·No text on this page.

·श्रीराजस्थान-संस्कृत-कालेज-मन्थमालायाः ३५ रतम्
अनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितम्-
सारस्वतं व्याकरणम्
( पूर्वार्द्धम् )
श्रीगुरुप्रसादशास्त्रिसङ्कलितया प्रसाद-चन्द्रकीया-
दिसारभूतया अत्युत्तमया सरलाख्यटीकया विराजितम् ।
[ अत्युत्तमं सटीकं संस्करणम् ]
प्रकाशका
भार्गवपुस्तकालया,
गायघाट, काशी।
द्वितीय संस्करणम्
२०००
}
१९४२
molen
मूल्य 19)

·मुद्रक
पं. कैलासनाथ भार्गव,
भार्गव भूषण प्रेस, गायघाट, बनारस सिटी।

·ॐ सरलाटीकाऽलङ्कृतं सारस्वतव्याकरणम् । अथ संज्ञाप्रकरणम् । प्रणम्य परमात्मानं बालधीवृद्धिसिद्धये । सारस्वतीमजुं कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तराम् ॥१॥ श्रीगुरुप्रसादशास्त्रिसङ्कलिता सरला चन्द्रकीर्त्यादिट्टीकाभ्यः सारमाकृष्य सारवित् । गुरुप्रसादस्तनुते सरला प्रक्रियानुगाम् ॥ १॥ प्रणम्येति । अहमनुभूतिस्वरूपाचार्यः सारस्वती सरस्वतीप्रणीतसूत्र- सम्बन्धिनीम्-प्रक्रियामृनुं सरलां कुर्वे विदधे । लोकप्रसिद्धशब्दव्युत्पादनार्थ- मीषद् चयामीत्यर्थः। किं कृत्वा ? | परमात्मानं परमेश्वरम् । प्रणम्य-प्रकर्षण मनोवाकायैर्नत्वा इत्यर्थः । ननु 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायो जागर्चि, अतो. ऽत्र प्रक्रियाया ऋजुकरणे किं प्रयोजनमित्यत आह-बालधीवृद्धिसिद्धये ति । सत्स्वपि महाभाष्यादिषु तेषां गहनत्वेन बालानां सम्यगप्रवोधात् , स्वल्पबुद्धीन् जनांस्तेषु ग्रन्थेषु चानादरान् सम्भाव्येमा प्रक्रियामवैयाकरण- बालबुद्धिवर्धननिष्पत्त्यर्थं कुर्वे इत्यर्थः । चिकीर्षितायामपि प्रक्रियायां वक्रत्व- करणेऽस्यां भूयांसो जना निरादरा स्युरतस्तनिरासार्थमाह-ऋजुमिति ।

·४ सारस्वतच्याकरणम् [संज्ञा- इन्द्रादयोऽपि यस्थाऽन्तं न ययुः शब्दद्वारिधः । प्रक्रियां तस्य कृत्स्नस्य क्षमो वक्तं नरः कथम् ? ॥२॥ तत्र तावत्सज्ञा संव्यवहाराय सङ्गृह्यते । सरलामित्यर्थः । सरस्वतीदत्तसूत्राणां क्रममुत्सृज्य प्रयोगसाधनार्थ यत्र तत्र स्थितानां सूत्राणामनुक्रममेलनेन ऋजु सरलां कुर्वे इत्यर्थः । पुनः कथम्भूता- नातिीवस्तराम् । विस्तरः-शब्दबाहुल्यं, तेन रहितां, स्वल्पग्रन्यां प्रचु- रामियः । एतावता सर्वाण्यपि सूत्राण्यादायोदोहरणसाधनाथै बालव्युत्पत्त्यर्थ च दीपिकाकल्पामिमां प्रक्रियां कुर्व इति भावः । अत्र बालधीवृद्धिः प्रयोज- नम् । शब्दा विषयाः । बालाश्चाधिकारिणः । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावश्च सम्बन्ध इत्यवधेयम् ॥१॥ 'ननु विस्तरः कथं निरस्तः' इत्याशङ्कानिवारकं, किञ्च 'स्वगर्वापहार सुचकं द्वितीयश्लोकमाह-इन्द्रादयोऽपीति । इन्द्रादयो देवाः। अपिशब्दावधासवाल्मीक्यादय ऋषयोऽपि । यद्वा- इन्द्रादयोष्टौ प्राचीना व्याकरणकर्तारोऽपि । यस्य शब्दवारिधेः शब्दसमु- द्रस्य व्याकरणस्य-अन्तंपारं, न ययुःन प्रापुः, तस्य कृत्स्नस्यसमग्रस्य शब्दवारिधेः, प्रक्रियां-शब्दव्युत्पादनविद्यां वक्तुं नरः मल्लक्षणो मनुष्यः कथं क्षमः कथं समर्थो भवति ? | न भवतीत्यर्थः । अतः कारणात् संक्षेपतः कथयामीत्यर्थः । इन्द्र आदियेषां ते इन्द्रादयः । इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्ना पिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टौ हि शाब्दिकाः ।। इति ।।' तत्रेति । तत्र-तस्यां सारस्वतीप्रक्रियायां, तावत्-आदी प्रथममेव । समानस्वरादीनां संशा नाम मया संगृह्यते । कस्मै प्रयोजनाय ? । संव्यव- हाराय-राम्यक्शास्त्रव्यवहाराय । शास्त्रं हि संज्ञां विना न सम्यगवबुध्यते । यथा किल लोकेऽपि श्रूयते-'अयं राजा' 'अयममात्यः' 'अयं यज्ञदत्तः' अयं देवदतः' इत्यादि, तथानारि समानादिसंश शास्त्रव्यवहाराय संगृह्यते इति भावः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् - अइउऋल समानाः । १ । अनेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णाः परिंगण्यन्ते, तेषां समानसंज्ञा च विधीयते । नैतेषु सूत्रेषु सन्धिरनुसन्धेयोऽविवक्षितत्वात् । 'विवक्षितस्तु सन्धिर्भवतीति नियमात् । लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रसत्वाच ॥ १॥ 'अइउ' इत्येतत्सूत्रं कार्यद्वयविधायक, वर्णपरिगणननिरूपकं समान- संशानिरूपकं चेरार्थः । तदेवाह-अनेनेति । अनेन-उक्तवक्ष्यमाणसूत्र. समुच्चयेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णा अक्षगणि परि सामस्त्येन गण्यन्ते संख्या- यन्ते-परिपाट्या प्रका त्यन्ते, च-पुनस्तेपा पूर्वोक्तानाम् अइउऋलअक्षराणां समानसंज्ञा-समान इति नाम विधीयते क्रियते इत्यर्थः । ननु 'अहउल' इत्यादिषु सूत्रेषु सन्धिः कथं न कृतस्तत्राह-नेते- ष्विति । एतेषु-उक्तवक्ष्यमाणेघु सूत्रेषु । सन्धिर्नानुसन्धेया न कर्तव्यः । कस्मात् ? । 'अविवक्षितत्वात् । वक्तुमिष्टो-विवक्षितः । यद्वा वक्तुमिच्छा विवक्षा, विवक्षा जाता अस्येति विविक्षतः, न विवक्षितोऽविवक्षितः, तस्य भावो-विवक्षितत्वं, तस्मात्-अविवक्षितत्वात्-वक्तुमवाञ्छितत्वात् । हेत्वन्तरमाह-विवक्षितस्त्विति। तु-पुनर्विवक्षित एव सन्धि- भवति नाविवक्षित इति, नियमात्-गुर्वाम्नायनिश्चयात् । यत्र सन्धौ कृते कार्यभ्रंशो भवति सोऽविवक्षितः मन्धिः । यथा-'अ इ उ ऋ लु' इत्यस्य 'लु' इति । यत्र न सन्धौ कृते कार्यसिद्धिर्भवति स विवक्षितः सन्धिः । यथा-ई च ऊ च ए च 'वे' इत्यादिषु न निषेधः । तत्र हेतुमाह-लौकिकेति । लोक्यन्ते विलोक्यन्ते शब्दापशब्दा अनेनेति लोको व्याकरणं, लोके भवा लौकिका अनादिसिद्धास्ते च ते प्रयोगाश्च लौकिकप्रयोगास्तेर्षा निष्पचिः सिद्धिः-लौकिकप्रयोगनिष्पचिस्त- स्यै-लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये । समयमात्रत्वात् सूचनामात्रकृत्वात् । विभ- क्त्यादिसङ्केतरूपत्वाच्छास्त्रस्येति, सन्धिर्न कृतः । अस्य व्याकरणस्य सङ्केत- ,

·,
६
सारस्वतव्याकरणम्
[संज्ञा-
ह्रस्वदीर्घप्लुलभेदाः सपर्णाः । २ ।
एतेषां हस्वदीर्घप्लुतभेदाः परस्परं सवर्णा भण्यन्ते । 'लोका-
च्छेषस्य सिद्धि रिति वक्ष्यति, ततो लोकत एव हस्वादिसंज्ञा ज्ञात-
व्याः । एकमात्रो हस्वा, द्विमात्रो दीर्घः, त्रिमात्रः प्लुतः ।
व्यसनश्चार्धमात्रकम् । एषामन्ये ऽप्युदात्तादिभेदाः सन्ति । उच्चै-
रूपत्वाद्विभक्त्यनुपलम्भेऽपि अर्थानुसारेण साङ्केतिकं पदं व्यवहर्तव्यम् ।।
चशब्दो हेत्वन्तरसूचकः । अत्र के प्याहु:--लोके भवा लौकिका बाला-
स्तेषां प्रयोगनिष्यचिस्तस्यै सूचनमेवोक्तमत्रास्तीति भावः । अस्य व्याकरणस्य
सङ्केतरूपत्वाद्विभक्त्यनुपलम्भेऽप्यानुसारेण साङ्केतिक पदं व्यवहर्त्तव्यम् ।
कृते हि सन्धिकायें 'अय्लु' इति पदं भवति, तथापाठे च मन्दबुद्धयोजनाः
सायासाः संजायन्ते, यकागदीनां च स्वरसंशाप्रसविर्भवति, अतोत्र
सन्धिन कृतः ।।
हस्वेति । एतेषां समानानां ह्रस्वदीर्घप्लुतमेदाः परस्परमन्योन्यं
स्वजातीयेन सवर्णा भण्यन्ते कथ्यन्ते । लोकादित्यादि । शेषस्य सर-
स्वतीव्याकरणेऽनुक्तस्य सिद्धिनिष्पचिौकात्-अन्यव्याकरणात् शेया ।
लोकात्-गुरुपारमर्याद्वा । 'अवगन्तव्ये ति शेषः । अस्य ग्रन्थस्यान्ते
'लोकात्-' इति पदं वक्ष्यति-कथयिष्यति । ततस्तस्मात्कारणालोकतो-
ऽन्यव्याकरणादेव हस्वादिसज्ञा ज्ञातव्याः।
लोकोक्तमेव हृवादीनां लक्षणमाह-एकति । एका मात्रा
उच्चारणकाले यस्य स एकमात्रो इस्त्र उच्यते । अक्षिस्पन्दन-
१ 'एकमात्रां भवेद्भस्वो द्विमानो दीर्घ उच्यते ।
त्रिमानस्तु प्लुतो शेयो व्यजन्बाईमात्रकम् ॥ १॥
चाषस्तु वदते मात्रा द्विमात्रन्त्वेव वायसः ।
शिखी रौति त्रिमात्रन्तु नकुलस्त्वर्द्धमात्रकम् ॥ २ ॥

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् रुपलभ्यमान उदात्तः। नीचैरनुदात्तः । समवृत्या स्वरितः । सानुनासिको निरनुनासिकश्च ॥२॥ ए ऐ ओ औ सन्ध्यतराणि । ३ । एषां ह्रस्वा न सन्ति ॥३॥ उभये स्वराः । ४। प्रमाणः कालो मात्रा। वे मात्रे उच्चारणकालो यस्य स द्विमात्रो दीर्घः । तिलो मात्रा उच्चारणकालो यस्य स त्रिमात्रः प्लुतः। अर्धमात्रायां भवमाघ- मात्रिकं व्यञ्जनमुच्यते। मुखनासिकाभ्यां कृत्वोच्चार्यमाणो वर्णः सानुनासिकः। तद्वि- परीतो निरनुनासिकः। निर्गता नासिका उच्चार्यमाणकाले यस्मात्स निर- नुनासिकः । किन्तु केवलं मुखेनोच्चार्यमाणो वर्ण इत्यर्थः । उभये इति । उभौ प्रकारावयवौ येषां ते उभये । अकारादयः पञ्च- अ इ उ ऋल । चत्वार एकारादयश्च ए ऐ ओी। एते उभये मिलिताः नवसङ्ख्याः खरा उच्यन्ते कथ्यन्ते । चकारात्समानानां हस्वदीर्घभेदमेलनेन चतुर्दश स्वरा भवन्ति । यया-अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ इति । अचामष्टादश भेदास्तद्वोधक कोष्ठकम्-. अइउल अ इ उ ए ओ ऐौमाइ उलए ऐ ओ औ हस्त्रभेदाः। दीर्घभदाः । प्लुतमेदाः। दीर्घ- १ उदात्तानुनासिकः ७ उदात्तानुनासिकः १३ उदात्तानुनासिकः २ उदात्ताननुनासिकः ८ उदात्ताननुनासिका १४ उदात्ताननुनासिकः ३ अनुदात्तानुनासिकः अनुदात्तानुनासिका १५ अनुदात्तानुनासिकः ४ अनुदात्ताननुनासिकः १० अनुदात्ताननुनासिकः १६ अनुदात्ताननुनासिक: ५ स्वरितानुनासिकः ११ स्वरितानुनासिका १७ स्वरितानुनासिकः ६ स्वरिताननुनासिका १२ स्वरिताननुनामिका २ स्वरिनाननुनासिकः १८ स्वरिताननुनासिकः ·८ सारस्वतव्याकरणम् [संज्ञा- अकारादयः पश्च, एकारादयश्चत्वार इत्युभये स्वरा उच्यन्ते ॥४॥ 'अ' वर्जा नामिनः।५। अवर्णवर्जाः स्वरा नामिन उच्यन्ते । अनुक्रान्तास्तावत्स्वराः।। प्रत्याहारजिग्राहयिषया व्यञ्जनान्यनुक्रामति, हयवरल, अणनङम, झवधभ, जडदगब, छठथखफ, चटतकप, शषसेति ॥ ५ ॥ आधन्ताभ्याम् । ६। प्रत्याहारं जिघृक्षता आधन्ताम्यामते वर्णी ग्राह्याः । आदि- वर्णोऽन्त्येन सह गृह्यमाणस्तन्नामा प्रत्याहारः । तथाहि-अकारो अवर्जा इति । अम् अवर्ण वर्जयन्तीत्यवर्जा: अवर्णवर्जाः । अवर्ण- वर्जा: अकाराकाररहिताः । स्वरा:-इ ई उ ऊ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ एते द्वादश 'नामिन' उच्यन्ते इत्यर्थः । अनुक्रान्ता इति । तावदादी स्वरा अनुक्रान्ताः अनुक्रमेण कथिताः। व्यञ्जनानीति । व्यञ्ज्यन्ते प्रकटीनियन्तेऽर्थाः प्रत्याहारा वा एभिरिति व्यञ्जनानि-अनुक्रामति । इदानी कथयति । कया। ग्राहयितुमिच्छा जिग्रा- हयिषा । प्रति-कार्य कार्यमाहियन्ते आनीयन्ते इति प्रत्याहारा:-अबादय- स्तेषां प्रत्याहाराणां जिग्राहयिषा प्रत्याहारजिग्राहयिषा, तया-प्रत्याहारजि- ग्राहयिषया । व्यञ्जनान्यनुकामति अनुक्रमेण कथयति । प्रत्याहारमिति । प्रत्याहियन्ते--सक्षिप्यन्ते वर्णा यत्रेति प्रत्या- हारः, ते प्रत्याहारं जिघृक्षता-ग्रहीतुमिच्छता छात्रेण पुरुषेण वा आद्य- न्ताभ्यां कृत्वा आद्यन्तवर्णाभ्यां सह एते हकारादयः सकारपर्यन्ताः वर्णा- स्त्रयस्त्रिंशद्धसा माह्याः । प्रत्याहारं व्यञ्जयनाह-आदिवर्ण इति। आदो वर्णः-आदिवर्णः, सोऽन्तस्थेन वर्णेन अक्षरेण सह गृह्यमाणः उच्चार्यमाणो वा अवप्रत्याहारादिस्तनामा प्रत्याहार उच्यते । तदेव-आद्यन्तवर्णात्मकमेव नाम यस्य सतनामा ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् बकारेण सह गृह्यमाणो अप्रत्याहारः । स च अइउऋलु, एरे ओऔ, हयवरल, अणनङम, झढधधभ, जडदगब, इत्येताव- सङ्ख्याकः सम्पद्यते । चटतकप इति चपप्रत्याहारः । झढधधम इति झभप्रत्याहारः । जढदगब इति जपप्रत्याहारः । अणनङम इति अमप्रत्याहारः । एवं यत्र यत्र येन येन प्रत्याहारेण कृत्यं स तत्र तत्र ग्राह्यः । सङ्ख्या(ड)नियमस्तु नास्ति ॥ ६॥ सच-अबप्रत्याहारश्च । इति एतावत्संख्याक इत्यमुना प्रकारेण । एता- वता एकोनत्रिशद्वर्णप्रमाणा संख्या यावत्सं पद्यते भवति । आकारादिसवर्ण- ग्रहणात्तु चतुनिश वर्णप्रमाणसंख्या भवति । चटतकप इति पञ्चभिरक्षरैः चपप्रत्याहारो भवति । आद्यन्तयोश्चकारपकारग्रहणेन चपः । एवं झढधघम इत्याद्यन्तयोझकारभकारयोग्रहणेन शमः । जडदगब इत्यत्र जकारबकारयो- ग्रहणेन जबः । एवमिति। एवम्-अमुना प्रकारेण । यत्र यत्रोदाहरणे येन प्रत्या- हारेण सह कृत्यं कार्य भवति स स प्रत्याहारस्तत्र तत्रोदाहरणे प्रायः । प्रत्याहाराणां सङ्खघानियस्तु नास्ति, यत् इयन्त एव प्रत्याहाराः सन्तीति । परेतु-----'सङ्ख्याऽनियमस्तु नास्तीति च्छित्वाऽत्र सङ्ख्थानियममेवेच्छन्ति । तथाहि तेषां प्रत्याहारसमहश्लोका:- 'हसो अबो जबश्चैव यपो अब इलश्चपः । अमो झमः खसः प्रोक्ता झसश्च छत ईरितः ।। यभो हबः खपश्चोक्तो डबश्च ढम इष्यते । रसो वस: शसः ख्यातो झपो अब उदाहृतः ।। ओ उच्यते ततः प्राज्ञः प्रत्याहारा उदाहताः। सौत्रा एते स्फुटं ज्ञेयास्तथा चान्ये यथामति ।। -- १ सध्याऽनियमस्तु नास्तीति तु चन्द्रकीतिकृत्संमतः पाठः ।

·सारस्वतव्याकरणम् [संज्ञा- हसा व्यञ्जनानि । ७। हकारादयः सकारान्ता वर्णा हसा व्यञ्जनानि भवन्ति । स्वर- हीनं व्यञ्जनम् । तेष्वकारः सुखोच्चारणार्थत्वादिसंज्ञको भवति ॥ ७ ॥ कार्यायेत् । ८॥ प्रत्ययाधतिरिक्तः करमैचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इरसंज्ञको भवति । यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः। प्रत्ययादर्शनं लुक् । वर्णादर्शनं तथा च प्रत्याहारसङ्ख्याबोधकं कोष्ठकम्- १हस ७चप २ मा ३ जब ४ यप ५भब ८जम ९ मम । १० खस ११ भस १७ ढम २० शम २१ छप । २२ अब २३ भो १३ यम १९ वस १२ छत १८ रन १४भव व्यञ्जनलक्षणमाह-स्वरहीनमिति । तद्व्यञ्जनं नाम यत्स्वरेभ्यो हीनं रहितम् । यद्वा स्वरेभ्यो हीन व्यतिरिक्तम् । यद्वा स्वरविहीनमारं यदक्षरं तव्यञ्जनसंशं कथ्यते । सुखेनोच्चारणमेव अर्थः प्रयोजनं यस्य स सुखोच्चार- णार्थस्तस्य भावः सुखोच्चारणार्थत्वं, तस्मात् इत्संज्ञकः । प्रत्ययाति । आदिशब्दात् प्रत्ययागमादेशोपदेशेभ्योऽतिरि- तोऽधिकः । प्रत्ययादतिरिक्त-अप्प्रत्ययादिः । आगमातिरिक्तः-नुडाग- मादिः । उपदेशः शिष्याख्यारूप:-हयवरलेत्यादिः । आदेश: 'पुंसोऽसुई इत्यादिरूपः । एषु कस्मैचित्कार्यायोच्चार्यमाणो वर्ण इत्संज्ञकोऽनुबन्धसंज्ञको भवतीति ।। कृत्यमाह-यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः क्रियते । उच्चरितप्रध्वंसिनो बनुबन्धा इति॥ लोपलक्षणमाह-वर्णादेति। वर्णानामक्षराणामदर्शनमविलोकनं प्रध्वंसा- भावो लोप उच्यते ॥ वर्णानां विरोधः सन्धिकार्यवर्जनं यस्मिन् स लोप ।

·११ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् लोपः। वर्णविरोधो लोपश् । मित्रवदागमः । शत्रुवदादेशः। स्वरानन्तरिता हसाः संयोगः । कु चु टु तु पु वर्गाः। उकारः पञ्चवर्णपरिग्रहणार्थः ॥ ८॥ अरेदोन्नामिनो गुणः । ९। नामिनः स्थानिका अर् ए ओ एते गुणसंज्ञका भवन्ति ॥९॥ आरे औ वृद्धिः । १०॥ आ आर् ऐ औ एते वृद्धिसंज्ञका भवन्ति ॥ १० ॥ अन्त्यस्वरादिष्टिः। ११॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णः स टिसंज्ञको भवति ॥ ११ ॥ अन्त्यात्पूर्व उपधा । १२। अन्त्यावर्णमात्रात्पूर्वो यो वर्णः स उपधासंज्ञको भवति । असं- एव लोपश कथ्यते । एक वर्ण विनाशयत्यन्यस्योत्पचिं प्रतिबध्नातीति लोप- श् । तत्कार्य-'लोपशि पुनर्न सन्धिः' इति । यथा-त आगता इत्यादि ।। आगमो मित्रवत् । मित्रं मित्रस्य समीपे आगत्योपविशति तथागमो- ऽप्यायाति । यथा 'नः सक् छते' इति सगादिः ।। आदेशः शत्रुवत् । यथा शत्रुःशत्रु विनाश्य तत्स्थाने तिष्ठति तथा आदेशोऽप्यादेशिनं विनाश्य तस्य स्थाने भवति । शसः सकारस्य नकारादेशवत् । नामिस्थानिका:-नामिनां स्थाने जाता:-ऋकारस्य ऋकारस्य च अर, इकारस्य ईकारस्य च ए, उकारस्य ऊकारस्य ओ, एते च त्रयो- गुणसंज्ञका भवन्ति । लुकारस्तु सावात् ग्राह्यः । तेन लुकारस्य अल गुणः । अकारस्य आ वृद्धिः । ऋकारस्य आर् वृद्धिः । इवर्णस्य एकारस्य ऐ वृद्धिः, उवर्णस्य आकारस्य च औ वृद्धिः। एते चत्वारः वृद्धिसंशका उच्यन्ते । ऋकारल कारयोः सावर्णादेव लकारस्याऽऽल वृद्धिः ।

·सारस्वतव्याकरणम् [संशा- योगादिपरो हरको लघुः, विसर्गानुस्वारसंयोगादिपरो दीर्घश्च गुरु॥१२॥ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १३ । मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिका । द्विबिन्दु- विसर्गः। शिरोबिन्दुरनुस्वारः । अकुहविसर्जनीयानों कण्ठः। इचुयशानां ताल । ऋटुरषाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । अमङणनानां नासिका च । एदैतौः कण्ठताल । ओदौतोः कण्ठोष्टम् । वकारस्य दन्तोष्टम् । क इति जिह्वामूलीयः। प इत्युपध्मानीयः। ॐ इत्यनुस्वारः । अः इति विसर्गः। वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम् । 'कार'ग्रहणे केवल- ग्रहणम् । तपरकरणं तावन्मात्रार्थम् । अनुक्ता अपि ज्ञेयाः ॥१३॥ इति सारस्वत संशाप्रक्रिया। संयोगविसर्गानुस्वारा: परे अग्रस्था यस्मात्स संयोगादिपरः, न संयो- गादिपरः असंयोगादिपरः एवंभूतो हस्त्रो वर्णो लघुरुच्यते । विसर्गानुस्वारेति । विसर्गानुस्वारसंयोगाः परे अग्रे वर्तमाना यस्मात्स विसर्गानुस्वारसंयोगपरः । विसर्गपरो यथा-अः। अनुस्वारपरः- अं। संयोगपरो यथा-अस्य । एवंभूतो हरो-पि गुरुः पुनर्दीर्घश्च । तदेवं चतुर्दश स्वराः, त्रयस्त्रियजनानि, अनुस्वारा, विसर्गः, जि- प्लुतश्च । एवं द्विपञ्चाशदक्षराणि । एतेपामष्टी स्थानानि सन्ति । तान्याह-अकुहेति । 'वर्णग्रहणे सवर्णग्रहण', कारग्रहणे केवलग्रहण', 'तपरग्रहणे तावन्मा- प्रग्रहणमिति शिष्टसङ्केतः। हामूलीयः, उपध्मानीयः, , ·३ । प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् १३ अधना स्वरसन्धिर्विधीयते । इयं स्वरे।१। इवर्णो यवमापद्यते स्वरे परे । दवि आनय इति स्थिते दध् य आनय इति तावद्भवति ॥१॥ हसेऽहंहसः । २। स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे द्विभवति । इति अक्षराणामन्योन्यं सन्धानं-मेलनं-सन्धिः । तत्राप्यादौ स्वरसन्धिः। स्वराणां सन्धिः स्वरसन्धिः । ननु सति अकारे इकारसन्धिरादावेव कथं प्रतिपादितः । तत्रोच्यते- ईकारः सावित्रीरूपः शक्तिरूपः । सा च सर्वजगत्सृष्टिकर्ती । तस्मात्पूर्व स प्रतिपादितः। 'वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम्' इति वचनात् इवर्ण इकाररूप ईकार- रूपश्च यत्वं यकारमापद्यते-प्राप्नोति खरे परे । 'हस्वदीर्घप्लुतभेदा' इति अकारस्य स्वरत्वं आकारस्यापि स्वरत्वं सिद्धमेव । दधि अग्रे आनाय । 'इ यं स्वरे' अनेन सूत्रेण इकारस्थ यकारः । दध्य आनय इति जातम् । ननु दधि आनयेत्यत्र 'नामिनः स्वरे' इति नुमागमः कथं न क्रियते । तत्राइ- 'नामिनः स्वरे' इति तु स्यादिविभक्तिसप्तकस्वरे परे भवति न त्वन्यत्र । तहिं 'यस्य लोपः कथं न क्रियते ? । तत्राह-'यस्य लोपः' इति तु ईपि तद्धिते कृते स्वरे यकारे च परे सति भवति न त्वन्यत्र । दध्य आनयेत्यत्र 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यस्य प्राप्तौ 'असिद्ध बहिरङ्गम् इति यलोपनिषेधः। यद्वा-'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यस्य प्राप्तौ 'असिद्धं बहिरङ्गम्' इति यलोप- निषेधः । यद्वा-'संयोगान्तस्य लोपः' इति स्वाभाविकसंयोगान्तविषयः । प्रक्रियायां तु 'संयोगान्तस्येति लोपे प्राप्ते 'यणः प्रतिषेधो वाच्यः । स्वरादिति । स्वरात् ह्रस्वस्वरात्परो वर्तमानो रेफहकारवर्जितो-न्यो १ 'आई' इति पाठान्तरम् । - ·मारस्वतव्याकरणम s- ....Animv Ranve. -~- vor-AVM [ स्वर- धकारस्य द्वित्वम् । पुनर्द्वित्वे प्राप्त न द्विरुक्तस्य द्विरुक्तिः। द्वित्व- विधानसामर्थ्यावावेव शिष्येते, अन्ये हसा लुप्यन्ते ॥ झमे जबाः ।। असानां झमे परे जबा भवन्ति । इति पूर्वधकारस्य दकारः, सवर्णत्वात् । 'बग्र्यो वर्येण सवर्णः' इति वचनात् । यथासंख्यं वा वक्तव्यम् । *स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । दद्यानय इति । हसो हसप्रत्याहारसम्बन्धी वर्णो हसे परे सति द्विर्भवति । द्वयोर्भावो द्वित्वम् । एकस्य द्वौ भवत इत्यर्थः। द्वित्वमिति । द्वित्वे कृते पुनर्द्वित्वं न भवति, अनवस्थादोषप्रस- झात् । द्वित्वविधानात् द्वावेव शिष्येते इति दध्ध्य आनयेति जातम् । ननु सास्त्रयोविंशतिः जबाः पञ्चैव तेन न यथासंख्यमिति धकारस्य दकार एव कथं क्रियते ? । तत्राह-सवर्णत्वादिति । सवर्णत्वात् धकारस्य दकारो भवति । ननु धकारदकारयोः सावयें कथमित्याह-वर्यो वर्येण सवर्ण इति । वर्गे भवो वगर्यो वर्णः पर्येण-स्ववर्गान्तवर्तिना अक्षरेण सह सवर्णो भवतीति सवर्णत्वात् धस्य दः । यथासङ्ख्यमिति । यथासङ्खथं झदघ जडदेत्यनेनापि धस्य दः । अत्र तु सवर्णत्वात् यथासङ्खथमित्युभय- थापि धस्य दकारो भवति । परमग्निमद्भ्यामित्यत्र सवर्णत्वादेव थकारस्य दकारो भवति न तु यथासङ्ग्यम् । स्वरहीनमिति । स्वरेण हीनं रहितं १ 'तकं न रोचतेऽस्माकं दुग्मं च मधुरायते । अन्नप्ररोचनार्थाय दध्यानय वरानने 1 ॥ दधि न श्रूयते कर्णे घृतं स्वने न दृश्यते । मुग्धे ! दुग्धस्य का वार्ता तक शक्रस्य दुर्लभम् ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं न हि । पिष्टस्य पेषणं नास्ति द्वितीये त्रितयं न हि ॥

·१५ सन्धिः] सरलाटीकाविराजितम् सिद्धम् । गौरी अत्र । अति विशेषणान्न रेफस्य द्वित्वम् , किन्तु॥३॥ राद्यपो द्विः।४। स्वरपूर्वाद्रेफात्परो यपो द्विभवति । जलतुम्बिकान्यायेन रेफ- स्योर्ध्वगमनम् । गौयंत्र | स्वर इत्यनुवर्तते । एवमन्यत्रापि यत्र न सूत्राक्षरैः कार्यसिद्धिस्तत्र सर्वत्र सूत्रान्तरात्पदानुवृत्तिर्ज्ञातव्या । अन्यभूयस्त्वभयानास्माभिलिख्यते ॥४॥ यदक्षरं तत्परेण अग्रस्थितेन स्वरेण वर्णेन सह संयोज्यम् । तेन दध्यानयेति सिद्धम् । स्वरेति । स्वरः पूर्व आदौ यस्य स स्वरपूर्वः, तस्मात् स्वरात्परस्मा- द्रेफात्परोऽप्रस्थो यपो द्विर्भवति इत्यर्थः । यकारस्य द्वित्वम् ।। जलतुम्बिकेति । यथा तुम्धी जलस्योपरि तिष्ठति तथा रेफोऽपि वर्णस्योपरि गच्छति नत्वधः । स्वर इति । इतोऽो स्वरसन्धि यावत् सर्वेष्वपि सूत्रेषु 'स्वरे' इति पदमनुवर्तते-अन्वागच्छति । अनुक्तमपि शेयमित्यर्थः । यथा 'इ यं स्वरे' इत्यत्र 'स्वरे' इति पदम् । तथा तत्र 'उवम्' इत्यादिष्वपि ज्ञेयम् । एव- ममुना प्रकारेण, अन्यत्र योगेष्वपि यत्र केवलसूत्राक्षरैः कार्यसिद्धिर्न भवति १ जलतुम्बिवन्यास्त्वित्थमुच्येत- 'तुम्बिका तृणकाष्ठं च तैलं जलसमागमे । ऊर्वस्थानं समायान्ति रेफाणामीहशी गतिः । रेफः स्वरपर वर्ण हाऽऽरोहति तच्छिरः । पुरः स्थितं यदा पश्येदधः संक्रमते खरम् ।।

·सारस्वतन्याकरणम् [स्वर- उवम् । ५॥ उवों वस्वमापद्यते स्वरे परे । मधु अत्र-मध्वत्र ॥ ५ ॥ रम् । ६। ऋवर्णो रत्वमापद्यते स्वरे परे । पितृ अर्थ:-पित्रर्थः ॥ ६॥ ललम् । ७। लवर्णो लत्वमापद्यते स्वरे परे । ल अनुबन्धः-लनुबन्धः॥७॥ ए अय् ।८॥ एकारो अय् भवति स्वरे परे । ने अनं-नयनम् ॥ ८ ॥ ओ अव।९। ओकारो अय् भवति स्वरे परे । लो अनं लवनम् । भो अति, भवति । *गवादेरवर्णागमोऽक्षादौ वक्तव्या* । गो अक्षः गवाक्षः। गो इन्द्रः गवेन्द्रः। गो अजिन-गवाजिनम् । प्र ऊढः प्रौढः । स्व ईरिणी स्वैरिणी । अक्ष ऊहिनी-अक्षौहिणी सेना । तत्र योगे सूत्रान्तरादन्यसूत्रात्पदान्तस्य-अन्यपदस्यानुवृत्चिशेगा। अन्थस्य शास्त्रस्य भूयस्त्वभयात्-प्राचुर्यभयात् सूत्रे तत्वत्पदमस्माभिन लिख्यते इत्यर्थः उवर्ण इति । तपरकरणं विना कारग्रहणं च विना वर्ण एव गृह्यते ।। तेन 'उ' इत्युक्ते उवर्णः-उकाररूप ऊकाररूपश्च वत्वं वकारं प्राप्नोति स्वरे परे इत्यर्थः। अवर्ण इति । ऋवर्णस्य रकारो भवति स्वरे परे इत्यर्थः । लुवर्ण इति । लुवर्णस्य लकारो भवति स्वरे परे इत्यर्थः ।। एकार इति । एकारस्य अय् भवति स्वरे परे इत्यर्थः । १ 'अक्षौहिण्यामित्यधिकः सप्तत्या अष्टभिः शतैः। संयुक्कानि सहस्राणि गजानामेकविशतिः ॥१॥ - ·१७ । सन्धि] सरलाटीकाविराजितम् कचित् स्वरवद्यकारः । यथा *अध्वपरिमाणे*। गव्यूतिः । अन्यत्र-गवां मिश्रीभावे गेयूतिः । न व्यञ्जने स्वराः सन्धेयाः । देवीगृहम् ॥९॥ आय ।१०। ऐकार आय् भवति स्वरे परे । नै अकः, नायकः ॥ १० ॥ औ आ । ११ । औकार आव् भवति स्वरे परे । तो भवति स्वरे परे । तौ इह, ताविह ॥ ११ ॥ वोर्लोपश् वा पदान्ते । १२ । पदान्ते स्थितानामयादीनां यकारवकारयोर्लोपश् वा भवति स्वरे परे । तौ इह, ताविह । ता इह । ते आगताः, तयागताः, क्वचिदिति । क्वचित्प्रयोगान्तरे यकारः स्वरवदवसेय इत्यर्थः । स्वरेण तुल्यः स्वरवत् । स्वरे सति यत्कार्य भवति तद्यकारे परेऽपि भवती- त्यर्थः । यथा अध्वपरिमाणे–मार्गपरिमाणे वाच्ये सति गो अग्रे यूतिः- अत्र यकारस्य स्वरत्वात् 'ओ अक्' इत्यवादेशो भवति । गव्यूति:-क्रोश- द्वयम् । अन्यत्र तु-मार्गप्रमाणाभावे गवा मिश्रीभावे-एकीभावे समू- हीभवने गोयूतिरित्येव भवतीत्यर्थः । एकार इति। एकारस्य स्थाने अयादेशो भवति स्वरे परे इत्यर्थः । एवमेव रथानां तु सङ्ख्यानं कीर्तितं बुन्डैः । पञ्चषष्टिसहस्राणि षट्शतानि दशैव तु ॥ २ ॥ सङ्खचातास्तुरगास्तविना रथतुरङ्गमैः ॥ ३॥ शतानि श्रीणि चान्यानि पञ्चाशत्तु पदातयः ॥ अर्थात्-गजाः २१८७० । रथाः २१८७० । अश्वाः ६६१० । पदातयः १०९३५० । सर्वयोगः २,१८,७०० इति ॥ १ 'गम्यूतिः स्त्री क्रोशयुगम्' इत्यमरः । । २ ·सारस्वतन्याकरणम् .5 १८ [ स्वर- त आगताः । पटो इह, पटविह, पट इह । तस्मै एतत् , तस्माये- तत्, तस्मा एतत् । लोपशि पुनर्न सन्धिः । छन्दसि तु भवति । हे सखे इति । हे सखयिति । हे सखेति ॥ १२ ॥ एदोतोऽतः। १३ । पदान्ते स्थितादेकारादोकाराच्च परस्याऽकारस्य लोपो भवति । ते अत्र, तेऽत्र । पटो अत्र, पटोऽत्र ॥ १३ ॥ सवणे दीर्घः सह । १४ । सवर्णस्य सवर्णे परे सह दीर्थो भवति । श्रद्धा अत्र, श्रद्धा- ऽत्र । दधि इइ, दधीह | भानु उदयः, भानुदयः । पितृ ऋणं, पितृणम् । दण्ड अग्रं, दण्डानम् । 'अदी! दीर्घतां याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता । पूर्वदायस्वर दृष्ट्वा परलोपो विधीयते ॥१॥ ननु त आगता' अत्र 'सवणे' इति तथा 'पट इहे त्यत्र 'अ इ ए' इति च सन्धिः कथं न क्रियते ?, तत्राह-लोपशीति । लोपशि कृते पुनः पूर्वापरवर्णयोमियो घटनस्वरूपः सन्धिः कार्यान्तरसाधनं च न भवति । यथा व आगताः। राजभ्याम् । अत्र 'अद्भि' इति 'आ' न भवति । 'नज्यु- तमनित्यमिति क्वापि लोपशि कृतेऽपि सन्धिर्भवति । यद्वा 'छन्दसि तु भवतीति तुशब्ददर्शनात् कुत्रचिल्लौकिकोदाहरणेऽपि लोपशि कृते सन्धि- भवति । तद्यथा-दामोदरः', 'राजाश्वः,' 'दण्डीशः' इत्यादिषु कार्यान्त- रसङ्घातरूपश्च सन्धिर्भवति । हे सखेतीति । यलोपे सन्धौ च कृते रूप- मिदम् । हे सखयितांति तु लोपाभावे रूपमिति बोध्यम् । पुनर्विशेषमाह-छन्दसि वेदे लोपशि कृतेऽपि सन्धिर्भवति । यथा हे ·सन्धिः सरलाटीकाविराजितम् 'सामान्यशास्त्रतो नून विशेषो बलवान्भवत् । परेण पूर्ववाघो वा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ २ ॥ अइए। १५ । अवर्ण इवणे परे सह ए भवति । तब इदं, तवेदम् । मम इदं, ममेदम् । *हलादेरीषादौ टेलोपो वक्तव्या । हल इषा-हलीषा । लाङ्गल-ईषा-लाङ्गलीषा । मनस ईषा मनीषा । शक- अन्धुः शकन्धुः । कर्क-अन्धुः कर्कन्धुः । कुल अटा कुलटा । सीमन्-अन्तः सीमन्तः । पतत्-अञ्जलिः पतञ्जलिः । सार-अङ्गः- *सारङ्गः पशुपक्षिणोः साराङ्गोऽन्यः । शिव आइहि शिवहि१५ सखे अग्ने इति-अत्र 'ऐ अय् इत्ययादेशे 'थ्योर्लोपश् वा' इति यकारलोपः। छान्दसिकत्वाचन सन्धिनिषेधः । तेन 'अ इ ए' इत्येकारादेशो भवति ।। ननु दधि इहेत्यत्र 'इ यं स्वरे' इति यत्वं कस्मान्न भवतीत्यत आह- सामान्येति । नूनं निश्चितं सामान्यशास्त्रत:-सामान्यसूत्रात् विशेषो- विशेषशास्त्रं विशेषसूत्रं बलवान् भवेत् । तत्र बहुव्यापकं सामान्यम् । अल्पव्यापको विशेषः। दधि इह इत्यत्र 'इ यं स्वरे' इति सामान्यसूत्र, स्वराणां बहुत्वात् । 'सवणं दीर्घः' इति तु विशेषसूत्रं, तस्य सवर्णस्यैक- त्वात् । पक्षान्तरमाह-परणेत्यादि । वा अथवा व्याकरणे इह प्रायशो बाहुल्येन बहुषु स्थानेषु परेण अग्रेतनसूत्रेण पूर्वसूत्रस्य बाधो निपेथो दृश्यताम् । यथा 'इ यं खरे' इति सूत्रं प्राक् प्रतिपादितं तस्य हि 'सवण दोघः' इति सूत्रेण बाधो भवति । अनेनोत्सगापवादावुक्तौ । ततः 'उत्सर्गा- पवादयोरपवादविधिलवा'निति न्यायो दर्शितः । एकस्मिन्नवोदाहरणे सूत्र- १ 'हलीषा लालीपा च मनीषाऽयों तथव च । शकन्धुरथ कर्कन्धुः सीमन्तः कुलटा तथा ॥ पतजलिश्च सारङ्ग एते प्रोका हलादयः ॥'

·२० सारस्वतव्याकरणम् [स्वर- ओमि च । १६ । ओमि परे नित्यं टेर्लोपो भवति । अद्य-ओम् , अधोम् ॥१६॥ उ ओ। १७॥ अवर्ण उवणे परे सह ओ भवति । गङ्गा-उदकं गोदकम् । तीर्थ-उदकं तीर्थोदकम् ॥ १७ ।। अर् । १८। अवर्ण ऋवर्णे परे सह अर् भवति । तब-ऋद्धिः तवर्द्धिः||१८|| क्वचिदार् । १९ । अवर्ण ऋवर्णे परे सह समासे क्वचिदार् भवति । ऋण ऋणम् ऋणार्णम् । *तृतीयासमासे च* । सुखेन ऋतः सुखातः । शीतातः । दुःखातः । तृतीयेति किम् ।। परमतः॥१९॥ ल अल । २०॥ अवर्ण लवर्णे परे सह अल् भवति । तव-लकार: द्वयसंभवे सामान्यविशेषयोर्यद्विशेषसूत्रं तत्प्रवर्त्तते । पूर्वोक्तपरोक्तयोश्च सूत्रयो- यत्परोक्तं सूत्रं तद्भवति न तु पूर्वोक्तमिति भावः । एवं भानु-उदय इत्यत्र 'उ वम्' इति सामान्यम् , 'सवर्णे दीर्घः' इति विशेषः । तथा च विशेष- शास्त्रेण दीर्घ एव भवतीति सिद्धम् । सहोति । उभयोोंगेन पूर्वपरयोः स्थाने एकादेश ओकारो भवतीत्यर्थः । तद्धिरिति-तव अग्ने ऋद्धिः । 'ऋ अर्' इत्यरादेशे 'जलतुम्बिका' न्यायेन रेफस्योर्ध्वगमने तद्धिरिति सिद्धम् । तृतीयति । तृतीयासमासान्ते परे इत्यर्थः । कचिदिति । क्वचित्प्र- योगान्तरे अवणे ऋवण परे सति सह उभयोर्योगेन आर् भवतीत्यर्थः । नन्वत्र लकारोऽस्ति रेफो नास्ति अत: 'राद्यपो द्विः' इति कथं लगति, .

·सन्धिः] सरलाटीकाविराजितम् २१ तबल्कारः । *मुलवर्णयोमिथः सावण्यं वा वक्तव्यम्। होत लकारः होतृकारः. होल्लकारः । ॐलयोः सावर्ण्य वा वक्त- व्यम् । परि-अङ्कः पठङ्कः, पल्यङ्कः ॥ २०॥ ए ऐऐ। २१॥ अवर्ण रकारे ऐकारे च परे सह एकारो भवति । तव एषा तवषा । तव ऐश्वर्य तवैश्वर्यम् ॥ २१ ।। ओ औ औ । २२॥ अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह औकारो भवति । तब ओदनं तबौदनम् । तव-औन्नत्यं तवौन्नत्यम् ।। २२ ।। ओष्टोत्वोचौं समासे । २३ । अवर्णस्य ओष्ठोत्वोः परयोर्वा सह ओत्वं भवति समासे सति । बिम्ब-ओष्ठः बिम्बोष्ठः । बिम्बोष्ठः। स्थूल-ओतुः स्थूलोतुः, स्थूलौतुः । समासे किम् । तवौष्ठः ॥ २३ ॥ इति स्वरसन्धिः ॥ ४ ॥ तत्राह-रलयोरिति । रेफलकारयोः सावर्ण्य-सदृशत्वं वक्तव्यम् । तेन 'राद्यपी द्विः' इति ककारस्य द्वित्वे तवलकार इति सिद्धम् । अवर्णस्येति । अवर्णरय ओष्ठोल्वोः शब्दयोः परयोः औष्ठौल्यो- रोकारेण सह वा विकल्पेन अकारस्य ओकारो भवति समासे सति ।। १ 'रलयोर्डलयोश्चेव शसयोर्थवयोस्तथा । वदत्येषाञ्च मावण्यमलारविदो जनाः ॥

·२२
सारत्वतव्याकरणम्
[प्रकृतिभाव-
अथ प्रकृतिभाव उच्यते।
नाऽमी।।
अदसोऽमीशब्दः सन्धि न प्राप्नोति । अमी आदित्याः । अमी
उष्ट्राः । अमी एडकाः । अदस इति किम् ? । अमो रोगस्तद्वान्
अमी-अत्र अन्यत्र ।। १ ।।
स्वेदित्वे । २॥
इ च ऊ च एच-वे। इकारान्त ऊकारान्त एकारान्तश्च
शब्दो द्वित्वे वर्तमानः सन्धि न प्राप्नोति। *मणीवादिवर्जम् ।
अग्नी अत्र । पटू अत्र । माले आनय । मणीवादीति किम् ?। मणी
इव मणीव । रोदसी इव रोदसीव । दम्पती इव दम्पतीव । जम्पती
इव जम्पतीव ।। २ ॥
प्रकृतीति । प्रकृतेर्भावः भवनं सत्ता-प्रकृतिभावः । प्रकृतेर्ययावस्थित-
स्वरूपस्य भावोऽवस्थिति प्रकृतिभावः । सन्धियोग्या अपि स्वराः केचित्प्र-
कृतिस्था एव तिष्ठन्ति । तस्मात्प्रकृतिरुच्यते । अदस इति । अदस
शब्दस्य जसि यः अमीशब्दो निपन्नः स सन्धि न प्राप्नोति । 'अमी'
शब्देन रोगवानप्युच्यते तन्निरासार्थम् 'अदसः' इति पदं प्रयुक्तम् । अर्मा
आदित्या इति । अत्र इ यं स्वरे' इति सूत्रप्राप्तावपि सन्धिप्रतिषेधः ।
मीवादीति । मण्यादयो न निषिद्धा किन्तु 'मणी इव' इत्या-
दीन् शब्दान् वर्जयित्वा प्रकृतिभावो भवति । तथा च मण्यादीनां तु द्विव.
चने ईकारान्तत्वेऽपि सन्धिर्भवत्येव ।
१ 'मणीवोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
ह्रियमाणौ तु ती दम्यौ मकिस्तत्रेदमब्रवीत् ॥ २ ॥

·२३ ~~~~VAMANAN vvvvvvvvvvvvvvvv प्रकरणम् ]] सरलाटीकाविराजितम् औ निपातः । ३। आकार ओकारो निपात एकस्वरश्च सन्धि न प्राप्नोति । 'ओत्तभैरीक्ष्यसे न त्वामामृतादेन्द्रतोऽखिलैः । आ एवं सर्ववेदार्थ आ एवं सद्धचो हरेः ॥१॥ ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं डिन्तं विद्यादाक्यस्मरणयोरडित् ॥ २॥' आ एवं किल मन्यसे नो अत्र स्थातव्यम् । उ उत्तिष्ठ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । अ अपेहि ॥ ३ ॥ हैहयोऽपि प्लुतः। ४। प्लुतश्च सन्धि न प्राप्नोति । देवदत्त ३ एहि । हे ३ राम । राम है ३ ।। ४ ।। एकस्वरश्चेति । ननु एकस्वरश्चेति पदं सूत्र नास्ति वृत्तौ कुतो लभ्यते इतिचेच्छ_णु । तदर्थमाकारादारभ्य ओकारं यावत् 'औ' इति प्र- स्याहारोऽङ्गीकार्य इति केचित् । प्लुत इति । यत्र प्लुतस्तत्र सन्धिर्न भवति । यथा भो देवदत्त ३ एहि । एवमन्यत्रापि । तद्यथा-'का ३ एषा प्रस्तुताङ्गो प्रचलितनयना हंसलीला बजन्ती, द्वौ पादौ कुङ्कुमाद्री कनकविरचितौ नूपुरं शब्दयन्ती । इत्थं मार्गे गता सा बहुकुसुमलताबद्धवेणी स्वनन्ती ताम्बूलं वामहस्ते मदननिवसिता गुह्यशालां विवेश ॥' अत्रहि विचारे टेः प्लुतत्वं तेन सन्धिर्न क्वचित्तु सन्धिः । १ 'अहो आहो उताहो च नो हो हो अथो इमे ॥ मिथोयुक्ताश्च मोदन्ता निपाता अष्टधा मता: ॥ भाकारस्तु निपातो यो डिन्दखिनेदतो द्विधा । तत्रापि च हिदाकारः सन्धि प्राप्नोति न स्वलित् ।।

·सारस्वतव्याकरणम् [व्यञ्जनसन्धि- दूरादाबाने टे. प्लुतः । ५। दूरादाह्राने गाने रोदने विचारे च टेः प्लुतो भवति ॥ ५॥ इति प्रकृतिभावः ॥५॥ अथ व्यञ्जनसन्धिः । अथ व्यञ्जनकार्यमुच्यते । चपा अबे जवाः ।। पदान्ते वर्तमानाश्चपा जबा भवन्त्यबे परे । षट्-अत्र षडन । वाक् यथा वाग्यथा ॥ १ ॥ अमे अमा वा ।२। पदान्ते वर्तमानाश्चपा अमे परे अमा वा भवन्ति । वाक्-मात्रं वाग्मात्रं वाच्मात्रम् । षट् मम । षड्मम । षण्मम ॥ ३ ॥ केचित्तु 'प्लुतोऽनितौ' इति सूत्रं पठन्ति । तेन प्लुतोऽपि इतिशब्दे परे सन्धि प्राप्नोति । यथा हा तात इति, हा तातेति । देवदत्चेत्यादी न सन्धिर्भवति ॥ || इति प्रकृतिभावः ।। अथेति । अथ-प्रकृतिभावकथनानन्तरं व्यञ्जनकार्यमुच्यते । व्य- अनानां सन्धिः कथ्यत इत्यर्थः । पदान्ते इति । पदान्ते स्थिताश्नपा जबा भवन्ति । अर्थात् चटत- कपानां स्थाने क्रमेण जडदगबा भवन्ति अबे परे इत्यर्थः । अमे इति । चपानां अमप्रत्याहारे परे विकल्पेन अमा भवन्ति । अर्थात् चटतकपाना स्थाने क्रमेण अणनङमा भवन्तीत्यर्थः । वाग्रहणासक्षे जबा अपि भवन्ति । वाङमात्रं वागमात्रम् । एकत्र छः । अन्यत्र गः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् २५ चपाच्छःशः। ३ । चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भवति अमे परे । वाक् शूरः वाक्यूरः ॥३॥ हो झभाः।४। चपादुत्तरस्य हकारस्य झभा वा भवन्ति । यद्वर्गगश्चपस्तद्वर्ग- गश्चतुर्थों भवति । तत् हविः । तद्धविः । तद्हविः । वाक् हरिः । वाग्धरिः । वाग्हरिः॥४॥ स्तोः श्चुभिः श्चुः ।। स्तोः सकारस्य तवर्गस्य च शकारेण चवर्गेण च योगे शकारचवर्गों यथासंख्येन भवतः । सकारस्य शकारः । तवर्गस्य चवर्गः । कस् चरति। कश्चरति । कस् शूरः । कश्शूरः । तत् चित्रं । तच्चित्रम् । तत् शास्त्रं । तच्छास्त्रम् ॥ ५ ॥ चपादिति । चपादुत्तरस्य शकारस्य छः छकारो भवति विकल्पे- नेत्यर्थः । वाक् अग्रे शूरः । अनेन शफारस्य च्छकारः । वाकछुरः । पक्ष वाक्शूर इति सिद्धम् । 'छः शः' इति विपरीतग्रहणात् वाक्वीततीत्यादी छल्वं न । ह इति । यस्य वर्गस्य सम्बन्धी चपो हकारात्पूर्व भवति तस्य वर्गस्य चतुर्थाक्षरो कारस्थाने भवति । यथा ककारात्परस्य हस्य घः । चकारात्प- रस्य हस्य झः। टकारात्परस्य हस्य ढः। तकारात्परस्य इस्य धः । पकाग- स्परस्य हस्यभः । 'यद्वर्गस्य चपः पूर्व हकाराकिल दृश्यते । हस्य स्थाने भवेद्वर्णस्तद्वर्गस्य चतुर्थकः ॥' इति । वाक् अग्रे हरिः । अत्र हस्य घः। 'चपा अबे जबाः' इति कस्य गः। वाग्धरिः । वाचा कृत्वा हरिः सिंह इत्यर्थः ।। स्तोरिति । स च तुश्च स्तुः, तस्य स्तोः। षष्ठथैकवचनान्तम् ।

·२६ सारस्वतव्याकरणम् [ व्यञ्जनसन्धि- न शात् । ६। शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं न भवति । विश् नः विश्नः । प्रश्नः प्रश्नः ॥ ६॥ ष्टुभिः ष्टुः । ७॥ सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे ष्टुर्भवति। सकारस्य षकारः । तवर्गस्य टवर्गः । कस् षष्ठः कष्षष्ठः । कस् टीकते कष्टी- कते । तत् टीकते तट्टीकते ॥ ७ ॥ तोलि लः।८। तवर्गस्य लकारे परे लकारो भवति । तत् लुनाति तल्लु- नाति । भवान् लिखति भवॉल्लिखति । अन्तःस्था द्विप्रभेदा रेफ- वर्जिता यवलाः सानुनासिका, निरनुनासिकाश्च। तत्र सानुनासिक एव नकारस्य लकारो भवति ॥ ८ ॥ नषि।९। षकारे परे तवर्गस्य ष्टुत्वं न भवति । भवान् षष्ठः भवान् षष्ठः ॥ ९ ॥ श् च चुश्च श्वस्तैः श्चुभिः । तृतीयाबहुवचनान्तम् । श् च चुश्च श्चुः । प्रथमैकवचनान्तम् । तेन सकारस्य शकारचवर्गयोगे पूर्वतः परत उभयत्रापि सम्बन्धे सति शकारः स्यात् , तवर्गस्य शकारचवर्गयोगे चवर्गः स्यादि- त्यर्थों लभ्यते। नशादिति । शकारादुचरस्य तवर्गस्य चुत्वं चवर्गो न भवति । प्रश अग्रे ना, विश अग्रे नः, अत्र रूपये पि चवर्गस्य निषेधः । प्रच्छन प्रश्नः । विशतीति विश्नः। विच्छ गतौ विच्छनं वा विश्नः । स्तोरिति । स्तोः सकारतवर्गयौः षकारटवर्गयोगे षकारटव! यथा- संख्यं भवत इत्यर्थः । सकारस्य षकारः, तवर्गस्य टवर्गः । न पीति । षकारे परे तवर्गस्य टवर्गो न भवतीत्यर्थः ।

·२७ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् टोरन्त्यात् । १० । पदान्ते वर्तमानादृवर्गात्परम्य स्तोः ष्टुर्न भवति । षट् नरः पण्नरः । षट् सीदन्ति षट् सीदन्ति ॥ १० ॥ नः मक् छत्त । ११ । नान्तस्य पदस्य छते परे समागमो भवति । अटिकिता- वाद्यन्तयोर्वक्तव्यो। *टित्त्वादादौ कित्त्वादन्ते । राजन् चित्रं गश्चित्रम् । भवान् तनोति भवांस्तनोति ॥ ११ ॥ शे चग्या । १२॥ नान्तस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति । भवान् शूरः। भवाञ्छूरः भवाञ्च्छूरः भवाञ्च्शूरः भवाशूरः ॥ १२ ॥ झ्नो हस्वादिः स्वरे । १३ । ङकारणकारनकारा हस्वादुत्तरा द्विर्भवन्ति स्वरे परे पदान्ते । टोरिति । पदान्ते वर्तमानो यष्टवर्गस्तस्मादु तरयोः परयोः सकार- तकारयोः षकारटवर्गों न भवतः, परं नाम्नवतिनगरीवर्जमित्यर्थः । नाम्न- पतिनगरीवर्जनात्-षण्णाम् । घण्णवतिः। पण्णगर्यः-इत्यत्र 'टोरन्त्यात्' इदं सूत्रं न प्रवर्तते, किन्तु 'ष्टुभिः ष्टुः' इति ष्टुत्वं भवति । न इति । नान्तस्य नकारान्तस्य पदस्य छते छठथचटतलक्षणे प्रत्या- हारे परे सक् इत्यागमो भवतीत्यर्थः । टिरिकताविति । ट इत् यस्यासी टित् , क इत् यस्यासो कित् । टिञ्च किच्च टिकिती, टिकितावागमो क्रमेण आद्यन्तयोर्विपये भवतः । एवन टित् आदौ, कित् अन्ते इत्यर्थः । अत्र कित्त्वादन्ते भवति । श इति । नकारान्तस्य पदस्य शे शकारे परे वा विकल्पेन चगा- गमः स्यादित्यर्थः । गण्न इति । हस्वादुत्तराः परा ये उभारणकारनका- रास्ते द्विर्भावमापद्यन्ते, द्वौ भवतः, स्वरे परे पदान्ते विषये इत्यर्थः ।

·२८ मारस्वतच्याकरणम् [व्यअनसन्धिः- प्रत्यङ् इदं प्रत्यड्डिदम् । सुगणू इह सुगणिह । राजन् इह राजनिह ॥ १३ ॥ छः। १४॥ हस्वादुत्तरश्छकारो द्विर्भवति ॥ १४ ॥ खसे चपा झसानाम् । १५ । शसानां खसे परे चपा भवन्ति । तव छत्रं तबच्छत्रम् । * क्वचिदीर्घादपि वक्तव्यः * । ही-छः हीच्छः। म्ले-लः म्लेच्छः ।। १५ ॥ मोऽनुस्वारः । १६ । मकारस्यानुस्वारो भवति हसे परे पदान्ते च । तम् हसति तं हसति । पटुम् वृथा पटुं वृथा ।। १६॥ नश्चाऽपदान्ते झस । १७॥ नकारस्य मकारस्य चाऽपदान्ते वर्तमानस्यानुस्वारो भवति झसे परे । यशान सिं यशांसि । पुम् भ्यां पुंभ्याम् ॥ १७ ॥ प्रमा यपेऽस्य वा । १८ । खसे इति । झसानां स्थाने चपा भवन्ति खसे परे । अत्र यथा- संख्यगणनाच्छस्य तकारः संभवति । परं 'बग्र्यो बग्ण सवर्णः' इति वच- नात् चकार एव क्रियते । पक्षान्तरमाह-दीर्घादित्यादि।क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने दीर्घादुत्तरी-पि छकारो द्विर्भवति । यथा म्ले अग्रे छ:, ही अग्रे छः। रूपद्वये प्यनेन द्वित्वे विहिते 'खसे चपा असानाम्' इति चपादेशे म्लेच्छः होच्छ इति भवति । मोऽनुस्वारः । पदान्ते इति किम् ? । गम्यते । इहानुस्वारो न ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् अनुस्वारस्य अमा वा भवन्ति यपे परे । अस्य-यपस्य सवर्णाः । शां तः, शान्तः । तं करोति तङ्करोति । तं तनोति तन्तनोति । स यन्ता सँय्यन्ता ॥ १९ ॥ यवलपरे यवला था । १९ ॥ अनुस्वारस्य यवलपरे यवला वा भवन्ति । संवत्सरः सव्वत्सरः । य लोकं यल्लोकम् ॥ १९॥ छन्दसि । २०। छन्दस्यनुस्वारो कारमापद्यते शषसहरेफेधु परतः । हंसः ५ सः ।। २० ॥ इति व्यञ्जनसन्धिः । अथ विसर्गसन्धिनिंगद्यते । विसर्जनीयस्य सः । १। विसर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे । कः तनोति । कस्तनोति ॥१॥ छन्दसीति । अनुस्वारः एकारमापद्यते शषसहरेफेषु परतः छन्दसि वंदे इत्यर्थः । हंसः, हसः । शुची षत् । शुचीवत् । वयं स्याम, वय स्याम । संहिता, सहिता । तं रविः तविः । * इति व्यञ्जनसन्धिः * विसर्जनीयस्यति । विसर्जनीयस्य सकाररेफोत्पन्नस्य कृष्णसर्पचक्षु- राकारबिन्दुद्वयस्य स्थाने खसे परे सकारो भवतीत्यर्थः । १ 'ऋजवबालवत्सस्य कुमारीस्तनयुग्मवत् । नेत्रवत्कृष्णसर्पस्य स विसर्ग इति स्मृतः ॥

·सारस्वतव्याकरणम् [विसर्गमन्धि- शषसे था।२। विसर्जनीयस्य शषसे परे वा सकारो भवति । कः शते कश्शेते । कः षण्डः कष्षण्डः । कः साधुः कस्साधुः ।। २ ।। कुप्वोः क पौ था। ३ । विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसम्बन्धिनि खसे परे - क- पौ वा भवतः । कपाबुच्चारणार्थो । कः करोति क - करोति, । कः पचति, कपचति । कः पठति क पठति । वाचस्पत्या- दयः संज्ञाशब्दा निपातात्साधवः* । यल्लक्षणैर्नानुत्पन्नं तत्सर्व निपातासिद्धम् । तबृहतोः. करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट तलोपश्च*। तत् करः तस्करः । बृहत् पतिः बृहस्पतिः । वाचः पतिः वाचस्पतिः ॥ ३ ॥ शषसे इति । विसर्जनीयस्य शषसेषु परेषु शषसा एव वा भवन्ति । पक्षे विसर्जनीय एव तिष्ठतीत्यर्थः । कुप्वोरिति । विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसम्बन्धिनि कखपफरूपे खसे परेक पौ जिह्वामूलोयोपध्मानीयसंशौ यथासंख्यं वा भवतः । पक्षे विसर्ज- नीय एव तिष्ठति । अयमर्थ:--- कखयोः परयोः कः । पफयो परयो: "पः । कपो-ककारपकायवुच्चारणार्थों, अन्यथोच्चरितुमशक्यत्वात् । अतो वज्राकारगजकुम्भाकारौ तिष्ठतः । सझेति । वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दाः संज्ञावाचकाः कस्यापि नाम प्रतिपादकाः शब्दास्तेऽपि निपातात्साधवः, निपातसिद्धा एव शेयाः । यथा वाचस्पतिः । अत्र 'कुप्वोः कपो वा' इत्यस्य प्रासावपि विसर्जनीयस्य सकार एव निपात्यते । एवमग्रेऽपि । ।

·, प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् अहो रोऽरात्रिषु । ४ । अहो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति रात्र्यादिगणवर्जितेषु परतः । अहः पतिः अहपतिः । अहः गणः अहर्गणः । अरात्रि- ष्विति विशेषणात् , अहः रात्रं अहोरात्रम् । अहः रूपम् , अहोरूपम् | अहः रथन्तरम् , अहोरथन्तरम् ॥ ४ ॥ अतोऽत्युः । ५। अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति अति परतः । कः अर्थः कोऽर्थः ॥ ५॥ हवे ।६। अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति हवे परे। कः गतः को गतः । देवः याति, देवो याति । मनः रथः मनोरथः ॥ ६ ॥ आदखे लापश् । ७। अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश्भवति अबे परे । देवाः अत्र, देवा अत्र । वाता: वान्ति, वाता वान्ति ॥ ७॥ स्वरे यत्वं वा ।८। अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य स्वरे परे यत्वं वा भवति । देवा अह इति। अहन्शब्दसम्बन्धिनो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति राज्यादिवर्जितेपु-रात्र्यादिभिन्नेषु शब्देषु परेषु सत्सु । रकारादिरात्रिरूप- रथान्तरादिवर्जितेप्वित्यर्थः । उदाहरणम्-अहन् पतिः । अहन् अग्ने गणः । 'अह्नः' इति सूत्रेण उभयत्रापि नस्य सः । स्राविसर्गः' अनेन सूत्रेण विसर्गस्य सः। 'राद्यपो द्विः। अहो दिवसस्य पतिः अहर्पतिः। अह्वां गण:- अहर्गणः । अत्रान्तवर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदान्तत्वं ग्राह्यम् ।

·सारस्वतव्याकरणम् विसर्गसन्धि- - अत्र देवायत्र ॥८॥ भोसः ।। भोस् भगोस् अघोस् इत्येतस्मात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यबे परे । भोः एहि भो एहि । भगोः नमस्ते भगो नमस्ते । अघोः याहि अघो याहि ।।९।। नामिनो रः।१०। नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य रेफो भवति अबे परे । अग्निः अत्र अग्निरत्र । पटुः यजते पटुर्यजते ।। १०॥ उषसो रो बुधे । ११। उषसो विसर्जनीयस्य रेफो भवति बुधे परे । उषः बुधः उषर्बुधः ॥ ११॥ रेफप्रकृतिकस्य खपे वा । १२ । रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य खपे परे वा रेफो भवति । गी: पतिः गीष्पतिः गीर्पतिः । धूःपतिः धूष्पतिः धूर्पतिः ॥ १२ ॥ रः। १२॥ रेफसम्बन्धिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवत्यबे परे । प्रातः अत्र प्रातरत्र । अन्तः गतः अन्तर्गतः ॥ १३ ॥ नामिन इति । अवर्णवर्जस्वरात्परस्य विसर्जनीयस्य अब परे रेफो भवति । रेफेति । रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य वा रेफो भवति खपे परे इत्यर्थः र इति । रेफसंबन्धिनो रेफाजातस्य विसर्जनीयस्य रेफो भवति अब प्रत्याहारे परे इत्यर्थः । -- । -

·प्रकरणम्
सरलाटीकाविराजितम्
रिलोपो दीर्घश्च । १४ ।
रेफस्य रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः । पुनः
रमते पुना रमते । शुक्तिः सूप्यात्मना भाति, शुक्ती रूप्यात्मना
भाति ।। १४ ॥
सैषाद्धसे । १५।
सशब्दादेषशब्दाच्च परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवति
हसे परे । सः चरति स चरति । एषः हसति एष हसति ।
सैषादिति संहिता-
'सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः ।
सैष करें महात्यागी सैष भीमो महाबलः ॥'
-इत्यादौ पादपूरणे सन्ध्यर्था ज्ञेया ।
'यदुक्तं लौकिकायेह त दे बहुलं भवेत् ।
समां भूम्याददे सोषामित्यादीनामदुष्टता' ।
शुक्तीरूप्यात्मनाभातीति । शुक्तिः रजताकारेण मासते इत्यर्थः ।
नन्वत्र लोपशि कृते सन्धिः कथं कृते इत्यग्रे वक्ष्यति सैषादिति।
संहितेति । उभयत्रापि 'सैषाद्धसे' इति सूत्रे ऋजुतया कर्तव्ये सेषादिति
सूत्रमध्ये या अघटमाना आकारैकारयोः 'ए ऐऐ' इति संहिता सन्धिर्दर्शिता
सा सएषशब्दयोः-'सैष दाशरथी रामः' इत्यादि अष्टाक्षरात्मकपादपूरणार्थम्
लोपशि कृतेऽपि यः 'ए ऐ ऐ इति सन्धिर्भवति तज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः ।
पुनर्वेदिकप्रयोगविश्लेषमाह-यदुक्तमिति । यत्सूत्रभिहास्मिन् शास्त्रे
लौकिकाय प्रयोगाय व्याकरणप्रसिद्धोदाहरणायोक्तं सूत्रादि तद्वेदे छन्दसि
बहुलमन्यथा भवति, अनिश्चितं भवेत् । क्वचिद्भवति क्वचिन भवतीत्यर्थः ।
३

·सारस्वतव्याकरणम् [विसर्गसन्धि- कचिनामिनो लोपश् ॥ १६॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयत्य क्वचिल्लोपश् भवत्यबे परे । भूमिः आददे, भूम्याददे । कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव । विघर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुधिं याहुलकं वदन्ति ॥१॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च छौ चापरौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदातिशयन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥२॥ बाहुलकं कतिविधमित्याह-कचिदिति। क्वचित्प्रयोग अनुक्तस्यापि प्रवृत्तिः । अप्राप्तस्यासंभवतः सूत्रस्य प्रापणं प्रवृत्तिः । यथा 'लोपशि पुनर्न सन्धिः' इति निपिद्धत्वेऽपि 'अइए' इति सन्धेः प्राप्तिः । क्वनिप्रयोगेऽप्रवृत्तिः । कथितस्यापि रात्रस्य निषेधः । यथा भूमिः अग्रे आददे इत्यत्र 'नामिनो रः' इत्यस्याप्राप्तिः । क्वचिद्विभाषा विकल्पः । यथा वदे देवैः देयेभिः । गवंशः गवीशः । क्वचिदन्यदेव-उक्तमन्यदेव भवति । यथा-भूमिः भाददे । अत्र विसर्गलोपरूपं कार्यम् अन्यदेव भवति । एवममुना प्रकारेण विधेाकरण- सूत्रस्य विधानं करणं बहुधा बहुप्रकार समीक्ष्य दृष्ट्वा बाहुलकं वैदिकप्रयोग चतुर्विधं वदन्ति कथयन्ति । बुधा इत्यध्याहारः । वैदिकं चतुर्थोक्तम् ।। अथ लौकिकप्रयोगः कतिधा भवतीत्याह-वर्णागम इत्यादि । एको वर्णागमः । च पुनर्वर्णविपर्ययः । पूर्वोच्चरितस्य स्थाने परवर्णोच्चारणं परवर्णस्य स्थाने पूर्वववोच्चारणं वर्णविपर्ययः । पुनविपरौ भेदौ । को तो ? वर्णविकारनाशी । पूर्वावस्थापरित्यागेन अवस्यान्तरग्रहणं विकारः। सर्वथा लोपो नाशः । वर्णानामक्षराणां विकारनाशौ वर्णविकारनाशौ । पञ्चमश्च भेदः-धातोस्ताभ्यां वर्णविकारवर्णनाशाभ्यां कृत्वा धातोर्योऽर्थातिशयः (अधिकतारूपः कश्चिद्विशेषो यः स अतिशयः) तेन च यो भवति स ·३५ - प्रकरणम्] मरलाटीकाविराजितम् वर्णागमो गवेन्द्रादौ, सिंह वर्णविपर्ययः । षोडशादी विकारः, स्थावर्णनाशः पृषोदरे ॥ ३॥ वर्णनाशविकाराभ्यां धातोरतिशयेन यः । योगः स उच्यते प्राज्ञर्मयूरभ्रमरादिषु ॥ ४ ॥ इति विसर्गसन्धिः॥ योग इति नाम्ना पञ्चमी भेदः । तत्तस्मान्निरुक्तं-निश्चयेन उक्तोऽर्थों यस्य. तनिरुक्तं व्याकरणोदाहरणम् । अथ लौकिकः प्रयोगः कतिधा भवतीत्याह-वर्णागम इत्यादि।गवे. न्द्रादौ वर्णागमः। 'गवादेखणागमोऽक्षादौ' इति । एवं हन् हिंसोगत्योः। हुन् अप्रत्ययः । सकारागमः हंस इति । सिंहे वर्णविपर्ययो भवति । यथा हिस हिंसायाम् । 'मूर्ती घनः' इति अप्रत्ययः । हिंस इति स्थिते,-हिनस्तीति विग्रहे तत: हिंस इति शब्दे हस्य स्थाने सः, सस्य स्थाने हः । एवं वर्ण- विपर्यये सिंह इति सिद्धम् । षोडशादौ यथा । षट् च दश च इति विग्रहे षप् दश अत्र 'षष उर्दो डः' । पस्य उः दस्य ड:-इति वर्णविकारः । ततः 'उ ओ' षोडश इति विकारोदाहरणम् । पृषोदरे वर्णनाशः । यथा पृषत् अने उदरा तकारस्य नाशो लोपः। 'उ ओ'। पृषोदरः। पृषन्ति बिन्दव उदरे यस्य स पृषोदरः मृगः । अथवा पृषन्मृगस्तस्योदरमिवोदरं यस्य यस्य स पृषोदरः।। वर्णनाशेति । वर्णस्याक्षरस्य नाशविकाराभ्यां कृत्वा धातोरतिशयेन अर्थयिशेषेण कृत्वा य उत्पद्यते सः प्राज्ञैः पण्डितैः योग इत्युच्यते । क्व है। मयूरभ्रमरादिषु । मयूरः भ्रमर इत्याद्युदाहरणेष्वित्यर्थः । यथा रु शब्दे । एकत्र महीपूर्वः। अन्यत्र भ्रमन्पूर्वः । महामतिशयेन रौति जल्पतीति मयूरः। भ्रमन् सन् अतिशयेन रौतीति भ्रमरः । 'नाम्नि च' इति डः प्रत्ययः । डिवाटिलोपः । एकत्र विकारः हीस्थाने यू , अन्यत्र वर्णनाशः नकारस्य नाशः लोपः । एवञ्च मयूरः । भ्रमर इति सिद्धम् । अन्येषां मते तु एते पञ्चापि पृषोदरादिभेदा एव । इति विसर्गसन्धिप्रक्रिया ॥५॥ ।

·सारस्वतव्याकरणम् षडलिङ्ग- अथ षड्लिंगाः। तत्रादौ स्वरान्ताः पुंल्लिङ्गाः । अथ विभक्तिर्विभाव्यते । सा द्विधा, स्यादिस्त्यादिश्च ।। विभक्त्यन्तं पदम् । १। तत्र स्यादिविभक्तिनाम्नो योज्यते ॥ १ ॥ अविभक्ति नाम । २ विभक्तिरहितं धातुवर्जित चार्थवच्छब्दरूपं नामोच्यते । 'कृत्त- द्वितसमासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञा' इति केचित् ॥ २ ॥ * अथ स्वरान्ताः पुंल्लिङ्गाः * अथेति । पञ्चसन्धिकथनान्तरं विभक्तिर्विभाव्यते कथ्यते। विभज्यन्ते पृथक् क्रियन्ते कर्तृकर्मादयो यथा सा विभक्तिः। सा विभक्तिर्द्विधा- द्विप्रकारा । एका स्यादिः, सि औ जस् इत्यादिका । अपरा त्यादिः, तिप तस अन्ति इत्यादिका ॥ विभक्तेः प्रयोजनमाह-विभक्त्यन्तमिति । विभक्तिरन्ते यस्य तद्विभक्त्यन्तं । यस्यान्ते विभक्तिस्तत्पदमुच्यते । तत्र विभक्तिद्वयमध्ये स्यादिविभक्तिर्नाम्नी.ने योज्यते स्थाप्यते दीयते । त्यादिविभक्तिर्धातोरने योज्यते स्थाप्यते दीयते ।। विभक्तीति। विभक्त्या रहितं धातोर्वादेः पृथग्भूतमर्थयुक्तं शब्द- रूपमकारादिवर्णरूपं तन्नाम उच्यते । शब्दरूपं नामेत्युक्ते पदस्यापि नामसंज्ञा स्याचन्निवारणार्थमविभक्तीति । तथा. सति धातावतिव्याप्तिस्तनिवारणार्थ धातुवर्जितमिति । तथा सति निरर्थकस्य टस् इत्यादि वने मत्वं स्यात् तन्निवारणार्थमर्थवदिति । इहरलक्षणं नामोच्यते ॥च पुनः कृतद्धितसमासाः सविभक्तिका अपि नामसंज्ञाः स्युरिति केचिदित्याहुः। कृतस्तृतीयवृतिप्रत्ययाः। तदन्ताः शन्दा:-धातवस्तद्धितान्ता समासाश्च नामसंज्ञका भवन्ति इति कचिदिति । पाणिन्याचार्या वदन्ति । एते सर्वेऽपि प्रातिपदिकसंज्ञका नाम- " ·३७ प्रकरणम् सरलाटीकाविराजितम् तस्मात् सि औ जस, अम् औ शस्, टा भ्या भिस, उ भ्यां भ्यस, उसि भ्यां भ्यस्, उस ओस् आम्, ङि ओस सुप् । ३ । तस्मान्नाम्नः पराः स्यादयः सप्त विभक्तयो भवन्ति । तत्रा- ऽप्यर्थमात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनं सि । अकारान्तः पुंलिङ्गो देवशब्दः । देव सि इति स्थिते । इकार उच्चारणार्थः, सेरिति विशे- षणार्थश्च ॥ ३ ॥ स्रोर्विसर्गः।४। सकाररेफयोविसर्जनीयादेशो भवति, अधातो रसे पदान्ते च । देवः। द्वित्वविवक्षायाम् 'ओ भी औ' सूत्रेण देवौ। बहुत्ववि- वक्षायां प्रथमाबहुवचने जस् । जसो जकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोपः । प्रयोजनं च 'जसी'ति विशेषणार्थः । देव अस् इति स्थिते दीर्घ- संज्ञका उच्यन्ते । तन्मते प्रातिपदिकमिति नामपर्यायः ।। कृदन्ता धातवः समासतद्धितयोः पदान्यपि नामसंशकानीत्यर्थः । स्रोरिति । स् च र च स्रो, तयोःस्रोः । सकारस्य रेफस्य च विसगों भवति अधातोः नाम्नः शब्दस्य रसे परे। चकारालदान्ते तु धातुनाम्नी- रुभयोरपि ।। नाम्नः सकाररेफयोः रसे परे पदान्त च विसर्गादेशः । चका- रात्लदान्ने धातोरपि सकाररेफयोर्विसर्गादेश:-यथा अचकाः ।। रसे परे घातोर्न-यथा आस्ते बिभर्तीत्यादौ । अनेन विसर्गः । देव इति सिद्धम् ।। द्वित्वविवक्षायामिति । द्वयोर्वक्तुमिच्छा यत्र क्रियते तत्र औ, प्रथमा द्विवचनम् । यथा देवश्च देवश्चेत्येकशेषे 'सरूपाणामेकशेष एक- विभक्तौ' इति । देव औ इति स्थिते । 'ओ औ औ' । देवौ ।।

·३८ सारस्वतव्याकरणम् [षड्लिङ्ग- विसर्गौ देवाः । • अकाराज्जसो सुकक्वचिवक्तव्या । देवासः । ब्राह्मणासः । द्वितीयैकवचने देव-अस् इति स्थिते- अम्शसोरस्य ।५। समानादुत्तयोरम्शयोरकारस्य लोणे भवत्यधातोः । देवम् । देवौ । बहुवचने-देव शस् इति स्थिते शकारः 'शसि' इति विशे- षणार्थः ॥ ५ ॥ सो नः पुंसः।६। पुल्लिङ्गात् समानादुत्तरस्य शसः सकारस्य नकारादेशो भवति ॥६॥ शसि ।। शसि पर पूर्वस्य स्वरस्य दी? भवति । 'यदादेशस्तद्वद्भवति न तु वर्णमात्रविधौ' । देवान् । तृतीयैकवचने देव टा इति स्थिते । टकारोऽनुबन्धः 'टेन' इति विशेषणार्थः ।। ७ ।। क्वचिदिति । क्वचित्प्रयोगान्तरे अकारात्वरस्य जसः असुक् आ- गमो भवति छन्दसि वेदविषये । देव जस् । अनेन असुगागमः । किवा- दन्ते । 'स्वरहीन' 'स्रोविसर्ग: 'सवर्णे दीर्घः' । देवास इति सिद्धम् ।। समानादिति । समानात्परस्य अमशस्सम्बन्धिनोऽकारस्य लोपी भवत्यधाती। अश्विबन्ताच्छब्दादित्यर्थः। अनेन अकारलोपः । 'मो.नु- स्वारः' । देवम् ।। देवौ । पूर्ववत् । सो न इति। पुंलिङ्गे वर्तमानात्समानादुत्तरस्याप्रतः शसः सका- रस्य नकारादेशी भवतीत्यर्थः ।। शाति । पूर्वहस्वस्य दी| भवति शसि परे । 'यदादेशस्तद्व- द्भवति न तु वर्णमात्रविधौ' इति न्यायात् पूर्वस्य दीर्घः । देवान् ।।

·प्रकरणम् ] सरलाटोकाविराजितम् टेन । ८॥ । अकारात्परष्टा इनो भवति । देवेन ॥ ८ ॥ आदि।९। अकारस्य आकारादेशो भवति भकारे परे । देवाभ्याम् ॥९॥ ब्भ्यः। १०॥ अकारात् परस्य भिसो भकारस्याकारादेशो भवति । "अइ इ ए" । देव एस् इति स्थिते-'ए ऐ ऐ । वृद्धिविसर्जनीयौ । देवैः। *अकारस्य भिसि छन्दस्यकारो वा वक्तव्यः । देवेभिः । कर्णेभिः । चतुर्येकवचने देव ' इति स्थिते । डकारो ठिकार्यार्थः सर्वत्र ॥१०॥ रक् । ११ । अकारात् परस्य डे इत्येतस्याऽणागमो भवति । कित्त्वादन्ते । 'ए अय्' । दीर्घः । देवाय । देवाभ्याम् । पूर्ववत् । चतुर्थीबहुवचने देव भ्यस् इति स्थिते-॥ ११ ॥ एस्भि बहुत्वे । १२ । अद्भीति। केचित् 'आद्भि' इति पठन्ति । तन्मते आ अत् भि इति त्रीणि पदानि । अकारस्य स्यादिविभक्तिसम्बन्धिमकारे परे आकारो भवति । 'देवाभ्या'मिति सिद्धम् ।। अकारस्येति । अकारस्य भिसि परे छन्दसि वैदिकोदाहरणविषये एकारो वक्तव्यः । दवेभिः । कर्णेभिरिति वैदिकप्रयोगौ । गिति। अकारात्परस्य डेहत्यस्य अगागमो भवति । सच कित्त्वादन्ते । एस्भि इति । अकारस्यैत्वमेकारो भवति बहुवचने स्मि सकारभकारादौ ·- सारस्वतव्याकरणम् [षलिङ्ग- अकारस्य एत्वं भवति सकारे भकारे च परे बहुत्वे सति । देवेभ्यः । पञ्चम्येकवचने देव उसि इति स्थिते ॥१२॥ सिरत् । १३॥ अकारात्परो उसिरद्भवति । दीर्घः । देवात् । देवाभ्याम् । देवेभ्यः । षष्ठयेकवचने देव उस् इति स्थिते-॥ १३ ॥ उस स्य।१४।. अकारात्परो डस् स्य भवति । देवस्य । षष्ठीद्विवचने देव ओस् इति स्थिते-॥ १४ ॥ ओसि । १५ । अकारस्य ओसि परे एत्वं भवति । 'ए अय्' । देवयोः ॥१५॥ नुडामः । १६ । समानात्परस्यामो नुडागमो भवति | टित्त्वादादौ । उकार उच्चारणार्थः ॥ १६॥ विभक्तावित्यर्थः । देवेभ्यः ।। ओसीति । ओसीति ओस् शब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । अका- रस्य ओसि परे एत्वमेकारो भवतीत्यर्थः । नुडिति । समानात्परस्य आमः षष्ठीबहुचनस्येति व्याख्येयम् । अन्यथा 'आम् : इत्याम् । 'त्रियां वोः' इत्याम् । 'आमौ' इत्यप्याम् । 'किमोऽव्ययात्' इत्याम् । 'कासादिप्रत्ययान्तात्' इत्याम् च वर्तते, तत्राति- व्याप्तिः स्यात् । तेन षष्ठीबहुवचनस्याऽमो नुडागमो भवति । अधातोरेवे- त्यनुवर्तितव्यम् । तेन अधातोरक्विवन्ताच्छन्दात् । टित्त्वादादौ । उकार उच्चारणार्थः । इति न इत्यागमः । आमो नुडिति कर्तव्ये नुडाम इति विप- ·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् ४१ नामि । २७॥ नामिपरे पूर्वस्य दी| भवति । देवानाम् । सप्तम्येकवचने देव डि इति स्थिते । अइए। देवे । देवयोः पूर्ववत् । सप्तमी- बहुवचने देव सुप् इति स्थिते पकारस्येत्संज्ञायां लोपः। 'एस्भि बहुत्वे' इत्यत्वे कृते ॥ १७ ॥ क्विलात् षः सः कृतस्य । १८ । कवर्गादिलाञ्च प्रत्याहारादुन्तरस्य केनचित् सूत्रेण कृतस्य सकारस्य षकारादेशो भवति । देवेषु ॥१८॥ आमन्त्रणे सिधिः । १९ । आमन्त्रणमाभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे विहितः सिर्धिसंज्ञो भवति ॥ १९ ॥ रीतकरणे नुटोऽनित्यत्वसूचकम् । तेन स्त्रीणां वारीणामित्यत्र 'नुडामः' इत्येव स्यात् । 'नामिनः स्वरे' इति भवति ।। 'किलात्तः सः कृतस्य' । कुश्च इलश्च क्विलं, तस्मात् । पञ्च- म्येकवचनम् । केनचित्सूत्रेण कृतस्यैव सकारस्य षकारो भवति न त्वकृतस्य -स्वाभाविकस्य । अन्ते स्थितस्यापि सस्य षत्वं न भवति । यथा 'हरिस्तो- त्यादौ न षत्वम् । तथा नुम्विसर्गान्तरेऽपि षत्वं, यथा हवींषि हविःषु इत्यादि । पूर्व हविसशब्दोऽस्तीत्यर्थः । आमन्त्रण इति । आमन्त्र्यते आहूयते पुरुषोऽनेनेत्यामन्त्रणं, तस्मिन् , सप्तम्येकवचनान्तम् । आमन्त्रणमिति । कोऽर्थः ? । आमि- मुखीकरणम् । अनभिमुख आसमन्तात् प्रकारेण अमिमुखः क्रियतेऽनेनेति आभिमुखीकरणम् । तस्मिन्नर्थे विहितः कृतो यः सिः प्रथमैकवचनरूपः स घिसंशो भवति ।

·४२ सारस्वतव्याकरणम् [ षड्लिङ्ग- समानाद्धोपोऽधातोः । २० । समानादुत्तरस्य धेर्लोपो भवत्यधातोः । आभिमुख्याभिव्यक्तये हेशब्दस्य प्राक् प्रयोगः । हे देव । हे देवौ । हे देवाः। एवं घटपट- स्तम्भकुम्भादयोऽप्यकारान्ताः पुंल्लिङ्गाः। अकारान्तानामपि सर्वादीनां तु विशेषः । 'सर्व, विश्व, उभ, उभय, अन्य, अन्यतर, इतर, डतर, डतम, कतर, कतम, सम, सिम, नेम, एक, पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर, स्व, अन्तर, स्यद्, तद्, यद्, एतद् , इदम् , समानादिति। समानादुत्तरस्य धेर्लोपो भवति । अत्र समानादिति हस्वसमानात्परस्येति व्याख्येयम् । अन्यथा हे हाहाः, हे हूहूः, हे वातप्रमी:, इत्यादौ विरुध्यति । अधातो:-अक्विबन्ताच्छब्दात् । अक्विबन्तोऽधातु- रुच्यते क्विबन्तश्च शब्दो धातुरित्यभिप्रायः । प्रागिति । पूर्व हे शब्दः । एतद्धेतुः । अभिमुखस्य भाव आमि- मुख्य संमुखत्वं वा, तस्याभिव्यक्तये प्रकटीकरणाय हेशब्दः प्राक्-आदी प्रयुज्यते इत्यर्थः। सर्वासां विभक्तीनामेकत्र प्रयोगो यथा- 'वृक्षस्तिष्ठति कानने कुसुमिते, वृक्ष लताः संश्रिता, वृक्षणाभिहता गजा निपतिता, वृक्षाय देयं जलम् । वृक्षादानय मञ्जरी कुसुमितां, वृक्षस्य शाखोन्नता, वृक्षे नीडमिदं कृतं शकुनिना, हे वृक्ष ! किं पश्यति ॥' अकारान्तानामिति । यद्यपि सर्वादयोऽकारान्तास्तथापि सर्वादीनां विशेषो देवशब्दात्कश्चिदभेदोऽस्ति । के ते सर्वादय इत्याह-सर्वेति । विश्वशब्दस्य सकलार्थवाचकत्वे सर्वादित्वं, न तु जगद्वाचकत्वे । जगद्वाच- कत्वे तु कुलशब्दवत् । समः-अतुल्यार्थ:-सर्वार्थवाचकः। तुल्यार्थत्वे तु 'राज्ञा समाय' इत्यत्र न सर्वादित्वम् । सिम:-समग्रार्थवाचकः । नेमः ·इ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् अदम, द्वि, किम् , युष्मद् , अस्मद्, भवतु' एते सर्वादयस्त्रिलिङ्गाः । तत्र पुंल्लिङ्गत्वेन रूपं ज्ञेयम् । सर्वः । सरू । बहुवचने सर्व जस् इति स्थिते ।। २० ॥ जसी । २१। सर्वादेरकारान्तात्परो जस ई भवति । 'अ इ ए'। सर्वे । सर्वम् सर्वो सर्वान् । 'अम्शसोरस्य' । सो नः पुंसः' । 'शसि' । पूर्वरय दीर्घः । तृतीयैकवचने सर्व इन इति स्थिते ॥ २१ ॥ खण्डवाचकः । पूर्वादीनां तु व्यवस्थायामेव सर्वादित्वम् । दक्षिणशब्दस्य प्रावीण्ये शृङ्गरनायकवाचकत्वे च न सर्वादिकार्यम् । अन्यत्र दक्षिणदेशवा- च्यत्वे सर्वादित्वम् । उत्तरशब्दस्य उत्तरदिग्देशवाच्यत्वे सर्वादित्वं, प्रति- वाक्ये तु न सर्वादि कार्यम् । अधरस्य हीनार्थत्वे सर्वादित्वं,न बोष्ठवाच- कल्वे । स्वशब्दस्य ज्ञातिधनान्यवाचित्वे-जातिधनार्दवर्ज किन्तु आत्मात्मी- यायें वाच्ये सर्वादित्वम् । 'ज्ञातावात्मनि चात्मीये धने वाख्या प्रवर्तत' इति । स्वा ज्ञातयः, स्वानि द्रव्याणि इत्यत्र सर्वादित्वं न । अन्यत्र तु स्वम्मै रोचते, स्वे पुत्राः स्वस्मै पुत्राय देहि । अत्र सर्वशब्दवत् । अन्तरशब्दस्य बहियोगे उपसंव्याने च सर्वादित्वं नान्यत्र । 'मध्ये छिद्रे विशेष च व्यव- धाने बहियुजि । उपसंन्यानने प्राज्ञाः, षडर्थमन्तरं विदुः ॥' अन्तरस्मै गृहाय । नगरबाह्याय चाण्डालादिगृहायेत्यर्थः। पुरि तु न भवति-अन्त- रायै पुरे कुप्यति । चाण्डालादिबाघपुर्णं इत्यर्थः । वस्त्रान्तरेण पिहितं वस्त्रमुपसंव्यानम् । 'अन्तरीय निवसनमुपसंव्यानमित्यपि ।' तत्राथै अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । अन्तरस्मे शाटकाय । वस्त्रान्तरेण वृताय शाट- कायेत्यर्थः। . उभशब्दस्य त्वच्छन्दस्य भवच्छब्दस्य द्विशब्दस्य च तृतीयासमासे तथा हेत्वर्थे सर्वा विभक्तयो भवन्ति तदर्थम् । अव्ययात्सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच्' इस्यकक्प्रत्ययार्थ च सर्वादिमध्ये ग्रहणम् । यथा-उभौ हेतू । उमाभ्यां हेतु- ·४४ सारस्वतव्याकरणम् [षडलिङ्ग- पु! णोऽनन्त । २२। षकाररेफऋवर्णेभ्यः परस्य नकाररय णकारादेशो भवति । अन्ते स्थितस्य न भवति-सर्वानित्यादौ ॥ २२ ॥ अवकुप्वन्तरेऽपि । २३ । अवप्रत्याहारेण कवर्गेण पवर्गेण च मध्ये व्यवधानेऽपि नस्य णो भवति नान्येन । सर्वेण । सर्वाभ्याम् । 'आद्धि' इत्यात्वम् । सर्वैः । चतुर्थंकवचने सर्व ए इति स्थिते ।। २३ ॥ सर्वादः स्मट् । २४ । सर्वादेरकारान्तात्परस्य चतुर्थ्येकवचनस्य स्मडागमो भवति । 'ए ऐ ऐ । सर्वस्मै । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः । पञ्चम्येकवचने सर्व अत् इति स्थिते ॥ २४॥ भ्याम् । उभयोः हेत्वोः । त्वत् हेतुः । त्वतं हेतुम् । त्वता हेतुना। त्वतं हेतवे । द्वौ हेतू । द्वाभ्यां हेतुभ्याम् । द्वयोर्हेत्वोः । भवान् हेतुः । भवन्तं हेतुम् । भवता हेतुनेत्यादि । तथा अज्ञाती उभौ उभको । एवं द्वको । भवकान् । भवकन्तौ । भवकन्तः । त्वकत् इत्यादि । त्यच्छन्दः प्रायश्छ- न्दस्येव । एते सर्वोदय उच्यन्ते कथ्यन्ते । बिलिङ्गा:-लिङ्गत्रयधारिणः । पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गा इति यावत् । सर्व इति । सरति प्रसरतीति सर्वः । षकारेति । अन्ते पदान्ते स्थितस्य व्यञ्जनस्य नकारस्य णकारो न भवतीत्यर्थः । नन्वत्र रेफल्याने नकारो नास्ति किंतु मध्ये वकारेकारौ स्तः तत्कथं नकारस्य णकारः स्यादि- त्याह-'अवकुप्वन्तरेऽपीति । अवश्च कुश्च पुश्च अवकुपवः, तैरन्तरमं - वकुप्वन्तरं तस्मिन् । अवप्रत्याहारस्यान्तरे कवर्गस्यान्तरे पवर्गस्यान्तरे पवर्ग- स्यान्तरे, अपिशब्दातू जिह्वामूलीयोपानीयानुस्वारयुम्विसर्गाणामपि व्यव- धाने अन्तरे गत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । संवेण ॥

·। । प्रकरणम् ] सरलाटीकाबिराजितम् अतः सर्वादिः । २५। सर्वादेरकारान्तात्परस्याऽतः स्मडागमो भवति । सर्वस्मात् । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः। षष्ठ्येकवचने सर्व अस् इति स्थिते । 'उस् स्य । सर्वस्य । 'ए अय्' । सर्वयोः । सर्व आम् इति स्थिते ॥२५॥ सुडामः । २६ । सर्वादेः परस्यामः सुडागमो भवति । सर्वेषाम् । सप्तम्येक- वचने सर्व वि इति स्थिते ॥ २६ ॥ डिस्मिन् । २७। सर्वादेरकारात्परो डि स्मिन् भवति । सर्वस्मिन् । सर्वयोः । सर्वेषु । हे सर्व। हे सर्बो । हे सर्वे । एवं विश्वादीनामेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् , डतरडतमौ विहाय । तौ प्रत्ययो । ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । पूर्वादीनान्तु विशेषः । पूर्वः । पूर्वी । *पूर्वादीनां नवानां जसि इकारो वा वक्तव्या* । पूर्वे पूर्वाः । परे पराः । अत इति । अकारान्तात्सर्वादेः शब्दात्परस्य ङसिस्थाने जातस्य अत् इन्यस्य स्मडागमो भवति । एवं सर्वशब्दरीत्या डतरडतमौ विहाय तदर्जानां विश्वादीनामेक- शब्दपर्यन्तानां शब्दाना रूपमवसेयम् । परं उतरडतमौ विहाय वर्जयित्वा । यतस्तो प्रत्ययी तद्धितोद्भवी । अतस्तदन्ताः कतरकतमादिशब्दा ग्राह्याः । अन्यतरस्य पृथग्ग्रहणेन अन्यतमस्य प्रतिषेधः । अन्यत्सर्ववत् । विशेषमाह-पूर्वादीनामिति । तु पुनः पूर्वादीनां नवानां शब्दाना जस ईकारो वा वक्तव्यः । वा सर्ववजसीत्यर्थः । अन्यत्र पक्ष देववत् । पूर्वे पूर्वाः । परे पराः । इत्यादि । पूर्वादिभ्य इति । पुनः पूर्वादीनां नवानां सिश्च विश्व इसिडी तयोः ङसिङ्यार्विपये स्मास्मिना- वादेशौ वा वक्तव्यौ । पञ्चम्या एकवचने एकत्र सर्ववत् । एकत्र देववत् ।

·४६ चरम चरमाः सारस्वतव्याकरणम् [पलिङ्ग- इत्यादि । सिड्योः स्मास्मिनौ वा वक्तव्या* । पूर्वस्मात् पूर्वात् । पूर्वस्मिन् पूर्वे । इत्यादि । *प्रथमचरमतयाऽयडल्पार्द्ध- कतिपयनेमाना जसीकारो वा वक्तव्यः । प्रथमे प्रथमाः । । शेषं देववत् । तयाऽयडौ प्रत्ययौ । *तीयस्य सर्वशब्दवद्रपं डिस्तु वा वक्तव्यम् । द्वितीयरमै । द्वितीयाय । द्वितीयस्मात् । द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन् । द्वितीये। एव तृतीयः । उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । उभौ । उभौ। उभा- म्याम् । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उभयोः । उभयोः । हे उभौ । उभयशब्दस्य द्विवचनाऽभावादेकवचनबहुवचने भवतः । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः । उभयस्मै । उभयेभ्यः । इत्यादि । अकारान्तः पुंल्लिङ्गो मासशब्दः ॥ २७ ।। मासस्या ल्लोपो वा । २८। मासशब्दस्याऽकारस्य लोपो वा भवति सर्वासु विभक्तिपु परतः ॥ २८॥ पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् पूर्वे । अन्यत्र सर्ववत् । प्रथमोति । प्रथमवरमाल्पाकतिपयानां केवलं जसि विकल्पः । शेषं देववत् ।। तया ऽयटौ प्रत्ययौ ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । द्वितये द्वितयाः । द्वये द्वयाः । शेषं देवशब्दवत् । तीयस्येति ।। तीयप्रत्ययान्तस्य द्वितीयतृतीयशब्दयुग्मस्य असर्वा- दित्वेऽरि कित्सु वचनेषु विकल्पेन सर्वद्रूपम् । कित्सु-डेङसिडिषु वा सर्व- वत्वमित्यर्थः । मासति । मासशब्दस्याऽकारस्य लोपो भवति वा विकल्पेन शसादी स्वरे परे इत्यर्थः । सर्वविभक्तिषु परत इत्यर्थ इत्येके ।

·४७ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् हसेपः सेापः । २९। हसन्तादीबन्ताच परस्य सेर्लोपो भवति । मा:-मासः । मासौ मासौ । मास:-मासाः । मास-मासं । मासौ-मासौ । मासः मासान् । मासा-मासेन । माभ्यां मासाभ्यां । माभिः मासैः । मासे मासाय | माभ्यां । मासाभ्यां-माभ्यः मासेभ्यः । मास: मासात् । माभ्यां मासाभ्यां । माभ्यः मासेभ्यः ।मासः मासस्य । मासोः मासयोः । मासाम् मासानाम् । मासि मासे । मासोः मासयोः । मास्सु मासेषु । हे माः हे मास । हे मासौ हे मासौ। हे मासः हे मासाः । आकारान्तः पुंल्लिङ्गः सोमपाशब्दः । सोमपाः । सोमपौ ।। सोमपाः । अधातोरिति विशेषणाद्धोपो नास्ति । हे सोमपाः । सोमपाम् । सोमपौ । बहुवचने सोमपा अस् इति स्थिते ।। २९ ।। आतो धातोर्लोपः। ३० । धातुसम्बन्धिन आकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परे । सोमपः ।। सोमपा । सोमपाभ्याम् । सोमपाभिः । सोमपे । सोमपाभ्याम् । सोमपाभ्यः । सोमपः । सोमपाम्याम् । सोमपाभ्यः । सोमपः। सोमपोः । सोमपाम् । सोमपि । सोमपोः । सोमपासु । एवं कीलालपाशङ्खध्मा- प्रभृतयः । इकारान्तः पुंल्लिङ्गो हरिशब्दस्तस्य प्रथमैकवचने-हरिः३० आकारान्तो हाहाशब्दस्तस्य च अश्विबन्तत्वान्न धातुसंज्ञा । इकारान्तसाधनमाह-इकारान्त इति । इकारान्तो हरिशब्दः दशार्थवाचकः । तथाहि-'अर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः । तुरङ्गसि- हशीतांशुयमाश्च हरयो दश' इति ।

·४८ । सारस्वतव्याकरणम् [ षड्लिङ्ग- औ यू । ३१ । इकारान्तादुकारान्ताच्च पर औकारौ यूत्वमापद्यते। इ ऊ भवतः। हरी ॥ ३१ ॥ ए ओ जसि । ३२॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार ओकारश्च भवति । हरयः ।। ३२ ।। धौ । ३३ । इकारान्तस्य उकारान्तस्य च धिविषये एकार ओकारश्च भवति । हे हरे । हे हरी । हे हरयः । हरिम् । हरी । हरीन्।॥३३॥ टा नास्त्रियाम् । ३४ । इकारान्तादुकारान्ताच परष्टा ना भवत्यस्त्रियाम् । हरिणा । हरिभ्यां । हरिभिः । हरि-डे - इति स्थिते ॥ ३४ ॥ लिति । ३५॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार ओकारश्च भवति । हरये । हरिभ्याम् । हरि सि इति स्थिते ॥ ३५ ॥ यू इति । इश्च उश्च यू । इकारान्तात्परस्य 'औं' इत्यस्य 'ई' भवति । उकागन्तात्परस्य 'मौ' इत्यस्य च 'अ' आदेशो भवतीत्यर्थः । ए ओ इति । इकारस्य जसि परे एकारो भवति उकारस्य च ओकारो भवतीत्यर्थः। टानेति । इकारान्तादुकारान्ताच शब्दात्सरो यः टा इति तृतीया- विभक्त्येकवचनन्तस्य स्थाने 'ना' इत्यादेशो भवति पुंलिङ्ग नपुंसकलिङ्ग चेत्यर्थः । एवञ्च स्त्रीलिङ्ग न भवति ।

·प्रकरणम्] सरलाटोकाविराजितम् ङसिङसोरस्य।६। एदोद्भां परस्य सिङसोरकारस्य लोपो भवति । हरेः । हयोः । हरीणाम् । हरि-डि इति स्थिते ॥ ३६॥ डेरी डित् । २७ । इदुभ्यामुत्रस्य डरौ भवति स च डित् ॥ ३७ ॥ डिनि टेः। ३८॥ डिति परे टेलोपो भवति । हरौ । योंः । हरिषु । एवमग्नि- गिरिरविकविप्रभृतयः पुल्लिङ्गा एतैरेव सूत्रः सिध्यन्ति । उकारान्ताव विष्णुवायुभानुप्रभृतय ऐतरेव सूत्रः सिध्यन्ति । भानुः । भानू । भानवः । भानुम् । भानू । भानून् । भानुना । भानुभ्यां । भानुभिः । भानवे । भानुभ्यां । भानुभ्यः । भानोः। भानुभ्यां । भानुभ्यः । भानोः । भान्वोः । भानूनाम् । भानौ । भान्वोः । भानुषु । हे भानो । हे भानू । हे भानवः । इत्यादि । सखिशब्दस्य भेदः । सखि सि इति स्थिते ॥ ३८ ॥ सेडीऽधेः । ३॥ सखिशब्दात्परस्य सेरधेडर्डी भवति स च डित् । डिवाटि- लोपः । सखा | अधेरिति विशेषणादेकारो धिविषये । हे सखे ॥ ३९ ॥ उसीति। एकारौकाराभ्यां परस्य पञ्चमीषष्ठधेकवचनसम्बन्धिना- ऽकारस्य लोपो भवतीत्यर्थः । भेद इति । इकारान्तस्यापि सखिशब्दस्य हरिशब्दापेक्षया मेदो विशेषोऽस्तीत्ययः । तमाह-सेति । ।

·सारस्वतव्याकरणम् - [षडलिङ्ग- ऐ सख्युः । ४० । सखिशब्दस्यकारो भवति पञ्चसु परेषु । षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेश- स्तदन्तस्य ज्ञेयः ।। ४०॥ द्विवचनस्या वा छन्दसि । ४१ । द्विवचनस्य औ आ भवति वेदे। सखायौ। सखाया। सखायः। सखायम् । सखायौ । सखीन् । सखि टा इति स्थिते ॥ ४१ ॥ सखिपत्योरीक् । ४२। सखिपतिशब्दयोरीगागमो भवति टाडेडिषु परतः । दीर्घत्वान्न ना । सख्या । 'आगमजमनित्यम्' इति न्यायात् . आगमजं कार्य- मनित्यं स्यात् वा छन्दसि इत्यर्थः । सखिना। सखिभ्यां । सखिभिः । सख्ये सखिभ्याम् सखिभ्यः । सखि सि इति स्थिते ॥ ४२ ॥ ऋङ् । ४३। सखिपतिशब्दयो ऋगागमो भवति ङसिङसोरकारे परे । सख्यु अस् इति स्थिते ॥ ४३ ॥ मृतौ ङ उः। ४४। ए इति । सखिशब्दस्य धिवर्जितेषु पञ्चसु स्यादिषु वचनेषु परेषु ऐकारादेशो भवति । 'शत्रुवदादेश' इति वचना सर्वस्यापि न कथमैकारः । तत्रोच्यते-षष्ठीनिर्दिष्टेति । षष्ठया विभक्त्या निर्दिष्टः कथितः उच्चरितः सूत्रमध्ये यः शब्दस्तस्य प्राप्त आदेशस्तस्याऽन्तस्य भवति न तु सर्वस्य । यथा 'ऐ सख्युः इत्यत्र सखिशब्दस्य षष्ठया निर्दिष्टत्वात्सखिशब्दस्य प्राप्त एकारादेशः सखिशब्दस्यान्तो य इकारस्तस्य भवति ।। द्विवचनस्येति । द्विवचनस्य प्रथमाद्विवचनस्य औ इत्यस्य छन्दसि वेदे वा आ भवति । सखाया ।। - ·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् ऋकारान्तात्परस्य उसिङसोरकारस्य उकारो भवति सच डित् । डित्त्वाहिलोपः । सख्युः । सखिभ्यां । सखिभ्यः । सख्युः । सख्योः । सखीनाम् । सप्तम्येकवचन । 'डेरौ डित्' इत्यौकारे कृते सखिपतिशब्दयोरीगागमो भवति । सख्यौ ख्योः सखिषु । पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोहरिशब्दवत्प्रक्रिया । तृतीयादौ तु सखिशब्दवत्प्रक्रिया । पतिः पती पतय इत्यादि पतिरसमास एव सखिशब्दवद्वक्तव्यः । ततः समासान्तस्य नादयो भत्र- न्ति । प्रजापतिना । प्रजापतये इत्यादि । द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः। द्वि-औ इति स्थिते ॥ ४४ ॥ त्यदादेष्टेरः स्यादौ । ४५। त्यदादेष्टरेकारो भवति स्यादौ परे । द्वौ। द्वौ। द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः । त्यदादीनां धेरभावः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रि जस् इति स्थिते 'ए ओ जसि' इत्येकारे कृते अयादेशः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रिभ्यः ॥ ४५॥ रयङ्। ४६। त्रिशब्दस्याऽयडादेशो भवति नामि परे । अडिन्दन्त्यस्य सखिशब्दवादिति । पत्या, पत्ये, पत्युः, पत्युः, पत्यौ इति ।। त्यदादेरिति । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि किम् युष्मद् अस्मद् एते त्यदादयः । त्यदादेः शब्दस्य 'अन्त्यस्वरादिष्टि' इति संज्ञाप्रक्रियोक्तलक्षणायाः टेः स्यादौ विभक्तौ परतोऽकारो भवतीत्यर्थः।

·सारस्वतव्याकरणम् [पडूलित- वक्तव्यः । त्रयाणाम् । त्रिषु ।। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । कति जस् इति स्थिते । *कनिशब्दाजुश्शसोलुंग्वक्तव्यः । इति जश्शसोर्छ । लुकि न तन्निमित्तम् । कति । कति । कतिभिः। कतिभ्यः २ । कतीनाम् । कतिषु । त्रिषु लिङ्गेषु चायं सरूपः । ईकारान्तः पुंल्लिङ्गः सुश्रीशब्दः । सुश्रीः । सुश्री-औ इति स्थिते॥ ४६॥ वोर्घातोरियुषौ स्वरे । ४७॥ धातोरिकारोकारयोरियुवौ भवतः स्वरे परे । सुत्रियो मुश्रियः । हे सुश्रीः । हे सुश्रियौ हे सुश्रियः । सुश्रियम् सुश्रियो मुश्रियः । सुश्रिया सुश्रीभ्याम् सुश्रीभिः । सुश्रिये सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । सुश्रियः सुश्रीभ्याम् सुश्रीम्यः । सुश्रियः सुश्रियोः मुश्रियाम् । सुश्रियि सुश्रियोः सुश्रीषु ॥ तथैव सुधीशब्दः । सुधीः सुधियो इत्यादि । एवमुकारान्तः पुंल्लिङ्गः स्वयम्भूशब्दः । स्वयम्भूः स्वय- म्भुवौ स्वयम्भुवः । हे स्वयम्भूः । हे स्वयम्भुवो। हे स्वयम्भुवः । वय- म्भुवं स्वयम्भुवो स्वयम्भुवः । स्वयम्भुवा स्वयम्भूम्यां स्वयम्भूमिः । स्वयम्भुवे स्वयम्भूभ्यां स्वयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः । स्वयम्भूभ्याम् । स्वयम्भूभ्या । स्वयम्भुवः स्वयम्भुवोः स्वयम्भुवाम् । स्वयम्मुवि स्वय- कतीति । का संख्या येषा ते कति । किंशब्दात् डतिप्रत्ययः । 'शेषा निपात्याः कल्यादयः' इति सिद्धस्य कतिशब्दस्य बहुवचनान्तस्यापि जश्शसो विशेषमाह-कतिशब्दादिति । इकारान्तानुक्त्वा ईकारान्तानाह ईकारान्तः पुंलिङ्गः सुश्रीशब्द इति । श्रिङ्ग सेवायाम्। सुपूर्वः। विष्प्रत्ययः । 'प्रच्छादेर्दीर्घता' इति दीर्घः ।

·. प्रकरणम् ] मरलाटीकाविराजितम् म्भुवोः स्वयम्भूषु ॥ सेनानीशब्दस्याऽविशेषो हसादौ। स्वरादौ तु विशेषः । सेनानीः । सेनानी औ इति स्थिते ॥ १७ ॥ यो वो। ४८॥ धातोरवयवसयोगः पूर्वो यस्मादीकारादूकाराच्च नास्ति तदन्तस्या- नेकस्वरस्य कारकाव्ययर्वत्यैकस्वरस्य च धातोरीकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारौ भवतः स्वरे परे, वर्षाभूपुन व्यतिरिक्तभूशब्दसुधीशब्दो वर्जयित्वा । वाग्रहणादियं विवक्षा । सेनान्यो सेनान्यः । हे सेनानीः है सेनान्यो है सेनान्यः । सेनान्यं सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्यां सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्यां सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनानीभ्यां सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्योः । क्विपः सर्वापहारी लोपः । सुष्ठु श्रयन्त्येनमिति सुश्रीः। 'क्विबन्ता धातुत्वं न जहति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते' इति स्यादयः । यस्मादीकारादूकाराच्च पूर्वमादा वर्तमानी धातोरवयवसंयोगः- सुश्रीयवक्रीवत् द्वयक्षगदिसंयोगो नास्ति तदन्तस्य स एव धात्ववयवसंयो- गपूर्वकत्वरहित ईकार ऊकारो वा अन्ते यस्य स तदन्तस्तस्य पुनरनेक- स्वरस्य द्वयादिद्वित्रिस्वरपूर्वस्य शब्दस्य सम्बन्धिन ईकारस्य यकारः । जकारस्य च वकारः ।। ननु ‘णी प्रापणे अयं धातुरेकवरः । कथमनेक- स्वरत्वम् । उच्यते-कारकपूर्वस्यापि क्विबन्तग्रहणेन ग्रहणादनेकस्वरत्वम् । अत्र वाशब्दो व्यवस्थावाचको न तु विकल्पार्थस्तेन वर्षाभूपुनर्भूहन्भूकारभू- करभू-एभ्योतिरिक्तोऽन्यो यो भूशब्दः स्वयम्भू-इन्भू-कमलभू-नाभिभू- अङ्गभू-आत्मभू-मनोभू-प्रभृतिकस्तस्य सम्भवे सत्यपि यो वा' इति न भवति । किं तु 'वोधातोरियुवौ स्वरे' इत्येव भवति । तथा सुधीशब्द- स्यापि सम्भवे सत्यरि 'यत्रो वाइति न भवति । किं तु 'थ्वोर्धातोरियुवौ ·सारस्वतव्याकरणम् [ष लिङ्ग- * सेनान्यादीनां वाऽऽमो नुटू वक्तव्यः * । सेनान्यां सेना- नीनाम् । सेनानी ङि इति स्थिते ॥ ४८ ।। आम् उर्नियश्च । ४९। आबन्तादीबन्त नीशब्दाच्चोत्तरस्य डेरामादेशो भवति । सेनान्यां सेनान्योः सेनानीषु । वातप्रभीशब्दस्य भेदः । वातप्रमीः वातप्रम्यौ वातप्रम्यः । हे वातप्रमीः हे वातप्रम्यौ हे वातप्रम्यः । वातप्रमी वातप्रम्यौ वातप्रमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्याम् वातप्रभीमिः । वात- प्रम्ये वातप्रमीभ्यां वातप्रमीभ्यः । वातप्रम्यः वातप्रमीभ्यां वातप्रमी- भ्यः । वातप्रम्यः वातप्रम्योः । आमि नुट्-वातप्रमीनाम् । डो तु सवर्णदीर्घः । वातप्रमी वातप्रम्योः वातप्रमीषु । एवं ग्रामणीप्रभृतयः सेनानीवत् । एवमूकारान्ताश्च यवलूप्रभृतयः । स्वरे' इत्येव भवति । अत एतौ वर्जयित्वा अपर ईकारोकारयोः पूर्वोक्तलक्ष- णयोर्यकारवकारी भवतः । वाग्रहणादियं विवक्षा ज्ञेया । कुतः। निपाताना- मनेकार्थत्वात् । धातोः संयोगपूर्वकत्वे सुश्रियौ यवनियो कटप्रुवौ इत्यादी न यकारवकारौ । किंतु इयुवावेव । एकस्वरे तु-नीः नियौ । धीः धियो । लः लुवौ । भूः भुवो भुवः-इत्यादौ न यकारवकारी । बहुव्रीहिसमारो अनेक- स्वरस्यापि इयुवौ भवतः। यथा-सुधीः सुधियौ सुधियः। परमधिय इत्यादि । धात्ववयवसंयोगपूर्वकत्वे एव यकारवकारौ न भवतः । तेन उन्नीः उन्यौ उन्न्यः-इत्यादौ स्वाभाविकधात्ववयवसंयोगपूर्वकत्वाभावात् यत्वं न भवति । वर्षाभू-पुनर्भू-इन्भू-कारभूशब्दानां भूशब्दस्य वत्वम् । अन्यत्र च उवेव । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचकत्वाच्च इयं विवक्षा लभ्यते । ऊकारान्ता हि यवलुखलपूहन्भूकरभूकारभूवर्षाभूपुनभूपभृतवोऽप्येवम् ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् ऋकारान्तः पुंल्लिङ्गः पितृशब्दः ॥ ४९ ॥ सेरा। ५०। ऋकारान्तात्परस्य सेरा भवति, स च डित् । डिवाडेलोपः । पिता ॥५०॥ अर् पञ्चसु । ५१। ऋकारस्याऽभवति पञ्चमु स्यादिषु परेषु स च डित् । पितरौ पितरः॥ ५१ ॥ धेरर् । ५२॥ कारान्तात्परस्य धेरर् भवति स च डित् । हे पितः हे पितरौ हे पितरः । पितरं रितरौ पितॄन् । पित्रा पितृभ्यां पितृभिः । पित्रे पितृभ्यां पितृभ्यः । पितुः पितृभ्यां पितृभ्यः। पितुः पित्रोः पितृणाम् ॥ ५२ ॥ ऋकारस्याऽभवति डौ परे। पितरि पित्रोः पितृषु । एवं जामातृभ्रात्रादयः । एवं नृशब्दः । परं सप्तम्येकवचने नीशब्दाभावात् राम् न भवति । तेन यवल्वि पुनर्वि वर्षाम्वि इति रूपम् । वर्षासु भवतीति वर्षाभूमण्डूकः । यवान् लुनातीति यवलूः कृषीवल: । एते क्विप्प्रत्ययान्ताः । एवम् ऊकारान्तो हूहूशब्दो गन्धर्वविशेषवाचकः । पा रक्षणे । पाति रक्षतीति पिता । पितृशब्दो निपातसिद्धो न तृप्रत्ययान्तः । एवमिति । नृशब्दोऽपि पितृशब्दवत् ।

·सारस्वतव्याकरणम् [ षड्लिङ्ग- ना नरौ नरः । नरं नरौ नून् । ब्रा नृभ्यां नृभिः । नृभ्यां नृभ्यः । नुः नृभ्यां नृभ्यः । नुः ब्रोः ॥ ५३ ॥ नुर्वा नामि दीर्घः । ५४। नृशब्दस्य नामि परे वा दीर्घो भवति । नृणाम् नृणाम् । नरि ब्रोः नृषु । हे नः हे नरौ हे नरः । कर्तृशब्दस्य पञ्चसु विशेषः ।। ५४ ॥ स्तुरार । ५५। सकारतृप्रत्ययसम्बन्धिन ऋकारस्याऽऽभवति पञ्चसु परेषु । कार् सि इति स्थिते । यदादेशस्तद्वद्भवति । 'सेरा' । डिवाहर्लोपः । कर्ता कर्तारौ कारः। हे कर्तः हे कर्तारौ हे कारः । कर्तारं कर्तारी कर्तृन् । का कर्तृभ्यां कर्तृभिः । कर्ने कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कोंः कर्तृणाम् । कर्तरि कोंः कर्तृषु । एवं नप्तहोतृशास्तृप्रभृतयः ।। उकारान्तस्य क्रोष्टुंशब्दस्य भेदः । *उकारान्तस्यापि क्रोष्टुशब्दस्य पश्चस्वधिषु तृप्रत्ययान्त- स्येव रूपं वक्तव्यम् । क्रोष्टा क्रोष्टारौ क्रोष्टारः । क्रोष्टार क्रोष्टारौ । शसि तृप्रत्ययवद्भावाऽभावात् । क्रोष्ट्रन् । तृतीयादौ तृप्रत्ययान्तता वा वक्तव्या*। क्रोष्ट्रा, क्रोष्टुना। क्रोष्टुभ्यां आमि तु विशेषमाह---नुरिति। क्रुश आहाने । तुन्प्रत्ययः । “गुणः' 'छशषराजादेः षः' 'टुभिः प्टः' 'क्रोष्टु' इति जातम् ।

·५७ - प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् क्रोष्टुभिः । क्रोष्टे, क्रोष्टवे । क्रोष्टुभ्यां क्रोष्टुभ्यः। क्रोष्टुः, क्रोष्टोः । क्रोष्टुभ्यां क्रोष्टुभ्यः । क्रोष्टु:-क्रोष्टोः । क्रोष्टो:-क्रोष्ट्वोः । क्रोष्टूनाम् । नुडागमे कृते हसादित्वात्तृवद्भावो नास्ति । कृता- ऽकृतप्रसङ्गो यो विधिः स नित्यः । नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यविधिबलवान् । क्रोष्टरि-क्रोष्टौ । क्रोष्टोः। क्रोष्ट्वोः । क्रोष्टुषु। ऋकारान्ता लकारान्ता एकारान्ताश्चाऽप्रसिद्धाः । ऐकारान्तः पुल्लिङ्गः सुरैशब्दः ॥ ५५ ॥ 'स्मि । ५६। रैशब्दस्याऽऽकारादेशो भवति सकारभकारादौ विभक्ती परतः । सुरोः । स्वरादौ सर्वत्राऽऽयादेशः । सुरायौ सुरायः । हे सुराः हे सुरायौ हे सुरायः । सुरायं सुरायौ सुरायः । सुराया सुराभ्यां सुराभिः । इत्यादि । ओकारान्तः पुल्लिङ्गो गोशब्दः॥५६॥ १ षष्ठयेकवचनान्तम् । सच भूच रम , तस्मिन् स्मि-सप्तम्येक- वचनान्तम् । रैशब्दस्य विभक्तिसम्बन्धिनि सकारे भकारे च परे आकारो भवति । षष्टीनिर्दिष्टस्येत्यन्तस्येत्यववेयम् । २ शोभनो रा:-मुराः । शोभनो रा:-धनं यस्यासौ वा सुराः । रा:- धनम् । .३ ओकारान्त:-पुलिङ्गो गोशब्दः । दशार्थवाचकः । यतः-'दिग्ट- ष्टिदीधितित्वर्गव–वाग्बाणवारिषु । भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भर्दशधा मतः' । दशस्वप्यर्थेषु गोशब्दः पुंस्त्रीलिने शेयः-इति हेमाचार्या आहुः । व्याडिरप्येवमाह । गौडस्तु.---'स्वर्ग रश्मौ च वच बलीवः च गी: पुमान् । स्त्री सौरमेयीदिग्बाणहरवाग्भूप्वप्सु भूम्नि च ॥ इति विशेषमाह ।

·५८ सारस्वतव्याकरणम् [षड्लिङ्ग- ओरौ । ५७। ओकारस्यौकारादेशो भवति पश्चमु परेषु । गोः गावो गावः । हे गौः हे गावौ हे गावः ॥ ५७ ।। आऽनुशासि । ५८। ओकारस्याऽऽत्वं भवति अमि शसि च परे । गां गात्रो गाः । गया गोभ्यां गोभिः । गवे गोम्यां गोभ्यः। 'स्ये'त्यकार- लोपः । गोः गोभ्यां गोभ्यः । गोः गवोः गवाम् ॥ ५८ ॥ श्रुतो गोरामः । ५९। श्रुती गोशब्दापरस्यामो नुडागमो भवति । गोनाम् । गयि गवोः गोषु । एवं सुद्योशब्दः । औकारान्तः पुंल्लिङ्गो ग्लौशब्द- स्तस्य हसादावविशेषः, स्वरादावावादेशः । ग्लोः ग्लावी ग्लावः । ग्ला ग्लावी ग्लावः । ग्लावा ग्लोभ्यामित्यादि ॥ ५९॥ इति स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः। १ औकारान्तः पुंलिङ्गो ग्लौशब्दश्चन्द्रार्थः । ग्लै दर्पक्षये । ग्लायति कृष्णपक्षे इति ग्लौः । औणादिको दौप्रत्ययः । 'डिति टेः' इति टिलोपे च ग्लोरिति जातम् । इति चन्द्र कीर्तिसक्षिप्तसारभूतायां सरलायां स्वरान्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ।

·। करणम् ] सरलाटाका विराजितम् अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाःप्रदर्श्यन्ते। तत्राऽबन्तो गङ्गाशब्दः । आबनः स्त्रियाम् । १। अकारान्तानाम्नः स्त्रियां वर्तमानादाप्प्रत्ययो भवति ॥ १॥ आपः । २॥ आबन्तात्परस्य सेलोपो भवति । गङ्गा ॥२॥ औरी।३। आबन्तात्पर औ इकारमापधते । “अइए" । गङ्गे गङ्गाः ॥३॥ धिरिः।४। आबन्तात्परो धिरिभवति । हे गङ्गे हे गङ्गे है गङ्गाः ॥ ४ ॥ अम्बादीनां धौ हस्वः । ५। अम्बादीनां धौ परे हस्त्रो भवति । हे अग्ब । हे अक्क । हे अल्छै । *असंयुक्तानां डलवतां प्रतिषेधो वाच्यः । हे अम्बाडे । हे अम्बाले । अम्बिके इत्यादौ हरवो न भवति । गङ्गां गङ्गे । पुंस इति विशेषणात् स्त्रियां शसि सकारस्य १ धिः प्रथमैकवचनान्तम् । इः प्रथमैकवचनान्तम् । केचित्तु-धिरी' इति दीर्घमीकारं पठन्ति । ततः 'औ' इत्यस्मिन् सूत्रे दीर्घकारानुवृत्ति गृह्णन्ति ततो 'जरसी' इति रूपं साधयन्ति । २ अत्र अकादिशब्दानां हे अक्क हे अल्ल हे अम्बेति रूपाणि । एते त्रय एकार्था गृहमध्यस्थवृद्ध स्त्रीवाचकाः । अम्बादीनां द्विस्वराणामेव धौ हवता । तेन हे अम्बाले हे अम्बिके इत्यादौ न हुस्खः ।

·सारस्वतव्याकरणम् [षलिङ्ग- नकारो न भवति । गङ्गाः ॥ ५ ॥ टोसोरे।६। आबन्तस्य टोसोः परयोरेवं भवति । अयादेशः । गङ्गया गङ्गाभ्यां गङ्गाभिः ॥ ६॥ डितो यः ।। आबन्तात्परेषां डे, उसि, डस्, डि इत्येतेषां पडागमो भवति । एकारः स्थाननियमार्थः । गङ्गायै गङ्गाम्यां गङ्गाभ्यः । गङ्गायाः गङ्गाभ्यां गङ्गाभ्यः । गङ्गायाः गायोः। *आवन्ता- दीयन्तादामो नुट् वक्तव्यः * | गङ्गानाम् । 'आम् डे' इत्याम् । गङ्गायां गङ्गयोः गङ्गासु । एवं श्रद्धामेधाशालामाला- हेलादोलाप्रभृतयः । सर्वा सर्वे सर्वाः । हे सर्वे । सर्वां सर्वे सवाः । सर्वया सर्वाभ्यां सर्वाभिः । सर्वादीनां कित्सु विशेषः ॥७॥ १ सर्वांशब्दवदेव आबन्ताः सर्वादयोऽन्येऽपि विश्वा, उभा, अन्या, अन्यतरा, इतरा, कतरा, कतमा, समा, सिमा, नेमा, एका, पूर्वा परा, दक्षिणा, उच्चरा, अपरा, अधरा, स्वा, अन्तरा शब्दा शेयाः । उभयशब्दस्य तु ईप्प्रत्ययः उभयी उभय्यौ उभय्यः । नदीवत् । द्वितीयातृतीशब्दयोर्डिल्लु वा सर्वादित्वम् । द्वितीयस्यै द्वितीयाय द्वितीयस्याः द्वितीयायाः । द्विती- यस्यां द्वितीयायाम् । तृतीयस्य तृतीयायै तृतीयस्याः, नृतीयायाः तृतीयस्यां तृतीयायामित्यप्यवधेयम् । सोमपाक्षीरपादयस्त्वाप प्रत्ययान्ता न, किन्तु आकारान्ताः क्वि- बन्तास्तेषां साधना रूपाणि च पुंलिङ्गवत् । द्विशब्दस्य-द्वे द्वे द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वयोः द्वयोः । एवम उभे उमे।

·६१ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् यटोऽच्च । ८। आबन्तात्सर्वादः परस्य यटः सुडागमो भवति पूर्वस्य चापोऽकारो भवति । सर्वस्यै सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासाम् । सर्वस्यां सर्वयोः सर्वासु । आकारान्तो जराशब्दः । *जरायाः स्वरादौ जरस् वा वक्तव्यः । जर, जरसौ जरे, जरसः जराः। जरसं जरां, जरसौ जरे, जरसः जराः । जरसा जरया, जराभ्यां जराभिः । जरसे जराय, जराभ्यां जराभ्यः ! जरसः जरायाः, जराभ्यां जराभ्यः । जरसः जरायाः, जरसोः जरयोः, जरसां जराणाम् । जरसि जरायां, जरसोः जरयोः, जरासु । हे जेर हे जरसौ हे जरे हे जरसः हे जराः । इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो बुद्धिशब्दः । तस्य च प्रथमाहितीययोः हरिशब्दवत् प्रक्रिया। बुद्धिः बुद्धी बुदयः । बुधि बुद्धी बुद्धीः । स्त्रीत्वाच्छसो नत्वाऽभावः । बुद्धया बुद्धिभ्यां बुद्धिभिः ॥ ८॥ इदुभ्याम् ।। स्त्रियां वर्तमानाभ्यामिकाराकाराभ्यां परेषां डितां वचनानां वा अडागमो भवति । बुद्धयै बुद्धये, बुद्धिम्यां बुद्धिभ्यः । बुद्धयाः युद्धः, बुद्धिभ्यां बुद्धिभ्यः । बुयाः बुद्धेः, बुद्धयोः, बुद्धीनाम् ॥ ९॥ स्त्रियां खाः । १०॥ इश्च उश्च यू तस्मादिवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च परस्य डेरामादेशो ·सारस्वतव्याकरणम् [ षडलिङ्ग- भवति । बुद्धयाम् । अडागमाभाव आमो.प्यभावः । बुद्धी बुद्रयोः बुद्धिषु । एवं मतिभूतिविभूतिधृतिरुचिकृतिसिद्धि- शान्तिक्षान्तिभ्रान्त्यालिशक्तिप्रभृतयः । एवं धेनुतनुरज्जुप्रभृतयः स्त्रीलिङ्गा उकारान्ता एतैरेव सूत्रः सिदयन्ति । धेनुः धेनू धेनवः । हे धेनो हे थेन हे धेनवः । धेनुं धेनू धेनूः । धेन्वा धेनुभ्यां धेनुभिः । धेन्वै धेनवे, धेनुभ्यां धेनुभ्यः । धेन्वाः धेनोः, धेनुभ्यां धनुभ्यः । धेन्वाः धेनोः, धेन्वोः धेनूनाम् । धेन्वां धेनौ, धेन्वोः धेनुषु । ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गो नदीशब्दः ॥ १० ॥ हसेपः सेलोपः । ११ । हसान्तादीबन्ताच परस्य सेर्लोपो भवति । नदी नद्यौ नघः ।। धौ हस्वः । १२। इवर्गोवर्णयोरधातोः स्त्रियां धौ परे इस्वो भवति । हे नदि हे नद्यौ हे नद्यः । नदी नद्यौ नदीः । नद्या नदीभ्यां नदीभिः ॥ १ धेनुः । धेनू । धेनवः । धेनुम् । धेनू । धेनूः । स्त्रीलिङ्गवान्नत्वा- भावः । धेन्वा । धेनुभ्याम् । धेनुभिः । धेन्वै-धेनवे । धेनुभ्याम् । धेनुभ्यः। धेन्वाः धेनोः । धेनुभ्याम् । धेनुभ्यः । धेन्वाः-धेनोः । धेन्वोः । धेनूनाम् । धेन्वाम्-धेनौ । धेन्वोः । धेनुषु । हे धेनो। हे धेनू । हे धेनवः । २ स्वविधिसामर्थ्यान गुणः ॥ एवं गौरीसरस्वतीब्रह्माणीकुमारी- नारीसुन्दरीरमणीप्रभृतयः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् डिन्तामट । १३ । स्त्रियामीकारान्तादूकारान्ताच्च परेषां डितां वचनानामडागमो भवति । नधै नदीभ्यां नदीभ्यः । नद्याः नदीग्यां नदीभ्यः । नद्याः नद्योः नदीनाम् । नद्या नद्योः नदीषु । एवं गौरीसरस्वतीब्राह्मणी- कुमारीकिशोरीकलभीपार्वतीभवानीप्रभृतयः । लक्ष्मीशब्दस्येबन्तत्वा- भावात् सलोपो नास्ति । लक्ष्मीः लक्ष्म्यौः लक्ष्म्यः । हे लक्ष्मि । शेषं नदीवत् । स्त्रीशब्दस्य ईबन्तत्वात्सल्पोऽस्ति । स्त्री ॥ १३ ॥ स्त्रीभ्रवोः । १४ । स्त्रीशब्दस्य भ्रशब्दस्य च इयुवौ भवतः स्वरे परे । नियो स्त्रियः । हे स्त्रि हे स्त्रियौ हे स्त्रियः ॥१४॥ वाऽम्शसि । १५ स्त्रीशब्दस्य अमि शसि च परे वा इयादेशो भवति । स्त्रियं स्त्रीम् । स्त्रियौ । स्त्रियः-स्त्रीः । स्त्रिया स्त्रीभ्यां स्त्रीभिः । स्त्रीषु । शेष नदीवत् । श्रीः श्रिया श्रियः । हे श्रीः । श्रियं श्रियो श्रियः । श्रिया श्रीभ्यां श्रीभिः ॥ १५ ।। वेयुवः । १६ । १'अवी लक्ष्मी तरी तन्त्री तन्द्री धी ही श्रियां पुरः । भोशब्दाच न सेलोपः स्त्रीलिङ्गे स्यात्कदाचन ।। इति ।

·सारस्वतव्याकरणम् - [षदलित-- इयुबन्तात् स्त्रियां वर्तमानात् जितां वचनानां वाऽडागमो भवति । स्त्रियास्तु नित्यम् । श्रिय श्रिये श्रीभ्यां श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः । श्रीभ्यां श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः । श्रियोः । श्रयादीनां वामो नुड् वक्तव्या* । श्रियां श्रीणाम् । डौ परे डागमाऽभावे आमोऽप्यभावः । श्रियां श्रियि । श्रियोः श्रीषु । एवं धीहीप्रभृतयो- ऽप्यनीवन्ताः । एवं भूशब्दो भ्रशब्दश्च । वधू करमोरू-कच्छू-कण्डू- जम्ब्वादीनां नदीशब्दवत् रूपं ज्ञयम् । वधूः वध्वौ वध्वः । हे वधु । वधू वध्वौ वधूः । जम्बूः जम्ब्वौ जम्ब्वः । हे जम्बु हे जम्बो हे जम्न्यः । ऋकारान्तो मातृशब्दः । माता मातरौ मातरः। मातरं मातरौ मातृः । 'शसि' इति दीर्घत्वम् । शेष पितृवत् । स्वसृशब्दैः कर्तवत् । नत्वाऽभावो विशेषः । रैशब्दः सुरैशब्दवत् । नौशब्दो ग्लौशब्दवत् । गोशब्दस्तु पूर्ववत् ।। १६ ॥ इति स्वरान्तास्त्रीलिङ्गाः। १ भ्रूः ध्रुवौ भ्रवः ध्रुवं भ्रुवौ भुवः । भुवा भ्रूभ्यां भ्रूभिः । इत्यादि । २ एवं चमू-तनू-जम्बू-कण्डू-कच्छु-यवागू-दिघीषू-कद्-चञ्च- फर्कन्धू-करभोरू-प्रभृतयः । ३ एवं पितृष्वसमातृष्वसूशब्दी । इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गसाधनम् ।

·६५ प्रकरणम्] सरलाठीकापिराजितम् अथ स्वरान्ता नपुंसकलिंगाः प्रदर्श्यन्ते । अकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कुलशब्दः । तस्य प्रथमाद्वितीयैकवचने-- अतोऽम् । १। अकारान्तानपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोरम् भवति अधौ । अमो- प्रहणं लुग्व्यावृत्त्यर्थम् । "अम्शसोरस्य" इत्यकारलोपः। कुलम्||१|| ईमौ । २। नपुंसकलिङ्गात्पर औ ईकारमापद्यते । कुले ॥ २ ॥ जश्शसोः शिः।३। नपुंसकलिङ्गात्परयोजश्शसोः शिर्भवति । शकारः सर्वोदेशार्थः । *गुरु: शिच सर्वस्य वक्तव्यः ॥ ३ ॥ नुमयमः।४। नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्याहारान्तस्य न भवति । मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्या* ॥४॥ १एवं मूलफलपत्रपुष्पकुण्ड कुटुम्बशानधनवनरत्नादयः शब्दाः । २ शिरिति शकारः सर्वादेशार्थः । तेन सर्वस्य जसः शसश्च इर्भवति न त्वन्तस्य । तमेवाह-गुरुः शिच्चेति । शकार इद्यस्य स शित्-आ- देशः । गुरुः शिच सर्वस्य वक्तव्यः । गुरुरनेकाक्षरः 'भरेया' इत्यादिकः । तथा शकारेच्च य आदेशः स सर्वस्यादेशिनः स्थाने भवति न स्वन्तस्य । ५ ·सारस्वतव्याकरणम् [ पडलिङ्ग- नोपधायाः।५। नान्तरयोषघाया दीर्घो भवति शौ परे विवर्जितेषु पश्चसु नामि च । कुलानि । हे कुल हे कुले हे कुलानि । पुनरपि कुलं कुले कुलानि । शेषं देववत् । एवं मलफलपत्रपुष्पकुण्डलकुटुम्बादयः । सर्वादीनां यकारान्तानामन्यादिपञ्चशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमाद्वितीययोः कुलशब्दवत्प्रक्रिया । सर्व सर्वे सर्वाणि । शेषं पूर्ववत् । अन्यादे- विशेषमाह ।। ५॥ श्त्वन्यादेः । ६। अन्यादेर्गणापरयोः स्यमोः स्तुर्भवति । शकारः शित्कार्यार्थः । उकार उच्चारणार्थः ॥ ६ ॥ वाऽवसान । ७। अवसाने वर्तमानानां शसानां जया भवन्ति चपा वा । अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । पुनरपि-अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । अन्यतरत् अन्यतरद् अन्यतेरे अन्यतराणि २ । इतरत् इतरद् इतरे इतराणि २। कतरत् कतरद् कतरे वातराणि २ । कतमत् कतमद् कतमे कतमानि २। शेषं सर्वशब्दवत् । एते ह्यन्यादयः । इकारान्तोऽस्थिशब्दः ॥ ७ ॥ नपुंसकात्स्यमोलक । नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमो ग्भवति । अस्थि ।। ८ ॥ वृणां नपुंसके धौ वा गुणो वक्तव्यः । ९ । १ धो विशेषमाह-'वृणां (धौ गुणे वा' ) । इश्व उश्व ऋश्च वरः तेषां वृणाम् । इकारउकारऋकाराणां स्थाने नपुंसकलिङ्गविषये भौ वा गुणों वक्तव्यः । 'नपुंसकात्स्यमोटुक्' इति घिलोपे विहिते इकारस्य एकारो गुणः । --- - ·प्रकरणम् ] सरलाटीकापिराजितम् इश्च उश्च ऋश्च वः । तेषां वृणाम् । हे अस्थि हे अरथे हे अस्थिनी हे अस्थीनि । उक्तं हिं- 'सम्योधन तूशनसनिस्पं सान्तं तथा नान्तमथायदन्तम् । माध्यन्दिनिर्वष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदा वरिष्टः ।। नामिना स्वरे । १०। नाम्यन्तस्य नपुंसकलिङ्गस्य नुमागमो भवति स्वरे परे । "इमो"। अस्थिनी अस्थीनि २॥ १० ॥ अचास्ना टादी । ११ । अरथ्यादीनां नुमागमो भवति, इकारस्य चाकारो भवति टादौ स्वरे परे ॥ ११ ॥ हेशब्दत्य प्राक्प्रयोगः । १ अत्र 'वृणामित्येव सूत्रम् , 'नपुंसके वो वा गुणो वक्तव्य इति तु वार्तिकमित्यन्ये मन्यन्ते । अत्र सम्प्रदायविदः प्रमाणम् । २ अत्र शिष्टसंमतिमाह-उक्तं हाति। वृद्धरिति शेपः । सम्बोधने इति । 'तु' इत्यवधारणे । माध्यंदिनिराचार्यः उशनसः उशनसशब्दस्य संबोधने आमन्त्रणे त्रिरूपं रूपत्रयं वष्टि अभिलषति वाञ्छति कथयति वा । किं तत् त्रिरूपं ? । सान्तं सकारान्तं । यथा उशनस् । 'हे उशनः । तथा नान्तं नकारान्तम् 'हे उशनन् । तथा अदन्तमकारान्तं 'हे उशन' इति । तु पुनः इगन्ते इकारोकारऋकारान्ते नपुंसके धिविषये विकल्पेन गुणं कथयति । यतः प्रक्रिया कौमुद्याम्-इउण ऋलुक् एते इक्संज्ञकाः । यथा हे अस्थि हे अस्थे । हे पारि हे वारे। हे मघो हे मधु । हे कर्तृ हे कर्तः । कयंभूतो माध्यन्दिनिः? | व्याघ्रपदा व्याघ्रपदगोत्रीयविप्राणां मध्ये वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः। ३ 'सादा विति केचित्पठन्ति ।

·सारवतव्याकरण [ पडलिङ्ग- अल्लोपः स्वरेऽश्वयुक्ताच्छसादौ । १२ । नान्तस्योपधाया अकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परे, मकारवकारान्तसंयोगादुत्तरस्य न भवति । अथ्ना अस्थिभ्याम् अस्थिभिः । अथ्ने अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थ्न: अस्थिग्याम् अस्थिभ्यः । अस्थनः अस्थ्नोः अनाम् ॥ १२ ॥ वेड्यो। १३ । नान्तस्य नाम्न उपधाया ईडयोः परयो; अकारस्य लोपो भवति । अस्टिन-अस्थनि अस्थ्नोः अस्थिपु । एवं दधि-अस्थि-अक्षि- शब्दाः । दना दधिभ्याम् दधिभिः । सक्यि सक्थिनी सक्थीनि २ । सक्थ्ना सक्थिभ्यां सक्थिभिः । अक्षणा अक्षिभ्याम् अक्षिभिः । वारि बारिणी वारीणि । इति पूर्ववत् प्रक्रिया ।। १३ ।। नपुंसकस्य हस्तः । १४ । नपुंसकस्य हस्त्रो भवति। नपुंसकात् रयमोलक्' । प्रामणि । "नामिनः स्वरे" इति नुम् । "इमो" । ग्रामिणिनी ग्रामणीनि २ । हे ग्रामणे हे प्रामणि, हे प्रामणिनी हे प्रामणीनि । "नामिनः स्वरे"। "नोपधायाः" इति दीर्घः ।। १४ ।। टादावुक्तंपुंस्क पुंवदा । १५॥ १ मध वश्च म्वौ, ताभ्यां युक्तः संयोगः ग्वयुक्तः, न ग्वयुक्तः अम्ब- युक्तः, तस्मात् अम्वयुक्तात् । २ उक्तः युमान् पुंलिङ्गो येन तदुक्तपुंसकम् । अर्थरूपाभ्यां तुल्यामागे यः शान्दः पुंसि नपुंसके वर्तमानः स उक्तपुंस्कः । तथानस्थितमपि निर्दिष्टः- लिङ्गमेवंभूतं नाम्यन्तं नपुंसकं टादौ स्वरादी विभक्तो परतः गुंवद्वा भवति- नपुंसकलिङ्गे वा पुंलिङ्गवरयादित्यर्थः। अनेन तृतीयादौ वा हस्वः । -- ·सन्धिः सरलाटीकाविराजिराम् ६९ उक्तपुरकं नाम्यन्तं नपुंसकलिङ्ग टादों स्वरे परे पुवद्वा भवति । "नामिनः स्वरे" । ग्रामण्या प्रामणिना । प्रामणिभ्यां ग्रामणिभिः । ग्रामण्ये ग्रामणिने । ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः ग्रामणिनः । ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः प्रामणिनः । ग्रामण्योः प्रामणिनोः । प्रामण्याम् । 'नुमन्तस्यामि दीर्घः' । 'नामिनः स्वरे' । ग्रामणीनाम् । 'आम् .' ग्रामण्या प्रामणिनि प्रामण्योः ग्रामणिनोः प्रामणिषु । 'अतो म्' । सोमपं सोमरे सोमपानि २ । सोमपेन सोमपाभ्यां सोमपैः । सोमपाय सोमपाभ्यां सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः । इति पूर्ववत् । उकारान्तो मधुंशब्दः । “नपुंसकात्स्यमोलक्" । मधु । "नामिनः स्वरे" इति नुमागमः । मधुनी । “जश्शसोः शिः" । "नोपधायाः" इति दीर्घः । मधूनि । पुनरपि-मधु -- १उक्तञ्च- एक एव हि या शब्दत्रिषु लिगषु वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति उक्तपुंस्कं तदुच्यते ॥ इति ॥ २ मधुशब्दश्च चैत्रमासवाची वसन्तवाची मधुदैत्यवाची च पुंलिङ्ग भवति । क्षौद्र मद्य मकरन्दवाची तु नपुंसकलिङ्गे भरति । अत एवार्थभेदा- दुक्तपुंस्त्वं न, किंतु तस्य वारिशब्दवत्साधना ।। एवम् उकारान्तो वस्तु- शब्दः । वस्तु वस्तुनी वस्तूनि । एवं वास्तु वास्तुनी वास्तुनि । अम्बु अम्बु- नी अम्बूनि । सानु सानुनी सानूनि ! इत्यादि ।।

·७० सारस्वताकरणम् [षड्लिङ्ग- मधुनी मधूनि । नामिनः स्वरे" । मधुना मधुभ्यां मधुभिः पील पीलनी पीलूनि २ । पीलने । ऋकारान्तः कर्तृशब्दः । 'नपुंसकात् स्यमोलक्' । कर्तृ । "नामिनः स्वर" 'प्रुनों णोऽनन्ते' । कर्तृणी कर्तृणि !। 'ऋ रम्' । क; कर्तृणा कर्दम्या कर्तृभिः । कत्र कर्तृणे कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । 'ऋतो ङ उ'। स च डित् । 'डिति टेः' । कर्तुः कर्तृणः । कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कर्तृणः । कोः कर्वणोः । कर्तृणाम् । कर्तरि । कर्तृणि ।कों: कर्तृणोः । कर्तृषु । हे कर्तः हे कर्तृ हे कर्तृणी हे कर्तृणि । ऐकारान्तः अतिरैशब्दः । रायमतिक्रान्तमतिरि कुलम् । ओकारान्त उपगु- शब्दः । उपगता गावो यस्य तदुपगु उपगुनी उपगूनि २ । नावमतिकान्तमतिनु जलम् । अतिनुनी अतिनूनि २ ॥ १५ ॥ इति स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः । १ "हस्वादेशे सन्ध्यक्षरा णामिकारोकारौ च धक्तव्यो" इति वाति- कमत्र प्रवर्तते । एवमैकारान्तः सुरैशब्दः । 'नपुंसकस्य' इति हस्वे कृते बोरिशब्दवत् । हखादेशे सग्ध्यक्षराणामिकारोकारौ वक्तव्यो । मुष्ठु राः धनं यस्य तत् सुरि सुरिणी । सुरीणि । सुरिणा सुराया सुराभ्यां सुराभिः इत्यादि । एवं सुष्टु नौर्यस्य तत् भूनु सुनुनी सुनूनि । सुनुना सुनावा, सुनने मुनावे इत्यादि ।

·प्रकरणम् सरलाटाकाविगांजतम् अथ हसान्ताःपुल्लिंगाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र हकारान्तः पुंल्लिङ्गोऽनडुशब्दः । नामसंज्ञायां स्यादयः । *पश्चस्वनडह आभागमो वक्तव्या 'सावनड्डहः । १। अनुडुशब्दस्य सौ परे नुमागमो भवति ॥१॥ संयोगान्तस्य लोपः । २॥ संयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च । रेफादुत्तरस्य सकारस्यैव लोपो नान्यस्य ॥ २ ॥ हसेफ सेलोपः।२। हसान्तादीबन्ताच्च परस्य सेलोपो भवति । "उ वम्" इति वस्वम् । लोपविधिसामान दत्वम् । अनड्डान् अनड्डाही अन- डाहः । अनडाहम् अनडाहौ अनडुहः । अनडुहा ॥ ३ ॥ क्सां रसे। ४ वसु, संसु, ध्वंसु, भंसु, अनडुह-इत्येतेषां रसे पदान्ते च दत्वं भवति । अनडुद्भयाम् अनडुद्भिः । अनडुहे अनडुद्भ्याम् १ हकारान्तोऽनडु शब्दः । तस्य नामसंज्ञाया सत्यां स्यादयो विभ- कयो भवन्ति । ततः-'पञ्चस्वनडुह आमागमो वक्तव्यः शी च' ।। अन- शब्दस्य स्यादिषु पञ्चसु वचनेषु आमागमो भवति ।। केचिनु 'अनहश्च' इति सूत्रेण 'चतुरनडुहोराम् शौ च' इति सूत्रेण वा आमागममिच्छन्ति । स्त्रीलिङ्गे च विकल्पेनामागमिच्छन्ति-अनड्वाही अनडही इति ।। अनेन पञ्चमु आम् ।। 'मिदन्त्यात्वरापरो वक्तव्यः' इति-दु अग्रे-आ।

·७२ सारस्वतव्याकरणम् [ पड्लिङ्ग- अनडुद्रयः । अनडुहः अनडुद्रयाम् अनडुयः । अनडुहः । अनडुहोः अनडहाम् । अनडुहि अनडुहोः । सानाम्" { अनडुत्सु ॥ ४ ॥ खसे चपा घावम् ।। अनडुड्शब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । "सावनडुहः" "उ वम्" । स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । हे अनड्वन् हे अनड्वाही हे अनड्वाहः-इत्यादि । गोदुईशब्दस्य भेदः ॥ ५ ॥ दादेः।६। दादेर्धातोईकारस्य चत्वं भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । गोदु सि इति स्थिते ॥ ६ ॥ आदिजवानां शभान्तस्य शभाः स्ध्वोः । ७। धातोझभान्तस्यादौ वर्तमानानां ज़बानां झभा भवन्ति सकारे ध्वशब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥७॥ १ हकारान्तत्वेऽपि अनडुशब्दापेक्षया गोदुशब्दस्य भेदः कश्चिद्वि- शेषोऽस्ति । गां दोग्धीति गोधुक् । 'दुह प्रपूरणे गोपूर्वः विवप्प्रत्ययान्तः । २ दः दकार आदिर्यस्य स दादिस्तस्य दादेः षष्ठयेकवचनान्तम् । ३ घः प्रथमैकवचनान्तम् । ४ दादेरिति । दकारादेर्घातोर्हकारस्य धत्वं भवति झसे परे नाम्नस्तद्विकारस्य रसे परे अथवा पदान्तविषये । अनेन भकारादौ सुपि च हस्य धः ।।५।। झमान्तस्य धातोरादौ वर्तमानानां जबानां झमा भवन्ति । जडदगबानां क्रमेण झढधबमा भवन्ति सकारे ध्वे च परे आख्याते आत्मनेपदे से ध्वे ध्वं सम्बन्धिनि परे, नाम्नश्च रसे पदान्ते चेत्यर्थः ।। केचित् जमतीति ज नभौ जमः इत्यादी प्रयोगे जकारस्य ·~~ . . प्रकरणम् । सरलाटीकाविराजितम् वाऽवसाने । ८॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जबा भवन्ति चपा वा । गोधुक् गोधुग् गोदुही गोदुहः । हे गोधुक् हे गोधुग हे गोदुही हे गोदुहः । गोदुहं गोदुहौ गोदुहः । गोदुहा । भकारादौ 'दादेर्घः' इति घत्वे आदिजबस्य दकारस्य झभे धकारे च कृते "झबे जबाः" । गोधुरभ्यां गोधुग्भिः । खसे चपा झसानाम् । "क्विलात् षः सः कृतस्य" इति षत्वम् । संयोगे क्षः । गोधुक्षु । मधुलिशब्दस्य विशपः ॥ ८॥ हो ढः । ९ । धातोर्हकारस्य ढत्वं भवति झसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । "वाऽवसाने" । मधुलिट् मधुलिड् मधुलिहौ मधुलिहः । हे मधुलिट् हे मधुलिड् हे मधुलिहो हे मधुलिहः । मधुलिहं मधुलिहौ मधुलिहः । मधुलिहा मधुलिड्भ्यां मधुलिभिः । इत्यादि । तुरासाहशब्दस्य भेदः ॥ ९॥ सहेः ब. साढि । १०। साढिरूपे सति सहेर्धातोरसकारस्य षकारादेशो भवति । तुराबाट तुराषा इत्यादि । द्रुशब्दस्य भेदः ॥ ११ । द्रुहादीनां घत्वढत्वे वा । ११ । झकारासम्भवात् ~~-'आदिडबानां ढभान्तस्य ढमा:-स्थ्वोः' इत्येवं सूत्र पठन्ति ।। अनेन यत्र रसप्रत्याहाररतत्र दस्य धः ॥ १ मधु मकरन्दं पुष्परसं लेढीति मधुलिट भ्रमरः । मधुलिहाब्दस्य रसे पदान्ते च विशेषः । २ दुहादीनामिति । आदिशब्दान्मुहस्नुनिहो ·. सारस्वतव्याकरणम् । षड्लिङ्ग- द्रुहादीनां धातूनां धत्वढस्वे वा भवतो रसे पदान्त च । मित्रध्रुक मित्रध्रुग् मित्रध्रुट् मित्रध्रुड् मित्रगुहौ मित्रद्रुहः । धावप्येवम् । मित्रद्रुहम् मित्रद्रुहौ मित्रहः । मित्रगृहा । 'झो जत्राः' । मित्रधुग्भ्यां मित्रध्रुड्भ्याम् । मित्रध्रुक्षु मित्रफुट्सु इत्यादि । एवं तत्त्वमुहस्नुहादयः ।। रफान्तश्चतुशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ ११ ॥ चतुराम् शौ च । १२॥ चतुशब्दस्यामागमो भवति पञ्चसु परेषु शौ च । चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्यः २ ॥ १२ ॥ रः सङ्ख्यायाः । १३ । रेफान्तसख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । णत्वं द्वित्वं च । चतुर्णाम् चतुषु । नकारान्तो राजन्शब्दः । 'नोपधायाः' इति पञ्चसु दीर्घः ॥ १३ ॥ गृह्यन्ते । अयापि-चार्थों 'बा'शब्दः । अन्यथा घत्वदत्वाऽभावे तृतीयं रूपं स्यात् । क्वचित्तु 'घत्वं ढत्वे वेति पाठः । तदा ढत्वे सति घत्वं वा भवती- त्यर्थः । तत्र गुहेद्दादित्वेऽप्यस्मादेव वाक्यभेदेन ढत्वम् । क्वचिच्च सूत्रपा- ठादौ 'द्रुहां वेति सूत्र, वश्व पूर्वतः । ततश्च द्वहादीनां धत्वं वा भवति । घत्वाभावे चोत्सर्गतः दत्वमिति सूत्राओं दर्शितः ।। १ चतुरामिति । विसर्गलोपे छान्दस: सन्धिः । चतुर इति षष्ठयन्तं वा । पञ्चस्वित्वनुवृचिसामर्थ्यात्रियचत्वा इत्यादी गौणत्वेऽपि । 'रः सङ्घघाया' इत्येन सङ्ख्यावाचित्वे । एवं गौणत्वे तु 'प्रियचतुराम् । प्राधान्ये सु-'परमचतुर्णाम्' । 'सोविसर्ग' इत्यत्र वाऽनुकषर्णाल्लोकाद्वा चतु- भित्यादौ विसर्गा भाषः । 'यक चतुर्वि'ति ज्ञापकाच्च ।।

·७५ प्रकरणम् सरलाटीकाविराजितम् नाम्नो नो लोपशधौ । १४ । नाम्नो नकारस्यानागमजस्य लोपश् भवति रसे पदान्ते चाधौ। राजा राजानी राजानः। हे राजन् हे राजानौ हे राजानः । राजानं राजानी। “अल्लोपः स्वरेऽश्वयुक्ताच्छसादौ" । "स्तोः श्चुभिः श्चुः" इति चुत्वे नकारस्य अकारः ॥ १४ ॥ जजोज्ञः । १५ । जकारणकारयोोंगे ज्ञो भवति । राज्ञः । राज्ञा राजभ्यां राजभिः । राज्ञे राजभ्यां राजभ्यः । 'वडयोः' । राज्ञि राजनि राज्ञोः राजसु इत्यादि । एवं यज्वन्-आत्मन्-सुधर्मन्-प्रभृतयः । यज्वा यज्वानौ यज्वानः । यज्वानं यज्वानौ । 'अम्बयुक्तात्' इति विशेषणादलोपो नास्ति । यञ्चनः । यज्वना इत्यादि । श्वन्- युवन्-मघवन्-शब्दानां पञ्चसु राजनशब्दवत् प्रक्रिया । शसादौ तु विशेषः ॥ १५ ॥ वादे । १६ । १नाम्नी न इति-समानाधिकरधि षष्ठयो। नकारान्तस्य नाम्न इत्यर्थः । नकारान्तत्वं चोपदेशावस्थायामेव । लोपस्यादेशविशेषत्वाषष्ठीनि- दिष्टस्येत्यन्त्यस्य । अन्यथा नरनारायणादिष्वादिभूतस्यापि नस्य लोपप्रसङ्गः। तथा 'सुहिन्' 'प्रशान्' इत्यादावुपदेशकाले नान्तत्वाऽभावान लोपप्रसङ्गः। मो नो धातो रित्यादिना मध्य नकारादेशात् । 'अधा वित्यस्य हेरप्युपल- क्षणाद्वैदिकत्वाद्वा परमे व्योमन् इत्यादौ ङावपि नलोगा भावः । २ जोई इति । अत्र जकारात्परेण अकारेण योगे' 'ज्ञ' इत्यर्थाद्भवाझानातीत्यादी न, वक्तव्यावा । ३ वादेः । 'वसोर्व उ'मित्यतो 'व' 'उ'मित्यनुवर्तते । तत्र च --- ।

·. सारस्वतव्याकरणम् [षलिग-- वादेर्वकारस्य उत्वं भवति शसादौ स्वर परेऽतद्धिते ऽपि ईकारे च । शुनः। शुना श्वभ्यां श्वभिरित्यादि । युवन्शब्दस्य वकार- स्योवे कृते-लवणे दीर्घः सह' | यूनः। यूना युवभ्यां युवभिरि- त्यादि । मघोनः ! मघोना मघवभ्यामित्यादि । पयिन्शब्दस्य भेदः ॥ १६॥ इतोऽत् पञ्चसु । १७॥ पथ्यादीनामिकारस्याऽकारादेशो भवति पञ्चसु स्यादिपु- परेषु ॥ १७॥ थो नुट । १८॥ पथ्यादीनां थकारस्य नुडागमो भवति पञ्चसु स्यादिषु परेषु । पन्थन् सि इति स्थिते ॥ १८ ॥ आ सौ।१९। पथ्यादीनां टेरात्वं भवति सौ परे । पन्थाः पन्थानौ पन्यानः । ईप। वकारेण युक्तः अः व इत्यर्थावधारणात्सस्वरस्योत्वम् । बकारमात्रोत्वे तु अकारश्रवणं स्यात् । न चाकारस्यालोपः स्वरे इति लोप: स्यादिति वाच्यम् । सप्तम्येकवचने लोपविकल्पापक्षे श्रवणप्रसङ्गात् । शसादावित्यादिशब्दादीनी- कारे वेत्युक्तम् । क्वचिदीपि इति सूत्रम् । तत्र च ईश्च ईच तयोः समाहार 'तस्मि'नित्यधिकारः । शुनी मघोनी युवतीत्यादौ निपातनान । ईकारे च-शोभना युवानो ययोः कुलयोस्ते सुयूनी इत्यादि । १ मघ कौटिल्ये। मधनं मघः । मधोऽस्यास्तीति मघवान् | मघवन्तौ इत्यादि । वत्प्रत्ययान्तो मघवच्छब्दोऽन्य एवेति प्रसादकृतः ।। २ इतोऽदिति । 'पा टेरित्यतः रया'मित्यनुवर्तते । तत्र 'पन्था' -- ·७१ प्रकरणम् ] मरलाटीकाविराजितम आत्वविधानान सेलोपः । हे पन्थाः । पन्थानं पन्थानौ ॥ १९ ॥ पथा टे। २० । पथ्यादीनां टेलोपो भवति शसादौ स्वरे परे । पथः । पथा पथिभ्यां पथिभिरित्यादि । एवं मथिन्-ऋभुक्षिन्-शब्दो। दण्डिन्-शब्दस्य भेदः ॥२०॥ इनां शौ सौ । २१ । इन्-हन्-पूषन्-अर्थमन्-इत्येतेषां शौ सौ चाऽधौ परे उप- धाया दी? भवति । नलोपसिलोपौ। दण्डी दण्डिनौ दण्डिनः । हे दण्डिन् । दण्डिनं दण्डिनौ दण्डिनः । दण्डिना दण्डियां दण्डिमिरित्यादि । ब्रह्महा ब्रह्मणो ब्रह्महणः । हे ब्रह्माहन हे ब्रह्महणौ हे ब्रह्महणः । ब्रह्महणं ब्रह्महणौ । शसादौ वका- रलोपः ॥ २१ ॥ हनो घ्ने । २३ । हन्तेधीतोहकारस्य धकारो भवति नकारे णिति च परे । मिति बहुवचनेन मथिन्ऋभुक्षिन्शब्दावप्युपादीयेते। १ इनां शौ। अत्रापि बहुवचनस्य बहूपस्थापकतामभिप्रेत्याह--. इन्हन्नित्यादि। इनः प्रत्ययत्वादिन्नन्तस्य नोपधाया इत्यनेन सिद्धे पि नियमार्थः । सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति न्यायादिति प्रसादतः ।। २ हन इति । इनः घ ने इति छेदः । 'हनो' धत् इत्यतो हन इत्यनु- वर्तनीयं, ततश्च हन्तेर्नकारे परे हन्तेईस्य घत्वं भवतीत्यर्थः । अन्यथा वृत्रहन्न- मस्ते जुहावेत्यत्रापि प्रसङ्गात् । तत्र काराव्यवहितपरत्वसंभवानस्य हाव्य- ·७८ । सारस्वतच्याकरणम् [ षड्लिङ्ग- घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः । ब्रह्मनः । ब्रह्मघ्ना ब्रह्महभ्यां ब्रह्महभिरि- त्यादि । पूषा पूषणौ पूषणः । हे पूषन् हे पूषणौ · हे पूषणः । पूषणं पूषणौ ॥ २२ ॥ षणो णः । २३ । षकारणकारसंयोगे ष्णो भवति शसादौ स्वरे परे । 'पूषन्- शब्दस्य शसादौ स्वरे परे वा टेर्लोपः' । पूष्णः । पूष्णा पूषन्यां पूषभिः । पूष्णः । डौ टिलोपो वेति केचित् । पूष्णि पूषणि पूषि, पूष्णोः पूषसु । अर्यम्णः । अर्यम्णा अर्यमभ्याम् । इत्यादि । संख्याशब्दाः पश्चनप्रभृतयो वहुवचनान्तास्त्रिषु लिङ्गेषु सरूपाः। पश्चन् जस् इति स्थिते ।। २३ ।। जश्शंसोलक् । २४॥ पकारनकारान्तसंख्यायाः परयोजशसोर्लक् भवति । 'प्रत्यय- लोपे प्रत्ययलक्षणम्', 'लुकि नै तन्निमित्तम् । लुकि सति तन्नि- मित्तमङ्गकार्य न स्यात् । तेन 'नोपधाया' इति दीर्घत्वं न । पञ्च । पश्च । पञ्चभिः । पश्चभ्यः ॥ २४ ॥ वधानपरत्वम । णित्वरत्वं तु धातोरिति विवेकः । एवं च वृत्रहणावित्या- दावप्रसङ्गः । १ घसंयोगेइति । 'क्वचिदैकपद्यं णत्वहेतु'रिति क्वचिच्छब्दावन्ते- रकारपूर्वस्यैवेत्यर्थाद्धसंयोगे च तदभावाण्णत्वन्नेत्यर्थः ।। २ जश्शसोरिति । 'ण' इत्यनुवर्तते । तत्र च आदेशकाल एव ष्णा- न्तत्त्रविवक्षणाच्छतानीत्यादौ लोपाऽप्रसङ्गः । ३ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षण मिति जश्शसोर्लोपे .पि तन्निमिचोपधाया दीर्घाकारलोपादिप्राप्तावाह-लुकीति। लुवशब्देन वर्णाऽदर्शने सति तानिमित्तमङ्गकार्य न भवतीत्यर्थः ।

·प्रकरणन.] सरलारीकाविराजिनम रणः । २५॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । 'नोप- धायाः' इति दीर्घः । 'नाम्नो नो लोपशधौ' । पञ्चानाम् । पञ्चम् । एवं सप्तन् नवन्- दशन्-प्रभृतयः । अष्टनशब्दस्य भेदः ॥ २५ ॥ अष्टनो डोवा । २१ अष्टन्शब्दात्परयोजश्शसोर्वा डौ भवति । डियाटिलोपः । अष्टौ अष्टौ । अष्ट । अष्ट ॥ २३ ॥ वासु।। वा- आ-आसु इति छेदः । अष्टन आसु विभक्तिषु परा या टेरात्वं भवति । अष्टभिः अष्टाभि । अष्टभ्य: अष्टाग्यः । अठा- नाम् । अष्टसु अष्टासु । मकारान्त इदम्शब्दः॥ २७ ॥ इदमोऽयं पुंसि । २८॥ इदम्शब्दस्य पुंसि विपये अयमादेशो भवति सिाहितस्य । अयम् । द्विवचनादौ "त्यदादेष्टरः स्यादौ” इत्यकारः । इद औ इति स्थिते ॥ २८ ॥ १ । न च ष्ण , तस्मात् । यत्रापि सङ्खथायाः प्राधान्ये परमप- सानामियादौ भवत्येव । गौणत्वे तु प्रियपञ्चाना मित्यादी न । २अष्टन इति। अत्र आकारप्रश्लेषात् 'वासु' इत्यनेन आस्वपक्षे एच डीविधिः । अत्राधि सङ्घयाया इत्यनुवृत्तेगौणत्वे नात्वम् । न पा डौ । वस्तुती 'वासु' इत्यत्र आ इति तृतीयैकवचनेन 'मु' इति सप्तमीबहुवचनेन च प्रत्याहारग्रहणादत्राला- भाव एव । यद्यप्यत्रात्वं स्याड्रडाविति डिकरणं व्यर्थ स्यात्, गौणत्वे प्यावं ·८० AnN N सारस्वतव्याकरणम् [पलिङ्ग- दस्य मः। २९॥ त्यदादीनां दकारस्य मत्वं भवति स्यादौ परे । इमौ इमे। सर्वा- दिवाज्जसीति इकारः। त्यदादीनां धेरभावः । इमम् इमौ इमान् ।।२९।। अन टोसोः । ३०। इदमोऽनादेशो भवति टौसोः परयोः । अनेन ।। ३० ॥ स्त्यः । ३१। इदमः सकारे भकारे च परे अकारो भवति कृस्नस्य । 'अद्भि' इत्यात्वम् । आभ्याम् ।। ३१ ।। मिस मिस् । ३२ । इदमदसोर्मिस् भिसेव भवति नतु भकाररयाऽकारः । 'एस्मि बहुवे । एभिः । अस्मै आभ्याम् एभ्यः । अस्मात् आभ्याम् ‘एभ्यः । अस्य अनयोः एषाम् । अस्मिन् अनयोः एषु । किंशब्दस्य "यदादेष्टेरः स्यादौ" इत्यकारे कृते सर्वशब्दवद्रूपम् । कः को के। कं को कान् इत्यादि । धकारान्तस्तत्त्वबुधशब्दः । तस्य रसे पदान्ते च 'आदिजबानाम्' इति भकारः । 'वाऽवसाने । जश्शसोरीव वेत्येक इत्यस्य चानादर एव । अष्टानामित्यत्र नुष्टि सत्याल्वम् । आत्वे वा उपदेशकाले नकारान्तत्वान्नु । आत्वाभावेऽपि नुटि उपधादी च रसादिपरत्वेन नलोप इति समानरूपत्वादेकमेव रूपम् ।। १ इदम इति । अनेकवर्णत्वात्सर्वस्य । मकारान्तत्वाद्धसेपः सेोपः । 'हे असको ब्राह्मणी'त्यादौ सम्बोधनसम्भवेऽपि प्रचुरप्रयोगाभावादमायोक्तिः । २ स्भ्यः । स्भि अः । त्यदादेप्टेरः स्यात्स्भीत्यकारे सिद्धेऽपि पुनर्विधान- ·प्रकरणम् ]] सरलाटीकाविराजितम् ८१ तत्वभुत् तत्त्वमुद् तत्त्वबुधौ तत्त्वबुधः । हे तत्त्रभुत् हे तत्त्वभुद् हे तत्त्वबुधौ हे तत्त्वबुधः । तत्त्वबुधं तत्त्वबुधौ तत्वबुधः । तत्त्वबुधा तत्त्वभुभ्यां तत्त्वभुद्भिरित्यादि । एवं मर्मावित् । जकारान्तः सम्राजशब्दः ॥ ३२ ॥ छशषराजोदेः । ३३ । छकारान्तस्य शकारान्तस्य षकारान्तस्य च राज् यज् सृज् मृज भ्राजादेश्च षकारो भवति धातोसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥३३॥ षोडः। ३४। षकारस्य डत्वं भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । 'वाऽवसाने' इति टकारो डकारश्च । सम्राट् सम्राट् सम्राजी सम्राजः । सम्राजं सम्राजी सम्राजः । सम्राजा सम्राड्भ्यां सम्राड्- भिरित्यादि । एवं विराजादयः । दकारान्ताल्यद् , तद् , यद् , एतच्छब्दाः। तेषां 'त्यदादेष्टरः स्यादौ' इति सर्वत्राकारे कृते सर्व- शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ ३४॥ स्तः । ३५॥ स्यदादेस्तकारस्य सौ परे सत्वं भवति । स्यः त्यो त्ये । त्य त्यो त्यान् । सः तौ ते। तं तौ तान् । यः यो ये । यं यो यान्। एषः सामर्थ्यात्सर्वस्येत्येके । तदसत् । त्यदादेष्टेरिति टेरकार विधानात् । अनेन चेदमः षष्ठीनिर्दिष्टत्वेनान्त्यस्येति वैयर्थ्याभावात् । १ छशषेति । आदिशब्दात् व्रश्वभ्रस्वजमृज्यभ्राजादीनां ग्रहणम् ।

·सारस्वतव्याकरबम् [षडलिष्ट- एतौ एते । एतदोऽन्वादेशे द्वितीयाटौस्वनो वा वक्तव्या। उक्तस्य पुनरुक्तिरन्धादेशः । यथाऽनेन बालेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापय । एतम् एतम् एनौ एतौ एनान् एतान् । एनेन एतेन एताभ्याम् एतैः । एनयोः एतयोः एतेषाम् । एतस्मिन् एनयोः एतयोः एतेषु । छकारान्तस्तत्वप्राछ शब्दः । तत्त्वप्राट् तत्त्वप्राड् तत्वप्राछौ तस्त्रप्राछ:-- इत्यादि । यकारान्तोऽग्निमय शब्दः । तस्य वाऽवसाने । अग्निमत् अग्निमद् अग्निमथौ अग्नि- मथः । अग्निमथा अग्निमभ्याम् अग्निमद्धिरित्यादि ।। ३६ ॥ नो लोपः। ६६ धातोईसान्तस्योपधाभूतस्य नस्य लोपो भवति । *अंश्च: पञ्चसु नुम् वक्तव्यः । प्रत्यन् च् इति स्थिते 'स्तोः श्चुभिः रचुः" इति चुत्वेनाऽत्र नकारः। संयोगान्तस्य लोपः ॥ ३६॥ १ एतद इति । समनन्तरस्येदमोऽप्युपलक्षणाचस्यापि किञ्चित्निया- विशिष्टत्वेनातस्य पुनस्तेनान्येन वा क्रियान्तर विशिष्टत्वेनोक्तिरन्वादेश इत्यर्थः । अत एव 'ईषदर्थ क्रियायोगे मर्यादाभिविषौ च यः । एतमातं हितं विद्यात्' इत्यादौ स्वरूपेण निर्दिष्टस्याप्यातः क्रियाविशिष्टत्वेनोक्न्यभावादन्वादेशत्वा- ऽभावः । नपुंसके द्वितीयकवचने 'श्त्वन्यादे रित्यत्र इतु' इति योगविभा- गादमः स्तुआदेशे 'एन'दित्यादिसिद्धिः। "इमं छात्र छन्दोऽध्यापय | अयो एनं व्याकरणमध्यापय । अनेन रात्रिरधीता । अतो एनेनाइन्यप्यधीयते । अन- योः शोमन कुलमयो एनयोः प्रभूतं स्व"मित्याहम् । एवमेतदोऽपि ।। २ अनेरिति । अञ्चुगतिपूजनयोग्तस्य 'ना लोप' इत्येनेनैव गत्यर्थ- तायामेव नलोपे पञ्चसु नुम्विधीयते । यद्यपि परत्वानश्वापदान्त इत्यनुस्वारः ·। प्रत्यक्ष प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् चोः कु:। ३७॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भत्रति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च यथासंख्येन । प्रत्यङ् प्रत्यश्चौ प्रत्यश्चः प्रत्यञ्चौ ॥ ३७ ॥ अश्रलोपो दीर्घश्च । ३८ । अञ्चेर्धातोरेकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादौ स्वरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे च । 'निमित्ताऽभावे नैमित्तिक- स्याप्यभावः' । प्रतीचः । प्रतीचा प्रत्यग्भ्यां प्रत्यग्भिः । प्रत्यक्षु । प्राप्नोति तथापि परस्येष्टवाचित्वात्पूर्वविप्रतिषेधेन अनुस्वारे वा परसवर्णत्वे. विशेषाऽभावाच 'स्तोः श्वभिः श्चरित्यायुक्तिः। यत्तु कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्य- वात्संयोगान्तलोपे श्रुत्वा मावास्कुरवप्रसङ्गः । कृते वा धुत्वे संयोगान्तलोपे 'निमिचाभावे' इति न्यायेन तदभावा कुत्वमसङ्गतमेव । तस्माद्दिशामिति बहु- पचनेन बहूनामुपादानादस्यापि तेनैव कुत्वमिति । तदसत् । सख्यावित्यादौ निमित्ताभावन्यायस्या-नित्यत्वप्रतिपादनात् । वागित्यादावपि दिशामित्यनेनैक कुत्वसम्मवे चोः कुरित्यस्यानर्यक्यापाताच्च । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति बहिरङ्गसंयोगान्सलोपस्यान्तरङ्गे श्चुत्वे.सिद्धत्वाचेति प्रसादकृतः ।। १अञ्चेरिति। ईपीति सूत्रानुवृत्तरीपि ईकारे चेत्युक्तम्। चकाराच्चानुक्त- समुच्चयार्थाचद्धिते इति । 'वेड्यो रित्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थया पूजा स्याश्चतेः अचेरिति लुप्तनकारनिर्देशे तु पूजार्थस्य नलोपाभादेव न । अकारस्य लुप्तत्वाचाकारस्य चाचश्चेति नियमाद्दीर्घासम्मवाद्विधानसाना- त्पूर्वस्येति । स चाप्यवहित एव प्रायः । ततश्च 'प्रतीच' इत्यत्र प्र इत्यस्या- ऽकारस्याप्रसङ्गः । तद्धिते प्रतीचीनः-प्रतीच्यः । ईपि-प्रतीची दिक् । ईकारे- प्रवीची कुले । पञ्चस्विति निर्देशेन यत्कार्य यस्त्रीपुंसयो वेति नपुंसके नुमभावः । पूनार्थस्य तु पश्चस्वविशेषः । शसादौ-प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्च- याम् ·सारस्वतव्याकरणम् [ षड्लिङ्ग- एवं तिर्यप्रभृतयः । तिर्यङ् तिर्यश्चौ तिर्यश्चः । तियश्चं तिर्यचौ ॥३८॥ तिरश्चादयः । ३९ । तिरश्चादयो निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । तिरश्वः । तिरश्चा तिर्यग्भ्यां तिर्यग्भिः । तिर्यक्षु । * उदयशब्दस्य उदीच इति निपात्यते शसादौ स्वरे परे । उदीचः । उदीचा इत्यादि । सम्यङ् । समीचः । समीचा । सध्यङ् , सधीचा, सध्रीचा । अदन्यडित्यादि । तकारान्तो मरुत्- शब्दः । 'वाऽवसाने । मरुत् मरुद् मरुतो मरुतः । मरुतं मरुतौ मरुतः । मरुता मरुभ्यां मरुद्भिरित्यादि । एवमग्निचित् । तकारान्त- उ(ऋ)कारानुबन्धो महच्छब्दः ।। ३९ ॥ वृतो नुम् । ४०॥ उकारानुबन्धस्य ऋकारानुबन्धस्य च नुमागमो भवति पुंसि पश्चनु परेषु ॥४०॥ स्थिते संयोगान्तलोपे कुत्वे च प्रत्यङ्भ्यामित्यादि । सुपि णोः कुक्टुगिति कुकि षत्वे आदेशे च-प्रत्यक्षु ।। १त्रित इति । उश्च ऋश्च वृ, इत् यस्य स त्रित् , तस्य वृतः। इत्यभिप्रे- त्याह-उकारानुबन्धस्येत्यादि। नन्वञ्चतेरप्युकारानुबन्धित्वादनेनैव नुम्- सिद्धावश्चतेनुंगागम इति न वक्तव्यमिति चेत्सत्यम् । सिद्धे सत्यारम्भा नियमाये- ति 'धातुपूकारानुबन्धेष्वश्चतेरेवेति नियमो भवति । अतः 'उखास्नत्' 'पर्णध्वत्, इत्यादौ नुमभावः । 'नुमयम' इत्यत्र नुमिति योगविभागादश्चरित्यस्य युजेरु- पलक्षणत्वाद्वा युजेरसमासे नुम् । युङ । युञ्जी इत्यादि । समासे तु अश्वयुक्।

·प्रकरणम्] सरलाटीकाविराजितम् सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च । ४१ । न्सन्तस्याशब्दस्य महच्छब्दस्य च उपधाया दीर्घो भवति पञ्चसु धिवर्जितेषु शौ च परे । महान् महान्तौ महान्तः । महान्तम् महान्तौ महतः। महता महड़यां महद्भिरित्यादि । उकारानुबन्धो भवच्छब्दः॥ ११ ॥ अत्वसोः सौ। ४२। अत्वन्तस्थाऽसन्तस्य च दीर्घो भवति धिवर्जितेषु, सौ च परे। भवान् भवन्तौ भवन्तः । भवन्तं भवन्तौ भवतः । भवता भवद्भ मित्यादि । ऋकारानुबन्धस्य भवतृशब्दस्य नुमागम एव, न दीर्घः । भवन् भवन्तौ भवन्तः । भवन्तं भवन्तौ भवत इत्यादि । पठन् पठन्तौ पठन्तः । पठन्तं पठन्तौ इत्यादि । पचन् पचन्तौ पचन्तः-इत्यादि । शकारान्तो विश्शब्दः । 'छशषराजादेः षः' इति षत्वम् । 'षोड:" इति षकारस्य डत्वं च । “वाऽवसाने"। चपा जबाश्च । विट विड् विशौ विशः । इत्यादि । षकारान्तः षष्शब्दो नित्यं बहु- अश्वयुजावित्यादि । पञ्चस्वित्यस्य नपुंसकव्यक्तिविषयत्वेऽपि स्त्रियां वित ईविधेः पुंसीत्युक्तम् । पुंसोऽसुङित्यतो विभक्तिविपरिणामेन पुंसोत्यनुवृनि- वर्वा । ततश्च कियत् कियती इत्यादी न नुम् ।। १ सम्महत इति । स च अप च महत् च एषां समाहारः न्सम्म- हत् , तस्य-सम्महतः । अत्र 'वादीपोः शतु'रित्यतो वानुवृत्तेः महच्छन्द- साहचर्याच्च "अंस विभाजने" इत्यस्य विपि अन् अंसावित्यादौ सन्तत्वे- ऽपि न दीर्घ इति प्रसादकृतः॥ २ अत्वसोरिति । अतुश्च अस् च अत्वसौ तयोः, अत्वसोः ।

·सारस्वतव्याकरणम् - [षड्लिङ्ग- वचनान्तस्त्रिषु सरूपः । 'जश्शसोलुक्' । “यो ड"। षट् षड् । ड्भिः । षड्भ्यः २ । णः" इति नुडागमः । षड्-नाम् इति स्थिते ।। ४२॥ ड्णः। ४३॥ षान्तसंख्यासम्बन्धिनो उकारस्य णवं भवति नामि परे । "टुभिः ष्टुः" षष्णाम् । षट् । 'क्वचिदपदान्ते पदान्तताऽऽ- श्रयणीया' ॥ ४३ ॥ दोषां । ४४। दोसजुष्आशिष्ह विष्प्रभृतीनां षकारस्य रेफो भवति रसे पदान्ते च । दोः दोषौ दोषः । दोषं दोषौ । दोषशब्दस्य शसादौ स्वरे परे नान्तता या वक्तव्या* । दोषः दोष्णः । दोषा दोष्णा, दोया दोषम्या, दोभिरित्यादि । सज्ः सजुषो सजुषः । सजूषाशिषो रसे पदान्ते च दीर्घो वक्तव्या । सा- मित्यादि । सकारान्तः पुंस्शब्दः ॥ ४४ ॥ अत्रापि वानुवृचः सुष्ठु वस्ते 'सुवः पिण्ड'मित्यादौ न नुमागमः । 'एवे- स्येवकारेण अत्वन्तत्वभावान्न दीर्घ इत्यर्थः । ननु 'षटम्' इत्यादौ ष्टुत्वं कुतो नेत्यन्त आइ-क्वचित्पदान्तेति। अपदान्तेऽपि पदान्तताश्रय- माहोरन्त्यादिति ष्टुत्वनिषेधान भवतीति भावः ।। दोषामिति । 'अहो रो रात्रि'वित्यतो र इत्यनुवर्तते । बहुवचनं बहूनां प्राहकमित्यभिप्रेत्याह-दोषसजुपित्यादि । यद्यपि दाम्यतीति दभे?सि दोरिति, ततश्च परत्वाखोर्विसर्ग इत्यनेनैव सिद्धिस्तथापि जुषी प्रीती जोषणं जुट तेन सह पर्वत इति सजूर्मित्रमिति षप्रकृतिकस्य विसर्गा- ·प्रकरणम् ] सरलाटोकाविराजितम् पुंसोऽमुछ् । ४५ । पुंस्शब्दस्य पश्चनु परेषु असुडादेशो भवति । कारोऽल्पा- देशार्थः । उकारो नुम्विधानार्थः ॥ १५ ॥ स्वरे मः । ४६। अनुस्वारस्य मकारो भवति स्वरे परे । पुम्स् सि इति स्थिते । "वृतो नुम्" । "सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च" । "संयोगान्तस्य लोपः" । पुमान् पुमांसो पुमांसः । हे पुमन् । पुमांसं पुमांसौ पुंसः । पुंसा पुंभ्यां पुंभिः ॥ ४६॥ असम्भवे पुंसः कक् सौ । ४७ । वेदान्तैकवेषस्यात्मनो बहुत्वाऽसम्भवेऽर्थे पाध्ये सति पुंस्- शब्दस्य सुपि परे कगागमो भवति ॥ १७ ॥ प्रास्तदर्थ क्रियमाणमेषामप्युपकारकम् , अग्युत्पन्नपक्षाश्रयेण वा । नचाशी- व्यतीत्यादी रेफप्रकृतिकस्य खपे वेत्यनेन पक्षे रेफादेशप्रसाः स्यादिति वा- ध्यम् । वक्तव्यत्वाद्वाशन्दव्यवस्थया था तदभावात् , शसादावनन्तता पा वक्तव्येत्यत्र अकारोपादानं भ्यामित्यादौ को च पक्षे श्रवणार्थम् । सजुषा- शिषोरिति । 'स्वोर्विहस' इति सूत्रेणेत्यर्थः । आङपूर्वस्य शसे: क्विपि उपधाया इकारे धानुसंबन्धिल्यादिवर्णोवर्णयोः, अथवा वक्तव्यारम्भसामर्थ्यात् 'वोविंहस' इति दीर्घविघेरसार्वत्रिकत्वद्योतनात्-'कुर्व' इत्यादौ दीर्घाभावः। अव्युत्पचिपक्षाश्रयेऽपि दीर्घविध्यर्थं वा सप्तमीबहुवचने धातोरपि रेफल्य वि- सर्गः। धातोनेंति नियमात् । ततश्च वा शरीति विसर्जनीयसकारी ।। १ असम्भवे इति । असम्भवे-वैदिकप्रयोगे । वेदान्तैकवेद्यस्या- स्मनः “एकमेवाद्वितीयं, नेह नानास्ति किंचन" इत्यादिभिरेकत्वेन प्राति- पादितस्य पुंसः 'बहुषु बहुवचन मिति बल्बर्थवाचिरवे विहितबहुवचनाऽसम्भव ·८८ सारस्वतव्याकरणम् [षड्लिङ्ग- स्कोरायोश्च । ४८ संयोगायोः सकारककारयोलोंपो भवति धातोसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च। पुंक्षु । एवं विद्वच्छब्दः। विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः । विद्वांस विद्वांसौ॥ १८ ॥ धेसोर्व उः। ४९ । वसोः सम्बन्धिनो वकार उत्वं प्राप्नोति शसादौ स्वरे परे, तद्धिते ईपि ईकारे च । विदुषः । विदुषा । 'वसां रसे'। विद्वद्भ्यां विद्वद्भिः । विद्वत्सु इत्यादि । सुवचस्शब्दस्य "अस्वसोः सौ" इति दीर्घः । सुवचाः सुवचसौ सुवचसः । हे सुवचः । सुवचसं सुव- चसौ सुवचसः । सुवचसा । 'सोविसर्गः' । 'हवे'। उत्वम् । 'उ इत्यर्थः । अथवा संयोगान्तलोपेन घुस्विति सर्वत्र सम्भवे एवमुक्तिः । अथवा नास्ति सम्भवो बुद्धः सूत्रादेश्च यत्राऽसावसम्भवः, तत्र वाक्ये सौ परत: कगागमो भवतीत्यर्थः । पुंक्षु बहुधपील्यादिप्रयोगस्यासंभवे उद्भाविते कग्वि- धानेन सम्भवतीत्यर्थः । तत्र संयोगान्तलोपे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन कगा- गमे षत्वे क्षादेशे मस्यानुस्वारः। यत्तु मध्यवर्तिनोऽपि सकारस्यादित्वविव- क्षया स्कोरायोति सलोप इति । तदसत् । एवंविधादित्वविवक्षाया अप्रा- माणिकत्वात् । उक्तयुक्त्यैव सम्भवे क्लिष्टकरणे प्रमाणाभावात् , अतिप्रसङ्गा- च्चेति प्रसादकृतः । १ वसोरिति । अत्रापि पूर्ववद्वकारसहिताकारस्य उत्वम् । वसो- रेकानुबन्धकस्य द्वयनुबन्धकस्यापि क्वसोरप्युपलक्षणत्वात्-तस्थिवान् । त- स्थुषः । वस्यात्वे 'निमित्तभावादिति न्यायेनेग्निवृत्तावातोऽनपीत्यालोपः । तथा जगन्वान् जग्मुष इत्यत्रापि मो नो धातोरित्यस्पाभावः, निमित्ताभा- वात् । तद्धिते-वैदुष्यं विदुष्मान् । ईपि--विदुषी । ईकारे-विदुषी कुले।

·- प्रकरणम् ]] सरलाटीकादिराजितम् ओ' । सुवचोभ्यां सुक्चोभिः । एवं चन्द्रमस्शब्दः । उशनस्- शब्दस्य भेदः ॥ ४९ ॥ उशनसाम् । ५०। उशनस् पुरुदंसस् अनेहस् इत्येतेषां सेरधेट भवति । डकारष्टिलोपार्थः । उशनाः उशनसौ उसनसः । *उशनसोधी सान्तता नान्तता अदन्तता वा वक्तव्या* | हे उशनः उशनन् हे उशन । हे उशनसी हे उशनसः । अदस्शब्दस्य विशेषः 'त्यदादेष्टेरः' इति सर्वत्राकारः। अदस् सि इति स्थिते ॥५०॥ सौ संः। ५१। अदसो दकारस्य सौ परे सत्वं भवति ॥ ५१ ॥ सेरौ । ५२। अदसः सेरौ भवति । असौ। द्विवचने अदस् औ इति स्थिते 'दस्य म.' ॥ ५२॥ माई। ५३ । उश्च ऊश्च ऊ । अदसो मकारात्परस्य हस्वस्य हस्व उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारो भवति । अमू । बहुवचने सर्वा- उशनसो धाविति । सकारान्तस्योशनशब्दस्य सकारस्थाने नका- रेण नान्तता, सकारलोपेन चादन्ततापीत्यर्थः । नान्तादन्तयोर्विकल्पे पक्ष सान्तप्रकृतिरपीति त्रैरुप्यम् । सौ इति । अत्र त्यदादेरिस्यनुवृत्तावपीदमो दस्य सावसम्मवाद इत्युक्तम् । मादू उ इति विगृह्य व्याचटे-उश्च ऊरचेति । आदेशयो- रेकमात्रद्विमानत्वान्मामरावादेशिनावपि एकमात्रद्विमात्री प्रायौ। ततश्चा- न्तरतमत्वादेकमात्रस्यैकमात्र उ: । द्विमात्रस्य च द्विमात्र इत्यर्थः ।।

·सारखतव्याकरणम् [पालिङ्ग- दिखात् 'जसी' इति ई । “अइ ए" । अमे इति स्थिते ॥ ५३ ॥ ऐरी बहुत्वे । ५४। बहुवे सत्यदस एकारस्य ईकारी भवति । अमी। अमुम् अम् अन् । मत्वे उत्वे च कृते "टा ना स्त्रियाम्" । अमुना । द्विवचने 'अद्धि' इत्यावं पश्चादूकारः ॥ अमूभ्याम् ॥ ५ ॥ मिस भिस् । ५५ इदमंदसोर्भिस् भिसेव भवति, न तु भकारस्याकारः । अमीभिः । अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुम्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्य । ओसि एखे अयादेशे च कृते पश्चादुकारः । अमुयोः अमीषाम् । अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु ॥ ५५ ॥ सामान्ये अदसः कः स्यादिवच्च । ५६ । अमुकः अमुको अमुके इत्यादि सर्ववत् ।। ५६ ॥ इति हसान्ताः पुंल्लिङ्गाः। १ एरीति । अत्रापि मादित्मनुवृत्तरमुके इत्यत्र मत्वे च कृते इति वक्तव्यमेतत् , अन्यथा एवंविधनियामकाभावात् । २ सामान्ये इति । सामान्ये--विशेषाऽप्रकाशने-थे अदस्शन्दात्कप्रत्ययो भवति स च स्यादि- धत् । सेः सिप्रत्ययस्यादिः प्रकृतिः अदस्शब्दस्तद्वत् । तत्सहितस्याप्यदसो- ऽदस्कार्य भवतीत्यपि तन्त्रेणार्थः । अथवा 'सि'शब्देन सकार उपलक्ष्यते । सतश्च सेः सकारस्य आदिवदिति त्यादिवत् सकारात्पूर्व भवतीत्यर्थः । ततश्च 'तन्मध्ये पतितस्तद्ग्रहणेन ग्राह्य' इति कप्रत्ययसहितस्य 'सेरौ' 'सौ स' इत्यादिकायें। वस्तुतः 'स्यादिव'दित्येव पाठः। 'असको' इति स्त्रीपुसयोः। नपुंसके 'अदक' इति । 'सेरौ' इत्यत्र हस्खो वेस्यतो मण्डूकप्लुत्या वानुवृत्तेः कप्रत्ययसहितस्य वा औत्वामावपक्षे च स्यादिवच्चेति चकारादधिकार्था- स्सापरस्यौत्वे अमुक इति । इति हसान्ताः पुंलिङ्गाः। ,

·।
प्रकरणम् ]
सरलाटीकाविराजितम्
अध हसान्ताः स्त्रीलिंगाः।
तत्र इकारान्त उपानशब्दः ।
नहो घः।१।
नहो हकारस्य धकारादेशो भवति रसे पदान्ते च ।
"चाऽवसाने" । धस्य तत्वं दत्वं च । उपानत् उपानद् उपानही
उपानहः । हे उपानत् हे उपानद् । उपानहम् उपानही उपानहः ।
उपानहा उपान द्याम् उपानद्धिः । खसे चपा शसानाम् । उपा-
नासु । वकारान्तो दिवशब्दः । १ ।
दिव औ सौ । २॥
दिवो वकारस्य ओकारादेशो भवति सौ परे । चौः दिवौः
दिवः । हे चौः । दिव् अम इति स्थिते । २।
घाऽमि । ३ ।
दिवो वकारस्य अमि परे वा आत्वं भवति । चां-दिवं दिवा
दिवः । दिवा । ३।
डे रसे।४॥
दिवो वकारस्य रसे परे उकारो भवति । युभ्यां धुभिः धुषु
इत्यादि । रेफान्तश्चतुर्शब्दो नित्यं बहुवचनान्त: ।। ४ ॥
त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृवात् । ५।
स्त्रियां वर्तमानयोः त्रिचतुशब्दयोः तिर्स चतस इत्येतावादेशी
१ दिव औ' इत्येव क्वचित्सूत्रम् ।
२ उ रस इति। उश्च रसश्च उरस, तस्मिन् । 'वसो; उ'मित्यत
उमित्यनुवर्तते । ततश्च धूषित इत्यादि । केचित्तु 'ऊ रसे' इति पठन्ति ।
सूत्रे उ उरसे इति छेदः । रहस्य इसोपलक्षणात् उ उ इति योगविभागाद्वा
धुहय इत्यादौ हकारेऽपि उत्वम् । ३ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतम् ।
ऋ-वदिति छेदः । 'स्त्रिया'मिति त्रिचतुरोविशेषणम् । स्त्रीवाचक्योरित्यर्थः।

·९२ सारस्वतव्याकरणम् [पलिङ्ग- भवतो विभक्तो परतः । ऋकारस्य ऋकारवत् । ततः "स्तुरार" तिसः । तिसः । तिसृभिः । तिसृभ्यः ॥५॥ न नामि दीर्घः। ६। तिस चतसृ इत्येतयो? न भवति नामि परे । तिसृणाम् । छन्दसि तु वा भवति । तिसृणाम् तिसृणाम् । तिसृषु । एवं चतसृशब्दः । गिर्शब्दस्य भेदः ॥ ६ ॥ योर्विहसे । ७। धातोरिकारोकारयोदी| भवति रेफवकारयोर्हसपरयोः पदान्ते च । गीः गिरौ गिरः। हे गीः । गिरं गिरौ गिरः । गिरा गीाम् गीमिः । गीर्षु । एवं धूः धुरौ धुरः । हे धूः । पूः पुरी पुरः । हे पूः । पुरा पूर्ध्याम् पूभिः । पूर्षु । धकारान्तः समिध्- शब्दः । 'वाऽषसाने । समित् समिद् समिधी समिधः । ततश्च प्रियास्तिलो वा यस्यासौ प्रियतिता प्रियचतसेत्यादी पुंस्यपि स्त्रीवाचकत्वाद्भवत एवादेशौ । प्रियास्त्र यस्त्रीणि वा, प्रियाश्चत्वारश्चत्वारि वा यस्याः सा प्रियत्रिः, प्रियवत्या इत्यादी त्रिचतुरोः स्त्रीवाचकत्वाऽभावा- स्त्रियामपि नादेशो। १ स्तुरार इत्यार न भवतीति । 'ऋतो छ उरित्यतः 'ऋत' इत्यनुवृत्तेस्तस्य च तासरत्वेन तावन्मात्रग्राहकत्वादस्य च ऋकारातिदेशात् स्तुरार् इति सूत्रेण आर न भवतीत्यर्थः । २ प्योरिति । इश्च उश्च यू , तयाः थ्योः । र चे व् च व, तस्मिन् वि । सिलोपेऽपि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति दीर्घः । बोरिति योगविभागात्सुपी: सुपिसो इत्यादौ सेलोपे रात्यविसंगऽपि इकारस्य दीर्घः। 'दोषा'मिति रेफादेशो वा।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाबिराजितम् हे समित् हे समिद् । समिद्भयां समिद्भिः । समित्सु । भकारान्तः ककुभशब्दः । ककुप् ककुब् ककुभौ ककुभः । हे ककुप् हे ककुब् इत्यादि । दकारान्तास्त्यद्तद्यद्एतत् शब्दाः । 'स्तः' त्यादा- देस्तकारस्य सत्वं भवति सौ परे । इति सकारः। दकारान्तास्त्यदा- दयस्तेषां त्यदादेष्टेरः स्यादौ इति सर्वत्राकारः । आवतः स्त्रियाम्" इत्याप् । स्या त्ये त्याः । सा ते ताः । या ये याः । अन्वादेशे-एताम् एनान् एते एने एताः एनाः । एवं किम् । का के काः ॥ ७॥ इयं स्त्रियाम् । ८। इदंशब्दस्य स्त्रियामियं भवति सौ परे सिसहितस्य । इयम् इमे इमाः। इमाम इमे इमाः । अनया आभ्याम् आभिः । अस्यै आभ्यां आभ्य इत्यादि । चकारान्तस्त्वच्शब्दः । “चोः कुः' इति कुत्वम् । त्वक् स्वग् त्वचौ स्वचः । हे त्वक् । त्वग्भ्याम् । स्वक्षु । एवं च्वाचप्रभृतयः । अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अप्-जस् इति स्थिते । सम्महतः" इति दीर्घः । अपः ॥ ८॥ भि दाम् । ९ अबादीनां भकारे परे दत्वं भवति । अद्भिः अद्भ्यः । १ इयमिति। आदेशविधानसामर्थ्यात्यदाद्यत्वाऽभावः । हसा- न्तत्वासिलोपः । २भिदपामिति । अपामिति बहुवचनान्तनिर्देशान्नित्यबहुवच- नान्तस्यैव दत्वं स्यान गौणत्वे । अत उक्तम् अबादीनामिति । 'तस्य ·सारस्वतव्याकरणम् [पड्लिङ्ग- अपाम् । अप्सु । शकारान्तो दिशब्दः ॥ ९॥ दिशों कः । १०। दिश् दृश् स्पृश् मुश् इत्यादीनां रसे पदान्ते च कवं भवति । दिक् दिग् दिशौ दिशः । हे दिक् हे दिग् । दिशं दिशौ दिशः । दिशा दिग्भ्यां दिग्भिरित्यादि । षकारान्तस्त्विष्- शब्दः । "षो ड" इति ढत्वम् । “वाऽवसाने" इति टकारः । त्विट् स्विड् विषौ त्विषः । विषं त्विषौ स्विषः। विड्म्यां विड्- भिरित्यादि । आशिष्शब्दस्य सजुष्शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् । आशीः आशिषौ भाशिषः । हे आशीः । आशीर्ध्याम् । आशीष्पु । स्त्रीलिङ्गस्याऽदस्शब्दस्य सौ न विशेषः । द्विवचनादौ टेरत्वे च कृते अनन्तरम् “आवतः स्त्रियाम्" इत्याप् । दीर्घत्वं विभक्तिकार्यश्च पश्चात् 'मादु' इति हस्वरय दीर्घस्य च उकार ऊकारश्च । असौ अमू अमः । अमुम् अमू अमूः । अमुथा अमूभ्याम् अमूभिः । अमुष्य अमूभ्याम् अमुभ्यः । अमुष्याः अमूभ्याम् अमूभ्यः । अमुष्याः अमुयोः अमषाम् । अमुष्याम् अमुयोः अमूषु । *सामान्ये अद- सा का*। सामान्येऽर्थे वाच्ये सति अदसः कप्रत्ययो भवति । अमुका अमुके अमुकाः । इत्यादि । स्त्रीलिङ्गे सर्वाशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ।। १०॥ इति इसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। तदुचरपदस्य चे' ति तदुत्तरमृतीनामपि भवतीति भावः । षष्ठीनिर्दिष्टत्वा- दन्तस्य। १ दिशामिति । 'चोः कुरित्यतः 'कुरित्यनुवर्तते । इति हसान्ता स्त्रीलिजाः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् हसान्ता नपुंसकलिंगाः प्रदर्श्यन्ते । रेफान्तो वार्शब्दः। । नपुंसकात्स्यमोलक् । १। वाः वारि पारि २ । 'अयम' इति विशेषणान्नुम् न भवति । वारा वार्ष्याम् वार्भिः । वा; इत्यादि । चतुशब्दस्य 'चतुराम् शौच' इत्याम् । चत्वारि । चत्वारि । चतुर्भिः । चतुर्थ्यः । च- तुभ्यः । चतुर्णाम् । चतुषु । नकारान्तोऽहन्शब्दः ॥ १ ॥ अन्हः सः ।२। अहन्शब्दस्य नकारस्य सकारो भवति रसे पदान्ते च । 'सोविसर्गः। अहः । “इमौ" । वेढ्योः"। अली अहनी अहानिर। अहा अहोभ्याम् अहोभिः । अहः अहोभ्याम् अहोभ्यः । अहः अहोभ्याम् अहोभ्यः । अहः अहोः अहाम् । । अहि-अहनि अहोः अहःसु । ब्रह्मन् शब्दस्य रसे पदान्ते च नस्य लोपो वक्तव्या* | ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि २ । सम्बोधने धौ नपुंसके नलोपो वा वक्तव्यः* हे ब्रह्म हे ब्रह्मन् । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्यां ब्रह्मभिरित्यादि । एवं चर्मन् वर्मन् शर्मन् कर्मन् व्योमन् दामन् । १ अयम इति । 'नुमनम' इत्यत्र 'नपुंसकस्ये' त्यस्य 'अयम' इति विशेषणादित्ययः । २ अन्हः । 'सस्ता वित्यतः 'स' इति । ब्रह्मशब्द- स्येति । 'नाम्नो नो लोपशधा वित्यनेनेत्यर्थः । अन्यथा ब्रह्मभ्यां ब्रह्मभिरि- त्यादावद्भीत्यादिप्रसङ्गः। अधाविति निषेधस्य नोक्कमनित्यमिति नाम्मो लोपशिति योगविभागाद्वा सम्बुद्धौ नपुंसकानां नलोपो वेति । हे ब्रह्म- हे ब्रह्मन् ।

·सारस्वतव्याकरणम् [षड्लिङ्ग- नामन् प्रभृतयः । *नान्ताददन्ताच्छन्दसि डिश्योर्वा लोपो वक्तव्यः । छन्दस्यागमजानागमजयोलापोलोपौ च वक्तव्या* । परमे व्योमन् । सर्वा भूतानि । त्यदादीनां स्यमो- लकि कृते टेरस्वं न भवति, स्यादाविति विशेषणात् । द्विवचनादौ तु टेरत्वे कृते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् । त्यत् स्यद् त्ये त्यानि । पुनः-त्यत् त्यद् स्ये त्यानि । त्येन त्याभ्यां त्यरित्यादि । एवं तत् ते तानि २ । यत् ये यानि २ । एतत् एते एतानि २ । किम् के कानि २ । इदम् इमे इमानि २ । तृतीयादौ सर्वत्र पुंवत् । चकारान्तः प्रत्यचशब्दः । प्रत्यक् प्रत्यम् अश्चरलोपो दीर्घश्च" । प्रतीची । "नुमयमः" । प्रत्ययश्चि । तकारान्तो जगच्छब्दः । जगत् जगती जगन्ति जगता जगद्यां जगद्भिरित्यादि । महच्छब्दे तु सम्महतः" इति विशेषणात् सिविषये दी! न । महत् महती महान्ति २ । १छन्दसीति । सर्वत्यत्र सिलोपे आगमजस्यापि नस्य छान्दसो लुक् । निमित्ताऽभावन्यायस्य वाऽनित्वाद्दीर्घस्याऽनिवृत्तिः । अथवा वा अ आ इति च्छेदः । ततश्च शिलोपे निमिचाभावन्यायेन नुपुपधादीर्घयोनिवृचौ अकारस्य आकारः । अथवा 'वा आ' इति च्छेदः । एव च टेर्लोपः। शेश्च आ भवतीत्यर्थः । ततश्च शिपरत्वाभावादागमजमनित्यमनित्यत्वाद्वा नुमभावे सवर्णदीर्घः । अधावियत्र रुपलक्षणस्वाच्छन्दस्त्वालापश् । संज्ञा- पूर्वकल्वेनाऽनित्यत्वाद्वा । 'व्योमन्' इत्यत्र नलोपाऽभावः । परमे भूतानीति- विस्यन्तत्वद्योतनार्थम् । २ त्यदादानामिति । 'लुकि न तन्निमिच'मिति ·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् इत्यादि । षकारान्तो हविष्शब्दः सजुष् च । हविः हविषी हवींषि २ । इत्यादि । सः सजुषी सजूषि २ । एवं सका- रान्ताः पयस् तेजस् वचस् प्रभृतयः । पयः पयसी पयांसि २। पयसा पयोभ्यामित्यादि । अदस्शब्दस्य स्यमोर्लकि कृत "सोर्वि- सर्गः" । द्विवचनादौ टेरत्वे कृते मनोखे-अदः अमू अमूनि २ । अमुना अमूभ्याम् अमीभिः । अमुष्य अमृभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्य अमुयोः अमीषाम् । अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु ॥ २॥ इति हसान्ता नपुंसकलिङ्गाः। अथ युष्मदस्मत्प्रक्रिया। अर्थ युष्मदस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते । तयोश्च वाच्यलिङ्गत्वात् त्रिष्वपि लिङ्गषु समान रूपम् । त्वमहं सिना।। युष्मदस्मदोः सिसहितयोस्त्वमहमित्येतावादशौ भवतो यथा- संस्थेन । त्वम् । अहम् ॥ १॥ प्रविषेषादित्यर्थः ।। इति हसान्ता नंपुसकलिङ्गाः । १ अथेति । संज्ञासंघिस्वरान्तलिङ्गत्रयसाधनानन्तरं युष्मदस्मदो:- युष्मञ्च अस्मन युष्मदस्मदौ वयोः-स्वरूपं मुख्यस्वरूपमेव निरूप्यते-कथ्यते।

·९८ सारस्वतव्याकरणम् [ युष्मदस्मत्- युवावौ दिवचनं । २। युष्मदस्मदोद्विवचने परे युव आव इत्येतावादेशौ भवतः ॥२॥ आमौ। ३। युष्मदस्मदोः परे औ आम् भवति । युवाम् । आवाम् ॥३॥ युयंवयं जसा ।४। जसा सहितयोर्युष्मदरूदोषूयं वयं इत्येतावादशौ भवतः । यूयम् । वयम् ॥ ४ ॥ त्वन्मेदकत्वे । ५। न तु गौणत्वविशेषादिकमित्यर्थः । अत्राह पर:-ननु यथा सर्षादयो लिङ्ग- त्रये साधितास्तथा एतावरि कथं न साधितौ । तत्रोचरमाह-तयोश्चेति । तयोर्युष्मदस्मच्छब्दयोवाचि-वचने वाग्व्यवहारेऽलिङ्गत्वात् स्वविषये लिङ्गद्योतकाऽभावात् त्रिष्वनि-पुत्रीवपुंसकलिङ्गेधु सामानं सदृशमेव रूपम् । यथा त्रिषु लिङ्गेषु सों जनः, सर्वा जगती, सर्व जगत् इत्यादिरू- पभेदो दृश्यते, न तथैतयोः । यथा त्वं देवः, त्वं देवी, त्वं ब्रह्म इत्यादौ न कोऽपि रूपमेदः । अतः प्राग न सावितावित्यर्थः । अय वा वाच्यमितिनाम- शब्दरूपम् , अभिधेयं विशेष्यपदमित्यर्थः । तस्यैव लिङ्ग विद्यते ययोस्तो वाच्यलिङ्गौ ।। यदि वा वाच्यस्य पुरुषस्त्रीकुलादेर्लिङ्गमेव लिङ्ग ययोरिति बहुव्रीहिः । यदुक्तम्-'वायमित्युच्यते भेद्य तल्लिनं भजते तु यः । विशेष- गत्वमापन्नो वाच्यमित्युच्यते इति ।' वाच्यलिङ्गत्वादिति । वचनं वाक् , तस्यां वाचि-अलिकत्वात्- स्वविषये लिङ्गद्योतका-भावादित्यर्थः । यूयमिति । यूयं च वयं च यूयंवयं-प्रथमाद्विवचनान्त । 'जसा' इति बसशब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् ।

·সক্ষম ] सरलाटीकाविराजितम् युष्मदस्मदोः त्वत् मत् इत्येतावादेशौ भक्त एकत्वे गम्य. माने । एकत्वं नाम एकार्थवाचित्वं न त्वेकवचनम् । तेन त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इत्यादौ त्वन्मदादशौ भवत एव ॥५॥ आऽम्भी।६। युष्मदस्मदोष्टेरात्वं भवति अमि सकारे मिसि च परे । त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् । त्वदादेष्टरत्वे कृते 'शसि' इति दीर्घत्वम् । *शसो नो वक्तव्यः । युष्मान् । अस्मान् । वन्मदादेशे कृते ॥ ६॥ ऐ टाड्योः।७। युष्मदस्मदोष्टरेत्वं भवति य डि इत्येतयोः परयोः । अया- देशः । त्वया । मया । युवाम्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ॥ ७॥ तुभ्यं मह्यं ज्या । ८॥ सहितयोयुष्मदस्मदोस्तुभ्यं मह्यमित्येतावादशौ भवतः । तुभ्यम् । मह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ ८ ॥ १ त्वदिति । त्वच्च मञ्च त्वन्मत् प्रथमाद्विवचनान्तम् । एकस्य भाव एकत्वं, तस्मिन्नेकत्वे-सप्तम्येकवचनान्तम् । एकवचने एकार्थवाचिरवे वा युष्मदस्त्वत् अस्मदश्च मत् आदेश इत्यर्थः। २ टाब्योरिति ।टा च डिश्च टाकी, तयोः बस्योः---सप्तमी- द्विवचनान्तम् । ३ तुभ्यं मयं डन्येति । तुभ्यं च मह्यं च तुभ्यंमह्यं प्रथमा- द्विवचनान्तं । ड्या इति उशब्दस्य तृतीयकवचनान्तम् ।

·सारस्वतव्याकरणम् [ युष्मदस्मत्- भ्यस: श्भ्यम् ।९। युष्मदस्मद्भ्यां परस्य भ्यसः इभ्यं भवति । शकारो भकारा- दित्वव्यावृत्यर्थः, तेनाऽऽत्वैत्वे न भवतः । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ॥९॥ उसिभ्यसोः श्तुः । १० पश्चम्या सिभ्यसोः तुर्भवति । शकारः सर्वादेशार्थः । उकारः सुखोच्चारणार्थः । त्वत् । मत् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्मत् । अस्मत् ॥ १० ॥ तवमम उसा।११। डसा सहितयोर्युष्मदस्मदोस्तव मम इत्येतावादेशौ भवतः । तव । मम । युवयोः । आवयोः । सर्वादित्वात्सुट् ॥ ११ ॥ सामाकम् । १२ । युष्मदस्मद्भ्यां परः साम् आकं भवति । युष्माकम् । १ भ्यमादेशस्य गुरुत्यात्सर्वस्य प्राप्तौ शकारग्रहणं किमर्थमित्याह- शकारो भकारादित्वव्यावृत्यर्थ इति । उच्चारणमात्रः शकारो मकारादिलव्यावृत्त्यर्थः । भकार एव आदिर्यस्य स भकारादिस्तस्य भावों भकारादिस्वं वस्य व्यावृत्त्यर्थो निषेधार्थः । भ्यम् इत्येव चेत् क्रियते, तदा 'अद्भि' 'एस्भि बहुत्वे' एतयोः सूत्रयोः प्राप्तिर्भवति भकारपरत्वात् । अत- स्तनिवारणार्थे उभ्यमिति क्रियते इत्याशयः । २ तव मम डन्सेति । तव च मम तवमम प्रथमाद्विवचनान्तं । सेति सशब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् । 'सामाकम् । साम् प्रथमैकवचनान्तम् । आकन्- प्रथमैकवच- ·तत्रैकवचनेन सह प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् अस्माकम् । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । युष्मास । अस्मासु॥ १२ ॥ अर्थाऽनयोरादेशविशेषविधिः प्रदर्श्यते- युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीवितीयाभिस्ते मेवां नौ वस्नसौ। १३ । ते मे भवतः, द्विवचनेन सह वां नौ, बहुवचनेन सह वस्नसौ । उक्तश्च- 'स्वामी ते स समायातः स्वामी मे साम्प्रतं गतः । नमस्ते भगवन् ! भूयो देहि मे भोतमव्ययम् ॥ १॥ नान्तम् । युष्मदस्मद्भधां परस्य सामः-सुटसहितस्य आम आकम् इत्या- देशो भवतीत्यर्थः । । पुनर्विशेषमाह--अथेति । युष्मदस्मच्छब्दयोः साधनानन्तरं कश्चित् आदेशस्य विशेष आदेशविशेषस्तस्य विधिः । आदेशाः पूर्व कथिताः । अथ आदेशिविशेषविधिः । कथ्यते इत्यध्याहारः । २ युष्मदस्मदोरिति । अयं भावः--षष्ठीचतुर्युकवचनेन सह युष्दस्ते अस्मदश्च मे आदेशः 1 द्वितीयकवचनस्य त्वा मा इति विशेषविधा- नात् ते मे न भवतः । षष्ठोचतुर्थीद्वितीयाद्विवचने युष्मदो वाम् अस्मदश्च नौ आदेशः । षष्ठीचतुर्थीद्वितीयाबहुवचने युष्मदो वस् अस्मदव नस् आदेशः। द्वितीयाचतुर्थीषष्ठीति वक्तव्ये व्युत्क्रमेण षष्ठीचतुर्थीद्वितोयामित्युक्तत्वात् क्वचित्वया मयेत्यस्मिन्नर्थे तेमे भवत इत्यपि सूचितम् । यथा 'श्रुतं ते निखिलं पार्य इत्यादि प्रयोगेषु । तथा च 'कया वृत्त्या वर्तितं वश्वरद्भिः चितिमण्डलम् । तथा च रघुकाव्ये----'शेये केन विनीतौ वामित्यादि प्रथमाद्विवचनेऽपि वामित्यादेशार्थम् । केचित् 'वा'मित्यव्ययं मन्यन्ते ।। यथा स्वार्माति । स ते तव स्वामी समायातः । मे मम स्वामी ·१०२ सारस्वतव्याकरणम् [ अव्यय-- स्वामी वां स जहासाँचैदृष्ट्वा नौ दानयाचनाम् । राजा क दास्यते दान, ज्ञानं नो मधुसूदनः ॥ २ ॥ देवो वामवताविष्णुर्नरकान्नौ जनार्दनः । स्वामी वो बलवान् राजा स्वामी नोऽसौ जनार्दनः ॥३॥ नमो वो ब्रह्मविज्ञेभ्यो ज्ञानं नो दीयतां धनम् । सानन्दान्वः प्रपश्यामः पश्यामो नः सुदाखिनः ॥ ४ ॥ त्वा माऽमा । १४ । अमा सहितयोयुष्मदस्मदोस्त्वामादेशौ भवतः । सांप्रतं गतः । अत्र स्वामित्वे षष्ठी तस्या एकत्वे ते मे इत्यादेशौ दर्शितौ। चतुर्येकवचने दर्शयति-नम इति । भगो ज्ञानमस्यास्तीति भगवान् तत्सम्बुद्धौ हे मगवन् । भूयः पुनरपि वारंवार ते तुभ्यं नमः । अत्र नमः-शब्दयोगे चतुर्थी । तत्र युष्मदस्ते आदेशः । मे मह्यम् अक्षयं मोक्षं देहि प्रयच्छ । अत्र दानायें चतुर्थी । अस्मदो मे आदेशः, एकवचनत्वात् ।। द्विवचनादेश दर्शयति-स्वामीति। स वा युवयोः स्वामी उच्च- रतिशयेन महास-अहसत् । किं कृत्वा ?, नौ आवयोः दीनयाचना पीडां दृष्ट्वा । अत्र षष्ठीद्विवचने युष्मदो वाम् अस्मदो नौ । वां युवाभ्यां राजा भूपतिर्दानं दास्यते । मधुसूदनः कृष्णः आवाभ्यां ज्ञानं तत्त्वा- वबोघं दास्यते । अत्र चतुर्थी द्विवचनम् ।। वां युवां विष्णुदेवोऽवतात् पातु । जनार्दनः कृष्णो नौ आवां नरकाद्रक्षतु । अत्र द्वितीयाद्विवचनम् ।। बहुत्वे दर्शयति-स्वामीति । वो युष्माकं स्वामी राजा बलवान् बलयुक्तः । नोऽस्माकम् असौ जनार्दनः कृष्णः स्वामी । षष्ठीबहुल्वे रूप- मिदम् । युष्मदो वस् अस्मदो नस् ।। १त्वामेति । युष्मदः अमसहितस्य वा अस्मदः मा आदेश इत्यर्थः।

·१०३. प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् 'पश्यामि त्वा मदालीदं पश्य मा मदभेदकम् । पश्यामि त्वा जगत्पूज्यं पश्य मा जगतां पते ॥१४॥ नाऽऽदौ । १५। पादादौ वर्तमानयोयुष्मदस्मदो ते आदेशा भवन्ति ! 'तव ये शत्रबो राजन् मम तेऽप्यतिशत्रवः । तव मित्राणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि ॥२॥ रुद्रो विश्वेश्वरो देवो युष्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाशनः ॥२॥ पादादाविति किम् । 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलालकोटयः । हिरण्यकशिपोवनक्षेत्रामुकदमारुणाः ॥ १५ ॥ चादिभिश्च । १६ । चादिभिरपि योग नैते आदेशा भवन्ति । 'तव चायं प्रभुवि- ष्णुर्मम चायं तथैव च ॥ १६ ॥ इति षइलिङ्गप्रकरणम् । १ अत्रोदाहरणम्-पश्यामीति || ला त्वाम् अहं मदालीढं- मदव्याप्तं गर्वयुक्तं पश्यामि । मा मां मदभेदकं भदोचारकं पश्येत्यर्थः । २ पादः श्लोकचतुर्थीशः, तस्यादौ ते मे वां नौ वस् नस् इत्येते आदेशा न भवन्ति । अत्रोदाहरणं-तवेत्यादि । हे राजन् ये तव शत्रवः ते ममापि अतिशत्रवः । तव यानि मित्राणि तानि ममापि मित्रा- - णीत्यर्थः। ' ३ चादिभिरपि सहयोगे च वा ह अह एव एतेषां पञ्चानामव्ययाना ·सारस्वतव्याकरणम् [अव्यय- अथाऽव्ययानि । चादिर्निपातः । १। चादिगणो निपातसंज्ञको भवति । च वा ह अह एव एवं नूनं पृथक् विना नाना स्वस्ति 'अस्ति दोपा मृषा मिथ्या मिथस् योगेऽपि समीपवर्तित्वे सति एते ते मे वा नौ वस् नसरूपा आदेशाः प्रायो न भवन्ति । यथा--- 'तव ममच समागमस्तदासीत्तव ममवान किमप्यसाध्यमस्ति'। 'तव मम च महश्वकास्ति सख्यं न तव ममेह क्वचिद्भवेद्वियोगः 'सदा तवैव भक्तोस्मि' इत्यादि ॥ द्विवचनादावपि प्रयोगपशाच्च ज्ञेयम् ॥ इति युष्मदस्मत्प्रक्रिया । अथ चादीन् निपातानाह-'चादिनिपात इति । चादिः प्रथमै- कवचनान्तम् । निपतत्यनेकेष्वयंष्विति निपातः । च वा ह इत्यादि यावत् 'खराश्च इत्येवमादिगणो निपातसंशो भवति इत्यर्थः। एते निपाता उच्यन्ते इति यावत् । अथैतेषां किञ्चिदिवरणं लिख्यते । च-पुनरय समुच्चयादिषु च । वा-विकल्पार्थे उपमानाय च । ह अह इति द्वौ खेदार्थों पादपूरणार्थों च । अहह इत्यपि खेदे आश्चर्य च । एव-निश्चयायें अवधारणे औपम्ये वा । एवम्-अमुना प्रकारेण अङ्गीकारे च पूर्वोकस्मरणे च उपमायां च । नून-निश्चये पृथक् मिन्नार्थे । विनाऽभावार्थों वर्जनार्थश्च । नाना-बहु- प्रकारवाची । स्वस्ति-कल्याणार्थे। अस्ति सचाय । दोषा राज्यय । मृषा मिथ्या-एतौ दावसत्यार्थ । मियस-परस्परार्थः । अथ अयो एतौ आनन्त- थे मझलारम्मयोश्च अर्थान्तरकयने च । सशब्दो गतदिनायें। श्वस्- आगामिदिनायें । उच्चस-उच्चत्ववाचः अतिशयार्थवाचकथा । एवम्- ·प्रकरणम् सरलाटीकाविराजितम् १०५ अथो अथ ह्यस्.श्वस् उच्चैस् नीचस् शनैस् स्वर् अन्तर् प्रातर् पुनर् भूयस् आहोस्वित् उत सह ऋते अन्तरेण अन्तरा नमस् अलम् कृतम् । 'आमा-नो-नाः प्रतिषेधे । ईषत् किल खल्ल आरात् भृशं यत् तत् स्वराश्च । इत्येवमादिगणो निपातसंज्ञको भवति । उच्चकैरपि । एवं नीचैः नीचकैः नीचत्वार्थः हीनत्वार्थश्च । स्वर स्वर्गार्थः । अन्तर-मध्ये । प्रात:-प्रभाते। पुनर्भूयस्-एतौ द्वौ पौन:पुन्थे । आहोखि- त्-वितर्के । कुतश्चित्-इत्यपि वितर्के । उत-अथवार्य। ऋते-विनार्थे । सह-सहाथें । अन्तरेण-विनार्थे । अन्तरा-मध्यार्थः । नमस् नमस्कारे। अलं-भूषायां निवारणे च पर्याप्ते सामथ्र्य च । कृत-निवारणे पूरणार्थे च । अ मा नो न-एते चत्वारः प्रतिषेधार्थे । ईषत्-स्तोकायें इत्यर्थः। किल वै-एते त्रयो निश्चयार्थे स्मरणार्थे च । आरात्-निकटाणे दूरार्थे च । दूरात्-दूरार्थे च । भृशम्-अत्यर्थे । यत्-यस्मात्कारणात् । तत्-तस्मात्का- रणात् । स्वराश्च-अं आ इ ई उ ऊ ऋऋ ए ऐ ओ औ एतेऽपि निपाताः। तत्र अ-सम्बोधने निर्भसने च । आ-वाक्यस्मरणे च । इ-संबोधने । ई. दुःखचिन्तने च । उ-रोषोक्तौ निवारणे च । अ-प्रश्ने निश्चये रोषे च । ऋकारलकारौ शोमवाचको लोभवाचकौ च । लोभो-दोषवृद्धिः । विश्राम- वाचकौ वा । ए-संबोधने । ऐ-आश्चर्य । ओ-अनुनये । औ-भवत्यर्थे । अं-अङ्गीकारे । अ:-भये आश्चर्यै च । इत्यादिर्गणो निपातसंज्ञो भवति । आदिशब्दादन्ये.पि ज्ञेयाः-सह साकं साधं सत्रा अमा--एते सहार्थे । कञ्चित्-इष्टपरिप्रश्ने । अये-कोमलामन्त्रणे । ननु-निश्चये वितकें च । नु-- वित । नकं-रात्रिवाचकं स्यात् । इति-समाप्त्यर्थे । नाम-इति कोमला- मन्त्रणे । मन्ये- इति वितके विचारणे च । एतेषु च केचिद्वाचकाः केचिद्- द्योतकाः । तत्र वाचका:-पृथगादयः । ते यर्थ वदन्ति । द्योतकाश्चादयः। ते किल द्योतयन्स्यतो द्योतका उच्यन्ते । तदुक्तम्- 'केऽप्येषां द्योतकाः, केऽपि वाचकाः केऽप्यनर्थकाः । आगमा इव केपि स्युः सम्भूयार्थस्य वाचकाः ॥ इति ।

·सारस्वतव्याकरणम् १०६ [अव्यय- द्रव्यवचनो नेति ज्ञेयम् । तत्रादिगणो विभक्त्यर्थे निपात्यते । तस्मि- निति तत्र । यस्मिन्निति यत्र । कस्मिन्निति कुत्र। क्व कुह । अ- स्मिन्निति अत्र । कस्मिन् काले कदा । तस्मिन् काले तदा । यस्मिन् काले यदा । सर्वस्मिन् काले सर्वदा । एकस्मिन् काले एकदा । तेन प्रकारेण तथा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण कथम् । अनेन प्रकारेण इत्थम् । तस्मादिति ततः । एवं कुतः अतः इतः । सार्व- विभक्तिकस्तसित्येके । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् । परस्मिन्निति परेण । *आहि च दूरे* । दक्षिणा हि वसन्ति चाण्डालाः । किमः सामान्ये चिदादि । सर्वविभक्तयन्तात् किंशब्दा- तत्रेति । तत्रादिगणों विभक्त्यर्थे निपात्यते । तत्र सप्तम्यर्थे यथा सतम्येकवचने तस्मिन्नित्यर्थे तत्र निपातः । एवं तयोः तेषु तस्यां तयोः तासु एतेष्वपि तत्रेति निपातः । एवं ससम्यर्थे। वर्तमानाचच्छब्दात् प्रत्ययः दलोपथ । एवं सप्तम्यर्थं वर्तमानाद्यच्छब्दात् अप्रत्ययो दलोपः । यस्मिन्नि- स्यस्य यत्र । किमशब्दात् प्रत्ययः, किमः कुआदेशश्च । एवं सप्तम्यर्थे किम्शन्दात् अप्रत्ययः, कुआदेशे क्व । कस्मिन्नित्यस्य कुत्र कुह क्व।। एवं द्विभवद्युष्मदस्मदी च वर्जयित्वा सर्वादिगणात् सप्तम्या अर्थे 'त्र' इति भवति । सर्वत्र उभयत्र अन्यत्र एकत्र पूर्वत्र परत्रेत्यादि । तस्मिन् काले तदा । यस्मिन्काले यदा । कस्मिन् काले कदा । एकस्मिन् काले एकदा । एवं -सदा सर्वदा अन्यथा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण कथम् । अनेन प्रकारेण इत्यं । सर्वेण प्रकारेण सर्वथा । एवम् अन्यथा इतरया अपरथा । तस्प्रत्ययान्तानाह-तस्मादितिं । पञ्चम्यर्थे तस् । तस्मादिति ततः । यस्मादिति यतः। कस्मादित्यर्थे कुतः । अस्मात्य इतः । अतः। ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् १०७ दज्ञातानिर्धारणार्थकसामान्येऽर्थे चिच्चनौ भवतः । कश्चित् कौचित् केचित् । कश्चन । क्वचन । तदधीनकात्स्न्ययोवी सात। राजाधीनं राजसात् । सर्व भस्म करोति इति भस्मसात् । *ऊयुरर्य- शीकरणे* ऊरीकृत्य। उररीकृत्य । *सर्यादिः काल निपात्यते* एवं ग्रामतः लोकतः सर्वतः ।। सर्वेति । एते आचार्या इत्याहुः-तस्प्रत्ययः सर्वविभक्तिषु भवति । सर्वासां विभक्तीनामर्थे भवतीत्यर्थः । स्वमते तु पञ्चभ्यर्थे एव । कस्मादिति कुतः । पावें इति पार्श्वतः । पूर्वस्यामिति पूर्वतः । एवं सर्वतः इत इत्यादयो बसेयाः। पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् । पूर्वस्मिन् काले देशे च पूर्वस्यां दिशि वेत्यर्थः । तया च कालापके- .'पूर्वशब्दात् दिग्देशकालार्थात्सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तादस्तातिः पूर्वस्य पुर्- निपात: अनद्यतने काले' । एवम् अधस्तात् अध इति । एवमुपरिष्टात् उपरि इति । परस्मिन्निति परस्मिन् देशे काले परस्या दिशि वेति परेण । दक्षिणस्यां दिशि दूरे इति-दक्षिणा हि चाण्डाला वसन्ति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे वसन्तीत्यर्थः । एवम्--उत्तराहि वसन्ति कौरवाः । उतरल्या दिशि दूरे वसन्तीत्यर्थः ॥ १ तदधीनेति । यद्यस्याधीनमायत्तं तचदधीनं । मृत्स्नस्य समग्रत्य भावः काल्यै समग्रत्वं, तदधीनं च काय च तदधीनकास्न्ये तयोः । तत एतयोरथं नाम्नः पुरतः सात् प्रत्ययो निपात्यते । राशोऽधीनं राज- सात् । सर्व भस्म भवति इति भस्मसात् । तदधीनकाययोः' इति सात्प्रत्ययः । सात्प्रत्ययस्य पत्वं नेच्छन्ति । यथा-अग्निसात् । २ 'ऊयुरर्यशीकरणे । अङ्गीकरणेऽर्थे ऊरी उरी शब्दी निपात्येते । 'ऊरीकृत्य उररीकृत्य । अङ्गीकृत्येत्यर्थः । उरीकृतम् । उररीकृतम् | उररीकरोति । ३ सब इति । आदिकाले अर्थ कालविशेषे सद्यादिनिपात्यते । सद्यस्तत्कालम् । अद्य- साम्प्रतदिने । सपदि-शीघ्रम् । अधुना इदानीम् एतौ वर्तमानक्षणार्थे ।

·सारस्वतव्याकरणम् [अव्यय- सद्यः अथ सपदि अधुना सम्प्रति साम्प्रतम् आशु शीघ्रं झटिति तूर्ण पूर्वेयुः अन्येयुः परेधु: उभयेयुः । यहि तर्हि जोषम् मौनम्- इत्यादि चादिगणः॥ १॥ प्रोदिरुपसर्गः ॥२॥ प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ अक्षिपक्ष्मावच्छिन्नकाल: क्षणः । एवं सम्प्रति साम्प्रतमपि । झटिति शीघ्रम् तूर्णम्-एते त्रय औत्सुक्यायाः । पूर्वेद्युरिति गतदिवसार्थवाचकम् । परेार्दिवसान्तरवाचकम् ।। यहि यदा यदि तर्हि तदा कहि कदा । आदिशन्दात्-परुत् परारि एषमः अपरेद्यवि अपरेछ: उत्तरेयु: उभयेयुः इत्यादयो शेयाः॥ प्रादिरिति । 'प्रपरापसमन्ववनिर्दुरमिव्यधिसूदतिनिःप्रतिपर्यपयः । उप आङिति विशतिरेष सखे ! उपसर्गगणः कथितः कविना ।' अर्य प्रादिः आविः पर्यवसानो गण उपसर्गसंज्ञकः । तत्र प्रशब्दः प्रकर्षार्थ: 'यथा 'प्रणम्य' 'प्रवादः' । प्रादिकर्मणि दीर्घ च सामध्ये भृशसम्भवे । वियोगदिशक्तीच्छायान्तिपूजाप्रदर्शने ॥ आदिकर्मणि-प्रारब्धं प्रकृतम् । आयाभे-प्रलम्बः । सामध्ये-प्रभुः । भृशाय-प्रतपति । संभव- प्रभवति । प्रीणने-प्रतुष्यति । गमने-प्रयाति । इच्छाया-प्रार्थयते । शान्ती-प्रशान्तः । मुख्य-प्रवरः । अवलोकने-अपश्यति । शुद्धी- प्रसन्ना आपः । प्रसन्नेन्द्रियः । प्रीती-प्रसीदति राजा । पूजा-प्राञ्जलि: प्रहः। तत्पर:-पितामहात्परः प्रपितामहः। एवं प्रपौत्रः प्रशिष्य इत्या- घर्थेषु उपसों ज्ञेयः । परा इति विपरीतायें पराजयाथें विमुखाय दूरीकरणे च । यथा पग- जितः पराभूतः पराकृतः पराङ्मुखः । परावृतः परात्रामः परामर्शः। अप असत्यार्थविकारवर्जनरतेनकर्षणादौ । यथा-अपकर्षति अपचरति । अपकृतः ।

·प्रकरणम् सरलाटोकाविराजितम् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप अन्तर् अविर् । अयं गण उपसर्गसंज्ञकः ॥२॥ अपहरति । सम्-सम्भवसम्यक्प्रकारादौ। यथा सम्भवति । मिलने-सङ्ग- च्छति । समवाये-मङ्करः । एवं सन्धिः सङ्केतः संस्कृतः संशयः संरम्भः संवृतम् । अनु-अनुज्ञापश्चाद्भावसादृश्याभिमुखहीनसामीप्यादीप्सादौ । अनुजानाति अनुवदति अनुगच्छति अनुकरोति अनुहरति । वत्सो मातर- मनुधावति । अन्वर्जुनं योद्धारः । अनुमेघम् । अनुगृहम् ॥ अव-अवज्ञा- लम्बज्ञानशुद्धिव्याप्त्यादौ । अवगणयति । अवजानाति । यष्टिमवष्टभ्य तिष्ठति । अवगतोऽर्थः । अवदानम् अवकीर्णः । निर्-निश्चयनिगमनातिशय- निषेधनिर्णयादौ । निर्णयति निर्गत निरुपमः निष्पनः निश्चयःनिर्मक्षिकम् । दुरिति दुष्टे दुःखकष्टाद्यर्थे । दुर्जनः। दुष्करम् । वि इति नानार्थवियोगविदीर्ण- वैषम्यवैमनस्यविशेषणाद्यर्थे । विविध विदारितः विकटः विमनाः विराजते। विशेषणादौ यथा-विशिष्टि विरूपः विलोमः विस्मितः विष्पन्नः विप्रकृष्टः विमुखः विगयः । आङ् इति मर्यादाभिविधीषत्समन्तादाशंसनोपदेशाग. मादौ। यथा--'आसमुद्रक्षितीशानाम्' 'भाजन्मशुद्धानाम् आगच्छति आरोहति आशास्ते आलभते आलिङ्गति आरभते आदचे आसन्नः आशयः। नि-नितरां निक्षेपणादौ। निपीय निहितं निक्षिपति ।। अघि इति अध्ययनाधीनाधिपत्याधिकाधिष्ठानादौ । यथा-अघीते अधिगुणः अधितिष्ठति अपि-आच्छादनादौ । अपिदधाति । यत:-अपि सम्भावना प्रश्नशङ्का- गहासमुच्चये' || अति-अतिशयादौ । 'अविशब्दः प्रशंसायां प्रक- लंघनेऽप्यति । यथा अतिरथः अतितसम् अतिकामति अतिशेते ।। मु इति प्रशंसनातिशयसुखशोभनशुमादौ । सुकरः ।। उत्-प्राबल्ये ऊर्ध्व- क्रियोत्कर्षादौ । 'उत् प्राबल्ये वियोगे च प्रकाशे चोर्ध्वकर्मणि' । उत्कर्षति । अभि-अभिवादनेच्छारूपेसन्मुखपराभवादौ । यथा अभिवदति अभिगच्छ- ति ॥ प्रति-प्रतिष्ठाप्रतिज्ञासादृश्यग्रहणामिमुख्यसमीपहिंसाप्रतिषेधादो ।

·सारस्वतव्याकरम् [ अव्यय- प्राग्धातोः। ३॥ उपसर्गा धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः ॥ ३ ॥ तदव्ययम् । ४॥ तदिदं चादिरूपमव्ययसंज्ञ भवति ।। ४ ।। क्त्वाद्यन्तं च ।। क्त्वा क्यप् तुम् णम् चि डा धा वतु आम् कृत्वस् शस् तस् इत्येतदन्तमव्ययं स्यात् ।। ५॥ अव्ययाविभक्तेलक् । ६। अव्ययात्परस्या विभक्तेलृक् भवति न तु शब्दनिर्देशे । अव्ययानाश्च न लिङ्गादिनियमः । उकं हि-"सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन व्येति तव्ययम् । उक्तान्यव्ययान्यलिङ्गानि ॥ ६ ॥ इत्यव्ययानि। यथा प्रतितिष्ठति । परि-सामस्त्यदोषकथालिङ्गनपरिभवादौ। परिभवति । उप-इति समीपव्यासोपरमप्रतिक्रियाध्ययनपुष्टयादौ । उपतिष्ठते ।। श्रत्- श्रद्धायामास्तिक्यबुद्धौ च । अन्तमध्ये । आविः-प्राकटथे । आविः करोति । अयं प्रादिर्गण उपसर्गसंज्ञकः । एतेऽपि बाघकानुवर्तकविशेषनिरर्थ- कमेदाच्चतुर्धा । यतः- 'धात्वर्थ बाधते कश्चित्कश्चित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनयन्योऽनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते ॥ बाधते यथा-पराजयते । 'उपसर्गेण धात्वर्यः' इति वचनात् ।। तं धात्वर्थमनुवर्तते । यथा-विजयते ।। विशिनष्टि-विशेषयति । यथा-प्रभव- ति । निरर्थकस्तु अशोममानार्थकः । यथा-प्रलोकते ॥

·प्रकरणम्] सरलाटीकाविराजितम् अथ नप्रित्ययाः। अधुना लिङ्गविशेषविजिज्ञापयिषया स्त्रीप्रत्ययाः प्रस्तूयन्ते । आवतः स्त्रियाम् । १। अकारान्तानाम्नः स्त्रियां वर्तमानादाप्प्रत्ययो भवति। जाया माया मधा श्रद्धा धारेत्यादि । *अजादेचाए वक्तव्य । अजा एडका कोकिला बाला वत्सा शूद्रा गणिका ॥ १॥ १लिङ्गेषु स्त्रीपुंसनपुंसकेषु विशेषस्यत्रीलिङ्गस्य । विशेषणेन ज्ञापयितुमिच्छया स्च्यधिकारविहिताः प्रत्ययाः स्त्रीप्रत्ययाः। यदशेन लोके 'स्त्रीय मिति प्रत्ययः स धर्मः स्त्रीत्वम् । स च योवादिवसामान्यविशेषः स्तनकेशाधभिव्ययः । तदुक्तम् । स्तनकेशादिसम्बन्धो विशिष्टा वा स्तनादयः। तदुपव्यञ्जना जातिणावस्था गुणास्तथा ॥ शब्दोपजनितोऽर्थात्मा शब्दसस्कार इत्यपि । लिङ्गानां लिङ्गतत्वर्विकल्पाः सप्त दर्शिताः ॥' इति तथा- 'इयमयमिद'मिति येषु व्यपदेशो दृश्यते लोके । श्रीपुनपुंसकानि प्रोच्यन्ते तानि लोकेन ॥ गोत्वाश्वत्वाश्रयैर्यद्वसामान्यमुपलक्ष्यते व्यञ्जकैरनुवृत्तत्वात्स्त्रीत्वं पुंस्त्वादिकं तथा ॥ ततो व्यञ्जकवैचित्र्याचनात्र स्त्रीत्वमेव हि । व्यज्यते न तु पुंस्त्वादिः सोऽर्थः स्त्रीत्यभिधीयते॥"इत्यादि। १ अजादोरिति । जातेयोपधादित्यादिविशेषविधानादीपि प्राते वाला वत्सा कन्यकेस्यादौ च प्रथमवयोवाचित्वादीपि प्राप्ते वचनम् ।

·११२ सारस्वतव्याकरणम् [षड् लिङ्ग- काप्यतः । २। कापि परे पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति । कारिका पाठिका कालिका तालिका । वष्टि भागरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपञ्चैव हसान्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥१॥ अवगाहः वगाहः । अपिधानं पिधानम् ॥ २ ॥ ह्रस्वो वा । ३। स्त्रियां कोपि परे तकारादौ च पूर्वस्य ह्रस्वो वा भवति । वेणिका वेणीका । नदिका मदीका । श्रेयसितरा श्रेयसीतरा । श्रेयसितमा श्रेयसीतमा। नौकादौ हस्वो न भवति । वाग्रहणादियं विवक्षा । निश्चयेन पतन्त्यनेकेष्वयेष्विति व्युत्पत्तेनिपातानामनेका- र्थत्वात् ॥ ३ ॥ १ कापीति । ककारेणाव्यवहित आप काप, तस्मिन् कापि । ततश्च बहवः परिव्राजका यस्यां सा बहुपरिव्राजकेत्यत्रापः स्यादिपरत्वेन तेन ब्यव- धानाच । आप्प्रत्यये साहचर्याककारी-पि प्रत्ययसम्बन्थ्येव बोध्यः। एवं च शक्नोतीति शक्लृशकावित्यादेः पचाद्यचि आप्प्रत्यये च 'शके' त्यादौन। 'हवो वे'त्यतो वाकर्षणान्ममेयं मामिकेत्यत्रेतदर्थे ममकादेश आपि च प्रत्ययकाराभावेऽपि मवति । तथा नरान्कायति शब्दायते नरिकेत्यत्रापि । २ कापीति ! 'पूर्वतः तरादा विति वाशब्दव्यवस्थयोक्तम् । ते च सरतमरूपकम्पादयः । बहुव्रीहौ कप्रत्यये वा। सुसोमपाक:-सुसोमपकः । नौका। रैका । ग्लौकेत्यादौ च नावि दूधक्षरेत्यादौ पुंवद्भावोऽपीत्यादि वाशब्दादवसेयम् । वाशब्दस्य विकल्यार्थत्वेऽपि निपातसंशा बहर्थवाद- नेकार्थत्वमित्याहुः।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् व्रण ईपू । ४॥ नकारान्ताहकारान्तादण्णन्ताच्च स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । दण्डिनी, दन्तिनी, करिणी, मालिनी। * ईपि राज्ञोऽल्लोपो वक्तव्यः * । राज्ञी, शुनी, की, ही, औपगवी ॥४॥ यस्य लोपः। ४ । इश्च अश्व यस्तस्य लोपो भवति स्वरे यकारे च परे ॥ ५ ॥ ट्रनितः । ६। षकारटकारउकाऋकारानुबन्धात् स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । प्-वराकी । -कुरुचरी । उ-गोमती ॥६॥ १त्रण इति। न च ऋ च अण च एतेषां समाहार. व्रण , नस्मात् । व्रणः अत्र 'नो वे'त्यता मण्डूकप्लु।। नानुवृत्तेः स्वस्लादिभ्य. संख्यावा- चीकारान्तेभ्यश्च न । 'आवत: स्त्रिया मित्यत्रापि तन एवानुवृत्तेः । 'पञ्च- स्त्रिय' इत्यादौ नलोप का गन्तत्वेनापि प्राप्त पि नकागन्तसङ्ख्यावाचित्वा- नेत्यादि व्यवस्थापनीयम् । ईपि राज्ञ इति । गज्ञाति गजन्शब्दत्य नान्तस्य वकारमकारान्तसंयोगादुचरस्य चेत्यर्थो विवक्षितः । द्विदाम्नी भूग्दिाम्नीत्यादिसिद्धिः ।। २ औपगवीत्यत्राकारलीपार्थमाह- यस्येति । श्च अश्व यं, "णिता वे'. त्यतो वा नुवृत्त्या स्त्रीप्रलयसमासान्ततद्धितप्रत्ययसम्बन्धियकारस्वरेष्वेव, न विभक्त्यादिस्वरे । अता वायुः दध्यनेत्यादाव , सङ्ग इति व्यवस्था। धितः। पूच द् च उश्च आ च छूट, तदित् यस्य तस्मात् । अत्रापि पूर्ववद्वानुवृत्ते- ·सारस्वतव्याकरणम् [स्त्रीप्रत्यय- अप्पयोरान्नित्यम् । ७। अप्प्रत्यययप्रत्ययसम्बन्धिनोऽवर्णात् परस्य शतुर्नित्यं नुम् इकारे इपि च परे । ऋ-पचन्ती पठन्ती इत्यादि ॥ ७॥ नदादेः । ८। नदादेर्गणात् स्त्रियामाप् प्रत्ययो भवति । नदी। गौरी । गौतमी ॥ ८॥ इन्द्रादेरानीप् । ९। इन्द्रादेर्गणादानीप् प्रत्ययो भवति । इन्द्राणी । भवानी । शर्वाणी ॥९॥ ईए समाहारे गुणश्च । १० । समाहारार्थ ईप् प्रत्ययो भवतिं गुणश्च । त्रयी। पञ्चकुली ॥१०॥ पुंयोगे च । ११ । अकारान्तान् पुंयोगे इम्प्रत्ययो भवति । शूद्रस्य स्त्री शूद्री । गणकी ॥ ११ ॥ जातेरयोपधात् । १२ । जातियोचिनोऽयकारोपधादकारान्तात् स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । मेषी । सूकरी । हंसी । कुक्कुटी। ब्राह्मणी। अयकारो- स्त्रपूप् लजायामित्यादेः पचाद्यचि 'त्रपे'त्यादौ पित्वेऽपि न । 'स्तनन्धयी'त्यत्र धेटस्तु स्यादित्यादि व्यवस्थापनीयम् ।। १ जातिवाचिन इति। जातिलक्षणं चोक्तम्--"आकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानां च न सर्वभाव । सकृदाख्यातनिर्माह्या गोत्रं च चरणैःसह ।। इति । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणम् । आकृतिः -संस्थानं ग्रहणं ग्राहकं यस्याः ·प्रकरणम् सरलाटीकाविराजितम, ११५ . पधादिति किम् । क्षत्रिया । वैश्या । प्रथमवयोवाचिनोत्र ईए वक्तव्यः । कुमारी । किशोरी । कलभी । प्रथमग्रहणात् वृद्धा, स्थविरा इत्यादौ न ईप् । अद्ग्रहणात् शिशुरित्यत्रापि न १२ सा अवयवविशेषव्यायेत्यर्थः । एतेन गोवादिजातिरुता । ब्राह्मणाद्याकृतेः क्षत्रियादिपु सम्भवात्तत्सङ्ग्रहायाह-लिङ्गानां चति । या सवंलिङ्गानि न भजतीत्यर्थः । ब्राह्मणः ब्राह्मणीत्यादेखि लिङ्गत्वात् । एतच्चाधिकसङ्ग्रहार्थ- गिति । तटादेः सर्वलिङ्गवे.पि पूर्वणैवाऽत्य जातित्वम् । देवदत्तादेरसर्वलि- ङ्गत्वेनातिव्यासाबाद-सकृदाख्यातेति । सकृदुपदेशनिश्चैयेत्यर्थः । एतेन निश्चयत्वमेकत्वं प्रत्येकपरिसमाप्तवं चोक्तम् । ततश्चैकस्मिन् पिण्डे उपदिष्टा तम्मिनष्टे ऽपि पिण्डान्तरे उपलम्भात् । देवदचादेश्च संज्ञाशब्दत्वेना-तथा- भावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । नन्वेवमपत्यप्रत्ययान्तस्य सर्वलिङ्गे प्याकृति- ग्रहणाऽभावादव्याप्तिः स्यादत आह गोत्रं च चरणैः सहेति । 'गोत्र'- मिति पूर्वाचार्याणामपत्यसंज्ञा । चरणानां वेदशाखाध्ययनक्रियासम्बन्धात् क्रियाशब्दानां जातित्वार्थमुक्तिः । अत्र जातेरिति योगविभागात् गवयहय. मुकयमत्स्यमनुष्येभ्यो योपधेभ्यो निषेधो न । गवयोत्यादि । 'नो वे'त्यतो मण्डूकप्लुत्या वानुवृत्तेमक्षिका बलाकेत्यादौ स्त्रीमात्रविषयत्वाजातिवाचिनी न।। १ प्रथमवयोवाचिन इति । कालकृता शरीरावस्था यौवनादि- वयः । तत्र यद्यपि केचित्कौमारयौवनमध्यत्ववृद्धत्वानि चत्वार्याहुः । अन्ये तु कौमारयौवनस्थाविरत्वानि त्रीणीच्छन्ति । अपरे "आषोडशाद्भवेद्बालो यावधीरानवर्तकः मध्यमः सप्ततिर्यावत्परतो वृद्ध उच्यते ।।" इत्य- न्यथा त्रीण्याहुः । तथापि यावत्यो वृद्धि मत्यो ऽवस्थास्ताः सर्वा एकीकृत्य प्रथमं वयः । याबापचयवत्यस्ता राशीकृत्य द्वितायमिति । द्विवयःपक्षा- ऽनाभिप्रेतः । स चोक्तः । “वर्द्धतां यावदनेन वर्धितव्य पश्चादपायेन युज्य- ताम् ।" इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-वृद्धोति ।

·६ सारस्वतव्याकरणम् [स्त्रीप्रत्यय- स्वागावा । १३ । स्वाङ्गवाचिनो वा स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । सुमुखी । मृगाक्षी । तन्वनी । वाग्रहणात् पद्मवदना, कमलनयना इत्यादी ईप् न भवति । कृदिकारादक्तेरी वा वक्तव्यः । अङ्गुलिः अङ्गुली । धूलिः धूली । आजिः आजी । अक्वेरिति विशेषणात् कृतिः भूतिरित्यादौ न ॥ १३ ॥ १ स्वाङ्गादिति । स्वाङ्गस्वरूपं चोकम्-"अहवं मूर्तिमत्स्वानं प्राणिस्थमचिकारजम् । अतस्थं तत्र दृष्टं च तेन चेत्तत्तथा युतम् ।।" इति । शरीराभ्यन्तरचारी वायुः प्राणः, सोऽस्यास्तीति प्राणी । तत्र तितीति प्राणिरथं-तत्स्वाङ्गम् । एवं स्वेदस्यापि प्राणिस्थत्वात्स्वाङ्गता स्यात्त- वाह - अद्रवमिति। तस्य तु द्रवत्वान्न । एवमपि ज्ञानस्य प्राणिस्थत्वाद- द्रवत्वाच्च रवाङ्गता स्यादत आह-भूतिमदिति । असर्वगतद्रव्यपरिमाणं काठिन्यादि वर्शविशेपो वा मूर्तिर्यस्यास्तीति मूतिमत् । ज्ञानस्यात्मगुणत्वेन परिमाणलक्षणस्य गुणस्पर्शलक्षस्य वा तत्रानङ्गाकारादमूर्तिमत्त्वं ज्ञानस्ये- त्यर्थः । एवमपि शोफादेश्वोक्तलक्षणवत्स्वाङ्गता स्यादत आह-अविकार- जमिति । विकारो वातादिवैषम्यं ततो न जातम् । शोफादिस्तु विकारजः। रथ्यादिपतितकेशादेः स्वागतासङ्ग्रहाधमाह-अतत्स्थं तत्र दृष्टं चेति । तत्र प्राणिनि न दृष्टम् । अन्यदा तत्राऽवर्तमानमति स्याङ्गम् । एवमपि- प्रतिमाद्यवयवानां मुखादीनां प्राणिस्थेनाऽविशेषादिना सम्बन्धः । तथा यद्य- पाणिनापि सम्बद्धं स्यात्तदसि तथेत्यर्थः । प्राणिमुखादिसदृशमपाणिमुखा- द्यपि स्वानमिति भावः । उदाहरणं तु-सुकेशी-सुकेशा वा रथ्या । मुस्तनी- सुस्तना वा प्रतिमा । प्रत्युदाहरणं तु क्रमेण-सुमुखा शाला । बहुस्वेदा । सुज्ञाना । सुशोफेत्यादि । कृदिकारादिति। अक्तरित्यत्र क्तिशब्देन क्त्यर्थों गृह्यते । अक्त्यर्थादित्यर्थः । ततश्च अकरणिः । अहरणिरित्यादौ न ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् ११७ ऐ च मन्वादेः । १४। मन्यादेर्गणात् स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति ऐकारादेशश्च । मनायी। वृषाकपायी । चकारात् "मनोरो वा' । मनावी मनुः॥१४॥ पन्यादयः । १५ । पन्यादय ईप्रत्यान्ता निपात्यन्ते । समानकवीरपिण्ड- पुत्रभ्रातृदासेभ्यो बहुवीही पत्यु देश इप् च । सपत्नी। एक पत्नी । वीरपत्नी । पिण्डपत्नीत्यादि । अन्तर्वनी । सखी । अशिश्वी । अर्धजरती। युवती । प्राची। प्रतीची। उदीची। समीची । दारशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः पुंल्लिङ्गः । दाराः । हे दाराः । दारान् । दौरैः । दारेभ्यः २ । दाराणाम् । दारेषु ।।१५।। १ पल्ल्यादय इति । 'स्वाजाद्वे'त्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- श्रयणात् क्वचिदर्थविशेषे क्वचिच वेति व्यवस्थापनायाऽयम् । तत्र पत्नीति संयोग एव । अन्यत्र गवां पतिः स्त्री वृषलपत्नीत्युपमानात् । विद्यमान- पूर्वस्य तु वा । दृढपत्नी-दृढपतिः । सपन्यादिषु नित्यम्-सपत्नी । एक. पत्नी । अन्तर्वनी गर्भयोगे एव । अन्यत्राऽन्तर्वती शाला। तथा भतयागे- पतिपत्नी । अन्यत्र पतिमती नगरी । तथा-सखी सक्षस्था, सख्युर्भार्थापि । न शिशुर्यस्याः सा अशिश्वी । अर्द्धजरती । युवती । प्राची । मत्ती । मानुषी । सूरी । अगस्ती । असितपलितयोरसिकी । पलिक्नी । एता- एनी । जानपदी । कुण्डी अमत्रं चेत् । कुण्डा अन्या । गोणी आवपनं चत् । गोणान्या। स्थली अकृत्रिमा चेत् । स्थलाऽन्या। भाजी पक्वा चेत् । भाजा-न्या । नागी स्थूला चेत् । नागाऽन्या । काली वर्णा चेत् । कालाऽन्या । नीली अनाच्छादनं चेत् । नीला-न्या । कुशी अयोविकारश्चेत् । कुशाऽन्या । कामुकी मैथुनेच्छावती चेत् । कामुका अन्या । कबरी केशवे- । - ·सारस्वतव्याकरणम् [स्त्रीप्रत्यय- - चौगुणात् । १६॥ ऊकारान्ताद् गुणवाचिनो वा स्त्रियामी प्रत्ययो भवति । पट्वी पटुः । मृद्वी मृदुः । तन्वी तनुः । ऋज्वी अजुः ।। १६ ॥ उत ऊ । १७॥ उकारान्तान्मनुष्यजातेः स्त्रियामप्रत्ययो वा भवति । पशः पङ्गुः । वामोरूः वामोरुः ॥ १७ ॥ युनस्तिः । १८॥ 'शधौ' युवतिः । एभ्यो नामस्वात् स्यादयः । आबन्ताद् 'आप' इति ईबन्तात् हसे.प सेर्लोपः' इति सिलोपः । ईबन्तात् हसे पः सोपः' । पूर्ववत प्रक्रिया ॥ १८ ।। इति स्त्रीप्रत्ययाः। युवन्शब्दात् स्त्रियां तिप्रत्ययो भवति । 'नाम्नो नो लोप- शश्श्रेत् । कमरा रा । ओषधौ प्राणिनि च नीली । संज्ञायां वा । नीली- नीला । शोणा-शाणेत्यादयो विहितलक्षणाः पल्यादौ द्रष्टव्याः ।। १ चौरिति । वा-ओ:-चौः । गुणशब्देन मतुप उपादानादभेदो- पचारादागुणवद्वानको गृह्यते । वाशब्देन व्यवस्थैव । खसंयागापधान्न । खरुः पतिवरा कन्या । पाण्डुः । गुणलक्षणं चोक्तम्-'सावे निविशतेपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसवप्रकृतिगुणः ।" इति । सत्त्वं द्रव्यम् । उत इति । अत्रापि पूर्वतो आऽनुवृत्यैव,-धेनु: रज्जुरित्यादौ न । यद्यपि हस्वोकार विधाने पि दीघेकादेशाद्दीर्घश्रवणमुपपद्यते तथापि दीर्घ- विधानसामर्थ्यात्-अझबन्धः । जीवबन्धरित्यादौ समासान्तकपत्ययाऽभा- वार्थमित्यनुसन्धेयम् ॥ ३ युनस्तिरिति । युवनशब्दात्तिप्रत्ययो भवाते । ईपोऽपवादः। नलोपः । युवतिः ।। इति स्त्रीप्रत्ययाः। - ·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितन् अर्थ विभक्त्यर्थों निरुप्यन्ते । लिङ्गार्थे प्रथमा । १। धातुप्रत्ययातिरिक्कमर्थवच्छब्दरूपं लिङ्गम, तस्यैवार्थे सन्मात्र प्रथमा विभक्तिभवति । लिङ्गादयोऽपि प्रथमार्था इति केचित् । आदिशब्दात् लिङ्गवचनपरिमाणमात्रेऽपि प्रथमा । तत्सब्रह्म । १ लिङ्गविशेषप्रतिपादकपत्ययान्निरूप्य पूर्वोक्तस्यादिप्रत्ययनियामकप्रक. रणमवसरसङ्गत्या प्रारिप्मुःप्रतिजानीते-अथेति । विभक्तीनां द्योत्या वाच्यो वा.धी: विभक्त्यर्थः । स च प्रातिपदिकार्थपक्षे ये त्यस्त्रिवपक्षे वाच्यः । येषु येध्वर्थेषु या या विभक्तयो मवन्ति ते विमात्यर्था उच्यन्ते इनि भावः । एकवचनं जात्यभिप्रायेण । तत्र प्रथमोद्दिष्टप्रथमार्थमाह-लिङ्गार्थ इति । धातुविभक्तिवर्जमर्थवल्लिङ्गमिति कोशादिषु लिङ्गशब्देन नामाभिधानान्नाम- लक्षणेनैव लिङ्गलक्षणमाइ-धातुप्रत्ययवर्जमित्यादि । प्रत्ययशब्देनात्र प्रत्ययविशेषा विभक्तिरूपो लक्ष्यते । नामलक्षणे लिङ्गलक्षणे च विभक्तिवर्ज- नत्वाभिधानात् । धातुवर्जमिति तु सम्भवदभिप्रायं । विचारविशेषश्च नाम- लक्षणोकोऽवसेयः । सन्मात्र इति । शब्दप्रवृत्युपलक्षणम् । यत्रार्थान्तरा. नपेक्षया शब्दप्रवृत्तिः स सर्वो-पि लिङ्गमित्यदः । पुंस्त्रीनपुंसकलिङ्गादि तु तत्र नान्तरीयकत्वालिङ्गार्थ एवाभिहितकारकार्थः प्रातिपदिकार्थः संपद्यत इति । तत्रापि लिङ्गार्थे प्रथमा । लिङ्गार्थस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वेऽपि तत्र तत्र कर्माद्यर्थविशेषविवक्षायां द्वितीयादिविशेषविधानासामान्यविहितप्रथमाया बाधान्नातिप्रसङ्गः ।। लिङ्गादयोऽपाति। केचित्-पाणिनीयाः । लिङ्गं स्त्रीपुन्नपुंसक- शब्दवाच्यम् । क्रमादपचयोपचयसाम्येष्विति रूपो बस्तुधर्मः । परिमाण-खारी द्रोण आढकमित्यादि शब्दवाच्यम् । परितः सर्वतो मानं दारुलोहादिमयं पात्रम् | उन्मानं प्रमाणवचनं एकत्वद्वित्वबहुत्वानि । एते प्रथमाया अर्थाः । एष्वर्थेष्वपि प्रथमा भवतीत्यर्थः । उदाहरति ·१२० सारस्वतव्याकरणम् V-MAP AN. N N [ विभक्तयर्थ- 'रविरिव राजते राजा राधाकुमाी रोख्यते । को ज्यते एवं भूपालः प्रागास्ना गमलक्ष्मणौ ॥१॥ प्रथमान्लो यदा कर्ता कर्मणि द्वितीया तदा। यदा कर्मा तृत यान्त. कर्माण प्रथमा तदा ।। २ । मनसि वचसि काथे पुण्यपीयूषपूर्णा- त्रिवनमुपकारश्रेणिभः प्रीणयन्तः । परगुणपरमाणून् पर्वतीचन्य नित्यं निजह 'द विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः॥३॥ कुमाराः शेरते स्वैरं ररूयन्त च नारकाः । जेगीयन्ते च गीतज्ञा मनियन्ते रुजार्दिताः । ४॥ आमन्त्रणे च ।। आमन्त्रणमभिमुखीकरणम् , त भन्न प्रथमा विभक्तिभवति । "मां ममुदर गोन्द प्रसी. परमेश्वर । कुमारी स्वैरमासाथां क्षमध्वं भो तपस्विनः १" २ ॥ भोसः ।। भोस् भगोस् अघोस् एते शब्दा निपात्यन्ते विविविषये । "क्षमस्व भो दुराध्य भगौस्तुभ्यं नमः सदा । अधीष्व भो महामाज्ञ घातयाऽघोः स्वघस्मरम् ॥३॥ इति प्रथमा तदित्यादि। ५ भगो इति । भगास्तुभ्यं नमो स्तु ते इत्यत्र 'अस्तुते' इति छेदः । न स्तीतीत्यस्तुत् , तस्मै अस्तुतं । परस्य स्तव्यस्या:मावादविद्यमानस्तव्या येत्यर्थः । अथवा- असद्गुणारोपणं गुणवत्तया ज्ञापनं बा स्तुतिः । तत्र areen-e- ·प्रकरणम् सरलाटीकाविराजितम् १२१ शाः कार्ये । ४। कर्तृमाधनयोर्दानपात्रे विश्लेषावधौ सम्वन्धाऽऽधारभावयोः शेषा विभक्तयो द्वितीयाद्या एश्वर्थेषु भवन्ति । (कार्ये कर्मकारके उत्पाद्य आप्ये स्कार्य विकार्य व द्वितीया विभक्तिर्मवति)। "कला कर्म च करणं सम्प्रदान तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ॥१॥ कटं करोति कारुको रूपं पश्यति चानुषः । भगवद्गुणानामनन्तत्वाचेपामशानात्तद्विशिष्टवचनाऽसम्भवादविद्यमाना स्तु- तिर्यस्य तत्संबोधनं हे अस्तुत् । स्तुतावसामल्केिवलं तुभ्यं नम इत्यर्थः । यद्वा-"अ केशवे विरिञ्चे च" इत्यभियानात् एन ब्रह्मणा स्तुतिर्यस्य स तथा । सर्वसेव्यविरिञ्चिस्तव्य इत्यर्थः । हे अघो- अघवन् । स्वस्य घस्मरं-नाशकं पापं घातयत्यर्थः ।। १ उत्पाद्य इत्यादि । तत्र यदसजायते तदुत्पाद्यम् । यत्र चोत्याद्य- विकार्यसम्बन्धिनो विशेषाः प्रत्यक्षेणानुमानेन वा न प्रतीयन्ते केवलं प्राप्यते सदाप्यम् । गुणान्तराधानेन व्यपदेशान्तरनिमित्तं संस्कार्यम् । प्रकृत्युच्छेदे- नावस्थान्तरत्वमापाद्यं विकाय्यम् । प्रकृत्यनुच्छेदतदुच्छेदाभ्यां संस्कार्य- विकार्ययोर्भेदो न वास्तवः । अत एव त्रैविध्यमुक्तं भर्तृहरिणा- "निर्वत्यै च विकार्य च प्राप्यं चेति त्रिधा मतम् । तप्सिततमं कर्म चतुर्द्धाऽन्यत्तु कल्पितम् ॥ तथा सजायते पूर्वजन्मना यत्प्रकाशते । तन्निर्वयं चिकाय व कर्म द्वेधा व्यवस्थिनम् ॥ प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित्काष्ठादिभस्मवत् । किंचिहणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ॥ - ·१२२ " सारस्वतव्याकरणम् [विभत्तापर्य- राज्यं प्राप्नोति धर्मिष्ठः सोमं सुनोति सोमपाः॥२॥ अभिसर्वतसो कार्या घिशुपर्यादिषु त्रिषु । छितीयाऽऽनेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ ३॥" अमितो ग्राम नदी वहति । सर्वतो ग्राम वनानि सन्ति । धिग्देवदत्तम् । उपर्युपरि ग्राम मेघाः पतन्ति । अधोऽधो ग्राम शलभाः पतन्ति । अधि ग्राम मृगाश्चरन्ति । समया- निकषा-हा-प्रति-योगेऽपि । सम्या प्रामम् । निकषा प्रामम् । अनु ग्रामम् । प्रति ग्रामम् ॥ ४ ॥ कालाध्वनोनरन्तयेऽपि । ५ । कालाध्वनोनरन्तर्ये द्वितीया विभक्तिभवति । मासधीते । क्रोश पर्वतः । नैरन्तर्याभावे--मासस्य विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ ५॥ इति द्वितीया॥ क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते ॥" अनीप्सितं च द्विधोक्तम्- "औदासीन्येन यत्प्राप्ये यद्यत्कर्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यश्चाप्यन्यपूर्वकम् ॥' इति । संज्ञान्तरैरनाख्यातम्-अपादानादिकारकविशेषैरकथितमित्यर्थः । अन्यपूर्वकम् --"दिवः कर्म च" इत्यादिलक्षणम् । तदेवं सप्तविधं कर्म । १कालाध्वनोरिति । कालाध्वार्थ नैरन्तये अत्यन्तसंयोगेऽर्थे द्वितीयेत्यर्थः । नरन्तये किम् ? । मासस्य द्विरधीते । मोशस्यैकदेशे पर्यतः ।

·अंकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये साधके च ।। क्रियासिद्धयुपकारके करणेऽयं च तृतीया विभफिर्भवति। "भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः । कराग्रेण विदीर्णोऽपि वानरैयुद्धयते पुनः" ॥१॥ इति तृतीया । दोनपात्रे चतुर्थी । ७॥ दानपात्र सम्प्रदानकारके चतुर्थी भवति । सन्यक्श्रेयोबुद्वया १ 'कर्तृसाधनयोः' इति पदं व्याचष्टे-कतरीत्यादि । तत्र तावत्कत। द्विविधः-स्वतन्त्रः प्रयोजकश्च । स्वतन्त्रोऽभिहितानभिहितभेदात द्विविधः । प्रयोजको .पि प्रेषको ध्येषक आनुकूल्यभागीं चेति त्रिविधः । तत्र प्रभुत्वेन प्रयोजयन्प्रेषकः । यथा-शिष्येण कारयति । हीनः प्रयोजयमध्येषकः । यथा-गुरुं भोजयति । यस्तु प्रभुत्वहीनत्वा मावेनानुकूल्यमात्रेण योजयति स आनुकूल्यभागी । यथा-आनन्दयति पितरं सत्पुत्रः। एवं पञ्चविधः कर्ता । तत्राभिहिते प्रथम भिधानादननिहिते कर्तरि तृतीया । तत्र कर्तृ- लक्षणमाह-प्रधाने क्रियाश्रय इति । क्रियाश्रयः कर्तेत्युक्ते कर्मादीना- मपि तथात्वादतिप्रसङ्ग स्यादत उक्तं-प्रधान इति । प्रधानत्वं चेतरकारका- प्रयोज्यत्वे सति सकलकारकप्रयोक्तृत्वम् । यथा 'देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति । एतच्च देवदच आस्ते शेते इत्यादौ तत्प्रयोज्यमानां कादीनाम- भावादव्याप्तमिति धातूक्तक्रियात्वं प्रधानत्वमवसेवम् । यदीयो व्यापारो धातुनोच्यते स कर्तेत्यर्थः । इति प्रसादकृतः । २ दानपात्र इत्येतद्वयाख्यां कुरुते-सम्प्रदानकारके इति । दानं नाम पूजानुग्रहकामनया स्वस्वत्वपरित्यागेन परस्यत्वापादानं तस्य पात्रम् । न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पानं प्रवक्षत ।।

·१२४ सारत्यतव्याकरणम् [विभक्तयर्थ- यत् प्रदीयते तत् सम्प्रदानम् । ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेर्न चातिभक्त्या न च दानकाम्यया यद् दीयते वासनया सुपात्रे तत्संप्रदान कथितं मुनीन्द्रः॥१॥ वेदविदे गां ददाति । अन्यत्र-राज्ञो दण्डं ददाति । रजकस्य वस्त्रं ददाति ॥ ७॥ इति चतुर्थी । विश्लेषाऽवधौ पञ्चमी।८। विश्लेषो विभागस्तत्र योऽवधिश्चस्तयाऽचलतया वा विवक्षित- स्तत्रापादाने पञ्चमी । धावतोश्वादपतत् । भूभृतोऽवतरति गङ्गा ॥८॥ इति पञ्चमी । इत्याद्युक्तं तत्सम्प्रदानकारकमित्यर्थः । तथा चोक्तम्- "सम्प्रदानं तदैव स्यात्पूजानुग्रहकाम्यया । दीयमानन संयोगात्स्वामित्वं लभते यदि ॥” इति । तच्च त्रिविधम्-अनिराकर्तृ प्रेरकम् अनुमन्तृ चेति । तत्राऽनिराकर्तृ- यथा-आदित्याया ददाति | प्रेरकम्-विप्राय गां ददाति । मह्यं गां देहीति प्रेरितो ददातीत्यर्थः । अनुमन्तु-गुरवे गां ददाति । गुरुर्हि न प्रार्थयते दीयमानां च तामनुमन्यते भद्रं कृतमिति । तदुक्तं भर्तृहरिणा- "अनिराकरणात्कर्तुराधं यत्कर्मणेपिसतम् । प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते सम्प्रदानताम् ॥” इति । १ विश्लेषो विभाग इति । अपादानं च द्विविधम् - "अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् । ध्रुवमेव तदाशात्तदपादानमुच्यते ॥” इति । तच्च त्रिविधोक्तम्- निर्दिष्टविषयं किञ्चिदुपात्तविषयं तथा । अपेक्षितक्रियाकं च विधाडादानमुच्यते ॥ इति । - ·प्रकरणम् ] सरलाठीकाविराजिताम् सम्बन्धे षष्ठी ॥२॥ सम्बन्धिनोर्मध्ये योऽप्रधानस्तत्र षष्ठी। भेधकभेदकयोः श्लिष्ट सम्बन्धोऽन्योन्ययुच्यते । विष्ठो यपि सम्बन्धः षष्ठयुत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥ १ ॥ भेद्यं विशेष्यमित्याहुभेदकं च विशेषणम् । प्रधानं च विशेष्यं स्यादप्रधान विशेषणम् ॥ २ ॥ क्रियातः परस्परापेक्षारूपः सम्बन्धः । 'राज्ञः स पुरुषो ज्ञेयः पित्रोरेतत् प्रपूजनम् । गुरूणां वचनं पथ्यं कवीनां रसवचः ॥३॥" ॥१॥ इति पष्ठी। यत्र साक्षादगायभूतक्रिया निर्दिश्यते तदाद्यम् । यथा-ग्रामादायाती- त्यादि । यत्र धात्वन्तगथगं स्वार्थमाह तद्वितीयम् । यथा--बलाहकात् विद्योतते विद्युत् । बलाहकात् निमृत्य विद्योतत इत्यर्थः । प्रमाणान्तरप्रतीत- क्रियाकं तृतीयम् । यथा 'गच्छन्तं पश्यन्नाह-~कस्माब'मिति । १ सम्बम्धे पष्ठीति । सम्बन्धश्च स्वस्वामिभावावयवावयवि- भावादिभेदादनन्तः कारकेभ्यश्वान्यः । कियासम्बन्धाऽभावात् । तदुक्तम्--- "सम्बन्ध कारकेभ्योऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः । श्रुतायामथुनायां च क्रियायां सोऽभिधीयत ।" इति । तत्र श्रुताया यथान मापाणामश्नीयात् । अश्रुतायां यथा- राज्ञः पुरुप इति । तत्र गद्यपि सम्बन्धस्योभयाश्रितत्वादुभयोरपि पर्यायेण वा पष्ठी प्राप्ता तथाप्यप्रधानादेव विशेषणादेव । तदुक्तम्- "परार्थ स्वार्थनिःक्षपादप्रधान विशेषणम् । विशेष्यं तत्प्रधान स्यात्स्वार्थस्थव प्रकाशनात् ॥ भेधभेदकयोः श्लिष्टिः सम्बन्धोऽन्योन्यमुच्यते। द्विष्ठो यद्यपि सम्बन्धः पष्टयुत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥' इति । - ·१२६ सारस्वतव्याकरणम् [विभक्तयर्थ- AMNA.14.MA ..-.-~~ आधारे संतमी । १०। आधारोऽधिकरणम् । तत् षड्विधम् । औपश्लेषिकम् १, सामीप्यकम् २, अभिव्यापकम् ३, वैषयिकम् ४, नैमित्तिकम् ५, औपचारिकं ६ चेति । "कटे शते कुमारोऽसौ वटे गाव: सुशेरते । तिलषु विद्यन तैलं हदि ब्रह्मामृतं परम् । १ । युद्धे सन्नह्यते धीरोऽङ्गुल्यो करिणां शतम्" ॥१०॥ भाव सप्तमी। ११ । प्रसिद्धक्रियया प्रसिद्रक्रियाया लक्षणं बोधनं भावस्तत्र सप्तमी। वर्षति देवे चौर आयात: । पतत्यंशुमालिनि पतितोऽ. रातिः । काले शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः ॥ ११ ॥ इति सप्तमी। १ सप्तमीति । अधिक्रियते-~~~यस्मिन्नित्याधारः । स च क्रिया- श्रयक कर्मणोरेव । तभोक्तं भर्तृहरिणा-- कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारयत्क्रियाम् । उपकुर्वत्वियालिद्धौ शानऽधिकरणं स्मृतम् ॥” इति । आधारस्यैवाधिकरणसंज्ञात्वमभिप्रेत्याधिकरणभेदानाह-~षाविध- मित्यादि । तत्रान्यत्र सिद्धयोराधाराधेययोः प्रादेशिकः सम्बन्ध उप- श्लेषः । सामीप्यं सान्निध्यम् । तत्र भवं, समीपं भवं सामीपिकमिति वा । अपृथग्देशयोराधेययोः सकलावयवसम्बन्धेन व्यापकमभिव्यापकम् । विषयो- ऽन्यत्र भावस्तत्र भवं वैपथिकम् । निमित्त कारणम् । उपचारो लक्षणा | तत्र भवम् । क्रमणोदाहरति-कटे शेते इत्यादि । भावपदव्याचिग्ल्यासुस्त. स्वरूपमाह-क्रियायालक्षणामिति । क्रिया-धात्वर्थः । सा च प्रसिद्धा अप्रसिद्धा चेति द्विविधा। तमा प्रसिद्धायास्तस्या लक्षणत्वाऽसम्भवाप्रसिद्धया क्रियया अप्रसिद्धायाश्चौरागमनक्रियाया लक्षणं भाव इति भावः । सर्ववि- ·१७ ALAM 40 प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् अथोपपदविभक्त्यर्थों निरूप्यते ॥ विनासहनममृतेनिर्धारणस्वाम्यादिभिश्च । १२ । एतैरपि योगे द्वितीयाचा विभक्तयो भवन्ति । विना पापं सर्व फलति । "विना वातं विना वर्ष विश्रुतः पलनं विना । विना हस्तिकृतं दोष केंनमौ पातिती दुमौ ॥ १॥ अन्तरेणाक्षिणी किं जीवितेन । अनन्तरा त्वां मां हरिरित्या- दिपदात् ग्राह्यम् ॥ १२ ॥ सहादियोगे तृतीयाऽप्रधाने । १३ । सह सदृशं साकं सार्द्ध सममित्यादियोगेऽपि तृतीया भवति । सह शिष्येणागतो गुरुः । सदृश श्चैत्रो मैत्रेण । साकं नयनाभ्यां श्लक्ष्णा दन्ताः । सार्व धनिभिर्धतः साधुः । समं चन्द्रेणोदितो गुरुः ॥१३॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाडलंयषड्योगे चतुर्थी । १४ । नमो नारायणाय । स्वस्ति राज्ञे । सोमाय स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलं मल्लाय । वषडिन्द्राय ॥ १४ ॥ दितत्वात्प्रसिद्धया वर्पणक्रियया अप्रसिद्धा चौगगमनक्रिया लक्ष्यन्ते। अंशु- माली सूर्यस्तत्वतनं प्रसिद्धम् । अराति:-शत्रुस्तत्पतनं चाऽप्रसिद्धम् ।। १ विना सहेति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते इति न्यायादादिशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धः । तथा च विनादिमियोंगे द्वितीया सहादियोगे तृतीया । नमआदिभियोंगे चतुर्थी । ऋतेआदिभिर्योगे पञ्चमी। निर्धारणादेरर्थत्वान्निर्धारणार्थादौ । खाम्यादिभिः सप्तमीति । २ नमःस्वस्तीत्यादि । अलं मल्लो मल्लायेत्यत्रालंशब्दः पर्याप्त्यर्थः । शक इत्यर्थः । वारणार्थस्य तु योगे तृतीयेव । ---- ·१२८ सारस्वतव्याकरणम् [विभक्तयर्थ- ऋतेआदियोगे पञ्चमी । १५ । ऋने ज्ञानान्न मुक्तिः । अन्यो गृहाद्विहारः । आरादनात । इतरो ग्रामात् ॥ १५ ॥ मृतेयोगे द्वितीया च । १६ । ज्ञानमृते । चकारात् विनादियोगेऽपि तृतीयापञ्चम्यौ स्तः । ज्ञानेन विना । ज्ञानात् विना ।। १६ ॥ दिग्योगे पञ्चमी । १७ । पूर्वो ग्रीष्माद्वसन्तः ।। १७ ॥ निद्धारणे षष्ठीसप्तम्यौ । १८ । निर्धारणम्-द्रव्यगुण जातिभिः समुदायात् पृथक्करणं, तत्र षष्ठीसप्तम्यौ भवतः । क्रियापराणां भगवदाराधकः श्रेष्ठः, क्रियापरेषु वा । गवां कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरा, गोषु वा । एतेषां क्षत्रियः शूरतमः, एतेषु वा ॥ १८॥ १ निर्धार मित्यादि । त्रियया गुणेन जात्या वा धर्मविशेपेण निद्धार्थमाणस्य समुदायाद्भितीकर णं निर्धारणमित्यर्थः । तत्र पष्ठी | नका- रात्सप्तम्यपि । सा चा-प्रधानात्समुदायादेव न निर्याित्। ननु निर्यिमाणी- ऽवयवः समुदायाद्भिन्न इति यदा आधारत्वेन विवक्ष्यते तदा आधारत्वादेव वृक्षे शाखेतिवत्सप्तमी स्यात् । यदा त्वषयवसम्बन्धमा विवक्ष्यते तदा वृक्षस्य शाखेतिवत्सम्बन्ध इत्येव पठी स्यादिति चेत्सत्यम् । तस्यैव प्रपञ्चार्थत्वात् निर्धारणार्थकपष्टया समासनिषेधार्थत्वाच्च । नियागुणजोतिभिरित्यस्य सम्भव दुक्तिकत्वात् अमोषां छात्राणां देवदत्तः पटुरित्गदौ संशादिभिरपि व्यवच्छेदे भवत्येव । क्रमेणोदाहरति-क्रियापराणामित्यादि । आराधनक्रियया कृष्णगुणेन क्षत्रियत्वजात्या च भगवदाधिकादयो विशेष्यन्ते ।

·प्रकरणम्] सरलाटीकाविराजिता १२९ स्वास्यादिभिश्च । १९॥ स्वाम्यादियोगे षष्ठीसप्तम्यौ भवतः । गवां स्वामी, गोषु स्वामी। गवामधिपतिः, गोवधिपतिः ॥ १९ ॥ कर्तृकार्ययोरक्तादौ कृति षष्ठी । २० । कर्तरि च कार्ये च षष्ठी विभक्तिर्भवति, कादिवर्जिते कृदन्ते शब्दे प्रयुज्यमाने । व्यासस्य कृतिः । भारतस्य श्रवणम् ॥२०॥ स्मरतौ च कार्ये । २१ । स्मरतो धातो प्रयुज्यमाने कार्य कर्मणि विषये षष्ठी। १ स्वाम्यादीति। आदिशब्दादीश्वरदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसृत- योगे षष्ठीसप्तम्यौ । गवामीश्वरः । गोष्वीवर इत्यादि । अक्तादाविति । आदिशब्दात् क्त क्तवतु कि उ: इष्णु उकः क्वायन्ताव्ययं शतृ शान क्वसु कान खलर्थशीलार्थतॄचभविष्यदर्थकाऽकभवि- घ्यदाधमयेन इत्यादयो गृहन्ते । क्रमेण प्रत्युदाहरणम्-त्वया कृतम् । ग्राम प्राप्ताः सर्वे । कृतवान् विश्वं चक्री। हरिं दिक्षुः । अलंकरिष्णुहरिम् । दैत्यान् घातुकः । जगत्सृष्ट वा । सुखं कर्तुम् । हरिं प्रणम्य । लक्ष्मीमिच्छन् । मालां बिभ्राणः । अन्न' पेचिवान् । शुभं चक्राणः । ईषत्करः प्रपञ्चो हरिणा | विश्वं कर्ता | सतः पालकोऽवतरति । प्रामं गामी । सुखमृणं दायी। ३ स्मरताविति । स्मरतावित्यर्थग्रहणम् । ततश्च स्मरणार्थधातुप्रयोगे कर्मणि पष्ठीत्यर्थः । चकाराद्द येशोरपि । सर्पिषो दयते । जगतामीष्टे । कर्म- स्वविवक्षायां तु-मातरं स्मरति । ननु कर्माद्यविवक्षायां सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठीसिद्धावानर्थक्यमेतस्येति चेत्सत्यम् । एतदारम्भसामर्थ्यादुपपदविधान- षष्ठया न समास इति सूचनात् । ततश्च मातुः स्मरणमित्यादौ समासाऽभावः । or ·सारस्वतव्याकरणम् [कारक- मातुः स्मरति । मातर स्मरति । अहेती तृतीया पश्चमी च वक्तव्या* | अनित्यः शब्दः कृतकत्वेन कृतकवाद्वा ।। २१ ॥ भयहेतौ पञ्चमी । २२ । चोराबिभेति । व्याघ्रात् त्रस्यति । विद्युत्पाताचकितः ॥२२॥ षष्ठीहेतुप्रयोगे च । २३ । कस्य हेतोरियं कन्या । अन्नस्य हेतोर्वसति ॥ २३ ॥ इत्थम्भावे तृतीया । २४ । शिष्यं पुत्रेण पश्यति । संसारममारेण पश्यति । पुष्करिणी नद्या पश्यति ।। २४ ॥ येनाङ्गविकारः । २५॥ येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनोऽङ्गविकारो लक्ष्यते तस्मादङ्गवाचका- १ हेताविति । साध्यसाधक इत्यर्थः । गन्दे अनित्यन्वं माध्यम् । कृतकवं हेतुः । अनित्य इति प्रथमप्रयोगश्च साध्यत्वद्योतनायेत्यदोषः । भय. हेताविति । भयरय हेतु: करणं तत्र पञ्चमीत्यर्थः । मयेत्युपलक्षणं जुगुप्सा- विरामप्रमादार्थाना । ततश्च पापाज्जुगुप्मते । पापाद्विरमति | धर्मात्यमाद्यति ।। २ हेतुप्रयोगे इति । प्रयोगस्य शब्दधर्मत्वाद्धेतुशब्द एव गृह्यते न हेत्वर्थः । चकागत्सर्वादियोग तृतीयापि । कस्मै हेतोः केन हेतुनेत्यादि । सर्वनाम्नो हेतुप्रयोगे द्वितीयाव्यतिरिक्ताः सर्वा विभक्तयो निमित्तकारण- हेतुत्वार्थे भवन्तीति भाष्यकारादयः । को हेतुः । केन निमित्तेन । कस्मै कारणायेत्यादि । सर्वनामाप्रयोगेऽपि प्रातिपदिकमात्रातृतीयादय इति के- चित् । ज्ञानेन निमित्तेन हरिः सेव्यः । ३ इत्थमिति । इत्यम् अनेन प्रका भवनम् इत्थंभावः, तस्मिन्नर्थे तृतीया भवतीत्यर्थः । शिष्य पुत्रत्वेन संसार- मसारत्वेन पश्यतीत्यर्थः ।। ४ येनेति । अङ्गानि सन्त्यस्येत्यङ्गं शरीरं । येनेति तदवयवो हेतुत्वेन ·प्रकरणम् सरलाटीका बिराजितम् १३१ ----- छब्दात्तृतीया विभक्तिर्भवति । देवदत्तोऽक्ष्णा काणः । पादेन खञ्जः । कर्णेन बधिरः । शिरसा खल्वाटः ॥ २५ ॥ जेनिकर्तुः प्रकृतिः । २६ । जायमानस्य कार्यस्योपादानमपादानसंज्ञं भवति । तत्रापादाने पञ्चमी । “यस्मात्प्रजाः प्रजायन्ते तद् ब्रह्मेति विदुर्बुधाः" ।।२६।। आडादियोगे पश्चमी । २७ । आडादियोगे लिङ्गात्पश्चमी भवति । आ पाटलिपुत्रा- दृष्टो देवः ।। २७॥ तौदर्थं चतुर्थी । २८ । 'संयमाय श्रुतं धत्ते, नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी, धनं दानाय भुक्तये।' ॥२८॥ निर्दिश्यते स च विकृते एव विकारहेतुरिति येन विकृतेनाऽङ्गिनो विकारो लक्ष्यते तस्मादजात्तृतीयेत्यर्थः ।। १ जनिकरिति । जननं जनिः, जन्यर्थस्य कर्ता जनिकर्ता, सच जायमान एवेत्यभिप्रेत्याह-जायमानस्य कार्यस्येत्यादि । उपादानमत्र कारणमात्रं गृह्यते, न समवायिकारणम् । पुत्रात्प्रमोदो जायते इत्यादौ तद- भावादप्रसङ्गात् । २ आदियोगे चेति । मर्यादाभिविध्यर्थकायोगे पञ्चमी । आदिना वजनार्थकाऽपपर्योोंगेऽपि । अप हरेः परि हरेः संसारः । हरि ब- र्जयित्वा संसार इत्यर्थः । तथा भूकर्तुः प्रभवादपि । हिमवतो गङ्गा प्रभवति । तत्र प्रथम दृश्यत इत्यर्थः । तथा पराजेः प्रयोगेऽसद्यार्थादपि । पापात्पराज- यते । इत्यादि शेयम् । ३ तादर्थ्य इति । तच्छब्देन कार्य निर्दिश्यते । तस्मै इदं तदर्थे । तदर्थशब्द: कारणसम्बन्धमाह । ततश्च षष्ठीप्राप्तौ वचनमिति- प्रसादकृतः।

·१३२ सारस्वतव्याकरणम् - [ कारक- अध्यादियोगे चतुर्थी । २९ । क्रूराय क्रुध्यति । मित्राय द्रुह्यति । पुत्राय कुप्यति । गुणवते असूयति । *क्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च पञ्चमी वक्तव्या* हात् प्रेक्षते । हर्म्यमारुह्येत्यर्थः । आसनात् प्रेक्षते । आसने उपविश्येत्यर्थः । *निमित्तोत्कर्मयोगे सप्तमी च वत्तव्या। 'चर्मणि दीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः॥१॥ २९॥ विषये च । ३०। विषयेथे सप्तमी भवति । तर्के चतुरः ॥ ३० ॥ १ क्रुधादियोगे चेति । क्रुधगुहेासूयार्थाः धादयस्तद्योगे यं प्रति कोपस्ततश्चतुर्थी वाच्येत्यर्थः । ततश्च भार्या भीर्यतीत्यादौ तां प्रति कोपा- ऽभावाच्चतुर्थ्यभावः । सोपसर्गयोस्तु क्रुधगृहोर्वितीयैव । क्रूरमभिक्रुध्यति । अभिद्रुह्यति । २ निमित्तादिति । निमित्तात्प्रयोजनवाचिशब्दात्कर्मणो योगे सप्तमी वक्तव्येत्यर्थः । चर्मणीत्यादौ हनननिमित्ताधर्मादेः द्वीप्यादिकर्मयोगे सप्तमी समभूत् । सीमनिमित्तं पुष्कलक: पाषाणो हतो निहितः । केचित्तु- "शुदमेदान्तरालं वा सीमेति प्रोच्यते बुधैः । पुष्कलो वृषभेदः स्यादन्यः सौगन्ध्यहेतुकः ॥" सीम्नि गुदमेदान्तरालावयवनिमित्तं पुष्कलो मूषकविशेषः हतो धृत इत्याहुः । विषये चेति। क्रियापदाऽप्रयोगे कर्तृकर्माद्यसम्भवे तदाधारत्वासम्भवादारम्भः। तर्के चतुर इति । तर्कविषयं चातुर्यमस्येत्यर्थः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् षष्टीसेप्सम्यो चानादरे । ३१ । बहूनां क्रोशतां गतश्चौरः । बहुष्वसाधुषु निवारयत्स्वपि स्वयमार्यो याति साधुमार्गेण । बहुषु साधुषु वसत्स्वपि स्वयमनाये यात्यसाधुमार्गेण । मातापित्रो रुदतोः प्रव्रजति पुत्रः ॥ ३१ ॥ अन्योक्ते प्रथमा । ३२। यदिद कार्यत्वादन्येनाख्यातेन कृता चोकं भवति तदा प्रथमा प्रयोक्तव्या । घटः क्रियते । पटः कार्यः ।। ३२॥ छन्दसि स्यादिः सर्वत्र । ३४। दध्ना जुहोति । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिः । व्रजयतीवि रेजुः ।। ३४ ॥ इति कारकादिविभक्त्यर्थाः॥ १ षष्ठीसप्तम्यौ चानादर इति । अनादरे षष्ठी सप्तमी च वक्तव्येत्यर्थः । अनादरस्तु बलहठविवेकाऽविवेकजवाच्चतुद्धी इति चेतसि कृत्वोदाहरणचनुष्टयमाह-बहनामित्यादि । बहून् क्रोशतो ऽनादृत्य गत इत्यर्थः । आर्यों विवेकी विवेकादसन्मार्गमनाहत्य सन्मागंण यातीत्यर्थः । अनार्य इत्यत्राविवेकादनादरः सन्मार्गस्य । प्रत्र जति-संन्यरंयति । हठाद्विवेकाद्वा। २ अन्योक्त इति । अन्यैरुक्तमन्योक्तम् । तदेव विवृणोति- यदिदमितिकृता चेति चकाराचद्धितेन समासेन च । तद्धितोक्ते-कुङ्कुमेन रक्तं कौकुमम् । समासोक्ते-प्राप्तमुदकं यं ग्रामं प्रासोदको ग्रामः । छन्द- साति। कचित्प्रवृत्तिरिति बाहुलकात् दधि जुहोतीति द्वितीयार्थे तृतीया । 'ब्रह्मणस्पति' मित्यर्थे प्रथमा । व्रजत्य इत्यर्थे द्वितीया इत्यादि । "कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदान तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ॥' इतिप्रसादकृता वासुदेवभहाः प्राहुः ।। इति सारस्वतटीकायां कारकप्रकरणम् ।

·सारस्वतव्याकरणम् [समास- अथ समासप्रकरणम् । अथाऽर्थवद्विभक्तिविशिष्टानां पदानां समासो निरूप्यते ॥ समासश्चान्वये नाम्नाम् । १ । नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासो भवति । चशब्दात्तद्धि- तेऽपि भवति । ततो भार्या पुरुषस्येत्यादौ न भवति, परस्परम- सम्बन्धात् । म च षड्विधः-- अव्ययीभावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगुश्चति । तत्र पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । द्विगुतत्पुरुषौ परपदार्थप्रधानौ । द्वन्द्वकर्मधारयो चोभयपदार्थ- प्रधानौ । बहुव्रीहिरन्यपदार्थप्रधानः । तस्य क्रियाभिसम्बन्धात् उभय- पदप्रधानो बलवान् । यत्रानकसमासप्राप्तिस्तत्र उभयपदप्रधानो बलवान् । ऐकैपचमैकस्वर्यमेकविभक्तिकत्वञ्च समासप्रयोजनम् । अधि स्त्री इति स्थिते स्त्रीशब्दाद् द्वितीयैकवचनम् अम् । स्त्रीभ्रुवोः । स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहे । अन्वययोग्यार्थसमर्थकः पदसमु- दायो विग्रहः । वाक्यमिति यावत् । स्वपदैरन्यपदैवी विविच्य कथन १ अर्थार्थवदित्यादि। अयमाशयः-'समासश्चान्वये नाम्ना'- मिति सूत्रे चेदविभकि नामेति परिभाषितं नाम गृह्यते तदा विभक्तिरहि- तत्वादसाधुत्वमनन्वितत्वं समासान्तवर्तिविभक्तिलोपविधायकवेयर्थ्य च स्यादती नामाख्यातत्यादो प्रसिद्धं सुबन्तापरपर्यायं नाम गृह्यते । अत उक्तं-पदानामिति । पदत्वं चानर्थकाना निपातानामपीति अर्थवद्विभक्ति- विशिष्टानामित्युक्तम् । २ समासप्रयोजनमह-ऐकपद्यमित्यादि । अनेकेषां पदानां भाष ऐकपद्यम् । समासे आधुदात्तादिस्वरेक्यं च । ।

·१३५ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् कथनं विग्रहः । * कृते समासे अव्ययस्य पूर्वनिपातो वक्तव्य: * ॥ १ ॥ पूर्वेऽव्ययऽव्ययीभावः ।२। अव्यये पूर्वपदे सति योऽन्वयः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति । इति समाससंज्ञायां सत्याम् ॥ २॥ समासप्रत्यययोलक् ।। सगासे वर्तमानायाः विभक्तेः प्रत्यये च परे लुग् मन्त्राल । इत्यमो लुक् । 'निमित्ताऽभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । नागसंज्ञाया स्यादिविभक्तिः । अवि स्त्री सि इति स्थिते ॥ ३ ॥ स नपुंसकम् । ४। सोऽव्ययीभावो नपुंसकलिङ्गो भवति । नपुंसकत्वाद्भस्वत्वम् । अधिस्त्रि ॥ ४ ॥ अव्ययीभावात् । ५। अव्ययीभावात्परस्या विभक्तेर्छन् भवति । अधिनि गृहका- यम् । रायमतिक्रान्तमतिरि कुलम् । नावमतिकान्तमतिनु जलम् । समासेति । अव्ययीभावाद्विभक्त गित्यतो विभक्त गित्यनुवर्तते । समासप्रत्यययोरित्येकापि सप्तमी मेदेनान्वेति सामर्थ्यादित्यभिप्रेत्याह-- समासे वर्तमानायाः विभक्त प्रत्यये च परे इति । समासावयव- भूताया इत्यर्थः । नामसंज्ञायां विभक्तिलुकि विभक्तिरहितत्वेनार्थवत्वेन चा- ऽविभक्ति नामेति नामसंशायामित्यर्थः । इस्वत्वं-'नपुंसकस्ये ति सूत्रेणे- त्यर्थः । अव्ययपूर्वस्वेऽपि पूर्वपदार्थप्राधान्याभावादव्ययीभावाभावं दर्शय- अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीययेति तत्पुरुषोदाहरणं हत्वप्रसङ्गत आह--- ·सारस्वतव्याकरम [समास- महस्वादेशे सन्ध्यक्षराणामिकारोकारी च वक्तव्यौ । योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । पदार्थान् व्याप्तुमिच्छा वीप्सा । विष्णु विष्णुं प्रति प्रतिविष्णु । सादृश्ये तु-यथा हरिस्तथा हरः ॥ ५॥ यथाऽसादृश्ये । ६। यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमानः समस्यते । शक्तिमनतिक्रम्य करोतीति यथाशक्ति ॥ ६॥ अतोऽमनतः । ७। अकारान्तादव्ययीभावापरस्या विभक्तरम् भवति अतं वर्ज- यित्वा । कुम्भस्य समीपमुपकुम्भं वर्तते । उपकुम्भं पश्य । अनत इति विशेषणात् पश्चम्या अम् न भवति ॥ ७॥ वा टाड्योः।८। टा डि इत्येतयोवी अम् भवति । उपकुम्भेन कृतम् उपकुम्भ कृतम् । उपकुम्भं निधेहि । उपकुम्भे निधेहि । उपकुम्भादानय||८॥ रायमतिक्रान्तमित्यादि । कृते समासेऽव्ययस्येति सामान्यनिर्देशा- त्पूर्वनिपातः । कुलविशेषणत्वारलीबत्वम् ।। यथेति । योग्यतावी'सापदार्थाननिवृचिसादृश्यानि यथार्याः । तत्र सादृश्यव्यतिरिक्तऽयं वर्तमानो यथाशब्दः समस्यत इत्यर्थः । तत्र पदार्थानतिक्रम उदाहरति-शक्तिमनतिकम्येत्यादि। सादृश्ये तु यथा हरिस्तथा हरः।

·प्रकरणम्] सरलाटोकाविराजितम् अवधारणार्थे यावति च ।। अवधारणार्थे यावच्छब्दे पूर्वपदे सति अव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति । यावन्त्यमत्राणि सम्भवन्ति तावतो ब्राह्मणान् निम- त्रयस्वेति यावदमत्रम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं वर्तते ॥ ९॥ इत्यव्ययीभावसमासः॥ अथ तत्पुरुषः। अमादौ तत्पुरुषः । १। द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपदे सति योऽन्वयस्स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति । ग्राम प्राप्तो ग्रामप्राप्तः । दात्रण छिन्नं दात्रच्छिन्नम् । यूपाय दारु यूपदारु । वृकेभ्यो भयं वृकभयम् । राज्ञः पुरुषो अवधारणार्थ इति । अवधारणं निश्चयस्तदर्थके यावच्छब्दे पूर्व- पदे सति योऽन्वयः सोऽव्ययीभाव इत्यर्थः। अन्यत्र-यावद्दत्तं तावद्भुक्तम् । नावधारयामि कियन्मया भुक्तमिति। निर्मक्षिकमिति! मक्षिकाणामभाव, इति विग्रहः । अर्थाभावार्थकाव्ययसमासे क्लीनत्वात् इस्वल्वे अमादेशे च निर्मक्षिकमिति निर्देशः । अमादाविति । अम् आदिउँपां ते अमादयः । द्वितीयाद्याः सप्त- म्यन्ता विभक्तयः । तासां च प्रत्ययत्वात्प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्य । जातावेक- वचनम् । पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभाव इत्यतः पूर्वे इत्यनुवर्तत इन्येतत्सर्वं चेतसि कृत्वाह-द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपदं सतीति । वार्गुणादित्यता वानुवृत्ते- वाक्यमपि । वाशब्दादमादाविति सामान्योक्तेल्लोकाद्वा स्वयंकृतं सामिवृत- मित्यादावपि प्रयोगतस्तत्पुरुषोऽवसेयः । तथा अर्थन नित्यसमासो विशेष्य- लिङ्गताच । द्विजायायं द्विजार्थः पट: । द्विजा पटी। द्विजार्थ वस्त्रम् । तथा इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च । वागर्थाविव । तथा निर्धारणार्थ- षष्ठया न समासः । गवा कृष्णा संपन्नीरा । एवं प्रतिपदविधानाऽपि षष्ठी ·- १३८ सारस्वतव्याकरणम् [ तत्पुरुषसमास- राजपुरुषः । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । *क्वचिदमाद्यन्तस्य परत्वम् । आहिताग्नि । पूर्व, भूतो भूतपूर्वः । *समास क्वचिदैकपद्यं णत्वहेतुः * । शराणां वनं शरवणम् । आम्राणां वनमाम्रवणम् । पानस्य वा*। सुरापानं । सुरापाणम् ॥ १ ॥ नजि।२। नजि पूर्वपदे सति योऽन्वयः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति । न ब्राह्मणः अब्राह्मणः ॥ २ ॥ २॥ न समस्यते । यो ज्ञानम् । सर्थियोपायेन प्रवर्तनगित्यर्थः । तया पूरण- तृप्त्यर्थसव्ययतव्यसमानाधिकरणार्थेन षष्ठी न समस्यते । गता पठः । पटम्य शौक्लयम् । चन्दनगन्ध इत्यादौ सदा गुणवाचिनस्तु भवत्येव । फलाना तृमः । द्विजस्य कुर्वन् । सता कुर्वाण:। सतां कृत्वा । सता कर्तव्यम् । राज्ञो नलस्य । एवं मतबुद्धपूजितयोगेऽपि न । सतां मत्तो बुद्धः पूजितो वा। अधिकरण- साचिक्तयोगेऽपि न । इदमेषामासितं गतं भुक्तं वा । उभयप्राप्तौ कर्मषष्ठया अपि न । आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन । तथा भवतः शायिकत्यादी अक- योगे कर्तृषष्ठया: न समासः । अपा स्रष्टा । वज्रस्य भर्ता । सतामच्चक इत्यादी कर्तरि तृजकाभ्यां योगे न । भूमर्ता । उहाल कपुष्पमजिका । दन्त- लेखक इत्यादौ च भवत्येवेत्यादिप्रयोगवशाइयवस्थाऽवसेयेति प्रसाद- टीकाकृतः । क्वचिदमाद्यन्तस्येति । अमादौ पूर्वपदे सतीत्युक्तेरमाद्यन्तस्य तत्पुरुषे पूर्वनिपातत्वमुक्तम् । तत्र प्रयोगतः क्वचित्परत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । क्वचिदित्युक्तेरग्न्याहित इत्यादौ । 'प्रों णोऽनन्ते' इत्यत्र रेफात्परस्यापि नस्य णस्वा भावनिर्देशाज्ञापकाद्भिन्नपदस्थनिमित्ते णत्वाभावात्समासे चैक- पद्याण्णवं भवति न वेत्याकांक्षायामाह-समासे क्वचिदैकपद्यमिति ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् नाड।३। समासे सति नञोऽकारादेशो भवति नाकादिवर्जम् । नाकः । नपुंसकम् ॥ ३ ॥ अन् स्वरे । ४। समासे सति नमोऽनादेशो भवति स्वरे परे । अश्वादन्यो- ऽनश्वः । धर्माविरुद्धोऽधर्मः । प्रहणाऽभावोऽग्रहणमित्यादि । तद- न्यतद्विरुद्धतदभावेषु नञ् वर्तते ॥ ४ ॥ इति तत्पुरुषः। चार्थे दन्छः । १ । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चााः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजस्वेति प्रत्येकमेकक्रियाभिसम्बन्धे समुच्चये समासो नास्ति । नेति । न-अ इति च्छेदः। नाकादिवजमिति । पुंवद्वेत्यतोऽनन्तरसूत्राद्वानुवृत्तेर्व्यवस्थया नाकादौ नेत्यर्थः । नाकादयश्च नाकनकुलनखनमुचिनपुंसकनक्षत्रादयः । 'झ्नो हस्वादिः स्वरे' इत्तत्र शे चग्वेत्यनन्तरसूत्रतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया अनश्व इत्यादौ तदभावः । तदन्येत्यादि । तस्मादन्यः, तेन विरुद्धः, तस्याभाव इति विग्रहः । चार्थ इति। चस्यार्थश्वार्थः, तस्मिन् चार्थे । जात्यभिप्रायेणैकवच- नम् । चार्थानाह-समुच्चयेत्यादि । समुच्चयान्वाचययोः स्वरूपं निरूप- यन्नन्वययोग्यत्वाऽभावस्तत्र समासाभाव इन्याह-तनोति। ईश्वरं भजस्व गुरुं च भजस्वेति चस्य एकस्या एव भजनक्रियाया ईश्वरगुरुभ्यां प्रत्येक सम्बन्धात्समुच्चयः। यदा त्वेकस्य प्रधानस्यानुरोधेनतरदन्याचीयते तदन्वा- ·१४० सारस्वतव्याकरणम् [ द्वन्द्वसमास- बटो! भिक्षामट गाश्चानयेति क्रमेण क्रियाद्वयसम्बन्धे अन्वाचये च समासो नास्ति, परस्परमसम्बन्धात् । इतरेतरयोगे समाहारे चार्थे द्वन्द्वः समासो भवति । *द्वन्देऽल्पस्वरप्रज्ञाने इकारोकारा- न्तानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । अग्निश्च मारुतश्च अग्निमा- रुतौ। पटुश्च गुप्तश्च पटुगुप्तौ । स्त्री च पुरुषश्च स्त्रीपुरुषौ । भोक्ता च भोग्यश्च भोक्तृभोग्यौ । धवश्च खदिरश्च धवखदिरौ । *देवताइन्छे पूर्वपदस्य दी? वक्तव्या । अग्निश्च सोमश्च अग्नीषोमौ । इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च इन्द्राबृहस्पती । *अग्न्यादेः सोमादीनां षत्वं वक्तव्यम् । इतरेतरयोगे द्विवचनम् । अग्नी- षोमौ ! * एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः *। शशाश्च चयः । तदाह-बटो भिक्षामटेत्यादि । अत्र भिक्षाटनं मुख्यं, गवामा- नयनं तु प्रासङ्गिकम् । एकस्य बटोः क्रमेणाटनक्रियया गनानयनक्रियया च सम्बन्धादवाचयः । अनयोश्वार्थयोः समासाऽभावे हेतु:-परस्परम- सम्बन्धादिति। सगुच्चये तावतारस्परानभिसंबद्धा एवेश्वरादयो भजना- दिभिः संबध्यमानाः समुच्चीयन्ते । एवमन्वाचयेऽपि अन्योन्यसंबन्धावयव- प्राधान्येन क्रियान्वय इतरेतरयोगः । स एप तिरोहितावयवप्राधान्यः । संह- तिप्राधान्यः समाहारः ।। द्वन्द्वे पूर्वभावनियममाह---द्वन्द्वेऽम्पस्वरेत्यादि । अलास्वरस्य प्रधानस्याभ्यहितस्य इकारान्तस्य उकागन्तस्य च पूर्वनिपात इत्यर्थः । अरुप- स्वरत्वं च समस्यमानपदापेक्षया । अनेकप्रामावेकरण नियमः । हरिहरगु- रवः । हरिगुरुहराः । तथा शङ्खदुन्दु भिवीणाः । वीणाशङ्खदुन्दुभयः । इतरेतरयोगे द्विवचनमिति । यो: समासे द्वयोरप्यवयवयों: प्राधान्याद्विवचनम् । बहुवचनानां बहुवचनमूघम् । समाहारस्य समुदाय- ·१४१ प्रकरणम् सरलाटीकाविराजित कुशाश्च पलाशाश्च शशकुशपलाशाः । तेषां समाहारे शशकुश- पलाशम् ॥ १॥ स नपुंसकम् । २। यस्यैकवद्भावः स नपुंसकं भवति । *अन्यादीनां विभक्ति- लोपे कृते पूर्वस्य सगागमो वक्तव्या*। अन्यश्च अन्यश्च अन्योन्यम् । परश्च परश्च परस्परम् ॥२॥ इति द्वन्द्वसमासः। एकत्वे द्विगुहन्छौ।१। एकत्वे वर्तमानौ द्विगुद्वन्द्वौ नपुंसकलिङ्गौ भवतः ॥ १॥ संख्यापूर्वी द्विगुः । २। संख्यापूर्व समासो द्विगुर्निगद्यते ॥ २ ॥ समाहारेऽन ईप द्विगुः । ३ । समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽकारान्तादीप् प्रत्ययो भवति। दशानां प्रामाणां समाहारो दशनामी । अकारान्तो छिगुः स्त्रियां भाष्यते । पश्चाग्नयः समाहृता इति पञ्चाग्नि । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगु । नपुंसकत्वात् हस्वत्वम् । त्रिफलेति रूढिः। पात्रा- दीनामीपप्रतिषेधो वक्तव्या' । पश्चपात्रम् । त्रिभुवनम् ॥ ३ ॥ इति द्विगुसमासः ॥ प्रधानत्वात्तस्य चैकत्वादेकवचने प्राप्ते विकल्पमाह-एकवद्भायो वेति । केचित्तु सर्वो द्वन्द्रो विभाषयकवद्भवतीति इतरेतरयोगे प्येकवद्भाव इत्याहुः । शशकुशपलाशमित्यादौ नपुंसकत्वार्थमाह-एकत्वे इति । एकत्वे द्विगुद्वन्द्वावित्यत्र द्विगोः स्मृतत्वात्प्रसङ्गतो द्विगुं निरूपयिष्यं- स्तल्लक्षणमाह-संख्यापूर्व इति । वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात्सङ्ख्या- शब्देन तद्वाचकं पदमुपादीयते । तत्पूर्वकोऽन्वयो द्विगुसंज्ञो भवतीत्यर्थः ।

·१४२ सारस्वतव्याकरणम् [ बहुव्रीहिसमास- बहुव्रीहिरन्यार्थे । १। अन्यपदार्थे प्रधाने यः समासः स बहुव्रीहिसंज्ञकः समासो भवति । बहु धनं यस्य स बहुधनः । अरित धनं यस्य स अस्ति- धनः । यस्य प्रधानस्यैकदेशो विशेपणतया यत्र ज्ञायते स तद्गुण- संविज्ञानो बहुव्रीहिः । यथा लग्बौ कर्णौ यस्य स लम्बकर्णः । * चहुबीही विशेषणसप्तम्चन्तयोः पूर्वनिपातो व- क्तव्या* | कण्ठे कालो यस्यासौ कण्ठेकालः । करे धनं यस्य सः करधनः ॥ १॥ नन्दादिभ्यः । २। इन्द्वादिभ्यः परेभ्यः सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातो न भवति । इन्दुशेखरः । चक्रपाणिः । पद्मनाभः । कपिधजः ॥ २ ॥ प्रजामेधयोरसुक् । ३। सुप्रजाः । सुमेधाः। दुर्मेधाः 'अस्वसोः सौ' इति दीर्घः ॥ ३॥ बहुव्रीहिरिति । अन्यस्य-समस्यमानपदातिरिक्तपदत्यार्थः अन्या- थस्तस्मिन् अन्यार्थे । अस्तिधनमित्यत्र अस्तीति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययं सत्तार्थम् । अन्यपदार्थस्य प्रधानत्वे समस्यमानपदार्थस्य विशेषणत्वोपलक्षण- त्वाभ्यां वैविध्याद्विशेषणत्वेन तद्गुणसंविज्ञान इत्याह-तस्य प्रधान- स्येति । यस्य प्रधानस्यान्यपदार्थस्य एकदेशः समस्यमानपदार्थविशेषणतया सद्व्यावर्तकत्वेन यत्र समासे शायते स तद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । पूर्वनिपातनियममाह-बहुव्रीहाविति । अस्योपलक्षणत्वाद्रक्तलते- त्यादौ कर्मधारये.पि विशेषणस्य पूर्वनिपातः । प्रजामेधयोरिति । प्रजा मेधा इत्येतयोः समासेऽसुगागमो वक्तव्य इत्यर्थः। सुप्ठु प्रजा यस्य इति, दुष्टा प्रजा यस्येति च विग्रहः। अमुकि ·प्रकरणम् ]] सरलाटीकाविराजितम् M धर्मादत् । ४। सुष्ठु धर्मो यस्य सः सुधर्मा ॥ ४ ॥ अन्यार्थे । ५। स्त्रीलिङ्गस्यान्याथै वर्तमानस्य हस्यो भवति ॥ ५ ॥ पुंवदा । । समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंवद्भावो वा भवति । पुंवदावादीपो निवृत्तिः । रूपवती भार्या यस्य स रूपवार्यः । वाग्रहणात् कल्याणीप्रिय इत्यादौ न भवति ॥ ६ ॥ गोः । ७॥ , गोशब्दस्याऽन्यार्थे वर्तमानस्य हस्त्रो भवति । पञ्च गायो यस्य सः पञ्चगुः। संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्य पादशब्दस्याऽल्लोपो वक्तव्यः । सहस्रं पादा यस्य स सहवपात् । शोभनौ पादौ यस्य स सुपात् । व्याघ्रस्य पादाविव पादौ यस्य स व्याघ्रपात् । द्वौ पादौ यस्य स द्विपात् , द्विपादौ, द्विपादः । द्विपाद, द्विपादौ । याय लोप इति आकारलोपे अलसी: साविति दीर्घः । यद्यायसुक उका- रानुबन्धित्वाद्वितो नुमिति नुम्प्राप्नोति तथापि तत्र वा दीपोः शतुरिल्यतो वानुकर्षणान्न । १ स्त्रीशब्दस्य-स्त्रीप्रत्ययान्तशब्दस्येत्यर्थः । वाग्रहणादिति । निपातानामनेकार्थत्वादित्यर्थः । अतश्च उक्त- पुंस्कस्यैवात्र । रूढं पुंवत्त्वं नेत्याह-----गङ्गाभार्यः । वार्मोरूमार्यः । सङ्ख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्येति । व्याघ्रादय उपमानवाचिन एते पूर्व यस्य तस्येत्यर्थः।

·१४४ सारस्वतव्याकरणम् बहुव्रीहि- *शसादौ स्वरे परे पादशब्दस्य पदादेशश्च वक्तव्या* । द्विपदः । द्विपदा । द्विपाद्भयां । द्विपाद्भिरित्यादि ।॥७॥ टाऽडकाः।८॥ समासे सति ट अ ड क इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अचि- त्यो महिमा यस्य स अचिन्त्यमहिमः । टकारस्तत्पुरुषे च अकारो इन्छ एव च । डकारश्च बहुव्रीहौ ककारोऽनियमो मतः ॥ ८॥ नोवा।। नान्तस्य पदस्य टेलोपो वा भवति यकारे स्वरे च परे । वाग्रहणात् कचिन्न भवत्युपधालोपश्च । अहो मध्यं मध्याह्नः । कवीनां राजा कविराजः । टकारानुबन्ध ईबर्थः । कविराजी । राज्ञां पूः राजपुरम् । वाक्च मनश्च वामनसम् । दक्षिणस्यां दिशि पन्था दक्षिणापथः । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम् । द्वौच त्रयश्च परिमाणं येषां ते द्वित्राः । पञ्च षट् च परिमाणं येषां ते १ शसादाविति । चकारादनुक्तसमुच्चयाांदीकारे ईपि आपि तद्धितेऽपि-द्विपदी कुले। द्विपदी-द्विपदा ऋक् नदादित्यादापि हसा- न्तत्वादापि च पुंवद्भावः । द्विपदोऽपत्यं द्वैपदः । वैयाघ्रपद्यः । २ टाडका इति । टश्च अब इश्व कश्च ते टाडकाः । एते प्रत्ययाः समासान्ता अव्ययीभावादिभ्यो यथायोग्य भवन्तीत्यर्थः । ३ मध्याह्न इति । अहो मध्ममिति विग्रहे तत्पुरुषे क्वचिदमा- धन्तस्य परत्वमिति परत्वे सवर्णदीर्घत्वे मध्याह्न इति स्थिते अप्रत्ययेनान्तत्वा- प्राप्तटिलोपनिवृत्तो उपधाकारलोपे-मध्याह्न इति । अत्र पुंस्त्वं लोकात् ।।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् १४५ पश्चषाः । बहवो राजानो यस्यां नगर्यो सा बहुराजा नगरी । अत्र टिलोपे कृते "आवतः स्त्रियाम्' इत्याप् । बहवः कर्त्तारो यस्य स बहुकर्तृकः ॥ ९॥ कर्मधारयस्तुल्यार्थे । १०॥ पदद्वये तुल्यार्थे एकार्थनिष्ट सति कर्मधारयः समासो भवति । नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलम् । रक्ता चासौ लता च रक्तलता । पुमांश्चासौ कोकिलश्चेति पुंस्कोकिलः । अपुंसः खपे संयोगान्तस्याऽलोपो वक्तव्या*. | पुंक्षीरम् ।। १० ॥ नानश्च कृता समासः । ११ । प्रादेरुपसर्गस्य नाम्नश्च कृदन्तेन समासस्तत्पुरुषो भवति । प्रकृष्टो वादः प्रवादः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । अपकृष्टो वादः अपवादः ॥ ११॥ सहादेः सादि । १२॥ समासे सति सहादीनां सादिभवति । पुत्रेण सह वर्तते इति १ कर्मधारयस्तुल्यार्थे इति । तुल्यार्यत्वं-समानार्थत्वं । तच्च प्रायशः पदयोदृष्टमिति 'पदद्वये' इत्युक्तम् । तेन नीलाऽचलघट इत्यादौ बहु- पदेऽप्यदोषः । २ एकार्थनिष्ट सतीति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे प्यर्थ- समासमहिम्ना एकस्मिन्नथं निष्ठा वृत्तिर्यस्येत्यर्थः । अतश्च कुम्भकलशादा- वनतिप्रसङ्गः । नीलपदं नोलघयदिभ्यो व्यावृत्त्य उसलमदं च.तामरसादि- भ्यो व्यावृत्य इकस्मिन्नसितसराजे वर्तत इति एकार्थनिष्ठत्वम् । नीलपदस्य विशेषणत्वात्पूर्वनिपातः । रक्तलतेत्यत्र समानाधिकरणे लतापदे परे पुंवद्वेति पुंस्त्वातिदेशादापो निवृत्तिः । ३ सहादेरिति । आदिना-समानस्य ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनाम- १० ·१४६ सारस्वतव्याकरणम् [समास- सपुत्रः। सह-सं-तिरसां-सध्रि-समि-तिरयः । सह अञ्चतीति सध्यङ् । सम् अञ्चतीति सन्यङ् । तिरः अश्चतीति तिर्यङ् ॥१२॥ कोः कदादिः। १३ । कुशब्दस्य कुत्सितेषदर्थयोस्तत्पुरुष कत् कव का आदेशा भवन्ति । कुत्सितमन्ने कदनम् । ईषदर्थे कोः काकव-दुष्णे । ईषदुष्णं-कोष्णं, कवोष्णं, कदुष्णम् । कालवणम् । कोर्मन्दादेशश्च । मन्दोष्णम् । रथवदयोश्च । कद्रथः । कद्वदः ॥ १३ ॥ पुरुषे वा । १४ । कुपुरुषः कापुरुषः ॥ १४ ॥ गोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनअन्धुषु पिण्डगन्धलोहितकुक्षिवेणीपत्नीपक्षेषु तथा व्रताचरणा) ब्रह्मचारिणि परे यत्प्रत्ययान्ते तीथेच सो भवति । समान ज्योतिर्यस्य स सज्योतिः । सपिण्डः । सब्रह्मचारी। सतीयं इत्यादि । १ सहति । सह अञ्चतीत्यत्र सहस्य सध्यादशः । सम् अञ्चती- त्यत्र समिरादेशः । तिरः अञ्चतीत्यत्र तिरसस्तिर्यादेशः । एवं देवानश्चति विष्वगश्चति अमुमश्चतोत्यादिविग्रहे-देवद्रि-विष्वद्रि-अदयाद्यादेशाः । देवया । विष्वयङ् । अदयङ् ।। २कोरिति । तत्पुरुष समासे कुशब्दस्य कुत्सार्थे ईषदथें च वाच्ये कत् कब का इत्यादेशाः स्युः । अन्नत्रिरथवदाक्षेषु कोः कन्नित्यम् । गवाक्षे पुरुपे पथि ईषदर्थे च वाच्ये म्बुन्यग्नावुष्णे काकत्कवाः । कुत्सि- तमन्नं कदनम् । कत्त्रयः । कद्थः । कद्वदः । काक्षः । कापुरुषः । का- पथः । कुपथः । ईजलं काजलम् । काग्निः । कवाग्निः । कोष्णम् । कदु- ष्णम् । तृणे च जातौ । कत्तृणम् । तत्पुरुषादन्यत्र-कूष्ट्रो राना । ।

·- प्रबरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् पथ्यक्षयोः। १५॥ कोः कादशः स्यात् । कुपथः कापथः। कु-अक्षः काक्षः ॥१५॥ इषदर्थे च । १६। ईषजलं काजलम् । दधोर्डढौ स्याताम् । षड्भिरधिका दश षोडश । षट् प्रकार: षोढा। षड्धा । संख्यायाः प्रकारे धा धस्म ढः । वष उत्वं दतृदशधास्त्तरपदादः ष्टुत्वं च भ- वतीति वक्तव्यम् । ॐ षट् दन्ता यस्य स षोडन् । षप् दन्त इति स्थिते दन्तस्य दत् । ऋ इत् । षस्य उत्वम् । दस्य डः । "वृ तो नुम्" षोडन् ।। वृहच्छब्दस्य सुडागमस्तलोपश्च । बृहता पति:-बृहस्पतिः ॥ १६ ॥ महच्छब्दस्य टेराकारः समानाधिकारणे । १७। महादेव । महेश्वरः । धौश्च भूमिश्च द्यावाभूमी । घौशब्दस्य धावादेशः । जायाया जम्भावो दम्भावश्च निपात्यते । दम्पती । जम्पती । कचिज्जायापती । आकृतिगणोऽयम् ।। १७ ।। अलुक् क्वचित् । १८॥ क्वचित्समासे कृदन्ते तद्धितेऽपि विभक्तरलुक् भवति । १ चौश्व भूमिश्चेति विग्रहे द्योशब्दस्य दिवशब्दस्य वा द्यावादेशः । एवं बाया च पतिश्चेति विग्रहे बागाया जम्भावदम्भावौ वा । जम्पतो। दम्पती । नादापती । १ अलुगिति । समासप्रत्यययोरिति प्राप्तस्याऽपवादत्वात् , कद- न्ते च तत्प्राप्त्यभावात्सरसिजमित्यादी नाम्नश्च कृतासमासे इति समासे एव ·१४८ सारस्वतव्याकरणम् - [ समास- कृच्छ्रान्मुक्तः । अप्सु योनिरस्येत्यप्सुयोनिः । उरसि लोम यरयासो उरसिलोमा । हृदिस्पृशतीति हृदिस्पृक् । कण्ठे कालो यस्यासो कण्ठेकालः । वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः । वनेचरः । खेचरः । *समानाधिकारणे शाकपार्थिवादीनां मध्यमपद- लोपो वक्तव्यः । शाकः प्रियो यस्य स शाकप्रियः । शाकप्रिय- श्वासौ पार्थिवश्व शाकपार्थिवः । देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः।।१.८॥ आदेश्च बन्छे । १०। द्वन्द्वसमासे पूर्वपदस्य लोपो भवति । चकारग्रहणाद्विकल्पेन । माता च पिता च पितरौ । शिष्यमाणो लुप्यमानार्थाभिधायी । स्व- श्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ ।। १९ ।। मृतां इन्वे । २०॥ द्वन्द्वे समासे पूर्वपदस्य ऋकारस्य वा-आकारो भवति । माता च पिता च मातापितरौ ।। २० ॥ प्राप्तलुक्प्रतिपेधास्कृदन्ते इत्यपपाठ इत्यन्ये । तद्धिते अमुष्यापत्यम् आ- मुष्यायणः ॥ १ शाकपार्थिवादीनामिति । पार्थिवादी समानाधिकरणे पूर्व- पदस्य यदुत्तरपदं तस्य लोप इत्यर्थः । शाकः प्रियो यस्य स शाकनि यः । देवान् पूजयतीति देवपूजक इत्यत्रोत्तरपदयोः प्रियपूजकपदयोर्लोपः । २ ऋता द्वन्द्वे इति । विद्यायोनिशम्बन्धवाचिनामृकारान्ताना पुत्रे च परे पूर्वपदान्तस्याकारी वक्तव्य इत्यर्थः । माता च पिता चति विग्रह समासे 'एभ्यो माता गरीयसी'त्यादिवचनान्मातुः प्रधानतात्पूर्व- निपाते आकारादेशः।

·१४० प्रभारणम] सरलार्टीकाविराजितम छन्ढे सादित्वं वा । २१ । द्वन्द्व समासे सर्वादित्वं वा भवति । वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरे च वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्रमेतराः । व्यधिकरणे बहुव्रीही मध्यमपदलोपो वक्तव्या* । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो थस्य स कुमुदगन्धिः ॥ २१ ॥ उपमानाच । २२ । उपमानात्परस्य गन्धशब्दस्येकारो भवति । हंसस्य गमनमिव गामनं यस्याः सा हंसगमना ।। २२॥ दिकसंख्ये संज्ञायाम् । २३ । दिग्वाचकसङ्ख्यावाचकशब्दो संज्ञायां विषये परपदतुल्यार्थे समस्येते स समासस्तत्पुरुषो भवति । संज्ञायामित्यनेन नित्यसमासो दर्शितः । अविग्रहो नित्यसमासः, अस्वपदविग्रहोऽपि । दक्षिणाग्निः । सप्तग्रामः ।। २३॥ इति समासाः। १व्यधीति। वैयधिकरण्य इति क्वचित्पाठः । भिन्नविभक्त्यन्तपद- वाच्यत्व वैयधिकरण्यम् । गन्धपदस्य मध्यवर्तिनो लोपे इवेत्यस्योक्तार्थत्वाद- प्रयोगः । चकाराद्गन्धशब्दस्यकारान्तादेशः । २ दिक्सङ्खये इति । दिग्वाचकसङ्ख्यावाचकशब्दावित्यर्थः । संज्ञायामिल्यनेन नित्यसमाससूचनात्तलक्षणमाह-अविग्रह इति ।

·मारस्वतव्याकरणम् [ तद्धितः- अथ तद्धितो निरूप्यते । अपत्येऽण । १ । नाम्नोऽपत्येऽर्थे अण् प्रत्ययो भवति । उपगोरपत्यमिति वाक्ये उपगु अण् इति स्थिते 'समासप्रत्ययोः' इति षष्ठीलोपः । णकारो दृश्यर्थः ॥ १ ॥ आदिस्वरस्य णिनि' च वृद्धिः । २। स्वराणां मध्ये य आदिस्वरस्तस्य वृद्धिर्भवति निति णित तद्धिते च परतः। उकारस्य औकारो वृद्धिः ।। २ ।। वोऽन्यस्वरे ।। उकारस्यौकारस्य च अव् भवति यकारे स्वरे च परे । औपवगः । वासिष्ठः । गौतमः । *शिवादिभ्यश्वाण वक्तव्यः । शवः । वैदेहः । १ अथेति । तद्धिते इति जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । तेभ्यः-पूर्वो- केन्यो नामपदेभ्योऽर्थान्तरप्रतिपादनशक्तिप्रदत्वेन हितोऽनुकूलस्तद्धित इत्यन्वर्थसंज्ञाविज्ञानात्तद्धितसंशाणादीनामिति भावः । २ आदिस्वरस्य इति । आदौ स्वरः-आदिस्वरः । आदिल च स्वरापेक्षयेत्यभिप्रेत्योक्तं-स्वराणां मध्ये इत्यादि । ततश्च वासिन्क्ष इत्यादी वृद्धिः । तदपि सम्भवदभिप्रायम् । ततश्च ए: कामस्थापत्यमाय इत्यादावाद्यन्तवदेकस्मिनिति आदिलाद्भवत्येव वृद्धिः। ३ ञ् च ण च ब्णौ । णावितौ यस्य स णित् , तस्मिन् णिति । तद्धिते परत इति । तद्धितप्रकरणत्वात् । उकारौकारयोः स्थानादिना- ज्तरतमत्वादोकारो वृद्धिरित्यर्थः ।। ४ वोऽव्यस्वरे इति । उश्च ओश्च वो इति षष्ठीद्विवचनान्तम् । पच स्वरश्चेति समाहारः।

·- प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् १५१ में उरणि । ४। ऋकारस्य उर्भवति अणि परे ॥४॥ षषो णो मातरि । ५। षषः पकारस्य नकारादेशो भवति मातृशब्दे परे । पाण्मातुरः। द्वयोर्मात्रोरपत्य द्वैमातुरः ॥ ५ ॥ अत इभषेः । । अकारान्तात् नाम्नोऽऋषिशब्दादपत्येऽर्थे इञ् प्रत्ययो भवति। "यस्य लोपः" । देवदत्तस्यापत्यं दैवदत्तिः । श्रीधरस्यापत्यं त्रैधरिः । दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । पुरन्दरस्यापत्यं पौरन्दरिः ॥ ६ ॥ बहादिभ्यश्च । ७। बह्वादिभ्यः परे इञ् प्रत्ययो भवत्यपत्येऽर्थे । बहोरपत्यं बाहविः । औपगविः । काणिः । औडुलोमिः । अग्निशर्मिः ॥ ७ ॥ १ ऋउरिति । षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे अणि सङ्ख्यापूर्वक- वात्तद्धितार्थविषयत्वाच्च द्विगुसमासे विभक्तिलोपे पदान्तत्वमाश्रित्य षोड- इति इत्वे मृन्मयं दृषन्मयमित्यादाविव अमे जमा वेत्यत्र चपा अबे जवा इत्यतो जबा इत्यनुवृत्तः । क्वचिज्जबा अमे परे अमा भवन्तीति अवस्य इ- कारस्य सवर्णत्वात अमे अमो णकारः । अन्ये तु हसेहंस इति षस्य द्वित्वे खसपरत्वेन पूर्वषस्य षोड इति इत्वे खसे चपा इति चपे टकारे संयोगान्तलोपे च निमित्ताभावन्यायस्यानित्य- त्वात् अमे ञमा वेति टस्य ॥ इत्याहुः ॥

·सारस्वतव्याकरणम् [ तद्धित- ण्यायनणेयराणीया गर्गनडात्रिस्त्रीपितृ- ध्वस्त्रादेश्च । ८॥ गर्गादेर्नडादेरत्र्यादेः स्त्रीलिङ्गात् पितृष्वस्रादेश्च ण्य अयनण् एयण णीय इत्येते प्रत्यया भवन्ति अपत्ये ऽर्थे । गर्गस्यापत्यं गार्ग्यः । वत्सस्यापत्यं वात्स्यः । नडस्यापत्य नाडायनः । चरस्यापत्यं चारा- यणः । अत्ररपत्यमात्रेयः । गङ्गाया अपत्यं गाङ्गेयः । मह्या अपत्यं माहेयः । कपरपत्यं कापयः । *मातृपितृभ्यां स्वसुः सस्य षत्वं वक्तव्यम् । मातृष्वस्रीयः । पैतृष्वनीयः । अलुक्क्वचित् ।९। क्वचित् समासनिमित्तकविभक्तेलब्न । अमुष्य अपत्यम् अमु- ध्यायणः ॥ ९॥ पितृमातृभ्यां व्यडुलौ। १० । पितुता पितृव्यः । मातुता मातुलः ॥ १० ॥ पितु महन् । ११॥ पितुः पिता पितामहः । पितुर्माता पितामही ।। ११॥ १ ण्यायनणिति । ण्यश्च आयनण च एयण णीयश्च ते तथा । गर्गश्च नडन अत्रिश्च स्त्री च पितृष्वसा च ता आदौ यस्य स तथा । द्वन्द्वान्तत्वा- दादिशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्ध इत्यभिप्रेत्याह-गादेरित्यादि । गर्गादे- गणाधण्यः । नडादेर्गणादायनण् । अत्र्यादेर्गणास्त्रीलिङ्गाच एयण । पितृष्व- सादेर्गणाण्णीयः, एयण च ।

·१५३ प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् लग्यहुत्वे क्वचित् । १२॥ अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्वे सति क्वचिदृष्यनृषि-. विषये लग् भवति । गर्गाः । वसिष्ठाः । अत्रयः । विदेहाः ॥१२॥ देवतेदमर्थे । १३ । देवतार्थे इदमर्थे चोक्ताः प्रत्यया भवन्ति । इन्द्रो देवता अस्यति एन्द्रं हविः । सोमो देवता अस्येति सौग्यम् । देवदत्तस्य इदं दैवदत्तं वत्रम् ।। १३ ॥ क्वचिदद्वयोः । १४ । पूर्वपदोत्तरपदयोः क्वचिद्वृद्धिर्भवति । अग्निमरुतौ देवते अ- स्येति आग्निमारुतं कर्म । सुहृदो भावः सौहार्दम् । अत्र *भावे अण वक्तव्यः* १ लुम्बहुत्वे क्वचिदिति । गर्गयस्कबिदादिभृग्वत्रिकुत्साङ्गिरो- वमिष्ठगौतमदेशतुल्यभत्रियेभ्यः परस्य प्रत्यस्य बहुत्वविषये लुग्भवतीत्यर्थः । देवते इति । देवता च इदं च देवतेदमौ, देवतेदमोरर्थः देवतेदमर्थस्त- स्मिन् उक्ता अणादयो यथायोग्या भवन्तीत्यर्थः ।। रक्वचिदिति । आदिस्वरस्येत्यत्र पदापेक्षया आदित्व विशेषाद- द्गयोः पूर्वपदादेरुत्तरपदादेश्च वृद्धिर्भवतीत्यर्थः । अग्निमरुतौ देवते अस्य तत् आग्निमारुतम् । कर्मेति विशेष्यपदम् । मुहृदो भावः, मुभगस्य भाव इति विग्रहे भावार्थे प्रत्ययानभिधानादत्र मावेऽण वक्तव्य इति वक्तव्यत्वात्स्वा- थेऽपीत्यपिशब्दादनुक्तसमुच्चयार्थादा विकारामावसमूहादावणि सिद्धरत्रापि तेनैव वक्तव्यो व्याख्येयः ।

·सारस्वतव्याकरणम् [तद्धित- णितो पा । १५ उक्ता प्रत्यया विषयान्तरे णितो वा भवन्ति । अजो गौर्यस्य सः अजगुः शिवस्तस्येदं धनुः आजगवम् , अजगवं वा । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य स कुमुदगन्धिस्तस्यापत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । 'आवतः स्त्रियाम्' इत्याप् प्रत्ययः । श्वशुरस्यायं प्रामः श्वाशुर्यः । विष्णोरिदं वैष्णवम् । गोरिदं गव्यम् । कुलस्येदं कुल्यम् ।। १५ ।। त्वन्मदेकत्वे । १६ । तब इदं त्वदीयम् । मम इदं मदीयम् ॥ १६ ॥ चतुरेश्वलोपः । १७। चतुरशब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यणीययोः परतः । तुर्यः, तुरीयः ॥ १७॥ अन्यस्य दक। १८॥ अन्यशब्दस्य दगागमो भवति णीयप्रत्यये परे । अन्यस्य इदं अन्यदीयम् । अर्द्धजरत्या इदं अर्धजरतीयम् ॥ १८ ॥ १णित इति। प्रागुक्ता अणादयः प्रत्यया विषयान्तरे मुख्यविष- यादपत्यादिरूपादन्यस्मिन् विषये इदमर्थादो णिती णित्कार्यकृता वा भव- म्तीत्यर्थः । २ चतुरश्चलोप इति । चतुर्शब्दस्य यश्चकारस्तस्येत्यर्थः। ण्य- णीययोः परतो लोपो वक्तव्य इत्यर्थः । चतुर्णी सङ्खथापूरण इति विग्रहे स्वार्थेऽपीत्यपिशब्दात्पूरणार्थे ण्यणीयौ, तयोश्च णित्वाऽभावादादिबृद्धयभावः । ३ अन्यस्य दगिति । अन्यशब्दाण्णीये दगागमो वक्तव्यः । स्त्री- स्वादन्ते । अन्यस्येदमिति विग्रहः ।।

·१५५ प्रकरणम् सरलाटोकाविराजितम् कारेकाक्रियायुक्ते । १९ । कारकादप्येते प्रत्यया भवन्ति कियायुक्त कर्तरि कर्मणि चाभिधेये । कुङ्कुमेन रक्कं वस्त्रं कौङ्कुमम् । मथुराया आगतो माथुरः। मामे भवः ग्राम्यः । धुरं वहतीति धुर्यः, धौरेयः ॥ १९॥ केनेयेकाः । २०॥ कः इन, इय, इक. इत्येते प्रत्यया भवन्ति भवाधर्थेषु । णित्वं चैषां वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्णाटकः, कर्णाटको वा। प्रामादागतस्तत्र जातो वा प्रामीणः, ग्राम्यः । सधीचि भवः सध्रीचीन: समीचि भवः समीचीनः । तिरश्चि भवः तिरश्चीनः ॥ २० ॥ १ कारकादिति । क्रिया--धात्वर्थस्तयुक्तस्तदाश्रयः । स च क्वचि- स्कर्ता । स्वचिच्च कर्म। यथा देवदत्तो वाम गच्छतीत्यत्र गमनक्रियाश्रयो देवदचः । देवदत्त ओदनं पचतील्यादौ च विक्लित्तिरूपायाः पचनक्रियाया आश्रयः कर्मभूतौदन इत्यभिप्रेत्य कर्तरि कर्मणि चाभिधेये इत्युक्तम् । यत्रि- यायुक्त कर्तृकर्मणी तक्रियाकारकादणादयो भवन्ति । तद्धितान्तस्य चैते एव वाच्ये भवेतामित्यर्थः । कौनुममित्यत्र रञ्जनक्रियायाः करणकारणात् कुङ्कुमा- दञ्जनक्रियायुक्त वस्नेऽभिधेयेऽण । धुरमिति कर्मकारकाद्वहनक्रियायुक्त कर्तर्यनडुद्दि वाच्ये ण्य एयण। णितो वेति व्यवस्थितो णिस्वाभावादादि वृद्धभावः। १ केनेति । कश्च इनश्च हयश्च इकच ते केनेयकाः । णित्वं चैषां वैकल्पिकमिति । णितो वेत्यस्यात्रावृनुत्तेरिति भावः । सध्यङछेब सत्री- चीनः । सम्यगेव समीचीनः। स्वाथै ईनप्रत्यये तद्धिते परे अञ्चेदीर्घश्चे- त्यकारलोपपूर्वकारदोर्यौ । तिरधीन हत्यत्र तिरश्चादय इति तिरश्च निपातः ।।

·१५६ सारस्वतव्याकरणम् [ तद्धित- यलोपश्च । २१। कन्यादीनामुपधायाः क्वचिधकारस्य लोपो भवति । कन्याया जातः कानीनः । नक्षत्रादण वक्तव्यः । पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पौषी । पौष्यां भवः पौषीणः ॥ २१ ॥ इयो वा । २२ । क्षत्रशब्दाद्वा इय प्रत्ययो भवति । क्षतात् त्रायते इति क्षत्रम् । क्षत्रात् भवः क्षत्रियः, क्षात्रः । शुक्रात् जातं शुक्रियम् । इन्द्राज्जा- तमिन्द्रियम् । अक्षैभव्यतीति आक्षिकः । शब्दं करोतीति शाब्दिकः । तर्क करोतीति तार्किकः । वेदे जाता वैदिकी स्तुति- ऋग्वा ॥ २२॥ किमौदेस्त्यतनौ । २३ । किमादेरद्यादेर्भवाद्यर्थेषु त्यतनौ प्रत्ययो भमतः । कुत्र भवः कुत्रत्यः । कुतस्त्यः । ततस्त्यः । अद्य भवः अद्यतनः । यो भवः ह्यस्तनः । वो भवः श्वस्तनः । सदा भवः सदातनः । 1 १ यलोपश्चेति । क्वचितद्धिते परे यकारस्य लोपा वक्तव्य इत्यर्थः । कन्याया भव इति विग्रहे ईनः । यस्य लोप इत्यकारलोपः । आदिवृद्धिः। पुष्ये भव: पौषीणः । इयो वेति । क्षत्रशब्दाजातावेवेयः । क्षत्रं जातिः । क्षत्रियः । क्षात्रोऽन्यः । २ अक्षेर्दीव्यति शब्दान् करोति तर्कमधीते वेद वेत्यादि विग्रहाः । वैदिकीत्यत्र तदादित्वादीप् ।। ३ किमादेस्त्यतनाविति । किमादेरिति किम्शब्द आदिः आद्य- वयवो यस्य तत्प्रकारकाद्गणात् त्यः । स च अमाइहक्वतसिकुत्रेभ्य एव । अमात्यः । इहत्यः । कात्यः । कुतस्यः । कुत्रत्य :-इत्यादि ।

·-- । प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् *दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण वक्तव्या* । दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ॥ २३ ॥ स्वार्थेऽपि।२४। उक्ताः प्रत्ययाः स्वार्थेऽपि भवन्ति । देवदत्त एव देवदत्तकः । चत्वार एव वर्णाः चातुवर्ण्यम् । चोर एव चौरः । * भागरूप- नामभ्यो धेयः स्वार्थेऽपि * । भागधेयम् । नामधेयम् ॥ २४ ॥ अणीनयोर्युष्मदस्मदोस्तवकादिः । २५ । अणीनयोर्युष्मदस्मदोस्तवकादय आदेशा भवन्ति । तव इदं तावकम् । मम इदं मामकम् । तावकीनः । मामकीनः । यौष्माकः । आस्माकः । यौष्माकीणः । आस्माकीनः ॥ २५ ॥ वत्तुल्ये। २६ । सादृश्येऽर्थ वत् प्रत्ययो भवति । चन्द्रेण तुल्यं चन्द्रवत् मुखम् । घटेन तुल्यं घटवत् उदरम् । पटवत् कम्बलम् ॥ २६ ॥ भाव तत्वयणः । २७ । शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावस्तस्मिन् भावे त, वं, यण् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता । स्वयणौ नपुंसकलिङ्गौ १ अणीययोरिति । अण् च ईनश्च अणीनी तयोः परती युष्मदस्म- दोस्तवकादिः । एकत्वे तवकममको । द्वित्वबहुत्वयोर्युष्माकास्माकी च वक्त- व्यावित्यर्थः । २ वदिति। तृतीयान्तात् क्रियातुल्य इति व्याख्येयम् । नेन पुत्रेण तुल्यः स्थूल: गोमान्वा इत्यादौ गुणद्रव्यतुल्ये न । ३ भाव इति । तश्च त्वश्च यण च ते तत्त्वणः । भवत्यस्माच्छन्दप्रवृत्ति- रिति भावशब्दस्यान्वर्थतामभिप्रेत्याह-शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भाव इति । तच्च द्रव्यगुणक्रियाजातिरूपम् ।

·- A.AMA सारस्वतव्याकरणम् [तद्धित- भवतः । ब्राह्मणत्वं । ब्राह्मण्यम् । सुमनसो भावः सौमनस्यम् । सुभगस्य भावः सौभाग्यम ! विदुषो भावो वैदुष्यम् ॥ २७ ॥ समाहारे ता च त्रेर्गुणश्च । २८ । त्रयाणां समाहारः त्रता। जनानां समूहो जनता। देवता । *कर्मण्यपि यण वक्तव्यः । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । राज्ञ इदं कर्म राज्यम् । राजन्यम् ।। २८॥ लोहितादेर्डिनम् । २९ । लोहितादेर्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भवति, स च डित् । डित्वाहिलोपः । लोहितिमा । अणोर्भावः अणिमा । लधो वो लघिमा । महतो भावो महिमा ॥ २९॥ १ समाहारे ता चेति ! चकारादनुक्तसमुच्चयार्थात्--हस्तिना समूहो हास्तिकम् । धैनुकमित्यादौ समूहे कः । तस्य च णितो वेति णित्त्वादादि- वृद्धिः । तथा अपूपानां समूह आपूपिकम् । शाकुलिकमिल्यादावन्नवाच- केभ्यः कण । एव कवचिनां समूहः कावचिकम् । कदाराणा समूहः केदा- रिकम्-कदारकम् । कैदार्यमित्यत्र इककण्याः । तथा भिक्षादिभ्योऽण् । भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । यौवनम् । तथा पाशादिभ्यो यत् । पाशानां समूहः पाश्या ! वात्या । खल्या । गव्या । रथ्या। वातादूलः । वातूलः । तथा खलिनो गोत्ररथेभ्य इनित्रकटघेत्यादयः । खलानां समूहः खलिनी । गोत्रा । रथफटयेत्यादयः प्रयोगतो शेयाः । स्त्रीत्वादिकं लोकात् । गुणश्चेति विशेषार्थाच्चाकारात्रिशब्दस्यैव गुणः ।। २ कर्मण्यपीति । अपिशब्दात्साध्वर्थेऽपि । सामसु साधुः सामन्यः । कर्मण्यः। ३ लोहितादेरिति। 'भाव तत्त्वयण' इत्यनुवृत्चेस्तेऽपि । ततश्च लोहितता-लोहितत्वम्-लौहित्यमित्यायपि ।।

·१५९ प्रकरणम् ] सरलाटोकाविराजितम् र इमनि । ३० । ऋकारस्य रेफो भवति इमनि परे । प्रथिमा। द्रढिमा । बहोर्भाव इति विग्रहे -॥ ३० ॥ बहोलोपो भू च बहोः । ३१ । बहोरत्तरेषामिमनादीनामिकारस्य लोपो भवति । बहोः स्थान भू चादेशः । बहोर्भार्यो भूमा ॥ ३१ ॥ अस्त्यर्थे मतुः । ३२ । नाम्नो मतुः प्रत्ययो भवति, अस्यास्मिन् वास्तीत्येततस्मिन्नर्थे । उकारो नुम्विधानार्थः । बितो नुम् । गोमान् । श्रीमान् । गोमती । श्रीमती । आयुष्मान् ।। ३२ ।। अहको च मत्वर्थे ॥ ३३॥ मन्वर्थ अइको प्रत्ययो भवतः । वैजयन्ती पताका अस्य अस्मिन् वा वैजयन्तः प्रासादः । माया विद्यते अस्यास्मिन् वा मायिकः ॥ ३३ ॥ १ र इति। वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुसारित्वाद्धसादे घोरित्येव । नेह-ऋजिमा । कृष्णिमा ।। अस्त्यर्थे इति । अस्तेरर्थोऽस्त्यर्थो विद्यमानार्थस्तस्मिन्-अस्त्यर्थे । ततश्च प्रथमान्तानाम्नोऽस्त्युपाधिकान्मतुः अस्याऽस्मिन्वास्तीत्यर्थे । "भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिधिवक्षायां भवन्ति मतुबादयः॥" ब्राह्मणवान् ग्रामः । उदरिणी कन्या । रूपवान्नटः । शीरिणो वृक्षाः । विद्यावानरः । दण्डीति क्रमेणोदाहरणानि । ३ अइकाविति । अश्व इकश्च अहको । सन्ध्यभावोऽसन्देहार्थः । एवं प्रज्ञास्यास्ति प्राज्ञः । श्राद्धः । आर्थः । वृचिरस्यास्ति वा इत्यादी णितो वेति व्यवस्थया णित्त्वम् । चकारादनुक्तसमुच्चयार्था प्रयोगानुसारेणान्ये- ·सारस्वतव्याकरणम् [नद्धित- मान्तोपधादत्विन्नौ । ४। मकारान्तान्मकारोपधादकारान्तादकरोपधाच्च वत्विनौ प्रत्ययो भवतो.स्त्यर्थे । किंवान् । लक्ष्मीवान् । भगवान् । धनी । छत्री । दण्डी । दृषद्वती भूभिः । शमी । कामी ॥ ३४ ॥ तडिदादिभ्यश्च । ३५। तडिदाम्यिः शब्देभ्यो वतुप्रत्ययो भवति । तडित्वान् । विद्युत्वान् । मरुत्वान् ।। ३५ ।। एतत्कियत्तंड्रयः परिमाण वतुः । ३६ एतत्कियत्तच्छब्देभ्यः परिमाणेऽर्थे वतुप्रत्ययो भवति ।। ३५॥ यत्तदोरा । ३७। यत्तदोष्टरात्वं भवति वतौ परे । यत्परिमाणमस्यास्तीति यावान् । तावान् ।। ३७ ॥ किम किर्यश्च । ३८। किमशब्दस्य किरादेशो भवति क्तो परे । चकारान्मस्य वाकरस्य च यकारो भवति । कियान् ॥ ३८ ॥ भ्योऽपि । यथा फलबहरथेभ्य इनः । फलमस्यास्ताति फलिनः । बहिणः । रथिन इत्यादीति प्रसादकृतः । १ मान्तोपधादिति । मच अश्व मौ, मौ अन्ते उपधायां च यस्येति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । वतुप्रत्ययः सामान्येन भवति, इन्प्रत्ययस्त्वका- रान्तादेवेति विवेकः । उपद्वानित्यवर्णोरधोदाहरणम् । वतारुकारानुबन्धि- स्वादीम् । किंवान् लक्ष्मीवानिति मकारान्तमकारोपधयोरदाहरणे । २एतत्यित्तद्धथ इति । एभ्यः परिमार्णेऽर्थ चतुप्रत्ययो वक्त- व्यः । मान्तापधादित्यनेनैव सिद्ध परिमाणार्थ वचनम् ॥ ३ किम इति । किमः किरादेशो वक्तव्यः । चकाराद्वतीर्वस्य यादे- शश्वेत्यर्थः। यत्तरिक वा परिमाणमस्येति विग्रहे इयानित्यत्र चकागद्यः ।।

·-- प्रकरणम् ] सरलादीकाविराजितम् आ इश्चैतदोवा । ३९। वतुप्रत्यये परे एतच्छब्दस्य आ इश् इत्येतावादेशौ वा भवतः । "गुरुः शिच्च" इति शित्त्वात्कृत्स्नस्य आ इति प्राप्तस्तथापि चकारादन्त्यस्यैव टेराकारादेशो भवति न कृत्स्नस्य । यस्मिन् पक्ष आ इशादेशस्तस्मिन् पक्षे प्रत्ययस्य यकारादेशो भवति। एतावान् । इयान् ॥ ३९॥ तुन्दादेरिलः । ४०॥ तुन्दादेरिलप्रत्ययो भवति अस्यर्थे तुन्दमस्यातीति तुन्दिलः ॥ ४०॥ औन्नत्ये दन्तादुरः । ४१ । औन्नत्येऽर्थे वाच्ये सति दन्तशब्दादुरः प्रत्ययो भवति । उन्नता दन्ता यस्य सः दन्तुरः । (ऐश्वर्येऽर्थे स्वादामिन् ) । स्वामी । (गन्धादेरिः)। सुगन्धिः । आमगन्धिः ॥४१॥ श्रद्धादेलः । ४२ । श्रद्धादेर्गणाल्लुप्रत्ययो भवति । श्रद्धाऽस्यास्तीति श्रद्धालुः । दयालुः । कृपालुः । * अस्मायामेधास्त्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विन्- वक्तव्य: *। तपोऽस्यास्तीति तपस्वी । यशस्वी । मायावी । सम्वी ॥ ४२ ॥ १ अस्मायेति । 'अस्माये'त्यत्राऽसः प्रत्ययत्वात्प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्येति अस्प्रत्ययान्तान्मायादेत्यर्थः ॥

·१६२ सारस्वतव्याकरणम् [तद्धित- वाचो ग्मिनिः । ४३। वाच्शब्दात् ग्मिनिः प्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे । प्रशस्ता वाग् विद्यते यस्यासौ वाग्मी ॥ ४४ ॥ आलाटो कुत्सितभाषिणि । ४४ । कुत्सितभाषिण्यर्थे वाच्ये सति आलाटी प्रत्ययौ भवतः । कुत्सिता वाग् विद्यते यस्यासौ वाचालः । वाचाटः ॥ १४ ॥ ईषदपरिसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयाः । ४५ । ईषदपरिसमाप्तः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । पटुदेश्यः । कवि- देशीयः ।। ४५ ॥ प्रशंसायां रूपः। ४६। श्लाघायां वाच्यायां रूपः प्रत्ययो भवति । प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः ।। ४६ ॥ पाशः कुत्सायाम् । ४७ । कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः ।। ४७ ।। भूतपूर्व चरट् । ४८॥ भूतपूर्वेऽर्थे वाच्ये सति चरट् प्रत्ययो भवति । दृष्टचरः । दृष्टचरी ।। १८॥ १ वाच इति । वाक्शब्दादस्त्यर्थे ग्मिनिः प्रत्ययो वक्तव्यः । ग्मिनेर्ग- कारो अमादित्वव्यावृत्त्यर्थः । अथवा वाचो ग्मिनिरिति च्छेदे वाचो मिनि- प्रत्ययः वाचश्च गकारोन्तादेशश्चति वक्तव्यः । एवं च वाच इत्यस्योपल- क्षणायोमीत्यादावपि । आलाटाविति । कुत्सितमनन्वितं भाषितुं शीलमस्य कृत्सितमाषी, तस्मिंस्तद्धितान्तवाच्ये विवक्षित इत्यर्थः । ईपद- परिसमाप्तिः-किचिन्यूनत्वम् । प्रशंसा-प्राशस्त्यं । स्तुतिरिति यावत् । पूर्व भूतः प्राजो ज्ञात इति यावत् ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविराजितम् प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिषु मयट । ४२ । अन्नं प्रचुर यस्मिन् सः अन्नमयो यज्ञः । मृण्मयो घटः । स्त्रीमयो जाल्मः । अमृतमयश्चन्द्रः । दधीते वेद वेत्यत्राण वक्तव्या*। व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः । शोभनः अश्वः स्वश्वः । तं वेदेति वा ।। ४९ ।। न सन्धिय्वोयुट् च । ५०। सन्धिजो खौ सन्धिखौ, तयोः सन्धिजयोर्यकारवकारयोः सम्बन्धिनः स्वरस्य वृद्धिर्न भवति, किन्तु तयोर्युडागमो भवति । इट् उट् इत्येतावागमौ भवतः । वर्णविश्लेषं कृत्वा यकारात्पूर्वमिकारः । वकारात्पूर्वमुकारः । अस्वरहीनं परेण संयोज्यम् । आदि- स्वरस्य णिति च वृद्धिः । वैयाकरणः । सौवश्वः ।। ५० ।। १ प्राचुर्येति । प्राचुर्य च विकारश्च प्राधान्यादिश्च ते तथा तेषु वाच्येषु मयटप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । प्रचुरस्य भावः प्राचुर्य, बाहुल्पमित्यर्थः । अन्नप्रचुरोऽनमयः । मृदो विकारः मृन्मयः । स्त्रीप्रधानो जाल्मोऽस- मीक्ष्यकारी। २ अमृतमयश्चन्द्र इति । अमृतरूप इत्यर्थः । ३ तदिति । अधीते पठति तद्वेद जानाति वा इत्यथै अण वक्तव्य इत्यर्थः । व्याकरणाऽश्वशब्दाभ्यामणि णित्वात् वृद्धिप्राप्तावपवादमाह- न सन्धिय्वोरिति । सन्धेः संबन्धिनौ य्वौ सन्धिय्यौ । संवन्धश्च जन्यज- नकमाव एवेति विगृह्य ब्याचष्टे-सन्धिजी स्वावित्यादि। इश्व उश्च । टकारो द्वन्द्वान्तत्वादुभाभ्यामन्वेति । अत एवेट उट इत्यतावागमौ भवत इति । तौ च सन्धिय्वोरेव यथासंख्येन । ततश्च व्याकरण इत्यत्र वकारस्य सन्धिजत्वाद्य कारवकारयोविश्लेषं कृत्वा सन्धिजाद्यकारात्पूर्वमिकारः । एवं सकारवकारयोविश्लेषं कृत्वा वकारात्पूर्वमुकार इत्यर्थः । । ।

·सारस्वतव्याकरणम् ~ १६४ [ तद्धित- इतो जातार्थे । ५१। जातार्थे इतः प्रत्ययो भवति । लज्जा सजाता यस्यासौ लज्जितः । पण्डितः । तृषितः ।। ५१ ॥ तरतमेयस्विष्ठाः प्रकर्षे । ५२। अतिशयेऽर्थे तर तम ईयर इष्ठ इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अतिशयेन कृष्णः' कृष्णतरः । अतिशयेन शुक्लः शुक्लतमः । ईयस्विष्टौ डिताविति वक्तव्या* । डितिटेर्लोपः। उकारो नुम् विधानार्थः । 'न्सम्महत' इति दीर्घः । अतिशयेन लघुः लघिष्ठः । लघीयसी । लघीयान् । अतिशयेन पाप: पापिष्ठः । पापीयान् । पापीयसी ॥ ५३ ॥ गुर्वादोरष्ठेमेयरसु गरादिष्टिलोपश्च । ५३ । इष्टमेयस्सु परतो गुर्वादेर्गरादिरादेशो भवति टेर्लोपश्च । १ गुरु २ प्रिय ३ स्थिर ४ स्फिर ५ उरु ६ बहुल ७ वृद्ध ८ दीर्घ ९ प्रशस्य १० बाढ ११ युवन् १२ अल्प १३ स्थूल १४ दूर १५ अन्तिकानां-क्रमेण १ गर २ नं ३ स्थ ४ स्फ १ इत इति । अस्य जातमित्यर्थे इतप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । लजा जाताऽस्य लजितः । एवं तारकितं नमः । पल्लवितो वृक्ष इत्यादि ज्ञेयम् । २ गुर्वादरिति । अतिशयेन प्रियः प्रेष्ठः । प्रियस्य भावः प्रेमा । प्रियस्य प्रादेशः स्थूलस्य स्थवादेशः । अतिशयेन स्थिर:-स्थेयान्-स्थेष्ठ:-- स्थेमा। स्फिरः-स्फेष्ठः-स्फेयान् । उरुः-वरिष्ठः-वरीयान्-वरिमा । बहुल:- बंहिष्ठः-बहीयान-बंहिमा । वृद्ध :--वर्षिष्ठः-वरीयान् । तृप्तः-पिष्ठः-त्रपी- यान् । वृन्दारक:-वृन्दिष्ठ:--वृन्दीयान् । दूरः-दविष्ठः-दवीयान् । युवा- ·१६५ प्रकरणम् ] सरलाटीका विराजितम् ५ वर ६ बहि ७ ज्या ८ द्राघ ९ श्र १० साध ११ यव १२ कन १३ स्थव १४ दव १५ नेद एते आदेशा भवन्ति । अतिशयेन गुरुः गरीयान् । गरिष्ठः । गुरोर्भावो गरिमा । अतिशयेन प्रियः प्रेयान् श्रेष्ठः प्रेमा । अतिशयेन स्थिरः स्थेयान् स्थेष्टः स्थमा । अतिशयेन उरुः वरीयान् वरिष्ठः । अतिशयेन स्थिरः स्फेयान् । अतिशयेन बहुल: बहीयान् बहिष्टः । अतिशयेन वृद्धः । (इलोपो ज्याशब्दादीयसः) । ज्यायान् ज्येष्ठः । अतिशयेन दीर्घः द्राधीयान् द्राधिष्ठः, द्राधीयती द्राधिमा । प्रशस्यस्य श्रादेशः । श्रेयान् श्रेष्ठः । अतिशयेन बहुः भूयिष्ठः । दूरस्य दवादेशः, दविष्ठः दवीयान् दवीयसी। क्षिप्रशब्दस्य क्षेपादेशः । क्षेपिष्ठः क्षेपीयान् । क्षुद्रशब्दस्य क्षोदादेशः । क्षोदीयान् ॥ ५३ ॥ बहोरिष्ठे यिः । ५४॥ बहोरुत्तरस्येष्ठप्रत्ययस्येकारस्य यिर्भवति बहोः स्थाने भूश्चा- देशः, ईयसश्च ईलोपः । अतिशयेन बहुः भूयिष्ठः भूयान् । भूयसी भूमा । किमोऽव्ययादाख्याताच तरतमयोराम वक्तव्यः । कुतस्तरां परमाणवः । कुतस्तमां तेषामारम्भकत्वम् । उच्चैस्तरां गायति। पठतितमाम् । पचतितमाम् ॥ ५४ ॥ यविष्ठः यवीयान् । हस्वः हसिष्ठः हसीयान् हसिमा। क्षिप्रा क्षेपिष्ठः क्षेपीयान्- क्षेपिमा । क्षुद्र:-क्षोदिष्ठ:-क्षोदीयान्-क्षोदिमा । अन्तिकः-नेदीयान् नेदिष्ठः । गढः-साधीयान्-साधिष्ठः । युवाल्पयोः कन् वा । कनिष्ठः कनीयान् । इत्यादयो यथाप्रयोग ज्ञेयाः । १ ईलोप इति। प्रशस्यवृद्धयोादेशः, तस्मा- ज्याशब्दादीयम ईकारस्य लोपो वक्तव्य इत्यर्थः । प्रशस्यस्य ज्यादेशः ।

·सारस्वतव्याकरणम् - [तद्धित- अव्ययसर्वनाम्नामकच्याक्टेः । ६५ । उच्चकैः । यकः । सकः । सर्वकः ॥ ५५ ॥ परिमाणे दनादयः । ५६ ॥ परिमाणेऽर्थे दधनच द्वयसच मात्रच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । जानुदध्वं जलम् । शिरोदयसम् । पुरुषमात्रम् । ॐद्वयोबहूनां चैकस्य निधारणे किमादिभ्यो डतरडतमौ वक्तव्यौ । कतरो भवतां काण्वः । कतमो भवतां तान्त्रिकः । भवतोर्यतरस्तार्कि- कस्ततर उद्गृह्णातु ॥ ५६ ॥ संख्येयविशेषावधारणे द्वित्रिभ्यां तीयः । ५७ ॥ द्वयोः संख्यापूरकः द्वितीयः। *त्रेसम्प्रसारणम् । त्रयाणां संख्यापूरकः तृतीयः ।।५७॥ षटचतुरोस्थट । ५८। षष्ठः । चतुर्थः ।। ५८ ।। पश्चादेमंट । ५७। पञ्चमः । सप्तमः । अष्टमः । नवमः ॥ ५९ ।। १ परिमाणइति । दनद्वयसमात्रादयः । तत्र दनद्वयसावूर्ध्वं माने, मात्रस्त्वविशेषेण । २ सङ्ख्येयविशेषेति । सङ्घधातुमर्ह-सङ्खधेयम् । तस्य विशेष:- तत्पूरकस्तस्याऽवधारण इत्यर्थः । द्वयोः सङ्ख्ययाः पूरकः । संप्रसारणम् । सस्वरस्य रेफस्य ऋकारः । पट्चतुरोरिति । षट्चतुशब्दाभ्यां सङ्खयेय- विशेषावधारणे थटप्रत्ययो वक्तव्यः । ३ पञ्चादेरिति । सङ्खयेयविशेषावधारणे इति सर्वत्रानुवर्तते । पचादेर्दशपर्यन्तान्मप्रत्ययः । सप्तमः । अष्टमः । नवमः । दशमः ।

·प्रकरणम् ] सरलाटीकाविरावितम् १६७ विंशत्यादेवी तमट । ६०। विंशतितमः । विंशतिः ।। ६०॥ विशतेस्तिलोपो डिति । ६१ । विशः । विशतमः ॥ ६१ ।। शतादेनित्यम् । ३२॥ शततमः ।। ६२ ।। एकादशादेर्डः । ६३ । एकादशः । विन्यष्टानां त्रयोऽष्टाः। द्वादशः । त्रयो- दशः । अष्टादशः ।। ६३ ।। कतिकतिपयाभ्यां थः । ६४ । कतिथः । कतिपयथः ॥ ६४ ॥ संख्यायाः प्रकारे घा। ६५ । द्विप्रकारं द्विधा । चतुर्धा । गुणोऽण च । द्वेषा । त्रेधा । णित्रावृद्धिः। यस्य लोपः ।। ६५ ।। अतोऽम् । ६६। वैधम् । त्रैषम् ॥६६॥ क्रियायो आवृत्तौ कृत्वस् । ६७ । पश्वकृत्वः । सप्तकृत्वः ॥ ६७ ।। १ एकादशादेरिति । निपातनादेकशब्दस्य दशशब्दे परे आत्वम् । एवं द्वादशेत्यादौ । २ गुणोऽण् चेति । धाप्रत्यये परे गुणो भवति । गुणविधिसा- मांचकाराद्वा गुणाऽभावपक्षे धाप्रत्ययान्तादाण चकारो विकल्पार्थः । ३ क्रियाया आवृत्ती कियाम्यावृत्तियणने सङ्ख्यावाचकाकृत्वस्वक्तव्य इत्यर्थः ।

·१६८ सारस्वतव्याकरणम् [तद्धित- द्वित्रिभ्यां सुः। ६८। द्विः, त्रिरुक्तम् ॥ ६८ ॥ बहादेः शस् । ६९। बहुशः । शतशः।। ६९॥ तयोयटौ संख्यायाम् । ७०। द्वितयम् । द्वयम् । त्रितयम् । त्रयम् ।। ७० ।। शेषा निपाताः कत्यादयः । ७१ । का संख्या येषां ते कति ।। ७१ ॥ ® इति तद्धितप्रकरणम् * इति श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचिते सारस्वतव्याकरणे पूर्वाध सम्पूर्णम्। पञ्च वारानिति पञ्चकृत्वः । द्वित्रिभ्यां सुरित्यत्रापि क्रियावृत्तावित्येव बहादेरिति । बहादेः कारकादित्यर्थस्तेन बहूना स्वामीत्यादौ न । अत्रापि क्रियाभ्यावृत्तिगणन एव । भूरिशः । गणशः । स्तोकशः । अल्पशः । अने- कश इत्यादि। २ तयायडाविति । तयश्च अयट च तयाऽयडौ, सङ्ख्याया अवयवत्वविवक्षायां भवत इत्यर्थः । द्वाववयवौ त्रयो वावयवा इति विग्रहः । द्वितयी । त्रितयीत्यत्र' नदादित्वादीप । शेषा इति । निपातात् साधवो निपात्याः । किमः सङ्ख्यापरि- प्रश्ने दतिः । का संख्येषां कति । एवं यति । तति इत्यादि शिष्टप्रयोगा- दूह्यमिति प्रसादकृतो वासुदेवभट्टाः । गुणाश्चेत्पूर्वविदुषां, दोषाश्चेन्मन्मतिभ्रमात् । निरस्य दूषणग्राम, गुणान् गृहन्तु सूरयः! ॥ १॥ चन्द्रकीर्तिप्रसादादिटीकाभ्यः सारमादरात् । उदृत्य रचिता टीका बालधीवृद्धिसिद्धये ॥२॥ इति श्रीगुरुप्रसादशानिसङ्कलिता चन्द्रकीया॑दिसक्षेपभूता सरलाख्या वितिः। 1

·No text on this page.

·१॥) श्रीगुरुप्रसादशास्त्रिकृत पुस्तकें कमीशन २५) मैकड़ा लधुशब्देन्दुशेखर-(अव्ययीभावान्त) परीक्षोपयोगी ६ टीका वैयाकरणभूषणसार--काशिका' और 'दर्पणा टीका स्वप्नवासवदत्तानाटक-'अभिनवराजकक्ष्मी' भा०टी० २.) पञ्चतन्त्र-(सम्पूर्ण) अभिनवराजलक्ष्मी' टी. व प्रश्नपत्रसहित वकसंग्रह-अभिनवराजलक्ष्मी' 'परिमलदीपिका' टीका वर्कसंग्रह-(प्रथमापरीक्षा) 'बालमनोरमा' 'परीक्षा' टीका १३) छन्दोमन्दाकिनी-(परीक्षोपयोगी) १६ छन्दों का हितोपदेश-(मित्रलाम ) संस्कृतटीका परीक्षोपयोगी ) अष्टाध्यायीसूत्रपाठ-अत्युतम 'सरला' टीका सहित २) वेणीसंहारनाटक-(सर्दिन) संस्कृत तथा भा० टी. अमरकोश-'अभिनवराजलक्ष्मी तीनों काण्ड (३२ पेजी) अमरकोश-प्रथमकांड ( १६ पेजी ) ॥) सटिप्पणी ३२ पेजी B) अमरकोश-प्रथमकांड ३२ पंजी मूल ) द्वितीयकांड सोत्तरा तद्धितप्रयोगसूची-अत्युत्तम परीक्षोपयोगी भमिज्ञानशकुन्तला-'अभिनवराजलक्ष्मी टीका तथा भाषा टीका हितोपदेश-भभिनवराजलक्ष्मी' एवं भाषाटीकासहित संपूर्ण मध्यसिद्धान्तकौमुदी-अभुत सरला टी० २ रा.सं. किरातार्जुनीय-अभिमवराजलक्ष्मी टीका (१-२-३) रघुवंशमहाकाव्य-मभिनवराजलक्ष्मी टीका (1-1-३-४) २३) १) २-३-४-५ सर्ग ५ वाँ सगे पञ्चतन्त्र--(३० परीक्षोप०) अपरी० का 'अभिनवराजलक्ष्मी' टी. ) पञ्चतन्त्र-प्रथम तन्त्र मूलरामायण-गेशभट्टी 'अभिनवराजलक्ष्मी टीका विदुरनीति (सचित्र) m) नीतिशतक (सचित्र) सारस्वतम्याकरणम्-(सरला टीका सहित) कबुसिद्धान्तकौमुदी-सस्काटीका व भाषाटीका नया सं० शम्परूपावलि-३२ पेजी 1). धातुरूपावलि- माघ (शिशुपाल वध) २॥ रूपकौमुदी वाल्मीकि सुन्दरकाण्ड गुटका-मूकमात्र सटिप्पणी सर्वच १-५सर्ग मछिनाथ पञ्चतन्त्र मा० टी० रामवनगमान ॥) विदुलोपाख्यान वाव कौमुदी प्रथम मा अनुवाद कौमुदी दूसरा ) पाणिनीय शिक्षा - मागपुस्तकालय, गायघाट; (आकयोड़ीमली) बनारस " " -

·No text on this page.