·※※※ तमसो माज्योतिर्गमय SANTINIKETAN VISWA BHARATI LIBRARY $421 M 2"/ bj- ※※※

·No text on this page.

·No text on this page.

·Government Oriental Library Series
Bibliotheca Sanskrita No. 40
पूर्वमीमांसादर्शनम्
खिण्डदेवविरचितया भाट्टदीपिकया सहितम्
द्वितीयसम्पुटम्
THE
PURVAMIMAMSA-DARSANA
WITH
KHANDADEVA'S BHATTA DIPIKA
Vol. II
EDITED BY
A. MAHADEVASASTRI, B.A., M.R.A.S.
Curator, Government Oriental Library, Alysore
ANI)
L. SRINIVASACHARYA
Pandit, Government Oriental Library, Mysore
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE
GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE
MAHARAJA OF MYSORE
MYSORE:
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS
1911

·No text on this page.

·भादृदीपिकाद्वितीयसम्पुटविषयाः. पुटनि. 1 .... 2 .... 3 .... 4 5 6 .... 8 .... .... 9 .... तृतीयाध्यायस्य पश्चमः पादः- अधिकरणानि. 1 ध्रवाज्यादिभि: स्विष्टकृदादिशेषाननुष्ठानम् 2 साकंप्रस्थाय्ये शेषकर्माननुष्ठानम् 3 सौत्रामण्यां शेषकर्माननुष्ठानम् 4 मर्वपृष्ठेष्टौ स्विष्टकृदिडादीनां सकृदनुष्ठानम् 5 सोमे शेषभक्षणम् 6 उदातृणां सह सुब्रह्मण्येन भक्ष: 7 ग्रावस्तुतस्सोमभक्षः 8 वषट्करणस्य भक्षनिमित्तता 9 होमाभिषवयोमैक्षनिमित्तता 10 वषट्कादीनां चमसे सोमभक्ष: 11 होतुः प्रथमभक्षः 12 भक्षस्यानुज्ञापूर्वकत्वम् .... 13 एकपात्राणामनुज्ञापनम् 14 स्वयंयष्टः भक्षास्तित्वम् 15 फलचमसस्येज्याविकारता 16 ब्राह्मणानामेव राजन्यचमसानुप्रसर्पणम् .... तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः- 1 स्त्रवादिष्ट खादिरतादिविधेः प्रकृतिगामिता 2 सामिधेनीनां सप्तदशसङ्ख्याया विकृतिगामिता 11 .... .... 12 13 .... 14 .... 15 .... " 16 18 - 20 21 ....

·ii पुटानि. 22 23 21 25 126 30 " 31 32 3 " अधिकरणानि. 3 नैमित्तिकसाप्तदश्यस्य प्रकृतिगामिता 4 आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गता 5 आधानस्य सर्वार्थता.... 6 पवमानेष्टीनामसंस्कृतेऽनो कर्तव्यता 7 उपाकरणादीनामग्रीषोमीयधर्मत्वम् 8 शाखाहरणादीनामुभयदोहधर्मत्वम् 9) साद दीनां सवनत्रयधर्मत्वम् 10 रशनात्रिवृत्त्वादानां सर्वपशुधर्मत्वम् 11 अंश्वदाभ्ययोरपि सादनादिधर्मवत्त्वम् 1: चित्रिण्यादीष्टकानामग्नयङ्गत्वम् 18 अभिषवादीनां सोममात्रधर्मत्वम् 14 प्रतिनिधिष्वपि मुख्यधर्मानुष्ठानम् 15 तेष्वपि प्रतिनिधिषु मुख्यधर्मानुष्ठानम्.... 16 दक्षिणीयादिधर्माणामग्निष्टोमाङ्गत्वम् तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः- 1 बर्हिरादीनां दर्शपूर्णमासतदङ्गाभयाङ्गता .... 2 स्वामिसंस्काराणां प्रधानार्थता 3 सौमिकबादीनामजप्रधानोभयाङ्गता + अभिमर्शनस्याङ्गप्रधानाभयाङ्गता 5 दीक्षादक्षिणयोः प्रधानार्थता 6 अन्तर्वेदेयपानङ्गता 7 हविर्धानस्य सामिधेन्यनङ्गता 8 अङ्गानामभ्यद्वाराऽनुष्ठानम् 9 ऋत्विजां परिकीतानां सङ्कथाविशेषनियमः .... 36 .... 37 39 10 42 .... 43 45 17 19 ·111 .... " ... " .... " .... " .... .... " " अधिकरणानि. पुसनि. 10 चमसाध्वर्पणां पृथक्त्वम् 50 11 बहुत्वनियमः 51 12 दशसंख्यानियमः 13 शमितुरपृथक्त्वम् 14 उपगस्यापृथक्त्वम् 52 15, सोमविक्रेतुः पृथक्त्वम् 16 ऋत्विगिति नाम्रोऽसर्वगामित्वम् .... 17 दक्षिादाक्षिणावाक्योक्तानामेव ब्रह्मादीनां सप्तदशत्विकत्वम् . 54 18 ऋत्विा स्वामिसप्तदशत्वम्.... 19 अध्वर्वादीनामाध्वर्यवादिषु कर्तृतानियमः 2) अग्ने: प्रकृतिविकुतिसर्वार्थता 21 समाख्यायातकर्तृत्वस्यापि क्वचिद्वाधः.... 56 22 समुश्चितयोरनुवचनप्रैषयोमैत्रावरुणकर्तृकत्वम् 23 चमसहोमेऽध्वर्युचमसाध्वर्युकर्तृता 59 24 श्येनवाजपेययोरनेककर्तकता 60 तृतीयस्याध्यायस्याष्टमः पादः- 1 क्रयस्य स्वामिकर्मता ..... 62 2 संस्काराणां वपनादीनां याजमानता 63 3 तपसश्च याजमानता 65 + लोहितोष्णीषतादीनां सर्वावग्धर्मता 66 5 इष्टिकामनाया याजमानता 6 आयुर्दादिमन्त्राणां याजमानता 67 7 द्वयानातेषभयप्रयोज्यता 8 अभिज्ञस्यैव वाचयितव्यता 69 -- .... .... .... .... ... .... .... 68 .... ....

·IV " " .... अधिकरणानि. पुटानि. 9 द्वादशद्वन्द्वानामावयवता 69 10 होतुराध्वर्यवकरणानुष्ठातृता 70 11 प्रैषप्रैषार्थयोः पृथकर्तृता 71 12 प्रैषप्रैषार्थयोर्यथाक्रममाध्वर्यवाग्नीव्रता 72 13 करणमन्त्रेषु स्वामिफलस्याशासितव्यता (वर्षोन्यायः) .... 73 11 कर्मार्थफलस्य ऋत्विग्धर्मता 74 15 भदमित्यस्योभयगामिता 16 द्रव्यसंस्कारस्याङ्गप्रधानार्थता 75 17 पवित्रादे: परिभोजनीयबहिषा कर्तव्यता 18 प्राकृतपुरोडाशादीना निधानम् 76 19 काम्येष्टिपांशुत्वधर्मस्य प्रधानार्थता 20 श्यनाङ्गानां नवनतिाज्यता 77 21 पवमानेष्टयाधानादीनां श्यनाङ्गानामपि न नवनीताज्यता 78 22 सर्वश्येनाङ्गानां नवनीताज्यता 23 सवनीयानां मांसमयता 79 तुर्थाध्यायस्य प्रयुक्तिनिरुपणपरस्य प्रथमः पादः- 1 प्रतिज्ञा 80 2 कत्वर्थपुरुषार्थलक्षणम् .... 81 3 प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थता 86 4 यज्ञायुधानामनुवादता.... 88 5 पश्वेकत्वादेविवक्षा (पश्वेकत्वन्यायः) 90 6 पशुलिङ्गाविवक्षा 92 7 आश्रयिणामष्टार्थता 8 प्रयुक्तिविचारमतिज्ञा 94 .... ... .... - .... .... .... .... " .... ....

·.... .... अधिकरणानि. पुटानि. 9 तसे पयसि दध्यानयनस्यामिक्षाप्रयुक्तता (वाजिनम्यायः)... 94 10 गवानयनस्य पदकर्मामयुक्तता 96 11 कपालानां तुपोपवापाप्रयुक्तता 97 12 शकलोहितयो: पशावप्रयोक्तृत्वम् 98 13 पुरोडाशस्य स्विष्टकृदमयुक्तता 99 14 अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरननुष्ठानम् 100 15 समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकता 103 1tj औपभृतजौहवयोः क्रमेणोभयानुभयार्थता 105 17 उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणम् चतुर्याध्यायस्य द्वितीयः पादः- 1 स्वरोश्छेदनाथप्रयोजकता 108 2 शाखाया आहार्यता 110 .... .... 3 छदेनस्य शाखाप्रयुक्तता 111 112 .... 113 114 118 .... 4 शाखापहरणस्य प्रतिपत्तिकर्मता 5 निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मता 6 दण्डदानस्यार्थकर्मता 7 पासनस्य प्रतिपत्तिकर्मता 8 अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिकर्मता 9 कर्तृदेशकालादिविधीनां नियमार्थता 10 यागहोमस्वरूपनिरूपणम् 11 बर्हिष आतिथ्यादिसाधारण्यम् चतुर्याध्यायस्य तृतीयः पादः- 1 द्रव्यसंस्कारकर्मणां क्रत्वर्थता 2 नैमित्तिकादीनामनित्यार्थता .... 120 .... 121 .... 123 124 ·पुटानि, 124 125 .... .... 127 .... 128 " 1:30 " .... 133 1:34 135 अधिकरणानि. 3 दध्यादोर्नत्यनौमित्तिकोभयार्थता (संयोगपृथक्त्वन्यायः) 4 पयोब्रतादीनां कतुधर्मता 5 विधजिदादीनां सफलत्वादिकम् (विश्वजित्रयाय:) 6 रात्रिसत्रस्यार्थवादिकफलकता (रात्रिसत्रन्यायः) 7 काम्यानां यथोक्तकाम्यफलकत्वम् 8 दर्शपूर्णमासादीनां सर्वकामार्थता (दर्शपूर्णमासन्यायः) 9 प्रतिफलं पृथगनुष्ठानं (योगसिदिन्यायः) 10 सौत्रामण्यादानां चयनायङ्गता 11 वैमृधादेः पौर्णमास्याङ्गता 12 अनयाजादीनामानिमारुतोर्ध्वकालता 13 सोमादीनां दर्शपूर्णमासोत्तरकालता 14 वैश्वानरेष्टेः पुत्रगतफलकता (जातेष्टिन्यायः) 15 सौत्रामण्याबङ्गानां स्वकालकर्तव्यता चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः- 1 राजसूयेज्यानां विदेवनायकत्वम् 2 विदेवनस्य कृत्स्नराजसूयाङ्गता 3 सौम्यादीनामुपसत्कालकत्वम् 4 आमनहोमानां सांग्रहण्यङ्गता 5 दधिग्रहस्य नित्यता 6 वैधानरस्य नौमित्तिकता 7 षष्ठचितेनौमित्तिकता 8 पिण्डपित्यास्यानङ्गता 1:37 .... 1:39 .... 140 .... 141 142 143 .... 141 .... 145 .... 9 रशनाया यूपाङ्गता 147 .... .... 10 स्वरोः पथकता 148 ...

·Vil. .... .... . अधिकरणानि. पुटानि. 11 आधारादीनामङ्गता 149 12 ज्योतिष्टोमे दक्षिणायादीनामङ्गता 150 पञ्चमाध्यायस्य प्रयोगक्रमनिरूपणपरस्य प्रथमः पादः- 1 क्रमानियमः ( श्रतिबलीयस्त्वन्यायः) 153 2 क्रमस्य क्वचिदार्थिकत्वम् .... 157 3 क्वचिदनियमः 158 -1 क्वचित्पाठानुसारिता (पाठक्रमन्यायः) 160 क्वचित्प्रथमप्रवृत्त्यनुमारिता (प्रावृत्तिकक्रमन्यायः) 16] 6 क्वचित् स्थानानुसाारता 162 7 अङ्गक्रमस्य मुख्यक्रमानुसारिता 163 8 अङ्गेषु मुख्यक्रमापेक्षया पाठम्य बलवत्त्वम 161 9 ब्राह्मणपाठान्मन्त्रपाठस्य बलवत्वम् 165 10 प्रयोगवचनाचोदकस्य बलवत्त्वम् 11 विकृतौ क्वचित्प्रकृतिधर्मानतिदेशः (साकमेधीयन्यायः) 167 12 अनयाजावत्कर्षप्रयाजान्तापकपः (तदादितदन्तन्यायः) 168 18 प्रवृत्या प्रोक्षणादीनां समिकपूर्वभाविता.... 170 14 वैकृतपूपकर्ममात्रापकर्षः (यूपकर्मन्यायः) 171 16) दक्षिणानिकहोमानपकर्ष: ... 172 16 पुरोडाशाभिवामनान्तस्य दशेऽनपकर्षः 173 17 संतापनीयाया अग्निहोत्रानुत्कर्षकता 175 18 उक्थ्यानुरोधेन षोडश्युत्कर्षः 176 पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः- 1 वाजपेयपशनां सर्वेषामेकदोपाकरणादि- धर्मानुष्ठानम् (पदार्थानुसमयन्यायः) 177 " .... ....

·vill पुअनि. 178 179 .... 181 182 " 183 .... 185 186 .... .... 187 188 अधिकरणानि. 2 सहनापप्रतिग्रहणस्थले एकैकस्यैकदा सर्वधर्मानुष्ठानम् (काण्डानुसमयन्यायः) 3 मुष्टिकपालादीनां समुदायानुसमय: 4 अवदानस्य प्रदानान्तानुसमयः 5 अअनादेः परिव्याणान्तानुसमयः 6 दैवताचवदानेषु पदार्थानुसमयः 7 नानाबीजेष्टावुलखलादीनां तन्त्रता 8 अग्नीषोमीयपशौ प्रयाजानुयाजयोः पात्रभेदः 9 नारिष्ठहोमस्योपहोमपूर्वता (नारिष्ठन्यायः) 10 विदेवनादीनामभिषेकपूर्वता 11 सावित्रहोमादीनां दीक्षणीयपूर्वता 12 याजमानसंस्काराणां रुक्मप्रतिमोकपूर्वता पञ्चमाध्यायस्य नृतीयः पादः- 1 प्रयाजादीनामेकादशादिसङ्ख्यायास्सर्वसंपायता 2 प्रथमोपसत्त्रयस्य स्वस्थानादृत्तिः सामिधेनीष्वागन्तूनामन्ते निवेश: 1 वहिप्पवमाने आगन्तूनां पर्यासोत्तरकालता आगन्तूनां साम्रां मध्ये निवेश. 6 ग्रहेष्टकादीनां क्रत्वग्निशेषता 7 चित्रिण्यादीनां मध्यमचितावुपधानम् 8 लोकंपृणातः पूर्वं चित्रिण्याचपधानम् 9 इष्टिसंस्कृतानावाग्निहोत्रायनुष्ठानम् 10 अनिचिद्वर्षणादिवतानां कत्वन्तेऽनुष्ठानम् 11 दीक्षाया इटिसिद्धता .... 189 -- . 1:01 .... 192 193 .... 101 195 .... .... " ... 196 198 199 ....

·ix पुटानि. 201 भाषिकरणानि. 12 काम्येष्टीनामनियमनानुष्ठानम् 13 यज्ञानामग्निष्टोमपूर्वकता 14 ज्योतिष्टोमविकाराणामग्निष्टोमपूर्वकता .... 15 एकानेकस्तोमकानां सर्वेषामग्निष्टोसपूर्वकता ... 202 203 .... .... .... 204 .... .... 212 पक्षमाध्यायस्य चतुर्थः पादः- 1 पाठक्रमापेक्षया श्रत्यर्थयोर्चलवत्त्वम 2 मुल्यक्रमणाग्नेयस्य पूर्वमवदानाअनुष्ठानम् 205 3 इष्टिसोमयोः पौर्वापर्यनियमः 206 4 बावणस्यापीष्टिसोमयोः पौर्वापर्यनियमः 208 5 नर्दन् सादित्यादिना सोमकालबाय: 211 6 आज्यस्य सोमादनुत्कर्षः 7 विकृतानामैन्दामादीनां सबस्कालता 8 सोमात्सांनायविकारदीनामुत्कर्षः 215 9 सोमविकाराणां दर्शपूर्णमासात्मागकर्तव्यता 216 पष्टाध्यायस्याधिकारनिरूपणपरस्य प्रथमः पादः- 1 यागादिकर्मणां स्वर्गादिफलसाधनता (अधिकारन्यायः).... 217 2 यागादिषु मनुष्याणामेवाधिकारः 2:20 3 स्त्रिया अनधिकारनिराकरणम् 4 दम्पत्योस्सहाधिकारः 223 5 आधाने पुरुषहयकर्तृकतानिराकरणम् 224 6 पुरुषस्यैवोपस्थानाधिकारः 228 7 सदस्यानधिकारः 230 निर्धनस्याप्यधिकार: 231 " ·.... -- .... .... .... अधिकरणानि. पुटानि. 9 अङ्गहीनस्याप्याधिकारः अचिकित्सयाङ्गवैकल्यस्यानधिकारः 232 10 दर्शपुर्णमासयोस्त्रयायस्यैवाधिकारः 11 रथकाराधिकारः (रथकारन्यायः) 233. 12 निषादस्थपत्यधिकारः 235 षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः- 1 सत्रे प्रत्येकस्य सत्रिणः फलसंबन्धः 237 2 दर्शादौ कक्यनियमः.... 239 3 आरब्धकाम्यकर्मणोऽपि समाप्तिनियमः 241 1 लौकिककर्मणि समात्यनियमः 212 5 प्रतिषिद्धानुष्ठानेऽनिष्टापात: (कळअन्यायः) (5 गुर्वनुगमनादीनामुपनयनोत्तरकालकर्तव्यता 211 7 अग्निहोत्रादियावजीवकर्मणां स्वकालमात्रकर्तव्यता (अग्निहोत्रन्यायः).... 245 8 तेषां स्वकालात्याऽऽत्तिः 1) दर्शादो भेदाबात्त्या होमात्तिः 246 10 गुर्वनुगमनादीनां प्रतिनिमित्तमात्तिः 11 ऋणत्रयापाकरणस्य त्रैवर्णिकनित्यत्वम् ... 217 षष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः- 1 नित्ये यथाशक्त्यनुष्ठानम् .... 248 र काम्यस्याङ्गवैकल्ये निष्फलत्वम् 251 3 द्रव्यभेदेऽपि कर्माभेदः 252 | व्यापचारे प्रतिनिधिना समापनम् 253 5 देवतामन्त्रक्रियापचारे प्रतिनिध्यभावः 255 6 प्रतिषिद्धदव्यम्य प्रतिनिधित्वाभावः 257 .... " .... " .... .... .... ....

·XI पुटामि. 258 259 .... .... 260 261 262 अधिकरणानि. 7 स्वामिनः प्रतिनिध्यभावः 8 सो स्वामिनोपि कस्यचित्प्रतिनिधिः १ तथा प्रतिनिहितस्यास्वामित्वम् 10 तथा प्रतिनिहितस्य यजमानधर्मग्राहिता 11 श्रतद्रव्यापचारे तत्सश्स्यैव प्रतिनिधित्वम् 12 व्यापचारे वैकल्पिकद्रव्यान्तरानुपादानम् 13 पूतीकस्य सोमप्रतिनिधित्वम 14 मुख्यापचारे तत्प्राप्तौ तस्यैवोपादानम् IE) संस्कारायोग्यस्यापि मुख्यम्यैवोपादानम्.... 16 अङ्गनिर्वाहापर्याप्तस्यापि प्रधान निर्वाहकस्य मुख्यस्यैवोपादानम् 263 264 266 267 षष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः- 268 .... 270 271 272 273 .... 1 अवत्तनाशे पुनरवदानार्थ प्रतिनिध्यादानम्. 2 स्विष्टकृदर्थावत्तनाशे पुनरवदाननिराकरणम् 3 ऋत्विजामेव शेषभक्षणम् 4 कृत्लैकदेशभेदे प्रायश्चित्तानुष्ठानम् 5 धामे सर्वदाहप्रायश्चित्तम् (क्षामेष्टिन्यायः). 6 एकहविरार्तावपि पञ्चशरावनिर्वापः 7 होमाभिषवोभयकर्तुरेव भक्ष: 8 पुनराधानानिमित्तं वलयनुगमद्वयम् 9 पधशरावनिर्वापः कर्मान्तरम् 10 पन्ध्रशरावयागः नैमित्तिकदर्शयागानम् 11 सत्रायागूर्याप्रवृत्तस्य विश्वजिदावश्यकता.... 274 275 277 .... ." 278 279 ·X11 अधिकरणानि. 12 वाहवत्सयोः कालोपलक्षकता 13 सहशाखयेत्यस्य कालविधानार्थता पुटानि. 280 .... 281 .... 282 .... .... 289 .... 290 .... 291 292 .... 293 294 .... 295 .... .... षष्ठाध्यायस्य पञ्चमः पाद:- 1 दर्शेऽभ्युदयेष्टौ नैमित्तिकदेवतापनयः 2 उपांशुयागेऽपि देवतापनयः 3 अनिरुतेऽप्यभ्युदयेष्टिः.... 4 अनिरुतेऽप्यभ्युदये वैकृतीभ्यो निर्वापः 5 किंचित्रिरुलेऽभ्युदयेऽवशिष्टस्य तूष्णीं निर्वापः 6 संनयदसंनयदुभयस्यैवाभ्युदये प्रायश्चित्तम् 7 सत्राय प्रवृत्तमात्रस्य विश्वजियागः 8 दीक्षापरिमाणविचारः 9 द्वादशाहदीक्षापारमाणनियमः 10 गवामयने माघपौर्णमास्याः पुरस्तादक्षिा 11 दीक्षोत्कर्षे तत्रियमानामप्युत्कर्षः 12 ज्योतिष्टोमोत्कर्षे प्रतिहोमाननुष्ठानम् 13 उदवसानीयोत्कर्षे प्रतिहोमाननुष्ठानम् 14 प्रतिहोमे सायमग्निहोत्रप्रभृत्यारम्भः 15 भेदनादिनिमित्तकहोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गता 16 व्यापनशब्दार्थनिर्णयः.... 17 अपच्छेदयोगपयेऽपि प्रायश्चित्तम् 18 योगपशेऽदाक्षिण्यसर्वस्वदाक्षिण्ययोर्विकल्पः 19 क्रमेणापच्छेदे उत्तरापच्छेदप्राबल्यम् (अपच्छेदन्यायः) 20 उद्गातुरुत्तरापच्छेदेऽपि सर्वस्वदक्षिणादानम् 21 भार्गणेऽपच्छेने सर्वातिनिराकरणम्... *297 .... 298 299 .... .... .... 300 .... 301 .... 302 304 .... 806 ·xlll भधिकरणानि. पुटानि. 307 .... 310 .... 311 .... 313 .... 314 .... .... .... 315 .... .... 316 षष्ठाध्यायस्य षष्ठः पाद:- 1 सत्रे समानकल्पानां सहाधिकरः 2 मिनकल्पयोरपि राजपुरोहितयोः कुलाययोऽधिकारः 3 सत्रे ब्राह्मणमात्रस्याधिकारः 4 सत्रे विश्वामित्रसमानकल्पानामेवाधिकारः 5 सत्रे आहिताग्रेवाधिकारः 6 सत्रे जुबादीनां साधारण्यम् 7 विकृतसप्तदशमामिधेनपुि वर्णत्रयाधिकारः पष्ठाभ्यायस्य सप्तमः पादः- 1 विश्वनिति पित्रादीनामदेयता 2 पृथिव्या अदेयता 3 अचादीनामदेयता 4 विद्यमानसर्वस्वानां देयता धर्मार्थसेवकसदस्यादेयता 6 दक्षिणाकाले विद्यमानानामेव देयता 7 दक्षिणादानात्तराङ्गानामनुष्ठानम् 8 अहर्गणेऽपि सर्वस्वदानम् 9 द्वादशशतन्यूनधनस्यानधिकारः 10 आधाने अपरिमितशब्दस्य सङ्ख्थान्तरत्वम् 11 परकृतिपुराकल्पानामर्थवादता 12 सहनसंवत्सरशब्दार्थः.... 317 .... .... " .... 318 319 . .... " " 321 .... 322 323 324 .... .... पहाध्यायस्याष्टमः पादः- 1 चतुहातहोमेनाहिताग्नेरेबाधिकारः 2 अनाहितेऽपायुपनयनहोमः 327 .... 328 ·XIV पुटानि. 320 330 ... 331 अधिकरणानि. 3 अनाहितेऽग्नौ स्थपतीष्टि: 4 अनाहितेऽनौ अवकीर्णपशुः 5 उदगयनादिकालता देवादिकर्मणाम् 6 ज्योतिष्टोमाङ्गयात्राक्रययोर्नित्यता 7 ज्योतिष्टोमादिषु पयोव्रतादीनां नित्यता 8 अपररात्रे ब्रतस्यानियमः 9) छागस्यैवाग्नीषोमीयपशुता .... 332 333 ... 343 .... सप्तमाध्यायस्य सामान्यातिदेशनिरूपणपरस्य प्रथमः पादः- 1 प्रयाजादिधर्माणामपूर्वप्रयुक्तता 336 2ी श्येनयिविशेषधर्मातिदेश: 310 3 पत्रहविषु सार्थवादविध्यतिदेशः 4 एककपालैन्द्रानयोस्सार्थवादविध्यतिदेशः 345 5 साकमेधे वरुणप्राघासिककपालातिदेश: सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः- 1 रथन्तरादिशब्दानां गानविशेषार्थता - .... 347 350 351 .... 352 ... सममाघ्यायस्य तृतीयः पादः- 1 अग्निहोत्रादिनाना धर्मातिदेश: 2 प्रायणीयनाना धर्मानतिदेशः 3 सर्वपृष्ठशब्देन षट्पृष्ठानामतिदेश: 4 अवभृथनाम्रा सौमिकधर्मातिदेश: 5 वैष्णवशब्दादातिथ्ये धर्मानतिदेश: 6 निमन्ध्यादिशब्दैर्धर्मानतिदेशः 7 प्रणयनशब्देन सौमिकधर्मानतिदेश: 354 355 356 ....

·XV
पुटानि.
359
..
....
अधिकरणानि.
8 स्वरसामादिशब्देन धर्मातिदेशः
9 वासादिशब्दानामाकृतिनिमित्तता
10 गर्गत्रिरात्रे लौकिकेऽनावुपनिधानम
11 पशब्दस्य संस्काराप्रयोजकता
12 पुटाग्दस्य मनवाचिता
सप्तमाध्यायस्य चतुर्यः पादः-
1 सौ चरौ वैदिकेतिकर्तव्यता
2 गवामयने ऐकाहिकोतिकर्तव्यता
.... 361
.... 362
.... 363
....
365
.... 368
समाप्ता विषयाः.

·No text on this page.

·श्रीः भादृदी पिका. तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः, (१)-आज्याच्च सर्वसंयोगात् ॥ १॥ कारणाच ॥२ एकस्मिन् समवत्तशब्दात् ॥३॥ आज्ये च दर्शनास्विष्टकदर्थवादस्य ॥४॥ अशे- षत्वात्तु नैवं स्यात्सर्वादानादशेषता ॥ ५॥ साधारण्यान ध्रुवायां स्यात् ॥.६ ॥ अक्त- त्वाञ्च जुह्वां तस्य च होमसंयोगात् ॥ ७ ॥ चमसवदिति चेत् ॥ ८॥ न चोदनाविरो- धाहविःप्रकल्पनाञ्च ॥ ९ ॥ उत्पन्नाधिका- रात्सति सर्ववचनम् ॥ १० ॥ जातिविशे- षात्परम् ॥ ११ ॥ अन्त्यमरेकार्थम् ॥ १२॥ उपांशुयाजप्रयाजाज्यभागानुयाजादिद्रव्याणां जौहवादीनां स्विष्टंकदिडादीनि शेषकार्याणि कर्तव्यानि उत नेति चिन्तायां- उत्तरार्धात्मकृत्सकृत्समवद्यति" "सर्वेभ्यो हविय॑स्समवच- ·2 - पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ३. पा. ५ ति" इत्यादिवचनेभ्यः “वेद्यां हवींष्यासादयति" इतिवदङ्गप्र- धानसाधारणहविरर्थत्वप्रतीतेः कर्तव्यानीति प्राप्ते- यत्तावदेषां तत्तद्यागेष्वसाधारणं प्रयाजानुयाजेषु जौहवायेक- देशरूपं आज्यभागोपांशुयाजेषु च वाचनिकं ध्रौवापादानकं चतुर्मू- हीतं तस्य तत्तद्यज्याक्षिप्तप्रक्षेपरूपविशेषप्रतिपत्तिसत्त्वात, “चतु- गृहीतं जुहोति" इति भाष्यकारोदाहृतोपांशुयाजावान्तरप्रकरण- स्थवाक्यादेव तत्सत्त्वाद्वा न सामान्यविहितविद्यमानशेषोपक्षीण स्विष्टकृदादिप्रतिपत्तिग्राहकता । अत एव यत्र प्रयाजशेषाभिघा- रणादौ विशिष्यव तद्विधानं तत्रागत्याऽवयवशस्तयोस्समुच्चयः । न चैवमाग्नयस्यापि विशिष्य चतुर्धाकरणभक्षणरूपप्रातपत्तिविधानात् स्विष्टकृदाद्यकरणापत्तिः, तत्र भक्षणस्य कल्प्यत्वेन तस्यापि वि- लम्बोपस्थितिकत्वेन तुल्यत्वात् । नापि तत्तदपादानभूतध्रौवा- ज्यात् स्थाल्याज्याद्वा तत्करणं, तयोः इत्यादिवाक्याद्यज्ञादिरूपकरिष्यमाणकार्यार्थत्वस्याप्यवश्यंभावेना- कीर्णकरत्वाभावात् । न चाकीर्णकरत्वाभावेऽपि आज्येळा(डा)वन्म- ध्य एव प्रतिपत्तिः, तत्राग्रे स्थाल्याज्यस्य पिष्टलेपफलीकरणा- दावुपयांगसत्त्वेऽपि वचनादेव पत्नीसंयाजावयवशेषस्यैव प्रतिपत्त्यु- पपत्तावपि प्रकृते तादृशवचनाभावेन साधारणद्रव्यस्य प्रतिपत्त्य- योग्यत्वात् । न च सर्वकार्यान्ते क्रम बाधित्वाऽपि प्रयोजनवशेन तत्करणं, समिष्टयजुरादिविशिष्टप्रतिपत्त्यन्तरविधानेन तत्र तदप्रा- ने । अतश्शेपाभावान शेषकार्याणि ॥१॥ (२)-साकंप्रस्थाय्ये स्विष्टकृदिडं च तद्वत् ॥ दर्शपूर्णमासयोः “ साकंग्रस्थायीयेन यजेत पशुकामः इत्यत्र सहत्वं फलाय विधीयते । तस्य च आग्नेयेन प्रचर्याग्नाधं सुची सर्वस्मै वा एतत्" " ·आधि ३.] भादीपिकासहितम् 3 अपि तु प्रदाय सह कुम्भीभिरभित्रामेत्” इति वाक्येन सान्नाय्यानभूतम- भिक्रमणमाश्रयत्वेनोच्यते, कुम्भ्यो निरू कत्वेन, अन्यत्सर्वमनूद्यते । वाक्यभदश्च न, निपातत्वाद्विाशष्टभावनाविधानाद्वेत्युक्तं द्वितीये । .तदत्र सान्नाय्याङ्गतया स्विष्टकृदादिशेषकार्याणि कर्तव्यानि न वाते चिन्तायां-अभिक्रमणे कुम्भीसाहित्येऽप्याहवनीयदेशं गत्वा चतुर- वसमादायैव होमानुष्ठानाच्छेषसद्भावेन कर्तव्यानोति प्राप्ते- नात्र पूर्वमभिक्रमणमाश्रयः, भदकप्रमाणाभावात्; सान्नाय्यप्रक्षेपाङ्गभूतमेव । तादृशाभिक्रमणकर्तुः कुम्भीनां साहि- त्यं न कत्रभिक्रमणकालोननयनसंस्कार्यत्वं, नान्यत् । नयनमपि च नेदमपूर्व, अपि तु दृष्टार्थत्वलाभाय सुक्तयागानुवादाञ्चोक्तप्रक्षे- पाङ्गभूतसुग्दण्डनयनमव । अतश्च कुम्भीनामुक्तसंस्कार्यत्वान्यथा- नुपपत्त्याऽभिषवयुक्तपूनीकवत् सुक्कार्यप्रक्षेपार्थत्वावगत्या तत्स्थस्य हविषोऽपि द्वयवदानवत् प्रक्षेपप्रतिपाद्यत्वावगतेस्सर्वहोमावसाया- न साकंप्रस्थायीयप्रयोगे सानाय्यस्य शेषकार्याणि ॥ २ ॥ (३)-सौत्रामण्यां च ग्रहेषु ॥ १४ ॥ तद्वच्च शेषवचनम् ॥ १५॥ सौत्रामणी नाम पशुयागः । तत्रातिदेशप्राप्तदेवतासंस्कारा- थे पशुपुरोडाशे द्रव्यतया पयाग्रहाम्सुराग्रहाश्च विधीयन्ते इति दशमे' सूत्रभाष्यकाराभ्यां वक्ष्यते । तदत्र स्थानापत्त्या पुरोडा- शाङ्गं स्विष्टकृदिडं कर्तव्यमेव । न च ग्रहशब्दस्य नामातिदेश- कत्वाजयौतिष्टोमिकशेषकार्यातिदेशशङ्का । ग्रहशब्दस्य प्रा- यणीयपदवन्नामातिदेशकत्वानुपपत्तरिति प्राप्ते- • २-३-४. अधिकरणे इदं स्पष्टम् । १०-१.९. अधिकरणे. ७-३-२ अधिकरणे इदं स्पष्टम्. 3 ·पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ५. न तावदत्रावशिष्टश्शेषोऽस्ति । यथागृहीतान् ग्रहान् ऋ. त्विज उपाददते उत्तरेऽग्नौ पयोग्रहान् जुह्वति दक्षिणेऽग्नौ सुरा- ग्रहान्' इति वचनेनानवदायैव होमावगमात् । न च “उच्छिन- ष्टि न सर्वहुतं जुहोति" इति वचनेन हुतशेषावगतश्शेषकार्यक- रणं, तस्य "ब्राह्मणं परिक्रीणीतोच्छेषणस्य पातारं यदि नवि- न्देत् वल्मीकवपायामवनयेत् ततोऽप्यवशिष्टं शतातृण्णायां वि. क्षारयान्त" इति विशिष्य प्रतिपत्त्यन्तरविधानेनातिदेशिकप्रतिप- त्तिबाधात् । वल्मीकवपा वल्मीकच्छिद्रम् । शतातृण्णा शताच्छ- द्रा कुम्भी । इदं च सूत्रभाष्यकारमताभिप्रायेणोक्तम् । यदा तु वार्तिकोक्तरीत्या देवतासंस्कारार्थ यागान्तरमेव सुरापयोद्रव्यकं विधीयते तदाऽप्यौषधद्रव्यकत्वपयोद्रव्यकत्वाभ्यां दार्शपौर्णमा- सिकविध्यन्तस्याष्टमे' वक्ष्यमाणत्वन स्विष्टकदादिप्राप्तावपि पूर्व- वदेव तदभाव इत्यधिकरणं व्याख्येयम् ॥ ३ ॥ (8)-द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात्प्रतिकर्म क्रियेरन् ।। १६ ॥ अविभागाच शेषस्य सर्वान् प्रत्यव- शिष्टत्वात् ॥ १७ ॥ ऐन्द्रवायवे तु वचनात् प्रतिकर्म भक्षस्स्यात् ॥ १८ ॥ सर्वपृष्ठायामिष्टौ “इन्द्राय राथन्तरायेन्द्राय बार्हतायेन्द्राय वैरूपाय" इत्यादि षड्ढविष्कायां षड्भ्योऽपि निरुप्य सहावधा- तपेषणे कृत्वा प्रकृतिवत् विभागे प्राप्ते तमकृत्वा वचनादेकमेव रथचक्रमात्र पुरोडाशं कृत्वा समन्ततः पर्यवद्यति" इति वच- नेन समन्ततः पर्यवदाय प्रधानानि क्रियन्ते । इत्येव कर्मभेदतात्पर्यग्राहकम् । अन्यथा अग्नये कृत्तिकाभ्यः ८-२-१. पूर्वाधिकरणवदित्यर्थः, अत्र समन्तत 1 2 ·5 " अधि. ५.] भादीपिकासहितम् इतिवत्कर्मैकत्वे सकदवदानापत्तेः । याज्याभेदाद्वा कर्मभेदः । तत्र च स्विष्टकृदिडादि प्रधानभेदात्प्रत्येकं भवति। न च द्रव्यै- कत्वात्तन्त्रता, अवदानप्रदेशभेदेन तत्तदुत्तरार्धादीनां भेदात् । न च संस्कारवाक्यानां परस्परान्वये प्रमाणाभावेनोत्तरार्धस्याव- दानप्रदेशप्रतियोगित्वाभावात्प्रकरणेन हविःप्रतियोगित्वप्रीतेस्त- स्य च पुरोडाशैक्येन साधारणत्वाद्दव्यैकत्वमिति वाच्यं, तत्त देवतायै चतुर्मुष्टिपरिमितस्यैव निरुतस्य हविष्ट्रेन पुरोडाशस्यात्र हविःप्रकृतितया हविष्वाभावात् । न च तथाऽपि हविषस्संस- प्रत्वेन साधारणत्वाद्यागकाले इन्द्राय राथन्तगय यन्निरुप्तं तत्त- स्मै न ममति प्रत्येकसङ्कल्पेऽपि संसृष्टोत्तरार्धादेरगृह्यमाणविशेष वात्तन्त्रत्वं शेषकार्याणामिति वाच्यं. नथाऽपि “न ह्यत्रानूयाजान्" इतिवत् “द्विरेन्द्रवायवस्य भक्षयति द्वितस्य वषट्करोति इत्यनेन प्रधानभेदस्य शेषकार्यभेदे हेतुत्वावगमात्तदन्यथाऽनुप- पत्तिकल्पितव्याप्तिबलेन भेदोपपत्तेरिति प्राप्ते- तेन ह्यन्नं क्रियते'। इतिवत् विधौ लटो भूतकाललक्ष- णापत्तेरपेक्षितस्तुतिमात्रपरत्वावसायात्, गमकमात्रस्य च न्याय- प्राप्ततन्त्रत्वबाधकत्वानुपपत्तेस्सकृदेव शेषकार्याणि । 'न ह्यत्र' इ- त्यत्र तु लक्षणाभावाद्धेतुविधित्वमिति विशेषः । एन्द्रवायवे तु वचनादेव भक्षावृत्तिरिति वैषम्यम् ॥४॥ (५)-सोमेऽवचनाद्भक्षोन विद्यते॥१९॥स्याहाऽ- न्यार्थदर्शनात् ॥२०॥ वचनानि त्वपूर्वत्वा- तस्माद्यथोपदेशं स्युः॥ २१ ॥ चमसेषु स- माख्यानात्संयोगस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ २२ 1 १, २, ३.

·6 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ५. ज्योतिष्टोमे उत्पत्तिशिष्टोऽपि सोमोऽभिषवादिसंस्कारविधि- बलाद्रसप्रकृतिः । रस एव तु ग्रहचमसादिपात्रवृत्तिरिन्द्रवा- वादिदेवतासम्बन्धाद्धविरिति सर्व एव त्यज्यते । अस्य च "अल्पं जुहोति" इति वचनेनाल्पोद्देशेन प्रक्षेपरूपप्रतिपत्तिवि- धिद्वर्यवदानवत् । तत्र च "ग्रहैर्जुहोति" इत्यादिना पात्रवि- धिरिति स्थितिः । अतश्शेषसत्त्वात् भक्षणं तत्प्रतिपत्तिः । तत्प्रमाणं च समाख्या वचनं च । तत्र समाख्या तावत् “प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः” इत्यादिका वेदे, याशिकानां सोमचम- सः इत्यादिका । अदनार्थस्य चमेर्धातोरधिकरणवाचके औ- णादिकेऽसुच्प्रत्यये कृते चममशब्दनिष्पत्तिः । सोमश्चम्यतेऽ- स्मिन् इति व्युत्पत्त्या सोमभक्षणसाधनत्वावगतेस्तत्समाख्याक- ल्पितश्रुत्या होत्रादिकर्तृकभक्षणस्य सोमप्रतिपत्त्यर्थत्वसिद्धिः । यदि तु उणादयोऽव्युत्पन्नाः इति पक्षाश्रयणं, तदा चमस- शब्दस्य पात्रे रूढत्वेन योग्यतयैव होतृचमसादिसम्बन्धो भ- क्ष्यभक्षकत्वादिसम्बन्धेनैवेति तया भक्षणसिद्धिरविकला । अतश्च होतृब्रह्मोद्गातृयजमानमैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोतृनेष्ट्रच्छावाकानी- ध्राणां स्वस्वचमसेषु समाख्यया भक्षः । सदस्यपक्षे तस्यापि स्वचमसे । वचनं त्वग्रे निरूपयिष्यते ॥६॥ (६)-उद्गातृचमसमेकश्श्रुतिसंयोगात् ॥ २३ ॥ सर्वे वा सर्वसंयोगात् ॥ २४॥ स्तोत्रकारिणां वा तत्संयोगाबहुश्रुतेः ॥२५॥ सर्वे तु वेदसंयोगात्का- रणादेकदेशे स्यात् ॥ २६ ॥ तत्रैव "प्रैतु होतुः” इत्यादिमन्त्रे “प्रोद्गातृणाम्" इति श्रुतम् ।

·अधि ६.] भाट्टदीपिकासहितम् 7 तेन किमुद्गातैवैकस्तश्चमसभक्षणे विनियुज्यते उतोद्गातृप्रस्तोतृप्र- तिहारत्रय इति चिन्तायां--प्रातिपदिकश्रुत्या उद्गातैव । न च बहुवचनानुरोधेनास्य सर्वतोमुखादावुत्कर्षः, प्रातिपदिकस्य वा 'लिङ्गसमवायेन त्रितयपरत्वं. योगेन वा उत्कृष्टगानकारित्वेन तत्ति- तयपरत्वं कल्प्यतामिति वाच्यं उद्गातृशब्दस्य प्रचुरप्रयोगेनो- गीथापरपर्यायसामद्वितीयभागरूपोद्गानकर्तरि रूढत्वाद्णभूतबहुव- चनानुरोधेन त्वदुक्तायास्त्रविधाया अप्यन्याय्यकल्पनायाः पाशा- धिकरण न्यायेनानुपपत्तेः । न हत्कर्षायोग एव तदधिकरणवि- षयः, प्रकरणबाधापादकतयोत्कर्षायोगे श्रुतिबाधापादकलक्षणाद्य- योगस्य सुतरां तदधिकरणविषयत्वात् । अतो बहुवचनमेव व्य- त्ययानुशासनादिरीत्या एकत्वलक्षणार्थ व्याख्येयम् । न चैकत्व- लक्षणायां जहत्स्वार्थतापत्तेः प्रातिपदिक एवाजहत्स्वार्थता यु. तेति केषांचिदुक्तं युक्तं, मुख्यत्वप्राधान्याभ्यां प्रातिपदिके जघ- न्यवृत्त्यङ्गीकारे निरस्ते जहत्स्वार्थतायाः फलमुखत्वेनादोषत्वात्। न च प्रतिहादिकर्मण्यपि तत्प्रतिपादकवाक्येषु च औद्गात्रं कर्म काण्डं वेति समाख्यानात् तत्कर्तर्यपि प्रतिहादावुद्गातृश- ब्दस्य शक्त्यैव प्रयोगांपपत्तेरनकार्थकस्योद्गातृशब्दस्य बहुवच- नानुरोधेन “निषद्योद्गातारस्स्तुवते” इत्यादिवत् त्रितयपरत्वं, अ- विशेषाद्वा ससुब्रह्मण्यचतुष्टयपरत्वं. वा किं न स्यादिति वाच्यं, अनेकशाक्तकल्पनाभियोगानकर्तृवाचकस्यैवोद्गातृपदस्य ल- क्षणादिनाऽपि क्वाचित्कसर्वविषयप्रयोगोपपत्तेः । अत एव मुख्यो- द्गातुरेव कर्म मुख्यमौद्गात्रं तद्वेदसंयोगाश्चान्यत्राप्यौद्गात्रशब्दः उद्गातृशब्दश्च गौण इति द्रष्टव्यम् । अतः पाशाधिकरण न्या- येनोद्गातैवैकः पिबेदिति प्राप्ते- 1१-४. -९-३-५.

·8 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ३ पा. ५. नोदातृशब्दस्य ऋत्विग्विशेषे शक्तिः । क्लप्तावयवयोगेनै- वोत्कृष्टगानकर्तृमात्रवाचित्वेनोपपत्तावतिरिक्तशक्तिकल्पनायां प्रमा- णाभावात् । प्रचुरप्रयोगस्याहवनीयेऽग्निपदवनिरूढलक्षणयाऽप्युप- पत्तेः । न चात्र रथकारादिशब्दवदवयवार्थ विहाय ऋत्वि- ग्विशेषे प्रयोगः, येनातिरिक्ताऽपि शक्तिः कल्प्येत । न चोदाय. तिरप्युद्गीथवाच्येवेति नियमः " उगायतीनामरविन्दलोचनम्" इ- त्यादावन्यत्रापि प्रयोगात् । अत एव पङ्कजादिशब्दस्य मण्डू- कादौ प्रयोगामावेन योगरूढिकल्पनायामपि प्रकृते न तत्कल्प- ना, अपि त्वग्निशब्दवन्निरूढलक्षणेव । अतश्च तात्पर्यग्राहकसत्त्वे लाक्षणिकार्थग्रहणेऽपि प्रकृते “अग्निमुपनिधाय स्तुवीत" इतिवत् मुख्यार्थसम्भवे लाक्षणिकार्थग्रहणायोगाद्वहुवचनानुरोधाश्च “नि- षद्योद्गातारः" इतिवत् प्रकृतापूर्वीयगानकर्तृणां त्रयाणामेव ग्रहणम्। न सुब्रह्मण्यस्य भाष्यकारोक्तस्यादि गानकर्तृत्वाभावात् । मूल- ग्रन्थान्यथाकरणं तु युक्त्यनुरोधेन न दोषः । सिद्धान्तेऽन्य- थात्वाभावादिति ध्येयम् ॥ ६ ॥ (७)-गावस्तुतो भक्षो न विद्यतेऽनानानात् ।। २७ ॥ हारियोजने वा सर्वसंयोगात् ॥ २८ ॥ चमसिनां वा सन्निधानात् ॥ २९ ॥ सर्वेषां तु विधित्वात्तदर्था चमसिश्रुतिः ।। भक्षे समाख्यां प्रमाणमुक्त्वा वचनमिदानीमभिधीयते । यथाचमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्ति अथैतस्य हारियो- जनस्य सर्व एव लिप्सन्ते” इति श्रुतम् । तत्र लिप्साश- ·9 अधि.७]] भादीपिकासहितम्. ब्देनोपक्रमस्थार्थवादानुरोधात्, लिप्सामात्रग्रहणेऽदृष्टार्थत्वापत्तश्च लक्षणया भक्षणमभिधीयते । तच हारियोजने वक्ष्यमाणविधया वषटकारनिमित्तं होमाभिपवनिमित्तं च यद्यपि प्राप्तं, तथाऽ- प्यत्र विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदापत्तेर्भक्षान्तरमेव सर्वकविशिष्टं वि- धीयते । अथवा हारियोजनावान्तरप्रकरणे पाठात्तदीयभक्षानुवा- देनैव “पुरस्तादैन्द्रवायवस्य भक्षयति सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति' इत्यादिवत् गुणमात्रं विधीयते । विशेषधर्मपुरस्कारे- ण कर्तृविधानाञ्च नैककर्बवरोधे कत्रन्तरविधानानुपपत्तिशङ्का । सर्वथा वाचनिकः कर्तृविशेषः । तदिह सर्वपदं किं चमसिमा- अपरं किं वा प्रकृतसर्वविक्परमिति चिन्तायां-सर्वशब्दस्य स- वनामत्वादुपस्थितपरामर्शित्वावगतेश्चमसिनामेव च पूर्वमुपस्थि- तत्वात्तेपामेव ग्रहणमिति प्राप्ते- चमसिशब्दस्यान्यचमसेषु एकैकस्यैव चमसिनो भक्षणं न्याय्यं अत्र तु चमसिनामन्येषां च सर्वेषामेव तत् युक्तमित्येवं स्तुत्यालम्बनत्वेनवोपपत्तेर्न पुनस्सर्वपदसङ्कोचकत्वम् । परमसर्वेण व्यवहारासम्भवादावश्यकेन प्रकरणादिनैव प्रकृतक- मकरमात्रग्रहणोपपत्तौ पुनश्चमसिभिर्विशेषणे प्रमाणाभावः । चैवं पत्नया अपि ग्रहणापत्तिः, मेषीवदेव पुल्लिङ्गेन तस्या ग्रह- णानुपपत्तेः । चमसाध्वप॒णां तु याशिकाचाराभावादेवाग्रहणमि- ति ध्येयम् । न हि ऋत्विज एव सर्वशब्देन ग्राह्या इत्यत्रान्यत्कि- श्चित्प्रमाणस्ति ॥ ७॥ --- अतश्च (८)-वषदारान भक्षयेत् ॥ ३१ ॥ वषटकर्तुः प्रथमभक्षः इति श्रुतम् । तत् किं भक्षान्तरवचनं किं वा समाख्यादिप्राप्तभक्षानुवादन प्राथम्य- VOL. II. मोम एव ·वात् । - 10 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ३ पा ६. मात्रविधिरिति चिन्तायां-भक्षान्तरत्वे प्रमाणाभावात्प्राथम्यमा- विधिः । न च वषट्कर्तुरपि विधेयत्वे वाक्यभेदः वषट्कारे निमित्ते भक्षोद्देशेन प्राथम्यविधानात्, रथन्तरे निमिने ग्रहोहे- शनैन्द्रवायवाग्रत्वविधिवञ्च विजातीयानकोद्देशे वाक्यभेदाभा- अतश्च यत्र चमसे हारियोजने वाऽध्वर्वादेरन्यस्य वषट्कर्तुश्च समाख्यया होमाभिषवाभ्यां लिप्सावचनेन वा भक्षप्राप्तिस्तत्र वषट्कर्तुः प्रथमं भक्षस्ततोऽन्यस्येति वचनार्थ इति प्राप्त प्रथमभक्षः' इति समासरूपे एकस्मिन् पदे एकांशेनोद्दे. श्यत्वे एकांशेन विधेयत्वे चाङ्गीक्रियमाणे एकप्रसरताभङ्गापत्तेः कर्मान्तरमेवेदम् । न च तस्मिन् दूपकताबीजाभावः सामर्थ्यभ- ङ्गस्यैव तद्वीजत्वात् । तथा हि-सर्वत्रोद्देश्यविधेयभावस्थले उ- द्देश्ये विधेयान्वयात्पूर्वमुद्देश्यस्योद्देश्यत्वेन क्रियान्वयोऽवश्यं व. क्तव्यः । अत एव “यवृत्तयोगः प्राथम्यमित्याधुद्देश्यलक्षणम्” इ. त्यपि सङ्गच्छते । प्राथम्यं तत्त्वेन प्रथमं क्रियान्वयः अन्यस्याः तिप्रसक्तत्वात् । तदत्र यत्र भिन्नपदस्थले यागेन स्वर्ग भाव- येदित्यादौ तत्तत्पदात्पदार्थोपस्थित्यनन्तरं स्वर्गस्योइंश्यत्वेन या- गस्य च विधेयत्वेन क्रियान्वये प्रथमावगते पश्चादेव विधेयस्य यागस्योद्देश्य स्वर्गेऽन्वय इति स्थितिः, तद्वञ्चेहाप्येकपदस्थले भक्षे प्राथम्यान्वयात्पूर्व भक्षस्य क्रियान्वयोऽभ्युपगन्तव्यः । ततश्च क्रियान्व्यात्पूर्व भक्षप्राथम्ययोर्विशेषणविशेष्यभावानवगमादेका- र्थीभावलक्षणसामर्थ्यभङ्गादपरिपूर्णस्य समासपदस्य पदान्तरणा- ख्यातनाप्यन्वयायोगात् । यद्यपि चास्मन्मते वैयाकरणवत् वि- शिष्टार्थवाचकत्वं न सामर्थ्य तथापि क्रियान्वयात्पूर्व विशिष्टार्थबो- धकत्वमेव तदिति बोध्यम् । अत्र च क्रियाभिन्नं विधेयं बोध्यम् ।

·अधि. ९] भादीपिकासहितम्. 11 क्रियात्मके विधेये तदन्वयात्पूर्व मुद्देश्यस्य तत्त्वेन क्रियान्वयस्य वक्तमशक्यत्वात् । अत एव “विविदिषन्ति यझेन" इत्यादौ विविदिषोद्देशेन यज्ञादिभावनाविधानेऽपि न क्षतिः । अतश्चैकप्रस- रताभङ्गमिया भक्षान्तरमेव विधेयम् । अत एव “लोहितोष्णीषाः इत्यादावतिदेशात्पूर्वमेव लोहितोष्णीषावशिष्टकर्तार एव प्रचारो देशेन विधीयन्ते विशेषणमात्रावेधिफलका इति तत्रतत्र एकप्रसर ताभनपरिहारप्रकारो वक्ष्यते । अतश्च प्रकृते एकप्रसरताभङ्गभिया प्राथम्यस्य पूर्वकर्मण्यनिवेशाद्गुणादेव वषट्कर्तृप्राथम्योभयविशिष्टं भक्षान्तरमेव विधीयते सोमसंस्कारार्थम् । तत्र च यागार्थत्वेन वष. टकारस्य क्लप्तत्वात्कर्तुरुपलक्षणमात्रत्वेनानिमित्तत्वावगतेर्वष- ट्कारनिमित्तकमिदं भणक्षं ग्रहेषु चमसेषु वावशेषात्सिद्धं भवति॥ (९)-होमाभिषवाभ्यां च ॥ ३२ ॥ इदमपरं भक्षस्य निमित्तं " हविर्धाने ग्रावभिरभिषुत्याहव- नीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि (भक्षान्) भक्षयन्ति' इत्यत्र हविर्धानादीनां सर्वेषां गुणानां विध्यन्तरादाश्च प्राप्तत्वात्केवलं होमाभिषवसमानकर्तृकत्वं भक्षमात्रेऽप्राप्त विधेयम् । यद्यपि च हारियोजनादौ होमाभिषवसमानकर्तुरपि भक्षणं प्राप्तं, तथाऽप्यव- युत्यानुवादे वाक्यवैयथर्यापत्तेस्तस्य विधेयता । सा च न पूर्व- विहितभक्षेषु, सर्वत्रोत्पत्तिशिष्टविशेषविहितकत्रन्तरावरोधात् । अतश्च होमाभिषबसमानकर्तृकं भक्षणान्तरमेवेह विधीयते, कर्तृ- रूपगुणानुरोधेन वाऽवेष्टि'बत् वष दारभक्षस्यैव प्रयोगभेदमात्रम् । न चोत्पत्ती नियामकाभावः । प्राथम्यस्यैवोत्पत्त्यन्वायनो वष का- रवाक्ये नियामकत्वात् । प्राथम्यस्यापि प्रयोगान्वये तु कर्मा- न्तरमेवेति ध्येयम् । अत्र च होमेऽभिषवसमानकर्तृकत्वस्याध्व- २.३.२.

·12 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ३. पा. ५. यवसमाख्याबलादेव प्राप्ते प्रधानान्वयस्याभ्यार्हतत्वाश्च भक्ष एवाभिषवसमानकर्तृकत्वं होमसमानकर्तृकत्ववद्विधीयते । होमा- भिषवयोश्च क्लुप्तफलकत्वाद्वष द्वारवदेवाग्निमित्तत्वम् । तयोस्स- मुश्चितयोनिमित्ततेति षष्ठे वक्ष्यते । अतश्च यो यदभ्यासे होमा- भिषवोभयकर्ताऽध्वर्युः प्रतिप्रस्थाताऽन्यो वा ग्रहे चमसे वा स तत्र भक्षयेत् ॥ ९॥ (१०)-प्रत्यक्षोपदेशाच्चमसानामव्यक्तश्शेषे ॥ स्याहा कारणभावादनिर्देशश्चमसानां कर्त- स्तवचनत्वात् ॥ ३४ ॥ चमसे चान्यदर्श- नात् ॥३५॥ अथ यत्रैकस्मिन् पात्रेऽनेकेषां भक्षकर्तुणां, एकस्मिन् क- तरि वाऽनेकेषां वषट्रारहोमाभिषवसमाख्यादिकारणानां, समवा- यस्तत्रैकशेषप्रतिपत्त्यर्थत्वाद्भक्षाणां विकल्पे, प्रत्यक्षशिष्टानामपि वषट्कारादिभक्षाणां सामान्यविहितत्वात् कल्प्ययाऽपि समाख्य- या विशेषनिष्ठया प्रमेयबलाबलन्यायेन वाधाहविषयत्वावगते- भिन्नविषयत्वे वा प्राप्त-- " अल्पं भक्षयति" इति वचनेन कृत्स्नस्य शेषस्यैकभक्ष- णप्रतिपाद्यत्वासम्भवादेकेन भक्षणेन प्रतिपादितेऽपि शेपेऽवशि- टशेषस्य भक्षणान्तरेण प्रतिपत्तिसम्भवान्, प्राथम्यविधेश्च स- मुच्चयः । नन्ववं कर्तृभेदेनानेकेषां भक्षाणां पृथगनुष्ठानेन समु- चयोपपत्तावपि यत्रैकास्मन्नेव कर्तरि कारणानेकत्वं तत्र प्रयो- गविध्यवगतसाहित्यसम्पत्त्यर्थ तन्त्रत्वोपपत्तन पृथगनुष्ठानेन समु. श्वयः । वस्तुतस्तु-समाख्यायाः ब्रह्मोद्गातृयजमानसदस्यचमसे- ·अधि. ११.] भादीपिकासहितम्. 13 षु कारणान्तरेणैतत्कर्तृकभक्षस्याप्राप्नत्वाद्विधायकश्रुतिकल्पकत्वेऽपि होतृकचमसेषु वषर्तृकत्वेनैव तेषां तत्र भक्षस्य प्राप्तत्वात् क्ल- प्रप्रवृत्तिनिमित्ततया न विधिकल्पकत्वावकाशः । एवं हारियां- 'जनेषि येषां कारणान्तरेण न भक्षप्राप्तिस्तत्प्राप्तिफलक एव सर्वत्वविधिरिति न तत्रापि कारणद्वयस्यैकस्मिन् कर्तरि सम- वाय इति चेन्न, मैत्रावरुणादिहोतृकचमसेषु वषट्कारात्तेषामिव होतुरपि वषटकर्तृत्वाखोतृवमससाधारण्येन चाध्वर्योरपि होमा- भिषवकर्तृत्वाद्धोत्रादीनामपि तद्भक्षणप्राप्तेर्विशिष्य तत्तञ्चमस इ- त्येवंविधसमाख्यायास्तत्तत्कर्तृकभक्षणान्तरविधिमन्तरेणानुपपत्तेः । अत एव तन्त्रानुष्ठाने विधिफलाभावेन तन्त्रत्वमपि न । न चै- वमप्येकस्मिन्नेव कस्मिश्चिदभ्यास समाख्यानिमित्तभक्षकरणमात्र- ण समाख्योपपत्तौ न चमससाध्याभ्यासमात्रे तदापत्तिः । स- माख्याकल्प्यश्रुतावविशेषात्प्रकृतापूर्वसाधनचमसस्थसोमसंस्कारा- र्थत्वेन तत्तत्कर्तृकभक्षणस्य विधेयत्वेन सर्वत्रैव चमससाध्या- भ्यासे तत्प्राप्तेः । अतस्सर्वत्रैवैकपात्रे कर्तृभेद इवैककर्तरि का- रणभेदेऽपि युक्तो भक्षणस्य पृथगनुष्ठानेन समुच्चयः ! हारियो- जने तु मास्तु समुच्चयः । याज्ञिकानुष्ठानं चेत्तर्हि तेनास्तु सः॥१० (११)-एकपात्रे क्रमादध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् ॥ ३६ ॥ होता वा मन्त्रवत् ॥३७॥ वचनाच ॥ ३८॥ कारणानुपूर्व्याच्च ॥३९॥ भक्षसमुच्चये चिन्तितेऽधुना प्रसङ्गात्तत्क्रमो निरूप्यते। त- त्रैकस्मिन् पात्रे कर्तृभेदेन भक्षभेदे “वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः इति वचनात् “ होतेव नः प्रयमः पाहि" इत्यादिमन्त्रवर्णाश्च व- षट्कर्तुस्तन्निमित्तः प्रथमो भक्षः । न च होमकर्तुरध्वयोर्हस्ते पा- ·14 पूर्वमीमासादर्शनं. [अध्या. ३. पा. ६. असत्त्वादर्पणप्रत्यर्पणकल्पने गौरवापत्तेस्तस्यैव न्यायेन भक्षप्राथ. म्यावगतेस्तदपेक्षया च वषट्कर्तुः प्राथम्यविधानेऽपूर्वविधित्वाप- तेस्समाख्यानिमित्तभक्षापेक्षयैव तेन प्राथम्यविधिनियमविधिला- घवानुरोधेन युक्तमिति वाच्यं, नियामकन्यायप्रवृत्तेः पूर्वमेवैतस्य वचनस्य प्रवृत्तत्वेन नियमविधित्वानपायानयायेन सङ्कोचानुप- पत्तेः । अतो वषट्कारनिमित्तं प्रथम भक्षः । मैत्रावरुणाादेचम- सेषु सवनमुखीये ऐन्द्रप्रदाने होत्रा वषट्कारान्मित्रावरुणादिभ्य- श्च प्रदाने मैत्रावरुणादिभिर्वषट्कारात् वषट्कर्बनेकत्वे तु प्रदा- नक्रमेणैव क्रमः । वषट्कर्तृभक्षानन्तरं च होमाभिषवाभयकर्तृस- त्त्वे तस्य भक्षः तन्निमित्तभक्षस्य वाचनिकत्वात् । ततो दुर्बल- समाख्याप्रमाणकः । होमाभिषवकर्तृकभक्षाभावे तु तदनन्तरं भि- नकर्तृकसमाख्याप्रमाणक एव । समानकर्तृके तु होमाभिषवक- वृकभक्षाभावे द्विरनुष्ठानमात्रं न क्रमाभिव्यञ्जकं किञ्चित् । त- त्सत्त्वे तु पूर्वोक्त एव क्रम इति ध्येयम् ॥ ११ ॥ (१२)-वचनादनुज्ञातभक्षणम् ॥ ४० ॥ तदुप- हूत उपह्वयस्वेत्यनेनानुज्ञापयेल्लिङ्गात् ॥ ४१॥ तत्रार्थात्प्रतिवचनम् ॥ ४२ ॥ इदं च भक्षणं " नानुपहृतेन सोमः पातव्यः इति वच- नादनुशाप्यैव । तदपि न लौकिकेन शब्देन अपि तु आम्नानव- शात् “ उपहूत उपह्वयस्व" इत्यनेनैव मन्त्रेण । तत्रापि लिङ्गेन वाक्यं बाधित्वा विभज्यैवैकोऽनुशापनेऽपरश्चानुज्ञायाम् । निषेध- बलाश्चानुशापनानुज्ञयोर्विधिकल्पना, मन्त्रबलाच्च । तत्राप्यर्थक्रमे- ण पाठक्रम बाधित्वा “उपह्वयस्व" इति प्रथममनुशाग्रहणे " उ- पहूतः” इति पश्चादनुशादाने विनियोक्तव्यम् ॥ १२ ॥ .

·भधि. १४.] भादीपिकासहितम्. 15 (१३)-तदेकपात्राणां समवायात् ।। सेयमनुज्ञा यस्यैकस्मिन्नेव पात्रे भक्षप्रसक्तिस्तस्यैव ग्राह्या, दृष्टार्थतालाभात् , भागाधिक्यादिप्रसङ्गनिमित्तकलहशङ्कानिवृत्त्यर्थ- त्वात् । उपायान्तरेणापि तन्निवृत्तावस्य नियमविधित्वात् । अ- न्यस्यानुज्ञाने त्वदृष्टार्थत्वमपूर्वविधित्वं दोषः । अत एव यत्रैक- स्मिन् पात्रे एक एव भक्षयिता तत्र नैवानुशाग्रहणम् । एवमन्ति- मस्यापि भक्षयितुर्नानुशाग्रहणं प्रयोजनाभावात् । याज्ञिकास्त्वा- चरन्ति ॥१३॥ (१४)-याज्यापनयेनापनीतो भक्षः प्रवरवत् ॥ ४४ ॥ यष्टुर्वा कारणागमात् ॥ ४५ ॥ प्रवृ- त्तत्वात्प्रवरस्यानपायः ॥ ४६॥ ज्योतिष्टोमे ऋतुयाज्यासु हौत्रप्रवचनानातासु अन्त्या या- ज्या होतुरपनीय यजमानस्य विकल्पेन विधीयते याज्या साऽभिप्रेष्यात होतरेतद्यजति स्वयं वा निषद्य यजति इति। तत्र स्वयं याज्यापाठपक्षे वषट्कारभक्षयोस्स एव कर्ता उत होता वेति चिन्तायां-- षष्ठीश्रुत्या यजमानस्य यान्यामात्रं श्रुतं न वषट्कारः तस्य याज्याया अधि वषट्करोति" शति वचनेन याज्यातो भेदात् । अतश्च वषटकारे समाख्यानिमित्तो होतैवेति तन्निमित्तो भक्षस्तस्यैव । यत्तु “स्वयं वा" इति व- चनं तत् न तावद्यागकर्तृत्वविधायकं तस्य प्रधानवाक्यादेव सि- धेः। नापि यागप्रकाशकवषट्कारप्रयोक्तृत्वविधायकं विध्यन्तरत्वे वाक्यभेदापत्तेः। अत आद्यवाक्येन यजमानस्य याज्यायां वि. हितायां द्वितीयेन प्रेषकर्तृत्वविधानात् प्रषार्थकर्तृत्वानुपपत्तेरेव यजमानस्य " ·16 पर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ३. पा..५. याज्यार्थविकल्पप्राप्तेर्यागकर्तृत्वस्य च याज्याप्रयोक्तत्वमात्रेणाप्यु- पपत्तेस्तृतीयमर्थवादः। ‘निषद्य' इत्यपि याज्यायां निषण्णत्वस्य सामान्यावधित एव प्राप्तत्वादनुवादः । अनवानं यजति" इति याज्यान्तरविषयमिति प्राप्त आख्यातश्रवणात्, वाशब्दानुपपत्तेश्च तृतीयमेव विधायकं आद्यं त्वर्थवादः। अतश्च याज्यान्तेन वषट्कारेणैव मुख्ययाग- कर्तृत्वाद्वषःकारोऽपि तस्यैव, याज्यावषट्कारयोस्समानकर्तृत्वस्या- नवानस्य च बाधापेक्षया वषट्कारे होतृकर्तृकत्वमात्रस्यैवकस्य समाख्याप्रमाणकस्य बाधौचित्याच्च । एवं चाद्यस्यापि विधित्वे न कश्चिदोषः । अतश्च वषट्कारनिमित्तो भक्षोऽपि तस्यैव ॥ १४ ॥ (१५)-फलचमसो नैमित्तिको भक्षविकारश्श्रु- तिसंयोगात् ॥ ४७ ॥ इज्याविकारो वा संस्कारस्य तदर्थत्वात्॥४८॥होमात् ॥४९ चमसैश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ५० ॥ लिङ्गन्द- र्शनाच ॥ ५१ ॥ तत्रैब “यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् स यदि सोम विभक्षयिषेत् न्यग्रोधस्तिभिनीराहत्य तास्सम्पिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् न सोमम्” इति श्रुतम् । तत्र द्वितीयो यदिशब्दो निस्सन्दिग्धत्वपरः । आद्यस्तु निमित्तत्वपर एव । स्तिाभेनीः अङ्कुरान् फलानि च । तत्रैतस्य फलचमसपदाभि- धेयस्य किं भक्षणमात्रं किं वा यागोऽपीति चिन्तायां- निमित्तत्वे- नापक्षीणस्य यागस्य फलचममान्वयित्वानुपपत्तेस्तच्छब्द पराम- च तस्य भक्षान्वयश्रवणात्प्राप्तयागानुवादेनानेकपेषणादि- प्टस्य ·अधि. १५.] भाटदीपिकासहितम्. 17 रूपगुणविधाने वाक्यभेदापत्तश्चानेकगुणावशिष्टं भक्षान्तरमेव फल- चमसकरणकं विधीयते । फलचममस्य विनियोगाभावेन सं. स्कार्यत्वानुपपत्तेस्सक्तन्यायेन' विनियोगभङ्गस्यावश्यकत्वात् । तद- प्यारादुपकारकमपि यजमानसोमभक्षस्य बाधकं, “न सोमम्" इत्यनुवादबलात्, न गिरा गिरेति ब्रूयात् इतिवदेककार्यका- रित्वाभावेऽपि बाधकत्वरूपाया एव स्थानापत्तेरङ्गीकारात् । अ. वाऽयं स्वतन्त्र एव तनिषेध इति प्राप्ते यद्यपि भक्षान्तरमिदं तथाऽपि तस्य नारादुपकारकत्वं 'तम्' इति द्वितीयानिर्देशेन फलचमससंस्करार्थत्वप्रतीतेः । अनुपयुक्त- स्य च संस्कारायोगेऽपि “ अध्वर्यु वृणीते” इत्यादिवद्विनियोगक- ल्पना । तत्रापि “स यदि सोमं विभक्षयिषेत्" इत्याद्यनुवाद- बलाद्यजमानकर्तृकसोमभक्षस्य च तावतैवोपपत्ती सर्वत्र सोमबा. धेन सर्वार्थत्वकल्पने प्रमाणाभावाद्यजमानचमसयागाभ्याससाधन- त्वमेव फलचमसस्य कल्प्यते इति न काचिदनुपपत्तिः । वस्तुत- स्तु-भक्षान्तरत्वे प्रमाणाभावात्सामभक्ष एव यजमानकर्तृकः पेष. णदध्युन्मृज्युत्तरकालद्वयाविशिष्टः फलचमससंस्कारकत्वेन विनि- युज्यते । "राजा राजसूयेन" इतिवत्, तस्य वायव्यासु इतिवश्च विनियोगविशिष्टप्रयोगविधानादवाक्यभेदः । तस्य च यजमानचमसाभ्यासीयद्रव्यसंस्कारकभक्षसंस्कार्यत्वात्पूर्वोक्तयुक्त-- श्व तदीयत्वानुमानात्कल्पितवाक्येन फलचमसस्योक्तयागाभ्या- ससाधनत्वसिद्धिः । नैमित्तिकत्वाञ्च तत्र नित्यसोमबाधकत्वम् । एवं च स्थानापत्त्यैव फलचमसे इतरसोमसंस्कारवद्यजमानभक्ष- स्यापि प्राप्तिसम्भवे पूर्वप्रवृत्त्या तद्विध्यङ्गीकरणं गुणद्वयविधा- " 1२-१-६ अधिकरणेऽयं न्यायो द्रष्टव्यः । १९-२-१६ अधिकरणे एतद्वाक्यविचारो द्रष्टव्यः । Vou. II.. 3 ·18 " "शतं ब्राह्मणाः पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ५. नार्य, फलचमसस्य यागसाधनत्वसिद्धयर्थ चेति द्रष्टव्यम् । एतेन "यदि सोमं न विन्देत् पूर्ताकानाभषुणुयात्" इत्यत्राभिषवयुक्त- पूतीकानामपि यागसाधनत्वं व्याख्यातम् ॥ १५ ॥ (१६)-अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् ॥५२॥ ब्रा- ह्मणा वा तुल्यशब्दत्वात् ॥ ५३॥ राजसूये दशपेयो नाम सोमयागविकारो राजकर्तृकः। त- त्रातिदेशतो दशसु चमसेषु प्राप्तेषु यजमानचमसे राज्ञो भक्षणम् । तत्रापरं शतं ब्राह्मणास्सोमान् भक्षयन्ति, दशदशैकैकं चम- समनुप्रसपैयुः" इति वचनद्वयं श्रुतम् । तत्र न तावतू इति विधिः 'दशदश' इत्यनुवादः, भक्षानुवा- देन गुणद्वयविधाने वाक्यभेदात्, एकैकस्मिन् भक्षे शतब्राह्मण- प्राप्त्यापत्ती दशदशेत्यस्य प्राप्त्यभावाच्च । अतो दशदशेत्येव लिश्रवणाद्विधिः । सोऽपि च न चमसोद्देशेन दशत्वस्य प्राप्तत्वात् । नापि तदुद्देशेन भक्षाश्रितदशकर्तृविधिः । चमसो- नयनादिक्रियान्तरस्याप्याश्रयत्वप्रसङ्गेन भक्षस्यैवाश्रयत्वे प्रमा- णाभावात्, याशिकाचारसिद्धसमाख्याभक्षस्यैव नियमेनोपस्थित्य- भावेन वषट्कारनिमित्तस्याप्याश्रयत्वापत्तेश्च, ‘चमसम्' इति द्वि- तीयाया अनुशब्दयोगनिमित्तत्वेन प्रतियोगित्वपरतया तस्योहे- श्यत्वोपस्थापकत्वाभावाश्च । नापि चमसानुप्रसर्पणोद्देशेन दशक- दृविधिः विशिष्टोदेशे वाक्यभेदात्, चमसप्रतियोगिकविक- र्तृकानुप्रसर्पणस्याप्राप्तत्वाञ्च, "प्रयाजेभ्यस्तत्” इतिवत् सर्वच- मसेवेकस्यैव दशकस्य प्रसक्त्यापत्तेश्च । चमसेवेकैकत्वविशे- षणे पुनर्विशिष्टोद्देशः । दशदशेति वोप्सार्थविधाने वाक्यभेदः, प्रतिचमसं विंशत्यापत्तिश्च । अतो दशकर्तृविशिष्टं प्रत्येकचमस- .

·अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. 19 प्रतियोगिकमनुप्रसर्पणमेवात्र विधीयते । तयोश्च पाठिकान्वये ए- कैकस्मिन् चमसे दशदश कर्तारो भवन्तीति वीप्सानुवादः । अ- नुप्रसर्पणस्य च प्रयोजनापेक्षायां वैमृधन्यायेन' चमसपदान्तर्ग- तचमिधातुप्रतिपाद्यसमाख्यानिमित्तभक्षस्यैव स्ववाक्योपस्थि- तत्वात्तद्वाचकपदान्तरकल्पनया प्रयोजनत्वम् । अतश्च समा- ख्यानिमित्तभक्षार्थ प्रतिचमसं दशानामनुप्रसर्पणे चमसानां द- शत्वाच्छतसङ्ख्यासम्पत्तश्शतवाक्यमनुवादो विधेयदशवस्तुत्यर्थः न तु ब्राह्मणत्वविधायकः वाक्यभेदापत्तेः । अतो ब्राह्मणग्रहणं सोमपदवदेव भूम्ना गौणमिति यजमानचमसे राजत्वजातरेव न्यायप्राप्तत्वाद्राजन्या दश भक्षयेयुरिति प्राप्ते- ब्राह्मणत्वस्य सर्वचमसेषु प्राप्त्यभावेन 'उपरि हि दवे. भ्यो धारयति" इतिवद्विधेयत्वोपपत्तेर्गौणत्वे प्रमाणाभावात् ब्राह्मणत्वमेवेह शतोद्देशेन विधीयते । “सोमान् भक्षयन्ति" इत्य- नुवादमात्रम् । वस्तुतस्तु--भक्षयतिना पूर्ववाक्ये समाख्याम- क्षस्योद्देश्यत्वेनोपस्थितस्यैवोपादानात्तदुद्देशेनैव ब्राह्मणत्वविधान- मिति दशत्वेनैकत्वबाधवत् ब्राह्मणत्वेन राजत्वबाध इति यज- मानचमसेपि ब्राह्मणा एव फलचमसं दश भक्षयेयुः । न च "स यदि सोमम्" इत्यनेन राजकर्तृकभक्षस्य निमित्तत्वावगतेः कथं तदभावे फलचमस इति वाच्यं, निमित्तद्वयाङ्गीकारे वा- क्यभेदापत्तेराधेनैव यदिशब्देन यागगतर तराजकर्तृकत्वस्य निमित्त- त्वप्रतिपादनात् । अयं तु यदिशब्दा निस्सन्दिग्धत्वार्थकोऽनुवाद इत्युक्तम् ॥१६॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भाट्टदीपिकायां तृतीयस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः . 1४-३-११ अधिकरणेऽयं न्यायो द्रष्टव्यः.

·20 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा ६. अथ तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः. तु ॥ (१)-सर्वार्थमप्रकरणात् ॥ १ ॥ प्रकृतौ वाऽ' द्विरुक्तत्वात् ॥ २॥ तदर्ज वचनप्राप्ते । ३॥ दर्शनादिति चेत् ॥४॥ न चोदनैका- र्थ्यात् ॥ ५॥ उत्पतिरिति चेत् ॥ ६ ॥ न तुल्यत्वात् ॥ ७ ॥ चोदनार्थकात्स्नात्तु मु. ख्यविप्रतिषेधात्प्रकृत्यर्थः ॥८॥ अनारभ्यश्रुतेन “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति" इत्यादिनाऽ. व्यभिचरितक्रतुसम्बन्धिजुहूद्देशेन विधीयमाना पर्णता तद्वारेण जुहूसाध्यक्रत्वङ्गमिति स्थिते, सा किं प्रकृतिविकृतिसाधारणी उत प्रकृतेरेवेति चिन्तायां-अविशेषात्सर्वेषामपि । न च विकृ- तावतिदेशेनापि प्राप्तर्द्विरुक्तत्वापत्तिः, उपदेशेनैव प्राप्तिसत्त्वे अति- देशस्य कुशविषयत्वाकल्पनवत् पर्णताविषयत्वाकल्पनात् । न च विकृतौ जुहूप्राप्तेरतिदेशायत्तत्वात्तस्य च प्रकृतेस्सर्वाङ्गसम्बन्धो- त्तरकालिकत्वेन पर्णताविधेः प्रथमं प्रकृतिविषयशाब्दबोधजनक- त्वावश्यम्भावे पुनर्विकृतिविषये तजनकत्वायोगेन प्राप्तिकालवैष- म्यापत्तिरिति वाच्यं, वैमृधा दिवत् पर्णताव्यतिरिक्ताङ्गसम्बन्धेनैव । द्विरुक्तत्वादिति पाठे विकृताविति पदमध्याहृत्य तत्र द्विरुक्तत्वात्प्रकृता- वेवानाराभ्याधीतानां निवेश इत्यर्थो बोध्यः । पाठद्वयं वार्तिककारेण प्रदर्शितम् ॥ 2४-३.११.

·अधि. २.] भादीपिकासहितम्. 21 . प्रकृतेः पूर्णत्वमङ्गीकृत्य विकृतावतिदेशोपपत्तौ पर्णतायाः पश्चा देव विधानेन साधारण्योपपत्तेः। अन्यथा वैमृधेऽपि वैमृधव्य- तिरक्तप्रयाजाद्यतिदेशानापत्तरिति प्राते- यत्किञ्चिदितिकर्तव्यताकवैमृधोपेतसकलाङ्गसम्बन्धेनैव प्रक- तेः पूर्णत्वमङ्गीकृत्य वैमृधे अतिदेशकल्पनायामपि येषामङ्गानां स्वाङ्गसम्बन्धेन निराकाङ्कता तेषामेवातिदेशो न वैमृधस्य, अङ्गवि- शेषानवगमेन तद्भावनायाः अपरिपूर्णत्वात् । अतश्च पर्णतारूपा- ङ्गसम्बन्धं विना प्रकृतेः पूर्णत्वाभावादतिदेशतो जुहूप्राप्तयनन्नरं पुनः पर्णताविधी प्राप्तिकालवैषम्यापत्तेः प्रकृत्यर्थेन पर्णता। यथा चैवं सति “दीक्षासु यूपं छिनत्ति” इत्यत्राग्नीषोमीयसवनीयानू- बन्ध्यसम्बन्ध्युपदिष्टातिदिष्टच्छेदनसाधारण्येन दीक्षाकालविधौ न प्राप्तिकालवैषम्यं तथा तत्रैव' वक्ष्यामः । वस्तुतस्तु-नैव तत्र साधारण्येन विधिः, प्रकृत्यर्थत्वेन विहितस्यातिदेशतोपि प्राप्ति- सम्भवात् । तथाऽपि यूपैकत्वं भिन्नकालिकत्वेनागृह्यमाणविशेष- त्वात्पात्रवदेव नानुपपन्नम् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे पर्णतालोपे वेदान्तरीयविकृती याजुर्वेदि- कत्वात्तषप्रायश्चित्तम् । सिद्धान्ते अविज्ञातप्रायश्चित्तं विकृतिवे- दीयं वा । भूरादिप्रायश्चित्तानामप्युपक्रमानुसारेणोच्चैस्त्वादिवत् वेदधर्मत्वात् ॥१॥ (२)-प्रकरणविशेषात्तु विकृतौ विरोधि स्यात्॥ "सप्तदश सामिधेनीरनुब्रयात्" इत्यनारभ्याधीतं सामिधेन्यु- देशेन विधीयमानं साप्तदश्यं प्राकरणिकपाश्चदश्यावरोधात्र पूर्व- यत्प्रकृती दर्शपूर्णमासयोर्निविशते, सामिधेनीस्वरूपे आनर्थक्य- 1 ११-३-४.

·22 अत पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ६. प्रसक्तो लक्षणीयस्यापूर्वविशेषसाधनत्वस्य प्रकरणेन झडित्युप- स्थापनात् । साप्तदश्ये तु अव्यभिचरितकतुसम्बन्धेन कथश्चि- दपूर्वसामान्यस्योपस्थितावपि तद्विशेषस्य द्विरुक्तत्वन्यायेनोप- स्थित्या विलम्बितत्वात् । किन्तु विकृतौ । न च तत्रापि क्ल- तोपकारपाञ्चदश्यावरोधः । औपदेशिकत्वेन शरवद्वाधकत्वोप- पत्तेः। न चानारभ्याधीतत्वेन दौर्बल्यं, निरवकाशत्वरूपप्राबल्य- युक्तरुभयत्रापि तुल्यत्वात् । अत एव “य इष्टया" इत्यनेनाव- गम्यमानं सद्यस्कालत्वादि सर्वविकृतिषु निविशत एव । एव सर्वविकृतिषु साप्तदश्यप्राप्ती कासुचिन्मित्रविन्दादिविकृतिषु तत्पुनश्श्रवणं अन्यविकृतिषु तत्परिसङ्ख्याफलकोपसंहारार्थम् । न च वाक्यद्वयदैयापत्तिः, एकेन सामिधेनीसम्बन्धोऽपरेण ऋतु- विशेषसम्बन्ध हीत विषयभेदात् । न चैवमपि प्राकरणिकेनैवो- भयसम्बन्धसिद्धौ इतरवैयर्थ्य, वाक्यद्वयाम्नानबलेनाभ्युदयशिर- स्कत्वकल्पनादिति दशमे वक्ष्यते ॥ (३)-नैमित्तिकं प्रकृतौ तद्विकारस्संयोग- विशेषात् ॥ १० ॥ यत्त प्रकरण एव सप्तदश वैश्यस्य' इति नैमित्तिकं सा- सदश्यं, तत् पाश्चदश्यबाधकम् । अत्र हि षष्ठया निमित्तत्व- मेव वैश्यस्योच्यते । विजातीयत्वाश्च सामिधेन्युद्देशेऽपि न वा- क्यभेदः। वैश्यस्वामिकसामिधेन्युद्देशेन वा साप्तदश्यविधिः । षष्ठया परस्परसम्बन्धस्य प्राचां व्युत्पन्नत्वेन च विशिष्टोद्देशो यु- क्तः। वैश्योद्देशेनैव वा स्वस्वामिकसामिधेनीकत्वसम्बन्धेन त. द्विधिः, “ सामिधेनीरनुव्रयात्" इत्यस्य तात्पर्यग्राहकत्वात् । अ- तु 1३-६-१. 2 १०-८-१.

·23
आधि. ४.]
भादीपिकासहितम्.
त्वपक्षद्वये च वैश्याभावे साप्तदश्याननुष्ठानानिमित्तत्वं तस्या-
र्थिकम् । तथा काम्यमपि गोदोहनादि. एकविंशत्याद्यनुवचनादि
च नित्यस्य चमसपाञ्चदश्यादेनैमित्तिकस्य च साप्तदश्यादेबर्बाधकं,
नित्यस्य सामान्यविहितत्वेन ब्राह्मणादिप्रयोगे सावकाशत्वेन च
विशेषविहितान्निरवकाशाञ्च काम्यनैमित्तिकाहुर्बलत्वावगतेः । न
चैवमपि नैमित्तिकस्य कामनारहितप्रयोगे सावकाशत्ववत् का
म्यस्यापि ब्राह्मणादिकाम्यप्रयोगे सावकाशत्वाद्यविशेषेण नैमि-
त्तिकापेक्षया बलवत्त्वानापत्तिः, साक्षात्पुरुषार्थसाधने पुरषस्यो
न्मुखत्वेन काम्यस्य पुरस्स्फूर्तिकतया बलवत्त्वोपपत्तेः । न च का-
म्यस्य ऋत्वनङ्गत्वात् तेन क्रत्वङ्गभूतनित्यादेर्बाधे विगुणत्वा-
श्रितात्काम्यादपि फलानापत्तिः, काम्यस्य लाघवेन परप्रयुक्ता-
श्रयोपजीवितया स्वातन्त्रयणानुष्ठानशङ्काऽनुपपत्तेः, आश्रयस्यापि
परमयुक्तकाम्यगुणेनैवोपकारसिद्धौ नित्यनैमित्तिकचमसाद्यनुष्ठाप-
कत्वाकल्पनात् काम्यप्रयोगे चमसादेरङ्गत्वाभावेनैव वैगुण्याप्रस-
तेः। अतो दुर्बलस्य नित्यादेः प्रबलानास्कन्दितप्रयोगविषयत्व-
कल्पनया प्राप्तबांधविधया बाधकत्वं काम्यनैमित्तिकादेरिति सि-
(४)-इष्टयर्थमनयाधेयं प्रकरणात् ॥ ११॥ न
वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १२॥ लिङ्गदर्श-
नाच्च ॥१३॥
अग्नीनामतिदेशेन पवमानेष्टयङ्गत्वावगमात्तत्संस्कारकत्वेन वि-
हितस्याधानस्यापि प्रकरणसहकृतवाक्यात्पवमानष्टिसाधनीभूता-
ग्निसंस्कारकत्वेन विनियुक्तस्य पवमानेष्टयङ्गत्वं, पवमानेष्टीनां
विश्वजिन्नचायेन फलकल्पनेति प्राप्ते-
दुम् ॥३॥

·24 पूर्वमीमांसादर्शनं [अव्या. ३. पा. १ आधानस्य 'किमयुत्पादकत्वं उत सम्मार्गादिवदनिनिष्ठा- तिशयमात्रजनकत्वं, उभयथाऽपि त्वन्मते अग्निहोत्रादिष्वाहवनी- याधुत्पादाभावादतिदेशस्यैवासम्भवः । अतोऽग्निहोत्राद्यङ्गभूताह- वनीयाधुत्पादकमेवाधानम् । पवमानेष्टयोऽप्यग्नयङ्गभूताः, फलवदा धानाङ्गभूता एव वा प्रकरणात् । ततश्च पवमानोष्टिष्वसिद्ध त्वादनरातदेशस्यैवाभावः ॥ प्रयोजनं पवमानेष्टिषु पूर्वपक्षे अन्वारम्भणीया, सिद्धान्ते प्र. धानारम्भत्वानेत्यादि ॥ ४ ॥ (५)-तत्प्रकृत्यर्थं यथाऽन्येऽनारभ्यवादाः ॥१४ सर्वार्थ वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् ।। १५॥ तदाधानमग्निवदेव पर्ण तान्यायेनाव्यभिचरितऋतुसम्बन्ध्य- नयङ्गत्वेन त्वङ्गत्वावगतदरुक्ततादोषभियैव प्रकृत्यर्थमिति प्राने- नाधानस्य क्रत्वङ्गत्वं प्रमाणाभावात् । जुह्वादयो ह्याकृतिविशेषरू- पाः पर्णतादिव्यतिरेकेणापि काष्टान्तरण जायमाना आनर्थक्यभ- याद्युक्तं यत्पर्णतादेस्स्वजन्यापूर्वार्थतां बोधयन्तीति । आहवनी- याद्यग्नयस्तु अदृष्यविशेषरूपा आधानं विनोत्पत्ती प्रमाणाभावा- दानर्थक्याभावेन स्वस्वरूपार्थत्वमेवाधानस्यावबोधयन्ति । एव तत्र नाग्निशब्दे अपूर्वसाधनत्वलक्षणा। अतः क्रत्वर्थत्वस्यै- वाभावात् प्रकृत्यर्थता दुरापास्तैव । न चैवमाधानाकरणे क्रतुवैगु- ण्यानापत्तिः, अग्नयभावेन वैगुण्योपपत्तेः। वस्तुतस्तु-लाघवेन क्र- तुविधीनामाधानविधिसिद्धाग्निग्रहणेनैवोपपत्तौ स्वयमग्निप्रयोजक- त्वाभावादनाहिताग्नेरनधिकार एव ऋतुष्विति वैगुण्यशङ्का दूरा- पास्तैव । एवं पवमानेष्टीनामप्यक्रत्वर्थत्वं ब्याख्यातम् ॥ अत पृथगारम्भाभावा. पा. ३.६-१.

·अधि. ६.] भादीपिकासहितम. 25 प्रयोजनं पूर्वपक्षे आधानस्य कालान्तरामानेन मिनप्रयोग विधिविहिततया सर्वार्थ सकृदनुष्ठानेऽपि धृहस्पतिसवादिवधि- कागिविशेषणत्वे प्रमाणाभावानित्ये आधानं विनाऽप्यनुष्ठानं यथा- शक्तिप्रयोगे। सिद्धान्ते त्वधिकारसम्पादकत्वानोति ॥ ५ ॥ (६) तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजवत् ॥१६॥ न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ पवमानेष्टीनां दर्शप्रकृतिवादतिदेशेन प्रयाजादिवदेवाग्नयः प्राप्तवन्ति, ते चाधानपवमानष्टिसाध्या इति ततः पूर्व कर्तव्य- मेवाधानं पवमानेष्टयश्च । न चानवस्था यावत्पौर्णमास्यादिकालं करणांपपत्तरिति प्राप्त न तावत्पवमानेष्टयादिकं प्रकृतावहू, अग्निमात्रार्थत्वस्य स्था'. पितत्वात् । सत्याप चाङ्गत्वे तेषां नातिदेशः पवमानेटयादिषु, यत्किश्चिदितिकर्तव्यताकपवमानेष्टयुपेतसकलाङ्गसम्बन्धेनैव प्रकृतेः पूर्णतां परिकल्प्य पवमानष्टिष्वतिदंशकल्पनात् , येषामङ्गानां प्र- कृती स्वाङ्गसम्बन्धन निराकाक्षता तेषामवानिदेशः न पवमान- प्रथादीनां, नेषामविशेषानवगमेन तद्भावनाया अपरिपूर्णत्वात् । अतोऽन्वार'म्भणीयावमृधन्यायेनेव नातिदेशः । वस्तुतस्तु - ना. गत्वमपि । अग्नीनां तु सत्यप्यङ्गत्वं साध्यत्वान्नेहातिदेशः । अ- वश्यं हि ये प्रथमत आधानपवमानेष्टयादयः कार्यास्तेभ्योऽग्नि- सिद्धिरङ्गीकर्तव्या । ततश्च तेभ्यः कार्यसिद्धावन्येषामकरणम् । यथा चैवं सति पवमानेष्टिहोमादय आधानहोमा वा आधान- जन्योत्पत्त्यपूर्वरूपाहवनीयादौ भवन्ति तथा कौस्तुभे वारणाधि- करणे अत्र च स्पष्टम् ॥६॥ -१०-१-१. ४-३-२२. ३.१-१२. 1.६-४ अधिकरण, VoL. II.

·26 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ६. (७)-तुल्यस्सर्वेषां पशुविधिः प्रकरणाविशेषात् ॥ १८॥ स्थानाच पूर्वस्य ॥ १९ ॥ श्वस्त्वे- केषां तत्र प्राक्थैतिर्गुणा ॥ २० ॥ तेनो- त्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत् ॥ २१॥ नै- कदेशत्वात् ॥ २२ ॥ अर्थेनेति चेत् ॥ २३ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥ २४ ॥ स्थानानु पूर्वस्य संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥२५॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २६ ॥ अचोदना गुणा. र्थेन ।॥ २७॥ ज्योतिष्टोमे क्रयसन्निधावग्नीषोमायः पशुरानातो पचनात् “स एष औपवसत्थ्येऽहन्यालब्धव्यः” इत्यस्माश्चतुर्थेऽहन्यनुष्ठी- यते । पशुधर्माश्च तत्रैव पशूपाकरणादयस्समानाताः। सवनी- यश्च पशुस्सौत्येऽहनि समानातः " आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रि- वृता यूपं परिवायाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति" इति । अनु- बन्ध्यश्चान्ते समानातः । तदिह किं पशुधर्माणां पशुत्रयसाधा. रण्यं, उत सवनीयमात्रार्थत्वं, उत सवनीयाग्नीषोमीयोभयार्थत्वं, उताग्रीषोमीयमात्रार्थत्वमेवति चिन्तायां महाप्रकरणवशाजयोति. 'टोमसम्बद्धानां धर्माणां पशुधर्मत्वेन साक्षात्सम्बन्धायोगादान- र्थक्यतदङ्गन्यायेन पशुयागद्वारा जनकत्वावगतस्तेषां च मध्ये कस्यचित् विशिष्य प्रकरणबाधकबलवत्प्रकरणाभावेनाविशेषात्ल- र्वार्थत्वमित्याद्यः। द्वितीयस्तु · सत्यपि ज्योतिष्टोमप्रकरणस्य पशु- .

·अधि...] भादीपिकासहितम्. 27 धर्मग्राहकत्वे सवनीयावान्तरप्रकरणेन तद्वाधः । तस्य हि औ- पवसत्थ्येऽहन्येवोत्यत्तिः “आग्नेयः पशुरनिष्टोमे आलब्धव्यः, ऐन्द्रा- • न उक्थ्य द्वितीयः, ऐन्द्रो वृष्णिषोडशिनि तृतीयः, सारस्वती- मेष्यतिराने चतुर्थी" इत्येतैर्वचनैः क्रतुपशूनां विधानात् । तस्य क्लप्तोपकारप्राकृताङ्गसम्बन्धेऽप्यपेक्षितानां पशुधर्माणां सचिहित- त्वेन प्राकृताङ्गसन्दष्टत्वेन चावान्तरप्रकरणोपपत्तिः । ऐन्द्रामा दिपशूनां तु संस्थाधिकरणन्यायेन' समानविधानत्वाभाधादेवन पशुधर्मग्राहकत्वशङ्का । अस्तु वा तेषामप्यवान्तरप्रकरणाद्धर्म- प्राहकत्वं, नैतावता सर्वार्थत्वम् । न सौत्येऽहनि तद्विधिः, सव- नीयोदेशेन तस्याश्विनग्रहग्रहणोत्तरकालत्वमात्रविधायकत्वात् । यू. पपरिव्याणस्य “त्रिवृता यूपं परिव्ययति" इति सामान्यविधि- ना, “ आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा उपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति" इति परिव्याणविधिना वा प्राप्तत्वेनानुवादात् । परिव्याणा- न्तरे त्रिवृत्त्वस्यापि रशनासाधारण्याधिकरण' एवोपपादयिष्य- माणत्वाश्च । न च तथाऽपि दूरस्थकर्मानुवादेन कालविधिरशक्या, औपवसत्थ्येऽहनि विहितानामपि क्रतुपशूनां “वपया प्रातस्सक्ने चरन्ति पुरोडाशेन माध्यन्दिने अङ्गैस्तृतीयसवने” इत्यनेनोत्क- पविधानात सौत्येऽहन्यनुष्ठीयमानतयोपस्थित्युपपत्तेः । तेन यथैव ऋयसनिधावानातस्याग्नीषोमीयस्य औपवसत्य्येऽहन्यनुष्ठीयमान- नैव धर्मग्राहकत्वं सिद्धान्ते, तहदिहापीति न दोषः। न चैव. माप क सचनीयविधिरित्यत्र विनिगमनाविरहः, धर्मवाहुळ्यस्थ नियामकत्वात् । अतश्चावान्तरप्रकरणात् सवनीयार्था इति । है तीयस्तु · सत्यं सवनीयार्थाः, स्थानादग्नीषोर्मायार्था अपि । तस्व हि यसन्निधौ विधिदशायामेव क्लप्तोपकारप्राकृताङ्गनिराका- । 1३-६-१६. 2३.६.१०.

·28 पूर्वमीमांसादर्शनं अल्या. ३. पा. ६. क्षीकृतस्य औपवसत्थ्येऽहन्युत्कृष्टम्यार्थोपस्थितिमात्रमत्त्वेन स्था- नम् । सवनीयवद्वाक्यसन्निध्यभावेन प्रकरणशङ्काऽनुपपत्तेः । अत एवेतिकर्तव्यतात्वेनायोग्यमम्बन्धयोर्वाक्यार्थयास्मन्निधिरिति स्थानलक्षणम् । यद्यपि चात्र पशुधर्माणां श्रुत्यादिविनियुक्तत्वात प्रकरणस्य स्थानस्य वा विनियोजकत्वसम्भावना, तथाऽप्यपू. साधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्व एव विनियोजकत्वव्यवहागे भाक्त इति द्रष्टव्यम् । न चैवमपि प्रकरणेन स्थानबाधापत्तिः, अग्नीषोमीयस्य पशुधर्माकाङ्क्षायामेवातिदेशकल्पनवदोपदेशिक- स्थानस्यैव विनियोजकत्वकल्पनौचित्यात् । अन्यथा प्रबलोपदे- शिकप्रमाणेन प्रकृत्यर्थत्वात् धर्माणां क्वापि विकृत्यर्थत्वानापत्तेः । इन्द्रादेरुपायान्तरेणापि स्मृतिसम्भवान्न लिङ्गादेश्श्रुतिकल्पकत्व- मिति विशेषः । अत उभयार्थत्वमिति प्राप्ने- न सवनीयस्यावान्तरप्रकरणं सौत्येऽहन्युत्पत्तेः । दृरस्थकर्मानुवादेन कालरूपानुपादेयगुणविधानानुपपत्तेः । न च प्रातस्सवने उत्कृष्टत्वादेवोपास्थतिः, आनुष्ठानिकोपस्थितेग्ङ्गग्राह- कत्वेऽपि प्रकरणान्तरप्रतिबन्धकत्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अस्तु वा तन्, तथापि वपाभ्यासमात्रस्य प्रातस्मवने उत्कृष्टत्वेऽप्युपा- करणोत्कर्षे प्रमाणाभावादुपस्थित्यनुपपत्तेः । यद्यपि चोपाकरो. निना याग एव लक्ष्यते. तथाप शक्यार्थस्योपाकरणस्याश्वि- नग्रहणोत्तरकालत्वस्याप्राप्नेरनुवादानुपपत्तिः । यद्यपि च वपाप्र- चारोत्तरभाविपदार्थानां तदा द्यत्कर्षन्यायेनोत्कर्षस्मम्भाव्येत, त. थाऽपि न तत्पूर्वभाविनामुपाकरणादीनामुत्कर्षे प्रमाणमस्ति । व. स्तुतस्तु · पूर्वे'धुर्वेदिकरणन्यायेनापूर्वत्वात् तदुत्तरभाविनामपि नोत्कर्षः। वस्तुतस्तु-गङ्गायां घोष इत्यादौ शक्यार्थस्य घोषा- - अन्यथा 1५-१-१२. 2 ५-१-१६.

·अधि. ७.] मादीपिकामहिनम. 29 न्वयमामयभावेऽपि लक्षगादर्शनात् नस्योत्तरकालत्वप्राप्तयभावेऽ- प्युपाकरोतिना वपाभ्यासलक्षणोपपत्तेः पश्चनपक्रमोपयोगियूप- दायसम्पादकद्वितीययुपपरिव्याणम्या श्विनग्रहणोत्तरकाल विधित एव तदुत्तरभाविवपायागस्याप्याश्विनग्रहणात्तरकालत्वसिद्धरेत- द्वाक्यवैयर्थ्यभियवाभ्यासादेतस्योत्पत्तिविधित्वं, तत्रापीतरस्य स- वस्य द्वितीययूपपरिव्याणादेर्वाक्यान्तरप्राप्तत्वात्कालविशिष्टं शुद्ध- मेव वा द्रव्यदेवताविशिष्टं कर्मैव विधीयते, ततश्चाननैव वाक्ये. नाग्नेयसवनीयस्यैतत्समानजातीयैश्च वाक्यान्तरैरैन्द्रानयादीनां वि- धानादोपवमत्थ्येऽहनि नेषां पुनश्श्रवणमनुवादमात्रं, तथाऽपि “य- था वै मत्स्योऽविदितो जनमवधूनुते एवमेतेऽप्रज्ञायमाना जन- मवधून्वते " इत्यर्थवादकृतसन्ततकरणनिमित्तकनिन्दोपपादकत- च्छब्दापक्षितपशुसमर्पणार्थ, निन्दोन्नीतदोषपरिहारार्थ च "यप- या प्रातस्सवने चरन्ति " इत्यादिना वपाप्रचारोद्देशेन प्रातस्सव- नादिकालविधिः । खण्डशः कालभंदनानुष्ठाने हि मध्ये स्मृत्यर्थ- मवकाशलाभाद्दोषपरिहारः । यद्यपि चात्रापि कालविधानं दूर- स्थकर्मानुवादेनाशक्यं, तथाऽप्यर्थवादत एव तदुपस्थितेन काश्चि- दोषः। यत्त प्रचारविप्रकर्षस्थोपादेयस्य गुणस्य सत्त्वान्न दोष इति मूलोक्तं समाधानं, तत् विप्रकर्षस्याशाब्दस्य विधेयत्वाभावादु- पक्षितम् । अतो न सवनोयस्यावान्तरप्रकरणं, स्थानात्त्वग्नीषो- मीययागाङ्गं पशुधर्माः । न च ज्योतिष्टोमप्रकरणेन स्थानबाधः, प- शुधर्माणां श्रुत्यादिभिः पशुसंस्कारकतया विनियुक्तानामयोग्यतया ज्योतिष्टोपप्रकरणेनाग्रहणात् । अतो यत्रैव श्रुतस्सम्बन्धः यथा वाजपेयस्य"। इत्यादी तत्रैवानर्थक्यतदङ्गन्यायः, न त्वत्र । एवं सत्यपि यदि तस्यापि पशोः विशिष्यप्रमाणान्तरमपूर्वसाधनत्वो- ३-१-९ अधिकरणे एतद्वाक्यविचारो द्रष्टव्य:- ·30 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ३. पा.६. पस्थापकं न स्यात्ततो महाप्रकरणपरिगृहीतानामेषामानर्थक्यत- दङ्गन्यायेन भवेत्सर्वपश्वर्थत्वं, न त्वेतदस्ति, स्थानेनानीषोमी- यार्थत्वात् , तेन सिद्धमग्नीषोमीये उपदेशोऽन्यत्र त्वतिदेश इति । सामानविध्यप्रयोजनं दशमादौ स्पष्टम् ॥ ७ ॥ (6)-दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं तं स्यात् ।। २८॥ प्रकरणाविभागाढा तत्संयुक्तस्य कालशास्त्रम् ।। २९ ।। दर्शपूर्णमासयोर्दधि पूर्वद्यरपरेाश्च पय उत्पाद्यते । दोहध- मश्चि शाखाहरणादयः पूर्वेद्यः क्रियन्ते । तेषामनुष्ठानसादेश्या- द्दधिमात्राङ्गत्वमिति प्राप्त- यद्यपि स्थानं भवेत् , तथाऽपि प्रकरणेन तद्वाधः । न ह्यत्र पूर्ववत् क्लुप्तोपकारत्वादिना प्रकरणाभावश्शङ्कितुं शक्यः । न च स्थानमपि दधियागस्यास्ति, उत्तरेद्यरेवानुष्ठानात् । दधस्तु विद्य- मानमापे नानर्थक्यभियाऽपूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकम् । न च स्मारकविधयैव दनैव यागोपस्थितेस्स्थानशङ्का, तादृशोपस्थिते - यत्याभावेन ग्राहकत्वानुपपत्तेः । किञ्च दोहधर्माः परेद्यरेवानाताः तत्रैव भाव्यापेक्षायां प्रकरणादुभयार्थत्वेनावगम्यमानाः पूर्वेद्युरनुष्ठी- यमानदधिसिद्धयर्थ पूर्वद्युस्तन्त्रेण क्रियमाणा अपि न तन्मात्रार्था भवन्ति । दोहनादयस्तु सामर्थ्यादेवावर्तन्त इति विशेषः ॥ ८ ॥ (९)-तद्वत्सवनान्तरे ग्रहानानम् ॥ ३० ॥ ज्योतिष्टोमे प्रातस्सवनिकग्रहसन्निधौ ग्रहधर्माः “उपोप्तेऽ- न्ये ग्रहास्साद्यन्तेऽनुपोप्ते ध्रवः इत्याद्याश्श्रुताः । ते निस्स- न्दिग्धस्थानात् प्रातस्सवनिकग्रहमात्रा इति प्राप्ते- 1३-१-९.

·अधि. १०.] भाटदीपिकासहितम्. 31 - . माध्यन्दिनसवनिकादीनामपि प्रकरणात् तेन च स्थानबा- धात् सर्वार्थत्वं प्रयाजादीनामिवाग्नीषोमीयार्थत्वमिति ॥ ९ ॥ (१०)-रशना च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३१ ॥ पशुनियोजनाङ्गत्वेन विानयुक्तस्य यूपस्यानुष्ठानसादेश्याद- ग्रीषोमीयापूर्वसाधनीभूतपशुनियोजनार्थत्वं, अतिदेशात्त सवनीया- नुबन्ध्यार्थत्वम्। एवं तदुत्पादकानां छेदनादिसंस्काराणामपि। यद्यपि च यूपस्वरूप आनर्थक्याभावः, तथाऽप्यनुवादस्य सन्निहितगा- मित्वादेवाग्नीषोमीये निवेशः । विकृती त्वभिक्रमणवत् गमनम् । तेषां तु भेदेनानुष्ठाने प्राप्ते दीक्षाकालस्याप्युपदेशाातेदेशाभ्यां विहितस्यैकत्वात्तन्त्रेणानुष्ठानादेकस्या एव युपव्यक्तेस्सर्वोपकार- त्वमेकादशे' वक्ष्यते । य च परिव्याणादय उत्पन्नयूपसंस्कार कास्तेषामेवानुष्ठानसादश्यानिदेशाभ्यां प्रकृतिविकृत्यङ्गत्वम् । यू- पस्वरूपस्य तद्वयतिरेकेणाप्युत्पन्नत्वात् । यूपव्यक्तरेकत्वात्तु गृह्यमा- णविशेषत्वेऽप्यानित्थ्याद्यर्थवर्हिःप्रोक्षणन्यायन' प्रसङ्गेन कार्यसिद्धः नावृत्तिः । न चैवं तनयायेनैवाग्निपात्रसम्मार्गादेर्शपूर्णमासिक- स्यापि विकृती प्रसङ्गापत्तिः, बीहप्रोक्षणादिवद्यत्कार्यकूटोद्देशेन यद्वयक्तरुत्पत्तिस्तत्कार्यकृटाङ्गभूतव्यक्तिगतसंस्कारजन्यादृष्टं प्रति तत्कार्यान्तिमकार्यत्वेन नाशकत्वस्य क्लप्तत्वेन तदनापत्तेः । न ह्यत्राग्निपात्रादेर्यत्कार्यकूटोद्देशेनोत्पत्तिस्तत्कार्यकूटाङ्गं संस्कारः, सम्मार्गस्य ज्योतिष्टोमाद्यनङ्गवात् , अतस्तद्वयक्तिजन्यादृष्टत्वाव. च्छिन्नं प्रति तत्प्रतियोगीयफलोभूतान्तिमकार्यत्वेन नाशकतेति वि. शिष्यकार्यकारणभावेनैव तत्प्रतियोगिवृत्त्यन्तिमफलेन नाश इति वैषम्यम् । एवं च परिव्याणरशनातद्धर्मादय औपवसत्थ्येऽहन्य- नुष्ठीयमाना अप्युपदेशातिदेशाभ्यां त्रितयोपकारकाः । सवनाये 11१-३.३. -१२-१-१९.

·पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३.पा.६. च "आश्विनं प्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति" इति वि- धिनाऽभ्यासात्परिव्याणान्तरं विहितं, आश्विनोत्तरकालम्य पाठा- दुपनिष्क्रमणस्य चार्थादेव प्राप्ते । तश्च प्रकरणात् सवनीयस्यै- वाङ्गम् । तदपि च न प्राकृतकार्यापन्नं, प्राकाशदानवद्विधिवै- यापत्तेः । अत एव तत्कार्यमदृष्टं यूपदाढ्यं वेत्यन्यदेतत् । तदिह रशना तद्धर्माश्च त्रिवृत्त्वधर्भमर्यान्वादयो नाप्राकृतकार्या- पन्ने परिव्याणान्तरं यूपावटबर्हिरास्तरण इव भवन्तीति प्राप्ने-- उत्पत्तिवाक्ये त्रिवृत्त्वानुवादरूपतात्पर्यग्राहकवशालाघवाच प्रकृतापूर्वसाधनोभूतयुपपरिब्याणत्वमेवोद्देश्यतावच्छंदकं न तु वि. जातीययूपपरिव्याणत्वं, नथात्वे उत्पत्तिवाक्ये त्रिवृत्त्वस्याप्राप्त- त्वेन विधाने गौरवापत्तेः, अत उद्देश्यतावच्छेदकरूपसत्त्वात्तत्रापि रशनातद्धर्माः । व्याख्यातणां तु सङ्गतिलोभेन यूपतन्छेदनपरि- व्याणरशनातद्धर्माणां सर्वेषामुपदेशेनैव त्रितयसाधारण्यमङ्गीकृत्य मवनीयपरिव्याणान्तरे उपदेशनैव तत्प्राप्ति व्याचक्षाणानामाशयं न विद्मः ॥१०॥ (११)-आराच्छिष्टमसंयुक्तमितरैस्सन्निधानात्॥ ३२ ॥ संयुक्तं वा तदर्थत्वाच्छेषस्य तनि- मित्नत्वात् ॥ ३३ ॥ निर्देशाद्व्यवतिष्ठेत ॥ ग्रहधर्माणां ग्रहस्वरूपे आनर्थक्यप्रसक्ती ग्रहयागाभ्यामा- पूर्वसाधनत्वमेव ग्रहपदेन लक्ष्यते दीक्षणीयावानियमन्यायन, न तु ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनत्वम् । अतश्च प्रकरणोपस्थितापूर्वसाधमत्व- स्यैव लक्षणान्नानारभ्याधीतांश्वदाभ्ययागाभ्यासापूर्वसाधनत्वं ध. र्माणामिति प्राप्ने-- प्रकरणादन्येपामिवानुष्ठानसादेश्यादनारभ्याधीतानामप्युप- स्थितर्वाक्यसकांचे प्रमाणामावादेव सर्वार्थत्वम् । अत एव प्रब.

·अधि. १३.] भाइदीपिकासहितम्. 33 लेन दुर्बलेन वा प्रमाणेन साधनत्वेनावगतानां सर्वेषामेव हवि- षां वेद्यादिकमङ्गम् । वस्तुतस्तु-अंश्वदाभ्ययोरनारभ्योत्पन्नयो- रपि प्राकरणिकेन वाक्येनैव ऋत्वङ्गतात तुल्यत्वमव ॥ ११ ॥ (१२)-अग्नयामप्रकरणे तद्वत् ॥ ३५ ॥ इष्टकाधर्माणामकृष्णत्वादीनामनारभ्यार्धातचित्रिण्यादीष्ट- काविनियोगस्याप्यनारभ्याधीतत्वात्प्राकरणिकेष्टकामात्रधर्मत्वमिति पूर्ववदनुष्ठानसादेश्यादिष्टकाप्रयोज्यचयनापूर्वसम्बन्धित्वस्थ तत्प्रयोज्यक्रत्वपूर्वसम्बन्धित्वस्यैव वा लक्षणीयस्यानारभ्याधोता स्वप्यविशेषाश्चात्राप्युभयधर्मत्वम् ॥ १२ ॥ (१३)-नैमिनिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् ॥ ३६॥ सोमधर्मा अभिषवादयः फलचमसेऽपि समानविधानाः, सो. मस्वरूपे आनर्थक्यप्रसक्तो लक्षणीयस्य ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनी- भूतप्रदयप्रकृतित्वस्योद्देश्यतावच्छेदकस्य यवेष्विव फलचमसेऽ- प्यविशेषात् । न ह्यत्र सोमत्वमपि विवक्षितं, फलचमसे स्था- नापत्त्याऽप्यभिषवाद्यना पत्तेः । न च नित्यानामभिषवादीनां नित्यक्र- तुसम्बन्धे अनित्यस्य फलचमसस्य द्वारत्वानुपपत्तिः, नित्यानाम- पि नित्यसोमवदनित्यफलचमसस्य द्वारत्वे उद्देश्यत्व एव बाधकाभावात् । इष्यत एव हि “उपांशु यजुषा इत्यादी नित्यानां नैमित्तिकानां च होमादीनामुपांशुत्वादिविषयता । न चैवं नैमित्तिकस्य नित्यविनियोगात्तरप्रतोतिकत्वेन विलम्बितप्रती- तिकत्वादतुल्यत्वं, तथात्वे प्रमाणाभावात् । कचित् सस्वेऽपि वा संस्कारावध्युत्तरप्रवृत्तिकत्वे प्रमाणाभावेनातुल्यत्वाभावाच। अ- VoL. II.

·34 पर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ६. स्तु वा तत्, तथाऽपि संस्कारविध्युद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वस्य फलचमसेऽप्यनिवारणाश्च । न च संस्कारविधावपूर्वसाधनत्व- रूपसामान्यधर्मप्रकारकसोमविशेष्यकबोधाङ्गीकारान्न फलचमस- सङ्गह इति वाच्यं, एवमप्युपदेशस्य सोमतात्पर्यकत्वानिवारणेन विकारभूतेऽपि फलचमसेऽप्राकृतविशेष्यकत्वप्रसङ्गादाभषवाद्यना- पत्तेः । अतश्च सर्वत्र संस्कारविधौ प्रकृत्यपूर्वसाधनत्वप्रकार- कप्रकृत्यपूर्वसाधनविशेष्यक एव बोध इति तद्वत्कुर्यादित्यतिदेशेन बिकृत्यपूर्वसाधने समानविधानत्वाभावेऽपि धर्मप्रातिरविरुद्धा । प्रकृते तु फलचमसम्य प्रकृत्यपूर्वमाधनत्वादेव यवादिवदुपदे. शविषयत्वमिति प्राप्ने सत्यं सर्वत्र संस्कारविधौ प्रकृत्यपूर्वसम्बन्धित्वप्रकारकप्रकृत्य- पूर्वसम्बन्धिविशेष्यक एव पार्यन्तिक उद्देश्यबोधः, तथाऽपि सा सम्बन्धिता यद्धर्मावच्छिन्नस्य संस्कारविधिपार्यन्तिकशाब्दबा- धात्पूर्व प्रमीयते तद्धर्मावच्छिन्नस्यैव संस्कारविध्युपदेशविषय- त्वेन व्यवहारो नान्यस्य, तस्य घटादरिव तत्त्वेनाप्रतीतस्यो- द्देश्यत्वानुपपत्तेः । अत्र च “तप्ते पयसि दध्यानयति" इत्या- दौ प्रथमं पयस्त्वावच्छिन्नोद्देशेन विधीयमानेऽपि दध्यानयने पयस्त्वावच्छिन्नस्यापूर्वसाधनत्वबोधोत्तरमेवापूर्वसाधनत्वावच्छि - नोद्देश्यत्वस्य पार्यन्तिकत्वात् पयस एवोपदेशविधिविषयत्वं पार्यन्तिकपदोपादानान्न विरुध्यते । प्रकृते च न फलचमसत्वाव- च्छेदेनापूर्वसाधनता अभिषवादिविधितः पूर्व प्रमिता, तथात्वे “स यदि सोमं विभक्षयिषेत्तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् न सोमम् " इत्याद्यनुवादानुपपत्तेः । अतस्तात्पर्यप्राहकानुरोधेन सत्यप्युद्देश्य- तावच्छेदकावच्छिन्नत्वे नोपदेशविषयत्वं फलचमसस्येत्यसमान- विधानता । अतश्च तस्यैव धर्माकाङ्क्षायां सत्यपि कमैकत्वे - ·अधि. १४.] भारदीपिकासहितम्. 35 अत एव १ कल्पितेन स्थानापत्त्याख्यातिदेशेन क्रयाभिषवादीनां सोमधर्माणां प्राप्तिः । एव प्राकृतिकापदेशविषयभिन्नविषयत्वादस्य संस्कारोहत्वमाचक्षते । वस्तुतस्तु - गुणकामवाक्य इवात्र भाव- मान्तरमेव विधीयते अनेकगुणोपादानाश्च । अतश्च तस्या एवे. तिकर्तव्यताकाङ्क्षयाऽतिदेशकल्पनमित्यपि वक्तं शक्यम् । अत न्यग्रोधस्तिभिनोराहत्य" इत्याहरणस्यवोपदेशिकत्वान्न क्रय इति केचित् ॥ प्रयोजनं - गुणकामप्रवृत्त्यप्रवृत्ती, सोमपदवतो मन्त्रस्य लो- पोहो च ॥ १३ ॥ (१४)-प्रतिनिधिश्च तद्वत् ॥ ३७॥तद्वत्प्रयोज- नैकत्वात् ॥ ३८॥ अशास्त्रलक्षणत्वाच ।। वीह्याद्यभावे नीवारादिसदृशप्रतिनिधेरपि संस्कारविधितः पूर्व साधनत्वानवगमादसमानविधानत्वं, सकलाङ्गयुक्तव्रीहि जन्य- यागप्रयोगासम्भवे कर्मशास्त्रेण तदाक्षेपादिति प्राप्ते- सत्यमुत्तरकालं तदाक्षेपः, तथापि व्रीहिशास्त्रार्थालोचन- वळायामेव व्रीहित्वजातर्यागसाधनत्वेऽवगते तदन्यथाऽनुपप- त्या तदवाच्छन्नव्यक्तस्तदारभ्भकीभूतावयवानां च साधनत्वमा- क्षिप्यते। अतश्च जातिव्यक्त यवयवसाधनतानां पूर्वमेवावगतानां स- सामसम्भवे कतिपयग्रहणस्योत्तरकालप्रतीतिकत्वेऽपि स्वरुपेण पूर्वावगतेस्समानविधानत्वोपपत्तिः । न हि नीवारत्वेन रूपेण ते- पामुपादानं, येन तद्रूपेण साधनत्वबोधस्यौत्तरकालिकत्वादसमा- नविधानत्वापत्तिः, आप तु ब्रीह्यारम्भकावयवसमानजातीयकति- पयावयवारब्धत्वेन । अतश्च तेषां ब्राह्यवयवनिष्ठसाधनतासम्प- त्तयर्थमवर्जनीयतयोपादानेऽप्यवयवसाधनतायास्संस्कारविधिभ्यः ·36 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. . पूर्वमेव प्रमितत्वात्समानविधानत्वोपपत्तिः । संस्कारविधिषु हि प्रकृतापूर्वसाधनीभूतप्रदेयप्रकृतित्वत्वावच्छिन्नप्रकृतित्वस्यैवोद्देश्य- तावच्छेदकत्वादवयवनिष्ठसाधनताया अवयविनिष्ठसाधनताभेदेड- पि न विरोधः । एवं च यत्र नावयवघटितसादृश्येन प्रतिनि- धिस्तत्र न समानविधानत्वं, न वा कार्यापत्त्याऽपि धर्मप्राप्तिः । यथा अवघातप्रतिनिधितया नखनिलञ्छनादेः करणे नखेषु प्रो. क्षणादेः, यूपावटास्तरणबर्हिर्वल्लौकिकेतिकर्तव्यतोपादानेनापि चरि- तार्थत्वात् । फलचमसे तु “तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्" इत्यादिश- ब्दगतलिङ्गादेवातिदेशकल्पनमिति विशेषः ॥ प्रयोजनं - " ब्रीहीणां मेध" इति मन्त्रस्य पूर्वपक्षे लोपः । सिद्धान्तेऽनूहः । मन्त्रान्तर्गतब्रीह्यादिपदानां व्रीहित्वसाधनताक्षिप्त- साधनताकानामित्यर्थेनावयवेष्वपि प्रयोगोपपत्तेः ॥ १४ ॥ (१५)-नियमार्था गुणश्रुतिः ॥ ४० ॥ यत्र तु पूतीकादौ तत्त्वेन अभावेविधिः, तत्र सकलाङ्गयुक्त- सोमजन्ययागप्रयोगासम्भवे पश्चादेव तत्प्रवृत्तेः न समानावधा नत्वम् । न ह्यत्र पूतीकगतावयवानां प्रतिनिधिनियमः। तेषां म- न्दसदृशत्वेन पक्षेऽप्यप्राप्तेः, पूतीकपदेऽवयवलक्षणाप्रसङ्गाश्च । न च नियमविधिलाघवानुरोधेन तदङ्गीकारः, तस्य फलमुखत्वेन निषाद'स्थपत्यधिकरणन्यायेनाकिञ्चित्करत्वादिति प्राप्ते पूतीकपदार्थस्य हि पूतीकत्वस्य नात्र करणत्वं श्रुतं, द्विती- यान्तत्वात् । अतश्च नियमविधिलाघवानुरोधेन तया न पूती- कत्वस्य साक्षाद्यागसाधनत्वं लक्ष्यते, अपित्ववयवनिष्टसाधनताना- लगयकप्रयोजकत्वमेवति न पूतीकपदेऽवयवलक्षणा, सदृशनि- यामकन्यापप्रत्तेः पूर्वमेव चास्य विधः प्रवृत्तर्नियमविधित्वाप. ६६-१-१२. .. .

