Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner
Pakarn-ratnakar
Front matter
No text on this page.
श्राप दृष्टिनी सकाय वालाबोध सहित. ३नए ॥ श्रीपार्श्वनाथाय नमः॥ ॥ श्रीमद्यशोविजयजी उपाध्यायकृत श्राप दृष्टिनी सहाय वालाववोध सहित ॥ ऐंडश्रेणिनतंपार्थ, श्रीशंखेश्वरनामकं लिखा मियोगदृष्टिस्वाध्यायार्थ लोकन्नाषया ॥१॥ श्रर्थ ॥ इंजना समुदाय, श्रेणिपरंपरा, जेने नभ्यावे, एवा श्रीशंखेश्वर पार्श्वनाथनेन- स्कार करीने, यम, नियस, प्राणायामादि अष्टांगयोग जेमां , एवा पातंजलिश्रादिकृत गशास्त्रमा प्रवेश करीशकाय तेशे श्रीहरिजप्रसूरिरचित श्रीयोगदृष्टिसमुच्चय थडे, तेना नाव ग्रहण करी, सकल तार्किक शिरोमणि वाचकराज श्रीयशोविजयजी पाध्याये योगदृष्टिनी सजाय रचेली बे, तेनो नावार्थसूचक वालावबोध गुर्जरीना- मां लखीए बीए. प्रथम योग शब्द एटले शुं ? योग एटले चंचलता. त्रण प्रकारना योग ते मन, वन, कायानायोग तथा अष्टांगयोग अने ज्ञान दर्शनादि योग; अथवा जेजे वस्तु- मा योग युंजन करीए, तेपण योग कहेवाय. एम योगना बहु प्रकार दे. अहींश्रा- पातंजलादि ग्रंथानुयायी त्रण योग वर्णवेला ने. तेनां नाम. १ श्चायोग १ शास्त्रr३ सामर्थ्यप्रतिज्ञायोग. १ तथाविध झानाधरणादि कर्मना क्षयोपशम विशेपश्री श्रुतज्ञाननो थर्थ लई, वानी श्ठावालो उतां, प्रमादयी धर्म व्यापारमा विकल अने अंतःकरणमां सूत्रा श्वकपणुं होय, पण यथार्थ बोध न होय, ते श्चायोग कहीए. .२ यथार्थस्वरूपे विकथादिनो त्याग करवो तथा अप्रमादि, धर्मव्यापारवंत, श्र- वंत, तीब्रवोधयी अवितथ्य वचन- जापण करचु, तथाविध मोहना अपगमश्री यप्रतीतवंत, तथा कालादि विकलपणानी वाधाए थतिचारादिदोपने जाणता उता मा प्रकारे टाली न शकाय; ते शास्त्रयोग कहीए. ३ शास्त्रमा वतावेला उपायोने अतिक्रमिने अधिक शक्तित्री धर्मव्यापार योग था- वो ते सामर्थ्य प्रतिज्ञा योग कहीए. सि छिपद प्राप्तिनां कारणो था योगमां बहु ठे, अतिक्रमण करे नहीं: शास्त्र यकीज सर्व अर्थ जाणे. सामर्थ्य प्रतिझा योगग्री, 'झपदप्राप्ति. लिक्षिपदलोख्यप्राप्ति, सकलप्रवचनपरिज्ञाप्राप्ति इत्यादि सर्वन कात् लाल दे. सामर्थ्य योगना पण वे नेद ते १ धर्मसंन्यास २ योगसंन्यास. .
वे ॥ 2 ३ए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. धर्मसंन्यास ते मोहादिक्षयोपशमरूप ने अने योगसंन्यास ते कायादि ०५ ५. कायोत्सर्गकरणादिरूप . श्रा प्रकारना सामर्थ्ययोग समस्त लानप्राप्तिना बे,धर्म संन्यास सामर्थ्य योग प्रथमथी वीजे अपूर्व करणे होय एटले के प्रथम र्व करणे यथाप्रवृत्ति करणनी संज्ञा दे, तेश्री अधिकृत धर्म सामर्थ्य योग न होय बीजे श्रपूर्व करणे ते ग्रंथिन्नेदर्नु निबंधन ने तेथी प्रथमनो त्याग करी बीजं कडं यतः ॥ जागंठीतापढम, गंहीसमश्कमेनवेवीअं ॥ अनियहिकरणंपुण, सम्मत्तंपुरख जीवे ॥१॥इति वचनात् अपूर्व करण ते श्रात्मवीर्य शुन्न परिणाम, अनादिकाले अपूर्व अपूर्व जे • पशु तर परिणाम धर्म स्थानकने विषे होय ते धर्म संन्यास, वीजे अपूर्वकरणे ग्रंथिन्नेद वाथी सम्यग् दर्शन, शमसंवेगादि लिंगरूप,थात्मपरिणाम. यतः॥शमसंवेगनि" नुकंपास्तिक्यलक्षणैः॥पंचनिः सम्यक्, सम्यक्त्वमुपलक्ष्यते ॥इति ॥१॥ योगशास्त्रे.. " तत्त्वार्थश्रझानं सम्यग्दर्शनं. त्यार पड़ी तथाविध कर्म स्थितिने उनी करे, सागरोपम अतिक्रमे त्यारे प्रथम धर्म संन्यास सामर्थ्य योग होय, यतः ॥ गंहित सुपुनेड, कखगघणरूढगूगंहिव ॥ जीवस्सकम्मजणि, घणरागदोस परिणामो ॥ सम्मत्तं मिउलझे, पलियपहुत्तेणसावहुजा ॥ चरणोपसमखयाणं, सागरसंखंतराहुं ॥शमाटे स्थिति नेद उपर जेम जेम वधे, तेम तेम श्रायुंजी करण थकी जेम जेम वीर्योसासें गुण स्थानक नजन ते सर्व धर्म संन्यास सामर्थ्य योग कहीए, अने: के तात्विक कहीए. कोश्क वेलाए प्रव्रज्या प्रतिपत्तिकाले अतात्त्विक कही प्रव्रज्या सन्मुखतो जे परंतु प्रव्रज्या श्रादरी नथी, माटे त्यां ज्ञानरूप प्र विशेष होय श्रने धर्मसंन्यास सामर्थ्य अधिकारी नव विरक्त होय. धिकारी, श्रार्यदेशोत्पन्न, विशिष्ट जातिवंत, कुलमर्यादावंत, अशुचकर्म प्रपंच प्रायः वीण होय अने मनुष्यपणानां निमित्त उर्लन , संपदा पुःखौघहेतु बे, संयोग वियोग मिलित डे, शरीर प्रतिक्षणे मरणयुक्त दारुण विपाकवाला संसारनुं अनेक प्रकारे निर्गुणपणुं नावीने सहजपणे सं विरम्यो होय, अल्प कषायी, श्रदप हास्यादिवंत अल्पवेदोदयी, कृत : राजामात्यादि वहुजनमान्य, अशोही, सुंदर अंगवंत, अशावत, श्राराधक, ज्ञानयोगनो धाराधक इत्यादि गुणोपेत मनुष्यने धर्मसंन्यास yयोग जाणवो. योग संन्यास सामर्थ्य योग पारमार्थिक तात्त्विकपणे, रुपकश्रेणिगत योगीने का बे.
श्राप दृष्टिनी सकाय चालाबोध सहित. ३ए? क्षात्यादि सर्वगुण क्षयोपशमपणे जेने उत्पन्न थया होय तेने, यावत् केवलझान लान लोग शीलसुधी तथा तेज लाज वेलाये शैलेसी अवस्थागत योग निरंधन काले व- र्तता होय, तेने होय. त्रण योगमां प्रथम योग, चरमा कहेवाय ने अने ते नव्य मिथ्यादृष्टिने पण होय; बीजो योग सम्यग्दृष्टि, देश विरति प्रमुखने होय अने त्रीजो योग, दीक्षानी स. न्मुख एवा नवविरक्त तथा अप्रमत्त यावत् अयोगी अवस्थावालासुधी पण होय. तेनो विशेष अधिकार योगदृष्टि समुच्चय ग्रंथथी जाणवो. अहीं लेशमात्रलख्यो बे. योगनुं दर्शन ते सामान्यमात्र ज्ञानावरणीयना दयापशमे जाणवु अने दृष्टि ते शहा- : विचारणाए अवधार. दृष्टिनुं स्वरूप हवे कहीए बीए. ॥ ढाल पेहेली ॥ ॥ चतुर सनेही मोहना ॥ एदेशी ॥ शिवसुखकारण उपदिशी ॥ योगतणी अमदिहीरे ॥ तेगुण थुणीजिनवीरनो ॥ करशुं धर्मनी पुहीरे ॥ वीरजिनेसर देशना ॥ अर्थ ॥ शिवके० निरूपउव, अव्यावाध सुख तेना कारण के हेतुवास्ते । रमात्माए, योगनी श्राप दृष्टि उपदेशी , ते श्रीवीरनागुणस्तवीने अमे धर्मनी पुष्टि रशुं. श्रीवीर परमात्मा केवा ने ? यतः ॥ विदारयतियत्कर्म, तपसाच विराजते ॥ तपो र्येण युक्तश्च तस्माछीर इतिस्मृतः ॥ १॥ वली धर्म केवो के ? यथा ॥ उर्गति प्रप- त्प्राणिधारणाधर्म उच्यते ॥ संयमादिदश विधः, सर्वझोक्तो विमुक्तये ॥१॥ अ- 'वा, अपरजाव व्यतिरिक्त, केवल वस्तु स्वन्नावपणुं, तेपण निरावरणपणे तथा सादि यिवसानपणे ते धर्म . एवी सामान्यपणे श्रीवीरनी देशना के वाणी वे. ॥१॥ सघन अघन दिनरयणिमां ॥ वालविकलने अनेरारे॥ अर्थ जुए जेम जुजुआ॥ तेम उघनजरनाफेरारे ॥ वीर ॥२॥ अर्थ ॥ जेम सघन के मेघ सहित दिवस अने श्रघन के मेघ रहित दिवस, न दिवस तेम रात्रि अर्थात् मेघयुक्त दिवस रात्रि अने मेघ रहित दिवस रात्रि; । दिवसो भने रात्रिमा पण नेद वे अने ते नेदने देखनारामां पण कोश वाल- है, कोई विकलदृष्टि श्रने अनेरा के कोर तरुण, वृक्ष, रोगी इत्यादि अनेक नेद तेजे जेजे पदार्थने जुए तेमां ज्ञानावरणादि कर्मविचित्रताये सामान्य विशेषादिमां हेक रीते फेरपमे; दाजूदा नाव देखे. ते सर्वउँघ दृष्टिठे. उघदृष्टि बहुजातनी ॥२॥ ॥
३एर प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. दर्शन जे घयांजुजुआ॥ते उधनजरनेफेरेरे॥नेदथिरा दिकष्टिमां ॥ समकितदृष्टिनेहेरेरे ॥ वीर ॥३॥ अयं ॥ध नजरना फेरने अनुसारे पट् दर्शनना नेद जुदाजुदा थया. ते उघड- दिनो छहीं थधिकार नबी. श्रहीं श्रातो योगनी श्राप दृष्टिनो अधिकार , यथाशमित्रा नारा बलादीप्ता, स्थिराकांता प्रतापरा ॥ नामानि योगदृष्टीनां, लक्षणे तु निवोधत ॥१॥ते श्राप दृष्टिमां बोध-ज्ञान प्रकाश केवो होय ? ते कदे , यथा ॥ तृणगो. मयकाष्टानिकणदीपोपमप्रभा ॥ तारार्कचंबना रत्नसदृशी दृष्टिरष्टधा ॥ ॥ इति चोगष्टि समुनये. याउमा प्रथमनी चार दृष्टिसुधी मिथ्यादृष्टी; अने पाउली चार निसीहोय. अर्थात बिराष्टिधी सम्यक्त्व थने ते दृष्टिनने योगदृष्टि विट घटे वे. परंतु याठेने योगदृष्टि केम कही ? तेनो एवो उत्तर ठे के, पेहेली घामामगंगना गोगने, नेमांपण वीजाध्यान करे ये तेथी तेउ नेपण दृष्टि कहीए॥३॥ वहान सकलनानयग्रहे ॥ आपरदेनिज नावेरे ॥दित नजननमंजीवनी॥ चागेतह चरावेरे ॥वीर ॥४॥ गदिक दृष्टियंत प्राणी ममस्त गप दर्शनना नयग्रहण करे, तेने अ. मत पालाना बनायमा म्यात नित्यानित्यपणे वर्तते नावमा पनिी रंग कर नही, नव्य जनने दिनकारी शुलोपदेशाप संजीवनी या बाबीन यापचाप प्रगट करावं. ते उपर उपनययुक्त दृष्टांत कहें; नवान मनुष्य रहे वे. नेने व स्त्री . एक प्रोढ, मुशील, विनीन , 2. सभी पानाना पतिमाय कामक्रीमा करी दिवगं वृपन बनावधानी 7 बनावी वनग्मा मुक द. प्रोढ बी स्वामिना प्रेमने लींध वृपना. ई; कापायी मार मंदाल को उ. कटलाएक दिवस विद्याधर विमानवी जनां, वृषनने दाबी ने विद्याधर पानानी पन्निने कई x बा को देनेनी प्रोट पनि थन ने पननी नानी स्त्री कंत्री . चमत्कारिक वृतान्त मानली विद्याधनी प्रीत ग.त्री या पद, पुनम पाय? विद्याधर कार्य के यमुक जोया परन चगव ना ने पुरुष या जाय. विद्याधाम ट विद्यावानी मर्द धान मानली अने नना वचननी. बामनी गई दी प्रहार कर्मनंदनी चागे पनने * वन मंदा निदानी यानी y १ . Prome - AMAN . :- PHON A AMMAR mami JAAN - -- - श्राप दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. ३३ उपनय श्राप्रमाणे बे. पुरुप ते श्रात्मा; जेणे वृषन वनाव्यो ते अशुद्ध चेतना स्त्री; जेणे सेवानक्ति करी ते शुरू चेतना स्त्री; विद्याधर ते गुरु; विद्याधरनी स्त्री ते दया- रूप धर्मकरणी; वड ते मनुष्यगति; संजीवनी चारो ते सम्यग् दृष्टिपणुं, इत्यादि स- कल सामग्रीवंतने संजीवनीचारो चरावी यथास्थित न र कर्यो. तेवी रीते शुद्ध चेतनाने अनुवर्ततो सर्व गुणतुं नाजन थाय. एप्रमाणे थिरादिक चार दृष्टिनो धणी सर्व जीवने हितकारी उपदेश आपे ॥४॥ दृष्टिथिरादिक चारमां ॥ मुगति प्रयाणननाजेरे ॥रयणि शयनजेमश्रमदरे ॥ सुरनरसुखतेमगजेरे ॥ वीर ॥ ५ ॥ अर्थ ॥ थिरादिक चार दृष्टिमां मुक्तिनुं प्रयाण के० गमन रोकाय नही, कारणके ए दृष्टिवंत प्राणी प्रायः प्रतिपाति न होय. जेम वांवित नगरे प्रयाण करतां, वचमा रात्रे विश्राम लश्ए थने तेथी जेम श्रम के थाक जुर थाय अने शठित नगरे सुखेथी पहोचाय तेम सम्यग् दृष्टिप्राणीने मुक्ति जतां वचमां सुबाहु कुंवर तथा श्रीपाला दि जेम देव मनुष्यना नव करवा पडे, परंतु मुक्ति पुरे अवश्य पहोंचाय ॥ ५ ॥ एद प्रसंगथी में कां॥प्रथमदृष्टि दवे कहीएरे ॥ जिहां मित्रातिहां बोधजे॥ते तृण अगनिसोलहीएरे ॥ वीर ॥६॥ श्रर्थ ॥ पूर्वोक्त सर्व प्रसंगथी कह्यु, ते योगदृष्टि तथा उघदृष्ठि सामान्य रीते सर्व संसारी जीवनी वर्णवी. दृष्टि के देख, जाणवू ते झानावरणीयना क्षयोपशम श्राश्री दे, पण तेनो श्रहीं अधिकार नथी. अहीं तो मित्रादि श्राष्टिनो अधिकार , तेमां प्रथम मित्रा दृष्टिनां लक्षण, क्रिया तथा बोध कहीए बीए. सत् श्रझावंतना संगथी असत् प्रवृत्ति नहीं करता, सत् प्रवृत्ति करवी; श्रने शाननो बोध होय, तेथी ते दृष्टि कहेवाय. ज्यां मित्रादृष्टि होय त्यां मिथ्यात्व दर्शननी मंद स्थिति तथा मंद रस होय श्रने तृणना अग्नि सरखो अल्प वोध होय ॥ ६ ॥ व्रतपणहायमसंपजे ॥ खेदनहींशुनकाजेरे ॥ शेष नहीं वली अवरशुं ॥ एदगुणअंगविराजेरे ॥ वीर० ॥ ७॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिने विषे पांचयम प्राप्त थाय. १ अहिंसा २ सत्य ३ अस्तेय ४ व. ह्मचर्य ५ अपरिग्रह, था पांच यम ठे. वली शुभ कार्य जेमके दान, दया, देवगुरुनी नक्ति इत्यादिमां खेद वा थालस न थाय. वली वीजा दर्शनीना तथा प्रकारना देखीने क्षेप न उपजे. एप्रमाणे सत् प्रवृत्तिनागुण, असत् प्रवृत्तिनुं निवारण करवायी प्रगटे. १ पांच महाव्रत ते पांच यम ठे. ५ शौच संतोपादि पांच नियम . ३ योग, पद्म T ॥ + 4 १ ॥ ३ए४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. त्यादि शासन ४ पवननु रुधन ते प्राणायाम ५ इंडियोने विषयोमा न प्रवीववी ते प्रत्याहार ६ शुरू वस्तुनो यथार्थ निरधार ते धारणा 9 ध्येयनुज चितवन ते ध्यान ध्येयनो तन्मयपणे श्रनुन्नव ते समाधि. ए अष्टांग योग प्रवृत्ति वे ॥७॥ योगनांवीज इदांग्रहे ॥ जिनवरशु-प्रणामोरे ॥ नावा चारजसेवना ॥ नवनवेगसुगमोरे । वीर ॥७॥ अर्थ ॥ वली वीजी पण अष्टांगयोग प्रवृत्ति वे. १ थप जिज्ञासा ३ शुश्रुपा ४ श्रवण ५ वोध ६ मीमांसा परिशुक्रिन्थप्रतिपत्ति इत्यादि योगना बीज था दृष्टि- मां ग्रहण करे. नाम, स्थापना, अव्य अने नाव एवा चार निदे जिनेश्वरने शुद्ध प्रणाम करे, सूत्रोक्त प्रवृत्तिए प्रवर्त्तनारा, पंचाचारने यथार्थ पालनारा श्रने शुरूना- पक एवा नावाचार्यनी सेवना करे भने नवोहेग के संसारथी उदासीनता तेज मोक्षप्राप्ति करावे ठे, एम जाणे ॥ ७॥ जव्य अन्निग्रह पालवा ॥ उषधप्रमुखने दानेरे ॥ आदर आगम आसरी ॥ लिखनादिक बहुमानेरे ॥ वीर ॥ ए॥ श्रर्थ ॥ ग्रंथिनेदविना नाव यनिग्रह होय नहीं, तेथी अव्ययनिग्रह इर्पश्री पाले, अर्थात् श्रीपध, वस्त्र, पात्र प्रमुख देवाना अन्निग्रह श्रादर-सत्कार सहित श्रागम विधिने अनुसारे साधु-मुनिराजने उचित होय ते थापे तथा बहुमान पूर्वक पुस्तक लखाववा प्रमुख उद्यम करावे ॥ ए॥ लेखन पूजन आपg ॥ श्रुतवाचना उद्ग्राहारे ॥ नाव विस्तार सकायथी॥चिंतनन्नावनचाहोरे ॥वीर० ॥१०॥ श्रर्थ ॥ सिद्धांत लखाबवामां तथा वीतरागनां विबोना पूजनमा व्यादि सामग्री थापवाने सावधान होय; वली सन्मार्ग प्ररुपक श्रुत के सिद्धांतनी वाचनानो उद्- ग्राही के योग मेलववा उद्यम करे, वली स्वाध्याय बांचना प्रमुख पांच प्रकारथी करी नाव विस्तार के नाव श्रास्थादिकनां कारणो वधारे, थने तेनुं चिंतवन तथा नावनानी चाहना करे ॥ १० ॥ बीजकमानलीसांजली ॥ रोमांचितहुवे देवरे ॥ पद अवंचकयोंगयी। वहीए धरम सनेहरे॥ वीर ॥ १२ ॥ अर्थ | संवेग नावनी यथास्थितना,झम,संवेग,सत्प्रवृत्तिलाण रूप श्रमा,निराशय पुःखितानुकंपा, सलीलानुचरण, यादार्य, धर्म, गांनी प्रमुख बीज श्राप दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. ३७५ कथा योगांग कथा श्रवण करीने हर्षोत्कर्षयुक्त रोमांचित शरीर थाय. एवा प्रशस्त वाह्य संयोग मलवाथी, सदज्यास करवा कराववानां साधन मलवाथी योगर्नु अवंचक- पणुं तेने प्राप्त थाय. तेथी ते प्राणी विषक्रिया वांडे नहीं, क्रिया निष्फल करे नहीं, ते श्रवंचक योग समजवो. ते श्रवंचक योग पामीने परमोत्कृष्ट धर्मस्नेह पामे. मनम एम विचारे, के आ लाल पुष्कर पणे पाम्यो ढुं ॥११॥ सद्गुरुयोगेंवंदनक्रिया ॥ तेहथीफलहोयजेहोरे ॥ योग क्रियाफलन्नेदथी॥ त्रिविध अवंचकएहोरे ॥ वीर० ॥ २२॥ अर्थ ॥ उत्तम गुरुनो योग पामीने वंदन क्रिया व्यवहारविधिपूर्वक साचवे, तेथी जे फल थाय ते श्रा प्रमाणे बे. मनने विशुरूपणे प्रवर्तावq ते योग अवंचक कहिए तथा वचन श्रने कायाने निरवद्यपणे प्रवर्ताववां ते क्रिया अवंचक कहिए. ते माणे करवाथी मिथ्यात्व तथा विषय कषायादिकनी हीनताए शुजगति प्रमुख फल पामे, ते फल श्रवंचक कहीए. श्रा त्रणप्रकारना अवंचक योग ते प्राणीने होय. य- द्यपि आत्रण श्रवंचक योग साधुने उद्देशीने होय, परंतु अवक्र सामायिकें तथा अ- मत्सरयुक्त नावसमाधिपणे अव्यथी ए होय ॥ १२ ॥ चादेचकोरतेचंदने ॥ मधुकरमालतीनोगीरे ॥ तेमनवि सहजगुणेदोये ॥ उत्तमनिमित्तसंयोगीरे॥ वीर ॥ १३ ॥ अर्थ ॥ जेम चकोर पक्षी चंनी चाहना करे अने जेम उमर मालतीनां पुष्पनो जोगी होय तेम आ नव्य प्राणीने यद्यपि मोदनो क्षयोपशम नथी, तथापि उत्तम के शुत निमित्तो तेनो संगी थाय, एवो सहज गुण होय ॥ १३ ॥ एद अवंचक योगते ॥ प्रगटे चरमावर्ते रे॥ साधुने सिध्दशासमुं॥वीजनुं चित्त प्रवत्तरे ॥ वीर० ॥२४॥ अर्थ ॥ एवा श्रवंचक योग ज्यारे चरम पुशल परावर्त संसार वाकी रहे,त्यारे उपजे. तोपण केटलाएक प्राणी जे क्रिथायोगी होय तेजने होय, थने साधुउने तो सिक श्रवस्था समान परमानंद थापनार होय. श्रा मित्रादृष्टिमां वर्त्तता प्राणीने, वीज जे योगना अंग, समता योदार्य प्रमुख, ते ग्रहण करवाने प्रयत्नवाद्यं चित्त होय ॥ १४ ॥ करणअपूर्वनानिकटथी। जे पेहेलुं गुणगणुरे॥ मुख्य पणेतेश्हांहोये ॥ सुयशविलासमुंटाणुरे ॥ वीर० ॥ १५ ॥ श्रर्थ ॥ अहिं ठेला यथाप्रवृत्ति करणना निकट के समीपपणाथी स्थिति तथा र- 0 प्रधान जे ३ए६ प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. समां मंदपणे मिथ्यात्वगुणगणे ते प्रवर्ते. वली शिवराजराजर्षिप्रमुखनी पूर्व जे दशा हती, तेवी मुख्यपणे श्रही होय. वली ते उत्तम यशना विलास, टाणुंके स्थानक होय. सारांशके अजव्य, उर्जव्य, बहुपुशलपरावर्त्तनवाला शठ, हळकदाग्रही, अत्यंत श्रनिनि वेशी, गुरु आशातनावालाने श्रा दृष्टि न होय ॥ १५ ॥ इतिप्रथम मित्रादृष्टि विचार, ॥ ढाल वीजी॥ ॥ मनमोहनमेरे ॥ एदेशी। दर्शनतारादृष्टिमां ॥ मनमोदनमेरे॥गोमयअग्निसमान ॥ म० ॥ शौचसंतोषने तपनढुं॥म ॥ सकाय ईश्वरध्यान म॥१॥ अर्थ ॥ हवेताराष्टिनोविचार कहे. मित्रादृष्टि करतां तारादृष्टिमां मिथ्यात्र के मंद होय तथा वोध केवोहोय ते कडे . मिथ्यात्व विशेष मंद होय श्रने वोध गोमय के बाणानी अग्नि समान होय. जेम वाणानो श्रग्नि धीमे धीमे चधे, तेम बोध वधतो जाय, अर्थात् कांश्क कार्यसाधक थाय. तेथी शोच के मन निर्मल रहे. संतोषके० प्राप्तवस्तुथी विशेष तृष्णा न राखे; श्छानुरुंधनकरे. सकायके श्रुतथध्ययन प्रमुख करेअने इश्वरध्यानके परमात्मानुं ध्यानकरे. श्रात्महित चिंतवे थने विचारेके रखे अकार्य सेवीश तो पुर्गति पामीश ॥१॥ नियमपंचश्वांसंपजे॥म ॥ नहीं किरियानवेग ॥ म ॥ जिझासागुणतत्त्वनी ॥ म ॥ पणनहीनिजदग्टेग ॥म ॥२॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां पूर्वोक्त पांचनियम उपजे.मोटी क्रियामां अखेदपणे प्रवर्ते,अर्थात् परलोकहितार्थ कामकरतां उठेग न पामे. वली तत्त्वगुणके० शुष्गुण तत्त्वसंबंधीनी जिज्ञासाके चाहनाहोय, तथा करण, करावण, अनुमोदनरुप निर्विकारपणुं होय, परंतु पोताना इठकदाग्रहनो टेक विशेपपणे नज होय ॥२॥ एदृष्टिहोयवरततां ॥म ॥ योगकथावहुप्रेम ॥ म ॥ अनुचिततेदनाचरे ॥म ॥ वाल्योवलेजमदेम ॥म ॥३॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां वर्त्ततो प्राणी अष्टांग योगादिकनी कथामा वहुप्रेम धारण करे. योगशुकि, क्रियाशुशिमा प्रवर्ती फलशुद्धि करे अर्थात् जेथकी परलोक संबंधी श्र- हित थाय तेवु अनुचित कार्य करेनहीं. वली ते प्राणीने कोइ हितशिखामण कहे, तेनी साथे सुवर्ण जेमवाल्युं, वले तेनीजेमसरलताराखे ॥३॥ विनयअधिकगुणीनोकरे ॥म ॥ देखेनिजगुणहाण ॥ म० ॥ त्रासधरे नवनयथकी ॥म ॥ नवमानेदुःखखाण ॥ म० ॥४॥ में । - . १ श्राप दृष्टिनी सहाय वालाबोध सहित. ३ए अर्थ ॥ पोताथी अधिकगुणवंतनो विनयकरे भने पोतेविशेष गुणीहीयतां पोतामां न्यूनता नावे, अर्थात् अहंकृति वा निजउत्कर्ष नकरे. वली चतुर्गतिरुप संसारने पुः खनी खाणदेखीने तेना नयथी त्रास पामे. यतः ॥ जम्म मुखं जराफुखं, रोगाणि मरणाणिय ॥श्रहोपुःखेहु संसारे, जथ्थथाकं संतिजंतुणो ॥४॥ शास्त्रघणांमतिथोमली ॥म ॥ शिष्टकदेतेप्रमाण ॥ मं० ॥ सुयशलदेएनावधी ॥ म ॥ नकरेजूठमफाण ॥ म ॥५॥ श्रर्थ ॥ शास्त्र घणांडे अने पोतानी मति के बुद्धि अपडे, माटे शिष्टै महानगुरु कहे ते वचन प्रमाणकरे. सम्यग् रीतेमन, वचन, कायाए कारण,करावण अनुमतिरुपे निर्विकारीपणुं होय, तेप्रमाणे विशिष्ट जावना नावतो थको सुयशके निर्मल कीर्तिपामे, ते अबतागुणोनो जुगे के असत्य मफाण के आमंवर करे नही. शुनयोग कथामां प्रीति राखे ॥ ५ ॥ इति तारादृष्टि विचार. ॥ ढाल त्रीजी॥ ॥प्रथम गोवालतणे नवे जीरे ॥ ए देशी ॥. त्रीजीदृष्टिवलाकदीजी॥ काष्टअग्निसमबोध ॥ देपनदीआसनसधेजी। श्रवणसमीदासोधरे॥ जिनजी॥धनधनतुजनपदेश ॥१॥ अर्थ ॥ दवे वला नामनी त्रीजीदृष्टि वर्णवे. श्रादृष्टिमां सुखासने वेठेलानी जेम स्थिरचित्तहोय. देववंदन, गुरुवंदन,श्रावश्यकादि कार्य अनुकूलपणे करे,यद्यपि मिथ्याद र्शन तोपण मिथ्यात्वनी वहुजमंदताहोय,अर्थात् मिथ्यात्वीउना भ्रान्तिरुप चमत्का रिक ज्ञान देखीने चपलपरिणामवालो नथाय. आदृष्टिमां शास्त्रश्रवणथी काटना अग्नि सरखो दृढबोध होय. वली क्रियानुं अन्योन्य मिश्रणकर, तेक्षेपदोप कहेवाय, ते वोक्षेप दोष नहोय, पर्यकासनादि योगासनने साधे. सिझांत श्रवण करवानी समीदाके तीवइच्छाकरे. तेवी इच्छाने सोधके साधे. हे,जिनजी! तमारा उपदेशने धन्य वे, एवो सत्कार करे, श्रने पोताना श्रात्माने धन्य माने ॥१॥ तरुणसुखीस्त्रीपरिवर्योजी ॥ जेमचादेसुरगीत ॥ सांजलवा तेमतत्त्वनेजी॥ एदृष्टिसुविनीतरे ॥ जिन ॥धन ॥२॥ श्रर्थ ॥ जेम कोई तरुण के युवान पुरुष धनाढ्य सुखी होय, वली सुंदर स्त्रीए युक्त होय; ते जेम देवगांधर्वनां गीत-गायन श्रवण करवानी चाहना करे, तेवीरीते था दष्टिवंत प्राणी तत्त्व ज्ञान श्रवण करवानी चाहना करे. तेवीज रीते वली था दृ- प्टिवाला विनयवंत पण होय ॥२॥ 10 "
३६
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
समां मंदपणे मिथ्यात्वगुणगणे ते प्रवत्र्ते. वली शिवराजराजर्षिप्रमुखनी पूर्वे जे दशा
इती, तेवी मुख्यपणे श्रही होय. वली ते उत्तम यशना विलासर्नु टाणुंके स्थानक होय.
सारांशके अजव्य, उर्जव्य, बहुपुजलपरावर्चनवाला शह, इठकदाग्रही,अत्यंत श्रनिनि
वेशी, गुरु श्राशातनावालाने था दृष्टि न होय ॥ १५ ॥ इतिप्रथम मित्रादृष्टि विचार.
॥ ढाल वीजी॥
॥ मनमोहनमेरे ॥ एदेशी॥
दर्शनतारादृष्टिमां ॥ मनमोहनमेरे॥गोमयअग्निसमान ॥म ॥
शौचसंतोषने तपनबुं ॥म ॥ सकाय ईश्वरध्यान म॥१॥
अर्थ ॥ हवेतारादृष्टिनोविचार कहे. मित्रादृष्टि करतां तारादृष्टिमां मिथ्यात्व केर्बु
मंद होय तथा वोध केवोहोय ते कहे . मिथ्यात्व विशेष मंद होय अने वोध गोमय
के गणानी अग्नि समान होय. जेम गणानो श्रग्नि धीमे धीमे वधे, तेम वोध वधतो
जाय, अर्थात् कांइक कार्यसाधक थाय. तेथी शौच के मननिर्मल रहे. संतोषके०
प्राप्तवस्तुथी विशेष तृष्णा न राखे; श्वानुरुंधनकरे. सकायके श्रुतथध्ययन प्रमुख
करेअने इश्वरध्यानके परमात्मानुं ध्यानकरे. श्रात्महित चिंतवे अने विचारेके रखे
अकार्य सेवीश तो पुर्गति पामीश ॥१॥
नियमपंचश्हांसंपजे॥म ॥ नहीं किरिआनोग ॥ म०॥
जिज्ञासागुणतत्त्वनी॥ म॥ पणनहीनिजदग्टेग ॥म ॥३॥
अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां पूर्वोक्त पांचनियम उपजे.मोटी क्रियामां अखेदपणे प्रवत्तें,अर्थात्
परलोकहितार्थ कामकरतां उठेग न पामे. वली तत्त्वगुणके शुधगुण तत्त्वसंबंधीनी
जिज्ञासाके० चाहनाहोय, तथा करण, करावण,अनुमोदनरुप निर्विकारपणुं होय, परंतु
पोताना हठकदाग्रहनो टेक विशेषपणे नज होय ॥२॥
एदृष्टिदोयवरततां ॥ म ॥ योगकथावहुप्रेम ॥ म ॥
अनुचिततेदनाचरे ॥म॥ वाल्योवलेजेमदेम ॥म०॥३॥
अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां वर्त्ततो प्राणी अष्टांग योगादिकनी कथामा बहुप्रेम धारण करे.
योगशुकि, क्रियाशुचिमा प्रवर्ती फलशुद्धि करे अर्थात् जेथकी परलोक संबंधी श्र-
हित थाय ते, अनुचित कार्य करेनहीं. वली ते प्राणीने कोइ हितशिखामण कहे,
तेनी साये सुवर्ण जेमवायु, वले तेनीजेमसरलताराखे ॥३॥
विनयअधिकगुणीनोकरे ॥म ॥ देखेनिजगुणदाण ॥ म० ॥
त्रासधरे नवन्नययकी ॥म ॥ नवमानेदुःखखाण ॥ म॥४॥
- था दृष्टिनी सकाय वालाबोध सहित. ३ए अर्थ ॥ पोताथी श्रधिकगुणवंतनो विनयकरे अने पोतेविशेष गुणीहीयतां पोतामां न्यूनता जावे, अर्थात् अहंकृति वा निजनकप नकरे. वली चतुर्गतिरुप संसारने पुः खनी खाणदेखीने तेना नयथी त्रास पामे. यतः॥ जम्म उखं जरामुखं, रोगाणि मरणाणिय ॥श्रहोपुःखेहु संसारे, जथ्थथकिं संतिजंतुणो ॥४॥ शास्त्रघणांमतिथोमली ॥म ॥ शिष्टकदेतेप्रमाण ॥म० ॥ सुयशलहेएनावथी ॥ म ॥ नकरेजूठमफाण ॥ म ॥५॥ ..., श्रर्थ ॥ शास्त्र घणांडे अने पोतानी मति के बुद्धि श्रदपत्रे, माडे शिष्टं महानगुरु कहे ते वचन प्रमाणकरे. सम्यग् रीतेमन, वचन, कायाए कारण,करावण अनुमतिरुपे निर्विकारीपणुं होय, तेप्रमाणे विशिष्ट नावना जावतो थको सुयशके निर्मल कीर्तिपामे. ते अवतागुणोनो जुगे के असत्य मफाण के० आमंवर करे नही. शुजयोग कथामा प्रीति राखे ॥ ५ ॥ इति तारादृष्टि विचार. ॥ ढाल त्रीजी॥ ॥प्रथम गोवालतणे नवे जीरे ॥ ए देशी ॥ त्रीजीदृष्टिवलाकदीजी॥ काष्टअग्निसमबोध ॥ देपनदीआसनसधेजी॥ श्रवणसमीदासोधरे ॥ जिनजी ॥ धनधनतुजबपदेश ॥२॥ श्रर्थ ॥ हवे वला नामनी त्रीजीदृष्टि वर्णवेळे. श्रादृष्टिमां सुखासने वेलानीजेम स्थिरचित्तहोय. देववंदन, गुरुवंदन,आवश्यकादि कार्य अनुकूलपणे करे,यद्यपि मिथ्याद र्शन तोपण मिथ्यात्वनी बहुजमंदताहोय,अर्थात् मिथ्यात्वीऊना भ्रान्तिरुप चमत्का रिक ज्ञान देखीने चपलपरिणामवालो नथाय. आदृष्टिमां शास्त्रश्रवणथी काटना अग्नि सरखो दृढवोध होय. वली क्रियानुं अन्योन्य मिश्रणकर, तेदेपदोष कहेवाय, ते वोदेप दोष नहोय, पर्यंकासनादि योगासनने सांधे. सिद्धांतश्रवण करवानी समीहाके तीनइच्छाकरे. तेवी इच्छाने सोधके साधे. हे,जिनजी! तमारा उपदेशने धन्य हे, एवो सत्कार करे, श्रने पोताना श्रात्माने धन्य माने ॥१॥ तरुणसुखीस्त्रीपरिवर्योजी ॥ जेमचादेसुरगीत ॥सांनलवा तेमतत्त्वनेजी॥ एदृष्टिसुविनीतरे॥ जिन ॥धन ॥३॥ अर्थ ॥ जेम कोई तरुण के युवान पुरुष धनाढ्य सुखी होय, वली सुंदर स्त्रीए युक्त होय; ते जेम देवगांधर्वनां गीत-गायन श्रवण करवानी चाहना करे, तेवीरीते था दष्टिवंत प्राणी तत्त्व ज्ञान श्रवण करवानी चादना करे. तेवीज रीते वली था - प्टिवाला विनयवंत पण होय ॥२॥ -- ३एन प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सरिएबोधप्रवादनीजी ॥ एविणश्रुतथलकूप ॥श्रवण समीदातेकिसीजी ॥ शयितसुणेजेमनूपरे ॥ जिन ॥धन ॥ ३॥ अर्थ ॥ श्रा दृष्टि बोध ज्ञान प्रवाहनी सरिके सर, जेम कूवा थने वावमा पा- णीनी सर खनन करवाथी निकली थावे, अने ते सरथी पाणी तरत प्राप्त थाय, तेम था दृष्टिथी ज्ञान प्रवाहनी सर प्राप्त थाय. जेम राजा शय्यामां सुतांथकां याचकोनां गीत श्रवण करे, पण विषयकषायमां ग्रस्त थवाथी ते गीतमां ध्यान न रहे, तेवी रीते श्रा दृष्टि विना श्रुत श्रवण मात्र वोधकारक न थाय. सर्व थल कूप समान थाय ॥३॥ मनरीतनजल्लसेजी ॥रीफेबुझेएकतान ॥ तेश्चाविण गुणकथाजी॥ वेदराआगलगानरे ॥ जिन ॥ धन ॥४॥ श्रर्थ ॥ जे श्रवणधी मनदर्प पामे, शरीर रोमांचित थाय, अने हर्ष श्रने वुऊ के वोधनी एकतान के थाय, ते श्रवणज सार्थकले. तेवी प्रवल श्वा विना तत्त्व कथा श्रवण करवी, ते जेम वेहेरा आगल गीत निष्फल तेम ते पण निष्फल जाणवी ॥४॥ विघनश्हांप्रायेंनहींजी॥धर्महेतुमांकोय ॥ अनाचारपरि हारथीजी॥ सुयशमहोदयहोयरे ॥ जिन ॥ धन ॥५॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिमां वर्ततां धर्मना कार्य करतां प्रायः कांश विघन के अंतराय थाय नहीं, केमके अनाचारनो श्रा दृष्टिमां परिहार के त्याग वे; अने तेम होवाथी उ- त्तम यश श्रने महान् उदयनो लान पण थाय. ए दृष्टिमा शुन योगना श्रारंज, सुक. पाश्रवण ईत्यादि महालनो ते ॥ ५ ॥ इति वला दृष्टि विचार. ॥ ढाल चोथी॥ ॥ कांफरीथा मुनिवर धनधन तुम अवतार ॥ ए देशी ॥ योगदृष्टिचोथीकदीजी॥ दीप्तातिहांननत्थान ॥ प्राणायामते नावधीजी॥ दीपप्रनासमझान ॥ मनमोहनजिनजी॥ मीठी तादरीवाण ॥२॥ अर्थ ॥ दवे दीतानामे चोत्री दृष्टिनुस्वरूपकहे.१ समान उदान ३ व्यान थपान प्राणायाम. श्रापांच प्रकार वायु संबंधीठे. तेमां समान ते नानि श्रनेढदयव उदानते हृदय थने मस्तक वचेनो वायु, व्यान तेसर्वत्वचावर्तीवायु, श्र- अंगवीवायु अने प्राणायामते श्वासांघासमंधन. एप्रमाणे वायुना पांच ने. । रेचक, पूरक कुंनक पवन साधवाश्री प्रशांतवाहितानो लानधाय. ए श्राप दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. ३एए कक्रियामां अपर क्रियानो उपयोग तेजत्थानदोष, तेश्रादृष्टिमां नहोय. यद्यपि अहीं ग्रं थिन्जेद थयो नथी, तोपण प्रशस्तयोगवंतने लावधीप्राणायाम होय. आदृष्टिमा दीपप्रना समान वोधने, अर्थात् तत्त्वश्रवण शुश्रूषाश्रने यमनियमादिक फलवालो पण सूक्ष्म बो- धते जाणवो. हे! मनना प्यारा. जिनजी तमारो उपदेश अत्यंत मधुरते ॥१॥ बाह्यनावरेचकश्हांजी ॥ पूरकअंतरनाव ॥ कुंनक थिरतागुणेकरीजी ॥ प्राणायामस्वन्नाव ॥ मन० ॥२॥ अर्थ ॥ वहिरात्म प्रवृत्ति जेवाहनावतेने कढववारूप रेचकपर्नु आदृष्टिमां . वली अंतरात्म वृत्तिवाला गुणो दाखलकरवाते पूरकपणुं अने प्राप्तथयेला गुणो नेस्थिरकरवाते कुंजकपणुंडे. एवीरीते प्राणायमरुप आदृष्टिनो स्वजावडे, श्रनेश्वासरुंध नरुप प्राणायामनोपण ऐवोज स्वन्नाव ॥२॥ धर्म अर्थेश्हांप्राणनेजी ॥ गंमेपणनहींधर्म ॥ प्राण अर्थेसंकटपमेजी ॥ जुओएदृष्टिनोमर्म ॥ मन ॥ ३ ॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां वर्ततोप्राणी धर्मअर्थेप्राणने तृणनी जेमत्यागे, पणप्राणत्वागरूप संकटपमे तोपण धर्मतजनहीं, एवोश्रादृष्टिनो मर्मके रहस्य, तेतमे ध्यानमांख्यो ॥३॥ तत्त्वश्रवणमधुरोदकेंजी॥ दांहोये बीजप्ररोह ॥ खार जदकसमन्नवत्यजेजी॥ गुरुनगति अजोद ।। मन ॥४॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिमां सिद्धांत प्रमुखमांधी तत्व श्रवण रूप मधुर उदकनु सिंचन थ- वाथी बीज के संसारनी अनाशंसा, विरक्तता प्रमुख प्ररोह के अंकुरा प्रगट थाय. वली दार उदक समान नवानिनंदी पणानो त्याग थाय; तेमज गुरु नक्किनो अ- सोही थाय अर्थात् करनारो थाय. ॥ ४ ॥ दमवोधतोपणश्हांजी ॥ समकितविणनविहोय ॥ वेद्य संवेद्यपदेंकह्योजी ॥ तेनअवधेजोय ॥ मन ॥५॥ अर्थ ॥ यद्यपि सूदम वोध था दृष्टिमां नथी, कारणके ग्रंथिनेद थया विना स- म्यक्त्व थाय नहि, श्रने सम्यक्त्व विना सूदम बोध होय नहीं. सूदम वोध ते वेद्य संवेद्य पदरूप सम्यक्त्व ते श्रा दृष्टिमां नथी. अहीं तो अवेद्य पद के मिथ्यात्व वे. तेथी सूक्ष्म वोध नथी. ते संबंधी विस्तार योगदृष्टिसमुच्चय ग्रंथमा ठे. यहीं सं- केपथी वतावीए ठीए. मित्रादि चार दृष्टि यद्यपि किया प्रमुखमां सत्संगति थादि गुणो तथा धर्मनां ची- - , ३एज प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सरिएबोधप्रवाहनीजी ॥ एविणश्रुतथलकूप ॥श्रवण समीदातेकिसीजी ॥ शयितसुणेजेमनूपरे । जिन ॥धन ॥ ३॥ अर्थ ॥ श्रा दृष्टि बोध ज्ञान प्रवादनी सरिके सरते, जेम कूवा अने वावमा पा- पीनी सर खनन करवाथी निकली श्रावे, श्रने ते सरथी पाणी तरत प्राप्त थाय, तेम था दृष्टिथी ज्ञान प्रवाहनी सर प्राप्त थाय. जेम राजा शय्यामा सुतांथकां याचकोनां गीत श्रवण करे, पण विषयकपायमां ग्रस्त थवाथी ते गीतमां ध्यान न रहे, तेवी रीते श्रा दृष्टि विना श्रुत श्रवण मात्र वोधकारक न थाय. सर्व थल कूप समान थाय ॥३॥ मनरीतनजलसेजी ॥रीकेयुकेएकतान ॥ तेश्चाविण गुणकथाजी॥ बेहेराआगलगानरे ॥ जिन ॥ धन ॥४॥ अर्थ ॥ जे श्रवणथी मनहर्प पामे, शरीर रोमांचित थाय, अने दर्प अने ऊ के वोधनी एकतान के थाय, ते श्रवणज सार्थक. तेवी प्रवल श्ठा विना तत्त्व कथा श्रवण करवी, ते जेम वेहेरा आगल गीत निष्फल तेम ते पण निष्फल जाणवी ॥४॥ विघनश्हांप्रायेंनहींजी॥धर्महेतुमांकोय ॥ अनाचारपरि हारथीजी॥ सुयशमहोदयहोयरे ॥ जिन ॥धन ॥५॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिमां वर्ततां धर्मना कार्य करतां प्रायः कांश विघन के अंतराय थाय नहीं, केमके अनाचारनो श्रा दृष्टिमा परिहार के त्याग ; अने तेम होवाथी - त्तम यश श्रने महान् उदयनो लान पण थाय. ए दृष्टिमां शुन्न योगना श्रारंज, सुक- थाश्रवण ईत्यादि महालनो ठे ॥ ५ ॥ इति वला दृष्टि विचार. ॥ ढाल चोथी॥ ॥ जांऊरीश्रा मुनिवर धनधन तुम अवतार ॥ ए देशी ॥ योगदृष्टिचोथीकहीजी॥ दीप्तातिदाननत्थान ॥ प्राणायामते नावधीजी॥ दीपप्रनासमझान ॥ मनमोहन जिनजी॥ मीठी तादरीवाण ॥१॥ अर्थ ॥ हवे दीतानामे चोत्री दृष्टिर्नुस्वरुपकहे.१ समान र उदान ३ व्यान ४थपान श्रने प्राणायाम. आपांच प्रकार वायु संबंधीवे. तेमां समान ते नानि श्रनेहृदयव चेनोवायु, उदानते हृदय श्रने मस्तक वचेनो वायु, व्यान तेसर्वत्वचावर्तीवायु, श्र- पान ते अंगवर्तीवायु अने प्राणायामते श्वासोवासरुधन. एप्रमाणे वायुना पांच ने- ... तेमां रेचक, पूरक कुंनक पवन साधवाश्री प्रशांतवाहितानो लानथाय. ए ॥ श्राप दृष्टिनी सकाय बालाबोध सहित. ३. कक्रियामां अपर क्रियानो उपयोग तेजत्थानदोष, तेश्रादृष्टिमां नहोय. यद्यपि अहीं ग्रं थिनेद थयो नथी, तोपण प्रशस्तयोगवंतने लावधीप्राणायाम होय. आदृष्टिमा दीपप्रज्ञा समान बोधडे, अर्थात् तत्त्वश्रवण शुश्रूषाथने यमनियमादिक फलवालो पण सूदम बो. धते जाणवो. दे! मनना प्यारा. जिनजी तमारो उपदेश अत्यंत मधुर ॥१॥ बाह्यन्नावरेचकश्दांजी ॥ पूरकअंतरन्नाव ॥ कुंजक थिरतागुणेकरीजी॥ प्राणायामस्वन्नाव ॥ मन ॥२॥ श्रर्थ ॥ वहिरात्म प्रवृत्ति जेवाह्यजावतेने कढववारूप रेचकपर्नु आदृष्टिमां . वली अंतरात्म वृत्तिवाला गुणो दाखल करवाते पूरकपणुंने अने प्राप्तधयेला गुणो नेस्थिरकरवाते कुंजकपणुंडे. एवीरीतेप्राणायमरुप आदृष्टिनो स्वनावने, अनेश्वासरुंध नरुप प्राणायामनोपण ऐवोज स्वन्नाव ॥२॥ धर्म अर्वेश्हांत्राणनेजी ॥ गंमेपणनहींधर्म ॥ प्राण अर्थसंकटपमेजी ॥ जुओएदृष्टिनोमर्म ॥ मन० ॥ ३॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां वर्ततोप्राणी धर्मअर्थप्राणने तृणनी जेमत्यागे, पणप्राणत्वागरूप संकटपमे तोपण धर्मतजेनहीं, एवोधादृष्टिनो मर्मके रहस्यवे, तेतमे ध्यानमांख्यो ॥३॥ तत्त्वश्रवणमधुरोदकेंजी ॥ इहांहोये बीजप्ररोह ॥ खार नदकसमनवत्यजेजी ॥ गुरुनगति अजोद ॥ मन ॥ ४ ॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिमां सिद्धांत प्रमुखमांधी तत्व श्रवण रूप मधुर उदकनुं सिंचन थ- वाथी वीज के संसारनी अनाशंसा, विरक्तता प्रमुख प्ररोह के० अंकुरा प्रगट थाय. वली झार उदक समान नवाजिनंदी पणानो त्याग याय; तेमज गुरु नक्तिनो श्र- सोही थाय अर्थात् करनारो थाय. ॥ ४ ॥ सूक्ष्मबोधतोपणश्दांजी ॥ समकितविणनविदोय ॥ वेद्य संवेद्यपदेंकडोजी॥ तेनअवद्यजोय ॥ मन ॥५॥ अर्थ ॥ यद्यपि सूक्ष्म वोध था दृष्टिमां नथी, कारणके ग्रंथिनेद यया विना स- म्यवत्व पाय नहि, थने सम्यक्त्व विना सूदम वोध होय नहीं. नूक्ष्म वोध ते वेद्य संवेद्य पदरूप तम्यक्त्व ते श्रा दृष्टिमां नथी. श्रही तो थवेद्य पद के० मिथ्यात्व ते. तेथी सूक्ष्म पोध नथी. ते संबंधी विस्तार योगदृष्टिसमुच्चय ग्रंथमां ने. यही सं- दोपथी बतावीए वीए. मित्रादि चार दृष्टि यद्यपि किया प्रमुखमां सत्संगति थादि गुणो नया धर्मनां वी. 4 ३एत प्रकरणारत्नाकर नाग पहेलो. सरिएबोधप्रवाहनीजी ॥ एविणश्रुतथलकृप ॥ श्रवण समीहाते किसीजी॥ शयितसुणेजेमनूपरे । जिन ॥धन ॥३॥ थर्थ ॥ श्रा दृष्टि बोध झान प्रवादनी सरिके० सरते, जेम कवा अने नामां पा- णीनी सर खनन करवाश्री निकली थाचे, श्रने ते सरधी पाणी तरत प्रान गाय, नेम था दृष्टिथी ज्ञान प्रवाहनी सर प्राप्त धाय. जेम राजा शय्यामां सुनायका गानकोनां गीत श्रवण करे, पण विषयकपायमा ग्रस्त बवावी ते गीतमां ध्यान न रहे, तेत्री रीने आ दृष्टि विना श्रुत श्रवण मात्र बोधकारक न पाय. सर्व यस कृप समान पाय ॥३॥ मनरीऊतनउल्लसेजी ॥रीफेबु एकतान ॥ तेश्चाविण गुणकथाजी॥ वेदेराआगलगानरे॥ जिन ॥ धन ॥४॥ अर्थ ॥ जे श्रवणधी मनदर्प पामे, शरीर रोमांचित थाय, अने दर्प अने बुक के० वोधनी एकतान के थाय, ते श्रवणज सार्थकठे. तेवी प्रवल ला विना तत्त्व कथा श्रवण करवी, ते जेम चेहेरा श्रागल गीत निष्फलठे तेम ते पण निष्फल जाणवी ॥४॥ विघनश्हांप्रायेंनहींजी॥धर्मदेतुमांकोय ॥ अनाचारपरि हारथीजी॥ सुयशमहोदयदोयरे ॥ जिन ॥धन॥५॥ अर्थ ॥ श्रा दृष्टिमां वर्त्ततां धर्मना कार्य करतां प्रायः कां विधन के अंतराय थाय नहीं, केमके अनाचारनो था दृष्टिमां परिवार के त्याग वे; अने तेम दोवाथी जु- त्तम यश अने महान् उदयनो लाल पण याय. ए दृष्टिमां शुज योगना थारंज, सुक. थाश्रवण ईत्यादि महालनो ॥ ५॥ इति वला दृष्टि विचार. ॥ ढाल चोथी॥ ॥ जांजरीश्रा मुनिवर धनधन तुम अवतार ॥ ए देशी॥ योगदृष्टिचोथीकहीजी॥ दीप्तातिहांननत्थान ॥ प्राणायामते जावधीजी ॥ दीपप्रनासमझान ॥ मनमोहनजिनजी॥ मीठी तादरीवाण ॥१॥ अर्थ ॥ दवे दीप्तानामे चोश्री दृष्टिर्नुस्वरुपकहे.१ समान उदान ३ व्यान ४अपान अने प्राणायाम. श्रापांच प्रकार वायु संबंधीवे. तेमां समान ते नानि अनेहृदयव चेनोवायु, उदानते हृदय अने मस्तक वचेनो वायु, व्यान तेसर्वत्वचावर्तीवायु, श्र- ते अंगवर्तीवायु अने प्राणायामते श्वासोचासरुंधन. एप्रमाणे वायुना पांच ने तेमां रेचक, पूरक कुंनक पवन साधवाथी प्रशांतवाहितानो लानथाय. ए ॥ आठ दृष्टिनी सहाय वालावोध सहित. ३ कक्रियामां अपर क्रियानो उपयोग तेउत्थानदोष, तेश्रादृष्टिमां नहोय. यद्यपि यहीं ग्रं थिन्नेद थयो नथी, तोपण प्रशस्तयोगवंतने लावधीप्राणायाम होय. आदृष्टिमां दीपप्रजा समान बोध, अर्थात् तत्त्वश्रवण शुश्रूषाश्रने यमनियमादिक फलवालो पण सूदम बो- धते जाणवो. हे! मनना प्यारा. जिनजी तमारो उपदेश अत्यंत मधुर ॥१॥ बाह्यनावरेचकश्दांजी ॥ पूरकअंतरन्नाव ॥ कुंनक थिरतागुणेकरीजी ॥ प्राणायामस्वन्नाव ॥ मन ॥२॥ अर्थ ॥ वहिरात्म प्रवृत्ति जेवाह्यनावतेने कढववारूप रेचकपर्नु आदृष्टिमां बे. वली अंतरात्म वृत्तिवाला गुणो दाखलकरवाते पूरकपणुं अने प्राप्तथयेला गुणो नेस्थिरकरवाते कुंजकपणुं. एवीरीते प्राणायमरुप आदृष्टिनो स्वन्नाव, अनेश्वासरुंध नरुप प्राणायामनोपण ऐवोज स्वन्नाव ॥२॥ धर्म अर्थेश्हाप्राणनेजी ॥ गंमेपणनहींधर्म ॥ प्राण अर्थसंकटपमेजी ॥ जुओएदृष्टिनोमर्म ॥ मन ॥ ३ ॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां वर्ततोप्राणी धर्मअर्थेप्राणने तृणनी जेमत्यागे, पणप्राणवागरूप संकटपमे तोपण धर्मतजेनहीं, एवोआदृष्टिनो मर्मके रहस्य, तेतमे ध्यानमांख्यो ॥३॥ तत्त्वश्रवणमधुरोदकेंजी॥ इहांदोये बीजप्ररोह ॥ खार उदकसमन्नवत्यजेजी॥ गुरुनगति अजोद ॥ मन० ॥४॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिमां सिद्धांत प्रमुखमांथी तत्त्व श्रवण रूप मधुर उदकनुं सिंचन थ- वाथी बीज के संसारनी अनाशंसा, विरक्तता प्रमुख प्ररोह के अंकुरा प्रगट थाय. वली क्षार उदक समान नवानिनंदी पणानो त्याग थाय; तेमज गुरु नक्तिनो श्र- सोही थाय अर्थात् करनारो थायः ॥ ४ ॥ सूदमवोधतोपणश्हांजी ॥समकितविणनविहोय ॥ वेद्य संवेद्यपदेंकडोजी॥ तेनअवधजोय ॥ मन ॥५॥ अर्थ ॥ यद्यपि सूदम बोध श्रा दृष्टिमां नश्री, कारणके ग्रंथिन्नेद थया विना स- म्यक्त्व थाय नहि, अने सम्यक्त्व विना सूदम वोध होय नहीं. सूदम वोध ते वेद्य संवेद्य पदरूप सम्यक्त्व ते आ दृष्टिमां नथी. अहीं तो अवेद्य पद के मिथ्यात्व वे. तेथी सूदम वोध नथी. ते संबंधी विस्तार योगदृष्टिसमुच्चय ग्रंथमां ठे. यहीं सं- क्षेपथी वतावीए ठीए. मित्रादि चार दृष्टि यद्यपि क्रिया प्रमुखमां सत्संगति यादि गुणो तथा धर्मनां वी- ३ए प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. ॥ सरिएबोधप्रवाहनीजी ॥ एविणश्रुतथलकृप॥ श्रवण समीदाते किसीजी ॥ शयितसुणेजेमन्नूपरे ॥ जिन ॥धन ॥ ३॥ अर्थ ॥ था दृष्टि बोध ज्ञान प्रवादनी सरिके० सरते, जेम कूवा याने वावमा पा. पीनी सर खनन करवाथी निकली थावे, थने ते सरथी पाणी नग्न प्रात गाय, तम था दृष्टिथी ज्ञान प्रवाहनी सर प्राप्त थाय. जेम राजा शय्यामां सुनायकां याचकोनां गीत श्रवण करे, पण विषयकपायमां ग्रस्त बाधी ते गीतमां ध्यान न रहे, तेवी रीते श्रा दृष्टि विना श्रुत श्रवण मात्र वोधकारक न थाय. सर्व श्रल कूप समान प्राय ॥३॥ मनरीतनजल्लसेजी ॥रीफेबुझेएकतान ॥ तेश्चाविण गुणकथाजी॥ वेदेराआगलगानरे ॥ जिन ॥ धन॥४॥ श्रर्थ ॥ जे श्रवणथी मनदर्प पामे, शरीर रोमांचित थाय, श्रने दर्प अने बुक के वोधनी एकतान के थाय, ते श्रवणज सार्थकठे. तेवी प्रवल छा विना तत्त्व कथा श्रवण करवी, ते जेम वेहेरा श्रागल गीत निष्फल तेम ते पण निष्फल जाणवी ॥४॥ विघनश्हांप्रायेंनहींजी॥ धर्मदेतुमांकोय ॥ अनाचारपरि हारथीजी॥ सुयशमहोदयदोयरे ॥ जिन ॥धन ॥५॥ श्रर्थ ॥श्रा दृष्टिमां वर्त्ततां धर्मना कार्य करतां प्रायः कांश विघन के अंतराय याय नहीं, केमके थनाचारनो श्रा दृष्टिमां परिवार के त्याग ; अने तेम होवाथी उ- त्तम यश श्रने महान् उदयनो लान पण थाय. ए दृष्टिमां शुन योगना श्रारंज, सुक- श्राश्रवण ईत्यादि महालनो ठे ॥ ५ ॥ इति वला दृष्टि विचार. ॥ ढाल चोथी॥ ॥ कांकरीश्रा मुनिवर धनधन तुम अवतार ॥ ए देशी ॥ योगदृष्टिचोथीकहीजी॥ दीप्तातिहांनउत्थान ॥ प्राणायामते नावथीजी॥ दीपप्रन्नासमझान ॥ मनमोहनजिनजी॥ मीठी तादरीवाण ॥१॥ अर्थ ॥ इवे दीप्तानामे चोथी दृष्टिर्नुस्वरुपकहे.१ समान २ उदान ३ व्यान ध्यपान प्राणायाम. श्रापांच प्रकार वायु संबंधीठे. तेमां समान ते नानि अनेहृदयव उदानते हृदय अने मस्तक वचेनो वायु, व्यान तेसर्वत्वचावर्तीवायु, श्र- ते अंगवर्तीवायु अने प्राणायामते श्वासोच्चासरुधन. एप्रमाणे वायुना पांच जे- तेमां रेचक, पूरक कुंजक पवन साधवाश्री प्रशांतवाहितानो लानथाय. ए
४०१
,
%3D
आठ दृष्टिनी सहाय वालाबोध सहित.
अर्थ ॥ लोजी के सर्वत्र याचक, धनतां अन्नोगी, कृपण के अव्यादिक न था
पनार, तुच्छ प्रकृतिवालो, दयामणो के सर्वनुं श्रहित श्वनार, मायी के कपटी,
गुप्तस्वार्थ साधक, मछर केपरसुखे दुःखी, नवाजिनंदी, जयनोंके सहुथी जय
पामतो रेदेनार अने श्रयाण के अज्ञान, आ आठ दोषवाला अर्थात् आ आप दोष
जेनामां विद्यमान ने ते प्राणी धर्मनो श्रारंज करे, ते जो सत्य होय तो पण कुशला
देवीनी जेम तेनुं निष्फल थाय ॥ ए॥
ऐदवा अवगुणवंतनुंजी ॥ पद अवेद्य कठोर ॥ साधु
संग आगमतणोजी ॥ तेजीत्यो धुरंधोर ॥ मन ॥१०॥
अर्थ ॥ पूर्वोक्त दोषवालांने अवेद्य पद कगेर के बहुज श्राकरूं होय , तेथी ते
प्राणीने ग्रंथिन्नेद न थाय, त्यां सुधी तेने सूक्ष्मबोध पण न थाय. परंतु साधुनो संग
अने सिद्धांतनुं श्रवण, आ वेहेतु मलवाथी ते धुर के प्रथम धोर के महामोहनीय
उपर जयमेलवे ॥१०॥
ते जीते सहजेंटलेजी ॥ विषमकुतर्कप्रकार ॥ दूर
निकटहाथीदणेजी॥जेमऐबठरविचार॥ मन ॥ ११ ॥
अर्थ ॥ ते मोदनीयने जीतवाथी विषम के आकरा माग तत्त्वना विचाररूप
कुतर्क सेहेजे टली जाय. जेम वे वठर के अज्ञानी, मूर्ख हता, तेजने हाथी उपर
वेठेला मावते कयु के तमे दूर रहो, नहीं तो हाथी तमने मारी नांखशे. ते सांजली ते
वंने वठरे विचार कर्यों के हाथी प्राप्त थयेलाने हणे ने के श्रप्राप्तने हणे ठे? जो प्रा-
सने हणे दे, तो मावतने हणे अने अप्राप्तने हणे तो आवनारने हणे बे, एवो विचार
करेठे, तेटलामां हाथी श्राव्यो, अने ते वनेने हणी नांख्या. आवा कुतर्कवाला
विचार सहेजे टली जाय ॥ ११ ॥
हुँपाम्योसंशयनहींजी ॥ मूरख करे ऐ विचार ॥ आलसु
आगुरुशिष्यनोजी॥ते तोवचनप्रकार ॥ मन० ॥ १२ ॥
श्रर्थ ॥ हुं तत्त्वज्ञान पाम्यो हुँ, तेमां कांश संशय नथी, एवा विचार मूर्ख होय
ते करे. जेम थालसु गुरु श्रने बालसु शिप्य वनेने परस्पर अनेक वचनना वाद
यतां स्वाध्यायमां श्रावीशक्या नहीं, तेनी जेम ते वावत समजवी ॥ १२ ॥
धीजेतेपति आवकुंजी ॥ आपमतें अनुमान ॥ आगम
ने अनुमानधीजी ॥ साचुलहे सुज्ञान ॥ मन ॥ १३ ॥
Ho०
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
जनो संग्रह करे, परंतु ए चारे दृष्टि ए अवेद्य पद वे अर्थात् सूक्ष्म तत्त्वबोध नयी.
जेम पक्षीनी या पाणीमा पमतां पाणी पण तेवीज प्रवृत्ति करे, तेवी रीते श्रा चार
दृष्टिमां पण तेवीज प्रवृत्ति होय, सूक्ष्म तत्त्व बोध न होय. ते श्रवेद्य पद ते अपद
वे. अवेद्य पद एटले ज्यां अंतर मुहर्त प्रमाण मात्रमा दर्शन मोहनीयनो क्षयोपशम
रूप ग्रंथि नेद करे,ए, आत्मानुं पंडित वीर्य स्फुरे नहीं ते पद समजवू.
थिरादिक चार दृष्टिमां वेद्य संवेद्य पद दे. वेद्य के जे
सूदम
बोध, सम्यग् वेदन
बे, अर्थात् मिथ्यात्व क्ष्य ठतां यद्यपि ठेवी पाप प्रवृत्ति नरकादि गमन रूप श्रेणिका
दिकनी जेम तप्तलोदपदस्पर्शप्रवृत्ति सरखी होय, परंतु ते वेद्य संवेद्य- पद सूदम
वोध सहित श्रात्म पंमित वीर्यनुं स्फुरण मिथ्यात्वादिकना ययी होय ॥५॥
वेद्यबंधशिवदेतुजी ॥ संवेदनतसनाण ॥ नय
निअतिनबुंजी ॥ वेद्यसंवेद्यप्रमाण ॥ मन ॥६॥
अर्थ ॥ तेथी वेद्य पदनो वंध ते शिवके मोक्षनो देतु संवेदन पद ते तेनुं ज्ञान
वे. नैगमादि सप्तनय, नामादि चारनिक्षेपा, स्यादस्ति श्रादि सात जंग तथा गमा
एटले सरखा पाठ, इत्यादिकथी अति निर्मल एवं वेद्य संवेद्य पद प्रमाण ठे. ॥६॥
तेपदग्रंथिविनेदथीजी ॥ देलीपापप्रति ॥ तप्तलोद
पदधृतिसमीजी॥ तिहांदोयअंतनिटत्ति ॥ मन ॥ ॥
अर्थ ॥ ते वेद्य संवेद्य पद, दर्शन मोइ नाशथी ग्रंथिन्नेदें उपजे, तेथी अनादिनी
श्रतत्त्ववासना मटे. संसारमा ठेली पाप प्रवृत्ति, ते श्रग्निनीए तप्त एवा लोह उपर पग
मांडवाना धैर्य समान अनर्थनीकरनारी एवी पाप प्रवृत्ति लागे.अंते ए पाप प्रवृत्तिनी
पण श्रही निवृत्ति थाय. ए वेद्य संवेद्य पदनु लक्षण जाणवू ॥७॥
एदयकीविपरीत जी ॥ पदतेअवेद्यसंवेद्य ॥ नवा
राजीवनेजी॥तेदोयवत्रअन्नेद्य ॥ मन ॥ ७ ॥
'- संवेद्य पदथी विपरीत बढणवायूँ पद ते अवेद्य संवेद्य, ते उतां मि-
श्रने सूक्ष्म वोध न होय, था चार दृष्टिमां दर्शनमोहनीयनो क्षयोप
नेद न होय. तेथी नवानिनंदीकेप संसारनां सुखमां अतिशय राचनारा
अवेद्य संवेद्य पद होय. वजनी जेवू एअनेद्य ते. अनादि कालथी वे॥॥
लोनीकृपणदयामणोजी॥ मायीमच्छरगण ॥ नवा
जिनंदीनयनर्योजी॥ अफलआरंनअयाण ॥ मन ॥५॥
४०१ , श्राप दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. अर्थ ॥ लोजी के सर्वत्र याचक, धनतां अनोगी, कृपण के अव्यादिक न आ पनार, तुच्छ प्रकृतिवालो, दयामणो के सर्वतुं श्रहित श्वनार, मायी के कपटी, गुप्तस्वार्थ साधक, मटर के परसुखे दुःखी, नवाजिनंदी, नयनोंके सहुथी जय पामतो रेदेनार अने अयाण के अज्ञान, श्रा श्राप दोषवाला अर्थात् आ आठ दोष जेनामां विद्यमान ने ते प्राणी धर्मनो आरंज करे, ते जो सत्य होय तो पण कुशला देवीनी जेम तेनुं निष्फल थाय ॥ ए॥ ऐदवा अवगुणवंतजी ॥ पदळे अवेद्य कठोर ॥ साधु संग आगमतणोजी॥ तेजीत्यो धुरंधोर ॥ मन ॥१०॥ अर्थ ॥ पूर्वोक्त दोषवालांने अवेद्य पद कगेर के वहुज आकरूं होय , तेथी ते प्राणीने ग्रंथिन्नेद न थाय, त्यां सुधी तेने सूमबोध पण न थाय. परंतु साधुनो संग अने सिद्धांतनुं श्रवण, या वेहेतु मलवाथी ते धुर के प्रथम धोर के महामोहनीय उपर जयमेलवे ॥१०॥ ते जीते सहजेंटलेजी ॥ विषमकुतर्कप्रकार ॥ दूर निकटहाथीहणेजी ॥ जेमऐबठरविचार ॥ मन ॥ ११ ॥ अर्थ ॥ ते मोहनीयने जीतवाथी विषम के आकरा माग तत्त्वना विचाररूप कुतर्क सेहेजे टली जाय. जेम वे वठर के अज्ञानी, मूर्ख हता, तेने हाथी उपर वेठेला मावते कछु के तमे दूर रहो, नहीं तो हाथी तमने मारी नांखशे. ते सांजली ते वंने वठरे विचार कर्यों के हाथी प्राप्त थयेलाने दणे डे के अप्राप्तने हणे ? जो प्रा- तने हणे , तो मावतने हणे थने श्रप्राप्तने हणे तो वनारने हणे ठे, एवो विचार करेठे, तेटलामा हाथी श्राव्यो, अने ते वनेने हणी नांख्या. आवा कुतर्कवाला विचार सहेजे टली जाय ॥ ११॥ हुंपाम्योसंशयनहींजी ॥ मूरख करे ऐ विचार ॥ आलसु आगुरुशिष्यनोजी॥ ते तोवचनप्रकार ॥ मन ॥१३॥ श्रर्थ ॥ हुँ तत्त्वज्ञान पाम्यो हुँ, तेमां कांश संशय नथी, एवा विचार मूर्ख होय ते करे. जेम थालसु गुरु अने बालसु शिष्य वनेने परस्पर अनेक वचनना वाद यतां स्वाध्यायमां श्रावीशक्या नहीं, तेनी जेम ते वावत समजवी ॥ १२ ॥ धीजेतेपति आवकुंजी ॥ आपमतें अनुमान ॥ आगम ने अनुमानधीजी ॥ साचुंलहे सुज्ञान ॥ मन ॥ १३ ॥ *
४०२
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ तेथीजे प्राणी धी के पोतानी बुकिय पति श्राव के प्रत्यय जपजावे
श्रर्थात् पोताना अनुमान प्रमाणे पोतानी मतिपुर्वक निश्चय करे ते कांड पण तत्त्व
न पामे बने जे आगम प्रमाणश्री प्रवीण गुरुना थनिप्राय प्रमाणे प्रत्यय उपजावे
के निश्चय करे, तेज साचं सुझान के उत्तम तत्वज्ञान प्राप्त करे ॥ १३॥
नदीसर्वज्ञजुआजी ॥ तेदनाजेवलीदास ॥ नगति
देवनीपणकदीजी॥ चित्रअचित्रप्रकाश ॥ मन ॥२४॥
अर्थ ॥ वली ते विचार करेके सर्वज्ञ वीतराग देव जूदा जूदा होता नश्री. ते
अवितथ्थवादी . तेमना जेड दास के सर्वज्ञ शासनना थाराधनारा, तेने ते
ते देवनी जक्ति पण कही वे. तेमा एक चित्रनति वीजी थचित्र नक्ति एम बनेना
पण अनेक प्रकार ॥ १४ ॥
देवसंसारीअनेकजी॥ तेहनीनक्तिविचित्र ॥ एक
रागपरोषथीजी॥ एकमुगतिनीअचित्र॥ मन० ॥२५॥
अर्थ ॥ जे वीतरागनाव पाम्या नथी अने संसारमा देवनाम धरावे , एवा
अनेक देवो भने तेमनी नक्ति विचित्र के अनेक प्रकारनी वे. एक रागथी नक्ति,
वीजी वेषयी नति; तेवी सर्व विचित्र नक्ति समजवी अने एक केवल वीतरागनी
जक्ति ते मुक्ति निमित्त होय थने ते चित्र जक्ति कहेवाय ॥ १५ ॥
इंघियार्थगतबुद्धिजी॥झानवेंआगमदेत ॥ असंमोद
शुन्नकृतिगुणेजी ॥ तेणेफलन्नेदसंकेत ॥ मन ॥२६॥
अर्थ ॥ ए रीते नक्ति वे प्रकारनी वे. तेना फलन्नेद अनेक तरेहनावे. जेमके
कोई प्राणीनी बुद्धि इंडियना विषयोमांज पहोचे , कोश्नी बुद्धि ज्ञानप्राप्ति माटे
श्रागममा प्रवेश करवा निमित्ते थाय ते.कोश्ने असंमोह पण थाय ते अने तेथी ते शुन
कृतिरूप गुणो प्राप्त करे ले. एवा अनेक प्रकारे फल नेदना पण बहु संकेतो ते ॥१५
आदरकिरिश्रारतिघणीजी ॥ विघनटलेमिलेलचि॥ जिला
सावुसेवनाजी ॥ शुन्नकृतिचिन्दप्रत्यति ॥ मन ॥ १७ ॥
अर्थ ॥ शुञ्जकृति गुणोनु स्वरूप कहे . विधिपूर्वक क्रियामा अत्यंत प्रीति उपजे,
*यामां श्रति उद्योग होय, हर्प पण घणो होय. तेवां वर्त्तनथी कर्मावरणनां
टले अने श्रदय जावी मोक्षरूप लक्ष्मी मलें. वली तत्त्वज्ञान जाणवानी जि-
थाय, वुद्ध के ज्ञानी पुरुपना चरणनी सेवा करवानी श्वा थाय, इत्यादि शु-
तनां चिन्हो प्रत्यक्ष जाणवां ॥ १७ ॥
1 - आठ दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. ४०३ बुद्धिक्रियानवफलदीएजी॥ ज्ञान क्रियाशिवअंग ॥ असंमोदकिरिआदियेजी ॥ शीघ्रमुगतिफलचंग ॥ मन ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ तेनां फल कहे . इंजियार्थगत बुद्धिवाली क्रिया जव के संसार फल- आपे ले. ज्ञानक्रिया मोदनुं अंगवे. ते ज्ञानपूर्वक असंमोह क्रियारूप चारित्र शीघ्र के तत्काल चंग के मनोहर मुक्तिनां फल श्रापे . यतः ॥ ज्ञानस्य फलं विरति विरतिफलं संवरो वोधः ॥ संवरफलं क्रिया निवृतिः, क्रियानिवृत्तेरयोगित्वं ॥ १७॥ पुद्गलरचनाकारमीजी॥ तिहांजसचित्तनलीन ॥ एक मार्गतेशिवतणोजी ॥दलदेजगदीन ॥ मन ॥२॥ अर्थ ॥ ज्यां समस्त पुद्गल रचना कारमी के निर्मात्य जाणी अर्थात् नव ना- टकने वालके करेला धुलिग्रह जेवी असार जाणी, तेमां जेनुं चित्त लागे नहीं श- र्थात् श्रासक्त न थाय, तेज एक मोदनो मार्ग वे. ते मार्गमा जे प्राणी नेद माने ते प्राणी जगत्मां दीन के कुःखी जाणवो ॥ १५ ॥ शिष्यन्नणीजिनदेशनाजी कदेजनपरिणतिनिन्न ॥ कदे मुनिनीनयदेशनाजी ॥ परमार्थथीअन्निन्न ॥ मन० ॥२०॥ अर्थ ॥ वीतरागनी देशना, गणधर प्रमुख शिष्य तथा तीर्थ स्थापनादि कार्य माटे होय ॥श्रग्गिला ए धम्म देसणाए तिथ्थंकर नामकम्मं बेश्जा ॥इति श्रागम व- चनात् ते देशना सर्व मनुष्य सांजले, सांजलनारानी परिणति पण जिन्नभिन्न होय मुनिराजनी देशना पण नयेनये जिन्नचिन्न होय, देशना श्रापनारनी परिणति पण जिन्नचिन्न होय, परंतु ते सर्वे परमार्थे, स्याहाद मुझाए अनिन्न जाणवा ॥ २० ॥ शब्दन्नेदघमोकिस्योजी॥ परमारथजोएक॥ कहो गंगाकहोसुरूनदीजी॥ वस्तुफरेनहींटेक ॥ मन ॥ १॥ अर्थ ॥ शब्दनेदमां पण कांश पण जघडो के० विवाद नथी. जो परमार्थ एक होय तो वाद शेनो होय ? जेम को गंगाने सुरनदी कहे, कोइ जान्हवी कहे, तेम जुदा पर्याय नामथी कांश वस्तुमां जरापण फेर पडे नही ॥१॥ धर्ममादिकपणमटेजी ॥ प्रगटेधर्मसंन्यास ॥ तोऊघमा कांटातणोजी॥ मुनिनेकवणअभ्यास ।। मन ॥ १३॥ अर्थ ॥ श्रादृष्टिमां सादि धर्म मटे अने मात्र धर्म संन्यास प्रगटे. धर्म संन्यास ४०४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सामग्री ते अव्य योगर्नुज घर ले. ते अशठ पंमित तथा श्रमायीनेज होय श्रने एवा मुनिने ऊघडा प्रमुखनो अभ्यास नज होय ॥२२॥ अग्निनिवेशसघलोत्यजीजी॥ चारलहीजेणेदृष्टी॥ते लेशेदवेपंचमीजी॥ सुयशअमृतघनदृष्टि ॥ मन ॥२३॥ श्रर्थ ॥ श्रनिनिवेश के कदाग्रह, मात्सर्य इत्यादि सर्व दोष तजीने जेणे पूर्वोक्त चारदृष्टि प्राप्तकरी ते प्राणी पांचमी थिरादृष्टि पामे. ते दृष्टि केवी ठे? सर्व दिशाए प्रवर्तनारा उत्तम यशरूप अमृतने वधारवाने घन के मेघनी वृष्टि समान वे. गौ- तम स्वामीना पन्नरसे तापसना पारणानी जेम वृद्धि करनार .आचार दृष्टिमां ग्रंथि- नेद नही परंतु सत्संगति अने सदाचार प्रवृत्ति होय ॥ इति दीता दृष्टिविचार ॥३॥ ॥ ढाल पांचमी॥ ॥ धन धन संप्रति साचो राजा ॥ ए देशी ॥ दृष्टिथिरामांदेदर्शननित्ये ॥ रतनप्रनासमजाणोरे ॥ त्रांतिनहीवलीवोधतेसुदाम ॥ प्रत्याहारवखाणोरे ॥१॥ एगुणवीरतणोनविसारूं ॥ संन्नालंदिनरातरे ॥ पशु टालीसुररूपकरेजे ॥ समकितने अवदातरे॥ए गुण ॥२॥ श्रर्थ ॥ इवे पांचमी थिरादृष्टि कहे . थिरा दृष्टिमां ग्रंथिन्नेद थवाथी सम्यग् दर्शन नित्य होय. वोध ते रत्ननी कान्ति समान होय. भ्रान्ति लेशमात्र न होय. त- त्त्वार्थरूप सूदम वोधनुं यथार्थ ज्ञान होय. श्रज्ञान अने मिथ्यात्वना पुदगलो न ठे दाता होय ते वेदाय. सरल बुद्धि होय. सर्व इंजियार्थ विषयोना रूंधन रूप प्रत्या- हार प्रगट याय ॥ १॥ श्रावो मोटो श्रीमहावीर स्वामीनो गुण हुँ चित्तथी विसारूं नहीं. दिनरात निरंतर संन्नालं, कारणके मारा इंडियार्थ गुणो विपयाथै हता, पशुप्रायें हता, तेने टालीने सुररूप के तत्वबोधवंत कर्या, दर्शन मोदना विनाशथी सम्यक्त्व गुण प्रगट थयो ॥२॥ वालधुलिघरलीलासरखी ॥ नवचेष्टाइदांनासेरे ॥ रिधि सिसिविघटमांपैसे ॥ अष्टमदासिपिपासेरे ॥ एगुण ॥३॥ अर्थ ॥ जेम वालकोए करेली धुलिना गृइनी लीला परमात्रै गृहरूप सत्य नश्री, या दृष्टिमां वर्चता प्राणीने संसारनी सर्व चेष्टा,पुद्गल विलास तेवाज नासे ठे, श्र- सत्य लागता नथी. थावीरीते संसारनी अनित्यता जाणवायी यंतरंगनी सर्व ने श्राप दृष्टिनी सकाय वासाबोध सहित. ४०५ सिद्धि तेना घटमांज प्रगट थाय. संतोषरूप महासुखोत्पादक गुण प्रगटे. अष्ट म- हासिक तेनी पासेज रहे. समस्त लब्धिनी सिकि ते योगरूप कल्पवृदनां कुसुम एम माने ॥३॥ श्रहीं अष्ट महासिजिनुं वर्णन करे . १ महिमा केरा शरीरादिकने मेरू पर्वत करतां पण मोटा करवानी शक्ति. २ लघिमा के शरीरादिकने वायु करतां पण लघु करवानी शक्ति.३ गरिमा के तेउने वज्र थकी पण अत्यंत नारे करवानी शक्ति. ४ प्राप्ति के नूमिए रह्यान्तां अंगुलने मेरूना शिखरे पहोंचाडवानी शक्ति. ५ प्रा- काम्य केपाणीने विषे पण पृथ्वीनी जेम गमनादि करवानी शक्ति.६ ईशिता के त्रैलोक्य रीछि करण तथा तीर्थेश्वरादि रीक विकुर्वण शक्ति. वशिता के सर्व जी- वने वश करवानी शक्ति. अप्रतिघात के पर्वतमां पण प्रवेश करवानी शक्ति-वति ते उपरांत अंतर्धान, अदृश्य करण, नानारूप करण इत्यादि अनेक चमत्कारिक शक्ति प्रगट थाय. विषयविकारेंनइंडियजोमे॥ तेश्हांप्रत्याहारोरे ॥ केवल ज्योतितेतत्त्वप्रकाशे ॥ शेषउपायअसारोरे॥ ए गुण ॥४॥ अर्थ ॥ शब्दादि वीश विषयना वसे वावन विकारोमां इंजियोने जोडे नहीं. अर्थात् श्रासक्त न करे ते रूप जे प्रत्याहार गुण ते था दृष्टिमां उपजे. ते प्राणीनी ज्योति मात्र तत्व रहस्यनेज प्रकाश करे, अर्थात् ते तत्त्वज्ञाननेज साररूप माने श्रने श्रने संसारना वीजा सर्व उपाय के प्रपंचने श्रसार माने ॥४॥ शीतलचंदनथीपणनपन्यो॥ अग्निदहेजेमवननेरे॥धर्म जनितपणनोगदांतेम ॥ लागेअनिष्टतेमननेरे ॥ एगुण ॥५॥ अर्थ ॥ ते उपर दृष्टांत कहे जे. जेम वावना चंदन अत्यंत शीतल ठतां तेमांथी उ. त्पन्न थयेलो श्रग्नि वनना सर्व वृक्षने वाले दे, तेम न्यायसंपन्न वैनवयी तथा एक- पत्नीव्रतादिकथी गृहस्थ धर्मनी सेवना करे , तोपण ते प्राणीने ते नोगादिकनी सेवना मनमां अनिष्ट लागे. अवसर प्राप्त थतां जोगादिकनो त्याग करवामां लेश- मात्र वार लगाडे नहीं. गृहस्थावासने पाश समान माने ॥५॥ अंशेदोयहाअविनाशी॥ पुजलजालतमासीरे ॥ चिदा नंदधनसुयशविलासी॥ केमहोयजगनोआशीरे॥ एगुण ॥६॥ अर्थ ॥ था दृष्टिमां अंशे के थोडे नागे थविनाशी थाय. जेम जेम थाश्रवना हेतु न्यून याय, तेम तेम श्रात्मा निरावरणी याय. पुनगलनी सर्व रचनाने वाजीग- है
४०६
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
रनी वाजी जेवी जाणे. ते प्राणी ज्ञाननो जे थानंद तेना समूहने प्राप्त करावना
उत्तम यश तेना विलासमा रमणता करनारो थाय, श्रने तेथीत्रण जुवनरूप जर
त्मां को पण वस्तुनी तेने श्राशा न होय; मात्र सहज स्वरूपनो विलासी होय ॥५
दर्शनमोहनीना क्षयोपशमे वा उपशमे था दृष्टि होय.
॥ ढाल ठठी॥
॥ नोलीमा हंसारे विपयन राचियें ॥ एदेशी ॥
अचपलरोगरहितनिठुरनहिं ॥ अल्पदोयदोयनीति ॥
गंधतेसारोरेकान्तिप्रसन्नता ॥ सुस्वरप्रथमप्रत्ति॥२॥
धनधनशासनश्रीजीनवरतणुं ॥
अर्थ ॥ वली ते प्राणी इंजियार्थना चपलपणा रहित होय. सम्यक्त्वथी तेनुं चि
स्थिर होय. वली रोग रहित शरीर होय. तेनुं हृदय कवण न होय, परंतु कोमः
होय. लघुनीति तथा वनीनीति वने शरीरमांथल्प होय.शरीरनो मेल सुर जिवंत होय
शरीरनी कान्ति पण सुंदर होय. वचन पण प्रसन्नतावाला होय. मधुर स्वर होय.
प्रमाणे श्रादृष्टिमा प्रवर्तन होय ॥१॥ एवं श्रीवीतरागर्नु शासन के श्राझारूप :
वचन ते धन्य के प्रसंशनीय .
धीरप्रनावीरे आगलंयोगयी। मित्रादिकयुतचित्त ॥ लान
इष्टनोरेछअधृष्यता ॥ जनप्रियतादोयनित्य ॥ धन ॥२॥
अर्थ ॥ श्रागले कालें योगथी धैर्यताना गुण विशेपरीते जावे. जेम अप्रमत्तत
वधे तेम योग थाय. १ मैत्री २ प्रमोद ३ कारुण्य ४ माध्यस्थ, श्रा चार नावनायुच
चित्त थाय. श्ट जे ज्ञानादि तेनो लान थाय. ईछ अधृष्यता के एकत्वपणुं, अर
हायीपणुं वांव. जनप्रिय के लोकप्रियपणुं निरंतर होय. मैत्री प्रमुख चार जावन
धर्मध्याननी पुष्टि करे ठे. यद्यपि ध्याननी एकाग्रता मुहूर्त मात्र होय ते, परंतु ध्य
ननी जावना बहुकाल सुधी रहे ते. वली वहुकाल सुधी ज्ञान- चितवन ते पण
मध्यान कहेवाय. तेथी मैत्री प्रमुख नावना ते धर्मध्याननुं रसायण वे. जेम रसाय
णथी जर्जरित शरीर दृढ थाय तेम नावनारूप रसायणथी ध्यान दृढ थाय. नावना
वो स्वरूप जवनावना ग्रंथ तथा योगशास्त्र प्रमुख ग्रंथथी जाणवू ॥२॥
नाशदोषनोरे तृपतिपरमलदे ॥ समतानचितसंयोग ॥ नाश
वयरनोरे बुझिशतंन्नरा ॥ एनिप्पन्नदयोग ॥धन ॥३॥
४० ॥ ॥ श्राप दृष्टिनी सकाय वालावोध सहित. अर्थ ॥ कुमादि पाठ दोष तथा रागद्वेष, कामक्रोध, मदहर्ष, तेनो नाश करे. वली अतत्त्व बुद्धिने तजवाथी, प्रकृष्ट रुचिमागें, तत्त्व श्रद्धानादिकमां तृप्ति पामे, कृतापराधजन उपर पण क्रोधनी मंदता होय श्रने तेनुं प्रतिकूल न चिंतवे, समता जाव होय. तत्त्वमार्गरूप धर्म व्यापारनो संयोगी होय. वैर विरोधनो नाश करनार होय, पाप प्रवृत्ति थश्जतां पश्चात्ताप करे. तेनी बुद्धि एवी होय के शतंजरा केप सेंकमो मनुष्योनी श्राजीविकाने लानकारी होय, इत्यादि योग श्राप दोष गयाथी स्वाना- विकरीते उपजे ॥३॥ चिन्ढ्योगनारे जेपरग्रंथमां ॥ योगाचारयदिछ ॥ पंचमदृष्टी थकीतेजोडीए ॥ एदवातेदगरिक ॥धन ॥४॥ अर्थ ॥ वली योगनां चिन्ह के लक्षणो ब्रह्मचर्यादि कृतप्रतिज्ञा निर्वाह, अपाय निराकरणादि जे पातंजलादि योगाचार्ये सर्वांगे दीगं , ते सर्व पंचम दृष्टिमां होय, अर्थात् पूर्वनी चार दृष्टिथी अधिक गुणेयुक्त गरिष्ट बुद्धि होय. तेज कारणथी मोहनो क्षयोपशम जे ग्रंथिन्नेद ते श्रहीं कह्यो वे ॥ इति थिरा दृष्टि विचार ॥४॥ बहीदिहिरेहवेकांताकडं ॥ तिहांतारानप्रकाश ॥ तत्त्व मिमांसारेदृढदोयेधारणा ॥ नहींअन्यश्रुतवास ॥ धन ॥ ५॥ श्रर्थ ॥ हवे ठी कांतानामा दृष्टि कहीये बीए. श्रा दृष्टिमां श्राकाशना तारा स- रखो तत्त्वज्ञाननो प्रकाश होय. जेम तारानो अनाव थतो नथी, तेम ते ज्ञाननो श्र- जाव थतो नथी. तत्वनीज विचारणा होय. तत्त्वउपर दृढ के निविम धारणा होय, मिथ्यात्त्वप्रणीत श्रुतशास्त्रनी लेश मात्र वासना न होय ॥ ५॥ मनमदिलानुरे वादलाउपरें । वीजांकामकरंत ॥ तेम श्रुतधमेरे एहमांमनधरे ॥ ज्ञानादेपकवंत ॥ धन ॥६॥ श्रर्थ ॥ जेम पतिव्रता स्त्रीतुं मन पोताना वहाला स्वामी उपर, वीजा सर्वकाम घरना करतां उतां, जोडायेधुंज होय तेम कांता दृष्टिवालो प्राणी जो के संसारमा रह्यो थको सर्वकार्य करे, तोपण तेनुं मन तो थर्हत्प्रणीत धर्ममांज जोडायेलु होय. संसारनां कार्यों उपर श्रासक्ति न होय अने ते सम्यग् ज्ञाननोज श्रादेपक के था- दरवावालो होय ॥६॥ एहवेझानेरे विघननिवारणा ॥ नोगनहीं नवदेत ॥ नविगुणदोपन विषयस्वरूपथी॥ मनगुण अवगुणखेत ॥ धन ॥ ॥
न प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ एवा ज्ञानथी धर्मनां विघ्नकारक कारणोनुं निवारण करे. वली अजयकु मारनी जेम परने शासन प्रत्नावनादि कारणो मेलवी श्रापे. ते प्राणी यद्यपि जोगा नोगवे ने तथापि ते, तेने संसारना हेतु यतां नश्री. कारण के ते प्राणीनी निरंत एवी विचारणा होय वे के संसारना विपयो गुणरूप नश्री, तेम दोषरूप पण नश्री. वर्ष ते विषयादिकने विपे मन जोड ते अवगुणतुं देत्र , एम जाणी तेमां मनने परोवेज नहीं ॥ ७॥ मायापाणीरे जाणीतेदने ॥ लंघीजायअमोल ॥ साधु जाणारे तेवीतोरदे ॥ नचलेमामाडोल ॥ धन ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ ते प्राणी मायारूप पाणीना विविध तरंगना विलास देखीने ते मायाने उलंघी जाय, अर्थात् तेमा प्रवेश करे नही. वली सम्यग् ज्ञान तथा अझाए ते प्राणी अडोल होवाथी नव प्रपंचमां फसातो नथी. श्रात्मस्वरूपनुं ज्ञान साधु थवायी जब प्रपंचयी वीतो रहे. संसारमा विद्याना मायायुक्त प्रपंचोथी कोज पामे नहीं. अं. वड परिव्राजक अने सुलसाना दृष्टांतनी जेम चले नहीं ॥७॥ नोगतत्त्वनेरे एमन्नयनविटले ॥ जूगजाणेरे नोग ॥ तेऐ दृष्टिरे नवसायरतरे ॥ लदेवली सुयशसंयोग ॥ धन ॥ ए॥ अर्थ ॥ जे संसारना जोगने तात्त्विक जाणे तेने संसारनो जय टले नहीं, एवो दृढ निश्चय थवाथी इंडियोना जोगने जूना के माग जाणे ते. एवा संसारना जोगथी प्रपंच वधे वे परंतु मोक्षपंथ मलतो नथी एवं जे प्राणी जाणे ते, ते प्राणी या दृष्टिमा वर्त्ततो थको नवसमुनो पार पामे ठे, अर्थात् कर्मरहित थर, सुयश मेलवी श्रात्माना अक्षय सुखना विलासनो संयोग प्राप्त करे॥इति ठठी कांता दृष्टिविचार ॥ए ॥ ॥ ढाल सातमी ॥ ॥ ए विंडी किहां राखी ॥ ए देशी ॥ अर्कप्रन्नासम वोधप्रनामां॥ध्यानप्रीयाएदिट्ठी॥ तत्त्वतणी प्रतिपत्ति श्दावली रोगनदी सुखपुट्ठीरे ॥ नविकावीरवचन चित्तधरीए ॥१॥ श्रर्थ ॥ हवे प्रजा नामा सातमी दृष्टि कहीए ठीए, श्रा दृष्टिमां वोधनो प्रकाश प्रजा सरखो होय अर्थात् अर्कप्रना के सूर्यनो प्रकाश जेम अंधकारनो नाश- तेम था दृष्टिचंते प्राणी अज्ञाननो नाश करे. प्रशांतवाहितादि गुणो जे कायरोने ४०ए ॥ श्राउ दृष्टिनी सहाय बालाबोध सहित. पुर्धर बे, ते श्रादृष्टिवंतने होय जे. श्रा दृष्टिमांध्यान प्रिय होय. या दृष्टि ध्यानप्रिया होवाथी ते प्राणी ध्यानमांज वर्ततो रहे. तत्त्वनी प्रतिपत्ति के चारित्रादिक रत्न त्रयनी श्रादरणा होय. बाह्य अत्यंतरना शरीरना रोग, उपाधि के असमाधि तेने न होय श्रने सुखनी पुष्टि होय ॥ १॥ अहो नव्यो! एवा श्रीवीरप्रजुनां वचनने मनमा तत्त्वपणे ग्रहण करो. सघलुं परवश तेजःखलदाण ॥ निजवश तेसुखलदीए ॥ए दृष्टं आतमगुण प्रगटे ॥ कहोसुखतेकुण कहीऐरे॥ नवि० ॥२॥ अर्थ ॥ जे पर पुद्गलादिकने वशवर्तीपणुं तेज सुःख, लक्षण बे. अने पोताना आत्मस्वनावमांज वर्तवं ते सुखनुं लक्षण . एवीरीते आदृष्टिमां श्रात्मगुणथी पर- मानंद सुख प्रगट थाय ते सुखनां स्वरूप ने ज्ञानीविना वीजो कोण कहीशके ? श्र- र्थात बीजाथी कहीशकाय नहीं ॥ २ ॥ नागरसुखपामरनवजाणे ॥ वल्लनसुखनकुमारी॥ अनु नववणतेमध्यानतणुं सुख ॥ कोणजाणेनरनारीरे॥ नवि० ॥३॥ अर्थ ॥ जेम नगरना रेहेनारा चतुर पुरुषोना सुखनो विलास गाममानो रेहेनार पामर केगरीव जाणी शके नहीं तथा जेम कुंवारी कन्या सुंदर लत्तारयुक्त वन- जाना सुखने जाणी शके नहीं तेम श्रात्माना अनुभव ज्ञानविना ध्याननुं सुख वहि- रात्मा एवा स्त्री अथवा पुरुष कोण जाणी शके ? अर्थात् जाणी शके नहीं ॥ ३ ॥ एदृष्टिमां निर्मलबोधे ॥ ध्यानसदाहोयसाचुं ॥षण रहितनिरंतर ज्योति ॥रतनतेदीपें जाचुरे ॥ नविण ॥४॥ अर्थ ॥ श्रा दृष्टिवंत प्राणीने निर्मल वोधनो प्रकाश थवाश्री निरंतर धर्म ध्यान तथा शुक्क ध्यान साचांज होय. ध्याननो विचार, आवश्यक नियुक्ति तथा ध्यान श- तकनी वृत्तिथी अवधारवो. जेम दूषण रहित, निर्मल जात्यवंत रत्ननी ज्योति निरं- तर विशेष प्रकाश आपे तेम ध्यानमां लीन प्राणी कर्मउपाधिने अनावे विशेषपणे थात्मप्रकाशथी दीपे ॥४॥ विषनागदय,शांतवाहिता ॥ शिवमारगध्रुवनाम ॥ कदे असंगक्रियाश्हायोगी॥ विमलसुयशपरिणामरे ॥ नविण ॥५॥ अर्थ ॥श्रा दृष्टिनुं लक्षण कहे ते. विष नाग के “रागठेप, थहंकृति, कामेछानि. कना क्षयथी मोक्ष एवो बौधनो मत दे. "अपराधी उपर प्रशांत वाहिता के है ४१० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. शांतपणुं ते मोक्ष” एवो सांख्यनो मत . "ज्यां उत्पाद के विनाश नही अने जे ध्रुव होय ते मोद" एम जैमिनीयनो मत ; अने श्रा दृष्टिवंत ए सर्व पदार्थ असंग जा. वथी श्रलिप्त क्रियायुक्त उत्तम यशरूप आत्म गुणना परिणाम सहित, कर्मोपाधि र हितपणे शुरू ते मोक्ष एवा परिणामवालोहोय वे.॥५॥इति सातमी प्रनादृष्टि विचार. ॥ ढाल श्रामी॥ ॥ तुज साये नहीं वोढुं मारा वाहाला ॥ ए देशी ॥ दृष्टि आठमी सारसमाधि ॥ नामपरातसजाणुजी॥ आपस्वन्नावेप्रत्तिपुरण ॥ शशिसम बोधवखाणुंजी। निरतिचारपदएहमांयोगी॥ कहीयेनदिअतिचारीजी॥ आरोदेरुढेगिरिने ॥ तेंमएदनीगतिन्यारीजी ॥२॥ अर्थ ॥ नव्य लोकना श्रात्मस्खलाव ज्यां श्रदयपणे वर्त ठे, एवी आग्मी दृष्टि सार के प्रधान श्रात्म समाधिरूप वे. तेनुं नाम परावे. श्रा दृष्टिमा पोताना श्रात्म. खन्नावमा पूर्ण प्रवर्तन होय. वली वोध प्रकाश, संपूर्ण चंद्रमा सरखो निर्मल प्रशां- तवाहितादि गुणयुक्त होय. या दृष्टिमा प्रवर्ततो'योगी निरतिचार पदे प्रवर्त, कोई पण वखत अतिचार पदमां वर्त्त नहीं. १ थतिक्रम' व्यतिक्रम ३ अतिचार, श्रावा वणे दोपना प्रकारमा थावे नहीं, तो पनी थनाचारनी प्रवृत्ति होयज क्यांश्री ? जेम मुनिराज उपशम, दपक श्रेणिरूप गिरि के पर्वत उपर थारोदे के चढे, तेम थहीं परिणाम धाराए यात्माना पंडित वीर्यना विलासे तेपण गुण श्रेणिने थारुढे के था. गेहे. माटे तेनी गति ते नवगतिश्री न्यारी ॥ १ ॥ चंदनगंधसमानदिमाश्हां ॥ वासकने, नगवेपेजी॥ आमंगेवर्जितवलीएठमांकिरियानिजगुणलेखेजी। शिदायी जेमरतननियोजन ॥ दृष्टिनिन्नतेमएदोजी॥ तास नियोगे करण अपृरव ॥ लद्देमुनिकेवलगेदोजी ॥२॥ श्रर्थ ॥ वली शरीरादिकनो गंध चंदन समान सहजश्री होय; तेम वचन पण स. हजयी चंदन समान झीनल होय. दमादिक धर्मपण सहजश्री होय. वली तेवी वा । महजयी हाय के बीजा कोई व्यनी अपेक्षा न करे, केमके जेने सहजयी • प्रान यया होय ते परना गुणनी प्राति वां नही. वली था दृष्टिमां संसारनी था- . .. न होय. समिति गुति प्रमुग्ब मूलोत्तर गुणानो यन्यास तथी सर्व क्रिया था. स्माना गपने नाद घाय. जे क्रियान थनुसरतो होय ते क्रिया एवी दोय के अकि ॥
श्राप दृष्टिनी सजाय वालावोध सहित. ४११ यागुणने साधे. जेम कारादि शतपुटादि शिदाना योगे रत्ननी जातिने तादृशस्थाने जोडीए, रत्ननी तो एकज जाति ने परंतु जेम जेम पुट देता जश्ए तेम तेम जोवा- वालानी दृष्टिमां जिन्नचिन्न ते रत्न देखाय, तेम आ दृष्टिमा जिन्न जिन्न दृष्टिवंत होय, केमके उद्मस्थनुं ज्ञान एक सर न होय, तेथी ते कारणथी आ दृष्टांत ने ते ध्यानमां ले. ते प्रमाणे अपूर्व करणादि गुणस्थानकना करण साधतो अनुक्रमे आदृष्टिमां व- ततो मुनिराज केवल ज्ञान- गृह पामे ॥२॥ दीणदोष सर्वमहामुनि ॥ सर्वलब्धिफलानोगीजी॥ परजपगार करीशिवसुखते ॥ पासे योग अयोगीजी॥ सर्वशत्रुक्षय सर्वव्याधिलय ॥ पूरणसर्वसमीहाजी ॥ सर्वअरथयोगेंसुखतेहथी॥ अनंतगुणनिरीदाजी॥ ३ ॥ अर्थ ॥ आ दृष्टिवंत प्राणी सर्व दोषने तय करे; वली ते महामुनिराज सर्वज्ञ के- वलज्ञानवंत थाय; ससस्त लब्धिनां फलनो जोगी थाय; नव्य प्राणीउने चारित्र धर्म पमाडतां तेने अत्यंत उपगारी थाय; पोते मोद सुख पामे; सयोगि गुणगणे वर्ती अयोगि गुणगणे अयोगि पद लइ तिछि पामे; सर्व कर्मरूप शत्रुनो दय करतां रोगादि सर्व व्याधियोनोपण नाश करे. एप्रमाणे सर्व समीहा के वांग पूर्ण थवा- थी केवल यात्मस्वरूपसां लीन थयोथको एकरूपता पामे. सर्व अर्थना योगयी संपूर्ण सुखे तृप्तिवंत रहे, तेथी निरीहा के निस्पृहपणे प्रगट थया जे अनंतगुण तेनुं अव्यावाध सुख वधतां वधतां पूर्ण आत्मानंदी थाय ॥ ३॥ एअमदिछी कहीसंदेपे॥योगशास्त्रसंकेतेजी। कुलयोगीनेप्रवृत्तचक्रजे ॥ तेहतणेहितदेतेजी। योगीकुलेजायातसधर्मे ॥ अनुगततेकुलयोगीजी। अषीगुरुदेवबिजप्रिय ॥ दयावंतनपयोगीजी॥४॥ अर्थ ॥ श्रा श्रावष्टि नव्य प्राणीजना उपकारने अर्थे योगशास्त्र, अध्यात्म ग्रंथ जेवा के उपमितिलवप्रपंच, नवनावना वृत्ति, पातंजल शास्त्र तथा प्रवचन प्रवोधा- दि ग्रंथोने अनुसारे संदेपथी कही ठे. योगी वे प्रकारना . १ कुलयोगी २ प्रवृत्त चक्रयोगी. ते पोताना चित्तमां अहंकारथी एम माने ठे के अमेपण योगी ठीए तेथी तेर्जना हितने अर्थ आ दृष्टियो कही ते. हवे ते योगीनां लक्षण वतावे . जे योगीना कुलमा जन्म्या होय तथा जेना धर्माचार रुढिमार्गने अनुसरता होय ॥
४१२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सामान्यबुद्धिएवर्तता सर्व तापसादि षट्दर्शनी ते कुलयोगी जाणवा. जे अद्वेषी होय तथा देवगुरु श्रने द्विज के। ब्रह्मचर्यादिगुण जेमने प्रिय होय, बली दयावंत तथा यत्नावंत होय तेमज ॥ ४ ॥ शुश्रूषादिक अडगुणसंपूरण ॥ प्रवृत्तचक्रतेकहीएजी॥ यमध्यलानी परगअर्थी॥ आद्यअवंचकलदीएजी॥ चारअहिंसादिकयमश्चा ॥ प्रत्तिथिरसिझिनामेजी। शुरुचेपालेअतिचारद ॥ टालेफलपरिणामेजी ॥५॥ अर्थ ॥ १ शुश्रूषा २ श्रवणंचैव ३ ग्रहणं ४ धारणं तथा ॥ ५ उहा ६ पोहो अऽर्थ विज्ञानं ७ तत्त्वज्ञानंच धीगुणाः ॥ १॥ अथवा १ शुश्रूपा ५ श्रुतझान ३ विरति । श्राश्रवरोध ५ संवर ६ निरीहत्तप निर्जरा ज क्रियानिवृत्ति. एटले के शुश्रूषादि श्राउ गुण जेनामा संपूर्ण होय, ते प्रवृत्त-चक्र-योगी कडेवाय. बली यमध्य के अहिंसा अने सत्य तेनो लालवंत तथा परग के अस्तेय अने ब्रह्मचर्यनो अर्थी होय. वली श्राद्य श्रवंचकफलनो धणी होय. अवंचक त्रण प्रकारना . योगावंचक र क्रियावं. चक ३ फलावंचक, तेमांथी श्राद्य श्रवंचकनो धणी होय. वली अहिंसादि चार यमने वश थको होय. वली श्या के गुणीजननी सम्यक् कथा करवाने मन करे; प्रवृत्ति के श्राचार उत्कृष्टपणे पालबाने प्रवः; घिर के निरतिचारपणे प्रवर्ति दृढ रहे; सिद्धि के स्वार्थ परार्थने निपजावे. एप्रमाणे अति शुद्ध रुचिपणे चार प्रकारे पाले वली अतिचार टाली जे रीते फलीनूत थाय तेवा परिणामे साधे. तेवा योगी स. दासफलाच्यासी जेम एक वखत फेरव्यु चक्र फरी नाजन उतार्या करे तेम था योगी किया निःफल न थाय ॥५॥ कुलयोगीने प्रवृत्तचक्रने ॥श्रवणशुझिपदपातजी॥ योगदृष्टि ग्रंथेदितहोवे॥ तेणेकहीएवातजी॥ शुक्ष्नावनेसूनिकिरिया॥वेहुमां अंतर केतोजी॥ जबदलतोसुरजनेखजुर्ज ॥ तासतेजमांतेतोजी ॥६॥ श्रर्थ ॥ कुलयोगी तथा प्रवृत्त चक्रयोगीने शुद्ध मार्ग यम नियमादिक, धर्म शास्त्र- श्रवण होय तथा शुझाचार विनयादि करण, सत्संग तथा गुणोनो पक्षपात होय. गुणना धारक ते योगी कडेवाय. परंतु दंनी श्रने विपयना प्रसंगी ते योगी न १५. श्रा वातवें विस्तारधी स्वरूप श्रीहरिन सूरिकृत योगदृष्टि समुच्चय ग्रंथथी शून्यमन थने शुन्य श्राचारे योगी न कदेवाय. दिवसे मध्यान्हे प्रकाश करता श्राप दृष्टिनी सहाय वालाबोध सहित. ४१३ सहस्र किरणोवाला सूर्यना अने अंधारी राते प्रकाश करता खजुश्रा के श्रागीश्रा कीडाना तेजमां जेटलो फेर दे, तेटलो अंतर, सम्यक् क्षयोपशम नावनी शुक्रिया- मां अने मोहना दयोपशम विनानी शून्य क्रियामां ने ॥ ६ ॥ गुह्यन्नावएतेढ़ने कहीए ॥ जेहसं अंतर नांजेजी॥ जेहसुंचित्तपटंतर होवे ॥ तेहशुं गुह्यनगजेजी ॥ योग्यअयोग्य विन्नाग अलढतो॥ करशेमोटी वातोजी॥ खमशे ते पंमित परखदमां ॥ मुष्टिप्रदारने लातोजी॥७॥ अर्थ ॥ शास्त्रना गुह्यनावके रहस्य ते तेहनेज कहीए, के जेनी साथे अंतरंग मलतुं होय, अर्थात् मिथ्यात्वनो त्याग करी जेने सम्यग् दर्शन परिणति श्रझान होय तेनी पासेज शास्त्रना रहस्य प्रकाशीए. जेनी साथे चित्त पटंतर वर्ततुं होय अर्थात् जेने प्रवचनानुसार सम्यक् श्रझान न थयुं होय, तेनीसाथे शास्त्रना रहस्यनो प्रकाश क- रवो ते घटतुं नथी. योग्य अयोग्यनो विनागके वेहेंचण जे समजतो नथी, अर्थात् गुरुनो विनय करतो नथी शुद्धाचार पालतोनथी,अव्यादि नावने समजतो नथी, बता पोते माह्यो थश्ने शास्त्र संबंधी मोटी मोटी वातो करे, ते पंमितोनी परखदके स- नामां हार पामी मुष्टिप्रहारके गवादिकथी वहार काढवु तथा नरकादि वध बंधन अने लातो के आलोयणना प्रहार अने अपयश तथा अपकीर्ति पामशे. यमुक्तं ॥ जंजाय अगीयो, जंच श्रगीय निस्सीयो जय ॥ वहा वेयश् गळं, अणंत संसा- रियो नणियो ॥ १॥ इत्यावश्यक नियुक्ति वचनात्. ते कारणथी गीतार्थ तथा गी- तार्थना श्राश्रितने विहार कह्यो ते. तेम गंजीर अर्थनी देशनापण योग्य जनने थापवी. सन्नात्रण श्रोतागुणअवगुण ॥ नंदीसूत्रे दिसेजी। तेजाणीएग्रंथयोग्यने ॥ देजोसुगुणजगीशेजी ॥ लोकपूरयोनिजनिज श्चा ॥ योगन्नाव गुणरयणेजी। श्रीनयविजयविवुधपयसेवक ॥ वाचकयशने वयणेजी॥७॥ अर्थ ॥ सत्ता प्रण प्रकारनी श्रीनंदीसूत्रमा कदीठे. १ जे श्रोता गुण तथा दोपने समजे तेवा श्रोताऊनी सत्ता राजहंस समान डाही समजवी. २ श्रोता थडान ठे, ते सत्ता पशु मृगना बालको सरखी मूर्ख समजवी. ३ जे गीतार्थना थपमानी निंदक ते, ते अयोग्य सन्ना समजवी. तेवीरीते सनातुं स्वरूप जाणीने या ग्रंयनो दाद तेवी सन्जानो श्रापजो, जेर्डने देतां उत्तम प्रवचन शोनाकारकादि गुणो नया + ४१४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जगीश के ते गुणोथी पामवानी सुखरूप लीला ते पामशे. एम श्छायोग तथा शा- स्त्रादिना जे योग तेरूप जे लावगुण, तप मणिरत्नोश्री समस्त लोक पुरजो! विशिष्ट श्रात्मयोगरूप नाव रत्नोथी समग्र लोक तृप्ति पामो या ग्रंथ रहस्य पामी नव्यजनो संसार नावथी मुक्त था! श्राप स्वनावमा मग्न रेहेजो! एम श्रीनयबिजय पंमितना चरणकमलना सेवक उपाध्याय श्रीयशोविजयगणि जेमणे काशीमां " न्याय वि- शारद ” एवं विरुद प्राप्तकर्यु, तेमनां वचन जाणजो ॥ ७॥ काव्यं ॥श्री मद्यशोविजयवाचकराजराज, विनिर्मितोदृष्टिविचाररूपः॥ स्वाध्यायएषप्रथमंततोयं, नाषामयो लेशतयाटवार्थः॥१॥ श्री स्तंनतीर्थेऽत्रतपागणिय, नाम्नाचज्ञानाधिमलानिधेन । श्रीसूरिणानूरि सुखावबोधार्थ मेवलेशंलिखितोहिन॥२॥ श्रर्थ ॥ महामहोपाध्याय श्रीयशोविजयगणिकृत योगदृष्टि विचारनी सकायोनो सुखे श्रववोध श्रवा माटे श्रीमत्तपागहीय संविज्ञजन पक्षिय नहारक श्रीज्ञानविम- लसूरिए वालाववोधरूप लेशमात्र अर्थ लख्यो . श्री खंजात वंदरमा दोशीनेघजी उदेकरण तथा वडनगरीया शा. अमुलखचंदना अनुग्रहने वास्ते प्रथमादर्शे लख्यो वे. श्रीयोगदृष्टि सकायोनी सर्व गाथा ७६ तथा वे श्लोक मती . Togeggedeoyoggectoratpogo DSSSSSIODSDGDSDGDSoGDSDESSEDNESDseiseicDEG ॥ इति महोपाध्याय श्रीयशोविजयगणिकृत योगदृष्टि स्वाध्याय, श्रीज्ञानविमल सूरिकृत अर्थसहित समाप्तः ॥ Eprayreemercaesesearcracsegesesecresceness CTOceaecseri.chasmasatelessinciperspace 3-7Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y
४१५
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
॥ श्री आदिनाथाय नमः ॥
॥ अथ ॥
-
॥श्रीयशोविजयजी उपाध्यायकृत अध्यात्मसार ग्रंथ
अर्थसदित प्रारंन करियेंयें ॥
॥ श्लोकः॥
ऐंश्रेणिनतः श्रीमानंदतान्नानिनंदनः॥ उद्दधार युगादौ
यो जगदझानपंकतः॥१॥ श्रीशांतिस्तांतिनियानविनां
मृगलांगनः॥गावः कुवलयोल्लासंकुर्वते यस्य निर्मलाः ॥२॥
अर्थ ॥ असंबंधीजे श्रेणितेणे नतके नमस्कारको जेनेएवाने अष्टमहाप्राति-
हार्यरूपलक्ष्मीयेंकरीयुक्त तथा युगनेश्रादें जगत्ने अज्ञानरूप कादवमाथी उकारना-
करनार एहवाजे श्रीषनदेवनगवान् तेजयवंतावों! ॥ १॥ श्रीशांतिनाथ जगवंतते
नव्यप्राणीओप्रतें संतापनानेदनाराथाश्रो! मृगनुं लांउनजेने एवा तथा जेमचं किरण
निर्मल थका कुमुदनीने विकसितकरे, तेमजेनीगावःकेण्वाणीते पृथ्वीनेविषे जबासकरे
श्रीशैवेयं जिनं स्तौमि नुवनं यशसेव यः॥ मारुतेन मुखोचेन
पांचजन्यमपूपुरत् ॥ ३ ॥ जीयात् फणिफणप्रांतसंक्रांततनु
रेकदा ॥नर्तुमिव विश्वानि श्रीपार्योबहुरूपन्नाक् ॥ ४ ॥
अर्थ ॥ शिवाराणीनापुत्र श्रीनेमनाथजी तेमनेस्तबुलु. जेजगवंतेपोताना यशेंकरीने
जेम जगत्नेनझुंडे तेमजपोतानामुखथी प्रगट्योजेवायु तेणेकरीने पांचजन्य नामे शं-
खनेपूरीने तेनोनादकीधो ॥३॥ फणी के शेषनाग तेनी फणनाप्रांतेजेमणीतेनेविषे
संक्रम्युंजेशरीर तेणेकरीने त्रणजगत्नो उझारजजाणेकरताहोयनी एवाजे श्रीपार्श्वना-
थवहुस्वरूपनाकर्ता, तेजयवंतवों ॥४॥
जगदानंदनः स्वामी जयति ज्ञातनंदनः॥ उपजीवंति यहा
चामद्यापि विबुधाः सुधाम् ॥५॥ एतानन्यानपि जिनान्नम
स्कृत्य गुरूनपि॥अध्यात्मसारमधुनाप्रकटीकर्तुमुत्सदे॥६॥
अर्थ ॥ जगत्नेयानंदनाकरनार वलीजेहनी अमृतसरिखीवाणीने हजीसुधी पंमि-
तलोको सेवेठे, अंगीकारकरेठे एहवा ज्ञातनंदनजेश्रीवीरजिन तेजयवंतावतों ॥ ५ ॥
एपांचे परमेश्वरने तथा वीजापण जिनोने तथापोतानागुरूने नमस्कारकरीने अध्या-
स्मनो सारजेरहस्य तेप्रगटकरवाने हवेच्छाइकरुनुं ॥६॥
४१६
प्रकरणरत्नाकर नाग पढेलो.
शास्त्रात्परिचितां सम्यक संप्रदायाच्च धीमतां ॥ इदानुनवयो
गाच्च प्रक्रियां कामपिनवे ॥७॥ योगिनां प्रीतये पद्यमध्या
मरसपेशलं ॥जोगिनां नामिनीगीतसंगीतकमयं यथा ॥७॥
अर्थ ॥ घणांशास्त्रोथीचलीरीतंपरिचितकरीने ने वलीमितलोकोना संप्रदायथक
जे अध्यात्मशास्त्रनेविपे अनुत्नवयोग्य अयुं तेश्रकी हुंकांक संक्षेपमात्र प्रस्तावनाक
॥७॥ जेरीतेनोगीपुरुपने स्त्रीनागीतसंगीत प्रियकारीलागे तेरीतें योगीश्वरपुरुष
प्रीतिनाअर्थे था श्रध्यात्मरसेंकरीने मनोहरकारी एड्वो पद्यबंधतायेंकरुढं ॥ ७ ॥
कांताधरसुधास्वादा चूनां यजायतेसुखं॥ विङः पावै तदध्यात्म
शास्त्रस्वादसुखोदधेः ॥ ए॥ अध्यात्मशास्त्रासंनृतसंतोषसुख
शालिनः ॥ गणयंति न राजानं न श्रीदनापिवासवम् ॥१०॥
अर्थ ॥ स्त्रीनाअधररूपअमृतना स्वादश्रीजे जुवानपुरुपने सुखजपजेठे तेसुखन
स्वादतो अध्यात्मशास्त्रनास्वादनो जेसमुठे तेनोएकविंऽमात्र स्वाद ॥ ए ॥ जेप्र
पीनेअध्यात्मशास्त्रश्री मनोहर संतोपरूपसुख प्रगटश्रयु, तेप्राणी राजाने तथाधनदन
अनेजसरिखानेपण लेखामांगपतानथी ॥ १० ॥
यः किलाशिदिताध्यात्मशास्त्रः पांमित्यमिति ॥ नदिपत्यंगुली
पंगुः स स्वर्जुफललिप्सया ॥ ११ ॥ दनपर्वतदनोलिः सौहार्दा
बुधिचंडमाः॥अध्यात्मशास्त्रमुत्ताल मोहजालवनानलः॥२शा
अर्थ ॥ जेमकल्पवृतना फलने लेवानी श्वाये पांगलोपुरु ांगलीचीकरे ते जेम
व्यर्थते, तेमजेप्राणी निचेयध्यात्मशास्त्रने पाम्यानश्री,अने आचार्यपंडितपणुं श्वेठे, ते
पणव्यर्थठे ॥ ११ ॥ कपटरूप पर्वतनेनेदवाने वज्रसमान, मेवतानावरूपसमुज्नी वृद्धि
करवाने चंडमासमान, एड्बु अध्यात्मशास्त्र ते वृद्धिपामेधुंएइबुजे मोहजालमुंबन तेहन
वालवानेअथ दावानलसमान ठे ॥ १२ ॥
अध्वा धर्मस्य मुस्थः स्यात्पापचौरः पलायते ॥ अध्यात्मशा
स्त्रसोराज्ये न स्यात्कश्चिपल्लवः॥१३॥येपामध्यात्मशास्त्रार्थतत्त्वं
परिणतं हदि॥ कषायविषयावेश क्लेशस्तेषांन कर्दिचित् ॥२४॥
श्रर्थ ॥ श्रध्यात्मशास्त्रनु नबुंराजप्रवर्ततेथक कशोएडपडव थायनही, धर्मनोमार्ग
य, श्रने पापरूपचोरटानासीजाए॥१३॥ जेप्राणीना हृदयनेविये अध्यात्म शा-
नायर्नु तत्वत ज्ञान अयुंठे तेनेकपायरूप विपनावेगनो क्वेशतेकडीएनयाय ॥ १४ ॥
४११ ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. निर्दयः कामचंडालः पंमितानपि पीमयेत् ॥ यदि नाध्यात्मशा स्त्रार्थबोधयोधकृपा नवेत् ॥१५॥ विषवल्लिसमां तृष्णां वर्धमा नां मनोवने ॥ अध्यात्मशास्त्रदात्रेण बिंदंतिपरमर्षयः ॥१६॥ अर्थ ॥ जोअध्यात्मशास्त्रना अर्धनावोधनी कृपापंडितजेवाने पणनहोयतो निर्दय एवोजे कामरूपचंमाल ते पंमितनेपणपीडाकस्याविना रहेनही ॥ १५ ॥ जेपरमश्षी श्वर, ते अध्यात्मशास्त्ररूप दातरडेकरीने मनरूपीवननेविपे वृझिपामती एहवीतृप्मा- रूप जेहेरनीवेली तेनेदीनाखेने ॥ १६ ॥ वने वेश्म धनं दौस्थे तेजो ध्वांते जलं मरौ॥रापमाप्यतै धन्यैः कलावध्यात्मवाङ्मयं ॥ १७॥ वेदान्यशास्त्रविन क्लेशं रसमध्या त्मशास्त्रवित् ॥नाग्यशोगमाप्नोति वदति चंदनं खरः ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ जेमवनने विषेघर, दरिडनेधन,अंधारामांज्योत तथा, मरुदेशनेविषेजेपाणी, तेमुःखेंपामवायोग्य, तेमजेधन्यप्राणीहोय, तेनेजश्रध्यात्मशास्त्र कलियुगनेविषे प्रा- तथाय ॥१७॥ वेदनाजाणतथा वीजाशास्त्रना जाणनाराते क्लेशनानोक्ताने, अनेरस- नानोक्ता तेश्रध्यात्मशास्त्रना जाणनाराने. तेएरसनोनोगतो जेनाग्यवंतहोय, तेज पामे, अनेजेगधेडोहोय तेतोमात्रचंदनना जारनेजपाडेएटर्बुज ॥ १७ ॥ जुजास्फालनहस्तस्यविकारानिनयाः परे ॥ अध्यात्मशास्त्रवि झास्तु वदंत्यविकृतेदाणाः ॥रा अध्यात्मशास्त्रमाश्मिथिता दागमोदधेः॥ नूयांसि गुणरत्नानि प्राप्यते विबुधैर्न किम्॥५॥ अर्थ ॥ जुजानाश्रास्फोटकरवेकरीने, वलीहाथने तथासुखने विकारेकरीने, इत्यादि कनाटिकना अनिनयेंकरवेकरीने, लोगीपुरुपसुखकरीमानेठे,अनेअध्यात्मशास्त्रना जा- णजेपुरुषठे, तेतोअविकारीनेत्रनाधणी इंडियनाविकाररहितठे. ॥ १५ ॥ अध्यात्मशास्त्र रूपजे हेमाचलपर्वत तेणेमथ्योजे आगमरूपसमुख तेथकी निकल्यां घणागुणरूपीयां जेरत्नतेतो विवुधजेपंडितलोकतेपामेठे ॥ २० ॥ रसोनोगावधिः कामे सन्नक्ष्ये नोजनावधिः॥ अध्यात्मशास्त्रसे वायां रसोनिरवधिः पुनः॥१॥ कुतर्कग्रंथसर्वस्वगर्ववरवि कारिणी॥ एति दृर्मिलीनावमध्यात्मग्रंयन्नेपजात् ॥ ३ ॥ अर्थ ॥ कामनोजेरस तेनोगवतांसुधी मधुरठे, नलांनोजननोजेरस तेजमवान + १ ४१७ -- ३ - - -- प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. वखतसुधी मधुरपणेवत्तेंठे, पणथध्यात्मशास्त्रनीसेवानोजेरस तेतो निरवधि. केमके रंजकालथीमांडीने सदा वधतोजरस, पण किवारे विरस नयाय ॥१॥ कुतर्कशा ना सर्वरहस्यनो जेअहंकार,तेरूपीताव तेहना विकारवाली यपदवीजे दृष्टितेश्रध्या शास्त्ररूप औषधनायोगश्री निर्मलपणाने पामे ॥ २२ ॥ धनिनां पुत्रदारादि यथा संसारटक्ष्ये ॥ तथा पांमित्यहप्तानां शास्त्रमध्यात्मवर्जितं ॥२३॥ अध्येतव्यं तदध्यात्मशास्त्रं नाव्यं पुनः पुनः॥ अनुष्ठेयस्तदर्थश्च देयो योग्यस्य कस्यचित॥५॥ अर्थ ॥ धनवंतजनने जेमपुत्रअनेस्त्री तेसंसारनीवृद्धिनां कारणठे, तेम अन्तिम जरायला पंमितलोकने अध्यात्मशास्त्रविना मात्रसंसारनी वृद्धि ॥ २३ ॥ तेमाटे ध्यात्मशास्त्रनेजणवू,वलीवारंवारहृदयनेविपेजाववं; एनाथर्थनुवारंवार चिंतनकर; जेपुरुषयोग्यहोय तेनेजशीखव, पुस्तकापवू. ॥ २४ ॥ एरीतं अध्यात्मशास्त्रनाम म्यनो पहेलोश्रधिकार पुरोथयो. नगवन् किं तदध्यात्मं यदिवमुपवर्ण्यते॥शृणु वत्स यथाशास्त्रं वर्णयामि पुरस्तव ॥१॥ गतमोदाधिकाराणा मात्मानमधि कृत्य या ॥ प्रवर्तते क्रिया शुझा तदध्यात्म जगुर्जिनाः॥ २॥ अर्थ ॥ इवेशिष्येपुव्युंके,हेजगवंत! अध्यात्म तेरॉकेजेनुतमे श्रावुबर्णन कीधुं? ल गुरुकनेके, हे शिष्य ! शास्त्रमर्यादायें तनेकदुतेसांचल ॥१॥जेमुनिराजनोमोह अधिकारनाशपाम्योडे अनेजेश्रात्माने श्राश्रीनेशुक्रियायें अंतरात्माने विपेप्रव तेनुनाम परमेश्वर अध्यात्मकहे ॥२॥ सामायिकंयथासर्व चारित्रेष्वनुत्तिमत् ॥ अध्यात्म सर्व योगेषु तथानुगतमिष्यते ॥३॥ अपुनर्वधकाद्यावजुणस्थानं चतुर्दशं ॥क्रमशुद्धिमती तावत् क्रियाध्यात्ममयी मता॥४॥ अर्थ ॥ सामाश्कचारित्रजेम सर्वचारित्रनेविपे अनुगतकारणपणे वर्तठे, तेम व पे अध्यात्मपण सहचारीपणेवत्तँठे ॥३॥ अपुनर्वधी जेचोथुगुणगणुं त्यांथी ने चउदमा गुणगणालगण अनुक्रमेजेश्रात्मानी विशुद्धता प्रगटवाय, ते क्रियाजाणवी ॥४॥ -
रए
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित,
आहारोपधिपूजहिगौरवप्रतिबंधतः॥ लवानिनंदी यां कुर्यात्
क्रियां साध्यात्मवैरिण॥५॥ क्षुशोलोजरतिर्दीनो मत्सरी नयवा
न् शवः ॥ अझोनवानिनंदीस्या निष्फलाग्नसंगतः ॥६॥
अर्थ ॥ श्रनेजेथाहारोपधिनेश्रर्थे तथा पूजापामवानीकि तेनीगौरवतायें बंधाणा
थका जवानिनंदीजे क्रिया करे, तेसर्व अध्यात्म क्रियानीवैरिणीजाणवी ॥५॥ १ कुछ
ता र लोन ३ रति ४ दीनता ५ मत्सरीपणुं ६ नय ७ शठता अज्ञानता एनवानि
नंदिपणाना संगथकीजे क्रियाकरे, ते क्रियानो श्रारंज निःफल थाय ॥६॥
शांतोदांतः सदागुप्तो मोदार्थी विश्ववत्सलः॥ निर्दनां यां क्रियां
कुर्यात् साध्यात्मगुण-क्ष्ये ॥॥ अतएव जनः पृतोत्पन्नसंज्ञः
पिपृविषुः॥ साधुपाय जिगमिषु धर्म पृचन क्रियास्थितः ॥॥
अर्थ ॥ १ शांतगुण २ दांतगुण ३ सदागुप्तेंजियपणुं ४ मोदार्थिपणुंए विश्वनुं वात्स
व्यतापणुं इत्यादिकगुणवालोनिर्दनीपणेजेक्रियाकरे, तेक्रिया अध्यात्मगुणनी वृद्धिकर्ता
थाय ॥७॥ तेमाटेजेनेतत्त्वपुलवानीसंज्ञा उपनीने, तथा पिष्टविषुके तत्त्वप्रतेहवे पुरवाने
सन्मुखथयो ते, साधुनीपासे तत्त्वसांजलवानेश्रर्थे जवानुशीलजेनुं ते, तथा क्रिया-
योगनेविषे रह्योथको धर्मना तत्त्वने पु ते ॥ ७ ॥
प्रतिपित्सुः सृजन् पूर्व प्रतिपन्नश्च दर्शन॥श्राछोयतिश्च त्रि
विधोऽनंतांशदपकस्तथा ॥ ए॥ दृङ्मोहदपकोमोहशमकः
शांतमोहकादपकः दीणमोहश्च जिनोऽयोगीच केवल॥१॥
अर्थ ॥ वलीतत्त्वनेअंगीकार करतांथकां पूर्वेप्रतिपन्नथयुं सम्यक्त्वदर्शन जेने
एवा श्रावकतथा यतितेत्रणप्रकारना १ उपशमसमकीति र क्षयोपशमसमकीती३क्षा-
यकसमकीति तेश्रनंतानुवंधीनो अंशखपाव्योरेजेणे ॥ए॥ वलीजेणेदर्शनमोहनीयखपा-
वी अथवा मोहनीयने उपशमावी एड्वाजे उपशांतमोही तथा रूपयश्रेणिने वि-
येवत्तेंठे तथा जेणेमोहनोदय कस्योरेते सयोगीकेवली तथा अयोगी केवलीनगवंत १०
यथाक्रमममी प्रोक्ता असंख्यगुणनिर्जराः ॥ यतितव्यमतोध्या
मध्ये कलयापि हि ॥११ शानं शुई क्रिया शुऽत्यंशो मावि
द संगतौ ॥ चक्रे महारथस्येव पदाविव पतत्रिणः ॥ १२ ॥
४२० . प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ एअनुक्रमेजेकह्या,तेसघला एकएकथकी असंख्यातगुणीनिर्जराना करता माटे एक कलायेकरीनेपण श्राध्यात्मनोवृझिने अर्थे उद्यमकरवो एहि जहेतु ॥? जेम रथनाचेचक्रते रथनीसाथें संलग्नज, तथा पक्षीनीवेपांखोते पकीनीसा संलग्न बे,तेम एक शुलझान अनेवीजीशुरू किया एवेअंशते श्रध्यात्मनीसा संलग्नज॥१ तत्पंचमगुणस्थाना दारभ्यैवैतदिवति ॥ निश्चयोव्यवहार स्तु पूर्वमप्युपचारतः॥१३॥ चतुर्थेपि गुणस्थाने शुश्रूपा द्या क्रियोचिता । अप्राप्तस्वर्णभूषाणां रजताजरणं यथा ॥१४॥ अर्थ ॥ पूर्वेपण निश्चयनय अने व्यवदानयनुं श्रारोपण उपचारथी, पण पांचर गुणगणाथी मामीनेएनयश्वेठे ॥ १३ ॥ अने चोगुणवाणेपण शुश्रूपादिक क्रिया नचित; जेमकोइनेसोनाना घरेणानमलताहोय,तेनेरुपाना मलेतेपण रूमांमनाय॥ अपुनर्वधकस्यापियाक्रियाशमसंयुता ॥ चित्रादर्शनन्नेदेनध र्मविघ्नदयायसा ॥२॥ अशुशापिहिशुभायाःक्रियाहेतुःस दाशयात् ॥ ताम्ररसानुवेधेनस्वर्णत्वमधिगचति ॥१६॥ अर्थ ॥ शमन्नावेकरीनेसहित,दर्शननेदेकरीने विचित्रप्रकारनी श्रपुनर्बंधी जे चो गुणगणुतेदनी क्रियापण धर्मनाविघ्नने दय करनारी ॥१५॥ तोपण जलाश्राशयथः अशुक्रियाकरे, तेपण शुक्केवाय; जेमत्रांq जेठे तेनेगालीतेमा रसानुवेधकस्या रसायनमेलववाथी सोनुंथजाय तेम. ॥ १६ ॥ अतोमार्गप्रवेशायनतंमिथ्याशामपि ॥ व्यसम्यक्त्वमारो प्यदतेधीरवुक्ष्यः ॥१७॥ योवुध्वानवनैर्गुण्यंधीरःस्याहत पालने ॥सयोग्योनावनेदस्तुलदयोनोपयुज्यते ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ ए हिजकारणमाटे धीवुद्धिनाधणी रत्नत्रयनामार्गने विपे पेसवाने मिश्र । अव्यसम कितनो श्रारोपकरीने चारित्रापे ॥ २७ ॥ जेप्राणी संस निर्गुणपणुं जाणीने व्रतपालवाने विपे धीरथाय तेप्राणी धर्मनेयोग्यजाणवो अ नेदतोःखेकरीने समजायचे, माटेतेउपयोगमां न करवो ॥ १७ ॥ नोचेनावापरिझानासिध्यसिद्धीपराहते ॥ दीवाऽदानेनन्नव्या नांमार्गोछेदःप्रसज्यते ॥ २५॥ अशुहानादरेच्यासायोगान्नो . .. प ॥ सिस्नैिसर्गिकीमुक्तातदप्यच्यासिकंयतः॥३०॥ %D " . अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्यसदिन. ४२१ अर्थ ॥ कदापिकोक एमकडेशेजे जायजाण्याविना चारित्रदेवाश्री सिरियमिति सर्वहणाइजाय तवारे नव्यनेपण दीक्षानश्रापर्व केमके तेनेअंतरंगनी खबरनश्री, अने एरीतं दीक्षानापवाश्री तो सम्यगमार्गनो उठेद बाय ॥ १ ॥ एमग्रशुरुनोयना- दरकरे अने शुरुजोगनोश्रन्यासनकर, त्यारेदर्शनजेलम कित तेपणशुरुनयाय, केमके एक निसर्ग समकितटालीनेशुरुकर तेपणअज्यासश्रीज यशके ॥ २० ॥ शु-मार्गानुरागेणाशगनांययातुशुध्ता ॥ गुणवत्परतंत्राणां सानक्वापिविदन्यते ॥ २१॥ विषयात्मानुबंधैर्दिनिधाशु ध्ययोत्तरं ॥ ब्रुवतेकर्मतत्राद्यमुक्त्यर्थपतनाद्यपि ॥ २॥ अर्थ ॥ शुझमार्गने अनुरागेकरीने अशठतानावेजे यात्मानी शुद्धताके निर्मल- पायें गुणवंतप्राणीने याधीनथइने वत्तें,तो तेप्रवृत्ति कोश्ठकाणे हणायनही ॥२१॥ वेपयेंकरीने, श्रात्मोयेकरीने,अनेअनुवंधेकरीने एत्रणप्रकारनी विशुकि; ते एकेकयी निर्मलते. एत्रणेकर्मठे, तेमां जेपुःखथी पोताना श्रात्माने मुकाववाने ऊपापातप्रमुख करे, तेहने विपयशुझिकहियें ॥ ॥ अझानिनांवितीयंतुलोकदृष्टयायमादिकं ॥ तृतीयंशांतपत्त्यात तत्त्वसंवेदनानुगं ॥२३ ॥ आद्यानाशानबाहुल्यान्मोदबाधक बाधनं ॥ सन्नावाशयलेशेनोचितंजन्मपरेजगुः ॥२४॥ अर्थ ॥ अज्ञानीने श्रात्मशुक्रिनामे वीजीशुकिथाय; तेलोकदृष्टिये पांच यम नियमप्रमुखपाले; एवीजोनेद. बीजोश्रआत्मानुबंध तेकहिये, जेशांतवृत्तियेतत्त्वतुं संवे- दनकरे, चिंतनकरे ॥२३॥ पेहेलीशुधिमां अज्ञाननीबहुलता घणीने, तेणेकरीने मोक्ष- ना वाधकनेवाध नकरे श्रनेतेनासनावथकी शुन्नाशयनोलेशमात्रहोय, तोतेथी जन्मम- रणनी परंपराकांत्रुटेनही एहजोगाच्यासीपुरुषकहे ॥ २४ ॥ द्वितीयादोषहानिःस्यात्वचिन्मंडूकचूर्णवत् ॥ आत्यंतिकीकृती यातुगुरुलाघवचिंतया ॥ २५ ॥ अपिस्वरूपतःशुक्रियात स्मानिशुझिकृत् ॥ मौनीऽव्यवहारेणमार्गबीजंदृढादरात् ॥२६॥ अर्थ ॥ श्रात्मशुफिनामे वीजाजोगथकी काश्कलवलेशमात्र दोषनीहानितो थाय, पणपरंपरायें घणादोषथयेलाते मेनकानाचूर्णनीपेठे एकडेमकानो नाशथाय, पण तेथी- वीजाघणा मेमकाजत्पन्नथाय, त्रीजीशुकि आत्यंतिकने, तेथीकर्मनीहानिथाय केमके तेगुरुतानाव अनेलघुतालावनी विचारणाकरवाथीप्रगटे एवी ॥ २५॥ स्वरूपथकी ४२२ -- । -- प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जेक्रियाशुरूने तेजनिश्चयपणे यात्माने विशुरूनानी करनारीचे, तेमाटेगुरुक्रियाकर मुनींजेपरमेश्वर तेणेवताव्योजे व्यवहारतेनुं सेवन करवेकरीने घाणायादरसहित याकरे, तो मार्गरत्नत्रयी तेनुंबीजप्रगटथायवे ।। २६ ।। गुर्वाझापारतंत्र्येणजव्यदीदाग्रहादपि ॥ वीर्योल्लासक्रमात्प्राप्ता वदवःपरमपदं ॥२७॥ अध्यात्माच्यासकालेपिक्रियाकाप्ये वमस्तिहि ॥ शुनौघसंज्ञानुगतंज्ञानमप्यम्तिकिंचन ॥३॥ अर्थ ॥ गुरुनीयाज्ञाने श्राधीनरेदेवाथी अव्यदीक्षालीधीहोय, तोपण वीर्योल्लास अनुक्रमेवृद्धिकरीने घणाजीव परमपदने पाम्यावे ॥२०॥ एरीतेश्रध्यात्मनाच्या कालनेविपेपण क्रियाकांक लेशमात्र निवेवर्तेजने, अनेशुनकारी उघसंडाने सह रीपणे तिहांझानपणकांश्कवतेंठे ॥ २७ ॥ अतोझानक्रियारूपमध्यात्मव्यवतिष्टते॥ एतत्प्रवर्धमानस्यान्निर्दनाचारशालिनां ॥राए॥ श्रर्थ ॥ एजकारणमाटे ज्ञानने क्रियारूप ते अध्यात्मपणुं वर्ते, जे ज्ञान क्रिया र तेश्रध्यात्म. एजज्ञानक्रिया निर्दनाचारेंकरीने मनोहरपदवोजे प्राणीतेने विपे उत्त त्तरवृद्धिनेपामे ॥ए ॥ एवीजो अध्यात्मनास्वरूपनो अधिकार संपूर्णथयो । दंनोमुक्तिलतावन्दि नोराहुःक्रियाविधौ ॥ दौर्नाग्यका रणंदंनोदंनोध्यात्मसुखार्गला ॥ १॥ दंनोझानादिं नोलिदैनःकामानलेदविः ॥ व्यसनानांसुहृदंनोदंनथ्यौ रोव्रतश्रियः॥२॥ दंनेनव्रतमास्थाययोवांतिपरमं पदं ॥ लोदनावंसमारुह्यसोधेःपारयियासति ॥३॥ अर्थ ॥ मुक्तिरूपवेलीने दहनकरवामां कपटतेथग्निसमान; ने क्रियारूप चंड ग्रासकरवाने कपटतेरादुने; अनेकपटज ग्य-कारण अध्यात्मसुखनेगलीजन लुंगलीपणकपट. ॥१॥ ज्ञानरूपपर्वतने तोड़वानेकपटते वज्रसमान कामरूपी ग्ननीवृद्धिकरवाने वृतजोश्यतेपणकपट, व्यसननोमित्र तेकपटठे; अने व्रतरूप । नो चोरपण दंजज, ॥ २॥ कपटराखीव्रतनेविपेरही जेप्राणी परमपद जे मोद २०,तेप्राणीलोढानीनावमां वेसीसमुअतरवानी वाराखे,तेवोजाणवो.।। 1 - श्रध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४२३ किंव्रतेनतपोनिदिनश्चेन्ननिराकृतः॥ किमादर्शनकिंदीप यद्यांध्यनदृशोर्गतं ॥४॥ केशलोचधराशय्यानिदाब्रह्मव्र तादिकं ॥ देनेनऽप्यतेसर्वत्रासेनैवमहामणिः ॥५॥ अर्थ ॥ तेतपणशु? तेव्रतेपणशं? जोकपटदिशाने तजीनही तोतेसर्व निष्फलो. ते श्रारसीएपणY? अनेदीवेपणशं? जोदृष्टीएअंधतोतेदनेसर्वठेकाणे अंधकारजरेहशे, ॥१॥ केशलोचकरवो, नुमिउपरशयनकरवं. निझामागवी, शीलवतादिकपालवां, ए सर्व धर्मकरणीमात्र कपटेकरीने उषाजायजे, जेमसुंदरमणिहोय नेतेउपरएकमाघलागवाश्री तेनीकांतिमंदथायडे, तेहनीपरेंजाणवु ॥५॥ सुत्यजंरसलांपट्यंसुत्यजंदेवनूषणं ॥ सुत्यजाःकाम जोगाद्याऽस्त्यजंदंनसेवनं ॥६॥ स्वदोषनिन्दवोलोकपूजा स्याजौरवंतथा ॥श्यतैवकदर्शातेदनेनवतबालिशाः॥७॥ अर्थ ॥ रसनुलोलपीपणुं तेसुखेंतजीशकाय, देहनीशोना पणसुखें तजीशकाय, का- मनोगादिनेपण सुखेंतजाय, पणकपटनो त्यागकरवोघणोज विकट, ॥६॥ पोताना दोषने ढांकीराखेतेथी लोकमांपूजनाथाय, तथामोटाइथाय, एहिजपूजाप्रमुखनी ला- लचमाटे पोतानाश्रात्माने मूर्खप्राणीकदर्थना उपजावे! ॥ ७ ॥ असतीनांयथाशीलमशीलस्यैववृध्ये ॥ दंनेनाव्रतवृध्यर्थ व्रतवेषनृतांतथा ॥७॥ जानानाअपिदंनस्यस्फुरितंबा लिशाजनाः॥ तत्रैवधृतविश्वासाः प्रस्खलंतिपदेपदे ॥५॥ अर्थ ॥ जेमकुलटानारीनुशील जेयाचारते कुशीलनी वृद्धिनेश्रर्थेज होय, तेम क- पटें वेषधरनार व्रतवंताने नवनीवृद्धिथाय; तेवव्रतनी वृद्धिनेश्रर्थेजथाय ॥॥ कपट- ना विपाकनेजाणताथकापण मूर्ख अज्ञानीप्राणीतेज कपटनेविपे विश्वास करताथका पगलेपगले खलनापामे ॥ ए॥ अहोमोहस्यमाहात्म्यंदीदांनागवतीमपि ॥ दंनेनयछिद्रुपंति कज्जलेनेवरूपकं ॥३॥ अब्जेहिमंतनौरोगोवनेवन्दिर्दिने नि शा॥ ग्रंथेमौर्यकलिःसौख्येधम्र्मेंदनउपप्लवः ॥ ११ ॥ अर्थ॥ अहोतिखेदेजून! मोहाजानोमहिमा! जेजगवंतसंबंधीदीदातेपणजेम का- जलेकरीने चित्रामणर्नु लोपथावते. तेहनीपरे कपटेकरीने लोपीनाखने, जेमकमलन- . प्रा av RA है A
४२४
-
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
विषे हिम, शरीरने विषेरोग, वननेविषेश्रग्नि,दिवसनेविषेरात्री, ग्रंथने विषे मूर्खता,
खने विषे क्लेश, तेजपवनाकरताचे; तेमधर्मनेविषेकपट तेषुःखकर्ता ॥ ११ ॥
अतएवनयोधर्तुमूल्योत्तरगुणानलं ॥ युक्तासुभातातस्य
नतुदंन्नेनजीवनं ॥२२॥ परिदतुनयोलिंगमप्यलंदृढरा
गवान् ॥ संविझपादिकःसस्यानिर्दनःसाधुसेवकः ॥ १३ ॥
अर्थ ॥ एहिजहेतुमादे मूलगुणपंचमहाव्रत अनेउत्तरगुण करणसित्तरीप्रमुख
वाने जेप्राणी समर्थनहोय, तेणेश्रावकनाव्रतपालवा तेयुक्तजने पणकपटचारित्रे जी
तेरुमुनथी ॥ १२ ॥ हवेजेप्राणी व्रतनेमूकवाने समर्थनथी केमके जेनेवतउपर दृढ
गलाग्यो होय तेमूकीशकेनही तोतेनेसं विज्ञपद अंगीकारकरवो श्रेष्ठ, केमके नि
जीसाधुनी सेवनाकरवाथी घणोगुणथाय ॥ १३ ॥
निर्दनस्यावसन्नस्याप्यस्यशुधार्थनाषिणः॥निर्जरांयतनादत्ते
स्वल्पापिगुणरागिणः॥१४॥ व्रतनारासदत्वंयेविदंतोप्यात्मनः
स्फुटं ॥ दनाद्यतित्वमाख्यांतितेषांनामापिपाप्मने ॥१५॥
अर्थ ॥ निष्कपटीहोय, शुक्षसिकांतना थर्थनानाषकहोय, तेगुणेकरीने तेजस
प्रमुखसाधु जो थोडीपणजतना करे, तोपण तेगुणनारागीपणाथी वर्तताथका तेने
राथाय ॥ १४ ॥ व्रतनोनारनथीउपमतो. पोताथीएबुजाण्यागतांपणजेपोताना
माने प्रगटरीते कपटेकरीने यतिपणुंगरावेने, संयमीपणुं स्थापे, तेलिंगोनु नामले
पण पापथाय तोतेनीसेवनातो, पापकारीथायज तेमांगुकेहेबुं ? ॥ १५ ॥
कुर्वते ये न यतनां सम्यगालोचितामपिातैरदो यतिनाम्नैव
दांनिकैर्वच्यते जगत् ॥ १६॥ धर्मातिख्यातिलोनेन प्रचा
दितनिजाश्रवः॥तृणायमन्यते विश्वं दीनोपि धृतकैतवः ॥१७॥
अर्थ ॥ जेलिंगीनलीरीत अव्यक्षेत्रकालजावजोड्ने यत्ननथीकरता, तेलिंगीयति
कर नेकपटीथइ लोकनेवगताफरे॥ १६॥जेहीनाचारीथको कपटनोधरनारो
होय श्रनेतेयतिधर्मीठे एवीप्रसिद्धिथ कोइ तेनालोनेकरीने पाताना श्राश्र
क्य. एहवाजे यतिते समग्रजगत्ने तृणतुल्यजाणेने, ॥ १७ ॥
आत्मोत्कर्षा त्ततोदंना त्परेषां चापवादतः ॥ वनाति कग्निं
कर्म वाधकं योगजन्मनः ॥२॥ आत्मार्थिना ततस्त्याज्योदं
नोऽननिबंधन॥शुक्षिः स्याहजुभूतस्यत्यागमे प्रतिपादितं ॥२॥
४२५ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ पोतानाथात्मानी बमाश्करे, घणुंकपटधरे, अनेपारकाअवरणवादवोले तेणे करीने कविणकर्मवांधे, तेवापुरुषो ते योगिनाजन्मने वाधककरनाराने; तेशुद्धचारित्रने पामीशकेनही ॥ १७ ॥ माटेअनर्थनुंकारणजेकपट तेनेधर्मार्थिप्राणी तजवं, केमके श्रात्मानीशुछितो सरलताजावेंथायडे, एqआगमनेविषेकह्युठे ॥ १७ ॥ जैनैर्नानुमतंकिंचिनिषिध्वानसर्वथा ॥ कार्यन्नाव्यमदंनेने त्येषाझापारमेश्वरी॥२०॥ अध्यात्मरतचित्तानांदनःस्वल्पो पिनोचितः ॥ विज्लेशोपिपोतस्यसिंधुंलंघयतामिव ॥२२॥ अर्थ ॥ तीर्थकरेंएकांते आज्ञापणनधीकरी, तेमसर्वथा निषेधपणनथीकीधो, तो पणजेकार्यकरq तेकपटरहितकरयू एहिजपरमेश्वरनी आज्ञा ॥ २० ॥ जेम बाहाणमा विजनो लेशहोयतेपण ससुरु तरवासायोग्यनथी, तेम अध्यात्मने विपेनुं जेर्नु मनरंगायुने, तेनेजरापण कपटकर तेयोग्यनश्री ॥२१॥ दंनलेशोपि मढ्यादेः स्त्रीत्वानर्थनिबंधनं ॥ अतस्तत्परिदाराय यतितव्यं महात्मना ॥१॥ श्रर्थ ॥ जेम मल्लिनाथजीने कपटनोलेशपण स्त्रीवेदनोकारणिकथयो, माटे महान्- पुरुपें कपटतजवाने घणोयत्न करवो ॥ २२ ॥ इति श्रीअध्यात्मसार ग्रंथनेविपे दंन- त्यागनामा त्रीजोअधिकार समाप्तथयो । तदेवं निर्दनाचरणपटुता चेतसि नवस्वरूपं संचिंत्य दाण मपि समाधाय सुधिया ॥ श्यं चिंताऽध्यात्मप्रसरसरसी तीरलहरी सतां वैराग्यादिप्रियपवनपीना सुखकृते ॥१॥ अर्थ ॥ एटलामाटे निर्दनाचरणकरवाने हे चेतन! तुं सावधानथा ! श्रात्मखरू- पर्नु चिंतनकर! केमके क्षणमात्रपण सद्बुझिदयमांधरीने आत्मस्वरूपनीचिंता करवी तेहिज श्रात्मदिशारूप सरोवरनीलहरी तेशीतलताकरेएवीते; एहि जसजन लोकने वैराग्यदिशारूप पवनपूर्णपुष्टताकारी माटेते श्रामिकसुखने अर्थसाधवी ॥१॥ श्तः कामौर्वाग्निचलति परितोसह इतः पतंति ग्रावा णो विषयगिरिकटाविघटिताः॥श्तःक्रोधावताविकृतितटिनी संगमकृतः समुझे संसारे तदिह न नयं कस्य नवति ॥ श्रर्थ ॥ एकतरफकामरूप वनवानलनो अग्निवतीरह्योने, तेषुःखेसहनथाय एवोठे.
श्६ प्रकरणरत्नाकर नाग पढेलो. श्रने एकतरफ पंचप्रकारनाविषयरूप पर्वत, तेदश्रीपड्याजे जन्मादरूपपथरा, तेणेकरी- नयंकर; बली एकतरफ विकार दिशारूपनदीना संगथकी कोधनाथावर्तपड्याने; एवोजे आसंसारसमुलतेनेविपे कहो कयाठेकाणे प्राणीनेनयनश्री? सर्वत्रजयजवतो. ॥२॥ प्रिया ज्वाला यत्रोहमति रतिसंतापतरला कटादान धूमौ घान् कुवलयदलश्यामलरुचीच ॥अथांगान्यंगारा कृतबहुविका राश्च विषया ददंत्यस्मिन्वही नवंवपुषि शर्म व मुलन्नं ॥ ३ ॥ अर्थ ॥ नेसंसारने विपे रतिनासंतापेकरीने तरला केचपल एवी जे प्रियाकेश जा. र्याते कटुकज्वालावर्तेते; वली नीलकमलदलना सरखी जेनीकांति एड्वानेत्रना त्रि- कोणमांथीजेजोवू तेनुनामकटाद तेरूपधूम्रना समूहचालेठे, तथास्त्रीनाअंग ते अंगा- रासमानठे, जेअंगवमेघणाप्रकारना विकारप्रगटथायठे तेमाटेसंसाररूप अग्निमां बड़ी- रह्या जेप्राणीतेने नवापणसुखनथी तेमजशरीरमां पणकजसुखनधी ॥३॥ गले दत्वा पाशं तनयवनितास्नेघटितं निपीमयते यत्र प्र- कृतिकृपणः प्राणिपशवः ॥ नितांतं छुःखार्ता विषमविषय र्घातिकनटैनवः सूनास्थानं तददद महासाध्वसकरं ॥४॥ अर्थ ॥ जेनागलानेविपे पुत्र तथा स्त्रीरूपस्नेहनोफांसो नखायो, तेनास्नेहपाश- मां पड्यातुनखन्नावनाधणी तेथतिशयपणे पीडापामेठे. श्राकराविषयरूपजे घातकी सुनट तेणेकरीनेसंसारते खाटकीनुंस्थानकठे, माटेहाहासंसारतेकेवलःखनुमूलवे ॥३॥ अविद्यायां रात्रौ चरति वदतो मूर्ध्नि विषमं कषायव्यालौघं क्षिपति विषयास्थीनि च गले ॥महादोषान दंतान् प्रकटयति वक्रस्मरमुखो न विश्वासार्दोयं नवति नवनक्तंचर इति ॥५॥ अर्थ ॥ अज्ञान दिशारूप रात्रिनोचालनार जेनामायाजपर विपमकपायरूप सर्पनो- समूहरह्योठे, जेनागलानेविपे विषयरूपहारकांबांध्यांठे, जेमहोटादोपरूप दांतप्रगटक , जेनुंमुख कामनीचेष्टाकरेठे, एवोसंसाररूपीराक्षस तेविश्वासकरवानेयोग्यनथी.॥५॥ जना लब्ध्वा धर्मविणलवन्निदां कथमपि प्रयांतोवामा- दीस्तनविषमनस्थितिकृतः ॥ विलुप्यंत यस्यां कुमुमशर निझेन बलिना नवाटव्यां नास्यामुचितमसदायस्य गमनं ॥६॥ श्रर्थ ॥ जेप्राणीधर्मरूपधनना लवलेशनेपाम्योठे, तेणे निदामागवाने एकसाविचः ४२७ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थ सहित. नही, केमके नवाटवीनेविषे बलवत्तरजील एवोजेकाम तेस्त्रीनास्तनरूप विषयीको- टमारहीने तेप्राणीमात्रना धर्मरूपधनने चुटीलीये, माटे सहायविना ते प्राणीयें एकबुं विचर (चालवू ) योग्य नथी॥६॥ धनं मे गेदं मे मम सुतकलत्रादिकमतो विपर्यासादासादि- तविततःखा अपि मुहुः ॥ जना यस्मिन् मिथ्यासुखमद- नृतः कूटघटनामयोयं संसार स्तदिह न विवेकी प्रसजति ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ धन, घर, पुत्र, ने स्त्रीश्रादि सर्ववस्तु मारी ने, एवाविपर्यासपणाथी विशेषप्र- सिझमुःखज, माटे जेप्राणीवारंवार सुखनेमदेनस्याथका सुखमाने, ते फोकट बे. ए संसारतो केवल कपटरचनायें नस्यो. तेनेविषे विवेकीप्रापीयें प्रीति करवीनही॥७॥ प्रियास्नेहोयस्मिन्निगमसदृशो यामिकनटोपमः स्वीयो- वर्गोधनमनिनवं बंधनमिव ॥ महामेध्यापूर्ण व्यसनबिस संसर्गविषमं नवः कारागेदं तदिद न रतिः कापि विषां ॥ ७ ॥ श्रर्थ ॥ त्रिनोस्नेहतेवेमीसमान, वीजासगासंबंधीलोकते पोरियातसमान, धन- संपत्तिते नवाबंधनसरखी, श्रने महा अमेध्ये करीसहित सातप्रकारना व्यसनरूप विल्वेंसहित; टुंकामांकहियेंतोश्रासंसारते वंदिखानाजेवो माटेपंडितलोकने ए वस्तु- मांदेली एके वस्तुउपर रति के मरजी थती नथी. ॥ ७॥ महाक्रोधोगृध्रोऽनुपरतिशृगाली च चपला ॥ स्मरोलूकोयत्र प्रकटकटुशब्दः प्रचरति ॥ प्रदीप्तः शोकाग्नि स्ततमपयशोन- स्म परितः श्मशानं संसारस्तदतिरमणीयत्वमिद किं॥ए॥ अर्थ ॥ जेपंमितलोकते श्रासंसारने स्मशानसरखोकदेठे, केमके स्मशानमांरेदेना- रीचीजो सर्वसंसारमांने, तेकहोवतावेठे, जेमस्मशानमां गिधपक्षीठे, तेमसंसारमा म हाकोधते गीधपक्षी; अरतिरूपघणीचपल शियालणी; घुवमपदीरूप कामठे, तेप्रगट- पणे कमवाशब्दथी रुदनकरे; देदीप्यमान शोकरूपी अग्निप्रज्वले?; निरंतर अपयश- रूप राख ठे; माटे संसारते स्मशान , एमां रमणीक चीज को नयी ॥ए॥ धनाशा यायाप्यति विषयमूर्ग प्रणयिनी विलासोनारीणां गुरुविकृतये यत्सुमरसः॥ फलास्वादोयस्य प्रसरनरकव्या- धिनिवद स्तदास्था नो युक्ता नव विपतरावत्र मुधिया ॥ १० ॥ - न श्ज ॥ अर्थ ॥ हांउद्दामकामदिशा; तेजपरिपंथीके शत्रुते; तेगुणरूपजे महीके पृथ्वीत. नेखणे अनेपासेरह्मोजे कुपरिणामते विश्रामलीधाविना निरंतर क्लेशकरे; एक्लेशकडे प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ धननीजेचा तेथतिशयविषयरूप विषममूर्वानी विस्तारनारीठे. स्त्री विलास ते महाविकारकारी कुसमनोरसवे. जेनाफलनोस्वाद विस्तारपामतोनर्कनी पिडा ना समूहतुख्यथाय; ए,संसाररूप विषयवृक्षवे, एनीदेवल विश्रामकरवोयुक्तनथी ॥१॥ कचित् प्राज्यं राज्यं क्वचन धनलेशोप्यसुखन्नः क्वजि जातिस्फातिः क्वचिदपि च नीचत्वकुयशः॥ क्वचिल्लावण्यश्रीरतिशयवती- क्वापि न वपुः स्वरूपं वैषम्यं रतिकरमिदं कस्य नु नवे ॥१२॥ अर्थ ॥ कोश्नेतोविस्तारवाझुंराज्यवे, कोइनेधननोलेशपण दोडेलोठे, कोश्नी उत्तम जाति, कोश्नीनीचजाति,कोनेअपयश,कोनेलावण्यलीलानी लक्ष्मीषणीठे, की मुंशरीरपण रुडुं नथी, एवंसंसारनुस्वरूप विषमते. तेकोनेरतिकारीथाय ? ॥ ११॥ श्होद्दामः कामः खनति परिपंथी गुणमदी मविश्रामः पार्श्व- स्थितकुपरिणामस्य कलदः॥ विलात्यंतः कामन्मदफणनृ- तां पामरमतं वदामः किनाम प्रकटन्नवधामस्थितिमुखं ॥१॥ खरडाया एवाजेप्राणी तेथष्टमदरूपसर्प तेणेकरीयुक्त एवंपामरलोकने मानवायोग्य श्रा संसाररूप जे घर तेनुं शुं सुख कहियें? ॥ १२ ॥ तृपा ः खिद्यते विषयविवशा यत्र नविनः करालक्रोधार्का- वमसरसि शोपं गतवति ॥ स्मरस्वेदवेदग्लपितगुण मेदस्यनुदिनं नवग्रीप्मे नीप्मे किमिद शरणं तापदरणं ॥१३॥ श्रर्थ ॥ संसारनेविपे प्राणीमात्र पुनलनी तृष्णारूपतरसेकरीने पीनाणा: विषयनीथाशायेंकरी परवशययाते; एहवाप्राणीयो विहामणाक्रोधेकरीपीमायठे. केमके तेमनेमाडे शमतारूपसरोवरतो मुकागयुठे,अनेकामदिशारूपजे परिस्वेद तेनीजेग्ला- नना तेकी निरंतर गुणमेदा खरडायवे. ज्यां एडवो बिदामणो श्रासंसाररूपजनकाट के, त्यां तेना तापने दर एवो कोई नयी ॥ १३ ॥ पिता माना जाना प्यन्निलपितसिहावन्निमतो गुणग्रामझाता न खलु धनदाता च धनवान ॥ जनाः स्वार्थस्फातावनिशमवदा नाशायनृतः प्रमाता का ख्याताविद नवमुखस्याशु रसिकः ॥ १४ ॥ अने प्रश्ण -- । श्रध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ श्रासंसारनेविषे पितामातानेञाताके जाश्यादी तेसर्वचिंतितश्रर्थनी - जलाषापुरे त्यांलगीथनिमतके संमतकरीमाने, तथागुणनासमूहनोजाण एहवोधन- तप्राणीहोयतेपण कृपणपणेकरीने गुणीजनने धनदेशकेनही, एम सर्वप्राणीपोता- ॥ स्वार्थसाधनकरवाने सावधानपणेवते, पणपरमार्थथी वेगला वसे, एवाजवसुखना सियाजेजीवतेदना स्वरूपने केहेवाने कोण समर्थ यश् शके ! ॥ १३ ॥ पणेः पाणिंग्रहात्यदद मदति स्वार्थ इह यान् त्यजत्युच्चैर्लोक स्तृणवदघृणस्तानपरथा ॥ विषं स्वांते वक्त्रेऽमृतमिति च विश्वा सदतिकृन्नवादित्युगोयदि न गदितैःकिं तदधिकैः ॥ १५॥ अर्थ एमस्वार्थने वशघश्ने प्राणी चंडालनो हाथपकडी चाले! अहोतिश्राश्चर्य! नेस्वार्थपणुंतेएहने. वलीजेउत्तमकुलथी उपजेलातेहनेतजेले अने तरणाजेवोनिलजा प्रश्ने हैयामांतो फेरनयुहोय पण मोढे अमृतजेवूमीकुंवोलेले. एवा अनेक प्रपंच स्वार्थ- मादेप्राणीकरे, ने विश्वासघातीपायजे. एवाप्राणीथासंसारमांवसेने,तेजोइनेपण श्रासं- सारथी जेमनउठेगपामतुंनथी तेने घणुं शुं कहियें? ॥ १५ ॥ दृशां प्रांतैः कांतैः कलयति मुदं कोपकलितैरमीनिः खिन्नः स्याघनधननिधीनामपि गुण। ॥ उपायैस्तुत्याद्यैरपनय- ति रोषं कथमपीत्यदो मोदस्येयं नवनवनवैषम्यघटना ॥१६॥ अर्थ ॥ स्त्रीनीदृष्टिना प्रांतके खुणातेमनोहर, माटेतेनाजोवाथी हर्पउपजेठे,अने स्वीनीकोपयुक्तदृष्टिखराव माटेतेदेखीनेखेदउपजेठे, तथाघणाधनवालापुरुपने गुणीज- नोस्तुतियादिकरीरीजवेडे, ने कप्टसही नेतेमनोरोपउतारेठे, एसघjमोहथकीयायवे. माटे जुश्रोमोहरूपीराजानुं केव॒विषमतापणुंठे केजेतजवायोग्यठे तेनो श्रादरकरावे अने जेनोधादरकरवोजोश्ये तेनोत्याग करावेठे? ॥ १६ ॥ प्रिया प्रेता पुत्रोविनय इह पुत्री गुणरति विवेकाख्यस्तातः परिणतिरनिंद्या च जननी ॥ विशु-इस्य स्वस्य स्फुरतिहि कु- टुंबं स्फुटमिदं नवे तन्नोदृष्टं तदपि वत संयोगसुखधीः ॥ १७ ॥ थर्थ ॥जीवनेतत्त्व विचारणाकरवीतेस्त्री, विनयकरवोतेपुत्र, गुणने विपेजेरतिकरवी- तेपुत्रीने, स्याहादपणेस्वपर विवेचनकरबुंतेपिता.थनिंद्याजेपारकीनिदातजवीतेयात्मा- नी माता. एबुंजेअंतरंगकुटुंवठे.तेतोजेवारें थात्माशुद्धयाय तेवारेंप्रगटरीतपदाथाय, पणतेनेजेपुरुषसंयोगीसुखमां मन्नथह्यो तेतोक्यारेपणदेखतोनयी. ॥ १७ ॥ - 1 ४३० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. पुरा प्रेमारंने तदनु तदविघटने तज्छेदे उखान्यथ क- चिनचेता विषहते ॥ विपाकादापाकादितकलशवत्तापवहु- लाइनोयस्मिन्नस्मिन्क्वचिदपि सुखं दंत न नवे ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ प्रथमप्रेमकरतांपुःखते; तेपढीतेने निश्चलपणेराखवाने पणघणुंमुःखले वली. तेप्रेमपात्रनो विदयाय, मरणथाय अथवाप्रेमत्रुटे त्यारेसनथीवधारे दुःखउपजे, ने ते सहनकरवाने गतीघणीकवणराखवीपडे, नींनाडानापाकनेविपे श्रारोपितकस्यो एवो जे घट तेनासरखीतापनी बहुलता ज्यां तोएवोजे आसंसाररूप नींनाडोतिहां सुखतो कांज नयी. समग्र उःखमयज. ॥ १७ ॥ मृगादी दृग्वाणे रिददि निदधर्मकटकं विलिप्ताहृद्देशा श्व च बहुरागरुधिरैः ॥नमंत्यूचं क्रूरा व्यसनशत धाश्च तदियं महामोहदोणीरमणरणनूमिः खलु नवः ॥ २ ॥ प्रच॥ यासंमारने विपे धर्मराजाना कटकनेतोमृगनयनीना दृष्टिरूपीवाणे दणी ना. न्यु: रागदिगार पमधीरव लोपागया उदयप्रदेशजेनाते उपर थनेकप्रकारना मन ननमंबंधी कष्टरूपीगीधपकीयो नमीरह्या एवो महामोदरूप दोणीरमण जे राजा ते. नी गदूमीममान था संसार वे ॥ १५ ॥ दमंनि क्रीमति दामथच खिद्यति बहुधा रुदंति केंदंति द गमपि विवादंविधते ॥ पलायंते मोदं दधति परिनृत्यंति विवगा नंब मादोन्मादं कमपि तनुन्नाजः परिगताः ॥२०॥ अर्थ । कामांदमे, कणमाक्रीडाकरे (रम), काणमाखदकरे, क्षणमांबहुप्रकारे रके नवापर कमांअनेकप्रकाग्नी विवादकर, काणमांनासीजाए, कापमा हर्षित घः नावामान इत्यादी द्वन्मादमंमाग्न विष देहधारीप्राणीयोकरे, ते सर्व मोदराजा- नाधीनया को ।। २० । मणी वियव प्रकटबलमंत्रीव कुनयः प्रणालीवा म्या विश्ववनितायावनमिव ।। अनिमाते पन्या मृगहराव नंदन नवी डानीमा ददति हययं तात्विकटगां॥२॥ घः अाजेम दिदने, नेमज पक्षमाणमनी मित्राइवलीराजसनामांक न्यप का पटसंयन्यायनांमार्ग, नया विधवानी योवन, वामपनरतारने अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. १४३ आगलस्त्रीनास्नेहनीलहरी तेजेमखेदनीपात्रयाय तेमजसंसारनीक्रीडा जेलजामणी तेथी तत्वदर्शीप्राणीपुःखपामे ॥१॥ प्रनाते संजाते नवति वितथा स्वापकलना विचंझानं वा तिमिरविरहे निर्मलशां ॥ तथा मिथ्यारूपं स्फरति विदि ते तत्त्वविषये नवोयं साधूनामुपरतविकल्पः स्थिरधियां ॥श्शा अर्थ ॥ जेम प्रत्तातसमयस्वप्ननीरचना निष्फलबजाय, जेमकोश्नीयांसमां जा- कलयात्रीहोय तेइनेथाकाशमां वेचंजमानासे पण निर्मलदृष्टघितां वेचंडमार्नु भ्रांति- झानमटीजाय, तेमसंसारपीन्यारारह्या, एडवाजेस्थिरखुशिवाला तत्वज्ञानसमजेला- साधु तेने श्रा संसार ते मिथ्यारूपत्तासेठे ॥ २ ॥ प्रियावाणीवीणाशयनतनुसंवाधनमुखे नवोयं पीयूषैर्घ टितइति पूर्व मतिरतृत् ॥ अकस्मादस्माकं परिकलितत त्वोपनिषदामिदानीमेतस्मिन्न रतिरपितु स्वात्मनि रतिः॥ २३ ॥ यर्थ ॥ स्त्रीनीवाणीकरीने तथा विणानादेकरीने शच्यायंकरीने वलीशरीरनेचो- सर्बु चापqतेणेकरीने जे सुग्वउपजेठे, ते अमृतेकीनेटदोयतेवं. पूर्वेचालकालें वर्तायुदतुं. पण हवेसहसान्कारेंयमने नत्व दिनानामन्यनी परिकलना र जाणपाएं घयु: तेश्री संसारने विधे नत्त्वसचिवर्ननि नत्री. पगमायामा विवाद ने ॥ २३ ॥ दधानाः काग्न्यिं निरवधिकमाविशयनयानाः पांचाली कुचकालावन्नातिरतिदाः ॥ गन्मानाने प्रगमनाना त्मनि विधी चिदानंदररंदः सदनानिदोस्त विनिः ।। ॥ अर्थ ॥ संसारनासमन्तप्रपंच निताहिक, माट गाने का एप्रनेपापानी पुनतीनातननीदरे लिया समाना लीग मासिकार गोपापली माती भांगरमा गटी तणेपरी विषयमापनी रनिटी :: जये यश गीजरमानंदस्त न इन यानत शमननिता विल्सनलिहित ਤੇ ਹਰ त्सलर स्तनः म्यादी -::- FE VR .
४३२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नधी? अर्थात् वे. ज्ञानहाथी, ध्यानधोमा, समतातेवलद, पलदीश्रात्मानीवेयनेतुंजो मनवमेवाह्यसाथ प्रेमकरे तोपोतानायात्मासाथं रतिकेमकरतोनयी ? यात्मिकसुम्वत- जीने पोजलिकसुखने कोणश्छे ? एवोमूर्खकोणदोय ? ॥ २५ ॥ पराधीनं शर्म क्षयि विषयकांदोघमलिनं नवे नीतः स्थानं त दपिकुमतिस्तत्र रमते॥बुधास्तु स्वाधीने ददायिणि करणौत्सुक्य रहित निलीनास्तिष्टंति प्रगलितनयाध्यात्मिकसुखे ॥१६॥ अर्थ ॥ पोजलिकसुखकेवुठे ? एकतोपराधीन; स्वनावेक्ष्यथवालायक; विषयनी वांबनावडेमलिन; एमसंसारनेविपेनयनांस्थानघणांठे, तेवतांकुमतिनाधणी संसारमा रमेवे. अनेपंडितलोकजेवे तेस्वाधीनसुखमरिमेटे. तेसुखकेबुंठे, केजेकोकालेंक्षयपामे नही; इंजियोनीउत्सुकतायेंरहितठे जेप्राणीश्रात्मानमां लयपाम्याथकातेप्राणी स- कलनयदिशा रहितथका परमानंदनेविपे मग्नपणेरडे ॥ २६ ॥ तदेतनाते जगदनयदानं खलु नवस्वरूपानुध्यान शमसु खनिधानं कृतधियः ॥ स्थिरीनूते ह्यस्मिन्विधुकिरणकर्पूरवि मला यशःश्रीः प्रौढा स्याजिनसमयतत्त्वस्थितिविदा ॥२॥ अर्थ ॥ थाजगत्प्रत्येपंमितलोक एमकहे, जेपोतानाथात्मजावना स्वरूपनुचिंत- नतेज शमताना सुखनुकारण, अनेजगत्नेशजयदाननुं देवावालुंठे.जेणेकारकता ना- वेबुद्धिकरी तेनेश्रात्मस्वरूपज्ञान स्थिरथयेथके चंड किरणकरिसरीखी उज्ज्वल य- शलक्ष्मीतेप्रौढपणे विस्तारपामे, एवातत्त्वज्ञानी तेजिनेश्वरप्रणीत सिझांतनातत्वनी म- र्यादायेंवत्तें ॥ २७ ॥ इतिनवस्वरूपचिंताधिकारःचतुर्थःसमाप्तः॥ इतिश्रीनय विजयगणि शिप्य श्रीयशोविजयेन विरचिते अध्यात्मसा रप्रकरणे प्रथमः प्रबंधः ॥ १ ॥ सर्वश्लोक १७२ तेमां पेहलाना २४ वीजाना श्ए त्रीजाना २२ तथा चोथाअधिकारना ॥२७॥ नवस्वरूपविझाना द्वेषान्नैर्गुण्यदृष्टिजात् ॥ तदिगोदरू पंजाग्वैराग्यमुपजायते॥॥सिध्या विषयसौख्यस्य वैराग्यं वर्णयंति ये॥ मतं न युज्यते तेषां यावदर्थोप्रसिद्धितः॥२॥ अर्थ ॥ नव-स्वरूपजाण्याथकी संसारउपरहेपथयाथकी संसारनेनिर्गुणपणेदेखवा- थकी शीघ्रपणे संसारना विशेदनोवैराग्य आत्माने विपे प्रगटथाय ॥ १॥ विषयसुख- अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४३३ नीसिद्धि-निष्पत्ति-प्राप्तितेवडे जेवैराग्यनुवर्णनकरे, तेनुंमत घटमान नथी. जिहांसुधी अर्थक अव्यबेतिहांसुधी विषय, एवीप्रसिफिके. “अर्थसत्वेविषयसत्वं ॥ इति ॥२॥ अप्राप्तत्वज्रमाउच्चै रवाप्तेष्वप्यनंतशः॥ कामनोगेपु मूढानां समीदा नोपशाम्यति॥३॥ विषयैः दीयते कामो नेधनैरिव पावकः ॥ प्रत्युत प्रोल्लसबक्ति —य एवोपवईते ॥४॥ अर्थ ॥ जेएमजाणे, जेहुंकोश्काले संसारनेविषेश्राव्योजनथी, जोश्रनंतिवार विष- यसेव्याने, तेउतांश्राविषयनवापाम्यो,एवोज्रमजेनेउपजेने,एवाजेकामनोगने विषे मुंफा- सह्याने, तेनीअभिलाषानोनाशथतोजनधी ॥३॥ जेमधनधीअग्निघटेनही, पणउलटी वृझिजपामे, तेम विषयसेवता कामनोगपण कदापिक्ष्यपामेनही, उलटी शक्तिजसास- पामतीजाये; वारंवारवधतीजजाए ॥४॥ सौम्यत्व मिव सिंदानां पन्नगानामिव दमा ॥ विषयेषु प्रसत्ता णां वैराग्यं खलु उर्लनं ॥ ५॥ अकृत्वा विषयत्यागं योवैराग्यं दिधीति अपथ्यमपरित्यज्य स रोगोछेदमिवति ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ जेमसिंहनेसोमपणुंनथी, सर्पनेजेमशमतानथी,तेमविषयमां जेप्रवर्त्या तेमने वैराग्यदोहिलोठे, पण सुगमनथी ॥५॥ जेविषयनोत्यागकस्याविना चित्तमां वैराग्यनी धारणाकरे, तेकुपथ्यतज्या विना रोगटालवानी ना करे एवं ने ॥६॥ न चित्ते विषयासक्ते वैराग्यं स्थातुमप्यलं ॥ अयोधन श्वोत्तप्ते निपतन्बिंजरं नसः ॥॥ यदींः स्यात् कुहूरात्रौ फलं यद्यव केशिनी ॥ तदा विषयसंसर्गिचित्ते वैराग्यसंक्रमः ॥७॥ अर्थ ॥ जेम लोढानो घण तप्योहोय तेपाणीनाविने शोपीजायठे, तेमजेनुचित्त विषयासक्त, तेनाझदयमां वैराग्यरहीशकतो नथी ॥ ॥ जो श्रमासनीरात्रीयें चंड उगे, अने जोवांजीश्रावृदने फलश्रावे; तोविषयीजीवना दयमां वैराग्यसंक्रमे ॥ना नवदेतुषु तोषा विषये प्वप्रवृत्तितः ॥ वैराग्यं स्यान्निरावाचं नवनैर्गुण्यदर्शनात् ॥ ५ ॥ चतुर्थेपि गुणस्थाने नन्वेवं तत् प्रसज्यते ॥ युक्तं खलु प्रमातॄणां नवनैर्गुण्यदर्शनं ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ नवनी मिनाहेतुउपरजेने पहोय विषयनेविपे जेनीप्रवृत्तिनहोय तेन पीने संसारनी निर्गुणताना चिंतनथकी निरावाधपणे वैराग्यउपजे ॥ ५ ॥ चोयागुण ..
॥
४३४
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
गणाने विपेपण सम्यक्त्ववंत झातापुरुषनिश्चयनयपणे संसारनी निर्गुणताज जुए, तो
तेने वैराग्यनीप्राप्तिथायडे, तेयुक्तज ॥ १० ॥
सत्यचारित्रमोदस्य मदीमा कोप्ययं खलु ॥ यदन्यदेतुयोगे
पि फलायोगोत्र दृश्यते॥१॥दशाविशेषे तत्रापि नचेदं ना
स्ति सर्वथा ॥ स्वव्यापारदतासंगं तथा च स्तवन्नापितं ॥१॥
अर्थ ॥ चारित्र मोहनीनोमहीमा साचोजने, केमके निश्चथकी अन्यजोगहेतुयेंपण
फलनुं अयोग्यपणुं तेथकी जोवामां श्रावे ॥११॥ सम्यक्त्वनीदशाविशेपेंकरीने तेचो
थेगुणगणेपण सर्वथावैराग्यनजहोय, एमनजाणवं, तिहांपणपोताना श्रामिक स्वना
वनी रमणतायें कुसंगपणुंहणायने, ए श्रर्थ वीतरागस्तोत्रने विपे श्रीहेमाचार्यजीयें करे
लो; माटे चोथे गुणगाणे वैराग्यपणुं होय ॥१२॥
यदा मरुन्नरेजश्रीस्त्वया नाथोपजुज्यते ॥यत्र तत्र रतिर्नाम
विरक्तत्वं तदापि ते॥१३॥नवेचा यस्य विञ्चिन्ना प्रवृत्तिः कर्म
नावजा॥रतिस्तस्य विरक्तस्य सर्वत्र शुन्नवेद्यतः॥१४॥
अर्थ ॥जे कालें देवताना राजानी लक्ष्मी देनाथ! तमेनोगवी तिहांपण जिहांजिहां रति
मोहिनीउपजेते तमेकरीनथी, त्यांपणतमे विरक्तपणुजकखुवे. पणरंगायानथी॥ २३ ॥
माटे नवनीश्चाजेहने विवेदथायठे, तेनेजेश्रवश्यवेदवायोग्य नावकर्मनी प्रवृत्तिप्रमुख
जेविरक्तात्मानेरतिपण्ने तेसर्वत्र शुनवेदनीजवर्तेते. ॥ १४ ॥
अतश्चादेपकझानात् कांतायां नोगसन्निधौ ॥ न शुद्धिप्रदयो
यस्मा झारिन्नमिदं वचः॥१५॥ मायांनस्तत्त्वतः पश्यन्ननु-
छिमस्ततोऽतं॥ तन्मध्ये न प्रयात्येव यथा व्याघातवर्जितः ॥१६॥
अर्थ ॥ एहिजकारणमाटे स्वरूपज्ञाननाथच्यासेंकरी अथवा अन्यवस्तुयेंकरी अन्य
वस्तुनुपुर तेदेपककेवाय;तेदेोपकपणुंजेनेनथी; तेनुनामअपककहियें; एडवोश्रोपक
ज्ञानवंत निश्चेनावनुग्रहणकरनारो ते पुरुपजोकांता जेस्त्रीतेनानोगनेसन्मुख प्रवर्त्ततो
होय, तोपणतेहनी शुझिनोप्रकर्परीतें दयनथाय; एटले ज्ञानशुद्धिते कर्मदायर्नु कार
एवे एबुंदरिनसूरीनुवचनवे ॥ १५ ॥ परमार्थ दिशाथकी सर्वसंसारने इंअजालस
मान देखतोयकोअनुढेगदिशामांवा, जेहनेकामनोगमा उद्वेगनथी, ने रागपण नथी
ते तेणेकरीतेमां तन्मयपणुंनकरे, तेनिरविघ्नपणे यथायोग्यमोदेजजाय॥१६॥
॥
अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित.
કરૂપે
नोगान स्वरूपतः पश्यंस्तथा मायादिकोपमान् ॥मुंजानोपि
ह्यसंगः सन्प्रयात्येव परं पदं॥१७ ॥नोगतत्त्वस्य तु पुनर्न न
वोदधिलंघनं ॥ मायोदकहढावेशस्तेन यातीद कुपथा ॥१॥
अर्थ ॥ जेप्राणी शब्दादिकनोगने परमार्थ दिशायें जोतोथको इंज्जालसमानजाणेते
विषयादिकने जोगवतोपण तेमालेपातोनथी, तेनिश्चयपरमपदजे मोदतेनेपामे ॥१॥
अनेजेनवानिनंदीप्राणी तेसंसारना जोगनेज तत्त्वकरीमाने, तेप्राणीसंसारसमुखने
जलंधीनशके, केमके मायारूपउदकनाश्रावेशे तेप्राणीकुपंथनेविषेजायः ॥ १७ ॥
स तत्रैव नवोग्नेि यथा तिष्ठत्यसंशयं ॥ मोदमार्गेपि दि तथा
नोगजंबालमोदितः॥२ए ॥ धर्मशक्तिं न दंत्यत्र जोगयो-
गवलीयसीं ॥ हंति दीपापहोवायुर्व्वलंतं न दवानलं ॥२०॥
अर्थ ॥ तेप्राणीजोगनो जंबालके कलिमलतेणेमोहितथयोथको मोक्षमार्गना साध
ननेविषेपण नवोद्विग्नतापणेनिश्चयथकीरदे ॥ १ए ॥ धर्मनिसामर्थताने कामनोगनो
संयोग हणीशकतोनधी, केमके धर्मनीसामर्थता घणीवलवत्तर. दीपकसमान अल्प
धर्मनेतोकदापि वायुसमानविषयश्रोलवीनाखे, पणजाज्वल्यमान दावानलसमान जे म
हाधर्मनी वासना तेने वायुनडीशकतो नथी ॥ २० ॥
बध्यते बाढमासक्तौ यथा श्लेष्मणि मदिका ॥शुष्कगोलवद
श्लिष्टो विषयेच्यो न बध्यते ॥२१॥ बहुदोषनिरोधार्थमनित्तिर
पि क्वचित् ॥ निवृत्तिरिव नो उष्टा योगानुनवशालिनां ॥२॥
अर्थ ॥ जेम श्लेष्मने विषे माखीलेपाइ फसाइजायवे, तेम विषयनेविपे गाढापणे
श्रासक्तथतां प्राणीबंधाश्जायचे. सुकीमृत्तिकानागोलामांजेम माखीफसातीनथी तेम
थासक्तिरहितउदासीन एवाजेजीव तेविषयनेविपे बंधातानथी ॥ २१ ॥ जेम रोग ने
काढवाने औषधोनीजरूर, तेमघणादूपणनो रोधकरवानेश्रर्थ क्वचित्य निवृत्तिपणुं
पण पृष्टनथी. जेमकामनोगनी त्यागवुद्धिपुष्टनधी,तेमचनुनवजोगेकरीने सहित जेवः
तेनेकचित्मात्र थनिवृत्तिवे. तेपण निवृत्तिनीपरेंज पुष्टनथी ॥ २२ ॥
यस्मिन्निषेव्यमाणेपि यस्याशुद्धिः कदाचिन ॥ तेनैव तस्य शुभिः
स्यात् कदाचिदिति हि श्रुतिः॥ १३ ॥ विपयाणां ततोवंधजनने
नियमोस्ति न ॥अज्ञानिनां ततो वंधो ज्ञानिनां तु न कर्दिचिन् ॥२४॥
No text on this page.
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४३७ सटीअनर्थनी वृद्धि करनारीथायने ॥ ए ॥ लाजेकरीनीचुंजुएने; अनेमनमांपुष्टध्यान धरेने, एवाधर्मधुताराप्राणीते पोतानाआत्माने नरकनाकूपमां नाखेडे ॥३० ॥ वंचनं करणानां तरिक्तः कर्तुमर्हति ॥ सजावविनियोगेन स दास्वान्यविनागवित् ॥ ३१ ॥ प्रहत्तेर्वानिवृत्तेर्वा न संकल्पो न च श्रमः॥ विकारोदियतेऽदाणा मिति वैराग्यमद्भुतं ॥ ३२॥ अर्थ ॥ शुन्नन्नावनेअर्पणकरीने सदास्वपरविवेचन ज्ञानयुक्त नावनावालाझाता वि रक्तप्राणी इंडियोनेवगवानेसमर्थथायने, पण वीजानथीथाता ॥ ३१॥ प्रवृत्तिनेविषे अथवा निवृत्तिने विपे जेनेसंकल्पनथी, अनेथाकपणनथी, एवासमजावेंवर्तनारना सर्व विकारपूरथायडे, अनेएनुंजनासअनुतवैराग्यपण ॥ ३ ॥ दारुयंत्रस्थपांचाली नृत्यतुल्याः प्रवृत्तयः ॥ योगिनो नैव बाधा यै झानिनो लोकवर्तिनः॥३३॥श्यं च योगमायेति प्रकटं गीयते परैः ॥ लोकानुग्रहहेतुत्वान्ना स्यामपि च दूषणं॥ ३४ ॥ अर्थ ॥ जेमकाष्ठनीपुतलीने दोरीनासंचारेकरी नाचनारीनामाफकनाचती जोश्ये उश्य, पणतेनेकर्मवंधननथी, तेसलौकिकव्यवहारनेवि वर्त्तताज्ञानी जे योगीश्वरपुरुप तेहनेसंसारनी प्रवृत्तिपीडाकरतीनथी ॥ ३३ ॥ एवैराग्यदिशाने परदर्शनीजोगमाया नेनामेप्रगटपणे बोलावे, एपणलोकनेउपकारकर्ता, एनेविपेदूपणनथी ॥ ३४ ॥ सिझते श्रूयते चेय मपवादपदेष्वपि ॥ मृगपर्षत्परित्रास नि रासफलसंगता ॥ ३५ ॥ औदासीन्यफले झाने परिपाकमु पेयुषि ॥ चतुर्थेपि गुणस्थाने तबैराग्यं व्यवस्थितं ॥ ३६ ॥ अर्थ ॥ सिद्धांतमांपणसांनलीयेंश्यके, अपवादने विपे मृगलासरखीपर्पदाने पण निरासकरवी एजवृपत्नतुल्यगीतार्थनी शुरूझान दिशाजाणवी. ॥ ३५ ॥ परिपक्कथइ- यकी एवीजेज्ञानदिशाथने जेनुंफल उदासीनताठे, तेथकीचोथेगुणस्थानके पणवैराग्य- दिशा प्राप्तथायवे. इतिवैराग्यसंनवाधिकारपंचम समाप्तः ॥३६॥ तवैराग्यं स्मृतं कुःख मोदज्ञानान्वया त्रिधा ॥ तत्राचं विषयाप्रा प्तेः संसारोगलदाणं ॥१॥अत्रांगमनसोःखेदो झानमव्याप कं न यत् ॥ निजान्नीप्सितलान्ने च विनिपातोपि जायते ॥३॥ अर्थ ॥ तेवैराग्यत्रणप्रकारनोठे. उःखगर्जित, मोहगनित थने ज्ञानगनित. तेमां ४३ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. प्रथमकह्योतेविषयादिकने नपामवाथकी संसारथीनगपामवार्नु लक्षण,माटेतेइने पु: खगर्जितवैराग्यकहियें. ॥१॥ देहसंबंधी मनसंबंधी जेखेदतेथीलपज्यु, जेझानतेश्रव्या- पककेण्वृद्धिकारीनथाय, श्रात्मानीपुष्टिकर्त्तानथाय, केमके तेप्राणीपोताने श्रमिला पक- रवायोग्य धनादिकवस्तुनेपामीने तापसादिपणुंठोडीने पांढुंगृहस्थपणुंअंगीकारकरे ॥२॥ छुःखाझिरक्ताः प्रागेवे वंतिप्रत्यागतेः पदं॥अधीराश्व संग्रा मे प्रविशंतो वनादिकं ॥ ३ ॥ शुष्कतर्कादिकं किंचि वैद्यका दिक मप्यदो ॥ पति ते शमनदीं नतु सिद्धांतपठति ॥४॥ अर्थ ॥ दुःखयकीजेवैराग्यपामेवे, तेतोप्रथमश्रीज पागगृहस्थावासनी श्ठाकरेते; जे पुःखटलेतो घरेजश्ये, जेमश्रधीरपुरुप जेकायरते संग्रामने विपे जतोथको वननीगली मांजराश्वेसवानीचाकरे, तेदनीपरें ॥३॥ प्राणीयोवाद विवाद करवानेगुष्कतर्क ग्रंथनणे,श्राजीविकानेश्रर्थे वैद्यकप्रमुखना ग्रंथनणे,पण शमतारसनीनदी एवी सि- छातनी जेपइति तेजणतानथी॥ ४ ॥ ग्रंथपल्लववोधेन गर्वाष्माणं च विन्नति ॥ तत्त्वांतं नैव गति प्रशमामृतनिर्जरं ॥ ५ ॥ वेषमात्रनृतोप्यते गृहस्थान्नाति शेरते ॥ नपूर्वोचायिनोयस्मा नापि पश्चान्निपातिनः ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ जे शमताअमृतना ऊरणनेपाम्यानथी, तेग्रंथनापसवमात्रके खंडखममात्रे. करीने गर्वनीगरमीनेधरीनेज वठे,पणतत्वना रहस्यने पामताजनथी॥ ५ ॥ जेसा- धुनावेषमात्रेकरीने पोतानुं जीवितव्यपणुंराखेठे, तेपणगृहस्थतुख्यजठे, पण गृहस्थथी न्यारानथी; जेणेश्रागलजहाद धस्योनथी, जेगुणपामिने पडवाइ पण थयानश्री, केमकेजे गुणपामीने तजेतेतोपडवाइकेडेवाय, पणएतोकोश्वारें पम्वाइपणथयानथी, एडवाजे वे तेतोगुणनेपाम्याजनश्री ॥६॥ गृहन्नमात्रदोलभ्यं लभ्यते मोदका व्रते ॥ वैराग्यस्यायम गोंदि दुःखगनस्य लदाणं ॥७॥ कुशास्त्राच्याससंजुतनव नैर्गुण्यदर्शनात्।।मोदगनं तु वेराग्यं मतं वालतपस्विनां ॥७॥ अर्थ ॥ यहोघरमांतो पुरुयन्नपणनग्रीमलतुं, नेदीक्षालीधायकी तोलामवामदेठे, तेमादेवीक्षालेवामां शुंडःखवे? एवुजाणीने जेदीक्षालिये,तेनुनाम पुःखगनित वैराग्य j॥७॥ एरीतेंप्रथम पुःखगर्नितर्वरागपणुंदेखाइयु हवेमोहगर्जित वेराग्यक- अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४३ हे. कुशास्त्रनाथच्यासथी प्रगटयुंजेसंसारनुं निर्गुणीपणुं तेश्रीमोहगर्जित वैराग्य थायले. तेवालतपस्वी प्रमुखजाणवा ॥७॥ सिम्झांत मुपजीव्यापि ये विरु झार्थनाषिणः ॥ तेषामप्येतदेवे ष्टं कुर्वता मपि पुष्करं ॥॥ संसारमोचकादीना मिवैतेषां न तात्त्विका|शुनोपि परिणामोय जातानझान रुचिस्थितिः॥१॥ अर्थ ॥ जेसिकांतनुनपजीवन करीनेपण सूत्र विरोधि अर्थकहे, तेप्राणीजो पुष्कर करणीकरे तोपणतेनेएवोजजाणवो ॥ ए ॥ संसारना कुःखथीमूकाववाना हेतुधीजे मुसलमानते घोडाप्रमुखने फुःखीदेखी तेनेषुःखथी बोडववाने दयानावेकरीमारीना खेने, तेपणशुलपरिणामनी बुझिराखेने तेवतांपरमार्थेपापजने, तेममोहगर्जितने परमा- र्थजडेनही. जोएनो परिणामशुनहोय तोपणपरमार्थे ज्ञाननीरुचिथायनही ॥ १० ॥ अमीषां प्रशमोप्युच्चै दोषपोषाय केवलं॥अंतर्निलीनविषम ज्वरानुनवसन्निन्नः ॥ ११ ॥ कुशास्त्रार्थेषु ददत्वं शास्त्रा र्थेषु विपर्ययः॥ स्वछंदता कुतर्कश्च गुणवत्संस्तवासनं ॥१॥ अर्थ ॥ जेमअंतरंगमां लीनथरह्यो एहवोहाडवेदीज्वर फुःखदाश्थायबे,तेमएनेपण जेप्रशमादिकगुण थाय, तेपण घणुंकरीने केवलदूषणजणीजथाय, पणगुणनणी नहीज- थाय, केमकेअंतरंग मिथ्यात्वगयाविना वैराग्यतेमुःखदाश्च ॥ ११॥ कुशास्त्रनाश्रर्थने विषे डाह्याथाय, नेशास्त्रनाविपरीत अर्थकरे, खळंदपणेवर्ते, कोसाथेमाराखेनही, अनेगुणीनी प्रशंसानकरे ॥ १५ ॥ आत्मोत्पर्कः परजोदः कलदो दंनजीवनं ॥ आश्रवानादनं श क्तयुल्लंघनेन क्रियादरः॥१३॥ गुणानुरागवैधुर्य मुपकारस्य विस्मृतिः॥ अनुवंधाद्यचिंता च प्रणिधानस्य विच्युतिः॥२४॥ अर्थ ॥ जेपोतानीमोटाश्करे, पारकोडोहकरे, क्लेशकजीभाकरे, कपटराखे, पोतानां पाप ढांके,पोतानुसामर्थ्य उलंधीने क्रियानोउद्यमकरे,तेधार्तध्यानी केदेवाय ॥१३॥ वली जेगुणीपुरुषोनो रागीनहोय वीजानाकरेलाउपकारने विसरी जाय, तीवकर्मबंधनी चि तासहितवर्ते, अनेशुनअध्यात्मना अध्यवसाय रहितपणेवत्तें ॥ १४ ॥ श्रधा मृउत्वमौ इत्य माधुर्यमविवेकिता वैराग्यस्य द्वितीयस्य स्मृतेयं लदाणावली ॥१॥ ज्ञानगर्न तु वैराग्यं सम्यक् तत्त्व परिचिदःस्यामादिनः शिवोपायस्पर्शिन स्तत्त्वदर्शिनः॥१६॥ ५ ४४० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ श्रझा, मृता, जकतता, मधुरता, अविवेकतापणुं एमोदगजित वैराग्यनी परंपराजाणवी॥१५॥एरीतेंमोहगर्जितवैराग्यनुं स्वरूपकडुं. दवेज्ञानगर्जित वैराग्य,स्वरू पकडे. जेसम्यक्त्वंतत्वनीयोलखाणकरे, स्याहाददृष्टियेंवत्तें,मोदनुचिंतनकरे मोदना उपायनेफरसे, श्रनेतत्त्व दिशा देखवानोश्रर्थीथाय; तेझानगर्जितवेराग्यजाणवो ॥१६॥ मीमांसा मांसला यस्य स्वपरागमगोचरा वुद्धिः स्यात्तस्य वैरा ग्यं ज्ञानगर्न मुदंचति ॥१॥ न स्वान्यशास्त्रव्यापारे प्राधान्यं य स्य कर्मणि ॥ नासो निश्चयसंशुई सारं प्राप्नोति कर्मणः॥२७॥ अर्थ ॥ जेहनोविचार पुष्टकारीहोय अनेस्वसिद्धांत तथापरसिझांतसंबंधी बुद्धि जेने होय, तेने वैराग्यनीवातकहिये, अनेएवानेज झानगर्जित वैराग्यप्रगट थाय ॥ १७ ॥ जेनेस्वशास्त्र परशास्त्रना व्यापारनुं प्राधान्यपणुंनथी, तेमज क्रियानेविपेपण प्राधान्य तानथी, तेनिश्चेथकी क्रियानुं निर्मलसारनूतजेफल तेनेक्यारेपणपामेनही ॥ १७ ॥ सम्यक्त्वमौनयोः सूत्रे गतप्रत्यागते यतः॥ नियमोदर्शित स्तस्मा तू सारं सम्यक्त्वमेव हि॥ २॥अनाश्रवफलं शान मव्युवानम नाश्रवः॥ सम्यक्त्वं तदव्यक्तिरित्येकत्वविनिश्चयः॥२०॥ श्रर्थ ॥जेसम्यक्त्वतेमौनचारित्रकहिये,अनेचारित्रते मौनसम कितकादिय; एवुश्रीश्रा चारांगमध्ये गतप्रत्यागककरीने का ॥ जंसम्मंतिपासहा तंमोणंतिपासहाजम्मो ॥ तेमाटे नियामकातापणुंजाणवू.सिशंतिचरणरहिया दसरणहियानसिझंति॥इतिवचना त्.तेमाटेसम्यक्त्वतेते सारनूतजाणवू ॥रणा श्राश्रवनोत्याग तेजाननुंफल, अनेअना- श्रवनुंफल तेश्रव्युठान एटलेविषयमा उजमाल नथाय, विपयनोत्यागीदोय. एनाम निश्चयसम्यक्त्वतकहिये. कारकसम्यक्त्वीनी एवीष्टिहोय, एटलामाटे निश्चय नयनीर- तिके प्रीतितेशुद्धाचारित्रवंतनेजहोय ॥ २० ॥ वहिनिर्वृत्तिमात्रं स्या चारित्र्या व्यावहारिकात् ॥ अंतःप्रवृत्ति सारं तु सम्यक् प्रज्ञानमेव हि ॥३॥ एकांते नदि पटकाय अंक्षा नेपि न शुक्षता ॥ संपूर्णपर्ययालान्नाद् यन्न याथात्म्यनिश्चयः ॥ २ ॥ श्रर्थ ॥ वाह्यधीधन, कण, कंचन, कामिनीप्रमुख वाह्यवस्तुनोजे त्यागीयाय, हारचारित्रना पालबाथी तेप्राणीव्यवहार दृष्टियेंजचाले. थनेजेने सम्यक्त्वसहित ज्ञाननी प्रवृत्तिहोय, तेहनेजयंतरंग प्रवृत्तिनो सारकहियें ॥ २१ ॥ समस्तनयनी वास- नारहितयका एकांतेवकायनीरवानी श्रद्धाकरताश्रका सम्यक्त्वनीशुद्धता नहेवाय.
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४४१ पण संपूर्णनयनीअपेक्षायें अव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयना लानविना यथार्थपणानोलाज- नहीजथाय, माटेशुङनयनी अपेक्षायेंवर्त्तवें ॥२॥ यावंतः पर्यया वाचां यावंतश्चार्थपर्ययाः ॥ सांप्रतानागताती तास्तावद्व्यं किलैककं ॥२३॥ स्यात्सर्वमयमित्येव युक्तं स्व परपर्ययैः ॥ अनुवृत्तिकृतं स्वत्वं परत्वं व्यतिरेकजं ॥२४ ॥ अर्थ ॥ जेमजगत्मां वर्तमान, अनागत, तथाअतीतकालना जेटलाशब्दपर्याय वचन नाडे, तथापदार्थनाजेटला अर्थपर्यायवे, ते सर्वपर्याय निश्चेथी एकजव्य ॥२३॥ जे- सत्वकेय पदार्थते सर्वस्वपरपपर्यायमयीहोय. तेथावीरीतेंजे, अनुवृत्तिसहजचारी गुणप- स्वणेत्वंके स्वपणुंजाणवू श्रने परपणुते व्यतिरेकपणेकरीजाणवू ॥ २४ ॥ ये नाम परपर्यायाः स्वास्तित्वयोगतोमताः ॥ स्वकीया अप्यमी त्या हुः स्वपर्यायविशेषणात् ॥श्या अतादात्म्येपि संबंधो व्यवदा रोपयोगतः । तेषां सत्वं धनस्येवव्यज्यते सूदमया धिया ॥१६॥ अर्थ ॥ जेटलापरपर्यायवे, तेसर्वपोतानीथास्तिक्यताना अजोगथीजाणवा. तेयद्यपि पोताना, तोपणगतनावें. अनेपोतानापर्यायतो सामान्यतापणे ॥ २५॥ परपर्याय जो पणतादात्म्यनावेंनथी तोपण व्यवहारनयना जोगथीतेदनो संबंध. जेमधननोध णी अनेधनते जूदाजूदाने, तोपणसूक्ष्म बुझियें विचारता तेमनोसंबंधजणायवे ॥ २६ ॥ पर्यायाः स्युर्मुनेनिदृष्टिचारित्रगोचराः ॥ यथा निन्ना अपि तथोपयोगावस्तुनोह्यमी ॥ ॥ नोचेदनावसंबंधा न्वेषणे का गतिर्नवेत् ॥ आधारप्रतियोगित्वे विष्टे न दि पृथग छयोः ॥श्ना अर्थ ॥ तेमश्रनिन्नपणे ज्ञाननातथा चारित्रसंबंधीपर्याय मुनिनेपण होय; जोपण तेश्रचिन्न, तोपणउपयोगपणे विचारतां निश्चयनयपोतपोतानाज, पणव्यवहारेंएक श्रात्मानाने, एमकेदेवाय ॥२७ ॥ एमजोनकहियें श्रने अनावनासंबंधथी गवेषणाक रियेंतो केवीगतियाय ? श्राधारांतरनिरूपकताने नावें विचारतां, "छिप्टेविनष्टेयात्," एटले पृथकूलावताना उपकरवाथी विणसेथने तेवेहुथीश्रात्मानिन्ननथी ॥ २७ ॥ स्वान्यपर्यायसंश्लेषात् सूत्रेप्येवं निदर्शितं ॥ सर्वमेकं विदन्वेद सर्व ज्ञानं तथैककं ॥ ॥ आसक्तिपाटवान्यासस्वकार्यादिनि राश्रयन् ॥ पर्यायमेकमप्यर्थं वेत्ति नावाद बुधोऽखिलं ॥ ३ ॥ अर्थ ॥ स्वपर्यायथने परपर्यायना संबंधथी सूत्रनेविषे पणएमदेखामगुंडे, के सब .
वश
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
बुंएकतानावे जाणता, “एगेश्राया,"इत्यादिक संघर्बुडानते संग्रहनयकरीएकजण
माटेचित्तनीयासक्तिये अने बुद्धिनीपाटवतायें अच्यासकरवाश्री पोताना कार्यपणादि
कनेश्राश्रयताश्रकी पर्यायना एकअर्थनेजाणीनेपण बुधजेपंमित तेसर्वनावनेजाणे. जेए-
गंजाण सेसवंजाण” इतिवचनात् ॥३०॥
अंतरा केवलज्ञानं प्रतिव्यक्ति न यद्यपि ॥ कापि ग्रहणमेकांश-
कारं चातिप्रसक्तिमत् ॥ ३२॥ अनेकांतागमश्रा तथाप्यस्ख-
लिता सदा ॥ सम्यग्रहशस्तयैव स्यात् संपूर्णार्थविवेचनं ॥३॥
अर्थ ॥ यद्यपिकेवलज्ञाननेविषे तोकांपणप्रतिव्यक्तिनथी, तोपणकोइठेकाणे एक
अंशज ग्रहणकमुठे, नेकोश्स्थानकें सर्वांशग्रहणकीधोठे ॥३१॥ तोपणअनेकांत श्रा
गमनी श्रझातेश्रस्खलितपणे सदाप्रवत्तेने, माटेअनेकांतपणुंअंगीकारकरतांज स
म्यक्त्ववे; तथाउत्सर्गअपवाद, निश्चव्यवहारतेनासंपूर्णश्रर्थनोनिश्चयथायवे ॥ ३ ॥
श्रागमार्थोपनयनादू झानं प्राइस्य सर्वगं ॥ कार्यादेर्व्यवहा
रस्तु नियतोब्लेखशेखरः ॥३३॥ तदेकांतेन यः कश्चिविरक्तस्या
पि कुग्रहः।।शास्त्रार्थवाधनात्सोयं जैनान्नासस्य पापकृत् ॥३॥
अर्थ ॥ श्रागमनाअर्थन उपनयनजेथापg तेथकीप्राज्ञजे वुद्धिवंत तेनुंज्ञान स
र्वव्यापकपणेप्रवत्तें; कार्यादिकजेव्यवहार, तेतो निश्चयपणे चित्रामणनीरेखासरिखोते.
श्रेष्टरूपकरवाने जेमथालेखकरे तेसरिखाव्यवहारवे, अनेसमग्ररूपकरवा समानतेनि
श्चयनयते ॥ ३३ ॥ तेमाटेएकांतनय अंगीकारकरीनेप्रवर्त्तनारा वैराग्यवंतनेपणकुग्रही
कहिये, तोवीजामात्र नामधरावनारदोय तेनीतोशीवार्ता ? एकनयवालोशास्त्रना अर्थ
नोवाधककरता जाणवो. तेजोपण जैनालास तोपण पापकारी जाणवो ॥३॥
उत्सर्गे चापवादेपि व्यवदारेथ निश्चये ॥झाने कर्मणि वा
यं चेन्न तदा ज्ञानगर्नता ॥ ३५॥ स्वागमेन्यागमार्थानां शत-
स्येव परायके ॥ तावताप्ययुधत्वं चेन्न तदाज्ञानगर्नता ॥३६॥
अर्थ ॥ उत्सर्गमार्गमां, श्रपवादमार्गमां. व्यवहारमार्गमा, निश्चयमार्गमां, झानन
यनेविपे अने क्रियानयनेविषे जोकदाग्रहनधी, तोतेनेज्ञानगनितपणुंडे, अनेतेशानि
पषते ॥ ३५॥ स्वसिकांतनाजाणवाथी अन्यशास्त्रनुं जाणव॒ते तेमांजसमायीजाय.
जेमपराय॑नाम उत्कृष्टगणित, तेमांसोनुगणितपण समाजायचे, श्रनेतेट, झा
नपामिनेपण जोश्रद्धानपणुंरदेतो, तेनेझानगनिता विलकुलनधी एमजाणवू ॥ ३६ ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
४४३
नयेषु सार्थसत्येषु मोघेषु परचालने॥ माध्यस्थ्यं यदि नायातं
न तदा ज्ञानगर्नता ॥३॥ आझ्यागमिकार्थानां यौक्तिकानां
च युक्तितः॥न स्थाने योजकत्वं चे न तदा झानगर्नता ॥३७॥
अर्थ ॥ पोतपोताना स्वार्थने विषे सघला नयसत्य, नेपरमार्थनी चालनाने विषे नि-
फलजे, श्रनेतेनयना विवादमांजो मध्यस्थतान श्रावी तोतेनेझानगर्नताजनही॥३॥
जेधाज्ञाग्राह्यश्रर्थने आज्ञायें ग्रहेनही, बागमप्रमाणेग्रहवायोग्यने श्रागमें ग्रहे नही,
अनेयुक्तिग्राह्यनेयुक्तिव ग्रहेनही, एमसहुने पोतपोतानेठेकाणे जोमोजाणेनही,तोतेने
झानगनिता मूलथीजनश्री एमजाणवू ॥ ३० ॥
गीतार्थस्यैव वैराग्यं ज्ञानगर्न ततः स्थितं ॥ उपचारादगीतस्या
प्यन्नीष्टं तस्य निष्ठया ॥ ३॥ सूदमैक्षिका च माध्यस्थ्यं सर्वत्र
हितचिंतनं ॥ क्रियायामादरोभूयान धर्मे लोकस्य योजनं ॥ ४० ॥
अर्थ ॥ उपरकह्या मुजवतो गीतार्थनेज झानगर्जितवैराग्यवे, पणश्रझानीनेनथी,
एमवस्यु. तोपणतेनानपचारथकी श्रगीतार्थने पणगीतार्थनीनिष्ठायें ज्ञानगर्जितवै
राग्य ॥ ३ए ॥ तेमाटेसूक्ष्मदृष्टिये मध्यस्थपणुं अंगीकारकरीने अनेपरदूषण तजीने-
वर्त्त, सर्वजगत्नाजीवन हितचिंतवद्, मैत्रीनावधरवो, क्रियानेविषेघणो आदरकरवो,
उपयोगधरवो, अनेधर्ममार्गमां लोकनेजोमवा, एहिजश्रेष्ठठे ॥४॥
चेष्टा परस्य वृत्तांते मूकांधवधिरोपमा ॥ उत्साहः स्वगुणाभ्यासे
ःस्थस्येव धनार्जने ॥४१॥ मदनोन्मादवमनं मदसंमर्द
मर्दनं ॥ असूयातंतुविच्छेदं समतामृतमजनं ॥ ४२ ॥
अर्थ ॥ मुगाने तथाांधलाने अनेवेहराने वोलवामां देखवामां थनेसांचलवामां
श्त्यादिकपारकावृत्तांतनेविषे जेणेचेष्टातजी; अनेपोताना गुणनाश्रन्यास करवामां जे
उत्साहवंत; जेमदरिलीधनकमाववानो उद्यमीहोयतेनीपरें उजमालयकोवः ॥४१॥
कामनाउन्मादनुं वमनकरनारा,मदनासमूहने टालनारा, पारूपतंतुनातोडनारा, अने
समतारूपश्रमृत कुंडमांमजानकरनारा ॥ ४२ ॥
स्वन्नावान्नैव चलनं चिदानंदमयात्सदा ॥ वैराग्यस्य तृतीयस्य
स्मृतेयं लदाणावली ॥४३॥ ज्ञानगर्नमिदादेयं प्रयोस्तुस्वो
पमर्दतः ॥ उपयोगः कदाचित् स्या निजाध्यात्मप्रसादतः॥४॥
४४२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. धुंएकनानावे जाणता. “एगेश्राया,"इत्यादिक सघ_ज्ञानते संग्रहनयकरीएकजरा माटेचित्तनीयासक्तियें श्रने बुझिनीपाटवतायें श्रन्यासकरवायी पोताना कार्यपणादि कनेश्राश्रयतायकी पर्यायना एकअर्थनेजाणीनेपण बुधजेपंमित तेसर्वनावनेजाणे. जेए. गंजागा लेसवंजाण" इतिवचनात् ॥३॥ अंतरा केवलज्ञानं प्रतिव्यक्ति न यद्यपि ॥ क्वापि ग्रहणमेकांश- प्रारं चातिप्रसक्तिमत् ॥३२॥ अनेकांतागमश्र-छा तथाप्यस्ख- विता सदा ॥ सम्यग्दृशस्तयैव स्यात् संपूर्णार्थविवेचनं ॥३॥ चक्कियनज्ञाननेविषे तोकांपाणप्रतिव्यक्तिनधी, तोपणकोइकाणे एक नज पदाकरां, नकोइस्थान सर्वांशग्रहणकीधोने ॥३१॥ तोपणअनेकांत श्रा ममनी मानेयम्मसिनपाणे सदाप्रवने, माटेथनेकांतपणुंअंगीकारकरतांज स मानमर्गमगार, निश्चव्यवहारतेनासंपूर्णार्थनोनिश्चयथायडे ॥ ३२ ॥ आगमानोपनयनाद झानं प्राझम्य सर्वगं ॥ कार्यादेर्व्यवदा मा नियनोग्पोखरः ॥३३॥ तदेकांतेन यः कश्चिकिरक्तस्या विग्रहःमाग्वार्थवाधनामायं जनानामग्य पापकृत् ॥३॥ : मावायचेन उपनयनथाप यकीमाझजे वृद्धिवंत तेनुंझान स : कायांदिकांव्यपदाग्ने, नेता निश्चयप चित्रामाणनीवास रिग्यो. कामावरकर नगरियायवदाग्ने, अनममग्ररूपकरवा समानतेनि यो । ३: । माटाकांननय अंगीकारकर्मनप्रवर्तनाग अंगम्यत्रननेपाणपट्टी मनामधगदनान्द्राय नेनीतासीवानी ? एकनयवालोशामना अर्थ मादी नदीमा जनानामंडे नापण पापकारी जाणवी ॥3॥ नमा चपवादात व्यवदाग्य निश्चय ॥हान कर्मणि वा यं नन्ननद इनानंता ।। ३८ ॥ म्यागमन्यागमार्थानां शत- र पर। नाबनायधन्वं चन्न नदाकानगनना ॥३॥ । म शानदमार्गमा व्यवहारमार्गमा, निश्रयमानर्मा, जानन मंदाग्रहनी, दोन नेटानगदिनपाद नेहानि दिई श्रावन जाने नेमाजममापी जापत. दरा समाजामठे, अन नेटव हे वेन्द्रनाटा प्रयासमा गमजान 36 ॥ + . HN स
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
४४५
स्खलनाय न शुश्चेतसां खलनापंचमचारुघोलना ॥
यदियं समतापदावली मधुरालापरते न रोचते ॥५॥
अर्थ ॥ स्त्रीनीपंचमरागनी घोलनाते समतापदनीश्रेणिना मधुरबालापनी रतिवा-
लाशुद्धचेतनावंत जोगीनेरुचेनही, एटलेशुकचेतनावंतने खलनाकारीनथाय ॥ ५ ॥
सततंदयि शुक्रशोणितप्रनवं रूपमपि प्रियं नदि ॥
अविनाशिनिसर्गनिर्मलप्रथमानस्वकरूपदर्शिनः ॥ ६ ॥
श्रर्थ ॥ अविनाशी सहज निर्मल अने विस्तारपामतुं एहवंजे पोतानुखरूप तेहना-
जोनार योगीश्वरतेनेतोजेनुं निरंतर शीलक्ष्यथायने अनेवीर्यरुधिरथी उपYएजे
स्त्रीश्रादिकनुं रूपते प्रियकारीलागतुंनथी ॥ ६ ॥
परदृश्यमपायसंकुलं विषयो
यत्खलु
चर्मचक्षुषः॥
न हि रूपमिदं मुदे यथा निरपायानुन्नवैकगोचर ॥७॥
अर्थ ॥ जेवोनिरपाय के जेहनोनाशनथी एडवोश्रनुलवदिशाने जोवानोरस
तेवो रूपते परपदार्थके वीजानेजोवायोग्य, तथानाशवंतने; अनेचर्मचकुनोविषय
एहवो जेरूप तेजोवाथकीतेनोजेरसते निश्चयनयथकी हर्षकारीनथाय ॥ ७ ॥
रतिवित्रमदास्यचेष्टितै ललनानामिद मोदते ऽबुधः॥
सुकृतान्पिविष्वमीषु नो विरतानां प्रसरंति दृष्टयः॥७॥
अर्थ ॥ रतिसुखनेदेखीने तथास्त्रीनानेत्रविभ्रमनी चेष्टायेंकरीने अवुद्धजेशज्ञानी
प्राणी तेघणोहर्पपामेले, पणए विभ्रमविलासादिकतो सुकृतरूप पर्वतनेवनय नेदेए
वा माटेयोगीश्वरनी दृष्टितेमांरमतीनथी ॥७॥
न मुदे मृगनान्निमल्लिकालवतीचंदनचंऽसौरनं ॥ वि
उषां निरुपाधिवाधित स्मरशीलेन सुगंधिवर्मणां ॥ ए॥
अर्थ ॥ कस्तुरी, मालतीनापुष्प, लवलीकेएलचीचंदनतथाचंबकेण्कपुरनीसुगंधीते
पंडितलोकोने मनकरतीनधी; तेमनेतो निरुपाधिक अनुनवगोचर स्वरूपचिदानंदने
विषेज मग्नपणुवर्ते, पणरूपादिकने विमग्नतापणुं नयी ॥ ए॥
उपयोगमुपैति यश्चिरं दरते यन्नविनावमारुतः॥न ततः
खलु शीलसौरना दपरस्मिन्निद युज्यते रतिः ॥१०॥
श्रर्थ॥जे घणाकालसुधी उपयोगमांश्रावे,जेनीसुगंधीने विनावदिशारूपवायु दरी शक
तोनयी, एवीजेशीलसुगंधीतेनेमूकी योगीश्वरनुं चित्तश्रन्यसुगंधीमां लोनातुंनयी॥१०॥
888 प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ तथाचिदानंदमयपणाना स्वनावधी सर्वदा चलायमाननही पढ़वावती कवंत जेदोय. एत्रीजा ज्ञाननित वेराग्यनागुणुनी लदाणावलीकही ॥ ३ ॥ इन ज्ञानगर्जितवैराग्यतेग्रहवायोग्यवे; श्रने मोहतिवेराग्य तथा उखगड़ितवेराग्य उपमर्दनकरीने पोतानाश्रध्यात्मनावनाप्रसादयकी कदाचित् ज्ञाननितवैराग्यनो पयोगथाय ॥ ४५ ॥ इतिश्रीवैराग्यजेदाधिकारः पष्टःसमाप्तः॥ विषयेषु गुणेषु च विधा जुवि वैराग्यमिदं प्रवर्त्तते ॥ अपरं प्रथमं प्रकीर्तितं परमध्यात्मवुधैर्षितीयकं ॥ १ ॥ अर्थ ॥ पृथ्वीनेविपे विषयमांश्रने गुणमांएवेहुप्रकारे वेराग्यप्रवर्तते. तेमांविषय राग्यतो अमुख्यपणेकह्योठे. वीजोथध्यात्मनावयुक्तगुणवेराग्यतेमुख्यपणेजाणवो ॥१ विषयानुपलंनगोचरा अपि चानुश्रविका विकारिणः ॥ न नवंति विरक्तचेतसां विषधारेव सुधासु मऊतां ॥२॥ अर्थ ॥ जेविषयवैराग्यनेते, प्राप्तिगोचरपणे वर्तठे, पणनिश्चेधी ज्ञातापुरुपतेरूपरस दिकनेविषे श्रासक्तिकरेनही. जेविरक्तचित्तवालाते अविकारीयकाजहोय. केमकेजेश्र ध्यात्मरूप अमृतधारानेविषे मानकरताहोय, तेइनेविपनीधाराशंकरनारठे ? अर्थात तेदनेकांविषनीधारापीमा करीशकतीनथी॥२॥ सुविशालरसालमंजरी विचरत्कोकिलकाकलीनरैः किमु माद्यति योगिनां मनो निनृतानादतनादसादरं ॥३॥ अर्थ ॥ जेयोगीश्वर अनहदनादेसहित, तेनेयोगमार्गेकरीने सर्व देवपुरी "श्रईपद" अथवा "सोई"पद अथवॉर्नकारध्वनि मनमांधरे, तेनोब्रह्मछारेजेनाद जवे तेनुनाम अनहदनाद कहिये, तेणेकरीजेयुक्तवे तोतेवायोगीश्वरनुमन जलीविस्तार वंती श्रांवानीमंजरीनेविषे विचरतीजे कोकिला तेना मनोहर शब्दसानलीनेशूमग्न थशे? अर्थात्नहीजयशे ॥३॥ रमणीमृउपाणिकंकणक्वणनाकर्णनपूर्णघूर्णनाः ॥ अ नुनूतनटीस्फुटीकृत प्रियसंगीतरता न योगिनः॥४॥ अर्थ ॥ स्त्रीनासुकोमल हाथमारह्यांजेकंकण तेनोशब्दसांजलीने पूर्णपणे घुम्यांचे धनुनबनदिशारूप नाटककरनारीस्त्री प्रियकारीसंगीतबंध कीधांतो, रंगायनही, एटलेलोचायनही ॥४॥ ?
४४५
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
स्खलनाय न शुक्ष्चेतसां ललनापंचमचारुघोलना ॥
यदियं समतापदावली मधुरालापरते नै रोचते ॥५॥
अर्थ ॥ स्त्रीनीपंचमरागनी घोलनाते समतापदनीश्रेणिना मधुरबालापनी रतिवा-
लाशुमचेतनावंत जोगीनेरुचेनही, एटलेशुझचेतनावंतने खलनाकारीनथाय ॥ ५ ॥
सततंझयि शुक्रशोणितप्रनवं रूपमपि प्रियं नदि ॥
अविनाशिनिसर्गनिर्मलप्रथमानस्वकरूपदार्शिनः ॥ ६ ॥
अर्थ ॥ अविनाशी सहज निर्मल अने विस्तारपामतुं एहजे पोतानुखरूप तेहना-
जोनार योगीश्वरतेनेतोजेनुं निरंतर शीलक्ष्यथायडे अनेवीर्यरुधिरथी उपYएजे
स्त्रीश्रादिकर्नु रूपते प्रियकारीलागतुंनथी ॥ ६ ॥
परदृश्यमपायसंकुलं विषयो यत्खनु चर्मचक्षुषः ॥
न हि रूपमिदं मुदे यथा निरपायानुनवैकगोचर ॥७॥
अर्थ ॥ जेवोनिरपाय के जेहनोनाशनथी एडवोशनुनवदिशाने जोवानोरस
तेवो रूपते परपदार्थके वीजानेजोवायोग्य, तथानाशवंतने; अनेचर्मचकुनोविषय
एहवो जेरूप तेजोवाथकीतेनोजेरसते निश्चयनयथकी हर्षकारीनथाय ॥ ७॥
रतिवित्रमहास्यचेष्टितै खलनानामिह मोदते ऽबुधः॥
सुकृतापिविष्वमीषु नो विरतानां प्रसरंति दृष्टयः॥७॥
अर्थ ॥ रतिसुखनेदेखीने तथास्त्रीनानेत्रविभ्रमनी चेष्टायेंकरीने अबुद्धजेथज्ञानी
प्राणी तेघणोहर्षपामेले, पणए विभ्रमविलासादिकतो सुकृतरूप पर्वतनेवजथ नेदेए
वा माटेयोगीश्वरनी दृष्टितेमांरमतीनथी॥७॥
न मुदे मृगनानिमल्लिकालवलीचंदनचंदसौरनं ॥ वि
उषां निरुपाधिबाधित स्मरशीलेन सुगंधिवर्मणां ॥५॥
अर्थ ॥ कस्तुरी, मालतीनापुष्प, लवलीकेएलचीचंदनतथाचंरकेण्कपुरनीसुगंधीते
पंडितलोकोने मग्नकरतीनधी; तेमनेतो निरुपाधिक अनुजवगोचर स्वरूपचिदानंदने
विषेज मग्नपणुवर्ते, पणरूपादिकनेविषेमग्नतापणुं नयी ॥ ए॥
उपयोगमुपैति यच्चिरं बरते यन्नविनावमारुतः॥न ततः
खलु शीलसौरना दपरस्मिन्निद युज्यते रतिः ॥१०॥
श्रर्थ। जे घणाकालसुधी उपयोगमांथावे,जेनीसुगंधीने विनावदिशारूपवायुहरी शक
तोनथी, एवीजेशीलसुगंधीतेनेमूकी योगीश्वरनुं चित्तथन्यसुगंधीमां लोजातुंनी॥१०॥
88
...
।
॥
वंती श्रांवानीमंजरीनेविपे विचरतीजे कोकिला तेना मनोहर शब्दसांज
श्रर्थ ॥ स्त्रीनासुकोमल हाथमारह्यांजेकंकण तेनोशब्दसांजलीने पूर्णप
लोचन तेनीयनुनवनदिशारूप नाटककरनारीस्त्रीयें प्रियकारीसंगीतवंश
प्रकरणरत्नाकर नाग पदेलो.
अर्थ ॥ तथाचिदानंदमयपणाना खजावधी सर्वदा नलायमाननही
कवंत जेहोय. एत्रीजा ज्ञानगर्जित वैराग्यनागुणनी सणापलीकड़ी ॥ ४३
झानगर्जितवैराग्यतेग्रहवायोग्यवे; अने मोदगनिनवेराग्य नगा मु.॥
उपमर्दनकरीने पोतानाश्रध्यात्मनावनाप्रसादयकी कदानित झानगनितवेग-
पयोगथाय ॥ ४ ॥ इतिश्रीवैराग्यनेदाधिकारः पष्टःसमामः ॥
विषयेषु गुणेषु च विधा जुवि बैराग्यमिदं प्रवर्त्तने
अपरं प्रथमं प्रकीर्तितं परमध्यात्मबुधर्मितीयकं ॥१॥
अर्थ ॥ पृथ्वीनेविपे विषयमांथने गुणमांएवेदप्रकारे वेराग्यप्रवर्नेठे. तेम
राग्यतो अमुख्यपणेकह्योठे. चीजोयध्यात्मनावयुक्तगुणवेराग्यतेमुख्यपणेजा
विषयानुपलंनगोचरा अपि चानुश्रविका विकारिणः ॥
ननवंति विरक्तचेतसां विषधारेव सुधासु मातां ॥
अर्थ ॥ जेविपयवैराग्यरेते, प्राप्तिगोचरपणे वर्तने, पण निश्चेषी झातापुरुष
दिकनेविषे श्रासक्तिकरेनही. जेविरक्तचित्तवालाते थविकारीयकाजहोय.
ध्यात्मरूप अमृतधारानेविपे मङनकरताहोय, तेइनेविपनीधाराशुंकरनारवे
तेइनेकांविपनीधारापीमा करीशकतीनथी ॥२॥
सुविशालरसालमंजरी विचरत्कोकिलकाकलीनरैः
किमु माद्यति योगिनां मनो निनृतानादतनादसादरं ॥ ३
श्रर्थ ॥ जेयोगीश्वर अनहदनादेसहित, तेनेयोगमार्गेकरीने सर्व दे
"श्रहंपद" अथवा "सोह"पद अथवाँटकारध्वनि मनमाचरेते, तेनोब्रह्महारेजे
तेनुंनाम अनहदनाद कहिये, तेणेकरीजेयुक्तते तोतेवायोगीश्वरमन .
थशे ? अर्थात्नदीजथशे ॥३॥
रमणीमृउपाणिकंकणक्वणनाकर्णनपूर्णघूर्णनाः ॥ अ
नुनूतनटीस्फुटीकृत प्रियसंगीतरता न योगिनः॥४॥
॥
तेमां योगीश्वरनुमन रंगायनड़ी, एटलेलोजायनही॥४॥
४४५
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
स्खलनाय न शुश्चेतसां ललनापंचमचारुघोलना ॥
यदियं समतापदावली मधुरालापरते नै रोचते ॥५॥
श्रर्थ ॥ स्त्रीनीपंचमरागनी घोलनाते समतापदनीश्रेणिना मधुरशालापनी रतिवा-
लाशुद्धचेतनावंत जोगीनेरुचेनही, एटलेशुद्धचेतनावंतने खलनाकारीनथाय ॥ ५ ॥
सततंदयि शुक्रशोणितप्रनवं रूपमपि प्रियं नदि ॥
अविनाशिनिसर्गनिर्मलप्रथमानस्वकरूपदार्शनः ॥ ६ ॥
अर्थ ॥ अविनाशी सहज निर्मल अने विस्तारपामतुं एहजे पोतानुंखरूप तेहना-
जोनार योगीश्वरतेनेतोजेनुं निरंतर शीलक्ष्यथायळे अनेवीर्यरुधिरथी नपर्नुएजे
स्त्रीयादिकनुं रूपते प्रियकारीलागतुंनथी ॥ ६ ॥
परदृश्यमपायसंकुलं विषयो यत्खनु चर्मचक्षुषः॥
न दि रूपमिदं मुदे यथा निरपायानुनवैकगोचर ॥७॥
अर्थ ॥ जेवोनिरपाय के जेहनोनाशनथी एडवोअनुलवदिशाने जोवानोरस
तेवो रूपते परपदार्थके वीजानेजोवायोग्य, तथानाशवंत; अनेचर्मचकुनोविषयडे
एहवो जेरूप तेजोवाथकीतेनोजेरसते निश्चयनयथकी हर्षकारीनथाय ॥ ७॥
रतिविन्त्रमहास्यचेष्टितै खलनानामिद मोदते ऽबुधः॥
सुकृताधिपविष्वमीषु नो विरतानां प्रसरंति दृष्टयः॥७॥
अर्थ ॥ रतिसुखनेदेखीने तथास्त्रीनानेत्रविभ्रमनी चेष्टायेंकरीने अवुडजेशानी
प्राणी तेघणोपामे, पणए विभ्रमविलासादिकतो सुकृतरूप पर्वतनेवजथ नेदेए
वा माटेयोगीश्वरनी दृष्टितेमारमतीनथी ॥७॥
न मुदे मृगनानिमल्लिकालवलीचंदनचंसौरनं ॥ वि
उषां निरुपाधिबाधित स्मरशीलेन सुगंधिवर्मणां ॥ ए॥
श्रर्थ ॥ कस्तुरी, मालतीनापुष्प, लवलीकेएलचीचंदनतथाचंडकेण्कपुरनीसुगंधीते
पंडितलोकोने मनकरतीनथी; तेमनेतो निरुपाधिक अनुनवगोचर स्वरूपचिदानंदने
विपेज मग्नपणुवत्तेंडे, पणरूपादिकने विमग्नतापणुं नथी॥ ए॥
उपयोगमुपैति यच्चिरं बरते यन्नविनावमारुतः॥न ततः
खलु शीलसौरना दपरस्मिन्निद युज्यते रतिः ॥१०॥
अर्थ॥ जे घणाकालसुधी उपयोगमांश्रावे,जेनीसुगंधीने विज्ञावदिशारूपवायुहरी शक
तोनथी, एवीजेशीलसुगंधीतेनेमूकी योगीश्वरनुं चित्तथन्यसुगंधीमां लोनातुंनयी॥१॥
४४६
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
मधुरैर्न रसैरधीरता क्वच नाध्यात्मसुधालिदां सता ॥अ
रसैः कुसुमैरिवालीनां प्रसरत्पद्मपरागमोदिनां ॥ ११ ॥
अर्थ ॥ जेम विकस्वरथतां जे कमल तेना स्वाद सुगंधयुक्त रसेमग्नथया एवाजेभ्रमर
ते निरस कुसुमनपररतिपामेनही, तेम अध्यात्मरूप अमृतरसनानोगी जेप्राणी तेने
बीजाशर्करादिक मधुररसनी अधीरजताउपजतीनथी; गृधतापणुं करेनही ॥२१॥
विषमायतिनिर्नु किं रसैः स्फुटमायातसुखैर्विकारिन्निः ॥
नवमे नवमे रसे मनो यदि मग्नं सतताविकारिणि ॥१२॥
अर्थ ॥ जे श्रागल कमवा विपाकापे एवामधुररसेअ॒सारं ? वलीप्रगटपणे राज्य
शक्षि स्त्रीविषयादिक सुखपाम्याश्रनेतेपाठांजतारहे तेथी विक्रियाप्रगटे तोतेवांसखथी
शुंसारूं? जोसदाययविकारी एवोपूर्णनवमोजेशांतरस तेने विपे मनमग्न, तो
एवारसेगुंफायदोथाय ! अर्थात्कांजनही ॥१॥
मधुरं रसमाप्य निःपते सनातोरसलोनिनां जलं॥परि
नाव्य विपाकसाध्वसं विरतानां तु ततोहशोर्जलं ॥ १३ ॥
अर्थ ॥ एकथचरत जुवो,के रसना लालचीजेप्राणी तेमधु
खाधानीवात सांजलीने केदेठेके, मारामुखमांपाणीजरायठे
अनेसर्व विरनिजे मुनिराजते मांसादिकमधुररसखाधे भाग
नाजयने विचारी वेनयांखपाणीथाणे,
इह ये गुणपुप्पपृरिते धृतिपत्नी
विकल्पतल्पके व वहिःम्पर्शरता
यर्थ ॥ इहांचरणकरणादिकजे गुणतेर
कुशलतापशय्या नेढ्ने विप संतापरुपनीने
से वाह्यत्रीना स्पर्श विपरनकमयाय ? ॥ १४ ॥
हदि निईनिमेव विन्त्रतां न मुद चं
विमलत्वमुपेयुपां सदा मलिक
थर्थ । इदयनेविप निवृत्ति
विधि तेहपयापनीनथी. नयासदेव निर्मल
तेनिकलनावी ॥ १५ ॥
४४४ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. गणयंति जनुः स्वमर्थवत्सुरतोल्लाससुखेन नोगिनः॥ मदनादिविषोग्रमूर्वनामयतुल्यं तु तदेव योगिनः ॥ १६ ॥ अर्थ ॥ जोगीप्राणीस्त्रीसाथे विलाससंजोगना सुखेकरी जन्मारोसफलमाने, थ ने योगीश्वरपुरुषतोमदनजेकाम तेनीचेष्टानेसर्पनाविषनी श्राकरीमूर्गतुल्यमाने॥१६॥ तदिमे विषयाः किलैहिका न मुदे केपि विरक्तचेतसां ॥ पर लोकसुखेपि निःस्पृहाः परमानंदरसालसा अमी ॥१७॥ अर्थ ॥ वेरागीजीवने श्रानवमांदणिकसुखापे एवाजेविषय तेनिश्चयथकीकांस णहर्पकारीनथी, केमकेत्यागीप्राणीतोपरलोक जेवर्गादिकनांसुख तेनेविषेपण निस्पृ. ही; तेतोमात्रमोदसुखनाजश्रचिलापीठे ॥ १७ ॥ मदनमोदविवादमत्सर ज्वरवाधाविधुराः सुरा अपि॥ विष मिश्रितपायसान्नवत् सुखमेतेष्वपि नैति रम्यतां ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ गर्वश्रज्ञान विपादअने मत्सरतरूपजावनी पीनारहितएवाजे देवतातेदना जेविषयादिकसुख तेपणविपमिश्रितज्धपाकनालोजेननीपरें मनोहरकारीनथी ॥ १७ ॥ रमणीविरहेण वन्दिना बहुवाप्पानिलदीपितेन यत् ॥ त्रिद शैर्दिवि छुःखमाप्यते घटते तत्र कथं सुखस्थितिः ॥१५॥ अर्थ ॥ केमके स्त्रीनावियोगरूपथग्नि तेयांसुरूप वायरेकरी देदीप्यमानथयो पद- वोजे शोकरूपश्रग्नि प्रगट्यो,तेथी स्वर्गनादेवतानेपण पीमाथायलं, तेवारंवर्गमांदेवताने पणसुखनी स्थितिवे, एहद् केसकहेवाय? ॥ रए । प्रथमानविमानसंपदां च्यवनस्यापि दिवोविचिंतनात् ॥ हृदयं न दि यदिदीर्यते द्युसदां तत्कुलिशाणुनिर्मितं ॥३०॥ अर्थ ॥ जेने विमानसंपदामोटीवे. एवादेवतानेपए च्यवनवेसायेंजे पुग्यप्रगदेठे, तेपुःखीदेवतार्नु इदयमात्रपाटनधी. तेनुकारपजे तेमनाइदयतेबजनापरमाणुयें- करी उत्पन्न करेलुंठे. तेचीपणुंकवणः माटेजफाटतुंनधी ॥२०॥ विषयेषु रतिः शिवार्थिनां न गतिवन्नि किलाखिलाम्बपि। घननंदनचंदनार्थिनो गिरिनमिप्वपरजुनेप्विव ॥ २ ॥ अर्थ ॥ जेमनिपिड नंदनवनना चंदननाविपनवासाने पर्वननीमिय यथव ..
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. धोजाकोश्याणदरतिथातीनथी, तेममोक्षार्थिने विषयउपर प्रीतियतीनथी, तेमजमनु नया बर्गप्रगग्य समग्रगतिनेविषे पण प्रीतियतीनधी ॥१॥ इति शुमतिः स्थिरीकृता ऽपरवैराग्यरसस्य योगिनः ।। स्वगुणेषु विष्णतावदं परवैराग्यमपि प्रवर्त्तते ॥ २२ ॥ कार्थः ॥ पगविपारी शुरूयुझिस्थिरकरीने जेनेपीजायेराग्यनो गुणप्रगट्यो, तेवा- भौगोया पात्रायणनेवपारे पपीवितामाना थागमरूप परमवैराग्यप्रगटथाय ॥२॥ विपलानिपुलाकचारण प्रवलाशीविपमुख्यखब्धयः ॥ ममता घिरतातसा मनुपंगोपनताः पवाखवत् ॥२३॥ Bolnayasreer, भुषाफलब्धि, चारणसब्धि, गहोटीश्राशी विषलब्धि, प्रमुख realviजोपजे, तोपण तेवेरागीमुनीने अदंगारमणीयायनही, मात्रएक विमा पा जरुपतेमाने ॥ २३ ॥ लिशियोपिकोपि नो विबुधानां मदारजः॥अ नित्यगी यतो निजन्नावे समुदंचति रखतः ॥२४॥ भानी पति की गोटाव्यतिशयादिगुणना समूहसहितहोय,तोपणमदकरेनही METriven भिनातापानगो, गागोताना शुरूस्वनावमांज थानंदपामे ॥४॥ FETIता रादनछानमसंगमंगति ॥ yो-यो सहजानंदतरंगरांगता॥श्य॥ up मन भनियन्त्वनापरब्धतानश्री, एकसयनुष्ठानरूप सहेजानंदना ने मारतीसंगानुमानरूपपुरुपनी जेदशातेने वांछे; समान वैराग्यनि.. पीतजारतरचने, गु . यशःश्रियः अर्थ ॥ समापने एवीबु जेलनी तेर्पधरीने परवाने. इति निर्ममयैव वैराग्यं मि. ममतामत्यनदां ॥ 2004 यदि॥ त्यागात्कंचुकमात्रस्य थर्थ ॥ ममतारहितप्राणीनेज . .
88 अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. र्थदायकजे ममतातेनेतजवी ॥१॥ जेमसर्पकांचली काढवाथी विषरहितथतोनथी, तेमजेनेममता जागे तेविषयने त्यागकरे, तोपण त्यागीथतोनथी ॥४॥ कष्टेन हि गुणग्रामं प्रगुणीकुरुते मुनिः॥ ममता रादासी सर्व जदयत्येकदेवया ॥ ३ ॥ जंतुकांतं पशूकृत्य जागविद्यौ षधिबलात् ॥ उपायैर्बदुनिः पत्नी ममता क्रीमयत्यहो ॥४॥ अर्थ ॥ जेगुणसमूहनेमुनिराज घणाकष्टेकरीप्रगटकरे, तेने समतारूपराक्षसी एक कोलीयेंखाजाय ॥३॥ केवुथाश्चर्यठेके स्त्रियाराज्यनीपेरे ममतारूपस्त्री ते जीवरू परिने पशुजेसर्कट तेरूपेंकरीने शीघ्रपणेशज्ञानरूप जडीबुटीनावलथकी घणेन कारेनचावीने रमाडे ॥ ४ ॥ एकः परनवे याति जायते चैकएव हि ॥ ममतोकतः सर्व सं बंधं कल्पयत्यथ ॥ ५॥ व्याप्नोति महती भूमि वटवीजाद्य था वटः॥ तथैकममतावीजा प्रपंचस्यापि कल्पना ॥६॥ अर्थ ॥ एकबुंचेतन परनवेजाय अनेएकबुंज श्रानवेंधावे, पणममताने वश थ श्ने रत्नादेवीनीपरें मिथ्यालगपण न्यातजातवगेरेनी कल्पनाकरे ॥ ५ ॥ जेम एक वमना वीजथकी घणीधरतीय वडव्यापीनेविस्तारपामे;तेमएकममताना वीजथकी घ णाप्रपंचनी कल्पनाउने ॥६॥ माता पिता मे नाता मे नगिनी वखना च मे ॥ पुत्राःसुता मे मि त्राणि ज्ञातयः संस्तुताश्च मे ॥ ॥ इत्येवं ममताव्याधि वईमा नं प्रतिदणं ॥ जनःशक्नोति नोवेत्तुं विना ज्ञानमहौषधं ॥७॥ अर्थ ॥ मातापिता, नाइ, वेन, स्त्री, एसर्वमाहरांजे; पुत्र, पुत्री, मित्र,एपणमाहरांने; न्याति परिचित एमाहरां ॥ ७॥ एप्रकारेंममतारूपरोग दिवसेंदिवसें वधतोजायठे, तेनेमटामवाने कोपणज्ञानरूप औषधविना समर्थथातोनयी ॥ ७ ॥ ममत्वेनैव निःशंक मारंजादौ प्रवर्त्तते ॥ कालाकालसमुवायी धनलोन्नेन धावति ॥णा स्वयं येषां च पोषाय खिद्यते ममता वशः॥ इहामुत्र च ते न स्यु स्त्राणाय शरणाय वा ॥ १० ॥ श्रर्थ ॥ जेमवेलाकवेलाउठीने विप्रवेमासासोनुं लेवानेगयो, तेनीपरेंएक ममतायेंक रीनेनिःशंकपणे श्रारंलमांप्रवर्ते; ममणशेठपरें धननेलोनेकरीदोडेठे ॥ ए॥ परनवमां शहां-कुटुंब शरणथाधारनधी, तोपणकुटुंवनेपोपवानी ममतामां खेदपामेठे ॥ १० ॥ ॥
पत प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. बीजाकोश्पणवृदेरतियातीनथी, तेममोक्षार्थिने विषयउपर प्रीतिथतीनथी, तेमजमनु व्य तथा स्वर्गप्रमुख समग्रगतिनेविषे पण प्रीतिथतीनथी ॥१॥ इति शुभमतिः स्थिरीकृता ऽपरवैराग्यरसस्य योगिनः॥ स्वगुणेषु वितृष्णतावदं परवैराग्यमपि प्रवर्त्तते ॥ २२ ॥ अर्थ ॥ एमविचारी शुबुद्धिस्थिरकरीने जेनेवीजावैराग्यनो गुणप्रगट्यो, तेवा- योगीने आत्मगुणनेवधारे एवी वितृप्लाना आगमरूप परमवैराग्यप्रगटथाय ॥२॥ विपुलईिपुलाकचारण प्रवलाशीविषमुख्यलब्धयः ॥ न मदाय विरक्तचेतसा मनुषंगोपनताः पलालवत् ॥१३॥ अर्थ ॥ विपुललब्धि, पुलाकलब्धि, चारणलब्धि, महोटीश्राशीविषलब्धि, प्रमुख अनेक लब्धियओजोपणजपजे, तोपण तेवैरागीमुनीने अहंकारजणीथायनही, मात्रएक मुक्तिसुखविना पलालना पुंजरूपतेमाने ॥२३॥ कलितातिशयोपि कोपि नो विवुधानां मदकृणव्रजः॥अ धिकं न विदंत्यमी यतो निजन्नावे समुदंचति स्वतः॥४॥ अर्थ ॥ पंडितते कोइ मोटाअतिशयादिगुणना समूहसहितहोय,तोपणमदकरेनही अनेतेथीका अधिकतापणनगणे, मात्रपोताना शुझस्वनावमांज आनंदपामे ॥ २४ ॥ हृदये न शिवेपि लुब्धता सदनुष्ठानमसंगमंगति ।। पुरुषस्य दशेयमिष्यते सहजानंदतरंगसंगता॥श्या अर्थ ॥ पोतानादयनेविपे मुक्तिसुखजपरपण बुब्धतानथी, एकसङ्घनुष्ठानरूप सहेजानंदना कबोलने मलतीअसंगानुष्ठानरूपपुरुपनी जेदशातेने वा; पामे॥२५॥ इति यस्य महामतिनवे दिद वैराग्यविलासन्नन्मनः॥ ज पयंति वरितुमुच्चकै स्तमुदारप्रकृतिं यशःश्रियः ॥२६॥ अर्थ ॥ वैराग्य विलासीपुरुपने एवीवुद्धिजपजे; तेनेवालदारप्रकृतिवालाने यशरूप- जेलदमी तेहर्पधरीने वरवानेश्ठेठे. इतिश्रीवैराग्य विषयाधिकारःसप्तमः समाप्तः ॥२६॥ निर्ममस्यैव वैराग्यं स्थिरत्वमवगादते ॥ परित्यजेत्ततः प्राझो ममतामत्यनर्थदां ॥ ॥ विषयेः किं परित्यक्तै र्जागर्ति ममता यदि ॥ त्यागात्कंचुकमात्रस्य जुजंगो नदि निर्विषः ॥२॥ अर्थ ॥ ममतारहितप्राणीनेज वैराग्यस्थीरपणेरदेठे, तेमाटे बुद्धिवंतप्राणीये अन .
इने रत्नादेवीनीप, मिथ्यासगपण न्यातजातवगेरेनी कल्पनाकरे ॥ ५ ॥ जेम । अर्थ ॥ एकढुंचेतन परनवेजाय अनेएकदूंज थानवेंश्रावेले, पणममताने वश व वमना वीजथकी घणीधरतीयें वडव्यापीने विस्तारपामेतेमएकममताना वीजयी । माता पिता मे त्राता मे नगिनी वल्लना च में॥ पुत्राःसुता मे मि त्राणि ज्ञातयः संस्तुताश्च मे ॥ ७॥ इत्येवं ममताव्याधि वर्षमा नं प्रतिदाणं ॥ जनःशक्नोति नोउत्तुं विना ज्ञानमहौषधं ॥७॥ न्याति परिचित एमाहरांठे ॥ ॥ एप्रकारेंममतारूपरोग दिवसेंदिवस वचतोज । अर्थ ॥ मातापिता, नाश, वेन, स्त्री, एसर्वमाहीत; पुत्र, पुत्री, मित्र,एपथमादान तेनेमटामवाने कोश्पणज्ञानरूप औषधविना समर्थथातोनथी ॥ ७॥ ममत्वेनैव निःशंक मारंनादौ प्रवर्तते ॥ कालाकालसमुनगयी धनलोनेन धावति ॥णा स्वयं येषां च पोषाय वियते ममता वशः॥इहामुत्र च ते न स्यु स्त्राणाय शरणायबाण अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. र्थदायकजे ममतातेनेतजवी ॥ १॥ जेमसर्पकांचली काढवायी विपरहिननांनी तेमजेनेममता जागेले तेविषयने त्यागकरे, तोपण त्यागीयतोनथी ॥४॥ कष्टेन हि गुणग्रामं प्रगुणीकुरुते मुनिः॥ ममता रादासी सर्व जदयत्येकहेलया ॥ ३ ॥ जंतुकांतं पशूकृत्य जागविद्या पधिवलात् ॥ उपायैर्बहुन्निः पत्नी ममता क्रीमयत्यहो॥४॥ अर्थ ॥ जेगुणसमूहनेसुनिराज घणाकप्टेकरीप्रगटकरे, तेने ममतारूपराक्षसी पर कोलीयेखाइजायते ॥ ३॥ केवुअआश्चर्यवेके स्त्रियाराज्यनीपेरे ममतारूपस्त्री ते जोर पजरिने पशुजेमर्कट तेरूपेंकरीने शीघ्रपणेशज्ञानरूप जडीबुटीनावलयकी पर कारेनचावीने रमाडे ॥४॥ एकः परनवे याति जायते चैकएव हि॥ ममतोऽकतः सर्वे में बंधं कटपयत्यथ ॥ ५ ॥ व्याप्नोति महती भूमि वटवीजाद्य था वटः ॥ तथैकममतावीजा त्प्रपंचस्यापि कल्पना ॥६॥ णाप्रपंचनी कल्पनाउने ॥६॥ नो ना का श्रर्थ ॥ जेमवेलाकवेसाठीने विप्रवेमासासोनुं रीनेनिःशंकपणे श्रारंजमांप्रवर्ते ममणशेठपरें श्हां-कुटुंब शरणयापारनपी, खवानी ।
ՑԱԾ
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
ममत्वेन बहून् लोकान् पुष्णात्येकोर्जितर्धनेः ॥ सोढा नरक
खानां तीव्राणामेक एव तु॥२२॥ममतांधीहि यन्नाग्ति तत्प
श्यति न पश्यति॥जात्यंधस्तु यदस्त्येत भेद इत्यनयोर्मदान् ॥१॥
श्रर्थ ॥ पोतेएकलो धनमेलवीने ममत्वेकरीने घणालोकने पुष्टिकरें।, पणपरजवमा
श्राकरांनारकीनांमुःखयावशे, तेवारेएकलोजनोगवशे ॥१९॥जीवतोयांधलोनयी, पण
ममतायेंकरी नास्तिकपदार्थने खलंकरीमानेते, तेदनेमिथ्याप्रियंधकहिये, केमके
तेनीचर्मचकुठे, तोपणतेचयेंकरी थास्मिकथर्थने नधीदेखतो, माटेएनेदेखतो
पणबांधलोजजाणवो श्रनेजेजातिअंधतो ते पणशानीनेसंयोगें थात्मार्थने जुए के, मा
टेएवेप्रकारना अंधमां घणोअंतरठे ॥ १२ ॥
प्राणाऽनित्यताध्यानात् प्रेमभूम्ना ततोधिकां ॥ प्राणापदां प्रि
यां मत्वा मोदते ममतावशः॥२३॥ कुंदान्यस्थीनि दशनान् मुखं
श्लेष्मग्रदं विधामांसग्रंथी कुचो कुंलो देनो वेत्ति ममत्ववान्॥१४॥
अर्थ ॥ रागदिशायेंकरीने प्राणनेयनित्यमाने पणप्राणनी लेनारीजेस्त्री तेनेममताने
वशथ वजनजाणीने दर्पपामे ॥१३॥ तेस्त्रीनादांतयद्यपि हाडकांना, तोपणतेने कुं
दफुलनी कलिनाजेवाजाणे, अनेश्लेप्मजेलाल तेणेकरी नरेबुं मुखहोय ते
नेचंतुल्यवखाणे, अनेस्तनमांसनागंग तेनेसोनाना कलशसमान लेखेठे, ए वातो
सर्वममत्वनेलीधे थायठे ॥ १४ ॥
मनस्यन्यच्चस्यन्यत् क्रियामन्यदेव च ॥ यस्या स्तामपिलो
लादी साध्वीं वेत्ति ममत्ववान्॥राया रोपयत्यकार्येपि रागि
णां प्राणसंशय॥zत्तां स्त्री ममत्वांध स्तां मुग्धामेव मन्यते ॥१६॥
अर्थ ॥ वलीतेस्त्रीकेवी ? जेनामनमांकोकहोय, अनेवचनमा वली चीजो कोश्क
होय,श्रनेनोगतोवली कोश्नीजानी साथेजकरे, एवी. तेनेवैरागीपुरुषकहे, जेएस्त्री
थकी सर्वसमु. एटलेस्त्रीने सर्वथीलुमीगणे; पणजेप्राणीममतावंतने, तेतोएवीचंचल
नेत्रवालीस्त्रीने सतीमानेठे ॥ ५॥ स्त्रीपोतानारागी धणीनेमरण थाय एवांकाम
जलावे, अनेतेपण ममत्वेश्रांधलोपुरुप तेकार्यकुटाइ पीटाश्नेकरे. वली स्त्रीव्यभिचारणी
होय,तोपणतेनेनोलीकरीमाने. तेजपरएक दृष्टांत. "लालीकेतीवापमी अवलाखेलमखे
ल, ज्यांयीलाव्योलाकमी त्यांनीत्यांजश्मेल" ॥ १६ ॥
४५१ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. चर्मामादितमांसास्थि विण्मूत्रपिठरीष्वपि ॥ वनितासु ममत्वं य त्तन्ममत्वं विजूंनितं ॥१७॥ लालयन्बालक नोते त्येवं द्रुते ममत्ववान् ॥ वेत्ति च श्लेष्मणा पूर्णा मंगुलीममृतांचितां॥रजा श्रर्थ ॥ जेममत्वनी चेष्टाते धूललीला सरखी, तेनेवशथरह्यो एवोजेपुरुषते हाड,मांस,विष्टा,मूत्र,तथा चर्मथीमढेली हांमलीजेवीस्त्रीनपरप्रेमकरे ममत्वधरे॥१७॥ वलीममत्वेकरीने पोतानापुत्रनेरमाडे तेवखतेतेनेवापवापकरीकहे. अने तेवालकना हाथनीशांगलीयो श्लेष्मथीनरीहोय तेनेअमृतसमानजाणे ॥ १७ ॥ पंकामपि निःशंका सुतमंकान्न मुंचति॥तदमेध्येपि मेध्यत्वं जा नात्यंबा ममत्वतः ॥१५॥ मातापित्रादिसंबंधो नियतोपि म मत्वतः ॥ दृढभूमि ज्रमवतां नैयत्येनावन्नासते ॥ २० ॥ अर्थ ॥ मोदथकी बालकनीमाता पोतानाबालकने कादवेंनस्योहोय, तोपणनिः शंकपणे खोलामांथी मूकतीनथी; वलीविष्ठायेंअशुचिहोय, तोपणतेवालकने तेनीमाता मोहनावशथकी तेहनेपवित्रगणे ॥ १५ ॥ जेमधरती शाश्वतदृढ, पणधतुरानाफ- वनदकरनार प्राणी नेफेरावे, त्यारेतेनेधरतीफरतीजणायने तेममातापितादिकनो संबंध संसारमा अनादिनो शाश्वत; पणमोहवडेमुकाणोप्राणी एमकहेजे, माताम- रीगर हवेकेमथशे ? शीरीतेंचालशे ? ॥ २० ॥ निन्नाः प्रत्येकमात्मानो विनिन्नाः पुनला अपि॥ शून्यसंसर्ग ३ त्येवं यः पश्यति स पश्यति ॥२॥अदंताममते स्वत्वस्वीयत्वन्त्र महेतुके । नेदज्ञानात्पलायते रअज्ञानादिवाहिन्निः ॥ २ ॥ अर्थ ॥ तेसप्रत्येकेंजीवपण जुदाजुदा, अनेतेकश्गतिथीश्राव्या अनेकगतियें जशे ? तेमपुशलपणजुदा, तथाशरीरनो संगपणशुन्य, एरीतेजेदेखेने तेनेदेखतो जाणवो ॥१॥ जेमदोरडानुं ज्ञानथये सर्पनीजीति नाशपामेठे, तेमहंअनेस्त्रीश्रादिक माहरीएवो ममत्वथायठे, तेचमहेतु. तेत्रमन्नेद ज्ञाननजरेंजोवाथी नाशपामे ॥२॥ किमेतदिति जिज्ञासा तत्त्वानिज्ञानसंमुखी ॥ व्यासंगमेव नोनातु दत्ते व ममतास्थितिः॥ २३ ॥ प्रियार्थिनः प्रियाप्राप्तिं विना क्वा पि यथा रतिः॥न तथा तत्त्वजिज्ञासो स्तत्त्वप्राप्तिं विना क्वचित्॥४॥ अर्थ ॥ एसंसारनोसंबंधशुंठे ? एमधात्मतत्त्वने सन्मुख योलखवानी वाय. ए १५० प्रकगारलाकर जाग पडेगी. ममत्वेन बहुन लोकान गुणात्येकोर्जिननिः ॥ गोदानक कुःस्वानां तीत्राणामेक एव तु॥१॥ममतांनीहि गन्नाग्नि नप श्यति न पश्यनिजात्यंधरतु यदरत्येत मेद इत्यनगोमदान ।।। अर्थ ॥ पोतेएकलो धनमेसीने ममत्वेकरीने प्रणाखोकने पुष्टिकरे, पाणार नामा श्राकरांनारकीनांमुःखावशे, तेवारंएकलोज नोगा.॥२॥जीवनोग्राभलीनयी, पाण ममतायेंकरी नास्तिकपदार्थने बकरीमाने, तेदने मिथ्याष्टिगंधकनिये, कमके तेनीचर्मचडले, तोपणतेनायकरी थामियर्थने नयीदेखतो, माटेगनेदेखतो पाणथांधलोजजाणवो अनेजेजातिअंधतो वे पाणझानीनेसंयोगे यात्मार्थने जुग , मा देगवेप्रकारना अंधमां घणोयंतर ॥ १२ ॥ प्राणाऽनित्यताध्यानात प्रेमना' ततोधिकां ॥ प्राणापहां प्रि यां मत्वा मोदते ममतावशः॥१३॥ कुंदान्यस्यीनि दशनान् मुखं लेप्मग्रदं विधामांसग्रंथी कुचों कुंलो देनो वेत्ति ममत्ववान्॥२४॥ श्रर्थ ॥ राग दिशायेंकरीने प्राणनेयनित्यमाने पणप्राणनी लेनारीजेनी तेनेममताने वशयश् वक्षनजाणीने दर्पपामेठे ॥१३॥ तेनीनादांतयद्यपि हाडकांना, तोपणतेने दफुलनी कलिनाजेवाजाणे, अनेश्लेष्मजेलाल तेणेकरी नरेबुं मुखदोय नेचंतुल्यवखाणे, अनेस्तनांसनागंगठे तेनेसोनाना कलशसमान लेखे, एवाते सर्वममत्वनेलीधे थायठे ॥ १४ ॥ मनस्यन्यच्चस्यन्यत् क्रियामन्यदेव च ॥ यस्या स्तामपिलो लादी साध्वीं वेत्ति ममत्ववान्॥राया रोपयत्यकार्येपि रागि णां प्राणसंशय||दृत्तां स्त्री ममत्वांध स्तां मुग्धामेव मन्यते ॥१६॥ श्रर्थ ॥ वलीतेस्त्रीकेवी ? जेनामनमांकोश्कहोय, अनेवचनमां वली बीजो कोश्क होय,थनेनोगतोवली कोत्रीजानी साथेजकरे, एवी. तेनेवेरागीपुरुषकहे, जेएस्त्री यकी सर्वसमु. एटलेस्त्रीने सर्वधीनुमीगणे; पणजेप्राणीममतावंत, तेतीएवीचंचल नेत्रवालीस्त्रीने सतीमानेठे ॥ ५॥ स्त्रीपोतानारागी घणीनेमरण थाय एवांकाम जलावे, अनेतेपण ममत्वेश्रांधलोपुरुप कार्यकुटाइ पीटाइनेकरे. वली स्त्रीव्यभिचारणी होय,तोपणतेनेनोलीकरीमाने. तेजपरएक दृष्टांतठे. "लालीकेतीवापमी अवलाखेलमखे ल, ज्यांथीलाव्योलाकमी त्यांनीत्यांजश्मेल" ॥ १६ ॥ .
४५१ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. चर्माचादितमांसास्थि विण्मूत्रपिठरीष्वपि ॥ वनितासु ममत्वं य तन्ममत्वं विज़ुनितं ॥१७॥ लालयन्बालक नोते त्येवं ब्रुते ममत्ववान् ॥ वेत्ति च श्लेष्मणा पूर्णा मंगुलीममृतांचितां॥रजा अर्थ ॥ जेममत्वनी चेष्टाते धूललीला सरखी, तेनेवशथरह्यो एवोजेपुरुषते हाड,मांस,विष्टा,मूत्र,तथा चर्मधीमढेली हामलीजेवीस्त्रीउपरप्रेमकरे;ममत्वधरे॥१७॥ वलीममत्वेकरीने पोतानापुत्रनेरमाडे तेवखतेतेनेवापवापकरीकहे. अने तेवालकना हाथनीश्रांगलीयो श्लेष्मयीनरीहोय तेनेअमृतसमानजाणे ॥ १७ ॥ पंकाईमपि निःशंका सुतमंकान्न मुंचति॥तदमेध्येपि मेध्यत्वं जा नात्यंबा ममत्वतः ॥ १५॥ मातापित्रादिसंबंधो नियतोपि म मत्वतः ॥ दृढभूमि भेमवतां नैयत्येनावनासते ॥ २० ॥ अर्थ ॥ मोदथकी बालकनीमाता पोतानावालकने कादवेंजस्योहोय, तोपण निः शंकपणे खोलामांथी मूकतीनथी; वलीविष्ठायेंअशुचिहोय, तोपपतेवालकने तेनीमाता मोहनावशथकी तेहनेपवित्रगणे ॥ १५ ॥ जेमधरती शाश्वतदृढ, पणधतुरानाफ- लजदकरनार प्राणी नेफेरावे, त्यारेतेनेधरतीफरतीजणायचे तेममातापितादिकनो संबंध संसारमा अनादिनो शाश्वत; पणमोहवडेमुकाणोप्राणी एमकहेजे, माताम- रीग हवेकेमयशे ? शीरीतेंचालशे ? ॥२०॥ निन्नाः प्रत्येकमात्मानो विनिन्नाः पुनला अपि॥ शून्यसंसर्ग ३ त्येवं यः पश्यति स पश्यति॥२॥अहंताममते स्वत्वस्वीयत्वन्त्र मदेतुके ॥ नेदज्ञानात्पलायेते रअज्ञानादिवाहिन्निः ॥ १२ ॥ अर्थ ॥ तेमप्रत्येकेंजीवपण जुदाजुदाडे, अनेतेकरगतिथीश्राव्या अनेकगतियें जशे ? तेमपुजलपणजुदा, तथाशरीरनो संगपणशुन्यत्रे, एरीतेजेदेखेने तेनेदेखतो जाणवो ॥१॥ जेमदोरडानुं ज्ञानथये सर्पनीनीति नाशपामेठे, तेमहंधनेस्त्रीश्रादिक माहरीएवो ममत्वथायवे, तेचमहेतुठे. तेत्रमन्नेद ज्ञाननजरेंजोवाथी नाशपामे ॥२२॥ किमेतदिति जिज्ञासा तत्त्वानिज्ञानसंमुखी ॥ व्यासंगमेव नोचातु दत्ते व ममतास्थितिः ॥ २३ ॥ प्रियार्थिनः प्रियाप्राप्तिं विना क्वा पि यथा रतिः॥न तथा तत्त्वजिज्ञासो स्तत्त्वप्राप्तिं विना क्वचित्॥४॥ अर्थ ॥ एसंसारनोसंबंधशुंठे? एमथात्मतत्वने सन्मुख अोलखवानी श्वाय. ए
४५०
प्रकरणरत्नाकर नाग पड़ेलो.
ममत्वेन बहून् लोकान् पुष्णात्येकोर्जितर्धनेः ॥ सोढा नरक
फुःखानां तीव्राणामेक एव तु॥२२॥ममतांधोदि यन्नास्ति तत्प
श्यति न पश्यति॥जात्यंधस्तु यदस्त्येत झेद इत्यनयोर्मदान् ॥१॥
अर्थ ॥ पोतेएकलो धनमेलबीने ममत्वेकरीने घणालोकने पुष्टिकरे, पाणपरनवमां
श्राकरांनारकीनांपुःखथावशे, तेवारेंएकलोजनोगवशे.॥१९॥जीवतोश्रांधलोनधी, पण
ममतायेंकरी नास्तिकपदार्थने खरुंकरीमाने, तेहनेमियादृष्टिअंधकहिये, केमके
तेनीचर्मचकुने, तोपणतेचायेंकरी थात्मिकथर्थने नथीदेखतो, माटेएनेदेखतो
पणश्रांधलोजजाणवो थनेजेजातिअंधतो वे पणशानीनेसंयोगें श्रात्मार्थने जुए वे, मा
टेएवेप्रकारना अंधमां घणोअंतर ॥ १२ ॥
प्राणाऽनित्यताध्यानात् प्रेमभूम्ना' ततोधिकां ॥ प्राणापदां प्रि
यां मत्वा मोदते ममतावशः॥२३॥ कुंदान्यस्थीनि दशनान् मुखं
श्लेष्मगृहं विधामांसग्रंथी कुचौ कुंनो देनो वेत्ति ममत्ववान्॥२४॥
अर्थ ॥ राग दिशायेंकरीने प्राणनेअनित्यमाने पणप्राणनी लेनारीजेस्त्री तेनेममताने
वशथर वल्खजजाणीने हर्पपामेवे ॥१३॥ तेस्त्रीनादांतयद्यपि हाडकांनाठे, तोपणतेने कुं
दफुलनी कलिनाजेवाजाणे, अनेश्लेष्मजेलाल तेणेकरी नरेबुं मुखहोय ते
नेचंतुल्यवखाणे, अनेस्तनमांसनागंठग तेनेसोनाना कलशसमान लेखेठे, ए वातो
सर्वममत्वनेलीधे थाय ॥ १४ ॥
मनस्यन्यवचस्यन्यत् क्रियामन्यदेव च ॥ यस्या स्तामपिलो
लादी साध्वीं वेत्ति ममत्ववान्॥राया रोपयत्यकार्येपि रागि
णां प्राणसंशय॥zत्तां स्त्री ममत्वांध स्तां मुग्धामेव मन्यते ॥१६॥
अर्थ ॥ वलीतेस्त्रीकेवी ? जेनामनमाकोश्कहोय, थनेवचनमा वली वीजो कोश्क
होय,अनेनोगतोवली कोत्रीजानी साथेजकरे, एवीजे. तेनेवैरागीपुरुषकहे, जेएस्त्री
थकी सर्वसह्यु. एटलेस्त्रीने सर्वथीलुमीगणे; पणजेप्राणीममतावंत, तेतोएवीचंचल
नेत्रवालीस्त्रीने सतीमाने ॥५॥स्त्रीपोतानारागी धणी नेमरण थाय एवांकाम
जलावे, अनेतेपण ममत्वेंथांधलोपुरुष तेकार्यकुटाइपीटाइनेकरे. वली स्त्रीव्यजिचारणी
होय,तोपणतेनेनोलीकरीमाने. तेउपरएक दृष्टांत. "लालीकेतीबापमी अवलाखेलमखे
ल, ज्यांथीलाव्योलाकमी त्यांनीत्यांजश्मेल" ॥ १६ ॥
४५ अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित. चर्माचादितमांसास्थि विण्मूत्रपिठरीष्वपि ॥ वनितासु ममत्वं य त्तन्ममत्वं विजूंनितं ॥ १७॥ लालयनवालक नोते त्येवं ब्रुते ममत्ववान् ॥ वेत्ति च श्लेष्मणा पूर्णा मंगुलीममृतांचितां॥२॥ अर्थ ॥ जेममत्वनी चेष्टाते धूललीला सरखीने, तेनेवशथरह्यो एवोजेपुरुषते हाड,मांस,विष्टा,मूत्र,तथा चर्मथीमढेली होमलीजेवीस्त्रीउपरप्रेमकरे:ममत्वधरे॥१७॥ वलीममत्वेकरीने पोतानापुत्रनेरमाडे तेवखतेतेनेवापवापकरीकहे. अने तेवालकना हाथनीयांगलीयो श्लेष्मथीचरीहोय तेनेअमृतसमानजाणे ॥ १७ ॥ पंकाठमपि निःशंका सुतमंकान्न मुंचति॥तदमेध्येपि मेध्यत्वं जा नात्यंवा ममत्वतः ॥१५॥ मातापित्रादिसंबंधो नियतोपि म मत्वतः ॥ दृढभूमि ज्रमवतां नैयत्येनावनासते ॥ २० ॥ अर्थ ॥ मोदयकी वालकनीमाता पोतानावालकने कादवेंजस्योहोय, तोपण निः शंकपणे खोलामांथी मूकतीनथी; वलीविष्ठायेंअशुचिहोय, तोपणतेवालकने तेनीमाता मोहनावशथकी तेहनेपवित्रगणे ॥ १५ ॥ जेमधरती शाश्वतदृढ, पणधतुरानाफ- लजकरनार प्राणीनेफेरावे, त्यारेतेनेधरतीफरतीजणायने तेममातापितादिकनो संबंध संसारमा अनादिनो शाश्वत; पणमोहवडेमुकाणोप्राणी एमकहेजे, माताम- रीगश हवेकेमयशे ? शीरीतेंचालशे ? ॥ २० ॥ निन्नाः प्रत्येकमात्मानो विनिन्नाः पुनला अपि॥ शून्यसंसर्ग ३ त्येवं यः पश्यति स पश्यति॥३॥अहंताममते स्वत्वस्वीयत्वन्त्र महेतुके ॥ नेदज्ञानात्पलायते रअज्ञानादिवादिन्निः ॥ ॥ अर्थ ॥ तेमप्रत्येकेंजीवपण जुदाजुदाने, अनेतेकगतिथीश्राव्या अनेकगतियें जशे ? तेमपुजलपणजुदावे, तथाशरीरनो संगपणशुन्य, एरीतेजेदेखेवे; तेनेदेखतो जाणवो ॥२२॥ जेमदोरडानुं ज्ञानथये सर्पनीनीति नाशपामठे, तेमढुंशनेस्त्रीश्रादिक माहरीएवो ममत्वथायवे, तेचमहेतुबे. तेत्रमन्नेद ज्ञाननजरेंजोवाथी नाशपामे ॥२॥ किमेतदिति जिज्ञासा तत्त्वानिझानसंमुखी ॥ व्यासंगमेव नोनातु दत्ते व ममतास्थितिः॥ २३ ॥ प्रियार्थिनः प्रियाप्राप्तिं विना क्वा पि यथा रतिः॥न तथा तत्त्वजिज्ञासो स्तत्त्वप्राप्तिं विना क्वचित्॥४॥ अर्थ ॥ एसंसारनोसंबंधशुंठे ? एमश्रात्मतत्त्वने सन्मुख अोलखवानी श्याथश्. ए - - - ते ४५२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. टलेममता तरतनाशपामे. आत्मज्ञानीआगल ममताकिहाठेकाणेरहे? ॥ २३ ॥ जेमका मीपुरुष स्त्रीनोअर्थीथयो, तेस्त्रीपाम्याविना कोपणठेकाणे रतिनपामे, तेमतत्त्वनोजाण पुरुषपण तत्त्वपाम्याविना क्यांयेंर तिनपामे ॥ २४ ॥ अत एव हि जिज्ञासा विष्टंन्नति ममत्वधीः ॥ विचित्रान्नि नयाक्रांतः संत्रांत इव लक्ष्यते ॥श्य॥धृतो योगो न ममता हता न समताऽऽदृतानि च जिशासितं तत्त्वं गतं जन्म निर र्थकम् ॥२६॥ जिज्ञासा च विवेकश्च ममतानाशकावुनौ ॥ अतस्तान्यां निग्रहीया देनामध्यात्मवैरिणीं ॥२॥ अर्थ ॥ एकारणमाटे तत्त्वजाणवानी श्छायेंकरी ममतानीबुद्धिजेणेदवावी, प्राणी विचित्रप्रकारनी नय, गम, जंग, रचनायें व्याप्योथको संसारना सर्वपदार्थ ने संभ्रांतजाणे, एटलेइंग्रजालवतजाणे ॥ २५ ॥ जेणेजोगपणधर्योनही, अनेममता पण हणीनही, तथा समतापणादरीनही, वलीशास्त्रजाणवानी श्वापणनकरी, ते नोनरजन्मनिष्फलगयो, एमजाणवु ॥ २६ ॥ एकजाणवानी श्या अनेवीजीविवेक ए बेममताने नाशकरनाराजे. तेमाटेएबेहुथकी ममतानो निग्रहकरवो. कारणके ममता ते अध्यात्मनी दुश्मनः ॥ २७ ॥ तिममता त्यागाधिकारः अष्टमसमाप्तः ॥ त्यक्तायां ममतायां च समता प्रथते स्वतः ॥ स्फटिके गलितो पाधौ यथा निर्मलतागुणः ॥२॥ प्रियाप्रियत्वयोर्यार्थे व्यवहार स्य कल्पना निश्चयात्तव्युदासेन स्तमित्ये समतोच्यते ॥२॥ अर्थ ॥ हवेसमता श्रावधानो अधिकारकडेले. जेमस्फटिकनेविषे उपाधिपणुंटले, तेवारें निर्मलतापगँवधेने, तेमजेवारें ममतानोत्यागथाय तेवारेंपोतानीमेलेज सम ताविस्तरे ॥ १॥ संसारनेविपेपोताने श्रर्थेकोश्कामपमे तेवारे एमजाणेजेश्रामाद रो वहालो,अनेश्राश्मनठे,पणएसर्व व्यवहारकल्पना; निश्चयथकीतो तेव्यवहार- नाशेकरी मध्यस्थपणुंपामे; तेवारेंज तेसमतावंत केदेवाय ॥२॥ तेष्वेव द्विषतः पुंस स्तेष्वेवार्थेषु रज्यतः ॥ निश्चयात्किंचि दि ष्ट वाऽनिष्ट वा नैव विद्यते॥३॥एकस्य विषयोयः स्यात्स्वान्निप्रा येन पुष्टितः॥ अन्यस्य देष्यतामेति स एव मतिन्नेदतः॥४॥ श्रर्थ ॥ व्यवहारकल्पनाबालोतो जेनेविपेपलावे तेनेजविपे पोतानांथर्थसाध नेकरि राजीथाय;पणजोनिश्चयथकीविचारे, तोएमांकां श्टनथी, तेमथनिष्टपणनथी, श्रध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४५३ ॥३॥ एकविषयजे एककार्य तेएकजणने पोतानीरुचियेंपुष्टकारी अनेवीजानेतेथीज केषनपजे. एमतिकल्पनानानेदने, एमजाणवु ॥४॥ विकल्पकल्पितं तस्मा यमेतन्न तात्त्विकं ॥ विकल्पोपरमे तस्य वित्वादिवउपदयः॥या स्वप्रयोजनसंसिद्धिः स्वायत्ता जासते यदा ॥ बहिरर्थेषु संकल्पसमुबानं तदा हतं ॥६॥ अर्थ ॥ इष्टअनिष्ट ए विकल्पनीकल्पनाथकी;एवेनेजरागद्वेषजाणवा. पणएमांकांश तत्त्वनश्री. जोमनश्रीविकल्पजाय, तोरागद्वेष एवेहुदूरथाय ॥५॥ पोताना प्रयोजननी- सिकि जेवारेंपोताने खाधीनथाय, तेवारेंवादारनाअर्थसंकल्पनो उगवनाशपामे ॥६॥ लव्धे स्वन्नावे कंठस्थस्वर्णन्यायाद्भमदये ॥ रागद्वेषानुप स्थाने समता स्यादनाहता॥॥जगजीवेषु नो नाति वैविध्यं कर्मनिर्मित।यदा शुनयस्थित्या तदा साम्यमनाहतं ॥॥ अर्थ ॥ जेसकंवउपररहेढुं सुवर्ण साक्षात्देखायो, तेमखानाविकगुण पामेथकेवि- जाविकज्रमणादूरजाय, तेवारे रागद्वेषीदूरथाय अनेसमताविशेवधे ॥ ॥ जग- त्नाजीवने विषे कर्मनुं विचित्रपणुंडे, माटेतेविनावपणुं सारुंनरतुंकेहेवानीरीतें जेवारेंन नासे, तेवारेंशुधनयमा रह्योथको प्रवलसमतानेपामे ॥७॥ स्वगुणेच्योपि कौटस्था देकत्वाध्यवसायतः॥ आत्माराम म नो यस्य तस्य साम्यमनुत्तरं॥णासमतापरिपाके स्या विषय ग्रहशून्यता॥यया विशदयोगानां वासीचंदनतुल्यता ॥२०॥ अर्थ ॥ पोतानागुणथकी पोतानोआत्मासाक्षीकरीने पोतानाएकशुधश्रध्यवसाय- थकी श्रात्माने विपे जेनुमनरमेवे, तेनीसमताअनुत्तरकहियें ॥ ए॥ एमजेनेपाकीसम- ताथइ तेहैंविषयरूपघरसुनुययुं; एमजेमुनिनेनिर्मल समतायोगप्रगट्यो, तेमुनिनेवांस- लेंकरी कोश्ठेदे अथवा चंदनेकरीकोसूजेते वेहुतुल्यठे. ॥ १० ॥ किं स्तुमः समतां साधौ या स्वार्थप्रगुणीकृता ॥ वैराणि नित्य वैराणा मपि हंत्युपतस्थुषां ॥११॥ किं दंनेन तपोनिर्वायमैच नियमैश्च किं ॥ एकैव समता सेव्या तरिः संसारवारिधी ॥१२॥ अर्थ ॥ एवा साधुनीसमतानां शुवखाणकरियें ? जेणेपोतानाथात्मानी सिकिकर- वाने समताश्रादरी, एहवामुनिते समतारूपघरमारहेतायका थानवनातया श्रागला. है ५४ ॥ ॥ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. कश्कनवतेसर्व जवनावैरत्नावने टालीनाखेडे, जेमनित्यपासेंवसतांश्रका कुतरायने मां जरीके० विलामीतेमनांवैरपण शमीजाय, तेहनीपरेंजाणवू ॥ ११॥ कपटीवेशधारण करवाथीथाय! तथाघणीतपस्यायेंपण शुंथाय! वलीमौनधारीअतीतनीपेरेंइंडियदमा नकीधेशुंथाय? अने व्रतधारणकरेपणशुंथाय! मात्रएकसमताजे संसाररूपसमुडतरवाम नौकाजेवी, तेनुजसेवनकरतेहिजश्रेष्ठठे ॥ १२ ॥ दूरे स्वर्गसुखं मुक्तिपदवी सा वीयसी ॥ मनःसंनिहितं दृष्टं स्पष्टं तु समतासुखं ॥१३॥ दृशोः स्मरविषं शुष्येत् क्रोधताप क्यं ब्रजेत्॥ोश्त्यमलनाशः स्यात् शमतामृतमजानात्॥२४॥ अर्थ ॥ देवलोकनासुखतोदूरवे. वलीमोक्षपदवीतेतोमोटीवे,अनेनवस्थितिनेहाथवे तेवारे मननीपासे प्रगटपणेदेखीयें एवीसमतानुसुखते झुंखोटुंठे! ॥ १३ ॥ समतारू अमृतकुंडमां स्नानकरवानाप्रजावधी आंखथकी कंदर्परूपदर्पनुं विपसोपाजायके को धरूपताप नाशपामें; उतारूपी मेल तेपणदूरकरे. ॥ १४ ॥ जरामरणदावाग्निज्वालिते नवकानने ॥ सुखाय समतैकै व पीयूषघनदृष्टिवत् ॥१५॥ आश्रित्य समतामेका निर्वता नरतादयः॥नदि कष्ट मनुष्टानमन्नूत्तेषां तु किंचन ॥१६॥ अर्थ ॥जन्म,जरा,मरण,रूप दावानलेंकरीवलतुंएवं संसाररूपवनखं तेमांसमता जेसुखठे, तेअमृतनावरसादसरखंजाणवू ॥ १५ ॥ चित्रशालीमध्ये एकजसमताने श्रव लंवता नरतराजाश्रादि श्रापाट केवलपामिने सिद्धथया, पण तेमने कष्ट क्रियाकांड पण करवीपडीनही, एवीएसमता ॥ १६ ॥ अर्गला नरकहारे मोदमार्गस्य दीपिका ॥ समता गुणरत्ना नां संग्रहे रोहणावनिः॥रामोदाचादितनेत्राणा मात्मरूपम पश्यतां ॥ दिव्यांजनशलाकेव समता दोषनाशकृत् ॥ १७ ॥ अर्थ ॥ वलीसमता तेनरकनेवारणे जोगलजेवी अनेमोक्षमार्गनीदी विठे; वलीगुण रूपरत्ननो संग्रदकरवाने रोहणाचलपर्वतनी भूमिकासरिखीठे ॥ १७ ॥ जेनांनेत्र मो. हवरेढंकायांते अनेजेपोतानाखरूपने जोशकतानश्री, तेनेदिव्यअंजनश्रांजबाने सम- ताते शलाकारूप अनेकाननापमलने वेदनारी ॥ १७ ॥ ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४५५ दाणं चेतः समाकृष्य समता यदि सेव्यते ॥ स्यात्तदा सुखम प्यस्य यवक्तुं नैव पार्यते॥रणाकुमारी न यथा वेत्ति सुखं दयित नोगजं ॥न जानाति तथा लोको योगिनां समतासुखं ॥२०॥ अर्थ ॥ जेप्राणी एकक्षणमात्र मननेखेचीने समतानेसेवे, तेप्राणीने एहवूसुख प्रगटे, जेहनोमुखेकदेताथकां पारावेनही ॥ १५ ॥ जेमकुमारिका जरतारनासुखने जाणतीनथी, तेम लोकोपणमुनिराजनी समतानासुखने जाणतानथी ॥ २० ॥ नतिस्तुत्यादिकाशंका शरस्तीवः स्वमर्मनृत् ॥ समतावर्मगुप्ता नां नार्तिकृत्सोपि जायते ॥ १ ॥ प्रचितान्यपि कर्माणि जन्मनां कोटिकोटिन्निःातमांसीव प्रना नानोः दिाणोति समता दणात् ॥२२॥ अर्थ ॥ जेणेसमतानुं वख्तरपेखें, तेनेनमस्कार, स्तुति, पूजा, लान, परमव्यनी श्वादिरूप जेपोतानाज मर्मनेलागनारा एड्वाजेतीक्ष्णवाणो तेपीमाकरीशकतानथी. ॥ २१॥ जेमसूर्यकिरणप्रकाशथी अंधकारनाशपामेटे, तेमकोटिकोटि नवना प्राणीनां निविमसं चितजे पापकर्मते, समतावडे एकदणमांनाशपामेठे ॥१२॥ अन्यलिंगादिसिहाना माधारः समतैवेदि ॥ रत्नत्रयफलप्राप्ते यथा स्यानावजैनता ॥ २३ ॥ ज्ञानसाफल्यमेपैव नयस्थानाव तारिणः ॥ चंदनं वह्निनेव स्यात् कुग्रदेणतु नस्म तत् ॥२४॥ अर्थ ॥ जेश्रन्यलिंगीसिजथया तेपण व्यत्री मोदाफल साधनाथका रतत्रयनाफ- सनीप्राप्तिवडे लावधीजैनपणुंपाम्या; माटेतेश्रन्यलिंगीयोनेपाण समनाते एकयाधार- नृतद्दति ॥२३॥ जोनयस्थानके उतारीजोश्येतो. एसमताजझाननुंफलः नेमझान- वडेनवताप शमेठे, तेमसमतारूपचंदनेकरी नवतापदामीजायते: पण कुपदक० कदाग्र- दद्यज्ञानरूप अग्निवमेतो समतारूपचंदनवली जस्मघायठे ॥ २४ ॥ चारित्रपुरुषप्राणाः समताख्या गता यदि ॥ जनानुधावनावंद्या स्तदा तन्मरणोत्सवः ॥२५॥ सत्यच ममतामेकां न्यायकाट मनुष्टितं ॥ तदीप्सितकरं नैव बीजमुप्तमियोपरे ॥ १६ ॥ अर्थ ॥ श्रासंसाररुपमामने विप नसोय. पश्किपशता दोनदोरकन नएन? तेको के.जेवाचारित्ररपीपुरप मरहमान्यो. नेवा ममतारापीमापा जनारया; पठी तेनाभनवार्यनोडरमर पापरास्तानन्दक बरे वानेशानिपलोमा बोटा- ५५४ - प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ककमबतेसर्व भवनावरचावने टालीनाखेडे, जेमनित्यपासेंवसतांथका कुतराशने मां- जरीका विज्ञानी तमनांवरपण शमीजायवे, तेहनीपरेंजाणवं ॥ ११॥ कपटीवेशधारण करवात्रीशुंबाय: तयाघणीतपस्यायेंपण शुंथाय! वलीमौनधारी अतीतनीपेरें इंडियदम नकी गुंश्रायः माने व्रतधारणकरेपणशुंधाय! मात्रएकसमताजे संसाररूपसमुसतरवाम नोकावीत. तेनुजसेवन करतेहिजश्रेष्ठठे ॥ १५ ॥ दूरे वर्गसुग्वं मुक्तिपदवी सा वीयसी ॥ मनःसंनिहितं दृष्टं पटन समतामुलं ॥ १३॥ शोः स्मरविपं शुष्येत् क्रोधताप नजनताकत्यमलनाशः स्यात् शमतामृतमजानात्॥२४॥ नामलोग्ने. वसीमोल्पातीतेतोमोटी, अनेजयस्थितिनेदाथठे 3. पाटणगी पीगमगा-मुमते गुंग्योटुंठे! ॥ १३ ॥ समतारू *:::" , मनामनाणी यांनी मारूपवर्ष, विषसोपाजाय; को ....... मी मा रोपणदूरकारने ॥ १५ ॥ मामचालित नवकानन ॥ गुग्नाय समतक नवनविन प्राश्रित्य समनामका निता सनदयविकट मनुष्टानमनूनंपां तु किंचन ॥१६॥ ET द्वारानकीवला गंगारुपयनाम तमांगमतान र माजागा ! ?" ॥ चित्रानीपये कजगमताने श्रा- टि टकववामिन गिरथया, पण नेमन कमिपाकांड Tई मनतात ! १६ ॥ का मंत्रमनन्य दीपिका ॥ ममता गुणग्ना नामांदानादितनत्राा मान्मम्पम । दिव्यदानाकय ममता दीपनाकल ।। 25॥ टोपबीन श्रनमांदमानाविध वीज दादी दृषिकाबीन । 2710 नेत्र में दो श्रीमान नव्या वेदन: 1 Kenar म A-IN અપપ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. दाणं चेतः समाकृष्य समता यदि सेव्यते ॥ स्यात्तदा सुखम प्यस्य यवक्तुं नैव पार्यते॥रणाकुमारी न यथा वेत्ति सुखं दयित नोगजं ॥ न जानाति तथा लोको योगिनां समतासुखं ॥२०॥ अर्थ ॥ जेप्राणी एकक्षणमात्र मननेखेचीने समतानेसेवे, तेप्राणीने एहव॒सुख प्रगटे, जेहनोमुखेकहेताथका पारावेनही ॥ १५ ॥ जेमकुमारिका नरतारनासुखने जाणतीनथी, तेम लोकोपणमुनिराजनी समतानासुखने जाणतानधी ॥ २० ॥ नतिस्तुत्यादिकाशंका शरस्तीवः स्वमर्मनृत् ॥ समतावर्मगुप्ता नां नार्तिकृत्सोपि जायते ॥ २१॥ प्रचितान्यपि कर्माणि जन्मनां कोटिकोटिन्निः।।तमांसीव प्रन्ना नानोः क्षिणोति समता दाणात् ॥२॥ श्रर्थ ॥ जेणेसमतानुं बख्तरपेठे, तेनेनमस्कार, स्तुति, पूजा, लान, परजव्यनी श्वादिरूप जेपोतानाज मर्मनेलागनारा एडवाजेतीदणवाणो तेपीमाकरीशकतानथी. ॥ २१ ॥ जेमसूर्य किरणप्रकाशथी अंधकारनाशपामेने, तेमकोटिकोटि नवना प्राणीनां निविमसंचितजे पापकर्मते, समतावडे एकक्षणमांनाशपामे ॥२२॥ अन्यलिंगादिसिहाना माधारः समतैवेदि ॥ रत्नत्रयफलप्राप्ते यथा स्यानावजैनता ॥ २३ ॥ ज्ञानसाफल्यमेव नयस्थानाव तारिणः ॥ चंदनं वहिनेव स्यात् कुग्रहेणतु नरम तत् ॥२४॥ अर्थ ॥ श्रन्यलिंगीसिझथया तेपण अव्ययी मोदाफससाधनाथका रतत्रयनाफ- लनीप्राप्तिवडे लावधीजेनपणुंपाम्या; माटेतेयन्यलिंगीयोनेपाण समताते एकाधार- नूतहति ॥२३॥ जोनयस्थानके उतारीजोश्येतो. एलमनाजदानफसवे नेजेमझान. वडेनवताप शमेवे. तेमसमतारूपचंदनेकरी जवनापटामीजायनेः पाप पहना कदाम- हथवानरूप अग्निवगेतो समतारूपचंदनवली जस्मघायः ॥ २४ ॥ चारित्रपुरुषप्राणाः समताख्या गता यदि ॥ जनानुधावनावंग स्तदा तन्मरणोत्सवः ॥२५॥ संत्यज्य ममतामेकां म्याद्यकाट मनुष्टितं ॥ तदीप्सितकरं नैव बीजमुप्तमिवोपरे ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ प्रासंतार-पगासने दिपे सदसोर उपविश्यमाना दोनदानवग्ने त ? तेकदेटः बजेबारेंचारित्रस्पीपुरप मापाचो. तेग समनारमा जनारया; पनी सेनामतकानोडरसर पापरामानन्दक. दर शान्तशिलोन दोटा- અપ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. दोडकरे एमसमजवू ॥ २५ ॥ जेमनखरक्षेत्रमा बीजवाव्यु नेकष्टेफलेनही, तेमाएक समतानेगेडी जेप्राणीकष्ट क्रियाकरेठे, तेनेरुमुफल आगलमलतुंनची ॥ २६ ॥ उपायः समतैवेका मुक्तेरन्यः क्रियानरः॥ तत्तत्पुझपन्नंदन तस्या एव प्रसिक्ष्ये ॥ २ ॥ दिङ्मात्रदर्शने शास्त्रव्यापारः स्यान्न दूरगः॥ अस्याः स्वानुन्नवः पारं सामर्थ्याख्योवगाहते ॥७॥ अर्थ ॥ मुक्तिनोउपायतो एकसमतावे;बाकी क्रियाकष्ट सर्वश्रामबरते; तेपुरुपने ने करी एटलेतपजप सर्वसमतानी प्रसिद्धि पुरुपत्नेदते गृहस्थ थने मुनिने शीलेने; ए- टले क्रियाकरवामां गृहस्य तथा मुनिनो व्यवहारजुदो, पणतेवेननी क्रिया समतायें वखाणवी, एवीशास्त्रनीथाज्ञा ॥२७॥ शास्त्रनाउपदेशतो जेमकोश्यांगलीबडे मार्गव तावे, पणपोतेकांसा|श्रावेनही; तेमदिशिमात्रने बताएवाठे, पण शास्त्रलांजलीने पोतानाश्रनुनवमांलाबी पोतानेसामर्थेकरी पंथअवगाहे,तेजनबाटबीनोपारपामे ॥२॥ परस्मात् परमेषा यन्निगूढं तत्त्वमात्मनः ॥ तदध्यात्मप्रसादेन कार्योस्यामेव निरः॥रणा अर्थ ॥ परपुशलादिक वस्तुतेश्रात्मानानश्री, अने देखवायी श्राश्रात्मापरमपवि. त्र; श्रात्माने विपेयात्मतत्त्व गुप्त. मादेशध्यात्मने प्रसादेकरी समताने विपेहपजल्ला सकरवो ॥ ए ॥ इतिसमताधिकारः नवमःसमाप्तः ॥ परिशुश्मनुष्टानं जायते समतान्वयात् ॥ कतकदोढसंक्रां तेः कलुषं सलिलं यथा॥१॥विषं गरलाऽननुष्ठानं तहेतुर मृतं परं । गुरुसेवाद्यनुष्टान मिति पंचविधं जगुः ॥२॥ अर्थ ॥ जेम कतकफलना चूर्णनेयोगें मोहलुपाणि निर्मलथाय, तेम समतानायोगश्री शुकअनुष्ठानप्रगटथायवे ॥ १ ॥ विपानुष्ठान, गरलानुष्ठान, अनानुष्टान, तकेतुश्र- नुष्ठान ने अमृतानुष्टान एपांचअनुष्टान गुरुसेवादिक करणीमांकह्यांचे ॥२॥ आहारोपधिपूर्षि प्रभृत्याशंसया कृतं ॥ शीघ्र सञ्चित्त तृत्वा विषानुष्टानमुच्यते॥३॥स्थावरं जंगमं चापि तत्क्षणं नदितं विषायथा हंति तथेदं सच्चित्तमैदिकन्नोगतः॥४॥ श्रर्थ ॥ मिष्टान्ननोजननीलालचे, वस्त्रनीलालचे, पूजानीलालचें, दोलतनीश्छायें, जेतप जप कष्ट क्रियाकरे, ते।क्रयापोताना शुनचित्तनीहणनारीवे. एनुनाम विषअनुष्ठा- श्रध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४५७ नजाणवू ॥३॥ स्थावर विषते सोमलजाणवू, अनेजंगमविषसादिकनुंजाणवू; एवेउमां- थी एकविषखाधाथी तरतमरे, तेमनोगानिलाक्रियाकरवी तेशुनचित्तनेदणे ॥४॥ दिव्यन्नोगानिलाषेण कालांतरपरिदयात्॥स्वादिष्टफल संपूर्तेर्गरानुष्ठानमुच्यते ॥५॥यथा कुव्यसंयोगजनितं ग रसंहितं ॥ विष कालांतरे दंति तथेदमपि तत्त्वतः ॥६॥ अर्थ ॥ जेदेवेंजादिकना सुखपरनवें पामवानीचाकरीनेतपस्याकरेतेप्राणीकालां तरें नरकगतिपामे. कष्टकरीने अणदीगंफलनीवांगकरे तेनेगरलानुष्ठानके हेतुं ॥५॥ जेमवंगडीचूर्णप्रमुख निर्वलजव्यने संयोगेंप्रगटधतुं विष तेगरलनामाविषकहिये,ते घणा दिवस कष्टपमाडीमारे, तेमएपणतत्त्वधी नर्कफलनीप्राप्तिकरे ॥६॥ निषेधध्यानयोरेव विचित्रानर्थदायिनोः ॥ सर्वत्रैवानिदान त्वं जिनेंतैः प्रतिपादितं ॥ ॥प्रणिधानाद्यन्नावेन का नध्यवसायिनः॥ संमूर्तिमप्रवृत्त्यान्नमननुष्ठानमुच्यते ॥७॥ अर्थ ॥ अनेकप्रकारे महाअनर्थउपजावे एवाएपूर्वोक्तवेअनुष्ठाननो निषेधकरवाने समस्ततीर्थकरें निया[वर्जबानुका ॥ ७॥ प्रणिधानादिकनेअनावें कर्मजेक्रियातेमां अध्यवसायरहितके० शून्यपणेसंमूर्विमनीपरें शून्यमननी प्रवृत्ति अथवा देखादेखी- ये जे क्रियाकरे तेश्चन्योन्यानुष्ठानकहियें ॥ ७ ॥ उघसंझात्र सामान्य ज्ञानरूपानिबंधनं लोकसंझा च नि र्दोषसूत्रमार्गानपेदाणी ॥ ए॥ न लोकं नापि सूत्रं नो गुरु वाचमपेदाते॥अनध्यवसितं किंचित्कुरुते चौघसंझया ॥२॥ अर्थ ॥ श्हांसामान्यप्रकारे ज्ञानरूपनुंकारणनगवेपे, तेउघसंझा प्रवादग्पकहिये. तेधी निर्दोषसूत्रनामार्गनीअपेदाविना लोकदेखादेखीये क्रियाकरे यथवा उपयोग शून्यथकाजेक्रियाकरे, तेश्रन्योन्यानुष्ठानटेणाएटलेलोकनीरी नविना अने मूत्रनी नया गुरूनावचननीअपेक्षाविना उपयोगशून्यपणे जेकांकरवं तेनुनाम उघसंझाठे ॥ १० ॥ शुभस्यान्वेषणे तीयोंछेदः स्यादिति वादिनां ॥ लोकाचागदर अक्ष लोकसंझेति गीयते ॥ ११ ॥ गितिनादिपदोपतमप्या वश्यकमुच्यते॥ऽव्यतो नावनिर्मुक्तमाक्षस्य तु का कया ॥१॥ अर्थ ॥ जोश्चत्तशुरुमार्ग खोसवाज.नो नानोटदयाय. मादलोकना था- चारउपरथादर प्रज्ञाकरवी. जेमचातेम चालवादीने. पदववचनमोलता हाकिक
एG
॥
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
श्राचारप्रवत्त तेनाम लोकसंज्ञाठे ॥१९॥ अनेशिक्षाग्रहण, यासेवन, तथा पद संप.
दायें सहित नावशून्यपणेजे श्रावश्यककरे तेपण अव्ययावश्यक कन्झुंठे, तोजे अशु-
द्वज करेतेनी तोशीवातकहिये ? ॥ १२ ॥
तीर्थोवेदन्निया दंता विशुइस्यैव चादरे ॥ सूत्रक्रियाविलोपः
स्याजतानुगतिकत्वतः ॥१३॥ धर्मोद्यतेन कर्त्तव्यं कृतं बहुन्नि
रेव चेत्॥तदा मिथ्यादृशां धर्मो न त्याज्यः स्यात्कदाचन ॥२४॥
अर्थ ॥ जेतीर्थनोउछेदथाय, तेनालयथी अशुक्रियानेविपे गाडरीयाप्रवादनी पैरें-
गतानुगतिकपणे श्रादरकरतां कांइपरमार्थ जाणेनद्दी; थनेज्ञान क्रियानो नाशकरे॥१३॥
जेधर्मनाश्रर्थीथश्ने एमकद्देशो केजेघणाजन करेतेयापणेपण करवू; तोमिथ्यावध-
मैनापण घणासेवनारसे, माटेतेपण कोकालेठंडाशेनही; एमठां ॥ १४ ॥
तस्माजतानुगत्या यत् क्रियते सूत्रवर्जितं ॥ उघतो लोकतो
वा तदननुष्ठानमेव दि॥२॥अकामनिर्जराकत्वं कायक्केशा
दिदोदित सकामनिर्जरातु स्यात्सोपयोगप्रवृत्तितः॥१६॥
श्रर्थ ॥ माटेसूत्रनीशैलीरहितपणे गतानुगतिकपणे उघसंझायें अथवा लोकसंझायें
जेकर तेनेअन्योन्यानुष्ठानकेहे ॥१५॥ अज्ञानपणे कायकक्वेशकरे, तेनेश्रकामनिर्ज
राकदेवी, श्रने उपयोगसहित छानक्रियाकरवी तेनामसकामनिर्जरा ॥ १६ ॥
सदनुष्ठानरागेण तशेतुर्मार्गगामिनां ॥ एतच्च चरमावतें नो
नोगादेविना नवेत् ॥ १७ ॥ धर्मयौवनकालोयं नववालद
शापरा|अत्र स्यात्सक्रियारागो न्यत्र चासक्रियादरः॥रना
श्रर्थ ॥ मार्गानुसारीपुरुष शुक्रियानुष्ठाननेरागेकरी जेकरेते तहेतुश्रनुष्ठानकेदे
वाय. तेजेवारेंगे_पुजलपरावर्त्तरहे, तेवारेंजेक्रियाकरे तेश्रनउपयोगेनकरे, माटेएअनु
टानपणतेवारेंजहोय ॥१७॥ वेलेपुजलपरावर्तेजेबारें तहेतुअनुष्ठानप्रगदे, तेवारेंएधर्मनो
यौवनकाल प्रगटयो; अनेसंसारमांवाल दिशाइति,तेमटिग; एमजाणवू. एअनुष्टानेशुद्ध
क्रियानोरागलपजेठे, अनेपूर्वनात्रपअनुष्ठानेश्रशुक्रियानोथादरजपजेठे ॥ १७ ॥
नोगरागाद् यथा यूनो वालक्रीमाऽखिला हिये ॥ धर्मयूनस्त
था धर्म रागेणास क्रियाये ॥ २ए ॥ चतुर्थ चरमावर्ते तस्मा
धर्मानुरागतः॥अनुष्टानं विनिर्दिष्टं वीजादिकमसंगत ॥२॥
एए श्रध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ जेमयुवान्पुरुष नोगनोविलासी थायवे, नेवालक्रीडाथी लजवायने; तेम धर्मयौवन कालवंतपुरुष धर्मनारागेंकरी शुक्रियाश्री लजवाय ॥ १७ ॥ तेमाटे तेधर्मनाअनुरागथी चरमपुजलपरावर्तेजवली तछेतुनामेंचोथुअनुष्ठानकडंबे, पणवी जादिकजेसमकित तेतो असंगके0 अप्राप्तः ॥ २० ॥ बीजं चेद जनान् दृष्ट्वा शुझानुष्ठानकारिणः ॥ बहुमानप्रशंसा- न्यां चिकीर्षा शुइगोचरा ॥१॥ तस्या एवानुबंधश्चाकलंकः कीर्त्यतेऽकुरः॥तक्षेत्वन्वेषणाचित्रा स्कंधकम्पा च वर्ण्यतां॥श्शा अर्थ ॥श्हांसमकीतरूपवीज तो तेवाग्थाय,के जेवारें शुक्रियाकरतांप्राणीने देखीने बहुमानप्रशंसाकरे, अनेवागमविधिरागेंपोतेपण ज्ञानेशुक्रविधिगोचरहोय. तेवारेंसम- कितउपजे ॥ १॥ एतकेतुशनुष्ठाननोअनुबंधजे शुद्धप्रणमनते कलंकरहितअंकुर- कहिये, अने तछेतुअनुष्ठाननी खोलकरवी तेनानाप्रकारनो स्कंधकहियें ॥२५॥ प्रवृत्तिस्तेषु चित्रा च पत्रादिसदृशी मता ॥ पुष्पं च गुरुयो गादि देतुसंपत्तिलदाणं ॥२३॥ नावधर्मस्य संपत्तिर्या च सद्देशनादिना॥फलं तदत्र विज्ञेयं नियमान्मोदसाधकं ॥२४॥ अर्थ ॥ तेमध्येप्रवर्त्तव॒तेरूप विचित्रप्रकारनापानडा जाणवां, अने सङ्गुरुना योगवडे वर्गमांसुखसंपदापामवी तेरूप फुलजाणवां ॥२३॥ जेवारेंगुरुपासे देशनासांजलीने जावधर्मरूप संपदापामे तेफलकहियें; तेफलमोक्षसाधनरूपडे, एमजाणवू ॥ २४ ॥ सहजो नावधर्मो दि शुक्ष्चंदनगंधवत् ॥ एतगर्नमनुष्टा नममृतं संप्रचदयते॥श्यानीमाज्ञां पुरस्कृत्य प्रत्तं चि त्तशुद्धितः ॥ संवेगगनमत्यंतममृतं तब्दिो विजः॥२६॥ श्रर्थ ॥सहजखानाविकजे लावधर्म, तेतोचंदननी सुगंधसमान. तेसहितजेथनु- ष्टान क्रियाकरवी तेनुनाम अमृतानुष्ठानठे ॥ २५ ॥ प्रजुनीथाज्ञावमे मनशुझियप्रवर्ने श्रनेअत्यंतपणे संवेगगुणेसहितहोय तेनेगणधरादिक अमृतानुष्टानकहेते ॥ २६ ॥ शास्त्रार्थालोचनं सम्यक् प्रणिधानं च कर्मणि ॥ कालाद्यंगा विपर्यासोमृतानुष्टानलदाणं ॥राजाच्यं हि सदनुष्टानं त्रयम त्रासदेवच ॥ तत्रापि चरमं श्रेष्ठं मोदोगविषनाशनात् ॥रन॥ श्रर्थ ॥ जखीरीतशास्त्रना अर्थविचारें, क्रियामध्येवीर्यउहासधरे,
४६०
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
दोषनगणे, अथवाजेकालेजें उचित क्रियाहोयते क्रियाकरे, एलक्षणअमृतानुष्ठाननांजा-
पवां ॥ २७ ॥ एपांचअनुष्ठानमालां वेश्चनुष्ठानतेरुमांठे अनेप्रथमनांत्रण अनुष्टान ते
रुमांनथी, तेमापणसर्वथा श्रेष्ठतोश्रमृतानुटान जाणवू. केमके मोहके० अज्ञानते
श्राकरंजेविषतेएअनुष्ठान वडेनाशपामे ॥ ७ ॥
आदरः करणे प्रीतिरविग्रसंपदागमः ॥ जिज्ञासा तज्झसे
वा च सदनुष्ठानलदाणं ॥श्णा दैनिन्नं नवेदिचा प्रवृत्ति-
स्थिरसिद्धिनिः॥चतुर्विधमिदं मोदयोजनाद्योगसंझित॥३॥
अर्थ ॥ क्रियायेंश्रादरकरतांरागधरे तथाआगमने अतिमोटीसंपदानुमाने, वली
जाणवानीश्छाकरे, जाणनोसंगकरे, एशुक्रियानांलक्षण ॥श्णा तेनापण जुदाजुदा
नेदरश्चाश्प्रवृत्तिस्थिरतासिडियोग.एचारयोगमोदनेजोडे. माटेयोगकहियें॥३०॥
श्वा तत्कयाप्रीतिर्युक्ता विपरिणामिनी ॥ प्रवृत्तिः पालन
सम्यक् सर्वतोपशमन्वितं ॥ ३१ ॥ सत्दयोपशमोत्कर्षाद
तिचारादिचिंतया॥रदितं तु स्थिरं सिद्धिः परेषामर्थसाधक॥३॥
अर्थ ॥ जेगुरुनोउपदेशसांजली गुरुउपर अनेकथाउपर परमप्रीतिधरे; गुणपरिणम
तेनेपहेलो श्चायोगकहिये. पठीगुरुनाकह्या प्रमाणेसमतायें सहितत्रतपाले, क्रियायें
सहितप्रवत्ते, तेबीजोप्रवृत्तियोगकहियें ॥३१॥ जेरुडाक्षयोपशमना नकर्पथी श्रति
चारनलगामे अने मनस्थिरपणेप्रवचे एत्रीजोस्थिरयोगकह्यो, अनेनिरतिचारशुरू कि-
यामांवीजा प्राणीनेन्नेलवीने तेनोपणश्रर्थसधावे, तेचोयो सिद्धियोग जाणवो ॥ ३ ॥
नेदा इमे विचित्राः स्युः दयोपशमन्नेदतः॥ श्राप्रीत्यादियो
गेन नव्यानां मार्गगामिनां ॥३३॥ अनुकंपा च निर्वेदः संवेगः
प्रशमस्तथा ॥ एतेषामनुन्नावाः स्युरिक्षादीनां यथाक्रमं ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ एञ्चादिकयांगनावली विचित्रनेदठे, क्षयोपशमनावना नेदीने. ते
तिप्रमुखयोगेंकरीने मुक्तिमार्गपामनार नव्यजीवने होय ॥ ३३ ॥ १ करुणा
३ संवेग ४ उपशम एअनुक्रमे स्वादिकनाचारप्रकारठे ॥ ३४ ॥
कायोत्सर्गादिस्त्राणां श्रामेधादिनावतः॥श्चादियोग
साफल्यं देशसर्वत्रतरप्टशां ॥३णागुमखमादिमाधुर्यन्नेद
वन् पुरुषांतरेनेदेपीतादिन्नावानां दोपो नार्थान्वयादिद ॥३६॥
॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४६१ अर्थ ॥ कायोत्सर्गादिक श्रावश्यकसूत्रनुं श्रझापणुंजोजावथीथाय, तोश्रावक त थासाधुने श्छादिकयोग सफलथाय ॥ ३५॥ कोश्नेगोलमीगोलागेशने कोइनेखां डमीठीलागे. एरीतेंमीगशनास्वादमां जेमनिन्नताले. तेमजपुरुषोनी प्रकृतिचिन्न निन्न माटे श्वादिकयोगनाजेन्नाव तेनापणनेद तोपणतेमांकां दूषणनथी, केमके जे मशर्करादिकनीमीगश जुदीजुदीने, तोपण मिगशनो अर्थएकजले. मिगशगमे तेनी होय, पण तेथी मिगशनो अर्थ सरे. तेमज श्चादिकयोगना नेदरे, तोपण तेथकी अर्थ जेफल तेएकजमले; माटेदूषणनथी एम जाणवू ॥ ३६ ॥ येषां नेहादिलेशोपि तेषां त्वेतत्समर्पणे॥स्फुटो महामृषावाद ३ त्याचार्याःप्रचदते॥३॥ जन्मार्गोत्थापनं बाढमसमंजसकारणे॥ नावनित्यमिदं तत्त्वं जाननर्योगविंशिकां॥३॥ त्रिधा तत्सदनुष्ठा नमादेयं शुश्चेतसा।ज्ञात्वा समयसञ्जावं लोकसंज्ञां विदाय च ॥३॥ श्रर्थापणजेने शुकअनुष्ठानने विषे श्वादियोगनो देशपण नथी, तेवाअयोग्यनरने जेश्चादियोगथापे, तेनेप्रगटमृषावादनुं पापलागे, एबुंपूर्वाचार्यकहे ॥३७॥ जेथ तिअसमंजस कारण, तेने विषे जन्मार्गस्थापनथायजे; माटेयोगविंशिका ग्रंथना जाण पुरुषे एतत्त्वचिंतवीने सशनुष्ठानकरवू. एटलेजेमतेमकरियेंतो उन्मार्गनुं स्थापनथ जाय॥३जामाटेशुद्धचेतनायें, मनवचनकायायेंकरीने, सदनुष्ठान सेवां; सिद्धांतना स सावजाणी लोकसंज्ञा तजीने शुक्रियाकरवी ॥३५॥ इतिसदनुष्टानाधिकारदशमः ॥ चितमाचरणं शुन्नमित्रतां प्रथमतो मनसः खलु शोधनं ॥ गदवतां ह्यकृते मलशोधने कमुपयोगमुपैतु रसायनं ॥१॥ अर्थ ॥ अध्यात्मनी शुद्धिकरवामाटे प्रथमथीतो उचितपणे गुनयाचरणनी बाकरवी ने मननी शुद्धताकरवी. जेमरोगवंतप्राणी मलशोधनकरवाने रेचलीधाविना रसायनखायतो, तेथीतेनेकांश्गुणथायनही. केमकेमलजाय, तेवारपविरसायणखाय, तोगुणकरे; तेमप्रथममनशुद्धियश्होय, तोजश्रध्यात्मनी शुद्धिथाय ॥ १ ॥ परजने प्रसन्नं किमु रज्यते विषति वा स्वमनो यदि निर्मलं ।। विरहिणामरतेर्जगतोरतरपि च का विकृतिविमले विधौ॥२॥ अर्थ ॥ हे!चेतन!जो तारुमन निर्मलठे, तो लोकताहराउपर रागधरशे अथवा
४६०
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
दोषनगणे, अथवाजेकालेजें उचित क्रियाहोयते क्रियाकरे, पलकणथमृतानुमाननांजा-
णवां ॥ २७ ॥ एपांचअनुष्ठानमांदलां वेधनुष्ठानतेरुमांठे अनेप्रथमनांत्रण श्रनुष्टान ते
रुमांनधी, तेमापणसर्वथा श्रेष्ठतोअमृतानुटान जाणवू. केमके मोहके अज्ञानतेनुं
श्राकरंजेविषतेएअनुष्ठान वडेनाशपामे ॥ ७ ॥
आदरः करणे प्रीतिरविग्रसंपदागमः ॥ जिज्ञासा तज्से
वा च सदनुष्ठानलदाणं ॥शा दैजिन्नं नवेदिता प्रत्ति-
स्थिरसिद्धिनिः॥चतुर्विधमिदं मोदयोजनाद्योगसंझित॥३॥
अर्थ ॥ क्रियायेंश्रादरकरतांरागधरे तथागमने श्रतिमोटीसंपदानुमाने, वली
जाणवानीश्वाकरे, जाणनोसंगकरे, एशुक्रियानांलदणः ॥२ए॥ तेनापण जुदाजुदा
नेदरच्याश्प्रवृत्ति स्थिरतासिद्धियोग.एचारयोगमोदनेजोडे. माटेयोगकहिये॥३॥
श्या तत्कथाप्रीतिर्युक्ता विपरिणामिनी ॥ प्रवृत्तिः पालनं
सम्यक् सर्वत्रोपशमन्वितं ॥ ३१ ॥ सदायोपशमोत्कर्षाद
तिचारादिचिंतया ॥ रहितं तु स्थिरं सिदिः परेषामर्थसाधकाशा
अर्थ ॥ जेगुरुनोउपदेशसांजली गुरुउपर अनेकथाउपर परमप्रीतिधरे; गुणपरिणमे
तेनेपहेलो श्छायोगकहिये. पठीगुरुनाकह्या प्रमाणेसमतायें सहितव्रतपाले, क्रियायें
सहितप्रवत्ते, तेवीजोप्रवृत्तियोगकहियें ॥३१॥ जेरुडाक्षयोपशमना जत्कर्षथी अति
चारनलगामे अने मनस्थिरपणेप्रवचे एत्रीजो स्थिरयोगकरो, श्रनेनिरतिचारशुद्ध कि-
यामांवीजा प्राणीनेनेलवीने तेनोपणअर्थसधावे, तेचोथो सिद्धियोग जाणवो ॥ ३ ॥
नेदा इमे विचित्राः स्युः श्योपशमनेदतः॥ श्रात्रीत्यादियो
गेन नव्यानां मार्गगामिनां ॥३३॥ अनुकंपा च निर्वेदः संवेगः
प्रशमस्तथा ॥ एतेषामनुन्नावाः स्युरिचादीनां यथाक्रमं ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ एश्यादिकयोगनावली विचित्रनेदवे, ते क्षयोपशमन्नावना नेदीने. ते
तिप्रमुखयोगेंकरीने मुक्तिमार्गपामनार जव्यजीवने होय ॥ ३३ ॥ १ करुणा
३ संवेग ४ उपशम एअनुक्रमे श्वादिकनाचारप्रकार ॥ ३४ ॥
कायोत्सर्गादिसूत्राणां श्रहामेधादिन्नावतः॥श्चादियोग
साफल्यं देशसर्वव्रतस्टशां ॥३यागुमखमादिमाधुर्यनेद
वत् पुरुषांतरानेदेपीतादिनावानां दोषो नार्थान्वयादिद ॥३६॥
॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४६१ अर्थ ॥ कायोत्सर्गादिक श्रावश्यकसूत्रनुं श्रद्धापणुंजोजावधीथाय, तोश्रावक त थासाधुने श्लादिकयोग सफलथाय ॥ ३५ ॥ कोश्नेगोलमीठोलागेशने कोइनेखां डमीठीलागे. एरीतेंमीगशनास्वादमा जेमजिन्नता. तेमजपुरुषोनी प्रकृतिजिन्नभिन्न माटे चादिकयोगनाजेन्नाव तेनापणन्नेद; तोपणतेमांकांश दूषणनथी, केमके जे मशर्करादिकनीमीगश जुदीजुदीने, तोपण मिगशनो अर्थएकज. मिगशगमे तेनी होय, पण तेथी मिगशनो अर्थ सरे. तेमज श्वादिकयोगना नेदरे, तोपण तेथकी अर्थ जेफल तेएकजमले; माटेदूषणनथी एम जाणवू ॥ ३६ ॥ येषां नेहादिलेशोपि तेषां त्वेतत्समर्पणे।।स्फुटो मदामृषावाद ३ त्याचार्याःप्रचदत॥३॥ जन्मार्गोत्थापनं बाढमसमंजसकारणे॥ नावनित्यमिदं तत्त्वं जाननर्योगविंशिकां॥३७॥ त्रिधा तत्सदनुष्ठा नमादेयं शुश्चेतसा।।ज्ञात्वा समयसनावं लोकसंज्ञां विदाय च ॥३॥ अर्थपणजेने शुअनुष्टानने विषे श्वादियोगनो लेशपण नथी, तेवाअयोग्यनरने जेश्वादियोगापे, तेनेप्रगटमृषावादनुं पापलागे, एबुंपूर्वाचार्यकः ॥ ३ ॥ जेथ तिथसमंजस कारण, तेनेविषे जन्मार्गस्थापनथायजे; मादेयोगविंशिका ग्रंथना जाण पुरुषे एतत्त्वचिंतवीने सशनुष्ठानकरवू. एटलेजेमतेमकरियेंतो उन्मार्गर्नु स्थापनथ जाय॥३जामाटेशुद्धचेतनायें, मनवचनकायायेंकरीने, सदनुष्ठान सेववां; सिद्धांतना स भावजाणी लोकसंज्ञा तजीने शुक्रक्रियाकरवी ॥३७॥ इतिसदनुष्टानाधिकारदशमः॥ नचितमाचरणं शुनमित्तां प्रथमतो मनसः खलु शोधनं ॥ गदवतां ह्यकृते मलशोधने कमुपयोगमुपैतु रसायनं ॥१॥ श्रर्थ ॥ श्रध्यात्मनी शुद्धिकरवामाटे प्रथमथीतो उचितपणे गुन्जनाचरणनी बाकरवी ने मननी शुद्धताकरवी. जेमरोगवंतप्राणी मलशोधनकरवाने रेचलीधाविना रसायनखायतो, तेथीतेनेकांश्गुणथायनही. केमकेमलजाय, तेवारपविरसायणखाय, तोगुणकरे; तेमप्रथममनशुद्धियश्होय, तोजअध्यात्मनी शुद्धिथाय ॥१॥ परजने प्रसन्नं किमु रज्यते विषति वा स्वमनो यदि निर्मलं ।। विरहिणामरतेर्जगतोरतेरपि च का विकृतिविमले विधौ॥॥ अर्थ ॥ दे!चेतन!जो तारमन निर्मल, तो लोकताहराउपर रागधरशे अथवा क्षेप ४६२ प्रकरणरत्नाकर नाग पड़ेलो. करशे, तेथकीतादरे शुंबगामयवानोठे ? जेमचंउमा निर्मलने, पाणतेनानदयत्री विरही जीवो अथवाचोरलोकोने थरतिउपजेचेः अनेजगत्नावीजाजीवोंने तेथीयानंदयाय ; पणतेधीचं माने गुणश्रघवा अवगुणकांईजथतांनधी ॥२॥ रुचितमाकलयन्ननुपस्थितं स्वमनसेव हि शोचति मानवः ।। उपनते स्मयमानमुखः पुनर्नवति तत्र परस्य किमुच्यतां ॥३॥ अर्थ ॥ रुडीवस्तुमनमांचितवी मनोरथकीधो, थनेतेमनोरथ निपनोनही, तेवारें तेप्राणीपोतानामनमा शोक धरेठे, अनेजेवारें तेधारेलीवस्तुमले, तेवार खुशीयायते एहर्पशोकनोकरी थात्माने एकमनजो तो वीजायेंमहारुतानरसुकम्मु, एमगुंकडे?३ चरणयोगघटान्प्रविलोग्यन् शमरसं सकलं विकिरत्यवः॥ चपल एष मनः कपिरुचके रसवणिग विदधातु मुनिस्तु किं ॥४॥ अर्थ ॥ मन मांकमाजेवू. केमकेतेचारित्रना योगरूपधृतनाघमाने जंधावाले. तथासमतारूपीअमृतरसनाधमाने ढोलीनाखेने एवंएचपल मनते खरेखरंवांदरुंठे. तेनी आगल मुनिरूप रसवाणीज्पनो करनार वाणीयो विचारोशुंकरे ? ॥४ सतत्कुहितसंयमनूतनोत्थितरजोनिकरैः प्रथयंस्तमः ॥ अतिदृढश्च मनस्तुरगोगुणैरपि नियंत्रित एष नतिष्ठति ॥५॥ अर्थ ॥ वलीमुनियेंचारित्रेकरी कर्मरूपीधूलने दावीनाखीहती, पणमनरूपीघोमा ये नित्यकुदीकुदीने संयमरूपतमीनुतलियुं उखेतूं, तेथीकबुपतारूप रजनमीते हनासमूहेंकरी श्रज्ञानरूपअंधकारथयो; एवोथतियाकरो एमनरूपघोडोठे, तेश्रुतरू- पीदोरडेबंधायोगतो तोफानकरे, पणसमोरदेतोनथी ॥५॥ जिनवचोधनसारमलिम्बुचः कुसुमसायकपावकदीपकः ॥ अदद कोपि मनःपवनो बली शुनमतिमसंततिनंगकृत् ॥६॥ अर्थ ॥ एककौतुकजुवोके मनरूपीवायुमहावलवान्. केमके रुडीबुद्धिरूपवृक्षने नांगीनाखे तथा जिनवचनरूप वरासनोचोरले वली कंदर्परूपअग्निनोदीपावनार॥६॥ चरणगोपुरनंगपरः स्फुरत्समयबोधतरूनपि पातयन् ॥ ब्रमति यद्यतिमत्तमनोगजः क्व कुशलं शिवराजपथे तदा ॥७॥ अर्थ ॥ वलीमनरूपहाथी, तेचारित्ररूपनगरना दरवाजानांगतोथको प्रसरेठे. सि. TA अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४६३ शांतनावोधरूपीवृदनेपण पामतोथकोनमेने. एवोमदोन्मत्त मनरूपीहाथी दोडादोड करेले; तेवारेंसाधुने मोक्षमार्गेजतां कुशलतातेक्यांथीहोय? ॥ ७ ॥ व्रततरून्प्रगुणीकुरुते जनो ददति उष्टमनोददनः पुनः॥ ननु परिश्रम एष विशेषवान् क्व नविता सुगुणे पवनोदये ॥७॥ अर्थ ॥ जेसाधु तेव्रतरूपीवृदें फलीवामीने चेतनझानअमृतरसवडे सींचीनेनव- पडवकरे; पणपुष्ट मनरूपजेअग्निते वली वामीनेवालीनांखेने तोरुमागुणरूपवामीमां गुणरूपवायरानेउदयें मुनिनीमेहनततेकेमकरीने सफलथाय? ॥ ७ ॥ अनिगृहीतमना विदधत्परां न वपुषा वचसा च शुन्नक्रियां ॥ गुणमुपैति विराधनयाऽनया बत उरंतनवभ्रममंचति ॥ ए॥ अर्थ ॥ एकमननो निग्रहकस्याविना वचनेतथाकायायें जेटलीशुनक्रियाकरे तेजप- योगशून्यतायें श्रविधियेंकरे, अनेतेश्रविधिनोकरनारो तोश्रवश्यसूत्रनेविषेठकायनोवि- राधककह्योने; माटेतेगुणनकरे. जेमनशून्य मने क्रियाकरनारो तेविराधक, माटेशुन्य- क्रियाकरतो विराधकपणे संसारने विषेषणा नवनमशे ॥ ए॥ अनिगृहीतमनाः कुविकल्पतो नरकमबति तंडलमत्स्यवत् ॥ श्यमन्नदाणजा नदि जीर्णताऽनुपनतार्थविकल्पकदर्थना ॥१०॥ अर्थ ॥ मनवशकिधाविनाजे तपजपकरे, वलिमनमा कुविकल्पघणाथाय तेथीतेतंडुल- मनीपरें नरकेंपले. एकुविकल्पकरतोथको जो उपवासकरे, तपकरे, तेथीतेनेमात्रअजी. थाय; केमकेश्रणपाम्याअर्थनो विकल्पकरे, तेनीकदर्थनाथजीर्णनुंकारण. ॥ १० ॥ मनसि लोलतरे विपरीततां वचननेत्रकरेंगितगोपना ॥ व्रजति धूर्ततया ह्यनयाखिलं निबिमदनपरैर्मुषितं जगत् ॥११॥ अर्थ ॥ जोमनचपलबे तो, वचनगुप्तिकरेतथानेत्रनेगोपवे इंगितश्राकारचेष्टाविना- काउसग्गकरे, तेसर्व विपरीतजाणवू. तेसर्वधुर्तपणानेपामे अनेएवीरीतेधुर्तपणे कपट कि- यानाकरनारा तेमोटाचोरने, तेजगत्नेबुटनारा ॥ ११॥ मनसएव ततः परिशोधनं नियमतोविदधीत महामतिः॥ इदमन्नेषजसंवननं मुनेः परपुमर्थरतस्य शिवश्रियः॥१५॥ अर्थ ॥ तेमाटेमनने नबिरीतें निश्चयथकी शोधनकरे, तेजपंमितनेमनोशुकिरूपचूर्ण- है; अनेपरमपुरुषार्थनेविषे राताजेमुनि तेनेमुक्तिस्त्रीने वशकरवानुं श्रोपधठे ॥ १२ ॥
॥
४६४
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
प्रवचनाजविलासरविप्रन्ना प्रशमनीरतरंगतरंगिणी॥
हृदयशुधिरुदीर्णमदज्वरप्रसरनाशविधौ परमौषधं ॥ २३ ॥
अर्थ ॥ सिद्धांतरूपकमलने विकसितकरवाने मनशुझिते सूर्यकांतिरूपते; उपशम-
रूप जलकबोलवधारवाने मनशुद्धितेनदीरूपठे; वलीप्रसरतोयको एहवो मदरूपजेता-
प तेनेटालवाने मनशुद्धितेपरमसुंदर जडीवुटीनुं औपधठे ॥ १३ ॥
अनुन्नवामृतकुंभमनुत्तरव्रतमरालविलासपयोजिनी॥
सकलकर्मकलंकविनाशिनी मनस एव हि शुझिरुदाहृता ॥२४॥
श्रर्थ ॥ वलीमनशुद्धि अनुजवनो मोटोश्रमृतकुंडवे; तथाचारित्ररूपहंसने रमवाने
कमलिनीठे, अनेसर्वकर्मकलंक हरवाने अग्निसमान मनशुछिनेकहीठे ॥ १४ ॥
प्रथमतो व्यवहारनयस्थितोऽशुनविकल्पनिटत्तिपरो भवेत् ॥
शुन्नविकल्पमयव्रतसेवया दरति कंटक एव हि कंटकं ॥ १५ ॥
अर्थ ॥ प्रथमथी व्यवहारनयेरह्यो एडवोजेपुरुपते अशुनविकल्पनी निवृत्ति जेना-
शकर तेनेविपे तत्परथश्ने शुलविकल्पमयजेवत तेनीसेवाकरे, तेथीश्रशुलपणुंटली.
जाय. जेमकांटावडे कांटोनीकलीजायठे तेनीपरें ॥ १५ ॥
विषमधीत्य पदानि शनैः शनैर्दरति मंत्रपदावधि मांत्रिकः ॥
नवति देशनिवृत्तिरपि स्फुटा गुणकरी प्रथमं मनसस्तथा ॥२६॥
अर्थ ॥जेममंत्रवादीपुरुप मंत्रपदसमातिसुधी मंत्रनाशब्द धीमेधीमे मनमां नणे, पण
सर्पनाविपनेटाले; तेमजेदेशथी निवृत्तिकरेतेपणप्रगटपणेप्रथम मननेगुणकारीयाय॥१६॥
स्फुटमसविषयव्यवसायतो लगति यत्र मनोऽधिकसौष्टवात् ॥
प्रतिकृतिः पदमात्मवदेव वा तदवलंबनमत्र शुनं मतं ॥१७॥
अर्थ ॥ जेदेखतांज नवलोथनेनुंडो एडवोजेविषय तेनाव्यापारथी जेनरनुचित्तघणी
चतुराश्थी जेवस्तुनेविपेलागे तेवस्तुथात्मानेसाथै जोमीये तेवारे तेनुप्रतिक्विजासे,
:"ते थात्मधर्मनही; तोपणश्रध्यात्मरीते तेनुंजयवलंबन रुमुकझुंठे ॥ १७ ॥
तदन काचन निश्चयकल्पना विगलितव्यवहारपदावधिः।।
न किमपीति विवेचनसंमुखी नवति सर्वनिर्टत्तिसमाधये ॥ २७ ॥
, ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४६५ अर्थ ॥पनीकांक निश्चयकल्पनाथ,अने व्यवहारपदनीमर्यादागलितथइ. “एगोदं- नथिमेकोई", एवीवेचणचेतनासन्मुखथश्तेवारे सर्व निर्वत्तिरूपसमाधियाय ॥ १७ ॥ श्ह दि सर्वबहिर्विषयच्युतं हृदयमात्मनि केवलमागतं ॥ चरणदर्शनबोधपरंपरा परिचितं प्रसरत्यविकल्पकं ॥२५॥ अर्थ ॥ जेवारें सर्व वाह्य विषयथीझदयखस्यु, तेवारेंपोताना श्रात्माने विषे केवलए- कज ज्ञान, दर्शन, चारित्रनाबोधनी परंपराजे श्रात्मकुटुंब, तेनोमिलापते निर्विक- पपणे प्रसरे, जेलखाणथाय एमजाणवू ॥ १५ ॥ तदिदमन्यऽपैत्यधुनापि नो नियतवस्तुविलास्यपि निश्चयात् ॥ दाणमसंगमुदेति निसर्गधी ईतबहिर्यहमंत रुदात्तता ॥२०॥ अर्थ ॥ निश्चयनयथकी एवात्माते खरीशुक्रवस्तुनो विलासी, तेमाटे हमणा श्र- न्यजे रागद्वेषादिनाव तेनेनपामे; वलीक्षणमांपण जेपरपुजलादिकनोसंगनकरे, एवी स्वानाविकबुद्धि जेनेथश्तेथीवाशनाव इण्यो,अनेअंतरंग उत्कृष्टनावने पाम्यो ॥२॥ कृतकषायजयः सगन्नी रिमा प्रकृतिशांतमुदात्तमुदारधीः ॥ समनुगृह्य मनोनुन्नवत्यदो गलितमोहतमः परमं मदः॥२१॥ अर्थ ॥ एड्वोजेगंजीर स्वन्नाववालो, जेणेकषायनो जयमेलव्यो, अनेजेनीवुझिमो टीने, अनेस्वत्तावें शांतने, तेजोसम्यक्प्रकारें मननोनिग्रहकरे, तोतेथीमोहांधकारने- गालीने परम महातेजस्वीपणानो तेप्राणीजरूर अनुभव पामे ॥ १॥ गलितउष्टविकल्पपरंपरं धृतविशुद्धिमनो नवतीदृशं॥धृतिमु- पेत्य ततश्च महामतिः समधिगवति शुन्यशःश्रियं ॥ २२॥ अर्थ ॥ जेणे मागविकल्पनी श्रेणिटाली अनेजेणे विशुद्धतानुं ग्रहणकीधुंठे, तेम- नोशुक्रिनेपामे, अनेतेवली संतोपीपणानेपामिने तेपंमितपुरुप उज्वलयशरूपलक्ष्मी श्रथवा यशशोजानेपामे ॥ २२ ॥ तिमनशुछिनामा एकादशोधिकारः समाप्तः ॥ స్వామ్యంత శని इतिश्रीपंमित यशोविजयेन विरचितेऽध्यात्मसारप्रकरणे तृतीयःप्रवंधः ॥२७ आठमाना श्ए नवमाना २७ दसमाना रश्श्यारमाना सर्वश्लोक ११७. BAAAAAAAAdminentage PROSISISISTORIEDistoricisJGGAGRIG2SJBSisteristicisiCDSYSTinicios kota TRACING C.GANE6.. CCC ( FAC898496. YYYYAT ॥ ४६६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. मनशुद्धिश्च सम्यक्त्वे सत्येव परमार्थतः ॥ तबिना मोदगर्जा सा- प्रत्यपायानुवंधिनी॥१॥ सम्यक्त्वसदिता एव शुझा दानादि- काः क्रियाः॥ तासां मोदफले प्रोक्ता यदस्य सहकारिता ॥२॥ अर्थ ॥ एपूर्वेमनशुद्धिकही, तेजोसम्यकत्वगुणदोयतो, निश्छे मनशुद्धि केहेवाय.पण- सम्यकत्व विनाजे मनशुद्धिमाने, तेमोहगर्जितहोय; एटलेअज्ञान सहितहोय. तेतोजल टीकष्टबंधन करनारी. माटेहवेसम्यकत्वनो अधिकारकहे॥१॥ दानादिकक्रियाप- ण सम्यकत्वसहितहोय, तोजशुक; ते क्रिया मोक्षफललेवाने सहायकारकठे ॥२॥ कुर्वाणोपि क्रियां झातिधननोगांस्त्यजन्नपि ॥ दुःखस्पोरोददा नोपि नांधोजयति वैरिणं ॥३॥ कुर्वन्नित्तिमप्येवं कामनोगां स्त्यजन्नपि॥अखस्पोरोददानोपि मिथ्याष्टिन सिध्यति ॥४॥ अर्थ ॥ जेमयांधलो वैरीनेजीतीशकतोनथी, तेमक्रियाकरेठे, न्यातिधननो जोग तजेठे, फुःखसहेवे, कायानेकष्टयापेठे, पणएसर्व सम्यकत्वविना व्यर्थजायठे ॥३॥ जोसंतोपधरे,कामनोगठोडे,कायानेकष्ट आपे,तो पण मिथ्यात्वीयको मुक्तिनेपामेनही॥४॥ कनीनिकेव नेत्रस्य कुसुमस्येव सौरनं । सम्यक्त्वमुच्यते सारः सर्वेषां धर्मकर्मणां या तत्त्वज्ञानमेतच गदितं जिनशास ने॥ सर्वे जीवा न दंतव्याः सूत्रे तत्त्वमितीप्यते ॥६॥ अर्थ ॥ जेमयांखमां कीकीसारनूतठे, फूलमांसुगंध सारजूतठे, तेमसर्वधर्म क्रिया मां सम्यक्त्वते सारनूतकडंठे ॥ ५ ॥ जिनशासननेविचे जेतत्त्वनीश्रद्धाकरवीतेहने सम्यक्त्वकबुं। अनेकोश्पणजीवने हणवोनही तेनेसूत्रमा तत्त्वकछु ॥६॥ शुशोधर्मोयमित्येत मरुच्यात्मकं स्थितं ॥ शुधनामिदमन्या सां रुचीनामुपलदाणं ॥७॥अथवेदं यथातत्त्व माझयेव तथा ऽखिलं ॥ नवानामपि तत्त्वाना मितिश्रशोदितार्थतः ॥७॥ अर्थ ॥ शुरूधर्मते एधर्मनचिनामा सम्यक्त्वनेज कहिय; अनेएमध्ये उपलद गयी वीजीपणगुपदार्थनीनचिप्रगटेठे ॥७॥ श्रथवाएसम्यक्त्वते जेमप्रथाझा रुप तत्त्वेप्रगटते. तेनत्वतोजीवादिकनवप्रकारं तेनीजेश्रका तेसम्यक्त्वजाणवू ॥ ७ ॥ ..
अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित.
१६
श्व प्रोच्यते शुझा ऽहिंसा वा तत्त्वमित्यतः॥ सम्यक्त्वं दर्शितं
सूत्रप्रामाण्योपगमात्मकं ॥॥ शुझाऽदिंसोक्तितत्सूत्र प्रामाण्यं
ततएव च ॥ अहिंसा शुधीरेव मन्योन्याश्रयन्नीनं तु ॥१०॥
अर्थ ॥ वलीहां तत्त्वते अहिंसारूप शुद्धतत्व. तेतत्त्वशुझाचारप्रमाणे विचारि-
ये, तेवारें आत्माने श्रचिन्नस्वरूपें सम्यक्त्वदेखाडयुंजे ॥ए॥ श्रने शुजियहिंसाकही
ते सूत्रेप्रमाण; एवेहुनीमात्रवचनेजजुदाश्वे. तेमाटेएकअहिंसा तथावीजीतत्त्वशुफि
एवेहुने माहोमाहें मेलवतां दूषणनथी; एकस्वरूपें ॥ १० ॥
नैव यस्मादहिंसायां सर्वेषामेकवाक्यता ॥ तनुश्तावबोधश्च
संनवादिविचारणात् ॥११॥ यथा ऽहिंसादयः पंच व्रत धर्म
यमादिनिः॥ पदैः कुशलधर्माद्यैः कथ्यते स्वस्वदर्शने ॥ १२ ॥
अर्थ ॥ केमके अहिंसानेविषे सर्वनी एकवाक्यतानथी, तोपण विचारीजोतां शुरू
श्रववोध जणायठे ॥ ११॥ जेमअहिंसादिक पांचव्रततेधर्म, तेमसर्वपोतपोताना दर्श
ननेविषे कुशलथकाधर्मश्रादेदे यमादिकपदेंकरीने बतकहे ॥ १५ ॥
प्राहु वव्रतास्तत्र व्रतोपव्रतपंचकान्॥ यमांश्च नियमान् पाशु
पतान् धर्मान् दशाभ्यधुः॥१३॥अहिंसा सत्यवचन मस्तैन्यं वा
प्यकल्पना ॥ ब्रह्मचर्य तथाक्रोधो ह्यार्जवं शौचमेव च ॥१४॥
अर्थ ॥ तेमांजावव्रतवाला एमवोलेने, के पांचव्रतने पांचउपव्रत मलीनेदशठे.
एमपाशुपतमतवाला दशप्रकारे धर्म दिशा मानेठे. तेयमनियमादिक दश कही बता-
वे ॥ १३ ॥ दया, लत्यवचन, अचोरी, अकल्पना, अनेब्रह्मचर्य एपांच यम तथा
अक्रोध, सरलता, शौच, संतोष, गुरुसेवा, एपांचनियमजाणवा ॥ १५ ॥
संतोषो गुरुशुश्रूषा इत्येते दश कीर्तिताः ॥ निगद्यते यमा सांख्य
रपिव्यासानुसारिन्निः ॥ १५ ॥ अहिंसा सत्यमस्तेन्यं ब्रह्मच
र्य तुरीयकं ॥ पंचमो व्यवहारश्चेत्येते पंच यमाः स्मृताः ॥ १६ ॥
श्रर्थ॥ संतोप,गुरुसेवादि एदशधर्मदशाकदेवाय. हवेवेदव्यासना मतानुसारी सांख्यमत
वालापणयम नियमएमकहे। १५ दया,लत्य,अचोरी,ब्रह्मचर्य व्यवहार एपांच यमजाणवा
अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शाचमाहारलाघवं ।। अप्रमाद व पंचेति
नियमाः परिकीर्तिताः॥२७॥ वोक्षःकुशलधर्माश्च दशेप्यते य
दुच्यते ॥ हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुपानृतं ॥ १७ ॥
४६न
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ अक्रोध, गुरुसेवा, शोच, अल्पाहार, अप्रमाद, एपांच नियमकह्यावे
॥ १७ ॥ अनेवोझदर्शनमांजेकुशलते, तेधर्मवाला पणदशप्रकारकदेते, तेमकहियेव्यः
हिंसा, चोरी, कंदर्प, चाडी, कठोरवचन अने जुमुबोलवू ॥ १७ ॥
संनिन्नालापव्यापाद मन्निध्यागविपर्ययं ॥ पापकर्मेति दश
धा कायवाङमनसै स्त्यजेत् ॥२॥ ब्रह्मादिपदवाक्यानि ता
न्याहुर्वेदिकादयः।।अतःसर्वेकवाक्यत्वा धर्मशास्त्रमदोर्थक॥३॥
अर्थ ॥ जेमतेमवक, मारवू, अब्रह्मसेवq, दृष्टिविपर्यास, एदशप्रकारे पापकर्मत
मन, वचन श्रने काया एत्रणेयोगेंकरीत्यजवा ॥ १५ ॥ श्रने वैदिकादिकमतवाला पण
ब्रह्मादिपद वोलेरो, जेसर्वत्रब्रह्मपदवे, एथीएसर्वधर्मवालानां एकवचन. माटे सार्थक-
पणे सर्वनेधर्मशास्त्रकहियें ॥ २० ॥
क्वचेतत्संनयोयुक्त इति चिंत्यं महात्मना।शास्त्रं परीक्षमाणेना
व्याकुलेनांतरात्मना ॥२१॥ प्रमाणलदाणादेस्तु नोपयोगो
त्र कश्चनातन्निश्चये ऽनवस्थाना दन्यथार्थस्थिते यतः॥शा
अर्थ ॥ तेमाटेएसर्वदर्शननोसंजव किदां ठेकाणेठे, एममोटा पुरुचिंतव, तेशा
सनी परीक्षावालायें विचारवं, तेवलीश्रव्याकुलपणे अंतरात्मावडे विचार ॥२१॥
श्हांप्रमाणलक्षणादिकथकी कशोएउपयोग कार्यकारीनश्री, जिहांअन्यथा अर्थउपजे
एदलेतेधर्म जुदोषजाय अनेधर्मतो एकस्वनावरूपवे. ॥ ॥
प्रसिधानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तत्कृतः॥प्रमाणलदाणस्यो
तो झायते न प्रयोजनं ॥२३॥ तत्रात्मा नित्यएवेति येषामेकांत
दर्शनं । हिंसादयः कयं तेपां कथमप्यात्मनोव्ययात् ॥२४॥
अर्थ ॥ श्रनेचारप्रमाणतो प्रसिध्ठे व्यवहारपणतेजकस्यो; माटेप्रमाण तथा
लदापनीयुक्तिविपे प्रयोजनजणातुंनधी ॥२३॥ तेमध्येवनयकरी यात्मानित्यजठ;
एबुंएकांतमतवालानु कहते; तेनेमततोदिसादिकनश्री. कमके थात्मायविनाशीट,
तकोश्वारेंमरेनही. अनेमरेनद्दी, तेबारेंहिंसापाणशानी? ॥ २४ ॥
मनोयोगविशेषस्य ध्वंसोमरणमात्मनः॥हिंसा तन्बेन्न तत्वस्य
मिरार्थसमाजतः॥ ३५॥ नति युधिगता फुःखोत्पादरूपेयमी
चिती ॥ पुंमि नेदाग्रहात्तस्याः परमार्थोऽव्यवस्थितः ॥२६॥
॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४६ए अर्थ ॥ सघलेमरणे मनोयागनाशपामेवे, तेवारेंलोककके जीवमुवो; पण श्रा- मातो मरतोनथी; माटेतत्त्वथकी आत्मानीहिंसानथी, एअर्थघटमानवे. एमकहेवे. ॥ २५ ॥ कोजाणशेजे श्रागल पुःखउपजावानीजेबुद्धितेहनेहिंसाकहिये; पणएवात योग्यनथी, केमकेतमे वुद्धिनेतो पुरुपत्नेदश्राग्रहथकी श्रात्माधी जिन्नमानोबो, तेथीपण आत्मानी हिंसानथश्केमकेपरमार्थे बुझिने श्रात्मासाथै व्यवस्थानथी ॥ २६ ॥ न च हिंसापदं नाशपर्यायं कथमप्यहो ॥ जीवस्यैकांतनित्यत्वे नुन्नवावाधकं नवेत् ॥ २७॥ शरीरेणापि संबंधो न तद्योगावि वेचनात् ॥ विजुत्वेनैव संसारः कल्पितः स्यादसंशयं ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ एकांतेनित्यपणे जीवनोनाशथवानोजे पर्याय तेहिंसापदकदेवाय; तेढ्ने अहोइति श्राश्चर्य ! अनुलवश्रवाधकपणेनहोयगुं? होयज. इतिकाकोक्ति ॥ ॥ नि- त्यपणे शरीरेकरीने पण संबंधनथी; केमके तेनायोगनी वेहेंचणनथी, माटेसंशयरहि- तपणे ईश्वरवमेकरीनेज ईश्वरका इत्यादिकसंसारकल्प्योः ॥ २७ ॥ आत्मक्रियां विना च स्या न्मितानुग्रहणं कथाकथं संयोगानेदा दि कल्पनाचापि युज्यते ॥श्णा अदृष्टाद्देहसंयोगः स्यादन्यत रकर्मजः॥श्वं जन्मोपपत्तिश्ये न तद्योगविवेचनात् ॥ ३० ॥ अर्थ ॥ एकात्म क्रियाविना एटले श्रात्माना व्यापार विना परिमितपरमाणुनुंग्र- हण केमथाय ? वली संयोगवियोगादिकनी कल्पनापणकेमघटे ? ॥श्या एमसांजलीने कोश्वोल्योके हरकोश्कर्मघी पूर्वसंस्कार दिवाविना शरीरनोसंयोगथायवे; तेनोउत्तरत्रा- पेठे.एमजन्मनी उत्पत्तिते जीवनाव्यापार विना,वेचण विनाथायनही, इतिनावार्थः॥३॥ कथंचिन्मूर्त्ततापैति विना वपुरसंक्रमात् ॥ व्यापारयोगतश्चैव यत्किचित्तदिदं जगुः ॥३२॥ निःक्रियोऽसौ ततोहंति हन्यते वा न जातुचित् ॥ किंचित्केनचिदित्येवं न हिंसास्योपेपद्यत ॥३शा अर्थ ।। शरीरनेसंयोगेतो जीव काश्करूपीपणुंपाम. जोशरीरनो संक्रमनदोयता जेकांचे तेहांकडे ॥ ३१ ॥ जेणेयात्मात्यागीकीधोते, तेएमकडेके यात्मा क्रिया रहितः माटेकोश्नेहणतोनी: तेमकोका कोयीहणातोपणनथी: एबुंजेनाचित्त मांठे तेहिंसानहीमाने ।। ३२ ॥ ..
No text on this page.
वर
-
॥
॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
अर्थ ॥ श्रात्माजव्यार्थिकनयें नित्यने; श्रनेपर्यायार्थिकनये थनित्यने; एजीवकोश
नेहणेने, अथवा कोइएजीवनेहणे, तेनांफलपरजवमा श्रात्माजोगवेठे ॥ ३५ ॥ ए
जैननेशीलें अन्वय अनेव्यतिरेक एवेगुणेसहित एवोजेअनुत्नव तेसादीकरतांथका,
एकांतमतवालानी युक्तियो माहोमांहे दणाश्जायते ॥ ४० ॥
पीमाकर्तृत्वतो देहव्यापत्या उष्टन्नावतः॥ त्रिधा हिंसागमे प्रो
क्ता न हीचमपदेतुका ॥४१॥ दंतुर्जाग्रति को दोषो हिंसनी-
यस्य कर्मणि ॥ प्रसक्तिस्तदन्नावे चान्यत्रापीति मुधा वचः ॥४॥
अर्थ ॥ पीमाकरवाथी, देहपीमाथी, मुष्टनावधी, एवात्रणप्रकारनीहिंसा सिद्धांत
मांकही; तेकांजुठीनथी ॥ ४१ ॥ जेप्राणीनु स्वकृतकर्मनो उदयथयेथके मृत्युथयु
तोतेनाहणनारने शोदोष ? एटलेहिंसानथर; अनेजेहणाणो तेनांकर्मउदयश्राव्यां,
तेतेणेजोगव्यां, तो तेमांशीहिंसा? केमकेजेजीवने मरणनोउदयहालनथी, तेनेमारियें
तोपण तेकांश्मरतोनथी; माटेहिंसाकोश्नीयतीनधी; एवुजेमाने तेमिथ्या ॥ ४२ ॥
हिंस्यकर्मविपाकेस्य उष्टाशयनिमित्तता ॥ हिंसकत्वं न तेने
दं वैद्यस्य स्याडिपोरिव ॥४३॥वं सज्पदेशादे स्तन्नित्ति
रपि स्फुटा ॥ सोपक्रमस्य पापस्य नाशात्स्वाशयरहितः॥४४॥
अर्थ ॥ केमकेजेप्राणीनामनमां पुष्टाशयनुनिमित्तने, तेनेएहिंसावे. अनेहिंसाना-
कर्मविपाकपण तेनेज; जोवैद्यनेऔषधकरतां पुष्टचित्तहोय,तोतेऔपधशत्रुसर थाय,
अनेतेवैद्यनेपणहिंसकपणुंलागे. अनेजोवैद्यनुमननिर्मलठे, तोवैद्यनेहिंसकपणुंनलागे
॥ ४३ ॥ एवासजुरुना उपदेशसांनलवाथी हिंसानी निवृत्तिप्रगटपणेथाय; निर्मलचि-
त्तना श्राशयनीवृद्धिथकी सोपक्रमीजे निकाचितवांधेलांपाप तेनोनाशथायवे. ॥४॥
अपवर्गतरोवीजं मुख्याऽहिंसेयमुच्यते॥ सत्यादीनि व्रताश्चयत्र
जयंते पल्लवा नवाः ॥४॥ अहिंसासंन्नवश्चेवं दृश्यतेऽत्रैव शा
सने ॥ अनुवंधादिसंशुझिरप्यत्रैवास्ति वास्तवी ॥४६॥
अर्थ ॥ जेहिंसाते मोक्षरूपवृदबीजकहियें; अनेसत्यादिकजेवतठे तेमोक्षरू
पवृक्षना नवपदवशंकुराठे. ॥४५॥ तेतोश्राजिनशासनमा जीवदयानो, अहिंसकपणा
नो संजवजोवामांश्रावे; श्रनेवलीअनुवंधहिंसा तथा हेतुहिंसा थनेस्वरूपहिंसा एत्र
पजातनीजे हिंसातेनीशुकि तेपणथाजिनशासनमांज वसीरही ॥ ४६ ॥
४७२
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
हिंसा या ज्ञानयोगेन सम्यग्दृष्टेर्मदात्मनः ॥ तप्तलोहपदन्यास
तुल्याया नानुबंधनं ॥४॥ सताम्यस्याश्च कस्याश्चिद् यतना न
क्तिशालिनां ।। अनुबंधो ह्यहिंसाया जिनपूजादिकमणि ॥४॥
अर्थ ॥ मोटाप्राणीजे सम्यग्दृष्टि ते ज्ञानयोगेंकरीवर्ते, तेनेपणयविरतिश्री हिंसा
लागे; तेकेवी ? जेमतपाव्युएईंजेलोढुं तेजपरपगमुकीकोश्चाले,पणवलवानेजये निः
शंकपणे पगठरावेनहीं, तेमसमकीतिपण निशंकपणेहिंसानकरे, अनेतेमाटेज नरक
नोवंधपणकरे नही ॥४॥ तेमरुमाजयणावंत जीवनेझानयोगेंकरी जिनपूजाकरता
अहिंसाजेदया तेनोअनुवंध; केमकेएपूजातेपरंपरायें मुक्तिफलनी थापनारी. ॥arl
हिंसानुबंधिनी हिंसा मिथ्यादृष्टेस्तु धर्मतेः॥ अझानशक्तियोगे
न तस्याहिंसापि साहशी॥ ४ए ॥ येन स्यान्निन्दवादीनां दिवि
पहुर्गतिः क्रमात् ॥ हिंसैव महती तिर्यङ् नरकादिन्नवांतरे ॥ ५० ॥
अर्थ ॥ पणनरकगतिनोबंधपडे, एवीजेहिंसाते मिथ्यात्वीधर्मतिनेहोय. श्रज्ञानने
योगेकरी तेमिथ्यात्वीजो जीवदयापाले तोतेपण हिंसाजेवीजजाणवी ॥४ए ॥ जे
कारणमाटे निन्हवादिक जम्मालीप्रमुखेपण जीवदयापाली; तोपणअज्ञानोदयनायोगें
स्वर्गमापण पुर्गतिपाम्याने अनेढेकरूपते; माटेनिन्दवनीजे अहिंसाते परमार्थे हिं.
सानांजफलथापे, केमके नवांतरें तेमने तिर्यच्नरकादिकनीगति प्रगटे ॥ ५ ॥
साधूनामप्रमत्तानां सा चाऽहिंसानुबंधिनी ॥ हिंसानुबंधवि
वेदा गुणोत्कर्षो यतस्ततः॥५२॥ मुग्धानामियमझत्वात् सानुवं
धान कर्दिचित्॥झानोशेकाप्रमादाच्या मस्या यदनुबंधनाशा
अर्थ ॥ अप्रमत्तसाधु जेसातमागुणगणावाला तेनेजेहिंसाठे, तेअहिंसानुबंधावे.
केमके हिंसानोअनुबंध विदथयाथकी जिहांतिहाथकी गुणनोजकर्पथाय ते ॥१॥
पण एअहिंसाते अज्ञानपणे नोलाप्राणीने कदापिकालें सुखदायकनथी, एटलेएअनु
बंधसहितनयाय, पणअप्रमत्त साधुने ज्ञानसहितजेअहिंसा अथवाहिंसाते अनुवं
अहिंसाजकहिये, केमके एपरंपराये मोदसुखकारण. माटे ॥ ५५ ॥
एकस्यामपि हिंसाया मुक्तं सुमहदंतरं ॥ नाववीर्यादिवैचित्र्या
दहिंसायां च तत्तथा ॥ ५३॥ सद्यः कालांतरे चैत छिपाकेना
पि निन्नता प्रतिपदांतरालेनोबा शक्तिनियोगतः ॥५४ ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ४७३ अर्थ ॥ एकलीहिंसानेविषे पण जेममोटोअंतर देखाड्योने, तेमनाववीर्यना विचि- त्रपणाथकी अहिंसाने विषेपण तेमजजाणवू ॥ ५३॥ प्रतिपक्षपणे अंतरालेंकरी श्रथ- वातेशक्तिनेयोगेंकरी तत्काल अथवाकालांतरे एविपाकेकरीने पण निन्नता ॥ ५५ ॥ हिंसाप्युत्तरकालीनविशिष्टगुणसंक्रमात् ॥ त्यक्ताविध्यनुबंध त्वादहिंसैवातिन्नक्तितः॥ ५५ ॥ इग्नंगशतोपेता ऽहिंसा य त्रोपवर्यते ॥ सर्वांशपरिशुईतत्प्रमाणं जिनशासनं ॥५६॥ अर्थ ॥ जेहिंसा तेपणजो उत्तरकालें विशिष्टगुणप्रगटे, तथापिअविधिनो अनुवं ध तज्याथी श्रने अत्यंतनक्तियकी प्राणीने अहिंसारूपज फलदायकथायवे ॥ ५५ ॥ एरीतेंसेंकमोगमे जंगजालसहित जिहांअहिंसानेवर्ण वियें, तेतोसर्वांशें शुझएजेजि- नशासन तेमांजप्रमाण ॥ ५६ ॥ अर्थोयमपरोनर्थ इति निर्धारणं हृदि ॥ आस्तिक्यं परमं चिन्दं सम्यक्त्वस्य जयुर्जिनाः ॥ ५ ॥ शमसंवेगनिर्वेदानुकंपानिः परिष्कृतं ॥ दधतामेतदविविन्नं सम्यक्त्वं स्थिरतां ब्रजेत् ॥ ५ ॥ अर्थ ॥अहिंसा तेजश्रर्थने अनेवीजासर्वअनर्थवे; एप्रकारें जेना मनमांधारणाले, एड्वी परमआस्थाप्रगटे तेश्रास्थाश्रकारूप समकितनुंचिन्ह, एवंप्रनुयें कछुते ॥५॥ शमता, संवेग, निर्वेद, अनुकंपा एलक्षणो रुमीरीतें अविविन्नपणे धरतांथकां सम कितजे तेस्थिरतापणानेपामे ॥ ५७ ॥ इतिसम्यक्त्वाधिकार कादशसमाप्तः॥ मिथ्यात्वत्यागतः शुई सम्यक्त्वं जायतेंऽगिनां ॥ अतस्तत्परिहारा य यतितव्यं महात्मना ॥१॥ नास्ति नित्यो न कर्ता च न नोक्ता त्मा न निर्वृतः॥तज्पायश्च नेत्याहुर्मिथ्यात्वस्य पदानि षट् ॥ ३॥ अर्थ ॥ तेजेवारें मिथ्यात्वनोनाशयाय, तेवारेंजीवने सम्यक्त्वप्रगटे; माटे मिथ्यात्व टालवानो रुमाप्राणी उद्यमकरवो ॥ १॥ श्रात्मानधी; थात्मानित्यनथी; कानश्री; जोक्तानी; सिजनथी; तेसिझताप्रगटकरवानो उपायनधी; एउपद मिथ्यात्वनांठे॥२॥ एतैर्यस्मान्नवेशव्यवहारविलंघनं ॥ अयमेव च मिथ्यात्व- ध्वंसी सज्पदेशतः ॥ ३ ॥ नास्तित्वादिग्रदनवोपदेशोनोप देशकः ॥ ततः कस्योपकारः स्या संदेदादिव्युदासतः ॥ ४ ॥ ॥ । ६० ४४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ एपदवडेकरी पूर्वाचार्यनाव्यवहार उलंघाय, लोपायने गजमिथ्यात्वतं, अ. नेतेसद्गुरुना उपदेशथकी नाशपामे ॥३॥ एनपदरूपी कुपदेनड्याश्रका जेनुपदेशश्रा- पे, तेउपदेशनकहियें; तेथीकोश्नेउपकारनथाय. मिथ्यात्वीनानपदेशंसंदेहटलेनही ॥४ येषां निश्चय एवेष्टो व्यवहारस्तु संगतः ॥ विप्राणां म्लेचना षेव स्वार्थमात्रोपदेशनात् ॥ ॥ यथा केवलमात्मानं जाना नः श्रुतकेवली ॥ श्रुतेन निश्चयात्सर्व श्रुतं च व्यवहारतः॥६॥ अर्थ ॥ जेमब्राह्मणने म्लेवजापावोलवानीमनाइने, माटेपोतानास्वार्थजेटलीज बोले; तेमजजेहने एकनिश्चयनयजष्ट, तेहनेव्यवहारनयतो ब्राह्मणनेम्वनीलाषा नाउपदेशनीपरें स्वार्थवास्ते संगतमात्र ॥ ५ ॥ जेमश्रुतकेवली व्यवहारश्रीश्रुतजाणे; अनेसर्वनिश्चयनयवमे श्रुतझानेकरीश्रुतकेवली केवलथात्मानेजाणे ॥६॥ निश्चयार्थोत्र नो सादायक्तुं केनापि पार्यते ॥ व्यवहारो गु णद्वारा तदर्थावगमदयः॥णा प्राधान्यं व्यवहारे चेत्तत्तेषां निश्चये कथं ॥ परार्थस्वार्थे तुल्ये शब्दज्ञानात्मनोयोः॥७॥ अर्थ ॥ इहांनिश्चयअर्थ प्रगटपणेकेरवाने कोसमर्थनथी. देखीतोगुणप्रगटे तेरु पछारे निश्चयअर्थनीप्राप्ति क्षयरूपव्यवहारकेडेवाय ॥ ७॥ जेनेकेवलव्यवहारने वि पेज प्रधानपणुंचे, तोतेनेनिश्चयनयमांकेमहोय? वलीशब्दनयत्रने शाननयरूपप्राणीने स्वश्रर्थनेपरअर्थ वेतुल्य. जेशब्दतेव्यवहारवे, अनेज्ञानतेनिश्चयते ॥ ७ ॥ प्राधान्याद्यवहारस्य तत्त्वमुच्छेदकारिणां ॥ मिथ्यात्वरूपतते षां पदानां परिकीर्तिता ॥ ए॥ नास्त्येवात्मेति चार्वाकः प्र त्यदानुपलंनतःअहंताव्यपदेशस्य शरीरेणोपपत्तितः॥२॥ अर्थ ॥ जेव्यवहारनाप्रधानपणाथकी सर्वनोजदयाय तेवाप्राणीने मिथ्यात्वरूप उपदमां मिथ्यात्वजावथयो, एमजाणवू ॥ ए ॥ चार्वाकदर्शनवालाकडे, जे श्रात्मा नथी.केमकेजो श्रात्माहोयतो प्रत्यक्षजणाय, तेतोकांजणातोनथी. अने अहंकार एट वेश्राकार्यहुँकरुढं, तेनोजे व्यपदेश तेतोशरीरें करीनेजणायठे ॥ १० ॥ मद्यांगेन्योमदव्यक्तिः प्रत्येकमसती यथा॥मिलितेच्योदि भूतेन्यो झानव्यक्तिस्तथामता॥१२॥ राजरंकादिवैचित्र्य मपि नात्मवला दितं ॥ स्वाभाविकस्य नेदस्य ग्रावादिष्वपि दर्शनात् ॥१२॥ , 8 11 अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ जेम महुमातथापाणीप्रमुख मदिरानाअंगळे, पणतेप्रत्येकमां मदिरानीश तिनश्री; जेवारेंनेगांमले तेवारेंजशक्तिप्रगटे, तेमपंचनूतन्नेगांमोतेवारे ज्ञानशक्तिप्रग टथाय ॥११॥ जेमएकशिलाअथवा एककांकरीएसर्व पथरानानेद, तेमा राजाने, श्रारांकडे, एQविचित्रपणुंतेश्रात्मानथी.एतोस्वनावेनेदपड्या ॥ १ ॥ वाक्यैर्न गम्यते चात्मा परस्परविरोधिनिः॥ दृष्टवान्न च कोप्ये नं प्रमाणं यचो भवेत् ॥१३॥ आत्मानं परलोकं च कियां च वि विधां वदन ॥ नोगेच्यो बंशयत्युच्चै लॊकचित्तं प्रतारकः ॥२४॥ अर्थ ॥ वलीसर्व मतवालाना मांदोमांहें विरोधीवचनहोवाथी श्रात्मानीप्रतीतिन श्रीथती, केमके कोश्यात्मादीगेनथी के जेथकी एकेनुवचन प्रमाणथाय ॥ १३ ॥ श्रात्माने परलोकने अर्थे एमविचित्रप्रकारनी क्रियाकरावे. एहबुंकहेनारा विचारालो कने सुखजोगथीघ्रष्टकरे. एम जेलोकोनाचित्तने फेरवेडे, तेधूर्त्तगुरुजाणवा ॥ १४ ॥ त्याज्यास्तन्नैदिकाः कामाः कार्या नानागतस्पृहा ।।नस्मीनूतेषु जूतेषु तथा प्रत्यागतिस्पृदा ॥ १५ ॥ तदेतदर्शनं मिथ्या जीवन त्यद एव यत्॥गुणानां संशयादीनां प्रत्यदाणामन्नेदतः॥१६॥ अर्थ ॥ माटेवानवमां पम्याजेसुखलोग तेतजवानही, अने श्रावतानवमां सुख पा मशुं एवीवांबानकरवी. केमके पंचनूतनुपुतबुं वलीनेराखथशे,एटलेपरजवनी श्छा स फोगटजशे ॥ १५ ॥ एरीतेचार्वाक दर्शननुमतकडं. पणएदर्शनखोटुंठे. केमके प्रत्य क्षपणे संशयादिकजेगुण, तेजीवने माटेजीवप्रत्यद बन्नेदपणे ॥ १६ ॥ नचादंप्रत्ययादीनां शरीरस्यैव धर्माता ॥ नेत्रादिग्राह्यतापत्ते नियतंगौरवादिवत् ॥१७॥शरीस्यैव चात्मत्वे नानुभूतस्मृति नवेत् ॥ वालत्वादिदशानेदा त्तस्यैकस्यानवस्थितेः॥२७॥ अर्थ जेमकोश्यादरापे तेपणश्रात्माठे, तेमअहंकारादिकप्रत्ययजेठे,तेथात्मा.तेका शरीरनोधर्मनधी श्रहंकारदिनेत्रमांजणायठे, तेदेखवारूपठे ॥ १७ ॥ शरीरनेजो था स्माकहियें, तोश्रात्माजमथयो.तेवारपूर्वनी अनुनवेलीवात श्रात्मा विनाकोने सांजरे? शरीरनेतोसांनरतुंनथी. अने वाल यौवनतथावृधश्त्यादिकजे शरीरनीदशाना नेदः, तेथीथात्मापण वालवादि दशावंतचायठे. पण निश्चयनयची यात्मानीएकदिशा.श्रने शरीरनीयवस्था एकनथी. केमके अनवस्थितदोपनो प्रसंग. माटे ॥ १७ ॥ ॥
४७६
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
नात्मागं विगमेप्यस्य तल्लव्धानस्मृतिर्यतः॥ व्यये गृहगवाद
स्य तल्लब्धार्थाधिगंतवत् ॥ २५ ॥ नदोषकारणात्कार्ये वासना
संक्रमाच न ॥णस्य स्मरणापत्ते रंवानुन्नवसंक्रमात् ॥२०॥
अर्थशरीरनोतोनाशथाय अनेआत्मापरनवेजाय, पणजातिस्मरणेकरी पूर्वजन्मा
दिकनुं स्मरण; जेमघरनागोखमांवेशीने नगरनापदार्थदीग, अने पठीतेगोखपडी
गयो तोपणजोयानुं स्मरण जतुंनश्री ॥ १७ ॥ कारणयकी बाल्यावस्थानी वासनाना
संक्रमणयकी, जेकार्यात्माकरेठे तेकार्यनी जोस्मृतिनरही, नोपण तेनेदूपण नश्री.जेम
मातायें पोतानाश्रनुन्नवना संक्रमणथकी वालकनेबोल चालवू शीखव्युं होय, तेनी
वालकने स्मृतिनहोय तेढ्नीपरेंजाणवू ॥ २० ॥
नोपादनाङ्पादेयवासना स्थैर्यदर्शने ॥ करादेरतयात्वेन योग्य
त्वाप्तेरणुस्थितौ ॥२१॥ मद्यांगेच्यो मव्यक्ति रपिनो मेल
कविना|झानव्यक्तिस्तथा नाव्याऽन्यथा सा सर्वदा भवेत् ॥श्शा
अर्थ ॥ उपादाननायोगेंकरी स्थिरतानादर्शननेविपे उपादानवासनानहोय. जेम
स्तादिजेव्ते उपादेयवे; अने तेनुंउपादानते हस्तादिकनापरमाणुके; माटे परम
णुरूप सूक्ष्म स्थितिमा स्थिरदर्शन न संजवे ॥ १ ॥ जेममदिरानाअंगधकी मदश
क्तिप्रगटपणेनश्री, पणन्नेगेमलवेधायठे, अथवापीधापठीश्रात्मानेसंयोगेंथायवे, तेमा
ननीप्रगटतापण श्रात्मानेयोगेंयायके नहीतोसदाय एकधुं ज्ञानरझुंजोये ॥२।
राजरंकादिवैचित्र्य मप्यात्मकृतकर्मजं ॥ सुखःखादिसंवित्ति
विशेषो नान्यथा नवेत्॥२३॥ आगमाजम्यते चात्मा दृष्टेष्टा
विरोधिनः॥ तछता सर्वविच्चैनं दृष्टवान्वीतकश्मलः॥४॥
श्रर्थ ॥ श्राराजाने श्रने श्रारांकडे,एवोजीवनेविचित्रनावउपजेठे; एत्रीलोकवाणी
सर्वपोतानां कीधेलाकर्मथकी जाणवी. सुखःखसर्वकर्मघकी प्रगटप्रायवे. अन्य
जुं विशेषकारणकांनथी ॥ २३ ॥ जेदृष्टिदो तेप्रत्यक्षप्रमाण; अनेइष्टार्थतेच.
प्रमाण; तथा उपमाप्रमाण ते अनुमानमांजले; माटेएत्रणप्रमाणने अविरोधि-
थागमप्रमाण तेणेकरी श्रात्मानेजाएयोजायवे. तेश्रागमतो जेनांसर्वपापगयांने
देखाड्युठे ॥ २४ ॥
Y
॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
अत्रांतानां च विफला नासुष्मिक्यः प्रत्तयः॥ परबंधनदेतोः कः
स्वात्मानमवसादयेत् ॥श्यासिद्धिः स्थाएवादिवघ्यव्यक्ता संशयादे
व चात्मनः ॥ असौ खरविषाणादौ वस्त्वार्थविषयः पुनः ॥२६॥
अर्थ ॥ अज्रांतजे ज्ञानीपुरुष तेनेहमणानीप्रवृत्तिते निःफलतानहोय; माटे पर
बंधननाहेतुयेंकरी पोतानाशात्माने कोणखेदमांनाखे ? ॥ २५ ॥ श्रात्मानीप्रगटपणे
संशयथीसिडिळे, एवीवाततोवगडामा जाडनाएंगजेवी देखाय, पणसंशयकरतांथकां
जेखरंवृदते नजणाय. तेमज संशयवडे श्रात्मानेनजाणियें. अनेजेविपरीतअर्थे श्रात्माने
माने तेनेगधेडाने शिंगमासाननारजेवोसमजवो ॥ २६ ॥
अजीवति शब्दस्य जीवसत्तानियंत्रिता॥असतोन निषेधोय
संयोगादिनिषेधनात् ॥ २॥ संयोगः समवायश्च सामान्यं च
विशिष्टता ॥ निषिध्यते पदार्थानां तएव नतु सर्वथा ॥ २ ॥
अर्थ ॥ अजीवशब्दमां जीवशन्दनीसत्तावलगेलीजे; पण निषेधअबतो. जेथी ना
स्तिकमतवाला संयोग, समवाय, अनेसामान्य, तथा विशेषने निषेधे. तेपणसर्वथा
पणे वस्तुस्वरूपने निषेधिशकतानथी; केमके संयोगसमवाय अने सामान्य नही मा
नवाथकी पणशजीव शब्द बोलवो तेयद्यपियजीवपदार्थसत्वे, तथापिशब्दसत्मानि
ये, तोते असत्पदार्थनो निषेधदेखातोनथी॥शमाटे संयोग, समवाय, सामान्य इत्या
दिकपदार्थनुं विशेषपणुं तेनास्तिकमतवाला निषेधकरे. पणतेसर्वनिषेधथायनह॥श्ना
शुई व्युत्पत्तिमजीवपदं सार्थ घटादिवत् ॥ तदर्थस्य शरीरं नो
पर्यायपदनेदतः॥२॥ आत्मव्यवस्थितेस्त्याज्यं ततश्चार्वाकद
र्शनं ॥ पापाः कितदालापाः सद्यापारविरोधिनः ॥ ३० ॥
अर्थ ॥ शामाटेशुझनिर्मलएवीव्युत्पत्ति तेजीवप्राणधारणे एवेअर्थयुक्त एवंजीव
पदसाचुने; घटादिकनीपेरेन्तुंडे; पणनवानवा पर्यायना नेदथकी जीवनेमूलश्रर्थे श
रीरनथी ॥ श्ए ॥ एरीतें श्रात्मानुंस्थापनकरीने चार्वाकदर्शननेबांडवं; एदर्शनीसाथ
श्रालापकरवो तेपणपापरूप; केमकेएसत्यवादीसाथै विरोधकारक; तेथीतजq॥३०॥
झानदाणावलीरूपो नित्योनात्मेति सौगताः ॥क्रमाक्रमान्यां
नित्यत्वे युज्यतेर्थक्रिया न दि॥३१॥ स्वन्नावदानितो धौव्यं क
मेणार्थक्रियाकृतौ ॥ अक्रमेण च तनावे युगपत्सर्वसंनवः ॥३२॥
४७ ॥ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ इवेचोकमतवालावोल्याके, श्रात्माज्ञानरूपवे. पणक्षण--थावलिकाप्रमाण स्थिति; माटेवात्मानित्यनथी. एटलेजीवते क्षणमांक्रोधकरे, क्षणमामानकरे, ए मनिन्नअवस्थाथाय; एकश्श्रवस्था नित्यरेदतीनथी; परंपरायें क्रमयक्रमपणेजो नित्य श्रात्माकोश्वेलायेंहोय, तोश्रर्थ क्रियाकलाप घटेनही; माटे नित्यश्रात्मानश्री ॥३१ ॥ एनोस्वन्नावहणाय,तेवारेध्रुवपणुंपामे:अनुक्रमेयर्थ क्रिया थाकृतिने विपे अक्रमेकरीने ते- नावने विषे समकालें विचारतां सर्वसंचवहोय.माटेश्रमारोदणिकमतसाचोठस्यो ॥३॥ दणिके तु नदोषोस्मिन् कुर्वपविशेषिते॥ध्रुवेदाणोनुतपणाया निवृत्तेश्च गुणोमहान् ॥ ३३ ॥ मिथ्यात्ववृधिकृन्नूनं तदेतदपि दर्शनं ॥ क्षणिके कृतहानिर्य तथात्मन्यकृतागमः ॥ ३४ ॥ अर्थ ॥ वलीयादणिकमतमां दोपनथी. केमके नवनवांरूपकरेते; पणजेसमयें जेरू- पहोय, तेसमयेतेरूपनालदणेकरीध्रुवठे. तेमांतृष्णानो अने निवृत्तिनो मोटोगुणठे. जेथीध्रुवतारूप महागुणपामियें, एमवीरकहे ॥३३॥ एउपरथी खरेख एदर्शन मिथ्यानीवृद्धिकरनारं. केमकेयात्मानेकणिक माननारनासुकृतनीहानियायचे. जोक दीपापनकरे, तोपणजुगबोलवा- पापतोपरनवेनोगवQपडे. माटेअकृतागमकहिये॥३४॥ एकाव्यान्वयानावा शासनासंक्रमश्च न ॥ पौर्वापथ्यं हिनावानां सर्वत्रातिप्रसक्तिमत् ॥ ३५॥ कुर्वपविशेषे च न प्रवृत्तिर्नवाऽनु मा ॥अनिश्चयान्न वाध्यदं तथा चौदयतोजगौ ॥३६॥ अर्थ ॥ जेमएकमव्यनो सापेक्षपणे एकनावनश्री, माटेवासनानुं संक्रमणनथायः पूर्वापरपणुंसर्वत्रशक्तिरूपें परिणमेठे ॥ ३५ ॥ रूपविशेषकरताउतां प्रवृ त्तिकरवी थथवा बारवीतेतोनही, पणक्षणिकमतवालायेंतो अनिश्चयथकी यात्माने १ क्षणिकपणुकढुंठे ॥ ३६ ॥ न वैजात्यं विना तत् स्या नतस्मिन्ननुमानवेत्।। विना तेन न तत्सि हिनाध्यदं निश्चयं विना ॥ ३७॥ एकतः प्रत्यनिझानं दणिकत्वं च वाधते ॥ योदमन्वन्नवं सोदं स्मरामीत्यवधारणात् ॥ ३७ ॥ अर्थ ॥ विजातिविना तेनहोय, एमांकांशनुमान घटतुंनश्री; केमकेतेविनातेनी सिद्धि पणनथी; निश्चय विना प्रत्यदानपणनथीयातुं ॥३॥ तथाईथाथनुलबुलु. तेढुंसंनाएंबुं. एअवधारणथकी थात्माने त्रैकालिक एकताझान तेक्षणिकपणे वाधकार थाय॥३०॥ ॥ 1 पए ॥ ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. नास्मिन्विषयबाधो यत् दणिकेपि यथैकता॥ नानाझानान्वये त छत् स्थिरे नानादाणान्वये ॥३५॥ नानाकार्येक्यकरण स्वान्ना व्ये च विरुध्यते ॥ स्यामादसन्निवेशेन नित्यान्वर्थक्रियान दि॥४०॥ अर्थ ॥ एनित्यात्मानामतवमे विषयबाधकपणुं नहोय. क्षणिकमतनेविषेपणएम- जजेम ज्ञानान्वयें एकत्वापणुने, तेमस्थिरथात्मानेविषे नानाक्षणनेसंयोगें एकता- जाणवी ॥ ३५ ॥ वहुकार्यना एकीकरणखलावने अंगीकारकरेगते विरोधपडे, थ नेस्याहादशैलीये स्थापना करवाथी नित्यापेक्षपणे अर्थ क्रिया विरोधपामतीनथी, के मके बेहुनयें प्रकृतिअर्थ अनुसरेजे. माटे ॥ ४० ॥ नीलादावप्येतन्नेद शक्तयः सुवचाः कथं ॥ परेणापि दि नानक स्वन्नावोपगमं विना ॥४१॥ ध्रुवे कणेपि न प्रेम निवृत्तमनुप प्लवात् ॥ ग्राह्याकारश्व ज्ञाने गुणस्तन्नात्र दर्शने ॥ ४२ ॥ अर्थ ॥ नीलादिवर्णनेविषे नेदशक्तिनहोय, एमसुखेकेम केहेवाय ? परपुलवडेकरी नेपण एकखन्नावने टाल्याविना नानाविधपणुं संचवेनही ॥४१॥ ध्रुवतापणानेविषे श्क्षणने विषेपण एटलेलोचननेविषेपण जपप्लवमाटे निवृत्तपणेप्रेमनजोश्ये. जेमग्राह्या कार ज्ञाननेविषगुण, तेलया दर्शनमांगुणनयी ॥ ४२ ॥ प्रत्युतानित्यन्नावे हि स्वतः दाणजबुझ्यिा ॥ देत्वनादरतः सर्व क्रियाविफलता नवेत् ॥ ४३ ॥ तस्मादिदमपि त्याज्यमनि त्यत्वस्य दर्शनं ॥ नित्यसत्यचिदानंदपदसंसर्गमित्रता ॥४॥ अर्थ ॥ उलटायनित्यनावने विपण पोताथी दणनीबुझियेकरी हेतुनाअनादर धकीसघली क्रिया निःफलथाय ॥ ४३ ॥ तेमाटेए अनित्यदर्शनपणठोमवं. सदेव नित्य सत्यपणे मुक्तिपदना संसर्गने श्चताप्राणीयें जरूरत्यज ॥ ४४ ॥ न कर्ता नापि नोक्तात्मा कापिलानां तु दर्शने ॥ जन्मधर्माश्रयो नायं प्रकृतिः परिणामिनी ॥४५॥प्रथमः परिणामोस्या बुद्धि ष्टिकाऽन्विता॥ततोहंकारतन्मात्रेज्यिभूतोदयः क्रमात्॥४६॥ श्रने ॥ इवेकपिलदर्शनवाला वोल्याके, श्रात्माकर्तानथी; तेमनोक्कापणनथी या माप्रगटधर्माश्रय वालोनथी: मायापरिणामवते ॥ ४५ ॥ एमायानो प्रथमपरि।
HG
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
शुश्रूषा, श्रवणं, चैवग्रहणइत्यादिक श्रावप्रकारनी बुद्धिरूपधर्मकरीसहित. अथवा
तेथी अहंकार, तन्मात्र, इंडिय, पांचभूतोदय, एअनुक्रमेजाणवू ॥ ४६ ॥
चिपपुरुषोबुझेः सिध्यै चैतन्यमानतः॥ सिद्धिस्तस्या अविष
या वदनियमाञ्चितः॥४७॥ देतुत्वेषु प्रकृत्यर्थ जियाणामत्र
निर्टत्तिः ॥ दृष्टादृष्टाविनागाश्च व्यासंगश्च न युज्यते ॥४॥
अर्थ ॥ बुद्धिनीसिद्धिनेश्रर्थ श्रात्माचिपठे; वलीचैतन्यते, तोपण निश्चयसहित
अविछेदपणे तेवुद्धिनीजेसिफि तेश्रविषयी ॥ ४ ॥ हेतुत्वेकरी श्रात्मानेप्रकृतिश्रर्थ
नेविषे इंजियोना निवृत्तिपणानो दीपाश्रण दिगना विनागथी प्रसंगघटतोनश्री राजा
स्वप्ने व्याघ्रादिसंकल्पा नरत्वाननिमानतः॥ अहँकारश्च नियत
व्यापारः परिकल्प्यते ॥४५॥ तन्मात्रादिक्रमस्तस्मात्प्रपंचो
त्पत्तिदेतवे ॥श्चंबुर्जिगत्क: पुरुषो न विकारनाक्॥ ५० ॥
अर्थ ॥ जेमस्वप्नने विषे व्याघ्रादिकना संकल्पथी अनेपुरुषार्थना निरनिमानथी अ
हंकारने निश्चये व्यापाररूपकल्पियेंद्रिये ॥णा तेप्रपंचनी उत्पत्तिनाहेतुनेगर्थेतन्मात्रा
दिकनोक्रम.एरीतेंजगत्नीकरनारीवुहिरे.मादेविकारनोनजनारथात्मानथी॥५॥
पुरुषार्थोपरागौद्यौ व्यापारावेशएव च ॥ अत्रांशोवेश्यहं वस्तु
करोमीति च धीस्वतः॥५१॥ चेतनोदं करोमीति बुझेर्नेदाग्रहा
स्मयः॥ एतन्नाशेऽनवचिन्नं चैतन्यं मोद इष्यते ॥५॥
श्रर्थ॥सर्वप्रवृत्तिव्यापारने विषे एकपुरुषार्थश्रने चीजोउपराग एवेव्यापारजले,तेवारें
हुंअंशेजाणुहुँ; हुँवस्तुकरुंढुं; एवीकदाग्रहीवुद्धिथाय॥५१॥ हुंचेतनहुँ, हुंकरुंढुं; एवोग
बुद्धिनाहेतुथी प्रगटे. एवागर्वनोनाशकरी स्वनारयुं चैतन्यपणुंमुक्तिनेपामे.॥५॥
कर्तृवुधिगते ऊःखसुखे पुंस्युपचारतः॥नरनाथे यथा भृत्यगतौ
जयपराजयौ ॥ ५३ ॥ कर्त्ता नोक्ता च नतस्मा दात्मा नित्यो
निरंजनः ॥ अध्यात्मादन्यथाबुद्धि स्तदाचोक्तं महात्मना ॥ ४ ॥
अर्थ ॥ श्रात्माने विष कुःखसुखपामगुं, एहवीकापणानीवुद्धिजेथायने, तेउपचा
'. जेमसेवकनोजय अथवा पराजयते राजाहोवाथीजणायठे ॥ ५३ ॥ इत्यादिक
आत्माक जोक्तानथी; पण नित्यनिरंजन; अनेजेवुद्धि,तेतो अध्यात्मश्री जुदीने;
पलमुनिये कहेढुंठे ॥ ५४॥
तर अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्मणि सर्वथा ॥ अहंकारविमूढा त्मा कर्तादमिति मन्यते ॥ ५५॥ विचार्यमाणं नो चारु तदेतद पि दर्शनं ॥ प्रकृतिचैतन्ययोर्व्यक्तं सामानाधिकरण्यतः॥५६॥ अर्थ ॥ प्रकृतिनागुणेकरी क्रियमाण जे कर्म तेनो ढुक ढुं, एम सर्व प्रकारें अहंकारें मूढश्रात्मासाने ॥ ५५ ॥ एवोविचारकरेथी एदर्शनपणखरुंनथी; केमकेप्रगटबुद्धि प्रकृतिअनेचैतन्यनो सासानाधिकरणे विचारकरतां, रुमुनथीजणातुं ॥ ५६ ॥ बुद्धिः की च नोकीच नित्याचे न्नास्ति निदृत्तिः॥अनित्या चेन्न संसारः प्रागधर्मादेरयोगतः॥ ५ ॥ प्रकृतावेव धर्मादिस्वीकारे बुद्धिरेव का ॥ सुवचश्चघटादौ स्यादीग् धर्मान्वयस्तथा ॥५॥ अर्थ ॥ वलीतमेजो कर्त्ता नोक्तापणे बुद्धिमानशो, पणजोतेवुद्धिनित्यनेतो, मोद नथी. एटलेमोक्षवरशेनही. अनेजोबुझिने अनित्यमानशोतो, पूर्वधर्मनाअयोग्यथकी संसारठरशेनही ॥ ५७ ॥ प्रकृतिनेविषेधर्मादिकने अंगीकारकीधाथी बुद्धिनेरॉकेदेवी जोयें ? अनेघटादिकने विषेएवाधर्मनो अन्वयतेसुखेंकहेवो. इतितर्कवादः ॥ ५० ॥ कृतिनोगौ च बुश्बंधो मोदश्च नात्मनः॥ ततश्चात्मानमुद्दि- श्य कूटमेतवज्च्यते ॥ एए॥ पंचविंशतितत्त्वज्ञो यत्रयत्राश्र मे रतः॥ जटी मुंभी शिखी चापि मुच्यते नात्र संशयः॥६०॥ अर्थ ॥ जोकर, लोगवई बुद्धिने, तोवंधमोक्षश्रात्मानेनथी. तेपणबुद्धिनेजजोश ये. माटेश्रात्मानेउद्देशीने नहीलमजवामांश्रावे एरीतेंकूटकविकहेठे ॥५॥ पंचविंश तत्त्वनोजाणजेपुरुपडे, ते कोपणाश्रममारतहोय; एटलेजटाधरहोय, अथवामुंमावे, श्रथवाचोटीरखावे, तोपणतेसंदेहविना संसारथीमुकाय. एकपिलमतवालाकहे॥६॥ एतस्य चोपचारत्वे मोदशास्त्रं वृथाखिलं ॥ अन्यस्य दि विमो- द्वार्थे न कोप्यन्यः प्रवर्तते ॥६॥ कापिलानां मते तस्मा दस्मि नैवोचिता रतिः॥ यत्रानुन्नवसंसिझः कर्ता नोक्ता च लुप्यते ॥६॥ अर्थ ॥ एरीतें एवात्माने विपे मोदनेउपचारिपणे अंगीकारकरेठे, तेनुंसकलमो कशास्त्र फोगटयायठे. केमकेकोश्ने मोदाथापवा कोश्वीजोप्रवृत्तथायनही. ॥६१ ॥ जिहांश्रनुजवसिद्ध श्रात्मानुक"पणुं तथानोक्कापणुखोपेठे, एटलेमानतानश्री, तेमाटे एहवा कपिलनामतमां प्रीतिकरवीते, ठीकनयी ॥ ६ ॥ ६१ . - भर प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नास्तिनिर्वाणमित्याहुरात्मनः केप्यबंधतः ॥ प्राकपश्चाद्युगप छापि कर्मबंधाव्यवस्थितेः॥६३॥ अनादिर्यदि संबंध इप्यते जीवकर्मणोः॥तदानंत्यान्न मोदः स्या त्तदात्माकाशयोगवत् ॥६॥ अर्थ ॥ केटलाकअवंधमतवाला, तेएमकदेठेके,श्रात्माने मोदनिर्वाणनथी; केमके प्रथमकेश्रथवापनी समकालें श्रात्माने कर्मबंधनश्री, तोमुक्तिशेनीहोय?॥६॥जोजीवने तथाकर्मने अनादिसंबंधमानियें, तोश्रादिनही, तिहाअंतपणकेमथाय? मादेअनंतपणा नाप्रसंगधी कोइकालेंमोदनथाय.जेमश्रात्मायकीश्राकाशयोग कदापिन्निन्ननथाय।।६।। तदेतदत्यसंवई यन्मियो देतुकार्ययोः ॥ संतानानादिता बीजां- कुरवत् देहकर्मणोः॥णाकर्ता कर्मान्वितो देदे जीवः कर्मणि दे- दयुक् ॥ क्रियाफलोपमुक्तत्वे दंडान्वितकुलालवत् ॥ ६६॥ अर्थ ॥ एहबुंवोलेटे, एवचनपणजुलुठे. केमके कारणकार्यनेमाहोमांहे संबंधठे. जेमपुत्रपौत्रादिकनो अनादिसंबंधथायठे, तेवीजनायंकुरानीपेरेंटे, तेमजशरीरतथाकर्म नोपणअनादिसंबंधठे ॥ ६५ ॥ कमसहितजीव कर्त्तापणेदेहमारह्यो, एबुंजेकहे ते- पणजुलु.जेमदंडसहितकुंजारनीपरें क्रियानुफलजोगवे, तेपण असंबंध तेनीपरे.॥६६॥ अनादिसंततेर्नाशः स्याहीजांकुरयोरिव ॥ कुकुड्यंडकयोः स्वर्ण मलयोरिव चीनयोः॥६॥नवेषु च व्यवस्थेय संबंधोजीवकर्म- णोः॥ अनाद्यनंतोऽनव्यानां स्यादात्माकाशयोगवत् ॥ ६॥ अर्थ ॥ तमेकहोगेके अनादिसंतति नाशनथाय. तेनोतोनाशथतो देखीयेश्य जेमवीजवणस्ये अंकुरनथाय अने अंकुरानाशथये वीजनहीथाय; कुकडीनाशथये इंडु नाशपामे; अनेईमानोनाशथये कुकमीनाशपामे; वलीअनादिनो सुवर्णथी मेलजुदो श्रायवे. तेमश्रात्माथकी कमजुदाथायठे ॥ ६ ॥ एरीतेश्रनादिसंतति जीवकर्मनोजे संबंधते नाशथायठे. तेजव्यजीवोश्राश्रयीते; अनेजेहने अनादिसंतति टलतीनथी, तेथनव्यजीवो श्राश्रयीवे. आत्मातोश्राकाशना योगनीपरेंठे ॥६॥ व्यन्नावे समानेपि जीवाजीवत्वनेदवत्॥जीवनावे समानेपिन्न व्यानव्यत्वयोर्निदा ॥क्षणा स्वाभाविकं च नव्यत्वं कलशप्राग नावतः ॥ नाशकारणसाम्राज्याधिनश्यन्न विरुद्यते ॥ ७० ॥ श्रर्थ ॥ जेमऽव्यनीरीते तोसर्वव्य एकाव्यपणे तुल्यते, पणतेअव्यमां नेदकरिये तोजीवराजीव ए वेथाय; तेमज जीवपणेतो सर्वजीवसरिखावे, पणन्नेदकरतां जव्य- - प अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित तथाअनव्य एवेनेदथायवे ॥६ए ॥ जेमघटउत्पत्तिपेहेलां माटीऽव्यस्वाजाविकपणेने, अनेमाटीनानाशथी घटप्रगटे, तेविरुकनथी; तेमस्वाना विकलव्यपणे कर्मनीश्रनादि- संततिना नाशरूपकारणना सामर्थ्य थी परमात्मापणुंप्रगटे तेपण विरुधनधी, ॥ ७० ॥ नव्योदो न चैवं स्याद्गुर्वानंत्यान्नन्नोंशवत्॥प्रतिमादलवत् क्वा पि फलनावेपि योगतः॥७॥नैतम्यं वदामोयनव्यः सर्वोपिसि ध्यति ॥ यस्तु सिध्यति सोवश्यं नव्य एवेति नो मतं ॥ ७॥ श्रर्थ ॥ एरीतेन्नव्यपणानो उछेदनथाय. मोटाअनंतपणायकी श्राकाशनाअंशनी परें घटाखे श्राकाशपणश्रा, अनेघटनांगे श्राकाशखमथयो. पणश्राकाशकांश्वध्यु नही. तेमकर्मनानाशथकी श्रात्माश्रधिकथतोनथी. जेमकोश्ठकाणे प्रतिमानादलनी पेरें प्रतिमादलपाषाणथी विवरूप फलजपजे तेममोदनुं उपज थाय ॥ १ ॥ श्रमे एमकहेता नथीके सघलाजव्यजीवो सिछिपामे. पणजेसिद्धिवरे तेनेनिश्चय नव्य कहियें एअमारोमतः ॥ ७ ॥ ननु मोदेपि जन्यत्वाहिनाशिनी नवस्थितिः॥ नैव प्रध्वंसवत्त स्या निधनत्वव्यवस्थितेः॥७३॥ आकाशस्येव वैविक्ता मुजरादे घटदये ॥ज्ञानादेः कर्मणो नाशे नात्मनो जायते ऽधिक।७४॥ अर्थ ॥ मोदने विषे प्रगटथवापणुंनथी, माटेलव्य स्थिति नाशवंती. पणमोक्षमा अनंतपणानी स्थिति, माटेमुक्तिनोनाशनथी ॥ ३ ॥ जेममोगरेकरी घडोनांग्यो, अनेघडानेदयें आकाशजुज्थयु, पणवध्युनही, तेमज्ञानथी कर्मनोनाशथाय, पण आत्मायधिकथायनही ॥ ४ ॥ न च कर्माणुसंबंधान्मुक्तस्यापि न मुक्तता ॥ योगानां बंधदेतूना मपुनर्नवसंन्नवात् ॥ ५ ॥ सुखस्य तारतम्येन प्रकर्षस्यापि सं नवात् ॥ अनंतसुखसंवित्ति र्मोदः सिध्यति निर्नयः ॥ ७६ ॥ अर्थ ॥ जिहांमूलथीजकर्मपरमाणुनो संवंधनथी, श्रनेजेमूकाणा तेनेकांमुकाववा पणुंनथी, तथा मिथ्यात्व,अविरति,कपाय, योग एचारवंधहेतुनायोग, तेनुं फरीयवापj नधी, तेइनेसिझिकहियें ॥५॥ सुखनुतारतम्य तथाझाननीनत्कृष्टता प्रगटथयेथी एट खेशनंतसुखजाणवाथ निर्भयपणेजे सिशिवरे तेनुनाममोदकहियें ॥ १६ ॥ वचनं नास्तिकान्नाना मात्मसत्तानिषेधकं ॥ ब्रांतानां तेन नादे यं परमार्थगवैषिणा ॥॥ न मोदोपाय इत्याहु रपरेनास्तिको पमाः ॥ कार्यमस्ति न हेतुश्चे येषां तेषां कदथना ॥ ७ ॥ ,
४४
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ माटे नास्तिकमतवालानां वचन श्रात्मसत्ताना निषेधक, तेत्रमचित्तवा
लायें श्रादरवानही. अथवानास्तिकमतवालानां जयनांवचन, एमजाणीश्रादरवान
ही. जेपरमार्थनो गवेषकहोय तेणेबांडवा ॥ ७ ॥ हवेवलीबीजा नास्तिकमतने
मलताज मतवाला, तेनुंके हेएम के मोदनोउपायनथी. एटलेकार्यजेमोदतेतोडे,
पणतेनुंकारणजे उपाय तेनथी. एममाने तेमनेपण विटंबनाने ॥ ॥
अकस्मादेव नवतीत्यलोकं नियतावधेः ॥ कदाचित्कस्य दृष्ट
त्वादनापे तार्किकोप्यदः ॥ ७॥ हेतुभूतनिषेधानां स्वानुपा
ख्यविधिन च ॥ स्वन्नाववर्णना नैव मवधेर्नियतत्वतः॥ ७० ॥
अर्थ ॥ कोश्कतो अणचिंतव्यो अकस्मात्मोदयाय, एमके. एपणजुने. नि
यत अवधिमर्यादाजले. तेमाटीनापिमयीघटनिपजेडे, तेकदाचित्दी, एमतेहनेता
किंकशास्त्रवालाकहेडे, जेअमुकवखतमांजपुरंथाशे. एवोकांशनियमनथी॥ ए॥ हेतुन्नू
तमोक्षनोनिषेधनथी. पोतानोअनुपकथनीय एटलेपोतानेवोलवूनही एहवोजेविधिते
पणनथी, अनेस्वन्नाववर्णनकर स्तुतिकरवीतेनथी. केमकेएसर्वनीअवधिने. एटलेश
वधियेंज मोक्याशे, तेमाटेमोक्षन साधनकरवुतेजुबे, एमकेहे ॥ ७ ॥
नच सार्वत्रिको मोदः संसारस्यापि दर्शनात्॥नचेदानीं न तव्य
क्तिय॑जको देतुरेव यत् ॥॥मोदोपायोस्तु किंत्वस्य निश्चयो
नेति चेन्मतंतत्र रत्नत्रयस्येव तथा नावविनिश्चियात्॥२॥
अर्थ ॥ सर्वत्रमोदनथी. केमके जेहमणानथी, तेनीप्रगटतापणनथी; अनेसंसारतो
प्रत्यक्षदेखायजे; माटेजेहनोजेहेतुबे, तेजप्रगटनथी, तोतेहनोसंशय. ॥ १ ॥ मोद
नोउपाय? किंवानथी ? एवातनो निश्चयनथी. माटेएमतपणजुगेले. मोदनोहेतुतोरत्न
त्रयनीपरें तेमजना निश्चयथीजाणियें ॥ २ ॥
नवकारणरागादि प्रतिपदमदः खलु ॥तविपदस्य मोदस्य
कारणं घटतेतरां ॥७३॥ अथ रत्नत्रयप्राप्ते प्राकर्मलघुता
यथा ॥ परतोपि तथैव स्यादिति किं तदपेदया ॥ ४ ॥
अर्थ ॥ रत्नत्रयीजेठे, तेसंसारनां कारणजेरागादिक तेहनाशत्रुबे. अनेसंसाररूपका
र्यनोशत्रु मोदवे. माटेमोदनुं कारणजे उपायतेघटे. ॥ ३ ॥ कैमरत्नत्रयनीप्राप्तिथ
याथकी पूर्वनवनाकर्मनी जेवीलघुताथाय, तोवीजायकीपणतेमजथायएअपेक्षायें जो
अवधिनथी तोपण\थयुं? ॥ ४ ॥
४०५ , ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. नैव यत्पूर्वसेवातो मृहीतो साधनक्रिया ॥ सम्यक्त्वादिक्रिया त स्माद् दैव शिवसाधने ॥ ५॥ गुणा प्राउनवंत्युच्चैरथवाकर्म लाघवात् ॥ तथा नव्यतया तेषां कुतोपेदानिवारणं ॥१६॥ अर्थ ॥ जेपूर्वसेवाथकीते घचनाघोलनारूपधी, ऋजुताश्री, साधनक्रियामंदरूप ते वीनहोय, माटे समकीतादिकक्रिया तेमोक्षसाधनमांदढने ॥ ५ ॥ अथवाकर्मना लघुतापणाथकी मोटाजेगुणतेप्रगटथायडे तेप्रकारे तेनीजव्यतापणेकरीने मोक्षवे. पणमोदनीअपेक्षा वारीनथी. इतिसंशयिनः ॥ ६ ॥ तथानव्यतयापाद्गुणा न च न हेतवः॥ अन्योन्यसहकारित्वाद् दंमचक्रन्त्रमादिवत् ॥ ७॥ज्ञानदर्शनचारित्राण्युपायास्त- नवदये ॥ एतन्निषेधकं वाक्यं त्याज्यं मिथ्यात्वरकृित् ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ तेमनव्यपणानातिरस्कारथकी पुनर्हेतुभूत गुणनहोय; केमके परस्पर स इकारी; माटे दंडचक्रभ्रमणनीपेरें जव्यतापणे झानादिक गुणप्रगटथाय, तेगुणमोद- नाहेतुबे; एउत्तरकह्यो ॥ ७ ॥ माटेसंसारनाक्ष्यरूपजेउपाय तेज्ञानदर्शन अनेचा- रित्र तेनोजेनिषेधकरे श्रने मिथ्यात्वनीवृझिकरें तेनुवचनत्यागकर, ॥ ७ ॥ मिथ्यात्वस्य पदान्येतान्युत्सृज्योत्तमधीधनः ॥ नावयेत्प्रातिलोम्येन सम्यक्त्वस्य पदानि पट्॥ नए॥ अर्थ ॥ एपूर्वेकह्याजे सर्वशास्त्रना मतवाद तेमिथ्यातनाकाणां, तेनेठांडीने बुद्धि- रूपधननुं ग्रहणकरीने मिथ्यात्वनेप्रतिकूलपणेजे समकितनां ठपदठे. तेनेनावां ॥ इति मिथ्यात्वत्यागाधिकारः त्रयोदशःसमाप्तः ।। मिथ्यात्वदावानलनीरवाहमसदगृहत्यागमुदादरंति ॥ अतोरतिस्तत्र बुधैर्विधेया विशुनावैः श्रुतसारवन्निः॥१॥ अर्थ ॥ मिथ्यात्वरूप जेदावानल तेनेशमाववाने मेघसमान पदवामिथ्यात्वकदाग्रह रूपप्रसारनो त्यागपंडितेकडोजे. कदायटनात्यागनेविपरतिकरवी. जमिनदोय, वली शुलतानाववालोदोय, धनेसिझांतनासारनो जाएदोय तेमकदाग्रहने वांटवो ॥१॥ असदग्रदाग्निज्वलितं यदतःच तत्र तत्वव्यवसायवतिः॥ प्रशांतिपुप्पाणि दितोपदेशं फलानि चान्यत्र गवेपयंतु ॥७॥ थर्घ ॥ जेनुयतःकरण प्रतापदार्थना कदामदप श्रमियन्युंडे. नेनाइदयमा ब ४६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. तत्त्वव्यापाररूप वेलीकेमकरीनगे ? अनेसमतारूपफुल केमफुटे ? तथाहितळपदेश रूप फलक्याथीहोय ? तेमाटे कदाग्रहनेतजीने वीजेठेकाणे तत्त्वनीखोल करवी ॥२॥ अधीत्य किंचिच्च निशम्य किंचिदसद्ग्रहात्पमितमानिनो ये ॥ मुखं सुखं चुंबितमस्तु वाचो लीलारदस्यं तु न तेर्जगादे ॥३॥ अर्थ ॥ कांश्कन्नणीने तथा कांश्कशास्त्रसांजलीने श्रात्मानेपंडितपणुं मानता एवामूर्खकदाग्रहनाधरनारते पोतानुंमुखचंबितजेवाचा तेनेमुखमाने; पणतेमुवेकरीली लारूप रहस्यजेज्ञानते अवगाहेनही ॥३॥ असदग्रदोत्सर्पदतुबदोधांशतांधीकृतमुग्धलोकैः ॥ वि मंविता दंत जवितंडापांम्त्यिकंडूलतया त्रिलोकी ॥ ४ ॥ अर्थ ॥ जेनेकदाग्रहथकी घणोगर्ववध्यो, अनेस्वकल्पितझानने अंशेकरी नजि कजीवोनेजेणे बांधलाकीधारे, एहवाजडप्राणीयें पंडिताइनी खरजें करीनेहंतइतिखदे पाटुप्रहारेंथकी त्रणलोकने वितंमाके डाकममालें विटंबनाकरी ॥४॥ विधोविवेकस्य न यत्र दृष्टि स्तमोघनं तत्वरविविलीनः॥ अ शुक्लपदस्थितिरेषनुनमसग्रहास्थूलमतिर्मनुप्यः ॥ ५ ॥ अर्थ ॥जेनाइदयमां विवेकरूपचंजनी दृष्टिनथी,तथाघणोअंधकार,अनेतत्त्वरूप सूर्य अस्तपाम्यो, तेथीतेकृष्णपदनी निशावस्थितिमां केमकेतेने कदाग्रहठल्यो ॥५॥ कुतर्कदात्रेण लुनाति तत्त्ववल्लीरसान्सिंचति दोषदं ॥ दि पत्यधःस्वाउफलं शमाख्य मसद्ग्रहः कोपिकुहूविलासः ॥६॥ अर्थ ॥ जेकदाग्रही, ते कुविचाररूपदातरकरी तत्त्वरूपवेलीनेठेदेव श्रनेपापरू पवृक्षनेपाणीपाये; तथासमतारूपश्रमृतफलने हेतुंधुलमांनाखेडे; एवोकोश् कदाग्रह रूप अमावास्यानी रात्रीनोविलासरे ॥६॥ असदनावमये दि चित्ते न वापि सन्नावरसप्रवेशः॥ हांकुरश्चित्तविशुध्वोधः सिद्धांतवाचां बत कोपराधः॥७॥ अर्थ ॥ तेकदाग्रहीमाणसर्नु चित्तपथ्थरजेचुने. जेमपठरमांपाणीनेदेनही, तेम जिनवाणीरूपरस तेकदाग्रहीमाणसमा प्रवशकरेनही. तेथीतेनाचिचरूपवृक्षमां शुरू वोधरूप यंकुरप्रगटेनही; तोतेमांसिहांतनीवाणीनो शोवांक ? ॥ ७ ॥ व्रतानि चीर्णानि तपोपि तप्तं कृता प्रयत्नेन च पिंडशुभिः॥अ नृत्फलं यत्तु न निन्दवानामसग्रहस्यैव हि सोपराधः ॥ ७ ॥ ॥
४नए अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ग्रहस्थेन समं समंता सौहार्द ढुःख मवैति तादृग् ॥ ते यादृक्कदली कुटद स्फुट त्रुटत्कंटककोटिकीर्णा ॥ १० ॥ नेमकेलनुवृक्षतेकंथेरादिक वृदनेसंगे कांटायेंकरीकोरायचे, तेमजेप्राणीक मित्राश्करेते अंतेपुःखनाविपाक पामे ॥ १७ ॥ या विवेको विनयो विशुद्धिः सिद्धांतवालन्य मुदारता च ॥ सद्ग्रहाचाति विनाशमेते गुणास्तुणानीव कणाद्दवाग्नेः॥२॥ जेमअग्निथी घासनासमूह जस्मीनूत थाय; तेम विद्या, विनय, विवेक, वि- ने सिकांतउपर वसनतापणु,अने उदारता एसर्व कदागदथी नाश पामेश्॥ प्रियो नो गुणवांस्तु कश्चिन्मूढेषु मैत्री नतु तत्त्ववित्सु॥अस झपादितविश्रमाणां स्थितिः किलासावधमाधमानां ॥१॥ ॥जेकदाग्रहीनी सोवतेरह्या, तेने स्वार्थ प्रियनही ते प्राणीश्रवगुणवंत, मूर्ख बाश्करे, अने पंडितसाथै मित्राश्करेनही, एवाकदाग्रहीनी सोबतेरह्या, जेल प्रधम नीचप्राणी तेहनीएस्थिति, तेकही ॥१॥ श्दंविदंस्तत्त्वमुदाधि रसद्ग्रहं यस्तृणवजादाति ॥ जहा ति नैनं कुलजेव योषि जुणानुरक्ता दयिता यशःश्री ॥१२॥ र्थ ॥ एमजाणीने तत्त्वनेश्रोलखनार मोटीवुद्धिवालाप्राणी कदाग्रहने तृणष पेठेबां; तेने जेम कुलवंतीस्त्री जरतारने त्यजतीनथी, तेमगुणरागीएवीजे यश रूप लक्ष्मीतपस्त्रीयो गडतीनथी ॥ २२ ॥ इतिकदाग्रहत्यागाधिकारचतुर्दशः ॥ इति महोपाध्याय श्रीयशोविजयगणि विरचितेअध्यात्मसार प्रकरणे चतुर्थःप्रवंधः वारमांअधिकारमा ५७ तेरमां ना जए चउमाना २२ सर्वमती १६ए काव्यथया असग्रव्ययाध्यांत मिदयात्वविषयीप्रुषः॥सम्यक्त्वशालिनो यात्म शुझे योगः प्रसिध्यति ॥२॥ कर्मज्ञानविनेदेन स विधा चादिमः॥आवश्यकादिविहितः क्रियारूपः प्रकीर्तितः॥शा रहनानाशथी मिथ्यात्वरूपअंधकारनो विपयगयोठे जेमांश्रीएह सनंतःकरणथयांठे जेहना एडवाजेप्राणी तेमने थध्यात्मनीशु r तत प्रकरणरत्नाकर नाग पढ़ेला. आमे घटे वारि घृतं यथा सहिनाशयेत्नं च घटं च सद्यः ॥ अम द्रग्रयस्तमतेरतवैव श्रुतात्प्रदत्ताउलयोविनाशः ॥ १४ ॥ अर्थ ॥ जेमकाचाघमामां पाणीचरवायी घमानो तेमजपाणीनोनाशयायचे, तेमन कदाग्रहीमाणसने शास्त्र शीखवतांशासनो तेमजतेपोतानोबनेनो विनाशयायवे ॥१२॥ असद्ग्रयस्तमतेः प्रदत्ते हितोपदेशं खलु यो विमूढः ॥ शुनी शरीरे स मदोपकारी कस्तृरिकालेपनमादधाति ॥ १५ ॥ अर्थ ॥ जेमविष्टायेंनमुमुखदेखी कुतरीनेउपकारकरवा कस्तूरीनोलेपकरे, तेमूर्खजा एवो; तेमकदाग्रहीप्राणीने उपकारकरवाने हितउपदेशयापेते पणमूर्खजाणवो ॥१५ ॥ कप्ठेन लब्धं विशदागमार्थ ददाति योऽसद्ग्रदूपिताय ॥ स खिद्यतेयत्नशतोपनीतं बीजं वपन्नूपरनुमिदेशे ॥ १६ अर्थ ॥ जेमघणाउद्यमे अनाजनांवीज नेगांकरी जखरजमीनमांबावे, तेथागस जतांसदाय खेदपामेठे; तेम पंडितप्राणी गुरूनोविनयकरी कप्टेंकरीनिर्मल बागमसि शांतनाश्रर्थने पाम्योहोय, तेजो कदाग्रदेकरी उपितप्राणीने तेइनो श्रर्थ शीखबवा नोउद्योगकरे, तोतेथी अंतेखेद पामेठे ॥ १६ ॥ शृणोति शास्त्राणि गुरोस्तदाज्ञां करोति नासद्ग्रहवान् कदा चित्॥विवेचकत्वं मनुते च सारग्राही नुवि स्वस्य च चालनीवत्॥१॥ थर्थ ॥ जोगुरुपासेथीशास्त्रसानले, तोपणकदाग्रहीजेहोय ते कोश्कालें ते गुरुनी श्राझानमाने. ते पोतानीमेले पोतानेएहबुमाने, जे ढुंज सर्वपदार्थनी वरावरवेचणक रुंदुं. पणतेतोजेम पृथ्वीमां चालणीमाथी चारीनेसारभूतवस्तु काहाडीलेश्ने वाकी असार धान्यरहेठे, तेहनो ते ग्राहीवे ॥ १७ ॥ दंनाय चातुर्य मधीतशास्त्रं प्रतारणाय प्रतिनापटुत्वं ॥ ग र्वाय धीरत्वमदोगुणाना मसद्ग्रहस्ते विपरीतसृष्टिः ॥१७॥ अर्थ ॥ माटे श्रदोइतिश्राश्चर्य ! विधातायें कदाग्रहीमाणसमां वीपरीतगुणसृज्या !जेवादेवतेवीपात्री, अनेमेघजलसर्पनामुखमां जेमविषतुल्यथइजायठे, एकेडेवतने धातायें खरीपामी.. केमके जे कदाग्रहीनी चतुराश्तेकपटनेश्रर्थेयाय, श्रने शास्त्र ते मदनेयर्थेथाय, तथा वुझिमादापण श्रने उपदेशतेलोकने उगवानासाधन नेश्रर्थथायथने धैर्यपणुं तेगर्वकरवानेश्रर्थेयाय ॥ १७ ॥ , वासमकितेकरी उज्ज्वलअंतःकरणथयांठे जेहना पट्टा दे ॥ लानीपेठेगमें; तेने जेम कुलवंतीस्त्री जरतारने त्यजतीनथी, देश कीर्ति रूप लक्ष्मी तपस्त्रीयो बांडतीनथी ॥ २२ ॥ इतिकदाग्रहत्यकार: ना नए चजमाना २२ सर्वमली १६कामावर असग्रहव्ययाध्यांत मिदयात्वविषयीघ्रपः॥ममा ध्यात्म शुझे योगः प्रसिध्धति ॥२॥ कर्मझान तत्र चादिमः॥आवश्यकादिविहितः क्रियालाई श्रर्थ ॥ हवेकदाग्रहनानाशथी मिथ्यात्वरूपयंवकर अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. असद्ग्रहस्थेन समं समंता त्सौहार्दढुःख मवैति ताहग ॥ नपैति यादृक्कदली कुटद स्फुट त्रुटत्कंटककोटिकीर्णा ॥ १५ ॥ अर्थ ॥ जेमकेलनुवृद्धतेकंथेरादिक वृदनेसंगे कांटायेंकरीकोरायवे, तेमका दाग्रहीसाथै मित्राश्करेते अंतेमुःखनाविपाक पामे ॥ १५ ॥ विद्या विवेको विनयो विशुद्धिः सिद्धांतवासन्य मुदारता । । असग्रहाद्याति विनाशमेते गुणास्तृणानीव कणाद्दवानेः॥८॥ अर्थ ॥ जेमश्रग्निथी घासनासमूह जस्मीनूत थायडे तेम विद्या, विनय, कि शुझि, अने सिद्धांतउपर वहजतापणु,अने उदारता एसर्व कदाग्रही ना स्वार्थः प्रियो नो गुणवांस्तु कश्चिन्मूढेषु मैत्री नतु तत्त्ववित्सायम ग्रहापादितविश्रमाणां स्थितिः किलासावधमाधमानां ॥1 अर्थ ॥ जेकदाग्रहीनी सोवतेरह्या, तेने स्वार्थप्रियनही ते प्राणी साथै मित्राश्करे, अने पंडितसाथै मित्राश्करेनही, एवाकदायहीनी मेंट धममांअधम नीचप्राणी तेहनीएस्थिति, तेकही ॥२१॥ इदंविदंस्तत्त्वमुदाधि रसद्ग्रहं यस्तृणवादानि ।। 8 ति नैनं कुलजेव योषि जुणानुरक्ता दयिता यशःश्री 1150 अर्थ ॥ एमजाणीने तत्त्वनेश्रोलखनार मोटोबुद्धिवालापानी इस इति महोपाध्याय श्रीयशोविजयगणि विरचिना प्रकरणे चतुर्थःप्रवंधः वारमांथधिकारमा - ॥ . 1.
y
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
किथकीयोगप्रसिद्धरीतें प्रगटे ॥ १॥ तेयोगनावेनेदवे. एककर्मयोग, अनेवीजोहान
योग. तेमाकर्मयोगते श्रावश्यकादिकजे क्रियाकरवीतरूपकह्यो ॥२॥
शारीरस्पंदकर्मात्मा यदयं पुण्यलदणं ॥ कर्मातनोति सनो
गात्कर्मयोगस्ततः स्मृतः ॥३॥आवश्यकादिरागण वात्स
ल्यानगवजिरां॥प्राप्नोति स्वर्गसौख्यानि न याति परमं पदं ॥४॥
अर्थ ॥ शरीरचेष्टारूप तेकर्मात्माकहियें, एयोगपुण्यरूप. तेरुडालोगथकी कर्म
नेविस्तारेजे. तेमाटेएनेकर्मयोगकहियें ॥३॥ श्रावश्यकादिकक्रियानेरागे तथा जिन
वाणीने विलासेंकरीने स्वर्गनासुखनेपामे, पणएयोगेंमुक्तिपदनेनपामे ॥४॥
ज्ञानयोगस्तपः शुक्ष्मात्मरत्येकलहणं ॥ इंडियान्मनीना
वात्समोदासुखसाधकः॥ ५॥ न परप्रतिबंधोस्मिन्नल्पोप्येका
त्मवेदनात् ॥ शुन्नं कर्मापि नैवात्र व्यादेपायोपजायते ॥६॥
अर्थ ॥ बीजोहानयोगतेदनेकहिये, जेतपशुद्धिपणे श्रात्माने विषेरतिपामे. तेएक
लक्षण श्रने इंजियोनाविषयथीदूररहे,तेबी, एवांलक्षणेयुक्तजेयोग तेनेपामेलोपुरुष
तेमोदसुखनेसाधे ॥ ५ ॥ एकथात्मज्ञानयोगना ज्ञानमा वीजोप्रतिबंधनथी; अने
जेकर्मधीमोदमांजतां वारलागे तेशुजकर्मपणनथी ॥६॥
नह्यप्रमत्तसाधूनां क्रियाप्यावश्यकादिका ॥ नियता ध्यानशु
इत्वाचदन्यैरप्यदः स्मृतं ॥ ७॥ यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मत
प्तश्च मानवः ॥ आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥७॥
अर्थ ॥ अप्रमत्तसाधुने आवश्यकप्रमुखजेक्रिया तेनोपण करवानेविषे प्रतिबंधन
थी. केमकेतेनेध्यानरूपशुहिजे; माटे ॥ ॥ वलिअन्यदर्शनमा पण श्रीकृष्णकहे
के, हे थर्जुन ! जेथात्मसुखमांतृप्तबे,तेनेात्माने विषेज रति, अनेसंतोषने.जेश्रात्म
सुखमां संतुष्टबे, एडवोजेजीव तेहनेकांइपणकर्तव्यनथी ॥७॥
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृते नेद कश्च नान चास्य सर्वनूतेषु कश्चि
दर्थव्यपाश्रयः॥ ए॥ अवकाशो निषि-छोस्मिन्न रत्यानंदयोर
पि ॥ ध्यानावष्टंनतः वास्तु तक्रियाणां विकल्पनं ॥ १० ॥
अर्थ ॥ तेप्राणीनेकार्यकरवे अर्थनथी तेमजनकरवाथी खोटपणनथी; तेहनेसर्य
तनेविषेकांप्रयोजननथी । ए॥ एवेकाणे अरतिनो अनेश्रानंदनो अवकाशनी
के, ध्याननीस्थिरताथी तेक्रियानोविकल्पपण केमहोय ? ॥ १० ॥
४एर ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित. देवनिर्वाहमात्रार्था यापि निदाटनादिका।क्रिया सा झानिनोऽसं गान्नैव ध्यानविघातनी॥११॥ रत्नशिदागन्या हि तन्नियोज- नदृग् यथा ॥ फलन्नेदात्तथाचार क्रियाप्यस्य विन्निद्यते ॥ १२ ॥ अर्थ ॥देहनिर्वाहरू सुनिने गोचरीप्रमुखजे क्रियातक्रिया ज्ञानिनाप्रसंगानुष्टा नधी ध्यानमांविघ्नकरेनही ॥ ११ ॥ रत्नमाणिक्यपरीक्षाना ग्रंथजुदा अनेनजरपरीक्षा- पणजुदी. ग्रंथनणीने जेमनजरपरीक्षामांफल नेदयीप्रवत्र्ते, तेमाचार क्रियापण फे- लन्नेदेंकरी निन्न निन्नने, एटले नेदवंती ॥ १२ ॥ ध्यानार्था दि क्रिया सेयं प्रत्याहृत्य निजं मनः ॥ प्रारब्धा जन्मसं कल्पादात्मज्ञानाय कल्पते ॥ १३ ॥ स्थिरन्नूतमपि स्वांतं रजसा चलतां व्रजेत् ॥ प्रत्याहृत्य निगृह्णाति ज्ञानी यदिदमुच्यते ॥१४॥ अर्थ ॥ जोपोतानामनने पाहुँबालीने जन्मसंकल्पथीमांडीने श्रात्मज्ञान क्षणी क पियें तोते कियाध्यानरूपः ॥ १३ ॥ स्थिरथयेर्बुजेमन तेपणरजोगुणेकरी चपलताने- पामे. तेहनेपा९वाली तेनोनिग्रहकरे तेनेझानीकेहवो ॥ १४ ॥ शनैः शनैरुपरमेदवुध्या धृतिगृहीतया॥ आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिंतयेत् ॥१॥ यतो यतो निःसरति मनश्चंचलम स्थिरं ॥ ततस्ततो नियभ्यतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ १६ ॥ श्रहे अर्जुन ! मननेधीरेधीरेधीरजवमेयनेबुझिवडे स्विरकरवू. पीतेमनजेबारें थात्मानास्वरूपने विषेजाय, तेबारे कांश्चीजेंचिंतनकरवानी जरूरनथी॥१५॥मनचंचलने- अस्थिरते: तेनेज्यांज्यां जायत्यांत्यांधीपावालीने श्रात्मानीसाथ वशकरी राखवू ॥१६॥ अतएवादृढस्वांतः कुर्याचास्त्रादिना क्रियां ॥ सकलां विपयन त्याहरणाय महामतिः ॥ २७ ॥ श्रुत्वा पैशाचिकी वाती कुलब ध्वाश्च रदाणं ॥ नित्यसंयमयोगेपु व्याप्टनात्मा नवेद्यनिः॥१७॥ अर्थ ॥ एमपरदर्शनमांपए कटे. माटेश्यांमुधी मनन्धिग्नहोय. त्यांमुधी मात्रा. कक्रिया जेटलीकरियें. तेटलीसपैसफ.सनघाय. जेवाविषयत्याग वाय. नेवारंजमफ. लथाय. माटेजेप्राणीमनने विषयपीवालवामां उजनासहे. तेमहामति बालाजागवा ॥ १७ ॥ जेमएकशेवनोपुत्र देशांतरगयो तेनापत्नीमानेना एकृष्टपा एकतन्हें नो हतो. तेव्लपामि पुत्रनुरूपधारकरी तेनिदानी दादनीमादागुपदवी. पम .
m प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. करनांनशवनादी करो पोतानेवरेश्राव्यो तेवारघरमा लडाश्चालवालागी. पठीराजदर गरे इनसाफनवासँगया तिहांयी नूतनेघरमांधी काढवावग्यु. पणतेनूतनिकल्यो नही. नकदवाखान्यागढुंजवानोनयी: इंपसपुत्रदुंः एवातसांजलीबहुने लाजलागी. . शवन्तन बीमायें युखकरवाकामनलाव्यु. श्रनेवहुने धरनीधंधोनलाव्यो. एरीने. नावारदायो. अनेबदुनेराखी. तेममुनियेपण संयमनायोगें श्रात्मानेराखयो ॥ १७ ॥ या निश्चयकनीनानां किया नातिप्रयोजना ॥ व्यवहारदशास्था नांना पवानिगुणावताः॥णा कर्मणोपि दि शुभस्य अमेधा दियोगनः॥ अदनं मुक्तिदेनुलं झानयोगानतिकमात् ॥२०॥ नवयन सीन, नेकियान प्रयोजननश्री. व्यवहारदशाबाट रीन ॥ ॥ शुनकर्मीयने असावुझिनायोगयी थखरूप मीनी नेटनेमुशिनोबेतु प्रगटयाय ॥ २० ॥ यो मनियादा योगिनां चित्तशुध्ये॥झानपाके शमय यदः रगतं ॥१॥ प्राममननयोगं कर्मकागमु को नम्बर डामः कागामुच्यते ॥ २ ॥ - हायें अत्यागकरेन, ने योगीश्वग्ने चित्तशुक्रिने TEL. एमयन्यदर्शनी पाणकडे ॥२१॥ अर्जुन 2: देनंकामना पककारण, बाग्मत्र मंकल्पशमिजाय सानादन ममताजकारण ॥ २२ ॥ कम्मंचनुपयन ।। मवसंकल्पमंन्यानी नयंत ।। 3॥डानं कियाचिदीनं न क्रिया या सावन दानदः कितनयाः ॥ २४ ॥ कदा पंटरनयाग, वाम गंकरपार - या बिना हननी अनहानबिना किस छन्दमयंत. पदावनी दी। इन दया नया ।। नियमवर्नना 12., मन दिममा चमा वन: ।। ६ ।। NMMA । न 4 ME ना M N . wh h र are . * -- Japan F अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ए३ अर्थ ॥ कर्मयोगेंकरीने मनशुद्धिपामेला श्रने निर्दोषविहारी एहवाजेझानी तेहने ज्ञानयोग मुख्यपणेसेववो उचित. एवोवीतरागनोमतः ॥ २५ ॥ एमाटेरुडीश्रका येंदेशविरतिरूप चारित्रनो स्पर्शकीधापढी फुःखेपालिश कियें, एवामुनिनोआचार जेस विरतिपणुंने, तेलेवो. एटलेप्रजुयें पनीसंयमलेवुकझुंडे ॥ २६ ॥ एकोद्देशेन संवृत्तं कर्म यत्पौर्वनूमिकं ॥ दोषोछेदकर तत्स्या द् ज्ञानयोगप्रक्ष्ये ॥२॥ अज्ञानिनां तु यत्कर्म न ततश्चि त्तशोधनं ॥ योगादरतानावान् म्लेगादिकृतकर्मवत् ॥२॥ अर्थ ॥ कोइएकदेशवाभिने पूर्वनूमिते पूर्वजवरूपसंवृत्तपणे उद्देशीने एटलेदेश- थकी जेपेहेलांवृत्तपादस्यां एवीजेक्रिया तेपणफुःखने टालनारीने. वलीकानयोगनी वृद्धिकर्ताथाय ॥७॥ अनेत्रज्ञाननीजेक्रियातेचित्तशुद्धि करवानेश्रर्थे नहीथाय. के- मकेतहनेज्ञानयोगनो अनाव, माटे म्लेबनाकरेंला कार्यसरखीतेजाणवी ॥ २७ ॥ न च तत्कर्मयोगेपि फलं संकल्पवर्जनात् ॥ संन्यासो ब्रह्मबो धामा सावद्यत्वात्स्वरूपतः ॥रानो चेदित्यं नवेबुझिगोहिं सादेरपि स्फुटा॥श्येनामा वेदविदिता विशेषानुपलदाणात् ॥ ३० ॥ अर्थ ॥ तोतेवाकर्मयोगेपण फलनथी. फलतोसंकल्प वर्जे तेवारेंजथाय. आत्मज्ञा नविना त्यागपणनथी, अनेएर्नुस्वरूप सावद्य. माटेब्रह्मजेझान तेनावोधथकी फल- प्रगटे ॥ ॥ ॥ जोकदापिएमबुझिनहोय, तेवारेंतो गोहिंसादिक थकीम्लेहादिकनेपण प्रगटशुकिहोय, तथासिंचाणानावधी वेदमां पशुयागकह्या, तेथकीहिंसककर्मनायोगें वेदीयाना अनेम्लेखना एकसरखांजलक्षण; कांविशेपनथी ॥३०॥ सावद्यकर्म नो तस्मादादेयं वुद्धिविप्लवात् ॥ कर्मोदयागते त स्मिन्नसंकल्पाबंधनं ॥ ३१ ॥ कर्माप्याचारतोझातु मुक्ति नावो न दीयते॥ तत्र संकल्पजो बंधो गीयते यत्परैरपि॥३शा अर्थ ॥एटलामाटे बुद्धिनाविपर्यासपणाधी सावद्यकर्मथादरवूनही, अनेजोदेवयोगं तेवांकर्मकरवानुं उदय श्राव्युं, तेवारतेकर्मकरवानो जोसंकल्पनत्री, तोतेकर्मनुं बंधन- पणनथी ॥३१॥ सांसारिकक्रियानोजो थाचार,तोपणज्ञानीने मुक्तित्तावनी हाणनथी. केमकेसंकल्पथी बंधनवे, एबुंथन्यदर्शनवासार्नुपणकेहेबुंखे, तेजुयोथागलकहे ॥३२ ।। .
४ए
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ॥ स बुद्धिमान्मनुष्ये
षु स युक्तः कृतकर्मकृत् ॥ ३३ ॥ कर्मण्यकर्म वा कर्म कर्मण्य
स्मिन्नुन्ने ऽपि ॥नोने वा नंगवैत्र्यिादकर्मण्यपि नो मते ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ जेकर्मनेविसर्जे, अकर्मपणुंदेखेने, अनेकर्मनथीकरतो, अनेजाणेने जेडंकर
तुं, तेनेमाणसमां बुद्धिवंतकहियें. तेकरवापणानाकर्मने अकरवापणुंदेखेने. ते पोतेपोता
नेस्वरूपें. एमघणीनंगजाल प्रगटे ॥ ३३ ॥ निःकर्ममार्गनेविपे नहीमान्यु, तेश्रक
रथयु; अने अकरवापणेजेकरे, तेनाबेनांगा. एमकरवामांविचित्र नांगा ॥ ३४ ॥
कर्म नैःकर्मवैषम्यमुदासीनो विनावयन् ॥शानी न लिप्यते नोगैः
पद्मपत्रमिवांनसा ॥३५॥ पापाकरणमात्राधिन मौनं विचिकि
त्सया ॥ अनन्यपरमात्मा स्यात् झानयोगी नवेन्मुनिः ॥ ३६॥
अर्थ ॥ उदासीनाववालो विचित्रपणेंकर्मनुं विषमपणुंचिंतवे. जेमकमलपत्रजलमांबे.
पातुंनथी, तेमज्ञानीपुरुप नोगमालेपातोनथी ॥३५॥ पापनकरवाथी काश्मुनिपणुंश्राव-
तुंनधी, संशयरहितपणे पोतेजज्ञानयोगमय परमात्माथाय तेनेमुनिकहियें ॥३६॥
विषयेषु न रागी वा वेषी वा मौनमश्नुते ॥ समं रूपं विदस्तेषु
झानयोगी न लिप्यते ॥३७॥ सतत्त्वचिंतया यस्यानिसमन्वा
गता इमे ॥ आत्मवान् ज्ञानवान्वेद धर्मब्रह्ममयो हि सः॥३॥
अर्थ ॥ विषयनेविपे जेनेरागनथी, तेमठेपपणनथी तेनेमुनिकहिये. मध्यस्थपणे
रुपादिकनेजाणतो, जेझानी योगीतेने लेपलागतोनश्री ॥ ३३ ॥ जेणेतत्त्वनीयोलखा
एवडे समताधारणकीधी, तेनेज थात्मानीयोलखाणथइ, अनेतेजशानी तथातेजधर्म
मय तयाब्रह्ममयकेद्देवाय ॥ ३० ॥
वैषम्यवीजमझानं निम्नति झानयोगिनः॥ विपयांस्ते परिझाय
लोकं जानंति तत्त्वतः॥३णा इतश्यापूर्वविज्ञाना चिदानंदविनोद
तः॥ज्योतिप्मतो नवत्येते झाननिषूतकल्मपाः ॥ ४० ॥
थर्थ । मंसाग्नुविषमवीज जेथज्ञान, तेबीजनेझानयोगीवालीनांखते; तथाविष-
यादिकनेथोशनीने तत्त्ववीलोकनांस्त्ररूपनेजाणेठे ॥ ३५ ॥ तेश्रपूर्वयनुनवश्री श्रनेडा-
ननामानंदमय विनोदयी महायोतिवंतयायथनेतेनांपापानेकरीवलीजाय ॥ ४० ॥
४एप
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
तेजोलेश्याविाि पर्यायकर्मतिः ॥ नाषिता नगवत्या
दौ सेनूतस्य जायते ॥४॥ विषमेपि समेदीयः स ज्ञानी स
पंमितः॥ जीवन्मुक्तः स्थिरं ब्रह्म तथाचोक्तं परैरपि ॥ ४२ ॥
अर्थ ॥ दीक्षापर्यायनीवृद्धिथी ज्ञानसुखनीवृद्धिथायने, एमनगवतीआदि सूत्रोमां
कडंबे. तेवाप्राणीनेप्रगटथाय ॥४१॥ विषमनेविषेजे समजावेंजुए, तेवाज्ञानीने मित
कहिये. वली जीवन्मुक्त अनेस्थिर तथाब्रह्मपणतेनेजकहियें ॥ ४२ ॥
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि दस्तिनि ॥शुनि चैव श्वपाके च
पंमिताः समदर्शिनः॥४३॥ दैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये
स्थितं मनःनिर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥४४॥
श्रर्थ ॥ तेमजपरदर्शनियेंपणकछुके, हे अर्जुन ! विद्या विनयसहित ब्राह्मण,
गाय, हाथी, कुतरूं, चंडाल, एसर्वने समदृष्टियेजुएने तेनेपंमितकहियें ॥ ४३ ॥ एहवा
जीवेंशहांवेठेथकेज जगत्सृष्टीनेजीतीलश्ने तेनुमनसमतापाम्यू. तेनिर्दोषिपणेसम्यक्
जेश्रात्मस्वरूप तेनिर्दोषवे. तेनेपाम्योतेब्रह्मज्ञानेरह्यो एमजाणवू ॥ ४ ॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोबिजेत्प्राप्य चाप्रियं ॥ स्थिरबुधिर
संमूढो ब्रह्मविद्रह्मणि स्थितः॥ ४५ ॥ अर्वाग् दशायां दोषाय
वैषम्ये साम्यदर्शनं॥निरपेद मुनिनां तु रागद्वेषदयाय तत् ॥ ४६॥
अर्थ ॥ जेरुड्डुमलेदर्षनकरे, अनेजुडंप्राप्तथये शोकनधरे, तेस्थिरबुद्धिवालो चतुर-
प्राणी ब्रह्मनोजाणते ब्रह्मज्ञानेरह्यो एमजाणवू ॥ ४५ ॥ हेलीदशावालाने तोजेवि-
पमनेवि समपणेजोवू तेदोपकारण; श्रनेजेनिरपेक्षीमुनि तेनेतो विपमने समपणे-
जो तेरागडेषनोदय करनारथाय ॥ ४६ ॥
रागषदयादेति ज्ञानी विषयशून्यतां ॥ विद्यते निद्यते वाऽ यं
दन्यते वा न जातुचित् ॥४७॥ अनुस्मरतिनातीतं नेव कांदत्य
नागतं ॥ शीतोष्णसुखःखेषु समो मानापमानयोः ॥ ४ ॥
अर्थ ॥ रागोपनाक्ष्यथी ज्ञानीमुनि विपयनीशून्यतापणाने पामे. तेनेकोटी
शकेनही, कोनेदीशकेनही, कोश्हणीशकेनही. केमके तेपोतानो थात्माथात्मस्वरूप
मानेठे ॥४॥ केमकेतेझानीपुरुष गश्वस्तुनेसंन्नारेनही. अनेथनागतवन्नुनेछनही. मी
तश्रने उष्णतथासुख अनेकुःख वलीनानथनेत्रपमान एसर्वने समपणेमाने ॥४॥
४ए
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ॥ स बुद्धिमान्मनुष्ये
पुस युक्तः कृतकर्मकृत् ॥ ३३ ॥ कर्मण्यकर्म वा कर्म कर्मण्य
स्मिन्नुन्ने ऽपि ॥ नोन्ने वा नंगवैत्र्यिादकर्मण्यपि नो मते ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ जेकर्मनेविसर्जे, अकर्मपणुंदेखेठे, अनेकर्मनथीकरतो, अनेजाणेठे जेहुँकलं
j, तेनेमाणसमां बुद्धिवंतकहिये. तेकरवापणानाकर्मने अकरवापणुंदेखेवे. ते पोतेपोता
नेस्वरूपेंडे. एमघणीजंगजाल प्रगटे ॥ ३३ ॥ निःकर्ममार्गनेविपे नहीमान्यु, तेथक
रथयुं; अने अकरवापणेजेकरे, तेनावेनांगा. एमकरवामांविचित्र नांगावे ॥ ३४ ॥
कर्म नैःकर्मवैषम्यमुदासीनो विन्नावयन् ॥झानी न लिप्यते लोगैः
पद्मपत्रमिवांनसा ॥३५॥ पापाकरणमात्रादिन मौनं विचिकि
त्सया ॥ अनन्यपरमात्मा स्यात् झानयोगी नवेन्मुनिः ॥ ३६॥
अर्थ ॥ उदासीनाववालो विचित्रपणेकर्मनुं विषमपणुंचिंतवे. जेमकमलपत्रजसमांसे.
पातुंनथी, तेमझानीपुरुष जोगमालेपातोनथी ॥ ३५॥ पापनकरवाथी काश्मुनिपणुंश्राव-
तुंनथी, संशयरहितपणे पोतेजज्ञानयोगमय परमात्माथाय तेनेमुनिकहिये ॥३६॥
विषयेषु न रागी वा केपी वा मौनमश्नुते ॥ समं रूपं विदस्तेषु
झानयोगी न लिप्यते ॥३७॥ सतत्त्वचिंतया यस्यानिसमन्वा
गता इमे ॥ आत्मवान् ज्ञानवान्वेद धर्मब्रह्ममयो दि सः॥३॥
थर्थ ॥ विषयनेविपे जेनेरागनश्री, तेमठेपपणनश्री तेनेमुनिकहिये. मध्यस्थपणे
रूपादिकनेजाणतो, जेझानी योगीतेने लेपलागतोनयी ॥ ३३ ॥ जेणेतत्वनीथोलखा
एवडे समताधारणकीधी, तेनेज थात्मानीयोलखाणथइ, थनेतेजज्ञानी तथातेजधर्म
मय तयाब्रह्ममयकेद्देवाय ॥ ३० ॥
वैषम्यवीजमझानं निम्नति झानयोगिनः॥ विपयांस्ते परिझाय
लोकं जानंति तत्त्वतः॥३॥ इतश्यापूर्वविझाना चिदानंदविनोद
तः॥ज्योतिप्मंता नवत्यते झाननिधूतकल्मपाः ॥ ४० ॥
थर्य ।। संसाग्नुविषमवीज जेथड़ानते, तेबीजनेद्वानयोगीवालीनांखेने; तथाविष-
यादिकनेथोसखीने नत्त्वश्रीलोकनांस्वरूपनजाणे ॥ ३ ॥ तेश्रर्वधनुनवश्री श्रनहा-
ननादानंदमय बिनोदयी महाज्योतिवंतयायथनेतेनांपापडानेकरीवलीजाय ॥ ४० ॥
भएप अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित. तेजोलेश्याविराि पर्यायकर्मटहितः ॥ नाषिता नगवत्या दौ सेतुंनूतस्य जायते ॥४॥ विषमेपि समेदीयः स ज्ञानी स पंमितः ॥ जीवन्मुक्तः स्थिरं ब्रह्म तथाचोक्तं परैरपि ॥ ४२ ॥ अर्थ ॥ दीक्षापर्यायनीवृद्धिथी ज्ञानसुखनीवृद्धिथायडे, एमनगवतीआदि सूत्रोमां कडंबे. तेवाप्राणीनेप्रगटथाय ॥४१॥ विषमनेविषेजे समजावेंजुए, तेवाज्ञानीनेपंमित कहियें. वली जीवन्मुक्त श्रनेस्थिर तथाब्रह्मपणतेनेजकहियें ॥ ४२ ॥ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि दस्तिनि ॥शुनि चैव श्वपाके च पंमिताः समदर्शिनः॥४३॥ इदैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः॥निर्दोष दि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥४४॥ श्रर्थ ॥ तेमजपरदर्शनियेंपणकडंबेके, हे अर्जुन ! विद्या विनयसहित ब्राह्मण, गाय, हाथी, कुतरूं, चंडाल, एसर्वने समदृष्टियेंजुएने तेनेपंमितकहियें ॥ ४३ ॥ एहवा जीवेंशहांवेठेथकेज जगत्सृष्टीनेजीतीलश्ने तेनुमनसमतापाम्युं. तेनिषिपणेसम्यक् जेश्रात्मस्वरूप तेनिदोषवे. तेनेपाम्योतेब्रह्मज्ञानेरह्यो एमजाणवू ॥ ४ ॥ न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोबिजेत्प्राप्य चाप्रियं ॥ स्थिरबुद्धिर संमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥४५॥ अर्वाग् दशायां दोषाय वैषम्ये साम्यदर्शनं॥निरपेक्ष मुनिनां तु रागद्वेषदयाय तत् ॥ ४६॥ श्रर्थ ॥ जेरुभुमलेहर्पनकरे, श्रनेनुडुंप्राप्तथये शोकनधरे, तेस्थिरबुकिवालो चतुर- प्राणी ब्रह्मनोजाणते ब्रह्मज्ञानेरह्यो एमजाणवू ॥ ४५ ॥ हेग्लीदशावालाने तोजेवि- पमनेवि समपणेजोवु तेदोपर्नुकारण; अनेजेनिरपेक्षीमुनि तेनेतो विषमने समपणे- जो तेरागद्वेषनोक्ष्य करनारथायठे ॥ ४६ ॥ रागषक्ष्यादेति ज्ञानी विषयशन्यतां ॥ विद्यते निद्यते वाऽ यं हन्यते वा न जातुचित् ॥४॥ अनुस्मरतिनातीतं नैव कांदत्य नागतं ॥ शीतोष्णसुखःखेपु समो मानापमानयोः ॥ ४ ॥ अर्थ ॥ रागोपनाक्ष्यथी ज्ञानीमुनि विपयनीशून्यतापणाने पामेठे. तेनेकोटी शकेनही, कोश्नेदीशकेनही, कोश्हणीशकेनही. केमके तेपोतानो थात्माथात्मस्वरूप माने ॥9॥ केमकेतेशानीपुरुष गश्वस्तुनेसनारेनही. अनेथनागतवस्तुनेश्नही.जी तथने उष्णतथासुख अनेछुःख वलीनानथनेथपमान एसर्वने समपणेमाने ||
४ए४
,
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ॥ स बुद्धिमान्मनुष्ये
पुस युक्तः कृतकर्मकृत् ॥ ३३ ॥ कर्मण्यकर्म वा कर्म कर्मण्य
स्मिन्नुन्ने ऽपि ॥ नोने वा नंगवैत्र्यिादकर्मण्यपि नो मते ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ जेकर्मनेविसर्जे, अकर्मपणुंदेखेने, अनेकर्मनथीकरतो, अनेजाणेये जेढुंकलं
ढुं, तेनेमाणसमां बुद्धिवंतकहिये. तेकरवापणानाकर्मने अकरवापणुंदेखेने. ते पोतेपोता
नेस्वरूठे. एमघणीनंगजाल प्रगटे ॥ ३३ ॥ निःकर्ममार्गनेविपे नहीमान्यु, तेश्यक
रबुंधयु; अने अकरवापणेजेकरेले, तेनावेनांगा. एमकरवामांविचित्र नांगाठे ॥ ३४ ॥
कर्म नेःकर्मवैषम्यमुदासीनो विनावयन् ॥झानी न लिप्यते नोगैः
पद्मपत्रमिवांनसा ॥ ३५॥ पापाकरणमात्रादिन मौनं विचिकि
सया ॥ अनन्यपरमात्मा स्यात् झानयोगी नवेन्मुनिः ॥ ३६ ॥
थर्थ ॥ उदासीनाववालो विचित्रपणेकर्मनुं विषमपणुंचिंतवे. जेमकमलपत्रजलमांखे.
पानुनयी, तेमझानीपुरुष नोगमालेपातोनथी ॥ ३५॥ पापनकरवाथी काश्मुनिपऍश्राव-
तुनधी, संशयरहितपणे पोतेजझानयोगमय परमात्माथाय तेनेमुनिकहियें ॥३६॥
विपयेषु न रागी वा छेपी वा मौनमश्नुते ॥ समं रूपं विदंस्तेपु
झानयोगी न लिप्यते ॥३७॥ सतत्त्वचिंतया यस्यानिसमन्वा
गता इमे ॥ आत्मवान् ज्ञानवान्वेद धर्मब्रह्ममयो दि सः॥३०॥
श्रर्थ ॥ विपयन विप जेनेरागनश्री, तेमकेपपणनश्री तेनेमुनिकहिये. मध्यस्यपणे
रूपादिकनेजाणतो, जेज्ञानी योगीतेने आपलागतोनयी ॥ ३ ॥ जेणेतत्वनीयोलखा
एबडे समताधारणकीधी, तेनेज यात्मानीथोलखाणथइ, अनेतेजवानी तयातेजधर्म
मय तथाब्रह्ममयकद्देवाय ॥ ३० ॥
वैषम्यवीजमझानं निम्नति झानयोगिनः॥ विपयांस्ते परिझाय
लोकं जानंति तत्त्वतः॥३णा इतथ्यापूर्वविझाना चिदानंदविनोद
तः॥ज्योतिष्मंतो नवत्येते ज्ञाननिषूतकल्मपाः ॥ ४० ॥
अर्थ ।। मंसाग्नु विषमवीज जेथझान, तबीजनेद्वानयोगीवालीनांखेठे; तथाविष-
चादिकनेधामन्त्रीने नन्वीलोकनांम्वरूपनेजाणवे ॥३५॥ तेश्रपूर्वथनुनवश्री श्रनेडा-
ननाधानंदमय विनादयी नद्दाज्योतिवंतवायथनेतेनांपापड़ानेकरी बद्धीजाय ॥ ४० ॥
Hएस
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
उपयोगैकसारत्वादाश्वसंमोहबोधनः ॥ मोदाप्ते युज्यतेचैव
तथाचोक्तं परैरपि ॥५॥ तपस्वियोधिको योगी झानियोप्य
धिको मतः॥ कर्मियश्चाधिको योगी तस्माद्योगी नवार्जुन ॥५॥
अर्थ ॥ मोक्षप्राप्तिने विषे उपरकहेलोझानयोग घटेने, केमके शीघ्रपणे ज्ञानजा
गृत एडवोउपयोगजमात्र एकसारने अनेअन्यदर्शनीएपण एमजकडं ॥ ५७ ॥ तप-
सीथी योगीअधिक ज्ञानीथी अने राजाथीपण योगीनेमोटोकह्यो; तेमाटेश्रीकृष्णे
अर्जुननेकयुके, हे अर्जुन ! तुमेपणयोगीथाश्रो ! ॥ ५ ॥
समापत्तिरिदव्यक्तमात्मनः परमात्मनि॥ अनेदोपासनारूप
स्ततः श्रेष्ठतरोह्ययं ॥५॥उपासना नागवती सर्वेन्योपि ग
रीयसी॥ महापापक्ष्यकरी तथा चोक्तं परैरपि ॥६॥
अर्थ ॥ माटेश्हां आत्मानीसमाप्तिप्रगटे. आत्मा तथा परमात्मा ए वेडनेविषे
अन्नेदपणे सेवनरूपयोग तेघणोजश्रेष्ठ ॥ ॥ माटेसर्वथीमोटी अनेमोटापापने-
टालेएवीप्रजुनीसेवावे. अनेपरदर्शनीयेंपण एवुजकडं ॥ ६ ॥
योगिनापि सर्वेषां सजतेनांतरात्मना ॥ श्रद्धावान् जजते यो
मां स मे युक्ततमोमतः ॥६॥ उपास्ते ज्ञानवान् देवं यो निरंज
नमव्ययं । स तु तन्मयतां याति ध्याननि—तकल्मषः ॥ ६ ॥
अर्थ ॥॥ सर्वयोगीमांपण अंतरात्मायें जल्योएवो श्रझावंतप्राणी तोतेहनेकहि
ये. जेमुजनेसेवे, तेमुजसरखोपुरुषोत्तमथाय, एमश्रीकृष्ण श्रर्जुननेकहे ॥६॥ ज्ञानवंत.
निरंजन श्रने अविनाशीदेवजाणीने, जेपुरुपमनेसेवे, तेतन्मयिपणेथायवे, थने जेणे-
महाराध्यानथी पापवालीनाख्याने, हे ! अर्जुन ! तेपुरुपमहारारूपेंथायठे ॥ ६२ ।।
विशेषमप्यजानानो यः कुग्रहविवर्जितः ॥ सर्वज्ञ सेवते सोपि
सामान्यं योगमास्थितः ॥६३ ॥ सर्वझो मुख्य एकस्तत् प्रतिप
त्तिश्च यावता ॥ सर्वेपि ते तमापन्ना मुख्यं सामान्यतो बुधाः॥६॥
श्रर्थ ॥ जेविशेपनेवणजाणतोते, तोपणजे कदाग्रहरहितठे अनेजेसवैझनेसेवेने,
तेपण सामान्ययोगे शाश्रित ॥ ६३ ॥ सर्वप्रमाणमा एकसर्वतोमुख्यठेः तेदनीसे-
वाना करनारजेटलावे, तेसर्वतेहिज सर्वइनानावनेपामे. पणसर्वानुमुन्ज्यपाएं पंनितो
सामान्यधकीकहेठे ॥ ६ ॥
भएद
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
जितेंजियो जितक्रोधो मानमायानुपद्रुतः॥ लोनसंस्पर्शरदितो
वेदखेदविवर्जितः॥४ए॥ संनिरुध्यात्मनात्मानं स्थितः स्वक
तकर्मनित् ॥ हठप्रयत्नोपरतः सहजाचारसेवनात् ॥ ५० ॥
अर्थ ॥जेक्रोधरहित, तथा मानमायानाजपनवें रहित, अने लोजनास्पर्शरहित,वेदो
दयरहित, खेदरहितहोय तेनेजितेंजियकहियें ॥ ४ ॥ तेयात्माएकरी श्रात्मानेरोधी-
रह्यो, पोतानाकस्या कर्मनेनेदतो कदापढ्यांविरम्यो, स्वानाविकाचारने सेवतो॥५॥
लोकसंझाविनिर्मुक्तो मिथ्याचारप्रपंचहृत् ॥ उल्लसत्कमक
स्थानः परेण परमाश्रितः॥५२॥श्रधावानाझया युक्तः श
स्त्रातीतोडशस्त्रवान् ॥ गतो दृष्टेषु निर्वेदमनिन्दुतपराक्रमः ॥५शा
अर्थ ॥ लोकसंझाथी मुकाणो, मिथ्यात्वश्राचारनोटालनार, योगस्थानकें उल्लसि
तथयो, एवो जेउत्कृष्टनावें श्रात्मानोश्राश्रितथयो॥५१॥ तथाश्रझावंत, आझायुक्त
श्रने मागअध्यवसायरूपजे शस्त्र तेथीवेगलोरहेलो, श्रनेवाह्यशस्त्रथीरहित, देखा
श्तापदार्थनेविषे वैराग्यवान्, वली वलवीर्यनेअणगोपवनार ॥ ५ ॥
निक्षिप्तदंमोध्यानाग्निदग्धपाधनव्रजः ॥ प्रतिस्रोतोनुगत्वेन
लोकोत्तरचरित्रनृत् ॥ ५३॥ लब्धान् कामान्वहिप्कुर्व नकुर्व
न्बहुरूपतां ॥ स्फारीकुर्वन् परं चदु रपरं च निमीलयन् ॥५४॥
अर्थ ॥ अने त्रपदमरहित, जेणे ध्यानरूपअग्निएकरी पापरूपकाष्टनासमूहने वा
ल्यो, जे साप्रवाहे चालवेकरीने लोकोचरचारित्रनो धरनार ॥ ५३ ॥ तथा विषय
सुखपामीने तेसुखदूरकरनार तथामायाकपट थनेक्रोधादिकने अणकरतोथको तेझान-
चकुने विकखरकरतो अज्ञानरूप चढुने बंधकरतोयको ॥ ५ ॥
पश्यन्नंतर्गतान् नावान् पूर्णनावमुपागतः ॥ शुंजानोध्यात्मसा
म्राज्यमवशिष्टं न पश्यति ॥५॥श्रेष्टो दि ज्ञानयोगोयमाध्यात्म
न्येव यजगा॥ बंधप्रमोदं नगवान् लोकसारे मुनिश्चितं ॥५॥
श्रर्थ ।। बलीजेश्रध्यात्मन्नावने देखतोयको पूर्णनावने पामेलो,अध्यात्मनी ठकुराइने
यको थन्यपदार्थने नत्रीजोतो।एमाएपरको उत्कृष्टज्ञानयोग. एश्रव्या
वंध मोक्षपण नगवंतेनिश्चयेयाचारांगनालोकसार अध्ययने कह्यो ॥५६॥
ՊԱՏ ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. उपयोगैकसारत्वादाश्वसंमोहबोधनः ॥ मोदाप्ते युज्यतेचैव तथाचोक्तं परैरपि ॥५॥ तपस्विच्योधिको योगी झानियोप्य धिको मतः॥ कर्मिन्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी नवार्जुन ॥५॥ अर्थ ॥ मोक्षप्राप्तिनेविषे उपरकहेलोज्ञानयोग घटेने, केमके शीघ्रपणे ज्ञानजा गृत एडवोउपयोगजमात्र एकसारने अनेअन्यदर्शनीएपण एमजकडं ॥ ५७ ॥ तप- सीथी योगीअधिक ज्ञानीथी अने राजाथीपण योगीनेमोटोकटोने; तेमाटेश्रीकृष्णे अर्जुननेकडंठेके, हे अर्जुन ! तुमेपणयोगीथाओ ! ॥ ५ ॥ समापत्तिरिदव्यक्तमात्मनः परमात्मनि ॥ अन्नेदोपासनारूप स्ततः श्रेष्ठतरोह्ययं ॥५॥उपासना नागवती सर्वेन्योपि ग रीयसी॥ महापापक्ष्यकरी तथा चोक्तं परैरपि ॥६०॥ अर्थ ॥ माटेश्हां श्रात्मानीसमातिप्रगटे. आत्मा तथा परमात्मा ए वेडनेविषे अन्नेदपणे सेवनरूपजेयोग तेघणोजश्रेष्ट ॥ एए ॥ माटेसर्वधीमोटी अनेमोटापापने- टालेएवीप्रनुनीसेवावे. अनेपरदर्शनीयेंपण एकुंजकडं ॥ ६ ॥ योगिनापि सर्वेषां सजतेनांतरात्मना ॥ श्रद्धावान् जजते यो मां स मे युक्ततमोमतः॥६॥ उपास्ते झानवान् देवं यो निरंज नमव्ययं ॥ स तु तन्मयतां याति ध्याननि—तकल्मषः ॥ ६ ॥ अर्थ ॥॥ सर्वयोगीमांपण अंतरथात्मायें जल्योएवो श्रझावंतप्राणी तोतेहनेकहि ये. जेमुजनेसेवे, तेमुजसरखोपुरुषोत्तमथाय, एमश्रीकृष्णधर्जुननेकहेते ॥१॥ ज्ञानवंत. निरंजन श्रने अविनाशीदेवजाणीने, जेपुरुषमनेसेवेठे, तेतन्मयिपणेथायवे, अने जेणे- महाराध्यानथी पापवालीनाख्याते, हे ! अर्जुन ! तेपुरुपमहारारूपेंथायठे ॥ ६ ॥ विशेषमप्यजानानो यः कुग्रहविवर्जितः ॥ सर्वज्ञ सेवते सोपि सामान्यं योगमास्थितः ॥६३॥ सर्वझो मुख्य एकस्तत् प्रतिप त्तिश्च यावता ॥ सर्वेपि ते तमापन्ना मुख्यं सामान्यतो बुधाः॥६॥ श्रर्थ ॥ जेविशेपनेचणजाणतो, तोपणजे कदाग्रहरहिन थनेजेसर्वइनसेवेठे, तेपण सामान्ययोगे श्राश्रितः ॥ ३ ॥ सर्वप्रमाणमां एकसर्वतोमुख्यतेः तेदनीस- वाना करनारजेटला, तेसतेहिज सर्वइनानावनेपामे. पणसर्वानुमुख्यपाणु पमिती सामान्यथकीकठे ॥ ६४ ॥ .
ԺԱՄ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. न झायते विशेषस्तु सर्वथा सर्वदर्शिनिः॥अतोनते तमापन्ना विशेष्य नुवि केचन ॥६५॥ सर्वप्रतिपत्त्यंशा त्तुल्यता सर्व योगिनां ॥ दूरासन्नादिनेदस्तु तनृत्यत्वं निदंति न ॥ ६६ ॥ अर्थ ॥ तेसर्वथा सर्वज्ञ सर्वदर्शीतेवडेपण विशेषतोजाणतोनयी, तेथीतेको विशे पन्नूमीकाने पाम्यानश्री; एटले पृथ्वीमांकोइ विशेषजाणपणे सर्वझपए॒पाम्यानश्री ॥६॥ सर्वज्ञपणानाजेप्रत्येक अंशवे तेसर्वयोगीनेसरिखा; माटेढुकमा अनेवेगलापणान नेदयी तेहनुंसेवकपणुं कांश्हणातुंनथी ॥ ६ ॥ माध्यस्थमवलंव्यैव देवतातिशयस्य हि ॥ सेवा सर्वबुधैरिष्टा का लातीतोपि यङगौ॥६॥ अन्येषामप्ययं मार्गो मुक्ताविद्या दिवादिनां । अन्निधानादिनदेन तत्त्वरीत्या व्यवस्थितः॥६॥ श्रर्थ ॥ माध्यस्थपणुं श्रवलंबीने एटलेदेवताना अतिशयतुं माध्यस्थपणुं धारीने सर्वपंडितसेवामानीवे. कालथी अतीतते. तोपणएमकद्देठे ॥ ६ ॥ बीजापणमुक्तवा दीनो अनेअविद्यादिकवादी जेपरदर्शनीतेनेपण श्रामार्गवे. एटले पूर्वेकह्योतेमार्गठे, जो पण नामादिकन्नेदेकरी कदापिजूदाडे, तोपणतत्त्वरीतें जोताएकजव्यवस्थावे. ॥ ६० ॥ मुक्तोबुछोर्दश्यापि यत्र अश्वर्येण समन्वितः।तदीश्वरः स एव स्या त् संझानेदोत्र केवलं ॥६५॥ अनादिशुरूइत्यादि र्योनेदो यस्य कल्प्यते ॥ तत्तत्तंत्रानुसारेण मन्ये सोपि निरर्थकः ॥७॥ श्रर्थ ॥ तेव्यवस्थाकही देखाडेते. कोइदर्शनी मुक्तकहेते; कोचुद्धकहेडे; कोक श्रर्हत्कहे; कोइकए श्वैर्ययुक्तएटलेईश्वरकहे; एसर्वसर्वानीसंझानान्नेदठे. बीजुका नश्री ॥ ६ ॥ तेमजबली अनादिशुकईश्वर; इत्यादिकन्नेदजे परदर्शनीयोकल्पेठे, तेनेदसिद्धांतने अनुसारेविचारीयें तोमानवा पण निरर्थकठे. इतिनावः ॥ ७० ॥ विशेषस्यापरिझानाद् युक्तीनां जातिवादिनः ॥ प्रायोविरोधत चैव फलानेदाच नावतः॥४॥अविद्या क्वेशकर्मादि यतश्च नवकारणं ॥ ततः प्रधानमेवैत संझान्नेदमुपागतं ॥ २ ॥ अर्थ ॥ केमकेजे विशेपनेन हिजाण्याथी लक्तियुक्तिनाजातिवचनश्री श्रने प्रायधि रोधथकी नावग्रीफलनोथन्नेठे, पहेतुमाटे जेथविद्या, क्लेश, श्रने कर्मइत्यादिक संसारनाकारणप्रगटे, तेकेटलाएक दर्शनीयोजूदाजूदाकहे. एटलेकोश्यविद्या, कोर देश, कोकम, एमसंझायें करीनंदकहवं. पणपत्रणेप्रधानपण एकजवे ॥ ७ ॥ ॥
SUU
-
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
यस्यापि यो परोनेद चित्रोपाधिस्तथा तथा ॥गीयतेऽतीतहेतु
न्यो धीमतां सोप्यपार्थकः ॥ ३ ॥ ततः स्थानप्रयासोयं यत्त
भेदनिरूपणं ॥ सामान्यमनुमानस्य यतश्च विषयोगतः॥४॥
अर्थ ॥ एअविद्यादिकत्रणनावली वीजानेद कल्पनायेंअनेकथायवे. तेथीअनेकप्र
कारनी उपाधिनीपजे. तेमतेमजाणियेंजेहेतुनोबजावथायबे, पणतेउपाधिनेद पंडित-
नेनिरर्थक; एमजाणवू ॥ ३३ ॥ तेथीथास्थाननोजेप्रयास तेन्नेदतुं निरूपणकरवाने
अनुमाननो विषय तेसामान्यजाणवो. केमकेज्यांअनुमान प्रमाणकरियें, त्यांसामान्यपणे
उपयोगीहोयतेवारें अनुमानविषयनो अनावथाय ॥ ४ ॥
संदिप्तरुचिजिज्ञासो विशेषान्न बलं बलं ॥ चारिसंजीविनीचा
रझत्वादत्रोपयुज्यते ॥ ५॥ जिज्ञासापि सतां न्याय्या यत्प
रेपि वदंत्यदः ॥ जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्त्तते ॥६॥
श्रर्थ ॥ जेम संजीवनीनामाचारोजे घासबुटीतेने श्रोलखनारी एकमोटस्त्रिीयें ते
बुटीनेयोगे बीजीनानीस्त्रीनाजरिने पशुश्रवस्थामांथी पुरुषवनाव्यो, तेम संदेपरूचि
वालो विशेषवलवान्केवारेंकेडेवाय ? जेवारेंतेनीप्रीति साचेसाचीहोय तेवारेंकहेवाय.
पणसाचीप्रीतिविनानुं विशेषवलतेवलमांनगणाय ॥ ५ ॥ माटे एत्रणजेकामादियोग-
तेने विषे सत्पुरुजाणपणुंराखवू उचितो. परदर्शनीनु केहेकुंपणएवुजवे. हे अर्जुन !
जेपुरुषज्ञानयोगनेजाणवाश्चे, तेपुरुषपरमात्मानी दिशानेपामे ॥ ६ ॥
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी झानी चेति चतुर्विधाः ॥ उपासकास्त्रयस्त
त्र धन्या वस्तुविशेषतः॥ ७ ॥झानी तु शांतविदेपो नित्यन्न
क्तिर्विशिष्यते।।अत्यासन्नोह्यसौ नर्तुरंतरात्मा सदाशयः ॥७॥
अर्थ ॥ एकःखी, वीजोजाणवानीश्वावालो, त्रीजोधननोश्रर्थी, श्रने चोयोज्ञानी
एचारप्रकारना दे अर्जुन ! मारासेवकोठे. पणतेमध्ये एकधनार्थीविना जे वीजात्रण
जातना सेवकतेवस्तुतत्त्वनाजाणवे. माटेधन्यवे; वखाणवायोग्यठे ॥ ॥ एत्रणने
धन्यकह्यातेमां पण जेनोविक्षेपशम्योरे, श्रने नित्यनक्तिवंत एहवोझानीपुरुपजे चोथो,
तेमोटोजाणवो. तेज्ञानीश्रमारीपासे थत्यंतनजीकरहे; माटेश्रेष्ठवे. केमकेश्यंतरात्मायें-
वत्तेंडे, श्रनेतेनाश्राशयनिर्मलठे. तेमाटे ॥ ७ ॥
कर्मयोगविशुद्धस्तद् झाने युंजीत मानसं॥ अज्ञश्च श्रद्दधानश्च
संशयानो विनश्यति ॥ ए॥ निर्नयः स्थिरनासाग्रदत्तदृष्टिव॑ते
स्थितः ॥ सुखासनः प्रसन्नास्यो दिशश्यानवलोकयन् ॥ ७० ॥
एG
थर्थ ॥ केमकेजे विशेषनेन हिजाण्याथी उक्तियुक्तिनाजातिवचनयी थने प्रायति
रोधयकी नावीफलनाथनेद, एदेतुमाटे॥॥जेथविद्या, वेश, श्रने कर्मइत्यादिका
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
न झायते विशेषस्तु सर्वथा सर्वदर्शिनिः॥ अतोन ते तमापन्ना
विशेष्य नुवि केचन ॥६५॥ सर्वझप्रतिपत्त्यंशा त्तुल्यता
सर्व
योगिनां ॥ दूरासन्नादिन्नेदस्तु तमृत्यत्वं निदंति न ॥ ६६ ॥
अर्थ ॥ तेसर्वथा सर्वज्ञ सर्वदर्शीतेबडेपण विशेषतोजाणतोनथी, तेथीतेको विशे-
पनूमीकाने पाम्यानश्री; एटले पृथ्वीमांकोइ विशेषजाणपणे सर्वज्ञपणुंपाम्यानथी ॥६५॥
सर्वज्ञपणानाजेप्रत्येक अंशठे तेसर्वयोगीनेसरिखाने; माटेढुकमा अनेवेगलापणाना
नेदयी तेहसेवकपणुं कांश्हणातुंनथी ॥ ६६ ॥
माध्यस्थमवलंव्यैव देवतातिशयस्य दि ॥ सेवा सर्वेर्बुधैरिष्टा का
लातीतोपि यजगौ॥६७ ॥ अन्येषामप्ययं मार्गो मुक्ताविद्या
दिवादिनां । अनिधानादिनेदेन तत्त्वरीत्या व्यवस्थितः॥६॥
अर्थ ॥ माध्यस्थपणुं श्रवलंबीने एटलेदेवताना अतिशयतुं माध्यस्थपणुं धारीने
सर्वपंडितसेवामानी. कालथी अतीतो. तोपणएमकहे ॥६॥ वीजापणमुक्तवा
दीनो अनेश्वविद्यादिकवादी जेपरदर्शनीतेनेपण श्रीमार्ग. एटले पूर्वेकडोतेमार्गठे, जो
पण नामादिकनेदेकरी कदापिजूदाते, तोपणतत्त्वरीतें जोतांएकजव्यवस्थावे. ॥६॥
मुक्तोबुहोर्दश्चापि यत्र अश्वर्येण समन्वितः।तदीश्वरः स एव स्या
त् संझानेदोत्र केवलं ॥६५॥ अनादिशुश्त्यादि ?नेदो
यस्य कल्प्यते ॥ तत्तत्तंत्रानुसारेण मन्ये सोपि निरर्थकः ॥७॥
अर्थ ॥ तेव्यवस्थाकहीदेखाडेठे. कोइदर्शनी मुक्तकहे कोबुद्धकहेठे; कोइ
अर्हत्कहेते; कोश्कएश्वर्ययुक्तएटलेईश्वरकहे; एसर्वसर्वानीसंझानान्जेदवे. वीजुका
नथी ॥ ६॥ ॥ तेमजवली अनादिशुरईश्वरते; इत्यादिकन्नेदजे परदर्शनीश्रोकटपेन
तेनेदसिद्धांतने अनुसारे विचारीयें तोमानवा पण निरर्थकठे. इतिनावः ॥ ७० ॥
विशेषस्यापरिझानाद् युक्तीनां जातिवादिनः ॥ प्रायोविरोधत
श्चैव फलानेदाच्च न्नावतः॥१॥अविद्या केशकर्मादि यतश्च
नवकारणं ॥ ततः प्रधानमेवेत संझानेदमुपागतं ॥ २ ॥
देश, कोश्कर्म, एमसंझायें करीनेदकहेठे. पणएत्रणेप्रधानपणे एकजठे ॥ ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५०१ श्रर्थ॥ आर्त, रोज, धर्म ने शुक्ल, एचारध्याननादवे. तेमध्ये प्रथमनांबेध्यानते संसा रनाकारणिकले. श्रने पावलांवेध्यानते मुक्तिनांकारणवाची ॥३॥ तेमांप्रथमात- ध्यानना चारनेदकहे. प्रथमश्रनिष्टजेशब्दादिक, तेनोवियोगांजे के रखेथनिष्टनोसं- योगवने; तेमयनिष्टमलेजे पीडाथायतेनुं चिंतनकरेतेथीव्याकुलथाय ॥४॥ इष्टानां प्रणिधानं च संप्रयोगवियोगयोः॥निदानचिंतनं पाप मातमिदं चतुर्विधं ॥ ५॥ कापोतनीलकृष्णानां लेश्यानामत्र संनवः ॥ अनतिक्लिष्टनावानां कर्मणां परिणामतः ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ बीजोत्नेद श्टनुचिंतनकरे; एटलेरखेश्ष्टवस्तुना संयोगनोवियोगथइजाय; त्रीजो नियाjकरे; चोथो रोगनाऔषधनीचिंताकरे. एचारबार्तध्याननाप्रकार ॥ ५ ॥ एमध्ये कापोत, नील, कृष्ण, एत्रणलेश्यानोसंजवळे. केमके जेमांश्रतिक्लिष्टनावनानथी एवीकर्मनीपरिणतिना परिणामेंकरी एत्रणवेश्यानोसंनव॥६॥ क्रंदनं रुदनं प्रोच्चैः शोचनं परिदेवनं । ताडनं बुंचनं चेति लिं गान्यस्य विव॒धाः ॥ ७॥ मोघं निंदन्निजं कृत्यं प्रशंसन् पर संपदं ॥ विस्मितः प्रार्थयन्नेताः प्रसक्तश्चैव उर्जनः ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ वकोरकरवो, जंचेस्वरेरडवं, शोचनाकरवी, नामदश्नरम, मारवं, माथाना वालतोमवा, इत्यादिकने पंडितवार्तध्याननां लक्षणकोठे ॥ ७ ॥ अमेमंदबुझियें एमकहीनेपोता-कार्यनिंदे,श्रमेशुपालीशुं ? मुक्तिमार्गतोमोहोटो, एमप्रशंसाकरे, एम विस्मितथको लोकपासे मांगतोफरे, इत्यादिकऽर्जननीरीत ॥ ७ ॥ प्रमत्तश्चेजियार्थेषु गृहो धर्मपराङ्मुखः॥ जिनोक्तमपुरस्कुर्व नार्तध्याने प्रतते ॥ ए॥प्रमत्तांतगुणस्थानानुगमे तन्मदात्म ना ॥ सर्वप्रमादमूलत्वा त्याज्यं तिर्यग्गतिप्रदं ॥१०॥ अर्थ ॥ जेप्रमादीहोय, विषयमांतीनहोय, धर्मथील उलटोहोय, जिनवाणीनेगोपवे, तेवोपुरुष वार्तध्यानमांप्रवर्ते ॥ ए ॥ माटेएध्यानउपला गुणगणापामतांथकां प्रमाद- मांपामे, अनेएध्यान उहागुणगणालगेंरहे; माटेमोटामुनियें सर्वप्रमादनुमूल तथाति- र्यचगतिपमा एवुजाणीनेएध्याननेठोडवें ॥ १० ॥ निर्दयं वधबंधादिचिंतनं निविमाधा ॥ पिशुनासत्यमिथ्या वाक् प्रणिधानं च मायया ॥१२॥ चौर्यधीनिरपेदस्य तीत्रको धानलस्य च ॥ सर्वानिशंकाकलुषं चित्तं च धनरदाणे ॥ २३ -
200
प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो.
अर्थ ॥ हे अर्जुन ! कर्मयोगें विशुद्धथको तेप्राणी ज्ञानमांपोतानु मनजोमे. श्र-
ने हे अर्जुन ! एकमूर्ख, वीजो श्रद्धारहित, अनेत्रीजो संशयजरेलोमाणस एत्रणेवि-
नाशपामे ॥ निर्नय, नाशिकानाअग्रजागने विपे दृष्टिराखीने स्थिररहेनार, तथा
निरंतर ब्रतमारहेनार, एडवोसुखश्रासनेवेठो, वलीप्रसन्नमुखठे जेहन, अने एकदृष्टिरा
खनार बाडुश्रवद्रुनहीजोनार ॥ ७० ॥
देहमध्यशिरोग्रीव मवक्र धारयन्बुधः॥ दंतैरसंस्टशन् दंतान्
सुश्लिष्टाधरपक्षवः ॥ १॥ आर्तरी परित्यज्य धर्मे शुक्ले च
दत्तधीः ॥ अप्रमत्तो रतो ध्याने ज्ञानयोगी नवेन्मुनिः॥२॥
अर्थ ॥ केम, मस्तक, अने कोटतेने पांसराधरतो, एटले शरीरनी चपलाइवांकार
हित एड्वोमाह्यो; दांतेकरीदांतने श्रणफरसतो एटले स्पर्शकरतोनयी श्रने जेनाहोठ
पल्लववेनरुडीरीतमलेलाहोय ॥ १ ॥ तथा श्रातरौऽध्यानगंडीने धर्मशुक्लध्यानमाबु
किदीधी थनेनावेंथप्रमत्तपणे ध्यानमारतथको एवोजेमुनि तेनेझानयोगी केहेवोश
कर्मयोगं समन्यस्य ज्ञानयोगसमाहितः॥
ध्यानयोगं समारुह्य मुक्तियोगं प्रपद्यते ।। ७३॥
अर्थ ॥ तेमुनिकर्मयोगनो श्रन्यासकरी चढवानेउजमालथइ ज्ञानयोगरूपदोरई
काली, समाधिपणे ध्यानयोग नीशरणीयें चडीने मुक्तियोगरूपमंदीरनेपामे ॥ ३ ॥
इतियोगाधिकारः पंचदशमोसमाप्तः
स्थिरमध्यवसानं य त्तयानं चित्तमस्थिरं ॥ नावना वाप्यनुप्रे
दा चिंता वा तत्रिधा मतं ॥ १॥ मुहूत्तौतनवेयान मेकार्थे मन
सः स्थितिः॥ वह्वर्थसंक्रमे दीर्घाप्यचिन्ना ध्यानसंततिः॥॥
थर्थ ॥ जेचित्तचपलले, पणतेचित्तनेजेस्थिरपणे चित्तनाथध्यवसायने प्रगटकरेतेवा
में तेनेध्यानयोगीकहियें. एकनावना, बीजीयनुप्रेक्षा,अनेत्रीजु चिंतानुध्यान, एत्रणा
कारें चिनचपलथायठे ॥ १॥ यंतच्दनँध्यानहोय, पण जिहां एकलाम एकअर्थनेविषे
घपाथर्थनुं संक्रमणबाय, एवीमननी स्थितिहोय, तिहांध्याननी थविछिन्नदीर्घपणे प.
रंपरावाय, तिहांकांश्यंतर्मुहृर्तनो नियमनश्री ॥२॥
आत्त राश्च धर्म च शुद्धं चेति चतुर्विधातत्स्यानेदाविद को
को कारणं नवमादयोः ३॥ शब्दादीनामनिष्टानां वियोगा
मंप्रयोगयोः ॥ चिंतनं वेदनायाश्च व्याकुलत्वमुपेयुपः ॥ ४ ॥
अध्यात्मसार प्रय अर्थसाहन ५०३ ॥ धर्मनजानीपनी झानत्तावना, दर्शनलावना. शान्वितावना. श्रने राज्य i, पचारलावनाने धर्मजाणी घ्यावी ॥ १ ॥ तेमां ज्ञानतावनाची निश्रलय- :: अनेदर्शनशावनाची यमृढ पायायः उडीवारिकतानाची पूर्वकर्मनी निर्जरा. यने वेगपत्तावनाची विदिकनारंग नया पुजनीया अनेन्यतेनोडले. परीनंपचारतावनानां फलजाग. ॥ २८ !' स्थिरचित्तः किटनानि यानि व्यानन्य योयन। योग्यनेत्रवि नान्यग्य नयाचोन पनविलं विमनः कृण प्रमः घि बलबन हवं ॥ नन्याई नि न्याय विकासमा 7॥ मनायनामा जनिमाल करने नेपालीमा चायनापा; मोहम ना : मानक नम: ? वामन, प्रसनदी :: संजय महागमन :::::::: 17 ||:: ॥ " MAN.
॥
५०५
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ हवेजेनिर्दयहोय, जीवनोवध बंधनादिकचिंतवे, श्राकरो क्रोधीहोय, चार्ड
ओहोय, जुकुंवोले, मिथ्यात्वनुं वचनबोले, माया कपटधरे ॥ ११ ॥ चोरीकरनार, पर-
मार्थरहित, क्रोधरूपश्रग्निये धमधमतोरहे, धनसंचयकरनार, धननेमाटीराखे, पणशं
कायेंमेलुमनराखनार, एटलेरखेने कोमारंधनजुए श्रनेलेजाय ॥ १२ ॥
एतत्सदोषकरणकारणानुमतिस्थिति ॥ देशाविरतिपर्यंतं रौ
ध्यानं चतुर्विधं ॥ १३॥ कापोतनीलकृष्णानां लेश्यानामत्र
संनवः॥ अतिसंश्लिष्टरूपाणां कर्मणां परिणामतः॥ १४ ॥
अर्थ ॥ एरीतेंएध्याननेकरवे, कराववे श्रने अनुमोदवानी स्थितियें करीएध्यान दो
पर्नुकारणले. एध्यान चोथा श्रविरतिगुणगणा श्रनेपांचमा देश विरति गुणगणासुधी
होय, एरीतरोऽध्यानना चारनेदकह्या ॥१३॥ कापोत, नील, अने कृष्ण एत्रणलेश्यानो
श्हांसंचवडे. एअति संक्लिष्टरूपजे कर्मतेनापरिणामश्रीहोय ॥ १४ ॥
उत्सन्न बहुदोषत्वं नानामरणदोषता ॥ हिंसादिपु प्रवृत्तिश्च कृ
त्वाचं स्मयमानता ॥५॥ निर्दयत्वाननुशयौ बहुमानः परापदि।
लिंगान्यत्रेत्यदोधीरैस्त्याज्यं नरकःखदं ॥१६॥
अर्थ ॥ एप्रायें घणादोपर्नुकारण. नानाप्रकारना जीवनेमारवाना दोकरी हिंसा-
दिकमां प्रवृत्तिथाय, पापकरीने खुशवक्तीपणुंमाने ॥ १५ ॥ निर्दयपणुं, पश्चात्तापपर्यु,
परयापदायें राजीपणुं, थनेमहाविषयीपणुं, एचिन्देकरी एध्याननरकना मुःख-श्राप-
नारुंठे; माटेएध्यानने गंडवें ॥१६॥
अप्रशस्ते इमे ध्याने उरते चिरसंस्तुते ॥ प्रशस्तं तु कृताच्या
सो ध्यानमारोढुमर्हति ॥ २७॥नावनादेशकाले च स्वासत्तालं
वनक्रमात् ॥ध्यातव्यध्यानानुप्रेदा लेश्यालिंगफलानि च॥२॥
अर्थ ॥ एवांएवेध्यानते महानिर्बलते. एनोघणो परिचयकरिये, तोतेथीकडवावि-
पाकप्रगटे. माटेडाह्यापुरुऐं श्रन्यासकरता उज्ज्वलध्याने चढवूयोग्यते ॥ १७ ॥ हवेधर्म-
ध्यानकदेवे. देशकालजोड्ने शुलजाबनाकरवी, पोतानीसत्ताना श्रालंबननाक्रमश्री ध्येय
ध्याता अनेध्याननी अनुप्रेक्षा ते शुनलेश्याना चिन्नुंफलठे ॥ १७ ॥
ज्ञात्वा धर्म ततोध्यायेच्चतस्रस्तत्र नावनाः ॥ शानदर्शनचारि
वेराग्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥ रए । निश्चलत्वमसंमोही निर्जरा
पूर्वकर्मणासंगाशंसा नयोछेदः फलान्यासां यथाक्रमात् ॥३०॥
॥ ---- अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५०३ अर्थ ॥ धर्मनेजाणीपड़ी ज्ञाननावना, दर्शननावना, चारित्रनावना, अने वैराग्य जावना, एचारजावनाने धर्मजाणी ध्याववी ॥ १ए ॥ तेमां ज्ञान नावनाथी निश्चलपjथाय; अनेदर्शननावनाथी श्रमूढपणुंथाय; वलीचारित्रनावनाथी पूर्वकर्मनी निर्जरा- थाय; अने वैराग्यन्नावनाथी स्त्रिया दिकनोसंग तथा पुजलनीहा अनेजयतेनोउछेद. थाय; एरीतेंएचारनावनानां फलजाणवां. ॥ २० ॥ स्थिरचित्तः कितैतानि यति ध्यानस्य योग्यतां ॥ योग्यतैव दि नान्यस्य तथाचोक्तं परैरपि ॥२२॥ चंचलं दि मनः कृष्ण प्रमा थि बलवत् दृढं ॥ तस्याहं निग्रहं मन्येवायोरिव सुपुष्करं॥श्शा अर्थ ॥ एनावनामा जे चित्त स्थिरहोय, तेनेध्यानमांस्थिरतारहे. माटेतेप्राणीध्या- ननी योग्यतापामे; पणवीजोकोश्नपामे. तेमजपरदर्शनमापणकयुने, तेकहे. ॥१॥ अर्जुनपुनेने हे कृष्ण ! मनतोचंचल अनेशत्रुना सैन्यसरदृढ, तेमननोनिग्रहहूं- शीरीतेकरुं ? केमके पवननीपेठेमनपुष्कर अनेअग्राह्यः ॥ २ ॥ असंशयं महाबाहो मनोनिग्रहं चलं॥अभ्यासेन च कौंतेय वै राग्येण च गृह्यते ॥२३॥ असंयतात्मना योगो ऊःप्राप्य इति मे मतिः॥ वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः ॥१४॥ अर्थ ॥ श्रीकृष्णकहे. हे महावाहो! के मोटीवेवाहुजेनी एवा हे अर्जुन ! खरेख सुमनचपलो. तेनोनिग्रहकरवो तोकठणठे, तोपण हे कुंतिनापुत्र ! हे अर्जुन ! अच्यास श्रने वैराग्येकरीने मनवशथाय एqa. ॥ २३ ॥ हे अर्जुन ! जेनेपोतानो श्रात्मावश- नधी, एवोजेपुरुप तेनेध्यानयोगपामवो पुःकरते, एवीमारीमतिवे. पाणजेणेयात्माने वशकीधोठे, तेनेजद्यमेंकरी श्रने अन्यासें करी ध्यानयोगपामवो मुलनः ॥२४॥ सदृशप्रत्ययारत्त्या वैतृष्ण्याइदिरर्थतः ॥ एतच्च युज्यते सर्व जा वनानावितात्मनि ॥ २५ ॥ स्त्रीपशुद्धीवपुःशीलवर्जितस्थान मागमे ॥ सदा यतीनामाइप्तं ध्यानकाले विशेषतः ॥ २६ ॥ अर्थ ॥ सरखोप्रत्ययजे विश्वासतेणेसहित धनेवाद्यपदार्थनी नृण्णायंगदिन नया शुनावनायेंनावितपुरुपने एधारमावशकरवो नर्यप्रसाटे ॥२५॥त्री. पशु. नमक उःशीलादि रहित एट्वीवत निमुनि तेदवी. "मयागममा नुनिनेमदाय प्रनुगयाटा करीवे. तेनापण प्यानवेलाको विदोपपणे राहिले. एमाई " २६ ॥ - अफरपरलाकर जान पहला स्थिरयोगस्य तु ग्रामे विशेषः कानने वने ॥ तेन यत्र समाधान स देशो ध्यायतो मतः ॥२॥ यत्रयोगसमाधानं कालोपीष्टः स एव हि ॥ दिनरात्रिदाणादीनां ध्यानिनो नियमस्तु नाश्ता अर्थ ॥ स्थिरयोगवालायें गाममां ने विशेषेकरीने वगमामा तथा बनमांजिहां- चेत्तसमाधानीमांरहे, तेस्थानकेंध्यानकर ॥ २७॥ जेवखतयोगस्थिररहे, तेकालरुडो- समजवो; पणध्यानवालाने दिवस अथवा रात्रिनो नियम नथी॥ २० ॥ यैवावस्था जिताया तु न स्याझ्यानोपघातिनी॥ तया ध्यायेन्निष एणो वा स्थितो वा शयितोयवा ॥रणा सर्वासु मुनयोदेशकाला वस्थासु केवलं॥प्राप्तास्तनियमोनासां नियता योगसंस्थिता ॥ ३० ॥ अर्थ ॥ ध्यानवंतमुनिने जेश्रवस्थायें,जेठेकाणे, अने जेवेलायें ध्याननेव्यवघातनलागे ठेकाणे, तेवेलायें, तेरीतेंवेठा, उन्ना, अथवा सुताध्यानकरवू ॥श्णा सर्वदेशकाल श्रव- त्याने विषेरह्याजे, मुनितेनेकांशनियमनश्री. केमकेतेनियतपणेयोगमा स्थिररह्याठे.॥३०॥ वाचना चैव एना च परात्यनुचिंतनं ॥क्रिया चालंबनानीद स धर्मावश्यकानि च ॥३१॥ आरोदति दृढव्यालंबनोविषसं पदं ॥ तथा रोदति स ध्यानं सूत्राद्यालंबनाश्रितः॥३२॥ अर्थ ॥ वाचना, पृष्ठना, परावर्त्तना, अनेअनुप्रेक्षा एधर्मनां श्रालंबन श्हांकयां, ते अवश्यकरणी ॥३१॥ जेप्राणी खरीवस्तुनो श्रावक, तेप्राणी कठणठेकाणेपणजे- चमे, तेमजेजैनसूत्रादिकनो जेआलंवको तेप्राणी रुडेध्यानेपण चढे ॥ ३ ॥ आलंवनादरोमृत प्रत्यूहदययोगतः ॥ ध्यानाद्यारोदणबंशो योगिनां नोपजायते ॥३३॥ मनोरोधाधिको ध्यानप्रतिपत्ति क्रमो जिने ॥ शेषेषु तु यथायोगसमाधानं प्रकीर्तितं ॥ ३४॥ श्रर्थ ॥ श्रालंबनना श्रादरथी प्रगट्योजे विघ्ननोक्ष्य तेनायोगथी ध्यानरूपपर्वत नपरचढतां, योगीश्वरने ब्रष्टपणुं यतुंनथी ॥३३॥ योगनिरोधध्यानतो केवलीनेठे. मन रोधकरण, इत्यादि श्रनुक्रम जिनमतमांवे. वाकी वीजादर्शनमांतो जेम नजरमांधावे तेमयोग-समाधानकझुंठे ॥ ३४ ॥ आझापायविपाकानां संस्थानस्य च चिंतनातू ॥धर्मध्यानोपयु क्तानां ध्यातव्यं स्याच्चतुर्विधं ॥३॥नयन्नंगप्रमाणाढ्यां हेतूदाद रणान्वितां॥आझांध्यायजिनेंजाणामप्रामाण्यकलंकितां ॥३६॥ - .. अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५०५ अर्थ ॥श्राझा, अपाय,विपाक,अने संस्थान एचारनेदनाचिंतनथकी धर्मध्यानवालायें धर्मध्यानकरवु ॥ ३५॥ सातनय, सप्तनंगी, चारप्रमाणसहित तथादेतु उदाहरणेसहित अनेअप्रमाणरूपदूषणरहितएवी जिनेश्वरनीथाज्ञाध्याववीएप्रथमन्नेद. ॥३६ ॥ रागोषकषायादिपीमितानां जनुष्मतां ॥ ऐहिकामुष्मिकांस्तां स्ता नानापायान्विचिंतयेत् ॥३॥ ध्यायेत्कर्मविपाकं च तं तं यो गानुन्नावजं ॥ प्रकृत्यादिचतुर्नेदं शुन्नाशुन्नाविन्नागतः ॥३०॥ अर्थ ॥ जे जीव राग, द्वेष, कषायवझेपीमायावे, ते आलोक ने परलोकसंबंधीक ष्टते बीजेपाश्ये चिंतवे ॥३७॥ जेयोगनाश्रनुजवथीथयो, भने प्रकृति,स्थिति,रस, प्रदे- शनाबंधथी नीपनो, एहवोजेकर्मनोविपाक तेने शुनाशुनवेंहेचणीध्यावे ॥३०॥ उत्पादस्थितिनंगादि पर्यायैलदाणैः पृथक् ॥ नेदैर्नामादिनिर्लो कसंस्थानं चिंतयेद् धृतं ॥३णा चिंतयेत्तत्र कर्तारं नोक्तारं नि जकर्मणां ॥अरूपमव्ययं जीव मुपयोगस्वलदाणं ॥ ४० ॥ अर्थ ॥ उत्पाद, व्यय अने ध्रुव, काल, तथानंगादि, पर्यायलदणेकरी जुदाजुदानेदें नाम, स्थापना, अव्य, जावनेदेंकरी नेचउदराज्यलोकनुं संस्थानधारीनेचिंत॥३णाति हांपोतानाकर्मनो कर्त्तानोक्ता श्रात्मा, एमचिंतवें. एजीवथरूपी, अविनाशी, अनेज पयोगलक्षणेयुक्त, एमचिंतवें ॥ ४० ॥ तत्कर्मजनितं जन्मजरामरणवारिणा ॥ पूर्ण मोहमहावर्त्तका मौर्वानलनीषणं ॥४१॥ आशामदानिलापूर्ण कषायकलशो बलत् ॥ असविकल्पकबोलचक्रं दधतमुश्तं ॥ ४२ ॥ अर्थ ॥ हवेकर्मजनितरूप समुअवखाणे. तेजन्मजरा अने मरणरूप जले पूर्ण जस्यो, तथा मोहरूपमोटा श्रावत, तपनमरी श्रने कामरूपवडवानलें करीनयंकर ॥४१॥ श्राशारूप प्रचंडवायुयें जरपूर, कपायरूप चारकलशाययुक्त, अने मागवि- कल्परूपमहाउत कबोलजिहांउलेने, एवोनवसमुफ नयंकरते ॥४॥ हृदिस्त्रोतसिकावेला संपातरतिक्रमं ॥ प्रार्थनावल्लिसंतानं पूरविषयोदरं ॥४३॥ अज्ञानदिनं व्याप विद्युत्पातोन्नव नयं ॥ कदाग्रदकुवातेन हृदयोत्कंपकारिणं ॥४४॥ ६४ ५०६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ वलीतेसमुखमा मनमा श्रोतसिका एटलेजे हर्प तथाशोकनुंजराववं, तेरूपवे लाएटलेजरतिकहिये, माटे जोएमांपड्योतो पनी निकलqघणुंकवण अने याचनारूप सेवालनो समूह, जेनेविषे तथाफुःखेपूर्णथाय एवोविषयरूप मध्यनागळेजेनो ॥३॥ जिहांअंधकारेव्याप्युं एवुअज्ञानरूपवादबुंडे, तथा जेमांआपदारूप वीजलीपमवानो नयने, अने कदाग्रहरूप खराव पवननो उन्नवथयो, तेणेकरीने देखताज्ञान नजरवा ला,तो हैयुंध्रुजेएहवो, कर्मजनितसमुद्धविहामणोले ॥४४॥ विविधव्याधिसंबंधमत्स्यकवपसंकुलं ॥ चिंतयेच्च नयांनो धि चलद्दोषानिर्गमं ॥४५॥ तस्य संतरणोपायं सम्यक्त्व दृढवंधनं ॥ बहुशीलांगफलकं ज्ञाननिर्यामिकान्वितं ॥४६॥ अर्थ ॥ जेसमुख विविधजातिनाजेरोगना संबंध रूपी मठ अने काचवायेंकरी आकुल, तथा जेमांचंचलता, शून्यता अने गर्वतेरूपजेदोषतप महोटापर्वत; एवो जवरूपसमुअनेचिंतवे ॥ ४५ ॥ हवेएवासमुअथीतरवानोउपाय, तेसमकितरूप दृढवं- धनजिहां, अने जेनेथढारहजार शिलांगरथरूपपाटीयां जड्यांने, तथा ते जहाज ज्ञानरूपचलावनार निर्यामकजेना खुदा तेणेसहित ॥ ४६॥ संवरास्ताश्रवछि गुप्तिगुप्तसमंततः ॥ आचारमंमपोद्दीप्ताप वादोत्सर्गनवयं ॥४॥ असंख्यैठर्धरैर्योधैर्छःप्रधृष्यं सदाशये॥ सद्योगरूपस्तंनाग्रन्यस्ताध्यात्मसितांशुकं ॥४॥ अर्थ ॥ वली तेजहाजनापाटीयानेविगैरह्याजे विजोतेहनेसंवररूपीकीचक त पते लवडेपुंस्वां, तथा मनोगुप्तिरूप गुप्तसुकानतेमार्गवतावेठे, तेणेकरीतेवाहण समुंचा- लेठे, तथा श्राचाररूपमंडपेशोजतुथकां वली तेवहाणमांजत्सर्ग अने अपवादरूप वेजातनोमालनरेलो ॥४॥ जेवहाणमां शुद्धअध्यवसायरूप घणावलवंतसुन्नटो जेराग उपादिशत्रुने उःप्रधृप्यठेके; तथा जलोजेयोग तेरूपकुठ जेन तेनाउपर अध्या- स्मरूप उज्वल सम खेंच्योजिहां ॥४॥ तपोनुकूलपवनोनुतसंवेगवेगतः ॥ वैराग्यमार्गपतितं चा रित्रं वदतं श्रिताः ॥४॥ सन्नावनाख्यमंजूपा न्यस्तसच्चि त्तरत्नतःयथाऽविन्नेन गति निर्वाणनगरे बुधाः॥५०॥ अर्थ ॥ तेसम्धी तपस्यारूप अनुकूल पवनप्रगट्योठे, थने ते पबनेकरी संवेगगुण
५०७
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
रूपवेगप्रगट्यो। तेणेकरी वैराग्यमार्गमां तेवहाणचालतुंजायने; एहबुचारित्ररूप जे
वहाणतेमांवेगथका मुनिराजोते ॥ ४ ॥ रुडीनावनारूप मंजूषामां गुप्तपणेशुन चि-
तरूपीरत्नस्थाप्युंडे जेणे, एवा मुनि निर्विघ्नपणे मुक्तिरूपनगरनेपामे. ॥ ५० ॥
यथा च मोदपक्षीशे लब्धव्यतिकरे सति ॥ संसारनाटकोदा
शंकापकाविले मुहुः॥५१॥ सङ्गीकृतस्वीयनटे नावं उर्बुद्धि
नामिकां ॥ श्रिते उन तिनौटंदरूढशेषनटान्विते ॥ ५ ॥
अर्थ ॥ एवातनीखबर चोरनोराजाजे मोहरूपियोपलिपति तेनेपडी. तेवारतेमोह
जेचोरनोराजाने, तेणे विचाखुजे रखेनेसंसाररूपनाटकनो उदयश्जाय; एवीशंकारूप
जेकचरो तेमालेपाणोथको ॥ ५१ ॥ तेमोहराजा पोतानासुनटोने सजाकरीने उर्वकि
नामे जे नावतेमां पोतेवेगेथको पुष्टाचाररूपवीजाजे नाव, तेमांवलीवीजाघणासुन-
टोने वेसारीनेपोतें जवसमुसमांथाव्यो ॥ ५५ ॥
आगवत्यथधर्मेशन्नटौघे रणमंमपं ॥ तत्त्वचिंतादिनाराच
सजीनते समाश्रिते ॥५३॥ मिथोलग्ने रणावेशे सम्यग् द
निमंत्रिणा॥ मिथ्यात्वमंत्रिविषमा प्राप्यते चरमा दशा ॥५४॥
अर्थ ॥ तेवखते धर्मराजाना सुनटोनाजेथोकते मोहनासैन्यनेजोश्ने रणमंडपनूमी-
मांश्रावी तत्त्वचिंताप्रमुखजे वहणतेलेश्ने सजथयाथका ॥ ५३ ॥ तेपनीवेसनेमाहो
मांहे युद्धचालवालाग्यु; तेमांसम्यग्दृष्टिजेप्रधान तेणे मिथ्यात्वप्रधानने विषमचरमद
शाके मरणदशापमाडी, एटले मृत्युप्रायकीधोठे ॥ २४ ॥
लीलयैव निरुध्यते कषायचरटा अपि॥प्रशमादिमदायोधैः
शीलेन स्मरतस्करः ॥ ५५॥ दास्यादिषट्कलुंटाकटंदं वैरा
ग्यसेनया॥ निजादयश्च ताड्यंते श्रुतयोगादिनिटेः ॥५६॥
श्रर्थ ॥ श्रने उपशमादिक महासुनटे लीलायेंकरीने कपायरूप चोरटानेरोक्या
तथा शीलसुनटे कंदर्परूपचोरनेजीत्यो ॥ ५५ ॥ वैराग्यनीसेनायेंकरीने दास्यादिकजे
उचोरतेने जीत्या अने ज्ञानयोगादिकजेसुजटो तेणे निसादिकने मारीकाढ्या ॥ ५६ ॥
नटाच्यां धर्मशुक्लान्यांमार्तरोजानिधौ नटो।निग्रहेणेंजियाणांच
जीयते शगसंयमः ॥ ५ ॥ दयोपशमनश्चदुर्दर्शनावरणा
दयः ॥ नश्यत्याशासैन्यं च पुण्योदयपराक्रमात् ॥ ५ ॥
បុ០០
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ धर्मध्यानश्रनेशुक्लध्यान एवेसुनटें वार्तश्रने रोज एवेसुजटनेदण्या. तथा
पांच इंजियनानिग्रहरूपसुनटें उतावलेंकरी असंयमरूपसुजटनेजीत्यो ॥ ५७ ॥ दर्श
नावरणीयना क्षयोपशमसुन चकुर्दर्शनावरणादिक योहायोनेमाख्या; वलीपुण्योदयना
पराक्रमथी आशारूपसैन्य नासीगयुं ॥५॥
सहस्रेषगजेंण रागकेसरिणा तथा ॥ सुतेन मोदनूपोपि
धर्मनूपेन हन्यते ॥थए॥ ततः प्राप्तमहानंदा धर्मभूपप्र
सादतः॥ यथाकृतार्था जायते साधवो व्यवहारिणः॥६॥
श्रर्थ ॥ हवे ठेवटेवेपरूपहाथीयेंवेगे तथा रागरूपसिंहसहित एहवो मोहराजा
तेनेपण धर्मराजायें इण्यो ॥ एए ॥ तेवारपठी साधुरूपी व्यवहारिया धर्मराजानो
प्रसादजेपसाय तेथीकृतार्थथ आनंदपामी सुखेपोतानो व्यापारकरताथया ॥ ६ ॥
विचिंतयेत्तथा सर्व धर्मध्याननिविष्टधीः ॥ गन्यदपि न्यस्त
मर्थजातं यदागमे ॥६॥ मनस.जियाणां च जयाद्योनिर्वि
कारधीः ॥धर्मध्यानस्य स ध्याता शांतोदांतः प्रकीर्तितः ॥६शा
श्रर्थ ॥ एरीतसर्वधारीलेवु. तेधर्मध्यानमां जेमुनिनीवुद्धिपेगवे, तेणेएनेतथाएना
जेवा वीजापणजेथागमसिहांतमा पदार्थना समूहस्थाप्याने, तेनुंचिंतनकर, ॥ ६ ॥
जेमननो अनेइंडियनोजयकरीने निर्विकारवुद्धिवालो थयो, तेनेधर्मध्याननोध्याताक
ह्यो. वलीशांतदांतपणुं पणतेहनेजहोय ॥ ६ ॥
परैरपि यदिष्टं च स्थितप्रज्ञस्य लदाणं॥घटते ह्यत्र तत्सर्वं तथा
चेदं व्यवस्थितं ॥३३॥प्रजहाति यदाकामान् सर्वान् पार्थ मनो
गतान् ॥ आत्मन्येवात्मसंतुष्टः स्थितप्रास्तदोच्यते ॥६४ ॥
अर्थ ॥ परदर्शनीपण स्थितप्रज्ञानुलक्षण एमकदेवे. अनेतेसर्वश्दांघटेठे. तेमजः
हायवस्थितहोयनेजाणवू ॥३३॥ हे अर्जुन ! जेवारकंदर्पनेठोडे, अने मननासर्वकामने
त्यागी थात्मसंतोपीयश्ने थात्माने विपेरहे,तेप्राणीने तेवारंस्थितप्रज्ञावंतकहिये ॥६५॥
छुःखेन्चनुदिन्नमनाः मुग्वेषु विगतस्पृहा ॥ वीतरागनयक्रोधः
स्थितधीमुनिकच्यते ॥६५॥ यः सर्वत्राननिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य
शुनागुन्नं । नानिनंदनि न फेष्टि तस्य प्रझा प्रतिष्टिता ॥६६॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
५०ए
अर्थ ॥ जेहनेछुःखमा उठेगनथी,अनेसुखनीश्वानथी, तथाजेहना राग, जय, श्रने
क्रोधगया, तेमुनिने स्थितबुद्धिवालो कहियें ॥६५॥ जेनेविषयउपर स्नेहनथी,जेव॒तेवू
शुजश्रशुन मलेतोपण रागद्वेषनथी, हे अर्जुन ! तेनीवुझिरुमी एमजाणवू ॥ ६६ ॥
यदा संदरते चायं कूर्मोगानीव सर्वशः ॥ इंघ्यिाणींशियार्थेन्य
स्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६ ॥शांतो दांतो नवेदीहगात्माराम
तया स्थितः॥ सिस्य हि स्वन्नावोयं सैव साधकयोग्यता ॥६॥
अर्थ ॥ हे अर्जुन ! जेमकाचवो अंगनेसंदरी संकोचीराखे, तेमइंजिओनेविषयथी
पालीवाले तेनीवुजिमोटी ॥ ६ ॥ तेशांतगुणश्रने दांतगुणीहोय, तेनेआत्मारामवडे
श्रात्मामारह्यो कहिये. सिझिनोखनावपण एवोजने, श्रने एवाजेहोयतेनेजसाधकता-
पणानी योग्यता कहियें ॥ ६७ ॥
ध्यातायमेव शुक्लस्याप्रमत्तः पादयोध्योः॥पूर्वविद् योग्ययोगी
व केवली परयोस्तयोः॥६५॥ अनित्यत्वाद्यनुप्रेदा ध्यानस्यो
परमेपि दि॥नावयेन्नित्यमत्रांतः प्राणा ध्यानस्य ते खलु ॥ ७० ॥
अर्थ ॥ एधणीशुक्ल ध्याननापायानो अप्रमत्तयको ध्यावनारथाय. पूर्वधरपणेयोगी
होय, अथवा अयोगीहोय; पण केवलीपणेहोय, पठीशेषवेपायाने ध्यावे ॥६ए॥ ध्यान
नेविरामकालें अनित्यत्वा दिनावना मेनही, विज्रमरहितपणे नित्यनावनाजावे. तेध्या-
नना प्राण जागवा ॥ १० ॥
तीव्रादिनेदनाजः स्युर्डेश्यस्तिस्त्र इहोत्तराः ॥ लिंगान्यत्राग
मश्रधाविनयः सजुणस्तुतिः॥७॥शीलसंयमयुक्तस्य ध्यायतोध
ममुत्तमं ॥ स्वर्गप्राप्तिफलं प्राहुः प्रौढपुण्यानुवंधिनी ॥२॥
श्रर्थ ॥ श्हांउत्तरजे पालीत्रणलेश्या एटले तेजो, पद्म अने शुक्ल एत्रणलेश्या
जेवे ते तीव्र, तीव्रतर, चनेतीव्रत्तम एत्रणनेदनीनजनारी. तेनाए चिन्हलेजे श्रागमनी
श्रझा, विनय, रुमागुणनीस्तवनाकरवी ॥ ३१ ॥ शील श्रने संयमयुक्तप्राणीने उत्तम
धर्मध्यान ध्यातेथके स्वर्गप्राप्तिफलकडं तेमोटापुण्यानुबंधी पुण्यनेपामे ॥ १२ ॥
ध्यायेचुक्तमयदांतिमृज्ज्त्वाजीवमुक्तिन्निः ॥ उद्मस्थोणोमनो
धृत्वा व्यपनीय मनो जिनः॥ ३ ॥ सवितर्क सविचारं सपृथ
क्त्वं तदादिमं ॥ नानानयाश्रितं तत्र वितर्कपूर्वकश्रुतं ॥४॥
५१०
॥
प्रकरणरत्नाकर नाग पदेलो.
अर्थ ॥ जेसमतापणे तथा निष्कपटपणे अनेजीवनमुक्तपणे एवीस्थितिरास्त्रीने शुक्र
ध्याननेच्यावे, अनेमस्थपणे अणुमां मनधरीनेरहे, तेवारेंरागहेपनेजीते ॥ ३ ॥
सपृथक्त्व, सवितर्क, सविचार; तेमांश्रादिनोजेसवितर्क एनामेशुक्थ्याननो पेहलोपायो
तेनेनानाविध नयेसहित विचारपूर्वक श्रुतेकरीध्याववो ॥ ४ ॥
अर्थव्यंजनयोगानां विचारोन्योन्यसंक्रमः ॥ पृथक्त्वं व्यप
र्यायगुणांतरगतिः पुनः॥५॥ त्रियोगयोगिनः साधोर्वितको
धन्वितं ह्यदाईषचलत्तरंगाऽब्धेः दोनान्नावदशानिन्नं ॥६॥
श्रर्थ ॥ अर्थ, अदर अने योगएनाजेविचारतेनुमाहोमाहें संक्रमण तेनुनामपृथक्त्व
कहिये; तेकेबुंठे ? के, अव्य, गुण, अनेपर्याय तेमांगति जेनीएबुंठे. एपेहेलोनेद ॥५॥
त्रणयोगे उपरम्या जेयोगी तेसाधुनेवितर्कादिक श्रोडाचंचलतरंगठे, जेमा एडवोजे स-
मुरु तेदोजनोजेश्अनाव तेवी दशासरखुंडे ॥ ६ ॥
एकत्वेन वितर्केन विचारेण च संयुतं । निर्वातस्य प्रदीपानं
द्वितीयं त्वेकपर्ययः॥जासूम क्रियानिवृत्ताख्यं तृतीयं तु
जिनस्य तत्॥अर्धरुभांगयोगश्च रुक्ष्योगे व्यस्य च ॥७॥
अर्थ ॥ एकत्ववितर्कविचारनामजे वीजोपायो तेपवनरहितजे दीवो तेसरखोते.
एवीजोपायोते एकपर्यायरूपठे ॥ ७ ॥ सूक्ष्म क्रियानिवृत्तिनामे त्रीजोपायो ते केवली
नेहोय. तेमांवादरजे काययोगतेने थर्डरुध्यो, श्रने मन तथावचनएवेयोगनेसमस्त-
रुंधे तेवारें त्रीजोपायोध्यावे ॥ ७ ॥
तुरीयं तु समुचिन्नक्रियमप्रतिपाति तत् ॥ शैलवन्निःप्रकंपस्य
शैलेप्यं विश्ववेदिनः ॥ ए॥ एतच्चतुर्विधं शुक्लध्यानमत्र
योः फलं ॥आद्ययोः सुरलोकाप्तिरंत्ययोस्तु महोदयः ॥ ७० ॥
श्रर्थ ॥हवेचोथापायामां क्रियाउछेदी.अनेपोतेपर्वतनीपरें श्रप्रतिपातिथयोठे,एडवो
विश्ववेदी तेजगतना सर्वनावनोजाणजे केवली तेनिःप्रकंप पर्वतनीमाफक दांप्रथम वे
पायामांजेकालकरते,खर्गगतिपामे.अने उपरनावेपायामांकालकरवायी मोक्षपामेश्ए०
आश्रवापायसंसारानुन्नावन्नवसंततीः ॥ अर्थे विपरिणामं वा
नुपश्येडुक्छविश्रमे ॥ १॥ व्योः शुक्ला तृतीये च लेश्या सा
परमामता ॥ चतुर्थशुक्लन्नेदस्तु लेश्यातीतः प्रकीर्तितः॥७२॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ शुक्लध्याननेविश्रामें श्राश्रवनोनाशदेखे. संसारनास्वरूपने जवनीपरंपरादेखे- अनेअन्यपदार्थे श्रात्मानुविपरिणामपणुंजुए ॥ ७॥ एशुक्लध्यानना प्रथमवेपायामा वेलेश्या तथात्रीजेपायेतो परमउत्कृष्ट शुक्ललेश्याकदिने, अने चोथोपायोजेने तेतो ले- श्यायेंरहितकह्यो ॥ २ ॥ लिंगं निर्मलयोगस्य शुक्लध्यानवतोऽवधः॥असंमोहो विवेकश्च व्युत्सर्गश्चानिधीयते ॥ ७३ ॥ अबंधाउपसर्गेन्यः कंपते न बि नेति च ॥ असंमोहान्न सूमार्थे मायास्वपि च मुह्यति ॥४॥ अर्थ ॥ शुक्लध्यानवालाने निर्मलयोगहोय, तेनांलक्षणकहे. अहिंसकहोय; मोह- रहित, विवेकीहोय; अनेत्यागबुद्धिये युक्तहोय ॥ ३ ॥ वलीअबंधीययो माटे उपसर्ग अनेपरिसह तेथीकंपेनही; तथाबीहेपणनही; एअहिंसकलक्षणहोय, तथासूमश्रर्थमा वलीमायामांमुळायनही; एअसंमोहएटले मोहरहितनुं लक्षणकयुं ॥ ७ ॥ विवेकात्सर्वसंयोगाजिन्नमात्मानमीदते ॥ देदोपकरणासंगो व्युत्सर्गाजायते मुनिः॥५॥ एतद्ध्यानक्रमं शुई मत्वा नगव दाझ्या ॥ यः कुर्यादेतदन्यासं संपूर्णाध्यात्मविनवेत् ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ सर्वसंयोगथी श्रात्मानेजूदोदेखे, एविवेक लक्षण. देइतथाजपकरणनी त्यागबुझियें असंगानुष्ठान वडे, एव्युत्सर्गर्नुलक्षण. एचारलक्षण ६६ मा श्लोकमां कह्यांबे. तेनोएअर्थ विवरिने कह्यो एलक्षणेजेमुनिहोयते, ज्ञानपणुपामे ॥ ५ ॥ एरीतें ध्याननोजेअनुक्रम तेशुद्धरीतें जाणीनेप्रजुनी आज्ञाप्रमाणे एनोअन्यास जेकरशे, तेसं- पूर्णअध्यात्म ज्ञानीथाशे ॥ ६ ॥ इतिध्यानाधिकारः पोडशः॥ यत्र गति परं परिपाकं पाकशासनपदं तृणकल्पं ॥ स्वप्रकाशसुखबोधमयं तध्यानमेव नवनाशिनजध्वं ॥१॥ अर्थ ॥ माटेउत्कृष्ट परिपक्वध्यान पामेथके मुनिराजतेइंजनीपदवीनेपण तृणपला वरोवरगणे. माटे जेथकी श्रात्माने प्रकाशकारी सुखेज्ञानप्रगटे एवं संसारर्नु नाशकरना रंध्यानसेवईं ॥१॥ आतुरैरपि जमैरपि सादात् सुत्यजा दि विषया नतु रागः॥ ध्यानवांस्तु परमब निदर्शी तृप्तिमाप्य न तमृति भूयः॥॥ अर्थ ॥ कामातुरजेप्राणी तथाजडजेप्राणीतेपण प्रगटपणे विषयसुखने सुखेंगांम;
- A भ nakARAM + * है ३ " 7 1 Horg - य प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नगदित कंत्रीचंटोः अनेन्यानवंतमुनितो मात्र परमात्मानोजदर्शनी. तेत माना ननियमिने फरीवीरागोपने वांबेनही ॥२॥ या निगा सकतनूतगणानां ध्यानिनो दिनमहोत्सव एषः॥ यामाग्रनिच तेनिनिविष्टाध्यानिनो नवति तत्र सुपुप्तिः।।३।। तीन नामांजे रानीजायचे. तेध्यान दिशावालाने एरात्रीते जायन निने नेमारीजी विषयमांतीनथका जेवेलायेंजागेवे, तेवेसाया- गनपने॥३॥ नंद मिनायजमानां गर्वतःराफलकर्मकलानां । पानीपानमेव परमार्थनिदानं ॥४॥ मोर, मजेगांसयकी सकाकनाफानी जमा मनोनोग, त्यांना निर्मपादोय. मादेशक :.., मानमर्थन कारणले. ॥४॥ ;":", मनिननननपनमभिः ।। सामानवाभिारतमात्मनि खीनः ॥ ७ ॥ नित मकरी बंधानानपी. नजोगजानी :::T FOTमादालायवादी अनिष्ट विषयनीग्राजिना', या पानातीनकरिये ॥५॥ ध्यानमग्नु शिवगर्म गन्धिं ॥ ना मदन यादवमादिनयवादमयदंतान ॥३॥ रोग यान ने पट मोहम जयदी नारि अनियों ? -रावा ॥ ६ ॥ व प्रसादालनका ॥ ध्यान - नदार पदार्थ || दशर, वर्षक ITEST 27 mirat र: 211 - na A wit V * * . T ANN reparMagnp - - 4. " - क । । -- N अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५१३ योजयत्यमितकालवियुक्तां प्रेयसी शमरतिं त्वरितं यत् ॥ ध्यान मित्रमिदमेव मतं नः किंपरैर्जगति कृत्रिममित्रैः॥७॥ अर्थ ॥ शमतारतिरूप स्त्रीनीसाथै प्राणीनेघणा कालथीवियोग हतो. तेक्षणमा वियोगनांगीने संयोगमिलावें एडवोध्यानरूप परममित्र. तेध्यानमित्र अमारेप्रमा णजे, एमध्यान करनारप्राणी बोलेले. माटेसंसारमा कृत्रिम परमित्रयीशुंथाय? तेक त्रिममित्रोकरतांतो ध्यान मित्रघणोश्रेष्ठ ॥७॥ वारितस्मरबलातपचारे शीलशीतलसुगंधिनिवेशैः॥ जतिप्रशमतल्पनिविष्टो ध्यानधाम्नि बनते सुखमात्मा ॥ ए॥ श्रर्थ ॥ हवे ध्याननेरंगमंदिरनी उपमाआपेठे. जिहांकामरूपतापटब्यो, अने शीलरूप शीतलसुगंधीपसरीरहीने, तेवीवेठकनेविषे शमतारूपमोटीतलाश्ने, तेजपर श्रात्माबेगेथको पूर्णश्रानंदपामेने एध्यानरूपमंदिर ॥ ए॥ शीलविष्टरदमोदकपीठं प्रातिदार्यशमतामधुपर्कैः ॥ ध्या नधाम्नि नवति स्फुटमात्मा हुतपूतपरमातिथिपूजा ॥ १० ॥ अर्थ ॥ ध्यानमंदिरमां शीलरूपसिंहासने इंडियदमनरूपजलनोबाजोट, अने श- मतारूप पोलीश्रो तेएवाध्यानघरमां पवित्रपणे श्रात्मानेतेमीनेतेनी मधुपर्केकरी परो- पागतकरे ॥ १० ॥ आत्मनो हि परमात्मनि यो नूझेदवुझिकृत एव विवादः॥ध्या नसंधिकृदमुं व्यपनीय जागनेदमनयोर्वितनोति ॥१२॥ अर्थ ॥ श्रात्मा अने परमात्माने विषे जेनेदबुझिनोविवादहतो, एटलेतेमापंमितना विवादरूपझगडाहता, तेनेध्यानरूपसंधिपाले एटलेध्यानिपुरुपे तेविवादोनेटाच्या अनेजलदीथी एवेउनुअनेदपणुंकरीश्राप्यु ॥ ११ ॥ क्वामृतं विषधृते फणिलोके क्वदयिष्यपि विधौ त्रिदिवे वा ॥ क्वाप्सरो रतिमतां त्रिदशानां ध्यान एव तदिदं वुधसेव्यं ॥२॥ अर्थ ॥ विषयकीनरेलोजे नागलोकतिहां श्रमृतक्यांचीहोय? तेमदिनदिनदय पा मतोजेचंझमा तेमाश्रमृतकिहांधीहोय? अनेदेवलोकमांअप्सरानायोगे राताजेदेवता तेमांपणथमृत किहांधीहोय? मादेएमात्र ध्यानरूपथमृतसत्यवे. तेनेजपंडितेसेवकुं। १
५९४
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
गोस्तनीषु न सितासु सुधायां नापि नापि वनिताधरविंवे ॥ तं
रसं कमपि वेत्ति मनस्वी ध्यानसंनवधृतौ प्रथते यः ॥ १३॥
अर्थ ॥ गायनास्तनमांजेरसनथी, जेसाकरमारसनथी, अनेजेरसश्रमृतमांपणनथी
तेमजस्त्रीनाथधरजेहोठ तेमांपणजेरसनश्री तेरसध्यानश्रीप्रगट्यो अनेसंतोषयी विस्त-
यों एहवोजेकोश्कअपूर्वरस तेनेतोकोइक पंमितजजाणेठे ॥ १३ ॥
इत्यवेत्य मनसा परिपक्वध्यानसंजवफले गरिमाणं ॥ तत्र य
स्य रतिरेनमुपैति प्रौढधाममृतमाशु यशः श्रीः ॥ १४ ॥
अर्थ ॥ एप्रकारे मनेकरीनेपरिपक्वजे ध्यानतेथीप्रगटयुंजे फलतेइनेमोटाइपणे ज
णीनेतेमांजेरतिपामे तेमहातेजवंत कांतिवानपुरुपठे अनेतेनेज यशलमीवरशे ॥१४
इतिश्रीध्यानस्तुत्यधिकारः सप्तदशःसमाप्तः ॥
इतिश्रीहोपाध्यायश्रीयशोविजयगणिविरचिते अध्यात्म
सारप्रकरणे पंचमपरिछेदः तेमां पनरमांना ७३ सोल
मांना न्६ आने सतरमाना १४ मतीने १३ काव्यवे.
आत्मध्यानफलं ध्यानमात्मानं च मुक्तिदं॥ आत्मझानाय
तन्नित्यं यत्नः कार्यो महात्मना ॥२॥झाते ह्यात्मनि नो नूयो
ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ अज्ञानं पुनरेतस्मिन् शानमन्यन्निरर्थकं ॥२॥
अर्थ ॥ आत्माने ध्यान-फलतेध्यानवे, पणश्रात्मज्ञानहोय तेवारेंजतेनेमुक्ति थापे,
माटेज्ञानतेमोटुं. तोमोटापुरुऐं श्रात्मज्ञानजणी उद्यमकरवो ॥१॥ जेणे आत्माने
जाण्यो तेनेफरीवीजुंकजाणवानुरघुनथी. अनेजिहांसुधी श्रात्मानेजाण्योनथी, तिहां-
सुधी वीजुसर्वजाण्यं ते निरर्थक ॥२॥
नवानामपि तत्त्वानां ज्ञानमात्मप्रसिक्ष्ये ॥येनाजीवादयो नावाः
स्वन्नेदप्रतियोगिनः ॥३॥ श्रुतो ह्यात्मपरोनेदोऽनुभूतः संस्तुतो
पि च ॥ निसर्गाउपदेशामा वेत्ति नेदं तु कश्चन ॥४॥
अर्थ ॥ नवेतत्त्वमुंपणजे जाणपणुंकरबुंठे,तेपणात्मज्ञान प्रगटकरवानेश्रर्थेठे कार
णके अजीवादिकजेजाव तेपणयात्मज्ञानवमेशमायठे ॥३॥ पोतानोयनेपारकोजे
नेद तेहेनेनेदरूपेंसांजल्यो, अनुनव्यो, परिचयथयोथको, सेहेजे अथवा उमदेशथकी
कोश्कनेदनेजाण्यो ॥४॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ૫૨૫ तदेकत्वपृथक्त्वाच्यामात्मध्यानं दितावदं ॥ तथैवानिनिविष्टा नामन्यथा धीविमंबना ॥५॥ एक एव दि तत्रात्मा स्वन्नावस मवस्थितः॥ज्ञानदर्शनचारित्रलदाणप्रतिपादितः॥६॥ श्रर्थ ॥ तेमाटेएकत्व पृथक्त्वेकरी श्रात्मझान हितकारीथाय, नहीतो फोकटपणे मिथ्यात्वनीबुछिनी विटंबना ॥ ५ ॥ तिहाएकजआत्मा वनावपणेरह्यो, तेश्रात्मा तोशानदर्शन श्रने चारित्ररूपलक्षणेकह्यो ॥६॥ प्रनानैर्मल्यशक्तीनां यथारत्नान्न निन्नता ॥ शानदर्शनचारित्र लदणानां तथात्मनः॥७॥ आत्मनो लदाणानां च व्यवदारो दि निन्नता ॥ षष्टयादिव्यपदेशेन मन्यते न तु निश्चयः॥७॥ अर्थ ॥ जेमरत्ननीकांति श्रने निर्मलता एबेउनीशक्तिकांजुदीनथी, तेमझानदर्शन अने चारित्रलक्षणे जेयात्मातेकांजुदोनयी ॥ ७ ॥ आत्मां अनेश्रात्मानुलक्षण एवे व्यवहारेजुदाले. तेषष्टिश्रादेद विज्ञक्तिनेव्यपदेशेकरीमानियें, पण निश्चयथीनही जा घटस्य रूपमित्यत्र यथान्नेदो विकल्पजः॥आत्मनश्च गुणानां च तथा नेदो न तात्त्विकः॥णा शुई यदात्मनो रूपं निश्चये ना नुभूयते ॥ व्यवहारो निदाधारानुन्नावयति तत्परं ॥१०॥ अर्थ ॥ जेमघटनुरूपतेनोदते विकल्पमात्र, तेमआत्माने श्रने गुणनेपरमार्थे नेदनधी ॥ ॥ जेथात्मरूपशुख्ने, तेनिश्चयनयेकरी अनुभवायडे अने व्यवहारवमें परके कायातेपणश्रोलखाय ॥ १० ॥ वस्तुतस्तु गुणानां तपं न स्वात्मनः पृथक् ॥ आत्मा स्यादन्यथा नात्मा ज्ञानाद्यपि जमनवेत् ॥ ११ ॥चैतन्यपरसामान्या सर्वेषामेकतात्मनां ॥ निश्चितः कर्मजनितो नेदः पुनरुपलवः ॥१२॥ अर्थ ॥ वस्तुनावेतोगुणतुं अने श्रात्मानुरूपजुउँनथी. जोजुडंकहीयेतो, श्रात्मा तेअनात्माथाय; ज्ञानादिकेजमथाय ॥ ११ ॥ चैतन्यपरसामान्यपणे सर्वश्रात्मानी एक ताजे अने निश्चयथी तोकमप्रगट्योजेनेद तेतोविटंवनारूपठे ॥ १५ ॥ मन्यते व्यवहारस्तु भूतग्रामादिन्नेदतः ॥ जन्मादेश्च व्यवस्थातो मिथोनानात्वमात्मनां ॥ १३ ॥ न चैतन्निश्चये युक्तं नृतग्रामो य तोऽखिलः॥ नामकर्मप्रकृतिजः स्वन्नावो नात्मनः पुनः ॥२४॥ ॥
॥ ५१६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ जीवसमूहनानेदश्री तथावालजुवान वृद्ध एअवस्थावमांदोमांहे वि त्रपणुंजणायवे. एमव्यवहारनयवालोमाने ॥ १३ ॥ पणएवात निश्चयनयवालो मा तोनश्री. तेएमकेहेठेके, एजीवनेसर्वश्रवस्था नामकर्मना स्वनावधीप्रगटेठे; पणएत्र स्मानोमूलस्वजावनथी ॥१४॥ जन्मादिकोपि नियतः परिणामो दि कर्मणांन च कर्मकृतो नेदः स्यादात्मन्यविकारिणि ॥१॥ आरोप्य केवलं कर्म कृतां विक तिमात्मनि ॥नमंति नष्टविझाना जीमे संसारसागरे ॥ १६॥ अर्थ ॥ जन्मजरादिक परिणाम कर्मनेवशवे, अनेयात्मातो अविकारी. तेथी कर्मनोनेद श्रात्मानेसंजवेनही. केमकेएवात्मस्वत्तावनही ॥ १५ ॥ जन्मजरादिक कर्मप्रकृतिवे, अनेकर्मजनित नावनेकेवल आत्मानेविपे आरोपीने चष्टज्ञानी जयंकर संसारसमुअमां नमशे ॥ १६ ॥ उपाधिनेदजं नेदं वेतझस्फटिके यथा ॥ तथा कर्मकृतं नेदमात्म न्येवानिमन्यते ॥ १७ ॥ जपाधिकर्मजो नास्ति व्यवहारात्स्व कर्मणः ॥ इत्यागमवचो लुप्तमात्मवैरूप्यवादिनः ॥ १७ ॥ थर्थ ॥ स्फटिकमां जेममुर्खप्राणी नेदमानेठे, तेमउपाधिनेदें यात्मानेविपे प्रगट्यो जे कर्मकृतनेदते एमानेठे ॥ २७ ॥ पोतानाव्यवहारथी कर्मजनित जेउपाधिते नश्री, एनमानता थात्मविरूपवादी यागमनुवचन लोपेठे ॥ १७ ॥ एकदेवस्थितोप्येति नात्मा कर्मगुणान्वये ॥ यथा नव्यस्व नावत्वाच्छो धर्मास्तिकायवत् ॥रणा यथा तमिरकचंड मप्ये कं मन्यते ब्धिा ॥ अनिश्चयकृतोन्मादस्तयात्मानमनेकधा ॥२० अर्थ ॥ धर्माम्निकायनीपरे एकत्रमा रह्यो।तोपण कर्मगुणनासंयोगने पामती नयी. एवोधात्मा मनास्वनावत्री शुरूचे ॥ १५ ॥ जेमतिमिरके० ग्रहणलो एकचंड नंदचंडमाने, नेमनिश्चयनयनी वातबिनानाज प्राणीत उन्मादममत्वेकरी थात्मानं अनेकप्रकारे मानले ।। २० ।। यानुनयने ह्यकं म्बरपाम्नित्वमन्वयात ॥ सादृश्यास्तित्व मान्यकमविन नवान्मनां ॥३॥ सदमवादपिशुनान् संगी विव्यवहारतः ॥ दर्शयत्येकतान्न मतां शुनयः सुहृत् ॥श्शा अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ जेमधन्वयथी एकस्वरूपास्तिपणाने अनुनवियेबश्य, तेमसरखापणे जे वि द्यमानपणुंबे, तेथकीश्रात्माने एककहियें ॥ २१॥ व्यवहारनयथी सशसद्वादरूपजे चाडियो तेनेनुपावीने शुझनयरूपजे मित्र, तेएकतारूप रत्ननेदेखाडे ॥२२॥ नृनारकादिपर्यायै रम्यं तन्न विनश्वरैः॥ निन्नैर्जदाति नैकत्व मात्मव्यं सदान्वयि ॥ २३ ॥ यथैकं देमकेयूरकुंमलादि षु वर्तते ॥ ननारकादिनावेषु तथात्मैको निरंजनः ॥२४॥ अर्थ ॥ नरनारकादि पर्यायजेजपजेने, अनेविणशेने, तेजिन्नपर्यायकांरम्यनथी; माटे तेपर्यायेंकरीने सदाअन्वयीजे शुक्रवंशीवात्मतत्त्व तेएकत्वपणाने गंमतुंनथी ॥३॥ जेमसुवर्णएकडे, पणवाजुबंध, कंठी, कुंमलादिक पर्यायवर्ते, तेमात्माएको, पणनरनारकादिकना नवेकरीजिन्न; पणयात्मातो एकनिरंजन ॥ २४ ॥ कर्मणस्ते दि पर्याया नाल्मनः शुक्ष्साक्षिणः ॥ कर्मक्रिया स्वन्नावो यदात्मा तु न स्वन्नाववान् ॥ ५॥ नाणूनां कर्मणो वासौ नवस्व र्गः स्वन्नावजः ॥ एकैकविरहे नावान्नवतत्त्वांतरं स्थितं ॥१६॥ श्रर्थ ॥ जेनरनारकादिकजव तेतो सर्वकर्मना पर्यायवे, पणशुऊसाक्षी निश्चयनयें आत्मपर्यायवे, अनेकर्म क्रियारूपजे स्वन्नावतेकांश्वात्मानो मूलस्वनावनथी, श्रात्मा तो अज, अविनाशीस्वस्वन्नावी ॥ २५ ॥ कर्मनाजेपरमाणुया तेश्रासंसार स्वर्गस्वा नाविक नथी; एकेकउज्वलतानेविषे नावथकी नवतत्वमा रह्युठे ॥ २६ ॥ श्वेताव्यकृतं श्वैत्यं नित्तिन्नागे यथा योः ॥ नात्यनंतनवत्सत्यं प्रपंचोपि तथेदतां ॥ २॥ यथास्वप्नाववुशोर्थो विबुध्न न ह श्यते ॥ व्यवहारमते स्वर्गो शानिना न तथेदते॥श्न॥ अर्थ ॥ जेमश्वेतप्रव्य कीधेबुंजे चित्रामण तेवेजीतना नागमांशोजे, तेमथनंतन वसत्यतायें एप्रपंचनेजाणवूठे ॥ ॥ जेमस्वप्नमां दीलोअर्य जाग्यापठीदेखायनही, तेमव्यवहारेंखर्गादिकमार्ग श्रेष्ठते. पण नियतप्रमाणीज्ञानीपुरुपने संसार नजणाय. ॥७॥ मध्याह्ने मृगतृष्णायां पयःपूरो यदेदते ॥ तथा संयोगजः सर्गों विवेकख्यातिविप्लवे ॥ ए ॥गंधर्वनगरादीनामंवरेऽमंवरो य था तथा संयोगजः सर्वो विलासो वितथाकृतिः ॥३०॥ ॥
५१७
॥
॥
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ जेममध्याह्ने मृगतृलाबमें पृथ्वीउपर जलपूरदेखायठे, तेमसंयोगेंउपनी जे
सृष्टितेविवेकनी ख्यातियेनाशदेखायः ॥ श्ए ॥ जेमगंधर्वनगरवमें श्राकाशं यावर
जणाय, तेमसंयोगेप्रगव्याजे सर्व विलास तेजुगावे ॥ ३० ॥
इतिशुभनयायत्तमेकत्वं प्राप्तमात्मनि ॥ अंशादिकल्पनाप्य
स्य नेष्टा यत्पूर्णवादिनः॥३१॥ एक आत्मेति सूत्रस्याप्यय
मेवाशयोमतः॥प्रत्यग्ज्योतिपमात्मानमाहुः शुक्ष्नयाः खलु ॥ ३२
अर्थ ॥ एरीतेंगुझ्नयेजे एकत्वपणुग्रद्यु, तेयात्मानेविपे पाम्यु; एनेअंशादिकनीजे
कल्पनातेपूर्णवादिने वादालीनथी ॥३२॥ सूत्रमा, “एगेयाया" एवोजेपाठे, तेएजथा
शयेंकडोठे. एकप्रगटज्योतिरूपजे आत्मा तेतेजरूपठे, एमशुद्धनयवालाकेहेने ॥ ३ ॥
प्रपंचसंचयक्लिष्टान्मायारूपादिन्नेमि ते ॥ प्रसीद नगवन्नात्म
न् शुधरूपं प्रकाशय ॥ ३३॥ देदेन सममेकत्वं मन्यते व्यव
हारवित् ॥ कथंचिन्मूर्ततापत्तेवेंदनादिसमुन्नवात् ॥ ३४ ॥
अर्थ ॥ निश्चयनयकदेठेके,प्रपंचसंचयवडे संक्लिष्टएटले दुःखरूपएवं जेएमायारूपडे,
तेथकी हे नगवन् ! देशात्मा! हुँ बीहुं. माटे प्रसन्नधायो,अनेशुद्धरूप प्रकाशकरो!
॥ ३३ ॥ कोश्कप्रकारेंरूपीपणुं पाम्योजे श्रात्मातेनेवेदनादिक उपजे. माटे व्यवहा-
रनयवालो शरीरसायें श्रात्मानुएकत्वपणुं माने। ॥ ३४ ॥
तन्निश्चयो न सहते यदमूर्तों न मूर्त्ततां ॥ अंशेनाप्यवगादेत
पावकः शीततामिव॥ ३५ ॥ जपणस्याग्नेर्यथा योगाद् धृतमु
पणमिति भ्रमः ॥ तथामूर्तीगसंबंधादात्मा मूर्त इति नमः ॥ ३६॥
अर्थ ॥ पणतेवातनिश्चयवालो सहीशकतोनधी; जेमश्रग्निशीतलता पामतोनथी,
तेमजेयरूपीश्रात्माठे, तेअंशेकरीनेपणरूपीपणाने पामतोनश्री ॥ ३५ ॥ जेमवलताश्र
निनेसंयोगें वृतउलथयुं एवोत्रमठे, तेमरूपीशरीरने संयोगें आत्मापणरूपीदीसेठे, एप
एचमणाजदेखायठे ॥३६ ॥
न रूपं न रसो गंधो न न स्पों न चाकृतिः॥ यस्य धमों न शब्दो
वा तस्य का नाम मूर्त्तता ॥३७ ॥ शादृश्यं हृदाग्राह्यं वाचा
मपि न गोचरः ॥ स्वप्रकाशं दियपं तस्य का नाम मूर्त्तता ॥ ३० ॥
५१ए अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित. अर्थ ॥ केसकेरूप, रस, गंध, स्पर्श, संस्थान एटलावानांयात्मानेनथी; पतो पुरु सनेठे. तेमजवायधर्मपणनथी, शब्दनथी; तेवारेंयात्मानेशीरीतेरूपीकदेवाय? ॥३७ ॥ वलीयात्मानजरेदेखाय एवोपणनथी, मनथीग्रहवाय एवोपणनथी, तथावचने पणथ गोचर, जेनुरुपपोताना प्रकाशे, पणवीजना प्रकाशेनथी, तेनेरुपीकेमकेदेवाय?॥३॥ आत्मा सत्यश्चिदानंदः सूदमासूमः परात्परः॥स्टशत्यपि च मूर्त्तत्वं तथा चोक्तं परैरपि ॥३॥ इंडियाणि पराण्याहुरिं जियेन्यः परं मनः॥ मनसोपि परा बुधियोबुझेः परमस्तु सः॥४०॥ अर्थ ॥ आत्मासत्यने; चिदानंदमयीने सूक्ष्मथीपणसूम; उत्कृष्टमांउत्कृष्ट ते मूर्तपणुंकेमफरसे ? तेमजपरदर्शनमां श्रीकृष्क्षकहे, हे ! अर्जुन ! शरीरमांइजियोमोटी, श्रने इंडियोथीमनमोटुं; मनकरतां बुद्धिमहोटी, श्रनेतेथीयात्मामोटोठे ॥३०॥ विकले हंत लोकेस्मिन्नमूर्ते मूर्त्तता ज्रमात् ॥ पश्यत्याश्चर्यवद् झानी वदत्याश्चर्यवाचः॥४१॥ वेदना येन मूर्त्तत्वं निमित्ता स्फुटमात्मनः ॥ पुजवानां तदापत्तेः किंत्वशुवस्वशक्तिजा॥४शा अर्थ ॥ हंततिखेदे. श्राविकललोकनेविपे अमूर्तिश्रात्मानेविषे मूर्तिपणानाचमथ कीजेझानीपुरुषने, तेश्रचंवोदेखेने, अनेवचनपणअचंवानांवोले ॥४१॥ जेमाटे जी वात्मानेमूर्ति निमित्तवेदना प्रगटपणेने, एमजोमानिएतो, पुजलनेवेदनाथजोश्य; ते माटेएवेदनातो आत्माने अशुद्धशक्तिथी अनुजवथाय ॥४२॥ अदधारा यथा ज्ञानं स्वयंपरिणमत्ययं ॥ तथेष्टानिष्टविषय स्पर्शबारेण वेदनां ॥४३॥ विपाककालं प्राप्यासौ वेदना प रिणामन्ना ॥ मूर्त निमित्तमात्रं नो घटे दंडवदन्वयि ॥४४॥ अर्थ ॥ इजियछारेकरी जेम ज्ञानदिशा पोतानीमेले परिणमेवे, तेमश्ष्टअनिष्टविष यस्पर्शहारेकरी वेदनापरिणमेठे ॥ ४३ ॥ विपाककालपामीने श्रावेदनापरिणामने जेम श्रात्मानजेठे, तेथी अमारेमतें मूर्तिपणुंतेनिमित्तमात्रथयुं, अन्वयीके सहचारीथयु, जमघटनेविषे दंडसहचारी तेनीपेठेजाणवू ॥ ४ ॥ झानाख्या चेतना वोधः काख्यष्टिरक्तता ॥ जंतोः कर्मफ लाख्या सा वेदना व्यपदिश्यते॥ध्यानात्मा तस्मादमूर्त्तत्वं चैत तन्यं चातिवर्तते ॥ अतो देहेन नैकत्वं तस्य मूर्तेन कर्दिचित् ॥४६ પn प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ ज्ञाननामे चेतनातेवोधने अने कर्मनामेछिटरक्तता, तेवडेजीवने कर्मफ लनामेवेदना व्यपदेशपामेठे ॥ ४५ ॥ तेमाटेश्रमूर्तिश्रात्माते चैतन्यपणाने उलंघेनही अनेमूर्त्तिमान् देहसा|श्रात्माने कोप्रकारे एकत्वपणुंठेजनही ॥ ४६ ॥ सन्निकृष्टान्मनोवाणी कर्मादेरपि पुजलात् ॥ विप्रकृष्टानादेश्व नाव्यैवं निन्नात्मनः॥४॥ पुजलानां गुणोमूर्ति रात्मा झानगु णः पुनः ॥ पुजलेल्यस्ततोनिन्नमात्मव्यं जगुर्जिनाः॥४॥ अर्थ ॥ एरीतें कर्मवर्गणाना, मनोवर्गणाना, वचनवर्गणाना, जेयात्मानेसमीपवर्ति एकत्वसंगतवर्ति एवातनधनादिक जेपुजल, तेतोसर्वश्रात्माथी जिन्नके दूरठे ॥ ७ ॥ केमकेपुजलनोगुणतोमूर्त्तिमान्, श्रने श्रात्मातोहानगुणमय, माटेपुलथी श्रात्मा व्यजुडंडे एमप्रक्षुकहे ॥ ४ ॥ धर्मस्य गतिहेतुत्वं गुणो शानं तथात्मनः ॥ धर्मास्तिकायात्तन्निन्न मात्मज्व्यं जगुर्जिनाः ॥४॥अधर्मे स्थितिहेतुत्वं गुणो ज्ञान गुणोऽसुमान् ॥ ततो धर्मास्तिकायान्यमात्मव्यं जगुर्जिनाः॥५॥ अर्थ ॥ धर्मास्तिकायनोगुण गतिहेतु अनेश्रात्मानोगुणज्ञान, माटेधर्मास्तिका यत्री आत्माजुदो, एमप्रचुकद्देठे ॥ भए ॥ श्रधर्मास्तिकायनोगुण स्थितिहेतुळे अने आत्मानोज्ञानगुण, माटे अधर्मास्तिकायथी श्रात्मअव्यजुइंवे एमप्रजुकहेठे ॥ ५० ॥ अवगादो गुणो व्योम्नो झानं खल्वात्मनो गुणः॥ व्योमास्ति कायात्तन्निन्नमात्मजव्यं जगुर्जिनाः॥५॥आत्मज्ञानगुणः सिमः समयो वर्त्तनागुणः ॥ तन्निन्नं समयज्व्यादात्मजव्यंजगुर्जिनाः॥५॥ अर्थ ॥ श्राकाशनोगुणश्रवगाहवे, अनेयात्मानोगुणज्ञानठे माटे श्राकाशास्तिकाय श्रीश्रात्मअव्यजुवे एमप्रजुकहेठे ॥५१॥ श्रात्माज्ञानगुणेसिझवे, काल वर्तनारूपत्रे माटेकालथी श्रात्मप्रव्यजुउँ, एमग्रनुकहे ॥ ५५ ॥ आत्मनस्तदजीवेच्यो विन्निन्नत्वं व्यवस्थितं ॥ व्यक्तिनेदेन वादेशा दजीवत्वमपीप्यते ॥ ३ ॥अजीवा जन्मिनः शुनावप्राणव्य पेदया ॥ सिघाश्च निर्मलझाना ऽव्यप्राणव्यपेदया ॥ ५४ श्रर्थ ॥ एप्रमाणेथजीवथी श्रात्मानुचंदापणुं सत्यवम्यु, पणनेदेकरी देशथकी अजी
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
५१
वपणुपणवंबीयेबश्ये ॥ ५३ ॥ जेम निर्मल ज्ञानवंतसिझने अव्यप्राणनी अपेदारहितप
णे अजीवपणुकहिये, तेमशुजनावप्राणनीअपेक्षारहित जीवनेश्रजीवकहियेबैये ॥५॥
इंज्यिाणि बलं श्वासो हासो ह्यायुस्तथापरं ॥ व्यप्राणाश्चतुर्नेदाः
पर्यायाः पुजलाश्रिताः ॥ ५५ ॥ निन्नास्ते ह्यात्मनोऽत्यंतं तदेते
स्ति जीवनं ॥झानधैर्यसदाश्वासनित्यस्थितिविकारिनिः ॥५६॥
अर्थ ॥इंजिय, वल,श्वासोवास,अनेआयुष्य एरीतेंडव्यप्राण चारनेदेने. एनापर्यायतो
पुजलने श्राश्रीरह्याने॥५५॥ तेश्रात्माथी अत्यंतजुदाळे, माटे एवडे कांथात्माने जीवq
नथी. एपर्यायतो ज्ञान, धैर्य, तेनाश्वासनोजेकां नित्य स्थितितेणेकरी वर्जित ॥५६॥
एतत्प्रकृतिभूतानिः शाश्वतीनिस्तु शक्तिन्निः ॥ जीवत्यात्मा स
देत्येषा शुव्यनयस्थितिः॥राजीवोजीवति न प्राणैर्विनातै
रेव जीवति ॥ इदं चित्रचरित्र्यंको हंत पर्यनुयुज्यतां ॥ ५ ॥
अर्थ ॥ एप्रकृतिरूप शाश्वतीशक्ति तेणेकरीने श्रात्मासदेवजीवे, एशुअव्यनयनी
स्थितिजाणवी॥५७ जीवकांनाणेकरीनेजीवतोनथी,एजीवतोप्राण विनाजीवे,एअचंवा
नीवात विचित्रकारी चरित्रसांनली कोणनहर्खे?अनेएवातशुधनयें कोणनजोडे ? ॥५॥
नात्मा पुण्यं नवा पापमेते यत्पुजलात्मके।आद्यवालशरीरस्यो
पादानत्वेन कल्प्यते ॥ए। पुण्यं कर्म शुन्नं प्रोक्तमशुनं पाप
मुच्यते ॥ तत्कयं तु शुनं जंतून् यत् पातयति जन्मनि॥६॥
अर्थ ॥ आत्मापुण्यनही, तेमपापपणनही, केमके पुण्यनेपापतो पुजलरूपठे. प्रथम
वालकाले जेशरीरतेनेउपादानजावेकल्पेठे ॥ एए ॥ जेशुन्नकर्म तेपुण्यकहिये, अनेजे
अशुनकर्मतेपापकहिये, तेवारे तेशुनकर्मजेठे, तेजीवनेसंसारमांकेमपाडेठे? ॥ ६०॥
नह्यायसस्य बंधस्य तपनीयमयस्य च ॥ पारतंत्र्याविशेपेण फ
लन्नेदोस्ति कश्चन ॥६॥फलान्यां सुखःखान्यां न नेदः पुण्य
पापयोः॥उखान्ननिद्यते हंत यतः पुण्यफलं सुखं ॥ ६ ॥
श्रर्थ ॥ एकलोहनीवेडी थनेएकसुवर्णनीवेडी तेपणपरवशपणुंने, माटेविचारी यंता
फलन्नेदकांनथी, तेमश्रशुलकर्मते लोहनीवेडीयनेजे गुनकर्मते सुवर्णनीवनी ॥६॥
५२२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सुखनाफल अने छुःखनांजेफलप्रगटेठे, तेथीपुण्यपापमध्ये काश्तेदनश्री, जेथकीपुष्ट सुखविलसे, एपुण्यनुफल, तेपणफुःखरूपजठे ॥६॥ सर्व पुण्यफलं खं कर्मोदयकृतत्वतः॥ तत्र खप्रतीकारे विमूढानां सुखत्वधीः ॥६३॥ परिणामाच्च तापाच्च संस्काराच्च बुधैर्मतं ॥ गुणरत्तिविरोधाच्च जुःखं पुण्यनवं सुखं ॥ ६४ ॥ अर्थ ॥ माटेसर्वपुण्यनुंफल तेषुःखरूपवे, केमकेएकर्मनाजदयश्रीयायवे. माटेः नाप्रतीकारनेविपे मूर्खनेसुखवुद्धिजपजेठे ॥६३ ॥ पंमितकडेनेके, परिणामी, तथाता पथी,अनेसंस्कारधी गुणवृत्तिविरोधी एडg जेपुण्य,तेथीनीपर्नु जेसुखतेछुःखप्राय॥६॥ देवपुष्टे नरामर्त्यनायकानामपि स्फुट ॥ मदाजपोषणस्येव परिणामोतिदारुणः ॥६॥ जलुकाः सुखमानिन्यः पिबत्यो रुधिरं यथा ॥चुंजाना विषयान् यांति दशामंते ऽतिदारुणां ॥६६॥ अर्थ ॥ नरनेराजाने, तथा इंझादिकनेपण जेसुखमांशरीरनीपुष्टिथायने, तेमोटायो कमानी पेठेd, ए कथाउत्तराध्ययनमां कहीवेतिहांधीजाणवी. जेबारे वधथयो, तेवार परिणामअतिषुःख ॥६५॥ जेमजलोलोही पीतांथका सुखमानेवे, तेमविषयज्ञोग वतांयकाप्राणी सुखमानेते, पणतेथीअंते माठीदशानेपामेठे ॥६६॥ तीवाग्निसंगसंशुप्यत्पयसामयसामिव ॥ यत्रौत्सुक्यात्सदादा णां तप्तता तत्र किं मुखं ॥६॥ प्राक्पश्याचारतिस्पर्शात्पुटपाक मुपेयुपि ॥ इज्यिाणांगणेताप व्याप एव न निर्टत्तिः॥६॥ अर्थ ।। याकरीयग्निमां वलतरायेंकरी लोहपाणीपीयेते, तेमज्यांसदा इंजियोनी उत्कंवाधीषणीज बलतरारदेव, त्यां शुं मुखठे ?॥६॥ पेढेलायथवापती पणजेश्रकी अरतिउपजे, तेने यडकवाथी त्रिपाकपामेधके इंडियोना समूहमा ताप व्यापेपणमुखन बाय,पटले पढेलाबांध्यांजेकर्म तेजेबारे जोगववामांथावे,तेवारेपण अरतिलेश्नेजयात्रे, यनेपठी तेको विपापण उःखयापे ॥६॥ सदा यत्र स्थिती पोल्लेखः म्बप्रनिपंथिषु ॥ मुखानुन्नवकाले पितत्र तापढ़तं मनःक्षणा स्कंधात् स्कंधांतरारोपे नारस्येव न तत्वतः॥ अदाल्दादेषि पुःखम्य संस्कारोपि निवर्तते ॥ ७ ॥ ॥
त-
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
५२३
श्रर्थ ॥ जेहनेसदैवशत्रुजपर उपरह्यो, तेप्राणीजो घरमांसुखेवेगेहोय, तोपणतेह
नेसुखनहोय. तेमविषयसुखमां अनुलवकालेपण विषयना तापेकरीजेनुमनहणा
[ने, तेहनेसुख क्याथीहोय? ॥ ६॥ ॥ जेमएकखंनाउपरथी बीजाखंनाउपरनारलीधो,
पणतत्त्वथी जारउतस्योनही एमइंडियोनेआनंदे कुःखनोसंस्कारमटतोनथी ॥ ७० ॥
सुखं छुःखं च मोहश्च तिस्रोपि गुणरत्तयः॥ विरुझा अपि वर्तते
छुःखजात्यनतिक्रमात् ॥१॥क्रुनागफणानोगोपमोनोगोन्नवो
खिलः ॥ विलासश्चित्ररूपोपि जयदेतुर्विवेकिनां ॥ २ ॥
अर्थ ॥ सुख, फुःखअनेमोह एत्रणे जोपण विरुकने, तोपणगुणवृत्तियेवतेंने; केम-
केषुःखनीजातिने उलंघनकरीशकतानथी, माटे गुणवर्तिरूपठे ॥ १ ॥ क्रोधीनागनी-
फणना विस्तारसरखो, सर्वजोगविलास, वलीतेनोगविलास यद्यपिविचित्ररूपने,
थापि विवेकीजनने तेजयनोहेतु. ॥ ७ ॥
इत्यमेकत्वमापन्नं फलतः पुण्यपापयोः॥ मन्यते यो न मूढात्मा
नांतस्तस्य नवोदधेः ॥ ३ ॥ सुःखैकरूपयोनिन्नस्तेनात्मा पु
एयपापयोः ॥शुनिश्चयतः सत्यचिदानंदमयः सदा ॥ ४ ॥
श्रद ॥ एरीतें फलनीश्रपेक्षायें पुण्यपापर्नु एकत्वपणुंठराव्यु. पणजेमूर्खनमानशे,
तेसंसारमांचटकशे; अनेजेमानशेतेनवसागरतरीजशे ॥७३ ॥ पुण्यअनेपाप एबेहुएक-
सरखापुःखरुपजने तेथकीआत्मानिन्नने शुकनिश्चयनयश्री सदासत् चिदानंदमय.vn
तत् तुरीयदशाव्यंगरूपमाचरणा न्वयात् ॥नात्युष्णो द्योतशी
लस्य घननाशाश्वेरिव ॥७॥ जायंते जाग्रतो ऽदेच्यश्चित्रार्थि
सुखवृत्तयः॥ सामान्यं तु चिदानंदरूपं सर्वदशान्वयि ॥ ६॥
अर्थ ॥ एवाततेचोथीदिशायें जाणवायोग्य. जेमवर्षाकालमा मेघवरसीरह्या पठी
वादलनाशथायदे, अनेसूर्यप्रनाशोने, तेमव्यंगरूप विचित्र एहवाशाचरण विशेकरी
चोथीदशामांशोने ॥ १५ ॥ जागताजीवने इंजियोनीसुखवृत्तिो नानाप्रकारनीथा-
यो, पणसामान्य जे चिदानंदस्वरूप तेनेतोसर्वदशामां सरसुखठे ॥ ७६ ॥
स्फुलिंगनैर्यथा वन्दि र्दीप्यते ताप्यतेऽथवा ॥ नानुन्नूतिपरान्नू
ती तथैतानिः किलात्मनः॥ ७॥ साक्षिणः सुखरूपस्य सुपुप्तौ
निरहंकृतेः ॥ यथा नानं तथा शुभविवेके तदतिस्फुटं ॥3॥
U२४
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
श्रर्थ ॥ तणकरीनजेम थग्निदीपेनही, तपेनही, तेमअनुवादिकें करीने आ
रमानेकनत्री ॥ ॥ निझावस्थामांजेम सुखरूपनोसाखीजे श्रात्मातेने अहंकारें
रहिनमुखनो नासयायवे, तेमशुझविवेकनेविपे तोप्रगटपणेसुखन्नासेठे ॥ ७ ॥
तचिदानंदन्नावस्य नोक्तात्मा शुक्षनिश्चयात् ॥ अशु-झनिश्चया
कर्म कृतयोः सुखजुःखयोः ॥णा कर्मणोपि च लोगस्य स्रगा
देर्व्यवहारतः॥र्नेगमादिव्यस्थापि नावनीयाऽनया दिशा ॥७॥
य॥ तमाशुरुनिश्चयनयश्रकी श्रात्माचिदानंदनावनोनोक्तावे; अनेत्रशुद्धनि
अगमययक कमेकम्यांजे मुखपुःखतेनोनोक्ताठे ॥ ए ॥ फुलनीशय्या तथा
पटनांना प्रमुग्यने विपनोगकर्मनी व्यवहारश्रीप्रवृत्तिवे; तेमनेगमादिकनयनी व्य
ग्यात यावीतं नावियं तेनी,लख्याप्रमाणे. ॥ ७० ॥
कापि शुधनावाना मात्माशुभनयाविनुः॥ प्रतीत्यत्तिं यच्छु
दाणानामेप मन्यते ॥१॥अनुपलवसाम्राज्ये विपन्नागपरि
कले ॥ न्यान्मा शम्बनावानां जननाय प्रवर्त्तते ॥ २ ॥
यं ! शुभ सापनाको यात्माशुजनयत्री समर्थ, जेवाशुरूपरिणामी, तेम
सीनिनेयाश्रयीने शुद्धनावनोकर्नाट. पमगुरुनयवालोमाने ॥ १ ॥ उपाय
कायादिरहिन साम्राज्यपणाने विष पुष्ट नावनोनाशययेठते श्रात्माशुरुयनार
प्राटकरवान प्ररने ॥ २ ॥
चिनमय दिगंमाग गगादिवगवामितं ॥ नंदव नर्विनिमुक्तं न
यंत इति कथ्यते ॥3॥ यश्च चिनक्षिागक्लिष्टी नामावात्मा
विंगवतः॥ अनन्यविकृतं रूपमित्यर्थवं ह्यदः पदं ॥न ॥
छ । गादिकपद चिनवामिनद्रीय, नर्ममारकडेवाय. श्रने गगपश्रीम
व
ममता 120 गगपंच्याप्यो जमननोकिट परिणाम,
नई माटुंपनी मन्याय पापयविकारी ॥ ra ||
अन्यायगययन मिथ्या यया बचः ।। नयामा कम्पों
बदन्या 5 || डाकपर्यायरूपम्नदात्मा कन्य
प्रथमदिनंदात्यवं हि नाविकः ॥ ६ ॥
५२५ ॥ -- अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ जेम आत्मानोउपयोग श्रुतवंत एखोटुंबे, तेमशब्दनयवालाकहे के श्रा- स्माशुझरूपनथी, एपणखोटुंबे ॥ ५ ॥ शुझपर्यायरूप श्रात्मा, पूर्वपश्चात्पणानो जे- नेद तेपणे शुद्धस्वनावनोकर्ता. एमतात्विक ॥ ६ ॥ ये तु दिक्पटदेशीयाः शुश्व्यतयात्मनः॥ शुश्स्वन्नावकर्तृत्वं जगुस्ते पूर्वबुध्यः ॥७॥ अव्यास्तिकस्य प्रकृतिः शुझा संग्रह गोचरा ॥ येनोक्ता संमतौ श्रीमत्सिइसेनदिवाकरैः ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ दिगंबरएमकदेके, शुझजव्याथै वलीजेमनपयोगविनाश्रुतनण्यो तेनुंपण । शुझस्वनावनुं कर्त्तापणुंजतुनधी; केमकेतेतेने स्वनावेजपरिणमेवे. एमअपूर्वबुछिनु केहे ॥७॥ अव्यास्तिकनयनीजे शुद्धप्रकृति, तेसंग्रहनयउपरचाले, केमकेसम्मति ग्रंथमा सिझसेनसूरियेंकयु ॥ ७ ॥ तन्मते च न कर्तृत्वं नावानां सर्वदान्वयात् ॥ कूटस्थः केवलं ति ष्ठत्यात्मा सादित्वमाश्रितः॥नए॥ कर्त्त व्याप्रियते नायमुदासी न इव स्थितः॥ आकाशमिव पंकेन लिप्यते न च कर्मणा ॥ ए॥ अर्थ ॥ तेनेमते कापणुंनथी, केमकेसदैवनावनो अन्वय. माटेकूटस्थकेवल नि- विक्रियजे श्रात्मा तेसाक्षीपणाने श्राश्रीनेरह्योछे करवानोव्यापार करतोनथी; उदासीनी पेठेरह्यो. जेमकचरे श्राकाशलेपातुंनथी, तेमकर्मेश्रात्मा लेपातोनथी ए॥ स्वरूपं तु न कर्त्तव्यं ज्ञातव्यं केवलं स्वतः॥ दीपेन दीप्यते ज्यो ति नित्यपूर्व विधीयते॥१॥ अन्यथा प्रागनात्मा स्यात्स्वरूपा ननुत्तितः॥ नवदेतुसहस्रेणाप्यात्मता स्यादनात्मनः॥ ए ॥ अर्थ ॥ पोतानारूपनेनवीनकरवुनथी. मात्रपोताना रूपनेपोताथकीकेवल जाणी लेते. जेमदीवेथी ज्योतिदीपेठे, तेम नित्य शाश्वतयात्मा स्वप्रकाशदोवाश्री पोतेपो- ताने प्रकाशेठे ॥ १ ॥ एम श्रात्माने स्वप्रकाश श्रने शाश्वत अंगीकार करीगनदी अने परप्रकाश तथा कर्तृत्व सिद्धमानीए तो, पूर्वेधनात्मपणुं अंगीकार करवूपमश. केमके क्रियावडे उत्पन्नथएलापदार्थ- पूर्वनुं रूप जुमुज होयठे, एवोनियमठे. एवी रीतेश्रात्मानी उत्पत्तिनी पूर्वे यात्माने थनात्मामानवो पम्शे थने क्रियावसे था- स्मान रूपांतरथाए, एममानीएतो, यात्मानी थावृत्ति अंगीकारकरवीपमझ. यानि अंगीकारकरीएतो संसारविषयक राजारोकृत्यरूप हेतुबडे हजारोरुप बदलाशे. त्यारें ५२६ प्रकरणरत्नाकर जाग पढेलो. पूर्व पूर्वनुरूपथनात्मा श्रने उत्तर उत्तरक्रियाजन्यरूप यात्मामानयो पमशे, अनेएम कस्याथी ठेवटें अनवस्था दोप प्राप्तथशे ॥ ४ ॥ नये तेनेह नो कर्त्ता किंत्वात्मा शुरुनावत् ॥ उपचारात्तु लोक पु तत्कर्तृत्वमपीप्यते ॥५३॥ नत्पत्तिमात्रं धर्माणां विशेषग्रा दिणो जगुः ॥ अव्यक्तिराठत्तेस्तेषां नानावादिति का प्रमा॥ ए४ ॥ अर्थ ॥ तेमाटेथानयनेविषे कर्त्तापणुनथी केमके श्रात्मागुरूनावनो धरनारते अनेलोकमां उपचारथी तेनुकापणुकेहे ॥ ए३ ॥ विशेषग्राही जेज्ञानीपुरुषोठे तेत- वर्वोक्तरीते श्रआत्माने क्रियासिक मानतानश्री, किंतु श्रात्मानाधर्मोनी उत्पत्ति मानते. श्रांही कोश्ने शंकाथशे के,जेम श्रात्मायव्यक्तने, तेमयात्मानाधर्मपण अव्यक्तने तो ज्यारेआत्मानी उत्पत्ति मानतानथी, त्यारेतेनाधर्मनीनत्पत्तिपण केममनाय ? तेनुं स- माधानजे, केटलीएकथ्यव्यक्त वस्तुयो थाकाशनीपेठे जेमनीतेमरहे अने केटली एक रूपांतरने पामेठे; यात्माशाश्वताव्यक्तवे अने तेनाधर्मयशाश्वताव्यक्तठे माटेते ओनी आवृत्तिथायवे. केमके जेमयात्मानी अनावृत्तिमां घणांप्रमाणोते,तेमयात्माना धर्मनीआवृत्ति नथवामां कोप्रमाणनथी, तेथीयात्मानी पुनरावृत्ति यतीनथी; पणश्रा- स्माना धोनीपुनरावृत्तिथायो, एसिझथयुं ॥ ए४ ॥ सत्वं च परसंताने नोपयुक्तं कथं च न ॥ संतानिनामनित्यत्वा त्संतानोपि न च ध्रुवं एया व्योमाव्युत्पत्तिमत्तत्तदवगादात्मना ततः ॥ नित्यता नात्मधर्माणां तदृष्टांतवलादपि ॥ ए६ ॥ अर्थ ॥ आत्मानुउत्पत्तिरहितपणु दृष्टांतवमेदृढकरेठे. जेमपितापुत्ररूप परिवा- रनी उत्पत्तिमा पूर्वपूर्वपितारूप कारणथी उत्तरउत्तर पुत्ररूपकार्यनीनत्पत्तिथयाथी पितापणानोअनाव अनेपुत्रपणानोनाव थायठे, एमसंकलनाचालतां जेमपितानोनाश तेमपुत्रनो पणनाशथायठे. तेमथनात्माश्री श्रात्मानीनत्पतिरूप प्रवाहथी पूर्वनोधनाव अनेउत्तरनो नावथतां पूर्वनीपेठे उत्तरनानाशनो पणसंनव सिद्धथाय. एथीश्रात्मा अशाश्वत अनेनाशरूप वरशे ॥ ए॥ श्राकाशनादृष्टांतवडे श्रात्मानुअचलपणु अने श्रात्मानाधर्मोनु चलायमानपणु सिझकरे. जेमथाकाशउत्पत्तिरहित, तेथीतेनुरूपां- तर थतुंनथी, तेमजथात्मापण उत्पत्तिरहित होवाथीतेनुं रूपांतरथतुंनथी. अनेथा- ५२ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. मानाधर्म उत्पत्तिवान्, तेथीतेनुं रूपांतरथायजे. अहीपण आकाश-व्यतिरेकपणे दृष्टांतले. जेवस्तुश्राकाशनीपेठे उत्पत्तिरहित नथीहोती, तेनुरूपांतर थाय ॥ ए६ ॥ शजुसूत्रनयसूत्रः कर्तृतां तस्य मन्यते स्वयं परिणमत्यात्मा यं यं नावं यदा यदा ॥ ए ॥ कर्तृत्वं परनावानामसौ नाच्युप गति ॥ क्रियाम्यं हि नैकस्य व्यस्यानिमतं जिनैः॥ एG ॥ अर्थ ॥ ज्यारेश्रात्मानुं रूपांतरधनुनथी, त्यारेपरिणामवादनो उछेदथशे, एवीश्रा- शंकाकरीनेतेनो उत्तरकहे. झजुसूत्रनयवालो, ज्यारेज्यारे जेजेनावनापरिणामने आ- त्मापामे, त्यारेत्यारे तेतेलावरूप कर्मवडे परिणामरूप उत्पत्तिमाने, तथापिआत्मा- ते कर्तृत्वपणे बीजाजावनी प्राप्तिथतीनश्री, केमके एकलव्यमां बेक्रियासंनवेनही, ए- बुंजिनने अनिमत ॥ ए ॥ ए॥ नूतिर्या हि क्रिया सैव स्यादेकडव्यसंततौ ॥ न साजात्यं विना च स्यात् परजव्यगुणेषु सा ॥ए॥ न चैवमन्यन्नावानां न चेत्कर्ता परोजनः॥ तदा हिंसादयादानदरणाय व्यवस्थितः ॥ १० ॥ अर्थ ॥ जूतिएटले नावअने किया एवन्ननोएक अर्थडे. ते एकाव्यसंततिनेविषे सामान्य विना नथाय; अनेऽव्यनागुणने विष पणनथाय; केमकेकोपण अव्य अपर- नावनो कर्ताहोतोनथी. ॥ एए ॥ एमजश्रात्मानेविषे अन्यत्नावतुं कर्त्तापणुंनथी. त्या- रेशिष्यपूने, के हिंसा दया दानवगेरेनी व्यवस्थाकेम रद्देशे? ॥ १० ॥ सत्यं पराश्रयं न स्यात् फलं कस्यापि यद्यपि ॥ तथापि स्वगतं कर्म स्वफलं नानिवर्तते ॥१०॥ दिनस्ति न परं कोपि निश्चया न च रदति ॥ न चायुः कर्मणो नाशोमृतिजीवनमन्यथा ॥१०॥ अर्थ ॥ त्यारेगुरुकडे, तारंवोलवू साचुंठे. कोश्नेपण पराश्रये फलयतुंनश्री, तथापिपोताने विषे रहेढुंजेकर्म तेपोतानाफलनेविपे प्रवर्ततुंनयी ॥ १०१ ॥ नि- श्वयवडे वीजाकोश्ने कोइमारतोनथी; तेमकोश्नुको रक्षणकरतोनथी; थायुकर्मनो नाश थायनही; अनेमृत्युजीवन अन्यथाघायनही ॥ १२ ॥ हिंसादयाविकल्पाच्यां स्वमतान्यां तु केवलं ॥ फलं विचित्रमा नोति परापेदां विना पुमान् ॥२०३॥ शरीरी घियतां मा वा ध्रुवं हिंसा प्रमादिनः ।। दयैव दयमानस्य बंधेपि प्राणिनां क्वचित् ॥२०४॥ . ।
५३६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. पूर्व पूर्वनुरूपश्रनात्मा अने उत्तर उत्तरक्रियाजन्यरूप आत्मामानवो पमशे, श्रनेएम कस्याथी बेवटें अनवस्था दोष प्राप्तथशे ॥ ए५ ॥ नये तेनेद नो कर्त्ता कित्वात्मा शुचनावभृत् ॥ नपचारात्तु लोके पु तत्कर्तृत्वमपीप्यते ॥ ए३॥ उत्पत्तिमानं धर्माणां विशेषया हिणो जगुः ॥ अव्यक्तिराटत्तेस्तेषां नान्नावादिति का प्रमा॥ ए४ ॥ अर्थ ॥ तेमादेवानयनेविषे कर्त्तापणुनथी केमके आत्माशुद्धनावनो धरनारठे अनेलोकमां उपचारथी तेनुकतपणुकेहे ॥ ए३ ॥ विशेषग्राही जेहानीपुरुषोठे तेपू- वोक्तरीते श्रात्माने क्रियासिक मानतानथी, किंतु आत्मानाधर्मोनी उत्पत्ति माने यांही कोश्ने शंकाथशे के,जेम आत्माअव्यक्तने, तेमात्मानाधर्मपण अव्यक्त; तो ज्यारेयात्मानी उत्पत्ति मानतानथी, त्यारेतेनाधर्मनीउत्पत्तिपण केममनाय ? तेनुं स- माधानजे, केटलीएकअव्यक्त वस्तुओ आकाशनीपेठे जेमनीतेमरहेने अने केटली एक रूपांतरने पामेठे; आत्माशाश्वताव्यक्त अने तेनाधर्मअशाश्वताव्यक्त माटेते श्रोनी यावृत्तिथायवे. केमके जेमात्मानी अनावृत्तिमां घणांप्रमाणो,तेमात्माना धर्मनीयावृत्ति नथवामां कोप्रमाणनथी, तेथीश्रात्मानी पुनरावृत्ति थतीनथी; पणश्रा- माना धर्मोनीपुनरावृत्तिथायठे, एसिद्धथयुं ॥ ए४ ॥ सत्वं च परसंताने नोपयुक्तं कथं च न ॥ संतानिनामनित्यत्वा त्संतानोपि न च ध्रुवं ।एया व्योमाव्युत्पत्तिमत्तत्तदवगादात्मना ततः ॥ नित्यता नात्मधर्माणां तदृष्टांतवलादपि ॥ ६ ॥ अर्थ ॥ यात्मानुनत्पत्तिरहितपणु दृष्टांतवमेदृढकरेवे. जेमपितापुत्ररूप परिवा रनी उत्पत्तिमा पूर्वपूर्वपितारूप कारणश्री उत्तरउत्तर पुत्ररूपकार्यनी उत्पत्तिथयार्थी पिनापणानोयनाव अनेपुत्रपणानोजाब थायवे, एमसंकलनाचालतां जेमपितानोनाश तेमपुत्रनो पएनाशयाय. तेमथनात्माश्री श्रात्मानी उत्पतिरूप प्रवाही पूर्वनोयनात श्रनेडनग्नो नावथतां पूर्वनीपेठे उत्तरनानाशनो पणसंजय सियायचे. एश्रीथात्मा अशाश्वन थनेनाशरूप वरश ॥ ५ ॥ थाकाशनादृष्टांतवडे यात्मानुश्रचक्षपणु श्रने श्रात्मानाधर्मोनुं चलायमानपाणु सिद्धकरते. जेमथाकाशनपतिरहित, तेथीतेनुरुपां- नर यनबी, तेमजयात्माप उत्पत्तिरहित होवायीतेनुं रूपांतरथतुंनश्री. अनेथाः ए अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. मानाधर्म उत्पत्तिवान, तेथीतेनुं रूपांतरथायजे. अहीपण आकाशमुंव्यतिरेकपणे दृष्टांतले. जेवस्तुश्राकाशनीपेठे उत्पत्तिरहित नथीहोती, तेनुरूपांतर थाय ॥ ए६ ॥ शजुसूत्रनयसूत्रः कर्तृतां तस्य मन्यते ॥स्वयं परिणमत्यात्मा यं यं नावं यदा यदा ॥ए ॥ कर्तृत्वं परनावानामसौ नान्युप गति ॥ क्रियायं हि नैकस्य व्यस्यानिमतं जिनैः॥ एन॥ अर्थ ॥ ज्यारेयात्मानुं रूपांतरथतुनथी, त्यारेपरिणामवादनो उछेदथशे, एवीश्रा- शंकाकरीनेतेनो उत्तरकहे. जुसूत्रनयवालो, ज्यारेज्यारे जेजेन्नावनापरिणामने श्रा- त्मापामे, त्यारेत्यारे तेतेनावरूप कर्मवडे परिणामरूप उत्पत्तिमाने, तथापिआत्मा- ते कर्तृत्वपणे बीजाजावनी प्राप्तिथतीनथी, केमके एकऽव्यमा वेक्रियासंजवेनही, ए- बुंजिनने अनिमत ॥ ए ॥ ए॥ नूतिर्या हि क्रिया सैव स्यादेकाव्यसंततौ ॥ न साजात्यं विना च स्यात् परव्यगुणेषु सा ॥ए॥ न चैवमन्यन्नावानां न चेत्कर्ता परोजनः॥ तदा हिंसादयादानदरणाय व्यवस्थितः ॥१०॥ अर्थ ॥ नूतिएटले नावअनेक्रिया एवन्नेनोएक अर्थडे. ते एकाव्यसंततिनेविपे सामान्य विना नथाय; अनेअव्यनागुणनेविषे पणनथाय; केमकेकोपण अव्य अपर- जावनो कर्त्ताहोतोनधी. ॥ एए ॥ एमजश्रात्मानेविपे अन्यजावनुं कर्त्तापणुंनथी. त्या- रेशिष्यपूछेने, के हिंसा दया दानवगेरेनी व्यवस्थाकेम रहेशे? ॥ १० ॥ सत्यं पराश्रयं न स्यात् फलं कस्यापि यद्यपि ॥ तथापि स्वगतं कर्म स्वफलं नान्निवर्तते ॥१०॥ दिनस्ति न परं कोपि निश्चया न च रदति ॥ न चायुः कर्मणो नाशोमृतिजीवनमन्यया ॥१०॥ अर्थ ॥ त्यारेगुरुकडे, तारुबोलवू साचुंठे. कोनेपण पराश्रये फलयतुंनश्री, नथापिपोताने विषे रहेढुंजेकर्म तेपोतानाफलने विपे प्रवर्तनधी ॥ १०१ ॥ नि- वयवडे वीजाकोश्ने कोइमारतोनथी; तेमकोर्नुको रक्षणकरतोनथी; यायुकर्मनो नाश थायनही; श्रनेमृत्युजीवन अन्यथाथायनही ॥ १२ ॥ हिंसादयाविकल्पान्यां स्वमतान्यां तु केवलं ॥ फलं विचित्रमा प्नोति परापेदां विना पुमान् ॥२३॥ शरीरी घियतां मा वा ध्रुवं हिंसा प्रमादिनः ॥ दयैव दयमानस्य बंधेपि प्राणिनां क्वचित् ॥२४॥ -- - . - , .
एश्न
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थ ॥ हिंसाधने दयानीपणमात्र कल्पना करवी. पोतानामतेकरी तोपरनीथये-
हाथी पुरुषकेवल विचित्रफलने पामे ॥ १३ ॥ जीवनोघातथाय, अश्रवानथाय,
तोपण जेप्रमादीजीव, तेनेनिश्चयेकरी हिंसाबायते थनेजे दयावान्प्राणी तेनाहाय
कदाचकोश्जीवनी घातथजाय, तोपणतेने हिंसालागतीनधी ॥ १०४ ॥
परस्य युज्यते दानं हरणं वा न कस्यचित् ॥ न धर्मसुखयोर्यत्ते
कृतनाशादिदोषतः ॥१०५॥ निन्नाच्यां नक्तवित्तादिपुजला
न्यां च ते कुतः॥ स्वत्वापत्तिर्यतो दानं हरणं स्वत्वनाशनं ॥२०॥
अर्थ ