·गान्धीमहात्मभिः विरचितम्
सत्यशोधनम्
अनुवादकः
पण्डित होसकेरे नागप्प शास्त्री
गान्धीस्मारकनिधिः : नवदिल्ली १
भारतीय विद्या भवन : मुम्बई

·श्री श्रीमदारतभूपण पण्डित मदनमोहन मालवीयजी- महाशयैः कृता ग्रन्थप्रशस्तिः ॥ महात्मनो गान्धे सत्यशोधनाल्यग्रन्थस्य श्रीमता होसकेरे नागप्प शास्त्रिणा कृतोऽनुवादो मया दृष्ट । गीर्वाणवाण्या परिष्कृतललितपदविभूपितोऽयमनुवाद सहृदयाना विदुपा विनोदाय भविष्यतीत्यह मन्ये । अनुवादकर्तुरय परिश्रम प्रशसनीय ।। मुम्बई श्रावण शु २ मालवीयो मदनमोहनः। सवत् १९८८ ।नायकप्रशंसा॥ शमिनामप्रणीधीमानहिंसादिव्यशस्त्रभृत् । गुणरत्नमहापग्यो रोकसेवापरायण ॥१॥ विमय ब्राह्मण पूज्य किंवा क्षत्रियपुङ्गव । उताहो वणिजा वर्य शूद्रो वा निजधर्मभार ॥२॥ चतुर्णामपि वर्णाना गुणसम्पनिकेतनम् । अनघाद्भुतचरित्रो महामा ब्रूहि कोन्वयम् ॥ ३ ॥ अहिंसामेन सश्रित्य हिंसा गन्धयितु क्षम । गाधिरेको महामा स्या कुटुम्बी जगतो मुनि ॥ ४ ॥ ग्रन्थानुरादक पंडित होसफेरे नागप्प शास्त्री।

·प्राक्कथनम् "सत्यशोधनम्" इतिसंज्ञोऽयं ग्रन्यो गान्वीमहात्मनां "सत्यना प्रयोगो अथवा आम- काग" इत्यात्यस्य मूख्तो गुजरातीभाषायां पट्त्रिंशद्वत्सरेम्यः प्रागविरचितस्यात्मचरित्रस्या- नुवादः । मूलमन्थो जगत्यां नितरा लब्धवर्ण इति सुविदितमेन । प्रथितयशमोऽस्य ग्रन्थराजस्य पृथिव्यां विविधासु भाषासु व्यवायिपतानुवादा इति न विस्मयावहम् । नैतञ्च चित्रं यभारतस्य प्रायोऽखिलासु लोकभाषासु विहितचरा अनुवादाः । आश्चर्यक्रुतहूटयोः स्थानं वेतदेव यदद्य यावन निरमायि केनापि पुस्तकस्यास्य भारतीयसंस्कृतिललामभूतस्य गैर्वाण्यामनुवादः परिकीर्तिताया अप्यस्या भारतीयभाषाजनन्या अस्मसंविधाने । इदं पुर.स्फुरदे॒कस्यमधुना प्रस्तुतेनानुवादेन निमील्यते । "आमकथा" या आङ्ग्लभाषायामनुवादः स्व. महादेवदेसाईमहोदयैरक्रियत । स च स्वयं गान्धीमहामभिः परिशोधितोऽभूत् । परिशोधविधौ दत्तहस्ता आसन् श्रीनिवासशास्त्रि- महोदया। भूयिष्टमनेनैवानुवादेन प्रसिद्धः परां कोटिमध्यरोहदियमसाधारणी निर्मितिगान्धी- महामनाम् । न पुनः साहित्यनिर्माणचिकीर्पया प्रचोदिता आसन् गान्धीमहात्मन आन्मकयां लिखन्तः । न च विरचितवन्तो ग्रन्यमिममामप्रकाशनार्थ न च स्वजनानामपरेषां वोपदेशाय । अद्वितीय- मिदमात्मचरित्रं केवलमामपरीक्षाहेतुकमासीत् । परिणामतो ग्रन्थस्य शीर्षकमपि तमेवोद्भ निर्मिमीषायाः प्रकटयति । एवंविवे सत्यपि निर्माणहेतौ ग्रन्योऽयं साहित्यनिकये परीक्षितप्रतीतानां प्रन्यानां तुलामधिरोहनि प्रगेतुः शीटस्य शुद्धिवटादनागसो वृत्तेश्च । प्रकृष्टोऽयं प्रन्यो न शैलीगुणेभ्यः किन्तु शीलविलासेभ्यः । प्रणेतुर्विचाराचारयोर्निग्रहः प्रतिविम्बित इव खलु तस्य मितवचनत्वे । लेखनशैन्य मर्म न सालकृतिवाक्षु प्रत्युत सहसंवेदने प्रतिवसनीति प्रन्याययतीदं पुस्तकम् । अनुवादकारैः स्व. पण्डित होसकेरे नागप्पाशास्त्रिभिरयमेवोररीकृतः साहित्यगुणः । अतः प्रसादगुणं पर्याप्तं पुणन्ननुवादोऽयं सहृदयमनासि चिराय प्रीणयिष्यतीति दृढ़ विश्वसिमि। चिं. द्वा. देशमुख नवदिल्लीत: ई. स. २३-४-६५ ·PUBLISHERS' PREFACE The autobiography of Mahatma Gandhi is one of those are world classics which never ceases to delight and grip the reader Aptly called "The Story of My Experiments with Truth", one of the hallmarks of the Gandhi autobiography is its utter simplicity and truthfulness Gandhiji wrote it originally in Gujarati and it was serialized, as it came to be written, in Navapivan from November 1925 to February 1929 Simultaneously an English translation of it, done by Mahadev Desai was serialized in Young India during the same period The first edition of the book, both in Gujarati and in English, appeared in 1927 Since then it has been published in at least eight Indian and six foreign languages This first Sanskrit edition of the book is result of some endeavours made by Sri R R Diwakar, himself a lover of the classic language The translation is the life work of the late Pandit Hosakere Nagappa Sastrı, former Professor of Sanskrit and Kannada in the Khalsa College Bombay He began the work at an early age, but could apply himself wholly to it only during his later years He passed away at the age of 85, while the book was still in print, but with the satisfaction that his life-work was being crowned with success We are specially indebted to Dr CD Deshmukh, Vice Chancellor of the University of Delhi for his Foreword in Sanskrit with which this book goes out into the world Among others whose cooperation has been invaluable in bringing out the volume, we must mention the unfailing courtesy of the translator's son and daughter and the competence with which Prof SA Upadhyaya and Prof N N Pandya helped us with the proofs We believe it a natural nsummation that this great world classic should also thus become accessible to lovers of the classic world of Sanskrit ·पीठिका इतः प्रार चनु पञ्चवसरेभ्य केषाञ्चित्परमाप्ताना मदीयसहोदमिनामिष्टानुरोपेन स्वीयामाम- कथामुपनिबद्ध प्रतिज्ञामकरवम् । उपान्तलेखनेन च प्रथमपुट परिसमाप्य याबदावर्तित पत्र तावन्मोहमयीनगरे हस्ताहस्तिमहाक्षोभममुद्भवान्कार्यमेतहिनितमभूत् । तदनन्तरवृत्तघटना- भिश्च पर्यन्ते यरवदा 'कारागृहमासो मया लब्ध । तत्र मे सहबन्दिनामेक्तम श्रीजयरामदासार्य तथा कार्यातर परित्ययामायाप्रवन्य परिसमापनीय इति मामबोधयत् । तदा कश्चि- दभ्यासक्रम पूर्वमेव मया निश्चिन्यागीहत । स यापन्न परिममाप्यने तापदन्यत्र मनो न हि व्यापारयिष्यामीन्यभिधाय त व्यसनयम् । यद्यह कमानविपर्यन्त ‘यरसडा'लयमेवाव्यासिष्ये तदारश्यमेवामकथा समापयिष्यन् । परन्तु तदुपक्रमादेकलवसराप्रागेव मा उपनादम्मुचन् । तत्रभवद्धि श्रीमदानन्दस्वामिभि पुनरस्य कृते प्रबोवितोऽस्मि । अतो दक्षिणाफ्रिकादेवा. सम्बन्धिसत्याग्रहेतिहासस्य पूर्वमेव मया प्रणीतत्वादिदानी स्वनीवनचरितस्य 'नानीवन'वृत्त- पत्रिकाया लेखनमङ्गीर्तुमिच्छामि । स्वामिनस्तु पुस्तकरूपेण पृथक् प्रकाशनार्थ प्रथित- व्यमित्यभिलपन्ते । परन्तु न तावदेव कतुं वाक्यतेऽसरालामात् । प्रतिसमाहमेवप्रकरणक्रमेण लेखन सुकरम् । 'नवनीवन स्यार्थे प्रतिसमाहमास्यमेव खलु यत्किञ्चिटेखितव्यम् । तदेत- दामकथैवास्तु । इत्यावेदिता स्वामिनस्तथेति प्रत्यपद्यन्त । अतोऽहमेव तलेखनपरिश्रमे प्रवृत्तोऽस्मि || परन्तु भगवद्भक्त कश्चिन्ने सखा कदाचिसोमवासरे मौनव्रतस्य मामुपसृत्यारिमन्प्रसङ्गे स्वमनोगतान् मशयानित्यमभित्र्याञ्जयन् । यथा- कुतोऽस्मिन्साहसे प्रवृत्तो भवान् । ईदृक्प्रवन्यस्य पाश्चान्यदेशमाने खलु प्रया दृश्यते । पाश्चायमस्कृत्या परिवृत्तिमप्राप्त स्वकयोपनिषद्ध पौरस्त्यो जन कोऽपि मे न रिदित । अपि च फिमिपात्र लेखनीयम् । यदेवाद्य सिद्धान्ततया परिगृहीत तदेव श्व परित्यक्तमिति । यदेवाद्य कर्तव्यतया समुदिष्ट तदेव परेद्युरन्ययानुष्टितमिति । नन्वेव भवद्वाक्यमेव प्रमाणीकृत्य व्यवहरतो जनान्वहनिद मार्गाशयेत् । तस्मादामकथालेखन वर विलम्बायतुम् । अथवान्यन्तमेव. तत्परित्यागोऽपि युज्यत इति ॥ सैप तर्को ममनसि लग्नोऽभूत् । किन्तु नेद ममोदेश्य यमदीयमितिवृत्त प्रकाशनीयमिति । सत्यमन्विच्छता यानि मयानुष्टितानि वहनि सायनानि तत्कया पर वर्णनीयेन्येव ममाशय । मम जीवि तस्येदृक्साधनानुनरूपाभिन्नत्वात्तदाख्यान च जीवनचरित्रस्वरूपमेवापद्यत इत्येतदपरिहार्यम् । प्रतिपुटमेत साधनविषयमात्रप्रतिपादनेनापि प्रयस्य चारितार्थ सिध्यति । नास्मात्पर किंचिदवे- क्ष्यते । एतसाधनवृत्तान्त पाठकाना न लाभप्रदो न स्यादिति प्रत्येमि । ये मया राजकीयविषयेषु ·सत्यशोधनम् कृता प्रयनास्ते खल्लु न केवलमस्मिन् भरतखण्डे सति प्रथामागता परमन्यत्रापि भागरिक- प्रपञ्चस्य सामान्यत सुविदिता एव भान्ति । न पुनरेते बहुम तुमौं । एतै, सम्पादितस्य महामेतिविरुदस्य सम्भावनाप्यल्पीयस्येव । अनेकशस्तेन मे मनसि पर यातना समुपन्ना ) न खनु स्मराम्येकमपि तादश क्षण यत्र मया बिरुदप्राप्तिहेतुकोऽभिमान कदाप्याकलित । कि तु राजकीयक्षेत्रे कायनिर्वाहदक्षतोपलम्भकानि स्वमानविदितान्याध्यामिकसाधनानि वर्णयितव्यानीति मे कुठहूलमस्ति। वस्तुतस्तेपामाध्यामिकवे सति नम्रता पर वर्षत एव । न च स्वप्रशसाया कचिदास्पद लभ्येत । यथा यथा स्वपूर्ववृत्तमभिसमालोच्य विचार क्रियते तथा तया मम न्यूनता स्पष्टमुपलक्ष्यते॥ आमज्ञानमीश्वरसाक्षाकार मोक्ष च लक्ष्यीकृत्य तसाधनायैतस्त्रिंशद्वत्सरेभ्य प्रभृति प्रयत- मान स्थितोऽस्मि | मम स्थितिगति पित चेयेतसमप्येतदर्थमेव । मया क्रियमाणाना कथालाप लेखनराजकीयप्रयत्नाना च लक्ष्यमप्येतदेव । एकयुरुरेण यत्सारित तत्सर्वेपामपि शक्यसाधनमिति मम सानींदेक प्रत्यय । अत एस मम सायनानि सर्वलोकप्रत्यक्षतयानुनीयन्ते न तु निभृतम् । अनेन हेतुना तेपामाध्यामिक तस्य न कापि हानिरिति प्रयेभि । केचिदर्था सृष्टस्रष्टमात्रसवेद्या भवन्ति । परारबोधन पुनरशक्यमेव । मया तु वक्ष्यमाणानि साधनानि न विविधानि । तानि नैतिकविचारसम्बद्धतया कियायाभिमानी युपर्यन्ते । नीतिरेव हि जीवातुर्धर्मस्य । यथैर प्रौढाना तथैर बालानामपि सुखावगाया एव धार्मिकपिचारा वृत्तान्तेऽस्मिन्नरभ्यते । यघेतानह तस्थमावेन निरमिमानेन च वर्णयितु शनुया तदा मद्विधेन सिसाधयिपूणामितरेषा- मप्युपारेणी सामग्री प्राधेऽस्मिनुपलभ्यते । मदीयप्रयनेषु सम्पूर्णताभिमानो मम लेशतोऽपि नास्ति । वैज्ञानिरेन यद्यपि नियमपुरस्सर सावधान च शोधन रिधीयते तथापि ततोऽभित्र्यतार्थानसौ स्वन मिद्धानिर न मयते परन्तु कारणमद्भावे स्वमतमन्यया नेतु न पिकल्पते । स्वप्रयत्नाना रिपयेऽयहमेनाइश ५ । मया हि सुतरामामपरामर्श कृत । मनस्याचिर्भूना सर्वेऽपि भावा परीक्षिता । तथान्येवरीया प्रत्यक्षीरताना परिणामानामव्ययच या स्वत सिद्धता या नाह ममर्थये । एनार मात्र तु मया समर्थ्यते यदेते परिणामा ममरस्यान्यन्त- ईटा स्थिरतमाश्च प्रतिभासत इति । अन्यथा तानाम्य न किंचिदरि कार्यमनुष्टातु शस्यते रन । मग हि पदे पदे प्रापिद त्याम्पमिदगिति विषिष्प मा। यस्तु पुरसय तदनुसारेणय प्रवृतम् । एवं मुनिधिता प्रवृत्तिर्मम युदर तरामनध सम्मता यदि स्यातदा प्रस्तुतपरिणामा नायव निदो चारपोगापेतय पर मिसालस्लित्वाती या यई निशासितुरसमोऽभरियं तदा स्वामश्वासनप्रपन नवपरिणावस्तुतस्तुतग्रम गोपीयमया पदाचरत तस्योपनियामात्रेऽपप्रवृतोऽरिम। न पाप मयसाधननियादा प्यादि । गनिनतया प्रतीपमानानादिगानमवर्शिनामनि ·पीठिका साधनविचारोऽत्र निरूप्यते । सत्य हि सर्रव्यापकमिति मे प्रयय । अत्र ह्यसहयातानि तत्वान्य- न्तर्भवन्ति । सय नाम न केरठ वाङ्मयमेव । यथेद वाङ्मय तथा मनोमय च । तथाप्येतन्न काल्पनिक पर स्वतन्त्र चिरस्थायि च । इत्य च सत्य नामेश्वरस्वरूपमेव । ईश्वरविभूती- नाममस्यातत्यादीवरगदस्य व्यारत्यानान्यष्यनत्यानि भवन्ति । एतानि मामाश्चर्यचक्ति कुर्वन्ति । क्षणमात्र बुद्धिं व्यामोहयन्ति । मित्वह सत्यमूर्तेरीश्वरस्योपासकोऽस्मि । स एस सत्यस्वरूप शिष्टमखिड मिथ्या । स तु नाद्यापि मया साक्षात । तदर्थमेव नरन्त- र्येण गोगनपरायणोऽस्मि । तत्प्रामये ममायन्तप्रियाण्यापि वस्तुनि परित्यक्त सञ्जस्थितोऽस्मि । एतसा पनयने मच्चरीरमध्याहुतीस्तुं न रिकन्पिष्ये । एव हि मे श्रद्धा । तथापि यावदस्य स्वतन्त्रस्य चिरस्थापिन सयस्य साक्षाकारो ने न जातस्तापदन्तरामना मन्यवेनाद्य परि- गृहीत काल्पनिक सत्यमेव प्रमाणतयाङ्गीकृत्य तर मार्गदर्शक प्रवृत्याश्रयभृत च विपाय जीवनयात्रा निहाया भवति । एषा सरणिरसिपारेव निगितसपटापि मदनुभवे सुलभा च गीत्रफला च दृष्टा । एन मार्ग नियनमवलम्ब्य प्रवर्तमानस्य में दोपा हिमालयस्थूटा अप्यगु- मारतया प्रत्यासन्त । अय मार्ग सम्भरिभ्यो मह्दय सङ्कटेभ्यो मामरक्षीत् । अपि च मे प्रयाण बहुग सुकरमचीनृपत् । अस्मि मार्ग तस्य पिशुद्धमयस्य प्रभामयूखा दूरदूरे मया प्रत्यक्षीकृता । ईश्वरस्तावदेक एव जगति सय तदन्यदखिलमप्यसत्यमिति श्रद्धा मे मनसि दिने दिने दायमापद्यते । क्यमिय श्रद्धा मयि स्थैर्यमापनेनि जिज्ञासोऽवगच्छन्तु । मदीयसा बनानामपि च मे दृढप्रत्ययानाममी मागिनो भवन्तु । यद्यन्मया सापित ततद्वालापत्यस्यापि शक्यसायनमिति प्रत्ययो मे प्रतिदिन टीभवति । ईग्विश्वासदार्थस्य प्रबला सन्ति हेता । सत्यशोधनस्य साधनानि यथा कठिनानि प्रतिभान्ति तथा सरलान्यपि भवन्ति । अहङ्कारिण पुस्पस्य यदसाध्यमिव प्रतायेत तदेव वालकस्य सर्वथा शक्य भवेत् । सत्य शोकेन रज कणादण्यपिस्नम्रतासम्पन्नेन भवितव्यम् । लोक मिल रज ऋण पादेनाहन्ति। तस्यापि कणस्य स्वयमरोवती पादाहतियोग्योऽमन्य इति सत्यशोगको यावन्न जानाति तावदस्यो परे स्वतन्त्रसन्यस्य प्रमाशो नाचिर्भवति । इद वसिष्टविश्वामित्रयो सवादे स्पष्टम् । स्तमत धर्म' इस्लाममत'च वाक्यमेतसमर्थयत ॥ यदि मदीयलेखनेषु यत्र वापि मे स्वाभिमानग्रह पाठाना प्रतिभासेत तदा नूनमाबोद्धव्य यदस्य शोधनम्मे विमप्यसाधु विद्यते । अनेन यप्रत्यक्षीकृत सा मृगतृष्णिका न तु प्रकाश इति । प्रणश्यन्तु नाम परस्शता मादृया । सय पुनर्विनयताम् । मद्विधानामन्पामना योग्यता पारेशीलयद्भिर्मा खळ सत्यप्रमाणमशुमात्रमपि न्यूनीकृत भूत् ।। अमस्तनाच्यायेषु प्रकीर्गा सूचना प्रमाणवेन न कोऽप्यङ्गीकरोविन्याशास्यते । तया च नाङ्गीकर्तव्यमिति मे प्रार्थना । अत्र वर्णितानि साधनानि दृष्टान्ततया परिगृह्य सर्वोऽपि स्वशक्ति- .

·सत्यशोधनम् बुद्धयनुरोधेन स्वेच्छया स्वीकर्तुमर्हति । एतावन्मात्रेणैव मदामकथार्थवत्सामग्रीकल्पत इति प्रत्येमि । तथा हि कथनीया रोधाभासकरमिति न किञ्चिनिगृह्यते न वा मन्दमुपवर्ण्यते । मम दोपापराधसरस्व पाठकाना परिचयविषयीक्रियते । सत्याग्रहस्य शास्त्रीयप्रयोगारर्णनमेव ममोद्देश्यम् । मदीयसौगुण्यख्यातिलोभस्तारलेशतोऽपि मे नास्ति । मद्योग्यतापरितोलनाया सत्यमिव निर्दाक्षिग्यवृत्तिर्भवितु यतिप्ये । अन्यैरप्येव वर्तितव्यमिति मदाशय । एवविधपरिमाणनात्मान परिमाय निरूपयमाणेन मयापि श्रीमूरदासोक्तरीत्या वचनमित्यमुपन्यसनीय स्याद्यथा- क मसम कुटिल्खलाभियो भवे- त्तनुप्रद परिजहदुद्धतो जन ॥ इति ॥ सम्यगह जाने यदीश्वरो मे जन्मदाता प्रतिश्वास च तच्चैतन्यमनुगतमस्तीति । तथाप्यस्मादेव दवीयसी मम स्थिनिर्निरन्तर मे हृदय कृन्ततीन । तत्तादृशस्थितेर्मम मनोनिकारा एप निदानमित्या- गच्छामि । अथापि तान्दूरीतु न पारये ॥ अलमिदानीमेतातोपोद्धानेन । मचरितममिमप्रकरणादारभ्यते ॥ साभ्रमत्याश्रम । २६.११११९२५ मो. क. गान्धी ·अनुवादकस्य विज्ञप्तिः इह खलु माधुर्यगाम्भीर्यलालित्याद्यखिलातिशायि गरिष्ठगुणलोभादभिज्ञलोका सर्वेऽपि गीर्वाण- वाणी नितरामाद्रियन्ते । पुरा किल सेयमाविद्वत्पामर व्यवहारसाधनीभूयास्मिन् भारतमहीरङ्गे नरीनृत्यते विद्वजनकल्पद्रुमायमाणानामकबरशाहजहानप्रमुखमोगलसार्वभोमाना मास्थिति कालेऽपि सा परमोत्कर्षमपुप्यत् । परतु कालमहिम्ना परिहीयमानश्रद्धेषु वृत्ति कार्यमापनेषु स्वदेशसम्पद्रक्षणनिरभिमानेषु वैदेशिकवृत्तिवेपभापाडम्बरपरिग्रहकुतहलिषु जनेषु सेयममृतवाणी निरालम्बेव सीदन्ती न केवल विरलपिरलप्रचारा समपद्यतापि तु लोर- सामान्यस्याव्यवहार्यवान्मृतभाषेत्युपवर्ण्यमाना तन्महिन्न पौर्वापर्यविदा विद्याभिमानिनामतिमात्र विपादमानहति । तत्तादृशीयमखिलभाषाजननी मस्कृतवाणी सर्वोपायै समुज्जीवनीयेत्यत्र न कोऽपि प्रितिपद्येत ।। । सस्कृतभाषाया शुद्धगद्यात्मका ग्रन्था क्लि विरला । तत्रापि दैनन्दिनव्यवहारोपयुक्त- सुबोधवचनगुम्फिता प्रबन्धा सुतरा विरला । इतरभाषासु व्युत्पित्सूना गद्यमय्य कृतयो भूयस्य उपलभ्यन्ते । तत्तद्भापापरिचयाय सस्कृतभाषायामिव काव्यनाटकाख्यानकव्याख्यानटीकादीना- मध्ययनसापेक्षता प्रायशो नास्त्येव । भापोज्जीवनाय गद्यप्रबन्धरचनाप्येक साधनम् । तादृशानेक- विधप्रबन्धाना हि परिशीलनेन लोक क्रमेण संस्कृतभाषया व्यवहर्तुमपि पटु सम्पद्येत । कि च सुनोधगद्यकाव्यव्यासङ्गादधिगतभाषापरिचयस्य प्रौढकाव्यशास्त्रपाठाद्यभिरुचि स्वत शीघ्रमेव समुदेति । तस्मादादौ वचनकाव्यपरिशीलन विद्यार्थिनामावश्यक भवति ॥ अद्य खलु श्रीमद्भारतजननी गर्भशुक्तिमुक्तामणिरखिलजगद्विग्न्यातकीर्ति सुगृहीतनाम धेयो महात्मा श्रीगाधीमहाशय स्वयमनिच्छन्नपि लोकप्रार्थनया परवशीकृतात्मा सत्यशोधना- ख्य स्वजीवनचरित स्वमातृभापया निर्वबन्ध । तदेतत्कतिपयविदेशीयभाषासु भरतखण्डस्य सास्वपि प्रधानभाषासु च परिवर्तित दरीदृश्यते । एवमस्मिन्न-थे सरलोकानामादरातिशयस्य हेतुरपि ग्रन्थकर्तुरीश्वराशसम्भूतत्वमेवेति न कापि विचिकित्सा । तथा हि श्रीभगवद्गीताया " यद्यद्विभूतिमत्सत्व श्रीमदृर्जितमेव वा । तत्तदेवाऽवगच्छ त्व मम तेजोऽशसम्भवम् ।" इति भगवानाह । अत्रापि महामनि विभूतिमत्वश्रीमत्त्वोर्जितत्वादि गुणसम्पत्तिस्तत्कार्यत एव प्रत्यक्षी- भवति । अतो देवाशसम्भूतस्य हि चरित देवभाषया जेगीयमानमखिललोका-तरङ्ग सुतरामुत्तर- गयतीत्याकलय्य तद्व्याजेन गीर्वाणवाणीसमुज्जीवनप्रयत्नकणिकामपि बहुमन्यमान सत्यशोधन- ग्रन्थस्य गद्यात्मिका सस्कृतानुवादरचनामहमारप्सि। यद्ययमनुवादो मुलग्रन्थतात्पर्यमव्यभिचरन् यया कयापि विधया पाठकाना लेशतोऽयुपयुक्त स्यात्तदानेन चरितार्थमात्मान मन्यतेऽय जन इति ॥

·-- १२ सत्यशोधनम् अपि च गाधीस्मारकनिधिनाम्न्या सस्थाया अध्यक्षपदमारूढ श्री आर. आर दिवाकर- महोदयो गाधेरामस्थाया प्रथमभागमालोक्य सतुष्टोऽनुवादप्रगति प्रति बहुशो विचारयन्प्रो साहमदात् । ततोऽहमस्य सुतरा कृतज्ञोऽस्मि । इदानीं सपूर्णप्रथानुवाद तस्य हस्ते प्रकटनाय समर्पयामि । स एप शीघ्रमेव प्रकाश प्राप्य सफल मे प्रयतन करिष्यतीति निरीक्ष्यते मया ।। अभिनदनीया इमे त्रय प्रथमो मे पुत्र आर एन. शास्त्री । अय किल परित्यत्कापविद्ध सस्कृतानुवाद पत्रेभ्य समुद्धन्य अनुवाद परिपूरयितु मा पुन पुन प्रेरयामास । इदानी परिपूर्ण पश्यति ॥ द्वितीय प्रोफेसर जी एम काळे युक्फ । अय फिल मूलभाषान्तर समीचेन स्वहस्ताक्षरेण व्यलिखत् ॥ तृतीया मम पुत्री प्रोफेसर कुमारी कमला एन् शास्त्री भाषान्तरीकरणवेलायामावश्यक विषयानन्विष्य शुद्धप्रतिलिपेस्तुलनेन अक्षरव्ययासरोपादिक समीकृत्य मया सह परिश्रम्य चरमव्यवस्थापने मह साय्य कृनाती । पंडित होसकेरे नागप्प शास्त्री ·विषयानुक्रमणिका प्रथमो भागः अध्याय पृष्ठसदस्या १ ३ ४ ७ विपय. अन्यपीटिका १ अन्वयविचार -जन्म २वाल्यम् ३ बाल्यविवाह ४ मम याजमान्यम् ५ उच्चविद्यालये ६ दुखकर प्रसङ्ग (१) ७ ग्वकर प्रसङ्ग (२) ८ चौर्यम् । तस्य प्रायश्चित्तम् ९ अस्मजनकस्य मृति -मम द्विगुणापमान १० धर्मप्रभादर्शनम् ११ विदेशप्रस्थानसन्नाह १२ जानिबहिष्कार १३ इन्ग्लेण्टदेशाप्राप्ति १४ अह सामना शाकाहारी सम्पन्न १५ अहमाद्ग्लेयनागरिको जात १६ परिवर्तनम् १७ आहारविषयकशोरनानि १८ लज्जाशीलता-मदाश्रय १९ असन्याख्य विपम् २० धर्माणा परिचय २१ निर्मलाना वल राम २२ नारायणहेमचन्द्र २३ महावस्तुप्रदर्शनम् २४ सम्पादित 'व्यारिस्टरपदम्'-तत किम् २५ मदीयमितिकर्तव्यतामूटत्वम् द्वितीयो भागः १ श्रीमान् रायचन्दमाईमहाराय २ ससारप्रवेश ९ १३ १५ १८ २० ૨૨ ૨૬ ३० ३२ ३८ ४० ४३ ४९ ६० ६४ ६९ ·१४ ७७ ८० ८५ ८८ सत्यशोधनम् ३ मम प्राथमिको व्यवहार ४ प्रथम आघात ५ दक्षिणामिकाप्रस्थानसज्जीकरणम् ६ नातालदेशपाप्ति ७ केचिदनुभवा ८ प्रिटोरियानगर प्रति गमनम् ९ अतिशयितशपरम्परा १० प्रिटोरियानगरे प्रथमदिनम् ११ मस्तमतेन सपर्क १२ भारतीये सह परिचय १३ 'कुली' स्थितेरनुभव १४ व्याहारस्यकृते सजीकरणम् १५ धार्मिकमथनम् १६ मनुष्यस्य प्रयत्नस्तारदेकथेत दैवेच्छान्या १७ नातालदेशे निवास १०२ १०५ १०७ ११० ११३ १८ वर्णद्वेष ११२ १२१ १२४ १२६ १२९ १३२ १९ नातालभारतीयराष्ट्रमहासभा २० बाटासुन्दरम २१ निमुवर्णमुद्रागुल्कम् २२ तुटना मकदृष्टया धर्मज्ञानलाम २३ गृहे याजमान्यम २१ स्वदेशयाना २५ हिन्दुस्थाने २६ राजनिष्टा रोगिअथवा च २७ मोहमयीनगरे प्रचरितसभा २८ पूनाया महामनगरे च २९ मरिति नितम्बर १३६ १४० १४२ १४५ तृतीयो भागः १ चमारनरचना २ पदमरत १५३ १५५ ३ पण १ सहमरगोचरवाना शानि ५६ पिपप ·विषयानुक्रमणिका १० ६ सेवावृत्ति ७ ब्रह्मचर्यम् -१ ८ ब्रह्मचर्यम् -२ ९ सरलनीवनम् १० बोअर' - युद्धम् ११ नैर्मन्यसुधारण क्षामनिवारण च १२ हिन्दुस्थान प्रति निवृत्ति १३ पुनश्च हिन्दुस्थाने १४ लेखको मृत्यश्च १५ महासभायाम् १६ लॉर्टम्झनरानास्यानम् १७ गोग्वलेमहागयेन सहकमास (१) १८ गोखलेमहाशयेन सहकमास (२) १९ गोखलेमहाशयेन सहेकमास (३) २० काश्याम् २१ मोहमयीनगरे स्थितिग्रहणम् २२ धर्मसकटम् २३ दक्षिणाधिकादेश प्रति पुनर्गमनम् चतुर्थो भागः १ कृत सर्व वृथा जातम् २ एशियाग्वदादागता निरङ्कुशाधिकारिण ३ अपमाननिगिरणम् ४ कार्यविधानशीघ्रभाव ५ आमपिचारपटम् ६ शाफीययज्ञ ७ मृत्तिकाजलचिकित्साप्रयोग २६६ १६९ १७१ १७४ १७६ १७८ १८० १८३ १८५ १८७ १८९ १९१ १९३ १९५ २०१ २०३ २०६ २११ २१३ २१५ २१६ २१८ २२० ८ प्रबोट ९ अधिकारिमि कलह १० परिवस्मृति प्रायश्चित्त च ११ 'ऐरोप्य ' सह गाट परिचय १२ 'युरोप' जनेन सपर्क १३ 'इडियन-ओपिनियन' १४ 'कुली' स्थानानि अक्वा घेये' २२२ २२३ ૨૨૬ २२७ २२९ २३१ २३३ २३५ ·(२) २३७ २३८ २४१ २४२ २४४ २४६ २४७ २४९ २५२ २५४ १६ सत्यशोधनम् १५ असितप्लेगोपद्रव १६ असितप्लेगोपद्रव १७ धस्मर 'कुली'स्थानम् १८ एफपुस्तकस्येंद्रजालप्रभाव १९ 'फीनिक्स' -आश्रम २० प्रथमा रात्रि २१ पोलफमहाशयो निमजन प्राप्नोत २२ देव क रक्षति २३ गृहकृत्यस्यैक दृश्यम् २४ 'झूलु' प्रकृतिक्षोभ २५ हृदयमथनम् २६ सयामहोदय २७ आहारनियमान् प्रकृयाधिकपरीक्षणानि २८ कस्तुरमाईमहाशयाया धैर्यम् २९ आतर्वेदिमा सत्याग्रह ३० आमनियन्त्रणामुद्दिश्य ३१ उपास ३२ पाठशाला यापक ३३ अक्षरशिक्षणम् ३४ आध्यामिकशिक्षणम् ३५ गोधूममध्यवर्ती कक्ष ३६ उपरास प्रायधितररूप ३७ गोग्यदर्शनार्थम् ३८ सप्रामे मम भागिन्यम् ३९ धार्मिरममस्या १० सयामहम्य मामनितम् ४१ गोगोमदारायस्यौदार्यम् ४२ पार गय शिक्षिका ४३ पदेश निगमनम् १४ मा न्यपादिवृत्ति प्रात्य किं चिरमरगा २५६ २५८ २५९ २६० २६३ २६५ २६६ २६८ २७० २७१ २७३ २७४ २७६ २७७ २७९ २८४ २८६ २८८ २८९ ४६ प्यम्झारिण महकारि जाना १७कर पहारी शित ·विषयानुक्रमणिका १७ पञ्चमो भागः १ मम प्रथमानुभव २ पुण्यपत्तने गोखलेमहाशयेन सहवर्तनम् ३ तत किं भर्सनम् ४ शातिनिकेतनम् ५ तृतीय श्रेणीप्रयाणिकाना सस्टानि ६ प्रेमोन्पादने प्रयन कुम्भमेल ८ लक्ष्मणसेतु ९ आश्रमस्थापनम् १० दुप्परीझोत्तरणम् ११ कर्मराणा विदेशयात्राप्रतिरोध १२ नीटफलक १३ साधुगीलो बिहारी १४ अहिंसादेव्या समुखे १५ व्यवहारो व्यपनीत १६ सेनाकम २९९ ३०० ३०२ ३०४ ३०७ ३०८ ३१० ३१३ ३१५ ३१७ ३१९ ३२२ ३२४ ३२७ ३२९ ३३२ ३३४ ३३६ ३३८ ३३९ ३४१ ३४३ ३४६ ३४७ ३४९ ३५१ ३५३ ३५८ ३६१ ३६४ ३६६ १७ मम सहचरा १८ नामान्त प्रवेश १९ राज्यापिपतिर्यदा सजन २० कर्मकर सह सबन्ध २१ आश्रमान्त सूक्ष्मनिरूपणम् २२ उपवास २३ खेडासत्याग्रह २४ पलाहुचोर २५ खेडासत्याग्रहस्यान्त २६ ऐक्यार्थे प्रपलापेक्षा २७ सैनिकाना प्रवेश २८ मृयुसमुखे २९ रोलेट' शासनमपि च मम धर्मसकटम् ३० अद्भुत्तदृश्यम् ३१ स्मरणीय सप्ताह (१) ३२ स्मरणीय सप्ताह (२)

·८
सत्यशोधनम्
३३ हिमालयसदृशः प्रमादः
३४ ' नवजीवनं' 'यंग इंडिया'च
३५ पंजाबदेशे
३६ 'खिलाफत' प्रति गोरक्षणम्
३७ अमृतसरनगरस्य महासभा
३८ महासभाप्रवेशः
३९ 'खादी 'जन्म
४० पर्यन्ते लब्धम्
४१ शिक्षाप्रदं संभाषणम्
४२ प्रवाहोद्गमः
४३ नागपुरे
समाप्तिः
३७४
३७७
३७९
३८२
३८५
३८७
३८८
३९२
३९३
३९५
३९७

·प्रथमो भागः ·प्रथमोऽध्यायः अन्वयविचारः-जन्म गान्धिवशीया बनियाग्यवैश्यवर्णा । तेऽमी पुरा स्तोकानापणान्प्रतिष्टाप्य वाणिय कुरते स्मेति प्रतिभाति । फिलस्मत्तातमारभ्यते रिपोपपर्यन्त काठियानादेशम्य कतिपयनम्थानेषु प्रधानसचित्रा उभूवु । ओनागान्थ्यपराग्येनोत्तमचन्द बनायटितवादिना मान्यम् । तस्यास्य पोरबन्दरमस्याने प्रधानपढमास्टस्य कचिन्यूटनीतिगात्तलस्यान परित्यय जूनागटानरपान आश्रय समन्वेषणीयोऽभूत् । तता तन्यननावप्रभारय सम्यहस्तेन सभाजन चकार । तप्रेक्षण केनचित्पुरपेण तादपिनीनकननस्य हेतु पृष्ट स प्रत्याह- इत पूर्वमेव मम दक्षिणो हस्त पोरबन्दरसस्यानस्य चशी भक्तीति ।। मृतजानिरोता गरिद्वितीया भार्यानुवाह । अस्य प्रथमभायाया चन्वार पुत्रा द्वितीयाया च द्वा बभूवु । एते भिन्नोटरा इति मान्य नाहमवेदम् । न च तदृत्ततो वा प्रकाशितम् | पण्यामेपा करमचन्दगाधि कवागाव्यपरान्य पञ्चम । तुलमीटामगान्धिथरम । द्वावेतो भ्रातरौं पोरबन्दरमस्थाने कमश प्रमानसचिवारभृताम् । क्यागान्धिर्हि मे पिता । म च राजास्यानिम्त्यायसभाया सदस्योऽभूत् । सा सभा साम्प्रत न विद्यते । पुरा ग्वछ सा राज्ञश्च तय्यानग च बिबाढयवस्थापनाय प्रतिष्टापिना भूत्या गौरवास्पदमासीत् । अपि च मे तात क्रियन्त काल राजकोटमस्थाने क्वचिद्वादकानेरसस्थाने च प्रवानमाचित्यमकोरत् । अस्य निर्याणाडे राजकोटनस्थानाद्विश्रान्तिवेतन लभ्यते स्म । कलागान्धिरनुक्रमेण चतस्रो भार्या उदवहत् । द्वयोराधयो दुहितरौ चरमाया पूतली चाईनाम्न्यामेका पुत्री रय पुत्राश्च समजायत । एतेपामहमेवान्तिम ॥ मम पिता कुटुम्बासठ सयप्रिय शूर उदारश्च । परन्तु कोषन । मनाविषया सक्त इत्यपि वक्तव्यम् । स क्लि व्यतिमान्तचत्वारिंशद्वत्सरोऽपि चतुर्थी भार्यामुपायस्त । फिन्त्रयमुत्कोचादिलोभपरवशो नाभूत् । यथा स्वकुटुम्बे तथा वहिरप्यय निप्पक्षपातीति प्रथा सम्पादितवान् । अस्य राजनिष्टा सर्वलोमविदिताभवत् । कदाचिटय निनस्वामिनो राजकोटप्रभोष्टाहायस्य कृतापमान 'असिस्टेण्ट्र पोलिटिकल एजेण्ट' इति व्यपढिव्यमान राजकीयप्रतिनिधि प्रत्यवतस्थे । कुद्धेन तेन प्रतिनिपिना क्षमामभ्यर्थयस्वेनि कवागान्धि समादिष्टोऽपि न तयार प्रयपद्यत । ततस्तन कतिपयहोराकालपर्यन्तममानवष्टम्य स्थापितो ऽभवत् । परन्तु वत्रकठोरमनम्कतामस्यागुथ्य स सनकीयप्रतिनिधिर्विमुच्यतामयमित्यादिदेश ॥ मम पितुईन्यसङ्गहलोभो न कदाभ्यासीत् । तदस्माक पतृक रिक्यमपमन्यमागतम् ॥ अनुभवमेक मुक्वा तस्य शिक्षाकम कोऽपि नामीत् । अव्ययमपि भूयसा गुजराती ·२ सत्यशोधनम् पञ्चमश्रेणीपर्यन्तमेव तस्य प्रवृत्तम् । चरितभूगोलपरिज्ञान तस्य न किश्चित् । तथाप्यस्य व्यावहारिकज्ञानसम्पन्न वादतिसूक्ष्मप्रश्नाना निर्णये पर शताना जनाना शासनेऽपि प्रगल्भोऽभवत् । तेन लब्ध धार्मिशिक्षणमत्यल्पम् । तथाप्यमख्यातहिन्दुजनैर्देवस्थानग्मनपुराणपुण्यकथाश्रवणा- दिभिर्यास्ती धार्मियज्ञानसम्पत्तिरविगतु शक्या तारती तेनापि सम्पादिता । स्वस्य मरणा- कतिपयवत्सरेभ्य पूर्णमस्मदीय कुटम्नमित्रेण केनचिनाह्मगविदुपा बोधितो मे पिता गीतापारायण कर्तुमारभत । अपि च ग्रन्यह पूजासमये कतिपयश्लोकानुचै पठति स्म । मम मातुम्पिये कदाप्यविस्मणीयतया यन्मे मनसि निरूद्धस्थित तत्खलु सा पतिव्रता स्त्रीति । सेय धर्मभीरु । प्रतिदिनमापूजापाठापसान भोजनचिन्तामपि न कश्यति स्म । हवेल्याख्यवैष्णवदेवालयगमन तस्या प्रात्याहिमकर्तव्येष्वेकतममासीत् । स्मार स्मारमपि तस्याश्चातुर्मास्यत्रताचरणलोप काढाचिकोऽपि मम स्मृतिपथ नायाति । अत्यन्तच्नतान्यपि सा सामना समापयते स्म । आरब्धव्रत व्याधेिरशान्न कदापि पर्यन्यजत् । एकदा चान्द्रायणवतमाचरन्त्या रोगपीडितयाप्यपरित्यय व्रत यथार समापित मम स्मृतिमुपैति । द्वितदिनानि याचदुपपासो नाम तस्या ईपत्कर । चातुर्मास्ये प्रतिदिनमेकमुक्त तयाभ्यस्त- मामीत् । इयताप्यपरितृप्य चातुर्मास्ये छचिदेकाहिकमुपवास कुर्वती व्रत समापयत् । अपरस्मिरचातुर्मास्ये सूर्यनारायणदर्शन विना नाहार स्वीकरिष्य इति व्रतमग्रहीत् । तढाम्माभिलिहि स्थिवा गगनेटिभि सूर्यदर्शन मात्र निवेदयितुमवसर प्रतीक्ष्यने म्म । वर्षाकालमध्ये सूर्यदर्शनमतीवविरलमिति सर्वेषामपि विदितमेव । बहुपु दिवमेधु सहसा प्रत्यक्षीभवति सूर्ये यथा वय ‘अम्ब अम्ब सूर्यो दृश्यते' इति ससम्भ्रममवोचाम यथा च न याराभ्वा स्त्रय द्रष्टु बहिस्पधावति तावत्सूर्यस्तिरोहितोऽभूत् यथा चानेन तस्यास्तस्मिन्दिने भोजनाभार प्राप्तस्तया सर्व स्मरामि । ईदृक् सम्भवप्वस्म मातालानमुखी न कापि चिन्ता । ममाय भोजन देवाय न रोचते' इति वदन्ती स्वकार्यमनुष्टातु प्रतिनिवर्तने स्म ॥ सा व्यवहारकुशला । राजास्थानसम्बन्धिनामबिल्वृत्तान्तानामप्यभिज्ञानरत् । अस्या बुद्धिकोश उमरोरजनस्य सुविहितमासीत् । अह्मनेरुशो बाल्ये वयसि जनन्या सह राजमन्दिर गया तर माम्बाठाकूरप्रभुजनन्यो सट्टत्त कथालाप शुनपानि यद्यापि स्मरामि ।। अनयोर्मातापित्रोदर मात् १८३५ भादपटरद्वादश्या ( तथा च श्रीशायिनशमग्य दिनर युत्तरमशतारिमझतमे शुद्धनाग्नि मरसेरे भाद्रपदकृष्ण हादर्शनिया) अधुना पोरनगेनिमिद्धे सुदामापुया जन्मानहीपम् ।। पोरयारपुरे मा या पमतिसहितम् । वामका पाटगाग प्रति मया गम्यते स्मंति इतिरम्नि। गणितमोकाना घटीकरणं मम शाह मवृतम् । अपि च सहपाटिभि मागदपाध्याय ने दागशिक्षिपद मुस्या नान्यत् विविपि रमरामि । एतेन तदानी में बुद्धया दया भविजय शमसान्या चारपाया भाव्यमिति तये ।।

·द्वितीयोऽध्यायः वाल्यम् यदा मे पिता राजास्थानिकन्यायसभासदस्यचमिच्छ राजकोट प्रति प्रस्थितस्तदा मया सप्तपर्षदेशीयन भायम् । तत्राह प्राथमिकशाला प्रवेशिनोऽभवम् । तदान्वे पाठयिनृणा- मुपाध्यायाना नामानि सम्यगह स्मरामि | यथा पोरसन्दरपुरे तथवानापि मम पारग्वनादिषु न कोऽपि विशेषो दृष्ट । नचाहमितरापेक्षया बुद्धिमत्तर इति गणनीयोऽभवम् । प्रना शाटामतिक्रम्य नगराबाह्यवर्तिन्या पाठशालाया दिनकतिपयान्यारदध्यगीपि । तदनु द्वादशवर्षे हास्तृिटाग्य मुञ्चविद्याय्यमह प्रविष्ट । अस्मिनल्पीयसि मारेऽम्नदुपायायान् वा सहपाटिनो वा नाहमनत कताप्यचकथम् । अतीय लज्नालतया परगोष्टी पर्यहार्यम् । मदीयपुस्तकपाटा एत्र मे सहाया । घण्टाबादनममये पाट्याटोपस्थान डालारिरामे च गृहाभिमुखीभवन-एर हि मेऽभ्यास । अन्य सह कथालापनिस्सहन गृह प्रति त्वरितगतिना गम्यते न मा कोऽपि दृष्ट्या मा परिहसीदिति ।। उच्चविद्यालय मम प्रथमवर्षपरीक्षाया यत् मत्त सा घटनाय कयनीया भवति । तदानीतनरिद्याभ्यामपरीक्षो जईल्सनामा समागत | अस्मपरीक्षणार्थ पञ्चशदानस्माभिरले खयन् । तेपामेकतम 'केटल' ( kettle) इति पदमासीत् । तस्य देखनेऽह स्वलिननकार्पम् । अम्मुद्रुपाध्याय स्त्रपादरक्षाग्रेग मपाटमभिस्पर्य स्खाटिन्यनूचनाय महात यनमारोत् । तथापि तनविट नाहमग्रहीपम् । मचास्थितवालयस्य फलक निरुप्य तरिसितानुसारेण साटित मदीय सनीकर्तव्यमित्यस्मदपा यायस्यागयोऽभवत् । तदेत मनसो मे नास्फुरत् । अन्योन्यलिखितानुकरणस्य निवारणमेवोपाध्यायाना कर्तव्यमिति मया हि गृटीतम् । गदेव मन्ये सर्वेऽपि शटान्निदोषण व्यटेखिनु । अहमेफ एच मूग्य । तन परमुपाध्यायो मम मुग्यता दर्शयितु प्रापतिष्ट । तन तम्येव वृथाश्रमो जातो न पुनर्नया लिखितानुकरणमशिनि ॥ अथाप्यतेनोपाध्याय प्रति मे गौरस नाहीयत ! ज्येष्टगताना हि दोषाणा यहारन तन्मे स्वभानटूरमासीत् । यद्यपि तदपाययस्यतरे दोपा मया नणोपरगाम्नथापि तनिष्टभनिभानो मे ना यया पर्यवनंत । ज्येष्टानामानानुक्तनमेगास्मानय न ,पुनस्लपा चारनपरिशोरन- मियों मम हृदयातोऽभूत् ।। प्तम्मिन्नर समय मात्त घटनाद्वयमन्यदपि में मनमि लत भानि । गागपुनकानि मुक्त्वा पुनरातरपट्न मन नेष्टमासीत् । आयायादारचन पा ममा तपतपण का न म रोचने रम । अतो मग नन्दिनायपास शिक्षणीया एकापनिना । तयार शिक्षमागस्य मानन सहा पाउँकयप्रमादिनि वक्तु न शस्यन । एव मयि पाट्यान्तरेऽपि ·४ सत्यशोधनम् निरवधाने मति पुस्तकान्तर मया न हि पश्यते स्मेति किमु वक्तव्यम् । चिन्तु मम पिया गीतस्थापितस्य श्रवणपितृभक्त्यायनाटकग्रन्थस्योपरि कथमपि मे दृष्टिरपतत् । तमेन तत्परतयाहमपाठिपम् । तत्कालमेर ग्रामाग्राम पर्यटत पुत्तलिकाप्रदर्शनोपजीचिन केचिद- स्मद्रग्राममुपागमन् । तत्प्रदर्शितपुत्तलिकासु यात्रामुदिश्य स्कन्धानलम्बिनीवयेन समातापितरी वमानस्य श्ररणस्य प्रतितिरेका व्यलोकि । एतत्पुस्तक पुत्तलियाचेति द्वय मिडिया अरणक्या मे मनस कदाप्यप्रमार्जनीयामारोत् । थरणस्य पितृभक्तिरादर्श स्पेण त्या स्थापनी- येत्यात्मनात्मानमनोधयम् । श्रवणस्य मरणेन सन्तप्यमानयोस्तपित्रोपिलापोऽद्यापि मे मनसि शोश्रूयत इर। मदर्थे पित्रा वितीर्णया रागमालिकया तमहमालापयम् । स रागो मे हृदय व्यलीनयदिव।। नाटकान्तरसम्बन्धिन्यपरा तत्सदृशी घटनैका सवृत्ता । एतत्काल मेव कयापि नाटक- मण्डल्या प्रयुक्त नाटकमवलोकयितु पितुरनुज्ञामभ्यगच्छम् । तन्नाटक हरिश्चन्द्रचरितात्मक- मासीत् । तदेतल्लोचनासेचनक मम मानसमकर्यत् । कित्यनुज्ञा कतिकृत्य प्राप्य गन्तु शस्येत । तथाप्येतन्निमित्त व्यसन नैव माममुञ्चत् । निस्सख्यबारमिद नाटक मया स्वय मनसा प्रयुक्त स्यात् । हरिश्चन्द्रेणेव सर्वैरपि कस्मात्सत्यवद्भिन भवितव्यम् । इत्येप प्रश्नो दिवानिश मे मनसि पुस्फोर्यने स्म । सत्यानुसरण सत्यरयार्थे हरिश्चन्द्रनिर्विकल्पेन मनसा क्लेशानामनुभव । इत्येष आदर्श एक एप मे मनस्यापिरभूत् । हरिश्चन्द्रकयायामक्षरश सयत्वप्रतीतिर्मयासीत् । सनस्यास्य स्मरणमनेकशो मे नेत्राभ्यामणि निरसारयत् । कथाहरिश्चन्द्र कश्चिद्वरतुतो न जीवन् स्थित इत्यधुना मम लौकिकज्ञानमायाति । किन्तु हरिश्चन्द्रश्रवणावुभावपि मम हृदये नित्यमनिहिती स्त । अद्यापि तन्नाटकपाठेन पूर्वरन्मे हृदय विलीयत इत्यह जाने । तृतीयोऽध्यायः बाल्यविवाहः एतदध्यायलेखनसन्दभों मा सम्भवत्विति बहुतरमाशसमानस्याप्येतद्वृत्तान्त कथयिष्यतो मे विदिनमेवेद यदेतत्सदृशास्तितगुलिया इतोऽपि भूयस्यो मया निगरीतव्या. सन्तीति । यद्यह परमार्थेन सम्योपासयोऽस्मि तता मे नान्या गति । मम त्रयोदशे वयसि सवृत्तमिवृत्तात. वर्णनरूप मनरसन्तापकर कर्तयमिदानी प्राप्तम् । मन्पोप्यवर्गस्थितानेतद्वयस्वा नाल्यान्विलोक्य मविवाहः स्मर्यते यदि तदात्मात्मन एस न केवल दयनीयो भविष्यामि परन्तु परिहतबाल्यविवाहा ·याल्यविवाहः न्बाटकान्प्रति यूयमेव माग्यशाटिन इति विवक्षा मे जायते । एवमतिवान्ये वयसि विवाहकरण नाम नीन्यनुरोनीत किमपि प्रमाण नोपडमे ।। या विषये पाटा मान्यथा विटावन्नु । मन पनवृत्त न विवाह एव न पुनविन विशह प्रति नमतिमानम्। काठिणबाटदेशे विवाह समनिरिति हा प्रयरु मस्कारी स्न नमनिनाम वाटकवादिस्योर्मातापितृमि दिन विवाह प्रति परस्पर बान्दानन् । नति यि नोचनीयन निर्गन्ध कोऽपि न हि । न च मृते पाईक वाटिकाया वैधयग्राप्ति । वाटिकावाया न म तर भागिनौ मात । बालद्विचारोऽपि तयोरविदितो भवेत् । एप ममत्मस्कारो मम त्रिवार सम्पद्यतेति प्रतिमाति । जपि नु रहा रहा सम्मन इति न जाने । मदर्थनिधिते वालिग कमयोऽनियतामित कथितोऽस्मि । तृतीय नातिनम मतमे चयमि नवृत्तति क्वचिस्मरानि। न तावस्मयते तटिट कनापि मे निवेदितमिति । हु लेखियमाणो वृत्तान्तो मद्विवाहविषय । न तु म्पष्टतर स्मर्यने ।। उनपूर्व ग्वन्चिमे वय त्रयो भ्रातर इति। तत्र प्रथम पूर्वमेवो । मापेक्षया द्रितवर्ष येष्टम्य द्वितीपभानुकवर यष्टस्य मे सम्पचिगवादम्य नम च मागास्टा विवाह करणीय इति वृद्धैर्नि रणायि । एवविरप्रवृत्तेरस्मसुखद पचिन्ना वाम्मटिष्टानिष्टभावना वा न हेहरामीत् । पनेन स्वानुमूल्य निययश्च सिव्यत इत्यभिप्रायेणत्र तया नविहितम् ।। हिन्दजना विहो नाम न सर माारणो विश्य । विवाहेन वारयोर्मना पिनरोऽनेस्यो निर्थना भविश्यन्ति । अम्य वृतं नितस्त्र नागपन्ति । स वृथा क्षिरन्ति । एनटारम्याना खाभरणवन्नूना मत्रीकरणाय भोजनोपचाग्ययपरिदेवनाय च मासग काटोऽपश्यत । विविधभश्यभोयापकल्पने वरपक्षीयाणा धूपक्षीयागा च स्पर्वा जरीनृन्न्यने । पनिमाधुर्य तावडस्तु वा न वा लिन पुनराकटगोष गायन्ति । एतन च्यामिम्भवेऽपि न हि चिता । प्रातिवेशिकतनानान्नु विधान्निरत्र नास्ति । तेऽपि तकारलमुन्छिनन्दा च तूर्णा सहन्ने । यतन्तैरपि करिष्यमाणविवाहप्रसवेनकि प्रवृचिराश्रयणीया भवियनि तपा मिदितम् ।। नग्यास्य लेगान परिहाराऽपिनमय ब्यचिन्तयन् । नाटन योऽन्न । ज्वायम्नु महान । वि प्रययस्याने मदेर व्ययममा । तनो मुनालेन धन मितीत अत्यने । मन पिना पितृत्यश्च वासस । अन्मद्विारा प्त्र तान्या न चरमा । चामद उनी विभोचन प्रमोनय इति ने मनसि दिन । मानवदभिमना लोच्य विमा यस्ता निर्वर्तनीयमित निबननभूत् । कीमा गनिपिन निद्रिपि नमे समातिनात् ।। ।

·६ सत्यशोधनम् प्रचलद्वैवाहिककार्यविशेषरेव विवाहो भावीत्यस्माभिरवगतम् । विवाह इत्येतेन धारणार्थे प्रशस्तवस्त्रलाभ । वाद्यतम्मटघोप । वधूवरप्रदर्शनोत्सर । महाभोजनस तर्पणन् । मया सह कीडितुमेकमन्याप्राप्तिश्च । इत्येतारन्मुक्त्वा नान्यो विचारो मम मनस्यस्पुरत् । विषयसुखापेक्षा विनतरमागता । मुक्ना कतिचिदवश्यवर्णनीयाविश्यानेतदधिमृत्य नान्यकिमपि लिखिपामि । ते च विषया अग्रे निरस्पयिष्यन्ते । तेऽप्येतवृत्तान्तलेखने यन्मम मुख्योद्देश्य तस्य भूयसा नोपमारका भवेयु ॥ साग्रज मा राजलोटात्पोरबन्दरपुरमनैपु । सन्ति केचिच्चरमदृश्यात्पूर्वभारितो हरिद्रा- चूर्णेन सर्वाङ्गपारिका रिनोदावहा विश्या । ते पुन सर्वे वर्णयितु न शस्यन्ते ।। अस्मपिता प्रधानसचित्र इति यद्यपि सत्य तथापि किमय न परोपजीवी । ठाकोर- प्रभोषिश्वासपात्रतया तस्य परतन्त्रता समधिकैवेति वक्तव्यम् । अतिप्रत्यासन्नेऽपि विवाहदिवसे ठाकोरप्रभुरस्मत्पितर नैनाऽमुचत् । ततो मुक्तरयास्य दिनद्वयात्पूर्वमेव यथा प्रयाण समाप्येत तथा मागयानानि पृथगस्था यन्त । परन्तु किमनेन । अन्या ह्येवासीदीश्वरेच्छा । सुदामापुर राजकोटाविंश युत्तरैकशतपापाणदूरे वर्तते । शरटेन पञ्चभिर्दिननिर्य प्रयाणम् । तदेत प्रयाणमस्मपिता त्रिभिरेर दिनै समाश्यत् । कि तु तृतीयटिरसे यान पर्यस्तपतितमभूत् । एतेन तस्य वहुनि क्षता यजायन्त । असौ सर्वाङ्गनद्धपट्टक सदनमागत । एतेन तस्य चास्माक चोत्साहो यद्यष्यर्थे न हासमगच्छत् तथापि विवाहो निर्वर्तनीय एवासीत् । अगस्य खल्लु लग्नान्तरस्थापनम् । तस्मिन्बाल्ये पिनक्षतनिमित्त मे दुख वाहिकविनोद सरम्भमध्ये सर्व विस्मृतमभूत् ।। अह मातापिनोरतीय भक्तिमानासम् । किन्तु मे भोगासक्तिरामीत्ततोऽपि नाल्पीयसी। मातापितरी मुथ्यमाणेन जनेन परित्यक्तनिजसुखमन्तोवेग भक्ति व्यमिति नामद्यायरेदम् । भोगासत्तस्य मे दण्डरपणे महत्ता काचिद्धटना मम मानसमद्यापि कृन्तती । एतदृत्तान्तस्तु पुरस्लानिस्पयिष्यते । श्रीनिवुटानन्दो गायति यथा- भोगतृष्णामनिध्य भोग्यमान विमुञ्चत । त्यागोऽय सर्वथा न स्वाचिरस्थायीति निश्चय ।। इति ।। अभय शोचनीयोऽय वृत्तातो गीतिमेना स्वय पटतो या गीयमानामितरै शृण्वतो या मम दृदयर प्रविश्य तस्मारणेन मानाननमुग वरोति माणपारितोऽपि में पिता पेटमा यदिग्पाटपन् विवाह साह निरवाहयत् । मिहे ग्ण तत्तविपियामि यत्र यत्र ग्यांचनीयत भयद्यापि मे मनश्च सुप पुररला विपिन नियमानो काचिपिार निराटनस्प पिरिप्यामीति महिनी मया व्य पनि । तानां रामरतो सऽपि मुसता रोकसिद्धा ·मम याजमान्यम् -- सुखदायमश्चेति प्रत्यभासन्न । किं च ममाप्यामीत्परिणयनतन्टम् । अस्मत्पित्रानुष्टिनस्य सम्यापि नियन्वेन मया गृहीतत्वात्समिटानी स्पष्टमेव मर्यते । यथानाभ्या विवाह- वेदिकायामुपविष्ट यथावाम्या समपटी रचिता यया नोटाभ्यामाराभ्या कमाराग्न्यमपुर गोमभक्ष्यविशेयोऽन्योन्ययोमुग्वे वियामि यथा चात्राभ्या सहावस्यानमारप तथा नर्व मेनदिदानीमपि मे मनसे चित्रयितु गनोमि । अहो मा प्रयमा रात्रियस्यामन्यन्तमुपापन्ययोरा यति परिज्ञानन्ययोदयोराग्यो सहमा मसारसार निपात ममननि । प्रथमराना यथा वर्तितव्यमिति प्रजावया मम्यगुपदिष्टोऽभवम् । मम भार्या तु कनोपदिष्टेति न जाने । मया सा न तत् पृष्टा । न चाद्य मे तस्य निज्ञासा । गटापन्योन्यमुग्वदर्शनेऽप्यपीरा बभूवेति पाठमनिल्लाय विज्ञायत । लना हि प्रवटा स्थिता । कयम तया सम्भाय । किं वा सम्भाषितव्यम् । अस्मग्रनावत्या यदपदिष्ट तेन नातिदृरमाकृष्टोऽभवम् । किन्त्रेवविधग्रमझेपू परोपदेशो नारम्यक प्राग्जन्मवासना प्रानन्यादेहिकाश सणसापेक्षता नाम्या । शन गनेरन्योन्यसस्तो जात । परस्परमालपितु प्रावर्तामहि । उभावपि समानत्रयमावन । तथापि परिकारवहने न मया कृतो विडम्ब । वृत्तान्ताऽयमुत्तराव्याय वर्णयिन्यते ॥ । चतुर्थोऽध्यायः मम याजमान्यम् मद्विवाहसमकाले दाम्पत्यस्नेह कुटुम्बनिर्वाहामो वान्यविवाह इत्यतेदादिविषयप्रतिपादा घुप्रसन्धा प्रत्येक पाठाणकेन या कानिया (न हि सम्यक् स्मयने ) व्यत्रीयन्त । तेपा य पुस्तक मे हस्तगत तवामूलान्त मया पठ्यते स्म । यत्तावन्ममानमिमत तस्य स्मिग्ण यपुनरभिमत तस्य परिग्रहणमियेा हि मे पद्धतिरासीत् । भार्या यापनीव पत्या नातिचरितयेत्यय तद्अन्योपदेशो मम मनस्यनपायिनया निरूटोऽभवत् । कि चार्जवस्य मन नैर्गिकत्वादाद्रिोहिवसङ्कल्पस्यापि नाकाश आसीत् । तापि तम्मिवाल्ये वयमि ताशप्रवृतेर्वा कुत सम्भव ।। एतेन हि कश्चिदमपरिणामो जात । मया ययेकपात्रतत्येन भनिय तदा मएन्यापि मा प्रति ननु तथा वर्तितव्यम् । एवं चिन्तयतो मे हृदयमीा प्रापिगत् । तया हि पतिपरायणया भवितव्यमिन्याकारसम्यठे सा मया पतिपरायणा स्थापनीति ग्रहो मामाक्रमीत् । उथा तस्या स्थापनाय तठान्यवक्षिणा मा गायमिन्यचिन्तयम् । माया पातिव्रत्य प्रति ·८ सत्यशोधनम् - शङ्कितु लेशतोऽपि कारण नासीत् । परन्त्वसूया कारणानि नापेक्षते । तदीयगतागतमवश्य मया ज्ञातव्यम् । तस्मान्मदनुज्ञा पिना तया कापि न चलितव्यम् । ईदृम्वृत्तिरावयोर्मध्ये दुखकर कल्हबीजमरासीत् ॥ अनुज्ञा बिना कापि न गन्तव्यमिति नियमस्तस्या कारायते रम । कस्तुरवाई त्वनीदृग्व्य सनसहिष्णुर्बालिका।सा हि मदनुज्ञा पिनेर स्वेच्छया यथेष्टदेश यथेष्टकाल च सञ्चरितुमारब्धवती। यथा यथा ता निरोद्ध मया यन कृतस्तथा तथा तदीया स्वैरप्रवृत्तिरधिकाधिका भवति स्म । एतेन मे गोधोऽपर्यत । अनेन हेतुना बालदम्पत्योरावयोरन्योन्यमनालापस्तु प्रात्याहिक क्रमोऽ भवत् । प्रस्तुरवाय्या स्वातन्त्र्यप्रदर्शने न कोऽपि दोष इत्यधुना विस्पष्टमनगम्यते । देवतादर्शनार्य वा सम्वीदर्शना वा जिगमिपोरात्मन प्रतिरोध निफल्दया बाला कय वा परिमृप्येत् । तनियमने यस्ति ममधिकारो मनियमनेऽपि तस्या स कुतो हि न स्यात् । सर्वमेतदद्य मे सुविदितमेव । तदानीं तु म प्रभुत्व प्रदर्शनीयमासीत् ।। एतेन पाटमा अस्म संसारे माधुर्यलेशामात्र नियमन क्लेश च मा खलु शकन्ताम् । मम नट्रयस्य हि मम प्रेमैत्र कारणम् । मम प्रेयसी लोकनिदर्शनभूता करणीयेति मामकोऽभिलाप । तया विशुद्धनीक्तिया भा यम् । मया शिक्ष्यमाण तयापि शिक्षणीयम् । मया पठ्यमान तयापि पठनीयम् । उभयोजीरितेनेररूपेण भविन्यम् । एपा हि मे महती प्रत्याशाभवत् ।। न जान कारवाई च मसदृशभावनामपुप्यन वेति । सा ह्यशिक्षिताक्षरा । ऋजुस्वभावा स्वातन्त्र्यप्रिया समारल्यकार्यसाधनच्छल तो मितभाषिणी च ( इदमस्तु वा मा प्रतीति)। निनमाट्य न तस्या सन्तोपजनम्मासीत् । मदीयपठनशीलत्वेन तस्या पिपठिपा न जनिता। तस्मादीहशी प्रयाशा सर्वापि मदेकनिटें । सैश ली मम प्रेमसर्वस्वस्य केन्द्रस्थानमभूत् । तत्प्रेम्णा प्रति मनितव्यमियर में रालसा । कदचिप्रेम्ण पारस्पर्याभावेऽपि द्वयोरेक्तरस्मिन्नस्य जागरस्त्यात् गुपन्छायारहितस्यैकान्तिस्दु खस्यानराश ॥ सा में परमप्रेमपानमित्या वक्तव्यम् । पाटशागयामपि तदृत्तात एव मे मनस्य. रसुनत् । लिसागमतीक्षस्य मन कदा पुनद्वयोर्मेन भरिपतीयजागरसादिकी चिता । दियोगो दृम्म प्रयमासीत् । तत्तत्ययालापप्रसन ता रात्री चिरायाहमजागरयम् | एवं गाद्वामनि मनो में पतंयपरायणतापि ना भरिपथदि नूनमद व्याधिपीटित सनरार मृयुना यारियोऽभविश्यम् । अपग भुमो भारभून सर जीरिक निरपापियन् । परतु तत्त दिपमात्यानि मनायायायामा । अमयभारणस्य तु क्यापि म न मुम्भाव्यन रम। परमयानरनिना गया बनि मदनानि गमुत्तीर्णानि ।। डागर हि पशिस्लिा. गभमानाशी । सा पिया शियिायति यया मनिग्नपरि महीपरियासी युनोग्यासा दक्षान् । पिंच मा धेिन ·उच्चविद्यालये पाठयितव्यामवत् । कित्येतदपि रात्रिबेलायामेव गस्यमातीत् । अस्माष्टमाझं दिवा तस्या दर्शनेऽप्यलम्ये सति का क्या तया सम्भाषणास्य । तत्काडे काठियावाटदेने विचित्रो निरर्थ- कोऽनागरिकश्च धोपान्यो योपावरोवनमम्प्रदाय प्रचरति स्म । सोऽद्यापि भूयसा विद्यत एव । श्व च तदध्यापनाय सर्वन प्रतिवन्धनमासीत् । एभि कारणेस्ताभ्यटगाया क्स्ट- वाय्या पाटशिक्षणाय मकृता प्रयत्ना सर्वेऽपि निकला सत्राता इत्यम्युपगन्तव्यम् । यावदह विषयनिद्रात प्रबोधमाप्तस्तावन्सानिकार्येषु प्रविष्टोऽमनम् । तस्मा पर्याप्तोऽवनदास्तदानी- मपि नालम्यन । शिक्षकद्वारा तदस्यापनप्रयन्नञ्च साटो नाभवत् । इदानी रस्तुरवाई कथचिटेग्न्यपगादि लेखितु मुबोधगुजरातीमापा जाचयितु च जानाति । यद्यह पुरा मोह दृषितो नामविश्य तदा सा विपी समभविश्यदिति प्रन्येमि । अपि च तम्या पटनाटनव सुजय्यमभविष्यत् । निष्कलप्रीतेन किंचिःसाध्यमस्तीयह जान ।। मम विषयामक्तिमत्वेऽपि तदुष्टपरिणामयाक कारणमित पूर्वमेव मचित भवति । अथान्योवृत्तान्त कश्चिदपवर्णनीय । विजुद्धसदल्याउनाभावानेव रक्षनीन्येतद्दभिर्निदर्श नर्मम हृद्रत भवति । ल्दिजने या हानिका वान्यविवाहपद्धनि प्रचरति तत्र हानिहासार सम्प्रदायोऽप्यको दृट्यने । बालदम्पन्योरिचरसहवास तन्मातापिनरा परिहारयत । अन्यर्थमन्य नार्या स्वमातुमन्दिर एवातिवाहयते । अनदेश्येऽपि तव जानन् । विवाहोत्तर पञ्चस कमरे (त्रयोदशाटष्टादशपर्यन्त ) आवयो सहारम्यानकाल मारल्येन वर्षत्रयादृर्व न भवेत् । याव मह बसतो पटष्टो वा मामा व्यतीताम्तावन्ने माया तन्मानृगृह नेतु जन आगच्छति स्म। ममेदमतिमात्रमप्रियमासीत् । तथाप्पेलेन द्वापथ्यावा दुष्परिणामादक्षिताबभूव । अष्टादो वयन्मि मयेङ्गलेण्टदेश प्रतिप्रस्थितवाढावयोश्चिरभावी वियोग समजनि ! इद च ना श्रेयस्करमेव मवृत्तम् । विदेशप्रवामा प्रन्यावृत्तस्यापि मे भार्यया सह स्थिति परमामतोऽपिका नामीत् । यन्मया राजमोटान्मोहमयीनगर मोहनयानो राजकोटपुरच भूयो भूयो गतागत कांयमापनितम् । तदनु दक्षिणाधिकाखण्डयानाप्रसङ्ग सम्प्राप । अत्रान्तरेऽह भूयसा विश्यनिाया प्रसुद्धोऽभवम् ।। पञ्चमोऽध्यायः उच्चविद्यालये निरूपितपूर्व हि यन्मदीयविवाहकाडे मयोच्चविद्याज्येऽवीयते स्मेति । त्रयोऽपि भ्रातरो वयमेकस्यामेन पाठशालायामन्यै नहि । मन ज्येष्ठाग्रज परमोर्चश्रेणीनयास्त । महोटस्व ·सत्यशोधनम् परोऽग्रजो मदग्रिमकक्ष्याया स्थित । पिपाहादापोरकेतार्पमालस्य वृथायापन फलितम् । मदनजस्य तु तत्परिणामो भूयोऽनिष्टप्रापकोऽभवत् । यदनेन विवाहोत्तर विद्याभ्यासोऽत्यन्तमेव परित्यक्त । ईदादुप्परिणामभाज कियन्तो बालका सतीति परमात्मैवेद्यमिदम् । विवाहोत्तर विद्याभ्यासो नाम हिन्दुजनससारमानगोचर ॥ मम तापदव्ययनक्रम प्रचलति स्म। उच्चविद्यालयेऽह न मुग्धवर यातिमगमम् । उपाध्यायत्री तिमह सदा समपीपदम् । प्रतिरसर बालकाना चारित्रविद्याभ्युदयविषयमाणि योन्यता पाणि त-मातापितॄणा सकाश प्रेष्यन्ते स्म । तत्र ममा ययनकमो वा शील वा न हि प्रशस्तमिति न कदापि रयापितोऽस्मि। द्वितीयश्रेणीपरीक्षायामुत्तीर्णेन बहुमानमध्यलभ्यत। पञ्चमवर्गे रूप्यकचतु- एयवेतन पष्टे दशस्थ्यकाइच प्राप्यन्ने स्म । अन मयोग्यतापेक्षया नियतिबलमेर प्राप्तिकारणमिति वक्तव्यम् । यदेतद्वेतन काठियावाडदेशान्तति सोरठजनपदीयविद्यार्थिप्रवरेभ्य एर प्रदीयते स्म । प्रस्तुतश्रेण्या सम्भूय चत्वारिंशति पञ्चाशति या स्थितेषु विद्यार्थिषु सोरठजनपदीया क्रिय तो निरन् । एतापत्त मया स्मर्यते यदहमतीर बुद्धिशालीति न मे सम्भावनासीत् । वेतनस्य वा बहुमानस्य वा प्राप्तौ ममाश्चर्य जायते स्म । परन्तु मदीयचारित्रमविकृत्य सुतरामह जागरूकोऽभवम् । चारित्रविषये हि दोपलेशेऽपि भासमाने मम नेत्राभ्यामश्रूणि प्रानन्त । मदनुष्ठितकार्येषु स्खालित्यदार्शभि शिक्षकै कदाचित्क्रियमाणोऽधिक्षेप सर्वदा मे दुस्सहोड- भवत् । अहमेकदा प्रहारमत्रापमिति ज्ञप्तिरस्ति । प्रहारप्राप्त्या न तारन्मे दुखमभूत् । परमह दण्डनाई इति परिगणितोऽभूपमित्येत मे महती व्यथामजनयत् । अह भृशमरोदिपम् । इद हि मे प्रथमे वा द्वितीयस्मिन्या वर्ग स्थितस्य सवृत्तम् । सप्तमश्रेणीमधिष्टिने मयि मवृत्त एतादृश प्रसङ्गोऽन्यो विद्यते । तत्काल दोरावजी एदरजी गिम्याख्या अस्मन्मुख्योपाध्याया आसन् । एते विद्यार्थिनामभिमता । यदेते नियमानिर्दाक्षिण्यन प्रचालयन्ति स्म । स्वकार्याणि यथावदन्वतिष्टन् । पाटान्सम्यगव्यापयन् । जयश्रेणीगताना विद्यार्थिनामङ्गसाधन निकेटास्यन्दुकरवेटन चारश्यफर्तव्यतया व्यविपत । ममैतद्वयमपि नेष्टमासीत् । यारदय नियमो व्यधीयत तापमयाङ्गसारनाय वा क्रिकेटफटमोटखेलनाय वा न गम्यते स्म । एर गमनमुग्यस्य महीयल जाशीलत्वमप्येक कारणमासीत् । ईदृग्पन्नस्यासाधुनमधुना मे स्पष्टमाटश्यते । तदानीं तु पटनव्यायामयोर्नास्ति सम्बन्ध इत्यसद्भावनामहमाल्यम् । परन्तु यथा बुद्धिविधासस्य तथा शरीरपुटेरपि शिक्षणसमे प्रामुग्न्यस्थान प्रदेयममित्यहमिदानी जाने । व्यायामार्थमगमनेन न पापि मे हानि सत्ता । पचिपटितपूर्व हि मया यद्विशुद्धायु- प्रदेशे गदग्ण प्रशस्तमिी । गम तप्रिय पात्तया हि सचरणमामभ्यस्तवान् । अद्यापि न परयोऽयमम्पाम । एतेन में शरीर मुहट ममपदत ॥

·उच्चविद्यालये ११ । अगसाधनार्थ गन्तुमनिच्छाया कारण तु पितृशुश्रूपाया मम प्रवरेच्छेन । शालाविरामोत्तर- क्षणमेव त्वरया गृह प्राप्य तसेवासमुद्यतोऽभयम् । अङ्गासाधनार्थमवश्य गन्तयभिति य कृतो नियमनधस्तेनास्य विन समननि । यथा मे पितृमुश्रूपण शक्य भवेत्तथाह व्यायामगमन निधाद्विमोचनीय इति गिमिमहाशयमभ्यर्थितवान् | स तु न तथा प्रत्यपद्यत ॥ एकदा स्थिरतासरे पाठशाला प्रात प्रचलिता ! मध्याह्ने चतुर्घण्टापादनसमये शाला प्रति व्यायामार्य गन्त यमासीत् । मनिकटे कालयन्त्र न स्थितम् । आमाशस्य मेवच्छन्नतया वेला च नोपललिता । यारदह पाठशाला प्राप्तस्तारसत्रं गता एन । गिमिमहाशय परेरागता नागतच्छारपट्टिमा रिलोक्य पूर्वदिने मढनागमनमज्ञासीत् । यथा वृत्तमहमस्मै न्योदयम् । स तु मामविश्वस्याणक वा व्याणकौ या ( कियदिति विस्मृतमिदानी ) मामदण्टयत् ।। एतेन मया मृपोक्त मिति सिद्धम् । तस्मादहमतीव दुखिनोऽभवम् । मदुक्तमनृत नेति कथ वोपपादनीयम् । तत्र न कोऽप्युपायोऽदृश्यत । तन्महता सन्तापेनाहमश्रूय्यरर्तयम् । सयवादैक परायणेन निरन्तरमग्रमत्तेन भवित यमिति तदाहमवेदिपम् । विद्यार्थीदशाया ममायमेर प्रथम प्रमाद । स एस चरमश्च । पर्यन्ते दण्डोऽयमक्षस्यतेति मनाक् स्मृतिरस्ति ।। शालापिरामोत्तरमेव गुथूपणार्थ मम पुत्रेण गृहेऽवस्थातव्यमिति मुग्योपा याय प्रति मम तात परमलिखत् । तत परमजसा पनवजनाय मयानुज्ञा लब्धा । यद्यपि व्यायामार्थमगमनेन मम न कापि हानि सवृत्ता तथापि धचिदन्यत्र पिपये मया दर्शिताया अश्रद्धाया दुष्पल मद्या यहमनुभवामि । न जाने कयमय मे मनसि लग्नोभिप्रायो यपठितु शिक्षमाणस्य प्रशस्तरेखन शिक्षणमनावश्यफमिति । यादहममिटालेण्टदेश प्राप्तस्तानदेवविधतासीन्मनीपा । तदनु तत्रापि दक्षिणामिकाखण्टे तायल पजन्मना तत्रैव लव्यशिक्षणाना न्यायवादिनामितरयुक्क्जनामा च मुक्ताफलस्यता इस सुन्दरतरा अक्षरपतीविलोक्य जातवीट सानुतापोऽभवम् । वक्रतकाक्षराणि पुत्पस्यापकशिक्षा यजकानीति तटाहमयुधम् । ततोऽहमक्षरसोष्ठयसम्पादनाय प्रायतिपि । तापच्च मुकालो व्यतीत आसीत् । बाल्ये वयसि यदश्रद्धया पिहित तत्समीकरण पश्चादशक्यमेन जातम् । सुष्टुलेखन सच्छिमाया प्रतिनियतमेस्मगमिति मन्निदशनेन सर्ने युपमा युरतयश्च विदाकुवन्तु । अक्षगभ्यासत पूर्व शिशनश्चित्रकला शिक्षणीया इत्यहमिदानीमाशये । पुम्पपक्षीप्रमृती पदार्थान्य त्यक्षीकृत्य यथा शिशरस्तान् स्वतोऽमुष्यन्ते तय वर्णानपि निरूप्य शिक्षन्ताम् । अभ्यस्त चिनदेखनेरक्षरलेखनमभ्यस्यताम् । तदा हि लेग्वनोप्टर सिध्यति || विद्याभ्यासकालसम्बद्धी द्वा वृत्तातापद्याप्यनुपरर्णितो स्त । विवाहप्रसङ्गेन हि वर्षमेक मे वृथा क्षपितमासीत् । एतल्लोप-यपोहनार्थमेकस्मिन्नेव वासरे मया कक्षाद्वयमुत्तरीत- व्यमित्यस्मदुपा याय इच्छति स्म । प्रायेणायमधिकार श्रद्रयाभ्यस्यतामेर विद्यार्थिना लभ्य आसीत्। तस्मादह तृतीय परमासमात्र स्थित्वा नसतविश्रान्ते पूर्वभाविपरीक्षाया समन तर चतुर्थश्रेणी ·१२ सत्यशोधनम् मारोपित । अस्मिन् वर्ग भूयसो विषयानाङ्गग्यभाषयैव बोधयन्ति स्म । इद म सुतरामगोप्य मासीत् । रेखागणितमपि चतुर्थश्रेण्यामेर प्रारभ्यत । पूर्वमेत मम दुरसमोधमासीत् । आडाल भापया तु प्रतिपाद्यमन सुतरामेव जातम् । उपाध्यायास्ताग्दतीय सम्यगेवाभ्यापयन् । तथापि तस्य दुरवबोध वाद्वर्पद्वयनिर्वाह्यस्य वर्षमात्रेण साधनप्रयनो मदीयशक्तिमतिकात इति मयमानो हमेक्दा तदाशा परित्यय तृतीयश्रेण्यामुपवेष्टुमैच्छम् । परन्तु तथा ह्यनुष्टिने न केवल्मह मवमानित स्यामपि तु मयि विश्वस्य मप्रशसागदिना शिक्षकाणामपि गौरवहानि सम्भवेदियु भयतो मानभङ्गमाशय नाह तथान्वतिष्टम् । प्रयत्नेन युक्लिडगणितशालस्य त्रयोदश प्रमेय प्राप्तवतो मे मनस्यतिसरलोऽय विषय इति सद्य स्फूर्तिरासीत् । यथायथमुपयु यमानबुद्धयै क्गम्ये वस्तुनि किंवा जटिलत्व विद्येत । तत प्रभृति रेखागणित मे न केवल सुलभमासीदपितु तत्रभिरचिश्च मे समजनि। किं च सस्कृत मे बहुक्लेशमदात् । रेखागणिते तारकण्ठ करणीय न किञ्चित् । सस्कृते पुन सर्वस्यापि कण्ठपाठ करणीय इत्यहमबोधिपम् । इद च चतुर्थश्रेप्या प्रारभ्यत । पष्टरक्षा प्रविष्टस्य मम हृदयमरसन्नमिवाभवत् । सस्कृतोपाध्यायैरस्माक महा परिश्रमोऽदायि । मय वारसास्तावदिच्छन्तु वा नेच्छन्तु वा तदीयमन्त चरण तु तत्तद्विषयै सम्पूरणीयनित्य भूतेषा प्रयाशेति । सस्मृतार्गस्य फारसीयरर्गस्य च वापि स्पराभवत् । पारस्युपाध्याया मोव्यायपण्डिता स्वच्छात्रान्न भृश दण्डयति रम । इति हि वाला परस्परमारपन् । यथा-'फारसा विनती सुलभा भाषा । फारस्युपाध्याया अतीव सापत्र | अमी वालकाना दया दर्शयन्ति' । इति ॥ फारसीभापाया सौरभ्यमाकर्ण्य सञ्जातचापोऽहमेशस्मिन्दिने फारसीयर्ग प्रविश्योपारिशम् । एतेन विषप्ण संस्कृताध्यापो मामामार्यत्रमभ्यधात् । यथा ' युष्मजनको वैष्णर रति क्य त्वया विस्मृतम् । स्वधर्मसम्बचिनी भाषा क्य न शिक्ष्तिामोऽसि ! मदीयशक्तिमतिरम्य वारसा सस्कृतमध्यापनीया इतीच्या मे जागति । यथा यथा पाठ प्रौदिमान भजते तथा तथा तस्य स्वारस्य युष्मटनुभवगोचरो जायत । न खल्वर त्या मदोसाहेन भाव्यम् । पुन सरसृतरगमागत्य शिक्ष्यता पाट ।' इति ॥ अह दयारसपरिप्लुतमेतद्वचनमाकये नितरा रनितोऽभवम् । उपाध्ययस्य प्रीतिवचन मनादर्तुमा मा ना मन्यत । अद्य पलु स्मरामि कृतज्ञतापुर सर यकृष्णशङ्करपण्यामहा गयस्तदा ममोपागेत् । यावद्धि मया सस्तृत ताशिधित तावताऽप्यनभिज्ञतायामस्म पवित्र प्रत्यगासदिय मे दुर पादाभक्न्यित् । इताऽप्यतिशयन रात मया न शिक्षितमियह मिगनीमनुष्य । हिदुजन' हि वाटरन । पारस्या का स्मृतमयश्यम यतव्यमिति पश्चात्य तोऽस्मि ।। सम्प्रया ज्याभियत यथा-भारत प्रचाउ सर्वेषयुचशिक्षणागा मातृभापया स हिमाम्यरम्याद यसपणामास्पर दयम् । एका भाषाग्या न मम्यापि ·दुखवर प्रसड़ा भयङ्करी भगनु । अस्मदीयशिक्षणसमे मुव्यवस्थिते मति परीरमाश्यान्ट्याच्या सर्वार्थोपउम्मन- प्रयाने परिहने च मति वाटसनामिमा सी माया न केवल मुशिणीरा मवियत्यपि तु सतोपदायराव नल्लन्त । यद्यपापि मापा गाझीया गिध्यते तदा मापान्तरपरिहान मुमम्याट मपिता । सम्यक्परीच्यमाणे हिन्दीगुजरातीतम्त चेति त्रयमप्येकभाषाम्मत्वेन परि- गगरिनु अत्यने । एन फारम्परबीनापाद्वयमपि समानम् । नस्सनमारतीभाषयोर्णोऽन्योरनी हीमापयोगाऽन्य इति यद्यपि नत्र तयापि पारम्परवीभाषयो पूर्णविनामस्यापास्टामम्न- प्रचारस्यैव कारणभूतत्वाहनमोरपि निस्टनबन्यो विद्यते । उभाषा तु पृथग्भापाचन मया न हि ध्यते । यतम्नयामग्ण हिलीयारणमंत्र । तद्नाम्च अदा पारस्परीभाषाम्या । यया गुजरातीहिन्दीबङ्गाडीमगठीभाषाणा मम्याध्ययनाय मस्तबानमावश्यक तयेभावापा मम्यगम्यमनाय फारस्यरवीनापानिथ्णमावश्यकम् ॥ पष्टोऽध्यायः दुःखकरः प्रसङ्गः (१) निरूपितपूर्व हि यदुच्चविद्याट्ये महाममुद क्यिन्त एर स्थिता इति । परमाप्तौ तु भिन्ननलीना हावास्ताम् । एफेन सम्बपश्चिरस्वायीनाभवत् । तमी न ब मया परित्यक्तापितु उदन्येन केनचित् कृतमत्यत्य मम सङ्ग स एव स्वयमन्यजत् । अय द्वितीयन स्नेहबन्यो मम जीवमाने दुग्नरोऽव्याय इति मन्ये । सेय मंत्री चिरस्थायिन्यासीत् । सुधारक दृष्टया सत्यमेतहकरनन् ।। पूर्वमय महतस्य मित्रमामीत् । ताबुभात्रेकथेम्यामधीयाते स्म । तम्य दोषागामध्य विटानामप्यहमभिन्न आसम् । तयाप्येन मम विश्वसनीय मित्रमियग्रहीपम् । मम मात्रा मम ज्येष्टाग्रतेन मम भार्यया चायमममग इति प्रागेव प्रबोषितोऽभवन् । किर्मिन मार्याचनमनुरोध व्यमियामीत्तद्वानी में गई । किन्तु जननी येष्टमहोदरी प्रयवम्यानुनीरोऽभयम् । तथापि तापिय मया समानायिपाताम् । यया- 'जाने भवद्यामारोपिता दोषास्तम्मिन्मन्नति । किन्वनमिती युग तम्य गुगानाम । म मा दुप्पयमाट मया न गत्यात् । अय ममार्ग टम्भयितय दया तेन रामायोऽस्मि । परिवृतशीलोऽय महान् मन्यो भनियम्नि में पिघाम । मरने वा मा रम रगतोऽपि भीतिरस्तु । इति मे प्रार्थना । इति ॥

·दुःखकरः प्रसह डाक्यमभूत् । मन्मुदिन बनान्भवितुमिच्छा ने तीन नमनाने । मयापि तद्वन्तो बयाटिना न भाग्यम् ।। अह्मतीव भीरप्यानम् । चोरपिशाचमोम्यो भय में मांटा मनान स्थितन् । राग वहिन्तुि कातरोऽभयम् । अन्यक्रमायापि मम गरीर कमने स्म। दीर विना द्धिानुन- आत्यमेवाभात् । एकतो भूतानामन्यतचोरागानपरतन्नर्माणामागमननन दीपामावे स्वानुमायनेवासीत् । पावनुता प्रयप्रताव्यगाउिनी भान न्य विदिनमट्या रान् । ज्ञान मया मा भत्तोऽयपियति । स्व निन्य स्वम्यैर लन्चामन नारत । सा हि दायटमर्पपिनाचिभया । अन्धकारेऽपि धर्येण मर्मतो गच्छति म्न । ममना मर्वा निमन्मे दोषान्मभ्यगवेदीत् । मच मामाह-जीन्तमह ना हस्ते गहीवानाचम्यो मन नेपाल मनमस्ति। भूपियाचा नाम का विद्यन्ते । इति ॥ ममतहान्नो मामाहारनिनित्तक, फटर्मित तस्यागय 1 नर्मदनामगुरमपिता प्रगीनमेक पद्यनाम पाया विद्यार्थिना मुचे नियमन्निहितमासीत् । तस्यायमसरार्यों या- कोत्तर गुप्सया पिरोयेन च पश्यन्ति ग्न | मन ताक्लस्कार एतादृग आमीन् । अपि च पित्रो रहमतीत्र भक्तिनानामम् । मन मा मभितमिति हातमात्र एक् तान्या प्रागान्तिक मकटननुभूनत इति मे विदिनमामीत्। किं च मयादरेणाद्रमती जागल्कोऽभवन् । मामालनप्रवृत्त्या पिद्रवदना कृता स्यादिति न मे तदा विदितमिनेनु न शक्यता परन्तु वृत्यन्ति नर्वयाऽनुष्टेयमिति व्यगायि मल्ल । न मल मामागनम्तीर रच्यमित्यागयन मया तया निहितम् । मान रच्य पार्य इति न म्बट मयाऽङ्गीतम् । परन्वय हि मे प्रयामा यन्मया बटयना भाग्यन् । धरना भाग्यम् । अम्मदेश्यग्येर भविनव्यन् । नमय तेग वापराजिन्य विदेश स्वतन्त्रदेवा करणीय । इति ॥ तसाटे म्बरान दो ममान श्रुन । एवियनुया रणोन्मादेन मम स्मृतिग्याभ्रशत् ।। एम मतमोऽध्यायः दुःसारः प्रसङ्गः (२) अथ निश्चित दिन यामन्त् । दृथा महीनादानिकान्यकामदपर्णनम् । प्रत स्मार पम्पहते मगनुमाहो मजीपयानाया ततागनीनमर्गननाउन च । अपनो सनमोऽसत्यमन्टेयनित नोटा । अनमोनहानी कतरन्नाचान्यमनने ना गाने । आर संरतीर किंचिदेवान वियन्तो दूर प्राम्य विप्रदेशनेमादपार । तत्र'- ·सत्यशोधनम् अनेन तयो परितोपो जात इति वक्तु न शक्यते । किन्तु मयि ती विश्वस्य स्वष्टानु. सारेण प्रवर्तितु मामन्वमन्येताम् ॥ मम तादालिकाभिप्रायस्यासाधुत्व पश्चान्मदनुभगोचरोऽभवत् । सुधारणकृत्येषु प्रवृत्तो जनोय पुरुप सन्मार्ग लिलम्भपिपते तेन पुरपेण सहातिमानस्निग्धवृत्तिर्भवितु नाहति । अत्रिमा तु मैत्री प्रमृगान्योन्यभेदसर्वस्वा भवति । ईदृशी लोके ह्यतीर निरला । बालकेषु समानगुणेष्वेव सुसदृशी चिरस्थापिनी च मैत्री सम्भाव्यते । मित्रयो सदान्योन्यचारित्र विपरिणामा सुधारणस्य स्नेहेयरकाशो दुर्लभ । अतिस्नेह न कोऽपि कुर्यादिति मन्मतम् ।। मनुष्यस्य सद्गुणसम्पादनापेक्षया दुर्मार्गानुपर्तनमतीव मुकरम् । भगति स्नेहितुकामेनेका- किना भाव्यम् । अथवा जगदेवमित्रेण भाव्यम् ॥ उपरि मयोपन्यस्त सङ्गत पान वा। परन्तु स्नेहप्रसझेऽस्मिन्मया कृत प्रयत्नो निष्कलोऽभूत् ।। एतत्सख्यबन्धसमये राजकोटे सुधारक-यूह प्रवलोऽभवत् । अय सुहृदस्मदीयहिन्दू पाध्यायेषु भूयासो जना मद्यमाससेवन कुर्वन्तीति मामत्रवीत् । राजकोटे सौ सुपिदिताना बहना नामानि कथयित्वा तेऽपि तवर्गप्रविष्टा इति न्यवेदयत् । उच्चविद्यालयस्थवालकानामपि केचिदेव वृत्ता एवेत्यकथयत् ॥ एतेन सञ्जातविस्मयविषादेन मया तत्कारण पृष्ट स एव प्रत्यवादीत् । यथा - 'माससेवन पिना वय निर्बला स्थिता । मासाहारिलादेवाझट्या अस्मान्छासन्ति । कियदाटय मे शारीरस्य क्रियती मे प्रभावनशक्तिश्चेति व जानारयेव । अत्र मे मासाशित्वमेव कारणम् । मासाहारिणा विरफोटो न जायते । शोभत्रण नोत्पद्यते । कदाचिदुत्पन्नमपि झटिति रोहति । अस्मदीयशिक्षका अन्ये च यहा प्रसिद्धा पुग्पा इद सेवन्ते । फिमेने मृदास्तह विशेषज्ञान दिना तथा य-सेवितुम् । तस्मात्यायेतद्भक्षणीयम् । सद्भक्षणेनेत्र क्यिती पुष्टि. स्तन शरीरमायातीति त्वमेर पश्यसि । इति।।' एतसमेटा सनुपतिश्योपदिष्ट न । अयं विविधदृष्टान्तोपन्यासेन वहनि दिनानि यात् दिपामरीया ममुपदिष्टस्य साराश । मदनजेन पूर्वमतन्मार्गप्रविष्ट गात्सोऽपि तपक्षमपोपयन् । नूनमह महज मन्मित्र चाश्य दुर्गट यामम् । तावुभी मटपेक्षया सममिकताट्याश्चर्यमापनापास्ताम् । अस्य मिरस्य पराम्म निरप्प मया मुग्धेन भूपते म! अपमनिदूर च महता जोन धारितु शक्तोऽभमन् । दूरहवन- मुगल्रतने चारर सुवरमामीत् । प्रहारसा नसकिरप्पधिर । स्पराग सान यार में प्रदर्शयति मा । यनशक्तिमा गुग्प परत शनि सातारस्य प्रायेण चमतनो भीमाद च पराममनन चरितोऽभवम् । सयामान या सन यान में ·दु.खकरः प्रसङ्गः शक्यमभूत् । मरमुदिव बलवान्भवितुमिच्छा ने तीत्रा समजनि । मयापि तद्वत्कुनो बलशाटिना न भाग्यम् । अहमतीर भीरप्यासम् । चोरपियाचसर्पेभ्यो भय मे सदा मनसि स्थितम् । राना वहिर्गन्तु कानरोऽभवम् । अन्धकारकथयापि मम गरीर कम्पने स्म । दीप विना विद्वानुम शक्यमेवाभान् । एकतो भूतानामन्यनश्चोरागामपरतस्साणामागमनभयेन दीपाभारे स्वानुमशक्यमेनासीत् । पार्श्वसुमा प्रयग्रताव्यशाग्निी मे भाया क्य विदितमद्या कुर्याम् । ज्ञात मया सा मत्तोऽप्यधिकर्यवतीति । स्त्र निरूप्य स्वम्यैा लनासमजायत । सा हि कटाप्यदृष्टमर्पपिशाचिभया । अन्यकारेऽपि धर्येण सस्तो गच्छति स्म । मसग्वा सर्व निमान्मे दोषान्सम्यगवेदीत् । स च मामा-जीवन्तमह सर्प हस्ते गृहीयाम् । चारेभ्यो मन नेपदापि भयमस्ति । भूतपिशाचा नाम क विद्यन्ते । इति ॥ समेतदात्मनो मासाहारनिमित्तक फटमित तस्याशय । नर्मदनामगुर्जरकरिना प्रणीतमेक पद्यमस्म पाटशा विद्यार्थिना मुस्तु नित्यमन्निहितमासीत् । तस्यायमक्षरार्थो यथा- लोकोत्तरजुगुप्सया विरोधेन च पश्यन्ति स्म । मम तापमस्कार एतादृश आसीत् । अपि च पित्रो रहमतीत भक्तिमानासम् । माम मया भक्षितमिति ज्ञातमात्र एष ताभ्या प्राणान्तिक सङ्कटमनुभृयत इति मे विदितमासीत्। किं च सयादरेणाऽहमती जागररकोऽभवम्। मासाशनप्रवृत्त्या पितृपक्षना कृता स्यादिति न मे तटा विदितमिति वक्तु न शक्यते । परन्तु कृयमिद मर्वयाऽनुष्टेयमिति व्यपायि सदल्प । न खलु मासागनमतीय रच्यमियागयेन मया तया निहितम् । मान रच्य पदार्थ इति न खलु मयाऽङ्गीतम् । परन्वेष हि मे प्रयागा यन्मया बग्यता भाज्यम् । धैर्यता भाग्यम् । अस्मदेश्यैरप्येय भवितव्यम् । एम सम्पद्य तेराङ्गन्द्रयान्पराजिन्य हिंदेश स्वतन्त्रदेश करपीय । इति ॥ तन्काटे स्वराय गदो मया न श्रुन । एलविधवा रणोन्मादेन मम स्मृतिरेयाभ्रगत् ।। सप्तमोऽध्यायः दुःखकरः प्रसङ्गः (२) अब निश्चिन दिनमुपागमत् । दुपर मदीयताहामिपस्थितेर्ययावदपर्णनम् । प्रत सुधार णस्यहने महानु साहो म जीवयाताया तत्तादृशनीनमार्गानुमरणदुतार च । अन्यतको ससगोऽप्पत्यमनुष्टेयमिति नोटा । अनयोम्नहानी कतरत्याधान्यमभजनेति ना स्मरामि | आर सरितारे किंचिदेवान्तम्यरमन्वियन्ती दर प्राम्य पिक्तिमदेशमेरमासादयार तत्रा- ·। सत्यशोधनम् जन्मप्रभृत्यनालोकित मांस मम प्रयक्षमागगत् । तयापणापूरसहरियामासी । द्वय च मे नारोचत ) छागमाम तु चर्मसदृशमासीत् । तद्भगक्षण सुतरामशायमभवत् । यानोन्मुपरसन् भक्षणाघरसिपम् ॥ तनिशातिवाहनमतीन दुकर जातम् । निद्रा तारनागता | सुपुप्साऽपि दूरेऽभवत् । एकरलागो मदीयजठरे प्रविश्य करणकरण चार चमान स्थित इन । तेन भीतोऽहमनुत- प्यमान समुत्थाय तदुत्तर क्षणमेर 'किं न मे पाय मासाशन । न पचीहश कातरभारी युक्त । इत्यात्मानमेवानोवयम् ।। मम सुहृत्पुनरेतारता न यमागत । सतु मासेन विविधपाकनिष्पादने प्रवृत्तोऽभवत्। कमेण सरित्तोरगमन वर्जयित्वा राज्यस्यातिथिमन्दिरे तत्रत्यं सूद वशीकृत्य भोजनाय स्थल समपादयत् । आसन्दीभोजनाप्रपीठप्रभृतिसाग्नै परिपतस्य तस्याहारमन्दिरस्य वैभवप्रदर्श मच्चित्तारर्पणमेन तस्योद्देश्यमासीत् ।। तदुद्देश्य च सफल जातम् । अप्पे रचिरदयितुमारभत । छागरिपयिणी कागातिरोऽभवत् मासमात्रेऽप्यसम्भवत्यपि रचिर्मासप्रणीतेष्वाहार्यरस्तुषु वरीवृष्यते स्म । इदमेकन सरपर्यन्त मित्थमचालीत् । एपु दिवसेषु पञ्चपडदिनान्येय मासभक्ष्याण्यखादिपम् । यतो राज्यस्यातिथिमन्दिर नित्पलभ्य ना भवत् । अपि च भूरिव्ययप्राप्याणि भक्ष्याणि सर्वदा निप्पादयितुमशक्यमभूत् एतत्सुधारणव्ययार्थे मन्निकटे द्रव्याभागात् सर्वोऽप्यय व्यय सख्युरपर्येव पतित । तेन द्रव्य कुतो लभ्यते स्मेति नाद्याप्यह जानामि । मासाहारिण मा विधातुमस्य बन्छलत्वात् कथमप्य- स्यहेतोरय द्रव्य सम्पादयति स्म । किन्तु तेनापि तारद्रव्य कुतोऽवा लब्धत्र्यम् । तस्मादेते मासभोजनमहोत्सवा बहुभिर्दिनैरेकैकगार प्रचलिन्ति स्म । एतेषु गुप्ताभ्युदयदिवसेषु गृहे भोजनकथाऽपि मे नासीत् । अम्बा तु यथापूर्व मा भोक्तु माहूय भोजनमनि छन्त कारण पृष्ठति स्म । तदाहभद्य मे क्षुधा नास्ति । अन्न वुतोऽपि न जीर्णमिति प्रत्यवोचम् । अनेन प्रतिवचनेन न मे सन्तापो जायते स्मेति न । मृपाव्याज एष । नत्राऽपि मातु समक्ष मृपाऽवादिपमिति मया ज्ञातम् । अपि चाह मासाहारीसवृत्त इत्यागतार्थों यादें भवतो मत्पितरौ तदा तागतिमात्र दूर्यते इति च में विदितम् । एतद् ज्ञान मदीयमानस निरन्तरमन्धतापयत् ॥ तस्मादहमित्यमचिन्तयम् । यथा - मासाशन तापदावश्यरमेव । तप्रचारेण हिन्दुस्थाने सर्वत्राप्येवविधसुधारणस्प परिकल्पनमध्यानश्यकम् । परतु पितरौ वश्चयित्वा तदने यदनृतभापण तदेत मासस्यान शनादपि पापीय । तस्मात्पिोंजीनितान्त मास न भक्षयिष्ये । त मरणोत्तर स्वातन्त्र्य मापन सर्वलोकप्रायक्षमेव तदशिष्यामि । तापच्च मासाहार परित्यजामि । इति ।।

·हुखकरः प्रसहः १७ एव कृत मे निश्चयं सत्ये निवेद्य मासाहारमहमत्यन्तमेव परित्यक्तवान् । तत पर न कदापि मया मासमभक्षि | स्वपुत्रेषु द्वौ मासाहारिणापास्तामिति न हि पितृभ्यामान्तमप्यज्ञायि ।। पितृपश्चना परिजिहीर्पता निष्कलपहृदयेन मया यद्यपि मासाहार परित्यक्त- स्तथापि तत्सुहृत्स्नेहो न दूरीत । तत्समार्गलम्भनोसाहेन मदीये न मय्येव दुष्परिणामो जात । किन्तु तत्स्मृतिरेर मे तदा नाभूत ।। इयमेन मैत्री मा व्यभिचारपयेऽप्याकटुगलम्भूष्णुरिवासीत् । परन्तु रेखामावावलम्बेनेत्र मया गर्ने निपात पर्यहारि । एकदाय सखा मा गणिकामन्दिरमेकम पीत् । तत्र मा प्राहितसमयो चितसपिद्विोपमत प्रावेशयत् । स सुमपिहितमास्थितम् । भाटीपणोऽपि पूर्वमेव प्रादायि । अन्योन्यकथालापमानमवशिष्टमभूत् । कृतो मया पापजार रभसप्रवेश निन्तु परमेघरस्यापारपा मामभ्यरक्षत् । तस्मिन्पापापे मम जगत्सर्वमप्यन्धकारमयमिबालक्ष्यत । वक्तुमपि नष्टस्मृतिरासम् । लजया स्तन्धस्मस्तस्या समीपे मञ्चोपर्युपविष्टोऽभवम् । किन्तु पचनमेकमप्यालपितु। नाशनम्। सा पुनरतीय मुद्धा मामाकृष्य निर्गमनद्वार मे प्रादर्शयत् । पुस्त्वलोप प्राप्तमिवामान मन्यमानो वसुधानिपरे तिरोधानमिछुरिनाभवम् । पर त्वेन मामुद्धृतरतो जगदीवरस्यानुग्रह सदा मे स्मृतिपये जागर्ति ॥ मम जीविने निचतुरा एतत्सदृशा प्रसङ्गा समभवन्निति क्षतिरस्ति । प्रायेणैतेषु मदुद्वारे भूयसा विधिप्रावल्यमेव हेतुरासीन्न पुन स्वप्रयत्न । नैतिकदृष्टया समीक्ष्य सर्वत्रापि मे धर्यपथाश एक वक्तय | विषयेच्छाग्रेरितवान्मम हि दुफर्ममारित्वन्यायत सिद्धमेव । परन्तु दुष्कर्मचिकीर्षुणापि पुरपेण यदि तत्कर्म नानुष्टीयेत तदा सपुग्यो रोकिकष्टया पापकारी न भाति । पूर्वोत्तोमदार एतारन्माने ह्यर्थे पर्यरस्यति । केपाचित्कर्मणामनुष्टानारिहरण मनुष्यस्य तसवासिननस्यापि शुभोदक परिणमति । स च प्राप्तविफस्त परिहार भगाइनुग्रह मन्यते । यया ह्येशन्ततो- ऽनिच्छन्नपि कमिपुग्य कचिटरसरेप पतति तथा दुपींचीपुरपि कचिदाग्यवशा? प्पयादुदृतो भातीन्येतल्लोकसिद्धम् । सर्वमप्येतत्कथमीहरु सम्भविश्यिद्वा तत्र स्वातन्त्र्य पुग्पस्य नियन्मानमस्य बाह्यपटनापारपदय चेन्यतेषा प्रभाना समञ्जसमुत्तर प्रदानु नाचापि पारित न चाग्रेऽपि पारयिष्यते ॥ अथ प्रहतमनुसराम । एतारताप्येतसुदृसग्य परमानर्थदायीति ज्ञान में नैवागतम् । तस्मादवितषितानि कानिचित्तस्य दुवृत्यानि स्वय प्रत्यक्षीकृत्य याद्विवेकज्ञानम्मे ताम्डू यस्यस्तितगुलिस मया न्यायिन्त । परन्तु वृत्तान्तानामनुस्मशो विवर्णयियमाणवादस्य विस्तरोऽग्रे निस्पयिन्यते ॥ रित्त्वेतकालिको वृत्तान्त पश्चिदिह वर्णनीयो भानि । ममयेऽस्मिनाक्योर्दम्पन्यो ये वैमनस्यमासीत्। तर मदीपदुस्समोऽयेक कारणमिति न सन्देह । उत्तर्य हि मया यमन मार्याया मपरमप्रेमास्पदवेऽपि तस्यामहमन्यापरोऽममिति। तमेननसूयाग्निं मसपा मुगप्रपश्यति स्म।

·१८ सत्यशोधनम् तस्य वचनेष्वहमेकान्तत श्रद्धालरासम् । तद्वाश्य,द्धितश्च भार्याया अतिमात्र सन्तापमजनयम् । सेय मे हिंसाप्रवृत्तिमदनुतापस्य परा काष्टामतीत्य वर्तते । कष्टमीटश केवल हिन्दुत्रिय महन्ते। अत एस स्त्री नाम मूर्तिमती क्षमेन्यह सौदा भावये । मिथ्याभियुक्तो हानुजीवीजन स्वोद्योग परित्यजेत् । तथा च पुत्र पितुर्गेह परित्यजेत् । मित्र च स्नेह परित्यजेत् । भार्या पत्युइँह- शङ्किनी तूष्णीमास्ते । पतिस्तु स्वभाद्रिोहशङ्की यदि भार्याया गति प्रणष्टप्रायैव । क नु तया गन्तव्यम् । हिदुखीजनो न्यायसभामुपेत्य विवाहबधनादामान न हि मोचयितुमर्हति । तस्या सम्भवतोऽन्यायस्य भैषज्यमेव नास्ति । मया कृतमिद भार्याहिंसन न हि कदापि विस्मरेयम्। एनमा मनोऽपराध न हि क्षमेय ॥ अहिंसातत्त्वज्ञानस्य समुदयानन्तरमेर ममाय विकल्प समूलमनशत् । तदा हि मया ब्रह्मचर्यस्य महिमावगत । तदा हि मे बुद्धिमारूढ यद्भाया नाम पन्युर्दासी न भवति। सा हि तस्य सहचारिणी सहधर्मिणी तत्सुखदु खयो समभागिनी च । यथा पति स्वच्छन्दवर्तने स्वतन्त्रस्तथा भार्याप्येवमधिकारिणी । इति ॥ यदा पदा तत्कालप्रवृत्ति मदीयामह स्मरामि तदा तदा मम मौर्य विषयान्यता मौर्य च स्मृतिमुपेत्य स्वस्य स्वामन्येव कुत्सा जनयन्ति । अधवत्तस्मिमित्रे कृतविश्वासस्य मम पश्चात्तापोऽभिजायते ॥ अटमोऽध्यायः चौयं । तस्य प्रायश्चित्तम् मांसाशनकालिकाना तत्पूर्वपालिकाना च मम येषाचिरम्यासानामुपवर्णनमवशिष्ट भवति । ते च मद्विवाहप्राकालिका वा विवाहोत्तरकालीनकतिपयदिनान्त विनो वा भवन्ति॥ मम च मम बन्धोरेरस्य च पदाचिमर्ति सेवनापेक्षा जाता। अस्मन्निकटे पणस्तु नासीत् । तमेग्नेन निमवि प्रयोजनमस्तीति नापामजीगणार । न च वा तपरिमटोऽस्मदीय मन समावति स्म । किन्तु मुग्राममोशे कोऽप्यानन्दविशेषोऽनुभूयत इत्यमरयहि । अरमक निरपितृत्य पूमिर तदभ्यासी । तप्रभृतिमिर्जने सेयमान धूमपानमवलोक्मानयोरावयोरपि तसिरित ममजनि । बित्यम्मदीया गाकोशे पणाभावावितृष्येन मेरितमुनानि यतिशयलानि যমনথি মর গানটি। किताने सारगनि मान सम्पन स्म। न हि तभ्य प्रमाग धूमोऽरि निरसरत्। नगरमपम्प गुपोशा मुस्लिोभाभि परयादिनानिमाती पीया सम्पादयितु मरम्परा पर था यांप युत निगहिरमा । उपमा नु तमेग्नमशयमं । एवं ·चौर्य । तस्य प्रायश्चित्तम् चोर्यमाणद्रव्येण कयचित्कतिपयदिवसान्निरवाहयान 1 एतमध्ये कस्यचिदृक्षविशेषस्य रिक्तस्नालानि धूमवर्तिपानोपयोयानि भवन्तीन्यश्रीष्व 1 ततस्तान्येवानीय सेपिनुमुपाक्रमावहि । किन्वेतदारयोर्न परितोपमजनयत् । अस्मपारतन्त्र्यमावा तुदति स्म । ज्येष्टानुज्ञा विना न निश्चिटनुष्टातव्यमिति निन्धो दुस्सहोऽभवत् । पर्यन्ने परमनुगुप्सया स्वात्महत्या विशतु निश्चयमकार्य । विन्तु क्यामिद सापयितव्यम् । यि कुत सम्पादनीयम् । धातुरवीन भक्षण प्राणहरमिति पूर्वमावाभ्या श्रुतमासीत् । उन गत्वा तद्वीजमानेन । साय प्रतीक्ष्य केदारेश्वरदेवालय गत्वा देवानस्थितदीने वृत दत्वा निष्पन्नदेवतादर्शनी किंचिहिवित्तस्यानमगार । पर तु विषप्राशनाय न धैर्यमागतम् । सद्य प्राणानामनपगमे का गति । आमन्यया पा ताको हि लाभ । पराधीनतापि कम्मान सोटया । अथापि त्रिचतुरनीजानि गिलितानि । ततोऽप्यधिरुभक्षणाय न धर्यमटप्स्त्रहि । उभारपि मरणपरामपानभूव । श्रीरामदेवालय गवा देवदर्शन प्राप्य शान्तचित्ताभ्यामात्महत्याग्रसको विस्मर्तीय इति निरणायि ।। आत्महत्यासङ्कल्पस्तारमुकर । पर तसाधन दुष्करमिन्यनुभवादिदितमभूत् । तदा प्रभृत्या महत्यासङ्कल्पपोपणेन य कोऽपि मा भीपयति चेत्तदह नेवाद्रिये ॥ एवविवप्रयन्नस्य फलिताशस्तु धूमपर्तिशस्टसेवनाम्यासस्य मृत्यफचुक्नद्रव्यमोपण प्रसङ्गस्य चात्यन्तिक परित्याग ॥ प्राप्तरयसो मम घूमपानेच्छा न कदापि जाता । अपि चाभ्यासोऽयमनागारकश्च मटीमस श्वानर्थप्रदश्चेति सदा प्रत्येमि । लोके सर्वत्राप्यस्मिन्नम्यामे कुतो हि जनाना तत्तादृम्यासक्ति- रित्यद्यापि मया नावगतम् । धूमपर्तिमेविभिन्नै सम्बाराया धूमशकल्या प्रयाण मे दुष्करम् । तमेन मम श्वास प्रतिबद्धो भवति ।। इतो दिनकतिपयापर यच्चार्यमकार तत्पलु पूर्वतनमप्यत्ययेत । काकिणीचार्यकाठेऽह द्वादशत्रयोदशवर्षदेशीयोऽभवम् । ततोऽपि न्यूनत्रया वा । द्वितीयचौर्यकाटेह पञ्च- दशादायस्क । मासाहारिण पूर्वोक्तमदप्रजस्य हस्तगतमुवर्णकटकात् खण्टमेकमहमचोरयम् । अपमग्रज क्रमैचिज्जनाय पञ्चविंशतिन्न्यानधारयत् । सौरणं घनस्टक तदीयहरूल- गतमासीत् । तत शालमेकमुत्पाट्य स्त्रीकरण नाम नाभूटुप्पो व्यापार || अय वृत तत्पाटनम् । ण च निर्यानितम् । पर वेतन्याचरण मम दुस्मह जातम् । इत पर नेत्र चौर्य करिय इति निश्चयमारवम् । अपि च पितुरने स्वापरानमगी करिष्यामीति मतिमारसम् । किन्तु तसमक्ष बनुमतीरोऽभवम् । न तारम मा तायियतीति भयादपि तु तस्य दुग्यप्रदो माभूपमिति । अस्ममये कमपि तन ताडित न हि स्मरामि । पर्यते च यद्भानु सर्वया त विदिताय करियामीति निर्धारितवान् । अन्यया तु स्वटोपम्यानगीवरे नान्त शुद्धिर्भविनति मया व्यचिति ।।

·२० । सत्यशोधनम् मदपराववृत्तान्तमखिलमेकस्मिन् परे मिलिग्य तत्तस्मै प्रदाय क्षमाभ्यर्थनीयेयवार्य तथा च लिखितपत्रमण्डं तस्य हस्ते न्यधाम् । तत्र न केवल स्वापरामभ्युपगतिरपन्यरता पर स्वस्मिन्दण्डपातनमपि प्रार्थितमभूत् । अपि चास्य कृते भवता विपादो न कर्तव्य इत्यभ्यर्थ्य न पुनरेवमपरात्स्यामीति प्रतिज्ञाक्षरमायर खि ॥ जनकाय पत्रिका ददानस्य मम शरीर कम्पते स्म । तत्कालमसो भगदरल्याविना सन्तप्यमान, शयनपतितोऽभवत् । तदानीं तु फरकमेकमयशेत । पर समर्प्य तदनेऽहमुपाविशम् ।। स च परमयाचयत् । नयनाभ्या मुक्ताफलसनिभा अश्रुनिन्दयो नि सृत्य परमादी- कुन्ति स्म । कचित्काल पर्याकुलीभूय चक्षुपी न्यमीलयत् । तदनु परमुत्पाट्य प्राक्षिपत् । अथोत्थाय पठितुमुपविष्ट क्षणात्पुन शयनमभजत ! अहमप्यरदम् । पितु सङ्कट तु प्रत्यक्ष- मालक्ष्यते स्म । यद्यह चित्रकरोऽभविष्य तदा तत्कालीनदृश्यमचित्रयिष्यम् । तचित्रमद्यापि मे मनश्चक्षुप स्पष्टतर भासतो ।। तेऽमी मुक्ताबिन्दयो मम हृदयकालुप्यं निरसारयन् । तत्प्रेमबाणो मम पापानि निरभि- नत् । स च प्रेमा स्वानुभवैकरेद्य । तथा हि प्रेमवाणविषयीभवनर स्तस्य तीक्ष्णगतिविन चापर. ॥ इत्याहु ।। अयमेव ममाहिंसावस्तुपाठ सवृत्त । तस्मिन्किलावसरे पितु प्रेमैकमन्तरा न किंचिद- पर भासते स्म । अद्य हि सैप शुद्धाहिंसाप्रयोग इत्यगच्छामि । सेयमहिंसा विश्वव्यापिनी करय वा शीलं न परिवर्तयेत् । अपरिमेय खलु तस्या प्रभार ॥ ईशक्षशान्तिमयी महनीया क्षमा मम पितुर्निसर्गसिद्धा नाभरत् । मया हि चिन्तित यदसौ सललाटघात कोधेन मा शप्स्यतीति । परन्त्ययमगाधशान्तिरसपरिप्लुतोऽभवत् । इद हि. विशुद्धान्त करणेन मया स्वापराधाङ्गीकरणस्य फल मिति तर्कयामि । इद हि मन्ये कृतापराधस्य शुद्धतम प्रायश्चित यत् क्षमितुरमे स्वापराधिता प्रकटमङ्गीकृत्य घुनन्तदकरणे प्रतिज्ञान नाम । जानेऽहमेननिधया मम प्रवृत्त्या पिता नि शङ्क समजनीति।मद्विपयिणी च तत्प्रीतिरमेया पर्यवर्धतेति॥ 1 नवमोऽध्यायः अस्मजनकस्य मृतिः-मम द्विगुणापमानः इहोपवर्ण्यमानो वृत्तान्तो मदीयपोडशस्सरसम्बन्धी । विदितमेवेदं पाटगाना यदरमपिता भगन्दरेणोपतप्यमान शयनपतित स्थितोऽभूदिति । अस्ममाता चिरसेवक एको भृय स्वयमह ·अस्मजनस्य मृतिः २१ । चेति त्रयस्तस्य शुश्रूषापरिकर । व्रण प्रक्षाल्य पटवन्धनमौपचप्रदान गृहे साधयितव्यानामौषमाना सजीकरणमियेतानि कृत्यानि मया निवर्तनीयान्यासन् । रात्रौ रात्रौ पितु पादौ सनाहयन् सुप्ते तस्मिन्वा तत्पूर्वमनुज्ञातो वा ततो निर्गत्य विश्रान्तिमभने । इय शुश्रूया ममातीन प्रियाभनत् । तर मया न कदाप्यश्रद्धा दर्शितेति प्रत्येमि । समापिताशेषकृत्य प्रतिदिनमाशि- प्टकाल पितृशुश्रूपया पाठशालाकृत्यव्यासङ्गेश्चात्यवाहयम् । जनकेनाभ्यनुज्ञातो वा तस्मिनशान्त- वेदने वा सायमह कचिमरिक्रमाय निरगच्छम् ॥ अस्मिन्नेर समये मम भार्या गर्भिणी स्थिता । अद्य खलु विस्मृशत सैप मे द्विगुणाप मान इति प्रतिभाति । एकतो विद्यार्थिनापि सता तदवस्थासदृश ब्रह्मचर्य मया नाचर्यत । अन्यतो चिययमुखागया पठनलेखनादिप्रसङ्गस्तृणीकृत । विशेषतश्च श्रवणपितृभक्तिमेवादी कृत्य व्यजिहीर्षन्नपि पितृशुथूपायामह मन्दादर सवृत्त । प्रतिरात्रि मम हस्तयो पितृ पादसवाहनप्रसक्तयोरपि मम मानम वासगृह परित सरीसृप्यते स्म । तदप्यहो कस्मिन्याठे | यदा धर्मशास्त्र वैद्यशास्त्र लेस्किज्ञान च दम्पत्यो सङ्गम दोपत्वेन समुद्धोपयन्ति । अवसिते हि सेवागमणि मदात्मा पर हृप्यति स्म । तत पितर नमस्कृत्य सय शय्यगृहमगच्छम् ।। इत पितुरारोग्यस्थितिरनुदिन पर्यहीयत | आयुर्वेदभिपजो विविधपसर्वस्त्र प्रादु मुसरमानद्या स्वलेपानखिलानल्पिन् । स्थलीयचिकित्समा निजायौपचान्यपीप्यन् । आत्ययभिपगेफ स्वचातुर्यमुपायुक्त । स चान्त्योपायत्वेन शस्त्रोपचारस्य विधेयतामाचष्ट । किंतु गृहवैद्य प्रत्यवस्थायास्मजनकेनास्मिन्वयसि शस्त्रोपचारग्रहण न युक्तमित्यवादीत् । कुशलस्य यशस्विनच तस्य वाक्यमेव परिग्राह्यमभूत् । शस्त्रोपचारकया परित्यक्ता । एतदर्थकीतानि बहून्यौषधानि व्यर्थीनभूवु । मोहमपीनगरे केनचि सुप्रसिद्धेन भिपरपरेण शतप्रयोगोऽय निर्वर्तनीय आसीन् । गृहयैद्य शस्त्रोपचार न चेन्यस्यत् तदा क्लेश विना व्रणमरोश्यदित्यह मन्ये। दैव- सङ्कल्पस्त्वन्ययाभवत् । सन्निहिते हि मृत्यौ को वा सचिकित्सायामुत्सहते । अस्मात्पिता व्यर्थीभूत शस्त्रोपचारसम्बधीन्युपकरणान्यादाय मोहमयीनगरात्परावर्तत । ततो जीरिताशामसा पपत्याक्षीन् । कालानुरमेण देहशक्तौ हमन्या मलमूत्रादिविसर्जन शयनगतेनैव क्यितामिति वक्तव्यमापतितम्। स्न्वेिव कर्तुमान्तमप्यसो नान्वमन्यत । वारसारमतिमात्रवेदनामनुभयन्नपि शय्या परित्यय पसरति स्म । माहागुद्धिविपये वैष्णनियमास्ताग्देव कटिना भवन्ति । ईदृश् शौचमतिमुग्यमित्येतद्यद्यपि सत्य तथापि स्लानमध्वनिमर्तनाटिक सर्ग शुचिवपरिहारेण शय्यार्तिनोऽपि यया सुकर भवेत् तया हि रिमान पाचायवैद्यशास्त्र बोपयति । तदनुसारेण प्रपतन रणसम्प्रदायस्य सर्वथा न प्रतिकृटमियह मये । फित्वस्मत्पिता ततादृशी यातनामनुभनन्नपि शयनात्याय शौचल्यान्य तिष्ठनित्येत मे तदा चिन्मयमजनयत् । तत्सलु ममातीर प्रशसनीयमामीन ।।

·२२ सत्यशोधनम् अथ सा भयङ्करी रात्रिरागता {अस्मपितृव्यस्तदा राजकोट एव स्थिन ।मपितुरस्वास्थ्य मश्किीभूतमामये स राजकोटे स्थितिमग्रहीदिति क्वचिदिदानी स्मर्यते । एतौ सहोदरी सौभात्रसम्पन्नौ । पितृव्यस्तापदादिनान्तमस्मपितुर्निटेऽभर्तत । रात्रिकाले सर्वानस्मान् शयनाय विसृज्य स्वय पितु पार्श्वमन्मशेत । इयमेव पितृमरणाय देवेन नियमिता रात्रिरिति न केनापि स्वप्रेष्यबोधि । तस्य दशा तु कृच्छ्तरैव स्थिता ।। निशाया प्राय सार्धदशैकादशहोरासमयेऽह पितु पादो सबाह्यन्नवस्थितोऽभवम्। अस्म- पिव्यस्तु स्वय सबाहयामीति मामवोचत् । एतेन प्रहृष्टोऽह मुक्तकार्य सद्य शय्यागार प्राविशम् । मम भार्या गाढसुप्ताभवत् । मयि स्थिते कुतस्तस्या निद्राप्रसङ्ग । तामह प्रावोधयम् । किन्तु पट्सप्तनिमेपान्तरे भृत्यो द्वारमघट्टयत् । उद्धान्तोऽहमुदतिष्ठम् । ननूत्यीयता तातो बलबदस्वस्थ इति सप्राह । तातो बलबदस्वस्थ इति पूर्वमेव मयावगतत्वात् मृत्येन पुनस्तथानिवे- दनत्य भूतार्थो मम मुस्पष्टोऽभवत् । झटिति शयन परित्यज्य यथावृत्त कथयेति तमपृच्छम् । हन्त भो तात स्वर्गत इति सोऽवादीत् ॥ तहि सर्पमिदानीमवसितम् । स्वहस्तनिप्पीडनमात्रवशिष्टम् । मशमनुतप्यमान पर्या- कुलीभूय पितु कोष्टागार प्रधावितोऽस्मि । यद्यह विषया धो नाभविष्य तदा मत्पितुरवसानकाले वियोगो मे नाभविष्यत् । तत्पादौ सवायतो ममाङ्कस्योपर्येव स प्राणानमोक्ष्यत् । अद्य पुनस्तद्धा ग्यमस्मत्पितॄत्र्यमुपस्थितम् । यदय वापजे तत्तादृशभक्तिमानासीत्तदय तद्भाग्यमलभत । प्रत्यासीद- न्तमवसानकाल में पिता लक्षणैरशासीत् । स हि सज्ञया पत्र लेखनी चानात्र्योत्तरक्रियार्थ सजीक्रियतामिति विलिन्य स्वहस्तगत कङ्कणमध स्वराठगत सौवर्णतुल्सीमणिहार चोत्पाट्य प्राक्षिपत् । तदुत्तरक्षणमेवायमिहलोकमत्याक्षीत् ॥ एकस्मिन्नतोताध्याये मया प्रस्तुतस्य पश्चात्तापस्य कारण तु मदीयपरमावधानसापेक्षेऽपि विपकाले विषयासक्तिर्मया न परित्यक्तेति । करकोऽय न केवलमद्यापि मे मनसो न प्रमार्जित परमवाप्पहमेव मन्ये यदपरिमितपितृभक्तिविशिष्टस्यापि तत्कृते सर्वस्वदानसजस्थितस्यापि मम पल मनसात र विप्रयागदत्वात् परीक्ष्यमापाया मद्रीयभक्तारक्षम्यो दोष प्रत्यक्षीभवतीति । ततोऽहमतभार्याद्रोहोऽपि कामोपहत पतिरभ्यम् । कामपाशादा मनो विमोचनाय चिरकाल मवृत्त । पामजया देवेन यदुधा परीक्षितोऽभवम् ।। मदायामम्भूत स तपस्वी शिगुन तारत् त्रिचतुरदिनान्यष्यचसीत् । तथा हि सति कि यायिक निरीक्षणीयम् । पृतोदाई सरप्पनेन मदीयदृश तेन जागयतामियाशासानो গালার্ধবাবির প্রতি {} ·दशमोऽध्यायः धर्मप्रभादर्शनम् आफ्ट्सप्तवर्पवयः प्रभृति पोडशान्दवय पर्यन्तमहं पाठशालायामध्यगोपि । तत्रोचावचविषयेषु बोध्यमानेष्वपि धर्मस्य तावच्छिक्षण न फिल तिलशोऽपि प्रतिपादितम् । शिक्षकेभ्य प्रयासमन्तरा यन्मया प्राप्तव्यमासीत् तदेव खलु मया न प्राप्तम् । तथाप्यहमभितो वर्तिलोकेभ्य किंचित्किंचिद्धर्मज्ञान समपीपदम् । अत्र धर्मपदस्य विशालोदारो ह्यर्थो वक्तव्य । धर्मों नामा मस्वरूपावबोध- आत्मज्ञानम् ॥ मम वैष्णवाभिजनत्वाद्विष्णुदेवालय प्रत्यसमन्मया गन्तव्यमापतितम् । किन्त्वत्र मम हृदय श्रद्धाशून्यमभवत् । तस्य देवालयस्य चाकचक्य वैभव च मे न रोचते स्म । तत्र हानाचाराश्च प्रचरन्तीति मया श्रुतपूर्वमासीत् । अतस्तद्विषये ममौदासीन्यमजनि । अनेन कारणेन देवस्थानतो मया न किमपि प्रयोजनमलाभि ।। किन्तु तत शिक्षितुमशक्यभूतोऽर्य कस्याश्चिदस्मत्कुटुम्वे चिरानुजीविन्या स्त्रिय सकाशादवगत । मयि तस्या प्रीतिरयापि स्मरणीया भवति । निरूपितपूर्व हि मम भूतपिशाचि भीरत्वम् । रम्भा (तखल्लु स्त्रियो नाम ) तस्यौपर रामनामेति ममोपदिष्टवती । तदोपचापेक्षया तस्मामेर मे गरीयसी श्रद्धा निरूढा । तस्माद्भूतप्रेतादिभयस्य परिहारार्थे मया वान्ये वयस्येव रामनामोच्चारणमारब्धम् । चिरायास्मिन्नप्रचलत्यपि यद्बाल्ये समुप्त बीज तन्नहि व्यर्थमभूत् । अद्य मे रामनामेत्यमोघायते या शक्तिस्तस्या खलु रम्माबाइट्टतो वीजावाप एव कारणम् ।। एतत्काल्मेव रामायणे परमभक्तिमानस्मत्पितव्यस्य कुमार एको मम च ममद्वितीयामजस्य च रामरक्षाशिक्षाणार्थमानुफूल्य पर्यफल्पयत् । तामेता कण्ठेकृत्य प्रतिदिन प्रातरात्रा स्नानोत्तर स्तोत्रपारायणमकुर्वहि । पोरबन्दरपुरे यारदस्माभि स्थित तावदभ्यासोऽय प्रचलति स्म । राज कोटस्य वायुमण्डले सैप तिरोहितोऽभवत् । तत्र हि नाहमतिश्रद्वालुरभवम् । तक्षिकस्य मदति- प्रेमास्पदत्वादामरक्षाया शुद्धोच्चारणकौशलामिमानाच्च सेय मया पठ्यते स्म ।। इद हि निरपायितया मम हृदये निरूढ यदस्मत्पिनुरने प्राचलदामायणपटन नाम । व्याघ्युपक्रमात्कतिपयदिनान्यस्मत्पिता पोरबन्दरपुरे स्थितिमग्रहीत्। तत्र प्रत्यहमसौ रामायण शृणोति स्म । तत्पठिता श्रीरामपरमभक्तो रिलेश्वरस्थो लाधामहाराजो नाम । आसीचद्विपपिणी काचन किंवदन्ती यदयमा मन क्षताङ्गस्थलेषु श्रीविठेश्वरमहादेवस्वामिन पूजाविन्धपत्राणि प्रयुनान श्रीरामनोच्चार्यमाणश्च किमप्योषयमन्तरेणैर स्वयुष्टयावरत्तीर्ण इति । सैपा यथार्या स्यान वा स्यात् । वय तु ता ययायमित्र प्रत्येम । एव च वस्तुतो रामायणपुराणमुपम्म माणस्य तस्य शरीरे कुसष्ठायापि नादृश्यत । अय मधुरकण्ठ | द्विपदीश्चतुप्पटीश्च गाया- पयति स्म । स्वय तदमे लीन श्रोतृनप्यानन्दपरपशानकरोत् । तदानीं मया त्रयोदशवर्षदेशीयेन ·सत्यशोधनम् -- भाव्यम् । तथापि तत्पुराणश्रवणादह महान्तमान दमन्वभूवमिति जाने । इदानी मे रामायणे या गाढभक्ति सा तयणमूल । अद्य तुलसीदासप्रणीत यद्रामायण तत्खलु भक्तिसाहित्ये सर्वोत्तम मन्ये ॥ तदनु कियद्भिरेव मासेर्वय राजकोटमागता । तत्र रामायणपुराणस्यनमेव न हि प्राचरत् । किन्तु प्रत्येकादशि भागक्त पठ्यते स्म । तस्य श्रवणाय सत्सदहमप्यगन्छम् । कितु तत्कयझम्यास्मास्वानन्दोत्पादनशक्तिर्नासीत् । अद्य खलु जाने भागवत नाम मनुष्यस्य हृदये भक्तिरसोत्पादको अथ इति । गुजरातीभाषामयमेतदत्युत्साहेन मया पर्यपाठि। मूलभागवतस्य क्वचिद्भागान्मया गृहीतरैसप्ताहिकोपवासातसमये भारतभूषणपण्डितश्रीमदनमोहनमालवीयाना शुभमुखादश्रीयम् । अभूञ्च मे मनसि यद्वाल्य एवैतादृशाना मुखाद्यदि भागवतमश्रोप्यत तदा बाल्याप्रभृत्येव मे तासक्तिरुदैप्यदिति । वाल्ये ग्यसि रूढमूल सस्कारो मानुषस्वभाव- मन्तरबगाह्य तिष्ठति । अतो ह्यय मे शाश्वतिकपश्चात्तापहेतुर्जातो यत्तस्मिन्नवसरे भूयसा सद्ग्रन्थपाठश्रवणमाग्य न मामुपानमदिति ॥ फिन्त्वह सर्वमताना हिंदुधर्मसम्प्रदायाना च सहनदृष्टयावेक्षण राजकोटे ज्ञातवान् । अस्मत्पितरौ न केवल विष्णुदेवस्थानमपि तु शिवदेवालय रामदेवाल्य च गच्छत स्म । गच्छन्ताउस्मानपि सहानयेताम् । अनेकशश्चास्मान् देवस्थान प्रेपयन्ति स्म । जैनसन्यासिनोऽ. स्मपितुर्दर्शनाय सर्वदामिन्न्त । अपि चास्माकमजेनाना गृहे ते भिक्षा स्वीकुर्वन्ति स्म । पित्रा सह धर्मसम्बद्धान्व्यावहारिकसम्बद्धाश्च कथालापानमुर्थन् । एव मे पितु पारसीमुसलमानजातीया अपि मित्राण्यासन् । तेऽपि पित्रा स्वस्वधर्म सम्बन्विनी क्या कुर्वन्ति स्म । एतदालापामे पिता सदाव्यादरेण कचित्तत्परतया चाशृणोत् । तदा मे पितर शुश्रयमाणस्य तत्तदादीना श्रयणसम्भव प्राप्त । एव मे कृतानेकविषयसङ्कहस्य सर्व धर्मा समदृष्टया ग्रहीतच्या इति तत्व मनसि लग्नमभूत् ॥ स्तमतीयरमविचारस्तापदन्य एवासीत् । तन मे काचिदीतिरजायत । तनिमित्त चैतत् । तदानीं तमतप्रचारका अरमदृष्वविद्यालयसमीरे कचित्सधिप्रदेशे स्थित्वा हिन्द, जनास्तदीपदेवताश्चाधिक्षिपन्ति स्म । इद मे दुस्सहमासीत् । सहदेव तच्छ्रोतुमह गत इति स्मरामि । एतदनिष्टानुभवान तर पुनस्तस्य श्ररणाय नै गन्तुमना अभूतम् । तथालमेव प्रसिद्ध श्वन हिंदुपुरष म्तमत प्रविष्ट इत्यापम् । आसीच जनप्रपादो यदय ज्ञानस्नानराठे परिवर्तितवेषो गोमासानेपी च भूत्वा तदनत्तरमैरोप्याटेन्टयसनशीपारी पटिनुमार येति। सर्ममतनिराम्प नितरामहमदपे । यस्य नाश धर्मस्य कृते गोमासाशन मधमेश्न येषान्तरपरिग्रहश्च क्तयता मापदने म प धयाग्पामतीति प्रभो ममानसमराधन सिंच प्रत्यग्राम्तीभूत स पुगय पूर्दिा धर्माच रीतीय नीतीश्च म्यदेश च दृषयितु प्रवृत्त इत्यशृणाम् । इमे सरें धृताता सम्भूप म्नम्ने मा पमजनपा ।।

·सर महीया धर्मप्रभादर्शनम् सर्वेदितरमतेषु मम समदर्शिवमात्रेण न बट मन्तव्यमहमीवरे दृश्रद्धावानभूतमिति । एतर्हि मत्पितु पुस्तम्मनहान्तर्गतो मनुस्मृत्यनुनादो मदीयहम्तमागत । तत्रोपवर्णित जगसृष्टिकमादिकमपठियम् । न केवट मे तत्र श्रद्धा न जातापि तु नास्तिस्तापि समननि ।। अस्मदन्यपितृव्यकुमारस्य (अयमद्यापि जीनति) बुद्धिरतीच पटीयसीन्यासीन्मे प्रन्यय । तस्मै मदीयमाय । न्यनीवितम् । स तु मा प्राह-पोट श्य प्राप्य मगया डने तर परिष्ठेद्या भविश्यन्ति । वावरिया प्रमा न प्रष्टव्या इति । प्तदाय॑ तूणीमभूवम् । परन्तु मे मन समाधान नापिन्दत । किं च मनुस्मृता सायाखाद्यप्रतिपादनान्यायगता निपया प्रचलित पद्धतीना विद्धा व प्रत्यभासन्त । इना शड्दा प्रन्यपि कृतप्रमेन पूर्वदेयोचर लपम् । ततोऽहमेवमामान समादपि यच्छन्तु टिव मन बुद्धिकिमिन्यनि । ततो भूय परिशीन्य विषयानिमान्सम्यन्प्राप्य इति॥ मनुस्मृतिपरिशीटनादहिनातत्व तारन्मया नारगतम् । उता मासाहारविषयिणी कया । मनुस्मृतिरेना पर्योपयदिव । मोन्यगादीना यो पम्य ल्यायो मे सञ्जात । तद्वयसि मया धर्म्यचनुया मन्जुगाटीना हिंमन व्यगायीति ज्ञप्तिरम्ति ।। अथक एस विषयो मन्मनमि स्टुमूलोऽभवत् । धर्म एस जान प्रतिष्ठा मत्यमेा वनस्य तत्वमिति । सत्योपामनमेव मम मुन्योदेश्यमभवत् । दिने दिने मटीयदर्शनगोचर सन्यस्य महिमा वरीवृष्यते स्म । ततत्वार्थस्य च सीमाघि मष्टिपये विस्तारमानवन्ती वरीवनि ।। तया च गुरानीनीतिपद्यमेक मम हृदये निरुटिमुपन्य मन्मनमि साम्राज्यमन्यापयन् । एतेन कृतापरस्य प्रतीकारतया तदुपकारसरणमेव जीवनयागानिर्वाहभूर परिणतम् । इह तत्ले मटीयासक्तिम्तया दृटवमापन्ना ययाह नार्यक्षेत्रे तटा परीक्षितुमुपागमे । तदतदद्भुत पद्यन् । पया- आशीर्वादकृत जन परमया भन्न्या नमन् महात् सन्ताप जनयिणवे च पाया प्रीत्यामृतान्न ददन्। यापिटकदायिनेऽपि वितरन्कापिणाना चय प्राणाना परिरक्षकम्य च वृने प्राणस्यतनामन । दत्तस्तोतरास्ट च पुन्य भूप पट लन्मयन् निय स्वरप्रमेटमनिशा निपक्षपाती चग्न् । भूरिटोहस्तेऽपि गान्तमनमा श्रेय पर मारयन् प्राज्ञ मयुयो मन्वितयते जानाहि त म ॥ इनि॥

·एकादशोऽध्यायः विदेशप्रस्थानसन्नाहः कस्तशकस्य सताशीत्युत्तराष्टशताधिकसहस्रतमे वत्सरे प्रवेशपरीक्षायामहमुत्तीर्णोऽभवम् । तत्कालमिय परीक्षामदामादमोहमयीनगरयोईयो स्थलयो प्रचलति स्म । प्रायेण तद्देस्या- नामनाढ्यतया विद्यार्थिन सन्निदृष्टर्तिनीमन्पव्ययप्राप्याममदारादनगरीमेन गच्छन्ति स्म । अस्मदीयगृहजनस्याप्यनतिपुष्टत्वादहमप्येवमन्वतिष्ठम् । राजकोटादमदावादनगर प्रत्यसहायेन मया कृत प्रयाणमिद प्रथममासीत् ।। उत्तीर्णतत्परीक्षण मया महाविद्यालय प्रविश्याध्येतव्यमित्यासीज्येष्टानामभिलाप । मोहमयीनगर्या भाषनगरेऽपि महाविद्यालयावास्ताम् । व्ययाल्पत्वाद्भावनगरे श्यामलदासमहाविद्यालये प्रवेशमिच्छुस्ता गतोऽभवम् । किन्तु तत्राह न निश्चिदवेदम् । पाठा सर्वेऽप्यतीन दुर्बोधतरा अलक्ष्यन्त | आस्ताम यापकभापणेषु ममोत्साहोदयकया पर तदुक्तीनामर्योऽपि मया नावगम्यते स्म । अत्र तेफा न कश्चिदोष । तदानी हि तन्महाविद्यालयाध्यापका प्रथमकोटिप्रविष्टा इति पर्यगण्यन्त । मा बुद्धेस्तावदप्रौढिमैव दुर्बोधत्वहेतुरासीत् । वृत्ताया वार्षिकप्रथमपरीभाया मह गृह प्रतिन्यवर्तिपि ॥ व्यवहारकुशलो विद्वाश्च मावजी दवे इत्याख्यो ब्राह्मणोत्तमश्चिरादस्मत्कुटुम्बमित्र मन्त्रणी- यश्वासीत् । अस्मत्पितुर्मरणोत्तरमप्यसौ कुटुम्बैन पूर्वसम्बन्ध न पर्यत्यजत् । मम शालाविराम काले कदाचिदयमस्मदीयगृहमुपागतोऽभूत् । मम मात्रा ज्येष्ठाग्रजेन च क्थालापप्रसझे मम विद्याव्यासङ्गमधीकृत्य तेन प्रश्न वृत्त । श्यामलदासमहाविद्यालये मामधीयानमाकर्ण्य स एव प्राह । यथा- अद्यतनकालो भिन्न । यथोचितविद्याभ्यासमन्तरा युष्मास्वेकोपि कबागान्धिनाध्यासितम्- धिकारपीठमरोदु न पारयेत् । युष्मद्वशत्यैव तत्पीटरक्षणेच्छुभिर्वाल्कोऽयमधीयान सादरमवेक्षणीय । अस्य नि. ए. परीक्षामुत्तरितु चतु पञ्चवण्यपेक्ष्यन्ते । तावच्च कृताभ्यासेनापि पञ्चाशतो वा पटेर्वा रूप्यराणा लाभ स्यदुद्योगप्राप्त्या । न पुन प्रधानसचित्रपद लप्स्यते । अथवा मदीय कुमारवद्वकीलपरीक्षार्थमभ्यसिसिपीरितोप्यधिक कालोऽपेक्ष्यते । तत्रान्तरे प्रधानपदवीकाक्षिणो बीलपरीक्षामुत्तीर्णा वहा सज्जस्थिता भवितार । सर्वमेतदपेश्य तस्य विदेशप्रस्थापन वर मन्ये । च्यारिस्टपदमतीन सुसाधमिति केरलामो (इद मावजीदवेमहाशयपुत्रस्य नाम) प्रवीति । त्रिभिरेव व सरैरान्तमपीय परावर्तितु शक्यते । व्ययश्च चतु पञ्चसहस्ररूप्यकोर्च न भविता । अभिनवागत व्यारिस्टपुष्प पश्यत। वियता वैभवेनासौ विजृम्भते । प्रार्थितोत्तरक्षणमेव स प्रधानपदवी लया। अतोऽहमेव मन्ये । अस्मिन्नेव वर्षे मोहनदास इङ्ग्लेण्द्देश प्रेपयितय । ।

·विदेशप्रस्थानसन्नाहः तत्र केवलरामस्य वहूनि मित्राणि सन्ति । अयं तत्परिचयपत्रं लिखित्वास्म प्रयच्छति । मोहनदासस्य तत्र सर्व सुसूत्रमापद्यते । इति ॥ जोशीजीमहाभागो ( मावजीदवेमहाशयोऽस्माभिरेवं सम्बोध्यते स्म) मदभिमुखीभूय ' इहैव स्थित्वाध्ययनापेक्षया विदेशगमनं तवाप्यभिमतं ननु' इति मामपृच्छत् । तद्वाक्यभनौ निरूप्यमाणायां मत्प्रतिवचने तस्य संशयच्छायापि नासीदिति स्पटमुपलक्ष्यते स्म ।। इतोऽप्यतिशयन मन्मनस्तुष्टिकरी कर्तव्यसूचनामुपदेष्टुं न शक्यमासीत् । महाविद्यालयस्य हि कठिनशिक्षणेनाहं पूर्वमेव निल्साहः सम्पन्नः । तस्मादविशङ्कया तस्सुचनामङ्गीकृत्याहम- वोचम् । यथा मनागपि न विलम्ब्येत मे प्रस्थानं तया कर्तुं हि प्रशस्यं भवति । परीक्षास्त्वरितमुत्तरितुं न शक्यन्ते । वैद्यपरीक्षामुदिश्य मत्प्रेपणमपि ननु स्पृहणीयम् । इति । मदग्रजो मां प्रत्यवस्थायाचक्य तत्खलु पितुः सर्वथा नाभिमतमासीत् । वैष्णवैः शवच्छेदनप्रसङ्गः सर्वथा परिहार्य इति यत्तेन कथितं तत्किल त्वामुदिइयैव । त्वया वकीलपदं प्राप्तव्यमित्येत्र तस्याशयोऽभूत् । इति ॥ जोशीजीमहाभागोऽवादीद्यथा- गान्धिजी( अस्मत्पिता )महाशयस्य यथा वैद्यवृत्तिं प्रति विरुद्धोऽभिप्रायस्तथा न खलु ममापि । अस्मदीयशास्त्राणि नैतां निषेधन्ति । किन्तु वैद्यपरीक्षायामुत्तीर्णेनापि त्वया प्रधानपदं न लभ्यते । प्रधानपदवीं वा सति सम्भवे ततोऽप्युच्चतरस्यानं वा समारूढं भवन्तमिच्छामि । युष्मदीयमहाकुटुम्बसंरक्षणं तदा हि शक्यं भवेत् । अनुदिनं कालो विषम विषमः सम्पद्यते । तस्माद्विवेकिना व्यारिस्टरूपदमेव त्वया सम्पादनीयम् । खल विद्यते तत्सदृशः पन्थाः । इति ॥ तदनु मातुरभिमुखीभूय 'अद्य मया गन्तव्यम् । मदुक्तं सम्यग्विमृश्यताम् । भूयोऽहमत्रागतस्तस्य विदेशप्रस्थानसनाहं प्रचलन्त श्रोतुमिच्छामि । यदि गसमाशाकिमपि साहाय्यमपेक्ष्यते तदाहं सर्वथात्र वोधनीय' जोशीजीमहाभागो निरगात् ।। ततो मया च्योन्नि प्रासादकल्पनं समारब्धम् । मदनजस्तदेकचिन्तानिमानोऽभवत् । एतदावश्यक द्रव्यं कर्य सम्पादनीयम् । वालवयमं मामसहायमेव तावरं प्रेपयितुमुचितं वा ।। मदम्बा तु प्रतिपत्तिमूढाभवत् । मद्वियोगो हि तस्या नाभिमतः । सैवमाह - इदानीं युष्मपितृव्य एव कुटुम्बयेष्ठः । तेनैव तावन्मन्त्रणीयम् । यद्यसावनुमन्येत तदैतविमर्शयिष्याम इति । एवमुक्त्वा मम सबस्तनं प्रस्थानं सा निरोद्धुमयतिष्ट ।। मदनजस्य मनस्यन्यो विचारः कश्चिदस्पुरत् । तद्यया-पोरबन्दरसंस्थानस्योपर्यस्माक्रमधि- कारविशेषः कश्चिदस्ति । टेलीमहाशयस्तदानीं शासिता भवति अस्मन्कुटुम्बविषये सदभिप्रायं च पुण्यांते । पितृव्ये तस्य कृपा विद्यते । विदेशे विद्याव्यासहाय संस्थानकोशाकिमपि सहाय्यमर्थितः स कुर्यात् । इति । नान्य ·२८ सत्यशोधनम् ममैतस समञ्जसमलक्ष्यत । पोरबन्दरपुर प्रति प्रस्थातुमह सञोऽभवम् । तदात्वे धूमशफ्टीमार्गाभावाद्गोरथेन प्रयाण पञ्चभिर्दिनैत्यमभूत् । उक्तपूर्व हि मदीयनिसर्गभीरत्वम् । किन्तु तात्कालिकी तीव्रतरा मे विदेशनिगमिषा तद्भीरत्वमन्तरधत्त । धोराजिपर्यत क्लीनर्द- यानेनाहमगमम् । एकाहात्यूर्वमेव पोरवन्दरपुर प्रेप्सु)राजिपुरादुष्टमारा प्रायासिपम् । मम तान- दिद प्रथममेव ऋमेलकारोहणम् ॥ अथ पोरवन्दरपुर प्राप्य पितृव्यं साटाग प्रणम्य त विदिताखिलवृत्तान्तमकार्पम् । स पुन- रात्मना मनसि विचार्य प्रयवोचद्यथा- विदेश गते स्वधर्मरक्षणं शक्य वा न वा न जाने । ययाश्रुत तु विमृशतो मम तत्र शलेव समुदेति । महामहान्यारिस्टपदारुटाना जीवनचरितविमर्श क्रियमाणे तेपामेरोष्य- भेच्छाना च वेलक्षज्यमेव नोपलश्यते । पानभोजनादिव्यतिकरेषु निश्शदायमीपा प्रवृत्ति । धूमपर्नयस्तु सर्वदा तन्मुखसहिन्यो भवन्ति । वेषश्वाङ्गटेयवेषानुकारीत्यपरा विडम्बना । एतादृश वृत्तमस्मकुटुम्बयोग्य न भवति । किच्चाहमत्रान्तरे महायातासमुद्यत मास्मि । मदीयमायुर्हि समाप्तप्रायम् । स्वय मृत्युसागरतटे समुपविष्टस्त्वा विदेशगमनाय-समुद्रतरणाय-कथमनुजा- नीयाम् । तथापि त्वदीयमार्गे नाहमन्तरा भवितुमिच्छामि । अत्र हि मातुरनुज्ञा प्रधाना । तयानुमतश्चेदवश्य प्रयाहि । नाहमन्तरा स्थास्यामीति ता ब्रूहि । सर्वथा महाशिप प्राप्तवानसि । इति ।' तदनु मयाम्यधायि- युभसकाशादितोऽप्पविरमवाप्तुं नाहमाशमे । अयास्मदम्बाया अनुज्ञामधिगन्तुं यतिष्ये । किन्तु टेलीमहाशयरय भवद्भिरेका प्रशस्तिपत्रिका दीयतामिति ।। एवं पृष्ट स प्रत्यवादी- मया कर लियानाम् । रेटीमहाशयस्तारसाधुर्जन । अस्मसुम्पपरिचय प्रन्याप्य परमेर स्वप टिप। तरायमस्य दर्शन दास्यति । पचिसाहाय्य च पुर्यात् । इति ।। न जाने फेन हेतुना मन पितृयेन तस्य महाशयस्य प्रशस्तिपनिका न दिमिति । विदेशगमन धपिग्दो व्यागर ति साक्षानुपरममा नोटसहिति पचिरमरामीर ।। माशय प्रति परिकामटिगा । स च स्वर द्रश्योऽमिति सन्देश प्राणिोत् । THATrनगरोय रि. प. नामुत्तीर्य वयाद नाय । माप्रत । रिती गणप्य पतन दासा पायायोरगतोऽभवत् । अगर किमया समुचित प्रतिनिगरपनन महीभूप मनारधान पारितापनि पाटे प्रत्य त माराम गुमनाम् । नीनादम्य सान्या हातान्यो समाजनमाम् । चित्तु सोधी Hi वृथा ॥

·विदेशप्रस्थानसन्नाहः भार्याया आभरणानि किमुपयुञ्जीयति व्यचिन्तयम् । ज्येष्टाग्रने मम विवम्भो महा- नासीत् । अमेय खलु तटोटार्य मद्विपये । मय्यसो स्वपुत्रनिर्वियं स्निह्यति स्म ।। पोरबन्दरपुराद्राजकोट प्रतिनेिवृत्य ययात्तमखिडं तस्मै न्यवेदयम् । अथ सम्मन्त्रितो जोशीजीमहाशय, प्राह सति सम्भवे द्रव्यमूणीरत्यापि विदेशमहं प्रस्यापनीय इति । अय स्वभार्याभरणाना वितियतामग्रजाय सममूचयम् । ततो हि द्विवसहस्त्ररूप्याडव्यमुत्तिष्टेन् । अग्रजस्तु यथास्यचिद्रव्यं सर्वया स्वय सम्पादयिष्यामीति प्रन्यजानीत || किन्तु मातुर्नाद्यापि मन. समाहितमभूत् । सा मिल प्रकृतसम्बद्धानखिलवृत्तान्तान् सूक्ष्मतया जिज्ञासितुमारब्ध । तया हि कुतोऽप्यश्रावि यद्विदेशंगता युवका सर्वेपि दुर्वृत्ता भविष्यन्तीति । अन्यः कश्चिदाह तत्र गताः सोपि मासाहारिण. सम्पत्स्यन्त इति । अपरेण च तस्या. कथितं यन्मा विना तत्र दिवसमैकमपि स्थातुं न शक्यत इति । 'क्रिमस्य पे' इति जननी मामपृच्छत् । अयाहमवोचम्-किमु नाह तर श्रद्धेयः । लामह न कहापि मृपा कथयिष्यामि । न हि तद्वस्तनामेकमपि स्प्रश्यामीन्यह ते प्रतिजाने । एतादृशभये तु सम्भवनीय तत्र भवाम् जोगीमहाशय कि विदेशगमनमनुजानीयात् । इति ॥ सा पुनरभाणीत् ---- सर्वथा मम त्वं पिथसनीयोऽसि । किन्तु दूरदेशे कय वा किं वा । यासत्यमह भ्रान्तवाद्य स्थिता । न मे बुद्धि. प्रसरति । इद प्रस्तु'य तत्रभवन्तं वेचरजीस्वामिनं प्रक्ष्यामीति । वेचरजीस्वामिन. पुरा मोढवनियात्यवैश्यप्रभेदान्त.पातिनोऽपि पश्चानसाधनः संवृत्ताः । तेऽमी जोशीजीमहाभागवदस्मन्कुटुम्बस्य मन्त्रणीया आसन् । ते फिल मटीयपक्षमाट- म्च्याहमेतद्विपयनयमधिकृत्य बाउकेन प्रतिभा कारयिष्यामि । अथास्य विदेशप्रस्थापन क्रियताम् । इत्युक्या मानं च मय च स्त्रीसहं च त्रयमपि दूरीकरिष्य इति मा प्रतिज्ञामकारयत् । अथैवकृतप्रतिज्ञस्य मे गमनानुज्ञामम्बा प्रादात् ।। उच्चविद्यालयस्था मम गोरवप्रदर्शनार्थे सन्तोपाटमेकं मंयदधुः । राजकोटाबालकस्य विदेशगमनं नाम तदानी सल्वियमपूर्वपटना । धन्यवादप्रदानाय द्विवनाक्यानि पूर्वमेव लिरिस्त्वा तर गतोऽभवम् । किन्तु तत्र वचन में कृष्ठान्निरमरत् । तद्राचयतो मन यन् तवृत्तं शिरोपूर्णनं साहवेपथुध तन्मयाद्यापि स्मयते ।। अप ज्येष्टानामाशिप. प्राप्य मोहमयीनगरमदं प्रस्थितः । राजकोटा-मोहमयीनगरं प्रति प्ररयानं ममेदं प्रयममामीत् । अप्रोनोऽपि सहागतः। किंतु यहा. किट हस्तगतमपि कारट मुग्न न प्रविशति । मोहमयीनगरे मा प्रययस्थातुमन्तराया. प्रतिपादयन्ति स्म ।

·जातिवहिष्कार - । . " नूनमह जाने याम श्रीमता मम पित्रा सह परिचयोऽभूदिति । भवतो मे पूऱ्या । किन्तु विषयेऽस्मिन्नकिंचिदपि क्तमुत्महे । विदेशगमननिश्चयमन्ययातुं न शक्रोमि । अस्मपितुर्मित्रमस्म कुटुम्बस्यमत्रणीयो विद्वान्त्राह्मण कश्चिदस्ति । सताबविदेशयाने दोष कोऽपि न हीन्याह । अस्मन्मात्रास्मदप्रजेन च द्वाभ्यामपि पूर्वमेवार सम्मतिरदायीति' । " तर्हि कुलजनस्याज्ञा किं भवानिराकरोति ।" नाहमत्र किमपि प्रतिवक्तु पारये । मन्ये पुनरस्मिन्विषये भवद्भिरन्तरावस्यान न युज्यत" इति ॥ एतद्वचनमानH कुलिको मे भृशमपत् । अपि च मामाकुक्षत् । अह तापनि कम्प एन स्थित । अयायमित्य निर्णयमाचष्ट- " अद्यप्रभृति बालकोऽय जातिवाहिरो मन्तव्य । यस्तावदस्य साहाय्य करिष्यति यो व तद्विसर्जनाय नौमास्थान यास्यति स नून सपादरूप्यक दण्ड दापयिष्यत इति ।। निर्णयादस्मादह न चक्तिोऽभवम् । श्रेष्टिनमामन्त्र्य ततो निरगच्छन् । अथाहमचित्त पम्-समेितटाकर्ण्य मदग्रज फिनु खलु ब्रूयात् । अस्मात्स भीतश्चेवा गतिरिति । स तु मदीयसद्भाग्यवशादचटितमनस्स्थैर्य श्रेष्टिनिर्णये वेव स्थितेऽपि विदेशयान स्वस्याभिमतमिति परमटेखीत ।। इस घटना मे शीत्रप्रयाणाय परमौत्सुक्यमजनयत् । कुलजनेन मदग्रजोऽस्मिन्विषये बलात्कृतश्चैदथवा य कोप्यन्तराय समापतितश्चेत् का गति । इत्येवमामन परिस्थितिमनु चिन्तयन् कतिपयदिनानि यावदक्षेप्न ताव नुनागढस्य कश्चिन्यायवादी व्यारिस्टम्पद- प्रेप्सुराग्लनयममासम्प चतुर्थदिवमे विदेश प्रस्थास्यत इति वामिश्रौपम् । मोहमयीनगरे मक्षेमचिन्तनाय मठप्रजेन नियुक्ता सुहृदो मया गत्वावलोरिता । तेऽपि तादृशे सहप्रस्थायिनि जने लभ्ये सति न त्यायोऽयमवसर इत्यभिप्रायन् । कालविलम्बस्य नासीदनकाश । सद्य प्रस्थानमनुज्ञातव्यमिति मदनजस्य तन्त्रीसन्देशमह पाहपम् । तेनाप्यनुज्ञा दत्ता । मम झ्याल गत्वा पगमपृच्छम् । स तु श्रेष्टिनिदेशमुटवय वहिबार सम्पादयितुमह न सनोऽम्मीयावीत् । अस्मत्कुटुम्बमित्रमेक गत्वा मप्रयाणस्येतरव्ययस्य च यावत्पर्याम तावद्धन मे दीयतामिद च पश्चा महमजागृह्यतामिति प्रार्थयम् । स चैतदङ्गीत्य मम धैर्यमाचष्ट । सोऽयमुपसरो में चिरस्मरणीयोऽभवत् । तयादशमुपयुज्य प्रयाणानुज्ञापन पत्रमपम् । नौराया प्रयाणस्प यद्यदावश्यक ततसन्नीकरणमाशिष्टमभूत् । विषयेऽस्मिन्ननुभवशाली मुहदेक स्थित । स मे वसनाच्छादनादिकमसिङ सन्नीचार । कतिचिद्वस्त्राणि ममाभिमतान्यासन् । अपराणि पानि- चिन मधमरोचन्त । ततो भूयसोसाहेन कम्ठप्रन्थिमा पनसमुदतम्यापि ममात्र कुत्सा समजनि । हस्वकरचपारण तु ब्रीदासरमिय में लक्ष्यने स्म । किन्तु विदेशयात्रासमुसहेन मानन सरीवाहमासीत् । अत पूर्वोक्तन्यूनताप्रयुक्तोऽयमसन्तोको नात्यायोऽभवत् । अभ्यवहार- -- ·द्वादशोऽध्यायः जातिवहिष्कारः मातुरनुज्ञामाशीर्वाद च प्राप्य त्रिचतुरमासदेशीयापत्या भार्या विहाय सपरीवाहेनेव समुत्साहन प्रेर्यमाणो मोहमयीनगर प्रस्थितोऽभवम् । तत्र प्राप्ते मयि केचन सुहृदो मदग्रजमच- कयन् आगलपष्टसप्तममासयोहिन्दुसागरे तूफानाख्यो झञ्झापात प्रवाति । मम तापदिद प्रथमत्वात्समुद्रप्रयाणस्य सर्वथा निपेद्रव्य मम प्रयाणमाङ्गलैकादशमासपर्यतमिति । किं च तरणिरेका तूफानपातप्रतिहता निमनाभवदिति केऽप्यपदन् । सर्वमेतदाकर्ण्य भीतोऽग्रज क्वचिद्विपद सम्भन शङ्कमान प्रस्थान नान्वमन्यत । सट्युरेकस्य सहरर्तिन मा निधाय मदीयव्ययार्थद्रव्यमेकस्य न झ्यालकस्य हस्ते पियस्य मदीप्सितसाहाय्यकरणाय मित्राणि कतिचिद्बोधयित्वा मदनज कार्यशादाजकोट प्रतियवर्तत ॥ अधिमोहमयीनगरमासीदुष्करो मे कालातिवाह । विदेशसम्बद्धा एव स्वमा प्रादुर्भ- वन्ति स्म ॥ अत्रान्तरे विदेशयानमधिकृत्यास्मत्कुले समुत्थितोऽभूचक्रवात । अद्याववि न कोऽपि मोढबनियो विदेश गत । तस्माद्गमनसाहसकारी नूनमह दण्डनीय । कौलिक सदस्यमेलिताया सभाया तदने मयोपस्थातव्यमित्यादिष्टोऽभवम् । तथा चाह गत । न जाने ताबद्धैर्य मया कुत सहसा प्राप्तमिति । अत्यतमेव निर्भय कृतनिश्चयश्च तेषा सम्मुखेऽहमवस्थित । शेटाख्योऽस्मत्कुलप्रधानो न केवलमस्मरसम्बन्धी किन्तु मत्पितरि सुस्निग्यश्चाभवत् । सैप मा प्राह- 'भरता चिकीर्पित विदेशयानमस्मत्कुलजन समुचित न मन्यते । समुद्रधनमस्मद्ध- मविरुद्धम् । किं च पिदेश गतस्य स्वधर्मरक्षा न शक्येति श्रुतमस्माभि । तर खैरोप्यजनै सहानपानादिक सेरनीय भविष्यति' । इति । अह प्रत्ययोचम्-- 'विदेशयानमस्मद्धर्मस्य लेशतोऽपि न विरुद्धमित्यह मन्ये । तत्र विद्याभ्यासो मया चितीति । यद्विषयेषु भवन्तो मामतिशवन्ते तद्विपयाणा दूरीश्रण मातुरप्रे मया प्रतिज्ञातम् । अत कुतोऽपि भय न विद्यते' इति । अप कुलश्रेष्टी पुनरचयत्-- 'तर स्वधर्मरक्षणमराम्यमिति वय ब्रुम । युप्मत्पिना सह मम यादृश परिचयोऽभूदिति भवान् जानाति । एप स्थिते महाज्ञानुपर्तन तर पर्तव्यमिति' । तत पर मया प्रत्यगचि-- ·जातिवहिष्कारः " " 'नूनमहं जाने यागः श्रीमतां मम पित्रा सह पारेचयोऽभूदिति । भवन्तो मे पूयाः । किन्तु सियेऽस्मिन्नकिंचिदपि तमन्सहे । विदेशगमननिश्चयमन्ययाक्तुं न ग्रहोमि । अस्मपितुम्निमस्मटुटुम्बस्य मन्त्रणीयो विद्वान्ब्राह्मणः कश्चिदस्ति । स तावद्विदेशयाने दोपः कोऽपि न हीन्याह । अस्मन्मात्रास्महनजेन च हाम्यानपि पूर्वमेवान सम्मतिरदायीति' ॥ " तर्हि कुलजनस्यानां किं भवान्निराकरोति।" नाहमा क्लिपि प्रतिवक्तुं पारये । मन्ये पुनरस्मिन्विधरे भवद्भिरन्तरावस्थान न युन्यत" इति । एतद्वचनमाकये कुलिको ने भूटामवत् । अपि च मामाकुमत् । अहं तावन्नि कम्प एव स्थितः । अयायमित्य निर्णयमाचट- • अद्यप्रमृति बालकोऽयं जातिवाहिरो मन्तव्यः । यस्तावठस्य साहाय्य करिप्यति यो व तद्विसर्जनाय नाक्यस्यानं यास्यति स नूनं सपादरूप्यकं दण्डं दापयिष्यत इति ॥ निर्णयादस्मादहं न चक्तिोऽमवम् । श्रेष्टिनमामन्त्र्य ततो निरगच्छन् । अथाह्मचिन्त- यन्-सर्वमेतदाराय मठप्रजः किल खल ब्रूयात् । अस्मास भीतश्चेका गतिरिति । स तु मदीयसद्भाग्यवशाटचरितमनस्स्थैर्यः श्रेष्टिनिर्णये त्वेवं स्थितेऽपि विदेदायानं म्वस्याभिमतमिति पत्रमटेखीत् ॥ इयं घटना मे ग्रीनप्रयागाय परमोत्सुक्यमजनयत् । कुलजनेन म्हनजोऽस्मिन्विपये बलाकृतश्चेदयवा यः कोप्यन्तरायः समापतितश्चेत् का गतिः । इत्येवमामनः परिस्थितिमनु- चिन्तयन् कतिपयदिनानि यावदक्षेप्नं ताव-जुनागटस्यः कश्चिन्यायवादी व्यारिस्टपढ- प्रेप्सुराग्लनबममासस्य चतुर्थदिवसे विदेां प्रस्यास्यत इति वातमिश्रौपम् । मोहमयीनगरे मक्षेमचिन्तनाय महनजेन नियुक्ताः मुटो मया गत्वावलोक्तिाः । तेऽपि तादृशे सहप्रस्यायिनि जने लभ्ये सति न त्यायोऽयमवसर इत्यभिप्रायन् | कालविलम्बस्य नासीदवशः । सद्यः प्रस्थानमनुज्ञातव्यमिति मग्रजस्य तन्त्रीसन्देशमहं प्राहेपम् । तेनायनुज्ञा दत्ता । मन श्याल गत्वा पणमपृच्छम् । स तु श्रेष्टिनिदेशमुट्दय बहिष्कारं सम्पादयितुमहं न सन्नोऽस्नीचत्रीत् । अस्मत्कुटुम्वमित्रमेकं गवा मप्रयाणस्येतरव्ययस्य च यावपर्या तावद्धनं मे दीयनामिदं च पवान्महप्रजाह्यतामिति प्रार्थयम् । स चैतटङ्गीकृत्य मम धैर्यमाचष्ट । सोऽयमुपकारो मे चिरस्मरणीयोऽभवत् । तव्यादंशमुपयुय प्रयाणानुज्ञापकं पत्रमपम् | नौकायां प्रयाणस्य यद्यदावश्यक तत्त सञीकरणमवशिष्टमभूत् । विषयेऽस्मिननुभवशाली मुदेवः स्थितः । स मे वसनाच्छादनादिकमखिलं सनीचकार । कतिचिद्वस्त्राणि ममाभिमतान्यासन् । अपराणि कानि- चिन्न मद्यमरोचन्त । ततो भूयसोत्साहेन काष्ठप्रन्थिबन्धनसमुद्यतस्यापि मनात कुन्सा समजान । हत्वकवचधारणं तु बीटाकरमिव में लक्ष्यते स । किन्तु विदेशयात्रासमुसाहेन मानने सपरीवाहमासीत् । अतः पूर्वोक्त्यूनताप्रयुक्तोऽयमसन्तोपो नान्यवयोऽभवत् । अम्यवहार- ·३२ सत्यशोधनम् विशेषाश्च प्रेप्सिताधिका एम स्थिता । मत्सखा मदर्थे त्र्यम्बकराय मजमुढार (जुनागढन्यायवादी) महाशयस्य कोष्ठ एव स्थलमेक सम्पाद्य मद्योगक्षेमचिन्तन च कार्यमिति तस्यायबोधयत् । स फिल प्रौढवया अनुभवशाली गृहस्थ । प्रापञ्चिकन्यवहाराभिज्ञश्च । अह पुन.मानुभवशून्योऽष्टा- दशवर्षदेशीयो बाल । स न्यायवादी सावाय प्राह मा भूदस्य विषये कापि चिन्तेति ॥ अथान्ते कस्तशरस्याष्टाशीत्युत्तराष्टशताविककसहस्रतमे वत्सरे नरममासस्य चतुर्थदिवसे मोहमयीनगरादह प्रायासिपम् ॥ त्रयोदशोऽध्यायः इग्लेण्ड्देशप्राप्तिः नाकावर्तिनो मम सदपि वमन नाजायत । फितु यथा यथा दिवसा व्यतीतास्तथाह पर्यु सुकोऽभवम् । नौकानस्तुभाण्डागाराधिनारिणा सहालपितु लज्जालुरासम् । आङ्ग्लभाषाया सम्भापणाभ्यासो मम नासीदेव । मजमुदारमहाशयमेक विना द्वितीयवर्गीयपथिका सर्वेऽप्यरोप्या अभवन् । ते सह सपितु नाहमशकम् । कदाचित्तराभाष्यमाणोऽपि तद्वक्ताचे नावबुद्धवान् । कदाचिदवगतार्थोऽपि तप्रतिवचने न पटुरासम् । प्रागुच्चरणान्मनस्येव प्रतिवाक्य रचयितव्य- मासीत्। चमसछुरिके उपयुज्य भोक्तु नाहमज्ञासिषम् । किं वस्तु मासोपेत किं च नेति प्रष्टुमपि न धीरोऽभवम् । अतोऽहमन्यै सह भोजनाप्रपीठोपरि भोक्तममिलन स्वकोप्टागार एवाभुञ्जि। सहानीतभश्यफ्लान्येव मुख्यो मदीय आहार आसीत् । मजुमदारमहाशयस्य तु नासील्लेशतोऽपि सङ्कोच । स हि सरप्पमिलत । नौकाहिएशालाया स्वैरमेर पर्यत्रामत् । अह पुनरादिनान्त स्वकोष्ठ एवोपरिशम् । जनसम्बायशून्ये तु कचिद्धैर्यमष्टभ्य नौकाङ्गणे कचिमाल स्थित्वा प्रतिन्याते । मजमुद्रारमहाशयस्तु मा 'सर्वगोष्टीप्रपिष्टेन त्वया भाव्यम् । असङ्कोचेन कथालाप करणीय' इति बोधयति स्म । न्यायवादिना प्रौढण्टेन भक्ति यमित्युक्या न्यायनादिकृत्यप्रसङ्गेषु स्वानुभव विस्तरेणाचट । स पुनश्चानचीत्-आङ्ग्लभाषा तु स्वभाषा न भवतीति यद्यपि सय तयापि तया व्याहरता स्खलितसम्भवेऽप्यहीनधैर्येण सम्माषणमभ्यसनीयमिति । कितु मम भीग्यालमजय्यमासीत् ॥ मयि कश्चितरोप्यपथिक साभिमानो मया सह क्यालाप कर्तुमारभत । स वयसि मत्तोऽपि यापान् । किं मया भुयते को ममोद्योग क नु मया गन्तव्यमित्यादि मामाक्षीत् । अप्रपोटोपयर शुन्यतामिति माम पाटीत् । मान मया निश्चित न ग्यायत इति श्रुत्वा पिहसन सानुकम्पमार-- ·हलेण्डदेशप्राप्ति ३३ एतानदूरस्तु (वय तदा शोगसागरे स्थिता ) नास्ति चिन्ता । किन्तु विस्केजलसन्धौ भवन्मतमन्यथा भवितुमर्हति । इन्टेण्डदेशे पुन शीत तथा तीन वर्तते यया मासाशन विना तत्र जीवितुमेन न पार्यते' । इति ।। ननु मासाहारवर्ज तत्र जीवितु शक्यमिति मया श्रुत'मित्यहमवोचम् | स चानवीत्- तत्सर्व मृषा । मासमभक्षयस्तत्र वास्तव्यो जन कोऽपि न दृश्यते । पश्यतु भवान् । अह यद्यपि मद्यपायी तयापि किं भरताप्येव कर्तव्यमिति चूयाम् । किन्तु मासमवश्य भवता भक्षयितव्यमिति ममाभिप्राय | अन्यथा हि प्राणधारणमे न शक्यमिति । ततोऽह प्रायवोचम्- नूनमुपकृतोऽस्म्यनया भवदीयमूचनया । किन्तु मास नैव स्पृशामीति मातुर मया प्रतिज्ञा कृता । अतस्तद्विपयिणी भावनापि मे परिहेया मवति । यदि मासाशनमतरा तत्रावस्था- तुमशक्य स्यात्तदा हिन्दुस्थान प्रति निवामि न पुनविदेशे स्थितिग्रहणाय मास भक्षयिष्ये । इति ।। अथ बिस्केजलसन्धि प्राविशाम । तत्र मासमद्ययोरपरिहार्यता मया न दृष्टा । मम मासामोजित्वसमर्थकानि साक्षिपत्राणि मया सदृह्य स्थापनीयानी यादिष्टपूर्वोऽहमेनमैरोप्य सुहृद तादृशपत्रमेक मे दातुमर्हसीत्यभ्यार्थये । स च प्रीत्या तलिखित्वा मह्यमदात् । तच्च मया कियन्तमपि काल जागरूकतया रक्षितम् । किन्तु मासाहारिणोऽपि निरायासेन तथाविशनि पत्राणि सम्पादयितु शवन्तीति पश्चादवगतस्य तद्गतो मोह सद्यस्तिरोऽवत्त । यदि मद्वाक्य मश्रद्धेय स्यात् तदा तादृशसाक्षिपत्रे किमिव हि प्रयोजनम् ॥ अथ वय साउचेम्टननगरोपकण्ठे समुद्रतीर प्राप्नुम । तदिन स्थिरवासर इति कचित्स्मयते । नौकायामह कृष्णस्वचाप्रपदीनधारी स्थित । ततोऽवतरणोत्तर धारणाय मसुहृत्परिकल्पित श्वेतोर्णामय कवचमाप्रपदीन च मयोद्धृत्य बहि स्यापितमभूत् । तत्कल्पितो वेप शोभन इति मत्वा तद्वसनजात प्रतिमुच्य भूतले पादौ विन्यस्तवान् । तदा क्लि सप्टेम्बर मासस्यान्त । समन्तादवलोक्यमाने मत्सदृशवेषधारी नान्य कोऽपि दृष्ट । मदीयवस्तुनि ग्रिण्डठेकम्पनीमृत्यस्य कस्यचिदशे न्यक्षिपम् । अन्यैरप्येवमनुष्टितवादहमपि तत्कृतानुकारी कीलकहस्तानपि तदशेऽनरयम् ।। मन्निकटे परिचयपत्राणि चत्वारि स्थितानि । 'टास्टरप्राणजीवनमहेता श्रीदल्पतराम- शुकल-राजकुमाररणजितसिंहजी-दादाभाईनवरोजी' त्येतेभ्यस्तानि लिखितानि । डाक्टरमहेता महाशय प्रति साउघेम्प्टननगरादह तन्त्रीसन्देश प्राहैपम् । टण्टननगरे विक्टोरियाहोटेल इत्येतदा- ख्येऽतिथिमन्दिरे वसतिग्रहीत येति नौकाया केनचित्सूचितमभूत् । तदनुसारेण मजमुदार- ·। सत्यशोधनम् महाशयद्वितीयस्ता गतोऽभयम् । तत्र धानुकरेपमा मानमेक्मेर निरूपयनगतप्राण या भवम् । परेधुर्भानुपासरत्वादासोमवार मदीयास्तनि मा नोपगच्छत्तीति शात्या प्राण साकल्यन गतमिर ॥ साय प्रायोऽष्टघण्टापादनसमये डास्टरमहेतामहाशया मा द्रष्टमागता । ते मा सादरमभिन व शुक्लाम्बरवेष मदीयमालोक्याहसि । तथा च प्रतिमाने क्याटापप्रसझे तदीयमह कौशेयशीर्षक गृहीत्वा तस्य स्निग्धतादर्शनकुतूहलेन तदुपरि भूयो भूयो हस्तेन परामृशम् । तेन तद्गत कौशेयमखिल समुद्गतमभूत् । एतदृष्टया ते महाशया रिश्चिदिन शुद्धा मामुपत्य चेष्टिता मा न्यवारयम् । कि तु कौशेय यथापून न जातम् । एतेनाये यया मया प्रवर्तितव्यमिति प्रोधित इवासम् । ऐरोग्यरीतिनीतीनामभ्यसन तारदिद प्रथममेवेति वक्तव्यम् । डाक्टरमहेतामहाशया हसतो मामेवमबोधयन् अयदीयवस्तूनि न खलु स्पष्टव्यानि । यथास्माभिहिन्दुस्थाने तथान परिचयोत्तरक्षणमेव न खलु प्रभा प्रष्टव्या । क्यालापप्रसङ्गे न खलु प्रोचैपित यम् । यया हिंदुस्याने वयमेरोप्य सहालपन्त 'सर' इति सम्बोधयामस्तथात्र तपदप्रयोगो नावश्यक । अहि तपद केवल मृत्यैरल्पाधिकारिभिश्च निजस्वामिसम्भापणप्रसङ्गे प्रयुज्यते । इत्यादि । श्चिातिथिमन्दिरे वसतिग्रहणेन बहुव्यय सम्पद्यते । तद्वर क्स्यचित्कुटुम्बे सहारस्थान भरत । परतु विषयमेनमधिकृत्य सोमवासरे विमर्शयिष्याम इति व्याहत्य डा महेतामहाशया निरगु ॥ मजुमदारमहाशयस्य मम चातिथिगृह नाभिमतमभूत् । तत्र व्ययश्च भूयान् । माल्टाद्वीपादस्माभि सहागत सिधुदेश्य पथिक कश्चिदासीत् । स च लण्डननगरे नवागन्तुको नाभवत् । तेन हि प्रति श्रुतमारयोरर्थे भाटिकाकोप्टमेक सम्पादयिष्यामीति। तच्चानाभ्या प्रतिपन्नम् । सोमवासरेऽस्मदीयसम्भारा प्राप्य यदतिथिमदिरस्य प्रदेय द्रव्य तद्वितीय सिधीमित्रेण निश्चितपूर्व कोष्टमगाव । अतिथिगृहे प्रदेय भोजनादिशुल्क सुवर्णमुद्रात्रय (पञ्चचत्वारिंशद्रुप्यका.) मासीदिति मे ज्ञप्तिरस्ति । एतेन ममाश्चर्यमभूत् । तावद्ययीकृत्यापि क्षुधा मे न शाता । तत्र हि मे न किञ्चिदरोचत । एक भोज्यमसमीचीनमित्यन्यदानाय्यते स्म । एतेन द्वयोरपि मूल्य प्रदेयमापतितम् । वस्तुतस्तु मोहमयीनगरादानीतस्थापिता एव पदार्थ अधारधि मयोपायुज्यन्त ॥ नूतनमन्दिरेऽपि मया न लब्धा मन शाति । स्वगृहस्मृति स्वदेशस्मृतिश्च सर्वदा समुभिपति स्म । दिया मजनन्या प्रेममयीमूर्ति सदा समक्षवर्तिनीयदृश्यत । रात्रौ बहुधा गृहजनस्मरणेन नयनाम्बुधाराभिराहतस्पोलस्य मम निद्रा दूरेऽभवत् । सर्वमेतद् खमन्यसम क्षमाथनीयमासीत् । अथवा कथितेऽपि तस्मिन्दिनु पल स्यात् । अस्य मन क्लेशस्य प्रशमनाय मार्ग कोऽपि न मेऽस्पुरत् । तरत्यो जनश्च तनत्यानां रीतिनीतयश्च तत्तेषां वसतयश्चेति समेतद्वि- चित्रमयत । आडेपसद्गृहस्यै सत्यवहारविद्यायामहमत्यन्तपालापत्यमिवासम् । ततस्तद्विपये ·अह सर्वात्मना शाकाहारी सम्पन मया निरतर सावधानेन भवितव्यमासीत् । मत्कृता मासवर्ननप्रतिज्ञाप्यन्या बाधा। तत्र खाद्या यपि वस्तुनि शुष्काणि नीरसानि चाभवन् । विदेशे स्थितिारय न मेऽभिनन्दनीयाभवत् । हिदुस्थान प्रति परागमन तु नै सम्भाव्यते स्म सेयमुभयतस्पाशा रजुर्मामुपस्थिता । अथ मेऽ तपाणी व्याहरत्- 'इह त्व क्यचिदागतोऽसि । त्रीणि वर्षाणि त्वया क्यमपि सर्वथातिनाहरितव्यनीति' । चतुर्दशोऽ यायः अहं सर्वात्मना शाकाहारी सम्पन्नः डा. महेतामहाशयाः सोमवासरे विक्टोरयाहोरेरगृह प्रति मा द्रष्टुमगच्छन् । तत्र त्यक्तस्थिति मामवगत्य विज्ञातमदीयनूतनानासा अस्मत्वोष्टमागता । अत्यन्ताग्वेिश्वशानासायाने मया कण्ड्रया सम्पादिताभवत् । नोकाया स्नानाथ वस्रक्षालनार्थ च समुद्रजलमेनोपयोक्तव्यमा सीत् । क्षारादके माहरी (सावूनापराख्या ) न विलीयते । मलहरीप्रयोगस्तावन्नागारक्रक्षण मित्यालोच्य तया मान प्रमृजतो मम शरीर न केवल न निमल जात पर सवाझलिटिल्पधमण्ड यामुदपादयत् । तस्या टा० महेतामहाशयेभ्य प्रदर्शिताया 'एसेटिक एसिड' इत्येतदारयद्रावक- रेपो दातव्य इत्यमी प्राहु । तप्रयोगासनातसन्तापेन मया यद्बुदित तदद्यापि स्मर्यते । टा० महेतामहाशया अस्मन्निवासकोष्ठ तद्यवस्था च रिलोक्य सशिर उम्पमाचक्षत अत्र निवासेन प्रयोजन विमपि न लभ्येत । पिदेशागमन खलु न तावद्विद्याव्यासङ्गाय यावदान्टेयजीवनस्य रीतिनीत्यनुभवसम्पादनायास्माभिरङ्गीक्रियते । तस्मा नेनापि कुटुम्येन सह वसतिराश्रयणीया । तदह मन्ये भवता किंचिटनुभवसम्पादनार्य महाशय सह निवास प्रशस्त इति । त सकाशगह भवत नेष्यामि । इति ॥ अय कृतज्ञतया तद्वाक्यमगीरत्य तदुक्तमित्रस्य मन्दिरमगच्छम् । स मा भूयसादरेण श्रद्वया चाभ्यनन्दत् । स्वभ्रातृमयि वर्तयन्नात्यलेयरातिनोतिर्मामनोययत् । आदालभाषया सम्भाषणक्रम च मामशिक्षयत् । किन्तु मटुचितभोजनोपपनक्या क्ण्तराभान् । लवणो पस्वरवर्न पाचित यन्टाफ तमा न रोचत स्म। मम भोजनार्थे फिना सजीकरणीयमिति तगृहिणी न बजानात्। प्रातराशाय गोधूमविशेषायवागू पर्यकल्प्यत । एतया यद्यपि जटर सिंचिताप्याग्यत तयापि मन्याह्नभोजनेन सायन्तनभोग्नेन वा क्षुधा में नैर शाम्यति स्म। माम भोक्त पमिति मदीयमुटनुदिन मामन्यशिपत् । अह तु मातुरग्रे तन्न्यया प्रतितातमियुक्या तूणीमभूयम् । मध्याभोजने पिष्टक वणशाफ लाविशेषध पयवेष्यत । सायमप्येनायर । मम जठर तु वृहजटरम् । तथापि पिटयम्य द्विवमाशागनि मयाभत्यन्त । अधिर मार्गिर्नु ।

·सत्यशोधनम् लजालुरभवम् । तथा च मार्गण न गौरयाय यमचि तयम् । अपि च मध्याह्ने वा रात्री वा दुग्ध नालभ्यत। एतदवस्थ मामालोक्य मम सुहृनितरामुद्विग्न सनेकदा मामवादीत - यदि भवामे साक्षा सहोदरोऽभविष्यत्तदाह भरत स्वदेश प्रति परावर्तयिष्यम् । इह स्थलीयपरिस्थितिमजानत्या निरक्षराया भवदायजन या पुरत कृताया प्रतिज्ञाया जिन्नाम गौरवम् । सा खलु नैव प्रतिज्ञा । यायतस्तस्या प्रतिज्ञात्व न कोऽप्यभ्युपेयात् । एतादृश प्रतिज्ञायामभिनिवेशस्तु परा मुग्धता । मास तानद्भवता भुक्तापूर्वमिति तच भरतो रच्यमासीदिति च भवानङ्गीकरोति । यत्र तद्भक्षणमनापश्यमासीत्तर तद्भवानभक्षयत् । यत्र पुनरपश्यमेव तद्भोक्तव्य तत्र तपरिवय॑ते । अहो इय कीदृशी यायरीति । इति । तथाप्यहमचलित- निश्चय एव स्थित ॥ स दिवानिशमित्त्य चर्चयनिर्बधमकरोत् । नैव करिष्यामी येतदेकमेव मे सदा प्रति वचनमासीत् । यथा यथा तेन कृता चर्चा तथा तथा मे दायमधिकमभूत् । भगवन् पाहि मामिति प्रतिदिनमीवर प्रार्थयम् । भगवा मयि कृपामधत्त । ईश्वरो नाम किं वस्त्विति परमार्थतो मया ज्ञातमिति न । किन्तु रम्भया मयुप्त भक्तिबीज मामीढक्कार्यमकारयत् ।। एकदा सुहृदय थमनामकस्य पुस्तकमुपयोगवादाख्य मदर्थे वाचयितुमुपाक्रमत । तदेतन मे बुद्धिमारोहत् । भाषाकाठिन्यहेतोस्त मे दुर्बोधमासीत् । सखा तयारयातु प्रवृत्त । तदाहमचकथम् - 'भवद्भिरह क्षन्तव्योऽस्मि । इमे गहनार्या मम बुद्धिशक्तिमतिकम्य वर्तते । मासाशन तावदावश्यकमित्यङ्गीकरोमि। किन्तु कृता प्रतिज्ञा नोलङ्घयेयम् । एतदधिकृत्य चर्चयितुमप्यहमसमर्थ । विपादे भक्त प्रत्ययस्थातु न प्रभवेयम् । मूर्योऽयमिति वा बद्धच्छलोऽयमिति वा मा गृहीत्वा भवद्धि स्वच्छन्दी परित्याग्योऽस्मि । जाने मय्यर्पित व प्रेमसारम् । भवन्तो मे हितैषिण इति नून मगच्छामि । मदवस्थानिरूपणेन वो दुःखसम्भवादेव भवतो मामेव पदे पदे बोधयतीत्यपि जाने । विन्त्वन मे नान्या गति । प्रतिज्ञा नाम प्रतिज्ञा । तामन्यथा कर्तुं न शक्नोमि । इति ॥ मम सुहृद्विस्मितो भूत्वा मामभ्यपश्यत् । तत पुस्तक पिधाय बाढ नाहर्मितश्चर्यिप्या मीयवोचत् । अह प्रमुदितोऽभयम् । तत परमेतत्कथा न भूयस्तेन प्रस्तुता । कि तु मद्विपयिणी तदीय चिता नान्तमगमत् । तेन खछ धूमवर्तिरसेप्यत । अपि च मयमपीयत । तथाप्यनयोस्तुनो रेकतर मयाप्युपसेवनायमिति न स मामनोधयत् । एतापदेव न | परतु तद्वस्तु न सेमितव्य मिया मां क्यपति स्म । एकर खलु त वारमाना चिता। यदह मासाहार परिवर्य दुर्वरस्स निरपरदेश व्याकुरितो भविष्यामीति ।। एपमान यावद्विदेशशानुभाय सम्पादित । अस्य मित्रस्य गृह रिचमण्डपुरे स्थितम् । ततम रामनगर प्रति प्रतिममाहं द्विवारापिक न गतुमशषि ! तस्मात् डा. महेतामहाशय ·अहं सर्वात्मना शाकाहारी सम्पन्न श्रीदलपतरामगुफलमहाभागश्च वेनापि कुटुम्वेन मया स्थातव्यमिति निरधारयताम् । श्रीशुस्लो वेस्टफेसियटनस्थले कस्यचिदायलभारतीयस्य गृहमन्विष्य तन मन्निनाम पर्यफल्पयत् । तद्गृहस्य स्वामिनी विधवासीत् । महिहित मासत्याग तस्यै न्यवेदयम् । यथा, भपन्तमवेक्षिप्य इति साकथयत् । इहाप्यप्रशान्तभुपेन मया स्थातव्यमापतितम् । मधुरपिष्टाद्याहारार्थ पूर्वमेव स्वदेश प्रत्यलेखितम् । किन्तु नाद्याप्येतदुपागमत् ।भो यपदार्या सर्वेऽपि नीरसा अभूवन् । अनुदिनमपि सा जरठा कश्चित्पाफ समीचीन इति मा पृच्छति स्म । मिनु सा तपस्विनी कुर्यात् । यथापू लज्जयाहमपरित्यक्तो मटने स्थापितादधिक प्रतीप्सितु न धीरोऽभयम् । तस्या द्वे दुहितराना- स्ताम् । ते मह्य भूय सोपरोध पिष्टापूपशकलान्यदत्ताम् । एकपिष्टापूपस्य समास्यापि भक्षण चिना जठर मे न पूर्यत इति कयमेले हन्त विद्याताम् ।। अथाहमत्रान्तरे वलितपक्षति स्थितोऽभवम् । नियतम्मेणाध्ययन नाद्यापि समारम्भि । क्थ कथमपि समाचारपत्रिका वाचयितु प्रावर्तिपि। सैप श्रीगुकलस्य प्रभाव । भारतदेशे न कदाप्यह वृत्तपत्रमवीवचम् । अत्र पुन प्रयह तत्पटनेन तदभिरुच्युपादने मया कृत प्रयन सफ्लोऽभवत् । 'डेली न्युस-डेली टेलिग्राफ-पेलमेल गॅझेट' इत्येतदाल्यसमाचारपत्राणि मया प्रतिदिनमवलोक्यन्ते स्म । तद्वाचनाय होरामात्रकालोऽपि नापेक्षितोऽभूत् ।। एनमह लब्धावकाशस्सन् विहाराय प्रस्थित शासाहारातिथिगृहम वेपयमाण पर्यक्रमिपम् । लण्टनपत्तने कतिपयस्थलानि ताशि विद्यन्त इति गृहस्वामिन्यस्थयत् । प्रतिदिन दशद्वादशपापाणदूर परिक्रम्य स्वल्पव्ययगम्यमतिथिमन्दिर प्रविश्य पिष्टापूपमुदरपूर- मघसम् । एवं परिकाम्यतो ममैकस्मिन् दिने फेरिंग्टनवीथ्या शाकाहारविश्रान्तिगृहमेक दृष्टिपथमागात् । यथा शिशु स्वेप्सितवस्तुलाभानन्दति तथाह तदा प्रहृष्टोऽभाम् । प्रवशात्पूर्व द्वाराभ्यणे विस्या काचनातायनान्त प्रदर्श्यमानानि कानिचि पुस्तकान्यपालोरिपि । तत्र सॉल्ट इत्येतदात्येन प्रणीत 'सान्विकाहारगुणो' नाम प्ररपो दृष्ट । एसशिलिन्गद्रव्येण त नीत्वा गृह प्राविशम् । तदिने हि मया विदेशप्राप्यनन्तरमुदरपूर भुक्तम् । तस्मिदिन हि भगवामामन्वग्रहीत् ॥ सॉल्टप्रणीत पुस्तकमामूलान्तमपठियम् । त मे मन स्वायत्तमझरोत् । एतद्यार लोकनादारभ्य सामनाह शाकाहारी सवृत्त इति वक्तव्यम् । मातुरने प्रतिज्ञारणदिवसमेत सुदिवसमनीगणम् । तावत्पर्यत सत्यरक्षणार्थमेर-माने दत्तवावयपरिपारनाथमेर-मया त्यतम भूमासम् । किन्तु शेयै सई मासाहारिभिर्भपितयमित्यह न केवलमेच्छ पर स्वयमपि कदाचिप्रस्टमेर मासाहारी भवितुमपसरप्रतीक्षोऽभवम् । इतरेभ्योऽपि मासाहारस्य महिमानमु पदेष्टुक्रामोऽभयम् । तदेतदिनाप्रमृत्यह सामना शाकाहारी सम्पन्न । एतत्तत्वोपदेश एन मम पवित्र कर्तव्यमासीत् ।।

·पञ्चदशोऽध्यायः अहमाइग्लेयनागरिको जातः सात्विकाहारविपयिणी श्रद्धा मम दिने दिने समाधत । सॉल्टपुरतकम्य पटनाटाहारविषयक प्रथाना पिपठिया तीत्रा समजनि । लभ्यपुस्तकानि सर्माप्यपि नीवाहमपाटिपम् । तेषामन 'हार्ड विलियम्स' इत्येतदाल्येन विरचित आहारनीत्याख्य प्रबन्ध । स च मानुपाहारविषयको जीरनवृत्तात्मक इतिहास । पुरातनकालमारभ्याधानधि ये ज्ञानिनोऽवतारपुरपाश्च पाइथागोरास विस्तप्रभुतयस्ते सर्वेऽपि शाकाहारिणोऽभवन्निति प्रदर्शयितु तद्दन्थकर्ती प्रयत्नोऽकारि । टा० 'अॅना मिड्सफर्ड' इत्येतदाख्यमहिलया विरचित ' आहारविषयेऽत्युत्तमो मार्ग ' इति शीर्पगोपेत पुस्तक च हृदयङ्गममासीत् । तथा डा० अलि सनबर्तृकरारोग्यरक्षाविषयकैखनैश्च बहूपकृत मे । एतदन्थकर्ता रोगिणामुचिताहारप्रदानेन तद्रोगपरिहारपद्धतेः पक्षपाती ! स किल स्वय शासाहारी भूत्वा रुग्णवर्ग च शाकाहारमात्रसेविन चकार । एतदादिप्रन्यपरिशीलनादाहार- विषयकाणि शोधनानि मम जीवने प्रामुख्यस्थानमभजात । आदौ यद्यपि तानि मुख्यश आरोग्यदृष्टयैव विहितानि तथापि पश्चात्तत्र धार्मिकदृष्टिरेव सर्वप्रधानाभवत् ।। एत मध्ये तेन मित्रेण मद्विषयिणी चिन्ता न परित्यक्ता । मयि बद्धप्रेमतया स इत्थम- चिन्तयत्-यदह मासाहारवर्जनेन न केवल दुर्बलो जनिष्ये परमाङ्ग्लसमाजे सम्याव्यवहर्तुमक्षमो मुग्धाग्रणीमविप्यामीति । शाकाहारविषयकाणि पुस्तकानि मया पठ्यन्त इति यावदसावजानात् तावत्तपटनेनाह चित्तभ्रम प्राप्य शोचनैरेव यावजीरमामान व्यर्थीकृत्य स्वकर्तव्यानि विस्मृत्य परम्मत्तो भविष्यामीति भीतस्सन् मा सपथ प्रापयितुकाम प्रयत्नमन्तिममश्रोत् । स एकदा मा नाटकावलोकनार्थमाह्वयत् । नाटकशाला प्रति गमनात्पूर्वमानाभ्यामुभाभ्यामपि ' हॉलबर्न' भोजनगृहे सहभोक्तव्यमिति निरणायि । तद्भोजनगृह मे राजमन्दिरनल्यमलक्ष्यत । विक्टोरिया तिथिगृहपरित्यागानन्तरमेतादृशगृहे प्रवेश इद प्रथम । तद्गृह गच्छतो मम बुद्धि परिभ्राम्यति स्म । अतस्तत्रत्यो मदनभर प्रयोजनार्यासीदिति वक्तु न शक्यते । अत्र हि लजावशादपि वा भो यपदार्थानुद्दिश्य प्रभानह न पृच्छयमिति विभाज्य गृहमिद मा सुहृदाग्नीतबन्न् । पर शत- जनाना मध्ये प्रविश्य कचिदप्रपीठाभ्यणे समुपाविशार । पूर्वमस्मदने स्थापितशरावेषु यूपविशेष स्थित । रिमामकोयमिति मे सशयो जात । रितु मित्रात्तजिज्ञासितु मया नोदसाहि । तम्मानिकटवर्तिन सेक्माइयम् ! सुहृदेतद् ज्ञाना व समाचार इति क्रोधेन मामपृच्छत् । अह सटेचेन प्रत्यवोचम् - अय यूप किं माससम्पृक्त इति जिज्ञासितु स मयाह्नायीति ॥ तत स एन मामश्यात्- " मुशिक्षिताना मध्ये स्थातु भवान्न योग्य ! उचितरीत्या व्यवहर्तुमक्षमयादितो भवानिय यत्र याप्पयस्मिन् भोजनगृहे कृताहारो मदागमनप्रतीक्षया बहिस्तिएतु ।" इति ।।

·अहमाइग्लेयनागरिको जातः ३१ - एतेन मे महान् हपं. समजनि । मया निझम्यापरं मोजनगृह्मविष्टम् । शाकाहारभोजन- गृहमेक सनिष्टस्थितमासीत् । किन्तु तद्धकलाटमभूत् । अहमितिकर्तव्यता मूट स्थितः । उपोषिता मया सा रात्रिः । अथ नाटस्मन्दिरमगच्छाव । मदीयवृत्तमधिकृत्य ममुहदा न निश्चिप्रास्तानि । न च मया वक्तव्यं फिच्चिदप्यासीत् । किन्नु खट वक्तव्य मया । इदमेवा- वयो सवृत्तं मिनयुद्धम् । एतेनास्मन्मैत्री न मनागप्यहीयत । ज्ञातं हि मया यदनेन मामुदिश्य कृताना प्रयनाना मनिष्ठ तटीयप्रेमेव कारणमिति । आचारविचारमधिकृत्य ततो भिन्नाभि- प्रायोऽप्यह तस्मिन् क्वचिदपि मन्दादरो न जात. । प्रत्युतासा भूयश्च मे समादरणीयोऽभवत् ।। निश्रितं हि मया यन्मन्वृते सुनिश्चिन्तः स्यापनीयः । इन. परं ग्राम्यवृतिं परित्य-य नागरिकीभवितु मया प्रयतितव्यम्। मदीयशाकाहारित्वनिमित्ता बेचित्री जनो रिस्मारणीय. 1 तदर्थमितरनागरिकलक्षणान्यपि मया समधिगन्तव्यानि । इत्यं च सभ्यगोष्टीप्रवेशयोग्यता मया सम्पादनीयेति । एवं मनसिकृत्य मया स्वशक्तिमतिकान्तमाडेयनागरिकीमपनरूपं कार्य मङ्गीकृतम् ॥ मयाच धार्यमाणानि यानि मोहमपीनगरे निर्मापितानि वसनानि तान्याद्रेयसमाज- योग्यानि न भवन्तीति — आर्मि अॅण्ड नेवि स्टोर्स' इत्येतदात्यमहानिपद्यायामभिनवानि वनाणि पर्यचीकृपम् । एकोनविंशत्या शिलिट्गनायै( तदानीमेतदेवाधिक मूल्यम् )ोपुराकार शीर्षक मेक्सपम् । इयताप्यतृप्तः सन् रसिकजनयात्राक्षेत्रभूतां वाँण्ड स्ट्रीट' इत्येनढान्या विपर्णि गत्वा दशमि सुवर्णमुद्राभि. (१५० रूप्यस्तुल्यमिदं) सायन्तनकचुकायाकल्प( ईवनिग- सूट)मसेरयम् । उदारहृदयस्य मदनजस्य पतं विटिल्य कालयन्त्रसगिनी द्वियष्टिकमौवर्णगृह- टामानीनयम् । सिद्धस्थितगण्टप्रन्यिधारण न शिष्टाचार इति मन्वा तस्य सम्यग्नन्यनकला हस्तगतामनवर्षम् । भारतदेशे केवलमायुष्कर्मावसरे टपगोपयोगस्य सुसमयप्रातिरभूत् । अत्र पुन. प्रतिदिरसमेफस्य बृहदर्पणस्याभिमुखे स्थित्वा सम्यक्ण्टअन्यिवन्धनाय कुन्तलमव्यसी- मापरिकरणाय च प्रतिसर्म दशनिमियाटमन्यवाहयम् । कुन्तलाना परपम्यवान् तत्समीकरणाय प्रतिदिनं प्रसाधनकूर्चेन योद्धव्यमापतितम् । शीर्षकप्रतिमोरावमोकाट्योहस्त स्वयमेव चिमुरमध्यपरिकरणाय प्रमरति स्म । चतुणां जनाना मध्ये समुपरिटेन तु क्षणस्यैरवार परिददर्यमान चिपुरमीमासमीकरण नाम नागरिकलक्षणमहो रिमन वक्तव्यम् ।। समारम्भोऽयमियतेर न समाप्तिमामत् । समुनवेषधारणमात्रेणैर किमहमाग्ल- नागरिक स्याम् । अतो नागरिकत्वसाधकाना कतिपयवाह्यरक्षणानामन्यमने दवष्टिरमाम् । नागरिकम्य हि नर्तनं फेश्वभागाक्पटुत्वं चावस्यामिति प्राहु । प्रेवनाम न केवट- निङ्गलेण्टदेशस्य पारिर्तिन प्रान्सदेशस्प मापापि तु सनम्नयूरोपमाटम्प राष्ट्रमाता निगिट- यूरोपदेशस्यापि दिक्षा ममासीत्। नायं म्पा शिक्षितव्यमिति निधिय तदर्थपरिमित वर्षे लमप्रवेश समाइयालादेयं सुवर्णमुद्राप्रय तर दचवान् । माहत्यमन्ये मया पत्त्य ·सत्यशोधनम् कलाशिक्षणाय गतेन भाव्यम् । तालमनुसृत्य चरणवियासे नाह पटुरासम्। स्वरमपा वायने स्म । फितु मया न तत् सङ्गीतमबोधि । किं कुर्वीय । मूषकवाधापरिजिहीर्पया माजीरस्य रक्षण- मगीतात सन्यासिन कथा मदीयवृत्तमन्त्रहरत् । मार्जारस्य क्षीरसम्पादनाय गरिया तगोरक्षणाय भृत्य एक इत्येर क्रमेण यथा तस्य परिवारोऽपरीवृव्यत तथा मदीयमहा. कादापरिवारश्च वृद्रिमाणात् । पाश्चात्यसङ्गीते मम श्रोत्रेन्द्रियस्य सस्तनापादनाय तन्त्रीवादन- मभ्यसितुकामोऽह न केवल सुवर्णमुद्रात्रयेण तन्त्रीवाद्यपिरोपमेकमयमपि तु तत्कलाशिक्षणाय भूरिद्रव्य व्ययीकृतवान् । वाक्पाटवशिक्षणाय तृतीयमेक शिक्षक्मविष्य तस्मायेक गिनीमुद्रा (१६ रूप्यका ) सत्यङ्कारमदाम् । स च यथा प्रतिश्रुत · वेल्स स्टैंडर्ड एलोक्युशनिस्ट' इत्येतदाख्यपुस्तक क्रीत्वा पिटमहाशयस्य माषणमेक मामभ्यासयितु प्रवृत्तः ॥ किन्तु वेल( घण्टा )महाभागो मम वर्णाभ्यणे घण्टामवादयत् । अह च प्रबुद्ध ।। अथैवंविधा जिज्ञासा मदीयमानसमग्रहीत् । यथा-~~ इस्लेण्डदेशे मया क्यिान्कालो यापयितव्य । आङ्ग्लभाषाया सम्यग्भाषणचातुरीमधि गम्य मया किन्नु खलु साधनीयम् । नाट्यफल्यशिक्षया किमह महापुस्प स्याम् । तन्त्रीवाद्यमिद ननु स्वदेश एवं शिक्षितु शक्य भवति । अयमस्मि विद्यार्थी । मद्विद्यासम्बद्धपाठानधीत्य न्यायवादि शालाप्रवेशाय योग्यता फिल सम्पादनीया । यदि मदीयसद्यवहारेण नागरिकत्वख्यातिमह लमेय तत्खलु प्रशस्तमेव । नोचेदरमनया काड्या । इति ।। वाक्पटुत्वाभ्यासफस्य मदीयशिक्षकस्य समेतन्निरूप्य पुनरित पर मदनागमन क्षन्तव्य- मिति पत्रमलेखिपम् । नाटयोपाध्यायस्याप्येवमेव रेखो व्यलेखि । तन्त्रीवाद्य च तदुपाध्यायागृह नीत्वा यथा लभ्यायेण तद्विक्रीयतामित्ययोचम् । यदेपा मयि मित्रभावेन वर्तते स्म नदहमसदधेयप्रसङ्गित्व ज्ञान यथा मे समुदितमिति तस्यै न्यवेदयम् । सा च सम्पूर्णपरिवर्तन सिसाधयिषोर्मम मनो निश्चपमन्यन दन्॥ प्रायेण मासत्रयपर्यन्त नागरिकत्वसाधनो मादो मामग्रहीदिति मन्ये । उज्वलवेषकुतुकित्व तु वहनि वर्षाप्यस्यात् । परतु तदाप्रभृत्यह विद्यार्थी जात ॥ । पोडशोऽध्यायः परिवर्तनम् मम नाट्यादिशिक्षणप्रसन्नात् स्वच्छन्दवर्ती स्थितोऽहमिति केनापि मा स्म विचिति । तहानीमपि मदीयश्विशालिब पाटकाना दृष्टिगोचर गतमेव खलु । तत्ताश्यव्यामो हमारेऽपि नाह सुतरा पिवचनशून्योऽभयम् 1 प्रतिकाफिणि मया गणना स्थाप्यते स्म । व्ययस्य ·परिवर्तनम् ४१ तारदियत्ता सदा पूर्वमेव निश्चिताभूत । महात्वरयानगमनव्यय पत्रादिप्रेपणत्ययो वृत्तपरक्रयणव्यय इत्येतसमपि लिग्विन्या शयनापूर्वमायययस्थिति न्यरूपयम् । अभ्यासोऽयमद्यावपि प्रचलति । अत एर मयागीता बहुतु सानिनिकमार्येषु लक्षान्तररूप्यकाय ययनिर्वाहसम्भवेऽपि न केवलमह सत्रापि मितव्ययमकार्य न केवर मेकापि काकिणी काचिदपि मया न कणी कृतापि तु पण फियानप्यायस्याने ययाशिष्ट स्यात्तया हि मया त्र्यपायि | अशेरैरपि युरिटमेनादर्शीटत्य हस्तमागनस्य हस्तादपेतस्य च द्रव्यस्थ प्रतिकानिणि गणना यदि स्याप्यते तदा ममेव तेषामध्यवश्य राभो भविना ॥ इत्य यदहमात्मनो जीवनरीतिं प्रति मूक्ष्मदर्शी स्थितस्तन्मयावद्ध मितव्ययकरणमार श्यामिति । ततो मदीयव्ययस्यार्पशो हास कर्तव्य इति निरचेपि । व्ययपट्टिकानिरूपणेन परि- भ्रमगभाटक बद्रव्य असते स्मेन्यबोधिपम् । अपि च कुटुम्बेन सह निवासात् प्रतिममाह पणो विसर्जयितव्योऽभवत् । कुटुम्बीयजनस्थ तत्तदरमरेषु भोजनाय पहिर्नयन सम्प्रदायन्वेन पर्यगण्यत । तेन सहान्या भोजनाय वाभ्याहाराय या गन्तव्यमापतति स्म । एतम्बवसरेणु भाटिनामुदिश्य भूयान्व्यय करणीय आसीत् यहा पुन स्त्रीनन सहानीयत तदा तद्व्यय सोऽपि पुरपैरेन सोटव्य इत्यासीदाचार । भोजने पहिरन्यत्र निवर्तितेऽपि गृहभोजन- व्ययस्तु नैत्राहसीत्। एतद्ययजात च तदेशमम्प्रदायमनुरथ्य निर्वित्रकेन क्रियमाणमन्यत्र्यय च परिहर्तुं शक्यत इत्यहमचिन्तयम् ।। कुटुम्बवान परित्यज्य पृयकोष्ट एको मयान्विय ग्रहीतव्य इति निरचेपि । अपि च प्रसन- कार्यानुगुण्येन कोष्टमन्यमन्य ग्रहीय्यता मयानुभन सम्पादनीय इत्यचि तयम् । यथा मदीयनचर्यस्थान पादचारिणा होरामाटेन प्राप्यमभूत् तथा सनिष्टवर्तिन कोष्टानन्विय स्वीजुचना यान भाटिकाव्ययो रक्षित | इत पूर्व न केवल यानभाटिकार्य पणो व्यपीस्तव्य आसीदपि तु पिहर णार्थमन्य समय परिकल्पनीयोऽभवत् । इदानीं तु स्वमार्यमुदिश्य परिसराम्यता प्रतिदिनमष्ट दशपाषाणदूरमपश्य सचरणीयमापतितम् । यथा मया विदेशस्थितिमता प्रार सर्वोऽपि व्यापि पर्यहारि यथाह सुदृढकायश्च सम्पन्नस्तया तर कारण पिशवादीग्निहार एस ।। एर कुटुम्यवान परित्यय योष्टद्वयमद भाग्या पर्यग्रहीगि। तर शयनाय द्वितीय उपरेशनाय । एपा स्थिनिर्नामपरिनिस्य द्वितीय सोपानमिति तयम् । सघनृतीयमे पान चाहमाग्रक्षुरासम् ॥ एमि परिवर्तनर्मम व्ययो वर्षमामत् । किन्नु कार क्य निफ्नय । च्यारिन्टपरीक्षा पमणेत य घट्ट नास्तीति मे रिदिनम् । तस्मादपान काल इति भाग्ना निरपराभूत् । आदम्टभाराया म्हीयमपटुव सादा मा व्यारीमति रम । 'निए परीक्षामा तारदुतीनों भर पचामपाचमहि' इन टेडी (पश्चात्य 'सर मेडरिक टेटी' जात) महागपोकाने पचनान्पयामि ·४२ सत्यशोधनम् । मम श्रोत्रमविध्यन्निय । च्यारिस्टर्पदेन सह साहित्यपदव्यध्येका सम्पादनीये यहमचित्तयम् । ऑक्साई-वे ब्रिजनिश्वविद्यानिलययोर्यादृश्योऽभ्यासक्रमस्तत्र प्रविष्टस्य यागा ययश्चेत्यादिविष- यजिज्ञासया काश्चि हृदोऽहमप्राक्षम् । तत्र हि व्ययो भूयानपस्थितिकारश्च दी इत्योदिपम् । कितु नाहमेतावत सज्जस्थित । अथैफ सुहृन्मा ग्राह- यदि नून कठिनपरीक्षोत्तरणतृप्तिामो भवास्तहि लण्डनमेटिक्युलेप परीक्षायामुत्तीर्णो भवितु यत्न करोतु । तदर्थ भरता भूय श्रद्धया पठितव्यम् । भवत सामान्यज्ञान च वृद्धिमेष्यति । अधिक पयोऽपि न सम्पद्यत इति । इस सूचना ममाभिमताभवत् । किन्तु परीक्षाविषयान्निरूप्य चक्तिोऽभवम् । लॅटिनभाषाधुनिकभाषा चैका एते अवश्य शिक्षणीये। लॅटिनभाषा तात्रय शिक्षणीया । कश्चित्सुहृन्मामेरमाह-लॅटिन भाषा नाम न्यायादिना बहूपयुक्ता । तद्भाषावेदिना धर्मशास्त्रप्रथावबोध सुलभ | अपि च रोमनधर्मशास्त्रमधिकृत्य प्रश्नपत्रिकैका लॅटिनभाषामयी वर्तते । किं च लॅटिनभाषाज्ञानमाङ्गल भाषाया सम्यक्प्रयोगाय वहूपरोति । इति ॥ एतानि वचनानि मम मनसि लग्नान्यभूवन् । अतीन क्लिष्टतरापि लॅटिनभाषा सर्वथा मया शिक्षणीयत्यह निरचेपि । प्रेञ्चभाषाशिक्षणस्य पूर्वमेवारब्धत्वात्सेवाधुनिकभाषान्वेन स्वीकर्तव्येत्यवधार्य मेटिक्युलेपनपरीक्षार्थम यापनाय परिकल्पिते वर्षे प्रवेशमलप्सि। एपा हि पाण्मासिकी परीक्षा । पञ्चमासमात्र त्ववशिष्टमभूत् । कार्यमिद मदीय शक्तिमतिक्रान्तमिति वक्तव्यम् । तथाप्यहमाइग्लनागरिकी बुभूषया प्रबलया प्रेरितस्सनतीव श्रद्धालर्विद्यार्थी सम्पन्न । प्रतिनिमिपगणना पुरस्सर कालनियामपट्टिकामलेखिपम् । कि तु मदीयबुद्धिशक्तिर्वा ज्ञापफशक्तिर्जा तथा प्रौढा नाभूयथेयमवशिष्टकाले फ्रेञ्चलॅटिनभाषे इतर विषयाश्च ग्रहीतु प्रभवेत् । अथ परीक्षार्थमुपाविशम् । लॅटिनभाषायामनुत्तीर्णोऽभवम् । अनेन विष्णोऽपि नाहमधैर्य गत । लॅटिनभाषायामभिरचिर्ममोदपद्यत । भूयोऽपि परीक्षामासाद्य प्रेञ्च भाषायामधिनव्युत्पत्तिं सम्पाढययमित्यचितयम् । अपि च परीक्षार्थ विज्ञानवर्गानवीनविषयो ग्रहीतव्य इति निश्चयममार्षम् । मया गृहीतपूर्वस्य रसायनशास्त्रस्य हृदयङ्गमविषयत्वेऽपि प्रयोगाणाम भावामम ताभिरचिर्न जाता । भारतदेशे मम विद्यार्थिदशाया सैप सरनश्यमध्येतव्यो विषय आसीत् । तमेनमह लण्डनमेटिक्युरेपनपरीक्षार्थमंछियाविषयत्वेन पर्यग्रहीपि । परमिदानीं तु भौतिकशास्त्रा तर्गत 'आषाय-उष्णपरिमिति' इत्येत सियमप्रहीपम् । सरलोऽय विषय इति प्रततिरासीत् । पश्चान्मयापि तथैवागृह्यत । भूयोऽपि परीक्षार्थ सजीभवितुमुद्यतस्तकालमेवात्म जीवनस्य रीतिमपि पूर्वतोऽपि भूय सरडा विधातु प्रयनमश्रयम् । अस्मयुटुम्बस्य दीनावस्थानु- गपं मया न जीयने स्मेयमचि तयम् । उदारबुद्धिर्म ज्याठ भ्राता प्रार्थित मात्र एर यतू क्य स्थमपि द्रव्यं मम प्रेषयति रम तदेत महीयदृदयमन्तत् । प्रतिमासमष्टाचारभ्य पञ्चदशसुवर्ण- मुद्रापर्यन्त व्ययीकुर्वनिर्षियाधिभितन उम्पने पति मया प्रत्यक्षीकृतम् । मदपेक्षया भूय सरल- गया जीदिरा निह तो जना मया समदृश्यत । पश्चन विद्यार्थी दीनजनाध्युपितप्रदेशे कोष्टर सिटिद्गनाप्यद्वपरितसामादियभाट्या परिगृह्य लेकार्ट' इत्येतदात्यस्य स्तोत्र्यय- , ·आहारविषयरशोधनानि ३ टम्ये भोजनगृहे पेनिनाण्ययेन पिष्टापूप कोरोपेय च मीत्रा प्रात्याहिक मोनन निवर्तयन् । मयाप्येव वर्तितव्यमिति न सह मया व्यचिन्ति। किन्तु विहाय कोष्टायमेक एत्र कोट पर्यात | स्वभोज्यस्य पार स्वेनव क्तुं गश्यश्चन्यहमममि । एव विधानेन प्रतिमान चतु पञ्चमुनर्गमुद्रा मया रक्षिता । सरटजीवनप्रतिपादकानि कतिपयपुस्तान्यपि मयाटम्यत। कोप्टटय परित्य- ज्याप्टशिटिङ्गनाध्यमितसामाहिमभान्या कोम्मेर स्वीकृत्याङ्गारपानीमा नीचा प्रातस्तनपान स्वय वर्तुमुपास्मे! एतकर्यानुशानाय प्रायो विंशतिनिमियापिक कालो नापेक्ष्यत । यगोधूमपिष्ट यवागूपाचनाय कोकोपेयनियातना जव्ययनाय च क्रियानितोऽप्यमिक काडोऽपेश्येन । मन्याद्वेऽतिथिगृहेऽभुजि । साय कोष्ट एव पिष्टक जाया कोकोपेयमपिनम् । एव सपाटेकशि. लिङ्गमितद्रव्यंग दिनस्य भोजनव्यय ममाभिमगात् । एतराटमय मे बह येतव्य स्थितम् । सरटनीचनेनावका प्राम मयाटम्यन । द्वितीपवार परीक्षायामहमुत्तीर्णोऽभवन् ।। एताही सरटतामगीततो मम जीवन गुप्य सम्पयति पाठका न भावयन्नु । अनेन परिवर्तनेन मदान्तरिकतीवनशक्ति विनीवनशनिश्चस्तामापयेताम् । अपि चेहवर्तनमम्म कौटुम्बपरिस्थितै सदृशमासीत् । मम जीवन भूय सत्यमयमननि । तेन मदामा निम्माममा नन्दमन्वमूत् ।। सप्तदशोऽधायः आहारविपयकगोधनानि यथा यथा ययाहमामपरामर्शमास तया तथा मदीयवाद्यान्तरपतिः परिवनमा पश्यन्त्यिमोरि । यथा महीयतीवनातिरायव्ययी च परवृत्तिमागताम्नया तया महाहाकमय ते सममेव तत भीतरमेर वा पश्चन्त । दृष्ट च मया यच्चाराहारविषयप्रतिपादरे पाइलट पुस्तके विषयोऽयमनिमूमतया धार्मिवैज्ञानिकल्याहारसयशानीय ष्टया परशीलिन इति । मैतिर या विचार्यमागे हेत? मन तत पयनस्पति यमनुष्यापिफ्पस्य पशुपक्षिा पशवतिर तत्तेपा हननेन मनुष्यस्या रमपाठनोटेश्यक न भनि। किन्तु या मनु ने परस्पर सार्याभूय शनायता मरस्यन्न तव पारक्षिा मनुथैरपि वनितयम् । मनुराहरमेग्न न केड मेनार्या परनु जीवनयानिहाय । इति ।। प्ताभिप्राय नुगेन तेरा पचिन येर ममनविहीरच त्याय तपेयम्पन्त स्त्रय तथा पर्तित । मरे च मानुस भरचना विनया परीश्रमाया-मनुभावहर पचनक नि पाप मेनयति नमिनियन ।

·सत्यशोधनम् तस्य शरीर हि पक्कफलसेस्नयोग्य निर्मितम् । स्तनन्धयत्वदशायामसौ मातु स्तन्य पियेत् । जातदन्तस्तु चर्षणीयमाहार स्वीफर्तुमारभेत् । इति ॥ वैद्यशास्त्रीयदृष्ट्या सोपस्करपदा न सेक्नीया इत्यमामि सूचितम् । आर्थिकदृष्टया व्यावहारिकदृष्टया चेतरापेक्षया शाकाहारस्यैव व्ययोऽल्पीया- नित्यमन्यन्त । सर्वेऽप्येते विषया मम हृदयेऽलगन् । त एते नानाविधा शाकाहारिणोऽपि भोजनगृहेऽमिलन्त । विदेशे तरैतत्सम्बन्धिन्येका सभ्यमण्डल्यासीत् । तयैका स्वकीया साप्ताहिक- पत्रिका प्रचार्यते स्म । अह तत्पत्रिकाग्राहको भूत्वा तन्मण्डल्या सदस्योभरम्। कियद्भिरेर दिवसै. स्तन्कार्यनिर्वाहकसमिति च प्रपिष्ट । तत्र हि शाराहारप्रतिष्टास्तम्भरूपै पुरषै सह परिचयो मे जात । ततोऽहमाहारविषयकाणि शोधनानि स्वत. कर्तृ प्रावर्तिपि॥ ग्रहादानायिताना पिष्टापूपसोपस्करवस्तुना भक्षणमत्याक्षम् । तद्विपयो मम मन प्रवृत्ते- रन्यथा परीणतत्वात् तत्सम्बधिभ्रमोऽपि मन्दतर सवृत्त । अत एव रिचमण्डनगरे निस्सारमिय परिदृश्यमानमप्युपस्करशून्यमपि शाफमिदानी रुच्यमदृश्यत । एतादृशैरनेकप्रकारैरनुभवै चेर्निज- स्थानं मनो न पुनर्जिह्वेति शिक्षितोऽभवम् ।। आर्थिकदृष्टिस्तु मदीया निरन्तरमजागरीन् । आसीत्तदानीमेको वर्गो यस्य पेयवस्तुपु कॉफीचहाप्रभृतयो हानिकरा कोकोपेयन्तु प्रशस्तमित्यासीदभिप्राय । शारीरव्यापारार्थमेगाहार सेवितव्य इति मया निस्सन्दिग्धमवगतत्वात् कॉफीचहापेये परित्यज्य कोकोपेयमुपयोक्तुमह प्रवृत्त ॥ मयोपजुष्यमाणभोजनगृहेषु विभागद्वयमासीत् । एकत्र यद्वस्तु प्रेप्सित तद्विचित्य पृथग्या हामभूत् । एतदर्यमेकशिलिङ्गव्ययमारभ्य द्विशिलिङ्गपर्यन्त व्यय समपद्यत । एन विभागमुत्त- मस्थितिभाग्जन उपतिष्टति रम। अपरस्मिन्विभागे पदार्थक्य पिष्टापूपमेक च पेनिपटेन व्यत्रीयत । यदाहमतीव मितव्ययमारव तटायमेन विभागो मयोपास्थीयत ॥ उपरि निर्दिष्ट मुग्न्यशोधन दुर्वता मयेतराण्यल्याल्पशोधनान्यगीकृतानि । तद्यथा -- सदिष्टपदार्थपरित्याग । सन्पिष्टफफटमात्रसेग्नम् । सकलानीतदुग्धाण्डमारेण जीपनमियादि । एतेषामन्तिम यच्छोधन तदुटेपयोग्य भाति । तदेतत्पञ्चदशदिनान्यपि न हि प्राचलत् । पिष्ट. शून्यपदार्याशनगादी सुधारको न केटमण्डमनुत्तम पदार्थ इति रयापयति स्म किन्वा मासा- भारमयसाथयत् ।एमा फिट स्वत सिद्रोक्तिरभूधदण्डसेपन नाम जीरपाणिहिंसामल न भनि । एतादृशसमर्थनायामोहमापनोऽह प्रतिज्ञातविद्धमेवाण्डमभक्षयम् । फिल्वेतद्विस्मृ- निधारमय क्षगमावस्याय्यभूत् । प्रतिज्ञाक्षराणामभिनवार्यकल्पने मम नासीन्मनागप्यधिकार । प्रतिहारपणापमरे पंदर में मानुवुद्धिस्थित तहमज्ञासिपम् । मासमिपनपा प्रतीतो य पार्यग्नरिम्नादमयन्त नमिति में विदितम् । प्रतिज्ञाया पारमार्थिक रहस्य प्रतिफ्नोऽहमण्ड- मागमेतष्ठोरनं घ सब पर्पयजन् ।।

·आहारविषयकशोधनानि प्रस्तुतचर्चान्त.पाती विषय एक सूक्ष्मो विचार्यश्च विद्यते । विदेशे मांससदस्यार्य- त्रयं पर्यकल्प्यत । तत्रैको यथा-मांनं नाम पशुपक्षिमासमात्रमिति । एवं व्यान्यातारस्त्यक्तैतन्मांसा अपि मन्स्यानभक्षयन् । किमुताण्टानि । द्वितीयार्यों यया – मानं नाम सजीवप्राणिसामान्यस्य पिशितमिति । अनया दृष्टया मस्यस्त्याच्यः। अण्ड तु ग्राह्यम् । तृतीयार्यो यथा मानं नाम न केवलं समस्तपाणिगत पिशितमपि तु प्राण्युत्पन्नाः सर्वेऽपि पदार्या इति । अत एवाण्टदुन्धा- दयस्त्याच्या बभूवुः । पूर्वमर्थमङ्गीकृत्य न केवलमण्डं परन्तु मत्स्योऽपि मम भक्षणीय आसीत् । फिन्तु मातुर्मनोगत एवार्थो ग्राह्य इत्यकारि मया निश्चयः । अत. प्रतिज्ञा परिपालयितुकामरय नाण्ड परिमाद्यमभूत् । तस्मादह तत्सेवनमत्यजम् । एतेन मम कष्टमापतितम् । यतोऽहमामूलाकृत- विचार. शाकाहारस्य भोजनगृहेष्वखिडेप्यपि वहवः पदार्था अण्टसम्पृक्ता एवेन्यबोधिषम् । तस्मादसम्यग्ज्ञातपदार्थस्वरूपस्य मम तत्तपढार्थानामण्टसम्पर्फजिज्ञासा सौदा प्रासन्यत । यता विविधमोदकबासीप्रमृति भोज्यवस्तून्यण्टमंमिश्रितान्यतासन् । एक्तोऽनेन मम क्लेशविशेष- सम्भवेऽपि मदीयाहार सुलभतरोऽभवत् । अन्यतोऽनेन कतिपयरच्यपदार्याना परित्याग- सम्भवापत्या मयि किञ्चिदाकुलीभूतेऽपि क्षणात्तिरोहिततदावा निश्चितनियूंटप्रतिज्ञतामूला काचिदान्तरिकीरचिरारोग्यफरी सूक्ष्मा चिरस्यायिनी च समुदपद्यत ॥ किन्तु पारमार्थिकी परीक्षाद्यापि भाविनी स्थिता । सा च मम द्वितीयानसम्बन्धिनी । परन्तु श्रीरामशरणानामनिष्टमाचरितुं को वा समर्थः।। प्रतिज्ञानामर्थव्यवस्थामधिकृत्य कतिपयोक्तीनामिहोपन्यासो नामंगत ति मन्ये। प्रतिज्ञाः सल प्रपन्चस्य सर्वभागेवपि भूयसा कलहाना बीजभूता भवन्ति । ता एता अतिविस्पट- भाषया लिखिता भवन्तु तथापि लोकवस्ताः स्वस्वानुकूले पथ्येर प्रस्तयन्ते । ईदृशा जना आध- निकादादरिद्रमाक्षितिपादा भुजिष्यं सर्वतः समाने दरीदश्यन्ते। स्वार्थता हि सौनप्यन्धयति । उभयान्वियिनी मध्यसरणिमन्त्रीय व्यारया प्रतियन्तः स्वं स्वनेर वञ्चयिन्या लोकस्य देनस्यापि मोहभस्म प्रचिक्षिप्सन्ति । यस्याग्रेऽस्माभिः प्रतिज्ञातं तेन निर्वञ्चनया कृतस्यार्थस्यास्माभिरभ्युपग- मो नामक उत्तमो मार्गः । उभयार्थसम्भवस्यठे दुर्वपक्षीययास्यानुमरणं नाम द्वितीय उत्तमो मार्ग! एतन्मार्ग यतिक्रमो हि करेधर्मस्य च हेतुः। तस्य व्यतिक्रमस्याप्यमयमेव म्डन् । सन्योपासमस्यैकपैर सुगमोऽयं पन्था.। तादृशः पुरपस्य न मल्ल पिदुपामाशय. प्रष्टयो भवति। यद्ययं मार्गों मयाप्यवलम्यते तदा मासाहारविषये मम मातुर्मनोगतमेवार्य पुरस्कृत्य म्या हि प्रवर्तितव्यम् । न पुन स्त्रानुभवाद्वा स्वविद्याभिमानाद्वा स्वयं कन्यितयमनुस्थ्य ॥ अस्मिन्विदेो मम शोधनान्यारोग्यदृष्टयार्थिकश्या च व्यपीयन्त । दक्षिणास्सिंदेश प्रतिगमनपर्यन्तं तानि धार्मिकस्मता नामजन्त । तवामनया दृष्टा करिनानि शोग्नान्यसाध्यन् । एतान्यो वर्गपि यन्ते । विवाहविदेश प्रतिरा बीजनमापनि वन यम् ।। 1 ·४६ सत्यशोधनम् नवीनधर्मस्वीकर्ता तम एस गृहीतज मन पुम्यस्या क्षया समषिकोत्साहशाली भवति । शाकाहारो विदेशे नवीनधर्म आसीत् । मद्विषयोऽपि ताहश । यदह मासाहार र श्रेपानिति बुद्धिपूर्वक गृहीत्वा विदेशमगमम् । शाकाहार ए नीतिममत इति ज्ञानपूर्वक पश्चादग्रहीपम् । अतोऽह नगीनधर्ममेव प्रविष्टो वक्तव्य । तदनुरूपमेव परमोत्साहसम्पन्नतया वेझवॉटरइत्येतदारये स्ववसतिप्रदेशमण्डले शाकाहारिमण्डल्येका स्थापनीयति निश्चित्य तौर पृतनिवास सरएटवीन- आनल्डमहाशयमुपाध्यक्षताङ्गीकाराय प्रार्थित गन् । सोऽप्यन्वमन्यत। शामाहायर्याख्यवृत्तपत्रस्य सम्पादको डाक्टरओन्डफील्डमहाशयथाध्यक्षोऽभवत् । अहमेव कार्यदर्यभूवम् । सा मण्डली कियन्त काल सम्यक्प्रचलिता पश्याधरसीत् । यदह निजपद्धतिमनुसृत्य तहसतिमण्टल पिहायान्यन गतोऽभनम् । मित्वमेनाल्पेनाचिरानुभवेनापि मस्थाप्रतिष्ठापनतचालनादिवर्मणि शिक्षणमलामि ।। अष्टादशोऽध्यायः लज्जाशीलता-मदाश्रयः अह शाकाहारमण्डल्या कार्यनिर्वाहकसमिती सदस्य-बाय वृतोऽभवम् । स स्वपि सभासु 'सनिहितोऽपि सर्वदा तर बद्धमुख इवातिष्ठम् । एकदा डाक्टरओल्डफील्डमहाशयो मामनवीत्-मया सह भगात्सम्यगेर भापते। परन्तु सभाया फिमिति मुख पिनद्ध भवति । वृत्ततो भनान्पुरपभ्रमरमनुह्रतीति । अहमेतत्परिहासरहस्यमग्रहीपम् । भ्रमर्यो हि सर्वदा कर्मणि व्यापता भवन्ति । भमरास्तु खादनपाने पिना नान्यत्कर्म कुन्ति । समित्यामितरेषु स्वस्वमता यभिव्यञ्जयत्सु मया तारमुख पिनह्योपविष्टमित्येतद्विचित्रमेर । न खल्वह वक्तुकामो नाभूवम् । परन्तु भाषणभनिर्मया न ज्ञाता । शेषा सर्वेऽपि मदपेक्षयाभिज्ञतरा समलक्ष्य त । किं च कदाचित तुकामेन मया न याव मन स्थिरीकृत तावदन्यविषयस्य चर्चा प्रारभ्यते स्म । इत्थ बहूनि दिनानि व्यतीयु॥ अनातरे महा प्रश्न एसो पिचारपदवीमातीर्ण । ताहमचिन्तयम् --दिनेऽस्मिन्वि- मुर्गीप तूष्णीमास्थान न हि युज्यते । स्वाभिप्रायाणामप्रराशन मम भीरकर द्योतयतीति । पियोऽय चचास्पदमागतो यथा-'टेम्स आयर्न वार्स-इत्येतदाख्ययोहशिल्पालयस्य स्वामी हिल्स महाशय अम्मारमण्डल्यध्यक्ष आसीत् । स च प्यूरिटनर्गप्रविष्टो जन ! अस्य द्रव्यसाहाय्येनै मण्डी जीवति स्मेति वक्तु शक्यते । सामितया बहर सदस्या प्रायण तदायिणोऽभू-न् । शाकाहारसम्बद्धग्यातिमान् टा० ऍटिसनमहाशयोऽपि समियामेक सदस्य | कृरिमोपायै ·लजाशीलता-मदाश्रयः ४७ प्रजोत्पत्तिनिरोधाय प्रयत्नपरम्परा तत्कालं प्रचलति स्म । दा. ऍलिन्सनमहाशयस्तपक्ष- मालम्ब्य तद्विधानं कर्मकरानबोधयत् । अमी कृत्रिमोपाया लोकनीतिविध्वंसका इति हिल्समहाशयस्य मतमासीत् । अत एव न केवउमाहारविषयक सुधारणमेव शाकाहार- मण्टल्युद्देश्यमपि तु नीतिसम्बद्धविचाराणां समीकरणमध्येकमिन्ययमभिप्रेन्य टॉ. ऍलिन्सन सदृशानां नीतिमार्गविरुद्धाभिप्रायजुषां सदस्यन्वं नाङ्गीकर्तव्यमिति प्रन्ययातिष्ठत । टॉ. ऍडिन्सन- महाशयो मण्टल्या बहिष्कार्य इत्येका मूचना समुपस्यापिताभूत् । विवादेऽस्मि मम महत्कुतहल- मासीत् । डॉ. एलिन्सनमहाशयस्याभिप्राया हानिकराः समक्ष्यन्त । किं च नैतिकदृष्टया हिल्समहाशयेन कृतं प्रत्यवस्थानं न्याय्यमित्यहमचिन्तयम् ।अपि च हिल्समहाशये तबौदार्य च मम भूपानादरोऽभवत् । तथापि केवलं प्यूरिटनवर्गीयाणां या नीतिस्तस्य प्रसारोऽपि मण्टन्युद्देश्ये- प्वकतम इत्यनङ्गीकुर्वाणस्य शाकाहाराभिवृद्धये प्रतिष्टापितमण्टल्या बहिष्कारविधानमन्यायमि- त्यहमचिन्तयम् । हिल्समहाशयस्याभिप्रायाः स्वमानसम्बद्धाः । मण्टल्युद्देश्यन्तु केवळं शास्त्रहार- प्रचारो न पुनीतिप्रचाराः । अत एव हिल्समहाशयस्यामिप्रायाणां मण्डल्या सह न कोऽपि सम्बन्धो मयादृश्यता नीति तापदधिकृत्य यद्वा कश्चिदभिप्रेतु । स यदि शाकाहारी तीयं सदस्य सदस्यो भवितुमर्हन्येवेति मदभिप्राय आसीत्॥ मन्समानमतावलम्बिनः परे केचन समियामभनन् । किन्तु मन्मनोगतमवश्यं मयैनात्यात- व्यमियहमचिन्तयम् । कथमेतत्प्रकाशनीयमित्येतन्महान् प्रश्नोऽभवत् । भाषणाय मे न धैर्यमासीत्। तस्माद्यावन्मे मनसि स्थितं ताबहिखिवा स्थापनीयमित्यहं निरचेपि । तटेसनं कल्चुरोशे निक्षिप्प सभामगच्छम् । किन्तु तद्वाचयितुमष्यधीरोऽभवम् । अध्यक्षस्तदन्यमुनावीपचन् । डॉ. ऍलिन्सनमहाशयस्य पक्षी जयं न प्राप । इन्यं मम प्रयमयुद् एव पराजितपक्षमहं प्रविष्टः । किन्नु महीयपक्ष एवं सन्यानुवन्धी पक्ष इति मे श्रद्धान्त । एतेन परं सन्तुष्टोऽभनम् । पश्चादह समितिं त्यक्तवानिति कचितिरस्ति ॥ इयं मे लन्नाशीलता विदेशासावसानं यावदनस्थिताभूत् । स्वैरं कस्यचिविक्षया पाचिहतस्यापि चतुःस्ट्रजनननियौ मम मुखादचनं नैर निस्सरति मा ।। एकटा मजमुद्रारमहाशयद्वितीयोऽहं वेप्टनरइत्येतदात्यम्यलमगच्छम् । तर कम्यचिच्छारा- हारिणो गृहेऽवातरा तस्मिता जलपानचिकित्साप्रयिते प्रामे 'ऍथिक्स ऑफ टायट' नामा- हारनीपात्यप्रन्यप्रणेता न्यासत्। आतां गत्वा तमाश्याव । शास्वहारप्रचारायैका तम्मिन् मामे सभा मेलयितव्याभवत्। आगाम्यामुपन्यामरतन तय इति मोऽन्यदश्यन् । टमागाभ्यामलीरतम् । लिरिमानीत यारयानस्य सभायामुपन्यामो न दोगायतपूर्वमेव म्या पिचारिगतमासीत् । अना- मिां च यदृह्वः सपरिपार मंशिय निषितानिस्सभारगान्यवं वाचयन्ति म्मेति । तमन्नान मया सभापामुत्याय सामाभारगं नाम कवरमसम्भाव्यन्ति मे विदितम् । अनोई स्वभाग लिदिरा सहर नातवान् । तवाचयितुमुस्स्तिस्य मुग्गहाणी नैर निम्नत् । नयनमन्धीभूननिर। .

·। सत्यशोधनम् हस्तपाद कम्प्तुिमारभत । लिखितानीत मदीयभाषण फ्लस्कॅपपत्रस्यैरपुटपरिमितमपि नासीत्। मनमुटारमहाशयेनेद मदर्थे पठितव्यमापतितम् | तस्य स्वकीयभाषण तु मनोहर- मासीत् । श्रोतार सहस्तताल निजानन्दमप्रकटयन् ! अह सुतरा लजितोऽभवम् । हत भापण योग्यताहीनोऽहमिति भृशमये ॥ विदेशानिर्गमनकाले कृत यदापण स एष चतुपटजनसमक्ष भापितु मया वृतोऽन्तिम प्रयन । सोऽपि हास्यास्पदमेव पर्यणसीत् ॥ विदेशपरित्यागात्पूर्व मया शामाहारिणो मसुहृद पूर्वोक्त हॉवनभोजनगृहे भोक्तुमाम- त्रिता । अर्थ मया स्वयमचित्ति यच्छमाहारभोजनगृहेष्यवश्य लभ्यत एव शामाहार । मासाहार- भोजनगृहेऽपि शाकाहारभोजनाय वुतो न सविधातव्यमिति । ततो भोजनगृहस्य व्यवस्थापकम बोधयम्-शुद्धशाराहारभोजन सन्नीकर्तव्यमिति । एतद् वृत्तान्तमाकर्ण्य शाकाहारिण सुतरा- मभ्यनन्दिषु । एतादृशभोजनानि सर्वापि मोगार्थमेव पारेकल्प्यन्ते । कितु पाश्चिमात्येष्वि यमेरा महति कला । एतादृशानि सतर्पणानि सङ्गीतादिपरिकरेण विभवोत्तर निवर्त्य तरिमन्न वसरे भाषणानि कुर्वति ।मया परिकल्पितापि नातिमहती सजग्धिरेतादृशाडम्बरेणानुपेता नाभूत्। अथ प्राप्तो मापणासर । अहमुदतिष्टम् । वहालोच्य भाषणाय सज एर गतोऽभवम् पञ्चपयाक्या नामेव यक्तव्यत्वेऽपि प्रथमवाक्यमपि मुखान्नोदगच्छत् । अडिसननामा सदस्य प्रजापक्षसभाया स्वस्य प्रथमभाषणावसरे 'इत्थमह चिन्तये' 'इत्थमह चितये' इत्यमह चिन्तये' इति रिवारमुपगम्य बद्धवारप्रसरस्तूष्णीमस्यात्। आरभाषाया कन्सी' इत्यत्रप्रयुक्तपदस्य 'चिन्तन गर्भगरण' इत्यर्थद्वपमस्ति । तत्य कश्चित्परिहासक प्राह-एप महाशयखिबार धृत गर्भोऽपि न शिविप्रामुतंति । एतत्कयामेव मूलीत्य विनोदवर भाषण कर्तव्यमिति निश्चित्य तत्र सपैरेपरमनन् । अप्रतो वाणी नै। ग्रामरत् । विनोदारह भाषण चिी स्वयमेवोपहास्यताम गा। ततश्च-" अपि मो मगशा भातो मतमामन्त्रण स्वीकृत्य यदिहोपस्थिता नाम नमुपान मन्ये " इति इटित्यारयायोपक्टिोऽभाम् ।। रशिलावियादशमनानतरमेर गय रजाशीरता दूरीभृतेति वक्तव्यम् । न पुनरत्यतमेर मा परिपाय नितिति यनु शायने । म मा मापितु नाहगशमगा नूतनसमाजमध्ये सद्योचोड . परकाय भारगममा सदा पर्यशपम् । अपारि मुझोटपा स्वैरकपालापेन मया पर पति या मारगिला मारनीति या वान पारये ।। CATraा मागासहायतामय || पन में गत पारि riमहत्ता प्रान सपनं । हाशियार में दुपटनु 1 अमनं०३ अनि परमेमो यदेश मा निमारिणमरो। ri Tamनो पा न संतमा निगममति । सत्ता rreirwisीददायले नगपारितिमिनिदानोमि । मटीपमारण .

·असत्याख्यं विषम् ४९ गत लेखनगत वा यत्किमपि वाक्यमुद्दिश्य लेशतोऽपि मे लजा वानुतापो वा समजनीति न स्मरामि । अपि चानेन बहुधा अनर्या दूरीकृता वृयाकालहरणप्रसङ्गश्च परिहत । सत्योपासकस्य शिक्षणे मौनशिक्षाप्येको भाग इति स्वानुभवादह वेनि । अतिशयोक्ति सत्यस्य निगृहन तदन्ययाकरण वा तदेतत्कर्मणा बुद्धिपूर्वकममुद्धिपूर्वक वानुष्टानमित्यय मानुपस्वभाव । एतादृशक्लेशपरिजिहीपोंमीनमावश्यकम् । मितभाषिणो जनत्य निर्विचारभायणप्रसङ्गोऽतीय विरल । स खलु प्रतिवाक्यमक्षर तोलयित्वोपयस्यति । भाषणसमुत्सुका जना भूयासो दरी- दृश्यन्ते । । मया विञ्चिद्वक्तव्यमस्ती ति सभाया सभायामध्यक्ष प्रति पत्राणि प्रेपयन्ते । अध्यक्षाद्भाषणानुज्ञा प्राप्य भाषितुमुपक्रमन्ते । भाष भाप नियतकालमतिक्रम्य पुनरवकाश प्रार्थयन्ते । पर्यन्ते बिनानुज्ञामेव भापणप्रसक्तास्तेष्टीयन्त । एतादृशैर्भापणैर्न हि सम्भाव्यते कोऽपि लोकोपकार । किन्तु तावान्कालो व्यर्थो जात इत्येतत्स्पष्टम् । अत एवोच्यते ममेय लज्जाशीलता मा वर्मेव समरक्षीत् । सेय मदात्मविकासस्पावलम्बन व्यतारीत् । सत्यस्योपासनाया मे साहाय्यमकाचिति ।। दा एकोनविंशोऽध्यायः असत्याख्यं विपम् चत्वारिंशद्वत्सरेभ्यः पूर्वमानिदेशे भारतीयविद्यार्थिना सह्याद्यन्वापेक्षयाल्पीयस्यासीत् । तेषा मध्ये कृतोद्वाहोऽपि विद्यार्थी स्वात्मानमनूढ स्यापयति स्म । तस्मिन्देशे पाठशालाया महाविद्यालये वाधीयाना सर्वेऽपि बालका अविवाहिता एव भवन्ति । यदेते विवाहितस्य विद्यार्थिजीवनमशक्य मन्यन्ते । पुरा किटारमास्वपि विद्यार्थिन चारिणमेवाहु । अद्यत्वे तु बाल्पविवाहपति सुप्रचरिता भाति । विदेशे पद्धति. रेपा न कस्यापि बोधविश्य । अतस्तात्या हिन्दुस्थानीययुपका वृत्त स्वविवाहमङ्गीतुमर जन्त । विवाहवृत्तमपलपितु कारणमन्यदप्येकमासीत् । तच्च यथा - एतद्रहस्ये प्रकाशिते सति स्वाथ्युषितमुटुम्बान्तवर्तिनीभिर्युवतिमि सह विहाँ श्रीडितु च नावाशो लम्यतेति । ईद्यग्मिनोद प्रायेण निदॉप एसाभवत् । पितरौ स्नेहमीदृश प्रोदसाहयताम् । तत्र सहधर्मिण्या युफेनैवान्विय वरणीयत्याधुवायुपतीना सहवासस्तरिमन्देशे प्रायेणावश्यर स्यात् । तरन्याना. मय स्वाभाविक सम्बर । तादृश सम्बध हिदुस्थानीययुवराणो विदेश गया यद्यङ्गीकु- तिदा तत्परिणाम प्रायेण दुष्ट एवं कल्पेत । तदेतदसल्लोकानुभूतिमिद्धन् । एत मोहपाश- पतिता अस्मदीययुगमास्तम्त्यैर्यधपि निर्दोपिन्वेनेवागृहन्त तपाप्यस्मदीयाना ताशसम्बधस्य स४ ·५० सत्यशोधनम् हेयत्वात् हेयसम्बन्धपरिग्रहेण युपका असत्यमय जीवनपथ क्लिोपाश्रयत । असत्यमारतोऽयं ममोपर्यप्यवासीत् । विवाहितोऽपि पुत्रवानप्यहमविकल्पेनैवात्मानमनूढमख्यापयम् । कि त्वेव सत्य निगृह्य सुखमधिक मया न लब्धम् । मम लज्जाशीलता मितभापित्व च मामरक्षताम् । रमणीयस्थालापशून्येन मया सह का वा युवति सम्भाषितु वा विहाँ वानुम येत ।। यथाह लज्जाशीलस्तथा भीकश्चासम् । मनिवासाश्रयसदृक्षकुटुम्बेषु विहारार्थ गृहिणी- दुहित्रातिथीना सहनयन सम्प्रदाय मासीत् । मदीयवसतिगृहस्वामिन्या दुहिता मामेरस्मिन्दिने 'वेण्टनर 'ग्राममभित स्थितारमणीयशिलोच्चयान्प्रत्यनैपीत् । सा युवतिमिमन्दतिमथ्या वृष्याधिमार्गमविश्रान्तमालपन्ती महता जवेन प्राक्रामत् । तस्या प्रति वचनरूपेण मन्मुखात्क- दाचित् 'ह' इति कदाचित् 'उहूम्' इति वाथ बहुक्तौ ' अहो रामणीयकम् ' इत्यर्धस्वरेण वाचो निरसरन् । सा शकुन्तीन वायुना सहोदसर्पत् । अह पुन कदा गृहमासादयेयमिति विस्मयमानो गत । इत्थमात्रा शैलमारक्षाव। तस्मादवतरण कथम् । उच्चपार्णिकपादुकाधारिण्यपि सा पञ्चविंशतिर्पदेशीया पटीयसी युवति शरवेगेन स'झम्प'मातरत् । अह पुनर्लज्जमानोs- धस्तादवतरीतु बहुप्रयासी स्थित । सा मे मन्दहासिनी धैर्यमुपदिशन्ती पुनरारा हस्तग्राह मामवतारयिष्यामीत्यवदत् । अहो मे भीरकत्वम् । सकृत्सकृद्गाढमुच्छ्रसनत्यन्तप्रयासैन कर्य- चिदवातरम् । सा तु प्रोचैर्हसन्ती ' शाबाश' इति मा श्लाघमाना मदीयलजा द्विगुणीचकार । तथा मा परिहसितु सा खल्वधिकारिण्यासीत् ।। किन्तु सर्वत्रापि निष्कलडेनैव मया स्वात्मरक्षण कय था शक्यम् । असत्यविपादक्षितव्योऽ। हमित्यासीद्भगवदिच्छा। वेण्टनरस्थलमिव समुद्रतीरे प्राइटननामकमुत्तमायुगुणोपेत स्थलमेक विद्यते. अहमेकदा तर गत । इद च नेण्टनरस्थरगमनात्पूर्वम् । तर कचिद्भोजनगृहेऽनतिविभवशालिनी मेरा वृद्धविधवामपश्यम् । स एव पिदेशप्राप्त्यनन्तर मे प्रथमो वत्सर । तत्र प्राप्यभोज्यपदार्थानामेका पट्टिका प्रेञ्चमापामयी स्थिता । तद्गतार्थमह नाबोमिषम् । तया वृद्धमहिलयाध्यासितस्य पीटस्याभिमुखमेवाहमुपाविशम् । सा मा नयाग तुमीपत्सम्भ्रान्त चापगत्य तत्क्षणमेव समाश्वा- सपती मामपृच्छत् .' नवागत इव भवान् लक्ष्यते फचिसम्भ्रान्त इव च । किमियद्यापि महामागेन भोज्यमेकमपि नादिष्टम्' इति । यदेय सदृहिणी मामेरमाभापयत्तदाह पटिया वाचयितुं प्रयतमान कै के पदार्थनिम्पादितानि भोयनीति सेवकमनुयुञानश्च स्थित । उपातोऽस्मि भवया मामेव विचारयत्येति प्रतिव्याहृत्य तस्यै मदीयकष्टमावेद- यनचरथा -'गम प्रेशभापानभिज्ञत्वाद्भोज्येषु मासवर्जित भोज्य कि मिमित्युपलन्धु मे नास्युपाय' इति ॥ सागढी-पष्टिकागत माते पूमावेघ यस्यता साहनीय तस्ययिष्यामीति । अह नातया तस्या माहाय्यमशीनगन् । तदारभ्यायोनूतनपरिचयादुत्पना मैत्री प्रमेण सवृष्य विदेशस्थियवसानपर्पत सतच विदेशपरियागाद्वहूनि दिनानि च स्थिता । सा वृद्धा टण्टन ·। असत्यात्य विषम् 42001 ५१ पत्तने स्वकीयवसतिनामादिक निवेद्य प्रतिभानुवासर स्वगृहे भोजनाय मा न्यमन्त्रयत् । इतर- प्रसङ्गेषु च मा भोक्तुमामन्त्र्य मदीयटजाप्रकृतिव्यपोहनाय युवतिभि सह मे परिचयमुत्पाय तामि कथालापप्रसङ्गिन मामकरोत् । आत्मसहवासिनी युवतिमेकामितरापेक्षया समधिकमेव मया सह कथालापत्र्यवहाराय समयोजयत्। अनेकशश्चापामेकान्ते द्वावेप विसृज्य स्वय निर्गच्छति स्म ।। आदौ तदेतत्सर्व मे कष्टतरमलक्ष्यत । सलापोपक्रम क्य मया कर्तव्य इति नाज्ञासियम् । नालापस्याप्यनभिज्ञोऽभवम् । किन्तु सा युवति सर्वमेत मा शिक्षयितु प्रवृत्ता । अहमपि शनै कुशल्कुशल सम्पन्न । क्रमेण प्रतिभानुवासरागममुसुकतया प्रतीक्षित प्रावर्तिषि । किञ्च तावन्या सह सम्भाषणे मयाभिरचिल्देतुमारब्ध ॥ वृद्धया क्षिप्ता वागुरा दिने दिने विशङ्कटासराभवत् । आवयोर्मिय सम्मेलने तस्या पर कुतूहलमासीत् । आवामुदिक्ष्य तया मनसि किमपि मन्त्रयमाणया भवितव्यम् ।। अह सङ्कटे लग्न । अथाहमचिन्तयम्-यद्यमेतस्यै समृहिण्यै कृतोद्वाहमा मान प्रागेवावे. टयिष्य तदा तत् पर शोभनमभविष्यत् । तदा हि सा दूयोराबयोपिाहमुद्दिश्य नैव चितामरिष्यत्। भस्तु । महति विलम्वेऽपि प्रमाद समीकरणीय । सत्यस्यनेनाहमितोऽप्यतिशयितसटूटान्नि- स्तारमाप्नुयामिति । ततोऽह प्रायो वक्ष्यमाणाभिप्रायोपेतमिद तस्या पत्रमलेखिपम् । यथा " आवा ब्राइटनपत्तने यदामिलितो तदारम्य भवत्या मपि प्रेम न्यवेशि । यथा माता निजा पत्यमवेक्षते तथा भात्याहमवेक्षित । मम दारसझहमचिन्तयन्त्या भवन्या युवतिमि सह परिचयो मे समुत्पादित । यावदीश सम्बधो न वरीवृष्येत तावन्मयैतदस्ति विज्ञापयितव्य यदह भवत्या प्रेमपात्रीभवितुमनर्ह इति । यदा युष्मद्रीयगृहमागन्तुमह प्रवृत्तस्तदेव मया भवत्यै निवेदयितव्यमासीयदह विवाहितोऽस्मीति । ज्ञात हि मया हिन्दुस्थानस्य युवा स्वदेशे परिणीता अपि तद्विषयमिहागता निगृहन्त इति । स एव मो मयाप्यनुवर्तित । रित्वेतदकृत्यमनुष्टित मिन्यधुना बत स्पष्टमवगम्यते । मम हि वाल्य एव विवाह सवृत्त इति ममैक पुत्रोऽपि विद्यत इति च मया प्रागेव भवत्यै निवेदयिनव्यमामीत् । एतत्सर्वमेतापदिन भात्या सकाशादह निद्भुतमानिति पर विषीदामि । किन्तु भगवानिटानी मम सत्योतिश्यनाय धैर्यमदादिति प्रमुदितोऽस्मि । कच्चिमा क्षमिप्यते भवती । भवत्या परिचायिनाभि सहोदरीभिर्मया न काप्यनुचिता स्निग्धवृत्तिरालम्बितेति यत्सत्यमह सशपय प्रीमि । स्वमर्यादा हि मया पूर्वमेशागता। रित्त्वह विहित इति पदनभिज्ञा भवती तदेपा तरणिर्मया परिणायितव्येति भवत्या स्वाभानिकोऽय मभिलाप । एतादृगसम्बधपरिजिहीर्पया स्त्य मयाद्य क्यनीयम् ।। एतपत्रमासाद्य यदि भरती मामातिथ्यपान न मन्यते तदाहमेतदन्यया नैर ग्रहीये। मयि पिल भवत्या प्रेमात्सल्यपधादयमस्मि चिरमणी मवृत्त । इत परमपि भवती मामपरित्यजन्ती स्वगृहे सन्निधातुमर्होऽयमिति यदि मन्यते तदाह न केवल मुखी स्यामपि तु तदनुरूपयो यता सम्पादयितुं यतिष्ये । अपि च मा प्रति भरल्या दमभिनव प्रेमचिद्रमारतपिप्यामति ।।"

·सत्यशोधनम् पत्रमिद क्षणमात्रेण मया व्यलेखीति वाचका न मन्यन्ताम् । तेन ह्यनेकश शोध शोध लिखितेन भाव्यम् । किल्वेतत्पत्र मनिष्ठमहाभारमेकमबारोपयत् । परेयुरेव प्रायस्तत्सकाशादुत्तर- मागतम् । तथा तस्मिन्नेव लिखितमासीयथा -- " भवतो मिाजस्पष्टलिखित पत्रमालोक्य द्वयोरप्यावयोन केवल परम सन्तोष पर हासोऽपि समजनि । भवताहीत यदसत्याचरण तन्न क्षमार्हमेव । तथापि काले परमार्थनिवेदनेन श्रेय किल सवृत्तम् । भवानस्मगृह ययापूर्वमागन्तुमर्हति । ययमागामिनि भानुवासरे न केवल भवागमनप्रतीक्षा स्थास्पाम किन्तु भवदीयवाल्यविवाहकथाश्रवण- सातहासा परमान दमनुबुभूपाम । आवयोमैत्री प्रसक्तघटनया न हि लेशतोऽपि परिहीणेति भवत किमु वक्तव्यम् " -~- इति । इत्यमह मद्तमसत्यारय विष निर्मूलमकार्पम् । तत पर मदीयविवाहादिकयाप्रसङ्गेषु निस्सोचेनैवालपितु न मया शक्यते स्म ॥ विंशोऽध्यायः धर्माणां परिचयः मदीयविदेशगमनाद्वितीयवत्सरान्ते ब्रह्मविद्यासमाजप्रविष्टयोयो सहोदरयो परिचयो मे जात । तो द्वानप्यनृनौ 1 श्रीभगवद्गीतामधिकृत्य मया तो प्रस्तावमकुस्ताम् । सरएडविन- आनोल्टमहाशयेन विरचित भाषान्तर ताभ्यामपाठि। तो सही भूलपटनाय मामाहयताम् । किन्तु मया सस्ते या गुजरातीमापाया वा गीताप्रन्यस्यानधीतत्वादह रजितोऽभवम् । ततो मपैरमम्यधायि-मया भगवद्गीता न यताप्यपाठि। किन्तु भवद्भया तत्पटितु सजोऽस्मि स्थित । सुतरामनभिदोऽद सरतस्य । तथापि यत्रानुवादो मूलार्थ व्यभिचरेत् तत्स्थ प्रदर्शन हिमपा शयते पर्तमिति प्रत्येमि-इति। ताभ्या सह भगीतामध्येतुं प्रायतिपि। द्वितीया- । पापाय प्यायतो सियान् पुस सहसंपूपजायने । सराममायने काम यामात् प्रोोऽभिजापते ॥ प्रोवाइयति मोह मोहास्मृतिविश्रम । रनिशानुदिनासो युद्धिनाशाप्रणश्यति ॥ हमेशन । अपारिख ते मदीयश्रोत्रयोर्दषयते । भगादीया नायोपति तारषितम् । अत्र मापना समय मे पृद्धिमागता 1 सयोपटधये ·धर्माणां परिचय सर्वोत्तमोऽय प्रथ इत्यद्याह मन्ये । मम निराशस्थित्यवसरे अन्येनानेनामूल्य साहाय्यमकारि । अस्याहमाझ्लभाषानुवादान् प्रायेण सर्वानप्यपठिपम् । तेप्वॉन्टिमहाशयस्य भाषा तर मनुत्तम मे प्रतिमाति । तत्र मूलान्यगताशयाना न हि टेशतोऽपि व्यतिक्रमो दृश्यते । अनुपादोऽप्ययमनुवादवन्न दृश्यते । सखिम्या सह पठितापि भगवनीता मया सम्यगधीतेति वक्तु न पारये । तत कतिपयव सरानन्तरमेव प्रत्यहमिय मया पग्नुिमारव्या ॥ इमौ सहोदरावान्टिमहाशयप्रणीत बुद्धचरित (लाइट ऑफ एशिया) पठितव्यमिति मामबोधयताम् । तदेतत्पुस्तरमह भगवद्गीतापेक्षया समधिकोत्साहेनाध्यैवि । अव्ययनाय गृहीतपुस्तकस्य तजिहासा मे नेत्र जाता। आम्यामेव सहोदराम्यामेकदाह 'ब्लॅकेट्स्की लॉज' इत्येतदात्य मन्दिर नीला तत्र “ मॅटम् ब्लयाकी-मिसिम् अनि वैसेप्ट "इत्येतयोमहिलारत्नयोर्दर्शन कारित । तत्कालमेव मिसिम्सेण्टमहाभागा ब्रह्मविद्यासमाज प्रविष्टाभवत् । तया कृत स्वमतत्यागमधिकृत्य वृत्तपत्रिकासु प्रचलन्तीं चर्चामह महता कुतुहटेनापटियम् । इमौ सहोदरी मामिमा सस्था प्रविशेन्यवोधयताम् । मया तु विनयेनोक्तम् --- मम तावस्वधर्मज्ञानमेवाल्पम् । तदन्यसम्प्रदायाङ्गीकारो मम नेष्ट इति । अनयो त्रो सूचनामङ्गीकृत्य मॅडम्ब्लॅकेट्स्कीप्रणीत ब्रह्मविद्यामर्मास्यप्रन्यो मया पठित इति क्वचि-प्तिरस्ति। एतद् प्रयपठनेन न केवल हि दुमतसम्ब धिग्रन्याना पिपठिया मे जातापि तु हिन्दुधर्मो मूढभक्ति-विजृम्भित इति स्तमतबोधकैम्पादितो दुरभिप्रायो दूरीकृतोऽभवत् ॥ एतत्कालमेव कचन शाकाहारभोजनगृहे मान्चेस्टरस्थलीयस्य कस्यचित्रैस्तसाधोर्दर्शन मे जातम् । स च कैस्तपर्मानधिकृत्य मया सह कयालापमारख्यवान्। राजकोटे मदनुभवास्तस्मै न्यवेदयम् । स एतदारये नितरामदूयत । स एव मामकथयत्-अयमस्मि शाकाहारी । मद्य मया न सेव्यते । नून वह स्तमतीया मान मद्य च सेवते । किन्तु तयोरेस्तरमवश्यमेव स्वीस्तव्यमिति नास्ति धर्मतो नियम । अधीयता भवता त्रैस्तवेद 1 सेय मे विज्ञापना' इति ॥ तद्वाक्य मयाङ्गीकृतम् । स 'बादल' पुस्तकमाटाय मह्यमदात् । इद चक्कचिमर्यते यदसौ स्वत पुस्तकानि व्यनीणीत तस्माच चित्रानुरमणिकादिविषयोपेतमेक पुस्तकमहमपमिति । तदेतदह पटितुमु- पारमे । किन्तु तस्य पूर्वभागस्यान्त पठन ममाशयमासीत् । ता सृष्टियमा(जेनेसिस) घ्यायमधीय पुरस्तात्परिनुमुद्यत मा निरपायिनी निद्रा समावृणोति स्म । तथापि पटनलारपरिणा त्यन्तनिसाहेनाप्यर्थावबोधसूयेनापि बहु परिश्रम्य परे केचिध्याया मयापाठियत । 'नर्स इत्येतदात्यमप्यायं पठतो ममातिमान निहासा समुत्पन्ना ।। उत्तरभागस्वन्यविध समलक्ष्यत । तत्रापि 'मिसर्मन मार घि माउण्ट' इत्येय उपदेशो हृदयगम आसीत्। तमेन भगवहीतयोपमाय न्यर-पयम् । एतदह व क्ययामि यत् हिंसाकारण मा प्रत्यवतिष्ठत्वम् । यदि यो दक्षिणपोळे कश्चिप्रहार दद्यात्तदा तस्यापरमपि कपाल दर्शयन । यदि कश्चिद्ध कचुरमाच्छिद्यापहरेत्तदा तस्य युप्मदीयमुत्तरीय च प्रयच्छत " इत्येत पटिया -- ·सत्यशोधनम् . परं प्राप्यम् । 'आशीर्वादकृतं जनं परमया भक्त्या नमन् भद्रकृत् । सन्तापं जनयिष्णवे च परया प्रीत्यामृतान्नं दददित्येषा शामलभट्टीया चतुष्पदी स्मृतिपथमगात् ॥' मदीया वालवुद्धिर्भगवद्गीता बुद्धचरित ऊस्तवचनानीत्येतेषां त्रयाणामध्येकतत्त्वप्रतिपादकत्वं ग्रहीतुमयतिष्ट । त्याग एव सर्वोत्तमो धर्म इत्येतन्मम मनः सुतरामप्रीणयत् ।। एतदादि पटितवतो ममेतरधर्माचार्यजीवनचरितानामध्यपने तीवेच्छा समजनि । कार्लालमहाशयस्य ' हीरोस अॅण्ड हीरो वर्षिप' (महापुरुषास्तत्पूजनं च ) इत्येतदाख्यं पुस्तकं पठनीयमिति कश्चन सुहृन्माममययत् । तत्रावतारपुस्पसम्बद्धमशेषमपठिषम् । एतेन तेषां महत्त्वं शौर्य तपश्चर्येन्येतदादिज्ञानं मे मनागुदपद्यत ॥ लन्धैतावत्परिचयस्य तत्कालमितोऽप्यधिकज्ञानसम्पादनमशक्यमासीत् । परीक्षापुस्तक- व्यासङ्गिनः पुस्तकान्तरावलोकनाय नावकाशो लभ्यते स्म । किन्वितरे धर्मग्रन्थाः पठितव्याः प्रधानधर्माणां परिचयः सम्पादनीयश्चेतीच्छा मनसि निरूढाभवत् ।। एतन्माये नास्तिकतापरिचयस्य कचित्सम्पादनं कथं वा परिहरणीयम् । डलॉ- महाशयस्य नामधेयं तदीयनास्तिक्ता च भारतीयस्य सर्वस्यापि विज्ञातचरो विषयः । एतद्विचार- सम्बद्ध पुस्तकमहमपटिपम् । तस्य नाम नाद्य स्मरामि । एतेन मे मनसि न कोऽपि जनितः परिणामः । यदहं तदानीं नास्तिक्यमरभूमिमतिक्रम्य स्थितः । तदात्ने मिसिसवेसेण्टमहाभागा परं प्रामुग्न्यमभजत । तया हि नास्तिकमतं परित्यज्य परिगृहीतमास्तिश्यम् । अत एव नास्तिकवादे मदीयमादासीन्यं पूरिक्षया बलीयः संवृत्तम् । 'कुतोऽहं ब्रह्मविद्याभिमानिनी जाता' इत्येत- दात्यस्तीयः प्रबन्धः पूर्वमेव मयाध्यगायि ॥ एतकालमेर पॅडटॉमहाशयः पञ्चत्रं गतः । स च वोकिंगरमशानभूगर्भ समाधीयत । अहं च तर तदानी गतोऽभाम् । लण्डनमगरवर्ती भारतीयो जनः सर्वोऽपि तत्रागत इत्यहं प्रयेमि । कतिपये मतोपदेशकाच स्वादरप्रदर्शनाप तत्र सन्निहिता आसन् । परावर्तमाना वयमयो- प्वनितिने धूमशस्टीप्रतीक्षाः स्पिताः । तत्समाजवर्ती नास्तिकानामप्रेसर एक केनचिन्मतो- पदेशरन विदितुं प्रारत ।। 'सागिन् ननु भवानीघरस्पास्ति प्रतिपादयतिा' सरा हि' त्यां स साधुर्मुक्या प्रययादीत् । स नास्तिमः स्वात्मविश्वासनिमित्त. मन्दतिसोनी तं पुनरपत् - गुर. परिवरष्टाविंशतिसहसपासणानि । नन्विद गरताहामिले नि 'अवसमेत।' सपा मनि भारीपरपंधाम्प पिरिमाणम् । सप युत्र स्थित पथ्यताम।' 'सन्तो गमःमधारयोरनपोररिहरपे प्रनिवाति।' - - ·निर्मलाना यलं यमः 'हन्त भो पश्यन पय्यत । न खचह बालटिम्मो मन्तव्य' इति वटास वीरयेत्रो विजयोमाहेन विसन्ती दृष्टिमस्मामु व्यक्तित्॥ मनोपदेशको नम्रतापूर्वक मौनमालम्वत । अनेन मादेन नास्तिकवाद म्ल भूतों ऽनादर मुतरामत॥ एकविंशोऽध्यायः निर्वलानां वलं रामः यद्यपि हिदुनर्माणामहिकानामितरधर्मा च गन चिस्या नपादित तयायतात्रदेव मामापझ्यो न तारपिनुममितिमया बोद्धयमासीत्। कृच्छपतिनो हि मनुथ रिमा मनोस्कमिति नैव जानाति । तात्विक तु ज्ञान तस्य पूर्वमेव न विद्यते । नास्तिकानावदेव रक्षितवेदनमादहमुची इति नवीति । आस्तिरन्तु सदृशप्रसङ्गे भगवता रक्षितोऽरनीति कस्यति । एतच्च स्वचाप्ययन नयमप्रभावेन हृदयान्तराधरामियक्ते. पउमिति निर्णयति । एव निर्गतुम्यमनिवाग न भवतीनि वक्तु न शक्यते । किन्तु निस्तारसमरे स्वरक्षक विमाननयम तान्यति नायमत्राच्यति । यस्य तु स्वनपमेऽमिमानस्तस्य नयमो योष्टनिर्विशेष विवसते । अनुभवोऽपनीदृशाभिमानिन रस्य वा न जात । यमापनाळे धर्मान (न तु तसबभ्यनुमय ) केवट निम्सारमुपलक्ष्यते ।। केवळ धर्मज्ञान निरयंक्रमित्यनुमत्रो मया प्रथम विदेश प्राम । तत पूर्व विपद्भय कायम रक्षित इति न जानामि। तहानी ह्ययमतीव वान्ये वयसि स्थित । अद्य पुनर्न विटमह विंशति- वर्षदेशीयोऽभरमपि तु गृहस्याश्रमस्यानुभवोऽपि प्राय स पादितोऽभूत् ॥ यथाहमिदानी स्मरामि तथा मन निदेशवामन्यान्तिमे वर्षे नवयुत्तराष्टशतारिक सहसतमे स्तिशकान्दे पोर्टरनयनगरे शाराहारिणा कट एकोऽमिटत । तत्राह मनको भारतीय सुदृच्च मन्त्रिती । तावानुमावण्याच्याव 'पोर्टरमय' नाम वटुभिननियुक्ति मनुद्रतीरोपनिविष्ट नगरन् । तर नीतिघ्यना स्त्रीगा गृहाणि बहूने विचन्ने। ता एना जियो न वेश्या न च गृहिण्य । एवविय पविहे वय वसतिमाशाह । गृहमतदीश- मित स्वातिनाली न क्लिाम्पजानात् । दिनपस्थापिनानामहानगन्तुकाना पेटमा सहशे पचने कि गृह वान्तेप कि नेति दुरवधार्यमासीत् ।। अय रागिराता । समारत्य ममाय मागन्यार। मुनोचर सत्रीपनुपवित्र । गृहस्वास्त्पिरि श्री पामिरन । विदो युटीन हेवरि सम्प्रदायत साजन पुत्र प्रविश्य नीले । जीडनायसरे निटोंपरसारिनोदय प्रचलति । किन्यगिगरे गृह- ·सत्यशोधनम् स्वामिनीमदीयमित्रयोरनीलकथाविनोद प्रावर्तत 1 न मे ज्ञातपूर्व यदयं मे सखात्र प्रसझे पर कुशल इति । अहमप्यस्मिन्विनोदे साताभिरचिस्ताभ्या सगतोऽभवम् । यावतह छदक्रीडामपास्य सरसालापाद्विरम्य दुश्चेयाप्रवृत्युन्मुस स्थितस्तापत्परमात्मा मदीयमित्रस्य हृदय प्रविश्य ' इय पैशाची बुद्धि कुतस्तवागता । इतस्त्व पलायस्त्र' इति तन्मुखाद्वाणीमुदचारपत् ।। अह लजितोऽभवन् । प्रबोधश्च सन्नात । एवमुपटतोऽह मनसा मित्रमवन्दे । मातुरने कृता प्रतिज्ञा स्मृतिमागता । ततश्चाहं प्रधाक्ति कम्पमानो निजकोष्ठ प्राविशम् । हृदय धडधडायते स्म । मदवस्था व्याधहस्तादक्षितस्य हरिणशापकस्य दशामन्वहरत् ।। परस्त्रीदर्शनेन विकारपरवशीभूतन्त्र नाम ममेद प्रथममिति स्मरामि । तस्या रात्री मम निद्रा नागता । नानाविकल्पसमाकान्तमभून्मानसम् । गृह परित्यय किन्नु खलु पलायेय । अह छ स्थितोऽस्मि । अनिगृह्यमाणमनसो मे का गति । इत्यादि चितयन्नित पर मया सुतरामप्रमत्तेन प्रवर्तितव्यमिति सङ्कल्पमकार्पम् । अपि च न केवलमिद गृहमपि तु पोर्टस्मथपत्तनमेव परित्यक्तन्यमिति निरचैषम् । सम्मेलन दिनद्वयातिगामि नाभवत् । परेधु सायमेव मया तन्नगर विसृष्ट सुहृत्पुनर्दिनकतिपयास्तत्रैव स्थित इति च ज्ञप्तिरस्ति । धर्मो नाम कीदृश । देवो नाम कीदृश । स देव कथमस्मासु व्याप्रियत इत्येतत्तदानीं मे न विदितम् ।देवो मामरक्षदिति केवलमस्पष्टतया तदाबगतोऽस्मि । सर्वापद्भयोऽप्यहमीश्वरेण रक्षितोऽस्मि। देवो मामरक्षदिति वाक्यस्य पूपिक्षया गभीरतरोऽयों अमाद्य द्योतत इति यद्यपि सत्य तथाप्यस्य समग्रोऽर्यो नाद्यापि मयावगत इति तर्कयामि । अनुभवातिशयादेव विषयेऽस्मित्सम्पूर्ण ज्ञानसिद्धि शस्या । किन्तु मम सर्वसङ्कटेष्वपि- आध्यात्मिकप्रसङ्गेषु वा न्यायवादिकर्तव्येपु वा सस्था- प्रचालनवृत्येषु वा राजकीयप्रसङ्गेषु वा ईश्वरेण निस्तारितोऽस्मीति दृढमह ज्याम् । अत्यन्त. नैराश्यमापन्न अशरणमवसन्न क्थमपि कुतोऽपि साहाय्यमुपस्यास्पतीति ममानुभव । स्तुतिरपासना प्रार्थने येता सर्वा अपि मौट्यविजृम्भितानि न भवन्ति । ता किलानपानासन- परिस्मगाद्यपेक्षया परमार्यभूता क्रिया । एतावन्मात्रमेव सत्य शेषमखिल मिथ्येति वचनमपि नातिशयोक्तिकोटिमवगाहेत । सेयमुपासना प्रार्थना च केवल वाचो वैभव तयोर्मूलस्यान न कण्ठ पर तु हृदयम् । ततोऽस्माभिर्हदयनैर्मन्यापादिनी 'प्रेमैकरोष निखिलान्यवर्ज' यथा स्यात्तथा विमलीभूतस्य हृदयस्य सम्पादयित्री चित्तशुद्धि साम्यते यदि-हृदयतन्त्रीगण सुसइटित सरक्ष्यते यदि-तदा हृदयान्निरस रनादो गगनगामी भविष्यति । प्रार्थनाया जिहासापेक्षता नास्येव । सा स्वभावादिन्द्रियान्त - पातिनी न भवति । हृदयाकमळं शुशोधयियोरपासना हि रामबाणसन्निभमौषधम् । अत्र मे ऐशतोऽपि न सन्देह । मित्त्वनया सह सम्पूर्णनम्रत्यापि भाव्यम्।।

·द्वाविंशोऽध्यायः नारायणहेमचन्द्रः प्रायोऽस्मिन्नेव समये नारायणहेमचन्द्रो विदेशमागत.। श्रुतपूर्व मया यदयमेको ग्रन्यपर्नेति । 'नेशनल इण्टियन् असोसियेशन' इत्येतदात्यसहसामाजिकाया मिसमॅनिङामहागयाया मन्दिरे परस्परमावयो प्रथमदर्शन मवृत्तम् । अह जनगोष्टीपराग्वो लनाशीड इति मिन- मॅनिङ्गमहाशयाया विदितम् । यनस्तगृह गतोऽहमितरेरसम्मापिनचेत् स्वयमनालपन् सदा बद्धमुख सनुपाविशम् । सा मा नारायणहेमचन्द्र पर्यचीचयत् । सैप आयटभाषाया अनभिज्ञ । तस्य वेपो विचित्र 1 अस्तव्यस्तमाप्रपदीनमेकम् । वलिलमटिन पारसीयनिमो धूसर कवक एक । कण्टग्रन्थ्यमाव । गलपट्टिका झुन्या । सम्बशिखोपेतपूर्णामय शीर्षक्लेयम् । ईदृग्वेष स टम्बकृत्रं च पुष्यति स्म ।। तस्यावृतिहस्वा । उन्नतिरल्या । चतुल मुखम् । तच सर्पत सोटकाङ्कितन् । तन्मव्य वर्तिनी नासानशिताप्रा । न च कुण्टा । ससदा हस्तेन कृचं परामृति स्म । मनोहरवेपचारिणा मध्ये विचित्रविलक्षणवेशा व्यक्तिरोदशी कयमशेवलोक्लोचनगोचरा न मवेत् ॥ अयाहमयोचम् - 'भवदीयवृत्तान्तो म्या वहुश श्रुत । युप्मदीयलेखनेषु कानिचिन्मया पटितानि । महीयत्रसति प्रति भवटागमनानुग्रहेण पर मे सन्तोष स्यात् ' इति ॥ नारायणहेमचन्द्रस्य स्वनिरीपदर्गर । स मत स्मयमानो मामपृच्छत् 'बाद कुन वो निवास' इति। 'स्टोर स्ट्रीट' वीथ्याम् । 'तेन ह्यावा सन्निकृष्टवर्तिनी स्व । आङ्ग्लभाषामह शिक्षितुक्यमोऽस्मि । अपि मा भवान् शिक्षयति ।' यात्रच्छक्यमह सन्तोपन शिक्षयामि । ययाशक्ति प्रयतिथ्ये। अपि वसति युग्मदीयामा गमिष्यामि।' मा तावत् । मा तावत् । स्वय भवगृहमन्यानि । भाषान्तरस्याभ्यासपुस्तक सहानथ्ये ।' आवामन्योन्यदर्शनाय यथाक्मविधानमगरवाव। शीत्रमावयो सन्यमपर्यत ।। नारायणहेमचन्द्रस्तावदजिनो व्याकरणगन्धस्य। तस्य 'घोटा' इत्येतत्तिइन्स पढन्। 'धाव इति मुक्तम् । एवविधा पारेहास्यवृत्तान्ता मम स्मृतिपय वहन सन्तिा किनुस्वस्यानभित्ता तस्य भयहेतुर्नासीत् । यत्किंचि मया विज्ञात व्यारण तत्तरिमन कन्ते स्म । व्यारणहानशून्यना लज्जायसी नेवामन्यत॥ सुतरामृनुस्खमावोऽयमविप्रान्तमेवमालपति रमा"मवानिव कटायह पाटशाला न तोऽ स्निा मनोगतार्याना प्रकाशनाप व्याकरणमारेक्षता नापापि दृष्य । वादनावतभार कि जानाने . .

·सत्यशोधनम् " भवान् । अह जाने । बङ्गालदेशे कृतसञ्चारोऽस्मि । मया हि महर्षिदेवेद्रनाथटारमहाशयस्य प्रबधा गुर्जरदेश्याना सुबोधा कृता । इतोऽप्यनेकभाषाममानाममूल्यग्रथानामनुबाद गुजराती भाषाया पिरचयितुकामोऽस्मि । शब्दार्थमारप्रसाशनपुरस्सर भापा तर न मया क्रियत इति भवान् जानात्येव । अन्त सारप्रकाशनेनैव कृतार्थमा मान मन्ये । विशेषप्राशा एतादृश कार्यमग्रे सम्यक्तरा निर्वहेरन् । किन्तु व्याकरणसाहाय्य पिना मया यावनिWढ तारताह सन्तुष्टोऽस्मि । अभिज्ञोऽह बङ्गालीमराठीहिन्दीभाषाणाम् । इदानीमाङ्ग्लभाषा शिक्षितु प्रवृत्तोऽस्मि । यद्धि मयापेक्षित सा खलु शब्दसम्पत्ति । इयतैव मदागाला परिसमाप्ति गतेति किं भगामन्यते । भान्सदेश गत्वा प्रेञ्चभाषा शिक्षितुकामोऽस्मि । श्रुत मया सा भाषा ह्यगाधसाहित्यमयीति । सति सम्भवे जर्मनीदेश च गत्वा जर्मनभाषा शिक्षितास्मीति ॥ विविधभाषाशिक्षणे निदेशपरिभ्रमणे च तस्य निरवधिका महत्याकाला ॥ 'तर्हि भवानमारकाखण्ड च प्रयाता " ' अथ किम् । नवीनप्रपञ्चमनवलोक्य हि दुस्थान प्रति परागमन कय वा सम्भाव्येत' भवतु । सर्वस्यास्य कृते क्थ द्रव्यनिर्वाह ।' मम द्रव्येण किं कार्यम् । अह भवानिय न खल विलासी। अशनवसनार्थ कनिष्ठपक्षे यावदावश्यकमल तावता। तदर्थ मदीयपुस्तकविक्रयालभ्य यकिञ्चि मदीयसुहृद्भिर्वितीर्यमाण च पर्याप्त भवति । अह सर्वदा तृतीयश्रेष्यामेव प्रयाणमझीकरिप्यामि । अमेरिकाखण्ड प्रयास्यन्नौका बाह्यशालामाश्रित्य गन्तास्मि । नारायणहेमचन्द्रस्याजवमन्यत्र कापि जने नादृश्यत । तस्य निष्कापट्यमपि तादृश मेवासीत् । नूनमय स्वलेखनपाटवमधिकृत्य मनागगर्वयते स्म । तदेक मुक्त्वा तस्मिन्गर्वस्य गधोऽपि नासीत्॥ प्रतिदिनमावाममिलावहि । आस्माक्कल्पनास्वास्माककार्येष्वपि बहुधा समानवृत्ती आवामभूव । उभावपि शाकाहारिणौ। उभाषप्यसकृत्सहैवाहारमभुत्वहि । इद हि यदा स्वत पाक विधाय प्रतिसप्ताह सप्तदशशिलिङ्गद्रव्यव्ययेन जीविकामह निरवाहप तस्मिन्नवसरे सवृत्तम् । पचिदवसरेषु तस्य कोप्टमहमगच्छम् । कदाचिस एव मे कोप्टमागमत्। आङ्ग्लेयरीत्या पाको मया निप्पायते स्म । स तु स्वदेशपाक विना न ह्यतृप्यत् । 'तुवरीदल'वर्ज तस्य वृत्तिरेवानिर्वाह्या भवत् । कदाचिदह गार्जरप्रभृतिभिप निरवर्तयम् । तदा स प्राह-अहो शोच्या तव रुचिरिति । स एकदा कुतश्चिमुद्गउ सम्पाद्य निप्पन्नपाक मपार्श्वमानीतवान् । तद्भुक्त्वा मम सन्तोष समजनि। तदा प्रभृति विनिमय प्रारभ्यत। मया निष्पादित रुध्यमाहार नीत्वा तस्मायदाम्। स्वेन निष्पादितं स आनीय महामदात् ॥ अस्मिनासरे कार्डिनटमेनिंगमहाशयस्य रयातिर्विश्वजनीनाभवत् । जॉनवर्स-कार्डिनल- मनिंगमहाभायो प्रयनविश समुद्रतीरस्पटीयकर्ममराणामामह शीघ्रमुपशान्त ·नापयणहेमचन्द्रः आसीत् । विदेशराज्यप्रधानमन्त्रिणा डिझरायेलिमहाशयेन कृता कार्डिनलमनिंगमहामागस्यार्जन- गुणप्रशंसामहं नारायणहेमचन्द्राय न्यवेदयम् । तदापर्ण्य स प्राह - तर्हि महामानमेनं दष्टुमिच्छामीति ॥ 'स तावन्महामनुप्य. । कयं वा त्वया द्रष्टव्य. स्यात् ।' 'कि निमित्तम् । सर्वमह जाने । मन्नाम्ना तव हस्तेन तस्य पत्रमेकं टेखयितव्यम् । तत्र च " अहमस्मि अन्यकर्ता । लोकसभ्युदयाय भवद्भिरनुष्टितकार्यनिमित्तगौरवं मुखत मूचयितुमहमा- शंसे” इति निवेदय । ममाालभाषाया अनभिज्ञवात् द्विभाषी त्वं सहनेतज्य आपतित इत्यपि लिख' इति ।। अथ तस्याहमुक्तरीत्या परमेश्मलेखिपम् । द्विवदिनाभ्यन्तर एत्रामुफस्मिन्काठे युवाभ्या- महं द्रष्टव्य इति तसकाशापत्रमुपागम्त्। उभावपि तदर्शनाय प्रातिष्टावहि । अन्यदर्शनाय गमनप्रसन्ने यो धारणीय कनुकायाकल्प. स मया धृत. । नारायणहेमचन्द्रस्तु यथास्थितमतिरेन । स एव कचकः । तदेवाप्रपदीनं च । इदमुदिश्य तमेनमहं परिहसितुं प्रवृत किन्तु स एव मा हास्यास्पदं विधाय प्रायोचत-यूयं नागरिका. सर्वेऽपि भीरुका. । न खल्ल महा मान. पुण्यस्य वेषं विलोक्य तस्य योग्यता परिमिमते । तेपा हि दृष्टि पुरुषस्य हृदये निविष्टा माति - इति ।। यादावामुपविष्टौ तावदेक वृशोन्नतो वृद्ध उपागयावयोर्हस्तलाधरमदात् । नारायण- हेमचन्द्रात्तमे समयोपयत्-- 'नाहं श्रीमता कालमपहर्तुमिच्छामि । श्रमको वृत्तान्तो मया बहुधा थुनः । इदानीं लब्धसन्दर्शनोऽहमेतावद्विज्ञापयितुमामोऽस्मि यद्वाग्रहाणा कर्मकराणा पक्षमवलम्व्य श्रीमद्धि- रनुष्टितासकार्यादस्माकमखिलानामानन्द समजनीति। महामोपसर्पणं तसन्दर्शन च मम हि सम्प्रदायः । अत एव श्रीमतामयं परिश्रमो मया दत्त ' इति ॥ तदेतत्तेन गुजरातीभाषयोपन्यस्तस्य भाषान्तरमिति न मिल पृथग्यक्तव्यम् ।। कार्डिनलमहाशयः प्रयाह--- भवदागमनेनासन्तुष्टोऽस्मि । मवता लण्डननगरे स्थितिरनुकूला स्याटम्यजनाना च परिचर्य भान्तः सम्पादयन्तीयहमाशसे' इति ॥ एवमुक्त्वा समुन्यितः सन्नावां व्यसर्जयन् ॥ एकदा नारायणहेमचन्दः केरलमेफ वास परिधायाभ्यन्तरकसुरमात्रधारी मदीयावास- स्यानमुपागमत् । गृहस्वामिनी द्वारमदाय्य चरिता झटिति मपामुपपाय (एपा हि नया । नारायणहेमचन्द्रस्यापरिचितासीन्) मानस्यपरषिदुश्मत्तो मान्त एमागन इति । ततोऽहं द्वारदेशं गता नारायगनचन्दम्य दर्शनाद्विस्तिोऽमान् । तस्य देर- मालोक्य प्रनितिन्द्र आसन् । तस्स मुग्योपरि सामान्यतः सटा परिदृश्यमनं मन्दम्तिमे दिना नान्पत्किचिदलपत ।।

·६० सत्यशोधनम् 'वीच्या बालकास्त्या परिचट्य पचिनोपारवन्'। 'ते पुनर्मामधारन्त । फिरवनादतास्ते मया तूष्णीमासन् ।' कतिपयमासान् लण्डननगरे स्थित्या नारायणहेमचन्द्ररता. परिसनगरीमगात् । तर मञ्चभाषा शिक्षितुं मेञ्चपुस्तकाना भाषान्तराणि क्तुं चोपाकमत। तहतानुपादपरिदशोधन- पर्याप्ता फ्रेञ्चभाषाया मया व्युत्पत्तिः पूर्वमेव सम्पादिताभूत् । अतस्तं परितुमसी मामदात् । न चैप ग्रन्थस्यानुवाद. पर तसाराशमानमासीत् ।। अथामेरिकाखण्ड प्रतिगमनाय कृतं स्वनिश्चय च स पर्यपूरयत् । अधस्तनयि प्रयाणानुज्ञापकपत्रमविगन्तुं तस्य महान् श्रमो जात । अन्तरीयमेश्मान्तरकाञ्चुकमेकं च धृत्वा संयुक्तसंस्थाने बहि सञ्चरमाणस्य तस्योपर्यधिकारिण सभ्येतरवेपपरिग्रहापराधनिमित्तं व्यवहार- मचालयन् । पर्यन्तेऽसौ पर्यमुच्यतेति स्मरामि ।। त्रयोविंशोऽध्यायः महावस्तुप्रदर्शनम् नवत्युत्तराष्टादशशत ( १८९०) तमे क्रिस्तीयाब्दे पेरिसनगरे महावस्तुप्रदर्शनमचलत् । अस्य सजीकरणाय कृतानामगाधसंविधानाना वृत्तान्तो मयापठ्यत । पेरिसनगर द्रष्टव्य- मितीच्छा प्रबला ममासीत् । तदेतस्मिन्नवसरे तत्र गमनं स्पृहणीयमित्यचिन्तयम् । प्राय. षट्छत हस्तोन्नतं कालायसमयमेफिलनामक गोपुर तत्र प्रदर्शने जनस्तोमाकर्षक मुख्य वस्त्वासीत् । नूनमासनितराण्यपि यहूनि लोकमनोहराणि वस्तूनि । किन्तु सर्वापेक्षया गोपुरमेव प्रधानम् । यतस्तापत्कालपर्यन्तमेतावदुशायशालिभानस्य निरपायिनी घटना न शक्येति लोको हि मन्यते पेरिसनगरे शाकाहारस्य भोजनशालैका मया श्रुतपूर्वा । तत्रैकस्मिन्कोष्ठे वसति गृहीत्वा समदिनान्यवसम् । अल्पाल्पव्ययेनैव मया सर्व निर्वाहितम् । पेरिसनगर प्रति प्रयाण तत्रत्यदर्शनीयवस्तनामवलोकनमित्यादि सर्व तथैव मितव्ययेन निरवतीयम् । एतदवलोकनसौकर्याय तनगरस्य चित्रपटमेक वस्तुप्रदर्शनस्य विवरणपत्रमेक च हस्ते वृत्य बहश पादचारेणैर पय- ऋमिपम् । महाीधीनामितरद्रष्टव्यमुख्यस्थलाना च मार्गदर्शकास्तत्र बहनोऽनिधन्त । वस्तु- प्रदर्शनस्य महापरिमाण तरयास्तुना वैविध्यमित्येतन्मुक्त्या नान्यत्किंचनेदानी मम स्मृतिपथे वर्तते । एफिटगोपुर मया द्विर्वा निर्वा समारोह । अत एव तद्गता स्मृति. स्पष्टतरा विलसति ।

·महावस्तुप्रदर्शनम् तस्य प्रथमान्त.स्थाने विश्रान्तिगृहमेकमासीत् । अत्युन्नतप्रदेशे मया कृतोऽन्यवहार इति विकल्यनादामपरितोषमीप्सुस्तत्राहं सप्तशिटिङ्गमितद्रव्यमाहारार्ये व्यपक्षिपन् । पेरिसनगरस्य प्राचीनाः स्तदेवालया अद्यापि मे स्मृतिमवगाहन्ते । तेषां चैमवं निरपायिनी शान्तिश्च कटाप्यविस्मरणीये स्तः । नोटमहत्येतदात्यस्य देवालयस्याहृतं शिन्य- चातुर्य तदन्तरलरणाय मूहमखचितानि चित्रकर्माणि च चिरस्मरणीयानि भवन्ति । एतादृश- स्वर्गीयदेवालयनिर्माणे रक्षान्तरद्रव्यं व्ययीकृतवतां हृदयेववश्यमेव देवभक्न्या जाग्रन्या भवितव्यमिति तटाहमचिन्तयम् ।। पेरिसनगरस्य चाकचस्यदम्माडम्बरानधिकृत्यानेफशो मया वृत्तान्ताः परिताः । तत्र वीथ्यां वीप्यामेतन्निदशनं विस्पष्टमाटश्यत । किन्तु देवालयास्तैरसंस्पृष्टा इति व्यक्तमवगम्यते स्म । देवालयं प्रविशनेव जनो बहिर्विजम्ममाणं सम्भ्रमं कोलाहलं च सयो व्यस्मरत् । तत्र पत्रिकन्या- विग्रहस्य पुरस्तानमन्तं जनमवलोक्य सयः परिवृत्तशीलः स्वयं मक्या गौरवेण च वन्त स्म । एवं नमस्कृतिः प्रार्थना च केलं मूढभत्तेजृिम्भितं सर्वथा न भवतीति तदानीं मे मनसि समुदितो भावः क्रमेण स्थिरः स्थिरः समजनि । पवित्ररत्याविग्रहस्य पुरस्तादवनतशिरसो ये भक्तिशीला न खल्ल ते केवलममृतशिलामपूजयन् । किन्तु तेपामामा नैनमक्तिभरण परिष्टुतोऽभवत् । ने खलु शिलामूर्तिधरमीश्वरमर्चयन्त न पुनः शिलाविग्रहमात्रम् । एवंविधपूजनेन भगवतो महिमान- मेते सुतरामुकर्म प्रापयन्न मनागप्यपर्पम् - इत्यादि भावनापरम्परा ममनस्याविरभूत्रन्निति स्मरामि ॥ एफिलगोपुरमधिकृत्य कियन्ति चिद्वचनान्युपन्यसिनुमिच्छामि । तत्साम्प्रतं कयमुपयुज्यत इति न जाने । तदात्वे तु भूयोभिर्बहुधा श्लाघ्यमानम्तिरैश्वसुतरा तिरस्क्रियमाणनहमशृणवम् । तस्य तिरस्वतगामग्रेसरः 'टॉन्स्टॉय' महाशयः । सचत्रमाह - एफिल्मोपुरं मनुष्यस्य मूर्खताया वृहदान्टनं न पुनस्तदीयं विवेकचिमिति । किं चायनियं किल बादमस्तोत्--- " मादकद्रव्येच तमाग्नुपरस्त्यन्तटोपात्रहम् । यदनेन दासीकृतः पुरयो मद्यपायिनोऽप्य- धैर्य जनसन् दुव्राननुष्याप्यते । मयं हि मनुष्यमुन्मत्तं करोति । तमाग्बुएनं तु तस्य बुद्धि व्यामोह्य तं व्योमप्रासादरचनायां प्रेरयति । एफिलगोपुरमेवंविधप्रेरणानुमारिणा मनुष्येग निर्मि- तानां वस्तूनामेस्तमन्"---इति ॥ गोपुरेऽस्मिन् कलाकारालं न किंचिदृश्यने । वस्तुप्रदर्शनस्य रामगीयरमनेन कपमपि वृद्धिम्गादिति वक्तुं न शक्यते । इदनमसाधारणपरिमाणं च वस्विति जनाः सशस्तःशंना. रोहणकुतूहडेन समापान्ति स्म इदं वस्तुप्रदर्शनस्पैक कीटनझमासीन् । अस्मामु याद्वारभार- स्सापति श्रीदनान्यस्मानाकर्षन्ति । चारुचत्यमानि वस्तुनि यदानानाकयुस्तहि सर्वे वर्य वाटिंशा एस न्तव्या इति हि समययितुमिदं गोपुरं समीचीनो दृष्टान्त हर स्थिनम् । पनावंदे- वास्य सार्यस्यमिति वक्तव्यम्।।

·वा सम्पादित च्यारिस्टरूपदम्-ततः किम् एतादृशपानभोजनादिकं न्यायवादित्वयोग्यतासम्पादनाय कयं विद्यार्थिना- मुफ्कारकममूदिति मया नाज्ञायत । न चाद्यापि जायते । पुरा कस्मिंश्चिकाडे स्थितेषु स्वल्प- समस्याकेषु विद्यार्थियु भोजनावसरे विद्यामन्दिराध्यापकैः सह क्याटापप्रसङ्गायावकाशो लभ्यते स्म । उपन्यासास्तदा प्रचेलः। तदेतत्तेषां न केवलं प्रपञ्चदानोपकारकं संस्कारविशे- पोन्पादकं चासीदपि तु तेया वाक्पाटवं च विश्वसमगच्छत् । आस्माकस्थितिकाडे तु समेतक- सम्मात्र्यमासीत् । विद्यामन्दिराध्यापकः स्वगौरवसा दृरानुपाविगन् । आचारेऽस्मिन् क्रमेणार्थवत्ता सापि तिरोदघे । किन्तु प्राचीनताप्रेमिणेब्लेण्टदेनायमाचारोऽद्याप्यरक्ष्यत । पाटझम. मुलम आसीत् । व्यारिस्टर्जन भोजनम्यारिस्टर् इति परिहासका व्यपटिशन्ते स्म । आसा परीक्षाणां फल्गुता सर्वोऽप्यवेदीत् । मम व्यासहसमये परीक्षायं चलति स्म । एका रोमनलॉविषयिणी (प्राचीनरोमनप्रजाधर्मशास्त्रम्) । द्वितीया कॉमन्लॉविषयिणी (आङ्ग्ल- देशस्यासनहीतधर्मशास्त्रम् )। योरेतयोः पृथग्भागवात् परीक्षार्य द्विचारमुपत्रष्टुं शक्यमासीत् । परीक्षार्थ पश्यन्न निश्चितमपि पुस्तकजातं न केनाप्यध्यायि । रोमनशास्त्रमरिकृत्य लघुटीका- सङ्ग्रहा अटम्यन्त । एतांसप्ताहव्यमानं चेङ्गण्टदेशस्य धर्मशास्त्रलघुसङ्ग्रहास्तु द्वित्रमास- मात्रं चाचीन्य परीक्षायामुत्तीर्णानहं दृष्टवानस्मि । न केवलं परीक्षाप्रश्ना. सुलभाः परं परीक्षका अप्यौदार्यमदर्शयन् । रोमनटॉभागे शतस्य पञ्चनवतिमारभ्य नवनवतिर्जनाश्चरमपरीक्षाया च शतस्य पञ्चसप्ततिर्वा तत: किंचिदविका वा विद्यार्थिनः समुत्तीर्णा बभूवुः । तस्मान्परीक्षाया पराजयभीतिरन्यल्पासीत् । किं चैषा परीक्षा वसराभ्यन्तरे न केवलं सकृदेव परंतु चतुर्वार प्राचलत् । इंसुलभायाः परीक्षाया दुस्तरत्वं कम्यापि न सम्भाव्यते स्म ।। रित्त्वहं स्वयमेव ता दुस्तरामाल्ययम् । परीक्षाय निर्दिष्टानि पठ्यपुस्तकान्यशेपाय- प्यध्येतुकामोऽभवम् । तेयाम्नध्ययनं प्रतारणेति मया व्यचिन्ति । एतदर्थमधिकद्रव्यं व्ययीकृत्य पुस्तकान्यक्रेपि । रोमनलॉशास्त्रे लॅटिनमापायामेर शिक्षितव्यमिति निरचेपि । लण्डनमेट्रिक्यु- लेपनपरीक्षार्थ या मया शिक्षिता लॅटिनमापा साथ मे बहूपयोगिनी जाता । परिश्रमोऽसी न ऐशतोऽपि व्योऽभवत् । दक्षिणामिलादेशे सन्नरचटकम व प्रचाति । तस्मादेतदन- बोधनाय प्रापठितं (प्रसिद्धरोमनधर्मशास्त्रप्रणेनुः ) जस्टिनियनमहाशयस्य पुस्तकं मम वढूपरक संवृत्तम् ।। इट्टेण्टदेशस्य धर्मशास्वनियमानां समप्रपटनाय नवमामपर्यन्तं मया सम्यक प्रपसिनयमभूत् । यतो अमात्येन प्रणीनं कॉमनटॉपिपपप्रतिपादकं पुस्तकं पद्यपि रसनयं तथापि तम्य वृहत्तरवान्महान् कालो व्यपेश्यत । स्नेलाग्येन प्रणीत 'दक्विटि 'पियप्रतिपादक पुस्तकं यद्यपि मनोरनकं तथापि दुसमोपमासीत् । व्हाइट-ट्यूटरहन्येनहाल्पयोर्मुम्पयहारा- मियान पुग्नक (अम्मिन् पनिाये व्यवहारा परी गये पट्या कविता ) कुन्जन्क पिज्ञानजनक चासीत् ।।

·चतुर्विशोऽध्यायः सम्पादितं व्यारिस्टर्पदम्-ततः किम् मम विदेशगमनोदेश्यं व्यारिस्टपदावाप्तिः। तदेतदधिकृत्य मया नाद्यापि किमपि प्रस्तुतम् । तदिदानी तसम्बद्वाना नियताचिद्वचनानामिहोपन्यासायावसरः प्राप्तः ॥ प्यारिस्टरपदावासये नियमदर्य प्राक्प्रयितव्यमासीत् कसकालमण्डलपूर्तिः परीक्षोत्तरणं चेति। तर वसरश्चनुर्मघटनाममः । ईशि द्वादशमण्डलानि (तया च त्रीणि वाणि) मयातिवाहयि- सव्यान्यासन् ।मण्टलातिवाहन नाम भोजनार्थ गमनम् । प्रतिमण्डलं चतुर्विशति भोजनानि दीयन्ते स्मातेपा पट्स्यपि वास्माभिरवश्यमुपस्थातव्यमासीत् । भोजनार्थ गमनमित्येतस्य तत्र यत्किंचिद- चश्यमेव भोक्तव्यमिति नार्थ किन्तु नियतकालं तर संनिधाय भोजनसमाप्तिपर्यन्तमयस्थातव्यमिति । प्रायेण सर्वोऽपि तदानी जग्निपीतिप्रसतोऽभवत् । भोजनं प्रशस्तमासीत् । पानाय च मद्य- मुत्तमं दीयते स्म । एतयो. कृने व्ययः सार्धद्वयासार्धत्रयं शिलिङ्गनाण्यानाम् । मूल्यमिदमन्य- ल्पमिनि तर गण्यते स्म । यतोऽन्यत्र भोजनालये मद्यस्पैकस्यैव तावानयों व्ययीकर्तव्य आसीत् । भोजनव्ययापानव्यपस्याधिवयं नाम हिन्दुदेदोऽस्माकं - अनागरिकल्वे सति-अत्यन्त- माश्चर्यमेव । विदेशागमनोत्तरमादौ तदेतद्विलोक्य नितरामहमदूये । कयं वा जनो मयस्य कृते द्रव्यमेतावत् क्षपयितुमुत्साही भवतीति विस्मितोऽभवम् । पश्चादस्य भूतार्थो मयावगतः । अनेकदा एवंरिय भोजनेषु न मया किंचिदभुञ्यत । यतस्ता मदुपयोज्यं पिष्टापूपः पफ आयन्दः योशरदो' येन्यतारमा सम्यते स्म । आदौ मसमेतनारोचत । किन्तु पचास- खातरचर्मम पदार्थानितरानयोल्योगहारयितुं धैर्षमागतम् ॥ शिवाधिभोजनापेक्षया बेन्चरइत्येतदारयानां रियामन्दिराभ्यापसनामाहारः प्रशस्पतरोऽ. भार। मया सह कश्चन पारसीरियाची स्थितः । सोऽपि शाराहारी । उनी मिलिया विधा. मन्दिराप्यापरानामहारमार्गता. मायादारणामुपयोगाप सम्भारा. प्रदानच्या इति प्रार्थयारहि । मयं प्रापना गरा जाता । उपनाध्यापसना भोजनाप्रपीटादाराभ्यां पक्शामफगादिक. महरीपन ॥ गमा मीना पांविधानिमपस्य पाचपो दायने रम। हरिजन को प्रमाणित मा प्राप्तत । पतरना प्ररि मारिसर मयि सुपारी प्रगामे काममा प्रतिनीम्या गती महागत निदर्तन । माम मि मानुन अतएर सम्मान म्न गरी मागतमा नि ६ मममममा मलानी || - ·सत्यशोधनम् 'विलियम्स-एडबई'इत्येतदाख्ययो स्थिरस्वविषयप्रतिपादकौ अन्यौ 'गुडीव' इत्यायस्य चरस्थविषयको ग्रन्थश्च पठितुमतीव रमणीया आसन्। पिलियम्सप्रणीतो ग्रन्थस्तु कादम्बरीव रोचते स्म। एतदधीयानस्य मे न हि लेशतोऽपि जिहासा समजनि । हिन्दुस्थान प्रत्यागतेन मया परमसतह- लेन समधीतं यत्पुस्तक स खलु 'मेइन'इत्येतदाख्येन प्रणीतो हिन्दुधर्मशास्त्रविषयको प्रथ एक एवेति स्मरामि । किन्तु हिन्दुस्थानस्य शासननियमानधिकृत्य लेखितुं नायमक्सर ।। अहं परीक्षयोरत्तीर्णोऽभवम् । एकनपत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्रतमे कैस्तशकाब्दे षष्ठ- मासस्य दशमदिवसे व्यारिस्टर्पदमत्रापम् । एकादशे दिवसेऽहमिझलेण्डदेशस्य हाइकोर्टास्य- प्रधानन्यायस्थाने न्यायबादिश्रेण्या प्रवेशितोऽभवम् । द्वादशे दिवसे हिन्दुस्थान प्रति विदेशत प्रास्थिपि। एवमधीतविद्यस्यापि मम निस्सहायता च भीतिश्च दुरन्ताभवत् । आत्मनो न्यायवादि- कार्यचालनक्षमवे मम विस्रम्भ एव नासीत् ।। तामेता मम निस्सहायतां वर्णयितुं पृथगध्याय एवावश्यक ॥ पञ्चविंशोऽध्यायः मदीयमितिकर्तव्यतामूढत्वम् व्यारिस्टर् इति नामल्यातिरनतिक्लेशेन तावत्सम्पादिता। न्यायवादिकार्यनिर्वाहतु क्लिटतरोऽ- टश्यत। अधीत-धर्मशास्त्रेणापि मया व्यवहारचालनमद्यापि न शिक्षितम् । व्याहारसूत्राणि पद्ययुसाहशालिना समधीतानि तथाप्येया कार्येषु विनियोगो मया नाभ्यज्ञायि । निजस्व तथा घुपयोक्तव्य यया परस्वस्य हानिर्न सम्भवेदिन्येतत्तादृशमेक सूत्रम् । किन्तु व्यवहारे मदीयकार्यिकस्य ययानेन प्रयोजन स्यात् तथा तदुपयोजनरीतिर्ममाद्यापि न विदिता । एतन्सिद्धान्तसम्बन्धिनो मुग्न्ययवहारा यद्यपि मया पठितास्तथापि तच्छिमाज्ञानमुत्तरत्रकार्येषु चिनियुञ्जीयेति मम धैर्य नोदपचन ॥ अपि च हिन्दुस्थानसम्बन्धिना धर्मशास्त्रनियमानामहमयाप्यनभिज्ञोऽभवम् । हिन्दु- महम्मदीयधर्मशास्त्रयोस्तव नावाप्यधिगतमासीत् । व्यवहारपत्रिकालेखनमोऽपि न ज्ञात । तटेग्यनोयम प्रति प्रतिपत्तिमृट्टोऽभयम् ॥ श्रुतपूर्व हि मया यत् सरफिरोजशा- महेतामहाशयो न्यायसभाया सिंहबर्जति स्मेति । ईदृशी शक्ति कपमनेन विदेशे सम्पादितेति मन मानसमचित्रीयत । तसरा न्यायगदप्रागल्भ्यमस्मिन्नन्मनि मया नैर सम्पावत इत्यह- ·मदीयमितिकर्तव्यतामूढत्वम् मबेटियम् । इदं तावदास्तान् । परन्तु वठ्यान्सन्देहो मामवाधत यन्याययादिवृत्तिमवन्टम्य्य स्वनीविकामयहं सम्पाटययं न वेति ॥ च्यारिस्टपरीमार्यमधीयानस्यैव में मानसमीदृशैः मंशयसविलीभवति स्म । कष्टमिटमासेषु केचिन्यवेदयन् । तैपामेकः प्राह दादाभाईनरोजिमहाशयम्पात्र बुद्धिवादोऽ वेष्टव्य इति । उक्तमूर्व हि मया यद्विदेशं प्राप्तस्य मम निस्टे दादाभाईमहागयं प्रति लिखिन के परिचयपत्रमासीदिति । तदन्तमम बहोः पालादनन्तरमुपयुक्तमभृत् । परन्तु दर्शननिमित्तमता- शमहापुरयाणामुपरोधकरणे नाहमधिकारीन्यहमचिन्तयन् । ततोहं यदा कदाचित्तटीयोपन्यास- प्ररणाय गन्त्रा कचिमन्दिरकोणे स्थिचा तन्ननिमानेत्रपूरं विटोक्य तदुनिमानसर्गरं निशम्य तृप्तः सन्प्रतिन्यवर्तियि । तेन विद्यार्थिमिः सह गोष्टीवन्धान संस्थारिता काचिमटल्य- वर्तन । तन्मण्टन्याः समामेटनावसरे गन्त्रा तेन विद्यार्थियु प्रदर्ग्यमानमाटरं विद्यार्थिना तरिम्न् गौरवातिशयं च प्रत्यक्षीकृत्य प्रमुदितोऽभवम् । अथान्त धर्यमवष्टम्य परिचयपत्र प्रदर्य तस- मीपमगष्टन् । भरता यथेष्टकालमागत्य मदमिप्रायो गृह्यतामिति स मामवीन् । परन्त्रवाशोऽय मया न पटाप्युपायुज्यत । अन्यन्तमपरिहार्यप्रसङ्गेष्वेव मया तस्य काटःक्षेपणीयस्तदन्ययाकरणेऽहं दोपभाग्भवेयमिन्यहमचिन्तयम् । तस्मान्मुद्दा वोधितोऽपि तद्वाक्यानुरोधेन मदीयमहटानि तस्मिन्नवसरे महापुग्यस्याने निवेदयितुमवीरोऽभवन् । अयमेव मुद्दन् (अन्यो वा न जाने ) फेटरिकषिक्टमहाशयो वरं मया द्रष्टव्य उन्यसूचयत् । यययसी प्राचीनताप्रेमिपक्षीव- स्तयाप्यय भारतीयविद्यार्थियु निष्कलका निस्वार्थी प्रीतिमवनात् । वहतो विद्यार्थिनम्नस्य बुद्धि- बामन्विच्छन्ति स्म । अहमपि तदर्शनावसर प्रार्ययपरमेकमटिगम् । स च प्रतिपयका निर्दिष्ट- वान् । तदर्शनाबसरस्तावकटायविम्मरणीयो भवति । स किल मा निज मुदमित्रापश्यत् । आमनो हसमुख्न मन नैराश्यमद्रास्यत् । अय तेनोनम् - "सगापि फिरोजशामहेतामहागयतुल्येन मविनयमित किं भवान्मन्यने । तम- दृशो बन्दीनसाश्च जनो दुर्लभः। माधारणन्यापत्रादित्वं तचासीनधिकाटना नाश्त हयेतनिश्चितमवेहि । प्रामाणिरत्वकार्यशीयमपन्न. पुन्पो न्यारवाडी भूग स्वीविरं मम्पादयितुमठं भाति । न हि सर्वेऽपि व्यवहारा जटिटा भवन्ति । भवतु । नहि ताक्यानि पानि मनान्यविषयगि पुस्तानि त्वमानानीतीति ।" म्या परितानि नियन्येर पुन्तरानि तन्नै न्यवेदयम् । स तदारर्य किंचिदिन मनाया ममददयन । तत्तु भणमारमेर । ताग्य तम्य मुपे हास्यरेगा. प्रादुरभूरन् । अय सोयीत्- "जाने तर गम् । यत्ययाचीनं तदन्यन्नन् । किंचानुनबन्यो नि । त स्निग न्यायपातिशयं न हि चउत । हिन्दम्यानम्य चरित्रमरि दया न पटिनन । न्यापाटिना मनुययभावादिन भक्तियन् । पुपम्यानिकगात् तम्बानमनिगमकी ।

·सत्यशोधनम् सणापि भारतीयेन हि दुस्थानेतिहासज्ञेन भाव्यम् । अस्य च न्यायादित्वस्य च साक्षात्सम्बन्धाभावेऽपि तद् ज्ञान तनावश्यकम् । के मॅलेसनमहाशयाच्या प्रणीत सप्तपञ्चाशदधिकाष्टशतोत्तरेकमहम्रतमे नैस्ताव्दे सवृत्तस्य प्रजापिप्रयस्य चरितमपि न हि त्वयापाठि । तत्पुस्तपमयेर सम्पाद्य पठितुमर्हसि 1 किं च लोकसभापरिज्ञानार्थमन्यदपि पुस्तकद्वयमपीप्वेति ॥ गत पुस्तम्द्रय नाम लॅवेटर - शेमलपेनिक्दत्येतदाख्यमहाशयाभ्या सिरचितो मुखसामुद्रिकौ ग्रथौ । एतन्महनीयमित्रोपतिर्मम चिरस्मरणीयाभवत् । तत्सन्निधौ यद्यपि मे भीति दूरीभूता तथापि तमापृच्छय निर्गतोऽह पुन पर्यापुरिताऽभवम् । आकृत्या मनुष्यस्य योग्यता कयमग तव्येति प्रश्न मनस्याटोडयस्तत्पुस्तस्य प्रयनुचि तयश्च गृहमगच्छम् । परेचुर्लेवेटरमहाशयस्य पुस्तक- मोपि । शेमल्पनिकप्रणीतपुस्तकमापणेषु नालभ्यत् । लॅवेटररिरचितो ग्रन्थ स्नेलप्रणीत पुस्तकादपि क्लिष्टतरोऽरक्ष्यत । तत्र मे पिपटिपापि न जाता । शेक्सपियर महाकवेराकृतिविशेषानुसन्धानमार्पम् । तथापि लण्डननगरस्य घण्टापथेषु सञ्चरमाणाना शेक्स- पियरव्यक्तीनामभिज्ञाने कुशला शक्तिर्मया नाध्यगम्यत | लोटरस्य पुस्तम मदीयज्ञान किमपि नानर्धत । पिंकटस्य बोधनाभ्य सम्पादित प्रयोजनमत्यल्पम् । किन्तु मयभिमानविशेषान्निाजविल्स मन्दहासस्तदीयो मम मनसि निरूटो ऽभवत् । न्यायवादी भूत्वा जीविमा निर्वाहयितुकामेन फिरोजशामहेतामहाशयस्य प्रतिमा मेधा योग्यता च नापेक्ष्यते । प्रामाणिकत्यकार्यक्षमत्वविशिष्टो जनो निर्वोद पारयतीति य उप यस्तो बुद्धिवादस्तबाह अतितोऽभवम् । किं च ममेतद्गुणद्वयोपेतत्वान्मम हृदये किंचिर्यमजायत । विदेो के - मॅग्सनप्रणीत पुस्तकम येतु नापारि । कितु प्राप्तेऽवसरे तपटितव्यमिति निश्चितत्वादक्षिणानिसादडो तदपटियम् ।। एर नैराश्येन सह किंचिठास्थामपि प्राप्य 'आसाम' इयारयनौकायानेन मोहमयीनगरोप काण्टमासादयम् | नामावधनस्थाने जलधिस्टोरकल्ोरमयोऽभवत् । तदह द्रोण्या तीरमध्यगमम् ।। इति श्रीगान्धिमहामन सयशोपनाएयायामामस्थायां प्रथमो भाग समाम ·द्वितीयो भागः ·प्रथमोऽध्यायः श्रीमान् रायचन्दभाईमहाशयः मोहमयीनगरे प्रचण्टवात समुत्थित इति पूर्वाध्याये मया यरूपि । आगलपष्टसप्तम- मासयोहिन्दुसागरे नायमपूर्व सम्भव । एडननगराधावन्मार्ग जलघिरटोलमटोलमय आसीत् । प्रायेण पथिका सर्वेऽपि रग्णशयिता अभूपन् । अहमेक एप निरातटस्तरङ्गाघातविलोकनकातुरेन नोकाबहिर्वेदिकाया समुच्छल्तिशीरप्रहारानन्दमनुभक्नवास्थिपि । प्रातराहारसमये मया सहैमो पा द्वौ वा वर्तेते स्म । जरूपरि यवागरपक्षिप्ता मह्तावधानेन शराबमूलपरि विन्यस्य चयमभुजहि ।। वाह्योऽय प्रचण्टवातो मदीयहृदयान्तर्वर्तिनश्चण्टमारतस्य सूचसोऽभवत् । किन्तु यथा बाह्येन तथैवातरिकेनापि मदीया शान्तिरविप्लुतैर स्थिता । कुलजनादुपटवस्तु प्रत्यक्ष एन (प्रथमभागस्य द्वादशाच्यायोऽवलोक्यताम् )। न्यायादिकृत्य निर्वाहचि ता पूर्वमेव निरूपिता । किश्च केयाचित् सुधारणानामारम्भक्रम पालोचनीय आसीत् । न केवलमेतावन्मानमेव परन्तु ममाद्याप्यविदिता क्लेशपरम्परा मा प्रतीक्षते स्म || नौकानिवेशस्थानमुपप्राप्तस्य मम स्वागतानुयोगाय मदग्रज पूर्वमेवागत्य तत्र स्थित ।त्न फिल टाक्टरमहेतामहाशयतदग्रजयो परिचय पूर्वमेर सम्पादितोऽभूत् । टा० महेतामहाशयेन सोपरोध सहारस्थान प्रार्थितासन्नग्रजद्वितीयस्तट्टसतिमेवागन्छम् । एपमानयोनिदेशे सम्प्रवृत्त परिचय स्वदेशेऽस्मिन्वृद्धिमासाद्य कुटुम्बयोरभयोरपि शाश्वतमैत्रीरूपेण परिणतोऽभयन् ।। गग मातुर्दर्शनेऽह कातर इवाभूनम् । सा मा प्रत्युद्गम्यारिङ्गितु न जीनतीस्थितेति न मे विदितमासीत् । तमेन दु खोदन्तमिदानी मे न्यवेदयन् । यथाचार सूतपन्नानमारि । मम जननी मदीयविदेशस्थितिमालातर एन पञ्चाय गताभूत् । तन्निमित्तशोरामिपातो मा विदेशपर्तिन मा स्पाक्षीदिति मदनजेन तद्वृत्तान्त पूर्व मे न निवेदित । पवादद्यनिदिनेऽपि तस्मिन्न मन्दीभूत म दुग्याभिघात । परत्तदास्ता तत्तानुनधास्नम् । पितमरणनिमित्त दु ग्रापेक्षया गरीयानभून्ममाद्य दृढ़योटेग । भूयस्यो मनसि कन्पिता द्याशा विघटिता बभूवु । फितु वृत्तमेतदाकार्य रोदनकन्दनादिक नाहमार्पम् । यदृशो नेत्रा प्रतिरोऽपि शतोऽभवम् । यथा मातुमरणासम्भवे तथैवात प्रभृत्यपि जीनित्यानि नियिमुपागम इत्येत मया । स्मयते ॥

·७० सत्यशोधनम् डा० महेतामहाशयद्वारा मया के पाचिन्मित्राणा परिचय सम्पादित । तेषामेमरतद- ग्रजो रेवाशरजगजीवनमहाभाग । आफ्योर्याजीरस्थायिनी मंत्री समजायत । किन्या पिशवतो यो निरूपयितुभिष्ट स फिल 'कविरायचन्द ' अपरार यस्य श्रीरायचन्द्रमहाशयस्य परिचय । सर डा०महेतामहाशयस्य कास्यचिदग्रजस्य जामाता । स च रेसाशवरजगजीवननाम्ना प्रचलद. नाभरणपणियायामशहरोऽभवत् । तदानीं तस्य वय पञ्चविंशतिसराधिक नासीत् । तथापि प्रथमदर्शन एव विद्वानय महोन्नतप्रतिरित्यसशयमदिपम् । शताबपानिनग्ररयातिरपि तस्यासीत्। तस्य शतावधानकौशल मया द्रष्टव्यमिति टा० महेतामहाशयो मामनो पयत् । यावती ममै रोग्यज्ञानसम्पत्तिस्तारती तकवेरने प्रमादय तदेतद्वाङ्मयमुच्चार्यतामिन्ययोचम् । कपिरायचद भाईमहाशयो येन मेण शब्दा उपयस्तास्तेनैव क्रमेण तान्पुनरुदाहरत् । सपा तदीयशक्तिर्मम विस्मयकारिण्यपि न मा मुग्धमश्रोत् । यत्तु मा मुग्धमारोत्तवृत्त पश्चान्मदनुभगोचरोऽभवत् । तच्च विशाल तदीयशास्त्रज्ञान विशुद्ध तदीयचारित्र तीत्रा च तदीयात्मसन्दर्शनेछ।। तस्य जीवित केवरमा मसाक्षाकारार्थमेवेति पश्चादहमज्ञासिपम् । तत्र भवतो मुक्तानन्दस्योक्तिरिय सर्वदा तन्मुस पर्तिनी तदीयहृदयभित्तौ चित्रिता चाभवत् । सा यथा - दिनकृत्येषु सर्वेषु हरिम प्रकटो यदा । मदीयज मसाफल्य भजेय निश्चित तदा ।। भक्तमुक्तानन्दसत्ताघटनामूत्रसन्तति । भक्तिमन्जनमन्दारो भगवान्हरिरेव हि ॥ इति रायचदभाईमहाशय परोलक्षरुप्यमाणा वाणिज्यमकरोत् । किं च रनपरीक्षायामय निपुणोऽभूत्। तस्य बुद्धिशक्तिमतीतो वाणि-यसम्बन्धी जटिल प्रश्न एव नासीत् । कित्वेतदादिक न हि तस्य जीग्नस्य मुख्योदेश्यम् ।ईश्वरसाक्षात्कार एवं तटीप्सित पुस्पार्थ तटीयनिषद्यादेखन पीठस्योपरीतरवस्तुमि सह यत् किमपि धार्मिकपुस्तक च दिनचर्यापुस्तक च सदादृश्यत । निरते व्यापारप्रसङ्गे धर्मप्रय वा स्वकीयदिनचर्यापुस्तकवास हस्ते करोति स्म । तस्य लेखनेषु प्रकटिताशस्य भूयान् भागस्तटीयदिनचर्यापुस्तमासमग्राहि । रक्षाधिकरुप्यफयापारविरामोत्तरक्षणमेर य पुरा सामनानरहस्यविचारारिलेसितमुसहेत तत्तादृशपुरपस्य वणियात्रता क्थ नाम घटताम् । म नून सयोपासक एप । एवमम्य निनयापारमव्य एपेश्वरोपासनाया लीनचित्तत्व मया न केवर मरहिगारमेर पर बनेक्श प्रयक्षीकृतम् । न पटाप्येन कचिदपि प्रमाद्यन्तमपश्यम् । मया तस्य वाणियमृगे वेतरनिधो या कोऽपि लाभ मम्भाव्यते स्म । तथाप्यह तसङ्गेन गाटमैत्रीमुखमर मृगम् । तदानीमह निरयोग यायवादी स्थित । तथापि तसनिहितेन मया सर्वदा धर्ममाहाम्य मपिनी यथा स करोति स्म । यद्यम्यहमपारेऽद्यापि नियनपस्थितो यद्यपि धर्मजिज्ञासाया में न तावदकट कुतृहर तथापि रायचदमाईमाशयेन यता वर्मोपन्यासा मद्रीय मन समापन् । तत पर धर्माचार्या मतप्रमुग्धा वहना यलोक्यम् । अयमतावलम्बिना गुरयोऽपि पनतो ·संसारणवशः मया दृष्टा । किन्तु न कोऽपि तेया रायचन्दमार्टमहागयव मम हृदयमापन् । अस्य वचनाय याहतगया हृदयमवगाहने स्म । यथास्य नीतिश्रद्धा तवाम्य उगाजपिपणापि नाविनादर व मननादयत् । तस्मादह याकमयाव्यानिननकट प्रासम्नमेव शरणमान्छन् । यद्यपि रायचन्दभार्टमहाशय पर मे मान्योऽभवत्तथापि मद्रीयदृदयमाटप न हित गुम्पीठमारोपयम् । तत् स्थानमद्यायनविष्टित भवति । अद्यायह गुल्मन्वेषयमाण स्थितोऽस्मि । आममाक्षाचारमुग्थ्यि गुरुपदगुरु पदेशयोहिन्दु धर्मेण यमहत्त्व प्रदिष्टम् ता में श्रद्वा विद्यते । गुरु बिना तत्त्वज्ञान न टन्यत त्यन्निन्वचनं मयागो महाविद्यन हन्यह मन्ये । ऐहिकज्ञानमुपार्जितुकामस्य पूर्णयोग्यताविहीनोऽपि शिक मयो भवति । आयामिकशिक्षण नु नेट सम्भाव्यते । अविगततत्व व गुत्पदमहति । अत एव सम्पूर्ण जननिद्रये नरन्तयेंग प्रयन आरश्यक । शिष्यो हि स्त्रयोग्यतानुम्पनेत्र गुरु लभते । सन्पूर्णताप्रानिकान सर्वोऽपि जन प्रय नमनन्त कर्तुमरिकारी नपति। तत्प्रयन्नस्य प्रतिष्ट स्वप्रयन या गेयमणिय नगरदायनम् ।। यद्यपि रायचन्दभादमहागयो महीयदृदयमण्टपे गुन्वेन न प्रतिष्टितम्तयाज्यय मे यया मार्गदर्शक सनवटम्बनप्रदोऽभूढिन्येतहने निम्पयियते । एतराडियाबय पुन्पा मीयजीवन पयमेकान्तत परिवर्त्य महन्तरामान पररशीचा यथा रायच दमादमागय स्वजान्ति- नसर्गात् टॉन्स्टॉयमहागय स्वकीयात् ‘पि विगटम ऑफ हेल्न र्टझ विमिन् यु. ( स्वाराय ता हृदय विद्यते ) इन्येनदान्यग्रन्यान् रस्थिन्महाशयश्च 'अण्ट पिम लास्ट ( सर्वोदय । इत्येनटाल्यामन्यात् । रमे वृत्तान्ता ययाम्ब वर्णयिष्यन्ते ।। द्वितीयोऽध्यायः संसारप्रवेशः ·કર सत्यशोधनम् भृतस्नान राजकोटमनयत् । ततस्तत्र बन्धूना समाराधनमकारयत् । तदेत न मेऽभिमतमासीत् । परन्तु मदग्रजो मय्यपरिमेयवात्सल्ययुक्तोऽभवत् । तस्मिन्नह तप्रीयनुरूपभक्तिमानासम् । तस्मादह तदिच्छामेव तदाज्ञा मयमानो यन्त्रवत्तद्रीयच्छ दानुनी प्रावर्तिपि । इत्य मे स्वजातिस्वीकारविचार पर्यरसानमगमत् ॥ बहिष्कारदायकपक्ष प्रमेष्टु न कदापि मया प्रयत्नोऽकारि । तत्पक्षस्य प्रमुखान्प्रति ममनसि कोधोऽपि नाजायत । तेषा माये मम द्वेष्टारोऽपि केचिदरिद्यत । अह नेपा मनागपि सन्तापमजनयन् पर जागरूक स्थित । जातिबहिष्कारसम्बन्धिषु कुलनियमे वहमत्यतमाहितोऽ भरम् । एतन्नियमानुरोधेन मद्रीयसन्धुजनस्य -श्वशुरस्य वा श्वश्रूजनस्य वा व्येष्टस्वसुर्ग श्याटकस्य वा--गृहेषु मम प्रवेशो न्यपि यत । तन्मया तदीयगृहे पानीयमपि न पीयते स्म । यद्यप्येते बहिष्कारनियममुरड्ध्य परोक्षे पानीय मे प्रदातु सञ्जस्थितास्तथापि सर्वलोकप्रत्यक्ष यदकार्यत्वेनागृह्यत तस्य पुन प्रच्छन्नमनुष्ठान न मेऽभिमतमासीत् ।। इत्थमप्रमादिन्या मम प्रवृत्या कुलजना क्लेशसम्भव प्रत्यरोधि । न केवलमेतावदेव पर त्वद्याप्येकपक्षीया यद्यपि नियमेन मा बहिष्कृत मन्यन्ते तथाप्यमीभिर्मा प्रत्यौदार्यमादरव सर्वदा प्रादर्शि । तै फिल मत्सकाशात्प्रतिफलमनपेक्षमाणमेदीयकार्येष्वसकृत्साहाय्यमकारि । इद मदीयतितिक्षाया मनोज्ञ परमिति भावये ॥ अह सर्वथा जाती स्वीकार्य एवेति यद्यह प्रयत्नकलापमचालयिष्य यदि चास्य कृते स्वकुल बहुधा भेदयितुमयतिप्ये तदारमत्कुलजनो मयेव प्रधर्पित सनिश्चितमेव प्रतीकारमारि प्यत् । एतेन विदेशापरावृत्तस्य मम स्वास्थ्यपतनकथा तावदास्ता परन्तु प्रयत्नकलापावर्ते सलग्नस्य बटुश कपटवृत्त्या व्यवहर्तव्यमापतिप्यत् ।। भार्या प्रति मदीया मन प्रवृत्तिर्नाद्यापि सुव्यवस्थिताभवत् । कृतप्रवासेनाप्यसूया तद्विप यिणी मया नाद्यापि पर्यत्याजि । अल्पाल्पविषयेवपि तत्सम्बद्धेषु सशयालत्व मम नाद्यापि न्यवर्तत । तस्मान्मदीयमनस्युपन्ना प्रत्याशा न सिद्धिमीयु । भार्या विद्यारती करणीया तत्पाठलेख- नाभ्यासे तस्या सहायोन मया भवितव्यमि यह समझल्पयम्। फितु मदीयविण्यासक्तिशादि दमशक्यमभृत्। मदीयदो सा कष्टभाजनी वृता । एकदाहमेना मातृगृह प्रारम् । पुनस्तत्स्वी करणापू महातमस्या सतापमजनयम् । स मम मूर्खनति पश्चादहमज्ञासिपम् ॥ वाडयाना शिक्षारम मुख्यवस्थापनीय इयहमचिन्तयम् । मम ज्येष्टामजस्य पुत्रा आसन्। मम विदेशमन्थानमा गृहे स्थितो य शिशु समे कुमार साम्प्रत चतुदेशीयोऽभवत् । निश्चितपूर्व हि मया यदेते वारया व्यायामाभ्यसनेन दृढकाया कर्तया सहैव मर्याभ्युदय प्रापणीयाश्चेति । तदेतदनुमोदित मम व्यंष्ट्रामजेनापि । प्रायेणाहमस्मिन्त्रिपये सिद्धमनोरथोऽभयम् । बारमाना गोष्टी मातीय प्रियाभूत्। अद्यापि ते सह परिहासतीटाभ्यासोमा रुढिमागत । यादानाम- सष्टि भरिनारमाति तदाप्रमृति मया व्यचिति ।।

·संसारप्रवेशः ७३ । आहारविषये सुधारणस्यावश्यकर्तव्यता मया स्पष्टमवगताभूत् । 'टी-कॉफीति द्वयमप्या- स्माकमन्दिरं प्रागेव प्रविष्टमासीत् । यावदहं विदेशात्प्रतिनिवृत्तस्तावदास्माकीनमन्दिरेऽपि विदेशीयवातावरणस्य प्रायिकस्थितिमिच्छन्मटीयाग्रजः पुरा कादाचित्कोपयोगीनि चैनभाजनानि साम्प्रतं नित्योपयुक्तान्यकल्पयत् । यानि मकृतानि सुधारणानि तानि तद्वायुमण्डलस्य परिवर्तन समग्रतामापादयन् । यत्रगोधमाद्यवागूनिष्पादनीया । 'टी-काफी'त्येतद्वयस्य स्थाने 'कोको पेय- मेकमुपयोक्तव्यमित्यहमबोधयम् । एतेन 'टी-कॉफी कोको पेयानां त्रयाणामपि पानमस्माभिरारभ्यत। ऐरोप्यपाटरमाविशेषा मन्दिरे दृश्यन्ते स्म । अहमप्येपोप्यवेषधारणेन मन्दिरस्यरोप्यसंविधान पर्यपूरयम् ॥ इन्यं व्ययः क्रमाढवर्धत । दिने दिने नवनवानि वस्तूनि गृहे सम्भृतान्यभूवन् । गृहत्य पगुशालाया गजस्तावदवन्धि । कयं पुनराहारस्तदर्थे सम्पादनीयः । राजकोटे न्यायपादिवृत्यसमा- रम्भ सहसाकरिष्यं यदि सर्वथा हास्यास्पदमभविष्यम् । तत्रत्ययावादिसहशानुभवज्ञानशून्योऽपि ततोऽपि दशगुणं पारितोषिकं लिप्सुरभविष्यम् । तथा हि स्थिते मयि को वा मूर्यो व्यवहार प्रदित्सया मन्पार्श्वमुपागच्छेत् । कदाचिदुपागतेऽपि तस्मिन्कयं वा मटीगेनाज्ञानेन सह प्रतारणा- मौद्धत्यं च संयोग्य जगतो मदीयमृणित्वं परं वर्धयेयम् ॥ अय मित्राण्यवोचत्-यन्कियन्तमपिकालं मोहमयीनगरे स्थित्वातत्रत्यप्रधानन्यायसभा- यामनुभवं सम्पाद्य सुशिक्षितहिन्दुधर्मशास्त्रेण मया व्यवहारोपार्जने वरं प्रयत्नः कर्तव्य इति । एतदनुरोधनाहं मोहमयीनगरमागतः ।। तत्र वसतिं गृहीत्वा सूदमेकं पाककर्मणि न्ययोजयम् । मदीयकार्ये मम यावपटुत्वं तदीय- कार्ये तस्य तावदेवासीत् । स च ब्राह्मणः । तमेनमभृतकं मन्यमानोऽहं गृहजनमिनापश्यम् । स फिल यद्यपि निजशरीरस्योपरि जलमपातयत्तथाप्यङ्गानि नैव प्रमार्जयते स्म । किवायं मलिनवासाः कचरयज्ञोपवीतश्च । शास्त्रगन्धस्य तु सुतरामजिघ्रः । तथापि तदपेक्षया प्रशस्यतरः सूटः क या लभ्यः॥ तमेनमहमपृच्छम् - भो रविशङ्कर (तदेवास्य नाम ) भवान्पाकक्रियायामविचक्षण इत्येतदास्ताम् । तथापि सध्यारन्दनझेन भवता भाज्यं फिलेति ॥ स च प्रत्यवादी महीयसन्ध्याचन्दनं स्वामिन् किमु जितास्यते । श्रूयनां तर्हि । लागलमेर मदीयं सन्ध्याचन्दनम् । कुदार एव मटीयमौपासनम् । मम तापामध्यमेतादृशम् । उदरम्भरणं च भरदीयसपायत्तम् । असन्तोरे तु कृपिरवस्थित रेति ।। तस्मान्मे रविशङ्करस्य शिक्षस्त्वं बोटव्यमापतितम् । तदर्थमाशोऽपि महानामीत् । अर्धपारो मयैर निपायने स्म । विदेशेऽनुष्टिलचराणि शाकाहारमबद्धानि शोपनान्यह पतमारल्यवान् । अङ्गारधानीमे क्रीवा रविशङ्करद्वितीयः पौरोगान्धमाशम् । तेन सह भोजनार मे न कोऽप्यासीदन्तरायः । क्रमश: कमशः प्रतिपन्यानि तम्यारि तिरोदधन । तम्माद्वारा - - ·७ सत्यशोधनम् सुसमायारभूत्र । एकमात्र तु प्रतिपस्थित पापिसावरा गरिनिगामायग, नेय याय पार च निर्गल नैर स्थापयमिनि समयमरासदर।। रितु मोहमयीनगर चापागामे नहि रामराया । यो द्रव्याग निरद्वेऽपि व्ययरतावदाता ॥ एप हि में युटुम्बनिगाहोपक्रम । व्याय माती लिटमस्या ! या टम्बरो महान् । आतरिक ज्ञानमयपग । गीयकायगारा मम दुदोभात् ॥ । तृतीयोऽध्यायः मम प्राथमिको व्यवहारः मोहमयीनगरमधिवसन्नहमेकतो धर्मशारामायेनु प्रारतिपि । अन्यतचाहारविश्यकशोधनानि तमुपास्मे । एतेषु मदीयसुहृदीरच दगन्धिश्च मपा सहामिगत । अातरे मनजोऽपि मदर्थे व्यवहारसम्पादनाय यथाशक्ति प्रयतते स्म ।। हिंदुस्थानस्य शासननियमानामव्ययनमतीव निदकरमासीत् । 'सिविट प्रोसिजर कोड' इत्येतदाख्य व्यवहारचालनसमप्रतिपादक शासन तु न मे बुद्धिमारोहत् । किन्तु 'एमिट- स अक्ट' इत्येतदाग्न्य साक्ष्यसम्बद्धशासन न तादृशमासीत्। वीरचन्दगान्धि 'सोलि- सिटर 'परीक्षार्थमधीते स्म । स च व्यारिस्टर यायमादिसम्बन्दिनी कथा वहीरकथयत् । तेनोक्तम्--- फिरोजशामहाशयो व्यवहारशास्त्रीयनियमानामगाधज्ञानसम्पत्यैत्र न्यायपादिप्रवरो भवति । 'एविडन्स अक्ट' शासनस्य वामयसरस्व तस्य जिहाने तिप्रति । द्वात्रिंश निब धनमुपजीव्य प्रवृत्तमखिरमपि व्यवहारजात स जानाति । रददीनमहाशय प्राट्विापानिजवादकोशल्येन मुग्मस्त पाकरोतीति ॥ एतादृशप्रसिद्रपुरयाणा कया मृयतो मन प्रस्तुता भृशमवर्धत । अथासौ चमतमेमाचष्ट- व्यारिस्टत्तिमुपाश्रितो जन पञ्चपत्र सरान् यावत्तूष्णी न्यायसभायामुपवेशमुपवेश मुद्विजत इत्यतन्न बहु । अत एवाह सोलिसिटरपददीलिप्सया प्रवृत्तोऽस्मि। वर्पत्रयाभ्यन्तरे मुटुम्बक निहयितु यदि मत्रान् शनुयात् तदा भगनेव कृती वक्त य इति ॥ मासे मासे व्ययो वृद्धिमगात् । व्यारिस्टर्' इति नाम बहि प्रख्याध्यान्तरद्यापि तत्कार्य- शिक्षाप्रसङ्गित्व मढीयमनसो नाभिमतमासीत् । तदेव पर्याकुलीभूतस्य ममाध्ययन न सम्य ।

·प्रकटना " सत्यशोधनम् मूरीतवान् । तमुद्रापणत्ययस्तेनर चोदय इति निरणायि । प्रार्थनपर मिडिय मदीय मित्रवर्गस्य पुरस्तादवाचयम् । सुसङ्गतमस्तीति ते ग्राहु । प्रार्थनापरगनपटुव ममाग्नीति ततो धैर्यमजनि । तार मात्र योग्यताविशिष्टत्र मम वास्तवमेवासीत् । द्रव्यादानमतरेण प्रार्थनापत्राण्यटेखिष्य यदि प्राममेव कार्याणि मामुपानस्यन् । फिर विवाग्यत पय मुदरम्भरण सिध्येत् । अतोऽमुपाध्यायत्ति कुतो नाश्रयणीये यचिन्तयम् । सुशिक्षिता मया ह्याङ्ग्लभाषा । यत्र छापि पाठशालाया मेरिक्युरेपवर्गस्थिताना वारकानामागभाषाशिक्षण- मङ्गीतु मम मनो हप्यति स्म । एतद्द्योगालम्बनेन पायो जटरमाप्यायेत ॥ मचिसुप्रसिद्धोचविद्याल्पाधिमारिभित्तपत्रेपेका प्रशशिताभूद्यया- 'आङ्गलभाषाशिक्षक एकोऽस्माभिरपेक्ष्यते। दिनस्यहोरामात्रमध्यापनम् । वेतन पञ्चसमतीरप्पा इति । तामेतामालोक्य तदुद्योगाभीप्सया प्रार्थनापत्र व्यसर्जयम् । शालामुख्याध्यापको द्रष्टय इत्युत्तरमागतम् । महतोत्साहेन तत्र गतोऽभाम् । कितुनि ए. परीक्षायामह नोत्तीण इति यावन्मुख्योपाध्यायोऽजानात् तारदेनमुद्योग भरते न दातु शक्यत इति मा सानुकम्पमवोचत् ।। अह लण्डनमेट्रिक्युरेप परीक्षायामुत्तीर्ण लॅटिनभाषा मम द्वितीया भाषासीत् ।" " नूनमेर स्यात् । परतु वि ए परीक्षायामुत्तीर्ण एकोऽस्माभिरपेक्ष्यते । लिप्सित पदमलभ्यमासीत् । नैराश्येन विक्लयोऽभयम् । मदग्रजोऽपि पर चिन्तयाकाम्यत् । इत पर मोहमयीनगरवासेन कालातिगहन निरर्थकमतो राजकोट गत्वा तत्रैव मया स्थिति ग्रहीतव्येत्युभावपि निरचेव । ममाग्रजोऽपि लघुन्यायवाद्यासीत् । अत प्रार्थनापत्रदेखनादिसाय किञ्चित् किच्चि मह्यमपि प्रदातु शस्यमभूत् । किञ्च मोहमयीमन्दिर परित्यज्य राजकोटे स्थिति ग्रहणेन महान्व्ययो रक्षित स्यात् । इत्थमनुसधाय पण्मासवासादनन्तर मोहमयीनगरनिवासो मया पर्यत्याजि ।। मोहमयीनगरस्थितोऽहमनुदिन प्रधान यायस्थानमगच्छम् । किन्तु विमपि तत्र मया शिक्षितमिति वक्तु न शक्नुयाम् । न हि तावच्छिक्षितुमभिज्ञोऽभवम् । अनेश्शो व्यवहारगतिमबुष्य मानस्य मम निद्रा समायाति स्म । निद्रालुभिरन्यमि सह ममाप्यवस्थानान्जा वापमानो का न हि भृश मयान्वभावि! एव गच्छत्सु दिवसेषु न्यायसभायामुपविश्य निया घूर्णनमण्येको पिलास इयज्ञासिपम् । अस्मात्कारणादृतपूर्वो मदीपनीटालयोऽपि शनस्तिरोहितोऽभवत् ।। अधुनापि मोहनमयीनगर्यामहमिय नियोगा च्यारिस्टियुका सन्ति चेत्तेपामेक जीमिानि हसम्बद र गुसूत्रमह सूचयितुमिच्छामि । महीयत्रसता 'गीरगाम'स्थले विद्यमानायामपि पुष्परथेन वा वैद्युतयानेन वा मया गमनमतीन दिलमासीत् । गृहा प्रधान यायस्थान प्रति पादचारणैर गन्तव्यमिति नियमो मयानलम्बित । एस परिक्रमाय त्रिपादहोरामित कालोऽ पश्यत । तत प्रत्यागमन च पादचारेणैर निरसवंत । आतपो मध्याह्ने प्रचण्टोऽभवत् । किन्तु तसहन मयाभ्यस्तम् । एवविघाचरणेन न केरल बहुशो द्रव्यमरक्षि परन्तु मदीर्यामोवने- ·प्रथम आघात केबसवृद्रोगपीटितेष्वपि नाहमेस्टाप्येवमुपतापमन्चभूवम् । अर्थार्जनोपरमादनन्तरमपि पादचारेणेव मदीयकार्यालय प्रति गमनागमनाम्यासो मया न परित्यक्त । एतेनाद्यापि मे वहूपकृत भवति । चतुर्थोऽध्यायः प्रथम आघातः मोहमयीनगरे नराश्य प्राप्य राजकोटमहमागत । तत्र स्वकीय कार्यालय पर्यकल्पयम् । कार्य च नात्यल्पमुपानमत् । प्रार्थनापत्रादिलेखनन प्रतिमान त्रिंशतीरूप्यकाणामुत्तिष्टति स्म । एन मे कार्यलाभो न ताव मटीयार्यकाशलनिमित्त परन्तु मदीयहितेषिणा प्रयानविशेषमूल एवासीत् । मदनजेन सह भागमादाय कर्मकुर्वता न्यायवादिनामितोऽप्यधिका व्यवहारा नियमेन मिलन्ति स्म । अग्रज स्वहस्तमागताना प्रार्थनापत्राणा यानि मुख्यानि-- यानि वा मुख्य त्वेन तेन सम्भावितानि - तानि सर्वाण्यपि महान्यारिस्टर्जनसकाश प्रेपयत् । यान्यस्य दीन- व्यवहारिणामर्थे टेखितव्यानि तानि मदीयाशत्वेनोपानमन् ॥ व्यवहारसम्पादक्म यस्थाना नैव किंचिदपि प्रदास्य इति मोहमयीनगरे यो नियमो मयैवान्ततोऽनुष्टित सोऽत्र मया नानुवर्तित इत्यभ्युपेतव्यम् । उभयत्रापि स्थलीया परिस्थिति केरल भिद्यत इति मा प्राहु । तद्यथा - मोहमयीनगरे गुमसम्पादकस्य यथा द्रव्य प्रदीयते तथानापि सरैरपि व्यारिस्टर्जनेनिरपवादमेव प्रतिशतमियत्ता नियमेन स्वलब्धपारितोषिकद्रव्याद्यवहारसम्पादाना न्यायवादिना भाग प्रदीयत इति । अस्य मदग्रजोतममाधानस्य प्रत्युत्तर दातु नाहमशक्म् 1 स पुन ग्राह- अहमन्य न्यायवाढिद्वितीय कार्य चालयिष्यामीति त्वया ज्ञातमच । द्वयोरपनमसु व्यवहारेषु ये तर प्रदानु शक्यास्तानह तुभ्यमेव प्रदिसामि । यदि त्व मदीयसहभागिनो जनस्य यश न प्रयच्छेस्तदाह पर प्लेश- भाजनीकारप्ये । किं च महत्वनोरावयोर्यदव्य प्रदायेत तदर्धमत्रदय मामेवोपगमिष्यति। एतेन मदीयसहभागिन्यायपादिन को वापिको लाभ । स चेद्यवहारानेतान यस्मै प्यारिस्टजनाय प्रयच्छेत्तता स्वीयभाग न किस रभत इति ।। ईदृशेन वादेनाहममुह्यम् । च्यारिस्टार्य प्रसक्तेन द्रव्याशप्रदाननियम सन्दर्भ वीदशेतु परिहातव्य एवेति मयाप्यनुमोदितम् । इत्यमह मे मन समादपि । अथ वा स्पष्टोक्तिभिर्विज्ञायामिथमह में नेत्यो स्वयमेव धूलीप्रक्षेपम:ति वक्तव्यम् । परन्वेतद्याहारजातादन्यत्र मा कदाचिदपि द्रयाशप्रदान नाम न मे स्मृति पये विद्यते ॥

·सत्यशोधनम् इत्यमह पर्याप्त धनमुपार्नयम् । कि पस्मिन यायमर गद्रीय प्रथम Iो महनुमगांचर. मागत । आयाधिकारिणा प्रवृत्तियाहशीति ममायावधि श्रोत्रप्रय मामी। किन्तु चक्षुपा तत्प्रत्यक्षीरणसन्द: नतारापर्यत्तमुपस्थितोऽभूत ॥ पोरबन्दरसस्थानस्य पूतन राणा'प्रभो राजपीटारोहणापूर्व मदग्रजन्तरय मत्री- कर्तव्योपदेशकश्वासीत् । एक त साचि य युणिस्त राणाप्रभुमसदुपदेशान्याहयामासेनि मदग्रजस्योपरि प्रवादोऽस्मित्समये समुत्थापितोऽभूत् । स च प्रवाद 'पोलिटिक र एनेण्ट' इत्येत. दाख्यराजकीयप्रतिनिधिं यारप्रसृत्य मद्ग्रने तस्य दुरभिप्रायमुदपादयत् । ममायं निदेशे परिचितपूर्व प्रायेण तर मित्रसमयि वर्तते स्म । एतत्परिचयमलादनेन सम्भाष्य स्वगतस्तस्य दुरभिप्रायो मया दुरीकर्तव्य इति मदननेन व्यचिन्ति । ममेट मनागप्यभिमत नासीत् । विदशे सातसत्परिचयादा प्रयोजनावाप्तये न खलु प्रयतितव्यमित्यहमचिन्तयम् । मदग्रज परमार्थेन दोषी यदि स्यात्तदानया प्रशस्तिवाचा शिमिर हि प्रयोजनम् । अथायमनपराधी तदा नियमानुरोधेन प्रार्थनापत्रमुपस्थापयितव्यम् । स्वय निर्दोषियश्रद्रया निर्भयेन सता भवितव्यता प्रतीक्षणीया । एतत्स ममाग्रजस्य न मिल समन्जसमलक्ष्यत । स मामिथमवादीत्- “ अनभिज्ञस्त्व काठियावाडविपयस्य । प्रापश्चिरज्ञानमद्यापि त्यया सम्पादनीयम् । पिना प्रशस्तिघोषणेन न सिञ्चिदिह सि यति । त्वत्परिचितस्याधिकारिणोऽने मामुदिक्ष्य द्वितप्रशसा- वचनोपन्यासाय साम्प्रतमवसर प्राप्त । तथापि त्व मदनुजोऽपि भू का सुसमयेऽस्मिन्यदि विकल्पसे तहि नून नैप तर धर्म " इति । अग्रजस्य वाक्य निराकर्तुमह नाशकम् । ततोऽह मदिच्छाविरोधेनापि पोलिटिकल- एजेण्ट'दर्शनाय प्रस्थित । ममैत सम्यग्विदितमासीद्यदस्योपसर्पणे नासी ममाधिकारस्तथा तदु पसर्पण मदीयगौरवहानिप्रद चेति । तथापि त दर्शनापसर प्रायम् । निर्दिष्टवेलायाममु द्रष्टुमग- च्छम् । पूर्वपरिचय मया स ज्ञापित । नितु विदेशकाठियापाटदेशयोरस्ति व्यत्यास इति सद्योऽ मिन्यतमासीत् । अस्मिारपीटमव्यासीन व्यक्तरद्योगाद्विश्रा ताधिकारिणश्च देलक्षण्यमस्तीत्याग म्यत । पूर्वपरिचयस्मृतिमसारमूचयत् । नित्यनेन स्मरणेन तस्य दर्पोऽर्धत । स रिल निरूप्यमाण 'त परिचयादद्य प्रयोजन लिप्युर्ननु व नागत' इति मामभिदधान इबालक्ष्यत । अयमेवार्थस्तदीयमुखमुद्रायामपि चित्रित इवादृदयत । तथाप्यह स्वस्थामाख्या तुमुपास्मे । असहिष्णु सोऽविकारी मामोचत-- 'भादग्रजो दोपकारा ! अलमल तक्या श्रुत्या । अपमाशो मे न विद्यते । भगदग्रज किमपि वक्तुमामश्चेदुचितरी या प्रार्थनापत्रमर्पयतु' इति ॥ एतदुत्तरमेव पर्याप्तमासीत्। प्रायशस्तदेतन्याय्यमेगाभरत् । मितु स्वार्था दृष्टिशून्यो भवति। समयाप्रसङ्गानाह व्यरमिपम् । सोऽधिकारी समुत्थाय याद्य निर्गन्तव्यमिति मामगर्दयत् ।।

·प्रथम आघातः ७९ " ननु थ्रयनामा-त मढीयश्चनमित्यहमयोचम् । एतेन तस्य कोध समुत्कटोऽभवत् । मृत्य स आहूय 'अय पहिर्नीयता'मित्यादिशत् । अथाष्यनिश्चितोऽह तत्रै स्थितोऽभवम् । तापच भृत्य समुपेत्य मम भुजोपरि हस्तमाक्षिप्य कोष्टादहिर्मा निरकाल्यत् ॥ अपिमारी च निर्गत । भृत्योऽपि निर्गत । दुखेन च रोपेण च काथ्यमानहृदयोऽह प्रति-यपर्तिपि । तत्काल्मेव पत्रमेक लिखित्वा व्यसर्जयम् । तस्य तात्पर्य यथा- " भव तो मामपमान्य भृत्यहस्तेन मदीयशरीराक्रमणमकुर्वत । यदि भाद्भिर्मम क्षमा नाभ्यर्थ्यते तर्हि व्यवहारेण युग्मानभियोक्ष्य इति । अचिरादेन तदश्वारोह प्रत्युत्तरमानेपीत् । यस्यायमक्षरार्थ- " असभ्यरीत्या भवन्तो मयि व्यवाहरन्। गम्यतामियुक्ता अपि न भवन्तो निरगच्छन् । तस्मानिर्गमनद्वार वो दर्शयेति भृत्य प्रति वक्त यमापतितम् । अथ गम्यतामिति भृत्येन बोचिता अपि भवन्तो न चलिता तस्मात्तेन युप्मा द्वाराद्वहिपतु याबद्धलमावश्यक तारन्मात्रमुपयोक्तव्य मासीत् । स्वच्छन्देन व्यपहर्तु भवन्त स्वतत्रा इति ॥ एतत्प्रतिवचन कञ्चककोशे निपाय म्लानमुख सन्गृहमागमम् । अखिलमपि वृत्त मदग्रजाय न्यवेदयम् । स नितर व्यधीदत् । किन्तु मामसौ कय वा समाधत्ताम्। स्वमित्र- न्यायपादियोऽपि कथामेतामाचष्ट । यदमुष्याधिकारिण उपरि व्यवहारेणाभियोगकम नाहमज्ञा- सिपम् । एतत्कालमेर कमपि व्यवहारमुद्दिश्य सरफिरोजशामहेतामहाशयो राजकोटमागच्छत् । परन्तु मत्सदृशेन व्यारिस्टनेन कथमसों द्रष्टय । अतोऽह तदा हायस्न्यायपादिद्वारा प्रकृतसम्बद्वानि लेरयपत्रादीनि तस्मै ग्रेप्य बुद्धिवाद प्रार्थयम् । अथैत्र मे तेन सन्दिष्टम् । 'एलमिद बहुभिायत्रादिभिारिस्टनैश्चानुभूतचरमिति बोध्यता गाधि । सोऽय विदेशत प्रत्यग्रमागत । अपर च चलत्प्रकृति । अद्याप्यनभिज्ञोऽयमाङलाधि- कारिणा स्वभावस्य । यद्यय कमपि द्रव्यकरणमुपार्य सुखी बुभूपति तदा तत्पत्रमुत्पाट्य स्वापमानस्तेन विस्मर्तय । व्यवहाराभियोगेन परमनपत्तिरेव न पुन कोऽपि राभो भपिता। जीवनानुभनस्तेनेतोऽप्यविक सम्पादनीय इति कल्यतामसापिति'। यद्यप्येषा बुद्धिपाटगुलिका तदानीं विपत्तितमवेदनामजनयत्तथापि तन्निगिरणमन्तरा मम गयन्तराभागादपमानस्तान मया सोढ एम। परमिदमुपमारक मे सत्तम् । यदह- मात्मानमान्मनेगयोधयम् - इत पर न कदाप्यहमात्मानमीग्दशा नेप्ये । नेत पर स्नेह निमित्तीकृत्य प्रयोजन मचिगन्तु यतिष्ये' इति । नियमोऽयमद्यावधि मया नोटद्धित । एतदापातपशान्मदीयजीवन- पद्धतिरन्यथा पर्यणसीत् ।। " ·पञ्चमोऽध्यायः दक्षिणाफ्रिकाप्रस्थानसजीकरणम् मया तदाधिकार्युपसर्पण सर्वथा दोप एव । परन्तु तदीयाग्रहकोधगर्वानपेक्ष्य मदीयोऽपराध स्तावदत्यल्प आसीत् । न खल्वय बहिनिकालनमाहीत् । पञ्चनिमिपाधिर कालस्तदीयो मया न क्षपित । तथापि मद्वचनोपन्यास एव तस्य दुस्सहोऽभवत् । गम्यतामिति सभ्यरीया वक्तव्यमुचितमासीत्। किंतु तस्याधिकारदपोज्यारूढ़ स्थित । क्षमायास्तस्मिन्नामापि न श्रूयते स्मेति पश्चादवगतोऽस्मि । स्वपार्श्वमुपागताना यदवहेलन तकिट तस्य साधारणो विषय । अणुमात्रविपर्ययेणाप्यसौ रोपेण ज्वलति स्म । प्रायेण मम कार्याणा भूयिष्टोऽशस्तदीय यायसभायामेव परीक्षणीयोऽभवत् । न्यायत स्तस्याधिकारिण समाधामकरण ममाशक्यमासीत् । तस्य प्रसादनाय नीचै प्रहृताश्रयण न मेऽभिमतमासीत् । किं बहुना । व्यवहारेण त्यामभियोक्ष्य इति प्रथममेन भीपयित्वा पश्चात्तप्णी मासिका न मे समञ्जसा प्रत्यभासीत् ।। अत्रान्तरे तात्यराजकीयप्रपञ्चस्य कार्यगतिविशेषाणामनुभयो मया बहुश समपादि । काठियावाटदेशस्य प्रायेणाल्पाल्पराज्यभूयिष्टतया स्वभावादेव तत्र राजनीतिकुशलैर्भूयोभिर्भ वितव्यम् । सस्थानाना मध्ये पररपर कुटनीतिप्रचार सेवक्जनानामप्यधिकारप्रेप्सयान्योय द्रोहचितनमियेतत्तद्वानी सुप्रचरितमासीत् । राजानश्च मधुरखाचा कर्णेजपाना वचनमाकर्ण्य पराधीनप्रवृत्तयोऽभान् । मुरयाविकारिण सेवरजनोऽपि लो* परितोपयित य आसीत् । तदी यनियुक्ताना प्रधान शिरस्तटारापरारय प्रागल्भ्यत स्वामिनमप्यशेत। यत स एव निज स्वामिनश्चक्षु । स एव तस्य श्रोत्रम् । स एव तस्य मुखम् । तस्येच्छेय सानियामिका। तस्य द्रव्यादाय स्वामिनो द्रयायतेरप्यधिकतर । नन्वत्र धचिदतिशयोक्ति स्यात् । परन्तु तस्य वेत नारप्यधिर आसीत्तीययय इत्यत्र न कोऽपि सदेह ॥ वातावरणमिद विपमयमरक्ष्यत । एतटीयमस्पर्श क्थ वा परिहरेयमियपैर मे सादिवी चिताभस्त्॥ एतनाह पर पामयापम् । इद ममाननोऽक्षयत् ! या पाप्युद्योगलामे तदङ्गीरणेन मयादित प्रपञ्चाद्विमुक्ति. स्या ियुभारचितयार । मितृपप्रान दिना प्रधानसाचि य वा पायाधीशपद या क्य सभ्यत । मुरयाविशारणा सह करप्रमगाम्म यहारेपु हानि ग्दपचन ॥

·दक्षिणाफ्रिकाप्रस्थानसजीकरणम् तदानी पोरनन्दरसस्थानमालसाम्राज्येन नियमितस्याधिकारिण शासने स्थितम् । तत्रत्यराणाप्रभोरपिकारवृद्धये मया प्रयन करणीय आपतित । मेराख्यन्यस्तत्रत्यपी- वलेभ्योऽत्यधिक क्रो गृह्यते स्म । अस्मिन्विषयेऽपि मया ( अॅडमिनिस्ट्रेटर इत्येतदाग्न्य ) शास्तिकर्ता द्रष्टव्योऽभवत् । सोऽधिकारी देशीयोप्याडलाधिमारिण दर्पतोऽतिशयान इवालक्ष्यत । स च स्वकार्ये विचक्षण परन्तु तदीयकार्यकौशलात् कृषिकाणा न कोऽपि लाभ समजनि । राणाप्रभोरधिकारस्य कचिद्धिप्रापणे मम प्रयत्न सफ्लोऽभवत्। फितु पर्पसार्यस्य भारो न लघूरत । तदीयस्ष्टविचारो यथावदधिकारिणा न पर्यशोधीति मन्ये ॥ एव च प्रसक्तविषये श्रमानुरूप फल मया न स्यम् । मदीपरार्पिणा च न्यायलामो नासिध्यत् । तदर्थे न्यायसम्पादनाय यत्किमपि साधन मयि नासीत् । वहुकृत्य 'पोलिटिक्लएजेण्ट - इत्येतदास्यराजकायप्रतिनिधेळ 'गवर्नर' इत्येतदात्यराजप्रतिनिघेर्वा सनियाने प्रार्थनापत्र समर्पणीय मासीत् । एव कृतेऽपि 'वयमत्र प्रस्तावे न हि प्रवेश्याव ' इति तेनाधिकारिणा विलिग्य प्रार्थनापत्र निरकासयिष्यत । एवविधार्थनिर्णय क्मपि शासननियम प्रमाणीकृत्य यदि क्रियते तदा स साधुरेव स्यात् । परन्त्वत्र तस्याधिकारिण स्वेच्छैव नियामिकाभवत् । ततो विनष्टक्षान्ति रह सवृत्त ॥ अत्रान्तरे पोरन दरवर्ती वणिसार्य एको मदनजस्य पत्रमेव व्यलिखत् -- " वय दक्षिणामिकादेशे वाणिज्यकर्तार । अस्मदीयो व्यापार परमूर्जितो भवति । तत्रास्माकमेको महाव्यवहार प्रवर्तते । चत्वारिंशत्सहस्रसुवर्णमुद्रासाध्यकोऽय व्यवहारस्तात्य- न्यायसभाया प्रवेशितोऽस्माभि । स च बहुभिर्दिनै प्रचलति । परमघटका न्यायवादिनो व्यारिस्ट - जनाश्च तदर्थेऽस्माभि स्यापिता भवन्ति। भवदीयमनुज यदि भवत प्रेषयेयुस्तदा नस्तेन बहू पकृत स्यात्। सोऽप्यानुकूल्यमाप्स्यति । स खल्वस्मदपेक्षया व्यवहारसम्बद्धान्विफ्यानस्मदीयन्याय- पादिभ्य स्पष्टतर व्यारयायात् । ।फ चास्य नवीनदेशदर्शन च सेस्याते नूतनपरिचयश्च सम्पत्स्यत इति।। अस्य कृते मदननो मया सारममन्त्रयत । प्रस्तुतोऽयों न हि मया स्पष्टमबोधि । व्यवहार मधिकृत्य न्यायादिषु विषयनिरूपणमात्र मया कर्तव्यमुताहो न्यायसभापि मयोपस्थातव्येत्यह नाहासिवम् । तथापि गमनोसाहो मामग्रहीत् ।। 'दादा'अपदहा-वाणिज्यशालाव्यवस्थापकानामेस्तम शेठ-अबदुल करीम-सवेरीमहाशय मदनजो मा पर्यचाययत् । स च श्रेष्टी मह्यमित्य न्यवेदयद्यया- ' भवद्भिस्तावदतिश्रमो न बोडयो भाति । सन्ति न सुहृदो महान्त ऐरोप्यजना । सहापि परिचपो व सम्पत्यते । अस्मद्विपगिनायेऽपि साहाय्य क्तं भवताममाशो भविष्यति । अस्मदीयरेत्यपनाणा भूयिष्टो भाग आयटमाषामयो वन्ते । तसम्यद्वक्चर्य वरमाक मवद्भिग्य ·सत्यशोधनम् कर्तुं शक्यते । युग्मन्निनासायास्मदीयहान्तर एर यसति परिकल्प्यते । तस्मादसतिनिमित्त व्यय. भारो युप्मदुपरि न पतिष्यतीति ॥ अथाहमछम्- 'स्पिन्ति दिनानि मया व सेवा कर्तव्या। फियवेतन मे प्रदीयत इति ।' " समयस्तापदेकवत्सर नातिगर्तेत । युप्मदीयगतागतस्य प्रथमश्रेणीभाटिका प्रदीयते । किञ्च भोजनोपहारव्ययेन सह पश्चोत्तरशत सुवर्णमुद्राश्च प्रदीयन्ते"। तदेतदुदिष्ट मदीयगमनं न खलु न्यायपादिनार्यार्थमिति वक्त शस्येत । तद्धि केवल तदीय विपण्या मृत्यत्वस्वीकारार्थमेवेति स्पटम् । पर तु यथा कथा वा हिन्दुस्थानाद्वहिर्गन्तुमिच्छा मा नुदति स्म । गमनान केवल नवीनदेशदर्शन नग्नवानुभवश्च सिध्यत परन्तु मदनजस्य कुटुम्बव्ययार्थे पञ्चोत्तरशत सुवर्णमुद्रा प्रेपयितु शक्य भविष्यति । कश्चिदप्यविनुन स्तदुक्तवेतनेन तदीयकार्यमनुष्टातु प्रतिपद्य दक्षिणामिकादेश प्रति प्रस्थातु सन्नोऽभयम् || पटोऽध्यायः नातालदेशप्राप्तिः इइलेण्डदेश प्रस्थितेन मया यदनुभूतचर वियोगदु ख तमे दक्षिणामिकादेश गमिष्यतो मम नोदपद्यत । तदानी मे जननी न हि जीवन्ती स्थिता । न केवलमह लौकिकज्ञानसम्प- न्नोऽपि तु प्राप्तदेशान्तरप्रयाणानुभपश्चासम् । राजकोटान्मोहमयीनगर प्रति गतागत नाम न्यो विषय आसीत् ॥ इदानीं मे भावी भार्यया वियोग केवल मम व्यथाहेतुरासीत् । विदेशात्प्रत्यागतस्य मम द्वितीय पुत्रोऽजनिष्ट । यद्यप्यावयोर्दाम्पत्यप्रीतिरत्यन्तमेर निर्विशरा नाभवत् तथापि पालकमेण सा नैर्मल्यातिशयमाप्नुवन्ती स्थिता। विदेशत परागमनोत्तरमावयो सहापस्थिति कालोऽत्यल्प । शिक्षण तावद्यया वा भातु परमह स्वयमेव भार्याया शिक्षकोऽभवम् । किश्वास्या कतिपयसुधारणाना सिद्धये स्वय साहाय्यदासम्। याबदेतानि परिवर्तनानि मुनिप्पन्नानि स्युस्तावदप्यारयो सहावस्थितिरावश्यकीयानामचि तयार। परन्चारिकादेशाभि मुव मम प्रसरिसृप्यमाणमनस्कतया वियोगो न दुस्सहोऽभवत् । एकवत्सराते पुनरावामवश्य मेव मिडियावहे इति भार्या सान्वयित्वा राजकोटा-मोहमयीनगर प्रायासिपम् ।। अथ तन्नगरमासेदुपा मया तरत्यदादा-अबदुला-कम्पनी-प्रतिनिधिद्वारा प्रयाणानु- रापस्तनमानाययितव्यमासीत् । प्रतिनिधिस्तु नौराया स्थलाभार मे न्यवेदयत्। यद्यह प्रयाण- ·नातालदेशप्राप्तिः यद्यया मत्यक्ष तदा वद्धहस्तेन मया मोहमयीनगरे तूप्णीमुपवेष्टयमापतिष्यत् । अय प्रतिनिधि प्राह- प्रथमश्रेण्या युष्मदर्थे स्थल सम्पादयितुमह सर्वामना यत्नमारवम् । तथापि प्रयाणपत्र नालभ्यत । यदि नौकाबाह्यशालामथ्यासितु भरतोऽनुम यन्ते तहिं शोभनमेव समुत्तम् । भोजनाय 'सदन' शालायामेव स्थल कल्पयितु शक्यत इति । तदानी हि मया प्रथमश्रेण्यामेव प्रयाण क्रियते स्म । स्वप व्यारिस्टर्जनो भूत्वा नौकाबाह्यशालाया क्थ वा पथिक्त्वमगीर्वीय । तस्मादह नान्वमसि । तस्य प्रतिनिधर्वाक्य यथार्थ वा मृपा वेति सशयोऽप्यननि । न हीट मे श्रद्वेयमासीद्यत्प्रथमश्रेण्यामपि स्थलमटभ्य पथिकम्येति । अथास्यानुमति प्राप्य स्थलान्वेषणाय स्वयमह प्रास्थिपि । नौगामारा तमुन्यापिकारिणमद्राक्षम् । स च पृष्टस्सन्नार्जवेन मामस्य ."अयदात्रतावाञ्जनसम्बापो न विद्यत । मोझाम्बिकादेशस्य राजप्रतिनिधिरनयर तरण्या प्रयास्यतीति निराशा हि नी सवृत्ता" - इति ॥ यथास्य चिदास्पद मम किं न देय स्यादित्यहमपृच्छम् | अधिकारी तु मामाशिरा पादाङ्गुष्ठ निभाल्य स्मयमान प्राह-- अस्य फिलेक एवोपायो विद्यते । मदीयकोप्टेऽन्यस्यैकस्यास्पदमस्ति । तच्च प्रायेण पथिका कम्य न भवति । तथापि भवद्भयस्तत्प्रदास्यामीति ।। अह प्रमुदितोऽभवम् । प्रहपतोऽस्मि श्रीमद्भिरित्येनमभिवाय प्रतिनिधये यथावस्तु तन्निवेद्य प्रयाणपरमानीनयम् । त्रिनव युत्तराष्टशताधिकसहस्रतमस्य नैस्तशमान्दस्य चतुर्थ मासे निजभाग्यपरीक्षणाय दक्षिणामियादेश प्रति महीयसोत्साहेन प्रायासिपम् ॥ अस्माभि प्रथम लामुनामक नौकारन्धनस्यनमासादितम् । तप्राप्तमुपत्रयोदशदिवसा व्यपेक्ष्यत । अनातरे नौकामुग्न्याधिकारी मम परम सखा सवृत्त । तस्य चतुरङ्गनीटा स्पृहणीयाभवत् । किन्त्वस्यास्तेनाऽपि प्रत्यप्रशिक्षित वेपि ततोऽप्यनभिज्ञतरेण मया सह तस्य मीटितयमापतितम् । अत स मा खेलितुमाहयत् । यद्यपीय गीटा मया नाभ्यस्तपूर्ण तयाच्या बुद्धिसोशलप्रदर्शनापास्पदमस्तीति कीडितृणा मुग्वादारणितम् । ता मुग्याधिकारी म शिक्षयितुमन्वमस्त । अह चास्य सच्छियोऽभत्रम् 1 अपरिमेया हि मे शान्तिशीलता । वारवार महमेव पराजयमरापम् । अत एव मा शिक्षयितुमस्योसाह परमर्यत । एतन्ने ममामि रचि समजनि । किन्तु सैपामिचिस्तरण्यामेवान्तमगमत् । नोटाकुशलता च मदीया राज राजीप्रभृयक्षाणा चाटनरमानयोगमा विश्रान्ताभवत् ।। लामुनानि पपनस्याने नौका त्रिचतुरहोरापर्यन्तमस्यात् । प्रामारलोनिकीतुनाह- मातरम् । मुग्न्याधिकारी प्रागेवारतीय स्थित । स च मा प्रानोपयत्-स्थानेऽस्मिंश्चिरारस्थान नाति श्रदेयम् । अतो झटिति परास्त मिति ॥ अत्यन्योऽयमासीसाम । तरन्यपत्रप्रेषणाधिकरणमन्दिरमगन्छम् । तायटेम्बक भारतीयमारोग्य परमहष्यम् । तेन साफ स्थाापमारसम् । तत्रापिकादेश्यानपि जनानपश्यम् ।

·सत्यशोधनम् पाक तदीयरीतिनीतिपरिज्ञानाय प्रयनमकार्पम् । तर मे पर कौतहटमासीत् । सर्पस्यास्यते कियानपि कालो गत ॥ मम परिचिता केचन नौकाबाह्यशालायिण पथिका पूर्वमवतीर्णा स्वत निप्पाच कृताहाराः शनैस्तरणिमुपगातु सजीभवन्ति स्म । अहमेतानग्लोक्य तैरेव साक द्रोणी- मारह्य प्रास्थिपि । नौकावन्धनस्थाने जलधिरत्यारुढोऽभवत् । अरमोण्या भारस्तट्रोणीयोग्यता मतिकम्य स्थित । द्रोणीरवा नौकाधिनयिणी बन्धयितुं प्रवाहरभसादशक्यमभूत् । यावद्रोणी निश्रेणिकामुपासर्पत्तावत्प्रवाहस्ता दूरमपाकर्पत् । अथ वृत्त प्रस्थानसूचक प्रथमशिचितं च । अहमुद्रान्तोऽभयम् । उपरिष्टान्मुख्याधिकारी परिस्थितिमस्मदीया प्रेक्षते स्म । स च पञ्चनिमिप कालमात्रं नौकाविधारणमाज्ञापयत् । निकट एवान्या द्रोणी स्थिता । तामेना मदर्थे सुहृदेको दशरुष्यकै टयित्वा स्वीकृतवान् । मामस्या दुर्वहभारवाहिन्या द्रोप्या अवातारयन् । तापचोपरिष्टान्नौकाधिरोहिणी समुद्धृत्यापनीताभवत् । तस्मादह रचालम्बनेनोपर्याकृष्टोऽभवम् । तत्क्षणमेव नौका प्रचलिता । इतरे पान्था. पश्चाद्वास्थिपत । प्राइमुख्याधिकारिणा वृतस्य । प्रबोधनस्य रहस्यमिदानी मया विदितमासीत् ।। लामुप्रामान्मोम्बासा' ततो 'झाझीबार स्थल च कमेणासादयाम । इह चिराय – अष्टा दशदिवसपर्यन्त -- स्थातव्यमभूत् । इतश्चान्येन नौकायानेन प्रायासिपम् ।। मुरयाधिकारिणोऽहमतिशयितप्रेमपानमासम् । परन्त्येतदसाधुरूपमालम्बत । स किल मामा- लमित्रगेकं च स्वेन सह विहरणाय समाह्वयत् । त्रयो वय मुग्याधिकारिणो द्रोणीमारह्य तीरमासादयाम । तदेतद्विहाररहस्यस्याहमत्यन्तमनभिज्ञोऽभवम् । अह तावदीदृग्विषयस्फुर्तिशून्य इति कयं या मुग्याधिकारी जानीयात् । कश्चन माध्यस्थकारोऽस्मानीग्रोस्त्रीमन्दिरमेकमनैपीत् । तत्र च प्रति स्वमेकमेक कोष्ट प्रावेशयत् । अह लजया विषादेन च तूष्णीमस्थाम् । हन्त सा वराकी तरणि कीटश मा मन्यतेति भगवानेव जानाति । मुख्याधिकारिणा पुनराहूतमात्र एव यथा मयान्तर्गत तथैर बहिनिरगच्छम् । स हि तदा मदीयसात्विकत्वमजानात् । अहमादी भृशमव- मानितमात्मानममसि । इदं च स्मारं स्मारमह जुगुप्सामगम् । एतेन मदीयचारित्रस्यार मानकरत्वभावना प्रमृष्टनष्टाभवत् । एना सहोदरी दृष्ट्वा मम मनसि विकारलेशस्याप्यनु- दयाद्भगवन्तमहमस्तीपम् । आमनो मनोदौल्यमनुचितयतः स्वस्मिन्नेर कुत्सा समजनि । आद्यमान कोष्टान्तन हि प्रविशामीनि वक्तुमधीरोऽहमासमिति स्वयमात्मनोऽनुकम्पनीयोऽभवम् ॥ मम जीविते तृतीयारमित्थमहं देनेन परीक्षित । एष मृपाउजया बद्दभिर्निवलकै रपि युग्मजनपथमावृष्टैर्भवितव्यम् । मम तापदुम्मार्गगमनानिवृत्तिन खलु पुरुषप्रयत्नात् । पोष्टाम्यन्तरे नाह गमिष्यामीति यदि निश्चितमेगाहममध्यं नून तदा दुर्गपतनात् स्वप्रयत्नेनै- यामानमहमरक्षमिति पयनीय स्यात् । करणामयो भागनेर मा पापादभ्यरक्षदिति वक्तव्यम् ।

·केचिदनुभवाः न केवलमेतद्वृत्तादीश्वरे मम श्रद्धा दृढत्वमापन्नापितु मृपाहियः परित्याग बहुशोऽहम शिक्षिपि ।। अस्मिन्नौकानिवेशस्यले सप्ताहपर्यन्तमवस्थातव्यत्वाद् ग्रामस्यान्तरेक मन्दिर भाटकेना- ग्रहीपम् । नगरे तत्परिसरप्रदेशे च सभ्य परितम्यावेक्षिषि । झाझीनारनगरवर्तिना समृद्ध- सस्यादीना रामणीयकमभ्यहितु सन्दृष्ट मच्चार पत्तनानामेव जनाना शक्य स्यात् । तत्रत्यद्रुमाणा महत् परिमाण बृहन्ति फलानि चावलोकयतो ममाश्चर्यमजायत ॥ तत प्रस्थाय 'मोझानियास्थल प्राप्य 'मे' मासान्ते नाताल्देशमासादयाम || . मतमोऽध्यायः केचिदनुभवाः 'डरवन' इति नातालदेशे समुद्रतीरोपनिविष्टमेफ नगरम् । इदं जना 'पोर्ट नाताल' इत्यपि कथयन्ति । मा नेतुमबदुष्टाशेठमहाशयो नौकानिवेशस्थानमागमत् । नौराया बन्धन- मण्डप प्रापितायामह स्वस्वमित्राणा निनीयया नौकामाह्योपसर्पतो जनानालोकयनिहत्य भारतीय सह लोका गौरवेण न व्यवहरन्तीत्यज्ञासिपम् । न रिल मयेद न प्रत्यक्षीकृत यदवदुला. शेठमहाशयस्य परिचितास्तत्सन्निपापात्मन प्रष्ट मन्यतामिवापिकुर्वन्त स्थिता इति । इद मे मानसमव्यययत् । शेठमहाशयस्य तु स्वात्मान प्रत्यन्येषामेवरिश प्रवृत्तिरभ्यस्तचरी । मन्प्रेक्षका कुतूहलविशेष प्रदर्शयन्ति स्म। मदीयवेपरलापो हीतरभारतीयाना वरेण सदृशो नासीत् । तदानीमह विदेशीयहस्वकरच बगीयकटाहनिभमुणीप चाधारयम् ।। अबदुराशेठमहाशयो मा स्वकीयविपणिमन्दिर नीवा स्वकोष्टपार्श्वस्थिते मदर्थ सजीहत कोष्टागारे यसतिमप्राहयत् । आगामन्योन्यभापानभिज्ञा बभूव । स्वानुजेन मम हस्ते प्रेषितानि टेल्यपत्राणि वाचयित्वा स भूयो विस्मितोऽभवत् । ममेह प्रेषण नाम गृहे पूजार्यमवस्थापनायैगजस्य प्रेषणमिपास्यालक्ष्यत । मदीयो वेषो मटीया जीपनरीतिश्चेरोप्यजनस्या वयपरौ तस्य प्रत्यभाताम् । मयोग्यो नियोग योऽपि सब प्रदेयो न स्थित । तदीय यबहार ट्रान्स्वाट देशे प्रचलति स्म । तर सय एष मप्रेषण न सहतमासीत् । मम योग्यता प्रामाणिक्ता च वीदृशीति ननु प्रागग तयम् । मद्रीयचर्या पर्यवेक्षणाय राजमान्या प्रिटोरियानगरे मदर्थमावासपरिकल्पन निवार्यमामीत् । तनारमेर हि प्रत्यर्थिना निनास । यद्यमी कदाचि मामनुप्रविश्य रशीदुर्युम्तहा कि करणीयम् । प्रसनव्यवहार- भारो न चेमयि निवेश्येन तदा कुल वायर पर्मप्यह नियोक्तय । टेपास्तापडितराणि ·८६ सत्यशोधनम् कार्याणि मदपेक्षया सम्यक्तरामनुष्टातुमक्षमन्त । प्रमादकरणे तेषु दण्डनिपात शक्य आसीत् । मया तु कृते प्रमादे किं नु खलु वर्तव्यम् । एव गते वस्तुनि व्यवहारसम्बकार्येष्वनियुक्त मयि मदनस्थापन निरर्थकमेव स्यात् ।। अक्षरज्ञानहीनोऽप्यपदुलाशेठमहाशय सुतरामनुभवज्ञानसम्पन्नोऽभवत् । कुशाग्रबुद्धिरसौ स्वशक्तिं स्वयमवेदीत् । आङ्ग्लभाषाज्ञानमपि सव्यवहाराय यापदावश्यक तानदनेनाभ्यास वगत्सम्पादितमासीत् । तारतानुगृहीत सनर्थनिक्षेपस्थानेषु 'वेक' इत्यादिषु नियुक्तस्तत्कार्य- निर्वाहकै सह द्रव्यादानप्रदानादि व्यवहारानरोप्याणिग्भि सह क्रयविक्रयादि व्यापारान् न्यायवादिमि सह व्यवहारविषयप्रस्तावाश्चेत्येतदादीनि समस्तान्यपि कार्याण्यसा निरपर्तयत् । भारतीयास्त महता गौरवेण पदपति स्म । तस्यापणो भारतीयजनस्यापणेषु महत्तम । अथवा महत्तमाना तदीयापणानामयमेक्तम । एवविधानुफूल्यसम्पत्तियुक्तस्यापि तस्य शेटमहाशयस्य टोप एको वक्तव्य । स हि पर सशयालुप्रकृतिरासीत् ।। स रिल 'इस्लाम 'मताभिमानी । तन्मत धर्मस्य व्यतिकमानुद्दिश्य कथालापप्रसङ्गस्तस्य बहु प्रिय । अरबीभाषानभिज्ञोऽप्यय 'कुरान 'वेदशास्त्रे प्रायेणेस्लाममतधर्मसम्बद्भनिखिल साहियेऽपि सुशाध्यपरिश्रमोऽभूत । दृष्टान्तास्तु तदीयजिहारङ्गे नर्तनमर्थन्। तसङ्गादहमिस्लाम मतीयव्यावहारिरज्ञान बहुधा सम्पादितवान् । सञ्जातसम्यक्परिचययोराचयोरत्यायता धर्म जिज्ञासा प्रचति स्म ॥ टरनननगरप्राप्यनन्तर द्वितीय तृतीये वा दिवसे स मा तत्रत्यन्यायसभामनैपीत् । तर मा कतिपयननै परिचाय्य स्वकीयन्यायपादिन पार्थे समुपावेशयत् । यायाधिपतिर्मामेवाभिलक्षयन्न पनीयतामुष्णीप इत्याज्ञापयत् । तथार्तुमहमनिच्छ यायसभा निहाय निरगच्छम् ।। अगापि कलप्रसङ्गो मदीयभाले लिखित । केचिदारतीया किमित्युप्णीपापनयन मिपमादिश्यान इत्यरटुटारोटमहाशयो मे न्यवेदयत् । परिहित मुस्लीम'वैपाणा 'मुस्लीम- शिरोवेष्टन पारणमनिषिद्धम् । परतु भारतीयैरन्य र्यायसभा प्रपिष्टमानरेव शिरोवेष्टनमपनेतन्यमे- घामात् ।। पतमममेदस्य तत्तापमोचनापूर्व केचिदत्ताता सविस्तरमुपपर्णपितया भवति । तान्यभारतीया पृथप्रयापक्षानाश्रिय स्थिता इति दिनरेव दिवसैरहमज्ञासिपम् । 'मुसम्मान'- यगिजा पहन्तारदेव । तेऽमी फिगमान अर' व्यपादिश त । द्वितीयस्तु तल्टेसकाना पर । परमागपाना च पक्षम्मृतीय । हिदुपारपश्यमेवारवीय सह मिटितयमासीत् । अपामावानुभयनो भा प्रसायने रम 1 पारमाणका स्वपमा मान 'पर्शियन'जातीयानाया- परन । हो प्रप पक्षा या सुपरिचिता नंयवाहरन् । अरमापक्षनयादपि महीयानेर पर आर्मन। म च दाविदाभोत्तरहि दुस्थानीयकर्मकाणां समगय । तपा कर्मकराणामेके ·'अग्रीमेप्ट' इत्यानल - केचिदनुभग प्रतिज्ञाबद्धा अन्ये प्रतिज्ञावन्धमुक्ता । प्रतिज्ञानद्धा नाम पञ्चवत्सरपर्यत भृतिमिर्तु अग्रीमेप्ट' इत्यपराल्या प्रतिज्ञामीकृत्य नाताल्देशमुपगता कर्मश्रा । शन्दस्यापभ्रगो गिरमीट' इति । अत एवपा मकराणा 'गिरीटिया' इत्यारया प्रसिद्धामवत् । एत सह पूर्वोक्तनेपक्षिा कार्यशादेव केवल व्यवहरन्ति स्म । न पुनर यविध उमपि सम्मघ- मघटयन् । आङ्गलेयनना कर्मकरानेतान् 'कुली' इति व्यपादिशन् । किञ्चपामितरभारतीयापेक्षया समविस्मन्यन्यारत्वादखिलानपि भारतीयानिर्विशेषमेव 'कुली' इति 'सामी' इति सम बोपयन् । पहना द्राविडनाम्नामन्ते 'सामी' इति पनिवेशस्य कारणमेतदेन । इद सामीपद स्वामीति मस्कृतशब्दस्य रूपातरम्। स्वामिशन्दस्यार्थस्तु स्वत्वोपेत पुरस इति । 'सामि' इति सम्बोग्यमानश्चतुर योऽपि भारतीयस्तेन मुद्धश्चेदेव प्रतिकूते स्म । यथा - भरतो मा सामीति सम्बोधयति । तस्य शब्दस्यार्थी यजमान इत्येतत्वथ भद्धिविस्मृतम् | न रूल्यह नो यजमान इति । एततामये केचिरोप्या वैठश्यमाप्नुवन् । केचिदये कोरपरास्त नितरामशपन् । अपरे तु सति सम्भरे तमताडयश्च । सामीपद हि तेषा मते यन्ततिरस्कारद्योतकमासीत् । यजमान इति तस्यार्थरल्पने सम्बोवयिता सुतरामनमानित स्यात्सल ॥ एभि धारणैरह — कृलीयारिस्टर' इति रयातिमागत । गणिन सर्वेऽपि 'कटीवणिज' इत्याहयते स्म । एस कुलीपद मूलार्थलोप प्राप्य तत्रत्यानामखिलभारतीयाना साधारण्यनैन सम्बोपनार्यकमकल्प्यत । मुसलमानजातीयो वणिगेव केनापि सम्बोधितवेदसौ कुद्ध सन्नाह- मस्मि 'ती' परन्तु अरनीय' इति वा वाणिजोऽहमिति वात्मान त्यापयति स्म । आरजनस्तथा- सम्बोयिता विनयसम्पन्नश्चेत् क्षमामभ्यार्थयत । एवमुष्णीपधारणवृत्तान्त पर महत्वमापत् । अपनीते शिरोवेटने मानभङ्ग सोटव्य एवापतेत् । तस्मादहमचिन्तपम् --देशीयमुष्णीप वहिकृत्यायलशीर्षकस्य स्वीकारेण न केवल मानहानिप्रसङ्गो न सम्भवेदपि तु तमूल- कल्हो निगदश्च परिहाया भविष्यत इति ॥ विवेतदनदुराशेठमहाशयो नाबमोटत । स रिटत्यमबाढीत् -- एनिधा भवदीय- प्रवृत्तिरनहेतुरेन स्यात् । देशीयशिरोवेष्टनस्यैर धारणे बद्धाभिनिवेशाना गति क्या भविष्यति। भवता देशीयोप्णीप एष शोभते । यद्यामलशीर्षक भवन्तो धारयेयुस्तटा प्रेक्षमा सर्वेऽपि युप्मानान ग्डेयविश्रान्तिगृहनियुक्त 'व्वेटर' इति प्रसिद्ध परिचारक मन्येरनिति ।। अस्या सूचनाया लौकिकज्ञान स्वदेशाभिमान पचि सङ्कुचितदृष्टिप्रसङ्गश्च घोत ते रम । तगत लौरिषज्ञान तु सुदर्शमेव । देशीयोणीय एर धारणीय इत्याग्रहोत्तिदेशाभिमानम तरा न मिट सम्भाव्येत । परिचारकानपिस्त्य तिरस्कारसचनेन तस्य विशालहृदयाभायो व्यक्त आसीत् । भारतीयगिरमीटिये हिदुमुसामानन्तमेदेन विभागनयमान्त । स्तमतावलम्बिना रिमीनि. यानामपयानि चरमविभागप्रविष्टानि बभूवु । त्रिनयुत्तराष्टशताधिस्सहसतने रैलशकान्देऽपि तेपा सान्या सुबहुर स्थिता । प्ते सर्वेऽप्याटरीतिमयानुसृत्य कपचादिनेपथ्यमधारया । ।

·८८ सत्यशोधनम् एषा भूयासो जना अतिथिमन्दिरेषु सैरावृत्तिमाश्रिय काप्टेन जीपति स्म । एताने मनसि कृत्या बदुलाशेठमहाशय आशीर्पक्धारण प्रकृय व्यारयामुदटङ्कयत् । अतिथिगृहे सेवावृत्या. म्बन न गौरवायेत्यगण्यत । अद्यापि वहूना मनस्ययमेगाभिप्रायो निरूढो भवति ।। अबदुलाशेठमहाशयस्य बुद्धिवादो मम सर्वथानुमोदनीयोऽभवत् । मदीयशिरोवेष्टनमधिकृत्य न्यायसभाया यसवृत्त तदखिल वृत्तपत्रिकासु प्राकाइय नीत्वा स्वस्य निरपरावितामह समर्थि तवान्। तासु फिलाय प्रश्नो बहुनर चर्चितोऽभवत् । वृत्तपत्रिश मामनिष्टागतुमोऽयमि या रयापयन् । इथमह दक्षिणाफ्रिकादेशेऽवतीण स्वल्पेनैर कारेन प्रत्यातिमागत । वैचिमदीयपक्षमवालम्ब त । अपरे वेचिमा धूर्त इति बलपदनिन्दन् । मदीयशिरोवेशन दक्षिणाफिझादेशे यारदह स्थितस्तारमन्निक्ट एव प्रायेण स्थितम भूत् कदा वा किं निमित्त वा तस्य धारण तद्देशे परित्यक्तमियेतदने स्पष्टीभविष्यति ।। अष्टमोऽध्यायः प्रिटोरियानगरं प्रति गमनम् टुरखननगरवर्तिमि स्तमतावलम्बिभिारतीय सह शीघ्रमेव मे परिचयोऽजायत । तत्रयन्याय सभाद्विभाषिण पॉलमहाशया रोमनकॅथलिक'सम्प्रदायानुवर्तिन आसन् । तपरिचय 'प्रोटेस्टण्टमिशन' शालाशिक्षकाणा सुभान-गॉडफ्रेमहाशयाना परिचय च समपादयम् । एपा पुत्रो जेम्स-गॉटप्रेमहाशयो व्यतीतर सरे हि दुस्थानमागत्य दक्षिणाधिकादेशे भारतीयप्रति निधीनामेक्तमोऽभूत् । एव तकालमेव पारसी रस्तमजी-आदमजीमियॉखान इयारययो पुख्ययोरपि परिचयो जात । एतानि मित्राणि कार्यवेला विना ना यदा कापि परस्परममिलत। तेपामन्योन्यसमागम प्रमेण यथा समवततेत्यग्रे निरूपयिष्यते ॥ इथमुपचीयमानपरिचये मयि दादाअबदुलाकम्पनीसङ्घस्य यायवादिन सकाशादेक पत्रमागतम् । तर क्षेत्र निरूपितमासीयद्यवहाराय युप्माभि सजीभवितव्यम् । अदुलाशेट- महाशयेन या तदीपप्रतिनिधिना या प्रिटोरियानगरमागतव्यमिति ।। अपराशेठमहाशयस्तपन वाचयितु मे प्रदाय कि प्रिटोरियानगर भरतो गच्छन्तीति मामपृच्छत् । अथामवोचम् --व्यवहारविषय तावद्भवसमाशादनबुध्य प्रतिन्याम् । न खल्वि दानी जाने यमया तर गतन कर्तव्यमिति । ततोऽसौ व्यवहारपिस्तरो वर्ण्यतामिति निज- टगरमाज्ञापयत्।। व्यवहारविषयममोह प्रहत्तस्य मर्मतद्विदितमासीच मया श्रीगणेशाय नम' इयुपरम्य शिडाचापि प्रारम्भणीयति। यदाह शाशीपारनगरे फियत कामाम तकस्मिन्दिने .

·प्रिटोरियानगर प्रति गमनम् ८९ तत्रत्य यायसभाया प्रचलन्त कार्यकलापमवेक्षितुमगच्छम् । तर कश्चनपारसीन्यायवादी साक्षिणमे कमायव्ययगणनालेल्यमादाय प्रतिप्रश्नान् पृठति स्म । तदेतन्न किञ्चिदप्यह ग्रहीतुमशकम् । न खलु मया पाठशालाया वा विदेशापस्थिनिकाले वायव्ययगणनाप्रसङ्गो मया शिक्षित ॥ दक्षिणामिकादेशे मकर्तव्यतया यनिर्दिष्ट व्यवहारकृत्य तठखिलमप्यायव्ययगणनासम्बद्धमे पासीत्। तादृशगणनामिज्ञा एस तद्यपहारतत्वमग तु गोपयितु चाक्षमन्त । आयोऽय व्ययोऽ यमिति यया यथा लेखको मे न्यवेदयत्तथा तथा मदीया वुद्धिरमोमुह्यत । 'पि नोट' इत्यतदर्थस्या हमनभिज्ञ आसम् । सेप शब्द शब्दकोशे न हि मया दृष्ट । मीयामज्ञता रेसमाय न्यवेद यम् । 'पि नोट' इत्येतत् 'प्रॉमिमरीनोट' इत्यस्य सक्षिप्तरूपम् । तस्यार्यश्च वाग्दानपत्रमिति तमु- सादज्ञासिपम् । आयव्ययग्णनानिरूपर पुरतस्मेक नीत्वापटियम् । ततश्चत्मनि मनागिर श्रद्धा समजनि । व्यवहारवस्तुन स्वरूपमग्रहीपम् । अनलाशेटमहाशयो यद्यपि गणनाडेश्यस्वरूपान भिज्ञस्तयाप्यायव्ययसम्बद्वानतिजटिलानप्यर्थान् स्वस्य व्यावहारिक ज्ञानसम्पत्या विशदीतुमश कोदिति मया प्रत्यक्षीकृतम् । अथाहमेनमयोचम् - प्रिटोरियानगर गतुमह स जोऽस्मीति। तत्र भादि कुर स्थीयत इति शेठमहाशयो मामपृच्छत् । यत्र मया स्थातव्यमिति श्रीमद्भिरदिष्ट तन्यहमोचम् | अथासौ पुनराह स्म – वाढम् । अस्मदीयन्यायवादिने परमेफ लेखितास्मि । स च भवता तर निवास कल्पयिष्यति । प्रिटोरियास्थमदीय मेमण मित्राणामपि लेखिप्यामि । परतु तसहनासो भवतामनुचित इति मे प्रतिभाति । प्रतिपक्षीया प्रिटोरियानगरे प्रपला भवति। अस्मदीयान्येशान्तरन्यपत्राणि यदि कदाचित्तेपा यस्य कस्यापि हस्ते निपतेयुस्तदास्मार- व्याहारस्य महाननर्थ सम्भवेत् । तस्माद्वर भवद्भिस्तै साकमतिपरिचय परिहर्तव्य इति ॥ ततोऽहमयोचम्-- युप्मदीयन्यायवादिना या मे वसति पारमल्येत ताह निवस्यामि । अथवा स्वय- भेर स्थमन्दिय वसति प्रहिन्थे । भरतोऽत्र निश्चिन्ता मानु। द्वयोरावयपिद्रहत्योऽयस्त सलु न कस्यापि प्राणिन प्रकाशयिष्ये । किन्तु प्रतिपक्षीयाणा पारचयमह सम्पादयितुमिच्छामीन्येत- सत्यमेव । ते सह मैनीमपि कडयितुमिच्छामि । सति सम्भवे यायस्यानाद्वहिरेप व्यरहार व्यवस्थापयितु यतिथे । ननु तैयनशेठमहाशयो भवना रधुरेवेति ॥ प्रत्यर्थी दिवङ्गत शेटतया हानी-वानमहम-महाशय श्रीमदनगरोटमहामागस्य समीप सम्वन्यासीत्॥ सपानपचनोपन्यास मतीयमाचार्य रोटमहाशय रिश्चिात इबालक्ष्यत । किन्तु डररननारमागतस्य मम पदसमदिनाना व्यतीत मान्योन्यस्वभावपरज्ञानमारयो मेग जायन स्म । नाहमिगनीमद्वारगन आसम् ।।

·सत्यशोधनम् हा - अथ शेठ महाशयेनोक्तम् - आ .आ। सधानापेक्षया प्रशस्यतर उपाय कोऽपि नास्ति । किल्लाग्यो समीपबान्धव्यवशादन्योन्यचित्तपरिज्ञान सम्यगस्ति । तैयबशेठोऽये न खलु सन्धान झटित्यङ्गी- कुर्यात् । अपि चास्मासु मनाक् प्रमत्तेषु सर्वप्रकारैररमदनुमतिं सम्पाद्य पर्यन्तेऽस्मानेर गर्ने निपातयेत् । अतो भाद्भि सर्वकार्येप्पपि द्विरालोच्य प्रवर्तितव्यमिति ॥ ततोऽह प्रत्ययोचम् - अल विचिन्त्य । व्यवहारमधिकृत्य तैयबशेठमहाशयेन वा केनाप्यन्येन वा विशेष भाषणप्रसङ्गस्तारत् कोऽपि नास्ति । एताव मात्रमह तस्य सूचयितुमिच्छामि यदन्योन्यमेव स्वय सधिमाकलय्य न्यायपादिना घस्मरमुखेषु द्रव्याहुतिक्षेपो वर व परिहर्तव्य इति ॥ आगमात्सप्तमे वाष्टमे वा दिवसे डरबननगरादह निर्गतोऽभवम् । मदर्थे प्रथमश्रेणीप्रया णपत्रमेक कीतस्थापितमासीत् । शयनीयापेक्षाया तदर्थमन्यदनुज्ञापकपत्र शिलिङ्गपञ्चकेन केत व्यमासीत् । अबदुलाशेठमहाशयस्तादृशपत्रसम्पादनाय मा बलवदुपारधत् । परन्तु स्वाभिनि वेशाच दम्भादविरव्यय कर्तुमनिच्च्या च मया नेदमगीकृतम् । अथ शेटमहाशयो मामेव प्रामोधयत्- ' इह तापन्निरूप्यताम् । नेद हिन्दुस्थानम् । देशस्यास्य रीतिरन्यादशी । भगवदनुग्र हात्सम्पन्नससमृद्धिना न खलु कार्पण्यमाश्रयणीयम् । यथदावश्यक तत्तदवश्यमेर ग्रहीतव्यमिति ।। अहमस्य मदीयकृतज्ञतामाविकृत्य ' अल चितया' इत्यवोचम् ॥ धूमशस्टी नातलदेशस्य राजधानी मॅरिसबर्गनगर रात्रौ नरघण्टानादनवेलाया- मासदत् । अत्र हि पथिकभ्य शयनीयानि दीयन्ते स्म । धूमशक्टाधिकरणनियुक्त पश्चन पुरषो मामुपेत्य ' अपि शयनीयमपेत्यते' इत्यपृच्छत् । ' मा तावत् । अस्ति मन्निकटे' इत्याचस्यम् । सोऽपि निर्गत । अत्रान्तरे पा-य पश्चिदुपेत्य मयेर बदृष्टिमिशत । "मिपर्णोऽय जन" इति च मामगन्यायमपरितुष्टोऽभात् । अथ स वहिर्गत्वा द्विनानधिकारिण आनपत् । नेपा नैरोऽपि मामाभापयत् । अन्य पश्चिदधिकारी मपार्श्वमुपेत्य 'बहिरेहि । चरमशफ्ट प्रतिगच्छे । इयमोचन् । मनिकटे प्रथमश्रेणीप्रयाणपतमस्तीन्यहमयोचम् । अय सोम-' तत्ताबदस्तु नाम । त्वया तु पृष्टस्यशस्टे गन्तव्यम् ' इति । 'डरवननगरे शस्टमेदागद मा न कोऽपि न्यापत् । अहमस्मिनेर शरटे प्रयातुमिच्छामि' इत्यहमचमायम् । अप से कारी मा मात्-'साया । इतन्त्वया शकटादातरीतयम् । नो चेदाजभटमाट्टय तरपिथे' इति । ततोऽगदम्-सोऽयमादृयता तर्हि । सयमेगाह नेपावतरिष्यामीति । भाप राजभट आगन समाहतारह गृहीरा पहिरामप्य निरकालयत् । मतीपरस्त यपि यहि प्राशयत् । नारम्ति शपटानर गमियामायबोचम् । प्रचलिता धूमशक्टी। अह पथिरमण्डप - ·प्रिटोरियानगरं प्रति गमनम् गवा तत्रोपाविशम् । मदीया हस्तपेटी मन्निकट एव स्थिता । इतराणि तु मढीवस्तुनि नाहमस्पृशम् । धूमशम्टाविकरणनियुक्तास्तानि स्वायत्तीचा ॥ तहानी शेशिर पाल । दक्षिणारिकासण्टस्योन्नतप्रदेशेपू शिगिरती शीतमति- मात्रमुन्वण भाति । उन्नतप्रदेशवर्तिनि मरित्सर्गनगरे शीत दुस्सहमासीत् । मम दीकवच सम्भारान्तरमध्यगतोऽमृत् । त मार्गितुमपीरोऽभवम् । मा कश्चिन्मे भूयोऽप्यपमान कादिति । तदह शीते कम्पमान उपाविशम् । तस्मिन् कोप्टे दीपो न स्थिन । अर्थराने पान्य कश्चिदागमत् तस्मिमया साफमालपितुकामेऽपि मदीयमनस परिस्थितिस्तदनुजा नाभवत् ।। अह मटीयामितिकर्तव्यता प्रत्यालोचयितु प्रावर्तिपि । स्वारिमारसमर्थनाय किमह विदेय किमुमा हिन्दुस्यान प्रति निवर्तेयाहोस्विदपमानमुत्कटमपि सोटा प्रिटोरियानगर प्रते निवृत्य समाप्तव्यवहारहत्य स्वदेश परागतेय । व्यवहारहत्य परित्यय पलायन नाम भीक टक्षण स्यात् । मया प्राप्त प्लेग सर्वोऽपि बाहरण इस स्थित । वस्तुतस्तु स एवात प्रच्छन्नस्य वर्गद्वेषयाबाह्यरक्षणमासीत् । वर्णद्वेपनिरसनाय मया यायच्छक्ति प्रयसितव्यम् । तत्प्रयत्न- वशान्कदाचितहेशसम्भवेऽपि स क्लेग सोटव्य । एताद्यापिनिवारणाय याबदावश्यक तापमान- मन्यायनिवृत्तये मया प्रयसितव्यम् । अत एवानन्तरगामिन्या धूमगरटया मया प्रस्थातव्यम् इत्यह निश्चयमकार्पम् ॥ परेा प्रातरयोवार्यनिहाय मुग्यापिकारिणे सपिम्तर तन्त्रीवृत्तात पाहैपम् । अबदलाशेठमहाशय च तन्त्रीद्वारा विदितोदन्तमकार्पम् । स च तक्षणमेव गत्वा मुग्न्याधिका- रिणमपश्यत् । स तु धूमशरुत्यधिकरणसेवकाना पक्षमेव पर्यपोपयत्। किन्तु यथाह मटीयगतव्यस्थलमनुपद्रुत प्राप्नुया तथा मविधानत्यमित्ययोऽवनिकेतनस्वामी समाविष्टो भपतीन्यसाबस्थयत् । अबहटाशेठमहाशयो मम यथाव पर्यवेक्षणाय मेरि ारतीय वणिग्जनानितरस्यलवर्तिन सखीच तन्त्रीद्वारा समयोपयत् । मेरिमवर्गनगरस्था पणिज शम्टीस्थानमागत्य मामपश्यन् । तेऽमी स्त्रीयस्टान्यखिटान्युपवर्ण्य मन यनवृत्त तदेतना-बर्यमिति मुवाणा मा सान्त्वयितुमयतत । किं च प्रयमद्वितीयश्रेण्यो प्रयानृभिारतीयानरयो त्र- फिरेभ्यो गौराङ्गायिकेभ्यश्चावश्यमेपोपटर प्रतीक्षणीय इति न्यवेदयन् । इत्यमेतदनिश्श्या श्रवगप्रसनेनगाह समामिमगात् । अय सायन्तनधूमगस्टी समागता । तस्या मदथे स्थटमेक निश्चितमासीत् । टरनननगरान्प्रयास्यता यद्यपि न चिपिन शय्यासम्पादक पत्र तयायधुना म्या तदेतदायि। धुमशफ्टी मा 'चार्ल्सटाउन नगरमनीनयत् ।।

·नवमोऽध्यायः अतिशयितक्लेशपरम्परा धूमशकटी चार्ल्सटाउननगर प्रातरासादयत् । तन्नगरा जोहानिसबर्गपुरीमुपस्थायिनी धूमकशटी तढानी न चलति स्म। सामान्येनाश्वरथेन प्रयाण नियमासीत् । आथरथप्रयाणानुज्ञापक पत्रमेक मनिस्टे स्थितम् । मॅरित्सर्गनगर्यामेकाहपिलम्बसम्भवेऽपि तदेतदप्रचर्य नाभवत् । किं चारदुल्लाशेठमहाशयेन चार्ल्सटाउननगरस्थोऽश्वाधिकारी विलम्बनिमित्त तत्रीद्वारा पूर्वमेव निवेदित आसीत् ॥ किन्तु सोऽधिकारी मदुच्चाटनाय व्याजमेकमन्विष्यति स्म । अपरिचितोऽह कश्चिदागन्तुक इति मामवात्य भवदीयप्रयाणानुज्ञापकपत्रमिदानी निषिद्धप्रचार भवतीति मामादीत् । तत्याह समञ्जसमुत्तरमदाम् । तदीयमनोगत कारण न खलु शम्टे स्थलाभार । मदीयप्रयाणानुज्ञापक पत्रस्याप्रचर्यताख्यापने तस्याभिप्रायस्तापदन्य एव । पथिक सर्वैरपि शकटाभ्यन्तर एवोपवेष्टव्य मासीत् । परन्तु मामयमधिकारी 'कुली'जनमपरिचित च मन्यमानो गौरा रघनीनै सह मदुपवेशन कथमपि निवारयितुरामोऽभवत् । 'अग्रेसर' इत्ययमधिकारी व्यपदिश्यते स्म । प्रयाणकार्यदर्शित्वमेवास्यकृत्यमासीत्। स्थवाहकस्य पाश्चयो पथिकद्वयस्योपवेशस्थलमासीत् । एकत्रायमधिकारी पूर्वमुपरिशति स्म । तस्मि दिने तु शकटाभ्यन्तरे स्वयमुपविश्य निज वाह्यपीठ मह्यमदात् । इदमन्यतम याय्यमपमानकर चेन्यहमज्ञासिपम् । तथापि वर सोढव्योऽयमपमान इत्यात्मानमत्रोधयम् । बलादन्त प्रवेशो न हि सम्भाव्यते स्म । कल्हप्रसङ्गे तु रयो मा परित्यय प्रचलित एर स्यात् । एतेन परमेक दिन व्यर्थमतिमाहयितव्यमापनेत् । परेशु किं वा सम्भवीति भगवदेकवेद्य भवेत् । इत्थमनुसन्धाय जाजन्यमानहृदयोऽपि विवेकशाली पुरुष इस शस्टयाहरूस्य पार्श्वे तूष्णीमुपविष्टोऽभवम् ॥ त्रिघण्टानादनवेलामश्चरय 'पारटीकोप स्थलमुपासदत् । तदानीमयमग्रेसरो मयाध्यासित स्थलमात्रमितुमभ्यलप्यत् । स किठ घूमवर्तिसेवनाय सञ्जातकामोऽभवत् । प्रायेण निर्मल्यायुसेवनाभि- लापुणापि तेन भवितव्यम् । तदसौ शामटिकादेक मलीमन स्यूलशाटरमादाय पादरियास पटकम्योपरि तमास्तीय मामीत् - 'सामी' (दास इत्यर्थे प्रयुञ्जमान शब्द ) त्वमस्यो पर्युपविटो भर । ग्यवाहास्य पार्श्वेऽहमुपदेष्टुमिच्छामीति । संपावमानना न मे मर्पणीयाभवत् । अय भयेन कम्यमानोऽहमयोचम् - त्वमेव मामा समुपावेशय । न्यायत शम्दाभ्यन्तरे मम स्थल प्रदेयमासीत्। तथाप्यामानोऽय मया सोढ. त्वमिदानी बहिरूपविश्य धूमपर्तिसेवनकामरत्वदीयपाद- मूठे मामुपवेशपिनुमिसि फिट । नाहमिद मया मृध्येयम् । यदि तारमन्यसे तदात्मभ्यन्तर एकोपवेश्यामीति॥

·यतिशयितफ्लेशपरम्परा अममाप्तवचस्येव मय्यमा निक्टमुपेन्य क्लबचपेटाहार मे दवा हस्तग्राह मानवम्ता- निकायितु प्रायनिष्ट 1 मदीयपीठाभ्यर्गवर्तिनीरारकृटमयी शटार सुदृटमहन्नन्हीपन् । रा- स्थिमङ्गेऽपि मुष्टिवर नव शियिठयियमीति मनस्यक्रवन् । इनरे पथिका दृश्यन्दि प्रेझन्ने म । स तु मामाकोशमामोठा कस कसं च प्राहात्। तथाप्यह तुीमेवास्याम् । स तावद्वानासीत् । अह पुनर्निर्वलो जन । अय जातानुकम्पा केचिपयिकाम्नमत्रोश्यन् हन्न मो मुच्यनामयन् । न हि किञ्चिदपराधमनेन । स रिउ यथार्थमाह । यद्यय तत्रोपत्रेष्टु नानुमन्येत तदारनपार्वेऽयमु. पविधनु इति । तदेततेत्र मम्भवतीति स उच्चररोगत् । तथाप्यमी मनात मत्रात मुखमङ्ग वायन । तनस्ताटनाद्विरम्य मन हस्तममुद्दत् । अथ भूयोऽपि मा गपन्नरपाई ममुपविष्ट “होटेण्टोट" दति व्यपदिश्यमान दासमेक स्पाटनिक्षेपस्थान उपवेष्टमादिश्य तटीयस्य स्वयमुपात्रिशन्॥ पथिका अन्तव्याविगन् । सीकारशिलनमश्रावि । रयश्च सनिर्णोप प्राचलन् । मम हृदय धाटिति प्रस्पन्दने स्म। अपि नाम गन्तव्यस्थलमह जीवन्नवाप्नुयामिति चिन्ताकुलोऽभवन् । म पुन्य पदे पदे कोवमयी दृष्टि माय विकिन् तनी प्रदये जागृहि जागृहि 'स्टेंटरटन' नारमामेछाप स्तन किं करिष्यामीति तनो व्यक्तीमविश्यतीति वदन्मान्तर्जयत् । महन्तु जोपमासीन पाहि मा परमा मन्त्रित भगवन प्रार्थनामकरवन् ।। प्रदोपानन्तर सेंटरटननगर वयमासाठयाम। तत्र कपाचिदारतीयाना मुगन्यवलोक्य दीनिवासममुचम् । ततोऽवतीर्ण मामुपेन्य ते मुहृदः प्राहु - वयमीसारोटमहामायानामापणं वो नेतुमिहागता स्म । तथा हि तन्त्रीमन्देशोऽस्मामिरवायेटमहाशयेभ्य ग्राम इति। अह मामयम् । वयमीसा-हानी-मुमारोठमहायस्यापणमगन्छाम । तत्र गेटमहाटायस्तटीय- टेखकाश्च मा पर्यवारिषु । मयानुमृतमखिल तेभ्यो न्यवेदयन्। तदारार्य ते मुतरा किया स्वैरप्यनुभूतचणि सयानि सीर्य माननान्वयन् ।। तत्रयप्रयागशकठीमहस्याधिकारण विदिनाखनवृत्त विधानुनि छन् तसत्र सन्नर मुपन्यस्य तदीयकिटकोण कृत तननन्यावेद्य परे प्रान प्रयास्यन्त गस्टाम्यन्तर एवान्चे परि सहोपवेशयितु प्रतिज्ञातव्यमिति पत्रमटेखिषन् । स चाविकाग अन्यत्रोचन्- स्टेंटरटन नगरादेका महासकटी प्रमति। शाकटिकादिपरकरस्मोऽप्यन्य । मवाने स्यापिनो दुवृत्त. किर श्वो न झुपतिष्यति । पान्यैरन्यै सह मवतामुपवेशनाय ययावन्नविवानं कृत मनीने। एतदवाय मम चिन्ता लची सनपद्यत । मदनस्कन्दी म आदलो व्यवहारेणाभियोग्य हुने नाभूममामिलाप । तस्य कलहाच्यायलावतेव समाप्सिनगमत् ॥ ईसारोटमहामागस्य मृत्य प्रातः शस्टीपार्श्वमयीन्। स्थड म्या प्रशस्तनवामन् । सुरक्षितस्तदात्री जोहानिमर्ग'नारमासदम् ॥ .

·सत्यशोधनम् स्टेंडरटननामैकोऽल्पग्राम | जोहानिसबर्ग इत्येतदेक महानगरम् । अबदुटाशेठ- महाशयेन जोहानिसबर्गनगर प्रत्यपि पूर्वमेव तन्त्रीसन्देश प्रेपित आसीत् । अपि च तत्रत्याना महमद-कासम कमरुदीन-महाशयानामापणस्य नामवेयं तदीयावासस्थानादिनिरूपक बाह्यनाम च प्रादायि । तदीय कश्चन पुरषो मा नेतु शकटस्थानमागत्य स्थित । परन्तु नाहमेनमप- श्यम् । सोऽपि मा नाभ्यजानात् । ततोऽह कमप्यतिथिमन्दिर गन्तु निरचेपि । ज्ञातपूर्वाणि हि ममा चतु पञ्चविश्रान्तिगृहाणा नामधेयानि । अथ शकटमेक भाटयित्वा ग्रेड- नेशनल होटेल-इत्याख्यमतिथिमन्दिर प्रति रथ वाहयितु शाकटिकमाजिशपम् । तत्रासाद्य तद्यवस्था- पंकं दृष्ट्वा वस्तु देहीत्यपृच्छम् । स च मा क्षण वीक्ष्य “किं करोमि । अत्रत्या कोष्टाः सर्वेप्याक्रान्ता " -इति सचिनयमावेद्य मा व्यसर्जयत् । ततोऽह महमद-कासम-कमरुद्दीनमहा. शयानामापण प्रति रय वाहयेति शाफटिकमवोचम् । तत्राबदुलगनीशेठमहाशयो मदागमन- प्रतीक्ष एन स्थित । स च मा स्वागतेनाभ्यनन्दत् । अतिथिमन्दिरे स्थलाभावशसिनी मदीयायामाकर्ण्य स भृश विहस्य प्राह - अहो अतिथिमन्दिरे प्रवेशलाभ कय वा भवद्भि- निरीक्षित इति ॥ युतो ह्ययमसम्भाव्य इत्यहमपृच्छम् । दिनचतुष्टयमात्रमिह भवद्भि स्थीयते यदि तदा सर्व स्पष्टीभविष्यति । देशेऽस्मिन्नस्मद्विधानामेव केवल निवास शक्य । वय हि द्रध्यार्जनप्रवृत्ता । तदर्थमपमानमपि तूष्णी सहिप्यामहे-इति ॥ ततश्चासौ दक्षिणाभिकादेशे भारतीयैरनुभूय- मानाना क्लेशपरम्पराणामितिहासमवर्णयत् । अस्य महाशयस्य सम्यक्परिचयोऽस्माममप्ने संग सम्पस्यते ॥ स पुनर्माममययत्- देशोऽय युप्मादृशाना न योग्य । पश्यन्तु भवन्त । श्व फिल भविद् प्रिटोरियानगर गन्तव्यम् । तदा तृतीयामेर प्रयाणमनीरत यमापतिप्यति । 'नाताल'देशापेक्षया टान्सपाट देशस्य परिस्थितिरतिमात्र शोचनीया । अरहि भारतीयाना प्रथमद्वितीय श्रेप्यो। प्रयागानुवापसमाणि नैर दीयन्ते इति ।। "अस्य ने प्रपनो युग्माभिः प्रमाम नैर कृनः स्यादिति मन्ये ।" "ननु मृत एपारमामि एमव्यवहारः । परन्तु प्रायशोऽरमदीया प्रथमद्वितीय श्रेण्यो. प्रयाग र चिन्ति ।" अपारमयोगार्गनियमारतिपयमानाव्य ममपालोरया । नर निस्तारमार्गो मया 'ट्रासगट 'दशस्य प्राचीन शासनापर न प रणदृष्टया न्यनयन्त । কােননবালা ৰ হা হা | मेटम दामोधा -प्रपामेव प्रपातयमिने गदिया । यादवयं स्याचदा निगरपनरमपन प्रपाताग्निल मिट समाधिश राणदर एप मर्तन-दनि ।।

·अतिशयितम्लेशपरम्परा एतेन कालविलम्बो द्रव्यनाशश्च यथा सम्भविष्यत इति शेठमहाशयो मे प्रादर्शयत् । तथापि मया चिकीर्पित प्रथमश्रेण्या प्रयाण तस्याप्यभिमतमेरासीत् । तस्मादयोऽधनिरेतनस्वामिन प्रति पत्रमेक पिलिख्य प्राहपम् । तर हि मया यरूपि अयमस्मि घ्यारिस्टर्जन । सर्वदापि प्रथम श्रेण्यामेव प्रयाता | प्रिटोरियानगर लरितमेव मया प्राप्तव्यम् । अतो भवत्सफाशाहि खितमुत्तर प्रतीक्षितुमनकाशाभावात् स्वयमेव श्रीमता निकेतनमुपेत्य प्रत्युत्तर ग्रहीये । प्रथमश्रेणी प्रयाणानुज्ञापक पत्र प्राप्स्यत इति प्रयमि--- इति ॥ प्रतिपचनस्य समक्षप्राप्तिनिरूपण तु प्रयोजनगर्भितमिति नेद पृथवक्तव्यम् । तथा हि । निकेतनस्वामिना प्रयुत्तरे लेखितव्ये प्रथमश्रेणीपत्र सर्वया नैन दास्यत इत्येव रेसितव्य स्यात् । अपि चाय 'कुली-यारिस्टर्' इति व्यपदिश्यमान मा प्रति क्मिपि मिलक्षणाभिप्रायवाभाति । तदह निरपद्येनानालपेण भूपित सन्नुपरथाय तमाभाषयिष्ये । ततश्च प्रथमश्रेणीप्रयाणपत्र में प्रदातुमसी बहुशोऽनुम येत । इथमालोच्य हस्वफवचरण्ठप्रथ्याचारल्पामृतस्सन्न यो पनिवेशनमगच्छम् । तस्याग्रे सुरणमुद्रामेका निभाय प्रथमश्रेणीप्रयाणपत्रमेक दीयतामियपृच्छम् ॥ क भवद्भिरेशाय लेखो मे प्रेपित ।' " अथ फिम् । स एवायमस्मि । ईप्सितपरताने भाद्भिर्बहुपरत स्यात् । अर्धन हि प्रिटोरियानगरमह प्राप्तुकामोऽस्मि ।" स च सस्मयमान सानुकम्पमाह- नाह टा सवालदेशस्य मितु ' हॉलेण्ड देशाभिजनोऽस्मि । जाने भवता मनोगतम् । अस्ति म सहानुभूतियुष्मद्विषये । ईप्सित प्रयाणपत्र भवद्भ्यो दातव्यमिन्येव ममाप्यस्ति काड़ा । परतु प्रदानस्य सामयिकत्वमिप्यते । स च सम्यो यथा -- मार्गे धूमशानीनायको भवन कदाचिदवतार्य तृतीयश्रेण्या यधुपवेशयत् तदा नाह तत्र याच्यो भातास्मि । तया चायो त्रस इस्योपरि व्यवहारो भनदिनोंथापनीय इति । शिवा सतु य पथान इत्यहमाशसे-इति ॥ इत्यमभिधाय स मे प्रयाणानुज्ञापत्रमदात् । अह च धन्यवादमुक्त्वा यथोक्तमाचरिष्यामीति प्रत्यजानि ।। अबदुर-गनी-शेठमहाशप प्रस्थानोयत मामाप्रष्टुमयोधनिकेतनमागमत् । एतत्तमा कार्य प्रदृष्टश्च विस्मितश्वाभवत् । अयायमेव मा प्रारोपयत्-प्रिटारियानगर यदि भात प्राप्स्यय तदा यह निविन्तो भत्रेयम् । शड़े धूमशस्टीनायर प्रथमश्रेण्या भवत स्तस्य मुपवेष्ट न मुञ्चनीति । कदाचिदनेन मुक्तानपि पथिस्य न हि मोश्यन्तीति ।। अह प्रथाश्रेण्यानुपानिशम् । चलिता च धूमशकी। 'जमिस्टन 'पुरे शक्तीनायक प्रयाणानुज्ञापक परमीक्षितुमागत । दृष्टमाये मयि युद्धस्सन लिमतया स मामादिशत्-तृतीय ·सत्यशोधनम् श्रेणी प्रति निर्याहीति । तदाह मनिस्टस्थित प्रथमश्रेणीपन तस्मा अदर्शयम् । स तु माह- अस्तु नाम | तृतीय श्रेणीमितश्चल-इति ।। अस्या शकठ्यामेरएवाग्लपथिक स्थित । स च शफ्टीनायकमचस्थत् - सद्गृहस्थमेन कुतो भवान्बावते । तदीयहस्तगत प्रथमश्रेणीप्रयाणपत्र न किं भवतो दृष्टिगोचर । इहोपविष्टादस्मान्न मे कापि वाया-इति ॥ स एवमुक्त्या मामभिवीक्ष्य जोपमास्यतामियादीत् ॥ यदि 'कुली'जनेन सहोपवेष्टमुत्युको भान् तदा का हि मे क्षतिरिति प्रजल्पन घूमशक्टीनायको निरगात् ॥ राजाराष्टघण्टावादनसमये धूमशकटी प्रिटोरियानगर प्रापत् ॥ दशमोऽध्यायः प्रिटोरियानगरे प्रथमदिनम् प्रिटोरियानगरस्यायोऽध्वनिकेतन प्रति दादा अबदुल्लामहाशयाना न्यायवादिन सकाशान्मम प्रत्युद्गमनाय केनापि जनेनागतेन भाव्यमित्यहमचिन्तयम् । भारतीयास्तु नैयागता इति में विदितमेव । मया हि पूर्वमेव प्रतिज्ञात यकस्यापि भारतीयस्य गृहे नाह वसति ग्रहीप्य इति । न्यायवादिना तु न कोऽपि जन प्रेषित । तद्दिनस्य भानुशारत्वात् प्रयासबाहुल्य बिना यत्र जनप्रेषण न शक्यमासीदिति मया पश्चादवगतम् । इतिकर्तव्यतामृढ़ सन् क नु गन्तव्यमिति चिन्तयन्नतिष्टम् । कचिद्विश्रान्तिगृहेऽपि दुर्लभ स्यान्मम प्रवेश इति मया पर्यशति ॥ प्रिटोरियानगरस्यायोऽध्वनिकेतन त्रिनवत्युत्तराष्टशताधिकसहस्रतमे कैस्तशकाब्दे यादृश- मासीत्तादृशात्पर वैलक्षण्यमापन्न चतुर्दशोत्तरनवशताधिकसहस्रतमेऽब्देदृश्यत । दीपा मन्दप्रकाशा प्रक्लन्ति स्म । अत्यल्पा पथिकसझ्या । यात्सर्वे पान्था निर्गतास्तावदह तूष्णीमासम् । इत्यमचितय च यया-प्रयाणपत्रसट्टाहकेऽधिकारिणि रब्धावकाशे सति मदीयप्रयाणपत्र तस्मै प्रदाय विश्रमितु भोजनशालिका वासस्थलमन्यद्वा विमिह लभ्यत इति त पृच्छामि । यद्यसौ कापि वसतिं दर्शयेत्तदा तर गमिष्यामि। नो चेद्रात्रिमिहैवाध्वनिकेतने गमयिष्यामीति । परन्त्वपमानभया- देवं प्रप्टुमपि ममोत्साहो नासीत् ॥ अध्वनिकेतनात्पथिका सर्वेऽपि निर्गता । अहमपि प्रयाणपत्रसग्राहकाय मदीयपत्रं दखा त प्रष्टुमारब्धयन् । स च मदीयप्रभानामुत्तराणि सपिनयमदात् । किस्वस्मादधिक साहाय्य न में भविष्यतीत्यहमजानि । तनिक्ट एवामेरिकादेशीयो 'निनो'जन कश्चिदतिष्ठत् । सैप मया सह कयालाए कर्तुमारभत ॥

·प्रिटोरियानगरे प्रयमदिनम् २७ । । स एव माममथपत्- मये भवतोऽत्र सुटिहीना नवागढका ति । मया सह भवद्भिरागम्यते यदि तटा व स्तोतामेव भोजनशाला नेप्यामि । तस्या व्यवस्थापको ह्यमेरिकादेशीय । स च सम्यक्परिचितो मे । शालाया भवत प्रवेशयेदिति प्रत्येमीति ॥ ईदृशसाहाय्यलामे त्वह साशयिक एसासम् । तथाप्यस्मै मदीयस्तज्ञता प्ररयाप्य तत्वृता सूचनामहमङ्गीतवान् | स मा जॉस्टनमहाशयस्य 'फॅमिलीहोटल 'इयारय विश्रातिगृह मनपीत् । वसतिकोष्ठक एर भोक्ष्य इति समय ग्राहयित्वा स जॉस्टनमहाशयो मामेकामेव रात्रि तत्रारासयितु प्रत्यपद्यत ॥ किं चायमाह-गौराङ्गोऽय कृष्णाङ्गोऽयमिति मे मेसल्पना मनागपि नास्ति । रितु भमा- तिथय सर्वेऽप्यरोप्या । अमी फिल सहोपवेशितान् भवतोऽनलोक्य पर ध्येयु । अथवा स्थल- मिद परित्यज्या यत्र गच्छेयु - इति।। अथाहमवोचम्- रात्रिमेनामिहै। वस्तु भवद्भिरदायि । इयतापि वहपरतोऽस्मि । स्थलीयपरिस्थिते शनै शनैर्मयानगम्यमानत्वाद्भवदीयमष्टमप्यह जाने । मदीयशष्ट एन भोजने परिवेष्यमाणेऽपि नाहमेत दयथा ग्रहीप्ये । श्व प्रातर यत्रापि सविधातु शनुयामित्यास्था वर्तते-दति ।। एक कोप्टो मह्यमदायि । आहारप्रतीशतवाहमुपारिशम् । एकातस्थित पादालोचना- परश्च सम्पन्न । अतिथिगृहे भूयासोऽतिययो नाविद्यत। तस्मासैवर शीघ्रमेवाहारमीनेष्यतीति निरीक्षमाणोऽहमपस्थित ।अत्रान्तरे जॉस्टनमहाशय स्वयमेवागमत् । अस्ययच्च यत्-कोटेऽस्मिन् भवद्रिोत व्यमियुक्तवतो मे लना समजनि । ततोऽहमितराभ्यागतेभ्यो वृत्तमेतन्निवेद्य तान उम् किं युप्माभिर यया मयते यद्यसावपि भोजनगृह एव भोक्तुमासीनेति । तऽप्यपदन्-तदेतद्वय नेत्र निषेधाम । यात्र पर्यतमिहस्थातुमसारभिलप्येत् तापदिन यथेष्टमास्तामिति । तस्माद्भवतो भोजन- शालामेवागतुमर्हन्ति। अपि चार स्थीयता ययेष्टकालमिति । भूयोऽपि तस्मै मम कृतज्ञतामावेच भोजनगृहे भोक्तुमगच्छम् ॥ परेघु प्रातरह न्यायादिनो मन्दिर गत । तस्य नाम 'ए टल्यु वेरर' इति । अय सामना मामुपाचरत् । अबदुष्टाशेटमहाशया मया तन्यापनादिन सौगुण्य पूनमेष श्रुतमासीत् । अतस्तस्तोपचारेण नाह म्मियमापम् । स मामादरेण महताभिनय दुशलमपृच्छत् । मदत वृत्तान्तमग्विट तस्मै न्यवेदयम् । स च मामप्रवीत् - च्यारिस्टरवृत्तिमनुरध्य भाद्धिरिह कर्तव्य रिमपि नास्ति । अस्य व्यवहारस्य ने न्यायपादिसटीरवा अस्माभिर्नियुक्ता सत्ति । चिरन्तनोऽय व्यवहार पर जटिश्च । अतो विज्ञास्यविषयनिग्नमात्रे यमणि भानो निलमहे । युप्महागमनन कार्यिक. सह पायरहारचाटनाप भूय सौर्यपिटानी न - स ७ ·सत्यशोधनम् सवृत्तम् । इत पर त सकाशाद्वोद्धव्यमखिरमपि युष्मद्वारैप सद्ग्रहीप्यामहे । युष्मदर्षे नाद्यापि मया वसतिरविष्टा । वर भवदागमनोत्तर तदवेपणमिति मया चितितम् ।। वर्णद्वैप प्रातिभूमि गत । अतो युप्मादृशानामिह स्थलान्वेषण न सुपरम् । अहं तानदेवा दीनामाला जानामि । मा हि कस्यचिदपूपमारस्य भार्या : स्वगृहे युप्मानारासयितु सानुम येत । तेन हि तदीया द्रव्यायति वृद्धिमुपैयति। आगम्यताम् । तगृह गमियाम इत्येवमुक्या तत्र मामनैपीत् । तत्र मद्विपये कचि मारमेकान्तालापमारोत् । प्रतिसप्ताह म समाशापञ्चशित 'शिलिग मित द्रव्य स्वीकृत्य भोजनरसती मे प्रदातु सा प्रयपद्यत ।। बेकरमहाशयो न केवल व्यवहारोपजीवी अपि तु श्रद्वालुलौकिधर्मोपदेष्टा च । अद्याप्यय जीपति । स मिल परित्यक्त-यायपादिवृत्तिरिटानी नैस्तधर्मोपदेशमाने प्रवृत्तो भाति । अपि च धनाढ्य सुखी च वर्तते । अद्याप्यय मया सह पत्रव्यवहार क्रोति । तस्य देखेषु प्रस्तूयमानो विषय सर्वदा वेक एव । स खलु स्तिधर्म एव परमोत्तमो धर्म इति नैरधिप्रमाणत्पपादयन् क्रिस्तस्य भगवदेकमात्रपुरत्वे मनुष्योद्वारकत्वे च लोको यावन्न विश्वमिति तावदस्य शाश्वती शातिर्दुरापेति प्रतिपादयति॥ प्रथमदर्शन एवं वेकरमहाशयो वर्मविषये मदीयमत यादृशमित्ययागच्छत् । अहमेनमित्य मवोचम् । ज मनाह हिन्दुमतावलगी । तथापि तद्धर्भज्ञानमपि मम विशेषतो नास्त्येव । इतर धर्माणा परिज्ञान तु ततोऽप्यल्पीय । न खलु लेशतोप्यह जाने कीदृशी मे धार्मिकी परिस्थिति कीदृशी मे श्रद्धा किं वा मया श्रद्धातव्यम् । स्वधर्म तारत् सम्यगरबोद्भुमिच्छामि यथामभवमितर धर्मानपि जिज्ञासिष्य इति ॥ वेरमहाशय सर्वमेतदाकर्ण्य प्रमुदिता तरगो मामक्थयत् । दक्षिणामिकादेशवर्तिया साउथ आशिया-जनरल मिशन' इत्याख्याया सुवार्ताप्रचारकसभाया कार्यदर्शिनामहमेक्तम | अस्त्येक स्वतो द्रव्यव्ययेन निर्मापित कैस्तदेवारय । तर हि मया नियमेन तत्तदवसरेषु धर्ममधिकृत्य व्यायानानि उप यस्यते । नाह वर्णभेदमङ्गीकरोमि । सति मे सहोद्यमिन केचन सुहृद । वय प्रतिमध्याह्न एकघण्टावादनपेला मिथ सभूय स्वामशातिप्रकाशोपलब्धये कचि काल भगर प्रार्थना धुर्महे । तर भवदागमनममभिन देयम् । तेषा च परिचय 7 सपाढयिष्यामि । दुष्मनगेन ते च मतोश्यति । तत्र भरतोऽपि प्रीता भविष्य तीत्यास्ति मे विश्वास । किं च धर्मप्रतिपादकान् कतिचनग्रन्थानध्यतु भवद्भय प्रदास्यामि । तेषा सर्वोत्तमो बाइबल नामव पवित्रो अथ इत्यतन खा पृथपतव्यम् । स एप भवद्भि सर्वथा पठित य इति साग्रहमह प्रीमीति ॥ वेरमहाशयस्यानुग्रह स्वीकृत्य प्रार्थनार्य प्रतिदिवसमह यथाशक्ति नियमेन तमण्डल्या सह मिटिप्यामीति प्रत्यज्ञासिपम् ।। वारमहाशयोऽपादीत्ययेव तहहमेघण्टापादनवेरामिह भरतामागमन प्रतीक्षमाण स्यास्यामि । सदर प्रार्थनामदिर गमिप्यार इति । अथावामयोयगभि यथायथ निरगार ।।

·स्तमतेन संपर्कः (९२ दीर्घविमर्शाय न र यो मयावकाशः । व्यारिस्टमहाशयस्य समीपमह गाया मया देयमर्थ तस्मै वितीर्य नूतनावासमुपेत्य भोजन निरवयम् । गृहस्वामिनी पर सनना ह्यासीत् । तथा मन्वृते शाराहारपाको निपाद्य स्थापितोऽभूत् । अचिरेणवाहमस्मिन् कुटुम्वे मुघटितप्रेमवृत्ति- रासम् ॥ दादा अबदलामहाशयेन क्स्यचि िमत्रस्य रखगेक विडिग्य मम हस्ते दत्तमासीत्। मुक्तोत्तर तन्मित्रमह द्रष्टमगच्छम् । दक्षिणाफ्रिकारर्तिना भारतीयाना क्लेमवृत्तान्त सविशेष तन्मुग्वाटरगत । स च मा स्वेन सह निरस्तु निरवप्नात् । परन्त्रह तस्य मदीयकृतततामात्याय पृथक् निवास पूर्वमेव मया परिकल्पित इति तस्मै न्यवेदयम् । स च निज्ञासितविषयो मा द्रष्टु सर्नया मकोचो न कर्तय इति साग्रहमवादीत् ।। तापच्च प्रढोपवेला समुपस्थिता । अह च कृताहार स्त्रकोष्ट प्रविश्योपविष्ट सन् विचारसागरे निमग्नोऽभवम् । मम सद्योऽनुष्टेयकार्य किमपि नासीत् । तदेतदबदलामहाशयाय न्यवेदयम् । वेफरमहाशयेन सह सन्न्यबन्ध रिमर्थ । तस्य धर्मनन्धुभि मम को वा लाम । स्तधर्माध्ययन यथावद्रुपलधु क्रियन्पर्यन्त शक्यते वा । हिन्दुधर्मसाहित्य कुतो वा प्रापणीयम् । तज्ञानादते कैम्तधर्मस्वरूप यथावत्कयमवगन्तव्यमित्यादि प्रभपरपरा ममनसि प्रादुरभूत् । तस्य निष्कर्षस्तावदेक एव सभाव्यते स्म । तद्यया - एतदधिकृत्य मयाव्येतव्यमपि नि पक्षपातेना ध्येतन्यम् । तत परमेश्वरप्रेरणानुरूप वेफरमहाशयादिजनसमुदाये मया प्रवर्तितव्यम् । यावन्मया स्वधर्म समप्रतया न विज्ञात तापदन्यधर्मस्वीकारो नाम मनसापि न चितनीय इति ध्याय व्यायमह निद्राशं गत ॥ एकादशोऽध्यायः ऊस्तमतेन संपर्कः परेचुरहमेकघण्टावादनसमये वैकरमहाशयस्य प्रार्थनासभामगमम् । तत्र मिस हेरिस-मिस गेम मि. कोट्स' इत्येतेषा जनाना परिचयो मे जात । जानुभ्या स्पृष्टभूतला सर्वेऽपि प्रार्थनोवता उपाविशन् । अहमपि तानन्वरसम् । निननिजाभीष्टसिद्धये भगवन्त प्रार्थपत ॥ एतदिन शान्तिमय प्रपातु । देवोऽस्मदन्त कणाना द्वाराज्यपावृणोतु" इत्येर तेपा प्रायिर प्रार्थना नमोऽभूत् ॥ अब वे तु मन क्षेमगमार्थमन्याप्येक प्रार्थना मयोगितामवत् । सा च यया अस्माभि सह मिलितस्य सहोदरस्य' समार्ग दर्शय । अस्मभ्य प्रदत्ता शान्तिमने च प्रदेहि । अस्मट- द्वारक निम्तदेव एनम युदरन्विनि क्य प्रार्ययामह इति || ·१०० सत्यशोधनम् एतासु सभासु भगरकीननादिक ने प्रचलति स्म । प्रतिदिन यविमपि सविशेष प्रार्य प्राप्ताया माध्याहिकोपहारवेलाया तदुपसेरनार्थ यथायथमस्माभिर्गम्यते स्म । प्रार्थना च प्रायेण पञ्चनिमिषाधिक काल नापेक्षत ॥ 'मिस हेरिस-मिस गेब' इत्येतेऽनूढे प्रौढमहिले । कोट्समहाशय 'केर' सधपक्षीय । उभेऽपि ते स्त्रियावेत्रवृतनिवासे आस्ताम् । ते इमे प्रतिभानुपासर चतुर्धष्टावादनसमय 'टी'पानाय मा प्रार्थयताम् ॥ प्रतिभानुवासरमह कोट्समहाशयेन मिलित सन् सप्ताहान्त पातिनी मदीयदैनदिन धर्मचर्यामस्मै न्यवेदयम् । य च ये च मया पठिता प्रथा यादृश परिणाममेते ममनस्यजनयन् इत्यादि विषयाश्चर्चय तौ कथालापमकुर्वहि । ते भगियो स्त्रानन्दानुभवानाचक्षाणे स्वरब्धा शान्तिमधिकृत्योपन्यास्यताम् ॥ कोट्समहाशय सरल्हृदयो दृढमनस्कश्च युवक । उभावघ्यावा बहिर्विहारायाग ठाव । स च स्वकीयस्तमित्राणा समीप मा नयति स्म || यथा यथावयोमैत्री गाढगाढा समपद्यत तथा तथासौ पश्यग्रन्थविशेषानन्विष्य मद्य प्रेषयति स्म । एतै पुस्तके पेटिका मे समपूर्यत । मदुपर्यसौ पुस्तकाना भारमारोपयदिति वचनमप्युपपद्येत । पुस्तकान्यह श्रद्धया पठिष्यामीति मया तस्य पुरत प्रतिज्ञातम् । यथा यथा प्रथा अपठ्यत तथा तथा तद्विषयिणी चची प्रवर्तते स्म । त्रिनवयुत्तराष्टशताधिक्सहस्रतमेऽब्दे बहूनीदृशाग्रथानहमपठिपम् । तेषा सपामणि नामानि न स्मर्यते । रिन्पा मध्ये 'सिटि-टेम्पल' इत्यारय जैस्तदेवालयमधिकृत्य डा. पारकरमहाशयेन प्रणीत-यारयानमेक पियर्सनमहाशयन चिरचित 'अनेकस्वत सिद्धप्रमा पानि' इत्याग्य पुस्तस्मेर वटलरमहाशयकतक 'साम्य' (एनेलॉजी) नामक प्रबध एक इयव पुस्तस्त्रयमासीत् । तत्र फियानप्यशो मया न विज्ञात । तस्य केचिदशा मम प्रतिकूला आसन् । कतिपयभागा मदीयमनस समजसा अभूगन् । मदभिप्रायानप्रच्छादयन्नेवाह कोट- समहाशयाय यवेदयम् । 'अनेरभ्वत सिद्धप्रमाणानि ' इत्याख्ये प्रथे रैस्तवेदोक्तधर्माणा समर्थ नाय प्रथरती यथाशक्ति प्रमाणायुपन्यस्तानि । अनेन प्रथेन मम चित्ते न कोऽपि जनित । पारकरमहाशयेन प्रणातस्प व्यारयानस्य नीतिपोपकावेऽपि प्रचलितस्तमने श्रद्वारा पस्य जनस्य तन न कोऽपि राम स्यात् । बटलरविरचित ' एनेलॉजी' नामको प्रयस्तु परमगभीर पटिनश्च में प्रयभात्। तस्य सम्यक् प्रणाय चतु पञ्चवार पटितव्य मापतितम् । मय प्रयोऽय नास्तिम्मास्तिकीमतुझामेन व्यरचीति । ईश्वरास्तित्वसमर्थनाय तत्र पृतन प्रमाणपयामेन न मे कार्यमासीत् । तदानी हि नास्तिरसीमामतीयाह स्थित । किन्तु रिम्त र देवावनार तच्छरणागतिरत देनसानिध्यप्रापिणीति प्रतिपादयितुमिच्छता यानि समर्थरचनानि तस्मिनान्यस्तानि तानि मदीययुद्धी नैनारमत ॥ पारणाम ·प्रेस्लमतेन सपर्क 142001 १०१ स परन्तु कोटसमहाराय न खलु स्वापनप झटिन्यत्रीपरिशु पुग्य । म रिल मय्यानि शयप्रेमवान् । स कदाचिम्टीयकाष्ठस्य तुलसीमणिहारमपश्यन् । तमेन मुक्तिचिह्न मन्त्रा पर दूयमान प्राह-मूढभक्तिरिय भवतो न योन्या । इतस्तापटुत्पाटयामम्न हारमिति । मा तावत्। स फिल म जनन्या प्रदत्त पवित्र पदार्य इत्यहमवोचम् ॥ अयास्मिन श्रद्धा वर्तते । अस्य गूटायों में न विदित । अधुने तस्मिन्ननेटमापतित्यतीति नाह भागये । परतु प्रेमपूर्वकमय मे हितपित्र्या जनन्या धारणार्थमटायीत्यहमेन ,नानानुनुसहे। योभूतेस्मिन् जीर्णविच्छिन्ने सति न में हारान्तरपारणलोमो जायेत । अतो हारमेन नाम पाटयिन्य। अस्नटीयधर्मामहन कोट्ममहागय तानेन नारोचयत् । अज्ञानपाद मुर्तव्य इत्यामीत्तस्याशय । तस्मादय मामेनदायगीरारयितु पादति स्म । अयायम ह - रतरमतामया यस्य विद्यमानत्त्रेषि किं तावता । पूर्णमयाना नपर्ममनहीउगम्य मेक्ष मश्या दुर्टभ | अपि च निस्तस्य माथ्यस्य्य चिना पापापनोदन सर्वथा दुपरम् । मर्माणि तावन्निरयंगनि -इति ॥ कोटमनहाशय पुस्तकाना बहूना मे यथा परिचरमापादयत्तत्र स्वमतानुउ कैम्नमते दृद्धश्रद्धानुपा केपाचित् मुहदा परिचय मे सनरादयन् । एव मनातररचरे । परन' इयान्यम्तनप्रदायानुवर्ति कुटम्यमेकमासीत् ॥ कोटसमहाशयेन परेचायिता भूयास सद्गृहस्सा अमरन् । तेरामपि नहो देवभकि- माना इबादम्यन्त । स्त्नुि तेषामेक पूर्वोक्त कुटुम्बैन ननातमस्तव मानियमवादी- 'अरू पातस्य विशिष्टता भवद्भिर्न ज्ञायते । पुनस्यालापाहमय तस्य यदुनाभि निरन्तरमेर निनापराधजातमनुष्यायद्धि त समीकुर्वद्धि तस्य प्रायश्चित्तमाचरविध स्यीयत इति । अविश्रान्तमिद कर्मचक्र क्यकार को मुनि नपादयेत् । सुभाना शाति साया दुर्लमा । तरें वय पापिन इत्यम्युपगम्यतेमाद्रि । निरस्यता तावदस्मन्यतस्य परेपूर्णता । इमे प्रपना साप निरग । तथाप्यस्माभिरवश्यमेर भक्तिरस्यते । पासमार किसम्माभिनिन्य वेद शक्यत । त मिठ भार निम्नस्योरे निक्षेतय । स सचीवरौत्सानो नियम पुत्र 1 यो मयि विधनी स नूनमनन्ततीवी भवियतीने तेन कृत हि नाम्दानन् । मेपमा परमघरम्य यनो वय हिम्नमुमन पापनिवृत्ति प्रतीन । ततोऽन्मानिनपा पपि न प्रिनन्ति पसतानु नाम बना रहार्पर । पमनग्मन् जाने को ना नातु प्रभवेत् । अत र मनुवाद निमग्नानयादर निम्न प्रायश्चित्त चररनरत मागिन 4 श्रमा11 पनन्नमानिननु परयत् । ततशालना पोवान पम्मनिता शान्तिपरमानी॥ प्टामय ·। १०२ सत्यशोधनम् एतादृशवादश्रवणाय नाह सजस्थित । वादोऽय मम हृदय सर्वथा नान्वरजयत् । तदह नम्रतापुर सरमेन प्रत्ययोचम्- "योप स स्तजनैरनुगृहातो धर्म तर्हि अय मे मा ताग्दस्तु । पापस्य परिणामानाहमात्मान मोचयितुमिच्छामि । या फिल मामरी पापवृत्ति या वा पापनर्माणा निमित्तभूता मनोवृत्ति तामेगाह पारजिहापुरस्मि । लक्ष्यमेतद् यार मया साध्यते तार मटीया शान्तिरेस मे तृप्तिरी भविष्यति" इति ।। स च मामनमीत्- 'भवदीय प्रयत्नो निष्फर एवेति निश्चितमह ब्रवीमि । मत्कृतोऽयमुपन्यास स भूयो भवद्भिर्विमर्शनीय इति ।। स फिल स्वेनोपयस्त स्वस्य चारित्रेणैन न्यदर्शयत् । बुद्धिपूर्वमधर्ममनुष्टाय ततो निश्चिततया पुरुष स्वस्थचित्तो भवेदिति फिलानेन प्रादर्शि ।। किन्त्वनेन मित्रेण सह मदीयपरिचयात् पूर्वमेव ममैतद्विदितमासीत् । यत् सर्वेऽपि स्तमतीया पापनिवृत्तिविषये न हि श्रद्धामीदृशीं बिभ्रति स्मेति । कोट्समहाशय स्वयमीश्वरे भव्यभक्तिविशिष्टो वर्तते । तस्य हृदय निर्मलमासीत् । स किल आमशुद्धीकरण शक्यमिति श्रद्धामपत्त । तयोर्युवन्योरपि तादृशप्रत्यय एवासीत् । मढीयहस्तमुपागतेपु पुस्तकेयु कानिचिद्भक्ति- परिगुतान्यासन् । प्लीमथनधरसवपक्षीयस्योपदेशादहमप्य यथाभवमिति मन्वानो यद्यपि कोट्स- महाशय सुतरामुद्रान्तोऽभवत् तथापि प्लीमथायरमहाशयस्यानुचिताभिप्रायो मयि ऊस्तधर्मस्य विषयेऽनादर नोपादयेदित्युक्त्वा तस्य समाधातु शक्यमासीत् ।। मम सन्देहास्तावत् बाइबलविषये एव च तस्य गृहीतरूढार्थ आसन् ॥ द्वादशोऽध्यायः भारतीयैः सह परिचयः स्तमतीय सह मीयपरिचयमधिन्य विशेषग्पनात्पूर्वमितरेऽनुभवा मदीया वर्णनीया भाति । नानारत्तन दादाअगदुरामाशयो यादृश स्थापनमध्यास्त प्रिटोरियानगरे शेट नपराजीयानमहमदमहाशय तादृश पानमध्यतिष्ठन् । अथ तमतरेण न विमपि सार्य जी कार्य तर प्रचीताप्रपममा एनाम्य परिचय सपाध प्रिटोरियापतिमि सरपि ·भारतीयैः सह परिचयः भारतीय सह मे परिचिकीर्यामस्मै न्यवेदयम् । तान्याना भारतीय नाना परिस्पिनि जिज्ञामुरह तस्य साहाय्यमपेक्षिपि । सोऽपि नतोरेण प्रत्यपद्यत ।। तत्यान्मारतीयानखिदानपि नवश्य ट्रसवारदेशे यादी तटीया परिम्यितिरिति तेम्योहमवर्णयम् । इदमेव मयाहीतमाटिम कार्यम् । इय समा ठोठ-हानी मस्त-हानी उसन महाशयाना मन्दिरे ममे िनामवत् । एत गेटमहामय प्रति परिचयात्रनेक मया नीनमासीत् । तत्र वा मेनण'व्यापारिण ममागता 1 हिदजनाश्च केचिढामन् ।। मम जीवमाने मया चतुणी जनानामा उपन्यामकरण तावदिद प्रथममेवेति कु शक्यम् । अह भाषणाय मनीऋत्य गत । व्यापारे सत्येन वर्तन भावगम्याम्य विषय । अनेकश श्रुत मया यद् व्यापारे गणित सन्येन वर्तितु न शक्नुवन्तीति । ते मनु बाट कुर्वन्ति यया- व्यापारो नाम यवहारविषय । सत्य पार्मिको सिय । व्यवहारोऽन्य । पोऽन्य । व्यवहारे शुद्धसत्य न कटापि चलति । यावसाच्य सत्यं वा मक्यमिति ।। मन भाषणेऽहमेतानम्प्रिायान् वल्वद्विन्थ्य तेषा वर्तव्य तगानीयमित तान् ग्रन्या- दिश्य तद् द्विगुणमन्तीति प्राढीयम् । यस्मात्ते परदेशमागता तस्मापा प्रतिवनत्यता समधिकर भूत् । यत एपा स्वचनन्याकननाना वर्तन लक्ष्यीत्य हिन्दुस्थानस्य कोट्येतरप्र नाना योग्यता तरत्या परिमिमत इत्यवेदयम् ॥ समन्तादर्तिमिराग्यैस्तुलनीकृत्य परीक्ष्यमाणेऽम्म जीवनर्गती मालिन्यन्यापिक्रमाकाश आसीदिति प्रत्यमात् । विषयमेनमह तेपामवधानमानपम् । तेच वर्तमान हिदू-मुमटमान-पारसी ईसायी अपना गुजराती पंजाबी मद्रासी-सिन्धी कच्छी मुरती इति नै कविन तारतम्य विस्मतव्यमिति साग्रहमवोचम् ।। तक सबो निर्मातव्य 1 तस्य द्वारा भारतीयाना क्लेशविचार तयारिकरिम्यो निवेदनीय इत्यमूचयम् । अपि च मम विरामकांडेषु सरस्यास्य कार्य कारप्यामीन्यवोचम् ।। मदुक्त तत्रत्याना मनसि निम्टमिति मे प्रन्यभात् ॥ मम मारणे समाप्ते सति चर्चा प्रारभत । कतिपयास्तस्त्या परिस्थितनविकृत्य विषयान् मद्य निवेदयितु सन्मतिं च । अहमेतेन प्रोसाहित इव । दृष्ट मरा यत् सभावर्ति केवल स्वराजनानामाइटमाषा विदितेति । तम्निदेश आङ्ग्लमायाज्ञानेनापिकनाय्य भविष्य तीति म्या प्रामविरामा भवेयु ते सा शिक्षणायन्यमूत्रयम् । वयनि प्रान्तेऽपि भाषाशिक्षण साध्यमित्युक्त्वा तयानशिक्षणाना दृष्टान्तानदान् । तान् शिक्षयितुमेरवाप्रामानाम मेव पाटप्यम् । अथवा शिक्षितुगमाना शिक्षण सुकमिन्यवेदयम् । वालमेलन न कृतन् । पर तिमिलिक निवदित यदमेव तदगृह गवा यदि पाठयेय तटा शिशेरनिति । तया ती 'मुसम्मानी' । को नापित । 'गुमस्त' (टेखननीती) । तृतीय आरानीवहिंदुतन । प्या मर्वे ·१०४ सत्यशोधनम् पामनुकूलो समभवम् । पाठनशक्तिर्ममासीदिति मम नासीदल्पोप्यविश्वास । मम शिष्याणाम- रोचकत्वेऽपि नाहमरोचये। कदाचिदह तापार्श्व गत । तदा त स्वरार्यप्रसता बभवु । इदं द्रष्टुमेर मदीयामन भवति स्म । तथापि नाह क्षमामतित्रात । ता न कोऽपि आग्लभाषा शिक्षितुमिच्छालुरासीत् । प्रायोऽष्टमासाभ्यन्तर आग्लभाषाया क्थालाप क्तुं योग्यतामापुरिति वक्त शक्यम् । द्वौ गणितकुशली सामान्यत पात्यनहार कर्तु लेसितु च पर्याप्तामात्यलभाषामज्ञासिटाम् । स्वकीयग्राही सह पर्याप्तामाडालभाषा शिक्षितु नापितस्यामिलाप आसीत् । परत्वेवनि प्रशिक्षया शिष्याणा द्वी सपादनशक्ति हेभाते॥ अह सभाजनितफरेन तृप्तोऽभनम् । यानदह स्मरागीय सभा प्रतिमाम प्रतिसमाह वा मिटेदिति निश्चितमासीत्। इय सभा प्राय क्रममाश्रित्य मिति स्म । एव मिलिनायामस्माभिर- स्मदभिप्राया स्वतौ परस्पर नियते स्म । इत सजात फल यथा प्रिटोरियानगरे ममापरिचित कोऽपि भारतीयो नासीत् । प्रयेकस्य परिस्थितिमधिकृत्य ममापिदितो विपयो नासीत् । एतेन मम तत्रत्येन 'ब्रिटिश एजट मि जेफोन्स डि चेट'महाशयस्य पारचय कर्तुमिच्छा समजनि । अह गत्वा तमपश्यम् । तस्य भारतीयाना विपये सहानुभूतिरासीत् । परतु तेन यत्किमप्यधिक कर्तुमशक्यमासीत्। तथाप्यय यापच्छक्य साहाय्य करण्यामीति समेने यथेच्छया त द्रष्टुमनुज्ञा मे दत्ता॥ इदानीमह रेल्वे' अधिशारिभि प्रपाणविषये भारतीयानामुपरि कार्यतया निवेशितानि निबधनानि रेल्वे ' शासनानुसारमपि नहि न्याय्यानीति प्रपद्य पत्रव्यवहारमकरवम् । अस्य प्रति वचनरूपेण ये भारतीया समीचीनवपधारिण तेषामुपरितनश्रेणी रिकिट प्रदेय भवतीति पत्र मागतम् । एतेन सपूर्णतया समाहितमिति वक्तुमवकाशो नासीत् । यत सम्यग्वेषधारी न वेति निर्धारण 'स्टेशन मास्टरस्य हस्तगतमासीत् ॥ 'त्रिटिश एजट' स्वरशे स्थितानि भारतीयाना मबद्धपत्राणि मम प्रादर्शयत् । तैयव शेठमहाशयेन ममेदशानि पत्राणि दत्तान्यासन् । एतैर्मम विदितमासीत् यद् भारतीया 'ऑरज फिस्ट'त वहि महता कोर्येण निवासिता आसन्निति ।। समग्रतयारलोक्यमाने प्रिटोरियानगरे ममावस्थान ट्रान्सवाल-औरफ्रि-स्टेटयोर्भा रतीयानामार्थिकमामानिराननैतिस्पद्धतिं सम्यगवगन्तु शक्यमासीत् । एतद्विदिवा ममान मूल्य साहाय्य मरिष्यतीति तदानीं नाज्ञासिपम् । यतोऽह पर्यानन्तरमथवा व्याहारसमाप्तौ तत यूर्वमेव हिदुस्थान प्रति निवर्तितयमिति कृतसमालोचन आसम् ।। परत दैवसरल्पोऽन्योऽभरत् ॥

·त्रयोदशोऽध्यायः 'कुली' स्थितेरनुभवः ट्रान्सवाल-ओरेंजफीस्टेटवर्तिनां भारतीयानां परिस्थितिं विस्तरेण वर्णयितुं नेदं स्यानम् । 'एतजिनामुभिः मया प्रणीतदक्षिणाधिकासंबन्धी सत्याग्रहेतिहासः पटनीयः । परन्त्र तद्विषय मंक्षेपेण वर्णयितुमावश्यकम् ।। औरंजीन्टेटस्यठेऽष्टाशीयुत्तराष्टशताधिकसाहन्नमिते वर्षेऽथवा तत्पूर्वमेव वा शासनमेक परिकन्य तत्रयभारतीयानामाधिकारमशेवमाजल । भारतीयास्तत्रावस्यातुमनिच्छन्तो भोजना- उपेठ 'वेटर' (परिपकः) अथवा सद्विवहीनकाय वर्तितुमरावनुवन् । तम्या वणिज. स्वैरनु भूतनष्टं समीरनु यत्किञ्चित् पण दत्ता ततस्ते निक्रासिताः। एते वणिज प्रार्थनास्त्राणि चः । परन्तु तेन न किञ्चिफलमासीत् ॥ पञ्चत्रिंगदत्तराष्टशताधिकसहनामिने वर्षे एक कठिनं शासन प्रचलितमासीत् । तद- नुसारेणतदेशान्तः प्रविशन् प्रत्येको भारतीयः प्रायः पञ्चचत्वारिंशद्रूप्यकान् ( ' पाउण्डत्रयम्) शिर कररूपेण दद्यादिति निश्चिनमामीत् । ययेने भूमि चिकीर्षवस्तता नियनस्यानेषु एवं नेतुं शक्यमासीत् । तदानीमपि भूमि पनि पूर्णोऽविकारी नासीत् । एतेषां तत्रयगासनसभानां स्वकीयप्रतिनिधीन् वरयितुमविकारो नामीन् । सर्वान्येतानि शासनान्येशियानिवासिना केवलं कल्पिनान्यासन् । एनेपा तर यकृष्णवर्णाना जनानामयनुयान्ति स्म । एतदनुसारेण भारतीयानां पाठाचना गन्तुमधिकारो नासीत् । रात्रौ नपबाटना परमनुज्ञापत्रं विना न यहि मंचरितव्यम् । अयमन्तिमो नियमो भारतीयाना विषय नाधिनमुपयुज्यते स्म । आमानं ये आरव' इत्याइयन्ति तेषामुपरि निस्यनमिदं न प्रयुज्यते स्म । अयमेक उपक्चर इति गण्यते स्म । एप उपकार. स्वभावतो नगररक्षकेच्या निपारितोऽऽसीत् ।। अनयोर्नियमयो. प्रभावो मदनुभूतिपदमागतः । अहमनेकाः केटसमहागयद्वितीयो रानी पर्यक्रमिषम् । दशमपटात्यया प्रागेर गृहं प्रत्यागमनम्माम न् । एतन्मव्ये पुररक्षिभिरवष्टव्यश्चत किमु । अत्र मदपेलया कोट्समहागयोऽप्यविकचिन्तापरोऽभवत् । रातिसंचाराय स्वकीयन 'निनो'सेकेभ्योऽनुज्ञापनं प्रदेयनासीत् । किन्तु मयं यं तनुताप देयम् । अनुगपत्र- प्रदानरिये स्वाम्येय स्वभृत्यनानेऽधिकारी | मया कदाचिटनुतापत्र प्रार्थितं मत् केटममहाशयो यद्यपि तां दातुमनुमन्येत तयापि ता दातुम्यभरामीत् । निमितप्रदानं हि प्रतारणा स्यात् ।। तस्ना कोट्सनहाशयो वा तस्य कश्चित् सपा या (न हि सम्यक स्मर्पत ) राजप- न्यायवादिनो टॉ. काइदोमहाशम्य मनिर्षि मामयीत् । मागामुभाग्येकासादायाः ·सत्यशोधनम् समुत्तीर्णी ब्यारिस्टजनाचित्यबोधि । नयमघण्टात्यये निशाविहाराय मयाज्ञा पत्र प्राप्तव्यमिति । दु सह वचनमार्ण्य मद्विषये स्त्रीया सहानुभूति व्यक्तीकुण पुररक्षिभिरनुपद्रुतोऽय स्वेच्छया विह महतीति परमेक पिलरय मह्यमदात् । बहि सचरमाणेन परमेतत् सर्वदा सहर नीयते स्म । तदुपयोगारसरस्तु कदापि मया न प्राप्त । परन्यय कश्चिदाकस्मिको योग इति वक्तव्यम् ।। डॉ काउझेमहाशय स्वमन्दिरमागन्तव्यमिति मा न्यमन्त्रयत् । उभयोरपि मैत्रीमणोद- पद्यत । मया तत्सकारामसद् गम्यते स्म । तन्मुखेनैव ततोऽपि सुप्रसिद्वस्य तदीयाग्रजस्य परिचयोऽपि मे जात । स किल जोहानिसबर्ग नगरे राजकीयन्यायवाद्यासीत् । असो 'बोअर' युद्धसमये जोहानिसबर्गचर्तिन कस्यचिदाग्लाधिकारिणो वयाय प्रष्टन्नसहकार्यभूदिति सैन्यशासनरीत्या व्यवहारेणाभियुक्त सन् सप्तरीमधिकेन कारागृहनासेन दण्डितोऽभवत् । ततो न्यायपाद्यविकारपादपि वियोजितोऽभूत् । समरावसाने दासवालदेशवर्तिनो न्यायवादिन स्वागतेन त समान्य स्वीचकु । अय तर भूयोऽपि न्यायपादिवृत्ये व्यापृतोऽभवत् ।। परिचयोऽयमो मम सार्वजनिककार्येप्पारकोऽभूत् । अनेन मयानुष्ठेयानि बहूनि कार्याणि सुवराणि समपद्यन्त ।। पादायक्रमणनियामकशासनादविक मे क्लेश सवृत्त । मया सर्वदा ' प्रेसिडेट स्ट्रीट' इत्या ख्यवीथिना कचिदनावृतदेश प्रति परिक्रमाय गम्यते स्म । तस्यामेव वीथ्या 'प्रेसिटेट कुगर' महाशयस्य गृहमासीत् । तद्गृह निराडबरच्छाय परितश्च निरारामशोभम् । सनिहितगृहकदबाद्विशेषसस्थानम् । एत मन्दिरापेक्षया परमसुन्दरतराणि समतादारामपरिशोभितानि प्रिटोरियानगरस्य लक्षाधिपतीना बहुनि भवनान्यरर्तन्त । वस्तुत प्रसिद्धोऽभूदनाङबर 'प्रेसिडेंट जुगर'महाशयस्य । गृहस्य पुरस्तादेकस्य पुररक्षिणो राजपुरुषस्य परिसर्पणादनेन वस्याप्यधिकारिणो गहेण भाव्यमिति विज्ञायते स्म । अस्य राजभटस्य समक्ष मया निराबाधमेव सर्वदा पर्यकामि ।। राजभटा काले काले पर्यायशोगृहमरक्षन् । एकस्मिन्दिने कश्चिद्भट प्रागेन मामप्रबोधयन- नावेदयत्र पादाचन परित्याजयितुमफरमादेव मा ताडयित्वा घण्टापथे निरफालयत् । ततोऽह विस्मितो दुखितश्च चितयितु प्रवृत्त । किंनिमित्तमह ताडित इति यात्रद्राजभटमहमपृच्छ तावद- कम्मात्तस्मिन्नेत्र घण्टापथेऽश्वचर्या कुर्माण कोट्समहाशयो मा शब्दापयनिथमयादीत् गाधि सर्व मया लक्षितम् । भवद्भिरसी व्याहारेणाभियोक्ष्यते यदि तदा नूनमह न्यायसभाया तस्योपरि सतोपत साक्ष्य यदिष्यामि । पिप्णोऽस्मि खलु तदत्याचारेणेति ॥ मया फाथितम्--- ' अस्प यते भानियादो न कर्तव्य । हन्त राजभटोऽयम् । किं नाम क इति जानीयात् । तस्य किट वृष्णा मनुष्या सर्वेऽपि समाना । मनिशेयमेर निमोजनेऽप्यय ·व्यवहारस्यते सजीकरणम् १०७ प्रर्तत इत्यत्र सदेह वोऽपि नहि । अङ्गीकृत खल्यय नियमो मया यदात्ममानसबद्धमया- यमुदिश्य न्यायसभा नहि प्रविशामीति । ततोऽहमेन नामियोतुमिच्छामीति ।। स पुन प्राह- 'भवस्वभावानुरूपमेव भवद्भि कथितम् । तथापि पुनर्विमृश्यताम् । इतरे जना सद्बुद्धिं शिक्षणीया एवेति । एउमुक्त्वा स राजभट निरभर्ल्सयत् । तयो मवृत्त क्थालापो मया नाज्ञायत । तस्य घोअर'राजभटत्वात् 'डच'भापया सबाद वृत्त । भटो मा क्षमामभ्यर्थयत् । एवमभ्यर्थना न खल्वापरयस्यासीत् । यसो मया पूर्वमेन अक्षमि || तत पर नाह तस्या वीय्यामगमम् । मया हि चिन्तितम्- अये राजभटा यद्यागच्छेयु न खलु तेपामय वृत्तान्तो विदित स्यात् । अविज्ञातवृत्ता न्तत्वात्तेऽप्येवमेन वर्तेरन् । वृथैव भूयोभूय रिमिति यत्र मया ताटनमाप्त तत्र गन्तव्यमिति । इत्थमालोच्य सचारमार्गमन्यमन्विष्य स्त्रीकृतवान् ।। अनया घटनया तत्र वदस्थितीना भारतीयाना विषये मम सहानुभूतिभूयोऽवर्धत । शासनमेतदधिकृत्याग्रेयप्रतिनिधिना सह वृतमवादोऽह शासनन्यायान्यायनिर्णयार्थमेको व्यवहारो युष्माभिर पस्थापनीय इति भारतीये सह चर्चामकरसम् ।। अहमेव रीत्या न केवल पठनश्श्रवणद्वागपि तु स्वानुभवेनापि तत्रत्यभारतीयाना कृच्छ्र- दशामज्ञासिपम् । दक्षिणामिना नाम न खलु भाविन कस्यापि भारतीयस्य निवासयोग्यो देश इत्यहमचिन्तयम् । एतादृशी परिस्थिति कय समीपर्तव्येति भूयोऽनुमपानपरोऽभवम् ।। परन्तु तदानीं मम दादा अबदुला व्यवहारकृत्यमेव प्रधानकर्तव्यमासीत् ।। चतुर्दशोऽध्यायः व्यवहारस्यकृते सज्जीकरणम् प्रिटोरियानगरे मयातिवाहित एकत्सरे यानजीन पूजनीय परमोत्तमोऽनुभव संपादित । अन हि मया सार्वजनिकमार्याणा निर्गहरीतिमरवोद्भुमरकाशो लब्ध । अत्रैव हि मया सेवायोग्यतापि सपादिता । अौर मदीया धर्मासक्तिरपि शनै शनैस्तीत्रमोगा समजनि । न्यायवादिकृत्यस्य तात्त्विक ज्ञानमहमव समपादयम् । नूतनन्यायवादी प्रशस्तानुभवशालिनो न्यायपादिन कार्यालय प्रविश्य यापछिक्षितु शक्नुयात्तावदिहै। मया सर्वमशिक्षि । न्यायवादि पदस्य नाहमयोग्य इत्या मविश्वासोऽपि अत्रैव मया समपादि । न्यायवादियश सपादनरहस्यमय वाहमुपालासि॥

·१०८ सत्यशोधनम् दादा अबदुटा महाशयस्य व्यवहारो न स साधारण । स मिल पर समयकारिमित (चत्गारिंशत्सहसपाउण्टात्मा ) इति । तस्य वाणि यम्यवादमी जटिरतर्गणनापिशेय परिप्लुतोऽभूत् । व्यवहारस्य पेचिदशा स्वीकृता वाग्दानपानिवधनाश्चासत् । प्रयर्थिना तु तायेतानि पत्राणि वचनया रेसितानि न चार रिपितरीया साकल्यन प्रतिफरमदायीति । विवाद प्रतितोऽभूत् । अस्मिन्नेत्र व्यवहारे चर्चास्पदीभूता पिपया गहना । शासनिर विषयाच बहनोऽविद्यत ॥ उभयपक्षीयैरपि परमोत्तमा न्यायपादिन स्वीकृता । एतेन द्वयोरपि पक्षयो कार्येव- नुभवसपादनाय सदवराशो मया लन्ध । वादिस्थापित यायादिनाम वाटिपक्षीयोग्यपत्रणा सजीकरण व्यवहारसनधिविषयाणा परिशोधन च मदीयमतव्यतया निर्दिष्टमासीत् । एर मया सज्जीकृतविषयेभ्य कार्यग्राहकेण (सोलिसिटर) कियत स्वीरिय ते तथा च तेन स्वीकृत्य- पन्यस्तेभ्य कियन्तो न्यायपादिमि परिगृह्यन्त इत्यादिवस्तुनिर पणमात्रेणापि महती व्युत्पत्ति साधनीयाभवत् । एतद्व्यवहारवर्मणि मम ग्रहणशक्तेहीतविषयाणा च सुव्यवस्थितर पेण मोडीकरणशक्तेरियत्ताधारण सुक्रमित्येव मे स्पष्टमासीत् ।। व्यवहारेऽस्मिन्महती श्रद्धा वोढा । किं बहुना । अह तमयोऽभवम् । तसनद्धरेल्य- पत्राणि समस्ता यपटिपम् । अस्मदीयकार्यिस्य निररधिमिवामपा-मासम् । स रिल महाप्राज्ञोऽऽसीत् । अत एव मयार्य सुकर सवृत्तम्। आयव्ययगणनारहस्यमवेदिपम्। भूयिष्ठाना लेख्यपत्राणा गुजरातीभाषामय वात् तेषामाग्लभाषया परिवर्तनमानश्यक्मासीत् । अनेन मे भापान्तरीमरणशक्ति साधीयसी सपना । अह पूर्वोक्तरीत्या यद्यपि धर्मजिज्ञासया सार्वजनिककार्ययासझे च क्यिन्तमपि काल मत्यपाहय तथापि तदेतत्कार्य प्रधानतया नाहमग्रहीपम् । व्यवहाराय सजीकरणमेव मनीय मादिम कर्तव्यमियहमगणयम् । यदा तत्सब प्रशासनादिके पठितव्यमापतित तदा पूनमेव तत्कार्य निरवतयम् । एतेन किं तारप्राप्तमिति चेत् व्यवहारसनद्धा रिपया वादिप्रतिवाद्यापेक्षया मौन सम्यक्तरामज्ञायन्त । लेख्यपत्राण्युभयपक्षीयान्यपि मन्निकट स्थितानि ।। व्यवहारबलभूयस्व व्यवहार रस्तुनिब धनमिति दिवगतस्य पिंकटमहाशयस्य बुद्धिवादो मम स्मृतिमागत । अयमेव बुद्धिनादो दक्षिणामिकादेशस्य प्रसिद्धन्यायवादिना नईमहाशयेनार्वाक् समवित । मया स्वीकृते पस्मिंचित् व्यवहारे यद्यपि मदीयकार्यिस्य पक्ष याय स्थित तथापि धर्मशास्त्र तस्य प्रतिफल मिति मयावश्यत । जये निराश सन् लॅनर्डमहाशया साहाय्यमिच्छु स्तत्समीपमगमम् । सोऽपि लेरयपनागा बलभूयस्वमवक्ष्य व्यवहारमस्माकमनुफूलममन्यत । किं च मामात्रीत्- गावे, इद तावदेक सन्याह जाने । व्यवहारविषया सम्यक् परिशील्य गृह्यते यदि तदा तदुपकारक धर्मशास्त्र स्वयमेवोपमारतीति । तस्मादेतद् व्यवहारवृत्तात सम्यक्तरामनोदय । एर कृत्या भवा पुनरागत्य मा द्रष्टुमर्हतीति । व्यवहारविषया ·व्यवहारस्यने सनीकरणम् १०९ पुनर्विमृश्यमाना ममान्यथा प्रत्यभासन्त । अपि च स्वपक्षानुकूल, ,प्रमाणतया समुदाहरणीयो दक्षिणाफ्रिकान्यायसभया निर्णीतपूर्व प्राचीनत्र्यवहारोऽष्यको लय । एतेन मे परमानन्दः समजनि । टॅनर्टमहाशयस्य पाचमुपेत्य तस्मै सर्वमेतद्न्यवेदयम् । मोऽपि हट प्रावोचत् - वाटम् । इदानीमस्मिन् व्यवहारे जयो न सिद्र | परतु द्रष्टा य प्राङिवाक तद् विषय मनागप्रमत्ता यमिति ॥ दाढा अबदुलामहाशयस्य व्यवहाराय सनीकुर्वाणत्य मम सामान्यविषयावबो पस्य महत्व न सम्यन्विदितमासीत् । व्यवहारविषया नाम भूतार्या । भूतार्थत्रं च सत्यविषयवम् । सन्यस्य परिग्रहे शासन तारस्त्रयमेवोपर्तुमायानि 1 दादा अबदुल्लामहाशयस्य व्यवहारे विषयाणा स्वपक्षानुकूउत्वात् धर्मशास्त्रमण्यवश्यम्स्माननुप्रीप्यतीयवेदिपम् । किन्तु व्यवहारेऽस्मिन् त्रिवदमानी द्वात्रपि समीपवधू एकत्रवासिनो चास्तान् । अनुपशातेऽस्मिन् विवाद द्वयोरपि नि स्वताप्राप्तिरपरिहार्येति मम व्यक्तमासीत् । व्यपहारश्च कदा समाप्तिमेन्यतीति केनापि वक्त न शक्यते स्म । विवादे न्यायसभायामेव निर्णयाय मुक्तश्चेदनतकालममा प्रचंठेत् । तेन नस्तर स्यापि पक्षस्य लाभ स्यात् । तस्नाझटिति व्यवहारोऽयमन्त गमयितव्य इत्युभयोरप्पासी त्प्रयाशा। अहं तैपब शेठ-महाशयस्य समीप गवोभाम्या मिलिया पञ्चानामग्रे मन विवादो व्यवस्था पनीय इत्यसूचयम् । स च निजन्यायवादिनो मतमत्रगन्तुमिच्छामीत्यवादीत् । उभयोरपि प्रत्ययिता अन्तरस्या स्वीकृताश्चेदचिरेणैव व्यवहारोऽन्त गमिप्यतीन्यहमनवम् । न्यायवादिम्य प्रदेय द्रय तथाधिकारिफमजायत यथा महावणिजोऽप्यायसर्वस्वमेतदेउमेर प्रासितुमलमभूत 1 उभाद प्येतद्व्यवहारचितया कार्यान्तराक्षमावभृताम् । एतन्मये तयोर्वमनस्य ने स्म । न्यायवादि कृत्यावह निर्विणोऽभत्रम् । स्वस्त्रपक्षप्रसिद्धये धर्मशास्त्रीयतत्राणामन्वेषणमुमयपक्षीयन्याय चादिनामपि कार्यमभूत् । किं च प्राप्तजयन पक्षेणापि व्ययीकृतद्रव्य सागल्येन न कदापि प्रतिदम्यत इति मया तकादमेव प्रत्याप्रमागम्यत । न्यायवादी न्यायन स्वेन स्वीपर्त यादप्यपि कतामयं गृह्णाति स्म ! इद मे टु सहमासीन् । उभयपक्षयोणि स्त्रीमुखान वधुमस्टनमेव मम वर्म इत्यहमचितयम् । द्वयो नरिमाणे विश्वप्रयत्ननकार्यम् । पर्यते तयर रेट-महानाय स्वाद मनिमदात् । विवादनिर्णयाय मध्यस्यो निश्चित । तस्याग्रे व्यवहार प्राचटत् । टाढा अबदु । महागयो जय प्राय ॥ फिन्तु नाहमियतेत्र पर्यनुप्यम् । तैयत्र रोटमहाशयस्य माध्यस्थ्यविहितद्वयमसमप्यस्य प्रदातुमशस्यमामीत् । दक्षिणाभिकातिना पोरबदरपुरीयाणा वणिजा मध्ये धर्मशानुमानीया नि स्वताग्यापनावर मृत्युरेवेति पद्धति प्रचरितामीत् । तया-दोटमहाशय समरिशसहस्र पाण्ड' मुद्राणा (५५५००० स्याणा) एसदर प्रदान न शक्तोऽभूत् । एमपि काकिनीमन्यूनी कृत्य समग्रमेव त प्रदानयमिति निश्चिन्य स्थित । नि स्वताम्न्यापनमम्य नाभिमतमामीत् । अर्थक ·सत्यशोधनम् एवोपाय स्थित । स च प्रदेयार्थस्य अबदुल्टामहाशयेन खण्टश स्वीकरणम् । सोऽप्यादाय प्रदर्शयन् ऋणापकरणाय दीर्घरालमाधिमदात् । मध्यस्थनिर्णयन व्यवहारव्यवस्थापनाय द्वयो पक्षयो समतिग्रहणापेक्षया प्रदेयद्रव्यस्य खण्डश स्वीपरणायानुमतिसपादन दुप्परमभवत् । परन्तु कृतसपानावुभाषप्यमोदेताम् । एतेन तयोर्लोकमान्यताप्यतिशयमागमत् । मदीयमतोपस्तु निरवधिरासीत् । एतद्व्यवहारप्रसङ्गादह न्यायपादिकृत्यस्य नेजमार्गमायुद्धवान् । मानुप स्वभानस्य सदंशमन्विष्य हृदयानुप्रवेशनरीतिर्मम विदिताभनन् । द्वेपत्रशाद्विभिन्नयोरभयो पुनर्यत्सघटन तदेव न्यायवादिन पारमार्थिकफर्तव्यमित्यज्ञासियम् । इद ज्ञान मयि तथा रूढमूलमभनद्यथाह न्यायवादिवृत्तिमालय विंशतिवर्षपर्यन्त प्रवर्तमानपरस्परव्यवहारेषु सधानप्रसङ्गैरेव समधिक कालमत्यवाहयम् । एतेन मे न कापि अर्थहानिरजायत । मदीयान्तरात्मनस्तु न कापि हानि सवृत्तेति किमु वक्तव्यम् ॥ - पंचदशोऽध्यायः धार्मिकमथनम् उक्तपूर्व हि मया यत् कैस्तमतीय सह सम्बन्धमकालयमिति । तदेतदधिकृत्य पुनरप यासा- येदानीमनसर प्राप्त ॥ बेकरमहाशयो मम नि प्रेयसमुद्दिश्य भूयो भूयश्चिन्तयाक्रम्यत्त । स मा 'वेलिंग्टन कन्वेशन' इत्येतदाख्य कैस्तमतीयजनकटमझमनयत् । 'प्रोटेस्टन्ट' संघप्रविष्टा ऊस्तमतीया स्वधर्मोद्वोपनाय स्वात्मशुद्धिप्रामये वा कतिपयक्त्सरैरैकरचारमेवविधक्टानि परिकल्पयते । नदेतमार्य अस्तरमस्य पुन प्रतिष्ठेति वा पुनुरुद्धार इति वा व्यपदेशमर्हति । ' वेलिंग्टन कन्वेन्शन ' अपि एतादृशटमेगासीत् । तनत्यप्रत्यानधर्मनिष्ठ 'पूय अन्डू मरे' महाशयोऽस्य समेटनस्य सभापतिरासीत् । तस्य समेलनस्य धार्मिकवातावरण तत्रागत्यमिलिताना धर्मोत्साह श्रद्धा च सपथा मा स्तमतासचिन कुर्वीरन्निति वेफरमहाशय आरसत् ॥ किन्नु बेकरमहाशयस्य पूर्वोक्तप्रत्यय प्रार्थनाया शक्तिमाष्टभ्य स्थित । स किल परम भत्या पिहिता या भगर प्रार्थना सा भगरत श्रीनकुहर सर्वथा प्रविशत्येवेति निश्चला श्रद्धा मपत्त । रोहवार्थमापनायापि प्रार्थनायामेर वृतप्रत्यय मुलरा य रिस्टोल्नगरसर्तिन कचि प्रसिद्ध स्तिजन दृष्टान्ततयोपन्यस्य तथापिमानितरानप्युदाहरत् । प्रार्थनागुणान्यगीयमानानह निपक्षपातेन सामगनमश्रौषम् । अतरामन ममतौ स्तमतावलम्पनं मे निधिक भरिष्यत्ती स्यवोचम् । अन्तरा मनधोनामतिपाति । चिराय मयाभ्यस्तवान् एवधिप्रतिज्ञाकरणे निमिल्पोऽ ·धार्मिकमयनम् हमासम् । अन्तरा मानुरोपिनी प्रवृत्ति प्रमोदरी ममासीत् । तप्रतिगृत्तिस्तु हिटतरा सताए- करी चाभवत् ॥ वय वेरिंग्टननगरमगच्छाम । मादृश 'स्विर्णयुस' सहचरीकृत्य मचरण वैकरमहा शयस्य दुष्परमभूत् । अयमनेका केवल मरने देशमाननमासीत् । प्रयाणान्त पातिनि भानुवासरे क्वचित् अस्मामिरवस्यानयमापतितम् । बेकरमरस्य हि भानुपामरे प्रयाण निषिद्ध मासीत् । स्यीयविश्रातिगृटस्वामी विवादोत्तर मम वसतिप्रदानमगीर्वाणोऽपि भोजनशालाया मम प्रवेश सर्वथा न्योयत् । चरमहाशयस्तु स्थिरानुक्न्य सननुमतप्रवेगानामनिधीनामधिकारका सहचरस्य ममापि प्रवेशमङ्गीकार्यमिति वादमरोत् । परन्तु विदितो मया तस्य केला । वेलिंग्टन- नगरेऽप्यह सहेन तेन स्थित । तत्रास्य देगा यनेन प्रच्छाधमाना अपि महीयदृष्टिगोचरे न्यपतन् ।। उप सभा भक्तिशीयाना स्तनाना समेटनमासीत् । तदीयधर्मश्रद्धामवेक्ष्य मनात- होऽभवम् । मया पूपमरेमहाशपस्प दर्शन प्राप्तम् । मम श्रेय प्राप्तये प्रार्थयमानान् बहूनहमपश्यम् । तेपा प्रार्थनागीतिः भूयस्यो मम समता आसन् । अम मिल मधुरमरा अवर्तन्त ॥ सभा दिनत्रयी प्रचरिता । तत्रागताना भक्तिर्मदीयमानसमगाहत । ममापि सा प्रशस नीयाभवत्। परन्तु स्वप्रतीतर्मस्य परिवर्तनाय न कोऽपि हेतुष्ट । निम्तमतालम्बनेनेत्र स्वर्गप्राप्तिर्मोक्षलाभश्चैतदविश्वमनीय ममासीत् । तदेतमदीयमत कतिपयर्नम्तमित्राणामने निर्यान मेवाहमस्ययम् । तदासये ते सुतरा विषण्णविस्मिता समनायत । परत्वेनदपरिहार्यमासीत् ।। विषयेऽस्मिमम क्लेशा इतोऽप्यगायतराया चित्रभूमी स्थिता । विस्तस्नारदेक एब देवस्य स्वा मरूप पुत्रम्तदेकवद्ध एर मुक्ति भनत इत्येतमदीपवित्रभमीमानमनिता तमासीत् । देव पुत्रपाश्चेद् वय सर्वेऽपि तस्य पुत्रा । रिम्तस्येवरसमानत्वस्य वा तस्वरूपवस्य गाभ्युपामे मनुथा सर्वेपीश्वरसमानास्तस्वरूपा गा भवितुमर्हन्त । निम्तस्य मरणेन तस्प रक्तेन च जात पापमपानो विचमत इत्येतत्पदश प्रन्येतु मदीयमुद्धिर्नान्त्रमन्यत । तदेतद्रूपमा कारत्वेन गृमाण क्राचियायार्थ्यप्रथायक स्यात् । किं च मनुष्य मात्रस्यामास्तिवमितरप्राणिना तु तदभार तटरारपानमनकालमेर तटिनाश च प्रति पादयन् य तपोपदेश स कि ममतस्य विद्धोऽभूत् । ममताप मारमभ्युपेयमामी म्तो धर्मस्य कृत प्राणास्तन्यान । स च त्यागी महामा देनाशनभयो धर्मोपदशरवति । नितु परम टेन सुगवयमेर पुपोत्तम यति मया नाङ्गीकृतम् । अती भूगरोपित समृयुमा पन्येतदादर्शप्रायमस्ति जात हयविवादम् । परचरमधर्मणि गूदगुगस्य वा दैविप्रभारम्य या विद्यमानय यदन्तरानना नारीतम् । परमपम्बिनो पवित्र तीवनेश्वारियमानो गुण अस्तानाना जीरने न कोऽपि मया पार पारने यानि श्रुतानि परतनानि तान्योतरेपा जीपनेऽपि प्रत्यक्षीमान्ति स्म । दार्गनाध्या पक्ष्यमागेपुम्ननाय न कोऽपि ·सत्यशोधनम् विशेषो मयादृश्यत ! त्यागदृष्टया निरूप्यमाणेषु तत्र हि दुजना स्तमतीयानत्यशेरत इत्यागतम् । कैस्तमत निरवधमिति वा सर्वोत्कृष्टमिति वा विश्वसितु नाहमशकम् ॥ मम मनसि परिवर्तमानमिद मथन तत्तदयसरेषु मदीयस्तमित्रभ्यो न्यवेदयम् । किन्तु तदीयप्रत्युत्तरै हमतृष्ये ॥ यथा रैस्तधर्मो मया न अद्वितस्तथा हिन्दुधर्मस्यापि समग्रता सर्वश्रेष्ठला च नाह श्रद्धातुमशकम् । हिन्दुधर्मस्य व्रणच्छिाणि चक्षुर्विध्यन्तीव स्पष्टमलक्ष्यात । अस्पृश्यता हिन्दुधर्मस्याङ्गत्वे नून तर्हि तदङ्गेन निरर्थकेन वणितपूतेन च भाव्यम् । हिन्दुजनेषु विद्यमानस्य नानाजातिसप्रदायविशिष्टत्वस्य गूढार्थो मया न विज्ञात । वेदानामीश्वरसभूतत्वस्य को वार्थ । अस्प यथार्थत्वे सति 'कुरान-बाइबल'इत्येताभ्यामपि तथाभूताभ्यामेव कुतो न भाव्यम् ।। यथा स्तिसुहृद स्वमतप्रवेशनाय मा प्रति यत्नमकुर्वत तथा मुसलमानमित्राण्यपि म स्वमत प्रवेशयितुमयत त । अबदुल्लाशेठमहाशयोऽपि मामिलाममताध्ययनाय सर्वदा प्रेरयति स्म । स्वमतगुणप्रशसनाय तु तस्य नित्यदायमाश समुपस्थित ।। इमान्मदीयक्लेशानधिकृत्य रायचन्दभाईमहाशय प्रति पत्रमखियम् । हिन्दुस्थानवर्तिना मितरधर्माचार्याणामपि मया लिखितानि पत्राणि । तेभ्य प्रत्युत्तराण्यप्यागमन् । रायचदभाई- महाशयस्य लेखत शातिरीपलब्धा । मया क्षमावता भाव्यम् । हिन्दुधर्मश्वेतोऽप्यधिकयत्नेन परिशीलनीय इति तेनाभ्यधायि । तैलिखितस्यैकनास्पस्य भावार्थों यथा-निप्पक्षपातेन पिहित जिज्ञासोत्तरमिद खलु मया नि सदिग्धमागत यदस्मिन् हिन्दुधर्म इवेतरधर्मेषु तत्त्वविचार- सौम्य तद्विचारमहत्वमामवैभवदर्शनमौदार्य च वापि न विद्यतेति ।। अह शेटमहाशयेन विरचित कुरानग्रन्थस्यानुवाद श्रीत्वा पठितु प्रावर्तिपि । इस्लाम धर्मसनद्धा इतरप्रया अपि मया सपादिता । अथाहमालदेशर्तिभिर्मदीयस्तिमिनै सह पत्रव्यवहारमकार्पम् । नेपामेको मा 'एटर मेटरेंड 'महाशयस्य परिचयमारयत् । तेनापि परययहारमरवम् । स च 'अॅना किंग्सफर्ड ' इत्येतदात्यमहिलासहकारेण स्वप्रणीत 'सर्वोत्तमो मार्ग ' इत्येतदाख्य प्रध मे प्राईपीत् । स च प्रध प्रचलितस्तवर्मखंडनामक । साधुरय " रेस्तरेदस्य नीनार्थ " इत्येतदात्य पुस्तफ मम भैरगन् । एतदद्वयमादि मद्यमरोचन । हिदुमतमनेन प्रथद्वयन समर्थितमिए । टॉलस्टॉयमहाशयेन प्रणीत 'ईश्वरसाम्राय तब हटये स्पिनम् ' इत्येतदाग्य प्रपन्धो मा मुग्पमियारोत् । एतप्रभ पटनेन स्थिततया मस्वरमुद्रा ममनसि प्रयुमा । अस्माद् प्रथाप्राशमागताना तत्वान्वेषणस्वातव्यप्रौढता मयपरायणतादीनां पुरत कोट्समहाशयप्रदत्तपुस्तकानि निस्तेजस्यतामामन् । तमिरभीप्सितमार्गेण मदीयमप्ययन प्रवृत्तम् । एडवर्ड मेटरेंडमहाशयेन सह परयवहारो भयस्यमाश्य यहनि दिनानि यार माचरत् । रायचन्दभाईमहाशयेन तु तस्य जापितामर्पित प्रचदनि म । तग्रेषितानि कानिचि पुस्तसन्यहमपटिपम् । तेषु पीकरण' ·- - मनुष्यस्य प्रयत्नस्तावदेकञ्चत् देवेच्छान्या 'मणिरत्नमाला' 'योगवासिष्टस्य मुमुक्षुप्रकरणं' 'हरिभद्रसूरेः पडदर्शनसमुच्चयः' इत्येते ग्रन्था अप्यवर्तन्त ॥ एव मदीयस्तमिरुद्दिष्टमार्गमनुनमानोऽप्यहं तत्सङ्गेन धर्मजिज्ञासायामुद्दोधं प्राप्तः । चिरमहमृणी संवृत्तोऽस्मि । तत्संगस्मृतिर्मयि नित्यस्थायिनि वर्तते । एतमधुरपवित्रसम्बन्धदाय कालकमेण वृद्धिमान फिल पुनः पर्यहीयत ।। पोडशोऽध्यायः मनुष्यस्य प्रयत्नस्तावदेकश्चेत् दैवेच्छान्या व्यवहारस्यावसितत्वात् प्रिटोरियानगरे मदवस्थान निर्हेतुकं संवृत्तम् । तस्मादहं · टरवन नगरं गत्वा हिन्दुस्थानं प्रत्यावर्तनाय संनाहगकार्पम् । अबदुल्लाशेठमहाशयः संमाननां विना मां विसर्जयितुं नन्छन् । स फिल स्वमित्रमण्डलीमामंत्र्य 'सिटनहेम' नगरे तासमेत मां विभवोत्तरमभोजयत् ।। तदिनमशेयं तत्रैवातिमाहयितव्यमिति सूचितमासीत् । मन्निकटे बहुनि समाचारपत्राणि पतितस्थितानि | तान्यहं पठितुं प्रावर्तियि । पाठं पाठमहं तेपामेकतमस्य कोगप्रदेशे 'भारतीयानां मताधिकार.' (न्यायविधायकसमा प्रति स्वकीयप्रतिनिविप्रेषणाधिकारः) इति शीपंसस्याधोगति लेखनमेकमद्राक्षम् । अस्य साराशस्तु नातालदेशस्य न्यायविधायकसभापाः सदस्यत्वेन स्वप्रति- निधीनां नियोजने भारतीयाः स्वाधिकार परित्याजयितया इति । एतनिधितमेव निर्मितमेकं शासनं तदानी त सभाग्रे समुपस्यापितमासीत् । शासनमिदं मया न विज्ञातम् । न चापि तत्यानामितरेपामस्य वृत्तान्तो विदित. ॥ कोदशोऽस्यवृत्तान्त इत्यमदुलारोटमहाशयमपृच्छम् । स च प्रत्यनादीत् - अनभिज्ञाः सल वयमीमानां व्यतिकराणाम् । यणिग्यापारमंबन्धिनोऽर्या केवमस्माभिरवतोयन्ते । विदितमेचेदं भवता यदा 'ऑरेंज प्रोस्टेट' प्रजारिपत्य वाणिज्यमस्मदीयमामनप्रायं भवतीति । अस्य कृतेऽम्माभिरङ्गीस्तो पत्नस्त्यापः फडकारी नामात् । अनक्षराः किट वयं गतिविकता मन्तव्याः । वृत्तपत्राभ्यस्माभिरपि तायपश्यन्ते । परत्वेतदर्घागामारोहावरोहमानविज्ञानाय । शासननियम निस्धनानि नाम कांफारमम्माभिरवगम्परन् । अस्मतान्टन्यायपादिन पर अस्माकं चक्षु श्रोत्रमिति ज्ञापनाम् ॥

·११४ सत्यशोधनम् अथाहमपृच्छम् - इहैव सजातसवृद्धशिक्षिता नफ्युपका भूयासोऽत्र विद्यन्ते । किमेते व साहाय्य नाचरन्तीति । अबदुलाशेठमहाशयो नैराश्य सूचयन्नाह हन्त भो । अमी युगका नारमानुपलप्तुमिच्छन्ति । यत्सत्यमेतानस्मदीयानपि वय नास्मदीयान्मन्यामहे । ते सोऽपि स्तमतीया । अतस्ते मतोपदेश- काना मुष्टिगता भवन्ति । जैस्तमतोपदेष्टारस्वान्टजना अतो राजकीयनियत्रिता वर्तत इति ।। अहमेतदाकर्ण्य चक्षुरुदमीठयम् । इमे युजका सर्पयास्मदीया कता - इत्यचि तयम् । स्तधर्मस्य किमयमेवार्थ । स्तमतीया अपि न कि भारतीयास्ते ।। किन्तु हिन्दुस्थान प्रति गन्तुमुद्यतत्वान्मदीयमनोगताना प्रकाशयितुमहमशफिपि । तथाप्यबन्दुल्लाशेठमहाशय तापदबोचम् - शासनमिद प्रचार गमिष्यति चेद् युपपदीयावस्था कृच्छ्रतरा सपत्स्यते । भारतीयाना ज मनिभूलनायाङगीकृत प्राथमिकोऽय पदविन्यास । अयने वास्मदात्मगौरवस्य मूलकुठार इति ॥ स्यादेवैतवृत्तान्तस्य वयमनभिज्ञा स्थिता । अस्मदीयन्यायवादिराष्ट्रानामेकतम श्रीमान् 'एस्कूच' महाशयस्तमस्मभ्यो न्यवेदयत् । तदेतदेव सवृत्त यथा ----स किल पराजय प्राप्य तूष्णीं नैर तिष्ठेत । सोऽनत्यनौकानिवेशस्थानस्य शिल्पाधिकारिणा सह सहृदयता नाकल्यत् । तेन हि शङ्कित यदयमधिकारी कदाचित् सदस्यत्वानुमोदकाञ्जनान् स्वपक्षीकृत्य त पराज- येतेति । तदसावस्मानविज्ञातनिजस्थितीनकरोत् । तेनोपदर्शितरीत्या वयमस्मन्नामानि मताधिकारि- सूचीपत्रे व्यरेखयाम । अदाम च स्वानुमति तत्सदस्यत्वाङ्गीकाराय । एतेन भवद्धि सम्यग- यगम्येत यदास्माक मताधिकारो नहि तथा पूज्यो भवति यथैन भातो मन्यते तथापि युष्मद्वाक्य वय जानीमहे । भवतु । किमिदानीमुच्यते ।। तत्रस्था इतरेऽतिथय सवादमेन सावधानमाकर्णयन्ति स्म । अथ मामेक प्राह - किमि दानी कर्तव्यमित्यह ब्रूयाम् । अनया नौकया प्रपाणमकृत्वा भवद्भिरेसमासपर्यन्तमिहैव स्थातव्यम् । भवदाज्ञानुवर्तिनो वय सग्रामयिष्याम इति ॥ अन्ये सर्वेऽप्यवदन्- सत्यम् । सत्यम् । एतदेवमुच्यते । (शेठमहाशयस्याभिमुखीभूय ) आर्या गाधिभाईगमन भरद्भिारणीयमिति ॥ अअदुटाशेठमहाशय पर चतुर । स ताननवीत् - तेपामित प्रस्थान निरोढुं नाहम- धिकारी । अथवा यात्रानत्र ममाधिकारस्तावान्युप्माकमप्यस्त्येव । किं च युष्मद्वाक्य मयानु- मोदितम् । परन्तु न्यायादिन एष ते । ननु प्रदेयमेभ्य पारितोषिकम् ॥ अप पारितोषिकप्रस्तायो मा विषण्णमकरोत् । अथाहमयोचम् - आयी अमदृष्टाशेदमहाशया अत्र पारितोषिक्वार्ता न हि सगच्छते । सार्वजनिकसेवाया किं वा पारितोषिकम् । अहमः स्थास्यामि चेत् पर सेनको भूत्वा तिष्टेयम् । इमे सुहृदो यप ·नातालदेशे निवासः भरता विदितास्तया न मे परिचिता मवन्ति । एते मियः मंभूय प्रयसियन्तीति यदि भन्तो विश्वसेयुस्तदाहमेश्मासमिह स्थातुमनुमोदिप्ये । परन्तु वक्तव्याश एको विद्यते। न मे किमपि प्रदेयमित्येतद्याप सत्यं तथाप्येतादृशकार्यमंदर्भेषु द्रव्यटेशं विना प्रवेशो न संभाव्यते । ननु कचित्तन्त्रीनदेशः प्रेषणीयः स्यात् । किमपिं मुद्रापणीयं स्यात् । कचिद्गतागतमगीर्तीय- मापतेत् । अन्यन्यायपादिनामभिप्रायो ग्रहीतव्य. स्यात् । युष्मद्रीयशासननियमादीनामनभिज्ञ- त्वान्मया धर्मशास्त्रपुस्तकानि कदाचिदवलोकयितव्यानि भवेयुः । समेतनाह द्रव्यं विना शक्यते कर्तुम् । एतादृशकार्याणि वहना साहाय्यमपेक्षन्त इति । एतन्निशम्यैककाठयेन वहनः प्रापु । देवो महान्करगामयश्च । सर्पया द्रव्यांचयस्तु भवेत् । सहकारिणो जनाश्च बहनो मिलिष्यन्ति । इहारस्थानं तावदनुमोदता भवद्भिः । स सुसंपत्स्यत इति ।। एस भोजनसंतर्पणानसरे मिलिनानां गंध कार्यकारिस्वरूपमभजत । भोजनायुपचारं निर्य शीनमस्माभिर्गृहं गन्तव्यमित्यहमगूचयम् । भावि कार्यक्रम मनस्याचिनयन् । यश्च यश्च प्रातमताधिकार इत्यादिकं विचार्य ज्ञातार्थ समेकमासमुचित्रा तत. प्रस्थातव्यमिति निरचेपि ।। एवं दक्षिणाफ्रिकादेशे मदीयचिरनिवासस्य मूलाधारो दैवेन कल्पित. । एवं भारतीयाना- मामगौरसरक्षायोग्नस्य च बीजमुप्तम् ।। सप्तदशोऽध्यायः नातालदेशे निवासः त्रिनवत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्रतमे कैम्तशकान्दे नानालदेशवर्तिपु भारतीय शेटहाजी- 'महमद - हाजीदादामहाशयाचप्रगण्याास्ताम् । श्रीमत्वष्ट्या यद्यपि शेठ अगटाहाजी- आदम.' महाशयः प्रपमस्तयापि सार्वजनिकरायेंगु शेटहाजीमहमदमहाशय एवाग्रस्थानमन्यास्त । तस्मादस्याव्यक्षतायामबदुलारोटमहारायस्य मन्दिरे मिलिता सभा मताधिकारनियामकं शासन प्रत्यास्थातव्यमिति निरगयीत् ।। नातालदेशे प्रामजन्मानः स्तभारतीययुमरः प्रन्याहूयन्त । ‘टरयन' नगरन्यायस्यानद्विमारी श्रीमान् पॉलमहाशयः तान्यौस्तभिशन्शालामुल्योपाध्यायः श्रीमान् मुमानगॉडकेमहारापक्ष समागतो । एतारेग बहूनां ऋम्तयुकानामागमनस्य हेतुभूनाम्नाम् । इमे सऽपि स्वयंमेरा अमरन् । तस्या यो वणिजस प्रविष्टाः । ते मुख्यानां नामानि यथा-'दाउदमानहट आदमीनियांग्यान ए, फोलंदावन्द्वपीठे सी. सहीरामरंगसामी पडियाचिभामदजीरा' इति ।

·सत्यशोधनम् पारसीरुस्तमजीमहाशयस्तु स्थित एव । लेखकजनेषु दादाअबदुल्लाप्रमतीना महापणेषु नियुताः मागेकजीजोशी-नरसीरामप्रभृतयश्च प्राविशन् । सार्वजनिककार्येषु भागिनो भूत्वा ते सर्वेऽपि मुदिता विस्मिताश्चाभरन् । तेपा फिलैवनियमावान वजीरने नूतनोऽनुभव । स्वसमुदायस्प समापतितामापद ध्याय ध्यायमय कनीयानय स्वाम्यय भृत्योऽय हिन्दुजनोऽय मुसलमानोऽय पारसीकोऽय स्तोऽय गुर्जरोऽय मद्रदेशीयोऽय सिंधुदेश्य इत्याधनन्तभेदरल्याप व्यरमरन् । ते फिल सर्वेऽपि निर्विशेषतया भारतजनन्या पुत्रा मातृभूमे सेवकाश्चेत्यात्मानममन्यन्त ।। तस्य शासनस्य द्वितीयचर्चा निरवर्तत । समतिश्च प्रदत्ताभवत् । चर्चा च समाप्त- प्रायासीत् । तस्या धारासभाया सदस्य कृतभापणेषु तत्तादृशकठिनशासन प्रति तत्यभारतीयाना प्रत्यवस्थान-वाभागादमी मताधिकार नार्हन्तीति वाढ कृतोऽभूत् ।। अथ वर्तमाना परिस्थितिस्तत्र मिलितेभ्यो मया व्याख्यायत । अस्य शासनस्य चर्चा दिनान्तरे स्थापनीयेति धारासभाध्यक्ष प्रति तन्त्रीसन्देशमादौ प्राहष्म । तथा च प्रधानामात्य सर-जॉन्-रोबिनसनमहाशय धारासभाध्यक्ष शासनच दिनद्वयव्यवधानेन पुरश्चालित भवतीति सद्य प्रत्युत्ता प्रादात् । एतेन वय प्रमोदामहि ।। धारासभाया पुर स्थापयितु प्रार्थनपत्रिका सजीकृताभूत् । तस्या प्रतिरूपकाणि श्रीणि समपैक्षन्त । कि च वृत्तपत्रिकासु प्रचार करणाय प्रतिरूपक चतुर्थमपि सन्जीकरणीयमासीत् । समेतन् कार्यमेकस्यामेव रात्री निर्वर्तनीयमासीत् । आम ठभापाशा स्वयसेरका इतरे च केचि- देतत्कार्यमुद्दिश्य सर्वामपि रात्रिमजागर । सुन्दराक्षरलेखी श्रीमान् 'आर्थर नामा वृद्ध प्रतिरूपक- मलिखत् । एकेन कथितमन्ये लिखन्त प्रतिरूपकाणीतराणि च व्यलेखिषु । एर पञ्चप्रतिकृतय. समकालमेर सनीता । स्वयसेवका वणिज प्रार्थनपत्रिका जनै स्वाक्षरीकर्तुं स्वयानैर्ग स्वव्ययेन भाटितयानैर्वा सचरितु प्रावर्तन्त ॥ झटिति कार्यमेतन्निर्त्य प्रार्थनापत्र प्राहिणुम । तदेतदस्मदनुकूलैाख्यानैर्वृत्तपत्रिका प्रस्टीचक्रु । अनेन धारासभोपर्यपि कश्चित्परिणामोऽजायत । तत्रेद चर्चापदवीमततीर्णम् । प्रार्थनपत्रिकाया शासनप्रतिकूलतया निरूपितहेतून् प्रतिन्यायविधायया विमपि समाधान- माचशत । नदेतासुस्पष्टमेर निराधारमासीत् । तथापि शासन धारासमायामन्त्रमोद्यत । इत्यमेतपरिणस्यतीति वयमपिन प्रागेर । किन्तु यलकलापोऽय भारतीयेषु किमपि नूतन चैत यमुदपादयत् । इद च तेषा मनसि निरूढिमापन यदेते वयमेक समाज प्रविष्टा समाजाद्वहितनमस्मासु कस्याप्यशश्यम् । यथा वाणि यमनधिनामधिकाराणा प्राप्तयेऽस्माभि प्रयतन पतंय तथैवास्मदाजकीयापिकाराणा वृते परिश्रमो वोढव्य इति ।। अस्मिनवसरे लॉर्डरिपनप्रभुराग्यस्वास्थ्यानामध्यक्षसचिनोऽभूत् । पर सहसप्रजाभि स्वाक्षरीकृत प्रार्थनापत्रमेक तटने स्थापनीयमिति निरणायि । कार्यमेतत्सुकर नाभवत् । एका- - ·नातालदेशे निवास. . हमारेग नेद निरंतनीयमासीन् । अस्य कृते स्वयमेन माटिना 1 ते सर्वे स्वम्वकार्याणि ममग्रमन्वनिष्टन् ।। एतत्प्रार्थनापत्रस्य सन्नीकरणाय मया भूयान्परिश्रमो वोट । एतमाद्ववृत्त यापटम्य तारदपटिपम् । मताधिकार प्रदान न्याय्य युक्त चेति हेतुद्वयमाश्रिय मया पाट त । तथाहि हिन्दुस्याने भारतीयानामस्ति मताधिकारविशेष । तदनापि तेपामविकार प्रदान न्याय्यन् । किन्नु मताधिकार प्रयोनाना भारतीयानामिह स्वयर मन्या । तदेषामपिक्चररक्षण युनम् । इत्यह प्रत्यपाटयम् ॥ प्रार्थनापत्र समावपमारेण दशसाहस्रजनै स्वहस्तचिहितमभूत् । एवविधनार्यानुभवशून्य स्वयुवकै देशस्याग्दिविभागेन्य एतावता जनाना हस्ताइननग्रहो नाम न खल मुक्रो व्यापार । अमम्यग्निदितप्रार्थनापत्राभिप्राया स्वक हस्तचिह्न न कारयितया इति पृतनिश्चयवान् विशेष योग्यतासपना एर स्वयमेवका श्चितच्या अभूवन् । ग्रामा अन्योन्यप्रिया स्थिना बहर स्वय- मेवा एकान्ततत्परतया यद्यस्मिन्किर्मणि प्रपतेरन्तता नियतकामिद कार्य समामिमुपेयान् । एव स्थिते सर्वेऽपि श्रद्धया स्वस्वकार्याणि ययादुत्साहन निरवर्तयन् । किन्नु 'देउदाउदमहमद रस्तमनी आदमनीमियाग्वान् आमदीना' इत्यने पुरपा नात्यान्येतानि टिवतो मम स्मृतिमुपयान्ति । एतर्हि हस्तचिहाना भूयिष्टो भाग माहितोऽभूत् । दाउदशेटमहाशयम्नावदा दिनान्त स्वशस्ट्या मचरते स्म । सम्मेनत्परमग्रीन्यानुष्टित कार्यमासीत् । तेषामेकोऽपि व्ययार्थत्यमपि नानिक्षत। दादामदुलामन्दिरमेश प्रमाणा निवासमत्रमेनयनस्टापस्य कार्यान्यश्च सनननि । मम साहाय्यकारिणो रियायन्त मुन्दोऽन्ये च बालौवामनन्त । त्यमस्मिन् कर्मणि माहाय्य तृतरत साम्याप्यधिको व्यय मवृत्त ॥ पर्यन्ने यंनापत्र समर्पितमभूत् । जनेषु तस्य पृथग्विमननाय प्रसिद्धिरणाय चास्माभिरेकमायनिररूपाणि मुद्रापिनानि । पनेन नानारदेशस्य परिस्थिति हिदुदेशतिनो भारतीयजना हुदै प्रथमतयानुधन्न । अमेत प्रार्थनापत्रम्य प्रतिरतिमनिवृत्तपातकाम्य प्रचारकेभ्यश्च प्राहम॥ एतद्विपपनधित्य प्रहत्ते प्रवानपने टाइम्न ऑफ इंडिया' पनि भारतीयाना. मधिकार पर्यपोषयन् । इन्टदेशे तत्तटाजीपपपरिपोषक वृत्तपनिशम्यम्नत्त प्रचसंन्पक्ष प्रतिम्माणि प्राहमा रटननारस्य 'टाइम्म परित्यास्मदनार व्यटेगि। शामन नियमित मोदिन्याशा समजुनामूत् ॥ इदानीं मन नातादेश परत्यय गानमसाममिन् । तीयभागतीनियणि में परस्य नांयारा सिनिलीयने निरयनन् । मदीपोशाना तेन्यो सपन। अन्य मय प्रापमानायगई समरपिचाने मेरमा निधामन।

·- सत्यशोधनम् पृथक्कुटुबनिर्वाह आवश्यक इत्यचिन्तयम् । मन्दिरेण प्रशस्तस्थानवर्तिना स्वय प्रशस्तेन च भाव्यमित्यभ्यलक्षयम् । स्वजनस्य गौरवप्राप्तिमिच्छु.रिस्टर्जनयोरया जीवनरीतिर्मया प्राप्याश्रय- णीयेत्यचिन्तयम् । अन्यूनत्रिशतसुवर्णमुद्रा वापिकल्यये कुटुबनिहि शक्य इत्यहममसि । अतस्तत्रत्यास्मदीयजनेभ्यस्तावद् द्रव्योत्पादक व्यवहार जात नियमेन मिठेद्यदि तदा तत्र स्थास्या- मीति निश्चय मदीय तेभ्यो न्यवेदयम् ।। तेऽक्ययन् --- सार्वजनिककार्यमुद्दिश्य द्रव्यमेत स्वीक्रियते यदि तेन वय सतुष्याम । तदर्थमस्माभि- द्रव्यसङ्ग्रहोऽपि सुकर स्यात् । न्यायवादिकृत्यप्रसगादुपलभ्योऽर्थस्तु पृथगेवेति ।। अहमवोचम् - सार्वजनिककार्यमुद्दिश्य युष्मभ्यस्तथा द्रव्य नहि स्वीकार्यम् । अस्मिन्कार्थे न्यायवादित्व- माश्रित्य सविशेषबुद्धिमत्वमुपयोक्तव्य न भाति । युष्मदीयहस्तेन कार्यनिष्टापन मुख्य मदीयकर्तव्यम् । अस्य कृते कयमह वेतन स्वीकरवै। अपि च तत्तदवसरेषु तत्कार्यमुद्दिश्य युष्मत्सफाशात्दव्य प्रार्थयितव्य भवेत् । वेतनस्वीकारे नि सकोचमेव तद्रव्यमार्जितु न शक्येत । पर्यन्ते कार्यमेव विघातमाप्नुयात् । किं च सार्वजनिककार्यार्थ त्रिशतसुवर्णमुद्राधिक द्रव्यमस्मदीयै सग्रही- तव्यमित्यहमिच्छामीति ॥ 'नून भवदीयस्वभाव कतिपयदिनेभ्यो वय जानीमहे । इद च न सम्यग्विदितमेव यदावश्यकमपि वित्त किमपि भरन्तो न जिवृक्षन्त इति । अपि च भरतामिहावस्थान स्वयमिच्छ- द्भिरस्माभि स्वयमेव भवदीपव्ययोऽपि सोढव्य इत्येतन्ननूपपद्यत एव ।। 'युप्मदीयप्रेमोसाहविशेष एव युष्मानेवादिन करोति । स एप प्रेमोसाहस्य निरपा- यिनौ स्थास्यत इति क्यमस्माभिवेदितव्यम् । युप्ममित्रत्वसेवकत्वधर्मानुरूप क्वचिदवसेरेषु मया परपोक्ति प्रयोक्तच्या स्यात् । तदानीमपि युप्मप्रेमपात्रता मम तिप्टेद्वा न वेति भगनाने आनाति । पिनाय विशेषण भवद्भिरवधेय । तसार्वजनिकमार्यमुद्दिश्य मया वेतन सर्वथा न स्वीपर्नयमिति । युग्मन्यायसभानु प्रचरिना ये व्यवहारास्त प्रदानप्रतिज्ञाथा व कृती स्याम् । तदापि युप्माक तुपर परिणमैत् । न सयह श्वेतपर्णो न्यायवादी । तस्मा प्राडियारा मयि मन्दया वय॑तीने को विधामोऽपि च न्याय रादिकृत्यनिरहिषु मदीपकौशल कीदश भरिथ्य कति यन गायने ग । स्थित युग्माभिमें न्यायसभाव्यहारप्रदानप्रतिज्ञापि को धैर्य मूचपति । इदमपि मम मार्वजनिकमायांगा प्रतिपकवेन महीतव्यम् ॥" ए जिलाम्म कि ताप प्रापमिती चेत् प्रायेगा शिति पणिजो महामेकर सरपर्यत न्याय- मभागु निनियाणि में प्रदानुम मन्यत । दाहाअामहाशयेन मम प्रस्थानापसरे यो प्रदिमित व्य तेन गृ भारानसी मार्थे वीग मन प्रादात् ॥ परमपा नाताशे नियासोशीत ॥

·अष्टादशोऽध्यायः वर्णरेपः न्यायाधिदेवतामविषमतुलावरी निष्पक्षपातिनीमन्धामपि दुशला वृद्धवनिता साप्रदापिका- 'श्चित्रयन्ति । न खलु मनुष्याणा मुग्यदर्शनेन परन्तु पारमार्थिकयोग्यतानुगुण्येन न्यायनिर्णयो देय इति बोपयितुमेन देवेन सा दृष्टिविबुरा न्यायि । नातालदेशस्य न्यायादिसभा यथा तत्प्रत्यन्यायस्थानमेतत्तत्प्रतिफूलमाचरेत्तथा कारयितु प्रवृत्ता ॥ तस्मिन्न्यायस्थाने मया न्यायपादित्वेन प्रवेशो लिप्सित । मनिस्टे मोहमयीनगरस्योच न्यायस्थानेन प्रदत्त प्रमाणपत्र स्थितम् । तर न्यायपादित्वेन प्रवेशावसरे विदेशरब्ध प्रमाण पत्रमर्पणीयमासीत् । नातालदेशे न्यायसमा प्रविविक्षुणा प्रार्थनापत्रेण सह चारित्रप्रशसापत्रद्वय- मपश्यमेत्र प्रेपयितव्यमामीत् । तदेतद्वैरोप्यजनप्रदत्त चेत् प्रशस्यतरमित्यालोच्य शेटअनदुला महाशयद्वारा कृतपरिचयाभ्यामेरोप्यजनाभ्या प्रमाणपत्र समपाटयम् । प्रार्थनापत्र च फेनापि न्यायादिना मदर्थे समुपस्थापनीयमासीत् । प्रायश प्रार्थनापत्राण्येयनिमानि राजकीयमहान्यायवादि नैव (अॅटर्नी जनरल ) पिनार्यग्रहण समय॑ते स्म । एस्कृतमहाशयस्तद्वानी तत्पटमध्यास्त । स किल दादा-अबदुला-कपनीपोऽपि न्यायवाद्यभूत् । स एप मया दृष्ट । सोऽपि मम प्रार्थना पनिका समर्पयिष्यामीति हर्पल प्रतिज्ञातवान् । अनान्तरे न्यायादित्वेन मम प्रवेश प्रत्ययतिष्टमानन्यायादिसभाया सफाया मूचना- परमेश्मागतम् ! प्रयवस्थानहेतुश्च मम प्रार्थनापत्रेण सहानिदेशीयर र प्रमाणपत्र न प्राहायीति । किन्तु प्रयानहेतुर योऽभूत् । पुरा सलु न्यायातिप्रगनियामरशासनस्य निर्माणारे कृष्णवर्णा वा हरिद्रपर्णा वा मनुष्या न्यायवादिनाङ्गीकाराय प्रार्थनापत्राप्येत समर्पयरन्निति केनापि स्वप्नेपि न चिन्तितम् । नातालदेशो हि श्वेतजनाना साहमे वाभिवृद्धि मागत । अतस्तत्र यन्यायसभासु प्राधान्यरोप्याणामेर रक्षणीयम् । कृष्णवर्णेषु प्रवेशितेषु शने शनैराटाडेयाना प्राधान्यमन्पीभूय स्वात्मरक्षापि तेषा दुष्करा स्यात् || एतदर्य न्यायपादिसभया पश्चिप्रग्यातन्यायवादी नियुक्त । स च दादा-अमला कम्पनीजने कार्यवान् । तस्मादयमबहाशेठमहारायद्वारा मामाकार्य प्रस्तुतार्थमपित्य मया सह निर्याजस्पष्टमभाषत । तस्मै मदीयपूर्वचारप्रतिज्ञामवे सर्व न्यवेदयम् | अथ सोनवीत् -- भात्प्रतिकूलतया वक्तव्य किमपि नास्ति । अत्रैव लपज मना धूर्तानामेकतमभाद्भिर्भ वितव्यमिति मे शमा । किं च भवता प्रार्थनापत्रम्य मूलप्रमाणपत्रराहियात् स सशयो बलवत्तराऽभूत् । अन्यदीयप्रमाणपत्रयोजक जना न क्लिार दृश्यन्ते । ऐरोप्यजनसमाशादानी- 1 1 ·सत्यशोधनम् तप्रशंसापत्रद्वयमहमकिंचित्करं मन्ये। भवद्विषयमेतौ किं वा विधाताम् । तयोर्भवत्परिचयोऽपि कीदृशो वा स्यादिति ॥ अहमोचम् - अत्र सर्वेऽपि मम नूतना एव । अबदुलाशेठमहाशयस्य परिचयोऽपि मे प्रथमं जात इति । तेन पुनः कथितम् -~- उक्तपूर्व हि भवद्भिः यदबदुलाशेठमहाशयो भवन्तश्चैकस्थलादागता इति । तत्र भव- त्पितरि प्रधानसचिवे सति नूनमबदुल्लाशेठमहाशयेन युप्मत्कुटुम्बपरिचयवतैव भाव्यम् । तत्सकाशाद्भवद्भिः प्रशंसापत्रमानीयते यदि न मे किंचित्प्रतिबंधकं तिष्ठेत् । अथाहमपि भवत्प्रवेश प्रतिरोढुं न शक्नुयामिति न्यायवादिसभां प्रति सप्रमोदं लिखेयमिति ॥ अहमेतदाकर्ण्य क्रोधमूर्छितोऽभवम् । परन्तु मया निगृहीत: स कोपः । अथाहमात्म- न्येवाचिन्तयम् । अबदुल्लाशेठमहाशयादेव यद्यपि प्रशंसापत्रमानेष्यत तथाप्यांग्लमहापुरुषात्पत्रमेतदा- नेतन्यमित्यवदिप्यन् । मदीयन्यायवादित्वांगीकारस्य मदीयजन्मचरित्रयोश्च कः संवन्धः । दारि- यादा दुश्चरित्राहा लब्धजन्मा भवत्वयं जनः । तदेतत्कथमप्रतिकूलतया प्रयुज्यत इति । किन्तु सर्वमेतन्निगीर्य प्रत्यवोचम् - यद्यप्येनमर्यविस्तरं न्यायवादिसभा जिज्ञासितुमधिकारिणीति नाहमङ्गीकरोमि तथापि भवदपेक्षानुसारेण प्रशंसापत्रमेकं अबदुल्लाशेठमहाशयादानेतुं सजोऽस्मि स्थित इति।। अयाबदुल्लाशेटप्रदत्त प्रमाणपत्रं तस्मै न्यायवादिने प्रादायि । तेन चाङ्गीकृतम् । परत्वे- तन्यायवादिसभायै नारोचत । तत्सदस्या मम प्रवेशयोग्यतां प्रति प्रत्यवातिष्ठन्त । प्राड्डियाकश्च श्रीएस्कुंवमहाशयस्य प्रत्युत्तरमगुथूपुरेव प्रार्थनापत्रं निरकासयत् ॥ ततः प्रधानप्राड्विायनेत्यमभ्यधायि । प्रार्थयिता मूलप्रमाणपत्रं नोपस्थापितवानिति फ्ल्गुरयं वाटः । यद्यनेन प्रेषितं प्रमाणपत्रं मृपात्मकं स्यात् तदासौ व्यवहारेणाभियुक्तः सनिर्णत- वापरायश्चेत् न्यायत्रादिवर्गानिष्कासनमर्हति । धर्मतः परीक्ष्यमाणे कृष्णो जनः श्वेतो जन इति भेदो न प्रायः । न्यायवादित्वेन श्रीगाधेः प्रवेशं निरोई न्यायसभा नाधिकारिणी । तस्य प्रार्थना- पत्रमनीमियतेऽस्माभिः । गांधिमहाशय वियतामयप्रमाणवचनव्याहार इति ।। ततोऽहमुत्याय 'रजिस्ट्रार' इति व्यपदिश्यमान न्यायाधिकरणकार्यदर्शिनमुपसृत्य प्रमागवचनोचारमार्यम् । अवसितेऽस्मिन्यमणि न्यायाधीशो मामाहूय ग्राह - भवतः शिरो- बटनमिदानीमानीयताम् । न्यापादिभिर्यवेषसंवन्धिनो नियमा भवताप्यनुवर्तनीया इति ॥ अप मा निरपिता तातान्तिी मदीयपरिस्थिति. । सरबननगरस्य न्यायमभायां यदेव शिरोरेटनं नारनेण्यामीति वदामहोऽभयं तदेवाराहमानीतवान् । नेवापनेष्य इत्यभिनिवेशबंध- म्यारापि न फिट पारणानि नाविन्त । वितरक्षया महत्तरायोधनममुद्यमाय मागकी शती गशित याभार । शिरोरेष्टनधारणाभिनिवेशमारे न गर युद्धाभियोगकुराटता च्यपीवतया। सपागलपोगाय प्रशम्यतरः सपः प्रनाभीयः ।।

·नातालभारतीयपष्टमहासभा एवविधा मदनुमति (महीयर्निलता वा ) अबदुल्लागेठप्रभृतिमित्राणामनभिमताभवत् । न्यायपादिना मया शिरोवेष्टन पारणाधिकारो न परित्या य इति तेऽमन्यन्त | अहमेतान्बोपयितु प्रवृत्त । देशानुरूपवनपरिधानमावश्यामिति तेम्यो न्यवेदयम् । पुनरप्येतानवोचम् - हिन्द- स्थाने यूयमाग्लेयाधिकारिभिर्ग प्राडिबाकैर्वा शिरोवेष्टनापनयनमाज्ञप्ताश्वेटवश्यमेव युष्माभि प्रत्यवस्थातव्यम् । विन्तु नातालसदृशविदेशवर्तिनीन्यायसभात्यकारिणो मम न्यायसभामप्रदाय विरूद्धमाचरण न खल्वनुमोदनीयमित्यादिसयुक्तिपत्रादें मदीयमित्राण्यह समादवि। किन्तु विषयस्तावदेकोऽपि सदर्भभेदात् भिन्नदृष्ट्यावेक्षणीय इति यत्तत्त्व तन्त्र प्रसगेऽप्युपयोक्तव्य मिन्युपदेशो मदीयस्तेपा हृदयगमोऽभूदिति वक्तु न शक्यते । अन्याभिप्राय सहिष्णुतामूल यत्सुख तन्मदीयजीबने सत्यानुवर्तिनो मम सम्यग्विदितमभूत् । तदेतत्तत्त्व सत्याग्रहस्य जीवितमिन्यनुभवसिद्मासीत् । ईदृशक्षमावृत्तिक्शादनेशो मम प्राणापाय सुहृदमतापश्च समजनि। परन्तु सत्य वनकठोर कमलपत्कोमल च भवति ॥ एव न्यायवादिसमया प्रत्यवस्थितोऽह भूय ख्यातिमगमम् । बहूनि वृत्तपत्राणि न्यायवा दिसभयानुष्ठितमकृत्यमसूयानिमित्तकमिति च प्राहु । किं च व्याल्यानटीकादिभिरीदशैर्मम कार्य भूप सुफरमासीत् ॥ एकोनविंशोऽध्यायः नातालभारतीयराष्ट्रमहासभा न्यायवादिकृत्यं प्रधानकार्यत्वेन मया गणयितु नाशक्यत । नाताल्देशे मम निवासस्य 'सार्थक्यापादनाय सार्वजनिककार्येषु वरलक्ष्येण मया भवितव्यमासीत् । अस्मदीयमताधि कारनिर्मूलनशासनमधिकृत्य प्रार्थनापत्रप्रेषणमात्रेण चारितार्थ्यं न सिव्येत् । अयमर्य स्वास्थ्य विचारकसचिवस्य यथा मनोऽवगाहेत तथा निरन्तरप्रयत्नकलापोऽवश्य प्रवर्तनीय । अस्य कृते स्थायिनीमेशा कार्यमण्डली प्रतिष्टापयितुमात्रश्यकमित्यालोचयाम । तस्मादवदुलाशेटप्रमृति मित्राणामभिप्रायोऽन्विष्ट । अथ शाश्वती सार्वजनिकमण्डल्येका प्रतिष्ठापनीयनि सर्वमतेन निश्चितमभूत् ॥ अस्या नूतनमण्डल्या नामकरण मम दुष्करो व्यापार सवृत्त । तन्नाम्ना बिल सघान्तर पक्षपातित्त्रात्तु मापकेन न भवितव्यम् | ममैतद्विदितमासीत् । यदायलविदेशवर्तिप्राचीनता प्रेमिपक्षीयाना राष्ट्रमहासमेनि सज्ञा नामिमताभूदिति । तथापि भारतवर्षस्य चैतन्यसर्वस्वमपि तत्सभायत्तमासीत् । तस्या शक्ति सर्वया वृद्धि गयितत्यैत्र । प्रस्तुतमण्डली तन्नाम्ना ·१२२ सत्यशोधनम् निर्देष्टु न शक्तिव्यमियमालोचयम् । अतोऽह कारणानि समप्रमावेघ मण्टडी नाताल भारतीयराट्रमहासभेति सज्ञया व्यवहर्तयेत्यसुसूचम् । परमानालपञ्चममासन्य द्वाविने दिन सा सभा स्थापिताभूत् ।। तस्मिन् दिने दादाअमदुलामहाशयस्य विशाटयोप्टशालाजनैरतीय सनापाभनन् । तत्र मिलिता सपि परमो साहेन नपीनमण्डलीनिर्माणमभ्यन दन् । तमण्डलीशर्यनिहितमस्तु सरल । तदर्थप्रदेय पोषकद्रव्यमरिकमासीत् । मासि मासि पश्चशिलिंगमितद्रव्यप्रदातार सदस्य त्यमर्जयन्त । आढ्यजनाञ्यारच्छत्यमपिकोऽर्य प्रदेय इति प्रेरयाम । अबदुलाशेठमहाशय प्रतिमास सुवर्णमुद्राद्वयप्रदान प्रतिपद्य प्रदातृपष्टिकायां प्रयमोऽभवत्। अन्यौ ही सुहटी तारदेव पापकदव्य दातुम उमन्येताम् । मयाप्यस्मिन् विषये नोरेक्षितव्यमियालोच्य प्रतिमासमेक्सुनर्ण- मुद्राप्रदान प्रतिपत्नम् । न खल्विद मे सुकरमासीत् । परनु स्वजीविमानिणक्षमत्वे सति तानत प्रदान न मे शक्तिमतिका तमित्यहमचिन्तयम् । देानुकल्यमप्यधिगतम् । प्रतिमास मेकसुवर्णमुद्राप्रदातॄन् बहून् सदस्यानमेलयाम । अर्धसुवर्णमुद्राप्रदातृणा सख्यापि इतोऽपि महती । किं चान्येऽपि धर्मार्थ द्रव्यमदु । तदप्यस्मामि कृतज्ञतया स्वीकृतम् ।। पृष्टमात्र कोऽपि स्खेन प्रदेय द्रव्य न प्रयच्छती यनुभपादज्ञायता डरवन नगराबहिर्निवसत सदस्यान् द्रष्टुमसरद्गमनमशक्यमासीत् । पूर्वक्षणे दृष्ट उसाहो नोत्तरक्षणे दृश्यते स्म । 'डग्बन' नगरातर्तिभ्योऽपि सदस्येभ्यो मासिकद्रव्यमसदुपसर्पणमन्तरा नाल्भ्यत । मासिकशुल्कव्यसग्रहणभार कार्यदर्शिना मयैव वोटव्य आसीत् । गत्वा गत्वा मम लेखरेनादिनान्तमदत्तशुल्कसग्रहप्रमगेनैर कालोऽतिचाहयितव्योऽभवत् । स चानेन निर्विष्णो जात । अस्य दु स्थिते परिहाराय शुल्कप्रदान प्रातिवार्षिक या वर्षारभ एर तस्य स्वीकाराय सविधान कर्तव्यमित्यहमालोचयम् । एतदर्थ राष्ट्रियमहासभा समिलिताभूत् । शुल्कप्रदानस्य मासिकव मुक्त्वा वार्षिक उमङ्गीकरणीय वसरारभ एव सुवर्णमुद्रात्रय दातव्यमिति सूचितोऽर्थ सरन्वमोदि । इथ द्रव्यसग्रह पूनापेक्षया सुरभतर सपन्न ॥ विदितपूर्वमेव हि मया यव्यमृणीकृत्य सार्वजनिस्कार्याणि न चालयितव्यानीति । अर्थादया लोकप्रतिश्रुत वचन श्रद्धेय स्यात् । प्रतिज्ञातद्रव्यस्य शीघ्रप्रदान नाम न कदापि मदनुभवे दृष्टम् । नाताल्देशपर्तिना भारतीयाना प्रवृत्तिरप्येतदनुभवसदृश्यासीत् । नाताल- राष्ट्रियमहासभा द्रव्याभावे विमपि कार्य नाङ्गीकरोति स्म। अत एव सा न कदापि ऋणस्था- भवत् । मदीयसहोद्यमिन परमोसाहेन नबनवानेव सदस्यान् सममेलयन् । ते किलास्मिन्कर्मणि साभि चयोऽमृन्यानुभव समपादयन् । हो तत्कारमेर द्रव्य प्रदाय सदस्यतामापु । देशाभ्यतर भागे दूरदरस्थितषु ग्रामेषु कार्य दुष्परमासीत् । जना किल सार्वजनिक कार्यस्य स्वरूपानभिज्ञा आसन् । अपापि दूरस्यठ प्रयस्मदागमन प्रार्थयन्ते । स्थठे स्यले प्रचामरणिजोऽस्मान् सादरमभ्यनदन् । - ·नातालभारतीयगप्रमहासभा १२३ इत्यमटाट्यमानानामस्माकमेटा स्थिति कष्टतराभवत् । वय कस्यविद्वणिजो मन्दिरे वसतिमग्रहीम। सुवर्णमुद्राषट्कमित शुल्क स प्रयच्छतीति निरीक्षितमस्माभि ! परन्तु मुद्रानयामिक तु प्रदानमसौ नान्वमन्यत । तावतैव चेद्वय समतोश्याम तदा प्रदातारोऽन्येऽपि तत्कृतमन्बकरिष्यन् । एतेन द्रयमग्रहकार्यमवसन्नमभविष्यत् । महती रात्रिवेला समजनि । वय सर्वेऽपि क्षुधिता स्थिता । किन्तु नियमेन जिक्षितमयमप्राप्य कथ नु भुन्यताम् । तेनेदमङ्गीकारपितुमस्माभि वृत प्रयत्न सर्वोऽपि निफलोऽभूत् । स फिल वमनस्क इबारक्ष्यत । इतरेऽपि तरत्या वणिजस्त मार्गमानेतुमयत्तन्त । स च वय चोभयेऽपि प्रादेशमात्रमपि न चलिराममिति बद्धप्रहा सर्वामपि निशामजागृम । मसहचरेषु भूयिष्टो जन क्रोधेन प्रचलनपि क्रोधमन्तर्निगीतिष्टत् । पर्य ते प्रयुपस्येत्र स वणिक् पराजितमामान निरूप्य पटसुवणमुद्रा प्रदाय महार्हभोजनेनास्मान् तमतर्पयत् । सैपा घटना टोंगाटप्रामे सत्ता । किनवस्य परिणाम प्रसृमर सन्नुत्तरतीरोपनिविष्ट- 'स्टेंगर 'स्थलपर्यंतमाभ्यन्तरप्रवेशनि 'चार्ल्स टाउन' नगरपर्यन्त च व्याप्तिमग त् । एतेन द्रव्यमाहव्यापारोऽस्मदीय शीघ्रतरमचरत् ॥ परन्तु कार्यमस्मदीय द्रव्यनग्रहमात्र विश्रान्त नाभवत् । वस्तुत कार्यनिर्वहणाय यावानर्थोऽपेक्षित तावत समविकमस्मन्निकटे न खल स्थापनीयमिति तत्वमेतदयमुद्धपूर्वम् ।। मण्टली प्रतिमास पा सति सभी प्रतिसप्ताह वा सभाममेलयत् । पूर्वसभानिीत वृतान्तानामुपन्यासानन्तर नानाविपयाणा जिज्ञासा प्रान्त । जनास्तारदेव सभाया चर्चयितु समजसतया सक्षिप्तभाषण कर्तुमप्यनभ्यासिनोऽभवन् । उत्थाय भापितु सर्वोऽप्यशङ्कत । एतादृशसभास्यनुपर्तनीयाना नियमाना व्याख्यानमार्पम् । नेऽपि तदनुरोवैन प्रापर्न त । ददमप्येक शिक्षणमिति तरबोधि । एतापपूर्व चतुर्णा जनानामग्रे भापितुमशङ्कत त एव रहनोऽद्य सार्वजनिकताया सम्यगालोच्य सभायामुपन्यस्नुिमन्यासिनोऽभवन् ।। सार्वजनिककार्येष्वितराल्पव्यय एर वहुलमर्थ असत इति मयायसुद्धत्वादादी स्वीकृति पपुस्तकाल्पपि न मुद्रापक्तिमार्गति प्रापेर निरितमभूत् । मदीकार्यरपस्थिते प्रति कृतीकरणयत्रे स्वीकृतिपत्राणामावेदनपत्राणा च प्रतिरूपमाण्यचीवरम् । राष्ट्रियमहासभामोशो यदा पुफदयेणापूर्यत यदा च सदस्यमल्या कार्य चाभिवृद्धिमागात्तदाहमीदशार्थाना मुद्रापण मगीकृतवान् । सास्वपि सस्थास्वीदृशो मितव्यय आवश्यक । तथापि सस्थाचालका सरया बद्धमुष्टयो न भरतीत्यह जाने । अत एष मया बामस्थाया शनै शनैर- भिवृद्धिमुपेत्य प्राढिमानमागताया पूर्वदशासम्बन्धिनोऽर्या अल्पाल्पा अपि व्यारयाता ॥ प्रदत्तव्यस्य स्वीकारप प्राप्तौ निरादरोऽभूजन । परन्तु गृहीतद्रव्येण स्वीतिपत्रम- वश्यदाने प्रदातव्यमिति नियम आसीत् । इत्य प्रतिमारिणिगणना रक्षिताभूत् । अद्यापि नातालभारतीयराष्ट्रियमहासभाटेल्यपनेषु चतुर्णरत्युत्तराष्टशताधिरसहस्रतमान्दस्यायव्ययगणना- ·१२४ सत्यशोधनम् समग्र मिलतीत्यह ब्रूयाम् । अप्रमादेन गणनास्थापन सर्वमस्थानामत्यावश्यको विषय । अनेर प्रवर्तिनी सस्था नूनमपकीर्ति यास्यति । यथावद्गणितरक्षणामावे ह्यखडितसत्यरक्षा दुशका भविष्यति ॥ कि चैपा मण्डी तादृशाभिजनाना सुशिक्षितभारतीयाना सेवामप्यङ्गीकृतवती । 'वि कोलोनियल वोर्न इन्डियन् एज्युकेशनल असोसिएशन्' इत्येतदपराख्यस्वास्थ्याभिजात भारतीयविद्यावर्षकमवनाम्नी राष्ट्रियसभाव्यपाश्रयिणी एका सस्था प्रतिष्टापिता । तत्सदस्येषु भूयिष्ठा सुशिक्षिता इमे युवका । नाममात्रमेभि शुल्क प्रदेयमासीत् । निजक्लेशान्स्वाभीप्सितार्थाश्च प्रकाशयितु निजामालोचनाशक्तिमभिवर्धयितु भारतीयत्रणिजा परिचय सपादयितु सार्वजनिकमे- वावकाश प्रापयितु च मघोऽयमेषामुपकारकोऽभूत् । अयमेकश्चर्चामघविशेष आसीत् । सदस्या नियमेन मिलित्वा विविधविपयानधिकृत्य भाषणान्यकुर्वत । अथवा प्रबन्धानवाचयन् । एतत्सस्या संबन्धी पुस्तफमप्रहालयश्चैक प्रतिष्टापितोऽभवत् ।। इग्लेण्डदक्षिणामिकादेशवाग्लेयजनेभ्य भारतवर्तिजनेभ्यश्च नातालदेशस्य यथार्थ परिस्थितिनिवेदन मण्डल्याङ्गीकृत तृतीय कार्यमासीत् । अहमस्य कृते लघुग्रन्थद्वयमरचयम् । तयो प्रथमस्य नाम दक्षिणाधिकावर्तिवशेषाङ्लेयजनेषु विज्ञप्तिरिति । अस्मिन् ग्रन्थे नाताल- देशवासिना भारतीयाना सामान्यपरिस्थितिस्पाणि । द्वितीयग्रन्थस्य नाम 'भारतीयमताधिकार एका विज्ञप्ति' इति । अत्र भारतीयमताविकारस्य सक्षिप्तचरित तत्सबद्धवृत्तान्ता सख्याश्च प्रत्यपादिपत । एतनाद्धविषयाणा पटनमननसधानरतीव पारेश्रम्य पुस्तकद्वयमिद मया प्रणीतम् । तत्परिश्रमानुरूप च फलमवापम् । तन्किल बहुभिर्जनैरपश्यत ॥ प्रस्तुतपनस्त्यापादस्माभिर्दक्षिणाप्रिकादेशे बहुना व्यपाश्रयो हिन्दुस्थान सर्वपक्षाणा कार्यरूपा सहानुभूतिश्च प्राप्यत । एतेनाये दक्षिणाफ्रिकादेशवर्तिभिर्भारतीयैरूरीकरणीय कार्यक्रम स्पटमाटोकगोचरोऽभवत् ।। - रिंशोऽध्यायः वालासुन्दरमः शुद्धान्त कागेन मन पूर्वकमभीप्सितोऽयं सर्वथा मेस्यति । उत्तनियमत्स्य स्वानुभव एवानेस्सो मा दृष्ट । दीनजनसव मदन्तरा मनो टारसा 1 इयामेर पाउसा मा सहा दीनजन मघटय तसवृत्तिताक्षम कृतपती ॥ ध्यापरः ·वालामुन्दरम १२५ । यद्यपि तदेशाभिजना भारतीया लखकार्गीयाश्च नातालदेगस्य राष्ट्रियमहासभाया सदस्या आसन् तथापि सामान्यकर्मकर प्रतिज्ञाद्धर्मश्च तद्वहिरेवास्थीयत । महासभा नाद्यापि तदीयाभवत् । न किल्ल ते नियतशुल्कप्रदानेन सदस्यत्रमाप्तुमगनन् । महासभायास्तु तमेवया तप्रीनिमपाटन शक्यमामीत् । एतटयं मया वा महासभया वा न यारयन कृत तात्रत्तदर्यकारी कश्चिदयमर स्वय प्राप्तोऽभूत् । न्यायनादिकृत्यमनुनिष्टतो मम नाद्यापि त्रिचनुग्मासा अपि व्यतीयु । महासभा चाद्यापि शैशवेऽवर्तत । तदैकस्मिन्टिने काथन दानिट पटच्चरवारी शिरोवेष्टन हस्ते गृहीत्वा मदितकपमान नमुखमुपेन्य स्थित । भन्नाग्रदन्तद्वयस्य तस्य मुखाइक्त- मुम्रवति स्म । स फिल निजस्वामिन प्राप्तनटबन्प्रहार । मम लेंग्वकोऽपि टापिट आमीत् । तमुग्वेन वृत्तान्तमखिलमवेदिपम् | बालामुन्टरमो (इ. हि मनिस्टमागतस्य नाम) टरमन नगरवर्तिन कम्यचिप्रसिद्धान्टेयपुग्यस्य समीरे प्रतिज्ञापनरोऽभूत् । तस्य स्वामी मोधावेगनमोहित त वालासुन्दरम नटव प्रहारेण भग्नदन्तद्वयमकवीत् ॥ तमह कस्यचिद् भिपन समीप प्रैपयम् । तदानीमाग्डेयवैद्या एर मिडन्ति स्म । बालासुन्दरमस्य प्राप्तक्षतस्य स्वरूपद्योतक वेद्यादेव निर्णयपत्रमावश्यकमासीत् । तदेतप्राप्य त लपक्षत टण्टापिपस्य समीप नीत्वा प्रमाणवचनान्वितामभिशमनपत्रिका तटग्रे न्यवेशयम्। दण्टाविपस्ता पाचयित्वा कोन स्वामिन प्रत्याहानपर ग्राहिणोत् ।। नाह स्वामिन दण्टभाजनीयम आसम् । तस्य हस्ताद्वाटासुन्दरमो मोचयितव्य इत्येतावदन ममोदेश्यम् । प्रतिज्ञापद्धकर्मकत्वमाधिशामननियमानहमपठिपम्। साधारण कमकर पूर्वमनावेद्य परित्यक्ता निर्गच्छेद्यदि 'सिविट' न्यायस्थान व्याहारेणाभियोक्तव्य स्यात् । प्रतिज्ञानार्मरस्य तु विपयोऽन्य । स क्लि सदृगसदमें मिमिनल ' न्यायम्याने व्यवहार्योऽ- भवत् । निर्णीतापरामधे सपने स्याप्यते स्म । अत एव सर विडियम विन्मन-हटरमहागय प्रतिज्ञापवर्मपरत्वे प्रायेण दास्यपदेवानर्थप्रदमित्याह । यथा दामस्तथा प्रनिशानद्धर्मकरोऽपि स्वामिन स्त्र रिडासीत् ॥ नालासुन्दरमम्य विमोचनाय मार्गद्रयमेर स्थितम् । प्रतिज्ञाद्धकर्मकराभिरक्षरव्यपदेशिन- मधिकरण प्रार्य स्वाम्यन्तरप्रतिपादनरप तविमोचन वा तदभावे वाटामुन्दरमम्य स्वामिनर स्वय विमोचनमियह तस्लामिन पार्श्वमुरेयाचस्यम् । नाह मानामुपार व्यवहार प्रातयितुकामोऽस्मि । भरकृते नास्य मनुष्यम्य नडयत्तानेन युमदीयमनो दूयन इत्यह जान । अयमन्यस्मै कमरत्वेन ममर्यत यद्यड तापनीति । तदतक्षणमेव स प्रन्यपयन । ततो मयाभिरक्षको दृष्ट । अन्य पश्चन स्वामी तद्ग्राहको निश्चितश्चे- दस्वामिन्यमावन्त्रमोदत ॥ अयामेनमया कर्मरत्वाय स्थापयितु प्रस्थित । मारतीयाना प्रतिनावरकर स्थापनाविकारो नारियत । तम्मादस्य नवीनम्वामिनालेयनेर भविनयमामत् । तदानी में ·सत्यशोधनम परिचिता केचिदेवाग्लेयजना अवियत । तेषामेको मया दृष्ट । स च त यमरत्वेन स्थापयितुमादरेण प्रत्यपद्यत । इत्यमुपस्तोऽह तस्मै वृतज्ञता व्यक्तीहतगन् । दण्यापियो बालासुन्दरमस्य स्वामिनमपराधिन निर्णीय दत्तामत्यानुमति निर्णय लिटेप ॥ वालासुन्दरमन्याहार समस्यापि प्रतिज्ञाबद्धर्मकरस्य श्रीरमगाहत । ते वर्मका स्वमित्र माममन्यत । अहमनेन समन्वेन मुदितोऽभयम् । एतत्काररप्रवाह एर मदीय कार्यालय प्रति स्पन्दितु प्रावर्तत । एतेन तदीयसुखदु खपरिज्ञानाय मयान्युत्तमोऽशो टय ।। एतद्व्यवहारप्रथा दूरवर्ति मद्रासनगरीपर्यन्त प्रसृताभूत् । तप्राप्य नानाप्रदेशेभ्य समा गच्छद्धि प्रतिज्ञानद्वकर्मकररेतद्यवहारवृत्तान्तो निजयपस्यमुग्वादनागभ्यत । अस्मिन्यवहारो यद्यप्यसाधारणो विषय कोऽपि नापिद्यत तथापि नाताल्देशेऽस्मिन्नस्मदीयपक्षमालव्य सर्वसमक्षमस्मदभ्युदयाय प्रयम्यन्नहो पुत्प कश्चिदस्तीति तेपा प्रतिज्ञानद्धार्मरराणामाश्चर्यमा- नन्दो धैर्य च समजायन्त ॥ उक्तपूर्वं हि मया यद्वालासुन्दरम स्वहस्ते शिरोवेष्टनमादाय मदीयकार्यालय प्रविष्ट इति । न केवलमयमतिमात्रमनोव्यथाहेतुर्विषय परन्त्वनेनास्मदीयाग्नतस्थितिरपि व्यक्तीभरति स्म । मदीयोष्णीपापनयनाज्ञामधिकृत्य प्रागेव मयोपन्यस्तम् । ऐरोप्यजन दिक्षुभि प्रतिज्ञाबद्वकर्मकर- रागन्तुकभारतीयैश्च शीर्पकधारिभिरूप्णीपधारिभिर्वस्त्रवेष्टितशिरोभिर्वा तत्र शीर्पकोणीपशीरोवेष्ट नानि सर्वथापनेतव्यानीन्यनुलुष्य कश्चिन्नियमो रूढमूल । करौ सपुटीकृत्य नमस्कारोऽपि न पर्याप्तोऽभूत् । मदनेप्ययमभ्यासोऽनुपर्तनीय इति वालासुन्दरमोऽमन्यत । इद प्रथममेवेदृग्विषयो मदनुभवगोचर सवृत्तः । अनेनापमानसतापग्रस्तोऽहमुष्णीप धारयस्वेति तमवोचम् । स च मनाक् सकोचमनुभवन्नेव यथोक्तमकार्षीत् । किन्त्वयमनेन प्रमोदमापेति तन्मुखावलोकनाद्विदितमभूत् । स्वनिर्विशेष मानुष्यकमाप्तानामितरेषामवहेलनया स्वगौरवमुच्छ्रायमाप्नोतीति जन मन्यतेत्यय मे रहस्य सर्वथा दुखगम्योऽर्थ कथ वा एकविंशोऽध्यायः त्रिसुवर्णमुद्राशुल्कम् वालासुन्दरमव्यवहारेण प्रतिज्ञाबद्धर्मकराणा भारतीयाना परिचयो मे जात । तेभ्य प्रतिस्विक शुल्कमादातु तस्थश्वेतजनै कृत सनाह कर्मफराणा परिस्थिति सम्यक् परिशील्यायोदु मा गैरयत् ॥

·त्रिसुवर्णमुद्राशुल्कम् तस्मिन्यसरे तथा च चनुर्णपयुत्तराष्ट्रातानिफैकमहसतमेऽब्दे नाताटराज्यमार प्रतिज्ञानर्माणामुपरि पञ्चशितिसुपर्णमुद्रामित यानि शुल्कमारोपयिनुमुदतोऽभून् । अहमिट दृष्ट्वा पिस्मिनोऽभवम् । विश्यमेन राष्ट्रियमहासभाया चर्चापद नीतनान् । तत्क्षणमेर प्रन्यनस्थानाय ययात् मनिपातव्यमिति निश्चय कृत ॥ आठी करस्यास्य मूल नक्षेपादुपवर्ण्यते ।। प्राय पप्ठ्युत्तराष्टशताफैिक्महनतमे कमरे नातालदेशस्थायिन आयोयाम्न सुव्यव साय सामयिनुमस्ति प्रशस्तोऽमाश इति मन्त्रा कृप्यारभाय सर्मरानमन्त । नुध्यमाय शानिष्पादन च श्रमाधिक्य विना न शक्यमासीत् । नातालदेशरी जनन तत्काय क्षमो नामरत् । तम्मानानालराज्यमारो हिन्दुस्थानरा यभारेण कृतपत्रव्यवहारो हिन्दुस्थाना कर्मकरानानाययितुमनुज्ञामाप । एतदनुसारण कमरेनाताग्देश पञ्चवर्षाणि यावत् ऋतिकर्म करिष्याम इति प्रतिज्ञारण लेखितव्यम् । पञ्चान्यये च तर निसरपाय स्थिरस्व स्वीकरणाय च तैरपिकारवद्रिविनयम्। इन्यासीनियम कर्मफराणा प्रटोभनाय प्रदर्शिनयमाशा। समाप्ते हि प्रनितारा कर्मकराणामेया परिश्रमेण पटितव्यवसायस्याभिवृद्धि सुकरा भविष्यतीति तनत्यश्वेतजना निरीक्षा चरिरे ॥ परन्तु भारतीया चिन्तिताटरिक साधयामामु । ते स्लि गारानि प्रकाममरोहयन् । न केवल स्वदेशीयशाकानि तेस्तनारोप्यतापि तु तरन्यानि शाकानि महारतामनीयन्त 1 किं च दशेऽमुग्मिनाम्रसस्यारोपण तैरेवारभ्यत । एतेषा साहन व्यवसायमानविश्रान्त नाभूत् । ते फिल वाणि येऽपि प्रवृत्ता । मन्दिरनिर्माणाय भूस्वमीणत । ग्तेषा भृतरवृत्तयोऽपि बनो गृहक्षेपारामस्वामिनो बभूवु । हिन्दुदेशस्य वणिनोऽप्येताननुमरन्तो वाणित्र्याय म्यिति तय जगृहिरे । दिवगतोऽनुनकर आमद शेटमहाशयन्तेपा प्रयम । शेटवाणिजाना व्यापार सर्वत्र शीन व्यानो । इदमालोक्य श्वेतागिनो भीतिमापु । पुरा हिन्दुदशीयसरमाणामागमनमिच्छद्धि रेणियोशल तदीय न पर्यगण्यत । स्वतनत्यवमायस्तदीयो यद्यपि नननाना सहनीय स्यात्तयापि वणियाया परिम्पी दु सहाभवत् ।। तदेतद्भारतीयान् प्रति द्वेपस्य बीनमुनाए । अन्ये च यतोऽस्तिभिनाय सह कारिणोऽभवन् । आश्योनीपनरीति यक्षप्यमरम्हाजनपडामेनापि मनुष्टिरारी यशौचयरत श्रद्धा परिमरप्रदेशस्य नैयरामगीयतारादनेन यथावदभिरक्षणेऽहोदामान्य मदर सौदाव्यस्य रक्षाविधानेऽस्मदीपकायमेने सापोभूतमैद इत्यादिन्तिनमय द्वेषयाग समधुक्षयन् ॥

·१२८ सत्यशोधनम् अय द्वेषो भारतीयानामधिकारापरिहाराय प्रवृत्तशासनरूपेण प्रतिज्ञाबद्धकर्मकरभ्यः शुल्कारग्रहणाय प्रवृत्तशासनरूपेण च स्वात्मानमाविश्वकार । अपि चान्यविधा अप्युपद्रवा- 1 प्रागेर प्रादुरासन्॥ - भारतीयकर्मफरान् बलात्स्वदेश प्रतिनिष्काल्य तदीयप्रतिज्ञाधिस्तर यथा समाप्येत तथा सविधातव्यमिति प्रथमसूचना प्रवृत्ता । हिन्दुस्थानराज्यभारस्तामेता नानुमोदेतेति द्वितीया सूचना समुपस्थापिताभूत् । सा यथा- (१) समाप्ते प्रतिज्ञावधौ कर्मफरेण हिन्दुस्थान प्रति गन्तव्यम् । अथवा (२) प्रतिवर्षद्वय नूतनप्रतिज्ञालेख्य प्रदेयम् । प्रत्येतदवसर भृतिवृद्धि करिष्यते । किंच (३) हिन्दुस्थान प्रति परागन्तुमिछुर्वा नृतनप्रतिज्ञाकरणमप्रतिपद्यमानो वा कर्मकर. प्रतिवसर पञ्चविंशतिसुवर्णमुद्रामित शुल्क प्रदद्यात् ॥ तामेना सूचना प्रति हिन्दुदेशरायभारस्यानुमतिप्रेप्सया नातालराज्यभार 'सर-हेन्री चीन्स श्री मेसन' इत्येतदाख्यौ प्रतिनिधी प्रजिघाय । तढा हिन्दुस्थाने लॉर्डएन्मिानमहाशयो राजप्रतिनिधिरासीत् । यद्यप्यसौ पञ्चविंशतिसुवर्णमुद्राशुल्कग्रहण नानुमेने तथापि प्रातिस्विक- त्रिसुवर्णमुद्राशुल्कप्रदेयतामङ्गीचकार । अय हि राजप्रतिनिधेर्महान् कर्तव्यलोप इत्यह तदानीम चिन्तयम् । इदानीमपि तथैव मन्ये । अनुमतिमीदृश ददानस्यैप नून भारतदेशस्य श्रेयो मनसि नवाकडयत् । एस नातार देशस्थायिनामाङ्लेयानामानुकून्यल्पन सर्वथा तस्य कर्तव्य नाभात्। इतस्त्रिचतुरव सरान्ते सर्वेणापि प्रतिज्ञाबद्धर्मकरेण तस्य भार्यया पोडशवर्षातीतपुत्रेण त्रयोदशवर्षातीतदुहिता च शुल्कमेतत्प्रदेयमासीत् । गृहे स्वामिना प्रतिमास सपाद्यमानेऽर्थे चतुर्दशशिगिपरिमितद्रव्यादनधिकोऽपि चतुर्मिजने दपतीभ्या पुनाभ्या च समरितकुटुम्बा द्वादशमुषणमुद्राशुल्कप्रहणमत्यन्तमन्याय्यमासीत् । ईदृशो न्यायो जाति कुत्रापि न दृश्यते स्म ।। वयमेनच्छुल्कविरोयेन प्रचण्डयत्नकलाप व्यदध्महि । विषयेऽस्मिन्नातालभारतीयराट- महासभा नगीमवरस्ययदि राजप्रतिनिधि प्रायेण पञ्चविंशतिमुवर्णमुद्राशुन्यप्रणमभ्युपागमिप्यत् । पञ्चविंशतिसुवर्णमुद्राभ्यो मुद्राप्रय प्रत्यारोहस्य महासभा प्रवर्तितो यनकलाप एव बहुश कारणमासीत् । किन्चेर मया यदसमुद्र तद्यथास्थितमपि स्यात् । महासभा तावत् प्रत्यरतिष्टता या न पा हिन्दुस्थानरायभारस्तु पञ्चविंशतिसुवर्णमुद्राशुल्कप्रणमनाहीत्य स्वयमेव त्रिसुवर्ण मुद्रा शुल्कत्वेन निर्णीतवान् स्यात् । इदमातु यया काय वा। हिंदुस्थानराज्यभारस्तु यत्तिय गुचप्रहणमनुज्ञाय विधामपातमाचरत् । हिन्दुस्थानस्य श्रेयोऽर्थमप्रितन राजप्रतिनिधिना शुरुम्यानुमनिन प्रदात यासीत्। पञ्चशिरिसुवर्णमुद्राम्य निसुवर्णमुद्रात्रेन गुल्यम्य न्यूनीकरणाय महासभया कृत अपनो न तार मह कार्यगी गणयितुमईमामीत् । फर्मरगगामापतितो ५ सौग्यमस्तस्य ।

·तुलनात्मकदृष्टया धर्मज्ञानलाभ साफल्येन निवृत्तिरसत्तेति भीतिरपस्थिता । करोऽयमयन्तमेवापसारणीय इत्येत महासभाया नित्यध्येयमासीत् । किन्तु मनोरयस्यास्य सिद्धये विंशतिवर्षाण्यपेक्ष्यन्त | सा सिद्धिर्न केवल नातारदेशावस्थितभारतीयानामपि तु दक्षिणापिकाखण्टवर्तिनिखिलभारतीयानामपि परिथ्मात्पलि ताभूत् । दिवगतगोखठेमहाशयाय प्रदत्तवाग्दानभग एव चरमयुद्धस्य हेतुरासीत् । सपर्षेऽस्मिन् कर्मकरैर्निजभार समग्रमृट । ते केचिद्राजकीयातनीप्रहारेण प्राणानत्यजन् । शतसहस्राधिका काराल्यस्य वासमन्वभूवन्। किन्तु पर्यन्ते सत्यस्यैव जयोऽभवत् । तस्य भारतीयेरनुभूतदु खमक्टरूपेण मूर्तिमदा- सीत् । किन्तु निर्विकल्पश्रद्धा निरवधिकताया निरन्तरप्रयनानामभावे सत्यस्य जयो नाभविष्यत्। अस्मन्पक्षीया समरादपासरिप्यञ्यदि राष्ट्रियसभा च युद्धाद्विरम्य शुल्कप्रदानमिद सर्वथा परिहार्यमित्ति शिरो वानमयिन्यत् यदि तदा प्रतिज्ञाबमा सत्तापकरोऽय व्यक्तिशुल्को न केवलमयावपि प्रादास्यत । अपि तु दक्षिणापिकाखण्डवर्तिभारतीयाना हिन्दुस्थानभारतीयाना चापमानो ध्रुवस्थायी समपद्यत ।। द्वाविंशोऽध्यायः तुलनात्मकदृष्ट्या धर्मज्ञानलाभः जनसेवायामहमेकान्ततो निमग्न खछ । तत्कारण चात्मसाक्षात्कारलिप्सैव । सेवापुर सरमेर भगवत्सानिध्यलाम शक्य इाते मन्वानोऽह सेवाधर्ममेव स्वधर्मतयाग्रहीपम् । मम दृष्टया सेवा नाम भारतदेशसेवा । सेवा मम निसर्गसिद्धाभवत् । अह काठियावाडदेशस्य कुतन्त्रेभ्यो दूरीभवितु मिच्छु स्वजीविका सपिपादयिषया च दक्षिगारिकादेश गतोऽभवम् । किन्तु पूर्वोक्तरीत्या भगवदन्वेषणे स्वात्मसाक्षात्कारसाधने चाह समुद्यत स्थिन ॥ ज्ञानार्जननपा मदीया मम स्तसुहृद्रि शमयितु नाशक्यत । यद्यपि कदाचि मया ज्ञानाननासक्ति परित्यक्ता स्यात् तथाप्यमी न मामसक्त मुञ्चेयु । टरवननगरे दक्षिणाधिकार्ति 'जनरल मिपन्सपप्रधान स्पेसर बॉल्टननामा मयि द्यष्टिमक्षिपत् । अहमपि तदीयमुटवस्यैक्तम झमवृत्त प्रिटोरियानगरे मस्तमतीय सह सपर्क एवास्य परिचयत्य हेतु इति पृथग्वनुमावश्यकम् । वॉल्टनमहाशयस्य रीतिरेवान्यादृशी ।क्रेस्तमत मयावलम्बनीयमिति तेन स्टाप्युपटिटन ग्मरामि। परन्तु स्वजीवनमग्विल विवृतपत्रमित्रासौ मने प्रादुरकरोत् । तस्य वामयागि यथा टप्पत तथा स्वयमाचरत् । तस्य भार्या सौम्यप्रकृति कुशला च । ममानयोर्टम्पयो प्रवृचिन्धि- R ·१३० सत्यशोधनम् नीपाभवत् । आफ्योर्मुख्याशेतु यो मतभेद सोऽस्माक विदित आसीत् । स तु निरवधिरजिज्ञा- सयापि प्रमार्जितुमशस्योऽर्तत । सहनौदार्यसयमनिधाने भेदा अध्येताशा उपकरिष्यति । अनयोर्दम्पत्योर्नम्रता वर्मश्रद्धा सहिष्णुता च मम सतोपमजनपन् । सर्वदा वयममिटामहि ।। एपा मैत्री मदीयधर्मासक्तिमार हीयमानामरक्षत् । प्रिटोरियानगर इव नार धर्मजिज्ञासा- वकाशो लभ्यते स्म । तथापि र पमपमवश्यशमह यदानदुपायुञ्जि । धर्मविषयक पत्रव्यवहारो मदीयोऽधापि प्राचलत् । श्रीमानरायचदभाईमहाशयो मम मार्ग दर्शयति स्म । कश्चिसखा नर्मदाशकरप्रणीत धर्मविचाराख्य प्रबन्ध मे प्रैश्यत् । तद्गता पीठिका मम बहूपकारिणी जाता। श्रुतपूर्वो हि मयानवस्थितमटाट्यमानस्य तस्य जीवनवृत्तान्त । स्वीयधर्माभ्यामेन तस्य जीवन- मयथा परिवृत्तमिति तत्पीठिकाया यदुपपादित त मदीय मानसमार्फत् । मन्थेऽस्मिन् जानामि रुचि सावधानमेनमामूलान्तमपठिपम् । मेक्समूलरप्रणीत 'भारतर्गम् अनेन स्मिस्मामि शिक्षणीय' इत्येतदाख्य पुस्तक ब्रह्मज्ञानमडल्या (थियोसोफिकल सोसायटि) प्रकाशितमुप नियभाषान्तर च तत्परतयापठिपम् । समितन्न केरल हिन्दुधर्मे ममाभिमानमयदपि तु तद्धर्मसौन्दर्य मेशनै शनैर्व्यक्तमकरोत् । फित्वनेन मतान्तरतिरस्कारबुद्धिर्मे न जाता । वॉशिंग्टन- अरविंगप्रणीत " 'महमद' तदुत्तराधिकारिणश्च" इत्येतत्पुस्तक काबदलविरचिता महमदप्रशसा च मयापाठि । एताभ्या पुस्तकाम्या महमदे मम सदभिप्रायोऽजायत । सिंच जरथुस्त वचनानि इत्येतदाख्यो ग्रन्योऽपि मया पठित !! इत्थमह तत्तद्धर्माणा ज्ञानमधिकाधिकमुपार्जयम् । अनेन न केवलमामपरामर्शदाढर्य- मजनि परन्त्वेतदभ्यासिनो मम यद्यनिषितया ग्राह्यमस्फुरत्तत्तत्स्वयमनुष्टाय प्रदर्शयितु प्रावर्तिपि । इत्य मार्गग्रन्थानधीयानो यथाशक्ति योगाभ्यासमनुष्टातुमारप्सि । फिन्चस्मि मार्गे नाहमतिदूर प्रयातुमशनम् । अतोऽह निरचेषि यन्मया हिन्दुस्थान प्रति निवृत्य योगतत्त्वाभिज्ञाना साहाय्येन पुनरभ्यसितव्यमिति । कित्त्वेप मनोरयो नाद्यापि सिद्ध ॥ टॉलस्टॉयमहाशयस्य प्रथानप्यापाततोऽहमपठिषम् । 'क्रिस्तस्योपदेशाना साराश' 'किं कर्तव्यम्' इत्यादिपुस्तकान्यतिमानहृदयगमान्यासन् 1 विश्वप्रीतेरमेयशक्ति शनै शनैर्मया सम्यगबोव्यत । प्रायोऽस्मिन्नेवायसरे मयान्येन जैस्तकुटुम्वेन सपर्क सवृत्त । तद्वाक्यानु रोवैन प्रतिभानुवासरमह 'वेस्टियन प्रार्थनामन्दिरमगच्छम् । तेषु दिवसेषु तद्गृह एव भोकुमामन्त्रितोऽभवम् । प्रार्थनामन्दिरपिपये सदभिप्रायो मे न जात । तत्र क्रियमाणा उपन्यासा स्कृतिकरा नाभवन् । तर मिलन्तो जना धर्मविषये नहि श्रद्धालवोऽदृश्यन्त । न किल सा मक्युपेता मण्डली । ते जना मन कान्तिपरिहाराय सप्रदायानुवर्तनाय च प्रार्थनामन्दिर जिगमित्रो टोक्किमनस झालश्यन्त । तर कचिदवसरे निद्रापरवशोऽभवम् । एतेन मे लजा समजनि । किन्तु परितो वर्तिना केयाचिजनाना समस्या महीयस शीमेवारलोक्य मदीभूतत्रीड समृत्त । चिरायैव वर्तितु न शक्यममूत् । कतिपयैरवाहोभिस्तरगमनाव्यरसिपम् ॥ ।

·तुलनात्मकदृष्ट्या धर्मशानलामः प्रतिभानुवासर भयोपस्थीयमानेन कुटुम्वेन मदीयमम्बन्ध सहसा विजवटे । वस्तुतो मदागमन निषिद्धमिन्येव वक्तव्यम् । तदेव मवृत्तम् । तद्गृहस्वामी सरटस्वभाव सजनश्च । परन्तु मनाक् क्षुद्रहृदय । आवा सदा धर्मजिज्ञासामकुर्महि । तदानीं 'आर्नोन्ड प्रणीतस्य 'एशिया- ज्योति ' नामस्मन्यस्य पटनावृत्ति क्रियते स्म । एकदा किन्नमुद्रयोजीवनमविकृत्य परस्पर तुलनामकुमहि। अथाहमवोचम् - गौतमस्य दयालुता पत्र्यन ।न खल सा मनुष्यमाने विश्रान्ता । परन्तु सकटनीवजन्तुयापिनी बभूव । तदीयस्कयोपरि सानन्दमुपविष्टश्यागपोनो यदि स्मरण- पदवी नीयते नदास्पदीयदय ननु प्रेमरसपरिपूवाहि नपद्यते । सरप्राणिगोचर ईदृश प्रेमवयो न किल किन्ने दृश्यत इति । इमा तुमनामाकर्म्य सा यामुल्लामवत् । तस्याश्चित्तवृत्तिर्मया ज्ञाता। तत्कयालापाढह व्यरसिपम् । वय भोजनशालामाधाम । जनपञ्चवर्षदेशीर यत्तस्या सुन्दर कुमारोऽपि सहास्मामि स्थित । बालगोष्टीगतस्य मे पाहगानन्दस्तादृगन्यढा मया कटापि नानु- भूयते । अह वारश्च बहो कालासुद् बभूव । अह तदीयशरात्रगतमास तुच्टीकृत्य मदीयशराव- स्थित शेषफलमतीव प्रागसिपि । तदेतन्मुग्मबाठम्य मनसि रुटमुम्नासीत् । सोऽपि मया सह फल प्रशसितु प्रवृत्त ।। किन्तु तन्माता शकिताभवत् । अह प्रबोपमापम् । त कया विरमय्य प्रस्तावान्तरमकरयम् । भाविनिवारे यथापूर्व तटीयगृहमगच्छम् । मनस्तु न कातरमासीत् । तथापि गमनवैमुग्न्य नेप्सिनम् । नचैव परान्मुग्वत्वमुचिनमलक्ष्यत । परन्तु सा महीयमार्ग सुगमनकल्पयन् ।। सा प्राह --गापिमहाशय भवन्मगान्मम कुमारस्य श्रेयो न हि भविष्यती युक्ति मटीयामा कार्य भवता नान्यथा मन्तव्यम् । स किल प्रतिटिन भवदुपन्यस्तकरणान्यवोक्त्वा मासाशनत शङ्मान फल चिस्वादिधर्मो पृष्ठनि। नाहमिट सहिनुमत्सहे । मासवर्जनादस्वास्थ्याभावेऽपि तस्य शक्ति परिहीयेत । इदमह कय सहेयम् । उत पर निशामितुश्वमै प्रोटरम्मामिनिज्ञास्यताम् । एवविना जिज्ञासा सर्वया बालकानामनर्यप्रदा स्यादिति ।। अह प्रत्यवोचम् भवति विषष्णोऽस्मि । ममापि पुत्रवत्त्वाचाने खट पुरस्य कृते भवत्याश्चिन्तनम् । अस्या दु स्यिते परिहार सुस्तमह मन्ये। अस्य शिशोमटाक्यप्रवणापेक्षया महीपभोयामोन्यस्वीकारवजनक्रियात्रटोक्नेन दृढतर परिणामो मनसि जायेत । तस्मादिहाग- मनाद्विरमगमे प्रगस्यतमोपाय । अनेनावयोमैया न कापि क्षति स्यादिति ।। सथ एन स्पष्टमुपटक्ष्यमाणमनोनिवृत्ति सा प्रात्रीचत् । अह व कृतज्ञास्मीति ॥

·नयोविंशोऽध्यायः गृहे याजमन्यम् संसारप्रतिष्ठापन तापममासीनूतनोऽनुभव । किन्तु मोहमयीलप्टननगरयो पुटम्बनिहा- पेक्षयात्र तन्नि हे विशेष आसीत् । अत्र ह्यामगौरवरक्षार्थमधिको व्यय समपद्यते । नाताल देशे भारतीययायवादिना भारतीयप्रतिनिधेश्व मम योग्यतानुरूप तन्त्रयितव्यमिति मया व्यचिन्ति । अत शोभने प्रदेशे दर्शनीयमेस्मन्पमन्दिर निवासायाग्रहीपम् । तदुचिताश्च सभारा समपाद्यन्ते । यद्यपि वय सामान्याहारमगृहीमहि तथाप्यामन्यमित्राणा भारतीयसहचराणा च तत्तदनसरेषु मया भोक्तुमामन्त्र्यमाणत्वात् तन्निमित्तो व्यय सवदाधिस्मासीत् ॥ सभृत्य प्रतिकुटुम्बमावश्यर । चिन्तु भृत्यवत् कमपि गणयितु ममाभ्यासो नास्त्येव ।। मम वयस्य साहायकृच्च सुहृदेक कौटुम्बिकजनवदेव स्थित । सूद एपश्चास्ताम् । मम कार्यालयलेखका मया सहैव भुञाना गृहे प्रत्ययसन् । अस्मिन्कुटुम्बनिर्वाहप्रयत्ने मम प्राय प्रयोजनलामे दृष्टेऽपि जीवनस्य कटुफलमपि न किल न दृष्टम् ।। मम वयस्य पर बुद्धिमान्। स च प्रामाणिक इत्यपि मया चिन्तितम् । परन्त्ववाह वञ्चितोऽभवम् । स किल मसहवर्तिन्येतस्मिन्लेखकेऽमूया दधान तद्विषयिणी कथा तथोपपादय द्ययाहमेना श्रुत्वा लेखक प्रति सशयास्तोऽभयम् । स एप लेखक पर स्वतत्रप्रकृतिरामान सशयभाजनीभूतमवगतमात्र एव गृह स्त्रोद्योग च सम परित्यय निरगात् । एतेन मे सतापो जात । मयास्य कदाचिदन्याय्यमनुष्टित स्यादिति चिन्तया सदा मे हृदयमदूयत ॥ अत्रान्तरे कतिपयदिनानि विश्रान्तिमपेश्य वा कारणान्तरेण वा न जाने मम सूदो गत । अतस्तस्या तनिधावय कश्चिदविष्य नियुक्तोऽभवत् । स च (द्वितीयसूद ) सुतरामयोग्य रति पश्चादज्ञासिपम् । किन्तु पर्यन्ते तथोपयुक्तोऽभवद्यथाहमेन मम श्रेयोऽर्थमेवागत देवदूतममसि ॥ असो निजागमनात् द्विदिपसरख मपरोक्ष मदीयगृह एव प्रचन्तीरक्रमघटना काश्चिप्रत्यक्षीकृत्य तद्विषये मा प्रबोधयितु कृतनिश्चयोऽभवत् । सहसा प्रत्यर्यशीलोऽयह निश्चि तस्वभावो मनुष्य इति रोरो मामन्यत । अतस्तस्य तत्प्रत्यक्षीकरणकया भूयो भयारी समटश्यता मया मध्यादे प्रतिदिन एपघटानादनसमये भोजनाय कायात्याद् गृह प्रति गम्यते स्म । एकटा प्रायो द्वादशवादनवलायामय सूदो मपाश्चमेको हासेन प्रधावित सनस्थयत् । झटिति गृह गम्यताम् । आश्चर्यमान्यरामिति ।। अहमपृच्छम् - किमिद हो । पथ्यता सिं वृत्तमिति । तदरलोस्तुिमिठानी कार्यालय विमृय परमागण्यामिति ॥

·गृहे याजमन्यम् १३३ अनागमने पश्चात्तापो भविष्यति । विशेषादक्तु नोस।। तटीयमणिमालोक्य तहचन यायमित्यहमचिन्तयम् । देखनमेक सटाढाय गृह प्रति प्रास्थिपि । मूदोऽम्मन्ग्रे गत । स मामगलिकोपरि नीत्वा मटीयमित्रस्य कोष्ट प्रदर्शयन् तन्कोष्ट- द्वार तावदुद्घाट्य निरूप्यतामित्यवादीत् ।। तदाहि मया ज्ञातन् । द्वारमह रतनास्सालयम् । न हि प्रतिवचनन् । भित्तिका बलवत् द्वाग्मपन्यम् । द्वारमपानियन । अन्तरेका वेश्या स्थिता ॥ तामत्रोचम् - भागनि त्वम्तिोपसर । इत पर अत्र मा ते पाद निरा इति ।। अथ वयस्यमगादियम् - अद्य प्रमृत्यायोन कोऽपि मवर । अहमतिमा प्रवचिनामा बुद्धिशून्योऽस्मि । त्वयि बद्धविधासस्य मे नन्वयमय त्वया कृत उपनयर इति । वयस्यस्तु प्रबोधमनवाप्य गर्गन्ध सन् त्वामह प्रकाश नेष्यामीति मामतर्जयत् ।। तदाहमवोचम् - निगृहितव्य नाम वृत्त मयि किमपि नास्ति । यन्त्रिमयस्ति चेत्तटवश्य प्रकाश्यताम् । किन्तु चया नन्वेनस्थानादेवायत्रमितव्यमिति ।। एतदाकर्म्य वयस्यस्याविवेक परा कोटिमारोन्न् । अत्र नासीकोऽयम्युपाय । तदहमत्र स्थित लेखकमिन्यमबोययम् –'पोलीसमुपरिन्टेडट' व्यस्यापिकारिण समीप गवा मदीय चन्नानि तस्म निवेद्य हि मत्सहवर्ती कश्चिमनु यो टुकृत्यकारीति मया स्वगृहे स्यापयितु नप्यते । स तु याहीयुक्तोऽपि न गमियामीति हटात् तिप्रति । अतो भवन्त साहाय्यमत्र कर्तुमहन्तीति ॥ इद श्रुचा मटाक्य वृथा विभीषिका न भवीन्यसाध्यन | आत्मानमपराधिन मन्वान शिथिलग्रहोऽभवत् । अय क्षमाभिशुनगररक्षिणामाहान न कर्तव्यमिति मामभ्यर्थयमान तक्षण- मव गृह त्यक्तुमन्त्रमन्यत । तथा तन्परिन्यन्य निरगात् ॥ अहमेतत्तान्तेन का प्रबोनमापम् । अय वयस्यो मम व्यामोहकोऽनर्यहेतुरभूदिति स्पष्टमिदानी मयावगम्यत । तस्याहमाश्रय दान सदर्थप्रेप्मुरप्यसत्यापनमुपायुत्रि । मया मिल नित्रद्रुमालामालपामिरपेक्षिताभूत् । वयस्यस्य चारितदोपममिनानन्नयम विश्वसनीयमालयम् । तत्समीकरणप्रयत्ने स्वय विनाशोमुख आसम् । हितपिणा वादो मया न लक्षित । मेहन गनिमीलिका प्राप्तोऽभवम् ॥ पूर्वोत्तरीया महीयच कुर्दैववादुमीलिन नाभविष्ययदि नूनमह सन्याश नत्राज्ञास्यम् । अपि च वयस्येन बश्यना नीत सनुपमान्त नगरहितजीवन निर्वाहयितु नाहमशक्ष्यम् । तस्य कृत साह काठमक्षिपम् । स फिल माम प्रकार निधान्य दार्गमात्रए समय यासीत् ।। श्रीरामो यथापूर्व मामरक्षत् । शुद्धान्त करणवत्त्वान् सटोपोऽप्यह निस्तारमापन् । जागण्यानुभवोऽय मा समग्रमुगोधयत् ।।

·स्वदेशयात्रा ग्लभाषाया सामान्यज्ञानमावश्यफमासीत् । एतत्कार्यार्थमहमादमजीमियाखानमहाशयस्य नामधेय धारासभाया पुरत स्थापितवान् । सदस्यास्तस्य कार्यदर्शित्वमगीचकु । अस्मिन्यायें तस्य नियोजनमत्यन्तमुचितमिति भाविनोऽनुभवाद्विस्पष्टमभूत् । अय आदमजीमियाखानमहाशयो निजौदार्यमाधुर्यक्षमाश्रद्धागुणमपत्या निग्विानप्यानन्दयन् कार्यदर्शिमृत्यनिर्वाहाय न खलु न्यायवादिना ब्यारिस्टजनेन पालभाषापाण्डियमपन्नेन पा भवितव्यमिति लोकेभ्यो न्यदर्शयत् ।। प्राय पञ्णव युत्तराष्टशतारिफैरसहस्रतमस्य स्तिशताब्दस्य मध्यभागे 'पोगो नाम कनौकायानेन स्वदेश प्रति प्रयाणमङ्गीकृतवान् । एका तरणि कल्चत्तानगरगामिन्यासीत् ।। अस्या नौकाया केचिदेव पान्था अश्यिन्त । तेपामाग्लाधिकारणौ द्वावास्ताम् । ममताभ्यामधिपरिचयो जात । अनयोरेकेन सह चतुरगमीडया प्रत्यहमेकहोराकालम यवाहयम् । नौकाया वैचमहाशयो मे द्राविडा स्वयत्रोपिनीमदात् । तपुस्तकेन तामिलभाषा शिक्षितुमु पाक्रमे । मुसलमानजनैर्निस्टसम्बनाधिगमायो(भाषाशिक्षण तथा च मद्रासप्रदेशवर्तिना भारतीयाना स्नेह्मपादनाय तामिलभाषाशिक्षण चापश्यामिति नातालदेशे मदनुभवाद्विदितमासीत् ॥ उर्दूभाषा मया सह शिक्षमाणेनाम्लेयमित्रेणानुनोधित सन्नीकाबाह्यशालाम युपितेषु पथिकेपूर्दूमहापण्डितमेकमन्विष्याग्रहीपम् । आवयोरध्ययनव्यासङ्ग सम्यगेव प्राचलत् । अधिकारी मदपेक्षया प्रश्तरमेवाशक्तिमानभूत् । सकदवलोपनादसौ नेकमप्युर्दूशन्द व्यस्मरत् । मम तावदक्षरपाठ एपानेकश क्लिटतरोऽलक्ष्यत । तदपेक्षया भूय प्रयस्यन्नपि नाह तसमान कोटिमारोदुमशकम् ॥ द्रामि भापाभ्यासो मे प्रचलति स्म । अभ्यासेऽस्मिन्न किमपि साहाय्य मयालभ्यत । किन्तु मन्निकरस्थिता 'तामिलस्वयबोधिनी' समीचीन पुस्तकमासीत् । अत साहाय्यान्तर नात्यन्त- मावश्यक्रमासीत् ॥ स्वदेश प्राप्तेनाप्यभ्यासोऽस्मिन् प्रोढिमाधिगन्तव्य इत्यासी प्रत्याशा । किन्तु नेद शक्यमभूत् । त्रिनवयुत्तराष्टशतानिफसहस्रतमान्दा मम व्यासङ्ग कारालयेवेन प्रवृत्त । तत्र कार्यान्येवनयो भागयोमम व्युत्पत्तिरोपदाभवृद्धि प्रापिता। तामिलभाषाया दक्षिणाप्रियाकार्यालयेपू भाषाया 'येरवडा'बधनालये च । परन्तु तामिलभापया सभाषणयवहारो मया नैव शिक्षित । पठितमल्प स्वल्पमप्यभ्यासविरहामाग्न्यिमुपगच्छतीन || द्राविडभाषाया आघ्रभाषाया वा ममानभिनत्वात् समवदानुकूल्यमद्यापि गोचरीभवति । दक्षिणाफ्रिकावर्तिभिर्दाविडैमपरि वर्पिता वासल्यवृष्टिरद्यापि प्रतिक्षण मे स्मृतिमुपौत ! तामिलानाधान् वा सुहृद् प्रयक्षीकुतो मम दक्षिणाफ्रिकादेशवर्तिना बहूना तञ्जनानामुद्योग शीलताश्रद्धाविश्वासस्वार्यत्यागादिगुणजात न किल स्मृतिपय नोपयाति । रितु परीक्ष्यमाणेषु तेषु भूपिणा खल पुरुया वा स्त्रियो वा पठनलेखनशक्तिविधुरा आसन् । दक्षिणारिकादेशे ·१३४ सत्यशोधनम् सूदो देवेनोपसृष्टो दूत इति वक्तव्यम् । स फिलानभिज्ञ पाफविधानस्य । अतस्तेन मद्गृहे सूदवृत्त्या स्थितिर्न सभाव्यते स्म । फिन्तु ते पिना नान्येन मदीयचक्षुल्मीलित क्त शक्यमासीत् । मदगृह प्रति तद्वारयोपिदानयनस्य नायमेव प्रथमोऽवसर इति पश्चादहमवेदिपम् । सा किल तत पूर्वमनेश समागतवती । परन्तु सूदवद्धैर्यशाली न कोऽयासीत् । अह किल वयस्येऽस्मिन्नधवद्विश्वासमागिति सलोफविदितोऽयमर्थ । ममैतावदुपर्तुमेव सूदोऽय लब्ध इति वक्तव्यम् । कुत इति चेतक्षामेवासौ मदीय गृह परित्यज्य गन्तुमनुज्ञा मामपृच्छत् ।। निर्गमिष्यश्च मामवोचत् 'युग्मद्गृहेऽपस्यातुमह शक्नोमि । अक्लेदशेनेव भवमानस विकारस्य गमनीय भविष्यति । नाय मम योग्य प्रदेश इति । तिष्ठेति नाहमेन निरनप्नाम् ।। अद्य खलु मया ज्ञात यमदीयवयस्येनैव लेखकस्योपरि मम शङका जनितेति । तस्य लेखकस्य कृतमन्याय समीकर्तु मया महान्प्रयत्न कृत । तथाप्येन साफल्येन समाधातु नाहम शकम् । एतद्धि में सदा विवाद जनयति । भग्नो मणिक सम्यगेत्र सधीयता नाम । तयायसौ भग्नमणिक एव फिल ।। चतुर्विंशोऽन्यायः स्वदेशयात्रा अत्रान्तरे दक्षिणारिकादेशे कृतनिवासस्य मम त्रीणि वर्षाणि व्यतीयु । मम च तत्रत्यानाच परिचयो जात । इतोऽपि बहूनि दिनानि दक्षिणाफ्रिकादेशे मया स्थातव्यमिति ज्ञात्वा हिन्दुःयानामनाय पण्मासाच्यावद्विश्रान्तिमपैक्षिपि । मम न्यायवादिकृत्यमूर्जित प्रचलति स्मेति वक्तयम् । तत्र मदवस्थितिरावश्यकीति लोकमत स्पष्टमुपालक्ष्यत । अतोऽह सदारापत्यो दक्षिणारिकादेशमागम्य कुटुम्बसमेतो वस्यामीति निरचिन्धि । किं च हिदुस्थान प्रति गमनेन तरया जना दक्षिणारिकापर्तिना भारतीयाना परिस्थितौ यया समधिककुतूहला सपोरन् तथा लोपमुद्दोषयितु शस्नुयाम्यिचिन्तयम् | त्रिसुवर्णमुद्राशुन्क तु जहणमिव स्थितम् । ताण यापन रोदत्तात् शातिप्रतिष्टा दुशाभवत् ॥ रितु मदसन्नियो राष्ट्रियमहासभाया शिक्षामण्डलाना च कार्यभार वेन मोढव्य । मदीया घटियोपर्यापतन् । ती च आदमजीमिपाखान-पारसीरस्तमजीमहाशयो। इदानी यशियो कार्यनिरिणाय वयो जना अटम्पन्त । किन्तु कार्यदर्शिनानुष्टेयवृत्याना नियमेन निमार्यमांना स्पीपभारतीपाभिमते द्वाविमानप्रगण्यापास्ताम् । कार्पदर्शिनो जनस्याङ् ·स्वदेशयाना ग्लभाषाया सामान्यज्ञानमावश्यकमासीत् । एतत्कार्यार्थमहमादमजीमियाखानमहाशयस्य नामधेय धारासभाया पुरत स्थापितवान् । सदस्यास्तस्य कार्यदर्शित्वमगीचकु । अस्मिन्कार्ये तस्य नियोजनमत्यन्तमुचितमिति भाविनोऽनुभवाद्विस्पष्टमभूत् । अय आदमजीमिपाखानमहाशयो निजोदार्यमाधुर्यक्षमाश्रद्वागुणमपत्त्या निग्विानप्यानन्दयन् कार्यदर्शिकृत्यनिर्वाहाय न खलु न्यायवादिना ब्यारिस्टर्जनेन वाग्लभाषापाण्डियमपन्नेन वा भवितव्यमिति लोकेभ्यो न्यदर्शयत् ।। प्राय पण्णव युत्तराष्टशतापिरसहस्रतमस्य स्तिशताब्दस्य मध्यभागे 'पोंगोला'नाम कनौकायानेन स्वदेश प्रति प्रयाणमगीतवान् । एषा तरणि कलकत्तानगरगामिन्यासीत् ।। अस्या नौकाया केचिदेव पान्था अविद्यन्त | तेपामाग्लाधिकारिणौ द्वावास्ताम् । ममताभ्यामधिपरिचयो जात । अनयोरेन सह चतुरगक्रीडया प्रत्यहमेकहोराकालमपवायम् । नौकाया वैद्यमहाशयो मे द्राविडमावास्वपयोधिनीमदात् । तपुस्तरेन तामि-भाषा शिक्षितुमु- पाक्रमे ।मुसलमानजनैर्निस्टसम्बधापिगमायोर्दूभाषाशिक्षण तथा च मद्रासप्रदेशवर्तिना भारतीयाना स्नेहसपादनाय तामिलभाषाशिक्षण चावश्यकमिति नाताल्देशे मदनुभवाद्विदितमासीत् ॥ उर्दूभाषा मया सह शिक्षमागेनाट्यलेयमित्रेणानुनोवित सन्नौकानाह्यशालाम युषितेषु पयिकेपूर्दूमहापण्डितमेकमन्विष्याग्रहीपम् । आवयोर ययनत्र्यासङ्ग सम्यगेव प्राचलत् । अविकारी मदपेक्षया प्रकृष्टतरमेपाशक्तिमानभूत् । सम्दवलोकनादसौ नैकमप्युर्दूशब्द व्यस्मरत् । मम तावदक्षरपाठ एवानेक्श क्लिटतरोऽलक्ष्यत । तदपेक्षया भूय प्रयस्यन्नपि नाह तसमान कोटिमारोदमशकम् ॥ द्रागिन्भापाभ्यासो मे प्रचलति स्म । अभ्यासेऽस्मिन्न किमपि साहाय्य मयाम्भ्यत । किन्तु मन्निस्थिता 'तामिलस्वयमोधिनी' समीचीन पुस्तकमासीत् । अत साहाय्यान्तर नात्यन्त- मावश्यफमासीत् ॥ स्वदेश प्राप्तेनाप्यभ्यासोऽस्मिन् प्रौढिमाधिगन्तव्य इत्यासी प्रत्याशा। किन्तु नेद शक्यमभूत् । त्रिनवयुत्तराष्टशतानिकसहस्रतमान्दा मम व्यासन काराल्येष्वेव प्रवृत्त । तत्र कार्याल्येष्वनयो भाषयोमम व्युपत्तिरीपदभिवृद्ध प्रापिता। तामिठभाषाया दक्षिणामिकाकार्याठयेपूभाषाया 'येरवडा'बधनालये च । परन्तु तामिलभाषया सभापणव्यवहारो मया नैव शिक्षित । पठितमल्प स्वल्पमप्यभ्यासविरहा मालिन्यमुपगच्छतान ।। द्राविडभाषाया आधभाषाया वा ममानभिज्ञत्वात् सभवदानुकूल्यमद्यापि गोचरीभवति । दक्षिणाधिकार्तिभिर्द्राविडेभदुपार वर्पिता वासल्यवृष्टिरद्यापि प्रतिक्षण मे स्मृतिमुपैति । तामिलानाधान् वा सुहृद प्रयक्षीनतो मम दक्षिणाधिकादेशवर्तिना वहूना तञ्जनानामुद्योग शीलताश्रद्धाविश्वासस्वार्थत्यागादिगुणजात न किल स्मृतिपय नोपयाति । रितु परीक्ष्यमाणेषु तेषु भूपिष्टा खलु पुरपा वा स्त्रियो वा पठनलेखनशक्तिविधुरा आसन् । दक्षिणामिकादेशे - ·सत्यशोधनम् प्रवृत्त युद्धमपि तदर्थमेर । तयुद्धप्रवर्तकाश्चैत एव निरक्षरा योधा । युद्धमिद दीनजनप्रना नम् । तत्र दीना सर्वा मना निज भारमबहन् ।। एपा साधुजनाना सरलहदयापहारे मम तद्भापानभिज्ञता कमपि प्रतिबध नाचरत् । ते फिल छिन्नभिन्नया हिन्दुस्तानीभाषयाग्लभाषया वा व्यवहर्तुमशकन् । अल तारतास्मदीय- कार्यमचलत् । परवेभिर्मयि निवेशिता ममतामह बहुमन्यानो द्राषिडान्ध्रभारे शिक्षितुमकामये । पूर्वोत्तरी या द्राविडभाषा यत्किचिदशिक्षिपि । आध्रभाषा तु हिन्दुस्थान प्रत्यागत शिक्षितु प्रारतिपि । परविद शिक्षणमक्षरयोजनाभ्यासमतीत्य नाचलम् । द्राविडान्ध्रमापयोराशा मया परित्यक्ता । अतस्तद्भापाव्यवहारिणो जना हिन्दुस्तानीभाषां शिक्षरनियहमातिष्ठे । दक्षिणा- मिकास्थितेषु द्राविडम्याटाल भाषानभिज्ञा प्रायेण हिन्दीमापा हिन्दुस्तानीभाषा वा जानन्त्येव । सर्वोऽप्यय क्लेश शिक्षिताडालभाषाणा जनानामेव । तदेतदनुध्यायन्नाग्लभाषाज्ञानमस्मदीयभाषा शिक्षणस्य महानन्तराय किं नु वा स्यादिति चितये ।। आस्तामथ विषयान्तरप्रस्ताव । मदीयप्रयाणवृत्तान्त समापयिष्यामहे ।। अथेदानी पाठका पोंगोलाख्यनाकाप्रवहणस्य मुख्याधिकारिण परिचय कारयित या । आवयोमैत्री परस्पर समत्रत । आसीदय प्लीमयभ्रातृमप्रदायानुवर्ती । अस्मदीयकथालापविषयस्तु न तावजयानविद्याज्ञान यावदाध्यात्मिको विचार । स किल नीतिधर्मश्रद्धयो द प्रत्यपादयत् । तदीयदृष्ट्या स्तवेदोपदेशो लेशतोऽपि क्लिष्टबाङ्मयो नाभूत् । तस्य सौन्दर्य नाम तद्गता सरलता आगलस्त्रीपुरुषमखिल जनैरपि कैरते तन्महाबलिदाने च यदि विश्वास क्रियते नून तर्हि तत्पापाना परिहारो भविष्यतीति कथयति स्म । तमेनमनुचिन्तयतो मम प्रिटोरियाभ्रातर स्मरणमागता । नीतिनियमोपेता सर्वेऽपि धर्मास्तस्य नीरसा अभूवन ॥ अस्या सर्वस्या अपि धर्मचर्चाया मदीयशाकाहारित्वमेव हेतुरासीत् । कुतो मास भरता न भक्षणीयम् । गोमासभक्षणे को दोष । यथा सस्यवृक्षादय फलमूलादयश्च मनुष्योप भोगायैव देवेन निर्मितास्तथापि ननु हीनजातय सर्वेऽपि प्राणिनो मनुष्यजातेरपभोगायेव सृष्टो । एवविधा प्रश्नमाला आयामिकवार्ताप्रवेशमपरिहार्यमारोत् ॥ आश्योरभिप्रायसागत्य नैवासिन्यत् । धर्मनीत्योर्नास्ति पारमार्थिको भेद इत्यभिप्रायो मपि दार्यमापद्यत । किन्तु मुख्याधिकारी तद्विरुद्ध निजाभिप्रायमेव निसशयेन सगतममयत ।। गतेषु चतुर्विशतिदिने प्रमोदावहामिद समुद्रयान समातिमगमन् । हुगलीनदीसौन्द- यांपरोक्नेनानन्दमनुभवन् क्लबत्तानगरे नौसयानादनतीर्य तस्मिन्नेर दिने धूमशकल्या मोमपीनगर प्रापासिपम् ।।

·पञ्चविंशोऽध्यायः हिन्दुस्थाने मोहमयीनगरगामिनि मार्गे धूमशकटी पञ्चचत्वारिंशन्निमिपकाल प्रयागनगरे तिष्ठति स्म । इयति काठे पुष्यरथमारा भ्रमता तनगरमवलोकनीयमिति निश्चयमकार्पम् । किं चौप धालये मया कतिचिदापयानि तव्यान्यासन् । आपणिस्तावर्धनिद्रामग्न सन्नापनप्रदान नितरामचिरयत्। आपपमाढाय यादयोऽधनिवेशनमह प्राप्तस्तावदेव धूमशक्टी प्रचलिता । तनिकेतनस्वामी मदयें धूमशक्टीमेकनिमिषपर्यन्तमस्थापयत् । तथापि मामनुपस्थित मत्रा मम मभारान् यनतो बहिरुद्धार्य स्थापितवान् ॥ अह 'केलनर' विश्रान्तिमन्दिरेऽवतीर्य तत एवं मझार्योपक्रमायानन्तरमेवाकार्पम् । तन्नगरात् प्रचरन्त्या 'पायोनियर पनिकाया ख्यातिर्मया श्रुतपूर्वा । तद्वृत्तपत्र भारतीयाकाक्षाप्रतिकूलमर्ततेन्यहमज्ञासिपम् । तकाल (क्नीयान् ) चेझमहाशयस्तपत्रिण मपादकोऽभूदिति स्मरामि । सरपक्षाणामपि साहाय्य मया मपादयितव्यमासीत् । तस्माच्चैझ महाशयायानाप्तधूमशक्टीमामानमावेद्य परेा प्रस्थानाविघातेन दर्शनासकाशो देय इति रेखमलिखम् । सोऽपि सद्य एव मा द्रष्टुमन्वमन्यत । एतेन मे सतोप समजनि । अपि चाय सावधान महात्यमशृणोत् । अथ च मामवादीयदि भवद्भि किमपि लिख्यते तदा स्वपत्रिकायामेन तटवश्य समालोचयिष्यामि । किन्तु दक्षिणामिकास्थभारतीय काक्षितमधिकार सर्वस्वमपि पारेपोप्य रेखिण्यामीति नाह प्रतिजाने । मया हि स्वकर्तव्यपरामर्शिना तत्रत्यानामाल जनानामभिप्रायमप्यादाय तसदृश गारव च प्रदेय भविष्यतीति ॥ अहमवोचम्- एतत्समस्याविचारमनबुध्य भवद्भि पत्रिकाया चर्चा विधास्यते यदि तावतबाह सतुप्येयम् । न्यायमेक पिना नान्यत्तिमपि मया मृायते न चापेक्ष्यत इति ॥ तदिनावशेषमखिल भव्यत्रिवेणीमगमावलोकनेन भाविकार्यविचारपालोचनया चात्यबाहयम।। इत्यमनास्मात्मवृत्तपायोनियरपत्रिकामपाठकघटनाश्रेणिनाताल्देशे ममाग्रजनैरवष्टभ्य ग्रहरणे पर्यवास्यत्॥ मोहमयीनगर्यामनवस्थाय राजकोट गत्वा दक्षिणाफिसाभारतीयाना परिस्थितिमधिकृत्य रघुप्रबन्धरचनाय सजीस्तुमुपाक्रमे । तस्यास्य लेखनप्राशनादिक प्रायेणफमासमपक्षत । एतमुल पृष्ठस्य हरिद्वर्णतया प्रबधोऽय हरितपुस्तकमिति पश्चात्प्रथामागच्छत् । अस्मिन् ग्रन्थे बुद्धिपूर्वमेवाह दक्षिणाधिकाभारतीयाना दुस्थितिं मन्दमचित्रयम् । पूर्वोक्तरीत्या नाताल्देशे प्रणीतयोHथयोयीदृशो ·सत्यशोधनम् भाषाप्रयोगस्तदपेक्षयास्मिन्प्रबन्धे सौम्यतरा वाणी प्रायुज्यत । मया किदैतद्विदित यदल्पाल्पविषया अपि दूरावता महत्तरा प्रतिभातीति॥ अस्य हत पुस्तकस्य दशसाहसमचिका मुद्राप्य भारतदेशस्य निखिल्समाचारपत्रेभ्यः सर्वपक्षप्रमुग्वेभ्यश्च प्राहायिपत । इतरपत्रिकाभ्य पूर्वमेत्र पायोनियरपत्रिका स्वटीकामलेखीत् । तट्टीकाया साराशो ‘राइटर' तन्त्रीवृत्तान्तद्वारगेडालण्डदेशमवापयत् । तत्र लण्डननगरस्य राइटरकार्यालयद्वारा तन्त्रीमदेशतो नातालदेशमगमत् । स एष तन्त्रीनदेशो मुद्राक्षरात्मकपक्ति बिनयाधिको नाभवत् । नातालदेशभारतीयाना परिस्थितिमधिकृत्य यमयोपनिबद्ध तदेतदेतादृश- ट्युस्वरूपेण पर्यणसीत्। नेद किल महीयभाषात्मक किन्तु मलेखनस्यात्युक्तिस्वरूपमासीत् । नाताल्देशे यादृशोऽस्य परिणाम सवृत्त इत्यग्रे निरूपयिष्यते । अत्रान्तरे प्रधानपत्रिका सर्च अध्येता भमधिकृत्य महामहाव्याख्यानान्यलिखन् । एतेषा पुस्तकाना पत्रप्रापणाधिकरणद्वारा प्रेपणाय सन्नीकरण न सुकरमासीत् । यदि द्रव्य प्रदाय कार्यमिद कार्येत तदा वहुद्रव्य व्ययीकर्तव्य भवेत्। अतो मया सुलभोपाय एकोऽ- विटो मदभितो वर्तिनो बारकास्तत्र मेलयित्या सत्यामिच्छाया प्रात शालापिरामकाले द्विनहोरापर्यन्त कार्यमनुष्टातव्यमित्यवोधयम् । ते च दृष्टास्तथा प्रत्यपयन्त । मया सगृह्य स्थापितानि समृदु- पयुक्तानि पनप्रेषगाधिकरणीयशुल्कपत्राणि च मदाशिपश्च तेभ्यो बहुमान दास्यामीति प्रत्यजानि । ते च मदीयकार्यमहेशेन निरवर्तयन् । बारकान् स्वयमेवकत्वेन सघट्य तमया कार्यानुष्टा- पनस्यायमेर प्रथमोऽमरः । तेषा चालकाना द्वाविदानी मम सहचरा स्त ॥ एतत्काउमेर मोहमयीनगरे मन्यिचर प्रादुरासीत् । तन्निमित्तोद्भातिश्चतुर्दिक प्रासरत् । राजकोटेष्यय मामेदिति शकावापत । आरोग्यरक्षाधिकरणे मत्तोऽपि काचिदुपरति स्यादिति मन्बान मेगा पर्नुम सज्जोऽरमति राज्यभाराधिकारिभ्यो न्यवेदयम् । तेऽपि मदीयसेवा म्वीहत्य मेगममिनीमपि सदस्यगन् । मरमोचनम्यगना नर्मन्यरक्षणमावश्यकमित्यहम- सूचथर । मास्तिका प्रतिनीधि गया तानि स्थानि एं निश्चयमराई । दीनगृहेषु गन्या मयातनि पक्रिनु न रिमपि प्रतिवधकमासीन् । एतावदेव न । ते विट यथोत्तरीन्या हानि गीत ग्म । परतु राजहरीयाधिपरिण म्यमदिराणि द्रष्टमुपगताना मरमोचनस्थर. पीमापायनुस नाइन । आम्ना पुनम्नमीकरणसरा । अग्नानुभो श्रीमना मन्दिरेषु पनि म चापागनि सायनिमारमाशुन्यमान् । अधकारमपानि ययरत मिनीटपूर्णानि च । मा मन नपरेशमानी । तेभ्योऽग्मानि चितानि सुधारणानि पर सुकगण्यभूगन् । माग मा मोचनम् मरम्प भूतगाशाजनाप फाडोटा या मणिय या गिर गपगपान मा सण पटाय मागताय । पभरागारवाह पुलासा मिप पायापार पया याय सम्पा प्रक्षालयितुगनाल पा पदपान गराराम प्रति परिपारनीया । मन्तिमपना ·हिन्दुस्थाने १३९ प्रत्यवतिष्ठमाना श्रीमन्तो वहूत्र्याजानाचक्षत । तेषु भूयिष्ठो जनो नानदीयमूचनामववर्तन ॥ समिया पञ्चमाना वसतयोऽपि परीक्षितव्या आसन् । सदस्येवेक एव मया सह तत्रा- गन्तुमचमन्यत । अपरे तु कय नाम तत्र गच्छेयु । तत्रापि तत्रत्यकन्चरागाराणि ते कयमहो द्रष्टन्यानि । किन्वह तावत्तद्वसतिदर्शनेन विस्मितप्रमुदितोऽभवम् । पञ्चमाना वीथ्या गमन- स्यायमेव मे प्रथमोऽवसर । तत्रन्या पुरुया स्त्रियश्चास्मान् दृष्ट्वाचिन्तयन् । तदीयकचरागाराणि द्रष्टुमहमनुज्ञामपृच्छम् । ते अकथयन् कुतो न कचरागाराणि नाम ग्रामवाद्यवर्ती विशाल प्रदेश एवास्मदीयकचरागारम् । कचरागाराणि नाम युमादृशा महापुरुषाणामेवेति ॥ अह पुनरपृच्छ वाट यदि तावानदीयगृहाणि वर किमवलोक्यमनि ॥ अवश्यमेव स्वामिन् । यथेष्ट गन्त्रावलोक्यताम् । अस्मद्वसतय कय गृहाणीयुच्यताम् । ता खलु विलानि ।। अहमन्त प्राविशम् । गृहस्याङ्गगाना च नर्मन्य सानन्दमालोक्यम् । अङ्गणं निरवकर शोपितमासीत् । भूतळे सर्वत्र सम्यग्गोमयेनोपलिममासीत् । स्थिता हिनमणिकारावा अपि निर्मलाश्यकासति स्म । सर व्याविप्रसरणभय नासीत् ॥ श्रीमजने गृहाणामेकस्मिनस्माभि परीक्षितकचरागारमवश्य मया विस्तरेणेव वर्णयितव्यम् । तत्र प्रतिकोप्टमेफ जलवाटमवर्तत । तच्च मूत्रविसर्जनाय हस्तपादप्रक्षालनायोपयुयते स्म तस्मात्प्रायेग गृहे दुर्गन्यमुक्त प्रदेश कचिदपि नासीत् । तेषा हाणा एकस्यामालिकाया चासगृहान्तवर्तिजलबाट मटमूत्रविसर्जनार्थमुपायुयत । तन्मलमूत्रमेळ्या वाटान्तनलिकयारस्ता- । त्वति स्म । तस्मिन्कोप्टे स्यातुमप्यसद्यमासीत् तत्र । गृहजना कय शेरते स्मेति पाठकरेवाभ्यू- ह्यताम् ॥ सामितेयास्तत्रत्य हवेन्याख्यमुख्यवैष्णवदेवालयमपि पर्येक्षन्त । अस्मद्गृहजनस्य देवलकस्यापि चिराय मेत्री समवर्तत । अतोऽम्माभिस्ता गत्वा परीक्षितु याभिमतसुधारणानि सूचयितु च स प्रत्यपद्यत । तस्मिन् देवालये तेनाप्यदृष्टचरो भाग कश्चिदासीत् । यत्र कुड्याद् वहिच्छिष्टभोजनपत्राणि प्रक्षिप्यन्ते स्म । काका गुनाश्च सर्वदा तत्रामिलन्त । मलमोचनस्यलानि तु परमकचरामासन् । सूचितसुधारणानुसारेण देवलक कीदृग्यवस्यामरोदिति न मया प्रत्यक्षीकृतम् | अह हि राजकोटे न तावन्त काल स्थित ॥ एतावदशुचित्व देवाल्ये दृष्ट्वा विषादमगमम् । पवित्रस्यानमिति प्रतीतिमागतेषु स्यठेषु लोका आरोग्यनियमाननुवर्तन्त इति स्वभावतोऽस्माभिर्निरीक्ष्यते । वाह्यशुद्धिरन्त शुद्धिश्च द्वे अत्यावश्यक इति स्मृतिकाराः प्राहु । अयमर्यस्तस्मिनवसरेऽपि न मे ध्येयवर्ती नासीत् ।।

·पइविशोऽध्यायः राजनिष्ठा रोगिशुश्रूपा च आंग्लेयप्रभुत्वं मम यादृशी राजभक्तिरासीत्तादृशभक्तिसपन्न पुरुषो न कोऽपि मया दृष्ट इन्यह व्रयाम् । मम राजनिष्टाया मदीयसयप्रियचमेर मूलमासीदित्यहमिदानी जाने । आमन राजनिष्टा वा गुणमन्य वा व्याजेन प्रदर्शयितु न कदाप्यशक्म् । नातालदेशे मयोपत्थीयमानासु सास्वपि सभासु 'देवो रक्षतु राजानम्' इत्यादिकाग्लराष्ट्रगीता नियमेन गीयते स्म । तदा ममापि तजिज्ञासा समजनि । न खलु मया तदानीमप्याग्लेयराज्यभारे दोषा न लक्षिता । परन्तु समष्टया विमृशन् राज्यभारोऽय स्पृहणीय इत्यफलयम् । समष्टिपरामर्श श्रेयस्कर इति श्रद्धा ता काटिझी ममार्तत ॥ दक्षिणामिकादेशे मया प्रयक्षीकृतो नीतिविरोधीयो वर्णद्वेष, स तावदाडग्लेयमप्रदाय- पिरत क्षणिक स्थानिकचेति प्रत्ययो ममासीत् । ततोऽह राजनिष्टायामाग्लेयानप्यतिशेतुमयतिपि । श्राम श्राममाग्लराष्ट्रगीतामुचितरागेण गातुमशिक्षिपि । प्रतिसभ गीयमानायामस्यामहमपि नियमेन सहवागायम् । किं च निराडपरेण राजभक्तिप्रदर्शनसभवेषु प्राप्तेष्वहमपि सहकार्यभूवम् ॥ मदीयजीयमाने न कदाप्यह स्वप्रयोजनमसाधयम् । तदवलयन स्वकार्यसामनेष्टा न मे जाता। राजनिष्टया वर्तन मम कर्तव्यमिति विभाव्य प्रतिपटमनपेक्षमाणस्नकर्तव्य निरवर्तयम् ।। हिन्दुरपानमा यदा प्रामस्तदा श्रीविक्टोरियामहाराज्या वनमहोत्सवाल्यभीमरपशातिप्रयुक्त मनदः प्रपति रम । राजकोटे तदर्थपरिकल्पिता सभा सदस्यतया प्रवेष्टुमहमामन्त्रितोऽभवम् । मपा च तदभीरतम् । रितूमरोऽय प्रायेगाटरप्रधान इति मम सशय आसीत् । तत्र भूयिष्टो भाग परेषा नपने धूरीप्रोगामीएन इत्येन साक्षात्य दु सिनोऽभाम् । इंगपस्याप्रस नत् ममापा मम मदरपतया वानरय गुरुपयस्तामागेचया पर्यन्ते निश्पमियममारंम् । पमहापरत पनुमा मया मतोष्टयमिति ।। राजभत्त्या ·राजनिष्टा रोगिशुश्रूषा च १४१ अस्मद्ग्रहबालकानप्याग्लगीतामहमशिक्षयम् । तत्रस्यशिक्षणमहाविद्यालय (ट्रेनिंग कालेज ) वर्तिनोपि वालकास्ता मया शिक्षिता इति ज्ञप्तिरस्ति परन्लेतत्तन्महोत्मवसमये या 'सप्रम-एटपट 'प्रभो रायभिोकममये वेति रिस्मृत भाति । गच्छसु दिवसेषु गीतिरिय मे शरशा प्रत्यभासीत् । अहिमातच मया यथा हृदये वृद्धिमागत तपा तथाह निजानुनपानकथालापेषु पर जागरूक । मवृत्त तद्गीते 'शत्रुन् विद्राव्य सनानुशक्त तान् त्रिनिपान्य चाशियिलीकृत्य वर्तन तदायशासनस्य निवपनम् । तदीयानि कुतत्राणि निभिन्दि परमेश्वर' इति पाढर्गीयमानोऽर्थो मम हिंसातत्वविरुद्ध प्रत्यभासत । तमेन मदीयमभिप्राय टॉ. बूथमहाशयाय न्यवेदयम् । सोऽप्याह साप्रययेन पुरुषेणेय न गातव्येयभि- प्रेतवान् । अमप्ययोचम् । यान् रिल वय मन् व्यपदिशामहे ते कुतन्त्रकारिण इति का मन्नव्या । शवव्यपदेशमात्रे वा तेपामपराधित्व कथमस्माभिर्वतमुचितम् । परमेश्वराधि- गमाय केवलमस्माभि प्रार्थना नमान्यत इति । टॉ. बूथमहाशय सानिमान्मदभिप्रायानगीकृत्य स्वमङल्या कृते नृतन समीर्तनमरचयत् । परत्वस्य टॉ बूथमहागयस्य वृत्तान्तमग्र निरूपयिष्यामि ॥ यथा राजभक्तिस्तथा रोगिशुश्रृपापि मम स्वभावमवगाद्यान्यन्तसढमूलाभवत | रोगिण स्तान्मदीयवान्यवो वापरे वा भान्तु । तदुपचारो ममातीर प्रिय ॥ राजकोटे दाक्षणापिकावृत्तमधिकृत्य प्रबन्धरचनोद्यतस्य मम मोहमयीनगर प्रति शीत्रप्रयाणमुपस्थितम् । प्रधाननगरेषु सभा परिकल्प्य लोकमत कार्यो-मुग्व करणीयमिति ममोद्देश्यमासीत् । एतदर्थमादौ मोहमयीनगर मयोपस्थितम् । तत्र तावन्न्यायाधीशरानडेमहाशयो स च मद्वाक्य सारहितमाकये सरफिरोजशहामहेतामहाशयस्य दर्शन कर्तव्यमियमूचयत् । अथाह न्यायाधीश वदरदीनतैयबजीमहागयमपश्यम् । सोऽपि तामेव सूचनामकरोत् । एवमकथयञ्च । अह वा रानडेमहाशयो वा भवता विशेषणोपक्तुं न शक्नुव । विदितैर भवतामारमाफी स्थिति । य राजकीयविचारेषु न हि प्रवेश कुर्वीमहि । तथाप्यस्मदीय चेत सर्वात्मना व साहचर्य न मुञ्चति । भरता यथापन्मार्गदर्शी फिरोजशामहाशय एवेति ॥ सरफिरोजशामहाशयस्य दिदृक्षा मम प्रागेवासीत् । किन्त्वेतन्महाजनद्वयमुखात्तर्दशनाय प्रेरित सन् प्रजानामुपरि यादृशास्तस्य प्रभाव इत्यह सम्यगवेदिपम् ॥ अथ गन्चा मया सरफिरोजशामहाशयो दृध । तसनिधा मम भयभक्तिसमुद्रको भविष्यतीति मया निरैक्षि । श्रुतपूर्वा हि मया तस्मै लोकै प्रदत्ता विरदावरि । द्रष्टव्यो हि मया मोहमयीनगरकठीस । मोहमग्याधिपत्यस्यानभिषिक्तो नरेश एव। किन्वय नरेशो' मा भयाकुल नाकरोत् । यका ममताभि पूर्ण पिता प्रसुद्धवयन नितकुमार पश्यति तथाय मामपश्यत् । स मया तटीयर्याल्ये दृष्ट । तस्यानुयायिन सुहृदश्च त पर्यवारयन् । तन्मध्ये श्रीमान्- वाच्छामहाशय कामामहाशयश्चास्ताम् । अनयो परिचयमह कारित । वाच्छामहागयस्य मया दृष्ट - ·१४२ सत्यशोधनम् नामधेय तु मया पूर्वमेव श्रुतम् । स क्लि सरफिरोजशामहाशयस्य दक्षिणवादुरित्यागम्यत । तत्कथालापे वीरचदगाधिनाप्यसौ देशस्य स्थितिगतीना सूक्ष्मवेदीति मह्यमावेदि । वाच्छामहाशय प्राह-गाधे पश्चादह वो द्रष्टुमिच्छामीति ।। सर्वोऽप्ययमभिज्ञानपरिचयादिकलापो निमिपद्वयमपि नापैक्षत । सरफिरोजशामहाशयो मदुक्त साबधानमशृणोत् । वृत्त न्यायाधीशयो रानडेतैयबजीमहाशययोर्दर्शन तस्मै न्यवेदयम् । स चाह -गाधे तवाहमुपकर्तुमिच्छामि । अत्रैका सार्वजनिकसभा मेलयितव्या - इति ब्रुवाणो निजसहायक मुनशीमहाशयमभिवीक्ष्य सभाचालनाय दिनमेक निश्चीयता- मित्याचष्ट । किं च सभामेलनापूर्वदिने त्वयाह द्रष्टव्य इति मामुक्त्वा व्यस यत् । अस्य दर्शनान्मम भीतिर्नि शेषगस्तमगात् । प्रमुदितान्तरङ्ग सन् गृह प्रति न्यवर्तिपि ।। मोहमयीनगरे वर्तमानोऽह तत्रैव रुग्णशयित मम भगिनीपतिं द्रष्टुमगमम् । नायमिभ्यो जन । एकाकिनी मम ज्येष्ठभगिनी (तस्य भार्या) तदौषधपथ्यविधाने न समर्थाभवत् । जाड्यमुल्वणमासीत् । तावुभावयह राजकोट नेष्य इति भगिनीपतिमब्रुवम् । तेन च प्रतिपनन्या त्ताभ्यामह स्वपुर प्रत्यागमम् । व्याधिनिरीक्षितात् दीर्घतरकाल तमशीशयत् । तमह मदीय कोष्टागारे स्थापयित्वा रात्रिंदिव तन्निकट एवाहमासम् । मया रात्रावपि चिराय जागरितव्यमासीत् । तदा त शुश्रपमाणोऽह दक्षिणापिकासवधिकार्यमप्यचाल्यम्। पर्यन्ते स स्वर्गस्थोऽभवत् । किन्तु तस्यावसानदिनेषु मम तसर्वावकाशलाभ सुतरा मदीयमन समाधायको विषय आसीत् ।। शुश्रूषाकर्मणि ममेयमभिरुचि शनै शनैस्तथावर्धत यथा तत्कृतेऽहमितरकार्याणि पर्यत्यजमनेशश्च न केवल मम भार्यामपि तु सर्वानपि गृहजनमस्मिन् कर्मणि न्ययोजयम् ॥ कार्यमेतदभिरुचिमूलमिति ब्रवीमि । कुत इत्युक्तौ तक्तुं सतोपाभावे कार्य न चलति । आडम्बरार्थिना प्रभादभीरणा वा यदि शुश्रपा कृत्यमङ्गीक्रियते तदा तन्न केवल मनुष्यस्योत्साहो मन्दीभविष्यत्यपि तु तस्य हृदय सकुचिष्यति । प्रेमवर्जमनुष्टितसेचया सेवाकर्तुर्वा सेवितजनस्य वा न कोऽपि लाभ । पर तु सहृदयतया प्रेमपुर सरमनुष्ठिताया शुश्रूपाया पुरतो भोगैश्वर्य यत्तु प्रतिभाति ।। सप्तविंशोभ्यायः मोहमयीनगरे प्रचलितसभा मम भगिनीपतेर्मरणात् परेधुरेव मया मोहमयीनगर प्रति प्रयातव्यमासीत् । सार्वजनिकमभाया यो भाषणीयोऽर्यरतस्य पर्याटोचनाय मया नावसरोऽलाभि । दिवानिश ·मोहमयीनगरे प्रचलितसमा जागरणच्चिन्तया च ममाटस्य समपन्त । काठो गर्गरायते स्म । भगवान् कथमपि मा निस्तारयिष्यतीति श्रद्धार मोहमयीनगरमाच्छन् । मदीयभाषण रेखितव्यमिति सनेऽपि मया न दृष्टम् ॥ सरफिरोजगामहागयस्याज्ञानुराधन सभाया / पूर्वदिने पञ्चवग्टावादनकाले तस्य कार्यालयमगच्छम् । स मामपृच्छत् ,गाचे त्वदीयमापण सनस्थित न वेति । भयेन कंपमानोऽहमवोचम्-न हि । तत्रैव भाषण कमियामीति ॥ मोहमयीनगरे तन चलाते । अत्र वृत्तपत्रिऋजना भाषणानि यथावन रेखयन्ते । अनया समयास्मामि प्रनोजन यदि टिप्स्यते तदा भाषण पूर्वमेव लेखितत्र्यन् । किं चानेन प्रागेर प्रभातान्मुदापयितव्यन् । ननु रात्रे पूर्व वदीयमापण लेखिनु पारयमे ।। अहमुद्घान्तोऽभवन् । तथापि करिष्य इन्यह प्रजानि ॥ एव तर्हि त्वदीयटेखनमानेतु मुनशीम्हाभाग कदा तव समीपमायाविति हि ॥ अद्य राजावादशवादनवाटावेटामिति प्रावोचम् ॥ फिरोजगामहागयकृता सूचना वियप्रयोजनरगति परेच समागतस्य मे विदित मासीत् । ‘फरामजी कावसनी इन्स्टिट्यूट' इत्येतदान्यगाठाया समा प्रचरिता । शुनपूर्व हि मया यसरफिरोजशामहाशयेन कृतोपन्यासे सभानु सास्वपि तिप्रक्षेपरयायवकागो दुर्लभ इति । ता इमा समा मक्टिोनशामहाशयोपन्यामशरणकुतूहलिमिविद्यार्थिभि पूर्ण बभूवु । एतादृशसभादर्शनम्यायमेर प्रथमोऽवमर आनीत् । मन कठवनि कस्यापि अयो भविष्यतीति नाहमज्ञासिपम् । कंपमान स्वभाषण पठितुमारसि । सरफिरोजशामहाशयस्तु ततोऽपि किंचिच्चैस्तरनिति वदन्नुत्तेनन मे यच्छति स्म । यथा ययाहमुत्तेजितस्तया तथा मम घनिरवमन्नोऽभूदिति स्मरामि ॥ मदीयपूर्वमित्रधीकेशवरावदेगपाडेमहाशयो मम साहाय्य कर्तुमागत । मदीय भाषणमह तस्प हस्ते न्यक्षिपम् । तस्य घनिस्तकार्यसयोऽभवत् । परतु ते सभिका न श्रोतुमिच्छन्ति वाच्छा वाच्छेति घोपेण सभाभवन प्रतिवनितमभूत् । वाच्छामहाशय समुथाय देशपाडेमहामागाझावणमादाय स्वयमवाचयत् । वृत मार्यम् । सभिका मय एव आता भूवा तत्तचितावसरेषु विग्निम् उन्नावहमिदमिति चाकुल्यमाना देदीयमानाश्च भाषणमान्तमक्षरशोऽशृण्वन् । अह मतुष्टोऽभवम् ।। सरफिरोनशामहाशयो मदीयभाषणमश्लाघन । गगास्नान इव सानन्दोऽभवम् ।। समाफलमिदमागत यद् देशपाण्डेमहागय एक पारमीगृहस्यश्च मदीयमता वलम्बिनावभूताम् । अब पारसीगृहस्य इदानीमविकारिपदमलटकोन्यतस्तस्य नाम अक्टी- करणे शिथिटप्रयनोऽस्मि तस्य निश्चय प्राट्रियाक खुरशेदजीमहाशय शिथिली- करताल ·१४४ सत्यशोधनम् चकार । अत्रैका पारसीरनिता कारणम् । उदहेद् वा दक्षिणाधिकादेशमागच्छेदिति । स उद्घोडुमपिक योग्यमित्यम यत । किन्तु अस्य पारसीमुद्दद कृते पारसीरुस्तमजीमहाशय स्वय प्रायश्चित्त चकार । एव च पारसीवनिताया कृतेऽन्या पारसीस्त्रिय 'खादी व्रतमडगीकृत्य सेविका भृन्वा प्रायश्चित्त कुर्वन्ति । अतोऽह दम्पता कृतक्षमोऽस्मि । देशपाण्डेमहाशयस्य उद्वहनप्रलोभन नासीत् । पर स नागत 1 तस्य प्रायश्चित्त स्वय करोति । प्रत्यागमनापनि झाझीवारनगर स्थितम् । तत्र कचित् 'तैयबजी'महाशय मीलितवान् । सोऽपि आगन्तुकाम पर कथ स दक्षिणापिकादेशमागच्छेत् । अनागमनस्येतस्य प्रायश्चित्त अब्बास तैयबनीमहाशय करोति स्म । ब्यारिस्टर्मित्राणि दक्षिणापिकादेशमागन्तु प्रलोभनाय सर्व प्रयत्ना मदीया निष्फला सवृत्ता। . । अत्र पेस्तननी-पादशाहमहाशय स्मरामि । तेन साक मदीयो मधुर परिचय आद्ग्लदेशादेव । पेस्तनजीपरिचयस्तु लण्डननगरस्थशाकाहारभोजनालये सम्पन्न । तस्य भ्राना बरजोरजीमहाशयोऽसाधारणचेता इति ख्यातिरहमशृणवम् । पर त न प्रत्यक्षमदर्शम् । पर मित्रमडले तस्य 'बुद्धिहीन' इति ख्याति । अश्वारुण्यान्न 'ट्राम' इति अश्वकर्पितयान उपविराति स्म। शतावधानशक्तिमानिव स्मरणशक्तियुतोऽपि न पदवीलिप्सु । बुद्धि- स्वातन्त्र्यात् सर्वैरप्यापरिभूत । 'पारसी' गृहस्पस्सनपि शाकाहारी । पेस्तनजी सर्वथा न तादृश एव पर बुद्धया प्रख्यात । तदाडग्लदेशेऽपि विदितम् । किन्तु अस्मद्परिचयमूल तु शाकाहारनिमित्तम् । बुद्धिशक्तो तमतिशेतु नाहमशकम् ॥ अहमेन मोहमयीनगर प्रत्यभिज्ञातवान् । स रिल तत्यप्रधानन्यायस्थाने प्रोयोनोटरीति व्यपदिश्यमानोऽपिकार्यासीत् । अय मया गुजरानीमहाशब्दकोशप्रणयने सामग्रीमग्रहपरो दृष्ट । नगट योऽप्यस्ति स्निग्धो जनो यमह दक्षिणारिकादेशकार्ये साधारणाय न प्रार्थितान् । पेस्तनजीमहाशयस्तु न केरल मे साहाय न करिप्यामीन्यवोचदपि तु ममापि दक्षिारिकादेशगमन निश्चयनि यमनोधयत यथा-मया तर किं नाम साहाय्य स्यात् । दहिगानिसादेशगमन वदीप न मे रोचते। स्वदेश एव पर्तन्यमनन्य ननु विद्यते । स्वभावान्युदय कर्तव्य रिमन्यीयसी सेरा। पिरानविपयर राष्ट्र मया धन्वेष्टयम् । परत्वस्म- दीपरत यायमेरा साया । देशस्य दारियं रिमृश्यताम् । दक्षिणारिसतिनो मदीया जना वृषातिना मानत यपरिमय तयारि भारशैस्तदीपकार्य शनिमारसोपयोगोन में यपत्र सराप मादपम । तदा पटु तरयानामरममनाना स्वत पाप्पानरपना त्यागीयारयितु न सानोमीयर जाा। रितु बया स" सामान प्रोन भी मशिनुमिप्यानानि । दश पंधना पपी में नाराचत तपायना पेरतननीपादशाहमहारापे । रोचते। .

·पूनायां मद्रासनगरे च १४५ समाननावर्वत । तस्य देशवात्सल्य भाषावात्सल्य च ममाश्चर्यमजनयताम् । आवयो प्रेमबन्धनमे- तप्रसगेन भूयो दार्श्वमाप्नोत् । अहमपि मदीयदृष्टया विलोकितु क्षम सपन्न । परतु दक्षिणा- क्रिकादेशकार्यपरित्यागफयामपास्य तत्कार्यसाधने दृढतरसकल्पोऽभनम् । देशवात्सल्यविशिष्टो जन प्रायेण देशसेपाया नेकमप्यद्गमुपेक्षते। मम तावद्गीताश्लोकोऽय प्रत्यक्षवर्ती स्फुरति स्मा यथा- श्रेयास्वर्मो विगुण परधर्मात्स्वनुष्टितात् । स्वपमें निधन श्रेय परधर्मो भयावह ॥ इति ॥ । प्रोफेसर- अष्टाविशोभ्यायः पूनायां मद्रासनगरे च सरफिरोजशामहाशयेन मम मार्ग सुगम कृतोऽभूत् । अह मोहमयीनगरात् पूनापुरीमग- च्छम् । तत्र पक्षद्वयमवर्तत । सर्वपक्षाणामपि सहकारी मयापेक्षित । प्रथमतोऽह तत्रभवतो लोकमान्यतिलकस्य दर्शनमकार्पम् । स मामिन्थमनबीत् - सर्वपक्षाणामपि साहाय्य सपादनीयमिति यद्भवतोदिष्ट न तु तद् युज्यते । दक्षिणामिकासमस्यामधिकृत्य भिन्नाभिप्रायो जन सभान्यते । किन्तु युप्मसभायामप्रासनमन्यासितुमनुभयपक्षीयो जन कश्चिदन्वेष्टव्य भाडारकरमहाशय गत्वा द्रष्टमर्हति भवान् । स किल दिवसेप्वेतेषु सार्वजनिकयनकलापे कचिदप्यकृतप्रवेशस्तिष्ठति । अय प्रश्न कदाचिदेन बहिराकृप्य व्यापारयेत | कृततद्दर्शनेन भरता तप्रतिवचन मह्यमावेद्यताम् । यावच्छश्यमह भवत साहाय्य चिकीर्षुरस्मि । यदा यदा वापि स्वच्छदतो भवान् मत्समीपमागन्तुमर्हतीति ।। इदमेव मे लोकमान्यप्रथमदर्शनम् । जनानामस्मिन्नसाधारणप्रीति किं निमित्तेन्यह तत्क्षणमेवावेदिपम् ॥ ततोऽह गोखलेमहाशयस्य सनिधिमणाम् । स हि तदा फरग्युसनविद्यालय स्थित । स में परमवासन्येन स्वागतमकरोत् । तीतिसाक्षात्कारक्षणमेव तत्परतशोऽह सवृत्त । इदमे मे तस्य प्राथमिक दर्शनम् । तथाप्यावयो समागमोऽय चिरप्रेमविशिष्टयो पुनरन्योन्यदर्शनमिवाभात् । सरफिरोजगामहाशयो मम हिमालयसदृशोऽलक्ष्यत । लोकमान्यस्तु समुद्रसदृश । गोखलेमहाशयस्तु गगासमान । सर्वोऽपि विल गङ्गा सानदमवगाहेत । १० ·१४६ सत्यशोधनम् सर्वस्यापि क्लि गगा सुखावगाह्या वर्तते। हिमालय पुन दुरारोह । समुद्रेऽवतरण तु भयवर भवति । परतु गगा निनावोपरि गीडितु जनमायति । गद्गाया हि द्रोणीचरयनानदमनुभवेटोर । यथा शिक्षक पाठशाला प्रविविक्षुर्वालकानेव पुरा परीक्षते तथा मा गोग्वलेमहाशय सूक्ष्मतया पर्येक्षत । कश्च कश्च मया द्रष्टव्य कया रीया च द्रष्टव्यमियादि मामनोग्यत्। मदीयमाषण मसौ द्रष्टुमैच्छत् । महाविद्यालयस्य व्यवस्था प्रादर्शयत् । भात साहाय्यमाचरितुमह सादा सजोऽस्मि स्थित । डो भाडारकरमहाशयस्य प्रत्युत्तर में निवेदयितुमर्हसीति प्रीतिवचन प्रकामखित मा पिाय व्यसनयत् । गोखलेमहाशयो राजकीयक्षेत्राी स्वजीवितकाले मम हृदये यस्थानमाम्मत त स्थानमेव स्वजीवितोत्तरकालेऽप्यारम्य तिष्ठति ॥ रामकृष्णभाडारकरमहाशय प्रेम्णा पुत्रनिर्विशेष मामम्यनन्दत् । तमह मध्याह द्रष्टमगच्छम् । तस्या वेलायामपि कार्यव्यासगिन मा दृष्ट्र निरतरपरिश्रमेणाप्यनिर्वेदशीलोऽय मनीषी. सतुष्टोऽभवत् । अनुभयपक्षीयेण तटस्थेनैव जनेन सभाध्यक्षेण भवितव्यमिति मद्वाक्यमाफर्य तक्षणमेन तदेव युक्त तदेव युक्तमिति वदन्नात्मनो मन समतिं व्यक्तीचकार ।। अथ समाप्तवचने मयि तेन कथितम् -अन्ये ये केऽपि व्यापृच्छन्ताम् । अहम माज- कीयत्र्यापारेभ्यो निवृत्त इत्येत सर्वे वदन्ति तया यह भवद्वाक्य न खलु निरामर्तु शक्नुयाम् । भवद्भि परिगृहीत पक्ष पर वल्यान् । भवदीय उद्यमश्च पर श्लाव्य । अतोऽह भवदीयसभा नागमिष्यामीति वक्तु नोसहे । भवद्भिस्तिलक्गोखलेमहाशययोर्दर्शनान्ते प्रशस्तमेव कृतम् । उभयपक्षाभ्या सभूय प्रश्यमानाया सभायाम यक्षतामह सानन्दमगीकरिष्यामीति ताभ्या निवेदयत । सभा क्दा मेलयितव्येति नाह प्रष्टव्योऽस्मि । यो पक्षयारपि यदानुकूल स्यात् तदा ममाप्यनुकूलमेव । इत्येवमाख्याय मम धन्यवादमुक्या लब्धाशिप मा व्यस यत् ।। निराहाम निराडम्बर च कचित्सामान्य गृहसमा चालयित्वा स्वार्थत्यागिना विदुपा सजनानामेपा मण्डलीमानन्दपरसश विधाय व्यसनयत् ।। ततोऽह मद्रासनगर गत । तन्नगर परमोसाहेन सो मादमिवाभवत् । वालासुदरम व्यवहार सभाजनाना मनसि स्कर्तिमदात् । मदीयभाषण तदेत मुद्रापितमासीत् । दीर्घ उपन्यास इत्येव वनव्यम् । परन्तु समिकास्त पदश सानधानमशृण्वन् । सभापिसर्जनात्पूर्व हरितपुस्तकानि लुठिनानीय क्षणाद्विकीतान्यासन् । पुन मशोध्य मद्रासनगरे दशसाहसप्रतिरूपाण्यह मुद्रापितरान् । तानि च उगपिष्टका इस व्यकीयत । परन्तु तापसख्याकाना प्रतिरूपकाणा मुद्रागमनावश्यकमामीदिति पवादवगतम् । अयुसाहवशादिति हि मया गोपिता तद्विापिस्ता । मदीयमाषण केवलमाग्टभाषाभिज्ञानामेर हदयमस्पृशत् । मद्रासनगरे तद्विधा एव दशमहानरो नापियन्त ·- . 'झरिति निवर्तस्व' १४७ तत्र मे दिवगत 'जी. परमेश्वरन्-पिल्ले महाशयासर्वाधिक साहाय्यमलभ्यत । स किल 'मद्रामस्टॅटर्ड' वृत्तपत्रिकाया नपाटकोऽभूत् । तेन दक्षिणामिकादेगीयसमस्यामबद्धविषया परमेान्ततत्परतया मगृह्यावबद्धा । सोऽयमनेकन्यो । मा स्विकार्यालये 'समाहूय मदीयकार्ये मार्गदर्शकोऽभवत् । 'हिन्दु' पत्रिकामपादको 'जी. सुब्रह्मण्यम् ' महागयोऽपि मया, दृष्ट । स च 'टॉ. मुब्रह्मण्यम्' महाशयसमेत • सहानुभूति महती. प्रादर्शयत् । किन्तु 'जी परमेश्वरन् पिहे' महामागेन ममास्य कार्यस्य कृते स्वकीयसमाचारपत्रिकामुपयक्त पूर्णमप्रकाशमदात् । मयापि सा स्वैरमुपयोजिता । यथाहमिदानीं स्मरामि तथा 'पाच्यापा शालाया 'टॉ. सुब्रह्मण्यम् ' महाशयस्याध्यक्षनाया सभा प्राचटत् ॥ मद्रासनगरे भूयासो जना ममोपरि प्रेमवृष्टिमवर्षयन् । तदीयोत्साहस्तथानिशयितोऽ मूद्ययाहमनन्यगन्याग्लभाषयव व्यवहरनपि मदीयगृहजनैर्मिलित वानीगणम् | न हि प्रेमवडेना निर्मोचनीय विमपि बन्धनमस्ति । " . एकोनविंशोऽ यायः अदिति निवर्तस्त्र मद्रामपत्तनादहं कलकत्तानगरीमगच्छन् । तत्र मे दुन्ता लेशा समुपनता । तत्र येन केनाप्यपरिचितचात् तत्रस्थे 'ग्रेट इन्टर्न होटेल' नामकविश्रातिमन्दिरेऽहमवानरम् । अत्र 'डेलि टेलिग्राफ' नामकवृत्तपत्रिकाप्रतिनिधे 'एटरथा' महाशयस्य परिचयो मे जात । सच ' वगाल मत्र' मदिरे प्रनिवसति स्म । तत्रागन्तव्यनिति अयनामन्त्रयत। तमन्दिरस्य महाशालाया न कोऽपि भारतीय प्रवेगयितव्य इति नियमस्तेन नानायि । स्वकोटागार नीया भारतीयेषु तत्रन्यानामा रेयानामनादर प्रतिविषण्ण सन् न टबमहाशालाप्रवेश मा क्षमा- मम्पययन॥ धगाना पूजाविग्रह इति स्यन्निमागत सुरेंडनायनरजीमहाशयो मयावश्य दृष्टय आसीत् । तदवलोकनाय प्राप्त मयि तदर्शनार्थमागता वहवोऽन्य जनास्त पनिष्टन् । अप बॅनरजीमहाशयो मामव्ययत्- मन्दीयमायें लोकास्नावदकुवहटिन यह गड़ । आरमाका दशा वहयो भान्तीति भक्तामध्येतद्विदितमेव । तथापि भवद्धि सर्वया यापच्छनि प्रयतिनयन् । अस्मिन कर्मणि महाराजाना सहानुभूति नपादनीया। 'त्रिटिश इडियन असोमियेशन' नवस्य , ·१४८ सत्यशोधनम् प्रतिनिधयो द्रष्टव्या इत्येतन विस्मरणीयम् । राजा सर-प्यारीमोहन-मुकरजी महाशयस्य महाराज- टागोरमहाशयस्य च द्वयोरपि दर्शनमावश्यकम् । इमौ सजनावुढारहृदयौ । किं च सार्वजनिक कार्येष्वेतो प्रवर्तिप्येत इति ॥ अहमेतौ सद्गृहस्थावपश्यम् । किमु प्रयोजन तत किमपि नालभे। द्वापि मामुदासीन- भावेन दृष्ट्वा कलकत्तानगरे सार्वजनिकसभाप्रचालन नाम खलु सुकरो व्यापार । यदि कदाचि- दवश्यमेव सा प्रचलितव्या तर्हि तत्सर्वमेतत्सुरेद्रनायबॅनरजीमहाशयायत्तमित्योचताम् ॥ मदीयकार्यक्रम कठिनफठिन सपद्यमानो मया दृष्ट । अहममृतमझारपत्रिकामायी- लयमगच्छम् । तत्र ये गृहस्था मामैक्षन्त ते किल किंचिद्याचक भिक्षुक यामन्यत । " वगवासी" जना ममेतोप्यधिका समाननामकुर्वन् । तत्पत्रिकासपादको मामेकहोरापर्यन्त व्यलबयत् । नूनमेन द्रष्टुमनेके जना उपस्थिता । किन्तु सर्वैस्तै कृतभाषणस्यापि तस्य दृष्टिर्ममोपरि नापतत् । एकहोरा यावत् प्रतिपाल्य यावदह धेर्यमवष्टभ्य स्वकार्यमस्मै निवेदयितुमुपाकसि तानदयमब्रवीत्-यथा कियत्कार्यव्यापृतोऽहमिति किं न पश्यति भवान् । भानिवास्मन्पार्ध परिसर्पकाणा नास्त्यादिर्नान्त । अपसर्पतु भवान् । एतदाकर्ण्य क्षणमह कोधसकटे व्याकुलोऽभवम् । किन्तु शीघ्रमेव तदीयस्थितिमज्ञासिपम्। श्रुतपूर्वा हि मया बगवासीप्रख्याति सपादक प्रति गतागता कुर्वता जनाना प्रवाहश्च दृष्ट । ते जना सर्वेऽपि सपादकस्य परिचिता आसन् । तत्पत्रिकाया चर्चनीयविषया नाल्पा अविद्यन्त । दक्षिणाफ्रिकादेशस्य नामापि तकाले जनानामविदितमासीदिति वक्तु शक्येत ॥ कस्यचित्पुरपस्य सकट निजदृष्ट्या महत्तरमेवास्तु । तथापि तद्वदेव स्वस्वदु खनिवेदनाय सपादकस्य कार्यालयमुपधावता पर शतजनाना मध्ये नन्वयमप्येकतम । सपादक्स्वेपा सर्वेषामपि किं नाम कुर्यात् । यद्यप्येते दु खिन सपादक देशनायक मन्यन्ते तथाप्यय सपादक स्वकार्यकलाप निजकोष्टागारदेहल्या विर्तिन मन्यते । तथापि नाहमधीर. सवृत्त । इतरपत्रिकाणामपि सपादकानपश्यम् । तथा चाग्लेयपत्रिकासपादकाश्च मया 'स्टेट्समेन् । ' इग्लिशमेन' इतीमे पत्रिके प्रश्नस्यास्य महत्त्वमवबुध्येताम् । एतप्रश्नविचारानह सविस्तरमाभ्यामावेदयम् । ते पत्रिके समग्रमेतदप्रस्टयताम् ॥ ' इग्लिशमेन' पत्रिकासपादक सोडसमहाशय मा स्वकीयमकरोत् । स्वकार्यालय स्वपत्रिका चोपयोतु मह्यमवकाशमदात् । एतप्रश्नमधिकृत्य स्वेनलिखितप्रधानलेखनादर्श ममका प्रेय तत्र चेत् रिमपि शोधयितुमिष्ट स्यात्तर्हि तद् भरतैव सशोध्यतामिति च मम स्वातत्र्यमदात् । आवयोरुभयोरपि सरयमपर्धतेत्युक्तिर्नातिशयोक्तिकोटिमवगाहेत् । यायच्छक्ति सहाय्य करिष्य इति मे वाग्दानम्वरोत् । एव दत्ताचनमक्षरश पर्यपालयत् । अपि च याव- दतीपसम्यनामापन तापदसों मया सह पनयरहारमश्रोत् ।। दृष्टा । ।

·'नटिति निवर्तस्त्र' मम जीविते बव एतादृशा मधुरमकन्या परमझम्मादघटियन् । मम सयपरायणना मया कृतमनिशयोनेल्यतदूर्गकरण तद् द्वयमपि सॉटर्सेमहाशयस्य परितोषहेनुरासीत् । महानुभूतिप्रदर्शनापूर्वमसौ मा मूक्ष्मतया परीक्षायतामनयत् । त परीक्षायामनेन प्रत्यक्षात यदहमन्यन्तमविशक्तिस्वरूप दक्षिगारिकादेशस्यायिना श्वेतननाना पक्षमपि नि पक्षपातिन्या दृष्टया प्रकाशयन् तदियत्ता च यथावदवधारयन् पर परिश्रममवाशम् ।। इद हि मदनुमत्रे दृष्ट यदस्मप्रतिपक्षेऽस्माभिन्यायन वर्तनमेगातियीत्र स्पक्षत्य न्यायमपादनमार्ग ॥ इत्यमकस्मात् मॉडर्सेमहाशयादुपटव्यसहायस्य कलकत्तानगरीसारंजनिकममामेडनाय करिष्यमाणप्रयन साफल्यमुपैयादित्याशा समुद्रपद्यत । तावच्च दरवननगरात्तन्त्रीप्रवृत्तियगता यौव मदिष्टमासीत् न्यायविधायकममा 'जान्युआरी मामे मिलति । झटिति प्रस्यानव्यमिति ।। अतोऽह कलकत्तानगरी यच्छीत्र परित्यय निर्गन्नु कारण पत्रमेक लिखिन्वा वृत्तपत्रि- कामु तटेखन प्रकटीकृत्य मोहमयीनगर प्रति प्रास्थिपि । प्रस्थानापूर्व दादा-अबदुयमहाशयस्य तन्नगरवर्तिन प्रतिनिपेस्तन्त्रीमदेशमेक पाहैपम्। दक्षिणारिकादेशगामिन्यामव्यवहितोचरनोकाया प्रयानुमानुकून्य विधातव्यमिति। तकादमेव दादा-अवयमहाशय 'कुरलँड' नामक्तरणिमेका- मनपीत् । स कुटुम्वेन मया तन्नौकानानेन नि शुल्क प्रयानव्यमिति मामुपारुषत् । तदमि- प्रायममिनद्य टिसेंबरमासस्य प्रारमे मम भार्यामपन्यद्य भगिन्या एकपुत्र च सहादाय तस्या नौकाया द्वितीयवार दक्षिणामिकादेश प्रति प्रयाणमहमङ्गीकृतवान् । तया सहैव 'नादरी' मज्ञिकान्यानरणिडरबननगर प्रति प्रायात् । तस्या दादाअब्बुटाकपनीजनो माध्यस्थ्यमग्रहीत् । नौकाद्वये मभूयाष्टशत वा सहस्र वा भारतीयप्रायाणिक्य अवतन्त। तेषामजन. । ट्रान्सबाट देशगामी॥ इति श्री गाविमहामन सत्यगोपनात्यायामामकथाया . , द्वितीयो भाग समाम ·तृतीयो भागः ·प्रथमोऽध्यायः चण्डमारुतसूचना दारापत्यममेतेन मया कृतस्य समुद्रयानस्यायमेव प्रथमोऽवसर । अस्यामामकथायामनेफशो हि मया निरूपित यन्मध्यवर्तियेषु हिन्दुजनेषु वान्यविवाहप्रचारातेपा भूयास पुस्पा विद्या- वन्त स्त्रियातु निरक्षराश्च वर्तन्ते । तरमात्तेपा दम्पतीना जीवने परस्पर महतोऽन्तरस्य विद्य- मानन्चात् पत्या भार्यागिक्षकत्वमवश्यमङ्गीकरणीय भविष्यतीति । तदेव मदीयदारापन्य स्वस्ववेप- भाषाहारस्थितिगतिषु यथा वर्तितव्यमिनि मयप चिन्तनीयमासीत् । तदीयनवीनावरगस्थितिसमु- चिता रीतिनीतीस्ते परिशिक्षयितच्या इत्यापतितम् । काश्चित्तदानींतनान्वृत्तान्तानिदानी स्मरतो मम हासो जायते । हिन्दुकुलस्त्रीजन किटकाग्रत पतिवाक्यानुरोधेन वर्तनमात्मन परमो धर्म इति मन्यते । हिन्दुपतिस्तु स्वभार्याया शासकोऽह प्रमुरिति तयापि सर्वदा परिचर्यया तदेकानन्यपरायणमा भरितव्यमिति च मन्यते । नागरिक- त्वस्यातिकामेन निजनेपथ्यविौ बहिर्व्यवहारे च यथाशक्यमरोप्यजनवर्तितव्यमित्यासीत्तदा मे मनीपा । तथाविषया हि प्रवृत्या गारवग्रामिभविष्यतीति तथा च लोकमान्यतामसम्पाद्य देशसेवा दुशका भविष्यतीति तदाहमचिन्तयम् ॥ अत एव भायर्यापुत्राणामाकल्पविधान स्वयमेव निरचेपम् । असाप्रत खन्चमीय काठियावाडवगिग्जनवप्रदर्शनम् । तदावे निखिलभारतीयेषु पारसीजना एव परमनागरिकलेन पर्यगण्यन्त । तस्मादरोग्यनेपथ्यानुकरण समग्रतया यत्र यत्र सभवि न स्यात्तत्र तत्र पारसीत्रेपनिधान- मेवारमामिरङ्गीकृतमभूत्। मम भार्याया पारसीननै परिचयमन्तरीय दारकाणा च पारसीकवचा- प्रपदीनानि चानीय प्रायच्छम् । 'बुट्स'नामको पानविशेषा पादप्रसेवाश्च सर्वैरप्यवेक्षिता एव । मम भाीया कुमाराणा च तद्वारणाभ्यासो न चिराय साध्योऽभवत् । उपानहश्चरण दशन्ति स्म । पादप्रसेवा प्रस्वेददुर्गन्धिनोऽभवत् । पादाङ्गुलीषु क्षतानि जायन्ते स्म । ईदृशाखिल- क्लेशाना कृते समाधायक प्रतिवचन सदा मदीयमुखे सजस्थितमासीत् । परतु तादृशप्रति- वचनगौरवापेक्षया मदधिकारवलमेव तेषा प्ररतकमासीदिति मे प्रतिभाति । ते स्लि गत्यन्तराभावादेतन्नूतनवेषमङ्गीच । नितान्तमसन्तुष्टा अप्यनेनैर कारणेन ते भो यपदार्यग्रह- गोपयोगिनीरिका अपि प्रयोक्तुमारमन्त। यदा मे नागरिकलागेषु नामैनेषु भ्रमो न्यवर्तन तदा तेऽपि तासामुपयोगमजहु । आदौ तदभ्यासस्तेषा यथा केशप्रदोऽभूत् तथा तदन्यूनमेवाचिरा- ·१५४ चण्डमारुतसूचना भ्यस्तपरित्यागोऽपि सर्वथा प्लेशायह समजनीति मन्ये। किन्तु यदेतत् सुधारणाडम्बरस्य तिलाञ्जलिरस्माभिरदायि तदस्माकमिदानी जीवन प्रभामसरल लघुनर च सवृत्तमित्यनुभूयते ॥ तस्मिन्नेव नौकाप्रवहणे मदीया केचिद्वन्धर परिचिताश्चातन्त । सा च नाश मदीयकार्यकजनस्य मित्राणा स्वमासीत् । अतोऽह तस्या सर्वेष्वपि प्रदेशेषु स्वैरविहरणाय लब्धावकाशस्लाश्च नौकाबाह्यशालापथिकाश्च सर्वदादर्शम् । असक्तमेर नातालदेश गमिष्यन्ती तरगिरियमष्टादशदिवसमात्रेण निर्वर्तनीयप्रयाणाभवत् । कि तु पुरस्तादामिकाभूमिखण्डे समुपनस्यन्त महाक्षोभ पिशुनयन्निन, त्रिचतुरदिनावशेो प्रयाणे महाश्चण्डमारुन सागरे समुदभात् । भूमण्डलस्य दक्षिणार्धगोले डिसेम्बर – इत्याग्लद्वादशमासे निदाधकालो भाति । अतस्तत्रत्येषु जलराशिषु लघुपी कठोरो वा चण्डमारुतो बहुश समुदेत्येव । इदानीं पुनरुथितो य प्रचण्डयात स निता-तभीपणो भूत्वा चिराय प्रावासीत् । तस्मादध्वनीनकदम्बकमुदा-तमभूत् । तदानींतन दृश्यमतिगम्भीरमासीत् । विपद सर्वेऽपि समगोष्ठन्त । मुसलमाना हिन्दन कैस्तजनाश्च विस्मृतान्योन्यभेदा परमेश्वर ध्यातुमारमन्त । तस्य केचिदुपहारप्रतिज्ञामकुर्वत । नौकामुख्याधिकारी प्रार्थनाप्रसङ्गे समिलित्या पथिकानामित्थ समाधानमाचष्ट । चण्डमा- स्तोऽयमनपायकारीति यद्यपि न शक्यते वक्तु तथाप्यनेकशो मयास्मादप्यधिकमयानका प्रजाता दृष्टा । प्रवहण चेद्बलवद् दृढतर स्यात्तदा कठोरमपि चण्डमारुत तत् प्रघर्पयेदिति ॥" एतेन तदीयक्षोभो न शान्तिमगमत् । अनुक्षणमुज्जम्भमाणमहानिर्घोषश्रवणेन प्राण भज्येत वा छिद्रित या स्यादित्यमी व्यभावयन्त । परिदोधूयमानमेतदवलोक्य ते क्षणे क्षणे तस्य विपर्यासमशद्दत । एतादृशेऽवसरे तरणे ह्यशालायामपस्थान कस्य वा शक्य स्यात् " देवेच्छा प्रभातु" इति वचनोद्गारमेकमन्तरेण नान्यत्किंचनवच श्रूयते स्म । यथाह स्मरामि तथा वयमेवंविधचिन्तयाान्ताश्चतुर्विशति होगयत कालमयापयाम । अथान्ते गदम्बिनी विजघटे। भगनान्सूर्यनारायणो दर्शनमदात् । विरतश्चण्डमारुत इति नौकाधिकारी न्यवेदयत् । रोगाना मुखाचिन्ता व्यपगताभूत् । तया सहैव तन्मुखत पुरोच्चार्यमाण- भगवन्नामाप्यस्तमगात् 1 गानविनोदा खादनपानसभ्रमाश्च यथापुर व्यजुम्मन्त । मृत्युभीति- स्तिरोऽभवत् । तपाटमात्र भगरद्धयाननिरता या चित्तवृत्ति सा पुनर्मायावरणेन प्रतिच्छनामरत् । यद्यपि ययापुर नमस्याभननानि च प्राचलन् तथापि भयकरे ततादृशेऽवसरे ये टचरे श्रद्धागाम्भीर्ये ते चापि पायितेऽभूताम् ।। किन्तु चण्डमारतोऽय मे पथिौराप्तमम्बधमघटयत् । अह चण्डमारतोदये निराकुल एय स्थित । मया हि तारगनुमतपूर्व एव समुद्रयान मम समीभृतमिति बनु शक्नुयाम् । नौकायां मे यमन न भयो । शिरो न पूर्णति । तदद पथिकानां मध्ये नि शरमेन गतागत ·चण्डमास्त' कुर्वाणस्तासमादधानश्च प्रनिहोर मुम्यापिकारिण सकाशात् प्रवृत्तिमाढाय तेभ्यो निवेदयितु- मरकाशमापम् । एव सम्पादित प्रणय ममाने वकृपागेत ।। वय टिसेम्बरमासस्य द्वादशनमे कोनविंशतितमे वा दिने टरदननगरम्य नौकानिवेग- स्यानमासाठयाम । 'नादरी नाम्ना तगिरपि तरिमन्नन दिने तत्र प्रापत || किन्तु पारमाथिण्टमास्तोऽद्याभ्युदयिष्यमा स्थित ।। द्वितीयोऽध्यानः चण्डमारतः निरूपितपून हि यन्नौकाया प्रायेण डिसेम्बरमासस्याष्टादगतमे दिवमे दरवननग्रोपराट- माप्नोदिति दक्षिणामिकाखण्टस्य नौकानयनस्थानेषु पथिकानाममन्यापरी कनिजनिजग- रोग्यस्थितीनामन्तरण नियन्ति । य गोऽपि तेपासमानिकच्याविमपृष्टश्चत पयिकामिष्टितामेव ता नामा तीरतो पहिष्कृत्य विविक्ते स्यापयन्ति । अस्मदीयस्थानाले मुम्बापुर्या ग्रन्यि वरस्य विद्यमानत्वादास्माकी त्रणि कचिकाल प्रतिरत्येतेति न गवार्तत । निवेशमुपनाने प्रपणे हारिद्रीपतामा सम्यापनीयेत्यग्नि नियम । अवमितपरीक्षस्य मिपक्पतेरनुशामवाप्येव ध्वनोऽयमवरोपयिष्यते । तदनु पान्याना सुद्धन्धुवर्ग नाकामारोटुमनुजानन्ति ।। प्रचरितनवतानुरोधेनास्मान्तरणेरपरि पीतवन समारोपित आसीत् । ततो मिपगुपा- गन्यारमा-परीक्ष्य पञ्चाहपर्यन्तमिय नौस वहिप्कार्येयम्यगात । यदस्य मते ग्रन्थिज्वरकृमीना सपूर्णवृद्धये नयोविंशनिदिनान्यपैश्यन्त 1 तन्मोहमीनगरत प्रस्थानप्रमृत्यात्रयोविंशतिदिवस नौका बहि स्थापनीयेति निरणायि । रिन्येतदादापवर्गको हेनुरारोग्यमानबद्धो नाभवत् ।। टस्वननगरनिवासिमिर्गौराङ्गरस्मन्परावर्तनाय प्रयनकलाप पुत्र समाश्रितोऽभूत् । सैव कटापश्च तदाज्ञाया कारणमासीत् ॥ नगरान्त प्रचटतोऽस्य यनकलापस्य वृत्तान्त प्रतिदिनमस्मन्नकाश दादा-अबदुला-कपनी- नियोगिननद्वारा समागच्छति स्म । तास्था गौरामा समा महतारकारयन् । दादा-अवदुह्य- कपनीजनान्नानाप्रकारैरभीषयन् । कदाचित्तदीयानुमतिप्मया तानागाप्रदािक्य प्राटोमयन्। युप्मामिरेपा नौराद्वयी परावते यदि तदा व सभवनष्ट वय सोटु सनस्थिता स्म इन्यत्रोचन्त। परन्तु कपनीनना क्स्यापि विभीषिक्त्या न हकम्पमापु । तराल शेट-अबदुल्ला करीम-हानी- आदममहोदय क्पनीप्रबन्धस्लामीत् । तेन हि द्वन्यहानेर्नहन्या समवेऽपि तरणिय निवेश- ·सत्यशोधनम स्थानमागमाप पथिका समरतारणीया एवेति शपथो न्यायि। किं चामी प्रयह न पाणि विस्तरेण पिलिख्य प्रेषयति स्म । सुदैवविषायादस्मिन पावसरे गनसुपार हीराराट-नानरमहो- दयो मा द्रा डरत्ननगरमागमत् । स विर कार्यदक्षो निर्भयश्च । स एर भारतीयानामप्रेमरोऽ- भूत्। तथा स इस तेषा न्यायवादी लॉटनमहाशयोऽपि धीर आमीत । तेन हि पण्टिता गौराङ्गाना प्रवृत्ति । तेन कि यस्मिनासरे पर भारतीयाना हितामाक्षिणा मिगेर कर्तव्योपदेश कृतो न पुन पारितोषिकमादाय कार्योपदेश कुर्मता न्यायवादिने । एव दरवननगर्यामुभयपक्षयोरसम द्वन्द्वयुद्ध प्रापर्नत । एक्त कतिपय रश्चिदाग्टमित्र समेतास्तपस्विनो हिन्दुजना अन्यनो धनबलेन वाहुबरेन रियारलेन मरयाबलेन च मपन्ना गौरागा स्थिता । एव स्वत प्रपलाना प्रतिपक्षीयाना राज्याधिकार बरस्य प्राप्तिरप्यासीत् । यतो नातालराज्याधिकार प्रकरमेन गोराङ्गाना साहायमस्रोत । मन्त्रिमण्डले सर्वाग्रगण्यो हेरी एस्बम्ब- महाशय सर्वसमक्षमेव गौराङ्गाना सभात्वा मन सहकारित्व प्रादर्शयत् ॥ तस्मात् पञ्चदिनानि यावदस्मद्विधारण न खचारोग्यसम्बन्धिना नियमानामनुररसया कृतम् । तस्य तावदय वास्तमो हेतुर्यद्यया कपापि निययास्मान् कम्पनीजनान्वा भीपयिचा पथिका परावर्तयितव्येति कम्पनीप्रतिनिधि पूर्वमेव सतर्जितोऽभूत् । इदानीं पुनरस्मान् वित्रासयितुमारभन्त । तथा च ते प्राहु यदि यूयमिदानी न परावर्तवे तदा नूनमम्भोधों मजन व समापतिष्यति । परावर्तितुमनुमन्यमानास्तु प्रतिमार्गस्य भाटकमपि ल्मेवमिति ॥ अहमध्वगाना मध्ये धैर्यमाचक्षाण सर्वदा पर्पक्रामिपम् । नादरीसज्ञकनौकायानवर्तिनामध्वन्या- नामपि धैर्यसदेशमह प्राईपम् । सर्वेऽपि शाता अविवाश्चासन् ॥ पथिकाना विनोदाय तरण्यामुच्चावचा खेलालीला सव्यदध्महि । अथ क्रिस्तजयन्ती- महोत्सव समागमत् । तस्मिन्दिने नौकामुख्याधिकारी प्रोचकक्ष्या प्रयाणिकानखिलानपि भोजनाय न्यमन्त्रयत । एषामह मम कुटुम्बजनाश्च मुख्यप्राघुर्णिका अभूम । मुक्तोत्तर भाषणानि प्रवर्तन्ते विल। तत्प्रसङ्गे पाश्चात्यनागरिकत्वमधिकृयाहमभाषिपि । एतादृशसदर्भेषु गभीर- भाषणानिन क्रियन्त इति यद्यपि मे विदित तथापि विधानान्तरमाश्रित्य भाषणाय नावकाशोऽभूत् । सर्वेष्वेतेषु विनोदेषु यद्यप्यह प्रासज तथापि मदीयहृदय डरबननगरे प्रवर्तमान युद्धमेवोपधावति स्म । तनिमित्त चैतदासीद्यदहमेव तस्मिन्नायोधने केन्द्रस्थानमभूवम् । ममोपरि द्विविधो दोप समारोप्यत । तद्यथा- (१) मया हिन्दुस्थाने नातालनिवासिनो गौराङ्गा वृथा दूपिता इति । (२) नाताल देश हि दुजनै पूरयितुफामेन मया तरणिद्वयसभृतो भारतीयजनसार्यो नातालदेशे स्थिनि ग्राहयितुमेव समानीत इति ।

·चण्डमारतः आमीयामनुयोज्यतामहमवेदिपम् । अज्ञासि च यन्मकृते दादा-अबदुल्ला-महागयो महति संक्टे लग्नः पथिकानां जीवितं गण्डान्तरग्रस्तमिव वर्तते मया सहानीय कुटुम्बकं क्लेशे निपातितमिति च ॥ परमहं निर्दोषी स्थितः । न खलु मया नातालदेगं प्रयागमनाय कश्चिदपि प्रेरितोऽभूत् । नोकामारोहतां पथिकानां परिचयोऽपि मे नासीत् । मदीयद्विवधून्विना तत्रयानां पर समाधि- कानां मध्ये नकस्यापि नामवेय वा निवासस्थानादिकं वा मयाबोधि । नातालदेशवर्तिनामेरो- प्याणां विपये तस्मिन्देशे यन्मयोद्घाटितं तद्व्यतिरेकेण भारतवर्षे मया न किंचिदुपन्यस्तम् । किं च मद्रुतयः सर्वा अपि प्रमाणानुगता एवासन् ॥ तस्माद् या नाम नागरिकता नाताटदेगवर्निम्य ऐरोष्यजनेभ्योऽनर्जीविनं समर्पितवती या चास्मांस्तीयाचरणमङ्गीकार्य तदवलम्बनं नः संपादितवती तामहं नितान्तमन्वयोचिपम् । एतसभ्यताविचारः सदा मे मनसि स्थितोऽभूत् । अतोऽहमस्य उघोर्जनकूटस्याने तो प्रकृत्य मामकीनं मतं प्राचकाशम् । तत्र मिलिता नौकामुन्याधिकारिप्रमृतयो मदुपन्यानं सावधान- माकये यादृशमानैतानमिप्रायानहं व्याकार्य तादृगभावेनैव तानग्रहीपुः। न जाने मदुक्तार्थग्रहणा- तेषां जीवनक्रमे या काचिपरिवृत्तिः फटिना न वेति । किमु ततः परमनेक्शोऽहं 'कॅप्टन' प्रमृति- मिरधिकारिभिः सह पाश्चात्यनागरिकतामधिकृत्य चिराय कथालापानकरवम्। तत्र पाश्चात्यसभ्यतामूलं पाशववले निरूढम् । पौरस्न्या नागरिकता वहिंसायां प्रतिष्ठितेति मदीयभापणे मया प्रत्यवादि । प्रष्टरो मदीयसिद्धान्तस्यैव मामवघ्नन् । तेपामेको (स च नौकामुख्याधिकारीति स्मयते) मामपृच्छत्- यदि गौराङ्गास्तर्जनानुरूपमेव युप्मान् हिंसयेरंस्तदा भवन्तः स्वकीयमहिंसासिद्धान्तं कथं पालयिष्यन्तीति । अथाहम् प्रयवोचम् - यथा वयं तेषु क्षमा कुर्मों यया च तत्प्रतीकारं परिहरामस्तथा नो भगवान् बुद्धया धैर्येण चानुग्रहीप्यतीत्यहमाशंसे । तेन्योऽहं न कुष्यामि । परमहं दूये तदीयमज्ञानं संकुचितदृष्टिं च ध्याय घ्यायम् । तेऽमी स्वप्रवृत्तिं यथार्थतो न्याय्यां समुचितां च प्रतियन्तीत्यहं जाने । तस्मादहेतुकी स्यान्मदीया तेषां क्रोत्रप्रवृत्तिरिति ।। प्रष्टा मन्दमन्दमस्मेष्ट । मदुक्तमश्रद्धेयमिति प्रायो मन्यमानः ॥ एवं दिनानि गनैयंतीयुः । कियचिरमस्मान् विधारयिष्यन्तीयद्याप्यनिश्चितमभूत् । अयात्र पृष्टोऽधिकारी प्राह-अयमों मदीयहस्तादपगतः । रान्याधिकारिदेशप्राप्तिसमनन्तरमेव पथिकानवतरीतुमनुज्ञानोऽराति ।। पर्यन्ते मम च मदीयसहचारिपथिकानां चान्तिमप्रबोधना प्रादायि । तर हि भसिता क्यं यदस्माभिर्जिजीविभूमिस्तद्वाक्यमशीकरणीयमिति । अथास्मामिः पथिका क्यं नातालनौकानिवेश- स्थानेऽतरीनुमधिकारिणः स्म इति प्रतिपाद्य यदस्तु महाक्लेशसंभवेऽपि वयमवतीर्य नाताल- विषयं प्रवेश्याम इनि दृटसंकल्पा भनाम इति प्रतिवचनमलेखि ॥ पर्यन्ते त्रयोविंशतितमे दिने नौकायाननिवेशस्यान्तःप्रवेशायानुना समागता । पथिमाश्चा- वतरीतुमन्वहायन्त ॥

·तृतीयोऽध्यायः परीक्षा नौकानिवेशस्थानं प्रपेष्टयोस्तरण्यो पथिकास्ततोऽवतरितुमुपाक्रमन्त । किन्तु एस्कम्द- महाशयो नाकामुख्याधिकारिणे मदेशमेव प्रैश्यत् । यदौराङ्गा गाघिममिद्धा भवन्ति । तस्येदानी प्राणपशयो वर्तते । तस्माद्वर तेन प्रदोपतिमिरेऽवतीर्य नौकानिवेशस्थानविचारके टॅटममहोदयरभिरक्षितेन प्रयातुमिति । अहमप्यागमिताचिकार्थस्तथैव कर्तुमन्वमसि । तदनु होरान्तिरे लॉटन्महाशयो नोगामुख्याधिकारिण पार्श्वमुपैन्य प्राह - श्रीगाधिमहाशया न चेदन्यया मन्यन्ते तदाहमेता मया सह निनीपुरस्मि । एस्कम्बमहाशयेन यत्सदिष्ट तदनुविधान- मनावश्यक भरती ते दादा अबदुला कम्पनी न्यायपायह वीमीति । तदनु मन्समीपमासाद्य स भामियमिताभ्यगत् ।। न चेदीयो भरन्तरतर्हि श्रूयता यद्रवीमि । भरता कलत्र दाराश्च रुस्तमजीमहाशयस्य मन्दिर यानेन गन्छन्तु । ययमन्वक् पादचारेण गच्छाम । भवद्भि राता स्तेनवन्नगरप्रवेश सर्व- थाइ न रोचपे। अन्यभरतामुपद्ररस्य नावकामिहोपरक्षये। अस्त्यधुना सर्वमुपशान्तम् । ममवेता ये गोराङ्गास्ने व्यपगता । तत्तु यया वास्ताम् पर भवद्भिर्नगरे न हि चौर्येण प्रवेष्ट- व्यमिति सोपोर अवे ॥ इद मया सद्य प्रतिपनम् । भार्या पुमागश्च रस्तमजीगृह निरातङ्मापु । अब नौका- मुर याचिकारिणमाय टोटनमहाशयेन सारमहमातरम् । रस्तमजीमहाशयस्य गृह नवनिवेशस्यनाद्विपापागदूरेऽभवत ॥

·परीक्षा निजातपत्रमुद्धाट्य मम च जनस्यान्तरा परापतत् । तामेनामहिंसिया मा प्रहर्तुमेपा दुश्शातया मदुपरि जनकूटस्य रोपप्रतीकाराय प्रतिप्रबन्धकमजनि। अत्रान्तरे दृष्टव्यतिकर कश्चिद्भारतीययुवक पुररक्षिस्थान प्रभावितोऽभूत् । अलेकझा- डरमहाशयो रक्षादलमेफ मा परिवार्य ग तव्यस्थल प्रापयितु मसमास प्राहिणोत् । तद्दल काले समागच्छत् । पुररक्षिस्थानमस्मन्मार्ग एवासीत् । तत्र प्राप्त मा रक्षिपर्यवेक्षी प्राह -भाद्भिरिम- नेव स्थाने रक्षिभि परिरक्ष्यमाणै स्थातव्यमिति । तेन दित्सित साहाय्य कृतज्ञतापुर सरमङ्गीकृत्या हमपोचम् विज्ञातनिजदोपास्ते स्वयमेव रिसन्तीति न सन्देह । अह तेपा न्यायपक्षपातित्वे दृढप्रत्ययोऽस्मीति । रक्षिजनपरिवृतोऽह क्लेशान्तरमनपाप्य रस्तमजीमहाशयस्य मन्दिरमासा- दयम् । सर्वाङ्गनिर्लेखितस्यापि मम क्षतमेकमेनासीत् । तत्प्रदेशवर्ती नौकाभिषक्प्ररो डा. दादी बरजोरमहाशय स्वशक्त्यनुरूप मम साहाय्यमकरोत् ।। मन्दिरान्त सत्यामपि शान्तौ तस्य वाद्ये गौराङ्गा गृह परिवृत्यातिष्ठन् । रात्रि प्रत्यासीदति स्म । क्षोभो जन वय गान्धिमिच्छाम " इति चाकुश्यमान स्थित । सूक्ष्मदृष्ट्या पर्यवेक्षकोऽधिकारी क्षोभमजनस्तोममुसाहरचनैर्न पुनर्भीषणोक्तिभि स्वाशे स्थापयितुमयतत । तथापि तस्य चिन्ता न साकल्येन निवृत्तिमयासीत् । अतोऽय मामवोचत् - यदि भवन्तो मित्रगृह मित्रस्व निजकुटुम्बक च रक्षितुकामास्तर्हि मदुक्तरीत्या वेपमास्थाय गृहादस्मादपवार्य निर्गन्तुमर्हन्तीति ॥ इत्यहमेकरिमन्नेव दिने निरुद्धप्रवृत्तिमशिश्रियम् । सशयिते प्राणापाये लॉटनमहाशयो मामशेपलोकप्रत्यक्षमेव मया निर्गन्तव्यमिययोचत् । मया तत्प्रतिपन्नम् । तदनु प्रत्यक्षस्थितेऽपाये सुहृदन्यस्तद्विरद्धमबोधयत् । तथापि मया प्रतिपन्नम् । केन वा तद्वत शक्यते यदह प्राणसशयेऽ स्थित तथान्वतिष्टमुताहो मित्रस्य जीवितस्व वा मदीयदारापत्यजीवित चापायाद्रक्षितुवामस्तथा समाचारमिति । यदाह तुमुलजनकूटा सत्रस्य धैर्येण प्रातमिप यदा च वेपान्तरमास्थाय स्वात्मापहारमका तयोर्द्वयोवसरयोर्मामकीना प्रवृत्ति सुसमञ्जसेति निश्चयेन वक्त को वा प्रभवेत् ॥ अतीतत्र्यतिकराणा युक्तायुक्ततानिर्णयोद्यमस्तावदकिंचित्कर । परन्तु वृत्तार्थानुभवेन जागर्तिमधिगम्य सति सभवे भाविनीप्रवृत्तिानुरूप यदि नियम्येत तदा हि प्रयोजनमवाप्येत । अमुकस्यामुकसन्दर्भेषु प्रवृत्तिरित्थमवित्रीति निश्चयेन वक्तु दुष्परम् । किं च पुरपस्य बाह्य प्रवृत्त्या तदीययोग्यतावधारण नाम पर सदिग्माभ्यूहमूल भक्तीत्युपलक्ष्यते । यत सोऽभ्यूह पर्याप्त प्रमाणानुगतो न भवति । यथा वा तदास्ताम् । आमानमपराहयिनु सन्नह्यमानेन स्वक्षतानि पिस्मृता-यभान् । नगररक्षापर्यवेक्षास्य बोधनामनुस्मृत्य भारतीयरक्षापुरपसदृश कञ्चुकाद्याकल्पमामुच्य शरावमेक ·। , १६० सत्यशोधनम् मद्रपूरीपत्रेण सवेष्टय शीर्पप्रतिरूपफमामन शिरसि न्यदपि । द्वौ प्रणिधी मामन्वगच्छताम् । तयोरेको भारतीयपदा मान दर्शयितु वर्णनोपलिप्तमुखो भारतीयपणिग्वेषमधारयत् । द्वितीयस्य वेयो मया विस्मृत । वय केचित्मचिद्वारा पार्श्वस्थितमापण प्रविश्य तत्र भाण्डागारे सभूतस्थिताना प्रसेनाना मध्ये प्रक्रम्य निषद्याद्वारेण बहिरागतास्तुमुल जनमध्यान्निर्गत्य वीथ्यन्ते मप्रतीक्षयेव- स्थिता शकटीमासादयाम। तद्नु तत्रोपविश्य पुरा मद्रक्षणार्थ अलेकझाडर'महाशयो यस्मिरक्षि- वर्गाश्रयस्थाने मम प्रच्छन्नस्थितिमुपादिशत्तस्थानमगाम । तत्राह 'अलेकझाडर'महाशय गूढचारा च कृतोपकारानादिपि ॥ इत्थमात्मानमपवाद्य प्रक्रामति मयि तुमुलजनमघस्य पुरस्ताद् 'अलेकझाडर 'महाशय- स्तिष्ठन् 'गान्धिरुभ्यतामाम्लवेतसभूमीरुहे द्रुत' इति गानेन जनान् विनोदयनस्थापयत् । अथ मा सुरक्षित प्राप्तरक्षिस्थानमुपलभ्य क्षोभमानवोचत्-'-युप्माभिर्दण्डनीयतया समुद्दिष्ट पुरुष पार्श्वगतनिपद्याद्वारेणात्मानमपवाह्य निर्गतो भवति । यूयमिदानी गृहाणि गच्छत ' इति ॥ तेषा केचिदकुश्यन् । केचिदहसन् । परे केचिद् एन वृत्तान्त न हि व्यश्वसन् ।। तदा पर्यवेक्षकस्तानगोचत् बाढ तर्हि । यदि मे वचो युष्माफमश्रद्धेय स्यात् तदा युप्मन्मध्याद् द्वौ जनौ निश्चिनुत । तानह गृहाभ्यन्तरे नेतु सन्जस्थितोऽस्मि । ताभ्या गान्धिलभ्यते चेन्नूनमह सतोपतस्त युष्मदीयहस्ते प्रदास्यामि । अथ निष्फले तदन्वेपणे युप्मामिरितो निर्गन्तव्य जाने खल्वहं यद् रुस्तमजीमहाशयस्य गृह नाशयितु वा गाधेर्दारा- पन्यानि विग्रस्तुं या नैव समुद्यता यूयमिति ॥ अथ क्षोभरा गृहान्तरान्वेषणाय निजकूटात् प्रतिनिधी प्रैपयन् । तौ शीघ्रमेव प्रत्यागन्छ- ताम् । श्रुतवृत्तान्तास्तत्र मिरिता जना भग्नाशा वभूवु । तेया भूयिष्टा प्रकृतसभवे नगररक्षा निकनेन प्रदर्शित चातुर्य श्लाघमाना केचिदोरेण कथ्यमानाश्च सर्वे प्रवे? ॥ तदानी प्रिटिशस्वास्थ्याना यो मन्त्री श्रीमान् चेम्बरलेनमहोदय मदिसाय व्यवहारे- पामियोनच्या इति नातालराज्याधिकार तन्त्रीद्वारा समादिशत् । एरसम्बमहाशयो मामाकार्य मपनुभूताहिंमाया कृते स्वरिपाद व्यतीत्य मामयोचत् ।। नातिमानमुपद्धत भवदीयशरीरमित्येतन मेऽभिनन्दनीयम् । रोटनमहाशयस्य सूचना- मगीय तदनुबन्धनों काटपरम्पगमनुभवितुमयिकारो भक्तामासीदेव तथापि मदीयसूचना यदि पीतामीयत तदा नेता रिसादकों घटना समानिति निधिन असीमि । यदि हिसका भाड़े प्रमाण तदा तानामाप व्यवहारेणाभियोजयितुं सन्नोऽस्मि । चेम्बरलेनमहारायो मोर पतमिति।। अद तारदिप प्रयायोयम् - पाप परदारेणाभियोग्नु नाहगेचये । दिसाना मध्या- देवं पानी या प्रपातु सापेन । परंतु तदाडने किया प्रयोजन भपिता । अपि प गम ·चण्डमारतविरामोत्तरकालीना शान्ति हिंसमानाह अपरापिनो मन्ये । अह हिंसास्थाने नातालदेशवर्तिना गोराङ्गाना दोष दशगुणाकृत्य व्याख्याय तानपयमिति तैरश्रावि । प्रतीतनवृतान्ताना मे तादम्बोधोदयो नाम नह्याश्चर्यविषय । अन हि प्रमुखा अपराभ्यन्ति । अथवा भान्त एवेपहमनुज्ञातो ज्याम् । भवन्त किल जमाना समार्गप्रदर्शने प्राभवन् । तथापि भवन्तो रॉटर'वृतात यथार्थ विश्वस्याहमतिशयोक्तिमालम्व्य भाषणमझापमिति निर्तिमर्शेन प्रत्येत । नाह कमपि दण्डे पातयितुमिच्छामि । अवगतभूतार्थास्ते निजाचरितमनुशोचिष्यन्ती यह जाने ॥ अथ मामेस्कम्बमहाशय प्राह - 'इद भवन्त पत्रमारोप्य प्रदातुमर्हन्ति । मया हि चेम्बरलेनमहोदय प्रति भत्रद्वाक्य तन्त्रीद्वारा प्रेपीय भाति । भवद्भिस्वरया नाह क्मपि वाङ्मय दीयमानमिच्छामि । यदि वो रोचते तर्हि लॉटनमहाशयेन भवदीयरन्यै सुहृद्भिश्च नमन्त्र्य कर्तव्यता निधीयताम् । परन्तु हिंसफाभियोगस्वातन्त्र्य यदि भवद्भि परित्ययते तदा शान्ति प्रतिशपनाय तदेत मम बहूपकरिष्यति मवदीय याच प्रसृमर जायत इति मयानश्यमम्यु- पेतव्यमिति ।। तदनु मयाभ्यपायि |--- " अह श्रीमन्सुकृतज्ञोऽस्ति । न हि मे केनापि मन्त्रणीयमस्ति । भवन्मनिधिं प्रत्यागमनापूर्वमेव तदेत भया निश्चित्य गृहीतम् । हिंसका नामियोक्तन्या इति मे दृढ प्रत्यय । मदीयनिश्चयमेत क्षणमेव पत्रमारोप्य समर्पयितु सनस्थितोऽस्मीति । इत्यभिवाय तदपेक्षित यामय लिग्विचा प्रादाम् ।। चतुर्थोऽध्यायः चण्डमारुतविरामोत्तरकालीना शान्तिः तदनु दिनद्वयान तर (तदा पुररक्षिस्थानमद्यापि मया न परित्यक्तमासीत् ) एस्कम्बमहाशय द्रष्टमहमनायिपि । तदानीं यद्यपि जागर्तिरनावश्यकी तथापि मदामरक्षणाय द्वौ रानपुस्पा प्राहीयेताम् ।। नौकावतरणदिवसे पीनपनामासमवरोपगोत्तर 'नातार एडवरटारझर' ग्याल्प-वृत्तपत्रिका प्रतिनिधिर्मया सह कथालाप कर्तुमागमत् । सुबहू प्रश्नामामपृच्छत् । तेषामहमुत्तर ददान स्वस्योपरिकृतानि दोषारोपणानि सर्वाण्यपि पाडयितुमशकम् । सर फिरोनशा-महेता-महाशयेन बोषितोऽह भाषणापूर्व मदीयभाषणानि लिखितस्थापितान्यारवम् । म समापे तेपामिनरलेखनाना च प्रतिरूपाण्यातन्त। तानीमानि प्रतिनिधये प्रदाय दक्षिणाशिफाखण्डे मया प्रबलतरक्तिमिर- स११ ·सत्यशोधनम् प्रतिपादितोऽर्थ कोऽपि मया भारतवर्षे नोपन्यस्त इति प्राददर्शम् । अपि च कुरलेण्ड- नादरीति नौकाद्वयादवतीर्णानामध्यनीनाना दक्षिणानिराखण्ड प्रयानयनेनाह सहकार्यभूवमिनि स्पष्टीकृतवान् । बहवस्तेपा पूर्वमेय दक्षिणामिकाभूमौ वद्धस्थितयोऽभवन् । भूयिष्टो जनस्तत्र नाताल देशे निवासग्रहणमनिच्छु ट्रॉन्सवाल'देश गन्तुमुद्यतोऽभवत् । तत्कालमर्यापार्जनाय प्रवृत्ता- नामाशापूर्तये ट्रान्सवालदेशे हि भूयानवकाश आसीन्न पुन तालविषये। अत एव भारतीयेषु वहवस्तव गमनमरोचयत ।। एतसवादप्रकाशनान्मद्धिंसकानामुपरि व्यवहाराभियोगनिराकरणाच महानगाध परिणाम समजनि । तथा हि डरबनगरवर्तिनो गौराङ्गा स्वीयप्रवृत्तिमनुचिन्त्य नितरामजिह्रयु । वृत्तपत्राणि मम निर्दोपित्व प्रतिपाद्य क्षोभकजनानखण्डयन् । एव मद्धिंसन मम - ममेति मत्साधनीयो देशस्य यशस्वर पर्यास्यत् । एतेन दक्षिणाफ्रिकावर्तिना भारतीयाना गौरवमुच्छायमापत् । मदीयकार्य च सुवर सवृत्तम् ॥ त्रिचतुरैरहोमिरह स्वगृहमागाम् । पूर्ववत्प्रतिष्ठा साधयितु चिरकालो नापैक्ष्यत । पूर्वोक्त घटनया मदीयन्यायपादिकृत्यमुर्जितत्वमाप ॥ नूनमेटेनास्मदीयजनगौरवमुन्नतिं प्रापत् । परमुन्नतिप्राप्तिरेषा द्विपा दुराग्रहज्वलने सर्पिप क्षेप नाचरत् । भारतीया वीरयुक्षमा इति यदा सुव्यक्तमभूत्तदा गौराङ्गास्तानिजपये कटकाय मानानम यन्त । नातालदेशस्य न्यायविधायरसभाया शासनद्वयमुपस्थापितम्। तत्रैक भारतीय- गिजा प्रतिकृयम् । द्वितीय च तदेशे स्थितिमहणार्थमाजिगिमिपूणा भारतीयानामागमननिरोधोद्देश्य- यम् । भाग्यशासदस्यन्याधिकारमुद्दिश्य प्रवृत्तपूर्वमायोधन भारतीयानामनुकूलनिर्णये पर्यपास्यत । तथाहि नय निरणायि । यद् भारतीयाना भारतीयन्चमात्रेण स्मिपि शासन तद्विरुद्ध न प्रचार- यितव्यम् । शामनदृष्टया वर्णभेदो या जातिभेदो या नहि विद्यत इति । पूर्वाक्तशासनद्वयी यदप्य क्षरमा मौसमानान्ययिनी तथाप्यदेशनो नि मदिग्यमेव नातालदेशवर्तिना भारतीयनिवासिनामधि- सिन्धसरोपगार नि रमीयत || एनन्चासनोदयान केरल मम सार्वजनिकगर्यमयिकीभृतमपि तु लोका स्वरर्तव्य प्रति गितग्मजागर । शमनं भारतपर्यस्य भाषाभिरन्य तद्गत सूक्ष्मोऽर्यो यथा रोखुद्धिगोचर ग्यातथा व्याख्यायि । अस्मिन्विरये स्पारण्यमन्त्री च रिष्ट । पातु स्वप्रवेशम्प्रतिपयमाने नगर भागनय प्रचारमागमन ।। यानी गाजगिरकार्य मदीपकारस्य भूयिष्टांश प्रसते म्म । पूर्वोतरीया मनसुग्पला' गममदापो रामनगर याम मसमापमान । तेन च स्यमा सजनिएकार्ये रिनि गुगन मदीयमयसो !

·चण्डमारूतविरामोत्तरकालीना शान्ति १६३ । मदसन्निधौ शेठ-आदमजी-मियाखान-महाशय स्वकार्यमतीव श्लाध्यतया निरसर्तयत् । तेन हि सदस्याना सख्या बहुलीकृत्य नाताल राष्ट्रमहासमाया कोरो सहस्रसुवर्णमुद्रामित स्वापतेय समग्राहि ॥ शासनप्रचारनिमित्तया जागा पथिकविरोपिना यनकलापेन च लब्धावकाश सदस्य सख्यावृद्धये द्रव्यमग्रहाय जनान् प्रार्थयिपि । ततो राष्ट्रमहासभामोशे सुवर्णमुद्राणा पचसाहस्री मग्रहीताभवत् । शाश्वतिकं भाण्डवल मपाद्य तेन राष्ट्रमहासभाया कृते स्थिरस्त क्रीन्वा तन्मूलकेनादायेन सभाकार्य निवर्तितव्यमित्यासीन्ममामिलाप । मार्वजनिकलस्थाया कार्यनिर्वाह ममायमेव प्राथमिकोऽनुभव । मदीयमहोद्यमिन सूचनामिमा वोधिता सादग्मङ्गीचक्रु । अथ जीत स्थिरस्थ मान्येभ्यो भाटकाय प्रादायि । तस्मादुत्पद्यमान भाटकद्रव्य राष्ट्रसमाया साधारण- व्ययायें पर्याप्तमासीत् । स्थिरस्व विश्वासगौरवपात्राणा केयाचिधर्मदर्शिना वशेऽन्यस्यत । अद्यापि तत्तत्रैव वर्तते । परन्तु साप्रतमद प्रभूतस्यान्त कल्हस्य हेतुभूत तिष्ठति । अत एव तस्थिरस्वादायो न्यायसभायामिदानीमुपचीयमानो वर्तते ॥ एपा विपादकरी दशा दक्षिणाफ्रिकादेशपरित्यागोत्तर यद्यपि समभवत् तथापि शाश्वति कभाण्डबलमधिकृत्य मदभिप्रायस्तत्कलहोदयादपि पूर्वमेव सजातपरिवृत्तिरासीत् । साप्रत हि नियूंढानेकमार्वजनिकसस्थाकार्येण सप्राप्तपरमानुभवेन मया सम्यगवबद्ध पत्तादृशकोशबलमाश्रिन्य सार्वजनिकमस्थाकार्यनिर्वाहो नाम सर्वथा न प्रशस्य इति । सस्थाया शाश्वतधने तन्नीतिप- तनस्य चीज परीवति । सार्वजनिक्सस्था नाम सार्वजनिकममत्या सार्वजनिकसाहाय्येन च प्रत- माना सस्था। सा यदि सार्वजनिकमाहाय्य हापयेत्तदा स्वीपमधिकारमेव हारयिष्यति । शाश्वति- कधनसाहाय्येन प्रचरन्त्य सस्था सार्वजनिक मतमनेकशस्तीरस्तुवन्तीतिन प्रत्यक्षमेव । तन्मत विरुद्धान्येव कार्यागि ता असकृसमाचरन्ति । तदेतदस्माफीनदेशे प्रतिपदमस्मदनु भूतिपदमायाति | धर्मार्थ प्रतिष्ठापिता इति ख्याप्यमाना कतिपयमस्था आयन्ययगणनामेव न स्थापयन्ति । धर्मदर्शिन एवं स्वस्य स्वामिन सत्ता । तेऽमी न कस्याप्यनुयोऱ्या भान्ति । सार्वजनिकमस्थाना प्रकृतेरिवाहन्यहनि कालक्षेप प्रशस्यतम इति बाढ सन्दिहे ।। जनसामान्यादुपष्टम्भमप्राप्ता या सस्था सा क्लि सस्थावेन वर्तितु नाधिक्रियते । तस्या प्रामाणिकतापा प्रीतिपात्रतायाश्च तदीयवार्षिकद्रव्यमग्रह एस निकयायते । सर्गभिरिमा परीक्षामुत्तीर्णाभिर्भवितव्यमिति ममाशय ॥ किन्तु मा कोऽपि मदीयवाक्यमन्यथा विदाकरोतु । एतद्वाक्य समानत स्वीयमन्दि- राणि निना या संस्था प्रचलितु न शक्नुवन्ति ता न परामृशन्ति । इद हि मया विवक्षित यत्तदीय साधारणो व्यय प्रतिषसर सगृह्यमाणेन द्रव्येणेव निर्वाद्य इति ॥ ।

·२६४ सत्यशोधनम् एपामभिप्रायाणा तात्विक्त्व दक्षिणाप्रिवासत्याग्रहावसरे समर्थितमभूत् । पाणि प्रवृत्त तन्महायोधन रक्षान्तररूप्यकव्ययसाध्यमपि शाश्वतधन विनैव प्राचलत् । अलभ्ये द्रव्यमाहे परेछु किं करणीयमिति प्रतिपत्तिमूढ़तामुत्पादितयन्त तत्तादृशा सन्दर्भाः स्मृतिमिदानीमुपयान्ति । किन्तु भाविन्यो घटना नेदानीमुपवर्ण्यन्ते । उक्ताभिप्रायसमर्थन वक्ष्यमाणस्थाया पाठमा एव ज्ञास्यन्ति ।। पञ्चमोऽध्यायः वालकविद्याभ्यासः सप्तनरत्युत्तराष्टगताधिकैक्महस्रतमे क्रिस्ताब्दे प्रथममासे डरबन्नगर्यामवतीर्णेन मया सह मम कनिष्टभगिन्या दशवर्षदेदीय कुमार एको नवपञ्चपर्पदेश्यो मदीयौ कुमारौ चापर्नन्त । एते कुत्र पाठयितन्या ॥ गेप्यार काना पाटगाला प्रति तान्प्रेषयितु शक्यमासीत् । परन्वैतन्मदर्थमेव केवल न कश्चिदुपकार इन गण्यते स्म । तत्र हि भारतीयबारमा न प्रावेश्यन्त । तेषामर्थे रैस्त- मन्प्रचाराणा शाग स्थिता । चिन्तु मदीयबालकाला प्रवेशयितु नाह समोऽभाम् । तत्र प्रर्तमान मियाभ्यासान नाहमरोचयम् । तत्र हि केरठमाग्दभापया या कदाचिदशुद्धहिन्दी- तमिठभागाम्या या पाठमथ्यापयन् । अत्र प्रवेशोऽपि प्रयासमन्तरा न मुलभ । सस्यास्य शस्प महन मनासस्यमामीत् । अमान्नरे सयमेव नानध्यापयितुमयतिपि । ननमिद यद्यपि प्रशय नर पनियोन नाचत । मयाभिमत योऽपि गुजरात शिक्षको नारभ्यत ।।

·चालकविद्याभ्यास हि दुदेशवर्तिनस्ततत् छात्रालयान्प्रति प्रेषितापिति यद्यपि सत्य तथाप्यचिरेणैव तौ पुनराना- यिपाताम् । तदनु मम ज्येष्ठकुमार प्रबुद्धवय प्राप्तेत्रहो कालादनन्तर दक्षिणामिकादेश निहाय स्वयमह 'अमदाबाद' नगर्यामुचविद्यालये प्रवेशमिच्छुहिन्दुस्थानमगमत् । मस्वत्रियो मसकाशादधिगतशिक्षणेनैव विश्रान्तविद्याभ्यासोऽभातिति स्मृतिमायाति । दुर्दैववशान्क्यिन्त कालमुफ्तप्त पूर्णयोरने मृत्युवशमगात् । त्रयोऽपि मे पुत्रा सावजनिकशाला न कदाप्यगमन् । आफ्रिकाखण्डे सयाग्रहिणा चालकाना कृते मया प्रतिष्ठापितासु शालासु ते कचिनियमेन शिक्षणमलभन्त ॥ मम प्रयना सर्वेप्यपूर्णा एस स्थिता । नालझानाम यापनाय यथेप्सितोऽवकाशो मया न लभ्यते स्म । अस्माकारणादितरप्रतिकूल्सयोगाच्च स्त्रमनोरथानुरूपमक्षरज्ञान तेपामुत्पादयितु गदाक्यमभूत् । अस्मिन्विपये मम पुत्रा कचिदोपामय्यापादयन्ति । यतस्ते परीक्षा वा 'एम् ए । परीक्षा वा तदापाये · मेटिक्युलेशन' परीक्षा वा समुत्तीर्णाना कदाचित्कथाप्रसङ्गे पाठशालायामा मनोऽनध्ययनमनुध्यायन्तस्तन्निमित्त किमपि वैफल्यमिव प्राप्तमामानमाफलयन्ति ॥ यद्यप्ये ते मन्येरस्तथापि स्वीयो ममामिप्रायोऽन्य । तथा हि । यद्यते सार्वजनिक शालासु कथमप्यध्येतु निरभन्स्यत । तदा ते स्वानुभवाद्वा मातापित्रो सहवासमाादा प्राप्य यच्छिक्षण तच्छिक्षण नैवालप्स्यत । तेषा कृते ययाहमिदानी निश्चितोऽस्मि तथा वर्तितु भे नैव शक्यमभविष्यत् । एते मत्त पृथाभूयेग्लडदेशे वा, दक्षिणाफ्रिकादेशे वावस्थाय तत्र प्रतिपाद्यमान कृतकशिक्षण यद्यलप्स्यन्त तदाधुना स्वजीवने परिदृश्यमाना सरलता सेवाप्रवणवृत्ति च तेन शिक्षणेन नैवा यगमिप्यन् । अपि च तदीय कृतकजीवन मम सार्वजनिकमार्याणा प्रति उधमाचरिप्यत् । तस्मान्मदिष्टानुरूप वा तदिष्टानुरूप वा तेपा विद्याभ्यास कारयितुमशक्यमभूत् । तथापि व्यतिका तव्यतिम्रा स्मर्यन्ते यदि तेपामभ्युदयाय स्वकर्तव्यमह नान्चतिष्ठमिति वक्तु न शक्नुयाम् । सार्वजनिकशाला ते न प्रवेशिता इति नामनुतप्ये । किं च मदीयज्योग्कुमारे परिदृश्यमानमनिष्टलक्षणजात परामृशतो ममैव सदा प्रतिभाति यदेतसमपि तात्कालिकस्य ममैवाशिक्षितस्यापकजीवनस्य प्रतिबिम्वमिति । सोऽय मे जीवितकालो ममार्थप्रबोधकाले भोगलालसमालश्चति तर्फयामि। तत्कालमस्य वाल्ययस स्वभावे तत्कालीना मदीयस्थिती रढमूलाभात्। स कालो मदीयमूढन्वव्यामोहशीलत्वकाल इत्यसौ स्वभावादेव नाङ्गीकरोति । स एप कालो मदीयजीवनान्तराले नितान्तशोभन कालस्तदुत्तरकालीना परिवृत्तिस्तु न हि ज्ञानोदय पर भ्रातिरेवेति तस्य प्रत्यय । तदेतन किंचिदाश्चर्यम् । अत्र मम मित्राग्यनेक्श प्रभानकायुं । यथा स ते पूर्ववयस ज्ञानोदयकालस्तदुत्तरकालीनप रिवर्तनदिनानि तवाज्ञानाहकारदिनानीति कस्मात्तर्न मन्तव्यम् । तर कुमारेषु विद्यामध्यापितेयु काल एव ·सत्यशोधनम् का वा क्षतिरभविष्यत् । तदीयपक्षपुड्डुच्छेदने को या तवाधिकारः । महापदवीमारुरक्षा स्वजीवितं निविवाहयिपूणाममीयामन्तरायः कुतस्त्वया कृत इत्यादि । तानीमानि वचनानि नितान्नफल्गूनीत्यहं मन्ये । अहं हि बहुभिर्विद्यार्थिभिः कृतसम्बन्धोऽस्मि । इतरबालकानां विद्याभ्यासेऽपि मदीया उन्मताभिप्राया यथा प्रविशेयस्तथा स्वयमेवान्यमुखेन वा संविधाय तत्परिणामोऽपि मया परीक्षितः । मपुत्राणां सरयसो युवकानहं बहूझानामि । तेऽमी मत्कुमारापेक्षया मानुष्यके प्रशस्यतरा इति वा तेभ्यः शिक्षितव्यं यत्किंचिदस्तीति वा न मे प्रतिभाति ॥ किन्तु ममैषां प्रयत्नानामन्तिमः परिणामो भविष्यत्यर्थे निगूढस्तिष्ठति । अस्य विषयस्य जिज्ञासाया इदं हि ममोद्देश्यं यन्मानवीयनागरिकताचरित्रमधिजिगासुभिः प्रशस्तगृहशिक्षण- पाठशालाशिक्षणयोधलक्षग्यं मातापित्रोविनक्रमगतव्यत्यासैस्तदपत्येषु जनिष्यमाणः परिणामश्च सम्पम्पिमृत्यतामिति । इदं हि चास्य प्रकरणस्योद्देश्यं यसयशोधक. स्वशोधनैः कियरमाकृष्यते । कि च स्वातन्त्र्यदेवनाया उपासकेन तस्याः कठिनहृदयाया देव्याः कृते कियन्तो भोगाः परिव्यकन्या इति सम्यक् प्रदर्शनीपमिनि । यग्रहमा मगौरव निगीर्य वालकान्तराणा दुर्लभ रयान्या मदीयकुमारा न कारयिष्य तदा नूनमेनेपामक्षरव्युत्पत्तिरभविष्यत् । परन्तु सैरधुना शिक्षित. स्वातन्त्र्यस्वाभिमानपाठः सर्वथा तबुदिगोचो नाभविष्यत् । यदि स्वातन्त्र्याक्षरज्ञानयो- रेफार परणीय तदाक्षरज्ञानापेक्षया स्वातत्र्यमेर सहसगुणमधिकं वस्थिति को वा न घुयात् ।। शियुत्तरनपशनायिकामहसतमे किस्ताब्दे नरयुवकानुद्दिश्य मया बोधनाकार यथा--- ॥ दासताया मागृहायमाणा: पाटशादामहाविद्यालयाच परित्यम्यागष्ठत । दास्यगृलामि को मार्ग प्रातरभेदनं न पुनरक्षरज्ञानलाभ इति । तबोधनाया मूलमिटानी प्रापशस्ता गुरोध भाति ॥

·सेवावृत्ति स्मिन्कोष्ठे तमावास्य तस्य क्षतानामौषधिमर्पयित्वा त शुश्रुषितुमुपाक्रसि । परन्तु बहूनि दिनान्येवरीया निर्वाहयितुमशक्यमासीत् । क्मपि नियममन्तरेण त मदीयगृहे स्थापयितु ममाप्युचितमानुफूल्य नासीत् । न चैव कर्तु धेर्यमाकलयम् । तस्मादमु कर्मकराणामर्थे स्थापिता राजकीयवैद्यशाला नीचा तत्र व्यसनयम् । तथापि न मे मन शान्तिरभूत् । ईदृशीमातुरशुथूपामह सर्वथा कर्तुमरोचयम्। डा० बूथमहाशय 'सेट ॲटम्स मिशन' सस्थाया प्रमुख आसीत् । स च दयालु । स्वपार्श्वमुपगताय रुग्णवर्गाय धर्मार्थमोपच प्रयच्छति स्म । तदधीना रवी धमवेद्यशाला पारसी रस्तमनीमहाशयस्य वादान्यकेन प्रतिष्ठापिता भवत् । तत्र शुश्रूयाकृय विधातु मम प्रवलेच्छा समननि । तत्रोपधाना सविभजन प्रन्यहमेक- द्विहोराफालमपेक्षन । अतोऽहमेव निषि यदस्या वैद्यशालायामोपधागारे तदेत कार्य मयानुष्टातव्य तदर्थमवकाशश्च मदुद्योगाद्विच्छिद्य मपादनीय इति । मम व्यवहार ममुद्योगे भूयिष्ट काल कार्यालये मया समुपविश्य व्यवहारिणा वो पनाभि करणाना लेखनाभि पचायतनप्रसङ्गश्चातिवाह्यते स्म । मेजिस्ट्रेट यायसभाया कतिपये व्यवहारा मदीया अविद्यत । निन्तु तेपा वर प्रत्यरस्थानशून्या आसन् । मया सह दक्षिणाफ्रिकादेशमागन्य सहावस्थित खानमहाशयो मसन्निौ व्यवहारचालनभारमाहत् । इत्थ मे रघुवेद्यशालाया कार्यानसरा ला । तन तवार्य गतागतकाल मिल्चिा पायो होराद्वयमपक्षत । अनेन कार्येण मम मनाङ्मन शान्तिस्त्पन्ना। रोगिणा व्या िविचारेणावगन्य मिषने त निवेद्य तन दिसितमोपत्र निष्पाद्य रोगिभ्य प्रदान मदीयकार्यमासीत् । अनेन में भारतीयस्तरक्तशमनुभद्धि परिचयो गाढ समननि । भूयासस्तेपामा धा द्रापिटा ओत्तराहा वासन् ॥ गोअसुद्धावसरे स्वयसेवामङ्गीकृतातो मम पूर्वोक्तोऽयमनुभपस्तत्र लब्यक्षताना योधानामुप चरणे रोगिणा शुथपणे च बहूपकारक सवृत्त । शिशुरक्षणविचारस्तान म मनसि स्थित । दक्षिगामिकादेशे ममान्ये द्वे पुमपन्ये समनायेताम् । तयो पालनपोपणमवर्धनमणि मम वैद्यशालानुभर साहाय्यमकरोत् । मदीया स्वातव्यगीता मामतीव क्लेशभानन व्यधात् । भार्याया प्रसरकाले भिषप्रवरमेश्मयुत्तमा गर्भग्राहिका च सनिधापयितु निरचेष्म । किन्तु काले तयोरसनिधों का गति । गर्भग्राहिकया च भारतीयमहिल्या भाव्यम् । किन्तु हि दुस्थान एव सुशिक्षितगर्भग्राहिकाजने दुर्लमे सति दक्षिगाफ्रिकादेशस्य स्थिति सुविता भवति । तस्मा मया सुखप्रसपमपादका विपया पाटेनापगता । 'डॉक्टर त्रिभुवनदास' महाशयप्रणीत 'माने शिखामण (मातुर्मुद्धिवाद ) इति प्रथमपठिपम् । यथासभा स्वानुभवानुरूपपरिवर्तनानि कुणिस्तायोपदिष्टनियमानेगानुसृत्य चरमे द्वौ शिशू स्वय समरक्षयम् । धात्री द्वयोरपि काल्यो कतिपयाहमात्र मासद्वयमनतीन्य स्थापितामात् । एतच पर मम भार्या शुश्रूपणार्थमेत्र न पुन शिशरक्षणार्थम् । तपोषण कृत्स्नशो मयैव स्वयमकारि॥

·सत्यशोधनम् का वा क्षतिरभविष्यत् । तदीयपक्षपच्छेदने को वा तवाधिकार । महापदवीमाररक्षणा स्वजीवित निविवाहयिपूणाममीषामन्तराय कुतस्त्वया कृत इत्यादि ।। तानीमानि वचनानि नितान्तफल्गूनीत्यह मन्ये । अह हि बदभिर्विद्यार्थिमि कृतसम्बन्धोऽस्मि । इतरबालकाना विद्याभ्यासेऽपि मदीया उन्मत्ताभिप्राया यथा प्रविशेयुस्तथा स्वयमेवान्यमुखेन वा सविधाय तपरिणामोऽपि मया परीक्षित । मत्पुत्राणा समयसो युगमानह बहूञ्जानामि । तेऽमी मकुमारापेक्षया मानुष्यके प्रशस्यतरा इति वा तेभ्य शिक्षितव्य यत्किंचिदस्तीति वा न मे प्रतिभाति ॥ किन्तु ममैपा प्रय नानामन्तिम परिणामो भविष्यत्यर्थे निगूढस्तिष्ठति । अस्प विषयस्य जिज्ञासाया इद हि ममोद्देश्य यन्मानपीयनागरिकताचरित्रमधिजिगासुभि प्रशस्तगृहशिक्षण पाठशालाशिक्षणयोर्वैलक्षण्य मातापित्रोर्जीवनक्रमगतव्ययासैस्तदपत्येषु जनिण्यमाण परिणामश्च सम्यग्विमृश्यतामिति । इद हि चास्य प्रकरणस्योद्देश्य यत्सयशोधक स्वशोधन कियदूरमाकृष्यते । किं च स्वातन्त्र्यदेवताया उपासकेन तस्या कठिनहृदयाया देव्या कृते कियन्तो भोगा परिव्यकन्या इति सम्यक् प्रदर्शनीयमिति । यद्यहमा मगौरव निगीर्य बालकान्तराणा दुर्लभ विद्याभ्यास मदीयकुमारा न कारयिष्य तदा नूनमेतेपामक्षरव्युत्पत्तिरभविष्यत् । परन्तु तैरधुना शिक्षित स्वातन्त्र्यस्वाभिमानपाठ सर्वथा तद्बुद्विगोचरो नाभविष्यत् । यदि स्वातन्त्र्याक्षरज्ञानयो रेक्तर वरणीय तदाक्षरज्ञानापेक्षया स्वातत्र्यमेव सहस्रगुणमधिकं वस्थिति को वा न ब्रूयात् ॥ विंशत्युत्तरनाशनाविकैरसहस्रतमे क्रिस्ताग्दे नवयुवकानुद्दिश्य मया बोधनाकारि यथा--- दासनाया मातृगृहायमाणा पाठशालामहाविद्यालयाश्च परित्यज्यागच्छत । दास्यशृवलाभि बर्बर मार्गे प्रस्तरभेदन न पुनरक्षरज्ञानलाभ इति । तद्बोधनाया मूलमिदानी प्रायशस्तेया सुवेद्य भरति ॥ " पष्ठोऽध्यायः सेवावृत्तिः मदीय उद्योग सम्पर प्रचरति स्म । तथाप्यामा नैव पर्यतुष्यत् । मदीयजीपनेन भूयोऽपि सरनरेण भान्यम् । मदभितो वर्तिना जनाना कापि सेवा करणीयेत्यय भार मांदा ममनमि समुदेति स्म । एव स्थिते कदाचिदेव कुष्टरोगी मदीय गृहमारमगमत् । तमेन भोजनमात्रेणोपचर्य सियितु नाहमतृष्यम् । तदेया- ·व्यवहार सेवावृत्ति स्मिन्कोटे तमागास्य तस्य क्षतानामापविमर्पयित्रा त शुश्रुषितुमुपारमि । परन्तु बहनि दिनान्येवरीत्या निर्वाहयितुमगत्यमासीत् । कमपि नियमनन्तरेण त मदीपगृहे स्थापयितु ममाप्युचितमानुकून्य नामीत् । न चैर कर्तुं पर्यमाकाव्यम् । तस्मादमु कर्मकाणाम स्यापिता रानीयवैद्यशाल नीचा तर व्यसनयम् । तथापि न मे मन शान्तिरभूत् । ईटभीमातुरशुश्रूपामह सर्वया कर्तुमरोचयम् । टा० वूयमहाशय 'सेन्ट अॅटम्स मिशन' मस्थाया प्रमुग्व आसीत् । स च दयाल । स्वपाचमुपगताय रुग्णवर्गाय धर्मार्थमापर प्रयच्छनि स्म। तदपीना टन्त्री धर्मवद्ययाला पारमी रस्तमनीमहाशयस्य वादान्यकेन प्रतिष्ठापिता भवत् । तत्र शुध्रपाकृत्य विधातु मम प्रश्लेच्छा समनाने । तत्रौपाना सविभनन प्रत्यक द्विहोराकालमर्पक्षत । अतोऽहमेर निश्चेपि यदस्या वेधशालायामोपचागारे तदेत कार्य मयानुष्टातव्य तदर्थमवकागच मदुद्योगाद्विच्छिद्य नपादनीय इति । मम ममुद्योगे भूयिष्ट काल कार्यालये मया ममुपविश्य व्यवहारिणा बोपनाभि काणाना लेग्वनाभि पचायननप्रसद्वातिवाद्यते स्म । मेजिस्ट्रेटन्यायमभाया कतिपये व्याहारा मदीया अविद्यन्त । निन्तु तेषा वह्य प्रत्यास्थानमून्या आमन् । मया सट दक्षिगानि कादेशमागन्य सहाव स्थत खानमहायो मसन्नियी व्यवहारचाउनमारमवहत् । दत्य मे लघुपद्यशालाया कार्याचमरी लर । तत्र तकार्य गतागतकाठ मिटिचा प्रायो होराद्वयमपक्षत । अनेन कार्येण मम मनाङ्मन शान्तिस्त्पन्ना। रोगिगा व्याधि विचारणागत्य मिषने त निवेद्य तन द्विमितमापन निष्पाद्य रोगिम्य प्रदान मढीयकार्यमामीत् । अनेन मे मारतीयम्नाटामनुभनदि परिचयो गाट समननि । भूयामस्तेपानात्रा द्राविटा आत्तराहा वासन् ॥ जोअयुद्धाबमरे स्वयसेनामङ्गीकृतबनो मम पूर्योनोऽयननुभवस्ता लब्यक्षताना योगानामुप- चरणे रोगिगा शुश्रूपणे च बहूपकारक नवृत्त 1 गिगुरक्षणविचारस्ताव म मनमि स्थित । दक्षिगारिकादेशे ममान्ये = पुमपये ममनायेतान् । तयो पालनपोपणनार्थनकर्मणि मम वैद्यशालानुभव साहाय्यमस्रोत् । मदीया स्वातव्यगीता मामनीव केशमानन व्ययात् । भार्याया प्रमबारे मिपावरमेरमत्युत्तमा गर्भग्राहिका च मनिधापयितु निरचेन । किन्तु काटे तयोरमनिया का गति । गर्भग्राहिकया च भारतीयमहिल्यव भात्र्यम् । मिन्नु ल्दुिस्थान एव मुशिक्षिनगर्भग्राहिकानने दुर्लमें मत दक्षिगाफ्रिकादेशस्य स्थिति मुश्तिा भाति । तस्मान्मया सुग्वप्रमवनपादका विपया पाटेनारगना । 'टॉक्टर त्रिमुवनदाम' महागयप्रणीन 'माने शिखामण '(मानुद्धिवाद ) इति मन्चमपठिपम् । यथानभव स्वानुभवानुग्रुपपरिनिनानि कुवीणस्तान्योपदिष्टनियमानेवानुमन्य चरमे द्वा शिगू स्वर सम्रक्षयम् । धात्री द्वयोरपि काव्यो कतिपयाहमात्र मामट्टयमनतीन्य स्थापिताभवत् । एतच्च पर मम भार्या शुश्रूपणार्थमेर न पुन गिशुरक्षगार्यम् | तपोपण कृस्नगो मयैव स्वयमारि॥ । ।

·सत्यशोधनम् कनिष्ठठुमारस्य प्रसनकाले ममाय तकठिणा परीक्षा समुपानमत । प्रसूतिवेदना हि सहसा प्रवृत्ता । वैयो गृहे न स्थित । गर्भग्राहिकानयनप्रसझे न मम पियान् बालो व्यययात् । सनिहितायामपि तस्या प्रसारे तया किमपि साहाय्य न सभाव्यते स्म। तकारोचितमशेष कृत्य मयैपानुप्रेयमासीत् । अयमों ' डॉक्टर त्रिभुवनदास' महाशयस्य — माने शिखामण' इति प्रधासम्यक्परिशील्य समग्राहि । तदेतदरिमन्नासरे परमोपकारक सवृत्तम् । तकाल मह लेशतोऽपि वैल्य नाध्यगच्छम् ।। निजापत्याना पालनपोषणार्थे मातापितृभ्यामभकशुश्रूपाद्यविकृत्य सामान्यज्ञानमविगतुमा वश्यामिति दृढमह प्रयेमि । एतद्विपयकेन तात्विरज्ञानेन लभ्य प्रयोनन मया पदे पदे प्रयक्षीकृत भपति । तादृशज्ञानविहीन सनहमनुपयोगी यद्यभविष्य तदा मम कुमार रिदानामुपभुज्यमानमारोग्य ते नाव्यगमिष्यन् । आपञ्चवर्ष शिशुना शिक्षितव्योऽर्थो न कोऽपि विद्यत इति मूढभावना काचिदस्मासु दृश्यते । वितु वस्तुतो विचार्यमाणे शिशुराज मत पचार्या तरे यद्यस्वबोधपियोपुर्यात्तत्तदनतरजीवितकाले सवथा न शिक्षिप्यते । निनानुभवादहमेन प्रीमि यथा ---शिशो शिक्षण जननीगर्भगतस्यैर तस्य प्रारभ्यते गर्भापानकाले मातापिनोर्यादशी शारीरिकी मानसिकी च स्थिति सैपा शिशौ प्रतिबिंविता भवति । ततश्च गर्भवासे जनन्याश्चित्तवृत्तिदोहदप्रकृत्याहारविहारानुरूप सस्कारमधिगत्य शिशुर्जन गृह्णाति । जातश्च पित्रोरनुकरोति । अनेकार्पपर्यतमस्य विकास पितृमूल एव - भविष्यति ।। विज्ञाततात्त्विकार्थी दपती केवल पुत्रकाम्यती सगच्छेते न पुनर्विषयोपबुभुक्षया । निद्राहारयदैदियिक सुखमप्यावश्यक स्वतन्त्र च सुखमिति पमन्यते तदेतद्वोरमज्ञानमिति मे प्रतिभाति । जगतो हि सत्ता जनननियायामायनते । जगचेश्वरस्य लीलास्थान तमहिम्न प्रतिविम्बश्व जगत सुव्यवस्थिताभिवृद्धिरेव जननक्रियाया उद्देश इति ये जना अवबुध्यन्ते ते ग्वछ मद्भिरपि प्रयत्नै स्वविषयलालसामरुध्य निजसतते शारीरिकमानसिकाध्यामिका- भ्युद्यार्थमावस्या ज्ञानमधिगम्य तत सपादितेन श्रेयसा मानुष्यर योजयन्ति ।।

·मप्तमोऽध्यायः ब्रह्मचर्यम् -१ ब्रह्मचर्यव्रतस्य सकल्पार कथायामस्या निरूप्यते । आविबाहादेकपनीव्रत मम हृदये प्रतिष्टितम् । भार्या प्रत्यद्रोहो मदीयसत्यव्रतस्याङ्गमामीत् । किन्तु भाया प्रन्यपि ब्रह्मचर्य पाटनस्य महिमा प्रथमतो मे दक्षिणामिकादेशे गोचरोऽभवत् । येन सभवेन येन वा पुस्तकेन मानस मदीयमाकृष्यतेति वतुम्दिानीं न शक्नुयाम् । तथाप्येतावदह स्मरामि यदित पूरमेव पाठाना परिचायितस्य श्रीरायचन्दभाईमहोदयस्य प्रभाव एव मुख्यो हेतुरासीदिति । अहगेकदा ग्लॅटस्टनमहाशये तस्य भार्याया प्रेमातिगय नितराम- वाधिपि । मयेद धचिदपाठि यत् 'इग्लड' देशे न्यायविधाययमभाया (पामिन्ट) प्रचट- नयामपि स्वयमेव सा भर्तुरर्थे 'टी पेय निप्पाच प्रयच्छति स्म । नियमानुसारेण जीवन निर्वहतोरनयोर्दम्पयोरयमप्येको नियम एव सवृत्त इति । एतदह दम्पतिप्रेम श्लाघमान कनिप्रवराय ( श्रीरायचन्दभाईमहागयाय) कथितवान् । स मामित्थमवोचत् - अनयोर्भवत कतरा गरीयमी किमनया पतिवुया तस्मिन्निवेशिता प्रीति किं वा तत्सवामविभाव्य क्रियमाणा प्रीतिपुर सरी सेवा । सा कहाचित्तस्य कतीयसी भगिनी वा तस्य प्रययिता किंकरी वा भूत्वा तथा यदि श्रद्धया तमसेविष्यत् । स्निग्पयोर्भगिन्यो सेवकयोर्वा निदर्शन किं न लभ्यते । कदाचिदीदृशी प्रेमसेवा बचिपुरपे भवता यदि प्रत्यक्षीकृता स्यात्तदा कि भवानित्यमेव समतुष्यत् । मढक्तमेतद्विमृश्यतामिति ॥ श्रीरायचन्दभार्टमहागयो निगाहित आसीत् । तत्काउमत्य वचनानि निष्ठुराणि यद्यपि प्रन्यासन्त तथापि तानि पश्चान्मम हृदय बलवदगृह्यन्तेति स्मरामि । अथाहमचिन्तयम्-ईदृशी भृत्यस्य प्राति पन्या प्रोतिमपेक्ष्य सहस्रगुणाधिक श्वापनीया । दम्पत्यारेक्यनभवात् पया भार्या स्निह्यतीत्येतनैनाश्चर्यम् । परमेनन्नैसर्गिकम् । किन्तु स्वामिमृययोरीदृश प्रेमबन्य प्रयन्नविशेषेणैः साध्य इति कोक्ति क्रमेण मे मनसि मूटमबध्नात् ।। अहमा मनामानमपृच्छ यथा एच तर्हि भार्यया सह मया कीदृश सबन्ध क्लनीय एकपनीवत नाम किं भार्या मढीयविषयासतरूपमरणीभाव इति । यावदह विषयासन- स्तावद्भार्यानिपयिणी मम प्रीनिरपिच्चि करी । अत्रंद वक्तव्य यन्मे भार्या मम व्यामोहनाय न कदाचित्प्रवृत्तेति । तस्मानिनफ्ल्पमात्रेण ब्रह्मचर्यत्रताचरणस्य सुवरल्व सिद्धम् । तत्र हि मकल्पदा-भवो रिपयामनिरुप एवं प्रतिपय आसीत् ॥

·२७० सत्यशोधनम् एर समुदितसद्विवेकोऽयह द्वि पराजितोऽभवम् । मम प्रयनेषु तीबसवेगाभाव एव मपराभवहेतु । बहुस तानप्राप्तिपरिहार एव मम मुख्योद्देश आसीत् । सततिनिग्रहमधिकृत्य मिच्चिदपाठि। डॉक्टर अॅलिन्सन' महाशयेनाप्रविपये कृत प्रचार शाकाहाराव्याये पूनमेव निरूपितो भवति । यद्यप्येतत क्षणिकानुमतिं मदीयामलभत तथापि हिल्समहाशयेन कृत प्रन्ययस्थान मनोनिग्रह एव सयम एव श्रेयानिति तदीय मत च हृदयस्पृगासीत् । प्रायेणायम- भिप्राय स्वानुभवादायमापत् । तत पर मम मताननिरपेक्षवान्मनोनिग्रहाभ्यास कर्तुमह प्रवृत्त । तत्र मामापतिनानामन्तरापाणामन्त एव नास्ति । आवामुभावपि पृथक्शयनयो शयितुमुपाकमार । निर्वृत्तनैत्यफव्यापारेण परिश्रान्तेनैव शयनमाश्रयणीयमिति निश्चैषम् किन्तु प्रयना इमे निम्फला इति मे प्रययात् । तथापि तात्कालिकीमवस्थामनुसदधानस्तरेय प्रयत्नैर्ममान्तिम सकल्पो वार्यरत्तरोऽभूदिति भाषये ॥ एनमन्तिम सम्ल्प पडुत्तरनाशताधिकरसहस्रतमाब्दापूर्व न कर्तुमशकम् । तदानी हि मयाग्रहो नाद्याप्युदय प्राप्त । मम स्वप्नेऽपि तस्या चिन्ता नासीत् । बोअरप्रधनात्परमपीयसैव कालेन 'झुल' जनस्य द्रोहमुथिन । तदानीमह जोहानिसबर्गनगरे न्यायनादि फुन्यमचालयम् । नरिमन्नासरे नाताल राज्याधिकारस्य स्वयसेवामर्पयितुमरोचयम् । सा तदाज्याधिकारेणाङ्गीकृता । वृत्तान्तोऽयमो वर्णयिष्यते । सेवाकार्यमिद मनोनिग्रहाच्याने माजयत् । तदेत मदीयपद्धत्यनुसारेण मामक सहचरै सहाचर्यम् । प्रजोत्पादन तफलीभूनशिशुपालन च सार्वजनिकसेवा चिरी? रन्तरायभृतमियमोमि । तस्मिन् जनद्रोहसमुपनारसरे सेवाविधित्सया जोहानिसबर्गनगरवर्तिनो मदीयमन्दिरम्य द्वार मया पिघातल्यमापतत् । मेगाङ्गीकारादेकमासाम्यन्तर एव ततादृशेन महता मनपानेन सनीन मन्दिर परित्यक्तव्यमासीत् । दाराप यादीनि 'फिनिक्स' इति सज्ञे मदीयाश्रमे रिसय नातार सैन्यानुगामिभारतीयशुश्रूषादरमादाय प्रस्थातव्यमुपानमत् । पनीरे यटिनानि प्रयागानि कुर्वाणस्य मम हृदये स्फतिरासायथा-रोरसेवाया नमयीभारमाधिमुना मया पुर्वपणा पितरणा च परित्या त्येति । अपि च वानप्रस्थाश्रम मार्य । नपा च ममारमारशून्यस्य जीवन समाश्रयणीयमिति । जनोधानन्यतिरे मम से काय मारमा यपदचरत । तथापि तसमाहपटक मम जीपिने परमोत्तम पार धामीत् । प्रताहगमहत्व मया तदानी पूर्वापेक्षया सम्पयनरी प्रत्यक्षीरनम् । एवं मनानी- का म्यान्यस्य मार्गों न पुन पनायेयोधिपम् । अधाररि मम प्रपना मायापपनीनर कारानि मरल्यदायभिार सामरिसंभरादि यमीश्वरागुपदश्रदापिरहय। आप गीपानामुगारचीचार रव्यागाने परगीप सराधामोनिधी पोच्यो रमा जापानो शिर पुरणे गोहरा गनियन मनियमस्वीकरम पगि. मायाम या परमभामा । आमा प्रपने ममारिन विधामो न ·ब्रह्मचर्यम्-२ १७१ व्रतनियमपारवश्य न मे रोचत इति व्याहार पर नेवन्यलक्षगम् । तत्र ह्यनिष्टस्यापि भेगेच्छा सूक्ष्मतयान्तर्भूता दृश्यते । अन्यथा त्याज्यवस्तुन सर्वथा परियागे को वा क्लेश । मामय सर्पो दक्ष्यतीति जाननह त सर्प दूरीकृत्य सब पलायिष्ये एव न पुन पलायितु यतमानस्त- थैव तृणीमतिष्ठेयम् । ज्ञात हि मया यद्यतमानेन तूष्णीमनस्थिती मृत्यु सभवेदेवेति । प्रयतमानास्तिष्ठासर सर्वे रिश्मस्तीति नहि स्पष्टमयुष्यन्ते । इत्य च यत्र कापि कार्ये परमह यन्न करिष्यामीति यो ब्रूयात्तस्य तत्कार्यसाह्यस्यावश्यकता न स्पष्टमाभातेति वक्तव्यम् । केचिदेव शङ्कन्ते यद्यामनोऽभिप्राय कदाचिदने परिवृत्तो भवेत् । दाव्यक्तनियमाना स्वीकार किमुचित स्यान्नवेति । एव निफ्ल्पमाना वयमनेकशो व्रतग्रहणाद्विभीम । एषा शके वस्तुनस्त्या यत्वेऽस्माक विश्वासदाय॑स्य राहित्य मूचयति । अत एव श्रीनिष्कुलानदो गायति- वैराग्यरहित रिद्धि त्यागमन । विनश्वरम् । इति । तस्मादेपणापगमे त्यागम स्वतो निष्प्रतिवर प्रयतते ।। अष्टमोभ्यायः ब्रह्मचर्यम् -२ पर जिज्ञास्य सानपान विमृश्य पर्यन्ते पोडशोत्तरनवशताबिककसहस्रतमेऽन्देऽह ब्रह्मचर्य व्रतमगृह्वे । व्रतग्रहणात्पूनमिद मे भार्याय नाहमवेदयम् । व्रत गृहानेन मया तमतम जिज्ञासि । तया मदीयनिश्चय लेशतोऽपि न प्रत्यास्थितम् । परन्तु पर्याप्तशक्यभाना ममैत्र तद् ग्रहणमतीव कठिनमासीत् । भार्यया सह विषयसुखमबधस्य परित्यागो नाम तदानीं मे ननीन कोऽपि विषय इस प्रतिभाति स्म । तथापि परमेश्वरे भान निवेश्य सामना व्रतमाहीपि ॥ अथ व्यतीतेषु विंशतिसरेषु इदानीमेततस्मरणमाश्चर्यमान द च जनयति । यद्यप्यह- मेकोत्तरनाशनाधिक्सहस्रतमादब्दत प्रभृति सयममपाल्य तथापि गृहीतानेन मयाभूतपूर्व सुख स्वातव्य चान्वभाति । पुरा हि मम वासनापद्धतया तपरसशीभार सर्वदा सभात्यते स्म । इदानीं तु व्रत मा भोगतृष्णारशादरक्षत् । ब्रह्मचर्यस्य महिमानमहमनुदिनमधिरापिरमज्ञासिपम् । सदेतहत फीनिक्सग्रामवर्तिना मयाग्राहि । असिते लपक्षताना शुभपणे फीनिक्सप्रामम गच्छम् । ततथ मया जोहानिसबर्गनगर प्रति निवर्तितन्यमासीत् । मदीयगमनादेश साभ्यन्तर एव सत्याग्रहयुद्धस्य बीजमयापि । एतदर्थे ब्रह्मचर्यत्रत मा जोरमेर सनाहयति स्म । सन्या- ·२७२ सत्यशोधनम् ग्रहस्य कल्पनापि मे न भूतपूर्वा । सा निरायासमेर मदिच्छामन्तरेणैव समभूत् । किन्तु मया यत्पूर्वमाचरित तसमिपि मामेतन्मार्गमाफर्पति स्मेत्यहमयागमम् । जोहनिसबर्गनगरे- गृह- व्ययमल्पीकृन्य ब्रह्मचर्यत्रतग्रहणायैर फीनिक्सग्रामो मयाश्रीयते ॥ ब्रह्मचर्याभिरक्षणासपाद्य ब्रह्मसदर्शनाख्य ज्ञान मया शास्त्रतो नाधिगतम् । इद क्रमश प्रमश स्वानुभवादसिव्यत् । तन्निरूपफाणि शास्त्रपाक्या-यह पश्चादपाठिपम् । ब्रह्मचर्यादाम- रक्षण बुद्धिरक्षण देहरक्षण च सिव्यन्तीति व्रतग्रहणादनन्तर मे दिने दिने विशेषतो मदनुभवगोचरो भवत् । ब्रह्मचर्यमिदानीमा गन कठिनतपोभान विहाय शान्तिमयज्ञान दमन च प्रत्यभात् । अनुदिनमिद नव ना सौन्दर्यमाविरकरोत् ॥ इत्यरमादधिकापिरमानन्दमनुभवतो मम न कोऽपि क्लेश समग्नीति मा स्म विचिन्ति । पट्पचाशद्वर्पदेशीयोऽपि तस्य कठिनतामयाप्यहमनुभवामि । यदेतहतपालन तदपि धाराप्रक्रमण तुल्यमिति प्रतिदिन प्रतिवाभाति । प्रतिक्षणमत्र प्रमादाभारस्यावश्यकता मे प्रत्यक्षीभवति ॥ ब्रह्मचर्य पिपालयिषुणा जिला तापजेतव्या । रुचे निग्रहे सति ब्रह्मचर्यमतीव सुलभमित्यनु भवादवेदम् । अत एवाहमाहारविषयकशोधनानि न केवल शाकाहारदृष्ट्यापि तु ब्रह्मचर्यदृष्ट्या च पर्तुमुपानसि । तेभ्य शोधनेभ्यो मयोपलब्ध यद्रह्मचारिभि सेव्यमानेनाहारेण कृतेन सापारणेनोपस्करशून्येन सति समवेऽपकेन च भवितव्यमिति ।। वृक्षोपरेस्थित पक फटमेव ब्रह्मचारिण प्रशस्त आहार इति मया पवर्षाणि- याद्विहितेभ्य शोधनेभ्योऽहमज्ञासिपम् । वानफ्लानि सामान्यफलानि याभ्यहरता मया यादृशी निर्विकारावस्थानुभूयते स्म तादृशी कृताहारपरिवर्तनेन नान्वभाति । दक्षिणाभिमादेशवर्तिन फलाहारिणो मम ब्रह्मचर्यमापन नैव क्लेशावहमासीत् । यदा प्रभृति दुग्धपानमइमाप्सि तदारम्य प्रयनो महान् पिचय सवृत्त । फलादिक विहाय क्षीर कुन सेपितव्यमासीदित्येतद्यथा- यसर ययिष्यामि। दुग्मस्य ब्रह्मचर्याचरणप्रतिपयकवे मम नास्ति लेशतोऽपि सदेह इत्यत्र निरपरम भवति । एतेन ब्रह्मचारिमि मरिपि क्षीर परित्याज्यमिति न मन्तव्यम् । तउदाहारनपनेन मनचर्परयोपरि यादृश परिणामो जायत इत्येतद्दमि शोधनैरेवागन्तव्यम् । दृग्यरपुटकर मुजार्य परमयापि मपारन्धम् । भारतीयेनाड़ेन महमदीयेन वा न केनापि निसन ताश पार में प्रादर्शि । अतोऽह क्षीरमीपद्विकारजनक पदार्थ इति जान नपि सपरित्या पनिी मय यमपि योरयितुं न शामि ॥ प्रनाउनाप बामोराग न मिनप्रशस्त आहारो यथायश्यास्तपोपसोड- प्यारवर | दिया पर वायत् । मोऽमाननीयस्तासांतच गाय निमय । अगर सि ननि नर प्रमानी सरयापि रिदितोऽयं रिप । सपना कानगि उपसानो यहाकरिष्यतीया न गे गदेह । पेगा- ·- ब्रह्मचर्यम्-२ ,१७३ चिदुपोपण निष्फ मेव पर्यवस्यति । तत्राय हेतु - उपोषणमात्रेण कृतार्थता मन्वानास्ते यद्यपि जटरे न किमपि प्रवेशयन्ति तथापि मनमा पर मतान्भोगानुपमुजते । अपि चान्तरान्तस पारणाविधानमनुध्यायन्त पेयमोन्यादिक मनमा ममास्वादयन्ते । एतदपवामस्तेका जिह्वानिग्रहे विषयवासनाप्रतिबन्ध वा नोपकारको जायते । यतो यथायदुपपासालप्रापये शरीरमनसो सहप्रवृत्तिरावश्यकी । महप्रवृत्तिर्नाम गरीरेण त्या पदार्थेषु मनमोऽपि विरक्तभाव । इन्द्रियमुखस्य मूर मनस्येव प्रतिष्ठितम् । उपकासादिसामनानामापरिकले सुमहन्यपि तस्य परिमितिरल्पैव । उपरस्तावपि पिठ विषयासनो भवेत् । किन्तु पियामकेन्मू- ल्नमुपवासमन्तरा न शक्यते । अत एगोमासो नाम ब्रह्मचयत्रतस्यापरिहार्यमङ्गमिति वक्तव्यम् । ब्रह्मचर्यपारनाय प्रयतमाना बहब स्वप्रय नेषु पराभर प्राप्नुवन्ति । यतस्ले भोजनाभ्यवहारादिषु ब्रह्मचारिवन्न प्रान्तेि । तेषा किल प्रयनस्लपनिदाधमध्ये प्रगाटो यानुभवमिच्छो प्रयनमनुहरति । मयमिस्वच्छन्दिनोयोगिभोगिनो वने लक्षायेनावश्यमेव भाव्यम् । तयो साम्य तु केवल्मापातदृश्यमेव । मेदश्वाह प्रकाश इस स्पष्ट । तथा हि उभो चक्षुपा पश्यत । ब्रह्मचारी स्वचक्षुपा भगदर्शन करोति । भोगी तु नाट्यपरिहासप्रसङ्गी भवति । उभी श्रोत्रेण श्रुणुत । एको भगवन्नाम निशमयति । अन्यस्तु शृङ्गारगतिकात्रणमग्नो भवति । उभी चिराय रात्री जाग्रत । एको जानदवस्थायामा मनो हृदयमन्दिरे निरा नमान श्रीरामचन्द्र भजते । अन्यस्तु नाट्यविलासप्रयुक्तमदेन परवशीकृतो निद्रा जहाति । उभावप्याहार स्वीकुरुत । ऐको देवालयस्यास्य शरीरस्य रक्षणार्थ यावदावश्यक तावन्मा त्रमुपादत्ते । अन्यस्तु जिट्टाचाएन्येन स्वदेहमुच्चावचैत्रस्तुमि मपूर्य त पवित्रघट दुर्गन्धित करोति । इत्थमनयोरन्तर विद्यत एव । तच्च पालकमेगोपचीयते न पुनरपचीयेत सर्वथा । । । ब्रह्मचर्य नाम मनोनवायर्मभि सन्द्रियाणा निग्रह । एतत्मयमसिद्धये पूर्वोक्त- नियमानामावश्यकता दिने दिने मम स्पष्टतरमुपलक्ष्यते । यथा त्यचर्यस्य महिमा निखत्रिक- स्तथा त्यागस्य प्रभावोऽप्यपरिगेयो भाति । ईदृश ब्रह्मचर्य नापन यनेन साध्यम् । पर कोटिजनानामिदमादर्शमात्र कल्पते । पूर्णब्रह्मचर्यसापक सदा स्वदोगन्स्मग्न् हृदयान्तरे प्रच्छन्नस्थितान्विकारानन्विष्य तत्परिहाराय यतते । मनसा तथा दृढेन भवितव्य यया नियमेनेच्छापूर्वक एस भाव समुन्दयात् । यावदीदृश स्थर्य नाविगम्यते तावपूर्णरमच न सिध्यति । अनिच्छापूर्वको मनोभावोऽपि पिारविशेष । भावाना वनीकार एव मनोनिग्रह । स च वागेनिग्रहादपि दुष्करस्तथाप्यन्तरामन प्रभागादय सापनीय । दु मानन्धमात्रेण न कोऽप्यसाध्यमेतदिति मन्यताम् । अयमेव परमार्य । परमार्थमुदिग्य परम प्रयनो यद्यापस्यास्तत्र किमाश्चर्यम् ॥

·१७४ सत्यशोधनम् हिन्दुस्थान प्रति मम प्रयागमनोत्तरमेव मयागत यद्ब्रह्मचर्य मानुषप्रयन्नादेव केरलमसाध्यमिति । तदवधि फलाहारेण विकारजातस्य समूलनाशो भविष्यति । नायक्किमपि कर्तुमावश्यकमिति स्वाभिमानाद्विश्वस्य तद्विश्वासमायाया लग्नोऽभयम् ।। एतद्वृत्तान्तनिरूपकप्रकरणम वर्तते। अद्य पुनरेतावन्मात्र स्पष्टीकर्तव्य य मोक्षसाधनाय ब्रह्मचर्य रिरक्षिपुभि स्वप्रय ने यावान् विश्वासो निधीयते तागा भगवयपि निवेश्यते यदि प्रेसितभगो नैव शङ्कनीय । तथाहि भगवदुक्ति पिपया विनिवर्तते निराहारस्य देहिन । रसर्ज रसोऽप्यस्य पर दृष्टा निवर्तन ॥ भ गी २,५६ अत एव मुमुक्षो श्रीरामनामैव श्रीरामकृपैर परमाश्रय । भरतखण्ड प्रयागतस्यैव ममेद तत्व बुद्धिगोचरोऽभात् ।। - । । नवमोऽध्यायः सरलजीवनम् मया ताबदारव्यो भोगप्रधानो जीवनक्रम । परतु चिराय सैष नहि प्राचलत् । मन्दिर महतावधानेन मया सजीकृतमासीत् । किन्वेत मदीयमानस न ह्यकर्पत् । अथाह गृहव्यय मन्पयितु प्रवृत्त । रजसाय प्रदया भृतिवर्धत स्म । स तापद्वसनानि कालेनोपाहरत । नरमादिशया शिया वा कोषु गल्परकेपु स्थितेष्वपि न पर्याप्नुवन् । गल्पनिया प्रतिदिन आतरपचुका एपाठ्यत्यासेन या परिवर्तनीया ह्यासन् । एतेन मे द्विगुणो व्यय सवर्तते रम । ममैतन समञ्जसमित्यहमचि तयम् । तद् व्यय रिरिक्षु स्वयमेव वस्त्रक्षालनमारप्ति । क्षारनरिधान कुतश्चि पुस्तपादयतुभ्य भार्यामप्यशिक्षयम् । एतेन यद्यपि कार्यस्य बाहुल्यमुपजात नगापि तस्य नननोपरमादारयोरेतद्विनोदकरमेनासीत् ।। गपरिवाया स्स्य जनत्यतिकर यदाप्यविस्मरणीयो भाति । मया रिल साया धिमाजिीन योजिताभपत । घट्न ( पारपरण) यन्त्र प्रमामतापित नासीत । दहन- माइया गपतिया मम्पर्धाता नामृत । एजेन इदम्तन्धापि पट्टिया सदा काजिपिट मुधति गाणीमह प्रतिमुन्य न्यायारा गत सहस्थिताना न्यारिण्टरजनानामुपहास्यतामगमम् । नरिमन पारे पारहामगहनशीमामात ॥

·२७. - सररजीवनम् अहमयोचम् - स्वय गल्पनिकाक्षालनस्यायमेव मे प्रथमोऽत्रमर । अन प्य काजिक- धिक्यात् पिष्टमुद्गीर्यते किन्वनेन मग हेला कोऽपि नास्ति । पर भवता विनोदप्रामिरप्येको लाभ इति ॥ तत्रक सुहृदपृच्छत् -दिमत्र रजवा दुर्लभा इति ॥ अहमवोचम् -- दह निर्णेतमाय प्रदेय द्रव्य ह्यन्यपिक में प्रतिभाति । यावत पहिचानून्य नावनिर्गेन कल्ययो भविष्यति । किन्तु रजस्म्याश्रयण पढे पढे प्रमप्यते । तन्मन्ये स्वपत्राण स्वेनर झालन वरमिति ॥ एत स्वावलबनस्वारस्य मदीयमित्राणि ग्राहयितु नाठाकम् । अथ क्रमेण कृत्हस्तस्य रजक्स्येव स्वकर्माणि नेपुण्यमहमभ्यगच्छम् । रनकानुष्टितकार्यापेक्षया मढीयवार्य न पर्यनयन । दृढन्वे भास्वरत्वे च मदीयगलपटिका निर्णेकरोनपडियाम्य कथमपि नायरा अभवन् । दक्षिगापिकादेशमागतस्य गोखलेमहाशयम्य निकटे महादेव गोविंद रानडे-महोदय प्रदत्तमेकमुत्तरीय स्थितम् । तदेतद् दानु प्रज्ञापक गोखलेमहागयो यनेन नाम्यरक्षत् । अपूर्वसदर्भेष्वेर च तद्रुपायुक्त । जोहानिसबर्गवर्तिभिभारतीयस्तममाननार्थमवकन्पित भोजन मर्पणमप्येको पिशिशावसर आसीत् । तदानामेतत्तरीय नरिणायमा पतितम् | पुटितपुटि- तस्थितन्यात्तन्निर्णिज्य तप्रधानेन परिष्करणीयमासीत् । रजनमाकार्य निर्णेनयितुमपायो नाविद्यत । स्वकागलमुपयुञ्जानस्तन्कार्यमह कारण्यामायबोचम् । तदा गोखलेमहाशयोऽक्थयत । यथा- "न्यायवादिकृत्य भनदि सम्यगनुरीयत इत्यस्ति मे विश्वास । रन्तु वो निर्णनन- पाण्टिये नाह श्रद्धालु । दूषितेऽमुस्मिन् वा गनि । उत्तरीयमिद मया नियन्मूल्यवद्गण्यत इति ज्ञायते वेति ॥" एवमाख्याय बहुमानन्वेन यथा बहुमानवेन नद्रस्त्रलाभ समुपानमत्तस्या परमोसाहेन मह्यमुपारर्णयत् । तथाप्यह यथावकार्य सरियामाति सविनय प्रतिज्ञाय तापनेन वस्त्र परिप्क्तमनुज्ञामापम् । कृतकार्यश्च श्लाघारचनरभ्यनन्दिपि । इदानीमन्दिर जादेव यद्यपि मदीयकौशल नाङ्गीकुर्यात्तदा मे का वा क्षति ॥ यथाह रजाश्रयात्तथा नापितारस्वनादप्या मान व्यमोचयम् । आउदा गन्तुमुद्यता सर्वेऽपि स्वय क्षारविधान शिक्षन्ते । तथापि स्वय लोमाञ्छनस्य गिभिता जनो नाद्यापि मय दृष्ट । मया तदपि शिक्षणीयमासीत् । अहमेकदा प्रिटोरियानगरे कस्यनिदाटनापितस्य कार्यालयमागच्छम् । मम केशटन्छन न करिष्यामीति मोऽब्रवीत् । एव प्रतिनुवाणेन प्रदर्गिना त्वरज्ञा वर्णयितुमशक्या भवति । अह परमग्विद्य । तत्क्षणमेव पिणि गचा केरालुन्छनयन्त्र ·सत्यशोधनम् की या दर्पणस्याग्रे स्थित । स्वशिरोप्रभागस्य केशानजप्सि । किन्तु चरमभागस्य केशरन्छन दुष्करमासीत् । तदेततर सुनिष्पन्नम् । न्यायसभाया सुहृदो मामा योग्य परिहासमना अमान् । ननु गाधिमहाशय किं वृत्त भग्न केशानाम् । तान्मूपका विमपन् ॥ नहि गौरनापित कृष्णशी मदीय कप वा स्प्रष्टुमर्हेत् । अतोऽहमप्तमीचीनतामनाट्य स्वयमेन तानलञ्चिपम् । प्रत्युतिरेपा न मे सुदामाश्चर्यमजनयत् । केशान्न मुश्चिष्यामीति वदना नापितेन किमपि नापसद्धम् । कृष्णाङ्गाना केशलम्चने तस्य चिरेव विनाशमुपेयात् । न खल वयमस्मदीयौरकै पचमानामुपसर्पणमनुजानीमहे । ईदृम्भावनाय) फर न तास- कृदेव परमनेकशोऽ-प्रभावि । अस्मदीयमापानामिद प्रायश्चितमिति मन्यानो विषयेऽस्मिन्न तदानी कोधमाकलयम् ॥ सरलतास्वावलबनयोर्ममादर शनै शनैस्तीत्ररूपमापद्यतेति यथारसर वर्णयिष्यते । किन्तु पूर्वमेनास्य बीजमवापि । तच रूढमूल पुष्पितु फलिनु च जलसेचनमात्रमप्यक्षत जसेचन च काले प्राप्तमेव ॥ । दशमोऽध्यायः बोअर-युद्धम् आसप्तनवत्यधिकाटशतोत्तरसहस्रतमादानवनपत्याधिकारशनोतरसहस्रतम वत्सर मदन- 'भत्रगोचरीभूनान् बहून्विषयान् विसृज्य साप्रत बोअयुद्धस्य वृत्तान्त उपवर्णनीयो भवति । एतदायो वनस्य प्रारमकाले बोअरजनैरेव सर्वात्मना सहानुभूतिरस्माकमासीत्।किन्तु स्वाभिप्राया- नुसारेण वर्तितुमद्याप्राप्तोऽहमिति ममासीतदानीं मनीपा । इद दक्षिणाफ्रिकासत्याग्रहेतिहासेऽनु- झिनहृदयमूक्ष्मपरामर्शेन मया सामुपावर्णि । तस्मादस्य पुनर्निरूपणमत्र निरवकाश भवति । एतद्वृत्तान्त वुमुसुमि स एवेतिहासो द्रष्टव्य इति बोधयामि। इह नापदियन्मात्रमिदानी वक्तव्य यथा -- आग्लसाम्राज्य प्रति ममासीद्यादशी स्वामिभक्ति सा तस्मिन्नायोधने ममाइग्लपक्षमा- श्रित्य प्रवर्तनाय बरय प्रेरयत् । आग्लान्यप्रजाधिकारोऽय मया सपिपादिषितस्तदाग्लप्रजापदेव ममापि तदाग्यरक्षगे प्रवृत्त्यानपग धर्यमित्यहमचिन्तयम् । तत्कालमह हिन्दुस्थानस्य पूर्णस्वात- न्याराप्ति निटिश' चत्राधिपत्य एव स्थिवा तच्चाधिपयद्वारेर साध्येत्यभिप्रायनानासम् । अत एव यथाशस्य मित्राणि सघश्य लन्धक्षनाना योगाना शुश्रूपणाय सेवादलगेक पर्वकल्पयम् । एतदलस्य सेवा रायाधिकारिण स्वीगारयितु महान् प्रयास आस्थेयोऽभवत् । तदा क्लि तत्रया आग्लेया प्रायेण भारतीयान्सनिपि कष्टमीस्कान् स्वार्थ कपरायणाश्चामन्यन्त । अत एक ·योअर युद्धम् १७७ बह्वो माइग्लेयसुहृद प्रयन्न मदीयमनभिनन्दन्तो मा निरत्साह्याचक्रु । डॉ. बूथमहाशयस्तावढेक एर सामना मामपोपयत् । परिक्षतयोगाना शुश्रूषणस्य विधानमस्मानशिक्षयत् । एतकार्यनि होचितशरोरदायमपन्ना वयमिति भिपक सकाशाद्योग्यतापत्रिका वय समपादयाम । एस्कन्त्रमहाशयो लॉटनमहाशयश्च प्रयत्नमेन सोसाहमन्वमोदेताम् । अथान्ते वय युद्धे सेवा कारप्याम इति रायाधिकार प्रति विज्ञप्तिमकुमहि । रायश्कृिताश्च तद्विज्ञप्तिहेतो स्वकृतज्ञता प्रत्याप्याधुनैव सेवया न कार्यमित्यरमानवेदयन् ।। किन्तु तदनगीकारवाक्येन नाह परितुष्य जोपमवास्थिपि । टॉ. बूथमहाशयस्य साहाय्यमुपलभ्य नाताल देशवर्तिन स्तमताचार्यमदर्शम् । आस्माकसेवादले बहवो भारतीया किस्तमतावलपिनोऽस्तन्त । ममोपदेशमाकार्य मताचार्य पर समनुष्यत् । रायाधिकारेणास्मदीया सेवा यथा स्वीक्रियेत तथाहमुपारेप्यामीति च प्रत्यजानीत ॥ एतन्मध्ये कारस्याप्यनुकूलमयोगोऽस्माभिर्लन्ध । बोअरयोगा अविनति धैर्य स्वयं विक्रम च प्रादर्शयन् । अथ रायविकारोऽस्मदीयसेवाया आवश्यक्तामपश्यत । आरमाफसेनादलमेकशतोत्तरसहस्रमख्याक्रमासीत् । तत्र नेतार उपचत्वारिंशजना । निशत स्वतत्रभारतीया शेषा प्रतिज्ञाबद्धकर्मकरा । बूथमहाशयोऽपि सहास्माभिरेव स्थित । सेनादल स्वकार्य श्लाघ्यतया निरसाहयत् । यद्यप्यस्मदीयकार्य अतनीप्रहारसान्तिविदूरे प्रदेशे निर्तनीयमासीत् । यद्यपि वय 'रक्तस्वस्तिक' (रेट क्रॉस ) बन्धेन समरक्षिप्महि तथापि प्रतिवद्धनधिमार्गे समयेऽस्माभिरामेयगुलिकापातस्यठ एव सेवाज्यमनुष्टेयमित्यादिदमहि । गुलिकपातस्थलप्रवेशनिषेधको यो नियम सोऽस्मदिच्छया न प्रयुक्त किन्तु राज्यापिकार- निदेश एव तादृशोऽभूत् । तथापि स्पियाकोपे पराजयप्राप्त्यनन्तर परिस्थितिरन्यथा समननि । तथाहि सेनापतिर्नुलरामिवान सदेश व्यसजद्यया-यद्यपि यूय विपनोचरे स्थातुमनहीं तथापि समराङ्गण प्रविश्य परिक्षनयोमानानयथ चेत्तदा रायाधिकारस्य महती युमामिस्पकृति- निहिता स्यादिति । रिपोचरीभवितु वय सजा एव स्थिता । तस्मात् स्थियारोपयुद्धे शतघ्नीग्र- हारान्त पातिषु प्रदेशेषु गत्वा कार्य कर्तुमारप्रमहि । एषु दिवसेषु परिक्षतान्योपान् वीवहन्तो वय विशया पचरिंशत्या या पापाणेर्दवीयस प्रदेशानयघयामहि । इत्यमस्मामिरपोटाना योधाना मध्ये जनरलवुडगेटप्रभृतयो जना अविद्यन्त | । सप्तापट्क यावन्कृताया सेवायामस्मदीयदलो व्यसनि । स्पियाकोपपालकान्झस्पथल्यो- हन्धपराजया प्रधाना आग्रसेनापतयो बोअरजनावस्कन्दात् रेडीस्मियप्रभृतिस्थलाना सयो स १२ ·। सत्यशोधनम् विमोचनप्रयन्न विहाय हिन्दुस्थानादाग्लरिदेशाच सैन्यागम प्रतीक्षमागैररमामि समुद्योगो क्लिप- नीय इति निश्चैषु ॥ इमामल्पामपि सेवा तस्मिन्ननसरे यह प्राशसि । भारतीयेषु माननावृद्धिमापत् । सर्वेषामपि न समा हि मतिता साम्राज्यसपुत्रता' इति पट्वीयुतानि प्रशसनपयानि सर्पत प्राचकाशन् ॥ बुलरमहाशय सेनापतिलेखनद्वारारमदीयदलस्य सेवाकार्यमस्तीपीत् । दरनायकेभ्य समरविरुदमुद्रा अपि प्रादायिपत् ॥ भारतीय समनाय परतु सघटित समर्तत । प्रतिज्ञाद्धकर्मफरान् भारतीयानह सम्यक्तरा पर्यवैषम् । तेषामतिशयिता जागर्तिस्दपद्यत् । हिन्दुमुसलमानक्रेस्तमद्रासीगुजराती- सिंधीजना सर्वेऽपि भारतीया एव स च मातृभूमेर्भरतवर्पस्य पुत्रा इति भावना बलवत् दृढ़- मूलाभवत् । भारतीयाना क्लेशा सर्वेऽपि सर्वथा दूरीभविष्यन्तीति सर्वोऽप्यमन्यत । गोराङ्गाना वर्तनमपि परिवृत्तिमागतमिर स्पष्टमलक्ष्यत । युद्धकाले गौराङ्गे सह घटित सरन्धोऽपि मधुर एवासीत् । पर सहस्रैराग्लयोपै सह सङ्गो न समजनि । तेऽस्मासु केवल मित्रभावेनाव- तन्तापि तु तत्सेवार्थमागता वयमित्यस्मदीयामुपकृतिं सस्मरन्ति स्म ॥ विपत्सु मानुषी प्रकृति यथा परमोत्कर्षमाविष्करोतीति निदर्शनार्थमेका मधुरसस्मृति- रिहायश्यमुपन्यसितव्या भपति । चीवरीतज्ञक सेनानिवेशस्थानमस्माभिगम्यते स्म तत्रैव टॉर्डरॉबर्ट्समहाशयस्य कुमारो 'लेफ्टनन्ट रोर्ट्स' नामा मृत्युसनिभेनाग्नेयगुलिकाप्रहारेण पञ्चतामगात् । प्रेतकार्यनिर्महणतमानोऽस्मानुपनत । अस्मदीयप्रयाणदिवसे नैदाघमौज्चन्य समयिकमासीत् । वय सर्वेऽपि तृष्णार्दिता अभूम । मार्गे क्षुल्लका स्रोतस्विनी काचिदलक्ष्यत । जलपानेन पिपासोपशमन सुक्रमासीत् । किन्तु प्रथम केन पातव्यम् । आग्लयोधेषु पीत तृप्तेषु वय च पास्याम इत्यस्माभि सूचितम् । परतु ते प्रथम पातुमप्रतिपयमाना पूर्वमस्मानेव पानाय निरननन् । कचित्कालमित्य पोर्यापर्यजिज्ञासा प्रापर्तत ।। एकादशोऽध्यायः नर्मल्यसुधारणं क्षामनिवारणं च समानालस्यानुपयुक्तस्थितिनिरूपणं सर्वदा मे दुस्सह भाति । जनतादोपनिगृहन या नोपानयनमन्तराधिकारप्राप्तये मर्पण या नाह मोचयामि । अत एवाह नातालदेशे स्थितिमहगाटारम्य दक्षिणत्रिनिवासि भारतीयेपारोपित दोष (एतदारोपणमीपसयां- ।

·नेमल्यसुधारण क्षामनिवारण च शोपेतमासीत् ) अपारतमुद्यतोऽभयम् | ए हि प्रवाद श्रूयते स्म । यथा - ." भारतीया अलसा । ते स्वगीयगृहद्वाराणि निर्मलानि न हि स्थापयति । श्वपचा एते" इति ।। एतत्कएकनिर्मुलनोद्देश्यतयारमदीयननप्रमुखाना गृहेषुपूर्वमेव सुधारणमारव्यमासीत । किन्तु टरसननगरे प्रथिचरप्रसरेणाशमा यदा समुदत्तदा प्रतिगृह पक्षिनुमुपास्महि । पौरसभासदस्य सह समन्त्र्य प्राप्तानुमतिभिरस्माभि कार्यमारभि । तेरियम सहकारमपैक्षन्त। अधिगतास्मदीयसहायाना तेपा कार्य सुरमनि । आत्मा (भारतीयाना) शास्तान- चमापद्यन्त । यतो ग्रथि चराग्रुपद्रवेषु समुपिते पधिकारिण प्रायेणास्तमितक्षमागुणा सुदुर्घग- न्सन्नाहानापचय निनमोरपानीभूताञ्जनान् दण्ट्यन्ति । अस्मदीयास्तु स्वय परितम्य नर्मल्यकार्य निर्वाह्य मकन्टादामानमरक्षन् । मदीयानुभवेषु सर्व न मधुरमासीत् । तत्यरा याधिमारास्याधिकारप्रार्थनाय भारती- याना साहाय्यमत्राप्तु सुफरमासीत् । तथापि स्वकर्तव्यस्य स्वय विधानप्रसङ्गे तसाहाय्य दुर्लभ- मलक्ष्यत । ते मा कचिदपामानयन् । कचि सपिनयमौदास्यमर्शयन् । स्वमभित स्थलस्य निर्मलीकरणहेश एव तेपा दुस्सहोऽभूत् । तरमा का कथा प्रसन्न कार्यस्य पृने द्रव्यो सर्जनस्य । जनै रिमपि कार्य कारयितुमामेन निरपरिकक्षमासपन्नन भवितव्यमिन्युपदशो मदनुभवरेते सम्यन्मया शिक्षितोऽभूत् । सुपारणसिद्धिसमुसो जन सुगरस एक एव । तेन च समानद्वपापमानप्राणान्तिकहिसा परत्वेन प्रतीतणीया | न पुनरन्या कापि प्रयाशा मनसि नियया । सुपारको यपि सुपारण प्राणप्रिय मन्यते तथापि समातेन लतिकमोऽयमिति कुतो न मतव्यम् ॥ अथाप्येत प्रयनम्यापाद्य परितोऽग सक्यते । तान्या भारतीया स्वगृहद्वारादिनम्य स्वच्छतयारम्यापनमावश्यममिन्यज्ञामिछु । अविशारणा मयि गौरवमुपाचीयत । ते फिगम्यतानन यदह बहिरस्मदीयन्यूनातिरिक्तानि प्रकाश्य स्वारिकारस्य कृते या ततो युध्यमान पर्यमपरम्थ्य रिथतस्तथमात सुधारणस्य कृतेऽपि स्थैर्यो माहसपनोऽभवमिति ॥ चिन्तु कार्यमन्यदवाशिष्यत । तच्च तस्यानिना भरतीयाना निसमाभूमि प्रति स्वरर्तव्योपदेश । भरतार्पमताट्यभूमि । भारतीया अर्थानाय दक्षिणाकिस्दा गता । एवमर्जितादर्थाचियतोऽप्यशरय विपनमातृभूम्यै प्रदान तेपा कर्तव्या । मननप युत्तराष्टशता विस्मयतमे स्तान्दै नरनायुत्तराष्टगताविस्महमनमेऽपि वम च घोरक्षामर फ्या पिदा भरतपरमारम्यत । द्वयोरम्यरमरयोर्दशिणानि ददामाहाप्यमुरानमन । प्रथमलामे मप्रति- द्रव्यापेक्षया दिनीपपारमरिकतर द्रव्य मममाहि । तपारमोम्योती सहाय्यामा रमादि । तस्मदर्थमवय प्रभूनोऽभवत् । गिरिमिटियाच्या प्रतिसादरलाय संदेयारमन्द ।

·सत्यशोधतम् इत्थमनयोर्दुष्कालयोरारब्धोऽयमभ्यासोऽद्यावधि स्थायी वर्तते । भारताचे माजनिकसमाप्ती दक्षिणाम्पिापासिभारतीयेभ्य साहाय्य प्रकाममुपनमयेा ॥ दक्षिणापिकादेशे भारतीयसेवासमुद्यतस्य मम सयमहिमा पदे पदे प्रयक्षीभाति स्म । सयनेको विशालस्तरु । स च प्रथमपोपित सन् प्रगम फलिष्यति । सत्यपनी यथा यथा- 'तरवतीर्यते तथा तथा महाहनानि हस्तमुपागच्छन्ति सेपाया पिनियोऽप्रकाशश्चोपलभ्यते॥ द्वादशोऽध्यायः हिन्दुस्थानं प्रति निवृत्तिः युव्यतिकरान्नित्तोऽहमचिन्तयम् । यदित पर मम कार्य स्वदेशे वर्तते । न तु दक्षिणाभि- कादेश इति । एतच्च दक्षिणाफ्रिकादेशे कर्तव्याभावान्न । परन्तु द्रव्यार्जनमेव मम मुग्यो- योगो माभूदिति ॥ भरतखडवर्तिनो मे सुहृद प्रत्यागमनाय मा निरबध्नन् । तत्र मदीयगमनेनाधिक प्रयोजनलाभ स्यादित्यहमप्यचिन्तयम् । दक्षिणाफ्रिकादेशे कार्यनिर्यहणाय खानमहाशयो मनसुखलाल नाजर-महाशयश्च स्थितावे।। अतोऽह प्रस्थानाय मदीयसहचरानपृच्छम् । तदनुमतिप्राप्तिस्तु बहुप्रयाससाध्याभवत् । मम प्रस्थानादेकवत्सराभ्यन्तर एव पुनरागमन जनरपेक्ष्यते यदि तदा सद्य प्रत्यागन्तु सन्जस्थितेन मया भवितव्यमिति समयपूर्वकामन- मन्चज्ञासिषु । समयबन्धोऽय भम कठिन प्रयभात् । तथापि प्रेमपाशबद्धोऽहमिम प्रत्यासि ।। गोवर्धनधरेगाह स्वामिना प्रेमसूत्रत नीतास्मि बंधन यरमादासी तस्यास्मि सादा----इति श्रीमन्या मीराबाईमहाशया वाचापम्य मदीयस्थिते समञ्जसमासीत् । प्रजावाण्येव हि पारमेश्वरी वाक् । मम मित्रयायमनिराकरणीयमासीत् । अतोऽह समयमङ्गीकृय हिन्दुस्थान प्रयानुमनुज्ञाम- घापम् ॥ अस्मिन्नासरे पर नातालदेशेन मम निकटमन्ध आसीत् । तत्रत्या भारतीया प्रेमामृते मामाप्रापयन् । स्थले स्थले ममापृच्छनाय सभा हि गिलिता । महाहथिोपदा मे प्राददुः ।। पुरा पण्णायुचराष्टशनायिकासहस्रनमेऽपि वर्षे हिन्दुस्थान प्रस्थास्यमानेन रविधा प्रीति- दाया मयारभ्यस्त । परन्वरसरेऽस्मिन्थिस नसमारभो महत्तर आसीत् । प्रीतिदायेषु न केवल सौवर्णराजताश्च पदार्था अपि तु वनपटितान्यपि वस्तुन्यपिधत ॥

·हिन्दुस्थानं प्रति निवृत्तिः एनानि वस्तुनि वास्तु को वा ममाविकार । तानि मया स्वामित्यन्ते यदि प्रतिकट- मन्तरेण लोकसेवा चिकीर्मिम कय वा चेन ममापीयेत । मदीययवहारलोनीर्णान्ग्रीति- दायान्मुक्य शेपा मोऽप प्रजासेवार्थमेव प्रदत्ता आसन् । किं च व्यवहारिणामितरमित्राणा च मेदमारलयितु नारकाश आमीत् । यतो मटीयकार्यिका मोऽपि माजनिस्कार्येपूपातीर एवासन् ॥ नेत्रा प्रीतिदायाना मध्ये पचायदिनी (अष्टटानरूप्यक) मून्य साहार एक कस्तुरबार्टमहाशयार्थे रितीर्ग आसीत् । किन्तु तस्यापि मदीयसार्वजनिक सेवानवरशादेवो- पलब्धवादितरेभ्य पृथक्तुं नायुज्यत । बमानग्रामिहिरसे रात्रौ नाह न्यद्रामिपम् । योचनापरवग मन् इतस्तत कोप्टे गता- गनमत्यम् । तथापि प्रतिपत्तिमुद्रोऽस्मि स्थित । पर सहस्ररूप्यक्रमितमुपहार दुस्यनमरक्ष्यत । नस्य स्थापन तु ततोऽपि दुप्परं प्रत्यभात् ॥ अह तापटमूनि वस्तुनि स्वाो स्थापयेयम् । पर मदीयदाराय याना का गति । अनी हि संवयव जीवित यापयितव्यमिति मया शिस्यन्ते स्म । मेगाया डनर प्रनिफ्लाभारस्नीयमुदि- गोचरी प्रियते ग्म॥ अस्महे महार्हस्तनि नैर स्थितानि । अस्मदीयजीवितमामा सरसम्मल सम्पयत । पप स्थितेऽम्माभि सुवर्णपटिकायाागि कय धारणीयानि । आमरणभ्रान्तिदूर्गकरणीयेति तटानीमपि लोको मया बोच्यते स्म । मया ग्राम स्नाभरणास्तुभि किं करणीयन् ।। इमानि वम्नुनि माया न परिप्रहितल्यानीति निश्चरन् । साना कृते ताक्षगाय पानी- रस्नमजीप्रमनीन् रोगान् धर्मदर्शित्वेन नियुत्र रेग्न्यमनस्यन् । यो भूते भार्यापुत्राश्च नमेन्य नैनन्त्रयिचा चिन्ताभारनिर्मुनोऽभाम् ।। प्रस्तावेऽस्मिन्भायर्या नमने दुर्गव कुमाराणाम्प्रतिपयपत्र च मम विदिनमेगामीत । सम्मादिने बाका मपक्षपादिन तया रति निरचरि ॥ या मदीपनूचना सय प्रबाहीचकु । तेयोचन्- एनमहाहबहुमानन हि न कमिन्न। तानि प्रदातृजनेम्प प्रत्यागीयानि । यदि तपटीशि यम्ल्यपेश्यन्ते तदा स्वय तानि जोगीनहीति ।। अह मन्नुटम्नानपृच्छन्-एस नई युपदीयमनायेनीया नन्विति ॥ ते प्राह -अपश्यनेर । तदन्युगमनमाम्नापदग्नाममन्नु । रिमनान्याम नि नरा धातिव्यानि । सा किटानदयनेर तेभ्य सृश्यते । अस्माभिरने निशामिता मिमियनया तपरिग्रहे अभिनिवेष्टयमिति ·सत्यशोधनम् । 1 परमेतसुवच न तावसुफरमासीत् ॥ मम भार्यानादी-भवतस्तावदिद न स्पृहणीयं स्यात् । भवदीयकुमाराथ नेदमपेक्षरन् । ते प्रोसाहिता भवद्वाक्यमनु नरीनृत्यन्ते । मयापि न धारणीयमि यस्यायमप्यह जानीयात् । पर । मम स्नुपाणा का गति । तासामध्येतदनपेक्षणीय वा । श्वलापल्कि तु भागीति को हि विवात । एतादृशान् प्रीतिदायान्नाह सर्वथा प्रत्यर्पयेयमिति ॥ एव वाग्धारा तदनु पोषिणी नेत्रायुधारापि च प्रावहत् । तथापि बालका वनमनस्का स्थिता । अह तु निष्कम्प एव ।। अथैर मृदूक्तिभिस्तामवोचम्-युज्यते । पुत्रागा विवाह कार्य एव । परन्तु बालवयस- स्ताविवाहयितु नाहगिच्छामि । वय प्राप्य तदेतत्स स्वयमेव ते निर्मोटार । किं च ग्ला- भरणगृनू कन्यास्तदर्थे वय न वृणीमहे । अथ कियन्तिचिदाभरणानि अपश्यमेव कारयितव्यानि चेत्तदा वह पलायिष्ये । ल मा प्रक्ष्यत्येवेति ॥ भार्या प्रत्ययोचत्-- किं नाम प्रष्टव्यम् । न खल्ल भवान्मे न विदित मदीयमाभरणसर्वस्व भरता विनाशितम्। मया तदारणमसहमानो भवान् ननु स्नुषाणा पुनस्तान्युपहरिष्यति । अघप्रभूपेर बालकानव- धूतान्तु व्यासितो भवान् । ननु सर्वथा नाहमाभरणानि प्रत्यर्पयिष्ये । मम हारस्योपरि भवत को वाधिकार इति ।। अथाहमपृच्छम् - हारोऽय भात्कृताया सेवाया कृते प्रादायि किं वा मत्कृतसेवाया इति ॥ " तत्तावद्युम्यते । भवकृतसेपाया मयापि सेवा कृता स्यादिति मन्ये रात्रिंदिव मया यत्परिश्रान्तम् । तद्भवकृतसेवा ते न गणनामर्हति तदानीममुकामुकान् स्त्रैरमेन गृहमानयन् मा रोद रोद परिश्रमय्य च पर प्रेष्यमकारययान् । हन्त समस्यास्य गणना कुन सभवेदिति ॥ इमे वाणास्तीक्ष्णा अभान् । तेया केचिद्वल्पामा प्राहरन् । तथापि रत्नाभरणाना प्रयर्पणस्य मया पूनमेर निश्चितचा कयस्थमपि भार्यामसान्त्वयम् । यानि मया पण्णवन्युत्त राष्टशतारिकमहसतमे पसरे लब्धानि रनाभरणवस्तुनि तानि प्रत्यार्पयम् । धर्मदर्शिलेल्यमेर पत्ता या धर्मदर्शिना बा लेले यानुसारेण सार्वजनिझकार्येषु यथासमय तेपा विनियुज्यता नियम्य पचिदद्रव्यनिक्षेपालये तान्योपयम् । अनेनश सारंजनिककार्येण्यावश्यस्ता प्राप्य ययप्यहमे-- तानि वस्तुनि विनीतु सनस्थितस्तथापि तन्निरपेक्ष एव पुष्कलपन सग्रहीतुमशकम् । अयापि तदेवापदन निष्ठति । अपि चनदुपचीयमान पाते । भात कृते ·पुनश्च हिन्दुस्थाने १८३ एव कृतस्तो मम न कदाप्यनुसाहोऽजनि । गच्छसु दिवसेषु मम भार्यापि तदौचिन्य- मजानात् । इटमस्मान् वीम्यो दुराशाम्यस्समरक्षत् ॥ सार्वजनिकमेवासमुद्यतर्महाहनमानानि नव स्वातंत्र्यानीति दृट मे मतम् ।। त्रयोदशोऽध्यायः पुनश्च हिन्दुस्थाने इत्यमहं स्त्रदेश प्रति प्रस्थित । मार्गे • मोगेश्यस'-दीप प्राप्यत । ता नौकायानस्य चिराया- वस्थानादयकाशमुपलभ्यारीणस्तद्दीपस्य स्थितिगती प्राय सम्यगेवाज्ञामिपन् । तायरान- कीयप्रतिनिधै ‘सर चाम नस' महोदयस्य ग्राउणीभूय रारिमेकामन्यवाहयन् ।। हिन्दुस्थान प्राप्य कतिचिदिनानि देशपर्यटनेनायापयम् । तदानीमेरोतरनमगताविक- सहस्रनमो वसर । तदूर्पस्य रामहासभा कलकत्तानगरेऽपिनिवेष्टन्यभूत् । दीनगा-एटली- वाच्या ( इदानीं 'मर' विरुदधारी ) महाशयेनाध्यक्षतापदमास्थयमासीत् । अहमपि महा- सभामगच्छमिति न पृथग्यमावश्यकम् । अयमेव मे महामभाया प्रयमोऽनुभव । मोहमयी- नगरात् सर-फिरोजगा-महेता-महाशयेनोपस्थितमशकल्यामपि प्रास्थिपि । यतस्तेन सह दक्षिणामिकादेशम्य स्थितिमधिकृत्य वक्तव्य स्थितम् । स तारत् पृथगेका ग्रस्टी भाटयिचा प्रयाणमकरोत् । राजभवेन जीवनमा निर्वाहयति स्मेति मम विदितमासीत् । प्रयागमध्ये कचिकाट तीयगम्टी प्रनिम्य मया सभापितव्यमिति प्रामानुज्ञम्नदनुरोधेन तनिर्दिष्ट लोहावनिवेशने तस्य गरी गया तमनाओरत्यम् । तदानी बाच्छा-महागय श्रीमान् (अय 'सर' सिस्दसारी चिलटार-सेलराट मगाशपथ लेत सोमरियागतम् । सऽयरे उजनीय- प्रस्तावाश्चचयन्ति स्म । सरफिरोजशामहागयो दृष्टमात्र मामययत् । गाये तर कार्यमुदिश्य न किंचिक्तुं शक्यत इति प्रतिभाति । वदिष्टानुरोधेन प्रस्ताव तापहङ्गीकुर्नह । किन्तु स्वदेशेऽप्यस्माक क्यिानधिकार । स्वविषय एन यादधिकारोऽग्माक न चडति तापस्या- स्थ्यवर्तिनामम्मदीयानामरस्यापरिवर्तो दुर्लम इति । अहमेतेन पिरमतानुनतोऽमनन् । अयमाशय सेनड्याटमहागयस्याभिमत एवारश्यत । वाच्छामहोदय सानुकम्पा घटि माय व्यनिरत् । सरफिरोजगामहाशय मदीयमतमगीकारयितुमह प्रायतिषि । नान्तो राजन्याभावेऽपि कार्यतो मोहमयीनगरस्य परिवृत्चाधिगतस्य तम्याङ्गीकृति माशोजन कय नपादयेत् । तदह महासमाया मदीयास्तायोपस्थापनं तेनाम्यनुज्ञातम्नारनव मन्तुष्यन् ।।

·१८४ मत्यशोधनम् प्रस्तावपत्रमारोप्य मे प्रदर्शयन्तु भान्त इति वाच्छामहोदयो ममोत्तेजनप्रदिल्लयास्ययत् । तस्मादह मदीयकृतज्ञता प्रग्व्याप्या याहितोत्तरलोहायनिवेशनस्थिताया धूमदाकळ्या ततोऽ पितीर्य स्वशकटीमगच्छम् ॥ अथ कलकत्तानगर वयमामादयाम । सभाध्यक्ष स्वागतमण्टल्या विभवोत्तरवसतिमनायि । मया कुत्र गन्तव्यमिति स्वयसेवक्महमपृच्छम् । स मा रिपनमहाविद्यालयमनैपीत् । तर हि बहूना प्रतिनिधीना वसति परिकल्पितासीत् । मया युपितविभाग एव मदीयभाग्यवशा- त्तत्रभवान् लोकमान्योऽप्यवर्तत । स च मदागमनादेकदिनोत्तर तत्र प्राप्त इति स्मरामि ।। निसर्गतो लोकमान्यस्य सनिधौ जनास्थानी सर्वदा वर्तते स्म । स च प्रदेशस्तो- पविष्टजनसमाज इत्येतत्सर्वे स्फुट मे स्मृतिपथे वर्तते । यद्यह चित्रकरोऽभविष्य तदा मचोपविष्ट तत्रभवन्तमचित्रयिष्यम् । तदर्शनार्थमागतेष्वसख्येषु जनेष्वेकस्यैव नाम मयाद्य स्मर्यते। स च ॥ अमृत बझार' पत्रिकासपादको मोतीलालघोपमहाशय । लेकमान्यस्य * हा हा' प्रहासा राज्याधिकृतानामन्यायवर्तनमधिकृय प्रवृत्तस्तयोरालापश्च दुर्विस्मरो भाति ।। अथ तत्रयानि सविधानानि सविस्तर परिशीलयिप्याम । स्वयसेवका परस्पर प्रतिबन्ध माचरन्ति स्म । कश्चिदेकस्मिन्कर्मणि नियुज्यमान सद्य एवापरमाह्वयत् । स चान्य स चान्यम् । एतन्मध्ये हन्त प्रतिनिधीनामवस्था त्वनिर्वचनीयासीत् ॥ कतिमिश्चिस्वयसेवकैरह मैत्रीमकलयम् । तेभ्यो दक्षिणाफिकासबन्धिन काश्चिद्वृित्तान्तान् न्यवेदयम् । एतेन ते मनागजिह्वयु । सेवायास्तत्त्वमेतान् बोधयितुमयतिपि । ते च तत्प्रायेणाबु- भ्यन्ते । तथापि सेवा पानके निक्षिप्य प्राशयितु न शक्यते । प्रथम तावदिच्छा ह्यावश्यकी । ततोऽभ्यास । ऋजुचेतसामेपामिठा प्रकाममासीत् । पर शिक्षणमभ्यासश्च कुनो लभ्येत । महासभा प्रतिवसर त्रीणि दिनानि प्रचल्य ततो निद्रामभजत् । दिनत्रय प्रचलति वार्षिकोत्सवे कियन्मार ज्ञानमुदियात् । प्रतिनिधयोऽपि स्वयसेवकातुरूपा एवासन् । तैलब्ध शिक्षणमपि तसदृशमेव तात्कालिकमेव च । ते स्त्य न किञ्चिदकुर्वन् । इद कुरु-अद कुर्विति सर्वदा स्वयसेवकानाज्ञापयन्ति स्म ॥ अआप्यस्पृश्यताया साम्राज्यग्लिास प्रत्यक्षीभाति स्म । दाविडाना पाकशाला शाला- न्तरेभ्यो दयीयसिप्रदेशे सनिपिष्टाभूत् । इमान्प्रतिनिधीन् दृष्टिदोष स्पृशति स्म । (टापिटदेशना ब्राह्मया भोजनवेलाया इतरवगैरमाता अपि मालिन्यमाप्नुपन्ति । अत एव स्वगृहेष बद्धयवाटा भुनते ।) तस्मादेपा कृते महाविद्यालयस्यावरणान्तरे सिटिजरुभित्तिभि मवृता भोजनशाला पृथक्न्पनीया भवेत् । सा च श्वासप्रतिरोधिना धूमजारेन परिपूर्णाभूत् । सैर पारशा मा भोजनशाला सैन मन्जनशाला च । ततो बहिर्निगन्तुमनकाश एव नासीत् । ममितपश्यतो मर्मते वर्णाश्रम धर्ममुपहमन्त इस लक्ष्यन्ते स्म । नानादिग्भ्य समागत्य महासभाया ते ·लेपको भृत्यश्च मिलसु प्रतिनिधिष्वेवताहगस्पृश्यताप्रमगो यदि दृश्येत तदा तान्वृत्वा प्रेषितान्सु जनेषु तया कियमाप्रतया भवितव्यमि यात्म येनाचिन्तयम् । इद च स्मार स्मारमह दीर्घनिश्वासममुचम् ॥ मरीमसव तु दुरन्तमासीत् । परीक्ष्यमाणे सर्वत कच्चरमेव । मलागाराग्यल्पान्येवा- विद्यन्त । दुर्गम स्मरतो ममाद्यापि रोमहर्षों जायते । इदमह स्वयसेवकेभ्य प्रादर्शयम् । ते तु विहस्य नि मकोचमपदन्तदेत मगोररस्य कार्य न पुनरस्माकमिति । एका शोपनी मे प्रदीयतामित्यहमपृच्छम् । ते ममुखमपश्यन् । अहमेका मार्जनी समथ्य मलागारमशोषयम् । किं तु मय्येव तद्विश्रान्तिमगच्छत् । जनस्तोमस्यातिनाहुन्यान्मलागाराणामन्यन्पीभानाच तानि वार चार समार्जनीयान्यासन् । इद मदीयशक्तिमतिक्रान्तमासीत् । तस्मान्मया स्वानुकूल्यमानमवेक्ष्य सतोप्टव्यमापतितम् । शेपास्तदशुचिव दोर्गन्थ्य च नालक्षयन्त || पर नेतानदेव । केचिप्रतिनिधय स्वगोष्टस्य नहिदिकामेन रात्री मरिसर्ननस्थान नि शङ्कममुर्वत । प्रातरिद स्वयसेवकेभ्य प्रादर्शयम् । शुचीतुं न कोऽपि सन्जस्थित । अहमेक एस तन्निर्मलीकरणमानपात्रमासम् । इदानीमविषये महती व्यरस्थितिर्दश्यते । तथाप्यद्यापि महासभामण्डप स्वच्छन्दतो मलमूत्रादिना दृपयन्तो निर्विचारा प्रतिनिधयो न फिल न विद्यते । न च सर्ने स्वयसेवका शोधयितु सदा सजस्थिता भविष्यन्ति || महासभा तत्तादृशामे यमध्ये ततोऽप्यविकदिनानि प्रचलेद्यदि व्याविनमरण निष्प्रतिबन्ध स्यादिति अहमलाक्षयम् ॥ - चतुर्दशोऽध्यायः लेखको भृत्यश्व महासभादिनद्वयात्पर मेऊनीयाभवत् । तकार्यालये मदीयसेवा यदि स्त्रीक्रियेत तदा ना 'कार्यमनुतिष्टतानुभव सपादनीय इति निरचैपम् ।। तस्मात्कलकत्तानगरप्राप्तिदिवसमे स्नानादिक निर्य महासभाया कार्याग्यमगच्छम् । श्री भूपेन्द्रनाथ वसु-महाशय श्री. घोपार-महाशयश्च कार्यदर्शिनारमूनाम् । आर्यभूपेन्द्रमुपेय मम सेवामिलामत्वमवेदयम् । स च मामभिपीयामययत्-मनिटे भानानुठेय न किंचिकार्य मस्ति । किंतु घोपालमहागय फिमारे ते प्रपठेत् । नपा यानि ।। श्रीयोपाट महाशयस्य पार्श्वमहमगन्छम् । स मामागिरोऽहुए यष्टिरमोक्याच्यत् । तबाह पर लेपोयोग प्रयच्छेयम् । अपि त्वमेन कुर्या इति ।।

·। सत्यशोधनम् अह प्रयगोचम् - अवश्यमेव करिप्ये । मदीयशक्तिमनतित्रान्तमुद्योग समपि चिकी' सनिधिमागतोऽस्मीति ॥ सेर खलु साधी भावनति घोपालमहाशयोऽकथयत् । परित स्थितान् स्वयसेवकानभि- वीक्ष्याब्रवीत् -- ननु श्रुतमनेन युपकेनोक्तमिति । तदनु मामयोचत् - यदि तापन्निरूप्यतामा भूयासि पत्राणि पतितस्थितानि । तानि सर्वाणि परीक्षेथा । पश्य तत्रैवासदी वर्तते । तामालभ्य कार्यमुपक्रमस्व । इह मपार्श्वमागच्छत पर शताञ्जनान्ननु पश्यति भान् । अह किं कुर्वीय । किम हमेतानाभाषयेयमुताहो पत्रपुजेषु मा निमजयतामेपा निरुद्योगिना जनानामुत्तराणि लिखेयम् । कार्य मेतद्विधातु मन्निकटे नैकोऽपि लेखको वर्तते । एषु पत्रेषु भूयिष्टानि नैव मुख्यानि भवन्ति । तथापि त्व सर्वाणि परीक्षस्व । यस्य यस्य पत्रस्य प्राप्ति सा लेखतो निवेदयितव्येति मन्यसे तस्य तस्योत्तर प्रेप्यताम् । यत्र पर्यालोच्य प्रतिवचन देय तन्मे विदित कुर्विति । एतद्विश्वासेन ममानिर्वचनीय प्रमोद समजनि ॥ अस्मिन्कर्मणि मा नियुञानस्य श्रीयोपालमहाशयस्य मपरिचयो नासीत् । मन्नामप्रत्यभिज्ञा- दिक तेन पश्चादबोधि ॥ मम कार्य तदेखराशिपरीक्षण मम सुफरमलश्यत । प्रथमराशिरचिरेणैव समापित । श्रीघोपाल सुतरामतुष्यत् । कथालापप्रसगो हि तस्य स्वाभाविक । अविच्छिन्नकथालापेनव पचपा होरास्तेन याप्यन्ते स्म । मसकाशा मदीयचरित्रविस्तारमुपलभ्य स्वनियोगेन लेखकोद्योगे व्यापारित च मा चिन्तयमानो मनागल जत । परमस्मिविषये तमेनमह निश्चिन्तमझापम् । तथाहि भयोक्तम्- अल रिचार्य । क यूय छा वाहम् । महासभासेश्यैर वार्धक्यमाप्ता भवन्त । अतो मे गुरसमाना । अयमस्मि परमनुभवशून्य कनायान् । अस्मिन् कर्मणि मा नियुञ्जानेर्भवद्भिहू- पत मे । मम हि महासभामार्यचिसोपी वर्तते । तार्यकलाप विस्तरेणावग तुमपूर्वोऽ वमाश विर भागिरदायीति ॥ श्रीघोपा महाशयोऽचस्यत् - यसयमियमेव साधी वृत्ति । आधुनिक युमास्तु नैव गृह्णते । आ तन मप्रभृति महामभामह जाने । किं बढ़ना । अस्या प्रतिष्ठापनप्रसङ्गे श्रीघूममहोदयेन मम सहभागिय पिचत इति ॥ इत्यमापयोरभयोरपि मैत्री समर्मत । मध्याहे कमध्यभ्यवहार सहर परिप्यावह ही मामुमारधत् ॥ श्रीधे वापरायम्य भृयो निजस्वामिन आतरकमस्य यधनं घटयति स्म । सदृष्ट्वा नग्य कार्य होगमयम् । ममेदमिष्टमासीत् । मम हि मादा ज्येष्ठेष्वादरी महानभूत् । विशतमीयदयेऽपय मनोऽन्यसेग पतमास मे प्रयच्छति स्म । कचुरम्य यधने । ।

·महासभायाम् घटयन्त मा सास्मिनम्बादीत् - ननु प्रेक्ष्यताम् । महामभावार्यदर्शी स्वकचुके क्यन घटयितु- मन्यवकाग न लभते । सर्वदा यत्र वापि कर्मणि व्यापृतो भवतीति ।। तस्यार्जवमनुष्यायनो मम यद्यपि हासोऽनायत तयापि तसेवायामीपदप्यनादरो मम नोदपादि । एतत्सेवया करितो लाभ परमभून्यो भवति ।। फित्यद्भिरेव दिवसनम महासमाया कार्यचाउनस्य मर्न हदनमासीत् । भूयिष्टाना नेतृणा- मह दर्शनमस्त्वम् । गोखले सुरेन्द्रनाथ-अमृतीना योगाना प्रवृत्तीरदर्शम् । काल वृथा- क्षियमानमपश्यम् । अस्मदीय कार्ये वादग्टमापाया प्रामुग्न्यतामाटोक्यम् । एतेन पर विषण्णोऽभवम् । शक्तिवृथाक्षिप्यते स्म । एकेन नित्य कर्म वह्वोऽचनिष्न्। वहनि महत्त्वपूर्णानि कार्याणि न कस्यापि कार्याण्यासन् ॥ मदीयमानम यद्यपि दोपानिमान् सूक्ष्मतया न्यम्पनत् तत्रापि प्रकामोदारमासीत् । तस्मादहमामानमित्यमवोपय यद्ययाक्यं प्रचति स्म ततोऽपि सामीयमा मार्गेण तच्चालयितुम शक्य स्यादिति । इत्थमनुनपानवाकार्यस्य कस्यापि न्यकृतिभावनाया नावाशोऽभवत् ।। पचदशोऽध्यायः महासभायाम अथ महासभामिरत् । रमणीयतया सन्नीकृत महामण्डप विभत्रोत्तरमाबद्भत्र्यह स्वयसेवकगण 'वेदिकामध्यासीनाङ्येष्टपुस्पाच नियामयन्नाश्चर्यचकितोऽभवम् । अस्मिन्महति समाने काहमिति निस्मयोऽजायत ॥ सभाध्यक्षस्य भाषण तावदेक पुस्तकमेवासीत् । तत्काटनम्यामलान्न वाचयितुमशक्य वादित विञ्चित् तत किंचिदुपादाय सभाया तदपाठि ।। तदनु विषयनिरिणाममित सदस्याना वरण समवर्तत । गोखलेमहागयो मा समितिमूटाननयत् ॥ सरफिरोनशामहागयेन तावन्मद्रीय प्रस्तावमगीरतु प्रतिपन्नमासीत् । रिन्नु तेन स प्रस्तावो विषयसमिते पुरो नेतन्य कदा-इति चिन्नयन्नमुपत्रिष्टोऽभवम् । प्रतिप्रस्ताव दीर्घभाषण चलति स्म । तच्च पुनराग्लेयभाषया । प्रतिनिर्णयमुफ्ष्टभको य कोऽपि प्रस्यान- नायक पश्चादवतिष्ठते स्म । एतादृशमेरोनि:पमध्ये मम गिञ्जन क शृणुयात् । यथा यया निशामुख प्रन्यासदत् तथा तथा मे हृदय वेगेन धडपटायितु प्रावृतत् । यथाहमिदानी स्मरामि ·सत्यशोधनम् तथा प्रस्तावा चरमगृहीता विद्युद्वेगेन व्यद्राव्यन्त । सर्वोऽपि ततो निर्गन्तुमुद्यतो भाति स्म । अथ रात्रावेकादशहोरावादनवेला समुपस्थिता । अह वक्तुमधीर स्थित । प्रागेर मया दृष्टेन गोखले महाशयेन प्रस्तावो मदीय पठित आसीत् । अह तस्य पीटमुपसृप्य शनैरवोचम् । यथा कथापि भवद्भिरहमुपकर्तव्योऽस्मीति । स मामाह स्म । तर प्रस्तायो मया न विस्मृत । इहत्य सभ्रमो ननु प्रत्यक्ष एव । तथापि प्रस्तावमेन विस्मर्तु नाहमवकाश दास्य इति ॥ अथ सरफिरोजशामहाशयोऽब्रवीत् – अद्यतन कार्यकलाप समातिमागत खन्छ । तदनु गोखलेमहाशय प्रोचैरघोषयत् – ननु दक्षिणामिकाप्रस्तावोऽद्यापि तिष्ठति । आर्यो गान्धि क्यिता कालेन समीक्षमाण स्थित इति ॥ अपि प्रस्तावोऽय भवता दृष्ट इति सरफिरोजशामहाशयोऽपृच्छत् ॥ अथ किम् ॥ तमत्रभवान् कच्चित्सगत मन्यते । सगतमस्ति ॥ यदि तावद्वाच्यतामिदानी गान्धे । अह कम्पमानस्तमवाचयम् ॥ अथ सरुधुष्ट सर्वसमत्या स्वीकृतोऽयमिति । वाच्छामहाशयो मामवादीत् – गाधे इत पर सभाया भाषितु तव निमिपपञ्चकमयमाशो विद्यत इति ॥ कार्यक्रमोऽय न मा पर्यतोषयत् । प्रस्तावमर्थतो ग्रहीतु न केनापि प्रायासि । सर्वोऽपि निर्गमनाय त्वरते स्म । गोखलेमहाशयेन प्रस्तावो दृष्ट इति हेतोरन्यैस्तस्य पठनमवबोधश्च नावश्यक इति बतामन्यत ॥ अथ निशा प्रभाता । तदिने मया भापितव्यमविकृत्याहमचिन्तयम् । पञ्चभिर्निमिषै कि भाषितव्यम् । सम्यगृहीतविषयस्यापि यथोचितशब्दाना न स्फर्निरासीत् । भाषण विलिख्य न पठितव्य किन्तु तत्रैव स्थिचा भापितव्यमिति पूर्वमेव निश्चयोऽकारि । परत्वसक्तमुप यासितु दक्षिणामियादेशे यया य कृतोऽभ्यास सोऽत्र विलुप्तिं गत इबालक्ष्यत ।। उपनते मदीयप्रस्तावसमये वाच्छामहाशयो मन्नामधेयमघुपत् । अहमुथाय स्थित । मम शिरो घुर्गति रम ! क्थ कथमपि प्रस्तावमयोचयम् । तत्र कश्चित् स्वप्रणीत पद्यप्राधमेर मुद्रापयिया प्रतिम्रूपकागि प्रतिनिधिभ्य सव्यभाजयत् । स च विदेशयानसमुद्रधन- प्रस्तानो प्रय । अहमेस पय वाचयिया दक्षिगामिकादेशेऽस्मदीयननाना देशजातमुद्दिश्य द्विनपचनायम् । तकारमेर याच्यामहाशयो घण्टामपादयत् । भाषमाणस्य ममाद्यापि पत्र- निमिता न व्यतीता यह हृदमदम् । शिष्टेऽपि निमिपद्वये प्रागेर मम प्रबोधनाय घण्टा ·लार्ड कर्झनराजास्थानम् वादितेनि न मे विदितमासीत् । अन्येषु होराकार पादोनहोरामाउ च मापमाणेवपि घण्टा न वायते स्नेति ममा प्रत्यक्षीकृतमासीत । तस्मादह विभग्गो घण्टावादनोत्तरगमेवोपविष्टोऽभवम् । तयापि मदीया बाब्युद्धिस्लपधनेत्र मरफिगनगामहाशयम्य प्रयुत्तरमासीदिन्यमन्यत । महा- मभया प्रस्तारस्य स्वीकृतिप्रकार प्रति किमु वनव्यम् । दावे प्रतिनिधीना प्रेक्षत्रणा च मेदवाइल्य नादृश्यत । मऽपि हस्तमुदयच्छन्न । सर्वेऽपि प्रस्ताव ऐकमत्येन स्वीचक्रिरे । मदीयप्रस्तावस्यापि गतिरभिन्नवामीत् । नम्मान्मटीयदृष्टया प्रश्नावस्य महत्त्व सनियस्तमितमेव तथापि महामभया स्वीकृत इयेनावदेव मनानन्दमुपाठायतु पर्याप्नोत् । महाममाया नमन्तिनाम निन्विटभाग्नवर्षम्य स्वीकाचिद्रमिन्येषा भावना कम्य वा प्रमोट न जनयेन ।। पोटगोऽध्यायः लॉर्डकर्मनराजास्थानम् महासभामेलनं तापदरमितमानीत । किन्तु दक्षिगारिकादेशार्थ मया व्यापारमाटी (चेम्बर आठ कामर्म) प्रमना मस्था द्रष्टया अभूवन् । इदमुश्यि कटरतानगरेऽमेकमासन- तिष्ठन् । अम्मिनबमोऽहमतिथिमन्दिरे स्थितिमगृहनावश्यक परेचय प्राय 'दृटिया क्लव' न्या कोष्टमेक यनत ममपादयम् । अस्या मस्थाया मदस्से केचन प्रमुग्दा भारतीया आमन् । नपरिचर नपाय दक्षिणालिकादेशस्य कार्यमुदिश्य तेषु किंचिकुतूलमुयादपिनुमाशा मनन्या- सीत । एतत् 'कबू-मन्दिर' गोग्वलेमहागयो 'विडियर्ट' कीटार्थनायच्छति म्म । कलकत्ता- नगरे मना रिम्न काड स्थीरन ति नावा स्त्रमन्दिर एव वस्तु मामानन्त्रयत् । तदामन्त्रगमह कृतज्ञतापूर्वकमनीकृतवान् । किं तु स्वयमेव तत्र गमन मे नारोचन । म च मानेकाह वा दिनद्वय वा प्रतीक्ष्य स्वयमेागय गृहमनपीत् । मदीयनकोचप्रकृतिमवयुष्य मोऽन्यात । तथा आर्या गानिमहागपा भवहिरस्मिन्नेन देशे किल स्थानव्यन् । तस्माटेवविध नकोचो न युयते । यावद्रि शक्य तावद्भिर्तन मह नवयो भवद्भिपंटनीय । महासभामा कार्य भवद्भि. करणीयमिन्यम्ति ममाभिटाप इति ॥ गोखलेमहागायेन सह ममापस्थिति प्रकृत्य वृत्तान्नो यारन वार्यते तान्नम 'इटिया क्व' मन्दिरे मवृत्त कश्रिदनुभयो निगद्यते ॥ प्रायोऽम्भिनर ममये चावनिप्रतिनिधिना टॉर्टसनमहोदयेन पिता राननमा प्राचलत् । तदर्थमाहता कनिपये रानानो महारानाथैतत् 'कन् मन्दर ' अव्यत्रमन् । तत्र- ·। सत्यशोधनम् स्थितैरेतै सुन्दर वगदेशीयमन्तर्नेपथ्यकरचप्रापारक धार्यमाण मया प्रत्यक्षीक्रियते स्म । राज- सभोपस्थानदिवसे भरण्यभुज इवाप्रपदीनायुष्णीपान् विराजमानचार्मणपादूश्च तेऽभारयन्त । इदमालोकमानस्य मम निषादोऽजायत । तेपामेकमहमपृच्छम् -- कुतोऽय वेषपरिवर्तनमिति ।। स च प्रयवादीत् - यथारमीयदु खमरमदेद्यमेव । स्वरिभाविरुदसरक्षणाय क्यिन्तो चापमाना सोढव्या इत्यन्ये कथ जानीयु इति ॥ "परमेतानि भुजिष्यधार्याणि शिरोवेष्टनानि तद्योग्या पादुकाविशेषाश्च कुतो धार्या ते।" भुजिप्याणामस्माफ च वैलक्षण्यमस्तीति कि भान्तो मन्यन्ते । यथामी गृहे न किकरा- स्तथा वय च लॉर्डिपर्सनस्वामिन किंकरा स्म । यद्यहमेतस्या सभाया न सनिधास्ये तदा तत्फल मयानुभवितव्य स्यात् । सामान्यपधारी यबहमुपतिष्ठेय तथापि दोपवेन गण्यते । अथ चैवात्मान सनह्य तत्रोपसृप्तवत कर्झनप्रभुणा सहालपितुमनकाशो लभ्यत इति कि भवन्तो मन्यन्ते । लेशतोऽपि न हीति ॥ ऋजुहृदयमित्रस्य दशा दृष्ट्वा मम कारुण्यमुदपद्यत ।। एतदुपोद्घातादीदृशस्यैवान्यस्य राजास्थानस्य स्मृतिरायाति ।। लॉर्डहार्डिंगमहोदयेन यदा काशी हिन्दु-विश्वविद्यालयस्य प्रतिष्टा कृता तत्काल तदास्थानमचलत् । तदानीमपि राजमहाराजकदवफ मिलितमासीत् । मयापि तत्र सनिधा- तव्यमिति भारतभूषणश्रीमालयीयमहाशय सोपरोधमामत्रित सन्नहमप्यगच्छम् ।। पर वनिताजनयोग्यवेपधारिणो महाराजाश्च वीक्ष्य विषादमगमम् । अहो कौशेयाप्रप- दीन कोशेयदीर्घकवच उरसि वज्रमौक्तिकहारा वाहोरगदबन्धा उप्णीपोपरि वज्रमोक्तिक- स्तबका । एते सह सौवर्णकोशनिविष्टा खड्गल्ता कटिबधतोऽप्यालम्बन्त ॥ एतानि न तेषा राज्यविकारस्य चिह्नानि पर तदीयदासत्वस्य बहलाञ्छनानीत्यहमवेदिपम् । तेऽमी निजनैल्यचिहानि एतानि स्वच्छन्दत पर्यगृह्णन्तेति ममासीन्मनीपा ! परतु पश्चादवगत मया यदेवविधेषु समेलनेषु राजभी रनभरणान्येतानि अपश्यमेव प्रतिमोक्तव्यानीति नियमो वियत इति । अन्यच्च मया पिज्ञात यदेव भूपणेरामन परिपार केपाचिन्नितान्तमसह्यमासीत् तैयाभरणान्येतादृशेष्वेव सदर्भेष्वधार्यत न पुनरन्यदेति ।। एतद्वचन रियसयतामाग्रत इत्यह न जाने । परन्तु तेरेतदामरणजातमन्यदा धार्यता न धार्यना वा तथापि सार्वभौमप्रतिनिधेरास्थाने महिलराजनयोग्यभूषणैरामानमत्कृत्य तै सनिधातमिति नियमो न कि नितान्तपिपादकर ॥ अहो धनमपत्तिप्रभु ग्महत्वाभिमानर्मनुष्य पापानर्थररूप रियच्छुल्या प्रदाप्येत ॥

·सप्तदशोऽध्यायः गोखलेमहाशयेन सहैकमासः (१) गोखलेमहाशयः स्वगृहे मदागमनप्रथमदिनाप्रभृति यथा मम पारक्या बुद्धिन सभवेत्तथा सत्यपात् । कनीयमि भ्रातरीन मय्यवर्तत। मदपेक्ष्यमखिल ज्ञात्वा तदनुकूल सविधानान्यकारयत् । भाग्यशान्मदपेक्ष्यमन्यल्पगेवासीत् । स्वकार्याणि स्वयमेव पर्तुमभ्यस्ततया ममान्यसेवासापेक्षता प्रायो नासीत् । मदीया स्त्रावलबनता मदीयमङ्गशौच वस्त्रगौच च मदीय उद्यमो नियमाचरण चेतस तस्य मनागाहत । एतदवलोक्य मम विस्मय जनयन् पर मामलावत ।। सर्वमा मगत मयि विस्रभेण प्राकाशयत् । स्वसनिधिमागताना प्रमुखपुरपाणा परिचय मामकारयत् । तेपा जनानामिदानी डाक्टर (अद्य 'सर' विरुदपारी) प्रफुल्लचन्द्र-रॉयमहाशय सुस्पष्ट मे स्मृतिमायाति । स हि गोखलेभननस्य समीप एव कृतनिवास सर्वदा तत्रागच्छति स्म । तस्य परिचय मामेव बोधयन्नकारयत् - " इमे खल्ल प्रतिमासमष्टशतरूप्यकाणामर्जितारोऽपि स्वकीयव्ययार्थ पर चवारिंशष्य- कान्निक्षिप्य शेषमखिल सार्वजनिककार्येषु पिनियुञ्जाना प्रोफेसररॉयमहाभागा । अनूढा इमे न च विवाहयितुमिच्छन्तीति ॥" अभ्याद्यतनरोपमहाशयस्य तदानींतनाध्यापकरॉयमहाशयन्यापि न कोऽपि भेदो दृश्यते । पूर्व यथा साधारण नेपथ्यमपोपयत् साप्रतमपि तथैव सामान्योऽस्य वेप । परमिदानींतन खाटीवास' इति विशेष । पूर्वमेभि खादीवसन न धार्यते स्म पर स्वदेशशिल्पालयोत्पन्न वास । गोखले डाक्टर-रॉय महाशयो कथालापेन नाहमतृप्यम् । स हि कथालापो देशमर- न्धिना चा विषयाणा चर्चाज्ञानमधिकृत्य वा जिज्ञासा समासीत् । काश्चिद्विपयानाकर्णयतो मम दु ख च जायते स्म । ते हि पिपया नेतृणा दोपोद्घाटनरूपा अभूगन् । यानह महायोद्धृनग- णय तेऽमी क्षुला इति मे बुद्धिरुदेतुमारभत ॥ गोखलेमहाशयस्य कार्यानुष्ठानरीतिर्यथा प्रमोदरी तथा शिक्षाप्रणयिनी च । असौ नेकमपि क्षण वृथाक्षपयत । तस्य क्थालापस्य सन्या सर्वेऽपि देशमार्थमेव । तद्वाक्य- मसत्यस्य छायामपि कार्पट्यस्य चिह्नमपि नानिरकरोत् । हिन्दुस्थानस्य पारतन्त्र्य दारिद्र्यमित्या- दिकमेव सर्वदा तस्य चिन्ताहेतुरासीत् । कार्यान्तरेणु त प्रवर्तयितु यहवो जनास्तमुपसर्पन्ति स्म । ते सर्वेऽप्येकमेवोत्तरमलभन्त । तद्यथा- " एत कार्य युप्माभिरेव क्रियताम् । मकार्यमनुष्टातु मा मुश्चत । देशस्य स्वातन्त्र्यम्पादन तावन्मयापेक्षितम् । तस्मिन् प्राप्ते कार्यान्तर मे वोपयत । अद्य पुनरेतत् कार्यकत्यस्य मम क्षणमात्रमरकाशो वा एकत्वासशक्ति; नाशिष्यत इति ॥

·सत्यशोधनम् रानडेमहाशये तस्य गारर तु वाचि वाचि प्रत्यक्षीभवति स्म । तयारि । रानडेमहाशया- प्राहुरिति वाक्य तस्य वेदोक्तिरासीत् । तदेत परमप्रमाणतया तेनोपन्यस्यते स्म । तत्र स्थिते मयि रानडेमहाशयस्य जयती ( पुण्यतिथिर्वा न सम्या स्मरामि ।) ममागता । अयमुसको गोखलेमहाशयेन नियमेन निवर्त्यत । तस्मिन्नासरे तदीयमुट्टी प्रोफेमर-माथाठे-महाशयोऽन्य कश्चन प्राडियामश्च (सजन) जयन्यत्सार्थमामन्त्रिती सन्यधिपाताम् । तदानीं रानडे- महाशयमधिकृत्य निजस्मृतिपथर्तिन काश्चिद्वृत्तान्तान् गोखलेमहाशयोऽवर्णयत् । रानडे-तेग- मडलिक' इति त्रयाणा पुरुषाणा परस्पर तारतम्यमदर्शयत् । तेलगमहाशयस्य मनोहरा भाषण- शलीमश्लाघत । माटलिक सुधारकदृष्टया प्राशसत । व्याहारिजन प्रति तस्य कर्तव्यपालन दृष्टान्तयितुमेका लीं कथामकथयत् । तपाहि । तदिनस्य धूमशफ्टी तदागमनापूर्वमेव प्रचलिता । ततो या स्वकार्यिकस्य व्यवहारमुद्दिश्य काले न्यायसभा जिगमिषु पृथग्धूमश- कटीमेका भाटयिचा प्रस्थित इति । अथ रानडेमहागयस्य सनोमुखाना शक्तिमुपये यथासा महापुरपस्तत्कालीनसर्वनायकानप्य यशेतेति प्रादर्शयत् । रानटेमहाशयो न केवल परमनिष्णात प्राडिनाकोऽभूदपि तु प्रगल्भतमोऽयमितिहासकृदर्थशास्त्रवेत्ता सुधारकश्वासीत् । असा राजकीयाधिकारी भवन्नपि धीरस्वभाव प्रेक्षको भूत्वा महासभामागच्छति स्म । तदभिज्ञता प्रति सर्वोऽपि तथा व्यश्वसीयथास्य निर्णय समस्तैरपि निर्विवादमङ्गीक्रियते स्म। एव स्वगुरो समवायिनी बुद्धिशक्ति हार्दिकगुणसपत्तिं च वर्णयतो गोखलेमहाशयस्यानन्दो नात्मनि प्राभात् ।। तत्काल गोखलेमहाशयस्तुरगरथमेकमस्थापयत् । तत्क्षगमस्य कथमावश्यक सवृत्त- मिति न मे रिदितमासीत् । अस्मिन्विषये मदीयमसतोप तस्मे न्यवेदयम् । स मयाप्रच्छि । विद्युधानेन ( ट्राम ) भाद्रि कुतो न गन्तव्य एव कृते नायकाना गौरव किं परिहीयेतेति ।। इद श्रुचा स मनाग्निपण्ण पादीत्- भवानपि मे हृदयमगन्तु किं न शक्नोति । न्यायनियायकमटलाप्राप्त यद्धन तत्स्वार्थे न व्यययिष्यामि । विद्युद्यानेन गच्छनो युप्मानवलोकमानस्य ममामूया जायते । किन्तु स्वयमपि तथा कतुं न शक्नोमि । अहमिय भानापे यदि सार्वजनिककार्येषु तीवकुहरी स्यात् तदा भरतोऽपि विद्युधानेन प्रयाण न मभाव्येत । पर्यन्ते कष्टमध्यनुभवितव्यम् । नापफेर्यद्यक्रियते तसर्व तमुखार्थमेवेति भावना निराधारा । भवदीयमार्जन मन्मन प्रीणयति । यापच्छक्यमइमपि सरटता पाग्यामि । परमस्मादृशाना बहलो व्यया अनिवार्या भवतीति । एन मदसमाधानका- रणमेक स न्यातयत् । परमन्यतापनेतु नाशात् ॥ अथाहमपृच्छम् - ननु विहारार्थमपि भातो न गच्छन्ति । एव स्थिते भरनामस्वास्थ्यप्राप्ता क्मिाश्चर्यम् देशकार्यव्यग्राणा भाता व्यायामार्थमप्यरकाश किं दुर्लभ इति ॥'

·गोखलेमहाशयेन सहकमास (0) विहाराय लक्षणोह किं भवता कदापि दृष्ट इत्युत्तरमागतम् ।। गोखलेमहाशय प्रति ममादरो गौरस च तथाभूते यथास्य प्रत्युत्तर मया न दीयते स्म । उपरिनिर्दिष्टेन तस्य वाक्येन यद्यपि न मे मन समागीयन तथा यह तृष्णीमभयम् । कार्य- बाहुल्ये सत्यपि यथा वय भोक्तुमवकाग टप्स्यामहे तपैर व्यायन्तुभ्यमप्यमाशोऽन्माभिराशेषणीय इत्यहममसि । अधुनापि तथा मन्ये । एतेन हि कार्यशक्तिरभिवर्धते । न पुनरपक्षीयत इति मभागय ॥ जयादशोऽध्यायः गोखलेमहाशयेन सहैकमासः (२) गोपलेगृहमधिवमता मया सर्वोऽपि कान्ो गृहातरेव न यापित । प्रतिज्ञानपूर्व हि मया दक्षिणाभिकानिगासिन्य स्तमतेम्यो यदह हिन्दुस्थानवतिमि निस्तमतावलविभिमिडित सस्तदीयस्थितिगती परिचेष्यामीति । श्रुतपूर्व च मया बानुकारीचरणबॅनरजीमहोदयस्य नाम । स मे पर गौरवास्पदमासीत् । स किल महासभाया मुख्यपान वहति स्म । सामान्यतो हिन्दुस्थानपर्तिन स्तमतीया महासभामप्रविशन्तो हिदुमुसलमानननान् दूरीकुर्वन्ति स्म । तस्मादमीषु यथा मे भयनशयास्तथा श्रीकालीचरणमहाशयेनासीत् । तमेन द्रष्टुमिच्छामीति गोखलेमहाशयमवेदयम् । स चाकथयत् तदुपसर्पणेन फिमिव हि प्रयोजनम्' । नूनमसौ साधुनन । तथापि त्वामय न परितोषयेदिति मन्ये । तमह सम्यग्नाने । असौ सर्वथा द्रष्टव्य एव चेदवश्य दृश्यनामिति ॥ बॅनरजीमहाशयस्य दर्शनार्थे विज्ञाप्तिर्मया प्रेषिता। सद्य एव तेनापि तत्प्रतिपन्नम् । तपार्श्वमुपगते मयि तद्धार्या मुमुर्प-शयिनेन्यवेदिपम् । तस्य मन्दिर निरागम्बरमासीत् । महास- भाया य क्वचाप्रपदीनधारी दृष्टस्तमेवाद्य गृहे बगीयासनान्गीकापर साक्षात्कृत्य प्रमुदितोऽ भवम् । यद्यपि तदानीमह पारसीक्वचाप्रपदीनधारी तयापि तदीय सरटनीवन मे निता तमरोचत । कमप्युपोद्घातमन्तरेणैर मम क्लेशानवर्णयम् । स मामपृच्छत् दुरितमारभूत एव वय जम गृहीम इति भादि कि श्रद्रीयते । अह श्रदध इन्यवोचम् । अथ सोऽजनीत् । एव तर्हि तस्यास्य मूटपापस्य निवृत्तिहिन्दुधर्मे न दृश्यते । स्तप तु तन्निवृत्तिमार्गो दर्शित । पापस्य प्रायश्चित्त मरणम् । तथाहि वाइबलवचनम् विस्तप्रतिरेकव मुक्तेर्मार्ग इति ।।

·१९४ सत्यशोधनम् श्रीभगवद्गीतासु प्रतिपादितं भक्तिमार्गमहं न्यरूपयम् । परमिदं निष्प्रयोजनमासीत् । तस्य सौजन्याय तमहमयन्दिपि । यद्यपि सर्वात्मनाहं न परितुष्टस्तथापि तदर्शनान्मम लाम एवासीत् ॥ आमासान्तमहं कलकत्तानगरे वीथ्यां वीथ्यामचारिपम् । संचारो भूयसा पादचारेणैव निवर्त्यत । एतत्कालमेव जस्टिसमित्रमहाशयस्य सरगुरुदासबॅनरजीमहाशयस्य च दर्शनं मयाकारि । दक्षिणाफ्रिकादेशकार्यस्य कृते तयोः साहायकं ममावश्यकमासीत् । अस्मिन्नेव समये सरप्यारीमोहनमुकरजीमहाशयं चाह्मदर्शम् ॥ कालीचरणबॅनरजीमहाशयः कालिकादेवालयमधिकृत्य पुरा कथालापमकार्षीत् । तवालयदिक्षा मम तीवाभवत् । तद्विपयको वृत्तान्तः पुस्तकेषु मया पठितपूर्व आसीत् । तस्मादहमेकदा तत्रागमम् । न्यायमूर्तिमित्रमहाशयस्य मन्दिरं तस्यामेव वीथिकायामवर्तत । अतोऽहं तदर्शनदिवस एव कालिकादेवालयमुपागच्छम् । कालिकाया उपहारीकर्तु वृन्दशो नीयमानानवीनघालोकयम् । देवस्थानवीध्यां वनीपकल्यूहः पडिक्त बवा व्यतिष्ठत। तत्र धार्मिकभिक्षुका बिरागिजनप्रभृतयोऽप्यविद्यन्त । तदा हृष्टपुष्टानां याचकानां भिक्षाप्रदानं सर्वथा दोष एवेति तदानीमप्यममंसि । एपामेकः संघातो मामन्वागच्छत् । तन्मध्यादेकः प्रधानभिक्षु- स्तत्रोपविष्टो दृष्टः । अये क्स क गन्तासीति स मामपृच्छत् ! अहमुत्तरमदाम् । सहचरद्वितीय मामसावुपविश्यतामित्यगादीत् । वयं तथैवाकुर्महि ॥ अस्याविकवृंदस्योपहारीकरणं किं धर्म्य मन्यन्ते भवन्तः इत्यहमपाक्षम् । प्राणिना हिंसन धर्म इति को वा मन्यत इति । स प्रत्यवोचत् । 'यदि तावदधर्मोऽयमिति करमाद्भवद्भिर्लोका न बोध्यन्ते । "तदेतदस्मन्कार्य न भवति । भगवद्भजनं खलु नः कार्यम् । " भगवद्भजनाय स्थानमन्यल्किं न विद्यते ।" "अस्माकं सर्वेऽपि प्रदेशाः समानाः । लोकास्तावदविवृन्दसदृशाः यत्र महद्भिः कृष्यन्ते तत्र ते प्रसर्पन्ति । न खलु तकार्यमरमाकं साधूनाम् ॥ अस्याश्चीया विरम्य देवस्थानमत्रजाम । अस्मत्पुरस्ताच्छोणितनिर्झरः प्रवहति स्म । नाहं तर स्थानुमशकम् । कथ्यमानचेतसो मम चित्तभ्रांतिरजनि । तदर्शनमिदं नाद्यापि विस्मृतम् ॥ मायं तम्मितपदिने कतिपयबंगमित्रः सह भोजनायाई निमन्त्रितः । तत्राहमेऊन सख्या नृसंगमेद पूजाविधानमरित्या गरिपम् । म चाचमायत् । तत्र फिल भैयः ग्रहण्यन्ने । दंपन्य- मानेषु ने न हि वेदनामयः मंपिदत इति ॥ । । ।

·गोसलमहागायन सहेकमासः (3) एतप्रतिवचनं न मे गन्यावस्ताददातरत् । यहाको भावनुन्टायंस्तदा तक्या धन्येवा मविश्वदिन्यई निबन्योचन् । नृगोऽनाचारः प्रतिगेच लहनने ! नवतः बुद्धदेवस्य पुरानी कया नन स्मृतिनागात् | किन्नु कहिानगनितिनिया- नवेटिवम् ॥ पुरा फिल ययाहनमसि तव नंग्रनविन्ये । न खट्र मनुथमागापेक्षा अवैः प्रागा निकृष्य भवितुमर्हन्ति । नरदेहस्य कृतेः प्रागहिनं नाहमनुमोटे । प्ते प्रनितो मानुष- गौत्य विपीता यया धारणविथुरा मन्ति तथा ननुग सनायीकृतारने मंदा रखनीया इति मनाभिप्राय: । किन्तु तादानेवायोक्तविहीनः पुन्य: स्वाप्रवनयादा तवां प्रदानु- मनहः । भवीनामिदं निलंब पापारिष्टनादमदलित पानाडमिनु मन सनधिश लगपति- गनशुद्रियावदान्यो मवतः । अयचेऽहनेतमेगनमुदिन्यागयोः कृते परं चायनानो मुनूरवालि न्यितः । भानोठिमलानापानसमुदत्य निषिो जनान्यरिसत्य देवालयान्पविदीयन्न्हावास्यगाटी तेजस्वी कचनपुटपोरेयः काचन सामगिविविति निग्न्लग्नहं प्रार्थी । प्रादा बुद्धिकुटाटा ग्रेनन्वी बंगमाना कानि नहेत ॥ एकोनविंशोऽध्यायः गोखलेमहाशयेन सहकमासः (३) धर्मापदेशन कन्यै प्रीक्मानं वोस्वठि निगन्य वंगाना जीवनगनिनवगन्तुनाममा मनेटपकत । वामनाजवृतान्तः प्रागेत्र नया बहनाः परितः तथा प्रतापचंद्रननुन्दान्न्य जीवनचरितं नूयाहमवेदम् । श्रुपूर्वाश्च केवित्तीना उपन्यास । तेन प्रगीत केमाचन्द्रमेनस्य जीवनयापुम्नक संपाद्य म्हनोसाहेन तपठिया मापारगमनना जत्लादिवानानन्य च मैदमप्रदीपन् । पटिनटिनायासिनोजनदर्गन् । अयापकावटेदिनीनोऽहं महर्षि- देवेन्द्रनाय-कूमहान्यन्य दर्शनार्थनग्नन् । तहानी न द्रष्टनमो न ईन्ते स्म । अनन्नदर्शनमायनासीत् । तथापि तत्र प्रकटन द्रानाडोचे अवामामंत्रितवभूत्रे । ना नी मनोहवंग गतिश्रवानीमायरानमत् । तदाप्रमचद्रं वगगीनमियोऽस्मि || प्रारः परिणालिनमाजवृत्तस्य मन श्रीविशनन्दस्वामिना दर्शनमहल दीनन- ग्थान न गत्यमानीत् । तन्नादह महनोमन वेन्म प्रयोगमकान का ताक्नो भूनिटनाग वा नेटानी रनर्यने-पादचारेगागच्छन् । जननमान्य नागटिवनि प्रदेश मनिविटोऽ ·सत्यशोधनम् मठो मदीयमानसमप्रीणयत् । स्वामिनामस्वस्थतया तदर्शनस्य दुभत्र तयाटमेषा स्वीप कलकत्तामन्दिरे चावस्थानमावर्ण्य मम दु खमाशाभगश्च जायेताम् ।। तदनु श्रीमत्या भगिनी निवेदिताया मन्दिरमन्विष्य ता चोरधीपीध्या धचिदिन्यमाने साक्षादकरवम् ॥ समन्तात्तदीयवैभवमारोक्य मम विस्मयोऽभूत् । आपयो कथायापैयूभय- सामान्यो भाग स्वल्प एवासीत् । कृतैतप्रस्ताव गोखलेमहाशयो मामयादीत् यदस्याश्चचत्र प्रकृतेस्तव च सामान्यवाभावो नाम न मे विस्मयारह इति ॥ सामह पुन श्रीपेस्तनजी-पादशाहस्य भरनेऽपश्यम् । यावत् सा पादशाहस्य वर्षी यस्या जनन्या सहालपितुमुद्यता तावदह तत्रोपस्थित । ततोऽहमनर्योर्द्विभापित्यमशिश्रियम् । यद्यपि तदभिप्राया मम नानुमोदनीया आसस्तथापि ता हिन्दुधर्मे प्रेमवृष्टिमापातयन्तीमाश सन्नस्तौषम् ॥ प्रतिदिनमह दक्षिणाफ्रिादेशव्यतिकरमुद्दिश्य कलकत्तानगरस्य प्रमुखान् दर्श दर्श तत्रत्या धार्मिकसार्वजनिकसस्था परीक्ष्य तद्वृत्तातान् ज्ञाय ज्ञाय कालमत्यवाहयम् । एकदा डा मालिफमहाशयस्याध्यक्षतायामह हिन्दुस्थानीयशुश्रूपादलेन बोअयुद्धे कृता सेवामधिकृत्य व्याख्यानमेकमदाम् । अस्मिन्नवसरेऽपि मम 'इग्लिशमन' पत्रिमया सह भूतपूर्व परिचय साहाय्यमकरोत् । सॉण्डसमहाशयश्च रुग्णशयितोऽपि षण्णवत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्रतमे वासरे तेन यावत्साहाय्यमकारि ताबसाहाय्यमद्याप्यकरोत् । गोखलेमहाशयस्तमेन मदीयमुपन्यासम इलायत । डा रायमहाशयेन च स्तूयमानमाकर्ण्य नितान्तममोदत ।। इत्य गोखलेभवनवासो मम कलकत्तानगरे निर्वर्तनीय कार्य नितरा सुगममकार्षीत् । वगप्रमुखाना कुलै परिचयसपादनायावकाशमदात् । बगदेशेन सह मदीयनिकटसबधप्ररोहस्य वीजमवाप्सीत् ॥ स्मरणीयस्यास्य मासस्य वह्य स्मृतयोऽत्र परित्यक्तव्या । अथाहमिदानी वरयालोर्मम ब्रह्मदेशगमन तत्र पुगीसज्ञकाना भिषणा दर्शन चोपवर्णयिप्यामि । तेषामलसत्चमालोकयन्नहमदूये । तर मया सुवर्णदेवालयो दृष्ट । तत्र प्रचलत सख्यातिगान्दीपान्विलोक्य न मे सतोप समननि । गर्भागारे चक्रम्यमाणान्मूषकान्धिलोकमानस्य मोरबीक्षेत्रे दयान दस्वामिनामनुभवो मे स्मृतिमागत । ब्राह्मदेशे स्त्रीणा स्वातत्र्यता चटुलता च मा मुग्धमकुरुताम् । जनानामर समाव पश्यतो मे खेद समजनि । अल्पकालमपि तत्रावतस्थुपा मयेद प्र यक्षीकृत यद्यथा हिन्दुस्थान मोहमयी ( मुनई) नगर नानुकरोति तथा ब्राह्मदेशोऽपि रगूननगरीमिति । यथा च हिन्दुस्याने वयमाम्लेयाणिन्भिर्मध्यस्था कृतास्तथा ब्राह्मदेशे साइग्लैरस्माभिर्नाझीया मध्यस्था पता इति ॥ ।

·। काश्याम् १९७ ब्रह्मदेशाप्रतिनिवृत्तोऽह गोखलेमहाशयस्यानुज्ञा प्राप्य ततो निरगच्छम् । तेन वियोगो द सहोऽभत् । तथापि पगेषु (अथवा कडकत्तानगरे ) मदीयकार्यस्यामितवात्तत्र पुनरवस्थान निर्हेतुकमासीत् ।। कचिदेवत्र स्थितिबन्धात् पूर्व हिदुस्थानस्य लोहपयमचारिणीषु धूमशफ्टीपु तृतीय- श्रेण्या प्रयाणमङ्गीकृत्य तच्छ्रेणीगताना परिकाना क्लेशा अवगन्तव्या इत्याडोचयम् । तथा च गोखरेमहाशये तग्रस्तावमशरणम् । स तारन्मामुपाहसत् । अय मदीयमुद्देश्य मना सविस्तर- मुपवर्णितमागय सप्रमोदमन्वमोदत । अहमादा काशीं गत्वा तत्र रुग्णशयिता श्रीमती वेमटमहागया दृष्ट्वा कृतप्रणाम परापनिप्यामीति निरचैपि ।। तृतीय श्रेण्या प्रयियासुना मया प्रत्यग्रमेन परिकर सन्नीकरणीय आसीत् । गोखलेमहाशयो मोदक्पूरिकाभि समृतामेका दाही पलाहारमनूपा मद्यमदात् । अह द्वादगा णममूल्यमित वालककोशमेक्सम्यम् । छायोर्णामयी( छायेति पोरबदरसस्थानगतमौर्णवासोभि प्रसिद्ध स्थडम् )मेकामायतागिकामकारयम् । एकागिका, एकमुत्तराय, एक चतुष्कावर, एक आन्तररुवच इन्येमिस्तुमि कोश मभरणीय आसीत् । एका जलस्थाली, प्रावरणाय कवल- मेक, मन्निकट एवास्ताम् । एव परेकर सन्नीकृत्य प्रस्थानो मुखोऽभयम् । गोखलेमहाशयो टॉ रॉयमहाशयश्च मामाप्रष्टुमयोवनिकेतनमागमताम् । आगमपरिश्रमो भवद्भिर्न बोटव्य इयावे- दितावपि तो साभिनिवेशमागतावेर । किं च गोखलेमहाशय प्राह स्म । भवनि प्रमश्रेण्या यदि प्रयाणमरिष्यत तदा नेपाहमत्रागमिप्यामीति ।। निकेतन प्रविशन्त त गोखलेमहाराय न कोऽपि न्यरुपत् । स किड तदानी काशे योष्णीप कवचमुत्तरीय चापोपयत् । टॉ रॉयमहागयस्तु वगीयनेपथ्यपारी स्थित । तमेन प्रयाणानुज्ञापनपत्रपराक्षकोऽपिकारी न्यस्थत् । किं त्वय मे मित्रमिति गोग्वलेमहागयेन बोधिनस्त निरमुचत् ॥ विगोऽयाय. काग्याम् एतत्प्रयाण कलमत्तानगराद्राजकोट यापहायणीयमासीत् । आग्रा काशी-जयपुर पालनपुर रन्येतेषु स्वाय स्याय रातकोट निगमिधुरामम् । इतोऽपि भूयामि स्थलानि वीक्षितु मम नावकाशोऽविद्यत । एतेषु स्थलेषकक दिनमहमतियम् । क्ले पारनपुरादन्यत्र सामान्ययात्रिक ·। सत्यशोधनम् वदह धर्मशालायामर्चकगृहेषु वावातरम् । यथाहमिदानी स्मरामि तथा मम प्रयाणत्र्ययो धूमशझटीव्यय मिलिया एकत्रिंशद्रप्यकेन्योऽधिको नासीत् ॥ तृतीयश्रेण्या प्रयानप्यह प्रायेण पत्रवाहिनी (मेइल ) शकटी वर्जयित्वा सामान्यशकन्या प्रायासिपम् । विदित हि मया यपत्रवाहकधूमशकटी पर जनमकुला भवतीति । कि चास्या भाटकाधिक्य चान्य प्रतिवध॥ तृतीयश्रेणीशकल्यामशुचित्व मलापारेषु कञ्चरत्व च यथापुरमेव तिष्ठति । प्रायशोऽधुना मनाम्विशेषो दृश्येत । परन्तु तृतीयश्रेणीपथिकाना प्रथमश्रेणीपथिकाना च कृते यद्य सोय परिकल्पित तदन्तर तत्तच्छेणीपथिकै प्रदेयभाटकान्तरापेक्षयात्यधिक भवति । तृतीयश्रेणी- पथिका पशुपद्गण्यन्ते । तदर्थमुपकल्पितानि सौकर्याणि शुमात्रयोग्यानि । युरोपखडे प्रयाणमह सर्वदा तृतीयश्रेण्यामेवाकरवम् । अनुभवेप्सया सकृदेव प्रथमश्रेण्या प्रायासिपम् । किन्तु प्रयमतृतीयश्रेण्यो हमेतादृशमन्तरमरक्षयम् । आणिकादेशे तृतीयश्रेणीपथिकस्तोमो 'नियोजन भूयिष्टो भवति । तथापि तत्र तृतीयत्रेणीशफ्टीषु जनानामानुकूल्यमसबाधाश्रयश्च पर रभ्यते । तत्र क्वचिप्रदेशेषु तृतीयश्रेणीपथिकाना शयनार्थमपि व्यवस्था दृश्यते । आसनानि सोपवर्हाणि भवन्ति । प्रतिशफ्ट नियतमख्याधिकाना जनाना प्रवेशो नियमतो निरुध्यते । अस्मिन्देशे पुन तन्मख्यानियमातिवम एव प्रायिको दृश्यते ॥ तृतीय श्रेणीप्रयाणिकानामानुफूल्योपफल्पनरिपये लोहाध्वसचालकानामौदासीन्य पथि- काना श्वपचाचारस्तेपामन्येवश्रद्वा चेति सर्याणीमानि मभूय शौचसपनजनाना तृतीय श्रेणीप्रयाण नाम प्रायश्चित्तरूपो दण्ड इन प्रतिभाति । अभितो वतिना सुखदु खे लेशतोऽप्यविगणय्य शक्टे कच्चरकाष्टाक्षेप देशकालावनादृत्य स्वरमेव धूमवर्तिसेवन तमाखुताम्बूलादिक चर्वयिचा मत शस्ले निष्पन भोशन चारदन दुरक्तिभापणमित्यादीनि सामान्यत पथिकाना दुर- भ्यामा भान्ति । इपधिरनाशनोत्तरमहसतमे वसरे मम यादृशोऽनुभवस्ततश्च पचशतोत्तर- नपशताविरमहस्रनमाप्रमृत्येकोनशियुत्तरनाशतामिरमहसतमपर्यन्तमविछिन मया यूता- स्तृतीयश्रेणीप्रयागाधादोऽनुभस्तयोरन्योन्यमन्तरम् किमपि मया न ईष्टम् ॥ मन्ये द सहपरिस्थितेरीदशाया भेषज्यमेश्मेपास्तीति । तथाहि । सुशिक्षितर्जनस्तृतीय- अग्यागेर प्रयाणमलीयर्तव्यम् । दृष्टा प्रयागिवाना पद्धतय समीकर्तव्या । सति मभवे हारिणे यो योर यरलया तने स्थीयते तथा मरिधानन्यम् । सानुल्य- मापदनामुगाचप्रदानेन पेनापि प्रवर्तितया । किं च शासनानिरमात् सोऽपि परी । पतेन गुमना व्यररथा भरपती यह रसानुभवादाचक्षीय ।। असादसतग्नान पिरमपनरोत्ताकसमरातपरे मया रणपतिनचाताप्रति नगदवर्ग प्रमग हातमापनिता पनेन मांदा भीडा पिादथ जाप्ते । तारी ·। सत्यशोधनम् देवालयोपकठमुपसर्पन् द्वाराने पोप्यमानस्थित दुर्गन्धिपुगुमाना राशिमा रोकपम । अतरेका सुन्दरामृतशिला रतीर्णाभवत् । विन्तु सा केनापि कगगन्धशून्येनापश्रद्धोपेतेन भनेत रूप्यकामारश्चिी प्रत्युप्तासीत् । तानि रूप्यकचित्राणि पररय परमाश्रयभूतान्यासन् ॥ अथाह ज्ञानवापीपार्धमगच्छम् । अत्र मया भगवतोऽन्वेषणमारि । स पुनर्न लन्ध । अनेन मदन्तरात्मा ज्यरति स्म । ज्ञानवापीमभित पाचरमपश्यम् । दक्षिणायदान संस्था में नारोचत । तस्मादहमेका कारिणी तत्र न्यशिपम् । तत्रत्य पण्डमिश्रस्य योगो नामनि प्राभवत् । पादानमुद्धृत्य स त व्यपाक्षिपत् । अब मामानुश्य त्वया मे पनोऽयमपमानस्या- मजसा नरकनिपात प्रापयतीत्यभ्यधात् ।। अह शान्त एव स्थित । तदनु मयाभ्यधायि ' स्यामिन् मम यद्भाव्य तद्भविष्ययेव । कि तु भवादृशाना मुखादीद्यावाचो विसर्गे न हि शोभते । सति संतोपे गृह्यतामिय याविणी । मो चेत्तामपि भवन्तो हापयिष्यन्तीति ।। स चाकथयत् -अपेहि रे अपेहि । न कार्य भरत काकिण्या इति । तदन्यसी ममोपर्याकोशवचनानि पर्जन्यवर्पमपातयत् ।। अथाह ता काकिणीमादाय तदनडगीकारेण पण्डमिश्रस्य सवृत्ता हानि मम सवृत्त लाभ च गणयन् यथागत प्रास्थिपि । परन्तु पण्डमिश्रो नाप्टिको भवितु नारोचयत् । स मा पुनराहूप प्राह रम । भवतु । काकिणीमत्र निक्षिय याहि । तब शीलमनुकतु नाहमिच्छामि । भयात्या काकिण्या अपरिग्रहे तवैवारिष्ट भवितेति ॥ तूष्णीमह तस्मै काकिणीं प्रदाय दीर्घ निश्वासमुत्सृज्य तस्मादपासरम् ॥ तदनु द्विवार काशीमह गतोऽस्मि । परन्लेतन्मम महात्मताख्याति प्राप्तेरनन्तरम् । तत्तादृशस्य कय वा ममेदृशोऽनुभव सुप्राप स्यात् । मद्दर्शनार्थमागच्छन्तो जना कथ भगवदर्शनस्याववाश दद्यु । महात्मनो दु खानि महात्मनो नाम मादृशस्यैव वेद्यानि । इम विशेषमन्तरेण तत्र कचरावकरादिक यथापूर्वमेवासीत् ॥ परमेश्वरस्यापारकरणा प्रति ये केचित्सशयाल्व सन्ति त ईदृशानि तीर्थक्षेत्राणि गत्वा प्रेक्षन्ताम् । अय महायोगी स्वनामापदेशेन प्रचलन्ति कियन्ति कपटानि कियतो डभाचारान् कियतश्चाधर्मान्सहेत । अथाप्यपमुदासीन पश्चादवतिष्ठते । तथाहि-गीताया तदुक्ति - ये यथा मा प्रपद्यते। तास्तथैव भजाम्यहम् ॥ इति ॥ [ये मा यथा रीया प्राप्तु यतन्ते तेषामह तथैव रीत्या स्वागत दास्यामि । ] यद्वीजमुप्त तद्वीजसदृश फमश्नुते ।। मे ·मोहमयीनगरे स्थितिग्रहणम् २०१ कर्मण फल्मन्यथा क्तुं को हि शक्नुयात् । तस्मादत्र भगवत प्रवेशेन किं कार्यम् । अत एवाय लोक्यात्रानियमान् विधाय स्वयमपसृत्य तूष्णीमुदास्त इति ।। एव दृष्टदेवाल्योऽह वेसटमहाभागा द्रष्टमगमम् । सा किल तकालमेवोल्हाघता प्राप्य स्थिता । मन्नामास्ति पत्रखण्डमन्त प्राहिणयम् । तक्षणमेव सा समुपागात् । तदर्शनमात्र मया लिप्सितमासीत् । तस्मादहमयोचम् - अस्वस्था भवतात्यह जाने पर श्रीमन्या दर्शन चिपीरागतोऽस्मि । अस्वस्थयापि भवन्या यदामा मम दर्शनपथ नीत तदह कृतज्ञोऽस्मि । नाहमितोऽधिक श्रीमतीमुपराद्धमिच्छामीति । एवमुक्त्वा तसकाशादहमपासरम् ॥ एकरिशोध्यायः मोहमयीनगरे स्थितिग्रहणम् आसील्किल प्रबलोऽभिलाप श्रीमतो गोखलेमहाशयस्य यमया मोहमयीनगर्यामेव स्थिति मता न्यायपादिवृत्युपजीविना सार्वननिकसेवायामामन सहकारिणा भाव्यमिति । तदानीं सार्वजनिरसेना नाम महासभाया सेवैवासीत् । तेन प्रतिष्ठापिताया सस्थायास्तदेव मुख्य कार्य यदस्या महासभाया कार्यस्य प्रचालन नाम ॥ गोखलेमहाशयस्य सूचनामहमरोचयम् । परतु न्यायवादिवृत्ति सूपजीव्या भविष्यतीति मम नासीद्विश्वास । पूर्वानुभूतमद्यापि न फिल विस्मृतमासीत् । किं चामश्लाघनया कार्यि काणामारर्षण नाम विषवज्जुगुप्स्य मम प्रत्यभासीत् ।। तदहमादौ राजकोट एव कार्यमुपक्रमणीयमिति निश्चयमकार्पम् । तत्र मम हितैषी विदेश प्रति मम गमनहेतुभूत केवलराममावजीवेमहाशय स्थित । स मह्य त्रीन व्यवहारासमपादयत् । तेपा द्वौ काठियावाडदेशस्य 'जुडिशियल असिस्टट' इत्यधिकारिणो न्यायसभायामवेक्षणीयौ प्रतिविमर्श ( अपील ) रूपावास्ताम् । तृतीयस्तु जामनगरे प्रवर्तमान एको मूलव्यवहार । एषा प्रचालनेऽह शक्त स्या न वेति सशयाकुल मा केवलरामदवे महाशयोऽवादीत् – अल पराजयशङ्कया । यावच्छक्य भवद्भि प्रयत्यताम् । अहमिह स्थितोऽस्मि ·૨૦૨ सत्यशोधनम् साक्ष्यसमधिशासनस्य नियमावलि कठे मृतासीत । तदेतदमु जयशीलमयेदिनि । इट मनसिकृत्य समुद्रयानेऽह ' इटियन एविडेन्स अक्ट' पुस्तक सत्याग्यान मम्यगपटिपम् । अपि च दक्षिणाफ्रिकादेशे न्यायपादिवृत्तिपशात्मपादितोऽनुभवथ ममामीत् ।। जितो मया व्यवहार । एतेन मम कियानप्यात्मविसम्भ ममजनि । प्रतिविमर्शव्यबहारद्वयं प्रत्यादित प्रभृत्यह निश्चिन्त एवासम् । तदपि मया जितम् । समेतद्विभागयतो मम मोहमणन- गर्या स्थितिग्रहणेनापि चिन्ताया न कोऽपि स्यादवकाश इत्याशा समुदेति स्म ।। किन्तु मोहमयीनगर प्रति गन्तव्यनिश्चयो यथा मयाङ्गीत इत्यस्य वर्णनापूर्वमाग्ला- धिकारिणमविचारमज्ञान चाधिकृत्य मदीयमनुभव वर्णयिष्ये । जुडिशियल असिस्टट' इति व्यवहारद्रष्टाधिकारी कदापि नैकत्रातिष्ठत् । कितु सदा सवरमाण एव स्थित । यत्र यत्र तेन वसतिरग्राहि तत्र तत्र न्यायपादिन कार्यिकाश्च तमन्वसरन् । न्यायादिन परस्थरगमन प्रसगे स्वकीयस्थले गृह्यमाणादभ्याधिक पारितोषिकद्रव्यमजिपक्ष-त । एतेन कार्यिराणा द्विगुणो व्यय समापतत् । क्लेशोऽय प्राड़िवाकप्रभोर्हृदय नैवास्पृशत् ।। प्रसक्त एप व्यवहारो वेरावल-ग्रामे द्रष्टव्योऽभात् । तकाल तत्र ग्रन्थिज्वरो भयकर प्रसरति स्म । पचशतोत्तरपंचसहस्रप्रजासख्याके तस्मिन् प्रामे प्रतिदिन पचाशजना व्याधिना स्पृश्यन्तेति ज्ञप्तिरस्ति । ग्राम - सर्वोऽपि शून्यप्राय आसीत् । ग्रामस्याहमदूरवर्ति-यामेकस्या निर्जनाया धर्मशालाया वसतिमग्रहीपम् । व्यवहारिजनैस्तु कुत्र वस्तव्यम् । ते पुनरनाड्याश्चेतमा परमात्मैव गति ॥ वेरावले ग्रन्थिज्वरप्रसारात्तत्स्थल परित्यज्य कापि स्थलान्तरे व्यवहारदर्शनाय प्रादिवाक प्रार्थयितव्य इति मदीय कश्चनसुहृत् स्वय व्यवहारवान् मा प्रति तत्रीसदेश प्राहिणोत् । मम प्रार्थनापत्रमवलोक्य प्राडिवाको मामप्राक्षीत् - किं भवान् भीरुक इति ।। मया प्रत्याचि -अह भीरुको या न वेति न खलु प्रकृत प्रश्न । अह तावद्यथाकथा वा निवहेयम् । परन्तु व्यवहारिणामेषा का गतिरिति । प्राड्रियाक प्राह – प्रन्थिञ्चरोऽय भारतवर्ष निजमदिरीकृत्य विजृम्भते झिममिदानीं ततो भेतव्यम् । इह निरूप्यता यादृशो वायुगुण इति यथा च स्पृहणीयो भवतीति (अय प्राडिवाक प्रामाद्विप्रकृष्टे समुद्रतीरोपरिष्टे राजमदिरप्रख्ये वखशिबिरे गृहीतवसतिरासीत् )। एवं हि जना ग्रामवाद्ये निराकुरप्रदेशे निवस्तु शिक्षयितव्या इति ॥ अस्य वेदान्तस्य विमुत्तर मया दातव्यम् । प्राभिमाफ स्वकीय नियो यप्रधानमावार्य तमवादीत् --गाधिमहाशयैरक्त मनसि निधाय न्यायपादिन कार्यिका वा यदि देशबाहुल्यमश्नु- युस्तदाहमा योधनीय इति ।।

·धर्मसक्टम् २०३ प्राडियारस्तावन्निर्वचनया स्वयुद्धया यन्न्यायतया गृहीत तदनरोत् । पर वस्तुतो दीनभारतवर्ष- शास्तस्य कथ वा वेद्या स्यु । दीनजनानामरमारमात्रश्यकताभ्यातो विचित्रतापद्धतयश्चेन्या- दिक कथ स जानीयात् । सर्वदा सुवर्णमुद्राभिर्याहर मनुष्य कथमेकपदे ताम्रकाफिीभिर्गणना कर्तुमुसहेत । यथा हस्ती पिपरिया नानुचिन्तयेत्तथा हस्तिवन्महोन्नतसौर्यगृभुराडालेयस्तथा पिपीलिकेवात्यल्पमिच्छ भारतीय नानुचिन्तयति न च तद्विषयकाणि शासनानि कर्तुं प्रभवति ।। इद तारदास्ताम् । अथास्मदीयकथा प्रति निराम । उपरि निरूपितरीत्या प्राप्तज- येनापि मया दिनकतिपयान् राजकोट एव स्थातव्यमिति व्यचिन्ति । अत्रान्तर एकस्मिन्दिने केवररामो मपार्श्वमुपेन्यानोचत् । गारे भवन्तमिह मुपा स्थातु नानुमस्यामहे । भरता मोहमयीनगर्यामे निवास समाश्रयणीय इति ।। अह तमपृच्छम् -- तत्र मा को वावेक्षते । मदीयव्यय किं भरता प्रदीयत इति ॥ "अवश्यमेव भरतो व्ययमह दास्यामि । कस्यापि व्यवहारस्य हेतोर्भरतमुत्तरवादिना प्रारमिहानेष्यामहे । व्याहारपत्रिकादीना लेखनाय व्याहारान् भवसकाशमेव प्रेपयिष्याम । उत्तरवादिनामुच्चरारोपणमस्तादवतारण च न्यायपादिप्वस्मास्त्रेवायतेते। जामनगरे वेरानले च भनता प्रदर्शिता योग्यतामाडोक्य भनद्विपये नाहगीपदपि चिन्ता वहामि । सार्वजनिककार्य निर्वोढुमेवभवान् गृहीतामा भवति । काठियावाडदेश एवामान प्रयासयितु भवन्त नानुमन्यामहे । अथ ब्रवीतु भवान् कदा मोहमयीनगरमुपगन्तेति ॥ " नातालदेशाद् द्रव्यागम प्रतीक्षमाण स्थितोऽस्मि । तप्राप्तिसमनतरमेव प्रयास्यामि ॥ सप्ताहवयान्तरे तद् द्रव्यमागमत् । अह मोहमयीनगरमगच्छम् । तत्र 'पेईन, गिल्बर्ट अॅण्ड सयानी' इत्येषा कार्यालये कोष्ठमेक भाटकेनाग्रहीपम् । अथेदानी मदीयतीवन स्थिरीभूतमिव मे प्रन्यभात् ॥ द्वाविशोऽध्यायः धर्मसंकटम् मोहमयीनगरस्य दुर्गाख्यविभागे कल्पितकार्यालयोऽह गिरगावप्रदेशे क्वचिदेक गृहमन्विष्य तत्र वसतिमनहीपम् । कितु भगवान् तत्र निवस्तु मा नान्चगृह्णात् । गृहमागतस्य मम चत्वारि दिनानि यापन्न व्यतीतानि तारमे द्वितीयकुमारो मणिलाल उल्वणव्याधिना शयनपतितो- ऽभवत् । विषमशीतञ्चरेणाकान्तस्य तस्य श्वासकोशो दूषितायभूताम् । रारित्रलाया मनिपात- ·२०४ सत्यशोधनम् चशात् विभ्रमोऽप्यजायत । स क्लि कतिपयव सरेभ्य पूर्व स्फोटकोपवेन पस्यदुपसृष्ट पश्चा- स्वास्थ्यमापन्नो वाल ॥ अथ भिपग्वरमानैपम् । सोऽनादीत् -- इदानीमापर्धनास्य न किमपि प्रयोजन माति । समयय कुक्कुटशावकसारमण्ड चावश्यमेर प्राशयितव्य । तदेतदुपकरिष्यतीति ॥ मणिलालस्तदानी दशवर्षदेशीय स्वस्येच्छा प्रति नायमनुयोगाई आसीत् । तद्रक्षास्य ममोपर्येव तन्निर्णयभारोऽपनत् । भियग्वर परमसाधु वश्चन पारसीदेशीय । तमेनमपृष्ठम् - भिषग्वर, इमे वय शाकाहारिण । अनयोस्तुनो कतरमपि बालायास्यै प्रदेय भवति । य कश्चिदन्य आहारो भवता निर्दिश्यतामिति ॥ भिषगवोचत्-~- इदानी व कुमार प्राणसशये वर्तते । सोदक दुग्ध यद्यपि सेवनीय तथापि तेनास्य प्रशामपुष्टिर्न जायते । बहुषु हिदुकुटुम्वेषु चिकि सामह करियामी येतद्भवता विदितमेर । ते जना यकिमप्यौषध मया दत्त स्वीकुर्वते । तस्माद्वर मन्ये भवद्भि पुत्रविषये हठोऽयमनास्थेय इति ॥ सत्यमाह भवान् । भिपजा सतेत्थमेव खल्लु भवता वक्तव्यम्। पर ममानुयोज्यता महती वर्तते। यद्यय प्रबुद्धवया अभविष्यत्तदा तदिष्टानुसारेण प्रवृत्तिराश्रयणीया भविष्यत् । किंचिदानी मया स्वयमालोच्य निर्णेतव्य भवति । मन्ये पुस्पस्य या धर्मश्रद्धा सा किलावसरेवीदृशेषु वस्तुत परीक्ष्यते। मनुष्येण मासाहारादिक न भोक्तव्यमिति य सिद्धात स तावसगतो वा न वा भवतु मया पुन स्वधर्मस्याङ्गतया गृहीत । प्राणवाणकराणि साधनान्यपि परिच्छेद्या न्येव भवन्ति । प्राणसशयेऽपि वियति चित् कार्याणि परिवान्येव भवन्ति । एव गते यथाह जानामि तदा मदर्थ वा मदीयाना वृते वा मासादिकस्य प्रयोगो न मे धर्म्य प्रतिभाति । तस्मा- द्भपता शक्यमानमपायमनुभवितु मया सजेन भवितव्यम् । फितु भरसकाशे विज्ञप्तिमेका करिष्ये। भरतोपदिष्टमौषधोपचार कर्तुमशक्तोऽह मया ज्ञाता जलचिकित्सा कर्तुमिच्छामि । किंतु बालस्यास्य नाडीहृदयश्वासकोशादीनि परीक्षितु नाह जाने । यदि भवानिह सकृत्सकदागत्य तदीयशरिस्थिति परीक्ष्य मह्यमावेदयेत्तदा कृतज्ञो भविष्यामीति ॥ सजनोऽय भिषामदीयरष्ट सद्यो विज्ञाय मप्रार्थनानुरूप मणिलालस्य परीक्षणाय गतागत कर्तुम वमन्यत ! निजाभिप्रायप्रकाशने तगमनभिज्ञाय मणिलालाय भिपजा सह मवृत्त क्थालापमावंद्य तदीपमतमपृच्छम् । स चायोचत-जलचिकित्सा प्रारभ्यताम् । माहमण्ट युम्युटपोलसार च भक्षयिष्यामीति ।। तपदार्थद्वये मया प्रदत्ते सति नैप तायेदेवेति यद्यपि में विदित तथापि प्रतिवचन नस्य निशम्य दृटोऽमाम ॥ । ।

·धर्मसस्टम् २०५ क्युनीमिषपरस्योपचारसममहमवेदिषम् । तदनुसारेणोपचारी मया कृतपूर्वश्च । ज्ञान च मया यद् रोगनिवर्तकसाधनेषुपपासश्च राभर इति । क्युनीमहाशयस्योपचारपद्रतिमनुसृत्य मणिलाल कटिस्नान कारयितुमुपाक्रमे । निमिषत्रयादूर्वमौ स्नानभाण्डे न निवेश्यते स्म । त्रीणि दिनानि तस्मै नारगफल्रस सोदक प्रायच्छम् । एतदलिरिक्तो न कोऽप्याहारस्तस्मै प्रादायि ॥ । फिन्तु ज्वरो न शान्त । चतुरविकरातागपर्यन्तमाष्ण्यमारोहति स्म। रात्रिवेलाया मनिपातविभ्रम प्रादुरभूत् । अहमुद्रान्त इशाभयम् । रोक कि मा प्रादेत् । मदग्रज कि यात् । अन्यो भिषक् किमिति नानीयते । आयुर्वेदवद्यानामानयन किमशक्यम् । स्वो मादाना कृते निनापन्यानि बली मातापित्रो को वाधिकार । एवविधा मिल्पा मदीय मन प्राविशन् किंवेतान्प्रतिस्थ्य हृदयस्यान्तरादिय वाणी श्रूयते स्म । यया हे जीर स्वय तसमानदशा गतेन त्वया यथा मोपचयेत तथन बालस्मयुपचरिष्यत तर भगवान्प्रसीदत्येव । यथा ता जल- चिफिसाया विश्वास तया बद्यस्यौपचे स नास्ति । वद्य प्राणरक्षण न हि प्रतिजानीन । तेन हि प्रयत्नमात्र क्रियते । जीपमूत्र परमा मनो हस्ते तिष्ठति । भगवति भार निक्षिप्य तस्मरणपूर्वक श्रद्धामास्थाय यथाशक्ति शुश्रूषा कुत खलु न कर्तव्येति ॥ एवमनेरिकल्पनालेन परस्परविरोपिना मामध्यमानहृदय सुतरामशान्तिमगमम् । अब रानिरागता । अह मणिटालस्य शय्याया तस्य पार्श्व एस शयितोऽभवम् । आईयाससा त वेष्टयितु निश्चयमकरवम् । तदनु समुयाय निशारगेनमात्य जल निप्पीड्य तेन मणिलाल वाटादटगुष्ठपर्यन्तमावेष्टय रहि शिरोमानदृश्यमेन कवरद्वयेन प्राचारयम् । आईनास खडेन तस्य शीर्षमाधयम् । तस्य शरीर चुहिकोपरिस्थकदुरिच तप्यते रम । सर्व शुष्कमासीत् । अस्तमिता स्वेदप्रवृत्ति ॥ अहमतिश्रान्तोऽभाम् । मणिलाल तस्य मातुरशे रिसृज्य होराईकाल विशिश्रमिषु श्रौपाटीपार्थमभ्यममम् । सही तदानीं प्राप्यो दावठामादनवेला । जनमचारो रिल आसीत् । पर कुतो मे स्मृतिर्विचारसागरे सनिमग्नस्य । भगर मदीयमानरक्षण त्वदायत्तमिन्यामना मानमवोग्यम् । मम मुखादामनाम निरतर नि सरति स्म। कचित्काल कृतपरिश्मो धडधायमानहृदय सदनमुपागमम् ॥ गृहान्त प्रविष्टमात्रमेन मणिलालोऽप्राक्षीत् । 'पापु' प्रत्यागनोऽसीति । आगतोऽस्मि वस । “अहमिदाना ननु बहिरुद्धर्तव्य | अहो दो दह्ये।" "वस मणिलाल, विमङ्ग स्विद्यसे।" "अहो स्वेदस्नातोऽस्मि । ननु प्रावरण इटित्यपनीयताम् ॥"

·२०६ सत्यशोधनम् अह मणिलाल पालस्पर्श न्यरूपयम् । तत्र सानो मौक्ति कानार स्वेदविंदर स्थिता । ज्वर प्रशाम्यति स्म । (ज्वरोऽवरोहति स्म )। दीर्घमह निश्वस्य भगरते धन्यवाद समार्पयम् ।। मणिलाल इत पर तव ज्वर पलायत इत्यवेहि । इतोऽपि विचिप्रवृत्त प्रस्त्रेदे तान्छादन- मपनेष्यामि । मैर 'बापु' अधर मा चुलिकोदरादुद्धरत । अन्यदा पुन परीक्षामहे ।। एव कथाप्रसगेन कचिकालमपापयम् । यथास्थितस्यास्य ललाटपात स्वेदधारा प्रावत् । निशारकमपनीय तस्याङ्ग प्रामार्जयम् । अथाा पितापुत्रौ एक्शयनेऽस्वपिय ।। उभाभ्यामपि माटनिद्रासुखमन्वभावि । प्रातर्मणिलालस्य ज्वरो भूयसा प्रशान्त इवासीत् । सोदक दुग्ध फलरस इत्येताभ्यामेन चचारिंशदिनानि स वृत्तिमकरोत् । ततो मे भय नि शेषमपासरत् । ज्वर स्थायित्वेऽपि चिकित्सावश प्रपन्न ॥ माप्रत मम पुत्रेषु मणिलाल एव सर्वाधिकदाड्यसपनो भवति । एवमुहायताप्राप्ति श्रीराम प्रसादात् उत जलचिक्सिारलादाहोस्वित्पथ्यशुनपाभ्यामिति वस्तु को नाम शक्नुयात् । निजनिजश्रद्धानुरूप सर्वोऽपि निर्णेतुमर्हति । अह तावजगदीश्वरेण मम मानो रक्षित इति दृढ व्यवसिपम् । अद्यापि तथैर विश्वास ॥ ज्योपिंशोऽध्यायः दक्षिणाफ्रिकादेशं प्रति पुनर्गमनम् मणिलालस्तापदुल्लाप सवृत्त । किन्तु गिरगावस्थले गृह वासयोग्य न भवतीति मया वगतम् । तद्गृह न केवलमनूपप्रदेशे निविष्टमपि तु भूयसा निषिद्धसूर्यप्रकाशमासीत् । तस्मातह रेवाशरनगनाउनमहाशयस्य सूचनामडगाकृत्य मोहमयीनगरस्य वाह्यवसतिप्रदेशे Hमेक भाटिक्या ग्रहीतु निरचयम् । 'वादा-साताक्रूज' इत्यनयो नगरविभागयो वसयर्थमन्वेपणमकार्पम् । बादास्थले गोनोठिकापणस्य विद्यमानत्वात्तत्र नो वसतिग्रहण नारोचत । घाटापरप्रभृतिस्थानि समुद्रादतिदूरवर्तीनि मे प्रत्यभात् । पर्यन्ते साताजविभागे रमणीयमेर हर्म्यमलम्पन | आरोग्यदृष्टया तदयुत्तम मन्वाना भाटकेनाग्रहीम ।। सान्नानस्थगचर्चगेगेहावनिकेतन गन्तु प्रथमश्रेणाप्रात्याहिकप्रयाणानुज्ञापत्रमपम् । अनेकझो धूमशमट्या प्रथमश्रेण्यामह पक एस स्थित इति मम कोऽप्यभिमानो जायते स्मेति स्मगमि । बाटाप्रदेशाचर्यगेनिरेनन प्रति नि सरमभिचटया धूमशाट्या प्रयातुमिच्छुरनेक्श मन्नाजस्थावाटायो गोरेतन पादचारेणेवागमम् ॥

·२०७ दक्षिणाफ्रिकादेश प्रति पुनर्गमनम् भम व्यवहारवृत्युपजीवन निरीक्षितादत्यविकतरनमृद्धयुयैतमासीत् । दक्षिणारिकादेश्या मदीयत्र्यवहारिणो बहुश कार्याणि मसविर प्रेषयन् । एतानि मम जीविकासिद्धये पर्याप्नुवन् ।। प्रधानन्यायसभाया चालनीय कार्यमद्यापि मे नामिलत् । तथापि तत्र प्रचता चर्चनीय- विषयोपन्यासाना श्रवणाय मया गम्यते स्म । तत्र गोष्टया प्रवेष्टु न मे धर्यमासीत् । तत्र जमिय तरामनानाभाईमहागय प्रमुखपात्र वहति स्मेति मम ब्रप्तिरस्ति । यथान्य उचरवादिनस्तथापि व्याहारगर्ति दि अन्यायसभामगमम् ।। तत्र मया ज्ञानमर्जितु न गम्यते स्म। परतु सागरादपस्यन्दमानस्य सुपुष्मामुपादयतो मन्दमारुतस्य सेवनेनानदमनुभवितुमिति वक्तव्यम् । ईदृक्मुखमनुभूप हमेक एवेन्यवगतवतो मम न रजा समननि । एव पूर्णमानेन तत्रोपवेश कश्चिदिलामो न तु टन्नाकर इत्यहमचि- न्तयम् ॥ प्रधानन्यायस्थानस्य पुस्तकालयमुपयोत्तुमह प्रवृत्त इतरबहुश परिचय समपादयन् । अचिरेणव प्रधानन्यायमभाया व्यवहार चालयेयमिन्यात्रा मे ममानि ।। इत्थमेकतो न्यायवादिवृत्तिं प्रति निश्चिन्ते मय्यन्यतो गोखलेमहागयम्य दृष्टिमरि जागर्ति स्म । स किल निरन्तरमायन्या यमया कर्तव्यं तस्यानुनपानपराऽभवत् । प्रतिनमाह द्विवार मम कार्यालयमागन्य मडीययोगक्षेम पृच्छति स्म । कदाचिन्मित्र सहागम्य तपरिचय मामकार यत् । स्वस्य कार्यविवानरीतिं च मामुपादिशत् ॥ किन्तु भविष्य प्रति मया मनस्याफलिताना मनोरयानामरस्यापि सिद्धिं मा भावान प्रापयेदितिवचनमययाय न भवेत् । ते किल सर्वेऽपि तदिच्छानुरूपमेर पर्यन्त ॥ यावदह तत्रैव स्थिरतान निश्चित्य स्वास्थ्योपान्तुकाम स्थित ताब-क्षिणामिका देशादतम्तिमेवागमत्तत्रीमदेशो यथा--"इह 'चेम्बरलेन' मन्त्री समागन्ता । एतक्षगमव प्रस्थाय भवद्भिरागतव्यमिति" कृता प्रतिज्ञामह व्यम्मार्पम् । तथा च तत्रीप्रतिवचन मया प्राहायि । यावपण मा प्रापयिष्यथ तावदित प्रस्थातु सजस्थितोऽस्मीति । तमेव ते पण प्राहपु । अथाह कार्यालय बद्धकबाट निकाय दक्षिणारिकादशमगमन् । मदीयकार्यमन्यूनमेश्व सरमपेक्षत इति मचा गृहमन्यनन् भार्यापयदिकुटम्य तत्रैवावा- मयम् || ये तु स्वदेशेऽनविगतयोग्यवृत्तय सहमिका युवाले विदेगा समाश्रयीया इति तदानी मीयमनमासीत् । इदानीमप्यमी तथैव वर्तते । तत्र पूर्वपद्धति निहाय विदेशामने धीग्मनसो ये युकास्तेषामन्वेषणे ममासीदभिटाप्त । मन पित्रा बहवो रानीयोयोगे प्रापर्यन्त। ते सर्वेऽप्येवविधासेवावृत्तिरूपा मायानाला मोचायतच्या इति ममाशयोऽभूत । वृत्रन्तर प्रापयितु मम सामर्थ्यमामीदिति न खलु मे रिक्षा । अथ सत्यमपि गौ तदेवनने रोचने स्म । ते स्वावलविभिर्मान्यमिति हि ममामिलाप ॥

·२०८ सत्यशोधनम् यथा यथा ममादर्शा सिद्धिपयमागतास्तथा तथाहमेषा युपमानामादर्शानपि यथाव- परिवर्तयितुमयतिपि । एतेषा मगनलालगाधौ मम यत्नो भूयसा साफ्ल्यमगात् ॥ भार्यापत्याना परित्याग व्यवस्थितफुटबस्य भिजन निश्चितापस्थितिं विहायानिश्चिताया- मवस्थाया प्रवेश इत्येतसर्व मा क्षणमानमव्यययत् । कित्यहमनिश्चितनीरनाभ्यासे परिक्षुण्णेऽ- भयम् । अस्मिन् जगति तमेक पिना-स तापदीश्वर इति वा सयमिति वा व्यपदिश्यताम्- निश्चितस्वरूप न किंचिदस्ति । इह निश्चितत्वप्रेप्सापि दोप एवेति मन्ये । अद्यारमा परित परिदृश्यमान प्रवर्तमान च सर्पमप्यनिश्चितमनित्य च । किन्तु सर्वान्तर्यामितया गूढ परमतत्वमेक निश्चितरूपेण तिष्ठति । तत्प्रकाशस्य मयूख एकस्मिन्नस्मदुपरि पतिते सति तत्रास्मदात्मन समर्पण कृत्वा जीवितसार्थक्यमाप्स्याम । तस्य सयस्यान्वेपणमेर परम पुरुषार्थ ॥ टरपननगरमह नियतकारादेकाहपूर्वमपि नासादयम् । ता यादह गतस्तावमा कार्य प्रतीक्षते स्म । हिन्दुजनप्रतिनिधिभिश्चेम्बरलेनमहाशयस्य दर्शनाय दिवसापागेव स्थापित तदने यद्वाचयितव्य तप्रार्थनापत्र सन्नीकृत्य मया दर्शनार्थिमि प्रतिनिधिभि सह गन्तव्यमासीत् ॥ इति श्रीगापिमहामन सत्यशोधनाख्यायामामकथाया तृतीयो भाग समाप्त ·चतुर्थों भागः ·प्रथमोऽध्यायः कृतं सर्वं वृथां जातम् चेम्बरलेनमहाशयो दक्षिणाझिकादेशासुवर्णमुद्राणा सार्थकोटिनयस्य दान प्रतिगृह्य गन्तु मागतोऽभूत् । किं चाग्लेयाना सति सभवे 'बोअर' जनाना च मन सबननमपि तस्योद्देश्य मासीत् । अत एव हिन्दुजनप्रतिनिधयस्तस्माच्छुष्कमेव प्रतिवचनमलभन्त ॥ तेन किलेप प्रयवाचि- विदितमेव खल्विद वो यत्स्वतत्रस्वास्थ्यानामुपरि साम्राज्याधिकृतानामधिकारो नाम नाममात्रत एवेति । युष्मदीयानि सकटानि तावत्पारमार्थिकानि प्रतिभान्ति । यावच्छक्यमह करिष्ये। किन्तु यूय गौराङ्गाना मध्ये तिष्ठासवश्चद्युप्माभिरमी यत्नत परितोपणीया--इति ॥ प्रयुत्तरमिद सद्य प्रतिनिधीना मुखेषु शीतोदकप्रक्षेप इवाचरत् । अहमपि निराशोऽभवम् । अनेनास्मन्नेत्रबधो मोचितोऽभवत् । लक्षित च मया यदादित प्रभृति कार्यमिद प्रारम्भणीयमिति ॥ चेम्बरलेनमहाशयस्य प्रतिवचने वा को दोप । तेन हि यथास्थितमेव वस्तु वर्णितम् । तच्च न शोभनमेव वस्तु सवृत्तम् । वाहुबलमेव न्यायस्य मूलम् । अथ दण्डकाष्ठस्य प्रयोग एव सर्वार्थसाधक इतीद तत्त्वमसौ मधुरोक्तिभिरस्मगुद्धिगोचरमानयत् ॥ कित्वस्माक दण्डकाप्टस्य लाभ कुन सभी । दण्डप्रहारसहनशक्तिरप्यस्माक नासीत् ।। दक्षिणाप्रिकादेशे सप्ताहमानमेव स्थातव्यमिति चेम्बरलेनमहाशयेन निश्चितमासीत् । दक्षिणाफ्रिकादेशो नाम न खल्वल्पमित प्रदेश । स एको महान् विपय । श्रीनगरात्कन्याकु- मार्या योकोनविंशतिपापाणदूर तर्हि 'डरसन' नगरात् ‘केपटाउन पत्तनमन्येनेकादशपापाण- दूरे वर्तते । तन्मध्यगतो विस्तार सर्वोऽपि चेबरलेनमहाशयेन वायुवेगत सचरितव्य आसीत् ।। असौ नातालदेशात् ट्रान्सपालदेश प्रति प्रातिष्टत । तकाल मयापि तत्र गत्वा तत्रयाना भारतीयाना कृते तस्याने भाषण कर्तव्यमासीत् । किन्तु प्रिटोरियानगर मया कथमासादनीयम् । तत्र सकालमुपस्थातुमावश्यकी या व्यवस्था ता निर्वोढुमशक्ता आसन्नस्मदीया जना । युद्धोत्तरकाले ट्रान्सपालदेशो निर्जनारण्यमिवादृश्यत । अशनरसनार्या सामग्री तत्र दुर्लभासीत् । युद्धकाले शून्यीकृतापिहितद्वारा वा निषद्यास्ता पुनरद्घाटनीया आसन् । तदेतत्वार्य तु कालकमेण निर्वर्तनीय न पुनरेक्दैव साध्यमासीत् । गृहादिक परियज्य पलायितानामपि स्वस्वगृहप्रापण तदापणेषु सभारप्रापणोत्तरमेर कर्तव्यमासीत् । अत एव ट्रासबारपासिना सणापि प्रतिस्वमे- कैकमनुज्ञापत्र सपादनीयमासीत् । तच्च गौराङ्गा क्लेश विनवा ठभत । भारतीयाना तु तदतीव दुर्लभमासीत् ॥

·एशियासंडादागता निरङ्कुशाधिकारिणः यदेतेऽधिकारिग चेंगरलेनमहाशयेन मम मसर्ग निरारयितुमच्छन्निति। विपादकार्यपि विनोदारहेय कथा प्रकरणान्तरे निरूपणीया भवति ॥ द्वितीयोऽध्यायः एशियाखंडादागता निरङ्कुशाधिकारिणः नागासाया मुख्याधिकारिण कथमह ट्रान्सालदेश प्रविष्ट इत्यस्य मर्म नावेदिषु । स्यमनि- धिमुपसर्पतो भारतीयानम्यपृच्छन् । किन्तु तसकाशाद्वारतयो वृतान्तरनेनारगत । अनस्ले व्यतनयन्त – अनेन पूर्वपरिचयरलादनुज्ञापत्रमन्तरेणैव टासाटदेश प्रपिटेन भाव्यमिति । उहस्यान्य सयचे सति नूनमह व्यतिक्रमस्य कृते निरोद्धव्य स्याम् ।। महायुद्धावसानोत्तर कियन्तमपि काल राज्यापिकृतानामविकारविशेषप्रदानमप्रदाय सत्र प्रचरति । दक्षिणामिकादेशेऽप्येवमेव महत्तम् । शान्तिप्रतिष्ठापनाय राज्याधिकारेण कचिनि- यम प्रचारितोऽभूत् । तन्नियमानुरोधेन ट्रान्सपलदेशे येऽनुज्ञानप्रवेशास्तेऽपष्टभ्य वदिन कियेरन् । तथा चाहमासेद्धव्य इति चर्चा प्रवत्ता । किंचनुज्ञापत्र दीयेति मा प्रष्टु न कोऽपि धमकरोत् ॥ अधिकारिमिस्तन्त्रीमदेश पूर्वमेर टरचननगर प्रति प्रेषित आसीत् । रिन्तु टयानुन एवाहमिति ज्ञात्या भानाशा वमृदु । तथापि तायर पराजयमङ्गीतुं न तेऽगेचपन्त । यययह ट्रान्सपलदेशप्रदेशे जयमाप तथापि बरनमहाशयस्य दर्शनान्मा यारपिता पराजित गर्नु शरनुयु फिल॥ अत एस प्रतिनिधियमयीत्य चेंगरलेनमहाशयस्य माना निगमिपूणा नामानि ते पूर्वमेनापृच्छन् । वर्णद्वषो दक्षिणामियादेशे यद्यपि सनि प्रपक्षीभवति स्म तथापि हिदुस्थान साताप्पधिकारिनो नीचा गुमगतिमपदम्य प्रनत इति नाइमारण्यम् । दक्षि- णामिकादेशे धार्यशामा प्रनाक्षेमाय प्रतिष्ठापिताभूपन् । चि लोरमतेन नेतन्यामन् । अन एव तत्रयानामयिकारिणा वर्ग कापि सभ्यत्तिनम्रता च दृश्यते स्म । अनेन न केपट गौरागा अपि सन्येऽपि जना ययाईतो सामनानुन् । एशिया उडादागतरधिकारिभि महर तेका निशाधिकारी पिशूपण प्रत्ययात्रापि पदमाइ । दक्षिानिसदेगे प्रजापति- निधिप्रमुचविशेष कधिदासीत् । परदेशियपहादीभिगनीत नभर फेवट निरमममुरमे।। यदेशियरर्तिः जना नहि प्रताप्रतिनिधिप्रमुग्मनीत् । ते मिट दिनीय रम्यने रम।

·२१२ सत्यशोधनम् हि दुस्थानात् लका 'द्वीपाच युद्धाय दक्षिणामिकामागता अविशरिण सनिराध बहवोऽविद्यन्त । तेषु यश्च यश्च तत्र निवासग्रहणमरोचयत्तस्य तस्य तव निवासायाद्गाधिरारिमि समुचिता व्यवस्था कर्तव्याभवत् । अधिकारिणा नपीनमण्डलमेफ तदानीमवश्यमेव प्रतिप्रापयित व्यमासीत् । तदर्थमेषामनुभवशालिनामधिकारिणा सनिधि परमुपसारक एव मवृत्त । तेश्च तीव्रबुद्धिबलेनैका नूतना कार्यनिर्वाहशारीव निरमीयत । इद तदीयचातुर्यमपि प्रानाशयत् । आसीकि नीग्रो 'जनार्थे पूरमेवैका कार्यनिर्वाहशाखा । तस्मादेशियाखण्डवासिनामऽयेताह शेनकेन विभागेन कुतो न भाव्यम् । तस्यास्य नासीरोऽपि प्रयवस्थाता । यापदह तत्र प्राप्तस्तानदय विभागो निर्मित स्थित । कि चाय स्वपागुरा शनै प्रकाशयति स्म । देशभ्रष्टेम्य पुन स्वदेशे प्रवेशमिच्छद्भ्यो यैरधिकारिभिरनुज्ञा दीयते स्म तेरेव सर्वेभ्योऽपि निर्षिशेपमनुज्ञा प्रदान सुकरमासीत् । परन्तु नव्यशाखाया मायस्थ्यमन्तरेण कथमेते ' एशिया 'वासिभ्योऽनुज्ञा दातु शक्नुयु । नव्यशाखया कृतस्य प्रशस्तिवचनस्य बलादनुज्ञा यदि दीयेत तदा स्वेपामनुयोग्यता स्वल्पी भवेत् । कार्य च लघु सपयेतेति हि तैर्वितम्तिम् । भूतार्थस्थय । नव्यशाखाया किल यस्मिपि कार्यमावश्यकम् । तच्छाखाप्रविष्टानामपि द्रव्यमावश्यकम् । कार्याभावे तु निरर्थकोऽय विभाग इयामविनाश सभवेत् । अत एव तच्छाखीया स्वकार्य स्वयमेवेथमकल्पयन् ॥ अनुज्ञाप्राप्तये भारतीय सैपा शाखा प्रार्थनीयाभवत् । प्रार्थनापत्रस्य तु बहो कागदु त्तरमायाति स्म । ट्रासपालदेश प्रति जिगमिपूणा सख्या महत्यासीत् । अतो मा यस्थ्यकाराणा सघ एक समुद्भयामिकारिवर्गमनुप्रविश्य दीनभारतीयेभ्य पर सहस्ररूप्यमान् लुठयन्ति स्म । प्रशस्ति पिनानुज्ञापत्रस्य दुर्लभन्च कदाचिसयामपि प्रशस्तौ पर शताना सुवर्णमुद्राणामवश्य प्रदेयच च मामचक्थन् । एव स्थिते कार्यगति सर्वत प्रतिबद्धालक्ष्यत ।। अथाह मदीयपूवमित्र रक्षिजनपर्यवेक्षामुपस्य व्यजिज्ञपम्--- अनुज्ञाप्रदातृणामधिकारिणा परिचय मे सपाद्य मह्यमेस्मनुज्ञापन दापयितुमर्हति भवन्त । विदितमेव भवता यदह ट्रासबारदेशे स्थितपूर्वो जन इति । तक्षणमेवासौ शिरसि शीर्पक निधाय मया सह प्रस्थितो मद्यमनुज्ञापत्रमदापयत् । धूमशरटीप्रस्थानान्यूवमेनहोरावकाशोऽपि नालभ्यत । किंचह प्रास्था निरु पूम्य समीकृत्य स्थित । अथाह रक्षिपर्यवेक्षमाय मदीयकृतज्ञता निवेद्य प्रिटोरियानगर प्रास्विपि ।। अचिरा नभाषिन शास्तदानीं मे स्पष्टतया बुद्धिगोचरमवतीर्णा प्रिटोरियानगर प्राप्य प्रार्थनापत्रमेकमरेग्विषम् । टरसननगरे भारतीय स्वप्रतिनिधीना नामानि पूर्वमेव निवेदयित- च्यानानि विद्यमान यमपि नियम नाह स्मरामि । तथाप्या नवीनशाग्या स्वकार्य निवहन्ती प्रमेव प्रतिनिधीना नामानि व्यचारयत् । प्रिटोरियावर्तिना भारतीयाना प्रागेर विदितमासीत ·एशियाखंडादागता निरङ्कुशाधिकारिणः २१३ यदेतेऽविकारिग चेंबरलेनमहाशयेन मम ससर्ग निवारयितुमैच्छन्निति। विपादकार्यपि विनोदावहेय कथा प्रकरणान्तरे निरूपणीया भवति । । द्वितीयोऽध्यायः एशियाखंडादागता निरङ्कुशाधिकारिणः नवशाखाया मुख्याविशरिण कयमह ट्रान्सवाल्देश प्रविष्ट इत्यस्य मर्म नावेदिषु । स्वननि- विमुपसर्पतो भारतीयानम्यपृच्छन् । किन्तु तसकाशाद्वास्तयो वृत्तान्तस्तै रगत । अतस्ते व्यतयन्त-अनेन पूर्वपरिचयवलादनुज्ञापत्रमन्तरेणा टान्सनालदेश प्रविष्टेन भात्यमिति । ऊहस्याम्य सत्यत्वे सति भूनमह व्यतिक्रमस्य कृते निरोद्धव्य स्याम् ।। महायुद्धावसानोत्तर कियन्तमपि काल राज्याचिकृतानामविकारविशेषप्रदानसप्रदाय सर्वत्र प्रचरति । दक्षिणाफ्रिकादेशेऽप्येवमेव सवृत्तम् । शान्तिप्रतिष्ठापनाय रान्याधिकारेण कश्चिन्नि- यम प्रचारितोऽभूत् । तन्नियमानुरोधेन ट्रान्सवालदेशे येऽनुज्ञातप्रवेशास्तेऽवष्टभ्य बदिन क्रियेरन् । तथा चाहमासेद्धव्य इति चर्चा प्रवृत्ता । किंवनुज्ञापत्र दर्शयेति मा प्रष्ट न कोऽपि धैर्यमझरोत् ।। अधिकारिभिस्तन्त्रीसदेश पूर्वमेर दरवननगर प्रति प्रेषित आसीत् । रिन्तु लब्धानुज्ञ एवाहमिति ज्ञात्वा भग्नाशा वभूवु । तथापि तावतैन परानयमङ्गीतुं न तेऽरोचयन्त। यद्यप्यह ट्रान्सवालदेशप्रदेशे जयमाप तयापि चेंबरलेनमहाशयस्य दर्शना मा वारयित्वा पराजिन पर्तु शक्नुयु फिल॥ अत एव प्रतिनिधित्वमङ्गीकृत्य चेंबरलेनमहाशयस्य सनिधि निगमिपूणा नामानि ते पूर्वमेवापृच्छत् । वर्णद्वेपो दक्षिणाफिलादेशे यद्यपि सर्वत प्रयक्षीभपति स्म तथापि हिन्दुस्थान इवानाप्यधिकारियों नीचा गुप्तगतिमालम्ब्य प्रान्त इति नाहमारल्यम् । दक्षि- जामियादेशे कार्यशासा प्रनाक्षेमाय प्रतिष्ठापिताभूवन् । किं च लोकमतेन नेतव्यामन् । अत एव तायानामविशारणा वर्गे कापि सभ्यवृत्तिनम्रता च दृश्यते स्म । अनेन न केवट गौरागा अपि त्वन्येऽपि जना यथार्हतो लाभमाप्नुवन् । एशियापडादागतैरधिकारभि सहै। तेपा नियुशाधिकारो विशृखला प्रवृत्तयश्चात्रापि पदमन् । दक्षिगारिकादेशे प्रनाप्रति- निधिप्रमुचविशेष कश्चिदासीत् । परत्वेशियारवादीमिरानीत नभार केवल निरकुशप्रभुत्वमेर। यदेशियानतिषु जनेषु नहि प्रजापति प्रभुचमासीत् । ते रिङ विदेशीय शास्यन्ते स्म ।

·। २१४ सत्यशोधनम् दक्षिणाफ्रिकावर्तिनो ये गौराङ्गास्ते देशान्तरादागत्य तन बद्धस्थितयोजना । ते च तस्य देशस्य प्रजा भूवा राजकीयानधिकारिणो नियमयन्ति स्म ! यदा पुनरेशियाखडानिरकुशप्रभव आगत्य स्वागमनेन देशमन्वगृह्णस्तदाप्रभृति भारतीयाना स्थितिरेकतो भूसर्पस्यान्यतो जलनरस्य च मध्ये क्लिश्यतो मदभागस्योभयसकटप्रस्ततामनुहरति ।। अस्य निरकुशवर्तनस्य प्रभावो यथाश मामप्याक्रमीत् । मया पूर्व तच्छाखामुख्याधिकारी (अय लकाद्वीपादागत ) दष्टव्य इत्याज्ञा प्रावर्तत । आज्ञेति यापद मया प्रयुक्त तदुप्रेक्षात्वेन मा स्म ग्राहीलि प्रकृतमर्थ इतोऽपि स्पष्टतरममिधास्ये। आज्ञा तावत्पत्रमारोप्य न मे प्रेषिताभूत् । भारतीयप्रमुखैरेतन्छाखाधिकारिणा दर्शनमसकृत् क्रियते स्म । तेषु तैयब-हाजी खानमहमद- शेट महाशयोऽप्येक । मामुद्दिश्य शाखामुख्याधिकारी तमपृच्छत्-कोऽयम् । किं निमित्त मिहागत इति ॥ तैयबशेठ प्राह -अयमस्मदीयो मन्त्रालोचक । अस्माभिराहूतत्वादिहागतो भवतीति ।। अथ पुन स प्रमुरपृच्छत् । यद्येव तर्हि किमर्थमेते वयमत्र स्थिता । ननु युष्मद्रक्षणायैव वय नियोजिता स्म । अत्रन्या स्थितिगतीर्गाधि किं वा जानीयादिति ॥ तैयबशेठमहाशयश्चात्याक्षेपत्य यथावत्समाधायक प्रत्युत्तरमदाद्यथा-भान्तस्तावलूनमत्र- स्थिता । तथापि गाधिरस्मदीय । जानान्ययमस्मदीया भाषाम् । जानात्यस्मदीय मन । भवन्त स्तावदधिकारवर्गे प्रविष्टा इति । आनीयतामयमस्मत्समक्षमित्यधिकारी तैयबशेटमहाशयमाज्ञापयत् । तैयाशेठमहाशयेनेतरेश्च साझमह तत्समीपमगमम् । उपविश्यतामित्यपि नास्मानयमवादीत । वय सऽपि स्थिला एव॥ इह त्व किमर्थमागतोऽसीति स प्रभुमिपृच्छत् । तदाहमयोचम् - मदीय रितीय साहोदरैराहूत सन तेम्य पार्यगतिप्रदर्शनपूर्वक साहाय्य चिकीर्षुरिहागतोऽस्मीति ।। अथासी मामकथयत्-ननु लमिहाग तुमनधिकारीति किं न वेसि। तव प्रदत्त मनुज्ञपरमदेयमपि बुद्धिदोपाठप्रदत्त भवति । त्वमत्रत्यो भारतीय इति गणयितु न शक्यते । त्वया परावर्तितव्यम् । त्वया चेंगरटेनमहोदयो न द्रष्टव्य । भारतीयाना रक्षणार्थमेवैशियाशाखात्र प्रतिष्ठापिता भाति । स्वस्ति गम्यता तहीति । एव सुवाण प्रत्युत्तरस्याप्यावाशमदत्वा मा व्यसनयत् । मसहागनास्तु स्थापयिचा वटवत्तानुपारभ्य सर्वथा परावर्यतामयमित्यमोधयत् ॥ अधोमुपारने प्रति यत्तन् । इत्यमरमानततिका घटना समुपानमत् ॥

·वृतीयोऽध्यायः अपमाननिगिरणम् अनेनापनानेन परमहं दुःखितोऽभवन् । तनु तादृशापमानस्य पूर्वमतामया निगावातसहनानदानीनन्यासक्ला मुक्कामातीत् । अपनाननेनं निगीर्य प्रसझेलिनपक्ष- पातदृष्टया मूच्यनाने वर्तमानमनुसत्यमिते निवाससम् ॥ पूर्वोनारिकारिणः सकाशादेक पत्रमयागनन् । तत्रै लिखितनातीयथा आउँग गाँधिना पूर्वमेव टरबननपरे दृष्टः सतः प्रतिनिधीनां श्रेयास्तनामधेयन्वस्वं निष्कासनीय मन्यामह इति ।। पत्रमिदं मदीपसहचरागां दुःसहमातीत्। प्रतिनिधयो नैव प्रेषणीया इत्पनी स्वाभिप्राय- भवदन् । तदनु भयास्मदीयजनानां कष्टा परिस्थितिस्तेन्य उपाणि । अपच प्रायम्-पदि यूयं चेंबरलेनमहाशयं न दृश्यय तदात्र युप्माकं न किमपि कष्टं विद्यत इयसौ मन्येत । अपि च यावद्विवक्षितं तावल्लिखिचैव प्रदातयन् । तच्च सन्जस्थितनेव। तदेतन्मया कि पठितव्यन्येन वेत्ययं विचारो न मुख्यः । चेंबरलेनमहाशयस्तावद्विषयमिमं सहास्माभिर्न चर्चीयेप्यते । मद्विषयोऽ पमानः सोढव्योऽस्माभिरिति में प्रतिभातीति ।। असमाप्तवचन एव मयि तैयबजीमहाशयोऽब्रवीत् । नन भवद्विषयोऽपमानः सर्वेषां न: समान एव । भवानस्मत्प्रतिनिधिरिति कर्य वा विस्मरणीयमिति ॥ अहमवोचम् -भवद्भिरुक्तं संगतमेव । किन्तु तादृशोऽपमानोऽस्मपक्षीयैरपि निगरीतव्यः । नन्वत्र किमुपायान्तरमस्तीति ।। अथ तैयबशेठमहाशयोऽपृच्छत् । यद्भवतु वोध बोधं कुतोऽस्माभिः स्वपमेवामन्यपमानो भूयः पातयितव्यः । अस्मदीया परिस्थितिरयचापेक्षया निकृष्टतरा न खलु संपघेत। अधिकारस्तानको वास्माकमिदानीं विद्यते यस्यापहारं वर्षे शकमहीति ॥ मावेशपतिमिदमुत्तरं मे संमतमासीत् । किंचेतदकिंचित्करमदानीमिति च मया सम्यग्ज्ञातम् । अस्मदीयपक्षस्य योग्यतापारमितिः किल मे सम्यगनुभवसिद्धा। अतोऽई सुहृदः समाधाय मदीयस्थाने जॉर्जगॉडफ्रेमहाशयो मैतव्य इत्यसूचयम् । जार्जगॉडफ्रेमहा- शयस्तावदेको भारतीययारिस्टरमहाशयः ॥ गॉडफेमहाशयः प्रतिनिधीनामप्रेसरो भूत्वा चेंबरलेनमहाशयस्य संनिधिमगमत् । प्रति- वचनप्रसंगे चेयरलेनमहाशयो मद्विषयकं प्रवेशनिषेधमधिकृत्य एवं मिल भाषे-वारंवार एकस्यैव प्रतिनिधेः परिग्रहापेक्षया नवनवैजनः समागमः प्रशस्तः रिलेति । एवमादिभियन- दपमानक्षतसंतापं शमयितुमसौ नमकरोत् । किंवेतनास्मसमाजस्य मम चे कार्य न ताव समातं परमिनोऽप्यधिकमजनि । यतः पुनरादितः प्रारंभणीयमासीत् ।।

·२१६ सत्यशोधनम् भवदाज्ञानुरोधेनैव अस्मदीयजना युद्धे साहाय्यं चक्रुः । इदानी परीक्ष्यमाणे तस्य परि- णमोऽयं किल जातः । एवं रीत्या मां कतिपये निनिन्दुः। परन्तु मामेतन्नैवास्पृशत् । तत्कृते नाह- मिदानी विपीदामि । युद्धे मेलनाद्वयं साधु कृत्यमका त्यचापि साधयामि । तेनास्माभिरस्मकर्तव्यं कृतं न किश्चिदन्यत् । अरमकार्यफललाभेन खलु प्रत्याशा धारणीया। किन्तु सत्कार्यस्य फलं सदेव जायत झ्यस्ति मे दृढः प्रत्ययः । अपि च व्यतीतविषयाणामालोचनापेक्षया भाविकर्तव्यं किमित्यालोचयितुमावश्यक भवति । तस्मादागम्यताम्। एतद्विचारमेवालोचयाम इत्यहमत्रोचम् ॥ अस्य सर्वेऽपि स्वसंमतिं ददुः । अहं पुनरुतवान् यथा -- सम्यक्परिदृश्यमाने यत्कार्य- मुपदिश्य यूयं मामिहाकृतवन्तः तत्कार्यमिदानीमवसितमित्येव वक्तव्यम्।किन्तुयूयं ममाज्ञादायिनोऽपि यावच्छस्यमहं ट्रान्सपालपत्तनं परित्यज्य न गन्तव्यमिति विश्वसिमि । इतः परं मया मदीयकार्य नातालपेक्षयेत एव चालनीयम् । हिन्दुरयानं प्रति वर्षाभ्यन्तरे निवर्तनविचारं परित्यज्यात्रैप न्यायादिकार्य क्तुमनुज्ञापत्रमधिगन्तुं प्रयतितव्यम् । एतां नवीनसंस्था प्रतिभटीतु श्रद्धा मनास्येव । यद्यस्मामिर्न प्रत्ययस्थीयेत तदारमदीपजनानितो निष्कास्येतापि च लुंठयेत । प्रतिदिनमम्मदीयसमानस्यजनानां नरं नवमपमान प्राप्य तपरिस्थितिरितोऽपि हीयते । थेंबरलेनमहाशयस्य मा द्रष्टुं निराकृतिस्तदधिकारिणा कृतो ममापमान एतत्सर्वमन्र्प भारिनोऽधमानस्याग्रतः । गौरागानामिच्छानुरोधेन कार्य हेयजीवनं सोढुमशक्यमिति ।। इस्यमई कपालापं वर्त प्रारम्य प्रिटोरिया-जोहानिसबर्गप्रदेशयोर्मुख्यमुख्यभारतीयः सह पर्चपिया पर्यन्ते जोहानिसबर्गनगरे कार्यालय प्रतिष्टापयितुं निधयमकार्पम् ॥ ट्रामादेशे न्यायादियार्थेिऽनुशापयाक्षिः संशयिताभूत् । किन्तु तरया पापगदिली नम प्रार्थनपत्रित न प्रयातिष्ठत । तय मुख्यन्यापरथानं ममानुशा ददौ । भानीपना याटिपरमार्थे साधुप्रदेशे मदिराधिगमोऽप दुर्लभ आसीत् । श्री. रीचमहाशय- ना पनियरा मम गम्या परिचित आगात् । तम्य विदितस्य पस्यचिट्टाप्रापयास्य सुन मधुप्रदेश मशिगन याटिया संपाय न्यापदादियाय मया प्रारन्धमासीव ।।

·कार्यविधानशीघ्रमान २१७ एतावपर्यन्त मय्यमिटाप मीण आसीत् । यत्किंचिद्भविष्यटामे दृष्टिं रक्षित्वा सोऽभिलापो मन्दीकृतोऽभूत्। परमार्थेन सह स्वार्थोऽपि मिलितोऽभूत् । मोहमयीनगरे यदाह कार्यालय प्रतिष्ठाय स्थितवान् तदामेरिकादेशात् साम्यदृष्टि साधुजिह्वश्चैक 'इन्युरन्स एजन्ट' पुरुष समागतोऽभूत् । पुराण सुदिन मया सह भाषिनं योगक्षेम विचारितवान् । अमेरिका- निवासिनो भवादृशा सबै जीवितरक्षार्थ यनमाए । भवानपि भविष्यदृष्टया रक्षा कर्तु युज्यते खल्ल । रिनश्वरमिद जीवितम् । अमेरिकादेश सोऽपि भविष्यरक्षा स्वयम मन्यते । भवानप्येका- मल्प रक्षापत्र ग्रहीतु योग्य एव ॥ अद्यपर्यत दक्षिणातिमा हिन्दुस्थानयोर्ये 'न्युरस एजेंट' नाममा मया दृष्टास्तेष्यह- मुदासीनप्राय समभाम् । यत ‘इन्युरेस' नाम भय भगायविश्वास इत्यमसि । किंतु साप्रत अमेरिका ‘एजन्ट'स्य प्रेरणया वशीकृत पर्यायोचय यथा-मम मानस्या दृष्टी भार्या- पुत्राणा चित्र प्रादुरासीत् । आमानमयोचम् -- मानवभार्याया सर्वाणि भूषणानि विनीतवानसि। यदि मिश्चित्तर सभवेत्तस्या पुत्राणा च सरक्षणभारस्ता भ्रानुरपरि पतिष्यति । स ग पितृ- स्थानमास्थाय स्थित । मयस्त्र कथमेतत्तयोपरि स्यात् । एभिरा मानुनादप्रमादरामान मगामाय दशसाहस्रमप्यमाणा परमेकमग्रहीपम् ॥

·२१८ सत्यशोधनम् बल ददौ । रीचमहाशय स्वय भागवत आसीत् । स खलु मा जोहनिसर्गप्रदेशीयभागवत- सधेन परिचितिमकारयत् । विन्तु तत्राह साधिको नाभर यतो ममाभिप्राया भिन्नभिना आसन् । परन्तु मे प्राय समस्तभागवतजन सपर्को लब्ध । प्रतिदिन नै सह धर्मविषय प्रति विचारो मे प्रवृत्त । भागता स्वग्रन्था-पठन्ति स्म । कदाचिन्ममापि सभाया भाषण कर्तुमासर समजनि। परस्परभ्रातृभावमास्थाय तस्य सवृद्धिकरणमेव भागवत धर्मस्य मुग्यो विषय । एतदुद्देश्य रहयो विचारा कृता । साधिकाना मत स्वधर्मप्रतिकूलमदृश्यत यदा तदाह साधिकाना दोषानुदधाय्यम् । एतच्च सफलमासीत् । यत स्वामविचारे तन्मन समाचकर्पत् ॥ पञ्चमोऽध्यायः आत्मविचारफलम् त्रिनवत्यधिकाष्टादशशतमिते (१८९३) वत्सरे किस्तमतानुयायिना सुहृजनेन सह परमसख्योपसपर्को यदागतस्तदाह केवलनूतन आसम् । ते सर्वेऽपि स्तमतमवलबयितु मा बहुधा प्रायतन्त । मया तावसर्व विनीततया गौरवेण च विश्रुतमासीत् । तस्मिन्काले यावच्छक्य हिन्दुमत परिशीलयनितरेषा धर्मानवगन्तु यत्नमार्यम् ॥ त्र्यधिकोत्तरोनविंशतिशतमिते (१९०३) वत्सरे परिस्थितिर्भिन्नाभूत् । भागवतमित्राणि निश्चित मा स्वमतान्तराक्रप्टुमयतन्त । किन्तु हिन्दुमतस्थान्मसकाशायत्किंचित्सपादयितु तयाकुर्वन् । भागवतधर्मसाहित्ये हिन्दुधर्मविषया सपूर्णा सन्ति । अत एवेतेऽमन्यन्तोपयुक्तोऽह भवेयमेतेपामिति । अह स्पष्टमवोचम् - सस्कृताभ्यासो ममात्यल्प । हिन्दुमूलमन्थानह नापठिपम् । तेषा भाषान्तरावलोकनमप्यल्पिष्टमिति । पूर्वसस्कारेषु पुनर्जन्मनि च श्रद्धालवस्ते । यत्किंचित्सा- हाय्य मत्तो भवेदिति तेषा विश्वास । अल्पमत्स्याना मध्येऽहमेक सामुद्रिको देवोऽस्मीत्यभावयम् । एभिमिरे सह स्वामिविवेकानन्दस्य राजयोग पठितुं 'एम. एम. द्विवेदि' महाशयस्य राजयोगमन्यै सह पठितु च प्रारब्धवान् । पातञ्जलयोगसूनमेकेन भगवद्गीता चान्यै सह पठितुमुयुक्तवान् । ययमन्वेषपसमितिं विधाय तर पटनानि कमेणासार्म । गीताग्रन्थ पूर्वमेक समाति रम । आसीदन मे महती श्रद्धा। इदानीं तत्र निमजनमावश्यकमिति मे पिदितमासीत् । मनिस्टे एपद्विभाषान्तराण्यासन् । यान्याश्रित्य मूलसस्कृतार्थमवगन्तुमैच्छम् । प्रयहमेरु वा ही वा भोगकाण्टे वर्तमुधुन यार । एतदर्थ प्रात स्नानादिकस्य वेलामुपयोजित- .

·आत्मविचारफलम् २१२ वान् । दंतधावनार पंचदगानिमेषाः स्नानाय विंशतिरिति पंचविंशनिवाल अनिद्यापारे निरगात् । पूर्वतरं काय पाचारीया स्विचा कृतम् । अग्रेतना भित्तों गीताग्दोस्त लिखिता आसन् । मन ज्ञाकानिमुत्तेनायितु तानपश्यन् । प्रात्याहिकं शिक्षाविभाग बुद्धिनारोच शिक्षितोकानावयितुनेतावान्काल. पर्यामोऽभूत् । इत्थं त्रयोदशायापाः कण्टे कृता इति स्मरामि ॥ किन्तु कार्यान्तरेण गीनागिझा त्यान्यायासीत् । मयाग्रहविधानं तपोषण च नकाट- मग्रहीन्नन.प्रवृत्तिम् । द्वितीपद्यापि चल्त्येव ।। किं पलमेष गीतापाठो मित्राणामदादिति त एव वतुं समर्थाः । मम तापदेपा गीता निर्दोषनीतिमार्गशिक्षी प्रात्यहिक्माब्दकोषश्च । यया ययाज्ञानशब्दानान्यविज्ञानायाङटशब्दको पश्यामि तथा तथा संरकेशमंकटानां परिहारानेमा नतिमागप्रदर्गिनीमवडोको॥ अपरिग्रहसमभावरूपाः शब्दा: मे मनसि निरूटिमागताः । कयनीहा. समभावोऽन्य- सनीयः । कयं च रमणीय इति प्रश्नः प्रत्युत्तरगीयः । कयं निन्दकाः शोच धनग्रीनारश्च पुरा सहकारिणो भूवेदानी पुनर्निरर्थकप्रतिरोधकतरिय सर्वदा सापकः पुरुषाश्रमे सर्वेऽपि कायं समभावेन गणनीयाः । कयं वा सर्वस्वपरित्यागः क्रियेन । न कि देह एवामन सं भाति । माया पुत्राश्च न किं खं भवन्ति । मसनीपस्थितपुस्तकभंटारागि किं सांगि विनादानीयानि । मदीयमखिलं परित्यज्य स भगवाननुगन्तव्यः । अस्स प्रयुत्तरगेनदा सुरति । मम सर्वस्यापि परित्यागं तिना तन्नुस्तं शक्यन् । आसन्यायशालान्यासो मन साहाय्यमदात् । स्नेलनहाशयस्य न्यायचर्चा मन मानसमागता ! 'टी' पदस्पार्थ गीतावचन. प्रकाशितं पूपिक्षया स्पष्टनरमजासिपम् । आल्यायशाने मन गौरवं वधे । तस्मिन् क्लि धर्ममाटोक्त्यन् । गीतास्वपरिग्रहो नाम 'ट्रस्टी'वर्तनम् । मोशामिनस्नया भवेयुः । यपि 'ष्ट्री' सर्वपदार्यान्सा स्याश्यति तया च नियमाननुत्य पाध्यति किं तु तत्र न किञ्चिदरि स्वयं मन्यते । अपरिप्रहसनमानी हृदयपरिवर्तन मनःपरिशीटनं च पूर्ववर्तिनी स्त इति दिवसाया इन ने स्पटमानीत् । रेयादरमाईमहारार प्रयोदय यन्दीविनाशापनमरसतु । यरिंचिदिन. प्राय यदि लभ्यतां नो चेसदत्तं धनं नष्टं मन्योनहे यतो मदीयभायांपुतान्योऽशनत् स एवाम्मदक्षगं करिष्यतीति । पितृस्थानत्यितं भ्रातरं प्रत्यय पारनिरक्षरनं मंगदिन्यत तान्मया सा तातिन् । इत. परं निविदा प्रदेयं नैर स्पात् । यतो भरियन्यजनाने याद तार मोयुम्नानि जनमनाजाय प्रदेवाने । भ्रातरं प्रते मीठम्येनेतदिनं नारामात् । सरिट परुपया वाचा म्यं प्रते मन रतंयनवोचत् । ययाम्नपितुरपेक्षा बुद्धिमान्नं मेर मन्येन । ननक्षमइमिर वं कुर्या । ययामपिता पोरी रम तरहं युदंबर । - ·२२० सत्यशोधनम् करिष्यामि । कुटुबशब्दस्यार्थविस्तर कर्तव्य । तदा मया कृतस्य कर्मणा बुद्धिमाय स्पष्टीभविष्यति ॥ भ्राता मा पर्यन्यजत् । पत्रव्यवहारानवर्जयत् । अह नितरा विपण्णोऽभवम् । विन्विद मे कर्तव्यमिति निश्चित्य प्रवर्ते । तपरित्यागाद्विगुणतर विपादमकरिष्यत् । किंत्यह तावत्स्वल्पतरमगीकृतवान् । तथापि मे भक्तिस्तस्मिन्निर्मला सातिशया च स्थिता । तस्य सकटस्य मयि तस्य महती प्रीतिरेव मूलम् । मम धने तापदसा मैच्छत् । किन्तु कुटुवस्य ममाचारेण साधुना भवितव्यमित्येतावदेव । तस्य जीवितान्ते ममाभिप्राय युक्त मन्यानो मृतप्राय शयानो मयाकृतमेव समुचितमिति विदित्वा करणापूर्णमेक मम रेखमलिखत् । पिता चेपुत्र क्षमा मार्गेत् मार्गतु । तथाप्यय स्वपुत्रान्मत्सरक्षणीयान्कृत्वा यथा मे रोचेत तथा तान् शिक्षयितुमिच्छामील्युक्त्वातिशीघ्रमेव मा द्रष्टुमिच्छामीत्यवदत् । दक्षिणाफ्रिकादेशमागन्तुमिच्छामीत्य लिखत् । आगम्यतामित्यह प्रतिवचनमदाम् । तथाप्येतन्न हि सभरि स्यात् । तस्य पुत्रविपयिणीच्छापि पूर्ति नागच्छत् । यतस्तेपा व्यवहारा पुगणास्तेफा जीवनक्रमो विलक्षणश्च । तानह मत्पार्श्वमाझष्टु नाशकम् । नाय तदीयो दोष । स्वकीयप्रकृतेरुद्गम प्रति एतापदेव दूर नात परमिति को वा वक्तु शक्नुयात् । जन्मन्यागतान्पूर्वसस्कारान्चिलोपितु क समर्थ । एकपुरुपस्य पुत्रा इतरे रक्षणीयाश्च तस्य पुरपस्य मार्गानवश्यमलबत इति को वा निरीक्षेत ॥ एतत्खलु प्रदर्शयति कियन्नियमपरतन्त्र पितृस्थानमिति ॥ पष्ठोऽध्यायः शाकीययज्ञः यथा यथा यज्ञप्रसाद सरलता च मम प्रात्याहिकजीपने स्वानुभत्रमागता यथा च धार्मिकी युद्धिरत्तेजिताभूत् तथा तथा सर्वजनोपयोगी शापाभिलापो वर्धमान आसीत्। जानाम्यहमे- करिमामेव केवर ज्ञानोत्पादनरीति स्वयमेर वा ज्ञानावेपर सह या!! जोहानिसबर्गप्रदेशे शाकाहारिणा भोननाल्य क्युनीमहाशयस्य जलचिकित्साया वद्धश्रद्धेन केनचिजर्मनपुरषेण सचाल्यते स्म । भोजनालयमहमेन गत्वा कैश्चिदाटमिने मह माहाग्यममार्षम्। किन्लिद मे विदितमासीद्यदय सर्वदा द्रव्यसकटे पतितश्विर न जोवेदिी। यापदह तस्य साहायता प्रतिपाद्य किंचिदनमपि तदर्थ व्ययीकृतवान् । फितु पर्यन्ते स पिरतन्यापार सज्ञात ॥

·शाकीययज्ञ. भागवता 'थियोसोफिस्ट'मतानुयायिन सर्ने प्राय शाकाहारिण । तत्सघीया महोसाहशालिनी काचित् स्त्री शाकाहारिणा भोजनालयमस्थापयत् । तस्या कलाग्रीतिरासीत् । सातिव्ययकारिणी आयव्ययनियमेषु मुग्या। सा प्रारमे स्वल्पेपणा स्थिता । पश्चात्प्रकोष्टान्महतो गृहीचा बहुलीकर्तुमिच्छन्ती साहाय्यार्थं मामपृच्छत् । समीपमागताया आयत्ययविचार न किचिदहमज्ञासियम् । तदीयगणना प्राय समीचीना भवेदिति विभाव्य तस्या साहाय्य कर्तुमुधुक्त दयासम् । मम व्यावहारिका मसमीपे द्रव्यराशीनिक्षिपन्ति स्म । तेपामेक्स्य समति लब्ध्वा एकमहस्रपाटमित द्रव्य तदीयवेन प्रादाम् । सोऽय में व्यवहारो महोदार श्रद्धाजुश्च । दक्षिणामियादेश पुरा कर्मकरो भूत्वागन । तेनोक्त दीयता धनम् । एतद्विषये न किंचिदह जानामीति । जानाम्यह भवन्तमेस्मेर । तन्नाम 'वी 'ति । पश्चादय सयाग्रहे मुल्य भागमूदा कागारेप्यासत् । अतोऽहमेकमहस्रदान एपा समति पयमिति मन्त्रा प्रादाम् ।। द्वित्रमासाभ्यतो ज्ञातमासीदत्त धन पुन गच्छतीति । एतापनष्ट सोडुमह न डाक्त । एतद्धन व्ययीकर्तुमास रहला उद्देशा । उद्धारद्रव्य नैर पुनरागतम् । कय श्रद्धालुठीमहागयो नष्ट सहेत । मामेकमेन जानाति । अतस्तस्मा अहमेव दत्तवान् । एतद्वयवहारमुदिश्य निवेदित कश्चन सुहृन्मम मूर्वनामनिन्दत् । प्राह च-भ्रात (महामेति पितेति वा नाह तदा दक्षिणामिकादेशे ख्यात ) एतन्न ते कर्तयम् । अनेकविषयेषु भवत्परतन्त्रा वयम्। धन पुननागमिष्यति। ब्रहीमहागयो न हि दुखे पतिष्यति । तस्म तस्य धन त्वमेव दास्यसि । तर विश्रानिसायनाय व्यवहारिणा धनमेन चेद्ययीक्रियेत तर्हि ते वरारा नष्टा भवेयु । ल च शीत्रमेन याचशे भविष्यसि । परन्तु त्वमितरपरनन्त्रो भिक्षुको यदि स्सा सार्वजनिककार्यमशेष पिरतिं यास्यति ॥ कृतज्ञोऽस्मि खल्वेर ताण सुहृदद्यापि जीवति । दक्षिणाफिलादेशे वान्या छापि वा परिशुद्धिमत्तरो जनो नाद्यापि मया प्रत्यक्षीकृत । यदि स लोसना सगयपान भवेत् स च सशयो निराधारो यदि स्यात्तदा क्षमा याचिवामान परिगोषयति । सम्यग्रीन्या मामगोपयदिति मया दृष्टम् । वद्रीमहाशयस्य नष्ट यद्याप पर्यहाएँ तथापि समानधनविनाशे तमा पर्नुमशक्यचात् ऋणी अभविष्यम् । ऋणी त्वह मम जीपितकाले कदापि नाभनम् । तत्र मे जुगुप्सा मह्ती ।। विश्रान्तिसापनायापि मनुष्य स्वावर्षि नातिनामेत् । परलीयपनप्रदान न गीतासु निरूपितम् । मुख्योदेशोऽपि नानुरुद्ध । फ्लाभिनधि विना समभावेन कर्म कुर्यादिन्युपदिश्यते । इयमसकृति सदोषयोतिरासी मे ।। एर रीया शाकाहारप्रचाराय मया दत्ता तिस्ताधिकविद्यमान पलासभूता न पुनरदेश- पूर्वरमासीन्न च सा मयाभिरपिता ॥ ।

·। सप्तमोज्यायः मृत्तिकाजलचिकित्साप्रयोगः निराडंबरजीवनेन सह ममौषधेषु नि स्पृहा वृद्धिमागता । यदा हि मया डरखनपत्तने 'वकील 'कार्य क्रियते स्म तदा मे कचिकाल नि शक्तितो वायुप्रकोपनक्लेशितोऽभवम् । डॉ मेहतामहाशयो मा द्रष्टुमागत । चिकित्सतस्तेन नीरोग सवृत्त । तत पश्चाद्यावद्भारतभूमि गतस्तावन्न किंचिदस्वास्थ्य नाम मया सोढमासीत् । किन्तु जोहानिसबर्गप्रदेशे मलबधेन पदे पदे शिर शूलेन च वेदना गत । अवसरेऽजसरे प्रवृत्त्यौषधग्रहणेन समयोचिताहारसेवनेन प्रकृतिस्थोऽह स्थित । किंचनामयोऽस्मीति वक्तु न शक्त । एपा प्रवृत्यौपधाना योगेन कदा विमुक्तो भवेयमित्याश्चर्यभरितोऽस्मि ॥ अस्मिन्नेव काले प्राय माचेस्टरपत्तने प्रातराहाराभावसघस्थापनासमाचारपठिषम् । तस्य सचाटयानामाशयो यथा - आडग्लजनो बहुकृत्वोऽतिमात्र चामुक्त । तदीय 'डॉक्टर'महाशयाना व्ययनिरूपकपत्राणि गुरुण्यासन्। यतोऽर्धरात्रपर्यन्तमभुज्जत । आधुनिस्परिस्थितिं समीकतुं प्रातराहारो वर्जनीय इति। एतारसन यद्यपि ममान्वय नागात्तथापि कचिद्भागे ममाप्यन्वयमभजत् । यतो मे त्रिवार भोजन पुनर्मध्याहे 'चा'पानादिक च । खादनेऽह न मन्द । सूपमाहाराना वण्टपूर दलज भुयते स्म । पट्सप्तवादनात्पूर्व नाह शयनादुदतिष्टम् । तत प्रातराशं यदि त्यनेय शिर शूटा मुक्तो भवेयमिति । कतिपयदिवसमय त दुष्करतया प्रयत्नमकार्पम् । शिर शूगनि सण्यिपि पिलय गतानि । तदेव निदर्शनमासीद्यदह यावदावश्यक तदतिक्रम्य मुजान आसमिति ॥ एतपरिवर्तनेनापि मग्यशादह न मुक्त । क्युनीमहाशयस्य कटिस्नानमकार्पम् । तेन विश्विस्वास्थ्यमासीत् । सपूर्णपरिहारो नाभूत् । एतदन्तरे शाकाहारिभोजनालयस्य गोप्ता जर्मनमहाशयो वा मुहदतर या पिरमरामि 'जुम्ट' कर्तृक प्रकृति प्रति निवृत्ति ' इति प्रथमेश मम हम्ने प्रादात् । अस्मि पुस्तके मृत्तिकाचियि सा निरूपिता। यया चिसिया यरितमार्य । चियि साविधानमित्य-जटरस्योपरि शुद्धमृत्तिका शीतलोदवेन मिटिता मानिकपटे प्रमारिता भातु । अह शपना निशाय रात्री वाथरा प्रात; यदा जापदभूवं तदा निकास्यते ग्म । एतेन रोगो तिर्मनि । स्वस्योपरि मिनागामुपरि चेद परीक्षितम् । न किसी रिदिनु कारण एम् । हिदुरयाो श्रदपेमा चिकित्सा पिकातुं न शक्नोमि । या परिमोशाय परिक्षा न शाया । रिन्नु मृतिचिफिसाया में श्रमा याने । मृतिय विरामोपर परिप्पनि । सहकारणा रायगरे च तमाशरय मामि ॥ पर हिवाई गगनग्नपारि रासकालागीतोपर मेरितुम्। रास. एवम पदारगोन निरोदयामिनिमपा ताधिगृहन्धितयरतपभोगेन च पुग .

·प्रयोगः २२३ संरक्षितं भवति । यस्तु यस्तु सत्यास्वास्थ्यकृते 'टॉक्टर-वैद्यो हक्रीम' इति परिवाति नेकविधमाकं औपवान्तरं च मुडक्ते स निवनावितरलं हस्तीयोति देहत्योपरि स्वानिमावं दूरीकृत्य दासभावनङ्गीकृत्याननिग्रहं त्यक्त्वा पुरुष एव न भवति ॥ एतान्विषयान्न कोऽन्यन्यया मन्यतां गयनस्यरोगिणालिखिता इति । मन रोगियां कारगनई जानामि । अहनेक एवात्र हेतुभूत इति जानामि । ताइग्रहानादेव नाते न्या । पनुनो मगवत्यहं कृतज्ञः । तानि खत शिक्षगानि गे। नैकश्चिन्यौपचानि वितुं प्रेरणात्महत्य स्थितः । मदीया हठवृत्तिसकृत् टॉक्टरमहाग स्वेदयनीति जानाम्यहन् । किल्वेते ता कृपना सहमाना मां न त्यजन्ति ॥ परन्तु इदानींननस्थितेः सविस्तर वर्णनमनावश्यकन् । अतः खिताब्दस्य विगविगतकस्य चतुर्य पञ्चमं वा वयं पश्यानः । पुरस्नाइन्नुमन्ना पाटयम्य बोवन के प्रदेयम् । एतदध्यारवाये जुस्टमहागयस्य पुस्तकं ऋतुमिच्छन्ति तस्तद्गतं सर्व वेदोतिरिति न मन्तव्यम् । लेखकः सर्वदेवमुखं प्रदर्शयति । समविवानि प्रदर्शनानि भवेयुः । प्रत्येक समपि सनीचीनन् । किन्वेकस्मिन्काले विपये च मनीचीनो न भवेत् । अयानेनि पुस्तकानि ग्राहकांलथु कीनि च नंपादयितुं डिख्यन्ते । तत ईदृशाना पुम्नाना पाठवा विवेकमारष्टया परन्तु । अनुभवशाठिनः कम्यापि वुद्धिवादं गृहीचा ततः प्रतिपादितक्विान् वुवायवा स्वर पुस्लान सहनेन पटिचा जीर्गीकृत्य पश्चाद्ययास्काय विधयात् ।। अष्टमोऽध्यायः प्रवोषः अग्रिमाच्यायं यावद्विषयान्तरप्रस्तावः कार्य एवेति मन्ये । मृचिशचिकित्सा विषारीग: सहाहारविषयाण्यपि क्रियन्ते स्म । द्वितीयमनप्रकृय कतिचिकमनीयांशाः सन्ति । पश्चाटने तमेव विषयमुद्रिश्योच्यते ॥ आहारपरीक्षगरिस्यमय वा पश्चाद्धा विम्तरेण न कथयानि । यनो गुर्जरमापानमाना निबंधानां दस्तुतो बहुवसरेभ्यः पूर्वमेव 'टियन मोपिनियन' पत्रिकायामहस्त । त एव पश्चा-पुस्तकरूपंग 'गाइड आफ हेन्य' अयवा 'आरोग्भमार्गदर्गिनी 'त्युनाः । जात. पूर्वपश्चिममागयोर्मम ट्युप्रन्याना मध्येऽयन्त्र बहुविशिष्टतया जनैः पश्यते । न स कारण शक्नोमीह विज्ञातुम् । दैटियन ओपिनियन' पत्रिवाचनामुमोगायाना पुत्तिया जगत. पूर्व पश्चिमेऽप्यदृष्ट. 'इंटियन ओपिनियन' जनानामपि मननि वट्टतय परिष्कृतिमहीनन । यतो .

·२२४ सत्यशोधनम् विषयमुद्दिश्य पत्रव्यवहार मया सह ते कुति । रघुपुस्तिका प्रति किंचिद्वतल्यमापतितम् । यतो विषयपरिवर्तने यद्यपि कारण नास्ति तथापि ममाचारपरिवर्तनमस्तीति सो पाटा न जानति । ततस्ते तनिवेदयितुम: इति मयामहे ॥ मम सर्वाणि लेखनातराणीर धार्मिकसयय मनसि कृत्येयमपि पुस्तिका टिसिताभूत । प्रयेकमपि मदीय कर्म तादशन ययस्युरितमेव वर्तते । अत एव मे परमो विपादो यप्रथगनानि समाख्यानान्यनुरोद्भुमह न शक्त इति । मानवाहारेपु दुग्व ननावश्यक शश यत् स्त यरूपेण गृहाते तदन्तरेण तस्याहारस्तु केवलमातपतप्तफ्लानि शलाटयश्च । द्राक्षासदृशै फ्लेदाममालाटुभिश्च त्वचा नाराप्या च पर्याप्ता पुष्टि लभ्येत । स्त्रीव्यामोहस्येतरकामाना च निग्रहस्तादृशाहारमोजिन सुरभो भाति । मदीयसहकारिभिर्मया चानुभवादृष्ट या हि दुलोकोतियथा भुडक्ते तथा भवतीति सा सयभूता ! एते आशया पुस्तके विस्तरेण निरूपिता भवन्ति। नितु भारते इदमेर दौर्भाग्य यदाचर्यमाणेषु व्यवहारेषु कतिपये मौनोक्ता न पारमार्थिका भवन्तीति बगद्वक्तुमुचिनम् । 'खेडा'प्रदेशे जनसग्रहकार्यप्रयुक्तोऽह यदा तदाहारे कृतमेक स्खलित मा नीचैरपातयत् । मा मृयुद्वारमनयत् । दुग्ध रिना भग्नशरीर पुनर्निर्मातु यो यन कृत स व्यर्थोऽभवत् । अह डॉक्टर'महाशयाना वैद्याना वैज्ञानिकाना च साहाय्यममार्ग दुग्धस्थाने किंचिद न्यदुच्यतामिति । कतिचिमुगजल सूचयामासु । पुन कतिपये मोरातैलम्। केचिद्वादा दुग्धम् । अहमेत परीक्ष्यमाणोऽपि रोगिशयन रिमोतु मे न किंचिसाहाय्यमकरोत् । वैद्याश्चरफाथ प्रमाणीकृत्य धार्मिकबुद्धिविकल्पानामाहारविषयस्यापि न कोऽपि सबध इति श्लोका पेछु । एतेन दुग्ध विना जीवितु साहाय्यकरणे ते नहि शक्ता । क्थमन्ये वृपभमास स्य'चा' सुरा च विकल्प विना ग्राह्यतया प्राशस ते दुग्धश् यमाहार गृहीत्वा वर्तने मम साह्य कुर्यु ॥ कृतेनैकेन शपथैन वद्धोऽह गो; महिष्या वा दुग्धसेवने प्रतिषिद्ध । एतत ताव सर्वदुग्धाना परित्यागाय । कि तु व्रतग्रहणकाले मनसि गौरिति महिपीति द्वयमेव वृतमासीत्। जीवितुमिच्छावानह व्रतस्याक्षरशो दृटीकरणाय क्थमायामान धचयित्वाजादुग्ध ग्रहीत त्यमिति निश्चितवान् । अजादुग्यसेवनकाले नितरामह जागरूक आसम् । यत हृदय भगोऽभवदिति जानन् ॥ "गरेट अक्ट'प्रतिफूलवर्तन मनसि निरूढमासीत् । तेन जीवितुमभिगपोऽपर्धत । अत एव मम जोगिते महत्परीक्षणमेर रितिमागतम् ॥ जानाम्यह मनुष्य खादति पिरति च । रितु तस्यामा तु न खादति न च पिरति वा । वातातो यदन्तर्निक्षिपसि तन किञ्चित् । अतभीगतो वहि प्रकाश्यते तमुख्यम् । विन्तु तस्य ·अधिशारिमि रह परीक्षण विहाय एतापताह मनुष्यामि यावना दृद्ध सनो यगवहीन्यान्चेपमन्य साक्षादेन पश्यत आदारे नियम प्रमाणे गुणे चालोचनाभाषणयोरिव मुख्य ॥ यत्र मनिय स्खलिता बनने तर विषयों ना निवेदनीय । किन्तु तदनुरोमो न क्य इति विशिष्य सद्वोपन कर्तव्यन् । मढीयोनित्वलात् यर्दुमपान परित्यक तलपरीक्षण न क्तव्य पधुपयोगो दृश्यते अथवानुभवाटिना वद्याना मुद्धिवादस्तयात्रिय स्वात् । प्नावपर्यन्त ममानुभवे येषा दुर्बो जीर्णकोयो ये च शयनपतितस्तेपा टुग्ममयो टयु पुष्टिलश्चाहारा न विद्यते॥ यदि कश्चिदेनमध्याय परिचा स्वानुभवेन न तु पठनेन यामाहारस पुष्टिका जानवारि च दुग्यस्थाने प्रतिनिनि मे यात्तताह तस्य बहुपकृत स्यामिति । नवमोऽध्यायः अधिकारिभिः कलहः अशियासंस्थोपरि दृष्टिं निक्षिपाम ॥ जोहानिमार्गपत्तनमेगियापिकारिणा वटीय स्थानमासीत् । एत अधिकारिण भारतीयान- देशीयादीन याश्च नारक्षकिन्तु पिंपन्ति स्म । प्रतिदिन मन्पार्श्वनागान्ति रन दिपणाना वचनानि एनागि । येपामस्यविकारस्तेन प्रवेश्यन्ते । येषा तारनाम्नि तेभ्य एकहात-पाट'- स्वीकृत्य रहमि प्रवेश्यन्ते । यदि भवान् काठमीटर न विचारयेटन्य को न कोनीति। अहर्माण तमना अभाम् । यद्यमेतदनिष्ट न पिनागयेय तर्हि ट्रान्सादेदो मम वर्नन व्यर्थमेव स्यात् ।। ततोऽह साक्ष्य नग्रहीतुमुपगम्य लपेऽस्मिन् पर्याप्तप्राये ‘पोलीमरमिगनर' अवि- कारण द्रष्टुमगाम् । असौ पारमार्थिक पुरुष पश्यत । औदामिन्य दूरीकृत्य संमशृणोत् । भरत साक्ष्यनग्रह प्रदर्शयेति पृष्ट यावदासीन्मगीपे तारदत्तवान्। साक्षिण स्वयमेव परीक्ष्य तृप्त आसीत् । किन्नु दक्षिगारिकादेशे सतनानामुमनिीतामियोगेषु गौरागारापिने गौरा- गपचायितस्य पुरस्तात् दयितु टुप्कारमिति यथा मया तपा तेनापि जातम् । नतयुन प्रतिभाति यपचायितननास्तान्त्रिमोचयियतीत भिवापराविनो मोचयितुम् । तान्याहयितु प्रयनिय पर। तादी होनि पश्यस्यामीत् । बनामविकारणामुपरि नशयो ममसीत् । किन्तु तेषा संपामुपारे प्रामाणिक साक्ष्य नासीत् । अतो ययोरपरार प्रति न मे नहाययोऽया- सीतयोद्रयोरेर ग्रहणाय ग्रहणाज्ञापत्रागि प्रेरितानि ।।

·२२६ सत्यशोधनम् ममेतस्तत परिक्रमो रहोऽज्ञातानिक्षेतु न शक्य आसीत् । बयोऽज्ञासिधुर्य ग्रन्यह 'पोलीसमिशनर'स्य पावं गच्छामीति । गृहीती द्वारपिकारिणी गृढान्येपी समरप्राया वास्ताम् । इमे मदीयार्यालय सचर्य स्वाधिमारिणा मम चलनानि निवेदयत । एताधि कारिणौ तथा दुष्टापास्ता यथानयोगूढान्वेपमा बहवो न मिरन्ति रम । यदि भारतीय चीनदेशीयजना मम साहाय्य नाकरिष्यन् तदा तयोरासेवो न शक्योऽभनिन्यत् । अनयोरेव पलायित । देशातराद्गृहीत्वानयनाय ग्रहणाज्ञा दत्वा नगन्सवालप्रदेश प्रापित । न्यायस्थाने विचारणाया स्वप्रतिकूलसाक्ष्य यद्यपि बहुलमासीदपि च ययपि पचायितनन परायितस्यैरस्य साक्ष्य प्राप्तवान् तथाप्युभावपि निर्दोषिणापिति विमुक्तापभूताम् ।। अह तावन्निराश सवृत्त । पोलीसमिशनर' अपि विपण्णोऽभूत् । न्यायस्थानमार्येषु जुगुप्सा समज नि । बुद्धिरेव विपादकरी यदेपापराध निगृहितु साधन जाता ।। अनयोरुभयोरधिकारिणोरपराध सार्वजनीन आसीत् । यद्यपि न्यायस्थाने विमोचिता तथापि ' गर्नमेंट' एवैतयोराश्रय न ददौ । उभावप्युयोगान्निवर्तितौ । एशियाटिक' सस्था च परिशुद्धप्राया भूत्वा भारतीयसमाजो मनसि दृटीकृत आसीत् ।। एतकार्य मम गोरखमवर्धयत् । न्यायस्थानकार्याणि बहून्यभवन् । प्रतिमाम व्ययीक्रियमाण शतानि । पौड'द्रव्यस्य रक्षितान्यासन् । आमनवौर्यात् । स न रक्षितु साध्यमासीत् । यतोऽसयवर्तिन स्वव्यापारमद्यापि कुर्वन्ति स्म । कितु सयवर्तिनो जनस्य सय रक्षितु शक्यमासीत् ॥ इद तावद्वक्तव्य यदेताधिकारिणौ दुष्टावपि तयोरुपरि मे न किंचिदासीत् स्वत । इद तयोरपि विदितमासीत् । सक्टपतितौ म समीपमागतो च । अह च साह्यमवरवम् । जोहानिसबर्ग 'म्युनिसिपालिटि'सस्थायामुद्योग रब्धुममाशोऽविद्यत । यद्यह तयोर्न प्रतिकूल । अस्मि सदर्भे तयो सुहृदेयो मा इश्मागत, । नाह प्रतिको भविष्यामीत्यवोचम् | तो -- । 1 विजय प्रापत ॥ येपामुद्योगिना सपर्यो मे जातस्तै सह मदीयवृत्ति सुखारी बभूव । अपि च यद्यपि पार वार तमस्थापिपये पस्योक्तिप्रयोग कृत्या करहायितुमुद्युत्तस्तथापि मया सह सौहार्दैनावर्तत। मोऽह मम स्वाभामिफोडा इति तदा में न ज्ञातम् । स्वय सयाग्रहस्यावश्यको भाग । अहिंमायाथ स्वर पमिति पश्चादवेदिपम् ।। पुरपस्त हत्य च मिनपस्तुगी । सबार्य समतिमस कार्यमवमति च भजति । कार्य नु साची दृष्टो या सदा मर्यादा यारण्य या यवाईत प्राप्नोति । पापे द्वेषो न पुन पापस्यारणि । इय लोकोक्ति सुरमा विज्ञातुम् । तदभ्यासरतु रिट । अत एव द्वेषरप पि प्राचे प्रामरति ।।

·परित्रस्मृतिः प्रायश्चित्तं व इयमहिंसा सयान्वेषणस्यापार । ढानीमह प्रतिदिन जानामि सत्यान्वेषण व्यर्थमहिसागर पिना। जगदभियोक्त प्रतिनिपातु च युक्ततरमेन की चेति तदा मानमेव प्रतिवियत्तेऽमियुक्ते एसम्यापराध मान्यस्यापि वर्तते । वय सर्वेऽपि एकस्यैव साटरपन्यानि । दिव्यानयो:- स्मदन्तरनन्ता । मानवप्राणिन एरस्यापि तिरस्कारनामा अनीनामेव तिरस्कार । न केवट प्रहत त प्राणिन मिल्लु सनमपि जगतीम् ।। - दशमोऽध्यायः पवित्रस्मृतिः प्रायश्चित्तंच मम जीवितेऽनेरविधा व्याहारा वहटमनम्याना नहटममानाना च पुरुष ममीरनपरम- कापीत् । तेया परिचयेन दृट वमिद शक्य यधूना दूरस्थाना चमध्ये देशीयना विदेशीयाना च गारागाना सवर्णाना च हिन्दुना भारतीयतनानामिनरमतस्थानाच 'मुमटमानपारसीक्रिश्चियन' अथवा 'यू'जनोऽस्त्वेतेपा मन्ये च न मैट पश्यामि | तादृशमेदप्रत्ययो मे मनि न जायते । अयमेको गुणविशेष इत्यपि न वक्त युज्यते। तटेनन्मम स्वभावे निरुद्ध न पुनर्मम प्रश्नकृत पलम् । परन्चहिमानहाचयापारग्रहेषु तपामभ्यास क्तुं प्रयतमानोऽस्मीति नपूर्णज्ञान में वर्तते ॥ टरवनपत्तने न्यायस्थानमार्यागि यदाहमकार्य तदा मम कार्यालयस्य रेखा मया मह बहुश स्थिता । तेका मध्ये हिंदकिश्चयन'जनाथाश्रया देगतो वर्णने गुजरानीयास्तामिलनाच- तानह बन्धुमित्राणीय गणयन्नासमन्यथा तन्न जानामि । ते सर्वे नम बुटवस्य जन नि सर्वदा में गणना । भार्या मे मार्गे निरभ्य स्थिता चेन समीचीनमासीत् । लेग्वसनानेक 'निश्चियना'सीत् । स च पचमदपत्यो पुत्र । गृह पाश्चान्यगया निर्मिनमासीत । प्रकोप्टेभ्योऽशुद्धजल निष्कासयितु नाभूटवस्या । प्रतिप्रकोष्ट मृत्रपापाण्यामन् । भृन्यादिमि कार्यकरणापेक्षया भार्या वाह वा स्वयमार्थ । स्वमन्दिर व चरन्तो रेन्यका स्वपात्राण्यशोषयन् । रितु 'फिश्चिपन' लेपको नृतनमगन । रमै शयनागारमाटोक्तुिमरन कर्तव्यमासीत् । मायान्येवा पात्राशि निरवाया । पचमन्य पात्राणि स्वच्छोस्तु तस्या सहनशनिमतान्तमानीत् । अतो द्यायो सरह प्राम । मा पाAदोषयन्त दृष्ट्या सहितु न शना भाया वय वा क्तुं नारोचयत । लाने विद्यापि या मा निदन्नी कोधन रतनपना स्फोटयोपरि उपिन्दून्यानयन्ती पाहता निका- मारोहन्ती दृश्यते रमेनि । परन्वह नया मृदु पनर्नया मा शिणीति नमान्यग्रेन तामदायम् ॥ । - ·1 सत्यशोधनम् केरल पारमवदिति न मे तृतिरासीत् । प्रीया कार्य करणीयमिति मे मति । अतोऽहगोचगुचै शब्द कृत्वा मम गृहे एतादृशा मन्दबुद्धिता नाह सहिष्य इति ।। चाक्यमिद ता बाणवविध्यत् । सा पुनरसदत् । तर गृह तव स्थापयाह गठयमिति । अहमा मान व्यस्मरम् । प्रेमरस शुष्योऽभूत् । हस्ते ता वरामी गृहीत्वा नि श्रेणिकासमीपनि बहिरमुद्घाटयितुमिच्छन् ता च बहिर्निपासयितुमाकृष्य पुरी गत । नेत्राशुप्रभारतस्या पोल्योहपारधाद्धावति स्म । अपि च सा चम्द यथापि ते रजालेशोऽपि न विद्यते । तमामा तावर किं विस्मरणीय । भगवानहो वर्तताम् । वहिरिस्य वधन कुर । मा तादितरेऽरमच्चे प्टितानि जानीयुरिति । अह धीरमुख स्थित । परन्तु लनित एव भूत्वा द्वार धनमकार्पम्। भार्या मा यदि त्यतु न शक्ता तह च न त्यजेयम् । आफ्योर्मध्ये दुश्चेष्टा सन्ति नि सरया परन्तु पर्यन्ते शातिरायो स्थिता । भार्या तावदद्वितीयसहनशक्ति सर्वदा जयशालिनी भरति ॥ अद्याहमसक्त एव प्रस्तुतमभिधातु शक्नोमि । कारोऽयमय ! अस्माद्बहिरागतोऽह स्थित ) नाहमद्याप्यधो मत पति । नाहमत्र भार्याया अपि शिक्षक ! कस्तरमा' यदि सा तथा इच्छेत्तर्हि मथ्यसम्यग्वर्तिनी स्याद्यथा तस्यामह पूर्वमासम् । आवा परीक्षितो सुहृदौ परस्परकामोपभो गायेति न मन्यामहे । रोगानातिकालेषु प्रतिफल्मनपेक्ष्य मपोपिकाभवत् ।। प्रस्तुतो विषयोऽष्टनवयुत्तराष्टादशसहस्राधिकमिते (१८९८) यासरे समभवत् । तदा हि मे ब्रह्मचर्यप्रत्ययो नासीत् । तदा हि ममालोचनाया भार्यापत्यु कामभाजनमित्यासीत् । पयुराज्ञाकारिणी न पुनस्तस्य साहाय्यकारिणी सखीच तस्य हर्षदु खेषु भागिर्नाति स्थितम् । एकोनविंशे सहस्रमिते वर्षे इमा भावना परिवर्तन जग्मु । पडुत्तरैकोनसहनमितवर्षे (१९०६) ता राशिरूप मेजु । वितु तद्विपये तस्योचितस्थाने वक्ष्यामि । एनावद्वक्त पर्याप्त य कागावेश नमशोऽदर्शनगगात् । तावन्मम गृहस्थजीवन शान्त मधुर सुखकर च दिने दिनेऽधिकाधिक भाति ।। पवित्रस्मृते कथया न कोऽयेय निश्चिनुयाद्यथावा प्रामाणिकदपती स्म । अथवाययोर्मध्ये विषयाणा सपूर्ण समभानोऽस्तीति । 'कस्तुरबा'ए। प्रायशो जानाति मत्तो भिन्ना विषया स्वस्य सति या न वेति । अद्यापि मया स्यिमाणाना समतिर्नास्तीति प्रायो दृश्यते । आवा तद्विषये चर्चा न कुर्म । चर्चाया च न विद्यते शुभम् । न पितृभ्या न च मया सा युक्तबेलाया विद्याभ्यास कारिता ।किन्तु महानेको गुणोऽस्या हि दुभार्याजनस्यापि किंचिद्वर्तत बहुधा स्वस्या । तदेतद्यथा मन पूरक या न वा जानती या न वा प्रयतमाननियममार्गे न कदापि प्रतिकूल स्थिता । मम पादनमानेवानुसरन्ती च स्थिता । यदप्यावयो दिविशेष महाव्ययासो भवेत्तथापि सपदेय मे भानना यदापयोर्जीपने मनस्तृप्ति सुखमभ्युदयश्च विद्यत इति ।।

·एकादयोऽध्यायः 'ऐरोप्यः' सह गाढः परिचयः अनेनाध्यायेनानीतोऽस्मि येनेद वाचकाय वक्तुमावश्यक भवति यथेय कया समाहासमाह लियते ॥ यदाह ता लेखितुमारजनान् तदा लेखनमार्गा न निश्चित । दैनदिनपुग्नमलेपन पुस्तक वेतरपत्राणि वाममयालेखनस्यापारो न निक्षिप्त । लेसनकाले यथा भगवान् प्रेरयेत्तथा रिखामि । ममा मचिंतनानि कार्याणि च भगरता प्रेरिता भयन्तीति मन्ये । परन्तु मम जीवनकाले मया बहुधा कृतेषु परीक्ष्यमाणेषु तथा स्वल्पास्वपि क्रिया परीक्ष्यमाणासु सरुण्यपि भगरते प्रेरितानीति वक्तु नानुचित भवेत् ।। मयासी न प्रयक्षीकृत न चाह त जानामि । या भगति जगतो भक्ति सेर मया स्वकीया कृता । सा चाररोपयितुं न शक्येन्यस्मान्मयानुभयोऽयमिति मन्ये । मम भक्तिरेयानुभव इति वचन सयमन करोतीति चेद् भगति भक्तिं निरूपयितु शब्द एव नास्तीति वक्तव्यम् ॥ ज्ञातुमिदानी मुलभं यथा भगरप्रेरणयैर कया लेखियामीति । यदाह गताच्यायमरैखिर तदास्याच्यायस्य शिरोवर्णननेर प्रादाम् । किन्तु लेखन सांतो ममास्फुरद्यथा 'युरोपीय'जन राह ममानुभास्तस्य पीठिका किंचिट्रेषितुमुचितमिति । अत एव तस्य परिवर्तनेन गिरोनचनमन्ययाकृतम् ।। एतम यायमारममाणस्य नव्यो विषयोऽस्थित । आग्लमुहदा पियरलेसने किं वक्तव्य किं मोक्तव्यमितीर चिन्तनीयम् । नद्धा विपया यदि परिन्यन्यन्ते तर्हि सत्य मन्दीभाति । अस्या कथापा लेसने मवद्धता प्रति यदा मे न दृढ़ प्रत्ययस्तदा नबद्धताया प्रस्तुतऽपि निश्चेतु दुष्वरम् ॥ चिरापूर्व मया यत्पटिनमानस्यायाश्चारेवाटप्यपर्याप्तता तदिदानी स्पष्ट विजानामि । यापदह रमरामि तसर्गमस्या कथाया न डिग्यामि । मय चिंतयता मया फियप्रदेय रिययन व्यमिति वक्त शस्यम् । मम जारने परोक्षमत्ताना कतिचिद्विषयाणामपर्याममानिन्यस्य न्यापरयाने किं मूल्य स्यात् । डिक्तिपूर्वानध्याय नपित्य परसीयमयीचारस नोऽपि यदि मा परीक्षेत तदा बदरमजानपूर्व प्रकाशमायाति ।। पद मे पिरोपी कधित् निधारी परीक्षेत तदा मन मयाधाना मारता प्रसन्न स्तुतिमानता प्रदायेत् ॥ अतोन्माययक्तिचिन्तयनि । एलान यापाना रेनिनेर युतो न देने।

·२३० सत्यशोधनम् किंवाभ्यन्तरनादेन निषेमो यावन स्यात् ताबलेखन चलतु । यावन्न स्यान्नीतिरिरद्धा तावन्न परित्यजेदिति कल्याणी लोकोक्तिरनुसरणीया !! परकीयकृत्यशिल्पिन सतोपयितुमहमामकथा न लिखामि । तल्लेखनमेन सयेनानुमर । मम सहकारिणा किंचिंदानुकूल्य स्मरणायाहार च प्रदातु निश्चितमे गोदेशानामे । तेपाम मिलापानुसारेणैवाह लेखक प्रवृत्त । जेरामदास स्वामीआनदश्च यदि सूचना न ददतुस्तहीय नैन लिखिताभविष्यत् । आमकथालेखने ता-या दोपभागिभ्या भवितव्यम् ।। परन्तु शिरोवचनानुसर विषय ग्रही याम । मम कुटुबस्य जन इव यथा भारतीयजनो मया सह न्यासत्तथागर सुहृदोऽपि । मया सह निवसभ्योऽखिलेभ्यो नेदमरोचत । परत्वेता निक्षेप्तु निर्वध आसीत् । नाह प्रतिविषय बुद्धिमानासम् । आसने विषया अनुभवा । परत्वेते भारतीया · युरोपियन' चोभये । अननुभवाना नाह विपीदामि । यद्यप्येव स्थितेषु यद्यप्यनानु कूल्य केशश्वोत्पादित सुहृद्भ्यो मञ्चरितमह ना यथाकृतवानपि च सुहृद सोढव तो मया । आगन्तुकाना सपों यदि दुखकरस्ततस्तान्दूपयितु नै सशय आसीत् । अये यथा स्त्रेषु स्वेषु भगत पश्यन्तोऽयेष्वपि तथा पश्यत सर्वेश मध्ये प्रयेक निवस्तुमर्हन्ति । अपि चत्र निवस्तु या शक्ति साभ्यासनीया। न हि सपर्कनिवारणेनापि तु सेवाधर्मेण स्वय तैरपरिहारिता ॥ 'बोअर'युद्ध यदाभवत् तदा मम गृह सपूर्णमासीत् । जोहानिसबर्गप्रदेशादागतौ द्वावा ग्लो प्राप्ती । उभये च भागरती ( Theosophists) तयोरेक फिचन्महाशय । त पुरस्ता- द्विज्ञातुमयसरी वर्तते । एतौ सुहदी मम भार्याया नयनायुजनको । दूरदृष्टयशामकारणादने मरता यन्वमूताम् । अयमेर प्रयमोऽवसर आग्रसुहृद कुदुरजन इवापसन् । यदाह 'दाददेशे न्याम तदा तेषु दिवसेषु आग्रगृहेष्वाराम् । परतु तत्र तनीवनमार्गानन्यसरम् । पचिदोजनाग्यास इबासीत् । अब तु तदन्यथाभूत् । आम्लमुहद कुटुंबपर्ती जन आसन् । अनेकरिता ती भारतीयरीतिमाश्रितो यद्दपु पिपयेषु । गृहस्य यहि सूचना पाश्चात्यरी यैय। आग्नीवन तु प्राय सां भारतीयपद्धया। कुटनजनमित्र तो निधातु किंचिकटमासीत् । परन्नु गृहग्य रे सुग्पेन ती निवेशयितु नैर किंचिदपि देश आसीत् । जोहानिसबर्गप्रदेशएने परचया गायनपतने भृयाम आसर ।।

·द्वादशोऽध्यायः M 'युरोप'जनेन संपर्कः एकदा जोहानिसबर्गपत्तने चचार भारतीयलेखका मपार्श्वे स्थिता । न ते लेखका किन्तु मदीयपुत्रा एर । परन्वते मझायीय न पर्याप्ता आसन् । 'टाईपरायटिंग' पिना कार्य न चलति स्म । एतन्मध्ये तद्वेद्यहमेक एव। द्वा लेखकावह तदशिक्षयम् । परतु तापाग्लभापानभिज्ञतया पर्याप्तशक्तियुक्तो नाभूताम्। एतेष्वेकमायव्ययज्ञ कर्तुमच्छम् । नातालप्रदेशान्न कोऽपि मिलति स्म । अनुज्ञापफपर पिना ट्रान्सपालप्रदेश न कोऽपि प्रवेष्टुमर्ह आसीत् । मम स्वतानुकृन्यायानुज्ञाप्रदमनिझारण नदनुग्रहाय प्रार्थयितु न सन्न आसम् ॥ अह किंकर्तव्यतामूढ़ स्थित । कार्यरोप समारोहति स्म । सत कार्य सार्नजनक च कार्यमुभय च कर्तुमशक्यमित्र प्रत्यभात् । मम प्रयतनवाहुल्येऽपि युरोपियन' 'लेखकमे'क नियोक्त मैच्छम् । किन्तु मामिः सर्ग पुरुष सेपितु गौराग गौरागी वा लब्धु निश्चयो नासीत् । मम विदितपूर्वस्य ' टाइपरायटर'स्य नियोक्तारमेक गवाहमपृच्छम् । 'स्टेनोग्राफर' मपाद्यानयनि । कन्या मिलन्ति स्म । तदेकामानेष्यामीति वाग्दानमकरोत् । 'सॉटलेण्ड'निवासिनी · मिस डिफ नाम्नी तेन दृष्टा । सपनीग्न कर्तुं नास्याक्षेप इति सोक्ताती । तस्याश्चावन्यस्तासीत । तामानीय नियोक्ता मम प्रादात् । तत्क्षण सा मामन्चरजयत् । अह तामपृच्छम् – भारतीयपार्चे सेवा क्तुं रिमाक्षेपोऽस्ति ? नहीति दृढ प्रयुत्तरमागतम् ।। क्रियद्वेतन वाञ्छसि। सापिकसप्तदशपोंड नातीवेति मन्यसे । मया चान्छिन् कार्य रोपि चेन्नातीर । क्दा कार्यायागमिप्यसि । भादिच्छायामेतक्षणमेन ॥ अहमतीन सतुष्ट । तक्षणमेव लेखाचाचयित्वा लिएयतामिन्यमोचम् ॥ अचिरादेव सा न केवल वर्णनारलेखिरा ( stenotypist) परन्तु मम दुहिना भगिनी या प्रवृत्ता । तस्या कार्य स्खलित गुमनाश सा प्रादात् । असन्सा सहस्रापिक- डिमिनद्रव्यस्योपयोगे नियुक्तायत्र्ययपुस्तकानि च न्यक्षिपत् । सा मम सपूर्गविश्वासपातीचभूव । अधिक च वक्तव्यम् । यदेपा सातर्गतचिंता भाषनाथ मयि विश्वस्य कथयति स्म। पयुरन्वेषणवाद मामपृच्छत् । दिमाहे तस्या प्रतिपालगौरस ममैवामीत् । 'मिम टिक' यदा ·सत्यशोधनम् मॅकडोनल्डपाणिग्रहणमरोत्तदा मा पर्ययजत् । अथापि विगहानतर कार्यगादाता प्रतिवचनमदादेव ॥ विलिदानी तस्या स्थानेऽपरा ऐनोटादपिस्ट' अपेक्ष्यते रम | अदृश्यशादन्या च रब्धा । सा च 'मिस रेसिन' यामह परिचायित फॅनममहाशयेन । इम महाशय वाचक रमेण ज्ञास्यति । सेदाना ट्रासवार प्रदेश[ञ्चविद्यार यानामेकस्मिनभ्यापिकामृत् । यदा सा मपार्श्वमागता तदा सप्तदशवर्षदेशीयासीत् । कतिचित्तस्या विलक्षणभागा पॅटन उपमहाशयस्य मम च कदाचिदु सहा आसन् । वर्णसमेनरेसिकारायं कर्तुं सा नागता विन्त्वनुभव लब्धुम् । असितागगारागेति वर्णत असूया तस्या स्वभावस्यातिदरे । तस्या वयो चाऽनुभयो वा न किंचि मनस्यासीत् । य कचिदविक्षप्तु या यस्य कस्यापि मुग्गुन एपैतादृश- स्वमिति वक्तुमपि निश्चितवयासीत् । तस्या आतुरोऽपिवेको मा बदनार मस्टेऽपातयत् । वितु तस्या शुद्धनिर्दोपस्वभावस्तानि सस्टायुपन्नमात्राणि दूरमपास्यत् । तस्या 'टाइप'कृतपत्राणि पुनरालोकन बिना स्वाक्षरीकृतवानस्मि । यतस्तस्या आग्लभाषा मदीया निर्दष्टासीदिन्यहममसि । तस्या भक्तौ मम सपूर्णविश्वास आसीत् ।। सा बहुनष्टमन्वभूत् । चिरकाल मासे मासे पट पौंडमित द्रव्य गृह्णाति स्म । प्रतिमाम दशपीडमितादनादधिक ग्रहीतु नेति वक्ति । अधिक गृहाणेत्युक्ता मामधिक्षिप्य नीति यथा वेतनार्थमहमत्र न स्थास्यामि । यतोऽह भवता सह कार्याणि कर्तुं स्थितास्मि । इष्टा तोपदेशा ॥ एक्दा सा मसकाशाच वारिंश पौटद्रव्यमृणीकृत्य गृहीताती। व्यतीते सरे पूर्ण धन मे प्रादात् । तस्या धैर्य तदीययागकृते समानमासीत् । इयेमेका स्त्री मया दृष्टा यस्याचारित्र मुक्ताफलमित्र निर्दुष्ट यस्याश्च धैर्य भयस्यापि त्रपामारिणम् । इदानीमेर चय स्था युगतिर्मया सह यदा स्थिता तकाले त मनसो वृत्तिर्यथासीत्तथेदानीमपि वर्तते न वेति न जाने। पर वेतया सह परिचयो मे पवित्रा स्मृतिर्भवति । सयादह भ्रष्टो भवेय यदि जानन्तयि तद्विपयान्निगृहेयम् ॥ अगीकृतपक्षस्य कृते सा रात्रिं दिव प्रयस्यति । राजापधकारे कार्यशागछति स्म । सहयायिनमेर नयेति मृचित. कोधेन सूचना निराम्रोति । सहस्राधिको बरिष्ठभारतीयजन स्तामेर मार्गदर्शिकामपश्यत् । सयान-दिवसेषु प्राय सर्वे नायका कारागृहे स्थिता । तदैमारिना सा ममूहमचाल्यत् । लोकाना सहस्राणि तस्या वशे आसन् । पत्रव्यवहारा बाहुल्येन नोऽभूयन् । 'इडियन ओपिनियन' समाचारपत्र तदीयहस्तगतमासीत् । किन्तु सा न यदाण्यापासमभगत। ।

·'इडियन-ओपिनियन' २३३ निरतरमह दलेशन' रिपये लिरोयम् । गोग्वमहाशयस्य गणना निरूपयन्नियम पा- यमन्त गमिष्यामि । मम सहकारिण सर्वान् गोवरे महागयो व्यनानात् । तेया बहुमिरय सन्तुष्ट । असकृत्ताने स्वाभिप्रायमदात् । सपा भारतीय पुरोपियन्' जनाना मध्ये इलेशिनमहाशयाय प्रथमस्थानमदात् । तेन निरोक्त या इगस्याग पवित्रनापर्यशारिच कुशलता च मया अल्पेषु जनेषु दृश्यन्ते । भात सहसारिणा म ये 'मिस ग्लेगिन' महाशया- ग्रस्थानमाश्रयतीति ॥ त्रयोदयोध्यायः 6 इंडियन ओपिनियन' अन्यः परिचितयुरोपियनजनमपर्क पुरोगमनापार द्विता प्रमानविपया निम्त्रपणीया । नपर्माणामेरस्तापक्षणेऽस्मिन्नन वक्तव्य । मिम टिक' महाशयाया नियोगो ममोदेशस्य पर्यामा नासीत् । अधिकसाहाय्यमारयामासीत् । रीच' महाशय पूर्मा यायेषु कपिन किल। अहमेन सम्यगोदिपम् । कस्मिंश्चिद्वाणि यस्थाने कार्यराभिसरा आमीत् । तमपिका- रिण परियन्य मापा उद्योगकरणायागन्तु सूचित आगतोऽभूत् । एतेन मम भारोऽतील पुरुन । प्रायेणेत काल मदनजितमहाशय आगन्य 'इटियन ओपिनियन' परिकामचारने ममाशयमपृच्छत् । पूर्वमेव मुद्रायानेर चारयति स्म । अह तस्याभिप्रायमन्यममि। चतुरत्तरकोनविंशतिमहसमिने यसरे (१९०४) पत्रिका मचरितुमार-या। 'मनमुरागल- नानर महाशय प्रथमपनिकास्वामी नभूर । परन्तु सम्माल पनिकास्वाधीनता प्राप्य तस्य भार वोडुमुद्युनोऽभाम् । मनमुखलारमहागयस्त बोदुमशक्त इति न । यदाय भारतदेशे स्थितस्तदा वृत्तातवाहनवार्य बटर करोति स्म । स्तुि दक्षिणानिरादेशे यादह स्थित तापत्तत्रयदृष्करविषयेषु प्रोटु न धैर्यमगत् । मम विवरदृष्टी महती यम्य श्रद्धासीत् । अत एन पत्रिकारिषयरोयनेषु प्रतिवास्यदायिच ममोपर्यपनत् । पत्रिक्यापि सप्ताहिकी भाति । गुनराती-हिन्दी तामिर-आग्लभापासु चटति। तामिर हिदीविभगी वचनामयो । यद्देशेन तानागती तद्देशनापूरयताम् । अत एव तो निराम प्रापिती । तयो परिस्थिती वचनोहतास्यात् ।। पत्रिकाथ यकिंचिद्धन प्रोतव्य स्यादिति न मे चिन्तामीत । परतु गीतनेर दया यमम द्रव्यमाहाय्य पिना चालयितु न गात्यमिति । अपि च भगार यूरोपियन जनाना विदितमासीयद्यपि नाह पत्रिकास्वामी तथापि तस्स मचाटन नायत्तमिति । पनिर मनात ·२३४ । mailuना गदिन पारिता पातुगंगा गभान निति नारायणाचनम प्रगगुपयुगानस्य यपानिमा प्यापिटा in AMAR rai पंचसमति मिान मया प्रपणीयामरत ।। परतेभ्यो यसरेभ्य भागमा परिका मापा तानी । माणिकर नासीत् । महाया परियायां हानि माजी पनि प्रीयता अध 'नयजीयन' यग इंडिया च यथा माया र सिमा रियर आरिप'मम दिन मार्गस्य दर्पण यासीत् । पार यार महागान नर प्रम गरम निपान यान च यापिदित तापददर्शयम । दशरमरामा म प पशात नाति (१९९४) व मापन कारागृह आमनो दत्तविश्रातिका गायाशाद पिना इडियन ओपिनियन' पत्रिकामा प्रयका मम रेगनमासोदेर । तर मम रेगनेयारोवना सम्पमोचना व निा नरोगी शन्द प्रयुक्त । न चातिशयेन नियम पृतम् । न च विचिदन्या हाय मामिलिन् । ममा मनिप्रहाभ्यासाय सुदृदा च मन्मनोगतम्य निवेदनाय परिकोपयुम्नाभत । गाम मकस्य न कोऽप्याक्षेपणीयो विषयो दृष्ट । ' इटियन ओपिनियन' परिरायाग्नानी तिरामापी विलोक्य विमर्शक स्वलेखन्या उपरि निप्रद पातु बलात आसीत् । इटियन ओपिनियन' पत्रिका पिना सयाग्रह साधयितुमशयोऽभूत । याचका मयान वृत्तन्नवेदनाय पत्रिका निरीक्षन्ते स्म । अपि च दक्षिगाफिकाप्रदेशे भारतीयजनो निनारिस्थिति विज्ञानु निरीक्षने स्म । मम तु मानुपस्सभारस्य सपेषु परीक्षगाय सापनमसीत । मम पत्रव्यवहारिणा पत्रप्रवाहेनाहमुढोऽभवम् । लेखपस्य स्वभावानुरूप तानि पत्राणि सौहार्दम्परानि सदसद्विमर्शरूपाणि विषमयानि चासन् । मम तापदेप सगीचीनोऽभ्यामो जीर्गकारी मार्गश्वासीत् । प्रतिवचनदान च तावत पत्रव्यवहारस्य मदायत्त च । जनो मया सह सभापण पत्रव्यवहारेण करोतीच प्रत्यभात् । पत्रिशासचार कस्य प्रतिपचनदायिन इथमीदृशमिति मे ततो विदितम् । ईदृक्प्रकारेण जनस्योपरि प्राप्त तद्ग्रहण भविष्यकार्यजातमकरोत्सुकर प्राप्तगौरत्र दुराधर्ष च ॥ 'इडियन ओपिनियन' सचालनस्य प्रथममासमेव ज्ञात यपत्रसचालनस्योदेश लोकसेवेति । समाचारपत्रिकामुद्रायन्त्र नाम महती शक्ति । किन्तु ययानियत्रिनो जलप्रपाह समस्तप्रामदेशान् जलातीत्वा सस्यानि विनाशयति तथेवानिगृहीता लेखनी नाशमान करोति । यदि निग्रहो बहिष्ट स्यात्तदा निग्रहशून्यतापेक्षया विषमय सघटेत । अतस्थ सचालने तु लाभकारी स्यात् । यद्येतानद्वचन समीचीन तदा प्रपचे स्थिता किययो वृत्तान्तपत्रिका परीक्षामुत्तरेयु । निरुपयुक्तान् को वा स्थापयेत् । उपयुक्ता अनुपयुक्ताश्च सदसदिव सह गच्छन्ति । मनुष्य स्वयमेव चिनुयात् । परिग्रहाय परित्यागाय वा ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः कुली'स्थानानि अथवा घेटो' . अतिमहता लोकसेवामस्मार कुर्वत कतिचिद्वगा अस्माभिहिन्दुजनेरस्पृश्यवेन पत्तनस्य ग्रामस्य वा दूरे · वेटपाटो' इति गुजरातीभाषायामुक्तास्तन्नामधेय च दुर्वासनामयामन तिप्रति । इत्थमेव क्रिश्चियन युरोप' प्रदेश एकदा ' यहदी' जना अस्पृश्या इत्युक्ता ‘घेटो' इति दुर्नामवेयेनादृता । तया वयमपि दक्षिणाफ्रिकादेशे अस्पृश्या सभूता । अॅन्डुझमहाशयेन कृतो यज्ञोऽपि च शास्त्रे गृहीत भूतयतमस्मान्पूर्नस्थान प्रापयिष्यत ।। पुराण' यहूदी 'जन आमानमेव भगतानुगृहीत मन्यते स्म । इतरान् सनिप्यन्य- थाभूतान् मेने । अत एव नदशजा सर्वेऽपि न केल्माश्चर्यकरमपि चन्याय्य प्रतीकार भेनिरे। तथैव हिन्दुजना अप्यमानमार्यान्नागरितान् मन्यते । स्वेपामेनागभूताननान् प्राशनानाथै यादिक माकलयन्ति । अत एव ते तस्यान्यायस्य फलमनुचितपिचित्रप्रकारेण दक्षिणारिकादेशे अनु भवन्ति । एव च समानदेशस्या समानरर्णयुक्ताश्च मुसलमान पारसी ' जना अपि तादृश फ्लभाजभूता इति मे मति ॥ वाचस्पेदानी विदित स्यादर्थेऽ यायस्य शिरोमचने कुलीस्थानानाति प्रोक्तस्य । दक्षिणाधिनादेशेऽस्माक कुटीति नामवेयम् । भारतदेशे कुरीयस्य द्वारपाले भाटकगृहीत कर्मरर इत्यर्थ स्यात् । अपि तु दक्षिणाफिलादेशे तस्य तिरस्कारणीयो मागे वर्तते । यपास्माक अर्थोऽत्पृश्यो भरति तातेपा नियुक्तरसतिस्थानाना कुलीस्थानमिति निर्देश । 'जोहानिसर्ग' प्रदेशे ताहगेक स्थानमासीत् । कितु कुलीस्थानयुक्तेष्वन्यप्रदेशेषु भारतीयननाना निवासानिकार आसीत् । जोहानिसबर्गउलिस्थाने भारतीय जना एकोनशान सरपर्यंत निरस्तुमनुज्ञा गृहीत्वा स्थिता । तत्स्थान जनबहुरमासीत् । जनसरया वर्मते स्म । स्थानविस्तारस्तु यथापूर्व- मेरकरीत्या स्थित । 'नगरपालिका मलमूत्रसितनस्थानान्याकरिमरीया स्वीकरोति स्म । आरोग्यमविपानानि न किंचिदकरोत् । मार्गव्यस्या दीपमयोनना च नास्येर । निगासिना योगक्षेम विचारयितुमुदासीनताया तस्यारोग्यरक्षण करोतीति को रिश्वास । न खन्चेते जानन्ति गृहारोग्यविधान शरीरारोग्यरक्षण च नगरपालिकामहाय्य तपरीक्षग च पिना । तर गता सोऽपि भारतीया यदि रोपिन्मन् मो'ऽभविष्यत्तदा तेषा ययान्यवरामरिष्यत् । जगत्यस्मिन् गनिन्मन् नमो'-- स्थापितमेकमपि स्वास्थ्य न जानीम । सामान्यतो जना इत्याणियार्थे बहिर्गचन्ति । परन्तु दक्षिणाभिलादेश गतेषु भारतीयेषु प्रायो भूयिष्ठा मूती निर्गतिराम पिका यभूव । आदरपून रक्षण समी तेगमावसरमासीत् । बहुवन्या व्यापारिण ·२३६ पत्यशोधनम् सुशिक्षिताच भारतीयारताननुसता आसन् । पारमाया मिगिनर ' जनागरकता मृतरम- तीनां भारतीयजनाना पूर्णता च स्थानमा म्यगन्य काव्यारयाग। परिमगामुत्तमर्गनिमापादयितु- मुन्यामतमनारोग्यमेव कारणीज्य स्थान पिनाशयितुं प्रयते । तदेशेनर निगामिन सार्थगन्यन् कर्तु अधिकारिभ्योऽनुज्ञा प्राप । एपा किटासीधीनिर्यदा जोहानिसबर्गर याने गृहनियानो मामम् ।। स्वस्वभूमिप्यधिकारयुक्ता नियासिने नष्टप्रतीकारद्रव्यमातुमविकारिणो वा । भूग्रह्णविषयान् परीक्षणीयान्परीशिनु विशिष्टन्यायरथानमेकं स्थापितमासीत । यदि गृही पौरसभया प्रदेय नागीकर्तुमच्छत्तदा न्यायस्थान गच्छेत् । अथ न्यायस्थानस्य निर्णये पारसमका देयाधिक दत्त चेत् पारसमा तापद् व्ययद्रव्य सहेत ॥ प्राय सर्वे गृहिणो मामेर स्वेषा ' यकीलं ' च । एतान्परीक्षणीयान्विषयान्गृरीत्या द्रव्यमर्जयितु न मेऽभिटापासीत् । न्यायस्थान यापप्रदयद्रव्यमाज्ञापयतापता मनुष्ये यदमी विजयिन स्यु । कृषिगृहीतासु भूमिधु प्रति दशपोटमित धन मे देय स्यात् । पद्रित यथा कथाचिद्भवतु नाम । अह तान् पुनरवोच युप्माभिर्दत्तद्रव्येवर्धभाग निष्किंचनानामुपयोगाय वैद्यशाला वेतरसस्था वा प्रतिष्टापयितु प्रयुज्मह इति । एतत्तान् सर्मानानन्दयत् ॥ सप्तति परीक्षणीयविषया । तेप्वेकमेव निष्फल्मासीत् । अतो मे प्रतिप्रहाददव्यस्य महती सख्या प्राप्ता ! किन्तु तत्रासीद् ‘इडियन ओपीनियन' पत्रिका तदर्थ ममोपारे रूप्यकाणा पोडशसहस्राणि व्यय सवर्तते स्म । एतावत्परीक्षणीयविषयाथै मया महान् श्लेशोऽनुभूत । व्याहारिण सर्वदा मन्समन्तात् स्थिता । प्रायेण सर्वेऽपि ते समति रद्धा कर्मकरा निहारतपरि- सरप्रदेशादक्षिणभारतप्रदेशाचागता । तेपा विलक्षणलेशपरिहाराय स्वीय सघ एक कल्पित । स च वणिजा कयविझयिणा च स्वतासघादन्य । तेषा कतिचित् सहृदया उदारपुरपा उच्चचरित्रसपन्नाश्च । तेषा नायका सघाध्यक्षो जयरामसिंम्' इत्येक सभाध्यक्ष समानो वद्रिमहाशय । इदानीमुभयेऽपि मृता । तो ममातीव साह्यकारिणापास्ताम् । बद्रीमहाशयो मम समीपसर्पर्क गत सत्याग्रहे प्रधानभागमुबाह । एपामितरेपश च सुहृदा सपनोत्तरदक्षिण- भारतादागतेनि सख्यभरतीयनिवासिभि समीपसर्फ गतोऽहम् । न केवल 'वकील परन्तु भ्रातेव स्थितस्तेषा स्वकीयसार्वजनिककार्येषु दु खसकटेषु च भागी अभवम् ।। भारतीयजन क्थ मामाङ्यन्निति ज्ञातु समीचीनमस्ति । अब्दुलाशेठमहाशयो मा गाधिरित्याहातु निराकरोत् । अदृष्टयशान्न कोऽपि मा 'साहेन 'इत्याभिधानेनाप्यनिन्दन् । अब्दुराशेठमहाशयो रमणीयनामधेय 'भाई' इति भ्रातरिति वा जगाद । यावदक्षिणाधिका- देशमयज तापत्तनाम्नेतरेऽध्यायाचा ।। । भरतीयजनै समतिपट्टै कर्मकरस्पयुने नामवेये कश्चिन्मयुरो रस झास्तीत्यभात् ॥ । 1 ·पंचदशोऽध्यायः असितप्लेगोपद्रवः (१) पौरसभायाः स्वीयताप्राप्तेरचिरादेव भारतीयजन स्थानान्नापनीत । गृहेभ्यो बहिफग्णापूर्व तत्तद्योग्यरसती प्राप्तुमानश्यकमासीत् । निन्तु पौरसभाया सौलभ्येनेद कर्तुमाक्य- मासीत् । अत एव भारतीयनना पूर्वस्मिन्नशुचिस्यान एव वनितुमनुज्ञाता । तस्य पनि च तदवस्था पूर्वीपेक्षया हीनतराभूत् । स्वामित्वाद्विरम्येदानीमधिवासिनोऽभूवन् । अत परिवेष्टक- प्रदेशा अनारोग्यमया बभूवु । तादृगनारोग्यस्थितिहटपूर्वा । यदा ते स्वामिन स्थितास्तदा शासकभयादपि यत्किंचिच्छुचिचरक्षण क्तुं व्यवसिता आसन् । पोरसभायास्तादृश भय नासीत । गृहस्थायिना मल्या वृद्धिमागात् । एतेनाशुचिव कमभगश्च पवृधे ।। यदा भारतीयजना एतादृर स्थानानुभवेन व्यथिता आसन् तदाकस्मादसितप्लेगुपद्रव सबभूव । तमेन ‘न्यूमोनिक' प्लेगेन्यपि वदन्ति । इद ' बोनिक ' अपेक्षया भयकर मृति- काररु च ॥ एतदोगोपत्ते कारण जोहानिसबर्गपरिसरे सुवर्गखनिरेका || अस्मिन्नाकरे कर्म कुर्वन्तो जना प्राय सर्वे निग्रोपदवाच्या । एपा शुचिचरक्षणाय गारागा नियोगिन सर्वथा प्रयुत्तर- दायिन आसन् । कतिचिद् भारतीयजना अपि खनिनावे कर्म कुर्वन्ति स्म । तेपा त्रयोविंशतिरे- तद्रोगेनामस्मात् परिग्रस्ता सायकाले स्ववसतीराजग्मु । तकाले मदनजितमहाशय * इटियन ओपिनियन' परिकार्थे ग्राहकानन्वेषयति स्म । कृतकार्य स्थानेऽस्मिन् क्षण स्थित । स किल निर्भय प्रसिद्धपुस्प । तस्य हृदयमेनान् रोगग्रस्तान् वीक्ष्य कदति रम मसकाश लिखिताक्षर लेखमेक प्रपयत् । ययाकस्मादसितगोपन प्राम एतक्षणमेवागम्य शीन यथायुक्त सनिपान कर्तव्यम् । नो चेद्वय भवरान्परिणामान् द्रष्टुमहीम । एतक्षगमेवागन्त- ध्यमिति ॥ धीरो मदननितमहाशय शून्यगृहस्यैकम्य वपन भित्त्वा रोगिण सर्वान् तर स्थापयामास। अह स्थान प्रति पादनोययानेन गचा पत्तनलेखफस्य न्यवेदय गृह स्वाधीनीनमदर्भान् ।। टॉ विन्यम-गॉटोमहाशय समाचारमाकर्णितमात्र एस स्वकार्याल्यादागय वैद्यस्य कर्म धातीर्म चोभय निर्वहति स्म । किन्तु प्रयोविंशतिरोगिणा परीक्षगाय वय त्रयो नालमभूम || अस्लीय मे श्रद्धा स्वानुभवमाश्रिता यदेकस्य हृदय स्वच्छ स्याद्यदि मभान्नुपदव सदैव तत्प्रतिशोपनाय पुरुषानुपायाश्चानयति ।मम कार्यालये तदा चचार भारतीयनना आमन् । ते च । ।

·२३८ सत्यशोधनम् - कयाणदास माणिकगल गुणवतरायदेसाइ' अपि च चतुर्थोऽन्यो यस्य नामधेय नेदानी स्मरामि । कल्याणदासमहाशय स्वपित्रा मद्वशे स्थापित । कल्यागदासमहाशयापेक्षयाधिकमुप कारिण मन पूरफ्तया परमविधेय च प्रायो नेव दृष्टवान् । अदृष्टयशात्तदानीमयमनूद आसीत् । महात्यपाययुक्तानि तस्य दत्त्वा कारयितु नेव विकल्प प्राप्तवानहम् । जोहानिसबर्गपत्तने माणेकर लालमहाशयो मे प्राप्त । यथाह स्मर्तुं शक्तस्तमा सोऽप्यनूढ़ एवासीत् । अतोऽह चचारोऽपि लेखका सहकारेण पुत्रा वा भातु तानाहुतीगर्नु निरणेपम् । अये तु सन्ना पयमाहतास्तित्राम इति । यत्र भवास्तत्र वय चेयेपाम प मधुर च प्रयुत्तरमासीत् ॥ रोचमहाशयस्य कुटुमो महान् । स च लघितु सन्जस्थित । किंवह त प्रत्यरोधयम् । अपाये पातयितु त मम हृदय न धीरमासीत् । असारपायल्यावहिरेव कार्य करोति स्म ।। सा भयकरी रात्रि । जागरपरिपोपणाभ्या रोगिणो मयोपचरिता । किंचसितप्लेगो पद्रवग्रस्तो न कोऽपि । डॉ गॉटप्रेमहाशयस्य धैर्य सानामिरमिपासीत् । परिपोपणकृत्य न बहलमानश्यरमासीत्। पानायोषधमात्रापेक्षितस्य विधान रोगिण शयनीय च स्वच्छशुचीनि कृत्वा स्थापन रोगिण आनदनमेतावदेव वर्तुमावश्यक वभूव ।। तरणानामतिमहती श्रद्धा निर्भयता च दृष्ट्वा ममातिमात्रमानन्दोऽभूत् । मदनजितसदृश स्यानुभवशालिन पुस्पस्य धैर्य जानीम । किन्तु निसिसा तरुणानामेपा स्वभाव क्थम् ॥ यावदह स्मरामि तापत्तद्रानौ सौ रोगिण उपचरिता ॥ परन्तु सर्वोऽय रिपय करणारसननको मम धर्मसारो वर्तते च । तस्माप्राय अ यायद्वय तदर्थे उदाहरिप्याम ॥ । पोडशोऽ याय असितप्लेगोपद्रवः (२) शून्यगृह रागिणश्च मनो गृीनानिति कृतज्ञता प्रादर्शयन्नगरलेखर । स च सरनयागी चार पदिदानामगारम्मिानभवान् प्रतगेद्ध नगरसभाया साधन नासीत् । परन्तु याप्टम्य मरमपि माहाय्य दीयत रति याच ददौ । क्तय प्रयेनदा जागरिता नगरपालिका कार्यानुभने नि चार ॥ परेशी यशागका महशे पत्या तर गेगिणोऽपतीपन्तामिति सूचयामामु | परन्तु TAIT दोस्ति नाहीचकार । गृहमनामृष्टं स्थितम् । यो तदशोधयाम ।

·२३९ यसितगोपट्यः (२) धार्मिकभारनीयकार्याव्यात् कनिचिच्छचनान्यपि वान्यान्याव्यानि नपाय ताक्राठिवीमेकर वद्यमालामसल्पयाम । पौरममा का मेरिका प्रैपयत । टॉ गॉटमदाशयबाधीनतामा वैद्यशाम स्थिता ॥ सेरिमा दयाइ स्त्री । रोगिण परामर्शने सानदा ममनिं ददाति । परन्तु तान्यानपि नानुनाता । मा तारत स्वय रोगेण कृतनम्माभूदिति ॥ रोगिणा पदे पटे मोपचमाा प्रदातुमरमारमनुज्ञासीत । सेविका जागरयारमानपि ग्रहीतुमनीत । स्वय मा तथा करोति स्म । अस्मामु न कोऽपि तत् स्मृति स्म । रोगिगा- मयुपयोगोऽनेन भविष्यतीति में श्रद्धा नासीत् । गोटोमहाशयस्यानुद्गमादाय मद्यमनिटजनीन् रोगियो मृत्तिकाचिरिसामप्रायम् । आईमृत्तिकानयनानि तेपा हदयेषु शिरस्तु च निक्षेपत्यानि । पद्वी रक्षितः । अन्ये किंगनिषण्यनग्रहगाटापामेव मृता बभूवु ॥ एतदन्तरे पारमभान्यानि कार्याणि नीति न्म । जोहनिसर्गनगरात् त्रिकोगो साकामियरोगचिस्सिाय चर्मरोगमाटा स्थिता । सजीरी दी रोगिणी चर्मरोगदानामा ममीपे पटमपंधु स्थापिता । नत्र नूननरोगिण प्रेपयितु नविमानानि नियमाणान्यानन् । यमियमस्मन्नार्यान्मुनत अभूम ॥ केचिदिनमेषु गतेषु माथी सेविका रोगप्रम्ना मृता च । कयमे नौ दी गेगिणा रक्षित वय विमुक्ता इति वक्तुमटाक्यम् । परन्चयमनुभयो मृत्तिचिकिमाया में श्रद्धामययत् । मयमाप परुपेण वास्तु । तदपयुक्ताया मशयो मे स्थित । य श्रदा वाय मायो वा पर्याप्तमारणापारी न स इन्यह जानामि । चिन्नु तदानीमागता भाषनाथरि गक्षतेयत्र तहतमापश्यनियममि ।। आगते गोपद्रो मुद्रायन प्रमागय तम्यैक वाटेवनमाम् । ययापन पीरममावा वरामागतम् । तन पर सानपानाभूत् । तम्यवायनपराध उपटानभास्य कारणीभूतोऽय प्र युत्तरवादीति । अय लेस हेनरी रोटाममहागय मनपादयन् । तन्मुमन माननीयमोमेस्टोर. महाशयम्य मंत्री ग्रामा ॥ उक्त मया पूर्वतराज्याये यच्छाराहारण भोगनाटय ना भुपने स्मैति। अनि आल्बर्ट-वेस्टमहाशयेनाह नगन्यान् । अग्निभोननाये प्रतिमायनागम्यते ग्न । मेजनान- न्तर बह मह चरन्ती व । वैस्टमहाशय धचिटपाया मुद्रामरयाया मारह । मच मुद्रास्ति च । गोपटरममा मम देय दृष्ट्वा भोगनाटये ममनोनय द पितोऽनत ॥ उपपादनन्तर महकारिणेद्र च भो महामनीकान्न সূর্ণ। ग्युभोजन नियमन वियत स्म। अन ने टिरमेनु मायभोजन परिया गान || अन्याहार चेतरमोनगमागमनायूमेर मापन । मोरनापन्य म्यामी मे मम्मा ·२४० . सत्यशोधनम् परिचित ! प्रेगरोगिणा चिपि साया निरतोऽह मित्राणा सपर्क याच्य्क्य दुरीमतुमिच्छामीति मयासो निवेदितपूर्तोऽभूत् ॥ भोननाल्ये दिनद्वयान्मामदृष्ट्वा वेस्टमहाशय प्रातम्लरामेकदा रहि परिरमाय गन्तु सन्जस्थिते मयि कबाट कुड़ितवान् । द्वारमुद्घाट्यम् । भोजनालये भात नाद्राक्षम् । मतोह वस्तुतो भीतो भात किचिदम्यापतित स्यादिति । अत समागय भवान् प्रात गृहे स्थास्यतीति श्रयागतोऽस्मि । बाढम् । अवाह स्थित । भवद्वशे रोगिण प्रतिपालयितु साहाय्यदाने सज्जस्थितोऽस्मि । मदायत्त कोऽपि नास्तीति भान् जानाति ॥ कृतज्ञोऽस्मीयुक्ता निमेपार्यमप्यालोचयितुमगृहीचा मया प्रयुक्त यया-धात्रीत्यस्य त्वामह न गृह्णीयाम् । एकद्विदिनेषु वयमितो निमुक्ता भविष्यामो नाधिश रोगग्रस्ता सभवन्ति चेत् । किंत्वेकोऽस्ति पिपय ॥ को न्वयम् ? डररनपत्तने 'इडियन ओपिनियन' मुद्रायत्र भवशे स्थापयितु किं मयसे । मदनजि महाशयस्यात्रैर कार्य विद्यते । टरबनपत्तनेक आवश्यक । यदि गच्छद्र वास्तदर्थमह विमुक्तो भरिप्यामि ॥ मद्वशे मुद्रायरमेकमस्तीति भवान् वेत्ति । प्रायो गन्तुमह शक्नोमि । परतु प्रयुतर साय दास्यामि । सायरपरिक्रमे सभापावहे ।। परितुष्टोऽहमभूवम् । सभाषण वृत्तम् । गन्तु समतिमदात् । वेतन तस्य न गणनीयमासीत् । वेतनानन तस्य नोदेश आसीत् । प्रतिमास दरापोडवेतनम् । अपि च लाभे सति तदेको भाग रति व्यवस्थापितम् । परेऽहन्येव वेस्टमहाशय सायकालीन मेल 'शकन्या डरबनपत्तनाय प्रतस्थे । तस्याप्रमरितरेय मया प्रत्युपलब्धव्यम् । यढाह दक्षिणामिकासमुद्रतीरमन्यज ताव त्पर्यतमय मम सुखदु खेषु भागी स्थित ॥ वेस्टमहाशयो लाउथपत्तने कृषीपर कुटुवे जात । सामान्यविद्याभ्यास प्राप्त । परत्वह ममानुभवशालायामामसाहाय्यमानमुपलभ्य स्थित । जानामि त परिशुद्ध गभीरवृत्तिं भगवद्भीर परोपकारशीर च ॥ तद्विषयेऽधिस्तर च तस्य कुदुन चागाम्यध्यायेषु ज्ञास्याम ॥ । ।

·सप्तदशोऽध्यायः घस्मरं कूलीस्थानम् यद्यपि मे सहकारिणोऽह च रोगिणा रक्षणाद्विमुक्तास्तथाप्यसितप्लेगोपद्रवसबद्धा' बहवो विषया. स्थिता । कूलीस्थानविषये पौरसभाया अनवधानता प्रत्युक्तपूर्वा मया । परन्तु सा गौरागनिवा- सिनामारोग्यविषयेऽतीवजागरूकासीत् । तेपामारोग्यरक्षणाय बहुधन व्ययीकृत्येदानी प्लेगपिध्वसनाय बलाभिरेकमिव धनाभिषेक चकार । भारतीयजनस्योपरि पौरसभया कृतेषु बहुषु लोपदोपेषु प्रदर्शितेषु गौरागनिवासिना कृते तदौ-मुख्य दृश्यते । तस्या प्रशसनीयप्रयत्नेषु यावच्छक्यमह साहाय्यमकरवम् । मम सहकारिता त्यक्ता भविष्यवेत्तरया कार्य साधयितु कष्टतरमभविष्यत्। सा सेनाप्रयोगमप्यकरिष्यदित्यस्ति मे भावना ।। परन्तु समेतत्परिहृतम्। पौरसभाधिकारिणो भारतीयजनस्य चारित्रेण सतुष्टा । गविषयकस्य भविष्यत्कार्यस्यानुष्ठान सुकर जातम् । पौरसभाया आकाक्षामनुसृत्य वर्तनीयमिति भारतीयजनेषु यावती में शक्तिस्तावती प्रयुक्तवान् साधयितुम् । भारतीयजन समपि कार्य कर्तुमशक्तोऽपि ममाज्ञामुलुष्य नैवावर्तत । इदमह स्मरामि ॥ कूलीस्थान प्रबलरक्षामुखे स्थापितम् । अतर्बहिश्च गमनागमनाय यथा न शक्य. मासीत् । मम सहकारिणा च निर्मुक्तानुज्ञापत्राण्यासन् | आसीन्किलाय निर्णय स्थानस्य सर्ने निवासिन स्थान परित्यज्या-यत्र गच्छेयु । जोहानिसबर्गप्रदेशात् सप्तकोशदूरे समभूमि- स्थले स्थूलपटमडपेपु त्रीन् सप्ताहान् वसेयु । ततश्च स्थानम नेदरप कुर्यात् । पटमडपेषु सभारानन्यदारश्यकदव्य चानीय निक्षेप्तु पर्याप्त काल आवश्यक आसीत् । एतदन्तरे कश्चिद्रक्षकश्चावश्यफस्तिठेत् ॥ निवासिनो भयकरत्रासयुक्ता आसन् । परन्तु मम सादिकी स्थिति किंचित् समाधानमकरोत् । अकिचना बहवो जना स्वरक्षित स्वल्पमपि भूमेरन्तक्षिपनेतदुखाय द्रष्टव्यमापतितम् । तेषा द्रव्यस्थापनकोशो नासीत् । ते न कचिदजानन् । अह तेपा (३कर) कोशस्थापितद्रव्यग्रहीताभवम् । द्रव्यप्रवाहा मम कार्यालये निपेतु । तादृशकार्यनिर्वाहक्षणे मम प्रयासस्य शुल्कमादातु न शक्यमासीत् । कथचिन्मम कार्य निरवाहयम् । कोशाध्यक्षो मे सम्यग्विदित । एतानि धनानि भवत्पार्धे निक्षेप्तु भाति प्रमग । यहूनि ताम्र-रजतनाणानि स्वीरतु न चिंतामाकग्यन् । गोपद्रवस्थानेभ्य आगतानि धनानि स्पष्टु तिरस्कुर्वन्तीति भयमा- सीत् । कोशाधिकारी मम सरीत्या समाधानमकल्पयत् । कोश प्रति धनप्रेषणापूर्व रोगदोपपरि- हार कर्तव्य इति निश्चितम् । मम स्मृती पष्टिसहस्र पौड 'मितव्य कोशे न्यस्तमासीत् । येपा ·सत्यशोधनम् यशे पर्याप्त धनमासीत्तानहम्योच न्यस्यतामिद वन प्रतिष्ठितन्यासरूपेणेति । ते तथा चर । यफ्लमेतदासीतेषा कतिपये वित्तमोशेषु वित्तवि यासस्य सप्रदाय मेजिरे ॥ स्थाननिवासिनो विशिष्टशकटीद्वारा जोहानिसबर्गसमीपे 'किपस्ट'क्षेत्र प्रति संचालिता । तत्र ते पौरसमया सार्वजनिद्रव्यव्ययेन समारान् दापिता । पटमटपीयमेतत्पत्तन सैनिकाशिमिरमिवादृश्यत । अनभ्यस्तशिविरजीवना शप्राप्ता परपाटिमवलोक्याश्चर्यभरिता बभूवु । परन्तु रिमप्यनानुकूल्य तन सोढम् । प्रत्यह मया पादनोद्यचक्यामेन गम्यते स्म । चतुर्विशतिहोराभ्यतरे सबकेश ते व्यस्मरन् । आनदेन च जीवितु प्रवृत्ता । यदा यदाह तत्रागम तदा तान् गीतेन हासेन चानुभवतोऽनाक्षम् । सप्ताहायपर्यन्तमनावृतप्रदेशे स्थिया स्पष्टमासीदारोग्यप्रर्ष ॥ मम स्मृतौ निगासिनामागमनापरेऽह येव स्थानमग्निदग्धमभूत् । पौरसभा दहनचालया फिमपि रक्षितुमीपदपि लोभ नादर्शयत् । इमामे वेला तेनैव कारणेन क्रयरियस्थाने स्थित दारु सर्व ददाह । दशसाहस्र पौड 'मितद्रव्य नष्टमन्वभूत् । पण्यस्पाने मृतमूपका कतिचिद् दृष्टा इत्येतदेव कारण शीघ्रकरणाय ॥ पौरसभा बहुव्ययमसहत । पर उपद्रवस्य वृद्धिमवारयत् । पत्तन पुन सुखेन श्वासोच्छ्या समारोत् ॥ अष्टादशोऽध्यायः एकपुस्तकस्येंद्रजालप्रभावः अमितगोपद्रवो निम्चिनभारतीयजनेषु मम प्रभावमार्धयत् । मम कार्य पर्यनुयो यता च नहरीचकार । 'युरोपियन'जनै कतिचिन्मपस्तिथा समीपपरिचिता यथा मे नैनिक्या कर्तव्यताया प्राचुर्य चा ॥ यथा रेस्टमहाशयस्य तथा पोराममहाशयस्यापि परिचय शाकाहारभोजनान्येऽपापम् । मायमरता म्वन्पहरे विषण्णस्तरणो मा द्रष्टुमिच्छामीति परमेक प्रैपयत । मम भोजनमचका- पार्श्वमीयोचम् । म तथागत ।। लेनोन यथा -- अह ' पिटिक' पत्रिमापा उपप्रकाशर । मुद्रायन्ने गविषये भातो पनमापटिपम । भवान् द्रष्टव्य इनि ग्लानीच्छा जाता । इदानी तमामय प्राप्त इति मनुष्यामानि ॥ पोगयामहाशयम्योटारभागे मामाचवर्ष । तय समयमाया परस्पर ज्ञातुं प्रवृत्ती । जीरनाय मुग्न्यपिस्पेभपोरपि गमानोऽभिप्राय आमीत । अनिम जीपनं तपटम् । ।

·। । एकपुस्तकस्यद्रजालप्रभार २४३ तस्यासीदाश्चर्यगरी शक्तियुद्धिमागतस्यानुभवमार्गमानेतुम् । स्वनीनने कृतानि कतिपयपरित- नानि मूलतस्त्वरितवृत्तानि वभवु । 'इटियन् ओपिनियन्' पत्रिका प्रत्यहममिकन्ययवती भाति म्म । वेस्टमहाशयादागता प्रथमविज्ञापना भयकासीत् । तेन हि लिखिन यथारम- द्व्यापारतो यथा भगानालोचयत तथा लाभो न भागीति । नष्टमपि स्यादित्यह भीतोऽस्मि । पुस्तकानि मातीनि न भान्ति । प्रत्युपलम्भनीयो ऋणशेषो महान् विद्यते । तस्य शिरोलागृल न जानीम । इतस्ततो बहुश समारर्पणीय भाति । परत्वेतत्सर्वे भवन्त न त्रासयितुमलम् । याकछक्य विषयान्सम्यक् स्थापयितु प्रयतिष्ये । लाभोऽस्तु या न वाह पुन स्थास्यामीति ।। वेस्टमहाशयो लाभो न भवतीति प्रत्यक्षीकृत्य परित्यक्तवान् भवेत् । नाह तस्य दोष बृयाम् । वस्तुतो व्यापारो लाभकारीति प्रमाण पिना मद्वचन श्रुत्वा मामभिशप्तुमधिकारवान् भवेत् । परत्वयमेकमपि प्रादशब्द नोक्तवान् । अस्तीय मे भारना यदेतद्विरोक्य वेस्टमहाशयो मा श्रद्धालु मन्येत । मदनजितमहाशयस्य परिसल्यान परीक्षण पिना समादाय लाभकारीति वेस्टमहाशयमवोचम् ॥ इदानीमह सिद्धमतिरस्मि । यत्सार्वजनीन सहकारी स्वयमनिश्चितो भाषण न कुर्यादिति । सत्यवतो वस्तुतो महती जागरूकता भनेत । प्रमाणन सम्यर शोपन विना भाषण सयाभास । इद स्वीर्तुिमह दुखितोऽस्मि यदेतद् ज्ञात्वापि श्रद्धाउतास्वभावो न विजितो मयेति । शक्याद- धिक कर्तुमाशेव कारणम् । इयमाशा बहुधा मम सहकारिणामेव देशहेतु । न तारन्मम ।। वेस्टमहाशयस्य लेख प्राप्य नातालदेश प्रति प्रस्थित । पोलापमहाशयो मम केरल विश्वासपात्रमासीत् । अग्निरथसचालितभानारोदमग्निरथपिरामस्थान गतस्य प्रस्थानमालोक्य प्रयाण कुर्वता भरता पुस्तकमिद पठ्यतामियुक्त्वा इद ते रोचत इति प्रयेमीयवदत् । तपुस्तक रस्किनमहाशयरचित ' अन्टु घिस लास्ट ' इति ।। एकदा पठितुमारब्धस्य चिरम्य स्थापयितुमशक्यमासीत् । जोहनिसर्गस्थानात् डावनपर्यन्त चतुाशतिहोरामालमित प्रयाणम् । वाष्णमचालितयान ता माय प्रापत् । तस्या रात्री नाह निद्रा कर्तुमशरम् । प्रस्तुतानुसारेण मम जीवन परिवर्तयितु निरचैपम् ॥ इदमेव प्रथम पुस्तक रस्किनमहाशयप्रणिन मया परिनम् । मम विद्याभ्यासटिबसे नियमितपुस्तकानि विना न किंचिदन्यमया पठिनम् । यदाह कर्मोयुक्तस्तदा स्वयमालयशान परितुमशकम् । पुस्तकोन्पन्न ज्ञान मे बद्दल नास्ति । पलानियमनेन न मे नष्टमासीत । प्रयुन पारमितपठनेन यपठिन तत्तपूर्णमेव जीणीकृतम् । पटिनम्नवेषु तात्काठियपरिवर्तन सत्चरमुपादितरपुस्लफ एक 'अन्टु पिस लास्ट इति । तस्य भाषातरीकरण पश्चात गुर्नरभाषाया सर्योदयनाम्नि रेग्वने ॥ ।

·२४४ सत्यशोधनम् रस्किनमहाशयरचितेऽस्मिन्महाग्रन्थे ममागाधहृदयगतनिश्चयानवालोक्यमिति विश्वसिमि । अत मामाचकर्प जीवन च परिवर्तयामास ॥ मानुपस्य हृदये गूढ यसमीचीन वर्तते तदाकृष्य प्रदर्शयितु शक्त कवि । क्रय सर्वानेकरीत्या न प्रनयन्ति । यत प्रतिमनुष्य समानपरिमाणेन न प्रसारित ।। अन्टु घिस लास्ट ' अस्य योऽर्थ स इत्यमह जानामि - (१) प्रत्येकमानवस्य यसाधु तसर्वेषा साधु वर्तते । (२) 'वकील' कार्यस्य मूल्य नापितकार्यस्य मूल्य च समान यत सर्वेऽपि स्वस्थकार्याज्जीवन सपादयितुमधिकारिण । (३) भूमे कर्षकस्य कर्मकारस्य च जीवनानि सुजीवनानि । एतेपा प्रथममह्मज्ञासिपम् । द्वितीय मे बुद्धौ मन्द मन्द स्थितम् । तृतीय न मे क्दाप्यस्फुरत् ॥ 'अन्टु पिस रास्ट' दिनवप्रकाशीकृतवान् यथा द्वितीय च तृतीय च प्रथमगतानीति । प्रयूपेऽहमुत्थित एतानि कारणान्यनुभयमार्गमानेतु सन्जस्थित ॥ एकोनरिंशोऽध्यायः 'फीनिक्स' -आश्रमः वेस्टमहाशयेन सह सर्वोऽपि विषय सभापित । 'अटु पिस लास्ट' पुस्तक मम मानमोपर्युपादित फरमप्यरर्णयम् । इडियन ओपिनियन' कृषिक्षेत्र प्रत्यानेतव्य तद्विपये प्रत्येोनापि परिश्रमितन्य पूर्व जीवनवेतनमेर ग्रहीतव्यमवकाशे प्राप्ते मुद्रायंत्रकार्यमापि द्रष्टव्यः । इत्येा कर्तव्यमूचनामारसम् । रेस्टमहाशय समतिं ददौ । प्रतिमासस्य प्रयेक वेतन वर्णदेशाभिमानी निरपेक्ष्य पौड' त्रयमिति निश्चितम् ।। परन्तु प्रश्न एका स्थित । मुद्रापन्ने कार्यकारिणो दश या तदधिरा या दूर गया येवभूतिमाय किंमतुष्टा भविष्यतीति । एतदुपापस्वीकारे न योग्या ये भरन्ति ते पूयतन गृहाने कमरा क्रमश आश्रमस्यागीभरनाय प्रयतितन्यम् ।। पांव्यापूचनामुद्दिश्य कर्मकारिभि सह भाषण कृतगन् । मदनजिनमहाशयायेदं नाग- घर। रिमायामना ममेय सस्य मांस्यम्य विनियोगोऽपि पिनष्टो भवेत् । पर्मकारिण मोदी पराये । इडियन ओपिनियन ' प्यापारो पिरस्यति । मुद्रापर्व चानुपयोगात स्थापित । भात।।

·'फीनिक्स'-याश्रम २४५ मुद्रायन्त्रै कर्म कुर्वता मध्ये मम ज्ञातीनामेक्तम गनटार गारिमहाशय एक आसीत् । वर्तव्यमूचना वेस्टमहाशयस्य यदाकरव तदैवात्यापि कृतवान् । भार्यापत्यानि च तस्यामन् । परन्तु शैगाप्रमृति मयैर गिक्षितो महशे स्थित । मपि तस्य श्रद्धा नपूर्णासीत् । अनो विवाद स्निोक्तोपायस्य समतिं दत्वाधावपि मसमीपमेवास्ते । यन्त्रकार गोविंदसामीमहागयोऽपि मन्मूचनामगीचकार । इतरे तु नैगोपाय स्वीचकु । परन्तु मुद्रायन्त्र यत्र गच्छेत्तत्र गन्तु नमेनिरे ॥ इमान् विपयानेतैर्मनुष्यैर्यवस्थापयितु दिनयादरिंक काल नामहीपम् । अतोऽह निलम्ब विना टरवनपत्तने वाप्यसचालितयानपिरामस्थानसमीपस्थितभूमिरेकापेक्षितेति तनादपत्रेणाप्रका- शयम् । प्रतिगृह्यनामिति फीनिक्सस्योपहार आगत | भूमि परीक्षितुमह वेस्टमहाशयश्च गतौ । सप्ताहाम्यतरे विंशति एकर परिमिता भूमिरस्मामि गीता । तत्र समीचीन स्वन्पो निर्झर कतिपये नारगचूतवृक्षाधामन् । तसमीप एराशरति एकर परिमिता भूमिरामीत् । तत्र च बहब पटवृक्षा जीर्णकुटीरश्चक आसन् । इद च कीतमस्माभि । समग्रन्यय एक्महस्रपीटमितव्यम् ।। दिवगतो रस्तुमजीमहाशय एतादृशोद्यमेषु मम हस्तापलय यच्छति स्म । उपायोऽय नस्येष्ट आसीत् । महासभारगृहस्य प्रयुक्तपूनलोहफमान् गृहनिर्माणास्तनि चास्मो निचिक्षेप । अस्माभिश्च कार्यमारब्धम् । कतिपयभारतीयताका प्रस्तरन्यासहनश्च 'पोअर' युद्धे मया सह कार्यकारी मुद्रायत्राय मटपिरा निर्मातु साहाय्यमकुर्वन्। एतद्भवन परिमाणे पचसतति 'पीट' दीर्घ पचाश 'कीट' विस्तीर्णमेस्मामापूर्वमेर सजस्थितमभूत् । वेस्टमहादाय इतरेजनाश्च तक्षके शिगशिल्पिभिचामाषायेऽपि निर्भीका स्थिता । निनाम शून्यस्तृणरतिप्रख्ट सर्परामान्तो निरस्तु भयकर आसीत् । प्रथमत सर्पऽपि पटमडपे उपिता प्राय साणि वस्तुनि शस्टेषु फिनिक्स' प्रदेश प्रति नीतानि । टरश्नपत्तनात् प्रयदशकोशदूरे * फीनिक्म स्थान बाप्पमचालितयाननिरामस्थानात् सादिकोशदूरे स्थितम् ।। ' मरस्युरि' मुदायो । इडियन ओपिनियन' पत्रिफैक्वारमेव वहिर्मुद्राप्तिाभूत् ॥ अहमिदानी 'फीनिक्स' पत्तन प्रति भारतदेशामया सह स्वादृष्टपरीक्षार्थमागतान तत्त कार्येषु प्रसतानारष्टु प्रायतिपि । धनान्चेपणाय ते आगता । तस्मात्ताननुनेतु पष्टमासीत् । परतु कतिपये ममेनिर एतेषु मगनलालगानिमहाशयस्य नामवेयमेक स्मरामि । अन्य कार्याय प्रतिनिमृता मगनटालगाधिमहाशय स्वायमेन्तत परित्यज्य मया सह स्थित शक्न्या मनिग्रहे श्रद्धाया च मम नैतिस्परीक्षायु मम पूर्वोत्तमहकारिण मये प्रथमस्तिष्टति । स्वनिचिन- शिल्पनिद्यस्य तस्य तमध्ये स्थितिर्विलक्षणा भवति। एन पीनिक्स'व्यवस्थापन चनुस्त्तरेकोनसहस्रपरिमिता समरभितम् । तथापि 'इंडियन ओपिनियन' पनि वगान्ते पतितापि मुद्रण प्राप्स्यति ॥ परेत्वारभिशा ननि परिवर्तनान्याशा नराम्य वान्यनन्यायमपेक्षन्ते ।। .

·विंशतितमोऽध्यायः प्रथमा रात्रिः . . इंडियन-ओपिनियन' प्रथमसरया ' फीनिक्सा 'श्रमाद्विनिर्गमयितु नासीत्सुरभो विषय । द्विप्रकारेण पूर्वावधान नाकरिष्य यदि प्रथमा सचिका त्यक्ता या रिटरिता वाभविष्यत् । यन्त्रेण मुद्रायन्त्रप्रसारण मम बुद्धिं नारूढम् । यत्र कृषिकार्य हस्तेन क्रियते तर हस्तशतिरेर योग्येति मे मनस्यासीत् । परन्तु मनोगत न शक्यमित्यस्माभिस्तैलयन्त्र प्रतिष्ठापितम् । यन्त्रहानौ यथा कयाचित् लघुक्रियया यन्त्रहाने परिहार स्यात्तथा भवितव्यमिति वेस्टमहाशयस्य सूचना दत्तवान् । अतोऽसो हस्तेन भ्रमणयोग्य चामेक व्यपापयत् । पिदृरस्थ पीनिक्स 'सदशस्थलस्य परस्य परिमाण दैनदिनपत्रिकावन्न योग्य मतमासीत् । फूलस्केप' परिमाणाय तथा नयनी- कृतमासीद्यथा पादनोद्ययत्रेण प्रतिलिपयो निर्मिता स्यु ॥ आदौ मुद्रापणदिवसात्पूर्व कालातीत सर्वे वय कार्यप्रसक्ता अभूम । प्रत्येको युवा वृद्धो वा पत्रिकापुटीकरणेन साहाय्य कुर्यात् । दशहोरार्धरात्र्योर्मध्ये प्रायशोऽरमत्कार्य समाप्तिमगमत् । परन्तु प्रथमावृत्ति सस्मरणीया भवति । फलकास्तालयन्त्रबद्धा स्थिता । परन्तु यन्त्र न चचाल । यन्त्रशिल्पिनमेक डरबनपत्तनाद्वयमानीय यन्त्रचालनाय स्थापितरन्त । सोऽय वेस्ट- महाशयश्च बहुलेशेन वृथा प्रायतिपाताम् । प्रयेक पुरुषोऽपि बहू सुक आसीत् । वेस्टमहाशयो निराशो भूत्वा नेत्राम्बुपूर्ण समागत्योवाच यथा- यन्त्र न चलति । समये पत्रिका सचालयितुम- शक्यमिति ॥ ययेनदेव कि कुर्म । अल नेत्रजल मुक्ता ! पुस्पप्रयनसाध्य यत्किंचिदन्यदेव कुर्म । हस्तचक रिल स्यात् । इति समाधानेनावोचम् ।। तेन प्रयुक्त यथा कार्यकरणायास्मशे जना कुत्र सन्ति। कार्य कर्तुं वय न पर्याप्ता । प्रत्येक चचार आवश्यमा । अस्मन्जना सऽध्यायस्ता भान्तीति ।। गृहनिर्माणशर्यमद्यापि न समाप्तम् । अत एव तक्षका अस्मद्वशे तिष्ठन्ति । मुद्रायन्त्र- भूमितले निद्राणा स्थिता । इमानेवोपयोक्तु किं न शक्यम् । सा रात्रि कार्य कुर्म । अयमु. पायोऽस्माक सनस्थितो भवति ॥ तक्षकानु थापयितुं भीतोऽस्मि । अस्मजनो नूनमतीपायस्त । उक्त मया या-- अय व्यवहारो ममास्लामिति ।। वेस्टमहाशय प्रत्युवाच । तर्हि कार्यानुष्ठान शक्यमेव ।।

·पोलाममहाशयो निमन्जन प्राप्नोनि ४७ । अह तमसानु थाय युमनहरिव प्रार्थय इत्यवोचन । निर्वन्यो नेवापनि तिन्क या-आकम्निस्तमत्रेऽपि यहा वय न प्रोजितान्नहि रिमन्नाभि प्रयोननन् । यय विश्रान्ति गहीन । क य चाडयान | पृटम नन्नमिति । अमापनन मनभ्यत ।। वेस्टमहारायो बट्ट मनुष्टोऽभूत । कार्य स्तमुपस्थितेषु न एक मात्र गानुनपत्रत्रने । ना मदाह मार्गा। अन्ये मऽपि पर्यायण समायुक्ता बभूव । इय प्रात मनादनपर्यन गता । मद्यापि स्तुं बलमानीत । वेस्टमहायायस्याहम्यूचपन यना – यत्रगिन्दी मनुथार याचाठन पुर प्रयतता यदि विजन प्रान्ताम्नहि ममये ममाप्तिं गमिवान दति ॥ वेस्टमहागयम्नमयोपयत् । नामेव म यत्रप्रकोष्टमगमत | आश्वांनाच नन स्पृष्टमानेर या चचाट | ममपि मुद्रायन्त्र होद्गारेण चस्या । । कथमिटनेव स्यात् । रागावस्मन्प्रयना वृथाभनन् । अद्य प्रातरिट चटति । आदितो निर्दोषभित्र । यह व्यत्रारयम् ।। उक्त वेस्टमहागयेन वा योन्पिना वा यया कष्टमिट कानुन् । कान या वानर रियान्तिमपेक्षन्ते इति । यन्त्रहानि मानम्मा परीक्षितुमागता । मुनमये चलिनुमान्य च । अरममनोदायर- नाना फलमित जाने। प्रतिलिपय समाउ प्रेषिता । अपि च न मुविता बभूवु ॥ अय प्राथमिको निर्वच पत्रिकाया कमिकचाटनाय इटीकमीत । दीनिश्म पदहा आमाधीनताया मदउममृजत् । आगन न व काडो यहा पन्नोपयोग मन पूर्वर परतर केवट हस्तान्न नापीनुष्टान नाम। ते रिल मन मानमे 'दीनिमप्रदर प्रने नतिरोन्याय ॥ एकवियोऽध्यायः पोलाकमहागयो निमज्जनं प्राप्नोति यद्यपि पनिम्न प्रदेशे परयन मना नमरस्य नया पे नामयसपनेर स्य नुमालमित मांठा शिगेरिन । निदा मो न्यन्यनन्यसागरनार पनिम्न' आश्रने हस्तन जोग्न नपदयन् "निम्मममिदी मेवनन्द प्रस्सन पमम । पन्नु नग तत्मदिन । अनुभवेन क्लि नयेद इन पमनुष्य अनरपति ने च मापा पम्न मागति। परतु तरिमंग यारे यातन परेन मरवा मति र चिन्न पपाय ना मान्न चरम रतन हनिम्ग परन्तु चिलिन्दगिरनेर 7 मले।

·- सत्यशोधनम् 'फीनिक्स' गृहीतोऽनिरीक्षितपर्यायोऽनिरीक्षितमभनाश्च नेर हानिका अमृगन् । परन्तु पूर्वनिरीक्षितादुत्तममिति वतमशस्यम् ॥ हस्तप्रयासेन प्रत्येक जीविकासन्धु मुद्रायन्त्रपरिसरवर्तिनी भूमि खण्डशोभिव्य दृष्टे प्रयर “एकर' त्रयमागतम् । तेषामेरो मम भाग । एषा स्थलानामुपर्यनपेक्षायामपि लोहमयाना गृहाणा निर्माणमार्षम् । आसीदस्मदमिरापो यत्तृणच्छन्नानि मृत्तिनाकुटीराण्यथवा सामान्यकृषी- वलोचितानीटकामदिराणि निर्मातुम् । परतु न शापमासीत् । तेषा व्ययोऽरिको भविष्यति । कालोऽप्यधिकोऽपेक्ष्यते स्म । प्रयेकोऽपि यावच्छम्य शीघ्रमेवानस्थातुमुन्सुमोऽभूत् ।। पत्रप्रकाशकोऽद्यापि मनसुखलारनाजरमहाशय एवासीत् । नगीनोपायस्तेन नागीकृत । पत्रिका डरबनपत्तनात् सचालयति स्म । तत्र 'इंडियन ओपिनियन' पत्रिकाया शाखाकार्यालय आसीत् । यद्यपि दत्तवेतना मुद्राक्षरविन्यासकृत स्थितास्तथाप्याश्रमस्य प्रयेक पुरको मुद्राक्षर- स्थापन मुद्रायन्त्रचालनकमेषु प्रयास कमपि सुलभतर शिक्षितुमुद्यक्त आसीत् । अज्ञातपूर्वकर्माग शिक्षते स्म ! अह ताबदद्यपर्यंत मूर्ख एव स्थित । मगनलालपाविमहाशयो न सौनप्यति शयितवा मुद्रायन्त्रकार्यालये यद्यपि नैव कार्यमरोत्तथाप्यतिनिपुणो मुद्राक्षरपिन्यासकारी वभूव । न केवठ शीघ्रता प्रापदपि तु मुद्रायन्त्रस्य सास्वपि शाखासु शिक्षणीयमशिक्षतेति ममातीवाश्चर्यम् । स फिगमीयशक्तिं प्रति नैव सचेतन आसीदिति मे सार्यदिको वितर्क ॥ वय पुनरिदानीमवस्थिता गृहाणि च सन्जस्थितानि तावदेव नूतननिर्मितानि । इमानि परित्यज्य जोहानिसबर्गप्रदेश गतव्यमापतितम् । तत्र कार्यमवधान विना चिरकालपर्यन्त त्यक्त्रा स्थातन्यपरिस्थिति न प्राप्त । जोहानसबर्गप्रदेश प्रतिनिवृत्तो मया कृतानि मुख्यपरिवर्तनानि पोलाकमहाशयमोचम् । पुस्तकदान तावत् फलकार्यासीदिति परान दमभजत्। सोऽयैच्छद्यथा नूतनवार्ये भाग वोड किं मे शक्य स्यादिति । व्यवस्थापन सयोक्ष्यसि चेच्छश्यमेवे यहमवोचम् । तेन प्रयुक्त यथा - अह सजस्थित प्रवेशनीयश्चेदिति ।। तस्य निश्चयबुद्धिी वशीचकार । मुख्याध्यक्षस्य पूर्वसूचना दत्वा । क्रिटिक' पत्रिकाया रामुत्तारित रमेण 'फीनिक्स'स्थत नाप । स्वस्य लौकिक्युक्तिभि सपा हृदय निर्जिन्य शीघ्रमेव कुटुबजनो बभूव । स्वस्वभावस्तया सरलो यथा 'फीनिक्स'स्थले जीवन पिचित्र पष्टतर वा न मेने । हसाय जलमित्र तस्मै तदरोचत । परन्वेन तत्र चिराय स्थापयितुमशक्य मासीत् । रीचमहाशय 'इलेण्ड' देशे 'लो' अभ्यास समापयितु निरचैपीत् । अत्र मयकेन कार्याग्यभार सोदुमराश्यमासीत् । पोलाममहारायस्पाहममूचय यद्भवा कार्यालये समायुक्त प्रतिपुरुपयस्य योग्यो भवितुमईसीति । पर्यन्ते उभावपि कार्यानिवृय 'फीनिक्स स्थऽवस्थिती भरतल्यावान्यामालोचितम् । तत्तु तथा न सवृत्तम् । पोलापमहाशयस्तथा श्रद्धालस्वभाव यथा ।

·देव क रक्षति मित्रे निवास करोति चेत्तेन सह समन्यते न तु चर्चा करोति । पीनिक्स' स्थलात्तेन लिखित यथा-यद्यपि तत्रत्यजीविकया प्रीतस्तथाप्यद्यसुखितोऽस्मि । आश्रममूर्जित कर्तु मे आशा विद्यते । तथापि परित्यज्य कार्यालयमागन्तुमस्मि सनस्थित । यदि प्रतिपुरुषीभवनेन योग्यता सपाद्यते यदि चास्मदुपायस्य सिद्धिर्भविष्यति शीघ्रतरमेवेति । तस्य पत्र मन पूर्वकमभिनदितम् । पोलाकमहाशये 'फीनिक्स' स्थल परित्यज्य जोहानिसबर्गपत्तनमागत्य मया सह नियमपत्र स्वहस्ताक्षरी चकार ॥ तस्मिन्नेव काले । स्कॉटलेड ' देशीयो भागवत पोलाकमहाशयमुदाहृत्य समाहूतो लेखाविशेषो भृवा स्थित । तस्य नामय मेकिनटायरमहाशय इति ।। एव 'फीनिक्स' स्थले उपायसिद्धा प्रशसनीयोदेशेनागाधमगाध गन्ता । प्रतिकूलप्रवाहे पतित सरलजीवननामधेयेन प्रसारितया वागुरया बद्धोऽभविष्य यदि भगवता नान्यथामत मासीत् ॥ कतिपयाध्यायानतिक्रभ्य वर्णयितु प्रगर्तेय कथमह ममोपायान् रक्षितवान् यथा केनाप्य भ्युदयितुमशक्यमिति रीया ॥ द्वाविंशोभ्यायः देवः कं रक्षति इदानीं मयाशा परित्यक्ता भारतदेश पुनर्गतुम् । वर्षाभ्यन्तरे गृह प्रयारामिप्यामीति भार्यायै वाङ्मयादायि । प्रतिवृत्याशा रिना एकवर्षमत्यकामत् । पुत्रसमेता तामानेतु निरौपम् ।। दक्षिणामिकागामिन्या नौकाया मम तृतीयपुत्रो रामदासो नौकाध्यक्षेण सह खेटाप्रसक्त स्वबाहु बभज । नौकाध्यक्षस्त पारयति स्म। नौकाघोऽप्यक्षत । रामदास प्रक्षेपणीसमेत- स्तीरमातीर्ण । गृहप्राप्तेरनन्तरमेव केनचिदलकर्मीणेनैव क्षत वसयितव्यमिति नौकावैये. नोक्तम् । अस्मिन्नेर काले मृत्तिकाचिकित्साया मम पूर्णश्रद्धासीत् । मम दुश्चिक् िसाया श्रद्धाइन् मम व्यवहारिणश्च मृत्तिकोदकमौषध सेपितुमोचन् ।। रामदासस्य किमिदानों कर्तव्यम् । स क्लिाष्टवर्षदेशीय । क्षन तबाह चिकित्सयामि विमित्यपृच्छम् । नेव चिन्ता म इति स मन्दहासमवोचत् । तस्मिन्वयस्यामन किमुत्तममिति विभावयितु निश्चेतु वा शक्यमसीत् । परतु दुश्चिकित्साया समुचितवैद्यचिकित्सायाश्च भेद सम्यगजानात् । मम गृहचिकित्सायाश्च स्वभागे विदित ! मयि दृढप्रत्यय कर्तुं श्रदधीत । भीतभीत क्पमानश्च वधनमुद्धृत्य क्षत प्रक्षाल्य मृत्तिराप दत्या बाहमुदननम् । एवविध ·सयशोधनम् परिवेष्टनमेरमासपर्यतमनार । प्रण सपूर्णमा प्रशान्तम् । सामान्यरीत्या यावान्याटोऽपेभ्यते तायता कालेन प्रशाम्यतीति नौकावैद्योक्तप्रसारणान्तराय पिना नास्ता कारेनर गान्तिमागात || एतदन्यानि च परीक्षणानि गृहोपवेषु मम श्रद्धामायत 1 अधिनामविश्वामेन तानि समचार यम् । मृत्तिकोदकरघनचिमिसा क्षतेषु घरेष्वनीणिपाडुरागेष्वपि चायेवामयेषु निशाटीकृत्य पर्यक्षिपि । सर्वदा विजयवानभूवम् ॥ दक्षिणामिकादेशे यानान् विश्वास आसीत्तापानद्य नास्ति । अनुभवेन च प्रदर्शित यथेमानि परीक्षणानि सुस्पष्टमपाययुक्तानीति ॥ अत्र सूचनमेषा परीक्षणाना विजयप्रतिपादनाय नाभिप्रतम् । नास्ति मेऽपिकार सपूर्णविजयस्य परीक्षणे । वेद्या अपि स्वपरीक्षणाना विजयस्य नापिकुर्वते । यस्तु नूतन परीक्षण करोति स स्वकीयमेवारभेत । एतेन शीनतरमेव सय प्रकाशते । देव सदा न्याय वर्तिन परीक्षक रक्षति ।। युरोपियन' जनेन समीपसपक भ्यासेऽपाया प्रकृतिचिनिसायामित्र गुस्तरा स्थिता । तेऽपायास्त्वन्यविधा आसन् । परन्तु ततपरीभ्यासेऽपायविषयो न मे मनस्यस्पुरत् ।। आगत्य मया सह स्पातु पोलारमहाशयो मयाहूत । एकोदरभ्रातर इवास्माभिर्निवस्तु मारब्धम् । पोलाकमहाशयस्य भापिनी भार्ण कतिपयवर्षेभ्यो पिाहाय बद्धादरा परन्तु विवाहोऽनुकूलपाल याद्विलम्बितम् । विवाहितजीवनाय व्यवस्थानत पूर्व धनसमह तुमच्छदिति मे भावना । मदपेक्षया साधुतर रविनमहाशयस्य तत्वान्यजानात । परन्तु पाधान्यमवध रस्किनमहाशयस्य शिक्षणमभ्यासमार्गमानेतु अतरायोऽभवत् । परन्त्वह तेनोपन्यासमरव यथा युक्योरिव हृदयेक्ये सति धनविषय पर्यालोच्य विवाह लिपयितु न साधु । दारिद्यमन्तरायश्चैदरिद्रा अविवाहिता एव तिन्ति । मया सह स्थीयते त्वया । गृहव्ययो न प्रष्टव्य । शीघ्रतर विवाह करणीय इति । गताध्याये उक्तरीया पोलापमहाशयेन सह द्विवार ने भाप्यने । तत् क्षणमेर बचा सह पत्रव्यवहारमकरोत् । तदानीं सा — डालट' देशे स्थिता । लेखनेनातिसतुष्टाभवत् । कतिपयमासेषु जोहानिसबर्गपत्तन प्राप्ता । विगाहाय व्ययो न प्रष्टव्यो वेपभूपादिरस्य विचार एवं नास्ति । ताभ्या धार्मिका विषया नापेक्षिता । हिमपनस्य मुद्रा नापेक्षिता । वधूत्र विस्तानुयायि यासीज मन । पोाफ यहूदीनन । तयो सामान्यधर्मो नैतिक ॥ एतद्विवाहविषये विनोदाशो वक्तव्य । 'युरोपियन' जन विवाहेषु लेख्यारोपर (रजिस्टार') असितार्णयुक्ताना मिनाह नैव लेण्यप्राप्त करोति । 'युरोपियन ' मित्र दर्दभ इति न । परतु पोलारमहाशय मृचना न सेहे। अतो वय त्रयो चिाहरेत्यारोपक ·देय क रश्नति । प्रति गना । क्थ जायेत याह 'सापिष्ठ पुस्प ' विवाहे पक्षयोगौरागा स्यु । विचाराय प्रवृत्त लेन्यप्राप्त विश्वयितुमियेष। परेयु भानुवार आसीत। अनन्नादिरसो नूतनव सरदिनम् । अय च माविश्रामदियस । सुघटितविवाहदिन नि मारल्यानरशादन्यवास्तुं मनुष्यमानस्य द महमासीत । लेख्यारोपणविधानस्या यक्ष प्रपानप्राडियाममहमवेदिपम् । अतस्तम्य पुरस्ता- द्विबाह्ययुगलेन सह गवा स्थित । दृष्टा जहाम। रेत्यागेपरम्य पत्रमदात । विवाहो लान्या स्ट आसीत ।। अद्य यावदस्माभि सहोषिता 'युरोपियन 'जना पूर्वमेव मम पिदिता बभव । परन्त्विदानीमपूज्ञाताग्रस्त्री कुटवे प्रविष्टा । नयोढयुगलेन सह मन वेशप्राप्तिं न म्मरामि । यद्यपि पोलारमहादायस्य भार्या मम प्रीतिहीने भवेता तथापि मुव्यवस्थितममानकुटम्बेप तमभवति । इद तु स्मरणीय यमदीयकुटुम्ब वस्तुनो विजानीयमिति । तत्र हि नानानियस्वभावा सारियो जने नियन्त्रण प्रवेश रेभिरे । चिंत्यमाने सनातीयवितातीययोर्भेदो मन पित एन । सबै यमनकुटुम्बस्था ॥ अस्मिन्नगाध्याये वेस्टमहाशयस्य विवाहमपि परिप्यामि । मम जीवितम्याम्यामेवावस्थाया नह्मचर्यविषयमा भावना न पत्रा मनाता । अत एवाह सर्वान् मम ब्रह्मचारिसुहदो विवाहितान् वर्तुमुसाह ग्रहीप्यामि । यदा वेस्टमहाशयो विधिवयास्यपितगारोक्नुि 'लाऊथ' पत्तन प्रति यात्रा चरार तदा यदि शक्य स्यात्तदा विवाहित प्रत्याग म्यतामिति बुद्धिवादमदाम् । ' पीनिक्स' स्थल सर्वमाधारण गृहम् । मर्ने यय कपीनटा मनाता इनि भारिता । अतो निराहात्तस्य परिणामाच न भीता | वेस्टमहागयो भार्यया महागत । लेसेस्टरपत्तनाद्भार्या सुदरी युपतिवागता | सा नापितकुटम्बे समुन्पन्ना । तर शिल्पगृहे कर्म रगति स्म । सा मुदरीति मया भाफ्तिा । तस्या सौन्दर्य च नैतिक यन्मा चस्प । पारमार्थिक मौन्दर्य हृदयशुद्धा वर्तते । वेस्टमहाटायेन मह तस्य श्वश्ररप्यागना। मा वृद्धा यी । अद्यापि जीवति । तस्या दृट व्यासाय मानदोसाहनान् स्वभावो टन्जितानस्मान् चकार ।। 'युरोपियन मुद्दो विवाह प्रोसाहितवास्तथा भारतीयमुहदथ म्वगृहेभ्य स्वफुटगान्यानेनु धर्योक्तिमि प्रेरितवान् । इय ‘फीनिक्म' ग्रामटिकाभृत । पट् कुटुम्बान्या- गत्यापस्थितानि । तर तानि वृविरे।। । यथा .

·प्रयोविंशोऽध्यायः गृहकृत्यस्यैकं दृश्यम् दृष्टपूर्व हि यथा गृहन्यया गुरुतरा । लघूकरण तेपा डरबनपत्तने प्रारभत । परन्तु जोहनिस वर्गगृहे रस्किनमहाशयस्य शिक्षामनुस्य कठिनतरो विमर्श प्राप्त ॥ उत्तरवादिनो (बारिस्टर) गृहे यापलाद्या शक्य तापल्लघुब निवेशितम् । कतिचिदुप स्वारान् विना वर्तितुमशक्यमासीत्। परिवर्तनमाभ्यारिक न पुनर्बाह्यम् । स्स्तो दैहिक प्रयासान् कर्तुमिच्छा ववृधे । अत एव पुत्रानपि तदभ्यास एव परिश्रा तान् कर्तुमारब्धवान् ॥ आपूपिकादप्पक्रयण परित्यज्य 'क्युने 'महाशयस्य निर्देशानुसारेण गृहे आकिण्वापूप कर्तुमारब्ध । सामान्यतो यत्रपिष्टमस्य न किंचिप्रयोजनम् । पर्यालोचित च यद्धस्तपिष्टेनाधिक सारल्यमारोग्य मितव्ययश्च लभ्यन्त इति । अतो हस्तयन्त्रमेक सप्त पौंड'मितद्रव्येण क्रीतवान् । तदेवेनैत्र पुस्पेण धारयितुमशक्य द्वाभ्या सुकरम् । पोलारमहाशयोऽह च पुत्राश्च प्रायेण कुर्वति स्म । मम भार्या च हस्त योजयति स्म । तस्या काल पाकशालाकौरभात्पूर्वम् । पोराममहाशयस्तस्यागमनादन तरमस्माभिर्मिलित । पेपणमपत्याना बहूपयुक्तो व्यायाम आसीत् । एतद्वान्यद्वा कर्म तदुपरे न्यस्तम् । परन्तु तेपामिद कीडनमिवासीत् । आयस्ता चैत् परियाय गन्तु स्वतत्रा । परत्वपयान्यग्रे वक्तव्यानि न कदापि मा तत्यजु । विरब- वारिणो न स्थिता इति न । परंतु प्राय सर्वेऽपि सोसाह कर्म चक्रु । विरला खल्लू युगानस्तत्काल वर्मन्यानमा आयासवतारो वा ॥ गृहरक्षणय सेवक एको नियुक्त आसीत् । कुटुवजन इवास्मामि सहोस्तिवास्तस्य कर्मण्यपन्यानि तस्य साहाय्य कुर्वन्ति स्म। नगरपालिरासमार्जक रात्रिविसृष्टान्यमेध्यानि शोपयामास । परन्तु वय भृयमनुक्या कुटुम्वे स्वयमेव मार्जयामासिम । अत एव मम पुत्राणा माये नकोऽपि समार्जनस्य कर्म गर्नु प्रतिकूल आसीत्। अपि च ते सामान्यारोग्यविषये दृढील मुद्धयो बभूवु ॥ जोहामिर्गपत्तने नमोऽपि रग्ण स्थित । आमये सति रोगिण पुत्रा मन पूर्वम विकिसय मासु । तेपा पियाभ्यासविषयेऽहमुदासीन स्थित इति नाह न्याम् । परन्तु तपरियामयितु नामी मे पिकल्प । आस्त पुनाणा ममोपयक्षिपकारणम् । तत्तदयसरेपु नारद व्यामुन मेर। अहमपरागीनि विचिममत मे। विद्याभ्यास कारयितय इति मास्या- सीत् । मया रिचा शिक्षय प्रयनितम् । परन्तु प्रतिकार य मधिदप्यतराय स्थित मिया सह प्रयाई परिसमाप वहिनीना कार्यालय प्रति गमन तन प्रतिनिनिमिति कोशयदर गतागत कारिता । । ।

·२५३ गुहकृत्यस्यैक दृश्यम् गृहे शिक्षणाय न कोऽपि नियुक्त आसीत् । अनेन परिक्रमणेनास्माक व्यायामाधिक्य जातम् । परिक्रमणेष्वनन्यभावे मभाषणेन शिक्षा प्रदीयते स्म । भारतदेशस्थित ज्येष्ठपुत्र हरिगलमहाशय पिनेतरे सऽपि जोहानिसबर्गपत्तनेऽनया रीया शिक्षिता । तेषा विद्याभ्यासायैकहोरापर्यन्त सावरायो यदि क्रमेण तेषामह सपूर्णाभ्यास कारितान् स्यामिति मन्ये । परन्तु पर्याप्त शिक्षण नव दत्तमिति तेऽह च विषण्णा । ज्येष्ठपुत्रो बहुधा ममाने सबंजनप्रकाश च मुद्रायन्त्रेष्वामन हेश यरूपयत् । अन्ये पुत्रा अपरिहार्यमकारणमित्युदारभावेन स्थिता । एतद्विपये नाह भग्नाश परन्तु विपादोऽय नाहमभ्यर्हित पितेति । अय मे दृढ प्रत्ययो लोकसेवार्थ बालशिक्षा परित्यक्ता यद्यपि मे श्रद्धोचिता वानुचिता वा । स्पष्टमिद वच्मि यथा न मयोपेक्षित तदीयचारित्र- रक्षणम् । सर्वस्यापि पितुरिदमाश्यकर्तव्यमिति मन्ये । मया प्रयने कृतेऽपि पुत्रा प्रतिकूल दृष्टाश्चेदस्ति मे दृढ प्रत्ययस्तदेतन्मम जागरूकताया अभार दर्शयति परन्तुभयो पित्रो- लेोपदोपान् व्यनक्तीति ।। अपत्यानि न केवल पित्रो शारीरिकलक्षणान्यपि तु तयोर्गुणानपि प्राप्नुवन्ति । इतस्तत सदृश्या परिस्थितिरपि प्राधान्य वहति । यन्मूलधन प्राप्य शिशुरारभते तत्पूर्वजैरागत मन्तव्यम् । दृष्टा हि मया शिशो ये पैतृकरिक्यस्य दुष्टपरिणामानुत्तीर्णा । परिशुद्धिरामन सहजो गुण ॥ पोलाझमहाशयोऽह च शिशूनामाग्लविद्याभ्यास स्पृहणीय किं वा न वेति बहुवार चर्चाया सक्तौ स्म । अस्त्यय मे दृढ प्रत्ययो यच्छैशवाप्रभृति शिशूनामाग्लभाषाया वक्तु चिंत यितु च ये शिक्षयन्ति ते शिशुभ्यो देशाय च द्रुह्यन्ति । राष्ट्रस्य दपिक सार्वजनीन दायमपहरन्ति । तावन्मात्रेण लोकसेवार्थमयोग्यान्कुर्वति । एतानिश्चया मनसि कृत्वा मम शिशुभि सह सादा गुजरातीभापाया व्यपहरामि । इद पोलाममहाशयस्य नेष्टमासीत् । तेन चिन्तित तेपा भानिजीवनमेव दूष्यत इति । यानन्तानस्य प्रीतिरिश्वासी तावद्भ्या तेनोक्त यथा – आग्लभाषा सार्वौकिकी वाणी वाल्याप्रभूत्यभ्यस्ताश्चदन्येपामुपरि जीवनमार्गे उकी प्रानुयु शिशा । मा समाधातुमशक्तोऽभूत् । न स्मरामि य मम भावस्य याथाय तदेव वीचकाराथया केवलहठया- दीति मा नयाजेति । एतद्विंशतिसरेभ्य पूर्व सबभूव । मम निश्चया अनुभवेन साफ दृढतरा सजाता । यद्यपि मे पुत्रा विद्याभ्यान दिना नष्टमापन्नास्तथापि ते प्राप्त मातृभापाया ज्ञान तेपा देशस्य च लाभाय बभूव । नो चेद्विदेशीया अभविष्यन् । ते स्वभावतो भापाद्वयवेदिन आग्रसुहृदा प्रात्याहिकसपौदाग्लभाषा भाषमाणा लिखन्तश्च । अपि च देश आग्टभाषा मुख्यव्यावहारिकमापासीत् । इति हि द्वैभाषिका आसन् ॥

·' चतुर्विंशोऽध्यायः झूलु' प्रकृतिक्षोभः जोहानिसबर्गपत्तनेऽवस्थितोऽहमिति यदा मया चिन्तित तदा नाहमपस्थितो वस्तुल । शातोऽहमिदानी निश्वसिमीति यदा मया चिन्तित तदानीमेवानिरीक्षितो विषय कोऽपि समुपस्थित । समाचारपत्रिकासु नातालदेशे झूलुजन राजद्रोहे समुद्युक्त इति वार्तागता । झूलुजनस्योपरि न मया मसरो व्यूढ । नापायस्तै कृत भारतीयजनस्योपरि । राजद्रोहविषयेऽपि सशयित आसम् । परन्तु 'त्रिटिश' सार्वभौमता जगतो योगक्षेमायेति मे विश्वास आसीत् । स्वामिभक्तिश्च तस्यानिष्टमपि भावयितुमधारयत् । राजद्रोहवार्ता तस्मान्मम निर्णय नान्यथा वर्तुमशकत् । नातालपत्तनेऽयाचिनरक्षावलमेकमासीत् । अधिक जन सैन्ये प्रवेशयित स्वातत्र्यमभूत् । मया कचित् पठित यदेतद्बलमेर राजद्रोह शमयितु सचलनप्रवृत्तमिति ।। मम नातालपत्तनस्य समीपसपर्फत्वात्तन्नगरस्याह नागरिक इति चिन्तितम् । देशस्यापिपनि प्रत्यलेखिपम् यद् भारतीयसेनादलमेक रचयितु सन्जस्थितोऽस्म्यावश्यक सतीति । अस्विति तत्क्षगमेर प्रयुक्तिरागता । तादृश शीघ्रोऽङ्गीकारो मया न निरीक्षित । अदृष्टरशान्पत्रस्य लेखनापूर्वमेगावश्यमानि सर्वाणि सविधानानि मया कृतानि । मम प्रतिज्ञा स्वीकृना चेजोहानिसबर्गमदिर विभिद्यतामिति निश्चितोऽहम् । पोलाकमहाशयस्य गृहमन्पतर कल्पितम् । मम भार्यया तु · फीनिक्स 'स्थल गया स्थातव्यम् । अस्य निश्चयस्य तदीया पूर्णा मगति प्राप्ता । एतादृशसदर्भेषु सा न कदापि प्रतिकूला स्थिता । देशाधिपते प्रति- वचन यदा लय तटा गृहपतेरेकमासापूर्व गृहत्यागसूचना कृत्वा कतिपयसभारान् “पीनियस' स्थर प्रति प्राहपम । कतिपये पोल्याकरशे मुक्ता ॥ उसनपतन गया पुरपानन्धिष्टयान् । महद्दल नावश्यकमासीत् । वय चतुर्विंशतिस्तेपा मा मिरित्या चचागे गुजराशीजना अन्ये दक्षिणभारतादागता कर्मचद्धा पुस्पा स्वतन्त्र पठाण । । - जनमेश रिना ॥ मम गौरवग्यान दन्या का च सुगर, क्तुं वर्तमानसमयानुमारेण प्रधानवाधिनारी * राजेंट मेजर 'पदे मा नियुनत्यान् । ननबीन् पुरपानह 'साजंट 'पदेऽन्य योरपोरस' पदे न वायिरा नियुश स्थित । आधिशया भन्योपाश्च प्राप्ता 1 अस्मदट प्राय पटामा पर्यन्त मेगया स्थितम् । गजद्रोहरपान गते मयि राजद्रोहनामपि समाधातुं न किंनिमया तत्र दृष्टम् । पाण्यापि नागी । पधि'प्रधानपुरुष राजनग्योपरि यरत नगर्न राजरं न प्रमियाय नमामागनं निकाय प्रारत । जनझोष गजात । अयमेव गोद -- ·'झलु' प्रतिक्षाम इति महत्तरीकृत | मन हृदय 'यूल जनेश्वासीत्। अनन्यानमगतेऽस्मत प्रधान स्य 'यूर'ननस्य पाम्पोपगमित श्रुचा नानढोऽभवम् । योऽयकारमान्प्रागनरन । तेनोन यथा- गारागा क्षत झट'ननस्य मन पूर्वक धात्रीकर्म न चर । शतानि पूनि नान्नि । किमत व्यनिति न जानामाति। अस्मदागमनेन दवपरितेनेव मतुष्टा निवपाच ते ना । स प्रादादस्माक वचनानि निर्दिपीकरणानि । तन कन्मिनवैद्याला प्रत्यस्मादिनार । अनन् या 'युष्ट'नन मनुष्ट । गारगोगा अस्मन्य प्रयक् स्थिता । दिन्यो न मूलझते स्म । अपि च क्षतानीमान्यदृष्टानि कुम्वमिति प्ररयितु प्रयेतिरे। अननिरवधानात् दृष्ट्या उपिना 'युद्ध'जनस्योपर्यप्राव्यरचनानि मुन्ति म्म । कमा स्मश एतर्यो। सह ममापनरतपर ग्राम । परव्यापारात्त टरे तम् । गामकाधिकारणा मध्ये कर्नर स्पार्म' 'कन्ट नापलीच पण उत्तराष्टादशामा नित चमरे मामेकान्तन प्रत्ययस्थिता । मम मनोग्य दृष्ट्वाश्चर्यभारना विरोपनो मनान कृतज्ञतामूचनु । 'जनरल मेकेन्झी 'महागयेन मह ते परिचयमकारयन् । ग्न सानयोगा इति मा नाचकचिन्तयतु । 'कर्नल वायली 'महाशयो टरमनपत्तने प्रसिद्धो न्यायगी। 'कर्नल स्पारी महाराय रखनपुर एव मामविऋयिग आपगस्य स्वामी । 'ननरर मेकेन्झी 'महागय नातालदेस्य प्रसिद्ध कृषीवल । एते सर्वे महाशा स्वयमागता युद्ध गिक्षणमनुभव च प्राप्ता ॥ अस्मटूशे स्थिता क्षता जना न रिट युद्ध परिक्षतास्तेषा कतिपचे नगरेन गृहीता चन्द्य 1 जनरल पान' गावानेन दरितवान् । तेन घातेन नगा समुत्पादिता । एतेऽर- क्षिता पूयन्ते म्म | रतरे ' झूल 'मित्राणि उद्यायेत आमन शत्रोर्वरोमयितु दत्तचिह्ना योग प्रमादेन गुलिकप्रक्षेपेण तारिता ।। एतत रन विना गारागयोचन्यो निर्दिष्टापमान मिश्रीकृत्य कल्पिनानि प्रदेयान मया । 'टास्टर बूध' महाशयस्याच्या या यशाया तम्यामेरपर्यन्न शिक्षण ममसीत । अन एतमु करमामीत् । अनेन कार्येण अनेर युरोपियन'जन सह मर्मापनपस मे जान ।। शीत्रसचारगणस्य वय उद्धा । यत्र कुत्राप्यपाय मूचितचत्ता चरितन्यमन्याहारमन- णस्य । एतप्रायोऽश्वाश पादातिर सैन्यम् । याचदरमा उविर चतुमारध तावदम्मद्वापार रोगिप्रवहण निक्षिय पादरमेणानुसतव्यमासीत् । हिसार प्रत्यह किंगतिमोशदर गन्तव्यमा पतितम् । देवस्य मर्म कर्तव्यमिति कृतज्ञोऽस्मि यत्र कुमार गन । प्रमादत पारक्षनन् 'यूट स्नेही टान् रोगिप्रपणेन स्वघोपरि वहद्भिर्यातीव नानुपचरदिवसाय निय॒तम् ।। . 1 ·पंचविंशोऽध्यायः हृदयमन्थनम . झूल 'राजद्रोहो नग्नवानुभवपूर्णश्चिन्तयितु बहुलावकाश ददौ । युद्धस्य भयफपितानि यथा राजद्रोह स्पष्टतयानीतवास्तथा बोअर'युद्धेऽपि न सबभूव । एतन्न युद्धमपि तु मनुष्याणा मृगया। न केवलमय ममाभिप्राय पर कृतभाषणानामाग्लजनानामपि । प्रात प्रात योधाना गुलिकाप्रक्षेपणे महाशब्द शब्दस्फोटसदृश निर्दोषग्रामटिकासु शृण्वता तन्मध्ये निवासो दुष्कर । परतु मया तिक्तगुलिका निगीर्णा । यतो मम गणस्य कार्य परिक्षत'झलु जनाना परिपोषणम् । अस्मदवधान पिना : झूलु'जनश्चितायुक्तोऽभविष्यत् । अत एतकार्य मन सुखमकरोत् ॥ मनुष्य चिताकुल कर्तुमन्यद्बहुलभासीत् । अन्पैर्जनरुपितो देशविभागोऽयमासीत् । शलकदरेषु अव्याकृता अनागरिका ‘झूलु'जनस्य पिरला ग्रामटिका स्थिता । परिक्षतै सह वा पिना वा चलन् बहुवारमगाधविचारसागरे मग्नोऽभूवम् ।। ब्रह्मचर्य प्रन्यालोचय तस्य पूर्वपरिणामै सह। मम निर्णया अगाधमूल भेजिरे सहकारिभिश्च चर्चामकरवम् । तदा मया न ज्ञात वियदावश्यक तद्भवतीति । स्पष्टमहमद्राक्ष सामना लोकसेवा वर्तुमुसुकस्तविना नैव स्थातुमर्हति । मया क्रियमाणसेवार्थमवकाशोऽधिका धिक्मावश्यक । अपि च कुटुबजीवनस्य जननपोषणकृत्ययो प्रसक्तश्चैदह वार्यनिर्वाहशून्यो भविष्यामीति में प्रतिभाति ।। एमनेर शब्देन वच्मि यया योगी च भोगी चोभयमेकदा भवितुमशक्यमिति । वर्तमानायसरे दृष्टान्तो यदि मे भार्या शिशु प्रसविनी स्यातदा कर'हप्रसक्तिन गविष्यत् । ब्रह्म- चर्यानुष्ठान घिना कुटुनमेग लोकसेवा च परस्परविरदी भात । ब्रह्मचर्येण सह तौ समान भगती स्त॥ ५ चिंतयमन्तिमतप्रणाय किंचिदसहमान आसम् । प्रतस्य भाविनी दृष्टि कमप्या नद मानसमानिनाय । भावनापि स्वतनपं ग्राप । ततोऽपरिमितमार्गान् सेपापा उद्घाटयत् ।। पपं यदाह गाढरिचारे परिश्रमे च निरतोऽभर तदा प्रवृत्तिरागता राजद्रोहनिप्रकाप ममीपप्रायमिन । यय मा पिमोचिना मरिष्याम इति । द्विदिवसान्तरे शिमोचनमागत यर्य च गरें गृहाण प्रामा । विवियागनना देशारिपने महाशाहेग आगन । गगिप्रवहणस्य सेरया ता कृतीति।।

·- हृदयमन्यनम् फीनिक्स'स्थल प्राप्त उगनलाल मगनलाल वेस्टमहाशतिरैश्च ब्रह्मचर्यत्रिपये प्रस्तावमकरसम् । मनोगत तेभ्योऽरोचत । व्रतग्रहणस्यावश्यकतामगीचक्रु । परन्तु कार्यस्य दुष्करत्वभूचु । कतिपये धेर्येण कर्तुमुयुक्ता । कतिपयेऽह जाने जय प्राप्ता ॥ अहमपि निमग्न यारनीर ब्रह्मचर्य सापयितुम् । अटगीकर्तव्य यत्तदैवाहमस्य प्रमाणमपरिमितत्व च नाज्ञासिनम् । तत्कष्टान्येतस्मिन्नपि दिवसे द्रष्टु व्यक्तीभान्ति । बनस्य प्राधान्यमपिसारिक मनसि रूढ भाति । ब्रह्मचर्य विना जीवन नि सार पशुप्राय च प्रतिभाति । पशु स्वभारत आमनिग्रह न जानाति । मनुष्योऽस्ति मनुष्यो यत स निग्रहे शक्त । अस्मद्धर्मशास्त्रेषु ब्रह्मचर्यस्तुतेरतिशयोक्तिरित्यभायत्तदिदानी मे दिने दिने स्पष्टतर प्रतिभानि सर्वमन्यतयुक्तमनुमनसमर्थित चेति ॥ प्रत्यक्षीकृत मया यदाश्चर्यकरप्रभावशालिं ब्रह्मचर्य न खलु सुलभो पियो न चेद शरीरमात्रसबधि । शारीरनिग्रहेणारभ परन्तु न तत्रैवान्त । सिद्धिर्यदा भवेत्तदापवित्रा मानसीवृत्तिरपि न विद्यते। पारमार्थिको ब्रह्मचारी स्वप्नेऽपि न शारीरकाम शमयितुमिच्छति । एतदवस्थाप्राप्तिपर्यंत गन्तव्या पदवी महती वर्तते ॥ मम शारीरब्रह्मचर्यमपि दुष्कर भवति । अस्मिन् दिने सुरक्षितोऽस्मीयह घ्याम् । अपि त्वद्यापि मनो ओतव्यम् । मनोजय आवश्यक । निश्चयनुद्धि प्रयन्नो वा नास्तीति न । अनिष्टा मनोवृत्तय कयकार गुप्तरीत्यारमण कुर्वन्तीति चिन्तनीयम् । एतेन पृथक् पृथक् सर्व द्रष्टव्यम् । सिद्वै ऋपिभिश्च स्वानुभयो निर्दिष्ट । परन्तु निश्चित साईननीने निर्देशो व्यपायि । सिद्धिनिर्दोषता वा देवानुग्रहेणायाति । भगवदन्नेपकर्मन्त्रा निर्दिष्टा । यथा रामायण तप शुद्धिसमन्वितम् । भगवत शरणागति रिना मानसोपरि सपूर्णस्वातव्यमशक्यम् । अय धर्मशास्त्रस्य महानुपदेश । ब्रह्मचर्यसायनाय प्रयतमानोऽस्य याथार्य प्रतिक्षण भावयामि । परन्तु मेलापरिश्रमाण चीरतस्य भागोडेग्रेसमास्यापे लिखयो । यसमागमयाय कर ममा चापमाल्य- मिन्युक्वा समापयामि । उसाहस्य प्रथमभागे सुकर कर्तुमिन्यचिन्तयम् । जीरनरीती प्रथम परिवर्तन भार्यया सहनशय्याशयनमयमा तया सहसान्तस्थिति ॥ एम ( ब्रह्मचर्यमेकोनविंशसाहस्रमिताब्दे यद्वा तदानुनीयमान परिौकोनविंशतिमिते व सरे अतनियमेन बद्धोऽभूवम् ।।

·पडिशोऽध्यायः सत्याग्रहोदयः जोहानिसबर्गपत्तने तथावत्ता घटना यथेय मे आत्मशुद्धि सत्याग्रहात्पूर्वतराभूत् । इदानों 'किल दृश्यते महात्मनो जीवनस्य मुख्यसभवा ब्रह्मचर्यत्रतावसाना रहो मा तदर्थ मार्गे नयन्ति स्म । सयामहाख्यतत्व नाम कल्पनात्यूमेवागतम् । यदा तप्रसूत तदाह किमेतदिति वक्तु नाशकम्। गुजरातीभाषायामाग्लयाण्यामक 'सहनप्रतीकार' (Passive Resistance ) इति वर्णयितु रूढिरागता । सहनप्रतीकार' इत्यतीव सकुचितोऽर्थ । निर्बलाना शस्त्र द्वेपनामावित पर्यते बला काररूपेण प्रादुर्भाव । अहमेतानि वचनानि शडकमान शृण्वन् स्थित । भारतीयसचालन प्रति व्याख्येयमासीत् । स्पष्ट भारतीयजनै स्वरहस्य नामयेयमेक कल्पनीयम् ॥ परत्वह नवनामधेयं नाशासिपम् । अत एव 'इडियन ओपिनियन पत्रिकाद्वारा पारितो- पिकमुत्तममूचकाय देय कृतवान् । मगनलालगाधिमहाशयेन शब्द कल्पित सदाग्रह इति । सत सत्यस्य आग्रह स्थैर्यमिति । अय पारितोषिक प्राप । इत्यपि स्पष्टतर कर्तुं स एव शब्द सत्याग्रह इति परिवर्तित । गुजरातोभापाया सत्याग्रह इति कलहस्य रूढिरागता ॥ एतन्करहस्य चरित व्यवहारयोग्यसौंदेशेन दक्षिणाफ्रिकादेशे मम जीवनशेपरयापि च सयशोधनस्य चरित भाति । 'येरवडा कारागृहे एतच्चरितस्य भूयान भागो लिखित । तनो मम विमोचनानन्तर समाति गमिता । नाजीवनपत्रिकाया प्रकाशित तदनन्तर पुस्तकरूपेण मचारिनम् । वारजीगोविंदजीदेसाईमहाशय करन्ट थोट 'परिमाये आग्रभाषाया परिवर्तयति । परत्यहमाग्टभाषानुपाद पुस्तारूपेण प्रकाशयितु शीघ्रमेव प्रयतमानोऽस्मि । एतेन दक्षिणानि कादेशे मम मुग्यपरीक्षणान्यपेक्षाया सया परिचाययेयु । दक्षिणामिकाया मम सयाग्रहचरित ये न पठितातस्तैरिदमरलोकनीयमिति बोधयामि । तत्र मया यदुपन्यस्त तन पुनर्णयामि । परन्त्यमे तु न कतिपया यायेषु दक्षिणापिकाया निवृत्ता मीयमगतीस्त मियरलेन निरपिता उदाहरिष्यामि । एतेषु पनेषु भारतदेशे विहिताा मचयितुं तक्षगगेर प्रतिये । ५ पासयमानुमरमेनानि परीक्षणानि पोचयितुमिच्छति स दक्षिणानिया- रापापहचरितम रप पयितुमर्दनि ।। ।

·सतविंशतितमोऽध्यायः आहारनियमान प्रकृत्याधिकपरीक्षणानि कायेन मनसा वाचा ब्रह्मचर्य पालयितुमुमुकोऽभयम् । अधिकमपि कारं सत्याग्रहस्य विनियोग्य शौचमभ्यस्यन् तद्योग्यमा भानं कर्तुमुन्मुकश्च संवृत्तः । अनोहमाहारविषयेऽन्यानि परिवर्तनानि कृत्वा भूयमे निग्रहायामानं लक्षीतु मार्गमानीनः । पूपिरिवर्तनानामुदंग आरोग्य- विषयकः । परन्तु नवपरीक्षणानि धर्मविषयमाणि ।। मम जीग्ने उपास आहारनियमश्च मुख्यतमी । विषयासना सामान्यतो जिहाचापन्येन सह वर्गते । मम विपये तथैवासीत् । मया वयः दशा अनुभूताः कामस्य निग्रहे । अद्यापि संपूर्णविजयस्तयोः कृत टति नैव ब्याम् । अहं गुरुनरो भोनेति मया चिन्तितम् । यमुहदो मे नियन्त्रणमिति मन्यन्ते तया तन्मे न प्रतिभाति । यद्यहं नियन्त्रगामे नाभ्यस्लगांस्नटा पशुभ्योऽप्यपस्नात्पतियाचिरान्मे गतिं प्रामवान् स्याम् । परन्तु मम लोपानहमज्ञामिपम् । अत एव तानिकासयितुं महाप्रयनानकार्यम् । समला हि प्रयना यत एतान् वमरान् गर्गरं रक्षिन्वा मम कार्यभार्ग निवेशितवान् । मन दौर्वन्यं विजानन् समानशीलानां संपर्कमर- स्मात्याप्तः फलाहारमेादश्यां ग्रहीतुमथयौपरस्तुमारब्धः। अपि च जन्माष्टमीमितरकार्यविराम- दिवसांथाचरितुमुपान्तवान् ।। फलाहारः समारब्धः। फलाहारधान्याहारपोर्नये यरयितुं न किंचिदस्ति । आस्वादश पूर्वापरयोः शक्य इति यक्ष्यते । इतोऽप्याधिस्मभ्यस्सं चेदुपरासोऽथवा कार्यविरामदिवमेषु दिनस्यैकमेव भोजनमित्यनयोमहत्तरं प्राधान्यमदाम् । प्रायश्चित्तादिकस्य ममयो यदि स्यात्तदापि संतुष्योपनामममरवम् ।। किन्तु लक्षितं मया शरीरं साफ्ल्येन शोचितम् । अत आहार आम्वादनीयो जातः । युमुक्षा च तीसरा नंता मनति नमाम्यापपास शिपमेय सनक, शहिोत. अनेके तारमा अनुमया ममेतरेषां च दीयेरन् । मस्याश्चर्यकारिसपत्य प्रामाण्येन मम नगर संस्थत निहायतुं च ममेष्टमासीत् । किन्यमुना मन प्रगानोदगो नियन्त्रमा सापयितुं नाट च विजेतुन् । वृतो मया प्रथममेक आहारम्नतश्चान्य इति । तस्मिन्नेर कारे दरमयनिति निधितम् । रियास्वाटो मामनुस्तः । एक परियन्य द्वितीयं गीतं चेटेनबग्म नननं माना चास्वादमदापूर्वगृहीतात्॥

·सत्यशोधनम् पदा तीव्रतरोऽभूत्तदाहं तस्य स्थल एव तेनैव सहोपितवान् । आवामाहारविषये चर्चामकरयाव । पूर्वस्मात्परमेव हर्षप्रदमासीत् । एपः स्वभावः संभापणं च तेपु दिवसेषु रमणीयमासीत् । इदमनुचितमिति मम नास्पुरत् । अनुभवेन शिक्षितोऽहं यदाहारास्वादस्य भाषणं वितथामिति । तालप्रहर्षाय न मुंजीताहारम् । किन्तु शरीरपोपणाय । यया प्रतीन्द्रियं शरीरं परिसेवते शरीरा- दात्मान तस्य विशिष्टास्वादोऽदर्शनं याति । तदेव स्वभावोद्दिष्टप्रकारेण व्यापृणोति ।। परीक्षणाना संख्यात्यल्पा महदपि महत्तरं बलिदानं स्वभावेनेकतामधिगन्तुम् । परन्तु दौर्भाग्यात्प्रवाहोऽपरदिशा बलवच्चलति । न लजिताः स्मो यजीवितवातं विनश्वरदेहमलंक तस्य सत्तां कतिपयपलायमानक्षणपर्यन्तं स्थापयितुं चोपहारीकुर्मः । फलितं च यदात्मानं शरीरं च विनाशयामः | एकरोगचिकित्सायां शनमयानुत्थापयामः । विषयानन्दानुभवाय प्रयतमानाः पर्यन्तेऽनुभवशक्तिमपि विनाशयिष्यामः । एतत्सर्व प्रत्यक्षमेव चलति । द्रष्टुमनिन्छन्तोऽन्धा । भान्ति ॥ तेपामुद्देशे तान्प्रतिनीतवतो भावनाप्रवाहानेवमुदाहृत्येदानीमाहारनियमान्वर्णयितुमिच्छामि ।। अष्टाविंशोऽध्यायः कस्तुरवाईमहाशयाया धैर्यम् मम भार्या निवारं गुरुतरव्याधिपीडिता मरणं निस्ती । गृहोपधैरैव स्वस्था बभूव । प्रथ- मतो रोगाममणकाले सत्याग्रहश्चलति स्मायवारममाण आसीत् । वारंवार सा रक्त स्रवति स्म । यतिबैवमुढदसचिकित्सा कर्तव्येत्याह 1 सा किंचिदिव विकल्प्य संमतिं ददौ । सातीय कृशतराभूत् । वैद्यो निश्चैतन्यकरमौषधं विना शस्त्रोपचारं कृतवान् । कार्य सिन्दमासीत् । विन्तु महती वेदना तयानुभूता । धैर्यगोत्तीर्णेन्याश्चर्यमेव । यस्तस्य भार्या च धात्री कर्मकर्य- नीरमायानागस्ताम् । एतत् टरयनपत्तने चरितम् । वैद्यो मे जोहानिसबर्गनगरं प्रति गन्तुमनुना दी। रोगिरिपये मा मिचिद्युको भरियनमीत् ।। यतिपयदिन। गनेर लेपः प्राप्तो यथा कस्तुरवाईमहाशयाधिकरोगिणी भाति । दाण्यापासुरेष्टुगरि पाटनरं जातम् । एकगारमचेतनामीदिति । वैपस्य विदितं मम संमति पिना गर्ष गार्म या न देयमिति । जोहानिसबर्गगृह प्रयागत घनिपत्रद्वारा गोमांस चापान प्रातुमनुश दीपाणिनि । अनुशन दयाम् । पान्तु सा चेतनास्थायामरित चेदपि च मीत गायरे पति रा पधेट पुर्यात् । उक्त घ पेन यथा रोगिग नगरीयानि । ममेच्यागमा दातुं नानुजानीया परिता भार्याजीरितम्य नाई प्रतिपचनयारी भोयमिति । । ।

·कस्तुरयाईमहारायाया धैर्यम् २६१ दरवनपत्तनस्य शम्टीमारह्य तदिनमेव वैद्यमद्राक्षम् । स च मंदं वृत्तांतमयादीद्यया घनियंत्रद्वारा पृच्छापूर्वमेव तर भार्याय गोमामं चापानं च दत्तमानहमिति । पश्य वैद्य एषा किळ चचना । पंचना नैवायाति रोगिण आहारनिर्देशे । वस्तुतो वयं वैद्या रोगियो बंधून् वा वंचयितुमेवारमधर्म मन्यामहे यदि ते न प्रागरक्षगं कुन: - इति निश्चितमुवाच वैद्य. ।। अहमतीवदुःखितोऽपि अमंता यासम् । वैद्यः सपुरुषो मम साक्षामित्रम् । स तद्भार्या च कृतज्ञोऽहमस्मीति जानीत । तयोर्चनिनार्थ सोदुमहं नैव सनस्थितोऽभयम् ॥ वैद्य किमिदानी कर्तुमिच्छसि । मम भार्यायाः मानं गोमार्ग वा दातुमनुज्ञा नैर दास्पानि मरणे संभवत्यपि । यदि सा ग्रहीतुमिच्छेत्तथास्तु । ता तत्वज्ञानं तवैगाभिनंदनीयम् । यापत्ते भाया मम चिकित्साधीना भाति तापममेटानुसारेण दद्याम् । इद भरते न रोचते यदि सान्यत्र नायनामिति वकुं विपीदामि । मम गृहे तन्मरणं न द्रष्टुमिच्छामि || एतत्क्षणमेवान्या नीयतामिति तवेच्छा ॥ अन्यत्र गच्छन्विति कदाहमयोचम् ! स्वतंत्रा परिस्थितिमिछामि । तथा कोपि चेन्मम माहिं च तस्या यावच्छस्यं तारन्युर्मः। अपि च तस्या विकृते सचिन्तां परित्यज्य पुनः निवर्तितुमर्हसि । एतारन्मात्रं यदि न्यं न जानासि तर्हि मम स्थानादन्यत्र ता नयेति वर्नु चलाकृती भविष्यामि ॥ मम पुत्राणामेरो मया सह स्थित इति चिन्तयामि । स्वस्य माने गोमानं चापानं च न दानव्यमिति सोऽपि मेने। ततोऽहं कस्तूरबाईमहाशयामेनदपृष्ठम्। अरिमन्त्रिपये समाटोचयितुं सातीय निर्वलासीत् । पस्तु तथा कर्तु मम धर्म इत्यचिन्तयम् । मम वैद्यस्य च मध्ये यद्यदृत्तं तदहममोचम् । सा रिट निश्चितं प्रत्याह यथा नाहं गोमांनं चापानं प्रदीप्यानि । मनुष्यजन्मगाम एव पिरलः । अहं ते बाटुमध्ये प्रियेय न पुनर्देह गर्थव्यस्पर्शेन गउिनीकुर्याम् । तया सह पादप्रसादमकरसम् । अहमनुसतव्य इनि नालि निधः । हिन्दुसुट्टदः परिचिताश्च यथाविनल्पं पिना मांनं मयं वापररूपेण गृहन्तीयोचम् । परन्तु सा स्टोरनेिश्वरक्षगमेगन्यत्र नीयनामिन्योचत् ॥ अहं मंतुष्टः । किंचित् क्षोभ दिना तामन्यत्र नेतुं निरचपम्। तस्या निश्चयं यस्य न्यवेदयम् । स तु ऋो वियुकोश यया पीहशः कटिनहृदयो मयांम्नस्या वत. मानदशयामिदं वक्तं कुतस्वं न रजितः । ददामि त्या तर मार्यान्या नेतुननाम्यानम्थायाम् । किंचिघटनमपि मोदुमशना मा। मार्ग यपि त्रियेत तदपि नाथम् । यदि त निश्चिनो मि तयस्तु । गोमनं चापानं च न दास्पमि। अहं चैकमपि दिन ता निवेशयितु मन गृटा- । दरस्तात् मन्ये॥

·२६२ . सत्यशोधनम् अतस्तक्षणगेर स्थल परित्यक्त निरचैपम् । तदा शीकर वर्षति स्म। शनीस्थान स्वल्पदूरे स्थितम् । टरबनपत्तना 'फीनिक्स स्थल गन्तव्यम् । ततोऽस्यान सामोशदूर गामिना मार्गेण प्राप्यते । अमशयमेव महातमपाय ग्रहीतु मार्ग स्थित । देचे विश्वस्य कार्य मकार्पम् । ' फीनिक्स'स्थल प्रति सदेशमने प्राहपम् । वेस्टमहाशयेऽस्मान् शक्टीस्याने प्रेक्षेत वस्तुभिरेनेरेवादोलिकैक शीसम्मुष्णदुग्धान्चित उष्णोदयस्यैक चेति । कस्तुरसाईमहाशया दोलाया योढु पटूपुस्पाश्च । एतान् गृहीवागन्तव्यमिति सदिष्टम् । अनन्तर लोहमार्गेण ता नेतु मनुष्यवाह्यशकटीमेमा प्राप्य ता तादृगू भयपरदास्यायिनी तदतर्निवेश्य प्रयातोऽहम् ॥ रस्तुरबाईमहाशया प्रयाश्वास नापैक्षत । प्रयुत मामानदयत् क्थय ती न किंचि मम सभपति मा क्लेशितो भवेति ॥ वहुदिवसेभ्यो युक्तपोषण विना सा चर्मास्थिमात्रशेपा स्थिता । अस्थानस्य वेदिया सुमहत्यासीत् । मनुष्ययानमतर्नेतुभशक्यम् । अतो लोहमार्गशक्टीप्राप्ते पूर्व स्वल्पदूर कमितुमावश्यकमासीत् । अतोऽह बाहुभ्या तामुहय शकटीप्रकोष्ठे न्यवेशयम् । 'फीनिक्स'- स्थलात् दोलाया बाह्यमाना तन जलचिकित्सया शनै शनैर्बल प्राप॥ पीनिक्स'स्थलप्राप्तत्रिदिने य पश्चादेक साम्पस्मस्मानमागत । वैद्यत्य बुद्धिवादो निश्चयेन तिरस्कृत इति श्रुन्वा कारण्येनास्माभि प्रमाणीकरणार्थमागत । मम द्वितीयतृतीयपुत्री मणिलाल-रामदासौ स्वामी यदागतस्तदा तत्रोपस्थितौ । मासाहार शास्त्रानुज्ञात इति मनु- स्मृतिस्तेन प्रमाणीकृता । मम भार्याया अग्रे वादवरण मे नारोचत । प्रथमादह तूष्णीमासम् । मनुस्मृते श्लोकानहमज्ञासिपम् । ते गम निर्णयाय नावश्यका आसत् । विदित च मे केचिदिमान् श्लोकान् प्रक्षिप्तान भेनिरे । तदभावेऽपि धर्मशालगणना विना शाकाहाररिपये मम स्वतत्राभिप्राय स्थित । कस्तरबाईमहाशयाया श्रद्धा निष्कपाभूत् । तस्या शास्त्रीयमूलप्रथा न विदिता । परतु साप्रदायिकधर्म पूर्विराणा पर्याप्त आसीत् । शिशा पितु श्रद्धानुसारिण । अत स्वामिन सभापा तैर्मन्दीकृता । परन्तु कस्तूरबाई- महाशया सत्रापस्य पर्यन्त तक्षणभेवागमयत् । उक्त तया यया भवद्भिर्यद्वा तवा समुच्यताम् । नाह गोमास-चापानेन स्वस्था भवितुमिच्छामि । इतोऽप्यधिक न वय क्लेशनीया । मम पत्या शिगुभि सह चर्चा प्रियता यद्यपेक्ष्यते । मम मानस निश्चित भवतीति । । ।

·एकोनविंशोञ्चायः आंतवेंग्मिकः सत्याग्रहः . कारागृहस्य मम प्रमानुभवोऽटोत्तरकोनविंशतिसहस्रमिते सवत्सर आसीत् । बदिभिरनु- भूयमानान्यनुगाननानि नमचारिणामनेममिच्छना बुद्धिर्वक पारेपाटनीयाने । उदाहिपते यथा-- अतिम भोनन सूर्यास्तमयापूर्वमेवेति।भरतीयाफ्रिकावदय 'चा' अथवा 'काफी ' नामक पान ग्ररीतु नानुज्ञाता । यीप्ट तदा पक्काहारस्य ल्वग मिश्रयेत् । परतु ताचा स्वरोचमान न किंचिद् गृहीयात् । कारागृहत्य वद्योऽधिकारी शाकचूर्ण पृष्टोऽपि चाहारे पच्यगाने लपणनिक्षेप च । स उवाच यथा- तालुसमारोचनाय यूयमत्र न स्थ | आरोग्यदृष्टया शाचूर्ण नापश्यक भवति । पचनापूर्व वा पश्चाद्वा ल्पगमिश्रगे नास्ति व्ययास इति ।। पर्यन्ते इमानि नियन्त्रणानि रूपातर गतानि । तच्च न गुरुतरलेश विना । परन्तु द्वावपि पथ्यकरौ । वहिष्टो निवेशिता सयमा कदाचित् सिध्यन्ति । परन्तु यदा स्वय निवेशितास्तदा हितकरा भवन्ति । कारागारन्मुक्तेनैव मया द्वावपि नियमावगीकृतौ । तदा यावच्छक्यमासीत् तावत् कृत्या पश्चाच्चापान परित्यक्तम् । मूर्यास्तमयात्पूर्वमेव भोजन समाप्तम् । उभयमपीदानी करणे प्रयन नापेक्षते॥ स्वण च सामना परित्यक्तु समय आगत । इद नियन्त्रण दशवर्षपर्यन्त निरवाहयम् । पठित मया कतिपयपुस्तकेषु यहाण नावश्यक आहारो मनुष्यस्य प्रत्युत एवण दिना भोजनमारोग्यफर ल्वणशून्याहारेण ब्रह्मचारिण प्रयोजनमस्तीति । पठित च दुर्नलशरीरा सातीलक परिहरेदिति । तस्मि मेऽतीयामिरचिरासीत् ॥ शास्त्रोपचारादनन्तर स्वल्पकाल स्वस्था कस्तूरवाईमहाशया पुन रक्त सामयितु प्रवृत्ता। रोग कठोर प्रत्यभात् । जलचिकि सा निष्प्रयोजनासीत् । ममौषधेषु तस्या नव श्रद्धा । प्रतिकूला नासीत् । बहिष्ट साहाय्य नापैक्षत । यदा मम सपिधानि निष्प्रयोजनानि तद तागच्छ रपण सातीलक च परित्यजेति । न सा समन्यते स्म यद्यपि प्रमाणन पानुदाहत्या प्राप्तिापि । भवानप्येतानि वस्तुनि न परित्यजेत् परित्यजेति गोषितोऽपि । इयमोचत् । अह पीरित सतुष्टश्च । सतुष्टस्तु प्राप्तोऽस्म्यपसरमिदानी तदुपरि प्रीति सर्पयिनुमिति । उक्त च मया व प्रमादिनी । यद्यहमस्वस्थो यदि च च इमानि वस्तुनि त्यजेति प्रयाद् विनारिकल्पमह तथा कुर्याम् । किन्तु वैद्याचन विना एकवर्षपर्यन्त रयण सातीय चाह परित्य- जामि यदि ले रोपे या न वा ।।

·। २६४ सत्यशोधनम् सा सरीदयं पिता महता रो रेणोनुघोष । यथा मा क्षन्तुमईमि । विदितोऽसि मम । तथापि त्या नो प्रयुक्तमकरसम् । एतानि परनि परित्या प्रतिजाने । किन्तु प्रत परिहियताम् । इदै ममोपर्यतिकटोर पतीति ।। इमानि वस्तूनि परिहर्तुमयन्तमुत्तम ता । एतद्विना त्वं स्वस्थतरा भासीति न मे ईप्र. दपि सशय । अलाघरेन गृहीतरतं न निवर्तयामि । एतन्नमोपरगति । नियन्त्रणायामपि य प्रेरयति तत्पध्यार मनुष्याणाम् | मामेकमभ्यनुजानीप्य । तदेतन्मे परीक्षण भाति । तर निश्चय निर्वाहयितु ता नेतिकाधिकार ॥ अतो मा परित्यक्तवत्युक्त च तया यथा से हटवादी कस्यापि त्व न शृणोपीयुस्या नेत्राबूनि वर्ष ॥ इदमेक सत्याग्रहमिति गणयितुमिच्छामि । तदेतदतिमधुर जीवनस्मरणमिति मन्ये ।। तदनन्तर कस्तूरवाईमहाशया अतिशीघ्र स्वस्थीभवितु प्रवृत्ता । टपणशून्यसातीलका- हारस्वीकारेण वा तदाहारेऽन्यपरिवर्तनेन वा जीवितनियमानुष्टाने मम जागरेण या कार्योत्पन्नमन प्रहर्षेण या योर तदा वियत् प्रमाणमिति वक्तु न शक्यते । सा शीघ्रमेव स्वस्पा बभूव । रक्तस्रावो निवृत्त । दुश्चिक्सिकोऽहमिति प्रथा वृद्धिमगात् ॥ नूतनप्रत्यादेशैरह स्वस्थतरो जात । परिव्यक्तवस्तुनि न मया पुनरपेक्षितानि । एक वर्ष वेगतो जगाम । ममेन्द्रियाणि निर्जितान्यासन् । आमनियन्त्रणायेच्छा वृद्धिमागता । पस्तुभ्य परिवर्जनमहाभारतदेशस्य पुन प्रातिपर्यन्तमकार्पम् । एकवारमेर द्वेऽपि वस्तुनी चतुर्दशैकोनविंशतितमे वत्सरे लडन'पत्तने ग्रहीतु प्रावर्ते । परन्तु तत्समय कथमुभयमपि प्रतिग्रहीतुमित्यप्रेतनाध्याये वर्णयिष्यामि ॥ मम सहकारिणामनेकजनोपरि लवणशून्यसातीलमाहारपरीक्षण दक्षिणाधिकादेशे कृतम् । वैद्यप्रपचे एतदाहार प्रत्यभिप्रायद्वय स्यात् । परन्तु नैतिकरूपेणाह प्रतिजान आमापदव आत्मनेऽत्यन्तोत्तम भवति । आत्मनियन्त्रकस्याहार आनदासक्तमनुष्ये भिन्न । यथा तस्य जीवनमार्गा मिना स्यु । ब्रह्मचर्यव्रताभिलापुक आनदजीवितमार्गानवलम्ब्य स्वकीयोद्देशमेव निहन्ति ॥

·त्रिंशोऽध्यायः आत्मनियन्त्रणामुद्दिश्य उक्तं मया व्यतीताव्याये यथा कस्बाईमहाशपाया रुगता ममाहारपरिवर्तन कर्तु कारणभूतमासीत् । एतदुत्तरकालेऽधिकपरिवर्तनानि ब्रह्मचर्या टंबनार्थ प्रवेशितानि || दुग्धपरित्याग. प्रथमस्तारदेषाम् । रायचंदभाईमहोदयेन प्रयमं मया शिक्षित यदुग्मं पाश काममुदीपयनीति । शाकाहारप्रन्या भावनामिमां पर्यपुप्यन् । यावन्मया ब्रह्मचर्यत्रतं न गीत तावदुग्यलोपो मे न नंमतः । पूर्वमेव मे विदितं यदुग्धं शरीरपोषणाय नावश्यकमिति । परन्तु स्यमिद दुष्करमासीत् । यथा यया क्षीरपारेवर्जनावश्यक्तामनिग्रहार्थे वर्धमानाभवत्तदानीं 'कलकत्ता'पत्तनाकिंचिद वाङ्मयं मया टब्यं यत्र वर्णितमासीद्यया गानो महिण्यश्च पाल कर्यातना गमिताः । मदुपर्येतेनार्यकरो भावः मंजान. । फेलनकमहाशयेन सह चर्चामकरसम् ॥ यद्ययहं दक्षिणामिकासत्याग्रहचरिते कॅटनवरमहाशयस्य परिचयं वाचकाना कारितवान् व्यतीताध्याये चायं तथा सूचितस्तथापि किंचिदविकं तद्विषये वक्तव्यमिति चिन्तयामि। आश्योरफरमासमागम आसीत् । 'खान'महाशयस्य सुदेषः । खान- महाशयोऽस्मिन्नतर्गतां वैराग्यवृत्तिमवाडोक्यन । अनो मे तपरिचयममारपत् ।। यदाहं तमपश्यं तदा तस्याभोगामक्तिमतिव्ययं च दृष्ट्वाश्चर्यचकिनोऽभवम् । परन्चाग्यो प्राथमिकसमागमे धर्मविषयमन्सूक्ष्मतरान् प्रश्नानपृच्छत् । आपाततो गौतम बुद्धस्य वैराग्यरिषय उक्तः । आवयोः परिचयः मुहरवेन परिपानमाप । यथैक्प्रकारेण व्यचिन्तया । यानि परिवर्तनानि मम जीरिते कृतानि तानि स्वयं करिष्यामीति जातनिश्चयोऽमूत् ॥ तस्मिन्काले स एकक प्रतिमा द्वाददारातानि प्यराणा व्यय गृहभाटकं पिना करोति स्म । इदानी तथा सरलजीनने प्रवृत्तो यथा प्रतिमानं विंशत्युत्तररातमेर व्यय आसीत् । मम गृहसमैदान्मम कारागृहाप्रथममोचनाचानन्तरमाा सदोषितौ । सहनिवासश्च टितर आसीत् । दुपरिषयकच स्मिन्याले प्रवृत्ता। पॅटनममहाशयेनोकं यथा ययं दुग्यस्य सदा हिंसाम्रं रूपमुद्दिश्य संभाषामहे । कुतम्नन्न परित्यजाम. | नावश्यक हि तदिति । इमा सूचनामार्य ययामुसमाचर्यभरितोऽभाम् । एतज्ञानेर दुमं त्याव्यमिति प्रतिज्ञामसपार। इदं द्वादशोत्तरकोनविंशतिशताब्दमिते यसरे 'अँटस्टॉय फार्मस्थले नंवृत्तम् ॥ एतप्रयाप्त्यान मा तयितुं न पर्यापमासीत् । एतदनन्तरं पठादारेण जीवितुं निरचरन् । तदप्यचपनून्यात् । अतिदरिदजन र पर्तितु ममासीत् ।। पटाहारोऽनरल आसीत् । न हि पाचनं नमरते । एतासान्नान प्रान आहारो यम- भूचक पदी नामा नारंगो जितनेटनिने ॥

·सत्यशोधनम् ब्रह्मचर्योसुकाना सदेश एको वक्तव्य । यद्यपि ब्रह्मचर्याहारयो समीपतरसक्यो मयोत्तस्तथापि मन एव प्रधानम् । मम मानसमशुद्धमिति ज्ञाचा स्थितरत उपवासेन ने शुद्धि । आहारे पिपरिणामा नेर फरिष्यन्ति । मनस कामुकत्व निमीलयितु न शक्यम् । आमपरीक्षण देवस्य शरणागतिरन्ते च प्रसाद । एतान्यावश्यमानि । मन शरीरयो समीपमरन्धो वर्तते । कामुक मनो भोजनविशेष सौरस्यं च कामयते । ईदृकपरिणाम निवारयितु नियन्त्रणान्युपासाश्चावश्यमानीति प्रतिभाति । कामुक मन इद्रियनिग्रह विना तेपा दासो भवति । अत शरीर सर्वदानुद्दीपसमाहार नित्यनेमित्तिकोपचास चापेक्षते ॥ ये त्वाहारनियत्रणान्युपनाम च लघुकुर्वन्ति ते प्रमाद्यन्ति । सर्वस्व ये विनियुजेते तथेत्र भ्रान्ता भान्ति । अनुभवेन शिक्षितोऽस्मि यद्यपा मनास्या मनिग्रहाय प्रयतन्ते तेपामाहारनियमा. उपवासश्चातीव साहाय्यकरा । वस्तुतस्तेषा साहाय्य विना कामुफ्त्व सपूर्णतया मनसो निष्कासयितु न शक्यम् ॥ एकत्रिंशोऽध्यायः उपवासः यदा मया दुग्प धान्य च परित्यज्य फलाहार प्रारब्ध आमनिग्रहाय रघनमारब्धम् । अस्मिन् कॅटनकमहाशयो मया समायुक्त । यदा कदा मयारोग्यकारणेनोपवास क्रियते स्म । आमनिमहायोपपास आवश्यक इति कुलश्विसुहृद समाशान्मया शिक्षितम् ।। अह वैष्णपकुदुवै कष्टवताचरण कुर्वन्या मातु प्रमूत भारतदेश एकादशीतरोपवासाथ मया फियते स्म । परन्तु तन्मातरमनुक्तुं पितॄन् सतोपयितु च ॥ तदानीमुपवामप्रयोननं न मे पिदितम् । न च मे श्रद्धाभूत् । परन्तु निरूपितपूर्व- मुदाचरति स्म प्रयोजन च रभते स्म । इति दृष्टया ब्रह्मचर्यालयनाय तमनुत्यकादश्या- मुगमनकरयम् । सामा यतो हिन्दुजन फट च दुग्प चोपरासदिन आहरति स्म । परन्तु तहगुमामो मा प्रयद कियने रम । अन इदानीमुदकमात्र गृहीचा मया मपूर्णोपवास स्वीत ॥ पदा परीक्षामिदमारस्य तदा हिन्दुश्रावणमास मुसम्मानमहाशयानां रमझान' मनभरदिने प्रवृत्ती । गारिबारिया पैशानं शेन चोभयमाचरति रम । शिरदेवरपन निगुदेवरपन चोभयं गयो । फुटरो जना पारगमासे प्रोगाचरन्ति रस (मानस)। ममी तथा यतुं प्रत्त !!

·उपवास २६७ - इमानि मुग्यपरीक्षपणानि यदा टॉलस्टॉयस्परे स्थितास्तदा स्वीकृतानि वर्तुम् । तत्र हि कटनक्महाशयेन मया च कतिपयसत्याग्रहिकुटबै सह स्थीयते स्म । तरणा गिशवश्व तासन् । तपाच एका पाटगाला स्थिता । तम ये चनु पच मुसम्मानमहागया आमन् । तेपा स्वरर्माचरण क्तुं मया प्रोसाह्यते स्म । प्रन्यह निमा' इति दनिस्प्रार्थना ते कारयन्ति स्म । निस्टियनपारसी'जनोऽप्यासीत् । स मिल स्वमायधर्माचरण क्रोति स्म । तथा चारपितु मम कनयमियह व्यभावयम् ।। अतोऽरिममासे - रमयान'मासप्रयुक्तोपनास वर्तुं 'मुसलमान'तरणानुदसाह्यम् । मया हि निश्चित प्रदोषमाचरितुम् । 'हि दुपारसीक्रिस्टियन' तरणानेमन मिरितु प्रो साह्या स्ममयमनायेदमुत्तममियोचम् । नव कृपापला ममोक्तिमग्रहीषु । हि दुपारसी'तरणा 'मुसमान जन प्रयेरविपये न प्रत्याचरयु । तन्नावश्यर मासीत् । 'मुसमान'तरण सायरालपय त प्रात जनाय प्रतीक्षितव्यम् । इतरे तु तथा न च । 'मुसग्मान 'मित्रम्य स्वादन सजीकृत्य परिवेषयितुमनुलारतस्यु । हि दुजना अन्ये च तरणा 'मुमरमान'सहवान न च । परेयु प्रातरदयापूर्व चरमभो नन चा । वस्तुतो मुसामाननन तिनेतरे सर्वेऽपि उदमानहु । एपा परीक्षणाना परित यथोपासप्रभार सो जज्ञिरे । तमये तेजोमय प्रखर ऐक्यताभानोऽरोहत् ॥ टॉलस्टॉयफामस्थले श्य सतेऽपि शाकाहारण आसन् । कृतज्ञोऽस्मि यत् सर्ने सजस्थिता मम चेतो मानयितुम् । 'मुसलमान'तरुणानां 'रमहान' काले भोजनलोप मवृत्त स्यात् । पर तु न कोऽपि यथावृत्तमयोचत् । सतुष्टास्तु ते । तेषा शाकाहार सुस्वाट आसीत् । हि दुतरणा बहुवारमाश्रने सारल्यानुसारेण शाकाहारविशिष्ट न तेभ्यश्च || उपनासविषयके एतदध्ययम ये मन पूर्वक्मे पिपया तर गृहीतवान् । यत इमे हर्पप्रदा स्मृतयो न धापि देया भान्ति सरल्य पिना मदीयगुणो वनित । यथा मम सहकारिणो यत्र छाप्युत्तमे कर्मणि मया सह निवेशयामि । उपवासस्तेपा नोऽभवत् । परतु सूततोऽस्मि प्रोष रमझान 'उपवासद्वारा सुलभोऽभूत् । आमनिग्रहस्य साधनन्वेनो- पासप्रीतिमुत्पादयितुम् ॥ एवमा मनिप्रहारकाश आश्रमस्थर उदय प्राप । आश्रमसहवामिन सऽष्यपूर्णे परसेऽरमा समायोक्तुमारभत । किपर तेपा हृदयमा मनिग्रहोऽरपृशदिति वमाक्यम् । स्वीरगम्यह यदतेन शरीर नैतिन मम बहुप्रयोजनमासीदिति । उपाम रतरनियमश्र सपामेरमेर फर न प्रसृत इत्यारव्येयम् ॥ उपास आमनिप्रहाय रियते चेत् पशय वाममारा साहाय्य कागति । केचिदरनार सुदृढ पाशर काम निहाचापत्य चोपासनामन तप ग्वेन सीपिन पश्यन्ति । उपममो + ·२६८ सत्यशोधनम् व्यर्थो यद्यात्मनिग्रहाभिलापेण निरन्तर सयुक्तो न स्यात् । भगद्गीताया द्वितीयाव्यायगत- श्लोकोऽयमस्मिन्विषये लेसनीय - पिया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन । रसर्ज रसोऽप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तते ।। उपवासस्तत्सदृशो नियमश्चात्मनिग्रहस्यक साधनम् । किन्तु सर्वमिदं न भवति । शरीरोपवास मानसिमोपासेन सयुक्तो यदि न स्यात् कापट्य विपत्तिश्च जायते ।। द्वात्रिंशोऽध्यायः पाठशालाध्यापक एप्पध्यायेष्वहं दक्षिणाफिकासत्याग्रहचरिते क्षेपेणाख्यातान् विषयान् वर्णयामीति वाचक स्मर्तुमर्हति । यद्येव कुर्यात्तदापीचीनाध्यायाना सवध सोकर्येण जानीयात् । यदाश्रमोभिवर्ध- मान आसीत्तदा बालाना बालिकाना च विद्याभ्यासाय नियमोपकल्पनमानश्यकमासीत् । तन्मध्ये 'हिन्दु मुसलमान पारसी क्रिस्टियन'बालका अपि च कतिपये हिन्दुनालिराश्च स्थिता- स्तेषामाधिकान् योजयितु नावश्यफमित्यहमालोचयम् । वस्तुतस्तत्साध्यमपि नासीत् । यतो योग्या भारतीयाध्यापका रिला । उपलभ्याश्चत् सादिशक्रोशदूरवर्तिस्थानातू स्वल्पवेतनाय गन्तु नैव सन्जस्थिता भवन्ति । न चास्मान् धनप्रवाह आगच्छेत् । आश्रमस्य बहिर्भागादध्यापमानानेतु नाहमावश्यक मन्ये । वर्तमानविद्याभ्यासरीत्या न मे विश्वास । अनुभवपरीक्षणाभ्या यथार्थमार्ग मदीयमधिगन्तु मनस्यासीत् । एतावन्मे विदितमासीद्ययथार्थ- दाभ्यास पितृभिरेवानुकूलसदर्भेषु कर्तव्य इति । तदानीं बहिष्ट साहाय्यमत्यल्पमेव ग्रहीतव्यम् । टॉलस्टॉय-आश्रम एक कुटुबफ यस्याहमेव पिता । तरुणाना शिक्षणाय यथाशक्य प्रतिवक्तृता बोढव्या ॥ भारना तानिर्दोपासीत् । शैशवाअभृति सर्वे तरुणजना मया सह न स्थिता । भिन्नभिन्न प्रकारेण परिवेष्टनैश्च शिक्षिता । तेपा धार्मिक मतं नैकमासीत् । तरुणजनाना न्यायत किं कुर्या तदीयपितस्थानमशीकृत्यापि ॥ मानसशिक्षणस्यैव प्रथम स्थानमदाम् । चारित्रनिर्माण मुख्यतमम् । नैतिकशिक्षा सोपामेकरूपेण दातु शक्यते यद्यपि तेरा क्यासि शिक्षण च भियन्ते । चतुर्दिशतिहोरामाल तन्मध्ये निवासमगीकृत्य पितेत्र स्थितोऽस्मि । चारित्रनिर्माणमेव तेपा विद्याभ्यासाय समुचितोऽ स्ति भर । अस्ति भार स्वैग प्रतिष्ठापितो यदि शिशा स्वयमेव या सुहृदा साहायेन यान्यसा शिक्षान् ॥ ।

·पाठशालाध्यापक परन्त्वधिक शास्त्रिकशिक्षणस्यावश्यक्ता विज्ञाता | अत कलनक-प्रागजी देसाई' इयनयो साहाय्येन कतिपयश्रेणीरदघाटयम् । शरीरपोषण च मया न विस्मृतम् । इद ते प्रात्यहिककार्यक्रमेण प्रापु । यत आश्रमे सेपका नासन् । वाचनाप्रभृति समार्जनपर्यन्त सर्पमपि कार्य सहवासिभिरेव कृतम् । वहब फ्लवृक्षा प्रतीक्षणीया आसन् । कल्नकमहाशयस्योद्यान- कमणि प्रीतिरासीत् । अस्मिन्धर्मणि तत्यानुभयो 'गरमेट' आदर्शायाने तेन प्राप्त । संपामपि कर्तव्यमिद पाकशालायामुद्युक्ताद्विना यदुद्यानकर्मेति । गिशूनामनिकतमो भाग प्राप्त । स च गर्वोन्खातन दारुपातन भारोद्धरण च । एतेन तेपा पर्याप्तोव्यायाम आसीत् । अतस्तेपा कर्मणि तेषा सतोप आसीत् । अतस्तेषा कार्यान्तर वेलाश्च नारश्यमान्यासन् । नून तेपा कतिपये कदाचित्ते सर्वेऽप्यस्वास्थ्यव्याजेन वान्यथा वा उलेन क्र्तव्यता तयजु । कदाचिन्मया तेपा कुचेष्टा उपेक्षिता । परतु बहुमाह जागरूक । कठोरच न तेपामिष्टमासीत् । परन्तु प्रतिकर्तुमुद्यनान्न स्मरामि । यदाह कठोरस्तदा कार्य गीटार न योग्यमित्यपन्यस्य तानाश्वासयाम । परिज्ञान स्वल्पकालजीरि भवति । यतोऽपरे क्षणे कार्य परित्यय खेलितु गच्छन्ति । क्य कथचिप्रवृत्ता । ते समीचीन शरीर प्रापु । आश्रमे रुग्णता पिरला । शोभनो वात समीचीन जल प्राप्तकाल भोजनमिमानि प्रतिरक्तव्यानि भवन्ति ॥ कार्योद्योगशिक्षाविषये किंचिद्वक्तव्यम् । तस्णाना प्रत्येकमुपयुक्तहस्तनिर्वाह्यकार्य- मध्यापयितु ममेच्छासीत् । एतदुद्देशेन कॅरनपमहाशय 'टेपिस्ट'मठ गचोपानयरण शिक्षिका प्रयागत । तस्मादिदमहमशिक्षयम् । तद्ग्रहीतु ये सनस्थितास्तेपा शिल्पमशिक्षयम् । करनफमहाशयस्य वर्धकि व्यापारानुभा आसीत् । अन्य कोऽपि सहवासी तदजानात् । अत एका स्वल्पश्रेणी तक्षण शिल्पेऽकार्यम् । पाचन सर्ने तरणा अवेदिषु ॥ मेतत्तेपा नूतनमासीत् । कचिदिवस एते विषया शिक्षितव्या इति स्वमेऽपि तेषा न विदितम् । यतो दक्षिणारिकाया भारतीयशिशुभिर्गृहीतमेस्मेर शिक्षण 'र'कारत्रयवेद्य - रीडिंग- राटिंग एरिथमेटिक-पटन, रेखन अगणित च- ॥ 'टॉलस्टॉया'श्रमे शासन कृत यदध्यापका न चनुस्ता तरणा कतुं न वक्तव्या अतो यत्किंचित्रार्य गर्नुमुक्ताश्चेदेकोऽध्यापक सर्वदा सहकारी । ते सह कार्यकर्ता च स्थित । अतस्तरुणैन्किचिच्छिक्षित सतोपेण शिक्षित स्यात् ।। अग्रेतनाध्यायेषु शास्त्रिकशिक्षा सोशील्यमपादन च निरूप्यते ॥ ।

·1 प्रयस्त्रिशोऽ यायः अक्षरशिक्षणम् दृष्टं हि व्यतीताध्याये व्यायामशिक्षाय 'टॉरस्टॉय 'आधागे किं पृतमिति । प्रागाद्वयरसाया च । यद्यप्येतन तृप्तिकर तथापि विनयशीरमियेर वक्त यम् ।। शास्त्रिरशिक्षण तारदविक्रष्टतरो विषय । उपपत्ति वयसभारा या मनिस्टे नामन् । प्रस्तुतविषयावगाहनाय पर्याप्त कारोऽपि नासीत् । मया नियमाण शागर कर्म दिनान्ते मा साकल्येन परिक्षीणावस्थमश्रोत् । अतो यदा विश्रातिरपेक्षिता तदानीमेर उमरणीपुरस्ता दवस्थिता । यदा श्रेण्यामस्रितेजसा स्थातन्य तदा महता यष्टेन सूपरिटेन वर्तनीयम् । प्रत्यह प्रात काल आश्रमस्य र्मणा कृते च पिनियुज्यते स्म । अन शागाये मयाह भोजनान तर निर्देष्टव्यमासीत् । न याचिदन्या वेरा पाठशागार्ययोग्या । शास्त्रिक्रशिक्षणार्य त्रय पर्याया परितृप्ता । ' हिन्दी' तामिठ' 'गुजराती' 'उर्दू एतसई शिक्षितम् । बारवाना मातृभाषया शिक्षण कृतम्। आम्लभाषापि शिक्षिता। गुजराती हि दुपाल्पेभ्य किंचित सस्कृत सर्वेभ्य शिशुभ्यो मूरिक चरित भूगोलपर्णन गणित च शिक्षयितुमावश्यक्मासात् । ' तामिल उर्दू 'भापे शिक्षयितु मया समारभ कृत । अल्प तामिरभाषाज्ञान समुद्रयात्रासु कारागृहे च मया रब्धम् । 'पोप 'महाशयस्य दिव्य तामिलहस्तपुस्तकमतिरम्य न मया चल्तिम् । उर्दूलेखनस्य ज्ञान एकस्मिन्नेव समुद्रयान आगतम् । भाषाज्ञान तु 'मुसलमान' सुहृदा सपणोपलब्धपरिचित फारसी अरबी' शब्दमात्रेणासीत् । सस्कृतमह याप्रदुश्चविद्याश्ये शिक्षित ताव मात्रमेव प्राप्तवान् । गुजरातीभापापि यात्पाठशालायामुपलब्धा तावतैव ॥ ईदृश मे मूलधन येन कार्य निवौंढव्यम् । शास्त्रिकसभाराणामकिंचनत्वेऽपि मम सहवासिन उनमगति प्रापु । अस्मदेशभापासु प्रीतिरध्यापने मम श्रद्धा मम आत्रागा मज्ञान च शोमनावस्थ मा च ॥ तामिलनाउका सर्वेऽपि दक्षिणाफ़िकाया जाता । अत स्वल्पमेन तामिलभाषा ज्ञानमेपाम् । न ज्ञात तैस्तामिललेखनम् । अतो मया लेखन व्याकरणप्रक्रियाश्चेति पिया शिक्षणीया आरम् । इद तु सुक्रमासीत् । तामिल सभाषणे मा मम विद्यार्थिन पराजयेरन् । स्थितिरेपा विदिता । आग्लभापानभिज्ञस्तामिलियनजनो यदा मा द्रष्टुमागतस्तदा मद्भापण व्याचरयु । अह सानदमभवम् । यतो ममाज्ञान विद्यार्थिभ्यो निगृहित न कदापि प्रयतित मया । प्रयेविषयेऽपि यथास्थितोऽह तपामान तेपा प्रदर्शितवान् । अतो मम महामूर्खलाया सयामपि प्रीति गौरव च नैयाहापयम् । 'मुसम्मान'बाच्यानामुशिक्षण सुक्रमासीत्। तेपा हि रेखन विदितम् । पठने हस्तलेसने च प्रोसाहन मम वर्तव्यमासीत् ॥

·आध्यात्मिकशिक्षणम् इमे तरुणा बहुधा निरक्षरा शालागमनार्जिताश्च । परन्तु दृष्ट मया कार्यशाद्यस्वल्पमेव तेपा शिक्षणीयमासीत् । तेपामालस्यात्परिहारो विद्याभ्यासत्योपरि दर्शन चैतावदीक्षणीयम् । यतोऽ- हमनेन सतृप्तस्तदभिन्नभिन्नग्यासो वालका भिन्न भिन्नपियान् शिक्षमाणा एकस्मिन्बर्गे स्थिता स्यु ॥ वहुमि श्रुता मूल्ग्रन्था पाठ्यपुस्तकानि नापेक्षितानि । लभ्यपुस्तकानामुपयोजन न स्मरामि । पुस्तकमारान् वार कोपरि निधातुमावश्यक्ता मया न दृष्टा । विद्यार्थिन प्रामाणिक पाठ्यग्रन्थ स्वस्याध्यापक । पुस्तकेभ्योऽव्यापका यन्मे शिक्षयामासुस्तदिदानी नैव स्मरामि । परन्तु पुस्तक दिना यान् विषयानशिक्षयस्त इदानीं मम स्मृतौ वर्तन्ते ॥ कर्णापेक्षया नेत्रेभ्य एव शिशो ग्रहीष्यन्ति स्वल्पेनैव प्रयासेन । मम वाल्केन सह यत् किंचिदपि पुस्तक पत्रात्पत्र पठिन नाह स्मरामि । किन्त्वनेकपुस्तकेभ्य पठित जीर्णीकृत्य गृहीत स्वकीयभाषया प्रादाम् । अद्यापि तैरद स्मर्यते इति वक्तु शक्यम् । पुस्तकेभ्यो यत्तै शिक्षित तस्मर्तु कष्टतरमासीत् । किन्तु यदह मुखत प्रादा तत्ते सौलभ्येन महता उदीरयन्ति । पठन तेपा कष्टतरमासीत् । श्रोतु मा पुनरानद एव । मया शिक्षणीयविषपानिरुत्साहकरान् कृत्वा स्थितश्चदानदाभार स्यात् । प्रश्नान् प्रष्टु प्रेरितान् श्रुत्वा कियत्तैरपलब्धमिति प्रमाणतो जानीयाम् ॥ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः आध्यात्मिकशिक्षणम् आध्यात्मिकशिक्षणं शारीरमानसिकशिक्षापेक्षयाधिकदुप्फरम् । आमशिक्षणार्थे मया धार्मिग्रन्था नैवालविता । विद्यार्थी स्वकीयधर्मस्य मूलतत्त्वानि जानीयात् । स्वधर्मसस्थाना सामान्यज्ञानमावश्याम् । अतो मया तादृशज्ञानायापि परिकल्पितम् । परत्वय बुद्धिशिक्षाभाग इति मे मतम् । 'टॉलस्टॉय'आश्रमस्य तरुणाना विद्याभ्यासचिन्ता यदा गृहीता ततोऽपि दीर्घकालापूर्वमेव पिदित यदामशिक्षण नाम तदेकान्तत स्वस्वरूपमेवेति । आमप्रकाशो हि चारितनिर्माणमपि च भगद्ज्ञानामानुभायो सपादनाय मार्गान्वेषग च भवति । यूना शिक्षणभागे इद मुख्यम् । आमन परिवार पिना सर्वमयामशिक्षगमनुपयुक्तम् । हिंसाकरमपि स्यात् ॥ आमसाक्षात्कार सन्यासाश्रमे शक्य परन्तु सर्वेऽपि जानन्ति यदेतदमूल्यानुभरमार्गान् रिटरमाना न पिलामसाक्षाकार भनन्यपि तु वाक्य द्वितीयानुस्पनीयदीशास्था भूभर- ·बारका सत्यशोधनम् निवासप्राप्तिम् । आसन्निमे ममाभिप्राया यदाह शिक्षकोऽभामेका दशद्वादशासिमोनविंशति- सहस्रमिते यसरे काले । परन्तु विभिन्नभाझ्या नोक्त स्यात् ॥ कथमिदानीमात्मशिक्षण दातव्यम् । स्तोत्राणि यथा को कुर्वन्ति तथामार्पम् । नीतिशिक्षणविषयकपुस्तकेभ्यस्तदप्रेऽपटिपम् । किंत्वेतेन मे तिडशोऽपि तृप्तिनासीत् । यदा ते सह सयो निकटतरोऽभूत् तदाहमासिपम् यदाध्यामिरशिक्षण पुस्तद्वारा न कर्तव्यमिति। यया शारीरकशिक्षण शरीरव्यायामतो मानसिकशिक्षण मनोव्यवसायत नियने तथाप्यात्मिा शिक्षणमप्याध्यामिकाभ्यासरेव साध्यम् || एतदात्मव्यवसायस्य शिक्षकस्य जीवनरीतिस्तस्य शीठ चापार । शिक्षको बालकाना मध्ये तिष्ठतु वा न वा स्वचारित्रस्य सूक्ष्माशाना रिपये सदा जागरुकेण भाव्यम् । पर शतकोशदूरवर्तिनो गुरो स्वजीवनरीत्या स्वशिष्याणामामोपरि परिणाम जनयितु शक्यम् । स्वय मृपावादी भूत्वा सवालकाना सयवादित्वकरणे यनो व्यर्थ । भयशील शिक्षक स्वशिष्यान् धैर्यशीलान् कर्तुमशक्त । इन्द्रियनिग्रहस्य गवानभिज्ञ स्वविद्यार्थिन्य सयमस्य मौल्य कथ शिक्षयेत् । अतो मया मपार्श्ववर्तिपाल फगालियानामादर्श प्रायेण भक्तिव्यमिति झातम् । एव मम शिष्या मम शिक्षका बभूवु । तेपामुद्देशेन वा मया साधनार्जवसपन्नेन च भाव्यमित्यहमशिक्षयम् । 'टॉलस्टॉय 'आश्रमे शनै शनैरहमतिकाधिक निर्बन्धाधीन सयमाधीनश्च यत्सजातस्तदेतेभ्यो मम शिष्येभ्य एवेति वक्तव्यम् || एषामेकोऽसभ्योऽनिर्बद्ध कलहकारी चासीत् । सोऽयमेझदात्यन्त दु शासनोऽभूत् । एतेनाह क्षमातीतोऽभवम् । न कदापि बालमानह दडयेयम् । किन्त्वतीयाह कुद्रो जात । तथापि तस्य बुद्धिवाद वक्तु प्रयतितवान् । किल्वसौ न चलित । न केवलमिद पचयितुमपि मामयतत । ततोऽह निकटस्थितरेखादडमादाय तस्य बाहु सकृदताडयम् । ताडनकालेऽह कपमान स्थित । इद प्रायस्तेन दृष्टम् । एतसपा तेषा नूतनोऽनुभव आसीत् । स वालक रुदित्वा क्षमा प्रार्थितवान् । तस्य रोदनवारण प्रहारवेदना न हि । सप्तवर्षदेशीयो दृढकायो युवको यदीच्छेत्तदा प्रतिकार कुर्यात् । किल्वेतद्धिसाया उपायोऽवल्यनीय आपतित इति दुखित मा वीक्ष्य मनसा ज्ञातवान् । एतद्घटनान तर कदाचिदप्पय ममापिधेयो नासीत् । परन्तु तद्वेदनार्थेऽद्यापि मे पश्चात्तापो भाति । तदानी तदने यमया प्रदर्शित न मे आमशतिरासी पर मे पाशविकवृत्ति । इयमेर मे शमा ॥ अहमस्य सर्वदा देहदटनस्य विरोधी । ममापत्येवेकस्यैव देहदडन कृतमिति स्मरामि । अतो रेखादडप्रयोग साधुर्युगे वेति निर्णतुमद्यापि साध्य न जातम् । प्रायशस्तदनुचितमासीत् । यत क्रोधो दण्डनेच्या च तस्य वारणमासीत । यद्येतत्केवल मम दु खसूचना तर्हि तदुक्तिमिति गण्यने स्म । किन्तु सदर्भेऽस्मिनुदेशो मिश्र आसीत् ।।

·गोधूममध्यवर्ती काम एतग्रमो मां रोचनागीलं हला बालकनां समाधानायेदपज्ञयोचन मार्ग प्रादयत् । पूर्वोन्ननंदर्भ एतमार्गस्योपयोगः किनसल्यः स्वादिति न जाने । स युकः प्रनइन्। केयुचिदिवसेषु व्यरत् । अव यदि ने मोरं प्रदर्शितानिने न जाने । विद्यार्थिनः प्रत्युमायापत्य वर्तव्य पूपिया सम्पन्विदितमासीत् । तदनन्तरं कालमा बहुवार प्रमादं चक्रः। वित्यहं दण्टनीतिं नानुस्त्यान् । मन पास्थिताना बालकालिकानानाव्यानिक शिगप्रयनेऽहमानबदमितोऽपि सन्यवरानवेदिषन् । पंचत्रिंशोऽध्यायः गोधूममध्यवर्ती कक्षः मयाजातपूर्वो विषय: 'पॅटस्टॉय' आश्रने कॅलनकमहाशयेन निवेदितः । यथा मया पूर्वो- सतीत्याश्रमवर्तिनः कतिपयवाटका दुष्टा अदम्याश्चारन् । एसु कतिश्ये स्वच्छन्दवर्निनोऽ- प्यभवन् । एतैः सह मम यो बाटकास्तसदृशा इतरे च स्थिताः । एतेन कॅलन- बैंकमहाशयश्चिन्ताक्रान्तः । किन्तु तस्य लक्ष्यविशेषतो मन बालका न तैर्निरंकुशबालकः सह वर्तनस्यायुक्ततामुद्दिश्यासीत् ॥ एकदासौ कटोक्या जगाद यथा युप्मदीयापयानि दुष्टबालकैः सह मिलन्तीति न मे रोचते। एतेनैक एव परिणामः साध्य एतेन दुःसहवासेन तेऽपि दुप्यन्तीति । तदा ममार्य प्रश्न कठिनः प्रत्यभावा न वा न स्मरामि । परन्तु तस्य मया एवमुळे स्मरामि यथा- मम पुत्राणामेयां स्वेच्छावर्निनां बालकानां च मैदकल्पना कथम् । उभयेपामरि समाना मम प्रतिवक्तव्यता । मयाहता एते बाटका अवागताः । इदानीं वन्यद्रव्यं प्रदाय त्यनाश्चत्तक्षगमेन जोहानिसबर्गस्थलं प्रति धाविन्वा स्वेषां पूनमार्गमाश्रयन्ति । अत्रागमनेन वयमुपपता इति ते तन्पालकाश्च मन्यन्ते । अत्र डून्यनुकूलानि सोडव्यानीति भवनो मम च विदितो विषयः । परन्तु भम कर्तव्यं स्पष्टं वर्तते । मया तेऽत्र स्थापनीया एव । अतो ममापत्यश्वावश्यमेव तैः सह वर्तितव्यम् । अपि च भवानितरवालकापेक्षया मम बालका महत्तरा इतिव्यद्यप्रभृति तैतिव्यमिति यद्यभिप्रेयात्तन्मा भूत् । तेषां मनसि तादामहत्त्वस्य भावनाया उत्पादनेन तेऽनुचितमार्ग नीयन्ते इव । इतरवालके सह मेटनं तेषां साधु शिक्षणं स्यात् । यतस्ते स्वयमेव सदसद्विविच्य वार्तेनुं शिक्षन्ते । वस्तुतस्तेषु साधुरंशो याद स्यात्तप्रभावस्तेषा सहचारिए प्रकाशत इति कस्मान्न विश्वसनीयम् । तद्यथा 'वास्तां ते । स.१८ ·सत्पशोधनम् वारया अौर स्थापनीया । नास्युपायातरम् । तेन पचिदपायमभोऽस्माभिरनुभक्ति यमिति ।। कलनकमहाशय शिर पयामास || अस्य परिणामो दुष्टो बभूवेति न वक्तु शास्यते । यस्तुतस्तेषा पचिटाम सनात इति मम स्पष्ट भवति । तेषु स्वय महत्तरा इति भाषनाया छायापि चेदभविष्यचटोप गया इतरवालकै सहवाम शिक्षते स्म । एतेन ते शीरशिक्षणस्य लक्ष्यीकृत्य परीक्षिता बभूवुरिव । साधुबालवान् दुष्टवालकाना सहवासे निवेश्य शिक्षाप्रदानेन तेषा न कापि परीक्षतिभनितीति एतसदृशानुभवैर्मम गोचरमायातम् । परन्वेतादशर्मण्यङ्गीकृते वाटकाना मातापितरे येष्टाश्च तानतिजागरूकतया द्रष्टुमईन्ति ।। एतेन कदलीफलराशिमध्ये प्ररूढा बालमा मोहदूरा दोषरहिताश्च भवन्तीत्येतन्न नित्यसिद्धम् । परन्तु भिन्न भिन्न प्रकारेण प्रतिमाना वारकवालाक्य सहैव शिक्षण दीयमाना यदा भवन्ति तदा तमातापितर शिक्षकाश्चात्यन्तपठिनपरीक्षाया लक्ष्यीभूता भान्तीति स्यम्। ते सदा जागरूकैर्भवितव्यम् ॥ पत्रिंशोऽध्यायः उपवासः प्रायश्चित्तरूपः बालकान् शिशूश्च युक्तमार्गेण पुरस्तादानीय तेषा शिक्षाप्रदान नाम कियदुष्करमिति मम दिने दिने स्पष्टतर प्रयभात् । यद्यह वस्तुतस्तेषा शिक्षक पालकश्च भत्रेय यदि मया तेपा हृदय प्रवेष्टव्यम् । तेपा सुखदु खेषु भागिना भवितव्यम् । तेषा पुगेपर्तीनि कार्याणि विधातु साहाय्य प्रदातव्यम् । तदीययौवनस्याशाप्रवाह योग्यभूमौ नेतव्यम् !! यदा सत्याग्रहिणा कतिपये कारागृहाद् विमुक्तास्तदा ‘टॉलस्टॉय 'आश्रम प्रायशो निर्जन एवाभूत् । तत्रत्याना बह्व 'फीनिक्स'आश्रमवर्तिन आसन् । अतस्तानइ फीनिक्स' आश्रम प्रेषितवान् । अत्राहमुपपरीक्षातरागत । मया 'जोहानिसबर्ग-फीनिक्स'स्थत्योर्मध्ये गतागत क्रियमाणमापतितम् । एकदा जोहानिसबर्गवर्तिनो ममाश्रयासिना द्वयोतिपतनस्य वृत्तात आगत । सयाग्रहयुद्धे पराजय प्राप्त इव भवतीति वार्तायामपि नाह त्रस्तोऽभविष्यम् । परन्विद् श्रुत्वा ममोपरि वज्रपातोऽभादिव । तद्दिनमेवाह अग्निरथसचल्तियानेन पीनिक्स आश्रम प्रति प्रस्थित 1 पॅल्नकमहाशयो मया सहागमिष्यामीति साग्रहमुवाच । ममकस्यैव गमन तस्मै नारोचन । यतो मग बुद्धिभ्रमणस्य कारणीभूतप्रवृत्तिमिमागानीतवान् स एप ।। ।

·उपवासाप्रायश्चित्तरूपः मार्गे मम कर्तव्य मम स्पष्टमासीत् । अथवा स्पष्टमार्मादिति मया चितितम् । स्वस्य पोपणायामयमा कार्यविक्षणे स्थितनाटकस्य प्रमादस्पास्ति स्वय किंचिदपि प्रतिवक्तव्यता इति मन प्रयभाव । अतोऽस्मिन्सन्दर्भ मम वाध्यता मम सटिकमित्र स्पष्टमासीत् । मम भायी ममतद्विषये पूर्वरोध दचवती । किवह विश्वसनीयस्वभावस्ता गमन नानिनाय । तस्मिन् प्रमादे ये भागिनस्ते मम खेदं स्त्रदोषस्यागायता च यदा मनसि चस्लेपा प्रमादकृते प्रायश्चित्तागीकार एक एस मार्ग इति मे प्रत्यभात्। अतोऽहमेकममाहमुपवान तन पर सारं चतुर्मासानेकवारमेव भोतन क्त प्रतिज्ञामरसम् | Jटनवमहाशयो मा निवारयितु प्रायतता रित्तु तत्ताल नासीत् । पर्यन्ते सोऽप्येतप्रायश्चित्तस्य युक्तता स्वीकृत्य स्वयमपि मया सह भागी भवितु हटमकोत् । तस्य सुविमटप्रेमबल प्रति योदु न शक्यमासीत् ।। एतनिश्चयेन मम मनोमारश्चिता च बहुपान्पीवभूस्तु । कृतापराधानामुपरि यो मन मोष शातिमागत्य तेषा विषये निकल करणाया स्थानमदात् । इयं बहुश शातचित्तो भूत्वा 'फीनिक्स आश्रममह प्राप्त । पुनर्विमृश्य मया ज्ञातव्यविषयानितरानप्यज्ञासिपम् ॥ मम प्रायश्चित्तेन सर्वेपि दुन्विता इत्येतस्यम् । किन्तु तत्रत्यवानावरण निर्मलीचकार । पापकार्यानुष्टान स्यिमयको विषय इति प्रत्येकोऽपि जज्ञे । तत्रयबालबालिकाभि सह ममोपत्रेशनस्य सवयो नैजो निक्टश्च वभूर।। अस्या घटनायामेगाकुरितप्रनगादहमित स्वल्पदिनानन्तर चतुर्दशदिवसोपवामार्गावर आपतित । इतो भावी परिणामो मम निरीक्षामनिकात आसीत् ।। यदा यदा स्वशिष्या प्रमाद्यन्ति तदा तदोपनासकरण शिक्षकस्य कर्तव्यमिति एतामिर्घटनामि सापन ममारायो न भवति । किन्तु केचित् सदर्भेष्वय कट पाय एव मेषजमिति ममामिप्राय । फित्वस्य दृष्टिसौष्ट्वमायामिकयोग्यता च भवेतामेव । गुरुशिष्ययनॆज- प्रेमाभावे विद्यार्थिन पापकृत्य यदा शिक्षकस्यान करण न प्रविशति गिप्यस्य गुरौ भक्यभावे चोपवासो न युक्त | तादृशानदर्भ तेन हानिरपि समवेद । यद्यप्येवमुपवासाना साफल्यविषये सशयस्यावकाशो भवति तथापि शिष्यस्य दोपाणा शिक्षक्स्य प्रतिवकव्यता प्रति निलशोऽपि सदेहो नास्ति । प्रथमप्रायश्चित्तमस्मास क्स्यापि दुसह न प्रत्यभात् । मम दैनदिनचर्यास्तु न किंचिकार्य प्रति रोद्धव्यमासीत् । एतप्रायश्चित्तस्यावसानपर्यन्त मया केवल फ्लान्येव सेयन्ते स्मेति वाचकानामवबोध नेनु शक्यम् । द्वितीयोपवासस्य चरमभागे कष्टनरमासीत् । तदानी भया रामनाम्नो महिमा न ज्ञात । कष्टसहनशक्तिरपि स्वन्पवासीत् । अपि च ममोपवास- कटाज्ञानमपि मम नासीत् । तत्रापि विशेषत उदकमसघमस्वादु यद्यपि स्यादपिकं पातत्यमिति मया न ज्ञातम् । अपि च प्रथमोपवास सुटमो दृष्ट । अतो द्वितीयस्य विषयेऽनागरूक ·२७६ सत्यशोधनम् भासम् । तद्यथा प्रथमोपवासे प्रतिदिनमह 'क्युनि'कमप्रकारेण मया स्नान रियने स्म। द्वितीयोपपासे हिनदिनेभ्य परमहमेतस्नान त्यक्तवान् । उदयपान तदरुविकर वमनकारक च दृष्ट्वा तदतीवाल्पमकरवम् । कठ शुषो ध्वनिश्च क्षीणो भूया पर्यन्ते केवळ श्वासेन भावितुमिन शक्त आसम् । तथापि रेसने आपसके सति रेखयिचा मम कार्य निर्वाहयिताभयम् । रामायणप्रभृतिपवित्राम-यान् श्रुतानवरयम् । अत्यगत्यरिपयान्प्रति विचार कृत्वाभिनदितु पर्याप्तचैतन्यमपि भय्यासीत् ।। सप्तत्रिंशोऽध्यायः गोखलेदर्शनार्थम् दक्षिणाफिकासंबंधिन्यः स्मृतपो मया त्याच्या एव । चतुर्दशोत्तरकोनविंशतिमिले बसरे सत्याग्रहयुद्धावसाने मया 'लडन'द्वारा स्वदेशमागम्यतामिति आज्ञापत्रमागतम् । अत कस्तुरबाईमहाशया कॅलनबॅकमहाशयोऽह च जुलाई मासे स्वदेश प्रति प्रयाता ॥ सयाग्रहयुद्धकालेह तृतीयश्रेण्या प्रयातुमारब्धवान् । अतोऽहमेतत्पयाणस्यापि तृतीयश्रेणी प्रयाणानुज्ञापत्र क्रीतवान् । परन्त्वेतन्सचारपणस्य नौकाया तृतीयश्रेणीपाथाना विहितसविधानस्य भारतदेशस्य समुदतारे सचरनौकासु तत्रयवाप्पसचालितयानेषु चैतच्छ्रेणीप्रयाणिकाना लभ्यसौक- यस्यापि विद्यते महान् भेद । भारतवर्षे प्रयाणे तावदुपवेष्टुमपि पर्याप्तस्थल न लभ्यते । शप नस्य तु का कथा। शुचित्व चाल्पम्। किन्तु यदा यय लडन प्रति यातास्तदा पर्यातस्थल मासीत् । निर्मल चासीत् । अपर च नौकासस्थाजनेन प्रत्येकमस्मारमनुकूलानि परिकल्पितानि । अस्मदथे प्रयेऊ शौचकूप स्थित । यतो वय फलाहारिणस्तनो द्राक्षाप्रभृतिफलानि प्रदेयानीति नौगाराधिपतिराज्ञप्त आसीत् । सामान्यतस्तृतीयश्रेणीप्रयाणिकाना फलप्रदानमपूर्वम् । एतै सौर्यरय नौकायामष्टादशदिनानि सुखमयापयाम ॥ अस्मिन् प्रयाणे प्रवृत्ता कतिचिद्धटना लेखनीया । कलनकमहाशयाय द्विनेनपाणि बहरोचन्त । तन्निरटे मूल्यानी एति द्विनेत्रयन्त्रे आस्ताम् । अनपोरेकस्य विपये प्रत्यह चर्चा रियते स्म । एतन्निक्षेपणमस्मामि सापनीयमरलजीवनस्पादर्शप्रतिकूल मिति इढयितु मया प्रयतितम् । अस्मद्वादप्रपादा एकस्मिन्दिने प्रस्थानमापु । शालियाया पार्श्व- दिसमीपे सपस्थिता ययम् । इदमममध्ये कलहकारणीभूत स्यात् । अत समुद्रे प्रक्षिप्य सह समापपिप्याम -इयुतं मया । निश्चितमेव पापिष्ठ वस्तु प्रक्षिप्यतामिति फैलनवमहाशयोऽ- ।

·२७७ सग्रामे मम भागित्वम् वोचत् । अय मे निश्चितोऽभिप्राय इत्युक्तं मया । ममाप्येवमिति शीघ्रमेव प्रयुत्तरमायात् । अह तत्क्षणमेव समुद्रे विक्षिप्तवान् । तस्य मूल्य प्राय सप्त पौड 'मितम् । तस्य मूल्य नहि तस्य क्ये स्थितम् । किन्तु कॅलनवक्महाशयस्य तद्वस्तुनि मोहस्तादृश । वस्तु नष्टमिति तत पर स नैव विषसाद ।। आवयोर्मध्ये सभवद्वृत्तानामयमेक ॥ प्रत्यहमेव किंचिन्तन शिक्षणीयमासीत् । यत उभावपि सयमार्ग चलितु प्रयतमानावभूव । सत्यमार्गे चरित कोर स्वार्थपरतो द्वेष इत्यादिक स्वभावतो नश्यति । अन्यथा सयमुपरब्धुमशक्यमेव । कामोपहतो मनुष्य शोभनमनस्को भवेत् । वाचि सत्यवाश्च स्यात् । निन्तु न कदापि सत्य रघयते । सफल सत्यान्वेषण रागद्वेषसुखदु खेत्यादिद्वद्वसमूहा- द्विमुक्त भवेत् ॥ यदा प्रयाणमगीकृत तदा ममोपवाससमाप्तैश्विरकालो नासीत् । ममाद्यापि मम सामान्यशक्तिर्नागता । व्यायामेन बुभुक्षोत्पादनाय नौशवेदिकाया परिश्म कुर्वाण आसम् । किन्वय व्यायामोऽपि मम शक्तिमतिक्रान्त आसीत् । जघापिण्डे दु ख वर्तते स्म । लडन'पत्तन यदा प्राप्तस्तदेय वेदना नाल्पीयसी वभूव फिन्त्वधिकैनासीत् । तत्र मे टॉ जीवराज-मेहता महाशयस्य परिचयोऽभूत् । तस्य मया कृतमुपवास जघावेदनोत्पत्तिं च न्यवेदयम् । भवता पूर्णनिश्राति स्वीकार्या । नो चेत्ता जघा पूर्णमेव हीयेतेति सोऽवोचत् ॥ दीर्घोपनासादामन शक्तिं पुन सपादयितु नातुरो भवेत्। किन्तु बुभुक्षा नियन्त्रयेत् । अधिक्जागरुकता प्रायोऽपिकनिग्रहश्चावश्ययावुपरासनिवृत्तौ उपवासवरणापेक्षया । 'मदीरा- पत्तने श्रुतमस्माभिर्यक्षणमात्रेण महायुद्ध सभवेदिति । आग्लनलमपौ प्रविष्टै श्रुत सग्राम आरब्ध इति । वय काल स्यापिता । कुल्याया सर्वत्र प्रसारि 'गुडिका खनिस्प पिना नौका नेतु दुष्करो व्यापार । साउघेम्पटनपत्तनं प्राप्त प्रायो दिनद्वयमासीत् ।। ' ऑगस्ट'मासस्य चतुर्थदिने युद्धघोषणा सवृत्ता। लटुन पत्तन वय पष्टदिवसे प्राप्ता ।। अष्टत्रिंशोऽध्यायः संग्रामे मम भागित्वम् "इंग्लैंड 'देश प्राप्तस्य मे विदितमासीयद् गोखलेमहाशय आरोग्यलाभकारणात् 'पेरिस'- पत्तन गत्रा तत्रत्यूलित स्थितो भवतीति । परिसल्टन 'पचनयो ससर्गस्य ·२७८ सत्यशोधनम् विच्छिन्नत्वात् कदा प्रतिनिवर्तत इति ज्ञातु न शक्यमासीत् । तमना गृह गन्तुन मयापेक्षितम् । परन्तु कदा प्राप्स्यतीति न कोऽपि निश्चित वक्तुमशकत् ॥ अत्रान्तरे किं मया कर्तव्यम् । युद्धसवघे कि मया विधातव्यम् ? कारागृहे मम सहवास्यपि च सत्याग्रही 'सोराबजी अडाजणीयामहाशयस्तदा लिइनपत्तने व्यारिटर- परीक्षार्थमपीते स्म । अत्युत्तमसत्याग्रहिष्वयमेक आसीत् । अय दक्षिणाफ्रिका प्रतिनिवर्तनानन्तर मम स्थानमगीकर्तुमुद्दिश्य 'च्यारिष्ट' भपितु प्रेषित । डॉ प्राणजीवनमहेतामहाशयोऽस्य सव्यिय वहति स्म । ' इग्लेंड'देशे विद्याभ्याम कुर्माण डॉ. जीवराजमहेतामहाशयप्रभृतिभि सभाग्न कृतवान् । तेषा सर्वेषा सूचनामगीकृत्य 'त्रिटिश ' द्वीपवर्तिना भारतीयाना सभासेका परिकल्प्य तस्या सभाया ममाभिप्राय न्यवेदयम् ॥ 'इंग्लेंड 'देशवर्तिनो भारतीया युद्धे स्वीयभाग वोढुमर्हन्तीति मम प्रतिभाति स्म । आग्लविद्यार्थिन सैन्य प्रवेष्टु स्वयमेव पुरस्तादायन्ति स्म । भारतीयजनैस्तन्यून न करणीयमिति ममाभिप्राय आसीत् । एतादृशतर्कस्य वव आक्षेपा प्रत्यभिहिता यथा भारतीया का। आग्लेया काय दासास्ते स्वामिन । स्वामिन सकटमाप्तौ दास कर साहाय्य कुर्यात् । स्वातव्यमपेक्षमाणो दास स्वस्वामिन सकटकाले स्ववधविमोचन कर्तु न किमर्हति इति वाद चरमी । तदाय तो मम मनसे नारोचत । भारतीयस्याग्लेयस्य च महत्ले व्यत्यासो मया ज्ञात 1 परतु तेऽस्मान् दास्यस्थिती निहितबन्त इति न मे मतमासीत् । अस्या परि- रियते 'ब्रिटिश 'राज्यपद्धतिमुक्त्या कतिपया विनिश'अधिकारिण एस कारणभूता इति तेऽस्मामि प्रेम्णा परिवर्तनीया इति च मम प्रतिभाति स्म । ' ब्रिटिश 'तनस्य सहायसहकारैवैय- मरमपरिस्थितिमुत्तमा कर्तुमिच्छास्ति चेतेषा कष्टकाले साहाय्य कृत्वा तसाहाय्यं लब्धुमस्मतन्य- मिनि ममाभिप्राय आसीत् । ययपि तदीपराज्यपद्धतिषियुता स्याद्यया सेदानी मे दृश्यते तया में सहनातीन' न दृष्टा परत्वप ने तपढ़तौ विश्वासो नष्टो भूत्या मम ब्रिटिशराज्येन सह वतमसमती तदा न केवलमस्या पद्धतापपि अधिकारिपि । विश्वासाभार प्राप्ता ते सुहद कप सहकार दुर्यु ॥ प्रतिपक्षीया सुरदो भारतीयेम्प प्रदेयानधिकारानुद्वोपयितु भारतीयाना परिस्थितिमुत्तमा पर्व चापमेव सुसमय इयभिप्राय दु । मया तापचिन्तित यया 'इण्टेट 'देशस्यपदारमाफ लाभो मा भूत् । युद प्रान- मने माधियोभ्यो निटिश'जने की रिना यतिन र योग्य दृष्टिलममिति प । अतो मामूलनानुगरेश रीट स्याले सोगमन्त पगियाहान मालयि । यो जना सनमधेपनि ददुः । तब मन्तीगा मरनयासर । एका दिपणामपि परमार्थना- .

·धार्मिकसमस्या २७२ याश्च स्वीकारापूर्वमेवास्मामि गुश्रपाक्रमे शिक्षण लब्धव्यमिति निर्धारिते वय तथा शिक्षिता भवितु सञ्जस्थिता स्म इत्येतसर्व निवेद्य 'लॉर्ड क्रू' महाशय प्रति लेखमलेखिषम् || प्रथमतो निर्दढा भूत्वा ततोऽस्मत्साहाय्यमगीकृत्य साम्राज्ये सस्टपात साहाय्य क्तुं सजस्थितानामस्मास स्वकृतज्ञता व्यक्तीचा । स्वयसेवका परिक्षताना चिकित्साम्मस्याभ्यास प्रसिद्ध 'डॉ केंटली'महाशयस्य सकाशान्छिक्षितुमारभन्त । अस्मिन्नभ्यासे पट्सप्ताहमात्र- गामिन्यपि प्रथमचिकित्साया सकार्याण्यपि अभ्यन्तरीकृत्य स्थित ॥ अस्मदीयश्रेण्या प्रायोऽशीतिर्जना आसन् । पट्सप्ताहेषु वय सर्वे परीक्षिता । एक पिना सर्वेऽयुत्तीर्णा । एषां रायाधिकारेण शस्त्राभ्यासम् । इतरशिक्षण च शिक्षयितु कल्पयामासु । एतस्मिन्कार्ये कर्नल वैकर 'महाशयो नियमितोऽभूत् ।। तदानीं लटनपत्तनस्य दृश्यमतिदर्शनीयमासीत् । जनो नहि त्रस्त आसीत् । सर्वे यथाशक्ति साहाय्यकरणे युक्ता आसन् । दृढकाया युवका सेनिका भूत्वा युद्धविद्या शिक्षितु प्रस्थिता । विन्तु वृद्धैरशक्त स्त्रीभिश्व किं करणीयम् । यदीच्याभूतेषामपि पर्याप्तमार्यमासीदेव । अतस्ते वस्त्र विच्छिद्य वेषकल्पन कर्तुमारभन्त । क्षतस्य वधनानि कर्तुं चौद्युक्ता बभूवु || 'घि लाइसियम'नाम महिलासमानेन यथाशक्ति कपटसीनभारो वोट । श्रीसरोजिनीदेवी तसमाजस्य सदस्यासीत् । सा उसाहपूर्वक तत्कार्य कर्तुमारभत । अयमेव तया सह मे प्रथम परिचय । सादर्शमनुसृत्य छिनास्त्रराशिं ममाने स्थापयित्वा तत्सीवन कारयित्वानेतव्य इति मामवोचत् । इमामाज्ञामहमानन्देन शिरसोदा मित्राणा साहाय्येन प्रथमचिकित्साशिक्षणमध्ये मम यावन्ति साध्यानि तावन्ति वस्त्राणि सीवधिचा दत्तवान् ।। एकोनचत्वारिंशोभ्यायः धार्मिकसमस्या इतरभारतीयैः सहाह युद्ध सेना क्तु सिद्धोऽस्मीति राज्याधिकारस्य मम नाम दत्तमिति वार्ता दक्षिणाफ्रिकादेश यदैव प्राप तदा मम तन्त्रीसदेशद्वयमागातेप्वेक पोलाकमहाशयेन प्रेपितो यथा भवता कृतमिद कार्यमहिंसातत्त्वस्य विरुद्ध न फिमिति ॥ अयमाक्षेप प्रायो मया निरीक्षितमेव । यतो मयाय प्रश्नो मम 'हिन्दीयस्वराज्य' इति पुस्तके न केवल त्रिमर्शित परमय थियो दक्षिणामिकाया रात्रिंदिव मित्र सह मया चर्चा नीयते स्म । युद्धमनीतिमपमासीदिति सर्वेपा न समतिरासीत् । यदाह मम प्रहर्तुरुपरि व्याहतू ·सत्यशोधनम् न सम्मस्थितस्तदा युद्धे प्रवेप्टु तत्रापि मम पथा विपक्षाणां धर्माधर्मपरिशतेषु मम समनि क्य प्राप्या । अह 'बोअर'युद्धे भाग्यासमिति मम मिनाणा विदितमानीत । परबार ममाभिप्राय परिवर्तित इति मेनिरे ते ॥ वस्तुत 'बोअर'युद्धे प्रवेष्टुमई यपा विचारसरण्या प्रेरित संगस्मिन् मदर्भेऽपि मा समादधीत । युद्धे प्रवेशोऽहिंसाधर्मस्य प्रतिफल एवेति ममायतस्पष्टमासीत् । किन्तु स्वतन्य सदैतावत् स्पष्टतया मनुष्यस्य पणाया न लिखितम् । सयोपासोन यशोऽधकारे मार्ग परामर्शनीयो भवति ॥ अहिंसातत्वमनन्तत्र्यापनयुक्त भवति । वय हिंसाया प्रचटने निपतिता नि शना अनित्यजीरिन । जीवस्य जीव आहार इयुक्तिरगाधार्या भाति । मनुष्यो ज्ञाचा याज्ञाचा वा बाह्यहिंसामकुवन् क्षणमात्र न जीवेत् । तस्य जीवितमेव - भोजन पान चटन च हिंसामक भवति । अत्यल्पे सयपि प्राणहानिकर भवति । अतो यद्यहिंसोपासास्य सर्वापि क्रियानुक्पा रमका स्यात् । सोऽयमल्पजन्तो प्राणहानि प्रति कारणभूतो यदि, स्यात्तथा यर्तितु यारच्छक्य प्रपतते चेयदि तक्षितु यन्न कुर्याद्यद्येव निरतर हिंसाया यमपाशेन मुक्तो भवितु परिश्राम्यति चेदय स्वधर्म रक्षति । स निल सदामनिग्रहे कारुण्यवृत्तौ च प्रवर्तते । परन्त्वय बाह्यहिंसाया सपूर्णमेव विमुक्तो न स्यात्॥ अपर चाहिंसातत्त्वस्य मूले सक्लजीवस्यैक्यता यस्मात् स्थिता तस्मादेकस्य दोष सर्वानपि स्पृशेदेव । अतो मनुष्यो हिंसासपर्फ विनैव न खलु स्यात् । स यावत्सामाजिकवृत्ति- भवेत्तानसमाजस्यास्तित्वस्यैत्र प्राप्तहिंसाया भागी न भवितुमशक्त । यदा जनागद्वय युध्यते तदाहिंसोपासकस्य कर्तव्य युद्धस्य गतिस्तम्भ । एतत्कर्तव्यमपाल्यन्युद्धे न प्रतियुध्यते । युद्धे प्रतियोद्ध योग्यताहीन । युद्धे भागी स्यात्तथापि स्व स्त्रीय जनाग लोक च युद्धाद्विमुक्तान् वर्ल मन पूर्वक प्रयतेत॥ अह 'बिटिशचाधिपत्यद्वारा मम मम देशस्य च परिस्थिति भद्रतरीपर्तुमाशसायुक्त आसम् । पदाह 'इग्लैंड' देशे स्थितस्तदा 'ब्रिटिश नौकाबलस्य सरक्षणाधीन भासम् । यनोऽहमस्यायुपत्रलस्याश्रये स्थितस्ततस्तत्र निगूढहिंसावृत्तौ स्वतो भाग्येवासम् । अतोऽई चामिपन्यस्य सबरमपरिवर्य तस्य छत्रच्छायाया चर्तितुमिच्छेय यद्येभ्यस्त्रिभ्यो मार्गेभ्य एको वरणीय आसीत् । युद्ध कट्योपेण प्रनिरुध्य यावच्चाधिपत्य युद्धनीति त्यजेत्ताव सत्याग्रहनियमानुसारेण चारिपन्यस्य वहिष्करणम् । अथया शासनानि सविनय भत्त्वा कारागृहाश्रयणम् । अथवा चाधिपत्यपरे युद्ध प्रविश्य तद्वारा युद्धस्य हिंसाप्रतिरोधनयोग्यताया सिद्धतायाश्च प्राप्ति । मय्यतयोग्यताया अभागाधुदै प्रवेश विना नास्त्यन्यो मार्ग इति मया चिन्तितम् ॥

·सयाग्रहस्य सूक्ष्मचिनम् २८१ योद्धृणामयोद्धृणा मध्ये ममाहिसादृष्टयान कोऽपि मेद प्रतिमाति। यदा स्तेना आक्रमगचौर्य कुर्वन्ति तदा चोरवातस्य स्वयसेत्रका मे वहन्ति रक्षन्ति च यदा चोरा स्वकार्यनिरता धानीकार्य युर्वन्ति च ते चोरा डा स्वयमपराधिन । तथैव युद्धे परिक्षनान्ये निरीक्षन्ते तेऽपि युद्धापरास्तो न रिमुत्ता भवेयु ।। पोलाक्रमहाशयस्य तन्त्रीपदेशात्पूर्वमह स्वयमेवैतर्ममेर विचारितवान् । तत्याने स्वत्य- कालेनैव ममेमानभिप्रायान् कतिपयमित्र सह चर्चा कृत्ला युद्धे प्रवेष्टमप्रतो गमनमेव मम धर्म इति निरणेपम् । अद्यापि विचारसरणी कमपि दोष न पश्यामि । सामान्यविषये यतोऽह सदभि- प्रायपानाम तत कृतस्य पश्चात्तापं न वहामि ।। ममाभिप्रानो निर्दुष्ट इति तदानीमपि मम सुहृद समानयितु नाह शनोऽभवनिति जानामि । सातिमूमा समस्या । अत्र मतमैदायास्त्यवकाश । अतोऽहिंसाया श्रद्धाट्ना तद्धर्म जीवनस्य प्रत्येकभागेऽप्यनुस्तु श्रद्धायुक्त प्रयत्न कुर्वाणाना च ममैन मनोविचार यथा साध्य- स्पष्टमुक्तवानस्मि । सयोपासक सामान्यत गिरो बिनम्य न किंचित्कार्य करोति । स्वप्रमाद समीक्त सदा सजो भूत्वा दोरे ज्ञाते सति यद्वा तद्वा भवन्विति नमन्य तस्य प्रायश्चित्त तेन करणीयम् ।। चत्वारिंशोऽध्यायः सत्याग्रहस्य सूक्ष्मचित्रम् यद्यप्यहं धर्मदृष्टया युद्ध प्रविष्टोऽदृष्टयशादह तत्र स्वय मागी नाभूयम् । किन्तु सत्याग्रहस्य सूक्ष्मचित्र वाचाइकालेऽव्यर्षयितुमाहून ॥ उक्तपूर्व हि मया यदरमन्नामानि दृष्ट्वा तमयागीकृते सर्वेपामस्माक शनशिक्षा शिक्षयिनुम- निकारी कश्चिनियमित इति । केवलयुद्धशिक्षगस्य भवनिविचारेषु मात्र सोऽपिकार्यस्मस्वामी- स्वशिष्टविचारेवहमेगास्मइटस्य नायक इति चान्तर्नियमाना सरंदलस्या मम प्रतिस्मल्या इति दलेनाधिकारी व्यवहार मन्मूटक निर्वाहयेदिति क्य स विदितान्त । मिन्नु सोऽपिकांगे प्रथमन एष ताहगभ्रमस्याशश न ददौ ॥ सेराबनी-अडानगीयामहारायचतुर आसीत् । स दृर्य मा प्रवेश्यामास । यया एत मनुष्यस्य विचारे जागरूका भान | अयमस्मदुपर्यविकार चाउयितुमिच्छनीति प्रमति ।

·1 सत्यशोधनम् अस्याज्ञा वय नापेक्षामहे । अयमस्मदीयशिक्षक इति भावयितु वयं सिद्धा स्म । किन्त्वस्माकं शस्त्रशिक्षा बोधयितु नियमिता युवका अपि स्वयमस्मदीयस्वामिन इति जानन्तीवेति ।। एते युवका 'ऑक्सफर्ड विश्वविद्यानिलयस्य विद्यार्थिनो बभूव । ते न शिक्षण दातुमागता । मुख्याधिकारी तानस्मद्दलविभागाना नायकान्नियमितवान् ।। मयाप्यधिकारिणमिति मतिकातो दर्पो न दृष्ट । किन्तु सोराबजीमहाशयमले चिंतयेति समाधातुमयते । कित्वसौ सौलभ्येन समन्यमानो मनुष्यो नासीत् ॥ तेन समन्दहासमुक्त यया - भवानतिविश्वासशील । एते मनुष्या दुष्टवचसा भवनेत्रयो- भृत्तिका क्षिपन्ति । पर्यन्ते भवानुन्मीलितनेत्र सन् गम्यता सत्याग्रह कुर्म इत्युक्त्वा न केवल भवानपि तु वय च क्लेशिता भवाम इति ॥ " मम सहवासे पतितस्य क्लेश विना किमन्यनि- रीक्ष्येत । सयाग्रहिणा जन्मैव नेत्रयोमृत्तिकाक्षेपलाभाय । अधिकार्यस्मान्वचयतु । वचक पर्यन्ते स्वात्मानमेव वचयतीति पर सहसवार कि मया नोक्तम् ॥" इद श्रुत्वा सोराबजीमहाशय उच्चैहास । बाढ बाढ नेत्रयोर्मतिकाक्षेपश्चलतु । एकस्मिन्दिने भवान् सत्याग्रहे मरण • प्राप्यारभादशनि ग्यान् भवत्सहैवाकृष्य प्रयाति -इत्यवोचत् ।। एतानि वचनानि दिवगता 'मिस एमिली हॉबहाउस'महाशया य मेऽलिखतन्मम स्मृति- मानयन्ति यथा सत्यस्यार्थेऽद्य वा श्वो वा वधस्थाने लुप्तशिरो भवान् भवति चेन्नाचर्य भवेत् । भगवान् भवत सपय प्रदय भवन्त पायादिति ॥ सोराबजीमहाशयेन सहाय सवादोऽधिकारिणो नियामक्त्वात् स्वल्पकाल एव सवृत्त । कतिपयदिवसेवेवाधिकारिणा सहारमत्सबध सहनातीत परिणत । चतुर्दशदिनो- पवासात्पर मम शरीरवलस्य यथास्थितिसपते पूर्वमेव मया शस्त्रविद्याभ्यास आरम्य । एतदर्थे:- नेको गृहानियतस्थान प्रति प्रायो कोशदूर पादचारेण गम्यते स्म । अनेन मम पार्श्वशूल- मुत्पद्य शयने पतितोऽभवम् । एतादशस्थितिमापनेन सप्ताहस्य पर्यन्ते प्रवासशिक्षणार्थ गम्यते स्म । अव सत्याग्रहसदर्भ प्राप्त ॥ अधिकारी स्वस्याटोपस्य मितिमतिक्रम्य कर्तुमारभत । न केवलं युद्धस्य विचारसबधि- पिपयेष्वपि तु विषयातरेऽपि स्वयं याजमान्य निश्चिन्य तथा च नित्रय स्वाधिकारस्य रुचि दर्शया- मास । सोराबजीमहारायो मम पार्धमभिद्रुत्यागत । तस्येदं निरकुशप्रवर्तनमसयमासीत् । तेनोक्तं यथा-सा अप्यारा, मा प्रति युष्मदारियागन्तुमर्हति । वपमद्यापि शिक्षणस्य शिखरे वर्नामहे । तथापि सरिधा अर्थशून्या आशा दुर्वन्ति । अरमानमपि चारमदीयशिक्षणार्थं नियमिताना युकाना मध्येऽनुनिनमैदान् कल्पयन्ति । अस्मिन्विषये वयमधिकारिणा सह निश्चित भारितुमिष्ठान । नो चेत् पाप न चलति । भस्माभि सहारमदीपदरस्या भारतीयविद्यार्थिनोऽन्ये । । ।

·सत्याग्रहस्य सूक्ष्मचित्रम् २८३ चार्यशून्यानाशां नाङ्गीकुर्वन्ति । न च क्षमापयत्या नगौरवार स्वीकृत का मानच्युतिनंमोनेर सहामह इतिः।। अहमधिकारिणः पार्थमुपेत्य मन विदितानाक्षेपास्तस्य लक्ष्यमानेपन् । तान् लिखिचा निवेदयेति मम लेखमालिखत् । आक्षेपकैरिदानी नियमितस्वदलविभागस्य नायकद्वारा तेा निवेदन युक्त मार्ग. । नायकाले शिक्षकाणा मुखेन मम निवेदयियन्तीति तन् ब्रहीति लिखितवान् ।। अस्य मया लिखितं यथा-कोऽयविकारो मदीय इति नाहं ब्रवीमि । सैनिकाना दृष्टयाई सामान्ययोपान्नापिक्तरोऽस्मि किन्तु यतोऽह स्वयंसेवकदलत्याध्यक्षलतोऽहमनधिकारी तदीय- प्रतिनिपिरियनुज्ञेयो भवानीति । प्रयुक्त मया । तस्मिन्नेवाई मम लक्ष्यमानीतान् शोकान् प्रार्थनाश्च तथा च दटस्थानामभिप्रायानगयित्रा दलविमागेषु नायकाना नियमनं बहतसे कारगमामीदिति च तान् पश्चादाद्वय दलेन नूतननायकान् वरयितुमनुज्ञा देया किन्वेनद्वारगमभिकारिणोऽनुमनि विना न भवितव्यमिन्य खिषम् ॥ इदमयिकारिणे नाचत । दलविभागस्य नायकाना दलस्यैरेव वरगीयता सेनानियनमाव- स्वैर विरुद्धम् । नियमितनायकाना पवादाहानेन दटस्य वा. शिथिलीभविष्यतीति स प्रत्यवोचत् ॥ अतो वयं समाया मिश्विा तत्र पश्चादागन्तव्यमिति निरधारयाम | अहं तस्याना सयाग्रहस्य गंभीरपरिणामानवेदयन् । तयायधिकारिणा निश्चितदलविभागानां नायकान् पश्चादाहय दलस्यानामे स्वनायकाना 'वरणायावकाशदानाभावे दटस्था इन परं शनाम्यानं न कुर्वन्ति समाहस्य पर्यन्ते प्रवासशिक्षणाय न यान्ति । एवं कर्तव्यमिति निर्गयो बहुमतेन स्वीकृतोऽभूत् ॥ अनोऽहमधिकचरिणे मन सूचनां निराकृत्य तेन लिखितलेखेन मन किपदासाभंगोऽ- भवदिति निवेच लेखमेकमदेखियम् । अविकारं तु न मे कान्याशा वर्तते । सेवा वर्तव्येन्येव मन प्रवलेच्छास्तीति दोनिमत्रोचन् । व्यतीतबटनामेका तस्य लक्ष्यमानेषन् । बोअयुद्रकाले दक्षिानिकामा भारतीपाना शुश्रूयादले यो में न कोऽयाधिकर आसीचपाप मन मुख्यातिकारिण. 'कर्नल गेल्वे 'महाशयस्य मध्ये सदप्यतनागानस्य कारग नासीत् । दलस्य मनो वेदितु मामविचार्यामी किमपि कार्य न करोति स्मैति तनमोचन् । एनटेग्वेन सह पूदिनमच्याया कृतनिर्णयस्य प्रतिलिपि च निक्षिप्य प्राईपम् ।। एतेनापिकारिण प्रत सपरिणाम कोऽपि नाभूत् । सभा च निर्णयव महानिनिर्भग इति तस्य प्रत्यमात् ।। ततोऽद्ध भारतपस्योपरितनपिचारसभ्य सचिस्स सांपियन् विशदीप निर्गदस्य प्रतिटिपिनेक निक्षिय लेग्यमलेसिपम् । स चोचरनदाच्या दक्षिगकिराया. परिस्थिनिर्निरमीन - ·२८४ सत्यशोधनम् दलविभागाना नायकान् सेनानियमप्रकारेण मुख्याधिकार नियमयेत् । कित्त्यप्येतेषा निर्णयकाले मुख्याधिकारी स्वसदेशस्याप्यवधास्यत इति ।। इत परमावयोरितो बहल पत्रव्यवहार प्रवृत्त । किन्तु ममेमा विपादप्रसाक्ति दीर्घ वर्णयितुं नेष्यते । भारतवर्षेऽस्माक प्रात्यहिवानुभवसदृशमेतदप्यासीदित्युक्तेऽलामिति सेन कौशलेन चाधिकार्यस्मद्दले भेदमुदपादयत् । निर्णयस्याभिमतदायकेषु यतिपयेऽपिकारिणो भयेन वा तद्वाक्यमन्दा भूला या स्ववाचोभन च ॥ येऽधिकारिण समतारस्ते 'नेटली' रुग्णालय जग्मु । शेपा न यास्याम इत्यूचु । अह शयने निपतित आसम् । तथाप्यस्मद्दलस्थै सह मया न्याहियते स्म । उपसचित्र 'श्रीरोबईस'- महाशयो मा द्रष्टुमागमनेन मम गौरवमकरोत् । इतरेऽपि कार्याय गन्तु मया प्रेरणीया इति मा निरबभन् । एते सर्वेऽपि मिलित्वा दलातर भवितव्यम् । 'नेटली'वैद्यशालाया ते तत्रन्यमुख्याधि- कारिण केवल प्रतिवक्तव्या भवेयु । अनेनामगौरवस्य हाने सभा एव नास्ति । एतेन राज्यस्य न केवल समाधान भविष्ययपि तु वैद्यशालाया पर शताना परिक्षताना साहाय्यमरणोपकार स्यादिति सूचयामासु । अय बुद्धिवादो मम सहवर्तिना ममापि समीचीन इति प्रत्यभात् । अस्य पलित च पश्चादवस्थिता अपि 'नेटली'रुग्णालय जग्मु ॥ किन्वहमेक एर पश्चादवस्थित शयनपतितो यद्यपि तस्या दु स्थितौ वर्तमानोऽपि इसन्मुखीभवितु प्रयस्यन् स्थित ॥ एकचत्वारिशोऽध्यायः गोखलेमहाशयस्यौदार्यम् मम ‘ग्लेंड 'देशे हृदयशूल्मागतमिति पूर्वमेव निवेदितम् । इत स्वल्पदिनेषु गोखलेमहाशय ' इग्लेंड'देशमागत 1 कॅलनकमहाशयोऽपि तत्पार्श्वे नियतमेर गच्छति स्म। अस्मत्स्यालाप प्रायेण युद्धसमधी बभूर | रनमहाशय जर्मनीदेशस्य भूपट सम्यगजानात् । स च 'युरोप'खडेऽधिक प्रयागमकरोत् । अत एव युद्धसगीनि स्थानानि पृथक्पृथर भूपटे दर्शयति रम । यदा मे पार्यशूलमागत तदानीं तप्रत्यह चर्चासामग्री बभूव । तदानीमप्यहमाहारविषया- प्रयोगानचालयम् । भूचगमः यदलीपर जीर 'जीनुन 'तेल टमाटा पलमपि च द्राक्षा मया मुश्यन्ते स्म । दग्ध धान्य दलप्रमृतींचाह सपूर्णमेर पययनम् ।। .

·गोखलेमहाशयस्यौदार्यम् २८५ डॉ. जीवराजमेहतामहाशयो मम वैद्य आसीत् । मया दुग्यं धान्यं च भोक्तव्यमिति स निरवप्नात् । परन्त्वह न चलित. । इयं वाक् गोखलेमहागयस्य श्रोत्रमागात् । फलानामाहार उत्तम इति यो मे वादस्तस्याधिकं गौरखं न दीयते स्म । वैद्यो मदीयारोग्यस्य कृत उक्त समिपि गृहीयादित्यच्छत् ॥ गोखलेमहाशयस्य बलात्कारे सत्यकरणिः सुलभा नासीत् । न करिष्य इति न वक्तव्यमिति साग्रहमुक्त एतद्विषयमालोचयितुं चतुर्विंशतिहोरावकाशं प्रार्थितवान् । तस्मिन्दिने सायं कलनकमहाशयोऽहं च गृहं प्रतिनिवर्तमानौ एतद्विपये मम कर्तव्यं किमिन्यचर्चयाय । अस्मिन्प्रयोगे स मत्पर आसीत् । इदं स ममेने । तथापि ममारोग्यस्य कृतेऽवश्य चेदस्य प्रयोगस्य परित्याग एव युक्त इत्यस्याभिमतमासीदिति मया दृष्टम् । अतो मयकेनैव ममान्तयमन आज्ञानु- सारेण विषयोऽयं निर्धार्यासीत् ॥ इमं विचारमालोचयन्नेव सर्वा रात्रिमयापयम् । प्रयोगस्यक्तव्यश्चेत्तसंवचे ममामिप्राया सपामपि तिटतर्पणं प्रदेयमासीत् । परन्तु तेषु मे दोपः कोऽपि न दृष्टः ।। गोखलेमहाशयस्य प्रेमानन्धस्य कियदूरं वश्यो भवेयम् । आरोग्यकारणपशादय प्रयोग. परिवर्तनीय इन्येप एर तदानींतनः प्रश्न आसीत् । पर्यन्तेऽहं प्रयोगस्योद्देशे मुग्यशो यावद्धार्मिको भवति तावत्तदनुष्टेयं नोचेमिश्रभाषनायां वैद्यस्य बुद्धिवादो ग्राह्य इति निरचैपम् । दुग्धस्य त्यागे धार्मिकदृष्टिरेव प्रधानाभवत् । कलकत्तापत्तनस्य गोपाला गोमहिपीभ्यो दुग्धर्विदुमप्यपावृत्य दोहनं कुर्वन्तीत्येषा : दुष्टविधानानि मम भेत्रयो. स्थितानीव दृश्यन्ते स्म । अपरं च मांनं यथा मनुष्यस्याहारो न भाति गोदुग्धमपि तथेति मम प्रतिभाति स्म । अतो दुग्धन्यागसंकल्प मया दृढेन भारतव्यमिति निश्चित्य प्रातः शयनादुथिनोऽभयम् । एतेन मम मानसं लघुतर- मासीत् । गोखलेमहाशयस्य पार्श्व गन्तु मम भीतिर्मप्रति स्म। परन्वयं मम संकल्प क्षमत इति मे विश्वास आसीत् ॥ सायमहं कॅलनकमहाशयथ गोखरेदर्शनाय 'नेशनल लिबरल-मच 'प्रति गतौ । वैवस्य बुद्धिवादः स्वीकार्य इति निर्धारित वेत्यनेन प्रथम. प्रश्न आसीत् ॥ मया नम्रनया तथापि निश्चयपूर्वकामुक यथा -अहमे रिचारं पिनाशेषमपि नमन्तुं सिद्धोऽस्मि । केटमस्मिन्विषये नाहं नियनीय इति प्रार्थये । दुग्मं दधि नानीतं मानं या न स्पृशामि । एपामग्रहणान्मम मरणे संमत्स्यपि मरणमेव सागीयः प्रतिभातीति । किमयं भानोऽन्तिमो निर्गय इति गोखले पप्रच्छ । प्रत्युत यथा -- ममान्यो निर्णय साथ्य एर न भवतीति प्रतिभाति । एतेन भरनां दुःखं भविन्यतीनि ज्ञातं मया। परन्तु किं कुर्याम् । प्रार्यप मरदीयक्षमामिति ॥

·सत्यशोधनम् किंचिद्दुःखितस्तथाप्यत्यन्तप्रेम्णा गोखलेमहाशयो भवन्निधीरणं मे न संमतमिति मामुक्त्वा डॉ. जीवराजमहेतामहाशयमभिमुखीभूय गांधि'रितो न क्लेशनीयस्तेन निर्धारितमित्यनति- अम्येष्टमौषधपथ्यं विधीयतामिति । वैद्यः स्वस्यासंमतिं व्यक्तीचकार । फिन्त्वयं निरुपायः स्थितः । हिंगुमिश्रितो मुद्गसूपो गृह्यतामिति बुद्धिवादमदात् । संमन्य एकद्विदिनपर्यन्तं गृहीतवान् । कित्यनेन मम वेदना ववृधे । इत्यमिदं न युक्तमासीदिति पुनः फलाहारमारब्धवान् । वैद्यस्ताव- द्वाह्यचिकित्सां चालयति स्म । एतेन मम वेदना स्वल्पीयसी बभूव । किन्तु मम नियमेन तस्य हस्तो बद्ध इवासीत् ॥ एतदंतरे गोखलेमहाशयो ' ऑक्टोबर'मासे - लंडन'पत्तने हिमपातं सोढुमशक्तो भारतवर्ष प्रति न्यवर्तत ॥ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः मा पार्श्वशूलस्य चिकित्सा यतः पार्धशूलं न शातं ततः स्वल्पचिंतायाः कारणमासीत् । किंत्वौषधपातेन तन्न शाम्यति । पथ्यवाह्योपचारा एवास्य चिकित्सेति मे विदितमासीत् । शाकाहारसंबंधै प्रसिद्धो डॉ. 'एलिन्सन 'महाशयश्चिकित्सयितुमाहूतः । स किलाहारसुधारणया जाड्यं शमयति स्म । तस्य परिचयो मेऽशीत्यधिकाष्टशतोत्तरेकसाहसे संवत्सरे आसीत् । तमहं चिकित्सां कर्तुमाहापयम् । स मे शरीरं सूक्ष्मतया पर्पक्षत । मया गृहीतदुग्धनिषेधवतं तस्य सविस्तरमाल्यातवान् । धीरयिया मा भवान् दुग्धं गृहातु । भवता यतिपदिवसपर्यन्तं मेदोमयपदार्थ नैव प्रहीत. घ्यमियेय ममाभिप्राय इति सोऽब्रवीत् । अपरं चेत.परं शुद्धकपिलापूपान् भुक्ष्य । एतः राह पारंटंगशाकगलकपलाण्डु-पंद-हरितक्त्याद्यपफशाकं ग्रहीतव्यम् । नूतनफलं च विशेषतो नारंगपटानि च भोक्तव्यानि । शाकं न पाचयितव्यम् । मम चर्षितुमदास्यं चेचूगीकरणीयम् ॥ दिनत्रयमिदं मयाइगीतम् । परंत्यपश्यशाकं न मे योग्यमासीत् । मम परिक्षीगशरीरं सोहुँ नारामत् । अपयशाराहणेऽहं सप आसम् ॥ से. एमिसनमहाशयेन पुनरन यया प्रपोष्टस्य सन् गगाक्षान् पितायुवति । चतुतियोगपातमपि । मंदोगजले स्नातव्यम् । आयुलभागानामुपारतलेन संपाहने यतंयम् | पंचदश या शिवा निपान पवने परिसमितव्यमिति । एताः सूचनाः सर्ग अपि चन्त ॥

·पार्श्वशूलस्य चिकित्सा मम प्रकोष्टस्य वृष्टिग्राहिणो गवाक्षा आसन् । 'च' आदर्शो गवाझो नाम उन्र्गवाक्ष । अस्य क्वाटानि पुटीकर्तुं शक्यते । बहिर्गन्तुमन्तरागन्तु चोपयु यन्ते । पूर्णतया विवृत चेद् वृष्टिरन्तरपतिष्यत् । उपरितनो व्यननगवाक्षो विपरीतु नायाति । अतोह तस्य पवनमन्तश्च- टितुमक्काश दवा कार्य व्यच्छिदम् । यथा वृष्टिधारा नान्त पतन्ति तथा गनाक्षानविवृतानमरवम्।। सर्णितेन यद्यपि मम शरीरस्थिति स्वल्पमुत्तमादृश्यन तथापि रोग पूर्णतया न शात । 'लेडी सिसिलिया रॉब' महाशया कदाचि मा द्रष्टुमागच्छति स्म । अस्मन्मध्ये मैत्री ववृधे । अह दुग्धपानमङ्गीतुं प्रेरणीय इति तस्या प्रवलेच्या वभूव । पूर्ण मदममतिं दृष्ट्या दुग्धसदृशानन्यपदार्थान् परिज्ञातु प्रयते । तीयमित्रमेक दुग्धचूर्ण सूचयिंत्रात्रदुप्पाश कोऽपि नास्ति तथापि दुग्धस्य सकलगुणविशिष्टो रासायनिक पदार्थ इति विश्वासयितुमयन्त । किन्तु तद्विचारस्तस्या न विदित । लेडीसिसिलियामहाशयाया धार्मिमनियमेषु विश्वास आसीदिति मया ज्ञातम् । अतोऽह तद्वाक्ये सपूर्णश्रद्धा न्यवेशयम् । चूर्ण जले मिलिन्वा मुग्वे क्षिप्ते सति तस्य स्वादो दुग्धरचिरेय दृष्ट । शीसम्स्योपरि चीटिका परित्याय दुग्यपरिकल्पित पदार्थ इति ज्ञातम् । इत्य जलपानानन्तर जलप्रदातु का जातिरिति प्रश्न इवासीत् । मया चूर्णस्योपयोग परित्यक्त ॥ इम विचार लेडीसिसिलियामहाशयाय निवेद्य एतदर्थे नैव चिननीयमित्यहमलिखम् । सा तत्क्षणमेवागत्य स्वीयदु ख व्यक्तीचार | तदीयमित्र शीसम्स्योपरितनलेखन नैव पठितमासीत् । एतद्विपये न चितनीयमित्याशस्य महता क्टेनानीय दत्त पदार्थ नाहमुपयोजितवानिति मम विपाद न्यवेदयम् । अपि च यतो दुग्धमझाचा पीतमासीत्ततो मे प्रमादकारिणी बुद्धिर्न प्रत्यभादिति विश्वासाचनमवोचम् ।। लेडीसिसिलियामहाशयया सह मम परिचयस्येतरमधुरमस्मरणानि मया बतल्यानि । सक्टानामाशाभगाना च मध्ये मम समाधायमानि मित्राणि बहव स्मृतिमायान्ति। श्रद्धालय एतेषु स्मरणेषु यदीश्वर दुखमयानि यद्कोपवानि यथा दाति तथा. सौहार्दपण मिष्टानुपानानि ददायेव पश्यन्ति ॥ डॉ एलिसनमहाशयो यदा पुनरागतस्तदा नियमान् शिथिरीकृत्य भूचणफ वा नवनीत वा ' जीतुन तेल वा ग्रहीतु मनापेक्षाया शाममनेन सह पाचयिका मोनु चानुज्ञा ददी । यद्यप्येतानि परिवर्तनानि मह्यमरोचन्त तथाप्येतर्मम रोग सपूर्णमेव प्रशात इति यनुमशक्यम् । बहुनागरुकतया गुयाद्याप्यपेक्ष्यते स्म । मया शयन मिसयागन्तु न शक्यमासीत् ॥ है। महेतामहाशयो मा तदा द्रष्टमागच्छति स्म । मदचन यदि शृणोषि तदा त्वा स्वस्थ करिष्यामीति मा ब्रीति स्म । इयगेन्दा श्रावममहारायो मा एमागत । मया स्वदेश प्रति निवर्तितव्यमिति सामहमुवाच । वर्तमानस्थितौ भवान् नेटी-एगाय प्रनि गन्तुं न शक ।

·२८८ सत्यशोधनम् शैन्यमित परमितोप्यधिक वर्धते । भवता भारतवर्ष प्रति गन्तव्यमेवेति दृढ वच्मि । यतस्तत्रैर भवान्सम्पूर्णमेव स्वस्थीभवितु शक्य । यद्यारोम्यलाभादनन्तरमपि युद्ध प्रचलेचदा साह्य कर्तु पर्याप्तोऽवकाशो लभ्यते । अद्य यावद्भरता कृत तदप्यगण्यमिति नाह कदापि गणयामि ॥ अह तस्य बुद्धिवाद श्रुत्वा भारतवर्ष गन्तु सञीकर्तुमारमे ॥ अयश्चत्वारिंशोऽध्यायः स्वदेशं प्रतिगमनम् कॅलनमॅकमहाशयो भारतवर्ष प्रति गमनाय मया सह — इग्लेडदेश 'मागत । आगामुभावे- कत्रावतीर्णी । एकदा नौकया गन्तुमायोरिष्टमासीत् । किन्तु राज्याधिकारी जर्मन जनेषु दृष्टया बहुजागरूकया पश्यति स्म । अत केलनकमहाशयस्यानुज्ञापत्रप्राप्तिविषय आफ्यो सदेह आसीत् । तदर्थमह यावन्ठक्ति प्रयत्नमकरवम् । अनुज्ञापत्र तस्मै दापयितव्यमिति रॉबर्ट्स'- महाशयस्याप्यभिप्राय आसीत् । अतोऽय तदर्थ तन्त्रीसदेश राजप्रतिनिधे प्राहैवीत् । परन्तु तक्षणमेर लॉर्डहार्डिंजमहाशयसकाशादुत्तरमागत यथा--- राज्याधिकारो नैर सन्नो भातीति विषीदाम इति । अस्योतरस्य परिणाम घय सर्वेऽपि -एतादृप्रतिशतव्यता बोदु भारतवर्षस्य शातिरन्त ॥ पॅनॉपमहाशयात् पृथग्भवितु मम बहुदु खकरमासीत् । तस्य तापदितोप्यधिक मपटमभूदिति मम प्रयभात् । तस्य भारतम् प्रति गमन यदि साध्यमासीत् तदासौ तर भूपर्पग यटिसीवन एतादृशसरल जीवनं यारोति स्म । अवाय दक्षिणापिराया स्पय पुरा यष पंगेति स्म नथर जीरनं कुर्वन् शिल्पायेंग हस्तपूर्ण कर्म करोति ॥ पर्य तृतीषश्रेण्या प्रयत्नु पनमयल्पाअभूम । किन्तु 'पी. अन्ड, ओ. 'नौकासु हतीपगप्रयागनुगार न प्राप्यते रम ! तो द्वितीय गन्तव्यमासीत् ॥ नौकाया नृतनालेषु टरव्येष्वपि गुफात नाधिगतयमासीत् । अतो दहिगारियाणा आन पर महनीया गाना | से जीरगजमहेनामदायो मा पार्धस्य : गीन पारटर्' इति पूर्णस्य पll पा रामपरप्रमेन गोदमथितन्यमियोचत् । मया दिनापगरया सोट रितु पन्नेि न मागत ! पftष्य हाना परि शुद्धालाविधानरपानन्य संपादित परममन् ॥ ।

·मम न्यायपाटि वृत्ति प्रकृत्य किंविस्मरणम् पटान्येव मुन्टो मनहार आसीत् । दिने दिने मन गरियिनिरुत्तमा भने नि प्रत्यमात् । ममा 'मएस कुल्या प्राधिकारे ना मान्मानीत् । नि गतिनापद् दम्पते स्म । किवाय नपूर्णमुचीर्ग इतनागतन् । व्यायाम गर्नदानविकविस्मरावन् । मनोग- क्लयम्य निर्मट परन एव मनारोग्पाभिवृद्धमुन्यारणनित मस परिगरिन् । अस्या नौसयामार याना भारतीयाना मरे मा यो भेदभावो दक्षि निकाया सटेा कृतप्रमागेऽप न ट्यते स्म । अस्य का पूर्वानुमको बायान्यो या न जाने । कतिपय मह मया माग कृतमिति ननम् । परन्वेष क्य अप मुअमन शान्ये- तावनैव मनारमभूत् । दलिगानिरानीरानु यया भवते म्म तयार नामानि हार्दिकन्य भूवनियेनदेवापूर्वन् । व्यक वाच्या वाग्व्यन्य मनन्यद यामागुलम्य इति तयंव मरतीम्य मनम्यह परमीनबुलम्य इति भावनैव कारगर्मित मम प्रतिमति । एतानावर गद् यहि ना गृह प्रवेष्टन्तुगेऽहमानन् ।। 'एटन' पत्तन प्रामाना प्रयमाद् गृहभागना इवेति । यनोऽग्नक एनवाटा गृह सम्पन्गनमसीत् । यतोऽम्मामि श्रीकोनाटकावनतीदीन शानदारानो ढरनपत्तन एर दृष्ट । तत्र तेन नस्य माया च गापरिचय आसीत् ।। पतिपयदिनेषु वर मोहमी प्रामा । दमाप्रवासनना स्वदेा प्रसामनन्या- नन्दोनिचनीय । गोड महागयो मन स्वागतन्य अनट कृतमान् । यी तन्य देदस्थित मूलामवत्तयायेतदर्थे मोहन मागतो बभूर । तम्मनत्यमुपेच मन भरनेर तरयितुमुत्ताहेन भारता पद निशिनान् । पान्नु देवेच्छा पृथगासीत् ॥ चतववारिशोऽध्यायः मम न्यायवादि वृत्तिं प्रकृत्य किंचित्स्मरणम् भाग्तवों मन जीवनचरितन्य यानाने। मोदेमटेनिन्पनात् पतिश्य- दक्षि नानुमान् विगनुन सम्पमित प्रतत्र । नम न्यस्वदिस्टदो मन न्यायपादिवृचिकाटीनानि नामानि निवेदयिनु पृच्छन्ति । पा सम्या तया म्हटी वर्तते यथा सम्पम्य पनि अन्य न परफ्त्येत । अपर च तागनित पुन्नाम्य पनि मनकामेत् । पस्तु स्यासनासद्वान् कतिपय स्मृतिमानेतुं प्रयदोऽनुचित न स्यात् ।। सं९ ·सत्यशोधना मम न्यायवादिन उद्योगे मया नानृत कदाप्याश्रितम् । अस्मिन् कार्य बहुलो भाग सार्वजनिकसबद्ध आसीत् । एतदर्थे मया पारमार्थिक व्ययद्रव्यमान गृहीतमासीत् । कदाधिमयतदपि स्वहस्तदेयमासीत् । याबदह स्मगमि तापस मया तदानीमेर निवेदितम् । एतावत्कथनेन न्यायपादिवृत्ते सनद्धमावश्यक समभिहितमिति ज्ञात मया । परन्विनोऽप्यपिय निवेदनीयमिति मित्राण्यपेक्षन्ते । सयमार्ग विहातु प्रत्यारयाता सदर्भा-तेपा स्थूलमस्तु वा वर्णनम् - तादृशन्यायवादिना लाभो भवेदिति तैर्गणितमिति प्रतिभाति !! यदाह विद्यार्थी स्थितस्तदा न्यायवादीति चेदनृतनादीति तस्योद्योगोऽयमिति श्रुत मया । परतु मिध्योक्तिभि पण वा पदवी वाधिगन्तु नासीप्रवृत्तिरतो ममोपरि न कोऽपि परिणाम सजात ॥ अय मे सिद्धातो बहश परीक्षणीय सवृत्त । असकदेत मम विदित यातिपक्षण स्वसाक्षिणो मिथ्या वदितु शिक्षिता । यद्यमस्मदीयसाक्षिणा व्यवहारिणा वा मृषा तुमुतेजन दत्तवान् तदा व्यबहारो जयतीति मम ज्ञातमासीत् । परत्वह यथा वागुरायामस्या न पतेय तथा जागरूक स्थित । मम व्यवहारी कधिमामवचयदिति सशयो व्यवहारजयादन तर मम मनसि सजात सदर्भमेकमात्र स्मरामि । यदि में कक्षिगारस्य न्याहार सत्यो भवेत्तदा जयमामाक्षन् मम हृदयान्तरे स्थित । व्यवहारे जिते एतावद्दव्य प्रदेयमिति शुल्कनिष्कर्ष कृत न रमरामि । मम कक्षिगारो जयतु वा पराजितोऽस्तु वा निश्चित शुल्क निरीक्ष्यते स्म । नाधिक या न चोन वा । मया मिश्याव्यवहारो गृह्यते कक्षिगाराणा मिथ्यासाक्ष्य शिक्षयिष्यतीति नैव निरीक्षणीयमिति प्रत्येकनृतनव्यपहारिण पुरस्तादेव प्रबोधयामि । अस्य फलित च मम नाम गृहीत चेन कोऽप्यसत्यो व्यवहारो मदीयकार्यालयमागच्छति रम । ताबकुत । मम कक्षिगारेषु यतिपये सत्यभूतान् स्वव्यवहारान् पृथक् स्थापयित्वा मदर्थे ददति । इतरानितरपार्श्व गमयति स्म। एको व्याहारो गृहीतो मा वठिनपरीक्षाया रक्ष्यीचकार । ममात्युत्तम कक्षिगार कश्चिदेत मम पार्श्वमानिनाय ! अय सबरीकृत आफ्ययसबधी अनेकदिनानि चलति स्म । अस्य कतिपयो भागधतु पाटन्यायस्थानाना पुरस्ता प्रयक्षीकृत पर्यन्ते तमायव्ययभागो न्यायस्थानेन निर्णयायायव्ययेषु प्रवीणस्य ‘पचायत 'स्प वशेऽदायि । तस्य निर्णय सपूर्णमेव मम पक्षिगारस्य पक्षे स्थित । परन्तु सपचायत' आयव्ययविधाने जागम्भवतया प्रमादमेव चकार । सच पर्धा परिणामे स्य पस्तथापि स्वभाने गुरतर आसीत् । अतोऽय व्यये लेखनीय आयेऽलिखत् । प्रतिपक्ष पचायतस्य निर्णय वारणातरेण प्रत्यास्थित । अहमस्मत्यक्षिगारस्य उपयायवादासम् । ज्येष्टन्यायपादिन उपर्युक्समादे ज्ञाने सति मोऽस्मदीयाक्षिगारस्तसमतुमह न बद्ध इत्यभिप्राय ददी । न कोऽपि यापदी राभिगारस्य हितपिरत विषय समयेतेति तस्य मतमासीत् । अह प्रमादसामागऽस्मर्तन्यमियोचम् ॥

·विदग्धव्यवसायः २९१ परन्तु ज्येष्ठन्यायवादिनोक्तं यथा - तथा वा तं चेन्यायस्थानं 'पंचायत' निर्णयं संपूर्ण- मेव निराकर्तुं संभवो बहुलः । प्रज्ञावान्न्यायवादी स्कक्षिगारस्य व्यवहार तादृगपाये न लग्नी- कुर्याद । आत्तामिदं तावत् । तादृशप्रतिवक्तव्यतां वोढुमहं न कदापि संमन्ये । व्यवहारः प्रथमतो विचारणां कर्तु ग्रहीयते यद्यस्मत्कक्षिगारस्य कियानू व्ययो भविष्यतीति वक्तुं न शक्यमिति ।। यदायं संवादः प्रवृत्तस्तदा व्यावहारिकोऽपि तत्रैव स्थितः ।। अहमपृच्छं यथा- अस्मद्व्यावहारिका वयं चैन संवर्तमानापायस्य सिद्धा भवितुमर्हामः । अस्माकं प्रमादासंमतेः केवलं यद्यपि सोऽन्याय्यो भवति तथापि न्यायस्थान संमन्यत इति निश्चितं कथं जानीयात् । अपि चास्मत्सम्मत्यास्मद् व्यावहारिकः पराजित इति ब्रूमः । तेन का हानिरिति । ज्येष्ठन्यायवादिनोक्तं यथा-कुत एव संमन्तव्यम् ॥ न्यायस्थान का प्रतिपक्षो वा न परिझास्यतीति निश्चितं. कथं नामावगतमित्यहमपच्छम् ।। ज्येष्ठन्यायवादी दृढतयोवाच यथा-बाढं तर्हि भवानिमं व्यवहारं वादयति किं। भवतायोक्तप्रकारेण वादयितुमहं न सञ्जस्थितः ॥ नत्रेण मया कथितं यथा- यदि भवान्न वादयेयदि च व्यवहारी मां तथा कर्तुमपेक्षते यदि प्रमादो न स्वीकृतस्तर्हि न मया किंचित्कर्तुमवशिष्यत इति ।। एवमुक्त्या मया व्यवहारी दृष्टः। स तु भ्रांत इवासीत् । अस्मिन्व्यवहारे आरंभतोऽहं स्थितः । व्यवहारी मयि संपूर्णश्रद्धालुः । तेनोक्तं यथा एवं तर्हि भवान् यादं कृत्या प्रमादं स्वीकर्तुमर्हति । नष्टं भवतु यदेतदस्मद् भागधेयम् । भगवान् धर्म रक्षन्विति ।। अहं संतुष्टः । नान्यन्मया प्रतीक्षितं तस्मात् । ज्येष्टो न्यायवादी पुनर्मा प्रत्यादिशत् । हठवृत्तिं मां दयालुतयापश्यत् । परन्तु मां निश्चयेनाभ्यनन्दत् । अग्रेतनाच्या न्यायस्थाने किं संवृत्तमिति द्रक्ष्यामः ।। पंचचत्वारिंशोऽध्यायः विदग्धव्यवसायः मम बुद्धिवादस्य निर्दोषतां प्रति न मे संशय आसीत् । संदिग्धा तावन्मम योग्यता एतद्विषयसंपूर्णन्यायनां कर्तुम् । प्रधानन्यायस्थानस्य पुरस्लादेतादृशकाष्ठतरल्याहारयाद वर्तुमतीय शंकाकान्तं मनः प्रत्यभात् । न्यायस्थानस्याम भीनः कंपमानश्योपस्थितः ।।

·२९२ सत्यशोधनम् आयव्यये प्रमाद निर्दिश्य वदन्त मामेको न्यायाधीश पप्रच्छ । यथा - भवन्त मध्ये बाधित्वा विषीदामि । व्यत्यासमधिकृत्य वाद प्रचर विति ॥ मम विवरणाधारभूत वस्तु पर्याप्तमासीत् । कृतज्ञोऽस्मि यन्यायाधिपतिरिम प्रश्नमुत्थापितवान् । आरभतो न्यायस्थानस्यावधान स्थिरीकृत्य स्थापयितुमीश्वरोऽभवम् । महद्धैर्यमालम्च्य विस्तरेण विवरणे प्रक्रिया गृहीतवान् । न्यायस्थान मम वाद सहिष्णुतयाशृणोत् । व्यत्यास प्रमादेन सवृत्त इति न्यायाधिपतीन् विच्छिन्नसशयानकरखम् । ततस्ते कार्यवाहुल्यनिष्पन्न समस्तनिर्णय निराम्तमनसो नासन् ॥ प्रमादस्यागीकृतचादतीव बादो नावश्यक इति प्रतिपथा न्यायवादी विचिन्त्य श्रद्धया स्थित । परन्तु न्यायाधिपतय प्रमादोऽय केलस्खलिन सौकर्येण समीनतुं शक्यत इति विश्वस्य त प्रत्यादिशन्ति स्म । प्रतिन्यायवादी निर्णयमास्कदितुमतीय प्रयते । परन्तु स न्यायाधिपतिर्य पूर्व सदिह्य स्थित स मदीयपक्ष निश्चयेनागत ॥ सोऽपृच्छद्यथा-वितर्यता गाधि प्रमाद नागीकृतवानिति तदा त्वया किं कृत स्यादिति ।। अस्माभिर्नियुक्तादधिकसमर्थ सत्यवादी कुशलश्चायव्ययफती तस्य सेवागीकारो दुर्लभ ॥ उक्त च न्यायाधिपतिना यया-न्यायस्थानेऽनुमीयते व्यवहारी निजब्यपहार सम्याजानातीति । यदि व कुशलेनायव्ययकर्ता स्खलितमेक प्रमाद पिना नान्यप्रदर्शयितु शक्नोपि तदा न्यायस्थान स्पष्टस्खलितफारणान्नूतनव्यवहारस्तदर्थव्ययश्च क्रियतामिति वलान्निष्कासयितुव्यवहारिणो नेच्छन्ति । वय नूतनचपणदिन व्यवहारस्य न दातव्य मन्यामहे । यत प्रसाद सौफर्येण समीकत शक्यते ॥ । एव न्यायवादिनो दोपारोपो निष्कासित । न्यायस्थानेन निर्णय स्खलित समीकृत्य स्पिरीकृतो या प्रमाणपुरपस्यैव प्रमाद समीकर्तुमाइत या विस्मरामि ।। अह सतुष्टस्तथा मम व्यवहार्यपि । ज्येष्ठन्यायवादी चानन्दित । सत्य यथास्थित विहाय व्यवहर्तुमपि शक्यमिति मनसि दृढीकृतम् ॥ वाचकेन स्मर्यता यथा व्याहारे सत्यवादित्व मूलिकान्यूनताया स्थिताया नोपशमयतीति ॥

·पट्चत्वारिंशोऽध्यायः व्यवहारिणः सहकारिणो जाताः धानुष्ठाने ट्रान्सवाटनातालपत्तनयोऽय विशेषः । यन्नानाउपत्तने समाना धर्मसमा वर्तते । धर्मसभाध्यक्षो वादपटितस्य पदप्राप्त एष प्रतिपुस्पपदम्यामेवेन । ट्रान्सपाउस्थले मोहमश्यामित्र चादपंटितप्रनिपुस्पयो कार्यमटलं भिन्नम् । चादपंडितवटा प्रतिपुरपपा कार्य कोतु । चरणारिकारस्तस्य वर्तते । नाताटनगरवादपदित सन् ट्रान्सपाटनगरे प्रतिपुरुषपद मयान्विष्टम् । चादपटित सन् भारतीयजन सह साक्षानंपर्को न लभ्य स्यात् । दक्षिणाभिकायां गौरागप्रति- पुरुषा मसकाशनिवेदन पत्रं न गृहीयु ॥ ट्रान्सबालस्य रेऽपि प्रतिपुरपा. प्रादिवाकाना न्यायस्थाने वादायानुज्ञाता । एकस्मिन्नासरे जोहानिसबर्गस्थले प्राष्ट्रिवारत्यायस्थाने वाद कुर्हणणे मम व्यवहारिणा वचित इति दृष्टम् । साक्षिपेटिकायामयमुत्तराणि ददानः संपूर्णमेव खटित । अन कमपि याद पिनर व्यवहारोऽ- पास्यतामिति प्राड्डिाकमुक्तवान् । प्रतिपक्षन्यायवाद्याश्रयचकितोऽभूत् । प्राविास सतुष्टः । असत्यव्याहारं मसकाशमानीतरन्त व्यवहारिणमव्यक्षियम् । तेन विज्ञानं मयासत्यव्यरहारा न स्वीक्रियन्त इति । यदाह तस तत् प्रत्यक्षमानीतवास्तदा प्रमादमगीचकार । मभेदं प्रतिभाति यदेप भय नानुभ्यत् । प्राडिवाफ प्रति व्यवहारमपसारपेयुक्त नामहमिति । अस्मिन् व्याहारे मम कार्य सुलभतरमासीत् । मम स्यन्नतच न्यायपादिना मन्ये मम प्रसिद्धिमायत् । वर्णमेद प्राप्तोऽपि केचिद्व्यवहारेषु तपा प्रीतिपात्रमण्यभूरम् ।। अपमासीमम स्वभावो यन्मम मान्य मन व्याहारिम्पलुन्यवृत्तिभ्यश्च नाहं कदापि न्यगृहयम् । यर यत्राहं मुग्प स्थितस्तत्र तोतरन्यायपादिना सहायतामिति व्यवहार्युच्यते स्म । अपा यद्ययं मर संटग्न. स्थातुमिच्छेत्तदा येष्टन्यायादिनो बुद्धिवादः श्रूयतामियरोचम् । एतनिष्कापट्यं व्यवहारिणामपरिमितप्रति श्रद्धा च सम्पादयत् । यदा यदा ज्येष्टन्यायादिना सह समाओचयितुम यस्यममासीत्तदा तदा नियतशुन्य दातुं सनस्थिताले । एका प्रीति श्रद्धा च मम सारंजनिफसर्येषु साहाय्यमकुर्वन् ।। पूमेर निर्दिष्ट मया यदर्शिगानिमाया मम व्यहार म टोरसे रायमित्येनदेगामारे सोरपिधामानिनमाननीयो नियम. । उदारहदयो भारतीयजनो हत्यार्थे कृत व्यानहारिकार्य मी महत्तरीमान् स्वारिकाप्रयोजनाय कारागनप्रवेशदु म्यान्यनुभवितुं प्रेत पान नन्देन बुझिादमीवर । वर्तव्यस्य निदोक्ता विचार तथा न पूत परतु मति श्रद्धानानिहने ।

·२९४ सत्यशोधनम् एतल्लिखत बय पवित्रा स्मृतयो मम हृदयमायान्ति । पर शता व्यवहारिणो लोकसेवार्य सुहृदो निश्चित सहकारेण्यश्च बभूवु । तेषा समागमेन जीवितं मधुरीकृतमासीत् । अन्यथा सकटापायभारत यत् स्थितम् ।। सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः कर्थ व्यवहारी रक्षितः अत्रान्तरे वाचक 'पारसीरुस्तमजी 'नामधेये परिचितो भवति । स किल एकदा मम व्यवहारी सहकारी च बभूव । अथवा प्रायेण प्रथमत सहकारी ततो व्यवहारी भवेति वचन यथार्थतर स्यात् । मयि तस्य तावती श्रद्धाभूत् यावती स गृहकृत्ये अपि मम बुद्धिवादमनुसरति स्म। रुग्णश्चदपि मम साहाय्यमन्वियेप । यद्यप्याययोर्जीवनरीतयोऽभियन्त तथापि मदुश्चिकित्सागङ्गीकर्त विकल्पवान्नासीत् । अय सुहृदेवदा सकटे पपात । प्रायश स्वकीयसकार्याण्यपि मद्य निवेदयति स्म । किन्वेकमात्र मन पूर्वक मसकाशान्यगृहत् । तेन मोहमयीनगरात् कल्कता नगराय बहूनि वस्तून्यानायितान्यभवन् । भूयो भूय स च्छलेन वस्तून्यलभत । शुल्फाहणशाला लेखक सह प्राप्तगेत्रीकचान कोऽपि तस्मिन् सशयमकरोत् । समर्पितद्रव्यपरिसख्यापत्राणि तरमाद्विश्वासेन गृह्णन्ति स्म । कतिपये ज्ञात्वाप्युपेक्षा शुल्कचौर्ये कृतवन्त स्यु ॥ 'अखा'नाम्न गुजरातीको फ्ल्यदौपम्य प्रयुक्त चेचोर्ये पारदन्निगृह्यत इति पारसीरस्तमजीमहाशयो नैव वर्जनीय । समित्रमेप मा प्रति शीघ्रतरमुपाधावत् । नयनाभ्यामणि पोलयो पतति स्म । तेनोक्त यथा-भात मया त्व वचितोऽसि । अस्मिन्दिने ममापवाद प्रबन शित । वस्तूना लेनानयन मया पतम् । अह निष्ट । कारागृह मया गन्तव्यम् । ध्वसितोऽह- मनिम । भानेक एव मा कष्टादयितु समर्थ । मया त्वसकाशान्नान्यन्निगृहितम् । ईदृशानि युल्यपारतन्त्राणि तुभ्यमुक्त्वा त्वा न लेशयेदितीद शुल्कचौर्य कदापि नोक्तवात् । परन्त्विदानी रियदनुनयत इति ॥ तं मात पृत्याहमोच यथा-रक्षितु वा म रक्षितु या भगवदायत्तम् । मा प्रकृत्य मम मर्ग ले जानामि । आमापराधलीशरण त्या रक्षितु प्रयतिप्य इति ॥ साधु पापी नष्टचैतन्य इरासीत् । भरत पुरस्नादपराधस्वीकार किं न पर्याप्त ॥ समये नापराद्ध किन्नु राज्याधियारे । यथ मपुरस्तावृतोऽपराधस्वीगारपयोपयुध्येतेति समार्दव ममा प्रयास । ।

·सत्यशोधनम्
पारसीरस्तमजीमहारायव्यपहार समये कृत्या व्यवस्थापित । यावच्चौर्य कृतमित्यङ्गीकृत
तातो द्विगुणद्रव्य दण्ड प्रदेयोऽभवत् । व्यवहारस्य सनिपि पियान् लिखिन्चा पर समीकृत्य
निजकार्यालये व्यल्बयद्यथोत्तराधिकारिणा सहवाणिज्यकारिणा च स्मृतिर्जायतेति ॥
रस्तमजीमहाशयस्य इमे सुहदोऽनेन चचलपश्चात्तापेन वचितेन भाव्यमिति प्रयादिशन् ।
इम प्रत्यादेश रस्तमजीमहाशय यदा निवेदितस्तदा तेनोक्त यद्यह त्वा वचयेय तदा कामे
गतिभरिप्यतीति ।।
इति श्री गाधिमहात्मन
सयशोधनाख्याय मात्मकथाया
चतुर्थों भाग
समाप्त

·पञ्चमो भागः ·प्रथमोऽध्यायः मम प्रथमानुभवः गृहप्राप्तेः पूर्वमेव फीनिक्सआश्रमानिर्गनो जन समागतोऽभूत् । प्राचिंतितप्रकारेणाहमेव पूर्वमागत स्याम् । परतु ' इग्लैंड 'देशे युद्धे सनद्धा मम प्रवृत्ति सर्तमनोरथान् व्ययस्तानरोत् । 'इग्रेंड 'देशे कालानुमान पिना निरुद्धे मयि फीनिक्सस्थ उजनस्य निगासाय स्थानान्वेपगचितागना । शक्य चेत्तै सरप्येकर स्थिचा फीनिक्सस्थले यन्नीवन बुति स्म तदेवात्रापि कुयुरिति मयापेक्षितम् । मया न कोऽप्याश्रमो ज्ञातो यत्र तान्प्रेषयितु शक्य स्यात् । अतम्नन्त्रीद्वारा तेभ्यो न्यवेदय 'अन्डस'महागय दृश्यता तदुक्तप्रकारेण क्रियतामिति ॥ एस ते प्रथमत कागडीगुरुकुले स्थापिता । तत्र हि स्वामीश्रद्धानदमहाशय स्वपुत्रचिव तेष्वाचरत् । तत पश्चाच्छातिनिकेतनाश्रमे स्यापिता । या कपिरितरे लोकाश्च तानिज- प्रीतिमग्नान् चकु । एषु स्थलेउनुभरस्तान्मा च सुस्थितान् च ।। 'अन्डुस 'महाशयस्य यथाहमादिप व्यक्तित्रय नाम करि श्रद्धानद प्रमानोपाध्याय सुशीलरुद्रश्च । दक्षिणारिकादेशे यदा वय स्थितास्तदा तानयिकृन्य भाषणेन वयमायस्ता तथा च दक्षिणापिकाया सवृत्ताना स्मृति 'अन्डस'महाशयस्य व्यक्तित्रययत्तान्तो रारिदिप भाथ्यमाणोऽ तीन स्पष्टमधुर प्रतिभाति । 'अन्डुस ' महाशय फीनिक्सननस्य मुशीलस्टमपर्फ कृतवान् । प्रधानाध्यापस्य स्द्रस्याश्रमो नासीत् । फितु तस्यैक गृहमासीचर फीनिक्साश्रमजनमुटुमानि स्थापितानि । तेपामागमनादेवस्मिन्नेर दिने तदीयो जन एतालया सुखितान् चकार यया ते फीनिक्सस्यल्परित्याग नास्मरन् ।। यदाह मोहमय्यामपनीलदाज्ञासिप यत् फीनिक्सजन शातिनिकेतनमागन इति । तस्माद् गोवलेमहाशय दृष्टा ताननलोकितुमुसुकोऽभवम् । मोहमग्या मम वागतीकरणे स्वल्पसत्याग्रहस्यामाश ददौ ।। 'जहागिर पेटिट' स्थले मम गौरवार्थ कृतमभामेटने गुजरातीभपाया यकु नाह धैर्यमास्थित । उपचल्नेनोरिशिष्टराजमदिनातपरिवेष्टरेवागरकर्मकाणा मये कृतीनोट ग्रामीणमिया मानममसि । प्रागारशिरोवेष्टनमोनीयापेक्षयाचिक्नागारेक इस प्रेस्यमणोऽपि केंद्रप्रमाद- स्याडपरतेनो विशेषेणाचेतन इबासन् । तथापि क्यमप्यह निस्तीर्ग निराहामहाशयस्य रक्षामण्डपे ॥

·सत्यशोधनम् आसीदन्या गुजरातीव्यापृतिरेका । स्वागत पिना गन्तु गुजरातीजनो न माममुञ्चत् । प्रत्यादिष्टमेतत् स्वागत 'उत्तमलाल त्रिवेदि'महाशयेन । पूर्वमेव कार्यानुक्रमो मया ज्ञात । जिन्नामहाशय उपस्थित सभाध्यक्षो वा प्रधानभाषणद्वान जाने । स आग्लभाषाया सक्षिपभाषण चकार । यावदह स्मरामि तापदभूत्सर्वमाम्लभाषाया भाषणम् । मम वारे प्राप्ते गुजरातीभाषापामेव मम धन्यवादपुर सर गुजरातीहिन्दुस्तानीभाषयो पक्षपातमुक्त्वा गुजरातीसभायामाग्लभाषा- प्रयोगस्यासमतिल्यापन कृत्वा स्थित । दीर्घप्रवासानन्तर निवृत्याननुभवशाली प्रतिष्ठापिताचाराण विरोधेन वर्तत इत्येतदसभ्यमिति प्रतिभाति । गुजरातीभापया प्रतिपचनानन्तर न कोऽपि ममासमति. ख्यापनमन्यथा भावयत् । असमतिख्यापनस्य समें समाहिता आसन् ॥ सभाया मम धैर्यमागतम् यथा मम भिन्नभिन्नाभिप्रायान् मम देशजनस्य पुरस्तात् स्थापयितुम् । प्राथमिफानुभवपूर्णाया मोहमग्या सल्पकाल स्थित्वाह पुण्यपतन (पूनापत्तन) गत । यत्र गोखले महाशय आव्हानमदात् ॥ द्वितीयोऽध्यायः पुण्यपत्तने गोखलेमहाशयेन सहवर्तनम् मोहमग्याः प्राप्तिक्षगमात्र ए गोखरेमहाशयो मा समदिशद्यया राज्याधिपतिमी द्रष्टुमिच्छति । पुग्यपत्तन प्रति गमनापूर्वमेव द्रष्टमुचितमिति । तदनुसारेण गन्ना तद्दर्शनमप्रहीपम् । कुशरवानाविचारानन्तर तेनोक्त यथा भव तमे पियमे पृष्यामि । यद्राज्यव्याहारे यकिंचित भारमिष्यति तदागय मा द्रष्टुमहतीति ।।

·पुण्यपत्तने गोखलेमहारायेन सहरर्तनम् भया भारतसेवामा प्रवेष्टव्य इति गोखठेमहाडायस्य तीवेच्छामीत् । ममापि तथैवामीत् । परन्तु मम मरस्य च ध्येयाना कार्यानुष्टानरीतेश्च पदव्ययासस्य विद्यमानत्वात् सधप्रवेगो नोचित इति सदस्याना प्रत्यभात् । स्वकीयनीतिनियमाना पिपये ययह निश्चितमनास्लेषा नीतिनियमान सोढुमह सनस्थित इति गोपरेमहागयो व्यवसत् ।। मिचितरेपाममिमतस्य योग्य मूल्य प्रदानु यूय सिद्धा इति मयस्य सदस्याना न विदितम्। तेरिट नीतिनियमाना रिपये हयादिनो भवन्ति । ते भवत स्वीरिपतीयागा मम विद्यते । कहाचित्तथा न कुर्वन्ति चेत्तेपा युप्मामु गौरन वादरो वा नास्तीत्येक क्षगमपि मा मन्यताम् । युष्मासु तर्निविष्टगौरवस्य पाय नभवेदिति ते भक्त प्रवेशाय पिस्त्यन्ते । परन्तु ते मान्न प्रवेशयितुमेव । क्य तापदन्त सदत्य इत्येव मन्यामहे इति गोग्वमहागयोऽप्रवीत् ।। अह गोसोमहाशयस्य ममोदेशान् न्यवेदयम् । मा सदस्यत्वेन परिगृहातु वा न वा मम फीनिम्म्कुटम्बेन गुजरातदेशे वचिदाश्रम परिकल्प्य तिष्टेयमिन्यागा ममामीत् । यतोऽह गुनरानीदेशस्यो गुतरानमेवाकरणादेगसेकाकरणमित्येष एव मम साधुमार्ग इत्यवेदिपम् । गोखलेमहागयायायमभिप्रायोऽरोचत ।। उक्त च तेन यथा -आश्यमेव भाना तया कर्तव्यम् । सदस्यै मह युप्मनापस्य पर यद्वा तद्वा मरनु । आश्रमस्य व्ययय मसकाशादेव ग्रहीतव्यम्। आश्रमो मदीय इत्येत्र भाषयामीति ॥ मम हृदयमानन्दमरितोऽभूत् । व्यसग्रहपरिश्रमोऽास्त । अहमेक एवास्मिन् कर्मग प्रवर्तितुमानश्यकता नास्ति । यदा यदाह कटे पनितस्तदा तदा कष्टपरिहारकर्ता एको मिटिन । समेतत् हर्षदायकमामीत् ।। सानोऽग्मात् मम मन स्थितो भारोऽवतीर्ण । दिवगतो टॉ. देव आहून । सघस्यायव्यय- पुस्लकेषु मम नाम्नैक खातापुट निवेश्याश्रमम्य सार्वजनिमार्यम्य च व्ययाय मयापेक्षिनद्रव्य दातयमिन्याइतम् ॥ अह शातिनिकेतन गन्तु सीतवान् । प्रस्थानापूर्व गोग्वलेमहाशय कतिपयमित्रागि या वृथा वृटमेरु पर्वकल्पयत् । मनेष्टाहारपदार्या पायानि वीनानि चानायिता । प्रोटाच्चतु- प्पददूरे कुटो मिलिन । तर परितम्य जुटे भग वोदु न शत्यमानीत् । मन निविष्टप्रेम निशयो नागत । परन्तु मन्छ गत इति पश्चाद्वोढव्य आसीत् । इन प्रथमनेर तथा न मूनि । पुनश्चतन्य प्राम । यटश्वालनीय इति याच प्रेषयत् ॥ अय फूट मघस्यानिधिगृहस्याभिमुरे स्थितन्यानाइप्रदेश कतिश्यनिती मिलिया ·सत्यशोधनम् भूचणक खर्जुर तकारलम्यफलानि च सेवमान परस्पर मनोगत सर्व वदन् कथालापानकुर्वाणश्च कालतिराहन क्रोति । तदर्यमेव परिकल्पितोऽयम् ।। परतु मूीपतन मम जीवने सामा यविषयो न परिणत !! । तृतीयोऽ यायः तत् किं भर्त्सनम् अहं मोहमयीतो रातकोट पोरबदर च गत । तत्र मया हि मम भ्रातृजायेतरत्रधाश्च द्रष्टव्या आसन् । दक्षिणामिकाया सत्याग्रहयुद्धकालेऽह मम वेष यथाशक्य नियममकराणा वेपयत्यार कल्पितवान् । ' इग्लेंड 'देशेऽययमेव वयो धायते स्म । मोहमय्या नौशातरणकाले धारणाय मनिटे काटियानाही 'वेष स्थित । एका हस्तागकैक घोत्रगेका दीर्धागिकापि चैक श्वेत शिरोवेष्टनम् । सबमेतहि दुस्थाने यत्रनिर्मितकर्पटनिष्पन्नमासीत् । परत्वह तृतीयश्रेण्या प्रयाण पुर्वाण इति दीर्घागिका शिरोवेष्टन भार इति विमुच्य 'काश्मीरीटोपी'मपम् । एवविधवेपधारक द्रष्टणा दीनोऽयमिति गणनाया नै सशयोऽभूत् ।। तदा प्रथिवरे-(ग) प्रसृते तृतीय श्रेणीप्रयाणिकान वैद्या परीक्षन्ते स्म । मम स्वन्पञ्चर आसीत् । मम शारीरस्योष्णता दृष्ट्वा द्यो राजमोरे वैयाधिकारी द्रष्टव्य इत्युकवा मम नामधेयमल्खित्॥ अह बयाणद्वारा प्रयाण क्रोमीति वृतातस्तेनापि प्रेपित इति प्रतिभाति । यतस्तन्यप्रसिद्ध प्रजामेवर सौचिको मोतीलालमहाशयो रोहशक्टीस्थानवेदिकाया मा दृष्ट्या वीरमगाम शुन्यघटस्य विचारमनेन कारणेन प्रयाणिकैरनुभूयमानसँस्टानि च मय न्यवेदयत् । मम अरेण प्रस्ताद् भाषितु नैवेटासीत् । अत सक्षिप्तमुत्तर दया तप्रसग समापयितु मया प्रयतितम् । पतदत्तर एवविधप्रश्नग्यपमामीत । यय कारागृह प्रवेष्टु समस्थिता घिमिति । तेन च दत्ता पूर्वमुत्तर दत्त यया यदि भरानरमपुरोगम स्यात्तदा यय कारागृहमास्यमेन गमिष्याम । यतो यय • काटिय'पानी' जनातलो भवदपरि प्राथमिकोऽधिकारोऽस्मदीय एव । भारतमा प्रयाणच्छेद थर्ड न यमपमहे । पातु भाषुनरागमनेऽत्र स्थास्फीति वाग्दानमिच्छाम । अरमपुराना पार्यमुमाद च दृशा मनुष्टा भविष्यथ । भानारमाहानमा निर्गत्यते । विष पिलगाय समिरियम इति विधासमा युरुपमिति ।। HTTE 'नमा गति । तग्य राहयासिनामयले स्तुनाह पगा- मंगियो पनमा । यि समायें विपदयटय नि दिनारा होने कार्य याग्नि- ·तत् कि मर्त्सनम् ३०३ न्मासे सौलम्येन पचदामप्यकान् संपादयति । तेनापेक्षित च तावदेव । अपशिष्टकाउ सर्वमा सानिनिकसेवाया विनियुड़े। गिक्षितपासलेखनाना सर्वेषा पुरोगामी स्थिचारमाहजनीति ॥ ततो मोतीलालमहागयत्य मम च गाढपरिचयो यहाभूत्तदास्या स्तुनावनिगयोनि कापि नासीदिति ज्ञातम् । सयाग्रहाश्रमस्य स्थापनानतर प्रतिमान कतिपयदिनमास्तर नीचा तत्र वाट- काना सीपनकाय गियिचाश्रमस्य कर्मटेषु कतिपयान् स्वन सीत्र्यति स्म । वीरमगामनगरम्य विषय तर प्रयाणिररनुभयमानानि नस्टानि च प्रयह मन निवेदयति स्म । पान्यना नन्द दृष्ट्या सोनुमेया केरटमसाध्यमामीत । आकस्मिक जाड्यनेन प्रथमयौग्ने गृटीचा चलिनम् । एतदनतर- मनमिष्टाना वदवाणजनाना जीवन नष्टकल्पनामीत् ॥ राजकोट प्राप्य परेऽहनि प्रात कालमेराह तत्रत्य वैद्यापिकारिणमपश्यम् । अय सवितो मम परीक्षाम्योपरि दोऽभवत् । एतन्नावश्यकमासीत् । यत परीक्षा स्वतयारीत। नान्यत् । कोऽहमित्येतत्तस्य न विदितम् । कदाचिदिदितवानपि तस्मिन् रीयतरेण न वर्तितुमर्ह । वैद्याधिकारी मा स्वपाव नागच्छति तथा कृत्वा मममीपमेश परीक्षक प्रेपति स्म ।। एतादृगमदर्भेषु तृतीयश्रेणीप्रयाशिकाना परीक्षगमारोग्यमरक्षगदृष्टयारदयसम्मानीत् । महापुरुषा इच्छापूर्वक तृतीय श्रेण्या प्रयान्ति चेन्निष्किवनानामन्वय गछता नियमनिवपनाना सपामपि स्वप मन पूर्वपमेव वशीभूय ते स्थानत्र्यम् । अपि चाधिकारिभिपियेऽस्मिन् निश्पक्ष- पातिभिर्भवितव्यम् । ममानुभव वक्ष्यामि । अधिकारिणस्तृतीयश्रेणीप्रय गिरान् स्वयमिव तेरे मनुष्या रयगणयिचा मेपयत्तान् पश्यन्ति । ते सह तिरस्कारेण भाषन्ते । तेषामुत्तरेभ्यो न श्रोत्र- मर्पयन्ति । तृतीयर्गप्रयाणिक भृयादरिकारिण आज्ञा निर्वाहयेरन् । अधिकारी त नष्टयेत् । तरमाव्यमपहरेत् । त यथाशक्ति देशयिवा तस्य प्रयणानुनापतिरा दद्यात् । बढुवार तभ्य लोहमार्गशस्टीग्रयाणमवरोधयेत । एतसय मया मन नेत्राभ्यामेन दृष्टम् । विद्यापता धनिकाना कतिपय निष्किंचनपदमयनीय तृतीय श्रेण्या प्रयण कृत्या दरिद्राणामन्यमौकागि निराहत्य परिहार्य सम्टानामन्यायस्याग्नियस्य च शिरोऽनमरिया तानि निर्मूडयितु यारयन रियते तापवापि सुधारणा न साध्या भाति ।। अह काटियागाददेशे या कुवारि गो वीरमगाननगरम्य गुवाम्य विचारे जनम्य दृसत्यापनमगणयम् । अनोह टॉविलिंग्टकृतसूचनाननाट्य प्रतितु नझानेर निरर्च- पम्। प्तद्विषयमसद्धप्राममपत्राणि मेटपिचा टु वन्यपनस्याचारोऽस्यविधान प्राय मेहनती- रायन पत्रव्यवहार कृतवान् । लॉटपिटिंग्टनस्वमकार्षदर्शिन दृष्ट्वा रामायक्ष च पिकतान् । अस्मिन्विषये निनसहानुभूति व्यक चर। परन्तु प्रमाद हीरा सम्पर समर्पिनात् । कार्यदर्शिनोन यथा- अम्मदीयहम्नागे स्थित चेच्यामित पूर्वनेकारम्नमविश्यतु । भाना मरता यम्य पुरस्नाद् गन्नयमिते॥ ।

·३०४ सत्यशोधनम् अह भारतराज्यस्य पनमलेसिपम् । पर वेतपत्रमागतमिति पिनान्यदुत्तर न रब्धम् । अह लॉर्डचेम्सफर्डराज्यप्रतिनिधिं यदा दृश्यास्तदैवेत सक्ट परिहृतमभूत् । अहमेतसपपिपयान् सर्वानस्मै न्यवेदयन् । तदाश्चर्यभरितोऽभूत् । तत्य विरमगामनगरविषय एव न विदित ॥ मम निवेदन सह तेन कृवा वीरमगामनगरस्य सबद्धपत्राणि सण्यिपि धनियनद्वारानाय्यन्त । अधिकारवर्गस्था किमपि समाधान वक्तुसमर्थाश्वेच्छुल्कघा निष्पास्यत इति वाच ददौ । तदर्शना नंतर कतिपयदिवसाभ्यतरे वीरमगामनगरशुल्कघट्टो निष्कासित इति वृतान्त वृत्तपत्रेष्यपठम् ।। एपा घटना हिंदुस्थाने सत्याग्रहस्योदय इत्यहमगणयम् । यतो यदाह मोहमयीराज्याध्यक्ष द्रष्टु गतस्तदा कार्यदर्शी बगसारे (काटीयापाडदेशे तथा ग्राम ) दत्तभाषण सत्याग्रहविषये मयोक्तमाकर्ण्य तथाविधभाषण न हि मे रोचतेत्यप्रवीत् ।। पृष्ट च तेन यथा - अय भयोत्पाद किम् । प्रबलराज्य भर्त्सनाना शिरो न नमयतीति कि भवान् मन्यते - इति ॥ प्रत्युक्त भया यथा - एप भयोपादो न हि । एतत् प्रजाशिक्षणम् । निजसकटानि दूरीस्तु न्याय्यता सर्वामेव जनस्य निवेदयितु मादृशाना धर्म । प्रजास्वातत्र्यमर्जनीयमिति इच्छजनाग तत्स्वातव्यसाधनाय सर्वमार्गानुपायाश्च जानीयात् । सामान्यत एपूपायेषु पशुबलमेवातिमोपाय । सत्याग्रहस्तावच्छुझाहिंसा मक उपाय । तस्योपयोग तस्य मर्यादाश्च जनस्य विशदीक्तुं मम कर्तव्यमियह मन्ये । 'ब्रिटिश राज्य प्रबलराज्यमियत्र न सदेह फितु सत्याग्रह समस्तसकटाना दिव्यौपधमिति न मे सदेह इति बुद्धिमान् कार्यदर्शी शिरश्चालयित्वा सशय सूचयन् द्रक्ष्याम इत्युवाच ॥ चतुर्थोऽध्यायः शांतिनिकेतनम् अह गजकोटाच्यातिनिकेतन गत । तात्या शिक्षका विद्यार्थिनश्च ममोपरि वासल्यवृष्टिं पातयामामु । अस्मिन्स्वागतसरलता कराकौशल्य प्रेम च सम्योक्त्रस्थितानि । अौवाह प्रथमत कारसाहेवनारेलमारमहाराय दृष्टवान् ।। कालेटकरमहाशय काकासाहे' इति कस्मादायन्ति स्मेति तदानीं मम न विदितमासीत् । 'हरेंड 'देशे यदाह स्थितस्तदैव वेशगरदेशपाडेमहाशयोऽप्यासीत् । तेत्रा मम चागाधमैत्र्या सीत् । एप यटोदरसस्याने गगानाथविद्यालय यदा चारयति स्म तदा गृहस्य यातावरण ·. - शातिनिकेतनम् ३०५ कल्पयितु शिक्षकाना वधुवनामानि ददारिति मम पश्चाद्विदितमासीत् । तत्रैव शिक्षकस्य श्रीकालेरफरमहाशयस्य 'काका' (पितृव्य ) इति फडकेमहाशयस्य (मातुलस्य) 'मामा' इत्यपि च हरिहरशर्मण (भ्रातु ) ' अण्णा' इति च नामधेयानि रूढिमागतानि । इतरे चे दृशान्येव नामान्यभन्त । आनन्दान दस्वामी 'कामा 'महाशयस्य मित्रम् । पटवर्धनमहाशयो मामा 'महाशयस्य सुद्वस्वेन तदनन्तरमेतकुटुब प्रविष्ट । एते सर्वेऽपि कालरमेण मदीयसहकार्य कारिणोऽभवन् । श्रीदेशपाडेमहाशय 'साहेब' इत्याहूयते स्म । विद्याल्यो यदा व्यरम त्तदैतकुटुव च निवृत्तम् । परन्त्वते निजा'यामिकसप ध निजरूढनामानि वा नात्यजन् ।। 'काकासाहेब' अयासा सस्थानामनुभव रब्धु प्रस्थित । यदाह शातिनिकेतन गतस्तदा स तत्रासीत् । तस्यैव भ्रातृवर्गस्य चिंतामणिशास्त्रिणस्तत्रासन् । उभावपि तत्र सस्कृत शिक्षणे साहाय्यममुस्ताम् । शातिनिकेतने फीनिक्सकुटुबस्य प्रत्येकवसतिर्दत्ताभवत् । ' मगनलाल- गाधि' महाशयोऽस्य कुटुबस्य मुरयस्थोऽभवत् । फीनिक्साश्रमस्य सम्पनियमान् स्वल्पमपि स्खलित विनानापि निहियति स्म । सोऽय निजप्रेम ज्ञानमभिनिवेश एतैर्निजसौरभ शातिनिकेतने सनन प्रसारितवानित्यहमपश्यम् ॥ अन्डुझ' महाशय तत्रासीत्। तत्रैव 'पियर्सन' अपि । अस्माफ गाढपरिचय गताना वगशिक्षकाणा मये ' जगदानदनाबु नेपालवावु सतोपबाबु क्षितिमोहनबाबु नागेनगाबु शरदनानु' अपि च ‘कलिमाबु' सहस्थिता ॥ मम पद्धतिमनुसृत्याह तक्षगमेव शिक्षा वैश्व मिलित स्वापलबनस्य विचार चर्चितवान् । शिक्षका बारकाध वेतनग्राहिण पाचक त्यक्त्वा निजाहार स्वयमेव साधयति चेत्तद्वालकाना देहारोग्यदृष्टयाध्यामिरदृष्टया चाहारनियमसाधन शिक्षकाणा शक्य भविष्यति । एतदेव बालकाना स्वारलवनस्य वस्तुपाठो भविष्यतीति शिक्षकाणामहमनोचम् । तेपा कतिचिद स्मदादिसूचनाया समतिं ददु । बालकाच नान्यदर्थेऽपि स्वाभाविककुतूहलेन सूचनामिमामादरेण स्वीच, । एवमस्माभि पारुप्रयोग समारब्ध । अह कवेरभिप्राय पृष्टवान् । स च शिक्षाणा समती मत्त कोऽपि प्रत्यूहो नास्तीत्यवोचत् । नालयाना स्वराज्यसाधनत्रीजमरिमप्रपने स्थित- मित्यानीस ॥ 'पियर्सन' अस्य समारभस्य विजयाथै स्वदेह वर्शयितु प्रवृत्त । निकरणशुद्धयानासक्तोऽभूत् । शापच्छेदाय कृत मेलन धान्यप्रक्षालनायान्यत् । एव रीत्या मेटनानि सवृत्तानि । नगीनानु महाशय इतरे च पारशाला तत्पार्धस्थल च निर्मर स्थापयितु भारदस्त । सनिग्रहस्तीरय कार्यवरण वीक्ष्य मतुष्टोऽभवम् ॥ रिन्तु पचतिशयुत्तरशताना वाटकाना तदीयशिक्षणा च देहयमपूर्ण कार्य मत्स्याना जलमिर सप्रविष्टं भरतीनि निरीक्षनु शक्यते रिम् । एतद्विषयिणी चर्चा प्रत्यह मपति स्म। . - स २.

·सत्यशोधनम् कतिचिजना शीघ्रमेवायासचिह्नानि प्रदर्शयितु प्रवृत्ता । किन्तु पियर्सनमहाशय आयासग्राही पुरुषो न । सदापि मन्दहासेन पाठशालाया आवरणकमपि कार्य कुर्वाण एव स्थित । महन्महद्भाडप्रक्षालनभार स वहति स्म । एतकार्यस्तुमलनस्यायासपरिहाराय वालपानामन्य मेटन तस्य पुरस्तात् 'सितार'वाद्य धनयति स्म । सर्वेऽपि समरीत्योत्साहन श्रद्धया च कार्य पर्तुमार- मन्त । शातिनिकेतन कार्यशीलतया मधुकोशेनेव प्रकार करोति स्म । ईदृक्परिवर्तनानि यदा प्रारमन्ते तदा विवृत्ता प्रयान्ति । पाकशारारार्यकारिण स्वयमेव सर्वं निर्वर्तयन्ति स्म । अपि च पारोऽपि साधारण आसीत् ॥ उपस्वरादिक नोपयुज्यते स्म । शालिघान्य मुद्गशाफ गोधूमपिष्ट चैकदा बाह्यचुल्लिकाया पाचयन्ति स्म । शातिनिवेतनस्य बालका अपि बगपाकशालायामेतसुधारणमेवारब्धुमुद्दिष्टा नूतनपाकशालामकल्पयन् । एकद्विशिक्षा कतिपयविद्यार्थिनश्चैतच्चालयन्ति स्म ॥ किन्तु स्वल्पमालानतरमिमा नूतनपद्धतिं व्यरमयन् । स्वल्पकालमेतत्पारुप्रयोगेन सा प्रसिद्धसस्थानेन किंचिन्नष्टमन्वभूदिति मेऽभिप्राय । अस्माजातानुभवेनोपाध्यायाना लाभदायकेन भवितव्यम् ॥ अह शातिनिकेतने कतिचिदिनानि स्थानुमना आसम् । किन्तु दैवसकल्पोऽन्यथाभवत् । एकसप्ताहाभ्यतरे पुण्यपत्तनाद् गोखलेमहाशयस्य मरणवार्ता तत्रीद्वारा प्राप्ता । शातिनिकेतन शोक- मग्नमासीत् । तत्रत्या सर्वेऽपि मा समाधातुमागता । देशेनानुभूयमान नष्ट प्रति दु खसूचनायाश्रमस्य देवालये सभा मिलिता । सभाकार्य गभीरतया सवृत्तम् । तस्मिन्नेव दिनेऽह भार्यया मगनलाल- महाशयेन च सह पुण्यपत्तन प्रति प्रस्थित । अवशिष्टा सर्वे शातिनिकेतने स्थिता ॥ अन्डुझमहाशय मया सह बर्दवानपर्यन्तमागत । तेनाह पृष्टो यथा भारतदेशे सत्याग्रहा- चरणकाल आगमिष्यति किम् । आगमिष्यति चेत् कदेति किं भवाञानातीति ॥ प्रत्युक्त मया यथा-वमिद करम् । एकवर्षपर्यन्त मया न किंचित्कर्तव्यम् । यतोऽ- नुभवसपादनायास्मिन्देशे मया सचरितव्यम् । अस्मिन्काले सार्वजनिकविचारानधिकृत्य ममाभि- प्राया न प्रकाशनीया इति गोखलेमहाशयेन पृष्टस्तथेति वाग्दान कृतवानस्मि । एतद्वर्षान्तेऽपि भाषितु ममाभिप्रायान्प्रकटीत च नातुरोऽस्मि । तस्मान्मन्ये इत पचवाणि सत्याग्रहाचरणस्य सदर्भो न भविष्यतीति ॥ 'हिन्दुस्वराज' इति पुस्तके रक्ष्यमाणामम कतिपयाभिप्रायान् दृष्ट्या एकवर्षपर्यन्त भारत यो भात स्थित्यन्तर भवदभिप्राया स्वयमेव सम्याभविष्यन्तीति वदति स्मेत्येतदस्मिन् सदर्भे निवेदपितुमर्हम् ॥ । ।

·पंचमोऽध्यायः तृतीय श्रेणीप्रयाणिकानां संकटानि प्रयाणानुज्ञापत्रिकां तुमपि तृतीयश्रेणीप्रयाणिकाना समवनक्टानि वय वर्दवाननगरे स्वतोऽ- न्वभूम । तृतीयश्रेणीपत्रिकामियटीन नेत्र दा इन्यूचुरस्माकम् । अहमग्निरयविरामस्याना- धिकारिण गत । कोऽपि दयास्तस्य स्थान प्रादर्शयत् । तपार्श्व गचास्मनकटे प्रोक्त सोऽपि तदेव प्रत्युत्तर ददौ । प्रयाणानुज्ञापत्रिका प्रदानगवाक्षे विवृतेऽह प्रयाणानुज्ञापत्रिका केतु गत । परतु तद्ग्रहण सुकर नासीत् । तत्र पगुवउ विना न किंचिदासीत् । इतरानलक्षयित्रा पुर पुरोऽतिरभसेन गच्छन्तो जना मा पवाद्विक्षिपन्न आगता । अन प्रयमतो मिटिनमधे प्रयाणानुवा- पनिका ग्रहीतु प्रायोऽटमेवान्तिमोऽभवम् ॥ अग्निरय आगत । तदन्त प्रवेशोऽप्यन्यनकटमासीत् । शकटीमास्टानामारोदु प्रयतमानाना च परस्परनिन्दन रभसेन क्षेपण चरन्ति स्म । यय वेदिकायामितस्तत प्रभाविता । निन्नु प्रतिशस्टीद्वारेऽन्यत्र नास्यवसायोऽत्र नास्त्यवकाश इत्येव प्रत्युक्तम् । अह अग्निरयरक्षास्य पार्श्व गत । यर शक्य तर गत्वोपरिशेत् । नोचेदन्यस्मिन् शम्टे गन्तव्यमिन्युवाच । किन्तु मम त्वयं कार्यमस्तीति नम्रभावेनावोचम् । इद श्रोतु नासीदवसर । अह दिग्भ्रातोऽमयम् । यत्र शक्य तत्र गयोपवेष्टव्यमिति मगनलालमहाशयमुक्चाह मम भार्यया सह मध्यमरक्षाशक्टे निपण्ण । अस्मानुपविष्टान् अग्निरथरसको ददर्श । 'आसनसोल शाटीस्यानेऽविकमाठक ग्रहीतुमागत । स मया प्रोक्तो यथा--अस्माक स्थानप्रदान युप्मकर्तव्यमामीत् । अस्माक स्थल दुर्लभमित्योपविष्टा स्म । तृतीयश्रेण्यामप्रकाशो दीयते यदि तत्र गन्तु सतोप एवेति ।। मया सह चची मा कुरुवम् । न मे शक्यं व स्पल दातुम् । अधिकमाटक दीयताम् । नो चेदवतीर्य गन्तव्यमिन्यनचीत् स ॥ मया कयचिपुण्यपत्तन गन्तव्यमामीत् । अनोऽग्निरयरक्षकेन सह कलहायितुं नैव सनस्थिन । तदुतप्रकारेण पुण्यपत्तनपर्यन्त यादतिक तापददाम् । रित्वेनदन्याय्य मर्मधानरमभवत् ॥ प्रातय 'मुगलसराई' प्रामा । मगनलाटमहाशयस्तृतीय श्रेण्या स्यन लन्यान् । वय तच्छपट गता | तबाह प्रयागनुज्ञापत्रिमपरीक्षास्य स्वस्पियालिवेद्य 'मुगलमराई 'स्याने श्रेणीपरिवर्तनाप साक्षिपत्र विटिल्य दीयतामिन्यपृच्छन् । अस्य स न ममेने । 'रेल्वे' अधिकारिणामहमलिगम् । तन प्रत्युत्तरमागतम् । यथा साक्षिपर पिनाधिरभाटका निवर्तयितुं नास्माक पद्धतिरस्ति । केवल युमद्विषये पदनिरिय सुप्यते । किन्तु बर्दवाना मुगटसराई- पर्यन्तमरिकमाटफ यदत्त तन्न प्रतिदीयते इति ।। । ।

·सत्यशोधनम् एतदनन्तर मम तृतीयश्रेणीप्रयाणस्यानुभवा यहय समभवन् । तमुटियते चेत्तदेव पुस्तक भवति । एषु प्रकरणेषु सदर्भ प्राप्ते सति किंचित् किंचिटेसितु शक्यम् । मम शारीरिफ- दौर्बल्येन तृतीयश्रेणीप्रयाणमसाव्य भाति । अय मेज्यतविपादहेतुर्यदौर्बल्य मे तृतीयश्रेणीप्रयाण त्याजयतीति ॥ तृतीयश्रेणीप्रयाणिकाना सकटाना रेल्वे अधिकारिणा निरकुशप्रवर्तनमेव कारणमिन्यन न सदेह । किन्तु प्रयाणिकानामविनीतवृत्तिरशौचपद्धतय स्वार्थपरताज्ञान च लघूनि कारणानि भवति । अत्र खेदस्य कारणमेतद्भवति यथा वयमौद्रत्येन स्वार्थपरतया च वर्तामह इति तेया न विदितमिति । स्वय यद्यत् क्रियते तसा स्वाभाविकमेवेति तेपी प्रतिभाति । एतस्यापि मूलकारण सुशिक्षितमिति मयमानैरास्थीयमानमादासीन्यमेव ।। यदा वय कल्याणपत्तन प्राप्तास्तदा परमायासयुक्ता अभूम ।अग्निरथविरामस्थलात् जल गृहीत्वा मगनलालमहाशयोऽह च स्नानमकरवाव । मम भार्याया स्तानाय परिकल्पयितुमचुक्तान् भारत सेवासघस्य कोलमहाशय परिचीयास्मत्पार्श्वमागत । सोऽपि पुण्यपत्तनगाम्यासीत् । तेनोक्त यथा मम भार्या द्वितीयश्रेणीस्नानगृहमानेष्यामीति । तस्यादरेण कर्तुमुद्यतस्य साहाय्य स्वीका विकल्पितवान् मम भार्याया द्वितीय श्रेण्या स्नातुमधिकारो नास्तीति मया विदितमासीत् । परत्व स्मिन्ननुचिते कार्ये भागी सवृत्त । सत्योपासकस्यैतदनुचितमित्यहमजानम् । तत्र गत्वा स्नान कर्तव्यमिति भार्यातुरा स्थितेति न । पर पत्यु पन्या य पक्षपात स तस्य सत्यपात जिगाय । सत्यस्य मुख मायाया सौवर्णाच्छादनस्य पश्चानिरहितमित्युपनिषत् ।। पष्ठोऽध्यायः प्रेमोत्पादने प्रयत्नः पुण्यपत्तनमागत्य सर्वासा श्राद्धक्रियाणा समाप्त्यनन्तर वय सर्वे भारतसेवासघस्य भविष्यति स 'मया प्रवेष्टव्यो न घेति चर्चयितु प्रवृत्ता । एतप्रश्ननिर्धारण मम सूक्ष्मकार्यवेन पर्यणमत गोखले- महाशयस्य जीवितान्तपर्यन्त मम सबसदस्यच नावश्यमासीत् । गोखलेमहाशयस्येच्छानुसारेण मम वर्तन पर्याप्तमासीत् । इय परिस्थितिर्मम सुखदायिन्यासीत् । क्षुब्धार्णवे नौकानयनाय यथा समयों नायकोऽपेक्ष्यते भरतखडस्य सारंजनिरजीवने मम मार्गदर्शी कश्चिदपेक्षित आसीत् । गोखरेमहाशयो मममार्गदासीत्। तस्याश्रयेह सुरक्षितो निर्भयश्चासम् । अञ्च तस्याभागाद् भारो ममोपत्र पतित । सधप्रवेशाय प्रयतनं मम कर्तव्यमिति ममतमासीत् । यत गोखरेमहाशयस्यामन एतेन ·प्रेमोत्पादने प्रयला ३०९ सतोपो भविष्यतीति मम प्रत्यभात्। ततोऽह नि सकोच दृढतापूर्वक सघस्य प्रीत्युत्पादनाय प्रयत्न कर्तुमुद्युक्त ॥ अस्मिन् समये प्राय सर्वे सघसदस्या पुण्यपत्तने स्थिता । तत्पार्श्वमह गत्वा विज्ञाप्य तेषां मद्विषये स्थित सशय दूरीकर्तुमुद्युक्तोऽभवम् । परन्तु तेषु भिन्नोऽभिप्राय आसीदिति मम प्रत्यभात् । एक पक्षो मा प्रवेशयितु सञ्जस्थित इतरपक्षायेद सर्वथा नारोचत । द्वारपि पक्षी मयैकरीत्याधिकप्रेमशालिनावभूतामिति मम विदितमासीत् । परन्तु तेषा स्वसधभक्तिस्ततोऽप्य- धिकासीत् । यद्वा तद्वा भवतु मयि निविष्टप्रेमापेक्षयाल्पीयान् नासीत् ॥ ततोऽस्मद्विपयचर्चासु नासीदवकाशो मन कषायस्य । तल्केवल मुस्यतत्त्वाना सबदमासीत् । मम विरुद्धपक्षीयाना स्वाभिप्राया मदमिप्रायाश्चानेर मुख्यविचारेषुत्तरदक्षिणनुवसदृशत्वान्मम सघसदस्यत्वे सघसस्थापनाया मुख्योद्देशानामेव भगमाप्तिर्भविष्यतीति सभव प्रतिभाति स्म । स्वभावत इद तेषा सहनशक्तिमतिचक्राम || बहुचर्चासमाप्तौ वय पृथग्भूता । अन्तिमनिर्णयायान्या वेला मिलितव्यमिति निश्चित- मासीत् । गृह गच्छन्नहमालोचनाया मग्न । सघत्य सदत्येष्वपिकजनानामभिमतरलात् सघप्रवेश किं युक्त । एव कृते गोखलेमहाशये निविष्टगुरुभक्ति किं भग्ना न भविष्यति । मम सदस्यत्वविपये साधिकेप्वेतावति तीक्ष्णमतभेदे सति सघप्रवेशस्योद्देश स्वय परित्यज्योभयपक्षीयानुभयसकटादुत्तारयि- तुमत्युत्तमो मार्ग इति मम स्पष्ट प्रत्यभात् । इत्यमनुष्टानादेव गोरालेमहाशयविपये मम धर्मपालन भविष्यतीत्यालोचयम् । एतन्निरिणमफरमान्मम मनस्यस्फुरत् । तक्षणमेवाह श्रीश्रीनिवासशास्त्रिणा मम सघप्रवेशनाय सभा नैव मेलनीयेत्यलिखम् । विरुद्धपक्षीयेभ्यो मे निर्णयोऽयमतीचारोचत । इद तान् धर्मसकटादुदतारयत् । एतेनास्मत्स्नेहसनधो गाढतरोऽभूत् । वस्तुतोऽह सघस्य सदस्योऽभनम् || अह नियमपूर्वक सघस्य सदस्यो भवितु युक्त आसम् । पिरद्धपक्षीया मा प्रतिभटीकृत्य শি। সব রিজাল বিস্মসেজ অহুই জানিস ज्ञातम् । परन्तु एत मतभेदेनास्मन्मैत्र्या न्यूनता वास्मसबधे कटुत्व था न जातम् । तदात्वादेव वय भ्रातर इव स्थिता । पुण्यपत्तने यसघभवन तन्मे यात्रास्थान भवतीति ।। अह सघस्य सदस्यो न जान इत्येतसय फिन्त्वन्त करणेऽह सर्वदा सदस्य इव स्थित । लौकिकसनपादाच्यामिकमरयो गरीयान् । आध्यामिकममधेन विना भूतो लौकिकतर आम- शून्यो देह इव ॥

·सप्तमोऽध्यायः कुम्भमेलः डॉ. मेहतामहाशयदर्शनार्थ मार्ग कलकत्तायां स्थातव्यमासीत् । अह तन दिवगतस्य भूपेन्द्र- नाथवसोमंदिरेऽवतीर्ण । बगदेशस्यातिथिस कारोऽत्र परा काष्टामगमत् । तत्काल मया फलाहार सेव्यते स्म । तत कलकत्ताया लभ्यानि फलानि सण्यिपि मदर्थे सग्रहीतान्यासन् । गृहस्त्रिय सर्वां रात्रि जागरित्वा बदाम-द्राक्ष ' इत्यादीन् निस्तुपीकुर्वन्ति स्म । एतद्देशपद्धत्यास्वाद- नाय फलानि सन्जीकर्तुं प्रयतन्ते स्म । मम सहवासिभ्यो नानाविधभक्ष्याणि ददु । यद्यपि मे मनसे रुचित प्रेमपूर्वक सत्कारस्तथापि द्वित्रातिथीना सुखाय परिश्रमो मम सहनातीत आसीत् । परत्वेतत्सकटादुत्तरीतुमुपायो न प्राप्त ॥ रगूननगरगामिनी नौकामारा नौकावेदिकाया प्रयाणमकरयम् । वसुमहाशयस्य मदिरे बहुलसत्कारसकटे पतित । अत्र नौकावेदिकाया प्रयाणिकाना सामान्यसौकर्येऽप्ययता नादरस्यानुभवभागोऽस्माकमागत आसीदेक स्नानप्रकोप्टो नाम । तस्यानैर्मल्यमसह्यमासीत् । मलस्थानानि दुर्गधमलकूपा आसन् । तान्युपयोक्तु मलमूत्राणि पादन्यसनेन वातिक्रम्य वा गतव्यमासीत् ॥ रगूननगर प्राप्य तत्रयनौकास्वामिन प्रतिनिधे सान्विपयान्निवेद्यालिखम् । एतत्प- प्रस्य परिणामेन डॉ मेहतामहाशय अस्मिन् विषये गृहीतपरिश्रमस्य फलरूपेण वा ममानन्तरप्रयाण यद्यष्यह नौकावेदिकाप्रयाणिकोऽभर पूर्ववन्न कप्टमासीत् ॥ रगूनपत्तनेऽपि मम फलाहारशपथो गृहस्वामिन सकटहेतुरासीत् । परतु डॉ. मेहता महाशयगृहे मम गृहे यावत्स्वातंत्र्य तावत्स्वातत्र्यमासीत् । तत आहारस्य समृद्धिं यथाशक्य निग्रहीतु साध्यमभूत् । मम भोज्यपदार्थाना विषये मया न किमपि परिमाण नियमितमासीत् । अतो मदर्थे आनायितनानाविधफलोपरिस्थमोह मम नेव जिह्वा च परित्यक्तु न शक्तौ बभूवतु । भोजनालयनियत कालो नासीत् । अह तावदस्तमयात्पूर्व दिनस्य चरम भोजन समापयितुम- नापि सामान्यतोऽस्मद्भोजन रानावष्टनववादनापूर्व न संपद्यते स्म । एतद्वर्ष पचदशोत्तरकोनविंशतिमितेऽन्दे कुम्भमेल प्रवर्तते स्म । अय मेलो द्वादशवर्षान- तरमेकदा हरिद्वारे चलति । एतदुत्सवायागन्तु मम तीबेच्छा नासीत् । परतु स्वगुरकुले स्थित मुनशीरामजीमहाशय एमातुरोऽभाम् । गोखरेसघो महान्त स्वयसेवकदर कुभमेले सेवार्थ प्रेषितवान् । पडितहृदयनाथझरुमहाशयोऽध्यक्ष आसीत् । डॉ देवमहाशय वैद्याधिकारी ।

·कुम्भमेलः पानिक्सदल एपा साहाय्यार्थ प्रेपयितव्य इत्यामत्रणमागतम् । ततो मगनलालगानिमहाशयो मत्त पूर्वमेव गत । रगूनपत्तनाप्रतिनिवर्तमानोऽह तद्दल प्राप्त. ॥ कलकत्तापत्तनात् हरिद्वारपर्यन्त प्रयाणमतीव दुष्करमासीत् । कदाचिच्छरटे दीप एव नासीत् । शहरानपुरनगरेऽस्मान् वस्तुपूर्णशकटे पशुगोष्ठे वा पूरयामासु । अस्य पटनाच्छाद- नाभापाठीर्पोपरि मध्याह्नस्य चडातपस्नस्यारस्ताप्रज्वलटोहभूमिका । एतन्मध्ये वय दग्धा अभूम । एतादृशप्रयाणोत्पादितपिपासाया सत्यामपि युप्मदीयहिन्दुजनस्य मुसटमानसत्पृष्टोदक न पेयमासीत् । हिन्दुजनाजलप्राप्तिपर्यन्त ते निरीक्षमाणा स्थिता । इमे हिन्दुजनारग्णपतिता वैद्या मघ ददातु गोमास चापान वादिशतु 'मुसमानो'ऽयया 'ईसायी' औषयस्य मिश्रीकृत्य ददातु वा पुर पश्चान्न पश्यन्ति न च विचारयन्ति ।। शातिनिकेतनेऽस्मदनुभवेन मार्गममार्जकस्य कार्यमेव हिन्दुस्यानेऽस्मदनिष्टकार्य भवतीति विदितमस्माकम् | हारेद्वारे स्वयसेवकार्थे धर्मशालाया पटमटपा निविष्टा । वायुचारनाय डॉ. देवमहाशय शौचकूपान् निखानितनत । एतप्रेक्षणाय कतिपयवेतनग्राहिणा मार्गममार्जकाना- मुपरि भारं निवेशयितव्यमासीत् । अत्र हि पीनिक्सदलस्य कार्य लव्यम् । एषु शौचकूपेषु मलस्योपरि मृत्तिका क्षित्वा वय तान् शुचीन् निवेशयिष्याम इत्यत्म । डॉ. देवमहाशय सतोपेण समेने । एवं सेवा करिष्याम इति वक्ता यद्यप्यह तथापि कार्यकारको मगनलाटगानि आसीत् । मम कार्य मुख्यत पटमडप उपविश्य दर्शनादानम् । मा द्रष्टुमागतैरनेकर्यानि- धर्मसनद्धानितरविचाराश्चाधिकृत्य चर्चानुष्ठानमासीत् । एतदन्तरे मम स्वल्पोऽप्यपाशो न लभ्य आसीत् । स्नान घाट' प्रत्ययेते दर्शनार्थिनो मामनुपतन्ति स्म । भोजनालेऽपि ममैकस्यैव वर्तनस्यापि नावकाश ददति स्म । दक्षिणामिलाया कृताल्पसेवया भरतराडे सर्वत्र गमीरपरिणाम — सवृत्त इन्येवं हरिद्वारे मनसापश्यम् । परन्विय स्थितिस्तारमम सतोपदायिका नासीत् । अह रीतिद्वयस्य सफ्टमध्ये एन आसम् । अह केनाप्यपरिचीयमान- स्थानेऽस्मिन्देशे लक्षातरजनैनुभवितव्यानि कष्टनिष्टुराणि सोढव्यान्यासन् । रेल्वेप्रयाण कुर्वाणो मद्विषयज्ञाना मध्ये तेया दर्शनाराक्षाया लक्ष्यमासम् । अनयोईयो कर परिस्थितिरतीयकरणाजन इति निधारयितुमसन्मम कप्टतर भवति । एताति सवृत्तेऽपि जानेऽह दर्शिनार्थिनामन्धप्रेम्णाहमनेकदा कोप गत । इतोऽप्यधिकतार मनस्ताप गत । परन्तु तृतीयश्रेणीप्रयाणमसत् कारतर परिणतम् । तथापि ममात करणयुद्धे कारण भाति । न तु कोपोटेक्स्य कारण र मानमिति बनु शस्यम् ॥ तदाचे मम पर्याप्ता कार्यशक्तिरासीत् । जनो मा पीपीयु प्रेक्षगणमेप संभ्रमरिणी प्रसिद्धिमहमद्यापि न प्राप्त । अस्मिन गतागते मम यानिरागा धर्मभावनापेक्षया तेषाम नागह- यता कापट्यमाटस्य च दृष्टिपथमागतान । तर माधूना गणा उहयोमुन्यागता । मया ·३१२ - सत्यशोधनम् तदर्शनेन ते साधुभोजन भुक्त्वा सुखशम्याया शयित्वा सविनोदेन जीवनपय गन्तुमेव जन्म प्राप्तमिति प्रतिभाति स्म ॥ अनाह गा पचपादामपश्यम् । एतेन ममाश्चर्यमभूत् । परत्यनुभनिनो जना परमार्थ न्यवेदयन् । इद पचपादयराकी गौदुर्जनाना लोभस्याइतिरासीत् । सजीवस्य गोरसस्य पादमेकं छित्वा तद्गोमुजस्य सलग्नीकृत्य यसवृत्त तदेव पंचमपाद इति ज्ञातमासीत् । यो प्राणिनो हिंसाकरणेन सवृत्तमिद फलमज्ञानिना द्रव्याकर्षणायोपयुक्तमासीत् । पचपाददर्शनमन- पेक्षमाणो हिन्दु क वर्तते । एतादृशाद्भुतगवार्थे शक्तिमतिक्रम्य दान कय न करणीयम् ॥ कुम्भमेलस्य दिनमागतम् । तन्मे चिरस्मरणीय सवृत्तम् । अह यात्रार्थी हरिद्वार न गत । पवित्रतामन्विप्य तीर्थक्षेत्राणि गन्तु मया कदापि नापेक्षितम् । तर प्रायेण सप्तदश- लक्षजना आगता इत्यभ्यूहितमासीत् । सर्वेऽप्येते कपटिनो द्रष्टुमागता इति वा किं शक्यम् | एपा बहवो जना पुण्यमर्जयितुमात्मशुद्धये चागता स्युरित्यत्र न मे सशय । एवविधा श्रद्धात्मन पुरो वृद्धये सहायका भवतीति वक्तुमसाध्य न भवेतथापि कष्टसाध्यमिति बयात् ।। अतोऽह तामखिला रात्रि विचारे मग्नोऽयापयम् । सर्वत्रप्रसृतकापट्यमध्ये स पवित्रात्मा स्थित । भगवतो दृष्टया स निष्फल्मषोऽभूत् । हरिद्वार प्रति यात्रागमनमेव पापकृत्य चेदह लोकाना पुरस्तादमिप्रायमेत प्रकटीकृत्य कुभदिनमेव हरिद्वार त्यक्तवान् । हरिद्वार कुभमेल च यात्रार्थिनागमन निष्कल्मा चेत्तत्र, प्रसृतस्थितपापवृत्ते प्रायश्चित्तरूपेण मया किमपि त्याग- व्रतमगीकृत्यान्त शुद्धि. करणीया । तन्मे केवल सहजमासीत् । मम जीवन नियमपूर्वकन्नता- चरणस्योपरि रचितमस्ति । तावता औदार्येण मा कलकत्तापत्तने रगूनपत्तनेऽपि कृतस काराणा गृहस्थानामहमनावश्यकमेवोत्पादितकष्ट मम स्मरणमायाति । ततोऽहमाहारवस्तूना सख्या- परिमाण निर्धायर्यास्तमयात्पूर्वमेव भोजन समापनीयमिति निरचैपम् । एतन्नियमान्न वहामि चेदने मा सत्कुर्वाणाना गृहस्थानामधिकमननुकूलताया कारण भविष्यामि । परसेवोपक्रम विना मम सेवायामेव तैर्निरतैर्भवितव्यमिति मम मनस्यागतम् । अतोऽह हिन्दुदेशे यदा स्थितस्तदा चतुर्विंशतिहोरासु पचभि पदार्थैरधिक न भोक्ष्ये रात्रौ न भोक्ष्ये इति व्रत गृहीतवान् । एतेन मम सभान्ति कष्टान्यह पूर्णमालोचयम् । परत्वन्यथात लेशतोऽप्यवकाशो न देय इति ममेच्छा. सीत् । अह यदा रुग्णपतितस्तदौषधमेक पचपदार्थेषु गणनाया परिणाममचिन्तयम् । पथ्य- प्रहणपदार्था गणनाया प्रवेष्टव्या इति निरचैपम् । पर्यन्ते केन हेतुनापि नियममेत नातिक्रमित- व्यमिति निश्चयमकार्यम् ॥ एतानि व्रतान्याचरतो मम त्रयोदशवर्षाणि बभूवु । एतानि मा कठिनपरीक्षाया लक्ष्यम- कुर्वन् । एतरह रक्षित इत्यपि वक्त शक्यम् । एनर्मम जीवनपरिमाणमधिकमभूत् । अनेकजाड्यानि दूरीभूतानीयह मन्ये ] ।

·३१४ सत्यशोधनम् तस्मिन्निवेश्य नादयितु प्रवृत्त । ततस्तद्यज्ञोपवीते छिन्ने सति तत्र व्यामोहोडयापि स्थितो न चा न स्मरामि परत्वह नूतनयज्ञोपवीत नैवाधारयमिति ज्ञातम् ॥ यदाह प्राप्तवयस्कोऽभा तदा पुनस्तारणाय हिन्दुस्थाने दक्षिणाधिकाया च कतिपये सदुद्देशपूर्वका प्रयत्ना सवृत्ता । परतु ते न फलिता । यदि शर्यज्ञोपवीत न धार्य नहींतर- वर्णाना को वास्त्यधिकार इत्यह चादमारवम् । अपि च ममानावश्यकपद्धतिमनुसतु मया पर्याप्तो हेतुर्न दृष्ट । ब्रह्मोपपीतये न ममाक्षेप । किन्तु तद्वारणाय धारणमेव नास्ति । अह वैष्णव सन् कठे मया कठी धार्यते स्म । शिखा तापदापश्यकमेत्यरमध्येय अगणयन् । किन्तु इालैंडदेश' प्रति प्रस्थानात्पूर्व शिखा निरकासयम् | शीर्षोपरि यदा किंचिन्न विद्यते इद लोकाना लक्ष्यभूत हास्यजनक भूत्वानागरिकोऽहमित्याग्लजनो मा गणयेदिति भीति । एतन्न मम कार्य क्यिडूर गतमिति चेउद्धया शिखा रक्षन्तो मम ज्येष्टभ्रातु पुत्रा । छगनलालगाधिमहाशयोऽन्ये च स्वशिखा यथा निष्कासयन्ति तथाफरखम् । शिखारक्षणेन तेषा सार्वजनीनकार्यस्य प्रयादेश स्यादिति भीतोऽह तेपा मम खेदमप्यविचिंत्य यथा निष्मासयन्ति तथा कृतवान् ।। एकोऽह सर्वांस्तान् विषयान् स्वामिभ्यो निवेद्यावीच यथा -- अह यज्ञोपवीत न धारयामि । यद्यापसख्या हिंदवो नैतद्धारयन्ति तथापि मम धारणावश्यकता न मे प्रतिभाति । अपर च यज्ञोपवीतेनाध्यात्मिकपूर्वजन्मचिन भाव्यम् ! ईदकू पुनर्जन्मनो यज्ञोपवीतधारी विशुद्धतरमुच्च तर च जीपन कर्तुमिच्छापूर्वक प्रयतनमात्रश्यकम् । भारतदेशस्य हिन्दुधर्मस्य चाधुनिरुपरि- स्थितौ हिन्दुजना ईदृग्गूढार्थ यज्ञोपवीत धारयितु स्वाधिकारसार्थकीकर्तुमर्हन्तीति मम तावत्सशयास्पद भवति । हिन्दुधर्मोऽस्पृश्यता निष्कास्योचनी विहायैवमेव मर्यादामतिक्रम्य स्थितानितरानेकदोपाश्चापसार्य तत एवाधिकारमेत सवादयितु साध्यम् । अत एव यज्ञोपवीत- धारण न मे रोचते । परन्तु यूय शिखाधारणस्य विषये कृता सूचना विचारयोग्येति न सदेह । एकस्मिन्कालेऽह शिखानानासम् । असत्यलजया सा निष्कासिता । अतस्ता पुन आरोपयेमिति मे प्रतिभाति । एत विषयमह सहवासिमि सह चर्चयिष्यामीति ॥ यज्ञोपवीतपिपये यन्मयोक्त तत्स्वामी न समेने । तद्धारणाय यानि कारणानीति प्रत्यभा- तान्येव तेषा धारणावश्यकता साधयितुमरमित्यलक्ष्यत । अद्याप्यस्मिन्विषये ममाभिप्राय प्रायेण ही ययाभूत् तथैव स्थित । मिनमिन्ना धर्मा यायद्विद्यन्ते तावत् प्रत्येकस्य विमपि वाह्य- चिदमपेक्षित स्यात् । किन्तु तच्चिमेगाराध्यदैवतमिति गणयिवा तद्वारा स्वधर्म इतरध- मपेिक्षया श्रेष्टमिति प्रतिपादयितुमारधे तदा तच्चिद्रमपक्षिपेत् । अद्य यज्ञोपवीत हिन्दुधर्ममुत्तम पर्त साधनमिति न में प्रतिभानि । ततोऽह तद्विपये तटस्थ स्थित ॥

·थाश्रमस्थापनम् परन्तु शिखानिष्कासनाय मम लज्जैव कारणमासोदिति मित्राणा बुद्धिवादग्रहणानन्तर ता पुन आरोपयितु निश्चय कृतवान् । हपीकेशस्य लक्ष्मणसेतोश्च प्रान्तवर्ति प्रकृतिसौन्दर्य दृष्ट्वाह मुग्योऽभवम् । अस्मपूर्वि- काणा सौन्दर्योपासनाया प्रकृते सौन्दर्यस्य धार्मिकमावदायिन्यास्तेषा प्रतिमायाश्च भत्त्याह नम- स्कृतवान् । विन्त्वेतान्सुदरमनिवेशान् यथा जन उपयुक्त स्म तदालोक्य मम सकट जातम् ।। यथा हरिद्वारे तथा हृषीकेशेऽपि जना वीपी गगानदीतट च मलेन दूपयन्ति स्म । गगाया पवित्रोदक मलिनीकर्तुमपि नैव व्यरल्पत । लोकाना गमनागमनस्थल विहाय स्वल्प दूर गतु यद्यपि न काटमासीत्तथापि वीथीषु नदीतटे च मलमूत्रविसर्जन कृत दष्ट्वा मम हृदय खेदेन बहुव्यथामापत् ॥ लक्ष्मणसेतुर्नाम गगानापरिनिबद्धलवमानलोहसेतुरासीत् । न कचिदन्यत् । प्रथमत स्तत्र रमणीयर जुनिर्मितसेतुरासीदिति निवेदितम् । उदारमुद्धि कश्चन मारवाडिमहागयो र जु सेतुमेन निर्मूल्याधिकद्रव्यत्ययेन लोहसेतु निर्माप्य कुचिका रा यस्य वशे प्रादात् गिल । मया नेत्र दृष्टो रन्जुसेतुरिति तद्विपये न किंचिद्वक्तु शतम् । किन्तु लोहसेतुस्तादृक्मनिवेशे केवलमनुचित भूत्वा तत्रत्यसोन्दर्य विनाशयति ।। एपा यात्रिकाणा सेतो चिकाया राज्यायार्पण मम तादाविराजनिष्टाया सहनमप्यति- क्रातमासीत् । सेतोरतिझमानन्तर प्राप्य स्वर्गाश्रम शोचनीयस्थितावासीत् । कतिपयछिन्नभिन्न- लोहकुटीराणि विना न किंचिदन्यदासीत् । श्रुत मयैतानि सायक्रेभ्यो निर्मितानाति । तदा तत्र बहव साधकनना नाविद्यन्त । मुख्यमदिरे स्थितानेकद्विजनान्वीक्ष्य मम न सतोपोऽभूत् ॥ किन्तु हरिद्वारे ममानुभवा न्यमेन पारणता | मया कुत्र स्थातव्य किं कर्तव्यमिति निर्धारयितुं मम तेभ्यो बहुल साहाय्य सवृत्तम् ॥ नवमोऽध्यायः आश्रमस्थापनम कुंभमेल प्रति गमनापूर्वमेकदाह हरिद्वार गन ।। सत्याग्रहाश्रम पचदशोत्तरकोनविंशतिमिति बसरे मे'मासस्य पचरिशे दिने स्थापित आसीत् । मया हरिद्वारे निरसितव्यमिति प्रदानदस्वामिनामशासीत् । यसत्तावामिनो मन कतिचिमित्राणि वैद्यनायनामनि स्थानत्र्यमिन्यमूचक्न् । मया रानकोटनगर वरणीयमितीतरे ·सत्यशोधनम् सामह सूचनामदु । परन्तु यदाहममदाबादनगरद्वारा प्रयाणमक्स बह्म मुहदो मया तरंगा- वस्थातव्यमिति निबन्ध विधायाश्रमस्य व्ययद्रव्यस्य स्वय सगृह्य प्रदान मे प्रतिज्ञाय निवासगृह दापयिष्याम इत्यवोचत् ॥ ममापीच्छामदावादनगरस्योपर्येवासीत् । यतोऽह गुजरातीजनस्ततो गुजरातीभाषाद्वारा सेवा कर्तुं मम शक्यगित्यहममसि । अपर च हस्तसूरयन्त्रस्य पुरातनकेंद्र गृहव्यासायोऽपि च हस्तसूत्रनयनमनयो पुनरज्जीवनस्यामदाबादपत्तनमेवात्यनुकुल क्षेत्र परिणमेदिति निरीक्ष्यते स्म । अपर च तत्पत्तन गुजरातस्य राजधानीति धनिकप्रजाना साहाय्यमितरस्थला- पेक्षयाधिकमत्र लभ्येतेत्याशावर्तत ।। अमदावादपत्तनस्थैमित्र सह चर्चिताना विषयाणामस्पृश्यताप्येकासीत् । असाशस्य प्राप्तिक्षणमेव य कचिद्योग्यमत्यजमाश्रम प्रवेशयिप्यामीति स्पष्टमेन्यवेदयम् । वैष्णपमित्रमेको युप्म नियमरक्षको त्यज पुत्रलभ्य इत्यात्मविश्वासेनापृच्छत् । पर्यन्त आश्रम अमदाबादपत्तने स्थापयितु निश्चय कृतवान् । वासस्थलस्य प्राप्तिविपये अमदावादपत्तनवर्ती ब्यारिस्टरश्रीजीवनलालदेसाईमहाशय सर्वापेक्षयाधिकमालबन ददौ । ते स्वकीय कोचरब 'बगलो' भाटकेन दातु समेने । वय तदेव ग्रहीतु निरवैष्म ॥ अस्माभि प्रथमतो निधारणीयो विषय आश्रमस्य कि नामवेयमिति । अह मम मित्रापा मतमपृच्छम् । तै सूचितनामधेयेषु सेवाश्रमस्तपोवनमित्यादि स्थितम् । सेवाश्रम इति नामधेय मह्यमरोचत । परन्तु तत किंविधा सेवेति न रपष्टमासीत् । तपोरनमित्याडबरवान् प्रत्यभात् । यतो यद्यपि तपोऽस्माक प्रिय वय च तपस्विन इयाख्यातुमर्हता न दृष्टा । सत्योपासनमे- वास्मिन्मतमासीत् । स्यशोधन सयसाधन चास्मदुद्योग आसीत् । दक्षिणाफ्रिकाया मया प्रयुक्ता पद्धति भरतखडस्य परिचय कारयितुमिश्वान् । एव परिचितीकरण कियदूर शक्यमिति भरतखडे परीक्षणीयमितीच्छास्माकमासीत् । तस्मान्मम सहवासिभिर्मया च सत्याग्र हाश्रम इति नामधेय वृतम् । यतोऽस्मिन् पदेऽस्मद्ध्येय सेनापद्धतिश्च मिलितस्थितावास्ताम् ॥ आश्रमकार्यस्य निर्वहणाय नियमनिबधावलिरेकावश्यक्यासीत्। ततस्ता सजीकृत्य मित्राणामभिप्रायार्थे सा प्रेषिता । अस्माभि प्राप्तानेकाभिप्रायेषु सरगुरुदासबेनरजीमहाशयेन यो दत्त स मे स्मृतौ वर्तते । स नियमान् समेने । परन्तु तेषु नम्रतायाश्च स्थान देयमित्य- सूचयत् । यतस्तादाविम्युक्केषु नम्रता नासीदेवेत्ययममन्यत । यद्यप्येपा न्यूनता मम विदितासीत्तथापि नम्रताया व्रतत्वेन ग्रहणे तन्नम्रतारूपेण न स्थातु शक्यमिति शक्तिोऽहम् । नम्रताया पारमार्थिकोऽर्यो निरहकार । अवारनाशो नाम मोक्ष । मोक्ष एव व्रत भवितु न साध्यम् । परन्तु तसाधनायेतरवतान्यावश्यशनि स्यु । मुमुक्षोरथवा सेवक्स्य कार्ये ·दुप्परीक्षोत्तरणम् नम्रताया अथवा निरभिमानस्याभावे तस्य मोक्षस्याशा नास्ति । सेवा करणीयेतीच्छा नास्ति । नम्रताविरहिता सेवा स्वार्थपरताहकार ॥ कालेऽस्मिन्नस्मद्देशे त्रयोदशतामिलजना अविद्यन्त । पचतामिलयालमा दक्षिणामिका- देशान्मया सहागता । समिरित्वा वय पुस्पा स्त्रियश्च पर्तिशतिरास्म ॥ आश्रमस्थापनमि थमासीत् । सर्वेऽप्येस्स्या पाकशालाया भोजनमारवाम । सर्वैरप्येक- कुटरस्थैरिव वनितु प्रयन क्रियते स्म ॥ । दशमोऽध्यायः दुष्परीक्षोत्तरणम् आश्रमस्थापनात्कतिपयमामाभ्यंतरेऽस्माकमेका परीक्षागता । एवविधा परीक्षा मया न निरीक्षिता । अमृतलालठक्करमहाशयोऽकिंचनाना प्रामाणिकानामस्पृश्याना कुटामेकमाश्रम प्रोटुमिच्छति । कि यो नानुज्ञास्यप इति तस्य पत्रमेफमागतम् ।। अह भीतोऽमयम् । अन्त्यननाना कुटुरमेक तत्रापि ‘ठकरवापा' महाशयसदृशजनस्य माध्यरध्येनाश्रम प्रवेष्टु तापीप्रमागमिष्यति-इति मया नर परिगणितम् । मम सहयासिभ्य परमपटम् । ते तस्य विज्ञापनामादरेण समेनिरे । तकुदुनस्य सर्वेऽपि जना आश्रमनियमान् पापितु सिद्धाधेद्वय समन्यामह इति स्पष्टतयामृतलालटकरमहाशयस्य पत्रमरिखम् ।। दूदाभाईमहाशयाय तस्य भार्या 'दानीरहेन' अपि च तत्वालमेर शिक्ष्यमाणपरिक्रमा दिशशुर्लक्ष्मीरेते तमुटुंबनना । दूदाभाईमहाशय एतत्पूर्वमेव मुबईपत्तने उपाध्यायोऽभवत् । ते सऽप्याश्रमस्य नियमानुप्तार वर्तितु ममेनिरे । ततस्ते प्रवेशिता । परन्तु तेया स्वीकारेणाश्रमस्य साहाय्य कुर्वाणषु मिनेषु मभ्रम प्रवृत्त । कृपरिचार एव प्रथमत कष्टमागतम् । अय कृपो गटो 'मदिरस्य स्वामिन स्वारीन आमीत् । अरमन्जलमाटस्य जबिंदुपतनात् स्वयमपरियो भरिभ्यामति जलोदारस्य सेफ आक्षेपमारोत्। ततोऽयमरमानिंदितु दूदामाईमहाराय च पीडयितु प्रवृत्त । अधिक्षेपरचनानि सोदव्यानि जगेद्धरण नेर परिन्यनत्यमिति प्रयेरोऽपि निदिन । निदाच शुगापि निरागुलरिपतार वीक्ष्य रजयारमारंशयितुमत्यनत् ।। परन्नु द्रव्यमाहाय्य मां व्यस्मत् । आश्रमस्य नियमाननुस्यम्पृश्यस्य विचारे कृत. प्रभा मुदस्लागामियनीति ना निर्गमा चक्रिरे ।।

·३१८ सत्यशोधनम् द्रव्याशाया निवृत्तायामस्मा वहिप्यु तीति वाती श्रुता । यय सरस्याप्यस्य सनस्थिता । अस्मान् बहिष्कृय सामा यसौक्र्येषु वर्तितेष्वपि क्यममदापादनगर न त्यजाम । तत प्रति चंडालवीथीं प्राप्य स्वय सपादनेन यकिंचिलब्ध्वापि जीवन निर्वाहयिष्याम इति सहवासिम्य उक्तमासी मया ॥ अस्मदीया परिस्थिति कीदृशी सवृत्तेति चेदेवस्मिदिने मगनलालगापिमहाशय आगामिमासस्य व्ययार्थ न किंचिदस्तीत्यवोचत् ॥ अह समाहित एव तर्हि 'भगी 'वीपीं गमिष्याम इत्यवोचम् ॥ एवविधपरिणामा इद प्रथममेव न । इदृशसदर्भेषु सर्वेषु भगवानन्तिमक्षणे साहाय्य प्रेषित वान् । मगनलाग्महाशयस्य स्वधनकोशस्य स्थितिप्रत्यादेशापर कतिपयदिनेवेकस्मिन् दिवसे प्रातरेको बालको मपार्श्वमागय कश्चिच्छेष्टी बहिर्मोटर याने मा निरीक्षमाण स्थित इयवोचत् । तमह द्रष्टु गत । अहमाश्रमस्य स्वल्पसाहाय्य कर्तुमिच्छामि । तद्भवान् किं स्वीकरिष्यतीत्यपृच्छत् । उक्त मया यथावश्यमेव । अपि चाद्य मम द्रव्याभावेन मार्गमेव न पश्यामीवेति ॥ श्व प्रातरिमा वेलामत्रागतास्मि । किं भवानत्र स्थास्यति इत्यपृच्छत् । अस्वेति प्रोक्ते स प्रस्थित । परेदुनिश्चितवेलाया 'मोटर यानमागत्याश्रमस्य पार्थे स्थित । यानस्य शृगनादोऽभूत् । बालका वार्तामिमा वस्तु मपार्श्वमागता । श्रेष्ठी अतन गत । अहमेव गत्वा तमपश्यम् । स मम हस्ते त्रयोदशसहस्रमित'नोट'पत्राणि दत्वा प्रस्थित । मयैतदाशापूरण नैव निरीक्षितमासीत् । अपि च साहाय्यकरणस्य रीति । अय सद्गृहस्थ आश्रमस्यात पद नैव निवेशितवान् । यावदह स्मरामि तावदेकवारमात्र मया दृष्ट आसीत् । आश्रममागय नैव दृष्टवान् । नेव विचारितवान् । निराकुल धन दत्त्वा गत । एप मेऽत्यतासाधारणोऽनुभव आसीत् । एतेन साहाय्ये नास्माभि 'भगी' निवासगमन निरुद्धम् । अस्माक सौर्य प्राप्तमेकवर्षपर्यंत निशतक जीवन समभवत् ॥ यथा वहिश्चडमारुत उथितस्तथाश्रमस्यान्तेऽपि प्रचडवातश्चलित । आफ्रिकायामस्पृश्य मित्राणि मद्गृहमागत्य मया सह यद्यपि भुजते स्म तथाप्याश्रमेऽस्पृश्यप्रवेशो मम भार्याया इतर स्त्रीणा चेष्टं नासीदिति प्रतिभाति । दानीरहेनविषये आसामग्रीतिर्नासीदिति चेत्तासामौदासीन्य मम सूत्मदृष्टौ पतितमेव । मम सूमश्रोत्रयोरश्रुत नासीत् । पर वाश्रमात स्थितमेत मन पाय मम सहनशक्तिमतिरम्यानर्तत । 'दानाबहेन' सामान्यस्त्री आसीत् । दूदाभाईमहाशयोऽन्य शिक्षण प्राप्तवानपि बुद्धिमानासीत् । तस्य सहन दृष्ट्वा मम मतापो जात । सकृत् सत् सुद्धो भाति स्म । तथापि तस्य सहन विशिष्टमासीदिति मम लक्ष्यमागतम् । अल्पाल्पा अपमाना सोढव्या इति मया प्रार्थित । तस्याय न केवर समतिमदापर स्वभार्याया अपि तथा कर्तु प्रेरितवान् ।। .

·फर्मकपणां विदेशयात्राप्रतिरोधः एतकुटुनप्रवेशेनाश्रमस्य लाभदायक शिक्षण लब्धम्। आश्रमेऽस्पृश्यताया नास्ति स्थानमिति पूर्वमेव प्रपचस्य प्रसारितम् । आश्रमस्य साहाय्य कर्तुमिच्छतामनया रीया प्रत्या- देशो दत्त छ । एतद्विषयमधिकृत्याश्रमस्य कार्य बहुश सरल जातम् । प्रत्यह वर्षमानस्या- श्रमव्ययद्रव्यस्य प्रदाने बहब पूर्वाचारनिष्ठा हिन्दुजना इति वीक्ष्यास्पृश्यताया आधारस्तम एव चलित इति स्पष्ट व्यक्तीकृतम् । इतरप्रमाणानि च बहूनि विद्यन्ते । तथाप्यस्पृश्यै सह पक्तिभोजन कुर्वत आश्रमस्य साहाय्य क्तु सनातनीहिन्दुजना न पिरल्यन्ते इत्येतदल्पप्रमाणं न भाति ।। एता प्रधानसमस्या या उद्भूता कतियोमूपमसमस्या कथमपूरयामानिरीक्षितानि कतिचिस्कष्टानि कय निर्णोद्वान्येतदादिसत्यगोपनार्णनस्य प्रकृतानपि चैतदध्यायमनद्धानेक- विचारानह परित्यक्तुमास्थित । एतेन विषण्णोऽस्मि । अग्रेतना यायेश्वय लोप स्पष्टीभवति । मया कतिपयविचारा परित्यक्तव्या भरन्ति । यदेतनाटरूपात्राणा मध्ये रहयो जीवन्ति। तसनयघटनावर्णने तन्नामवेयान्यनुज्ञा दिनोपयोक्तु न युज्यते । तेषा समतिलाभोऽथवा स्वमवद्धान- ध्यायान्परिशो पयितु यदा कदा वाप्याहान न साध्य वचनम् । परमेतादृशाम एतदात्मवृत्तस्य परिमितो नास्ति । अतोऽप्रेिमकथा ममते सत्यशोषकाना लाभदायिका यद्यप्यनिवार्ययासपूर्णतया कथनीया भवन्तीति शहितोऽस्मि । तद्यथा तथापि भवतु । इममितिहासमसहयोगयुगपर्यन्त माख्येयमिति ममेच्छापि चाशा । एतत्सिर्दिवायत्ता । असहमारदिवसपर्यतमिमा कथा प्राण्या- स्यामीति मनसि वर्तते ।। एकादशोऽध्यायः कर्मकराणां विदेशयात्राप्रतिरोधः इत्यमाश्रमेण प्रथमत एवातरिकवाद्यपिष्टया निरोळ्या बभूव एतक्षणमात्र रिहायास्मिन् समये मम दृष्टिमागतमेक विषय सक्षेपतो प्रवीमि ।। प्रतिज्ञाधर्मकरा नाम पचाग्ययना न्यूनकाल कार्य कारण्याम इति प्रतिज्ञाय भरत. ग्वडाद् गतास्ते । चतुर्दशोत्तरकोनविंशतिमिते वसरे सवृत्त · स्मदम् गायि' नियमानुसारेण प्रतिज्ञार्मरवेन नाना-पत्तन प्रविष्टा । देय करो यद्यपि निष्कासितस्तथापि भरतमहाद्वि- देश प्रति जीवनाथ गावस्यायिना पिये परिशोधनमायामासीत् । पोडशोत्तरकोन विंशतिमिते वर्षे भारतभूपगपंटितमदनमोहनमान्यीया प्रतिक्षाकर्मकरच निकासनीयमित सामाजिकशासनगमभाया निर्णयमानपन् । लॉडिहार्डिगनामा साम्राज्यानिनिधिरेतरङ्गी- णि पद्धतिमा काटरमेग निर्मला क्तं सार्वभीनराज्येन याम्दानं कृतमस्तीपोचत् ।

·३२० सत्यशोधनम् एवविधा स्पष्टश्रद्धावचनेन न तपितव्य प्रतिज्ञाकर्मकरत्वमेतत्क्षणमेव निष्कासयितु प्रयतनीय- मित्यस्माक प्रत्यभात् । भरतखड केवलमौदासीन्येन पद्धतिमिमामनिरध्य स्थिता । आसीन्ने विश्वासो यक्लेशमुक्तये जनैमिलित्वा कृत आडबर सफलो भविष्यतीति । पुरोगमान्कतिपयानहम- पश्यम् । ज्ञात मया पद्धतिरिय विना विलब निष्पासनीयेति लोकमतमस्तीति । अय सया- ग्रहयोग्य किं विषयो भवेत् । तथेति मम सदेहो नासीत् । परतु तदाचरणरीतिर्न मे ज्ञातामरत् ।। एतदतरे साम्राज्यप्रतिनिधि कालक्रमेण निर्मूलनमित्यर्थं विशदीकृतवान् । अन्यत्स- विधान कर्तु कालयापने सति पद्धतिरिय निष्कासनीयेति तदर्थ ॥ तत सप्तशतोत्तरकोनविंशतिमिले बत्सरे पडितमालवीय पद्धतिरिय निष्कासनीयेति शासन कारयितुमनुज्ञामपैक्षत । लॉर्डचेम्सफर्डमहाशयेनानुज्ञा नैव दत्ता । अतोऽखिलभारतेऽपि क्षोभोत्पादनाय प्रयतन कर्तु काल प्राप्त ॥ एतदारभात्पूर्व राज्यप्रतिनिधेर्दर्शनमुचितमिति मत्वा तस्मिन्निवेदिते ममाशय स समेने । सरजॉनमेफीमहाशयस्तस्याप्तकार्यदर्शी बभूव । आवयोरुभयोगाढ सबधो जात । लॉर्डचेम्सफर्ड महाशयेन सह सवृत्त सभापण तृप्तिकरमासीत् । यद्यप्यय निश्चयपूर्व किंचिदपि नोक्तवानपि तु साहाय्य करिप्यामीति वाग्दानमकरोत् ॥ अह मम प्रयाण मोहमयीत प्रारब्धवान् । जहागीरपिटीटमहाशय ' इडियन सिटिजन्- शिप असोसिएशन ' (अधिराज्यप्रजामडली ) नाम्ना समाह्वानभारमुवाह । तत्सस्थाया कार्यकारिणीसमिति सभाया पुरत स्थापनीयान् प्रस्तावान्निर्धारयितु प्रथम मिलितासीत् । डॉ रीड-सर लल्लूभाई-शामलदास-नटराजन-इत्यादयो महाशया अपि समिते सभ्या बभूवु । राज्य कतिपयदिनाभ्यतरे प्रतिज्ञाकर्मपद्धति निष्कासयेदिति विचारे चर्चा प्रबलासीत् । एत- ल्मपदास्तिस्र सूचना आसन् । एता यथा-(१) यथाशक्य शीघ्र निर्मूलनीयम् । (२) जुलाई- मासस्यैत्रिंशतारीमाभ्यन्तरे निर्मुलनीयम् । (३) एतत्क्षणमेव निष्कासनीयमिति । निश्चित प्रतिज्ञार्मवरच दिवसाम्यतरे निर्मुलनीयमिति ममाभिमतमासीत् । यतस्तदिनाभ्यतरे राज्य यदि नेवास्मदिच्छा पूरयेत्तदारमाभिरने किं वनव्यमिति निर्धारयितु समय प्राप्यते । सरलल्लुभाई- महाशयेन तक्षणमेर निर्मूरयितुमिनि सूचनानुमोदिता । तक्षणमिति जुलाई ३१ दिवसा- त्पूर्वमेवेन्यर्थ इति सोऽनमीत् । जनसामान्यस्य तक्षणमिति स्पष्टमयों न भवति । तत रिमपि कार्यमपेक्ष्यते चेदितोऽपि स्परतरार्थ पद प्रयोक्तव्यम् । तक्षमिति प्रत्येको यथा स्वप्रतिभानरीत्या रायमेवरीत्या लोग अन्यीयार्थ दुर्गन्ति । जुठाई ३१ अस्यार्थद्वय न घटते । तदिवसाभ्यतरे यदि न किंचिन्तं तदारमाभि कार्यक्रममारनीय इति मया विवृतमासीत् । अस्य वादस्यौचित्य डॉ. रीटमहाशयन शानम् । पर्यन्ते सरठभाईमदाशयोऽपि समेने । प्रतिज्ञाकर्मकरपद्धति ·. फर्मकपणा विदेशयात्राप्रतिरोध ३२१ जुलाई ३१ दिनाभ्यतरे राज्येन प्रकटीफर्तव्यमिति निर्धारितमस्माभि । सार्वजनिकसभाया निर्णयोऽय समत आसीत् । भरतखडे सर्वत्राप्येतदर्थपरो निर्णय सभाभिरङ्गीकृत ।। श्रीमती-जापजी-पिरीटमहाशया राजप्रतिनिरिं द्रष्टुमेका स्त्रीमन्ली सविधातु सर्वप्रयत्न पिनियुङ्क्ते स्म । एतमडलीस्थाना मोहमयीमहिलाना मम 'लेडी ताता' अपि च 'दिलशाद वेगम' इत्यनयो मनी स्मर्यते । अनया मडल्या राजप्रतिनिवेर्दर्शन सफल्मासीत् । रान प्रतिनिधिर्महिलानामाशाजनकमुत्तर ददौ । अह 'कराची-कलकत्ता' इत्याद्यनेकत्यलानि गत । सर्पनापि महत्य समा मिलिता सर्वत्राप्युसाह पूर्ण आसीत् । क्षोभस्य प्रारमे मयेतस न निरीक्षितमासीत् ।। तदावे मयकेनैव प्रयाण क्रियते स्म । एतेन ममापूर्वा अनुभवा बभूवु । राज्यस्प गुप्तचरा सदा मामनुसरन्ति स्म । तेभ्यो निगृहित न किंचि ममासीत् । अतो मा न पीडयन्ति स्म । ते मया नैव क्लेशिता । अदृष्टवशात्तदा ‘महामता 'इति ख्यातिन प्राप्तासीत् । यत्र लोकानां पिदितोऽभूव तत्र तन्नामघोष सामान्य आसीत् ॥ एकदा गूढचरा अनेफोहशक्टीवेदिकासु मम प्रयाणानुज्ञापरिका दृष्ट्वा तमख्या लिखित्वा गताच । अह तात्तै पृष्टप्रश्वाना शीघमेयोत्तरमदाम् । मम सहप्रयाणिका सर्वेऽपि मामेक साधुमथवा 'फकीर' इति गणयामासु । प्रतिलोहशस्तीवेदिकाया मा लेशयतो जनान् वीक्ष्य बहुमुद्धा गूढचरानमिक्षिप्य कुत साधुमेन पीडयथेति । एपा दुर्जनानामनुज्ञापत्रिका मा प्रदर्शयेति मामूचुनना ॥ उक्त मया विनयेन प्रयाणानुज्ञापनिकाप्रदर्शनेन मम किमपि कष्ट न भाति । ते स्वस्तव्य कुर्वन्तीति । एतेन ते समाहिता न बभूव । ते मम पक्ष पूर्वापेक्षयाधिक स्वीकृत्य निपाणा पीडनमखडयन् ।। एतेदाचारैरुत्पादितसम्टानि न गणयितुमहीण्यासन् । तृतीयश्रेण्या प्रयणमेव वस्तुतो मम देशमरम् । लाहोरपत्तनादिटीनगर प्रति प्रमाणे ममानुभवा सपेिक्षया कठिनतरा कटुतराश्वासन् । अह कराचीपत्तनात् वयत्तानगर टाहोरद्वारा गष्छनासम् । लाहोरनगरे मया शस्तीपरिवर्तन कार्य रोहशफ्ट्या स्पटमेर दुर्लभमासीत् । शरट्य पूर्णा बभूवु । अत प्रवेष्टार देहाटमुफ्युय पुर पुर गच्छन्ति स्म । द्वार कीउकेन बद्ध चेदगवाक्ष तोऽन्त प्रविशन्ति रम । सभामेग्नस्य निर्दिष्टदिवसे मया कलात्तानगरी प्रमच्या । एता शस्ती रिहाय तत्र साल गन्तु न शस्यमासीत् । स्थगमे निराश स्थित । न कोऽपि में स्पटमदात् । ताम्मे कधिकको मम परिस्थिति वीप्य मम द्वादाणमा दीयन्ते यपह स्थउ दापयियानीन्यादत् । स्थर मे दायते चेदवादशार का प्रयन्टमति तस्य चन् । स युवक प्रयागियर शान्टयर याचमानो गन । परतु सस्प यचन न योऽपि श्रेपर ।

·सत्यशोधनम् गृह्णात् । प्रस्थितकल्पाया शकट्यामत्र स्थल नास्ति । तथापीष्यते चेन्मामन्त प्रवेशयेत् । परन्तु तिष्टता भाव्यमित्यूचु । कर्मकरो युवक किं ब्रूथेति मामपृच्छत् । तत्क्षणमेवाहमनुमत्य स मा गवाक्षान्त पापितवान् । एवमह शकटात प्रविष्ट । कर्मरो द्वादशाणकान् सपादयामास॥ सा रात्रि श्लेशकरी जाता । अन्ये प्रयाणिका कथचिदुपविष्टा । अहमुपरितनफलक गृहीत्वा होराद्वय यावत् स्थित एवासम् । एतदतरे प्रयाणिका कतिपये मा पीडयन्ति स्म । भवान् कुतोऽधापि नोपविष्ट इति पप्रच्छु । स्थलाभावादिति वक्तु प्रयत्नमकरवम् । उपरितन- फलके पाद प्रसार्य शयिता अपि मा तिष्ठन्त न सोढुमशकत् । मा क्लेशयित्वा स नायास्यति । विनयेन प्रतिवक्तु नाहमायस्तवान् । एतेन पर्यन्ते स शातोऽभूत् । तेपा कतिपये मम नाम- धेयमपृच्छन् । उक्त तस्मिस्ते लज्जिता बभूवु । मा क्षमापयित्वा मम स्थल दयु । इत्थ क्षमा सफलाभूत् । अहमत्यन्तमायस्तोऽभाम् । शिरे भ्राम्यति स्म । मम साहाय्य आवश्यक सति भगवताह रक्षित ॥ एवं कथचिदिहीं तत कलकत्ता च प्राप्त । 'कासमबजार' महाराज फलकत्ता- मेलनेऽध्यक्षो ममातिध्यकृदासीत् । यथा कराचीनगरे तयात्राप्यपरिमितमौदार्यमासीत् । सभाया कतिपये आग्लजना आसन् । चतुर्नवत्युत्तराष्टादशमिते वर्षे पर्यायविरोधेन प्रथमा प्रार्थनपत्रिकामलिखम् । तदानीमेव ममाशासीयथैतदर्धदास्यमय पर्याय सरहटरमहाशयेन निर्दिष्ट कदाचिदन्त गमिष्यतीति । चतुर्नवयुत्तराष्टादशमिते वर्षे सवृत्तक्षोभस्य बहव साहाय्य चक्रु । शक्तिमसत्याग्रहोऽस्त त्वरया- मासेति वक्तुं शक्यम् ॥ तक्षोभस्याप्रेतनविस्तरमरगन्तुं येऽभिल्पन्ति के तस्मिन्सत्याग्रहे भागमूहुरिति ज्ञातुमिच्छन्ति तैदक्षिणारिकासत्याप्रहेतिहासोऽवलोकनीय ॥ द्वादशोऽयायः नीलकलंकः चंपारण्य जनकराजस्य देश । स इदानीमनारामै पूर्ण इव सतदशोत्तरकोनविंशतिमितवसर. पर्यन्तं नीटारागर्भरित आसीत् । चपारग्यस्य पीयो मूस्वाम्यय भूमे शते विंशतिभागेप नीर रोपेदिति सामनेन विहितमासीत् । अस्य । तिनकठिया' पद्धतिरिति नामधेयम् । यतो शिरियाना (प्या एसर) त्रिपुनीर रोपगीयमासीत ।। ।

·नीलकलंक अस्मिन्समये मम चंपारण्यस्य स्थलं न ज्ञातम् । तस्य नामापि न शुतमासीत् । नीलिका- रामाः कीदृशा भवन्तीति मया नावगतम् । नीलिकाया बंधनानि तावद् दृष्टानि । परन्तु ते चंपारण्ये सिध्यन्ति । तेन परःसहस्रकृयीवलानां कष्टं समभवदिति स्वप्नेऽपि नालोक्तिम् ।। राजकुमारशुक्ल एवं कारपतितानां कृषीवलानामेकः । स्वयमिव दुःखितानां परःसहस्र- जनानामुपलक्षितं नीलस्य कलंक निष्कासयेदित्यावेशपूर्ण आसीन्सः ॥ अहं पोडशोत्तरकोनविंशतिवसरस्य महासमा टखनौपत्तने संवृत्तां प्रतिगत आसम् । तदा मां महाशयो गृहीत्रा वकीलवायुमहाशयोऽस्मसंक्टानि सर्वाणि तुम्यं निवेदयतीयुक्त्वा चंपारण्ये गमिप्याम इति मां निरखनात् । वक्रीलबाबुमहाशय इत्यन्यः कोऽपि न । चंपारण्यप्रकरणे मम मान्यवरः सहयोगी बीहारप्रदेशे सार्वजनिकानीवनस्य प्राणभूतो वायुनजकिशोरप्रसादः । राजकुमार शुक्लस्तं मम पटमंडपमानिनाय । सोऽयं कृष्ण आटपाका'निर्मितदीपोंगिका जंयावस्त्र च धृतवान् । तं दृष्ट्वा तदा मम मनस्यसाधारण गौरवं नैव जनितम् । निष्कपटानां कृषीवलानां द्रव्यापहारकर्ता 'वकीलमहाशयो'ऽयमेक इत्यहमज्ञासिपम् । चंपारण्यविषये तेनोक्तं किंचिदाकार्य मम पद्धतिमनुसृत्य प्रत्युक्तवान् यथाहं प्रयक्षमेव तत्यस्थिनदर्शनं विना ममाभिप्राय न दद्याम् । एतद्विपये महासभायां निर्णयोऽस्तु सद्यो मां मुछेति राजकुमारशुक्लन महासमायाः साहाय्यमपे- क्षितम् । बाबुब्रजकिशोरप्रसादश्चंपारण्यजनैः सहानुभूतिसूचकं प्रस्तावं महासमायामानीतवान् । सर्वसंमया सोऽशीकृतः ॥ एतेन राजकुमारशुलो यद्यपि संतुष्टस्तथापि तावता संतृप्तिं न यातः । स्वतो मयैव चंपारण्यं गत्वा तरत्यकृषीवलानां कष्टवृत्तिर्दष्टव्येत्यैच्छत् । अहं देशाटनाय प्रवृत्तः । तन्मन्ये चपारण्ये दिवसान यापा । एक दिनं पर्याप्तम् । भगानेव तत्रयस्थिनि द्रक्ष्यतीति सोऽब्रवीत् ॥ लखनापत्तनादहं कानपूरं गतः । राजकुमारशुभे मां तनावसरत् । चंपारण्यमितो बहुसमीपे वर्तते । दिनमेकं दीयतामित्यवोचत् सः । इमां चेटामहं क्षन्तव्यस्तताहमागमियामीति वाग्दत्ता मयेत्यहमुक्त्वेतोऽपि वलवद्धोऽभरम् ।। अहमाश्रमं प्रति निवृत्तः । सत्यापी राजकुमारस्तत्रापि स्थितः । कदागम्यने इत्येत- निर्गीयाधुना थेति सोऽब्रवीत् । मयोक्तं यया-मया हीटर दिवसे कलकत्तानगरे भवितव्यम् । तदागन्य मां दृष्ट्वा ततो नेतुमर्हथेति । क गंतव्यम् । किं कर्तव्यम् । किं द्रष्टव्यमित्येतत् किमपि मया न ज्ञातमासीत् ॥ मया कलकत्तायां भूपेंदवाबोहगमनापूरमेष राजकुमारगुरता गया स्थितः । एवं निरक्षरो नागरिकतान्यस्तथापि हदप्रतिज्ञः कृषीमो मानाचर।।

·३२४ सत्यशोधनम् एवं वय सप्तदशोतवोनविंशतिमितवर्षस्यारमे करयत्तानगराधपारण्य प्रति प्रग्यिता । उभावपि प्राम्या कृषीपलाविन दृश्यते स्म । वां शफीमारद्य मया गंतव्यमियपि मया न शानम् । समो तन निनाय । उभानपि सहप्रयाण त्या प्रात परणापत्तन प्राप्ती ॥ इद प्रथममेवाह पटणापत्तनं गत । तर यस्यचिदगृहेऽस्तरीतु मित्रागि या पारचिता वा नासन् । राजकुमारशुको यद्यपि सरलमति पीपल पटगानगरे तस्य परिचितैर्मिना भवितव्यमेवेति मया गणितमासीत् । प्रयागे मम तदीयपरिचय इतोऽपि साधीयान् मवृत्त । पटणापत्तनप्राप्यनतर तद्विपये ममासमीचीना अभिप्राया न स्थिता । स न किंचिदज्ञासीत् । अय ' वकील' महाशय मित्र मन्यमानोऽपि नैय मित्रमासीत् । तदृष्टी रानकुमारशुको मृत्यवत् स्थित । एव व्यवहारिणा कृपीपलाना तेपा वकील 'महाशयाना च मये उत्थितप्रवाह- गगानदी पुटभेदबदतर विद्यते ॥ राजकुमारशुक्लो मा पटणापत्तने राजेंद्रबाबुमहाशयगृह निनाय । राजेंद्रयावुमहाशयो नगरे न स्थित । जगन्नाथपुरीं गतो वान्यत्र कुत्रापि गतो वा न स्मरामि । 'बगलो 'मदिरे एकद्विभृत्या स्थिता । ते मा नैव लक्षयामासु । मन्निरटे पश्चिदाहारपदार्य आसीत् । मया खजूरमपेक्षितम् । तमा राजकुमारशुक्ल पण्यस्थानादानीय ददी ।। बिहारप्रदेशे नियतास्पृश्यतासीत् । किंजातीयोऽहमिति भृत्याना न विदितम् । अतो यदा ते कूपोदक्मपयुजते स्म तदा मया सेकपात्रे जल नोत्तोलनीयम् । पात्रात्पतजरबिंदव एतान्स्पृष्ट्वा मलिनीकुर्युरिति भयात् ! राजकुमारो मम गृहात स्थित शौचकूप प्रादर्शयत् । भृत्यस्तक्षणमेव बहि स्थितमदर्शयत् । एत सर्वेण ममाश्चर्य वा कोपो वा नाजायत यतो मयेदम भ्यस्तचरमासीत् । भृया स्वकर्तव्य कुति स्म । राजेंद्रबाबुमहाशयस्य यथेष्ट तथाकाई ॥ एतत्कुतूहलजनकादनुभवाद्राजकुमार शुक्ल न केवलमज्ञासिपम् । पर तस्मि मम गौरव मपर्धत । ममेदानी स्पष्टमभूयद्राजकुमारशुको मम मार्गदर्शीति न खलु स्या मयैव सूत्र वोढव्यमिति ॥ । प्रयोदशोऽध्यायः साधुशीलो विहारी मौलनामझरूलहक्कमहाशयो यदा उडनपत्तने बारिस्टरपरीक्षार्थमधीते स्म तदा तस्य परिचयो मे जात । पचदशोत्तरमोनविंशतिमिते वर्षे मोहमय्या मिलितमहासभाया (तस्मिन् वर्षेऽसौ 'मुस्लिम अधिवेशनाध्यक्ष आसीत्) मया दृष्टोऽय पूर्वपरिचयस्य नूतनजीवकला दत्वा यदा .

·। साधुशीलो रिहापे यदाहं पटणानगर गन्तास्मि तदा तदा तस्य गृह एवारतरीतव्यमिति निमत्रण तेन दत्तमासीत् । तदाहान स्मृन्वा तस्य ममागमनकृत्य निवेच लेख प्राहेषम् । स स्त्रीय मोटर यानेनागन्य मया तस्यातिथ्य स्वीकरणीयमिति निरसन्नात् । अह तस्य मम कृतज्ञता व्यनीकृत्य प्रथमतो लम्यमा लोहराकट्याह चपारण्य प्रति प्रेषणीय इतिव्यज्ञापयम् । लोहरामटीविषयमूच्या माशबाद्यजनस्य किमपि प्रयोजन नासीत् । राजकुमारशुभमुखेन मया प्रथम मुझफ्फरपुर गतव्यमित्यमूचयत् । तसायमेव तत्र गत्री लोहशकट्यासीत् । तया मा प्रेषितवान् ।। आचार्यकृपलानीमहाशयस्तदा मुझफ्फरपुरे स्थित । हैद्राबादनगर प्रति गमनाप्रति तस्य विषयो मया ज्ञात । डॉ. चोइथराममहाशयस्तस्य महायागवृत्ति विषय तस्य जीवनस्य सरलता तेन प्रदत्तद्रव्येण निर्वाह्याश्रमनगतिं च मम न्यवेदयत् । सोऽय मुझफ्फरपुरस्य राजकीयप्रौदविद्याशालाया अव्यापकानामेको मया तत्र गमनकाउ एर कार्य परित्यज्य स्थित । ममागमन तस्य तत्रीद्वारा निवेदितमासीत् । लोहशम्टी ता मध्यरात्र गतापि बहुमिविद्यार्थिमि सह मा शक्टीवेदिकायामभ्युत्तस्यो । तस्य स्वीय गृह नासीत् । अयापकमन्यानीमहाशयम्प मदिरे निवसति स्म । ततो मन्कानीमहाशय एव ममातिथ्य चकार । तदाचे राजकीयसेवकाना मादृशस्य निवासप्रदानमासीदसाधारणो विषय ।। आचार्यकृपलानीमहाशयो मम विहारप्रदेशस्य तापि तिरहुदप्रानस्यानिशोचनीयामरस्या विवृन्य मदीय कार्य क्रियकठिनमस्तीति न्यवेदयत् । रिहारवासिना तस्य च निकटमय आसीत् । मया विहारप्रदेशगमनोदेश पूर्वमेर जनस्य निवेदित आमीत् ।। प्रातन्यायवादिनामेकोऽन्यो गणो मा द्रष्टुमागत । तेषा मन्ये रामनवमीप्रसादस्य स्थिति- मयापि स्मरामि । यतस्तस्य श्रद्धा ममानपानमनदीत् ॥ तेनोक्त यथा -भकार्यमत्र मन्कानीमहाशयगृहे स्थिचा कर्तुं न शक्यम् । अस्माक कस्यचिद्गृहमागन्य स्थातव्यम् । गयावानुमहाशयोऽत्र प्रसिद्धो न्यायादी । भान्त तस्य वचनात्तदगृह नेनुममतागत । संपामस्माफ राज्याधिकारादीतिरस्तीयस्माक ममतम् । परत यथाशक्ति साहाय्य यत सनस्थिता स्म । राजकुमारगुटनोक्तमशेष बहुश सरमेर । अस्मदप्रेमारा अस्मिन्दिने ययत्र स्थिता समीचीनमभविष्यत् । मयानयोरुभयोनीनुव किशोरप्रमादो बत्र- राजेंद्रप्रसाद इत्यनयोस्तीद्वारा वाती प्रेषिता । तयोरागमननिरीक्षगमस्ति । तान्या युम्मदपेक्षित- साविषयस्यापि निवेदनमविस्ताहापनदान च भपियनीति निधिनमेव । कृपया गयामा- महारायस्य गृहमागन्तव्यमिति ।। अस्प समनिप्रदाने गयारामुम्हरायस्य वट भवेदिति क्षगमेक मदिनमपि तस्य प्रार्थना नैव निराकृता । गयागनुमहारायो मरेच पर्यहरत् । तनोऽद्ध तदएहे गत । सोऽय तद्गृहस्थाच ममोपरि वासन्यधारा प्रासरपन् ।

·३२६ सत्यशोधनम् इदानी बारिशोरबाबुमहाशयो दरभगानगराद् राजेंद्रायुमहाशयथ पुरीपत्तनादान ग्मतु । व्रजकिशोरमाधुर्मया लसनीपत्तने दृष्ट । बजारिशोरवावुमक्षाशय इस न दृष्ट । एतद्वार ते दृश्यमाना विहारिणो नम्रता सरलता साधुनासाधारणश्रद्धा च मम मनसि टीरता । एतेन मम हृदय हर्षपूर्णमासीत् । बिहारस्थ यायवादीमण्डल्यास्तरिमन् विन्यस्तगौरं दृष्ट्या ममाश्चर्यमानदश्चाभूत् ॥ अनया मित्रमण्डल्याह यापजीचमैत्र्या बद्धो भानाममिति शीघ्रमेवाहमपश्यम् । व्रजरिशोर- बाबुमहाशयो मा वस्तुस्थिति न्यवेदयत् । स फिट निर्षिचनकृपीवगनां व्यवहाराश्राव्यति स्म । यदाह तर गतस्तदा व्यवहारद्वय चलति स्म । व्याहारे जिते सति जनस्यैतावत् साहाय्य दत्तमिति समाहितोऽभूत् ॥ ययेतेभ्य कृषीवलेम्य शुल्क न गृहीन स्वकुटुगनिहाय द्रव्याभागादरिद्राणा सफलसाहाय्य कर्तुं न शक्यत इति मिथ्यानगम्यते । तैर्गृह्यमाणशुल्क बगालविहारदेशेषु चलप्रमाण च वीक्ष्याह भ्रातोऽभवम् । स स्वाभिप्रायदानार्थे दशसाहस रूप्यका दत्ता इति मामलोचन् । सहस्रादून नैव गणनीयम् ॥ एतद्विपयमधिकृय सदुद्देशपूर्वक मया कृत वाग्दंडनमय सुदन्यथा न मचा श्रोत्रयोर गमयत् ॥ मयोक्त यथा - एतद्व्यवहारपरिशीलनानतर ममेद प्रतिभाति यन्यायस्थानानि न गन्तव्यानि । ईदृग् विवाद न्यायस्थान प्रवेश्य न कोऽपि लाभ सपद्यते । कृपीवला एवं कष्टपतिता भयाकुला यदा स्थिता न्यायस्थान किं प्रयोजनम् । भीतिपरिहार एवास्य पार मार्थिकमौषधम् । 'तीनकठिया' पद्धतिर्बिहारप्रदेशाबहिर्यावन्निष्कासिता तावन्निश्शब्दमुपवेष्टु ने योग्यम् । दिनद्वयेनेत प्रस्थातव्यमिति मनस्यकरवम् । परन्तु कार्यमिद वर्षद्वय गृह्णाति चेत्तावन्त कालमत्र यापयितु सन्जस्थितोऽस्मि । मम पुरोमार्ग किंचित्किंचिद् दृश्यते । परन्तु युष्मसाहाय्यमपेक्ष्यत इति ॥ बाबुत्रजकिशोरप्रसादोऽसाधारणस्थिरप्रज्ञया स्थित इयपश्यम् । शातेन तेनोक्त यथा- अस्माक यावच्छक्य करिष्याम । परतु युप्मामिरपेक्षित विमिति कृपया अथेति ॥ एव वय मध्यरात्रपर्यन्त भाषमाणा उपविष्टा ॥ उक्त च मया यथा - शासनसबद्धेन युप्मदीयपरिश्रमेण न मे किंचिदुपयोगो भविष्यति । मया लेखमाना द्विभापिणा च साहाय्यमपेक्षितम् । कारागृहप्रवेशसभवोऽप्यस्ति । परंतु यद्यपि युष्माभिस्तदपायाङ्गीकारो ममेष्टोऽपि यूय क्यिदूर्गमनशक्तिर्युप्मार स्यात्तावद्दूरमात्र गच्छत । युष्मदुद्योग विनिश्चितकाल पर्यत विहाय लेखरकार्यस्वीकारोऽपि नाल्पो विषय । अत्र भाष्यमाण हिन्दीप्रातिकविभेदमन गन्तु मम कष्ट भवति । कैथिभापाया अथवा उर्दुभाषाया लिखितपत्राणि मम पठितु ·हिंसादेव्या समुखे ३२७ नायाति । तानि युष्माभिर्भापान्तरीकरणीयानि । एतत् सर्वस्यापि वेतन दातु न शक्यते । एतत्सर्व प्रेमपूर्वक सेवाभावेन च करणीयमिति ॥ व्रजकिशोरबाबुमहाशय समेतत्तत्क्षणमेवावागच्छत् । स इदानीं मा स्वसहवासिन्योऽ प्येकैकशो नानाविधै प्रश्नैर्मा मोहयितु प्रवृत्त । मयोक्तस्य सरस्यापि फलितार्थ क्यिन्ति दिनानि सेवाकार्ये स्थातव्यम् । कियन्तो जना अपेक्ष्यन्ते । पर्यायश कार्य करणीय वेत्याचव गतु प्रयेतिरे । एतदनन्तर न्यायवादिषु त्यागशक्ति कियती विद्यते इत्येतदधिकृत्य तानपृच्छत् ।। पर्यन्ते ते ममैव रीत्या प्रत्यादिशन्यथास्मास्वेतावन्तो जना भयदुक्तप्रकारेण करिष्याम || अस्माक यावन्ति दिनान्यावश्यकानि तापन्ति युष्मत्पार्श्वे स्थास्याम । कारागृहगमनमस्माक नूतनो विषय । तथाप्यानुकूल्याय प्रयतिष्यामह इति ।। चतुर्दशोऽध्यायः अहिंसादेव्याः संमुखे चपारण्यस्य कृषीवलाना परिस्थितिं विमृश्य तैर्नीलभूस्वामिना विषये निर्दिश्यमाना या- रोपणानि ज्ञातु ममोदेशोऽभूत् । एतदर्थेऽह पर सहस्रकृषीवलान् द्रष्टुमावश्यकमासीत् । विमर्शारभणात्पूर्वमस्मिविवादे भूस्वामिना पक्ष ज्ञातु तप्रायविभागस्यापिकारिणो द्रष्टु चाति- मुख्यमिति मया परिगणितम् । उभयोर्ममाशय निवेद्य पत्राण्यलिखमुभावपि तस्मिन् काले मया द्रष्टुमागन्तव्यमिति मा न्यवेदयताम् ॥ भूस्वामिना सघस्य कार्यदर्शी पिस्पष्टमेव त्व बाह्यो जन । भूस्वामिना कृषीवलाना च मध्य आगन्तु नास्ति कोऽप्यधिकार । तथापि यत्किंचिन्निवेदयितुमिष्यते चेल्लेखनद्वारा निवेद्यता- मिति मामाह । मया तारद्विनयेन कार्यदर्शी प्रोक्तो यथाह वाह्यो जन इति न मन्ये । कृपीवला इच्छन्ति चेत्तेपा स्थितिगतीर्विचारयितु मम सपूर्णाधिकारोऽस्तीति । प्रात्यविभागस्याधिकारी च दृष्ट । स मा त्रासयितुमारब्ध । अपि च मया तिरहुतप्रात परित्यज्य गतव्यमित्यसूचयत् ।। अह निरोद्धच्यश्चेन्मम बधन मोतीहारीस्यलेऽयका वेतियास्थले जायमानमत्युत्तमम् । अतो मया तत् स्थलगमन त्वरया कर्तव्यमिति ॥ चपारण्य तिरहुतप्रातविभागस्यैक मडलम् । मोतीहारीस्थल च तस्य मुग्यपत्तनम् । राजकुमारशुलस्य स्थल वेतियास्थलसमीपस्थितम् । तस्यासमतात् स्थितकोटीकृषीपलास्त मडलेड- त्यतदरिद्रा बभूवु । मया ते द्रष्टव्या इति राजकुमारशुक्लस्य तीवेच्छासीत् । ममामिटापोऽपि तावत्प्रनल स्थित ॥

·३२८ सत्यशोधनम् अतोऽई तस्गिनेव दिने मम सहवासिमि सह मोतीहारीरथ प्रति प्रस्थित । वानु- गोरखप्रसाद स्वगृहेऽस्मारमाश्रय ददी । समा धर्मशाला बभूव । अरमाक सर्वेषामपि तत्र स्थातुमरकाश कटतर आसीत् । मोतीहारीस्थले प्राय पंचमैदरे यस्पचिपीपटस्योपर्यया- चारप्रवृत्त इति वार्ता तदिनमेशागता । परेवु प्रातररमाभिधरणीपरप्रसादेन सह गया स द्रष्टव्य इति निश्चितमभूत् । तपा वय गजमारय तत्र प्रस्थिता । यथा गुजरातदेशे वृपमराटी साधारणा तथा चपारण्ये गज साधारण इति वाल्यम् । अर्थमाईतिरमायूमेर 'पोलीस' अधिकारिण सेवक एक पार्श्वमागाय पोलीस अधिकारिणो वन्दनानि न्यवेदयत् । तस्याओं मया ज्ञात । धरणीधरबाबुमहाशयमप्रे पूर्वस्थल प्रति गन्तुमनुज्ञाय सेकेनानीताया भाटक- शकट्यामहमुपविष्ट । तदा सोऽय चंपारण्य परित्यज्य गन्तव्यमित्याज्ञापन मम प्रदाय मा पूर्वस्यः निनाय । आज्ञापत्रप्राप्तये मया हस्ताक्षर कर्तव्यमित्युक्तोऽह चपारण्यस्य कृषीवलाना स्थितिगते परिशीलनपर्यन्त चपारण्यपरित्यागे ममोदेशो नास्तीत्यलिखम् । एतदनन्तर मया वहिष्कारनिन्नपो धिक्कत इति परेचुरेव न्यायस्थाने विचारणायाज्ञापत्रमागतम् ॥ अह सर्वरात्र जागरितो भूत्या पत्रलेखने वावुव्रजकिशोरप्रसादस्यानुशासनप्रदाने च कालमयापयम् । प्रतिबोधनपत्र आह्वानपत्र चेयुभयोवृत्तातो दावाग्निरत् प्रसारित । तस्मिन्दिने मोतीहारीस्थले केनाप्यदृष्टपूर्व दृष्टमिति मयावगतम् । गोरखवावुमहाशयमदिर जनै पूर्णमासीत् । सौभाग्यवशान्मया रात्रावेव सर्व कार्य समाप्तमासीत् । अतो जनसमूह निरौद्ध साध्यमासीत् । मम सहवासिभिरत्यतसाहाय्यमर्पितम् । जनाना नियत्रणे त उद्युक्ता यत सर्वत्रगामिन मा जनसमूहोऽनुसरति स्म। मडलस्याधिकारी ‘मेजिस्ट्रेट' पोलिस सुपरिटेंडेंट' अपि चाहमेतदस्मन्मध्ये काचिन्मैत्री उदियाय । मदुपरि प्रयुक्तप्रतिबोधनपत्रेत्यादीनि मया शासनानुरोधेनैव विरोधयितु शक्यान्यासन् । एतप्रति मया ते सर्वे स्वीकृता । अधिकारिणा विपये मम वृत्तमनिर्वचनीयमासीत् । अह तान् व्यक्तिगत्यानविरुद्धवास्तेपामाज्ञाया सविनय विरोधनमित्येतेषामवगतमासीत् । एव तेपा मन परिवृत्तम्। अतो मपीडन परित्यज्य जनसमूहस्य नियन्त्रणाय मम सह्वासिना च साहाय्य सतोपेणोपायुज्यत । परन्तु स्वाधिकार सर्वोऽपि शिथिलीभूत इत्येतेन तद्दष्टेय॑क्तमासीत् । जनास्तक्षणे दण्डभय त्यक्त्वा स्वेपा नूतनमित्रस्य प्रेमशक्तिं प्रणेमु ॥ चपारण्ये मम कस्यापि परिचयो नासीदिति स्मर्तव्यम् । कृषीवला सर्वेऽनभिज्ञा । चपारण्य गगानद्या उत्तरे वहुदूरे हिमपर्यन्तस्य पादे नेपालस्यातिसमीपस्थिया भरतखडस्येतर- भागेन सपशून्यमासीत् । तस्मिन् प्राते महासभाया नामापि नावगतमिति वक्तु शस्यम् । श्रुतमहासभानामधेया अपि ता प्रवेष्टु तन्नामोच्चारयितु वा भीत्या पश्चाद्भवन्ति स्म । पस्त्यय महासमा तसभ्याश्च महासभाया नाम्ना न यद्यययतवास्तविकरीत्या तप्रान्त प्रविष्टा ॥ न्यायस्थानच ·व्यवहारो व्यपनीतः मम सहवासिनामूचनामादाय किंचिदपि कार्य महासभाया नाम्ना न करणीयमिति निर्धारित मया । अस्माभिरपेक्षित न कीर्ति पर कार्यम् । यतो राज्याधिकारोऽपि च तसूत्रधारिणो भूस्वामिनो महासभा कोवेन तिरस्कारेण च पश्यन्ति स्म । तदृष्टी महासभा नाम न्यायपादिना वादविवाद शासनस्य भगानन्विष्याक्रमकार्यमापन पावकोपरस्यानायकवस्या कृत्यानि । व्यवहारचातुर्यमापाद- भूतिकपटवियपा सर्वेपामपि जन्मभूमि । अस्माभिस्तदुभयोरयुक्तबोयो निष्कासनीय आसीत् । अतोऽस्मामिर्महासमाया नाम न प्रकाशितम्। कृषीपयदिजनाना महासमाया नाम सुस्थाया स्थितिरपि न वक्तव्येति निरवैष्म । तैर्महासभाया अत करण ज्ञात्वानुसते सत्यलम् । अक्षदा एतदवलयनमपेक्षितमित्यरमदाशयोऽभूत् । अतोऽस्मदागमनात्पूर्व भूमिका साधयितु महासभाया पक्षमाश्रित्य गूटचारा इतरे वा न प्रेषिता । राजकुमारशुक्लस्य पर सहस्रकृषीवलाना हृदयमा- गाहितु न साव्यमासीत् | तन्मध्ये किंचिदपि राजकीयकार्य न कृतम् । चपारण्यावहि स्थितो लोक तैर्नारगत । तथापि वय जन्मारम्य सवृत्ता सुहृद इन तेऽस्मानागमयामासु । एस रीन्या स्मन्मेलने ईश्वरस्याहिंसाया अपि च सत्यद्वयसाक्षाकारोऽभवदित्युक्ते तदक्षरश सत्यमेव नातिशयोक्तम् ॥ एतसाक्षात्कारसिद्धर्मम को वारिकार इत्याटोच्यमाने मया जनेषु प्रेमक रिना नान्यद दृश्यते । एतदपि झिम् । अहिंसाया ममाचला श्रद्धा नान्यत्किंचित् ।। चपारण्ये नीत तदिन मम जीवन कदापि न विस्मयं भवति । तत्रन्यजनाना मम च तदिनमपूर्वानदसुदिनम् ॥ शासनानुरोधेन न्यायस्थानेह विचारणीय आसम् । परन्तु वस्तुतो राज्याधिकार एवापराधि स्थाने स्थित । प्रात्यविभागापिकारिणो मदर्थे प्रसारितगागुराया राज्याधिकार तदन्त पातयामासु ॥ पंचदशोऽध्यायः व्यवहारो व्यपनीतः विचारणा पारेमे । रायाधिशरस्य न्यायरादी · मेजिस्ट्रेट 'महागय इतरेऽधिकारिणश्व दिग्भ्राता स्थिता । किं कर्तव्यमिति तैया न प्रन्यमात् । व्यवहार पुरस्ताद् याविति सनीयन्यायवादी · मेनिस्ट्रेट' महाशय निनाति स्म । पन्यह निमार्य चपरग्य परिन्यकल्य- मियाज्ञाया उड्यनाराधमह समन्तुमिच्छामुरस्मि । इयुक्त्वा यस्ताद गत मशिमम पश पठितवान् यया- ·३३० सत्यशोधनम् * कि प्रो योड'गतचतुश्चन्यारिंशदुत्तरशतस्प निधनमबदामाज्ञाममुरवितानिनि प्रतिभाति खलु । अतिगभीरपरिणामवदेतद्वर्तनं विमित्यनुसृतमित्येतद् व्यतीतु न्यायस्थानस्यानु- ज्ञाया सक्षेपेण वक्त प्रवृत्तोऽस्मि । एतदरयाधिकारिणा मम चामिमतमेदरिषय इति प्रतिभाति । जनसेवा राष्ट्रसेवा च कर्तव्येत्युद्देशेन मयास्मिन्देशे पादो न्यस्त । नालियाभूस्वामिनोऽरमामि सह न्यायरीत्या न वर्तन्त इत्यत्रत्या कृषीवला वदन्ति । मयानागत्य कृमीनलाना साहाय्य कर्तव्य- मिति निर्बध्यमानोऽहमागतोऽस्मि । अप्रत्यस्थितिगतीरविज्ञाय मया न किंचित् साहाय्य करणी- यमासीत् । ततोऽह शक्य चेद्राज्याधिकारिणामपि च भूस्वामिनामाश्रय प्राप्यात्रत्यविषयानव- गन्तुमागत । ममोद्देशान्तर नास्ति । मयानागमनेन कयापि रीत्या प्रजाशातिमग प्राण हान्यादयश्च भविष्यन्तीति न विश्वसनीयम् । एतादृशविपयेषु ममाधिकानुभयो विद्यत इति वक्तु शक्यम् । परन्तु राज्याधिकारिभिरन्यथा पर्यालोचितम् । तदीयफट मम सपूर्णमेर विदितम् । तेषामागतसमाचारस्याधारेणैव तै प्रवर्तितव्यमित्यपि समन्ये । शासनानुरोधेन प्रवर्तमानाना प्रजानामहमेको मया प्राप्ताज्ञा पालनीयेति मनस प्रतिभातीत्येतत्सहजम् । अस्मिन् सदर्भ सवृत्तमपि तथैव । परमहमत्र येषा कृते आगतस्तेषा पिपये मम कर्तव्यमुलष्य मया तथा करणीय नासीत् । अस्मिन् समये तेषा मध्यस्थितेनैव तेपा सेवा कर्तुं शक्येति मम प्रतिभाति । ततो मया स्वयमेव प्रतिनियर्तितु न शक्यमासीत् । एतत्कर्तव्यसप्रामे मामेतजनमध्याबहि- निष्कासनभार राज्याधिकारिणामुपरि धारणमात्र मम साध्य स्थितम् । भरतखडस्य सार्वजनिक- जीवने मादृशै स्थानप्राप्तैरितरेपामुदाहरणप्रदानेऽन्यतजागरूकै व्यमिति मया ज्ञातम् । अद्य वयमतिसकीर्णराजकीयव्यवस्थायां जीवाम । ईदृश्या परिस्थितौ ममाग्रस्थितेषु सदर्भेष्वेष्वा- त्मगौरववता मनुष्याणा निरपायो मानकरो मार्गो मयावलवितस्तावदेक एवेति मम दृढो विश्वास आज्ञोल्लघनफल दण्ड । नि शब्दमेव सोदु स मार्ग । मम विधीयमानदण्ड कयापि रीत्या न्यूनीकर्तुं न मया भाषण कृतम्। मयाज्ञोल्लघनकारण शासने तिरस्कारबुद्धिर्न । तथानुष्ठान ममामशासकमुच्चतरनियममन्तरामन आज्ञा पालयितुमेवेति निवेदनमेतद्भाषणस्योद्देश इति ।। अथ विचारणा परोगमयितुमवश्यकमेव नासीत् । परन्तु न्यायाधिपतिना राजकीययाय वादिना चैविध भाषण न निरीक्षितमिति निर्णय पठितुमन्यदिन निरचायि। एतदन्तरेऽस्माभि सर्वे विषया पटणापत्तनसुहृद्भ्य पडितमदनमोहनमालवीयेभ्य इतरेभ्यश्च तत्रीद्वारा प्रकाशिता ॥ मम पिहित दण्डमवगन्तु न्यायस्थानगमनापूर्वमेव न्यायाधिपतिर्मम पत्रमलिखद्यथा बिहारप्रातस्य राज्याधिपतिर्ममोपरिस्थितन्याहार रिमयितुमाज्ञापयदिति । मडलाधिकारी च पत्रमदिखयथा-अह कृषीवलाना परिस्थितिरिमर्श गर्नु नास्ति कोऽप्यतराय । अधिकारिण सशात् सरसाहाय्य रप्स्यत इति । एतापच्छीघ्रमीदृश परिणामो भविष्यतीति न केनाप्य- रमार निरीक्षितम् ॥

·व्यवहारो व्यपनीत अह मडलाधिकारिण कोकमहाशय गवापश्यम् । न्यायतत्पर सजन र सोऽस्यत । तेनोक्त यथा मयापेक्षितस्त्राणि द्रष्टु पृच्छेत् । यदापेक्ष्यते तदा द्रष्टुमागम्यतामिति । एव देशस्य विनयेन शासनभगे प्रत्यक्ष प्रथमो वस्तुपाठो लय । तस्मिन् सले वृत्तपत्रिकासु चैतद्विषयमधिकृत्य चर्चा मवृत्ता । मम विमर्शकार्यमनिरीक्षितप्रस्टनासौक्यं प्राप । एतद्वि- मीकार्यस्य राज्याविकारस्तटस्थो भवितुभावश्यकमासीत् । परन्तु वृत्तपत्रिकाणा वार्ता- निवेदकाना च सपादकीयलेखनाना चावल्वो नापेक्षित । वस्तुतश्चपारण्यगृहपरिस्थितिस्तथा सूक्ष्मलिष्टाभरद्यथा प्रबलटीका वातिवर्णितनिवेदनानि वा मम यसाध्यमान कार्य साकर्येण चिनाशयितु शक्यमासीत् । ततो मया लिखित वृत्तपत्रसपादकाना यथा-प्रस्टयितुमावश्यका- न्सर्गान् विषयान् युष्माक प्रेप्यात्रयपरिस्थितेर्निरतर परिचय कारायष्यामि । कृपया वृत्तान्त- निवेदकान् प्रेपयितु न परिश्रम बोदुमर्हथेति ।। राज्यापिकारिणो मामा स्थातु न निवारयन्तीति दृष्ट्वा चपारण्यस्य भूस्वामिन सुद्धा इति मया विदितम् । अधिकारिणामपीद मुख पिवृत्य नोच्यमानमपि नेष्टमासीदित्यस्माभिजीतम् । ततो वृत्तपत्रेप्ववास्तविपरीतामिनायप्रदा वृत्तान्ता प्रकटीकृताश्चेत्ततस्तेपात्रोपचालाया इतोऽप्यु- देकारामनसभा स्थित । अपि च ते कोरमेत ममोपर्यनपसार्य वराकाणा भयभीताना कृषीवलानामुपर्यपसारयन्तीति न कोऽपि सशयोऽभवत् । एतेन मम सत्यशोधनस्य महाप्रन्यहो लगति स्म ॥ एतापजागरूकास्यतेऽपि मयि भूस्वामिनो मम विरुद्धा अतिविषमय क्षोभमुपाक्रमन्त । मम सहकारिणा च पिये नानाविधान्यनृतानि वृत्तपत्रिका प्रकटीचभूवु । परत्वहमतिनागरूकतया स्थितन्वाकेवलाल्पविचारमारभ्य सारिपयेषु सत्यस्यैर साधितचात्तैर्मुक्तनाणा निरर्थका बभूवु ॥ ब्रजकिशोरनापुमहाशयस्योपरि मृत्तिकाक्षेपे भूस्वामिन स्वप्रयत्नान सर्मन् व्ययीचकु । परन्त्यधिक च तनिंदाधिक च रोकाना गोरखमित्यारोहति स्म । एतादृशमूहमसदर्भ इतरातेभ्यो नायकानामाहानमुचितमिति न मया पोरगा | पण्टितमाल पीयो यदापेक्ष्यते तदा निवेद्यताम् । अहमागमिष्यामति याच प्रेरित यह नाशयम् । एवमय सम्रामो राजीयस्वरूप यथा न प्राप्नुयात् तथा गया nिyamil नायकेभ्यो मुख्यवृत्तपत्रेभ्यश्च वृत्तान्त प्रेप्यते स्म । इद प्रकटगाप म मे NAAfri फ्ले राजकीये सयपि कारण राजकीय न भवति चेत्तस्य राज fontriedin. दृशस्वरूपमप्रदाय तरिमन्निनपारमिनी स्थापित तहामं प्रारोनि माया या विषयो भातु निष्कामसुद्धया कृतया लोकरे huit- भविष्यतीति चपारण्यमग्रामो निदर्शनम् ॥ ।

·पोडशोऽध्यायः सेवाक्रमः चंपारण्यविमर्शे यत्पूर्णेतिहासकथन तात्कालिकापीपलाना चरितस्य रेखनमे भविष्यति । इदमेषु प्रकरणेषु न साध्यम् । चपारण्यस्य विमर्श सत्याहिंसोपेतो धीरतर प्रयोग आसीत् । अनया दृष्टयाह केवल वर्णनायोग्य प्रतिसलाह लेखितास्मि । इतोऽप्यधिक- विवरणमपेक्ष्यते चेबाबुराजेंदप्रसादेन हिन्दीभापाया लिखित चपारण्यस्य सयाग्रहेतिहास पठनीय ॥ एतदध्यायस्य विषय पर्यालोचयाम । चराको गोरखबाबुमहाशयो वस्तुतो गृह न परित्यज्यते चेत्तस्य गृहे विमर्श कर्तुं न शक्यमासीत् । मोतीहारीस्थलजनोऽरमारमेक गृह भाटकेन प्रदातुमद्यापि भीतिग्रस्त एव स्थित । तथापि व्रजकिशोरबाबुमहाशय स्वचातुर्येण गृहमेक भाटकेन प्रदापयामास । तस्यावरणे विशाल अनावृतप्रदेश आसीत् । वय तद्गृह गत्वा स्थिता ॥ एतत्कार्यानुष्ठान द्रव्य विना साध्यमिति न प्रतिभाति स्म । ईदृशकार्याय प्रनाभ्यो द्रव्ययाचन न पद्धतिरासीत् । व्रजकिशोरबाबुमहाशयस्तन्मित्राणा च बहवो न्यायवादिन आसन् । एते सदर्भधागतेषु स्वय वा स्वमित्रेभ्यो वा द्रव्यमुपस्थापयन्ति स्म । ते स्वय स्वसदृशाचापेक्षित- प्रदाने समर्था सन्तो लोकयाचन कथ कार्यमिति तेपा भावनेति प्रतिभाति । चपारण्यस्य कृषीवलेभ्य एकापि काकिणी न स्वीकर्तव्येति मनसि निश्चित मया ! तथा स्वीकारेऽपार्थ कुर्वन्तीति निश्चितम् । एतद्विमर्शनाय हिन्दुस्थाने सर्वतो द्रव्यदानाय प्रार्थना नैर कर्तव्येति च दृढमवधारितम् । तथानुष्टानेन तस्याखिलभारतस्वरूप राजकीयवर्णश्च प्रायश आयात स्म । मोहमयीनगरस्य कानिचिमित्रागि रूप्यमाणा पचदशसहस्र प्रदातुमागता । कृतज्ञतापूर्वक तन्निराकृत मया । चपारण्याद्वहिर्निवसभ्योऽनुकूटस्य बिहारनिवासिभ्यो ब्रजकिशोरबाबुमहाशयस्य साहाय्य प्राप्य मासलभ्य द्रव्य सगृह्येतोऽप्यधिकमपेक्षित चेमम मित्र डॉ. प्राणजीवनदास- महेतामहाशय प्रष्टव्य इति निरचैपम् । यावदारश्यक तावद्दव्य प्रेपयिष्यामीति डॉ महेता- महाशयस्तक्षणमेव समेने । एवमस्माक द्रव्यमबद्धा चिंता न कार्यासीत् । चपारण्यस्या- किंचनयोचित यार साध्य तापप्राप्य मितव्ययेन वर्तनीयमि यस्माभि सकल्पितन्यादस्माकमधिक द्रव्यस्यावश्यस्ताप्रसगो नासीत् । वस्तुतोऽरमारमधिद्रव्यस्यावश्यकता कथ नासीदिति पर्यन्ते दृष्टम् । स मिरित्या रिसाहसम्प्यमाणा व्यय कृत इति में प्रतिभाति । यारदह स्मरामि तापता वक्त शायमस्माभि सगृहीतयनाच्चतु पचशतानि रूप्यकाणा रक्षितानीति प्रतिभाति ।।

·सेवाश्रम । मम सहवासिना जीवनपैचित्र्य प्रारमे निरतरविनोदविषय आमीत् । प्रत्येक्स्य न्यायादिन एकसे वाचक एको भृत्यश्वासन् । तस्मात्तेपा प्रत्येक पाममाटाप्यासीत् । असकृन्मध्यरात्रै मुनते स्म । यद्यपि ते स्वीय व्यय स्वयमेव सहन्ते स्म तयापि तीरनामे नियमराहित्यमुपदा ददी । तयापीमा वेला थय गादमित्राय्यभूमेन्यनो वैमनस्यमस्माकन मबभूव । मम हास्याचोद्यानि नान्यथाज्ञासि । पर्यन्ते निश्चित यथा मृत्या निष्कामनीया सर्वेषामेकत्यय पाकशालया भवितव्य सर्व ऋतकाल कार्याण्यनुष्टातत्र्यानीति चेति । सर्वेऽपि शाकाहारिणो नाभनन् । द्वाम्या पारशालाभ्या व्ययोऽरिकारिको भाति स्म । तस्मासपात्र शाकाहारस्य पारुगाडा भवेदिति निरचम । साधारणमेवाहार सर्वेऽपि गृहीयारति नियमयितुमावश्यकमिन्यदृश्यत ।। अनया व्यवस्थया न केवल व्ययो न्यूनोऽभवत्पर काटोऽप्यन्पीपान् जात । कार्यशनिश्च रक्षिताभूत् । अस्मानमेस्दावश्यक्तापि बहुलामीत् । कृपीपला म्वभाषणानि दातु गणा उपस्थिता । तेपा सहचराणा सैन्य तपृष्टत आगयागगमारामश्च जनरुत्सिनानि बभूवु ।। दर्शनार्थिभ्यो मा रक्षितु मसहनामिना साहममसकृद् व्यर्थीवभूर । निश्चितनाउमेर दर्शन प्राप्यमासीत् । षट्सम वा स्वयसेमा भाषणानि लेखिनुमानश्यका आमन् । तदानीमपि कतिमिश्विद्भाषणानि प्रदातुमरकाश विना साय गतव्यमापतितम् । एतानि विज्ञापिनानि सीण्यपि सारभूतानि न बभूवु । तेरा हूनि पुनस्तान्येपासन् । परन्तु लोकरीत्यतरेण समानातव्यान्यासन् । अस्मिन्विषये तेपा मनोभावोऽपि मया ज्ञायते स्म ॥ उक्तलेखनै कतिपये नियमा अनुसतच्या आसन् । प्रत्येक कृषीवो नानानि प्रधर्मोहनीय आसीत् । ये केविनुत्तीर्गा परीक्षाया तेपा दिनापिनानि त्यज्यन्ते स्म । एतसर ममिक कालमपेक्षन । परन्तु बहूनि डिपितोनानि समिद्धानि परिणेमु ॥ एपा भाषणाना लेवनस्पले गुमचराणामेक सांदोपस्थित । तस्योपस्थान परिहत दाक्यमासीत् । परमस्माभि पूर्वमेव निर्धारित यया गुमचराधिकारी न निवारणीय । विनयेन दृष्ट्वा निवेदनीयवृत्तातमशेष निवेदनोपमिति । एतेनारमान न मिषे नष्टममात् । नेतारदेव गुप्तचरापिस्चरिण पुरस्तादापणाना लेग्वन कृतीपडा निर्मया मन्त्विन्येर कारणमासीत् । अस्यानिरिण उपस्थानादेत वृपीवाना मा पायिनन् । अन्यत वृपीयरेभ्योऽतिशयोक्ति क्तं सहजो नियोऽउभ्यत । लोमान् वागुगया पनपिनुमेर गुनचराविकारिणा रनन्यमियत कृपीले गिर्भवितव्यमसीत् ।। भूस्वामिनो न कोपनीया इति मनेष्टनासीत् । सधुहत्या तेग मन आर्जनायमियानी न्मन्देश | मनो या येषा सिये महाप्रमदस्यारोग कुन्नि रम तो तेरा भूसमिना पत्र डिगिरा ते मया सन्ते स्म । समुत्वह भूस्वनिना मर गय तेग पुर काला ·३३४ सत्यशोधनम् सर्वकष्टा युक्त्वा तैरय विषय कीगण्या वीक्ष्यते इयगम्यागत । पतिपये भूस्वामिनो मयि द्वेप निदधु । कतिपये मामश्रद्धयापश्यन् । चतु पष्ठा जना मा मिनयेन दृष्टातो बभूवु ॥ सप्तदशोऽध्यायः मम सहचराः ब्रजकिशोरबाधुमहाशयो राजेन्द्रबाबुमहाशयश्चेत्यनयोयुगउ नैव लभ्यमिति वक्तु शक्यम् । तयोर्मयि प्रेमातिशयात साहाय्य विनाहमेस्पदमप्यग्रेन यवेशयम् । तयो शिष्या अथवा सहचरा 'शभुबाबु- अनुग्रहबाबु- धरणीबाबु-रामनवमीबाबु' इत्यादिन्यायवादिन सदा मया सहैव वसन्ति स्म। बिंध्याबाबु- जनकधारीबावुमहाशयौ तदा तदागय साहाय्य चऋतु । एते सर्वेऽपि बिहारिण एव । कृषीवलाना भाषणलेखनमेव एपा मुख्यकार्यमासीत् ॥ अध्यापक कृपलानीमहाशयोऽस्माभि सह कथ न मिलेत् । यद्यप्यय सिंधी ज मारण्य बिहारिणोऽप्यधिकबिहारी भवति । प्रातग्रामस्थ कोऽपि वा भवतु । त स्वीयमिव कृत्वा तत्रत्यैर्जनै समेल्नशक्ता अल्पा एव जना मया दृष्टा । ईदृग्जनेषु कृपलानीमहाशय एक । सोऽन्यप्रातीय इति वक्तु न शक्यमासीत् । स एव मम द्वारपालक आसीत् । तत्र मदर्शनाकाक्षिभ्यो जनेभ्यो मा रक्षितुमेर ता वेला स्वपरमपुरुषार्थ चकार । एतद्द्वार निजविनोदवाग्बाणाना प्रयोगेणान्यद्वार अहिंसामतानासनै त्रासनेनैव जनान्निरुरोध । साय निशामुख्येऽधकारे प्रवर्तमाने सति शिक्षकवृत्तिं वहन् स्वसहचरानितिहासिकपाठ टीकाभिश्वानदयन् भीरस्वभावो य कश्चिदागतश्चेत् तस्मिन्शौर्यमुपादयामास ।। मौलानामजहरूरहकमहाशय आवश्यके सत्याग तृणा पट्ट्या स्वनामधेय ददौ । स प्रतिमासमेद्विवारमागत्यास्मान् दृष्ट्वा गच्छति स्म । तदानीमसौ स्वजीवन वैभवेनातिशोभया च चकार । तस्यापि चाधुनिश्मालजीवनस्य च भूम्पाकाशयोरिवातर भवति । तस्य शैक्किा- चार दृष्ट्वा वाह्यजनस्य प्रारांतरेण यद्यपि स प्रयभात् तथाप्यस्माभि सह मिलितत्वात् सोऽप्यस्मारमेक इति गण्यते स्म ॥ निहारे योग्यशिक्षणव्यवस्था विना चिरवालस्थायि कार्य न साध्यमिति मया ज्ञातम् । वृपी गनामजान परणाजनकमासीत् । ते निजापत्यानि परिभ्रमितुमनुजानति स्म । नो चेदर्धाणकार्थ प्रातरारभ्य साय यारनीलिकरामेषु व्यापारयति स्म । तयार प्राय दिनस्य वेतन पुरयस्य सार्धाणकद्वय लिय सार्धकाणको बाल्यस्याणिक एव स्थितम् । दिने दिने ·मम सहचरा. 1 चतुराणकान् य सपादयति सोज्यतादृष्टशालरीति गण्यते स्म । मम सहचराणा मतमादायाह पइग्रामेषु प्राथमिकशाला उद्घाटयितु निरचैषम् । ग्रामस्थ सहासीदय नियमो यतै शिक्षकाणामाहारो वासस्थान च देयम् | इतरव्ययोऽस्माभिर्देय इति । ग्रामस्थाना हस्ते पणक नैवासीत् । परत्वाहारसामग्रीमुपस्थापयितु तेषा साध्यमासीत् । वस्तुत पूर्वमेव तैर्निवेदित धान्यादिपदार्यान् वय दातु सनस्थिता स्म इति ।। शिक्षका कुतो लभ्या । इयमेकसमस्या स्थिता। अल्पवेतनेनाथवा वेतन दिनापि कार्यकर्तार शिक्षकास्तत्र दुर्लभा नभूवु । सामान्यशिक्षकाणा हस्ते शिशूनामर्पण न मेऽभिमतमासीत् । तेषा साहित्यप्रवीणतापेक्षया चारितसपन्नता मुख्यतरा बभूव ।। अतोऽहमेतच्छिक्षणकार्य स्वयसेवका अपेक्ष्यत इति सार्वजनिकविज्ञापना प्रकटी- कृतवान् । एतद्विज्ञापनायास्तक्षणमेवागतान्युत्तराशि । श्रीगगाधररावदेशपाडेमहाशयो बाबासाहेबसोमण-पुडरीक्महाशयौ प्रेषयामास । मोहमयीत श्रीमती-अवतिकाबाईगोखले- पुण्यपत्तनात् श्रीमती-आनदीबाईवैशम्पायनमहाशया चागते । मोतीलाल सुरेंद्रनाथोऽपि च मम पुत्रो देवदास एतान्प्रेपयितुमाश्रमस्य एत्रमलिखम् । अस्मिन्नेर समये महादेवदेसाईमहाशयोऽपि च नरहरिपरीखमहाशयो एतौ भार्याभि सहागत्यास्माभि सह मिलितौ । वस्तुरीवाईमहाशयाप्ये तत्कार्यार्थ समाहृता । एतान् सर्वन्मिलित्वा प्रवल सैन्यमेवासीदिति वक्तव्यम् । श्री अवतिकाबाई- महाशयापि च आनदीनाईमहाशया सुशिक्षिते आस्ताम् । परन्तु श्री. दुर्गादेसाई- श्री. मणिवेनपरीख-इत्येतयोर्गुजराती अक्षरज्ञानमात्रमासीत् । स्तूरीनाईमहाशणयास्तदपि नासीत् । एता महिला बालकाना हिन्दीभाषाया पाठ कथ शिक्षेरन् । ताभिर्नाटकाना व्याकरणस्य पठनस्य लेखनस्य गणितस्य च शिक्ष्यमाणापेक्षयाधिक स्वच्छता सद्वृत्त च शिक्षणीयमिति निरीक्ष्यते । इहमुक्ताक्षरज्ञानविषयेऽपि गुजराती हिन्दी-मराठी- শাল। মল বক্তার যাদৱসল সারি সাঋদিবসলখা লিব স্ব লিঙ্গ दुष्परमिति न्यवेदयम् । अस्य परिणामप्रकारेणैतामिर्महिलामि शिक्ष्यमाणरर्गा अत्युत्कृष्टमेन चलन्ति स्म । तासा स्वानुभवेनामविश्वास कार्ये उसाहश्व सजाता । श्री. अवतिकाबाई. महाशयाया शालादर्शविद्यालयोऽभूत् । सा पाठशालायै स्वामानमेवार्पयत् । निजाद्वितीयगुणान् सनिप्यस्मिन् कार्ये उपयुयोज । एतन्महिलाद्वारा ग्रामस्त्रीणा जीवनस्य परिवर्तनमपि स्वल्पा साध्यमासीत् ।। परन्तु प्राथमिकविद्याभ्यासस्यानुकूटता दिपाय परित्यागो मम नेष्ट आसीत् । मामा अशुचयोऽभान् । मार्गा अमेष्यपूर्णा आसन् । कृपान् परित परस्थित्या दुर्गममायाति स्म । गृहाणामगणान्यसान पूतिगधेन प्रितान्यभनन् । शौचरक्षण महतामपि शिक्षणमावश्यकमासीत् ।

·प्रामान्त. प्रवेश. - पीथ्यगणानि च ममार्जयामासु । कृपान् शोधयामासु । इतस्तत स्थितानि गर्नान्यपूरयन् । प्रामस्या स्वयमेव स्वयसेवकान् व्यवस्थापयितु प्रेम्णा प्रेरयामाप्ठ । एतैर्मधुररनुमवरीदासीन्यप्रयुक्ता कटयोऽनुभवा मोर्णा न बभूवुरिति न । कतिपये प्रामनना एवरित कार्य तेश नेष्टमामीदिति स्पष्टमूचुरिन्यह स्मरामि ॥ इत पूर्व बहीषु समासु मया वर्णितस्यानुभवस्यैक्स्य विवर्णमनगत न स्यात् । ' भीतिहरवा' इति एक स्वन्यो ग्राम । तास्मटीया गालामीत् । तसमीपस्थितमन्य ग्राम यदाह गतस्तदा बहुमलिनानि वामामि धारयती स्त्रीपश्यम् । ता स्वामामि कम्मान क्षारयन्ती- ति विचारयेति क्स्तरवार्टमहाशयामनुनम् । सा तासामेस्त्या सह भाषमाणा तया स्वकुटीर नीया पश्यतु भानी, अमान्यवासो निवेगयिनु पेटिका वा कुशूटो वा नास्ति । मया धार्यमाणा एकत्र 'साटी' मन्निस्टेऽस्ति । कय मया सा क्षाटनीया । महामानी ब्रूहि । अन्या साटीमानीय देहीति । ततोह प्रयह स्नाचा धौनरस धारयामीति प्रतिजान त्यावीत् ।। दृकुटीरमिदमेकमेन न । भारतवर्षस्यानेयामेषु एतादृशानि सन्ति । भरतग्वटस्य नि सत्यमुटीरेषु वस्तुशून्या मानरक्षणाय शरारोपरि रिम्नान निवेश्यान्यद्वामो बिना जीवन कुर्वन्ति। अनुभवातरमत्र निवेदयिष्यामि । चपारण्ये तृणवेणूना समृद्धिरस्ति । भीतिहरवाग्राम एतसामग्रीमुपयुज्यशालाकुटीर निर्मितमासीत् । कोऽपि समीपस्थितमूस्वामिना मृत्येप्वेर स्यात। तस्य कुटीर राजारग्निमाचार । कुटीरान्तरस्य तृणवेणुभिर्निर्माणमनुविनमिनि प्रत्यभात् । श्रीसोमणमहाशयो योग्पमेक मदिरमेव निमीतुमुचितमिनि निरचपीत् । तस्य परिश्रम दृष्ट्वा इतरे बहरलेन सह मिटिना । एवमेकमिष्टिकगृहमेन शीत्र सिद्धमभूत् । तस्य दहनभीतिनीसीत् ॥ एव स्वयसेवकानेपा शापामनैमन्यव्यवस्या औषधोपचार इत्येतभिजनस्य विधान गौरव व सपाच ग्रामननस्योपरि सम्प्रभाव प्रसारयितु शता बभूवु ॥ परन्वेतद्ग्रामोन्नीग्नकार्य चिरस्थायिनोऽस्ति भारस्योपरि स्थापयितुमाशश मम न मिद्धति विषादपूर्वक समन्तव्यम् । स्वयसेना सन्याटमात्र स्थानुमगना । वहिामादपिको जनो न टधी सदा प्रतिश्ल विना कार्यकती जनो निहारेऽपि नाउभ्यत । चपारण्ये मम कार्य- समाप्तेरनन्तरमे नान्यत्र सीमा कार्य मामाश्य जग्राह । तथापि चंपारण्ये चतुपममार्यत यतकार्यमगाधमूटमरोहदिति चेत्तस्य प्रभागोऽधायकस्मिन्नन्यस्मिन्या रूपे दृश्यते ।।

·सत्यशोधनम् ते सर्वेऽपि चर्मरोगेण प्रस्ता बभूवु । अतो यावच्छक्य प्रामनर्मल्ययायं करणीयम् । तेया जीवनस्य प्रयेकभागोऽपि प्रवेष्टव्य इति निर्धारितमभूत् ।। एत कार्यस्य वैद्यसाहाग्यमावश्यक्मासीत् । दिवगत डॉ देवमहाशयोऽरमपार्श्व प्रेषणीय इति भारतसेवासघजन प्रार्थित । वयमाप्तसुहृदोऽभूम । सोऽस्मानुपागय पण्मासान कार्यं कर्तुं समेने । शिक्षका सर्या स्त्रिय पुस्पाश्च तस्य वशे स्थिवा कार्य कुर्यु ॥ भूस्वामिनामारोपणानि राजकीयविचाराश्च मनसि कृवा न प्रवर्तनीयमिति ते सर्वेऽपि बलवनिर्बद्धा । य िकचिसकट निवेदनीय चेत् स जनो मपार्श्व प्रेपणीय आसीत् । केनापि नियतमार्ग परित्यज्य न चलितव्यमासीत् । मम सुहृद सर्वेऽपि एतान्नियमान् स्खलित विन चालयामासु । नियमातिक्रमणसद नैकोऽपि मया स्मर्यते ।। । अधादशोऽध्याय ग्रामान्त-प्रवेशः प्रत्येकशालानिर्वहणमेकस्याः स्त्रिय एकस्य पुरुषस्य च वश स्थापितमभूत् । एमि स्वय सेवकैरौषधोपचारस्य प्रामनैर्मल्यस्य च व्यवस्था द्रष्टव्यासीत् । स्त्रीवर्गसबद्ध कार्य सीभिरेव कर्तव्यमासीत् ॥ औषधोपचारस्य कार्य सुकरमासीत् । एरण्डतैल ज्वरगुलिकागधकस्य लेप एतान्यौपधानि स्वयसेवकाना वशे भवति स्म । रोगिणो जिह्वाया श्वेतायामथवाजीणे निवेदिते तस्यैरण्डतैल- मदीयत । ज्वरपीडिताना प्रथम किंचिदेरण्डतैल दत्त्वा तदनु ज्वरगुलिका दीयते स्म । व्रणकण्डूतिभि पीडिताना रोगस्थान क्षालयिचा तदुपरि गधरलेप चकु । न किमप्यौपधं गृह नेतुमनुज्ञासीत् । अधिनरोगस्थडेषु डॉ देवमहाशयस्य निर्देशानुसारमाचेर । स प्रतिकेन्द्र सप्ताहे सकसकृत निधितदिने गच्छति स्म ॥ यहयो जना एतत्सुकर चिक्सिारममुपायोजयन् । तर प्रसृता रोगा अल्पाल्पा बभूवु । तनिवारणायेगा चिपिसा प्राय पर्याप्ता बभूव । महाद्याना साहाय्य नापेक्ष्यत । प्तेषु रमृतेप्षिय कार्यव्यवस्था न विचित्रा प्रतिभायात् । लोमानामिय व्यवस्थानुकूला बभूव ॥ प्रामनर्मल्यस्य कार्य यटिनमासीत् । जना किमपि क्तुं न सन्जस्थिता । क्षेत्रस्य फागकरा अपि मार्गममार्जन वर्तु न सिहा बभूवु परतु डॉ देवमहाशय सौरम्येन भग्नहृदयो न भरिता । एकस्मिन्प्रामे आदशनमन्य यथा भवेत्तथा स्वयसेवयं सहामशक्तिमुपयुयुजिरे । -- ।

·प्रामान्तः प्रवेशः ३३७ वीध्यराणानि च समायामातु । कूपान्शोरयामासु इतस्तत स्थितानि गर्वान्यपूरयन् । प्रामस्या स्वयमेव स्वयसेवकान् व्यवस्थापयितु प्रेम्णा प्रेसामासु । एतैर्मधुररनुभवरीदासीन्यप्रयुक्ता कटयोऽनुभवा सकीर्णा न बभूवुरिति न । कतिपये ग्रामजना एपश्धि कार्य तेपा नेष्टमामीदिति स्पष्टमूचुरिन्यह स्मरामि ॥ इत पूर्व बहीषु सभासु मया वर्णितस्यानुभवस्यकस्य विवर्णममगत न स्यात् । ' भीतिहरवा' इति एक स्वल्पो ग्राम । तत्रास्मदीया शालासीत् । तसमीपस्थितमन्य ग्राम यदाह गतस्तदा बहुमलिनानि घासासि धारयन्ती स्त्रीरपश्यम् । ता स्वपासासि करमान्न क्षालयन्ती- ति विचारयेति कस्तुरवाईमहाशयामनुपम् । सा तासामेश्या सह भाषमाणा तया स्वकुटीर नीबा पश्यतु भवती, अान्यद्वासो निवेशयितु पेटिका वा कुशूलो वा नास्ति । मया धार्यमाणा एकैव 'साडी' मनिस्टेऽस्ति । कय मया सा क्षालनीया । महामाजी ब्रूहि । अन्या साटीमानीय देहीति । ततोह प्रत्यह स्नाया धौतवस्त्र धारयामीति प्रतिजान इत्यत्रवीत् ।। इदृकुटीरमिदमेकमेन न । भारतवर्पस्यानेकपामेषु एतादृशानि सन्ति । भरतखडस्य नि सख्यकुटीरेषु वस्तुशून्या मानरक्षणाय शरीरोपरि निवस्त्र निवेश्यान्यद्वासो निनाजीवन कुर्वन्ति।। अनुभातरमन्त्र निवेदयिष्यामि। चपारण्ये तृणवेणूना समृद्धिरस्ति । भीतिहरवाग्राम एतसामग्रीमुपयुज्यशालाकुटीर निर्मितमासीत् । कोऽपि समीपस्थितभूस्वामिना मृत्येप्वेक स्यात्। तस्य कुटीर राजावग्निसाच्चकार । कुटीरान्तरस्य तृणवेणुभिर्निर्माणमनुचितमिति प्रत्यभात् । श्रीसोमणमहाशयो योग्यमेक मदिरमेत्र निर्मातुमुचितमिति निचपीत् । तस्य परिश्रम दृष्ट्वा इतरे वहवस्तेन सह मिलिता । एवमेकमिटिकागृहमेत शीघ्र सिद्धमभूत् । तस्य दहनभीतिनीसीत् ।। एव स्वयसेवफास्तेपा शालानामनैर्मन्यव्यवस्था औषधोपचार इत्येतामजनस्य विश्वास गौख च सपाय ग्राममनस्योपारे सत्प्रभाव प्रसारयितु शक्ता बभूवु ॥ परन्त्येतदमणे नीम्लकार्य निरस्त्यहिप्नोऽस्ति, भारस्पोपर स्थापितुम्गश. म. न. मिदेति. विपादपूर्वक समन्तव्यम् । स्वयसेना स्वल्पाटमात्र स्थानुमागता । वहिनीमादविको जनो न यी सदा प्रतिफल विना कार्यकर्ता जनो बिहारेऽपि नालम्यत । चपारण्ये मम कार्य- समाप्तेरनतरमेवान्या सजीभामार्य मामाकृष्य जग्राह । तथापि चपारण्ये चतु पण्मासपर्यन्त कृतकार्यमगाधमूलमरोहदिति चेत्तत्य प्रभागोऽद्याप्येकस्मिन्नन्यस्मिन्या रूपे दृश्यते ।।

·एकोनविंशोऽध्यायः राज्याधिपतिर्यदा सजनः मया पूर्वाध्यायेषु विवृत समाजसेवाकार्यमेकतश्चलत्य यत कृषीवलाना दु खविषयकाना भाषणाना लेखनकार्य शीघ्र चरति स्म । तादृशानि पर सहस्रजनाना भाषणान्यलेखिपत | से किमपि फल न जायेत वा । भापणानि प्रदातुमागच्छता कृषीवलाना सख्या दिने दिनेऽवर्धत । एतेन भूस्वा मनो वर्धमानकोधा अस्माभि क्रियमाणानि विचारणानि निरर्थकानि कर्तुं विश्वप्रयतन च ॥ एसस्मिन्दिने बिहारप्रातस्य राज्याधिकारादेक पत्र मम करतल्मागतम् । तद्यथा- -दीर्घ यालात्रियते विचारणा भरता। इदानी तपरित्यज्य विहार विहाय निर्गमनसमय किं न प्राप्त इति ॥ पत्रमिद विनयपूर्व भापाया लिखितमासीत् परन्तु तस्यार्थ स्पष्ट ॥ अस्य प्रत्युक्त मया यथा-" विचारणा दीर्घकालाचरतीति सहजम् । एतेन लोकाना कष्टपरिहारो यावद् भवति तावदितो विहाराद्गतुमुद्देशो मम नास्ति । मया क्रियमाणविचारणा विरमयितु राज्याधिकारायत्तमासीत् । कृपीवलाना दु खस्य कथा यथार्थभूतेति समत्या तन्वष्टपरिहारोऽथया कृषीवाना भाषणेषु याथार्थ्यं स्यादि यवगम्य तत्क्षणमेव राज्याधिकारेण विचारणोपरम इमेऽस्य मार्गा खल्विति मया व्यक्तीकृतम् ॥ प्रतिनिधी राज्याधिपति सरएडवर्डगेइटमहाशयो मामाहाय्य विचारणोपक्रम कर्तुं न केवर स समनिं प्रदर्शितवान् पर सदस्यवेन ममाहान प्रजिघाय। अहमितरसदस्याना नामानि पिचार्य मम सहचरागामाशयमादाय समिते सदस्यो भवितु समतिमदाम् । परवेतनियमा- नुरोधेन यदा समिते विचारण चलति तदा मम सहचराणामाशय ग्रहीतु स्वतन्त्र स्पाम् । यतोऽह समिने सदस्य कृषीवलाना पक्षे यतुमधिकार न हास्यामीति विज्ञातव्यम् । समिते- विचारणाया परिताशो यदि न समर्पयो न स्यात्तदा पारीवलैरने क्या रीत्या वर्तितव्यमिति तेषा बुद्धिवाद प्रदाय मार्गप्रदर्शनाय स्वतरेग भस्तित्यमिति ।। सरएडवर्डगेइटमहाशय एते नियमा न्याय्या उचिताक्षति स्वीकृत्य विचारणासमिते पिपन प्रकापामास । दिवगतमरयरूगईमहाशय समितेरप्यक्ष कृत ॥ मीति पीरटा पक्ष निणीय भूस्यामिभिहीतकरादेयो भाग पुन प्रदातन्य शासनस्य पिरम्पादपि च तीनरठिया' पद्धति शासनेन विकासया इयचयत् ।। - ·कर्मकरेंः सह सयध ३३२ समिति सर्वसमन्या निर्णय लेखितु समितेराटायानुरोधेन रचितशासनमङ्गीतुं च सरएटवर्डगेइटमहाशयो बहुश कारणभूत् । तेन दृवमास्याय तद्विषये स्वकौशल सौ यदि नोपयुज्येत तदैकमत्य कृषीवलाना शासनस्वीकार साथ्यो नामविष्यत् । भूस्वामिना विशेषत प्रानल्यमासीत् । निर्णयमगणयिचा शासनागीकारस्य प्रचटविरोध चक्र । परन्तु सरएडवर्डगेइटमहाशयोऽन्तिमकालपर्यन्त दृढ स्थित्वा समितेराशयान् सपूर्णमेव कार्यरूपमानिनाय ॥ प्राय शतार्षपर्यन्त निरूढा 'तीनमठिया' पद्धतिरेव नहि कृता अभूय । तेन सह भूस्वामिना शासनमसितमभूत् । तदात्यपर्यन्त ममृदिता कृषीपला शने गर्न शिरास्युच्चक्रु । नीलिकावर्ण कदापि न निप्यास्यत इति या मूढभक्ति सादृश्य गता ।। ध्यवरथाकार्यमित कतिपयर्याणि चाटपिवा इतोप्यधिक पाठशाला उद्घाट्य ग्रामजीवनमितोऽपि सूक्ष्मतया प्रवेष्टमाशा ममासीत् । अस्य संघ सिद्धमासीत् । परन्धित पूर्वमनेफशो यथा सवृत्त तयाद्यापि ममोदेश पूरयितु भगनश्चित्ते नायानम् । देवनियमोऽन्य आसीत् । स मामितरकार्य ग्रहीतु व्यवास्यत् ।। विंशोऽध्यायः कर्मकरैः सह संवन्धः यावचंपारण्यममिती मम कार्य समाप्यते स्म तावदेव मम श्रीमोहनटालपच्या-श्रीशकरलाल- परीखमहाशयाभ्या 'खेटा' जनपदे क्षाममागन्य सस्यानि नारोहन कृषीरला कर दातुमशनाः मजातास्तेपा मार्गो दर्शनीय इति पत्रमागतम् । ततस्तस्थउमगचाविचार्य तेभ्यो निवेदयितुं ममेट या धैर्य वा नासीत् ॥ अस्मिन्नेर समये श्रीमती-अनसूयाराईमहाशयासराशादहमदाबादनगरे यसकराण परिस्थितिमधिकृत्य परमेकमागतम् । मृति स्वन्पाभवत् । अस्य वृद्धये काकरा बहो कालाद्वादानु- बाद युर्वन्ति स्म । शक्य चे मार्गदशी भवितुमिष्टमासीत् । परन्त्येवमन्पविषयमपि सावरान्निहियितु नासीच्छदा । अतोऽहमदाबादनगर गन्तु प्रपमोऽसशो मया गृहीत । एतवार्यद्वय शीनमेन समाप्य चपारण्ये समारम्धस्य रचनामकार्यस्यावेक्षणं कहें तत्र पुनर्गन्तव्यनित्याशा मनामीद।। परन्तु मया ययापेक्षित तथा शानमेव कार्योधने न मवृत्त । चपारण्य प्रनि पुनर्गमन न शस्यमासीत् । अत एता दादा एक्क्यो विरता । मया मम सरचीच यहूने गान- युमुमानि निर्मितान्यासत् परन्तु तानि साग्यपि तयारमा गतानि ।।

·. ३४० सत्यशोधनम् चपारण्ये ग्रामनर्मल्य शिक्षण च मुक्त्वा गोरक्षण चैकमासीत् । गोरक्षणं हिंदीप्रचारश्च केवल 'मारवाडी'जनस्य कार्य सवृत्तमिति प्रयाणेषु मम चित्तगोचरमासीत् । वेतिया 'प्रामे मारवाडीमित्रमेक धर्मशालाया ममाश्रय ददौ । इतरो मारवाडीजनो गोशालापिपये मय्यासक्ति- मजनयत् । गोरक्षणमधिकृत्य ममाभिप्राया अस्मिन्याले सुट रूपमाश्रिता । तद्विपये मम तादाविकी कल्पनाधुनिक्येवासीत् । ममाभिप्राये गोरक्षणक्रमे गोशद्धिर्गोजातिसुधारणा वृषभाणामादरेण दर्शनमादर्शदुग्धालयाना निर्माणमित्यादिसर्वमास्थितमासीत् । कार्येऽस्मिन्मार- वाडीसुहृद सपूर्णसहकार प्रत्यजानन् । परन्तु मम चपारण्ये स्थातुमशक्यतया कार्यक्रमोऽय न । फलित ॥ 'वेतिया 'स्थलेऽद्यापि गोशाला चलति । किन्तु सादर्शदुग्धालयत्त्वेन न परिणता । चपारण्यस्य वृषमेभ्यस्तेषा शक्तिमतिक्रम्यावापि कर्म कारयन्ति । ' हिन्दव ' नामैतेऽद्याप्येत चराक प्राणिन निर्दय प्रहान्त स्वधर्मस्य कलक पितन्वन्ति ।। एतत्कार्यस्य फलाभावो मम निरतरविषादस्य कारण भवति । मम चपारण्यगमनकाले सर्वदा मारवाडी विहारि सुहृदा मृदुनिन्दा श्रुत्वा मया हठात् परित्यज्यमानोदिटकार्याणि स्मार स्मार गाढनि श्वास मुञ्चामि ।। शिक्षणकार्य बहुषु मार्गेष्वनेकस्थलेषु चलति । परन्तु गोरक्षणकार्यमद्यापि दृढ रूदमूल नासीदित्येतन्मयोदिष्टरीत्या नापतो गतम् ।। 'खेडा 'जनपदस्य कृषीवलाना प्रश्नो यदा चर्च्यमान एवासीत्तदाहमहमदाबादनगरे पेषणयत्रकर्मकराणा प्रश्ने प्रविष्ट आसम् ॥ मम परिस्थितिरत्यतसूक्ष्मासीत् । कर्मकराणा विवाद साधारण आसीत् । यत पेपणयवस्वामिपक्षे त एव मुख्यभूतास्तस्थु । तै सह मम मैत्र्यासीदित्यतस्तै सह वादानु- यादकरणमितोऽपि कष्ट परिणतम् । अह तैर्मिलित्वा सभाव्यविवादो माध्यस्थवशे दातव्य इति प्रार्थनामकरवम् । कि तु ते माध्यस्थ्यतत्त्वमेव न समेनिरे ॥ अतो मया कर्मकराणा पर्मत्यागसाहस कुरघमिति बुद्धिवादो वक्तव्य आसीत् । तथानुष्टानात्पूर्व तेषा तदीयनेतृणा च गाढपरिचय प्राप्य कर्मत्यागेन सकलेन भवितव्य यद्यारश्यान् विषयान् विवृतवान्यथा- (१) अहिंसामा कदापि न कर्तव्य । (२) धर्मत्यागनिश्चयस्य विरोधेन कार्यकर्तार न हिंसेत् । (३) मिक्षान्न नैव भुशीत । (४) कर्मन्यागानुष्ठान चिरकालगाम्यपि निश्चल स्थिला देहश्रमेण वर्मत्यागकाले न्यायन पिट मपादनीयम् ।

·- आश्रमान्तः सूक्ष्मनिरूपणम् कर्मत्यागस्य मुख्यस्था सर्वानेतान्नियमानर्यतो गृहीत्वा तत्र समेनिरे । कर्मकरा सभामाहूय यावपेपणयत्राणा स्वामिन कर्मकराणा नियमानङ्गीकुर्युरथवा विवादमाध्यक्ष्यनिर्णयस्य समन्येरन् तावत्ते पुन कार्याय न गच्छाम इति प्रमाणमकुर्वन् ।। एतत्कर्मत्यागकाल एव श्रीवल्लभभाई पटेलमहाशय श्रीशकरलालबँकरमहाशय अनयोनिकटपरिचय आसीत् । श्रीअनसूयाबाईमहाशया तु पूर्वमेव सम्यग्परिज्ञाता ।। साबरमतीनद्यास्तटवृक्षच्छायायामरमाभि प्रत्यहं कर्मकराणा समाहूयते स्म । ते सभाया सहस्रशो मिलित्वा बभूवु । तै कृतै प्रमाण शातिमात्मगौरव च न भञ्जनीयमिति मया मम भाषणेषु तत्स्मृतिमानीयते स्म । ते प्रत्यह 'एक टेक' इति लेखनधारिण वजमादाय तनगरस्य थीथीपु शात्यालोकयात्रा वितेनु ॥ कर्मत्याग एकविंशतिदिनानि बभूव । अस्मिन्कालेऽह पेपणयत्रस्वामिनो यदा तदा दृष्ट्वा कर्मकराणा न्याय करणीय इति प्रार्थनामकरवम् । ततस्तै प्रत्युक्त यथा- किमस्माभिर्न कृत प्रमाणम् । अस्माभि सह कर्मकराणा सरध पितृशिशूना सबन्ध तृतीयो जनो यदि प्रतिरुध्नाति तत्कथ सहेम । माध्यस्थ्यस्य कुतोऽनकाश इति ।। एकविंशोऽध्यायः आश्रमान्तः सूक्ष्मनिरूपणम् कर्मकराणां पेपणयत्रस्वामिना मध्यवर्तिन्यायविवादकथाया विवरणात्पूर्वमाश्रम प्रति दृष्टिप्रसारण- मावश्यम् । चपारण्ये निरसतो मम मानसादाश्रम किल न दूरीरभूर । तदा तदा विराम प्राय ता पवितेन मया प्रतिनियनीयमासीत् ।। तकालमाश्रमोऽहमदाबादस्य निकटवर्तिनि कोचरसनामकमामे स्थित । तम्मिग्रामे प्रथिज्वर प्रारेमे । एतेनाश्रमशिशूनामपाय सभवेदिति स्पष्टमदृश्यत । आश्नमा तनैर्मयनियमेर विशेषत सूक्ष्मतया चर्यमाणेष्वपि समतादयस्थितमशुचित्वपरिणाम सपूर्णमेप परिहर्तुमनाव्य- मासीत् । कोचरनामस्वजनो यथा नियमानेतान् पाल्येत्तथा का वा प्रामस्य रीत्यतरण सेग तु वास्मास तदा न सामर्थ्यमासीत् ।। अस्मदाश्रमेण पत्तनाद् प्रामाच्च पर्याप्तदूरवर्तिना भवितव्यम् । तथापि नातिदूरे भक्तित्र्य मित्यरमाक ध्येयमासीत् । अपे च स्वीयभूमेस्पारे कदाचिदेशस्मिन् दिनेऽस्यातत्र्यमेवेन्य- स्माभि सरपितमासीत् ।।

·३४२ सत्यशोधनम् कोचरबप्राम परियज्य गतु प्रथिज्वर एवं पर्याप्त प्रत्यादेश इति मम प्रयभात् । अह मदाबादनगरे कश्चिद्वणिगासीत् । श्रीपूजाभाईहिराचदनामेति । तस्याश्रमस्य च गाढसपर्व सजात । स बहुषु विषयेष्वाश्रमस्य निर्मलनिरभिमानभावेन साहाय्य करोति स्म । अहमदाबाद सबद्धव्यवहारेषु तस्य विशेषतोऽनुभव आसीत् । युष्माकमनुकूला भूमिमहमुपस्थापयिष्यामीति स्वयमेवाब्रवीत् । अह स्थला वेषणाय तेन सह कोचरवप्रामस्योत्तरदक्षिणभागेषु भ्रमस्त्रिचतु क्रोश दूर उत्तरदिग्वर्तिनी भूमिमेकामविष्य तमनवम् । सोऽप्यद्यतनाश्रमस्थान निरणैपीत् । तत् साबरमतीकारागृहनिकटवर्तीत्यतो शिपगुण प्रयभात् । कारागृहगमन सत्याग्रहिणा साधारणी स्थितिरिति गणनया स्थानमेत मह्यमरोचत । अपि च कारागृहस्थानाध वृतभूमे समता स्वच्ना विद्यत इति मया ज्ञातम् । प्राय सप्ताष्टदिवसेषु क्रयपत्र लेखितम् । तद भूमेरुपरि मदिर वा वृक्षको वा नासीत् । परतु नदीतीरे एकातस्थाने तस्य वर्तन बहनुकूलमासीत् ॥ गृहनिर्माणात्पूर्वमस्माभि पटमडपेषु यस्तव्यम् ॥ कुटीरान निर्माय तत्र पाक करणीय इति निरचैष्म । आश्रम शनै शनैर्धते स्म। पुरुषा स्त्रिय शिशवश्च सर्वे मिलित्वास्माभिश्चत्वारिंशजनै एक्स्यामेर पाकशालाया भुज्यते स्म । एतत्स्थल गत्वावस्थानकल्पना सर्वा मदीया । ता कार्यरूपमानेतु यथासप्रदाय भारो दिवगतमगनलालमहाशयस्योपरि पतित ॥ निवासाय स्थिरगृहाणा निर्माणापूर्व वय बहु लेशिता । वर्षाकाल समीप आगत आसीत्। वस्तूनि चतु क्रोशदूरवर्तिनो नगरादानेतन्यान्यासन् । तकालपर्यन्त बध्याया भूमी सर्वा स्थिता । अस्या परिस्थितौ बालशिशुभि सह निवस्तुमपायो बहुल प्रत्यभात् । भहननं सर्पणा सामान्यतो नियम आसीत् । परवेतद्विपजतुभ्यो भयमस्माक स्थितमेवेति समन्तव्यम् । अस्मिन्दिनेऽपि तन्न गतम् ।। वियजतूनामहनननियम फिनिक्सस्यले टॉरस्टॉयक्षेत्रे साबरमयाच बहुश आचरित । एतप्रपेफरथरेऽपि मया वष्यभूमावस्यातव्यमासीत् । परतु सर्पदशेन प्राणहानिर्न सजाता । एतगदर्भ समालोचिने मम श्रद्धापूरितदृष्टे करुणामयस्य परमेश्वरस्यामृतहस्त प्रतिभाति । देयो न पक्षपाती। मनुष्याणा दैनदिनमा प्रवे? तस्य समयो नास्ती युक्त्वा मम श्रद्धा प्रति न कोऽपि हसतु । एतमेपमेगानुभा वर्णयितुमेतद्विषयस्य यास्तव्यता व्यक्तीस्तुं च मम वागन्तर ने प्रतिभाति । भगवतो मार्गपर्णने मानुषभावनाया पूर्णचैतन्य नास्ति । भगवत कार्याण्यवर्णनी यानि । मनुष्यरय युदया न प्राप्थानीयह जानामि । परन्तु पामरो मनुष्यस्तानि वर्णयितुं प्रवृत्त धेममायापरमेव गतिर्ना यो मार्गो विद्यते। पचविंशतिवर्षकालपर्यत प्राणिनामहनननियमो यूनाधिकवनाचरितोऽपि तमागमायराहिय वेयरमाकरिव सभयो न भवति । सेघरस्य ·उपवास कृपति श्रद्रापि मूविश्वास इत्युनऽपि तां मुढभक्ति मेवालिंगिताहमस्मीति न संदेहः ।। अहमदाबादनगरे कर्मकारागां कर्मन्यागकलहे चलति सति चयनशालाया वास्तु नित्रेश्यते स्मायनो वयनमाश्रमस्य मुख्यकार्यमासीत् । सूत्रतांत तदावर्यतमत्माश्नमाध्यमासीत् ।। ॥ द्वाविंशोऽध्यायः उपवासः प्रथमसप्ताहवये पेपणयंत्रस्य कर्मकरा बहुलं धैर्यमामसंयमं च प्रादर्शयन् । प्रत्यहं महतीः समाः कुर्वन्ति स्म । अवसरेषु तदीयप्रतिज्ञास्तस्मृतिमानीयन्त। अस्य ते प्राणन्यागमपि कुर्मो न पुनः प्रतिज्ञातं न कुर्म इति उच्चसचुः ।। परन्तु पर्यन्ते शिथिरीभवनचिह्र प्रादर्शयन् । यया मनुष्यागां दौर्वन्यं क्रोधावस्थायां दृश्यते तया कन्यागविरोचन कर्म कर्नु गच्छनां कर्मकराणां ऋोषः कर्मन्यागः शिथिली- भविष्यतीति दृष्ट्या परं ववृध इति ।। ते कलहकारित्वमातिष्ठन्तीति मया शशितम् । प्रयाहिकसभामु जनसंख्या पाल्पा भवति स्म । तत्रागतानां मुखे नैराश्यमुद्रा स्यं ददृशे । पन्ते कर्मन्यागिनः कर्मक्राः पतया- लयो बभूवुरिति वार्ता ममागता । अहमत्यन्तं खिन्नोऽस्मिन्संदर्भ किं मम कर्तव्यमिति तोत्रमनो- विचारे निमनः । दक्षिणारिकायां संवृत्तस्यागाधर्मन्यागस्यानुभवो ममासीत् । किन्वत्र में परिस्थितिरन्या बभूव । कर्मरैर्मया निर्दिष्टप्रकारेण प्रतिज्ञातम् । ते तत्र प्रतिदिनं ममाने पुनः पुनरवन् । तेऽथुना तद्विरुद्धमाचरेयुरिति कल्पनापि मन मनसि नोचिष्टेत् । मस्य मनोमावस्या- धागे ममाहकारी वा कर्मकरेषु स्थितं मम प्रेम वा मम तीवस्त्योपासना वा को ब्रूयात् ।। यदेकस्मन्दिने प्रातः कर्मकराणां सभा भवति स्म । अहमंघकारे मार्गमपश्यन्मार्ग- मन्विष्यामि तदा दिव्यन्योतिर्मसाहाय्यार्थमागतम् | कमपि प्रयत्नं विनोदतिष्टत् ॥ उत्ता च सभा मया-यावकर्मन्यागिनो मिलिया यः कोऽपि निर्णयो भविष्यति यावच्च पेषणयंत्राणां परित्यागपर्यन्तं सन्यागं न तन्वन्ति तावदहमाहारं न स्पृशामीति ।। कर्मकराणामुपरि वयात इनाभूत् । श्रीअनसूयाबाईमहाशयायाः कपोयोर्जल- प्रवाहो निःसर्तुमुपागमत् । उनं च कर्मकरैया- उपवासं मा कुरुध्वम् । वयमिह स्थास्यामः किमिदमुपासः क्रियत इति । अस्मन्प्रभादः क्षनयः । इतो क्यमरनप्रतिज्ञा यावत्पर्यन्तं करिष्याम इति ।। प्रयुक्तं च मया यथा-युप्माकमुश्वासो नावश्यकः । युप्मन्प्रतिक्षानुीयते पचलं तावता।

·३४४ सत्यशोधनम् अस्मन्निकटे धन नास्तीति युष्माक ज्ञातमेव लोकेभ्यो भिक्षामादाय जठर पूरयित्वा कर्मत्यागा- नुष्ठान मह्य न रोचते । अत कर्मत्याग कियन्ति चिदिनानि चलतु । युष्माभिनिश्चितैर्भून्वा केनचिदुद्योगेन जीवनस्य पर्याप्त सपादयितु प्रयतनीयम् । ममोपवास कर्मत्यागसमाप्तावेवान्त गमिष्यतीति एतदन्तरे वलभभाईमहाशय कर्मत्यागिना कर्मफराणा पौरसभाया यत्किंचित्कार्य सपादयितु प्रयतमान आसीत् । परन्तु तत्रैतदाशापूरणायाधिकमरकाशो नासीत् । आश्रमस्थित- तातपशाला या भूतले बालुमाया सग्रहणीयत्वादेत कार्ये कतिपयजना नियमितव्या इति मगनलालगाधिमहाशय सूचयामास । कर्मकरा एत निर्देशमादरेण स्वीचक्रु । श्रीअनसूया वाईमहाशया शीर्थोपरि कडोल वि यस्याग्रेसरी स्थिता । शीघ्रमेव नदीतलकदराद्वालुकाकडोलात् धारयिचा प्रचलता कर्मकराणा सततप्रवाहो ददृशे । एतदर्शनयोग्य दर्शनमासीत् । कर्मकरेषु नवचैतय प्रदिष्टमेव तेपा प्रत्यभात् । तेपा भृतिप्रदान कष्टकर परिणतम् ।। ममोपवासे एको दोष आसीत् । यतो मया पूर्वोक्तप्रकारेण मम पेषणयनस्वामिना च निकटमधुरसबध आसीत् । ममोपवासेन तमानसोपरि परिणामो न भवतीति किं न स्यात् । मम सयाग्रहिण सत एतद्विरोधेनोपवासो न कर्तव्य । कर्मकराणा कर्मत्यागस्यैकस्यैव प्रभावेन नमानसोपरि यया पतेत्तथा कर्तव्यमिति मम विदितमासीत् । पेपणयत्रस्वामिभि कृतकस्यापि दोपस्यार्थे मयैतदुपवासनतमगीकृतम् । कर्मकराणा दोष एव तस्य कारणमासीत् । यतोऽह तत्प्रतिनिधीभूत्वा दोषभागी आसमिति मम प्रत्यभात् । स्वामिष्वह सविनयनिवेदनमात्र कर्तु साध्यमासीत् । तान् प्रत्युपवासग्रहण बलोबधोऽभविष्यत् । क्थ ममोपवासस्तन्निबध्नातीति यद्यपि मे विदित - वस्तुतस्तथैव परिणतम् । तस्योपायान्तर नास्तीति मे प्रत्यभात् । उपपासाङ्गीकारो मम कर्तव्यमिति मे स्पष्टमदृश्यत ॥ स्वामिना मन शान्त स्थापयितु मया प्रयतितम् । युष्म मार्ग परित्यकु वो लेशतोऽपि नावश्यरमिन्यह तानब्रुवम् । परन्तु तैर्ममोक्तानि गौरवेण न दृष्टानि । एतावदेव न । पर ते ममोपरि तीक्ष्णान् सूक्ष्माश्च वाग्वाणान् चिक्षिपु ॥ धर्मत्यागविषये पेषणयत्रस्वामिना निधरस्थिते कारणभूता मुख्यव्यक्ति शेठ अबालाल- महादाय आसीत् । तस्य मनोदाय निर्मलनिष्कापट्य च विस्मयजनके बभूवतु । ती मम दृदयमाचार्षनु । तदने स्थिया कहायितु मनोपकार्यमासीत् । ममोपनासनिधो मम मनोनीपादु गपन । इदमुम्मा तद्धर्मपन्या श्रीसरादेव्या ज्येष्भ्रातृपद् भाग्नासीत् । अतरना ममापगमरमरणादु ग्यमनुभयन्ती दृष्ट्वा मोदुमशक्यमामीत् । प्रथमदियसे श्रीअनसूयाबाई- महाशया इनगगि यीपिमित्राणि वर्मगधोपनाम चा । परन्तुप पामो न य य इति परंन तात् प्रग्निगा॥

·उपवास एतत्सर्वस्य फलरूपेण सौहार्दस्य वातावरण सर्वत्रापि प्रमसार । पेषणायत्रस्वामिनाम- न्त करण द्रवीभूय विवादमेतमन्त गमयितु कमपि मार्गमन्चेष्टु प्रावर्तत । अनसूयाबाईमहाशयाया गृह चर्चाफूटाना मन्दिरमासीत् । पर्यन्ते श्रीआनन्दशरध्रुवमहाशय मध्यस्थं चक्र । मम कृतोपासस्य त्रीणि दिनान्यभूवन् । तावदतर एव कर्मन्यागो व्यरमत् । कर्मकराणामिष्ट विभश्य स्वामिन सुसधे स्मृति स्थिरीचकु । एवमेकविंशतिदिनानि कर्मत्यागे चलति विवाद समाप्तोऽभूत् ॥ उत्सवाय मिलिताना कूटे पेपणयत्राना स्वामिनस्तस्य मुख्याधिकारी चागता । अस्मिन्सदमें मुख्याधिकारी कर्मकरानधिकृत्य यूय सर्वदा गाधिमहाशयस्योक्तप्रकारेण प्रवर्त- ध्वमिति बुद्धिवादमनदत्।। एतद्घटनासमाप्तेरन्पकालेनैवेतै सद्गृहस्थै सह कलह सवृत्त । परन्तु तादात्विकसदर्भा व्यत्यस्था वभूवु । तेन सह तेऽपि परिवर्तन गता । तदा ते खेडाग्राम स्थकृषीपलाना मम वचन न श्रोतव्यमिति प्रत्यादिशन् । यावद्विनोदकर तात्करणाजनक पिपयमेकमनावेद्य प्रकरणमिद न समापनीयम् । एतन्मिष्टविभजनसदर्भे सवृत्तम् । पेपणयन्त्रस्वामिन पर 'शतमण'मित मिष्टमानायित चनु । तत्पर सहस्रकर्मकराणा कथ विभजनीयमिति महान् प्रश्न आसीत् । यस्य वृक्षस्याधस्तात् कर्मकरा प्रतिज्ञा चकुस्तस्यैर वृक्षस्याधो निभजनमुचितमिति निर्धारितम् । इदमुक्त्वेतरत्र तत्समाहारो बनानुकौल्यकारणमभविष्यत् ॥ एकविंशति दिनानि नियमेन वृत्तो जनो मिष्टप्रदानकाले यत्किंचिदपि सकट पिना पक्तौ क्रमेण स्थास्यति । मिष्टार्थ एकस्योपर्यन्यो यथा न पततीति मम सरला बुद्धिर्ममोवाच । परन्तु परीक्षाकाले प्राप्ते विभजनाय कृत सोपायो न सार्थको बभूव । निमिषद्वय यावादाने पक्तिं परित्यज्याभिधावति स्म। कर्मपराणा मुख्यस्थास्तत्र सर्व क्रमेण यथा चलति तथा साहस चक्रु । परन्तु तसफल नासीत् । तत्रत्याभिधावन त्वरा चान्ते कियदधिक बभूवेति चेद्बहुतर मिष्ट पादप्रहारेण नष्ट बभूव । अनावृतप्रदेशे मिष्टविभजने पर्यन्ते परित्याज्य एवासीत् । मिरजापुरस्थित शेठ-अबालालमहोदयस्य गृहेऽवशिष्टमिष्ट कयचित् नीतमस्माभि । परेद्युस्तद्गृहावरण एव मिष्ट क्लेश विना विभक्तमासीत् ।। अस्या घटनाया विनोदास्पदोऽश स्वल्प एवास्ति । परन्तु करणाजनकस्याशस्योले- खनमुचित भाति । ततो विचार्यमाणेऽहमदाबादस्थभिक्षुऊर्ग 'एकटेक' वृक्षस्याधो मिष्टप्रदानसमाचार कथविज्ञात्वा तत्र गणश आगत पिष्टशून्यजठर आतुरेण हस्त लत्रयन्नित्येतदेव तादमिधाननस्य कोलाहलस्य च कारणमभूदिति विदितमासीत् ॥ अस्मद्देशस्य वेदनारूपं बहुदारिध निराहारवेषश्च कियकठिनमिति चेद्बर्षे वर्षऽ- घिकजनान्याचम्समूहे मजयति । पिष्टार्थेऽनुभूयमाना तेया गतिर्मानमर्यादा मगौरव चैतस्य यावच्छक्य प्रयन ·सत्यशोधनम् सपर्कमेव निष्कासयति । अपि चास्मद्धनिकदानिन कार्ये नियोजन विना एतेपा भिक्षा प्रयच्छति ॥ नयोपिंशोऽध्यायः खेडासत्याग्रहः मम पिराम स्वल्पोऽपि न लब्ध । यावदहमदाबादनगरस्य पेपणयत्रकर्मकराणा कर्म यागो न समाप्तस्तावदह खेडाजनपदसयाग्रहयुद्धाय गन्तव्यमापतितम् ॥ खेडाजनपदस्य बहुभागेषु सत्यानामरूदत्वात्तत्रयापरिस्थिति क्षामसदृशी बभूव । खेडाजनपदस्थकृपीवलास्तदर्पस्य भूकरविलबनाय प्रयतमाना स्थिता ॥ यावदस्मिन् विषयेऽह कृषीवलाना निर्दिष्टाशयप्रदानात्पूर्व श्रीअमृतलालठक्करमहाशय- स्तत्रन्यपरिस्थितिं विमृश्य तद्विषयक सर्व न केवल लिखितवान् पर तप्रातस्य मुख्याधिकारिण प्रश्नमेक मुखतश्चर्चयामास । श्रीमोहनलालपम्याशकरलालपरीखमहाशयावेतात्रेतयुद्धाय प्रविश्य श्रीविठ्ठलभाई पटेल्महाशयोऽपि च दिवगतसरगोकुलदासकहानदासपारेखमहाशय द्वारा मोहमयीशासनसभाया वादानुवाद कारयामासतु । एतद्विपये राज्याधिपतिं द्रष्टु कतिपय । समितयस्तस्तपार्श्व गता ॥ अस्मिसमयेऽह गुजरातसभाया अध्यक्षोऽभवम् । इय सभा राज्याधिकारिण प्रति प्रार्थनापत्राणि तत्रीप्रार्थना च प्राहैपीत् । अधिकारिणोऽधिक्षेपास्त्रासपचनानि च क्षमया निगर्गिवती॥ अस्मिन्विषयेऽपिकारवर्गस्य वर्मनिर्वहण रियदहास्यर मर्यादाशून्य चासीदित्येतस्मृती इदानी नेतादातव्य भवति ॥ कृषीवाना प्रार्थना दिनप्रकाशपद्विस्पष्टा वभूव । परिमिता च सा येन राजगीया ममन्तुं न योऽप्यतरायआसीत् । भूकरस्य नियमानुसारेण चतुराणापेक्षया सस्यवृद्धिरल्पतरा भोपद कृपी भूपरस्प विड्यन प्रार्थीयमासीद्वानीयास्तु चतुराणापेक्षया अधिका मम्यवृद्धितेत सातसयाति रम । कृषीरगस्तु चतुराणदल्पेति बदन्ति रम । परन्तु गजीयना टोस्तानापा श्राग न प्रथमम् । मध्यरयो नियोजागीय इति । प्रार्थिते सति ता प्रार्थना गजपा दोहरियागया । प्रार्थनाविका पथ यदा निष्पा बभूवुस्तदा मा मच गतमश्रिय गीत सय प्रहमाचरेतु ममाशपादाम् ।।

·पलाडुचोरः ३४७ एतस्मिन् कलहे न केवल खेडास्वयसेवका पर श्रीवल्लभभाई पटेल-शकरलालबॅकर- श्रीमतीअनसूयाबाई अपि च श्रीइन्दुलालकनैयालालयाशिक-महादेवदेसाई-महाशयप्रभृतयो मम सहचरा आसन् । अस्मिन्युः प्रविश्य श्रीवल्लभभाईमहाशयेन सम्यचलित वर्धमान च न्यायपादिकार्य परित्याज्यमासीत् । तपुन नैव प्रारमितमिति वक्तव्यम् ॥ सर्वेषामस्माक निवस्तु पर्याप्तोऽअमाशो न लभ्य आसीदिति नडियादनगरस्यानाथाश्रमेऽ- स्मत्कार्यकेन्द्र प्रवृत्तम् ॥ सयाग्रहिण अधोलिखितप्रमाणस्य स्वहस्ताक्षर ददु ॥ अस्मद्ग्रामेषु सस्य चतुराणकापेक्षयाल्पतर जातमिति पय राजकीयानागामि वर्षे यावद्भूपर न गृहीध्वमिति प्रार्थयाम। राजकीयास्त्वस्मप्रार्थना नागणयन् । अतो वयम'रस्तात् स्वहस्ताक्षरकृतो राज्याधिकाराय पूर्ण भूकरप्रदानमथवैतदर्पस्य शेष च न दास्याम इत्येव प्रमाणतो वक्ष्याम । राजकीया स्वापेक्षापूर्व व्यवहर्तुमस्मदन्तरायो नास्ति। वय भूकरस्याप्रदानेन य परिणाम स सतोरणानुभविष्याम । अस्माभि स्वय भूकरप्रदानेना- स्मन्पक्षो न सत्य इति गणयितुमरकाशप्रदानापेक्षया राज्याधिकारोऽस्मदीयभूमि परिन्याजयितु समन्यामहे । पर तु मडलेऽस्मिन्राजकीया द्वितीयभागप्रदान पिलवयन्ति चेदस्माक ये प्रदाने शक्तास्ते भूकर समग्र वा प्रदाय शेष वा प्रदास्याम | प्रदाने समर्था कुनो न प्रदास्यन्तीति चेत्तै प्रदाने दरिद्रा कृषीवला वित्रस्ता स्वै प्रदेय दातु स्ववस्तुविक्रयेण वा ऋण कृत्वा वात्मोपरि दुखमापातयेयुरित्येव प्रदाने शक्तेऽपि भूफरप्रदान दरिद्राणा कृते स्वकर्तव्यमित्यस्माक प्रतिभाति ।। एतत्कलहमधिकृत्य ममानेकाध्यायान् लेखितुमशक्यम् । अतस्तसबद्धानि मधुरस्मरणानि व्यक्तव्यानि भवन्ति । एतन्मुख्यकल्हसबद्धानतिशयानवगन्तुमिच्छन्ति ते श्रीशकरलालपरीख- महाशयेन विरचय्य प्रकटीकृत खेडाजनपदसत्याग्रहस्य सपूर्णविश्वसनीय इतिहास पठनीय ॥ चतुर्विंशोऽध्यायः पलांडुचोरः चम्पारण्य भरतखडस्य बहुदूरकोणे स्थितत्वावृत्तपत्रिकाप्रतिनिधीना तयुद्धस्य बहिष्कृतत्वाद्- बहनो बाह्यावेक्षका अनाकृष्टा बभूवु । परन्तु खेदासंग्रामस्य विषयोऽन्य आसीत् । अस्य घटना प्रत्यह वृत्तपत्रिकासु प्रकटीक्रियन्ते स्म ।

·३४८ सत्यशोधनम् गुजरातीजना अस्मिन् रणक्षेत्रेऽतीव कुतूहलिनो बभूवु । अस्मिन् विजयलाभाय ते द्रव्यप्रदानाय सज्जस्थिता । केवल धनसहायेन सत्याग्रह कर्तृमशक्यमित्यवगन्तु तेषा न सुलभमासीत् । सत्याग्रहस्य साधनेषु द्रव्यापेक्षयाल्पतरमूल्य वस्तु न किंचिद्विद्यते। बहुधोक्तापि मोहमयीस्थश्रेष्टिनो यावदस्माकमावश्यामासीत्ततोऽप्यधिक द्रव्य प्रेपयामासु । अस्य फल किं जातमिति चेद्रणसमाप्ताउस्मदीयहस्ते धनमपस्थितम् ।। सत्याग्रहिभि स्वयसेवक सरलजीवनस्य नूतन पाठ शिक्षणीय आसीत् । तैस्तसर्व सपूर्णतया वक्तुमशक्यम्। किन्वेते वजीवनक्रम बहुश पर्यवर्तयन् ।। कृषीवानामपि तद्युद्ध नूतनो विपय आसीत् । अतोऽस्माभिमाद्नाम गत्वा सत्याग्रहस्य तत्यानि विवरणीयानि बभूवु । अधिकारवर्गस्था रोकप्रदत्तफरद्रव्येण स्व-वेतन लभन्ते तस्मात्ते प्रताना भृत्या न तु स्वामिन इत्यपगत्य भय यस्मात्यजन्ति तथाकर्तुमेर मुख्यो रिपय आसीत् । अपि च निर्भये सति विनयरक्षण च स्वर्तव्यमिति यथा जानीयुस्तथा कर्तुमसाध्यमिव प्रत्यभात् । अधिकारिभ्यस्त्यक्तभयानामपमान सभाति चेत्तप्रतीकारविधानात् कय ते दूरी- कन्या । किन्तु तेऽपिनयेन यदि वर्तन्ते तदुग्धभाडस्यदुग्धमिव विपबिन्दुना सत्याग्रह पिनाशयति । तेनियवृत्तिपाठो मया निरीक्षितप्रकारेण सम्यड् न शिक्षित इति मया पश्चाद्विज्ञातम् । विनय एव सत्याग्रहस्य कठिनाश इति ममानुभवात्सम्यगवगतम् । अत्र विनयो नाम प्रतिपक्षस्य शुभ करणीयमित्याशापि च नैजमाधुर्य च भवति । न पुन समयानुकूलमभ्यस्ता मृदुपाक् । एतै सयाप्रहिण प्रतिकार्यरूपमास्थेयम् ।। प्रथमतो बहुना धैर्येण यद्यपि जना प्रवृत्तास्तथापि राजकीया प्रबलदड विधातुमिन्छ्य इस नादृश्यन्त । किन्तु तेषा मनस्थैर्य न चलतीति दृष्ट्या राज्याधिकार उपतर दण्ड प्रारेभे । यस्तुप्रहणाधिकारिणो गोधन विचिफ्युि । अपि च स्वहस्नग्राह्याणि चरवस्तूनि सर्वाणि जमदु । दार्पणपत्रागि स्वीकारयामासु । ता तर रूद्धसत्यान् जपहु । एतेन पीवला धैर्यहीना कतिपये प्रदेय ददुः । इतरेऽधिकारिभिधरयस्तुग्रहण कृत्या प्रदेयकर यथा गृहीयुस्तथा पतुमच्छन्। अये च कतिपयेऽतपर्यन्त कर हायितु सजस्पिता ॥

·खेटासयाग्रहस्यान्त शासनानुरोधनेच तयापि नैतिकदृष्टया तदपराव एव । अपि च वलादपहारो नान्यत् । अतो राजकीयग्रहणमरक्षायचा पगडुग्रहण जनस्म धर्म एवेयहमनूचयन् । एविवगामन मङ्गेन फलित कारागृहवासो दण्डप्रदान यथा जन स्वयमेव लमते । तया पाठगिक्षितुरेतच मपिर्वभूव । श्रीपञ्चामहाश्यत्य तावदागनुभवोऽयादरविषयोऽभवत् । समाग्रहस्य तत्वानुमारेण प्रवृत्तान्त्रिंचिकाकरणाच्छिशामननुभूय नमानस्यान्तगमन तस्मै न ररुचे। तस्मात्स्वयमेव क्षेत्रापलाइनपनेष्यामीन्यप्रेमर थिन । अम्मिन्कार्य समाप्टनना मिरिना ॥ राजकीया कयमेतान् स्वन्त्रान् मुन्वेयु । मोहनदालमहागनस्तन्मित्राणि च राजकीय- गृहीता इति जनस्योसाहो वये | कारागृहस्य त्रामे पापित संत दटनस्योगना यथा वर्धते तथा जनस्य धैर्यमुसाहश्च वने । विचारणादिने जना गणगो न्यायस्थानमुपस्थिता । पड्या महाशयस्तस्य सहचराचापराचिन इति निर्गीय तेषामन्यकालपर्पल कारागृहमामोऽदीयत । पलाइनामपनयेन पीनलको 'प्रकारेण चौयापरावलक्षगानि सन्तीनिन्यायाधिपस्य निर्गयोऽन्याय्य इति मे मतमासीत् । किन्तु न्यायस्थानाना परित्याग एवारमनीतिपद्धतिरिन्यनम्ननिर्गयो- पार 'अपील' नचके ।। एतानपराचिनो यात्रामास्थान जनै कारागृह गना । लदिने श्रीमोहनडालपट्या- महाशयो लोफे 'पटाचोर' इति गौरवप्रद विरुद समपादयत् । एनगौरसनयान्यस्य चानि ।। खेटामयाग्रहस्य परिसमामिमग्रेतनाच्याये विवरिप्यामि ॥ - पंचविंशोऽध्यायः खेडासत्याग्रहस्यान्तः सत्याग्रहकलहोनिरीक्षितमत्रमानं प्राप। लोका परिश्रान्ता इनि स्पष्टमासीत् । अनिदृत क्या रममेनारम्य विनष्टा भविनुमनुमन्तु मया विकल्पनन् । ममम पिरमयितु सत्याग्रहिता स्वीकार्य समीचीन एको मार्गो मयान्त्रिप्यते स्म । ईदृगेक केवटमनिरोशितो लब्य । नडियाद- ताहमग्यो 'अमलदारो' "धनिका कृयीवला यदि प्रदेय का यच्छन्ति तदा निर्ने कृषीवर्ड प्रदेय विलम्ब सहते" इति संदेश प्राहेपीत् । इद मम लेखनद्वारा निवेदनीय- मियुक्तोऽमी तथा चक्र । किंतु अमदार स्वतनपदमात्रस्य पनुयो य आसीत् । अतो मदलाविकार्येव मटउस्य सर्वमगाना नयेऽविकारयुक्त आसादिति च नायनानया मयोपरि निवेदितकार्य सर्वमटलस्यान्यन्वय मनति न वेति विचार्याहमदिखम् । तं प्रयुक तथाविधाता ·३५० सत्यशोधनम् सर्वत्र प्रेषितेति । ममेद न विदितमासीत् । किंतु तस्मिन्ययार्थे सति बोरस्य प्रतिज्ञा पूर्णामवत् । अरमप्रतिज्ञाया उद्देशोऽपि तदेवासीदिति वाचकाना स्मृतिरस्तीति मन्ये । अतो वयमनयाज्ञया तृप्ता इति व्यक्तीकृतम्॥ परत्वनया समाप्त्या मम सतोपो नाभूत् । यत प्रतिसत्याग्रहयुद्धस्यान्ते द्रष्टव्य माधुर्यमत्र नासीत् । मडलाधिकारी स्वेन व्यवस्थापयितु न किंचिकृतमितीव वर्तते स्म । निर्धनभ्य वरग्रहणमाञप्तमासीत्। किंवतेनायल्पजनानामानुकूल्यमासीत् । को निर्धन इति निर्धारण लोकायत्तम् । परतु ते तन्नाचरन् । तदाचरितु चैत याभाव तेषु वीक्ष्य दु खितोऽभयम् । अत एतदयुद्धसमाप्ति सयाग्रहस्य विजय इति जनस्य विजभणे सयप्यह तत्रोसाहयान्नाभवम् । यत पूर्णविजयस्य मुख्याशा अत्र न स्थिता ॥ सत्याग्रहिण आरभापेक्षयान्तेऽधिकशक्तिमन्तस्तेजोवतश्च यदि भवन्ति तदा तादृश सत्याग्रह युद्ध योग्यमिति वक्तु शक्यम् ॥ यद्यप्येव तथाप्यप्रत्यक्षा सपरिणामा नाभूवन्निति न । एतेऽद्यारमगोचरमायान्ति । एतेषा फल वयमद्य भुमहे । खेडासत्याग्रह एव गुजरातीकृषीवलाना जागतेरुदयचिह्नम् । तदेवेषा राजकीयशिक्षणस्याक्षराभ्यास ॥ डॉक्टरवेसटमहाशया 'होम रूल' प्रसरण कृषीवानस्पृशदिति सन्यम् । किंतु खेडा सत्याग्रह एव सुशिक्षिता सार्वजनिकसेवका कृषीवलाना जीवनेन सपर्कमास्थातु शक्यमकुर्वन् । एतेनैते राष्ट्रसेवका स्वेषा कृषीवलाना चैत्यमशिक्षत । स्वकार्यस्य योग्य क्षेत्र तैलब्धम् । तेषा त्यागशक्तिरवर्धत । श्रीवल्लभभाईमहाशयोऽस्मिन्युद्धे प्रविष्ट इत्येतदेव प्रशसनीयम् । गतवर्षे गुजरात देशेऽतिवृष्टया यदानाहुतमभूत्तदा जनस्य साहाय्यकरणादस्मिन् वर्षे 'बारडोली' सत्याग्रहा चरणाच्च तस्य प्रमाणमस्माक विदितमासीत् । गुजरातीजनजीवने नूतना कला वीर्यं च पूर्णमासीत् । तत्रत्यकृषीवलस्याविस्मयस्वशक्तेनिमुत्पन्न स्वस्य मुक्ति स्वहस्ते स्थिता । अपि यत् मुक्ति स्वीयसहनशक्ति त्यागशक्तिं चानुरुध्य वर्तत इति पाठो मनस्यप्रमृज्यरीत्या लग्नोऽभूत् । 'खेडा 'क्लहद्वारा सयाग्रहो गुजरातीभूतले दृढमूठ स्थित ॥ एव मम सत्याग्रहपरिसमाप्तौ सतोपमनुभवितु यद्यपि न किंचिदृष्ट तथापि खेडाकृषीवला अत्यु साह प्रापुर्यत स्वप्रयनयोग्यफल टब्धमिति तेपा विदितम् । अपि च दु खनिवारणाय सत्य रामनाणसदृश मार्गमवालोक्यन् । तेषामुसाहस्यैतद्ज्ञान पर्याप्त कारणमासीत् ॥ तथापि खेडापीरला सत्याग्रहस्यातर्यस्वरूप नाजानन् । अस्य कटुग्नुभय पश्चात्तेपा- मभृत् । एतदप्रतनाध्याये रिपरिप्यते ॥ ।

·पडिशोऽध्यायः ऐक्यार्थे प्रवलापेक्षा खेडासत्याग्रहारमे यूरोपखडस्य भयफ्र सग्राम प्रवर्तते रम । राजप्रतिनिधिदिल्हीपतने युद्धसभा निधाय तदर्थेऽनेमानप्रेसरानाहयत । अहमपि ता सभा गन्तु निर्बद्ध । पूर्वमेय निवेदितो मया राजप्रतिनिधिना रॉर्डचेम्सफर्टमहाशयेन सह मम स्नेहसाध ॥ आमत्रण स्वीकृत्याह दिल्हीपत्तन गत । तथापि सभा प्रवेष्टुमासन्न तराया । ‘अली 'सहो दरयोरनाह्वान सभायारतत्र मुख्यस्य । तौ तदा कारागृह आस्ताम् । यद्यपि तद्विषयो मयाधिर श्रुतस्तथाप्येक द्विवारमात्र तयोर्दर्शनमासीत् । प्रत्येकोऽपि तयो राष्ट्रसेवा धर्य च प्रस्तौति स्म । मम हकीमसाहेब'महाशयस्य निक्टपरिचयरतदानीं न सबभूव । स्व आचार्यस्द्रमहाशयो दीननधु अँझमहाशयश्च तयोर्महती प्रशसामरताम् । कलकत्तापत्तने प्रवृत्ताया मुसल्मानाना महासभायामह श्वेबपुरेशीमहाशय न्यायवादीख्यातामहाशय चादर्शम् । टॉ अनसारी- डॉ अबदुरहेमान महाशयान्या मया परिचय कृत आसीत् । मया मुसलमानसजनाना मैत्री अन्विष्यते स्म । एतेषा सपर्वद्वारा मुसलमानजनाना चित्त ग्रहीतु मम तीवेच्छासीत् । अतस्तै सह गादसनध कर्तु यत्रकुत्रापि तैराहूतेन मया गम्यते स्म । मयि नियोऽनारश्यक आसीत् ।। हिन्दुमुसलमानजनाना ससौहार्द नासीदिति मम दक्षिणाफ्रिकाया स्वल्पे र कालेन विदितमासीत् । ऐक्यमार्गे स्थितानन्तरायान् निर्मूलयितुमाकाशे सति तादृगवकाशो मया न परिहीयते स्म । यस्य कस्यापि स्तुत्या अथवा स्वगौरवहान्येतरास्तोपयितु मम स्त्रमावे नासीत् । किन्तु ममाहिंसातत्त्वस्य हिंदुमुसलमानजनानामेकताप्रश्न एवातिरुटिना सूर्मी भविष्यति । अहिंसाप्रयोगाना तदेव विशारक्षेत्रमिति दक्षिगापिकाया ममानुभवैर्मनसो दृढमासीत् । अचाप्यह तथैव मन्ये । भगवान् मा परीक्षत इति मम जीवनस्य प्रतिक्षणं विज्ञायते ॥ यदाह दक्षिणानिमाया प्रतिनिवृत्तस्तदेशहढाभिप्रायवानासम् । अत 'अली'मानो समाधममूल्यमगणयम् । तथापीतोऽप्यधिकमया मभावनात् पूर्वमेव राजकीयास्ती जनमपारी- चतु । मौलानामहमदरीमहाशय कारागृहाधिकारिणामनुज्ञा प्राप्य मम वितुट'कारागृहात 'दिवाडा'कारागृहाच पत्राणि दीर्घाणि रिखनि स्म । 'अली'सहोदरी द्रष्टुमह राण्याविकार- मनुज्ञा प्रार्थयम् । रित्तु तनिष्परमभूत् ॥ अनयो सोटरयोधनादनतर करताया मिलते 'मुस्टिमर्गग' अधिनिवेगने मुसलमाननिलागि मामाइयन्त । भपण कर्तुमह प्रार्थित सन् कारागृहाद 'अन्री'मानो वमोचन ·३५२ . सत्यशोधनम् कर्तव्यमधिकृत्य भाषणमफरवम् । तत स्वल्पकालेनैतानि मित्राणि मामलिगढपत्तनस्य मुस्लिम् विद्याशाला प्रति निन्यु । तत्रत्य युवकानामह देशसेवाप्रवृत्तै “पकीरे" युप्माभिर्भवितव्य मिन्याहानमदाम् ॥ अनन्तर 'अली' भ्रात्रोधविमोचनाय राज्याधिकारे पत्रव्यवहारमकस्वम् । अह 'खिलाफत' विषयेऽस्मिन्सबधे अली 'भ्रात्रोरभिप्रायान् प्रवर्तितकार्याणि च परामृष्टवान् । मुसलमानमित्रै सह बहुशस्ता चर्चामकार्पम् । यद्यह मुसल्मानजनाना वस्तुत सुहृद् भवेय तथा 'अली'भ्रात्रोविमोच नाय खिलाफत'समस्या न्यायेन पूरयितु च साध्य सर्वसाहाय्य मया करणीयमिति मम प्रयभात् । तप्रार्थनाया नीतिविरुद्ध विमपि न चेदस्ति तावतारम् । तप्रश्नस्य स्वतत्रगुणदोषाणा गणना मम कार्य न हि । धर्मसबद्धविषयेषु भिन्ना सन्ति विश्वासा । प्रत्येक्पुरुपस्यापि स्वीयविश्वास एव परमोत्तम । प्रत्येकस्मि धार्मिकषिपये सर्वेपामेक एवं विश्वासश्वेतस्मिञ्जगत्येक एव धर्म स्थितो भवेत् । दिनेषु गच्छसु मुसलमानजनाना 'खिलाफत' सबधे या प्रार्थना सा नीतिनियमविरुद्धा न भवति । अपि च न्याय्य भवतीति आग्लप्रधानमत्रीलॉइडज्योर्जमहाशय ममतिमदादिति मम ज्ञातमासीत् । तत प्रधानमत्रिणा दत्तवचन यथासौ निर्वाहयति तथा तु यथाशक्ति साहाय्यकरण मम कर्तव्यमिति मम प्रत्यभात् । तेन दत्त वचन कियस्पष्टमासी दिति चे मुसलमानजनप्रार्थनाया गुणदोपविमर्श केवल ममान्तरामनस्तृप्तये भवति । मिरैर्विमर्शकैश्च खिलाफ्त प्रश्नविपये मम वर्तन खडितम् । तथापि ममाभिप्रायान् परिवर्तयितु मुसलमानजनै सहकारेण विषाद प्राप्तु वा मम न किंचित्कारणमस्तीति प्रतिभाति । ताहक्सदर्भस्य पुन प्राप्तौ मम वतन पूर्ववदेव तिष्टेदिति ॥ अनो दिल्ली गतेन मया मुसलमानजनाना पक्षो राजप्रतिनिधेरवधानाय नेतव्य इति मम पूर्ण उद्देश आसीत् । 'खिलाफ्न' प्रश्न पश्चाहन्धरूपो न तदादापि प्राप्त आसीत् ।। चिन्तु दिल्ही प्राप्ते मयि मम युद्धसभाया मागीभवन रिपयेऽन्योऽन्तराय आसीत् । दीनरधु अँझमहाशय युद्धसभाया मम प्रवेशो नातिविरुद्ध खन्विति प्रश्नमुपास्थापयत्। 'इग्लेंडइटली'देवा पोर्मन्पे प्रवृत्तगुरुनियमामयित्याटियानका पर्थमान विषय ने न्यवेदयत् । इन्टेड' देशे इनर 'परोप्य' राम्याधिकारेण गुप्तमधीनस्रोयदि मयास्या सभाया भागिना भवितव्य स्थमिति असमलाशय पप्रच्छ । अन सभगमने मम सोचं, विवृत्याह लॉर्डचेम्सफर्डमहाशयाना परमश्मिर । स तं प्रश्नमा मना सह चर्चयितुं ममाहान ददी । तेनापि च तस्याप्त कार्यहारीना मेरीमहारापेन सह दीघाटमहमचर्चयम् । सभामागन्तु मेमनरेगास्प पटितममीत् । राजप्रतिनिधैाद एवं स्थित इति यतव्य -यथा यह 'मिटवारियां पटे न पियते तमा रानप्रनिनिरिजीनातीनि भाता नारगत पनु । 'रिश'रायविकारो न काहारि प्रमपतीयहं वेतरे या न घूम । रितु घराधिपपेन मम ·सैनिकाना प्रवेश समष्टया सदैव कृतमिति यदि भवान् समन्यते 'निटिश सरधेन हिंदुस्थानस्य लाभ एवासी- दिति भवता विश्वस्यते चेत् सकटे निपतिते साम्राज्ये तस्य साहाय्य कर्तुं प्रत्येकमारतीयस्य कर्तव्यमिति किं भरता न समन्यते | आगलपत्रिकाभिर्गुप्तनियमानधिकृत्य यहि खित तन्मयापि पठितम् । तन्मुक्त्वा एतद्विपये न किंचिन्मया ज्ञायत इतीमा पत्रिका बहुवारमसत्यवार्ता स्पोटयतीति भरता ज्ञायत एव । साम्राज्यस्यैताइक्कटकाले पाप्ते केरल्वृत्तपनिमावृत्तातस्याधा- रेण साहाय्य न दात्यामीति किं व्रत । युद्धसमाप्तौ भादिष्टप्रकारेण नैतिकप्रश्नानादापास्मान्य- थेच्छ खडयत । फित्वद्य मास्तु ॥ एववियो वादो न हि नूतन । किन्तु तद्वचनविधया तत्सदर्भस्य महिम्ना च स मे नूतन इत्र प्रत्यभात् । अह सभाया भागी भपितु समतिमदाम् । मुसलमानप्रार्थनाविषये राजप्रतिनिधि प्रति पत्र लेखिताभवम् ।। । सप्तपिशोऽध्यायः सैनिकानां प्रवेशः एवमहं युद्धसभा गत । सनिकाना सग्रहरिपयो निर्णयो मयानुमोदितत्र्य इत्यतीयोसुरु आसी द्राजप्रतिनिधि । अह हिंदी हिंदुस्तानीभाषाया वक्तुमनुज्ञा प्रार्थयम् । राजप्रतिनिधिरस्य ममेने । किन्वाग्लभाषायामपि वक्तव्यमित्यसूचयत्। मम वक्तव्य भाषण नासीत् । मया एकमेव वाक्यमुच्चारितम् । तस्य तात्पर्य य या मम पर्यनुयोज्यतामागत्य निर्णयमेतमनुमोद इति ।। हिंदुस्तानीभापायामुक्तमाकार्य बहो मामभ्यनदन् । तादृशसभाया हिंदुस्तानीभाषाया यस्य कस्यापि भाषण जीवत्स्मृतारयमेर प्रथमो वार इति तैरक्तम् । एतान्यभिनदनायपि च हिंदुस्तानी- भाषाया भाषणदहमेक एवेति ज्ञान च मम राष्ट्रियमा मगौरव भक्त्वा मम हृदय दु खितमकुर्वन् । अह भूगर्भमरतीर्य निगूढो भवेयमियमसि । अस्मदेशकार्यमबद्धास्वस्मदेश एवं मिलितासु सभास्वरमदेशभापाया बहिष्कार । मादृशो य कथित् हिंदुस्तानीभापाया भापते चेत् सोऽभिनन्दनयोग्यो विषय । बीदृशीय विपादकरी वाक् । एतादृग्धटना वय कियक्षीणदशा- मातीर्णा इति स्मारयन्ति । सभाया मयोक्तमेक वाक्य मम बह्वयगर्भितमासीत् । सभा वा मयानुमोदितप्रस्तागे या मया न पिरमरणीयोऽभवत् । दिल्हीस्थेनैर मया पूरणीया पर्यनुयो यतैमासीत् । मया राजप्रतिनिध पर लेखनीयमासीत् । एष मे न सुलभो विषय । अह सभा प्रविष्ट क्थ झिमर्थ चेति पिवृत्य राज्याधिकाराजनैर्निरीक्षित मिमियेतस्पष्ट निवेध परलेखन राज्याधिकारस्यापि घ प्रजाना लाभाय मम कर्तव्यमिति मम प्रयभात् ॥ । १३ ·सत्यशोधनम् अस्मिन् परे लोकमान्य निल्य- आली' सहोदरप्रभृतीना नायरानामेना समा प्रयनादानाने मम रिसादो राजकीयसबधे सेरानां समतिप्राप्तये राजकीय कनिष्ठपक्षे कर्तव्या सुधारणा युद्धात्सवृत्तपरिस्थितेपिये मुसलमानगर्न प्रार्थित च व्यामा पम् । तत्प्रनाय राजप्रतिनिधेर नुज्ञामपेक्षितामसी सतोरेण प्रददौ ॥ सभासमाप्तेरनतरमेव सिमला'प्रति राजप्रतिनिर्गमनात्ता पत्र प्रपणीयमासीत् । मम दृष्टया तमहत्वपूर्णमासीत् । प्रेपणाधिकरणाप्रेष्यमाणे विरोऽभविष्यत् । पालमपीत मासी ममेच्छा । तथापि यस्य कस्यापि सदेशहारिणो वशे प्रेपयितु न रोचते स्म । य कोऽपि परिशुद्धहृदयस्तदादाय राजप्रतिनिधेवन स्वहस्तेनैव प्रापयेदिति ममेच्छासीत् । दीनमधु- अँड्रझमहाशयो मुख्याध्यापकसुशीलस्दमहाशयश्च केंत्रिजमिशनपादि' आयरलैंडमहाशयस्य नामधेयमसूचयताम् । स सज्जन पत्रमालोक्य सदिति दृष्टे नेतु समेने। तदाममापत्र नासीदित्यतो नासीत् कोयतराय । स तत् पठितवान् । तस्मायिदमरोचत । तन्नीत्वा प्रदातु समेने । द्वितीय श्रेणीप्रयाणशुल्क प्रदिसुरहम् । तथापि तन गृहीत्वा मध्यमश्रेण्या प्रयातुमभ्यासो ममेत्यापीत् । नस्मिन्ात्रिप्रयाणे सत्यपि तस्यामेव श्रेण्या प्रयात । तस्य सरलता ऋजु स्वभावो निष्कपटा वाक् च मम मानसमाचर्षु । एवरीत्या पवित्रमानससज्जनद्वाराप्रेषितपत्रेणाभीप्सितमेव पल रन्धमिति मे प्रयभात् । एतेन मम मनोभारोऽवतारित । मम मार्ग सुगमोऽभवत् ।। योधाना सग्रहो मम द्वितीयपर्यनुयोज्यतासीत् । खेडा विना कथमन्यत्र मयारभणीयम् । मया सह कार्यकर्तृन विना प्रथमनो योधा भवितु के वाये आह्वातव्या । तस्मात् 'नडियाद'पत्तन प्राप्य वल्लभभाईप्रभृतिमित्र सहैतद्विपय चर्चितवान् । तेपा कतिपयैरिय गुलिका सौलभ्येन निगरितुमशक्या भवति । अगीकृतमदीयसूचनास्तस्य फल्कारित्वपिपये सशयग्रस्ता बभूवु । अह येषा पार्श्व गत्वा सैन्य प्रवेष्टव्यमिति प्रष्टुमीप्सितवास्तेपा राज्याधिकारस्यापि मध्ये प्रेमोन्सेको नासीत् । राजकीयसेवकाना सबवे तैरनुभूत क्टुरनुभवस्तस्मृतावद्यापि नूतन स्थित ।। तथापि ते कार्यारभपक्षेऽभिमता आसन् । आरब्धे मया कार्ये ममांधत्व गतम् । ममाशाप्रवाह स्यास्मादतरायोऽभूत् । खेडा' सत्याग्रहकाल जना स्वशकट भाटक विना प्रयच्छन्ति स्म । इदानी पुन स्वयसेवकानां वाक् तिष्ठतु । भाटकस्यापि शाट दुर्लभमासीत् । शकटानि विहाय पादत्रमणन् प्रयातव्यमिति निरचैष्म । एव दिनस्य विंशतियोजनदूर गतव्यमासीछक्टानामप्यलाभे जना आहार प्रयच्छन्तीति निरीक्षण कर स्यात् । आहाराय प्रार्थनाप्यनुचितेति वक्तुमशक्य मासीत् । निश्चित च स्वयसेप प्रत्येकेनापि स्वकीयमाहार स्वयमेव कोशे स्थापयि वा प्रयातव्य मिति निर्धारितम् । तदोष्णका' इति शयन वा निशारो वा नावश्यक्मासीत् ॥ यत्र यत्र वय गतास्तत्र ना सभा आमारिता । जनास्तापदायान्ति स्म । पर येकद्विपुरपा अपि सैन्य प्रवेष्टुमरे नायाला । मानहिंसोपासास्तथापि शस्त्रास्त्रग्रहण क्य प्रवीति । वय ।

·सैनिशनां प्रश । रायविकारस्य साहाय्यकर्तारवेत्तन को वोपकार कृतोऽन्माफम । इमान् प्रभान तथाविधानन्यानपि पृष्ठन्ति स्म ॥ तथाप्यस्मन्निरतरोद्यम फटारी भवितु प्रवृत्त । ब्रहयो जना स्वनामानि प्रदह । प्रथन- समूहस्य प्रेपणा परमशिष्टान् गणान् प्रेपयितु साप्य भविष्यतीत्यस्माभिर्निरीक्षितम् । एव नूनन- प्रविष्टा कुत्रारतारणीया इति विषयमविन्याह प्रानविभागाविसरिमि सह पूर्वमेव वाग्व्यवहार कुर्वन्नासम् । प्रत्येक्यातविभागायिकारिण ( कमिशनर् ) दिल्हीसभात् समाचालयन्ति स्म । एताहगेव गुजरातीदेशे मिडिता । अह मम सहवामिनश्च तबादला । यय नत्र गता ।पतु गदर्तनस्यौचित्य दिल्हीसभापेक्षयात्रापीयस्तरमिति प्रयभात् । नीचदासवग्रूपवातावरणे नाह सुखिन आसम् । अह स्पन्यघिभाषणमकार्षन् । मम भाषणेऽधिकारिणा रविकर न किंचिदुक्तम् । तावदेव न । एकदिकठिणवाचोऽप्यामन् ।। सैन्य प्रवेष्टव्यमिति जन प्रार्थयितु मया 'चीटय 'प्रदीयन्ते स्म । तेषा मयोपयुक्त एको वाद कमिशनअधिकारिणेऽरुचिपरमासीत् । तद्यथा भरनग्वडस्य मामने 'प्रिटिदा'जन कृतेश्वकृत्येषु समपि जनीगमेव निगयुधीकरणमकृत्यमत्यतीनमिति चरित्र पारगम्यते । एतच्चामन निराकर्तुमस्माभि शस्त्रविद्या शिक्षणीया यद्यद्य सुसमय प्राप्त । मध्यमश्रेणीजन स्वयमग्रत आगन्य राज्याधिकारस्य सजातेऽस्मिन्नापकाले साहाय्य करोति चेदविश्वासो विनम्य गम्पार- जान्तरायो न स्थास्यतीति ।। प्रातविभागाधिकारी एतदपिकृत्य भाषियोमयोर्मतमेदै सत्यपि यतो भान्ममामागनम्ननोऽह सतुष्ट इत्युवाच । ममाभिप्राया मया यथाशक्ति दिनयेनैव समर्थयिनव्या एवामन् ।। अस्ति इहायस्तादाजप्रतिनिर्षि प्रति लिखित पूर्वोन परम् " यया भवान् जानाति तथैतन्मासस्य ( एप्रेठ) पचविंशतितारीग्वदिनस्य पत्र टिग्विनका- रंगयुद्धसभामह नागत इति वक्तव्यमापतितम् । परन्तु कृपया दानप्रदानानतर यय विनान्यन कारणात् पर भवति मम परमादरात सभा गतव्यमिति स्वयमेरा मान प्रेरपिता मभामागनोऽस्मि। लोकमान्य तिटक-मिमिम वेनट-आटिभ्रातरों (एते प्रनाभिमननायवेपत्याप्रमुगा इति मे मतम् ।) समा प्रनि नाहानिना इत्ययेक कारणम् । तेषामनाहानपन्यता प्रमाद इनीटानीमयह गायनि। एतसमानतर प्रात्यपि सभा मिरिष्यनीति मया ज्ञानम् । तेवेनाप्रमुपानान्य गव्याधिकरिक- लदाशयनारय लाभ प्राप्य स्वप्रमाद ममीकुट्युरिति विनयाक मा मूच्यते । पनान् कोटयनर- प्रजाना प्रतिनिधीनायमान् राज्याधिकारस्थानमिन्ताभिप्रायपाहिलोजी य कोशी वायाधिग:- नादरेण दृग न मिनयेतेति विज्ञापयामि । परंतु सभायामुपमति म पक्षा मभिप्रायन निरातक व्यनीतिमारा आसीदिति या मम मनोयो भने । समया कोममी या मनन मनमुदेशसमेर न यारतम् । समान स्थनियम्य प्रदानेन ममाया उदनदन गुत्त- - ·३५६ सत्यशोधनम् मतया साधयितु शक्यमिति मम प्रत्यभात् । अह कमप्यतराय पिना तथा कृतवान् । एतेन सह प्रेरित प्रत्येकपत्रे निवेदितसूचना राज्याधिकारिण शीघ्रमेव स्वीकुर्वन्ति चेत्तथा शीघ्रमेव कार्यरूप नेतु शक्यत इत्याशा बिभर्मि ।। । इत किंचिकालेनैर वयमितरस्वास्थ्यानीव 'त्रिटिश'चराधिपत्यस्य स्वनत्रभागिनो भविष्याम इयाशय रक्षाम । यदा चत्रापिपत्यस्य सकटमागत तदा निर्मत्सरेण निरातकेन च साहाय्य- प्रदानमरमास धर्म इति मम समतिरस्ति । तयारलबो दातव्य इति निश्चितमद्यास्माभि । कित्यस्मद्- भीष्टमितरेपामिन त्वरितमेव सेत्स्यतीति निरीक्षणमेपैतस्या प्रवृत्ते कारणमिति केवल सत्यमेव । अत कर्तव्यस्याचरण स्वयमेतदुचितमधिकार सपादयिष्यतीति ययैतदतरे भविष्यन्तीति भवदीय भाषणे सूचितराजकीयसुधारणा राष्ट्रमहासभाप च मुसलमानमहासभा-या मिलित्वा रचित- निर्रहणक्रम स्थूलतयानुसरन्ताति जनस्य निरीक्षग न्याय्यमेव भवति । युद्धसभाया बहव सदस्या आमहृदयपूर्वक सहकार प्रदातुमिय श्रद्धाधारभूता भवतीति में विश्वास ॥ अस्मदेशीयो जनो यथा पद पश्चान्निधत्ते तथा कर्तुमह शक्तश्वेन्महासभाया निर्णयान खिलान्परामर्त्य युद्धसमाप्तिपर्यंत स्वराज्यमथमा प्रजाप्रतिनिध्यमिति नोचारणीय यथा तथाकरिष्यम् । साम्राज्यस्यैतद्विषमघटीप्राप्तौ भरतखड स्पीयसुदृढयुपकान् सर्वानपि साम्राज्यस्य कृते आहुतीतुं यथा शक्य तथा कर्तव्यम् । अनेन कार्येणैकेने हिंदुस्थान चक्राधिपत्ये सर्वत्राप्यत्यतादरपात्रमङ्ग भूचा वर्णभेद कुरभेदश्च प्रगष्टोऽभविष्यदिति मे विदितम् । किन्तु प्रायो भारतस्य जना सोऽपीनोऽप्यन्यपारणाम मार्गमनुसतु निश्चिता भान्ति । अपि च शिक्षितार्गे जनसमाजस्योपरि प्रभावशाली न भनी या वनु न शक्यम् । दक्षिणामिनातो हिंदुस्थान निरर्तनादनतर मम कृषी सहायतगाहमपर्यो भवति । तेषु राज्याभिलापो विशेषत प्रस्त इत्यह सावरण प्रीमि । पूर्व महामभाया मेग्ने शासनेन निर्धारणपूरक निश्चितावभ्यतरे । निटेश'हिंदुस्थानस्य प्रजापतिनिध प्रदेपमिति निर्णयस्याहमपि भागी सवृत्त । एनचार्य महाधैयांपेक्षमिति मम ममति- गस्ति । किंतु शीतमेर प्रामय स्वराज्यमाधिप्रेक्षणापेक्षयाल्पतरेणान्येन केनापि भरतावडस्य प्रजा न तृप्यन्ताति मया सम्यगगतम्। एतव्येयमाधनाय न काप्याइतिरपिका भातीनि म यमानाने भारत पितानि मम पिदिनम् । परिमन् साम्राज्ये स्वीयोऽयुत्त्वदशारोढव्येति इच्छामागा निक्षिप्त- यतग्नदर्थे म्ममा मानमर्पयितु सन्नरियभीरतव्यमियरगनु पर्याप्ता जागतिरतेमा विद्यते । अत पनघकाविषयस्य प्राप्तमपाय दुरीमतं नि शब्द निराडपर च कायेन वाचा मनसापि कार्यानु घनादरणीय श्यम्य निस्ट येगेन गमनं पिना नान्यत् । एतमुरभसय न लक्ष्यते चेद्रामीयाम त्या विचार माध्यस्य रक्षगप्रयने यप मागिनतस्मिन्यार्य प स्वराज्य साधितमि या मिर्गनाया।

·सैनिकाना प्रवेश अतोऽस्मासु लभ्य प्रयेक पुरुषे साम्राज्यरक्षणार्थमयितु समतिदेयेति मम स्पष्टमस्ति । किल्यार्थिकसाहाय्यविषये तदैव वचन वक्तु न शक्यम् । भरतखडेन साम्रा यस्य कोशे मम योग्यतामतिकम्य धन प्रदत्तमिति मम कृषीवलै सह मवृत्तनिकटसपणावगतम् । एवमुक्त्वाह मम देशवारवेष्वरिकभागवासिनामभिप्राय व्यक्तीकुसतास्मीति मग विदितम् ।। सपामस्माकमाशय सापयितु वयमरमजीवनस्य विनियोननेनैया सभा पदमेक भवतीति मम मतम् । इतरे बहवोऽस्माक तथैव भावयन्तीति में विश्वास । किंत्वस्मदीया परिस्थितिरति विचित्रा। अद्य वय चमाविपत्ये स्थिता स्म । किंवस्माफ तत्रभागिनामधिकारी न विद्यते । अग्रेऽपि परिस्थितिरुत्तमा भवेदित्याशामवल्ब्य वयमस्मन्जीवनमेव विनियु महे । साशा कीदृशीति स्पष्टमेतन्नकिंचिन्निगृह्य युप्माक निवेद्यते । न चेदह युप्माक मम देशस्यापि द्रोही भवेयम् । साशा सिध्यन्विति वय युप्माभि समतिपत्र नापेक्षामहे । किंत्वाशाभगे सति तेन सामाज्यभ्रमोऽपि नश्यतीति युष्माभिरवगतव्यम् ।। विषयमेकमनिवेद्य मया न स्येयम् । अस्माकमतर्भेदा विस्मर्तव्या इति युष्माभिरक्त खलु । राज्याधिकारिणामत्याचरण निरकुशवर्तन च सोदा स्थातव्यमित्येतदेव तदर्थश्चैदह युष्मदिच्छा मनुसतुन शक्त । मुसघटित निरकुशप्रवर्तन प्रत्यास्थातु मम साहसमशेष व्ययीकरिष्यामि। नैनोऽपि मनुष्योऽनादरेण द्रष्टव्य कालातरापेक्षयातिशयित प्रजाभिप्राय ज्ञात्वा तदधातव्यमियधिकारिणा निवे दनीय भवति । चपारण्ये बहो कालादवस्थित निरकुशराय प्रत्ययायाह 'निटिश' न्यायपक्षरात एव सर्वाधिकाशक्तिरिति मया प्रदर्शितम् । 'खेडा'स्थले राज्यापिकार शपतो जना अद्य स्वीयसन्यार्थे काट सोदु सिद्धा भवेयुश्चेत् स्वयमेर देशस्य शक्तिर्न राज्याधिकार इति ज्ञातम् । अतो रा याधिकार प्रति तेषा क्रोध प्रशाम्यतीन । ते वदन्ति यथा- यदा न्याय्य शिर उथापयेत् तथा सविनयेन क्रमेण प्रत्यरस्थेयम् । अतोऽनेन राज्याधिकारेण प्रजापक्षपातिना भवितव्यगिति । अनया रीत्या चपारण्यस्य खेडास्थरस्य च समारभा मया युद्धसबधे कृता स्पष्टविशिष्ट प्रत्यक्षसेना भवति । अस्मिन्विषये मम कार्य विरमयेत्युक्तिरेका मम श्वासोर यास विरमयेत्येका उभेऽपि समाने । पशुबल प्रति प्रेमशक्ति मातरवत्यामशक्तरुपयोग जनेषु प्रकाशयितु यह शक्तस्तदा प्रपचमग्विर प्रत्ययस्यातु समर्थभरतरखण्ड युप्मदने स्थापयितु शक्नोमीत मया ज्ञायते। अत एतद्दु खसहनस्य नित्यधर्म मम जीपने व्यक्तीकृत्य तत्र ये सादरास्तत् स्वीकाराय तदने स्थापयितु कालोऽयमकालोऽय मिति नियम विहायाममयममभ्यस्यामि । अन्यस्मिन् कचिमार्येऽह प्रवृत्तश्चेत्तदेतद्धर्मस्य सानेपना प्रतिवादयितुमेव नान्य कारणाय ॥ पर्यन्ते यूय चक्रवर्तिनो मत्रिो मुमउमानरा या यविकृत्याभयहस्तप्रदानाय वक्तव्य मित्यहमिष्ठामि । प्रत्येकमुसलमानस्यापि विषयेऽस्मिन् गाढासक्तिरस्तीति युमान विदितमेर । हिंदुर्भूत्वाप्यह तेपा विषय औदासीन्य न किल सहे । तेषा द खान्यस्मदु खानि भान्ति । तत्र ·३५८ सत्यशोधनम् स्थानाधिकारिणा लेशतोऽपि हिंसन यथा न भवेन्मुसलमानतीर्थक्षेत्राणा विषये तन्मनोधर्माणा- मादरणमपि च स्वराज्यसाधनाय हिंदुस्थानस्याधिकारविषये न्यायेन सकाल च व्यवस्थापनमेत- स्कार्यक्रम एव साम्राज्यस्य क्षमाय स्थित ! आग्लजनागे मम प्रेमणि स्थिते प्रत्येकभारतीये आग्लाना विषये आदरोऽस्तु । इतीच्छयैवेद लिखितम् ॥ अष्टाविंशोऽध्यायः मृत्युसंमुखे सैनिकसंग्रहणकार्येऽहं मम देहस्वास्थ्य प्राय सपूर्णमेव व्यनाशयम् । तत्काले मया मुख्यश सेव्यमान आहारो यथा-भूचणक नवनीत जबीरादि । यद्यपि मया ज्ञात नवनीतममित भक्षयित्वारोग्यहानि सुलमेत्यह तदधिकमभुजे । एतेनामशकारब्धा । इदमहमधिकमलक्षयित्वा यदा कदाचिद्यथा मया गम्यते स्म । तथैर सायमाश्रम गत । तत्काले मयौषधसेवनमपूर्णमासीत् । एकवार भोजनपरित्यागे स्वास्थ्य भविष्यती यचिंतयम् । परेयु प्रातर्न किंचिन्मया भुक्तम् । एतेन मम देहस्थितिरुत्तमाभूत् । किंतु सपूर्णस्वास्थ्यलामायेत कतिपयकालमुपवास कार्य । यत्किंचिद्- भोक्तव्ये सति फटरसमेक विना नान्यत् प्रष्टव्यमिति मे विदितम् ॥ तदिन किंचिपदिनमासीत् । मध्याह्ने भोक्ष्य इति कस्तुरबाईमहाशयोक्तापि सा मभाशामुपाहरत् । अहमाशाधीन सलग्न । अह दुग्धनवनीतदधिसर्पिरादिभि कृतपदार्थान्न भोक्ष्य इति सकल्पमाचरनासम् । अत कस्तुरबाईमहाशया मदर्थे गोधूमयूरे मधुरान कृत्वा तस्य सर्पि प्रति तेल निक्षिप्य समिश्रितवती । मदर्थे मुगदलपायस निविक्षेप । एतानि मद्यमरोचन्त। कस्तुरगाईमहाशया सतोप्य मम रुचि च तपयितु पर्याप्तमेव खादामि । एतेन मम देहस्थितेर्हानिर्न भवेदिन्यद तान्यभक्षयम् । किंतु मम दुर्दैवमेताइक्वालमेव निरीक्षते रम स्वल्प मया न भुक्तम् । जटरपूर्णममुने। इनो यमपर्मराजस्यैतदधिक ताबूलप्रदानेन समाहान नावश्यमासीत् । परदोराम्यतरे आमा तीक्ष्णादश्यत ।। तदिनसायकाय एव मया ' नडियादपत्तन' प्रतिनिवर्ननीयमासीत् । साररतीनामा- मग्निरथपिरामरपनमगोशमारे स्थितमपि तत्र पादत्रमगेन बद्दल प्रयासोऽभवत् । श्रीवल्लभभाई- महाशयोऽग्यमानि महामदारादनगरे निरित । ममास्वास्थ्यं तेन ज्ञातमासीत् । किंतु मम वेदना रियामादिनि नम्य नाहमदर्शयः ॥ वय नहियर'पतन दाहोगमदनगमपे प्राप्ता । तार्य । हिंदु 'अनायाग्रामरगोन नाणा नासिरपरिगमस्थानाधकोशहरे स्थितम् । अहं पर्यचितर गया प्राण ।

·मृत्युसमुने किर्चनदना वर्षमानाभूत् । पचगानमेपेरेबवार मल निननीयमासीत् । पर्यतेऽहमा- यस्तोऽभवम् । मयानुभूयमानम्वेदना मित्रेभ्यो निवेद्याह गयने पनित । तापपर्यत मया सरुिपयुज्यमान शौचप गम्यते स्म । अय दूरे स्थित । मन पार्श्व मटोबर (' कमोट') आनेतव्य इन्यहमनत्रम् । एतप्रटुमह टनिनोऽप्युपायानर नामीत् । श्रीफलचदबापुजीमहागय प्रभापिनो मोचारमेस्मानिनाय । सुहृद सर्वे चिंताक्रान्ता मा परित स्थिता । तैर्ममोपरि प्रसारितप्रेमनाराया अवेशमाण नागर्नेश्च नातमासीत् । मिन्नु तनम वेदना परिहतुं न शक्यम् । तेपा नि महायता मम हठोऽर्थयत् । वैद्याना माहाय्य मा भूत् । अहमपिय न ग्रहीये । मया कृतप्रमादस्य प्रायश्चित्तमनुभवितु वरम् । इत्य मविवादिनि निरुपाया पश्यन- लघु । तस्मिञ्चनुर्विंशतिहोरामिनकारे त्रिंगद्वार चवारिंशद्वार वा मनोचारतेन भमितत्र्यन् । अहमुपवासमकार्पम् । प्रथमत फ्यमोऽपि न गीत । बुमुक्षा नपूर्णमेव निवृत्ता। नाव-पर्यन मका मम शरीर वमित्र दृद्ध भवतीत्यागनम् । किंतु तदेवाय मृत्तिकापिंटमिवातीति मया दृष्टम् । तस्य सदनशक्तिरेय निष्टामीत् । टॉ कानूगामहागय आगन्योपर सेव्यतामिति बहुपानवात् । मया ममतिन दत्ता । 'इलेक्टान' करोमीयुवाच । नदार मे न ममतम् । ताठ इलेक्शन'- विषये ममाज्ञान केवठ हास्यननकमासीत् । इजेक्शन ' अत यस्य कम्यापि प्रणिनो दुग्वेन भवितव्यमिति मया चिनिनमामीत् । अनेन वैयेन मूचिते हुनेक्शन' अन केवट वृशनकाभि सिद्धपदार्य उपयोजयियते स्मेति मया पथादवगतम् । परन्वेतकाल नस्योपयोगायानीवविष्य सवृत्त । विरेचन न व्यरमत् । एतेन मन केवठ नि शनिरुदभूत । फडिन मनिपातन्वर । मम मुहृदो मीना । अन्ये केचिंघानानिन्यु । क्विविषय रोगिय प्राय किं वा कुर्यात् ।। मेठअबालाङमहाशयम्नस्य भार्या च नडियादपत्तनमागन्य मम महमामिभरोच्य महना जागरेण मा 'मिरनापुर स्थितस्वीय बगटो 'मदिर प्रापयामास । अस्या रुग्णास्य या मम कृतसेवापेक्षयाधिकनिर्मटनि कामप्रेमप्रितशुपाटामो न रम्यपि माध्य आमीत । स्त्विवित्र स्वल्पञ्चरो विराम विना मम शरीर प्रशयनामीत् । विराटस्थायीद जाध्य कदाचि मरणात मा गमयेदिति प्रत्यमात् । शेटअभाडाटमहाशयगृहे वर्षप्रमादण्णामारमिना मन ममस्यशाति- रूद्वय मामाश्रम प्रापयनित निरसनाम् । ममाम्हणाय वीकृतो मा तर निनाय ।। यदाहमाश्रमे यापया शयने लुट्नन तदा श्रीवटममार्टमहारायो 'जर्मनी 'देश मा. मेर परानित इति वर्तमानमानिनाय। इत पर संनिस्तग्रहो, निवृत्त इति प्रातारिकार्युकवनेने मदेश मा न्यवेदयत् । इत पर योगनग्रहो निवृत्त इति वृचतो मन मनमो भार बह गानरयत् ।। अहमिदानी अटचिस्मिाममंग कुर्वन्नामम् । एतेन मनः किंचिदुत्तम मतम् । तप शरिरटाइयं पुन सपादयितु कासाच्यमामीत् । बहो वैचा नि मम्यन प्रायान् ददुः । रिंतु न गिनिदस्य गीत मनत समतमासीत् । द्वान्या निभ्या नया दुपस्पानिमह म्य प्रतिदाताम- ·सायाधम । गरय सार गायि गनिम । साधानापुरेपगता का परिन । मेरमर युग हानि गशीपाति योनीत । गोiral Rai गर्यारोमम्मान मोकयति रिचार दामप्रमाणन निधीयो नालिन । मम वन- पपनिया निपगा या प्रमाण नायने । अब पापमा जीवननिनि आसीत् । गमारामन प्रेरणा पायापि नारिमिष्टा ग गीत । म भापनि नियमक निर्दाक्षिण्येन निशिय म्पय मनियमधिधार या॥ एवं रोगभिरवार मापात् । मम जीवन पर प्य यहदिनान गंगगाना पुरांतो मन प्रथमो यार । मग नियमा परागृश्य परशिगन यमयाममात्यपा। यग्यो गमदद नगरपेन गिरितोऽभयम् । अह मृयुगंमुग स्थित नि गा प्रयमात । ता श्रीअनमूदाय महाराया आहानिता । साश्रममागता। यहभभाईमहाशयो टी. कानूगामहाशयेन महागा । यो नादी दृष्ट्या भवतो नाडी यथास्थिता भयति । चिताया नाम्यारा । पतदयनि मापा ग्राममयमे । नान्यत् किंचिदित्यप्रवीत् । किंग्यतेन मम मन शानिनामीत् । तां गति निद्रा रिनापायम ॥ प्रात काल आगत । न तु प्राणा गा । किंवत मीरमागर नि भाग्ना प्रन्य पलायन कारयितुं न शायमासीत् । अनो यदा यदाहमुथितनदा तदा गीतापटनागेन या याप्यते स्म । अह पठितुमशक्त । भापितु नासीदिया। अल्पस्वयभापणेनापि मानक बाध्यते स्म। जीवन उत्साह एव नष्ट । केवल श्वासोश्यामेन जीवनीति प्रदर्शन मम नेष्टम् । एव न किंचिकुर्वन्मित्राणा सहनासिना च सेना स्वीकुर्याण शरीर शनै शनपदवलोकयनि सहायतया यज्जीवन तत्तीनवेदनाजनकमासीत् ।। मरण केनचित्कालेनायास्यतीति निरीक्षमाण शयितोऽह यदा तदा डॉ. तलवलकरमहाराय किंचिद्विचित्रप्राणिन सहानीयागत । असौ महाराष्ट्रीय । नाय प्रसिद्ध पुरुष । किंतु तदर्शन- मात्रेण सोऽप्यहमिव कश्चिदुन्मत्त इति दृष्टवान् । अयं स्वीयचिकित्सा ममोपारे प्रयोक्तुमागत । असौ ' ग्रान्ट ' वेधशालाया पाठक्रम प्राय समापितवान् । परतूपाधिर्न गृहीत । असौ ब्रह्मसमाजे प्रविष्ट इति पश्चादवगतम् । केलकरमहाशय इति तस्य नामातिस्वतावृत्तिर्हठवादी च । प्रत्येकमसौ स्वीयहिमपिंडशुश्रूपामने स्थापयति । 'हिमपिंड ' वैद्य इति तस्य नामारमाभिरवगतम् । सुशिक्षित चैरिनालोकिता कतिपयविषया आमनोपलब्धा इत्यस्ति दृढो विश्वासस्तस्य । त विश्वास मष्यपि रूढमूल कर्तुमसौ न शक्त इत्येप उभयोर्दूरदृष्टविषय । एकाधिपर्यंत मम तचिकित्साक्रमेस्ति विश्वास । किंतु कतिपयविषयाणा निर्धारेऽसावत्यातुर प्रवृत्त इति मम शका ॥ तेन परिशीलितविषयाणा गुणागुणास्तिष्ठन्तु नाम । स्वीयप्रयोग मम शरीरोपरिकर्तुमवकाश- मदाम् । बाह्यचिकित्सा मया नावहिता । शरीरस्योपरि सर्वतो हिमपिंडबधन सा तस्य चिकित्सा । स्वप्रयोगेण मम शरीरस्योपरि सजात परिणाम इति स यद्यपि न समत तेन मयि नूतनाशाकरिता ।

·'रोलेट'शासनमपि च मम धर्मसंकटम् नवचैतन्यमयुदियायेति मया समतव्यम् । प्रकृत्या मनसि जनितपरिवर्तन न शरीरस्थिति परिवर्तिता । मम बुमुक्षोत्पना । पच वा दश वा निमेपाच्छनै गर्ने परिक्रमितु प्रवृत्त । स इदानी ममाहारे परिवृत्तिममूचयत् । यया भक्तामान्यडानि यदि सेव्यन्ते तदा तर देहस्यानि- कपुष्टिर्जायते । ततो देहस्येतोऽपि शीन शक्तिरायाति । अहमपि दुग्धवनिर्दोष पदार्थ । इद मान न भाति । स डेभ्योऽपत्यानि न निर्गच्छन्तीति भरता किं न ज्ञातम् । एनाहड्निीजान्यडानि पण्यवीथी' लभ्यत इति ।। अहमीदृगटान्यपि भक्षयितु न सनस्थित । किन्तु मम सारंननिककार्येषु कुतहल गर्नु पर्याप्ता शरीरस्थितिस्त्तमा वभूव ॥ एकोनविंशोऽध्यायः रोलेट'शासनमपि च मम धर्मसंकटम 'माथेरान स्थलं गन्दा देहस्वास्थ्य शीघ्रमेव भविष्यतीति सुहृदो पैदाश्च दानाब्रुनन्। तरमादह तत्र गत । किंतु तत्रयमुदकमतीवलपणमयमासीत् । अतो ममानस्थितिला बहुकटरा- भरत् । आमशसनाधया ममातनद्वार बहुसूक्ष्मतया तत्र विदरवशान्मलविसर्जनकाले तत्रयातना समभात् । अत आहारजिनहीपोर्भयमुत्पेदे । एकसप्ताहापूर्वमेव मया ' माथेरान ' स्थान परित्यज्य गतव्यमापतितम् । अद्य शररलाल करमहाशयो ममारोग्यशिक्षणभारमुवाह । डॉ. दलालमहा- शयस्याशय प्रटव्य इति निरवप्नात् । तद्नुसारेण डॉ दलार महाशय आहूत समागन । एकस्मिन्ने- लक्षणे मनोनिर्धारणशक्तिस्तदीया मम मानसमाचरर्प। व्रणस्य तक्षणमे शस्त्रचिकित्सा कर्तव्येति स ऐच्छत् । तथास्त्वित्यहमुक्तवान् । मम प्रकोष्ठ एव तत्कतुं न कोऽप्य तरायासीत् । परेधुरेव तन्मवृत्तम् । तेन पूर्णसाफल्यमयलम्यत || किंतु तारना तस्य तृप्तिर्नासीत् । दुरप्रसेन पिना भवनो देहस्थिति पूर्वग्न भरिष्यती त्यासीत् । तेन सह शखपापाणस्य लेहस्य च सोमल' नामांपवस्यान क्षेपणेन भान शरीर मुदृढ भवतीति हद्धप्रत्यय ग्रीमि इन्यसाचनमीत् ।। अतक्षेपण नारदीयताम् । परत दुप्पस्य विषयोऽन्य । नन पास्यामीति प्रतिज्ञात मयेति प्रत्युत्तरमदाम्॥ भव प्रतिज्ञा कीददीनि वैद्य पप्रच्छ । तस्य नन्यायामशेषा मम प्रतिज्ञासरगानि च न्योदयम् । दोहनकाले गोमहर्माणा चिहिसो पुर्वन्तीति यदा ज्ञाने तदारभ्य दुग्धममयमामीत । - ·सत्यशोधनम् अधिक च दुग्ध मनुष्यस्य सहज आहारो न भवतीत्यभिप्रेतत्वादुग्ध मया सपूर्णमेव परित्यक्तमिति च मया विवृतमासीत् । तीजाया दुग्ध पातु भवत कोऽप्यतरायो न स्यादित्यवगीत् ॥ वैद्योऽयेतदनुसृत्य भवताजादुग्धपानेनाप्यलम् । मत्कार्य चलतीन्युवाच ॥ अह पराजित सत्याग्रह युद्ध कर्तुमासक्तिर्मम जीवितुमाशामुदयत् । अतोऽह प्रतिज्ञाया सारभूताशस्य तिलाजलिं प्रदाय तामक्षरश पालयित्वा तृप्तोऽभवम् । यतो यदा मया प्रतिज्ञा कृता तदा मम मनसि गोमहिष्य केरलमासन् । तथापि सहजार्थे इतरप्राणिना दुग्धमपि मिलितमासीत्। तदपि मुक्त्वा दुग्ध मनुष्यस्य नैसर्गिकाहारो न भातीति यापदभिप्रायो वर्तते ताकदुग्धसेवन मम नासीद्धर्म । यद्यप्येतत् सर्व मे विदित तथाप्यजाक्षीरपानाय समतिदत्ता । जीवि तुमाशा सत्योपासना निरर्थकामकरोत् । सयाग्रहयुद् करणीयमि यु सुक सयोरासक एकदा स्वीयादर्शस्य क्लकमानिनाय । एतकार्यस्य स्मरणमद्यापि मम हृदये निगूढ मम पश्चात्ताप जनयति । अजाक्षीरपरित्यागायोपाय सदालोचयामि । परत्वद्यापि मा असमानसूक्ष्ममोहेन सेवा करणेच्छया नाहमद्यापि पार गन्तुं शक्त ।। आहारविषये मम प्रयासा मयागीकृता हिसातत्त्वशोधनकार्य एको भागो भरतीति मम प्रिया सन्ति । तेरह दिनोदमानद च लभे । परत्वद्य मयाजाक्षीरोपयोगोऽहिसादृश्यापेक्षयाधिक सत्यदृष्टया प्रतिज्ञाभगदृष्ट्या तु मा बाधते । अहिसातत्वादपि सम्यक्तरा सत्यस्यादी ज्ञात इति प्रतिभाति । सत्यस्योपरितनग्रहणे मुक्त सत्यहिंसामहमिमा न कदापि प्रयितु शक्त इत्यनुभर प्राह । प्रतिज्ञा किट न केवरमक्षरश परमार्यतश्च पूरणीया इति सत्योपासनाया नियम । प्रकृतमदर्भेऽड मम प्रतिज्ञाया बाह्यरूपस्य केवल मूल्यमास्थाय तस्यामान व्यनाशयम् । मम हृदय तापयते तदेव । परन्तु यद्यपि मे एतत्स्पष्टज्ञानमस्ति तथाप्योतनो मार्गो मम न दृश्यते । एवं चे प्रायशो मम समीचीनमार्गे गन्तु न धैर्यमस्ति । तदुभयस्याप्य सम्यग्दृष्टयक एव । यत सशयस्यानन्य म्गेऽपश्रद्धायरा श्रद्धाभाव । अतो भगनमम श्रद्धा देहीति रात्रिंदिव मम प्रार्थना ॥ इत शीवमेव मयाजाक्षीरपानमुपातम् । डॉ दलाग्महाशयो ममोपरि छिदस्य चिकित्सा, चार । यदाह स्वस्योऽभर तदा जीवितुममियप समुत्पन । यतो भगवान् विशेषता मम कार्य निसिमरा ॥ मम रारम्पप्राप्त पाठ एर वृत्तपविरामु प्रस्तीत ‘रालेट 'समतेरावेदनमारमा मम धभुगत । तमरते सूचना दृष्ट्वा यपित । श्रीपभभाईमहाशप प्रायश प्रतिदिनमागप गया गाउरा । अस्य मम भनिशिया व्यकीय विमपि पायीयोचम् । अधुनिशाम्पिती मिरमानि पर्नु शापीयसी पप्रच्छ । मा प्रयुन यथा - परस्थान पतर मग जना रिला अपय दममपि । ममतेरारापानुगधेन शासने निर्मिते सी ·. 'रोलेट'शासनमपि च मम धर्मसफठम् सत्याग्रह करणीय । अहमेव सणायितो नाभव यदि एक एव प्रत्यवस्थायेनरे च मामनुसार- प्यन्तीति निरीक्षमाण स्थित स्याम् । किंतु ममा निमनिरपायस्थती एनकार्यानुष्टानाय मम शक्तिरेव नास्तीति प्रतिभातीति || एतद्वादानुवादफ्लवेन मम परिचितश्चतु पष्ट ननैयुता समाहातव्येति निर्धारितमासीत । 'रोलेट'समितरात्यानेषु मटीभूतसात्यमाश्रित्य समितेराशया न निष्टनीति ममाभिमतमासीत् । आमगौरवयुक्तो जनो न कोऽपि तदनुसतुं शक्यमिति मम प्रत्यभात् ।। पर्यने समाश्रमे मिटिना । विगतितना अपि ता नाडूता । यावदह स्मरामि श्रीवहभमाई. महागय मुनपा तत्रागना जना श्रीमतीमरोजिनीनाडुमहागया-होनीमनमहाशयो दिवंगत- उमरखुबानी-श्रीशकरलाग्करमहाशयोऽपि च श्रीअनसूयाबाईमहाशया बभूवु । सत्याग्रह- प्रतिज्ञा सभायामेव सिद्धाभूत् ।। तात्य सरपि स्वस्वहस्ताक्षरी कृत पत्रमिति मम स्मतिरायाति। तदानी मया न कापि पत्रिका चालयते स्म । तदा तदा दैनिकपत्रिकासु ममाभिप्राया प्रकाश्यन्ते स्म । इय पद्धतिरद्यायगी- कृता । श्रीशालाठवेंकरमहारायोऽस्मिन सदर्भऽयनश्रद्धामुगाह । कार्यक्रम मुव्यवस्थया सर्वदा तु तस्यासाधारणगतेनि ममास्मिन्ने मदर्भ प्रथमत समुत्पन्नम् ।। तात्कालिकी सस्था सत्याग्रहसदृश नवीनमायुधमुपयोकुमगीकरोतीत्यागा निराधारेति मन प्रत्यमात् । अतो मम सूचनामनुस्य सयाग्रहसमेनि प्रयेफसस्थैका स्थापिताभूत् । तस्या प्रमुख- सदस्या मोहमयीनतिन इन्यतस्तस्या केंद्र मोहमय्यामेव स्थितम् । प्रतिज्ञापन यहवो जना हस्ता- क्षरीतमुपाता । प्रसिद्धपत्रिका निरगु | जनस्य सभा मिडिता । सर्वमेतदालोक्य मन :खेडा' मप्रामस्य सामान्यायानि सर्वागि स्मृतिमायान्ति स्म । अह सत्याग्रहसभाया अयझोऽभवम् । एत समावर्तिना सुशिक्षिताना वर्गस्य मन चैकमन्यनमयोऽयप इति मम शीनने विदितमासीत् । सभाक्टेषु गुजरानीभाषया वक्त्यमिति मम हो विचित्र दृश्यमान इतरकार्यपद्धतयश्च तानविशेषनधितायामाकुलचे च पातयामास । परतु त औदार्येण मम वैपरीत्यानि सेहिरे इति मया समतत्र्यम् ।। तथापि सभा बहुकाल न जीवेदिति प्रथमत स्पष्ट प्रतिमानि स्म । सत्याहिंसाना प्राधान्य -मया प्रतिपायमन तदानीमेन कतिपयानामप्रियमित्येत मम दृष्टिमागतम् । पर स्थितेती प्ररमेऽस्म. कार्यमतिरभमेन प्रगट वभूर॥ - ·त्रिंशोऽध्यायः प अद्भुतदृश्यम् एकतो 'रोलेट' आरव्यानस्य विरुद्धआदोलने परिमणे तीक्ष्णवे च विद्यमाने सन्यन्यतो राज्याधिकार समिते सूचना प्रचारमानेतुमयिक हठमाददै । 'रोलेट' शासन प्रकाशिनम् । भरतखडस्य शासनसभाकार्यकलापमहमेकपारमेन मम जीवनकाले दृष्ट्वान् । एतच्छासनमधिकृत्य चर्चा यदाभूत्तदा श्रीशास्त्रीमहाशय आवेशपूरित भाषण कुन् राज्याधिकारस्य पूर्वप्रबोध ददी । तस्योष्णवाग्धाराया प्रवहन्त्या राजप्रतिनिधि पूर्णदृष्ट्या त पश्यन्ननन्यमनस्कतया शृण्वन्निर प्रत्यभात् । एतद्भाषणेन राजप्रतिनिधेर्मनसि गभीरपरिणामो भवत्येव नान्यथेति तदावे प्रत्यभात् । तत्तावत्सत्यमुद्वेगपूर्ण चासीत् ॥ परतु सत्यमेव निदितमुद्बोधयितु साध्यम् । निद्राण इव छल करोति चेसर्वोऽपि प्रयत्नो निप्पल { राज्याधिकारस्य परिस्थितिरप्येतादृशी बभूव । शासनस्य नियमाननुस्य नाटकविधानमात्रे स आतुर आसीत् । अग्रेतनकार्य पूर्वमेव निर्धार्य स्थापितम् । अत शात्रिण पूर्वप्रबोधो राज्याधिकारस्योपरि केवल व्यर्थो वभूव ॥ ईदृक् सदर्भे मम वाक्यमरण्यऋदनमेव नान्यत् । अह राजप्रतिनिधिं दृष्ट्वा तादृशमार्गो नावलबनीय इति बहुधा प्रार्थितवान् । तस्य स्वयं च वृत्तपत्रिकाद्वारा च पत्रमलिखम् । राज्याधिकारस्य कार्यक्रमेण मम सत्याग्रहमेक विना मार्गातरनिरुद्धमिति स्पष्टमकार्पम् । किंतु तसर्व निरर्थकमासीत् ॥ शासन राजकीयपुस्तिकान्तोऽद्यापि शासनवेन न प्रकाशितमासीत् । मम शरीरमतीव दुर्वल स्थितम् । तथापि मम मद्रासपत्तनादाह्वान यदायात् तदा दूरप्रयाण कर्तु निरचैषम् । सभासु भाषणाय पर्याप्तमुच्चै स्वरारोहण तदा मम न साध्यमासीत् । स्थित्वा सभासु भाषण ममापि न सम्पत्ति । अधिककाल स्थित्या माममाणस्थ शरीरमलित कापमान दृश्य च बलवत रुपुरितुमारभते स्म ॥ दक्षिणदेश प्राप्तस्य तगाह बाह्य इति न कदाप्याश्यत । मया दक्षिणाझिकाया कृतकार्येण तामिलतेलगुजनस्योपरि विशिष्टाधिकार आसीदिति मम प्रतिभाति स्म । दाक्षिणात्या सजना मम भावनामेरासया नामाई । आमरण दिवगतमस्तुरी-गा-आयगरमहाशयस्य नाम्नागतम् । परत्वस्य पथादपस्थित श्रीराजगोपालाचार्य इति मम 'मद्रास'नगरप्रयाणमार्गे विदितमासीत् । एष एवमेत सह प्रथम परिचय इति वक्तु शक्यम् । तदास्ता तावत् । व्यक्तिश परिसृतज्ञानमिदं प्रथममेर॥

·३६६ मत्यशोधनम् इय सूचना राजगोपालाचार्यस्य मनसि तक्षणमेव निवासीत् । अतोऽस्मिनितरमित्रेयु निवेद्यमानेषु तेऽपि सतोपेण समेनिरे । अह सक्षेपेण विज्ञापनपत्रिकामल्सिम् । एकोनविंश- त्यधिकनवशतोत्तसहस्रमिते व सरे 'मार्च 'मासस्य विशे दिने 'हटताल 'आग्न्य कार्य विराम आचरणीय इति निश्चितमासीत् । परतु तत एप्रिलमासस्य पष्ठे दिने इति परिवर्तितम् ॥ एव जनानामस्य वृत्तात आचरणस्य स्वल्पकालापूर्वमेवाज्ञायत । कार्यस्य तक्षणमेवा रमणीयत्वाजनानामितोऽपि दीर्धतरकालो न प्रादायि ॥ परतु तसरमाचरितमिति वक्तार के। एकातादपरातपर्यंत हिंदुस्थान सर्व प्रामा पत्तनानि च सपूर्ण हडताल'आरय कार्यविराममाचरन् । तदिनस्य दृश्यमद्भुतमासीत् ।। एकनिशोऽध्यायः स्मरणीयः सप्ताहः (१) दक्षिणभारत स्वल्पकाल सचर्याह मोहमयीपत्तन प्राप्त । तदिन एप्रिल्मासस्य चतुर्थो दिन इति स्मरामि । मया एप्रेलमासस्य पादिनस्य कार्यक्रमे भागिना भवितव्यमिति शकरला वरमहाशयसकाशात्तत्रीवृत्ता त आगत । परत्वेतदतरे 'मार्च 'मासस्य त्रिंशे दिने दिल्हीनगरे । हडताल 'आरय कार्यविराम आचरित आसीत्। तत्र दिवगतस्वामीश्रद्धानदस्यापि च दिवगतहकीम-अजमलखानसाहेवमहाशयस्य वाक्य वेदवाक्यमासीत् । 'हडताल' 'एप्रिल' मासस्य षष्टदिनपर्यंत विल्बनीयमिति तत्रीवृत्त तस्ताभ्या समये न प्राप्त । दिल्हीनगरे तादृश 'हडताल 'आय कार्यविरामो न दृष्टपूर्व । हिंदवो मुसलमानाश्च एकपुस्पवन्मिरिता । जुम्मा मस्जिदे 'भाषण कर्तव्यमिति श्रद्धानद आहूत सन् स तथैवाकार्षीत् । सर्वमेतद्राच्या धिकारस्य सहनशक्तिमत्वातमासीत् । हडताल 'आरय कार्यविरामस्य जनयात्रा यदा अग्निरथविरामरधानात् पार्श्व गछति रम तदा · पोलीस 'जनस्ता स्थापयित्वा ता प्रति गुरियाक्षेपमकीत । बह्व क्षत प्राप्ता । कतिपया प्राणान् जहु । दिल्हीनगर अयाचार साम्रा य प्रारभत । श्रद्धानदो मया तक्षणमे दिल्हीनगर प्रन्यागतव्यमिति तत्रीवृत्त प्राहिणोत्। मोहमयीपत्तने एप्रिल ६ दिनरय कार्यसमातेरनतरमागमिष्यामीति प्रत्युत्तरमरिखम् ॥ दिल्हीनगरे प्रसता यथैव प्राय राहोरपत्तनेऽमृतसरपतनेऽपि प्रवृत्ता । मयामृतसर गनयमिति डॉ सत्यपाल-डा कीचलुमहाशयश्चाभ्यामाग्रहपूर्वकमाहान प्रेषित यद्यपि मे .

·स्मरणीयः सप्ताह ३६७ तदा तत्परिचय एव नासीत् । तथापि दिल्हीनगरगमनानतरममृतसरनगरमागमिप्यामीति ममोद्देश ताभ्या न्यवेदयम् ।। एप्रिल्मासस्य पष्टदिने प्रात मोहमथ्या पर सहसप्रजा 'चोपाटी'स्थाने समुद्र- स्नानार्थ मिलिता । स्नानानतर मिलित्वा ते 'माधवबाग 'दिशा यात्रा चक्रु । यात्राया स्त्रिय शिशवश्च वभूवु । अनेके मुसलमानाश्चासन् । मुसलमानमित्राणि यात्रामिलितान् कतिपया माध- वराग'समीपवर्तिमस्जिद नीत्या श्रीसरोजिनीदेव्या मम च भाषण कारयामासु । विटलदास- जेराजाणीमहाशयस्तत्र तक्षणमेव स्वदेशी' प्रतिज्ञा हिंदुमुसलमानानामेक्यप्रतिज्ञा च कारयितु सूचनामदात् । किंवह न केनापि प्रतिज्ञा अत्यपसरे कार्या अद्य प्रियमाणप्रतिज्ञानिहणेनै तृप्तर्भवितव्यमिति सूचना प्रत्यादिशम् । एक्दा कृतप्रतिज्ञाया नैव भग कुर्यात् । अत स्वदेशीप्रतिज्ञाया इगितपरिणाम के जाता इत्यागन्तुमावश्यक भवति । हिंदुमुसलमाना- नामैक्यताप्रतिज्ञाया निगूढस्य महत्तरस्य पर्यावर्तनस्य सरों ग्राह्य । इत्यह वादमकार्पम् । पर्यते प्रतिज्ञाधारण चिकीर्षुमि सरैरपि तदुदेशत परेछु प्रात पुन समेलनीय इत्यमूचयम् ॥ मोहमथ्या 'हटताल 'आख्य कार्यविरामो निरतिशयेन प्रवृत्त इति वक्तुमेर नापश्यकम् । सविनयशासनभग कर्तुं स सज्जीकृतमासीत् । एतत्सनचे द्वित्रान् विचारानधिकृत्य चर्चा कृता । जनसामान्येनाभिमुखीभवितुं सुलभसाथ्याना साधनमेव केवल सविनयभग समाचरणीय इति निश्चितम् । ल्वणस्योपरि क्रो लोमानामप्रिय आसीत् । एतमपसारयितु क्यिता कालेन जनक्षोभ प्रचडो भवति स्म । तस्माहवणशासनाना विरोधेनापि जना समुद्रजलेन स्वगृहेष्वेन लवण सज्जीकुर्यादित्यहमसूचयम् । मम द्वितीया सूचना राज्याधिकारेण बहिष्कृत पुस्तके 'हिंदी स्वराज्य' सोदय' (रस्मिन् कवे Unto The Last इति प्रथस्य गुजरातीमाययानु- वाद ) एतदुद्देशानुलमेर प्राप्ता। ते मुद्राप्य सर्वेषामग्रत पित्रयणमेव सविनयशासनभगस्या त्यात मुलभो मार्ण इति प्रयभात् । अत श्ते पुस्तके पर्याप्त मुद्राप्य तत्तापामुपासनतर प्रपनमन प्रचडसार्वजनिकसभया ते पितु परिपाटिळवीयत ॥ एतदनुसृत्य एप्रिलमासस्य पप्ठदिनस्य सायाले स्वयसेवकानामे सैन्यमे ते बहिष्कृते पुस्तके जनाना पितुमानिनाय । श्रीसरोनिनीदेवी अह च महात्वरया तेषु प्रस्थिती । सर्मा प्रतिलिपय शीघ्रमेव पिता । एतद्विक्रयागतद्रव्य सविनयभगसमरव्ययार्थ उपयोक्तव्यमिति निश्चितम् । एतत् पुस्तद्वयस्य प्रतिस्पिरेफस्यायनुराणका मून्यम् । इति निश्चितमपि सन्मूल्येनैव फितारो न मया स्मर्यन्ते । नहो जना एक्प्रतिटिपेरणे क्चुक्कोशात स्थितमखिलद्रव्य बहिर्दछ । एस्प्रतिलिपेरर्य पचरयाणा दशमष्यमाणा च 'नोट' पाण्या गतानि । एतदतर एका प्रतिनिपि पचाशदष्यविपीता इन्यह स्मरामि । एपा बहिष्कृत - ·स्मरणीय. सप्ताह ३६२ मया सहै। स्थित । मधुरा प्राप्य मा सैनिकशिबिर निन्यु । परतु किंकर्तव्यमिति वा कुत्र नेतन्योऽहमिति वा न कोऽप्यअधिकारी वतु समय आसीत् । परेयु प्रातश्चतुदिनसमये मामुत्थाप्य मोहमयीगामिवस्तुपूर्णशकव्यामता निन्यु । मध्याहे मा सवाईमाधवपुरे पुनरखता- रयामासु । लाहोरपत्तनात् पत्रवाहकशझट्या आगतोऽधिकारी 'बोरिंग'महाशयो मा स्वपशे स्थापयामास । तेन सह मा प्रथमश्रेण्या शकट्यामुपावेशयत् । सामान्यो बदिरह जेंटलमेन'बदी सवृत्त । सोऽरिकारी सरमाइकलओडायरमहाशयस्य दीर्घस्तुतिपाठमारभत । तेनोक्त यथा सरमाइकलमहाशयस्य वैयक्तिकतया भरदुपरि न कोऽपि द्वेषोऽस्ति । भाता पजाब 'देशे पद न्यस्यते चेत्तत्र शातिभगो भवेदिति शकते तावदेवेति । पर्यने मया स्वयमेव मोहमयीं प्रतिनिर्तितव्य ‘पनाब 'देशावर्षि नातिकमामीति समलव्यमिति मामूचु । मम दत्ताज्ञाप्रकारेणा- चरितु न साध्य निवर्तितुमह सिद्धो नासमित्युक्ततान् । सोऽधिकारी प्रोवाच यथान्यो मार्गो न विद्यते । भवदुपरि शासनानुरोपेन कार्यक्रम स्वीकार्यो भरतीति । किंतु मया न विमन्यत् कर्तुमिच्छितीति पृष्ट सोनीद्यया न जाने । उपरितनाधिकारिणामाज्ञा निरीक्षे । सद्यो भान्त मोहमयी नेप्यामीति ॥ एव वय सुरतनगर प्राप्ता । अन मामन्यस्य कस्यचिदपिकारिणो वशे दु । मोहमयीं प्राप्यानतर भवेदिदानी स्वतत्र । तथापि मरीनलाइन्सनामकाग्निरनिरामस्थानस्य पार्थेऽरतरीतु वरम् । तत्राह भरदर्थे बाप्पसचालितशफ्टी स्थापयिष्यामि । 'कोलागा रथले जनसमूहो मिलित इति सभयो दृश्यते इत्यूचु । भवदिष्टप्रकारेण वर्तितु समतिर्ममेति न्यवेदयम् । अनेनाय सतुष्टो मामवदन्त् । तदुक्तप्रकारेगाह मरीनलाइन्सस्थलेऽवतीर्ण । मम मित्रस्यैक शफ्टस्ता गच्छति स्म । स मा रेवाराकरजवेरीमहाशयस्य मदिर निनाय । मदासेधवृत्तात- माझW जना अतिसुद्धा आसन् । स कोरस्तेपामुन्मादमजनयदिति भय न्यवेदयन् । 'पायधूनी' स्थल समीपे यत्र कापि क्षणे जनक्षोभो निरीक्ष्यते । न्यायाधिकारी सैनिकाश्व तर गता इत्योचत ।। यारदह गृह प्राप्तस्तानदेव उमरमोपानीमहाशयो अनसूयागाईमहादाया चागयतक्षगमेर भवता 'मोटर ' यानेन पायधूनीस्थल प्रति गतव्यमियोचताम् । जना क्षमामनीता । अतीवाशाता भवन्ति । अस्माभिस्तान्समाचातुमशक्यम् । मानेर समर्थ इत्योचताम् ।। अह 'मोटरयान उपविष्ट । पायधूनीस्यपाधै महान् जनसमूह स्थित हत्यपश्यम् । मदर्शनादेव टोका आनदेनोन्मत्ता झ । तमगमेर जनै मिटिचा "वदे मातरम्" "अहा हो अमरर" इति धनिना गगन पिीमिपासीत् । पायधूनीस्थउ अवारदा सैनिक दृष्टा । उपरिष्टादिटिकाखडाना वृष्टि पतति स्म । शानभवितव्यमिति प्रार्थितास्तथापि मृतिस्पष्टि परिहनं न शस्येव प्रत्यमात् ॥ । , ·सत्यशोधनम् पुस्तकाना त्यणेन दड आसेपश्च भवेदिति यथा रीया जनाना वियतमासीत् । परंतु त रगत कारागृहमीति सपा नष्टा बभूव ॥ राज्याधिकारेण बहिस्कृत पुस्तायो सिस्य एवं नासीत् । विशीतपुस्तके बहिष्कृतपुस्तके इति वक्तु न शक्यते । एतदर्थे रायाधिकारिण टीमा स्वानुफलामकुत्सन्निति पश्चादवगतम् । पुस्ताना पुनर्मुद्रणात्तानि बहिष्कृतपुस्तकाना नूतनावृत्तयो भूत्या तेषा विक्रय शासनानुरोपेना- पराधो न भात्तीति राज्याधिकारस्याभिप्राय आसीत् । अय वृत्तातो जनानामाशाभग आसीत् ।। परेयु प्राप्त स्वदेशीयाना हिंदुमुसलमानानामैक्यमधिकृत्य प्रतिज्ञाधारणाय सभा मिलिता । विठलदासजेराजाणीमहाशयस्य यद्यद्धाल तदुग्ध न भरतीत्यनुभवोऽद्य प्रथमवार समभूत् । स्वल्पो जन उपस्थित तत्रागतचतु पट्सहादरीणा कतिपया स्पष्ट मे स्मृती वर्तते । तत्र मिलिताना पुरुपाणा सख्याप्ययल्पा । प्रतिज्ञा तापलिखित्वा मया सभामानाता। तत्रत्यैर्जनैस्तद्धारणात्पूर्व तदर्थ सर्वोऽपि विवृत । तत्र बह्वल्पका जना स्थिता इति मम दुख वाश्चर्य या नासीत् । यतो जनसामा यस्य वर्तने मयाय सहजो व्यत्यासो दृष्ट । अग्रेतनकार्ये पक्षपातो मौनेन कर्तव्यरचनामककार्येऽस्तीत्येतदतरमेतदिनपर्यंत तिष्ठति ॥ परत्वेतद्विषयमधिकृत्यैक अध्याय एन लखनीयो भवति । कथाया अग्रतश्च लाभ । एप्रिलमासस्य सप्तमदिनरात्रौ दिल्हीनगरममृतसरनगर च प्रस्थित । एप्रिलमासस्य सप्त दिने मथुरा प्राप्तेनमया ममासेध कुरिति सूचना ज्ञाताभवत् । मथुराया अग्रेतनस्थाने आचार्य-- गिडवाणीमहाशयो मा दृटुमागत । ममासेध सय इति निवेद्यावश्यके सति मम सेवा स्वीकार्ये यत्रवीत् । अस्याह तमभिनद्यावश्यके सति तथा करिष्यामी योचम् ॥ मया पजाबप्रात प्रविष्टे तन प्रजशातिभगप्राप्ते सभास्य विधमानत्वा पजाबदेशस्यारधि नतिरमितव्य इति लोहशकट्या 'पलपल' नामकमग्निरथरिरामस्थानप्राप्ते पूवमेव मा लिखितामाज्ञा ददु । शमन्याक्तरीतव्यमियूचु । निश्चितमेवागतव्यमि यह पजाबदेशमागतु माहूत । ततोऽह तत्र गतुमिच्छामि । मया तत्र गमन शातिभगाय न पर शातिस्थापनाय । अतो युष्मदाज्ञामनुसतमह न शक्नोमी युक्तवा शरन्या नापतीर्ण ॥ पर्यते वाष्पसचालितशफ्टी 'पलवल 'नामकमग्निरथरिरामस्थान प्राप। महादेवटेसाई महाशयो मया सह स्थित । इत प्रवृत्तवृत्तान्त स्वाभिश्रद्वानदाय निवेद्य जनाना शाता भवतेति वतुमह त दिल्हीपत्तन प्राहैपम् । मया दत्तामाज्ञामुलुष्य तफ्लरूपो दण्डोऽनुभवितव्य इति करमान्निारतमिति यादृक् तागपि दण्ड मे ददतु वय चेत्पूर्णशा या स्थितास्तदास्मार जयो भविष्यतीति च तेन रिकरणीयमासीत् ॥ पलवल स्थाने मा बाप्पमचालितराट्या अवतार्य सैनिश्शे ददु । अचिरादेव दिल्हानगरत बाप्पमचारितशाट्यागता । तत्र मा तृतीयश्रेण्यामतरुपावेशयन् । सैनिकवर्ग - ·स्मरणीय सप्ताह । मया सहन स्थित । मथुरा प्राप्य मा सैनिकशिबिर निन्यु | परतु किंकर्तव्यमिति वा कुन नेतन्योऽहमिति वा न वोऽयअधिकारी वक्तु समय आसीत् । परेषु प्रातश्चतुर्वादनसमये मामुथाप्य मोहमयीगामिवस्तुपूर्णशकट्यामतमा निन्यु । मध्याहे मा साईमाघवपुरे पुनरसना- रयामासु । लाहोरपत्तनात् पत्रवाहमशकट्या आगतोऽधिकारी पौरिंग' महाशयो मा स्वरशे स्थापयामास । तेन सह मा प्रथमश्रेण्या शरल्यामुपावेशयत् । सामान्यो दिरह 'जेंटलमेन 'पदी सवृत्त । सोऽपिकारी सरमाइकलओडवायरमहाशयस्य दीर्घस्तुतिपाटमारमन । तेनोक यथा सरमाइकलमहाशयस्य वैयक्तिकतया भवदुपरि न कोऽपि द्वेषोऽस्ति । माता पनाव 'देशे पद न्यस्यते चेत्तत्र शातिभगो भवेदिति शमते तावदेवेति । पर्यते मया स्वयमेव मोहमयी प्रतिनिवर्तितव्य ‘पजाब'देशावर्षि नातिकमामीति समतव्यमिति मामूचु । मम दत्ताज्ञाप्रकारेणा- चरितु न साध्य निर्तितुमह सिद्धो नासमियुक्तवान् । सोऽधिकारी प्रोवाच यथा यो मार्गो न विद्यते । भवदुपरि शासनानुरोधेन कार्यक्रम स्वीकार्यो भातीति । किंतु मया न निमन्यत् पर्तुमिटितीति पृष्ट सोऽब्रवीयथा न जाने । उपरितनायिकारिणामाज्ञा निरीक्षे । सयो मन्त मोहमयीं नेष्यामीति ॥ एव वय सुरतनगर प्राप्ता । अन मामन्यस्य कस्यचिदपिकारिणो वशे दु । मोहमयीं प्राप्यानतर भवेदिदानी स्वतत्र । तथापि मरीनलाइन्सनामकाग्निरथनिरामस्थानस्य पार्थेऽस्तरीतु वरम् । तत्राह भरदर्थे वापसचालितशक्टी स्यापयिष्यामि । 'कोलाबा 'स्थरे जनसमूहो मिलित इति समयो दृश्यते इयूचु । भादिष्टप्रकारेण वर्तितु समतिर्ममेति न्यवेदयम् । अनेनाय सतुष्टो मामवदन्त् । तदुक्तप्रकारेणाह मरीनलाइ सस्थलेऽवतीर्ण । मम मित्रस्यैक शफटस्तत्र गच्छति स्म । स मा रेवाशकरजवेरीमहाशयस्य मदिर निनाय । मदासेमवृत्तात माकर्ण्य जना अतिसुद्धा आसन् । स क्रोषस्तेपामु मादमजनयदिति मा न्यवेदयन् । 'पायधूनी' स्थल समोपे यत्र कापि क्षगे जनक्षोमो निरीक्ष्यने । न्यायाधिकारी सैनिकाय ता गता इत्यवोचत । यावदह गृह प्राप्तस्तापदेव उमरमोबानीमहाशयो अनसूयाबाईमहाशया चागन्यनक्षगमेर भवता 'मोटर' यानेन पायधूनीस्थल प्रति गतव्यमिन्यवोचताम् । जना क्षमामतीता । अतीशाता भवन्ति । अस्माभिस्ता-समाधातुमराम्यम् । भवानेच समर्थ इयोचताम् ।। अह 'मोटरयान उपविष्ट । पायधूनीत्ययावे महान् जनसमूह स्थित इयएश्यम् । मदर्शनादेव रोका आनदेनो मत्ता झ । तवागमेत जन मिडिया "वदे मातरम्" " असा हो अकबर" इति घनिना गगन विदीर्णमिनासीत् । पायधूनास्पट अश्वाग्दा सतिया दृष्टा । उपरिष्टादिष्टिकाखडाना वृष्टि पनि स्म । शाषितव्यमिनि प्रार्थितास्तथापि मृतिकासंडपृष्टि परिहतुं न शस्येव प्रत्यभात् ।। - । स २४ ·३७० जनयात्रा । सत्यशोधनम् 'अन्दुलरहेमान 'वीथिनागत्य 'ग्रॉफडमाट 'दिशा यदा संचलनि तावदेवाकस्मात् अश्वारोहिणोऽभिमुखीभूय स्थिताः । जनयाता इतोऽप्रतो दुर्गपाधं यथा न गच्छेत्तथाकर्तुमागतास्ते । जना निर्विवरतया सांद्रमेव स्थिताः । सैनिकजनानां पंक्तिविग्छेद आसीत् । अस्मिानसमूहे मम ध्वनिर्न श्राव्य इति वातुं, शायम् । तावदंतरे अधारोहिणामाज्ञा दत्तवान् मुख्याधिकारी जनान् विद्रावयतेति । तक्षणमेवाधारोहास्तोमरान् भ्रामयनो जनमध्ये महावेगेन पतिताः । अहमपि क्षतो भवेयमिति क्षणमात्रं से प्रत्यमात् । परंत्वियं भीतिनिर्मूला- भवत् । अश्वारोहिषु महावेगेन पतत्सु जनसम्हो भग्नः । क्षोभे प्रवृत्ते जनाः पलायितुमारब्धाः । कतिपया: पादैस्ताडिताः पतिताः । कतिपयानां शरीरं क्षतमासीत् । तस्मिञ्जनसमूहेऽधानां परिचलनाय नैव स्थलमासीत् । जनान् विद्रावयितुमपि नासीन्मार्गः । अतोऽधारोहा नेत्रे निमील्य जनमध्ये मार्गमाक्रम्य गताः । स्वेषां वचनाख्यानं किमिति ते व्यजानन्तेत्यम्यूहितुमपि न शक्यम् । सर्वगेतन्मिलित्यान्यनभयानकदृश्यमासीत् । अश्वारोहा जिनाचोन्मत्तक्षोमे मिश्रिता बभूवुः॥ एवं जना विद्राविता: । अमे प्रक्रमितुमासक्ता निरुद्धाः । 'मोटर यानस्य गंतुमवकाश ददुः । अहं तत् 'कमिशनर कचेरि ' स्थानस्याने विहाय तस्य सैनिकजनस्य वर्तनविचारं वक्तुं तत्रावतीर्णः ॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः स्मरणीयः सप्ताहः (२) अहं कमिशनर ग्रिफिथ महाशयस्य कचेरीं गतः । तत्र गंतव्यपदेषु सर्वत्र युद्धायेवापाद- मस्तकं शस्त्रसज्जितान् तान्सैनिकानद्राक्षम् । वेदिकोद्दीपितेवासीत् । यदाहं करि प्रवेशितस्तदा तत्र ग्रिफिथमहाशयस्य निकटोपविष्टं बोरिंगमहाशयमपश्यम् ॥ मन्नेपतितानि सर्वाणि दृश्यानि 'कमिशनर'महाशयस्यावर्णयम् । तेन संक्षेपतः प्रोक्तं यथा यदि जनयात्री दुर्ग गच्छेत्तता जनक्षोभः सत्यमेव भविष्यतीति ज्ञान्या तस्यास्तत्र गमनं नाहमैच्छम् । जनाः सद्वचनं न शृण्वन्तीति मम व्यक्तमासीत् । अतः अश्वारोहिणो जनोपर्याभिधायितुमाज्ञा दत्ता । नासीखल्यपरी मार्ग इति । मयोक्तं यथा किंवस्य फलं किं भविष्यतीति युध्माक विदितमासीकिल । अश्वाः कथं जनान् न मर्दयेयुः । अश्वारोहिणस्तत्र प्रेपयितुमावश्यकमेव नासीदिति मम प्रतिभाति ।।

·स्मरणीयः सप्ताह ३७१ । ततः ग्रिफिथमहाशयेनोक्तं यथा-तन्निश्चयेनाल्यातुमशक्यम् । भवदुपन्यासेन संवर्तमानः परिणामो ज्ञायतेऽस्माभिरधिकारिभिः । प्रथमत एवं कठोरसंविधानानि न क्रियन्ते चेदनेतना परिस्थितिः परवशा जायते । जना युप्पदशा न तिठन्तीति निश्चितं ब्रवीमि । शासनं प्रति- भटीकर्तु शीघ्रमेव जानन्ति । शांता भवितुमस्मत्कर्तव्यमिति न जानीयुः। भवदुद्देशानां विपये मम न कोऽपि संशयो विद्यते । जनास्ताननवगत्य स्वीयां सहजा बुद्धिमनुसरन्तीति ।। प्रत्युक्तं मया यथा-दृश्यताम् । अत्रैवावयोरलि मतमेदः । जनाः स्वभावतः शाता न पुनहिंसापरा इति ॥ एवं चिरकालं चर्चामकरवाव । पर्यन्ते प्रिफियमहाशयः पप्रच्छ यथा-भवदुपन्यासो जनोपरि सर्वो व्यर्थो भवतीति चेदृष्टं तदा किं भवान् करिष्यतीति ।। तथा यदि स्पष्टं में प्रतिभाति तदा सविनयशासनभंग निरोत्स्यामि । तस्यार्थः कः । भवान् विमोचितक्षणमेव पंजावं प्रस्थास्यत इति बोरिंगमहाशयस्यावोचत् ॥ सत्यम् । प्रथमबाप्पसंचालितशक्टेनैव प्रयाणं कर्तव्यमिन्यालोचितम् । किवेतस्मिन् दिने तन्न शक्यम् ॥ यदि भवान् क्षमावानास्ते तयं विनयो भवता दृश्यत एव । अद्याहं अमदाबादनगरे किं भवतीति किं भवान् जानात्यमृतसरनगरे वा । सर्वत्र जनानामुन्मादः संवृत्तः । वस्तुतो मम सर्वो विषयो न विदितः । कतिपयस्थलेषु वृत्तांतवाहिनी तंत्री विच्छिन्ना । एषां सर्वक्षोभाणां पर्यनुयोग्यता भवत एवेति ब्रवीमि ॥ यत्र यत्र मया तथा दृश्यते तत्र तत्राहं सिद्धः संमन्ये । मा भूदत्र संशयः । कित्वमदा- बादनगरे प्रवृत्तः क्षोभ इत्येतत्सत्यं चेतन्म आश्चर्य व्यथां च जनयति । अमृतसरनगरविषये यक्तुं न शक्यम् । तत्राहं न गतः । न किंचित्तत्र जानामि । किंतु 'पंजाब,'विषये सम्यक् झातम् | यदि तत्रत्या राज्याधिकारिणो मम तत्र प्रवेशं न न्यरोत्स्यस्तदा तत्रयां परिस्थिति शांतां कर्तुमधिकं साहाय्यमभविष्यत् । मां निरुध्य जनानां अनावश्यक्तया क्रोधोदीपिनं चक्रुः ।। एवं रोयावयोश्चर्चा भवति स्म। दूयोरेक्सतं न शक्यमासीत् । मया चोपाटीस्थले भाषणं कृत्वा शांतैर्युष्माभिभवितव्यमिति वक्तुमिच्छामीन्युक्या तावभिवाद्य ततो निर्गतः । चोपाटीवालुकासु सभा मिलिता । अहमहिंसाधर्म सत्याग्रहस्य परिमिति चाधिकृत्य दीर्घकाल भाषमाण इत्यमुक्तान्यया सयामहः सयवतामायुधम् । सत्याग्रहिणाहिंसात्रतमंगीकार्यम् । भतो जना यदि कापेन याचा मनसाप्यहिंसां नानुसन्ति तदा सत्याग्रहयुद्धेनाचरितु मम न शक्यमिति ॥

·३७२ सत्यशोधनम् अमदाबादक्षोभवृत्तातोऽनगयागाईमहाशयामप्यागा । साप्यामेरितेती धृत्तान केनापि प्रसारित । कर्माणि त्यात्याहिंसाराय उपनांता । यधिदपियार्यग्गिन् क्षोमें प्राणान् तत्याज॥ अहमदाबादनगर गत । नडियादनगरसमीपे लोहरामया उक्षेतु यन कृत। वीरमगामग्रामे यचिदाजकीयाधिकारिण मारितवत । अमदावादे युद्धशामनस्य प्रयोग उपरांत इत्यहमज्ञासिपम् । जना भयप्रस्ता बभूवु । तहिंसाकार्याणि नानि । अथ राज्यापिकारेण कुसीदसहित दड दापिता । 'कमिशनर 'पार्धे नेतु मां कश्चिदपिकारी स्थाने निर्गहमाग स्थित । यदाह पेंटमहाशयस्य पार्श्व गतस्तदासापतिकोपाविष्ट आसीत् । मया तदप्रे मृदूतमा- सीत् । क्षोमा प्रवृत्ता इति मम विपादो व्यक्तीकृत । युद्धशासन नापश्यामिति सूचयिरा शाते पुन स्थापनाय यत्र कापि प्रयने कृते तसाहाय्य क सन्जस्थितोऽरमीति तस्मै न्यवेदयम् । साबरमती आश्रमस्य बहिरगणे सार्वजनिकसभा मेलयितुमनुज्ञा प्रार्थिता । इय सूचना तस्य मनसे रुचिता । एप्रिल 'मासस्य प्रयोदशदिने भानुपासरे सभा मिलिता । युद्धशासन तदिन या परेधुर्वाच्छिन्नमभूत् । सभाया भाषमाणो स्वापराधज्ञापनाय प्रयनमकार्षम् । प्रायश्चित्तरूपेण त्रीणि दिनान्युपवास करिष्यामीत्युक्त्वा जनैश्चैक दिन तथा करणीयमिति प्रार्थित गन् । यहिंसाकार्य कृत ते कृत मयेति समतव्यमित्यसूचयम् ॥ मम कर्तव्य मम दिनप्रकाशात् स्पष्टमभूत् । मया कर्मफराणा मये चिराय सेवा कृता । तसकाशादुत्तम वर्तन निरीक्षित मया । एतादृशा क्षोभपिचारा मम सहनातीता आसन् । तेषामपराधस्याह च भागीति मम प्रत्यभात् । स्वापराध समतव्य इति यया जनानामवोच तथा राज्याधिकारिभिरपीमे प्रमादा क्षतव्या इल्यसूचयम् । द्वारपि ममाशय नाशृणुताम् ।। एव गते दिवगतरमणभाईमहाशयो अमदाबादनगरस्येतरजनाश्च मामागत्य सत्याग्रह निरोधयेति प्रार्थयामासु । अस्य न किंचिदावश्यकमासीत् । यतो यावन्जना शातिरक्षणपाठ न शिक्षन्ते तारसत्याग्रहो निरोद्धव्य इति पूर्वमेव मम मन त्राणि सतुष्टा जामु ॥ एव ममेद निर्धारणमन्यसुहृदोऽसतुष्टानकरोत् । मया सर्वत शाति निरीक्षमाणेन सयाग्रहो पत्ते पूर्व तादृशशातिस्थापनमाश्यक भवेद्यदि जनसामान्यस्य सत्याग्रहो नैव शक्य इति तेपा प्रत्यभात् । एपा मे मतभेदो मया व्यक्तीकृन । येषा मध्ये मया कार्य क्रियते स्मापि च येऽहिंसामनुरोद्ध स्वीयफप्ट च सोदु सन्जस्थिता इति निरीक्षितास्त एवाहिसा नानुसरन्ति चेसत्याग्रहो न शक्य इति वक्तव्यमेव नास्ति । ये जनान् सयाग्रहमार्गे नेतुमिच्छति तैर्निरीक्षितमात्रमपि तानहिंसामार्गे स्थापयितु शक्ता भवितुमर्हन्तीति दृढ मे मतमासीत् । अद्यापि ममाभिप्राय स एव ।। कृतम्। एतानि मि- ·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः हिमालयसहाः प्रमादः अमदागाटनगरे मिलिता सभा याव समाप्ता तापत स्वल्पेनैव कालेनाह नडियादनगर गन । हिमालयसदृश प्रमाद इति शब्दप्रयोगमिहेवाकार्पम् प्रथमत । तत एतदपि प्रचारमागतम् । अमदानादनगरेऽपि मम प्रमाद शने शनैर्मम गोचरीभूत । किंतु मया नडियादनगर प्राप्य तरत्या परिस्थितिमालोक्यखेडामडलस्य बहुजनानामासेपमार्यापि खेडामडलस्यापि चेतरप्राताना च जनान् शासनस्य सविनयभग तमाह्वानुमुपक्रमोऽगाध प्रमाद इत्यास्मान्मभास्पुरत् । तदा तानाहातुमद्यापि कालो न प्राप्त आसीदिति मम प्रत्यभात् । तदाह सार्वजनिकममाया भाषमाण आसम् । एवमह मम प्रमादमगीकृतानित्यपहास्यपान न जात । परतु तया समया न मया पश्चात्तापोऽनुभूतो यतो य कोऽपि वा भातु स्वप्रमादान् पतिप्रमाणसदृशानि- तरदोपान् रन कणतमानाश्च द्रष्टु शिक्षते तदानीमेपोभयोस्तुलनेन न्याय्यो भारोऽगतु न शक्य इति सदा मेऽभिप्राय । अपि च सत्याग्रही भवितुमिच्छु नियममेन स्वल्पमपरिहाया- चरितुमावश्यसमिति मम श्रद्धा ॥ अद्य पश्यामो हिमालयसदृश प्रमाद क इति । शासनस्य नियभगाचरणा य कोऽपि या भातु स्वदेशशासनानि मन पूर्वक विनयेन च पाग्येत् । बहुमा शासनानतिम्मेऽ- स्माभिस्तद्भगेन दंड प्राप्स्याम इत्यालोच्य नैतिस्तत्त्वान्याना शासनाना विषये तु विशेषतो यथार्थमेव तत् । अत्र दृष्टात । न चोरयितव्यमिति शामनमस्तु या मास्तु वा प्रामाणिको मानी पुस्पोऽस्मिाचार्य न करिष्यति । किंतु स एव पुस्पोऽपिकारे प्राप्त द्विचस्यानीय पिना न सचरितव्यमिति शासनमतिर मितु स्वल्पमपि पश्चात्ताप न धत्ते । अस्मिन् विषये:- तीवजागरुकेण माव्यमिन्युक्तश्चेदगीकरोनीति मशय एव । किंत्र शासनानिकोंग प्राध्य न्यायस्थानव्याहारसरुट परिहर्तुमपि तदनुसरिष्यति । ईदृगनुमरण सयाग्रहिणा तय मन मच्छिक्मनुसरण न भाति । सत्यापही समारनियमपाटनं स्वीय पत्रिो धर्म इनि मन्यने । अतलान् स्वीयेच्या परिज्ञानेन चाचरति । य कोऽपि वा मानु स समा जनिय- मानाममशीभूचाचरणापरमेव के नियमा समीचीना के नीतियुना के मोगा केऽन्यायमम्ना इति निर्धारयितु शानोति । तदा निवेदिन स कतिपयशामनानि निस्परिस्थिया भनयिन. मधिकार प्राप्नोति । एतदानसकन् । परिमितिनसयतुमेव मन प्रमद आमीत् । जना सविनयभगार उपयुनीया मपादनापूर्वमेर तम्नम्मिन् कार्य प्रतिमानाना । ममाय प्रमादो हिमालयसाशोऽगायपरिमो या दहशे । अ मेडामर पद न्यस्य तमनेर ·३७४ सत्यशोधनम् स्फुरत खेडासत्याग्रहस्य स्मृतयो मम मन प्रविश्य तावत्स्पष्टमास्थिता इत्येतत् कर मया न दृष्टम् । इत्याश्चर्यभरितो भामि । यत्किंचिन्ननाग वा भवतु । शासनस्य सविनयभगाचरणप्राप्ते पूर्वमेव तस्य गभीरतररहस्य ज्ञातव्यमिति मम मनस्यागतम् ॥ अत सार्वजनिकसविनयशासनभगस्य पुनरारमगात्पूर्व सयाग्रहस्य कठिनसाधनानि यस्य सम्यग्ज्ञातानि यस्यानुभासिद्धानि तस्य शुद्धमनस स्वयसेवकदलमेक निर्मातुमावश्यकम् । ते जनाना सर्पविषयान् विवृत्य निद्रा विना जागरूकतया यथा जना असत्पथ न गच्छन्ति तथा द्रष्टु शक्यम् ॥ एभिर्विचारैर्मनसि पूर्णे सति मोहमयीं प्राप्य तात्यस याग्रहसभाद्वारा सयाग्रहिणा स्वयसेवकदलमेक सगृह्य तदालबनेन सत्याग्रहत्यार्थ तस्यात सार चाविकृत्य जनाना शिक्षणप्रदानकार्यमारब्धवान् । एत मुख्यश एतद्विचारसबद्धसविषयगर्भितान्नूतनपत्रिकाविभ- जत शिक्षणमफरवाम ॥ किंट्वेतत्कार्ये चलति जनाना सत्याग्रहस्य शातस्वरूपे कुतूहल जनयितु दुष्करमिति मम प्रत्यभात् । पर्याप्तसख्या स्वयसेकाश्च न मिलिता । अपि क्रमयुक्तमभ्यास न प्रापु । दिनेषु गच्छत्सु नूतनस्वयसेवकाना सख्याधिकीभवन मुक्त्वा स्वल्पतरा भवितु प्रवृत्ता । सविनय- शासनभगस्य शिक्षण मन्निरीक्षितत्वरया न भविष्यतीति मम मनसि दृढं प्रत्ययो जात ॥ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 'नवजीवनं 'यंग इंडिया' च एवमहिंसारक्षकगतिरेकतो मदापि प्रसृवरान्यतो राज्याधिकारस्याराजकदडनीतिरतिरभसेन प्राहती 'पजाब'देशे सर्वस्पष्ट निजस्वरूप प्रदर्शयति स्म । नायका आसेधिता युद्धकालस्य शासन-शासनस्य नास्तित्व-प्रचारमागतम् । प्रत्येक-यायस्थानानि निर्मितानि । एतानि धर्माधर्मनिर्णायिका सस्था न बभूवु परतु निरकुशस्य कस्यचिस्सतत्रस्य निरकुशमनोनिश्चय चालययायुधान्यासन् । साक्ष्यस्याधार विना धर्मस्य तिलाजलिप्रदानेन दडो व्यवीयत । अमृतसरनगरे निषिण पुरुषा निदोपा वनिताश्च कीटनजठरेण यथा चलन्ति तथा चक्रिरे । यपि जठियावाला वाग'नामकस्थानस्य हयाकाड एव विशेषतो भरतखडस्यापि सर्वप्रपच स्यापि दृष्टिमाचार्य स एतत्वार्यक्रमस्य पुरस्तात् ममातिसामान्य इवादश्यत ।। परिणामस्य गणना विना तत्क्षणमेव पजाबप्रदेश प्रस्थातव्यमिति निरबनन् । तर गतुमनुज्ञा देयेति राजप्रतिनिधि प्रति पत्रमलिसंततीप्रार्थना च प्रापम् । तसर्व निष्फलमभूत् । तथाप्यनुज्ञा ·'नवजीवनं' 'यग इंडिया च विना प्रत्याने पनावदेशयावविभत्तिन्तुि न मा मुची ला वनमगेन या तृतिविचा- वता मना मनोष्टयनासीत् । मत लिने क्यनिति प्रश्न पटिननुभक्तकरोत् । ताटाविकपरिस्थिती पगबप्रदेवान पद न निपिदिन्याशामा लखन मन दृष्ट्या सविनसमा इति नोच्यते स्म । यतो मा परितो मया निरीक्षिनशानेरकरण नासीत् । पनावदेदो परिनिति विना प्रसुन्दनीया जनस्व कोपो ववे । मलाइकाले विनोपन कृत चेचन्दन्नौ धीप्रक्षेत्र बामवियत् । एतेनाह पनाप्रदेश न गमियानीते निवाराविरोधेन निरवारपन् । एतनियित्व निगिरण मय न रोचने स्न । प्रतिदिन रोऽन्याय्य प्रगति चान पजावदेशत आगति ला स्तुि नसा दतान् कटकटाता हल्न बोपवेष्टव्यमानीत् । न किंचिदन्यवतुं शक्यमानीत् ॥ तस्मिन्नेव समये हो मनमहानन रायविश्वणि चिदपाहरन् । 'बॉन्दै ऋॉनिक्ल' पत्रिका तस्य हस्तेऽवगति परणता । रामाविकारणानेद कार्यनयतदुर्नीत्युिमिति ने प्रत्यमात् तस्य हेयस्वरूपत्य स्मृतावद्यापि मन शरीरे दर्गय न जायते । होमिनमहाश्पेन अरानकर नापेक्षितमियह जाने । पनावराज्यापिक्चरिण निरोपनरूपोवन तेन नामीसितम् ॥ सविनयमग स्थापयितु यत्निवारण तत् नमिनुमोदितन् । यावतिरो मया न प्रस्टीकृत तपूर्वमेव तस्मात्तयगालिपत्रमयातम् । मोहनी-अमदावादनगरमोरतिदूरवाचस्य पत्र मन निर्धारस्य प्रकाशनादनतरम गतम् । अतोऽकस्मात्तस्पापहरणेन मन दुखमाश्चर्य च मजातम् ॥ एतन्नघटनाना फ्ल चैद यत् 'वॉन्वे क्रॉनिकल पत्रिकानिर्वाहभरो मया वोटव्य इति पृष्टोऽहम् । देवीमहाशयस्य तकचेवस्थानात् मया कर्तव्यमधिक नावशिष्टम् । तथापि मस्वभावानुसारादिय पर्यनुयोग्यता ममोपर्यन्यो भार परिणत ॥ किंतु भार एव न वोटव्य आमीत् । राषिकारो मन साहाय्य तुमगत इव मन कार्यक्रमाद् 'बॉम्बे निकल पत्रिका प्रकटन निक्र्तयामास ॥ निकट' पत्रिका चालननिर्वाहक्तमोगरसेवानी-शकरलालबेंकरमहाशयेईल बाडेया' पत्रिकाप स्थिता । निकलपत्रिकाया निरोधात् 'यग इडिया' सपादकत्व मना वोटयमिति निरुद्धपत्रिकास्यान सम्यक् पूपितुनेतपत्रिकाया समाहस्यैकतार प्रकटन विज्ञाय द्विवार प्रकटन कार्यमिति च मित्राग्यसूवरन् । ममाभिप्रायोऽपि स एव । स्याग्रहगर्भितार्थ जनस्य शिदीतमसुकोऽभवम् । एतअपनद्वारा पजावदेशत्य परिस्थितिमुत्तमतर वर्तनापे शत्य स्यादित्याशानि ममासीत् ॥ । . यग ·यग सत्यशोधनम् यतो मम लेखनेषु सर्वेष्वपि सयाग्रहो गर्भित आसीत् । राज्याधिकारेणाप्येतत् ज्ञातम् । अतो मन्मित्राणा सूचना मम समतासीत् ॥ किंवाग्लभापाद्वारा स जनसामान्यमखिल सत्याग्रहाय सज्जीक्तुं कथम् मम मुत्यक्षेत्र गुजरातदेश आसीत् । तस्मिन् समये श्रीइन्दुलार याशिक-सोनानी करमहाशयममुहे स्थित । एतेन गुजराती 'नवजीवन' मासपत्रिका चाल्यते स्म । अस्या पत्रिकाया अस्ममि- त्रैर्धनसाहाय्यमासीत् । इय मासपत्रिका च मद्वशे आगता । एतदपिक श्रीयाशिरमहाशय एतत्पत्रिमार्थेऽह कार्य करिष्यामीत्यत्रवीत् । इय साप्ताहिकपत्रिका कृता ॥ एतदतरे 'क्रॉनिकल पत्रिका पुनर्जीव प्राप्ता । अतो ' यग इडिया पत्रिका पूर्ववत् साप्ताहिरपत्रिकाभवत् । साप्ताहिकपत्रिकाद्वयस्य भिन्नमिन्नस्थलेभ्य प्रकटन ममानानुकूलमधिक- व्ययकारि च बभूव । 'नवजीवन'स्यामदाबादनगरात् प्रकटीकृतत्वान्ममाशयरीया । इडिया' पत्रिकापि तत्रैवानायि ।। एतत्परिवर्तनस्य कारणातराण्यासन् । ' इडियन ओपिनियन' पत्रिकासबधेन सपादितो ऽनुभव एतादृशपत्रिकाना स्वतत्रमुद्रणालयस्यावश्यकता मया सम्यग् ज्ञाता । अपि च तत्काल वृत्तपत्रिकाणा सबद्धशासनानि क्रूराणि बभूवु । अतो ममाभिमत निरातक व्यजयितव्य चेतादात्विकमुद्रणालया प्रकटीकर्तु विकल्पन्ते स्म । यतस्तासा चालनमार्थिकदृष्टया | अतोऽस्म- दीय एव मुद्रणालय कश्चिदावश्यक आसीत् । एव कर्तुममदाबादनगर एव केवलमनुकूलमासीदतो * यग इडिया' अपि तत्रैव निर्वहणीयासीत् ।। अद्याहमेतत्पत्रिकाद्वाराक्षरस्थजनाना सत्याग्रहविषये शिक्षणप्रदानकार्य यावच्छक्ति निरोदुमुपाक्रमे । एतद्यमेकदातिविशाल वाचकवर्ग सपादयति स्म । प्रत्येकस्या प्रायश्चत्वारिं शत्सहस्रमख्याका वाचका बभूवु ! नवजीवनस्य ग्राहकाणा सख्यैकदैव ववृधे । किंतु ' यग इडिया' वर्गीयाणा सख्या मद मदमवर्धत । मया कारागृहवासे प्राप्ते एतवयस्यापि सल्याल्पतराभूत् । अद्यैतदष्टसहस्राभ्यतरे वर्तते एतासु पनिमासु सवादा न प्रफटनीया इति प्रथमतो मया निर्धारितम् । एतेन तासा न विमपि नष्ट सजातमिति मन्ये । न तावदेव । एतेन ता निजस्वातत्र्य रक्षितु बहुसहाया भातीत्येव मेऽभिप्राय ॥ अपि चैता पत्रिका मम मन शातिस्थापनाय सहाया बभूवु । यतो यद्यप्येतक्षणमेय शासनस्य सविनयभगसमालोचनाया अवकाशभावेऽपि एतद्द्वारा ममाभिमत निरातक व्यक्तीकृत्य धर्योत्पादन क्तुं मम साध्यमासीत् । एवमेतत्पत्रिकाद्वय जनानामस्मिन् सक्टकालेऽधिकसाहाय्य वृत्या युद्धशासनस्यात्याचारमल्पीस्तु साहाय्यमरोदिति गणयामि ॥ ॥

·पंचत्रिशोऽध्यायः पंजावदेशे सरमाईकल-ओडवायरमहाशयः पजाबदेशे तवृत्तस्य सर्पस्याप्यहमेव पर्यनुयोज्य इति कतिपया कोपोद्दीपिता पनानयुक्का युद्धशासनप्रचारस्यामेव कारणभूत इति चाभिप्राय ढ् । मयि सविनयशासनभगमस्थापयति जलियावालाबागनामकस्थानस्य हत्याकाड एव नाम- विष्यदिति प्रतिवादमकुर्वन् । तेपा केचिन्मया पजात्रप्रदेशात पद निक्षिप्यते चे मारयिष्याम इति मीतिमुदपादयन् ।। पतु मम गणनाया मम कार्यक्रमस्तथा निर्दोष आसीद्यथा न कोऽपि विवेकशानी तमन्यथा जानीयात् ॥ पजावप्रदेश गतुमहमातुरोऽभवम् यतोऽह तत्र कदापि न गत । तत तत्रया परिस्थिति साक्षादवगतु ममौन्सुक्य द्विगुणीभूनमासीत् । पजाबप्रदेशमागतव्यमिति मामाहायका टॉ. सत्यपाल डॉ. किचलमहाशयो अपि च रामभनदत्तचौधरिमहाशय एते तदा कारागृहे स्थिता । परंतु रायाधिकारिणामेतानितरवदींश्च चिराय निर्वन्धु नास्ति धैर्यमिति स्पष्टमेन विदितम् । यदाह मोहमयीनगरे स्थितो वहयो पजाबप्रदेशस्थजना मा द्रष्टुमागता । एषु मदर्भेष्वह तेषा प्रोत्साहनाय वाचमनुवम् । एतेन तेऽपि सुग्खिता बभूवु । तदानीं वर्तमान आत्मविश्वास इतरेवपि धैर्यमुपादयति स्म ॥ पतु मया पजाबप्रदेशगमनमनेकवार विलवितम् । मया पृष्टराजप्रतिनिधि सर्वदेदानी मेति नीति स्म । एव च प्रयाण बिलबनीयमामीत् ॥ एतदतरे युद्धशासनमबघे पजानराज्यानिकारण कार्याकार्याणि विम्रप्टु 'हंटरकमिटि उथिनेति प्रकटीकृतम् । दीनवधुअँडुझमहाशय एतदतरे पजाबप्रदेश प्रविष्ट आसीत् । तस्य पत्रेषु पजाबप्रदेशपरिस्थिते हृदयविदारफाणि वर्णनान्यासन् । तानि पटनो मे युद्धशासनस्यात्या- चारा वृत्तपत्रिकामु वर्णितविषयापेक्षया वस्तुनोऽतिहीना आसन्निति प्रत्यभात् । मया तक्षणमेर प्रस्थायागतव्यमिति साग्रह पत्र लिखितम् । तस्मिन्नेव समये पटितमालवीयनीमहाशयस्तक्षणमेव पजाबप्रदेशमागतव्यमिति तीवृत्त प्राहैपीत् । मयाद्य पनावप्रदेशगमन भवेद्वा न वेति राजप्रतिनिघे पुन तीवृत्तान प्रहितवान् । कृप्तदिनानतर भवतीति प्रयुक्तिरागता । किं तदिनमिति न स्मरामि । परतु ऑक्टोबरमासस्य सप्तदशनमोदिन इति प्रतिमानि मे ॥ यदाह लाहोरपत्तन प्राप्तस्तदा तन दृष्ट न कदापि विस्मरेयम् । पाप्पसचालितराक्टी- पिराम वेदिकास्थानमादितोऽन्तपर्यंत जनस्तोमेन जरितमासीत् । तत्पत्तनवासिन चिरकाल- ।

·सत्यशोधनम् वियोगादागतमात्मबधो प्रत्युत्थानायेव तत्रागत्यात्यातुरेण प्रतीक्षमाणा आनदेन परवशा आसन् । अहं रामभजदत्तचौधरीमहाशयस्य मदिर अवतीर्ण । ममोपचरणमार श्रीमतीसालादेवी। चौधराणीमहाशयाया शिरसि पपात । वस्तुत सोऽय भार इत्येव वक्तव्य । यतोऽद्येव तदापि मयावतीर्णस्थलमन्नसत परिणमति स्म ॥ यतो मुख्यनायका कारालये स्थितास्ततस्तेषा स्थान युक्तमेव पडितमालवीयजी पडित मोतीलाल दिवगतस्वामीश्रद्धानद-इत्यतैराक्रातमिति मया दृष्टम् । ममैतमेव मालवीयजी- श्रद्धानदमहाशययोर्गाढ परिचय आसीत् । परतु मोतीलालमहाशयेन निकटमपप्राप्तिरिद प्रथमा । एते नायका अपि कारागृहप्राप्तिसन्मानस्याद्याप्यपात्राणि स्थलीया अग्रेसरा मा स्वकीयमिव ददृशु । क्षणमप्यह विदेशीय इव न दृष्ट ॥ 'हटर 'समितेरने साक्ष्य न देयमिति सर्वे वयमैफमयेन कथ निर्धारयामेत्ययमैतिहासिको विषय । तस्य कारणानि तदानीमेव प्रकटितानि । न पुनर्निवेदनीयानि । अल मे तारद्वचनेन। एतावत्कालानतर तस्या सगत्या परिशीलिताया समितिबहिष्कार्येति कृतोऽस्मन्निर्णय । तस्य कारणानि च केवल युक्तानीति ममाद्यापि प्रतिभाति ॥ 'हटर'समितेबहिष्कारस्य फलरूपेण राष्ट्रमहासभाया पक्षे तस्मिन्नेव विषये विचारण कारयितु राजकीयाना समितिमेका कल्पयितु निर्धारितम् । पडितमोतीलालनेहरू दिवगतदेश- बधुचित्तरजन दास जयकर-अब्बासतैयबजीमहाशया अपि चाह समिते सदस्या कल्पिता । पडितमालवीयजीमहाशयेनैव कल्पिता इति वक्तव्यम् विमर्शार्थ वयमनेफस्थानेषु विभजन प्राप्ता । समिते कार्यक्रमनिर्णयो ममोपरि स्थित । इतरापेक्षयाधिकस्थलेषु विमर्शनभाग्य मम सप्राप्तमित्यत पजाबप्रदेशस्थलोकान् प्रामाश्च सूक्ष्मतया परिचेतु ममापूर्वावकाशो लब्ध । विमर्शनकाले पजाबप्रदेशस्थमहिलाना परिचयोऽपि प्राप्त । क्यमन्योन्य युगान्तरेण ज्ञातवन्त इव प्रतिभाति स्म । मम गमनस्थलेषु समूहश आगत्यानीतानापूर्णीसूत्राणा राशीनप्रतो निक्षिपन्ति स्म । एष विमर्शस्य सबद्ध मम कार्य पजाबप्रात खादीमहाक्षेत्र भवितुमर्हेदिति मनसि सजातम् ॥ जनोपरिसवृत्तात्याचारविषयेऽग्रतो विचार्यमाणे राजकीयनिरकुशताया अधिकारिणा स्वेच्छाप्रवृत्तेश्च कथा मम श्रोग्यो पेतु । इमा देया क्यिदासन्निति चेमयेदृशान्यपि कृत्यानि सवृत्तानीतिनैव निरीक्षितमासीत् । सर्वमेतदारये मम महती मनोव्यथा सजाता । तदानीं किं ममाश्चर्यमजनयदिति चेद्युद्धकाले त्रिटिश राजस्येतरपातेभ्योऽधिकान्योधानुपस्थापितवान् प्रात एतादृशपाशविकाल्याचारान् कय हस्त बद्धा सेहे इयय विषय इदानीमपि मा विस्मापयति । अस्या समितेराण्यानलेखनकार्यमपि मम भाग आसीत् । पंजाबप्रदेशस्थजनस्योपरि जातानत्याचारान् जिज्ञासुभिरेतदारव्यान पठितव्यमिति मम सूचना । मयात वक्तव्यमेतावदेव ।

·'खिलाफत' प्रति गोरक्षणम् ३७१ तस्मिन्न कुत्रापि ज्ञात्वा लिखितातिशयोक्तिरस्ति । तत्रत्यस्य प्रत्येकविषयस्यापि साक्ष्यस्याधारो विद्यते । अपि च प्रकटित साक्ष्य समितेशार्तिन साक्ष्यस्यात्यल्पमाग । लेशमात्रमपि सशया- स्पदो विषय आख्याने न विद्यते। सत्याशमात्र बहि प्रकाशनीयमि युदेशेन सजीकृतमाख्यान पठित चेद् ब्रिटिशराज्याधिकार स्वप्राबल्यसंरक्षणाय फियदूर गतुमिच्छति कीदृशानत्याचारान- मानुषकृत्यानि च कर्तुं शक्नोतीति स्पष्ट प्रतिभाति । यापदह जानामि तावदस्मिन्नाख्याने किमपि वाक्यं मृपेति न केनापि प्रदर्शितम् ॥ . पट्त्रिंशोऽध्यायः 'खिलाफतं' प्रति गोरक्षणम् सद्योस्माभिः पजाबदेशस्य इमा दुर्घटना पिरमयितव्या ॥ पजाबदेशे सवृत्त'डायरशाही विषये महासभाया समितेर्विचारण प्रारेभे । एतदतरे 'खिलाफत प्रश्नालोचनाय दिल्हीनगरे समिलित हिंदुमुसलमानानामुभयसमेलन प्रत्यागतव्यमिति बहूना प्रेषितमाह्वानपत्र ममाप्यागतम्। तस्या हस्ताक्षरकर्तृणा मध्ये दिवगतहकीमसाहेब-असफ- अटीमहाशययो नामनी चास्ताम् दिवगतस्वामीश्रद्धानद समेलनमागमिष्यतीति तत्पत्रे स्थितम् । यावदह स्मरामि तावत्तत्समेलनमेतदर्पस्य नवेम्बरमासे उपवेष्टव्यमासीत् । स्वामिश्रद्धानदेन तस्योपाध्यक्षो भवितव्यमित्यालोचितमिति मम स्मृतिरस्ति । तस्मिन् पत्रे प्रस्तावितानेकसगतिषु तत्समेलनेन 'खिलाफत'द्रोहस्य प्रश्नो गोसरक्षणस्य च प्रश्न चर्चयिष्यते । अतस्ता समस्या पूरयितु तदापूर्व सनिवेशो लभ्यत इत्यासीत् । एव गोरक्षणस्य प्रस्तावन मम समतिं न प्राप। अत आह्वानपत्रस्य प्रतिवचनरूपेण लिखितपत्रेह समेलनमागतु सर्वप्रयत्न करिष्यामि । तत्प्रश्नद्वय मिलित्वोपकारप्रत्युपकारदृष्ट्या नालोकनीयम् । प्रत्येकमालोच्य प्रत्येक तत्तद्गुणदोषानुसारेण निर्धारयितव्यमिति सूचयित्वालिखम् ।। इत्यमालोचयत्नह समेलन गत । तदनतर सवृत्तकूटेधिवास्मिन्दशसहस्राका विंशति- सहस्राका वा जना यद्यपि न मिलिता अस्य जनसख्या अधिकाबभूवेत्येव वक्तव्यम् । उपर्युक्तप्रश्न तत्रागतस्वागिश्रध्दानदेन सहाचर्चयम् । मम वादस्तस्य समति प्राप । तत्समेलनस्यामानमानेतु मामेवान्वजानाति । तथाहमेतप्रश्नद्वय हकीमसाहेबमहाशयेन सह प्रस्तारितवान् । 'खिलाफत'. गतेायधर्मयोराधारोऽस्ति चेत् (तागाधार आसीदित्येव मे श्रद्धा ) राज्यापिकार केवलमन्याय नाचरेद्यदि मुसलमानाजना 'खिलाफत 'सबधेऽभियोजने हिन्दुभिस्तेपा साहाय्य कर्तव्यम् । गोसरक्षणप्रश्नप्रस्तावो वैत सदर्भ मुसलमानजनै सह नियमविधानमुपयोजन वोचित न भवति ।

·'खिलाफत' प्रति गोरक्षणम् भाषण । भापण आसम् । समेलनस्यात्र ममाभिप्रायस्याप्रकटन कर्तव्योपो भवतीति केरल :भाषितु प्राप्तपर्य आसम् । परतु ममाश्चर्यानुसारेण तात्या मम भाषण सपूर्णीमानेनाश्रुग्यन् । अपि च ममा- मिप्रायस्य वेदिकास्थिताना सपूर्णानुमोदनप्राप्येकैकशो ममाभिमत पुष्टीकृत्य चकु । 'त्रिटिश वस्तूना बहिष्कारो न केवलमस्मदुद्देश सार्थकीकरोति । पर तदनुसारेण हास्यास्पद भविष्याम इति प्रमुखा अजानन् । तत्रागताना शरीरोपरि यत्किंचिद् 'ब्रिटिश'- वस्तुस्थितमे । यतो निर्णयमनुमोदमाना एष यदा नाचरितुं शक्तास्तदा तादृशस्यास्माभि समतिरनायवेति तत्रत्याना बहुना मनसि स्फुटमासीत् ।। केवलविदेशीयवस्त्रबहिष्कारेण तृप्तिन भविष्यति । यावदावश्यक्रमस्माक तापत्स्वदेशीय- वस्त्रमुत्पादयितुमपि च पिदेशीयास्त्र मपूर्णमेनापसारयितु च क्रियान् कालो भनिष्यताति को वा जानाति। 'ब्रिटिश जनाना शीघ्रमेव परिणामजनक विमपि वाछितम् । विदेशीयवस्त्रवहिफारस्तियतु । तस्य न कोप्याक्षेपो न विद्यते । परतु तेन सह इतोऽपि शीत्रतर परित सापन दीयताम् । इत्येतदेव समट्या मोल नाहसात्मोहानीमहाशपस्य वाद आसीत् । तस्य शृण्वत एव विदेशीवस्त्रबहिष्कारेण सह किमप्यन्यन्नूतनमावश्यकमिति मनस्यस्पुरत् । एत बहिष्कारमपि तक्षगमेन कर्तुमसाध्यमिति प्रत्यभात् । अपेक्षायामस्माफ पर्याप्त खाद्रीवस्त्रमुपस्थापयितु शक्यमिति तस्मिन्काले न हातमासीत् । एतदस्मामि पश्चादृष्टम् । परवस्य बहिष्कारस्य साधनाय निर्माणपत्रेष्वेव विश्वासिनश्चेद्वय वचिता स्यामेति तदानीमप्यस्माक निदितमासीत् । यादहमुभयसरठे स्थितस्तावदेव मौलानामहाशय स्वभाषण समापयामास ॥ यत सम्यम् हिन्दीपचन अथवा उर्दुवचन नास्पुरत्तत सस्टे स्थित । उत्तरदेशस्य मुसलमानजनैहुभिर्मिलितसभाया तार्किकभाषणमिद प्रथममेर कृतम् । कलकत्तानगरे मुसलमानाना सभायामुर्दुभाषाया भाषण कृत परतु चतु पणनिमेषमात्रम् । तस्योद्देश केरल सभासदा हृदयानगाहनम् । अत्र तापसभा न मे पिरोपरर्तिनी भवेद्यदि मम वाक्य विमर्शनदृष्ट्याप्यवदधीत । ईदृरु सभायामह ममाभिप्रायान्विवृत्य मनसि स्यापयेयम् । परतु मया लग्नावृतिरविलापि समुत्सारिता । मम तत्र परिस्थितिर्मम योग्यतामतिकातछिन्नभिन्नहिंदीभापाया तसगाया ममाशय व्यक्तीतुमेव | न पुनर्दिल्हीनगरस्थमुसलमानजनाना निर्दोपस्वच्छहिन्दीमाश्रिय भाषण कर्तुम् । अस्मिन्नुद्देशेऽह कृतार्थो जात । हिंदी-उर्दुभाषाप्येकैव हिंदुस्थानस्य राष्ट्रभाषा भवितु योग्येतीय सभा मम प्रत्यक्षनिदर्शन ददो। आग्लभाषाया भाषणेन तादृश गभीरपरिणाम जनयितुमशक्य मासीत् । मौलानामहाशय बहुश स्पर्धा नामरिष्यत् । स्पर्धापरणेनापि तस्य सम्यगुत्तर दातु शक्य न भवेत् ॥ तदा स्फुरेतनूतनभार व्यक्तीकर्नु मम हिन्दीभाषाशब्दोऽया उभाषाशब्दो नारपुरत। अनेनाह स्वल्प कुपित इव । पर्वतेत भाव नॉन-कोऑपरेशन' (असहार) इति याच समसूचयम् ।

·३८० मत्यशोधनम् तथैव मुसलमानजनैरपि 'सिलाफत 'सावे हिन्दुनामयलंयनलाभाय गोहयां पिरमयितुं ममतिमी न योग्या । परंतु मुसलमानजना स्वयमिच्छया हिंदुना धार्मिमनोरथमाहत्यनेऽस्मन्परिपार्श्ववर्तिनो भृमातुरेकस्या एतद्देशवर्तिन शिशव इति गणयित्वा वर्तव्यदृष्टया गोवयं रिमयन्ति चेत्तदन्यतयोग्य तेपा भूपणप्राय भविष्यति । स अन्यो विचारो भरिता । तथा सतप्रदृष्टयारोमनमे त कर्तव्यम्। तेन तेषामाचारस्य गाभीर्य द्विगुण भविष्यति । परंतु मुसलमाना परिपार्श्ववर्तिन समालोक्य स्थकर्तव्यमिति दृष्ट्या गोरयो न कर्तव्य इति मन्यन्ते यदि हिंदव विटाफ्तविषये साहाय्य कुर्वन्तु या न वा गोवर्ष प्रतिरनीयु । अत एतद्विपयद्वय प्रत्येक चर्चनीयम् । एतसमेटनस्य कार्यकलाप 'खिलाफत 'प्रश्नस्य केवल सबद्धैर्भवितव्यम् । इत्यह समेलने यादमारवम् । अय वादस्तत्रत्याना मनसि निरूढ आसीत् । अस्य फल च गोरक्षणविपये तदा न चर्चा कृता ।। परत्वेव मम प्रबोधनेऽपि मौलाना-अब्दुलबारीसाहेबमहाशयो हिन्दयोऽस्माक साहाय्य कुर्वन्तु वा न या वय हिन्दूना देशबाधवा इति भावेन हिन्दूना मनोवृत्तिमादृत्य गोप प्रतिरोद्धव्य इत्युवाच । अपि चैकदा मुसलमानास्तत्र प्रतिरुघ्नन्त्येवेति प्रत्यभात् ।। 'खिलाफत'प्रश्नेन सर्वपजाबदेशस्यात्याचारप्रश्नमपि परिगण्हीयादिति कैश्चित्सूचितम् । अहमिद प्रत्यवस्थित । उक्त मया यथा-पजाबप्रदेशप्रश्न केवल प्रातिको विषय । युद्धसमाप्ते- रुसवेष्वस्माभि गिभिर्भवितव्य वा न वेति तस्य स्थान न देयम् । सधैर्नियमैरेवोदित खिलाफत' प्रश्नन सेय स्थलीयसमस्या मिश्रिता चेन्महानविवेको भविष्यतीति । मम तर्क सर्वेपा मन प्राविशत् ॥ मौलानाहसरतमोहानीमहाशय सभामिमामागत । इत पूर्वमासीन्मे तस्य परिचय । परतु स कीदृशो योध इति ममायैव विदितम् । प्रथमत एच वयं भिन्नमतौ स्व । केपुचिद्विपयेषय भिन्नाभिप्रायोऽद्यापि तिप्रति ॥ अनेन समेलनेनानुमोदितनिर्णयेषु हिन्दुभिर्मुसलमानजनैश्च स्वदेशीव्रतमगीकर्तव्यमित्ये कम् । अस्य सहजानुवर्तिततया विदेशीवस्तुनि बहिष्कार्याणीति च प्रस्ताव स्वीकृतोऽभूत् । 'खादी'वस्त्रस्याद्याप्युचितस्थान न लब्धमासीत् । हसरतसाहेबमहाशयो निर्णयमेत न समेने । 'खिलाफ्त'विषये न्याय्यो निर्णयो न भवेद्यदि 'ब्रिटिश'चाधिपयस्योपरि प्रतीकार एव तस्योद्देश आसीत् । अतोऽयमिदप्रति यावत्साध्यम् ‘ब्रिटिश पदार्था बहिष्कार्या इति निर्णय सभाने आनि- नाय । अहमेत तात्त्विकदृष्टया कार्यदृष्टया च प्रयवस्थित । एतसबधे मयोक्ता वादा अद्य वदृशो जनानामवगाहनमागता । एतन्मुक्त्वाहमहिंसाविषये मयाभिमत सभाया अवधानमानैपम् । मयोक्त तत्रागताना मनसि गभीरपरिणाममजनयदिति मम विदितमासीत् । मत्त पूर्व सभा हसरत- मोहानीमहाशयस्य भाषणमत्यतोत्साहेनाशृणोत् इत्यत मम वचनमरण्यरोदन भवेदित्यह भीत - ·'खिलाफत' प्रति गोरक्षणम् ૨૮૨ भापण आसम् । समेटनस्यात्र ममाभिप्रायस्याप्रकटन कर्तव्योपो भवतीति केवल भापिनु प्राप्तधैर्य आसम् । परतु ममाश्चर्यानुसारेण तान्या मम भाषण सपूणीवधानेनावग्यन् । अपि च ममा- भिप्रायस्य वेदिकास्थिताना मपूर्णानुमोदनप्राप्येकशो ममाभिमतं पुष्टीकृत्य चकु । 'त्रिटिश रस्तुना बहि फारो न केवलमस्मदुद्देश सार्थकी करोति । पर तदनुसारेण हास्यास्पद भविष्याम इति प्रमुखा अजानन् । तत्रागताना शरीरोपरि यकिंचिद् 'निटिश'- वस्तुस्थितमेव । यतो निर्णयमनुमोदमाना एत्र यदा नाचरितु शक्तास्तदा तादृशस्यास्माभि समतिरनर्यवेति तरन्याना बहना मनसि स्फुटमासीत् ॥ केरलविदेशीयस्त्रबहिष्कारेण तृप्तिन भविष्यति । यावदावश्यकमरमाफ तापस्वदेशीय- वस्त्रमुपादयितुमपि च विदेशीयास्त्र मपूर्णमेवापसारयितु च रियान् कालो भविष्यताति को वा जानाति । 'निटिश'जनाना शीवमेव परिणाम जनक किमपि वारितम् । विदेशीयवस्त्रवहिप्कारस्तिष्ठतु। तस्य न कोप्याक्षेपो न विद्यते । परतु तेन सह इतोऽपि शीत्रतर चरिन साइन दीयताम् । इत्येतदेव समट्या मोल नाहसात्मोहानीमहाशयस्य वाद आसीत् । तस्य भाषण शृण्वत एव विदेशीवस्त्रबहि-कारेण सह किमप्यन्यन्नूतनमावश्यामिति मनस्यस्पुरत । एत वहिष्कारमपि तक्षणमेव कर्तुमसाध्यमिति प्रयभात्। अपेक्षायामस्माक पर्याप्त खादीवस्त्रमुपस्थापयितु शक्यमिति तस्मिपाले न ज्ञातमासीत् । एतदस्माभि पश्चादृष्टम् । परत्वस्य बहिष्कारस्य सामनाय निर्माणयोवेव विश्वासिनश्चेद्वय वचिता स्यामेति तदानीमप्यस्माफ विदितमासीत् । यानदहमुभयमस्टे स्थितस्तावदेव मौलानामहाशय स्वभाषण समापयामास ॥ यत सम्यग् हिन्दीपचन अथवा उर्दुवचन नास्पुरत्तत सरटे स्थित । उत्तरदेशस्य मुसलमानजनैर्वहुभिर्मिलितसभाया ताकिभाषणमिद प्रथममेव कृतम् । कलकत्तानगरे मुसलमानाना सभायामुभाषाया भाषण कृत परतु चतु पणनिमेषमात्रम् । तस्योद्देश केवल सभासदा हृदयागाहनम् । अत्र तापसभा न मे विरोधर्तिनी भवेद्यदि मम वाक्य विमर्शनदृष्टयाप्यवदवीत । ईदृक् सभायामह ममाभिप्रायान्विवृत्य मनसि स्थापयेयम् । परतु मया ललावृतिरग्विलापि समुसारिता । मम तत्र परिस्थितिर्मम योग्यतामतिकानछिन्नभिन्नहिंदीभाषाया तसभाया ममाशय व्यक्तीवर्तमे । न पुनर्दिल्टीनगरस्थमुसलमानजनाना निर्दोषस्वच्छहिन्दीमाश्रिय भाषण कर्तुम् । अस्मिन्नुदेशेऽह कृतार्थो जात । हिंदी-उर्दुभाषाप्येकर हिंदुस्थानस्य राष्ट्रभाषा भवितु योग्येतीय सभा मम प्रत्यक्षनिदर्शन ददौ । आग्लभाषाया भाषणेन तादृश गभीरपरिणाम जनयितुमशक्य मासीत् । मौलानामहाशय बहुश स्पर्धा नाफरिग्यत् । स्पर्धापरणेनापि तस्य सम्यगुत्तर दातु शक्य न भवेत् ॥ तदा स्पुरतनूतनभार व्यक्तीकर्नु मम हिन्दीभाषाशब्दोऽथया उभापाशब्दो मारपुरत् । अनेनाह स्वल्प कुपित इव । पर्यतेत माव नॉन-कोऑपरेशन' (असहकार) इति वाच समसूचयम् ।

·३८२ सन्यशोधनम् तस्य प्रयोगोऽस्यां सभायामेव प्रथमः । मौलानामहाशये भाषणं पुर्वाणे ममेन्थं प्रत्यमात् । अनेक विषयेषु राज्याधिकारेण सहकारं कुर्वन्ति। अस्माभिरायुधपाणिभिर्भवितुमराम्यं चेदयवानुचितं चेत्तादृप्राज्याधिकारं सफल विरोर्बु केवलनिरर्थकम् । राज्याधिकारेण यथार्थो विरोधस्तेनासहकारः । नॉन कोऑपरेशन' इति वाच उत्पत्तिरेयम् । तस्य अनेकेहिगतार्थास्तदा मे स्पष्टतया न विदिता आसन् । ततोऽहं विवरण न गतः । मयोक्तमेतावन्मात्रम्- मुसलमानैः संप्रति बहुमुख्यो निर्णयः स्वीकृतः । संघेनियमा यद्यन्याय्याः (तथा भवितुं भगवानवकाशं मा ददातु ) ते राज्याधिकारेण सहकारं परित्यक्ष्यन्ति । एवं सहायसंबंधस्य निराकरणं प्रजानां जन्मसिद्धोऽधिकारः । राज्याधिकारस्य प्रजाभिः स्वीकृतानां विरुद'संमानादीनां रक्षणं वा राजकीयसेवायामासक्तिर्वा नास्मकर्तव्यम् । खिलाफत'सदृशे महाविषये राज्याधिकारिणो- ऽस्माकं द्रोहं कुर्युश्चदस्माकं तैरसहकारं विना नान्यो मार्गो विद्यते । अतो राज्याधिकारः स्वीयवाचा स्खलति चेत्तैरसहकारं कर्तुमस्माकमधिकारोऽस्तीति ॥ परंतु 'नॉन-कोऑपरेशन' इति वाक् साधरणोपयोगमागन्तुं केचिन्मासा व्यतीयुः । तत्कालभावं सभायाः कार्यकलापेष्वदृश्यतां गतः । तावता किम् । तत एकमासानंतरममृतसरनगरे मिलितराष्ट्रमहासभायां राज्याधिकारेण सह कर्तव्यमिति निर्णयसमर्थनं राज्याधिकारः स्ववाक्यं मृपा न करोतीत्याशयैव ॥ सप्तत्रिंशोऽध्यायः अमृतसरनगरस्य महासभा युद्धशासनप्रचारे परःशताः पंजाबप्रदेशस्थजना निर्बद्धा एतद्विचारकाणि न्यायस्थानानि 'नाममात्रन्यायस्थानान्यभवन् । तान्यत्यल्पसाक्ष्यमाश्रित्य कारागृहवासदंडः सर्वेषामेव व्यधीयत । एतान् परःशताञ्जनान् पंजाबराज्याधिकारेण चिरकालं कारागृहबद्धान् विधातुं न शक्यमासीत् । सर्वत एतत्परमान्यायविषये लोकापवादप्रसंगादेताञ्जनान् कारागृहे स्थापयितुमसाध्यमासीत् । महासभायाः प्रारंभापूर्व प्रायः सर्वे बंदयो विमुक्ताः। महासभायां प्रवर्तमानायामेव लालाहरिकिसन- लालमहाशयप्रभृतयो नायका व्यमुच्यन्त । 'अली 'भ्रातरौ कारागृहात्सयस्तत्रागत्यावतीर्णी । जनस्य संतोपः पारशून्य आसीत् पंडितमोतीलालनेहरूमहाशयः सभाध्यक्ष आसीत् । अयमन्युत्कृष्टागमा वकील 'वृत्तिं परित्यज्य स्वकीयनष्टमनवधाय पंजाबप्रदेशमागत्य' तत्रावस्थाय देशसेवां चचार । स्वामीश्रद्धानंदः स्वागतसमितेरध्यक्ष आसीत् । अद्ययावन्महासभाया वार्षिक- संमेलनेषु मम भाग एतावानेवासीत्- ·अमृतसरनगरस्य महासमा ३८३ राष्ट्रमापायां भाषणद्वारा हिन्दीमापाप्रचारः | अपि च तद्भापणे विदेशस्थितभारतीयविषयस्य समाप्रे स्थापनम् । अस्मिन्वर्षे कार्यमविकमस्तीति न मया गणिनम् । परंतु पूर्वमनेकशः संवृत्तमिवाद्यापि पर्यनुयोजनीय कार्यमकस्मात् मम शीर्षे पर्यपतत् ।। नवीनमुधारणा अधिकृत्य चक्रवर्तिनः प्रसिद्धपतिस तदानीमेर प्रस्टीकता बभूव । ममापि तद्गतं संपूर्ण समर्पक नासीत् । इतरेषा सर्वेषामपि तदसनामामीत् । यद्यपि सुधारणाः सदोषास्तथापि स्वीकारयोग्या इति तदा मन प्रत्यभात् । मम तद्भापाया तत्प्रमिद्- पत्रिकायां च लॉर्टमिहमहागयस्य हस्तक्षेपोऽस्तीन्यदृश्यत । एतन्ममाशाजनस्मस्पुरत् । परंतु सोममान्यतिथ्य लोकबंधुचित्तरंजनदासमहाशयप्रमृन्यनुभनिनो नायकाः शिरःकम्प चनु । पंडितमारतभूषणमालवीयजीमहाशयस्तटस्थः स्थितः ॥ पंडितभारतभूपणमालवीयजीमहागयो मय स्वप्रकोप्टे आश्रयमदात् । हिन्दुविश्वविद्या- निलयग्य स्थापनकाले तस्य जीवनं बहुमरटमिति विदितमासीत् । परंत्वस्मिन्मंदर्भ तस्य प्रोष्ट एव मया विद्यमानचात्तत्य दिनचर्यामत्यंतमूक्ष्मतया द्रष्टु मयानाशो लब्धः । यन्मदीयचक्षुःपतितं तन्ममाश्चर्येण मंतोपेण च पूरयामास । तस्य प्रकोप्टोऽकिंचनाना धर्मसमिा दृश्यते स्म । एकान्तादपरान्तं गंतुभिर दुष्करमासीत् । यतस्ता द्भिर्जनैः पूर्णमासीत् । य कोऽपि या भानु । या काचिद्वेटा वास्तु । तत्रागन्तुं शक्यम् । तथागतानां तेन सह वर्तित कालनियमो नासीत् । अस्य कुटीरस्यैकस्मिन् कोणे मम मंचो गाभीर्येण प्रकाशते स्म । परंतु समन्याय मालवीयस्य जीवनमंप्रदायस्य वर्णनेन पूरयितुं नाहम् । इत. प्रकृतविषयं ग्रहीष्यामः ।। एवं मम प्रयह मालवीयेन चर्चयितुं साध्यमभूत् । सोऽयं यथा ज्येष्टभ्रातानुजं ब्रीति तथा विविधपक्षाणामभिप्रायान्मम वर्णयति स्म । सुधारणाना मंत्रनियमस्योपरि चीया मया मागिना भवितव्यमेवेति दृष्टम् । पंजावदेशस्यान्याचारानविकृत्य महासमाया आल्याने लेखने मन पर्यनु- योग्यताप्यासीदतस्तनंबंधे वर्तुमाशिष्टानामनेकविषयाणा मम लक्ष्यं दानुमावश्यामिति मम प्रत्यभात्। अस्मिन्विज्ञाने राज्याधिकारेण सह व्यपहर्तव्यमप्यासीत् । अपि चैवमेव 'ग्विग्रस्त 'प्रभध स्थितः । एतन्मुक्या तदा माँटेग्युमहाशयो मरतग्वड न वंचयति इनरेऽपि तं तथा कर्तुमनु- जानन्तीत्यासीद्विश्वासः । 'अटी 'भ्रातृप्रमतिबंदीना बंधविमोचन मया शुभसूचनेति दृष्टम् । एर स्थिते सुधारणा अपरित्यन्य स्वीकारनिर्णय एवोचित इति मम प्रत्यभात् । देशबंधुचितम्जनदाम- महारायस्तु सुधारणाः केवटमन्याममवश्व भान्तीयतम्ले निराच्या इति दृढाभिप्रायानामीत । टोकमान्यनिरकमहाशयस्तटस्य स्थित इति वक्तव्यम् । पन्चमी स्वायन देगन्धुमशायम्य अनुमननिर्णयस्य दातुं निधिन आमीत् ।। एतादृशपयानुमरिभिः सहयमनरेषु यतपरिश्रम सामान्यनामतभेदः महनातीत आसीत् । परंत्वन्योऽन.माक्षिग आता सटामात् । माममश्वेिशनस्यारोष्टमागे ममानुय.

·। - . सत्यशोधनम् तिरेव क्षेमफारिणी एव कृतेऽह तादृशमान्य प्रमुखैभिन्नाभिप्रायोऽडमिति वक्तुमावश्यक्ता परिहियते इति पडितमालवीयजीमहाशयस्य पडितमोतीलालमहाशयस्याप्यमूचयम् ॥ परतु ज्येष्ठावेतो न समेनाते । इय सूचना लालाहरिकिशनलालमहाशयस्य क्थचि- ज्ज्ञाताभूत् । स चोक्तनान्यथा-तसर्व न भवितुमर्हति । तेन पजानदेशवासिना खेदो भविष्यतीति । ममाय विषयो लोकमान्य झीणा-देशबधुमहाशय सह चर्चित । सफ्ट परिहतु मार्ग कोऽपि न दृष्ट । पर्यते मम दु ख मालवीयजीमहाशयस्य व्यज्ञापयम् । उभयपक्षयो समतिर्मे न शक्या प्रतिभाति । मम निर्णय प्रस्तावनीयो यदि तद्विपये सभाया मत निर्धारयितु · वोट (मतसूचनम् ) ग्रहीतव्य भवति । तस्यात्र न किमपि सविधान दृश्यते । महासभाया अधिनिवेशने हस्तोद्यमनेनैव 'चोट' ग्रहणमद्यावधिकोऽभ्यास । अस्प फल च सदस्याना प्रेक्षमाणा च व्यत्यासो न तु शक्य एतादृशमहासमूहेषु · वोट' गणयितु साधनमेव नास्ति । सर्पस्यास्य साराशोऽय भाति यद्यप्यह वोट ' गणयितुमिच्छेय तस्यानुकूल्य नास्ति । अर्थोऽपि न। परतु लालाहरकिशनलालमहाशय सहायार्थमागत । अस्य कर्तव्यसविधानस्य भारमवहत् । तेनोक्त यथा--- बोट'ग्रहणदिवसे प्रेक्षकान्न प्रवेशयाम । गणनाविचारो ममास्तु । भवता महासभा त्यक्त्वा न गतव्यमिति ॥ पर्यतेऽह पराजित । मम निर्णय व्यरचयम्। त सभाग्रे स्थापयितुममसि । हृदयमधैर्येण कपमानमासीत् । पडितमालवीयजीमहाशयश्चेम निर्णय सभाया पुष्टीकुर्यातामिति निर्धारितम् । यद्यप्यस्म मतभेदे तिलकोऽपि जठरसस्ट नासीत् । अस्मद्धापणेषु च तर्क विहाय नायदासीत् । तथाप्यस्मासु भेदस्यावस्थितिरेर जनाना समता नासीदिति मम मनोगोचरमागतम् । एतत्तेषा मनसि क्लेशमजनयत् । ऐकम य हि तैरपेक्षितम् ।। भापणेषु विद्यमानेष्वस्मदातरिक भेदमपनेतु वैदिकोपरि प्रयना भान्ति स्म। एतदुद्देशेन नायकेषु परखडा एकैकश प्रचलन्ति स्म। मालवीयजीमहाशय समाधानमुपादयितु सांसाहस चकार । तत्कालमेव जयरामदासमहाशयो निर्णयस्य शोधन मम हस्ते प्रदायास्मि सदर्भ प्रतिनिधीन् 'वोट 'प्रदान् सक्टादुत्तारयितव्यमिति प्रार्थयामास । तस्य शोपन ममोचितमेव प्रत्यभात् । मालवीयस्य दृष्टिस्तापदाशाकिरणान वेषयन्ती चतुर्पु कालेष्वपि निपतति स्म । जयराममहाशयस्य शोधनमुभयपक्षसमाधानकर मम प्रतिभातीति मालवीयजीमहाशयो मद्यमानीत् । ततश्च रोक्मा यमहाशयस्य प्रादर्शयाम | देशबधु महाशयो मन पूर्वक समन्यते यदि ममापि ममत इयुवाच स । देशवधुमहाशयो बिपिनचद्रपालजीमहाशयमैक्षत । मालवीयजी- महाशय आशापूर्णोऽभवत् । मालवीयजीमहाशयस्य शोधनपरखडमाक्षिप्य देशमधुमहाशयस्य स्पष्टमेव तथास्थिति वचनोदीरणापूर्वमेव मारपीयजीमहाराय प्रतिनिधिसहोदरा सर्व समापितमिन्यु- धेसोचत् । ततो यसवृत्त तद्वर्णयितुं न शायम् । करारमोटनशम्देनोपरितनमावरणमापत । तमालपर्यन निराशयाग्रस्तानि सभासदा मुखा यानदेन प्रचाशिरे । ।

·महासभाप्रवेश. शोधनविषय विशदीकृत्य वक्तु नावश्यकम् । एतप्रकरणविषयभूतेषु मम प्रयोगेषु एकेन निर्णयभार कथ मया वोढ इति निवेदनमेर ममोद्देश । इय समाहितिर्मम पर्यनुयोग्यतामरिक- मरर्धयत् ॥ अष्टानिंशोऽध्यायः महासभाप्रवेशः अमृतसरस्य महासभा नविधानेषु या महासमा सा नीतिशास्त्रे प्रथमोपदेश इति मया मन्तव्यम् । व्यतीतमहासभासु ममोपस्थितिर्मम महासभानुशासनस्य वार्षिक नवीकरण नान्यथा । विविक्त- जनस्य कार्य विना कार्यान्तर ममावस्थित भरतीति न कदाप्यहममसि । न च मयाचिकमपेक्षितम् । अमृतसरे ममानुभव प्रादर्शयद्यया यत्राह यादृश विशेषमाप्तवान्येन च महासभाया उपयोगो भवेत्तादृशानि एव द्विवस्तुनि ममासन्निति । मम तारहक्षयितु शक्यम् । यथा लोकमान्य -देश- पडितमोतीलालजीमहाशया अपि चेतरे नायका पनानदेशविचारणमन मम कार्येण मतुष्टा इति । तेपामन्यास्थितमेलनेनु यत्र विषये समितेर्निर्णया समुपन्ना मामाह्वयन्ति स्म । प्रमुखाना या महती श्रद्धा यत्र च तेषा सेवापश्पकी बभूव । कदाचिदनधिकारिणोऽप्येषु मेलनेषु प्रवेश लेभिरे॥ आगामिर्षमयो विषयद्वये ममासी कुतूहलम् । यतस्तन्मवये मम प्रायो योग्यताविशेष आसीत् । अत्र 'जलियावाला'हत्याकाडस्मारकमेक महासभैतादृशस्मारकमावश्यामिति निर्णयस्यान्यु साहन समति ददौ । एतदर्थे पचलक्षमप्यमा सग्रहीतच्या आसन् । अहमेको धर्मदर्शीनि नियुक्त । सार्वजनिकमार्थ भिक्षाटनप्रमगे प्राप्ते मालवीयजीमहाशयो भिक्षुमचक्रवर्तीति विरुदमाप। परतु पियेऽस्मिस्नदपेक्षयाह नाल्पतर इनि मम मिदितमासीत् । ममेमा योग्यता पर्यनाने दक्षिणाफ्रिकादेशे । हिन्दुस्थानस्य राजमहाराजेभ्य पर सहस्राणि सप्यकाणि ग्रहीतु माटवीय नी- महाशये स्थितमिदजालमन-य मयि नासीत् । परतु 'जटियागाला ' स्मारकनिध्ये राज- महारा नाना सनिर्षि गतु नास्ति प्रमेयमिति मम पिदितमासीत् । एत्र निरीक्षितरीया धनमचपस्य मुग्यपर्यनुयोग्यता ममोपरि पतिता। मोहमय्यामुदारनागारेका हस्तपूर्ग धनमदु । इदानीमेनम्मारकम्य नाम्ना कोशे निक्षिप्तद्रव्यमन्य नास्ति । परत्वद्यतनश्वस्तनसमम्या क्यमिने चेद्रिन्टमुमग्मानीग्य जनाना समिडितरतेन पपिनाया तस्या भूमी क्या रीया मदिर निर्मातव्यमिति । तिय संस्था एता मैत्र्या प्रेम्णा चैकीमपिनन्या । पर बहिश्यमाण परस्परमभियोगे मना भन्नि । एत मन्ये जनाग निषि क्यमुपयोक्तव्य इति मोहित निशद तिष्ठति ॥

·सत्यशोधगम् मम योग्यताविशेषद्वये द्वितीयो विषयो रेग्यनम् । य कोऽपि या विषयोऽस्तु । तस्य सक्षेपेण व्यक्तीकरणशक्तिर्मग्यासीदिति महासभाप्रमुखानामधाने स्थितम् । अय गुणश्चिरकाला भ्यासेन सपादितस्तदानीं महासभाया अगविधान गोखमहाशयेन निर्मितमासीत । तरिचिन यतिपयसूत्राणामाधारेण महासभायर चलति स्म एषा सूनाणामुद्भस्य मुकुनाहटमितिहासमह गोखरेमुखादेवाशृणवम् । परतु महासभाया कार्यस्पो वर्षे वर्षे वर्षमान इतीमानि सूनाण्य समर्पयाणि बभूवुरिति सपा प्रतिभाति स्म । अय प्रश्न प्रतिवर्ष चर्चास्पद भाति स्म । तदानीं महासभाया अमिनेशनेषु कार्यव्यवस्था या वर्षम ये सभवनायानिरीक्षितमनिवेशाना पर्याप्तमार्यक्रम निर्धारपितु सविधान वा नासीत् । तदानीं विद्यमाननियमाननुसृत्य प्रयाणा कार्यदर्शिना स्थानमासीत् । एपामप्ये एव वस्तुत कार्य करोति स्म । अयमेोऽपि वर्षपूर्ण कार्य न चके । तेऽ यसहाय पिना महासभाया कार्य चालयद्भि पुरस्तादालोचयदि पूर्व महासभाया वोढ पर्यनुयोज्यता वर्तमानसपसरे निर्वाहयितु क्थ साव्यम् । तस्मिन्वर्षेऽय प्रश्न इतोप्यधिक्महत्वमाप्नोति सर्वैर्निरीक्षितम् । सार्वजनिक विचाराश्चर्चयितु महासभायगाधा सीत् । महासभाया सदस्या इयत इति वा ईदृगीहक्माते तावदेतावजनप्रतिनिधय प्रेक्षणीया इति वा नियमो नासीत् । एवस्थितामनायकपरिस्थितिमुत्तमा कर्तु किमपि सविधानमावश्यफमिति सर्वेषा दृश्यते स्म । अह महासभाया व्यवस्थाक्रम रचयितु समतिमदाम् । एक नियममनुरुष्य तदतद्यथा जनानामुपर्य यतप्रभावशालिनी नायकों द्वौ लोकमा य देशबधुमहाशयाविति दृष्टम् । जनतापक्षे तौ द्वावप्यगविधानरचनासमिती मया सह सदस्यौ भवतामिति प्रार्थितवान् । परतु तावेतौ व्यक्तितो रचनाभागिनौ भवितुमसाध्यमिति स्पष्टमासीत् । अतस्ती मुक्त्वा तद्विश्वासपात्रौ द्वौ मया सह समितेर्नियोक्तव्यावस्या च समिती केवळ त्रिभिरेव भवितव्यमित्यहमसूचयम् । अस्य दिवगत लोकमान्यदिवगतदेशबधुमहाशयौ समतिं ददतु । लोकमान्यमहाशय स्वपक्षीय श्री केलकर महाशय देशबधुमहाशयश्च आई बी सेनमहाशय न्ययोजयताम् । समिते सदस्याना सकृदपि समिलितु न शक्यमासीत् । परतु पत्रव्यवहारेण परस्परमभिप्रायान् वेदितु साध्यमासीत् । पर्यतेऽ- स्माभिरैकम याख्यान समर्पितम् । ममास्मिन् व्यवस्थाक्रमे किंचिदभिमानोऽस्ति । तचेत् सपूर्ण कार्यरगेऽवतारित तदास्माक स्वराज्य लप्स्यत इति मेऽभिप्राय । यस्मादिनादिय पर्यनुयोज्यता मया चोदा ततो मे वास्तविको महासभाप्रवेश इति वक्त शक्यम् ।।

·नवत्रिंशोऽध्यायः खादी जन्म अष्टोत्तरकोनविंशतिसहस्रतमे वर्षे हिन्दस्वराज्यपत्रे भारतदेशस्य वर्धमानदारिद्दरोगत्व सर्व- रोगापहारकोपरनिति यमवर्णय स वायद 'चरतो' या मना दृष्ट इति न स्लरानि । लन् पुस्तके मयैतदवगत ययदेवस्य निप्पेपक दारिद्यमपसारयितु सहाय्य क्रोति ततदेव स्वराज्यत्यापन शेतीति । पचदनोत्तरेयोनविंशतित्हस्रतमे वर्षे दक्षिणामियदेशतोऽह पश्चात्त । त्दा मा वस्तुत 'चरखो न दृष्ट । सायरमन्या सयाग्रहाश्रमनिर्माणकाले कतिपयन् वापदडन् यय प्रावेशयाम । तशवेशनादनतरमे। प्रातिकून्यथितम् । स वयमुदारवृत्तिमहिणेऽपमा कार्यपरा । नकोऽप्यस्माक शिल्पी बभूव । वायदतेषु कार्यक्रमापूर्वमरमार नेको वपनदालो वन शिक्षयितुमावस्यक आसीत् । पर्यते पालनपुरमामादेको रन्ध । दिनु तस्य सर्व शिपिज्ञानम- स्माक न ददौ । परतु मगनलाटगापिमहाराय शीनोर निराशो न सवृत्त । शिल्पपत्रकार्ये भारत समर्योऽचिराच्छिल्पविधामग्रहीत् । अपि चक्रा कतिपयनूतनपायका शिक्षिता आश्रमे । रसहस्तनिर्मित सेणामान वसयितु श्क्य यया स्यात्तथा भवितुमरमार मुद्देश आसीत् । अतो वय तक्षणमेर यत्रनिर्मितखाणि परित्यज्याश्रमस्य सर्वे जना स्वदेशीयमूत्रनिर्मितानि यसायर धारयितु निश्चिता बभूवु । एतदभ्यासरवीसारो महान्तमनुभामानिनाय । वायकाना जीवित नियमान साक्षासपणागतु शक्तानकरीत्। अपि चोत्पन्नत्य प्रमाण सूत्रसपादनमार्गे स्थितानतरायन् वचना- अस्ता भवितु मार्गोऽपि च पर्यन्ते सर्वदा वर्षमान मणिच एतस ज्ञानु शक्तयश्चकार । यादरममा- वश्यक तावसर्व लधु न समर्या अभूम। अतोऽवशिष्ट पक्षो हस्तग्नस्तनुवायादवस नभरर्णयन् । परतु सजस्थितख भारतीययामूत्रनिर्मितसपियिभ्यो वा ततुवायेभ्यो वा टन्धु न सुकरन् । ततुवायनि- स सर्व समीचीन विदेशीयसूत्रादेव । यतो भारतीययाणि तद्धारेण तवन चकु । अद्यापि यत्राणामुपादनमत्यप स्वदेशीयमूनाणा त्तुवायान् पर्यन्ते महता प्रपनेन एन्धुमशक्नुम । नियमरतु तैरत्पादित समस्मद्धारणवसा मिति यानिर्मितमूनाणा वनस्वीकारेण मुद्दा च मध्ये प्रसारणेन भारतीयमूरमरणयामन्छियप्रतिनिधीभूता । एतौ सह सपमजनयत् । तेन तेपा कार्यमविधान कार्यप्रयहाध ज्ञातुमरसशो टन्ध । पत्रणमुद्दे निर्मितसूत्रेण ततुयायानधिकाधिक वर्तुमासीत् । हलवेमतनुगयस्तो सहकार पसिनो नासीत् । विपरिहार्योऽनिन्यथ । मरमस्वीपमूत्रस्य ततवरगणे यपम तुरा स्थिता । पापद्वयमेतत् क्तमपस्थितारलारपणामायन रवास्पतति स्परम् । भरपत्र- प्रतिनिधीभूय देशसेवा पतु सम्धी भोमेन नान्यभन ॥

·३८८ सत्यशोधनम् सकटाना परपरा ददृशे । तातपचक वा ततुपायान् वा कय ताता करणीयमिति शिक्ष- यितुमलभेमहि । आश्रमे वय पतिपयराटानुपायोजयाम । किंत्वेतान् चरखा'रूपेणोपयोक्तु साध्यमिति कल्पनेवास्माक नासीत् । एकस्मिन् दिने कालिदासाकीटमहाशय कथ ताता करणीयमिति प्रदर्शयन्ती स्त्रिय दृष्टवानहमिति न्यवेदयत् । नूतनपिपयाणा सौलभ्येन शिक्षगे प्रवीण इति ज्ञातमेकमस्मदाश्रमादस्या पार्श्व प्राहम । किंतु सोऽप्येतत्यलामाण्याशी कृत्य प्रतिनिवृत्त ॥ इत्य कालोऽपयात । एतेन सह ममौ सुक्यमपि वर्षमानमासीत् । अफरमादाश्रमगतानस्मि विषये एतेभ्य किमपि ज्ञातेन न भाव्यमिति तातर प्रतिष्टव्यमासीत् । किं तु कठाया स्त्रिय केवलमभ्यस्यन्ति स्म । तास्वपि सान्तिमारस्थामागता । देशस्य कचिदपि कोणे एका द्वौ वा स्थितौ यदि तानन्वेपयितु स्त्रिय एपापेक्ष्यत | सप्तदशोत्तरैकोनविंशे वर्षे भरूचपत्तने सवृत्तशिक्षणपरिपदध्यक्षो भपितु सुहृदस्तत्र माम नैषु । तत्रैवाह ता महासाहसिनी गगाबाईमहाशयामदर्शम् । सा विधया । तथापि तस्या साहम निवधिकम सीत् । सामान्यगणनया सा यद्यपि तावच्छिक्षिता नासीत्तथापि धैर्ये ज्ञाने च सास्मत् सुशिक्षितस्त्रीजनमतीनातिकाता । सा न केवलमस्पृश्यताफलक परित्यक्ताती पर निर्भयेनास्पृश्य मिलित्वा तत्सेवामकरोत् । तस्या स्वीय विषयमासीत् । यदस्या आवश्यक तदत्यल्पम् । सा सुघटितशरीरा सहचर पिना सर्वत्र सचार करोति स्म । अश्वारोहण नाम तस्या सामा यम् । गोधरानगरे सवृत्तपरिपदि मम तया सह गाढ परिचयोऽभूत् । 'चरखा'सब मम दु खमस्य न्यवेदयम् । अह राट परिशोधयितु निरतर प्रयतिथ्य इयुक्त्वा सा मम भारमल्पीचकार ।। चत्वारिंशोऽध्यायः पर्यंते लब्धम् . अनेकदिनानि गुजरातदेशे पर्यट्य गायकवासस्थानवर्तिनि विजापुरनामके ग्रामे गगाबाई- महाशया पर्यन्ते 'चरखम् ' लेमे। तत्रानेकजनाना समीपे 'चरखा' बभूवु । परतु बहो कालात् पूर्वमेव सर्व कच्चरमित्युपरिकोप्टेषु प्राक्षिपन्। यदि कश्चिदस्माकमनारत तुलपिंडान् दद्याद्यदि च बीततातर कीणीयात्तदा वय पुनस्तातपाय सिद्धा स्म इति गगाबाईमहाशयामपन् । इम मतोपत्तात गगानाईमहाशया मध्य न्यवेदयत् । तूरपिंडसमृतिर्दुष्परा प्रत्यभात् । अहमेतत्कष्ट दिवगत उमरमुनानीमहाशय न्योदयम् । स च स्वीययात् प्रेपयिष्यामीति प्रतिपद्यातकमेक पर्यहाति । सुवानीमहाशयाहवास्तुलपिंडान् गगाराईमहाशयाय प्रापम् । अल्पेनैव कालेन ·पर्यते लब्धम् सूत्रमागतुमुपाक्रमत् । अस्य प्रवाह कियत् त्वरित आसीदिति चेत्त निर्वोदु मे एका समस्या बभूव।। उमरतुवानीमहाशयस्यौदार्य तावदगाधमासीत् । परंतु तेनापरिमित प्रयोजन रन्धु नोचितमासीत् । सर्वदा तन्मूलक तुपिंडानामानयन मम मन मकोचस्य कारणमभूद । एतदधिक यत्रनिर्मितठूलपिंटानुपयोक्तुमेव ग्नथमतो दोप इति मम भासते स्म। यत्रनिर्मिततूलपिंडा- नुपयोजयेद्यदि पत्रगिर्मितसून करमान्नोपयोजयेत् । अस्मापूर्विाणा न कुनश्चियनात्तूटपिंडा लभ्यन्ते स्म । एव चेत्ते तूलपिंडान् कय कुर्वन्ति स्म । मम मनस्येवविचारेषु ससु तूलपिंडप्रापका उमार्जका अन्वेपणीया इति गगावाईमहाशयाया असूचयम् । सा सविश्वास कार्य स्वीचकार । सा ऊर्णामार्जक तलमार्जने सजीकृत नियोजयामास । सा च प्रतिमास पचत्रिंशदूप्यकाणा तदधिक वा वेतनममार्गत् । अह तन्काले यद्वा तद्वा मूल्यमस्तु तदधिकमिति नैवागणयम् । समृष्टतूलात् तूलपिंड कर्तु सा कतिपयबालकानशिक्षयत् । अह मोहमय्या तुलाथै भिक्षामयाचे । श्री यशातप्रसाददेसाईमहाशयस्तरक्षणमिम भामुगाह । एव गगाबाईमहाशयाया साहस निरीक्षितादमिक प्रयुद्धम् । विजापुरप्रामे चीतपस्य ययनाय जनमन्वैपयत् । शीघ्रमेव विजापुर ‘खादी' प्रसिद्धमभूत् ।। एतेषु सर्वेपूद्यमेषु विजापुरे निर्वृत्ते आश्रमे 'चरखो' त्वरितगया प्रमुखस्थान लेमे । स्वस्य सहजा यत्रनिर्माणशक्ति सामुपयुज्य मगनलालगापिमहाशयस्तातरचामनेकविधयोत्तम चकार । चक्राणि तत्सहायकेतरसामग्री चाश्रमे सिद्धानि भवितुमुपचामिरे । आश्रमे प्रथमतो निर्मित 'खाद्या' 'गजस्य' सप्तदशाणका मौल्यमासीत् । एतदतिस्थूल · खादी' तन्मूल्येन ऋतव्यमिति मित्राणा वक्तु न विकन्मित मया ।। अह मोहमय्या रग्ण आसम् । तथापि मम तत्र चक्रमन्वेषयितु पर्याप्त चैतन्यमासीत् । पर्यन्ते द्वौ सूरकारौ मम चक्षु पयमागतौ । तौ एक 'सेर' चतुर्विशति तोटानि' अथवा प्राय 1 • पौड'सूत्रस्यैक सप्यक मान्यमगृहीताम् । तदानी में खाद्या' अर्थशास्त्र न विदितम् । तदानी हस्तनिर्मितसूत्र लन्धु मूल्य यद्वा तद्वा भातु तदपिकमिति नाहमगणयम् । रिजापुरमामे प्रचलितमूल्य एतन्मूल्य च तुलयिचा परीक्ष्यमाणे मा वंचयन्ति स्मेति ज्ञातम् । ते सूनकारा स्वीयमूल्यमापीकत न समेनिरे । ततोऽद्ध तान् परित्यनवान् । किंतु तेभ्य उपयोग बिना नास्यीयत । ते श्रीमती अपतिकानाई-रमाईकामदार-महाशयाम्या श्री- शहटाटबेंकरमहाशयस्प मातापि च श्रीमतीनमुमतीबाईमहाशपायै च सूत्र शिक्षयामास । चक्रं मम प्रोष्टे आनदेन गातुमुपास्मत । अह पुनरारोग्यस्थिति प्राप्तुं तस्य मधुरमगीतेन कृतसाहाय्य नायपमिति उति तिशयिता । तस्य परिणाम शारीरिवापेक्षया मानमिरोऽधिक मासीदित्यगीकरोमि । परत्वेन्मनुष्यस्य शरीरोपरि मानसिम्परिणामस्प प्रभार फिचनिने ·सत्यशोधनम् व्यक्तीभवति । अहमपि चक्रस्य हस्तमाक्षिप्तवान् परतु तत्कालेऽधिक' मया न कृतम् । पुन मोहमय्यामपि सैव पुराणी समस्या । हस्तनिर्मिततातपस्य सपादन प्राप्तम् । प्रतिदिनमेर तूलमार्जक स्वधनु है' इति शब्दयन् श्रीरेवाशरसवेरीमहाशयस्य गृहत्याग्रे गन्छति स्म । सा तस्मिन्नाहाय विचार्यमाणे श'पापूरगाय कापासमार्जनीति विदितमासीत् । तू-पिंड कर्तु कार्पासमार्जनाय स समेने । तेन मार्गिता भृतिरविकासीत् । तथाप्यह तदत्तवान् । एव निर्मितसत्र परित्रैकादशीपूजार्थ मालिका कर्नु मम वैष्णामित्रेभ्य प्रादाम् । श्राशिवजीमहाशयो मोहमयीनगरे एका तातपश्रेणीमुद्घाटयत् । एभ्य प्रयोगेभ्यो बहुधन व्ययीतम् । किंतु तस 'खाद्या' विश्वासिनो देशभका सुहृद सतोपेणोहु । एस व्ययी कृत धन न व्यर्थ- मासीदिति मम नम्राभिप्राय । तेनास्माभिरमून्योऽनुभयो लब्ध । 'चरख'स्य सभाव्योपयोग स्पष्ट आसीत् ॥ इदानीमह मम परिधानाय सा · खादी' मेनोपयोक्तुमातुरोऽभयम् । मम 'धोती' अद्यापि स्वदेशीयत्रस्यैवासीत् । आश्रमे विजापुरप्रामे च निर्मीयमाण 'खाद्या' विशालता त्रिंशदगुल- मात्रा बभूव । एतस्मिन्मासे पचच पारिंशदगुलखादी धोत्र न लभ्यते चेदह स्थूला ‘खादी' धोतीमेव परिधास्य इति गगाबाईमहाशयायै सूचनामटाम् । एतेन साकस्मात्त्रासिना तथापि मे प्रार्थना तद्योग्यता नातिक्रान्ता। सा एकमासापूर्वमेक धोत्रयुगल ५० विशाल प्राहैपीत् । यद्येव सा नाफरोत्तदा मम सनिवेश कष्टोऽभविष्यत् । एतेन सा मामुद्धृतवती ।। प्रायशोऽस्मिन्नेव समये श्रीलक्ष्मीदासमहाशयो ‘रामजी' नामफतवाय तस्य भार्य गगाबाईमहाशया च ' लाठी' नामक्रयामादाश्रममानीयाश्रमे 'खादी'माययत् । 'खादी'प्रसार एतद्दपतीभ्या वोढ पात्र नागण्यमासीत् । गुजरातदेशे तद्बहिश्च । बहूनामेतौ हस्ततातवसूत्रस्य वयन शिक्षयामासतु । गगाबाईमहाशया वेम्नथालयन्तीमुपविष्टा द्रष्टु विस्मयदृश्यमभूत् । निरक्षरापीय स्वाधीनचित्तसहोदरी वेमश्वालय त्युपविष्टा चेत्तस्या मानसीदृष्टिस्तस्मिन्नेन लीना भवति। तदानी तलक्ष्यमितरत्रात्रष्टु दुष्करम्। वेमान विहाय यथा तदृष्टिरितरत्र पतेत्त थार्तुमितोऽपि कष्टतरम् ॥

·३९२ सत्यशोधनम् हिन्दुस्थानस्यावश्यफास्त्रापेक्षयात्र सजीभाद्वस्त्रमतीवाल्पमित्यवधातव्यम् । अत स्वदेशीप्रश्न इति चेप्रधानतया वनसपादनप्रश्न इति परिणमति । पर्याप्त वस्त्राणि सपाद्य तस्य गुणमुत्तम विधाय तक्षणमेव विदेशीवस्त्राणामागमन स्वयमेव विरस्यति । अतो मम सूचनेयती । इदानी विद्यमानरीत्या स्वगतिप्रचारो निरोधनीय । भवलक्ष्य नूतनयत्रकार्यस्थापने परिवर्त्यताम् । अस्माक यदावश्यक तत्पर्याप्तवस्त्रनिर्माणमेन । अस्मद्वस्तूना ग्राहकापेक्षा न विद्यते ॥ पूर्वमेव मया तदेतत्कार्य क्रियते चेय मम प्रयत्नमाशिपा योजयथ खलु । इति पृष्टो मया किंचिदाश्चर्यभरित प्राह यथा-कथमिद साध्यम् । भवान्नूतनयाणा स्थापनोद्यममालोच- यतीति मन्ये । एर चेद्भवानमिनदनार्ह इति || मया तन्न क्रियते । सूत्रनिर्माणचक्रस्य पुनरुज्जीवनप्रवृत्तोऽस्मीति मया विवृत्योक्तम् ॥ किमेतद्भवतोच्यते इति दिग्भ्रात पप्रच्छ । अह तस्य 'चरख' विचार सर्व मया दीर्घकालेनान्वेषणकथाजातमाख्याय पुनरुक्त मया यथा भरत इस ममाप्यभिप्रायो विद्यते । अह वस्तुतो यत्राणा प्रतिनिधिर्भवितु नेच्छामि । तेन न किंचित्प्रयोजनमस्तु । तेन देशस्य गुणापेक्षया दोप एर भविता । इतोऽपि बहुकाल यत्राणा ग्राहकाल्पता न भविष्यति। हस्तसूररस्त्राणा निर्माणाय व्यवस्थाय तद्विनियोगाय पर्याप्तमुपायमधि- गतु मम कर्तव्यम् । अत खाद्या उत्पत्तिमुद्दिश्य सपूर्णमवधान मया दीयते। एतद्विधस्वदेश्यामस्ति मे परमो विश्वास । यल एतद्वारा क्षुधातानामुद्योगशून्याना स्त्रीणामुद्योगलामो भवेत् । आमि स्त्रीभि सूत्रमुत्पाद्य ततो निर्मित 'खाद्या' हिन्दुस्थानजनाना वेपकल्पन ममोद्देश । अयमुधम कियत् फलिप्यतीति वतुमशक्यम् । इदानी तत्केवरमारभदशाया वर्तते । किंतु मे तत्र सपूर्ण- विश्वासो विद्यते । यझिचिद्वा भवतु । तेनापत न किमपि स्यात् । तथावलोक्तेि देशोत्पन्न- यस्त्रमन्यन्यमपि देशस्य राम एव । एवमरमदुपक्रमे भादुक्तदोषा केऽपि न सन्तीति स्पष्टमिति ।। तेनोत्तर दत्त यथा- भवतो व्यवस्थापनाया देशवस्त्रोत्पत्तेर्धनमेव भादुद्देशश्चन्मया तयतिरिक्त ग्ल्यातव्य न किंचिदस्ति । एतनैसर्गिकवरचलिते यरयुगे सूनचरप्रगति साध्येन्यन्य प्रश्न । मह तारद्भवतो विजयमिच्छामि ॥

·. द्विचत्वारिंशोऽध्यायः प्रवाहोदमः इतः 'खाद्या' अभिवृद्धिप्राप्तर्विषये मयापिक न टिस्यते । मम पिविषकार्यकलापाना लोकाभानागमनापर तेपा वृत्तातलेखनमेपामध्यायाना नोचितम् स्यात् । तया मया लेखनप्रयत्नोऽपि न शक्य । यत कारणातरे सत्याप तथा तुमको प्रय एवापेक्ष्यने । मया सयपत्रे प्रार्तितशोननेषु कतिपयरिपया स्वयमेर मम लक्ष्यमागता इति वर्गनमानाय एषामन्यायाना लेखनोदेश ॥ एव चेदसहयोगप्रचारकथामग्रतो निरूपयिष्याम । अटीभ्रातृभ्या प्रवर्तितप्रचटप्रचारे सपूर्णरभसेन चलिते सति एतद्विषयेऽह विशेषतो मुसलमाना अहिंसानियमान् रियपर्यन्त- माचरितु शवन्तीति विषयमुदिश्य दिवगतमौलाना-अन्दुल-वार्यादिमहाशय सह उलेमाभिध चचीमकरयम् । पर्यन्त एते सर्वेऽपि ऐकमयेन इस्लामपर्म धर्मेऽहिंसान्याहारनीतिरूपेगानुमरण न निरोत्स्यतीति । तन्नीतिनमतेरननर ता वचना विना मपूर्णतया चालयितु मुसनमाना रद्धा इति चाभिप्राय ददु । पर्यतेऽसहयोगस्य निर्णय खिटाफतसभाया निवेशित । दीर्घचनितर नमनि प्राप ! एकदालाहाबादनगर एका समिनिरेतद्विषयमविकृत्य सा रानि चर्चिनमित्यह स्पष्ट स्मरामि । प्रथमतो दिवगतहकीममाहेरमहाशयोऽहिंसा मोऽमहयोग कार्यरगे साध्य न वेनि मशेते स्म । मशयनिवृत्तेरनतरमसहकार पूर्णमनमा प्रविष्ट । तस्य साहाय्येन तस्यामूल्यलाम सवृत्त ।। इत स्वन्पैनर कालेन मिटिताया गुतरातराजकीयपरिपथहमसरकारनिर्णय समाने न्यवेशयम् । राष्ट्रमहामभाया पूर्वमेर निर्णयमगीतुं प्रातीयपरिपदो नाधिकार इति प्रतिपक्षम्य प्रथम आक्षेप । अस्योचर मया मूचिन यया-~अय निर पधारगमनाय न पुनरप्रे गन्तुमन्नेति । अप्रै गन्तुमपस्ननाधीनसस्या न केवळ पूर्वाधिकार प्राप्ता परत स्वावश्यक धैर्य स्थैर्यमा मविश्वासश्च यदि विचरस्तदा प्रगतिमागानुसरण तेरा पतिव्यमिति । प्रधानमस्था यद् गौस वर्षयितु प्रयतनस्य परानुज्ञयावश्यकता नास्ति। तेन नभरिन्यदपायस्य स्वरे बिना प्रधानमस्थाया पर्यनुयोगो नास्तीति मया याद कृत । अनार निर्णयस्य गुणदोषागा पर्चा बभूव । अस्य विशेषाशा यथा चर्चायास्तीक्ष्णतापि च परस्परमानेन गौवेग च पनि स्लिम्पसातावरणम्। 'मन'सूचीना गगनाया निर्गयोऽपथिकबहुन्नागीतोऽभूत् । त्यसंगीकारे । श्रीपद्धभमाईमहाशयोऽपि च अभ्यासतयबजी इति अनयोन्यनियमावे न प्रान्तमाहाथ्य नान्पमासीत् । द्वितीयोऽपक्ष स्थित । तस्वीभिशापामेर निर्णय परमवासीत् ।।

·३९४ सत्यशोधनम एत प्रश्नमधिकृत्यालोचयितुं विंशयुत्तरकोनशिर्षस्य सप्टेम्बर मासे कलकत्तानगरेऽखिल- भारतराष्ट्रमहासभाया अधिवेशनविशेष मेलयितुं महासभा समितिनिरधारयत् । सनीकरणकार्य महदासीत् । लालालजपतराय अध्यक्ष कृत | मोहमयीत कटकतानगर प्रति काप्रेस' अपि च 'खिलाफत' इत्येतयोविशिष्टा 'रैलशकटी प्रस्थापयन् । कलकत्ताया प्रतिनिधीना प्रेक्षमाणाना च स्तोमो मिलित मौलानाशौकतअलीमहाशयेन प्रार्थितोऽह अग्निसंचालितशम्ट्यामसहकारनिर्णय मलिखम् । एतावत्पर्यंतगहमस्य सबद्धनिर्णयेष्वहिंसाममा इति पद प्रायशो न प्रयुक्तवान् । भाषणेषु स शब्दोऽवश्यमेवोपयुज्यते म्म । एतद्विषयक शब्दकोश पूर्णी नासीत् । अहिंसा मकशानिमय इति एतत् संस्कृतपदद्वारा मुसलमानफूटस्थनिवेदयितुमशक्यं प्रयभात् । अतोऽहमन्दुलकला माझादमहाशयमेतदर्थप्रतिपादक शब्द सूचयितुमच्छम् । सोऽस्य 'बा-अमोन' इति शब्दम- तदीत्यासहकारस्य तर्के मवालत' इति पद चासूचयत् ।। एवमद्यारि मयि 'हिंदी'-'गुजराती' अपि च 'उर्दू' इयेतासु भापास्वसहकारस्य सबदा शब्दसामग्रीमुपस्थापयितु सजीभाति सयेतदतरे मिलत्या महासभाया अधिवेशने ऽसहयोग- रचनाभारो ममोपर्यापतत् । मया पूर्वलिखितनिर्णयेऽहिंसा मफ इति वाक्परित्यक्तासीत् । इद मन दृष्टिं नैवागतम् । निर्णयस्तथैव तस्या शकट्याने प्रयाण कुर्वतो मौलानाशौकतअलीमहाशयस्य वशे दत्त आसीत् । तदात्रौ मम अहिंसा मक इति पदस्याभागोऽस्पुरत् । प्रातरह महादेव- देसाईमहाशय निर्णयस्य मुद्रणात्पूर्वमेवैतस्खलित समीकृत यथा स्यात्तथा कर्तव्यमिति प्राहैपम् । परतु तथानुष्ठानात्पूमेिव मुद्रितमासीदिति स्मरामि । विषयनिर्धारकसमितिस्तदिने साय मिलति रूम । अतो मुदितप्रतिलिपि परिवर्तनीया आसीत् । निर्णयस्य शब्दरूप न सन्नीकृत चेबहुकष्टमभविष्यदिति मम पश्चाद्विदितमासीत् ॥ तथापि मम स्थिति करुणाजनका बभूव । निर्णयस्यानुमोदका के विरोद्धार के इति नागत मया । लालाजीमहाशय एतत् कया रीत्या पश्यतीति न ज्ञातम् । सप्रामाणा शतेऽनुभवशालिना वीरयोधाना गभीरव्यूह कलकत्तानगरे योद् सन्नीभूप स्थितमहमपश्यम् । डॉ. मट-पं मालवीय -श्री विजयराघवाचार्य - मोतीलालमहाशयश्च केचिदेपामासन् ॥ मम प्रस्तावे पजाबदेशस्यात्याचारस्य खिलाफतवचनभगस्य चचिफिसायै केवलमसहयोग प्रस्तावित आसीत् । परतु तत् श्रीविजयराघवाचार्यस्य मनस समत नासीत् । तेनैव वाद कृतो यथा असहपोग प्रसारणीयश्चेत् व्यापकस्य महत्तमा यायस्य सबथै प्रसारण विना एकद्वि अन्यायान् वृत्वा ताव मात्र किमिति प्रसारणीयम् । स्वराज्यस्याभाव एव राष्ट्रस्य सर्वाधिकारोऽन्याय । अत सहकार सराग्यसाधनायैयोपयोक्तव्य इति । पडितमोतीलालच स्वराज्यसाधन निर्णयानम्रहीतुमैच्छत् । अहमेतमाशय तक्षणमेर स्वीकृत्य स्वराज्यसाधन निर्णये निखितवान् । निर्णयस्य चर्चा समानतया पर्यनुयोग्यताबुद्धया प्रवृत्ता । वातावरण किंचिदशात- ·समाप्तिः । एतानन्यायानन्तं गमयितु काल प्राप्त । इत पर मम जीवन क्यिद्वहिरग जातमिति चेत्तत्र जनानामविदितोऽशो नास्त्येवेति वक्तु शक्यम् । अपर चैकविंशत्यधिकोनविंशति मिताद्वर्षात् प्रमृति राष्ट्रमहासभाया प्रमुग्यै सहायाप्तसमयेन वार्यस्य विहितत्वात्तदितो मम जीनमाने प्रवृत्ता काचिदपि मघटना तत् मरयमपिकृत्य लेखन पिना विपरीतु न शक्यम् । यत स्वामीश्रद्धानदो देशबधुमहाशयो हकीमसाहेबमहाशयोऽपि च लारजीमहाशयो यद्यप्यतेऽद्य न जीवन्ति तथाप्यस्मसुदैवेन महासभाया इतरयोपाग्रण्यरस्माभि सह कार्य निहतो जीवन्ति । मयोपरि विवृतमहासुभारणाभ्योऽर्माचीन महासभाचरितमद्यापि न पर भवति । अतो मया मम प्रयोगानित पर च वर्गयितुमपक्रम्यते चेत् प्रमुस सह मम सबब न पिचरीतु न शक्यम् । एतदह सद्य एवापि न कुर्यामीचियदृष्टया । चरम कारण चेदानी मिलिताना प्रयोगाणा विपये मया कृतनिर्णया मुनिथिता इति वक्तु न अस्यम् । अतो वृत्तातगेतमत्र समापयितु ममेष्टरर्तव्य प्रतिभाति । किमेतारता मम लेग्यन्येर सहनज्ञा सता निश्चलता प्राप्ता । पाठमा परिहर्तया इति स्थितिमधिगतस्य मम मंस्ट नास्तीति न । मम प्रयोगाणामधिक मून्यमाधास्ये । तेषा योग्यतानुरूप मया ते विवृता न वेनि न जाने । विश्वासयोग्य वृत्तात लेखिनु यायच्छक्ति मया प्रयन कृत इति व्याम् । यथा सत्य मे दृष्टिगोचरो यया येन मार्गेण तदद्राक्ष तसर्व यया तथा वर्णयितुमेव मम निरतरप्रयनो भाति । एतेनाम्यासेन ममानिर्णनीया मन शातिरलभ्यत । यत् एतेन सशयामना सन्येऽ- हिंसाया च भक्तिरुदियादित्याशा ममोपन्ना ॥ मम सरवानुभवे सय रिना न कोऽपि देवोऽस्तीति मनसि रद्ध भवति । सय साधनायाहिंसक एस मार्ग इत्येतत्कया प्रत्येक पुट न सारयेद्यदि मयैपा सपामप्यध्यायाना रेग्यनश्रमोऽपि व्यर्थ इति गणयामि । कदाचिदस्मिन् श्रमे निष्फले परिणमन्यपि तत्र कारण मूलतत्वमहमेव । न पुनस्तत्तत्वमिति ज्ञायताम् । अहिंमा सारयितुं मे प्रयना श्रद्धान्चिता यद्यपि तेऽपूर्णा अपवाश्च भान्तीत्येव वक्तव्यम् । अस्माभि प्रतिदिन दृश्यमानस्य सूर्यस्य प्रभापेक्षया सत्यस्य तेनो दशलक्षाधिन भवति तस्य प्रशाशो वर्णयितुमाक्य । तम्य सहस कोटिकिरणेविदानीमेरस्तदानीमेक इति मम दृष्टिगोचर मवृत्त । अन मयस्य निनात परिमाणमभ्यहितु न शक्यम् । वस्तुनो यमे दृष्टातरहित तत्तप्रचंतेजोरागेमंदयुतिभाति । परतु मप्रयोगाणा फलिनाश प्रत्यनापमात्रविश्वासेन यक्त समयों यत मयस्य पूर्णकातदर्श नापूर्वमहिंसा पूर्णरीत्या सापनीया ।।

·सत्यशोधनम् महासभाया व्यवस्थाक्रमस्य प्रतिपरिशीलन प्रकृय यो निर्णय सोऽप्यस्मिन्ने सरियेशने चर्चास्पदीकृतमासीत् । उपप्तमित्या सूचितो निर्णय कलकत्तानगराधिवेशन एन महासमाया भने स्थापित । अतस्तद्विषयेऽभिप्रायप्रकटन चर्चा च सपूर्णतया प्रवृत्तम् । यदा नागपुरत्याधिवेशने एतदतिमनिर्णयायागत तदा श्रीविजयराघवाचार्योऽध्यक्षोऽभूत् । विषयनिर्धास्कसमितिनिर्णयमेपा एकेनैव मुख्यपरिवर्तनेन स्वीचकार । मया लिखितनिर्णये प्रतिनिधीना मल्या पचशतोचर- साहस्रमासीत् । विषयनिर्धारकसमितिरेतत् पट्साहस्रमिति परिवर्तयामास । एष साहसेन कृतो निर्णय इति मम गणना। एतेषु वर्षेषु मम सर्वोऽनुभयो ममैतमभिप्राय स्थिरीकरोति । प्रतिनिधिष्ष- धिकसख्याकेषु कार्यनिर्वाहस्य साहाय्य भवतीति वैत प्रजाप्रभुत्वतत्त्व रक्षतीति वा विश्वास केवल भ्रातिरेवेत्यह प्रवीमि । यथा कथ या भत्विति पारगृहोते फले सपदि पर्यनुयोगशून्यजनापेक्षया प्रजाहितरक्षका पिशालमानसा सत्यशीलाश्च पचदशशत- प्रतिनिधयेऽतीवोत्तमा प्रजातत्ररक्षमा भवन्ति । प्रजातत्ररक्षणाय जनेषु प्रखरस्वातत्र्येच्छा स्वाभिमान ऐक्यभावश्च भवितुमर्हन्ति । अपर च ते सत्पशीलान् प्रामाणिकानेर स्वप्रतिनिधीन् वरितु करुणबद्धा भवितुमर्हति । परतु विषयनिर्धारकसमिते सख्या भ्रमेण प्रस्ततया तस्या पट्सहस्रमतिक्रम्य गन्तुमपि इप्टमासीत् । तथा च समत स्वस्वात् निचिनिरर्तनेन ॥ महासमाया ध्येयमधिकृत्य विशेषतश्चर्चा सवृत्ता । मया महासभाया समर्पितव्यवस्था- समाख्याने ध्येय शक्य चेत् ब्रिटिशचक्राधिपत्यस्यातो नो चेत्तहि स्वराज्य साधनीयमित्यासीत् । महासभाया एक पक्ष एतद्ध्येय साम्राज्यस्यात स्वराज्यसाधनाय केल व्यवस्थापयितु- मैच्छत् । अस्य पक्षस्यामिप्रायान् प. मालवीयजीमहाशयो झोणामहाशयश्च व्यक्तीचक्रतु । तथापि ताभ्यामनिकमतसूचयो न लब्धा । तस्मिन्नाख्याने स्वराज्यसाधन च शातपादेन न्यायपादेन भवितव्यमि यासीत् । साधनमार्गो नियमन नियत्रयितव्य इति यादेनैता प्रगति विरुद्धा । परंतु एतद्विषयिणी चर्चा शिक्षाप्रदा नि सकोचा च यदा प्रवृत्ता तदनंतर महासभा मूलनिर्णय- मेवागीचकार । एतद्व्यास्थाया प्रजाभि प्रामाणिकतया चातुर्येणोत्साहेन च चलित चेत्तप्रजा- शिक्षण प्रसारयितु प्रबलसाधन भाति स्म । अपि च कार्यनिर्वाह एवारमाक स्वराज्यमानेष्यति स्मेति ममाभिप्राय । परत्वेतद्विषयमधिकृत्य चर्चयितुमप्रस्तुत न भवति ॥ हिंदुमुसलमानानामैक्यमस्पृश्यतानिवारण खादीप्रचार एतद्विषयानधिकृत्यात्मिनधि- निवेशने निर्णया अगीकृता बभूवुः । तदाप्रमृति हिंदुसदस्या हिंदुधर्मेणास्पृश्यताकलक दुरीस्त पर्यनुपोगता स्वोपारे वहन्ति । अपि च महासभा भरतखंडस्य सजीवास्थिपजेरै सह गवादी'द्वारा चैतन्यदायरसंबंध स्थापितरती। 'खिलाफ्त'मुदित्याराहयोगाचरण महासभायामगीन महत्वार्यरूप प्रयन आसीत् ।। ।

·समाप्तिः एतानध्यायानन्तं गमयितु काल प्राप्त । इत पर मम जीवन क्यिबहिरग जातमिति चेत्तर जनानामविदितोऽशो नात्येवेति वक्तु शक्यम् | अपर चेकविंशत्यधिकोनविंशति मिताद्वर्षात् प्रभृति राष्ट्रमहासभाया प्रमुख सहात्याप्तसमयेन कार्यस्य विहितचात्तदितो मम जीरमाने प्रवृत्ता काचिदपि सघटना तत् समधर्मापकृत्य लेखन रिना पिरीतु न शक्यम् । यत स्वामीश्रद्धानदो देशवधुमहाशयो हकीमसाहेबमहाशयोऽपि च लालजीमहाशयो यद्यप्यतेऽद्य न जीवन्ति तथाप्यरमसुदैवेन महासभाया इतरयो पानण्यैरस्माभि सह कार्य निर्वहतो जीवन्ति । मयोपरि विवृतमहासुधारणाभ्योऽर्जाचीन महासभाचरितमद्यापि न पक्क भवति । अतो मया मम प्रयोगानित पर च वर्णयितुमपक्रम्यते चेत् प्रमुख सह मम सबध न विवरीतु न शक्यम् । एतदह सद्य एवापि न कुर्यामौचिन्यदृष्टया । चरम कारण चेदानी मिलिताना प्रयोगाणा विपये मया कृतनिर्णया सुनिश्चिता इति वक्त न शक्यम् । अतो वृत्तातमेतमत्र समापयितुं ममेष्टकर्तव्य प्रतिभाति । फिमेतायता मम लेखन्येन सहजज्ञा सती निश्चलता प्राप्ता । पाठका परिहर्तव्या इति स्थितिमधिगतस्य मम संस्ट नास्तीति न । मम प्रयोगाणामधिक मूल्यमाधास्ये । तेषा योग्यतानुरूप मया ते विवृता न वेति न जाने । विश्वासयोग्य वृत्तात लेखितु यावच्छक्ति मया प्रयत्न कृत इति ब्रूयाम् । यथा सत्य मे दृष्टिगोचरो यथा येन मार्गेण तदद्राक्ष तसं यथा तथा वर्णयितुमेर मम निरतरप्रफ्नो भवति । एतेनाभ्यासेन ममानिर्णनीया मन शातिरलभ्यत । यत एतेन सशयात्मना सन्येऽ- हिंसाया च भक्तिरुदियादित्याशा ममोपन्ना ।। मम सर्वानुभवे सत्य विना न कोऽपि देवोऽस्तीति मनसि रूद्ध भाति । सय- साधनायाहिंसैफ एव मार्ग इत्येतत्कया प्रत्येक पुट न सारयेद्यदि मयैपा ससेपामप्यध्यायाना लेविनश्रमोऽपि व्यर्थ इति गणयामि । कदाचिदस्मिन् श्रमे निष्पले परिणमन्यपि तर कारण मूलतत्त्वमहमेन । न पुनस्ततत्वमिति ज्ञायताम् । अहिंसा सापयितु मे प्रयत्ना श्रद्धान्विता यद्यपि तेऽपूर्णा अपक्काश्च भान्तीत्येर वक्तव्यम् । अस्माभि प्रतिदिन दृश्यमानस्य सूर्यस्य प्रभापेक्षया सत्यस्य तेजो दशलक्षाधिक भाति तस्य प्रयशो वर्णयितुमशक्य । तस्य सहर कोटिफिरणेविदानीमेकस्तदानीमेक इति मम दृष्टिगोचर सवृत्त । अन सत्यस्य निजकान परिमाणमम्यूहितु न शक्यम् । वस्तुतो यमे दृष्टातरहित तत्तप्रचंटतेनोराशेर्मेदयुनिर्भपति । परतु मप्रयोगाणा फलिताश प्रत्येतावमाविश्वासेन वक्त समर्थो यत सत्यस्य पूर्णकातेर्दर्श- नापूर्वमहिंसा पूर्णरीया साधनीया ।।

·सत्यशोधनम् ॥ सर्वव्यापी सत्यनारायण प्रत्यक्षीकर्तव्यो यद्येतजगतोऽतिहीनप्राणिनम यात्मपदनुरागेण द्रष्टु योग्यो भवेत् । एतसाधयितुमि छुजींचनस्य विमपि क्षेत्रं त्यक्त न समर्थ । एतेनैव मम सत्योपासना मा राजकीयरगमाचकर्म । राजकारस्य धर्मस्य च नास्ति सम्म इति ये प्राहस्ते धर्म किमिति न जानन्तीत्यह नि सदेह नम्रतया वक्तु शक्नोमि आत्मशुद्धिं विना सफलप्राणिप्वयात्मीयतादर्शनमसाध्यम् । आमशुद्धिं विनाहिंसाचरण नाम केवल स्वप्न एव । यस्यात शुद्धिर्नास्ति स ईश्वरसाक्षात्कार न कदाप्यधिगच्छेत् । अत आत्मशुद्धिस्तापज्जीवनस्य सरलक्षेत्रेष्वपि शुद्धतास्थापनमित्यदोपो भवितुमर्हति । शुद्धिरिति वेगेन प्रसरणस्वभावात आत्मशुद्धिरवश्यमेवापरशुद्धिं करिष्यति ।। किंवामशुद्धे पथा कठिनो दुरारोहश्च । सपूर्णशुद्धिसापक कायेन वाचा मनसापि निर्विकारी भवितुमर्हति । रागद्वेषौ नाम परस्परविरुद्धौ प्रवाहावतिकामेत् । अह निरतरप्रयन- वानप्येषा त्रिमुखशुद्धिर्मया नार्जिते यह जाने । अत एव जगत प्रशता मा न सतोपयति । पुनर्दष्टे तदनेकशो मनोव्यथा जनयति । शस्त्रयुद्धेन बाह्यप्रपचविजयापेक्षयाग्राह्यौ सूक्ष्मगती रागद्वेषा जेतु दु साध्य में प्रतिभाति । मम भरतखड प्रति निवर्तनाप्रभृति मदतो निगूढशायि- नावेतौ रिफारौ ममानुभमागतौ स्त । अस्य ज्ञानेनाह लजितोऽस्मि । न पुनर्हदयभगो जात । एतेऽनुभवा प्रयोगाश्च मम जीवितभारमपनित्यु । अत्यानदमजनयन् । किंवद्यापि ममाग्रतो दुर्गमो मार्गो विद्यत इति मया ज्ञातम् । मया शून्येन भवितव्यम् । स्वय सर्वेभ्यो हीन इति स्वतत्रशुद्धयावगमनपर्यंत कस्यापि नास्ति मोक्ष । अहिंसा हि नम्रभावस्य चरम सीमा ॥ इत पाठकानामनुज्ञया एतद्वृत्तात तात्कालिक वापि समापयिष्यामि । तैरनुज्ञापितोऽहमेव विज्ञापये सत्यमूर्तिरीश्वरो मम कायेन वाचा मनसाहिंसार प्रदेयादिति प्रार्थनाया तेऽपि मया सह भागिनो भान्विति ।। । इति श्रीगाधीमहात्मन सत्यशोधनात्यायामामकथाया पञ्चमो भाग समाप्त