·अधि. १६.] भारदीपिकासहितम्. 37 : पत्तिः । अतश्चात्रापि कतिपयावयवसाधनत्वस्य सोमशास्त्रादेव सिद्धेस्समानविधानत्वम् ॥ १५ ॥ (१६)-संस्थास्तु समानविधानाः प्रकरणावि- शेषात् ॥४१॥ व्यपदेशश्च तुल्यवत् ॥४२॥ विकारास्तु कामसंयोगे नित्यस्य समत्वा- त् ॥ ४३ ॥ अपि वा द्विरुक्तत्वात्प्रकृतेर्भ- विष्यन्तीति ।। ४४ ॥ वचनात्तु समुच्चयः ।। ४५॥ प्रतिषेधाच पूर्वलिङ्गानाम् ॥ ४६॥ गुणविशेषादेकस्य व्यपदेशः ॥ ४७ ॥ ज्योतिष्टोमे चतनस्संस्थाः अग्निष्टोमोक्थ्यषोडश्यतिरात्रसं. ज्ञकाः। संस्था नाम ऋतुप्रयोगवृत्तिस्तोत्रोपरमः । तत्र द्वादश- स्तोत्राण्यग्निष्टोमे, तत्राग्निष्टोमस्तोत्रमन्त्यम् । साऽग्निष्टोमसंस्था नि- त्या काम्या च, संयोगपृथक्तात् दध्यादिवत् । उक्थ्येऽग्निष्टो- मस्तोत्रोत्तरं त्रीण्यन्यान्युक्थ्यस्तोत्राणि, सा उक्थ्यसंस्था। षो. डशिनि तदुत्तरं षोडशिस्तोत्रं, सा षोडाशिसंस्था । अतिराने तदुत्तरं द्वादशस्तोत्रात्मकास्त्रयो रात्रि पर्यायाः आश्विनस्तोत्रं च, सा अतिरात्रसंस्था । यास्तु अत्यग्निष्टोमवाजपेयाप्तोर्यामाख्याः अन्यास्तिस्रस्स्मृतौ गण्यन्ते, ता एतास्वेवान्तर्भूताः । यत्राग्नि टोमस्तोत्रोत्तरमुक्थ्यान्यकृत्वा षोडाशस्तोत्रं क्रियते, सा अग्नि- टोमसंस्थैवात्यग्निष्टोमपदवाच्या । यथाऽवस्थितषोडश्युत्तरं यत्र वाजपेयस्तोत्रं क्रियते, सा घोडशिसंस्थैव वाजपेयपदवाच्या । यत्रातिरात्रे चतुर्थो रात्रिपर्यायस्स्तोत्रत्रयात्मको वर्धते, तत्रा- तिरात्रसंस्थैवाप्तोर्यामपदवाच्या । तत्रात्यग्निष्टोमो राजन्यस्य नि- ·38 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पा.६. "अत्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात्" इति वचनात् । अ. न्यास्तूक्थ्यादयः काम्याः पशुकाम उक्थ्यं गृहीयात् षो- डशिना वीर्यकामः स्तुवीत " आतरात्रेण प्रजाकामं याजयेत्” इति वचनेभ्यः । अत्राग्निष्टोमादेशब्दानां प्रचुरप्रयोगात् संस्था स्वेव शक्तिः, तद्वति ज्योतिष्टोमे निरूढलक्षणा, तद्वति त्वन्तरे साम्प्रतिकी, ग्रहणे स्तोत्रे च गौणी इत्येवं कौस्तुभे द्रष्टव्यम् । अतश्च संस्थानामेव फलसम्बन्धः । ग्रहणस्तोत्रादिकं तु तत्तद्वाक्ये वाक्यान्तरप्राप्तमनूद्यते । संस्थापदार्थवृत्तिप्रयोगस्य प्रतिसम्ब- न्ध्यपेक्षायां च प्रकरणाजयोतिष्टोमक्रतुरेवाश्रयत्वनान्वीयते । तद- तत्सर्वमिन्द्रियकामाधिकरणं 1 स्थितमेव । इह तु मर्वगुणकामानामाश्रयसामानविध्यचिन्तायां---फल- वत्त्वेन संस्थादीनामपि ज्योतिष्टोमादिवत् प्रकरणाविशेषात् दी- क्षणीयादिधर्माणामुभयार्थत्वमिति प्राप्ते-- फलवत्त्वज्ञानं विना धर्माणामङ्गत्वबोधानुपपत्तेः, तस्य च गुणस्थले आश्रयमम्बन्धव्यतिरेकेणाबुद्धयमानत्वादाश्रयस्य च स्व. विधिविहितस्य लाभमम्भवे गुणेनोत्पत्तिविनियोगप्रयोगाणामना- संपाद्धर्माणां गुणान्वयात्पूर्वमेवाश्रयान्वयस्य तद्विधिपर्यवसाना- र्थमवश्यं वाच्यत्वेन विरम्यव्यापारत्वापत्तेोभयार्थत्वम् । न हो. वमाश्रयनिष्टफलवत्त्वज्ञानं गुणान्वयाधीनं, तद्बोधव्यतिरेकेणापि या- गस्य क्रियारूपस्य फलवत्त्वबोधोपपत्तेः । गुणे तु फलवत्त्वज्ञा- पकविधिवैयापत्त्यैव कृतिसाध्याश्रयान्वयस्य धर्मान्वयात्पूर्वम- वश्यं वाच्यत्वम् । अत एवाश्रयो गुणनिष्ठकरणतासम्पादको गुण- करणतावच्छेदककोटिप्रविष्टो वेति करणाकाङ्क्षव वितता आ- श्रयाकाक्षेति मूलप्रवादः । अतो धर्माणामाश्रयाङ्गत्वमेव । गु. णभावनायां तु आश्रयतो धर्मातिदेश इति सिद्धम् ॥ ] २-२-११.

·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 39 . प्रयोजनं यद्यपि न गुणकामप्राप्तिरूपं सम्भवि, संस्थानां विकृतित्वपि तदाश्रयभूतस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रकृतिभूतस्य सत्त्वे- नैव सदोमानाद्याश्रितगुणकामानां, षोडश्याद्यभ्यासाङ्गभूतग्रहणा- याश्रितानां वा गुणकामानां प्राप्तयुपपत्तेः । नाप्युद्भिदादीनां वै. कल्पिकसंस्थाप्रकृतिकत्वरूपं, यागसादृश्याधिक्येन ज्योतिष्टोमप्रकृ. तिकत्वस्यैवापत्तेः, तथाऽपि यत्र अर्थष भूर्वैश्वदेवः” इत्यादी न यागत्वपरिचायकपदश्रवणं, तत्र वैकल्पिकसंस्थाप्रकृतिकत्वं पू. र्वपक्षे । सिद्धान्ते ज्योतिष्टोमप्रकृतिकत्वमेवेति द्रष्टव्यम् । संस्थाऽङ्ग- भूतधर्मभ्रषे याजुर्वेदिकादिप्रायश्चित्तं पूर्वपक्षे । सिद्धान्त त्वविज्ञा. तमपि । तथा “ यज्ञम्याशी रुद्रमशीय" इत्यादियक्षपदोपेनमन्त्रेऽ. विकृतप्रयोगः पूर्वपक्षे, संस्थायामस्य लोपात् । सिद्धान्ते यज्ञ- म्य संस्थायाश्चाशीरित्येवमूहितव्यम् ॥ १६ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां तृतीयस्याध्यायस्य षष्ठः पादः. अथ तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः. (१)-प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य ॥१॥ सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ॥ २॥ आरादपीति चेत् ॥३॥ न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ।। ४ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ५ ॥ दर्शपूर्णमासयोर्वेदिबर्हिषी तद्धर्माश्च खननलवनादयः किं अङ्गप्रधानसाधारणहविरासादनार्थाः, उत प्रधानाङ्गभूतहविरासा- ·" 40 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पा. ७. दनमात्रार्था इति चिन्तायां-“वेद्यां हवींष्यासादयति" "ब- हिषि हवींष्यासादयति इते वचनेन वेदिबहिरासादनस्य हवि. रुद्देशेन विधानादर्थात्तयोरपि हविरर्थत्वप्रतीतः हविस्स्वरूपे चा- नर्थक्यप्रसक्तावपूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकजिज्ञासायामप्रतिब- द्धफलवत्प्रधानाधिकाराख्यप्रकरणस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वावसाया- तेन चाङ्गत्वसम्बन्धस्यैव शाब्दस्य लक्षणाघटकतयाऽऽश्रयणात् प्रधानापूङ्गिभूतहविरर्थत्वमेवेति प्राने प्रकरणेन वाक्यमङ्काचं प्रमाणाभावादानर्थक्यपरिहारार्थ य. था प्रधानप्रकरणेन तात्पर्यग्रहः, तथा दुर्बलेनाप्यङ्गाधिकाराख्य- तत्प्रकरणेनापि । अत एवानारभ्याधीताङ्गानुष्ठानसादेश्यस्यापि तात्पर्यग्राहकत्वमुक्तम् । तेन सर्वार्था एवैते । अस्तु वा प्रधा- नप्रकरणेन तत् । तथाऽपि नाङ्गत्वं सम्बन्धघटकं, गौरवात् , अपि तु उपकारकत्वमात्रमभ्युदितेष्टयां दधिपयसोरिव । सम्बन्ध- मात्रं वा स्वर्गादिवत् ' अगन्म' इत्यत्र । अतश्च प्रधानापूर्वोपकार- कहविरर्थत्वमात्रावगतरङ्गतदङ्गहविषामप्यनारभ्याधीतानां प्राकर- णिकानां वा प्रधानोपकारकत्वाविशेषात् सर्वार्थत्वम् ॥१॥ (२)-फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य ॥६॥ दर्शपूर्णमामयोः ज्यातिष्टोमादौ च केशश्मश्रुवपनादयस्ता- वत् क्रतुयुक्तपुरुषसंस्कारार्थाः, न त्वारादुपकारकाः “केशश्मश्रु वपते” “नखानि निकृन्तते" " दतो धावते 'आले' 'अभ्य- ते' इत्यादावात्मनपदनिर्देशेन पुरुषार्थत्वावगमात् । क्रियाफल- स्य ह्यात्मगामित्वे अत्मनेपदम् । आरादुपकारकत्वे तु तत्फलस्य क्रतुसाद्ण्यस्य क्रतुगतत्वेन नात्मगामित्वम् । यत्त्ववान्तरादृष्ट, न तक्रियाफलम् । यद्यपि कृतीअअधातुः परस्मैपयेव, तथापि ·अधि.२.] भादीपिकासहितम्. 41 छन्दस्यात्मनेपददर्शनात्, तस्यापि च सार्थकत्वे सम्भवति सा- धुत्वार्थत्वस्यान्याय्यत्वात् ‘स्वरित' इत्यादिविधेरेवानित्यत्वं प. रिकल्प्य आत्मगामिक्रियाफलकत्वाङ्गीकारो न दोषाय । एवं "दतो धावते" इत्यादौ दन्तानां द्वितीयया संस्कार्यत्वावगमः । पयोवतं ब्राह्मणस्य" इत्यादौ षष्ठया । स्नानस्य तु मला. पकर्षणार्थत्वलिङ्गान । एवं तपसोऽपि वक्ष्यते । अन्ततो यत्र न किश्चिन्द्रमक, तत्र दीक्षासमाख्यैव तथा, यमादिपरिग्रहानुकूल- पुरुषसंस्कारवाचित्वात् । पुरुषस्य च ऋतूपयोगित्वं कर्तृतया, क- तुजन्यफलभोक्र्तृतया वा । तदिह संस्काराः किं कर्तृत्वांशोपयोगिनः, उत भोक्तृत्वां- शोपयोगिनः इति चिन्तायां भोक्तत्वार्थत्वे समप्राधान्यापत्तेः प्रकरणावगतक्रतुसम्बन्धबाधापत्तिः । अतः कर्तृत्वार्थाः । दन्त- धावनादीनां शरीरसंस्कारार्थत्वात्तस्य च परलोकभोग्यफलभोक्त- त्वेऽनुपयोगादपि तथात्वम् । अतश्च कर्तुरङ्गप्रधानार्थत्वात्संस्का- राणामपि तथात्वमिति प्राप्ते- कर्तृत्वस्य शरीरादिवदेव संस्कारव्यतिरेकेणापि जायमान- त्वाद्वैयाददृष्टरूपभोक्तत्वार्थत्वमेव युक्तम् । भोक्तत्वस्य कर्तृ त्वापक्षयाऽभ्यहितत्वाश्चैवम् । शरीरादीनापि स्वावच्छेद्यजीव- व्यक्तिगतत्वसम्बन्धेन भोक्तृत्वोपयोगित्वमव्याहतम् । न चैवं प्रा- धान्यापत्तिः, क्षेत्रसंस्काराणां बीजावपनार्थत्वस्येवात्मसंस्काराणा- मपि क्रतुजन्यफलाधानयोग्यताजननार्थानां क्रत्वङ्गत्वोपपत्तेः । अत एव सर्वैरेव संस्कारैस्स्वस्वावान्तरादृष्टद्वारा समुश्चित्य सा जन्यते। प्रधानफलमेव वाऽऽत्मन्युत्पद्यते इति तदर्था एव संस्काराः, ना- कार्याः, तत्फलस्य ऋतुगामित्वात् । यत्र तु दृष्टविधया वचना- देव वा कर्तृत्वोपयोगित्वं यथा प्राथमिकशुद्ध्यर्थस्नानाचमनादौ, "हि- Vol. II. 6 ·42 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा.७. रण्यमालिनः प्रचरन्ति" इत्यादौ च. बहुवचनात्तत्र कर्तृत्व एवो. पयोगादङ्गप्रधानार्थत्वम् । अत एव तादृशस्थलेऽङ्गविकृतिषु त- स्यातिदेशः ॥ २॥ (३)-चिकीर्षया च संयोगात् ॥ ७ ॥ सोमे षट्त्रिंशत्प्रक्रमादिपरिमाणां वेदि विधाय श्रुनं " इयति शक्ष्यामहेऽस्यां कर्तु” इति । सा वदिर्यद्यपि देशत्वा- दङ्गप्रधानार्थतया प्रसज्यते, तथापि दीक्षा'दक्षिणन्यायेनोक्तवच- नात्प्रधानमात्रार्था । ' कर्तु' इति हि तुमुना इच्छार्थकेन चिकी- र्षितार्थत्वप्रतीतेः, प्रधानस्यैव चिकीर्षितत्वात्, अङ्गानां चाचि- कीर्षितानामपि चिकीर्षितप्रधानार्थत्वेनैवानुष्ठानात् प्रधानमात्रा. थैव वेदिः ॥३॥ स्थितं तावदपर्यवसितं (४)-तथाऽभिधानेन ।' ८॥ तद्युक्ते तु फल- श्रुतिस्तस्मात्सर्वचिकीर्षा स्यात् ॥ ९ ॥ गुणाभिधानात्सर्वार्थमभिधानम् ॥ १० ॥ दर्शपूर्णमासयोः “चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत् पञ्चहो- त्राऽमावास्यां” इति श्रुतम् । तत्राप्येतो मन्त्री पौर्णमास्यमावा- स्यापदवाच्यप्रधानमात्रसंयोगात्तद्धविराभिमर्शनार्थावेव । न ह्यत्र पौर्णमास्यादिशब्दी कालपरौ, तथात्वे द्वितीयया सप्तम्यर्थलक्ष- णापत्तेः, "आसन्नानि हवींष्यभिमृशति" इति प्राप्ताभिमर्शना- नुवादेन मन्त्रकालोभयविधी वाक्यभेदापत्तेश्च । काले निमित्ते अभिमर्शनोद्देशेन मन्त्रविधौ प्रतिपदादिकालोनाभिमर्शने मन्त्राना- एकान्तारतोत्तराधिकरणेऽयं न्यायो द्रष्टव्यः ।

·अधि. ५.] भादीपिकासहितम्. 13 पत्तेश्च । पौर्णमास्यमावास्यापदाभ्यां पौर्णमास्यादिप्रयोगस्याधि- करणत्वविधौ चोभयत्र प्रातिपदिके प्रत्यये च लक्षणाप्रसङ्गो वा- क्यभेदश्च तदवस्थ एव । प्रयोगस्य निमित्तत्त्वाङ्गीकारे चल- क्षणाद्वयप्रसङ्गो विकृतावप्राप्तधापत्तिश्च । अतो लाघवात्प्रातिप- दिकेनैव पौर्णमास्यादिप्रधानमात्रसम्बन्धिहविलक्षणात्तदुद्देशनैव मन्त्रविशिष्टमाभमर्शनं विनियुज्यते, मन्त्रमात्रं वा नदुहेशेन वि- धीयते, अभिमर्शनं तु प्रकरणप्राप्तानुवादः । उत्पत्तिवाक्ये च हविश्शब्देन प्रधानमात्रहविरुपादानं उपसंहारविधया न वि- रुध्यते, अतः प्रधानमात्रार्थों मन्त्रौ ॥ स्थितादुत्तरं । यद्यपि चिकीर्षितार्था वेदिः, तथाऽपि साङ्ग- स्यैव फलसामग्रीत्वेन चिकीर्षितत्वादङ्गप्रधानार्थैव सा । वस्तु. तस्तु-देशत्वात्तस्याः प्रकरणादेवाङ्गप्रधानार्थत्वसिद्धरर्थवाद ए- वायं 'इयति शक्ष्यामहे' इति । अत एव शक्ष्यामहे' इति वचनात् कर्तृप्रचारमात्रार्थत्वमङ्गीकृत्याङ्गप्रधानार्थत्वमप्यपास्तम् । अतस्सर्वार्थाया वेदेः अग्नोषोमीयादौ प्राकृतहविरासादना- र्थवेदिबाधकत्वं, तद्विकृतौ चातिदेशस्सिद्धो भवति । यत्तु द्वा. दशे प्राकृतवेदेः प्रसङ्ग इति वक्ष्यते, तत् कर्तृप्रचारमात्रार्थत्वं कृत्वाचिन्तया ॥ द्वितीयस्योत्तरं-सत्यं पौर्णमास्यादिशब्दाभ्यां प्रधानसम्ब- न्धिहविलक्षणा, तथाऽपि सम्बन्धो नाङ्गत्वाख्यः, तथात्वे वाक्य- मङ्कोचापत्तेः, अपि तु उपकारकत्वाख्य इत्यङ्गप्रधानार्थावेव मन्त्रौ॥४ (५)-दीक्षादक्षिणं तु वचनात् प्रधानस्य ॥ ११ ॥ निवृत्तिदर्शनाञ्च ।। १२ ।। 1१२-१.३. .

·14 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ७ ज्योतिष्टोमे दीक्षा “दण्डेन यजमानं दीक्षयति" इत्यादिका, दक्षिणा च “गौश्चाश्वश्च” इत्यादिका, श्रुता । सा अङ्गप्रभा- नार्था । दीक्षायास्तावत् द्वितीयया पुरुषसंस्कारिकाया अपना- धिकरणन्यायेन फलिसंस्कारकत्वप्रसक्तावपि “यो दीक्षितो य- दग्नीषोमीयं पशुमालभते" " दीक्षितस्सोमं क्रीणााते" इत्यादौ दोक्षितग्रहणात् “निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति' इत्यादिवद्विशेषणी- भूतदीक्षाया अपि कर्तृसंस्कारद्वारा अग्नीषोमीयाद्यर्थत्वप्रतीतेः, तस्य च स्वतन्त्रविध्युन्नायकत्वे गौरवादनुवादविधया “दण्डेन दीक्षयति" इत्यादौ “हिरण्यमालिनः' इति बहुवचनवत् क- तृसंस्कारकतातात्पर्यग्राहकत्वावगतेः कर्तुरङ्गप्रधानार्थत्वेन दीक्षा- या अप्यङ्गप्रधानार्थत्वम् । दक्षिणायास्तु कानमनद्वाराऽङ्गप्रधा- नार्थत्वं स्फुटमेव । एवं च “दीक्षा सोमस्य,” “दक्षिणा सोमस्य" इति वचनद्वयं साक्षात्परम्परासाधारणसम्बन्धसामान्यमादायानु- वादः, इतरथा परिसङ्घयापत्तरिति प्राप्ते- वचनानीक्यभिया प्रधानमात्रार्थत्वम् । फलतः परिसङ्ख्या- त्वाञ्च न त्रैदोष्यापत्तिः । न च वचनस्य प्रधानप्रयुक्तत्वमात्र- परत्वेनाप्युपपत्तेरङ्गाङ्गत्वनिवृत्तिपरत्वे मानाभावः, प्रसङ्गासिद्धक- तिकारकत्वादेनिराकर्तुमशक्यतया वचनस्याङ्गोद्देश्यतामात्रनिवृ- त्तिफलकत्वावसायात् । तस्याश्च प्रयुक्तत्व इवाङ्गत्वेऽपि प्रविष्ट- त्वेनोभयनिवृत्त्युपपत्तेः । प्रयुक्तत्वनिवृत्तौ अङ्गत्वाङ्गीकारे फला- भावाञ्च । न च दक्षिणावाक्ये परिसङ्ख्यार्थत्वोपपत्तावपि ‘दण्डेन' इत्यादिवाक्येन दीक्षायाः प्रसक्तस्य प्रधानमात्रार्थत्वस्य “यो दी. क्षितः” इत्यादिवाक्येन दीक्षायास्तत्तदङ्गाङ्गताविधायकेन बाधित- स्य प्रतिप्रसवार्थता “दीक्षा सामस्य” इति वाक्यस्यास्त्विात वाच्यं, गौरवेणाग्नीषोमीयादिवाक्यस्य दीक्षाविधायकत्वानुपपत्तेः। ३-७-२, , ·अधि. ६.] भादीपिकासहितम्. 45 अतोऽनुवादविधयैव तद्वायकत्वाद्युक्तमेव परिसङ्ख्यात्वम् । वस्तु- तस्तु-गौरवमियैवानुवादविधयाऽपि न बाधकत्वं, अपितु प्र- धानाङ्गभूतदीक्षायुक्तपुरुषानुवाद एव “य एवं विद्वान् ” इति- वत् दीक्षितपदम् । अतश्च दीक्षावाक्यस्यानुवादकत्वमेव दक्षि- णाप्रशंसाफलकम् । अतः प्रधानमात्रार्थमेव दीक्षादक्षिणम् । त. थाऽपि तु नाङ्गेषु प्राकृती अन्या वा दक्षिणा, प्रसङ्गेन कार्यसिद्ध- दिशे'वक्ष्यमाणत्वात् ॥ प्रयोजनं -अग्नीषोमोयादविकारंषु दीक्षादक्षिणयोरनतिदेशः सिद्धान्ते । ततश्च तेष्वपेक्षितत्वात् शतोक्थ्यादिवत् प्रकृतिप्र- कृतितोऽन्वाहार्यदक्षिणायास्स्वतन्त्रातिदेशः, अर्थाक्षिप्तं यत्किञ्चि- दानतिसाधनद्रव्यं वा दक्षिणेत्यपि तत्रैव वक्ष्यते ॥५॥ (६)-तथा यूपस्य वेदिः : ॥१३॥ देशमात्र वाऽशिष्येणैकवाक्यत्वात् ॥ १४॥ दर्शपूर्णमासयोः "होतुरन्तवेद्येकः पादो भवति बहिर्वेद्ये. इति श्रुतम । तथा सोमे अग्नीषोमीययूपमानं प्रकृत्य “अ. र्धमन्तर्वेदि मिनीत्यर्ध बहिर्वाद इति तत्रान्तर्वेदिदेश एव तत्त- दङ्गत्वेन विधीयते उत अन्तर्वेदिबहिर्वेदिशब्दलक्षितदेशविशेषो वा इति चिन्तायां लक्षणायां प्रमाणाभावात् अन्तर्वेदिदेश एवै. कपादोहेशेन यूपादेशेन च विधोयते, तद्विधौ पादार्थान्तर- योर्बहिर्वेदिदेशः प्राप्त एवानूद्यत इति प्राप्ते- आद्योदाहरणे तावद्धविरासादनार्थाया दार्शिक्या वेदेरेकपा- दोहेशेन विधौ एकत्वस्योद्देश्यविशेषणस्याविवक्षापत्तेः “बहि- घेकः" इत्यस्यानुवादायोगाद्विधाने वाक्यभेदापत्तेरगत्या देश- विशेष एव लक्षणया हौत्रस्थानोद्देशेन विधीयते । न च देश- १२.१-१६.

·16 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. .. " विशेषलक्षणापेक्षया लाघवादन्तर्वेदित्वविशिष्टबाहिदित्वमेव ल- क्षणया विधीयतामिति वाच्यं, विशेष्यविशेषणभावे विनिगम- नाविरहात् । द्वितीयोदाहरणेऽपि सौमिक्या वेदेर्देशन्वेनाप्रधानार्थत्वस्य स्थापि'तत्वात् , यूपार्धद्वयेऽपि वेदेः प्राप्तत्वाद?द्देशेन तद्विधाने परिसङ्ख्यापत्तिः । न चाग्नीषोमीयादिरूपाङ्गाङ्गत्वेऽपि वेदेस्तद- ङ्गभूतयूपमानाङ्गत्वे प्रमाणाभावः, प्रयोगविधिना साङ्गानामवाङ्गानां प्रयोगविधानात् । अन्यथा तदङ्गप्रयाजपशपुरोडाशादिहविरासा- दनादौ वेद्यादेरनापतेः । न च वाक्यन वेदेयूंपार्धाङ्गत्वेन वि. धानात् प्रकरणगम्यसर्वार्थत्वस्य बाधोपपत्तेः परिसङ्ख्यात्वाना- पत्तिः, षट्त्रिंशत्प्रक्रमपरिमाणार्थवादस्य इयति शक्ष्यामहे इत्यस्यार्धमात्रार्थत्वेऽनुपपद्यमानत्वेन सर्वार्थत्वबाधानुपपत्तेः । न चैवमपि फलतः परिसङ्ख्यात्वात्त्रैदोष्यानापत्तिः, प्रापकप्रमाण- प्रतिबन्धाभावेन शाब्दपरिसङ्ख्यात्वापत्त्या त्रैदोष्यावश्यकत्वात् । अतो वरं देशविशेषलक्षणेवैका । न चाोंद्देशेन बहिर्वेदिमात्र- विधानादर्धान्तरे च अन्तर्वेदेरेव प्राप्तत्वेनानुवादोपपत्तेर्न लक्षणाऽ- पीति वाच्यं, अनुवादवैयर्थ्यभियैव लक्षणाङ्गीकागत् , तथाऽप्य- न्तर्वेदिपद एव लक्षणाङ्गीकारे बहिर्वेदेरपि विधेयत्वेन वाक्य- भेदापत्तेः । “अर्धमन्तर्वेदि अर्ध बहिर्वेदि" इति पदैर्लक्षितदे- शविशिष्टमानस्यैव यूपाद्देशन विधानम् । तत्प्रयोजनं तु यूपै- कादशिन्यां वेदेरविवृद्धिः । वस्तुतस्तु--देशविशेषलक्षणायामपि सामान्यतस्साङ्गे विहिताया वेदेरविरोधेनार्धप्राप्तयुपपत्तेः यूपैकाद- शिन्यामपि तदर्थ वेदिविवृद्धिरावश्यकी, अत एव “ यावद्यपं वेदि- मुद्धन्ति" इति कल्पसूत्रकारवचनमपि सङ्गच्छते । अतोऽन्यत्प्रयो- जनं मृग्यम् । दशविशेषलक्षणेव वा नाङ्गीकर्तव्येति ध्येयम् ॥ ६ ॥ ३-७-४ अधिकरणे.

·अधि. ७.] भादीपिकासहितम्. (७)-सामिधेनीस्तदन्वाहरिति हविर्धानयोर्व- चनात्सामिधेनीनाम् ॥ १५ ॥ देशमात्रं वा प्रत्यक्ष द्यर्थकर्म सोमस्य ॥ १६॥ स- माख्यानं तु तद्वत् ॥ १७॥ सोमे “उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्वाहुः" इति श्रुतम् । यत् यत्र दक्षिणहविर्धानेऽभिपवः तत्राग्नीषोमीयादिसामिधेनीरनु- घूयादित्यर्थः । तत्र हविर्धानशकटः सामिधेन्यङ्गं उत तल्लक्षि- नो देशविशेष इति चिन्तायां-पूर्ववत् परिसङ्ख्यावाक्यभेदाद्य- भावात लक्षणापरिहाराय सोमधारणेन कृतार्थस्यापि हविर्धान- स्यैव पुरोडाशकपालन्यायेन' सामिधेन्यङ्गत्वमिति प्राप्ते हविर्धानस्यात्यन्ताप्राप्तस्य सामिधन्यङ्गत्वेन विधावपूर्ववि. धित्वापत्तेः, प्रकृतित आहवनीयप्रत्यग्दशस्यातिदेशप्राप्तस्यानियमेन दक्षिणोत्तरहविर्धानसमीपवर्तितया प्राप्तेर्दक्षिणहविर्धानलक्षितदेश- स्य नियमविधौ लाघवमिति तदनुराधेन लक्षणाऽपि न दोषः । वस्तुतस्तु-लाघवस्य प्रमाणानुग्राहकत्वात् निषादस्थपत्यधिक- रणन्यायन' औत्तरकालिकत्वाञ्च तदनुरोधेन लक्षणाऽनुपपत्तेः, यत् यत्र देशे सुन्वन्ति अभिषुण्वन्ति तत् तस्मिन् अभिषवदेशे सा- निधेनीग्नुब्रूयादित्यर्थावगमेन हविर्धानस्याप्रतीतेः आभषवदेश- रयैव श्रौतत्वेन विधेयत्वात् न लक्षणाऽपि ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे हविर्धानोपरि सामिधेनीपाठः । सिद्धान्ते अभिषवदेश दक्षिणहविर्धानसमीपे ॥ ७ ॥ :)-शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वातू, त- स्मात्स्वयंप्रयोगे स्यात् ॥ १८॥ उत्सर्गे तु 1४-१-११, 2६-१-१२.

·48 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३ पा.७ प्रधानत्वाच्छेषकारी प्रधानस्य तस्मादन्यः स्वयं वा स्यात् ॥ १९ ॥ अन्यो वा स्यात्प- रिक्रयानानाद्विप्रतिषेधात्प्रत्यगात्मनि।।२० तदेवं पूर्वैस्सह प्रकरणस्थानयोर्विरोधाविरोधविचारे समाप्ते अधुना समाख्यायास्तं कर्तुं प्रथमं तावत् स्वाम्यतिरिक्तकर्तृस- द्भावः प्रतिपाद्यते । आग्नहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिषु दक्षि- णायुक्तेषु कर्मसु यद्याप तावत् “ स्वर्गकामो यजेत" इति सा- मानाधिकरण्यात् साङ्गाया अपि यागादिकरणिकाया भावनाया- स्स्वर्गकामकर्तृकत्वं प्रतीयते, तथाऽपि कर्तृत्वस्य " स्वतन्त्रः कर्ता" "तत्प्रयोजको हेतुश्च" इति सूत्रद्वयानुरोधात्, “षड्भिर्हलैः कर्षति" हात प्रयागाश्च साक्षात्प्रयोजकसाधारण्यनवावगतेरसति प्रमाणा- न्तरे प्रयोजककर्तृत्वायोगेऽपि प्रकृते दक्षिणाम्नानादिना प्रयोजककर्तृ- त्वस्याप्यवगतेस्स्वाम्यतिरिक्तस्यापि कर्तृत्वम्। कर्मकरानतिसाधन- वचनो हि दक्षिणाशब्दो नासत्सु कर्जन्तरेष्पपद्यते । न ह्यत्रास्ति कि- श्चिदलवदाधकम् । येन “ यदि पत्नीस्संयाजयन् कपालमभिजुहु- यात् वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् तस्यैकहायनो गौर्दक्षिणा तस द्वेष्याय दद्यात्" इत्यत्र द्वेष्यस्य ऋत्विक्तप्रतिषेधादेवादृष्टार्यत्वं दक्षिणायाः कल्प्येत । सामानाधिकरण्यस्य प्रयोजककर्तृत्वनाप्युप- पत्तेः। आत्मनेपदस्यापि साक्षात्प्रयोजकसाधारण्येनाप्यकर्तरि फ- लप्रतिषेधकत्वेनैवोपपत्तौ न फल्यतिरिक्तस्य कर्तृत्वप्रतिषेधक- त्वम् । अत एव "यजन्ति याजकाः " इति परस्मैपदप्रयोगः । तेन कस्यापि बाधकस्याभावान्न दक्षिणादानस्यादृष्टार्थत्वकल्पना, अतस्तदलात् “दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजः" इति वचना- दौत्रादिसमाख्यावरणाचामानबलाच स्वाम्यतिरिक्ता अपि कर्ता. रः । न च स्वामिनोऽशक्तौ दक्षिणादिनाऽन्योपादानं, दक्षिणार्मि- ·19 अधि. ९. भाहदीपिकासहितम्. त्यवदानानविरोधात् । अतः परकीयस्वत्वस्य परेणात्स्रष्टुमशक्य- त्वादुत्सर्गमात्र स्वामिना कार्यम् । अन्यत्तु विशेषतः प्रमाणा- भावेऽन्येनैवेति सिद्धम् ॥ ८ ॥ (९)-तत्रार्थात्कर्तपरिमाणं स्यादनियमोऽवि- शेषात् ॥ २१ ।। अपि वा श्रुतिभेदात्प्रति नामधेयं स्युः : ॥ २२॥ एकस्य कर्मभेदा- दिति चेत् ॥ २३ ॥ नोत्पत्तौ हि ॥ २४ ॥ ते कियन्त इत्यपेक्षायां तत्तत्कर्मण्यध्वर्वादिसंज्ञापुरस्कारे- ण तत्तत्कर्मविधानात् यावतां यत्र विधानं तावन्त शेयाः । अतश्चाग्निहोत्र एक एवाध्वर्युः, दर्शपूर्णमासयोश्चत्वारः, चातुर्मास्यंषु पञ्च, पशो षट्, सोमे षाविंशतिः । न च परि- ऋयवशादेकोपादानावश्यंभावे तस्यैव पाचकलावकादिवत्तत्तत्कर्म- करणनिमित्तास्तावत्यस्संज्ञा भावप्यन्तीति वाच्यं, संज्ञानां कर्मक रणात्पूर्वमेव “ अध्वर्यु वृणीते' इत्यादिना प्रयुक्तत्वन कर्मकर- णनिमित्तत्वाभावात् , अपि तु तत्तद्वरणानमित्तकत्वं तत्तद्वरणज- न्यतत्तदानतिनिामेत्तकत्वं वा उक्तविधानतिजन्याध्यवसायविशे- षनिमित्तकत्वं वा, कृतेजप वरणे अहमध्वर्युस्स्यां इत्यध्यव- सायाभावेऽध्वर्युशब्दाप्रयोगात् । वस्तुतस्तु अध्यवसायस्यापि नि- श्चयरूपस्य क्षणिकत्वात्तजन्याभिमानविशेष एव निमित्तं, तस्य च सत्रे स्वत एवानतत्वेन वरणाभावपि इच्छात एव सत्त्वा- दध्वर्युत्वाद्युपपत्तिः । प्रकृतावपि “ होता अवृतस्सामिधेनीरन्वा- ह" इति वरणात्पूर्व होतृशब्दप्रयोगोपपत्तिः । अत एव वर. णजन्यादृष्टवत्त्वमध्वर्युत्वादिकमिति प्राभाकरमतमपास्तम् । सत्रे- Vol. II. 7 ·50 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ७. पि ऋतुयाज्यावरणवन् वरणापत्तेश्च । न चैवमप्येकस्यैव तत्तद- भिमानोपपत्तेः कर्तृभेदे प्रमाणाभावः “अध्वर्यु वृणीते" "ब्रह्माणं वृणीते" इति तत्तद्विधिविहितवरणानामभ्यासेन भिनानां सं- स्कार्यभेदं विनाऽनुपपत्तेः । अप्रवृत्तस्य पुरुषस्य अप्रवृत्तस्य पुरुषस्य प्रवर्तनफल- कमभ्यर्थनं हि वरणं, न च तदेकास्मिन् पुरुषेऽनेकं सम्भवति । भिन्नानां च संस्कार्याणां तत्तक्रियासु भिन्नास्वेव विनियोगान्न विकल्पाशङ्का । “दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजः” इत्याद्यनुवाद- बलादप्येवम् । एवं च “ऋत्विजो वृणीते" इत्ययमपि न वरण- विधिः । तथात्वे ऋत्विज इति बहुत्वानुवादानुपपत्तेः, अपि तु ऋत्विक्संस्कारकवरणमात्रानुवादः ऋत्विग्धर्माणां तदुत्तरत्वप्रा- प्रयर्थः तत्तद्धर्मविधानार्थश्च । अतो यांवन्ति लौकिकानि मन्त्रवन्ति वा वरणानि तावन्तः कर्तार इति सिद्धम् ॥९॥ (१०)-चमसाध्वर्यवश्व तैर्व्यपदेशात् ॥ २५॥ अध्वादिसंशानां रूढत्वादस्तु भेदकत्वम् । चमसाध्व- [संज्ञायास्तु चमसेषु अध्वर्युरित्येवं यौगिकत्वादध्वर्युपुरुषादय एवैते इति प्राप्ते- सत्यपि संज्ञाया यौगिकत्वे “चमसाध्वन् वृणीते” इति पृथग्वरणानानाद्वरितव्यानां चमसाध्वर्युणां पूर्ववदेवान्यत्वम् । एवं “ सदस्यं वृणीते” इति वचनात्सदस्यस्यापि । एवं च " मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो होतृकाणां चमसाध्वर्यवः"1 इति ऋत्विक्सम्बन्धव्यपदेशोऽपि भेद एवोपपद्यते ॥ १०॥ 1 होतृब्रह्मोगाठयजमानाः चत्वारः मध्यतःकारिणः । मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोतनेष्ट्रच्छावाकामीध्राः षड्डोटकाः ·अधि. १३.] भाहदीपिकासहितम्. 51 . (११)-उत्पनौ तु बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ ते चमसाध्वर्यवो वरणवाक्ये बहुत्वश्रुतेर्बहवः । यद्यपि त. त्रोद्देश्याविशेषणत्वादहुत्वाविवक्षा, तथापि “स्वाध्यायोऽध्येत- व्यः" इतिवत् संस्कारविध्यन्यथाऽनुपपत्त्या विनियोगकल्पनदशायां तद्विवक्षोपपत्तिः । अनयैव दिशा “पुरोहितं वृणीते" "अध्वर्यु वृणीते" इत्यादावप्येकत्वविवक्षा द्रष्टव्या । वस्तुतस्तु-तत्रतत्र विनियोगेऽपि “चमसाध्वर्यवश्चमसानुनयन्ति" “अध्वर्युः पुरो विभजते " इत्यादी बहुत्त्वैकत्वश्रुतेस्तद्विवक्षोपपत्तिः ॥ ११ ॥ (१२)-दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ॥२७॥ ते च दश एकादश वा, न तु त्रयः, चमसानां तावत्त्वात् । अत एव मध्यतःकारिणां होत्रादीनां चतुर्णा होतृकाणां च मैत्रा- वरुणादीनां षण्णां चमसाध्वर्यव इति व्यपदेशोपि सङ्गच्छते । सद- स्यपक्षे तचमसे एकादशः । एवं च दशपेये ऋतौ सिद्धवहश च- मसाध्वर्यव इत्यनुवादोपि सदस्याभावपक्षे सङ्गच्छते । त्रित्व- पक्षे न कथञ्चिदस्योपपत्तिः ॥ १२ ॥ (१३)-शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८॥ प्रक- रणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् ॥ २९ ॥ पशौ “शमितारमुएनयीत" इति श्रुतः शमिता तु वरणभेदा- नानानात् सत्यपि संज्ञाभेदे यौगिकत्वेन प्रकृतेष्वेव ऋत्विक्षु अन- त्विक्षु वा वृतेषु तस्या उपपत्तेर्नान्यः । तत्राप्यध्वर्योः “पराङाव- ततेऽध्वर्युः पशोस्संक्षप्यमानात्" इति वचनेनासामर्थ्यात् तत्पु- रुषः प्रतिप्रस्थाता संशपयेत् । न च तस्य हिंसादोषभियाप्रत्तिः । दक्षिणादिलोभेन तदङ्गीकारेण प्रवृत्त्युपपत्तेः । अत एवात्विज्यं नि- ·पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ७. न्दान्त । ब्राह्मणस्य च शामित्रविषये कलौ पृथनिषेधो दोषा- धिक्यज्ञापनार्थः। अत एव कलौ शामित्रे ब्राह्मणालाभेन शूद्रे- ण क्रियमाणे “क्लोमानं शमितुस्तद्राह्मणाय दद्यात् यद्यब्राह्मण- स्स्यात्' इति वचनं सङ्गच्छत एव । अव्राह्मणपदं यजमान- परमिति तु प्राश्वः ॥ १३ ॥ (१४)-उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३० ॥ एवं सोमे समानाता उपगातारापि वृतेष्वेव । न चोपगा- तृणां गातृगुणत्वेन लोकप्रसिद्धवृतानां च तुल्यकक्षत्वेन तदभा- वादन्य इति वाच्यं, तुल्यानामपि प्रैषप्रैषार्थकारित्ववत्परस्परो- पकारित्वस्थोचितत्वात् । स्वामिपरिक्रीतानामपि शिल्पकारिणां तथा दर्शनाच्च । तत्राप्युपगानस्य सामवेदिकत्वात् उद्गात्रादीनां त्रयाणां गानव्यापृतत्वेऽपि सुब्रह्मण्यो नियतः । अन्ये तु "त्र्यव- रा उपगायन्ति, चत्वार उपगायन्ति' इति वचनान्तरानुसारा- दनियताः । अत एव “नाध्वर्युरुपगायत्" इति वचनान्नासी ॥ (१५)-विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ॥ सोमविक्रयी त्वन्य एव । वरणादिकं हि त्वर्थत्वात्तदङ्ग- पदार्थकरणाय पुरुषानुपादातुं क्रियते । विक्रयस्त्वविहितत्वात् विहितक्रयान्यथाऽनुपपत्त्याऽऽवश्यकोपि दोषस्वीकारण रागतः प्रवृत्तपुरुषकर्तृकविक्रयोपजीवनेनापि क्रयसिद्धरनाक्षेपाश्चानङ्गम् । अतस्तत्र वृतानामप्राप्तेरन्य एवेति ॥१५॥ (१६)-कर्मकार्यात्सर्वेषामृत्विकमविशेषात् ॥ ३२ ॥ न वा परिसङ्ख्यानात् ॥ ३३ ॥ प. क्षेणेति चेत् ॥ ३४ ॥ न सर्वेषामधिकारः।

·अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. 53 इति तु ब्रह्मादयश्चमसाध्वर्यवश्व सोमे कर्तारस्समधिगताः, ते सर्वे ऋत्विक्पदवाच्याः ऋत्विक्पदस्य ऋत्विग्दधृक् ” इत्यादिस्मृत्या कर्तृवाचिक्किन्नन्तत्वनिपातनेन यौगिकत्वावगते: वसन्ताख्यऋ. तुकालीनयागप्रयोगकर्तृवाचित्वनिर्णयेनादृष्टरूपऋत्त्विक्ते रूढिमङ्गी- कृत्यौणादिकत्वकल्पनानुपपत्तेः तस्य च सर्वपुरुषेष्वविशेषात् । तस्यैतस्य यज्ञक्रतोस्सप्तदश ऋत्विजः "एकं वृणी- ते” इत्यादिवदवयुत्यानुवादः । इतरथा परिसङ्ख्यायां त्रिदोष. त्वापत्तः । अदृष्टरूपऋत्विक्त्वकल्पनायां गौरवात् । अत एव च वरणमेव तजन्यादृष्टमेव वा ऋत्विक्पदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यपास्तं रूढिकल्पनायां प्रमाणाभावात् , ब्रह्मादिवरणानां भेदादनेकाह- टशक्तिकल्पनापनेश्च । व्यापकधर्मस्य वरणत्वस्यैव शक्यत्वा- ङ्गीकारे त्वतिप्रसङ्ग इत्यस्मन्मतप्रवेशः, यजमाने वरणाभावन ऋत्विक्त्वानापत्तश्च सत्र ऋत्विक्त्वसम्पत्तये वरणापत्तेश्च । “ऋत्विजो वृणीते” इत्यस्यैव वरणविधित्वादे कमेव वरणं ऋत्विक्पदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यप्यपास्तं णं वृणीते" इत्यादिविधीनां वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । एतेन ब्रह्मादिनिष्ठ ऋतुयजनान्येव ऋत्विक्पदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यप्यपास्तं, अनेकशक्ति- कल्पनातादवस्थ्यात् । अतश्च सर्व एव ऋत्विक्पदवाच्या इति सर्वेषामव हिरण्यमालित्वादि ऋत्विकार्यमिति प्राप्ते- सत्यं ऋत्विक्पदं यौगिकं ऋतुयजनसामान्यवाचि च । तथाऽ. पि सप्तदशश्रुत्या उद्भित्पङ्कजादिवदेव रूढिमकल्पयित्वैव सप्तद. शश्रुत्युनीतप्राचीनप्रयोगस्य सहकारित्वकल्पनेनैव सप्तदशानामे- व ऋत्विक्पदशक्यत्वोपपत्तिः । न ह्यद्भिदादिपदेष्वतिप्रसङ्गनिरा. करणार्थ रूढिकल्पनं, तथात्वे सोमादिवत् मत्वर्थलक्षणामङ्गीकृत्य गुणविधित्वस्यैवापत्तेः । न चैवं सप्तदशश्रुतेः परिसङ्गयात्वाप- अत एव . "ब्रह्मा- ·54 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ७. त्या विशेषत्वापत्तिः । ऋत्विक्पदशानकारणताकल्पनवेळायामेव सप्तदशश्रुतस्तात्पर्यग्राहकत्वकल्पनेन प्राप्तपरिसङ्गयात्वाभावात् । अतश्च सप्तदशानामेव ऋत्विकार्य हिरण्यमालित्वादि ॥ १६ ॥ (१७)-नियमस्तु दक्षिणाभिश्श्रुतिसंयोगात् ॥ ३६ ॥ उक्ता च यजमानत्वं तेषां दीक्षा- विधानात् ॥ ३७॥ के ते सप्तदशेत्यपेक्षायां ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति' इत्युपक्रम्य अग्नीधे ब्रह्मणे उद्गात्रे इत्यादिना षोडशानामेव स- कीर्तनात् तेषामेव ऋत्विक्त्वम् । अत एव सत्रे यजमानाना- मेव ऋत्विक्त्वात्तेषामेव यजमानसहितानां दीक्षाश्रवणम् । अत- षोडश तावत् समधिगताः ॥ १७ ॥ (१८)-स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥३८ सप्तदशस्तु सदस्यः। तस्यापि पृथग्वरणानानात् चमस- विधानाञ्चति प्राप्ते- सदस्यकर्तव्यपदार्थाश्रवणात् वरणस्य सक्तुन्यायेन वि. नियोगभङ्गं कल्पयित्वाऽदृष्टार्थत्वावगतेः सदस्यस्य पाक्षिकत्वेन स- प्रदशश्रुतेः पाक्षिकानुवादत्वापनेः सत्रे तस्य दीक्षाऽनाम्नानाच स्वाम्येव सप्तदशः। कर्मकरत्वेऽपि वा न पत्नी सप्तदशत्वज- नकीभूता, अपेक्षाबुद्धौ लिङ्गवैरूप्याङ्गीकारे प्रमाणाभावात् ॥१८॥ (१९) ते सर्वार्थाः : प्रयुक्तत्वात् ॥ ३९ ॥ 1 २.१.५.

·अधि. २०.] भाहदीपिकासहितम्. तत्तत्कतुषु प्रमितानां तेषांतेषां कर्तृणां अव्यवस्थयैवासात विशेषविधी लिङ्गप्रकरणाभ्यां तत्तत्पदार्थकर्तृत्वं, न तु तयाः दुबलया आध्वर्यवादिसमाख्यया सङ्कोचः ॥ स्थितं तावदपर्य- वसितम् ॥ १९ ॥ (२०)-अग्रयश्च स्वकालत्वात् ॥ ४० ॥ तत्सं- योगात्कर्मणो व्यवस्था स्यात्संयोगस्यार्थ- वत्त्वात् ॥४१॥ आहवनीयादयोऽनयोऽनारभ्याधीतवचन)माद्यनुवादेन वि- हिताः पर्णतान्यायेन प्रकृतिहोमाद्यर्था एव । विकृतौ तु ये ता- वद्धोमादयोऽतिदेशेन प्राप्यन्ते तेषु प्राप्तिकालवैषम्यात् स्पष्टमेव द्विरुक्तत्वम् । येऽप्यामनहोमादयोऽपूर्वास्तेषामपि विकृतिसम्ब- न्धबोधव्यतिरेकेणाङ्गग्राहकत्वानुपपत्तेः विकृतेश्च क्लुप्तोपकारा- नग्रहणार्थ पूर्वमतिदेशकल्पनावश्यंभावात् तस्य च प्रकृतावाहव- नीयप्राप्तिमन्तरेणानुपपत्तेस्तेष्वपि द्विरुक्तत्वम् । अतस्तेषु नोप- देशेन, नापि यूपावटास्तरणबहिर्वदतिदेशेनाहवनीयप्राप्तिः । अ- तोऽधिकरणं विनैव ते इति प्राप्ते- सत्यमतिदेशप्राप्तेषु नाहवनीयाधुपदेशः। अपूर्वेषु त्वस्या- नारभ्याधीतत्वादुपदेशेन प्राप्तिरविरुद्धा । न ह्यामनहोमादीनां विकृतिसम्बन्धं विना नाङ्गग्राहकत्वं, उत्पत्तिवाक्ये इष्टसामा- न्यस्य भाव्यत्वबोधेनापि शाब्दबोधस्य पर्यवसन्नतया तदनुवा- देनाहवनीयविधानोपपत्तेः । अतस्तेऽपि सर्वार्थाः ॥ स्थितादुत्तरं-नात्र समाख्यया लिङ्गप्रकरणयोर्बाधः, किन्तु ताभ्यामव्यवस्थया प्राप्तानां कर्तृणां व्यवस्थामात्रमपेक्षितं कि- ·56 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ७. यते । अतश्च हौत्रसमाख्याताः पदार्थाः होत्रा कर्तव्याः । आ- ध्वर्यवसमाख्याताश्चाध्वर्युणा। औद्गात्रसमाख्याता उदात्रा । स- वेंषु हि ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदेषु ये पदार्था विहिताः तेषामेताः क्रमेण समाख्याः याशिकानां प्रसिद्धाः । यौगिकाश्चैते शब्दाः न पदार्थानामध्वादिसम्बन्धव्यतिरेकेण सम्भवन्ति इति तेषु तेषां योग्यत्वात्कर्तृत्वसिद्धिः ॥ २० ॥ (२१)-तस्योपदेशसमाख्यानेन निर्देशः ॥ ४२ तहच्च लिङ्गदर्शनम् ॥ ४३ ॥ अयं चोत्सर्गः वचनात् “यजमानस्य याज्या” इत्यादिकात् , विशेषसमाख्यया च पोत्रीयं नेष्ट्रीयं याजमान इत्यादिकया अपो- द्यते । न चैवं तादृशविषये सामान्यसमाख्याया निर्विषयत्वाप- त्याऽऽनर्थक्यप्रतिहतन्यायेन विकल्पापत्तिः । यथाशक्तिप्रयोगे पा- त्रादीनामशक्तौ सविषयत्वोपपत्तेः। वस्तुतस्सु-हौत्रादिसमाख्या- यास्सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन ऋग्वेदविहितकर्मत्वमुपलक्षणी- कृत्यैव तत्तत्पदार्थेषु होत्रादिविधायकत्वं, निरुक्तसम्बन्धेनानी- षोमीयप्राकालवृत्तित्वमुपलक्षणीकृत्योपांशुत्वविधायकत्वमिव “य- किश्चित्प्राचीनम्" इत्यस्य । अतश्च तद्वदेव केषुचित् पदार्थेषु त- दभावेऽपि न सातः । अत एव दक्षिणारहितकाम्यादौ यजमान- स्यैव कर्तृत्वेऽपि समाख्याया न काचिदनुपपत्तिः ॥ २१ ॥ (२२)-प्रैषानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥ ४४ ॥ पुरोनुवाक्याधिकारो वा प्रैषसन्नि- धानात् ॥ ४५ ॥ प्रातरनुवाके च होतृद- र्शनात् ।। ४६ ॥

·57 - अधि. २९.] भाटदीपिका पहितम्. ज्योतिटोमे “मैत्रावरुणः प्रेष्यति चान्वाह च" इति श्रुतम् । सन्ति च तत्र केचित केवलाः प्रेषाः अग्नये समिद्धचमा- नायानुकूहि, यूपायाज्यमानायानुभूहि" इत्यादयः । केवलानि चा- नुवचनानि “प्रवो वाजा अमिद्यवः, अखन्ति त्वामध्यरे देवय. न्तः” इत्यादीनि । उपदेशातिदेशप्राप्तानि । प्रैषोत्तरत्वाचैषामनुव- चनत्वम् । कानि चित्तु श्रेषत्वे सत्येवानुवचनानि, यथा--" हो- ता यक्षत्” इत्यादीनि । एषां च "प्रेष्य' इत्यध्वर्युप्रैषोत्तरभा- वित्वात् “होतर्यज" इत्यन्ते प्रैषत्वाचोभयरूपत्वम् । तदिह मैत्रावरुणः प्रैषानुवचनोद्देशेन विधीयमानस्सर्वत्र स्यात् , न तु प्रैषान्तानुषचनेष्वेव, उद्देश्यविशेषणस्य साहित्य- स्याविवक्षितत्वात् । चशब्दस्यापि प्रैषानुवचनरूपर्मिसाहित्यप- रत्वेन प्रेषत्वानुवचनत्वरूपधर्मयोरैकाधिकरण्यरूपसाहित्यबोधक- त्वाभावात् । तस्य च प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिन्यायेनैवास्मन्मतेऽपि सिद्धरनुवादकत्वाच । अतश्च सर्वत्रैव समाख्याप्राप्तकर्तन्तरबाधेन वाक्यान्मत्रावरुणनिवेशः।नचात्रानेकाद्देशे वाक्यमेदो दोषः, “अर्ध- मन्तर्वेदि मिनोन" इतिवदाख्यातैकत्वाभावात् । अत एवैकवाक्यो- पादानगम्यसाहित्यस्योद्देश्यगतस्याप्रतीतत्वादेव न विवक्षापत्तिः । न चैवमपि शुद्धप्रेषेवध्वर्युकर्तृकत्वस्य शुद्धानुवचनेषु च होतृकर्तृकत्वस्यैव समाख्यया प्राप्तः कर्वन्तरानपेक्षत्वादेव न मै- त्रावरुणविधिः । प्रैषान्तानुवचनेषु तु प्रेषत्वेनाध्वर्युकर्तृकत्वस्या- नुवचनत्वेन च होतृकर्तृकत्वस्य प्राप्तर्विरोधेनोभयोरपि निवृत्ती कञन्तरापेक्षायां तत्रैव मैत्रावरुणविधिरिति पार्थसारथ्युक्तं युक्त- मिति वाच्यम्, प्रैषान्तानुवचनानामपि हौत्र एव पाठस्य वार्ति- कोक्तत्वेनाध्वर्युकर्तृकत्वाप्राप्तः, उभयत्र पाठन तत्प्राप्तावापे वा विकल्पेनोभयनिवेशोपपत्तेर्निवृत्त्यप्रसङ्गाश्च । Vou. II. 8 ·58 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा.. यदपि वार्तिके अग्नीषोमीयाद्यङ्गभूतेषु प्रैषान्तानुबचनेषु यजेतिशब्दस्य प्राकृतत्वात्तन्मात्रऽतिदेशेनाध्वर्योः प्राप्तिः, 'प्रेय' इति प्रैषान्तराम्नानाद्वा " इतरमन्यः" इति न्यायेन' प्रतिप्रस्थातुः सोमानान्तवृत्तियजेतिशब्दे तु “ होतर्यज" इति लिङ्गानुरोधेन समाख्यां बाधित्वा मैत्रावरुणस्य, तदतिरिक्तपदार्थान्तरेषु होतुरेव। ततश्चांशभेदेन नानाकर्तृप्राप्नेरेकपदार्थत्वेन च कर्तृवयासम्भवात् प्रच्युतयोस्तयोमैत्रावरुणावाधारत्युक्तं तदपि यजेतिशब्दस्याग्नीषो. मोयादौ हौत्र एव प्रत्यक्षपठितत्वेन समाख्यया आतिदेशिकाध्व. यादिबाधेन होतृप्राप्तेस्तस्य च " होतर्यज" इति लिङ्गन बा. धेऽपि तत्पुरुषस्य मैत्रावरुणस्यैव यजेतिशब्द तदेकवाक्यता- पन्नपदान्तरेषु च प्राप्तेरुपंक्षितम् । अबाधेऽपि वा समाख्याया दुर्वलत्वेन यजेतिशब्दे तदेकवा- क्यतापनपदान्तरषु च प्रतिप्रस्थातुरेवैकस्य प्राप्नन कर्वन्तरापेक्षा । एवं सोमाणभूता , बोध्यम् । अतस्सर्वत्रच मंत्रावरुण इति प्राप्ते- वाक्यभेदाङ्गीकारे अनुषणापत्तश्चशब्दवैयर्थ्याच पदद्वयेन प्रेषान्तानुवचनान्येव अर्धगन्तवेदि' इतिवल्लक्षयित्वा तेवेव मंत्रावरुणविधानम् । चशब्दन च धर्मिणोरितरेतरयोगस्य स्वरू- पे कार्य वाऽमम्भवात्, समुच्चयस्य च न्यायादव प्राप्तेरामर्थ- क्यतदङ्गन्यायन' धर्मयोरेव प्रैपत्वानुवचनत्वयोरितरेतरयोगम- तीतेः, निपातस्थले च परस्परान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वन वाक्य- भेदभावात् लक्षणां विनैव परस्परयुक्तप्रेषत्वानुवचनत्वावच्छि- नोद्देशेन मैत्रावरुणो विधीयत । अत एव प्रैषानुवचनान्यतर- त्वावच्छिन्न एवं लक्षणोपत्तेन युक्तो वाक्यसङ्कोच इत्यप्यपास्तम्। . ५६-१-९. .

·59 अधि. २३.] भाहदीपिकामहितम. वस्तुतस्तु शुद्धानुवाक्यास्वपि कासुचित् मैत्रावरुणस्य याशिकसम्मतत्वाञ्चशब्दो नेतरेतरयोगार्थः । अपि तु धर्मिसमु- बयार्थ एव सन्ननुवादः । नचैवं सार्वत्रिकत्वापत्तिः, अनुवादस्य सतिसम्भवे सन्निहितगामित्वमिति नियमेन यानि केवलान्यनु- बचनानि प्रैषान्तानुवचनानि च तान्यधिकृत्यायं विधिः प्रवृ. तस्तद्विषयकत्वस्यैवाङ्गीकारात् ॥ २२ ॥ (२३)-चमसांश्चमसाध्वर्यवः समाख्यानात् ।। ४६ ॥ अध्वर्युर्वा तनयायत्वात् ॥ १७ ॥ चमसे चान्यदर्शनात् ॥४८॥ अशक्तौ ते प्रतीयेरन् ॥ १९ ॥ चमसे विशेषसमाख्यया चमसाध माध्वर्युरूपया तेषामेव होमा. दो कर्तृत्वं, समासान्तर्गताध्वर्युपदस्य रूच्या शुद्धाध्वर्युपदवदेव वरणादिनिमित्तत्वाविशेषात् । इयांस्तु विशेषः - यत् तस्य स- र्वकार्येषु विनियोगः, एतेषां तु चमसष्वेवेति । यदि तु तत्त- दरणानां भंदादनेकशक्तिकल्पने गौरवमाशङ्केत । ततोऽस्तु ए- वध्वर्युशब्दस्य गौणत्वम् । न च विनिगमनाविरहः. चमसा- ध्वर्युवरणवाक्ये रूढिकल्पने चमसाध्वर्युपदस्यैव तत्कल्पनापत्तेः, अध्वर्युपदस्य ततो भिन्नस्य शक्तयन्तरकल्पनावश्यम्भावात् अतो लाघवात्प्रचुरप्रयोगाचाध्वर्युपदस्यैव प्रसिद्धाध्वर्यावेव शक्तिः, इत गेषु तु गौणी, तथापि तु ग्रहादी तस्यापि होमादिकर्तृत्वा- द्धोमकर्तृत्वसादृश्यमात्रेणैतेषु गौणत्वोपपत्तेः . सामान्यसमाख्यां बाधित्वा चमसेवेतेषामेव होमादिकर्तृत्वमिति प्राने-. गौणत्वस्यावश्यकत्वे चमसवृत्तिहोमादिकर्तृत्वेनापि गौण- ·60 पूर्वमीमांसादेर्शनं [अध्या. ३. पा. ७. खोपपत्तौ स्वोपजीव्यसामान्यसमाख्याबाधे प्रमाणाभावाचमसे- प्वप्यध्वर्युरेव होमादिकर्ता । तस्यान्यत्र व्यापृतत्वे तु गौणसमा- रुपया चमसाध्वर्यवः । तेषामप्यसम्भवे इतरमन्यः इत्येवं प्रतिप्रस्थात्रादयः ॥ २३ ॥ (२४)--वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेश स्युः ॥५०॥ तद्गुणाहा स्वधर्मः स्यादधि- कारसामर्थ्यात्सहाङ्गैरव्यक्तरोषे ॥५१॥ औद्रात्रे सामवेदे श्येनश्श्रुतो ज्योतिष्टोमधर्मवान् । तत्र प्राकृताङ्गेष्वतिदेशेन नाना ऋत्विजः प्राप्ताः औपदेशिक्या औद्रा- त्रसमाख्यया बाध्यन्त इति तेषगातैव कर्ता । समाख्या हि क. तृप्रापिका । कर्ता च प्रयोगाङ्गम् । प्रयोगश्च प्रयोगविधिना साङ्गस्यैको विधीयत इति समाख्ययाऽङ्गेष्वपि कर्तृविधिरुपदेशन । अप्स्ववभृथेन चरन्ति" इत्यत्रापां देशत्वात् साङ्गभावनाविषयत्वप्रतीतेः प्राकृतेषु प्रयाजादिष्वग्निबाधकत्वं तथा प्रकृतेऽपि । न च समाख्यायाः प्रधानमात्रे श्रुताया अप्यङ्गवि- षयकत्वस्य कल्पनीयत्वेन प्रयोगविध्याश्रितत्वात् तस्यातिदेश- प्रापिताङ्गविषयत्वेन तदपेक्षत्वादुपजीव्यचोदकप्रापितनानाकर्तृक- त्वबाधानुपपत्तिरिति वाच्य, सत्यपि तृतीयाश्रवणेऽपामप्यङ्गवि यत्वस्य कल्पनीयत्वेनोक्तविधयाऽग्निबाधकत्वानापत्तेः । न हि तृ. तीयायास्साङ्गवृत्तिकरणत्वे शक्तिः, अपि तु प्रधानकरणत्व एव, तत्त अङ्गवैशिष्टयं विनाऽनुपनमित्यगावषयत्वं कल्प्यमेव । अतश्च शरादौ पलप्तोपदेशस्थल इव कल्प्योपदेशस्याप्यतिदेशबाधकत्वं वाच्यम् । अत एव यव प्रकृतावेव स्तोत्रशलादौ वेदान्तरीये अतश्च यथैव .

·अधि. २४.] भाटदीपिकासहितम्. 61 विशेषसमाल्यारूपेणोपदेशेनैव कर्वन्तरप्राप्तिः तत्राविषये क- ल्प्यायाः प्रधानसमाख्याया बाध इष्ट एव । वर्णितं ह्येतत् गुण- मुख्यव्यतिक्रमाधिकरणे । प्रकृते त्वानिदेशिकत्वात्प्रधानसमाख्याया एव प्राबल्यमिति प्राप्ते- इहापि प्रयोगविध्याश्रितायास्तस्या अङ्गविषये कल्प्यत्वेनो- पजाव्यातिदेशापेक्षत्वात् तेन च कविशिष्टानामेव च प्राप्तत्वेन कर्बपेक्षाभावात् समाख्याया आकाङ्क्षाविरहे श्रुत्यकल्पकत्वात् , कल्पकत्वाप वा प्राकृताङ्गावषयत्वाभावात् न प्राकृतकर्तृवाध- कत्वम् । नचैवमप्स्वपि तथात्वापत्तिः, अविधे प्रत्यक्षत्वात्ता- सां च धात्वर्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् तृतीययाऽवभृथकरणकभा- बनायामन्वयावगतेदेशत्वेन च भावनोत्पत्त्यन्वयित्वाभावन तत्प्रयो- गान्वयित्वात् , प्रयोगस्य चाङ्गप्रधानसाधारणत्वात् भावनान्वय- द्वारा पाश्चात्यतद्विशेषणान्वयेऽविशेषेणोभयान्वयतात्पर्यावगत्या उपदेशेनैव प्रधान इवाङ्गेष्वप्यग्निबाधात् । अत एव यत्र तृती- यज्ञाधर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्याः" इत्यादौ तत्र प्रधानकर्मकभावनायामवान्वयात्तस्यां चा- मान्वयाभावेन प्रधान एव प्राकृतस्वरादिबाधकत्वम् । प्रकृते तु समाख्यायाः प्रधानमात्रविषयत्वात्तस्य च स्वामिकर्तृकत्वेनान्यक- र्तृकत्वानुपपत्तेस्स्वनिर्विषयत्वान्यथानुपपत्त्या कथञ्चिदानर्थक्यत- दनन्यायेनाङ्गमात्रविषयत्वकल्पनेपि क्लप्तकर्तृकाङ्गविषयत्वकल्प- ने प्रमाणाभावात् कण्टकवितोदनाद्यौपदेशिकाविषयत्वमेष क- लप्यते । वस्तुतस्तु-तेषामपि विशिष्य स्वसमाख्ययैव कर्तृप्राप्तेर्न प्रधानसमाख्याविषयत्वं, अपि तु यानि वेदत्रयाविहितानि स्मृ- 2 ३-१-९. याश्रवणाभावः यथा ·62 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पा. ८. त्यनुमितवेदविहितानि तद्विषयैव सति ध्येयम् । अतः प्राकृतानेषु नानैव कर्तारः । कञ्च समाख्यायाः पाठमात्रनिबन्धनत्वेन चा" इत्यादिवत् विधाननिबन्धनत्वाभावात् प्राकृतानां च सा- मवेदेऽपठितत्वादपि ताद्वषयत्वाभावः ॥ २४ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां मादपिकायां तृतीयस्याध्यायस्य सप्तमः पादः. अथ तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः. (१)-स्वामिकर्म परिक्रयः कर्म गस्तदर्थत्वात् ।। १ ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ २ ॥ वरणं दक्षिणादानंच समाख्ययाऽध्वर्खादिभिरेव कार्यम् । अध्वर्युश्च यथा तान् स्वद्रव्येण परिक्रीणीते तदुपार्य यजमानः कुर्यात् । अध्वर्योश्च इतरमन्यः :"] इति न्यायेन वरणादिकं प्र- तिप्रस्थाता कुर्यात् । स चाध्वर्युदक्षिणाम्नानात् तेनानतस्स्व क- त्यं कुर्यात् । ऋत्विगन्तगर्थ स्वद्रव्यं दातुं यजमान उपायान्तरं कुर्यादिति प्राप्ते अवश्यं वृतोऽध्वर्युरन्यान् वृणीते, अन्यथाऽध्वर्युत्वासम्भवात्, वरणस्यादृष्टार्थत्वाद्यापत्तेश्च । तद्वरणं च येनादौ कर्तव्यं तस्या- ध्वर्युगणत्वसम्पत्तये वरणस्यावश्यकत्वात् तस्य चासमाख्यातक- र्तृकत्वावश्यंभावात् वरणे तावत् समाख्याबाध आवश्यक एव । 1३-८.१०.

·आधि. २.] : भादीपिकासहितम्. 69 एवं दक्षिणादानेऽप्युपायान्तरकल्पने गौरवापत्तेः प्रयोगवाक्या- क्गतस्वामिकर्तृकत्वयाधापत्तेश्च समाख्याया एव केवलाया बाथः । वस्तुतस्तु-सर्वत्र स्वामिकर्तृकत्वप्राप्तौ वरणेनेव दक्षिणा- दानेनाप्यन्यत्रान्यकर्तृकत्वे सिद्ध समाख्यया नियममात्रं फियत इति स्वलाघवानुरोधेनापि समाख्या वरणभरणविषयिणी। सत्य पि वा तस्मिन् उपायान्तरकल्पनाद्यनुरोधेनैव दानमात्रे स्वामि- कर्तृकत्वम् । यत्र तु वचनं यथा “ य एतामिष्टकामुपदध्यात् स जीन् धरान् दद्यात्' इत्यादी तत्राध्वादीनामपि दानकर्तृत्वम् । तत्र हे स्वामिकर्तृकत्वे उपधानम्य सामानाधिकरण्येन तत्स- मानकर्तृकत्वावगतेस्तस्यापि तत्कनुकत्वे उपदध्यात्' इति पर- स्मैपदानुपपत्तिः, तस्य अपरत्वेनोपधात्रभिन्नगामिक्रियाफलक- त्वावगतः । यदि तु क्रियाफलस्यानयादिगतत्वात्परस्मैपदापप- तिरित्याशङ्कयेत. ततः प्राप्तोपधानानुवादेन दानस्य तत्कनुकत्वस्य च विधौ वाक्यभदापत्तेः य इत्यनेन कर्तृप्राप्तिप्रतोतेश्चोपधानस्था- ध्वर्युकर्तृकत्वावसायात् तत्समानकर्तृकस्य दानस्यापि तत्कर्तृ. कत्वसिद्धिः ॥ १॥ (२)-संस्कारास्तु पुरुषसामथ्र्ये यथावेदं कर्म- वद्यवतिष्ठेरन् ॥३॥ याजमानास्तु तत्प्रधा- नत्वात्कर्मवत् ॥ ४॥ व्यपदेशाच्च ॥ ५ ॥ गुणत्वेन तस्य निर्देशः ॥ ६ ॥ चोदनां प्र- ति भावाच्च ॥ ७ ॥! अतुल्यत्वादसमानवि- धानास्स्युः ॥८॥ ..

·6 64 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पां.. वपनादयः फलिसंस्कारास्समाख्यानादध्वर्युकर्तृकाः । तेना- ध्वर्युणा क्षुरं दण्डकाष्ठं जलं च गृहीत्वा यजमानस्य केशव- पनादि दन्तधावनं स्नान च करणीयं अञ्चनाभ्यञ्जनवदिति प्राप्ते- "वपत" इत्यात्मनेपदाद्वपनफलाश्रयस्य यजमानस्यैव तत्कर्तृ- त्वं प्रायते । अस्ति च तस्यापि छेदनाख्यवपनाधारत्वेन स्थाली पचतीतिवत् कर्तृत्वं, तदादायैव "तस्मात्केशान् वपाम्यहं" इति प्रयोगः । यस्तु “नापितो वपति' इत्यादिप्रयोगः, स छेदनानुकूल- सुरक्रियाकर्तृत्वमादाय । नत्प्रयोजककर्तृत्वमादायैव "नापितो यजमानं वापयति" इत्यादिप्रयोगः । अतश्च वपत " इत्यात्मने. पदस्थले आधारत्वमादायैव कर्तृत्वोपपत्तौ क्षुरग्रहणकर्तृत्वेऽपि तात्पर्यकल्पने प्रमाणभावः । तेनार्थाक्षिप्तस्य तस्य यजमा- नकर्तृकत्वनियम एव प्रमाणाभावेऽध्वर्युकर्तृकत्वनियमस्य कः प्र- सङ्गः इति नापितकर्तृकर्माप तत् । सोमे तु "प्रवपति देव श्रूः" इति परस्मैपदप्रयोगात् अध्वर्युकर्तृकगोदानवपनोत्तरं 'ना- पिताय शुरं प्रयच्छति' इति विधानात्तत्कर्तृकमेव तत् । एव- मन्यत्राप्यात्मनेपदयुक्तं द्रष्टव्यम् । अत एव यत्र “तमभ्यनक्ति" "शरोषिकयाऽनाक्त" “दण्डेन दीक्षयति" इत्यादौ परस्मैपदनि- देशः अधिकश्श्रुतः, तत्र सत्यप्याधारत्वमादायात्मनेपदोपपत्या यजमानकर्तृकत्वे व्यापारान्तरस्याप विधेयत्वादध्वर्युकर्तृकत्वमि- ष्टमेव । स्नाने तु स्वनिष्ठव्यापार एव स्नातीति परस्मैपदस्यापि प्रयोगादन्यकर्तृके च स्मापयतीत्येव प्रयोगात् यजमानानिष्ठव्यापा- रस्यैव विधेयत्वेनान्यकर्तृकव्यापारस्याविधेयत्वेन नाध्वर्युनियमः। परस्मैपदादन्यकर्तृकत्वनियमः, साधातोस्स्वरिते- त्वाद्यभावेन तदभावात् । अतः फलिसंस्कारास्स्वामिकर्तृका एव । कर्तृसंस्कारास्तु हिरण्यमालित्वादयस्सामान्यविहितास्सर्वे- ·अधि. ३.] भारदीपिकासहितम् 65 पामेव । विशिष्यविहितास्तु तेषामेवात न तत्रापि समा- ख्यया नियमः । तस्याः नियामकमात्रत्वेन प्रापकवाभावादिति • वक्ष्यते ॥२॥ (३)-तपश्च फलसिद्धिलाल्लोकवत् ॥ ९ ॥ वा- क्यशेषश्च तद्वत् ॥१०॥ वचनादितरेषां स्यात् ।। ११ ॥ सोमे द्वयहं नानाति त्रयहं नानाति" इति श्रुतम् । तत्रायमशनप्रतिषेधः अनृतवदनप्रतिषेधवदेवारादुपकारको न फलिसंस्कारकः, आत्मनेपदाद्यभावात् । सत्त्वेऽपि वा स्वरि- तेत्त्वाद्यभावाञ्च । अतश्च समाख्यानादध्वर्युकर्तृकत्वम् । वस्तुतस्तु---अनृतवदनवदेव निषेध्याशनम्याविहितन्वादभा. वस्य चाननुष्ठेयत्वान्न समाख्याविषयत्वमिति कर्तृमात्रविषयत्वे प्राप्त आरादुपकारकत्वपक्षे अशनस्य क्रतुवैगुण्यजनकत्वं तस्य च फ- लप्रतिबन्धकत्वमित्यादि कल्पनापेक्षया लाघवेनाशनाभावस्य दुःख- · जनकबया क्लनत्वात्तुद्दःखस्य च स्वजनकीभूतपापनाशकत्वस्यापि क्लप्ततया केवलं तत्पापस्य सोमफलप्रतिबन्धकत्वमात्रकल्पनया यजमाननिष्ठफलप्रतिबन्धकाभावसम्पादकत्वमेव यदाऽनशनस्तदा मेधार्हः” इति वाक्यशेषानुसागत् कल्पयितु- मुचितम् । अतश्च तस्य लिङ्गादेव यजमानमात्रनिष्ठत्वम् । न ह्यन्य- समवेतदुःखेनान्यदीयं पापं नश्यत् । न च ऋत्विग्गनपारम्य स्वा- मिगतफलप्रतिबन्धकत्वकल्पनं गौरवात् । अत एव यत्र ज उपवसन्ति" इत्यादिवचनं तत्रानृतवदनन्यायेनारादुपकारक- अशनाभावस्य " ऋत्वि- 1एकान्तारतोत्तराधिकरणे. VOL. II.

·66 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पा.. वकल्पनं व्यधिकरणस्यैव वा प्रतिबन्धकत्वादिकल्पनमिति द्रष्ट- व्यम । अत एव न तत्र समाख्या नियामिका ॥३॥ (४)-गुणत्वाञ्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् ॥१२ ये ऋत्विक्संस्कारा हिरण्यमालित्वादयः तत्तछेदपठिनास्ते समाख्यानादध्वादिना कर्तव्याः बहुत्वस्योद्देश्यगतत्वेनाविवक्षि- तत्वात् । अथाप्यनुवादापेक्षा तदा तत्पुरुषैः कार्याः इति प्राप्ते- अनियतकर्तृप्राप्ती ममाख्यया लाघवेनापेक्षितनियममात्रकर- णात् प्रकृते च संस्कार्यस्य प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायेन सर्व- म्यैव नियतप्रानतया नियमानपेक्षत्वान्न समाख्यायास्तनिया- मकन्वम् । कत्रन्तरपरिमवयापकत्वं तु वैरूप्यापत्तेग्युक्तम् । यदि तु ममाख्यायास्तनपदार्थवाचिन्याः भेदेनास्या हिर- ण्यमालित्वविषयिण्याः परिसङ्घय पकत्वमेवेत्याशङ्कयत तथाऽगि ममाख्यया यचनस्य सङ्काचायोगादव सर्वविषयत्वनिश्चयः ॥ ४ ॥ (५) तथा कामोऽर्थसंयोगात ॥ १३॥ व्यप- देशादितरेषां स्यात् ॥ १४ ॥ ये गुणजन्याः कामाः यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्य म्स्यादिति नीचैस्सदो मिनुयात् इत्यादयः ते मानाद्याश्रयस्य तावदाध्वर्यवत्वात्तत्सामानाधिकरण्याच्च कामयतेस्तत्ममानकर्तृक- त्वप्रतीतेः अध्वर्युनिष्ठा एव । अत एव यत्र “दध्नेन्द्रियकामस्य इत्यादिवैयधिकरण्यं तत्र यजमानगामित्वमेव प्रक्षेपास्यस्य हो. मस्याध्वर्यवत्वादिति प्राप्ते-- मिनुयात्' इति जितः परस्मैपदनिर्देशात् अध्वर्युभिन्न- कर्तृकत्वावगतेस्सामानाधिकरण्यबाधेन याजमानत्वमेव । यत्रापि .

·अधि. ६.] भाहदीपिकासहितम्. 67 यो वृष्टिकामस्स सौभरेण स्तुति" इत्यादौ न परस्मैपदं तत्रापि नोगातृगामित्वं. ऋत्विकामानुराधेन यजमानफलसाधनी- भूतनित्यगुणबाधानुपपत्तेः । अतस्तत्र सामानाधिकरण्यमात्मने- पदं च प्रयाजकर्तृत्वाभिप्रायेणैव व्याख्येयम् । अत एव यत्र न निस्यगुणबाधः बाधेऽपि वा साक्षादेव वचनं तत्र स्वामिभिन्न- गामित्वेऽपि न क्षातः यथा आत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमुद्गायेत्” इति । अत्र पृथग्यजमानपदश्रवणाद्वा- शब्दश्रवणाश्चात्मनेपदनांगावाच्यते । अत एवानुषङ्गण वाक्यों दोऽप्यदोषः । 'नं इत्यनेनोभयनिष्ठं वैकल्पिकं कामं परामृश्यो. द्रयत्वविधानाद्वा न वाक्यभेदः । गायतंश्च “गायन्ति यं सा. मगाः' इत्यादावर्थाभिधानऽपि प्रयोगान्न कामरूपार्थम्यादयत्व- बिधातः ॥५॥ (६)-मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥ १५॥ विप्र- योगे च दर्शनात् ॥ १६ ॥ इह यऽकरणभूताः कर्मफलप्रकाशकाः कर्माङ्गभूता मन्त्राः 'आयुर्दा अग्नं .' अगन्म सुवः इत्यादयः ते समाख्याना- दाध्वर्यवा इति प्राप्त- यद्यप्यते लिङ्गादिनाऽऽहवनीयोपस्थानादौ विनियुक्ताः न सूक्तवाकादिवत् नृतोयया इतिकरणेन वा विनियुक्तत्वाभावादा. नुषङ्गिकफलकल्पकाः, तथाऽपि कर्मफलमवा स्थानादिप्रयोज्यं प्रो. त्साहनार्थ प्रकाशयन्ति । तत्र च यत्रतत्प्रकाश्यं फलं कर्मज- न्यत्वन क्लप्तं तत्र तत् शक्तयैव नियतमनियतं वा प्रकाश्यते । अत एव दर्शपूर्णमामादौ स्वर्गायुरादेः फलत्वात् तत्तत्फलार्थ- प्रयोग एव तत्तन्मन्त्रः न फलान्तरार्थप्रयोगे । यत्र तु तत्प्र- -

·68
व
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ३. पा. ८.
काश्यस्व कर्मफलत्वं तत्र लक्षणया कर्मफलमेवैतेन मन्त्रेण प्र-
काश्यत इति द्रष्टव्यम् । तञ्च फलं यजमानगाम्येव, ऋत्विक्फ-
लस्योपस्थानाद्यप्रयोज्यत्वेन तत्प्रकाशने तदङ्गत्वानुपपत्तेः । तस्य
यजमानादाशास्यत्वेनाग्निं प्रत्यनाशास्यत्वाच । न च यजमानफ-
लमेवाध्वर्युणाऽऽशाम्यता, 'मे' इति 'अगन्म' इत्यध्वर्वप्रका.
शकत्वन लिङ्गविरोधात् । अतो याजमाना एवैते । अत
यत्र नैतादृशं लिङ्गं तत्राध्वर्यवा एव ॥ ६ ॥
(७)-ढ्याम्नातेपूभौ द्वयाम्नानस्यार्थवत्त्वात्॥१७
ये मन्त्रास्सामान्यत आध्वर्यवसमाख्याते काण्डे समानाताः
पुनश्च याजमानेऽपि विशेषतस्समाख्यायन्ते. यथा आज्यग्रहणम-
त्रास्त्रग्व्यूहनमन्त्राश्च, ते तावत् सत्यप्यभ्यासे प्रत्यभिज्ञायमान-
त्वात् विध्यभावाच्चाभिन्नाः । अतस्तत्र गुणभूतकर्तृवयस्य वि-
कल्पः । विशेषसमाख्याबलाद्वा यजमान एव कर्ता । आज्यग्रह-
णमुव्यूहनादेर्वा निस्मन्दिग्धमाध्वर्यवन्यात्तदङ्गभूता मन्त्रा अपि
तत्कर्तृका एव । न चवं द्विःपाठवैयर्थ्य, एकत्र स्वरूपज्ञानमन्यत्र
विनियोग इत्यवं मार्थक्यादित्येवं प्राप्त
एकपाठेनवोभयमिद्धा द्वितीयस्य वेयर्थ्यापनम्तस्योञ्चारणा-
न्तरविधायित्वावगतस्तस्य च समाख्यान्तरेण कर्वन्तसिद्धिः ।
उचारणान्तरप्रयोजनं तक्रियाप्रत्यवेक्षणमिति नादृष्टकल्पनाऽपि ।
यद्यपि च तत् नियमेन यजमानस्य न प्राप्नं, तथाऽपि द्विापा-
ठबलादेव तत्कल्पनामेति न दोषः । यत्र तु नैवंविधं प्रयो-
जनं कर्तृभेदो वा सम्भवी यथा “अयं सहस्रमानवः” इत्यस्यामौद्रात्र
पव प्रगीताप्रगीतभेदेन समानातायां, तत्रागत्याऽभ्युदयशिरस्कत्वं
परिकल्ल्योत्पत्तिावनियोगपरत्वेन मार्थक्यमिति विशेषः ॥ ७ ॥

·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 69 (८)-ज्ञाते च वचनं न विद्वान् विहितोऽस्ति। वाजपेयादौ यत्र “क्लनीर्यजमानं वाचयति" इति श्रुतं, तत्र याजमानो मन्त्रः, वाचनमाध्वर्यवमित्यविवादम् । परं तु वा- चयतेः ब्रह्मचारिणो गायत्र्युपदेशादी शिक्षणवाचित्वेन क्लप्तत- या प्रकृतेऽपि शिक्षणविधायित्वावगतेस्तस्य चादृष्टार्थत्वप्रसङ्गेन ज्ञातर्यसम्भवादुक्तविधाङ्गानुर धेनाक्ष एवं वाजपेयादावाधेकारी । अतोऽन्येपां ऋतूनामध्ययनविधिसिद्धज्ञानोपजीवनेन शात्रधिका- रिकत्वेऽपि वाजपेयादौ तदसम्भवादशस्यैव वाचनमिति प्राप्ने वाचयतेर्वचनानुकृलब्यापारमात्रवाचित्वन क्वचिदन्यथाऽनुप- पत्त्या शिक्षणग्रहणेऽपि स्मारणमात्रग्रहणेनापि प्रकृते वाचनाप- पत्तेरज्ञानाक्षेपकत्व प्रमाणाभावात् तज्ज्ञ एव वाचनम् । तञ्च खण्ड- शो वा, इमं मन्त्रं ब्रूहि इत्येवं वेत्यन्यदतत् ॥ ८ ॥ (९)-याजमाने समाख्यानात्कर्माणि याजमानं स्युः ॥ १९ ॥ अध्वर्युर्वा तदर्थो हि न्याय- पूर्व समाख्यानम् ॥ २० ॥ दर्शपूर्णमासयोः "वत्समुपावसृजति" इत्यादीनि चतुर्वि. शतिकर्माण्याध्वर्यवसमाख्यायुक्तानि प्रत्येकं भिन्नदेशे विधाय पु. नस्तान्येव याजमानसमाख्यायुक्तानि "वत्सं चांपावसृजति उ. खां चाधिश्रयति" इत्याद्युक्त्वा "एतााने वै द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि सम्पाद्य यजेत” हाते श्रुतत् । तदेषां द्यानातमन्नवदुभयकर्तृकत्वं तावन्न सम्भवत्यदृष्टार्थतापत्तेः । न चाभ्यासात्कर्मान्तरं, अन्यपरत्वात् । अत एवैककर्तृकत्वावश्य- भाव विशेषसमाख्यानाद्याजमानत्वे प्राप्ते- ·70 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ३. पा.4 नेषां याजमानकाण्डे विधानं. आध्वर्यवे भिन्नदेशे विहिता- नामव द्वयोमिथःप्रत्यासन्नत्वाख्यद्वन्द्वतारूपगुणविधानार्थमनुवा- दात् । अतः पदार्थेषु तावदध्वर्युरेव कर्ता । न च द्वन्द्वतायामेव यजमानश्शङ्कया, अन्येन क्रियमाणानामन्येन द्वन्द्वतायास्स- म्पादयितुमशक्यत्वात् । द्वन्द्वता नाम एक या वत्सोपावसर्जन- क्रियया धेनुवत्सयोः प्रत्यामन्नत्वसम्पादनम् । एकया चावहन- नाक्रययोलूखल मुसलयोः । एवं द्वादशसु क्रियासु द्रष्टव्यम् । न च तत्कनुराधेन प्रधानभूतपदार्थानां कर्तृबाधः, अङ्गगुणविरा धन्यायेन तदसम्भवात् । न च तानि सम्पाद्य यजेत" इति क्वाप्रत्ययवलेनैव द्वन्द्वताया यागसमानकर्तृकत्वावगतेर्वचनाद- वाङ्गनिष्ठादाप पदार्थेषु समाख्याबाध इति वाच्यं, क्त्वाप्रत्ययस्य प्रयांजकन्वेनाप्युपपत्तः प्रधानसमाख्याबाधकत्वानुपपत्तेः । एवं द्वन्द्वतानिष्ठसमाख्याऽपि प्रयोजकत्वाभिप्रायेणेव व्याख्येया। अत- स्स्मारणमात्रं याजमान पदार्थास्त्वाध्वर्यवा एव ॥ ५ ॥ (१०)-विप्रतिषेधे करणः समवायविशेषादि- तरमन्यस्तषां यतोऽविशेषस्स्यात् ॥ २१ ॥ देने पशौ यूपपरिव्याणे आध्वर्यवः करणमन्त्रः परिवो. रसि” इत्ययं श्रुतः । तथा युवा सुवासाः " इत्ययं क्रियमा- णानुवादी हौत्रोऽपि । ती च द्वावपि यूपाय परिवीयमाणा- यानुवहि” इति प्रेषवशादेतदुत्नरपाठाश्चैतत्प्रेषाव्यवहितोत्तरक्षणे एककालीना, साङ्गपरिव्याणभावनाकरणसमानकालीनत्वाच क्रिय, माणानुवादित्वाविरोधः। मामविकृतौ च कौण्डपायिनामयने त- थैव प्राप्तौ। तत्र च “यो होता सोऽध्वर्युः” इति श्रुतम् । त- ·अधि. ११.] भारदीपिकामहितम. 71 स्य च मत्रत्वात् मत्रे चानतिप्रयुक्तवरणजन्यहोतृत्वाध्वर्युत्वादे- रानत्यभावेनाभावात् “यो होता “यो होता" इत्यत्र होत्रध्वर्युपदाभ्यां त- कार्यलक्षणया कार्यद्वयेऽप्यंककर्तृकत्वं विधीयते । अतश्चीपदंशि कैककर्तृकन्यबलेन प्राकृतककालकत्वबाधात् प्रथमतः करणमन्त्रः पश्चादपर इत्यायः पक्षः । होतृत्वादग्ध्यवमायमात्रनिमित्तकत्वस्य स्थापितत्वात संत्रेऽपि तत्सम्भवेन पदद्वये कार्यलक्षणायां प्रमा. णाभावात् जघन्य एवाध्वर्युपदे तल्लक्षणामङ्गीकृत्याध्वर्यवपदार्था- नां होतृसंस्कारकत्वेन विधानम । अप्राकृतकार्यकारित्वापत्तेः हो- तृपदे कर्मत्वलक्षणापर्नश्च होनेव वा नकर्तृत्वेम विधीयते । न- थाऽपि तु “परिधी पशुं नियुोत” इत्यत्र परिधित्वाविरोधे- नेव होतृत्वाविरोधेनैव कर्तृत्वविधानात् हौत्रः क्रियमाणानुवा- घेव तेन प्रयोक्तव्यः । अपरम्तु नेन कालान्तरे अन्येन वा न. त्पुरूषण तस्मिन्नव काले प्रयाक्तव्यः । इति प्राप्ने-- पुगेडाशकपालवदग्निपरिधानार्थस्यैव परिधेः पशुनियोजने विनियोगाद्युक्तं परिधिधर्माणां सत्वक्त्वादीनां प्राबल्यम् । प्रक- ते त्वध्यवसायनिमित्तहोतृत्वनैवाध्चर्यवे विनियोगादातृकार्यस्य प्रयोजकत्वकल्पने प्रमाणाभावादाध्वर्यवस्य करणस्यैव प्रत्यक्ष वाक्यावगतशेषत्वेन प्रावल्यान्नातिदाशकसमाख्याप्रमाणकक्रिय माणानुवादिनः प्राथम्यम् । न वा कालान्तरे तस्य होत्रा पाठः । " स उ श्रेयान् भवान इति लिङ्गावगतक्रियमाणानुवादित्ववा- धापत्तेः । नापि करणमन्त्राव्यवहितोत्तरक्षणे होत्रा तस्य पाठः यूपाय" इत्यादिप्रैषे होतुः कर्तृत्वेन प्रैषार्थे तदसम्भवात् । अतस्तस्मिंस्तत्काल एव होतृपुरुषोऽन्यः कश्चिदन्तरङ्गोऽादिः कर्ता । तस्य कार्यान्तरव्यापृतौ तु बहिरङ्गोऽपि ॥ १०॥ (११)-प्रेषेषु च पराधिकारात् ॥ २२ ॥ " .. .

·72 पूर्वमीमांसादर्शनं (अध्या. ३ पा. ४. "प्रोक्षणीरासादय” इत्यादयः प्रैषाः, प्रैषार्थाश्च प्रोक्षण्या- सादनादयस्समाख्यानादध्वर्युणैवैकेन कर्तव्याः । न च स्वस्मिन् स्वस्य प्रैषानुपपत्तिः “चेतो वृथा खिद्यसे" इत्यादाावध स्व- स्मिन्नपि स्वस्योपदेशसम्भवात् । वस्तुतो नैवायं प्रैषः अपि तु "प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च" इति चकारेण लाटोऽपि प्रा- प्तकालतायां विधानात्प्राप्तकालतायामयं लोट् । प्रोक्षण्यासादनस्य प्राप्तः काल इति । युष्मदर्थको मध्यमपुरुषस्तु साधुत्वार्थः । अथवा हे प्रोक्षण्यासादन तव प्राप्तः काल इति क्रियायां चेतन- त्वाध्यारोपण सः । यत्र तु अग्नीदग्नीन् विहर' इत्येव प्रेषस्तत्रास्तु सम्बोधनानुरोधेन प्रैषार्थस्याग्नीध्रकर्तृकत्वम् । वस्तुतस्तु हे अ- नीत् ममाग्निविहरणस्य प्राप्तः कालः इति व्याख्यातुं शक्य- त्वात् न तत्रापि ममाख्याबाध इति प्राप्त समाख्यानुरोधेन मध्यमपुरुषम्य साधुत्वेन क्रियायां चैत- न्याध्यारोपेण व्याख्याने प्रमाणाभावात्सम्बोधनमध्यमयोश्चादृष्टा- र्थत्वापत्तेः प्रेषत्वसभाख्याबाधापत्तश्च प्राप्तकालार्थकत्वानुपपत्तेः प्रेषस्यापि स्वस्मिन्नौपचारिकत्वापत्त्या एकत्राध्वर्युसमाख्याबाधे- नोभयोभिन्नकर्तृकत्वमेव ॥ ११ ॥ (१२)-अध्वर्युस्तु दर्शनात् ॥ २३ ॥ गौणो वा कसामान्यात् ॥ २४ ॥ तत्रापि बहुषु प्रधानभूतेषु प्रैषार्थेषु समाख्याबाधे प्रमाणा- भावादेकस्मिन् “प्रोक्षणीरासादय" इत्यादिप्रैष एवाध्वर्युबाधेना- न्यकर्तृकत्वम् तिर्यञ्चं स्फ्यं धारयित्वा सम्प्रैषमाह यद्यन्वञ्चं धारयेत् स्फ्यो वजेणाध्वर्यु क्षिण्वीत” इति धार- यितुर्मिनमध्वर्यु दर्शयतीति प्राप्ते- । अत एव ·73 अधि. १३.] भादीविकासहितम्. प्रैषायेच्वन्यकर्तृकत्वेऽपि प्रयोजकत्वेनाप्यध्वयोंः कर्तृत्वोप- पत्लेस्समाख्यायाः कुत्राप्यबाधात् प्रैषार्थान् अन्य एवं कुर्यात् । प्रैषोसारण त्वध्ययुः। स च सोमादावसति विषेशवचने प्रति- प्रल्यावादिस्वत्दुरुतः । पर्शादी त्वाग्नीध्र एव, कर्मकरत्वेन या. शिकालिद्धत्वादिति ध्येयम् । यत्तु लिङ्गं, तत् यद्यध्वर्युरन्या धारयेत् तदा स्फ्यस्तं क्षिपवीतेत्यर्थेऽपि बाधकामावात् धारण- फ्रायोराध्वर्यवत्त्वेऽप्युपपन्नम् । स्फ्यधारणमपि कल्पसूत्रेष्वाध्वर्य- वमेव प्रसिद्धमित्यत्रत्यवार्तिकं प्रौढिवादः ॥ १२ ॥ (१३)-ऋत्विक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ॥२५॥ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥ २६॥ लिङ्ग- दर्शताच ॥ २७॥ ये इतिकरणन तृतीयया वा चिनियुक्ताः करणमन्त्रास्तेषां मात्रवणिकक्रियाजन्यफलकत्वं, न तु “ आयुर्दा अग्ने” इत्यादि- वत् प्रधामफलानुवादकत्वमित्युक्तं कौस्तुभे। ममाने वर्ची विहवेष्विति पूर्वमग्निं परिगृह्णाति इत्यादावनयन्वाधानक्रिया तावदाध्वर्यवी, मन्त्रलिङ्गवशेन प्रधानभू- तक्रियायां समाख्याप्राप्तकर्तृवाधानुपपत्तेः। न च याजमानन मन्त्र णाध्वर्युगतक्रियाप्रकाशनं, “वयं त्वेन्धानाः” इति मन्त्रलिङ्गेन कि- यासमानकर्तृकत्वस्य मन्त्रे प्रतीतेः । अतश्च मन्त्रक्रिययोरुभयोरप्या- ध्वर्यवत्त्वात्फलमपि वर्चःप्रभृति तद्वतमेव, अन्यथा " ममाग्ने" इति 'मह्यं नमन्तां" इत्यादिमन्त्रलिङ्गविरोधापत्तेः । न च साङ्गप्रधा- नविधायिफलवाक्यगतात्मनेपदानुरोधेनाङ्गफलानामपि स्वर्गका- तत्र 1 मन्त्राधिकरणे VOL. II. 10 ·74 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ३. पा.. मकर्तृकत्वावगतेयजमानगामित्वमिति वाच्यं, श्रुतस्याप्यात्मनेपदस्य सावकाशतया तेन कल्पितस्यापि लैङ्गिकस्याध्वर्युवृत्तित्वस्य बा- धानुपपत्तेः । न चात्मनपदार्थस्यैतद्विषये बाधे विधेरनचन्वाधा- नविषयेऽनुष्ठापकत्वस्यापि बाधापत्तिः, प्रमाणाभावात् । अतोनग्नि- संस्कारार्थानुष्ठापितक्रियाजन्यानुषङ्गिकफलस्य क्रत्वनुपयागिनोऽ- प्याध्वर्यवत्वेऽपि न काचित्क्षतिरिति प्राप्ते- “यां कां चन यज्ञे ऋत्विज आशिषमाशासते यजमान- स्यैव सा" इत्यनन्यथासिद्धलिङ्गानुगृहीतात्मनेपदश्रुत्या यजमान- गामित्वावगतेरेतल्लिङ्गबलादेव च यत्र नात्मनेपदश्रवणं यथा 'जु- हुयात्' इत्यादौ तत्रापि यजमानगामित्वम् । अतश्च तदनुरोधेन " मम" इति मम यजमानस्यत्येवं व्याख्येयम् । 'मां' इत्यादी तु अस्मच्छब्देन यजमान एवोपचारादभिधीयते इति न दोषः ॥ प्रयोजनं सत्रेऽग्नयन्वाधानाभावादूहानूहरूपप्रयोजनासम्भवेऽ- प्यर्थानुसन्धानविशेषरूपं द्रष्टव्यम् ॥ १३ ॥ (१४)-कर्मार्थ फलं तेषां स्वामिनं प्रत्य- र्थवत्त्वात् ॥ २८॥ यत्र तु “मा मा सन्ताप्तं" इत्यादौ इतिकरणविनियुक्त एवा- सन्तापनादिरूपं फलं ऋत्विग्गामित्वेऽपि क्रतुविरोधिसन्तापनि- वर्तकतया तदुपयोगि तत्र “यजमानस्य सा" इति षष्ठयाः परम्परयाऽ- प्युपपत्तेर्लिङ्गानुरोधात् ऋत्विग्गाम्येव ॥ १४ ॥ (१५)-व्यपदेशाच्च ॥ १२॥ एवं यत्रापि "तन्नौ सह इत्यादी द्विवचनाचनुपपति- स्तत्रापि ऋत्विग्गामित्वम् ॥ १५ ॥ तु " ·माधिः १७.] मादीपिकासहितम्. 75 - (१६)-द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात्सर्वकर्म- णाम् ॥ ३० ॥ निर्देशात्तु विकृतावपूर्वस्या- नधिकारः ॥३१॥ बर्हिर्धर्माणां प्रकृतावप्रधानसाधारण्यमुक्तम् । अतश्च दै. सपशावपि “बर्हिषा यूगावटमवस्तृणाति" इति विहिते यूपा. घटस्तरणबहिन्याप दार्शिका बहिर्धर्मा भवेयुरिति प्राप्ते- प्रकृतौ “बहिषि हवींष्यासादयति" इति वचनादङ्गप्रधा- नसाधारणहविरासादनार्थ एव बर्हिषि धर्माः, न कार्यमात्रार्थे इत्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते । यद्यपि वा परिभोजनीयादिवत् प्रा. कृतकार्यमात्रार्थत्वं स्यात्, तथाऽपि नाप्राकृतकार्ये यूपावटस्तर- णार्थे बर्हिषि भवेयुः, उपकारपृष्ठभावनैव पदार्थानामातदेशेन विकृतावप्राकृतकार्यकारित्वकल्पनानुपपत्तेः । न हि प्रकृती येन केन चित्सम्बन्धेनापूर्वसम्बन्धिबर्हिष्ट्रमुद्धेश्यतावच्छेदकं, येनाप्राकृ- तस्यापि तत्सम्बन्धाद्धर्मग्राहकत्वं शङ्कयेत, सम्बन्धविशेषग्राहकप्र- माणवलेन तावद्विशेषाणामव प्रवशेनानुपस्थिनसामान्यस्योद्देश्य- तावच्छककोटावप्रवेशात् । न च तथाप यूपावटस्तरणभाव- नाया धर्माकाक्षायामेव फलचमसन्यायेन' धर्मग्राहकत्वं, लौ- किकधर्मग्रहणेनापि आकाङ्क्षानिवृत्तौ उपदेशातिदशयोरभावात् । फलचमसे तु स्थानापत्त्या भक्षानुवादबलाश्चातिदेशकल्पनमिति विशेषः ॥ १६ ॥ (१७)-विरोधे च श्रुतिविशेषादव्यक्तझोषे॥३२ प्रकृतावपि न समन्त्रकबहिर्लवनादिधर्माणां प्रकृत्यपूर्वसम्ब- धिबहिर्मात्रार्थत्वं, अपि तु हविरासादनार्थबर्हिरर्थत्वमेव । अत एव ३-७.१ अधिकरणे. '३:५-१२.

·16 पूर्वमीमांसादर्शन अध्या. ३.पा.४. पवित्रविधृत्यादिवर्हिषि नैते संस्काराः। "त्रिधा तु पत्रधा तु वा बहिनाति" इाते विहितलवनसंस्कृतस्य बहिषस्तथैव सन्नद्धस्या- सादितस्य "त्रिधा तु पश्वधा तु वा बहिस्स्तृणाति" इति व- चनेन सर्वस्यैव स्तरणे विनियोगात् । अमन्त्रकलवनमात्रसंस्कृ- परिभोजनीयबार्हिषः प्राकृततदितरसर्वकार्यार्थत्वेन तत एव पवित्रादिकरणोपपत्तेः ॥ १७ ॥ (१८)-अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमानसंयो- गात् ॥३३॥ सोमे “पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवपात्रे प्रास्यति, आमिक्षा मैत्रावरुणपात्रे, धाना आश्विनपात्रे” इति श्रुतम् । तत्र शकल- पदस्योत्तरार्धादिपदवदेकदेशवाचित्वेन स्वतन्त्रपुरोडाशाक्षेपक- त्वाप्रसक्तेः प्रातस्सवनिकसवनीयपुरोडाशावयवपरत्वं तावन्निर्वि- वादम् । आमिक्षादौ तु तदभावात् पयसा मैत्रावरुणं श्री- णात" इतिवत् लौकिकामिक्षादिग्राहकत्वेनोपपत्तौ क्लप्तप्रति- पत्तिबाधन सवनीयगततड्राहकत्वे प्रमाणाभाव इति प्राप्ते- द्वितोयया प्रासनस्यामिक्षादिप्रतिपत्तित्वावगमात् तदरी औपदेशिक्या तथा आतिदेशिकप्रतिपत्तिबाधोपपत्तेः प्रातस्तष- निकसवनीयसम्बन्धिनामेव पुरोडाशादीनां ग्रहणम् ॥ १८ ॥ (१९)-विकृतौ सर्वार्थवशेषः प्रकृतिवत् ॥ ३४ ॥ मुख्यार्थो वाऽङ्गस्याचोदितत्वात् ॥ यशाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्त- " इति श्रुतमुपांशुत्वं प्रधानवदनेम्वपि मन्त्रोचारणसत्त्वात् “ अनारश्य . व्याः ·अधिः २..] भावीपिकासहितम्. 17 काम्पशब्दस्य च कामप्रयोजकत्वेनाध्यापि प्रयोगोपपत्तेः, जन- कत्वमात्रपरत्वेपि चोद्देश्योधिविशेषणत्वेनाविवक्षितत्वादिष्टोन में- माविवक्षितत्वे सोमेऽपि तदापत्तेः साङ्गष्टयनमिति प्राप्त-- अङ्गेषु कचिदएि काम्यशब्दप्रयोगाभावात् जनकत्वसम्ब- न्धेन प्रधानमात्रपरत्वावगतेः काम्यत्वेष्टित्वोभयपरामर्शकतच्छ ब्दस्य चोद्देश्यपरत्वेनोभयविवक्षोपपत्तेः प्रकृती प्राकरणिकत्रैस्व र्याबरोधे निवेशासम्भवेजपे काम्यविकृतीष्टिप्रधानमात्रे निवेशः। उच्चैः प्रवर्येण" "अप्स्ववभृथेन” इत्यादिवत् करण- विभक्तिनिर्देशः, येन साङ्गस्य भवेत् । तव्यप्रत्ययेन कर्मत्वाभि- धानात्त प्रधानमात्र एव निवेशः ॥ १९ ॥ (२०)-सन्निधानविशेषादसम्भवे तदङ्गानाम् ॥ श्येने " दृतिनवनोतमाज्यं भवति" इति श्रुतं दृतिनव- नीतं प्रकरणाच्छयनप्रधानाङ्गम् । न ह्यत्राज्यानुवादेन हत्यधिकर- णकनवनीतप्रकृतिविधिः, आज्यस्य नवनीतप्रकृतिकत्वस्य प्राप्त- त्वात् तदनुवादेन दृत्यधिकरणत्वविधावेकप्रसरताभङ्गापत्तेश्च । अतो बहुव्रीहिसमासार्थ एवैको दृत्याधकरणकनवनीतप्रकृतिक सन्निधानाच्छयेने द्रव्यतया विधीयते । आज्यपदं तु तस्यैव नव- नीतप्रकृतिकत्वादनुवादः अन्यपदार्थतात्पर्यग्राहकं चेति नानेक- विधेयता । अत एव श्येनोप्याज्यद्रव्यकत्वादुपांशुयाजविकार एव । गमकान्तरसत्वे तु सोमप्रत्याम्नायमात्रमाज्यमिति प्राप्ते विशिष्टविधिगौरवाद्यापत्तेरातदेशप्राप्ताज्योद्देश्यपरत्वमेवाज्य- शब्दस्याङ्गीकृत्य तदुद्देशेन दृत्यधिकरणकनवनीतप्रकृतिकत्वमेव प्रयोगान्तःपातितया विधीयते । आज्यं चाङ्गेष्वेव प्राप्तमिति तन्मात्रविषयता ।

·18 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ३. पा.. यत्तु रतिनवनीतपदस्य तत्पुरुषत्वमङ्गीकृत्य रत्यधिकरण- कनवनीतमेवान्यपदलक्षिततत्कार्योदेशेन द्रव्यतया पकतरूपाज्यप्र- स्याज्ञायत्वेन विधीयत इति न्यायसुधाकृतोतं, तत् आज्यपदे साम्प्रतिकलक्षणापत्तेस्तदपेक्षयाऽऽनुशासनिकनिरूढलक्षणापादक-. बहुव्रीह्यङ्गीकारस्यैव न्याय्यत्वादुरक्षितम् । यदि तु किञ्चिन्नमकान्तरं भवेत् तदा तदेवास्तु ॥२०॥ (२१)-आधानेऽपि तथेति चेत् ॥३७॥ ना प्रकरणत्वादङ्गस्य तनिमित्तत्वात् ॥ ३८ ॥ सर्वत्र धर्माणां अनारभ्याधीतप्राकरणिकसाधारण्येनापूर्वो. पकारक एवान्वयात्पवमानेष्टयाधानादीनामपि च श्येनापूर्वोपका- रकत्वात् तत्रापि दृतिनवनीतमिति प्राप्ते- यदुपकारकता वैधप्रमाणप्रमिता तदुपकारक एव धर्माणां निवेशः । न तु अर्थसमाजग्रस्तोपकारकत्वेऽपि, श्येनोपकारकयज मानाज्यभोजनादावपि दृतिनवनीतत्वापत्तेः । न चाधानादेश्श्य- नोपकारकत्वं शास्त्रे प्रमितम्, अग्निमात्रार्थत्वस्यैव तत्पमितत्वात् । अतश्श्येनप्रयोगवर्तितदुपकारकाज्य एव तनिवेशः ॥ २१ ॥ (२२)-तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ३९ ॥ स- र्वेषां वाऽविशेषात् ॥ ४० ॥ न्यायोक्ते लि- अन्दर्शनम् ॥ ११॥ एवं चेत्सुत्याकाल एव श्येनवैशेषिकाणां सहपशूनाल- भते” इत्यादीनां दर्शनात् रतिनवनीतत्वस्यापि सुत्याकालागा- ज्य एव निवेश इति प्राप्त- ..

·अधि. २३.] भादीपिकासहितम्. 79 सामान्यतोदृष्टेन वाक्यसङ्कोचायोगात्सर्वार्थत्वम् । न हि- पशुसाहित्यस्यापि सुत्याकालत्वे श्येनाङ्गत्वं प्रयोजकं, अपि तु प्रधानप्रत्यासतितुल्यकालोत्कर्षवाक्यावाधरूपहेतुत्रयम् । न चात्र तदस्ति । अतस्सर्वार्थतैव ॥२२॥ भव- (२३)-मांसं तु सवनीयानां चोदनाविशेषात् ॥ ४२ ॥ भक्तिरसनिधावन्याय्येति चेत् ॥ ४३ ॥ स्याप्रकृतिलिङ्गाद्वैराजवत् ॥१४॥ पत्रिंशदाब्दिके शाक्यानामयनाख्ये सत्रे संस्थिते सं- स्थितेऽहनि गृहपतिर्मंगयां याति तत्र यान् मृगान् हन्ति तेषां तरसास्सवनीयाः पुरोडाशा भवन्ति" इति श्रुतं मांसं न्ति" इति विधिभावनाप्रत्यासन्नत्वात्पुरोडाशस्य तदुद्देशेनैव विधीयते । विधेरेव हि प्रवर्तनार्थ भावनाभाव्यसाकाङ्क्षत्वम् । अतस्तत्प्रत्यासन्नस्यैव तदुचितं, न सवनीयानाम् । यदा तु 'पुरोडाशास्सवनीयाः” इति भवदेवादिधृतः पाठस्तदा प्राय- मिकत्वाद्विधेयतरसप्रत्यासन्नत्वाञ्च पुरोडाशकार्यस्यैवोद्देश्यत्वं स्प. टमेव । न च पुरोडाशस्य सवनीयपदेन विशेषणं, विशिष्टाद- शापत्तेः। अतस्सर्वपुरोडाशकार्ये तरसं विधीयते । सवनीयपद तु सवनीयासवनायपुरोडाशमात्रे गौणं लाक्षणिकं वा । अतः पुरोडाशमात्रस्थाने तरसं. न धानादिस्थाने इति प्राप्ते- सवनीयपदवत्पुरोडाशपदेऽपि कार्यलक्षणापत्तेः प्राथमिक सवनीयपदमेव सवनीययागाद्देश्यतापरम् । प्रथमायास्तु द्विती- यार्थे लक्षणोभयवादिसिद्धव । अतस्सवनीययागोदशेनैव धाना. दिपधकबाधेन तरसं विधीयते । पुरोडाशपदं त्वेकं जघन्यं च ·पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या...पा. 4. पुरोजशवत्वसम्बन्धेव सवनीययागेषु लाक्षणिकमनुवादः । ह. टश्च “पुरोडाशानलंकुरु" इत्यादौ पुरोडाशशब्दस्सवनीयसम्ब. निधहविःपर इति तस्य सवनीययागलक्षकत्वं सुकरमेव ॥ तदेवं श्रुत्यादिषट्प्रमाणकमङ्गत्वं निरूपितम् । अतः परं प्र. योज्यत्वं तिरूपयिष्यते ॥२३॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां मादीपिकायां तृतीयस्याध्यायस्याष्टमः पादः. अध्यायश्च समाप्तः. अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः. (१)-अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोजिज्ञासा ॥१॥ एवं सिद्ध शोषिनिरूपिते शेषत्वं प्रयोजकनिरूपितं प्रया- ज्यत्वमिदानीं निरूप्यते । तच परोद्धेशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वम् । कृतिव्याप्यत्वं चानुष्ठाप्यत्वरूपं कालादिव्यावृत्तं वाजपेयाधिक- रणे! कौस्तुभ एवोपपादितम् । अतश्च कालादेः कृतिकारकत्व. घटिताङ्गत्वसत्त्वेऽपि प्रयोज्यत्वाभावः, अङ्गत्वाञ्च प्रयोज्यत्वस्य भेदः । तेन यदुद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वं यस्य तत् तत्प्रयोज्यं, यथा दध्यानयनप्रयाजादि आमिक्षादर्शपूर्णमासादेः । यनिष्ठकृति- व्याप्यतानिरूपितोद्देश्यताशालि यत् तत् तस्य प्रयोजकं, यथा आमिक्षादर्शादि दध्यानयनादेः । उद्देश्यता चात्रानुपादेयपञ्चक- . 1१-४-६.

·आधि. २.7 भारदीपिकासहितम्. 81 माधारणी ग्राह्या, तेन कालनिमित्तादेः प्रयोजकत्वाविघातः । यद्यपि विधिरेव सर्वत्रानुष्ठापकः प्रवर्तनाम्पत्वात् । प्रवर्तनास- 'पो हि विधिः इष्टसाधनत्वमिव कृतिमाध्यत्वापरपर्यायं प्रयो- ज्यत्वमपि विषयस्याक्षिपतीति भवति प्रयोजकः, तथापि म यदुद्देशेन प्रयोजयति तस्यापि प्रयोजकत्वव्यवहारशास्त्रे । अत्र च यद्यपि न प्रयोज्यत्वावच्छदेन तन्निरूपणं प्रति शेषत्वनिरू- पणस्य हेतुत्वं, निमित्ताद्यङ्गत्वाभावेऽपि नैमित्तिकस्य तत्प्रयोज्य- त्वेनाङ्गत्वे व्यापकत्वस्येव पुरोडाशकपालादेस्तुपोपवापं प्रति का. रकत्वेनाङ्गत्वसत्त्वेऽपि तत्प्रयोज्यत्वाभावेन व्याप्यत्तस्यान्यभावात्। अतो' नावच्छेदकावच्छेदे । हेतुहेतुमद्भावः, तथाऽपि क्वचिद्द- ध्यानयनादिनिष्ठप्रयोज्यत्वनिरूपणे ननिष्ठशेषत्वनिरूपणस्य उप योगात्सामानाधिकरण्येन तन्निरूपणं प्रत्यङ्गत्वनिरूपणस्य हेतुत्वा- सङ्गत्युपपत्तिः। अत्र प्रयोज्यत्वं क्वचित् ऋत्वर्थपुरुषार्थविचा- रद्वारेण क्वचिदन्यद्वारेण निरूप्यते क्वचित्साक्षादेवेति प्रयोज्य त्वमेवाध्यायार्थः । त्वर्थपुरुषार्थत्वं तु तृतीयसिद्धमप्युदाहरण- विशेषनिष्ठतया प्रयोज्यत्वसिद्धयर्थ विचार्यत इति विवेकः ।।१।। (२)-यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तम्य लिप्मा- र्थलक्षणाविभक्तत्वात् ॥ २ ॥ वक्ष्यमाणयोः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्लक्षणमुच्यो । नत्र रत्ने तावत् स्वयंप्रार्थितसाध्याधीनानुष्ठानं पुरुषार्थः । तदुपका । पुरोडाशकपालादस्तुषोपवापं प्रति कारकत्वेनाङ्गत्वमत्त्वेऽपि तत्प्रयोज्य- त्वाभावात् , निमित्ताद्यङ्गत्वाभावेऽपि नैमित्तिकस्य तत्प्रयोज्यत्वाच्च । अत उभयता व्यभिचारादव " निमित्त" इत्यारभ्य " निमित्त" इत्यारभ्य "अतः” इत्यन्ते अन्य पाठान्तमिदम्. VoL. II. 11 ·82 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४. पा. १. रकं ऋत्वर्थ इत्युक्तम् । तन्न । फले काम्यकालादो “न क- ळझं भक्षयेत्” इति निपधधु चाव्याप्तयापत्तेः, अनुष्ठेयत्वाभा- वात् , निषेधेषु स्वयंप्रार्थितसाध्याप्रसिद्धश्च । क्रत्वर्थलक्षणस्य आ- धानादावतिव्याप्तेश्च । यदपि शास्त्रदीपिकायां इतिकर्तव्यतात्वनान्वितत्वं त्व- र्थत्वं तद्भिन्नत्वं करणफलवृत्तिपुरुषार्थत्वमित्युक्तम् । तदपि न, क्रत्वर्थनिषेधानामक्रियात्वेनानितिकर्तव्यतात्वेन तवव्याप्तः, आधानाध्ययनयोरुभयभिन्नत्वस्य तन्त्ररत्ने त्वदुक्तत्वेन तत्र पुरुषार्थलक्षणस्यातिव्याप्तेश्च । तस्मात् स्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्य- नानिरूपितविधेयताकत्वं पुरुषार्थत्वम् । स्वयंप्रार्थितत्वं शास्त्रानधीनेष्टसाधनताज्ञानजन्येच्छाविषयत्वं, स्वर्गपश्वादौ होष्ट- साधनता न शास्त्रगम्या । इदंच स्वर्गस्य देशविशेषरूपत्वे । सु. खविशेषरूपत्वे तु शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयवं बोध्यम् । यागक्रतूपकारादौ तु मा शास्त्रगम्येति ते न स्वयंप्रा- थिताः, स्वर्गादयश्च तथा। अतः तदुद्देशेन विधीयमानयागादिर्भवति पुरुषार्थः। फलस्य पुरुषार्थत्वव्यवहारो भाक्त इत्युक्तमेव “फलं च पुरुषार्थत्वात्" इत्यत्र । उद्देश्यनाविधेयत्वे च स्वरूपसम्बन्धरूप- विषयताविशेषात्मके लक्षणघटके, न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वात्मके । तेन निषेधस्थले नरकाभावोद्देशेन निवृत्तिविधानात्फलोद्देशेन च कालविधानान्नाव्याप्तः । पुरुषार्थेष्वभ्यनुज्ञाविधिषु च दोषाभा- बोद्देशेन तत्तक्रियाविधानान्नाव्याप्तिः । एवं च स्वयंप्रार्थित- भिन्नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वमेवेह क्रत्वर्थत्वम् । क्रतुश- ब्दो ह्यस्मिन् प्रकरणे स्वयमप्रार्थितपरः । तेनाधानाध्ययनयोः ज्योतिष्टोमाद्यर्थत्वाभावेपि तादृशाग्नयर्थत्वज्ञानार्थत्वात्क्रत्वर्थत्वो- पपत्तिः । क्रत्वर्थनिषेधेषु चोक्तविधया ऋतुवैगुण्यपरिहारोदेशन ·अधि. २. भादपिकासहितम्, 83 निवृत्तेर्विधेयत्वान्नाव्याप्तिः " नातिरात्रे" इत्यादौ च ऋतुसाद्गुण्य- स्थानान्तरजन्यत्वेऽपि षोडशिग्रहणाभावं प्रत्युद्देश्यत्वाविघातान्न •सा । एवं क्रत्वाभ्यनुशाविधिष्वपीति सर्व समञ्जसम् ॥ यद्वा -- नानेन लक्षणकरणम् । अपि तु फलस्यापीतरांशवत् भावनाविशेषणत्वाद्विधेयत्वम । न ह्यन्यांशयोरपि विशेषणत्वातिरिक्तं विधेयत्वम् । यदि तु विशिष्टभावनाविधावादितरांशयोर्विधिरु- च्येत तत् फलस्याप्यविशिष्टमिति प्राप्ते- विशिष्टभावनाविधाने आर्थिकविशेषणविधरावश्यकत्वात् त- स्य च यदंशेऽप्राप्तिस्तदंश एव कल्पनात् फलस्य च रागप्रा- तत्वंन तत्कल्पने प्रमाण भावादविधयत्वम ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे श्येनफलस्याभिचारस्य विधेयत्वात्रिष- धाविषयत्वम् । सिद्धान्त तु रागप्रातत्वान् न हिंस्यात्' इति निषेधविषयत्वम् । न च हिंसाशब्दस्य मरणानुकृलव्यापारवा- चित्वात्तस्य च वरिमरणाख्याभिचारफल कश्यनरूपस्य विहित- त्वात्कथं निषेधविषयत्वमिति वाच्यं, “अभिचरन् यजेत" इति • सामानाधिकरण्यात् श्येनसमानकर्तृकत्वावगतः अभिचारपद- स्य मरणानुकूलश्यनकर्तृनिष्टविषदानादिरूपन्यापारवाचित्वावगत- स्तस्यैव श्येनफलत्वावसायात् रागप्राप्तस्य निषेविषयत्वोपपत्तः । एवं चावश्यं श्यनेन विषदानाधुत्पत्तिः तेन वैरिमरणं, तु श्येनेनैव साक्षादति ध्येयम् । यत्त-वैरिनिष्ठो मरणानुकूलव्या पार एवाभिचारपदार्थः तत्र च यजमानस्य श्येनद्वारा प्रयोज- ककर्तृत्वमिति तस्य निषेधाविषयत्वेऽपि यजमानस्य पापोत्पत्ति- रिति केनचिदुक्तम्, तच्छयेनस्यैव प्रयोजकव्यापारत्वात्तस्य च विहितत्वात् तत्कर्तृत्वन यजमान पापात्पत्त्यनुपपत्तेरुपेक्षितम् ।

·84 इतरथा पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ४. पा. १. यत्र तु वैरिमरणकामी यजेत" इति श्रुतं तत्र वैरिमरणानुकूलक- नृनिष्ठलौकिकव्यापाराभावेऽपि वैरिमरणरूपपरानिष्टचिन्तनादेव पा. पमिति ध्येयम् । आभचारार्थकर्मणस्तामसधर्मत्वस्मरणाद्वा तथा । प्रकृतेऽपि तथैवास्तु ॥ यद्वा- गोदोहनादीनां षष्ठीश्रुत्या पुरुषार्थत्वावगमेऽाप प्रक- रणात्क्रत्वङ्गत्वं. प्रणयनस्य चमसलोपेनाङ्गाभावाद्वगु- गुण्यापत्त्या विगुणप्रणयनाश्रिताद्गुणादपि फलानुपपत्तेः । अत उ. पजीव्यत्वादुर्बलमपि प्रकरणं विनियोजकम् । अथवा षष्टी स. म्बन्धमात्राचिनो हीषादिन्यायेन' सर्वकामवाक्यप्राप्तपशुप्रयोज- कप्रणयनजनकत्वसम्बन्धेनेव प्रकरणानुरोधेन पशूद्देशन गोदो हनं विधीयते । न तु साक्षादिति प्राप्ते- दुर्बलप्रकरणानुरोधेन परम्परासम्बन्धाङ्गीकार प्रमाणाभा. चात् हीपादिवनियमविधिलाघवाभावाच्च साक्षादवाश्यत्वं प- शूनाम् । प्रणयनवैगुण्यस्य च परप्रयुक्तगोदोहनजन्योपकारमा- त्रांपजीवनन प्रणयनस्य तत्प्रयागऽनङ्गचमसाग्राहितयाऽनाशङ्कय- त्वात्पुरुषार्थत्वमेव तस्यनि पशुप्रयुक्तमेव गोदाहमिति स्वतन्त्र पशुकामनायामेव तत्कर्तव्यम् ॥ यत्तु भाष्यकारादिभिः ब्राह्मणः प्रतिग्रहादिना द्रव्यमार्ज- येत् जयादिना राजन्यः' इत्यादिविधिमुदाहृत्यानारभ्याधीतस्या- पि प्रतिग्रहादिनियमस्य फलकल्पनाभिया ऋत्वर्थत्वावसायात् तादृशविशिष्टोपायार्जितं द्रव्यमपि सर्व क्रत्वर्थमेव । अत एवा- . व्यभिचरितहिरण्यादिसम्बन्धात्तन्नाशे इप्यादीनामपि त्वर्थत्व- सिद्धिगिति पूर्वपक्षयित्वा श्रुत्याद्यभावाददृष्टकल्पनस्य ऋत्वर्थत्व- 1२-२-१३.

·अधि. २.] भारदीपिकासहितम्. 85 . पक्षेपि तुल्यत्वानियमस्य क्रत्वर्थत्वानुपपनेः आर्जनस्य राग- प्राप्तत्वेनाविधेयत्वात्तदार्जितद्रव्यस्य दृष्टार्थत्वाद्विहिताविहितसा- धारणपुरुषकृत्यमात्रशेपत्वमेव । इतरथा जीवनलोपात् सर्वतन्त्र- परिलोपापत्तेः। किञ्च द्रव्यानरूपाङ्गोपक्रमणे सर्वक्रतूनामुपक- मात् यो दर्शपूर्णमासयाजी मन अमावास्यां वा पौर्णमासी वातपातयत्" इत्यनारम्भरूपानिपातदर्शनानुपपनिः । अत आ- र्जनं तावत्पुरुषार्थ. नियमोऽप्यदृष्टार्थत्वेपि पुरुषार्थ एव । एवं क्षामवत्यादयोपि पुरुषार्था एव. ऋत्वर्थत्वे प्रमाणाभावादिति मि- द्धान्नितम्, तत् प्रतिग्रहनियमस्य फलकल्पनाभयात्क्रत्वर्थत्वे हर- ण्यधारणादेरपि क्रत्वर्थत्वापत्तन्तेन गतार्थत्वाच्चापेक्षितम् । किञ्च नियनस्य ऋत्वर्थत्वन भृातवननादिवत् तदाजितद्रव्यस्य ऋत्व- र्थत्वेऽपि भोजनाद्यर्थमनियतद्रव्योपायाक्षेपप्रतिवन्धं प्रमाणाभा- वान्न मर्वस्य द्रव्यस्य क्षामवत्यादोनां वा क्रत्वङ्गता । अत एव सिद्धान्तं जीवनलोपापादनममङ्गतम्। किश्च अस्तु वा तत् त- थाऽप्यतिपातनस्यानारम्भरूपत्वं प्रमाणाभागत् यागाकरणस्यास. मापनस्यैवातिपातनत्वाङ्गोकारण तदर्शनोपपत्तिः । अनारम्भरूप- त्वेऽपि वा द्रव्यार्जनस्य प्रयोगवहिभूताङ्गत्वाङ्गीकारंण प्रयांगा न्तःपातेऽपि भृतिवननप्रयाजादिवदव प्रातप्रयांगावृत्त्यङ्गीकारणाति- पातदर्शन न काचिदनुपपत्तिः । वस्तुतस्तु नायं प्रतिग्रहादिनियमावधिः, फलकल्पनापत्तः, 'प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वारयंत्” इति तस्य पापजन- कत्वश्रुतेश्च । नापि प्रतिग्रहाद्यतिरिक्तोपायान्तरपरिसङ्ख्या, चौ- र्यादीनां सर्वसाधारणप्रतिषेधेनैव परिसङ्ख्यातत्वात् , सिलो- छदायादीनां मुख्यवृत्तित्वन परिसङ्खचानुपपत्तेश्च, जयवाणि- ज्यादीनां ब्राह्मणपुरस्कारण आपत्तित्वविधानादेवानापदि प्र- ·86 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४. पा. १. तिषेधाश्च । अतो ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहविधिः दायसिलोञ्छाद्यस- म्भवे दोषाभावमात्रबोधकतयाऽभ्यनुशाविधिरेव । दायासलोञ्छा- दीनां तु निषिद्धत्वाभावात् मुख्यवृत्तित्वमेव । सोऽपि च "त्री- णि कर्माणि जीविका" इत्यादिवचनात्प्रकरणाद्यभावाश्च पुरुषार्थः । न्यायागतेन द्रव्येण कुर्यात्कर्माणि वै द्विजः । अन्यायोपगतं द्रव्यं गृहीत्वा यो ह्यपाण्डतः । धर्माकाङ्क्षी तु यजत न धर्मफलमश्नुते ॥ इत्यादिवचनैस्तु मुख्यगौणमाधारणवृत्त्युपायानामधिकारिता- रतम्येन क्रत्वर्थत्वस्यापि बोधनात् संयोगपृथक्त्वन्यायेनोभयार्थ- त्वेऽपि न दोषः ! याद तु सिलोञ्छादेः क्वचित्फलश्रवणं भवेत्, तदा जीवनाश्रितयावज्जीवसिलोञ्छानयमस्यैव फलजनकत्वं बोध्यं, न तु प्रतिग्रहस्येति व्यर्थोऽयं विचारः, कृत्वाचिन्तात्वन वा बाध्यः ॥२॥ (३)-तदुत्सर्ग कर्माणि पुरुषार्थाय, शास्त्रस्या- नतिशकयत्वात् न च द्रव्यं चिकीर्ण्यते ते- नार्थेनाभिसम्बन्धाक्रियायां पुरुषश्रुतिः ।। ३॥ अविशेषानु शास्त्रस्य यथाश्रुति फ- लानि स्युः ॥ ४ ॥ अपि वा कारणाग्रहणे तदर्थमर्थस्यानभिसम्बन्धात् ॥ ५ ॥ तथा च लोकभूतेषु ॥ ६ ॥ इत्युपक्रम्य स्नातकपुरस्कारण 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तंयन्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नमसो गतम्" तस्य व्रतं" ·अधि...] भादीपिकासहितम्. इत्यादि प्रजापनियतं श्रुतम् । तत्रापि भाष्यकारादिभिः प्रतिषेधत्वे पर्युदासत्वे चोभयथाऽपि फलकल्पनाभिया ऋत्वर्थ- 'त्वमाशङ्कय अनारभ्याधीतत्वात् श्रुत्याद्यभावेन क्रत्वर्थत्वानुपपत्तेः पर्युदासत्वमङ्गीकृत्य पुरुषार्थत्वं सिद्धान्तितम् । तदपि कळअभक्ष- णप्रतिषेधहिरण्यधारणन्यायन ऋत्वर्थत्वशङ्कानुपपत्तेरुपेक्षितम् । विचारस्त्ववमेवात्र कर्नव्यः । किमयं प्रतिषेधः पर्यु- दामा वेति । सिद्धान्ते आर्थवादिकफलप्रयुक्तत्वात् प्रतिषेधपक्षे च तदभावादध्यायसङ्गतिः । तत्र नत्रः प्रधानान्वयस्याभ्यर्हित- त्वाद्भावनान्वयव्युत्पत्तंर्धात्वर्थाद्यन्वयस्य लक्षणादिभियाऽनुपपत्तेः । पर्युदासत्वायोगाद्रागप्राप्तोद्यदादित्येक्षणभावनायाः प्रतिषेध एवायं पुरुषार्थः कळाभक्षणादिप्रतिषेधवत् । अतश्च निषेधेनेक्षणस्या- निष्टसाधनत्वाक्षेपेऽपि फलान्तराकासाभावात् “नैतावता हैनमा युक्तो भवति" इत्यार्थवादिकपापक्षयफलकल्पनानुपपत्तेः नार्थवादि- कफलप्रयुक्तत्वम् । अर्थवादस्त्वक्षिणजन्यप्रत्यवायाभाव बोधनद्वाग ईक्षणनिन्दति प्राप्ते तस्य व्रतं" इति व्रतशब्देनोपक्रमस्थेनानुष्ठेयक्रियाप्रति- पादनान् तदनुरोधेनोपसंहारस्थो निषेधोऽप्यनुष्ठेयामेव क्रियां वि- धत्ते। अत एव नजीक्षतिभ्यामीक्षणाभावसङ्कल्परूपक्रियैव लक्ष- णया विधीयते । मानससङ्कल्पस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यविनाभूतत्वात् ईक्षतिरेव वा लक्षकः नञ्पदं तात्पर्यग्राहकम् । नचैवमुद्यदादित्यस्य पदार्थैकदेशे ईक्षणं अन्वयापत्तिः, का- रकाणां प्रथमतो भावनान्वयस्यैव स्वीकारेणैकदेशान्वयाप्रसक्तः। यन्मते हि सोमादोनां प्रथमत एव धात्वर्थेऽन्वयस्तन्मत एवेदं दृष- 'वायापाप. १२.

·88 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४. पा. १. णं न वस्मन्मते । अतोऽनीप्सितकर्मत्वेन सक्तवल्लक्षितकरणत्वेनै- व वा भावनान्वयः । पाटिकान्वये तु ममस्तपदघटितवाक्यस्यैव कल्पनान्न कोपि दोषः । अतश्चोद्यदादित्येक्षणाभावसङ्कल्पभावनैवो- दये निमित्ते विधीयते । णमुलादिवत् शतृप्रत्ययेन निमित्तत्वाभिधा- नात्, तत्फलं चार्थवादिकमघक्षयः। अतस्मिद्धं भावनातिरिक्त नत्र- म्सम्बन्धात्पर्युदासः स च फलप्रयुक्त इति । नन्वेवमपि नत्रः भेदवद्वाचित्वस्य “ तदन्यतविरुद्धतदभावंषु नन्” इति प्रसि देद्यन्पदनैव सम्बन्धाङ्गीकागदुद्यद्भिन्नादित्येक्षणस्यैवाघक्षयफल- कत्वन विधानोपपत्तन सङ्कल्पलक्षणा । न च सुबन्तसम्बन्धे नत्र- समासापत्तिः. नानुयाजावातवदुपपत्तः । न च नत्रः आदित्यपदन वा सम्बन्धः उद्यपदेन वत्यत्र विनिममकाभावः, विशेषमाकान- त्वस्यैव विनिगमकम्य मत्त्वादिात चेन-तथात्वेप उद्यन्तमिति सुबन्तपदभ्य निघातान्वयव्युत्पत्त्यभावेन उद्यद्भिन्नंऽपि पदद्वयल- क्षणाया आवश्यकत्वा । । तथात्वे स्वभावेनैव तादृशादित्येक्षण- म्य मर्वदा जायमानत्वनाघक्षयोपपत्तविधिवैफल्याञ्च । स्वर- मतः प्रतीयमाननिषेधस्य मङ्कल्पलक्षणयाऽप्यपरित्यागेन भवदु- तपर्युदासानुपपत्तेश्च । अस्मिन्नदाहरणे तथाऽङ्गीकारेऽपि “न वा- रिस्थं” इत्यत्र पकादश्यां न भुञ्जीत” इत्यादी च सङ्क- लपलक्षणाया आवश्यकत्वाच्च ॥ प्रयोजनं स्पष्टमेव । मूत्राण्यप्यम्मिन्नेव विचारे सुधीभिर्यो- ज्यानि ॥३॥ (४)-द्रव्याणि त्वविशेषेणानर्थक्यात्प्रदीयेरन् । ७॥ स्वेन त्वर्थेन सम्बन्धो द्रव्याणां पृथ- ·अधि. ४.] भादीपिकासहितम्. ५१ "स्फ्यश्च गर्थत्वात् तस्माद्यथाश्रुति स्युः ॥ ८॥ चो- द्यन्ते चार्थकथासु ॥ ९ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ।। इत्याधुपक्रम्य श्रुतस्य यज्ञायुधवाक्यस्य तृ- तीये' उदाहृतस्यैव माक्षात्प्रधानभूताग्नयााद्देशेन उत्पात्तवाक्या- विाहतद्रव्यकोपांशुयाजोद्देशेनैव वा स्फ्यादिद्रव्यविधायकत्वं. इत- ग्था समस्तवाक्यवैयापत्तः, यज्ञशब्दस्य तत्साधनोद्धननादि- लक्षकत्वापत्तश्च । तस्मादुद्धननादिवाक्यस्म्फ्यादानामुद्धननाद्यर्थ- त्वेऽप्याज्येन सह विकल्पेनोपांशयाजार्थत्वमपीति प्राप्ते- सम्भरणविध्येकवाक्यत्वादम्य तदर्थवादत्वेनाप्युपपत्तेग्न- न्यशेषभूतन सर्वस्मै वै इति वाक्येन विहितस्याज्यम्य पाक्षिकत्वापादकत्वानुपपत्तेः. उद्धननादिक्रियाभेदेऽपि च दशत्वम्य मम्भरणरूपैकक्रियासम्बन्धादेवोपपत्तेरायुधशब्दस्य प्रयो- जकत्वमात्रलक्षणयाऽप्युपपत्तौ माधनत्वलक्षकत्वाभावात् यज्ञश- ब्देऽपि तदनापत्ते तस्य स्फ्यादिविधायकत्वम् । तदेतदर्थवाद- त्वस्य तृतीयसिद्धत्वेन पूर्वपक्षोत्थानाभावेऽपि शिष्यहितार्थमुक- मिति द्रष्टव्यम् । यत्त्वत्र भाष्यकारादिभिर्लिङ्गमुक्तं स्फ्याद्याकारस्य द्वयवदा- नेन विकलत्वात् पूर्वपक्ष परिधानीये कर्मणि “आहिताग्निमग्नि- भिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्च" इति यज्ञपात्रकरणकदाहानुपपत्तिर्गिति, तत् पूर्वपक्षे उद्धननाद्यर्थपात्राणां पृथक्सत्त्वात् तेषां च यज्ञ- साधनत्वाभावेऽप्यायुधशब्दाभावेन प्रयोजकतयैव यज्ञपात्रत्वोप- पत्त्या दाहोपपत्तेरुपेक्षणीयम् ॥ ४ ॥ 1३-१-५. VoI. JI. 12 ·90 अिध्या. ४. पा.१. सत्त्वप्रधा- पूर्वमीमांसादर्शनं (५)-तत्रैकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वात् ॥ ११॥ एकश्रुतित्वाच ॥ १२ ॥ प्रतीयत इति चेत् ।। १३ ॥ नाशब्दं तत्प्रमाणत्वा- त्पूर्ववत् ॥ १४ ॥ शब्दवनूपलक्ष्यते तदा- गमे हि तदृश्यते तस्य ज्ञानं हि यथाऽन्ये- पाम् ॥ १५ ॥ तद्वच्च लिङ्गदर्शनम् ॥ १६ ॥ पशुना यजेत' इत्यादौ यत्रोपादयपश्वादिगता मझ्या विभनयुपात्ता, सा कि विवक्षिता न वेति चिन्तायां नानि नामानि " इति स्मृत्या प्रातिपदिकार्थपश्वादविभक्तयुपात्त- सयाविशेष्यत्वरूपसत्त्वसमाख्यया विभक्तयुपात्तसङ्ख्यायाः प्रा- तिपदिकार्थ प्रति पदश्रुत्या योग्यतारूपलिङ्गेन च विशेषणत्वा- वगमात् वाक्यीयांक्रयान्वयानुपपत्तेः तदभावेऽपि क्रियाया अवै- गुण्यान्न विवक्षिता सङ्ख्या । न चैकत्वादेः पश्चन्वयेऽपि तद्विशि- प्रस्यैव पशोः कारकान्वयद्वारा क्रियासम्बन्धाल्लोहितोष्णीषादि- वत् पशुविशेषणस्यापि विवक्षापपत्तिः, सङ्ख्याकरणत्वयोर्विभ. तथा युगपदुपादानन सङ्ख्यायाः प्रथमतः पश्वन्वयमभिधाय पश्चाद्विशिष्टस्य पशोः कारकान्वयाभिधाने विरम्यव्यापारापतेः । न च त्वयाऽपि सङ्ख्यायाः पदश्रुत्या पश्वन्वयाङ्गीकारात् युगपदन्वयद्वयशाब्दबोधस्य विरुद्धत्वात्प्रथमतश्शुद्धस्य पशो कारकान्वयमङ्गीकृत्य पश्चात्सवयायाः पश्वन्वयाङ्गीकारे त- वापि विरम्यव्यापारापत्तिरिती वाच्यम् , तथापि भावनान्वित- कारकविशेषणविशेषणस्यासमस्तपदस्थले भावनान्वयव्युत्पत्त्य- भावनाविवक्षोपपत्तेः । इतरथाऽऽरुण्यस्याप्यनुशासनिकमत्वर्थलक्ष- - ·अधि. ५.. भादीपिकासहितम्. 91 णयैकहायनी प्रत्येव विशेषणत्वोपपत्तौ प्रथमतः क्रियान्वयमभ्यु- पगम्य पाठिकैकहायनीसम्बन्धसिद्धान्तभङ्गापत्तेः। अत्र च लौ- हित्यादेर्भावनान्वितकारकविशेषणविशेषणत्वेऽपि समस्तपदत्वान्न क्षतिः । वारवन्तीयादेस्तु क्त्वाशब्दोक्तभावनायामेवान्वय इति न काचित्क्षतिः । अत एव सोमारुण्यादीनामपि न प्राथमिकी धात्वर्थान्वयः । अपि तु भावनान्वय एवेत्युक्तं तत्र तत्र । किञ्च न प्रत्ययार्थस्यैकत्वस्य प्रकृत्यर्थ पशुं प्रति प्रका- रता, प्रत्ययार्थप्राधान्यभङ्गापत्तेः, अपि तु पशोरव करणत्वं प्र. तीव एकत्वं प्रत्यपि प्रकारता। अतश्चैकत्वस्य करणत्ववत् वि. धेयभावनायामप्रकारत्वादविवक्षेति प्राप्ने पशोः करणत्व एवान्वयो न त्वकत्वेऽपि प्रमाणाभावात् । अतश्च पशोस्तद्वारा भावनान्वयवत् सङ्ख्याया अपि बलीयस्या समानाभिधानश्रुत्या आधयत्वेन सामानाधिकरण्येन वा प्रथमतः कारकान्वयस्यैवाङ्गीकारात् पश्चाञ्च पदश्रुत्यादिना आधेयत्वस म्बन्धेन पश्वन्वयोपपत्तर्निरुक्तव्युत्पत्त्यैव भावनासम्बन्धित्वाद्वि. वक्षितत्वम् । न चैवं यदि सोममपहरेयुरेकां गां दक्षिणां दद्यात्" इत्यादावेकपदवैयर्थ्य ‘गां' इत्यनेनैवैकत्वविधानोपपत्ते रिति वाच्यम्, एकत्वविधिवत् गोत्वविधैरपि प्राप्तदक्षिणानुवादेन “धेनुर्दक्षिणा इतिवद्विशिष्टकारकान्तरविधानेनापत्तौ द्वादश- शतसकथावत्सामान्यविहिताश्वादीनामपि बाधप्रसङ्गात्तनिवृत्त्या दानाश्रितस्यैकत्वस्यैव गोरुद्दशेन विधानार्थमकग्रहणोपपत्तेः, अतो विवक्षितव सङ्ख्या। अत एव कर्णा याम्याः अवलिला रौ- द्राः नभोरूपाः पार्जन्यास्तेषामैन्द्राग्नी दशमः दर्शनमुपपन्नम् ॥५॥ इति दशमत्व.

·92 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४. पा.१. (६)-तथा च लिङ्गम् ॥ १७ ॥ भवतु सङ्ख्या शब्दार्थत्वाद्विवक्षिता। लिङ्गं तूपादेयगतम- प्यशब्दार्थत्वादविवक्षितम् । न हि तत् प्रातिपदिकार्थः, सिं- हादिपदात्तदप्रतीतेः, तस्य लिङ्गत्रयसाधारण्येन लिङ्गविशेषव्य- भिचाराच्च । नापि प्रत्ययार्थः, व्यभिचारादेव। नापि टाबादीनां सुविकाराणां “ तस्माच्छसोनः पुंसि" इत्यादीनां. विलिङ्गे वृ- क्षादौ विपरीतलिङ्गे मक्षिकादौ च प्रयोगेण व्यभिचारादेव । अतश्शब्दानुशासनमात्रमेवदं, न लिङ्गं नाम कस्यचिच्छब्दस्यार्थः इत्यविवक्षितमिति प्राप्त सिंहस्सिही इत्यादावनन्यथासिद्धलिङ्गप्रतीतलिङ्गमपि चित् टाबादीनां सुब्बिकाराणां च क्वचिच्च तिसृचतस्रादिप्राति- पदिकविकाराणां वाच्यम । अतश्च तत् क्वचित्सङ्ख्यावत् क्वचिच प्रातिपदिकार्थत्वनव विवक्षितम् । यत्र तु बाधस्तत्र साधुत्वार्थ तच्छब्दप्रयोगः ॥ ६॥ (७)-आश्रयिप्वविशंपण भावोऽर्थः प्रतीयेत॥ १८ ॥ चोदनायां त्वनारम्भो विभक्तत्वान्न ह्यनेन विधीयते ॥ १९ ॥ स्याहा द्रव्यचि- कीर्षायां भावोऽर्थे च गुणभूतताऽऽश्रयाद्धि गणीभावः ॥२०॥ यजति जुहोतीति वा यत्र श्रुतं, तत्र यजेस्तावत् देवता- देशविशिष्टद्रव्यत्यागवाचित्वात् त्यागांशस्यादृष्टविधया आरादुप. कारकत्वं, उइंशांशस्य त्वष्टविधया तदुपकारकत्वमेव । अत ·अधि ७.] भादीपिकासहितम्. 93 . एवोद्देशाङ्गभूतदेवतायाः त्यागाङ्गभूतद्रव्यापेक्षया दुर्बलत्वम् । प्र- क्षेपस्तु तत्र त्यागाङ्गद्रव्यसंस्कारक एव । जुहोतिस्थले तु तद- • श्रमेव अदृष्टविधयतरौ । समप्रधानी वा प्रक्षेपेण सह । अत ए- वोभयत्र मन्त्रस्तदङ्गभूतदंवताप्रकाशनार्थ पवेति स्थितिः । यत्र तु स्वाहाकारस्विष्टकृत्सूक्तवाकपशुपुरोडाशपिटलेपादिहोमवाजिन- ज्यादौ परकीयं द्रव्यं देवता वा प्रक्षेपांशेनोंदशांशेन मन्त्रेण वा सस्क्रियते, यथा स्वाहाकारसूक्तवाकपशुपुरांडाशादी आग्ने- यादिदेवताः मन्त्रदेवतोद्देशाभ्यां. स्विष्टकृति प्रक्षेपांशेन तदीयं द्रव्यं, मन्त्रेणैव तदीया देवताः, उद्देशांशस्य स्विष्टकद्देवता- कत्वात्, पिष्टलेपहोमादी प्रक्षेपण नीयं द्रव्यमेव । सर्वत्र प्रमाणं तत्र तत्रोक्तं वक्ष्यते च । यस्तु तत्र त्यागांशः सोऽदृष्टार्थ एव । तस्य पदार्थकदेशत्वान्निष्प्रयोजनवेपि न क्षति', वि- हितपदार्थान्यथाऽनुपपत्त्या तदवयवानामप्यर्थाद्विहितत्वेन प्रया- जनाकाङ्क्षापपत्तेः। अतस्सोऽप्यदृष्टार्थ एव सन फलवत्प्रक्षेपाद्यङ्गं तत्संस्कार्यद्रव्याद्यङ्गमंव वेति तत्संस्कार्यद्रव्यदेवतादावेव प्रोक्ष- णादिवददृष्टं जनयतीति सन्निपत्योपकारकस्तत्प्रयुक्तश्चेति प्राप्ते- विशेष्यतया प्रतीतस्य त्यागांशम्य प्रक्षेपाद्यङ्गत्वं प्रमाणा- भावात् देवतादश्च दृष्टमात्रापंक्षत्वेनादृष्टोपकारानपेक्षत्वात् प्रकर- णात्यागांशस्यारादुपकारकत्वमेव प्रयाजादिवत् । तत्र त्वेतावान् विशेषः, यत् परप्रयुक्तद्रव्यदेवतापजीवित्वेन न परप्रयुक्तव्यभाव स्वातन्त्र्येण तत्तद्दव्यदेवताक्षेपकत्वम् । अत एवैककपालस्य स- वहोमे स्विष्टकृद्यागस्य लोप एव, स्वोपकारकद्रव्यस्य नाशादिति निमित्ताभावेनाज्येनापि समापनायोगात् । चयनादावयागे वाच- निकप्रयाजादिविनियोगेऽपि च न स्वाहाकारयागः । प्रकृती तु द्रव्यनाशे “यस्य सर्वाणि हवींषि नश्ययुर्दुष्ययुरपहरेयुर्वा आ- ·94 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. १. ज्येनैता देवताः परिसङ्ख्याय यजेत" इति वचनादाज्येन स- मापनम् । सन्निपत्योपकारकत्वे तु संस्कार्याभावादिडावल्लोप ए- वेति विशेषः ॥७॥ (6)-अर्थे समवैषम्यतो द्रव्यकर्मणाम् ॥२१॥ एवं तावत्क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारद्वारेण प्रयोजकत्वं चिन्ति- तम् । इदानीं तु साक्षादेव तश्चिन्त्यते । तत्सिद्धयर्थस्तु काचि- कोऽङ्गाङ्गिभावविचार इति सुखग्रहणार्थ प्रतिज्ञामात्रमिदम् ॥ ८ (:)-एकनिष्पनेस्सर्वं समं स्यात् ॥ २२ ॥ मंसर्गरसनिष्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ।। २३ ॥ मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच ॥ २४ ॥ चातुर्मास्येषु प्रथम पर्वणि तप्ते पयसि दध्यानयति मा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इति श्रुतम् । तत्र दध्या- नयनस्य आमिक्षा वाजिनं चेत्युभयं प्रयोजकं उतामिवेति चि. न्तायां--दध्यानयनवाक्ये तावत् तप्तपयोऽधिकरणकदध्यानयन- मात्र श्रुतं, न तु पयसो दना वा प्राधान्यं, सप्तम्या प्राधान्या- नभिधानात् । तथात्वे उद्देश्यविशेषणत्वेन तापस्याविवक्षापत्तेश्च । न चानयतेर्द्विकर्मकत्वात् पयसी व्याप्यमानत्वेन दध्यपे. क्षयाऽपि प्राधान्यावगतिः। द्विकर्मकधातुस्थले अधिकरणत्वा- दिकारकान्तराविवक्षायां सम्बन्धमात्रविवक्षायां च सम्बन्धसा- मान्ये षष्ठीप्राप्तौ “अकथितं च” इति कर्मसंझाकरणात् द्वि- तीयाविधानावगतावपि प्राधान्य प्रमाणाभावात् , प्रकृते सप्तमी- श्रवणेनाधिकरणत्वविवक्षाऽवगतद्धितीयकर्मप्रसक्तयभावाच ।

·अधि. ९. भादीपिकासहितम्. दधस्तूपयोगाभावादव सक्तुवन्न प्राधान्यावगतिः । न ह्या- मिक्षा नाम दधिपयोरूपा रसघनीभावादिधर्मभेदेनार्थान्तरत्वात् । तस्यै शृतं तस्यै दधि तस्या आमिक्षा तस्ये वाजिनम्" इति भेदेन व्यपदेशाच्च । “गोपयसोर्यत्" इति विकारवाचि. यत्प्रत्ययान्तपयस्याशब्दपर्यायत्वाञ्च । जुषन्तां युज्यं पयः" इनि तु धान्यशब्दवद्विकारपरम् । अतश्च दध्यानयनस्य स्ववाक्ये उद्दे- श्याभावात्सामर्थेन दधिसंसृष्टपयोजन्यामिक्षार्थत्वाङ्गाकारे च ज- न्यत्वाविशेषेण वाजिनार्थत्वस्याप्यवगतरुभयं प्रयोजकमिति प्राप्त "सा वैश्वदेवी" इति मर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शित्वात्पूर्व- वाक्ये यत्प्राधान्येन निर्दियं तदामिक्षेत्यवधार्यते न त्वर्थान्त- ग्म । रसश्च मधुराम्लरूपस्तयोरेवावधार्यत इति न नतोऽप्यर्था- न्तरम् । घनीभावस्तु पीयूगादवदभेदेऽप्युपपन्न एव । पृथकिर्दे- शोऽप्यवस्थान्तरात्। विकारार्थकयत्प्रत्ययस्मृतिरपि तच्छब्दानुग. धेनावस्थापरैव । तस्मान्नामिक्षार्थान्तरं. अपि तु दधि पयो वा, तत्रापि विशेषस्त्वष्टमे अतिदेशविशेषसिद्धयर्थं निरूपयिष्यते। तत्सिद्धं स्ववाक्य पवामिक्षारूपोद्देशसम्बन्धित्वावगतेर्दध्यान- यनं तत्प्रयुक्तमेव । न तु वाजिनप्रयुक्तं, तस्य तच्छब्दाद्यभावे- नार्थान्तरत्वप्रतीतेः, तजन्यत्वेऽपि शेषित्वानवगमात् । अतश्च त- स्यानुनिष्पन्नत्वात्तद्यागस्य स्विष्टकृदादिवदनुनिष्पन्नप्रतिपत्तित्वा- वगतेस्तदभावेशप च परप्रयुक्तदध्यानयनोपजीवित्वावगतेन त. त्प्रयोजकत्वं वाजिनस्य कल्पनीयं गौरवप्रसङ्गात् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे वाजिनयागस्यार्थकर्मत्वेन समप्राधान्या- पसेरामिक्षायागविकारेऽनतिदेशः । सिद्धान्ते त्वनुनिष्पन्नप्रतिप- त्तित्वेनामिक्षायागाङ्गत्वात्तद्विकारेऽतिदेशः । . 1८-२-४, ·6 - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. १. सोमेश्वरस्य तु सिद्धान्तेऽपि वाजिनयागेऽर्थकर्मत्वं वदतः आमिक्षायागाङ्गत्वानापत्तेस्तद्विकारेऽतिदेशो न सिद्धयत् । “अटी हवींषि " इत्यस्य विनिगमनाविरहेणावयुत्यानुवादत्वस्य त्वन्म- तेऽप्यापत्तः । यत्त भाष्यकारादिभिः पूर्वपक्ष वाजिननाशे आमिक्षानाश इव पुनर्दध्यानयनेन वाजिनोत्पत्तिः. सिद्धान्त तु आज्येन ममापनमिति प्रयोजनमुक्तम , तत् पष्टे' हवि शादिनिमिने आज्येन समापनस्य विधिबलंन वक्ष्यमाणत्वन पूर्वपक्षऽपि तुल्य- न्वादुपेक्षितम् ॥९॥ (१०)-पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात्॥ मोमक्रयार्थमेकहायनी विधाय ऋयदेश तन्नयने क्रियमाणे तम्याः पट्पदान्यनुनिष्कामति सप्तमं पदं स्फ्यन विलिग्वति हिरण्यमन्तर्धाय पदे जुहोति ततः सप्तमं पदमध्वर्युरअलिना गृह्णाति यहि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुः तर्हि तेनाक्षमुपाञ्जयात्" इति श्रुतम् । तत्राक्षाभ्यञ्जनमपि ऋयवदेकहायनीनयनस्य प्रयोजक, जन्यत्ववदङ्गत्वस्याप्युभयत्र समत्वात् । अक्षाभ्याने हि तच्छब्दे- नैव पदपांसवो निर्दिष्टा इति ते तदङ्गम । पदस्य चेकहायनीनि मपितत्वं तस्यास्सप्तमं गदमित्यनुषङ्गात् शाखान्तरवचनाचावगत- मिति साऽपि तदङ्गम् । अतश्च नीयमानसंस्कारार्थस्य नयनस्या- प्युभयार्थत्वादुभयप्रयोज्यत्वम् । न च प्रकरणादेवैकहायनीलाभा- तच्छब्दस्यानुवादकत्वं, प्रकरणप्राप्नेः पूर्वप्रवृत्त्यङ्गीकारेण प्रयोजक- त्वफलकाङ्गत्वविध्युपपनेः । न च तथाऽपि क्रयप्रयुक्तत्वविशि- ऐकह यन्या एव तच्छब्देन परामर्शात् पुरोडाशकपालन्यायाप- 1६-४-१.

·अधि. ११.] भारदीपिकासहितम्. 97 त्तिः,। तथात्वे फलाभावेन तच्छब्दवैयापत्तेः तस्यैकहायनी. स्वरूपमात्रपरत्वाङ्गीकारादिति प्राप्ते--- विधिगौरवप्रयोजकशक्तिकल्पनागौरवाभ्यां तच्छब्दस्य पूर्व- परामर्शित्वस्वभावेनोपजीव्यप्रकरणप्राप्तानुवादकत्वावगतेश्चैकहाय - न्याः क्रयमात्राङ्गत्वावसायात्तदङ्गभूतनयनस्यापि तन्मात्रार्थत्वप्र- तीतेरक्षाभ्यञ्जनं पदहोमादिकं वा ऋयप्रयुक्तकहायनीतनयनला- भेन चरितार्थ नैकहायन्यास्तन्नयनस्य या प्रयोजकम् । अतश्चै. कहायन्यां ऋयार्थ नीयमानायां देवाझावणि सप्तमपदपाते अ. साभ्यञ्जनार्थ पुनर्न तदानयनम । यथाशक्ति प्रयोगादौ ऋयलोपेऽ- पि वा नैकहायनीप्रयुक्तिः । अक्षाभ्यञ्जनार्थ तु यकचित्पांसवो ग्राह्या एव, गुणलोपे मुख्यलोपानुपपत्तेः । होमस्त्वारादुपकार- कत्वालावण्येव । यथाशक्ति प्रयोगे वाहवनोये निरधिकरणक एव वेत्यन्यदेतत् ॥ १०॥ (११)-अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयो- गस्य तनिमित्तत्वात्तदर्थो हि विधीयते ॥ दर्शपूर्णमासयोः “पुरोडाशकपालेन तुपानुपवपति" इति श्रुतम्। तत्र कपालस्य “कपालेषु पुगेडाशं श्रपयति इति श्रपणे विनियुक्तस्यापि तृतीयया तुषोपवापार्थत्वेनाप्यार्थिकवि- शेषणविधिना विनियोगादुभयप्रयुक्तत्वम् । न च पुरोडाशार्थ- कपालत्वेनैव तुषोपवापे विनियोगान्न तुषोपवापप्रयुक्तत्वं, प्रक- तिविकारभावाभावेन तादर्थ्यसमासायांगात् । षष्ठीसमासे च सम्बन्धमात्रावगतेस्तस्य च कपालत्वेनैव विनियोगेऽपि पुरोडा- . | अव्यवहितोत्तराधिकरणेऽयं न्यायो द्रष्टव्यः. VOL. II. 13 ·98 कपा- पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४.पा... शार्थोपात्तस्यैव प्रसङ्गेन ग्रहणोपपत्तेरनुवादत्वात् । यदि तु प्रस- गलक्षणाभावादुपादेयस्थले प्रकृतग्रहणस्य च “तानि वैधम्" इत्यत्र निराकृतत्वान्न पुरोडाशकपालनियम इत्याशङ्कथेत, ततोऽस्तु नाम पुरोडाशसम्बन्धविशिष्टस्यैव विधानं, तत्फलं च तद्भिनकपा- लव्यावृत्तिरेव न त्वप्रयोजकत्वमपि. सम्बन्धरूपाङ्गाभावेऽप्याग्नि- होत्रहवणीन्यायेन प्रधानभूतकशलबाधानुपपत्तेः चर्वादौ तनिय- माभावरूपस्याप्रयोजकत्वफलस्यासम्भवादिति प्राप्ते पुरोडाशसम्बन्धस्य प्रमाणान्तरगम्यस्यालोचने तत्प्रयुक्तत्व- स्याप्यवगतेन पुनस्तुषोपवापविधिरपि तत्प्रयुङ्क्ते । अतो लाघवादव- घातकालीनस्तुषोपवापः परप्रयुक्तकपालोपजीवितया न लोपादानासादनयोः प्रयोजकः। निनयनकालीनस्तु कपालधारण- स्य प्रयोजको भवत्येव । उपादानस्य तु सोऽप्यप्रयोजकः । प्रयोजनं चर्वादी न कपालनियमः । अग्निहोत्रहवण्यां तु वक्ष्यते ॥११॥ (१२)-पशावनालम्भाल्लोहितशकतोरकर्मत्वम्।। पशी "शकृत्सम्प्रविध्यति लोहितं निरस्यति" इति श्रुतं नि: रसनं पश्वालम्भनस्य शकल्लोहितस्यैव वा प्रयोजकम् । नहीदं तस्य प्रतिपत्तिः । हृदयादीनामेव हविष्ट्वेन तस्यानुपयुक्तत्वात् अपूर्वसा धनत्वाभावाश्च । अतश्चार्थकमैवेदं शकल्लोोहतस्य तावत्प्रयोजकम् । पश्वालम्भोऽपि च विशसनवाक्ये श्रुतः प्रयोजनाकाङ्क्षस्सन् हृद- यादोरिव लोहितादेरपि पशुप्रकृतिकत्वमाक्षिपति । न हि हृद- यादेस्तदुत्पत्तिवाक्याधीन, तस्य तदभावे हविष्ट्रेनैव तद्विधायक- त्वात् । अतस्तत्रत्यं पशुपदमपि देवतासम्बन्धसिद्धयर्थ वस्तु- ५१०-२-२६. 1 २-१-४.

·अधि. १३.] भाहदीपिकासहितम्. 99 तोऽनुवाद एव । अस्तु वा उत्पत्तिवाक्यावगतं पशोर्यागसा. धनत्वं विशसनवाक्यानुरोधाद्धवीरूपहृदयादिप्रकृतित्वरूपमेवेति विशसनवाक्यस्यापि तत्परत्वमेव । तथाऽपि निरसनस्यार्थकर्म- त्वाजाघनीवल्लौकिकशकल्लोहितप्रयोजकत्वे न किञ्चिद्वाधकाम- ति प्राप्ते- द्वितीयया निरसनस्य प्रतिपत्तित्वावगमान्न लोहितादिप्र. योजकत्वं, अपितु उपयुक्तन्वाभावेऽपि चानुनिष्पन्नत्वेन प्रतिपत्ति- सापेक्षत्वात् परम्परयाऽपूर्वसम्बन्धस्य सत्त्वेन चानर्थक्याभा- वात् प्रतिपतिकर्मत्वोपपत्तेः ॥ प्रयोजनं पशुलोहिताद्यभावनाशयोस्तल्लोपः । प्रायश्चित्तं परं तल्लोपनिमित्तं भवत्येव । सोमेश्वरलिखितरक्षोभागत्वसत्त्वे तु त्या- गांशस्याज्येन येनकेनचिद्वा द्रव्येण समापनं भवत्येवेति द्र- टव्यम् ॥ १२ ॥ (१३)-एकदेशद्रव्यश्चोत्पनौ विद्यमानसंयोगा- त् ॥२८॥ निर्देशात्तस्यान्यदादिति चेत्। २९ ॥ न शेषसन्निधानात् ॥ ३०॥ कर्म- कार्यात् ॥३१॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ३२ ॥ यत्र " उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति" इत्यादौ न द्वि- तीयानिर्देशः तत्र तर्हि प्रतिपत्तित्वे प्रमाणाभावादपादानत्वेन श्रुतस्योत्तरार्धस्य यागं प्रति गुणत्वादुत्तरार्धस्य तावद्यागः प्र. योजको भवत्येव । तस्य च ससम्बन्धिकत्वेन स्वप्रतिसम्बन्धियः त्किश्चिदवयव्याक्षेपकत्वं सुलभमेव । न च प्रकृतपुरोडाशरूपाव- यावसत्त्वे न स्वतन्त्राक्षेपकत्वं प्रकृतस्य स्वकार्ये सर्वस्य विनि- ·100 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. १. युक्तत्वेनान्यत्र विनियोगायोगात् । न च तस्य प्रतिपत्तिसापे- क्षत्वात्प्रक्षेपांशेनास्य प्रतिपत्तिकर्मत्वं शङ्कयम्। प्रक्षेपांशस्याप्याग्ने यादिप्रक्षेपवत्स्वयागाङ्गत्वेनैव प्रयोजनानपेक्षत्वात् उत्सरार्धस्यांशभे- देनापि गुणत्वप्रधानत्वयोरङ्गीकारे वैरुप्यप्रसङ्गाश्च । प्रधानमात्रत्व. स्वीकारेऽपि लक्षणायास्तावदनिवारणाञ्च । अतस्सिद्धं स्विष्टक- द्यागोऽर्थकमैव प्रयाजादिवत्सन् उत्तरार्धतदवयविनोः प्रयोजक इति प्राप्ते -- यद्यपि तावदर्थकमैव स्यात् तथाऽपि ससम्बन्धिकत्वात्प्रति- सम्बन्ध्यपेक्षायां यावत्प्रकृतप्रतिसम्बन्धिलाभस्तावन्नान्याक्षेपकत्वं गौरवात् । अस्ति च प्रकृते प्रतिपत्त्यपेक्षश्शेषः । अतस्तदुपजोवक- त्वमेव । अत एव शेषास्विष्टकृते" इत्यपि लिङ्गमुपपद्यते । एवं चोत्तरार्धस्य त्यागं प्रति गुणत्वेन विनियुक्तस्यापि प्रधानगत- प्रतिपत्त्यपेक्षानुरोधेन वाक्यान्तरकल्पनया प्रक्षेपांशं प्रति प्राधा- न्येऽपि न क्षतिः । श्रुतयागविधिनाऽपि धारणप्रयोजकत्वकल्पना- गौरवभिया तदनुमितेश्च । अत एवानुमितप्रतिपत्तेरेव धारण. प्रयोजकत्वादिकल्पनादोषी “नानामते ह्यसी" इति न्यायादनु- मानस्य फलमुखत्वाञ्च । अत एव “सर्वाणि हवींषि समवद्य- ति" इति लिङ्गमपि प्राधान्यादुपपन्नम् । अत एव स्विष्टकृत्प्र- क्षपाऽपि प्रधानाङ्गभूतस्तत्प्रयुक्त एव सन स्विष्टकृद्यागस्याप्यङ्गं तत्प्र- युक्तश्च प्रतिपाद्यत्वाविशेषात् । अनस्स नावयविनो नोत्तरा- र्धस्य वा प्रयोजकः । आज्यप्रक्षेपस्थ तु प्रयोजको भवत्येवोति- सिद्धम् ॥ १३ ॥ (१४)-अभिघारणे विप्रकर्षादनुयाजवत्पात्र- भेदस्स्यात् ॥ ३३ ॥ न वाऽपात्रत्वादपात्र- ·अधि. १४.] भादीपिकासहितम्. 101 त्वं त्वेकदेशत्वात् ॥ ३४ ॥ हेतुत्वाच सह- प्रयोगस्य ॥ ३५ ॥ अभावदर्शनाच ॥३६ सति सव्यवचनम् ॥३७॥ न तस्येति चेत् ।। ३८ ॥ स्यात्तस्य मुख्यत्वात् ॥ ३९ ॥ दर्शपूर्णमासयोः “ प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयति" इति श्रुतम् । तत्र प्रयाजशेषाभिधारणस्य तृतीयाद्वितीयाभ्यां उपयु. तसंस्कारापेक्षया चोपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्याश्यहितत्वाद्धविस्सं- स्कारकत्वमेव, न तु प्रयाजशेषप्रतिपत्त्यर्थत्वं लक्षणाद्वयप्रस- ङ्गात् । न च हविस्संस्कारकत्वे अदृष्ट कल्पनापत्तेरपक्षितदृष्ट- रूपप्रतिपत्त्यर्थत्वलाभाय लक्षणाद्वयाङ्गीकरणमपि न दोषायेति मिश्रमतं युक्तं, निषादस्थपत्यधिकरण न्यायेनादृष्टकल्पनादेः फल- मुखत्वात्। किञ्च द्वितीयायास्सप्तम्यर्थलक्षकत्वे हविषामभिधारणं प्रत्यु. पादेयत्वापत्तेस्तद्गतबहुत्वस्य विवक्षापत्ती त्रिवेव करणापत्तिः । त- था च ग्रहैकत्वाधिकरणे तदविवक्षाभिधानं वार्तिककारीयं नोपपद्येत। यत्तु अभिघारणं प्रत्याधारत्वेनान्वितानामपि हविषामाधा. रतानियमं प्रत्युद्देश्यत्वात्तद्विशेषणाविवक्षेति, तन्न श्रुताभिधारण प्रत्युपादेयमात्रत्वेन विवक्षितत्वे आर्थिकाधारतानियम प्रत्यपि प्रयाणामेवोद्देश्यतापत्तेः । किञ्च यदर्थो नियमाश्रयः तदर्थ एव नियम इति सर्वत्र क्लप्तेराधारतानियमोऽप्यभिधारणनियमवत्त- द्वारा प्रयाजेष्वेवोपयुज्यत । इतरथा पशुस्थजाघनीतुषोपवापादि- वाक्येष्वपि करणतानियमस्य जाधनीप्रतिपत्त्यर्थत्वकपालसंस्कार- कत्वापत्तेरेकत्वाविवक्षापत्तिः ।

·102 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. १. एतेन पदयेऽपि लक्षणामङ्गीकृत्याधारतानियमाद्देश्यतामात्रे- जैव हविस्सलयाविवक्षामुक्तवतो भट्टसोमेश्वरस्यापि मतं प्रत्यु- कम् ॥ यत्तु कैश्चित्तृतीयाया एव द्वितीयाथै लक्षणामङ्गीकृत्याभि- धारणस्योभयार्थत्वं विजातीयानेकोद्देश्यकत्वाच न वाक्यभेद १. त्युक्तम् , तदपि न, निषादस्थपत्यधिकरणविरोधस्य तादवस्थ्यात्, श्रुतोद्देश्यसत्त्वे लाक्षणिकस्य तस्यान्याय्यत्वाच, न्याय्यत्वेऽपि वा श्रुतहवीरूपोद्देश्यसंस्कारस्यैव धारणप्रयोजकत्वापत्तेश्च । - किन वैजात्यं न तावन्निमित्तफलादिवत्, उभयोरपीप्सित- त्वाख्योद्देश्यत्वस्य समानत्वात् । अथ वैजात्याभावेऽपि साकाङ्क्ष- त्वादेव नानकोद्देश्यता, तथात्वे गोदोहनादेरपि पशुप्रणयनाधु- भयोद्देश्यतापत्तेः । अतोऽभिधारणस्य केवलहविस्संस्कारार्थत्वानि- नयनकालीनपुरोडाशकपालन्यायेन शेषोत्पादनाप्रयोजकत्वेऽपि धा. रणप्रयोजकत्वोपपत्तिः। अतश्च देक्षे हृदयाभिधारणार्य वाजपेये च प्राजापत्यवपाभिधारणार्थ च धारणीय एव पात्रान्तरे प्रयाजशेषः। प्रकृती हि प्रयाजोत्तरं वपायागमात्रं कृत्वा कालान्तरे हृदयादि- यागः। वाजपेये च प्राजापत्यान् ऋतुपशूश्च सहोपक्रम्य दश- प्रयाजोत्तरं पर्यग्निकरणान्ते कृते प्राजापत्यानां वैकल्पिको ब्रह्म- सामकाले उत्कर्षः । अतश्च पर्यनिकरणोत्तरभाव्युत्तमप्रयाजशेषेण कपशुवपाभिघारणवत्कालान्तरभाविप्राजापत्यवपाभिधारणार्थमपि धार्यश्शेष इति प्राप्ते- सत्यं प्रयाजशेषाभिधारणं हविस्संस्कारार्थमेव वाक्येन, त. थापि तु प्रयाजशेषस्य प्रतिपत्त्यपेक्षत्वात् तदनुरोधेन स्विष्ट- कुछदेव वाक्यान्तरकल्पनयाऽभिधारणस्यैव तत्प्रतिपस्यर्थत्वमङ्गी- क्रियते । न च प्रयाजेषु सर्वहोमस्यैवापत्तेर्न प्रतिपस्यपेक्षा । आ.

·103 भधि. १५.] भाहदीपिकासहितम्. र्थिकप्रतिपस्वन्तरविध्यभावेऽपि प्रयाजशेषकरणकाभिधारणविधिन- व द्वितीयतुषोपवापवद्यारणाक्षेपापस्या सर्वहोमानापत्तेः । न च स्विष्टकरदिहांशभेदाभावादभिधारणस्य श्रौतेन हविरर्थत्वेनापे- मामाचप्रमाणकप्रतिपत्त्यर्थत्वबाधः, श्रौतविधेर्धारणाद्याक्षेपशक्तिक- ल्पनागौरवपरिहारार्थमेव फलमुखप्रतिपत्तिविधिकल्पनाऽनुमतेः । अत एव बानाद्याक्षेपशक्तिकल्पनागौरवपरिहारार्थमधिकारिसको- चवत् सनिहितहविस्सङ्कोचोपि न दोषाय । अत एव यत्र न प्रतिपत्तिः यथा द्वितीयतुषोपवापकपालादौ तत्र न तत्कल्पना । जाघन्यां तु वक्ष्यते । न चार्थिकप्रतिपत्तिविधेरपि धारणाक्षेप- शक्तिकल्पनाऽऽवश्यकत्वे श्रौतविधेरेव तत्कल्पकत्वौचित्यमिति वाच्यम्, पूर्वाधिकरणवदेवानुमानिकतत्कल्पनस्यादोषत्वात् अनु- मानस्य फलमुखत्वाश्च । अतश्च प्रतिपत्तिबलेनैवाक्षिप्तस्य धारणस्यो. पजीवनाद्वनिगमनाविरहेण सन्निहितसर्वहविष्षु अभिघारणोपप- तावपि न कालान्तरीयहविरर्थे धारणमिति । अत एव प्राजापत्यव- पानां ऋतुपशुभिस्सह करणपक्षे “सहपशूनालभते वपानामभि. घृतत्वाय” इति लिङ्गं ब्रह्मसामकालीनत्वपक्षे तदभावं दर्शयति । स्पष्टंच “सव्या वा एतर्हि वपा यमुनभिघृता" इति रूक्षत्वा- ख्यं मव्यत्वं तस्मिन् पक्षे दर्शयति । न चाभिधारणान्तरेण रूक्षत्व- निवृत्तिः, तस्य तावन्मात्रनिवर्तकत्वेन रूक्षताया आनवर्तनात् ॥१४ (१५)-समानयनं तु मुख्यं स्यात, लिङ्गन्दर्श- नात् ॥ ४० ॥ वचने हि हेत्वसामर्थे । दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजार्थ जुह्वां चतुर्ग्रहीतं विधाय “अ. टावुपभूति गृहाति प्रयाजानूयाजेभ्यस्तत्" इति वचनेनौपभृतं विधाय पुनर्बुवायां चतुर्गृहीतं विहितम् । तत्रैव च " अतिहा-

·104
पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. १. प. १.
येडो बहिः प्रतिसमानयते जुह्वामौपभृतम्' इति श्रुतम् । नत्र
किं प्रयाजास्समानयनस्य तत्संस्कृताज्यस्य च प्रयोजकास्तदर्थ
चेदमुभयं उत ते अप्रयोजका अनूयाजा एव तु तयोः प्रयोज
कास्तदर्थ चेदमुभयमिति चिन्तायां-"प्रयाजानूयाजेभ्यस्तत्'
इति द्वन्द्वान्ते श्रुतस्य बहुवचनस्य प्रत्येकं सम्बन्धादुद्देश्यगत-
स्याप्यप्राप्तत्वेनानुवादायोगादौपभृतस्य न्यायत एव सर्वप्रथाजा.
र्थत्वप्रतीतेः प्रयाजार्थस्यार्धस्य सर्वप्रयाजादौ समानीतत्वादर्हिःप्र-
याजकाले उपभृत्यनूयाजार्थस्यैव सत्त्वेन तस्यैवेदं समानयनं तत्सं-
स्कारार्थमनूयाजप्रयुक्तं न तु प्रयाजप्रयुक्तम । अत एव जौहव-
स्याप्यविशेषेण सर्वप्रयाजार्थत्वादौपभृतेन विकल्पः । त्रिरितः
प्राचीनान् प्रयाजान् यजति" इति त्ववयुत्यानुवाद इति प्राप्ते
कालविशिष्टसमानयनस्यानूयाजीयाज्यसंस्कारकत्वेऽदृष्टार्थ-
त्वापत्तर्विशिष्टविधिगौरवात् त्रिः' इत्यस्यावयुत्यानुवादत्वापत्ते-
श्व प्रयाजार्थस्येदं समानयनम् । तञ्च “ जुह्वा जुहोति" इति व.
चनादर्थप्राप्तमेवेति तदनुवादेन कालमात्रमनेन विधीयते । अतश्च
प्रयाजानूयाजेभ्यः' इत्यत्र प्रयाजाभ्यां अनूयाजेभ्यः इति वि.
प्रहे न दोषः । अत एव जोहवमपि परिशेषादाद्यप्रयाजत्रयार्थ-
मिति न विकल्पप्रसङ्गोऽपि। एवं चातिथ्यायामिडान्तत्वेन अ-
नूयाजाया अभावेऽपि च “चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि" इति बहुव-
चनं जौहवौपभृतचतुर्ग्रहीतयोः प्रयाजेषु समुच्चयाद्धौवचतुर्ग-
हीतमादाय सङ्गच्छते। इतरथा तयोर्विकल्पादनयाजाभावे धौ-
वमादाय चतुर्ग्रहीतद्वित्वापत्तेर्बहुवचनानुपपत्तिः । अतश्च प्रयाज-
द्वयं समानयनस्य तत्संस्कृताज्यस्य च प्रयोजकमिति सिद्धम् ।
सूत्रादौ तु समानयनपदं तत्कालीनप्रयाजद्वयपरं आज्यसंस्का.
रकस्य समानयनस्याज्यप्रयोजकत्वसिद्धान्तानुपपत्तेः ॥ १५ ॥

·अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. 105 (१६)-तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ॥ ४२ ॥ त- त्र जौहवमनुयाजप्रतिषेधार्थम् ॥ ४३ ॥ औपभृतं तथेति चेत् ॥ ४४ ॥ स्याजुहूप्र- तिषेधान्नित्यानुवादः ॥ १५॥ एवं तावदोपभृतस्य प्रयाजार्थत्वमङ्गीकृत्य प्रयोज्यत्वं वि- चारितम् । तदेवाक्षिप्य समाधीयते । “चतुर्जुह्वां गृहाति, अष्टावुपभृति गृह्णाति, चतुर्बुवायां गृह्णाति" इत्यसंयुक्तान्या. ज्यानि लिङ्गप्रकरणाभ्यां यावत् सर्वप्राकरणिकद्रव्यापेक्षकार्या- र्थत्वेन विनियुज्यन्ते तावत् “चतुर्जुह्वां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्, अष्टावुपभृति गृह्णाति अनूयाजेभ्यस्तत्, सर्वस्मै वा एतद्याय गृह्यते यद्धृवायामाज्यम्" इत्यादिवचनस्तत्तत्कार्यार्थत्वेन विनियो- गादौपभृतस्यानूयाजमात्रार्थत्वम् । यत्तु “अष्टावुपभृति गृह्णाति प्रयाजानूयाजेभ्यस्तत्" इति वचनं, तत्र प्रयाजत्वानूयाजत्वयोरु- द्देश्यतावच्छेदकत्वे वाक्यभेदापत्तेरनूयाजानां प्रयाजोत्तरत्वानुवाद- मात्रमिति प्राप्ते- उभयतोऽप्यनुवादत्वावश्यकत्वे समानयनादिविध्यदृष्टार्थ- त्वाद्यनुरोधेन शुद्धानूयाजवचनस्यैवानुवादत्वम् । न वा वाक्य- भेदः गृहैकत्वाधिकरणव्युत्पादितकौस्तुभोक्तरीत्या “अध्वर्युयज- मानौ वाचं यच्छतः" इतिवदवाक्यभेदात् । अतश्चौपभृतं प्रया- जानूयाजामिति सिद्धम् ॥ १६ ॥ (१७)-तदष्टसङ्ख्यं श्रवणात् ॥ ४६॥ अनुग्र. Vou. II. 14 ·106 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. १. हाच जौहवस्य ॥४७॥ द्वयोस्तु हेतुसा- मर्थ्य श्रवणं च समानयने ॥४८॥ अष्टावुपभृति" इत्यनेनाष्टसङ्ख्याकं एकं ग्रहणं विधीयते, उत चतुस्सङ्ख्याकग्रहणद्वयमिति चिन्तायां-श्रुतत्वादष्टत्वसङ्ख्यैव विवक्षिता, न चतुस्सङ्ख्याद्वयं, लक्षणापत्तेः । न चानारभ्याधीतेन “चतुर्ग्रहीतं जुहोति" इत्यनेनानिर्दिष्टद्रव्यकसर्वहोमानुवादेन च. तुर्ग्रहीतविधानात्प्रयाजादिष्वपि तत्प्राप्तेः प्रयाजानूयाजार्थचतुर्ग्रही- तद्वयोद्देशेन उपभृत्पात्रमात्रस्यात्र विधिप्रतीतेरष्टपदं चतुष्कद्वय. लक्षणार्थमिात वाच्यं, अनारभ्यविधिना जुहोतिचादनाचोदितप्रधा- नभूतहोमोद्देशेन चतुर्ग्रहीतविधानेऽपि प्रयाजादिषु यजतिचोदना- चोदितेषु प्रक्षेपाख्यहोमस्य तदीयद्रव्यसंस्कारकत्वेन तमुद्दिश्य चतुर्ग्रहीतविधानानुपपत्तेः। अत एवोपांशुयाजादौ “चतुर आ- ज्यस्य गृहन् आह " इत्यादिविध्यन्तरादेव ध्रुवादितञ्चतुर्ग्रहीत. विधानम् । अस्तु वैतादृशविषयेऽपि तत्प्राप्तिः, तथापि वाचनिकेन प्रामाणिकेन चाष्टत्वेन बाधात्तस्य प्रयाजाद्यतिरिक्तविषयत्वमेवाव- श्यकम् । न च होमाङ्गभूतचतुस्सङ्ख्यायाः प्रधानाश्रितत्वादङ्गाधि- तया ग्रहणाङ्गभूतयाऽष्टसङ्ख्यया बाधासम्भवः । उभयोरपि ग्रह- णाङ्गत्वात् । अस्तु वा चतुस्सङ्खयाया होमाङ्गत्वं, तथापि हो- मस्याप्यत्राङ्गत्वादेव न तदङ्गचतुस्सङ्ख्याया बलवत्त्वम् । किञ्च होमोशेन चतुर्ग्रहीतविधाने प्रतिहोमव्यक्ति तद्भेदाप- तेर्यावत्प्रयाजानूयाजव्यक्तिभेदेन चतुर्ग्रहीतभेदात् तावश्चतुर्ग्रहीतो- देशेनैकपात्रविधावष्टत्वानुपपत्तिः। न हि तवाज्यभागयोरिवावय- वशो होमे किञ्चिनियामकमस्ति । अस्तु वा तत् , तथाऽपि यथैवा- ·अधि. १७.] " भाट्टदीपिकासहितम्. 107 वयवशो होमेऽपि चतुर्गृहीतद्वयस्य प्रयाज.नूयाजसाधनत्वाविघातः, तथैवाष्टसङ्ख्याग्रहणेऽनुष्ठितेऽपि तदन्तर्गतत्वेन चतुष्कद्वयस्यापि 'सत्त्वादुभयोरपि सङ्ख्ययोस्साधनत्वाविघातः । किश्चैवं तव प्रयाजद्वयानूयाजत्रयेऽपि मिलित्वैकं चतुर्ग्रही- तमवयवशः प्राप्यतेत्यष्टत्वानुवादानुपपत्तिः। अतस्तत्सङ्ख्याकग्रह- हणसंस्कृताज्यान्यवैतैर्वाक्यैस्तत्कार्योद्देशेन विधीयन्ते । न चास्मिन् मतेऽपि प्रतिप्रधानं भेदप्रसङ्गः, विनियोगवाक्यानुसारेण तथाप्राप्ता- वपि पृथगुत्पत्तिवाक्यवैयापत्त्या तथोत्पन्नस्यैकैकस्यैवावयवशो विनियोगाङ्गीकारात् । अतोऽष्टत्वं विवक्षितमेवोत प्राप्ते- चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि भवन्ति न ह्यत्रानूयाजान् य- क्षन् भवति" इत्यातिथ्यायामिडान्तायां श्रुतस्य चतुर्गृहीतबहु- त्वे अनूयाजसामान्याभावरूपस्य हेतोरेव लक्षणातात्पर्यग्राहकत- याऽष्टत्वमविवक्षितम् । अयं हि न . तेन ह्यन्नं क्रियते" इति- वदर्थवादः, अपि तु लक्षणाद्यभावाद्धेतुविशिष्टचतुर्ग्रहीतबहुत्ववि- धिरेव चतुर्थचतुर्ग्रहीतनिवृत्तिफलकः। अतश्च तद्वलेन व्याप्तिक ल्पनायां यत्रयत्रानूयाजसामान्याभावोऽन्यत्रापि, तत्र चतुर्थचतुर्ग- हीतनिवृत्तिरूपसाध्यसिद्धिः । अतश्च व्यतिरेकमुखेन चतुर्थ च- तुर्ग्रहीतमनूयाजा) इतरञ्च प्रयाजार्थमिति सिद्धं भवति । तच्चा- ष्टत्वस्य चतुष्कद्वयलक्षणार्थत्वे उपपद्यत इति तत्सिद्धिः। इत- रथाऽनूयाजाभावेऽप्यष्टगृहीतस्यानिवृत्तत्वेन जौहवध्रौवरूपचतुष्क द्वयस्यैव प्राप्तेबहुत्वानुवादानुपपत्तिः, कथश्चित्प्राप्तावपि वा समस्त- वाक्यवैयर्थ्यम् । न च वाचनिकबहुत्वविधेरेवायमर्थवादः, हेतुप- रत्वे सम्भवति स्तुतिलक्षणायां प्रमाणाभावात् । वस्तुतस्तु--नाष्ट- पदेऽपि लक्षणा, हेतुबलेनैवार्धस्यानूयाजार्थत्वे अर्धस्य प्रयाजार्थ, ·108 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २. त्वे चावगते आतिथ्यादावनूयाजाभावेनैवाष्टत्वस्य बाधोपपत्तेः । अस्तु वा सा॥ प्रयोजनं-पूर्वपक्षे प्रयाजद्वयार्थे अर्धन्यूनसमानयनं, अष्ट- गृहीतस्य “समं स्यादश्रुतत्वात्।" इति न्यायेन पञ्चस्वपि वि. भागात् । सिद्धान्ते त्वधं समानेयम् ॥ १७ ॥ इति श्रीखण्डदवविरचितायां भाट्टदीपिकायां चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः. अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः. (१)-स्वरुस्त्वनेकनिष्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात् ॥ १ ॥ जात्यन्तराच्च शन्ते ॥२॥ तदेकदे- शो वा स्वरुत्वस्य तनिमित्तत्वात् ॥३॥ शकलश्रुतेश्च ॥४॥ प्रतियूपं च दर्शनात्॥ ५॥ आदाने करोतिशब्दः ॥ ६ ॥ देक्षे पशौ “यूपस्य स्वरूं करोति, स्वरुणा पशुमनक्ति" इति श्रुतम् । तत्र स्वरुशब्दवाच्यस्याप्रसिद्धत्वादाद्यवाक्येन स्व. रुकर्मिका भावना विधीयते । तत्र च साधनीभूतद्रव्यापेक्षायां " तत्र यः प्रथमश्शकलः परापतेत् स स्वरुः” इति वचनेन शकलस्य माधनत्वावगमात् इतिकर्तव्यतापंक्षायां यूपपदेन तद्धर्मलक्षणयाऽ- 110.३-१६.

·. 109 " अधि. १.] भाट्टदीपिकासहितम्. अनप्रोक्षणादयो विधीयन्ते। अथवा यथैव यूगावयवकत्वं सि- खान्ते षष्ठयर्थस्तथैव मन्मते यूपधर्मकत्वं सम्बन्धषष्ठयर्थ इति न लक्षणाऽपि । एवमुत्पन्नस्य च द्वितीयवाक्येन विनियोगः । अन्तु वा द्वितीयवाक्याक्षिप्तस्वरुकर्मकभावनानुवादेन यूपधर्ममा- प्रविधिरिति न विशिष्टविधिरपि । न चैवं शकलशब्दस्य ससम्ब- धिकत्वादेवोत्तरार्धादिवत् यूपीयत्वोपपत्तेरप्रयोजकत्वापत्तिः, स्व. तन्त्रकाष्ठाप्रयोजकत्वेऽपि स्वरुनिष्टाञ्जनप्रोक्षणादिधर्मप्रयोजकत्वोप- पत्तेः । अत एव धर्मप्रयोजकत्वेन काष्ठान्तरप्रयोजकत्वशङ्कायां तनिवर्तकत्वेन यदन्यस्य वृक्षस्य स्वरुं कुर्यादन्यम्य लोकमन्वा- रोहयेयुः” इति निन्दापि सङ्गच्छते । धर्मप्रयोजकत्वेऽपि च यूपैकादशिन्यां “ यथाऽऽनुपूर्य स्वरुभिः पशून् समञ्जय इति यूपभेदेन स्वरुभेददर्शनं नानुपपन्नम । न चैवमपि षष्ठया यूपाव- यवकत्वसम्बन्धेनाप्युपपत्तेयूपधर्मकत्वरूपसम्बन्धपरत्व एव निया- मकाभावः, शकलकरणकत्वादेव यूपीयत्वसिद्धराद्यवाक्यवैयर्थ्या- पत्तेरेव नियामकत्वादिति प्राप्ते- न यूपधर्मकत्वसम्बन्धष्षष्ट्यर्थः, आनुशासनिकयूपावयवन्व. 'सम्बन्धस्यैव तदर्थत्वोपपत्तेः। न च शकलश्रुत्यैव प्राप्तत्वात्तद्वि- धिवैयर्थ्य, एतद्विध्यभावे यूपपदरहितानां परश्वादानवनगमनवृ. क्षछेदनस्थावाहुत्यादनिां यूपार्थत्ववत् स्वर्वर्थत्वस्यापि सम्भवेन शकलश्रुतेर्वृक्षप्रतियोगिकतयैवोपपत्तेः । अत एव यथाशक्तिप्रयो- गादौ यूपाभावेऽपि स्वर्वर्थमेव वनगमनादिसिद्धिः । पञ्चारात्न- स्वसिद्धयर्थ द्वितीययूपछेदनादि “यूपं छिनत्ति” इत्यादिवाक्ये- न विहितं यूगभावे परं निवर्तताम् । न तु वनगमनाद्यपि । अतस्तनिवृत्तिफलकयूपानुनिष्पन्नत्वसिद्धयर्थ यूपावयवत्वविधिर- र्थवानेव । अत एव यूपानुनिष्पन्नप्रथमशकलनाशे येन केन चि- ,

·110
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २.
काष्ठेनाञ्जनं पशोः । तेन प्रोक्षणादेस्स्वर्वर्थत्वे प्रमाणाभावान
स्वरुस्तेषां प्रयोजकः। सूत्राणि च सुधीभिरस्मिन्नेवार्थे व्याख्ये-
यानि । न तु भाष्यकारोक्ते ॥१॥
(२)-शाखायां तत्प्रधानत्वात् ॥७॥
दर्शपूर्णमासयोश्शाखामधिकृत्य "प्राचीमाहरति" इति श्रु-
तम् । तत्र प्राचीशब्दस्तावत् दिग्विशेषवाची "प्राचीमुदति
सविता” इति प्रयोगात् । देशवाची वा, न तु तद्देशस्थशा-
खाव.ची। अतश्चोपक्रमस्थप्रातिपदिके लक्षणायेक्षया वरं द्विती-
यैव सप्तम्यर्थे व्याख्यातुं युक्ता । प्रतिशब्दाध्याहारो वा । क.
र्मापेक्षायां च प्रकृतत्वादेव शाखा तत्त्वेन सम्बध्यते । प्राग्देशस्य
पूर्वोत्तरावध्यपेक्षायां प्रत्यक्षोपस्थितत्वात्सामर्थ्याच वनविहारदे-
शौ तत्त्वेन सम्बध्यते । तेन वनात् विहारोपलक्षितप्राची प्रति-
शाखामाहरतीतिवाक्यार्थः । न तु वृक्षस्य प्रानी शाखामिति ।
तथात्वे छिनत्तोति स्यात् न त्वाहरतीति प्राप्ते--
प्रधानभूतविभक्तो लक्षणायाः प्रतिशब्दाध्याहारस्य वा क-
सध्याहारपूर्वोत्तरावध्यध्याहारसहकृतस्य कल्पनापेक्षया एकस्मिन्
प्रातिपदिक एव प्रकृतशाखालक्षणया वाक्यार्थोपपत्तेः, प्राक्तस्य
वृक्षावयवविशेषत्वरूपशाखात्वेनैवोपस्थितवृक्षावधिकतयाऽ.
प्युपपत्तेश्शाखावाद एवायम् । तेन वृक्षस्य प्राग्देशभवां प्राची
शाखां छित्त्वाऽऽहरतीत्यर्थः । प्रयोजनानुरोधात्तु विहारदेशं प्र-
तीति लभ्यते । शाखायां प्राग्देशभवत्वमात्रविधानफलकत्वाञ्च
लाघवम् । तव तु शाखाहरणोद्देशेनैव प्राग्देशभवविहारावधि-
कत्वविधाने गौरवम् । याशिकास्तु दिग्वादमेव वदन्ति ॥२॥

·अधि. ३.] भादीपिकासहितम्. 111 (३)-शाखायां तत्प्रधानत्वादुपवेषेण विभागा- त्स्याद्वैषम्यं तत् ॥ ८॥ श्रुत्यपायाच ॥९॥ तत्रैव "शाखामाच्छिनत्ति, शाखामाहरति, मूलतश्शाखां परिवास्योपवेषं करोति" इति श्रुतम् । तत्र शाखाशब्दस्तावत् आद्यवाक्ययोस्समूलस्यैव वाचको न त्वग्रमात्रस्य, अतस्तृतीय- वाक्येऽपि तत्पर एव, तदर्थं च परिवासनमग्रमूलविभागा- र्थम् । अतस्तृतीयवाक्ये मूलत इति पदं द्वितीयार्थे तृतीयार्थे वा तसिं व्याख्याय 'उपवेपं करोति' इत्यत्रान्वेति । न त्वपा- दानार्थकं सत् परिवासने । तथात्वे अग्रस्याप्युपवेषत्वप्रसङ्गेन मूलत इत्यस्योत्तरत्रान्वयावश्यकत्वात् । अतः पारवासनेनाग्रं मू- लं च शाखापदाभिधेयं विभज्य मूलमुपवेषसंज्ञमुपादत्ते इति तृतीयवाक्यार्थः। तस्य च विनियोगापेक्षायां अग्रस्य वत्सापा- करणादौ मूलस्य कपालोपधानादौ वचनाद्विनियोगः । अत एवो- भयमपि छेदनाहरणपरिवासनादीनां प्रयोजकम् । अस्तु वा शा- खाशब्दोऽग्रमात्रवाची तथाऽपि मूलत इात द्वितीयार्थे परिवा- 'सनस्य कर्मेति परिवासनमुभयप्रयुक्तम् । ल्यपा वा मूलापादान- कपरिवासनमुपवेषकरणार्थ विधीयते इति सोपि तत्प्रयोजक इति प्राप्ते- मूलत इति तसिः पञ्चम्यर्थक एव । सर्वविभक्तयर्थकानु. शासनं तु लाक्षणिकम् । अन्यथा विशिष्य पञ्चम्यर्थकत्वानुशा- सनवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अतो मूलापादानकपरिवासनं द्वितीयाश्रुत्या शाखासंस्कारकमेव । न तु वाक्यादुपवेषकरणाङ्गं, न वा उ. भयसंस्कारकं, उद्देश्यानेकत्वप्रसङ्गाच अतश्शाखाशब्दोऽपि मू- लापादानकपारवासनसंस्कार्यतया श्रुताप्रमात्रवाची, छेदनादि- ·112 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ४.पा. २. वाम्येऽपि तद्वाच्येव । समूलछेदनादिकं नु मूलापादानकपरिवा- सनसिद्धयर्थ न विरुध्यते। अत एव वत्सापाकरणादौ शाखा- पदेनैवाग्रविनियोगः । अतो मूलं परिवासनाङ्गमेव । एवं च व्य- वहितकल्पनाऽपि न प्रसज्यते। अत एब परिवासनानुनिष्पन्न- मूलस्यैवोपवेषरूपसंशान्तरकरणम् । अग्रस्य शाखापदेनैव सर्वत्र विनियोगेन संज्ञान्तरवैयापत्तेः । अत एव न व्यवहितकल्प- नाया आवश्यकत्वम् । अतस्संज्ञाकरणमात्रफलक उपवेषं करो- तोत्ययमनुवादो ल्यबन्तापेक्षितक्रियान्तरप्रदर्शनार्थः । अतो न मूलं छेदनादीनां प्रयोजकम् ॥ प्रयोजनं --पौर्णमास्यां शाखाऽभाव येन केनचित् काष्ठेन क- पालोपधानं न तृपवेषकरणम् ॥ ३ ॥ (४)-हरणे तु जुहोतिर्यागसामान्यात् द्रव्या- णां चार्थविशेषत्वात् ॥ १० ॥ प्रतिपत्तिर्वा शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥ ११॥ अर्थे - पीति चेत् ॥ १२॥ न तस्यानधिकाराद- र्थस्य च कृतत्वात् ।। १३ ॥ अत्रैव "सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति" इति प्रस्तरं प्रहरति” इति च श्रुतम् । तत्राद्यवाक्ये तावन्मान्त्रव. णिकदेवतासम्बन्धाद्धोमविधिरित्युक्तम् । न तु द्वितीयवाक्यविहि- तप्रहरणानुवादेन प्रस्तरमुद्दिश्य सूतवाकविधिरिति तन्त्रसारोक्तं युक्तं, यागस्यापि विधौ वाक्यभेदापत्तेः, यागविधायकवा- क्यान्तरकल्पने गौरवाच । अतश्च द्वितीयवाक्ये प्रहरतिना होम मनूध शाखासाहित्यमात्रविधिः, सहशब्दस्य निपातत्वेन परस्प- सहशाखया ·अधि. ५.] भाहदीपिकामहितम्. 115 रान्वयव्युत्पत्तेश्च न शाखा साहित्यं चेति विधेयानेकता । अतश्च यथैव होमे प्रस्तरो गुणभूतः एवं शाखाऽपि । तत्र त्वेतावान् वि- शेषः-प्रस्तरस्य द्वितीयया प्रक्षेपांशं प्रति प्रतिपाद्यत्वावगमान्न त्यागांशस्तस्याक्षेपक इत्युक्तम् । शाखायास्तु वत्सापाकरणा- दाविव गुणत्वस्यैवावगतेः प्रस्तरहोमः प्रयोजक एवेति पौर्ण- मास्यामपि तदर्थ शाखोत्पादनीयति प्राप्ते---- आद्यवाक्ये सूक्तवाकान्वयानुरोधेन प्रहरतिना होमलक्षणा- यामपि द्वितीयवाक्ये प्रहरतिना तल्लक्षणायां प्रमाणाभावात्प्रह- रणस्यैव शाखासाहित्यसम्बन्धमात्रं क्रियते । अतश्च यथैव प्र- हरणं प्रति प्रस्तरस्य कृतार्थस्य संस्कार्यत्वं, तथा शाखायाः, कृतार्थत्वाविशेषात् । न च तृतीयया तस्याः करणत्वावगतिः, स- हशब्दयोगेन तस्याः करणत्वानभिधायकत्वात् । न चैवं शाखां प्रहरतीत्येव वक्तव्यत्वापत्तेः प्रस्तरादिपदवैयर्थ्य, प्रस्तरप्रहरण- कालीनैतत्प्रहरणसिद्धयर्थत्वात् । अत एव प्रस्तरप्रहरणकालवि- शिष्टप्रहरणान्तरस्यैव शाखोद्देशेनात्र विवक्षितगत्या विधानं, न तु प्रस्तरप्रहरणव्यक्तरेव शाखोहशेन विनियोगः, तथात्वे यथाश- •क्तिप्रयोगादी प्रस्तराभावेऽपि शाखाप्रहरणानापत्तेः । अतश्च प्रति- पत्तित्वात्प्रहरणमपि न शाखायाः प्रयोजकम् । तेन पौर्णमास्यां न शाखोत्पादनम् । यथा तु प्रस्तरप्रहरणव्यक्तावेव शाखाया न गुणत्वं तथा षष्ठे वक्ष्यते ॥ ४ ॥ (५)-उत्पत्त्यसंयोगात्प्रणीतानामाज्यवाहिभाग- स्स्यात् ॥ १४ ॥ संयवनार्थानां वा प्रतिप- त्तिरितरासां तत्प्रधानत्वात् ॥ १५ ॥ 1६-६-१४. VOL. II. 15 ·114 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २. तत्रैव “ अपः प्रणयति" इत्यनेन विहितप्रणयनसंस्कृताना. मपां "प्रणीताभिहवींषि संयोति" इति वचनेन संयवनार्थत्व- वत्। अन्ते “अन्तर्वेदि प्रणीता निनयति" इति निनयनार्थत्वे. नापि विनियोगादुमयप्रयुक्तत्वम् । न च निनयनवाक्येऽपि द्वि- तीयानिर्देशात्प्रतिपत्तित्वाशङ्का । कुशलेनाध्वर्युणा यावत्संयवनो- पयोगिनामेवापां प्रणयनेन शेषाभावात्प्रतिपत्तित्वानुपपत्तेः । अत- स्सक्तन्यायेन निनयनस्यार्थकर्मत्वात्प्रयोजकत्वमिति प्राप्ते- द्वितीयासंयोगादाकीर्णकराणां प्रतिपत्तिरेवेयम् । न च शे. षाभावः तस्यावर्जनीयत्वात् । अनन्यथासिद्धप्रतिपत्तेरेव धारण- प्रयोजकत्वाच्च । अतस्संयवनमेव प्रयोजकम् । अत्र चाग्नेया- दिहविषः पाकत्वेनैव संयवनोद्देश्यता। तेन चर्वादावपि प्रणीता भवन्त्येव । अत एवाभ्युदितेष्टौ दधिपयसोरपि प्रणीता वक्ष्यन्ते । वस्तुतस्तु-कपालं प्रति स्वोष्मजन्यपाकत्वेनेव पिण्डसंयवनत्वे- नैवोद्देश्यता अतिप्रसक्तधर्मेण तदङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । दधिप- यसोः प्रणीताधर्मास्तु कृत्वा चिन्तया । याशिकास्तु चर्वादावपि प्रणीताः कुर्वन्ति ॥ प्रयोजनं संयवनोत्तरं प्रणीतानाशे निनयनार्थ तदनुत्पत्तिः॥५ (६)-प्रासनवन्मैत्रावरुणाय दण्डप्रदानं कृतार्थ- त्वात् ॥ २६ ॥ अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगा. त्वग्वत् ॥ १७ ॥ कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥ सोमे "दण्डेन दीक्षयति" इत्यनेन दण्डस्य दीक्षाभिव्यञ्जकत्वं विधाय "फ्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति" इति श्रुतम् । 1 त्वेनविनियोगवत्. पा. 2 २.१.६.

·अधि. ६.] भादीपिकासहितम्. 115 तत्र पूर्ववदेव द्वितीयासंयोगान्मैत्रावरुणसम्बन्धिदानं दण्डप्रति- पत्तिः चतुर्थी षष्ठयर्थलक्षिका । “वेदविदे गां ददाति" इति- ‘वद्वा प्राधान्याभावेऽपि सम्प्रदानत्वार्थिकैव । अत एव दीक्षि- तदण्डस्य दानमात्रेण प्रतिपत्तिसिद्धर्नावश्यं स एव दण्डो “द- ण्डो प्रैषानन्वाह" इत्यनेन प्रैषानुवचने विनियुज्यते । तेन न प्रैषानुवचनं दण्डदानस्य प्रयोजकमिति निरूढपश्वादावपि न त- दनुष्ठेयमिति प्राप्ते- कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्" इति स्मृत्या क्रियां प्रति व्याप्यमानं कर्मकारकं प्रत्यपि सम्प्रदानस्य व्याप्यमानत्वा- वगतविधिबलेन कस्यचिद्वयाप्यमानस्योप्सितत्वे कल्प्यमाने व्या- प्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यत्वमिति न्यायेन मैत्रावरुण एव त- दवगतस्तस्यैवोद्देश्यत्वम् । सम्भवति च मैत्रावरुणस्योपयो- गादुद्देश्यत्वम् । वेदविदादौ तु वाधात् स्वर्गादेरेवोद्देश्यता । दृ- ष्ट चालम्बनं दण्डस्य प्रयोजनमिति नादृष्टार्थत्वमपि । न चैवं "दण्डं" इति द्वितीयाऽनुपपतिः, सक्तुवत् करणत्वलक्षणार्थत्वात्। यत्त-मूले अनीप्सितकर्मत्वेन तदुपपत्तिरित्युक्तं, तत् जुहोते- रपि “ तृतीया च होश्छन्दसि” इत्यादिस्मृत्या सकर्मकत्वाव- गतेस्सक्तुष्वपि तदापत्तेरनीप्सितकर्मत्वेऽपि चोदश्यानेकत्वनिमित्त- कवाक्यभेदापरिहारस्य कौस्तुभ एवोक्तत्वादुपेक्षितम् । अस्तु वा दण्डस्यानीप्सितकर्मत्वेनैवात्वयः सम्प्रदानस्य तु सत्यपि प्राधान्ये सम्पदानत्वैनैवान्वयान द्विकर्मकत्वापत्तिरित्यपि बोध्यम् । अतश्च दण्डविशिष्टदानस्योपयोगापेक्षायां “दण्डी प्रैषानन्वाह" इत्या- दिना प्रैषानुवचनार्थत्वेन विनियुज्यते । अतो निरूढपश्वादौ दीक्षा- सोमक्रयाभावेऽपि दण्डदानानुष्ठानं तस्य प्रैषानुवचनप्रयुक्तत्वान्ना- नुपपन्नम् ॥ .

·116 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २. इदं त्विह वक्तव्यं-दानस्य दण्डं प्रत्यर्थकर्मत्वेऽपि दी. क्षादण्डस्य कथं दानाङ्गत्वं, न हि स्वत्वत्यागे कृते यजमानेन स्वयं पुनर्व्यवहर्तुं शक्यम् । न चैतावदेव दण्डकार्य दक्षिाऽभिव्यञ्जका लम्बनं न परप्राप्तिः, येनोपादानलाघवानुरोधेन प्रकृत एव गृह्येत। न च दानविध्यनुरोधेन कार्यसङ्कोचः तस्य लौकिकदण्डेनाप्युपपत्तेः प्रतिपत्तित्वे तु कृष्णविषाणावदेव युक्तस्तत्सङ्कोच इति ।। अत्र ब्रूमः - श्रौतविधेरर्थकर्मत्वेऽप्यस्मदुक्तप्रयाजशेषाभिधार- णन्यायन आर्थिकदानप्रतिपत्तिविध्यन्तरकल्पनया प्रकृतऽपि कार्यस- कोचोपपत्तिः । न चात्र मध्ये प्रतिपत्तयपेक्षाभावेन कल्पकाभावात्त- नययवैलक्षण्यं दानविधेर्दण्डान्तरप्रयोजकत्वशक्तिकल्पनाभिया का र्यसङ्कोच मङ्गीकृत्यापि मध्ये तदपेक्षोपपत्तेः । दृष्टश्च लोके अन्यानु- रोधनाप्यवश्यापेक्षितविषये स्वकार्यसङ्कोचेन अकाल एव तद. पकर्षः । शक्यते चात्र स्वत्वत्यागांशस्य मैत्रावरुणोपकार- कत्वाभावात् तदंशे दण्डप्रतिपत्त्यर्थत्वं वक्तम् । स्वम्वत्वात्या- गऽपि समर्पणमात्रेणापि प्रेषानुवचनोपपत्तः । अतश्च प्रतिपत्त्यनु- रोधेन दीक्षितदण्डस्य नद्विपयत्वसिद्धिः । अत एव सत्र स- र्वेषां दण्डानां दानं, एवं च परप्रयुक्तदण्डोपजीवित्वान्न श्रोत- दानविधेः प्रैषानुवचनादेर्वा दीक्षितदण्डसत्त्वे दण्डान्तरानाक्षेपक- त्वं, तन्नाशादौ तु दण्डान्तराक्षेपकत्वमक्षाभ्यञ्जनन्यायेन इष्टमेव । श्रौतदानविधावेकत्वश्रवणादेकदण्डदानमेव मैत्रावरुणोपकारक- मिति सत्रे प्रैषानुवचने एक एव दण्ड इत्यपि बोध्यम् । इदं च दीक्षितदण्डप्रापकवचनस्य पार्थसारथ्यादिमीमांसकरलिखित- त्वात्तदभावमाभप्रत्याक्तम् ॥ ४-१-१४.

·अधि. ७.]
भाहदीपिकासहितम्.
117
वस्तुतस्तु-तैत्तिरीयशाखायां "यद्दीक्षितदण्डं प्रयच्छति"
इति सार्थवादकवाक्यान्तरश्रवणात 'क्रीते' इति दीक्षितप-
दरहितवाक्ये प्रतिपातविध्यन्तराकल्पनेऽपि न क्षतिः, तैत्तिरी
यवाक्येनैव मैत्रावरुणपदाश्रवणेन दानस्य प्रतिपात्तत्वसिद्धेः ।
कोतवाक्ये तु मैत्रावरुणपदश्रवणेन तत्प्राधान्यावगतेः तदुपका-
रार्थत्वमेव । अतश्च तैत्तिरीयवाक्ये यच्छतेस्सम्प्रदानापेक्षायां
क्रीतवाक्ये स्वतन्त्रदण्डाक्षेपशक्तिकल्पनागौरवपरिहारार्थं च पर-
स्परापेक्षतया दीक्षितदण्डस्यैव मैत्रावरुणोपकारार्थत्वसिद्धिः ।
न च तैत्तिरीयवाक्ये फ्रीतवाक्यविहितदण्ड एव दीक्षासम्ब-
न्धविधानोपपत्तेः न प्रतिपत्तिविधायक त्वमिात वाच्यं, तथात्वे
दण्डोद्देशेन दीक्षितत्वविधानेऽपि एकप्रसरताभङ्गापत्तः दानस्य
अर्थकर्मत्वे प्रमाणाभावः । प्राप्तदानानुवादन कालमैत्रावरुणरूपो
भयविधाने वाक्यभेदापत्तिः, अंत उभयत्रााप दानविधिः, तत्र
च दीक्षितपदयुक्तवाक्ये प्रतिपत्तिविधिरेव, सम्प्रदानाश्रवणात्
दीक्षितपदश्रवणाच्च । क्रीतवाक्ये तु उक्तयुक्त्या अर्थकर्मत्वमेव।
उभयत्र प्रयोजनं पूर्ववत् ॥
वस्तुतस्तु क्रीतवाक्येऽपि प्रैषानुवचनोपयोगिदण्डसंस्कार-
कत्वमेव दानस्येति दण्डस्यापीप्सितकर्मत्वमेव । न त्वतावता दण्ड-
प्रतिपत्तित्वं, उपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्य न्याय्यत्वात् । मैत्रावरुणस्य
तु सम्प्रदानत्वनैवान्वय इति न कश्चिद्दोषः । सो प्रैषादौ दण्डै-
कत्वं तु दण्डी प्रैषानन्वाह इत्यत्र प्रथमातिकमे कारणाभावादेकव-
चनान्तेन व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य समर्थनीयमिति दिक् ॥ ६॥

·118 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २. (७)-उत्पत्तौ येन संयुक्तं तदर्थं तत् श्रुतिहेतुत्वात तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वात्प्रतिपत्तिस्स्यात् ।। सोमे "कृष्णविषाणया कण्डूयते” इति कण्डूयनाङ्गत्वेन कृ- ष्णविषाणां विधाय पुनराम्नातं 'नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति” इति । तत्र निनयनवत् प्रासनं प्रति- पत्तिरेव द्वितीयासंयोगात् । न च दक्षिणादानोत्तरकालमपि दीक्षितस्य कण्डयनसम्भवात् कृतकरत्वाभावात् न प्रतिपत्त्यर्हता, अनन्यथासिद्धप्रतिपत्तिविधिबलादेव दाक्षणादानप्राक्कालभाविक- ण्डूयनस्यैव कार्यत्वावधारणात् । न च प्रतिपत्तिमात्रे कार्यस्य जातत्वेन संस्कारवैयर्थ्यापत्तेः विनियोगभङ्गेन सक्तवदर्थकर्मत्व- मेव स्यादिति वाच्य, जातेऽपि कार्ये उपयुक्तादि क्व निक्षिप्तव्य- मित्यपेक्षाऽस्त्येवेति प्रतिपत्तिनियमविधेरुपयोगोपपत्तेः, तजन्यनि- यमादृष्टस्य चोत्पत्त्यपूर्व जातेऽपि तदव्यवहितकार्योत्पत्त्युपयोगि- यागापूर्वनिष्ठयोग्यताजनन एवोपयोगः । न त्वेतदकरणस्य त- कार्यनाशकत्वकल्पनं प्रयाजादावप्यकरणस्याग्नेयादिकार्यानुत्पा- दकत्वकल्पनापत्तेः, अकरणत्वादेः कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवाच्चेत्याद कौस्तुमे अपूर्वाधिकरणे क्षुण्णम् । अत एवाहि- ताग्नेः परिधानीये कर्मणि पात्रासादनादिरूपप्रतिपत्तेरप्यहि- ककर्मातिरिक्तकर्माङ्गत्वस्यैव फलबलेन कल्पनादेहिकफलोत्पत्ता- वपि न क्षतिरित्यपि तत्रैव क्षुण्णम् ॥ ७॥ (८)-सौमिके च कृतार्थत्वात् ॥ २०॥ अर्थकर्म वाऽभिधानसंयोगात् ॥ २१ ॥ प्रतिपत्तिर्वा ·अधि. 119 सोम एव ..] भाहदीपिकासहितम्. तन्यायत्वाद्देशार्थाऽवभृथश्रुतिः ॥ २२ ॥ 'वारुणेनैककपालेन अवभृथं यन्ति" इत्यनेन अवभृथसंज्ञकं कर्म विधाय “यत्किश्चित्सोमलिप्तं तेनावभृथं यन्ति" इति श्रुतम् । तत्र तृतीयया सोमलिप्तस्य करणत्वावगमात् तस्य च यागेऽन्वयासम्भवेऽप्यवभृथं प्रत्युपपत्तेः न द्वितीयार्थ- लक्षणया प्रतिपत्तिकर्मत्वम् । न च प्रतिपत्त्यपेक्षत्वात् दृष्टार्थत्व- लाभाय तल्लक्षणायामपि न दोषः, निषादस्थपत्यधिकरणन्या- यन' लक्षणानुपपत्तेः । अतोऽवभृथ एव सोमलिप्तस्य करणत्वम् । न चोत्पत्तिशिष्टैककपालावरोधादनिवेशः । अवभृथसंज्ञककर्मा- न्तर एव गुणप्रमाणके निवेशोपपत्तेः । यत्तु कैश्चिद्भावना- भेदमात्राङ्गीकारेण तस्मिन्नेवावभृथे समुच्चयेन निवेशः पूर्वपक्षितः। तत् वाजिनेऽपि तथाऽऽपत्तेरुपेक्षितम् । अतोऽवभृथद्वयस्यापि दीक्षोन्मोचनरूपैकार्थत्वेन विकल्पापत्तेर्द्रव्याणामपि विकल्पः । अ- दृष्टार्थत्वे तु तन्त्रेणानुष्ठानात् समुच्चय इति प्राप्ते- कर्मान्तरत्वे अवभृथशब्दस्य नामातिदेशकत्वे गौणत्वाप- त्तेर्वाचकत्वे अनेकशक्तिकल्पनाप्रसङ्गाद्देवताऽभावेन च अरूप- त्वापत्तेः वारुणेनेत्यनुषङ्गस्य देशलक्षणयाऽप्युपपत्तावन्याय्यत्वात् यागरूपधात्वर्थ एव सोमलिप्तप्रतिपत्तित्वेन विधीयते । एवं च न धात्वर्थाविवक्षा परपदार्थसम्बन्धविधानं कर्मान्तरत्वादिकल्पना चाश्रिता भवति । न च तेनेत्यनेन करणत्वं, त्यागे कर्मत्वल- क्षकानुशासनिकसहयोगतृतीयाङ्गीकारेण साहित्यमाणोक्तो क- मत्वेनैव तदाश्रयणात् लक्षणाया अप्रसक्तेः । अवभृथपदं परं देशलक्षणार्थमिति न कश्चिद्दोषः ॥ ८॥ - 1६-१-१२.

·120 [अध्या. ४. पा. २. पूर्वमीमांसादर्शनं (९)-कर्तृदेशकालानामचोदनं प्रयोगे नित्यसम- वायात् ॥ २३ ॥ नियमार्था वा श्रुतिः॥२४ तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिरुत्पत्तिसंयोगात्॥२५ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥ २६ ॥ तत्र कर्तारो अध्वर्वादयः कालाः पौर्णमास्यादयः देशाः समा- दयः द्रव्याणि व्रीह्यादीनि गुणाः शुक्लादयः संस्काराः अवघातादयः तत्तद्वाक्ये श्रुताः कर्मचोदनयव आक्षेपेण प्राप्तत्वान्नावधीयन्ते, अतो न ते कर्मविधिभिनियमेन प्रयुज्यन्तं इत्याशङ्काभासे प्राप्ते यावदा- क्षेपेणानियताः प्राप्यन्ते तावद्वचनेन नियमफलकविधिकरणान- यमेनैव प्रयोजकत्वम् । नियविधिप्रकारश्च मर्वोऽप्यनागतावे- क्षणन्यायन अत्र, कौस्तुभे च मन्त्राधिकरण एव प्रदर्शितः ॥९॥ (१०)-यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियं समुदाये क- तार्थत्वात् ॥ २७ ॥ तदुक्ते श्रवणाज्जुहो- तिरासेचनाधिकस्स्यात् ॥ २८ ॥ प्रसङ्गात् यागादिपदार्था विध्यनुष्ठाप्याः के इति विचा- यन्ते । यत्र प्रक्षेपाङ्गको देवतोद्देशपूर्वको द्रव्यत्यागो विधीयते स यागपदार्थः प्रयाजादिषु प्रक्षेपसिद्धयर्थमाद्यं विशेषणं तत्र यागा- क्षेपेणैव प्रक्षेपसिद्धेः । शक्यतावच्छेदकं चोक्तविधत्यागत्वसम- ब्यापकं जातिरूपमखण्डोपाधिरूपं वा सामान्यमित्युक्तमेव । प्रक्षे- 1 अनुष्टीयते. पा. भावार्थाधिकरणे.

·अधि. ११.] भादीपिकासहितम्. 121 पप्रधानक उक्तविधस्त्यागो होमपदार्थः । सम्प्रदानस्वत्वापादन- को द्रव्यत्यागो दानपदार्थः । उभयत्रापि शक्यतावच्छेदकं तत्त- धर्मसमव्यापकं पूर्ववदेव सामान्यम् । एतत्सूत्रव्याख्यानान्तराणि गतार्थत्वान्न लिखितानि ॥ १० ॥ (११)-विधेः कर्मापवर्गित्वादर्थान्तरे विधिप्र- देशस्सयात् ॥२९॥ अपि वोत्पत्तिसंयो- गादर्थसम्बन्धोऽविशिष्टानां प्रयोगैकत्वहेतु- स्सयात् ॥ ३० ॥ मोमे- “यदातिथ्यायां वर्हिस्तदुपसदां तदग्नीपोमीयस्य" इति श्रुतम् । तत्र देवदत्तस्य गौर्यज्ञदत्ताय प्रदीयतामितिवत् यदातिथ्यायां बर्हिस्तत्तत आच्छिद्य उपमदाद्यर्थे विधीयते, तेना- तिथ्यया वहिप उपादानमात्रं प्रयुज्यते, अन्य धर्माः आस्तरणादि कार्य चेतराभ्यामिति प्रथमः पक्षः ॥ उपादानमात्रस्य आतिथ्यानयुक्तत्वे अप्राकृतकार्यकारित्वा- पनेरातदेशप्राप्तधर्मादिलोपे प्रमाणाभावाच आच्छिद्य विधानानु- पपत्तेरातिथ्यायामुपयुक्तायाः बर्हिर्व्यक्तरेव उभयोद्देशन निरिष्ट- कोपदेशः । ततश्च बर्हिर्धर्माणां आतिथ्यार्थ कृतानां तदपूर्वोत्पत्ती नाशात्तस्यामेव व्यक्तौ उपसदाद्यर्थं पुनःपुनरुपादानवर्ज करणम् । यद्यपि च तृप्तोपकारप्राकृताघारपुनश्श्रवणबलादुपसदामपूर्वत्वं व- क्ष्यते । तथाऽपि प्रकृतौ बर्हिषोऽङ्गप्रधानसाधारणत्वान्नैवाघारा- र्थमेव तत्करणं, बर्हिर्व्यक्तेरपि च तेनैव सम्बन्धेनोपसदुद्देशेन विधानं, इतरथा अप्राकृतकार्यकारित्वापत्तेः । बर्हिःप्रतिपत्तेस्तु दाहाख्यायाः प्रकृतावुत्पत्त्यपूर्वनिष्ठयोग्यतासम्पादकतयैव तस्य नाशात् अग्नीषोमीयान्ते करणेपि नातिथ्योपसदर्थत्वम् । सि. VoL. II. 16 ·122 रणाः पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. २. द्धान्तेऽप्येवम् । खण्डेष्टित्वाद्वा तयोस्तल्लोपः । तेन निरिष्टकोपदेश इति द्वितीयः॥ विना वचनमन्यत्रोपयुक्तस्य अन्यत्रोपदेशे शिष्टाचारविरोधात् अतिदेशप्राप्तलवनादिबाधे प्रमाणाभावाश्च आतिथ्याप्रकरणपठित- तदङ्गाश्ववालादिबर्हिर्धर्माणामुभयोरतिदेशो वाचनिक इति तृतीयः॥ अस्मिन् पक्षे न त्रिष्वाप व्यक्तथैक्यम् ॥ सिद्धान्तस्तु-बर्हिःपदे धर्मलक्षणायां प्रमाणाभावात् त्रिष्वपि व्यक्तचैत्यविधानम् । ततश्चातिथ्योपक्रमे लूयमानं बर्हिस्त्रितयसा- धारणमिति तत्र क्रियमाणा धर्मा आप प्रतिपत्तिवर्ज सर्वसाधा- । न चाववालादिधर्माणां प्रकरणेन तन्मात्रार्थत्वापत्तेः प्रसङ्गेनोपकारकत्वेऽपि इतरार्थत्वे प्रमाणाभावः, आश्ववालादिवा- क्यानामेतद्वाक्याव्यवधानेन बितयापूर्वसाधनीभूतैतद्वयक्तेरेवोहे- श्यत्वात् । अत्र च लक्षणया एतत्तित्वमेवोद्देश्यतावच्छेदक- मतो न वाक्यभेदः । बर्हिःपदेन तद्वयक्तयैक्यं लक्षणया वि- धोयते । न चैवं लक्षणाद्वयावश्यकत्वे धर्मातिदेशपक्षात्को विशेषः । जहत्स्वार्थलक्षणातो विशेषात् , आश्ववालादिधर्माणामुपसदाद्यर्थ- त्वस्य वाक्यीयत्वेन प्राकरणिकातिथ्यार्थत्ववाधापत्तेश्च । अत- स्तदुद्देशेनापि विधाने त्रिष्वपि पदेषु त्रित्वरुपोद्देश्यतावच्छेद- कलक्षणाया आवश्यकत्वाच्च । यथा च व्यासज्यवृत्तिधर्मस्योद्देश्य- तावच्छेदकत्वेऽपि एकैकविकारेऽतिदेशः तथा कौस्तुभ ग्रहैकत्वा- धिकरणे निरूपितम् ॥ ११ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः. ---- 1३.१.७.

·अधि. 1.] भादीपिकासहितम्. 123 अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः. (१)-द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थ- वादस्स्यात् ॥१॥ उत्पत्तेश्चातत्प्रधानत्वात् ।। फलं तु तत्प्रधानायाम् ॥३॥ अनारभ्य “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति" इति श्रुतं द्रव्यं, सोमे “यदाते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृते" इति श्रुतस्संस्कारः, “वर्म वा एतद्यनस्य क्रियते यत्प्र- याजानूयाजा इज्यन्ते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्यस्याभिभूत्यै" इति श्रुतं कर्म च नापापश्लोकश्रवणादिरूपफलार्थ, कामशब्दाद्यभा- वेन वर्तमानापदेशस्य फलपरत्वानुपपत्त्या अर्थवादत्वस्यौदुम्ब- राधिकरणे' साधितत्वात् । न च स्तुतिपरस्याप्यस्य लक्षणया फलपरत्वं, एकस्यार्थद्वयपरत्वे वाक्यभेदात् । न च रात्रिस- प्रवदुपस्थितत्वेन कामपदयुक्तपदान्तरकल्पनया फलपरत्वं तद्व- दिह वाक्यादिप्रमाणेन जुह्वाद्यर्थत्वस्यावगततया फलाकाङ्क्षाविर- हात् । न च कर्मोदाहरणे प्रकरणगम्यक्रत्वर्थत्वापेक्षया स्ववा- क्योपस्थितफलपदकल्पनायामेव वैमृधवल्लाघवामेति वाच्यं, वि- जातीयफलकल्पनातः क्लप्तऋतूपकारस्यैव फलत्वौचित्यात् । इ- ध्यत एव हि प्रबलप्रमाणोपस्थितसाकाङ्क्षावश्यकवकृताङ्गत्यागेनैव दुर्बलनिराकाङ्क्षप्राकृताङ्गग्रहणं विकृतौ क्लुप्तत्वमात्रेण । अतो नैते फलप्रयुक्ताः उभयप्रयुक्ता वा । अपि तु ऋतुप्रयुक्ता एवेति फलकामनायामसत्यामप्यनुष्ठेयाः । औदुम्बराधिकरणसिद्धस्या- प्यस्यार्थस्य प्रयुक्तत्वरूपप्रयोजनसूचनार्थ पुनरुक्तिः ॥ १ ॥ 1 १-२-२.

·121 - - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. (२)--नैमिनिके विकारत्वात्क्रतुप्रधानमन्य- त्स्यात् ॥ ४ ॥ काम्यं गोदोहनादि कामाभावे नित्यप्रयोगे उपस्थित त्वेऽपि न ग्राह्यम् । तथा “बाहीद्गरं ब्राह्मणस्य ब्रह्मसाम कुर्यात्, पाथुरश्मं राजन्यस्य, रायोवाजीयं वैश्यस्य" इति ब्राह्मणाद्य धिकारकत्वे निमित्ते द्वादशाहसम्बन्धिब्रह्मसामस्तोत्रोद्देशेन वि. हितं बार्हद्रािदि नैमित्तिकं च निमित्ताभावे अनुलोमाधिकारके प्रयोगे न ग्राह्य, निमित्ताभावेऽप्यनुष्ठाने निमित्तसम्बन्धस्य वै- यापत्तेः। न च कामाभाव तत्साधनानुष्टाने फलानुत्पत्तावपि ऋतुसाद्गुण्योपपत्तन कश्चिद्विरोध इति वाच्यं, नस्य क्रत्वर्थत्वे प्रमाणाभावेन तदनुष्ठाननयत्ये प्रमाणाभावात् । क्रत्वपेक्षायाश्च अर्थाक्षिप्तयत्किञ्चित्साधनग्रहणेऽपि निवृत्त्युपपत्तेः। अत एव प्र- बलप्रमाणेनाङ्गत्वेऽवगतभप प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्ववदस्यापि नि- त्यप्रयोगार्थत्वमित्यपास्तम् । यदा तु कामनिमित्तसम्बन्धरहितं वारणाभीवर्ताद्यानातमेव, तदा कः प्रसङ्गः काम्यनमित्तिकग्रह- णस्य । यत्र तु तन्नाम्नातं तत्राक्षिप्तस्य यस्यकस्यचिद्गह- णम् । सिद्धोऽप्ययमर्थः प्रयोज्यत्वरूपप्रयोजनकथनार्थमुच्यत इति न विरोधः ॥२॥ (३)-एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ॥५॥ शेष इति चेत् ।। ६ ।। नार्थपृथक्त्वात् ।। यत्र तु विध्यन्तरं “दध्ना जुहोति" इत्यादिश्रुतं, तत्र का- म्यस्यापि द्रव्यान्तरेण विकल्पः । द्रव्यान्तरविध्यभावे तु तस्यैव ग्रहणम् । न च दध्ना जुहोति” इत्यादि दध्यादेरुत्पत्तिवि- धिः, उक्थ्यव्यूढादिवदस्यालौकिकत्वाभावात् । नापि काम्यदध्या- ·अधि ५.] भादीपिकासहितम्. 125 तु देराश्रयविधिः, तस्य प्रकरणलभ्यत्वेन वैय-त् । अतो नित्य- प्रयोगे अङ्गताबोधार्थमेव स विधिरिति तस्योभयप्रयुक्तत्वम् ॥ ३ ॥ (४)-द्रव्याणां क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुध- मस्स्यात् ॥ ८॥ पृथक्ताद्व्यवतिष्ठेत ॥ ९॥ सोमे “पयो व्रतं ब्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वै- श्यस्य" इति श्रुतम् । ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनीभूतव्राह्मणादिरू- पाधिकारिसंस्कारार्थत्वेन विहितं पयोव्रतादि तत्प्रयुक्तमित्यवि- वादमेव । अत्र च न बाहद्रािदिवत् ब्राह्मणस्य निमित्तत्त्वं, दृष्टावधया तस्योद्देश्यत्वे सम्मवात निमित्तत्वकल्पने प्रमाणा- भावात् । अत एव रागप्राप्तभक्षणद्वारेव पयोनियमात् यस्य रोगादिना अनशनप्रसक्तिः तस्य न पयःप्रयोजकतेति ध्येयम्।.४॥ (५)-चोदनायां फलाश्रुतेः कर्ममात्रं विधीयत न ह्यशब्दं प्रतीयते ॥ १० ॥ अपिवाऽऽना- नसामर्थ्याचोदनार्थेन गम्यते अर्थानां द्यर्थ- वत्त्वेन वचनानि प्रतीयन्ते अर्थतो ह्यसम- र्थानामानन्तर्येऽप्यसम्बन्धः तस्माच्छ्रुत्येक- देशः ॥ ११ ॥ वाक्यार्थश्च गुणार्थवत् ॥१२ तत्सर्वार्थमनादेशात् ॥ १३ ॥ एकं वा चो- दनैकत्वात् ॥ १४ ॥ स स्वर्गस्सर्वात्प्रत्यव- शिष्टत्वात् ॥ १५ ॥ प्रत्ययाच ॥ १६ ॥ 'विश्वजिता यजेत" इत्येकाहकाण्डपाठतावश्वजिदादावश्रु- ·126 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. तफलके भावनाया भाव्यापेक्षायां समानपदश्रुत्युपनीतोपि यागो न भाव्यः, ततोऽप्यन्तरङ्गविधिश्रुत्यवगतप्रवर्तकत्वबलेन पुरुषार्थ- स्यैव भाव्यत्वावगतः, तृतीयान्तनामधेयसामानाधिकरण्येन या- गस्य करणत्वावगतेश्च । अतोऽश्रुतेऽपि फले तद्वाचककामपदा. न्तफलपदाध्याहारेण पुरुषार्थफलकत्वमेव । तञ्च फलमध्याहृतमपि वेदाकाङ्कया अध्याहृतत्वाद्वैदिकमेव । वेदतुल्यं वा । तत्फलमेकमेव कल्प्यते न सर्वाणि, एककल्पनयैव निराकाङ्कत्वात् । तदप्येकं स्वर्ग एव, न तु पुत्रपश्वादि " यन्न दुःखन सम्भिन्नम्" इत्यादिवाक्यात् स्वर्गशब्दस्य सुखविशेषमात्रवाचित्वेन विजातीयस्वर्गत्वस्यैव ज- न्यतावज्छेदकत्वे लाघवात् , पुत्रादीनां सुखसाधनतया पुरुषार्थ- त्वस्य विलम्बोपस्थितिकत्वाच्च । स्वर्गस्य बहुभिः प्रार्थ्यमान- तया शास्त्रस्य महाविषयत्वलाभाच्च । लाघवाविशेषेऽपि च न सुखत्वस्य ऐहिकामुष्मिकसाधारणस्य जन्यतावच्छेदकत्वं, स्वर- सतो दुःखासम्भिन्नसुखस्यैवेच्छाविषयत्वाद्दुःखसम्भिराजु बस्य फ- लत्वानुपपत्तेः, व्याप्यधर्मेण जन्यत्वसम्भवे व्यापकधर्मेण अन्य- थासिद्धत्वाञ्च, व्यभिचारेण सुखत्वस्य स्वर्गत्ववदेव कार्यता- वच्छेदकत्वानुपपत्तेश्च । अतो विश्वजित्त्वावच्छिन्नकारणतानिरूपि- तजन्यतावच्छेदकत्वं विजातीयस्वर्गत्वस्यैव युक्तम् । मोक्षोऽपि च यदि दुःखध्वंसरूपः, तदा पापक्षयादिवदेव न विश्वजिजन्यः जन्यतावच्छेदकगौरवात् । यदि त्वानन्दावाप्तिरूपः तदा तस्यज्ञा- नैकजन्यत्वान्न विश्वजिजन्यत्वम् । यदाऽपि “कर्मणैव हि संसि- द्धिमास्थता जनकादयः” इति वचनात्कर्ममात्रजन्यत्वं, ज्ञानक- मसमुच्चयो वा प्रामाणिकः तदाऽपि त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम्' इत्याद्युपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया कर्मशब्दस्य सर्वकर्मपरत्वाव- सायादश्रुतफलकविश्वाजिदादिमात्रपरत्वे प्रमाणाभावः । न चैवमपि .

·अधि. ६.] भादीपिकासहितम् 127 कर्मान्तरसाधारण्येन अस्यापि तत्फलकत्वोपपत्तेः विश्वजिद्वा- क्यस्य चोत्पत्तिपरत्वेनापि चरितार्थत्वात्फलकल्पनानुपपत्तिार- ति वाच्यं, उक्तवाक्येन कल्पनालाघवानुरोधेन क्लुप्तप्रयोगविधी. नामेव कर्मणां मोक्षफलकत्वावगतेः अक्लप्तप्रयोगकस्य विश्व- जिदादेर्ग्रहणे वैरूप्यप्रसङ्गेन विश्वजिद्वाक्येऽपि प्रयोगविधिसि- द्धयर्थ कर्मफलकल्पनाया आवश्यकत्वात् । एतेन विविदि- पन्ति यज्ञेन" इत्यादिवाक्यात् “कर्मणा पितृलोकः” इत्यादि- वाक्याद्वा विविदिषामात्रार्थत्वं पितृलोकमात्रार्थत्वं वा विश्व- जिदादरपास्तम् । अत एव प्रयोगान्तरकल्पनाभियैव न प्रया- जादीनामेव विविदिषार्थत्वम् । एतेन “धर्मेण पापभपनुदति इत्यादिवाक्येन पापक्षयफलकत्वं विश्वाजतोऽपास्तम् । तस्य नित्यस्थले निमित्तप्रयुक्तनैमित्तिकानुषङ्गिकत्वेन विश्वजिति प्रयो- जकत्वकल्पने वैरूप्यापत्तेः ॥ ६ ॥ (६)-क्रतो फलार्थवादमङ्गवत्कार्णाजिनिः ॥ फलमात्रेयो निर्देशादश्रुतौ हनुमानं स्यात्॥ अङ्गेषु स्तुतिः परार्थत्वात् ॥ १९ ।' 'ज्योतिर्गौरायुः" इत्यादिवाक्योत्पादितानि सौत्यानि क- माणि विधाय “प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति" इति श्रुतम् । तत्र रात्रिसत्रादौ पूर्ववत् स्वर्गकल्पने स्वर्गोपस्थितिः तद्वाचकपदोपस्थितिः कामपदान्ततत्कल्पना चेति गौरवापत्तेः लाघवात् श्रुतप्रतिष्ठादेरेव भाव्यत्वकल्पनम् । तत्र त्वियं व्यवस्था यत्र श्रुतानामेव पदानां लक्षणया फलपरत्वसम्भवः यथा उ. दाहृतवाक्ये तिप्रत्ययस्य लडर्थकत्वं कल्पयित्वा भविष्यत्काल- वृत्तित्वेन साध्यत्वावगती प्रतिष्ठादिस्वाभाव्यादीप्सितत्वसिद्धया .. १ ·128 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ४. पा.. भाव्यत्वं, धातोरेव वा सन्नन्तत्वं परिकप्ल्य इच्छाविषयत्वाव- गतौ स्वर्गादिवदेव साध्यत्वावगतिः । तत्र प्राथमिकफलापेक्षायां श्रुतवाक्यस्यैव लक्षणया फलपरत्वे प्रमिते पश्चात् स्तुस्यपेक्षा- यामप्राप्तबललब्धविधेरेव स्तावकत्वम् । यत्र तु श्रुतेष्वर्थवाद- पदेषु न स्तावकत्वकल्पनं विना फलपरत्वमात्रेणोपपत्तिः “यद- टाकपालो भवति गायत्रथैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति" इत्यादौ, तत्र तेषां स्तावकत्वमेव । फलापेक्षायां तु उपस्थितपदसमानजाती- यपदान्तरस्यैव कामपदयुक्तस्य कल्पनेति सर्वदा न स्वर्गप्रयु- क्तत्वम् ॥६॥ (७)-काम्ये कर्मणि नित्यस्स्वर्गो यथा यज्ञाङ्ग कत्वर्थः ॥ २० ॥ वीते च कारणे निय- मात् ।। २१ ।। कामो वा तत्संयोगेन चो- द्यते ॥ २२ ॥ अङ्गे गुणत्वात् ॥ २३ ॥ वीते च नियमस्तदर्थम् ॥ २४ ॥ यत्र श्रुतब्रह्मवर्चसादिफलकेष्वपि शास्त्रस्य महाविषयत्व- लाभार्थ स्वर्गफलकल्पनाः ब्रह्मवर्चसादिकं तु आयुरादिवदानु- षङ्गिकं, तत्र किं वाच्यं रात्रिमः इति शङ्कां मन्दविषन्यायेन शिष्यहितार्थ परिहर्तुं सूत्रम् ॥ फलाकांक्षायाः श्रुतफलेनैव शा- न्तेरुद्देश्यानेकत्वनिमित्तवाक्यभेदप्रसङ्गाश्च न स्वर्गकल्पना । महा- विषयत्वाभावस्तु विशेषश्रवणे न दोषः । आयुरादौ प्रमाणद्वय- सत्त्वादानुषङ्गिकत्वेऽपि प्रकृते नदनुपपत्तेश्च ॥ ७ ॥ (6)-सार्वकाम्यमङ्गकामैः प्रकरणात् ॥२५॥ फलोपदेशो वा प्रधानशब्दसंयोगात् ।।२६ ·अधि...] भादीपिकासहितम्. 129 . एकैकस्मै कामायान्ये यशतव आह्रियन्ते सर्वेभ्यो ज्यो- तिष्टोमः, एकैकस्मै कामायान्ये यशकतव आहियन्ते सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ" इति श्रुताभ्यां वचनाभ्यां संयोगपृथक्त्वन्यायेन सर्वफलार्थत्वं, न तु तत्तत्प्रकरणस्थगुणकामानामपि दर्शादिप्रयो- ज्यत्वात्तदभिप्रायेणानुवादत्वं, वैयर्थ्यात् औपचारिकत्वाङ्गीकारे तादर्थ्यस्य प्रमाणाभावाश्च । अतोऽप्राप्तार्थकत्वादेव विधिभाव- नावाचिपदाध्याहारेण सर्वफलार्थत्वेन विनियोगः । न चैवं स्वर्गा- र्थत्वबोधकविधिवैयर्थ्य, गोबलीवर्दन्यायेन भिन्नविषयकत्वकल्प- नयाऽभ्युदयशिरस्कत्वोपपत्तेः । अत्र चाविशेषात्सर्वाणि फलानि ज्ञेयानि । न त्वर्थवाद- गतान्यशब्दस्य सदृशवाचित्वात् ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमाससदृश- सोमयागान्तरेष्टयन्तरजन्यफलमात्रपरस्तत्र तत्र यथायोगं सर्व- शब्दः, अर्थवादस्य स्तुत्यर्थत्वेनैवोपपत्तौ हारियोजनगतसर्व शब्दन्यायेन मङ्कोचकत्वानुपपत्तेः । एव सर्वशब्दस्य सर्वनामत्वाद्वैदिकफलमात्रपरत्वमपि नाशङ्कयं,. वैदिकानामपि पूर्वमनुपस्थितत्वात् । कथञ्चिदुपस्थितेर्लोकिकेष्वप्यविशेषाञ्च । यानि तु शशविषाणप्राप्तयादीनि प्रमाणेन केनाप्यप्रसिद्धानि तेषां न सर्वशब्देन ग्रहणम् ॥ यत्त्वतीन्द्रियार्थापरोक्षशातृत्वलक्षणसार्वज्ञयादेराप न सर्वशब्देन ग्रहणं तस्य लोकवेदयोः क्वचिदप्युपायान्तरजन्यत्वादर्शनादित्युक्तं तन्त्रसारतन्त्ररत्नादौ, तत् "प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्र- कृष्टज्ञानं, भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात्" इत्यादिपातञ्जले “चक्षुस्त्व- धरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं अत 1४-३-३ VOL. II. 17 ·'.. 130. पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. पश्यति चक्षुषा" इत्यादिपुराणेषु च सिद्धिमात्रे योगधारणाविशे- षस्य साधनत्वेनोक्तत्वादुपेक्षितम् , निरतिशयसार्वज्ञचस्याजन्यत्वे- अप भुवनज्ञानादेस्सम्भवेन ग्रहणोपपत्तेः । नचैवं मन्यादीनामपि सर्वज्ञत्वोपपत्तस्स्मृतीनां वेदमूलकत्वानापत्तिः, अष्टकास्वर्गसाधन- त्वस्य प्रमाणान्तरेणासिद्धौ योगेनापि द्रष्टुमशक्यत्वात् ॥ ८ ॥ (९)-तत्र सर्वेऽविशेषात् ॥ २७॥ योगसिद्धि- र्वाऽर्थस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात् ॥ २८ ॥ एकस्मिन् प्रयोगे किं सर्वाणि फलान्युत्पद्यन्ते उतैकमिति चिन्तायां सर्वत्वस्वैवोद्देश्यगावच्छेदकत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वात् कारणेन च तदवच्छिन्नोत्पत्तिनियमात् सर्वाण्युत्पद्यन्ते । अस्तु वा तच्छब्दादाविव पुत्रत्वादिनैवोद्देश्यता सर्वन्वं च तद्विशेषणत्वादविवक्षितं, तथाऽप्येकस्मिन्नपि प्रयोगे कारणसत्त्वात् सकलकार्योत्पत्तौ वाधकाभावः । न ह्येकं कारणं कार्यद्वयं नोत्पा- दयति, एकस्मादपि घटादेः रूपरसक्रियाद्यनेकोत्पत्तिदर्शनात् । एककार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तौ तदवच्छिन्नान्तरस्यानुत्पत्ति- दर्शनात् पुत्राद्यन्तरं नोत्पद्यतां कार्यतावच्छेदकान्तरावच्छिन्नस्य तु पश्वादेर्युगपत्क्रमेण वोत्पत्ती न किश्चिद्वाधकम् । न च स- र्वेषां युगपत्सर्वस्य कामनाभावादनुत्पत्तिः, कामनायाः कर्माङ्गत्वे फलं प्रति जनकत्वे वा प्रमाणाभावेन तदभावेऽप्युत्पत्तौ बाध- काभावात् । प्रवृत्तिं प्रति परं फलेच्छायाः कारणत्वादन्यतम- फलेच्छामात्रेणैव प्रवृत्ती जातायां कारणसत्त्वेन सर्वकार्योत्पत्ती न किश्चिद्वाधकम् । अत एव विध्यवगतसमीहितसाधनत्वम- प्यन्यतरफल एव समाहितत्वबोधनेनोपपन्नम् । न च सर्वफ- ·अधि. ९.] भाहदीपिकातहितम्. *131 लोत्पत्तौ तेषां भोक्तव्यत्वेन मोक्षानुपपत्तिरिति तन्त्रसारोक्तं युक्तं, ज्ञानेन तदपूर्वाणां नाशात् । यदा तु स्वर्गवाक्यवैया- 'पत्तेः तस्यैव मुख्यफलत्वं अन्येषां तु एकैकस्मै कामाय" इत्यर्थवादात् अन्ये तव एकैकस्मै अयं तु नैकस्मा एव किन्तु सर्वेभ्योऽपीत्यर्थावगतरानुषङ्गिकत्वमिति तन्त्रसारोक्तमाश्रीयते तदा तेषां कामनाभावेऽप्यायुरादिवदुत्पत्तौ न किञ्चिद्वाधकम् ॥ वस्तुतस्तु-स्वर्गवाक्यस्याभ्युदयशिरस्कत्वेनाप्युपपत्तेरर्थवा- दस्य च साध्यसमुच्चायकत्ववत् मुख्यत्वसमुच्चायकत्वस्याप्युप- पत्तेरिदं मतमुपेक्षितमिति पूर्वोक्तयुक्तयैव सर्वोपपत्तिः । अस्तु वा अकाम्यमानस्यानुत्पत्तिः तथाऽपि यत्र द्वित्राणा- मव फलानां कामना तत्र तावनामुत्पत्तिः केन निवार्या । न चायमेव सिद्धान्त इति तन्त्रसारोक्तं युक्तं, भाष्यादिष्वकथने- नापसिद्धान्तात । अत एव यद्यप्यनुपस्थितत्वान्न पुत्रत्वादिक- मुद्धश्यतावच्छेदकं, सर्वशब्दस्य विशेष्यसाकाङ्कन्वान्न सर्वत्वमपि, अपि तु पूर्ववाक्ये कामशब्दोपादानात्तस्यैव सर्वनाम्ना सर्वश- •ब्देन परामर्शात् कामनाविषयत्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकं कार्यताव- च्छेदकं चेत्याश्रीयते, तथापि यत्र समूहालम्बनात्मिकाऽनेकवि- षयिणी कामना तत्र तावतामुत्पत्तिरनिवार्यवेति प्राप्ते उक्तयुक्तया प्रवृत्तिप्रयोजककामनाविषयत्वमेवोद्देश्यतावच्छे- दकम् । अनुष्ठानोत्तरभाविकामनाविषयत्वावच्छिन्नोत्पतिवारणाय प्रवृत्तिप्रयोजकतया क्लुप्ताया एव कामनाया उद्देश्यतावच्छेदक- कोटिप्रवेशार्थ प्रवृत्तिप्रयोजकेति कामनाविशेषणम् । ततश्चानुष्ठा- नोपक्रमे या कामना तद्विषयत्वावच्छिन्नस्यैकस्यैवोत्पत्तिर्नान्यस्य । न च समूहालम्बनस्थले विषयताया व्यासज्यवृत्तित्वादनकोत्प- - ·132. पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. त्तिप्रसङ्गः, समूहालम्बनशान इव समूहालम्बनेच्छायामपि प्रत्ये- कमेव विषयत्वस्यावश्यकत्वात् । इतरथा तादृशकारणात् समू. हालम्बनात्मकयोरेव स्मृतियत्नयोरुत्पत्त्यापत्तेः । अत एव कार्य- तावच्छेदकावच्छिन्नस्यैकस्यैवोत्पत्तिनियमादेकमृदादिभ्यो घटान्त- रानुत्पत्तिवत्फलान्तरस्याप्यनुत्पत्तिरित्येकप्रयोगे एकमेव फलम् । निमित्तस्थल च तस्यैव प्रवृनिप्रयोजकत्वात् पापक्षयकामना- यास्तु तत्त्वाभावेन पापक्षयस्योक्तविधकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वा- भावाद्युगपन्नित्यकाम्यप्रयोगे पापक्षयेण सह स्वर्गादिफलोत्पत्ता- वपि न क्षतिः । अत एव यत्र स्वातन्त्रयेण विविदिषापरमेश्व- रप्रीत्याद्यर्थत्वेन तत्तद्विधिवलेन यशाद्यनुष्ठानं तत्र कारणसत्त्वेन स्वर्गाद्युत्पत्तौ प्रसक्तायां त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं' इत्यादिस्मृत्या फलान्तरद्वेषस्यापि तत्राङ्गत्वेन विधानादितरफलाभावविशिष्टवि- विदिषादेरेव वा ‘अकामस्सर्वकामो वा' इत्यादिना फलत्वाभि- धानान्न तदुत्पत्तिः। सार्वकाम्यवाक्येन पवाद्यन्यतरः स्वर्गका- मगक्येन स्वर्ग इति तु इष्टमेव । इदमपि स्वर्गवाक्यस्य प्रयो- जनमित्यपि बोध्यम् ॥ . प्रयोजनं तत्तत्कामोल्लेखः ।। एवं वा-स्वर्गस्तावदामुष्मिक एव, “यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं यत्तत्सुखं स्वःपदास्पदम् ॥ इति वाक्यशेषादवगतस्य निरतिशयप्रीतिरूपस्य तस्येह जन्मन्यस- म्भवात्, मन्त्रार्थवादादौ देशविशेषभोग्यत्वप्रसिद्धेश्च । पशुपुत्रादी- नां त्वैहिकामुष्मकत्वं, न तु केवलामुष्मिकत्वम् । तत्रापि भोग- प्रतिबन्धकदुरितसत्त्वे आमुष्पिकत्वम् । तदभावे त्वैहिकत्वमेव।

·133 अधि. १०.] भाहदीपिकासहितम्. न च कर्मणां शरीरारम्भद्वारैव फलसाधनतेत्यत्र किश्चिन्नि- यामकमस्ति, येन केवलामुष्मिकत्वं भवेत् । न चैषां कैवलै- हिकत्वं, इह जन्मनि पुत्रपशुराज्यादिसत्त्वे तदयोग्यत्वेऽपि वा जन्म.न्तरे तन्मे स्यादिति कामनाया दुरपह्नवत्वात् । अतो मुमूर्षणामपि पश्वाद्यर्थ चित्राद्यनुष्टयमेव । यत्र तु वृष्टयादावैहिक एव कामना तत्र केवलैहिकत्वम् ॥ अस्तु वा वृष्टयादेरपि तादृशकामनासत्त्वे उभयरूपत्वम् । केवलैहिकत्वं तु पुत्रगतपूतत्वादी आहवन यादौ च द्रष्टव्यम् ॥९॥ (१०)-समवाये चोदनासंयोगस्यार्थवत्त्वात्॥२९॥ कालश्रुतौ काल इति चेत् ॥ ३०॥ नास- मवायात्प्रयोजनेन स्यात् ॥ ३३ ॥ अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत" “वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्प- तिसवेन यजेत" इत्यभिवाजपेयप्रकरणे श्रुतम् । तत्र प्रकरणा- न्तरन्यायेन' प्रसिद्धसौत्रामणिबृहस्पतिसवापेक्षया कर्मान्तरमेव तत्तधर्मकं अग्निवाजपेयपूर्वकालकत्वविशिष्टं विधीयते । तस्य च फलापेक्षायां प्रकरणादिना अग्निवाजपेयाङ्गत्वमविवादमेवेति त. त्तत्प्रयुक्तत्वं तत्तत्कर्मान्तरस्य । समाप्तेऽपि बृहस्पतिसवाद्यति- रिक्ताङ्गविशिष्टवाजपेयादिप्रयोगे तदुत्तराङ्गमिदं फलानुकूलयोग्य- तायाः परमापूर्वनिष्ठाया जननार्थ न विरुद्धचते । अत्र च पूर्वपक्षो निर्बीजो गतार्थश्चेतेि नातीव तत्रादरः । तत्तद- धिकरणादेः प्रयोजनमात्रं तु शिष्यहितार्थ कथ्यत इति द्रष्टव्यम् । एवमन्यत्रापि यत्र पूर्वपक्षानुक्तिस्तत्रेदमेव प्रयोजन द्रष्टव्यम् ॥१०॥ १२.३-११.

·134 पूर्वमीमांसा दर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. (११)-उअयार्थमिति चेत् ॥ ३२ ॥ न शब्दैक- त्वात् ॥ ३३ ॥ प्रकरणादिति चेत् ॥३४॥ नोत्पत्तिसंयोगात् ॥ ३५ ॥ दर्शपूर्णमासयोः “संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिर्वपति इति श्रुतो वैमृधोऽपि प्रकरणादुभयोर्दर्शपूर्णमासयोरङ्गम् । न च वाक्येन पौर्णमासीमात्राङ्गत्वावगमः, वाक्यस्थपौर्णमासीशब्द- स्य ल्यप्प्रत्ययोपात्तकालप्रतियोगिसंस्थापदवाच्यसमाप्तिविशेषण- त्वेनाङ्गिपरत्वाभावात् । तत्त्वे वा संस्थाप्येतिपदस्य साकाङ्क- त्वापत्तेः । न च फलापेक्षायामन्यार्थमप्युपात्तस्योपस्थितत्वाद्रा- त्रिसत्रप्रतिष्ठावत्तद्वाचकपदान्तरकल्पनया पौर्णमासीमात्रार्थत्वमि- ति वाच्यं, प्रयाजादिवत् प्रकरणेनोभयार्थत्वक्लप्ती भ्रातृव्याभि- भूतिवदेव पदान्तरकल्पनानुपपत्तेः । अतस्स्वतन्त्रकालविधा. नात्पौर्णमास्युत्तरकालमेव तद्दिने क्रियमाणोऽयमुभयाङ्गमुभयप्रयु- क्त इति प्राप्ते- प्रयाजेष्वक्लृप्तभ्रातृव्याभिभूतेः कल्पने गौरवाद्युक्तं विलम्बो- पास्थतिकस्यापि क्लप्तऋतूपकारस्यैव फलत्वम् । प्रकृते तु पौ- र्णमास्युपकारस्यापि क्लृप्तत्वाद्युक्तं स्ववाक्योपस्थिततत्पदकल्प- नया वाक्येनैव तन्मात्राङ्गत्वम् । अतश्चात्र पौर्णमासीप्रयोगस- माप्त्युत्तरकालविशिष्टं कर्मैव पौर्णमास्युद्देशेन विधीयते । न चै- वं तस्यापि विकृतित्वादतिदेशेन “य इष्टया इत्यादिवचनेन वा अमावास्याकालत्वापत्तिः, अनुशब्देन पौर्णमास्यानन्तर्यस्यापि विधेयत्वेन तद्वाधात् । न चैवमनुनिर्वाप्ये देविकाहविर्वत् प्र. दानमात्रोत्तरत्वस्यैवापत्तेः प्रयोगबाहर्भावानापत्तिः । 'संस्था- ·. . अधि. १२.] भादीपिकासहितम्. 135 प्य" इत्यस्य वैयापत्तेः । यच्छक्नुयात्तद्दद्यात्' इति द. क्षिणाभेदाम्नानाच प्रयोगभेदस्य सङ्कर्षे वक्ष्यमाणत्वात् ।। उपयोगस्तु परमापूर्वजननानुकूलायां फलानुकूलायामेव वा समुदायापूर्वनिष्ठायां योग्यतायां द्रष्टव्यः ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे अमावास्यायां तन्त्रमध्ये वैमृधः कार्य इति तन्त्रसारः । तन्न स्वतन्त्रकालक्रमयोराम्नानात् । अतोऽमावा- स्यावकारेवनतिदेशः प्रयोजनम् । यदा तु पार्वणहोमवदस्यापि विकृतावतिदेशो नेष्यते तदा सङ्कल्प उभयोरुल्लेखः । सिद्धान्ते पौर्णमासस्यैवेति द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ (१२)-अनुत्पत्तौ तु कालस्स्यात्प्रयोजनेन स- म्बन्धात् ।। ३६ ॥ सोमे “प्रहृत्य परिधीन् हारियोजनं जुहोति आग्निमा- रुतादूर्ध्वमनूयाजैश्चरन्ति" इति श्रुतम् । तत्र प्रहरणं तावत् द्वितीयया परिधिसंस्कारकं, परिधयश्च यद्यपि न सोमयागाङ्गं तथापि तदङ्गसवनीयाद्यङ्गत्वेन प्राप्ता एवेति तेषां फलवत्त्वम्। अतश्च हारियोजनस्यापि यद्यपि नेदमुत्पत्तिवाक्यं, तथाऽपि तदुत्पत्तिवाक्ये फलाश्रवणात् तस्य परिधिप्रहरणाङ्गत्वम् । य- द्यपि चायं सोमयागाभ्यास एव, एतदभ्यासस्य प. रािधेप्रहरणाङ्गत्वं अभ्यासान्तराणां स्वर्गाद्यर्थत्वेऽपि उद्गात्रपच्छे- दनिमित्तपुनःप्रयोगस्येव न विरुध्यते । एवं द्वितीयवाक्ये अ- नूयाजाः यद्यपि न सोमयागे प्रकृताः तथापि तदङ्गसवनीया- द्यङ्गत्वेन सन्त्येव फलवन्तः। आग्निमारुतशस्त्रस्य तु यावत् प्र- करणाकत्वङ्गत्वं कल्प्यते तावत् वाक्येनैवानूयाजाङ्गत्वम् । न चात्र वैमृधवत्पदान्तरकल्पनाऽपि, अङ्गभूतकालविशेषणत्वेनैवा: तथाऽपि ·136 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ३. ङ्गत्वोपपत्तेः । न च वैमृधवदस्यानुत्पत्तिवाक्यत्वादुत्पत्तिवाक्ये च फलापेक्षायां प्रकरणात्क्रत्वङ्गत्वकल्पनेति मूलोक्तं युक्तं, उ- त्पत्तिवाक्ये तदपेक्षायामपि इष्टसामान्यस्य भाव्यत्वमङ्गीकृत्य वाक्यान्तरेण विनियोगोपपत्तौ दुर्बलप्रमाणेन अङ्गत्वकल्पनानुप- पत्तरित प्राप्ते- हारियोजनस्य तावजयोतिष्टोमत्वेनैव स्वर्गादिरूपस्य फ. लस्य क्लप्तत्वान्न वैमृधन्यायेन पदान्तरकल्पनया प्रहरणाङ्गत्वे प्रमाणमास्त । आग्निमारुतस्य तु यद्यपि न विशिष्य वाक्येन ऋत्वङ्गत्वं, तथाऽपि " द्वादशशस्त्रोऽग्निष्टोमः” इत्याद्यनन्यथासि- द्धलिङ्गोपष्टब्धप्रकरणवशेनैव क्रत्वङ्गत्वसम्भवे वाक्येनाङ्गत्वकल्प- नायोगः ॥ वस्तुतस्तु प्राप्तानूयाजोद्देशेन ऊर्ध्वत्वस्य आग्निमारुतस्य च विधौ वाक्यभेदापत्तेः परस्परान्वयित्ववादिनां प्राचामपि वि- शेषणविधिकल्पनागौरवापत्तेर्नानेन वाक्येन आग्निमारुतरपानूया- जाङ्गत्वेन विधानम् । अत एव आग्निमारुतादूर्व" इत्यत्र प- दद्वयेन लक्षणया तत्प्रतियोगिकोर्ध्वकाल एवानूयाजोद्देशेन वि. धीयते । “दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टवा" इत्यादौ तु तृतीयान्तस्य इष्देत्यत्रैवान्वयान्न लक्षणोत ध्येयम् ॥ वस्तुतस्तु न प्रकृतेऽपि लक्षणा, “ तां चतुर्भिः" इतिवद्विशि टभावनाबोधेऽपि ऊर्ध्वत्वमात्रविधिफलकतया विधेयानेकत्वा- भावात् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे सवनीयविकारे सोमयागानले हारियोज- जनाग्निमारुतयोः करणम् । सिद्धान्ते नेति ॥ १२ ॥ -- 1४-३-११.

·अधि. १४.] भाहदीपिकासहितम्. 137 (१३)-उत्पत्तिकालविशये कालस्स्याद्वाक्यस्य तत्प्रधानत्वात् ॥ ३७॥ सोमप्रकरण एव “दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत" इति श्रुतम् । तत्र यद्यपि फलार्थतया सोमयागस्य क्लप्तत्वात् प्रकृतप्रत्यभिज्ञाबलेन न कर्मान्तरत्वाशङ्का, तथाऽपि प्रकरणान्त- रन्यायेन' दर्शपूर्णमासधर्मकस्यैव कर्मान्तरस्य फलवत्सोमयागो हेशन विधेयपूर्वकालविशेषणतया विधानम् । न चात्र वाक्य- भेदः परस्परान्वयस्य व्युत्पन्नत्वादिति प्राप्ते - सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ” इत्यादावाख्यातासमानाधिकर- णत्वेन व्यवहिनपरामर्शकत्वस्य कौस्तुभादौ स्थापितत्वात् क- मन्तिरत्वानुपपत्तेः स्वफलप्रयुक्तदर्शपूर्णमासपूर्वकालकत्वस्यैव सो मयागाद्देशेन विधानमिति कालार्थ एवायं संयोगः ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे सोमारम्भात्पूर्वस्मिन् पर्वाण दर्शपूर्णमा- सधर्मकं कर्मान्तरं सद्यस्कालं कृत्वा द्वयहकालं दर्शो वा पूर्णमासो वा कार्यः । सिद्धान्ते नेति ॥ १३ ॥ (१४)-फलसंयोगस्त्वचोदिते न स्यादशेषभूत- त्वात् ॥ ३८ ॥ अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः ॥ ३९ ॥ वैश्वानरोष्टिस्तावत् पूतत्वाधार्थवादिकफलार्था, सत्यपि नि- मित्तसंयोगेनाकरणे प्रत्यवाये भावनाभाव्यत्वेन पापक्षयापेक्षया पूतत्वादेरेव लघुभूतस्यान्वयात् । सा च पुत्रगतपूतत्वादिफ- लप्रयुक्ता, उत कर्तृगतपूतत्वादिफलप्रयुक्तति चिन्तायां- १.२-३.११. VOL. II. 18 ·. 138 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा.. विधिना कर्तृसमाहितस्यैवाक्षेपात् आधानगतात्मनेपदेन चा. भिप्रयोज्यफलस्यात्मगामित्वावगतेरिष्टिकर्तर्येव फलम् । "यास्मन् जाते" इत्यादिना धर्मि ग्राहकप्रमाणेन पूतत्वादेः पुत्रगतत्वावसायः, तस्यापि “स तेजस्वी" इति सर्वनाम्ना निर्वपतिकर्तुरेव समानाधिकरणविभक्तिनिर्दिष्टस्य परामर्शनावि- रोधित्वादिति प्राप्ते- यच्छब्दसमभिव्याहारे सति तच्छब्दस्य तदर्थपगमर्शित्व- नियमेन पुत्रगतपूतत्वादेरेव फलत्वावसायात, तस्यापि कर्तृ- समीहितत्वेन विध्यात्मनेपदयोरविरोधात् पुत्रगतपूतत्वादिप्रयुक्तव सा । अकरणे प्रत्यवायस्तु कर्तृनिष्ठ एव । प्रयोजनं पुत्रमरणेऽपि जातेष्टिः पितरि फलमंस्कारश्च पू. र्वपक्षे । सिद्धान्ते नेति । उल्लेखो वा ॥ एवं वा-इयमिष्टिः पुत्रजननानन्तरमेव कार्या, सप्तम्या जन- नस्य निमित्तत्वावगमेन निमित्तानन्तरं नैमित्तिकस्योचितत्वात् । न चात्र सप्तम्या जननोत्तरकालविधिरिति तन्त्रसारोक्तं युक्तं, 'पुत्रे” इति सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । अतो ‘भिन्न' इतिवत् निमित्तपरैव सप्तमी । सापेक्षत्वाञ्च हविरार्तिन्यायेनोभयविव. क्षा । यद्यपि पुत्रमात्रं निमित्तं स्यात्, तथाऽपि निमित्तानन्तर्य- लाभेन नामत्तिकस्य शौचकालबाधेनाप्यनन्तरमेव करणम् । न च स्तन्यपानाभावे पुत्रमरणेन शेषिविरोधापत्तिः, जातकर्माङ्ग- भूतस्य घृतमधुप्राशनपूर्वकंवैधप्राथमिकदाक्षणस्तनप्राशनस्योत्तर- कालत्वेऽपि रागतो यत्किश्चिन्प्राशनस्य सम्भवेन मरणानापत्तेः। न च जननानन्तर्यस्य जातकर्मण्यप्यावश्यकत्वाद्विनिगमनाविर- हः, प्रत्यक्षश्रुतिविहितस्यैव नियामकत्वादिति प्राप्ते- - ·अधि. १५.] भादीपिकासहितम्. 139 जातकर्मणो नाळच्छेदपूर्वभावविधानात् अच्छिन्ननाळस्य प्राशननिषेधादिष्टेर्जननानन्तरमेव करणे मरणापत्तश्शेषिविगंधा- पत्तया उत्कर्षः । न च निमित्तश्रुत्यनुरोधेन स्मार्तनिषेधस्या- नाहिताग्निपरत्वं, भूतनिमित्तस्थले निमित्तस्य नैमित्तिकानुष्ठापन- मात्रे विधेस्तात्पर्येणानन्तरानुष्ठानस्यासति बाधके उत्सर्गसिद्ध- त्वेन निमित्तश्रुत्यविरोधाग्निषेधसङ्कोचानुपपत्तः ॥ वस्तुतस्तु -- निमित्तत्वमनन्तरमवश्यानुष्ठापकत्वरूपमेव । अ- न्यथा भेदनहोमादेरपि पदार्थगतक्लृप्तक्रमवाधानुरोधेन अन्ते क- रणापत्तेः । जातकर्मनामकरणादौ मलमासादावनुष्ठानानुपपत्तश्च । अतो निमित्तश्रुतिविरोधंऽपि जातकर्मणोऽपि निमित्तानन्तर्यश्रव णादवश्यमन्यतरस्य तद्वाधे निषेधस्यापि सङ्कोचापत्त्या जाते- टावेव तद्वाधः । वरं हि स्मार्तानामप्यनेकेषां बाधे श्रौतस्या- प्येकस्य बाधः, प्रमेय बलाबलस्य बलवत्त्वात् । अतो यत्रैवैता- दृशं बलवद्बाधकं विशिष्य कालविधिर्वा तत्रैवागत्याऽऽनन्तर्यघ- टितमेव निमित्तत्वं लक्षणया आधीयते । अतश्च तत्रातिदशेन प्राप्तानां सामान्यविहितानां वा शौचकालादीनां बाधे प्रमाणा- भावादाशौचापगमे मलमासादिरहिते शुद्ध पर्वणि जातेष्टिः कार्या॥ (१५)-प्रधानेनाभिसंयोगादङ्गानां मुख्यकाल- त्वम् ॥ ४० ॥ अप्रवृत्ते तु चोदनात् तत्सा- मान्यात्स्वकाले स्यात् ।। ४१ ॥ बृहस्पतिसवो वाजपेयोत्तरं शरद्येव कार्यः । यद्यपि हि क्त्वाप्रत्ययेन नानन्तर्यमभिधीयते, पूर्वकालमात्रे स्मरणात्, तथाऽपि औपदेशिकशरत्कालस्य साङ्गप्रधाने विहितत्वेनाद्भिः .

·व
140
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ४.
प्रयाजादिष्वग्नेरिवातिदेशिकस्य वसन्तादिकालस्य बाधोपपत्तिः ।
एवं सौत्रामण्यपि चयनाङ्गत्वात्तदुत्तरकालमेव कार्या । न तु
पर्वणि यागप्रयोगोत्तरकालीने, तदानीं चयननियमादृष्टस्य नष्टत्वे.
न सौत्रामण्या अनुपयोगात् । न हि सा ऋत्वङ्गं, धातुसम्बन्धाधि-
कारावाहितेन क्वाप्रत्ययेन चयनमात्राङ्गत्वप्रतीतरिति प्राप्ते-
शरत्कालस्य वाजपेयप्रयोगविशेषणत्वेन विधेयत्वात् “वा-
जपेयेनेष्टा” इति तृतीयया बृहस्पतिसवस्य तत्प्रयोगबहिर्भावा-
वगतेस्तत्र शरद्विध्यभावात्कालापेक्षायां नामातिदेशप्राप्तवसन्ता-
दिबाधे प्रमाणाभावः ।
एवं सौत्रामण्यामपि न पर्वबाधः, “अग्निं चित्वा" इत्य-
नेन हि चयनेन ऋत्वपूर्वसाधनीभूताग्निं संस्कृत्येत्यर्थावगतः त्र्यं.
शचयनभावनोत्तरकालत्वसिद्धिः । न चानुपयोगः, चयनप्रयो-
ज्यक्रत्वपूर्वोपयोगेऽपि चयनाङ्गत्वोपपत्तेः । न त्वेतावता क्रत्व-
ङ्गत्वमिति तन्त्रसारोक्तं मन्तव्यं प्रमाणाभावात् ।
वा चित्यङ्गत्वेनोपपद्यते" इति सङ्कर्षणसूत्रं तु क्रत्वपूर्वोपयोगा-
भिप्रायं व्याख्येयम् । अत एतेऽपि कालप्रयोजकाः ॥१५॥
इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः.
क्रत्वङ्गत्वं
अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः.
(१)-प्रकरणशब्दसामान्याचोदनानामनङ्गत्व-
म् ॥१॥ अपि
वाऽङ्गमनिज्यास्स्युस्ततो
विशिष्टत्वात् ॥२॥

·अधि. ३.] भादीपिकासहितम्. 141 . राजसूयप्रकरणे इष्टिपशुसोमयागाः अयागाश्च होमविदेव- नादयस्सर्वे फलाकाङ्क्षा अपि श्रुता न स्वाराज्येन फलेन स- 'म्बध्यन्ते, भावार्थाधिकरणन्यायेन यजेरेव फलभावनाकरणत्वा- दयागानां तदङ्गत्वोपपत्तेः । राजसूयपदस्य यजिसामानाधिक- रण्येन तन्मात्रनामत्वाञ्च । न च राजा सोमः सूयते अभिष- यते अस्मिन्निति व्युत्पत्त्या राजसूयशब्दस्य सोमयागमात्रवा- चित्वात् तेषामेव फलसम्बन्धोऽस्त्विति वाच्यं, राज्ञा क्षत्रिये- ण सूयते निष्पाद्यते इति व्युत्पत्त्या सर्वेष्वप्युपपन्नत्वेन यजि- सङ्कोचे प्रमाणाभावात् । अत एव राजा क्षत्रियः सुनोति स्रा- ति यत्रति व्युत्पत्त्या अभिषेचनीयस्यैव तन्माहेन्द्रस्तोत्रकाला- भिषेकवत्त्वसम्बन्धेन राजसूयपदप्रसिद्धस्तस्यैव फलसम्बन्ध इत्यप्यपास्तं, उक्तव्युत्पत्त्या सर्वपरत्वसम्भवे यजिसकोंचे प्रमा णाभावात् अतस्सर्वे यागा एव फलप्रयुक्त, इति विदेवनादीनां तद्विकृतावतिदेशः ॥ १॥ (२)-मध्यस्थं यस्य तन्मध्ये ॥ ३ ॥ सर्वा- सां वा समत्वाञ्चोदनातस्स्यान हि तस्य प्रकरणं देशार्थमुच्यते मध्ये ॥ ४॥ विदेवनादीनामङ्गत्वे सिद्ध सन्निधानादवान्तरप्रकरणाद्वा अभिषेचनीयमात्राङ्गत्वस्य तृतीय' एव निराकृतत्वात् सर्वराज- सूयाङ्गत्वस्यैव महाप्रकरणादवगतेः सर्वप्रयुक्तत्वम् । तार्तीया- धिकरणप्रयोजनकथनार्थ चेदमाधिकरणम् ॥२॥ (३)-प्रकरणाविभागे च विप्रतिषिद्धं ह्यभ- २३-३-७. 1२-१-२.

·142 - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा. ४. यम् ॥ ५ ॥ अपि वा कालमात्रं स्यादद- र्शनाद्विशेषस्य ॥ ६ ॥ राजसूय एव “सौम्यश्चरुर्बभ्रदक्षिणा” इति विधाय पुरस्तादुपलदां सौम्येन प्रचरन्ति" इति श्रुतम् । तत्रापि सत्यप्युपसदां राजसूयान्तर्गतदशपेयाख्यसोमयागाङ्गतया फलवत्त्वे पष्टयाः पुरस्ताच्छब्दस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गेन “षष्ठयतसर्थप्रत्ययन" इति सूत्रानुसाराहिग्योगनिमित्तायास्तादर्थ्यपरत्वाभावात् सौम्य- स्य तदर्थत्वानुपपत्तेः, वैमृधवत् पदान्तरकल्पनया तदर्थत्वस्य चानुत्पत्तिवाक्यतयाऽनुपपत्तेः, उत्पत्तिवाक्ये च फलापेक्षायां सामान्यविधिनाऽपि क्लृप्तेन स्वाराज्यफलार्थत्वस्यैवावसायात्का. लार्थ एव संयोगः ॥ वस्तुतस्तु उत्पत्तिवाक्यत्वेऽपि प्रवर्दीन्यायेन 'उपसन्निष्ठफ- लवत्त्वज्ञानस्य स्वाराज्यवाक्याधीनत्वात्तदर्थत्वमेव युक्तम् । अ- तस्सौम्यः फलप्रयुक्त एव पाठक्रमात्पूर्वपठितकर्मानन्तरकर्तव्य- त्वेन प्राप्तोऽतिदेशप्राप्तोपसत्पूर्व विधीयते । ततश्च न तद्विकृती कर्तव्यः । पूर्ववञ्चास्यापि तद्विकृतौ कर्तव्यता प्राप्ता अपोद्यत इति सङ्गतिः । तेन सङ्गत्यभावादिदमधिकरणं विदेवनाधिकर- णात्पूर्व द्रष्टव्यमिति तन्त्रसारोक्तिरपास्ता । आचार्योक्तत्वादिति हेतूक्तिस्तु अनुपलब्धिबाधितव ॥ ३ ॥ (४)-फलवद्वोक्तहेतुत्वादितरस्य प्रधानं स्यात्॥ "वैश्वदेवीं साङ्गहणी निर्वपेद्नामकामः" इति प्रकृत्य “आ- मनमस्यामनस्य देवाः" इति “तिस्त्र आहुतीर्जुहोति" इति 11-३-१२.

·अधि. ५. भाट्टदीपिकासहितम्. 143 श्रुतम् । तत्रामनहोमानां साङ्गहणीष्टयङ्गत्वं, तस्याः विकृतित्वेन प्रकरणाभावेऽपि सन्निधानादेव तदङ्गत्वोपपत्तेः । “यत्प्रयाजानां पुरस्ताजहुयाद्वाहरात्मानं सजातानां दध्याद्यदनूयाजानामुपरि- टाजुहुयात् स्वर्ग लोकमपक्रामेत् मध्ये जुहोति" इति प्राकृ- ताङ्गमध्यवृत्तित्वश्रवणेन प्रकरणाद्वा' तदुपपत्तेश्च । वस्तुतस्तु आकाङ्क्षाऽनुवृत्तौ प्रमाणाभावान्नेदं प्रकरणमिति ध्येयम् । एवं प्रयोजनवत्त्वोपपत्तौ च न ग्रामकामपदानुषङ्गेण स्व- तन्त्रफलार्थत्वकल्पना, प्रमाणाभावात् इष्टयङ्गपरिधिपरिधानाङ्गभू- तवैशेषिकमन्त्रैर्व्यवायाश्च । अतस्साङ्गहणीप्रयुक्ता एवैते । न तु सौम्यवत् फलार्थाः । अतस्सर्वदैव प्रयाजानूयाजमध्ये कर्तव्याः। न तु ग्रामान्तरकामनायामेव ॥४॥ (५)-दधिग्रहो नैमित्तिकः श्रुतिसंयोगात् ॥८॥ नित्यश्च ज्येष्ठशब्दात् ॥ ९॥ सार्वरूप्या- च ॥ १० ॥ नित्यो वा स्यादर्थवादस्तयोः कर्मण्यसम्बन्धाद्भङ्गित्वाच्चान्तरायस्य ॥११ सोमे यां वै कांचिदध्वर्युश्च यजमानश्च देवतामन्तरि- तस्तस्या आवृश्चेते प्राजापत्यं दधिग्रहं गृह्णीयात्" इति दधि- ग्रहो नैमित्तिक एव । यद्यपि चायं यच्छब्दो न निमित्तत्व- प्रतिपादकः, देवतापदसमभिव्याहृतस्य अन्तरायनिष्ठनिमित्तत्वा- प्रतिपादकत्वात् . देवतायाश्चान्तरायान्विताया नित्यायाः स्वरूपेण निमित्तत्वायोगाच, तथाऽपि देवतान्तरायनिमित्तदोषपरिहारफ- प्रकरणादपीति. पा.

·144 पूर्वर्मामांसा दर्शन [अध्या... पा. लवत्त्वावगमात्तस्य च कादाचित्कत्वान्नैमित्तिकत्वं, अर्थवादान्व- यार्थ पदान्तराध्याहारस्यावश्यकत्वाद्वा नैमित्तिकत्वम् । “ज्ये ष्ठो ह वा एष ग्रहाणां यहधिग्रहः” इति तु वैगुण्यपरिहारार्थ- त्वेनापि श्रेष्ठत्वादुपपन्नामिति प्राप्ते- न तावदार्थवादिकं फलं पर्णमयीन्याय'विरोधात् । अर्थ- वादान्वयस्तु यत्र देवताभावे प्रधानस्यैव लोपापत्तेस्तन्निमित्ति. कमपि वैगुण्यं परिह्रियते तत्रेतराङ्गवैगुण्यपरिहारे प्रधानसागु ण्ये वा का सम्भावनेत्येवं नानुपपन्नः । न चान्तरायजनितवै- गुण्यध्वंसस्य क्लृप्तत्वेन तं प्रत्येवार्थवादिकस्य जनकत्वस्य क. ल्पनयोपपत्तौ द्वारीभूतादृष्टांशकल्पने गौरवमिति वाच्यं, ज्येष्ठ त्वसंस्तवस्याजस्यानुपपत्तेः, पक्षद्वयेऽप्यन्यतरार्थवादस्यानालस्या- वश्यकत्वेन प्रकरणपाठस्य पाक्षिकत्वपरिहारार्थमन्तरायार्थवाद- स्यैव तदौचित्याच्च । लाघवस्य प्रमाणानुग्राहकत्वन प्रमाणवि- रोधे अकिञ्चित्करत्वात् । अतो देवतान्तरायनिमित्तवैगुण्यस्य दधिग्रहण परिहर्तुमशक्यत्वान्नित्यमेवाङ्गं दधिग्रहः ॥५॥. (६)-वैश्वानरश्च नित्यस्स्यानित्यैस्समानसङ्ख्य- त्वात् ॥ १२ ॥ पक्षेवोत्पन्नसंयोगात् ॥१३॥ अग्नौ “यो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाऽग्निं चिनुते यथा सा. मिगर्भोऽवपद्यते तागेव तदार्तिमाछेत् वैश्वानरं द्वादशकपालं पुरस्तानिर्वपेत्” इति श्रुतो यागस्तु आलस्यादिना संवत्सर- पर्यन्तमुख्यधारणासम्भवे प्रायश्चित्तरूपो नैमित्तिक एव, कर्तृ- 1४-३-१.

·अधि...] भाब्दीपिकासहितम्.. 145 समानाधिकरणेन यच्छब्देन क्रियाकर्तृत्वस्य उद्देश्यत्वावगमा- निमित्तत्वप्रतोतेः। अतो भेदनहोमादिवदयं संवलितक्रतुनिमि- 'त्तोभयप्रयुक्तः ॥ ६ ॥ (७)-पट्चितिः पूर्ववत्स्यात् ॥ १४॥ ताभिश्च तुल्यसङ्ख्यानात् ॥१५॥ अर्थवादोपपत्तेश्च ॥ १६॥ एकचितिर्वा स्यादपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन ॥१७॥ विप्रतिषेधात्ताभिस्स- मानसङ्ख्यत्वम् ॥ १८॥ बत्रैव “योऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्ति अथ पष्ठी चितिं चिनुते” इति श्रुता पष्ठी चितिरपि उपक्रमस्थकर्तृसमानाधिकरणयच्छन्दवलेनाप्रतिष्ठायाः निमित्तत्वा- वगतेनैमित्तिक्येव । यस्तूपसंहारे षष्ठीमिति घण्णां पूरणार्थकः प्रत्ययः, सोऽभिधानापेक्षः, न त्वनुष्ठानापेक्षः, पञ्च चितयः पूर्व- माभहिताः इदानीमियं पष्ठी अभिधीयते इति । तस्मादग्निच- यनात्तरमप्रतिष्ठायां निमित्ते एकैव चितिरदृष्टार्था, चयनाङ्गतया प्रयोगभेदेन प्रतिष्ठाफलार्थ वा विधीयते ॥ ७ ॥ (८)-पितृयज्ञस्स्वकालत्वादनङ्गं स्यात् ॥ २९ तुल्यवच्च प्रसङ्ख्यानात् ॥ २०॥ प्रतिषिद्धे च दर्शनात् ॥ २१ ॥ अनारभ्य श्रुतं “ अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन च रन्ति" इति । तत्रायं पिण्डपितृयज्ञो दर्शष्टयङ्गं, अमावास्या- Vol. I. 19 ·• 146 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. "१. पा.. पदेन कर्मवाचिना “ तत्र जयान् जुहुयात्" इतिवत् वाक्याइ- ङ्गित्वप्रतीतेः। यद्यपि चायं कालेऽपि मुख्यः, तथापि फल- कल्पनाभियाऽत्र कर्मपरत्वमेव युक्तम् ॥ वस्तुतस्तु यद्यपि काल एव मुख्यः कर्मणि तद्योगाग्निरू- ढलक्षणा, प्रकृते च कालपर एव, अपराह्नसामानाधिकर- ण्यात् । तथापि “ तस्मात्पितृभ्यः पूर्वेद्यः करोति" इति वाक्ये दर्शष्टिपूर्वेद्युःकालश्रवणात् वैमृधन्यायेन दर्शष्टरुपस्थितत्वात्त- दङ्गत्वमिाते प्राप्ते - अमावास्याशब्दस्य कर्मवाचित्वं भवतैव निराकृतम् । ल- क्षणा तु प्रमाणाभावात्कालसामानाधिकरण्यविरोधाश्च दूरताऽ- पास्तैव । पूर्वार्वाक्यमपीष्टेरनुपस्थितत्वान्न तत्प्रतियोगिककालं विधत्त, अपि तु तिथिद्वैधे पूर्वेयुःकालं “ययाऽस्तं सविता याति पितरस्तामुपासते इति प्राप्तमनूद्य देवतामात्रम् । केचिस्तु द्वैधे चन्द्रदर्शना- त्पूर्वेधारीते व्याख्याय खण्डपर्वणि परेद्यः पितृयज्ञमनुतिष्ठन्ति । सर्वथा न दर्शाकं पितृयज्ञः । एवं च पौर्णमासीमेव यजत भ्रातृव्यवान्नामावास्यां हत्वा भ्रातृव्यममावास्यया यजेत पिण्ड. पितृयज्ञेनैवामावास्यायां प्रीणाति" इति दर्शष्टयभावेऽपि पिण्ड- पितृयज्ञदर्शनं सङ्गच्छते । एतद्बलेनैव च “पितृभ्य एव तद्यशं निष्क्रीय यजमानो देवेभ्यः प्रतनुते” इत्यादिपिण्डपितृयज्ञार्थ- वादे यज्ञोपस्थितावपि न क्षतिः । यत्तु “न दर्शन विना श्राद्धमाहितार्द्विजन्मनः" : इति मनुवचनं तत् श्राद्धं कृष्णपक्षश्राद्धं दर्शन अमावास्यया विना 1 दृश्यते च इति --पा. 2.-३.११. मन...८२.

·अधि.] भाहदीपिकासाहितमा 147 आहितार्न भवति अनाहिताप्रेरिव तिथ्यन्तरेप्चिति व्याख्येयम्। न तु दर्शन दर्शष्टिं विना श्राद्ध पितृयज्ञा न भवत्येवं व्याख्येयं, दर्शपदे लक्षणायां प्रमाणाभावात् । तेनायं स्वर्गार्थ हाते मूला- नुयायिनः ॥ वस्तुतस्तु-अकरणे सप्तहोतृहोमरूपप्रायश्चित्तस्य आपस्त. म्बादिमि'स्स्मरणात् ज्योतिष्टोमादिक्रतुभिस्तुल्यवद्गणनाच नित्य एवायम् ॥ - प्रयोजनं दर्शाभावेऽपि करणं, तद्विकारेषु च नातिदेशः ॥ यत्तु भाष्यकारेण पौर्णमास्यामाधाने कृते अनिमामावा स्यायां दर्शष्टयभावात् पूर्वपक्षेऽकरणमित्युक्तं, तत् द्वादशरात्रि- षु पवमानेष्टिपक्षे आधानोत्तरदिने पौर्णमासकालाभावे च बो. ध्यम् । यदा तु तदुत्तरदिने कालसत्त्वं पौर्णमासस्य, तदा आधानदिन एव सेष्टिसान्वारम्भणीयं पौर्णमासस्यान्वाधानं कृत्वा श्वोभूते पौर्णमासेनेष्टा अग्रिमदर्शष्टयङ्गतयैव पितृयज्ञानुष्ठाने न कश्चिद्विरोधः ॥ ८॥ (९)-पश्वङ्गं रशना स्यानदागमे विधानात् ॥२२॥ यूपाङ्गं वा तत्संस्कारात् ॥२३॥ अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥२४॥ सवनीयस्य सन्निधौ “आश्विनं प्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति" इति श्रुतेन वचनेन पशुत्रयसाधारणयूपपरिव्याणा- पेक्षया यूपपरियाणान्तरं सवनीयाङ्गतया प्रकरणान्तरन्यायेन' 1 'महाहविर्होता इत्यादि' इत्यधिकम्. 2२-१-१...

·148 पूर्वमीमासादर्शन अध्या. ४. पा... अभ्यासाद्वा यूपदायप्रयोजनकं विधीयते । आश्विनोत्तरकाल- ता उपनिष्क्रमणं च पाठादाश्च प्राप्तमनूद्यत इत्युक्तमेव । अ- तश्च “आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीय आग्नेय सवनीयं पशुमुपाकरोति" इत्युत्पत्तिवाक्ये पुनश्श्रुतं परिव्याणं न यूपसस्कारार्थ वैयर्थ्यापत्तेः । किन्तु यूपमिति द्वितीया सप्तम्यर्थे। परिवीय' इत्यस्य कर्माकाङ्कायां पशुं' इत्यस्यानुषङ्गः, तथा च त्रि- वृत्करणकयूपाधिकरणकपशुसंस्कारकपरिब्याणोत्तरकालविशिष्ठ- यागविधानात् पश्वर्थमेव परिव्याणं पश्वनपक्रमणाीमति प्राप्ने --- द्वितीयया परिव्याणस्य दृष्टविधयैव यूपार्थत्वे सम्भवति लक्षणानुषङ्गयोः प्रमाणाभावः । न च वैयर्थ्य, रशनाधर्माणां दर्भमयीत्वादीनामेतत्परिव्याणसाधारण्यसिद्धयर्थमनुवादत्वस्य तृ- तीये सावितत्वात् । अन्यथा रशनाधर्माणामौपसत्थ्येऽहन्य- नुष्ठीयमानयूपपरिव्याणाङ्गत्वस्यैवानुष्ठानसादेश्यादा५त्तौ अप्राकृत कार्यकार्य तत्परिव्याणार्थत्वासिद्धेः । सात त्वस्मिन् त्रिवृत्कर- णकयूपपरिव्याणानुवादे तबलेनैव प्रकृतयागीययूपव्यक्तिसम्बन्धि- परिव्याणमात्रस्यैवोद्देश्यत्वावगमात्साधारण्यसिद्धिः । अस्तु वा निर्वपतिवदेव प्रकृतिलिङ्गसादृश्येन प्राकृतपरि- व्याणातिदेशासद्धयर्थमस्मिन् पारेव्याणे त्रिवृत्त्वानुवादः । सर्व- था न परिव्याणान्तरं पशुसंस्कारार्थम् ॥ प्रयोजनं-यूपे द्वैरशन्यसत्त्वेऽपि पशावपि द्वैरशन्यं पूर्वप- क्षे प्रकृतौ विकृतौ च । सिद्धान्ते नेति ॥९॥ (१०)-स्वरुश्चाप्येकदेशात्वात् ॥ २५॥ निष्क्र- 1.३-६-१०.

·अधि. ११.] भाहदीपिकासहितम्. 149 यश्च तदङ्गवत् ॥ २६ ॥ पश्वङ्गं वाऽर्थक- मत्वात् ॥ २७ ॥ भक्तथा निष्क्रयवाद- स्स्यात् ॥ २८ ॥ "यूपस्य स्वरं करोति" इति षष्ठया स्वरोः यूपार्थत्वाव- गमात् स्वरुणा पशुमनक्ति” इत्यानं प्रतिपत्तिः “यत्किाञ्च. त्सोमलितं तेनावभृथं यन्ति" इतिवदिति प्राप्ते- स्वरो!पार्थत्वे अदृष्टार्थत्वापत्तेः षष्ठयाश्चावयवव्यतिरेकनि- मित्तत्वेनाप्युपपत्तेः ‘स्वरुणा' इति तृतीयादिबलात् पश्वाना- र्थत्वमेव । सोमलिते त्ववभृथपदे गौणत्वाद्यनेकदोषाभया तदङ्गी- करणमित्युक्तमेव ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे एकयूपके पशुगणे एकस्यैव पशोस्समञ्ज- नम् । सिद्धान्ते तु सर्वेषामिति । पार्थसाराथमत तु प्रयाजशेषाभिघारणन्यायेन आधारनि- यमस्य पशुसंस्कारार्थत्वापत्तेः पूर्वपक्षेऽपि सर्वेषामजनप्रसङ्गात् प्रयोजनानुपपात्तरिति भाष्यविरोधोऽपि ॥ १० ॥ (११)-दर्शपूर्णमासयोरिज्याः प्रधानान्यविशे- षात् ॥ २९ ॥ अपि वाऽङ्गानि कानिचित् येष्वङ्गत्वेन संस्तुतिस्सामान्यतो ह्यभिसं- स्तवः ॥ ३० ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३१ अविशिष्टं तु कारणं प्रधानेषु गुणस्य वि- 1४-३-८. ३४११४ ·150 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ४. पा... द्यमानत्वात् ॥ ३२॥ नानुक्तेऽन्यार्थदशनं परार्थत्वात् ।। ३३ ।। पृथक्ते त्वभिधानयो- निवेशः श्रुतितो व्यपदेशाच्च तत्पुनर्मुख्य- लक्षणं यत्फलवत्त्वं तत्सन्निधावसंयुक्तं त. दङ्गं स्यात् भागित्वात्कारणस्याश्रुतश्चान्य- सम्बन्धः ॥ ३४ ॥ गुणाश्च नामसंयुक्ता वि- धीयन्ते नाङ्गेधूपपद्यन्ते ॥ ३५॥ तुल्या च कारणश्रुतिरन्यैरङ्गाङ्गिसम्बन्धः ॥३६॥ उ- त्पत्तावधिसम्बन्धस्तस्मादङ्गोपदेशस्स्यात् ॥ ३७ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३८॥ प्रयाजादिसाधारण्येन “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजे- त” इत्यनेन राजसूयवत् याजना न फलसम्बन्धः । किन्त्वाने- यादीनां षण्णामेव, दर्शपूर्णमासनाम्ना आग्नेयादिषड्यागेष्वव प्र. सिद्धार्थकेन यजेरवच्छेदात् । यथा च दर्शपूर्णमासनाम्नः प्रसि- द्धार्थकत्वं तथोपपादित पौर्णमास्यधिकरणे ।। तदधिकरणप्रयो- जनकथनार्थ त्विदमधिकरणं प्रयुक्तिसिद्धयर्थ न विरुध्यते । राजसूयनाम्नश्च यथा प्रकृतसर्वयागपरत्वं तथा तदधिकरणे ' स्प- ष्टमेव । अतश्च प्रयाजादीनामङ्गत्वाद्विकृतावतिदेशः ॥ ११ ॥ (१२)-ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम्॥ गुणानां तूत्पत्तिवाक्येन सम्बन्धात्कारण- 23-४-१.

·अधि.१२.] भाईदीपिकासहितम्. 151 श्रुतिस्तस्मात्सोमः : प्रधानं स्यात् ॥ ४० ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥११॥ "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" इत्यनेन स्वर्गफलस- म्बन्धो न सोमयागस्यैव, अपि तु प्रायणीयादीनां सर्वेषामेव, यागत्वाविशेषेण सर्वेषामेव यजिना फलाद्देशेनोपादानात्, सर्वेषां ज्योतिष्टोमनामत्वाविशेषाञ्च । न च स्ववाक्य विहितस्यैव ज्यो. तिष्टोमसंक्षकस्य फलोद्देशेन विधानादितरेषां तदङ्गत्वमिति वाच्यं, अग्नीषोमीयाद्यपेक्षयाऽत्र कर्मान्तर प्रमाणाभावात् । अत एवंत- द्वाक्यावहितकर्मणोऽप्रसिद्धत्वादग्नीषोमीयाद्यनुवादेन च सोमवि धानायोगात्सोमवाक्येऽपि सोमविशिष्टयागस्यैव विधानम् ॥ न च विशिष्टविधिगौरवभिया लाघवसहकृतवाण्यान्तरोपात्त- गुणादेव ज्योतिष्टोमवाक्ये कर्मविध्यङ्गीकारः, तथात्वे नित्यवाक्ये - पि कर्मान्तरस्य विनगमनाविरहेणापत्तौ सोमवाक्य एव उत्पत्य- न्वयिगुणेन विशिष्टविध्यङ्गीकारस्य न्याय्यत्वात् । अतश्च प्रकृतत्वा- विशेषात् राजसूयवत् सर्वेषां फलसम्बन्धः । न च एतानि वाव ज्योतींषि य एतस्य स्तोमाः" इति वाक्यशेषात् सोमया- गस्यैव ज्योतीरूपत्रिवृदादिस्तोमसम्बन्धेन ज्योतिष्टोमनाम्नस्तत्रैव प्रसिद्धार्थकत्वात् दर्शपूर्णमासपदवद्यज्यवच्छेदकत्वोपपत्तेस्तस्यैव फलसम्बन्धोपपत्तिरिति वाच्यं, एतस्यार्थवादत्वेन गौणतयाऽप्यु- पपत्ती अर्थान्तरवाचिनो ज्योतिश्शब्दस्य स्तोमवाचित्वाभावात् , ज्योतीरूपस्तीमाङ्गकत्वस्य फलसम्बन्धोत्तरकालीनत्वेनाविशेषात्॥ न च “ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकरोति इत्यनेन वचनेन स्तोत्रोपाकरणस्य सोमयागागभूतग्रहग्रहणाघङ्ग- ·152 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. १. पा. ४. त्वावगमात् स्तोमानामपि स्वसाध्यस्तोत्रोपाकरणद्वारा सोमया. गसम्बन्धावगतेर्विशेषकत्वोपपत्तिारात वाच्यं, उपाकरणस्य हष्ट- विधया स्तोत्रोपकारकत्वेन द्वितीयया च स्तोत्राङ्गत्वावगते- रस्य कालार्थत्वात् । न च कालद्वारैव सम्बन्धेन विशेषकत्वं, कालस्य फलसम्बन्धोत्तरापेक्षत्वात् तस्य च स्तोत्रगतफलवत्त्व- शानाधीनत्वात् तस्यापि च यागगतफलवत्त्वबोधकवाक्यार्धान- त्वेन तत्प्रवृत्तेः पूर्वमेतद्वाक्यप्रवृत्त्यभावेनैव तत्सम्बन्धावगते सो विशेषकत्वाभावात् ॥ यद्यपि च पदार्थानां प्राप्तत्वेन अस्य वाक्यस्य क्रमविधा- यकत्वं स्यात्, तथापि “वेदं कृत्वा वेदि कराति" इतिवत् श्रौतक्रमविधायकत्वात् तस्य च प्रातिस्विकविधिविधेयत्वेनेतर- क्रमवत् प्रयोगविधिविधेयत्वाभावेऽपि क्रमस्यानुष्ठानावगमोत्तरा- पेक्षत्वात् तस्य च फलवत्त्वज्ञानोत्तरकालीनत्वेन उक्तविधया न विशेषकत्वमिति प्राप्ते- क्रमादेरुत्तरकालमाकाङ्क्षायामापे निराकाङ्कत्वज्ञानाभावमात्रेण वाक्यस्य पूर्वप्रवृत्युपपत्तेः तेन च कालस्य क्रमस्य वा विधे- यत्वेन विशिष्य तद्धटितसम्बन्धस्य सोमयागेऽवगमानाम्नः प्र. सिद्धार्थकत्वेन तस्यैव फलसम्बन्धावगमेन प्राधान्यं, अन्येषां तदङ्गत्वमिति तद्विकृतावतिदेशः ॥ तदेवं प्रयोज्यवर्गों निरूपितः ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भामुदापिकायां चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः. अध्यायश्च समाप्तः.

·अथ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः. (१)-श्रुतिलक्षणमानुपूर्यं तत्प्रधानत्वात् ॥१॥ तदेवमङ्गप्रधानसाधारण्येन प्रयोज्यवर्गे निरूपितेऽधुना प्रया- गाश्रितः क्रमो निरूप्यते । एकादशे हि अङ्गानां प्रधानानां चैकेनैव प्रयोगविधिना विधानामति वक्ष्यते । अतश्चैकविधिवि. धेयत्वेन सर्वसाहित्यस्य विवक्षितत्वादकेन का युगपत्सर्वक- रणाशक्तेरवश्यम्भाविनि कस्मिश्चित्क्रमे नियामकानि श्रुत्यर्थपठ- नस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि षट् प्रमाणानि निरूपायष्यन्ते । तत्र क्रमो नाम अव्यवहितोत्तरत्वरूपमाननार्यम् । तच्चैकप्रतियागिक- मेकवृत्ति । यथा “वेदं कृत्वा वदिं करोति' इत्यत्र वेदक- रणप्रतियोगिकमानन्तर्य वैदिकरणवृत्ति । अत्र च दर्शपूर्णमासोत्त- रत्वस्याप सोमाणत्वात्तद्वयावृत्त्यर्थमव्यवहितेति विशेषणम् । तत्र दर्शपूर्णमासपूर्वकालिकत्वमात्रं क्त्वाप्रत्ययार्थः । न त्वव्यवहितत्वां- शोऽपि । न च सोमविधेस्तदपेक्षा, येन अव्यवधान एव तत्प- यवस्यत् , सोमविधेर्भिन्नप्रयोगविधिविधेयदर्शपूर्णमासप्रतियोगिक- क्रमानपेक्षत्वात् । अतस्तत्रोत्तरकालत्वमेव विधेयं, न क्रमः । क्रमश्च सर्वत्रोत्तरपदार्थातं, तस्यैव काहं कर्तव्य इत्यपेक्षणात् । न तु पूर्वपदार्थाङ्गं, मदुत्तरं कः पदार्थः कर्तव्य इत्यपेक्षायाः क्वचिदप्यनुदयात् । पूर्वपदार्थस्तु प्रतियोगितया क्रमविशेषणं दर्शपूर्णमासादिारव पूर्वकालतायाः । एतेनोभयपौर्वापर्यरूपोपि क्रमः पदार्थद्वयाङ्गमिति केषांचिदुक्तमपास्तं, प्रमाणाभावात् । अस्तु वा “प्रथमभक्षः" इत्यादौ प्राथम्यं पूर्वपदार्थाङ्गमेव । VOL. II. . 20 ·। 154 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा... तत्तत्पदार्थानन्तरं तत्तत्पदार्था इत्येवमनेकपदार्थवृत्तिपौर्वापर्यस- मुदायरूपविततिरेव क्रम इति तु मूलोक्तः पक्षोऽशाब्दत्वात् विकृतौ क्वचिदकपदार्थलोपे तावत्पदार्थवृत्तिपौर्वापर्यसमुदायस्या- सम्भवात् , व्युत्क्रमणानुष्ठानेअप वैगुण्यानापत्तेरुपेक्षितः । अस्य च क्रमस्य प्रयोज्यनिष्ठत्वात्तन्निरूपणोत्तरमारम्भः । तन्नियमे च षट् प्रमाणानि श्रुत्यादोनि । तेषां लक्षणानि तत्तनिरूप णावसरे वक्ष्यन्ते । तत्र श्रौतः क्रमः प्रातिस्विकविधिना विधीयते, आदिक्रमास्तु प्रयोगविधिनैवेति मूलानुयायिनः । वस्तुतस्तु श्रोतक्रमस्थले क्त्वादिनाऽवगतेरुत्पन्नस्य वाक्येन विनियोगः, क्रमान्तरे तु अर्थादिनोत्पन्नस्य प्रकरणादिकल्पितश्रुत्या विनि- योगः । प्रयोगस्तु सर्वत्रैवाङ्गान्तरवत्प्रयोगविधिनैव । इदं च तत्रतत्र स्फुटोकरिष्यते । युज्यते च क्रमस्यापि द्रव्यगुणादि- वत् पदार्थविशेषणत्वेन विधानम् । तदिह श्रुतिनाम वृत्त्या क्रमबोधकः क्लप्तश्शब्दः । स चाथशब्दादिः । तत्राथशब्दस्यानन्तर्यवाचित्वं शक्त्यैव । क्त्वा- प्रत्ययादीनां तु पूर्वकालादिवाचिनामपेक्षानुरोधात्क्रमपरत्वं लक्ष- णया । अर्थादिषु कल्प्यशब्दस्यैव क्रमबोधकत्वात् क्लुप्तेति विशेषणम् । तत्र “वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः” इत्यादौ क्रमविशि- टभक्षविधानात् प्रथमपदोक्तक्रमस्य वाक्याद्भक्षाङ्गत्वम् । वेदं कृत्वा" इत्यादौ तु वेदिकरणस्य वाक्यान्तरेण प्राप्तत्वात्तदनु- वादेन क्त्वाप्रत्ययोक्तक्रममात्रविधानाद्वाक्यादेव तदङ्गत्वम् । यत्र तु क्रमस्य पाठादिप्रमाणेन सम्भवत्प्राप्तिकता, धात्वर्थश्च सम्भव- त्प्राप्तिकोपि भावार्थाधिकरणन्यायेन। प्रयोजनान्तरार्थ विधीयते, " 12-1-२.

·- अधि. 1.] भाहदीपिकासहितम्. 155 तत्र क्रमबोधिका श्रुतिरप्यनुवाद एव, न तु क्रमे प्रमाण, वि- शिष्टविधिगौरवापत्तेः, यथा ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृहीयात् यः कामयेत यथापूर्व प्रजाः कल्पेरन्" 'हृदयस्याग्रेऽवद्यात अथ जिह्वायाः अथ वक्षसः" इत्यादौ । अत्र हि ग्रहणावदा. नादिरेव फलार्थ हृदयादमात्रहविष्टसिद्धयर्थ च विधीयत इति वक्ष्यते । यत्र तु धात्वर्थस्य क्लप्तप्रमाणेन प्राप्त्यभावेऽपि क- थश्चित्सम्भवत्प्राप्तिकस्य पुर्विधाने न किश्चित्प्रयोजनं, विधेया- न्तरं च नान्यत्किश्चित्, तत्र क्रम एव श्रुत्युक्तो विधीयते, यथा सत्रात्मके द्वादशाहे “अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्ष- यति, तत उद्गातारं, ततो होतारं, ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दोक्षयि. त्वाऽधिनो दीक्षयति- ब्राह्मण.च्छंसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुणं होतुः, ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दोक्षयति- प्रीधं ब्रह्मणः, प्रतिहारमुद्गातुरच्छावाकं होतुः. ततस्तमुन्नेता दीक्ष- यित्वा पादिनो दोक्षयति-पोतारं ब्रह्मणस्सुब्रह्मण्यमुद्रातुः, ग्रावस्तुतं होतुः, ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति ब्रह्मचारी वाऽऽचार्यप्रेषितः' इति वाक्ये । अत्र हि न दीक्षायास्स्वरूपेण तत्तत्संस्कारकत्वेन वा विधिः, अतिदेशप्राप्तत्गत् । प्रकृती हि यजमानसंस्कारार्था दीक्षा अतिदेशेनैव सत्रे प्राप्यत, सत्रे च "ये यजमानास्त ऋत्विजः" इति वचनेन ऋत्विकार्योदेशेन यजमानविधानाब्रह्मादीनां यजमानत्वे- नैव प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायेन तत्र तत्तत्संस्कारकत्वप्राप्तेः । न च ऋत्विकार्ये यजमानविधानादेव वरणादिनिवृत्त्या ब्रह्मत्वाद्यप्राप्तः, तद्विधानेन वरणादिनिवृत्तावपि ऋत्विक्त्वनिवृत्तौ प्रमाणाभावे- नाध्यवसायमात्रेणैव ब्रह्मत्वादेरुपपादितत्वात् । न च तेन प्राप्स्य- मानाया अपि दीक्षायाः अपूर्वत्वाद्यर्थ पुनश्श्रवणं, ब्रह्मादिप्रा. प्त्यर्थमतिदेशस्यावश्यकतया निवारयितुमशक्यत्वात् ।

·156 .पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. १. न च दीक्षास्वध्वर्युविधिः, अतिदेशादेव सिद्धेः । न च दीक्षान्तरेऽध्वर्युनिवृत्त्या प्रतिप्रस्थात्रादिविधानं, अध्वर्युदीक्षाया. मध्वर्योः “चित्पतिस्त्वा पुनातु" इतिमन्त्रवर्णविरोधादेवाप्राप्तेः। न वाऽध्वर्युकर्तृकत्वानुरोधेनोहेन मन्त्रप्रयोगः, कर्तुस्साङ्गप्रधाना ङ्गत्वेन चरमापेक्षितत्वेन च कर्बनुरोधेन त्वापदबाधायोगात् । अतो मन्त्रमनूहितमेव प्रयुज्याध्वर्युकर्तृकत्वबाधावश्यंभावे "इतरम- न्यस्तेषां यतोऽविशेषस्यात्" इति न्यायेन अध्वर्युपुरुषाणा माद्यः प्रतिप्रस्थातैवाध्वर्युदीक्षायां प्राप्नोति । ब्राह्मणाच्छंस्यादि. दीक्षासु तु अध्वर्योः “न पूतः पावयेत्” इति वचनेन सत्र- प्रकरणपठितेन दीक्षासु दीक्षाख्यसंस्काररहितपुरुषकर्तृविधायकेन पर्युदासात् प्रतिप्रस्थातृप्राप्तिस्सुलभैव । एवं प्रतिप्रस्थात्रादि- दीक्षासु नेष्टुः प्रतिप्रस्थात्रनन्तरस्य, नेष्यादिदीक्षासु चोनेतुर्ने ट्रनन्तरस्य प्राप्तिायादेवेति न विधेयान्तराशङ्का । क्रम एवात्राप्राप्तस्तत्तहीक्षोद्देशन विधीयते श्रौतक्त्वाप्रत्ययोक्तः ततःपदोक्तश्च । अत एव एतानि द्वादश वाक्यानि श्रोतक्रमवि- धायकानि । अर्धित्वायुद्देश्यतावच्छेदकमङ्गकृित्य षडेव वा । उन्ने- तृदक्षिावाक्ये तु वैकल्पिकब्रह्मचारिविधानावृदयादिन्यायेन पा. ठादेव क्रमसिद्धेः 'ततः' इत्यनुवादः । निपातत्वाञ्च वाश- ब्दस्य ब्रह्मचारिविशेषणत्वेऽपि न वाक्यभेदः । अभावपक्षे च ब्राह्मणानामेवान्विज्यविधानाद्राह्मण इत्यनुवादः । ब्रह्मचारिणश्च आचार्याधीनत्वस्मृतेः आचार्यप्रेषित इत्यपि । यत्तु मूले विततिरूपक्रमपक्षमङ्गीकृत्य सर्वस्याप्यस्यैकवा- क्यत्वमित्युक्तं, तत् अशाग्दाया विततेर्विधेयत्वायोगादनेकदीक्षा- देशेन विधाने च वाक्यभेदापत्तेः उन्नेतृदीक्षायां कविधेराव- श्यकत्वाञ्चोपेक्षितम् । अतः ·अधि...] भाहदीपिकासहितम्. 157 वस्तुतस्तु आनन्तर्यरूपक्रमपक्षेऽपि तत्तत्संस्कार्यविशिष्टदी- लोहेशेन क्रमाविधाने वाक्यभेदापत्तेः संस्कार्यमात्रोद्देशेन विधौ 'च दीक्षानिष्ठत्वालाभादुन्नेतृवाक्य एव तदुद्देशेन कविधिः । इतरस्तु सर्वोऽपि पदसमुदाय औचित्यैतत्स्तुत्यर्थोऽनुवादः । कर्तुर्दीक्षानिष्ठत्वलाभस्त्वनुवादवलादिरापदस्येव नानुपपन्नः एवं च सर्वस्याप्येकवाक्यत्वलाभः । क्रमस्त्वनुवाद एव तादृशपा- ठादवधेयः । निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन श्रूयमाणवाक्ये वाक्य- भेदाभावेन पाठगम्यानेकवाक्यकल्पनस्यादोषत्वात् । अन्यथा हृद- यादिवाक्येष्वपि विशिष्टविध्यापत्तेः । न च पाठक्रमस्य श्रुति- क्रमस्य च कश्चिदनुष्ठाने विशेषः । अतो मूलोक्तश्रुतिक्रमोदा- हरणमनादरणीयमिति ध्येयम् ॥ १॥ (२)-अर्थाच ॥२॥ अर्थः प्रयोजनम् । तञ्च व्युत्क्रमेऽनुपपद्यमानत्वात्क्रमे प्रमा- णम्। यथा 'अग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचति" इत्यत्र यवा- गूपाकस्य पाठक्रमान् पश्चात्करणे पाकसंस्कृताया यवाग्वा हो- " यवाग्वाऽग्निहोत्रं जुहोति" इतिवचनसिद्धस्य प्रयो. 'जनस्यानिष्पत्तेः, पाकस्य च यवागूत्पादकत्वेऽपि अनुपयुक्ता- यास्तस्याः प्रयोजनत्वानुपपत्तेस्तदन्यथाऽनुपपत्त्या पूर्व पाकः पश्चाद्धोमः । न च तृतीया च होश्छन्दसि" इति स्मरणात् होः कर्मणि तृतीया चकाराद्वितीया चेत्यर्थकात् ‘यवाग्वा जु- होति' इत्यत्र यवाग्वास्तृतीयया कर्मत्वावगमेन होमस्य प्रयो- जनत्वासिद्धिः। तथात्वेऽपि यवाग्वा उपयोगाभावेन होमवाक्य एव सक्तुन्यायेन विनियोगभङ्गाङ्गीकारात् । पाकस्व तु दृष्टार्थ- वात्संस्कारकर्मत्वमेव । मरूपस्य ६-१.१३.

·158 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. वस्तुतस्तु करणत्व एव तृतीयायाश्शक्तिः । कर्मत्वे त्वानु- शासनिको लक्षणा । न चात्र तद्वीजमस्ति । अत एव यत्र चतु- रवत्तादावुपयोगक्लप्तिस्तत्रैव च नुरवतेन जुहोति इत्येताहशवा- क्यसत्त्वेऽपि कर्मत्वप्रतीतिरित्येतत्परं स्मरणम् । अत्र चार्थोपस्थितः क्रमः प्रयोगविधिनैव विधीयते । एवं पाठादिष्वपीति प्राञ्चः । अङ्गान्तरवत्तु अर्थकल्पितश्रुत्या विनि- योगः, प्रयोगमात्र प्रयोगविधिनेत्यपि शक्यं वक्तुम् । वस्तुतस्तु प्रयोजनवशेन पदार्थानुष्ठाने विहिते आनुषङ्गि- कः क्रम इति न तदंशे विधानामति ध्येयम् । अर्थोऽपि क्रम- नियामक इति प्राश्वः । वस्तुतस्तु अर्थाविरोधिपाठस्थलेऽन्य- लभ्यत्वादनुवाद एव । विरोधिपाठस्थले चापूर्वस्यैव तस्य शापक इत्यायनुसन्धे यम् ॥२॥ (३)-अनियमोऽन्यत्र ॥३॥ यत्रोक्तवक्ष्यमाणक्रमनियामकप्रमाणाभावस्तत्रानियम एव । यथा प्रयाजानुमन्त्रणानां 'वसन्तमृतूनां प्रीणामि' इत्यादीनां ‘एको मम' इत्यादीनां च शाखाभेदेनाम्नातानां परस्परम् ॥ अत्र हि यद्यपि वसन्तादिप्रकाशकानां न देवताकल्पकत्वं, उभयाकाङ्क्षाप्रमाणकानभावयाज्यामन्त्रकल्प्यसमिदादिदेवताऽवरोधे अन्यतराकाङ्काप्रमाणकाङ्गभावानुमन्त्रणमन्त्रेण तत्कल्पनानुपपत्तेः। एवं ‘एको मम' इत्यादीनामपि न फलकल्पकत्वं, नितिपा- राा. श्रुत्यविनियुकत्याच । न चोत्कर्षः, प्रपाजानुमन्त्रण- समाख्ययाऽत्रैवान्वयेनान्यत्र सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावात्। अतश्च मनोतामन्त्रवल्लक्षणया प्रयाजीयऋतूपकाराख्यफलदेवता- काशकत्वेऽपि भिन्नकार्यत्वात्समुच्चय एवोभयोरेकैकस्मिन् प्रयाजे। -

·अधि. ३.]
भादीपिकासहितम्.
159
यत्तु तन्त्ररत्नादी अटार्थत्वेन समुच्चयाभिधानं तत् दृष्टा-
र्थत्वसम्भवे तदये गा -
मन्त्रमुचारय नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरेत् ।
शेषिणं तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् ।
इत्यनुमन्त्रणलक्षणानुपपत्तेश्चोपोक्षतम् । तत्र चैकैकस्मिन्
प्रयाजे द्वयोर्द्वयोर्मन्त्रयोः पठ्यमानयोन क्रमनियमः, प्रमाणाभा-
वात् । ननु समित्प्रयाजे नियामकाभावऽपि येन क्रमेण समि
दनुमन्त्रितः तनैव तनूनपातादयोपि, प्रवृत्तिक्रमादिति चेन्न,
प्राजापत्य पशुषु हि एकप्रयोगविधिपरिगृहीतेषु पदार्थानुसमये सति
प्रकृती पाठेन क्लप्तक्रमोरुपाकरणनियोजनयोः औपदेशिकपशु-
साहित्यानुराधेन पांडशक्षणव्यवधानेऽपि तदधिकव्यवधाने प्रमा-
णाभावात् येनैव क्रमेणोपाकरणं तेनैव क्रमेण नियोजनमिति प्रवृत्ति-
क्रमो युक्तः । प्रकृते तु एकप्रयाजगतयोनानाशाखास्थानुमन्त्रणयोः
पाठाद्यभावेनाक्लप्तक्रमत्वात् सत्यपि च सर्वप्रयाजानामेकप्रयोगवि-
धिपरिग्रहे पदार्थानुसमयासम्भवादेकैकस्मिन् प्रयाजे द्वयोर्द्वयोर्म-
स्त्रयोः पठनीयत्वान्न प्रयाजान्तरीयमन्त्रस्य प्रयाजान्तरीयमन्त्रेण
प्रवृत्तिक्रमः । न च नानाशाखास्थयोः क्लुप्तक्रमत्वाभावेऽपि एक-
शाखास्थानां पञ्चानामपि मन्त्राणां पाठेन क्लप्तक्रमत्वाच्छाखा-
न्तरीयेणाप्यनियतव्यवधाने प्रवृत्तिक्रमबाधापत्तिः, पञ्चानां म-
न्त्राणां पञ्चप्रयाजाङ्गत्वेनैकशेष्यङ्गत्वाभावादवान्तरप्रयोगविधिभे-
देन भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीतानां पाठेन क्रमानियमात् । इष्यते
च पाशुकानूयाजानामष्टिकपिष्टलेपफलोकरणहोमस्य च महाप्र-
योगैकत्वेऽपि भिन्नावान्तरप्रयोगविधिपरिगृहातत्वेनाक्लपक्रमत्वम्।
तस्मादनियमः ॥ ३ ॥

·160
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १.
(४)-क्रमेण वा नियम्येत क्रत्वेकत्वे तद्गुण-
त्वात् ॥ ४ ॥ अशाब्द इति चेत्स्याद्वाक्य-
शब्दत्वात् ॥५॥ अर्थकृते वाऽनुमानं
स्यात् क्रत्वेकत्वे पदार्थत्वात् स्वेन त्वर्थेन
सम्बन्धः तस्मात्स्वशब्दमुच्येत ॥६॥ तथा
चान्यार्थदर्शनम् ॥ ७॥
पदार्थबोधकवाक्यपाठक्रमोऽपि पदार्थक्रमनियामकः । न च
विधीनां तत्तत्पदाविधायकत्वात् क्रमस्य च स्वाध्यायत्वसि-
द्धयर्थत्वेनाध्ययनविध्युपयुक्तत्वान्न पदार्थक्रमनियामकत्वं, पदा-
र्थानामनुष्ठानकाले स्मारकापेक्षायां मन्त्रादीनामुपस्थितत्वेन स्मा-
रकत्वनियमात् तत्क्रमेणैवानुष्ठानक्रमनियमोपपत्तेः । अत एव
यत्र मन्त्रानानं, तत्र तत्क्रम एव नियामकः । यत्र तु न तत्,
तत्र विधायकत्वेनोपयुक्तस्यापि विधिवाक्यस्यैवोपस्थितस्य स्मार-
कत्वेन नियमात् तत्क्रमस्यापि पदार्थक्रमानयामकत्वम् । पाठोपस्थि-
तस्य च क्रमस्य विनियोजकवाक्यकल्पनयाऽङ्गत्वेऽवगते प्रयोगवि-
धिना प्रयोगविधानम् । लक्षणे पदार्थबोधकत्वं च क्वचिदनुष्ठेयपदा-
र्थबोधकत्वं, क्वचिञ्च तत्सम्बन्धिद्रव्यदेवतादिबोधकत्वम् । तेन च
द्विविधेनाप्यनुष्ठेयपदार्थक्रमनियमः । अत एव देवताबोधकया-
ज्यादिक्रमादपि यागक्रमः । अतः पाठोपि क्रमनियामकः अपेक्षित-
त्वात् । अत एव यत्र च न क्रमापेक्षा यथा सान्नाय्यादौ एकप्रयोग
विधिपरिग्रहेऽपि सम्प्रतिपन्नैकदेवताकत्वेन सहानुष्ठानात् । यत्र
वा भिन्नप्रयोगविधिपरिग्रहः यथा तित्तत्काम्यकर्मणां, तत्र न
पाठो नियामकः । तत्र तु स्वाध्यायत्वसियर्थ एवोपयुज्यत
इति द्रष्टव्यम् ॥ ४॥

·अधि. ५.] भादीपिकासहितम्. 161 (५)-प्रवृत्त्या तुल्यकालानां गुणानां तदुपक- मात् ॥८॥ सर्वमिति चेत् ॥ ९ ॥ ना- कृतत्वात् ॥ १० ॥ क्रत्वन्तरवदिति चेत् ॥ ११॥ नासमवायात् ॥ १२ ॥ एवं सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते" इत्यादी एकैक- स्मिन् पशावुपाकरणादीनां पदार्थानामावनीयानां पदार्थानु- समयस्य वक्ष्यमाणत्वात् ' आद्य उपाकरण पदार्थों येन क्रमेण कृत- स्तेनैव क्रमेण नियोजनादिद्वितीयप्रभृतिपदार्थाः कर्तव्याः । अ- न्यथा प्रकृतिप्राप्तस्य उपाकरणनियोजनयोरव्यवहितानन्तर्यस्यो- पदेशिकपशुसाहित्यानुरोधेन पोडशक्षणव्यवधानेऽप्याकक्षणव्य- वधानापत्तेः । अत्र हत्पत्तिवाक्ये, “वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यै- श्चरन्ति" इति प्रयोगवाक्ये च साङ्गानां सप्तदशयागानां सा. हित्यावगमादङ्गमाहेत्यानुरोधेनैकैकाङ्गेन सप्तदशयागानां युग- पदुपकर्तव्यत्वावगतेरावर्तनीयाङ्गेषु चैकेन का युगपदुपकारास- म्भवादवश्यं षोडशक्षणव्यवधानेऽपि तदधिकव्यवधाने औपदे- शिकसाहित्यस्यातिदेशिकानन्तर्यस्य च बाधस्स्पष्ट एव । अत एव केषुचित्पशुषु न्यूनक्षणव्यवधानमपि दोष एव । अतः पूर्व- पदार्थक्रम एव प्रयोगविध्यवगतप्रत्यासत्त्यनुगृहीतोत्तरपदार्थक्रम- नियमे प्रमाणम् । अत्र पूर्वेत्युपलक्षणम् । उत्तरपदार्थप्रवृत्तिक- मेणापि पूर्वपदार्थक्रमनियमस्य न्यायतौल्येन वक्ष्यमाणत्वात् ।' अयं च प्रवृत्तिक्रमोऽनुष्ठानकालीनोपि प्रयोगविधिप्रवृत्त: पूर्वमपेक्षावशादवगम्यमानस्तदवगम्यप्रत्यासत्त्यनुगृहीतः पदार्था- 1 इहवाध्याये द्वितीयपादाद्याधिकरणे. ५.१-७. Vol. II. 21 ·162 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. न्तरक्रमं बोधयति । ततश्च तद्विनियोजकवाक्यकल्पनया तस्या- ङ्गत्वेऽवधारित प्रयोगविधिना प्रयोगविधानम् । तदुत्तरं च प्रयो गविधेः पर्यवसानमिति ध्येयम् । न चेदं सर्व साहित्यानुरोधेन स्यात् , तत्रैव च प्रमाणाभावः बोधकशब्दाभावादिति वाच्यं, एकन पदेनानेकोपस्थिती क्रिया- न्वये एककालावाच्छन्नत्वरूपसाहित्यस्यानुभूयमानस्य शाब्दत्व- सिद्धयर्थ लक्षणाङ्गीकारात् । प्रतीयते हि शतावधानवांश्चैत्रः, पृथिव्यां राजानो बहव इत्यादी बहुत्वावच्छिन्नानामवधानादीनां चैत्राद्यन्वयोऽसति बाधके एककालावच्छिन्नः । अतः प्राजापत्य- पदादौ तल्लक्षणेत्यपि ध्येयम् ॥ ५॥ (६)-स्थानाच्चोत्पत्तिसंयोगात् ॥ १३ ॥ स्थानं च ऋमनियमे प्रमाणम् । तच्च क्लुप्तक्रमकपूर्वप- दार्थोपस्थितिः । सा चैकसम्बन्धिदर्शनेनापरसम्बन्धिस्मरणमिति न्यायेनोत्तरपदार्थस्य झाडत्युपस्थापिका । अतस्तत्साहित्येन विहि- तानामन्येषां पदार्थानां तदनन्तरानुष्ठानसिद्धिः । यथा प्रकृतौ अग्नोपोमप्रणयनानन्तरमौ श्वसथ्याहे देक्षः पशुः, आश्विनग्रहग्रह- णोत्तरकालं च सौत्याहे सवनीयः, उदयनीयानन्तरं सुत्योत्त- रमनूबन्ध्यः । साद्यस्वे च सर्वमग्नीपोमप्रणयनादि सौत्येऽहन्येव क्रियते । तद्वाचनिकातिदेशाच्छयेनेऽपि । तत्र च “सह पशूना- लभते” इति श्रुतम् । तच्च प्रधानेनात्यन्तप्रत्यासत्तिलाभादाश्वि- नोत्तरमेवेति स्थितं तृतीये। अतश्चाश्विनस्योपस्थापकस्य सत्त्वा- त्सवनीयस्यैव स्थानात्प्रथमत उपाकरणं न तु देक्षस्य, तदुप- स्थापकस्य भ्रष्टत्वेन स्थानाभावात् । प्राकृतपाठस्य च व्यव- ३-८-२२.

·अधि. ७.] भादीपिकासहितम्. 163 धायकपदार्थान्तरसत्त्वेन नियामकत्वाभावात् । अत एवोपाक- रणोत्तरभाविनियोजनादिपदार्थेषु प्रधानसहितेष्वपि प्रवृत्त्यैव क्र- मसिद्धर्न स्थानोदाहरणता । प्रधाने स्थानाभावाच्च नोपाकरणे मुख्यक्रमाशङ्का । अतस्स्थानादेव सवनीयस्य प्रथममुपाकरणं, तदुत्तर देशस्य, तदुत्तरमनूवन्ध्यस्य, प्रकृतिदृष्टपौर्यापर्यस्यैव नियामकान्तराभावे नियामकत्वाङ्गीकारात् । अत्रापि स्थानाव- गतस्य क्रमस्य कल्पितवाक्येन विनियोगऽवगते प्रयोगावधिना प्रयोगविधानम ॥६॥ (७)-मुख्यकमेण वाऽङ्गानां तदर्थत्वात् ॥१४॥ मुख्यक्रमोऽप्यङ्गक्रमनियमे प्रमाणम् । मुख्यत्वं च प्रधान- त्वम् । यत्र ह्यनेकेषां साङ्गानां प्रधानानां सहकर्तव्यता, तत्र प्रयोगविधिनाऽङ्गप्रधानांम्माहित्यावगतावपि प्रधानान्तरसाहित्या- नुरोधेन यावदनुज्ञातव्यवधानस्वीकारेऽपि तदाधकव्यवधाने प्रमा- णाभावात् प्रधानप्रत्यासत्त्यनुग्रहाय मुख्यक्रमेणैवाङ्ग क्रमनियमः । अत एव प्रवृत्तौ अङ्गानरूपि प्रत्यासत्त्यनुग्रहो बीजं, मुख्यक्रमे तु प्रधाननिरूपितप्रत्यासत्त्यनुग्रहो बोजामति तयोर्भेदो, वैपरीत्यन बलाबलं चात वक्ष्यते । मुख्यक्रमोदाहरणं च चित्रायागे “सारस्वती भवत एतद्वै दैव्य मिथुनं यत्सरस्वती सरस्वांश्च" इति वाक्यविहितप्रधानद्वय- मात्तनिर्धापक्रमः । अत्र हि द्रव्यसामानाधिकरण्याभावेपि स. म्बन्धसामान्यवाचनस्तद्धितस्य 'देव्य' इति वाक्यशेषाद्देवता- परत्वोपपत्तेः द्विवचनेन देवताकल्पितयागद्वयं विधीयते । अत एव न यागद्वयेऽपि सरस्वानेव देवता । अर्थवादस्य विरूपैक- शेषतात्पर्यग्राहकत्वेन सरस्वतीसरस्वद्दवत्यत्वावगमात् । न चैव- ·164 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. १. पा. १. मपि सरस्वती च सरस्वांश्च सरस्वन्ती, सरस्वन्तौ देवते ययोस्ते इति व्युत्पत्त्या एकेकस्य द्विदेवत्यत्वं किं न स्यादिति वाच्यं, एकै- कदेवत्ययाज्याऽनुवाक्यापाठेनैकैकदेवत्यत्वावगतः। अत एव प्रा. जापत्यवत्सम्प्रतिपन्नदेवताकत्वाभावेन मन्त्रपाठक्रमात्प्रधानक्रमे स- ति मुख्यक्रमेणैव तन्निर्वापयोः क्रमः ॥ वस्तुतस्तु तुल्यन्यायतया पूर्वपदार्थप्रवृत्तेरिवोत्तरपदार्थप्र- वृत्तेरपि पूर्वपदार्थक्रमानयामकत्वस्योक्तत्वात् प्रकृते च याज्या:- नुवाक्य दिरूपोत्तरपदार्थप्रवृत्त्यैव निर्वापक्रमोपपत्तेर्यद्यपि नेदं मु- ख्यक्रमस्यासङ्कीर्णमुदाहरणं. तथाऽपि दनः पूर्व शाखाहरणाद- यो धर्माः पठिताः पश्चादाग्नेयस्य निर्वापादयः, याज्याऽनु- वाक्ययोस्तु विपरीतः पाठः । ततश्च भूतभाविप्रवृत्तिद्वयवशात् प्रयाजशेषाभिधारणेऽनियमप्रसक्तो मुख्यक्रमेणाग्नेयस्य प्रथममभि- घारणं पश्चाद्दन इत्युदाहरणं वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ (८)-प्रकृतौ तु स्वशब्दत्वाद्यथाक्रमं प्रतीयेत॥ तदेवं षट् प्रमाणानि निरूपितानि । तेषां चाद्याधिकरणोक्त- क्रमेण पारदौर्बल्यं द्रष्टव्यं न तु सूत्रक्रमेण । तत्र श्रुतिविरो- धेऽर्थस्यैवान्यथाकल्पनाद्दौर्बल्यम् । अर्थविरोधे पाठस्य वक्ष्यत। एवं वैकृतपाठविरोधे प्राकृतस्थानवाधोऽपि । प्राकृतक्लप्तस्थान विरोधे प्रधानप्रयोगविध्याश्रितमुख्यक्रमस्य दौर्बल्यं वक्ष्यत एव । मुख्यक्रमविरोधे प्रवृनिक्रमस्य दौर्बल्यमपि तथैव । तदिह पाठक्रममुख्यक्रमयोबलाबलं चिन्त्यते--दर्शपूर्णमास योराग्नेयापांशुयाजाग्नीषोमायरूपमुख्यक्रमादाज्यस्योपांशुयाजोयस्य प्रथमं निर्वापः । पश्चादग्नीषोमीयद्रव्यस्य । पाठक्रमात्तु विप- 1५-८-२.

·अधि. १०.] भादीपिकासहितम्. 165 रीतः क्रमः । तत्र पाठस्य स्मारकवाक्यवृत्तित्वेन प्रत्यक्षत्वा- च्छीघ्रोपस्थितेश्च बलवत्त्वम् । मुख्यक्रमस्तु मुख्ययोरेव प्रथम केनापि प्रमाणेनावगम्य तदपेक्षया तत्साहित्यसम्पत्तये कल्प्य- मानो विलम्बित इति दुर्बलः ॥ ८ ॥ (९)-मन्त्रतस्तु विरोधे स्यात्प्रयोगरूपसाम- •त् तस्मादुत्पत्तिदेशस्सः ॥ १६ ॥ पाठयोस्तु मन्त्रब्राह्मणगतयोमन्त्रपाठो बलीयान्, न तु ब्राह्म- णपाठः, तस्योत्पत्तिविनियोविधिगतत्वेन प्रथमोपस्थितत्वेऽपि पाठस्य स्मारकक्रमविधयैव क्रमनियामकत्वोक्तमन्त्रसत्त्वे च त. स्यैव स्मारकतया विधानोपयुक्तस्यासमर्थस्य च विधेस्स्मार- कत्वाभावान्मन्त्रपाठक्रम एव बलीयान् । तन याज्याऽनुवाक्या- दिमन्त्रपाठक्रमाद ग्नेयस्य प्रथमानुष्ठानं, पश्चाञ्चोपांशुयाजोत्तर- मनीषोमीयस्य । न तु ब्राह्मणपाठक्रमादग्नीषोमीयस्य प्रथम पश्चादुपांशुयाजोत्तरमाग्नेयस्य । अत एव तत्र पाठक्रमस्स्वा- ध्यायादावुण्युज्यते ॥९॥ (१०)-तद्वचनाद्विकृतौ यथाप्रधानं स्यात् ॥ १७॥ विप्रतिपत्तौ वा प्रकृत्यन्वयाद्यथा- प्रकृति ॥ १८॥ इदानीमातिदेशिकपाठक्रमापेक्षया विकृतौ मुख्यक्रमस्य बला- बलं चिन्त्यते । अध्वरकल्पायां " आभावैष्णवमकादशकपालं नि- र्वपेत् , सरस्वत्याज्यभागा स्यात् , बार्हस्पत्यश्चरुः अत्र सत्यपि वाक्यत्रयेण यागत्रयविधाने “एतयैव यजेताभिच- र्यमाणः" इति वाक्यान्तरेणाभिचारनिरासाख्यफलोद्देशेन सहि- ” इति श्रुतम् ।

·- 166 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. तानां विधानात् त्रयाणामप्येकप्रयोगविधिपरिग्रहः । अत्राद्यस्य यागस्य द्विदेवत्यत्वोषधद्रव्यकत्वादन्द्राग्नाग्नीषामोयान्यतरविध्य- न्तः । केचित् समानाक्षरतद्धितान्तपदकत्वसादृश्यादग्नीषोमीय- स्यैवेति वदन्ति । द्वितीयस्याज्यद्रव्यकत्वादुपांशुयाजविध्यन्तः । तृतीये एकदेवताकत्वादौषधद्रव्यकत्वादाग्नेयविध्यन्तः । तत्राज्य- द्रव्यकयागधर्मापेक्षया आग्नावैष्णवस्य धर्माः आतिदेशिकपाठमु- ख्यक्रमयोरविरोधादेव प्रथमतः कार्याः, बार्हस्पत्यस्य तु मुख्य क्रमात्पश्चात्कार्याः उतातिदेशिकपाठकमात्पूर्वामति चिन्तायां-- मु- ख्यक्रमस्यौपदशिकप्रयोगविध्युन्नीतत्वेनौपदेशिकत्वात्सत्यप्यतिद-- शोत्तरकालकत्वे शरादिवद्धाधोपपत्तर्मुख्यक्रमस्य बलवत्त्वमिति प्राप्ते- प्रयोगविधेरोपदेशिकत्वेऽपि स्वरूपेण मुख्यक्रमस्य कल्प्य- त्वाच्छरन्यायानुपपत्तेः कल्पनायां चापेक्षामूलत्वेन प्रयोगविध्युप- जोव्यप्राथधिकातिदेशप्रापितपाउकमेणैवाक काङ्काया उच्येदाच्छयेना- दावातिदेशिकनानाऋत्विक्त्वादिवदेवातिदेशिकपाठक्रमप्रापितक . मस्यैव बलीयस्त्वम् । तदेतत्सिद्धमपि चोदकस्य प्रयोगविध्य- पेक्षया बलवत्त्वस्पष्टीकरणार्थ क्रमलक्षणे पुनरुच्यत इति मन्त- व्यम् । न चैवमाग्न वैष्णववाहस्पत्यधर्माणामपि प्राकृतकलप्तक्रमणै- वागुष्ठ.नापत्ते शिकानां वैकतमुख्यक्रमानुरोधेनामावष्णवस्य प्र- थमं निर्वापाद्यनुष्ठानं विरुध्येतेति वाच्यं, प्रकृती हि यत्र पा.T- दिप्रमाणकः क्रमस्तत्र तपदार्थानन्तरं तत्पदार्थः कार्य इति विशिष्यैव वाक्यकल्पनं, मुख्य क्रम तु लाघवात् धर्मिग्राहकप्रमाणब- लाच आद्यप्रधानधर्मानन्तरमुत्तरप्रधानधर्मा अनुष्ठेया इत्येव कल्पन, न तु विशिष्य, न वाऽऽग्नेयत्वादिप्रवेशः । अत एव विकृ- तावपूर्वाङ्गप्रवेशऽपि न वाक्यान्तरकलानमित्याप लाघवम् ।

·अधि. ११] भादीपिकासहितम्. 167 एवं प्रवृत्तिक्रमेऽपि क्लप्तक्रमकाङ्गप्रवृत्तिक्रमणेतरे पदार्थाः क- र्तव्या इत्येव वाक्यकल्पनम् । अतश्च विकृतावपि आद्यप्रधानधर्मा. नुष्ठानोत्तरमेव द्वितीयप्रधानधर्मानुष्ठानामति आग्नावैष्णवस्य प्रथम निर्वापः पश्चाद्धार्हस्पत्यस्य । एवं साद्यस्वे स्थानगम्यक्रमकोपाकर. णस्य वाचनिकातिदेशवत्यां कस्यांचिद्विकृतौ वाचनिकोपाकरणव्य- त्यये व्यत्यस्तोपाकरणप्रवृत्त्यैव नियोजनादिक्रमः । एवं च केषांचि- देताविषयद्वयऽपि याशिकाचारे मूलं चिन्त्यमिति प्रकृतिक्लप्त- क्रमेणैव सिद्धान्तकरणं मूलस्याक्तत्वादुपेक्ष्यम् । अत आति- देशिकपाठविरोध एव मुख्यक्रमादौर्बल्यामतिं स्थितम् ॥१०॥ (११)-विकृतिः प्रकृतिधर्मत्वात्तत्काला स्याद्य- थाशिष्टम् ॥ १९ ॥ अपि वा क्रमकालसं- युक्ता सद्यः क्रियेत तत्र विधेरनुमानात्प्र- कृतिधर्मलोपस्स्यात् ॥२०॥ कालोत्कर्ष इति चेत् ॥ २१ ॥ न तत्सम्बन्धात् ॥ २२ चातुर्मास्येषु साकमेधस्तृतीयं पर्व । तत्र कार्तिक्यां पौ. र्णमास्यां काश्चिदिष्टयो विहिताः । तास्तु वक्ष्यमाणेनैव न्यायेन ‘य इष्टया' इति वाम्यवशेनान्येष्टिवत् सद्यस्काला एवेत्यविवादम्। यानि तु "द्वयहं साकमेधेन यजेत" इति वचनेन तत्पूर्वदिन- कर्तव्यानि कर्माणि “ अग्नयेऽनीकवते प्रातरष्टाकपालं निर्वपेत्, मरुद्भयस्सान्तपनेभ्यो मध्यंदिने चरुं, मरुद्भयो गृहमेधिभ्यस्स- सां दुग्धे सायमोदनम्" इत्येवंविधवाक्यत्रयविहितानि, तानि किं द्वयहकालानि उत? सद्यस्कालानीति क्रमविशेषौपयिकतया सन्देहे- . -

·168
पूर्वमामासादर्शनं [अध्या. ५. पा. १.
प्रकृतिप्राप्तत्वात् यहकालत्वम्। न चात्रान्यविकृतीष्टिन्यायः,
तत्र हि ‘य इष्टया' इत्यादिवाक्येन साङ्गप्रयोगस्य पौर्णमास्या-
दिकालविधानादातिदेशिकद्वयहकालत्वानुग्रह च तद्वाधप्रसङ्गा-
द्युक्तं सद्यस्कालत्वम् । प्रकृते तु प्रातरादिकालकत्वस्य दिन-
द्वयेऽपि सम्भवात् द्वयहकालत्वमेव । अतश्च त्रयोदश्यां प्रातरादि-
कालेषु त्रयाणामप्यन्वाधानं कृत्वा चतुर्दश्यां प्रातरादिकालेषु यागा
इति द्रष्टव्यम् । कर्ममध्ये कर्मान्तरारम्भस्तु "द्वयह साकमधेन"
इति वचनान्नैव दुष्यति । यदि तु प्रसङ्गसिद्धिराशङ्कयेत, त-
दाऽस्तु त्रयोदश्यां प्रातस्सदेवान्वाधाय चतुर्दश्यां प्रातरादि-
कालेषु यागाः । अङ्गानुष्ठानं तु पूर्वाङ्गानामनीकवत्या सह, उत्त-
राङ्गानां सान्तपनीयया । गृहमेधोयस्य त्वपूर्वत्वादेव नाङ्गापेक्षा।
अन्वाधानं त्वाज्यभागार्थमिति द्रष्टव्यम् ।
केचित्तु एकादशीप्रभृति द्वयहकालं पृथक्प्रयोगमिष्टित्रयं
पूर्वपक्षे कर्तव्यमिति वदन्ति. तेषां 'द्वयहं साकमेधेन' इति
वचनानुपपत्तिरिति प्राप्ते --
एकस्मिन् प्रातरादिकाले विहितस्य साङ्गतत्तत्प्रयोगस्य
द्वयहकालत्वपक्षे औपदेशिककालकत्वबाधापत्तेस्सद्यस्कालत्वम् ।
न च सायंप्रातश्शब्दयोरव्ययत्वेनैकवचनान्तत्व प्रमाणाभावः, एक-
वचनान्तमध्यंदिनपदप्रायपाठादेवैकवचनान्तत्वानर्णयोपपत्तेः। 'द्वय-
हं साकमेधेन' इति साङ्गस्यैव द्वयह कालत्वश्रुतेश्च । अतश्च विश-
षणस्यैकत्वस्य विवक्षितत्वात्सद्यस्काला एवैता इष्टयः ॥११॥
(१२)-अङ्गानां
मुख्यकालत्वाद्यथोक्तमुत्कर्षे
स्यात् ॥ २३॥ तदादि वाऽभिसम्बन्धात्त-
इन्तमपकर्षे स्यात् ॥२४॥

·अधि. १२.] भाटदीपिकामहितम्. 169 देक्षे पशौ प्रकृतितो हविरासादनोत्तरभाविनां प्रयाजाना- मपकर्षः “तिष्ठन्तं पशुं प्रयजति" इति वचनेन श्रुतः । तथा 'सवनीये हविरुद्वासनोत्तरभाविनामयाजानामुत्कर्षः “आग्निमा- रुतादूर्ध्वमनूयाजैश्चरन्ति” इति श्रुतः । तौ किमुत्कर्षापकर्षों तन्मात्रविषयौ उत तदन्तस्यापकर्षस्तदादेश्चोत्कर्ष इति चि. न्तायां प्रयाजादिग्रहणस्योपलक्षणत्वे प्रमाणाभावात्पूर्वोत्तरपदार्था- नां च प्रयाजाद्यनङ्गत्वेन तदुत्कर्षापर्षयोरुत्कर्षापकर्षशङ्काऽनुप- पत्तेस्तत्तत्पदार्थानां प्रधानप्रत्यासत्तिवाधापत्तश्च तन्मात्रस्यैवोत्क- पकर्षाविति प्राप्ने- प्रकृती पाठादिक्रमेण पदार्थानां क्लप्तक्रमत्वात्पूर्वपदार्थोप- स्थापितस्यैव चोत्तरपदार्थस्यानुष्ठेयत्वावगतेः श्रुतवचनयोस्तन्मा- विषयत्वेऽप्यनूयाजोत्तरपदार्थस्य सूक्तवाकादेरनूयाजानन्तर्यानू याजोपस्थापितत्वादिधर्मानुग्रहलोभेनोत्कर्षः । न च प्रधानप्रत्या- सत्त्यनुरोधेन तदभावः, तस्याः प्रयोगविधिना क्लुप्तप्रमाणगम्य- मानूरोधेनैव प्रकृताविव विकृतावपि कल्पनीयत्वात् । एवम- पकर्षेऽपि प्रयाजादीनामाघारादिरूपपूर्वपदार्थानन्तर्यस्य तदुपस्था- पितत्वस्य च बाध प्रमाणाभावेन पूर्वभाविनामपि तदुपपत्तेः । न चापकर्षे पूर्वभाविनां काचित्मतिः, प्रधानप्रत्यासत्तेः प्रकृता- विवाकिश्चित्करत्वात् । न चापकर्षे हविरासादनानन्तरं क्रिय- माणपदार्थस्य सामिधेन्यादेस्तदानन्तर्यतदुपस्थापितत्वादिरूपध. मबाधापत्तेरपकर्षानुपपत्तिः, तद्बाधस्योत्तरकालिकप्रतीतिकत्वेना- विरोधात् । सामिधेनीनां तु प्रयाजाङ्गत्वादपि हविरासादनान- न्तर्यादिबाधेऽप्यदोषः ॥ १२ ॥ VoL. II. 22 ·170 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. " १ (१३)-प्रवृत्त्या कृतकालानाम् ॥ २५ ॥ शब्द- विप्रतिषेधाच ॥ २६ ॥ सोमे सुत्यायां प्रातरनुवाकप्रैषं “प्रातर्यावभ्यो देवेभ्यो हो- तरनुब्रहि इत्येवंविधं हात्रे दत्वा प्रतिप्रस्थातस्सवनाया. निर्वपस्व इति प्रेष्यति" इति प्रैषं विधाय होत्रा प्रातरनुवा- केऽनूच्यमानेऽध्वोरुपास्तिर्विहिता आ प्रातरनुवाकसमाप्तेः । सा च वचनादेव वैकाल्पकी। ततः अथ यत्र होतुरभिजानात्य. भूदुषारुशत्पशुः इति प्रचरण्यां नुचि चतुहीतं जुहोति" इत्या- दिना प्रचरणीहोमादिकान् सौमकान् पदार्थान् विधाय सव- नीयहविर्विधिः । ततो बहिप्पवमानाद्यन्ते 'अग्नीदग्नीन् विहर' 'बर्हिस्तृणीहि ' 'पुरोडाशानलकु' इति प्रेषस्समाम्नातः। तत्र सवनीयहविष्षु धानादिषु दार्शिकविध्यन्ते निर्वापप्रोक्षणालङ्कर- णादिरूपे प्राप्ते निर्वापान्तस्य प्रैपविधानादपकर्षः, अलङ्करणादे- श्वोत्कर्षों निर्विवाद एव । मध्यतनानां प्रोक्षणादीनां तु अल- ङ्करणात्प्रागेव करणं, न तु निर्वापोत्तरं, प्रधानाङ्गानां प्रचरणी- होमादानां क्लुप्तकालकत्वेन तैर्व्यवधानादिति प्राप्ते- प्रोक्षणादीनां निर्वापरूपपूर्वपदार्थोपस्थापितानामतिक्रमे प्र. माणाभावान्निीपोत्तरमेव करणम् । न च सौमिकैर्व्यवधानं. उपास्तिपक्षे तावत्प्रधानाङ्गभूतायामुपास्तावध्वर्युकर्तृकत्वस्यावश्य- कत्वादतिदेशप्राप्तानर्वापसमानकर्तृकत्वानुरोधाच प्रोक्षणादौ ‘इत- रमन्यः' इति न्यायेन 'प्रतिप्रस्थातृकर्तृकत्वावगतेस्सौमिकस्य न्यघ. धायकत्वानुपपत्तेः । न चैवं मति ‘निर्वपस्व' इति प्रेषे प्रोक्षणादिलक्षणापत्तिरित्यादितन्त्ररत्नोक्तदूषणावकाशः, न्यायेनैव . ३-८-१०.

·अधि. १४] भाहदीपिकासहितम्. 171 - तत्प्राप्त्यङ्गीकारण लक्षणादावापादकाभावात् । उपास्त्यभावपक्षे तु यद्यप्यध्वर्युरेवातिदेशप्राप्त प्रोक्षणादौ कर्तेति निर्वापेण भि. नकर्तृकन न शक्यते प्रोक्षणादिकमुपस्थापयितुं, तथाऽप्यध्वर्यो- रपि निर्वापे प्रैषद्वारा प्रयोजककर्तृत्वेन नमानकर्तृकत्वोपपत्तेर्यु- तमेव निर्वापापस्थापितत्वं प्रोक्षणादौ । न चास्मिन् पक्षे प्रधानाङ्गप्रचरणीहोमादिभिर्व्यवधानं, तस्य ‘अभूदुपा' इत्यादि- प्रातरनुवाकपरिधानायकालकत्वेन प्रोक्षणाद्युत्तरत्वात्, प्रातरनु वाकचर्चामपि बहुतरत्वेन तन्मध्य एवैष्टिकपदार्थसमाप्न्युपपत्तेश्च । यत्त्वत्र तन्त्ररत्नस्वरसादन्यैरपि बद्धक्रमाणामैष्टिकपदार्थानां बहुत्वात्प्रचरणोहोमकालावधिरुपास्तिपक्षाभिप्रायेणेत्युक्तं, तत् प्र- चरणीहोमस्योपास्त्यभावपक्ष कालविध्यभावे 'प्रतिप्रस्थातः' इत्या- दिप्रषोत्तरभाविपाठक्रमेण क्लप्तक्रमकाणां प्रचरणोहोमादीनां प्र. धानाङ्गतया क्रमबाधे प्रमाणाभावात्प्रोक्षणादानां सौमिकपदार्थो त्तरत्वस्य प्रतिप्रस्थातृकर्तृकत्वस्य वाऽऽपत्तरुपेक्षितम् । इतरथा उपास्तिपक्षेऽपि तस्या एवं प्रतिप्रस्थातृकर्तृकत्वापत्त्या प्रोक्ष- णादौ तदनापत्तेश्च । यत्तु ऐष्टिकानां बहुत्वात् 'अभूदुषा' इत्येतदुत्तरमपि तदा पत्तेः प्रचरणीहोमकालवाक्यस्य सङ्कोच इत्युक्तं, तदस्तुनाम तथा, तथाऽप यावन्त एवैटिकास्तत्कालावाध कर्तुं शक्या- स्तावतां पूर्व करणापत्तेरन्येषां च तदुत्तरं प्रतिप्रस्थात्रा वा करणापपत्तेर्वाक्यसङ्काचे प्रमाणाभावः । वस्तुतस्तु सर्वे पूर्व कर्तुं शक्या एवत्युक्तम् ॥ १३ ॥ (१४)-असंयोगात्तु तदेव प्रतिकृष्येत ॥२७॥ सौमिकाग्नीषोमप्रणयनानन्तरं पश्वङ्गतया ‘यूपं छिनत्ति' ·172 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. इत्युत्पन्नं यूपच्छेदनं 'दीक्षासु यूपं छिनत्ति' इत्यनेनापकृष्टं प्रयाज- न्यायन' प्राचोऽपि पदार्थान् अग्नीषोमप्रणयनादीनपकर्षतीति प्राप्ते- भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहोतत्वेनात्र पाठस्य क्रमानियामकत्वात् महाप्रयोगविध्यैक्येऽपि वा उत्पत्तिविधिवेलायां प्रयोज्यत्वानव- गमेन क्रमानाकांक्षत्वात् पाठस्य क्रमाकल्पकत्वेन बद्धक्रमत्वा- भावादीक्षाकालविधिवाक्ये च प्रयोज्यत्वावगमेन तत्रैव क्रमा- पेक्षतया भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीतैरपि सोमाङ्गदीक्षाकालीनपदा- थैः पाठन क्रमकल्पनात्तत्रैव सप्तहांतृहामानन्तरं यूपच्छेदनमात्रं यूपोत्पादकधर्ममात्रं वाऽपकृप्य कार्यम् । न तु तदन्तापकपः । एतेन यूपच्छेदनस्य दीक्षानी करणमिति केपांचिदुक्तम- पास्तम् । दीक्षासु यूपं छिनत्ति' इत्यस्य सप्तहोतृहोमानन्तरं पठितत्वात् ॥ १४॥ (१५)-प्रासङ्गिकं च नोत्कदसंयोगात् ॥२८॥ सवनायपशुतन्त्रं वनीयहविष्षु प्रसज्यते । देक्षपशुतन्त्रं च पशुपुरोडाशे इात वक्ष्यते। प्रसङ्गे च ये उपकाराः प्रया- जानूयाजाादजन्यास्तन्त्रतो लब्धास्तजनकीभूतपदार्थाशे नाति- दंशः, अपेक्षाऽभावात् , य तु न लब्धाः आज्यभागपिष्टलेपफ- लोकरणहोमादिजन्याः, तत्पदार्थाशेऽ त्येवातिदश इत्यपि वक्ष्यते। तदिह पाशुकानूयाजानां देखे हृदयादियागोत्तरत्वात् सव- नीये चाग्निमारुतशस्त्रोत्तरत्वात्तत्पूर्वभाविसवनीयहविःपशुपुरोडा- शादर्दानामङ्गभूताः पिटलेपफलीकरणाादहामाः किमनूयाजोत्तर- मुत्कृष्टव्याः उत नेति चिन्तायां 1५-१-१२. 2 १२-१-१. ३१२-१-२.

·अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. 173 प्रकृती दर्शपूर्णमासयोः पिटलेपफलीकरणहोमानां परप्रयु. क्तानूयाजैरेव बद्धक्रमत्वादिहापि सत्यपि भिन्नप्रयोगविधिपरिग्रहे अङ्गभूतस्यान्याङ्गभूतानुयाजोत्तरत्वस्यापि सम्भवनोत्कर्षे प्राप्ते-- न तावद्विकृतावेव ऋमक्लप्तिः, भिन्नप्रयोगविधिपरिग्रहात्, पुरोडाशादिप्रयोगविधिना विहितानां पिष्टलेपफलीकरणहोमडा- भक्षणानां व्यवधायकाभावात्, व्यवधायकाभावविशिष्टप्रकृति- दृष्टपौर्वापर्यस्य क्रमकल्पकत्वेनोत्कर्षे तत्क्रमवाधप्रसङ्गाच्च, पाशु- कप्रयोगविधिविहितानां समिष्टयजुःपत्नीसंयाजानामुक्तप्रमाणेनैव क्रमक्लप्तेस्तद्वाधस्यापि प्रसङ्गाश्च । नापि प्रकृतितो अनूयाजोत्त- रत्वक्लाप्तः, प्रकृतौ हि पाठकल्पितवाक्येन क्रमनियम एव विधीयते न तु क्रमोऽपि, तस्य प्रयोगविध्याक्षेपादेव प्राप्तेः । अतश्च प्रकृते भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीतानां सामान्यतः क्रम- स्याप्राप्ती तदाश्रितस्य नियमस्याप्राप्तिः । न ात्राक्षेपात्पूर्वमे- वावघातविधिवत्प्रवृत्त्यङ्गीकारेण पाठकल्पितवाक्यस्य क्रमविधा- यकत्वमवात शक्यं वक्त, तद्वदिह पाठकल्प्यस्य विधः क्ल- तत्वाभावेन समतया आक्षेपप्रतिबन्धायोगात् । इतरथा दधि- यागपयोयागयोरपि पाठेन क्रमापत्तेः । अतश्च प्रकृतितोऽप्य- नूयाजोत्तरत्वस्याप्राप्तेः पुरोडाशाद्यङ्गेडाभक्षणोत्तरमेव पिटलेप- फलीकरणहोमौ ॥ १५॥ (१६)-तथाऽपूर्वम् ॥ २९॥ दर्शपूर्णमासयोः हविरभिवासनोत्तरं वेदिकरणमाम्नातम् । तस्य “पूर्वेयुरमावास्यायां वेदिं करोति" इति वचनेनापकर्ष- इश्रुतः पूर्वभाविनोपि हविरभिवासनादीनपकर्षत, एकप्रयोगवि-

·171
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा...
धिपरिगृहीतत्वेन पाठस्य क्रमकल्पकत्वात्, अमावास्यापदस्य
कर्मपरत्वे लक्षणाप्रसङ्गेन कालपरत्वावसायाविराभवासनोत्तर-
भाविवेदिकरणावधेरेव पौर्णमास्यङ्गतावोधकत्ववद्दर्शाङ्गत्वबाधकः
त्वाच्च । न च कालद्वयविधाने वाक्यभेदः, सामर्थ्यात् “वेदं
कृत्वा वदि करोति" इति श्रुतवेदकरणानन्तर्यवलेनैव च पू-
द्युत्वस्य प्राप्तत्वेनानुवादात् । प्रधानप्रत्यासत्तिलाभात् पौर्ण-
मास्या अतीतत्वाच्च दार्शिकवेदिकरण एवायं कालविधिः । अतश्च
पर्णिमासमाधारण्येन पाठस्य क्रमकल्पकत्वावश्यंभावात् अत
एव च यूपच्छेदनवलक्षण्यात्तदन्तापकर्षे प्राप्त---
कालपरत्वऽपि कालविधेः प्रयोगविधित्वन दाशिकवेदिक-
रणस्य तत्रैव प्रयोज्यत्वावगमात् तद्वगमात्तरं च क्रमापेक्षायां
पाठस्य नियामकत्वासम्भवात् श्रोतक्रमान्तरसत्त्वाच्च न हविर-
भिवासनेन बद्धक्रमत्वम् । अतश्च गटोप परिशेषात्पौर्णमास-
विषय एव । यदि तु खण्डपर्वाण चतुर्दश्यां प्रातरन्वाधान-
दिन वेदिकरणसिद्धयर्थ लक्षणामप्यङ्गीकृत्यामावास्यापदन कमैं-
वोच्येत, तदा दार्शिकवेदिकरणस्यायमेव विनियागविधिारति
हविरभिवासनेन दाशिकवादकरणस्य सुतरां न बद्धक्रमता । न
चैवं पूर्वेयुःकालविशिष्टवेदिकरणस्य दर्शाङ्गतया वाक्येन वि-
निय प्रकरणन पौर्णमासाङ्गत्वायोगः, वदेस्सर्वसाधारण्येन
तत्करणस्याप्यङ्गतयाऽपेक्षासहकृतपौर्णमासप्रकरणेन गर्दभाभिधा-
न्यामादानस्येवाक्षपोपपत्तेः । अत एव वाक्येन श्रुत्या वोभयत्र
न प्रकरणस्यार्थाक्षेपस्य वा बाधः, तयोः पूर्वेयुःकालमन्त्ररू-
पगुणमात्रविधिकल्पकतया क्रियाविधिफलकत्वाभावात् । अतो न
प्रकृते तदन्तापकर्षः ॥ १६ ॥

·अधि. १७.] भारदीपिकासहितम्. 175 (१७)-सान्तपनीया तूत्कर्षेदग्निहोत्रं सवनवटै- गुण्यात् ॥ ३० ॥ अव्यवायाच ॥ ३१ ॥ असम्बन्धात्तु नोकपेत् ॥ ३२ ॥ प्रापणाच्च निमित्तस्य ॥३३॥ सम्बन्धात्सवनोत्कर्षः।। देवान्मानुषाद्वा प्रतिवन्धान्मध्यंदिनक्रियमाणसान्तपनीयाचा उत्कर्षे स्वकालेऽग्निहोत्रहोमः कर्तव्यो न वेति चिन्तायां-स्व- कालकरण सान्तपनीयार्थ प्रणीतस्याग्नेः पुनः प्रणयनासम्भवा न्मन्त्रवत्प्रणयनलोपन बैगुण्यापत्तेः, कालस्य च पदार्थगुणत्वेन प्रयोगविधिविशेएणतयोत्तरकालप्रतीतिकन्वेन च लोपेऽपि वैगुण्या भावादुत्कर्ष इति प्राप्ते अनुपादेयत्वात्कालस्य नित्ये यथाशक्ति उपादेयाङ्गत्याग- स्यैव तदनुरोधेन पष्टे वक्ष्यमाणत्वात् प्रणयनलोपेनापि काला- नुग्रह एव न्याय्यः । सायंप्रातःकालस्य जीवनरूपनिमित्तवि- शपणत्वेन सुतरामनुग्राह्यत्वाच्च । वस्तुतस्तु -अग्निहोत्रस्यान्यतः प्रणयनजन्योपकारलाभे तद- नाक्षेपकत्वस्य दर्शादी क्लप्तत्वानल्लोपेऽपि न वैगुण्यम् । अत- स्स्वकाल एवाग्निहोत्रं कृत्वा सान्तपनीया कर्तव्येति सान्तप- नीयाङ्गानां नैव क्रम आदरणीयः । अत्र च सान्तपनीयेत्युपल. क्षणं प्रारब्धकर्ममात्रस्य । अग्निहोत्रेत्यप्यावश्यकमात्रस्य । अना- वश्यकविषये "अप वा एतद्यज्ञस्य छिद्यते यदन्यस्य तन्त्रे वि. ततेऽन्यस्य तन्त्रं प्रतायते" इति निषेधात् । न चैवमनीकवत्यु- त्कर्षेऽपि मध्यदिने सान्तपनीयापत्तिः, तथात्वे सान्तपनीयाया ·प्रणयनस्य 176 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. १. अनीकवत्युत्तरकालत्वस्यैकप्रयोगावध्यवगतस्य बाधेन वरमेकस्यैव मध्यंदिनकालस्य बाधः। केचित्त निमित्तविशेषणीभूतकालस्यैवानुग्राह्यत्वं न तु का लमात्रस्येत्यङ्गीकृत्य सान्तपनीयायाः काम्यवन्मध्येऽनावश्यकत्वा- दकरणमिति वदन्ति । तत्तु चातुर्मास्यानामपि नित्यत्वान्माध्यं- दिनस्यापि निमित्तविशेषणत्वापत्तेरुपेक्षितम् ॥ १७ ॥ (१८)-पोडशी चोक्थ्यसंयोगात् ॥ ३५॥ दैवान्मानुषाद्वाऽपराधादवाक्थ्येषूत्कृष्टेषु षोडशिस्तोत्रमुत्कृ- प्यते न वेति चिन्तायां समयाध्युषिते सूर्ये पोडशिनस्स्तो- त्रमुपाकोत" इति वचनविहितसमयाध्युषितकालबाधे प्रमा- णाभावादनुत्कर्षः । न च नं पराश्चमुक्थ्येभ्यो गृह्णाति षोड- शिनम्" इति वचनेन ग्रहणे उक्थ्यपरभावस्य विहितत्वात् स्तो- त्रस्य च “ ग्रहं वा गृहीत्वा” इति वचनेन ग्रहणोत्तरकालत्वात् तदनुरोधेन समयाध्युषितकालबाधः, 'तं पराश्चम्' इत्यनेन षोड शियागाभ्यासस्यैवोक्थ्यपरभावविधानेन ग्रहणस्य स्तोत्रपूर्वका- लत्वेऽपि बाधक भावात् । अत एव तत्र गृह्णातिनिर्वपतिवद्या गपर एव । अस्तु वा ग्रहणपरः, तथाऽपि तैत्तिरीयशाखायां षोडशिन- स्सवनत्रयेऽप्याम्नानात् सवनान्तरविषयकं तं पराञ्चम्' इति वाक्यम्। अस्तु वा एतदपि सर्वविषयं, तथापि 'ग्रहं वा' इत्यस्य सामान्यविषयत्वादुक्थ्योत्तरकालग्रहणेऽपि समयाध्युषिते स्तोत्र- करणे न कश्चिद्विरोधः ।

·अधि. 1.] भादीपिकासहितम्. 177 यदि तु सामान्यविशेषरूपबाधस्य यथाऽवस्थितशास्त्रार्थवि- षयत्वेन देवाद्यपराधेऽप्रवृत्तेस्सर्वपदार्थानां तुल्यबलत्वमुच्येत, त- थाऽप्युक्थ्यपरभावस्य क्रमत्वनोपादेयत्वात् पूर्वाधिकरणन्यायन बा- धोपपत्तस्समयाध्युषितकालानुग्रहो न्याय्य एव । न च कालस्या- झाङ्गत्वेन प्रधानाङ्गक्रमापेक्षया दौर्बल्यं, उभयोरप्यङ्गाङ्गत्वात् । न च ग्रहणस्यात्रावदानवत्प्रदानोपक्रमता, तद्वदिहैकपदार्थत्वाभावा- दिति प्राप्ते- ग्रहणस्य पोडाशयागाभ्यासकल्पकत्वेनान्तरङ्गत्वात् तत्क्र- मस्य प्राबल्यम् । वस्तुतस्तु तं पराञ्चं' इत्यस्यापि कालपर- त्वमेवेत्यन्तरङ्गतद्वाधोऽन्याय्य एव । न च ग्रहणस्योत्तरकालं करणेऽपि स्तोत्रस्यैव कालानुग्रहश्शङ्कयः, तथात्वे स्तोत्रे ग्रह- णोत्तरकालत्वस्य प्रधानप्रत्यासत्तेश्च बाधप्रसङ्गेनैकस्यैवास्य सम- याध्युषितकालबाधस्य न्याय्यत्वात् । अतस्तस्याप्युत्कर्ष इति सिद्धम् ॥ १८ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां पञ्चमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः. . अथ पत्रमाध्यायस्य द्वितीयः पादः. (१)-सन्निपाते प्रधानानामेकैकस्य गुणानां स- र्वकर्म स्यात् ॥१॥ सर्वेषां वैकजातीयं कृतानुपूर्वत्वात् ॥ २॥ यत्रानकेषां प्रधानानामङ्गानां वा एकेन प्रयोगविधिनापसं- हारात्साङ्गानां साहित्यावगमस्तत्र दर्शपूर्णमासप्राजापत्यादौ कि- VoL. II. 23 ·178 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. २. मेकैकस्य प्रधानस्य सन्निपत्योपकारकाङ्गकाण्डं कृत्वेतरस्य क- तव्यमित्येवं काण्डानुसमयः, अथवा एकैकमङ्गमेकैकस्य कृत्वे- तरस्य कर्तव्यमित्येवं पदार्थानुसमय इति चिन्तायां-... प्रधानप्रत्यासत्त्यनुग्रहात् प्रकृतितः परस्परसंश्लिष्टानामेवो- पाकरणनियोजनादीनामेकैकस्मिन् पशौ प्राप्तत्वाञ्च काण्डानुस- मय एव । एकप्रयोगत्वं त्वारादुपकारकाङ्गाभिप्रायेणेति न क- श्चिद्विरोध इति प्राप्त- प्रत्यक्षवचनेनैकस्मिन् काले साङ्गानां सर्वेषां प्रयोगविधा- नात्प्रधानसाहित्यवदङ्गेष्वपि साहित्यावगमादेकैकाङ्गेन सर्वप्रधा- नानां युगपदुपकर्तव्यमित्यर्थावगमेनैकमुपाकरणाख्यमॉ सर्वपशू- नां कृत्वा नियोजनं कार्यर । प्रधानप्रत्यासत्तिस्तु प्रत्यक्षवच- नावगतोक्तसाहित्यानुरोधेनैव कल्पनीया । उपाकरणानन्तरमेव च नियोजनमिति यथाप्रकृत्येवानुष्ठानम् । आवृत्तानावृत्तत्वं तु प्रधानसाहित्यानुरोधेनेति न कश्चिद्विरोधः । अतः पदार्थानुस- मयः । प्रवृत्तिक्रमविचारस्त्वेनदधिकरणोत्तरं द्रष्टव्यः ॥१॥ (२)-कारणादभ्यावृत्तिः ॥ ३ ॥ यत्र तु प्रधानविरोधः यथा--अश्वप्रतिग्रहेष्टयां शतं वा सहस्रे वाऽश्वदाने तावत्सु पुरोडाशेषु श्रप्यमाणेषु यदि सर्वे षामधिश्रयणं कृत्वोद्वासनं क्रियेत ततो दोरन् , ततस्तत्र का- ण्डानुसमय एव कतिपयाङ्गानाम् । यत्वत्र वार्तिके निमित्तगतस्य यावत्त्वस्याविवक्षितत्वान्नै- मित्तिकगतस्य च तावत्त्वबहुत्वादेः पृष्ठशमनीयन्यायेन' अनु- : 1 1०.२-१३.

·अधि.
२]
भाहदीपिकासहितम्.
179
वाद्यगतत्वेनाविवक्षितत्वात्साहित्यबोधकवचनाभावेनानेकेष्वप्यश्व-
दानेषु प्रत्येकप्रयोगेणैव वारुणष्टिकर्तव्यत्वावगर्भाष्यस्थमेतदुदा-
हरणं साहित्यबोधकवचनान्तरसम्भावनयेत्युक्तम् । तन्न, " सत्रा-
दुदवसाय पृष्ठशमनीयेन यजेरन्” इत्यत्र हि उदवसानसमा
नकर्तृकत्वबलेनैव पृष्ठशमनीये बहुत्वादेः प्राप्तत्वाद्युक्ता साहित्या
विवक्षा । प्रकृते तु निमित्तसमसङ्ख्याकत्वस्यैव तावच्छब्दार्थ
स्य नैमित्तिकविशेषणतयाऽप्राप्तस्य विधेयत्वाद्यक्तमेवानेकनिमि-
त्तसन्निपाते नैमित्तिकसाहित्यम् । तावच्छब्दाभावे हि युगपदने
कनिमित्तसन्निपाते तन्त्रेण नैमिात्तकोष्टिरेकैव प्रसज्येतेति युक्त
एव तावच्छब्दार्थविधिः । यत्रापि हि पुरुषार्थतया न त्वन्तः
पातित्वं यथा - युगपदनेकचण्डालादिस्पर्शादावनेकग्रहदाहादौ च,
तत्रापि नैमिात्तकस्य सकृदनुष्ठानं किमुत क्रतुप्रयोगमध्यवर्ति-
तदङ्गवारुणेष्टेः । अतश्चाग्नेयादिभेदेऽपि प्रयाजाद्यङ्गतन्त्रत्ववत् युग-
पदनेककपालभेदने होमतन्त्रत्ववञ्च वारुणेष्टेस्तन्त्रत्वप्रसक्तौ नि
मित्तसमसङ्ख्याकत्वविधानेन तावत्त्वप्रतीतावप्येकप्रयोगविधिपरि-
गृहीतत्वेन साहित्यप्रतीतेर्युक्तमेवोदाहरणत्वम् । तत्र चारादुप-
कारकेषु बहुधा प्रसङ्ग एव । सन्निपातिषु बहुधा पदार्थानुस-
मय एव । कचिदेव तु प्रधानविरोध काण्डानुसमयः । प्रदाने
तु सम्प्रतिपन्नदेवताकत्वात्तन्त्रत्वमेव । पुरोडाशमात्रे तु निमित्तस-
मसङ्ख्याकत्वं प्राजापत्यवदिति द्रष्टव्यम् ॥२॥
(३)-मुष्टिकपालावदानाञ्जनाभ्यञ्जनवपनपाव-
नेषु चैकेन ॥४॥ सर्वाणि त्वेककार्यत्वा-
देषां तद्गुणत्वात् ॥५॥

·180 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ५. पा. २. पदार्थानुसमयप्रसङ्गात् कियानेकः पदार्थ इति चिन्त्यते । किमेकैकमाष्टनिर्वाप एकः पदार्थस्तेन चाग्नेयानोषोमीयनिर्वाप- योरनुसमयः, किं वा चतुर्मुष्टिीनर्वाप एकः पदार्थस्तावता चा. नुसमय इति चिन्तायां-- एकैकमुष्टिनिर्वापे यत्नसमाप्तमन्त्रसत्त्वा- च तस्यैवैकपदार्थत्वमिति प्राप्ते- अङ्गपर्यायः पदार्थशब्दः, तस्यैव प्रयोगविधिना विधा- नात्, विहितस्यैवाङ्गत्वम् । न चैकमुष्टनिर्वापो विहितः, किन्तु चतुर्मुष्टिनिर्वाप एव, “चतुरश्चतुरो मुष्टीनिर्वपति" इति विधानात् । अत्र हि अर्थप्राप्तनिर्वापानुवादेन न गुणमात्रविधानं सङ्ख्यामुष्टयभयविधाने वाक्यभेदात्, पुरोडाशमात्रपर्याप्तव्रीहि- मतः पृथक्करणरूपनिर्वापस्य नियमेनाप्राप्तत्वाञ्च । अतश्चतुर्मुष्टि निर्वापेणैवानुसमयः। अत एव वीप्साऽप्युपपद्यते पालानुपदधाति अष्टौ दक्षिणतः एकादशोत्तरतः” इति सङ्ख्या- दिविशिष्टोपधानावधानात्सर्वकपालोपधानेनानुसमयः। यद्यपि च कपालगतबहुत्वमुद्देश्यावशेषणत्वादविवक्षितं, तथाऽप्यष्टत्वादिस- ङ्खयाया उपधानविशेषणत्वाद्विवक्षोपपत्तिः । यद्यपि च तत्त- मन्त्रादिभेदादेकैकोपधानविधिराप कश्चिदुद्भाव्येत तथाऽपि व- क्ष्यमाणकृष्णाजिनास्तरणन्यायेन एकपदार्थत्वं सर्वोपधानस्य द्र- ष्टव्यम् । अत आग्नयस्य सर्वाण्युपधायाग्नीषोमीयस्योपधेयानि । एवं “द्विहविषोऽवद्यति" इत्यत्रापि द्वित्वविशिष्टावदानविधानात द्विरवदानेनानुसमयो न त्वकैकावदानेन । न च "मध्यादव- द्यति, पूर्वार्धादवद्यति" इति वाक्याभ्यामेव द्विरवदानप्राप्तस्त- द्विधिवैयर्थ्यम् । एतद्विध्यभावे चतुरवत्तवाक्यस्थचतुस्सङ्ख्या मध्यात् द्विः पूर्वार्धात् द्विः इत्येवं हविष एव सम्पाद्येत । एतत्सत्त्वे तु तद्विराधादुपस्तरणाभिधारणाभ्यामिति तद्वाक्यस्था चतुस्स- । एवं क.

·अधि ४.] भाहदीपिकासहितम्. 181 स्याऽनुवाद एव । इदं च सानाय्यविषयं द्विरवदानानुसमय- कथनम् । आग्नेयादौ तु अवदानादिप्रदानान्तेनानुसमयस्य व. क्ष्यमाणत्वात् । सान्नाय्ये तु उपस्तरणाभिधारणयोस्तन्त्रत्वात् दनो द्वयवदानं गृहीत्वा पयसो ग्राह्यम् । कल्पसूत्रेषु तु पयसो द्वयवदानं गृहीत्वा पश्चाद्दन इत्युक्तम् । तैत्तिरीयश्रुतौ ताह- शक्रमस्य वाचनिकत्वात् । होमस्तन्त्रेणैव सम्प्रतिपन्नदेवताक- त्वात् । एवमञ्जनाभ्यञ्जनवपनपावनेष्वपि तत्तद्विधिसत्त्वान्नैकेन ने- त्रेण शरीरावयवेन वाऽनुसमयः, अपित्वनेकयजमानकेऽहीने ए- कत्र नेत्रद्वयेऽप्यञ्जनं कृत्वा यजमानान्तरे तत्कार्य सर्वावयवोपे- ताभ्यञ्जनादिना च प्रत्येकमनुसमयः । सत्रे तु ‘अध्वर्युग्रहपति दीक्षयित्वा' इत्यादिना तत्तत्संस्कारकदीक्षोत्तरकालत्वविधानात् काण्डानुसमय एव ॥३॥ (४)-संयुक्ते तु प्रक्रमात्तदङ्गं स्यादितरस्य तद- र्थत्वात् ॥ ६॥ . सानाय्यवदाग्नेयाग्नीषोमीयादी भिन्नदेवत्येऽपि द्वयवदाने- नानुसमय इति प्राप्ते- 'चतुरवत्तं जुहााते' इत्यनेनावत्तोद्देशेन होमाख्यसंस्कारविधा- नादर्थादेवावदानप्राप्तेः “द्विर्ह विषोऽवद्यति" इत्यनेन द्वित्वमात्र- विधानादुक्तविधचतुरवत्तहोमस्यैवैकपदार्थत्वेनावदानादिप्रदाना-- न्तेनानुसमयः । वस्तुतस्तु-अवत्तस्योद्दश्यत्वेन ततः पूर्वमवदानादिप्राप्तेर्दुरु- पपादत्वात् द्वयवदानवाक्ये चावदानमात्रे द्वित्वविधानेऽलङ्कर- गन्धर्थाज्यावदानेऽपि द्वित्वप्राप्त्यापत्तेहविरुदेशेनैव द्वित्ववि-

·182
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. २.
धाने होमादावपि तदापत्तेहविर्विशिष्टोद्देशेन तद्विधाने च वा-
क्यभेदापत्तेरवश्यं द्वित्वविशिष्टावदानविधिस्वीकारेऽप्युपस्तरणा-
दिविधिन्यायेन दृष्टार्थत्वलाभाय चतुरवत्तहोमविध्युपपादकत्व
स्याप्यङ्गीकारादवदानादिप्रदानान्तस्यैवैकपदार्थत्वावगमेन तेनैवा-
नुसमयः॥५॥
(५)-वचनात्तु परिव्याणान्तमञ्जनादि स्यात् ॥
॥ ७ ॥ कारणाद्वाऽनवसर्गस्स्यात् यथा
पात्रवृद्धिः॥ ८॥ नवा शब्दकृतत्वानया-
यमात्रमितरदर्थात्पात्रविवृद्धिः ॥ ९ ॥
यूपधर्मा अञ्जनोच्छ्यणसम्मानपरियाणादयो यूपगणेऽति-
देशप्राप्ताः पृथक्पदार्था अपि न प्रत्येकमनुसमेयाः “अञ्जनादि-
परिव्याणान्तं यजमानो यूपं नावसृजेत्" इति प्रकृतावनवसर्गस्य
विहितस्येहाप्यतिदेशात् । न चानेन रागप्राप्ते कादाचित्के यूप-
संयोगे सति त्यागनिषेधविधिः, पाक्षिकत्वाद्यापत्तेः । अपि तु
संयोगाभावाभावरूपसंयोगाख्यस्यानवसर्गस्यैब सहायार्थ नियम-
विधिः । अतश्च तदनुरोधेन सत्रातिरिक्ते यूपगणे तावत् का-
ण्डस्यानुसमयः । सत्रे तु येनकेनापि यजमानेन धारणसम्भ-
वात्पदार्थानुसमय एव । अन्यत्रापि तावदतिरिक्तपदार्थानां प्र-
त्येकमेवानुसमयः ॥५॥
(६)-पशुगणे तस्य तस्यापवर्जयेत्पश्वेकत्वात्॥
१० ॥ दैवतैर्वैककात् ॥११॥ मन्त्रस्य
चार्थवत्त्वात् ॥ १२॥

·अधि. ७.] भादीपिकासहितम्. 183 प्रकृतौ सानाय्ये अवदानादिप्रदानान्तस्यैकपदार्थत्वादतिदे शेन देक्षेऽपि तथैव प्राप्तौ “देवतान्यवदाय न तावत्येव होत- व्यं सौविष्टकृतान्यवद्यति, सौविष्टकृतान्यवदाय न तावत्येव हो- तव्य ऐडान्यवद्यति" इति वचनेन क्रमान्यत्वविधायिना पदार्थ- भेदावगतिः । न ह्यसम्बन्धिपदार्थान्तरव्यवधाने प्राकृतैकपदार्थ- ता सम्पद्यते । अतश्चैकदेवत्ये पशुगणे प्राजापत्यन्यायेन दैव तावदानादिना प्रत्येकमनुसमयः । अन्त च तन्त्रेण देवताहोमः न च प्रकृतावेकस्य पशोर्दैवताद्यवदानत्रयमानन्तर्येण कृतमिती- हापि तथैव कार्यमिति शङ्कयं, प्राजापत्यन्यायेनैव पश्वकत्वस्य प्रकृतावार्थकत्वेन चोदकविरोधाभावात् । अत एव यत्र विभि- नदेवताके पशुगणे चोदकाविरोधस्तत्रावदानत्रयं होमं चैकस्य कृत्वा परस्याप्यवदानत्रयपूर्वकप्रदानान्तरं कार्यम । स्विष्टकृदि. डाभक्षणे तु तन्त्रेणैव । तत्रापि पदार्थानुसमये द्वितीयहोमस्या- तिदेशप्राप्तडावदानानन्तर्यबाधापत्तः ॥ वस्तुतस्तु असम्बन्धिपदार्थान्तरव्यवधानेऽपि पञ्चावत्तहो- मसम्पादकत्वेन दैवतावदानस्यापि प्रदानावयवत्वोपपत्तर्विभिन्न- देवताकस्थलेऽपि दैवतावदानादिप्रदानान्तेनानुसमयः । एकदेव- ताके तु पदार्थावयवानामेवानुसमय इति न कोपि विरोधः ।। (७)-नानाबीजेष्वेकमुलूखलं विभवात् ॥१३॥ विवृहिर्वा नियमानुपूर्वस्य तदर्थत्वात्॥१४ एकं वा तण्डुलभावाद्वन्तेस्तदथत्वात् ॥१५ राजसूये - " अग्नये गृहपतयेऽष्टाकपालं कृष्णानां वीहीणां सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम्” इति नानाबीजेष्टिरानाता।

·184 , - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. २. तत्रातिदेशप्राप्तानि कृष्णाजिनास्तरणोलूखलाधिवर्तनबोजावापाव- घातपरावपनविवेचनफलोकरणपात्रयधिकरणकतण्डुलप्रक्षाळना नि तत्तद्विधिविहितत्वेन पृथक्पदार्थत्वात्प्रत्येकभनुसमेयानि । न ह्यत्र द्वयवदानस्यावत्तहोमविध्याक्षिप्तत्ववत्सर्वेषामवघातविध्याक्षिप्तत्वं, येनैकपदार्थत्वं शङ्कयेत, तद्वयतिरेकेणाप्यवघातसम्भवात् । नाप सर्वेषामेवावघातपदार्थत्वं, उलूखलमुसलसंयोगविशेषस्यैव सर्वो- षधावघातवत्तत्पदार्थत्वात् अतः प्रत्येकानुसमये प्राप्ते- तत्तद्विधिविधेयत्वेऽपि पृथक्पदार्थत्वेऽदृष्टार्थत्वापत्तस्सर्वेषा- मेषां तण्डुलनिष्पत्तिफलकावघातविधिशेषत्वेनैव विधेयत्वादेक- पदार्थत्वावगतेस्तावताऽनुसमयः एवं सत्यूलूखलमप्येकमेवेति- सिध्यति पात्री च । इतरथा हि कृष्णाजिनमुसलशूर्पाणामेक- त्वेनोपकारकत्वसम्भवेऽप्युलूखलपात्रयोर्भेदावश्यंभावात् । तस्मा त्कृष्णाजिनास्तरणादिपात्रे तत्प्रक्षाळननिनयनान्तेनानुसमयः । उ- करे तत्प्रतिपत्तिस्तु तन्त्रेणेति विवेकः । एवं कृष्णाजिनास्त- रणादिपेषणान्तेन तस्याप्यनुसमयः, तेषामपि पेषणविध्येकवाक्य- तया एकपदार्थत्वात् । नन्वत्र किं अनुसमेयपदार्थानां पदार्थत्वं, न तावदनुष्ठे- यत्वं, एकमुष्टिनिर्वापादावतिव्यः । नापि विहितत्वघटितमङ्गत्वं, द्रव्यादावतिव्याप्तेः। नापि क्रियात्वविशेषितं तन्, उपस्तरणक- ष्णाजिनास्तरणादावतिव्याप्तेः । नापि परानवयवत्वे सति निरु- तक्रियात्वं, अवयवत्वस्यापि निर्वक्तुमशक्यत्वात् । दृष्टविधया क्रियान्तरोपकारकत्वमिति चेत् अवघातस्यापि दृष्टविधया या- गपेषणाद्युपकारत्वेनावयवत्वापत्ताववघातादिपेषणान्तेनानुसमयाप- अवघातकालीनतदङ्गजपादिमन्त्राणामदृष्टविधयोपकारकत्वे- नावयवत्वानापत्तेश्च । किञ्च सत्यप्यवयवत्वे कृष्णाजिनास्त- . त ·अधि. ७.] भारदीपिकासहितम्. 185 रणोपस्तरणादीनां विहितत्वेनाङ्गत्वात्प्रयोगविध्युपसङ्गहेण सा- हित्यावगते. प्रत्येकानुसमयः किं न स्यात् । एवं व्यवदान- स्यापि होमवद्धविस्संस्कारकत्वात् पेषणावघातन्यायेन प्रत्येका- नुसमयः किं न स्यादिति चेन्न, सत्यपि कृष्णाजिनास्तरणा- दीनां स्वतन्त्रविधिविधेयत्वे अङ्गत्वेन प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वे वा अवघाताद्यङ्गत्वेन तवारैव प्रयोज्यत्वावगमात् तदनुसमयेनैवानु समय इति न प्रत्येकमनुसमयः, प्रत्येकं साहित्यानवगतेः । एवं परावपनादिप्रक्षाळननिनयनान्तानामपि तण्डुलरूपावघातफलो- पयोगितयाऽवघातार्थत्वान्न पृथक्पदार्थता । अत एवादृष्टार्थमपि तदङ्गं न पृथक्पदार्थः । एवमुपस्तरणादेरापि तुच्यसंसर्गद्वारा होमार्थत्वान्न स्वातन्त्र्येण प्रयोज्यतेति न पृथगनुसमयः । द्वयव. दानस्य च हविस्संस्कारकस्याप्यवत्तोद्देशेन होमविधानालाघवे- नावत्तहोमस्यैव प्रयोज्यत्वेऽवदानांशेऽपि पृथक्प्रयोज्यत्वाकल्प- नात् न पृथक्पदार्थत्वम् । अत एव पदार्थत्वं नाम स्वात- न्येण प्रयोगविधिविषयत्वं, पदार्थावयवत्वेन सम्मतानां हि कृष्णाजिनास्तरणादीनां नावघातादिनिष्ठप्रयुक्तिविषयत्वज्ञानं विना प्रयुक्तिविषयत्वं ज्ञायते, अवघातादीनां तु नान्यनिष्ठप्रयुक्तिवि- षयत्वज्ञानोत्तरकालत्वनियतं तदशानं, प्रयोगविधिनाऽङ्गप्रधानोभ- यविशिष्टभावनाप्रयुक्तिनापनेनाङ्गप्रयुक्तरपि प्रधामप्रयुक्त्यन्यथाs. नुपपत्तिप्रसूतत्वाभावात् । यत्प्रयुक्त्यन्यथानुपपत्ति विनैव यत्प्रयुक्तविषयत्वज्ञानं स ततः पदार्थान्तरमिति सि । अतश्च छम् ॥ ७॥ (८)-विकारे त्वनुयाजानां पात्रभेदोऽर्थभेदा- स्यात् ॥ १६ ॥ VoL. II. 24 ·186 पूर्वमामासादर्शनं [अध्या. ५. पा. २. देक्षे पशौ अनूयाजानां “पृषदाज्येनानूयाजान् यजति" इति पृषदाज्यं श्रुतम् । प्रयाजानां तु शुद्धमेवाज्यं प्रकृतिप्राप्तम् । प्रकृती चोपभृत्येकस्मिन्नेव पात्रे प्रयाजागभूतं चतुर्ग्रहीतं गृही- त्वा तस्मिन्नेव काले अनूयाजार्थ चतुर्गृहीतं गृहीतमासीत् । अ. त्रापि तथैव ग्रहणे प्रयाजाज्यस्य दधिसंसर्गेणोत्पवनावेक्षणयोर- दृष्टार्थत्वप्रसङ्गेनाप्राकृतकार्यकारितापत्तेः, समानयनवेलायां प्रया- जाज्यस्य न्यूनत्वापत्तेश्च । अतोऽवश्यं पात्रैकत्वमनुगृह्य क्रमो बाध्यतां विपरीतं वेति चिन्तायां-पात्रैकत्वस्य श्रुतत्वात्पदार्थ- त्वाच बाधानुपपत्तेः क्रमस्यैव मन्त्रपाठकल्प्यत्वेन पदार्थगुण- त्वेन च दौर्बल्यात् शिष्टाकोपाधिकरणन्यायेन बाधः । एवं अष्टावुपभृति' इत्येतद्वाक्यावगम्यचतुष्कद्वयसाहित्यबलकल्प्यै- ककालत्वस्यापि । न च प्रकृती तयोः क्लप्तकल्प्यत्वादिना बलाबलेऽपि विकृतावतिदेशेन प्राप्तयोस्तयोस्समत्वान्न बलाबल. मिति शङ्कयं, क्लप्तकल्प्यत्वादिरूपबलावलस्य विकृतावसम्भवेऽ. पि पदार्थतद्गुणत्वादिकृतबलावलस्य विकृतावपि नियामकत्वोप- पत्तेः । सम्भवति विकृती नियामकान्तरासत्त्वे प्राकृतस्यापि बलाबलस्य सप्तदशशरावे चरौ चतुस्सङ्ख्यामुष्टिनिष्ठप्राथम्यज- घन्यत्वस्येव नियामकता । अतस्तस्मिन्नेव पात्रेऽनूयाजकरणवे- लायां पृषदाज्यग्रहणमिति प्राप्ते- पात्रैकत्वस्य पदार्थत्वेऽप्यनुष्ठेयपदार्थमात्रवृत्तिक्रमस्य तद्ध- मत्वाभावात् प्रत्युत साक्षाद्गहणाङ्गभूतक्रमकालाद्यपेक्षया ग्रह- णाङ्गभूतपात्राङ्गकत्वस्य अङ्गगुणविरोधन्यायेन दौर्बल्यात्तदैवोप- भृड्यं सम्पाद्य शुद्धं दधिसंस्कृतं च चतुर्गृहीतद्वयं ग्राह्यम् ॥ ८ ॥ (९)-प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्थान ह्यचो- ·अधि. ९. भादीपिकासहितम्. 187 दितस्य शेषान्नानम् ॥ १७॥ मुख्यानन्तर्य- मात्रे यस्तेन तुल्यश्रुतित्वादशाब्दत्वात्प्राकृ- तानां व्यवायस्स्यात् ।। १८ ॥ अन्ते तु बादरायणस्तेषां प्रधानशब्दत्वात् ॥ १९ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ २० ॥ "अग्रये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपलं निर्वपेत्" इति नक्षत्रेष्टिं विधाय “ सोऽत्र जुहोति' इत्युपहामा विहिताः । प्रकृती च प्रधानस्विष्टकृतोर्मध्ये वाचनिका नारिष्टहोमास्समाम्नाताः ॥ तदत्रोपहोमानां नारिष्टेभ्यः पूर्वमनुष्ठानं, औपदेशिकप्रधान- पाठक्रमण प्रधानानन्तर्यस्य विहितत्वात् । उपहोमानामौपदेशि- कत्वेन नारिष्टेभ्यः प्रथममन्वितत्वाञ्चति प्राप्ते-- उपकारकसाकाङ्या विकृतिभावनया क्लुप्तोपकारकाणामा- तिदेशिकानामङ्गानां प्रथमं गृहीतत्वेनोपहोमानामन्यतराकांक्षया पश्चादन्वयादतिदेशस्य च प्रधानवाक्यशंषत्वस्यैव लाघवादभ्यु- पगमेनोपहोमानामातिदेशिकाङ्गयुक्तप्रधानोत्तरमेव पाठेन क्रमाव- गतेः पश्चादेव करणम् । तत्रापि ब्राह्मणतर्पणान्ते कर्तव्यत्वे प्राप्ते “मध्ये जुहोति" इति वचननोपहोमसमाख्यया च अत्रेति स्थाननिर्देशाच नारिष्टेभ्योऽनन्तरं कार्याः ॥ ९ ॥ (१०)-कृतदेशात्तु पूर्वेषां स देशस्स्यात्तेन प्र- त्यक्षसंयोगात् न्यायमात्रमितरत् ॥२१॥ राजसूये अभिषेचनीयसोमयागानन्तरं प्राग्दशपेयात् वि.

·188 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. २. देवनादयोऽभिषेकान्ता राजसूयधर्माः अक्षर्दीव्यति, राजन्यं जिनाति, शौनश्शेपमाख्यापयति, अभिषिच्यते” इत्यादिाभर्वि- हिताः। तत्राभिषेकस्तावत् वचनादेव "माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्य- भिषिच्यते” इत्यभिषेचनीयमाहेन्द्रकालेऽपकृष्टः । तदपकर्षेऽपि च न तत्पूर्वपठितानामपि विदेवनादीनामपकर्षः, वेदिकरण- न्यायेन अपूर्वाणामेषां बद्धक्रमत्वाभावात् अभिषेचनीयोत्तरमपि च पाठस्य सत्त्वेन पूर्ववत्प्राकृताङ्गोत्तरमेव करणमिति प्राप्ते- पूर्व प्रयाजादिवत् बद्धक्रमत्वाक्लप्तावपि इदानीमेव प्रत्य- क्षण पाठेनैकराजसूयप्रयोगविधिपरिगृहीतानां विदेवनाद्यभिषेका- न्तानां बद्धक्रमत्वोपपत्तावभिषेचनीयपाठेन प्राकृताङ्गानामानु मानिकत्वेन तैस्सह विदेवनादीनां भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीतानां क्रमकल्पनानुपपत्तेरभिषेकापकर्षणापकर्ष एव विदेबनादीनाम् ॥१० (११)-प्राकृताच्च पुरस्ताद्यत् ॥२२॥ दीक्षणोया ज्योतिष्टोमप्रकरणे समानाता, चयनं चानार. भ्याघीतं वैकल्पिकं सोमयागाङ्गं, तत्प्रकरणे च सावित्रहोमो- खासम्भरणादयश्चयनाङ्गभूता धर्माश्श्रुताः, पश्चाश्च सचयनज्यो- तिष्टोमाङ्गदीक्षणीयाप्रयोगोद्देशेन केचिद्गुणाश्श्रुताः । तदत्र दक्षिणीयायास्सामान्यतस्सोमप्रकरणानातदीक्षाया- पूर्वपदार्थस्सह पाठेन बद्धक्रमत्वावगमाञ्चयनप्रकरणे दीक्षणीया- या गुणमात्रश्रवणेन पाठाभावाच सावित्रादीनामागन्तुकानां दी- क्षणोयादिनकृत्यान्ते निवेश इति प्राप्ते- गुणेनापि गुणिन उपस्थितेस्तद्वाक्ये गुणिन उद्देश्यतया सङ्कीर्तनाच गुणगुणिनोरेकस्थानत्वावगतेः प्रत्यक्षेण विशेषरूपेण

·अधि. १२.]
भारदीपिकासहितम्.
189
च पाठेन सामान्यरूपस्य पाठस्य बाधात् पूर्व सावित्रादयः
पश्चादीक्षणीयेति सिद्धम् ॥११॥
(१२)-सन्निपातश्चेद्यथोक्तमन्ते स्यात् ॥२३॥
तत्रैव दीक्षणीयागुणश्रवणोत्तरं रुक्मप्रतिमोचनादि चयनाङ्गं
श्रुतम् । ज्योतिष्टोमप्रकरणे च सामान्यतो दीक्षणीयोत्तरं दी-
क्षितसंस्कारा दण्डदानादयः ।
तदत्रापि विशेषपाठेन सामान्यपाठस्य बाधात् दीक्षणीयो-
त्तरं रुक्मप्रतिमोचनादि कृत्वा ततो दीक्षितसंस्कारा इति प्राप्ते-
विशेषपाठस्य पश्चाद्भावमात्रबोधनेनान्यथासिद्धस्यावर्ज-
नीयतयाऽप्युपपत्तौ दीक्षणीयाऽऽनन्तर्यानियामकत्वात्सामान्यपाठेन
क्लप्तकमान् दीक्षितसंस्कारानेव दीक्षणीयांऽनन्तरं कृत्वा तहि-
नकृत्यान्ते रुक्मप्रतिमोचनादिकं कार्यम् ॥ १२ ॥
इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भाट्टदीपिकायां पश्चम-
स्याध्यायस्य द्वितीयः पादः.
अथ तृतीयः पादः.
(१)-विवृद्धिः कर्मभेदात्पृषदाज्यवत्तस्य तस्यो-
पदिश्येत ॥ १ ॥ अपि वा सर्वसङ्ख्यत्वा-
द्विकारः प्रतीयेत ॥२॥

·100
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ३.
विकृतौ “एकादश प्रयाजान् यजति षडुपसदः” इत्या-
दिवैकृती अनेकव्यक्तिवृत्त्यधिकसङ्ख्या श्रुता । सा प्रतिप्रधान
गुणावृत्तिन्यायेन पृषदाज्यादिवदेकैकस्मिन् प्रयाजादौ प्रत्येकम-
भिसम्बध्यतति एकैक एकादशवारमावर्तनीय इति प्राप्ते
द्वित्वादिसङ्ख्यायाः पृथक्त्वनिवेशित्वादेकैकस्मिन् पञ्चस्व-
पि वा पृषदाज्यवदावृत्ति विना एकादशत्वानुपपत्तेरुत्पन्नवाक्य-
गतत्वेन च कर्मभेदकत्वायोगादावश्यके जघन्ये प्रयाजपदे प्रयो-
गलक्षणया सङ्ख्याविधौ वरं सहितैरेव प्रयाजैस्तल्लक्षणात् सहि-
तप्रयाजप्रयोगाणां सहितानामेवोद्देशात् सर्वसम्पाद्या सङ्खयति
प्राञ्चः । वस्तुतस्तु -- प्रयोगोनाम न पदार्थान्तरं येन लक्षणा
स्यात् अपि तु प्रयाजानामेव व्यक्तयन्तरम् । अतश्च यथैव
प्रकृती “पञ्च प्रयाजाः” इत्यादौ तत्तद्वयाप्यजात्यवच्छिन्ना एव व्य-
क्तयः प्रयाजत्वरूपव्यापकजात्यवच्छेदेनोच्यन्ते तथाऽत्राप्येकादश-
त्वादिसङ्ख्यासम्पत्तयर्थं तावद्वयक्तीनामुक्तौ क्व लक्षणा, अतस्तद-
भावेऽपि व्यापकधर्मावच्छिन्नोद्देशेन विहितैकादशत्वादिसङ्ख्याs-
नेकत्र व्यासज्यवृत्तित्वस्वाभाव्याद्वयक्त्यन्तराण्याक्षिपन्ती लाधवा-
प्रकृतिक्लप्तव्यक्तयधिकव्यक्तीषडेवाक्षिपति नाधिका इति सर्व-
सम्पाद्यत्वसिद्धिः । न चैवं प्रयोगलक्षणाभावे “तिन आहुतीः"
इत्यादाविव व्यक्तिभेदापत्तिः । तत्र विधेयतावच्छेदकविजातीयहो-
मत्वस्यैकस्य पूर्वमक्लप्तत्वेन भेदप्रतियोगितावच्छेदकतया प्रया-
णामेव तेषां कल्पनयोपपत्तौ तत्तद्वयक्तित्वस्य प्रतियोगिताव -
च्छेदकीभूतस्य विधेयतावच्छेदकत्वकल्पने गौरबात्, प्रकृते तु
क्लप्तप्रयाजत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वात् सङ्खयायाश्च विधेयत्वा-
न काचित्कल्पनेति वैषम्यम् ॥१॥

·191
.
णय
अधि. २.]
भाहदीपिकासहितम्.
(२)-स्वस्थानानु विवृद्धयेरन कृतानुपूर्व्यत्वात्।
तत्र प्रयाजैकादशत्वादिसखथा स्व सम्पत्त्यर्थ व्यक्त्यन्तरा-
ण्याक्षिपन्ती चतुर्थोत्तमप्रयाजजातीयान्येवाक्षिपति, तदङ्गभूतयोः
प्राकृततदङ्गदेवताप्रकाशकयोरपूर्वयोः प्रेषयोर्मध्ये षण्णामन्येषाम-
प्राकृतदेवत्यमन्त्राणां पशावाम्नानात् । तद्यदि आद्यानां त्रयाणा-
मभ्यासस्स्यात् ततो मन्त्राणामपकर्षापत्तिः, समिद्यागत्वस्यानु-
पस्थितिश्च । अतस्सन्निधानाविशेषाच्चतुर्थोत्तमप्रयाजयोरेव चतु.
श्चतुर्वारमावृत्तिः । उभयत्राभ्यासत्रये च प्राकृतदेवताबाधो लक्ष-
वा तद्देवताप्रकाशनमित्यन्यदेतत् । एवमनूयाजेष्वपि
मन्त्रलिङ्गवशादेव प्रथमानुयाजस्याद्याश्चत्वारो दशमश्च । द्वितो-
यस्याष्टमपर्यन्तं पञ्चमप्रभृत्यभ्यासः। नवमैकादशौ तृतीयस्येति।
यत्र तु न किश्चिद्गमकं तत्र विषमसम्पाद्यसङ्ख्याकस्थले अव-
श्यकल्प्याया अधिकाया आवृत्तेरन्तिमविषयत्वात्सर्वस्याप्यन्ति-
मविषयकन्वमेवेत्यपि वक्ष्यते । यत्र तु समसङ्ख्याकैवाऽऽवृत्तिः
यथा तिसृषु उपसत्सु षट्त्वश्रवणे तत्रैककस्या द्विरावृत्त्याऽपि
षट्त्वसम्पत्तौ नान्तिमाया एव चतुरावृत्तिः समुदाये विहित-
कार्यान्यथाऽनुपपत्त्या कल्प्यमानाया आवृत्तेः सर्वविषयत्वौचि-
त्यात् । तत्र च त्रिरनुवाकः पठ्यतामित्यादौ सम्पूर्णानुवाक-
स्यावृत्तिदर्शनेन प्रकृतेऽप्युपसत्त्यमेकवारं कृत्वा पुनः कार्यमि-
ति दण्डकलितवदावृत्तिरिति प्राप्ते-
प्रथमद्वितीययोर्हि तृतीयातः पूर्व करणं क्लप्तं तत् दण्ड-
कलितवदावृत्ती बाध्येत । अतः प्रथमां द्विः कृत्वा द्वितीयां
च द्विरभ्यस्य तृतीयाऽपि तथैव कार्येति स्वस्थानविवृद्धिरेवात
सिद्धम् ॥२॥

·192 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा.. (३)-समिद्ध्यमानवती समिडवतीं चान्तरण धाग्यास्स्युर्यावापृथिव्योरन्तराले समर्ह- णात् ॥४॥ तच्छब्दो वा ॥५॥ उष्णिक- कुक्षोरन्ते दर्शनात् ॥६॥ पञ्चदशसामिधेनीनां यत्र “एकविंशतिमनुब्रूयात्" इत्य- त्राधिका सङ्ख्या श्रुता, तत्रागमेन सङ्ख्यापूरणं दशमे घस्यते । तदत्रागम्यमानानामृचां यद्यपि न्यायेनान्ते निवेशः प्रसज्यते. तथाऽपि " इयं वै समिद्धयमानवती असौ समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्या" इति द्यावापृथिव्यन्तराळत्वेन स्तुतस्य च समिद्धय- मानवतीसमिद्धवत्यन्तराळस्याप्राप्तिबलकल्पितविधिविहितस्य स- त्त्वात्तदन्तराळ एव सर्वासामागम्यमानानां निवेशः । न च धाय्यापदपरिभाषितानामेव मन्त्रविशेषाणां तदन्तराले निवेशोऽ. न्येषां त्वन्त इति वाच्यं, धीयमानत्वयोगेन सर्वेषामेव धाय्या- पदवाच्यत्वादिति प्राप्ते- नायं यौगिकः स्तोत्रादावागम्यमानास्वपि धाय्याशब्दप्रयो- गापत्तेः, पाणिानना सामिधेनीष्वेव धाय्यापदस्यानुशिष्टत्वाच । अतो रूढ एवायम् । सोपि यत्रैव वेदे “पृथुपाजवत्यौ धाय्ये' इत्यादिना परिभाषितस्तत्रैव । तेषामेव चान्तराळे निवेशः । अन्येषां त्वन्त इति । अत एव चैधातवीयायामधाय्याशब्दिता. अग्ने त्री ते" इत्यस्या ऋचः “त्रिष्टुभा परिदधाति" इत्य- न्ते निवेशदर्शनमुपपद्यते ॥ ३ ॥ (१)-स्तोमविवृद्वौ बहिष्पवमाने पुरस्तात्प- . याः ·अधि. ४.] भारदीपिकासहितम्. 193 र्यासादागन्तवस्स्युस्तथा हि दृष्टं द्वादशाहे। पर्यास इति चान्ताख्या ॥ ८॥ अन्ते वा तदुक्तम् ॥ ९ ॥ वचनात्तु द्वादशाहे ॥ १० ॥ अतद्विकारश्च ॥ ११ ॥ तद्विकारेऽप्यपूर्व- त्वात् ॥ १२ ॥ प्रकृतौ बहिष्पवमाने त्रयस्तृचाः स्तोत्रीयोऽनुरूपः पर्यास- श्वेत्येवं संज्ञाः । विवृद्धस्तोमकायां विकृतौ बहिष्पवमाने ऋगा- गमो वक्ष्यते । तत्रागम्यमानानामृचां प्राक्पर्यासान्निवेशः । पर्यासशब्दस्य नदीपर्यासः क्षेत्रपर्यासः इत्यादावन्तवचनत्वेन प्रसिद्धेस्समाख्य- यैवान्तिमस्थानत्वावगतेस्तदबायार्थ प्राक्पर्यासादागन्तूनां निवे. शकल्पनात् । अत एव द्वादशाहे पाष्ठिके द्वितीयेऽहनि पञ्च- दशस्तोमके स्तोत्रीयानुरूपौ पठित्वा वृषण्वन्तौ तृचौ समा नाय पश्चात्पर्यासः पठित इति प्राप्त प्रकृतिक्लप्तस्यानुरूपानन्तर्यस्य पर्यासे बाधे प्रमाणाभावात् समाख्यायाश्च प्रकृतौ पाठप्रातान्तिमस्थानकत्वानुवादकत्वेन स्था- नविधिकल्पकत्वाभावादन्त एवागन्तूनां निवेशः । द्वादशाहे पा- ठिके द्वितीयेऽहनि तु वाचनिकं वृषण्वतोस्तृचयोः प्राक्पर्यासा दनुष्ठानम् । तदपि तयोरेव । तद्विकारेष्वन्येषामागमस्त्वन्त एव ॥ (५)-अन्ते तूत्तरयोर्दध्यात् ॥ १३॥ अपि वा गायत्रीबृहत्यनुष्टुप्सु वचनात् ॥१४॥ VoL. II. 27 ·বগ 194 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा..३. यत्र तु विवृद्ध स्तोमकेष्वेव ऋतुषु उत्तरयोर्माध्यंदिनार्भव- पवमानयोर्वक्ष्यमाणस्सामागमः, स नान्ते अनारभ्याधीतेन 'त्रीण ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहत्यनुष्टुप् अत्र ह्येवाव- पन्ति अत एवोद्वपन्ति" इति वचनेनाप्राप्तिबललब्धविधिशक्ति- केन गायत्र्यादिष्वेव सामावापविधानात् । अतो नान्त इति प्रत्युदाहरणमात्रमिदम् ॥५॥ (६)-ग्रहेष्टकमौपानुवाक्यं सवनचितिशेष- स्यात् ॥१५॥ त्वग्निशेषो वा चोदित- त्वादचोदितानुपूर्वस्य ॥१६॥ यानि प्राकराणकानि ग्रहणान्येन्द्रवायवादीनि तानि यथा- पाठमेव व्यवस्थितानीति न तेषु चिन्ता । यानि त्वनार- भ्याधीतानि तेष्वपि यत्रांश्वदाभ्यादौ प्राकरणिको विनियोगस्त- त्रापि विधिपाठवलादेवानुष्ठानासद्धेर्न चिन्ताविषयत्वम् । अत एव न तयोरन्ते करणं, अपि तु प्रातस्मवन एव धाराग्रहेभ्यः पूर्वमेव । यत्र त्वनारभ्याधीतमव तेषां यागाङ्गतयाऽपि विनि- योजकं वाक्यं तत्र ग्रहणस्य यागाभ्यासोपकारकस्य सामर्थ्याद- भ्याससमुदायात्मकसवनद्वारकतयैव यागाङ्गत्वात् द्वारभूतसवनभे- देन प्रतिसवनं ग्रहणानुष्ठानं निर्वापाङ्गस्य मन्त्रस्येव मुष्टिरूप द्वारभेदेन । एवमनारभ्याधीतानां “चित्रिणीरुपदधाति" इत्या- दीनामपि प्रतिचिति भेदेनानुष्ठानम् । चित्रिण्यादीष्टकानां ह्यना- रभ्याधीतानामप्युपधानसंस्कृतानामुपयोगापेक्षायां “तस्मादग्निचि. सर्वमायुरोति" इत्याद्यर्थवादवशादग्नयङ्गत्वप्रतीतावप्यग्निपदाभि- धेयस्थण्डिलारम्भकचितिद्वारकतयैव तदङ्गत्वावगतेः प्रतिचित्या- ·अधि. ७. भाहदीपिकासहितम्. 195 वृत्तिः । 'यां कां चन' इतिवचनं तु प्राकरणिकेष्टकाभिप्रायमिति प्राप्त ऐन्द्रवायवादिग्रहणवदेवाभ्याससम्पादनद्वारा यागोपकारकत्व- स्यैव सिद्धेस्तवनारम्भस्यानुषङ्गिकत्वेऽपि द्वारत्वे प्रमाणाभावान्न प्रतिसवनमावृत्तिः, अपि त्वन्त एवानुष्ठानम् । एवं चित्रिण्या- देगपि न प्रतिचित्यनुष्ठानम् ॥ ६ ॥ (७)-अन्ते स्युरव्यवायात् ॥ १७ ॥ लिङ्गदर्श- नाच्च ॥ १८ ॥ मध्यमायां तु वचनाहाह्म- णवत्यः ॥ १९ ॥ चित्रिण्यादीनां तु यां कांचन ब्राह्मणवतीमिष्टकामभि- जानीयात्तां मध्यमायां चितावुपदध्यात्” इति वचनन मध्यम- चितावुपधानम् । अत्र ह्यभिपूर्वस्य जानातेः प्रत्यक्षशानवाचित्वा- द्वाक्यस्यार्थवत्त्वाच्च प्रत्यक्षब्राह्मणविहितेष्टकोद्देशेन मध्यमचिति- रूपदेशविधानम् । उपधानं तु प्रकरणप्राप्तमाश्रयः । प्रत्यक्षब्राह्मण- वत्त्वं इष्टकावाचिश्रुतशब्दविनियुक्तमन्त्रोपधेयत्वमित्युक्तमेव भू. माधिकरणे । न च प्रत्यक्षब्राह्मणबत्त्वस्योद्देश्यविशेषणता, तच्छ- ब्देन विशिष्टपरामर्शकेन विशिष्टोद्देशोपपत्तेः । अतो मध्यमचि- तावेवोपधानम् । न चेदं प्राकरणिकविषयं, अविशेषात् ॥ ७ ॥ (6)--प्राग्लोकंपृणायास्तस्यास्सम्पूरणार्थ- त्वात् ॥ २०॥ मध्यमायामपि प्राकरणिकेष्टकोपधानानन्तरमेवोपधानं चि- त्रिण्यादीनां न तु प्राग्लोकंपृणायाः, आगन्तुकत्वात् । न च -

·196
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ३.
"यदेवास्योनं यच्छिद्रं तदेतया पूरयति लोकं पृण छिद्रं पृण"
इति वचनेन लोकंपृणायाः पूरणार्थत्वावगमात् तस्या अन्ते नि-
वेशावगतेः ततः प्राङ्निवेशश्चित्रिण्यादीनां, लिङ्गादेव मन्त्रस्य
छिद्रपूरणार्थत्वे अस्य वचनस्य तदर्थत्वविधायकत्वाभावात् ।
कथश्चिन्मन्त्रस्य तद्विधायकत्वेऽपि इष्टकायास्तदर्थत्वे प्रमाणाभा-
वाश्च । अस्तु वा मन्त्र छिद्रपूरकत्वस्येष्टकायास्तत्पूरकत्वं वि-
नाऽनुपपत्तेस्तस्या अपि तत्. तथाऽपि तस्य चित्यन्तरेऽपि सा-
वकाशत्वान्न चित्रिण्यादीनामन्ते निवेशन्यायस्य निरवकाशस्य
बाधः। न च लोकंपृणाया अपि प्रत्यक्षब्राह्मणवत्त्वान्मध्यमचि-
तिमात्रविषयत्वं, इतिकरणविनियुक्तत्वेनास्य मन्त्रस्येष्टकावाचि.
श्रुतपदविनियुक्तत्वाभावात् । न च तथापि तत्तचित्यवान्तरप्र-
करणपठितत्वे तत्रैव निवेशापत्तश्चयनमहाप्रकरणपठितत्वे चा-
न्तिमचितावेव निवेशापत्तेः कथं सावकाशत्वमिति वाच्यं, पू.
रणार्थत्वे लिङ्गादेव द्वारभेदेन भेदोपपत्तेस्सर्वविषयत्वादिति प्राप्त-
चित्रिण्यादीनामन्ते निवेशे लोकंपृणायाश्छिद्रपूरणरूपफल-
स्यैव बाधापत्तेर्वरं पूर्वपठितष्टकोपधानोत्तरत्वरूपक्रमबाधेन चि.
त्रिण्यादीनां लोकंपृणायाः प्राविवेशः ॥ ८॥
(९)-संस्कृते कर्म संस्काराणां तदर्थत्वात् ॥
अनन्तरं व्रतं तद्भूतत्वात् ॥२२॥ पूर्व च
लिङ्गदर्शनात् ॥२३॥ अर्थवादो वा अर्थ-
स्य विद्यमानत्वात् ॥२४॥ न्यायविप्रति-
षेधाच ॥२५॥

·अधि...] भादीपिकासहितम्. 197 आधानस्य नैरपेक्ष्येणोत्पत्तिवाक्येप्रिनिष्पादकत्वाबगमात् आधानमात्रेणैवाग्निनिष्पत्तिरिति सिद्धत्वादग्नीनामाधानमात्रानन्तर- भेवोत्तरकतूनां प्रवृत्तिः। पवमानेष्टयस्तु यदि भाष्यकारमताद- नयहं तदा सिद्धेप्वेवाग्निषु स्वोत्तरभावितृपयोगितया संमा- गवत् संस्कारविशेषाधायकाः । यदि तु वार्तिककारमतादाधा- नाझं. तदा बृहस्पतिसववदेता अग्नीनां स्थापिकाः इति केषां चित्क्रतूनामाधानानन्तरमेव करणेऽपि न पवमानेष्टीनां वैया. पत्तिः । “अग्निं वै सृष्टमग्निहोत्रेणानुवन्ति" इति पवमाने- ष्टिभ्यः प्रागेवाग्निहोत्रप्रवृत्ति दर्शयति । अतश्च आहिताग्निर्न क्लिन्नं दार्वभ्यादध्यात्" इत्याद्याहिताग्निवतवदेवाधानोत्तरमेव ऋतु- प्रवृत्तिरिति प्राप्ते- । प्रत्युत भाष्यकारमते तावत् तत्तद्वाक्ये नैरपेक्ष्यश्रवणेऽपि एकस्यो- त्पादकत्वमितरस्य संस्कारकत्वमित्यत्र प्रमाणाभावः पवमानेष्टीनामेव स्वविनियोजकवाक्ये आहवनीयोत्पादकत्वावग- तेराधानस्य गुणवाक्यावगताहवनीयोत्पादकत्वं विलम्बोपस्थि- तिकम् । न चैवमुभयोरुत्पादकयोर्विकल्पः, “सद्यो निर्वपेत् द्वाद- शरात्रिध्वनुनिर्वपेत्" इत्यादिकालविधिवशादेव समुच्चयसिद्धेः । वार्तिकमते तु साङ्गस्यैवाधानस्योत्पादकत्वात् न तदभा- वेऽग्निसिद्धिः । न च स्थापकत्वं, बृहस्पतिसववत् पवमानेष्टी- नामाधानप्रयोगबहिर्भावेऽपि तद्वदत्राधानकरणकभावनाबहिर्भाव- स्थाश्रुतत्वेन स्थापकत्वकल्पनानुपपत्तेः । अतः पवमानेष्टिव्यति- रेकेणाहवनीयनिष्पत्तेरभावात् तदनन्तरमेवाग्निहोत्रादीनि । आहि- तामिव्रतेषु तु आधानोत्तरमेव पुरुषस्याहिताग्निपदवाच्यत्वोपप- तेस्तदनन्तरं करणम् ।

·198 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ३. यत्त निदर्शनमुक्तं तत् तूष्णींहोमस्य आधानाङ्गभूतस्य स्तु. त्यर्थ नाग्निहोत्रस्य पूर्वप्रवृत्तिसूचकम्। तूष्णींहोमो हि नाग्निहोत्रहो मा प्रमाणाभावात् । नाप्यनिहोत्रधर्मकः, अर्थवादगतस्य नानोऽन- तिदेशकत्वात् । एतद्धोमस्याप्याधानद्वाराऽग्निप्रयोजकस्याग्निस- म्बन्धित्वाविशेषात् प्रायणीयादिपदवदनतिदेशकत्वाञ्च । अतोऽ- पूर्वस्यैव होमस्येयं स्तुतिरिति नाग्निहोत्रस्य पूर्वप्रवृत्तौ लिङ्गम् । भिन्नप्रयोगपरिगृहीतानामपि च पौर्वापर्यमानं प्रसङ्गानिरूपितम् । व्यवहिताव्यवहितसाधारण्येन पीर्वापर्यमेवाध्यायार्थ इत्यपि ध्ये. यम् ॥ ९॥ (१०)-सश्चिते त्वग्निचिद्युक्तं प्रापणानिमित्त- स्य ॥२६॥ त्वन्ते वा प्रयोगवचनाभा- वात् ॥२७॥ अग्नेः कर्मत्वनिर्देशात्॥२८॥ .. - 'वर्षति न धावत्' इत्यादीन्यग्निचिद्वतान्यामरणं वर्षमात्र वा चयने निमित्ते पुरुषार्थतया आधाने निमित्ते आहिताग्निव्रतव- देव विहितानि । अत्र व्रतपदश्रवणादेवोभयत्रापि सङ्कल्पलक्ष- णा पुरुषार्थत्वं च वाचनिकफलश्रवणात् द्रष्टव्यम । तदिदमग्नि- चिद्वतं भूतचयनमात्रस्यैव भूताधानवनिमित्तत्वाश्चयनमात्रे कृते कर्तव्यमाहिताग्निव्रतवदिति प्राप्ते- कर्मणि भूत इति चानुवर्तमाने 'अग्नौ चेः' इति सूत्रेण क- तरि चिनोतेः विष्प्रत्ययविधानात् कर्मत्वाद्यन्यथाऽनुपपत्त्या च भा. वनाक्षेपादग्निकर्मकचयनकरणकभावनाया एव भूताया निमित्त- स्वावगतेरग्निशब्दवाच्यस्य च ज्वलनाख्यस्याग्नेः स्वरूपेण चय- नकर्मत्वाभावापयननिष्पादितस्थण्डिलाधारत्वद्वारा कर्मत्वावगते.

·अधि, ११] भादीपिकासहितम्. 199 सधारतायाश्च साझ्यागसमाप्तिं यावदनिष्पत्तेः ऋत्वन्त एवाग्नि- कर्मकचयनकरणकभावनाया भूतत्वावगतेस्तदन्ते एवाग्निचिद्व- नानि । अहिताग्निपदे तु यद्यपि कप्रत्ययेन तथैव लक्षणया भाव- नावगतस्तस्या एव भूताया निमित्तत्वावगमः तथाऽपि ज्वल- नाख्यस्याग्नेराधानकर्मत्वस्य स्वजन्यावा वान्तरापूर्वाधारत्वेनैव वा- व्यत्वात्ताशस्य चाधानान्त एव निष्पत्तस्तदन्त एवाहिताग्नि- व्रतानि । न ह्यत्राहवनीयत्वादिना कर्मत्वं श्रुतं येन पवमाने. प्रयन्ते तनिष्पत्तिश्शङ्कचेत ॥ १० ॥ (११)-परेणावेदनाद्दीक्षितस्स्यात्सर्वैर्दीक्षाभि-- सम्बन्धात् ॥ २९ ॥ इष्टयते वा तदर्था ह्यविशेषार्थसम्बन्धात् ॥ ३० ॥ समाख्या- नं च तद्वत् ॥ ३१ ॥ 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् दीक्षिष्यमाणः' इति दी- क्षणीयेष्टेस्तावद्दीक्षार्थत्वं तृप्रत्ययस्य क्रियार्थायां क्रियायामुप- पदे विहितस्य श्रवणादवगम्यते । 'दण्डेन दीक्षयति मेखलया दोक्षयति कृष्णविषाणया दीक्षयति' इत्यादिना तृतीययैव दण्डा- दीनां दीक्षार्थत्वम् । न च दण्डादीनामभिव्यक्तयर्थत्वं, दीक्षाs- भिव्यक्तेरश्रुतत्वात् अनेकेषु दीक्षयतिपदेषु तल्लक्षणायां प्रमाणा- किश्चादृष्टरूपयमनियमपरिग्रहानुकूलयोग्यतारूपाया दीक्षाया अभिव्यक्तिर्न तावदनुमित्यात्मिका, दण्डादीनां व्यभिच रितत्वात् । नापि स्मरणात्मिका सम्बन्धित्वस्य प्रागज्ञानात् । अस्तु वा दीक्षणीयाया एव दीक्षोत्पादकत्वं, नथाऽपि न तदन्ते दीक्षितधर्मा यमानेयमादयः । तत्र दीक्षितोऽसि दोक्षितवादं वद स. भावाच ·200 पूर्वमीमासादर्शन [अध्या. ५. पा.. त्यमेव वद माऽनृतम्' इत्याद्यावेदनप्रेषणदण्डादिदानोत्तरमेव यमनि- यमपरिग्रहविधानात् । इतरथा आवेदनस्यारष्टार्थत्वापत्तेः। अत एव यमनियमपरिग्रह एव दीक्षेति पार्थसारथिलेखनमप्यपा- स्तम् । आवेदन!षे दीक्षासम्बन्धोत्तरकालं यमनियमपरिग्रहाभि- धानात् स्वयमेव दीक्षाया अदृष्टरूपत्वाभिधानाच । अतो दण्डा- दीनामपि दीक्षार्थत्वात्सर्वान्ते सा । न चैवं नैरपेक्ष्यश्रवणाद्विक- ल्पापत्तिः अदृष्टार्थतयैकप्रयोगावधिपरिग्रहेण समुच्चयावगती अ. वान्तरकार्ये नैरपेक्ष्योपपत्तोरेति प्राप्त दीक्षणीयावाक्ये 'दीक्षिष्यमाणः' इति लुट्प्रत्ययश्रवणने तस्या दीक्षार्थत्वं तावदवगतम् । दण्डादीनां हि णिजन्तदीक्षयतिपदश्रव- णान दीक्षार्थत्वमवगम्यते अपि तु तदनुकूलव्यापारार्थत्वमेव प्रथममवगम्यते पश्चात्तु तत्सम्बन्धात् प्रयोज्यव्यापाररूपदीक्षा- र्थत्वं दण्डेन घटं कारयतीत्यादिवत् कथञ्चित्कल्प्येत । न च शीघ्रावगतदीक्षणीययैव कृतार्थत्वान्न दीक्षाया दण्डादिजन्यत्वक- ल्पनावसरः । सिद्धरूपत्वाञ्च दण्डादीनां न क्रियाव्याप्यत्वज्ञानम- न्तरेण दोक्षार्थत्वज्ञानसम्भवः । न च प्रथमावगतप्रयोजकव्यापा- रार्थत्वमेव वचसैव कारयतीत्यादिवत् तहस्त्विति वाच्यं. तथात्वं माक्षादीक्षणीयार्थत्वाङ्गीकारे अदृष्टार्थत्वापत्तेः तद्वरं दीक्षायाः फलीभूतयमनियमपरिग्रहोपयोगिदीक्षितत्वज्ञानजनकतयैव दीक्ष- णीयार्थत्वं दीक्षार्थत्वमेव वाऽङ्गीकर्तुमुचितं अगन्मेति मन्त्रस्य यागफलप्रकाशकतया यागाङ्गत्वमिव । अत एव परम्परा- सम्बन्धस्य सम्बन्धिविधयैव बोधोपपत्तेन लक्षणाऽपि । क्षा- नजनकत्वं च स्मारकविधया । सम्बन्धस्य च मानान्तरादन- वगमेऽपि विध्यन्यथानुपपत्त्यैवावगमात् स्मारकत्वोपपत्तिः । तत्त द्विध्यन्तरैरेव च दण्डादीनां धारणकण्ड्यनादिरूपक्रियाविधाना- ·अधि. १३.] भादीपिकासहितम्. 201 नाक्रियाविष्टानां स्मारकत्वसम्भव इति शङ्कनीयम् । अत एव तत्तक्रियार्थानामप्येषां दीक्षाभिव्यञ्जकत्वमप्यानुषङ्गिकम् । अत एव दण्डादीनां दीक्षाभिव्यक्तौ समुश्चयः। अत इष्टयन्त एव दीक्षा, तदन्त एव दीक्षितधर्माः ‘दीक्षितो न जुहोति, न दी- क्षितस्यान्नमश्नीयात्' इत्यादयः । न चैवमावेदनवैथर्थ्यमभिव्यक्ति- वैयऱ्या चेति वाच्यं, तद्विध्यानानवलेन तत्प्रेषपठितधर्माणामेव तदुत्तरत्वप्रतीतेः ॥ ११ ॥ (१२)-अङ्गवत्क्रतूनामानुपूर्व्यम् ॥ ३२ ।' न वा सम्बन्धात् ।। ३३ ॥ काम्यत्वाच्च ॥३४ आनर्थक्यानेति चेत् ।। ३५ । स्याद्विद्या- र्थत्वाद्यथा परेषु सर्वस्वारात् ॥३६॥ काम्यानामुद्भिन्सौर्यादीना नमित्तिकानां च भेदनहोमादीनां समिदादिवदव पाठक्रमात् क्रमे प्राप्ते उपायप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति फलेच्छायाः कारणत्वात् नैमित्तिकानुष्ठानस्य च निमि- त्ताधीनत्वात्तदनुरोधेनैव क्रमावगतेर्न पाठस्य नियामकता । व- स्तुतस्तु यत्रैकप्रयोगविधिपरिग्रहाऽनेकेषां तत्रैव क्रमापेक्षायां पाठादीनां नियामकता। न तु यत्र भिन्नप्रयोगविधिपरिग्रहः । अत एव तादृशस्थले पाठः पारायणादावुपयुज्यते ॥ १२ ॥ (१३)-य एतेनेत्यग्निष्टोमः प्रकरणात् ॥३॥ लिङ्गाच्च ॥ ३८ ॥ स्थिते भिन्नप्रयोगपरिगृहीतानां क्रमानियमे कचिद्वचनात्पी- VOL. II.

·202 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ३. पर्य यथा “एष वाव प्रथमो यज्ञो यशानां यजयोतिष्टोमः य एतेनानिष्वाऽथान्यन यजते गर्तपत्यमेव तद्भवति" इति । तत्रैतच्छ- ब्दो यद्यपि ज्योतिष्टोममात्रपरामर्शी, तथाऽपि न सर्वसंस्थस्य ग्रहणं, अपि तु अग्निष्टोमसंस्थस्यैव, संस्थान्तराणामन्यशब्देना भिधानस्याग्रिमाधिकरणे वक्ष्यमाणत्वेन तास्वपि ज्योतिष्टोमोत्तर- त्वस्यावश्यकत्वात् परिशेषादेवाग्निष्टोमसंस्थस्य पूर्व करणसिद्धः अत एवातिरात्रसंस्थाकस्य ‘अतिरात्रमेके प्रथममाहरन्ति' इति वचनादेव प्रथमं करणम् । अस्तु वाऽग्निष्टोमसंस्थाकज्योति- टोमपरामर्शकत्वमेवैतच्छब्दस्य, अग्निष्टोमसंस्थामभिप्रेत्यैव ज्यो. तिष्टोमे सकलधर्मविधानात् । अत एव 'तस्य नवतिशतं स्तो. त्रीयाः' इत्युपपद्यते, अग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोम एव हि ताव- त्यस्स्तोत्रीयाः न संस्थान्तरयुक्ते । एवं चातिरात्रप्रथमाहारां त्तरमपि अग्निष्टामसंस्थां कृत्वैवोद्भिदादयः कार्या इति द्रष्टव्यम् ॥ (१४)-अथान्येनेति संस्थानां सनिधानात् ॥ ३९॥ तत्प्रकृतेर्वाऽऽपत्तिविहारौ हि न तुल्ये- धूपपद्यते ॥ ४० ॥ प्रशंसा वा विहरणा- भावात् ॥४१॥ विधिप्रत्ययादा न द्यक- स्मात् प्रशंसा स्यात् ॥ ४२ ॥ एतच्छब्दार्थे निरूपिते अन्यशब्दार्थो निरूप्यते । अन्यश- ब्दस्य पूर्वप्रकृतादितरद्यत्सन्निहितं तद्वाचित्वात् संस्थानां च सन्निहितत्वेन तास्वेवाग्निष्टोमोत्तरत्वस्य विधिरिति प्राप्ते- न तावत्संस्थानां प्रकरणेन सन्निधानं विकृतित्वात् । अ- ·203 अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. धिकारोपि ज्योतिष्टोमस्यैव 'एष वाव' इत्यादिवाक्यशेषे तस्यैव सङ्कीर्तनाच । यज्ञानां ज्योतिष्टोमोद्भिदादीनां मध्ये अग्निष्टोम- संस्थाक एवं प्रथममित्युक्ते अन्येषामप्युद्भिदादीनां यक्षपदेनो- पादानाच । न चैवं संस्थानामयज्ञत्वादग्रहणं तास्वप्याश्रयस्य यज्ञत्वात् । अतश्चाग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमान्यतद्विकारमात्रे तदुत्तरकालत्वविधिः । न च ज्योतिष्टोमे यशान्तरापेक्षया प्रा. थम्यमेव प्रकरणानुग्रहाय विधीयतामिति वाच्यं 'एष वाव' इत्य- स्यार्थवादत्वेनाविधायकत्वात् । 'अथान्येन' इत्यनेन तृतीयविधि- प्रकारलिप्सया यागान्तरेग्वेवाग्निष्टोमपूर्वकालकत्वस्य तदुत्तरका- लत्वसमनियतस्य विधानसंभवे प्रकरणबाघस्यादोषत्वाच्च । न च प्रकरणान्तरन्यायनात्र कर्मान्तरत्वशङ्का ‘एष वाव' इत्यनेनार्थवादे- नोद्भिदादीनां यशान्तराणां सन्निहितत्वात् । न च तत्रैव कर्मा- न्तरत्वशङ्का, तस्योत्तरकालत्वाक्षिप्तप्राथम्यस्तावकत्वेनोपादेयत्व. सामानाधिकरण्येन विधेयत्वानाक्षेपकतया कर्मान्तरानाक्षेपक- त्वात् । अतस्सिद्धमग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमान्यतद्विकारमात्र तदुत्तरकालत्वविधिरित ॥ १४ ॥ (१५)-एकस्तोमे वा कतुसंयोगात् ॥ ४३ ॥ सर्वेषां वा चोदनाविशेषात् प्रशंसा स्तो- मानाम् ॥४४॥ ननु “यो वै त्रिवृदन्यं यज्ञक्रतुमापद्यते स तं दोपयति यः पञ्चदशः स तं यस्सप्तदश. स तं य एकविंशः सं तम्” इति वा- क्यशेषे एकस्तोमकानामेव सङ्कीर्तनात्तेषामेवान्यशब्दन ग्रहणात्तत्रै- वोत्तरकालत्वविधिः अक्ताधिकरणन्यायेनोचितेति चेन्न, वाक्य- ·204 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ४. शेषस्यान्यथाऽप्युपपत्तेः । यो हि त्रिवृत्स्तोमः प्रकृतावनुष्ठितम्रो- दकेनान्यं यशक्रतुंमापद्यते प्राप्नोति स स्तोमस्तं यज्ञक्रतुं अ- भ्यस्तत्वाहीपयतीति तस्यार्थः । सम्भवति च स्तोमान्तरसत्त्वेऽ- पि त्रिवृदादेरपि सत्त्वात् अनेकस्तोमकक्रतुदीपकत्वं पुत्रान्तरस- त्वेऽप्येकस्य गुणवत्त्वविवक्षया पितृदीपकत्ववत् । वस्तुतस्तु गुणविशेषस्य प्रकृतेऽविद्यमानत्वात्रिणवादिमा- त्रस्तोमकक्रतौ च त्रिवृदादरभावेन दीपकत्वानुपपत्तेर्वाक्यशेषस्य ऋतुविशेषोपस्थापकन्वेऽपि विधौ प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायेन सर्व विषयत्वप्रतीतेः सन्देहाभावेनाक्ताधिकरणन्यायाभावान वाक्यशे- पस्य विधिसङ्कोचकत्वकल्पनावमरः । अतस्त्रिवृदादिग्रहणं ज्यो- तिष्टोमीयाङ्गमात्रोपलक्षणं तदङ्गमात्रस्य तद्विकृतावभ्यस्तत्वेन त- द्विकृतिदीपकत्वात् तदुत्तरकालत्वस्तुत्युपपत्तेः । अत एवान्य पदेन न सौर्यादिग्रहणं तत्र सौमिकाङ्गाभ्यासाभावात्, अत- स्तद्विकृतिमात्रस्य तदुत्तरकालतोत सिद्धम् ॥ १५ ॥ इति श्रीखण्डदेवावरचितायां भादृदीपिकायां पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः. अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः: (१)-क्रमको योऽर्थशब्दाभ्यां श्रुतिविशेषादर्थ- परत्वाच ॥ १ ॥ तदेवं निरूपितेषु क्रमप्रमाणेषत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यं प्रागे- ·अधि. २.] माहदीपिकासहितम्. 205 वास्माभिर्निरूपितम् । सुबोधत्वात्तु न सूत्रकारेणोच्यते। शिष्या- नुग्रहार्थ तु क्वचिदुच्यते । श्रुतिविरोधे पाठस्य दौर्बल्यं यथा- 'आश्विनो दशमो गृह्यते तं तृतीयं जुहोति' इति । अत्र पाठात् "ऐन्द्रवायवं गृह्णाति, मैत्रावरुणं गृह्णाति, आश्विनं गृह्णाति" इत्येवंविधादाश्विनग्रहणस्य तृतीयस्थाने प्राप्तस्य दशमश्रुत्या दशमस्थाने अनुष्ठानम् । 'तं तृतीयम्' इति तु पाठप्राप्तानुवाद एव, प्रवृत्तेः पाठेन बाधात् । एवमर्थेनापि पाठस्य बाधः । यथा - 'अग्निहोत्रं जुहोति, यवागू पचति' इति । व्याख्यात- पूर्वमिदम् ॥१॥ (२)-अवदानाभिधारणासादनेष्वानुपूयं प्रवृ- त्या स्यात् ।। २ ॥ यथाप्रदानं वा तदर्थ- त्वात् ॥ ३ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ४ ॥ एवं मुख्यक्रमेण प्रवृत्तिक्रमस्य बाधः । यथा-दनः पाठा- दर्थाश्च पूर्व धर्मा दोहनादयः, पश्चादाग्नेयस्य निर्वापादयः। त- त्प्रवृत्तिक्रमेण च हविरासादनप्रयाजशेषाभिधारणस्विष्टकृदवदा- नादीन्यपि कर्तव्यत्वेन प्राप्तानि मुख्यक्रमात् प्रथममाग्नेयस्य का. र्याणि पश्चाद्दनः। प्रधानानां हि पाठादेव प्रथममाग्नेयस्य प- श्चात् सानाय्यस्यानुष्ठानम् । यद्यपि च आसादनादीनां याज्यानु- वाक्याप्रवृत्तिकमात्तादृशानुष्ठानमपि प्रसज्यत इति भूतभाविप्र- वृत्तिकमाभ्यासनियमप्रसक्तौ मुख्यक्रमस्य नियामकत्वमात्रमिति नेदं विरोधोदाहरणं संभवति । तथाऽप्यन्यदेतादृशोदाहरणं मृ- ग्यम् । दृषकताबीजं तु मुख्यक्रमे प्रधानप्रत्यासत्त्यनुग्रहः । प्र- वृत्तिकमे त्वनानां परस्परप्रत्यासत्तिः । अतस्तस्य बाधः । अत्र ·206 पूर्वमीमांसादर्शने [अध्या. ५. पा. ४. न प्रधानावदानमुदाहरणं तस्य प्रदानेनैकपदार्थत्वस्य स्थापित- त्वात् ॥२॥ (३)-वचनादिष्टिपूर्वत्वम् ॥ ५॥ सोमश्चैके- पामग्नयाधेयस्यतुर्नक्षत्रातिकमवचनात्॥६। तदन्तेनानर्थकं हि स्यात् ॥ ७ ॥ तदर्थव- चनाच नाविशेषात्तदर्थत्वम् ॥८॥ अय- क्ष्यमाणस्य च पवमानहविषां कालनिर्दे- शात् आनन्तर्याद्विशङ्का स्यात् ॥ ९ ॥ इष्टिरयक्ष्यमाणस्य तादर्थे सोमपूर्वत्वम्॥ आधानप्रकरणे यस्सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधीत नर्तु पृच्छन्न नक्षत्रम्' इति श्रुतम् । न च तेन सोमस्याधानानन्तर्य विधातुं शक्यं, भानन्तर्यस्याश्रवणात् वाक्यभेदप्रसङ्गाश्च । अतो विहितकालानादरमात्रमाधानोदेशेन विधीयते । ‘सोमेन यस्य-. माणः' इति त्वनुवादः । तेन — दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत' इत्येतद्वाक्यविहितदर्शपूर्णमासोत्तरकालत्वमेव सोमस्ये. ति प्राप्ते- . आधानमात्रोद्देशेन विहितकालानादरविधाने ‘सोमेन यक्ष्य माणः' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः। आधानकर्तुश्च सर्वस्यापि सोम- यागाधिकारित्वात् विशेषणस्य व्यावाभावेन वैयर्थ्यापत्तेः सोमेनाधानानन्तरं यक्ष्यमाणोऽग्निमित्यर्थावगतिः । न च रथका- राधानन्यावृत्त्यर्थ विशेषणोपपत्तेः नानन्तर्यकल्पना युक्तति वा- ·अधि. ३.] भादीपिकासहितम्. 207 च्यं यक्ष्यमाणः' इत्यद्यतनवााचप्रत्ययश्रवणनानन्तयस्याकल्प- नीयत्वात् रथकाराधानस्यादृष्टार्थत्वेनाग्निमिति द्वितीयानुपपत्ते- श्च । रथकाराधाने कालानादरस्य ‘यदहरेवैनम्' इति वचने- नैव सिद्धतया तस्य प्रसक्तयभावेन निवारणीयत्वानुपपत्तेश्च । अतोऽत्र सोमाव्यवहितपूर्वकालीनाधाने निमित्ते विहितका- लानादरो विधीयते । कर्तृसमानाधिकरणेन भाष्यकारोदा- हृतेन यच्छब्दन निमित्तत्वावगतेः सकलकारकाणामन्वयस्य व्युत्पन्नत्वाच न विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः । अतश्च सिद्धवनिर्दे- शान्यथानुपपत्त्या कल्पितेन विध्यन्तरेण 'उपरि हि देवेभ्यो धारयति' इतिवत् सोमाङ्गतया आधानानन्तर्य विधीयते । RA अथवा “अपहतपाप्मानः ऋतवः असौ खलु वाव आदित्य उद्यन्नेषां पाप्मानमपहन्ति तस्माद्यदहरेवैनं श्रद्धोपनमेत् अथादधी- ताथ यजेत" इति वचने 'अथ यजेत' इत्यनेन आधानानन्तर्य सोमे विधीयते 'यजेत' इत्यनेन सोमस्यैव परामर्शात् । अत एव 'अथा- दधीत' इत्यनेनाधान एव कालबाध इति वक्ष्यते । अतश्च न नि. मित्तश्रुत्यन्यथानुपपत्त्याऽपि विध्यन्तरकल्पना । अत एवेष्टिपूर्व त्व एव यदेष्टयुत्तरमग्निविनाशादिनिमित्ताधानाव्यवहितोत्तरसो- मकरणं तदा सोमे कालानादरविधानोपपत्तेन विध्यन्तरकल्प- नया विकल्पाङ्गीकरणं युक्तमित्यपास्तम् । प्रत्यक्षविधिनवापूर्वाधा- नानन्तर्यस्य विहितत्वात् । न हि 'अथादधीत' इत्यत्र पुनरा- धानप्रसङ्गोऽस्ति तस्य निमित्तवशवर्तित्वेन तत्र कालानादर- विधिवैयर्थ्यात् । अतश्चापूर्वाधानानन्तर्य एव कालानादरविवा- नादिष्टिपूर्वत्वस्य सोमपूर्वत्वेन युक्त एव विकल्पः । केचित्तु 'सोमेन यक्ष्यमाणः' इति भिन्नं वाक्यं 'नर्तु

·208
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा ४.
पृच्छेत्' इति भिन्नं, तत्रायेन प्रकरणात् तृतीयविधिप्रकारे
लाघवाश्चाधानोद्देशेन सोमाव्यवहितपूर्वकालता विधीयते सूम-
पूर्वकालत्वमात्रविधाने बाक्यवैयर्थ्यात् । अतश्च वाचनिकेन
सोमपूर्वत्वेनेष्टिपूर्णत्वस्य विकल्प इत्याहुः । तन्न वाक्यभेदे
प्रमाणाभावात् आधानाङ्गभूतसोमपूर्वत्वेन सोमाणभूतेष्टिपूर्वत्व-
स्य विकल्पापादनायोगाश्च । किश्चैवमस्मिन्नेव वाक्ये विशि-
टाधानविधिः आधानमात्रविधिर्वाऽस्तु ‘सोमेन यक्ष्यमाणः'
इत्यस्य “ऐन्द्रवायवाग्रान्' इतिवदनुवादोपपत्तेः । न चेष्टापत्तिः
वसन्तादिवाक्यानां निमित्तार्थत्वापनेः । न च यच्छब्दस्य
धात्वर्थाश एव विधिप्रतिबन्धकत्वं न विशेषणांशे इत्यत्र प्र.
माणमस्ति प्राप्तमात्र एव तस्य प्रतिबन्धकत्वात् । न चास्या-
धानोत्पत्तिविधित्वे अग्निमित्येकवचनादाधानस्यैकाग्नथुत्पादकत्वा
पत्तिः अग्निगतस्यैकत्वस्य बहुत्वस्य वोद्देश्यगतत्वेन प्रमाणा-
न्तरसिद्धसङ्खयोपलक्षणार्थत्वात् अनेकानयुत्पादकत्वं तु
तनेषु सम्भारान् निदधाति' इत्यायतनबहुत्वविवक्षाबलादिल्युक्तं
ग्रहकत्वाधिकरणे कौस्तुभे । किञ्चैवं विहितकालानादरः शु-
द्धाधानेऽपि स्यात् न सोमाव्यवहितपूर्वाधान एव
धिकरणवक्ष्यमाणरीत्या कालानादरस्य सोमाङ्गत्वेऽपि च इष्टि-
पूर्वत्वपक्षेऽपि स्यात् न सोमपूर्वत्वपक्ष एव । अतश्चास्मदुक्त.
प्रकार एव श्रेयान् । आधानानन्तर्योऽपि न पवमानेष्टिभिर्न वाs-
धिकारपशुना व्यवधानं तेषां सोमोपकारकत्वात् । अत एवं
सोमाधानपक्षे पवमानेष्टीनां सद्य एव करणं सोमेनायक्ष्यमा-
णस्यैव संवत्सरादिकालानानात् ॥ ३॥
'आय-
(४)-उत्कर्षात् ब्राह्मणस्य सोमस्स्यात् ॥११॥

·अधि.. भादीविकासहितम. 2009 पौर्णमासी वा श्रुतिसंयोगात् ॥ ११ ॥ स- र्वस्य वैककात् ॥ १२॥ स्याद्वा विधि- स्तदर्थेन ॥ १३ ॥ प्रकरणातु कालस्स्यात्॥ एवं स्थिते कल्पद्वयं 'आग्नेयां वै ब्राह्मणो देवतवा स सी. मेनेवाऽनीषोमीयो भवति यदेवादः पोर्णमाम हविः तत्तहर्यनु निर्वषेत्" इति वचनेन ब्राह्मणकर्तृकत्वे निमित्ते एकदेशोत्कर्षण ममस्तदर्शपूर्णमासोत्कर्षप्रतीतेः ब्राह्मणस्य सोमपूर्वत्वमेव । म हि समस्तयागसाध्यत्वेन श्रुतं फलमेकदेशाद्भवितुमर्हति । न च सोमात्त तन्त्रेण सकृरिक्रयमाणोत्कृष्टहविर्मात्रसहकृतपूर्वया- गेभ्यः फलसिद्धिः 'दर्शपूर्णमासाध्यामिष्ट्वा सामेन इत्यनेन दर्श- पूर्णमासपदवाच्यसर्वयागोसरत्वस्यैव मोमे विहितत्वेन तथा कल्पनानुपपत्तेः । 'दर्शपूर्णमामाभ्यां' इति तृतीयाबलेन परमा- पूर्वोत्पत्तेरप्यवगतस्वाच । अतः इतरयोः क्षत्रियवंश्ययोः कल्प- द्वयं इष्टिपूर्णत्वमेव वेति प्रथमः पक्षः ॥ द्वितीयम्तु नैकदेशोत्कर्पण सर्वदर्शपूर्णमासोन्कर्षः प्रमाणा- भावात् । सानाय्यानधिकारिणः ऐन्द्राग्नविध्यनुपपत्त्या फल- वाक्ये सर्वसाहित्यस्याविवक्षितत्वाश्च । अतो यस्य यावत्स्व- धिकारस्तस्य तावद्भय एव फलसिद्धिः । अतश्च ब्राह्मणस्था- प्युत्कृष्टहविभिन्नदर्शपूर्णमासयागकरणोपपतेः कल्पद्वयं, उत्कर्षः पर पौर्णमासीस्थहविर्मात्रस्य विधावविशेषश्रुतस्योद्देश्यपरस्य पौर्णमासपदस्यार्थवादेन सोचानुपपत्तेः यदेवेत्यनेन माकल्य. प्रतीवश्चति प्राप्ने--- VOL. II.

·210 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ४. पौर्णमासीमात्रस्थत्वेनात्र पौर्णमासपदव्यपदेशादा यस्योभ- यत्र विद्यमानत्वेन विशिष्य तात्पर्यग्राहकाभावे व्यपदेशानुपपत्तेः प्रत्युतोपक्रमस्थार्थवादस्यैवाग्नीषोमीयहविर्मात्रतात्पर्यग्राहकस्य स-. त्वेन तस्यैवोत्कर्षः । यदेवेत्यनेकापेक्षं तु वचनं उपांशुयाजस्या ग्रीषोमदेवताकत्वात् तदभिप्रायेण न विरुद्धयते । अत्र च सो- मोत्तरकालत्वविधौ उद्देश्यसमर्पकं पदं समभिव्याहृतसर्ववाचि- तच्छन्द एव । न त्वदापदम्, अग्नीषोमपदं हविःपदं वा । तस्यार्थवादस्थत्वेन पौर्णमासपदवत्तच्छब्दार्थतात्पर्यग्राहकत्वात् विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदप्रसङ्गाश्च । उहंश्यतावच्छेदकमपि च नाग्नीषोमदेवताकहविष्टं, तथात्वे यागे उत्तरकालताया अङ्गताऽना- प्रत्तेः । नापि तद्देवताकयागत्वं तद्देवताकप्रकृतयागत्वं वा त- हेवताकत्वस्य विशेषणत्वे तद्विकृती देवतान्तरयुक्तायां सोमो- त्तरत्वस्यातिदेशानापत्तेः । उपलक्षणत्वे च विष्णुप्रजापतिदेव- त्वस्याप्युपांशुयाजस्य सोमोत्तरत्वापत्तेः । किनत्वग्नीषोमदेवता- निष्ठकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकीभूतो यस्तदपूर्वसाधनताव- च्छेदकव्याप्योधर्मस्तद्वत्त्वम् । अस्ति हि ब्रीहियवादिवैकल्पिक साधनस्थले व्यभिचारपरिहारायाग्नेयत्वोपांशुयाजत्वादिव्याप्यो धर्म इत्युक्तं तेषामर्थाधिकरणे कौस्तुभे । तस्य यद्यपि नान्य- त्रावघातादिसंस्कारविधावुहेश्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वं गौरवा- त्. तथाऽन्यत्रार्थवादवशात् तस्योद्देश्यत्वाविघातः । अतश्च वि- ष्णुप्रजापतिजन्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मयोापकधीपांशुयाजत्व-- स्य च स्वव्याप्यस्याप्यग्नीषोमजन्यतावच्छेदकत्वाभावात् नोहे- श्यतावच्छेदकत्वम् । अग्नीषोमीयपुरोडाशे तु अपूर्वसाधनताव- च्छेदकीभूतस्याग्नीषोमीययागत्वस्यैवाग्नीषोमजन्यतावच्छेदकत्वा-- स्वव्याप्यत्वाच नोद्देश्यतावच्छेदकत्वव्याघातः । तत्तद्रिकृती ·अधि. ५. * भाहदीपिकासहितम्. 211 देवतान्तरयुक्तायां तु तत्तद्विकृतित्वस्यैव तत्सद्देवताजन्यताव- च्छेदकस्य तत्तद्वयाप्यधर्मस्थानापन्नतयोक्तविधव्याप्यत्वसत्त्वानो- द्देश्यतावच्छेदकत्वव्याघात इति ध्येयम् । अत्र चानुपादेयगुणयो- गेपि न कर्मान्तरत्वाशङ्का, दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितत्वात् ॥ ४ ॥ (५)-स्वकाले स्यादविप्रतिषेधात् ॥ १५ ॥ अपनयो वाऽऽधानस्य सर्वकालत्वात्॥१६ पौर्णमास्यूर्वं सोमादाह्मणस्य वचनात् ॥ १७ ॥ एकं शब्दसामर्थ्यात् प्राक् कृत्स्न- विधानात् ॥ १८॥ एवं 'यस्सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधति नर्तु पृच्छेन्न न- क्षत्रम्' इत्यनेन विधीयमानः कालानादरोपि प्रकरणादाधानोदेशे- नैव विधीयते न तु सोमोद्देशेन अङ्गगुणविरोधन्यायेनोपकार- के आधान एव कालबाधस्य न्याय्यत्वाच । तेन स्वकाले सोमं कुर्वता अव्यवहितपूर्वमाधाने क्रियमाणे नाधानकालप्रती- क्षा कार्या इति प्राप्ते- अस्यामेव शाखायां 'यदहरेबैन श्रद्धोपनमेदथादधीत' इति वचनान्तरेणाधानमात्रे कालानादरस्य विहितत्वात्तत एव सो- माव्यवहितपूर्वाधानेऽपि कालानादरप्राप्तेरनेन बाक्येन स्ववा- क्योपस्थितस्य सोमस्यैवोद्देश्यवाचकपदकल्पनयोहेश्यत्वमिति तस्यैव कालानादरः । यत्तु शतपथे 'अपहतपाप्मानो वा' इ. त्यादिवचनेनोभयोरपि कालानादरविधानं तच्छाखान्तरत्वादा- धानकालबाघ इव न दोषः ।

·212 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ५. पा.. वस्तुतस्तु तत्र 'अथ यजते' इति वचनेनाधानानन्तर्य- मेब सोमस्य विधीयते 'अथादधीत' इति पूर्ववचनेन त्वाधान एव कालबाध इत्युक्तमेव । अत्र च 'अर्धमन्तर्वेदि' इतिवत् लक्षणया विहितकालमात्रस्यानादरविधानात् पौर्णमास्यादिपर्व- णोऽप्यनादर इति केचित् । नजद्वयानानवैयर्थ्यात्तु वाक्यभेद- मध्यङ्गीकृत्य ऋतुनक्षत्रमात्रानादर एव । अन्यथा पशाहत्वादे- रपि बाघापत्तेरिति तत्त्वम् ॥५॥ (६)-पुरोडाशस्त्वनिर्देशे तद्युक्ते देवताभावात्।। १९ ॥ आज्यमपीति चेत् ॥ २० ॥ न मिश्रदेवतत्वादैन्द्राग्नवत् ॥ २१ ॥ (७)-विकृतेः प्रकृतिकालत्वात्सद्यस्कालोतरा विकृतिः तयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ २२ ॥ द्वैयहकाल्ये तु यथान्यायम् ॥ २३ ॥ वच- नाद्वैककाल्यं स्यात् ॥ २४ ॥ .. 'य इष्टया' इति वचनेन न तावत्प्रकृतीष्टौ पौर्णमास्यादिकाल- विधिः "पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः' इत्यादिव- * अत्र-'पुरोडाशस्त्वनिर्देशे' इत्यादि सूत्रान्तराश्नयणेन भाष्यकारा: दिभिः सर्वस्याप्युपांशुयाजस्योत्कर्षाशङ्कानिर(सपरत्वेनाधिकरणान्तररचनया योऽर्थः प्रतिपादितः सोऽत्र 'अतश्च विष्णुप्रजापती' (210 पु. 14 प.) इत्यनेन प्र. न्थेन प्रसङ्गादुक्त इति न पृथक्पृज्यपदिस्सूत्रलिखनेन प्रदर्शितः-इति शम्भु- भटीयम् ॥

·अधि. ७.] भारदीपिकामहितम्. 213 चनैस्तस्याः प्रतिपत्कालत्वविधानात् । अत एव 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत' इत्यादिवचनेषु पौर्णमास्यादिशब्दावपि आर- म्भहारको पर्वप्रतिपन्ममुदायलक्षको वा । अत एव प्रकृती द्वयहकालत्वं प्राकरणिकम् । अतश्चेदमनारभ्याधीतं वचनं वि- कृतीष्टिविशेषपरम् । विकृतिपशुपरं च । अग्नीषोमीयस्यौपवसथ्येऽ- हनि विहितत्वान् । अतिदेशप्राप्तोऽपि च विकृती पौर्णमास्या- दिकालो यथा पौर्णमासीविकाराणां पौर्णमास्यां करणं अमावा- म्याविकाराणां चामावास्यायां करणमित्येवं व्यवस्थया प्राप्ताना- मव्यवस्थार्थ तथा साङ्गानां तासां पौर्णमास्यादिकालविधाना- दातिदेशिकद्वयहकालन्यबाधनार्थमपि । न च तनद्विकृतीनां न. द्विधावेव प्रयोगस्य प्रामत्वादत्र प्रयोगविध्यभावेन प्रधानमात्र एव पौर्णमास्यादिकालविधानोपपत्तेः प्रतिपत्कालत्वादिबाधेऽपि चतुर्दश्यामन्वाधानकरणेन प्राकृतद्वयहकालत्ववाधे प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । कालस्य प्रयोगान्वयितया प्राप्तप्रयोगसम्बन्धित्वेन विधानादन्वाधानेऽपि पौर्णमास्यादिकालकत्वस्यौपदेशिकत्वात् । अतस्साङ्गमपि विकृतिप्रधानं पौर्णमास्यादिकाले कर्तव्यम् । तत्र पूर्णपर्वणि अपराहसन्धौ वा विकृति कृत्वा प्रकृतेरन्वाधान निर्विवादमेव । अन्वाधाने प्रातःकालस्तूपदिष्टोऽपि अङ्गगुण- त्वादातिदेशिकेनापि विकृतिप्रधानाङ्गप्रातःकालेन बाध्यते । पूर्वा. हसन्धावपि औदयिकपर्वणः प्रकृत्यवरुद्धत्वात् पूर्वपर्वण्येवोप- दिष्टपर्वकालत्वानुरोधेनातिदेशप्राप्तप्रातःकालं यहकालत्वं च बा- धित्वा विकृत्यनुष्ठानं ततः प्रकृत्यन्वाधानमिति बोध्यम् । एवं सोमेऽपि पूर्वेयुरेवाधिककालव्याप्तिलाभात् । यन्तु धूर्तस्वाम्यादिभिर्याज्ञिकैरावर्तनतत्पूर्वसन्ध्योः प्रकृत्य- ·" 214 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५, पा. ४. नुष्ठानानन्तरं सन्धिदिन एव विकृत्यनुष्ठानं पौर्णमास्यादिश- ब्दानां पर्वान्त्यक्षणवचनत्वात् । " यः परमो विप्रकर्षस्सूर्याच. न्द्रमसोस्सा पौर्णमासी । यः परमस्सन्निकर्षस्सा अमावास्या इति गोभिलसूत्रात् । अतश्च सन्निकर्षविपकर्षक्षणविच्छिन्नाहो- रात्रस्यैव पौर्णमास्यमावास्यापदवाच्यत्वात्तस्य , पूर्वाह्नसन्धौ द्वितीयदिन एव सत्त्वात् तत्रैव विकृत्यनुष्ठानं, तदपि न प्रकृतेः पूर्व तस्याः द्वचहकालत्वेन विकृतौ सप्रसिद्धयापत्तेः । अतो- ऽगत्या प्रातःकालबाध एवेत्युक्तम् । तन्न “सोमस्य वै राक्षोऽ- र्धमासस्य रात्रयः पत्नय आसन्तासाममावास्यां च पौर्णमासी च नोपैत्" इत्याद्यर्थवादादापामरसिद्धः ज्योतिश्शाखादिव- शाच पौर्णमास्यादिशब्दानां तिथिवचनत्वात् न हि सूर्याचन्द्र मसोः परमसन्निकर्षविप्रकर्षक्षणावच्छिन्नाहोरात्रवाचित्वे पौर्ण- मास्यादिशब्दानां “पर्वणो यश्चतुर्थोशः आधाः प्रतिपदलयः" इत्यादेर्व्यवहारस्य द्वैधे पूर्वविद्धापरविद्धाग्राह्यत्वत्याज्यत्वादि- व्यवहारस्य च कथमप्युपपत्तिस्सम्भवति, द्वैधस्यैवाप्रसक्तेः । अतस्तिथिपग एवैते शब्दाः । तिथि म अमासंज्ञकचन्द्रक- लाव्यतिरिक्तचन्द्रकलानां मध्ये एकैकस्याः कलायास्सूर्यमण्डले नाद्यावयवविप्रकर्षादारभ्य अन्त्यावयवषिप्रकर्षः आद्यावयवस. निकर्षादारभ्यान्त्यावयवसन्निकर्षों वा यावता कालेन जायते तावान्कालो यथाक्रम शुक्लकृष्णपक्षगतः प्रतिपद्वितीयादिशब्दप्र- तिपाद्यः॥ अमा षोडशभागेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी॥ अमादिपौर्णमास्यन्ता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्तास्समाख्याताः षोडशैव वरानने ॥

·आधि.] भादीपिकासहितम्. 215 तत्र पक्षावुभौ मासश्शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि । चन्द्रवृद्धिकरशुक्लः कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मकः ॥ पक्षत्याद्यास्तु तिथयः क्रमात्पञ्चदशैव ताः। दर्शान्ताः कृष्णपक्षे तु पूर्णिमान्ताश्च शुक्लकाः ॥ इत्यादिवचनात् । अत एव तिथिशब्दः प्रतिपदादिशब्दाश्च कलास्वेव शक्ताः । काले तन्निरूढलक्षणयेति ध्येयम् । एवं च पौर्णमास्यमावास्याशब्दावपि न योगेनान्तिमक्षणवचनौ तदव- च्छिन्नाहोरात्रविषयो वा । गोभिलसूत्रमण्युक्तविधसन्निकर्षवि- प्रकर्षकालोपलक्षणमेव व्याख्येयम् । तत्सिद्धं न विकृतीनां द्वयहकालत्वमिति ॥ ७ ॥ (८)-सानाय्याग्रीषोमीयविकारा ऊर्ध्वं सोमात् प्रकृतिवत् ॥ २५ ॥ 'नासोमयाजी मन्नयत् ' इत्यसामयाजिनस्सान्नाय्यपर्युदासः तेन तस्याप्यग्नीषोमीयवत् सोमोत्तरत्वमेव । अतस्तदुभयवि- कारेष्वपि तहेवत्यम्वन्यदेवत्येषु वा मोमोत्तरत्वमेव न ह्यत्रा- मोमयाजिनोऽधिकारपर्युदासो येन विकृतौ नातिदिश्येत । कर्तृ- सामानाधिकरण्यात्तु यागकर्तृत्वपर्युदास एव । अतश्च युक्तोऽ- तिदेशः । अत्र च दैक्षस्य नोदाहरणत्वं औपदेशिकसोम- प्राकालत्वविधानात् । तद्विकाराणां च प्रकृतावनङ्गत्वान्न सो. मोत्तरत्वनियमः। न चान्वाहार्यस्वैव प्रकृतावभावेऽपि प्रकृति- प्रकृतितो ग्रहणमिति वाच्यम् । अपेक्षितविषय एव तथाग्रहणेन सोमोत्तरत्वस्यानपेक्षितत्वात् । वस्तुतस्तु अपेक्षाया उपायान्त- ·216 अन्यथा पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ५. पा. ४. रेणापि निवृत्मुपपत्तेः नान्याहार्याशेऽपि ग्रहणम् । पितृमेधविकारे होतृवरणस्याप्यतिदेशापत्तेः । न चैवं दैक्षविका- राणामनिर्दिष्टकाविशेषाणामापसथ्यकालकत्वापत्तिः । तस्याङ्ग त्वनिबन्धनतया तदभावेऽप्रानेः । अतस्तद्भिन्नविकाराणां मोमो- तरत्वमेव । यत्तु याचिकानां प्रागप्यनुष्ठानं तच्छाखान्तरे माना- ग्यानषिोमाययोः प्रागपि विधानादवगन्तव्यम् । एवमैन्द्रा- प्रविकाराणामपि मामप्राक्कालत्वमेवेति सूत्रं तस्याप्युपलक्षणमिति केचित् । वस्तुतस्तु असन्नयतः इत्यस्य पष्ठयन्तस्य कर्तृसामा- नाधिकरण्याभावादधिकारिविशेषणत्वस्यैव प्राधान्यावगतस्तस्य चानतिदेशात् युक्तं तद्विकाराणामनियतकालत्वम् ॥ ८ ॥ (९)-तथा सोमविकारा दर्शपूर्णमासाभ्याम् ।। सोमे इष्टिपूर्वत्वमाधानाव्यवाहनोत्तरत्वं च वैकल्पिकमङ्गम् । अतस्तद्विकारेषु नर्थवातिदेशप्राप्तावपि इटिपूर्वन्त्वमेव । 'एष वाव प्रथमः' इति वाक्यविहितज्योतिष्ठामोत्तरस्ववलनाधानाव्यवहितो- त्तरत्वस्य तेषु कर्तुमशक्यत्वात् । तश्चाधानानन्तर्यस्य प्रक- त्यवरुद्धत्वेनाननिदेशादिष्टिपूर्वकत्वमेवातिदेशिकं नेग्विति सिद्ध क्रमस्य षट्रमाणकत्वम् ॥ ९ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादीपिकायां पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः. अध्यायश्च समाप्तः.

·अथ पष्ठे अध्याये प्रथमः पादः. (१)-द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसम्ब- न्धः ।। १ ॥ असाधकं तु तादात् ॥२॥ प्रत्यर्थ चाभिसंयोगात कर्मतो ह्यभिसम्ब- न्धः तस्मात्कर्मोपदेशस्स्यात् ॥ ३ ॥ एवं सक्रमे प्रयोज्यवर्ग निरूपिते अधुना तत्राधिकारी नि रूप्यते तत्राधिकारो नाम फलभोक्तृत्वसमानाधिकरणं कर्तृ- त्वम् । श्राद्धादी पित्रादेः ऋत्विजां चाधिकारव्यावृत्त्यर्थ विशेष- णद्वयम् । न चैवं जातष्टी पितुः फलभोगाभावादधिकारानाप- त्तिः, सत्यप्यकरणे प्रत्यवाये करणस्य पूतत्वादिफलकत्वन पापक्ष- यफलकत्वाभावादिति वाच्यम् । प्रवृत्तिप्रयोजकफलेच्छासमाना- धिकरणकर्तृत्वस्यैव विवक्षितत्वात् जातेट्रिश्राद्धादावपि फलस्या- न्यनिष्ठत्वेऽपि तदिच्छाया यजमाननिष्ठत्वादधिकाराविघातः । ऋत्विजामपि यजमानस्य फलं भूयादितीच्छायास्स्वनिएकर्तृक- त्वसमानाधिकरणत्वादधिकारापत्तिरतः प्रवृत्तोत्युक्तं दक्षिणाप्रा- प्तिम भूयात् इतीच्छाया एव ऋत्विक्प्रवृत्तिजनकत्वेनोक्तावेधच्छा- याः प्रवृत्तिप्रयोजकत्वाभावात् । अयं चाधिकारी विध्याक्षिप्त स्वेष्टसाधनत्वसमानाधिकरणस्वकृतिसाध्यत्वबललभ्यत्वाद्विधिप्र-- VoL.-II. 28 ·218 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. 1. माणकः । अयमवाधिकारविधिारेत्युच्यते । तत्र चाधिकारस्य इष्ट- रूपप्रवृत्तिफलघटितत्वात् तदेवेष्टरूपं फलं भावनायामस्ति न वेति प्रथमं विचार्यते । तत्र भाबनाया भाव्यापेक्षायां पदश्रु- त्या धात्वर्थस्यैव सर्वत्र भाव्यत्वं न स्वर्गादेः, अपितु तस्य साध- नत्वमेव योग्यत्वात् पश्चादेरिव स्वर्गशब्दस्थापि 'चन्दनं स्वर्गः' इत्यादिप्रयोगात् द्रव्यवाचित्वमेव सुखविशेषभोगयोग्यदेशविशे- षवाचित्वग्राहकस्यान्यपरत्वाञ्च । कामशब्दस्त्वार्जनकामनानुवा- दः । अथ वा स्वर्गकामशब्दः कर्तृविशेषमेव यागाङ्गत्वेन वि- दधत् विशेषणीभूतां कामनामपि तदङ्गत्वेन विधत्ते इति न कश्चिद्विरोधः । न च विधिश्रुत्यनुरोधादिष्टभाव्यकत्वाधगमः । विधेः प्रवृत्तिजननस्वरूपयोग्यत्वस्वैव वाच्यत्वेन फलोपधाननै- यत्याभावात् प्रवृत्तिविरहेऽप्यरण्यस्थदण्डवत् विधेः प्रवृत्तिजन- कत्वोपपत्तेः । न हि फलोपहितप्रवृत्तिजनकत्वं विध्यर्थः, विधिशत- श्रवणेऽपि केषां चित्प्रवृत्त्यदर्शनात् । अत एव प्रवृत्तिविषयस्ये- एसावनत्वाक्षेपकत्वमपि विधर्न प्रामाणिकम् । यदि तु प्रवृ. त्तिस्वरूपयोग्यत्वमात्रोक्तो वाक्यस्य वैयर्थ्यापत्तिश्शङ्कयेत, ततो यागस्य समानपदश्रुत्या भाब्यत्वावगमेऽपि यागे भ्रमप्रमासाधा. रणप्रवृत्तिकारणेष्टसाधनत्वज्ञानस्यैवाक्षेपात् भ्रमात्मकष्टसाधनता- शानादव प्रवृत्तिसिद्धेर्नेटसाधनत्वाक्षेपकत्वम् । अथवाऽस्तु 'स्त्री- कामः प्रायश्चितं कुर्यात्' इतिवत् स्वर्गकामनाया अपि निमित्त- त्वम् । ततश्च निमित्ते नैमित्तिकाकरणे प्रत्यवायमात्रं न तु क- रणे किञ्चिदिष्टम् । अकरणे प्रत्यवायाभयैव च पुरुषप्रवृत्ति- सिद्धर्न विधिवेयर्थ्यमपि । सर्वथा यागस्यैव भाव्यत्वेनेष्टसाध- नत्वाभावात् न प्रवृत्तिप्रयोजकप्रवृत्तिविषयजन्यफलेच्छासमाना- धिकरणकर्तृत्वरूपाधिकारसिद्धिरिति प्राप्ते- ·अधि. १.] भाहदीपिकासहितम्. 219 न प्रवृत्तिस्वरूपयोग्यत्वमात्रं विध्यर्थः वैयर्थ्यापत्तेः । ना पीष्टसाधनत्वानुमितेर्धमत्वं ज्ञानानां स्वतः प्रमाणत्वेन बाधक विना भ्रमत्वानुपपत्तेः, अतश्चोत्सर्गसिद्धप्रमात्वनिर्वाहार्थ यागे इष्टसाधनत्वं विषयोऽपि वक्तव्य एवेति भावनायामिष्टभाव्यक- त्वं यागकरणकत्वं चापन्नमेव । यदावि कामनाया निमित्तत्व- मङ्गीकृत्य विधेरकरणजन्यप्रत्यवायाक्षेपकत्वेन प्रवर्तकत्वमित्युक्तं, तन्न-कामनायाः प्रवृत्तिजनकवेऽपि निमित्तत्वे प्रमाणाभावात्। 'स्त्रीकामः' इत्यादावपि न तस्याः निमित्तत्वं प्रायश्चित्ताकरणे प्रत्यवायान्तरप्रसङ्गात् । अपि तु प्रमाणान्तरसिद्भकामनाजनित- प्रत्यवायनाशार्थत्व मेवेति तत्रापीटसाधनत्वाक्षेपकत्वमेव विधेः । अत एव सर्वत्र नैमित्तिकस्थले अकरणे प्रत्यवायाक्षेपकत्वापेक्ष- या लाघवादिष्टसाधनत्वमेव विधिनाऽऽक्षिप्यते इति तद्वशाद्भा- वनाया इष्टभाव्यकत्वसिद्धिः । यथा चैवं सति नैमित्तिकस्थले पापक्षयभाव्यकत्वं तथा यावज्जीवाधिकरणे निरूपिनम् । नश्चेष्टं स्वर्गपुत्रादि स्वर्गकामादिपदैस्समर्प्यते योग्यत्वात् कामशब्दयो- गाञ्च । कामनापि स्वरसतः फले, द्रव्ये त्वौपचारिकी। अत एव स्वर्गशब्दोऽपि श्रुतिस्मृतिपुराणादिवशात् दुःखासम्भिन्न- सुखभोगयोग्यदेशविशेश्वाची आकृत्यधिकरणन्यायेन तादृशसु. खमात्रवाची वा, न तु चन्दनादिवाची तत्र ह्याधुनिकप्रयोग- स्यौपचारिकत्वात् । अत एव स्वर्गकामादिपदमपि लक्षणया स्वर्गपरं प्रथमा च कर्मत्वपरेति भावनान्बयोपपत्तेः नान्योपस- जनत्वेन स्वर्गस्य तदनन्वयाशङ्का । स्वर्गकामो वा अधिकारि- त्वेनान्वीयत इति स्वर्गादिवाचकद्वितीयान्तपदाध्याहारेण तद- न्वय इति केचित् । तन्न-फलापेक्षायाः प्राथमिकत्वात् लक्षणाया अध्याहारापेक्षया लघुत्वाश्च । एवं च बलवत्तरविधिश्रुत्याध- ·220 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा... नुरोधेन म्वर्गादेरेव भाव्यत्वावगतेस्सामान्यप्रवृत्ता पदश्रुतिरपि यागादेः करणत्वमेव लक्षणया प्रतिपादयतीति सिद्धः उक्ता- धिकारः । अत्र चोक्तविधेच्छाफलान्यतरसमानाधिकरणं कर्तृ. त्वमाधिकार इति बोध्यम् । तेन नित्यस्थले पापक्षयेच्छायाः प्रवृ. त्तिप्रयोजकत्बाभावेऽपि नाधिकारविघातः ॥१॥ (२)-फलार्थत्वात् कर्मणशास्त्रं सर्वाधिकार स्यात् ॥ ४ ॥ कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् वि- धिः कात्स्न्येन गम्यते ॥ ५ ॥ सिद्धे अधिकारे स केषामिति चिन्त्यने । तत्र स्वर्गका. मत्वाविशेषाञ्चेतनमात्रस्याधिकारः । न च तिरश्चां स्वर्गादिका- मनासम्भवः, परकीयेच्छाया अप्रत्यक्षत्वेन तदभावनिश्चयानुप- पत्तेः । श्यनादीनामष्टम्युपवासादिदर्शनेन तदनुमानाश्च । न च साङ्गकरणामामादनधिकारः, शक्यमात्रस्यैव करणोपपत्तेरिति प्राप्त- भावनाया अंशत्रयान्वयोत्तरं पश्चाद्विधिबलेनाधिकारिक ल्पनात् पूर्वावगतमाङ्गप्रधानानुष्ठानसमर्थ एवाधिकारा अतश्चा- समर्थत्वादविद्यत्वादद्रव्यत्वान्न तिरश्चामधिकारः । विष्णुक्रम- णाद्यसमर्थत्वाञ्च न पङ्गन्धवधिरमूकादीनाम् । देवादीनां तु वि. ग्रहाद्यभावादेव नाधिकारः । ऋष्यादीनां तु अनादित्वात्संसार- स्य प्रवरवरणादौ ऋष्यन्तरस्यापि सम्भवादधिकारोऽस्त्येवेति भाप्योक्तमनधिकारप्रतिपादनमनादरणीयम् ॥ २॥ (३)-लिङ्गविशेषनिर्देशात् पुंयुक्तमैतिशायनः॥

·अधि. ३] भादीपिकासहितम्. 221 तदुक्तित्वाञ्च दोषश्रुतिरविज्ञाते ॥ ७ ॥ जातिं तु बादरायणोऽविशेषात् तस्मात् स्त्यपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात् ।। ८॥ चोदितत्वाद्यथाश्रुति ॥ ९ ॥ द्रव्य- बत्त्वानु पुंसां स्याद्रव्यसंयुक्तं क्रयविक्रया- भ्यां, अद्रव्यत्वं स्त्रीणां द्रव्यैस्समानयोगि- त्वात् ॥ १० ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ।। ११॥ तादात्कर्मतादर्थ्यम् ॥ १२ ॥ फलोत्साहाविशेषात्तु ॥ १३ ॥ अर्थेन च समवेतत्वात् ॥ १४ ॥ यस्य धर्ममात्र- त्वम् ॥ १५॥ स्ववत्तामपि दर्शयति ।। ऋतुषु पुंस एवाधिकारः? उत स्त्रिया अपीति चिन्तायां 'स्व- र्गकामः' इति पुल्लिङ्गश्रवणात् पुंस एव । न हीदमधिकारिबिशे- षण कर्तृसमानाधिकरणत्वेन तद्विशेषणस्यास्याश्रुताधिकारिवि- शेषणत्वानुपपत्तेः । अतश्चाख्यातोपात्तैकत्ववंदेव पुंस्त्वस्या- प्यस्य विवक्षा नानुपपन्ना । किश्चाद्रव्यत्वादपि स्त्रिया नाधिकारः भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनास्स्मृताः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ॥ इति वचनान् । ‘शतमतिरथं दुहितृमते दद्यादायविवाहे गोमथुनम्' इत्यादिना पित्रा भर्ने मौल्येन दासवत् विकी- ·222 तत्वाञ्च पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. १. अत एव 'गर्भणाविज्ञातेन हतेन भ्रूणहा' इति यज्ञसाधनपुंगर्भहननशङ्कया भ्रणपदवाच्ययज्ञहन्तृत्वालङ्गमवक- ल्पते । अन्यथा स्त्रीन्वेन विशातेऽपि यज्ञहन्तृत्वाविशेषात् अ. विज्ञातपदमनर्थकं स्यात् । तथा आत्रेयीं हत्वा भ्रणहेति लि- गम् । आत्रेयी सगी ! अतः पुमानवाधिीक्रयते इति प्राप्ते- यद्यपि कर्तृविशेषणं पुंस्त्वं तथाऽपि प्रमाणान्तरेण स्त्रि- याः अधिकारावगतेर्विधिलाघवानुरोधेन साधुत्वार्थमवयुत्यानुवाद एव पुंस्त्वं, यथा 'वसन्ते ब्राह्मणः ' इत्यादौ । प्रकृते त्वनपेक्षित- त्वान्नास्य कर्तृविशेषणत्वं अपितु योग्यत्वादधिकागिविशेषणत्व- मेव ततश्च तस्य फलं प्रत्यपि प्राधान्यादुद्देश्यत्वेन तद्विशेष- णाविवक्षा। वस्तुतस्तु प्रथमापेक्षितत्वात् स्वर्गकामादिपदस्य फलपर- त्वमेवेति व पुंस्त्वस्य विवक्षाप्रसाक्तः । न चाद्रव्यत्वं, कर्त- नादिभिरर्जनसम्भवात् पित्रादिदत्तस्य दायस्य वा स्मृतिष्क्त- त्वाच्च । 'धर्मे चार्थे च मामे च नातिचरितव्या अति स्मृत्या पत्याजितस्याप्युभयसाधारणत्वाश्च । 'भयदा वा एताः परगृहा- णामैश्वर्यमवरुन्धते' इति स्मरणाच्च । 'सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छताम्' इत्यादिमन्त्रवर्णात् 'पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु तथा पुण्यफलेषु' इति स्मरणाच पत्नया अप्यधिकारः । ‘पत्युनों यज्ञसंयोगे' इति स्मृतेः पत्नीशब्दस्य स्वामित्वाभावेऽनुपपत्तेश्च । यत्तु 'भार्या पुत्रश्च' इति वचनं क्रीतत्वादिवचनं च तत् 'न स्त्री स्वातन्त्रथमहति' इति वचनान्तरानुसारादस्वातन्त्रयपरम् । मौ- ल्यदानं त्वदृष्टार्थ कन्यायां कन्यात्वातिरिक्तस्वत्वाभावस्य वक्ष्य माणत्वेन तहानस्याप्यौपचारिकत्वाच । आत्रेयी च अत्रिगो.

·223 अधि. ४.] भादीपिकासहितम्. त्रोत्पन्ना न त्वासन्नगर्भा । सत्याप च स्त्रियाः क्वचित्कर्माधि- कारेऽसति गमकान्तरे जपादिसकलवैदिककर्मानधिकारादविज्ञा- तीलङ्गदर्शनं पुंवधे प्रायश्चित्तविशेषविधानार्थम् । तस्मात्सिद्ध- स्स्त्रिया अप्यधिकारः ॥३॥ (४)-स्ववतोस्तु वचनादेककयं स्यात् ॥१७॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १८॥ क्रीतत्वात्तु भक्तया स्वामित्वमुच्यते ॥ १९ ॥ फलार्थित्वात्तु स्वामित्वेनाभिसम्बन्धः ॥ २० ॥ फलव- तां च दर्शयति ॥ २१ ॥ सिद्ध द्वयोरप्याधिकारे किं दम्पती पृथक्पृथक् यजेयातां उत सहति चिन्तायां स्वर्गकामपदोपात्तस्यैकत्वस्य पुंस्त्ववद- विवाक्षतत्वेऽप्याख्यातोपात्तस्य तस्य गुणभूतोपादेयकर्तृगामित्वेन विवक्षितत्वादेकैकशः प्रयोग हाते प्राप्ते- प्रत्येकप्रयोगे अन्यतरक रकर्तृकाज्यावेक्षणान्वारम्भणादिपदार्थ- लोपेन वैगुण्यापत्तेरन्यतरेणान्यतरस्य परिक्रयादिनोपादाने च फलभोक्तृत्वाभावात् स्वामित्ववाचिपत्नीयजमानशब्दप्रयोगानुप- पत्तेरङ्गसाकल्यार्थ सहैव प्रयोगः । न ह्याज्यावक्षणादीनां क- तसंस्कारकत्वं येन तत्तत्प्रयोगे व्यवस्था लभ्यत क्रतुधर्मत्वात्तू. भयकर्तृकमेवेक्षणद्वयमदृष्टविधया ऋतोरङ्गम् । यत्र त्वन्यतररो- गनिवृत्त्यर्थमेव दर्शादिप्रयोगः तत्रेतरस्य पत्नीत्वाद्यभावेऽपि गुणलोपे चेति न्यायेन पाराकेयाद्युपात्तेतरकर्तृकाज्यावेक्षणेऽपि न सर्वत्र तथा कल्पनायां प्रमाणमस्ति साहित्यस्य पुण्यफले- ·224 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा. १. ध्वपि स्मृत्यादिप्रमितत्वात् 'धर्मे च' इत्यादिबाक्यपर्यालोचनया च तयोस्संसृष्टद्रब्यत्वात् विभागप्रतिषेधाच सहैव प्रयोगः । अत एवोभयस्वत्वस्य संसृष्टत्वाइव्यत्यागे दक्षिणादानादौ चोभयोरेव कर्तृत्वम् । यत्तु भाष्ये द्वादशशते षट्पञ्चाशदेकेनापरेणापि ता- वदेवेत्येवं त्रिभागः कथितः स द्वादशशतस्यैव विहितत्वात्त. त्राप्युभयोः संसृष्टस्वत्वोपपत्तेरुपेक्षितः । द्वादशशतद्वयनिवृत्ती वा भाष्यतात्पर्यम् । यदपि तत्स्वारस्यात्पुंस एव त्यागे कर्तृत्वं तस्या अप्यनुमतिद्वारा तदिति कषांचिन्मतं तत् अनुमतेः फलसम्वन्धाश्रवणात् तद्वारकत्वे प्रमाणाभावेन पूर्वाधिकरणव्यु त्पादिताधिकारभङ्गापत्तेरुपेक्षितम् । यत्त्वाख्यातोपात्तमेकत्वं स- हाधिकारे नाबकल्पत इति तन्न-एकवचनश्रवणादेव दम्पत्यो- ासज्यवृत्त्यैकस्यैव कर्तृत्वस्य कल्पनात् । इतरथा कर्तृभेदात् सत्रवद्दिवचनाद्यापत्तेः अत एव क्रियाक्षिप्तयोः कर्तृत्वतदाश्र- यामध्ये आवश्यकत्वात् कर्तृत्वांश एव शाब्दत्वसिद्धयर्थ ल- क्षणामङ्गीकृत्य तत्रैवपार्टिकैकत्वाद्यन्वयः ‘क्षौमे वसानौ' इत्यादी त्वगत्या क्वचित्तदाश्रयेऽपि अत्र च कर्तृत्वं कृत्याश्रयत्वसमान- यतमखण्डोपाधिरूपं द्रष्टव्यम् । न तु कृत्याश्रयत्वमेव तस्य. प्रत्यात्म कृतिभेदेन भेदात् व्यासज्यवृत्तित्वानुपपत्तेः । तस्मा- त्सहप्रयोगः ॥ ४॥ (५)-व्याधानं च विपन्नवत् ॥ २२॥ गुण- स्य तु विधानत्वात् पत्नया द्वितीयशब्द- स्स्यात् ॥ २३ ॥ आधानप्रकरणे 'क्षामे वसानावग्निमादधीयाताम्' इति श्रुतम् ।

·अधि. 225 ५.] भाहदीपिकासहितम्. तेन चाधाने कर्तृद्वित्वविधानात् हौ पुमांसौ सस्त्रीको आधाने- धिकारिणी 'एतेन राजपुरोहिती साम्राज्यकामौ यजेयाताम्' इति. वत् । न चात्र ‘कुक्कुटावानय मिथुनं करिष्यामि' इतिवत् 'पुमान् स्त्रिया' इत्याद्यनुशासनानुरोधेन स्त्रीसद्वितीयतया विरूपैकशेष- स्याप्युपपत्तेः वाक्यस्य क्षौमविधिमात्रपरत्वेनाप्युपपत्तावुत्पत्ति- शिष्टककत्वबाधानुपपत्तिरिति वाच्यं, सरूपैकशेषसम्भवे लक्ष- णापादकविरूपैकशेषस्यान्याय्यत्वात् । तथा हि-औकारस्तावत् द्वित्वं पुंस्त्वं चाभिधत्ते इत्यरुणैकहायनीवत् द्वित्वावच्छिन्ने पुं स्त्वं पुंस्त्वावच्छिन्ने द्वित्वमिति परस्परनियमात् पुंद्वयप्रतीति- स्सुलभा । विरूपैकशेषे तु पितरावित्यादौ मातृत्वादेः कुक्कु- टावित्यादौ स्त्रीत्वस्य च प्रत्यायकाभावाल्लक्षणाऽऽवश्यकीति तस्य ततो दोनल्यम् । न च भवन्मतेऽप्युपक्रमस्थक्षीमपदे मलिनत्वसा. दृश्यागौणी ‘टुक्षुशब्दे ' इत्यनुशासनाद्वाऽवयवयोग इति जघन्यवृ. त्तयाश्रयणमनुवादवैयर्थ्य उत्पत्तिवाक्यस्थैकवचनस्य साधुत्वमा- त्रार्थत्वमित्यनेकदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यं, क्षौमवाक्य एवोभय- विशिष्टाधानविधानाङ्गीकारात् । वसन्तादिवाक्ये तु ब्राह्मणादिकर्तृ कत्वे निमित्ते वसन्तादिकालविधानम् । अत एव ब्राह्मणः इत्ये- कत्वं पुंस्त्वं चाविवक्षितम् । आदधीत इत्यपि च । ब्राह्मणो यादे. शूद्रसहित आदधीत तदा वसन्त इत्येवं कादाचित्कब्राह्मणैक- त्वानुवादः । तस्मात् द्वौ पुमांसौ सस्त्रीकावधिकारिणौ ॥ यत्तु भाष्यादौ सरूपैकशेषसाधकं प्रमाणान्तरमुपन्यन्तं द्व- न्द्वापवादत्वादेकशेषस्य द्वन्द्वार्थ एवार्थ इत्यवगम्यते, द्वन्द्वश्च 'युग- पदधिकरणे द्वन्द्वो भवाते' इति कात्यायनस्मरणात् युगपदधिकरण तावाची । अधिकरणं शब्दप्रतिपाद्योऽर्थः स यत्रानेको युगपदे- VOL. II. 29 ·226 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. .. केन पदेन बोध्यते तत्र द्वन्द्वः । तथा च धवखदिरावित्यत्र धव. पदं लक्षणया खदिरसहितधवपरं इतरसहितधवपरमेव वा । इत- रत्तु खदिरपदान्निीयते । एवं खदिरपदमपि । सेयं युगपदधि- करणता । इतरेतरयोगोऽप्ययमेव । अस्मिन्नेवार्थे द्वन्द्वः । चका- रस्य हि चत्वारोऽर्थाः समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराः । तत्र विभक्त्यर्थान्वये परस्परनिरपेक्षत्वेऽपि क्रियान्वये दण्डच. कादिवत् परस्परसापेक्षत्वे सति समत्वं समुच्चयः । अतश्च ने- तरेतरयोगे न विकल्पे न वा अन्वाचयेऽतिव्याप्तिः । यथा 'अहर- हर्नयमानो गामश्वं पुरुषं च' इत्यादौ । अन्वाचये तु एकस्य प्रयोज- कत्वमपरस्य नेति न साम्यं, यथा काष्ठान्याहर शाकं चाह- रेति । इतरेतरयोगे तु व्यासज्यवृत्तिविभक्त यर्थे परस्परसाहित्येना- न्धयः । यथा ‘अग्निश्च सोमश्च देवता' इत्यादी । अत्र 'धवं च ख- दिरं च' इत्यादावितरेतरयोगविवक्षायां युगपदधिकरणवचनताऽऽ- वश्यकी । अन्यथा प्रत्येकं विभक्त्यर्थान्वयेनेतरेतरयोगस्य स- मुच्चया दानापत्तेः । अत एव निरपेक्षयोरेकक्रियान्वयित्वं स. मुच्चय इति तन्त्ररत्रोक्तमपास्तम् । 'अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत' इत्येकवाक्योक्तविकल्पे अतिव्याप्तः । इतरेतरयोगसमा. हारयोस्तु साहित्यस्य पदार्थान् प्रति गुणत्वप्रधानत्वकृतो विशेष इतरेतरयोगत्वं तुल्यम् । एषु चार्थेषु इतरेतरयोग एव द्वन्द्वः । अत एव चार्थानामनेकत्वमस्तिस्तरयोगरूपचार्थे एव द्वन्द्व इति 'चाथै द्वन्द्व' इति सामान्यसूत्रं महाभाष्यकारादिभिर्विशेषपरतया व्याख्यातम् । अतश्च युगपदधिकरणतावाचिद्वन्द्वापवादत्वादेक- शेषस्यापि तद्वाचित्वप्रतीतेः ‘वसानौ' इत्यत्र पुंद्वयप्रतीतिरिति ॥ तन्न विरूपैकशेषाङ्गीकारेऽपि स्त्रीसहितपुंसः पुंसहितीखयाश्च ·- अधि. ५.] भादीपिकासहितम्. 227 युगपदभिधानोपपत्तेः । न चैवं पुंद्वयं स्त्रीद्वयं चेति चतुष्टयापत्तिः धवखदिरद्वयवत् स्त्रीपुंद्वयोपपत्नः । वस्तुतस्तु-कात्यायनोक्तं युगपदधिकरणतावाचित्वं पतञ्जलिभिरेव दूषितंम् । तस्यायमाशयः धवपदे खदिरपदे च लक्षणायां प्रमाणाभावादितरेतरयोगस्य चशब्दनैव तात्पर्ये सति बोधोपपत्तेः । अत एब धवं च ख- दिरं चेत्यादौ तात्पर्यानुरोधन धवर्खादरवृत्तिव्यासक्तकर्मत्वे लक्षणेत्यपि ध्येयम् । द्वन्द्धे तु विभक्तरेकत्वादेवेतरेतरयोगो लक्षणां विनैव निरवबाधः । यत्तु मित्रयोर्वरुणयोरिति वेदे क्वाचित्कं विग्रहप्रदर्शनं तच्छान्दसम् । अत एव विभक्तासज्य- वृत्तिधर्मपरत्वे द्वन्द्व एव तादृशस्थले तात्पर्य ग्राहक इत्यपि बोध्यम् । किञ्च द्वन्द्वापवादत्वऽप्येकशेषस्य न तदुत्तरविभक्ता- सज्यवृत्तिधर्मपरत्वं वचनान्वयस्य विभक्तयर्थान्वयात्तरकालीन- त्वेन ततः पूर्वमंकशेषत्वग्राहकप्रमाणाभावात् । वस्तुतस्तु एक- शेषानुशासनमपि परिभाषामात्रमेव सरूपद्वन्द्वनिराकरणार्थ एकप्रातिपदिकार्थस्यैव द्विवचनादिबलेनानेकत्वप्रतीत्युपपत्तेः । विरूपैकशेषे तु तात्पर्यग्राहकानुरोधेनानुशासनिकी औकारे लक्ष- ति विशेषः । अतस्तद्भिया सरूपैकशेषस्यैवाङ्गीकारात् पुंद्व- याधिकार इति प्राप्त- वसन्तादिवाक्ये 'आदधीत' इत्येकवचनस्य पाक्षिका- नुवादत्वापत्तेः ब्राह्मणद्वयकर्तृकाधाने वसन्तप्राप्तचनापत्तेश्च वस- न्तादिवाक्येष्वेवाधानविधानम् । वसानवाक्ये तु एककर्तृत्ववि- शिष्टाधाने कर्तृद्वित्वक्षौमोभयविध्ययोगादानुशासनिकी लक्षणा- मङ्गीकृत्य परं विरूपैकशेषोऽधिष्ठानलक्षणया । तस्मिन् द्वित्वा- न्वयोऽपि पाटिको युक्तस्समाश्रयितुम् । अत एव तत्र क्षौम- ·228 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. १. मात्र वसनक्रियोदेशेन विधीयते । युक्तश्च कृदुपात्तभावना- यामपि कारकसम्बन्धः । विधायकस्त्वादधातिपर एव प्र- त्ययः। उपक्रमस्थक्षीमपदे श्रुत्यर्थलाभाय च विप्रकृष्टार्थस्यापि विधायकः । अन्यत्तु सर्व प्रकरणप्राप्तत्वादनूद्यते । यद्यपि चो- त्पत्तौ पुंस्त्वश्रवणात् स्त्रियमादाय द्वित्वं न प्राप्यते । तथापि विशिष्टविधौ गौरवपरिहाराय वसानवाक्ये वाक्यभेदपरिहाराय च ब्राह्मणादेरधिकारित्वेनैवान्वयाङ्गीकारात् तस्य चोद्देश्यत्वेन तद्विशेषेण पुंस्त्वस्याविवक्षोपपत्तेः स्त्रियमादाय द्वित्वप्राप्त्यवि- घातः । द्विवचनं चात्राधिष्ठानानेकत्वमात्रपरम्, तेन पत्नयनेक- त्वेपि न कश्चिद्विरोधः। अत एक एव पुमान् स्त्रीसद्वितीय आधाने अधिकारी ॥५॥ (६)-तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमतुल्य- त्वात् ।। २४।। स्थिते स्त्रिया सहाधिकारे यत्र तावत्स्वत्वत्यागः श्रुतस्तत्प्रधानं दक्षिणादानादि तत् द्वाभ्यां कार्यमित्युक्तमेव । अत एव वरणा- दिद्वारा आत्विज्येष्वप्युभयोरपि प्रयोजककर्तृत्वम् । ये च फ. लिसंस्काराः कर्तृसंस्काराश्च ते फलित्वकर्तृत्वयोरविशेषादुभयो- रपि । तत्रापि यत्र 'योऋण पत्नी संनाति, मेखलया यजमानम् इत्यादौ प्रतिनियतनिर्देशः तत्र 'अर्धमन्तर्वेदि' इतिवत् लक्षणया पुस्त्वादेरप्युद्देश्यान्तर्भावाङ्गीकारेण सत्यप्युभयोरेकापूर्वसाधनत्वे व्यवस्थैव । विशेषनिर्देशाभावेऽपि च यत्र 'केशश्मश्रु वपत' इत्यादौ केशश्मश्रुणोश्शरीरसंस्कारार्थवपनं प्रत्युपादेयत्वेन - न्द्वावगतसाहित्यविवक्षा, तत्रापि पत्नयाश्श्मश्रुभावेन केशानां ·अधि. ६.] भारदीपिकासहितम्. 229 न वपन, न हि तत्केशश्मश्रुसंस्कारकम्, तेषामनुपयुक्तत्वात् अतस्तदपि यजमानस्यैव । अत एव यजमानानेकत्वे पत्नयनकत्वे द्विविधस्यापि प्रत्येकं करणम् । यत्र त्वर्थेष्वाज्यावेक्षणादिषु प्रतिनियतनिर्देशस्तत्रोपादेयविशेषणस्य विवक्षितत्वात् तेन तेन प्रतिनियतेनैकेन च क; करणम् । अत एव पत्नयनेकत्वे स. निहितया ज्येष्ठयैव । यत्र तु याजमानमिति विशेषसमाख्यया कर्तृनियमस्तत्र यजमानप्रातिपदिकस्योभयपरत्वोपपत्तेः विरूपैक- शेषाङ्गीकारेण द्विवचनबहुवचनान्तविग्रहेण चोभयोरपि वैकल्पिक कर्तृत्वमिति प्राप्ते- यजमानशब्दस्य पुंस्येव प्रचुरप्रयोगाद्विरूपैकशेषद्विवचना- न्तादिविग्रहस्यासति तत्तात्पर्यग्राहकप्रमाणेऽनाश्रयणीयत्वात् । प्र- त्युत तदाश्रयणे तद्विषये झानाक्षेपशक्तिकल्पनापत्तेः प्रसिद्ध- ज्ञानवन्तं पुमांसमादायैव समाख्योपपत्तेस्तस्यैव कर्तृत्वम् । यद्य- पि स्वाध्यायविधौ लिङ्गविशेषानुपादानेन न स्त्रिया व्यावृत्ति- प्रतोतिस्तथाऽप्युपनयनवाक्ये तदुपादानात्तत्र च तस्योद्देश्यवि- शेषणत्वेऽपि अष्टवर्षत्वादिवदेव ‘तमध्यापयीत' इत्यत्र तच्छब्देन पुंस्त्वोपादानादध्ययने तव्यावृत्तिः । अत्र ह्यध्यापनस्य वृत्तय- र्थत्वेन रागप्राप्तत्वात् लक्षणया प्रयोज्यव्यापाररूपाध्ययन एव कर्तृविधिः । अत एवोपनयनवाक्ये तत्संस्कारकत्वेनाचार्यकर्तृ- कमुपनयनं माणवककर्तृकमुपगमनमेव वा नियम्यते । तेनाचार्य- स्वासद्धरानुषाकत्वात्तामादयवामनपदापपत्तेः । न चाचार्य- त्वकरणे नयतेर्धातोगत्मनेपदं भवतीत्यनुशासनबलादुपनयनस्या- चार्यत्वार्थत्वं, तस्य रागप्राप्तत्वेन विधिवैयर्थ्यात् । अत उपनयन- विधौ लिङ्गस्याविवक्षायामप्यध्ययने तस्य विवक्षितत्वात् न

·230
.
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. १.
स्त्रिया अधिकारः । 'स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न त्रयी श्रुतिगोचरा'
इति प्रतिषेधाश्च । अतश्च ज्ञानाक्षेपकल्पनाभिया यजमानस्येद-
मित्येव विग्रहात् तस्यैव तत्र कर्तृत्वम् ॥ ६ ॥
(७)-चातुर्वर्ण्यमविशषात् ॥२५॥ निर्देशा-
द्वा त्रयाणां स्यादग्नयाधेये ह्यसम्बन्धः
क्रतुषु ब्राह्मणश्रुतिरित्यात्रेयः ॥ २६ ॥
निमित्तार्थेन बादरिस्तस्मात् सर्वाधिकार
स्यात् ॥ २७ ॥ अपि वाऽन्यार्थदर्शनात्
यथाश्रुति प्रतीयेत ॥२८॥ निर्देशात्तु पक्षे
स्यात् ॥ २९ ॥ वैगुण्यानेति चेत् ॥३०॥
न काम्यत्वात् ॥ ३१ ॥ संस्कारे च त-
त्प्रधानत्वात् ॥ ३२ ॥ अपि वा वेदनि-
देशादपशूद्राणां प्रतीयेत ॥ ३३ ॥ गुणा-
थित्वान्नेतिचेत् ॥ ३१ ॥ संस्कारस्य तद-
र्थत्वात् विद्यायां पुरुषश्रुतिः ॥ ३५ ॥
विद्यानिर्देशान्नेति चेत् ॥ ३६ ॥ अवैद्य-
त्वादभावः कर्मणि स्यात् ।। ३७ ॥ तथा
चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३८॥

·231
अधि. ९.
भादीपिकासहितम्.
यद्यपि कामश्रुतयोऽविशेषेण प्रवृत्तास्तथाऽपि तासां ला-
घवायाधानाध्ययनविधिसिद्धाग्निविद्योपजीवकत्वस्य द्वितीये सा-
धितत्वाच्छूद्रस्य तदाक्षेपकल्पनानुपपत्तेस्तस्य वेदाक्षरश्रवणप्र-
तिषेधाश्च अपशूद्राणां त्रयाणामेवाधिकारो न शूद्रस्याग्निसाध्ये
तदसाध्ये च वैदिककर्मणि । द्वितीयसिद्धस्यैव प्रयोजनार्थम-
धिकरणमिति नातीवात्र पूर्वपक्षादरः । अत एव सर्वत्र वेदे त्रया-
णामव वर्णानामनुकीर्तनम् । यत्तु ‘पयोव्रतं ब्राह्मणस्य' इत्यादि
वर्णत्रयमनुकीर्त्य 'मस्तु शूद्रस्य' इति कीर्तनं तत् मस्तु शूद्रस्या-.
नधिकारिणो भक्ष्यमुचितं न तु ब्राह्माणादेरिति तन्निन्दया पय-
आदिस्तुतिः ॥ ७ ॥
(८)-त्रयाणां द्रव्यसम्पन्नः कर्मणो द्रव्यसि-
द्वित्वात् ॥ ३९ ॥ अनित्यत्वानु नैवं स्या-
दर्थाद्धि द्रव्यसंयोगः ॥ ४० ॥
:
अग्निविद्ययोरव द्रव्यस्यापि प्रतिग्रहादिपुरुषार्थोपायविधि-
वलादेव लब्धतया क्रतुविधिभिरनाक्षेपात् परप्रयुक्तसिद्धद्रव्य-
चत पवाधिकारो न त्वसिद्धद्रव्यस्य तदार्जयित्वति प्राप्ते-
प्रतिग्रहाद्युपायविधेरप्यनुज्ञाविधिमात्रत्वस्य स्थापितत्वात्
इव्यस्य स्वतन्त्रविधिप्रयुक्तत्वाभावेन जीवनादिकार्येणेव क्रतुनाऽपि
तदाक्षेपोपपत्तेः प्रतिग्रहादेरपि संयोगपृथक्त्वन्यायेन क्रत्वर्थत्व-
स्य स्थापितत्वात् प्रयाजादिवत् ऋतुनाऽपि तदाक्षेपोपपत्तेश्चाद्र-
व्योपि द्रव्यमायित्वाऽधिक्रियत एव ॥ ८॥

·232 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा... (९)-अङ्गहीनश्च तहर्मा ॥४१॥ उत्पत्ती नित्यसंयोगात् ॥ ४२ ॥ एवं चक्षुराद्यङ्गहीनोऽपि आज्यावेक्षणादिमति कर्मणि प्रति- समाधाय चक्षुराद्यङ्गमधिक्रियते । अप्रतिसमाधेयाङ्गवैकल्ये तु काम्ये नाधिक्रियते । नित्ये तु यथाशक्तिन्यायादधिक्रियत एव । यत्तु पार्थसारथिना आहिताग्निश्चेन्नित्ये अधिक्रियत इत्युक्तं त- दाधानस्यापि नित्यत्वेनोपेक्षितम् ॥९॥ (१०)-अत्रायस्य हानं स्यात् ॥ ४३ ॥ दर्शपूर्णमासयोः “आर्षेयं वृणीते एकं वृणीते द्वौ वृणीते त्रीन् वृणीते न चतुरो वृणीते न पञ्चाति वृणीते” इति श्रुतम् । तत्र तावदेकं विधायकं अन्ये अनुवादा इत्यविवादम् । अ- न्यथा सर्वेषां विधित्वे वाक्यभेदविकल्पयोरापत्तेः । अतः ‘त्रीन् वृणोते' इत्येव विधिः ‘एकं वृणीते द्वौ वृणीते' इत्यवयुत्यानुवादः त्रित्वस्तुत्यर्थः । 'न चतुरो वृणीते' इत्याद्यपि नित्यानुवादस्तदर्थ एव । अतश्च त्र्याःयवत् पश्चार्षेयोऽपि धोनेव वृणीयात् । एक- द्वयाःययोस्तु नास्मिन् पक्षे अधिकारः । अपि तु 'अथ हैके मनुः वदित्यवैकार्षेयं सार्ववर्णिकं प्रतिदिशन्ति' इति वचनान्तरावि- हितमनुवत्पक्षाश्रयेण एव । तदेतद्भगवतो जैमिनेर्मतमृज्यन्तरैर- भ्युपगतम् । तथा च कात्यायनः अनुवदति 'परस्तादर्वाचि त्रोणि' इति । आपस्तम्बोऽपि 'त्रीन्यर्षि मन्त्रकृतो वृणीत' इति तैस्तु पक्षान्तराण्यप्युक्तानि ‘यावन्तो वा मन्त्रकृतः' इति कात्याय. नः । “अपि वैकं द्वौ त्रीन् पञ्च वृणीते न चतुरो वृणीते न पञ्चाति ·अधि. ११.] भादीपिकासहितम्. 233 वृणीते" इत्यापस्तम्बः । 'यावन्तस्स्युः परं परं प्रथमम्' इत्याश्व- लायनोऽपि । तेषां चायमभिप्रायः ‘आर्षेयं वृणीते' इत्ययं विधिरि- तरऽनुवादाः तत्स्तुत्यर्थाः । अतश्च 'त्रीन् वृणीते' इत्यप्यनुवाद एव ईदृशोऽयं वरणसामान्यविधिः यत् तत्तदायं प्रति तत्तत्सङ्ख्याक वरणं प्राप्यते इति स्तुतिः । इतरथा भवन्मत सामान्यवाक्ये नैव वरणविधिमभ्युपगम्याप्येकवाक्यत्वलाभाय पञ्चायस्यैवा- धिकारापत्तेस्त्रयाणामप्येपामवयुल्यानुवाददापत्तिः । न चैवं चतुष्पडादीनामपि वरणप्रसतो तनिषेधेन वाक्यभेदापत्तिः ए- कद्वित्रिपञ्चायाणामेव प्रवराध्याये समानानेन चतुप्पडादेरप्र- सक्तेः । अतोऽस्मिन्नपिपक्षे वाक्यभदाद्यनापत्तरकद्वयार्षययोर- धिकारः । पञ्चायस्य च पञ्चानां वरणं न विरुद्धमिति । य- त्तु - द्वयामुष्यायणानामुभयतः कुलद्वयेऽपि वरणविधानादस्ति चतुष्षडादीनां प्राप्तिरिति तन्न, आश्वलायनेन द्वन्यामुप्यायणान- नुक्रम्य तेषामुभयतः प्रवृणीते एकमितरतो द्वावितरतः द्वावंकतरतः त्रीनितरतः इति आवश्यकश्रुत्यन्तरमूलकेनैव तनिषेधात् । अतो ‘भार्गवच्यावन' इत्यादिविशेषरूपेण वरण- पक्षेऽपि मनुवत्पक्षवदेव एकद्वयार्पययारप्याधिकार इति ऋष्य- न्तरमतं बोध्यम् ॥ १०॥ (११)-वचनाद्रथकारस्याधानेऽस्य सर्वशेष- त्वात् ॥ ४४ ॥ न्याय्यो वा कर्मसंयोगात् शूद्रस्य प्रतिषिद्धत्वात् ॥ ४५ ॥ अकर्मत्वा- तु नैवं स्यात् ॥ ४६ ॥ आनर्थक्यं च सं- योगात् ॥ १७ ॥ गुणार्थेनेति चेत् ॥४८॥ VOL. TI. 30 ·234 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. १ उक्तमनिमित्तत्वम् ॥ ४९ ॥ सौधन्वना- स्तु हीनत्वात् मन्त्रवर्णात्प्रतीयेरन् ॥५०॥ इति श्रुतम् । त्रयाणां वर्णानामाधानं विधाय 'वर्षासु रथकार आदधीत' तत्र विद्याक्षेपशक्तिकल्पने गौरवापत्तेः बाह्य- णादीनामेव रथकरणे निमित्ते आधानोद्देशेन वर्षाविधिरिति प्राप्त रथकारशब्दस्य प्रसिद्धिबलेन सौधन्वनापरपर्याये जाति- विशेष रूढत्वात् तस्यैवायं कालविशिष्टाधानविधिः । न च तत्रापि योगेनैवोपपत्तौ रूढिकल्पनायां प्रमाणाभावः रथमकुर्व- त्याप सौधन्वने प्रयोगण तहाधात् । न च प्रोक्षणीशब्दवद्यो- ग्यतामात्रेण तदुपपत्तिः । योग्य ब्राह्मणादावप्रयोगेण रूढिकल्प- नाय । आवश्यकत्वात् । रथकरणयोग्यतावच्छेदकमनुष्यत्वस्य कादाचित्कत्वाभावेन निमित्तत्वानुपपत्तेः रथकारपदवैयर्थ्यप्र- सङ्गाच्च । अतः प्रसिद्धबलात् सौधन्वन एव रथकारः । सुधन्वा च 'व्रात्यात्तु जायते वैश्यात्सुधन्वाऽऽचार्य एव च इत्यादिनोक्तः त्रैवर्णिकात्किञ्चिन्ननो वेदानधिकृतो जातिविशेषः न तु शूद्रः । यद्यपि च रथकारपदं “माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । महिष्योग्रो प्रजायते विट्छुद्राङ्गनयोपात् ॥ शूद्रायां करणो वैश्यात्" इत्यनेनोक्तेऽपि रूढं, तथाऽपि ऋ- भूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति रथकारस्याध्यात्" इति वाचनिके मन्त्रे ऋभुशब्दप्रयोगात्तस्य च ‘सौधन्वना ऋभवः' इति मन्त्रान्तरे सामानाधिकरण्यनिर्देशात् सौधन्वन एवात्र रथकारपदनाभिधीयते । अतश्च तस्याविद्यत्वाविद्याक्षेप ·अधि. १२] भादीपिकासहितम्. 235 तावन्मात्रविषयमङ्गीकृत्यापि कर्तृकालोभयविशिष्टाधानान्तरमेव विधीयते । सर्वाधानेषु च प्रकरणात्साधारण्येनैव धर्मविधानम् । यद्यपि च विद्याभावादस्योत्तरकतुष्वनधिकारस्स्यात्तथाऽप्या- धानमात्रमरणिमथितलौकिकाग्निगुणकं कल्प्यस्वर्गफलकं सधर्म- कमनुष्ठेयम् । एवं चाहवनीयादेरनुपयोगादभावेन तदुद्देशेन विहि- तानां 'नक्तं गार्हपत्यमादधाति' इत्यादीनां धर्माणां लोपेऽपि एकस्मिन्नेव कुण्डे स्थण्डिले वा त्रिषु वा तेवग्नयाधानं इत- राङ्गयुक्तं कार्यमिति तन्त्ररत्नाभिप्रायः ॥ मम तु प्रतिभाति-नास्याधानस्यार्थकर्मत्वं प्रमाणाभा- वात् । अग्निमिात द्वितीयान्तपदे लक्षणादेरावश्यकत्वे रथका- रपदे योगाङ्गीकारस्यैव न्याय्यत्वाच्च अपित्याहवनीयाद्युत्पादक- त्वमेव । त च तेषामनुपयोगः अविद्वत्तया ऋत्वधिकाराभा- वेन तत्रानुपयोगेजपे आहिताग्निमाग्नभिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्च' इति वचनविहिते दाहे उपयोगसम्भवात् न ह्यय दाहः कर्मों- पयुक्ताहिताग्निशरीरप्रतिपत्त्यर्थः । येन कर्माभावेनाभावश्श- येत । तथात्वे आहिताग्निपदेनाधानस्यैवोपस्थितेस्तदङ्गत्व- स्यैवापत्तौ क्रत्वङ्गत्वानापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तथात्वे प्राते- पत्ति विना आधानफलाहवनीयादेरनिष्पत्तयापत्तेः । अतः फल- श्रवणादर्थकमैवेदमिति युक्तस्तत्राहवनीयादेरुपयोगः । पवमाने- ष्टयङ्गभूतपात्रसत्त्वाच्च यज्ञपात्रसमुच्चयेऽपि न क्षतिः । अत एव पवमानेष्टयुत्तरं प्राक्क्रतुभ्यो मरणे अग्निभिः पात्रश्च दाहः पवमानेष्टिभ्यः पूर्व मरणे तु उक्तवचनबलादग्निभिरेव दाहः ॥ (१२)-स्थपतिर्निषादस्स्यात् शब्दसामर्थ्यात्।। ५१ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ५२ ॥ ..

·न 236 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. १. रौद्रं वास्तुमध्ये चरुं निर्वपेत्' इति प्रक्रम्य 'एतया निषाद- स्थपतिं याजयेत्' इति श्रुतम् । नत्र यद्यपि निषादः स्थपतिर्यस्य इति बहुब्रीहौ पदद्वयेऽप्यन्यपदार्थलक्षणोते स नाश्रीयते । तथाऽ. पि निषादानां स्थपतिरित षष्ठीतत्पुरुषे तदभावगद्विद्याक्षेपश- क्तिकल्पनाभिया कर्मधारयानङ्गीकारेण स एवाश्रीयते । न च तत्रापि पूर्वपदे निषादसम्बन्धिनि लक्षणा, कारणाभावात् । यद्य- पि हि क्लप्तावयवार्थयोगेनैवोपपत्तौ न समासे विशिष्टार्थशक्ति कल्पना प्रामाणिकी । तथाऽपि कर्मधाग्ये अभेदस्येव षष्ठीतत्पु. रुपादावपि स्वस्वामिभावादिभेदसम्बन्धस्य संसर्गविधयैव भा. नोपपत्तेर्लक्षणायामनुपपत्तयभावः । च नयायकवदस्माकं नामार्थयोरभेदान्वय एवेत्यत्र प्रमाणमस्ति । राजा पुरुषोऽस्ती. त्यादी सर्वत्र नामार्थस्य विभक्तर्थे तस्य चाख्यातार्थेऽन्वया- ङ्गोकारेण परस्परान्वयस्य समासातिरिक्त क्वाप्यप्रसक्तत्वात् । अतस्समास एव प्रसक्तस्य तस्य संसर्गविधयैव भानोपपत्तेः न लक्षणेति प्राप्ते- समानाधिकरणपदस्थले राजा पुरुषोऽस्तीत्यादौ क्रियान्व- योत्तरं पाष्ठिकान्वयस्याभेदसम्बन्धेनैवानुभवात् राज्ञः पुरुषोऽ, स्तीत्यादौ व्यधिकरणपदस्थले च भेदसम्बन्धेनैवानुभवाल्लाघवेन नामप्रयोज्यतदर्थान्वयवोधस्याभेदविषयकत्वमेवेति नियमकल्पनात् स्वस्वामिभावादिसम्बन्धस्य षष्ठीतत्पुरुषादी संसर्गविधया भाना- नुपपत्तेरवश्यं पूर्वपदे स्वार्थसम्बन्धिलक्षणामङ्गीकृत्य तस्योत्तर- पदार्थेऽभेदेनान्वय इत्यङ्गीकार्यम् । अत एव नामप्रयोज्यनामा- र्थविशेष्यकनामार्थप्रकारकाभेदसंसर्गकबोधत्वावच्छिन्नं प्रत्येका- धिकरणवृत्तिप्रातिपदिकार्थतावच्छेदककनामद्वयसमभिब्याहारस्य द्वन्द्वभिन्न नामद्वयसमभिव्याहारस्य वा तन्त्रत्वमित्यपि बोध्यम् ।

·अधि. १२.]
भाहदीपिकासहितम्.
237
तेन धवखदिरौ नीलघटावित्यादौ नाभेदबोध इत्यपि बोध्यम् । न
चैवं समासे सम्बन्धिनोऽभेदेनान्वयाद्विग्रहे च राज्ञः पुरुष इ-
त्यत्र षष्ठयर्थसम्बन्धस्य भेदेनान्वयात् वृत्तिवाक्ययोभिन्नार्थत्वा-
पत्तेरेकविधानेनेतरनिवृत्त्यनापत्तौ विभाषासूत्रवैयर्थ्यापत्तिरिति
वाच्यम् । एकतरबोधे इतरबोधस्यावश्यकत्वेना!क्याभिप्रायात् ।
अतश्च षष्ठीतत्पुरुषे लक्षणापत्तः निषादश्चासी स्थपतिश्चेति
कर्मधारय एवायम् । तेन तावद्विषये विद्यामाक्षिप्यानाहिताग्नेरपि
निषादस्यैवाधिकारः । अत एव 'कृटं दक्षिणा स्वं हि तन्निषादा-
नाम्' इति लिङ्गमपि सङ्गच्छते । तत्र च परप्रयुक्नोपजीवित्वादाह-
वनीयाद्यनाक्षेपेऽपि यत्र क्वचन होष्यन् स्यात् स पञ्चभूतसंस्का-
रान् कृत्वा लौकिकाग्निं प्रतिष्ठापयेत् इति स्मृतिवचनेनाग्नयन्त-
राभावे होममात्रोद्देशेन लौकिकाग्निविधानात्तमेव तत्तद्देशे स्था-
पायत्वा तस्मिन्निष्टिः कर्तव्येति ध्येयम् ॥ १२ ॥
इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादीपिकायां
षटस्याध्यायस्य प्रथमः पादः,
अथ पष्ठस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः.
(१)-पुरुषार्थेकसिद्धित्वात्तस्य तस्याधिकार-
स्स्यात् ॥ १॥ अपिचोत्पत्तिसंयोगो य-
था स्यात्सत्त्वदर्शनं तथा भावो विभागे
स्यात् ॥ २॥

·238 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ६. पा. २. 'ऋद्धिकामास्सत्रमासीरन्' इत्यादावनेककर्तृकसत्रप्रयोगा- दकं फलं सर्वैः कर्तृभिरबयवशो भुज्यते उत कृत्स्नमिति विचारे यद्यपि सर्वेषां प्रत्येकं कर्तृत्वं यदि वा दम्पत्योरिव ब्यासक्त- मुभयथाऽपि एकसत्रप्रयोगादनेकफलनिष्पत्तौ दर्शादावप्येकस्मा- देव प्रयोगायुगपत् क्रमेण वा अनन्तस्वर्गोत्पत्त्यापत्तेरेकप्रयोगा- देकफलोत्पत्तिनियमस्यावश्यं वाच्यत्वादेकमेव फलं सर्वैरवय- वशो भुज्यत इति प्राप्ते- न तावदेकस्य फलावयविनो मुख्यावयवास्सभ्भवन्ति सु- खादिरूपस्य तस्यावयवासम्भवात् । सत्रजन्यतावच्छेदकबुद्धि- त्वादेस्तावत्पुरुषनिष्ठबुद्धिषु व्यासज्यवृत्तित्वमात्रं परं वाच्यं, च तत्र प्रमाणमस्ति श्रुतऋद्धिकामादिशब्दानां फलमात्रप्रति- पादनपरत्वात्, ऋद्धिकामकर्तृनिष्ठफलभोगप्रतिपादके कल्प्याधि- कारविधावपि ऋद्धिकामनाया व्यासज्यवृत्तित्वस्य बाधितत्वेन व्यासज्यवृत्तिकामनात्वरूपातिरिक्तधर्माङ्गीकार प्रमाणाभावाच प्र- त्येकमेव ऋद्धिकामत्वावसायात् प्रत्येकमेव फलावगतिः । न हि तत्र बहुवचनान्तद्धिकामपदेन बहुत्वावच्छिन्नानामृद्धिकामत्वं प्रतिपाद्यते येन व्यासज्यवृत्तित्वावगतिर्भवेत् । अपितु ऋद्धिका- मत्वावच्छिन्नानां बहुत्वं पशून् इत्यादिवत् । न च कर्तृत्वस्य व्यासक्तत्वात् फलवत्त्वस्यापूर्ववत्त्वस्य च व्यासक्तत्वम् । फलादी कर्तृत्वसामानाधिकरण्यस्य प्रत्येकवृत्तित्वेऽप्युपपन्नत्वेनैतादृशनिय- मे प्रमाणाभावात्, अतश्च दम्पत्योासज्यवृत्तिकर्तृत्वेऽपि अपू- र्व फलं च भिन्नमेव जन्यतावच्छेदकधर्मपर्याप्तयधिकरणं वाच्यं, प्रकृते तु बहुवचनश्रवणेन कर्तृत्वभेदस्यैवावगतः । न फल- वत्त्वादेः व्यासज्यवृत्तित्वकल्पनावसरः। न चैकप्रयोगादनेकफ-

·अधि. २.]
भादापिकासहितम्.
239
लानुत्पत्तिः । समवायसम्बन्धेनैव फलत्वावच्छिन्नं प्रति फलत्वेन
प्रतिबन्धकत्वकल्पनादात्मान्तरे बाधकाभावात् । न चैवमपि प्र-
त्यकवृचित्वापेक्षया फलवत्त्वादेः व्यास सज्यवृत्तित्वकल्पने गौरवा-
देरभावानियामकाभावः। जन्यतावच्छेदकऋद्धित्वादेः व्यासज्यत्र-
त्तित्वकल्पने तत्पर्याप्तयधिकरणतावच्छेदकस्य सत्रे यावत्कर्तृनि-
ठतजन्यफलकृटत्वादेः कल्पनीयत्वेन गौरवापत्तेः तद्वरं सत्रज-
न्यफलत्वादेरेव तत्त्वकल्पनायां लाघवात् प्रत्येकमेव फलम् ।
प्रयोजनं सङ्कल्पे तादृशानुसन्धानम् ॥ १ ॥
(२)-प्रयोगे पुरुषश्रुतेः यथाकामी प्रयोगे
स्यात् ॥ ३ ॥ प्रत्यर्थं श्रुतिभाव इति
चेत् ॥ ४ ॥ तादर्थे न गुणार्थताऽनुक्तेऽ-
र्थान्तरत्वात् कर्तुः प्रधानभूतत्वात् ॥ ५ ॥
अपि वा कामसंयोगे सम्बन्धात्प्रयोगायो-
पदिश्येत प्रत्यर्थं हि विधिश्रुतिर्विषाणवत्
॥ ६ ॥ अन्यस्य स्यादिति चेत् ॥ ७ ॥
अन्यार्थेनाभिसम्बन्धः॥८॥ फलकामो
निमित्तमिति चेत् ॥ ९ ॥ न नित्यत्वात्
॥ १० ॥ कर्म तथेति चेत् ॥ ११ ॥ न
समवायात् ॥ १२ ॥

·240 पूर्वमीमांसादर्शनं. अध्या. ६. पा. २. 'स्वर्गकामो यजेत' इत्याद्येकवचनश्रवणे मूले तावदेकत्वम- विवक्षितं स्वर्गकामपदस्य स्वर्गमात्रपरत्वात् । अधिकारिपरत्वेऽपि वा तस्योद्देश्यत्वेन तद्विशपणस्याविवक्षितत्वात् । अतश्च तत्मा- मानाधिकरण्यादाख्यातेऽपि तदविवाक्षतम् । किञ्चाख्यातस्य प्राप्तिमात्रमर्थः । ततश्च यागेन स्वर्ग पुरुषः प्राप्नुयादित्यर्थः । तेन तत्रापि तस्योद्देश्यत्वाद्विशेषणस्याविवक्षा । अस्तु वा करो- तिना विवरणाल्लिङः प्रवर्तनाभिधायित्वाचाख्यातस्य प्रवृत्तिरे- वार्थः । तथाऽपि फलोद्देश्यकायास्तस्या लोकत एव प्राप्तत्वात्तत्र यागमात्रविधानेन तस्या अनुवाद्यत्वात्तद्विशेषणस्य तत्कर्तृविशे- षणस्यैकत्वस्याविवक्षेति एको द्वौ बहवः कर्तार इति पूर्वः पक्षः कृतः । तत्फलोद्देश्यकम्य विजातोयस्य पुरुषप्रयत्नस्याप्राप्त- त्वेन विधेयत्वेन तत्रतत्र स्थापितत्वात् ताद्वशेषणस्य कर्बकत्व- स्य विवक्षोपपत्तेस्स्वर्गकामपदे तदविवक्षायामपि तत्सामानाधि- करण्यं बाधकामावादुपेक्षितम् ॥ अन्यथा पूर्वपक्षः रच्यते-आख्यातोपात्तैकत्वस्य विवक्षा- यामप्यनेकेषां कर्तृत्वं, तद्धि कर्तृत्वे अन्वेति न तु तदाश्रये । अन्यथा दम्पत्योर्व्यासज्यवृत्तिकर्तृत्वानुपपत्तेः । अतश्च तदा- श्रयाणामनेकत्वस्य पत्नीरादायावश्यकत्वे पुरुषानादाय तत्करणे बाधकाभावादनेकेषामपि कर्तृत्वमिति प्राप्ते असति विशेषग्राहकप्रमाणे तदाश्रयस्यापि प्रथमातिक्रमे कारणाभावादेकस्यैव प्रतीतिरामुभाविकी । अत एव सन्ध्याव- न्दनश्राद्धादावेकस्यैवाधिकारः । तत्र 'धर्मे च' इत्यादिवाक्यस्य प्रमाणान्तरसिद्धपत्नयधिकारककर्ममात्रविषयत्वे पत्नया अपि ग्र- हणे प्रमाणाभावे पुरुषान्तरस्याप्रसक्तः । यत्र तु पत्नीग्राहक- ·आधि. ३.] भादीपिकासहितम्. 241 प्रमाणसद्भावस्तत्र सत्यपि तासां कर्तृत्वाधिष्ठानत्वे पुरुषस्यैकस्यै- व तत्, प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्, ‘स्वर्गकामो यजेत, यजमान: केशश्मश्रु वपते, मेखलया यजमानम्' इत्यादी विना कारणं सुबु. पातैकत्वस्य पाक्षिकानुवादत्वानुपपत्तेश्च । अतः पुरुष एक एवाधिकारी ॥२॥ (३)-प्रक्रमात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमि- तत्वात् ॥ १३ ॥ फलार्थित्वाहाऽनियमो यथाऽनुपक्रान्ते ॥ १४ ॥ नियमो वा तन्नि- मित्तत्वात्कर्तुस्तत्कारणं स्यात् ॥ १५ ।। काम्यं कर्म कामनायां प्रक्रान्तं वीतायां फलेच्छायामवा- से वा फले प्रयोजकाभावात् न समापनीयमिति प्राप्ते- सत्यं नास्ति फलरूपं प्रयोजकं तस्येच्छाविषयत्वेन प्रयोजक- त्वात् । तथाऽपि प्रारम्भ एव प्रयोगसमाप्तेनिमित्तम् । न च तत्र प्रमाणाभावः । शिष्टविगर्हणस्थैव प्रमाणत्वात् । शिष्टा हि प्रारब्धा- परिसमापने प्राक्रमिकोऽयमिति विगर्हन्ते । तेन शिष्टाचारमूलभूत- श्रुतौ प्रारम्भे निमित्त प्रयोगसमाप्तेनैमित्तिकत्वेन विधानात्तस्या आवश्यकत्वम् । न च वस्तुतश्शास्त्रेण कामनाया एव प्रयोजकत्वा- वगमादाचारस्यास्य भ्रान्तिमूलकत्वमिति वाच्यम् । सर्वेषां शिष्टा- नां भ्रान्तिकल्पने प्रमाणाभावात्, ‘देवताभ्यो वा एष आवृश्चयते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते त्रैधातवीयेन यजेत' इति प्रत्यक्षश्रुत्यै- वाकरणे निन्दाप्रायश्चित्तयोर्विधानात्, प्रारम्भे निमित्त प्रयोगस. मातेरावश्यकत्वावगमाघ । अतः प्रयोजकान्तराभावेऽपि निमित्तव. VoL,-II. 31

·242
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. २.
शात्समापनीयमेव । समापिते च तस्मिन् कारणसत्त्वात्फलमपि
भवत्येव । एकफलप्राप्तावपि फलान्तरोपपत्तेः । न च कामना-
रूपाशाभावाद्वैगुण्याशङ्का । तस्याः प्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति का-
रणत्वमात्रत्वनाङ्गत्वे प्रमाणाभावात्प्रवृत्तिपूर्वक्षणे तस्यास्स-
स्वाच । अन्यथा समापनोत्तरमिच्छाऽपगमेऽपि फलानुत्पत्तिप्र-
सनात् ॥३॥
(४)-लोके कर्माणि वेदवत्नतोऽधिपुरुषज्ञानम् ॥
१६ ॥ अपराधेऽपि च तैश्शास्त्रम् ॥१७॥
अशास्त्रात्तूपसम्प्राप्तिश्शास्त्रं स्यान्न प्रकल्प-
कं, तस्मादर्थेन गम्यताप्राप्त वा शास्त्रमर्थ-
वत् ॥ १८ ॥
लौकिकस्य तु गृहरथकर्मादेरशास्त्रीयत्वादशास्त्रीयासमा-
पने च शिष्टविगर्हणाभाषात्प्रयोजकाभावेनासमापनम् । न च
तस्यापि शिल्पश्रुतिमूलत्वाच्छास्त्रीयत्वम् । तस्याः अर्थसुखादि-
घशवर्तितया लोकमूलकत्वेन श्रुतिमूलकत्वाभावात् । यत्तु,
गृहकरणाद्याश्रितं पुरुषार्थ नैमित्तिकं वास्तुशान्त्यादिकं ‘आरे
भने इन्द्रबाहुर्बद्धच्यः, पायसं ब्राह्मणो भोजयितव्यः' इत्यादि
च, तस्य शास्त्रीयत्वादिष्टमेव समापनम् ॥ ४॥
(५)-प्रतिषेधेष्वकर्मत्वाक्रिया स्यात् प्रति-
षिद्धानां विभक्तत्वादकर्मणाम् ॥ १९ ॥

·अधि. ५. भादीपिकासहितम्. 243 शास्त्राणां त्वर्थवत्त्वेन पुरुषार्थो विधीयते तयोरसमवायित्वात्तादर्थे विध्यतिक्रमः ॥ 'न कळों भक्षयेत्' इत्यादिषु किं? स्वर्गकामम्याधिकारः उत प्रवृत्तमात्रस्येति चिन्तायां-नो निपातत्वेन क्रियान्वयनैयत्याभा- वाक्रियान्वयाङ्गीकारे च प्रधानभूतायास्तस्या एवान्यथात्वाप- तेः, आनर्थक्यतदङ्गन्यायेन क्रियाविशेषणेष्वन्वयावगमात्, तत्रापि कळआन्वये सुबन्तसम्बन्धेन नसमासापत्तेः, कळआतिरिक्त- भक्षणस्य च रागप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् पारिशष्येण धातुसम्बन्धाव- गते क्षणाभावस्य च कर्तुमशक्यत्वेन प्रजापतिव्रतवदेव लक्षि- तस्य भक्षणाभावसङ्कल्पस्य विश्वजिन्नयायेन स्वर्गार्थत्वेन वि. धानमिति प्राप्त- तस्य व्रतम्' इत्युपक्रमानुसारात् प्रजापतिव्रतेषु लक्षणालो- कारेऽपि प्रकृते लक्षणायां प्रमाणाभावात् प्रधानान्वयस्याभ्यर्हितत्वे. न न ओऽभाववाचकस्य प्रतियोगितासंसर्गेण भावनायामेव स्वकां. रकविशिष्टायामन्वयः । न चान्यथात्वापत्तिः । पुरुषे भावना- नुत्पत्तावपि प्रत्ययेन तस्या एव बोधनेनान्यथात्वाभावात् । अत एव निषेधस्थले लिङर्थभूतव्यापारस्य न विधिवाक्य इव प्रयो- ज्यत्वसम्बन्धेन भावनान्वयः। अपि तु नअस्तात्पर्य ग्राहकस्य सत्त्वात् स्वप्रयोज्याभावप्रतियोगित्वेनेति तस्य निवर्तनारूपत्व. सिद्धिः । कळाभक्षणभावना निवर्तनाविषय इति तु मूलानुसा- र्यन्वयः, नसहितस्य लिङादेर्निवर्तनायां लक्षणास्वीकारात् । स्वप्रयोज्यत्वं च प्रवृत्त्यभावे प्रवृत्तिविषयस्यानिष्टसाधनत्वज्ञानं विनाऽनुपपन्नमिति तस्य प्रत्यवायजनकत्वं कल्प्यत । तेन पुरुष .

·244
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा. २.
मात्रस्यैव रागतः प्रवृत्युन्मुखस्य निषेधेष्वाधेकारः । अत एव
च प्रत्यवायसाधनीभूतस्यानुष्ठेयस्य भक्षणस्य रागत एव शात-
त्वात्तदनुष्ठाने सति प्रत्यवायोत्पत्त्युपपत्तेर्न तदंशे तनिषेधांशे
वाऽध्ययनविधिसिद्धज्ञानापेक्षाऽपि । यत्त्वत्र निवर्तनाप्रकारकथन
प्रकारान्तरेण तन्त्ररत्ने कृतं तदर्थवादाधिकरणे कौस्तुभ एव
निरस्तम् । स्वोक्तरीतिश्च विस्तरेणोपपादिता ॥ ५ ॥
(६)-तस्मिंस्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रव-
तेरन् ॥ २१ ॥ अपि वा वेदतुल्यत्वादुपा-
येन प्रवर्तेरन् ॥ २२ ॥
श्रौतेषु स्मृत्युक्तंषु च निषेधेषु, तथा स्मार्तेष्वेवानाग्निसाध्येषु
अमन्त्रसाध्येषु विधिष्पनयनात्पूर्वमपि शक्तस्याधिकारः । स्मार्त-
विधावुपनयनादिनियमे प्रमाणाभावात् । उपनयनस्य वेदमा-
त्राध्ययनाङ्गत्वात् । निषधेषु तु जातमात्रस्याधिकारः ‘ब्राह्मणो न
सुरां पिबेत्' इतिवत् परप्रेरणादिजन्याया अपि भक्षणादिभा-
वनाया निषेधात् । तत्र च स्मृत्याद्यध्ययनस्यानुपयोगादिति प्राप्ते-
स्मृत्यध्ययनस्यापि ब्राह्मणेन षडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्च'
इति स्मृत्या उपनयनाङ्गकत्वविधानात् स्मार्तविधीनामप्युपनीताधि-
कारकत्वम् । निषेधेषु तु 'प्रागुपनयनात्कामचारकामवादकामभ-
क्षाः' इति स्मृत्यैवाभ्यनुज्ञानादुपनयनोत्तरकालत्वम् । अत एव वर्ण-
पुरस्कारण आनातानां सुरापानादिनिषेधानां जातमात्राधि-
कारिकत्वमेव स्मृतिासद्धम् । येषां तु शूद्रादोनामुपनयनाभावस्ते-
षां विवाहावधि, तस्य तत्स्थानत्वेन विधानात् ॥ ६ ॥

·अधि. ७.]
भावदीपिकासहितम्.
245
(७)-अभ्यासोऽकर्मशेषत्वात्पुरुषार्थों विधी-
यते ॥ २३ ॥ तस्मिन्नसम्भवनात् ॥२४
न कालेभ्य उपदिश्यन्ते ॥ २५॥ दर्शना-
काललिङ्गानां कालविधानम् ॥ २६ ॥
जीवनादिनिमित्तकाग्निहोत्रादौ निमित्तस्य प्रतिक्षणं भेदात्
प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्त्या सन्ततानुष्ठानप्रतीतेस्तदनुरोधेन
चाशक्याङ्गत्यागस्य वक्ष्यमाणत्वात्कालस्यापि चाङ्गत्वेन त्यागो-
पपत्तः काम्यविषयत्वेन तस्य सार्थक्याच सान्तत्यानुष्ठानम् । अत
एव सोमे वसन्तस्य निमित्तत्वात् तत्रैकैकस्मिन् सकृत्करण-
प्रतीतेः अमावास्यादिकालानुग्रहेपि न अतिरिति प्राप्ते-
आहारविहाराद्यनुरोधेन निमित्तश्रुतेरवश्यं सोचनीयत्वात्
अग्निविद्याभ्यामिव कालेनापि सा सङ्कोच्यते । न हि कालस्या-
ङ्गत्वेऽपि यथाशक्त्युपबन्धविषयत्वं, यस्यैव हि प्रयोगविधिप्रयो-
ज्यत्वेन शक्तावनुष्ठानप्रसक्तिः तस्यैवाशक्ती निमित्तश्रुत्यनुरोधेन
त्यगः । ततश्च यथैवाग्निविद्ययोर्विध्यन्तरप्रयुक्त्युपजीवकत्वेन
प्रयोगविध्यप्रयोज्यत्वान्न तत्, तथा कालस्यापि स्वरूपेणाननुष्ठे-
यस्य प्रयोगविध्यप्रयोज्यत्वाद्यथाशक्त्युपबन्धविषयत्वानुपपत्तेः ।
कालविधिनाऽपि निमित्तश्रुतिसङ्कोचान्न सान्तत्येनानुष्ठानम् । अत
एव 'यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाति-
पादयेत्' इति काले नैमित्तिकातिक्रम एव प्रायश्चित्तम् ॥ ७॥
(6) तेषामौत्पत्तिकत्वादागमेन प्रवर्तेत ॥२७॥
तथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥ २८॥

·246 . पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या.६. पा. २. कालशास्त्रेण निमित्तशास्त्रस्य सङ्कोचेऽपि यदा कालाव- च्छिन्नस्य निमित्तस्य पुनस्सन्निपातस्तत्र नैमित्तिकावृत्तिः । इत- रथा स्वोत्पत्ताववश्यानुष्ठापकत्वरूपनिमित्तत्वानुपपत्तेः । अत एव यत्र तस्मिन्नेव निमित्त कालमात्रस्यावृत्तिस्तत्र न नैमि- त्तिकावृत्तिः । यथा एकस्मिन्नेव वसन्ते पर्वावृत्तौ । अत्र च पूर्वपक्षस्यातितुच्छत्वात् सुहृद्भूत्वोपदेश इति मन्तव्यम् ॥ ८ ॥ (९)-तथाऽन्तःक्रतु प्रयुक्तानि ॥ २९ ॥ पुरुषार्थनैमित्तिकवदेव ऋत्वर्थनैमित्तिकस्यापि भेदनहोमा- देरेकस्मिन् प्रयोगे भेदनानेकत्वे यदि तावत् होमात्पूर्व तदनेक- ता तदाऽगृह्यमाणविशेषत्वादश्वप्रतिग्रहष्टिवञ्च तावच्छब्दाभावात् तन्त्रणेव होमकरणऽपि होमोत्तरं तदनेकत्वे नैमित्तिकावृत्तिस्स्या- देव । न च तत्र ऋतुजन्यापूर्वोत्पत्तेः पूर्व होमजन्यादृष्टस्य स- त्त्वात्तेनैव प्रसङ्गसिद्धयाशङ्का । तथात्वे निमित्ते सति नैमित्ति- काकरणे निमित्तत्वव्याघातात् । अत एव निमित्ताभाव होमाभा- वेऽपि ऋतूपकारसिद्धिः, तत्सत्त्वे तदनुष्ठानेन, तदावृत्तावावृत्ते. नेत्यपि बोध्यम् ॥९॥ (१०)-आचारागृह्यमाणेषु तथा स्यात्पुरुषार्थ- त्वात् ॥ ३० ॥ आचारप्रमाणकेषु गुरुगमनादौ शिप्यानुगमनादिषु आवृ- त्तस्यैवाचारस्य दर्शनात् तन्मूलभूतश्रुतौ गुरुगमनादेनिमित्तत्व कल्पनावगतेः प्रतिनिमित्तमावृत्तिः । न चाचरितृणामावृत्तेईष्ट- विधया गुरुप्रीत्यर्थत्वेनाप्युपपत्तर्निमित्तत्वे प्रमाणाभावः । गुरुप्री- .

·245 अधि. ११.] भाहदीपिकासहितम्. तेरुपायान्तरेणापि सिद्धरधीतविद्येनाप्यनुष्ठानानियतानुष्ठानबले- न नैमित्तिकत्वप्रतीतेः । यत्तु-तन्त्ररले शास्त्रेणैव सप्तमीशत. प्रत्ययादिना निमित्तत्वावगतिः गुरुगमनादरित्युक्तं तच्छ्रतिरूप- शास्त्रसत्त्वे सूत्रकारोक्तस्याचारप्रमाणकत्वस्यानुपपत्तेरुपेक्षितम् ॥ (११)-ब्राह्मणस्य तु सोमविद्याप्रजमृणवाक्ये न संयोगात् ।। ३१ ।। सोमस्य 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत' इति वचनादेव नित्यत्वम् । न चायं कालविधिः । वसन्ते ज्योतिपा यजेत' इति वीप्सारहितवाक्येनैव तद्विधानात् । न च विनियमनाविरहः । गुणभूतकालानुरोधेन प्रधानावृत्तेरप्राप्ततया वीप्सार्थस्यापि वि- धेयत्वे वाक्यभेदापत्तो प्रतिनिमित्तं नौमत्तिकावृत्तिन्यायप्राप्तवी- प्सार्थानुवादबलात् , तद्वाक्यस्थाया एव सप्तम्या निमित्तप- रत्वावसायात् । अग्निहोत्रादीनां तु नित्यत्वं स्थितमेव । एवं विद्याया अप्यध्ययनसहितायाः स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत्' अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् , अनधीयाना व्रात्या भवन्ति, इत्यादनिन्दोनीताकरणप्रत्यवायबलेन नित्यत्वम् । एवमुपनय- नस्यापि षोडशादिवर्षोंत्तरमकरणे प्रत्यवायश्रवणादेव नित्य- त्वम् । यत्तु 'षष्ठे अन्नाद्यकामस्योपनयीत' इत्यादिफलश्रवणं तदुपनयनाश्रितषष्ठादिकालस्योत शेयम् । यत्तु तन्त्ररत्ने ऋतू- नामावश्यकत्वात्तदपेक्षितविद्यादेरप्यावश्यकत्वेन फलतो नित्य- त्वमुक्तं, तत् क्रतूनां विद्याप्रयोजकत्वस्व निरस्तत्वात्तद्वत एवा- वश्यकक्रत्वकरणे प्रत्यवायावगतेः विद्यादेरकरणे ऋतूनामनधि- कारादेवानावश्यकत्वादुपेक्षितम् । एवं प्रजोत्पादनमपि । 'अनु- ·248 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६.पा.३. त्पाद्य सुतं मोहान्मोक्षमिच्छन् पतत्यधः' इत्यविरक्तस्य प्रत्यवा- यभवणानित्यत्वम् । अत एव 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यहेन दवेभ्यः प्रजया पितृ- भ्यः' इत्यपि सङ्गच्छते । न चात्र ब्राह्मणपदश्रवणात्तस्यैवैते नित्या: इतरयोस्त्वनावश्यका इति शङ्कथम् । अस्यावदानविधिशेषत्वेनार्थ- वादस्य विधायकत्वाभावेनात्रत्यब्राह्मणपदस्योपलक्षणत्वात् ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां षष्ठस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः. अथ षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पादः. (१)-सर्वशक्तौ प्रवृत्तिस्यात्तथा भूतोपदेशात्॥ अपि वाऽप्येकदेशे स्यात् प्रधाने बर्थनिर्वृ- निर्गुणमात्रमितरत्तदर्थत्वात् ॥ २ ॥ तद- कर्मणि च दोषस्तस्मात्ततो विशेषस्स्यात् प्रधानेनाभिसम्बन्धात् ॥ ३ ॥ कर्माभेदं जैमिनिः प्रयोगवचनैकत्वात् सर्वेषामु- पदेशस्स्यादिति ॥ ४ ॥ अर्थस्य व्यपव- नित्वादेकस्यापि प्रयोगे स्यात् यथा कत्व- तु ·अधि. १.] भाहदीपिकासहितम्. 249 न्तरेषु ॥ ५ ॥ विध्यपराधे च दर्शनास- माप्तेः :॥ ६ ॥ प्रायश्चित्तविधानाच्च ॥७॥ नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां काम्यवत्सवाङ्गोपसंहारेणैव प्र- योगः, एकादशे सर्वेषामङ्गानां साहित्येन ऋतूपकारजनकत्वस्य स्थापयिष्यमाणत्वात् , तिर्यगधिकरणे यथाविनियोगमधिकारक- ल्पनस्य स्थितत्वाश्च । न चैवं नित्येऽपि तथा कल्पने सर्वाङ्गो- पसंहारसामर्थ्य सत्यनुष्ठानाभावानिमित्तत्वव्याघातः । अबश्यानु- छापकत्वरूपस्य निमित्तत्वस्य कालाग्निविद्यादिभिरवच्छेदवच्छ- क्तयाऽप्यवच्छेदोपपत्तः । अतश्च यथैव कालाद्यवच्छिन्नजीवना- देरेव निमित्तत्वादकालादी निमित्ताभावादेव नैमित्तिकाकरणे न प्रत्यवायः तथा शक्त्यभावेऽपीति बोध्यम् । न च कदापि सर्वाङ्गोपसंहारासामर्थ्य, काम्येऽपि तदापत्तेः । न वा सकृदेव सर्वाङ्गकरणसामर्थ्य मिति नियमे प्रमाणमस्ति । येन वीप्साद्यनु- वादानुपपत्तिराशङ्कयेत, काम्यस्याप्यावृत्त्यनुपपत्तेः । किञ्च नि- मि तस्यानुष्ठाएकतया कालदेशादिवत्प्रयोगान्वयित्वात् यथैव 'अप्स्ववभृथेन चरन्ति' इत्यादावपां देशत्वादङ्गप्रधानान्वयित्वं तथा निमित्तस्यापि । अतश्चानेकेषु प्रधानेषु यथा न यथाशक्त्यु- पबन्धः तदकरणस्य प्रत्यबायजनकत्वबोधनादेवमङ्गानामपीति न तेषु यथाशक्त्युपबन्धः । अत एव तद्वदेव तृतीयानिर्देशोऽपि सङ्गच्छते । प्रयोगान्वयितया च निमित्तश्रुतेरङ्गविनियोगोत्तरका- लीनत्वाच्छक्त्यबच्छेदकलानेऽपि न दोषः । एवं सत्यपि यदि निमित्तस्य प्राधान्यं स्यात्तदा तदनुरोधेनाङ्गवेव शक्त्यवच्छेदः कल्प्येत, न त्वेददस्तीति प्राप्ते-- VoL. II. 32 ·250 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. ३. न निमित्तस्यानुष्ठापकत्वं, अपि तु विधिबोधितस्यैवानुष्ठा- नस्यावश्यकताबोधकत्वमात्र, तद्बोधस्य च फलं नैमित्तिका- करणस्य प्रत्यवायजनकत्वबोधः । अन्यथा चेतनप्रवृत्तेरावश्यक- त्वानुपपत्तेः । अतश्च यथैव काम्ये प्रवर्तनाक्षिप्तेष्टसाधनत्वं प्रधानांश एब न तु साङ्गे, तथैव निमित्ताक्षिप्तप्रत्यवायजनका- करणप्रतियोगित्वमपि प्रधान एव न तु साङ्गे । अत एव नि- मित्तस्यापि विनियोगविधावेवान्वयः। अत एव विनियोगोऽपि प्रवृत्तिजनकीभूतज्ञानविषयीभूतधर्मरूपः उभयसाधारण एव । अत एवाङ्गान्वयोऽपि प्रधानस्य एतदुत्तरकालीन एव, तस्य प्रधान- गतफलवत्त्वज्ञानाधीनत्वात् ॥ तत्र त्वयं विशेष.-यत्काम्य विध्याक्षिप्तेष्टसाधनत्वशानो- त्तरमेवाङ्गविनियोगः । नित्ये तु विधिसहकृतनिमित्ताक्षिप्तप्रत्य- वायजनकाकरणप्रतियोगित्वज्ञाने जातेऽपि नाङ्गान्वयोऽनपेक्षित- त्वात् । अपि तु तदुत्तरं प्रधानकरणकभावनाया भाव्यापक्षायां पूर्वकृतपापक्षयस्य भाव्यत्वेऽवगते स इति बोध्यम् । अत्र हि पापक्षयस्यैव भाव्यन्वं नित्यस्थले 'धर्मेण पाप- मपनुदति' इत्यादिव.क्येश्यः प्रतोयते । अत एव न विश्वजि नयायेन स्वर्गकल्पनं न वाऽषुरुषार्थस्यापि यागध्वंसस्यैव भाव्य- त्वकल्पनं यागस्यैव वा तत्, तृतीयानिर्देशात् समानपदश्रुतेः करगत्वेनाप्युपपत्तेश्च । न व दर्शपूर्णमासादौ क्लप्तानामेव स्वर्गादीनां नित्येऽपि भाव्यत्वोपपत्तो ‘धर्मेण' इत्यस्यान्यपरत्वं शङ्कयम् । तथात्वे मुमुक्षोस्स्वर्गादीनामनिष्टत्वेन तदुत्पत्ती शास्त्र- स्याहितसाधनानुष्ठापकत्वे अप्रामाण्यापत्त्या यावजीवादिवाक्य- स्यामुमुक्षुविषयतया सङ्कोचापत्ते. । पापक्षयस्य तु सर्वाभिलषि.

·अधि...] भाहदीपिकासहितम्. 251 तत्वात निमित्तस्यैव प्रयोजकतया तस्य नैमित्तिकाप्रयोजकत्वेऽ. पि निमित्तप्रयुक्तनैमिात्तकानुषाङ्गेकत्वे बाधकाभावः । न चो. द्देश्यानेकत्वम् । तत्त्वेऽपि द्विकर्मकत्वाभावेन अवाक्यभेदात् । अतश्च पापक्षयभाव्यकत्वावगमोत्तरमेवाङ्गान्वयात् पूर्वावगतनिमि- त्तान्वयानुरोधेनाङ्गेष्वेव शक्तयवच्छेदकल्पनम् । न चोत्पत्तिवाक्य एवङ्गान्वयस्य वक्ष्यमाणत्वात् तत्र चेष्ट- सामान्यस्यैव भाव्यत्वात् तदवगमोत्तरत्वऽपि न निमित्तसम्बन्धा- वगमोत्तरत्वमङ्गान्वयस्येति वाच्यम् । सामान्यगतविशेषापेक्षया अन्तरङ्गत्वेन प्रथमं कामयावज्जीववाक्यैकवाक्यतया विशेषावगमो- त्तरमेवाङ्गवाक्यैकवाक्यतयाऽङ्गान्बयाङ्गीकारेण तत्रैव शक्त्यवच्छे- दोपपत्तेः । अत एव कामे निमित्ते च यस्याधिकारिणो यावन्ति प्रमाणान्तरप्रामतान्यङ्गानि तस्य तावद्भिस्सहितैराग्नेयादेरुपकुर्या- दिति महावाक्यार्थकल्पनात् काम्ये सर्वाङ्गसाहित्य, नित्ये च श. क्त्यवच्छिन्नमित्यर्थलाभः । अतश्च यथैव एकस्यैव काम्यवा- क्यस्य यावज्जीववाक्यस्य च सोमयाज्यसोमयाजिरूपाधिकारि- भेदेन प्रधानसाहित्यभेदेऽपि यस्याधिकारिणो यावन्ति प्रमाणा- तरप्रमितानि प्रधानानि तावतां कामे निमित्ते च विधायकत्वं तथाऽत्रापीति न कोप दोषः । अतस्सिद्धं नि- मित्तश्रुत्यनुरोधन यथाशक्तयङ्गहानेनापि प्रयोग इति । अत एव विध्यपराधे ‘तदेव याहक्तादृग्घोतव्यम्' इति विगुणसमाप्ति विध्यपराधे प्रायश्चित्तं च दर्शयति ॥ १ ॥ तत्य (२)-काम्येषु चैवर्थित्वात् ॥ ८॥ असंयो- गात्त् नैवं स्यात् विधेश्वशब्दप्रमाणत्वात् ॥

·252 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. ३. अकर्मणि चाप्रत्यवायात् ॥ १० ॥ काम्ये तु यद्यपि फलसम्बन्धोत्तरमेवाजान्वयः तथाऽपि साङ्गस्य प्रयोगविधिनाऽनुष्ठानावगमोत्तरं प्रवृत्तिकारणत्वेनोपस्यि- तायाः कामानायाः अधिकारिविशेषणत्वकल्पने शक्तयाऽवच्छि- नाया एव तत्कल्पनात् अकरणे प्रत्यवायाश्रवणाश्च सर्वाङ्गोपसंहा. रसमर्थस्यैवाधिकार इति प्रत्युदाहरणमात्रम् ॥२॥ (३)-क्रियाणामाश्रितत्वाव्यान्तरे विभाग- स्स्यात् ॥ ११ ॥ अपि वाऽव्यतिरेकाप- शब्दाविभागाच्च गोत्ववदैककयं स्यानाम- धेयं च सत्त्ववत् ॥ १२ ॥ एवं यथाशक्त्मुपबन्धे निरूपिते तच्छेषत्वेन प्रतिनिधि- विचारे कर्तव्ये उपोद्धाततयेदं विचार्यते --तत्र मूले तावत् द्रव्यस्य क्रियातोऽत्यन्तभेदाभावात् द्रव्यभेद कर्मभेदापत्तेः न नीवाराद्युपादाने विहितक्रियासिद्धिरिति पूर्वपक्षिते अत्यन्तभे- दाभावेऽप्यत्यन्ताभदस्याप्यभावात् कर्तृदेशकालादिवत् द्रव्यभे- देपि तदेवेदं चलनं यजनमित्यादिप्रत्यभिज्ञावलात् क्रियैक्य- प्रतीतेः प्रतिनिध्युपादानेऽपि न इतिः । तत्र च जगतीतल- वातन्यकवै कर्मव्यक्तिः अभिव्यक्तिमात्रं तु भिद्यते । अथवा श- ब्दान्तरादिप्रमाणैरेव व्यक्तिभेदः, द्रव्यदेशकालकर्तृव्यक्तयादिभि- स्तु तस्या एव व्यक्तरभिव्यक्तिभेदमात्रम् । अथवा माऽस्तु तत्रापि व्यक्तिभदः शब्दान्तरादिप्रमाणैश्चाग्नेयत्वादिजातय एव भिद्यन्त इति सिदान्तितम् ।

·अधि. ४.] भादीपिकासहितम्. 258 तत् द्रव्याश्रितत्वेऽपि क्रियायास्तद्भेदे वैजात्यस्प शङ्कितु. मशक्यत्वात् व्यक्त्यैक्यसिद्धान्ते चापूर्वापह्नवापत्तेः । तस्या- भिव्यक्तिजन्यत्वे च यजिपदे तल्लक्षणापत्तेरुपेक्षितम् ॥ अत एवं विचारो वाच्यः -सत्याप शब्दान्तरादिप्रमाणे- राग्नेयत्वादिवैजात्ये विधेयतावच्छेदकविजातीययागत्वावच्छिन्नं प्रति ब्रीहित्वादिनैव कारणत्वावगतः, तस्यैव तजात्यभिव्य- अकत्वाबसायात् न नोवाराद्युपादाने तजात्यवच्छिन्नसिद्धिरिति प्राप्त सत्यपि तज्जात्यवछिन्नं प्रति तत्त्वादिना कारणत्वे न तस्य प्रत्येकं तजात्यभिव्यञ्जकत्वं, ब्रीहित्वादिना कर्मान्तरेऽपि कार- णत्वेन व्यभिचारात् । आप तु सामग्रीत्वनैव । सामग्री च शक्तस्य व्रीहिघटिता । अशकस्य तु तदघटिता । अतश्च ब्रीह्यभावे नीवाराद्युपादानेऽपि विजातीययागत्वापूर्वत्वफलत्वावच्छिन्नं जा- यत एव । फलं परं नित्य एव तारतम्येन जायते । काम्ये तु आरम्भोत्तरमशक्तस्य शिष्टविगर्हणदोपपरिहारार्थ समापनेऽ- .पि न फलोत्पत्तिः । सर्वाङ्गोपसंहारेणैव तदुत्पनेः । प्रयोगस- माप्तयकरणे दोषमात्रोत्पत्तेः । करणे फलान्तराभावात् नापूर्वो- त्पत्तिरिति केचित् । नैमित्तिकत्वाविशेषात्तु तत्रापि पापक्षय- कल्पनेऽपि तत्रापि तारतम्यमित्यपि ध्येयम् ॥ ३ ॥ (४)-श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावे नागमोऽन्य- स्याशिष्टत्वात् ॥ १३ ॥ क्वचिद्विधानाच॥ १४॥ आगमो वा चोदनार्थाविशेषात् ॥

·254 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ३. १५ ॥ नियमार्थः क्वचिद्विधिः ॥ १६ ॥ तन्नित्यं तच्चिकीर्षा हि ॥ १७ ॥ काम्ये आरम्भोत्तरं नित्ये ततः पूर्वमपि श्रुतद्रव्याद्यला-. भे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधेयं न वेति चिन्तायां अशक्तावङ्गहानेन प्रयोगेऽप्यनङ्गग्रहणे प्रमाणाभावः । तथा हि-न तावद्दव्यादि- शास्त्रम् । तस्य व्रीहित्बाद्यवच्छिन्नविधायकत्वेन नीवागद्यविधाय- कत्वात्, न हि तेषु ब्रीहित्वमस्ति । नापि कर्मशास्त्रं तदाक्षे- पकम् । द्रव्यशास्त्रेण द्रव्यान्तरसाधारणाक्षेपप्रतिबन्धेन वोह्यादिवि- धानात् द्रव्यान्तराक्षेपानुपपत्तेः । न हि व्रीहिशास्त्रं शब्दतो नियम- विधिः अपि त्वाक्षेपप्रतिबन्धद्वारा फलतः । अतश्च यथैवाग्निविद्य- योः स्वविधिप्रयुक्तयोरेव लाभादाक्षेपप्रतिबन्धेनाशक्तस्य शूद्रा- देर्वा न तदाक्षेपः, अपितु अग्निविद्ययोरधिकारिविशेषणत्वमङ्गी- कृत्य तद्वत एवाधिकारः, एवं द्रव्याद्यंशेऽपि प्रधानविधिनाऽ- नाक्षेपात् ब्रीह्यादिश्रुतद्रब्यवत एवाधिकारित्वकलानेन न द्रव्या- न्तरोपादानामति प्रयोगोत्सर्ग एव युक्त इति प्राप्ते- द्रव्यशास्त्रेण द्रव्यान्तरसाधारण्येनाक्षेपप्रतिबन्धेऽपि ब्रीहा- दीनामग्निविद्ययोरिव स्वतन्त्रप्रयोगविधिविधेयत्वामावात् प्रया- जादिवत् प्रधानविधेरेव ब्रीडावियोगविधायकत्वात् प्रयोगवि- धिविषयीभूतानां तेषामधिकारिविशेषणत्वानुपपत्ती निमित्सब लादशक्तौ त्यागेनापि प्रधानकर्तव्यतावगतेस्तस्य च द्रव्यान्तर- मन्तरेणायोगायुक्तं तदाक्षेपकत्वम् । अग्निविद्ययोस्तु स्वतन्त्रप्र- योगविधिसिद्धयोरेतत्प्रयोगविधिविषयत्वाभावेन यथाशक्त्युपब. न्धविषयत्वाभावात् युक्तमधिकारिविशेषणत्वमिति वैषम्यम् ॥

·255 अधि. ५.] भाध्दीपिकासहितम्. न चवमपि द्रव्यस्योत्पत्तिवाक्ये श्रुतस्य निमित्ताद्यन्वयात्पू- र्वमेव यागाद्यन्वयात् पश्चादवगम्यमाननिमित्त एव द्रव्यावच्छेदक ल्पनात द्रव्यावच्छिन्नजीवनादेरेव निमित्तत्वावगतेः कथं द्रव्यान्त- रंण यांग इति वाच्यम् । विशिष्टविधौ निमित्तान्वयात्पूर्व भावना- यामन्वितस्यापि द्रव्यस्य विशेषणविधी यागाङ्गताबोधदशायां यागगतफलवत्त्वज्ञानार्थ कामयावजीववाक्याभ्यामेकवाक्यत्वाङ्गी- कारेण निमित्तपापक्षयाद्यन्वयोत्तरमेव द्रव्यस्य यागाङ्गताबोधेन प्रयाजादिवत्तत्रापि यथाशक्त्युपपन्धोपपत्तेः । अतस्तदा कर्मशा- स्त्रेण सहशसाधारण्येन द्रव्यान्तराक्षेपायुक्तः प्रतिनिधिः । तस्य चाङ्गत्वाभावेऽप्युपकारकत्वमात्रेण ग्रहणं बोध्यम् । एवं च कर्म- चोदनया यत्किञ्चिद्दव्यप्राप्ती युक्तयन्तरेण सदृशस्य वचनेन च पूतोकानां नियम इति वक्ष्यते ॥४॥ (५)-न देवताग्निशब्दक्रियमन्यार्थसंयोगात् ।। १०॥ देवतायां च तदर्थत्वात् ॥ १९ ॥ एवं सर्वत्र प्रतिनिधौ प्रसक्ते देवतायां स न भवति । यदि ह्यर्थमात्रस्यैव देवतात्वं त्यागकालीनोच्चारणकर्मभूतशब्दप्रतिपाद्य- त्वरूपं भवेत् तदा तस्य शब्दविशेषापेक्षायां प्रतिपादकत्वेन विधि तस्योपस्थितस्य शब्दस्य नियमेऽपि रोगादिना तत्पदो- चारणासम्भवे तादृशार्थस्य यागाङ्गत्वानपायात् तद्वोधक श्रौतला- क्षणिकशब्दान्तरप्र.क्तया भवेदपि प्रतिनिधिः । यदा तु दाश- मिकाधिकरणवक्ष्यमाणरीत्या विधिगतशब्दविशिष्टस्यार्थस्य ताह- शशब्दमात्रस्य वा देवतात्वं तदा कः प्रसङ्गः शब्दान्तरस्य । न हि हविस्त्यागकालीनोचारणकर्मत्वविशिष्टविधिगतशब्दत्वस- ·256 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ३. मानियतं अखण्डोपाधिरूपं वृद्धव्यवहारसिद्धं देवतात्वं शब्दा- न्तरे समस्ति । यदि तु अर्थस्यापि देवतात्वं कथश्चिदङ्गीक्रियेत ततस्तत्रापि तादृशविधिगतशब्दप्रांतपाद्यत्वसमनियतमेघ तदङ्गी- कृत्य प्रतिनिध्यभावस्समर्थनीयः । अत एव यागस्य देवतात्वा. क्षेपकत्वेऽपि विधेयत्वघटिततद्विषये आक्षेपकत्वासम्भवात् देव- ताविधिरपूर्वविधिरेव । तदसम्भवे च यागपदार्थस्य लोप एव यदा तु देवताऽपचारे प्रजापतिरिति वचनं तदभावे विधिवि- धया प्रामाणिकं तदा तथैवानुष्ठानम् । एवमग्नेरपि होमाधिकरणस्य न प्रतिनिधिः । तत्राहवनीयादेस्ता- वदाधानीवधिसिद्धत्वादेव ऋतुप्रयोगविध्यविषयत्वात्तेषामधिका- रिविशेषणत्वप्रतीतेयथाशक्तिन्यायाविषयत्वादेव न प्रतिनिध्याश- का । यत्र तु लौकिकाग्नेरेव वाचनिकमधिकरणत्वं यत्र वा पदादेस्त- त्रापि सत्यपि तस्य प्रयोगविधिविषयत्वेऽदृष्टार्थत्वात् न तत्प्रतिनि- धिः । न हि पूर्वदेशविभागानुकुलव्यापाररूपप्रक्षेपमात्ररूपस्य होम- स्याधारापेक्षाऽस्ति । अत एव तद्विधिरप्यपूर्वविधिरेव । पदादिना आहवनीयादिब धस्तु पतनप्रतिबन्धकत्वरूपाधिकरणताया एवा- दृष्टोत्पादकत्वादेकेन आत्सिद्धेस्समुनयायोगादनुसन्धेयः । अतः श्व तत्रापि तत्प्रतिदिन त्पादकत्वे प्रमाणाभावान्न सः । क. चित्तु वाचनिको ब्राह्मणपाण्यादिरभावे विधिरेव । एवमर्थप्रकाशनार्थध्वपि मन्त्रेषु न प्रतिनिधिः शब्दान्तरस्य मन्त्रान्तरस्य वा । स ापायान्तरेण ध्यानादिनाऽर्थेऽनवगते तत्प्र- तिपादकत्वज्ञानाभावादेवानाशयः । अवगते तु तस्मिन् स्मारका- नपेक्षत्वादेव न तदुपादानम् । न चैवं यत्र स्वत एवार्थस्स्मृतः तत्र विहितमन्त्रपाठानापत्तिः । तत्र नियमादृष्टसिवर्थ मन्त्र ·257 भधि..६.} . भाध्दीपिकासहितम्. जन्यस्मृतेरेवाभ्युदयकारित्वकलानेन मन्त्रपाठावश्यकत्वात् । प्र- तिनिधेस्तु कर्मचोदनाक्षिप्तस्य नियमादृष्टजनकत्वे प्रमाणाभावात् न पाठ हाते वैषम्यम् । एवमन्यस्मात्तददृष्टोत्पत्तौ प्रमाणाभावेनादृष्टार्थप्रयाजादि- क्रियाया अपि न प्रतिनिधिः । दृष्टावधातादिक्रियायास्तु स समस्त्येव । यत्त्वत्र कैश्चिददृष्टार्थस्य षोडशिग्रहणाभावादेरपि न प्र- तिनिधिः । तेन षोडश्यभावयुक्तक्रतुप्रयोगसङ्कल्पे कृते यदि दैवादनङ्गमपि तत्र षोडशी कृतः तदा पोडश्यभावस्याभावे तददृष्टार्थ नाभावान्तरं प्रतिनिधेयमित्युक्तम् । तन्न ‘नातिरात्रे घोडशिनं गृह्णाति' इत्यनेन षोडशिग्रहणाभावेपि इतराङ्गमात्रादेव क्रतूपकारसिद्धिरित्यवगमात् षोडशिग्रहणाभावस्यादृष्टोत्पादकत्वे प्रमाणाभावात् । अत एव तत्र षोडशिग्रहणे वृथाचेष्टाकृतप्रा- यश्चित्तमात्रम् ॥५॥ (६)-प्रतिषिद्धं चाविशेषेण हि तच्छतिः॥२०॥ अनारभ्य श्रुतेन 'अयशिया वै माषा वरकाः कोद्रवाः इत्यनेन माषादीनां यज्ञाङ्गत्वप्रतिषेधात् यत्र साक्षात्तेषां विधानं तत्रैव विकल्पार्थः प्रतिषेधः । अथवा यत्र धान्यत्वादिना सा- मान्यधर्मेण विधानं तत्र स्वेच्छाप्राप्तमाषाद्यङ्गप्रतिषेधो ‘बर्हिषि रजतं न. देयम्' इतिवत् । अतश्च कर्मशास्त्रानुरोधेन माषादीनां प्रतिनिधिस्थले साधनत्वेऽप्यङ्गत्वाभावात् तत्र न प्रतिषेधः । वक्ष्यमाणयुक्तया द्रव्यशास्त्रानुरोधेन माषादिरूपसदृशप्रतिनिधि- VoL. II. . 33 ·पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा. ३. स्थले ब्रीह्यवश्वत्वादिनैव तेषां ग्रहणादवर्जनीयतया माषायुपा- दानादङ्गत्वाभावेन न प्रतिषेधः । अतसोडाये प्रतिनिधेया इति प्राप्ते-- अयशिया इत्यनऱ्यार्थप्रत्ययेन साधनत्वमात्रनिषेधाद्विशेषवि. हितातिरिक्तस्थले सर्वत्रैव माषादिप्रतिषेधतातेर्न प्रतिनिधेयाः द्रव्यसामान्याभावे तु ग्राह्या एवंति ध्येयम् । अत्र च लक्षण- या यशोद्देशेन मापनिषेधविधानात् नैकाप्रसरताभङ्गः ॥ ६ ॥ (७)-तथा स्वामिनः फलसमवायात् फलस्य कर्मयोगित्वात् ॥ २१ ॥ मृते तावद्यजमाने पत्नयां वा नान्यतरेणान्यतरस्य प्रतिनिधिः यजमाने मृते पत्नया अग्नयभावादेवानधिकारात् पत्नयां मृता- यां यजमानस्यापि जायायै पूर्वमारिण्यै दत्वाऽग्नीनन्त्यकर्मणि । इति पक्षे तावदग्नयभावादेव, विवाहात्पूर्वमनधिकारात् । तत्रापि विधुराधानपक्षे अनौत्तरवेदिककर्मणां पत्नाव्यतिरेकेणैव वाचनि- कत्वेन पत्नीप्रतिनिध्यप्रसक्तेः । यदा तु माग्नीनां पत्नथै दानं तदाऽपि 'तदाहुरपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेत्' इति वचनात् पत्नी- ब्यतिरेकेणैव अग्निहोत्रमात्रानुष्ठानमिति न प्रतिनिधिप्रसक्तिः । यदा तु कस्यचित् कर्मणो मध्येऽन्यतरस्य मृतिस्तदा दाहा त्पूर्वमेव तत्समापने वक्ष्यमाणरीत्या प्रोषितादिवदेवानुष्ठानमिति न प्रतिनिधिप्रसक्तिः । रोगादिना अशक्तो कार्यान्तरव्यापृते वाऽन्यतराधिकारिककर्मसु यद्यपि स्वामिनः कालादिवत्प्रयोग ·अधि. ७] भाहदीपिकासहितम्. 259 विध्यविषयत्वान् तत्तदेकत्वादिवदेव न प्रतिनिधिप्रसक्तिः । तथापि सन्ध्यामिष्टिं चलं होममसगांत्रेण कारयेत् । . इत्यादिवचनबलाच्छिष्टाचाराचानुमतिद्वारा कत्रन्तरेणाप्यनुष्ठानं स्वत्वत्यागमात्रं तु सति सम्भवे स्वयं कार्यम् । ना चेत्तदपि तेनैव अग्नय इदं न मदीययजमानस्यत्येवं कार्यम् । उभयाधिकारिकेषु दर्शादिषु त्यागघटितं कर्मान्यतरेणैव कार्य द्वयोगप संसृष्टस्वत्वव- त्वात् । अत एव त्यागोऽपि तादृशस्थले मम यजमानस्य च नेत्या- दिरूपः । उभयोरशक्तावध्वर्युणैव, असति वाधे सामान्यममाख्यया तत्प्राप्तः । एवं यजमानप्रवासेजपे । पत्नयास्तु प्रवासऽग्निविच्छेद एव । एवमाज्यावेक्षणादियजमानपदार्थानामध्वर्युणैव करणम् । पत्नीपदार्थानां च सामान्यममाख्याऽनुरोधेन यजमानस्याप्राप्तः । एवं फालसंस्कारष्वपि आनीयमाने फलाभावात् न प्रतिनिध्याश- का । अतस्तेषामशक्त्यादौ लोप एव । न तु दम्पतिभ्यां पर- स्परमपि करण, तत्तद्वाक्ये यजमानत्वादेरुद्देश्यतावच्छेदककााटे- प्रविष्टत्वात् । अध्वर्वादीनामशक्त्यादौ तु अध्वर्वाद्यन्तरमेवोपा- देयमिति न तत्र प्रतिनिधिः ॥ ७ ॥ (८)-बहूनां तु प्रवृत्तेऽन्यमागमयेदवैगुण्यात्॥ एवं तावत्स्मृत्याचारप्रामाण्यात् क्वचिकत्रन्तरसत्त्वेऽपि न्यायेन तत्प्रतिनिधिरिति स्थितेऽपवादः क्रियते - सत्त्रमध्ये क- स्यचिद्यजमानस्य मरणे तत्प्रतिनधिरन्यः कार्य एव । काम्य- स्यापि प्रारब्धस्यावश्यं समापनीयत्वात् । यद्यपि च मुख्यकर्तुः प्रयागवियविषयत्यान्न प्रतिनिधिः न वा मृतेन तदुपादानस-

·260
-
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ३.
म्भवः । तथापि 'साङ्गकर्तरि सप्तदशावरास्सत्त्रमासीरन्'
इति वाक्येन साप्तदश्यविधानात् साप्तदश्यरूपाङ्गसम्पत्त्यर्थम-
न्योपादानमवशिष्टैः यार्यम् । न च तस्याख्यातोपात्ताधिकारि-
सङ्ख्याविशेषत्वादानीयमानस्य च वक्ष्यमाणरीत्या फलभोक्तृत्वा
भावादधिकारित्वानुपपत्तेः कथं तमादाय साप्तदश्यसम्पत्तिः ।
फलभोक्तृत्वाभावेऽपि कर्तृनिष्ठत्वमात्रेणेव साप्तदश्योपपत्तेः । अत
एवात्विज्येऽपि ये यजमानास्त ऋत्विजः' इत्यनेन जघन्यक्र-
त्विक्पदे आविज्यलक्षणामङ्गीकृत्य तदुद्देशेन यजमानानां कर्तृ.
त्वविधानान् यजमानपदस्य च शानजन्ततया आत्मनेपदरूप-
त्वेन फलभोक्तृत्वविशिष्टकर्तृत्ववाचित्वेऽपि यथाशक्ति प्रयोगे-
ण भोक्तृत्वाभावेऽप्यानीयमानस्य कर्तृत्वसत्त्वात् सङ्ख्यासम्प-
त्यविघातः । ततश्च सङ्ख्यासम्पत्तये न्यायेनैवात्र प्रतिनिध्यु-
पादानम् । एवं च न्यायप्राप्तेः पूर्वमेव प्रवृत्तेन “यदि सत्त्राय
दीक्षितानां प्रमीयेत योऽस्य नेदिष्ठस्स्यात् तं तस्य स्थाने दीक्ष-
यित्वा तेन सह यजेरन्" इत्यनेन वचनेन नेदिष्ठत्वविधानार्थ पु-
नर्विधिः । अत एवेदमधिकरणं शिष्यव्युत्पत्तिमात्रार्थ, तदभा-
वेऽपि वचनवान्यागमोपपत्तेः । अत्र च पत्नीमरणेऽपि 'तेन
सह यजेरन् इति पुल्लिङ्गनिर्देशात् यजमानसाप्तदश्येनैव च सङ्ख्या-
या अपि सम्पत्तेः तत्कर्तव्यपदार्थानां च पत्नयन्तरेण यजमान
रेव वा सिद्धेः नान्यानयनम् । अत एव ताशस्थले पत्नया ना-
ग्निभिर्दाहः । किन्त्वग्नयन्तरेणैव । यजमानस्य तु मृतस्य पृथक्क-
तस्वाग्निाभेर्दाहेऽप्यनाहिताग्निसाधारण्येन आनीतस्याग्निसंसर्गे प्र-
माणाभावात् ऋत्विग्वदेव कर्तृत्वोपपत्तिः ॥ ८॥
(९)-स स्वामी स्यात् तत्संयोगात् ॥ २३ ॥

·261 अधि. १०.] भादीपिकासहितम्. कर्मकरो वा भृतत्वात् ।। २४ ॥ तस्मिंश्च फलदर्शनात् ॥ २५॥ पूर्वाक्षेपेणेदं आनीयमानस्य न कर्तृत्वमात्रं, आप तु स्वा. मित्वमपि तत्स्थानापन्नत्वात् दीक्षारूपफलिसंस्कारश्रवणाचति प्राप्ते- न तावदत्र सत्त्रफलं तस्य वैगुण्य सत्यनुपपत्तेः । तद्धि न तावदानीतस्य साङ्गकर्तृत्वाभावात् । अत एव न मृतस्यापि । नाप्यवशिष्टानां सप्तदशस्वामिकसत्त्रकर्तृत्वाभावात् । अवशिष्टैस्तु शिष्टविगर्हणादोषपरिहारार्थमवश्यं ऋतुसमापने सामायुपायैस्स- वयासम्पत्त्यर्थमन्यस्ममानीयते । अत एव प्रारम्भानिमित्तक- समापनसाध्य पापक्षयोऽप्यवशिष्टानामेव नानीतस्य प्रारम्भरूपनि- मित्ताभावात् । अतस्तस्य कर्तृत्वमात्रमिति सिद्धम् ॥९॥ (१०)-स तद्धर्मा स्यात् कर्मसंयोगात् ॥२६॥ फलिसंस्काराः ब्रह्मचर्यपयोव्रतादय आनीतस्य फलित्या- भावादप्राकृतकार्यकारित्वापत्तेर्न कर्तव्याः। अवशिष्टानां तु सत्त्रफ- लाभावेऽपि प्रारम्भनिमित्तकपापक्षयस्य सत्त्वाकर्तव्याः । अत एव फलिसंस्काराणां प्रकृती प्रधानफलाधानयोग्यताजननार्थत्वात् यदा प्रधानकरणात्पूर्व मृतिस्तदैव तेषां फालसंस्काराः! पापक्षयस्य प्रधानजन्यत्वात् न तदूर्ध्वमिति ध्येयम् । दीक्षाकरणं त्वानी- तस्य वाचनिकमप्राकृतं कार्यमिति प्राप्ते- यद्यपि न तस्य फालत्वं तथाऽप्यन्येषां फलिसंस्कारकर्त- रि साप्तदश्यसम्पत्त्यर्थमानीतस्यापि ते कार्याः । न च ब्रह्मच- ·262 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ३. र्यादिषु पुरुषस्य संस्कार्यत्वेन कर्तृत्वस्यार्थिकत्वात्सलयायाश्च वैध एव कर्तृत्वे निवेशात् फलिसंस्कारकर्तरि साप्तदश्याभावः वैधावैधसाधारणावश्यककर्तृत्वद्वारेणैव लाघवात् साप्तदश्यस्य सत्त्राङ्गत्वोपपत्तेः । अतस्तत्सम्पत्त्यर्थ कर्तव्या एव फलिसंस्काराः। ननु ‘सप्तदशावराः' इत्यनेन सत्त्रप्रयोगकर्तृपरिच्छेदकत्वेन सा- सदश्यं विहितं न तु प्रत्येकं, तत्तत्पदार्थे । प्रत्येकपदार्थानां सप्त- दशभिरकरणात् । न चानुमतिद्वारा सप्तदशानां सर्वत्र कर्तृत्व तथात्वे फलिसंस्कारष्वप्यनुमातद्वारेणैव साप्तदश्यापपत्तरानीते लिसंस्कारकरणानापत्तः । किञ्चदं मृतस्यैव पूर्वकाले अनुम- तिसत्त्वात् सङ्ख्यासम्पत्तिसम्भवेनानयनवैयर्थ्यम् । मृतकर्तब्य- पदार्थानुष्ठानार्थमानयनमिति चेत्तेषां कर्मान्तरविव आध्वर्या- दिसमाख्यया 'इतरमन्यस्तेषाम्' इति न्यायेन वा कत्रन्तररव सिद्धः । अतश्चानयन एव प्रमाणाभावे कुतस्त्यं संस्कारक- ल्पनमिति चेत्तन-न्यायेन तदसिद्धावपि वचनेनैव त- त्सिद्धः । अत एवोक्तवचने दीक्षितमरणे निमित्ते दीक्षानदि- ठसाहित्याद्यनेकगुणावेशिष्टनैमित्तिकव्याप्यतावत्पदार्थप्रयोगम्यैव विधानात् न वाक्यभेदः । दीक्षा चाप्राकृतकाप वचनादेव विधीयते । तस्याश्च यमनियमपरिग्रहरूपत्वात् विसिद्धिः । एवं च येकचित्तद्भिन्नास्सस्कारास्ते न कार्या इति प्रतिभाति। सत्त्राय दीक्षितानामिति श्रवणाच नाहीने तदानयनम् ॥ १० ॥ (११) सामान्यं तच्चिकीर्षा हि ॥ २७ ॥ एवं प्रतिनिधी विचारिते किं सति सम्भवे सहश एव प्रतिनिधिरुतानियम इति चिन्तायां- कर्मचोदनया यत्किञ्चिद्द- ·अधि. १२] भादीपिकासाहतम्. 203 व्यमात्राक्षेपात् द्रव्यशास्त्रस्य च नीवारेषु व्रीहित्वाभावेन सह- शनीवारादिनियामकत्वाभावात् न सदृशनियमः । न च ब्राह्य- वयावेनस्स्वावयवैरत्यन्तभेदाभावात्तदवयवानामेव कतिपयानां नी- वारोपादानतया नीवाराभिन्नतया ब्रीहिशास्त्रेणैव तद्विधानमिति वाच्यम् । तथात्वे व्रीहिसत्त्वेऽपि नीवारोपादाने वैगुण्याभावप्रस- ङ्गादिति प्राप्ते व्रीहिशास्त्रेण व्रीहित्वजातेस्साधनत्वे प्रमिते अमूर्तायास्त- म्यास्साधनत्वासम्भवादात्तत्परिच्छिन्न त्यावयविनस्साधनत्वम- वगम्यते । तस्यापि चावयवोपादानव्यतिरेकेण साधनत्वासम्भ वात् तदवयवानामपि साधनत्वमर्थादेवावगम्यते । तज्जातीयाव- यवानामेव च कतिपयानां विजातीयावयवान्तरोपेतानां नांवा- गरम्भकत्वमिति यथाशक्तिप्रयोगे जातेरवयविनो अवयवान्तरा- णां च साधनत्वासम्भवेऽपि कतिपयावयवानामेव तत्सम्पत्त्य थमवर्जनोयतया नोवारविजातीयतदवयवोपादानमिति सदृशप्र. तिनिधिानयमसिद्धिः । अत एव सादृश्यं समानजातीयावयवार- धत्वेनैव नियामकं न तु समानजातीयधर्मान्तरेण तस्य व्री- हिशास्त्राविषयत्वात् । एवं च ब्रोह्याद्यभावे सुसदृशं तदभावे मन्दसशमित्यादिक्रमेण बोध्यम् ॥ ११ ॥ (१२)-निर्दशात्तु विकल्पे यत्प्रवृत्तम् ॥ २८ ॥ अशब्दमिति चेत् ॥ २९ ॥ नानङ्गत्वात् ॥ वैकल्पिकषु ‘खादिरे बध्नाति, पालाशे बध्राति' इत्यादिषु एकन प्रक्रान्ते प्रयोगे यदि तस्यापचारः तदा वैकल्पिकान्त- रमेवोपादेयं न तु पूर्वोपात्तसहशं वैकल्पिकान्तरस्याप्युद्देश्य- ·264 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा. ३. तावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विहितस्य तस्मिन्नपि प्रयोगे अ- खत्वस्वरूपयोग्यतया मुख्यत्वेन जातिव्यक्तिसर्वावयवानामेव सा- धनत्वसम्भवे पूर्वोपात्तारम्भककतिपयावयवमात्रग्रहणे प्रमाणा- भावादिति प्राप्त तस्मिन्नपि प्रयोगे इतरस्याङ्गत्वेन तदभावकृतवैगुण्यापत्तेर- वश्यं वैकल्पिकस्थले तत्तद्वाक्ययोस्तत्तद्धटितप्रयोगमात्रविषयक- त्वावसायात् तत्प्रयोगे इतरस्याङ्गत्वाभावेन पूर्वोपात्तसदृशमेवो- पादेयम् । अत एवाग्नेयत्वादिब्याप्यधर्मावच्छिन्नं प्रत्येव व्रीह्या- देः कारणत्वमित्युक्तं कौस्तुभे । तत्रापि वैकल्पिकानामादितोऽ- वधारणम्' इत्यस्य प्रामाणिकत्वे सङ्कल्पोत्तरमेव तदभाव तु ए. कोपादानोत्तरमेव तस्यापचार इति द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ (१३)-वचनाच्चान्याय्यमभावे तत्सामान्येन प्रतिनिधिरभावादितरस्य ।। ३१ ॥ न प्र- तिनिधौ समत्वात् ॥ ३२ ॥ स्याच्छृति- लक्षणे नियतत्वात् ॥ ३३ ॥ न तदीप्सा हि ॥ ३४ ॥ 'यदि सोमं न विन्देत पूतीकानभिषुणुयात्' इत्यादौ किं- सोमाभावे पूतीकत्वेन रूपेण पूतीकानां विधानं उत? प्रातिनि धिविधया पूतीकगतसोमावयवानां नियम इति चिन्तायां- प्रतिनिधिनियमे पूतीकपदस्य तद्गतसोमावयवे लक्षणापत्तेरभावे विधिरेवायम् । न च नियमविधिलाघवानुरोधेन तदङ्गीकरण- मप्यदोषः । निषादस्थपत्याधिकरणन्यायेनापूर्वविधिगौरवस्य फ.

·अधि. १३.] भादीपिकासहितम्. 265 लमुखत्वात् । अभावे विधिपक्षपि प्रतिनिधिनियमस्यार्थसिद्ध- त्वाल्लाघवस्यास्मन्मतेजप सत्त्वाञ्च । न ह्ययं त्वन्मताप शाब्दः प्रतिनिधिनियमः । अपितु फलतः । तञ्च फलं ममाप्याविशिष्टमेव । किच-सोमाभावे सुसदृशस्यान्यस्येव प्राप्तेः : मन्दसहशानां पूती- कानां पक्षप्राप्तयभावादेव नियमविषयत्वानुपपत्तिः । अतः पूती- कत्वेन रूपेण पूतीकानामपि सोमाभावे विहितत्वात्तदपचार पूतीकसदृशभुपादेयमिति प्राप्ते- नाभावे विधिरयं तथात्वे पूतीकत्वस्य तदवच्छिन्नव्य- तेस्तदवयवान्तराणां च सोमावयवविजातीयानां करणत्वकल्प- नागौरवापत्तेः प्रतिनिधिनियमे तु क्लप्तमीमावयवनिष्टकरणता क्षिप्तोपादानकपूतीकपरिच्छेदकत्वेन यागोद्देशेन पूतीकत्वनियम- मात्रविथानात् पूतोकव्यक्तयवयवानां यागकरणत्वाकल्पनाल्लाघ- वम् । अत एव न लक्षणाऽपि । पूतीकानभिषुणुयात्' इत्यत्र तु तृतीयाया अश्रवणात् द्वितीयया यागप्रयोजकत्वस्यैव निरुक्त- सम्बन्धेन लक्षणेऽपि न दोषः । यद्यपि च तेन सम्बन्धेन पू. तीकत्वस्यैद्विध्यभावे न पक्ष प्राप्तिः । पूतीकानां मन्दसदृशत्वेन सोम मावे सुसदृशस्यैव प्राप्तेः । तथाऽपि कर्मचोदनया यात्कञ्चि- त्प्राता नधिप्रसक्ती सदृशम्यायन नियमकरणात्पूर्वमेवतद्वचनप्रवृ- त्या नियमोपपत्तेः । अत एव पूतोकगतसामावयवांनयमफलक पूतीकात्वनियमकरणेऽपि न पूतीकानां सुसशाभावे उपादानं, किन्तु सोमाभाव एव, वचनस्यैव शीघ्रप्रवृतिकतया नियाम- कत्वात् ‘याद सामम्' इति अनुवादसामर्थ्याच्च । एवं च पूती- कापचारे सोमपूतोकोभयसदृशं ग्राह्यम् । पूनोकत्वस्यापि कारण- कोटी प्रवेशात् ॥ VOL.----. BI

·266
पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ६. पा...
यत्तु शास्त्रदीपिकाय मेतादृशविषये सोमसदृशमेव ग्राह्य-
मित्युक्तं, तत् तन्त्ररत्नविरोधादुपेक्षितम् । तदभावे तु सोममात्र-
सुसदृशं पूतीकत्वावच्छिन्नसंसर्गस्य सोमावयवाङ्गत्वेन 'गुणलोपे
च' इति न्यायेन बहुतरसोमावयवानामेवानुग्राह्यत्वात् । अभावे
विधिपक्षे तु सोमाभावे निमित्ते पूतीकानामेवाङ्गत्वात्तत्सदृश-
मवेति विशेषः । अत यत्र व्रीह्यादौ तदवयवत्वेनैव
नीवारप्रतिनिधिः तत्र नीवारत्वस्यानङ्गत्वात् तदपचारे व्रीहि-
सदृशमेवोपादेयं न नूभयसदृशमियपि सुलभम् । अत
मूले उभयावे वप्रतिनिध्यपचारे अधिकरणद्वयं कृतं तत्तु मया
स्पष्टत्वादुपाक्षतम् ॥ १३ ॥
(१४)-मुख्याधिगमे मुख्यमागमो हि तदक्षा-
वात् ॥ ३५ ॥ प्रवृत्त पीति चेत् ॥ ३६ ॥
नानर्थकत्वात् ॥ ३७ ॥
एव
यदा मुख्यमलभ्यं मत्वा प्रतिनिधिमुपादातुं प्रवृत्त उपा-
दाय वा द्वित्राः सर्वे वा संस्काराः कृताः, कार्य न कृतं
तत्र कार्यकरणात्पूर्व मुख्यलाभे तमेवोपादाय पुनस्सस्कारान्
आशु कृत्वा तेनैव प्रधान कार्य मुख्यसम्भवे विकलोपादा-
नस्य वाचनिकस्याप्यन्याय्यत्वात् । न च प्रतिनिधित्यागे सङ्क-
ल्पबाधः द्रव्यांशे पृथक्सङ्कल्प प्रमाणाभावात् । सत्त्वेऽपि वा 'य-
थाशक्ति शास्त्रार्थ सम्पादयिष्ये' इत्येव सङ्कल्पात् । प्रधानानुरा-
धेन पुनस्संस्कारकरणस्य न्याय्यत्वाच । यदा तु प्रतिनिधिनैव का-
र्य निष्पन्नं तदा प्रयोजनाभावात् न मुख्यमुपादेयम् । मुख्या-
भावनिमित्तकप्रायाश्चत्तमात्रमेव तु कार्यम् ॥ १४ ॥

·अधि. १६.] भादीपिकासहितम्. 267 (१५)-द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् ॥ ३८ ॥ अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो द्रव्याभावे त- दुत्पत्तेर्द्रव्याणामर्थशेषत्वात् ॥ ३९ ॥ यदा नियोजनादिकार्यमात्रयोग्यो मुख्यः तक्षणादिसकल- संस्कारयोग्यस्तु प्रतिनिधिस्तदा मुख्यस्यैवोपादान ‘संस्काराणां तु गुणोपे च मुख्यस्य' इति न्यायेन लोपेऽपि न दोषः । न चान्यत्र तथात्वेऽपि यूपस्य दृष्टादृष्टसंस्कारसमूहरूपत्वान्न सं. स्काराणां काष्ठाङ्गत्वमिति वाच्यम् । लाघवेन सकलसंस्कारजन्य- परमापूर्वविशिष्टकाष्टस्यैव यूपपदार्थत्वात् । अत एव 'यूपं तक्ष- ति' इत्यादी काष्ठस्यैव संस्कार्यत्वान्न काऽप्यनुपपत्तिः । यत्र तु प्रधानभूतनियोजनासमर्थमेव मुख्यं नत्र तदनादरेण प्रतिनिधिनैव कार्यसम्पादनं द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ (१६)-विधिरप्येकदेशे स्यात् ॥ ४० ॥ अ- पि वाऽर्थस्य शक्यत्वात् एकदेशेन निर्व- तेतार्थानामविभक्तत्वाद्गुणमात्रमितरत्तदर्थ - त्वात् ।। ४१ ॥ यत्र त्वश्वशफपरिमाणशेषकार्याद्यपर्याप्ताः पूरोडाशत्वजा. तिमात्राभिव्यक्तिसमर्था बीयो लभ्यन्ते तत्र तेनैव पुरोडाशं कृत्वा प्रधानमनुष्ठेयम् । शेषकार्याणां लोपः। न च बहूनां शे- षकार्याणां पुरोडाशाङ्गभूतानां पुरोडाशाङ्गभूतकवीह्यनुरोधेन लो- पासम्भवः। ब्राहीणामपि यागोद्देशेन विहिततया यागाङ्गत्वेन पुरोडाशाङ्गत्वाभावात् । न चोत्पत्तिशिष्टपुरोडाशावरोधात् 'बीहि ·268 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ६. पा. ३. भिः' इति तृतीया प्रयोजकत्वपरेति वाच्यं, पुरोडाशद्वारकत्व- रूपव्यापारकत्वेऽपि करणत्वत्य 'काष्ठः पचति' इत्यादिवदुपपन्न- तरत्वेन लक्षणायां प्रमाणाभावात् । अतश्चैकप्रधानाङ्गानुरोधेना- नकेषामप्यङ्गानां लोपो नायुक्तः ॥ १६ ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भाट्टदीपिकायां षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पादः. अथ पष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः. (१)-शेषाव्यवदाननाशे स्यात्तदर्थत्वात् ॥१॥ निर्देशाद्वाऽन्यदागमयेत् ॥ २ ॥ दर्शादौ यदा सकलस्य पुरोडाशस्य दधिपयसोरन्यत- रस्य वा हविषस्सम्पूर्णस्य नाशस्तदा प्रधानानुरोधेन हचिरन्तरो-. त्पत्तौ प्रसक्तायां “यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुव्येयुरपहरेयुर्वा आज्येनेता देवताः परिसङ्घयाय यजेत" इति श्रुतेन आज्येनैव याग इत्यविवादम् । अत्र हि नाशादीनां प्रत्येकं निमित्तत्वे वाक्य- भेदापत्तरुत्पन्नहविरयोग्यत्वमेव · अर्धमन्तर्वेदि' इतिवत् लक्षणया निमित्तं, न तु हविरलाभः, नाशाद्युल्लेखवैयापत्तेः । अत एबा- नुत्पन्नपुरोडाशाद्यसम्भवेनाज्यनियमः, किन्तु यत्किश्चिदनियतप्र- तिनिध्युपादानमेव । एकदेशनाशादौ तु यदि द्वयवदानग्रहणोत्तरं पात्रीस्थस्य कुम्भीस्थस्य वा नाशस्तदा भाष्यकारमते ताव- ·269 अधि. १.] भाहदीपिकासहितम्. इयवदानस्यैव हविष्टात् शेषकार्याभावेऽपि तेनैव यागः । वार्तिककारमते तु यावन्निरुप्तब्रोहिपरिमितपुरोडाशस्य याव- दुग्धं सान्नाय्यस्य च हविष्ट्वात् हवि शसत्त्वेन पात्रीस्थना- शेऽपि आज्येनैव यागः । एवं तन्मते द्वयवदाननाशेऽपि हवि शाविशेषाद्धविरन्तरोत्पत्तिप्रसक्तौ वचनादाज्येन यागः । भा- प्यकारमतेऽपि तादृशविषये आज्येनैव यागो न पुनः पात्रीकु. म्भीस्थादवदानम् । 'मध्यात् पूर्वार्धाश्चावद्यति' इत्यनेन कृत्स्नस्य यावदुपात्तस्य प्रकृतस्य पुरोडाशादः यो मध्यादिदेशस्तदपा- दानतयोपरितनभागस्यैवावदेयत्वात् । तस्य च नष्टत्वेन पुन- रवदाने मध्यादेरेवावदेयत्वप्रसङ्गात् । अतस्तत्रापि हविरन्तरो. त्पत्तिप्रसक्तौ आज्येन यागः । न च सर्वमते हविष्टवावच्छिन्न- नाशादिना हविरयोग्यत्वस्थ निमित्तत्वे द्वित्रयवयवनाशेपि आज्येन यागापत्तिः । निमित्तज्ञानस्यैव नैमित्तिकानुष्ठापकतया तादृशनाशस्य नित्यतया वा निमित्तत्वानुपपत्तेः । अङ्गुष्ठपर्व- न्यूनावर्जनीयातिरिक्तावयवनाशे तु भवत्येवाज्येन यागः । तदेव मीमांसकमर्यादा । याशिकास्तु तां न मन्यन्ते । तेषामयमा- शयः----एकदेशदाहवदेवैकदेशनाशस्य न निमित्तत्वं एकदेशना- शेऽपि पुरोडाशाज्यपयोदधित्वादेः प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्तस्यैव हवि- ष्ट्रावच्छेदकत्वेन यावनिरुप्तव्रीहिपरिमितत्वादेस्तदनवच्छेदकत्वात् तन्नाशस्यावर्जनीयत्वाच । अतः एकदेशनाशेऽप्यवशिष्टस्यैव यागः ! होमः परं मध्यापादानकत्वाभावे द्वयवदानासम्भवाल्लु- प्यताम् ॥ वस्तुतस्तु-यावदवशिष्टं तस्यापि हविष्ट्वात्तन्मध्यापादान- कत्वं सम्भवत्येवेति होमोऽपि कार्य एव । अत एवाश्वलायनः ·270 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ४. 'व्यवदाननाशे पुनरायतनादवदानम् ' इति । अतश्च यद्यपि मीमां- सकमतं न्यायसिद्धं भवेत् तथापि स्मृत्यनुमितवचनेन तहा- धोऽग्निष्टुति सुब्रह्मण्योहवन् । 'आग्नेयी सुब्रह्मण्या कार्या' इत्यनेन ऐन्द्रयाः बाधः । कृत्स्नहविर्नाशे तु अनेकहविष्कायामिष्टौ क- तिषयहविर्नाशे हविरन्तरोत्पत्तिरेव । सर्वहविर्नाश एवाज्येन पुन- रुत्पादितेन यागः । अत एवापस्तम्बः । यद्यप्रत्तदेवतं हविः व्यापद्य- त अन्यद्धविस्तदैवत्यं निर्वपेत् । यस्य सर्वाणि हवींषि आज्ये- नेता देवताः परिसङ्घयाय यजेत" इति । यद्यपि चोत्तरवाक्ये श्रुती च सर्वत्वमविवक्षितं, नथाऽपि पूर्ववाक्यवैयऱ्यांद्यापत्तेः हविरुभयत्ववदविरुद्धा मर्वनाशम्य निमित्तता ॥ १ ॥ (२)-अपि वा दोपभाजां स्याद्विशिष्टकारण- त्वात् ॥ lu यत्र तु त्यागांशयुक्तानि शपकार्याणि यथा स्विष्टकृदादी तत्रोत्तरार्धादिनाशे उत्तरार्धान्तराभावादवशिष्टस्य प्रतिपत्त्यन्त- रगृहीतत्वाच्च न तावच्छेपेण करणम् । नापि हविरन्तरोत्पत्तिः. अप्रयोजकत्वात् । किन्त्वाज्येनैव ममापनम् । उक्तवचनस्य श्रुतद्रव्यनाशे द्रव्यापेक्षामात्रेणव प्रवृत्तेः । याशिकमते तु “ यदि प्रत्तदेवतमाज्यन शेपं संस्थापयेत्" इत्यापस्तम्बवचनादव- धेयम् । अविशपप्रवृत्तमपीदमपेशानुरोधात्स्विष्टकृत्परमेव । अतस्त्यागांशाभावादिडादेः लाप पव । इदं चोत्तरार्धत्वादि- नाऽनेकप्रतिपत्तिविधाने । शेषत्वेनानेकप्रतिपानविधाने तु शे. पैकदेशविनाशेऽप्यवशिष्टेनैवावयवशरसर्वप्रतिपत्तिकरणमिति ध्ये यम् ॥

·अधि. ३.] भाट्टदीपिकासहितम्. 271 (३)-निर्देशाच्छेपभक्षोऽन्यैः : प्रधानवत् ॥ ४ ॥ सर्वा समवायात्स्यात् ॥ ५ ॥ निर्देशस्य गुणार्थत्वम् ।। ६ ।। प्रधाने श्रुतिलक्षणम्।। अर्थवदिति चेत् ॥ ८॥ न चोदनाविरो- धात् ॥ ९ ॥ शेषप्रसङ्गादिह दर्शपूर्णमासयोश्शपभक्षाः श्रुताः । तत्रेडा- भक्ष 'यजमानपञ्चमाः इडा भक्षयन्ति' ति श्रुता: कर्तारः । तथा प्राशिवभक्षे 'प्राशित्रं ब्रह्मण परिहरात इति श्रुतः । चतुर्धा करणभक्षेऽपि व्यादेशानानाञ्चत्वार ऋत्विजः यजमानभागब्रह्म- भागयोस्तावेव । शंयुवाककालभक्ष तु 'हविश्शेषान भक्षयन्ति' इत्याम्नातन बहुवचनन आध्वर्यवसमाग्ख्यावाधेsपि कर्मकरत्वा- सर्व ऋत्विजो भवन्ति । न चडाभले न्यायप्राप्तत्विक्पुनश्श्रवण- स्य परिसङ्ख्यार्थत्वात् शंयुवाककालमा तदन्य एव भवेयुरिति वाच्यम् । ऋत्विजां प्राप्तत्वाप अप्राप्तयजमानसाहित्यस्यवै तत्र विधेयत्वन तस्य भक्षान्तरे ऋत्विक्परिसङ्ख्यार्थत्वाभावात् । अत्र हि इडादेशन कर्तृविशिष्ट्रभक्षान्तरविधानेऽपि विशेषणवि- धिवलायां प्रानाप्रतविवेकन भी यजमानसाहित्यं च विधी- यते । ऋत्विजां तु भक्षस्य प्रयाजशेषाभिघारणन्यायेन कर्तुसं- स्कारकत्वस्यापि वक्ष्यमाणत्वनानत्यर्थत्वात् प्राप्तिसम्भवेन न विधानं, स्वत एवानतत्वाचाप्राप्तं यजमानसाहित्यं तु विधीयते । यदि करिप्यमाणकर्माण बलाधानार्थत्वमपि भक्षस्येति विभा- व्यते तदाऽस्तु यजमानपञ्चमत्वग्रहणं पत्नीपरिसङ्ख्यार्थम् । सर्व- था भक्षान्तरे कर्तृपरिसङ्ख्याभावात् शंयुवाककालभक्षे ऋत्विज । तु ·272 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ६. पा. ४. एव कर्तारः । अस्मिश्च पक्षे तस्मिन् पत्नीयजमानयोर्निवृत्ति- रत्रैव 'ऋत्विजो हविश्शेषान् भक्षयन्ति' इति कल्पसूत्रकारव- चनादवगन्तव्या ॥३॥ (४)-अर्थसमवायात्प्रायश्चित्तमेकदेशेऽपि॥१० न त्वशेषे वैगुण्यात्तदर्थं हि ॥ ११ ॥ स्या- द्वा प्राप्तनिमित्तत्वादतहों नित्यसंयोगान्न हि तस्य गुणार्थेनानित्यत्वात् ॥ १२ ॥ गुणानां च परार्थत्वादचनाढ्यपाश्रयस्स्यात् १३ ॥ भेदार्थमिति चेत् ॥ १४ ॥ शेष- भूतत्वात् ॥ १५ ॥ अनर्थकश्च सर्वनाशे स्यात् ॥ १६ ॥ दर्शपूर्णमासयोः प्रायश्चित्ताधिकार ‘भिन्न जुहोति स्कन्ने जुहोति' इति श्रुतम् । तत्र कृत्स्नभेद एवेदं उतैकदेशभेद. एव उतोभयत्रापोति चिन्तायां-द्वयोस्सङ्घर्षे सति एकदेशभेदस्या- वर्जनीयत्वेन नित्यत्वानिमित्तत्वानुपपत्तेम्सर्वभेद एवंदं चूर्णता- दशायां प्रयश्चित्तमिति प्रथमः पक्षः सङ्घर्षण कतिपयावयवा- नां चूर्णीभावेऽपि भिन्नमिति प्रतीत्यभावात् कापालिकादिस्थू- लावयव विभाग एव भेदनप्रतीतेः तस्यैवानित्यत्वेन सर्वभेदनव- देकदेशभेदनस्यापि निमित्तत्वोपपत्तेः तत्रैवाय होमः । अयं हि भेदनस्य निमित्तत्वेऽपि होमस्य प्रयोजनापेक्षायां सन्निप- त्योपकारकत्वलाभाय भिन्नकपालसंस्कारार्थः । कपाले हि भेदने- ·अधि. ५.] भादीपिकासहितम्. 273 नोक्तपरिमाणबाधात् वैगुण्यप्रसक्तौ तत्परिहाररूपः होमेन सं- स्कारो नानुपपन्नः । तस्य चानुपयुक्तस्य संस्कारायोगात् सर्व- भेदने चोपयोगायोगादेकदेशभेद नमेव निमित्तम् । अस्तु वा सप्तमीयं संस्कार्यत्वपरैव न तु निमित्तत्वार्थिकाऽपि । न च भिन्नस्य कादाचित्कत्वान्नित्यानित्यसंयोगविरोधः रथन्तरस्य का- दाचित्कत्वेऽपि सम्मीलनादिधर्मविधिवदुपपत्तेरिति प्राप्ते- भाब्युपयोगित्वे भूतोपयोगित्वे वा तस्योपधानावश्यकत्वे 'भिन्नं कपालमप्सु प्रक्षिपति अन्यदुपदधाति' इतिवाक्यविरोधात् नायं स्वतन्त्रो होमो भिन्नसंस्कारकः । नापि प्रकरणपठितहोमा- नां तत्संस्कारकत्वम् । एतन प्राकरणिकहोमानुवादेन लौकि- कस्य भिन्नकपालस्यैवाधिकरणत्वेन विधिराहवनीयवाधेनेत्यपा- स्तम् । होमस्य प्राकरणिकस्य कपालोपधानोत्तरत्वात् ‘अन्य- दुपदधाति' इत्यस्य वैयापत्तेः प्रायश्चित्तसमाख्यानुपपत्तेश्च । अत एवेदं कर्मान्तरं तच्च नैमित्तिकं आरादुपकारकं ऋतुवैगु- ण्यपरिहारार्थ क्रत्वङ्गत्वेन विधीयते । अतस्सर्वभेदनमेकदेश- भेदनमुभयमप्यत्र निमित्तम् ॥ ४ ॥ (५)-क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनी- यत्वात् ।। १७॥ दर्शनाद्वैकदेशे स्यात् ॥१८ अन्येन वैतच्छास्त्राद्धि कारणप्राप्तिः ॥१९ तद्धविशब्दान्नेति चेत् ॥ २० ॥ स्याद- न्यायत्वादिज्यागामी हविशाब्दस्तल्लिगसं- योगात् । २१ ॥ VOL. II. : 35 ·274 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा... तत्रैव ‘यस्य पुरोडाशौ क्षायतस्तं यहं वरुणो गृहाति यदा तद्धविस्सन्तिष्ठते अथ तदेव हविनिर्वपेत्' इति श्रुतप्रायश्चित्ते सर्वपुरोडाशदाहरूपं क्षाणमेव निमित्तम्। अग्निपाक्ये हविषि एक- देशक्षाणस्यावर्जनीयत्वात् । न चावर्जनीयमाणातिरिक्तैकदेश- क्षाणस्यैव निमित्तत्वं, तस्यैव परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् । न च 'तद्धविस्संतिष्ठते' इति श्रवणात् अवशिष्टेन हविषा यागप्र- तीते एकदेशक्षाणस्यैव निमित्तत्वं, प्रयोगसमाप्तावेवैवंजाती- यशब्दप्रयोगस्य सर्वत्र दर्शनेन प्रयोगसमाप्तेरेव लक्षणया प्रक- तेऽपि प्रतिपादनीयत्वात् । अतस्सर्वक्षाण एवेदं पुनःप्रयोगरूपं प्रायश्चित्तम् । ‘यदेवत्यं हविर्व्यापद्येत, अन्यत्तदैवत्यं निर्वपेत्' इत्यापस्तम्बवचनात्सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् । यदि वाऽवदानेम्यो न प्रभवेत्' इत्यापस्तम्बेन सर्वदाहे अवदानापर्याप्तैकदेशदाहे वा पुनःप्रयोगविधानेन तद्भिग्नैकदेशदाहे प्रायश्चित्तानुपपत्तेः। अतएवैकदेशदाहस्य परिच्छेत्तुं शक्यत्वेऽप्येतन्मूलभूतश्रुत्यैव तत्र प्रायश्चितासम्भवः । तादृशैकदेशक्षाणे तु प्राक्तननाशा- धिकरणन्यायनाज्येन दग्धावशिष्टेन वा प्रयोगसमाप्तिमात्रम् । एवं सर्वक्षाणेऽपि प्रयोगसमाप्तिः आज्यन पुरोडाशान्तरोत्पत्त्या वा द्रष्टव्या ॥५॥ (६)-यथाश्रुतीति चेत् ॥ २२ ॥ न तल्लक्ष- णत्वादुपपातो हि कारणम् ॥ २३ ॥ दधिपयसोरेकैकस्य नाशे प्रायश्चित्तमुक्त्वा ‘यस्योभयं हविरातिमाछेत् । ऐन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्' इत्यानातम् । तत्र च नातिमात्रस्य निमित्तता सर्वदैव कस्यचिदातिसत्वेन नित्यतया निमित्तत्वानुपपत्तेः । अतो अर्धमन्तर्वेदि' इतिवल्लक्ष- ग

·अधि. ७.]
भादीपिकासहितम्.
275
णया हविरातिनिमित्तमिति तावदविवादम् । अतश्च तद्वदेवोभ-
यत्वमपि उभयपदवैयापत्तेः लक्षणया निमित्तकोटिप्रविष्टमिति
उभयहविरातिरेव निमित्तम् । न ह्यत्रैकवचनादिवत् साधुत्वा-
दिक प्रयोजनमस्तीति प्राप्ते-
ग्रहैकत्वाधिकरणन्यायेनेप्सितोद्देश्यविशेषणस्येव निमित्तरू-
पोद्देशविशेषणस्यापि विवक्षाऽयोगात् विशिष्टलक्षणायाश्चैकवच-
नाघनुरोधेनेव उभयपदानुरोधेन हविरादिपदेषु करणे प्रमाणा-
भावादुभयपदस्य चोभयमपीत्येवं पूर्वोक्तैकैकनाशप्रायश्चित्ता-
क्षयाऽस्य उत्कर्षेण स्तावकतयाऽप्युपपत्तेरुभयत्वस्य निमित्त-
कोटिप्रविष्टत्वाभावादेकैकहवि शेऽपीदं प्रायश्चित्तम् ॥
वस्तुतस्तु उभयातिरेवात्र निमित्तम् । न च तस्यापि नित्यत्वा-
निमित्तत्वानुपपत्तिः प्रकरणादेव हविर्विशेषविषयत्वोपपत्तेः । इत-
रथा भवन्भतेऽपि दधिपयोविषयत्वानुपपत्तेः । अतो दोहद्वयनाश
एवेदं प्रायश्चित्तम् । हविःपदमेव त्वविवक्षितम् । अधिकरणं तुहविः
प्राप्तयभावं कृत्वाचिन्तया । वस्तुतस्तु पक्षद्वयेऽपि न हविरा-
दिपदे लक्षणा सर्वेषां पदार्थानामाख्यातार्थान्वयोत्तरं पश्चात्पर-
स्परान्वयोपपत्तेः । एवं च विशिष्टस्य निमित्तत्वानादरो नि-
मित्ततावच्छेदकगौरवभियाऽन्यतरविवक्षयाऽपि निमित्तश्रुत्यु-
पपत्तेरन्यतरपदस्य चाधानवाक्यगतपुंस्त्वस्येवानुवादत्वेनाप्युप-
पत्तेश्चेति द्रष्टव्यः ॥ ६॥
(७) होमाभिषवभक्षणं च तद्वत् ॥ २४ ॥
उभाभ्यां वा न हि तयोर्धर्मशास्त्रम्॥२५॥

·276
पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ४.
सोमे ‘हविर्धाने प्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः
परेत्य सदसि भक्षान् भक्षयन्ति' इत्यत्र हविर्धानाधिकरणकग्रा-
वकरणकाभिषवस्याहवनोयाधिकरणकहोमस्य प्रत्यग्गमनस्य स-
दोऽधिकरणत्वस्य च प्राप्तत्वाद्धोमाभिषवसमानकर्तृकं भक्षान्त-
रमेवेदं गुणाद्विधीयते इत्युक्तम् । तत्र च होमाभिषवयोः क्ल-
तप्रयोजनयोरेव कर्तुपलक्षणत्यानिमित्तत्वमिति तद्विशेषणस्यै-
कवाक्योपादानलभ्यसाहिन्यस्याविवक्षितत्वम् । याद त्वत्रार्थि-
कं निमित्तत्वं होमाभिषवकर्तुरेव तूपादेयत्वात्तद्विशेषणं साहित्यं
विवक्षितमित्याशङ्कयत तथाऽपि प्रयाजशेषाभिधारणन्यायेन
भक्षस्य तद्गतकनियमस्य वा कर्तृसंस्कारकत्वात् हविर्विशेष-
णस्यव तद्विशेषणस्याप्यविवक्षा । अभिषवमात्रक; नेष्टुन्नेत्रा-
दिना होममात्रकर्तृभिश्चमसाध्वादिभिरपि स भक्षः कर्तव्य
इति प्राप्ते-
नियमं प्रात कर्तुस्संस्कार्यत्ववादिनः पार्थसारथर्मते तदा-
पत्तावप्याथिकेन विधिना भक्षं प्रति संस्कार्यत्वे उच्यमाने श्रृय
माणेऽपि विधौ कर्तृणामुपादेयत्वाद्विशेषणविवक्षोपपत्तौ आर्थि-
कंन विधिना विशेषणविशिष्टस्यैव कर्तुरुद्देश्यत्वाङ्गोकारेण सा-
हित्याविवक्षाऽनापत्तिः । अतोऽत्र मिळितयोरेव होमाभिपवयोरा-
थिकं निमित्तत्वम् । याद तु क्त्वाप्रत्ययस्य द्वितीयक्त्वाप्रत्य-
यान्तपदोपात्तक्रियायामप्यन्वयो नाव्युत्पन्न इत्यभिषवसमानकर्तृ-
कत्वं होम एव विशेषणं विशिष्टहोमसमानकर्तृकत्वस्य च भ-
क्षणभावनायामन्वय इत्युच्यते तदा सुतरां विशेषणविवक्षा । इत-
रथाऽभिषवस्याप्यविवक्षापत्तेः ॥७॥

·277
.
अधि. ९.]
भारदीपिकासहितम्.
(८)-पुनराधेयमोदनवत् ॥ २६ ॥ द्रव्योत्प-
तेोभयोस्स्यात् ।। २७ ॥
यस्योभावग्नो अनुगतो आदित्योऽभ्युदियादस्तमियाद्वा पु-
नराधेयमेव तस्य प्रायश्चित्तिः' इति श्रुतप्रायश्चित्तं किमेकैकाग्नय-
नुगमेऽपि भवेत् ? उत सर्वाग्नयनुगतावेवेति चिन्तायां - उभयत्व-
ग्य निमित्तविशेषणत्वेन त्वन्मतेऽप्यविवक्षितत्वादेकैकानयनुग-
मेऽपीदं प्रायश्चित्तम् । न च हविरुभयत्ववदेकैकानयनुगमे व्रातप-
त्यादिप्रायश्चित्तान्तराम्नानादस्योभयविषयत्वम् । तस्यादित्योदया-
द्यभावविषयत्वात् । न चैवमपि प्रकरणादेवकारश्रवणात्पुनः-
पदयोगाच कर्मान्तरत्वानुपपत्तेराधानस्य चोत्पत्तिवाक्ये सर्वा-
ग्निजनकत्वस्यैव क्लप्तत्वेन विधेयसामर्थ्यानुरोधेनोद्देशनिर्णय
इति वाच्यं, उत्पत्तिवाक्येऽप्यनीनामुद्देश्यत्वेनाविवक्षितविशेषण-
त्वात् । अत एव योगासद्धयधिकरणन्यायेनाधानस्य प्रत्याग्नि भिन्न
एव योग इति प्राप्त
आयतनेषु सम्भारान् निवपति' इत्यत्रायतनबहुत्वस्य वि-
वक्षितत्वादाधानस्यैकेनैव प्रयोगण सर्वाग्न्युत्पादकत्वावगतेः वि-
धयसामर्थ्यानुरोधेन सर्वानुगम एवेदं प्रायश्चित्तम् । अत एव
दक्षिणाग्नेभिन्नयोनित्वपक्षाभिप्रायेणात्रोभाविति श्रवणम् । समान-
यानित्वे तु-त्रितयाग्निनाशे बोध्यम् ॥ ८ ॥
(९)--पञ्चशरावस्तु
द्रव्यश्रुतेः प्रतिनिधि-
स्स्यात् ॥ २८ ॥ चोदना वा द्रव्यदेवता-
विधिरवाच्ये हि ॥ २९ ॥

·278 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ४. ऐन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्' इत्यत्र हविर्नाशे आज्या- दिना समापने प्रसक्त प्रतिनिधित्वेन लाघवात्सान्नाय्यानुवादेन पश्चशरावपरिमितौदनमात्रविधानम् । न च वाक्यभेदः पश्च शरावौदनपदयोस्समानाधिकरणत्वेन 'अग्नये दात्रे' इतिवद्विशि ष्टविधानोपपत्तेः आदनपदस्य तात्पर्यग्राहकत्वेन पञ्चशरावमिति बहुव्रीहिणैवौदनस्योक्तत्वाश्च ऐन्द्रमिति सानाय्यस्येन्द्रदेवताक- त्वस्यापि सत्त्वात् ‘तावतां' इतिवत्पाक्षिकानुवादः ॥ अथ वा तत्तदुत्पत्तिवाक्ये इन्द्रमहेन्द्रभेदेन सानाय्यस्य भेदादैन्द्रयागानुवादेनैव प्रतिनिधिविधानमिति प्रामे- सुबन्तपदद्वयस्य परस्परान्वयाव्युत्पत्तेः बहुव्रीहिणा सामा- न्यतो द्रव्योपादानेऽपि ओदनत्वादिरूपेणोपादाने प्रमाणाभावात् तात्पर्यग्राहकत्वमङ्गीकृत्य एकत्रैव पदे विशिष्टलक्षणाङ्गीकारे च क्वापि प्राप्तकर्मानुवादेनानेकविधाने वाक्यभेदानापत्तेर्वाक्यभेदा- पादकगुणादेव कर्मान्तरमिदं प्रायश्चित्तत्वेन विधीयते । समा. प्तिस्त्वाज्यादिनैव । 'अग्नये दात्रे' इत्यत्रापि तु न देवतामात्रवि- धिपक्षाश्रयणं वाक्यभेदप्रसङ्गात् अपि तु भावनान्तरविधिपक्ष एव । न चैवमत्रापि भावनान्तरत्वापत्तनमरत्वानापत्तिः, उ. त्पत्त्यन्वयिनो गुणस्य वाजिवनवीनभेदकात्यावश्यभावात् । अभ्यु- दितेष्टी तु पूर्वदेवतापनयविधानात् यच्छब्दश्रवणाच विशिष्य पूर्वयागीयत्वप्रतीतेर्भावनामात्रभेद इति विशेषः ॥९॥ (१०)-स प्रत्यामनेत् स्थानात् ॥ ३० ॥ अङ्गविधिर्वा निमित्तसंयोगात् ॥ ३१ ॥ तदिदं कर्मान्तरं द्रव्यनाशप्रयुक्तवैगुण्यपरिहारार्थत्वेन सा- ·अधि ११.] भादीपिकासहितम् 279 नाय्याङ्गतया विधीयते न तु तत्फलार्थ तत्स्थाने तत्फलस्य पापक्षयादेशिशष्टविगर्हणनिमित्तकस्य वा सानाय्ययागेनैव सि. द्धस्साधनान्तरानपेक्षत्वात् । न हि द्रव्यनाशे यागलोपः, द्रव्या- न्तरात्पत्त्या आज्येन वा तत्समापनोपपत्तेः । गादिरूपस्य फलस्य वैगुण्ये सत्यनुत्पत्तेः तस्य साधनापेक्षायां यागस्य विधानमिति वाच्यं, तथात्वे तत्कामनाभावे तदनुष्ठाने नि- मित्तश्रुतेस्सङ्कोचापत्तेः अतः अपेक्षितवैगुण्यसमाधानार्थत्वेनैवास्य विधानम् । अपेक्षा च सानाय्ययागस्यैवेति तस्यैव विशिष्यो- पस्थितत्वात् तद्वाचकपदकल्पनया वाक्यात्तदङ्गत्वमेव । न तु प्रकरणात्सर्वाङ्गत्वम् । अनुष्ठानसादेश्यादर्शमात्राङ्गत्वं वा । अत एव नाशे निमित्त प्रयोगान्तःपात्येवेदमङ्गं न तु क्षाणनिमित्तकपुनः- प्रयोगवत्प्रयोगबहिर्भूतम् ॥ १० ॥ (११) विश्वजित्वप्रवृत्ने भावः कर्मणि स्यात् ॥ ३२ ॥ निष्क्रयवादाच ॥३३॥ सत्रप्रकरणे 'यस्सत्रायागुरते स विश्वजिता यजेत' इति श्रुतो विश्वजित् । सत्रसङ्कल्परूपमागूरणं कृत्वा यस्सत्रं न करोति तस्येदं सत्रफलार्थत्वेन विधानं न तु सत्राङ्गतया । तथात्वे आयूरणस्य निमित्तत्वश्रवणवैयर्थ्यात् । न चैवं सत्राकरणस्यापि निमित्तान्तःप्रवेशाद्वौरवापत्तिः । अतस्सङ्कल्पमात्रे निमित्ते नैमित्ति- कमिदं फलान्तरार्थ विधीयत इति वाच्यं, फलान्तरकल्पनापेक्षया सत्रफलस्यैव साधनसाकाङ्क्षस्य फलत्वकल्पने लाघवात् । तच फलं यद्यपि न मुख्यमेव स्वर्गादि फलत्वेन कल्पयितुं शक्यं, तथात्वे वीतायां फलेच्छायां सङ्कल्परूपस्य निमित्तस्य सत्त्वेन ·280 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. ४, नैमित्तिकाननुष्ठाने निमित्तसकोचापत्तेः । तथाऽपि प्रारब्धाकरणनि. मित्तदोषपरिहारार्थ त्रैधातवीयास्थाने विधीयते । अत एव ताह- शफलवाचकपदकल्पनयैवाकरणविषयत्वसिद्धेर्न तस्यापि निमि- त्तान्तःप्रवेशः । अत एवैकस्याप्यकरणे अन्यैः कत्रन्तरं सम्पाद्य, असम्पाद्यैव वा सत्रप्रयोगेऽप्यनेनैव विश्वजित्कार्य इत्येकवचन- स्याप्युपपत्तिः ॥ ११ ॥ (१२)--वत्ससंयोगे व्रतचोदना स्यात् ॥३४॥ कालो वा उत्पन्नसंयोगात् यथोक्तस्य ॥३५॥ अर्थापरिमाणाच ॥३६॥ वत्सस्तु श्रुतिसं- योगानदङ्गं स्यात् ॥३७॥ कालस्तु स्याद- चोदना ॥३८॥ अनर्थकश्च कर्मसंयोगे॥३९ अवचनाच स्वशब्दस्य ॥ ४० ॥ सत्रेऽप्रवृत्तस्य विश्वजिदित्युक्ते सान्नाय्येऽप्रवृत्तस्यैव व्रत- मित्युक्त्यर्थमुत्तराधिकरणं, तदुपोद्धातत्वेनेदं विचार्यते । 'दर्शपूर्ण- मासयोर्बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सैरमावास्यायाम् ' इति श्रु तम् । तत्र तृतीयया वत्सकरणकभक्षणापरपर्यायव्रतविधिः राग- प्राप्तभक्षानुवादेन 'अमाषममांसमसर्पिष्कं व्रतं व्रतयति' इति वच नान्तरप्राप्तभक्षानुवादेन वा वत्समात्रविधिरिति प्राप्ते- न तावद्वत्सस्य व्रते हस्तादिवत्करणत्वं नापि भक्ष्यत्वे. नाशक्यत्वात् नापि मांसप्रकृतित्वेन विना वचनं विशसने प्रमा. णाभावातू । अतः 'पुरा वत्सानपाकार्दम्पती अश्नीयाताम्' इति ·अधि. १३.] भादीपिकासहितम्. 281 वचनान्तरैकवाक्यतालाभाय 'बर्हिषा पूर्णमासे' इत्येतत्प्रायपाठाश्च वत्सप्रातिपदिकेन वत्सापाकरणं लक्षयित्वा तृतीयां चेत्थभूतल- क्षणे व्याख्यायामावास्योद्देशेन वत्सापाकरणपूर्वकालो व्रताश्रित- त्वेन विधीयते । व्रतं च प्रकरणप्राप्तमिाते न कश्चिद्विरोधः ॥ कालश्चेत्सन्नयत्पक्षे तल्लिङ्गसंयोगात् ॥११॥ कालार्थत्वादोभयोः प्रतीयेत ।। ४२ ।। यद्यपि वत्सापाकरणं कालोपलक्षणं न तु स्वयमङ्गं परा- र्थत्वात् । तथापि तदभाव कालस्यैव ज्ञातुमशक्यत्वात् सान्नाय्य- याजिन एव वत्सापाकरणसत्त्वाहतम् । अत एवैकपुरोडा- शायामग्नीषोमीयाभावेऽप्याग्नेयसत्त्वात्कालोपलक्षणसत्त्वेन उपांशु- याजेऽपि न क्षतरिति प्राप्ते---- 'शङ्खवेलायामागन्तव्यम्' इत्यादी उपलक्षणापायेऽप्युपल- क्ष्यानपायाद्वत्सापाकरणाभावेऽप्यन्वाधानपश्चाद्भावरूपतत्कालान- पायात्सान्नाय्याभावेऽपि कर्तव्यमेव व्रतम् ॥ १२ ॥ . (१३)-प्रस्तरे शाखाश्रयणवत् ॥४३॥ काल- विधिोक्षयोर्विद्यमानत्वात् ॥४४॥ अत- संस्कारार्थत्वाच ॥४५॥ तस्माच्च विप्र- योगे स्यात् ॥४६॥ उपवेषश्च पक्षे स्यात् ।। 'सह शाखया प्रस्तरं प्रहरति' इत्यत्र प्रहरणएव शाखा- साहित्यं प्रस्तरस्य न तु होम इत्युक्तं चतुर्थे । तत्तु न सम- प्रधानत्वेन प्रस्तरप्रहरणस्येव शाखाप्रहरणस्यापि शाखाप्रतिप- VOL. II. 36 ·282 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या ६.पा. ४. त्तितया, किन्तु प्रस्तरप्रहरणे शाखासाहित्यं गुणत्वेन मैत्रावरु- णग्रह इव पयस्साहित्यं 'सह युक्तेप्रधाने' इत्यनुशासनेन गुण- त्वावगमादिति प्राप्ते- शाब्दबाधे गुणत्वश्रवणेऽपि प्रयाजशेषाभिधारणन्यायेना- र्थिकप्रतिपत्त्यन्तरविधिकल्पनेन प्रस्तरवच्छाखाया अपि कृता- र्थत्वाविशेषेण प्रतिपाद्यत्वं, अत एव शाब्दबोधे गुणत्वश्रवणमाप प्रस्तरप्रहरणकाल प्रतिपत्त्यर्थमित्युक्त न तु स्वयं तन्त्रम् । अत- श्वासन्नयतश्शाखां विनैव प्रस्तरप्रहरणम् । पौर्णमास्यां च यथा- शक्तिप्रयोगे प्रस्तराभावेऽपि 'गुणलोपे च' इति न्यायेन शाखाप्र- . हरणम् ॥१३॥ इति खण्डदेवविरचितायां भाट्टदीपिकायां षष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ अथ पठाध्यायस्य पञ्चमः पादः (१)-अभ्युदये कालापराधादिज्याचोदना स्यात् यथा पञ्चशरावे ॥१॥ अपनयो वा विद्यमा- नत्वात् ॥२॥ तद्रूपत्वाच्च शब्दानाम् ॥३॥ आतञ्चनाभ्यासस्य दर्शनात् ॥४॥ अपूर्व- त्वाद्विधानं स्यात् ॥५॥ पयोदोषात्पञ्चश- रावेऽदृष्टं हीतरत् ॥६॥सानाय्येऽपि तथेति ·अधि. १] भादीपिकासहितम्. 288 चेत् ॥७॥ न तस्यादृष्टत्वादविशिष्टं हि का- रणम् ॥८॥ लक्षणार्था गृतश्रुतिः ॥९॥ 'दर्शपूर्णमासयोः “यस्य हविनिरुतं पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्यु- दियात् स त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् ये मध्यमास्स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्र- दात्रे दधश्चरुं येऽणिष्ठास्तान्विष्णधे शिपिविष्टाय शृते चरुम् " इति श्रुतम् । तत्र निमित्तं तावत् चन्द्राभ्युदयावच्छिन्नदिने प्रारम्भ इति वक्ष्यते । स च निामेत्तस्वाभाव्येनैव दर्शस्येत्यपि सिद्धमेव । नैमित्तिकं पुनरत्र किं कर्मान्तरं उत गुणान्तरयुक्तं तदेवेति चिन्तायां-वाक्यभेदापादकगुणात्कर्मान्तराण्येवात्र त्रीणि तत्तद्वाक्यविधीयन्ते न ह्यनयादयो देवताः दातृत्वादयस्तद्गुणाः मध्यमादीनि द्रव्याणि अष्टाकपालत्वादयः तद्धर्माः दधिश्त- योरधिकरणत्वं चरुत्वं चेत्यनेकार्थविधान प्राप्ते कर्मणि सम्भ- वति । न चाटाकपालकत्वस्याग्नेये प्रातत्वेनाविधानं तत्र प्राप्तत्वेs- प्यैन्द्राग्नेऽप्राप्ततया विधेयत्वावश्यकत्वात् । न च दात्रादिपदा- नां यौगिकत्वात्सामानाधिकरण्यादेवाग्नचादिपदार्थेष्वन्वयोपपत्तेः दातृत्वादिगुणविंशिष्टानयादिविधानं आग्नेयोऽष्टाकपालः, पञ्च- दशान्याज्यानि इत्यादिवदिहासमस्तपदानां क्रियाव्यतिरेकेण पर- स्परान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । अत एव प्रकृतमध्यमादिद्रव्योद्देशेन देवतान्तरमात्रविधिरित्यपास्तं, देवतातद्गुणरूपानेकविधौ क्यभेदतादवस्थयात् । किञ्चैवं स्थविष्ठादिवाक्ययोर्द्रव्यद्वयोद्दे- शात् वाक्यभेदः न चासौ स्वीक्रियत इति तन्त्ररत्नोक्तं युक्तं, प्रमाणाभावात् सवत्रैव तदापत्तेश्च । किञ्च-मध्यमादिषु यच्छ- प्दप्रयोगेण प्रकृतग्रहणेऽपि दधिक्तयोस्तदभावात् प्रकृतग्रहणे वा- ·284 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६.. पा. ५. प्रमाणाभावेनाद्देश्यत्वानुपपत्तिः । न च तथाऽपि प्रयोगान्तर- मात्रस्यैव स्वीकारेण कर्मान्तरत्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यं, नि- मित्तस्य विनियोगान्वयित्वस्यैव यावज्जीवाधिकरणे स्थापितत्वे- नात्र प्रयोगान्वयिगुणाभावेन वाजिनवदेव तदानुपपत्तेः । अत एवोत्पत्त्यन्वयिनो गुणस्य कर्मभेदकत्वादेव न वाजिनवदेव भावनामात्रभेदकत्वं, अतः पञ्चशराववदेव कर्मान्तराण्येव तत्त- इव्यदेवताविशिष्टानि तत्तद्वाक्यैर्विधीयन्ते । तत्प्रकृतिभूततण्डुलानां च 'वेधा तण्डुलान् विभजेत्' इत्यनेन मध्यमादिभावेन त्रिधा विभागः प्रयोगान्तःपातितया विधीयते । न तु देवतापनयादि । तथात्वे लक्षणापत्तेः देवतान्तरविधिवलेनैव तत्सिद्धावपनयविधि- वैयर्थ्याच्च । अत एव संस्कारविधिबलादेव प्रसिद्धत्वात् 'ये मध्यमाः इति यच्छब्दोऽप्यनुवादः । दधिक्तयोश्च न मन्मतेऽप्य- धिकरणत्वेन विधिः । तथात्वे प्रणीताकार्यापनत्वेन सह श्रपण. स्यार्थसिद्धत्वादश्युदितेष्टिप्रकरणस्थ सहश्रपयतीत्येतद्वाक्यवैयर्थ्या- पत्तेः । अनेन हि न सर्वेषां भिन्नदेवताकानामपि हविषा- मेककालावच्छेदेन सहश्रपणं विधीयते । एकप्रयोगविधिवशेनैव तत्प्राप्तः । अतस्तेन सम्प्रतिपन्नदेवताकानां सहश्रपणं विधीयते । अत एवैतद्वैयर्थ्य भियैवोत्पत्तिवाक्ये दधिक्तयोर्नाधिकरणत्वेन विधिः किन्तु करणत्वेनैव । लक्षणाऽपि सिद्धान्तवन्न दोषः । अतश्चरुत्वाधिकरणत्वयोरर्थप्राप्तत्वादेवाविधानम् । । एतेषां च नैमित्तिकानां कर्मणां स्वकाले क्रियमाणदर्शाङ्गत्वं प्रकरणात् तथाकालोपक्रमनिमित्तदोषनिर्घातार्थत्वाश्च द्वादशाधिकरणन्या- येन विकल्प्येत ॥ यदि तु अकालेऽनुष्ठितस्याविहितत्वेन वृथा चेष्टारूपत्वात् ·आध. १ भादीपिकासहितम्. 285 विहिताननुष्ठाननिषिद्धानुष्ठानप्रयुक्तदोषाभावेन तन्निर्घातार्थत्वा- नुपपत्तेरदृष्टार्थत्वमेवैतेषां नैमित्तिकानामिति विभाव्यते तदाऽस्तु समुश्चयः । यस्त्वनेरायतनाद्वहिर्नयनप्रयुक्तः प्रणयनपक्षे दायो नासौं दर्शवैगुण्यापादक इति न तमादायाप्यस्य दोषनिर्धा- तार्थत्वमिति प्राप्ते- भेदकप्रमाणाभावात् न कर्मान्तरम् । न च वाक्यभेदा- पादको गुणः द्रव्योद्देशेन देवतामात्रविधानेन तस्य वाक्यभे- दानापादकत्वात् । देवतायाश्चोपपादकीभूतयागापेक्षायामैन्द्रवा- यवादिवत्प्रकृतानामेवोपपादकत्वोपपत्तेः भवदुक्तरीत्यैव चरु- त्वाधिकरणत्वयोरर्थप्राप्तत्वादनुवादः । यच्छब्दप्रयोगादुद्देश्य- त्वाश्च मध्यमादेर्दध्यादेश्च प्रकृतस्यैव ग्रहणम् । देवताकारक- स्यैकत्वाञ्च परस्परविशंष्यविशेषणभावेनाग्निपदस्य तात्पर्यग्रा- हकत्वमङ्गीकृत्यैकपदोपादानेन वा विशिष्टस्य व्युत्पन्नत्वान्न वि. धेयानकता। यथाचाष्टाकपालत्वस्य प्राप्तिस्तथाऽसन्नयतोऽधिकार- प्रस्तावे वक्ष्यते । अन्त्ययारुद्देश्यानेकत्वनिमित्तो वाक्यभेदः परमगत्या स्वीक्रियते इति मूलानुयायिनः ॥ वस्तुतस्तु स्वीकारे प्रमाणाभावात् प्रश्चशराववाक्येऽपि चैन्द्रदेवताइशेन त्वत्पक्षे नैमित्तिकपञ्चशरावीदनरूपैककारकाव- धानापत्तेः प्रकृते उद्देश्यानेकत्वाङ्गीकारे च तत्र विधेयानकत्वस्वी. कारस्य वारयितुमशक्यत्वात् द्रव्योद्देशेन देवतामात्रविधिपक्षानु- पपत्तव्यदेवताविशिष्टभावनान्तरविधिपक्षेणैव सिद्धान्तोपपत्तिः। न चास्मिन्नपि पक्षे उत्पत्त्यन्वयिनो गुणस्य वाजिनवद्यागभेदकत्वा- पत्तिः भावनामात्रभेदकत्वेऽपि वा पञ्चशराववाक्येऽपि तदापत्तिरि- ति वाच्यं, यच्छब्देन पूर्वपरामर्शकेन पूर्वयागीयत्वोपस्थित्या यागा.

·286 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा... न्तरप्रमापकत्वानुपपत्तेः । अत एव वाक्यभेदपरिहारार्थ परं भावनाभेदमात्रमभ्युपगम्यते । वाजिनपञ्चशरावादौ तु तदभावा- द्यागान्तरत्वमिति विशेषः । अत एव धर्मिग्राहकप्रमाणेन यागै- कत्वेऽवधारिते पूर्वद्रव्यावरुद्ध . तस्मिन् द्रव्यान्तरयोदधिपय- सोर्विकल्पेन समुच्चयेन वा निवेशायोगात्तयोरपि तत्तद्यागीय- योरेव विधयभावनाविशेषणत्वम् । अतश्च द्रब्यदेवताविशिष्ट- भावनान्तरविधानेऽपि पूर्वयागीयद्रव्याणां मध्यभादीनामेतद्भावनां प्रत्युपादेयत्वान्न लौकिकमध्यमादिग्रहणप्रसक्तिः न वा लौकिक- दध्यादिग्रहणम् । भवदुक्तरीत्यैव चरुत्वाधिकरणत्वयोरनुवादत्वने ममाप्यविधेयत्वात् ॥ वस्तुतस्तु स्थविष्ठादिप्रकृतिकपुगेडाशेन दध्यादेस्सहश्र. पणापत्तन चरुत्वप्राप्तिरिति तद्विधिगवश्यक एव दध्यादिना च सहश्रपणविधानात्तदधिकरणत्वं परमनुवादः । सर्वथा न लौकिकग्रहणम् । किञ्च त्रेधा तण्डुलान्विभजेत्' इत्य- स्यापनयविधित्वादप्ययमों निर्णीयते तथाहि-न तावदत्र तण्डु- लानां मध्यमादिभावेन त्रेधाविभागो विधीयते तस्य मध्यमा: दिवाक्यैरेव प्राप्तत्वात् । न चास्मन्मते चित्रष्टितण्डुलवत्पु- रोडाशादिप्रकृतित्वेनापि लोकसिखानामेव मध्यमादीनां तण्डु- लानां ग्राह्यत्वापत्तेः प्रयोगान्तःपातिविभागसिद्धयर्थ विधि- रर्थवानिति वाच्यं, लोकसिद्धमध्यमादिग्रहणे तण्डुलप्रकृतिभूत- बीहिसंस्कारकनिर्वापप्राप्त्यभावन महारात्र एव हवींषि निर्व- पेदित्यनुवादानुपपत्तेः व्रीहीणामेवावश्योपादेयतया विभागस्या- प्यर्थप्राप्तत्वाच्छ्रपणसत्त्वेन चित्रोष्टन्यायाभावाच । अतस्त्रेधा त- ण्डुलानितिपदद्वयमानर्थक्यभिया प्रकृतहविःपरमङ्गीकृत्य तस्या- ·अधि. १. भादीपिकासहितम्. 287 अत परित्यक्तयागान्वयस्यैव प्रकृतदेवताभ्यो अपनयो विधीयते । आनर्थक्यभिया च लक्षणाऽप्यदोषः । तदपनये च प्रकृतदेव तानां यागसम्बन्धोऽप्यपनीतो भवति । न चायमपनयोऽपि नै- मित्तिकदेवतान्तरविधिबलादेव सिद्ध इति विधिवैयर्थ्य, एतद्वि- ध्यभावे पूर्वयागस्य पूर्वदेवताऽवरुद्धतया देवतान्तरानपेक्षत्वन तत्र नैमित्तिकदेवतान्तरस्य तद्विशिष्टभावनान्तरस्य वा विधाना- नुपपत्तेः । नैमित्तिकस्य हि निरवकाशतया नित्यबाधकत्वं वक्ष्यते । यागान्तरविधानेनैव सावकाशत्वोपपत्तेन निरवकाशता । एव यत्र यागान्तरविध्यसम्भवः प्रभाणान्तरप्रमितः तत्र फल- चमसादौ निरवकाशेन नैमित्तिकेन नित्यापनयाभावेऽपि नित्यस्य बाधः । अत एवापनयविध्यभावादेव पञ्चशराववाक्ये कर्मा- न्तरं “ यः पशुकामस्स्यात् सोऽमावास्यामिष्ट्वा वत्सानपाकुर्यात् ये मध्यमास्तान्विष्णवे शिापविष्टाय शते चरुं ये स्थविष्ठास्ता- नग्नये सनिमते अष्टाकपालं येऽणिष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्चरुम्" इति वचनविहितायां पशुकामेष्टावपि चापन यनविध्यभावादेव कर्मान्तर, यच्छब्दस्तु लोकप्रसिद्धयनुवादक- सयैव कथञ्चित्तत्र व्याख्येयः ॥ अतश्चापनयविधिरेव पूर्वदेवतासम्बन्धं पूर्वयागानामपन- यस्तेषां देवतान्तराकाङक्षाद्भावनद्वारा तत्र देवतान्तरसम्ब- न्धमुपपादयन् क्रियान्तरत्वं प्रतिबध्नाति । प्रकृतानामेव च मध्यमादीनां दधिपयसोश्च भावनान्तरे उपादेयत्वमापादयति यद्यगृहीतं हविरभ्युदियादेषैव व्रतचर्या यदि गृहीतं हवि- रभ्युदियात् अथो तāतानेव तण्डुलान् सुफलीकृतान् दधि इत्यादिलिङ्गाश्चायमर्थो विज्ञायते । तेन मध्यमादि- पयश्च ·288 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ६. भेदेनाग्नेयस्य वारत्रयमावृत्तिः दधिपयोयागयोस्तु स्थविष्ठा- णिष्ठसाध्याग्नेयाभ्यासेन सह तन्त्रेण करणं 'सह श्रपयति' इति वाक्याश्च श्रपणमपि तेषां सम्प्रतिपन्नदेवताकानां सहैव । अत एव दधिशुतयोः श्रपणाप्राप्तावपि साहित्यविध्यन्यथाऽनुप- पत्यैव श्रपणं शाखासाहित्यवशेन तत्प्रहरणवत् । साहित्यं हि केनचिदावश्यकं तत्र सम्प्रतिपन्नदेवताकत्वात्प्रदानवेलायां तेन तदावश्यकत्वे श्रपणवेलायामाप तस्यैव साहित्यप्रतियोगित्व. कल्पनात् अतश्च अभ्युदितेष्टिर्न कर्मान्तरं अपि तु निमित्ते नैमित्तिकं तद्यागानामेव भावनान्तरं स्वकाले क्रियमाणदर्शप्र- योगाङ्गम् । तस्यैव अकाले प्रारम्भानमित्तदोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तं अकाले प्रारम्भस्य दोषजनकत्वं सामान्यमुखेनात्रैव 'एनं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर्नि- रुप्तम्' इत्यादिवाक्यशेषादवगन्तव्यम् । वा एवमातञ्चनाभ्यासदर्शनं “यदि विभीयादभिमोदेष्यतीति' महाराव एव हवींषि निर्वपेत् फलीकृतेस्तण्डुलैरुपासीत अर्ध दधि हविरातञ्चनार्थ निध्यात् अर्ध न यद्यभ्युदियात्तेनातञ्चय प्रचरेत् यदि न प्रातरेतेन ब्राह्मणान् भोजयेत्” इत्यकर्मान्तरत्वे कम्पद्यते । विभीयात् शङ्केयत । महारा। चन्द्रोदयात्पूवम् । उपासीत प्रतीक्षेत । आतलनार्थ स्वकाले क्रियमाणदर्शार्थदध्यातञ्चनार्थम् । अर्ध न कि- न्तु तदभ्युदितेष्टावेव विनियुञ्जीत, न च तत्सान्नाय्ययाग एव । तेन आतञ्चनार्थ निहितेन । एतेन आतञ्चनार्थ स्थापितेनैवेति हि तस्यार्थः। तद्यदि कर्मान्तरं स्यात् तदा तेनाकालप्रारम्भनिमि- त्तदोषपरिहाराय दर्शार्थमुत्पादितेन दना कर्मान्तरकरणानुपप- त्तस्वकालक्रियमाणदर्शस्यैव तेन करणापत्तेस्तत्र हविरन्तरो- ·289 अधि. २.] भादीपिकासहितम्. त्पादाप्रसक्तौ तत्रातचनाप्रसक्तरर्धविध्यनुपपत्तिः । कर्मान्तरे च दध्यन्तरस्यैव संस्कारविशिष्टस्योत्पादनापत्तेर्दार्थोत्पादितस्य दनः प्रसक्त्यभावादर्धविधानानुपपत्तिः ॥ यनु मूले क्रियान्तरत्वपक्षे अधिकरणत्वेन दधिपयसोर्विधा- नात् लौकिकस्यैवासंस्कृतस्य दनो ग्रहणापत्तेदार्थोत्पादितस्य प्रसक्त्यभाव इत्युक्तं, तत् ‘सह श्रपयति' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेस्तु. ल्यत्वेन हविष्टेनैव विधानस्यावश्यकत्वादुपेक्षितम् । सिद्धान्ते तु प्रायश्चिनस्य दर्शत्वान पायादत्रैव सर्वस्य दध्नः प्रसक्तौ स्वकाले- क्रियमाणदर्श.च दध्यन्तरोत्पादनार्थमातञ्चनप्रसक्तावभ्युदयशङ्का- यां निमित्ते आतश्चनसाधनत्वेनार्धमात्रावधिरुपपद्यते । अर्धान्तर- स्यार्थादेवाभ्युदितेष्टौ प्राप्तत्वादनुवादो विधिवेत्यन्यदेतत् ॥ १॥ (२)-उपांशुयाजेऽवचनाद्यथा प्रकृति ॥ १० ॥ अपनयो वा प्रवृत्त्या यथेतरेषाम् ॥११॥ तत्रैवोपांशुयाजद्रव्यस्याज्यस्यापनयोऽस्ति न वेति चि- न्तायां-तण्डुलग्रहणस्योपलक्षणत्वे प्रमाणाभावात् देवतान्तर संयोगाभावाच नापनय इति प्राप्ते- तण्डुलग्रहणस्य विवक्षितत्वे दधिक्तयोर्हविष्ट्वानुपपत्त्या अधिकरणत्वापत्तेः सहश्रपयतीति वाक्यवैयापत्तरेव तण्डु- लग्रहणस्य हविःपरत्वावसायादाज्यस्याप्यपनयः । देवतान्तर- संयोगाभावात्तूपांशुयाजो लुप्यते । प्रजापतिविधिरपचारविषय- त्वान्नेह प्रवर्तते ॥ यत्त्वत्र भाष्यकारेण पक्षान्तरमुक्तं विभजेत् इत्यनेन नाप- नयविधिः किन्तु पूर्वयागीयं हविः वैकृतीभ्यो देवताभ्यो VOL.-II. 37 ·290 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ६. पा. ५ दद्यादिति सामान्यतो विभागरूपं दानं उपांशुयाजीयाज्य- साधारण्येन विधीयते । अपनयस्तु पूर्वदेवतानामर्थात् । तत्र विशेषवचनात् द्रव्यान्तराणां व्यवस्थायामप्याज्यस्य सामान्य- वाक्यादेव त्रिभ्योपि दानमिति तदपनयविध्यभावे प्रकृतहवि. ग्रहणे प्रमाणाभावात्सामान्यवाक्यस्यापि कर्मान्तरविषयकसा. मान्यविधित्वापत्तेरुपेक्षितम् ॥ अस्तु वा कर्मान्तरे सामान्यविधिवैयर्थ्यापत्तेरेव तथा । सर्वथाऽऽज्यस्यपि पूर्वदेवतापनयः । न चैवं प्रयाजादिद्रव्य- स्यापि तदापात्तः । चन्द्राभ्युदयकालीन कर्मप्रारम्भस्यैव निमित्तत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् तादृशर्मसम्बन्धिहविप देवतापनयात्प्रयाजादीनां च दीक्षणीयादिवत्पृथगारम्भाभावा- त्तदीयद्रव्यस्यापनयानुपपत्तेः । इदं चोपांशुयाजद्रव्यस्याप- नयाभिधानं शाङ्खायनानां रेणोपांश्वाज्यस्य यजति तस्योक्तं ब्राह्मणम्' इति नेनामावास्यायामप्युपांशु याजविधानादवगन्तव्यम् । दाशमिकं तु पौर्णमास्यामेवोपांशुयाज इत्यधिकरणं ... कृत्वाचिन्तया । त्रयोदशामावास्यायामिति चावगुणानुवादः । एतद्वलादेव चा- मावास्यायां विकल्प इत्यपि गुरवः ॥२॥ (३)-निरुप्ते स्यात्तत्संयोगात् ॥१२॥ प्रवृत्ने वा प्रापणानिमित्तस्य ॥१३॥ लक्षणमात्रमि- तरत् ॥१४॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥१५॥ यस्य हविनिरुतमिति श्रवणात् निर्वापोत्तरकालीनचन्द्रा- भ्युदयस्यैव निमित्तत्वादमावास्यायां च सूर्योदयात्प्रागेवेष्टया- 'अथ यत्सन्नयत्सान्नाय्यस्यान्त. वच-

·291
-
.
अधि. ५.
भाहदीपिकासहितम्.
रम्भविधानाभिर्वापात्प्राक्चन्द्राभ्युदयज्ञाने नेदं प्रायश्चित्तमिति
प्राप्ते
'हविरभ्युदियात्' इत्येतावतैव निमित्तत्वपर्यवसानेन निर्वा-
पग्रहणस्याविवक्षितत्वादभ्युदयावच्छिन्नदिनप्रारम्भस्यैव निमि-
तत्वं लाघवात् । पौर्णमास्यां च तस्य नित्यत्वादेव निमि-
त्तत्वानुपपत्तेः पारशेषादेव दर्शविषयत्वम् । अतश्च निर्वापात्प्रागपि
प्रक्रममात्रेण प्रायश्चित्तम् । अत एव ‘यद्यगृहीतं हविरभ्युदि-
यात्' इति लिङ्गमप्युपपद्यते ॥३॥
(४)-अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदि-
त्याश्मरथ्यस्तण्डुलभूतेष्वपनयात् ॥१६॥
व्यूर्ध्वाग्भ्यस्त्वालेखनस्तत्कारित्वाद्देवता-
पनयस्य ॥१७॥
कर्मप्रवृत्तिमात्रस्य निमित्तत्वेऽपि नैमित्तिको देवतापनय-
स्तण्डुलग्रहणात्तण्डुलावस्थायामेव च कर्तव्यः । पूर्व तु प्राकृतीभ्य
एवं निर्वापादि कार्यमिति प्राप्त
तण्डुलग्रहणस्य विवक्षितत्वे दधिपयसोरपनयाभावेन देव-
तान्तरसम्बन्धानापत्तौ सहश्रपयतीति वाक्यवेयर्थ्यापत्तेस्तस्य
हविर्मात्रीपलक्षणत्वात् पूर्वमप्यभ्युदयवैकृतीभ्य एब निर्वापादि ॥४॥
(५)-विनिरुप्ते न मुष्टीनामपनयस्तद्गुणत्वात् ॥
अप्राकृतेन हि संयोगः तत्स्थानीयत्वात् ॥
अभावाच्चेतरस्य स्यात् ॥२०॥

·292 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ५. अर्धनिरुप्ते चन्द्राभ्युदये ज्ञाते अवशिष्टमुष्टयो न तावत्प्रा. कृतीभ्यो निर्वतव्याः निमित्तसत्वेन नैमित्तिकस्यापनयस्य प्रवृत्ती बाधकाभावात् । नापि वैकृतीभ्यः, पदार्थैकदेशस्याविहितत्वेन तत्र देवतान्तरसंयोगाप्रवृत्तेः । यथैवं हि फलं न भक्षयेदित्यादि निषेधाः अवयवावयविसाधारण्येन प्रवर्तन्ते एवमपनयात्मको निषेधोऽपि । यथैव च फलं दद्यादित्यादिविधयो अवयबि- न्येव प्रवर्तन्ते एवं देवतान्तरसंयोगोपि । अतश्च तूष्णीमेवाव- शिष्टो निर्वापः । याशिकास्तु पदार्थैकदेशस्याप्यार्थिकविधि- विहितत्वमङ्गीकृत्य वैकृतीभ्य एवानुतिष्ठन्ति ॥५॥ (६)-सान्नाय्यसंयोगानासनयतस्स्यात् ॥२१॥ औषधसंयोगाहोभयोः ॥२२॥ वैगुण्यानेति चेत् ॥२३॥ नातत्संस्कारत्वात् ॥२४॥ सन्नयन्मात्र- किामेयमभ्युदितेष्टिस्सन्नयत एव उतासन्नयतोऽपीते चि- न्तायां-द्रव्योद्देशेन देवतामात्रविधिपक्षे यद्यपि द्रव्यस्य सा. हित्यमविवक्षितं, तथाऽप्युद्देश्यानेकत्वादेवैतत्पक्षापरितोषाद्भावना- न्तरविधिपक्षे च तद्विशेषणयोर्दधिस्थविष्ठयोः शृताणिष्ठयोश्च साहित्यस्य विवक्षितत्वाद्विधेयसामर्थ्यानुरोधेन विषयत्वमिति प्राप्ते- न चेदन्येन शिष्टा इति न्यायेनाप्राप्तविशेषणस्यैव कल्प्य- विशेषणविधिविधेयत्वेन द्रव्यसाहित्यस्य तत्तद्यागसाहित्यवशे- नैव च प्राप्ततया विशेषणविध्यकल्पनादविवक्षितत्वेनासन्नयतोऽ- प्यभ्युदितेष्टावधिकारः । अतश्चैन्द्राग्नस्याप्यौषधद्रव्यकत्वान्मध्य- ·अवि. ७.] मादीपिकासहितम्. 293 मादिभेदेनाग्नेयबदावृत्तिः । तत्रापि सहश्रपयतोति वचनेना. नेयैन्द्राग्रहविषोस्सहश्रपणे विहिते अष्टाकपालत्वद्वादशकपाल- त्वयोर्विरोधे मुख्यत्वादष्टाकपालत्वस्यैवानुग्रहेण त्रयोऽप्यष्टाक- पाला एव कार्याः । अथ वा आद्य एवाष्टाकपालः । इतरौ तु जले एव चरू ॥६॥ (७)-साम्युत्थाने विश्वजिकीते विभागसंयो- गात् ॥२५॥ प्रवृत्ते वा प्रापणानिमित्तस्य॥२६ आदेशार्थेतरा श्रुतिः ॥२॥ 'यदि सत्राय दीक्षितानां साम्युत्तिष्ठेरन् सोममपभज्य वि- श्वजितातिरात्रेण सर्वस्तोमेन सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेरन्' इति श्रुतम् । तत्र विश्वजिदयं सोमक्रयोत्तरं उत ततः पूर्वमप्युत्थाने भवेदिति चिन्तायां, यद्यपि त्यागापरपर्यायं व्युत्था- नमात्रं निमित्तं न तु सामिपदवाच्यार्थत्वमपि विशेषणं, नापि सोमक्रयः । तथाऽपि सोमविभागस्यापि विश्वाजिदङ्गत्वेन विधे- 'यत्वात्पुनराधानवदेव नैमित्तिकत्वरूपपर्यालोचनया सोमक्रयात्त- रमेव विधीयते । न हि पूर्व सोमोऽस्ति येन सोमविभागरूप- मगमनुष्ठीयेत । न च बोधायनादिकल्पपर्यालोचनया पूर्वमपि सोमसत्त्वाद्विभागोपपत्तिः विक्रे तृसोमस्यैव ऋयात्पूर्वमुपकल्पनेन तस्मिन् यजमानस्वत्वाभावात् । अतस्सोमक्रयोत्तरमेव व्यु- स्थाने विश्वजिदिति प्राप्ते-- नात्र विभागविधिः संसृष्टद्रव्याणां व्युत्थाने द्रव्यविभाग- स्यार्थप्राप्तत्वात् । अत एव सोमपदं संसृष्टवस्तुमात्रपरं, अतश्च ·294 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. सोममपभज्य इत्यस्यानुवादत्वाद्विश्वजिन्मानं नैमित्तिकं सोम- क्रयात्पूर्वमाप व्युत्थानस्य निामेत्तस्य सत्त्वात्कर्तव्यमेव । किश्च- यद्यपि विभागो विधीयते तथापि तस्यादृष्टविधया विश्वजि- त्यारादुपकारकाङ्गत्वान्नावश्यं कोतस्यैव स्वस्यैव वा सोमस्य विभागः, किन्तु लौकिकस्यैव सत्रासम्बन्धिनो यस्य कस्यचि. त्सोमस्य प्रत्येकं विभागः, अतश्च तादृशनैमित्तिकस्य पूर्वमपि सम्भवादविशेषः । अयं विश्वजित् गुणात्कर्मान्तरं स्वर्गार्थवि- श्वजिदपेक्षया, आगूरणविश्वजिदपेक्षयाऽपि । तयोस्त्वेतदपेक्षया यागान्तरत्वे अभ्यासः प्रकरणान्तरं च प्रमाणं बोध्यम् । एत- स्फलमापूरणं विश्वजिद्वदेव द्रष्टव्यम् ॥ वस्तुतस्तु निमित्तभेदस्य निर्वस्तुमशक्यत्वाच्छाखान्तरन्या- येन एक एव विश्वजिद्वाक्यद्वयेन विधीयत इति नागूरणविश्व- जितोऽस्य भेदः । प्रवृत्तस्य विश्वजित् उताप्रवृत्तस्येति विचा- रस्तु एतद्वचनाभावं कृत्वा चिन्तयेति ध्येयम् ॥७॥ (6)-दीक्षापरिमाणे यथाकाम्यविशेषात् ॥२८ सोमे एका दीक्षा तिस्रो दीक्षाः इत्येवं बहवो दीक्षा- पक्षाश्रुताः । तत्र सोमे द्वादशदीक्षापक्ष एव 'बादशरात्रीर्दी क्षितो भृति वन्वीत' इति विहितस्य कृतिपदवाच्यदक्षिणा- द्रव्यार्जनानुकूलयाच्यारूपस्य भृतिवननस्य पक्षान्तरेष्वसम्भ- वात् अतो अन्ये पक्षा विकृतिविषयाः 'एकं वृणीते' इत्यादि- वदवयुत्यानुवादा वा इति भाष्यकाराभिप्रायः॥ वार्तिककाराशयस्तु भिन्न प्रदेशस्थत्वेन एकं वृणीते इतिवदर्थ- वादत्वायोगात् सर्व एव विधय इति तावदविवादम् । प्रकरणानुरो- ·अधि. १..] भादीपिकासहितम्. 295 धाच नानेकेषामुत्कर्षकल्पनात्तद्वरमेकस्यैव भृतिवननवाक्यस्य पा. क्षिकत्वकल्पना । द्वादशरात्रिशब्दो वा दीक्षापरिमाणमात्रपरः यावतीपु रात्रिषु दीक्षा भवति तत्परः ॥ वस्तुतस्तु लक्षणाऽपीयं न विधी दीक्षितकर्तृकभृतिवननस्यैव पक्षप्राप्तस्य प्रयोगमध्ये अत्यन्ताप्राप्तस्यैव वा विधेयत्वात् द्वाद- शरात्रिशब्दस्यानुवादत्वोपपत्तेः । अतो नैतस्य पाक्षिकत्वकल्प- नाऽपि । दीक्षापक्षाणामेव परं व्रीहियववद्विकल्पः । अस्तु वा तस्य विधेयन्वेऽपि लक्षणा तथाऽपि न दोष इति ॥ ८॥ (९)-दादशाहस्तु लिङ्गात्स्यात् ॥२९॥ . द्वादशाहेषु ‘द्वादशरात्रीर्दीक्षितस्स्यात्' इति वाक्येन यवम- यश्चरुरितिवत् द्वादशदीक्षाकत्वस्यैव नियमनान्न विकल्प इति प्रत्युदाहरणमात्रम् । अत एव 'पटुिंशदहो वा एष द्वादशाहः इति लिङ्गं उपसत्सुत्यानां द्वादशत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् दीक्षा अपि द्वादशेति गमयति । तथा अभीन्धत एव दी- •क्षाभिः' इति दीक्षाबहुत्वं विधाय 'द्वाभ्यां लोमावद्यन्ति, द्वाभ्यां त्वचं, द्वाभ्यामसृक्, द्वाभ्यां मांसं, द्वाभ्यामस्थि, द्वाभ्यां म. जानम्' इति तद्वाक्यशेषे षड्डिकानुक्रमणमपि ॥९॥ (१०)-पौर्णमास्यामनियमोऽविशेषात् ॥३०॥ आनन्तर्यात्तु चैत्री स्यात् ॥३१॥ माघी वै- काष्टकाश्रुतेः॥३२॥अन्या अपीति चेत्॥३३ न भक्तित्वादेषा हि लोके ॥३४॥ दीक्षाऽप- ·296 - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ५. राधे चानुग्रहात् ॥३५॥ उत्थाने चानुप्ररो- हात् ॥३६॥ अस्यां च सर्वलिङ्गानि ॥३७॥ गवामवने 'एकाष्टकायां दीक्षेरन् एषा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाष्टका' इत्युपक्रम्य ‘आर्त वा एते संवत्सरस्याभिदीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्ते व्यस्तं वा पते संवत्सरस्याभिदीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्ते अपो नाभिनन्दन्तोऽवभृथमभ्यवयन्ति' इत्यनेन तत्र दोषानभिधाय 'चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन् मुखं पा एतत्संवत्सरस्य यश्चित्रापूर्णमासस्तस्य न का चन निर्या भवति' इत्यनेन चैत्रीं स्तुत्वा 'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् तेषा- मेकाष्टकायां क्रयस्सम्पद्यते तेनैकाष्टकां न छंबटुर्वन्ति तेषाम्' इति श्रुतम् । आर्त दुःखयुक्तं शीतात् । व्यस्तं अयनपरावृत्त्या । अपो नाभिनन्दन्ति शीतादेव । निर्या दोषः । छंबट रिक्तम् । अत्र जर्तिलयवागून्यायेन सर्वमिदमेकवाक्यमिति तावदविवादं अतश्चतुरह इत्येव विधिः पयोहोमन्यायेन तत्र पौर्णमासीवा- क्यशेषे चैत्र्यास्स्तुतत्वाञ्चैत्र्येव । न च वाक्यशेष एवोपक्रमोप- संहारयोरेकाष्टकाया माध्युत्तराष्टमीरूपायाः परामर्शात्तस्याः यसम्पत्त्यनुग्राह्यत्वोक्तेश्च माध्येव ग्राह्येति वाच्यं, अष्टकाश- ब्दस्य कर्मविशेषनामतया तत्कालत्वेनाष्टम्यामष्टकाशब्दप्रयोगे 'हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः' इति चतसृष्व- पि तदष्टमीषु प्रयोगेण माध्युत्तराष्टमीग्रहण एव प्रमाणाभावात् 'द्वादशपौर्णमास्यो द्वादशैवाष्टकाः' इति श्रुत्यन्तरे सर्वत्रैव प्रयो- गाश्च । अतश्चैञ्युत्तराष्टम्या अपि तत्त्वानपायाश्चैत्रया एव पौर्ण- मासीपदेन ग्रहणात् तस्याः पुरस्ताश्चतुरहे एकादश्यां दी- क्षेति प्राप्ते- - ·297 अधि. ११.] भादीपिकासहितम्. वृद्धव्यवहारेणैकाटकाशब्दस्य माध्युत्तराष्टम्यामेव प्रयोगा- त्तस्याश्च संवत्सरपत्नीत्वेनोपक्रमे स्तुतत्वान्माध्युत्तराष्टमीस्थ कर्माकदेवतायाश्च 'यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिं धेनुमिवा- यतीम् । संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सुमङ्गली' इति तन्मन्त्रे संवत्सरपत्नीत्वेन सङ्कीर्तनात् माध्युत्तराष्टम्यामेव एका- एकात्वप्रतीतेस्तस्यां क्रयसम्पत्त्यनुरोधेनोपक्रमोपसंहारयोश्श्रुत- त्वन माध्या एव पौर्णमासीपदेनाभिधानात्ततः पुरस्तादेकादश्यां दोक्षेति सिद्धम् । अत एव सर्वोऽयमर्थवादः एवं व्याख्येयः यद्यपि दोषान्तराभावादकाष्टकैव दीक्षायां प्रशस्ता, तथाऽप्यात- त्वव्यस्तत्वाभिनन्दकत्वरूपदोपत्रयात्तामातक्रम्यापि चैत्र्यैव पर प्रशस्ता, माध्येकादशी तु तदपेक्षयाऽपि प्रशस्ततरा, एकाप्टका- याः द्वादशदीक्षात्तरं त्रयोदशदिनरूपायाः ऋयसम्पत्त्यनुग्रही- तत्वादिति ॥१०॥ (११)-दीक्षाकालस्य शिष्टत्वादतिक्रमे निय- तानामनुत्कर्षःप्राप्तकालत्वात् ॥३८॥उत्क- | वा दीक्षितत्वादविशिष्टं हि कारणम् ॥३९ सोमे 'दीक्षितो न जुहोति' इत्यादिना पुरुषार्थानामाग्निहोत्रा- दीनां त्वङ्गत्वेन पर्युदासः प्रतिषेधो वा दीक्षितस्य श्रुतः । अवभृथे च कृते दीक्षामुक्तिः। तद्यदा देवादिना कारणेन स- न्ध्यातः पूर्व क्रियमाणावभृथस्योत्कर्षस्तदा काले अग्निहोत्रं कर्तव्यमेव यावन्तं कालं शास्त्रवशेन दीक्षाऽनुवृत्तिस्तावत्कालं न जुहोतीति तत्प्रतिषेधशास्त्रावधारणादिाते प्राप्ते- VoL. II. - 38 ·298 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ५. काललक्षणायां प्रमाणाभावाहीव निषेधावधिः तस्या- श्वानिवृत्तत्वान्न कर्तव्यमेवाग्निहोत्रादि ॥ ११ ॥ (१२)-तत्र प्रतिहोमो न विद्यते यथा पूर्वे- षाम् ॥४०॥ कालप्राधान्याञ्च ॥४१॥ दीक्षायां सत्यां सोमाङ्गत्वेनाग्निहोत्रप्रतिषेधेऽपि अग्निहात्र- वाक्ये दीक्षितभिन्नस्य कर्तृत्वाश्रुतेः काले तदकरणनिमित्तप्रत्य- वायस्यावश्यकत्वात्तत्परिहारार्थ गौणकाले प्रायश्चित्तपूर्वक कार्य एवाग्निहोत्रहोमः । देवापराधकृतदीक्षोत्कर्षे तु सुतरामिति प्राप्ते- यावज्जीवादिवाक्ये कालावच्छिन्नस्य जीवनादेनिमित्तत्व- मित्यविवादम् । तेषां च न सायंकालत्वशुचित्वादिना तत्त्वेन तत्त्वेनावच्छेदकत्वं गौरवान् अपि तु शब्दतोऽर्थतो वा यो निषिद्धः कालः ताद्भन्नकालत्वन, मायमादिकालविधोर्ह निय- मविधित्वात्तदितरकालनिवृत्तिरार्थिकी । एवं शुचित्वाादनाऽशु. चिकालादिनिवृत्तिपि । निषेधोपि चात्र न विधेयक्रियाङ्गभूत एव विवक्षितः, अपि त्वन्याभूतोऽप्यविशेषात् , तस्मिन् सति वि- धेयक्रियायाः अकरणस्य तवाप्यावश्यकत्वाञ्च । अतश्च यथैव पश्वर्थेनापि गोदोहननावरुद्धस्य प्रणयनस्य न चमसप्रयोजकत्वं तस्मिन् सति तस्य कर्तुमशक्यत्वात् अत एव न तदभावकृतं वैगुण्यमपि । एष सोमाङ्गभूतेनापि निषेधेनावरुद्धस्य दीक्षाका- लावच्छिन्नजीवनस्य नैमित्तिकानुष्ठापकत्वानुपपत्तेः न तदकरणे प्रत्यवायादि । अतः अपशुकामस्यैव चमसे अधिकारवददीक्षि- तस्यैवाग्निहोत्रादावधिकारो निषेधपक्षेऽपि फलितो भवति । यदा तु 'दीक्षितो न जुहोति' इत्यस्य अग्निहोत्रादिविध्येकवाक्यतया ·अधि. १४.] भाट्टदीपिकासहितम्, 299 पर्युदासत्वमङ्गीक्रियते तदा स्पष्ट एव दीक्षितस्य तत्रानाधकारः । अतश्च मुख्यकालेऽनधिकाराद्गौणकाले करणमनाशङ्कयम् । एवं देवादिनाऽवभृथोत्कर्षेऽपि दीक्षावत्त्वस्य कथमप्यविशेषान्मुख्य- कालेऽनधिकारस्य तुल्यत्वेन गौणकाले न प्रतिहोमकरणम् ॥ १२ ॥ (१३)-प्रतिषेधाचोर्ध्वमवभृथादिष्टेः ॥४२॥ कृतेऽवभृथे यादवसानीयोत्कर्षों देवादिना भवेत् तदा- काले प्राप्ते अग्निहोत्रहोम एव कर्तव्यः तदकरण वा प्रांतद्दोमः कार्यः दीक्षाया अवभृथेनोन्मोचितत्वात । यनु ‘एतया पुनरा- धेयसम्मितया इष्टया इष्ट्वाऽग्निहोत्रं जुहोति' इति वचनं तत् प्रकरणान्तरन्यायात्सोमाङ्गतयोदवसानीयेष्टयङ्गतयैव वा कर्मान्तर- विधायकमिति प्राप्ते- निषेधप्रतियोगित्वेनाग्निहोत्रादेरुपस्थितत्वात् तदपेक्षितावधि समर्पकत्वेनाप्युपपत्ती यागान्तरविधायकत्वानुपपत्तेर्दीक्षोन्मोकेऽ- पि उदवसानीयेष्टिप्रताक्षाया आवश्यकत्वात्पूर्ववदेवानधिकारान्न प्रतिहोमादिकरणम् । यदा तु दीक्षा संजाता यस्यति दीक्षित इति व्युत्पत्त्या वृत्तदीक्षोत्पत्तिकत्वमेव निषेधप्रयोजक रूपमाश्रीयते तदा दीक्षाऽभावेऽपि सर्वदा निषेधप्रसक्ती उदवसानीयाया अवधि- त्वमव्याहतमेवेति न तदुत्कर्ष प्रतिहोमादि ॥ १३ ॥ (१४)-प्रतिहोमश्चेत् सायमग्निहोत्रप्रभृतीनि हूयेरन् ॥४३॥ प्रातस्तु षोडशिनि ॥४४॥ यदाऽवभृथोत्कर्षे प्रतिहोमस्तदा कृत्वाचिन्तया विचार्यते- अग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमे अवभृथस्य सायंकालात्पूर्वमेव क- ·300 पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या..पा. ५. र्तव्यत्वेन तदुत्तरं रात्रौ करणे एकस्यैव सायंहोमस्य दीक्षा- विमोकोत्तरं गौणकाले करणमाप्रातराहुतेः सायहोमस्य गैणः काला वाचनिकः प्रात)मस्य सायकालावधिवत् गौणकाल- स्याप्यतिक्रमे स्वकालक्रियमाणप्रात) मेन सह समस्यहोमवि- धया तन्त्रेण करणम् । अवभृथोत्कर्षेणानेकहोमकालातिपत्तौ च सर्वान् सायंहोमान् प्रात)मांश्च पक्षहोमविधिना समस्यहो. मविधिना च स्वकालक्रियमाणहोमेन सह तन्त्रेण कुर्यात् । न चातिपत्तिक्रमेण होमानां क्रमेणैव करणं शङ्कथं, एकदेशकाल- कर्तृत्वेन समस्यहोमपक्षहोमावधिवैय्यर्थ्यप्रसङ्गेन चानेकदर्शपूर्ण- मासातपात्तनिमित्तकपथिकृद्वदेव पृथक्करणानुपपत्तेः । अत एव सर्वान् सायंहोमान् सायंकाले प्रात)मांश्च प्रातःकाले कुर्यादि- त्यपास्तम् । स्वकालक्रियमाणहोमात्पूर्वमेवातिपन्नहोमानां कर्तव्य- त्वात । एवं च षोडशिस्तोत्रवति ऋतौ तस्य समयाध्युषित- कालीनत्वेनावभृथस्य रात्रावेव क्रियमाणत्वात्तस्य द्वितीयदिने उत्कर्षे प्रात)मस्यैव पूर्वोक्तविधयाऽनुष्ठान, अनेकहोमकालाति- पत्तावपि तथैव । न च दर्शपूर्णमासयोः पौर्णमासोपक्रमयोरेव मिळितयोः फलसाधनत्ववत् सायमुपक्रमयोरेव सायंप्रात)मा.. भ्यासयोरेकफलसाधनत्वस्य कल्पसूत्रेवभिधानात् षोडशिना सायं होमेऽनधिकारे कथं प्रातोंमेऽप्यधिकार इति वाच्यं 'प्रा- तस्तु षोडशिनि' इति जैमिनिसूत्रकृवचनादेव सायमुपक्रमक- त्वस्य नैयत्याभावप्रतीतेः । अत एव कृत्वाचिन्तोद्धाटनेऽपि यादवसानीयाया रात्री करणं तदा प्रात)मानुष्ठानं जैमिनि- मते नानुपपन्नम् ॥ १४ ॥ (१५)-प्रायश्चित्तमधिकारे सर्वत्र दोषसामा- ·301 . अधि. १७.] भादीपिकासहितम्. न्यात् ॥४५॥ प्रकरणे वाशब्दहेतुत्वात्॥४६ अतद्विकारश्च ॥४७॥ "भिन्ने जुहोति' इत्यादि प्रायश्चित्तं नैमित्तिकमपि फलापे- 'क्षायां प्रकरणात् क्रत्वङ्गम् । निमित्तमपि भेदनादिकं न लौकि- ककपालादेः, प्रायश्चित्तसमाख्याबलेन क्रत्वङ्गभूतकपालादिभेद- ननिमित्तवैगुण्यपरिहारार्थत्वस्यैव कल्पनेन स्वतन्त्रादृष्टकल्पने गौरवात् ॥ २५॥ (१६)-व्यापनस्याप्सुगतौ यदभोज्यमार्याणां तत्प्रतीयेत ॥४॥ व्यापन्नमप्सु परिहरति' इति वाक्ये श्रुतस्य व्यापन्नश- ब्दस्य यदार्याणामभाज्यं केशकीटावपन्नादि तदर्थः । तत्रैव तेषां प्रयोगादिति शिष्याहतार्थमुक्तम् ॥ १६ ॥ (१७)-विभागश्रुतेः प्रायश्चित्तं यौगपद्ये न वि- द्यते ॥४९॥ स्यादा प्राप्तनिमित्तत्वात्काल- मात्रमेकम् ॥५०॥ ज्योतिष्टोमे दक्षिणादानात्प्राक् बहिष्पवमानार्थ तद्देशं कच्छं धृत्वा प्रसप्तामुद्गातृप्रतिहर्तृप्रस्तोतॄणां मध्ये ‘याद्गाताऽपछिन्द्यात् अदाक्षणं तं यज्ञमिष्टा तेन पुनर्यजेत तत्र तदद्यात् यत्पूर्वस्मिन् दास्यं स्यात् , यदि प्रतिहर्ता सर्ववेदसं दद्यात्, यदि प्रस्तोता ब्रह्मणे वरं दद्यात्' इत्यादिना तत्तत्कर्तृकापच्छेदे निमित्त प्रा- यश्चित्तं श्रुतम् । तत्रापच्छेदो नाम विभागरूपं फलमेव । यदि वा तजनिका क्रिया । सर्वथा तजनकक्रियाकर्तृत्वादेवात्र त-

·302
पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ६. पा. ५.
कर्तृत्वव्यवहारः । तस्यां चान्यतरक्रियाजन्ये उभयक्रियाजन्ये
च विभागे एकैकस्यापि प्रत्येकमस्त्यैव कर्तृत्वामति उद्गातृमात्र-
निष्ठक्रियाजन्यविभाग इवोभयनिष्ठक्रियाजन्यविभागऽप्युद्गातृकर्तृ
कत्वव्यपदेशापपत्तेर्भवत्येव तत्रापि प्रायश्चित्तमित्युत्तरविवक्षया
प्राप्यते ॥१७॥
(१८)-तत्र विप्रतिषेधाद्विकल्पस्स्यात् ॥५१॥
प्रयोगान्तरे वोभयानुग्रहस्स्यात् ॥ ५२ ॥
न चैकसंयोगात् ॥५३॥
योगपद्ये प्रायश्चित्तद्वयमविरोधात्समुच्चयेनैव । प्रतिहत्रप-
च्छंदनिमित्तं सर्वस्वदानमुद्गात्रपच्छेदनिमित्ते पुनःप्रयोगऽपि श-
क्यत एव कर्तुम् । अथवा दक्षिणोत्कर्षविशिष्टपुनःप्रयोगमात्रं
तन्नैमित्तिकं पुनरदाक्षिण्यमपि तस्यार्थप्राप्तत्वेनानुवाद्यत्वात् अतः
पूर्वप्रयोगेऽपि सर्वस्खदाने न कश्चिद्विरोध इति प्राप्ते
न तावत्पूर्वप्रयोग एव सर्वस्वदानं, असत्यप्यदाक्षिण्यस्य
नैमित्तिकत्वे दक्षिणोत्कर्षस्यैव पूर्वप्रयोगे सर्वखदाने अनुपपत्तेः ।
नापि पुनःप्रयोगे मर्वस्वदानं प्रतिहत्रपच्छेदवति प्रयोग एव
तद्विधानात् । अन्यथा एकस्मिन् प्रयोगे प्रतिहत्रपच्छेदे ऋतोस्त-
द्वत्त्वाविशेषात्तदुत्तरसर्वप्रयोगेषु सर्वखदानापत्तिः । निमित्तवति
प्रयोगे नैमितिकस्य दैवादकरणे प्रयोगान्तरेऽपि तदापात्तः । अतो
विरोधाददाक्षिण्यसर्वस्वदाक्षिण्ययोर्विकल्प एव । पुनः प्रयोग-
मात्रं परमविरोधाद्भवत्येव । तेनापि विकल्पं कचिदिच्छन्ति ॥ १८॥
(१९)-पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ॥५४॥

·अधि. १९.] भाहदीपिकासहितम्. 303 यदा क्रमेण निमित्तद्ववसन्निपातस्तत्रासंजातविरोधित्वादा- द्यानमित्तकमेव नैमित्तिकम् । अथवा नात्र शास्त्रद्वयस्य सा- मान्यविशेषादिरूपतया बलाबलम् । नापि प्रमाणतदाभासरूप- तया, उभयोरपि समतयैव प्रमाणत्वात् । अनुष्ठानवेलायां पौ- वापर्य तु न शास्त्रार्थावधारणायालं, अतो विकल्प एवेति प्राप्त यथैव नित्य द्वादशशतं नैमित्तिकेन सर्वस्वेन बाध्यते परत्वात् तद्बलेन च द्वादशशतविधेः निमित्तरहितप्रयोगविष- यत्वकल्पनं तथैव परेणापि नैमित्तिकेन पूर्वस्य नामेत्तिकस्यापि परत्वाविशेषादेव बाधः । पूर्वनामत्तिकविधेश्च परनिमित्तरहितप्रयो- गविषयत्वकल्पना । तद्वदेव चानुष्ठानकालीनमेव पौर्वापर्य शास्त्रा- विधारणवेलायां पूर्वमेवालोच्य व्यवास्थतविषयत्वकल्पनेति न कश्चिद्विरोधः । न च संजातविरोधित्वेनेह परविज्ञानस्यानुत्पत्तिः ज्ञापकस्य प्रमाणस्य क्लप्तत्वेन तदयोगात् । न ह्यत्रोत्तरं प्र. माण पूर्वप्रमाणेनैकवाक्यतया स्वार्थबोधजनकं, येन तदुपजीवि- त्वेन तदानुगुण्येन चर्तेत । अत उत्तरमेव निरपेक्षतयोत्पद्यमानं पूर्वप्रमाणस्य परनिमित्तवत्प्रयोगविषयत्वांशे मिथ्यात्वं कल्पयति । न च पूर्वमेव विज्ञानं परप्रमाणस्य पूर्वनिमित्तवत्प्रयोगविषय- त्वांशे मिथ्यात्वं किामति न कल्पयेत् । न ह्यत्र नित्यापेक्षया नैमित्तिक इव निरवकाशत्वमस्ति उभयोरप्येकैकनिमित्तकप्रयोगे सावकाशत्वादिति वाच्यम् । पूर्वनिमित्तोपनिपातवेळायां परप्रमा- णजन्यज्ञानस्य नियमेनोपस्थित्यभावेन धर्मिशानाभावात्तद्गतस्य पू. निमित्तवत्प्रयोगविषयत्वांशे मिथ्यात्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् परनिमित्तोपनिपातवेळायां तु पूर्वविज्ञानस्य चिकीर्षितविषय- त्वेन पुरस्स्फूर्तिकत्वाद्धर्मिज्ञानसत्त्वेन तद्गतमिथ्यात्वकल्पने न ·चायमत्र - 304 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ५. किश्चिद्वाधकम् । याद तु परनिमित्तोपनिपातोत्तरमेव पूर्वेण मिथ्याकल्पनमित्याशङ्केयत तथाऽपि यदा परनिमित्तोपनिपातो- त्तरं पूर्वप्रमाणविस्मरणं तदा तेनोत्तरस्य मिथ्यात्वकल्पनानुप- पत्तेरवश्यं भवन्मते पूर्वप्रमाणस्मरणं कल्प्यं, मन्मते तु यदा दैववशात् पूर्वप्रमाणस्मरणं तदा तस्य मिथ्यात्वकल्पनेऽपि विस्मरणे परनैमित्तिकस्यैवानुष्ठानान्न किञ्चित्कल्प्यम् । तथा क्रमः-परनिमित्तोपनिपाते तनैमित्तिकवाक्यार्थज्ञानं पूर्वविज्ञानस्मरणं च, ततः परशानस्य तेन सह विरोधज्ञानं, ततस्तेनापेक्षाबुद्धधात्मकेन विनश्यवस्थेन चतुर्थक्षणे पूर्वविज्ञा- नस्य भ्रान्तित्वकल्पना, विरोधज्ञानदशायां तदुत्तरं वा परनै- मित्तिकवाक्यार्थस्मरणात्सेति न विरोधः । अतस्सिद्धं परेण पूर्वस्य बाध इति ॥ १९ ॥ (२०)-यादाता जघन्यस्स्यात् पुनर्यज्ञे सर्व- वेदसं दद्यात् यथेतरस्मिन् ॥५५।। क्रमेऽपि याद्गात्रपच्छेदो जघन्यस्तदा तन्निमित्तपुनःप्रयोगे सर्वस्वमेव देयं न तु द्वादशशतं परनिमित्तापातात्पूर्व तस्यैव पूर्वप्रयोगे देयत्वेन प्रसक्तत्वात् 'तत्र तद्दद्यात्' इत्यनेन यत्पूर्व- प्रयोगे परनिमित्तापातात्पूर्व देयत्वेन प्रसक्तं तस्यैव दक्षिणा- त्वेन विधानात् द्वादशशतस्य पूर्वनिमित्तेनैव बाधितत्वेन देय- तयाऽप्रसक्तेः । अतश्च यद्यपि सर्वस्वमपि अदाक्षिण्येन दक्षि- णोत्कर्षेण वा पूर्वप्रयोगे वस्तुतो बाधितमेव । तथाऽपि परनि- मित्तापातात्पूर्व बाधज्ञानाभावाद्देयत्वेन प्रसक्तौ न काचित् क्षतिः। यदा तु प्रतिहत्रपच्छेदो जघन्यस्तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वस्वं देयं न तु पूर्वापच्छेदनिमित्तकः पुनः प्रयोगः कार्यः ।

·305 अधि. २०.] भाहदीपिकासहितम्. न च सर्वस्वदाने अदाक्षिण्यस्यैव विरोधानद्वाधेऽपि पुनःप्रयो- गबाध प्रमाणाभावः अदाक्षिण्यपुनःप्रयोगयोस्समुश्चितयोरेव न- मित्तिकत्वेनैकाभावे इतरस्यानुपपत्तेः । अतश्च यथा पत्नयाः श्मशृंणामभावात्केशानामपि न वपनं साहित्यस्य विवाक्षतत्वात् तथैवादाक्षिण्यस्याभावे पुनःप्रयोगस्याप्यभावः । यद्यपि च द. क्षिणोत्कर्षस्य पुनःप्रयोगाङ्गतया विधानस्यावश्यकत्वादेव पूर्व प्रयोगेऽदाक्षिण्यस्यार्थप्राप्तत्वात् ‘अदक्षिणं तं' इत्यस्यानुवादत्वमु- च्यते । तथापि पाक्षिकानुवादाभयवादाक्षिण्यलोप पुनःप्रयोग- लोप इति द्रष्टव्यम् ॥ वस्तुतस्तु ‘सोममपभज्य' इतिवत्पाक्षिकानुवादत्वेऽपि पुनः प्रयोगलोपे प्रमाणाभावः । न च तस्य संसृष्टद्रव्यमात्रोपलक्षण- त्वान्न पाक्षिकानुवादत्वमिति वाच्य, संसृष्टद्रव्यनाशऽपि पूर्वप्रयो- गाङ्गभूतक नत्यर्थ विश्वजित आवश्यकत्वेन पाक्षिकानुवा- दत्वानिवारणात् ॥ वस्तुतस्तु नायमनुवादः 'तत्र तद्दद्यात्' इत्यनेन पूर्वप्रयोगे दातव्यदक्षिणायाः पुनःप्रयोगाङ्गतया विधानेऽपि पूर्वप्रयोगाङ्गभूतक- नित्यर्थ तस्मिन्नपि तस्याआवश्यकत्वनादाक्षिण्यप्राप्तयप्रभावात् । न चैवं पुनःप्रयोगस्य ज्योतिष्टोमत्वादेव द्वादशशतादिरूपदक्षिणा- प्राप्त्युपपत्तेः 'तत्र तद्दद्यात्' इत्यस्य वैयर्थ्यमिति वाच्य, तस्य पूर्व- प्रयोग एकविंशत्यादिपक्षकरणेन पुनःप्रयोगे द्वादशशतादेरपि प्रा- प्त्यापत्तौ तन्निवृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यात् . उद्गातुर्जघन्यत्वे सर्ववेदस- प्राप्त्यर्थत्वाच्च । न चैव केशश्मश्रुन्यायेन पुनःप्रयोगबाधः, तत्र द्व- न्द्वेन साहित्यस्योपादेयकेशश्मश्रुगतत्वेनोक्तत्वात्साहित्यावच्छिन्न- स्यैव क्रियाङ्गत्वेन प्रत्येकं तदङ्गत्वाभावात् , प्रकृते तु अरुणैक- VoL. II. " 39 ·306 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ६. हायन्योरिवापनयदेवतान्तरसंयोगयोरिव च प्रत्येकमेव क्रियान्व- यादेकवाक्योपादानादिना पश्चात्साहित्यावगमेऽपि नैकलोपेऽपर स्य लोपः । न ह्यारुण्यासम्भवे एकहायनीलोपः, उपांशुयाजे देवतान्तरसंयोगाभावे वाऽपनयलोप इष्टः । अतः प्रतिहतुः परत्वे पूर्वप्रयाग सर्वस्वं दत्वा पुनःप्रयोगेऽपि तद्देयमिति सि- द्धम् । यदा त्वाद्यप्रयोगे उद्गातृमात्रापच्छेदः तन्निमित्तकाद्व- तीयप्रयोगे च प्रतिहत्रपच्छेदः तदा तत्रैव सर्वस्वमेव देयम् । नैमित्तिकत्वेन नित्यदक्षिणाबाधकत्वात् । न च पुनःप्रयोगस्य प्रायश्चित्ततया पूर्वप्रयोगाङ्गत्वात् 'तत्र तद्दद्यात्' इत्यनेन च पूर्व प्रयोगाङ्गभूतदक्षिणाया एवोत्तरप्रयोगवृत्तित्वमात्रविधानादङ्गगुण- विरोधन्यायनाङ्गभूतपुनःप्रयागाङ्गसर्वस्वदक्षिणाबाधेन प्रधानभूत- पूर्वप्रयोगाङ्गदक्षिणाया एव देवत्वमुचितमिति वाच्यं, अपूर्ववि- धित्वादृष्टार्थत्वादिदोषप्रसङ्गनोत्तरप्रयोगवृत्तिदक्षिणायाः पूर्वप्रयो- गाङ्गत्वानुपपत्तेः । अतस्तस्यापि पुनःप्रयोगाङ्गत्वात्परेण नैमित्तिकेन पूर्वस्य बाधात् सर्वस्वमेव देयम् ॥ २० ॥ (२१)-अहर्गणे यस्मिन्नपच्छेदस्तदावतेत क- र्मपृथक्तात् ।। ५६॥ द्वादशाहाद्यहर्गणे योकस्मिन् कस्मिंश्चिदहनि उद्गातुरप- च्छेदो भवति तदा कृत्स्नस्याहर्गणस्यावृत्तिः । सुत्याहर्गणस्यैव द्वादशाहपदवाच्यत्वेन फलसाधनत्वात्तस्यैव प्रायश्चित्तादिरूपा- ङ्गग्राहित्वात् । अस्तु वोत्पत्तिवाक्ये प्रत्येकं करणत्वावगमात् द्वादशाहपदेनापि च समुदायिनामेवोक्तेः प्रत्येकमेव फलं प्रति करणत्वं एकपदोपादानाञ्च करणानां समुच्चयः । अतश्चाङ्गना- हित्वमपि प्रत्येकमेव । तथाऽपि यत्क्रतुसम्बन्ध्युद्गाताऽपच्छिन्द्या-

·अधि. १.]
भारदीपिकासहितम्.
307
त्तेन क्रतुना यजेतेत्यर्थावगमादुद्गातुश्चैकस्यैव सर्वसाधारणत्वेन
सर्वावृत्तिरिति प्राप्ते-
नोद्गातुः क्रतुसम्बन्धो विवक्ष्यते, अपि त्वावश्यकत्वाद्यत्क्रतु-
सम्बन्धिबहिष्पवमानार्थ प्रसपत्रुद्गाताऽपच्छिन्द्यात्तेन ऋतुना य-
जेतेत्यर्थावगतेस्तस्य च प्रतिसुत्यं मेदेन तत्सुन्याया एवा-
वृत्तिः । तत्सुत्याया अपि च तत्सुत्याव्यवहितोत्तरमेवावृत्तिः
साङ्गपूर्वसुत्याकरणव्यतिरकेणोत्तरसुत्यायामनाधकारात् । अत
एव पूर्वाङ्गानामप्यत्र नावृत्तिरिति ध्येयम् ॥ २१ ॥
हात खण्डदेवविरचितायां भामुदापिकायां
षष्ठस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥
अथ षष्ठाध्यायस्य षष्ठः पादः
(१)-सन्निपातेऽवैगुण्यात् प्रकृतिवत्तुल्यकल्पा
यजेरन् ।।१॥ वचनाहा शिरोवत्स्यात् ॥२॥
न वाऽनारभ्यवादत्वात् ॥३॥ स्याहा यज्ञा-
र्थत्वादोदुम्बरीवत् ॥४॥न तत्प्रधानत्वात्॥५
औदुम्बर्याः परार्थत्वात्कपालवत् ॥६॥ अ-
न्येनापीति चेत् ॥७॥ नैकत्वात्तस्य चान-
धिकारात् शब्दस्य चाविभक्तत्वात् ॥८॥

·308 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा.६. सन्निपातात्तु निमित्तविघातस्स्याबृहद्रथन्तर- पद्विभक्तशिष्टत्वाद्वसिष्ठनिर्व] ॥९॥ अपि वा कृत्स्नसंयोगादविघातः प्रतीयेत स्वामि- त्वेनाभिसम्बन्धात् ॥१०॥ सानोः कर्मवृ- देयकेदेशेन संयोगे गुणत्वेनाभिसम्बन्धस्त- स्मात्तत्र विघातस्स्यात् ॥११॥ दर्शपूर्णमासादौ कल्पभेदः श्रुतः ‘राजन्यवासिष्ठानां नारा- शंसो द्वितीयः प्रयाजः तनूनपादन्येषाम्' इत्यादिना । अत्र हि तनून त यजति' इत्यनेन एकदेशप्रवृत्तिनिमित्तनामधेयमङ्गीकृत्य विहितस्य द्वितीयप्रयाजस्य क्रम शाखाभदेन समानातयो - राशंसतनूनपान्मन्त्रयोरव्यवस्थया विकल्पेन द्वितीयप्रयाजसम्ब- न्धित्वेन प्राप्तयोर्वासिष्ठसम्बन्धमात्रं नाराशंसस्य क्रियते। अत एव नाराशस इति तद्धितः द्वितीयपदं प्रयाजपदं चानुवादः । ततश्च परिशेषादेव तनूनपान्मन्त्रे अन्यसम्बन्धसिद्धेः तनूनपा- दन्येषां इत्यपि 'षोडश्युत्तरे' इतिवदनुवाद एव । न च नारा- शंसमन्त्रस्य पशुप्रकरणे पाठेऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणे पाठाभाव इति केषांचिदुक्तं युक्तं, पशुप्रकरणेऽपि सूक्ते वैकृतनाराशंस- मन्त्रपाठेऽपि नाराशंसोऽग्नय आज्यस्य वेतु' इत्यस्य दर्शपूर्ण- मासप्रकरणे पाठात् । अत एवाश्वलायनादिभिः तत्रैव स पठितः ॥ यत्तु नाराशंसवाक्ये द्वितीयत्वादिविशिष्टप्रयाजान्तर- विधिः तस्य च वासिष्ठसम्बन्धित्वेन विधानादन्येषामभाव इति । तन्न-तथात्वे समिद्यागोत्तरत्वरूपद्वितीयत्वस्य नराशं- .

·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 309 सयाग विधानेऽपि वासिष्ठानां तनूनपाद्यागवाधे प्रमाणाभावा- नाराशंसोत्तरं तत्करणाद्यापत्तेः । न हि द्वितीयपदे तत्कार्य- कारित्वेन नाराशंसविधिः, येन तेषां तनूनपाद्वाधश्शङ्केयत । तथात्वे सिद्धान्ते वासिष्ठानामप्युद्देश्यत्वेन वाक्यभेदापत्तेः । 'न च तनूनपादन्येषाम्' इत्यनेन अन्येषामेव तनूनपाद्विधानात् वासि- ठानां तहाधोपपत्तिः, तस्यैकवाक्यत्वेनोपपत्ती वाक्यभेदाङ्गीकारे प्रमाणाभावात् विशिष्टविध्यपूर्वविधिकर्मान्तरकल्पनागौरवप्रस- ङ्गाश्च । अतः पूर्वोक्तप्रकारेण मन्त्रस्यैव वासिष्ठसम्बन्धविधा- नेन कल्पभेद उपपादनीयः । म च दीक्षणीयादिद्वाराऽनेकक- त॒केषु सत्रादिषु प्राप्तः । तत्र सत्रादौ भिन्नकल्पानामप्यधिकारः उत समानकल्पानामेवति चिन्तायां-अविशेषाद्भिन्नकल्पानामाप । न चैककल्पकरणेऽन्येषां वैगुण्यप्रसङ्गः, वासिष्ठानां इत्यत्र मन्त्र- स्य शुद्धवासिष्ठार्थत्वविधाने प्रकरणबाधाद्यापत्तेः । ऋतुयुक्त- पुरुषधर्मत्वे च परिसङ्ख्यापत्तेः वासिष्ठत्वस्य नाराशंसमन्त्रे हौत्रे वैश्वामित्रविधानात् साक्षात्क परिच्छेदकत्वेन विध्ययोगेऽपि प्रयोजककर्तृभूतयजमानपरिच्छेदकत्वेन वासिष्ठत्वावध्युपपत्तेः स. वादावौदुम्बरीसम्मानवदेकवासिष्ठकर्तृकत्वेऽप्यन्येषां वैगुण्याना- पत्तेः । अतो मिनकल्पानामप्यधिकार इति प्राप्ते- विकल्पेन प्राप्तयोमन्त्रयोनियमार्थत्वेन वाक्यसार्थक्योप- पत्तौ नियतप्राप्तावासिष्ठव्यावृत्तिरूपपरिसङ्ख्याफलकत्वायोगात् वासिष्ठोद्देशेनैव प्रमाणान्तरवशाद्वासिष्ठाभिलषितफलमाधनीभूत- दर्शपूर्णमासाङ्गभूतद्वितीयप्रयाजद्वारा नराशंसमन्त्रविनियोगवि- धिः । अतश्च नराशंसमन्त्रस्य वासिष्ठेषु विनियोगाभावादेव निवृत्तरिति न तत्पारसङ्ख्याया वाक्यप्रवृत्तिफलत्वं, अतश्च भि- ·310 - पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा. ६. प्रकल्पानामप्यधिकारे एकाङ्गभूतमन्त्रपाठे इतरेषां फलानापत्ते- स्समानकल्पानामेवाधिकारः ॥१॥ (२)-वचनात्तु द्विसंयोगस्तस्मादेकस्य पाणि- त्वम् ॥१२॥ अर्थाभावात्तु नैवं स्यात् ॥१३॥ अर्थानां च विभक्तत्वात् न तच्छुतेन सम्ब- न्धः ॥१४॥ पाणेः प्रत्यङ्गभावादसम्बन्धः प्रतीयेत ॥१५॥ एतेन ‘राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम्' इत्यत्रापि न भिन्नकल्पयोराधकारः, द्वन्द्वस्य युगपदधिकरणवचनत्वेन पदव- येऽपि लक्षणावृतत्वात् । तदनङ्गीकारेऽपि वा साहित्यबोधार्थ पदद्वये लक्षणाया आवश्यकत्वाश्च । अन्यथा देवतात्वादेर्व्यासज्य- वृत्तित्वानुपपत्तेः अतस्तत्पुरुष एवायं तदुत्तर चैकशेषः अतश्च समासादुत्पन्नं द्विवचनं तदर्थस्यैव द्वित्वमाह, तस्माद्राजद्वय- सम्बन्धिनौ द्वौ पुरोहितौ समानकल्पावेव यजेयातामित्याद्यः पक्षः ॥ द्विवचनस्य विशेषान्वयित्वब्युत्पत्तेस्सङ्ख्याधिकरणे व्युत्पा-. दितत्वादेकस्यानेकस्य वा राशो द्वौ पुरोहितावित्यपरः । अथवा एकशेषं कृत्वैव तत्पुरुषः कार्यः । इतरथा पदव्यावृत्तिप्रसङ्गात् राजपदवैयर्थ्यप्रसङ्गाश्च । अत एवैकस्यैव राज्ञो द्वौ पुरोहिता- वित्यन्यः । पूर्वपदे लक्षणायां प्रमाणाभावात् 'पुरोहितं वृणीते' इत्युपादेयतादशायामेकत्वस्य विवक्षितत्वेन एकस्य राज्ञः पुरोहि- तद्वयाभावाच कर्मधारय एवायमिात प्राप्ते- ब्राह्मणानामेव पौरोहित्यश्रवणात्कर्मधारयानुपपत्तेईन्छ एवा. यम् । न च तत्र पदद्वये लक्षणा, युगपदाधेकरणवचनत्वस्य ·अधि. ३] भाहदीपिकासहितम् 311 निराकृतत्वात् । न च साहित्यप्रतीत्यर्थ लक्षणा, तत्प्रतीतेरानु- मानिकत्वेनाप्युपपत्तौ लक्षणायां प्रमाणाभावात् । समाहारे पर- मेकत्वान्वयार्थ पदद्वयेऽपि समुदायलक्षणेति विशेषः ॥ वस्तुतस्तु-इतरेतरद्वन्द्वेऽपि व्याप्त्यभावेन साहित्यप्रतीतरा नुमानिकत्वायोगादवश्यं प्रतीयमानस्य तस्य यद्यपि लाक्षणिकत्व. मावश्यकमेव । तथापि तल्लक्षणाया एकशेषऽपि समानत्वेन सर्वप- क्षेष्वावश्यकत्वात्पूर्वोक्त क्तया द्वन्द्वत्वोपपत्तिः । अतश्च राशः पुरो- हितस्य च भिन्नकल्पयोरप्यधिकारः । पुरोहितोप तस्यैव राक्षः, पुरोहितत्वस्य ससम्बन्धिकत्वन राजप्रतियोगित्यावश्यंभावे ऐहिक- स्यैकराज्यपतित्वरूपसायुज्यफलकत्वस्यान्यत्रानुपपत्तेः । अस्तु वाऽन्यस्यापि । भिन्नकल्पत्वं च यद्याप न नराशंसमन्त्रे, राज्ञोऽ- नुरोधेन पुराहितस्यापि नराशंससमानकल्पस्यैव सम्भवेन ता- दृशयोरेव तयोरधिकारोपपत्तेः । तथाऽपि सोमफलचमसरूपभि- नकल्पयोरप्याकारः । तत्रापि न विकल्पः, राक्षः प्राथमिक- त्वानिमित्तत्वाञ्च तन्नैमित्तिकेन सोमस्य बाधात् ॥ (३)-सत्राणि सर्ववर्णानामविशेषात् ॥१६॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥१७॥ ब्राह्मणानां वेतरयो- रात्विज्याभावात् ॥१८॥ वचनादिति चेत्।। न स्वामित्वं हि विधीयते ॥२०॥ गार्हपते वा स्यातामविप्रतिषेधात् ॥२१॥ न वा क- ल्पविरोधात् ।।२२।। स्वामित्वादितरेषामहीने लिङ्गदर्शनम् ॥२३॥ .

·312 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ६. सत्रेऽपि 'ये यजमानास्त कात्वजः' इति श्रुतम् । तत्र न तावद्यजमानानां ऋतुयजनकर्तृत्वरूप प्रात्वक्त्वमादाय द्वयोः प्र- थमान्तयोस्सामानाधिकरण्यनान्वयः । 'स्वामिसप्तदशाः' इतिन्या. येन प्राप्ततया वाक्यवैयापत्तेः । अतात्र ऋत्विक्पदं परिक्र- यक्रीतत्विक्परं तेनापि च न यजमानपदस्य यागकभिन्ना इत्येवं सामानाधिकरण्यनान्वयः स्वात्मनि परिक्रयाऽसम्भवेन बाधात् । न च ऋत्विक्पदे न प्रकृतो वस्तुतो ये परिक्रयफ्रीताः तत्कार्यकर्तृनाभ धाय तेन सह यजमानपदस्याभेदान्वयः, सुबन्तयोः परस्परा- न्वयस्याव्युत्पन्नत्वाद्विशिष्टकर्तृलक्षणापेक्षया तत्कार्यलक्षणाया एव ऋत्विक्पदे न्याय्यत्वाच्च । अतो ‘यो होता सोऽध्वर्युः' इतिवज- धन्ये ऋत्विक्पद एव तत्कार्य लक्षयित्वा यजमानसंस्कारार्थ- त्वेन ताद्वधीयते यच्छब्दप्राथम्याभ्यां यजमानस्यैवोद्दश्यत्वप्र- तीतः । अत एव फलमुखत्वादप्राकृतकार्यकल्पना न दोषः । एवमृद्धिकाभत्वाविशेषात् त्रयाणामपि वर्णानामाविज्यसंस्कार्य- स्वावगतेस्त्रयाणामपि सत्र अधिकारः । अत एव द्वादशाहे बार्हद्गिरं ब्राह्मणस्य' इत्यादिलिङ्गमप्युपपद्यत । एवं च यजमान- संस्कारकैरेव ऋत्विक्पदार्थः प्राकृतक्रतूपकारस्यापि सिद्धेर्न तदर्थे परिक्रयादिभिः ऋत्विगन्तरसम्पादनमित्यपि द्रष्टव्य- मिति प्राप्ते- . - ज्ञापकसत्वे व्यवहितात्वयकल्पनया शाब्दबोधस्य लोके दृष्टत्वादिहापूर्वविधित्वादृष्टरूपाप्राकृतकार्यकल्पनादिदोषभिया य- च्छब्दस्य ब्यवहितान्वयेन स्वरूपप्राप्तिमात्रसूचनेन वा ऋत्वि- कार्यस्यैवोद्देश्यत्वमङ्गीकृत्य यजमानाः कर्तारो विधीयन्ते । न चैतावता अऋत्विक्कनुकत्वं शङ्कयं, यजमानानामपि ऋत्वि- ·अधि. ६.] मादीपिकासहितम्. 313 क्त्वस्य साधितत्वात् वरणादिविध्युनीतं यजमानभिन्नत्वं पर- मतिदेशप्राप्तमुपदेशेन बाध्यते। न त्वेतावताऽब्राह्मणकर्तृकत्वम- पीति तदनुग्रहाय ब्राह्मणानामेवाधिकारः । वाहद्रािदिदर्शनं त्वहीनाभिप्रायेण ॥ (४)-वासिष्ठानां वा ब्रह्मत्वनियमात् ॥२४॥ सर्वेषां वा प्रतिप्रसवात् ॥२५॥ विश्वामि- त्रस्य हौत्रनियमात् भृगुशुनकवसिष्ठाना- मनधिकारः ॥२६॥ प्रकृती 'वासिष्ठो ब्रह्मा वैश्वामित्रो होता' इति ब्रह्मत्वा- युद्देशेन वासिष्ठादिविधानात् तयोश्च विरुद्धकल्पत्वात्सत्रे वि कल्प इति प्राप्ते- 'य एव कश्चित्स्तोमभागानधीते स एव वासिष्ठः' इत्यर्थ- वादेन श्येनपदस्येव विधिस्थवासिष्ठपदस्य लक्षणया स्तोमभागा- ध्येतृमात्रपरत्वावसायाच्छक्याविध्यभावेन वैश्वामित्रसमानक- ल्पानामेवाधिकारः। भाष्ये तु ‘य एव कश्चित्स्तोमभागानधीते स एवं ब्रह्मा भवेत्' इति वाक्यमुदाहृत्य तस्य विधित्वाङ्गीकारेण वासिष्ठो ब्रह्मेत्यस्य तदर्थवादत्वाच्छक्यार्थविध्यभाव इत्युक्तम् ॥ (५)-विहारस्य प्रभुत्वादनग्नीनामपि स्यत्॥२७ सारस्वते च दर्शनात् ॥२८॥ प्रायश्चित्तवि- धानाञ्च ॥२९॥ सानीनां वेष्टिपूर्वत्वात् ॥३० Vou.-II. 40 ·314 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ६. स्वार्थेन च प्रयुक्तत्वात् ॥३१॥ सन्निवापं च दर्शयति ॥३२॥ सारस्वतसत्रे ‘पररथैर्वा एते स्वर्ग लोकं यन्ति येऽना- हिताग्नयस्सत्रमासते' इति विधौ सत्रग्रहणस्य प्रकरणेन सङ्कोचे प्रमाणाभावात् सर्वसत्रेष्वनाहिताग्नीनामप्याहिताग्निसहितानाम- धिकारः इति मन्यते । अत एव सारस्वतसरवदेवेतरसर्वसत्र- व्यतिरिक्तविषयमेवाधानगतात्मनेपदम् । इष्टिसोमोत्तरकालता तु क्रत्वङ्गत्वादेकं कश्चित्तादृशमिष्ठिसोमकर्तारमपेक्ष्योपपन्नैव । न हि तत्रेष्टिसोमसमानकर्तृकत्वमपि विधीयते वाक्यभेदप्रसङ्गा- दिति प्राप्ते- 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत य एतेनानिष्ट्वा उत्त- रेण यजेत गर्तपत्यमेव तद्भवति' इति वाक्येभ्योऽतिदेशादेक- क्त्वापदोपादानेन वाक्यभेदाभावादिष्टिसोमसमानकर्तृकत्वावगतेः तत्र च आधानगतात्मनेपदानुरोधेनाहिताग्निमात्रकर्तृकत्वावगतेः सारस्वतसत्रप्रकरणस्थविधिवाक्येन बीह्यादिवत्तत्रैवाना: हिताग्नेरभ्यनुज्ञानादात्मनेपदानुरोधेन इतरसत्रेष्वाहिताग्रीनामेवा- धिकारः ॥ (६)-जुह्वादीनामप्रयुक्तत्वात्सन्देहे यथाकामी प्रतीयेत ॥३३॥ अपि वाऽन्यानि पात्राणि साधारणानि कुर्वीरन विप्रतिषेधाच्छास्त्रक- तत्वात्॥३४॥प्रायश्चित्तमापदि स्यात् ॥३५ ·अधि. ७.] भाट्टदीपिकासहितम्. 315 जुह्वादिपात्रेषु तु आत्मनेपदाश्रवणादौदुय्बरीसम्माननव- गौणत्वाश्च यस्य कस्य चिद्यजमानस्य पात्रैरपि मत्रे अधि- कार इति प्राप्त- यस्यैव पात्रैरुपक्रान्तः प्रयोगः तस्यैव यजमानस्य सत्र प्रयोगमध्ये कदाचिन्मरणे यदि तत्पात्रैस्तस्य दाहस्तदा सत्र- वैगुण्यं, यदि न दाहस्तदा 'आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपात्रश्च दक्षिणे हस्ते जुहूमासादयति' इत्यादिना विहितस्य पात्रप्रति- पत्तिपूर्वकस्य पात्रगुणकदाहस्य लोपप्रसङ्गः । अतस्साधारणान्य- न्यानि पात्राण्युत्पाद्य सत्रे अधिकारः ॥ (७)-पुरुषकल्पेन वा विकृतौ कर्तृनियमस्स्या- द्यज्ञस्य तद्गुणत्वादभावादितरान् प्रत्येक- स्मिन् अधिकारस्स्यात् ॥३६॥लिङ्गाञ्चेज्या विशेषवत् ॥३७॥ न वा संयोगपृथक्त्वाद्गु णस्येज्याप्रधानत्वादसंयुक्ता हि चोदना॥३८ इज्यायां तद्गुणत्वाद्विशेषेण नियम्येत॥३९॥ यासु विकृतिषु 'सप्तदश सामिधेनीरनुब्रूयात् ' इति श्रुतं तासु वैश्यस्यैवाधिकारः प्रकृतौ ‘सप्तदश वैश्यस्य' इत्यनेन तत्त. द्विकृतिस्थसाप्तदश्यानुवादेन वैश्यस्य कर्तृत्वेन विधानात् । वैश्यो- द्देशनापूर्वसाप्तदश्यविधौ पाश्चदश्यबाधापत्तेः । वासिष्ठानामित्यत्र तु व्यवस्थार्थत्वात्तथाऽङ्गीकरणमिति विशेषः । अतश्च वैश्यकर्तृ- कसाप्तदश्यानुरोधेन तस्यैव तास्वधिकार इति प्राप्ते.. सामिधेनीसाधनीभूतसाप्तदश्योद्देशे विशिष्टोद्देशापत्तेः सा- सदश्यमात्रोद्देशे च विकृत्यपूर्वसाधनीभूतसामिधेनीनामेव वि- ९ .

·316 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ६. पा. ७. शिष्योपस्थापकाभावेनानुवादायोगात् यूपसाप्तदश्यादावपि वि- धानापत्तेः प्रकरणानुग्रहाश्च वैश्योद्देशेनैव तदधिकारिकदर्श- पूर्णमाससम्बन्धिसामिधेनीवृनित्वसम्बन्धेन साप्तदश्यं विधी- यते, अर्थाश्च वैश्यस्य निमित्तत्वम् । विकृती चानैमित्तिक- त्यार्थ पुनश्श्रवणमिति सर्वाधिकारः ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादीपिकायां पष्ठस्याध्यायस्य षष्ठः पादः अथ पष्ठस्याध्यायस्य सप्तमः पादः. (१)-स्वदाने सर्वमविशेषात् ।।१।। यस्य वा प्र- भुस्स्यादितरस्याशक्यत्वात् ॥२॥ विश्वजिति सर्वस्वं ददातीति श्रुतम् । तत्र पित्रादीना- मपि ज्ञातित्वेन स्वशब्दवाच्यत्वाद्धनवदेव दानम् । न च पि- बादिषु यथेष्टविनियोज्यत्वरूपस्वत्वस्य ‘स्वामी रिक्थक्रयसंवि- भागपरिग्रहाधिगमेषु' इत्यादिस्वत्वहेत्वभावेनासम्भवात्, पितृत्वा- द्यतिरेकेणात्मीयत्वाभावात् स्वत्वत्यागघठितददातिकर्मत्वानुप- पत्तिः । कन्यापुत्रदानादेरपि स्मृतिषक्तत्वेन तत्रापि स्वत्वा- डीकारात् । अस्तु वा तदनुरोधेन परस्वत्वापादनमेव दानप- दार्थ इति प्राप्ते--

·अधि. २.]
भाहदीपिकासहितम्.
317
परविधेयीकरणमात्रेण लोके दानशब्दप्रयोगाभावात् स्व-
त्वत्यागपूर्वकपरस्वत्वापादनमेव दानपदार्थः । न च पित्रादौ
स्वत्वे प्रमाणमस्ति स्वत्वहेतूनामभावात् । कन्यादानादौ ददा-
तेद्गौणत्वात् । न चेह तदाश्रयणं युक्तं, स्वशब्दस्य स्वत्वा-
श्रयीभूतधनपरत्वेनाप्युपपत्तेः । किञ्चायं स्वशब्दः प्रत्येकश-
क्त्यैवात्मीयज्ञातिधनेषु प्रवर्तते सर्वानुगतैकशक्यतावच्छेदका-
'भावात् । अतश्चैकस्मिन् प्रयोगे एकस्यैवार्थस्य ग्राह्यत्वाददा-
त्यनुरोधेन धनस्यैव ग्रहणम् ॥
(२)-नभूमिस्स्यात्सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात्॥३
येयं महापृथिवी तस्यास्सार्वभौमधनत्वात् तेन तद्दान-
मिति प्राप्ते-
सार्वभौमस्यापि न तस्यां स्वत्वम् । जयस्यापि च श-
त्रुस्वामिकधनगृहक्षेत्रादिविषय एव स्वत्वोत्पादकत्वात् । महा-
पृथिव्यां तु राज्यमात्राधिकारस्यैव जयेन सम्पादनात् राज्यं
'हि स्वविषयपरिपालनकण्टकोद्धारणरूपं, तनिमित्तकं च तस्य
कर्षकेभ्यः करादानं दण्ड्येभ्यश्च दण्डादानं इत्येतावन्मात्रम् ।
न त्वेतावता तस्यां स्वत्वम् । तथात्वे वनगततृणकाष्ठादावपि
स्वत्वापत्तौ तत्र स्वत्वोत्पादकपरिक्रयविधिविरोधापत्तेः तद्विष-
यस्थप्रजागृहादिष्वपि स्वत्वापत्तेश्च । तस्मन्नासौ देया । माण्ड-
लिकेनापि न मण्डलम् । परिक्रयादिलब्धं गृहक्षेत्रादिकं तु
देयमेव ॥
(३)-अकार्यत्वाच्च ततः पुनर्विशेषस्स्यात् ॥४॥

·318 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. १. पा. ७. अश्वादयः केसरिणोऽपि सर्वस्वे न देयाः 'न केसरिणो ददाति नोभयतोदतः प्रतिगृह्णाति' इति तेषां पर्युदासात् । यद्यपि चानारभ्याधीतेनानेन रागतः प्राप्तस्यैव मित्रादिभ्यः अश्वदानस्थ 'यथाश्रद्धं दक्षिणां ददाति' इत्यादौ अनियमेन विहितस्यापि चाश्वविषये ऐच्छिकस्य दानस्य प्रतिषेध एव क्रियते । तथाऽपि विश्वजित्प्रकरणस्थेनानेन पर्युदास एव । सर्वस्वपदेन नियमत एव सर्वस्वदानस्य विहितत्वेनाश्वांशेऽपि तत्प्रवृत्तेवैधतया नि- षेधपक्षे विकल्पस्यापरिहार्यत्वात् । आवश्यकी चेयं वाक्यद्वय- कल्पना । इतरथा अश्वप्रतिग्रहेष्टयधिकरणादौ लौकिकावदान निषेधकथनानुपपत्तेः । 'नोभयतोदतः प्रतिगृह्णाति' इत्यत्र तु पुरुषार्थः प्रतिषेधो दानलक्षणया वा पर्युदास इत्यपि ध्येयम् ॥ वस्तुतस्तु प्राकृतस्यैव नैमित्तिकस्य सर्वस्वदानस्यानैमित्ति- कत्वार्थ विधेयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रकृतौ च दक्षिणार्थभागे इच्छयैवाश्वानां प्रसक्तेरनारभ्याधीतेनैव तनिषेधोपपत्तौ न वि. श्वजित्प्रकरणे वाक्यान्तरकल्पनमपि । अत एव ज्योतिष्टोम तद्विकारानङ्गे सर्वस्वदाने अश्वानां दानमिष्टमेव । (इदमत्र चि. न्त्यं - ज्योतिष्टोमे सर्वस्वदानपक्षे सर्वस्वं द्वादशशतगवाश्वादि- घटितदक्षिणादिकमित्यस्याने स्थापयिष्यमाणत्वाचाश्वस्य सर्व- स्वघटितत्वमावश्यकमिति)। (४)-नित्यत्वाचानित्यैर्नास्ति सम्बन्धः ॥५॥ यत्किश्चित्पुरुषस्योपभोग्यं स्वं कुप्याकुप्यशयनासनगवादि तत्सर्वं ददाति इति शास्त्रार्थावधारणात् यस्यापि यन्नास्ति सोऽपि तदार्जयित्वा दद्यात् धात्वर्थविधिलाभादिति प्राप्ते- ·319 अधि. ७.] भादीपिकासहितम्. षष्ठविधिप्रकारापत्तेश्वोदकप्राप्तदानानुवादेन द्वादशशतबा- धेन सर्वतामात्रविधानात प्रसिद्धस्वत्वेष्वेव सर्वशब्दस्योपपत्ता. वप्रसिद्धस्वत्वार्जनाक्षेपकत्वानुपपत्तेश्च नार्जायत्वा देयम् ॥ (५)-शूद्रश्च धर्मशास्त्रत्वात् ॥६॥ धर्मार्थ भृत्यर्थ वा परिचारकत्वेनावस्थितरशूद्रोऽपि न देयः तत्रास्य स्वत्वाभावात् परवश्यत्वानभ्युपगमसम्भवाच्च । गर्भ. दासादयस्तु देया एव ॥ (६)-दक्षिणाकाले यत्स्वं तत् प्रतीयेत तहान- संयोगात् ॥णा दक्षिणाकाले यत्रास्य स्वत्वं तस्यैव दानं न तु ततः प्रा. गपि यत्प्राप्तोपभोगं धनं तदनुपभुज्य प्रयत्नेन धारयित्वा देयम् । धारणप्रयोजकत्वे प्रमाणाभावात् । भाविनस्तु तदानीं स्वत्वाभावादेवाशक्यं दानम् । न च भाविन्याप प्रतिश्रवण- मात्रेण स्वत्वोत्पत्तिः। तथात्वे दत्तस्य पुनर्दानासम्भवेन 'देयं प्रतिश्रुतं चैव' इति विधिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । ददातेस्समर्पणमात्रार्थत्वे लक्षणामसङ्गाश्च । प्रतिश्रवणेन च स्वोपभोगान्यदानायोग्यता परं जन्यते उक्तदाननियमात् ‘यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम्' इत्यन्यस्मै दाननिषेधाच, न तु स्वत्वं निर्वापवत् ॥ (७)-अशेषत्वात्तदन्तस्स्यात् कर्मणो द्रव्यसि- द्वत्वात् ॥८॥ अपि वा शेषकर्मस्याकतो. प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥९॥ तथा चान्यार्थदर्श- ·320 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ६. पा. ७. नम् ॥१०॥ अशेषं तु समासादानेन शे- षकर्म स्यात् ॥११॥नादानस्य नित्यत्वात् ।। दीक्षासु तु विनिर्देशादकत्वर्थेन संयोगस्त. स्मादविरोधस्स्यात् ॥१३॥ ज्योतिष्टोमे तद्विकारे तदन्यत्र च यत्र सर्वस्वदानमानातं तत्र वृत्ता कथा । तत्र तु कर्मारम्भ एव त्रिथा यजमानेना- त्मीयं धनं वचनाद्वयबस्थापितं भक्षार्थ क्रत्वर्थ दक्षिणार्थ चेति । तत्र सर्वस्य स्वत्वाविशेषात् त्रिविधस्यापि दानं ज तु दक्षि- णार्थभागस्यैव सर्वता । तस्य प्रकृती दक्षिणार्थत्वे सर्वस्वदान- विधिवैयर्थ्यम् । तद्भावे भागत्रयस्याप्यविशेषात् दक्षिणार्थोऽयं भाग इति व्यपदेशानुपपत्तिः । अतश्च प्रत्यक्षवचनोपदिष्टसर्व- स्वदानवशेनातिदेशप्राप्तकर्मशेषलोपः । पदार्थानां प्रधानत्वादङ्ग- भूतदक्षिणानुरोधेन प्रमेयबलावलन्यायेनानुपपत्तेर्वा किञ्चित् क्रतवे शिष्ट्वा सर्वमन्यत्प्रदीयतामिति प्राप्ते दक्षिणार्थेन निर्दिष्टस्य तत्सम्बन्धप्राप्तौ सर्वतामात्रविधाने लाघवमिति तस्यैव सर्वदानम् । न चैवं प्रकृतावपि तस्य दानापत्तेरत्र विधिवैयर्थ्य, इतरथा तस्य दक्षिणार्थत्वानुपपत्ति- रिति वाच्यं, यद्येतावता ऋत्विजो नानमेयुः, अपि तु सर्वस्वे. नेत्यनेन वचनेन द्वादशशतेनानत्यसम्भवे तस्यापि दक्षिणार्थ- त्वात् । अत्र च दक्षिणार्थभागस्यैव देयत्वे अवस्थिते पूर्वत- नानि षडधिकरणानि कृत्वाचिन्तयेति केचित् ॥ वस्तुतस्तु-पित्रादीनामपि दक्षिणाभागान्तःपातित्वेन विचा- रोपपत्तेर्न कृन्वाचिन्तात्वम् ॥७॥ बाधस्य - ·अधि. ८.]] भादीपिकासहितम्. 321 (८)-अहर्गणे च तहर्मा स्यात सर्वेषामविशे- पात् ।।१४॥ द्वादशशतं वा प्रकृतिवत् ॥१५ अतद्गुणत्वात्तु नैवं स्यात् ॥१६॥ लिङ्गदर्श- नाच ॥१७॥ अस्त्यष्टरात्रोऽहीनः तस्य विश्वजित्प्रथममहः ततोऽभिप्लवष्ष- डहः ततोऽभिजित् ‘पशुकामो ह्येतेन यजेत' इति श्रुतः । तत्र विश्वजिाते प्रकरणान्तराधिकरणोक्तन्यायेन कर्मान्तरे नामातिदे- नैकाहकाण्डपठितविश्वाजतो धर्मः सर्वस्वं अन्येषु तु गण- त्वाबादशाहती ज्यौतिष्टोमिको दक्षिणा । द्वादशाहेऽपि च प्र- तिसुत्यं भेदेनातिदेशेऽपि प्रयोगैकत्वेन कतैकत्वस्य दशमे वक्ष्य. माणत्वात्तदानत्याया दक्षिणाया अपि तन्त्रेणादावन्ते वा देय- त्वप्रमको ‘अन्वहं द्वादशशतं ददाति' इत्यनेनावृत्तिफलकोऽन्व हकालो विधीयते । द्वादशशतस्यापि विधाने वाक्यभेदा- पत्तेः । प्राकृतषाष्टपक्षादि दक्षिणामात्रोपलक्षणं तत् । तेन या दक्षिणा तन्त्रेण देयत्वेन प्रसक्ता तां प्रत्यहं ददातीति तद्वाक्यार्थः ॥ तदिहाट रात्रे नामातिदेशप्राथम्याभ्यां विश्वजिद्धर्मानुग्रह- प्राप्तावपि भूयोऽनुग्रहस्य न्याय्यत्वात् द्वादशशतस्यैव तन्त्रे- णोपकारकत्वप्रस्क्तस्तस्यैवान्वहमित्यनेनावृत्तिकरणावादशशतमेव प्रत्यहं देयमिति वार्तिककाराशयः । भाष्यकाराशयस्तु अष्टरा- त्रप्रकरणस्थेनैव " हीयते वा एष पशुभिर्यो विश्वजिति न सर्वखं ददाति" इत्यनन्यथासिद्धलिङ्गोपष्टब्धप्राथम्यादिना तत्कल्प्यविधि- नैव वा सर्वस्वविधानादाद्य एव सर्वेषु वाऽहस्सु सर्वस्वं देयमिति ॥८॥ VoL. II. 41 ·322 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ७. (९)-विकारस्सन्नुभयतोऽविशेषात् ॥१८॥ अ- धिकं वा प्रतिप्रसवात् ॥१९॥ अनुग्रहाच्च पादवत् ॥२०॥ प्रकृतिभूते विश्वजिति द्वादशशतादिन्यूनधनस्यापि सर्व- खपदवाच्यत्वोपपत्तेः तद्वतोऽप्यधिकार इति प्राप्त- प्रकृती ज्योतिष्टोमे यद्येतावता ऋत्विजो नानमयुरपि तु सर्वस्वेनत्यनेन द्वादशशतासाध्यायामानतो सर्वस्वविधानात्तत्र च तदधिकस्यैव योग्यतया प्राप्तस्तादृशस्यैवात्र पक्षप्राप्तस्य नियममात्रकरणाद्वादशशताधिकधनवत एव विश्वजित्यधिकारः ॥ (१०)-अपरिमिते शिष्टस्य सङ्ख्याप्रतिषेधस्त- च्छुतित्वात् ।।२१॥ कल्पान्तरं वा तुल्यव- त्प्रसङ्ख्यानात् ॥२२॥ अनियमोऽविशेषात्॥ अधिकं वा स्यार्थत्वादितरेषां सन्निधा- नात् ॥२४॥ अर्थवादश्च तद्वत् ॥२५॥ आधाने “एका देया षट् देयाः द्वादश देयाश्चतुर्विशतिर्दै- याश्शतं देयं सहस्रं देयं अपरिमितं देयमिति" श्रुतम् । तत्रा- परिमितशब्दः परिमाणशून्यमवयवव्युत्पत्त्याऽभिधत्ते । न च परिमाणशून्यस्य दान सम्भवतीत्यतः प्रकृतपरिमाणशून्यत्वमर्थः । तेन प्रकृतपरिमाणप्रतिषेध एवायमिति प्राप्ते-- शातपरिमाणेऽपि बाहुळ्यमात्रेण लोके अपरिमितशब्दप्र. योगात् बाहुळ्ये शक्तिः । ततश्चाश्वकर्णादिवढ्या योगबाधा- -- ·अधि. ११.] भादीपिकासहितम्. 323 नायं पूर्वपरिमाणप्रतिषेधः । अपरिमितशब्दस्य नसमास- त्वेन तदन्तर्गतस्य नञः क्रियान्वयव्युत्पत्त्यभावेन निषेधायो- गाच । प्रकृतपरिमाणानामनेकत्वबलेनैव विकल्पप्राप्नेनिषेधवैय- ाच । प्रकृतपरिमाणातिरिक्तानियतपरिमाणकदानान्तरविध्य- गोकार च लक्षणाद्यापत्तेः वरं बहुत्वावाच्छन्नद्रव्यकदानान्तर- विधिरेवायम् । बहुत्वस्य चापेक्षिकत्वन पूर्वप्रकृतसहस्रावधि- कत्वनिश्चयात्तदपेक्षयाधिकमेवापरिमितम् ॥१०॥ (११)-परकृतिपुराकल्पं च मनुष्यधर्मस्स्याद- र्थाय ह्यनुकीर्तनम् ॥२६॥ तद्युक्ते च प्रति- षेधात् ॥२७॥ निर्देशाद्वा तहमस्स्यात्पञ्चा- वत्तवत् ॥२८॥ विधौ तु वेदसंयोगादुपदेश- स्स्यात् ॥२९॥ अर्थवादो वा विधिशेषत्वा- तस्मानित्यानुवादस्स्यात् ॥३०॥ दर्शपूर्णमासयोः " इति ह स्माह बटुणिर्माषान्मे पचत" इति श्रुतम् । इदं चैककर्तृकोपाख्यानपरत्वात्परकातेः । अयं चा- रण्याशनविधेश्शेषः । बहुकर्तृकोपाख्यानपरं च वाक्यं पुरा- कल्पः सत्रे “उल्मूकैस्सह पूर्वे समाजग्मुः तानसुरा रक्षांसि निजघ्नः' इति । अयं च “ग्रहपतेरेवाग्निषु निर्मन्थ्यं निर्वपेरन्" इति निर्मन्थ्याग्निसंसर्गस्तुत्यर्थः उल्मूकसंसर्गनिन्दकस्सन् तद्वि- धेश्शेषः । न तु स्वतन्त्रो विधिरित्यौदुम्बराधिकरणे निर्णीत- मेव । परकृत्युदाहरणे तु यदा विधिस्तदा कृत्वाचिन्तया विचार्यते । वृष्णिगोत्रोत्पन्नाधिकारिकदर्शपूर्णमासोद्देशेन तत्क- ·324 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ७. र्तृसंस्कारार्थतया वा माषपाकविधिरिति तद्वत एव माषपाका- धिकारो वैश्यनिमित्तकसाप्तदश्यवत् । न ह्यत्र प्राच्यत्ववत् वृष्णिगोत्रत्वं दुर्वचं येन तत्कल्प्यविधेः सामान्यविषयत्वं स्यादिति प्राप्ने - -- स्तुत्युपायत्वेनोपात्तस्य वृष्णिगोत्रत्वस्य विधेयमाषपाकवि- शेषणत्वकल्पने प्रमाणाभावान्माषपाकमात्रविधानेन सर्वाधिकारः॥ (१२)-सहस्रसंवत्सरं तदायुपामसम्भवात् मनुष्येषु ॥३१॥ अपि वा तदधिक्कारान्म- नुष्यधर्मस्स्यात् ॥३२॥ नासामर्थ्यात् ॥३३ सम्बन्धादर्शनात्॥३४॥स कुलकल्पस्स्या- दिति कार्णाजिनिरकस्मिन्नसम्भवात् ॥३५ अपि वा कृत्स्नसंयोगादेकस्यैव प्रयोग- स्स्यात् ॥३६॥ विप्रतिषेधात्तु गुण्यन्यतर- स्स्यादिति लावुकायनः ॥३७॥ संवत्सरो विचालित्वात् ॥३८॥ सा प्रकृतिस्स्याद- धिकारात् ॥३९॥ अहानि वाऽभिसङ्ख्य- त्वात् ॥४०॥ - "पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृतस्संवत्सराः । पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः। पञ्चपञ्चाशतस्सप्तदशाः । पञ्चपञ्चाशत एकविंशाः । विश्वसृजाम- यनं सहस्रसंवत्सरामति" श्रुतम् । तत्र पञ्चाशच्छब्दः सङ्ख्या- ·. अधि. १२.] भाटदीपिकासहितम्. 325 पर एव । त्रिवृत्संवत्सरशब्दौ तु लक्षणया त्रिवृत्स्तोमकसंवत्स- रमाध्यक्रतुवृत्तपरौ । पञ्चाशच्छब्दविशेषणं पञ्चशब्दोऽपि । तन तादृशक्रतुवर्तिनी पञ्चत्वसङ्ख्यावच्छिन्ना पञ्चाशत्सङ्खयति पाष्ठिकान्वयवेलायां फलितोऽर्थः । तदिदं त्रिवृदादिस्तोमकत्वं यद्यपि साक्षात्सम्बन्धेनाहन्येव । तथाऽपि तादृशाहर्घटितत्वात्सं वत्सरेऽपि तत्सम्भवतीति न कोए दोपः ॥ तत्र संवत्सरशब्दो मुख्यया वृत्त्या संवत्सरमेवाभिधत्ते तेन मनुष्याणां महस्रायुष्टाभावानिर्यगधिकरणे निराकृतोपि श्रुतिबलाद्गन्धर्वादानामेवाधिकारः । नेपां त्वनियाद्युपसंहारा- सामर्थ्यान्मनुष्याणामेव वा रसायनलब्धसहस्रायुषां सः । रसायनादेरेतावदायुस्सम्पादनमामर्थ्य प्रमाणाभावात् 'शतायु- 4 पुरुषः' इति श्रुतेश्चैकेनारब्धस्य पुत्रादिपारम्पर्येण समा- पनमिति कुलकल्पो वा । 'शास्त्रफल प्रयोक्तरि' इति विनावचनमपवादे समस्तकर्मा- नुष्ठानाभावे विकलानुष्ठायिनां फलानुत्पत्तिप्रसङ्गात्सत्रारम्भा- देव सहस्रायुष्यं जायन इति वा कल्प्यम । ल्पनेऽपि प्रमाणाभावात् पञ्चपञ्चाशत इति यजमानाभिप्राया सङ्ख्या । तेनैकोपि त्रिवृत्स्तोमकयागयुक्तस्सवत्सरः पञ्चपञ्चा- शत्सङ्ख्याकर्यजमानस्सम्बध्यमानस्तावत्सङ्ख्य इत्युपचर्यते । अत- श्चतुस्संवत्सरमिदं सत्रं सार्धशतद्वयर्यजमानैः कार्यमिति वा पक्षान्तरम् । अस्यापि बुद्धावत्यन्तमनारोहात् ‘सप्तदशावराश्चतु- विशातपरमाः' इत्यातिदेशिकपरिमाणवाधापत्तेश्चानुपपत्तिः ॥ तस्मात् सङ्ख्याशब्दं संवत्सरशब्दं वा गौणमाश्रित्यैव मनु- प्याधिकारस्समर्थनीयः । तत्रापि सङ्ख्याशब्दयोर्मुख्यत्वादेकार्थनि- न्यायस्य प्रमाणाभावात् एतादृशक- ·, 326 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ७. श्चयसामर्थ्याञ्च न स्वार्थत्यागः । संवत्सरपदं तु जघन्यत्वात् सौरचान्द्रादिभेदेनानेकार्थत्वाचार्थनिश्चयासमर्थ भवतीति गौणम् । तत्र ‘यो मासस्ससंवत्सरः' इति दर्शनान्मासष्वेव संवत्सरशब्द इत्येकः पक्षः । तत्रापि त्वशक्तिस्तदवस्थैव । न ह्याधानादूर्घ सहस्रमासपर्यन्तं जीवनं सम्भवति । अतः ‘संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रयः' इति प्रयोगात् द्वादशराविष्वित्यपरस्सिद्धान्तः । प्रतिमाशब्दविशेषणं त्वत्र संवत्सरशब्दो, न तस्य द्वादशरा- त्रिषु प्रयोगः, तेन त्रिवृदादिशब्दसामञ्जस्यादिवसेषु संवत्सर- शब्दः । त्रिवृदादिपदैर्हि स्तोत्रमात्रवाचकैरपि तद्विाशष्टं अह- रेव लक्षणया प्रकाश्यते । तत्सङ्घस्तु लक्षितलक्षणया । लक्ष्य- तावच्छेदकगौरवाङ्गीकारेण वा । अतस्तद्भिया संवत्सरपदं दि- वसपरमेवेति सिद्धान्तः । इदं च कृतादि युगान्तरेप्वपि मनुष्याणां शतमेव परमायुरिति कृत्वाचिन्तया । यदा तु स्मृतिपुराणेतिहा- सादी श्रुतस्य प्रकृष्टतरपुण्ययोगादिफलस्यानेकसहस्रवत्सरपरि- मितस्यायुषोपि प्रकृतश्रुत्युपष्टब्धम्य प्रामाणिकत्वं एतजापकबले- नैव च 'शतायुर्वे पुरुषः' इति श्रुतौ शतान्यायूंषि यस्येति वि- ग्रहः कलियुगाभिप्रायत्वं वाऽऽश्रयणीयं, तदा त्रिवृदादिशब्द- नाहस्सङ्घमेव त्रिवृत्स्तोमकाहर्घटितत्वसम्बन्धेन लक्षयित्वा संव- त्सरशब्दो यथाश्रुत एव । सत्रं च गोवधादिवद्युगान्तरस्थतावदा- युष्यमनुष्यपरामिति ध्येयम् । न हि मीमांसकमते युगादिव्यवस्थाऽ- ळीका । तत्तयुगधर्मव्यस्थापकस्मार्तविधीनां निर्विषयत्वापत्तेः॥ १२ ". झाते श्रीखण्डदेवविरचितायां भाट्टदोपिकायां षष्ठस्याध्यायस्य सप्तमः पादः ॥

·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 327 अथ षष्ठाध्यायस्याष्टमः पादः (१)-इष्टिपूर्वत्वादक्रतुशेषो होमस्संस्कृतेष्वग्नि- षु स्यादपूर्वोप्याधानस्य सर्वशेषत्वात् ॥१॥ इष्टित्वेन तु संस्तवश्चतुर्होतॄनसंस्कृतेषु दर्श- यति ॥२॥ उपदेशस्त्वपूर्वत्वात् ॥३॥ स सर्वेषामविशेषात् ॥४॥ अपि वा क्रत्वभा. वादनाहिताग्नेरशेषभूतनिर्देशः ॥५॥ जपो- वाऽनग्निसंयोगात् ॥६॥ इष्टित्वेन तु संस्तुते होमस्स्यादनारभ्याग्निसंयोगादितरेषामवा- च्यत्वात् ॥७॥ उभयोः पितृयज्ञवत् ॥८॥ निर्देशो वाऽनाहिताग्नेरनारभ्याग्निसंयो- गात् ॥९॥ पितृयज्ञे संयुक्तस्य पुनर्वच- .. नम् ॥१०॥ सन्ति चतुलॊतृसंशका मन्त्राः पृथिवी होता । द्यौरध्वर्युः” इत्यादयः तै पहोमाश्च विहिताः । तत्र ये तावत्क्रत्वाः पुरु- षार्था अपि वा वचनात् ऋतुप्रयोगमध्यवर्तिनः तेषु विवाद एव नास्ति । येऽपि पृथग्भूताः काम्या जपास्तेष्वप्यविवाद एव आहिताग्नयनाहिताग्निसाधारणत्वात् । ये तु तादृशा होमाः ·328 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ८. तेषां 'यदाहवनीये जुहोति' इत्यनेनाहवनीयाधिकरणकत्वस्य वि- हितत्वादितरहोमवदेवाहिताग्निमात्राधिकारकत्वम् । यतु 'एषा वै अनाहिताग्नेरिष्टिः' इति चतु)तृसन्निधौ वचनं तद्येयमनाहि- ताग्नेः क्रिया जपादिरूपा सा इटितुल्येत्येवमिष्टिसादृश्यमात्रा- नुवादेन जपाभिप्रायकतया नानुपपन्ना। यदि तु विध्यन्तरशे- पत्वाभावेनार्थवादत्वानुपपत्तेर्जपे इष्टिसादृश्यस्य कथमप्यनुपप- त्तेश्वायं, येयं त्यागघाटतत्वसादृश्याच्चतु)तृहोमरूपोष्टिः साऽना- हिताग्नेरित्यर्थाङ्गीकारेण विधिरित्याश्रीयत तथाऽप्यस्याहिताग्नि परिसङ्ख्यार्थत्वे प्रमाणाभावात् पिण्डपितृयज्ञवदुभयाधिकारिक- त्वमिति प्राप्ते-- प्रत्यक्षवचनेनानाहिताग्नेः कर्तृत्वविधौ तत एव स्मार्ता- नयधिकरणकत्वप्राप्तगहवनीयाधिकरणकत्वम्यासम्भवादेव धात्परिसङ्ख्यात्वानापत्तेरनाहिताग्नेरेवाधिकारः । पिण्डपितृयज्ञे तु एवमनाहितानारति वचनेऽनाहिताग्नेरप्यभ्यनुज्ञानादुभाधिकार इति विशेषः ॥१॥ (२)-उपनयनादधीत होमसंयोगात् ॥११॥. स्थपतीष्टिवल्लौकिके वा विद्याकर्मानुपूर्व- त्वात्॥१२॥आधानं च भार्यासंयुक्तम् ॥१३ अकर्म चोर्ध्वमाधानात्तत्समवायो हि क मभिः ॥१४॥ श्राद्धवदिति चेत् ॥१५॥ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥१६॥ सर्वार्थत्वाच्च पुत्रार्थो न प्रयोजयेत् ॥१७॥ सोमपाना- बा- ·अधि. २.] भादीपिकासहितम्. 329 तु प्रापणं द्वितीयस्य तस्मादुपयच्छेत् ।।१८ पितृयज्ञे तु दर्शनात्प्रागाधानात्प्रतीयेत॥१९ उपनयनाङ्गभूता होमा आचार्यकर्तृका माणवककर्तृकाश्चा- भयऽप्युपनयनद्वारा माणवकसंस्कारार्था इत्यविवादम् । तत्र य तावदाचार्यकर्तृकास्तेषां सत्यप्याचार्यस्याहिताग्नित्वे आधा- नगतात्मनेपदविरोधानाचार्याग्निषु कार्याः । अपि तु लौकिक एवाग्नी । ये तु माणवककर्तृकास्ते तु सुतराम् । ऋतुविधीना- मिवोपनयनाङ्गभूतहामानामप्याधानाप्रयोजकत्वात् । प्रयोजकत्वेऽपि वाऽऽधानस्यतरकर्मवत् ज्ञानाक्षेपकत्वाभावनोपनयनात्पूर्व कर्तुम- शक्यत्वाच्च । आक्षेपकन्वेऽपि चोभयाधिकारकस्याधानस्य भा- र्याभावनानुपपत्तश्च । भार्यायाश्च 'स्नात्वा भार्यामधिगच्छेत् ' इति ममाववर्तनोत्तरकालं विवाहविधानेन पूर्वममम्भवात् । न च प्रयोजनानुरोधेन कालबाधः । एतद्वाक्यस्य निर्विषयत्वा- पत्तः । न चापत्यार्थ दारान्तरकरणं कालविधिः। 'धर्मे चार्थ च' इत्यादिपर्यालोचनया धर्मार्थमपत्यार्थ च दारान्तरानुपपत्तेः 'दारक्रियायामपि खतन्त्रकालाम्नानेन ऋतुविधीनामाधानाध्ययन- वदेव दारक्रियाप्रयोजकत्वाभावाच्च । अत एव न विरक्तस्य कर्मार्थ दारक्रिया, किन्त्वाश्रमान्तरमेव । किञ्चोपनयनात्पूर्वमा धानकरण जातपुत्रत्वाद्याधानकाललोपाऽवर्षायुपनयनकाललो- पो वा प्रसज्यत । अतस्तेऽपि लौकिकानावेव ॥ २ ॥ (३)-स्थपतीष्टिः प्रयाजवदग्नयाधेयं प्रयोजये- नादर्थ्याच्चापवृज्येत ॥२०॥ अपि वा लौ- VOL. II.

·330 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ८. किकेऽग्नौ स्यादाधानस्यासर्वशेषत्वात् ॥२१ निषादेष्टेः दर्शपूर्णमासविकृतित्वादतिदेशेनाहवनीयादिप्राप्ती तेषामाधानाधीनत्वादसत्यपि तस्य स्वतन्त्राधानविधी निषादेष्टि रेवास्याधानं प्रयोजयेदिति प्राप्ते-- सत्यपि तस्याग्निजनकाकाङ्कत्वे जनकीभूतस्याधानस्य ब्रा- ह्मणादिकर्तृकत्वेनैवोत्पन्नत्वात् निषादकृतेनाग्निनिष्पत्तौ प्रमाणा- भावात् प्रकृती परप्रयुक्ताग्नयुपजीवनेनेहाहवनीयादिप्राप्तेरेवाभा- वाञ्च न तेषु मा । विद्यायास्तु तद्वयतिरेकेण निषादेष्टेरेवा- सम्भवात्तदुपायस्य लौकिकत्वनाक्षपोपपत्तिरिति वैषम्यम् । तेनाहवनीयाद्यनाक्षेपकत्वेऽपि यत्र क्वच न होण्यन स्यात् पञ्चभू- संस्कारान् कृत्वा लौकिकाग्निं प्रतिष्ठापयेत्' इति स्मृतिवचनना- प्रयन्तराभाव होममात्राइंशेन लौकिकाग्निविधानात्तमेव तहश स्थापयित्वा तेष्विष्टिः कार्या । यतु ‘तस्मिन् गृह्याणि' इति गौ- तमवचनं लौकिकाग्निप्रापकत्वेन तन्त्ररत्ने उदाहृतं तत् गौतम स्मृतौ तच्छब्देन स्मार्ताग्नेरेव परामर्शात् निषादेष्टेश्च गृह्यत्वा- भावादुपेक्षितम् । न हि गृहशब्दवाच्यदम्पत्योर्हितमिति व्यु: त्पत्त्याऽस्यापि गृह्यपदवाच्यत्वं. अभियुक्त प्रसिद्धया गृह्यपदस्य गृह्यसूत्रोक्तकमवेव रूढत्वेन योगस्याप्रयोजकत्वात् । गृह्यत्वापत्तेः ॥३॥ (४)-अवकीर्णिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्तका- लत्वात् ॥२२॥ 'यो ब्रह्मचार्यवकिरेत् स नैऋऋतं गर्दभं पशुमालभेत' इति श्रुतौ यागोपि लौकिक एवाग्नौ सत्यपि त्रैवर्णिकत्वे विद्वत्त्वे वा इतरथा

·अधि.
६]
भारदीपिकासहितम्.
331
..
भार्याभावेनाधानासम्भवात् । न चावकीर्णिनापि स्नात्वा विवाहे
बाधकाभावः ‘अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्हेत्' इति वचनेन
विप्लुत ब्रह्मचर्यस्यावकीणिनोऽकृतप्रायश्चित्तस्य विवाहनिषेधात् ।
न ह्यत्राविप्लुतब्रह्मचर्यपदेन कृतब्रह्मचर्याश्रमोत्तराश्रमयोः पौर्वा-
पर्यमात्रस्यानेन विधानादवकोणिनोऽपि विवाहे बाधकाभावः ।
'स्मात्वा भार्यामुपेयात्' इत्यनेनैव स्मानपूर्वभाविनो ब्रह्मचर्यस्य
स्नानोत्तरभाविना विवाहेनार्थात् पौर्वापर्यसिद्धरस्य वचनस्य
साङ्गब्रह्मचर्यवत एव विवाहाधिकार इत्येवमर्थतयाऽवकीर्णिनो
विवाहानुपपत्तेः । अतस्सोपि लौकिकाग्नावेव : आपस्तम्बवचना-
दप्सु वा । अयं चावकीर्णियागो न देक्षप्रकृतिकः । ‘गर्दभं
पशुम' इति पशुशब्दोपादानवैयर्थ्यात् । किन्तु · अथ पशुकल्पः '
इत्याश्वलायनोक्तायास्स्मार्तपश्चितिकर्तव्यताया एव तदङ्गत्वमिति
केचित् ॥ ४॥
(५)-उदगयनपूर्वपक्षाहःपुण्याहेषु दैवानि
स्मृतिरूपान्यार्थदर्शनात् ॥२३। अहनि च
कर्मसाकल्यम् ॥२४॥ इतरेषु तु पि-
च्याणि ॥२५॥
श्रुतौ स्मृतौ वा यस्मिन् कर्मणि दैवे पित्र्ये वोदगयन-
शुक्लकृष्णपक्षादिः यः कालः प्रत्यक्षवचनेनान्यार्थदर्शनकल्यवि.
धिना वा विहितस्सोऽविरोधे समुच्चयेन विरोधे विकल्पेन
ग्राह्य इत्येवं सुहृद्भूत्वा सूत्रकारश्शिष्येभ्य उपदिष्टवान् ॥ ५॥
(६)-यात्राक्रयणमविद्यमाने लोकवत् ॥२६
नियतं वाऽर्थवत्त्वात्स्यात् ॥२७॥

·332 . पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ६. पा. ८. दीक्षितो भृति वन्वीत इति यात्रा यस्यापि दक्षिणादा. नार्थ द्रव्यमस्ति तेनापि कार्या न त्वविद्यमानद्रव्येणैव । नि त्यवच्छवणेन सर्वदैव क्रतुनाऽपूर्वेण च प्रयुक्तत्वात् । न चास्याः द्रव्यप्रानिद्वारा द्रव्यसंस्कारकत्वात् द्रव्यसत्त्वे च तत्प्रापणो- पायवैयर्थ्यादसत्यपि निमित्तत्वश्रवणे प्रयोजनवशादेवाकाङ्किन- विधिन्यायेन नियमविधित्वोपपत्तिरिति वाच्यं, अनाकाङ्किताव- धानस्य फलकल्पकत्वेन दोषत्वात् प्रकृते चाविद्यमानद्रव्यस्थले द्रव्यप्रामिरूपफलवत् विद्यमानद्रव्यम्थलपि तत्फलत्वाविशे- पात् कल्पनाभावेन दोपत्वाभावात् । यात्राप्राप्नद्रव्यस्यैव क- त्वपूर्वेण ग्रहणात् नित्यत्वोपपनैः । एवं विद्यमानेऽपि मोमे ऋयस्यावश्यकत्वम् ॥६॥ (७)-तथा भक्षप्रैषाच्छादनसंज्ञप्तक्षोमवेपम् ॥ एवं पयोव्रताद्यपि विद्यमाने अविद्यमानेऽपि भक्षान्तरे स्यात् । 'अग्नीदग्नीन् विहर' ति च प्रेषोऽन्यतोऽनवबुद्धे अव बुद्धेऽपि स्यात् । बुद्धेऽप्यर्थ एतद्वोधजन्यनियमादृष्टसिद्ध्यर्थ प्रै- पावश्यकत्वात् । अत एब प्रेषजन्यबोधानुष्ठितेनैब फलसिद्धि- रिति कल्पनमपि प्रामाणिकम् । प्रैषग्रहणं च मन्त्रमात्रोपल- क्षणम् । तथा दर्भमयं वासो वाजपेये वासोऽन्तरसत्त्वेऽपि परि- धेयमेव । तथा “ यत्पशुर्मायुमकृतोरो वा पद्भिराहते अग्निर्मा त स्मादेनसो विश्वान्मुश्चत्वंहसः” इति मन्त्रेण विहितस्य संज्ञप्तहो- मस्यापि पशुयागे नित्यं करणम् । न च संज्ञप्तहोमस्य मा- न्त्रवर्णिकशब्दकरणादिजन्यदोषनिर्घातार्थत्वप्रतीतेः तदनुरोधेन मायुपदवाच्यशब्दकरणादावेव होम इति वाच्यं, शब्दादिकर- णस्य दोषजनकत्वे प्रमाणाभावेन मान्त्रवर्णिकफलकल्पनानुपप- .

·अधि. ९.
भारदीपिकासहितम्.
333
तेः। एतदलेनैव दोषकल्पने गौरवाच्च । किञ्च नात्र शब्दादि-
करणादेव दोषः । अपि तु तदनुकूलप्रयत्नरूपादाख्यतार्थात् तस्य
च प्रतिबन्धकवशाच्छब्दाद्यनुत्पत्तावप्युत्पत्त्यावश्यकत्वेन संशप्त-
होमस्य नित्यत्वम् । तथा 'योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः'
इति मन्त्रोऽपि द्वेष्यनिश्चयसत्त्वे असत्त्वे वा सर्वदैव प्रयोक्तव्यः ।
न च मन्त्रलिङ्गवशेन प्रकरणसङ्कोचः । परकर्तृकद्वेषम्यायोग्यत्वेन
तदभावनिश्चयायोगात् । स्वनिष्ठद्वेषविषयस्यान्ततः पापादेरपि
सम्भवेन मन्त्रलिङ्गाविरोधात् ॥ ७ ॥
(८)-अनर्थकं त्वनित्यं स्यात् ॥२९ ।
पयोव्रतं यदि रोगोत्पत्त्यादिना मरणादिहेतुस्सम्भाव्यते
नदा क्रतुविगंधप्रसङ्गान्न कार्यमिति जातेटिन्यायेन गतार्थमपीदं
शिष्यहितार्थमुक्तम् ॥ ८॥
(९)-पशुचोदनायामनियमोऽविशेषात् ॥३०॥
छागो वा मन्त्रवर्णात् ॥३१॥ न चोदना-
विरोधात् ॥३२॥ आर्षेयवदिति चेत् ॥३३॥
न तत्र ह्यचोदितत्वात् ॥३४॥ नियमो वै-
कार्थ्य ह्यर्थभेदाढ़ेदः पृथक्त्वेनाभिधानात्॥
अनियमो वाऽर्थान्तरत्वादन्यत्वं व्यतिरेक-
शब्दभेदाभ्याम् ॥३६॥ रूपाल्लिङ्गाच्च ॥३७
छागेन कर्माख्या रूपलिङ्गाभ्याम् ॥३८॥
रूपान्यत्वान्न जातिशब्दस्स्यात् ॥३९॥

·334 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ६. पा ८. विकारो नोत्पत्तिकत्वात् ॥४०॥ स नैमि- त्तिकः पशोर्गुणस्याचोदितत्वात् ॥४१॥ जाते, तत्प्रायवचनार्थवत्त्वाभ्याम् ॥४२॥ अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' इत्यादौ पशुशब्दो न सामान्य वचनः । न हि पशुत्वं जातिः प्रमाणाभावात् कार्यतायाः का- रणताया वाऽनवच्छेदकत्वात् । नापि पुच्छादिमत्त्वं तस्यानु- गतत्वाभावेन सामान्यत्वाभावात । अतः पशुशब्दो व्यक्ति- वाची । ततश्च सर्वासामवादिव्यक्तीनामप्युक्तत्वात् , नायं स. न्दिग्धः । अतश्च नार्थवादवदत्र ‘छागस्य वपायाः' इति मन्त्रस्य निर्णायकत्वम् । यद्यपि चायं सामान्यवाची भवेत् । तथापि मन्त्रस्य भिन्नवाक्यत्वात् तद्वयतिरेकेणैव विधेः सर्वविषयतया पर्यवसानात् न तत्सङ्कोचकत्वम् । एवं सत्यपि यदि मन्त्रस्य विधायकता भवेत् तदा आर्षेयं वृणीत त्रीन् वृणीते' इतिव- द्भवेदपि विशेषणविशेष्यभावो न त्वंतदस्ति । अतो मन्त्रस्थछा- गपदं छिन्नपुंस्त्वाख्यगमनवत्त्वयोगन वयोविशेषवचनत्वेन वा सर्वपशुपरम् । छागपक्षे वाऽयं मन्त्र इति प्राप्ते- छागशब्दस्याजे रूढत्वेन यौगिकत्वानुपपत्तेः पुंस्त्ववतो विहितत्वेन यौगिकार्थग्रहणानुपपत्तेश्च न तावद्यौगिकत्वम् । वयोऽ- स्थाविशेषवचनत्वेऽपि वा शोणादिशब्दवदजागतस्यैव वाच्यत्वादश्वादिग्रहणानुपपत्तेः । छागग्रहणेनापि पशुत्वस्यावि- रोधोपपत्तौ मन्त्रस्य पाक्षिकत्वकल्पनानुपपत्तेः छागस्यैव ग्र- हणम् । यद्यपि च पशुशब्दो व्यक्तिवचनस्स्यात् । तथापि युग- पत्सर्वव्यक्तिग्रहणाभावेनैकव्यक्तिग्रहणे मन्त्रस्य निरवकाशत्वाञ्च जगब्यक्तिमात्रग्रहणेऽपि न किश्चिद्वाधकम् ॥

·अधि. ९.] भाहदीपिकासहितम्. 335 वस्तुतस्तु सामान्यवाच्येवायं, तदपि च यद्यपि पुच्छव- स्वादि, तथापि लोमवत्पुच्छत्वावच्छिन्नवत्त्वस्यैवानुगतस्य वक्तुं शक्यत्वात् न विरोधः । वस्तुतस्तु पुच्छाद्यप्रतीतावपि पशु- त्वप्रतीतेः पशुत्वं जातिरवेति सामान्यवचनत्वमव्याहतं तेन युक्त एव मन्त्रेण निर्णयः । भिन्नवाक्यत्वेऽपि च पशुछागशब्दयाः विशेषणविशेष्यभावो वाक्येकवाक्यतया न विरुध्यते । इदं च सर्व 'अजोऽग्रीषोमीयः इति शाखान्तरवाक्यं नास्तीति कृत्वा- चिन्तया बोध्यम् । तत् सिद्धं छागवत एवाधिकार इति निरू- पितोऽधिकारः ॥९॥ इति श्रीखण्डदवविरचितायां भादृदीपिकायां . षष्ठस्याध्यायस्याष्टमः पादः अध्यायश्च समाप्तः ॥

·अथ सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः (१) श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेषाणां मुख्यभेदे यथा- धिकारं भावस्स्यात् ॥१॥ उत्पत्त्यर्थावि- भागाहा सत्त्ववदैकधम्यं स्यात् ॥२॥ चोद- नाशेषभावाद्वा तद्गुदाद्व्यवतिष्ठेरन् उत्पत्तेगु णभूतत्वत् ॥३॥ सत्त्वे लक्षणसंयोगात्सा- र्वत्रिकं प्रतीयेत ॥ ४ ॥ अविभागात्तु नैवं स्यात्॥५॥ व्यर्थत्वं च विप्रतिषिद्धम् ॥६ उत्पत्तौ विध्यभावाद्वा चोदनायां प्रवृत्ति- स्स्यात्ततश्च कर्मभेदस्स्यात् ॥ ७॥ यदि वाऽप्यभिधानवसामान्यात्सर्वधर्मस्स्यात्॥ ॥८॥ अर्थस्य त्वविभक्तत्वात्तथा स्याद. भिधानेषु पूर्ववत्त्वात्प्रयोगस्य कर्मणशब्द- भाव्यत्वाद्विभागाच्छेषाणामप्रवत्तिस्स्यात् ।।

·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 337 स्मृतिरिति चेत् ॥ १० ॥ न पूर्ववत्त्वा- त् ॥ ११ ॥ अर्थस्य शब्दभाव्यत्वात्प्रक- रणनिबन्धनाच्छब्दादेवान्यत्र भावस्स्या- त् ॥ १२ ॥ एवं साधिकारे उपदेशेऽवगतेऽधुना तदीनसिद्धिरति- देशो निरूप्यते । अतिदेशो नाम यः पदार्थों यादृशोरकार- द्वारा यदङ्गत्वेनावधारितः तस्य पदार्थस्य तत्सम्बन्धित्वेन रुपेण तादृशोपकारद्वारवान्याङ्गताबोधकं प्रमाणम् । भवति हि प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येत्येवमादिकं वाक्यं प्रयाजादिपदा- र्थानां यादृशोपकारद्वारा आग्नेयाङ्गत्वनावधारितानामाग्नेयादि. सम्बन्धित्वेन रूपेण तादृशोपकारद्वारा सौर्याद्यङ्गत्वबोधकम् । 'एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि' इत्यपि च तदीयब्राह्मणवत्त्वज्ञापन- द्वारा तदीयधर्माणां ब्राह्मणार्थभूतानामुक्तरीत्यैव विकृत्यङ्गत्वबोध- कम् । 'मासमग्निहोत्रं' इत्यग्निहोत्रनामाप तदीयधर्मवत्त्वलक्षणया गौण्यैव वोक्तविधाङ्गत्वबोधकम् । एवं स्थनापत्त्यतिदेश आश्रयतो धर्मातिदेशेऽपि च लक्षणसमन्वयो बोध्यः । अत्र च दर्शपूर्णमासा- दीनां स्वर्गाद्यङ्गत्वनावधाारतानां तेनैव द्वारेण पापक्षयाद्यङ्गताबो- धके यावज्जीवादिवाक्ये अतिप्रसङ्गवारणाय तत्सम्बन्धित्वरूपे- णेति विशेषणम् । न हि दर्शादेस्स्वर्गसम्बन्धित्वेन रूपेण पापक्षया र्थता, प्रमाणाभावात् । अपि तु दर्शत्वादिनैव । प्रकृते तु प्रयाजादीनां आग्नेयेतिकर्तव्यतात्वेनैवानुगमात्तदेव विकृतिसम्ब- न्धितावच्छेदकम् । पुरोडाशकपालादेश्च पुरोडाशसम्बन्धित्वे- नावधारितस्य तेनैव रूपेण तुषोपवापाङ्गत्वात् तद्बोधकवाक्येऽ- VoL. II. 43 ·338 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. १. पा. १. तिप्रसङ्गवारणार्थ तादृशोपकारद्वारोत विशेषणम्, पुरोडाशे स्त्र- प्रयोजकीभूतश्रपणाधिकरणत्वेन तुषोपवापे स्वाप्रयोजकीभूतोप- वापकरणत्वेनति तत्र द्वारभेदात् । केचत्तु सादृश्यकल्पितवाक्यत्वमातिदेशत्वामत्याहुः । तद तिदेशान्तरेष्वव्यापकत्वादुपेक्षितम् । अतिदेशनिरूपणोपोद्धातत्वे- नेदं निरूप्यते । किं प्रयाजादोनामुपदेशेन प्रकृतिमात्रार्थत्वं उत प्रकृतिविकृतिसाधारण्यामति । साधारण्ये हि अतिदेशव- यमित्युपोद्धानता । तत्र यद्यपि प्रयाजादिषु आग्नेया- दिमात्रविषयप्रकरणादर्विशेषविश्यत्वम् । तथापि तत्कल्प्यस्य वाक्यस्य 'प्रयाजादिभिर्यजत' इत्यतादृशम्यैव कल्पना न तु प्रया जदिभिराग्नेयादिः कार्य इति । आग्नेयादिभेदेनानेकवाक्यकल्पना- पत्तेः । नाप दर्शपूर्णमासी कार्याविति, तथात्वे उद्देश्यवाचकस्य विधिवाचकस्य च पदद्वयस्य कल्पनापत्तेः । तत्र च यागत्वस्यवा- द्देश्यतावच्छेदकत्वात्सर्वार्थत्वसिद्धिः । न हि तत्र प्रयाजादि- विशिष्टयागकरणकप्रकृतभावनाविधिः यन विशिष्टक्रयविधिवत् प्रयाजादीनां प्रकृतभावनायामेवान्वयात्पार्टिकान्वयेऽपि प्रकृतयाग एवान्वयस्स्यादिन्याशयत । भावनानामुत्पत्तिवाक्यादेव प्राप्त- त्वान्न च विशिष्टविध्याशङ्का । उत्पत्तिवाक्येष्येव तु प्रयाजादिवे शिष्टयं भिन्नवाक्यत्वादेवासम्भाव। न हि तत्तद्वाक्यार्थबोधवेला- यामनन्वितस्य प्रय जादेवाक्यैकवाक्यतावेलायामन्वयस्सम्भवी । सकृदुञ्चरितस्य विधेरैकरूप्येणैकशाब्दबोधजनकत्वनियमात्। अतः प्रयाजादीनां प्रकृतिमात्रगामित्वम् । अथ वा दर्शपूर्णमासाश्या स्वर्गकामो यजेत ' इति बाक्यं स्वर्गसम्बन्धपरं सार्वकाम्यवाक्येनैव प्राप्तः अपितु समिदादि- ·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 339 अतश्च . वाक्यैकवाक्यतया यागोद्देशेन प्रयाजादिविधिपरम् । तत्र यागत्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकत्वात् सर्वार्थता । न च तत्र दर्शपूर्णमासपदं उद्देश्यविशेषणं उद्देश्यसमर्पकं वाऽस्त्विति शङ्कयं, विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदापत्तेः । धातोरुद्देश्यपरत्वे सम्भवति उपप. दस्यान्याय्यत्वाच्च । अतश्च तत्रत्यं दर्शपूर्णमास्पदं रूढया काल. परमेव सत् सर्वयागेषु य इष्टया ति वाक्यप्राप्तकालानुवा- दकम् । अधिकरणस्यापि करणत्वाच्च तृतीया । तथा स्वर्गकामपदं च अवयुत्यानुवादः सर्वथा सर्वधर्माणां सर्वफलवदर्थत्वमुपदे- शेनैवेति न कृचिदतिर्दशासद्धिः । एवं च ' समानमितरच्छेचनेन इत्याद्यनुवाद एव । 'अग्निहोत्रं' इत्यादीनामापि सिंहो देवदत्त इति वत्सिद्धसादृश्यं तत्प्रख्यन्यायमेव वाऽऽदायानुवाद इति प्राप्ते - यद्यपि यागानुवादेन धर्मविधिः तथाऽप्यनुवादस्य सति सम्भवे सन्निहितगामित्वनियमात् ‘ब्रोहिभिर्यजेत' इतिवत् प्रकृ- तमात्रगामित्वं विशेषतश्च नवमाद्यन्यायन यागस्वरूपे आनर्थक्या- द पूर्वसाधनत्वलक्षणार्थमपि प्रकरणानुप्रवेशः - वस्तुतस्तु -उत्पत्तिवाक्येषु आकाङ्क्षावलेनेष्टसामान्यस्य भा- व्यकत्वकल्पनवत् इतिकर्तव्यतासामान्यस्यापीत्थीमति पदकल्प- नयाऽन्वयस्वीकारात्स्वर्गादिवाक्यवञ्च प्रयाजादिबाक्यानां विशे- पसमर्पकतया तद्वदेव वाक्यैकवाक्यात्वोपपत्तेरंशत्रयावशिष्ट- विजातीयभावनाया एव विधानात पाष्ट्रिकान्वये च प्रकृत एव तद्भावनाकरणीभूते यागेऽनुग्राहकत्वकल्पनान्न सर्वार्थ- त्वमौपदोशकम् । उत्पत्तिवाक्य इतिकर्तव्यतासामान्यान्वयाच न सकृदुश्चरितस्येति विरूपानेकबोधजनकता । वाक्यैकवाक्यता- जन्यबोधस्तु न श्रुतशाब्दबोध इति न सरूपनानाबाधेजनकत्वम- ·340 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. १. प्येकस्य । अतः पारिप्लवत्वाभावादधर्मकाणामैन्द्राग्नयादनिां धर्मा- काङ्कायामीतंदशसिद्धिः॥१॥ यत्तु मूले अतिदेशसिद्धियर्थ याजप्रयुक्तत्वं वा धर्माणाम- पूर्वप्रयुक्तत्वं वेति चिन्तान्तरं कृतम् । तत् यजिप्रयुक्तत्वेऽपि प्रकृतयजिप्रयुक्तत्वोपपत्तेः इतरथाऽपूर्वप्रयुक्तत्वेऽपि तदनापत्ते- वमिकेन पौनरुक्त्यापत्तश्चोपेक्षितम् । स चातिदेशो द्विविधः वचनातिदेशो नामातिदशश्चेति । आद्योपि द्विविधः प्रत्यक्षवच- नातिदेशोऽनुमितवचनातिदेशश्चति । अनुमितवचनातिदेशोऽपि त्रिविधः सादृश्यकल्पितवचनातिदेशः स्थानापत्तिकल्पितवचना. तिदेशः आश्रयोपस्थिातकाल्पितवचनातिदेशश्चेति ॥१॥ (२)-समाने पूर्ववत्त्वादुत्पन्नाधिकारस्स्यात् ॥१३॥ श्येनस्येति चेत् ॥ १४ ॥ नासन्निधाना- त् ॥ १५ ॥ अपि वा यद्यपूर्वत्वादितरद- धिकार्थे ज्यौतिष्टामिकाविधेस्तवाचकं समा नं स्यात् ॥ १६ ॥ तत्र प्रत्यक्षवचनातिदेशो निरूप्यते । इषुर्नामैकाहो ज्योति- ष्टोमविकारः । तत्र प्राकृते साम्नि वषटारनिधनमानातम् । प्राकृ- तविष्टुती च इष्वाकारत्वं स्तोत्रे प्राकृते सप्ताहाख्यं साम ततः समानामतरच्छेयनन ' इति श्रुतम् । तत् किमनुवादः उतातिदे- शविधिरिति चिन्तायां इतरशब्दस्य सन्निहितवचनत्वन लाके प्रसिद्धत्वान्नास्या- सन्निहितश्येनवैशेषिकधर्मवाचित्वं तेषामसन्निहितत्वात् । अपि .

·अधि. २] भादीपिकासहितम्. 341 तु ये ज्योतिष्टोमातिदेशेन सन्निहितास्तत्परत्वमेव । तेषां च श्येनेऽप्यातदेशप्राप्तत्वेन श्येनसादृश्योपपत्तेरनुवाद एवायमिति न श्येनवैशोषकाणां वचनातिदेश इति प्राप्ते इतरशब्दस्य सन्निहितवाचित्ववत् पूर्वोक्ततरतत्सदृशवाचि- त्वमपि लोकसिद्धम् । 'चैत्रमैत्रयाः कम्बळकौशेये प्रदेये इतर- द्विष्णुमित्राय' इत्यत्र सन्निहितपूर्वोक्तेतरतत्सदृशवस्त्रादेरेव प्रती- तेः । अतश्च वार्तिककारोया पूर्वोक्तसादृश्यस्यावाच्यत्वाक्तिरुपक्ष- णायव । ततश्च यत्मान्नहितं प्राकृतं न तत्पूर्वोक्तसदृशं अप्राकृतानां सप्ताहादीनां पूर्वोक्तत्वाद्यच्च सदृशं श्यैनवैशेषिकं अपा कृतत्वसाधात् न तत्सन्निाहतम् । ततश्चावश्यहातव्येऽन्यतर- स्मिन् वचनस्यार्थवत्त्वाय सन्निहितं हित्वा सादृश्यपरिग्रहेण श्येनवैशेषिकाणामेवैतरशब्देन ग्रहणम् । न ह्यन्यथा विध्यन्तरा- शेषभूतस्यानुवादस्यार्थवत्त्वं सम्भवति । ततश्च श्येनसादृश्यवत् यत्पूर्वोक्तसदृशं सत् पूर्वोक्तभिन्नं तदिषौ कुर्यादिति वाक्यार्थः । श्येनसादृश्यं च श्येनानष्ठाङ्गवृत्तिधर्मसमानजातायधर्मवत्त्वम् । भवति हि श्येननिष्ठाङ्गानां कण्टकवितोदनादीनां ये धर्माः कण्ट- कवितादनत्वादयः तत्समानजातीयास्त एव तद्वत्त्वं कण्टकवि- तोदनादौ । अत एव श्येनपदं श्येनाङ्गपरं, न तु यथाश्रुतम् । न हि श्यनप्रातयोगिकं सादृश्यं कण्टकवितोदनादौ सम्भवति। अतश्च फलतश्श्येनधर्मा एव पूर्वोक्तसदृशाः पूर्वोक्तभिन्नाश्च कार्या इति पर्यवसितोर्थः। पूर्वोक्तसादृश्यं च अप्राकृतत्वेन प्राकृतामुद्दिश्य विहि- तत्वेन वा । तेन श्येने ये अपूर्वा धर्माः कण्टकवितोदनाद- यस्त इहाप्यतिदिश्यन्ते, ये वा श्येने प्राकृताङ्गानुवादेन विहिताः लोहितोष्णीषादयस्त एवातिदिश्यन्ते ।

·342 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ७. पा. १. यत्तु-अस्मिन् पक्षे नैतेषामेव नियम इति तन्त्ररत्नोक्तं तद. वान्तरसादृश्यत्यागे प्रमाणाभावादुपेक्षितम् । अस्मिश्च पक्षे इषुयागोद्देशेनानेकपदार्थविधानायोगात् पदद्वयेन लक्षणया श्ये- नीयप्राकृताङ्गसम्बन्धिविकारमात्रस्येषाद्देशेन विधानम् । यद्वा-इतरपदे सन्निहितत्वत्यागे प्राभाणाभावात्प्राकृताङ्गा- नामपि चोद्देश्यतया पूर्व क्तत्वात् पूर्वोकप्राकृताङ्गभिन्नतत्सदृश- प्राकृताङ्गान्तराणामवेतरपदेन ग्रहणम् । नेपामतिदेशेन सन्नि- हित्त्वात्तादृशप्राकृताङ्गोद्देशेनैव च श्येनसादृश्यविधिः । साह- श्यं चास्मिन्पक्ष श्येनीयप्राकृताङ्गवृत्तिधर्भसमानधर्मवत्त्वम् । स च धर्मः श्येनप्राकृताङ्गानुवादेन विहितो विकारो लोहितोष्णी- षादिः । अत एव सादृश्यं न श्येननिरूपितं, अपि तु श्यनी- यप्राकृताङ्गनिरूपितमेव । उपमानतावच्छेदसम्बन्धेन श्यनवृत्तिध- मस्य लोहितोष्णीपादेस्तेनैव सम्बन्धन प्राकृताङ्गेप्वभावादुपमा- नतावच्छेदकसम्बन्धेनोपमेयवृत्तित्व एव उपमानियमात् । अत एवास्मिन् पक्षे श्येनपदं श्यनीयप्राकृताङ्गपरम् । तत- श्व फलंतस्तादृशधर्मा एवेष्वपूर्वमाधनीभूततादृशप्राकृताङ्गोद्देशेन विधीयन्ते एव विधेयसामर्थ्यानुरोधेन श्येने यो विकारो यत्प्राकृताङ्गे विहितस्तत्प्राकृताङ्ग एव सोऽत्र विधी- यते । इतरथा अप्राकृतकार्यकारितापत्तेः । अतोऽस्मिन्नपि पक्षे विवक्षितगत्या इषुलम्बन्धित्वेनैव तादृशश्येनीयविकारविधिः । न चैवमस्यातिदेशस्य कल्पितत्वाभावादानुमानिकवचनातिदेशा. पेक्षया प्राबल्येऽपि श्यनेन समानमिति पदद्वये तादृशविकार- लक्षणायाश्चावश्यकत्वान्नामातिदेशापेक्षया प्राबल्ये मानाभावः : नामातिदेशस्थले अग्निहोत्रपदेनानभिहितानामेव धर्माणां लक्षणा। वचनातिदेशे तु समानपदेनोक्तानामेव तादृशधर्माणां. विधेय- अत ·अधि. ३.] भाद्रदीपिकासहितम्. 343 तावच्छेदकीभूतश्येनीयप्राकृताङ्गवृत्तिविकारत्वावच्छिन्नत्वसिद्धयर्थ लक्षणति तस्य तदपेक्षया प्राबल्यात् ॥ २ ॥ (३)-पञ्चसञ्चरेष्वर्थवादातिदेशस्सन्निधानात् ॥१७॥ सर्वस्य वैकशब्द्यात् ॥ १० ॥ लिङ्गदर्शना- च ॥ १९ ॥ विहितानानानेति चेत् ॥२०॥ नेतरार्थत्वात् ॥ २१ ॥ चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे पर्वणि आद्यानि पञ्च हवींषि सधर्म- काणि विधाय वरुणप्रघासेषु विहितानि । तेषां च विनिगम- नाविरहणाभ्यासात्कर्मान्तरत्वम । वरुणप्रघासस्थहविस्सन्निधौ च 'एतद्वाह्मणान्येव पञ्च हवींपि, यद्राह्मणानीतराणि' इति शुतम्। इतराणि वैश्वदेविकानीत्यर्थः । अत्र च ब्राह्मणस्यैवातिदेशः । यद्यपि चान्यत्रोपकारस्य तत्पृष्टभावेन पदार्थानामेव वाऽतिदेशो न तु पदार्थबोधकशास्त्राणां प्रयोजनाभावात् । तथाऽपीह लक्षणा- यां प्रमाणाभावाच्छास्त्रस्यैवातिदेश । न च शास्त्रातिदेशे तद्बोधित- . पदार्थानां प्राकृतोपकाराभावे उपकारान्तरकल्पनादूहबाधानुपप- त्तिः शास्त्रस्यापि विजातीयोपकारजनकविजातीयपदार्थप्रतिपाद- कतया निरूपितरूपस्यैवार्तिदंशादुपकारान्तरकल्पनानुपपत्त्या ऊ- हवाधोपपत्तेः । वस्तुतस्तु ब्राह्मणपदेनार्थविधायकवाक्यस्योक्तत्वाल्लाघवाद- पेक्षितत्वाचात्राप्यर्थस्यैवातिदेशः । अत एवातिदेशलक्षणमपि नासङ्गतम्। तदिहार्थविधायकवाक्यस्यैवैत द्राह्मणपदेनोक्तत्वात्सार्थवाद- कस्यैव विधायकत्वादाकाङ्काभावेन प्रधानातिदेशाभावेऽपि स्तुति- ·344 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. १. मात्रस्यातिदेशो न त्वङ्गानाम् । एतेषां स्वस्वाङ्गविधिविधेयत्वेन हविर्विधिविधेयत्वाभावात्। अत एव वरुणप्रघासेषु ‘अग्निं मन्थति, प्रसुवो भवन्ति' इत्यादिविधयोऽप्युपपद्यन्ते अन्यथा अतिदेशादेव प्राप्तत्वेन वैयर्थ्यापत्तरित प्राप्त अङ्गविधीनामप्येतद्धविस्सम्बन्ध्यङ्गविधायकत्वेनैतद्ब्राह्मण- त्वोपपत्तेश्शास्त्रस्य महाविषयत्वसिद्धयर्थमङ्गानां स्तुतेश्चातिदेशः। न चापक्षाक्रमेणैव सर्वत्रान्वयादर्थभावनाया इतिकर्तव्यतापेक्षा- यामङ्गातिदेशेऽवगते पश्चात्तद्विाशष्टार्थभावनाया विधिसम्बन्धा- वगमोत्तरं तस्य स्तुत्यपेक्षायां स्तुत्यतिदेश इति विरभ्यव्यापारा- पत्तिः । इष्टसामान्यवदितिकर्तव्यतासामान्याक्षेपादेव तद्विशिष्टभा- वनाविधिसिद्धः स्तुत्यपेक्षावेलायामेवातिदेशप्रवृत्तेः। अत एवानु- मानिकवचनातिदेशेऽप्यर्थवादातिदेशसिद्धिः । या त्वेवसति विश्वजित्यातिदेशिकार्थवादिकफलकल्पनाप्रसक्तिः सा कौस्तुभ एवं निरस्ता। . वस्तुतस्तु -वाचनिकातिदेशस्य भिन्नवाक्यावधया प्रमाण- त्वादुत्पत्तिवाक्ये इतिकर्तव्यतासामान्याक्षेप आवश्यक एव । न च प्राशस्त्यातिदेशे तस्य निरुक्ताङ्गत्वसत्त्वे प्रमाणाभावादात- देशलक्षणस्याव्याप्तिः लक्षणेऽङ्गत्वपदेन भावनेतिकर्तव्यतात्वेनान्वि- तस्य विवक्षितत्वात् । अतश्चार्थभावनेतिकर्तव्यतात्वस्य तत्क- रणोपकारजनकत्वरूपस्य शाब्दभावनेतिकर्तव्यतात्वस्य च रुचि- रूपतत्करणोपकारजनकज्ञानाविषयत्वाख्यस्य द्विविधस्यापि संग्र- हः । अन्वितपदोपादानाञ्च आर्थिके प्रासङ्गिके वोपकारजनकेऽ. पि नातिदेशः। तस्य प्रकृतिभावनानन्वितत्वात् । तस्मादुभया- तिदेशः । अग्निमथनादीनां तु दक्षिणावहारे प्राप्त्यभावात् युक्त- ·अधि. ४.] भाटदीपिकासहितम्. 345 स्तदर्थ पुनार्वधिः । अत एव नवप्रयाजत्वादेरतिदेशात् 'वाजि- नो यजन्ति आहुतीनां सम्पत्त्यै त्रिंशत्त्वाय' इति लिङ्गमप्युपपद्यते। इतरथा त्रिंशत्त्वानुपपत्तोरत सूत्रकारभाष्यकारौ। वस्तुतस्तु - मारुतियागस्यापि वैश्वदेविकामिक्षायागविकार- त्वान्नवप्रयाजत्वादिवदेवाग्निमथनादीनामपि प्राप्तिसंभवान्नायं वैय- ग्रंपरिहारः आमिककपालानुरोधेनैव च नवप्रयाजत्वादिसि- द्धेः त्रिंशत्त्वस्याप्युपपत्तिः । न च भूयसां दर्शपूर्णमासविका- रत्वात्तदनुरोधेन पञ्चप्रयाजत्वं, पशुपुरोडाशवन्नवाढत्तावपि पञ्च- त्वाविरोधात् । अतो भाग्यमनादृत्य सूत्रमेवं व्याख्येयम् । अग्निमन्थनादिवाक्यानामौचित्येनातिदेशविधिस्तुत्यर्थत्वात् नेत- रार्थत्वादिति सूत्रं विधायकत्वातिरिक्तस्तावकत्वरूपप्रयोजन- कथनार्थं तदेव चा िदेशवाक्यस्थाङ्गविधिपरत्वे लिङ्गामति लिङ्ग- दर्शनसूत्रस्यार्थः । अतस्सिद्धमङ्गानामप्या 1देश इति । न चा- मिककपालयागानुरोधेनैव वैश्वदेविकधर्मप्राप्तसिद्धरातिदेशवि- ध्यानर्थक्यं यत्र धाय्याविराजादिविरुद्धनानाधर्मविषये मुख्यत्व- भूयस्त्वाभ्यां, दार्शिकधर्मप्रसाक्तस्तद्विषये वैश्वदेविकधर्मप्राप्त्य- र्थत्वेन सार्थक्यात् ॥ ॥ (४)-एककपालैन्द्राग्नौ च तद्वत् ॥ २२ ॥ एवं साकमेधे श्रुतयोरैन्द्राग्नैककपालयोरपि एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्नः यद्ब्राह्मण इतरः । एतद्ब्राह्मण एककपालो यद्ब्राह्मण इतरः इति वाक्याभ्यां सार्थवादिकसाङ्गविधिकाण्डस्यातिदेश इत्युत्तरविवक्षया स्मार्यते ॥४॥ (५)-एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिराग्र VoL. II. 44 ·346 अन- पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. १. यणे सर्वहोमापरिवृत्तिदर्शनादवभृथे च सत्यवदानस्य वचनात् ॥ २३ ॥ एककपालस्य प्रकृतिभूत एककपालो वारुणप्रघासिक एव । न तु धर्मभूयस्त्वेऽपि वैश्वदेविकः वक्ष्यमाणात्सर्वैककपा- लेषु चोदनालियातिदेशादेव वैश्वदविकधर्मप्राप्तिसिद्धेः । न्यलभ्यकतिपयधर्मप्राप्त्यर्थं वारुणप्रघासिक एव । एवं चैन्द्राग्न- प्रायपाठोऽप्युपपद्यते । तत्र हि न दार्शिकैन्द्राग्नातिदेशविधिः चोदनालिङ्गातिदेशादेव सिद्धः । नाप्यन्द्राग्नान्तराणां, अनुप- स्थितत्वात् । अत एव चातुर्मास्यप्रकरणस्थत्वेनोपास्थितत्वाद्वैश्व- देवे चैन्द्राग्नाभावाद्वारुणप्रघासिकस्यैव । अतस्तत्प्रापपाठादपि साकमेधैककपालस्य वारुणप्रघासिकेककपालप्रकृतिकत्वम् । ध- माश्च हिरण्मययः सुची भवान्त' इत्यादयस्सामान्यविहिता इति भाष्यकारः । वस्तुतस्तु-साकमेधस्थपञ्चसञ्चरेषु अतिदेशविधिरास्ति न वा? अन्त्ये दर्शपूर्णमासविकारत्वा पत्तेः भूयोऽनुग्रहाय न हिर- ण्मयत्वादिप्रसक्तिः । आद्येऽप्येतदधिकरणन्यायस्यान्यलभ्यत्वस्या- भावात् धर्मभूयस्त्वलाभाय वैश्वदेविकपञ्चसञ्चराणामेव धर्माः तिदेशात् तथैव वारुणप्रघासिकहिरण्मयत्वाद्यप्राप्तिः । वस्तुतस्तु-याशिकाचाराद्यत्र वरुणप्रघासेषु जुगन्तरोत्प- त्तिप्रसक्तिस्तत्रैव हिरण्मयत्वशमीमयत्वादेर्विध्यौचित्येन दक्षिण- विहार एव तानवशादैन्द्राग्नैककपालयोरपि न हिरण्मयत्वाद्य- तिदेशः। अस्तु वा सः। तथाऽपि यद्येन्द्राग्नाद्यतिदेशविधिवै- यभियैव भूयसामनुग्रहमप्यनङ्गीकृत्य हिरण्मयत्वाद्यभ्यनुझान- मित्युच्येत । तत ऐन्द्रग्नैककपालयोर्मध्येऽन्यतरातिदेशेनैव तत्प्रा.

·अधि. १.] भारदीपिकासहितम्. 347 प्तिसिद्धेरितरानर्थक्यं, अतोऽवश्यं तनद्विशेषविहितधर्मप्रामिसि- द्धयर्थमेवेदमतिदशद्वयम् । विशेषविहितधर्माश्च ऐन्द्रग्ने याज्या- दयः । एककपालेऽपि केचिच्छाखान्तरेष्वनुसन्धेया इति ध्येयम् ॥ इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादपिकायां सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः अथ सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः (१)-सानोऽभिधानशब्देन प्रवृत्तिस्स्याद्यथाशि- ष्टम् ॥ १ ॥ शब्देस्त्वर्थविधित्वादर्थान्तरेऽ- प्रवृनिस्स्यात्पृथग्भावास्क्रियाया ह्यभिसम्ब न्धः ॥ २॥ स्वार्थे वा स्यात्प्रयोजनं क्रि- यायास्तदङ्गभावेनोपदिश्येरन् ॥ ३ ॥ श- ब्दमात्रमिति चेत् ॥ ४ ॥ नोत्पनिकत्वा- त् ।। ५ ॥ शास्त्रं चैवमनर्थकं स्यात् ॥ ६ ॥ स्वरस्येति चेत् ॥ ७ ॥ नार्थाभावाच्छुते- रसम्बन्धः ॥ ८॥ स्वरस्तूत्पनिषु स्या- न्मात्रावर्णाविभक्तत्वात् ॥ ९॥ लिङ्गदर्श- नाञ्च ॥ १० ॥ अश्रुतेस्तु विकारस्योत्त- रास यथाश्रुति ॥ ११ ॥ शब्दानां चा- ·348 तु : पूर्वमीमांसादर्शनं अध्या. ७. पा. २. सामञ्जस्यम् ॥ १२ ॥ अपि कर्मा ब्दस्स्याद्भावार्थः प्रसिद्धग्रहणत्वाद्विकारो ह्यविशिष्टोऽन्यैः : ॥ १३ ॥ अद्रव्यं चापि दृश्यते ॥ १४ ॥ तस्य च क्रिया ग्रह- णार्था नानार्थेषु विरूपित्वादर्थो ह्यासाम- लौकिको विधानात् ॥ १५॥ तस्मिन संज्ञाविशेषास्स्युर्विकारपृथक्त्वात्.॥ १६ ॥ योनिशस्याश्च तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते । अयोनौ चापि दृश्यतेऽतथायोनि ॥ १८ ॥ ऐकाय नास्ति वैरूप्यमिति चत् ॥१९॥ स्यादर्थान्तरेष्वनिष्पत्तेर्यथापाके ॥ २० ॥ शब्दानां च सामञ्जस्यम् ॥ २१ ॥ प्रकृती ज्योतिष्टोमे अभीवत्याभुत्पन्नं रथन्तरं विकृतिवि- शेष अविवाक्यादी कवतीषु कर्तव्यत्वेन श्रूयते 'कवतीषु रथ. न्तरं गायति' इत्यादिना । —तथा यद्योन्यां गायति तदुत्तरयोर्गा- यति' इति च श्रुतम् । तत्र रथन्तरादिशब्दानां गीतिविशेष- विशिष्टायां ऋचि प्रयोगाद्विशिष्टवाचित्वे प्राप्ते... आकृत्यधिकरणन्यायेनैव गोतिविशेषमात्रं विजातीयगीतित्व- मात्रं वा वाच्यम् । एवं सामशब्दस्यापि गीतिमात्रं गीतित्व- मात्रं वा वाच्यं न तु गीतिस्तद्विशिष्टा वा ऋक् । तस्या व्यक्ति- न्यायेन अरुणापद इव सात मुख्यार्थबाधे लक्षणया बोधोपप- ·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 349 त्तेः । आकृत्यधिकरणस्यैव तु प्रयोजनकथनार्थानि सूत्राणि । यदि हि ऋग्वाचित्वं भवेत् तदा ऋचि ऋगतिदेशासम्भवात् कवतःशब्दः कार्यलक्षणार्थः । तत्कार्यमर्थप्रकाशनं लक्षणादिना अभीवत्या तु कुर्यादिति कवतीकार्ये ऋगन्तरस्यातिदेशः । दशलक्षणार्थो वा । कवीदेशे अभिवती पटेदिति जघन्यं रथ. न्तरपदं वा तद्धर्मलक्षणार्थ सत्तद्धर्मातिदेशार्थ कवतीषु सम्मी- लनादीन् रथन्तरधर्मान् कुर्यादित्यर्थः । अन्ये तु भाष्यस्थाः पक्षाः असम्भवदुक्तिकत्वान्न लिाखताः । सिद्धान्ते तु लक्षणायां प्रमाणाभावात् ऋच इह बोध- म्यवाभावेन गीतिमात्रस्स्यैव कवतीष्बतिदेश इति प्रयोजनम् । प्रसङ्गादाकृत्यधिकरणामद्धस्यैव गीतिवाचित्वस्योपोद्वलकानिका- निचिल्लिङ्गदर्शनसूत्राणति दृष्टव्यम् । न च ' यद्योन्यां गायति' इत्यादी योनसम्बन्धित्वेन रूपेण विधेयत्वादतिदशलक्षणोपप- त्तावपि ‘कवतीषु रथन्तरं गायति' इत्यादौ रथन्तरत्वस्यैव विधे- यतावच्छेदकत्वादतिदेशत्वानुपपत्तिरिति वाच्यं, तत्रापि धर्म- ग्राहकक्लुप्तोकारलाभार्थ अभिवतीसम्बन्धित्वस्यैव विधेयताव- च्छेदकत्वात् । वस्तुतस्तु-गृहमेधीये आज्यभागविधेरातिदेशत्वाभाववद- स्याप्यातदेशत्वाभावे न काचित् क्षतिः । लाघवेनाभिवतीषु येन रूपेणोपकारकत्वं तेनैव रूपेण कवतीपूपकारकत्वस्वीकारे- णोहोपपत्तेः॥१॥ इति श्री खण्डदेवविरचितायां भाट्टदीपिकायां सप्तमस्याध्ययस्य द्वितीयः पादः ·350 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ७. पा. ३. अथ सप्तमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः (१)-उक्तं क्रियाभिधानं त तच्छुतावन्यत्र विधि- प्रदेशस्स्यात् ॥ १ ॥ अपूर्वे वाऽपि भागि- त्वात् ॥२॥ नाम्नस्त्वौत्पत्तिकत्वात् ॥ ३ ॥ गुणसंयोगाक्रियाभिधानं स्यात् तदभावेऽ- प्रसिद्ध स्यात् ॥ ४ ॥ इदानीं नामानिदेशः प्रस्तृयते । 'माममाग्नहोत्रं जुहोति' इत्यादौ नयामिकाग्निहोत्रवाचिनो नानो न तावत्कर्मान्तरवाच- कत्वं, अनकशक्तिकल्पनापत्तेः । दर्वीहोमत्वेन चादनालिङ्गाति- देशाभावात् नामातिदंशाभावेऽग्निदेवताकत्वे प्रमाणाभावेन तत्प्र- ख्यन्यायानुपपत्तेश्च । न च ' यदाहवनीये जुहोति' इत्यनेनाग्नेः प्राप्त- त्वादग्नयधिकरणकत्वन योगोपपत्तिः । तस्यातिप्रसक्तत्वेन रूढ्या- दिकल्पने पुनर्गौरवतादवस्थ्यात् अन्तोदात्तस्वरस्य सप्तमीबहु- वीहावनुपपत्तेश्च । सप्तमीतत्पुरुषस्य शौण्डादिगणे पाठाभावे- नानुपपत्तेश्च । यदि तु नित्याग्निहोत्र इव अग्नेः होत्रं होम इति व्युत्पत्त्या अधिकरणत्वं पष्ठ्यर्थमङ्गीकृत्य मासाग्निहोत्रेऽपि योग आश्रीयेत तदाऽपि प्रचुरप्रयोगादग्निहोत्रपदस्य निरूढलक्ष- णया नित्याग्निहोत्रे प्रयोगात् तस्याश्च शक्तितुल्यत्वेन मासाग्नि- होत्रे तदसम्भवात् गौणत्वमावश्यकम् । अनयैव च दिशा ‘मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां' इत्यदी गौण- ·351 अधि...] भादपिकसिाहतम्. त्वोपपादनं द्रष्टव्यम् । अन्यथा ‘य इष्ट्या' इत्यादिना पौर्णमा- साकालकत्वोप्तरुभयत्वलाक्षीणकत्वाविशेषात् । दर्शादिकाल प्राप्तावपि वा एकत्र मुख्यस्यापरत्र गौणत्वनियमात् प्रसिद्धद- दिौ निरूढलक्षणाऽऽवश्यक्येव । सौमिकचोदनालिङ्गातिदेशादेव- रूपलाभोपपत्तौ तदभावस्याप्यत्रासाधकत्वाच्च । एतेन गौणत्वा- भावेऽप्येकनामकत्वमादृश्येन चोदनालिङ्गातिदेशादेवाग्निहोत्रधर्म- लाभ इत्यपास्तं, उभयत्र निरूढलक्षणायां प्रमाणाभावेनैकनाम- कल्पनासिद्धः । न च तथापि देवताकालादिरूपगुणविधाय- कत्वेनैवोपपत्तौ गौणत्वे प्रमाणाभावः। तत्प्रख्याधिकरणोक्तको- स्तुभोक्तरीत्या समासासम्भवेन देवताविध्यनुपपत्तेः । कालस्य प्राप्तत्वादिना विध्यनुपपत्तश्च । अतश्चाग्निहोत्रादिशब्दाः कर्मा- न्तरे गौणाः । तत्र वत्यर्थरूपधर्मलक्षणापूर्वकं कर्मान्तरे गोणी- ति प्राञ्चः । तत्सिद्धि सूत्रोक्तकौस्तुभरीत्या तु गौणीज्ञानकार्यता- वच्छेदकमेवाग्निहोत्रीयधर्मविशिष्टकर्मान्तरशाब्दवांधत्वामत्यपि श- क्यं वक्तुम् । तत्र च सिंहो देवदत्त इतिवत् प्रमाणान्तरसिद्धसादृश्येन गौणत्वासम्भवेऽप्यस्मिन्नेव वाक्ये तदयिधर्मविशिष्टकर्मान्तरवि. धानेन साध्यसादृश्यन गौणत्वोपपत्तिराित सिद्धो नामातिदेशः । पदार्थातिदेशेऽपि च निरूपितरूपस्यैवातिदेशादूहबाधसिद्धिः ॥ (२)-अपि वा सत्रकर्माणि गुणाथैषा श्रुति- स्स्यात् ॥ ५ ॥ द्वादशाहे प्रथममहः प्रायणीयं सधर्मकं विधाय गवाम- यने 'वैश्वानरा ज्योतिष्टोमः प्रायणीयमहर्भवति इति श्रुतम् । तदेते द्वे कर्मणी विनिगमनाविरहादिति निर्णीतं प्रकरणान्तराधिकरणे .

·352 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. ३. कौस्तुभे । तदत्र गावामयनिकं प्रायणीयपदं पूर्वन्यायेनैव द्वाद- शाहिकप्रायणीयधर्मातिदेशार्थम् । न च चादनालङ्गातिदेशादव तत्प्राप्तिसिद्धर्नामातिदेशवैयर्थ्य, गणत्वसाम्येऽपि द्वादशाहान्तर्गत- दशाहस्यैव चोदनालिङ्गातिदेशेन धर्मप्राप्तेर्वक्ष्यमाणत्वादिति प्राप्त- येनैव प्रथमं यन्ति अनेनेति व्युत्पत्त्या प्राथम्यगुणयोगेन द्वादशाहिकेऽहनि प्रवृत्तिस्तेनैव गावामयानकेऽपीत प्राथम्य- योगेनोभयत्रापि मुख्यतयैव प्रवृत्तौ गौणत्वे प्रमाणाभावः । चात्र पूर्ववत् द्वादशाहिके प्रचुरतरप्रयोगो येन तत्रैव साढर्निरूढ- लक्षणा वा अन्यत्र गोणीत्याश्रीयंत अतोऽत्र न नामातिदेशः प्राय- णीयपदे । वैश्वनरपदं तु प्रकरणे वैश्वानरग्रहविधानात् तत्प्रख्यन्या- येन नामधेयमपि वैश्वानरसंज्ञकस्य कर्मान्तरस्याप्रसिद्धः नैवाति- देशिकम् । ज्योतिष्टोमपदं तु ज्योतिष्टामधर्मप्रतिप्रमवार्थ सद्भ- वत्येवातिदशिकम् । तेनैतत्सुत्यायां विरोधेन गणत्वसामान्यात् द्वादशाहिकद्वितीयाहधर्माः। अपि तु ज्यौतिष्टोमिकाः । साधार- णास्तु भूयोऽनुग्रहात् द्वादशाहिका एव । इदं चाधिकरणं गावामयनिके प्रथमेऽहनि प्रायणीयपदस्य भाष्यकारादिलेखनादवगन्तव्यम् । यदा तु छन्दागसूत्रानुसा. रेण प्रायणीयपदस्य गावामयानिके द्वितीये चतुर्विंशेऽहनि प्रयोगः तदाऽतिदेशो भवत्येवेति ध्येयम् ॥ २ ॥ (३)-विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्वकत्वाजयौति- टोमिकानि पृष्ठानि आस्ति च पृष्ठशब्दः॥ षडहाहा तत्र हि चोदनाः ॥ ७॥ लि- गाच्च ॥ ८॥ उत्पन्नाधिकारो ज्योतिष्टो- ·358 ... अधि. २.] भादीपिकासहितम्. मः ॥ ९ ॥ द्वयोर्विधिरिति चेत् ॥१०॥ न व्यर्थत्वात्सर्वशब्दस्य ॥११॥ 'विश्वजित् सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः' इत्यत्र सर्वपृष्ठशब्दोऽनुवादः? अथवा षाडहिकानां रथन्तरबृहद्वैरूपवराजशाक्वररवतानां सानां विधिारीत चिन्तायां-पृष्ठशब्दस्य स्तोत्रवाचित्वात् सामप- रत्वे विधौ लक्षणापत्तेः ज्योतिष्टोमे च ‘पृष्ठस्स्तुवते' इत्यनेन पण्णां पृष्ठस्तोत्राणां विधानस्य चित्राधिकरणे कौस्तुमे व्युत्पा- दितत्वादिहातिदेशेन बहुत्वप्राप्त्युपपत्तेः विशिष्टविधिगौरवाच अनुवाद एवायमिति प्राप्ते- अनुवादत्वे वैयापत्तेः 'पवमाने रथन्तरमार्भवे वृहत् मध्यत इतराणि वैरूपं होतुः पृष्ठे वैराजं मैत्रावरुणस्य रैवतं ब्राह्मणाच्छंसिनः शाक्वरमच्छावाकस्य' इति सन्निवेशमात्रविधि- संपतात्पर्यग्राहकवलेन सर्वपृष्ठशब्दस्य निरूढलक्षणया पाडहि- करथन्तरादिसामपरत्वावगतस्तेषामेव विधिः। निरूपितश्च पृष्ठ- शब्दस्य निरूढलक्षणान्वाख्यानार्थोऽर्थवादः कौस्तुभे । अत एव सर्वपदेनातिदेशमाप्तयोर्वैकल्पिकयोः बृहद्रथन्तरयोस्समुखयविधि- रित्यपास्तम् । हातुः प्रष्ठे वैरूपस्यौपदोशकत्वेन तयोर्बाधात् । सर्वशब्दस्य बहुत्वापेक्षत्वेन द्वयोरसम्भवाश्च । अतषाडहिका- नां विधिः। यन्मते तु एकमेव प्रकृतौ प्रष्ठस्तत्रं प्रष्ठद्वयं वा तन्मवेर- प्राप्तत्वादपि नानुवादः । अयं च यद्यपि न नामातिदेशः, सर्व- पृष्ठशब्दस्य षडहवाचित्वाभावात् विश्वजिति बहुव्रीहिषैव प्रवृ- त्तगौणत्वाभावाच । न वाऽयं वचनातिदेशः, गृहमेघीये 'आय- YOL II. 45 ·354 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या ७. पा. ३. भागी यजति' इतिवदेव षडहीयत्वस्य विधेयतानवच्छेदक- त्वात् । तथाऽप्युपदेश एवायं रथन्तरादीनाम् । अत एव न षडहधर्शान्तराणामिह करणम् । अन्यकर्माङ्गत्वस्यैतद्वाक्यप्रवृ- त्तेः पूर्वावगमसाम्यात् । कर्मसमानाधिकरणपदगम्यत्वसाम्याञ्च सप्तमे नामातिदशप्रस्तावे समारम्भः । प्रधानं नायमानम्' इति न्यायनैव च रथन्तरादिधर्माणामावश्यकस्तोभादीनां पव- मानादिकार्यान्तरोपयोगिरथन्तरादिसाधनत्वेनापि प्राप्तिरविरुद्धा ॥ (४)-तथाऽवभृथस्सोमात् ॥१२॥ प्रकृतेरिति चेत् ॥ १३ ॥ न भक्तित्वात् ॥ १४ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १५॥ द्रव्यादेशे तद्- व्यश्रुतिसंयोगात्पुरोडाशस्त्वनादेशे तत्प्र- कृतित्वात् ॥ १६ ॥ वरुणप्रधासेषु वारुण्या निष्कासेन तुषैश्चावभृथं यन्नि' इति श्रुतम् । तत्र दार्शपूर्णमासिकमपां व्युत्सेकमवभृथपदेना- नूद्य लाघवात्तुपनिष्कासी विधीयते षष्ठीबलाच्च शब्दस्य निपा- तत्वाञ्च परस्परान्वयस्य व्युत्पन्नत्वेन न विधेयानेकतादोपाय । अस्ति चापां व्युत्सेकऽप्यवभृथपदप्रयोगः एष वै दर्शपूर्णमास- योरवभृथः' इत्यादौ । अतो नात्र विशिष्टकर्मान्तरविधिः न वाऽवभृथशब्दस्य च विधौ गौणत्वमङ्गीकृत्य नामातिदेशकत्व मिति प्राप्ते- अनेकशक्तिकल्पनाभिया अपां व्युत्सेके आर्थवादिकाव- भूथशब्दस्य जलसम्बन्धित्वसादृश्येन गौणत्वात् प्राप्तकर्मानुवा- देनानेकगुणविधाने वाक्यभेदापत्तेश्च कर्शान्तरविधिरेवायम् । . - ·अधि. ६.] भारदीपिकासहितम्. 355 सत्यामपि च निपातस्योपपदार्थान्वयव्युत्पत्ती उपपदार्थ- छयस्य परस्परान्वयव्युत्पत्त्यभावात् विधेयानकता स्पव । अतश्च गुणात्प्रकरणान्तराद्वाऽत्र कर्मभेदः। वारुणीनिष्कासस्य वैमृधन्यायन पदान्तरकल्पनया संस्कार्यत्वादेकादशे वक्ष्यमाण- मर्थकर्मत्वं परं तुषांश इत्युक्तं प्रकरणान्तराधिकरणे कौस्तुभे । अतश्च तत्रावभृथनाना सोमिकावभृथधर्मातिदेशः । 'नायुर्दी जुहोति न साम गायात न गमनमन्त्रं जपति' इत्यदि. निषेधोपि सङ्गच्छते । अतिदेशेऽपि च न तदीयद्रव्यस्यैक- कपालस्यातिदेशः। ऑपदोशकेन विशेषविहितेन च तुषनि- कासद्रव्येण लाक्षणिकस्य सामान्यविहितस्यातिदेशप्राप्तस्य द्रव्यस्य बाधात् ॥४॥ अत एव (५)-गुणविधिस्तु न गृह्णीयात्समत्वात् ॥१७॥ सोमे आतिथ्योष्टिंः 'वैष्णवो नवकपालः इत्यनेन वैशेषिक- धर्मयुक्ता विहिता । राजसूये च वैष्णवस्त्रिकपाल' इति श्रुतम् । तत्र वैष्णवशब्दस्य न धर्शातिदेशकत्वं सत्यप्युत्पत्तिशिष्टगुणा- वरोधादिनोभयत्र कर्मविधित्वं वैष्णवशब्दस्योभयत्रापि देवता- विधायकत्वेन धर्मातिदेशकत्वानुपपत्तेः । न चातिदेशेनैव देव- तायाः प्राप्तिसम्भवन बह्वर्थलाभाय धर्शातिदेशकत्वाङ्गकिरणं, गौ- णत्वं प्रमाणाभावात् । बह्वथलाभाय जघन्यवृत्त्यङ्गीकारेऽति- प्रसङ्गात् ॥ ५॥ (६)-निर्मन्थ्यादिषु चैवम् ॥ १८ ॥ अग्नौ ‘निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचान्त' इति । पशो 'बर्हिषा यूपा- वटमवस्तृणाति, आज्येन पशुमनक्ति' इति श्रुतम् । ततः पूर्वव- ·356 पूर्वमीमांसादर्शनं. [अध्या. ७. पा. ३. देव निर्मन्थ्यशब्दो मन्थनक्रियाविधायकत्वेन गौणत्वायोगान पाशु- कानां मथनधर्माणामतिदेशार्थः। बर्हिराज्यशब्दै च द्रव्यावधि- त्वान्न दार्शपूर्णमासिकबर्हिराज्यधर्मातिदेशार्थी। न च त्रिकपा- लस्य नामातिदेशेन धर्मप्राप्त्यभावेऽपि ऐष्टिकधर्मातिदेशेन निरा- काङ्क्षत्यान्न गौणत्वाङ्गीकारः । प्रकृते तु धर्माकाङ्क्षयैव गौण- त्वाङ्गीकारान्नामातिदेशोपपत्तिरिति वाच्यं, लोकतोपि मथनादि- धर्मलाभेन श्रुत्यर्थत्यागे प्रमाणाभावात् ॥ ६ ॥ (७)-प्रणयनं तु सैििमकमवाच्यं हीतरत् ॥१९ उत्तरवेदिप्रतिषेधश्च तहत् ॥ २० ॥ प्राक- तं वाऽनामत्वात् ॥ २१ ॥ परिसङ्ख्या) श्रवणं गुणार्थमर्थवादो वा ॥ २२ ॥ प्रथ- मोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवैदिप्रतिषेधात् ॥ मध्यमयोर्वा गत्यर्थवादात् ॥ २४ ॥ औत्त- रवेदिकोऽनारभ्यवादप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ चातुर्मास्येषु वैश्वदेववरुणप्रधाससाकमेधशुनासीरीया- ख्यानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र 'द्वयोः प्रणयन्ति द्वाभ्यामेति' इति श्रुतम् । तत्र भाष्यकारः सप्तभिस्सूत्ररधिकरणद्वयमेवं व्याचल्यो- तत्राचे तावत् सौमिकं सर्मकं प्रणयनमिदं उत प्राकृतम. धर्मकं गार्हपत्यादाहवनीयं प्रतीति चिन्तायां-- प्राकृतस्य चोदकेनैव प्राप्तत्वेन विधिवैयापत्तेर्वचनार्थ- वत्त्वाय प्रणयतिरयं सौमिकप्रणयनपरस्तद्विधानार्थः । अत एव तमोत्तरवेदेस्सत्त्वेन तत्प्राप्तौ न वैश्वदेवे उत्तरवेदिमुपधपति न ·अधि...] - भारदीपिकासहितम्. 357 शुनासीरीये' इति तत्पर्युदासोपि सङ्गच्छते । तेन तयोरुत्तर- वेदिव्यतिरिक्तास्सीमिकप्रणयनधर्माः कार्याः । यत्तु ‘उपात्र व- पन्ति' इत्युत्तरवेदरुत्पत्तिवाक्यं यश्च — उत्तरवेद्यामग्निं निदधाति' इति तस्याः विनियोगवाक्यं तन्मध्यमयोः पर्वणोः प्राकृतप्रणयन- काल एवोत्तरवेदिमात्रविधायकमिति प्राप्ते - न प्रणयतिस्सौमिकप्रणयनस्यैव विशिष्योपस्थपकः सन्नि- हितत्वात्तु प्राकृतमेवोपस्यापयति । अतस्तस्यैवातिदशमाप्नेः पूर्वप्रटत्त्या विधिरनुवाद एव वा । तत्प्रयोजनं च यद्यपि नेत- रयोः परिसङ्ख्या त्रैदोप्याद्यापत्तः, प्रणयनाभावे इतरपर्वणारग्नय- भावेन यागानुपपत्तेश्च । नाप्यर्थवादोपपत्तिः विध्यभावेऽर्थवादत्व- स्यैवानुपपत्तेः तथाऽप्युत्तरवैदिरूपगुणार्थ पुनश्श्रुतिः । एतदभा. वाहे चतुलाप प्राकृतप्रणयनप्राप्ती देशापेक्षायामुनरवदिवि. धानं त्ततुर्वपि प्राप्नुयात् । एतत्सत्त्वे तु पर्वद्वयवृत्तिप्रणयन- स्यैव विशिष्योपदेशनोपस्थितत्वात्तत्रैवात्तरवदिस्तदीयाग्निनिधा- नमेव. च द्वारमिति सिद्धयति । अतः इतरपर्वणोरुत्तरवेदिपरि- सङ्खयैवानुवादप्रयोजनमिति । द्वितीयाधिकरणे तु सोऽयमनुवादः प्रथमोत्तमयोः मध्य- मयोर्वेति चिन्तायां मध्यमविषयत्वे तत्रैवात्तरवेदिप्राप्तेः प्रथमो- त्तसयोस्तत्पर्युदासानुपपत्तिप्रसङ्गात् प्रथमोत्तमविषयत्वमेव । तत्रैवोत्तरबोदिप्राप्तो तत्रैवायं निषेध इति तयो- रुत्तरवेदोर्विकल्पः । 'द्वाभ्यामेति ऊरू वा एतौ यज्ञस्य यद्व- रुणप्रघासाः साकमेधाश्च' इति प्रणयनार्थवादस्तु लक्षणया प्रथमो- त्तमपर इति प्राप्ते- लक्षणाया विकल्पस्य चान्याय्यत्वात् मध्यमविषय एवाय- मनुवादः उत्तरवेदुचपसंहारार्थः । एवं च प्रथमोत्तमयोरुत्तर. ततश्च ·368 पूर्वमीमांसादर्शन [अध्या. ७. पा. १. महाप्रकरणा- वेदिप्राप्तयभावात्तत्र तत्प्रतिषेधो नित्यानुवादः। तत्प्रयोजनं च 'उपात्र वपन्ति' इत्यादेवरुणप्रघासावान्तरप्रकरणबाधः । एतद- भावे हि तदवान्तरप्रकरणे पठिताया उत्तरवेदेस्तन्मात्राङ्गत्वप्र- सक्तो तदितरेषु त्रिषु पर्वसु नित्यानुवादस्स्यात् न द्वयोः । अतो द्वयोर्नित्यानुवादबलादवान्तरप्रकरणबाधेन सर्वाङ्गत्वप्रसक्तो 'द्वयोः प्रणयन्ति' इत्यनेन मध्यमयोरुत्तरवेद्य- पसंहारो युज्यते । न चैवमपि प्रथमोत्तमयोः पर्युदासवशेनावा- न्तरप्रकरणवाधवन्मध्यममात्रविषयत्वस्यापुयत्तरवदुयत्पत्तिावनि - योगयोस्सिद्धेः 'द्वयोः प्रणयान्ति' इत्यस्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । 'उत्तरवेद्यामग्निं निदधाति' इत्यनेन हि न निधानानुवादेनोत्तर- वेदिर्विधीयते अतिप्रसङ्गात् । नाप्यग्निनिधानानुवादेन विशिष्टो- देशापत्तेः । नाप्यग्निमात्रोद्देशेन गार्हपत्यादावप्युत्तरवेद्यापत्तेः । किन्तु अतिदेशप्राप्तेः पूर्वप्रवृत्त्या उत्तरवदिविशिष्टप्राकृतनिधान- मेवारन्युद्देशेन विधीयते उत्तरवादमात्रफलकं अतश्चौपदशिक- प्रणयनविध्यभावे प्रणीताग्निनिधान इव कपालतापार्थाग्निनिधानेऽ- पि तदापत्तिः । औपदेशिकप्रणयनविधिसत्त्वं तु तस्यैव पुरस्स्फूर्तिकस्य देशापेक्षायामातिदेशिकविधितः पूर्वमुत्तरदिरूपदेशविधानान तापाद्यर्थाग्निनिधाने उत्तरवैदिप्राप्त्यापत्तिः । अत एवौपदोशक- प्रणयनविधिसत्त्वेऽ पीतरयोरातिदेशिकप्रणयनसत्त्वादुत्तरवेद्याप- त्तिरित्यपास्तम् । औपदशिकप्रणयनस्य पुरस्स्फूर्तिकत्वेन तत्रै- वोत्तरवेदिविधानात् । अतो भाष्यकारमतेऽपि न वार्तिकोक्तदुष- णावकाशः। वार्तिककारगतोपपादनं तु एवं--सप्तभिस्सूत्रत्रिपक्षक- मेकमाधिकरणम् । तत्र प्राकृतं सामिकं वा प्रणयनमिति पूर्वपक्ष- ·अधि. ८.] भादीपिकासहितम्. 359 सा- द्वयं कृत्वा अपूर्व प्रणयनान्तरमत्र विधीयते न तु सौमिक तस्यानुपस्थितत्वात् । नापि प्राकृतं प्राकृतप्रणयनस्याहवनीयो- त्पादकत्वेनाहवनीयापादानकत्यासम्भवात् ‘आहवनीयाद्दावग्नी प्र- णयतोऽध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता च' इति शाखान्तरवचनेऽवश्यं प्राकृ- तप्रणयनोत्तरमाहवनीयापादाकप्रणयनान्तरविधानावगतः । कमेधेऽपि च बोधायनादिकल्पसूत्रानुसारणैतत्समानार्थकस्याह- वनीयापादनकप्रणयनान्तरविधायकविधेः कल्पनेन प्रणयनान्तर- विधानावगतस्तदुभयसमानार्थकतया 'द्वयोः प्रणयन्ति' इत्यस्या- प्याहवनीयापादानकप्रणयनान्तरविधायकत्वस्यैव निश्चयेन प्राकृत- प्रणयनानुवादकत्वानुपपत्तेः । अतः प्राकृतप्रणयनोत्तरमाहवनीयापादानकं प्रणयनान्तरम- पूर्व विधीयते । तच्च गत्यर्थवादान्मध्यमयोरेव । तस्य चापेक्षितो- देशविशेष उत्तरवोदरुत्पत्तिविनियोगविधिभ्यां विधीयत इति तावपि मध्यमविषयावेव । एवं च प्रथमोत्तमयोस्तत्प्रतिषेधोपि नित्यानुवाद एव भाष्यकारमत इवावान्तरप्रकरणवाधार्थमिति सर्वमनाकुलम् । याज्ञिकास्तु पशुबन्धवत् सौमिकानेव धर्मान- नुतिष्ठन्ति । उत्तरवेदिपरिमाणं परं शम्यामात्रमौपदशिकं कु- र्वन्ति । तन्मते 'प्रणयन्ति इति बहुवचनमपि ब्रह्महोत्रादिसद्भा- वादुपपर्यंत इति ध्येयम् ॥ ७॥ (८)-स्वरसामैककपालामिक्षं च लिगदर्श नात् ॥ २६ ॥ चोदनासामान्याहा ॥२७ पूर्वमुत्तरवदिप्रतिषेधरूपेण लिङ्गेन सौमिकप्रणयनातिदेशे निरस्ते अधुना लिङ्गादप्यतिदेशोऽस्तीत्येवं तदपवादः प्रस्तूयते ।

·360 स्वरा- पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. ३. गवामयने 'त्रयस्स्वरसामानः' इति सप्तदशस्तोमकत्वादिधर्मका यागास्समानाताः। अन्यत्रापि 'द्वौ स्वरसामानौ' इति । तथा वैश्वदेवे पर्वणि 'वैश्वदेव्यामिक्षा द्यावापृथिव्य एककपालः' इति सधर्मको यागौ । अन्यत्रापि मैत्रावरुण्यामिक्षा काय एककपालः इत्याद्यामिककपालद्रव्यका यागाश्श्रुताः । ते किं स्वर- सामानो गावामयनिकस्वरसामप्रकृतिकाः ? अन्ये आमिक्षाया- गाश्च वैश्वदेविकामिक्षायागस्य ? अन्ये एककपालाश्च वैश्वदवि- कैककपालस्य ? उत नेति चिन्तायां --गुणत्वादिनैव कल्पितेनाति- देशेनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षाशान्तस्स्वरसामादिशब्दानां च रुषसामादिरूपगुणविधायकत्वेनाननिदेशकत्वान्नाक्तयागप्रकृतिक- त्वमिति प्राप्ते गुणत्वादिसादृश्यापेक्षया स्वरसामकत्वादिविशेषसादृश्ये- न लिङ्गोपबृहितेनातिदेशकल्पनाञ्चोदनालिङ्गातिदेशेन तत्प्रकृ- तिकत्वम् । लिङ्गानि च स्वरमामसु तावत् ‘पृष्ठयः षडहो द्वौ स्वरसामानौ' इत्युक्त्वा आह-तत्र यत्तृतीयं सप्तदशमहस्तत् त्रयस्त्रिंशत्स्तोमकस्य स्थानमभिपर्याहरन्ति स उत्तग्रणां स्तोमाना- त्रयाणां सप्तदशानामनूचीनतायै' इति द्वयो- स्स्वरसाम्नोस्सप्तदशस्तोमकत्वदर्शनम् । मत्रावरुण्यामिक्षायां च 'न वाजिनेन प्रचरन्ति' इति प्रतिषेधवचनम् । आग्रयणे द्यावा- पृथिव्यमेककपालं विधाय 'यसबहुतं जुहोति सा त्वेका परिचक्षा हुतोऽहुतः पर्यावर्तते सा द्वितीया आज्यस्यैव द्यावा- पृथिव्यौ यजेत' इति एककपालयागे सर्वहुतत्वादिप्रयुक्त दोषमभिधाय वैकल्पिकाज्ययागविधिपरं वचनम् । तिदेशाभावे सप्तदशस्तोमकत्ववाजिनेज्यासर्वहुतत्वादीनां प्रा- प्तिस्सम्भवति तस्मादतिदेशः । अयं च तत्तदसाधारणध- . मव्यवायाय न युक्ता ·361 अधि. ९.] भाट्टदीपिकासहितम्. र्माणां साधारणधर्माणां च नवप्रयाजन्वप्रसूनमयत्वादीनां चाति दशः । मुख्यानां भूयमां च प्रधानान्तगणामनुरोधन तु चि. द्विगंधे साधारणधर्माणां वा बाधः। यार्शिकास्तु असाधारणा- नामेवातिदशं मन्यन्ते ॥ (९)-कर्मजे कर्म यूपवत् ॥ २८ ॥ रूपं वाऽ- शेषभूतत्वात ॥ २९ ॥ कर्मनामधेयानामाग्नहोत्रादिपदानामतिदंशकत्वमुक्तम् । तद्व. देव च संस्कारनाम्नामपि यूपादिशब्दानां ‘सलेवाली यूपो भवति' इत्यादी सिद्ध मेवातिदशकत्वम् । तद्वन्तु अनोवामःप्रभृतीनां पदानां कि तत्तदुत्पादकाक्रयानिमित्तत्वं उत जातिनिमित्त- तेत्यातिदेशसिद्धयर्थ विचार्यते । तत्र तक्षणादिक्रियाभावे तच्छ- ब्दप्रयोगाभावात्तत्र क्रियानिमित्तका एवैते शब्दाः निर्मन्थ्ययू- पादिशब्दवत् । अतश्च तद्वदेव 'अनो ददाति, वासो ददाति' इत्यादौ तक्षणवानरूपक्रियाविशिष्ठद्रव्यस्येव दानाङ्गतया विधा- नात तक्षणं वानं च प्रयोगमध्ये कृत्वा अनो वासश्च देयम् । च तक्षणक्रियाया वस्तुत उपदेशेऽप्यन्यत्र लोकादी कृप्ताया एवं विधानादतिदेशत्वव्यवहारो भाक्त इति ध्येयम् । सर्वथा तक्षणादि प्रयोगमध्येऽनुष्ठेयामति प्राप्ते- क्रियानाशोत्तरपि जातिदशायां प्रयोगाल्लाघवाद्यौगिक- त्वाभावाच्च जातादेव शक्तिः । जातिस्तु परं क्रियाभिव्यङ्गया तजनितसंयोगविशेषादिरूपफलाभिव्यङ्गया वोत तदुत्तरमेव शब्दप्रयोगः। न त्वेतावता शब्दः क्रियावाचीति तस्या अवि- धेयत्वेनानङ्गत्वाल्लौकिकमेव सिद्धमनो वासश्च देयम् । निर्मन्थ्य- VOL.---II. •अत्र 16 ·362 पूर्वमीमांसादर्शन. [अध्या. ७. पा. ३. शब्दस्तु यौगिक इति युक्तं तस्य मथनक्रियाविधायकत्वम् । यूपशब्दे तु क्रियानाशोत्तरं प्रयोगेऽपि तजन्यादृष्ठविशिष्टकाष्ठ- वाचित्वान्न शुद्ध जातिवाचित्वमिति युक्त एव तत्र संस्कागति देशः । वस्तुतस्तु - यूपकार्ये खलेवालीविधानात् यूपशब्दस्य न संस्कारादिशक्तत्वम् । संस्कागतिदेशस्तु स्थानापत्त्येति मूत्रा- क्तयूपपददृष्टान्ताप्यसङ्गत एव ॥ (१०)-विशय लौकिकस्स्यात्सर्वार्थत्वात् ॥ न वैदिकमर्थनिर्देशात् ।। ३१ ॥ तथो- त्यत्तिरितोपां समत्वात ॥ ३२ ।। गर्गत्रिरात्रे आज्यदोहानि मामान प्रकृत्य 'अग्निमुपनिधाय स्तुर्वात' इति श्रुतम । तत्राग्निः किं वैदिको लोकिको वति चिन्तायां-यद्यपि द्वादशे आहवनीयादीनां योग्यतया लौकि- कपाकाद्यर्थत्वं निरस्यते तथाऽपि यरस्म्याधता यांश्च शक्ष्ये प्रयोक्तुम्' इति सामान्यबचनेन वैदिककर्ममात्रार्थवावगतेः वैदिक एवेति प्राप्त- 'आहवनीये जुहोति इत्यादविशषवचनानामुपलक्षणत्वे प्रमा णाभावात् । यरस्यधिकृतः' इत्यस्य च होमादिमात्रविषयत्वेऽपि सार्थक्यादुरधानविधेश्च लौकिकाग्निग्रहणेऽपि चरितार्थतया आह- घनीयादीनां वि वा एप इन्द्रियण वीर्यणर्यते । यस्याहिंता- नंगग्निरपक्षायति' इति वचनेन निषिद्धम्यायतनाच्चलनस्याक्षेप्तु- मशक्यत्वालाकिकाग्रेव ग्रहणम । अत एव धिष्ण्यानोनामपि व्याघारणमात्रप्रयोजनवाद ग्रहणम। यदि परं व्याघारणोत्तरं लौकि- कन्वाविशेषादुपास्थतत्वात्तेषामेव ग्रहणमित्याशङ्कयत तदाऽ. स्तु नाम तत् ।। .

·अधि. ११.] भाट्टदीपिकासहितम्. 363 (११)-संस्कृतं स्यात्तच्छब्दत्वात ।। ३३ ॥ भक्त्या वाऽयज्ञशेषत्वाद्गुणानामभिधान- त्वात् ॥ ३४ ॥ यूपैकादशिन्यां यूपसमीपे एकं काष्टं स्थापनीयामिति विधाय 'उपशयो यूपो भवति' इति श्रुतम् । तत्रोपशय काप्टे यूग- शब्दोऽयं यूपधर्मान जोपणादीन संस्कारनिमित्तत्वादसत्यपि स्थानापत्त्यतिदेशे नामातिदेशविधयाऽतिदिशेदिति प्राप्त अस्य गोण्या शक्तंचव वा धर्मविधायित्वे वाक्यभेदाप- तेरुपशयस्तुत्यर्थत्वेन तद्विध्येकवाक्यतापन्नस्यास्य पृथग्विाधि. त्वानुपपत्तेः अर्थप्राप्तकतिपयछेदनादिधर्मयांगेन गोध्या वृत्त्या उप- शंयस्तुतिरेवेदं न तु नामानिदेशकम् ॥ कर्मणः पृष्ठशब्दस्स्यानथाभूतोपदेशात् ॥ अभिधानोपदेशाद्वा विप्रतिषेधाव्येषु पृष्ट- शब्दस्स्यात् ॥ ३६ ॥ अग्नौ ‘पृष्ठेरुपतिष्ठते इति श्रुतम् । तत्र पृष्टशब्देन किं विधीयत इति चिन्तायां पृष्ठशब्दस्य स्तोत्रविशेषवचनत्वात् तस्य च बहुत्वाभावेन चयनाङ्गतया विधानानुपपत्तेः प्रत्यया- भिहितभावनान्तराण्येव पृष्ठधर्मकाणि धातूपात्तसमीपावस्थानेति- कर्तब्यताकानि विधीयन्ते पृष्ठधर्मकत्वाश्च तेषां स्तोत्ररूपतासिद्धिः धातूपात्तमपि च समीपावस्थानमक्लप्तकार्यत्वात्कर्मान्तराङ्गमेव । अथवा पाशाधिकरणन्यायेन बहुवचनानुरोधेन पृष्टप्रातिपादके गौण्यङ्गीकारस्यायुक्तत्वात् बहुवचनेनैकत्वादि लक्षयित्वा चयना- ·- . 36.1 पूर्वमीमासादर्शनं [अध्या. ७. पा३. तया ज्योतिष्टोमपृष्टविधिरवायम् ! मर्मापस्थितिस्तु पूर्ववत पृष्ठस्तोत्रस्यैवाङ्गम् । वस्तुतस्तु-पृष्टबहुत्वस्यापि ज्योतिष्टाम साधितत्वात् सर्वाण्येव पृष्ठस्तात्राणि चयनाङ्गतया विधीयन्ते । न तु पृष्ठमन्त्राणां रथन्तरादिसाम्नां वा विधानं, उपक्रमस्थ- पृष्ठपदे लक्षणाप्रसङ्गात् । एवं च जघन्यमात्मनेपदमेव वाहुल- कतया साधुत्वार्थ व्याख्येयमिति प्राप्त- पृष्टशब्दस्य शरीरावयवेऽपि शक्तत्वेन तत्करणकममीपाव- स्थितेरपि विधिसम्भवन स्तोत्रविधावेव नियामकाभावेन सन्दि- ग्धत्वान्निस्मन्दिग्धात्मनपदानुगेधन पृष्टपदमेवान्यथा नेतुमुचि- तम । तथाहि उपान्मन्त्रकरण इति स्मृत्या आत्मनेपदवला- त्सीपावस्थाने मन्त्रस्य करणत्वावगतेः साक्षात्मम्बन्धेनाभिधा नातिरिक्त व्यापारे मन्त्रस्य करणत्वासम्भवेऽपि समीपावम्था- नप्रयोजनीभूताभिधानद्वाग समीपावस्थानं प्रति करणवाङ्गी- कारात् तदनुरोधन पृष्टशब्दम्य मन्त्रपरत्वावगतिः । अत एव समीपावस्थानजन्याभिधानजनकत्वसंमगण मन्त्राणां समीपाव- स्थानं प्रति करणत्वमिति नाभिधानलक्षणाऽपि । वस्तुतस्तु-ऐन्द्रयधिकरणस्थकौस्तुभाक्तन्यायन लक्षणयाऽ- भिधानमेव प्रकृताग्निकर्मकं पातुना विधीयते तत्रैव पृष्ठपदार्थस्य करणत्वं सर्मापावस्थानं परमत्र · अभि त्वा' इत्यादिमन्त्रलिङ्गादेव प्राप्तमनूद्यते। पृष्ठपदेन तु आन्मनपदानुरोधेन पृष्ठस्तोत्रसाध- नभूिता मन्त्रा लक्ष्यन्ते । वस्तुतस्तु - पाडहिकंषु रथन्तरादिषु पट्सु सामसु पृष्ठशब्दा- न्वाख्यानार्थार्थवादवशेन निरूढलक्षणायाश्चित्राधिकरणकौस्तुभे व्यवस्थापितत्वात् तान्येवाभिधानं प्रति करणत्वेन विधीयन्ते सम्भवति च स्तोत्रे इहाभिधानं प्रात साम्नः करणत्वं ऋगक्ष- ·अधि. १.] भादीपिकासहितम्. 365 राभिव्यक्तिद्वाग। अत एव नदाधारभूतातां योनिऋचामप्याभ- धानाङ्गत्वं उत्तरयोस्तु ‘एकं साम तृचे क्रियते म्तोत्रीयम'डीत स्तोत्र एव विनियोगान्नाभिधानाङ्गन्वप्रमक्तिः । अतश्च योन्या- धारकरथन्तरादिपाडहिकमामविशिष्टाभिधानमंवात्र स्थण्डिल- संस्कारकत्वेन विधीयत इति सिद्धम। सामांशे उपदंशोऽध्य- यमन्याङ्गत्वस्य पूर्वावगममात्रणंह चिन्तितः ॥ इति श्रीविण्डदेवविरचितायां भादृदीपिकायां सप्तमम्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः .. (१)-इतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्त्वम् ॥ स लौकिकस्स्यादृष्टप्रवृत्तित्वात् ॥ २ ॥ वचनात्तु ततोऽन्यत्वम् ॥३॥ लिङ्गेन वा नियम्येन लिङ्गस्य तद्गुणत्वात् ।। ४ ।। अपि वा न्यायपूर्वत्वात् यत्र नित्यानु- स्युः ।। ५ ।। मिथो विप्रति- षेधाच्च गुणानां यथार्थकल्पना स्यात् ॥ नियम्येत गुणानामभिधा- नत्वात्सम्बन्धादभिधानवद्यथा धेनुः किशो- वादवचनानि भागित्वात्तु ·366 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. ४. रेण उत्पत्तीनां समत्वाहा यथाऽधिकारं भावस्स्यात् ॥ ८ ॥ उत्प- तिशेषवचनं च विप्रतिषिद्धमेकस्मिन् । विध्यन्तो वा प्रकृतिवच्चोदनायां प्रवर्तेत यथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥ ७० ॥ लिङ्ग- हेतुत्वादलिङ्गे लौकिकं स्यात् ॥ ११ ॥ लिङ्गस्य पूर्ववत्त्वाच्चोदनाशब्दसामान्या- देकेनापि निरूप्येत यथा स्थाली- पुलाकेन ॥ १२ ॥ तदेवं सप्रसङ्गो नामातिदेशो निरूपितः । इदानी कल्पित- वचनातिदेशो निरूप्यते । यत्रोद्भित्सौर्यादौ नैवेतिकर्तव्यताss. वा द्रव्यदेवतोपहोमादिरूपा समाम्नाताऽपि न निराकाङ्क्षीकरणसमर्था तत्र भावनास्वाभाव्येन तस्याः करणानु- ग्राहकव्यापाररूपेतिकर्तव्यताकाङ्कायां वक्ष्यमाणसादृश्येन प्रकृ- तिभाबनोपस्थिती तदंशत्रयस्याप्युपस्थितेस्तत्र च फलकरणया- रनपेक्षितत्वादिनाऽतिदेशस्य निराकरिष्यमाणत्वादितिकर्तव्यतैव प्रकृतिवत् इत्येवंकल्पितेन विकृतिवाफ्यशेषरूपातिदेशेन विक- त्यङ्गता विधीयते । च प्रबलप्रमाणेन वगतायाः कथं विकृत्यङ्गत्वामिति वाच्यं, प्रबलस्यापि विकृतिवि. धरितिकर्तव्यताकाङ्काशान्त्यभावनानर्थक्यप्रसङ्गात् दुर्बलप्रमाण- बाधकत्वानुपपत्तेः :। अतस्सर्वत्रानानाततिकर्तव्यताकस्थले आ- मातोतकर्तध्यताकस्यातिदशः । आनातेतिकर्तव्यताकाश्च सोम- नाता। यत्र न प्रकृत्यङ्गतयाऽ- ·अधि. १.] 367 भारदीपिकासहितम्. दर्शपूर्णमासादयश्श्रुतास्त्रेताग्निंसाध्याः। पार्वणस्थालीपाकादयश्च स्मार्ताग्निसाध्याः। अत एव मूले लौकिकपदेनोच्यन्ते । तत्रावि- शेषात्सर्यादावुभयोरप्यतिदेशः । यदि तु प्रकृतावेकैकस्याः प्रत्येक निराकांक्षीकरणसमर्थाया इह समुच्चयेन मिळिताया निराका- ड्डीकरणसामर्थ्यकल्पने प्रमाणाभावादेकस्या एवातिदेशः इत्याश- येत ततोऽस्तु लोकिक्या एवातिदेशः । तस्याः कल्पसूत्रका- रादिवचनैराग्रहायणिककर्मादावतिदेशस्य क्लृप्तत्वेन दृष्टप्रवृत्तिक- तया सौर्यादावपि तस्या एवातिदेशात् । यत्तु सौर्यादी प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति' ऐन्द्राबा- हते अर्धं वर्हिपो लुनाति, पितृयज्ञे न होतारं वृणीते, गृहमेधीये आज्यभागी यजति' इत्यादिलिङ्गदर्शनं तत् यत्र नित्यानुवादव- चनानि स्युः इत्येवं परिहर्तव्यम् । तथा हि यत्र प्रयाजदर्श- पूर्णमासादौ तत्र कृष्णलहोमविधिरिति तन्त्ररत्नकारः । वस्तुतस्तु--प्रयाजोद्देशन कृष्णलहोमान्तरविधी आरादुप- कारकत्वेन सर्वप्रयाजार्थ तन्त्रेणानुष्ठानापत्तेः । 'प्रयाजे प्रयाजे' इति वीप्साऽनुवादानुपपत्तिः। प्रयाजीयहोमेद्देशेन कृष्णलमात्रविधी विशिष्टोद्देशः । हाममात्रोद्देशेन विधावतिप्रसङ्गः । जोद्देशेन कृष्णलमात्रं पूर्वपक्ष आज्येन सह विकल्पेन प्रतिनि धित्वेन वा विधीयते । सिद्धान्ते तु तद्बाधकत्वेन । प्रयाजाश्च पूर्वपक्ष दर्शपूर्णमासीयाः । सिद्धान्त सौरीया इत्येतावान् विशेषः । जुहोतिस्तु सस्कारकत्वेन प्राप्तोऽनूद्यते । अत एव भाष्यकारोक्तमस्य वचनोदाहरणत्वमपि पञ्चम- विधिप्रकारापत्तेरयुक्तम । याशिकास्तु आज्येनैव प्रयाजहोम कृष्णलप्रक्षपमधिकं कुर्वन्ति । एवं अर्ध बर्हिषः' इत्यत्रापि । यत्र .. अतः प्रया-

·368
पूर्वमीमांसादर्शनं
अध्या. ७. पा. ४.
दर्शादौ बर्हिर्लवनं तत्र लवनानुवादेनार्थत्वविधिः। 'न होतारं'
इति तु नित्यानुवादः । आज्यभागविधिस्तु अपूर्वावधितया
वचनमिति द्रष्टव्यम् । यत्र हि गुणोपादानं भवेत् तत्र सर्वत्र
तृतीयविधिप्रकारलोभेन यत्र इत्यस्यैवोदाहरणत्वं भवेत् न
वचनस्य । अस्तु वा यत्र प्राकरणिकगुणावरुद्ध गुणान्तरस्य
प्रतिनिधित्वादिनाऽपि कथंचिन्निवेशासम्भवस्तत् वचनोदाहरणम्।
सर्वथाऽतिदेशाभावेऽपि लिङ्गोपपत्तिरिति प्राप्ते-.
म्वप्रत्यक्षपठितवेदविहितत्वसादृश्यात् वैतानिकाग्निसाध्यत्व-
सादृश्याच्च वैदिक्या एवातिदेशः। अतिदेशाभावेऽपि हि सौर्या-
दीनां गृहासूत्रेष्वनुक्तत्वात् न स्मार्ताग्निसाध्यत्वम् । अतस्सा-
मान्याविहिताहवनीयादिसाध्यत्वं बाधकाभावात् सादृश्योपपत्तिः।
अत एवंजातीयकपु दर्शपूर्णमासादिधर्माणामेवातिदेश इति सि-
द्धम् । लिङ्गान्यप्येवं सत्युपपन्नानि भवन्ति, इतरथा प्रकरण-
बाधो वाक्यानर्थक्यं वा प्रसज्येत ॥
(२)-द्वादशाहिकमहर्गण तत्प्रकृतित्वादेकाहि-
कमधिकागमात्तदाख्यं स्यादेकाहवत् ॥.
लिङ्गाच्च ॥ १४ ॥ न वा अन्यभिधानाद-
धिकानामशब्दत्वम् ॥ १५ ॥ लिङ्गं सङ्का-
तधर्मः स्यातदर्थापनेद्रव्य वत्
न वाऽर्थधर्मत्वात् सङ्घातस्य गुणत्वात् ॥
अर्थापत्तेद्रव्येषु धर्मलाभस्स्यात् ॥१८॥
प्रवृत्तघा नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ॥१६॥

·369 आध. २.] भादीपिकासहितम्. विहारदर्शनं विशिष्टस्यानारभ्यवादानां प्र- कृत्यर्थत्वात् ॥ २० ॥ तदेवं निरूपितत्रिविधोऽतिदेशः । तत्र प्रत्यक्षवचनातिदे- शस्य द्विविधादप्यातिदेशात्प्राबल्यं धर्माणामुपात्तत्वात् वाक्य- वैयापत्तेश्च पूर्वमेव प्रसङ्गादुपपादितम । अतस्तादृशविषये चोदनालिङ्गातिदेशस्य नैव कल्पना । नाम्नस्तु यदि समानावि- षयत्वं तदा प्रत्यक्षवचनापादितसिद्धसादृश्यमादायैव नानो गौणत्वापत्तेर्नातिदेशकत्वम् । यदि तु भिन्नावषयत्वेन न सादृश्य- मम्पत्तिस्तदा नानोऽप्यविरुद्धधर्मातिदेशकत्वमवधेयम् । एवं नामातिदेशसत्त्वेऽपि समाने असमाने वा विषये चोदनालिङ्गातिदेशस्य नैव कल्पना नाम्नः प्रत्यक्षत्वेन तेनैवेति- कर्तव्यताकाङ्क्षाशान्तेः । अत एव गवामयने 'ज्योतिर्गौरायुः' इत्येव- मादिध्वहस्सु एकाहकाण्डपठितज्योतिरादिधर्माणां नाना प्राप्तिः न तु. गणत्वसादृश्याद्वादशाहधर्माणाम् । न चाहरन्तरार्थमव- श्यकल्प्येन गणत्वसादृश्याद्गवामयनानिष्ठद्वादशाहिकातिदेशेनैव त- धर्मप्राप्तिरेवावश्यकी । तत्तदहरुत्पत्तिवाक्येष्वेव भावनाया इति- कर्तव्यताकाड्डायां गणान्तर्गतत्वसादृश्येन चातुर्मास्यान्तर्गताग्नेया- दिवत् प्रत्येकमेवातिदेशकल्पनेन ज्योतिरादिनामातिदेशसत्त्वेन चोदनालिङ्गातिदेशस्यैवाकल्पनात् । न च लाघवाद्गवामयने एक एवातिदेशः गवामयनत्वस्य प्रत्येकवृत्तित्वेन प्रत्येकमेव फलस- म्बन्धात् साधनानां समुच्चयेऽपि तत्तत्साधनानां प्रत्येकमेवेति- कर्तव्यताकाङ्या प्रत्येकमेव तत्कल्पनात् । अतो ज्योतिरादौ नैव चोदनालिङ्गातिदेशः । नचैवं तेषु त्रुयपसत्त्वस्यैव प्राप्तेः ‘द्वाभ्यां VOL. II. 47 ·370 पूर्वमीमांसादर्शनं [अध्या. ७. पा. ४. लोमावद्यति द्वाभ्यां मांसम् ' इत्यादि पाद्वकाननुक्रम्य 'यद्वाद- शोपसदो भवन्ति' इति द्वादशाहिकद्वादशोपपत्त्वदर्शनानुपपत्ति: तस्य भूयोऽहरन्तरानुराधेन नामातिदेशप्रापितत्रित्वबाधकत्वा- पपत्तेः द्वादशसु तिसृणामप्युपकारकत्वोपपत्तश्च । तस्मात् तत्त त्सुत्याकालीनाङ्गानामन्येषामपि वा त्रित्वाद्यतिरिक्तानामेव नामा- तिदेश इति सिद्धम् । नन्वेवमप्येकादशिन्यां विहारदर्शनानुपपत्ति । तथााहे-ज्यो- तिष्ठोमे सौत्येऽहनि वैकल्पिकी एकादशिनी समानाता, तस्याश्च द्वादशाहे विहरश्श्रुतः। तस्यातिदेशेन गवामयने एकषष्ठयधि- कशतत्रयसुत्यात्मके प्राप्ताविदं श्रुतं यस्यातिरिक्तमेकादशि- न्यामालभेरन् अप्रियं भ्रातृव्यमतिरिच्येत द्वौद्वौ पशू समस्ये युः कनीय आयुः कुर्वीरन् यदेते ब्राह्मणवन्तः नव पशव आल- भ्यन्ते नाप्रियं भ्रातृव्यमतिरिच्यते न कनीय आयुः कुर्वीत' इति । गवामयने हि सम्पूर्णैकादशिन्या द्वात्रिंशद्वारमावृत्तौ द्विप- चाशदधिकशतत्रयमहानि पूर्यन्ते अवशिष्टानि नव तत्र पुनरे- कादशिनीकरणे अतिरेकः समासो वाऽऽपद्येत । अतो ब्राह्मणव. तां तेषु विधानम् । तद्यदि चोदनालिङ्गातिदेशेन ज्योतिरादिसुत्या- स्वपि विहारः प्राप्यते तत एव ताल्लङ्गमुपपद्यत । यदि तु नामा. तिदेशप्राबल्यं तदा तद्वलेन ज्योतिरादिसुत्यासु सम्पूर्णाया एकादशिन्या एव प्राप्तेः विहारदर्शनानुपपत्तिरिति चेन्न- एकादशिनीविरहस्यानारभ्याम्नातस्य गवामयने औपदे- शिकत्वेन तदंशे नामातिदेशवाधात् । तथाहि 'यथा हि प्रभवः पशवस्स्युः तानेताननूचीनानालभेरन् आग्नेयमेव प्रथमेऽहन्याल- भेरन् सारस्वती मेषीं द्वितीये सौम्यं बभ्रं तृतीये वारुणम- ' ·अधि...] भादीपिकासहितम्. 371 न्ततः। अथ पुनजोतिरादीनां पर्यावर्तेषु आग्नेयमेव प्रथमेऽहनि' इत्याद्यनारभ्याधीतस्यैकादशिनीविहारस्य प्रकृती ज्योतिष्टोमे द्वादशाहे वा ज्योतिराद्यहस्समूहाभावेन निवेशानुपपत्तेः तृती- यप्रकृती गवामयने निवेशः । अन्ततः एकादशेऽहनि । अतश्चौ- पदेशिकत्वान्नामातिदेशस्तदंश एव बाध्येतेत्युपपनं लिङ्गम् ॥ २ ॥ शति श्रीखण्डदेवविरचितयां भादीपिकायां सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ अध्यायश्च समाप्त:

·अशुद्धशोधनपत्रिका. अशुद्धम्. शुद्धम्. - 64 11 प्रमाणभावः प्रमाणाभाव: 82 तेवव्याप्तः 103 हविष्ष 7 तवव्याप्तः 13 हावीष्णु 4 वचनात् ॥६॥ 5 ॥७॥ 206 वचनात् 6 ॥८॥ ॥3॥ 6 ॥८॥ . पूर्ववम् ॥९॥ " 9 पूर्वत्वम् ॥ 24 208 ॥१०॥ 222 श्रण भ्रूण कल्प्यते 248 कल्प्यत 214 21 सिद्धम् 266 274 1 दीपिकाय मेता 7 तीते (6 कर्नुप 8 निमित्त 276 सिद्धम् दीपिकायामेता तीते: कचुप निमित्त शङ्कयेत सर्व " 9 शर्यत 7 'सर्व 23 नरा ज्योतिष्टामः 351 नरो ज्योतिष्टोमः

·No text on this page.