्रकाशरूप होते. तेच विष्णूचें परमपद म्हणजे ब्रह्मसाक्षात्कार होय. हा लययोग • म्हणजेच राधायंत्र. (३) हठयोगः- डाव्या पायाची टांच गुदस्थानी व उजव्याची बेंबीकडे ठेवून अंगठ्यांनी दोनी कान, अनामिकांनी नाकपुड्या, माध्यमिकांनी दोन्ही डोळे झाकून, रेचक पुरक कुंभक त्राहटकानें साधून, अंतर्भेदून, यानेच प्रणव घडवून; जाळंदर ग्रंथिभेदनेने सुपुम्ना नाडीने सहस्रआर पावेतों आणन तेथे असणान्या ज्योतिस्वरुपांत जीवास ठेवणे. हा हठयोग. हीच, पण्मुसी मुद्रा-केवळ कुंभक-सिद्धासन, ·:५२ ऐतिहालिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ (४) राजयोगः- यांस सात नांवे आहेतः - उन्मनी, मनोमनी, सहन, अमनस्क, जाड्यनिद्रा, योगनिद्रा आणि राजयोग. हा त्रिविध आहे. तारकयोग, पूर्वयोग, पूर्वापरयोग. तारकयोगांत शुचिस्थळी योगासन घालून महावाक्यमंत्र स्मरणपूर्वक भूगोन दृष्टि मिळवून दिवतानुदिवस साधन करितां करिता अनेक प्रकारचा प्रकाश क्रमाक्रमाने दिसेल. अखेर पौर्णिमेच्या चांदण्यासारख्या प्रकाशांत चिन्मयरूप दिसेल नेच परयल न्यास सगुण रूप कल्पिलें असतां शंख-चक्रादि आयुधांसहवर्तमान नारायण भेटलो. असे नित्य तेच ध्यान करीत गेल्यास तहज-समाधी लागते. मात्र यात सद्गुरुसता पाहिजे. हाच तारक-अमनस्क. हेच याह्यतेचरी. हाच पूर्वयोग. राजयोगः शांभवी मुद्रा-एकांत स्थळी रुष्णाजिन किया दर्मातनायर ऊर्णासन घालून गुरुस्मरणानंतर सोहं मंत्र जपत काळी युथुळे पापसाली नेऊन थोडी झांकून, मन स्थिर करून निःशब्दकाठी मध्यरात्रीच्या अंधारांन साधना केल्यास एक मुहूर्त गाढ अंधःकारानंतर पूर्णिमेचा उजेड दिसू लागेल य त्यांत मगवान् आदिनारायण परब्रह्म कोटिसूर्यप्रकाशाने तालुमूलवादात प्रकट होईल. नालुमूलद्वादश डोळ्याखाली आहे त्या हाडापासून डोळे वर चार घोटापर्यंत आहेत. तो प्रदेश द्वादशान होय. यामध्ये परमात्मा दिसेल. हीच शंमयी मुद्रा-अधविलोकन-पोर्णिमाइटि- राजयोग-सेचरी. एवढे सांगून ग्रंथकाराने 'उदंडयोग व उदंड मुद्रा' अतल्याचा निर्देश गहन त्यांतील काहींची नांहि दिली आहेत. त्यापैकी लम्पिकायोग-साधनेने अमृतपान काना येते व सकळ रोगांपासून शरीर मुक्त होऊन मायुष्यवृद्धि होते असे मटले आहे. या ग्रंथांत परब्रह्माचे स्वरूपवर्णन दिले आहे में संकनानुसारीच आहे. " अंगुगुमात्र पांढन्यावर, श्यामवर्ण पर्यावर, पर्धिकयुरापर, ममुराप्रमाण नीलायर केयर सरम दिनों तेच परंज्योतीस्वरूप परबल म्हणन समजतात, योगताधन करणाराच्या शरीरात उष्णता उत्पन्न झाली असताना होण्यासाठी तळपायात लोणी किंवा तूप चौळणे, चौदण्यान उताणे भिगोयल पाणी येईपर्यंत चंद्राकडे पाहणे, पंचकल्प स्नान करणे, वामन मिल पाना काडा लोण्यातह प्राशन करणे, इत्यादि उपचार सांगितले आहेत. साधकाची या मागात जतगशी प्रगति होन जाईल. नगलने में 2 येतील त्यांच्या चार भवस्था यहिल्या आहेत व त्या सोरमार गंगा अधिक सुलयून सांगितल्या आहेतन्या चार अपरथा विशिमा, गलामा, में मुलीनता या होत.

·८ माहिष-शतक ५३ - असेर ह्या गीर्वाण भाषेतील इंश्यर पार्वती संवादरूप ग्रंथाचा शेवट- "संचारसमाधी पाव: संसारयोगी हो. सदाहि प्रणवोच्चार विसरूं नको. संसारी असून नसावे. कार्य करून आकर्ता व्हावें. आपण आकाशापरी व्हावें. जनीं वर्तन निरंजनी लक्ष्य ठेवावें. राजयोगी होऊन अणुरेणूंत आपल्यास पहावे. गुरुसेवा करून गुरुस्मरण करावे. गुरुत तनुमनधन अर्पण करून विचारिले असता तो बसल्याठाईच राजराजेश्वर योगाने साक्षात्कार लाभवील. "-ह्या शंकराने पार्वतीस केलेल्या उपदेशांत झाला असल्याचे या महाराष्ट्र टीकेंत दाखविले आहे. हीच सामान्यत: गीतेची व ज्ञानेश्वरादि नाथपंथीयांची शिकवण आहे असे दिसते. किंबहुना ज्ञानेश्वरकृपेनें आपणांस जें परब्रह्म सुख प्राप्त झाले तेंच आपण बोलिलों; असा या प्रारुतांतील ग्रंथकान शेवटी समारोप करून ग्रंथ विठ्ठलचरणी अर्पण केला आहे. या ग्रंथात काही विशेष प्रकारचे नवीन प्रतिपादन आहे असें नाही. काही खुलासे उद्बोधक आहेत. मराठी वाचकांस अवघड विषय सुबोध रीतीने गद्यांत समजावून सांगितला आहे. जुन्या मराठीत गद्य ग्रंथ कमी. त्या दृष्टीने पेशवेकालीन या ग्रंथाचें महत्व आहे. तंजावरी मराठीत असेंच आणखीहि कित्येक ग्रंथ शोध केल्यास मिळतील. सरकारने पुढाकार घेऊन या प्रांतात एक कायमचा संशोधक नेमल्यास अनेक मराठी ग्रंथांचा आपणांस नव्याने लाभ होईल यांत संशय घेण्याचे कारण नाही. ८ माहिष-शतक एक नवी-ग्वाल्हेर-प्रत (श्री. का. गो. पिंगळे, मातृभूमि कार्यालय, ग्वाल्हेर.) माहिष-शतककता व त्या काव्याचा टीकाकार यांच्याविषयों व त्यांच्या काव्या- विषयी रा. सा. गो. वि. पानसे यांनी मंडळ त्रैमासिकाच्या ११३-११४ व्या अंकांत लेख लिहून बरीच माहिती पुरविली आहे. या कार्मी त्यांनी एकंदर ११ पोथ्या उप- योगिल्या असून त्यांच्या श्लोकांच्या क्रमांक व श्लोकसंख्येत बराच फरक आढळून येतो. आणि रा. पानसे लिहितात त्याप्रमाणे तंजावर पोथी व दक्षिणेकडील इतर पोथ्यांचा एक गट केला म्हणजे काव्याचे १०२ श्लोक मूळचे धरून इतर पोथ्या- तील 3 ते ५ असे कोणते तरी श्लोक प्रक्षिप्त ठरतात. रा. पानसे यांचे मताने १०२ श्लोकांनंतर १३, २९, ८८, ९१, ९२ हे श्लोक प्रक्षिप्त ठरतात; कारण तंजावर प्रत या श्लोकांचा लेख देत नाही. यांत त्यांनी केवळ १०७ श्लोकी पोथ्यांचाच विचार केला आहे. १०५ श्लोकी पोथ्यात कोणते श्लोक प्रक्षिप्त ठरू शकतात, ते निर्णित ·५४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ ६ केले नाही. उत्तरेकडील पोथ्या १०७ श्लोकी आहेत. आणि त्यांत वरप्रमाणे पांच श्लोक प्रक्षिप्त आहेत एवढेच त्यांनी सुचविले आहे. अड्यार तेलगू प्रत क्षणभर बाजूला ठेवली तरी प्रक्षिप्त श्लोकांचा घोटाळा काही दूर होत नाही. त्यांनी दर्शविल्याप्रमाणे प्रक्षिप्त श्लोक कोणते आहेत, हे प्रत्येक पोथीच्या क्रमांत (श्लोकात) फरक होत गेल्याने निश्चित समजून येणे शक्य नाही. परंतु ज्या पक्षी काहीं पोथ्यांतून दक्षिणेकडील पोथ्यांपेक्षा काही श्लोक जास्त आढळून येतात त्या पक्षी कोणत्या तरी एकाया अद्याप अज्ञात असलेल्या प्रतीत ते असणे शक्य आहे. आणि या सर्व निर्णयाकरिता जितक्या ज्यास्त निरनिराळ्या प्रती मिळू शकतील तितकें कार्य सुलभ होऊ शकेल. कदाचित मूळ पोथी आज उपलब्ध नसेल; आणि तसे असावे हे रा. पानसे यांनी सन १९४६ साली प्रसिद्ध झालेल्या श्रीरंगम् आवृत्तीच्या स्पष्टीकरणाने दाखविले आहेच, म्हणूनच मूळ काव्याच्या नक्कल प्रतीतून जी साधारपणे जुनी असू शकेल तिलाच प्राधान्य व प्रामुख्य देऊन मूळ प्रत मानणे योग्य होईल. आतां प्रत्येक पोथीच्या श्लोकक्रमांत व कचित् जागी झालेल्या पाठभेदांत जो फरक आढळून येतो तो वास्तविक प्रतलेखकाच्या विद्वत्तापूर्ण अभ्यासाया फरक आहे किंवा 'यादृशं पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिखितं मया' या न्यायाने झालेला आहे, याचा निर्णय मात्र थोड्या कष्टानेच होऊ शकेल. आणि याकरितांच जितक्या अधिक प्रती सांपंडतील तितके चांगले. ग्वाल्हेर येथील मातृभूमि कार्यालयाच्या संग्रही माहिप-शतकाची एक प्रत आहे. ही प्रत १०५ श्लोकांची आहे. हिला 'ग्वाल्हेरे प्रत' असें नांव देऊ. उत्तरेकडील उपलब्ध झालेल्या पोथ्यांतून १०७ श्लोक आहेत. पण ही प्रत उत्तरेकडील असून ही १०५ श्लोकांची आहे. मुंबई व बनारस येथील पोथ्याच काय त्या १०५ श्लोकी मिळाल्या आहेत, उत्तरेकडील 'नीमच प्रत' जी भांडारकर इस्टिट्यूटमध्ये आहे, ती १०७ लोकी असून सन १८६१ ची आहे. तंजावर प्रत सन १८२४ ची व अड्यार प्रत १८३४ ची आहे. आणि ह्या दोन्ही पोथ्या 'टीका' असल्याने त्यावरून मूळ काव्याला पापक काळ निघत नाही.. 'ग्वाल्हेर प्रत ' सटीक नाही, कुट्टी कवीचें मूळ माहिप-शतक १०५ श्लोकांत यांत नकलून घेतलेले आहे. ही प्रत शके १५६५ (सन १८४३) ची असून ग्वाल्हेर चेथेच लिहिली गेली आहे. प्रतलेखकाने आपल्या लेतनकालाचे दिग्दर्शन * *व्योमावरांकभूमित संमत्यानंद शुक्र बहुलाये । गालवपुरांति सैन्ये बुधयारे लेरानं वृत्तं ॥' असें ग्वाल्हेर मानाने विक्रम संवताच्या कालगणनेने केले आहे. * संवत् १९०० आनंद संवत्सर, ज्येष्ठ व. १ बुधवार. येथील संयत् दक्षिण- तल्याप्रमाणे कार्तिकादि नतून चैत्रादि माहे व उत्तरेकडे तसा आहेहि. उसातील प्रतिपदा तिथीची वृद्धि धरली म्हणजे उल्लेखातील वार व तिथी इत्यादि सर्व जमने. इ. स. १८४१ जून १४-सं. . .

·८माहिप-शतक ५५ रा. पानसे यांनी आपल्या लेसांत तंजायरी प्रतीवरून जे श्लोकांक दिले आहेत, त्यांत आणि ह्या प्रतीतील श्लोकांच्या मांडणीत जो फरक आहे तो येथे दातवीत आहे. असें करण्याचा हेतु एक्लाच की त्यावरून मूळ काव्याच्या लोकांचा फरक शक्य तितका कमी होऊ शकेल. स्वस्त्यस्तु प्रथम " प 'ये जाता पिमले " हे पहिले दोन आशीर्यादात्मक श्लोक झाल्यानंतर इतर पोथ्यांप्रमाणेच यांतहि 3 रा श्लोक "धान्यं याथ" असाच आहे. आणि तोच या जागी योग्य आहे असें रा. पानते यांना मान्य आहे. तंजावरी प्रतीतील ३ रा श्लोक वेर्थे ६ वा असून, तंजायरी ६ वा लोक " आर्य श्रीधर " हां चा ग्वाल्हेर प्रतीत १८ वा अवन तो "क्षात्रं विभेन्याहवात " येथेच पूर्ण न होता पाणिज्यं धन- मूलकं तदखिलं त्यक्त्वाश्रितस्त्वामह। त्वं पिया च धनं त्व मेय सकलं त्व में लुलाय प्रभो ॥ येथे पूर्ण होतो आणि त्यानंतर तंजावरी ८ पा लोक 'विद्वन मा' हा येथे १९ या श्लोक आरंभ होतो. (तंजावरी ७ वा श्लोक येथे २० या आहे) म्हणजे या जागी ३ च्या ऐवजी ६, ६ च्या जागी १८ व ७ च्या जागी २० असा फरक झाल्यानंतर पुनः तंजावरी ११ वा श्लोक या प्रतीत १४ या म्हणून मालेला आहे. लोकसंख्या १०२ व १०५ हा क्रम लक्षात घेता मधला फरक (६५ १८) सोडला तर 3 श्लोका- चाच फरक स्पष्टपणे ध्यानी येतो. परंतु वर लिहिल्याप्रमाणे व रा. पानसे यांनाही मान्य असल्याप्रमाणे नकलकाराची लेखणी स्पेर विद्वत्तेने विहार करीत गेल्याचे दाखलेहि मधून- मधून बाढळून येतात. आणि काही जागी तर पाठभेद आढळतात व ते विशेष प्रास असेच असल्याने लोकांना कमीपणा न येता उलट त्यांच्या शब्दसौष्ठवात भरच पडते. निसन्या 'धान्यं वाथ ' या श्लोकातल्या ४ थ्या चरणांत 'सलागच्छंतु' च्या ऐवजी ग्वाल्हेरमतींत 'शटास्ते यातु' असा पाट आढळतो, तर ७ व्या (20) लोकांत आरंभीच 'विद्यापण्य' च्या जागी 'प्रज्ञापण्य ' व दुसन्या चरणांत 'स्वर्णममत्यतायु' च्या जागी 'स्वर्णमभूत्तदंयु' असे पाठभेद आढळतात. इतर पोथ्यांच्या नकलकारांविपयाँ किंवा पाठभेदाविपयीं सांगतां न आले, तरी ग्याल्हेरप्रतीच्या लेसकाविषयी बोधीवर त्याचें - नांव नाही मात्र तो व्युत्पन्न पंडित होता एवढे सांगता येईल, अर्थात् नकलकारांनीहि मूळ काव्याची नकल करितांना आपल्या मताप्रमाणे व प्रज्ञेप्रमाणे त्याच्यावर हाततकाई केली असल्याचे स्पष्ट दिसून येते आणि म्हणूनच रा. पानसे यांना शंका उपस्थित होऊन -संशोधनाकरिता एक नवीन स्थळ अनायासें प्राप्त झाले. तंजावरी प्रतीत १०२ वा श्लोक ग्वाल्हेरप्रतीत १०५ वा अन्न वच्छिानाथ कवेः' च्या जागी इतर प्रतीप्रमाणे या प्रतीतही 'श्रीमहालक्रयेः' । आढळतो. ओणि यावरुनच नकलकाराने मूळ लेखकाला में बहुमानार्थी आहे, ते सष्ट होते. . - ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ एवंच, रा. पानसे यांच्या लेखांत अंकित झाल्याप्रमाणे आणखो एक १२ वी प्रत व तीहि उत्तरेकडील असून तंजावरप्रतीच्या ( १८२४) बरोबर १९ वर्षांनी ( १८४३) लिहिलेली व बरीच महत्त्वाची अशी आढळली. शिवाय या प्रतीत वरीलप्रमाणे विशेष असा पाठभेदादिकांचा फरक दृष्टीस आल्याने पुढच्या स्पष्टीकरणासाठी या 'ग्वाल्हरे प्रती'ची माहिती येथे दिली. पोथीपृष्ठसंख्या १८, प्रत्येक पानांत १० ते ११ ओळी व ॥x" आहे. श्री. पिंगळे यांच्या लेखासंबंधाने 'रा. ता. गो. वि. पानसे यांचे म्हणणे आकार " - पुढीलप्रमाणे- . ग्वाल्हेरहून श्री. का. गो. पिंगळे यांनी ग्वाल्हेर येथे मातृभूमि-कार्यालयात असलेल्या माहिष-शतक पोथीची माहिती दिली. त्याबद्दल मी फार आभारी आहे. रा. पिंगळे यांचे लेखांत पान १ वर मी फक्त १०७ श्लोकी पोथ्यांचा विचार केला व १०५ श्लोकी पोथ्यांचा केला नाही म्हणून ५ श्लोक प्रक्षिप्त ठरविले असे ध्वनित केले आहे. १०५ श्लोकी पोथी ग्राह्य धरली तर २ च श्लोक प्रक्षिप्त ठरतील असे त्यांचे म्हणणे आहे. मी आजपर्यंत जेवढ्या पोथ्या व पुस्तके मिळविली त्या दरेक पोर्थी- तील अगर पुस्तकांतील श्लोकानुक्रम कसा आहे हे एका तक्त्यात दाखविले आहे. हा तक्ता भा. इ. सं. मंडळाचे अंकांत स्थळसंकोचास्तव छापला गेला नाही. त्या तक्त्यावरून स्पष्ट दिसून येईल की १०५ श्लोकी ज्या २ च पोथ्या मिळाल्या त्यात सुद्धा एकसूत्रीपणा नाही. एकति १ श्लोक वगळला तर तो दुतरति सांपडतो. दुसरीत जो श्लोक नाहीं तो १ लींत आहे. शिवाय १०५ श्लोकी पोधी ग्वाल्हेर येथील सन १८४ सालची आहे. मी जी पोथी ग्राह्य म्हणून धरिली ती सन १८१३ सालची प खुद्द वाञ्चेश्वर म्हणजे ग्रंथकाराच्या पणतूनें व पहिल्याच टीका- काराने लिहिलेली आहे. तशी पूर्वपीठिका १०५ व १०७ श्लोकी पोथ्यांबद्दल आढळून आली नाही. म्हणूनच मी १०२ श्लोकी पोथी व ती सुद्धा तंजावरची ग्राह्य धरिली. श्रीरंगमची पोथी 37 पोर्थ्यावरून व त्यात काही अपुऱ्या होत्या- त्यावरून लिहिलेली " म्हणून ग्राह्य धरिली नाही. , रा. पिंगळे ह्यांच्या लेखांतील "कुट्टी कवीचे मूळ माहिपशतक १०५ श्लोकांत यांत नकलून घेतलेले आहे. " ह्या वाक्यातील मूळ हा शब्द संदिग्ध दिसतो. मूळ शब्दाचा अर्थ टीका वगळून नुसते text च लिहून घेतले असा करावयाचा, का "अस्सल असा अर्थ करावयाचा. जरी मूळ शब्दाचा अर्थ अस्सल केला तरी नक्कल करण्यास अस्सल प्रत कोणती हे सांगता येणार नाही. दुसरें, नर मूळ पोथी १०५ श्लोकी असेल तर खुद्द वाञ्चेश्वर याने १८१३ च्या पोथीत 3 श्लोक को वगळले व तक्त्यात दाखविल्याप्रमाणे १०५ श्लोकी पोथ्या भिन्न भिन्न आहेत तर त्यांतील खरी पोथी कोणती, असा नवीनच प्रश्न उभा राहणार आहे. तेव्हा १०२ ·माहिष-शतक - . श्लोकी अस्सल को:१०५ श्लोकी हैं.ठरविले पाहिजे य १०५ श्लोकी अस्सल ठरल्यास मुंबईची का बनारसची है.ठरयावे लागेल. अशी माहिती उपलब्ध होईपर्यंत सन १८१३ सालची पोथी सरी धरुन चालिले पाहिजे असे माझे मत आहे. अडयार ५२-एच-४६ म्हणून जी एक पोथी मी तफ्यांत आता समाविष्ट केली आहे ती सुद्धा १०२ श्लोकीच आहे, व ती टीकात्मक असून तंजावर येथील पोथीची नकल आहे हे अनुक्रमणिकेवरून दिएन येईल. ही मळ पोथी तेलगू लिपीत आहे व तो देवनागरी लिपीत लिहून पाठविलेली आहे. म्हणन ही पार्थासुद्धा तंजावर येथील पोथीइतकीच विश्वसनीय मानिली पाहिजे. माता राहिलेली अड्यार तेलगू 27-F-4 प्रत. या पोथीचा कालनिर्देश कोठेच आढळत नाही. तरी पण ती फार जुनी आहे असा अड्यार येथील संग्रहालयाचे. डायरेक्टरांचा अभिप्राय आहे. ही पोथी संपूर्ण आहे व त्यात ९५ श्लोक आहेत. ९५ वा. श्लोक मसा आहे:- कस्मै चि(नोददासि काय-कणिका दर्पस्तु दूरे गिरी व्यातस्त्वं रजसा शरीरममितो मालिन्यमन्यादृशम् । संप्राप्तोस निरंकुशोति जगता माऽऽतकमंकूरय- स्यारण्यप्रिय मो(किमत्र) बहुना मृत्युः प्रजानामसि ।। ॥ अर्थ पञ्चनवतितमः श्लोकःन महिप-शतकीयः ।। ॥ श्रीरस्त ॥ माहिशतकं संपूर्णम् यावरून ९५ वा श्लोक प्राक्षप्त ठरला. उरलेल्या ९४ लोकांवरून पाहता पुण्याकडील पोथीतील श्लोक ४, ५, ७, १२, १३, १४, १५, १९, ७५, १०, १०, १०६ व. १०७ असे १३ श्लोक प्रक्षिप्त ठरतात. वरील श्लोकांपैकी श्लोक १३ हा मात्र फक्त १०७ श्लोकी पोर्थीत सापडतो, इतर कोणत्याच पोथीत नाही हे मी पूर्वीच सांगितले आहे. तेव्हा कोणते श्लोक प्रक्षिप्त हे ठरविण्याचे अगोदर कोणत्या पोथीवरून श्लोक प्रक्षिप्त ठरले हे दासविले पाहिजे व ती पोथी अस्सल अगर अस्सलची नक्कल पाहिजे व हे ठरविण्यास जेवही साधनें मिळतील ती पाहिजेच आहेत. व या वादानेच वरील प्रश्न सोडविण्यास मदत होईल. + ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड.५, y ९ शिवभारतातील काही इतिहासदृष्ट्या विचाराई स्थळांची चर्चा (श्री. य. ग, फफे मनोहर) मी काही दिवसांपूर्वी शिवभारत वाचावयास घेतले असता त्यांत अनेक प्रकारची न्यूनाधिक्य व शंकास्थाने मला अढळू लागली. त्यांची नोंद मी निरनिराळ्या कागदांवर करीत गेलो. संस्कृत श्लोकांतील अपपाठ वा अयुद्धे यांच्या नोंदी शंभरावर झाल्या. संस्कृत श्लोक शुद्ध असतां माझ्या मते त्यांच्या सन्या अर्थांहून भिन्न प्रकारे अनुवाद झालेली स्थळे नोंदिली. त्यांची संख्या सुमारे सवाशे झाली. तिसन्या कागदावर सूचीतील न्यूनाधिक्य नोदिले तेही बरेच मोठे आहे. पण चौथ्या कागदावर इतिहासदृष्ट्या विचारार्ह स्थळे नोंदिली त्यांची संख्या मात्र त्या मानाने अल्प -म्हणजे सुमारे वीस-बावीस इतकीच आहे. त्यांतहि कित्येक स्थळे म्हणजे मला आलेल्या किरकोळ शंकाच आहेत. इतिहासाचा माझा व्यासंग नाही. शिवकालीन इतिहासाच्या अनेक साधनांपैकी शिवभारत तेवढे एकच यावेळी मजपुढे आहे. आणि या भारतास के. द. वि. आपटे यांनी जोडलेली प्रस्तावना म्हणजे शिवकालीन इतिहाससाधनांच्या अपार सागराचे मंथन करून काढलेलें अमृत आहे. अशा या प्रस्तावनेतील कोणत्या विधानांस शिवभारताचा आधार माझ्या समजुतीप्रमाणे मिळत नाही, कोणत्या विधानांस मिळाला तरी अल्पांशानेच मिळतो, पूर्णीशाने मिळत नाही आणि माझ्या कोणत्या शंकांचें उत्तर त्या प्रस्तावनेवरून मला मिळाले नाही याचा उल्लेख मला करावा लागणार आहे, हा उल्लेख म्हणजे त्या प्रस्तावनेवरील माझे आक्षेप असे कोणी मानूं नये अशी माझी नम्र विनंती आहे. केवळ जिज्ञासेनेच मी आपल्या · शंका आपणा तज्ज्ञांपुढे मांडीत आहे, एवढें प्रथम निवेदन करून मी आतां प्रस्तुताकडे वळतो. शंकेचा क्रमांक १.-मालोजी भोसल्याचा मालोजी भोसल्याचा मृत्युशक निश्चित झालेला नाही. त्या शकाविषयीं अनुमान करण्यास साधक म्हणून शिवभारताची प्रस्तावना पृष्ठ ६४ येथे म्हटले आहे की, “ विठोजीच्या आठ मुलांपैकी तिसरा मुलगा, थोरला मालोजी मेल्या नंतर जन्मला असावा व त्याच्याच स्मरणार्थ या मुलाचे नाव मालोजी ठेवले गेले असण्याचा पुष्कळ संभव आहे." या अनुमानास शिवभारताचा आधार मिळत नाही असे मला वाटते. याचे कारण असेः- शिवभारतांत १ ते ९ अध्यायांत मालोजी भोसल्याचा उल्लेख १५ स्थळी आला आहे. (यांतील १३ स्थळे सूचीत नमूद आहेतच.) या पंधराहि स्थळी मालोजीचे नांव माल असें दिले आहे. माल या शब्दापुढे कोठे यमा, कोठे भूप इ. शब्द जोडले असले तरी सर्वत्र माल हेच नाव आहे. मल्ल असे एकाहि -स्थळी नाही. विठोजी भोसल्याच्या तृतीय पुत्राचे नाव शिवभारतात मप्ये मल्लः आणि मध्ये मल्लराजः असें माले माहे. दोन्ही स्थानी मल्ल आहे, माल असे कोहि नाही. म्हणून चुलत्याचंच नांव पुनण्यास ठेविलें असें म्हणण्यास शिवभारताचा आधार नाही. . ४ ११ ·९ शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा ५९ ४४, त्याचे मालोजी असें नांव इतरत्र कोठे असले तरी शिवभारतात नाही; म्हणून मालोजी भोसल्याच्या मृत्युशकाचे अनुमान करण्यास शिवभारतातील या नांवाच्या उल्लेखाचा उपयोग नाही हे स्पष्ट आहे. २. मालोजीच्या पत्नीचें नांव शिवभा. 1 मध्ये उमा दिले आहे व तिचे प्रसिद्ध नांव दीपा असे आहे. यापैकी एक सासरचे व एक माहेरचे असावे असे कोणी अनुमा- नितात. पण या शिवभारतांत कोणत्याही मराठा स्त्रीची सासरचे व माहेरचे अशी दोन नावे दिलेली नाहीत. अन्यत्र कोठे आहेत की काय हे तज्ज्ञांनी पहावे आणि अनेक मराठा स्त्रियांची अशी दुहेरी नावे आढळत असल्यास त्यांच्या अनुरोधाने उमा च दीपा यांतील सासरचे कोणते व माहेरचे कोणतें याचा निर्णय करावा, माझ्या समजुतीप्रमाणे अशी दुहेरी नांवे आढळत नाहीत म्हणून अमुक नांव सासरचे असें म्हणता येणार नाही. दोन्ही माहेरची का असणार नाहीत । ३. शिवाजीच्या आईचे नांव ५ या दोन स्थळी जिजू असें दीर्घ ऊकारान्त आले आहे. राजव्यवहार कोश उपोद्धात श्लोक ५० येथेहि तसेंच ऊकारान्त नाव आहे. या दोन ग्रंथांत आकारान्त नांव कोठेहि आलेले नाही. संस्कृतीकरण करण्यासाठी कवींनी ऊकारान्त रूप केलें असेंहि म्हणता येत नाही. कारण संस्कृतांत स्त्रीलिंगी विशेषनामें प्रायः आकारान्त वा ईकारान्त असतात, ऊकारान्त नसतात. तत्कालीन दोन कवींनी ऊकारान्त नांव दिले आहे यावरून तसेंच नांव तेव्हा रूढ असावें असे मला वाटते. जिजाऊ असे ऊकारान्त नांव आढळते त्याचे संक्षिप्त रूप जिजू असावे व तेच तेव्हां व्यवहारांत झूढ असावे. ४., १३ मध्ये विठोजी भोसल्याच्या आठव्या पुत्राचे नांव वक्क व कक्क असे दोन प्रकारे आले आहे. यांतील खरे नाव कोणते याचा निर्णय तज्ज्ञांनी अन्य आधार पाहून करावा. ५.६ मध्ये नृसिंह पिंगळे असे एका ब्राह्मण सरदाराचे नांव आले आहे. 'नृसिंह पिंगळे हा शहाजी-काळचाच माहे. तो मोरोपंत पिंगळ्यांच्या कुळांतला असला तर त्याच्या वरल्या पिढीतला किंवा त्याच्या पिढीतलाही असू शकेल. हा मोरोपंत पिंगळ्याचा कोणी आहे काय ? व्यंबकेश्वर येथील उपाध्यायांकडे माहिती मिळण्याचा संभव आहे. तेथें पिंगळे याच आडनावाचे एक उपाध्ये आहेत पिंगळे यांच्या वंशावळीचा शक्य तो शोध ते अवश्य करितील. ६. जाधवरावाच्या एका पुत्राचे नांव मध्ये अंचल आहे. तेच सूचीत अचल आहे. यांतील खरे नाव कोणते ? अचलोजी म्हणजे अचल हेंच नाव असावे. जाधवरावांच्या पांच पुत्रांची नावे दत्त, राघव, अचल, जसवंत आणि बहादूर अशी शिवभारतांत आलेली, आहेत ! जाधवरावास हे पांचच पुत्र होते की आणखी होते ? रह - ·६० ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . ७. ३१ वर शहाजीचा पुत्र संभाजी यास 'अन्वयवर्धन' म्हटले आहे. त्यावरून त्यात संतति असावी. रियासतीत सुरतसिंग व उमाजी असे त्याचे दोन पुत्र दिले आहेत. जेधे शकावलीत उमाजी (जन्मशक १५७६) आहे सुरतसिंग नाही. अफजलखानाचे प्रसंगी शिवाजीने उमाजीस आपला वारस ठरविले होते असे पोवाड्यांत - वर्णन आहे. यावरून थोरला सुरतसिंग पोवाडेकारास माहीत नसावा. किंवा त्याच्या नावांतील सिंग या शब्दावरून तो लेकवळा असावा. तसे नसते तर त्याने थोरल्यास सोडून धाकट्यास वारस म्हणून सांगितले नसते.: १८७४ त सातारची राणी सगुणाबाई हिने व्हिक्टोरिया महाराणीकडे पाठविलेल्या कैफीयतीस जोडलेल्या भोसल्यांच्या वंशवृक्षांत संभाजीला औरस पुत्रसंतति दाखविलेली नसून त्याने उमाजी हा दत्तक घेतला, हा उमाजी म्हणजे विठोजी भोसल्याच्या सहाव्या मुलाचा म्हणजे परसोजीचा पुत्र व तो स्वतः संभाजीनेंच दत्तक घेतला व त्याचे वंशज जिंजी येथे आहेत, अशी माहिती दिलेली आहे. शिवभारतात संभाजीच्या पत्नीचें नांव जयंती असे दिले आहे. या वंशावळीत मकाऊ असे दिले आहे. हे जयंतीचे दुसरे टोपण नांव की ही दुसरी पत्नी अशीहि शंका येथें उद्भवते. एकंदरीत या संभाजीच्या संततीसंबंधाने तज्ज्ञांनी सर्व साधने पाहून निर्णय करणे अवश्य दिसते. ८. यापुढे आठवा जो प्रश्न माझ्या मनापुढे उपस्थित झाला तो बराच विवाय होण्याचा संभव मला वाटतो. या प्रश्नासंबंधाने मला थोडे विस्तारपूर्वक लिहावे लागेल. यात्तव माझी विनंती अशी आहे की माझें संपूर्ण विवेचन झाल्यावर त्याचे सूक्ष्म परीक्षण कन्न आपण आपला निर्णय ठरवावा. दौलताबाद म्हणजेच धारागिरी ह्या किल्ल्यात फत्तेखान दिवाणासह निजामशहा असतां मोंगलांचे आणि विजापूरचें अशी दोन्ही सैन् या किल्ल्याकडे आली. बरेच. दिवस युद्ध झाले आणि निजामासह दौलताबाद मोगलांचे हाती जाऊन विजापूरचे सैन्य परत गेलें; या ऐतिहासिक दृष्ट्या विशेष महत्त्वाच्या प्रसंगांत एकंदर वृत्तांत कसाकसा घडत गेला याचे सविस्तर विवेचन प्रस्तावना पृष्ट ९० ते ९२ यांवर आले आहे. या विवेचनाच्या सत्यासत्यतेविषयी मला काही म्हणावयाचे नाही. यासंबंधात शिवभारताचा जो आधार दिलेला आहे तो कितपन यथायोग्य आहे एवढ्यापुरतेच मला बोलावयाचे आहे. हा विषय आठव्या अध्यायांतील 37 ते ४० आणि ७१,७२ या श्लोकांत आला आहे. या लोकांच्या आधारें मी असे म्हणतों की, प्रस्तावना पृष्ठ ९० वर विजापूरकरांत बरेच मोठे सैन्य मोगलांशी सामना देण्यासाठी म्हणून निघालें, या वाक्यांत या सैन्याच्या येण्याचा 'मोगलांशी सामना देणे' हा जो हेतु सांगितला आहे त्यात शिवभारताचा आधार नाही. शिवभारतांत 3r व्या श्लोकांत 'ताम्रपताकिनी धारागिरि अवेष्टयत् * मोगलांच्या सैन्याने धारागिरीत ·९शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा ६१ वेढा दिला असे सांगितल्यावर पुढील ३५ व्या श्लोकात 'धारागिरि प्रति लुब्धः येदिल: वृतनां प्रेषयामास' हे महमूदशहाने धारागिरीच्या लोभानें सैन्य पाठविले असे सांगितले आहे. 'धारागिरि प्रति लुब्धः' यावरून धारागिरीच्या लोभाने हे सट आहे. येथे मोगलांशी सामना देणे हा हेतु सांगितलेला नाही. मोगलांच्या आधी धारागिरीस जाण्याचा त्याचा हेतु असावा. प्रस्तावना पृ. ६१ वर पुढील वाक्य आहे. " मोगलांनी दौलताबादेभोवती वेढा घालून किल्ल्यात रसद पोचू न देण्याची खटपट करावी आणि विजापूरकरांनी मोगलांची फळी फोडुन दाणागोटा किल्यात पोचविण्यासाठी पराकाष्ठा करावी असा प्रकार दोन महिने सुरू होता." या विधानासही शिवभारताचा आधार नाही, हे माझे गणे विशद करण्यासाठी वर उल्लेखिलेले ८.३४ ते १० या लोकांचे साकल्याने परीक्षण करावयास हवे. श्लोक ३७ पहा, "निजामशाहः ताभ्यां द्वाभ्यां अनीकाभ्यां अयुध्यत." निजामशहा त्या दोन्ही तैन्याशी लढत होता, तो जसा मोगलांशी तसाच विजापूरकरांशीही लढत होता. विजापूरकर व निजाम यांची जर लढाई होत होती तर चा दोन सैन्यांच्या मध्यंतरी तिसन्या मोगल सैन्याचा अडथळा नव्हताच हे उघड आहे. मध्यंतरी मोगल सैन्य आडवें असते तर मैत्रीने असो वा शत्रुत्वाने असो निजाम व विजापूरकर यांची हातमिळवणी झालीच असती कशी १ तेव्हां धारागिरीच्या एका चाजूने मोगल सैन्य व टुतन्या बाजूने विजापूरचे सेन्य धारागिरीवर हल्ला करीत होते असेंच मानणे अपरिहार्य आहे. पुढील ३८ वा श्लोक पहा. यांत निजामाचा पराभव मोगल व विजापूरकर दोघांनी मिळून केला असे स्पष्ट म्हटले आहे. निजाम दोघांशीही लढत होता व दोघांनी निजामाचा पराभव केला, ह्या भारतकाराच्या म्हणण्याशी अवि- रोधी असाच श्लोक ३६ चा अर्थ असणार हे स्पष्ट आहे. क्षणभर या ३६ व्या लोकांतील मिथः हे व्यामोह उत्पन्न करणारे पद वाजूस ठेवून, म्हणजे ते तेथें नाहीं असें क्षणभर मानून, या ३६ व्या श्लोकाचा अर्थ पाहूं. “साहिजहानस्य महमूदस्यच सैन्य धारागिरिजिघृक्षया तत्र अयुध्येतां," दोन्ही सैन्य धारागिरि घेण्याच्या इच्छेनें-अर्थात् धारागिरी ज्याच्या हाती होती त्या निजामाशी-लढत होती. आता ३६ ते ३८ या तिन्ही श्लोकांचा अर्थ संक्षेपाने असा होईल. मोगल व विजापूरकर धारागिरी घेण्यासाठी तीवर हल्ले करीत होते. धारागिरीवरून निजामहि त्या दोन्ही सैन्याशी लढत होता. शेवटी त्या दोन सैन्यांनी निजामाचा पराभव केला. हा अर्थ सुसंगत होतो; पण ३६ व्या श्लोकां- -तील मिथः या पदाची नड दूर झाली तरच. आतां मिथः याचा अर्थ “आळीपाळीने अता घेऊन पाहूं. धारागिरीवर मोगल व विजापूरकर हल्ले करीत होते पण एकाच वेळी ते दोघे हल्ले करीत नव्हते. एक दिवस मोगल ता दुसन्या दिवशी विजापूरकर हल्ला करीत. असा अर्थ घेतला तरच ३७ व ३८ या लोकांशी ३६ वा श्लोक सुसंगत होईल आणि 'मिथः या शब्दाचा आळीपाळीने असा अर्थ आहेच. [ संलापो भाषणं मिथः यांतहि ·६२. ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ , . उक्तिप्रत्युक्तियुक्तं यत् भाषणं सेः संलापः अर्थात् दोघांनी मिथः म्हणजे आळीपाळीने बोलावयाचे असते.] ९.१४ मध्ये शिवाजीचे लग्न झाल्याचा उल्लेख आहे. येथे शिवाजीच्या पत्नीचे नांव कीने सांगितले आहे की नाही १ जो कवि शरीफजीच्या बायकोचे दुर्गा हे नांव देतो, संमाजीच्या पत्नीचे नाव जयंता हे देतो, तो नायकाच्या पत्नीचे नाव देण्यात कसा विसरेल ? सई या मराठी नावाचे सती असें संस्कृतीकरण त्याने केले आहे हे उघड आहे. सई ही तर निंबाळकरांची कन्या. येथें सती प्रवार-कुलसंभवा सांगितली आहे,. यावरून निंबाळकरांचे मूळ आडनांव पवार असले पाहिजे असा निष्कर्ष मी काढिला व श्री. शंकरराव जोशी यांस सांगितला, तेव्हां तो बरोबर असल्याचे त्यांनी सांगितले. हा वृत्तांत सांगण्याचे कारण असें:- अशी एक समजूत (दंतकथा) आहे की, शिवाजीचे पहिले लग्न महाराष्ट्रांत झाल्यावर तो विजापूर येथे गेला असता तेथें बादशहाने त्याः दुसरे लग्न केले ते निंबाळकरांच्या मुलीशी. म्हणजे यास अनुसरून सईबाई ही शिवाजीची दुसरी बायको होते. पण यास शिवभारताचा आधार नाही. शिवभारताप्रमाणे प्रवारकुल- संभवा म्हणजे निंबाळकरांची कन्या सईबाई हीच शिवाजीची पहिली पत्नी होय. १०. १३ मध्ये तलजित् भोसल्याचे जागी बलजित् हवे. शंका अशी की हाः १३, १४२२ व ५ या तीन ठिकाणी आलेला बाळाजी भोसला याचा उल्लेख शहाजीचा बांधव म्हणून ११२९ मध्ये आला आहे, हा - शहाजीचा बांधव कसा ! याचे व शहाजीचे नेमके नाते कळू शकते काय ? विठोजीच्या पुत्रांत कोणी बाळाजी नाही म्हणजे बाबाजी भोसल्याचे भाऊबंदांचे वंश पहावयास हवेत. २५ मध्ये द्वारकानी, जिवाजी व परसोजी असे आणखी ३ भोसले आले आहेत. यांतील परसोजी हा कदाचित् विठोजीचा ६ वा पुत्र जो परसोजी तो असेल, पण द्वारकाजी व जिवाजी यांचा शहाजी-शिवाजीशी संबंध कसा जुळतो, हे पाहिले पाहिजे. ११. अफझलखानाने वाईस आल्यावर शिवाजीकडे दूत पाठवून काही किल्ले व प्रदेश यांची मागणी केली आहे. ती पतहट यांत दिली आहे. यांतील ६१ वा श्लोक असा:--- सिंह लोहं महान्तं च प्रबलं च शिलोचयम् ।। पुरंदरं गिरि तद्वत पुरी चक्रावतीमपि ।। येथे शंका अशी की पूर्वार्धात किती किल्ल्यांचा उल्लेख आहे ? अनुवाति सिंहगड व लोहगड हे दोनच किल्ले धरले आहेत. महांतं च प्रचलं च ही विशेपणे मानिली आहेत. च-कारांवरून ती तशी मानितां येतील काय अशी माझी शंका आहे. मला वाटतें ये सिंह, लोह, महांत आणि प्रबळ ही चारी किल्ल्यांची नावे आहेत. सिंहः आणि लोह है. जते घाटमाथ्यावरील गड, तसे प्रबळ व महान हे दोन कोकणातील गड होत. -- ·९शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा - कल्ल्याण-भिवंडी पासून बाणकोटच्या साडीपर्यंतचे कोकण यापूर्वी शिवाजीने जिंकलें होतेच. या स्वारीच्या वेळी शिवाजीनें हरेश्वराचे दर्शन घेतले. शिवाजीने जिंकलेला कल्याण-भिवंडीपासून हरेश्वरपर्यंतचा हा जो कोकण भाग त्यांतील उत्तर भागांत प्रबळ गड आहे. शिवाजी पालीतून चतून किल्ल्यावर जात असतां बोरीच्या काठीत पालली अडकली तेव्हां बोर पालसी का अडविते, येथे काहीतरी असले पाहिजे असे म्हणून शिवाजीने तेथे सणती लावली व त्यास अपार द्रव्य सापडलें अशी जी दंतकथा आहे ती याच प्रबल किंवा प्रवाल गडासंबंधी माहे. उत्तर भागांत जसा हा प्रबळगड तसाच दक्षिण भागात घोसाळगड य हरेश्वर यांच्या मध्यंतरी महान गड आहे. प्रसाद मासिकाच्या आक्टोवर ५० च्या अंकात महाराष्ट्रातील किल्ल्यांचा नकाशा आहे त्यात हे गड दिले आहेत. उत्तर दक्षिणचे हे गड मागणे म्हणजे तो सारा कोंकण प्रदेशव मागणे होय. हे गड गाळले तर वरच्या ६० व्या श्लोकातील 'सकलान् अचलान् अचलामपि देहि ' या मागणीशी संगति राहणार नाही. १२. प्रस्तावना पृ. १३७ वर पुढील वाक्य आहे " शहाजीच्या बरोबर निघालेल्या सहा सरदारांची नावे परमानंदाने दिली आहेत त्यांत शहाजीचा चुलत भाऊ त्र्यंबकराज याचे नांव आहे." या विधानाचा आधार तपासणे अवश्य आहे. अ.५६ वर व्यंवकराजाचा उल्लेख आहे तो असा- भ्राता व्यंचकराजश्य दत्तराजश्य दर्पितः यांत व्यंबकराजाचे जोडीस दत्तराज आहे. व्यंवकराज हा शहाजींचा चुलतभाऊ म्हटला तर दत्तराज हाही शहाजीचा चुलत भाऊ म्हणावा लागेल. पण शहाजीच्या चुलत भावांत दत्तराज कोणी नाही. म्हणून व्यंबकराज हा शहाजीचा चुलतभाऊच असें निश्चयाने म्हणता येत नाही. है। पहा- दत्तव्यंबकराजाभ्यां भ्रातृभ्यां परिवारितः। यावरून दत्त व व्यंबक भाऊ माऊ होते हे स्पष्टच आहे. १३ यांतील " त्र्यंबक-दत्ताही राजानी " म्हणजे हेच, १३ व यांमध्येहि ही जोडी आहेच. तेव्हां व्यंचक व दत्त हे बंधु भोसले कुळांतले कदाचित् असले तरी ते विठोजीचे पुत्र मात्र नव्हत. म्हणून. वरील सर्व उल्लेखांतील त्र्यंबकराज हा शहाजीचा चुलत भाऊ (विठोजीचा पुत्र) नव्हे. १३. शिवपत्तन कोणते १ शिवापूर की राजगड ! भारताचे अनुवादावरून व सूचीवरूनहि याचा निश्चय होत नाही. शिवपत्तन हे या दोहोंचेंहि नांव होते असे म्हणणे युक्त वाटत नाही. जेधे करीन्यांत (शि. च. प्र. पृ. ४२ शेवटली ओळ ) शिवपत्तन वत्तविल्याचा उल्लेख आहे ते शिवापूर होय. शिवभारतात जेथे जेथे शिवपत्तन हा शब्द आला असेल तेथे हेच शिवपत्तन घेणे अवश्य वाटते. १४. अफझलखानाच्या भेटीच्या वेळी. शिवाजी महाराजांच्या मनात काही कपट -- ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ लव्हते. खान सरळ वागता तर महाराजहि सरळ वागून त्याशी तह करिते असे समर्थन कित्येक करितात. पण शिवभारत असले समर्थन करीत नाही. अध्याय २१ श्लोक .९ पहा. एवं विधाय नियमं विधाय च्छलमातरम् दिदृश्चमाणावन्योन्यं तदानीं तो व्यराजताम् । दोघांनीहि मनांत कपट वोजिलें होते असे येथे स्वच्छ म्हटले आहे. अफझलखान शत्रु होता; त्याचा निकाल करण्याच्या हेतूनेच शिवाजी महाराज जावलीत भाले होते. २३. अफजलखान, त्याचे जावलीत आलेलें सैन्य आणि वाईत राहिलेलें सैन्य या सर्वांचा फडशा एकाच दिवशी पाडण्याची योजना महाराजांनी आखली होती व म्हणूनच त्यांनी भेटीच्या दिवशीच वाईवर जाण्याची आज्ञा नेताजीस केली होती. ३३ राजनीतिदृष्ट्या यात काही अवोग्य नाही आणि म्हणूनच भारतकार महाराजांनी हि मनांत (छल) कपट योजून ठेविले होते असे स्पष्टपणे सांगण्यास कचरत नाही, १५. भेटीच्या वेळी शिवाजी महाराज कशाप्रकारे सज्ज झाले होते, त्यांनी कोणी हत्यारे घेतली होती व ते मंडपापाशी कसे आले यासंबंधी भारतातील वर्णन असें आहे:- महाराजांनी शिरस्त्राण किंवा कवच घातलेच नव्हते. १३.३० पहा. उष्णीपेणैव यांतील एव' शब्दाने डोकसि फक्त उष्णीषच होते म्हणजेच शिरस्त्राण नव्हते असें कवि दर्शवीत आहे. ते शिवकवचाने सुरक्षित होते म्हणून त्यांस बाह्य कवचाची आवश्यकताच नव्हती असा भारताचा आशय दिसतो, भारतांत काय आहे एवढेच मी | सांगत आहे. ३१ मध्ये रुपाण व पहिश (पट्टा) अशी दोन हत्यारे सांगितली आहेत. महाराजांनी, तरवारीने अफजलखानाची आंतडी व हेर काढली व पट्टयाने डोकें उडवले म्हणजे महाराज सव्यसाची होते. पण २३.३४ पहा. तेथें रूपाणी हा शब्द भवानी तरवारीचाच दर्शक आहे. आफजलखानाची आंतडी ओढून बाहेर काढली त्यास रूपाणिका म्हटले आहे. १३.१ कपाण म्हटलें नाही. तेव्हां रूपाणिका म्हणजे कट्यार हे तिसरे हत्यार भारतकाराने उल्लेखिलें आहे अशी शंका येण्याचा संभव आहे असे मानावयास नको. महाराज गडावरून उतरले ते सिंहाप्रमाणे उड्या घेत उतरले, निर्भयपणे खानापुढे ठाकले व त्यास ते क्रुद्ध अंतकाप्रमाणे भासले असें भारतांत वर्णिले आहे. ते भीतभीत दबकत दरकत उतरले असले नेभळट वर्णन भारतांत नाही. १६. जावलीतील अफजलखानाच्या सैन्यावर मराठ्यांनी जो हल्ला केला तो नेताजी पालकराच्या नेतृत्वाखाली केला असें वर्णन बसरी इत्यादिकांतुन आढळते. तेथें नेताजी नव्हता, तो देशावर होता, असें भारतांत आहे. भारताप्रमाणे याच दिवशी चाईवर हल्ला करण्याची कामगिरी नेताजीवर सोपविलेली आहे म्हणून तो जावलीत असणे शक्य नाही.

·९ शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा ६५ १७. जापलीच्या रानात कोणकोण दवा धरून बसले होते हे सांगतांना जेधेकरीन्या- मध्ये " वरकड देशमुखाचा जमाव " असे शब्द आले आहेत. (शि. च. प्र. पृ. ६ पहा) वरकड देशमुख म्हणजे इतर सर्व देशमुस, या अर्थाने वरकड हा शब्द येथें जमत नाहीं असे वाटते. कारण पुढे आणसी देशमुख सांगितले आहेतच. म्हणून 'वरकड ' यांत कोही लेसनवाचन दोष असावा आणि येथें 'परकड' याचे जागी एका आडनाव असावे अशी शंका येते. 'वरसल' असें आडनाव आहे. जेधे देशमुखांच्या जोडीस वरसल देशमुखाचा जमाव होता असें येथे जेवे करीन्यांत उल्लेसिलेले असावे. हा वरसल देशमुख म्हणजे शिव भा० २३ मधील 'कुंडो वरखलस्तथा' यांतील कुंडानी वरखल संभवेल. जेधेकरीना व भारत याचा येथे मेळ आहे असे मला वाटने कुंडाजी परखलाच्या जोडीला जेधेहि होते. जे सरदार भारतकारास महत्वाचे वाटले त्या थोड्या सरदारांचाच उल्लेख त्याने केला आहे. सर्वांचाच काही केला नाही. मारतकारास कुंडाजी वरसल अधिक महत्त्वाचा वाटला म्हणूनच त्याचा उल्लेख त्याने केला. जेधे, सिलीमकर इ० चा केला नाही. तो जेधेकरिन्यांत केला आहे हे साहजिकच आहे. १८. प्रतापगडच्या युद्धाची योजना शिवाजी महाराजांनी किती पूर्णत्वाने आंखली होती हैं, भेटीच्याच दिवशी नेताजीने वाई गाठावी अशी महाराजांनी त्यास आज्ञा केली होती या गोष्टीवरून उत्तम निदर्शनास येते ३३ पहा. या आज्ञेप्रमाणे नेताजी- कडून घडले असते तर फाजलखान, मुसेखान वगैरे जावलीतून निसटलेले सरदार नेमके नेताजीच्या तावडीत सांपडते आणि विजय शंभर टक्के झाला असता. पण नेताजीत एक दिवस उशीर झाला यामुळे फाजलखान वगैरेंना वाईतील सैन्य व साहित्य घेऊन पळून जातां आलें. नेताजीने त्यांचा पाठलाग केला पण तो निष्फळ झाला. अ. २३ श्लोक २० ते २३ पहा. " यस्मिन् अहनि मम तस्य च दर्शनं भवेत् तस्मिन् एव अहनि त्वं असंशयं वैराटं अंतिके कुर्याः इति स्पष्टमेव आदिष्टः सः सैन्यपतिः यस्मिन् अहनि शिवाफजलयोः युद्ध अभूत् तस्य उत्तरे अहनि वैराटं आययौ । तेन ते मुप्तेखान प्रभृतयः न धृताः तेन सर्वतो दिशं विद्रुताः । एकंदरीत मुसेखानादिक सरदार या वेळी निसटू शकले याविषयी तत्कालीन मराठ्यांस जी हळहळ वाटली असेल तीच भारताच्या या शब्दांत व्यक्त झाली आहे असे म्हणावयास प्रत्यवाय नाही. १९. प्रतापराव मोरे हा चंद्ररावाचा भाऊ असे प्रस्ता. पृ. १४९ वर म्हटले आहे. चंद्रराव म्णजे यशवंतराव मोरे, हा दत्तक आहे. तेव्हा प्रतापराव हा त्याचा भाऊ कसा होईल ? १६ मध्ये त्यास चंद्रसनाभि म्हटले आहे. १३ मध्ये ' सनाभिरपि भैरवः । यात सनामि शब्द आला आहे, त्याचा सख्खा भाऊ असा अर्थ केला आहे, तसाच तो येथेहि धरला असावा. पण सनाभि म्हणजे माऊबंद, सात पिढ्यांतला भाऊबंद, एवढाच अर्थ आहे. सपिंडास्तु सनाभयः इत्यमरः, नाभि म्हणजे. अस्य । - ९ an ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ ३ मूळ पुरुप. प्रतापराव हा. मोन्यांच्या वंशावळीत कोटें बसतो हे पाहिले पाहिजे. तो चंद्र. रावाचा सख्खा भाऊ मात्र नव्हेच. २०. ३६ पहा पन्हाळ्याहून निसटून जाण्याचा बेत ठरवितांना शिवाजी महाराज म्हणतात :- पंचमोऽयं तु संप्राप्तो नभाः श्यामनभाः शुभः । नभाः म्हणजे श्रावण हा पांचवा महिना आतां प्राप्त होत आहे असें शिवाजी महाराज म्हणतात. पण जेधे शकावलीत पन्हाळ्याहून महाराज निसटल्याची मिति आषाढ वा १ दिली आहे. या दोन उल्लेखांत विसंगति भासते. या विसंगतीचा परिहार असा की, कवींद्र हे भारत काशीत बसून तेथील पंडितांत ऐकवीत आहे. तेथील गणनेप्रमाणे महाराज श्रावण वद्य १ लाच निसटले. काशीतील श्रावण वद्य प्रतिपदा तीच महाराष्ट्रांतील आपाढ वा प्रतिपदा होय. म्हणून जेधे शकावलीतील व शि. भा. तील उल्लेख बरोबरच आहेत. २१. भारताप्रमाणे पाहतां शिवाजीमहाराजांस विशाळगडावर पोचण्यापूर्वी जोहराच्या सैन्याने गाठलेच नाही. त्यांस गड चढण्यास जो अडथळा झाला तो त्या गडास वेढा देऊन बसलेल्या जसवंतराव, सूर्यराव इत्यादिकांच्या सैन्याचा; विजापुरी सैन्याचा नव्हे. मराठ्यांवर यावेळी मोठा बांका प्रसंग आला होता. शिवाजी . महाराज मोठ्या सैन्यासह पन्हाळ्यात अडकून पडले होते. त्यांस मदत पोचविण्याचे कामी नेताजीस पूर्ण अपयश आले होते. त्यानंतर तो विशाळगडासच आला असावा, पण भारतात तसा स्पष्ट उल्लेख नाही. विशाळगडावर महाराजांनी मोठे सैन्य आणून ठेविले होते असा उल्लेख आहे. पण या गडास पालीचा जसवंतराव, शृंगारपूरचा सूर्यराव इत्यादिकांनी वेढा दिल्यामुळे हे सैन्यहि कोंडून पडले होते. आणि पुणे येथे शास्ता. खानाचा तळ पडलेला होता. हा प्रसंग अत्यंत आणीबाणीचा होता. राजगडायर. जिजाबाई होती ती अत्यंत चिंताकुल झाल्याचे भारतान वर्णिले आहे ते उगीच नव्हे. तत्तव्रतवती नकंदिवमंचितदैवताम् असे तिचे वर्णन भारतात केले आहे. तसेच पुत्रास सोडविण्यासाठी स्वतः पन्हाळ्याकडे जाण्यास ती उत्सुक झाल्याचे भारतात पगिले आहे. अत्यंत साहसाने शिवाजी महाराज या संकटांतून निसटले. अज्ञाता नैव नियति न चायाति पिपीलिका २१ जेथे मुंगीलाही वाट नव्हनी अशा वेढ्यांतून निसटण्याचा प्रयत्न करणे हे तर साहस होतेच. पण रात्रीचा दिवस करून धावपळ करीत ४० मेल अंतर तोडल्यावर तशा श्रांत स्थितीत भरदिवसां केवळ सहाशे लोकांनिशी शत्रुची फळी फोडून विशाळगडावर चढणे हे साहस अकल्पनीय होते. पण तेंहि करून महाराज त्यान यशस्वी झाले। महाराज निघाले ते रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी. “यामित्याः प्रथमे यामे प्रस्थितः पृथिवीपतिः" है. अगदी जवळच्या निर्जन डोंगरी पाकल वाटेने ते गेले तरी अनर । .

·९शिवभारतातील काही स्थल-चर्चा ६७ * १० मैल झाले, ते ७ प्रहरात त्यांनी तोडले. २७. म्हणजे दुपारी ३,चे सुमारास ते विशाळगडास पोचले. जोहराने मसूदास विशाळगडाकडे पाठविले तेव्हा तो त्याप्त म्हणतात निजकार्यान्तरव्यग्रो विशालेच शिलोच्चये स चिरं वत न स्याता त्वमतस्त्वरितो भव ॥ ३५ चावरून शिवाजी विशाळगडास पोचल्याचे जोहरास कळल्यावरच त्याने मसूदाची खानगी केली. शिवाजी पन्हाच्याहून निसटला त्यात उपाय नाही पण आता त्यास विशाळगडास कोंड्न धरावयाचें तरी, याच हेतूनें ही रवानगी झाली आणि तीप्रमाणे जसवंतरावे, सूर्यराव व मसूद इत्यादिकांनी विशाळगडास पुन्हा वेढा दिला. ३१ पहा. ते सर्वेऽपि मसूदेन ससैन्येनाभिमानिना समेत्य भूधरममुं भूयो रुरुधुरुद्धताः ॥ शिवाजी महाराजांनी या सर्वांचा धुन्या उडविल्याचे वर्णन पुढे आहे. भारतातील म्हा सर्व वृत्तांत पाहतां जसवंतराव, सूर्यराव इत्यादिकांनी विशाळगडात पहिला वेढा दिला असतां तो फोडुन शिवाजी महाराज गडावर चढले. तेव्हा त्यांचा पाठलाग करणारांस अडविण्याची कामगिरी बाजीप्रमूने केली असे दिसते. वेढा फोडून महाराज वेगाने वर चढत असतील व वेढा देणारे सैन्य त्यांचा पाठलाग करूं लागले असेल; या सैन्यास चाजीप्रभूनें प्राणपणाने अडवून धरले असेल. भारताप्रमाणे वाजीप्रभूच्या पराक्रमाचा हाच प्रतंग संभवतो आणि स्वामिकार्यार्थ प्राणार्पण करण्याच्या बाबतीत यांत. काहींच न्यूनता नाही. प्राणपणाने शत्रूस अडवून धरले ही गोष्टच महत्त्वाची; ते शत्रु कोण होते, ही गौण गोष्ट होय. मसूद वगैरे सरदार लवकरात लवकर म्हणजे सूर्योदयास निघाले म्हटले तरी ते ३ प्रहरात विशाळगडात पोचणे शक्य वाटत नाही. जवळच्या डोंगरी पाऊल वाटेने जर 'अंतर १० मैल भरले तर ते राजरस्त्याने सहजच पाऊणशें ऐशी मैल भरणार. तशांत कोकणचा तो उंचसखल प्रदेश, भर पावसाळा, नदीनाले भरून गेलेले, हेंहि, ध्यानीं घेतले पाहिजे. मसूदाच्या सैन्याची कशी दुर्दशा उडाली ते भारतात पुढीलप्रमाणे वर्णिले आहे:- आजानु तुरगास्तस्य ममज्जुः पथि पंकिले निपेतुः पत्तयश्चापि सांद्रशैवालसंकुले ॥ ३४ एवंच, मसूदाचे सैन्य शिवाजीस गाठू शकले नाही, हे शिवभारताचे म्हणणेंच सयुक्तिक वाटते. शिवाजीमहाराजांस विशाळगडावरच मसूद माल्याचे समजले. ३५ पहा. तत्र शिलोचये वसन् ' 'शिवराजः मसूदं आगतं श्रुत्वा इ०. अर्थात् भारताप्रमाणे पाहता मसूदाने महाराजांस गांठलेच नाही. . . - ·६८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ a , २२. पन्हाळा ते विशाळगड यांमधील शिवाजीनें अनुसरलेला जवळचा डोंगरी पाथरस्ता आणि मसूद गेला असेल तो राजरस्ता यांचा मोठ्या प्रमाणावर नकाशा काढून त्यांत नदीनाले, टेकड्या, खिंडी, गांवें इ० भरून सविस्तर वर्णन कोणा इतिहासा- भ्यासकाने यापूर्वी केले नसल्यास कोणीतरी अवश्य करावे, अशी सूचना करावीशी वाटते. विशाळगडास वेढा देणान्या सैन्यास पिटाळून लावून महाराज राजगडास गेले. आता शास्ताखान प्रकरण सुरू होते. २३. शिवाजी राजगडावर असल्यामुळे त्याच वाटेने कोकणांत उतरण्यासाठी मोगल सैन्य येईल असें अनुमान शिवाजी व त्याचे मंत्री यांनी केले होते. प्रस्ता. पृ. १८५ व ३८. हे अनुमान पूर्णाशाने खरे ठरलें नाहीं, अंशतः खरे ठरले, असे मला वाटते. मोगल सैन्य या सोन्यांत शिरून सह्याद्रीपर्यंत आले असावें; पण या बाजूने ते सह्याद्रि उतरण्याचा प्रयत्न न करिता परत गेले असावे, असे पुढील श्लोकावरून दिसते. या स्वारीवर 'नेमिलेला सरदार शास्ताखान, कारतलब यास म्हणतो, प्रवलं गालिब जित्वा संप्रति स्ववलाश्रयात् प्रचंडपुरमादाय मह्यं दत्तमिह त्वया ॥ ३४ या श्लोकाचा उलगडा आजवर नीट झालेला नाही असे वाटते. या श्लोकांतील प्रचंडंपुर कोणते ते कळत नाहीं असें उपोद्धात पृ. २८ वर म्हटले आहे. गालिब हा एक ( मराठा) सरदार असल्याचे मानण्यांत आले आहे अतें, “बलाड्य गालिबास जिंकन" या अनुवादावरून वाटते. तत्कालीन मराठे सरदार व देशमुख यांची आता पुष्कळशी माहिती इतिहासज्ञास झालेली आहे. म्हणून गालीव हा जर पुणेप्रांती वावरणारा कोणी बलाढ्य मराठा सरदार असेल तर तो कोण कोठील हैं आतां इतिहासज्ञांस सांगत आले पाहिजे व तसे सांगता येत नसेल तर गालिब हे (मराठा) व्यक्तीचे नाव नसून स्थलनाम असेल अशी कल्पना करून त्या दृष्टीने त्याकडे पाहिले पाहिजे असे मला वाटलें, 'गालीब? हे जर एकादें मजबूत गांव असेल तर ते आणि प्रचंडपूर ही दोन्ही एकाच स्वारीन जिंकता येतील अशी जवळजवळची स्थळे असली पाहिजेत आणि एकाच सोन्यातली असली पाहिजेत व त्यांतही पुण्याहून जातांना आधी गालीव व त्यानंतर प्रचंडपूर असावयाम हवे. मोगल सेन्य राजगडच्या रोखाने सह्याद्रीवरून कोकणात उतरण्यासाठी येईल असे अनुमान कवींद्राने शिवाजीच्या सचिवांकडुन वदविले आहे, त्यापक्षी ही दोन्ही स्थळे त्याच राजगडच्याच बाजूची असली पाहिजेत अशीहि कल्पना मनात येते. म्हणून यर्थे असे सुचवू इच्छितो की, प्रचंडपूर म्हणजे प्रचंडगड असा अर्थ असावा, पुर -हणजे किल्ला असा अर्थ आहेच. आता प्रचंडगडाच्या अनुरोधानें गालिब हेही एक नानून त्याचा शोध इतिहासज्ञांनी करावा. मीहि येथे एक कल्पना सुचवू इच्छितो. मला असे वाटते की, गालिब याचे जागी दालिब असा शब्द असेल. दालिब यांनीट मी ·गालिब ही मनुण्यव्यक्ति नसून ते कान्होजी जेधे यांचे मोकाशाचे गांव में दालिब तें ६ शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा दकाराचा खालचा काना, जरा वर सरून ओळीस मिळाला तर दालिब यार्चे गालिव दिवं लागेल. लेखकांकडून दालिबचे जागी गालिब पडणे अशक्य वाटत नाही. दालिब हे जेधे यांचे मोकाशाचे . गांव आहे. शिवाजी महाराजांनी कान्होजी जेधे यांस दालिब व शिंदवणे या गांवांचा मोकासा दिल्याचा उल्लेख जेधेकरीन्यांत आहे. शि. च. प्र. .४१ ओळ २०. गालीच कोठे आहे ते मला माहीत नाही पण ते याच सोन्यांतलें असणार तेव्हा मी येथे असे सुचवू इच्छितों की, शिवभारतातील प्रस्तुत श्लोकांतील असावे आणि प्रचंडपूर म्हणजे प्रचंडगड असावा. मोगलांचे सैन्य राजगडच्या बाजूस येऊन तिकडील घाटाने कोकणांत उतरेल असा जो शिवाजी महाराजांनी व त्यांच्या मंत्र्यांनी अंदाज केला होता त्याप्रमाणे मोगल सैन्य दालिब जिंकून थेट प्रचंडगडापर्यंत आले असावे. पण तिकडील घाटांत मराठ्यांकडून प्रतिकार होईल हे हेरून त्या बाजूने कोकणांत उतरण्याचा प्रयत्न न करितां तें लोहगडाकडुन उतरले; हे भारतात पुढे आले आहेच. राजगड-प्रचंडगडाकडून कोकणांत उतरण्याची हूल दाखवावी आणि अचानक -लोहंगडाकडून खाली उतरून एकदम कल्याण-भिवंडीकडे किंवा नागोठणे चौलकडे जावे असा मोगलाचा बेत असावा. शास्ताखान म्हणतो, चंपावत्यथ कल्याणपुरं भीमपुरी तथा पणवल्ली पुननांगस्थानं कार्य त्वयात्मसात् ॥ ३६ असें शास्ताखानाने कारतलबास सांगितले, यावरून हा बेत उघड होतो. प्रचंड- पुरकडील व लोहगडकडीलहि स्वारीचा प्रमुख कारतलबखान हाच होता. कारतलब म्हणजे काहारतलबखान (जेधे श०) याच्या बापाचें नांव ३४ मध्ये. जसवंत असे सांगितले आहे. जसवंत हे हिंदु नाव दिसते आणि कारतलब हा तर यवन म्हणून सांगितले आहे ३६, हे कसें ? हा जसवंत अजबड वंशतिला सांगितला असून अनुवादात अजवड म्हणजे उजबेग म्हटले आहे ते युक्त दिसत नाही. ३५ वर तीन उजवस म्हणजे उझबेग सांगितले आहेत ते मुसलमान आहेत. जसवंत हा त्या वंशातला दिसत नाही. म्हणून अजबड म्हणजे उजबेग असे म्हणणे युक्त वाटत नाही. इतिहासज्ञांनी या कोड्याचा उलगडा करावा. २४. उंबरखिंडीचे युद्ध- शिवभारताने ज्या घटनांवर विशेष प्रकाश पडला आहे त्यांत उंबरखिंडीचें युद्ध ही प्रमुख घटना आहे. म्हणून शिवभारत प्रसिद्ध झाले तेव्हां किंवा नंतर या युद्धासंबंधाने व ते ज्या स्थळी घडले त्या स्थलासंबंधाने तपशीलवार वर्णन विस्तृत नकाशासह प्रसिद्ध झाले असले पाहिजे, पण ते वाचल्याचे मला स्मरत नाही. आता ·Go ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ शिवभारत वाचावयास घेतल्यानंतरच या युद्धासंबंधी बन्याच गोटी मला समज-या रस घाटाने मोगलसैन्य कोकणांत उतरले त्याचें नाय कवीने दिले नाही. पण- एकपद्या तया यान्ती नलिकायंत्रतुल्यया अभूदतीव स्थगिता चाहिनी ला पदे पदे ॥ यांतील नलिकायंत्राची उपमा वाचतांच मला 'आपनळीचा घाट'नांद झा, जांभूळपाडा चेथील माझे एक स्नेही आंबेनळीच्या घाटाने लोगायच्याम यह मजकडे येत असत. त्यांच्या बोलण्यांत आंबेनळीचा घाट पुष्कळदा येई. अपनी या नांवांतील नळी या शब्दावरूनच कवीद्रास येथे नलिकायंत्राची उपमा मुचली अमी पाहिजे व म्हणून मोगलसेन्य ज्या घाटाने कोकणात उतरलें तो अपनीचाच पारो, असे माझ्या मनाने ठरविले. भारतांत पुढे असे वर्णिलें आहे की, आंबना पानी कोकणांत उतरून काही अंतर गेल्यानंतर या सेन्यास उटुंबरनंह नामक गाना लागले. २६. या अरण्यास उटुंघरखंड हे नांव कतें पडले. अतेल ! नंद गजे मा. या अरण्यांत पुष्कळशी उंबराची झाडे असतील म्हणून हे नाव पडले. ल. शेजारच्या गावावरूनहि अरण्यात नांव देतान म्हणन याच्याजषर 'इयर' शब्दाशी जमेल असे काही गांव असेल असे मनात आले. हा स्या मनातील मामि सद्गृहस्थ पालीचे श्री. बापूसाहेब लिमये त्यास कार्ड लिहून अधेिनळीचा मार न नथे उतरतो, त्याच्या भासपास उदुंबर या शब्दाशी जोल असे का गा पास कळवावे म्हणून विनंती केली. श्री. लिमये यांनी कळविले ही अमिनटी पार जेथें उतरतो तेथून काही मेलावर पेण तालुक्याचे हवीन उपरे या atment - ग. त्याच्याजवळ सतीचा माळ आहे य तुम्ही म्हणता में युद्ध नेच गये पेण तालुक्यांतील या डोंगरी मागाव हमेश हिंदगारे ग. माजागा दाने Mon आहेत त्यांचे स्मरण झाले. त्यांनी सविस्तर माहिनी कपिलीया. त्यांनी कळविलेल्या माहितीचा सारांश असा:- अधिनसरा पर चायणी नांयाचा गांव आहे त्याचे दक्षिणेत तुरुना ग आहे. या Intern नर्दा वाहने, हिलाच पहें नागोठण्याची गाडीगतान. बाप ! . चावणीच्या पश्चिमेत ५ मलांपर उबरे लागि धन १५ आहे. येथें मोटा तलाव आहे. क्षेत्र ५ एकर मोट.मोगा सतीचा माद आहे. त्याच्या जवळ एक मलाप नाई , म द्रणतात. नेरे-नापोते येथेही एक क मा . या amitr उन्हाच्यांतही पानी तिने. उप- पान दुकान मालिक 4. उताराचाय पटनायकांपा नाrini / - नरेल. सोपपली-पाली मोतीमा १.३... Primar उतरल्यायर पनवेल ल्यानाडे गावपा को विसई : १६ ·९ शिवभारतांतील काही स्थल-चर्चा ७१ अतो; या उंबरखिंडीतूनच जावे लागते. यावरून हे ध्यानी येईल की मोगल सैन्य लोहगडाकडे वळलें असें कळतांच तें सैन्य तिकडून कोणत्याही घाटाने खाली उतरले तरी त्यास पुढे उंबरखिंडीत यावेच लागणार; हे जाणून महाराजांनी आपले सैन्य त्वरेनें तेथे आणून उंचरखिंडीतील* रस्त्याच्या दोहो अंगाच्या झाडीत लपवून ठेविलें माणि मोगलाचे सर्व सैन्य या खिंडीच्या रस्त्यांत शिरल्यानंतरच त्यावर चोहोकडून हल्ला करून त्याचा निकाल लाविला. या एकंदर योजनेंत शिवाजी महाराजांचें अद्वितीय सेना- नायकत्व उत्तम प्रकारे प्रतीत होते. काशीतील पंडितांनी कवींद्रास दोन मार्मिक प्रश्न विचारले आहेत. ३६ व ३४ पहा. पहिला प्रश्न असा की, मोगल सेन्य अतिसंकटाने सह्याद्रीच्या खिंडीतून उतरत असतांच शिवाजीने त्यांवर हल्ला का केला नाही १ त्यांस खिंडीतून मुखेनैव खाली का उतर दिले १ त्यांचा दुसरा प्रश्न असा की, मोगल सैन्य सह्याद्रीतून सुखरूप खाली उतरल्यानंतर त्याने लगेच कल्याण वगैरे प्रांत कसे व्यापले नाहीत ? काशीतील पंडितांना कोकणच्या ह्या भूभागाची कल्पना नसल्यामुळेच त्यांस या शंका उद्भवल्या आहेत. कवींद्र परमानंदाने समर्पक उत्तर देऊन त्यांचे समाधान केले आहे. आता स्थलविषयक दोन गोष्टींचाच उल्लेख मला करावयाचा आहे. २५. नकाशांत (शि. भा. पृ. २४९ चे मागील पान) तुंग किल्ल्याजवळ तुंगारण्य दाखविले आहे, पण ३६ मध्ये तुंगारण्यपति मित्रतेन म्हणून सांगितला आहे. या नावावरून तो महाराष्ट्रीय दिसत नाही. शिवाय तो कारतलबखानाचा मोटा साह्यकर्ता आहे. शिवाय ३१ पहा. "तुंगारण्यादपि घनं सह्यारण्यमिदं तव" यातील तुलनेवरून तुंगारण्य हे सह्याद्रीच्या लगतचें दिसत नाही. शास्ताखानाबरोबर उत्तरेतून आलेल्या सरदारांपैकीच हा तुंगारण्यपति मित्रसेन असावा व तुंगारण्यही तिकडलेच कोटले तरी असावें. तुंग-किल्याजवळचे नसावे. २६. नकाशांत (पृ. २४८ चे पुढील पान ) भोर संस्थानातील पालीस पल्लीवन म्हटले आहे. पण भारतांत आलेलें पल्लीवन रत्नागिरी जिल्ह्यातील आहे. या पल्लावना. जवळच्याच चिरदुर्ग डोंगरावर मंडणगड बांधल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. १ व ३१ पहा. हे ई मधील पल्लीवनहि हेंच. म्हणून नकाशात मंडणगडाजवळ पल्लोवन दाखविले पाहिजे. * उंबरखिंड हे सह्याद्रीतून उतरण्याच्या घाटाचे नाव नव्हे. सह्याद्रीतून कोकणांत उतरल्यावर एक खोरे ओलांडल्यानंतर पुढे जे उंचसखल विस्तीर्ण निबिड अरण्य लागते त्याचे नाव उंबरखिंड. अर्थात् उंबराखिंडीचें युद्ध सह्याद्रीत झाले नसून कोकणांत झालेले आहे.

·७२, एतिहासिक संकीण निबंध-खंड ५ । शिवभारत-पाठभेद ह्या सुचविलेल्या पाठभेदांतील बरेचसे पाठ मंडळसंग्रहांत असलेल्या हस्तलिखित शिव- भारताच्या पोथीत आढळले. ही पोथी शिवभारत ग्रंथ छापल्यानंतर मंडळाकडे आली.-सं. ब अध्याय श्लोक छापील पुस्तकांतील पाठ फफे यांनी सुचविलेला पाठ १ १ 3 3 3 ६ , २६ ४१ ५ ३१ ४४ ६ ५२ स्विद्यत् वकश्य सहस्त्रांशु निस्त्रिंश अनुज समीहितम् तदेव (शु०) सज्जानां उत्थाप्य स्थापित यथागतमुखे दीप्त दशमेति रुतावमा उंड्रान् किम्मार गुरुमत रंभोजस्यमलोचनम् टुर्मत्रिते समुद्घ मंत्रि स्वमानसम् महीभुजम् (शु०) परिशीलिंत ७५ खिद्यत् ककश्य सहस्रांशु निस्त्रिंश सानुज समाहितम् तदेव सज्यानां उन्खाय यापिताः तथागतमुखे दीप दशाहान्ते रुतावा उडान् किर्मीर गरुत्मत् रंभोजास्यमलोचनम् दुर्मत्रितं किंवा,दुर्मत्रिणो समद्य मैत्री स्वमासनम् महाभुजम् परिशतिले कुशलमस्तु एवमर्ताईते पुण्याहू नवोदयम, धनुर्वेदे चिकित्सायां हि वारुन्त तदीयः स निपेवेत ८५ है २८ 'e ६१ २६ ३८ . ५२ १० १३ कुशलमस्ति एवमाविभवत् पुण्याह ३० ३५ -११ नावेदयदमुं धनुर्वेद चिकित्सायां वसंतती (शु०) तस्य योस विपेवत ·७३ शिवभारत पाठभेद फफे चानी सुचविलेला पाठ श्लोक छापील पुस्तकांतील पाट अध्याय 3 १२ १९ ૨૮ 3 पांमः सिदभवाहो तलजित् पाटलं कुलोतं शिसिरोपमम् भिन्नभलस्य बालराजस्य हतसंबद्ध दृढसंबद्ध(१०) परिवृत्तं शाहगजोभ्यभिप्रेक्ष्य } ६१ प्रतिदध्या न } । " ७३ ८६ ८८ पंत्रांमः सिद्धमंबाहो बलजित् वाटलकुलोत्तं शिसरोपमम् भिन्नमल्लः स बाजराजस्य दृततंबद्ध परिवृतं शाहराजोप्यभिप्रेक्ष्य प्रतिष्यानेन नटा इव चंडदीधितिभिट्टीर ह्रीते शृंगाटस्संगरांगाना पत्यश्व द्वितये उपाहित जवनान् शिवनृपादिष्टाः स्मयाभृतम् गैरिकाक्ता ताडितस्स भुजे सध्ये परिभूतये गणाग्रणीः मंगलनातं तं मंतुं न तु सुत्याह नानुयातं विभति न तथा उपहन्यते समयो " '१३ " ५३ ११५ ११९ २७ २९ प्रतिदध्यान (शु०) वटा इव चंडदीधितिभिरि द्वीते श्रृंगारस्संगरांगाना पत्यश्य द्वितयी उंपाहित जवना शिवतमादिष्टाः स्मयोद्धरम् (शु०) गैरिकार्दा ताडितस्त भुजे परिभूवते गुणाग्रणी: मंगलस्नानं तं मंतुतंतं साहित्यं. नानुयानं बिभेति च चथा उपहस्यते समयोचितम् ។។ ७३ ८५ " २६ २९ ४२ ३७. १ .

·७४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ अध्याय श्लोक छापील पुस्तकांतील पाठ फफे यांनी सुचविलेला पाठ ३९ ६३ ५१ समर्थचलदर्पितम् थानान्यप्रहृष्टानि चंडराजस्य प्रतना समुह्य नाभास्वती १९ १७ . . २५ प्रत्याख्यातास्तु " 33 3r २० ३२ ६५ २१ २२ " २३ ५७ ६५ १७ २५ समर्थ बलदर्पितम् यानान्यप्ररुष्टानि चंद्रराजस्य प्रतनी समय नाभस्वती प्रत्याख्याता तु किंवर प्रत्याख्याताऽस्तु यस्य क्लिष्टारोहावरोठ्या विषमाटवीम् पूर्णदुवद्यवदनां करमकाः यशसां कथा मधुसुधाः तन्नियातयितुं परश्वधैः प्रसाधितांगी तं वे परिसरादमी श्यालयं ममावनागतैः नभोधकारितं नरेंद्रेण रिपुराजहा संन्यूह्य प्रतियास्यतु ककचानां कमलापुर मागमत् रोपाश जंभायेवाशु भुवने जलनीली नीलशेवल अनवेक्षितः " " यन्त्र ग्लिशारोहावरोहया विषमावरीम् पूर्णदुवंद्यवदनां कराटनः यशसा सुधामधुकथा तं निर्यातयितुं परश्वथैः प्रसाधतांगी तस्मै परिसदादमी श्यालयं भूमानमागतैः नभोतकारितं नरेंदेण रिजराजहः संव्युह्य प्रतियास्यति ऋचकानां कामलापुर मागतम् रोषावेष जंभा एवार भवने जननीली नीलशैवल अनपेक्षितः ६५ " २२ " ५० ५४ ८ " २५ ९ ४१ 2 ४८ २७ ·१० चीन देशांतील हजार बुद्धांची लेणी व त्यांतील रंगित काम अध्याय श्लोक छापील पुस्तकातील पाट फफे यांनी सुचविलेला पाठ २८ ५० . ७० . २९ ३७ अंचितदेवताम् मिधं (शु०) युद्धेनेव निवतन् प्रपन्नपालनमरो यान्यह गता शोस्विकन्तथा पिपालथिपुरात्मना अर्चितदेयताम् मिथ युद्धेने निविशन् प्रपन्नपालनपरो चान्यह गताम् शाल्धिकास्तथा विपालयिपुरात्मनः ६१ ३१ १० चीन देशांतील हजार बुद्धांची लेणी व त्यांतील रंगित काम श्री. य. रा. गुप्ते, वी. ए., एम्. आर. ए. एन. चीन देशांत कन्सूत जंगलाच्या एका टोकात ग्रेव्हेल जातीच्या खडकात १२६. लेणी कोरलेली भाहेत. सर्वांचा आकार सारखाच नाही. सोईप्रमाणे आकार बदलत आहे. इ. स. च्या चवथ्या शतकाच्या मध्यापासून तहत १० व्या अकराव्या शतका- पर्यंत ही सोदलेली असून युद्ध भिडूंचे वास्तव्य यांत असे. जगांतील सर्व ठिकाण मि,ची यांत गर्दी होई. अंदाजे बाराव्या शतकांत अंदाधुंदी माजली तेव्हां बुद्ध मिनी येथून पलायन केले. तुनहुअंग चीन हिंदुस्थान व युरोप यांमधील मोठ्या रस्त्याच्या' मागावर होते. या मार्गाने रेशमाचा जोराने व्यापार चाले. आपणांस हे ठाऊक आहे की बुद्धांची लेणी मोठमोठ्या रस्त्यांच्या जवळ पण काही मैल आत खोदलेली असत. को की भिस ती येण्याजाण्यास सोईची पडावी व त्यांस एकाग्रताहि लाभावी. कार्ले जुन्नर, नासिक, कन्हाड येथील लेण्यांवरून हे सष्ट होईल. तुनहुअंगहन प्रस्तुत लेणी २५ मैल आहेत. रस्ता फार अडचणीचा आहे. ही लेणी बाराव्या शतकानंतर इ. स. १८९२ त पुन्हा निदर्शनास आली. जर्मन सुप्रसिद्ध विद्वान सर ऑरेल स्टाइन (ज्यांच्या डेप्युटेशनमध्ये आमची नेमणूक असि. सर्व्हेअर, हिंदु व चौद्ध इमारती म्हणून झाली) त्यांनी प्रथम या लेण्यांत संशोधनाचे कसून काम केले. हे या शतकाच्या सुरवातीस केलें. २०,००० पुस्तकें येथील वाचना- लचात दडून राहिली होती.

·७६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ , या लेण्यांवर कोट्यावधि रुपये धनाढ्य व्यापा-यांनी खचून ती सोदपिली होती. बुद्धाच्या प्रतिमा असलेले सर्वांत उंच लेणे १००. फुटांवर आहे. भिंतीवरील पेंटिंग (चित्रित रंगीत काम) अद्याप सुस्थितीत आहे. काहींच्या मते अजंठ्याच्या लेण्यांतील रंगीत कामाहून ते अधिक सरस आहे. चिनांतील या वरील लेण्यांस हजार बुद्धांची लेणी म्हणतात. हे सांगावयास नको हा आकडा नक्की नसून स्थूल रीतीने दिलेला आहे. युद्धाच्या वेळी या कलेच्या मूल्यवान ठेव्याकडे लक्ष देण्यास अवसर नव्हता. तथापि या कालांत त्यास म्हणण्यासारखा धोका पोचला नाही. आता चिनी सरकारने त्यांच्या देखरेखीसाठी वीस चिनी अम्मलदारांची नेमणूक केली आहे. की "सहस्र " ३ * १ ११ फडके वापूजी पंताच्या तोतयाचे पूर्ववृत्त (प्रो. दि. के. देशपांडे) श्री सेवेसी विज्ञापना *बापुजीपंताचा तोतया सुवर्णदुर्गावर होता त्यास आणून “चवकशी केली त्यास वर्ण भिकाजी विटल गणेश विटल याचे भाऊ यामो या पनासाचा आहे जातीचा गुजराथी ब्राह्मण भट मेवाडा लहान दोन वर्षांचा तेव्हापासून आईबाप मृत्य पावले अमदाबादेत रुष्णमट उदीच ब्राह्मण याचे घरीं वाढला वृतबंध -तेथेच जाहाला उपरातीक बारा वर्षांपासून देशाटण करीत भीक मागत फिरतो पुण्यांत नागेश्वरीच्या देवलात चारपांच वर्षे नेहमी राहिला अलिकडेही येतजात असतो त्याने जानवी टाकून डोकी वाढविली आणि कोकणात भीक मागावयात चइत्रमाती सेडचे मुकामी आला तेथे बालाजीपंत काणे याणे बलेच त्याचे गली पडोन तं यापुजीपंत फडका ऐसे म्हणो लागले तो नाही म्हणत अंतता त्यास हरणईस नेऊन शेडी रामोन जानवी घालु(न) जसा सरा तो फार हा प्रकार केला राजश्री हरिपंततात्या आधीन भार्गवभट कोपरकर जागली तपस्वी होऊन त्याणी व मोरभट मराठे पडुनकर याणी "त्यास घरच्या गोष्टी खुणाखाणा जुन्या सागोन माहीतगिरी केली जेव्हा मारापपानी उभा केला तेव्हा त्याणे कचे वर्तमान सांगितले त्यांचा तपसील फार आहे मोरमा पारपत्य करावे तर चवकती करू लागलो तेव्हा पलोन गेले कोपरकर फेदेन देखिने गुजराथी याचा अपराध पाहिला तर थोडा घरकडाचा फार आहे यहागर आदर येयी भेणवली दप्तर रुमाल ४८ फाईल २; पत्र १३४ ऐ. ने. सं. ६ . २७२९ ले. १९४७ मध्ये द्या तोतयासंबंधी 'तो काय, त्यात हत्तीच्या पायामाधीन मारिला असा मजकूर आला आहे.-सं० १ ·१२ उदेपरच्या प्यास घराण्याफदील कांही परें ७७. बालग त्यास पंगतीन जग मोगा फोन, सनी गाये दिल्ली उभयता भट नेहमीच मोगन पंगतीत करीत होने गुनगाण्याचे ना निमण भा. पन्नुन आपणाजार टेदिला आहे फलाये मागाका पालादेनोविमाना (पहिले पान दुस-या मगकग पानीमागरे पान. नाना रसमामा शिक्षापना नंतर लिहिलेली दकिषन) "पापुजीपनाचा तोरपा आमने हाती देवनाने मार्ग परधान मोठेच यादवले होते गजनीच्या नपा, हालका दिनमाती नकोये गारिने जोडवी आगट्या दहा मागताचा सिधा दारोन या मो साहित्याचा नांद याचा नरमीलपत्री लिहिना येत नाही समक्ष विनंती करीन या मो मोरोपाय ग हरिपंताचा पनण्या याजकरिता क्षमा फेली नाहीतर पायापरले असने मनान वयेर उभयता येऊन पदा पत्तान अन्याय मागोन घेतले नाहीतर रोधील गेनत्यानन सांगतो स्वामीनी उपेक्षा करू नये लपकार चंद्रोवन हसा माना पाटेर माहीगण्यान शासपूर्वक आग नये है विज्ञापना......" १२ उदेपूरच्या व्यास घराण्याकडील काही पत्रं (श्री. अक्षयकीर्ति व्यास, प. प. श्री. ग. ह. खरे.) [इ. १९५१ च्या दिसंबरान मी ऐतिहासिक परिपदाच्या निमित्ताने जयपुरास गेलो असता तेथें माझे मित्र श्री. अक्षयकार्नि प्यान मुपरिट, आफिॉलॉजी अंह म्यूझियम्स, उदयपूर सर्कल, उदयपुर यांनी मला कित्येक मराठी, राजस्थानी-हिंदी व संस्कृत पत्रे दाखविली आणि आवश्यक ती नकदन घेण्यास परवानगी दिली. मी य माझे मित्र डॉ. मो. ग. दीक्षित, श्री. वि. सी. चितळे प श्री. शं. ना. नोशी अशा चौघांनी ती नकलली. तीच येथे प्रतिद् करीत आहे. या पत्रांचे पूर्ववृत्त श्री. व्यास यांनी लिहून धाडले ततेच पुढे दिले आहे. त्यांचे म्हणणे असे की, त्यांचे पूर्वज उदेपाच्या दरबारांन पंडित अमन संस्कृत पत्र लिहिण्याचे काम करीत. तसे असेल तर पुण्याच्या पारसनीस घराण्यांत पेशव्यांकडे आलेली फार्ती पत्रं राहिली तद्वत् हीहि पत्रे व्यासांच्या घराण्यांत राहिली असतील. पण मग मराठी-हिंदी पत्रे त्यांजकडे का यावी? मला वाटते या घराण्याकडे सर्वच मराध्यांकडून आलेला पत्रव्यवहार पहाण्याचे काम असेल. यामुळे पेशवे, छत्रपति व त्यांचे सरदार यांची संस्कन, मगठी व राजस्थानी- २ सुवर्णटुर्गचे मामलेदार. 3 मेणवली दप्तर; रुमाल नं. ४८, फाईल नं. २, पत्रक्रमांक १३६.

·७८ . ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ हिंदी भाषांतील पत्रे या घराण्याकडे आली असावी. या अकरा पत्रापैकी क्र. ३, ५, ११ ही राजस्तानी-हिंदी, क्र. १० हे मराठी व बाकीची ७ संस्कृत आहेत. ही पत्र घाईतच नकलावी लागल्याने मराठी पत्रांप्रमाणे अक्षरांच्या विविधतेविषयी पाहिजे तितका विचार करून तशा नोंदी करणे शक्य झाले नाही. जेथें सहन डोळ्यांत भरणारा निराळेपणा आढळला तेथें तो नमूद केला आहे. संस्कृत पत्रव्यवहार आजवर फार - थोडा उपलब्ध झाला असल्याने त्यांच्या लेखनपद्धतीची वैशिष्ट्ये सध्या नीट अवगत नाहीत. म्हणून येथे त्याविषयी काही न लिहिता यांत निर्देशिलेल्या व्यक्ति व घटना इतरत्र कोठे, कशा आल्या आहेत हे दाखवितो. त्यावरून पत्रांच्या असलनकलबनावटपणांविषयी ज्याच्या त्याने कल्पना बांधाव्या. येथें, पत्रसाठ शुद्ध करण्याचा यत्न केलेला नाही.] महाराष्ट्रवीर छत्रपति शिवाजीने अपने, वंशका निकास उदयपूरके सीसोदिया राजवंशसे मानकर मेवाडके साथ छूटा हुआ संबंध पुनः स्थापित कर लिया था। उन्होने भारतमें हिन्दू साम्राज्यकी स्थापनाका दृढ संकल्प कर शक्तिशाली मुगल सम्राट् औरंगजेबसे लोहा लिया जिसमें उन्होने मेवाडके महाराणा श्रीप्रतापसिंहका- ही मार्ग अपनाकर युद्धनीति भी वही रखी । शिवाजीका सत्यसंकल्प सिद्ध नहीं हुआ, किन्तु कालान्तरमें उनके पेशवा-मंत्रियोंने भारतवर्षमें मुगल सत्ताकी जड खोखली कर दी। दुर्भाग्यसे महाराज शिवाजी और मेवाडके महाराणा राजसिंहके चीच होनेवाले पत्र-व्यवहारका पता महीं लगता, किन्तु शिवाजीके वंशधरों एवं पेशवाओंके पत्रादि सैंकडोंकी संख्यामें मिलते हैं जिनसे मेवाड और मरहट्टा संबंध- पर पूरा प्रकाश पडता है। यह स्पष्ट है कि महाराणा द्वितीय अमरसिंह (वि. सं. १७५५-६७ = ई. स. १६९८ - १७१०) और द्वितीय संग्रामसिंहके समय (वि. स. १७६७-६० = ई. स. १७१०-३४) मुगल दरबारमें महाराष्ट्र वीरोंसे संधिकी बातचीत उदयपुरके महाराणा- द्वारा भी चलाई गई थी। पेशवा वीर उदयपुरके महाराणाओंके कुलगौरवको स्मरण - कर उच्च भावनाएं रखते रहे। दक्षिण भारत और उत्तर भारतकी भाषासंबंधी विभिन्नताके कारण पत्रों- का आदान-प्रदान दोनो तरफसे संस्कृत भाषामें होता था। मठारहवी शताब्दीमें उदयपुरके दरबारमें संस्कृत भाषाभाषी कई विद्वान थे; किन्तु व्यक्तिगत पत्र-व्यवहार- में तो केवल कुशल और विश्वसनीय व्यक्तिही प्रयुक्त किया जा सकता है। अतएव महाराणा संग्रामसिंह द्वितीयने यह कार्य अपने परंपरागत विश्वसनीय विद्वान् और प्रतिष्ठित व्यक्ति एवं मेवाडके आदिनिवासी मह मेवाडा (भट्ट मेदपाटीय) ब्राह्मण गोवर्द्धनके पुत्र रूपजित्को सौंपा। रूपजित्का छोटा पुत्र सोमेश्वर और पौत्र पुरुषोत्तम हुआ, जिसको महाराणा -भीमसिंहने वि. सं. १८३९ ज्येष्ठ कृष्ण ७ के परवानद्वारा संस्कृतिपण्डित' की " . . - ·१२ उदेपूरच्या व्यास घराण्याकडील काही पत्रे ७९ उपाधि प्रदान की। रूपजित्के देहावसानके पश्चात् उसका ज्येष्ठ पुत्र रामकृष्ण उपरोक्त कार्य विक्रम संवत्की उन्नीसवी शताब्दीके प्रारंभतक करता रहा । तत्पश्चात् उसका वंशधर भाई सोमेश्वरभी करने लगा। इस वंशमें पुरुषोत्तमके पश्चात् क्रमशः व्यास स्माराम, व्यास शिवराम और व्यास जगन्नाथ हुए । जगन्नाथका ज्येष्ठ पुत्र व्यास विष्णुरामशास्त्री हुआ और उसका ज्येष्ठ पुत्र व्यास अक्षयकीर्ति एम. ए. इस समय विद्यमान है, जो उदयपूरपुरातत्त्व-विभाग और म्यूजियमका अध्यक्ष है। अपने विषयमें मुरुचि होनेके कारण उसीके सौजन्यसे मेवाड और मरहट्टा संबंधपर प्रकाश डालनेका यह साधन उपलब्ध हुआ है। कालान्तरमें इस परिवारको उदयपुर दरबारसे राजकीय कथाल्यास' का पद प्रदान किया जाकर उच्च सम्मान दिया गया, जिससे इनका उपनाम व्यात हुआ। महाराणााओं द्वारा होनेवाले संस्कृत पत्र-व्यवहारका कार्य भब भी यही करते हैं । इस समस्त प्राचीन बहुमूल्य पत्रव्यवहारकों अबतक सुरक्षित खनेका श्रेय व्यास विष्णुरामशास्त्रीको है जिसने जीवनपर्यन्त अपने विद्यानुराग और कठोर अध्यवसायके द्वारा इन प्राचीन पत्रोंका अध्ययन करते रहकर इनको प्राणोंकी उरह मूल्यवान समझा और रक्षा की। इनकी रचनाएं :- १ श्रीवैद्यनाथ शिवालय, सीसारमा गांव, उदयपुर की प्रशस्ति, जिसका अंतिम भाग इस प्रकार है :- पंचद्वीपमुनींदुसमितशरच्छुकासिताऽद्रींद्रजादाने सूर्यसुतान्विते द्विजवरो गोवर्द्धनस्यात्मजः । प्रत्यर्थिक्षितिभृत्पराजयकरः श्रीमंडित पामनरे- श्वरस्य वचनात् श्रीरूपमझोलिसत् ।। संवत् १७७५ वर्षे ज्येष्ठवदि 3 शनी लिपिस्तं भट्टगोवर्द्धनसुतेन रूपजिता (वरिविनोद, भाग ३, पृष्ठ ११७२) २उदयपूरके हरवेनजीके खुरेपर शिवालयकी प्रशस्ति, वि.सं. १७९० वैशाख शुद्ध १३ व्योमाकमुनिभूसंख्ये वर्षे मासि च माधवे । दले सिते त्रयोदश्यां तिथौ च भृगुवासरे ॥ २६ - श्रीरूपभट्टजनुपा कविराड्वंदिताघ्रिणा । रामकृष्णेन रचिता प्रशस्तिरियमुत्तमा ॥ २९ (वीरविनोद भाग 3,पृ.१५१९) ३, मानजी धायभाईका कुण्ड( गोवर्द्धनविलास )की वि. सं. १७९९ की प्रशस्ति) श्रीरूपभट्टद्विजराजजेन श्रीरामण्णेन बुधेन बुद्ध्या । इलाविलासाहितचेतसेयं मानप्रशस्तिनिरमाथि रम्या ॥ २६ सुरूपरूपद्विजराजजन्मा बुधो भवत्येव न तत्र चित्रं । इलाविलासोद्गुरचित्तवृत्ति क्षत्रमः क्षत्रकुलप्रथोपि ॥ २७ ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . संवत् १७९९ वर्षे चैत्रमासे शुक्लपक्षे १ दिने गुरुवातरे महाराजाधिराजमहाराणा- श्रीजगत्सिंहजीविजयराज्ये मेदाटज्ञातीय भट रूपजी तत्सुत्र भट रामकृष्ण या प्रशस्ति वणाई छ (परिविनोद, भाग 3, पृ. १५२१.) ४. राजसिंहराज्याभिषेककाव्य (अप्रकाशित ) । इसकी रचना रूपनित् के छोटे पुत्र सोमेश्वरने की थी। (ओझा, राजपुतानेका इतिहास, भाग २, पृ. ९५२, टिप्पणी २) ५. देवारीके दरवाजेके सामनेवाले राजराजेश्वरके मन्दिरकी वि. सं. १८१९ वैशास शुक्ला ८ के अप्रकाशित शिलालेखका रचयिताभी सोमेश्वर था (ओझा, राजपुतानका इतिहास भाग २, पृ. ९७३) } १ माघ अतित १३ श. १६५७ माघ वद्य १३ ॥ श्री सांबो जयति इ. १७३६ जानेवारी २९ श्रीमगिरिजारमणचरणाराधनावाप्तसकलगुणगणेषु मित्रजनहृत्कमलमित्रेषु श्री दीवानीकानामधमानरुपांकितेषु श्रीविहारिदासजित्लु [मो. जा.*] स्नेहांकित-- बाजीराववल्लालपंडितप्रधानवर्यरुताशीराशयः शमत्रत्वं माघासित १३ पर्यंतं वरीवर्ति तत्रत्यमपि कुशलमभिलपामहे विशेपस्तु युष्मतपेपितपत्रमागतं महानानंदः समजनि अत्रत्यसकलमपि वृत्तं पितृव्यसकतावतजयसिंहसूरतसिंहयोर्वचनरचनाभिः स्फुटं भविता सदाशिवपंडितस्तत्र वर्तते पट्टाकार्यविषये वैलव्यं मास्तु लक्ष्मीरामेणेदानी परिश्रमेण सेवा रुता भवति श्रीदीवानजीकान्प्रत्येतदविषये विज्ञापयित्वा यथा श्रीदीवानजी- कानामेतदउपरि वर्धिष्णु रूपा स्यात्तथा कर्तव्यं भवद्भिः सर्वदा स्वकुशलपत्रांमृतेन स्नेततिर्वद्धनीया अभिझेपु कि बहुलेसनेनेत्यलं ।। सारांश बाजीराव बल्लाळ प्रधान → बिहारीदास दिवाणजी माघ वद्य १३ पर्यंत खुशाल आहों: येथील सर्व वृत्तांत पितृव्य सकनावत जयसिंह व सुरतसिंह यांच्या सांगण्यावरून स्पष्ट होईल. सदाशिव पंडित तेथे आहे. पट्ट्या- बाबत विलंब होऊ नये. लक्ष्मीरामाने सध्या कष्टपूर्वक चाकरी केली. तरी त्यावर आपली वाढती रुपा होईल असे करावें. हे पत्र पंचोली विहारीदासाला उद्देशून आहे. बिहारीदास इ. १७३६ मध्ये मेल्याचे समजनात असें कै. ओझा लिहितात ( राजपुतानेका इतिहास, २ रा संड, पृ. १३०८). पण मला त्याविपर्थी संशय आहे. पेड़ ९१२ या पत्राची १८१५।१७३५ ही तारीख निश्चित आहे. या पत्रांत 'बिहारीदास यांस नूतन सेवा प्राप्त जाली यामुळे स्वामति किफायत करून दाखविताती' असे विधान आहे. तो १७३६ मध्ये मेल्याचे ।

·१२ उदेपूरच्या व्यास घराण्याकडील काही पत्रं ८१ गृहीत धरल्यास तो थोडेच दिवस दिवाण होता असें मानावे लागेल. पण कै. ओझा यांनी आपल्या उपर्युक्त पुस्तकांत बहुधा वीरविनोदाच्या आधानें तो, मुघल सम्राट फर्रुखसियर इ. १७१३ मध्ये गादीवर आला तेव्हां मेवाडचा वकील म्हणून बादशाही दरबारांत गेला आणि तेथें मेवाडतर्फे उत्तम सेवा केल्यामुळे इ. १७१७ पूर्वी मेवाडचा दिवाण बनला, असे नमूद केले आहे (पृ. १३०७). तेव्हां येथे नूतन सेवा या शब्दाचा अर्थ पुनरपि दिवाणगिरी असा मर्यादित करावा लागेल. पेद ९१२ मध्ये पट्टाप्रकरण निर्दिष्ट आहे. यांत. सक्तावत जयसिंह व सूरतसिंह अशा दोन व्यक्ति उल्लेखिल्या असून त्यांस पितृव्य म्हणून संबोधिले आहे. तेव्हां हे महाराणा जगत्सिंहाशी चुलत्याचे नाते धारण करणारे असावेत, यांपैकी सूरतसिंहाचा निर्देश वीरविनोद खंड २, पृ. १२२७ वर आला आहे. जयसिंह हा त्याचा, जवळचा भाऊबंद असण्याचा संभव आहे. येथील लक्ष्मीराम आणि चिमाजीच्या पत्रांत (क. २) आलेला मिश्र लछीराम बहुधा एक असावेत.] . श. २ श. १६५८ ज्येष्ठ शुद्ध ३ सोम, ॥ श्री शिवो जयति॥ इ. १७३६ मे ३१ नंतर ॥ स्वस्तिश्रीमत्समस्तसामंतसेवकनिर्वाहेपु. कोशरुषीवल ॥ गृहपारिवहहपहेतुनीति- सेतुरक्षणनिपुणेषु. परोपकार ।। सत्कारकरणपरायणेपु. वेदांते*]ण्विवपरानंदप्रकाशेपु.अ॥स्मत विश्वासपात्रीभूतेषु. श्री । ३ । विहारीदालामात्येषु ॥ स्नेहांकि । तचिमणाजीवल्लाळ- पंडितरुताशिषो विलसंतु शमत्र ॥ ॥ भवदीयमीहे विशेषस्तु इश्वररुपया श्रीकाशीयात्रा संपाद्य ॥ ॥ श्रीमातृभिः सुखेन पुण्यग्रामे समागतं श्रीमहाराजरूपा भवतां ॥ ममता यद्य- साहित्य यात्राप्रसंगे रुतं तत्सर्वं सक्तावतजयसिंह ॥ लछीराममिश्राभ्यां अवगतं तेन परमानंदं अगान्मन्मनश्वको ॥रः अस्मिन्विषये श्रीमतां विश्वासः स्छितः च परं अपि नेहा ॥ भिवृद्धिप्रीतिपरिपालनादिकुशलाः भवंत एव श्रीमातुसेवा) ॥ सक्तावतजयसिंह लछीराममिश्री दत्तो आभ्यां सम्यक् सेवा ।। ता तया मातुरंतःकरणे संतोषो जातः आभ्यो मातृभिः सह यात्राविषये अतीव श्रमः रुतः श्रीमहाराजाधिराजानां त ॥ था श्रीछत्रपतीना स्नेहक्यं वरिवर्ति तथैव तैः सेवा रुत्वा प्रक ॥ टीरुतं तस्मात् एतेषु यथा महाराजप्रभूणां अनुकंपा भवि ॥ यति तथा श्रीमद्भिः रुत्वा देयं अत्रत्यः सर्वोपि अर्थ: आभ्यां ॥ व्याक्तीभविष्यति सदैव पत्रादिना स्नेहाभिवृद्धिपूर्वकत्वे ॥ अस्मदंतःकरणं संतोपणीयं किमधिक सुज्ञेषु ॥ श्री श्री श्री ॥ सारांश चिमणाजी बल्लाळ → अमात्य बिहारीदास मातुश्री काशीयात्रा संपादून सुखरूप पुण्यात आल्या. महाराजांच्या कृपेने व आपल्या ममतेने यात्रेच्या प्रसंगी जें जें साह्य झाले ते सर्व सक्नावत जयसिंह आणि ·[या पत्राची तारीख हिंगणे दप्तर खंड १ ले. ६ वरून ठरविली आहे. ही अचूक इ. १७३५ हे साल यईल. पंचोली बिहारीदास हा त्या वेळचा उदेपूरच्या महाराण्याचा ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ लछीराम मिश्र यांजकडून अवगत झाले. परम आनंद झाला. मातुश्रींच्या सेवेसाठी उपर्युक्त लोक दिले व त्यांनी उत्तम सेवा केली याबद्दल मातुश्रींनाही संतोष झाला... यायोगें महाराजाधिराज व छत्रपति यांच्या स्नेहांत अभिवृद्धि होईल. यावर महाराजांची रुपा व्हावी. येथील सर्वं वृत्त ते सांगतील. [बाजीचिमाजींची आई राधाबाई इ. १७३६ मे ३१ रोजी काशीयात्रेहून पुण्यास परतली (पेद २२।३३० ). तेव्हां त्यानंतर हे पत्र लिहिले गेले. या पत्रांत सक्तावत जयसिंह आणि लछीराम मिश्र या दोघांना उदेपूरच्या महाराण्याने काशीयात्रेतः राधाबाईच्या सोबतीस दिल्याचे सांगितले आहे. आणि त्यांनी त्या प्रसंगांत उत्तम सेवा केली म्हणून त्यांवर उदेपूर दरबाराकडून काही रुपा व्हावी म्हणून विनविलें आहे. } श्री wr 'वि. सं. १७९२ (श्रावणादि) ३ श. १६५८ आषाढ शुद्ध ७. आपाढ शुद्धि ७ श्रीरामजी र इ. १७३६. जुलै ३ सीधश्री सर्व उपमाजोग्य श्रीपचोली वीहारिदासजी जोग्य लसकरथी राजश्री रामचंद्रजीकेन आसीबचन बाच*णा आठरा समाचार श्रीजीरी कीरपासु भला हे थाहारा सदा भला चाहिजेजी अपरं च तुमारा कागद आया समाचार सब मालम होवा श्रीमंत राजश्री रावसाहेब प्रधानजी हुकम् कम कर दीया फौज हजार बारा मालवामे मुकरा चौ मासामे रखी ईनका परचकी फुरमास जो श्रीदीवा[न*]जी म्हाका रुपीया भेज दैसी सो परच कीजे सो तो अ बार तां पहुची नहीं .श्रीजीसु अरज करि परचकी पवर लोजो और वीशेष काई लीषा श्रीदीवाण तथा श्रीरावसाहेबकी जाणे हे कोई बातकी तफावत नहीं आब वडा छो कागदसमाचार हमेसा लीपता रहजोजी मीती आशाढ शुदि ७ समत १७९२ वर्श सारांश रामचंद्र [बावा शेणवी ] → बिहारदिास पंचोली [बाजी ]रावसाहेब प्रधान यांनी हुकूम दिल्यावरून बारा हजार फौज पाव- साळ्याच्या चार महिन्यासाठी माळव्यांत राहिली आहे. आपणाकडून फौजेच्या खर्चाची फर्मास अजून पावली नाही. श्रीजीस अर्ज करून खबर घ्यावी. आपण व श्रीराव .यांत काही अंतर नाही. आपण थोर आहा. असेल तर येथील संवत् निदान श्रावणादि तरी धरावा लागेल. चैत्रादि धरल्याप्त दिवाण, श्रीजी म्हणजे महाराणा जगत्सिंह. याचा राज्यकाल इ. १७३४ ते १७५१. रावसाहेब प्रधान म्हणजे बाजीराव. महाराण्याने कोणत्या कारणाने मराठ्यांस पैसे देण्याचे ·८३ १२ उदेपूरच्या व्यास घराण्याकडील कांही पत्रे कबूल केलें होते हैं या पत्रावरून नीट समजत नाही. तथापि याच साली पण या पत्रापूर्वी बाजीराव व महाराणा यांची भेट झाली तेव्हां महाराण्याने त्यास अर्थात् मराठ्यांस काही देण्याचे कबूल केले असावे. त्याबद्दल यात मागणी आहे. अशा देण्याघेण्याबाबत याच प्रकरणांतील क्र. ५ चे पत्र आणि परिविनोद सं. २, पृ. १२१९, १२२२, १२२८ यांत आलेल्या हकीकती व दिलेले कागद उपयोगी पडण्यासारखे आहेत ] - श. १६५८ आपाढ ॥ श्री॥ इ. १७३६ जुळे ॥ स्वस्तिश्रीमद्रमारमणचरणनलिनमकरंदविंदुसंसक्तान्तःकरणेषु ॥ निजप्रचंड दोर्देडसंडितारातिमंडलदिमण्डलमाण्डितडिडिरपिंडपांडुरीतयशस्तु ॥ क्षत्रियकुलावतंसेपु स्वधर्मानुष्ठाननिष्ठांतः ॥ करणेषु श्रीमहाराजाधिराजश्रीराणाजगत्सिहनृपवर्येषु श्रीम ॥ न्महाराजाधिराज छत्रपतीनां स्नेहपूर्वकं स्मरणं अन्य ॥ च्च श्रीमत्स्नेहेन श्रीमत तपतिदिनमाशास्महे ॥ श्रीमद्भिः संतो। पपत्रं प्रेषितं तत्माप्तं तेनान्त्यताल्हादः समजनि ॥ तस्मिन् प्रचुरस्नेहवादार्थान् व्यलिखन् अतः भावयो स्नेहः पूर्वपरंपराप्राप्तः अग्रे ।। प्येव- मवतंतनीयः तदंतरायस्तनवो बोभवति ॥ राजश्रीवाजीरा ॥ य अमात्यानां दर्शनं जातं श्रीमतां विस्तृतं वृत्तं निवेदितं यादृक् पर ॥ स्परं प्रेम रक्षणीयं तथैव तत् अनवरतपत्र लेखनेन स्नेहसंतति ॥ वर्धतां ॥ अथ च राजश्री उदसिंहसख्तावत एतस्य ग्रामद्वयं श्री॥ माद्रि दत्तं तत्पूर्ववत्प्रकारेण देयं इति पूर्वपत्रे लिखितमस्ति ॥ सो सदैव दीयतां सभ्यः किं बहुपल्लवितेन सारांश छत्रपति → राणा जगत्सिंह आपले पत्र पाऊन आनंद झाला. स्नेहाच्या गोष्टी लिहिल्या. त्यास स्नेह परंपरा- प्राप्तच आहे. बाजीराव अमात्य यांची भेट होऊन श्रीमंतांचे वृत्त श्रवण केले. परस्पर पत्र- लेखनाने स्नेहवृद्धि होवो. सक्तावत उदेसिंह यास दोन गाव आपण दिले ते पूर्वी. प्रमाणे यावे. [-यांत छत्रपतींनी बाजीरावाची भेट होऊन महाराण्याचे वृत्त कळल्याचे लिहिले आहे. बाजीराव इ. १७३६ मध्ये महाराण्याच्या भेटसि गेला होता. तेथून परत येऊन याच वर्षाच्या पावसाळ्यांत शाहूस भेटण्यासाठी साताऱ्यास गेला असता हे पत्र लिहिले गेले असावें. मी वीरविनोद व राजपुतानेका इतिहास हे दोन ग्रंथ वर वर चाळले. पण त्यांत सक्तावत उदेसिंह याचा निर्देश आढळला नाही. कदाचित् सूक्ष्म वाचनाने आढळेल.]

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . वि.सं. १७९३ माघ शुद्ध १४ ५ श. १६५८ माघ शुद्ध १४ श्री इ. १७३७ फेब्रुवारी सीधथी सर्व उपमाजोग्य पचोली देवीचदजी लीपंतं लसकरथी श्रीराज वाजीराऊ मुष्यप्रधानकै वचनात अपर अठाको समाचार भला है तुम अपना मुर- समाचार सदा लपावजी आगे साल गूदस्तैके मेजमानीवायत रुपया १०००००) लाप वा बनेडे परगनकै उनालीवावत रुपया ४५०००) अके पचेतालीस हजार वाकी रही छै तुम दरमान हौ अव ते वसुल दीया नहीं तो अब भली बात नहीं चेपलासमे तफावंत परैगी ईस सबब लीपा छै तो येक लाप पचतालिस हजार सीताय भैज दै बाकी हकीकत पंडीत सदासीवजीको लीपी है तुमको कहेगे मीति माघ सुद १४ संवत १७९३ सारांश बाजीराव मुख्य प्रधान → देवीचंद पंचोली साल गुदस्तांच्या मेजवानीचे एक लाख रुपये माणि बनेडे परगण्यातील उनाठी गावाबावत पंचेचाळीस हजार रुपये अशी वाकी आपणाकडे राहिली आहे. तुम्ही दरम्यान आहा. अजूनहीं वसूल दिला नाही तर ते ठीक नाही. विन्यातांत फरक पडेल. वरील रक्कम सत्वर पाठवावी. इतर हकीकत सदाशिव पंडितास लिहिली आहे. ते सांगतील. [या पत्रांतील पंचोली देवीचंद पंचोली बिहारीदास याचा नातेवाईक जताया. इ. १७३६ मध्ये वाजीरावाने उदेपुरास भेट दिली तेव्हां त्याच्या स्वागतार्थ मेनपानी । दिली असेलच. पण तत्कालीन रीतीप्रमाणे मेजवानीबद्दल काहीं रकमही देण्याचे कधून केले असावे. वीरविनोद खंड २, पृ. ११२८ वर दिलेल्या हकीकतीत बने परगया! वसूल पेशव्यांकडे जाई असे सांगून तेथेंच दिलेल्या पत्रात संयत् १७९२ पागन १७९९ पर्यंत पेशव्यांकडे भरणा व्हावयाच्या व झालेल्या पैशाचा हिशेब दिला आहे. या मेजवानीचे दोन लाख व उनालूचे सं. १७९२ बद्दलचे पंचेचाळीत रनार हाये पेशव्यांस यावयाचे असे दाखविले आहे. येथें उनादी(क) बापत पंचेचाळीस हमार सांगितले आहेत. पण मेजवानीचे एक लाख रुपये नमूद केले आहेत. पोमिनोदानी पत्रात पंचोली देवकरण निर्देशिला आहे. वीरविनोद सं. २, पृ. १५२१-२५ मा आलेल्या वि. सं. १८०० (इ. स. १७r3) च्या मशीन जगतिया मिला पात्र अमात्य म्हणून एक पंचोली १ देवजित् आला आहे. नो ना हा मोटा ! बिहारीदास इ. १७३६ मध्ये मेला असल्यास इ. १७३७ मधे हा येथे निस शक्य आहे. ] ·१२ उदेपूरच्या न्यास घराण्याकडील काही पत्रे ६ can - असित१० फागुन श. १६६० फाल्गुन वय १० श्री इ. १७३९ मार्च २३ स्वास्ति श्रीमदुमारमणचरणनलिनयुगलानवरतचिंतनपरायणान करणताचाप्त- समस्तपुमर्थेषु ॥ सौजन्यतिधुपु ॥ अम्मत्परमाप्ततमेषु ॥ धात्रेयभातृजित्सु ॥ बाजीरावबल्लालपंडितमधानविहिताशी कदंयकमापिरास्तातराम् ॥ फाल्गुनासित दशम्यवधिकमत्रत्वं शमावेदयन्नत्यं तत्परिपृच्छति वर्णनिकरदूतोयम् ॥ गोचरश्य ॥ इंद्रप्रस्थे समतीत उदंतो भवद्भिपिज्ञात एव स्यात् ।। तर्हि भवता प्राधान्यसमसमयमयमु- दंतः समुदितोस्ति ॥ तर्हि श्रीदिवाणजीकान्प्रति इतः प्रपितपत्रानुकूल्येन स्वधर्म- संरक्षणानुकूलं यथा तथा ते रोधनीयाः अन्यथा शत्रोः प्रभावमात्रमालक्ष्यानुयोगेनावस्थाने ऐहिकामुष्मिकविघात एव स्यात् ॥ श्रीदिवाणजिद्धिः भवतां प्राधान्यं दत्तं श्रुत्वा परमानंद: समजनि ॥ समजानि च रथास्मन्मानसं ॥ तद एतत्समसमयं दत्तप्राधान्यसार्थक्य- मिछुनो भवतां अथ च दीवाणजीकान्प्रति सेवा प्रदा जनुपः साफल्यमिछुना अस्माकं चायमेव समय आस्ते ॥ विशेषस्तु राणावत माणसिंहविजयसिंहमुखवचनात् इत प्रेपितदीवाणजीसदाशिवपंडितपत्राचावगतो भविष्यतीत्यलं ॥ -- अन्यञ्च श्रीमद्भिः सवाईजयसिंहप्रभृतिनामेक्यं संपाय सर्वहिंदूना सेनासमुदायः एकत्र स्थापनीयः सपादलक्षपरिमिता सेना भविष्यति भवता ॥ अस्माकं च सर्वापि सेनासमुदाय आयास्यति साँ सेना लक्षद्वयपरिमिता संपाय शत्रुपराजये यतनीयं अन्यथा हिंदूंना शोध स्वधर्मश्च भवबुडदेव स्यात् ॥ भवद्भिर्मल्लारपंडितविपये यदलेखि तत्त अस्मन्निकटे मल्लाररावहोलकरः समागतश्येत् तस्य दंडनं करिष्यामः भवद्विरोधी सेवकः अस्मकिंकार्यावह इति तु भवद्भिर्विज्ञायत एव ॥ भवतामस्माकं च स्नेहे सति महत्कार्य मावि तत्र एतादृशपामराणां गणना का इदमपि भवद्भिर्विज्ञायत एवेत्यलं ॥ यथा भवतो मनास यावान् विचारः स सर्वोपि यथाकालं साधयामः सारांश बाजीराव बल्लाळ पंडित प्रधान→ घायभाऊ । फाल्गुन वद्य दशमीपर्यंत कुशल आहे. इंद्रप्रस्थ येथे घडले ते आपणांस समजले असेल. आपल्या प्राधान्याचा समय आला आहे. त्यास येथून पाठविलेल्या पत्राच्या धोरणाने दीवाणजी स्वधर्मसंरक्षणानुकूल होतील असे करावें. नाही तर शत्रूचा प्रभाव पाहून स्वस्थ बसल्यास ऐहिक व पारलौकिक दोन्ही प्रकारच्या कल्याणाचा विघातच होईल. दिवाणींनी आपणांस प्राधान्य दिले हे ऐकून परमानंद झाला. दिवाणजींना सेवा करून दाखवून प्राधान्य दिल्याचे सार्थक करू इच्छिणान्या आपणांस आणि जन्म- साफल्याची इच्छा करणाऱ्या आम्हांस हीच संधि आहे. राणावत खुमाणसिंह व विजयसिंह यांच्या सांगण्यावरून आणि सदाशिव पंडित यांस पाठविलेल्या पत्रावरून विशेष अवगत होईल.

·६६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ - । शिवाय तुम्ही सवाई जयसिंहप्रभृतीचे ऐक्य संपादन करून सर्व हिंदूंचा सेना- समुदाय एकत्र करावा म्हणजे आपली सव्वा लक्ष सेना होईल. भामचाही सर्व सेना- समुदाय आल्यावर दोन लक्ष सेना होईल. मग शत्रुपराजयाचा यत्न करावा. नाही तर हिंदूंचे शौर्य व स्वधर्म बुडाला असे होईल. आपण मल्लार पंडिताविषयी लिहिले. त्यात मल्लारराव होळकर आमचे जवळ आल्यावर त्यास (पंडितास ) शिक्षा करें. आपणांशी विरोध करणारा चाकर आमच्या काय कामाचा हे आपण जाणता. आपला व आमच स्नेह असतां महत्कार्य होणार. तेथे अशा प्रकारच्या पामरांची काय किंमत हेही आपण जाणता. आपल्या मनांत जो विचार असेल तोच योग्य वेळी साधूं. [हे पत्र अर्थदृष्ट्या फार मनोहर आहे. हे उदेपूरचा महाराणा जगत्सिंह याच्या धायभावास उद्देशून लिहिले आहे. येथे त्याचे नाव दिले नसले तरी 'पंतप्रधान चांचे सेवेसी' म्हटल्याने ज्याप्रमाणे आपण न विचकतां संदर्भास धरून असलेला पंतप्रधान घेतो तद्वत् येथे करावयाचे आहे. यावेळी जगत्सिंहास नगराज या नावाचा धावभाऊ असून तो उदेपूरच्या कारभारांत मोठा महत्त्वाचा पुरुप गणलेला दिसतो. तेव्हा तोच येथें विवक्षित आहे. त्याने उदेपूरच्या महाराण्याच्या वतीने (चैत्रादि) विक्रम संवत् १७८९ (पौणिमात ) चैत्र वद्य ९ रोजी मल्हारराव (होळकर), राणोजी (शिंदे.) आणि आनंदराव (पवार) यांशी केलेला करार वीरविनोद खंड २, पृ. १२१९ वर प्रकाशित झाला आहे. त्यावरून त्याच्या महत्वाची कल्पना येते. फाल्गुनासित दशमी याचा अर्थ काय करावयाचा ! सित म्हणजे जर शुक्ल तर असित म्हणजे रुग्ण हे उघड झाले. पण असित- गिरि म्हणजे हिमालय हा अर्थ असल्याने असित म्हणजे शुक्ल असा अर्थही होणे शक्य दिसते. पण येथे मी असित म्हणजे कृष्ण समजतो. या तिथीपूर्वी इंद्रप्रस्थ अथवा दिल्ली येथें असें काय झाले की, ज्याचा उल्लेख बाजीरावाने आपल्या पत्रांत करावा! मला वाटते या निर्देशाने नादिरशाहाची भारतावरील स्वारी विवक्षित असावी. मग या पत्रात २३।३।१७३९ इ. ही इंग्रजी तारीख वसते. या तारखेच्या पूर्वी सुमारे एक महिना. नादिरशाहाच्या स्वारीचा प्रलय दिल्लीस चालू झाला होता. तिच्या अंगावर शहारे आणणाऱ्या बातम्या महाराष्ट्रांत वाजीरावासारख्याच्या कानी आल्यावर त्याने पत्र लिहिले असावे. राणावत खुमाणसिंह व विजयसिंह यांचे उल्लेख इतरत्र आदळले नाहीत. सदाशिव पंडिताचा म्हणजेच सदाशिव बल्लाळ या गृहस्थाचा निर्देश वीरविनोद खंड २, पृ. १२२८ आणि पेद ९।१२, १1371; 30१२८, ११, १२, १४, इत्यादीमध्ये आला आहे. मल्लार पंडित कोण हे ध्यानात येत नाही. मल्हारराप होळकर प्रसिद्ध आहे.. या पत्रांत सर्व राजपूतमरांठे-बाजीराव व त्याचे सरदार, महाराणा, सवाई जयसिंह इत्यादि-हिंदूंनी दोन लाख सेना एकत्र करन शत्रूचा अर्थात् नादिरशाहाच्या परचक्राचा पराभव केला तर हिंदूचे सामर्थ्य एकदम प्रत्यपात येऊन मुघल साम्राज्य मायतेच सर्वस्वी त्यांच्या ताचीन होईल. नाही पेक्षा मुसलमानांचा ·किमधिक सूज्ञतमेष आप्ततमेषु लेखनाडंबरेण त्यलम् ॥ A १२ उदेपूच्या व्यास घराण्याकडील काही पत्रं वरचष्मा कायम राहून हिंदूंचे कर्तृत्व व त्यांचा धर्म या दोहोंचा -हास होईल अशी कल्पना पुढे मांडण्यात आली आहे. नादिरशाहाच्या स्वारीमुळे चकत्याची-मुघली पादशाही बुडाली हे वस्तुनिदर्शन बाजीरावाने निदान दोन ठिकाणी केले आहे (बहेंद्र- चरित्र ले.४१, पेद १५।७५). आणि नादिरशाहाचे म्हणजे परक्याचे राज्य तर सर्वांसच त्रासदायक होईल ही कल्पनाही त्याने बोलून दाखविली आहे (पेद १५।७२ ). येथे त्यापुढे जाऊन सर्व हिंदूंनी एक होऊन आपला प्रभाव दाखवावा आणि धर्मरक्षण करावें अशी कल्पना मांडली आहे. ] श. १६६१ सिद्धार्थी श. १६६१ आषाढ शुद्ध शुचि शुक्ल ३ ॥ श्री॥ इ. १७३९ जून २८ ॥ श्रीगौरीपति ॥ ॥ श्रीतुलजा ॥ स्वस्ति श्रीमत्सुरासुरनरकिंनरनिकरोरगपतिमौलिमालाविलसत् सुमनोराजिनाराजित चरणांबुजागसुतांगीरुतवामांकसंन्निविष्टसर्वमंगलासप्रेमावलोकनप्रमुदितपरमशिवचरणनलिन- समासादितनिरतिशयभूमंडलेश्वर्यसंतोषितार्थिनिवहजेगीयमानयशस्तोमसोमप्रकासितदिगंतरा- लेषु ॥ प्रबलप्रत्यर्थिपृथ्वीपतितिमिरहरणपटुतरप्रौढप्रतापदिनकरविद्योतमानेषु ॥ सुहृत्समूहविकसनकमुदबांधवेषु ॥ पूर्वपूर्वधन्यराजन्यधुरिणाचरितधर्माचरणप्रचारणप्रवर्त- मानानुवर्तमानकायवाङ्मनोवृत्तिषु ॥ अस्मत्परममित्रेषु ॥ श्रीमन्महाराजाधिराजमहाराणा श्रीमज्जगत्सिंहनृपवर्येषु ॥ श्रीमन्महाराजाधिराजशंभुराजछत्रपतिनृपवर्याणां ॥ श्रीस्मरणपूर्वकं विहितं स्मरणं अत्रत्यं श्रीमद्देवाधिदेवसेवितपादारविंदायाः प्रसादाद (मत्रांस्ति ॥ अत्रत्यं भद्र शुचिशुक्लतृतीयावधिज्ञात्वा भवदीयं स्वास्तिलेखनेन वय आनंदीयास्मः विशेषस्तु भवद्भिः प्रेषितो पत्रदूतो सुदिने प्राप्तः तदवलोकनेन चेतसि यः समारंभो जातः स पत्रलेखनेन न तृप्ताः तत्र लिखितं अवयोऐक एव व्यवहारेति तर्हि तत्सर्वं सम्यगेव अथच आषाढकृष्णसप्तम्यां कुमारप्रतापसिंहस्य विवाहोस्ति तर्हि भवद्भिः सहपरिवारेण एत्य उत्सवो द्रष्टव्य इति लिखितं मत ऊर्ध्वं किमस्त्व- धिकं यत्र भवंतः संतः तत्र वयं तिष्टामः विवाहोत्सवं कृत्वा जातविवाहानंदलेखनेन मना संतोषणीयम् भूरसषडिलाभूसंख्ये वर्षे सित्वार्थि वत्सरे लिखितोयं वर्णनिकरदूतः (महाराणा) जगत्सिंह सारांश छत्रपति शंभुराज (संभाजी) → आपलें पत्र पावलें. आनंद झाला. आपण लिहिले की, आपला दोघांचाही एकत्र Iच आहे. आषाढ कृष्ण सप्तमीस कुमार प्रतापसिंहाचा विवाह आहे.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ - सहपरिवार येऊन उत्तव पहावा म्हणून लिहिले. त्यात जेथें जारण ते. आम्ही आहोच, विवाहोत्सव होऊन आनंद झाल्याचे लिहावे व संतोप यावा. [ येथील शंभुछत्रपति म्हणजे कोल्हापूरचा संभाजी. प्रतापसिंह हा महागना जगत्सिंहाचा मुलगा. चा पत्राच्या तारखेविषयी थोड्या शंका आहेत. दे| वर्पसंख्येचा निर्देश 'भूरसपडिलामू' असा केला आहे. या शब्दांनी चचित होगा। संख्या ११६६१ येते. तेव्हा यांतील पहिला १ अर्थात् शेवटचा भू गाढला पाहिजे. म्हणजे १६६१ ही संख्या उरते. ही संख्या शक वर्षांची धरली म्हणजे निवाधि संवत्सर त्याशी जुळतो. आपाद कृष्ण सप्तमी हा निर्देश पोर्णिमांत आपाढाचा धराया नर हे पत्र लिहिण्याच्या सुमारात विवाह होऊनही गेला असेल. अमांत आपदाचा भरावा तर उदेपुराहून आलेल्या पत्रांत अमांताचा उल्लेख सहता यावयाचा नाही. तेव्हा येथे मान असलेल्या पोर्णिमांतांचा अमात करून घातला असेल काय! पोनिमात सापाय- अमांत ज्येष्ठ वद्य; अमांत आपाढ वद्य = पोर्णिमांत श्रावण यय. काही असले तरी अमांत आपाढ वयांत लमाचे मुहूर्त असण्याची शक्यता कमी असल्यामुढे येधीर आषाढ रुष्ण पौर्णिमांत असावा.] .}. ८ श. १६७५ श्री इ. १७५ सुमार ॥ श्रीमदशेषप्रशस्तराजन्यवृंदमोलिवंदितचरणारविंदम्पदादेडातादितोपितक्षत्र कुलबरेषु प्रचंडभुजदंडखांडतारातिशंडपुंडरीकांचितयशोजलधिमोदरान ॥ ॥ मीनापन' चलविभ्रमकपात्रेषु ॥ अनवरतार्थिसाथैटीवतरणसमुन्वतका ॥ सिविनाधिगजेनु । श्रीम. न्महाराजाधिराजमहाराणानृपकेसरिषु॥ श्रीमन्जगत्सिंहदेवाना शाहछत्रपती ज्ञापकोयं वर्णदूतः ॥ श्रीमरुपया शमत्र ययमपि उभयराजदाग्यप गमि ।' कुतः उभयस्य व्यवहारस्त्वेक एव अन्यत्र श्रीमपितरोन्दुकोमुदिनि गनेन लोक कुनयोनिरतिश[य]तुष्टिजनिता युप्मामेषितजयसिंदारसिंहापगली नम् ॥ (2] नीरजाभ्यां सर्वोप्युदन्तः श्रुतिगोचरीझतः तादृशमेय भविष्यनि अन्योन्या ...... भूयो भूयो विनयातिशयप्रकाशलेसचोरानंदनीया पया ॥ ......म पnि't निसुज्ञाप्रति विशेष काय लीहीण ॥ যায় महारागा राजसिंह जगसिंह व शाहू उत्रपति यांच्या मैत्रीचे पत्र पाठयि आई. आहे. आम्हीही दोन्ही गजट्टा, कुशल इनिधनी. कारण दोभाचार. आपण पाठविलेले जयसिंह व शुसिंह येथे येऊन पारपान न.

·शिंदे यांची कागदपत्रे क्र. ३५१). उपर्युक्त राजसिंह मेला तेव्हां त्याची राणी गरोदर त्याचे नाव रत्नसिंह. अरिसिंहाच्या वागणुकीस कंटाळून राज्यांतील कित्येक उमरावांनी घेण्याचा प्रयत्न केला (राजपुतानेका इतिहास २१९५६-९६). या पत्रांत कृत्रिम नृपः ८९. १२ उदेपूरच्या व्यास घराण्याकडील काही पत्रे ९ श. १६९१ ॥श्री॥ इ. १७६९ सुमार ॥ स्वस्तिश्रीमदमंदाकिनीसंदोहसंपूरिताशेषजटा ॥ मंडलपरिलसच्छिवचरणद्वंद्व- निद्वभजनासा ॥ दितसमस्तपुमर्थसार्थसार्थकीकृतनिजवंशाव ॥ तारेषु पूर्वपूर्वधन्य- राजन्यमूर्धन्याचरितधर्माचार णप्राचारणचातुरीधुरीणेषु ॥ सौजन्यसिंधुपु ॥ श्रीमहाराजाधिराजमहाराणाश्रीमदरिसिंव्हन ॥ पर्येषु ॥ पंडितरामचंद्रगणेशा चरितमाषा ॥ कदंबमावेदयेत्ययं वर्णनिकरः शमत्र श्रीमझ ॥ पया धैर्मत तदनुदिन मेधमानमिहामहे ॥ गोचरः ॥ स्तु श्रीमद्राज्यवृत्तं पंडितविष्णुमहादेवशिवाकां ॥ तभट्टैविविचोक्तमत्रापि यशवंतरावबाबल्या॥ प्रभृतिभिः लिखित शतिश- लक्षाणि गृहित्वा रु ॥ त्रिमनृपपक्षपातो विधेयो इति पर स्वस्माभि ॥ नांगीरुतं श्रीमत्प्रांत सत्वरमेवागम्या स्वामिद्रो ॥ हकेभ्यो शासने रुत्वा श्रेमदीयाज्ञा प्रवर्तविश्या ॥ मो विशेषो- दंताः शिवाकांतभट्टपत्रद्वारा ज्ञेय इ॥ त्येलं पल्लवितेन ॥ सारांश रामचंद्र गणेश (कानडे)→ महाराणा अरिसिंह इकडील राज्याचे वृत्त विष्णु महादेव व शिवाकांत भट्ट यांनी विस्ताराने सांगितले नसेल. यशवंतराव वाचळे वगैरेंनी लिहिले की, छत्तीस लाख रुपये घेऊन तोतया राजाचा पक्ष घ्यावा, परंतु ते आम्ही कबूल केले नाही. आम्ही लवकरच त्या प्रांती घेऊन स्वामिद्रोह्यांना शासन करून आपला अमल चालू करून देऊ. [ यांत आलेला अरिसिंह वर आलेल्या जगत्सिंहाचा मुलगा होय. जगत्सिंहानंतर त्याचा थोरला मुलगा प्रतापसिंह आणि त्यानंतर त्याचा मुलगा राजसिंह गादीवर आला. पण तो निःसंतान मेल्यावर त्याचा चुलता किंवा प्रतापसिंहाचा धाकटा भाऊ अरिसिंह इ. १५६ १. मध्ये गादीवर आला आणि इ. १७७३ मध्ये मेला. रामचंद्र गणेश कानडे हा थोरल्या माधवरावाच्या कारकिर्दीत उत्तरेत झालेल्या स्वारीतील एक मुख्य सरदार होता. विष्णु महादेव गद्रे हा सावकारी पेशाचा मनुष्य उत्तर पेशवाईत उत्तरेतील विशेषतः. राजपुतान्यांतील मामलती करी. शिवाकांत भट्टाचे नांव चटकन् कोठे आढळले नाही. यशवंतराव वाबळे इ. १७८५ मध्ये जयपूरकरांकडून मारला गेल्याचे दिसते (महादजी . होती. पण परिसिंहाच्या भयाने ती गोष्ट लपविली गेली. पुढे तिला मुलगा झाला. याच्या पक्षाचा पुरस्कार केला. परंतु रत्नसिंह वयाच्या सातव्या वर्षी देवी येऊन मरण पावला. पण बिथरलेल्या सरदारांनी त्याच्याच वयाच्या दुसऱ्या एका मुलास रत्नसिंह नाव देऊन त्याच्या तर्फे अरिसिंहाशी विरोध चालू ठेवला आणि मराठ्यांची मदत सन्या रत्नसिंहाला उद्देशून असावा.]

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ "} . सु. ११७९ शव्याल २१ १० श. १७०० कार्तिक वद्य ७ श्री इ. १७७८ नोव्हेंबर ११ दन्तक अज सरकार श्रीमत राजश्री नारायणराव बार्गळ याणी कमाविसदाराण. चं ठाणेदारान व जमीदारान व नाकेदारान व बाजे लोक माहालाणिहाये साा तिसा सवैन मया अलफ प्रो बनूढा येथून सरमजाम कोठीस चैल सुमार ३५ पस्तीस व सुदधा सुमार : घ्यार व पोरगे सुमार २ दोन व लद(म्ह)सी सुमार' च्यार व तटे सुमार ३ व मानसे सुमार २५ पचेदीस चेकून तीस असा- वगैर सरमजाम किले राणोद्यास जात अहे यासी मायामधे कोन्ही हासलाविशई दिकत न करता नदीनाला अंपलाली हद पार करून देणे रात्री ज्या वस्तीमधे राहातील तेथे चवकीपाहन्याचा जापता ठेऊन कोन्हे गोष्टीचा उपद्रव न देणे [नि*] जाणिजे [नि*] छ २१ माहे शवाल [व] ॥ श्री।।मोर्तव । सुद [ कागदाच्या पहिल्या दोन ओळींच्या उजव्या अंगास बदामी शिक्यांत* ] ॥ श्री॥ । रुग चरणी । तत्पर भोजराव । सुत नारायनरा । व बारगल "} . वि. सं. १८३७ (श्रावणादि)। ११ श. १७०३ चैत्र वद्य वैशाख वय ३ ॥ श्रीरामनी॥ इ. १७८१ एप्रिलं ११ ॥ स्वस्त श्रीमन्नीपीलनीगदीतलीलोमारमणचरणशरण ॥ महाराणाजी श्रीभीम- सीधजी सेवामे सुभेदार श्रीमा ॥ धोरावजी सीदेकेन बंचे ईहाका समाचार आपके रु॥पातो भला हे आपका सदा भला चाहीजे.आप्रं चाा ॥ घणा दीन हुवा कागद समाचार आया न्ही सों याद ।। कर कागद लीपावेगा ईहाका समाचार सावतभी । म सीधा लीण्या हे तथा पंडत गोवींदरावजीकु ॥ ॥ लीण्या हे जी मालुम होवेगा मिति -वेसाप ॥ वदी ३ सं॥ १८३७ मु॥ गुजरात सारांश माधोराव शिंदे → महाराणा भीमसिंह येथील समाचार सावंत भीमसिंह व पंडित गोविंदराव यांस लिहिला आहे त्यावरून समजून येईल. आपला समाचार कळवावा, [अरिसिंहाचा धाकटा मुलगा महाराणा भीमसिंह इ. १७७८ मध्ये गादीवर आला व इ. १८२८ मध्ये मेला, माधोगव शिंदे म्हणजे महादजी शिंदे. भीमसिंह गादीवर चसल्यानंतर थोडे दिवसपर्यंत झालेल्या घडामोडींत रावत भीमसिंह येतो; पण सावन भीमसिंह आलेला मला आढळला नाही. पंडित गोविंदराव म्हणजे गोविंदराव पुरुषोत्तम हिंगणे तर नसेलना?] .

·अनंत (सभासद) हा केवढा प्रमुख गृहस्थ होता, मराठे व मोगल या दोघांच्या झगड्यांत मिळते ती मराठी इतिहातास उपयोगी आहे. मूळ फ्रेच ग्रंथाच्या पृष्ठांचे आंकडे व तारखा राजास मोगल फौजानी पकडून घेतले. राजाच्या कित्येक ब्राह्मण सल्लागारांनी (कवि. मोगल लष्कराच्या सेनानायकांशी त्या ब्राह्मण कारभान्यांनी रामराजास-छत्रपतीच्या गादीवर बसविण्यात आले. संभाजीचा पुत्र होता, त्याचा हक ९१ १३ फ्रन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे १३ फ्रेंन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे (रा. व. डॉ. गो. स. सरदेसाई, कामशेत.) फ्रेंन्सिस* मार्टिन हा फ्रेंच इंडिया कंपनीचा एक हुशार अंमलदार होता. याने पांदिचरीची स्थापना करून फ्रेंचांच्या व्यापाराची भरभराट केली. ही वसाहत स. १६७५ त सिद्ध झाली ती अयापपावेतों चालत आहे. फ्रेंचाची राज्यवृद्धि पूर्वप्रदेशांत करणारा मार्टिन हाच पहिला प्रमुस गृहस्थ होय. हा गृहस्थ ता. ३० डिसेंवर स. १७०६ रोजी पांदिचरी येथे मरण पावला. सन १६७७ त शिवाजीने कर्नाटकावर स्वारी केली तेव्हां मद्रासचे इंग्रज व पादिचरीचे फ्रेंच यांनी त्याची समजूत काढून आपला बचाव केला. मार्टिनने आपल्या कारभाराची टिपणे लिहून ठेविली ती पुढे प्रसिद्ध झाली. त्यांत शिवाजी, संभाजी, राजाराम यांच्याशी त्याचे व्यवहार घडले त्याचा निर्देश आहे, तो बहुमोल होय. स. १६८९ पासून १६९३ या पांच सालांतील बरीचशी माहिती मार्टिनच्या या लेखांत असून, तीत राजाराम व जिंजीचा पेढा यांचे तपशील भरपूर उपलब्ध होतात. १६९ त पांदिचरी ठाणे डचांनी जिंकलें व मार्टिन काही वर्षे त्यांच्या कैदेत पडला. जिंजीच्या वेढ्यांतील मराठ्यांच्या बाजूची इतकी तपशीलवार माहिती दुसरीकडे उपलब्ध नाही. झुल्फिकारखान व राजाराम यांचे अंतस्थ सूत कसें जुळले होते, कृष्णाजी पादिचरीचे फ्रेंच आपला वचाव कता करीत होते वगैरे अंतस्थ माहिती या लेखांत दाखल केल्या आहेत. उतारे. पृ० 33 ] याच महिन्यांत [मार्च स. १६८९] बातमी आली की संभाजी कलशच्या द्वेषाने ) राजाशी बेइमान होऊन मोगलांस त्याच्या मुक्कामाची वर्दी दिली. अगोदरच सूत. जमविले होते. पृ० ३९] एप्रिल. जिंजीच्या सुभेदारात बातमी आली की शिवाजीचा दुसरा पुत्र मानला नाही. ज्या ब्राह्मणकारमान्यांनी संभाजीचा विश्वासघात केला, त्यांनीच राम- राजाचा पुरस्कार केला. संभाजी-पत्रास 'गादीवर वसविले तर तो वयांत आल्यावर पुढे. 11770 वें = इ. १९५१ जून :

·९२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ आपला सूड घेईल या भीतीने कारमान्यांनी ही कारवाई केली. तथापि शाहूचा पक्ष उचलून धरणारे काही लोक आहेतच. पृ. ४६ ] जून १६८९. या महिन्याचे अखेरीस जिंजी येथे मराठे व मोगल लण्कर यांची लढाई होऊन दोहों पक्षांचे काही लोक पडले; दोघांची बरोबरी होऊन ते आपापल्या ठाण्यांत परत गेले. गोवळकोंड्याहून आमच्याकडे बातमी आली की संभाजीचे शीर कापून ते मिरविण्यांत आले. हाच प्रकार बादशहाच्या मुक्कामावरही जाहीर करण्यात आला. पृ. १९] जुलई १६८९. जिंजीच्या मराठी लष्कराने मोगलांचा पराभव केला. मोगल लष्कर आपल्या तळमुक्कामी परत गेले. पृ. ५५ ] स. १६८९ च्या ऑक्टोबर आरंभी बातमी आली की जिंजीचा सुभेदार हरजीराजे महाडिक मरण पावला. तो आठ दहा दिवस आजारी होता. पृ. ५९] ऑक्टोबर १६८९. कनाटकांतील हिंदूंची सर्व मंदिरे पाडून टाकण्याचा बादशहाचा हुकूम आला असून त्यामुळे हिंदु लोक हवालदील झाले आहेत. बादशहाच्या लष्करांत लक्ष्मीनायक म्हणून एक हिंदु सरदार आहे. काही पायदळ व काही स्वार ठेवून त्याने बादशहाची नोकरी पत्करली. नोकरी पत्करतांना त्याला वचन दिले होते की तुमच्या मंदिरांस उपसर्ग होणार नाही. परंतु हिंदूंची मंदिरे पाडण्याचा हा नवीन हुकूम आल्याबरोबर लक्ष्मीनायकाने तेथील पाळेगारांस कळविलें, तुम्ही आता जास्त फौज तयार करा. आपली मंदिरें, मुसलमान पाहू लागतील तर त्यांच्याशी आपण लढून त्यांचा पाडाव केला पाहिजे. पृ. ६.] नोव्हेंबर १६८९. राजाराम योग्याचा वेष घेऊन चार ब्राह्मण सरदारांसह वेलोर येथे दाखल झाला. वेलोरचे ठाणे जिंजीच्या हुकमतीत आहे. वाटेने त्याचे फार हाल झाले. सहाशे मैलांचा हा सर्व प्रवास राजाने पायींच केला. मोगलांनी ओळखू नये म्हणून त्यांनी वेप पालटले होते. वेलोरच्या अधिका-यांनी त्यांस ओळखून , ठाण्यात घेतले. जिंजीचा अधिकारी हरजीराजे महिन्यापूर्वी मरण पावला. पण त्याची बायको शिवाजीची कन्या राजारामास दाद देईना. तथापि तिचा पक्ष बलवान् नव्हता. राजाराम जिंजीस येतांच तिने ठाणे त्याच्या हवाली केले, नवन्याचा व तिचा धनसंचय होता तोहि सर्व तिने राजारामास दिला. जिंजीच्या अधिकान्यांनी व लष्कराने राजारामाची हुकमत मानली. जिंजीत मराठी राज्याचा कारभार चालू झाला. पृ. ६७ ] डिसेंबर १६८९. राजारामास मोठी अडचण पैशाची, फोजेशिवाय निभाव कसा लागावा ! पैशाशिवाय फौज कशी जमणार! जवळ मुख्य कारभारी प्रल्हाद निराजी होता. त्यानेच शत्रुचे निवारण करून राजारामास सांभाळून भुसरूपपणे इतक्या दूर आणिलें; नाना संकटांस तोंड देऊन त्याचा बचाव केला. पुष्कळदा राजा- ·१३ फेन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे ९३ रामाचे पाप चालेनात तेव्हां त्यास प्रल्हादपंताने आपल्या पाटुंगळीस घेऊनहि वाहून नेले. अर्थात् त्याजकडेच राजारामाने जिंजी येथे आपला सर्व कारभार सोपविला; जणू काय हा प्रत्यक्ष बापच असा त्याचा मान राजाराम ठेवतो. परंतु असा हा कारभारी निस्पृह थोडाच राहणार. त्याचाहि स्वार्थी डाव होताच. त्याने राजारामास खुशालचैनीची चटक लावली. पहिल्याच तीन महिन्यांत (पृ. ६८) त्याने तीन चार बायकांशी रामराजाचे विवाह जमविले. हिंदूंचा कोणताहि समारंभ म्हटला की त्यास नतकी तर अवश्यच पाहिजेत. प्रल्हादपंताने या नर्तकींचे तडि राजारामात आणून दिले. मग त्याच्या उपभोगात सीमा काय ? दुसरे रुत्य प्रल्हादपंतानें केलें तें पैसा जमविण्याचे एक न्यायासन उभारले, त्याजपुढे पूर्वीच्या अंमलातले सर्व ब्राह्मण व इतर अंमलदारांस आणून त्यांजकडून पैशाची मागणी केली. नंतर व्यापारी, सावकार, दुकानदार ज्या कोणाजवळ पैसा आहे अशी खबर लागे त्यांजकडून पंतानें पैसे जमविले. त्याने सर्वत्र जाहिरात कळविली की मापले प्रभु छत्रपति या देशांत आले, त्यांचे दर्शन घेऊन नजराणा करणे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. प्रत्येकाने आपापल्या शक्त्यनुसार प्रस्तुतच्या संकटांत छत्रपतीचे साह्य केले पाहिजे. पृ. ६८-७१ ] कोलांदे नांवाचा आमच्या वखारीतला दुभापा क्रिस्ती असून कैक वर्षे इमानाने नोकरी वजावीत आहे. या गृहस्थाने चोरीने पुष्कळ पैसा जमविला असून त्याचा फैसला करण्यासाठी आमच्या कोर्टापुढे ताबडतोब पाठवा अशी मागणी प्रल्हाद- पंताने आमच्याकडे पाठविली आहे. पृ. ५२ ] डिसेंबर स. १६८९. बादशहाच्या हुकुमाने मुसलमान लोक हिंदूंची मंदिर पाहू लागले असे पाहून लक्ष्मीनायकानें बादशहाची नोकरी सोडून तो जिंजीच्या अंमलाखाली दाखल झाला. त्याने प्रांतात सर्वत्र आदेश दिला आहे की आपली जात वे आपला धर्म यांचे संरक्षण करण्यासाठी बादशहाशी लढण्यास सिद्ध व्हा. स.१६९० - पृ. ७r ] आमचा बाह्मण वकील जिंजीस गेला होता तो १ जानेवारीस पांदि- चरी येथे परत आला. त्याबरोबर राजारामाची व प्रल्हादपंतांची पत्रे आम्हांस आली आहेत की आम्ही पांदिचरीस जे तटबंदीचे काम चालपिलें आहे ते एकदम बंद करावे. यासाठी राजारामाचा एक वकीलहि येथें, माला आहे. पृ. ७५ ] जाने. १६९०. जिंजीस जाऊन आलेला आमचा ब्राह्मण वकील कळवितो, जिंजीस उघड लूट चाललेली आहे. लष्करास पगार नाही व लष्करी लोक दुकानांत व कोठारात शिरून वाटेल तो माल घेऊन जातात; धनिकांकडून जबरदस्तीने का उकळतात : शत्रुमलसाप्रमाणे आपल्या मुलुखाची नासधूळ चालली आहे.

·९४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड,५ . पृ. ७७] जानेवारी अखेर, लक्ष्मीनायक बंदर (१) याने बादशहाविरुद्ध पुकार: करून तीन हजार स्वार व सहा हजार पायदळ घेऊन जिंजीस प्रयाण केले. राजा- रामाचे भेटीस आला. पण यांत काही तरी बादशहाचा कावा आहे असा संशय येऊन बाह्मण कारभाऱ्यांच्या सल्ल्याने राजारामानें लक्ष्मीनायकाची भेट घेतली नाही. पृ. ८r ] फेब्रु. मार्च (!) लक्ष्मीनायक आठ दहा दिवस जिंजीबाहेर तळ देऊन होता. दरम्यान त्याचे राजारामाशी संगनमत झाले. आपण दोघे एकधर्मी, समान शत्रूशी लढले पाहिजे. उभयतांच्या गाठीभेटी झाल्या. लक्ष्मीनायकाचा लष्करी संच मराठी फौजांस मिळाला. मिळून बारापंधरा हजार स्वार जमला आहे, त्यांत बरेचसे बंदुकवाले आहेत. हा सर्व जमाव हाताशी घेऊन लक्ष्मीनायक कर्नाटकांत संचार करीत आहे. बाहेरच्या कित्येक ठाण्यांत मोगली लष्कर होते ते आपली ठाणी सोडून निघून गेलें. काहींनी मद्रासला जाऊन आश्रय घेतला आहे. पृ. ८५] मार्च १६९०. राजारामाची इच्छा दिसते की जिंजीतून बाहेर निघून समुद्र किनाऱ्याच्या भागात फिरावे आणि किनाऱ्यावरील तीन युरोपियन राष्ट्राच्या वखारीतून पैसा जमवावा. पृ. ८९] मे १६९०. बंदर लक्ष्मीनायक आपली हिंदु फौज घेऊन कर्नाटकातून ८-१० मजला मोगलांवर चालून गेला; लढाई होऊन पराभव पावला आणि एका गीत आश्रयार्थ जाऊन बसला. त्याला मुस्लीम स्वार सामील झाले होते ते सोडून गेले. त्याचेहि पुष्कळसे लोक निघून गेले. तेव्हां त्याने जिंजीच्या मराठ्यांकडे द्रव्यसाह्य मागितले. पण जिंजी येथेच पैशाची व लष्कराची धांदल उडाली होती म्हणून नायकाला येथून काय मिळणार ! पृ. ९७] जून १६९०. डच व्यापान्यांनी जिंजीस राजारामाकडे सटपट करून पांडिचरी काबीज करण्याचा उद्योग चालविला; पण मार्टिनचा वकील जिंजीस होता त्याने युक्तीने हा प्रयत्न हाणून पाडिला. याच महिन्यांत जिंजीच्या कारभान्यांनी पनात साठ विद्वान ब्राह्मणांकडून यशःप्राप्तीसाठी यज्ञ चालविला आहे. बादशहाला मरण यावें हा त्या यज्ञाचा हेतु. दोन तीन आठवडे हे यज्ञरुत्य चालू होते. पृ. १०० ] जुलई १६९०. राजाराम समुद्र किना-याच्या पाहणीला गेला. तेवना- पट्टनला तो आल्याची बातमी ६ तारखेस आली. येथें डच अधिका-यांनी त्याला दोन हजार पागोडा नजराणा दिला. नंतर राजाराम पोटोनोव्होला गेला, तेथें अनेक पोर्तुगीझ व्यापायांनी त्याला भेटीची दक्षणा म्हणजे प्रत्येकानें चारशे *चक्रं, किंवा दीडशे दोनशे अशा रकमा दिल्या. पृ. १०१] जिंजीच्या कारभारास पैशाची विकट स्थिति उत्पन्न झाली असून लष्कराला पगार नाही; लोक भराभर सोडुन चालले. कारमारी म्हणतात तेवनापट्टण य * सेनापती दाभाड दप्तर भा. १ प्रस्तावना पहा.-सं० ·१३ फ्रेंन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे ९५ त्यासभोवारचा तोफेच्या टप्याचा प्रदेश केंचाना विकुन ५० हजार पागोडाचा ऐवज उभा कराया. पृ. ११३] ऑगस्ट स. १६९०. मोगल फोजाना लछमी नायकाचा पराभव केला, तेव्हा तो लोप मजला कदन पळून गेला. ही बातमी ऐकून जिंजीच्या मराठी सरकारचा घबराट उडाला. जिंजीतील लोक बाहेर पळून जाऊ लागले. सुद्द राजाराम जिंजी सोडून जाण्याचा बेत फरतो. पण मामण प्रधान त्यास विरोध करतात. "तुम्ही जिंजी सोडून जाल तर मग सगळाच घात झाला असे होईल " हे त्यांचे म्हणणे! पृ. ११९] सं. १६९०. उरलीसुरली हिंदू फौज जिंजीच्या आश्रयाला माली तेव्हा चहूंकडे मोठा हाहाकार उडाला. मोगल फौजाहि मराठ्यांच्या पाठलागावर धावून आल्या. त्यांनी लगोलग जिंजीला वेढा घातला. वंदर लछमीनायकाने जी कित्येक ठाणी हस्तगत केली होती ती भरामर मोगलांचे कवनात गेली. या धुमाकुळामुळे भैदानी प्रदेशाचे रहीश बचावासाठी सेरारा पळू लागले किंवा युरोपियनांचा माश्रय . घेऊ लागले. पुष्कळ ब्राह्मण पांडिचरीत येऊन फ्रेंचाचा आश्रय मागत आहेत. ते म्हणतात हे आम्हास गुलाम म्हणून पकडून विक्रय करतील. पृ. १२० ] चोया दरोडे योकाळले आहेत. त्यांतच मराटे सामील होऊन लुटालूट करीत आहेत. रामराजा व त्याचे प्रधान यांनी तंजावरच्या राजाकडे सख्य जोडून मदतीची याचना चालविली आहे. मदुरा-म्हैसूरच्या संस्थानांकडेहि त्यांचा हाच प्रयत्न चालला आहे. जिंजी लढविण्याचा त्यांचा उयोग चालू झाला. परंतु आपसांतल्या हेवादाच्यामुळे सर्व मराठ्यांचे ऐक्य बनत नाही. त्यांच्या काही सरदारांनी मोगल सेनापतीत द्रव्य व नजराणा दिला आहे. एका तंजावरकराने मात्र फोज, सामान, पैसा राजाराम महाराजांस पुरविला. पृ. १२५ ऑक्टो. १६९०. मोगलफौजा जिंजीवर माल्या आहेत. बारा पंधरा . हजार उत्कृष्ट स्वार, तसेच बारा पंधरा हजार राजपूत वदाज, लुटारू पेंढारींची एक चांगली पलटण [पृ. १२६ ] अशी ही सर्व फौज असून त्यांचा मुख्य सेनापति झुल्फिकारखान आहे. पेंढाऱ्यांना नियमित पगार मिळत नाही. लुटीच्या संधीस्तव ते मोगल फौजेच्या आघाडीस राहतात. या मोगलांशी लढणारी हिंदु फौज जिंजीचे मैदान रोखून बसली आहे. मोगलांकडील सामान व चरणारी जनावरे हे मराठे लुट्न घेतात. त्यांच्यांतच तंजावर महाराजांची दोन हजार फौज सामील झाली आहे. पृ. १२७ ] उभय वाजूंची तोफांची मारगिरी जिंजीवर चालू झाली असून, त्यांचे मावाज पांडिचरी येथे मोजता येतात. पृ. १२९] ऑक्टो. १६९०. उभय पक्षांच्या लुटार पेंढाऱ्यांच्या टोळ्या पांडिचरीच्या आसमंतात वावरत आहेत, मुस्लीम पक्षाच्या लुटारूंनी आपला संचय. हिलेनौर येथे जमविला आहे.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ पृ. १४३ ] फेब्रु० १६९१ या मास अखेर राजाराम जिंजीस परत गेला. पृ. १४५] मार्च १६९१ झुल्फिकारखानाचे मदतीस महाराष्ट्रांतून आणसी फौज पंधराशें स्वार, दोन हजार राजपूत, युद्धसामुग्री व पैसा माला आहे. पृ. १५० ] मे १६९१. जिंजीला मोगलांचा वेढा पडला आहे. उभय फौजांची मारामारी चालते. दररोज उभयतांच्या लहान मोठ्या लढाया होतात. मोगल स्वारांना छावणीच्या बाहेर आठ लीग ( २४ मैल) पावेतो चारणीसाठी जावे लागते. आमची गुरें पकडण्यासाठी ते पांडिचरीच्या जवळ चार दोन मैलांवर आले. पृ. १५१] मे १६९१. जिंजीवरील मराठी फौजात कलह लागला आहे. मुख्य प्रधान व ब्राह्मण कारभारी खाण्यापिण्याची मजा करून राहतात, पण फौजांना पोटास न मिळाल्याने उपास पडतात. यामुळे उभयतांत मोठी तेढ उत्पन्न झाली आहे. [ कित्येक सरदार धन्यास सोडून चालले १] यास्तव रामराजाने दोन तीन प्रधान कारभान्यांत नोकरीतून बडतर्फ केलें. पण या कारभा-यांच्या मदतीशिवाय कामें कशी निभावणार ! ': प्रधानांना खात्री वाटते की आपल्याशिवाय कारभार नीट चालणार नाही. पृ. १५५] जून १६९१. या महिन्यात मोगल मराठ्यांचे दोन तीन संग्राम चांगले वनून आले. त्यांत उभय पक्षाचे बरेच लोक पडले. मोगल फौजांस मदतीचा व साहित्याचा पुरवठा चांगला होतो. पृ. १५९ ] जुलई. तंजावरचा महाराज जिंजीकरांस पेशाची मदत देत नाही. -राजारामाचे वकील तंजावरास जाऊन पैसा मागत आहेत. ते म्हणतात, सर्व हिंदूंनी एकदिलाने धर्मरक्षण केले पाहिजे. पुष्कळ वाटाघाट होऊन शेवटी तंजावरकराने पेसा व फौज ाजजीवर पाठविण्याचे मान्य केले. पृ. १६९ ] नोव्हें० १६९१. सुलतान कामवक्ष मोगल फौजेत येऊन दासल होणार, तेणे करून प्रांतांत चहूकडे चिंता उत्पन्न झाली आहे. दक्षिणचे हिंदु सत्ताधीश व जमानदार हवालदील होतात. झुल्फिकारखानाने राजारामास लिहून कळविलें, वेलोर तुम्ही आपल्याकडे ठेवून जिंजी माझ्या हवाली करा. एकदां कामयक्ष दाखल झाल्यावर मग माझे हाती सत्ता राहणार नाही. राजारामाने आपल्या कारभान्यांशी याची पाटाघाट केली आणि ७०) 'जिंजी लढविण्याचा निश्चय केला. (पृ. १७० मोठी फाज तंजावर महाराजाकडून येण्याची त्यांना आशा आहे. चिन लढाऊ माणसाना राजारामाने जिंजीतून बाहेर काढून दिले, आणि किल्ला लढविण्याची सिद्धता केली. झुल्फिकारसांनाशी राजारामाचें अतःयत बनले आहे. म्हणून जिंजी किल्ला काबीज करण्याची सानाची इच्छा नाही. जोराचा पावसाळा चालू होऊन जिंजीच्या आसमंताचे तलाव सर्प नईप भरले. मोगल छावणीजवळचा एक मोठा तलाव फुटून नाश झाला. त्यात माणसे, जनार, गाई, . : तंबू, धान्यसामुग्री पुष्कळ गमावली.

·१३ फ्रेंन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे ९७ .] पृ. १७५] डिसेंबर १६९१. तंजावरकराने मोठी रकम राजारामाकडे पाठविली, न्याजमुळे जिंजीचा बचाव राजाराम करीत आहे. पृ. १७९] जानेवारी १६९२. व्हिलेनूर मोगलांचे कवजात होते, त्याजवर रुष्णा मंताजीने चढाई करून मोगलांस घालवून ठाणे काबीज केलें; [पृ. १८० ७ जानेवारी. पृ. १८१] पांडिचरीच्या पश्चिमेकडील एका गांवांत मराठ्यांच्या शत्रुपक्षांतील एक ब्राह्मण आश्रयार्थ गेला. त्यास पांडिचरीच्या गव्हर्ननराने आश्रय दिला. या आग- ळिकीबद्दल कृष्णाजी अनंतानं पांडिचरीवर फौजेनिशी चाल केली. त्यास पुष्कळ रकम देऊन गव्हर्नराने परत पाठविलें. पैसा घेऊन रुग्णाजी अनंत परत गेला. पृ. १८३ ] जाने० १६९२, सुलतान कामवक्ष व आसदखान मुख्य प्रधान मोगल फौजांत येऊन दाखल झाल्याची बातमी आली आहे. जिंजीचा वेढा कसोसीने चालवून ते स्थल त्वरेनें हस्तगत करण्याची निकड यांनी चालविली आहे. याबरोबरच जिंजीच्या साह्यार्थ दक्षिणेतून नवीन मराठी फौजा त्वरेने येत आहेत. दक्षिणेतसुद्धा बादशहाने काबीज केलेली मगठ्यांची ठाणी ते भराभर परत जिंकून घेत असल्याचीहि बातमी आहे. या बातमीने जिंजीतील मराठ्यांना नवीन हुरूप चढला आहे. त्यांनी मोगलांच्या लष्करावर दोनतीन छापे घातले. एकदा तर त्यांना चांगलाच जय मिळाला. पुष्कळसे घोडे, एक हत्ती व जनावरें काबीज केली. झुल्फिकारखान मराठ्यांना अनुकूल असल्याची दाट बोलवा ऐकू येते. पृ. १९१] फेब्रुवारी १६९२, कामबक्ष फौजांत दाखल झाल्याने मोगलांचा वेढा कडक बनला आहे. नवीन मोर्चे बसविण्यासाठी त्यांनी मातीची पोती असंख्य तयार केली आहेत. पृ. १९३] १ मार्च रोजी मराठ्यांची व मोगलांची एक चकमक पांडिचरी- जवळ उडाली. मराठे धान्य विकत घ्यायला आले होते. आज वीसपंचवीस दिवस हा झगडा आमचे शेजारी चालु आहे. पृ. १९८ ] मार्च १६९२, झुल्फिकारखान तीन हजार स्वार घेऊन मुलखात लूट करीत होता, त्याने पुष्कळसे जनावरांचे कळप पकडून आणले. मुलें, बायका, पुरुष असे सात आठ हजार इसम त्याने पकडून असून त्यांची विक्री चालू आहे. झुल्फिकारखान बाहेर गेल्याची ही संधि मराठ्यांचे पथ्यावर पडली. त्यांनी लगेच मोगलांचे घोडे, दारूसामान अशी पुष्कळशी सामग्री पकडून घेतली. दोनही पक्षांच्या तोफा सारख्या चालू आहेत, पण फारसा परिणाम त्यामुळे घडून येत नाही. पृ. २०० ] एप्रिल १९९२: मराटे-मोगलांच्या झटापटी सुरू. पृ. २०४] एप्रिल. जिंजीच्या दक्षिण बाजूने मोगलांनी किल्ल्यावर जोराचा मारा चालविला आहे. त्या बाजूने मराठ्यांस जाणारी रसद बंद करण्याकरिता निवडक आणले १३ ·९८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ फौजांचा तांडा बसला आहे. पण राजारामाशी खानाचे सूत असल्यामुळे रात्रीच्या समयी किल्ल्यात खुशाल सामान जाते. पृ. २०५] मे १६९२, चकमकी, लूट, जाळपोळ चालू. पुलिकत पावेतों हा प्रलय उडाला आहे. सर्वस्वाचा विध्वंस होत आहे. पृ. २१४] हाच प्रकार जून १६९२ तहि चालू. पृ. २२३ ] जुलई १६९२. हाच प्रकार पांडिचरीजवळ मोगलांनी चालविला आहे- पृ. २३१] मराठ्यांस पश्चिम बाजूने खडकांतून व जंगलातून रसद भरपूर मिळ- ण्याची सोय असल्याने वेढ्याचा परिणाम घडत नाही (जुलई १६९२). मोगलांनी वारंवार हल्ले चढविले. एका बुरजांत खिंडार पडले त्यातून मोगलांनी प्रवेश करून जम बसविला, परंतु तो सफल झाला नाही, त्यांचे पुष्कळ लोक, जायां होऊन त्यास माघार घ्यावी लागली. पृ. २४४] सप्टें० १६९२. या महिन्यांत मराठ्यांनी दोनदां मोगलांवर हल्ला चढवून यश मिळविले; एक तीन हजारी मोगलांचा उमराव व पुष्कळसे लोक जायां झाले. त्या उमरावाचा चांदीचा नगारखाना व पांच हजार बैल सामुग्री लादलेले होते. त्यापैकी ३ हजार मराठ्यांचे हाती पडले. पुष्कळसे सामान व पैसा मराठ्यांनी बाहेरच्या जिंजीतल्या लोकांस पोचविला. पृ. २५० ] ऑक्टोबर १६९२, मोगलांच्या फौजा जिंजीच्या तटापावेतों पोंचल्या असून त्यांचे हल्ले चालू आहेत. मराठे शौर्याने तोंड देत आहेत. त्यांना बाहेरून भरपूर सामुग्री पोचत आहे. पृ. २५५] नोव्हें० १६९२. जिंजीच्या छावणींतून आलेली बातमी, मोगलांचे हल्ले जिंजीवर चालू आहेत, पण किल्ला त्यांचे हाती पडण्याचे लक्षण दिसत नाही. दक्षिणेतून जिंजीच्या बचावास भरामर फौजा येत असल्याची बातमी आहे. मोगलांच्या लष्करावर आंतील मराटे छापे घालतात, ते यशस्वी होतात. राजाराम व झुल्फिकारखान यांचे अंतस्थ सूत आहे असा जो बाहेर बोभाटा चालतो त्यास पोपक अशाच गोष्टी दिसून येतात, झुल्फिकारखानाचे वकील खुशाल राजारामाकडे जातयेत असतात. उभयतांच्या 'वाटाघाटी चालतात. या वाटाघाटी काही गुप्त काही राजरोस घडत आहेत. बादशहाकडून झुल्फिकारखानास वारंवार ताकिदी व ठपके येत आहेत. तुम्ही ताबडतोब जिंजीचा किल्ला काबीज न कराल तर तुमच्या तंबूंचे तणावे कापून तुम्हांत उघड्या मैदानांत बसवू अशा धमक्या बादशहा सानास देतो, पृ. २६७] डिसें० १६९२, २२ तारखेस जिंजीतून बातमी आली की धनाजी जाधव सातआठ हजार स्वारांसह दाखल झाला असून त्याचा मोगलांशी पश्चिम द्वारा- त्यांजवर जवळ मुकाबला होत आहे. पश्चिम दरवाज्यापुढे मोगलांचे संदक असून, इस्माईलखान मका याची नेमणूक आहे. हा उमराव निकराने मराठ्यांना मटकाव करीत ·१३ पँन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे असून तो धान्यसामुग्री किल्ल्यांत जाऊ देत नाही. इस्मईलखानाशी सामना केल्याशिवाय किल्ल्यांत रसद पोचत नाही असें पाहून धनाजीने त्याजवर समोर हल्ला चढविला; मागेलांचे खंदक काबीज केले. पुष्कळसे उभय पक्षांचे लोक जाया झाले. इस्माईलसानास जसमा लागून त्यास धनाजीने पकडले. अशा रीतीने रस्ता मोकळा होतांच मराठ्यांचा किल्ल्यात प्रवेश होऊन त्यांनी पुष्कळशी लूट आंत पोचविली. दोन हत्ती, पांचशे घोडे, सामान व कैदी मोगलांचे मराठ्यांनी पकडून घेतले. झुल्फिकारखानाने कामवक्षास पकडून कैदेत घातले. कामवक्षाने राजारामात लिहिलेली पत्रे सानाने पकडली. आम्ही तुमचे साह्यास येतो, तुम्ही घायरूं नये, असा मजकूर पत्रोत होता, हाच गुन्हा कामरक्षाचे पदरांत घालून त्यास सानाने अटक केली. पृ. २६८ ] औरंगजेब मरण पावल्याची बातमी छावणीत पसरली आहे. (मार्टिनने हा प्रकार स. १६९६ त लिहिलेला आहे ). ता. २८ (डिसें. १ ) ला बातमी आली की, धनाजीने आणलेली नवीन फौज दोन तीन दिवस किल्ल्यांत राहिली. नंतर त्यांनी एकदम मोगलांच्या तोफांवर चालून घेतले. उभयतांचा निकराचा संग्राम झाला. मराठ्यांनी मोगलांच्या १४ पितळी तोफा काबीज केल्या. शिवाय दोन हत्ती व समस्त दारूगोळा मराठ्यांनी हस्तगत केला. ही सर्व लूट मराठ्यांनी किल्ल्यांत नेली. मोगलांकडे येणारी रसद व युद्धसामग्री व्यवस्थित पोचविण्याचे कामावर अली मर्दानखान • याची नेमणूक जिंजीबाहेरच्या मैदानात होती. या महिन्यांत 'सान पुष्कळसे सामान मोगलांसाठी आणीत असता, त्याची पाळत संताजी घोरपडे याने राखून त्याने एकदम अलीमर्दानखानावर छापा घातला. संताजी त्यावेळी दक्षिणेतून दहाबारा हजार स्वारांनिशी जिंजीचे साह्यात धावून येत होता. अलीमर्दानखान पुष्कळ सामुग्री मोगलांकडे घेऊन जात आहे ही बातमी संताजीस मिळतांच, त्या हिकमती पुरुषाने युद्धाचे डावपेच पूर्ण ओळखून आणि मोगलांच्या हालचालींची वातमी पक्की मिळवून त्यांच्या वाटा रोखून धरल्या. समग्र क्षेत्राची रचना पूर्ण लक्षात घेऊन मोगलांस कोटे कसे अडकवता येईल याची सूक्ष्म कल्पना त्याने बरोबर ठरविली आणि मोगल आपल्या आटोक्यात आले अशी खात्री होताच त्याने आपला एक लष्करी भाग हूल दाखविण्यासाठी मागे फिरविला आणि जवळ फक्त दोनतीन हजार स्वार घेऊन अलिमानखानाशी सामन्यास आला. खानाला वाटले, आपल्या दुप्पट तिप्पट लोकांना आपण सहज नरम करूं, अशा भावनेत खान संताजीवर चालून गेला, संताजीने घेतल्याचा देखावा केला; आणि मोगलांना अशा बिकट जागी आणिले की त्याची तुकडी एकदम पुढे चालून आली, त्यांनी खानास लगेच पूर्णपणे वेढून घेतले. तास पावेतों हातघाईचा संग्राम दोघांचा झाला. संताजीचे लोक असतां खानाचा पाडाव झाला. तो स्वतः, त्याचे पुष्कळसे सरदार, खानाच्या आश्रयाने मुद्दाम माल घेऊन चालले होते ते सर्व, शिवाय पांच ६ ·१०० ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ . 13 घोडे, मोगलांचा समस्त अजबाब, त्यांचे सर्व काही वित्त व सामान व जनावरे सर्व मराठ्यांचे हातांत पडून ही सर्व लूट.संताजीनें खुशाल जिंजीच्या किल्यात पोचविली, मोगलांकडून काही अटकाव झाला नाही. हे नवीन आलेले घोडेस्वार, पूर्वी आलेले दोनतीन हजार आणि एकंदर वेड्यांत सांपडलेले पहिले लोक मिळून एकंदर मराठ्यांची फौज आतां तीस हजार तरी झाली आहे. मोगलांना आता विशेष धोका उत्पन्न झाला आहे, त्यांनाच वेढा पडला असून बचावाची पंचाईत वाटत आहे. धान्य, सर्पण, जनावरांचा चारा या सर्वांची टंचाई मोगलांना तीन भासत आहे. त्यांना माघार घेण्याचीहि सोय उरलेली नाही. मराठे त्यांना तेव्हांच ग्रासून टाकतील असा प्रसंग आहे. २७१] डिसें० १६९२, मराठ्यांची एकंदर खडी फौज दीडलक्ष स्वार असावी. भाले, तलवारी ही त्यांची हल्ला करण्याची हत्यारे, ढाल हें बचावाचे साधन. काहींच्या जवळ धनुष्यबाण आहेत, पण ते अगदी थोडे. या बाबतीत मोगलांची सरशी मराठ्यांवर सहज आहे. मोगलांचा बंदुकांचा नेम मराठ्यांहून सरस असून त्यांचे धनुष्यबाणहि जास्त मारक आहेत, त्यामुळे मोगलांपुढे जाण्याची मराठ्यांना छाती होत नाही. मोगलांचा लढाऊ बाणा मराठ्यांना वरचढ वाटतो. तीन चार हजार मराठे स्वारांपुढे एक हजार मोगल कधी हटणार नाहीत. गुप्त छारे घालण्यांत मात्र मराठे चांगले पटाईत, म्हणूनच. त्यांस यश मिळते. तहानभूक श्रम सोसण्यांत ते मोगलांना भारी, त्यांचे सामान हलकें, खाणे थोडे पुरते. पृ. २७७ ] जाने. १६९३. उपासमारीमुळे मोगलांनी जिंजीचा वेढा उठविला आहे. धान्यसामुग्री मिळविण्याकरितां चा महिन्यांत झुल्फिकारखानाने तीन प्रयत्न केले. लोकांच्या घरावरील गवत काढून आपल्या जनावरांत खाणे पुरविले. परंतु दोन प्रयत्न सफशेल फसले. गेलेल्या मार्गानेच परत येणे त्यास भाग पडले. दोनही पक्षांना नफा. नुकसानी सारखीच भोवली. स्वतः झुल्फिकारखान समोर दिसला की त्याजवर चाल करण्याची मराठ्यांना छाती होत नाही. मराठ्यांहून सानाची लष्करी शिस्त वरचढ आहे. खानाच्या बंदुका व पिछाडी पाहून मराठ्यांना त्याजवर चाल करवत नाही. झुल्फिकारखानाचा तिसरा प्रयत्न वांदिवाशकडे झाला, त्यात धान्याने भरलेली कित्येक हजार जनावरे त्याने पैदा करून आणिली. खानाच्या बंदुकांचा मारा मराठ्यांना सहन झाला नाही. अडचणीच्या वाटेने चाललेली काही थोडी जनावर मात्र मराठ्यांचे हाती पडली. पृ. २७८ ] झुल्फिकार व आसदखान यांनी आपले वर्कल राजारामाकडे पाठविले असून आम्हांस बिनविरोध परत जाऊ या, अशी मागणी केली आहे. राजागमाने या वकिलांचा सत्कार केला नाही. संताजी आल्यावर जबाव देऊ असे उत्तर कवित. -2 ·१३ फ्रेंन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे १०१ जिंजीच्या मोगलाच्या मदतीस दक्षिगेंनून आणखी फौज येत आहे तिला अडविण्यास संताजी गेलेला आहे. असा हा चनाव जानेवारीचा होय. पृ. २८० ] जाने० १६९३. जिंजीचा टुय्यम प्रधान रुष्णा अंताजी हा मराठी दरबारात आमचा दुष्मन बनला आहे. त्याचा हा राग आमचेवर होण्याचे कारण आम्ही त्याला भेटोस बोलावलें नाहीं को त्यास येथे नजीक आला तेव्हा आम्ही काही नजराणा पाटविला नाही. मोगलांनीच त्याला येथून घालवून दिले. त्याला खूप करण्याकरिता आम्ही आता २ बंगाली चिटाची ठाणे, व ३३ अवनी (= यार्ड) कापड त्याच्या घरांतील लग्नप्रसंगाने पाठविली आहेत, पृ. २८r ] फेब्रु. १६९३. रुप्मा अनंनाचे मार्फत राजारामाने आमच्याकडे पैशाचा तगादा चालविला, पांडिचरी आमची, तुम्ही पैसा भरून विकत घ्या अशी मागणी ली. रुष्णा अनंत हा दरवारातला तिसरा प्रमुख, म्हणन त्यास २०० +पागोडा रोस व चाळीस पंनास पागोडा किंमतीचे कापड नजर करून आम्ही त्याची मर्जी प्रसन्न करून घेतली. त्याचप्रमाणे आनंदराव मुजुमदार यास १०० पागोडा दिले. आता ते खूप झाले आहेत. पृ. २८५] फेबु० १६९३. जिंजीपुढे मोगलांचा निभाव लागत नाही. झुल्फिकार- खानाने राजारामास एक लाख रुपये भरून बिनविरोध परत जाऊ देण्याची परवानगी मिळविली. शिवाय ६० हजार पागोडा किंमतीचें जवाहीर सानाने राजारामास दिले. उलट राजारामाने खानात पंधरा हजार पागोडांचे जवाहीर, एक हत्ती, दोन घोडे, पुष्कळशी उंटें आणि दोन हजार चैल सामानाकरितां असा नजराणा देऊन सानास निरोप दिला. पृ. २८६ ] 3 फेब्रु. १६९३. रोजी मोगल जिंजीचा वेढा उठवून निघाले. त्यांस पोचविण्यास मराठ्यांनी आपला पहारा दिला. मोगलांनी सामानसुमान सर्व छावणीत तसेंच ठेवून दिले, बरोबर नेलें नाही. सामान वाहून नेण्यास जनावरे मिळेनात. मग ते सर्व सामान मराठ्यांनीच लुटून घेनले. मोगलांच्या पिछाडीचे दोनतीन हजार लोक दांदिवाशला जाऊ शकले नाहीत तेही मराठ्यांनी पकडून घेतले. वांदिवाश निंजीपासून १०-१२ लीगवर आहे. उभयतांत युद्धत्तंग्राम थांबविण्याचा करार झाला आहे. राजाराम व खान यांचा हा प्रकार बाहेर मराठा सेनानींना कळला, तेव्हां ते गजारामावर अत्यंत रुष्ट झाले. आपणांस विचारल्याशिवाय फक्त एका प्रधानाच्या सल्ल्याने. परभारे यांनी युद्धतहकुबीचा करार का करावा, आम्ही युद्धे लढतों तर आम्हांस एका शब्दाने तरी त्यांनी विचारावे की नाही, कामवक्ष हाती सांपडला त्यास यांनी कवजांत ठेवून दंड मागावा की नाही १ प्रधानांनी लाच खाऊन आपले खिसे भरावे आणि आम्ही मात्र लढून मरावे ! +मोहोरा ·+ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ पृ. २८७ ] संताजी घोरपडे रुसून जिंजीहून काहीं कोस बाहेर जाऊन बसला आहे. ( मार्टिन लिहितो ), आम्हांस वाटतें झुल्फिकारखानास जिंजी ताबडतोब घेण्याचे सामर्थ्य होते, पण तसा निकर त्याने न करितां वेढा लांबणीवर चालविला हा उपकार स्मरून राजारामानें त्वास युद्धतहकुबीची सवलत मुद्दाम दिली. पृ. २८७ ] राजारामाने संताजीची समजूत घालून त्याचा रुसवा घालविला. संताजीस त्याने कळविलें, झुल्फिकारखानाचा व माझा गुप्त करार झाला आहे की बादशहा आता फार दिवस वाचत नाही. त्याचे पश्यात् गोवळकोंड्याचा प्रदेश झुल्फिकारखानाने घ्यावा व विजापुरचा राजारामाने घ्यावा. संताजीत भेट्न व त्यात बक्षीस देऊन राजारामाने त्याचा संतोष केला. पृ. २८८ ] अशा प्रकारे अठ्ठावीस महिने चाललेला जिंजीचा संग्राम संपला (फेब्रु० १६९३). पृ. 30 3] मार्च १६९३..मराठे सरदार जिंनी सोडून गेले. परत दक्षिणेत जातांना त्यांनी वाटेंतील प्रदेश लुट्न फस्त केला. लछमन नायक वगैरे मराठ्यांचे सहायकहि जिंजी सोडुन गेले. हल्ली जिंजी येथे राजारामाजवळ फक्त १५००, लोक आहेत. पृ. 333 ] सेप्टें० १६९३. डच लोकांनी पांडिचेरी काबीज करून फ्रेंचांस तेथून काढून दिले. मार्टिन यास कैद करून त्याची रवानगी त्यांनी बटेव्हियात केली. पृ. ३९१] तेथून तो पुढे परत बंगाल्यांत चंद्रनगरात ता० ९ फेब्रुवारी सन. १६९४ रोजी आला. मार्टिनच्या या रोजनिशीचा शेवट पृ. ३९३ वर ता० १५ फेब्रुवारी स. १६९४ ला झाल्याचा उल्लेख आहे. ही फ्रेंच भाषेची रोजनिशी इ. स. १९३१ त छापून प्रसिद्ध झाली. त्यांतील मराठ्यांसंबंधाच्या मजकुरांचे इंग्रजी' मातिर सर जदुनाथ सरकार यांनी करून दिले त्यावरून हे मराठी अवतरण बनविले आहे. सप्टेंबर सन १६९७ त रिस्विकचा तह होऊन डच-फ्रेंचांचे युद्ध संपलें; आणि पुढे स. १६९९ च्या मार्चीत मार्टिन पुनः पांडिचरी येथे अधिकारावर आला. स. १६९त झुल्किकार. खान तंजावरावर चालून गेला. स. १६९६ त राजारामाचे मदतीस महाराष्ट्रातून दहा हजार स्वार आणखी आले, तेव्हां मोगल लष्कर व्हालडोरला निघून गेलें. स. १६९७ त * पुनः झुल्फिकारखानाने मराठ्यांवर चढाई केली, पण राजारामाचे व त्याचे संगनमत होऊन राजाराम परत स्वदेशी पोचला. - ·ऐ. सं. निबंध खंड ५ सूची ह्या सूचीत व्यक्ति स्थलनामाबरोबर विषय निर्देशक नाहि काही घेतली आहेत. अनुस्वाराची स्वतंत्र बाराखडी असून पुढे जोडाक्षरे घेतली आहेत. अगस्त्य १४ अचल ६० अजबड वंश ६९ अदिती १० अदिलशहा-येदिलः ६१ अनुभवामृत ४१-४६ अफजलखान ६२, ६४ अभिनवगुप्त १५, १८-टीकाकार ११, अमरसिंह ७८ अमेरिका १६ अरिसिंह ८९ अली मर्दानखान ९९ अवन्ति वर्मा १५ असदखान ९, १०० अहमदाबाद.७६ आडूर ७६ आदिनाथ ४६ आनंदराव पवार ८६ आनंदराव मुजुमदार १०१ आभीर शक ३५ आम्भूण १० ऑरेल स्टाइन ७५ आर्यावर्तमर्यादा १७ इस्माइलखान मका ९८, ९९ ईश्वरशिव १४, १५ उदयन चक्रवर्ती २३ उदयपूर ७९ उदेपूर ७८, ८६ उदेसिंह ८३, ८४ उदुंबर खंड उंबरखिंड ७० उनाळी गांव ८४ उपतन्त्र १७ उपनिषदें (१३) ११ उपासना प्रकार ९ उमा-मालोजी पत्नी ५९ उमाजी-संभाजी पुत्र ६० एकनाथ स्वामी ३९ एगलिंग ८ एरण-नगर ३२, ३६ अंगिरामहर्षि १४ अंचल ५९ अंबा नदी ७० आंबेनळीचा घाट ७० इंग्रज-मद्रात ९१ इंद्रप्रस्थ ८५ उंबरखिंड ६९-७१ उंबरे ७० कक ५९ कपिल १५ क-पूर्व सातदेश १७ कलचुरी शक ३५ उजबेग ६९ ·१०४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ कल्याण-भिवंडी ६९ कल्याणवर्म १४ काणे पां. वा. २ काणे बालाजीपंत ७६ काण्व साम्राज्य २७ कानाखेडा 33, 37 कामवक्ष ९६, ९५, ९९, १०१ कारतलब ६०,६९ काललोक प्रकाश-जैनग्रंथ ३, काशी क्षेत्र ६६ काश्मीर १४ कुही कवी ५ कुशाण राजवंश नाणे १३ रुष्णभट उदीच्य ब्राह्मण ७६ रुष्णाजी अनंत ९७, १०१ चकते ८७ चापेकर ना गो १,३ चावणी-७० चिमणभट ७७ चिमणाजी वलाळ ८१, चिरदुर्ग=मंडणगड ७१ चंदावती चौल-७९ चंद्रनगर १०२ चम्पाप्रांत १७ चौल चंपावती-६९ छत्रपती महाराजाधिराज ८१, ८२,८३ जगत्सिंह ८०-८३, ८७, ८९ जयद्रथ-दीका १४ जयद्रथ यामल १६ जयवर्मा २ रा १६, १७ जयसिंह ८०, ८१, ८२, ८८ जयंति संभाजी पत्नी ६०, ६२ जल्हण २२ जसवंत ५९, ६६, ६७,६९ जाधवराव पुत्र ५९ जावली ६, ६५ जिजाबाई जिजाऊ, जिजू ५९, ६६ जिवाजी भोसले ६२ जेधे कान्होजी ६५, ६९ जैन व वैदिक ज्योतिष एकच 3 जैनधर्म १२ जोहरसिद्धी ६६, ६० कोकण ६३ कोलांदे-दुभाष्या ९३ कंबूज १६ सानान ७० ,ओमाणसिंह ८५ खेड-कोंकण ७६ गणेश विटल ७६ गालिब ६८ गुडिमलम् १३ गुरु.१७ जिंजी ६० गुहागर-वहागर ७६ गोपराज 3३, ३७ गोवलकोंडा ९२, १०२ गोविंदगुरु १५ गोविंदरावजी पंडित ९० गौडपादाचार्य ८, ११, १५ घटचक्र ४६ घोसाळगड ६३ जिंजी वेढा ९१-१०२ ज्योतिषकरंडक-जैनग्रंथ पृ. २ झुल्फिकारखान ९१, ९५-९८,१०० टिळक बा. गं. १ उंच ९१, १०२ . - 1 ·१०५ सूची तलाव ७० तुकसई ७० तुनडूअंग चीन ७५ तेवनापट्टण ९४. . तोतया ८९ तोरमाण हूणराजा ३७ तोटक १५ तंजावर ९६, ९७ तंत्र भेद १५, १७ तुंग-तुंगारण्य ७१ तुम्बरु १६ त्रिपुरोपासना ५, १२, २४ त्रैपुर उपासना २५, २६'. त्र्यंबकराज भोसले ६३ दत्त जाधव ५९ दत्ताजी ६३ दमाजी गायकवाड ४० दफ्तरी-के. ल. ३ दालिब ६८ १०. दिनकर ८ दिल्ली ८६ दीपा-मालोजी पत्नी ५९ दीक्षित शं. बा. १ दुर्गा-शरीफजी पत्नी-६२ दूरशेत देवकरण पंचोली ८४ देवजित् ८४ देवभूति ३१ देवीचंदजी पचोली ८r - दौलताबाद ६०-६१ द्वारकाजी भोसले ६२ धनाजी जाधव ९८, ९९ धायभाऊ८५ नगराज ८६ नगेंद्राहार ३१ नन्दकाल १९ नरवाहन दत्त २३, २४ नरसिंह होयसळ 30 नागराजे १३ नागानन्दं १४ नागेशभट्ट २९ नागेश्वर-पुणे ७६ नागोठणे ६९-खाडी ७० नादिरशहा ८६, ८७ नारायण २८, २९ नारायणतीर्थ २३ नारायणराव बार्गळ ९० नारायण स्वामी ३४ निजामशहा ६०, ६१ नित्यानंददीपिका ४४, ४६ नेताजी ६४-६६ महानगड ६३ नेरे-नापोसे ७० पद्मपाद.१५ पन्हाळा ६६, ६८ परमानंद कवींद्र ६६ परशुराम-कल्पसूत्र १४ परसोजी भोसले ६०, ६२ पवार-निंबाळकर ६२ पागोडा ९४, ९५ पारानन्द सूत्र ५ टीप पालिया ३६ पाली पल्विन ६६, ७१ ९१ पाळेगार ९२ दिति १०. पीठे १६ पुराणे १६ 'पुरुषोत्तम् २७ पुरुपोत्तम भट्ट ७८ धारागिरी ६०,६१ ·१०६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ : - पुलिकत ९८. पोर्टानोव्हो पांदिचरी ९१,९३,९१,९५,१०१ पिंगलमत १६, १७ पिंगळे-उपाध्ये व्यंबकेश्वर ९९ पिंगळे नृसिंह २१ पंढारी ९५ प्रगल्भाचार्य १५ प्रचंडपूर ६८ प्रतापगड ६५ प्रतापराव मोरे ६५ प्रतापसिंह ७८, ८७५८८,८९ प्रबळगड ६३ प्रल्हाद निराजी ९२,९३ प्रवाल गड ६३ फत्तेखान दिवाण ६० फरुखसियर ८१ फाजलखान ६५ फ्रेंन्सिस मार्टिन ९१ फ्रेंच ९१ । बटेव्हिया १०२ बनूढा प्रगणा ९० बनेडे परगणा ८४ बरवे ७७ बहादुर ५९ बाजी प्रभू ६७ बाजीराव बल्लाळ प्रधान ८०,८२-८५ बाणमह २२, २३ बापूजीपंत फडके ७६ बाहिरिका पथक ३४ बाळाजी-बल्लजित् भोसले ६२ बिहारिदासजी पं.चोली ८०,८१,८२,८४ बीनानदी ३३ बुद्धधर्म १२ बुद्धभिक्षू ७५ बंगाल १०२ ब्रह्मयामल १६ भट्टजीवन ४० भक्ति २०, २१, २२ भानुगुप्त पृ. ३३ भार्गवभट कोपरकर ७६ भारत-१३ भारतीय धर्म व त्याचे वैशिष्ट्य ६, ७ भारद्वाज १४ भारशिवराजे १३ भिकाजी विठल ७६ भीमसिंड सावंत ७८, ९० भीवगांव १३ भूमित्र २८ भोजराव बार्गळ ९० मकाऊ-संभाजी पत्नी ६० मत्स्येन्द्रनाथ १९ मथुरा संग्रह १३ मध्यदेश ( आर्यावर्त ) १७ मयूर कवि २२ मलयगिरी आचार्य । मल्लारराव होळकर ८५,८६ मल्लारपंडित ८५, ८६ मल्लिकार्जुन १५ मसूदखान ६७, ६८ महमूद ६१ माहाराष्ट्र शतक ४ थे 30 माणसांची विक्री ९७ मातंग दिवाकर २२ माधवराव शिंदे ९० मार्टिन ९, १०२ मालोजी भोसले माल ५८, ५९ माहिप शतक ५३ मित्रसेन ७१ मुतखान ६५ . . - ·सूची १०७ लघुपंचरती २३ लछमन नायक १०२ लक्ष्मणय्य होयसळ ३० लक्ष्मीधर-टीकाकार ७ लक्ष्मीनायक ९२, १३,९१,९५ लक्ष्मीराम ८०-८२ लीग (मेल २४), ९६ लेणी ७५ लोकहितवादी ८ लोहगड ६२, ६९ यफ ५९ पटप १० पत्सराजा २३, २१ परखल कुंडोजी देशमूख ६५ वराहमूर्ति ३७ पलभी नगर २ मूक कवि २२, २३ मूर्तिपूजा २२ मळराजा-गुजराथ २६ मेवाडं ७८ मोढवाणी ज्ञाती ४० मोरमट मराठे ७६ मोरोपंत पिंगळे ५९ मोरोचा फडके ७७ मौर्य साम्राज्य २७ मंडळे योग ५०-५१ मंदिर विष्वंत ९२, ९३ मृतस्मारके ३६ यशवंतराव मोरे ६५ यशवंतराव पाचळे ८९ यष्टि ३५, ३६, ३७ योग २०, ५१, ५२ रत्नसिंह ८९ राघव ५९ राघो विश्वनाथ १ राजगड़ ६६, ६८ राजपूत ९६ राजाराज ९१-१.२ राजाराम राजसिंहजी ७८,८८, ८९ राणोजी शिंदे ८६ गोदा किल्ला.९० राशयाई ८२ रामरंष्ण मह ७९,८० रामचंद्र गणेश (कानडे) ८९ रामचंद्र वाया शेणवी ८२ रामदात ८ रिस्टिक १०२ रूपजित भट्ट ७८, ९८० लकुलीश १३ लन-काल, पृ.१, नक्षत्र साक्ष १२, पसगुप्त १० पमुदेव -काण्य साम्राज्य संस्थापक २८ २९, ३१ पाई ६२, ६५ वामकेश्वरीमतं १४ विचारसागर ८ विजयसिंह ८५ विद्यारण्य १५ विशाळगड ६६, ६५, ६८ विष्णुमुवा मह्मचारी ८ विष्णुमहादेव ८९ विष्णुशमा रशी १५ देवानदी 37 बेलोर, ९२, १६ बराट ६५ यरिछामाय, वाचमा ५५, ५६ धादिवाश १००,१०१ ध्यामा-हिपूर, ०९ शशिपामा ·२०८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड ५ *- . शक्तिसूत्रे ११ शक्ति-संज्ञार्थ ५ शरीफजी ६२ शहाजहान ६१ डॉ. शामशास्त्री शास्ताखान ६६-६९ शाहू छत्रपती ८८. सिलीमकर ६५ शिवकल्याण ४४-४६ शिवकैवल्य १७ . शिवकवच ६ शिवपत्तन-शिवापूर की राजगड ६३ शिवाकांतभट्ट ८९ शिवाजी छत्रपती ७८, ६१, ९१ शिवापूर ६३ . शिवोपासना ८.९ सिसोदिया ७८ . सुरतसिंग-संभाजी पुत्र ६० सुरेश्वराचार्य १५ सुवर्णदुर्ग ७६ सुशर्मा २८, २९ सूत्रे २२ सुरतसिंह ८०, ८१ सूर्यराव ६६, ६७ सोमशंभु १५ सोनानन्द १८ सोमेश्वर भट्ट ५८, दुसरा ७९ संग्रामसिंह ७८ संताजी घोरपडे ९९, १००,१०१,१० संभाजी-शहाजी पुत्र-भोसले ६० संभाजी छत्रपती ( कोल्हापूर ) ८७ संभाजी छत्र, ९१ संस्कृती (१२)५ सिंहगड ६२ सौदर्यलहरी , २४ स्तुपी-२४ स्तोत्र २० स्रोत १६ हरजीराजे महाडीक ९२ हरणई ७६ हरप्रसाद शास्त्री.. हरिपंत तात्या फडके ७६ हरेश्वर ६३ हस्तामलक १५ हिरण्यदान १७ हिरानन्द शास्त्री १३ हिंदु व धर्मरक्षण ९३, ९६ हिंदु साम्राज्य ७८ व्हालडोर १०२ व्हिलेनूर ९५, ९७ क्षत्रपकुल १३ क्षत्रप ३१, ३५ ज्ञानदेवी ३९, ४० ज्ञानेश्वर-योग १८, १९ शूरसिंह ८८ १ शंकरराशी १४,१५ शंकराचार्य १५, २३ शिंदवणे ६९ शुंग साम्राज्य २७ शृंगारपूर ६६ शिव प्रकार २५ श्रीकराचार्य १० श्रीधरवर्मा ३४. षट्चक्रे ४९, ५० सई-शिवाजीपत्नी ६२ संतीचा माळ ७० सत्यनाग ३४, ३६ संदासीवजी ८ सदाशिवपंडित ८०, ८५ सदाशव बल्लाळ ८६ संवाई जयसिंह ८५, ८६ सह्याद्रि ६८ सिसारमा गांव ७९ ।

·Gist of the Marathi Articles in this Issue Shri. B. R. Kulkarni in The Lagna System of the Vedānga Jyotisha' says, "Anterior to certain period, the Hindu astronomy discloses no knowledge of the Rasis. Nakshatrās, the 27 or 28 divisions of ecliptic, are used for all purposes therein. Vedānga Jyotisha is an example of such work. Still there is a Lagna in the Vedāniga Jyotisha. The nature of it can be determined by Jyotisha Karandaka verse No. 288 (2) It indicates that the Nakshatra rising on the east at the time of sunset was the Lagna for the whole day and it remained so for well over 13 days. It was always the 15th Nakshatra from the one in which the sun rose on the particular day." 2. Prof. H. B. Bhide in 'An outline of the History of Şakti-Upāsanā in India,' traces very briefly the history of Sakti-Upāsanā or Mother-cult and says that it was prevalent . in all ancient civilizations, including India. Vedic culture as well as the non-Vedic (like the indus culture ) show clear signs of it. He also maintains that Śakti-Upāsanā is closely connected with Rudra-Upāsanā. He broadly divides the history of Sakti-Upāsanā into three periods, viz (1) From the Vedic times to about 500 B.C., (2) 500 B, C, to 800 A, D., (3) The post-Sankara period, and maintains that during the second period, Greater India was coming into existence, where also Śakti-Upāsanā prevailed. 3, Shri. N. S. Rajpurohit in 'The Kāņva Empire' has tried to show that the Kanvas were the Kânya brahmans and not the brahmans born in the Kanvāyana Gotra. 4. Prof. V. y. Mirashi in 'Eran Pillar Inscription of Sridharavarman' says, " This inscription was discovered in ·भा. इ. सं.मं. त्रैमासिक व. ३३ अंक शर 1951. It is incised on a small stone pillar, afterwards converted into a siva-linga, at Eran in the Saugor District of Madbya Pradesba. The record is much abraded. It is dated in the twenty-seventh regnal year of the Rajan and Mahakshatrapa Śridbaravarman, son of Saka Nanda. Its object is twofold viz., (i) to record that one Nārāyaṇasvāmin. built a ghāt on the river at Erikina and (ii) to state that Satyanāga of Mabārāshtra, the Arakshika and Senapati of śțīdharavarman, erected a g'ashti (i. e, the pillar on which the inscription is incised) to commemorate a great battle fought at Erikina in wbich several Nāga soldiers lost their lives. The inscription shows that Śrīdharavarman was ruling as an independent king in the Vidišā-Erikina country in the fourth century A. D. It also gives the first epigraphic mention of Mahārāshtra, 5. Prof. D. V. Potdar in ' A manuscript of Jñanadevi says, “ Written on old paper, in a clear bold hand and in black ink this manuscript of Jñanadevi bears the date saka 1660, Śrāvaņa Vadya 1, Thursday, corresponding to 20th July 1738, However the grammatical forms occuring in the Ms are older still. One notable peculiarity is that the copyist Bhatta Jiyana describes himself as a Modi (a Bania Caste) hailing from Vatapadra or Baroda. The copy was meant for some royal person, Ovis 9471. Name of the Ms almost everywhere given as Jñānadevī. Refers to the efforts of Ekanātha, in terms slightly different from the usual. A reference to one Rāgbo Visvanatha Rāmadāsī is wortb noting. Is accompanied by another Ms Jnānesvari Gūdha Bhāsbā dated Śaka 1694," 6. Shri. Kanole in 'Who arranged the chapters of Amritānubhava?' tries to establish the fact that it was Śiva-Kalyāṇa who arranged the ten different chapters of Amțitānubhava, ·Gist of the Marathi Articles in this Issue 7. "Dr. R. G. Harshe in'Ghatachakra: an unpublished work of the Nātha Sampradaya' says, " Ghatachakra is.a small treatise in Marathi prose on Rājayoga, belonging to the Natha Sampradaya, and is based on a Sanskrit original of which it is supposed to be a commentary. The Ms. (No. 7937 of the Deccan College collection ) bears no date; but it must be late eighteenth century. Its Marathi is as was spoken in Tanjore, It is a sort of a manual explaining the significance of the - different Chakras, the presiding deities, the lights visible and the mantras to be repeated etc. and describes the spiritual path from the most elementary stage to the highest goal i. e. the realisation of Brahman. It is an important find in as much as very few prose works of the Peshwa period are available in Marathi," 8. In 1948 R. S; G. V. Panse in his paper on Mahisha- Śataka discussed the merits and demerits of the twelve different manuscripts of the poem Mabisha-Sataka which he had collected from different sources. He maintained that the manuscript found at Tanjore should be accepted as the authentic one. This contention of Shri, Panse was not accepted by Shri Pingle of Gwalior who maintains that the copy of Mahisha-Śataka which he found in the Mātribhūmi Kāryālaya at Gwalior, is the original one and should be accepted as the authentic one. But Sri, Panse still holds to his own conclusions and does not accept the view of Shri. Pingle. 9, Shri. Y. G. Phaphe in 'Discussion about some importa ant historical points in Shiva-Bhārata’lays before the reader some of his doubts, defects in the translation and incorrect readings of the text. In the course of his article he suggests some new readings (many of which happily correspond with the original MS which he did not see ), improves the translation and discusses at length some historical points which, in his opinion, are not satisfactorily dealt with by the writer of the preface, ·भा. इ. सं.मं. त्रैमासिक व. ३३ अंक २२ t 10, Shri. Y. R. Gupte in 'The Thousand Buddha Caves in China and their paintings.' tries to briefly describe the Buddha-Caves and introduces the reader to thier date, antiquity, and where-abouts. II. 0 Shri. D. K. Deshpande in 'The early life of the imposcor of Bāpūjī Phadake,' gives some interesting account of the imposter of Bāpūjī Phadake and the treatment he received 12. Shri. A. K. Vyas and Shri. G. H. Khare :-11 letters from the Peshwas and their Sardars to the Maharanas of 'Udaipur. These contain among others the following matters. Annualtributes from the Mābārānās; thanks-giving for the help given to Rādhābāī, the mother of Bājirão I in her pilgrimage; Bajirão I's plan for the conquest of the North; congratulations for the marriage invitation of Pratāpasimba; wish for cordial relations between Chhatrapatis and Māhārānās; decision of the Marāthās not to support the impostor of Ratnasiñha, 13. R. B. Dr. G. S. Sardesaj in 'Some extracts from the diary of Francis Martin' gives some important information about tbe condition of the Marātbās at the time of the sicçe of Jinji, the importance of Kộishņājī Ananta in the Mārathā affairs, the pitiable condition of the Mughals, the secret understanding between Rājārāma and Zu'l-fiqarkhān and tłe way the French tried to safeguard their interests, ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध खंड ५ अनुक्रमणिका १ १ ३ २७ ३२ प्रकरण लेख लेखक पृष्ठ भारतीय ज्योतिषांतील लम या श्री. भा. रं. कुलकर्णी, धुळे परिमाणाचे प्राराशिकालीन स्वरूप २ हिंदुस्थानातील शाक्त संप्रदायाच्या इतिहासाची रूपरेषा प्रा. ह. वा. भिडे एम्. ए. काण्व सामाज्य श्री. ना. श्री. राजपुरोहित शक नृपति श्रीधरवाचा एरण येथील स्तंभलेख प्रा. वा. वि. मिराशी, नागपुर ५ ज्ञानदेवीची एक प्रत म. म. प्रा. द. वा. पोतदार ३९ ६ अनुभवामृताची प्रकरणात्मक मांडणी कोणाची! श्री. वि. अं. कानोले, नांदेड ७ नाथसंप्रदायांतील एक अप्रसिद्ध ग्रंथ-घटचक्र डॉ. रा. ग. हर्षे, पुणे ४६ माहिष-शतक श्री. का. गो. पिंगळे, ग्वालेर ५३ रा. सा. गो. वि. पानसे, पुणे ५६ ९ शिवभारतातील काही स्थळांची इतिहासदृष्ट्या विचारार्ह चर्चा फफे-मनोहर ५८ चीन देशांतील हजार बुद्धलेणी श्री. य. रा. गुप्ते ७५ फडके 'बापूजीपंताच्या तोतयाचें पूर्ववृत्त प्रा. दि. के. देशपांडे १२ उदेपूरच्या व्यास घराण्यांकडील काही पत्रे श्री. अक्षयकीर्ति व्यास व श्री. ग. ह. खरे फेन्सिस मार्टिनच्या रोजनिशीतील उतारे रा. ब. डॉ. गो. स. सरदेसाई सूची लेखांचा इंग्रजी सारांश. श्री. य. ग. ११ ९१ १०३ १०९ Printed by Mr. Keshar Ganesh Sharangpani at the Aryabhushan Press, House No. 915/1 Shivajinagar, Poona 4, and published by Mr. C. G. Karve, Hon. Secretary, B. I. S. Mandala, at313A Sadashiv Peth, Poona 2, India, ·. -. - " ३०-८-0 रु. रु. भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुणे, -मंडळाची प्रकाशन सूची- गटवारी किंमत १ स्वीय ग्रंथमाला-संपूर्ण सेट- किंमत रु. २२१-६-० २ त्रैमासिक अंक वर्ष १ ते ३२ रु. १६०-०-० दर ५ रु. प्रमाणे ३ पुरस्कृत ग्रंथमाला- रु. १४३-६- ४ शिवचरित्र ग्रंथमाला 4 Selections From the Bombay Records १५-०-० ६ महाराष्ट्र-संतकवी ग्रंथमाला (अबट रुत ) ७ पेशवे दप्तर (१६ भाग व सूची हँडबुक प्रस्तावना, मार्गदर्शका मिळून) रु. १६६-५-३ ८ पूना रेसिडेन्सी कॉरसपॉन्डस् म. म, प्रा. द. वा. पोतदार पट्यब्द सन्मान ग्रंथ (इंग्रजी विभाग पृष्ठे. १००, मराठी विभाग पृष्ठे १८०) रु. १६-०-० मराठी रुमाल भाग १ ला (पृष्ठे १८८) दत्तोपंत आपटे लेखसंग्रह ( पृष्ठे २८६) ५-०-० दत्तोपंत आपटे स्मारक ग्रंथ (पृष्ठे २९६) ६-०-० कविवर्य मोरोपंतांची संशयरत्नावली (मूळप्रत) मोडक जंत्री (दुर्मिळ ) इ. स. १७२८ ते १८२८ , खरे जंत्री १७२७ ते १८२७ ५-१२-० वा. प्र. मोडक यांचे ग्रंथ कोल्हापूर राज्याचा इतिहास दक्षिणेतील मुसलमानी राज्याचा इतिहास बहामनी राज्याचा इतिहास इंडियन हिस्ट्री काँग्रेस प्रोसिडिंग्ज इंडियन हिस्ट्री पुणे अधिवेशन, १९३५ ५ इंडियन हिस्ट्री काँग्रेस अधिवेशन अलाहाबाद, १९३८ " रु. रु. रु. रु. २-८-० रु. रु. - इतर ग्रंथ - भारतवर्ष वर्ष १ ले अंक १ घ ते १२ (प्रत्येकी १ रपया) अधिकारयोग, खोसत. 5. सविस्तर माहितीसाठी कचेरीकडून छापील याया मागवाव्यात.

·No text on this page.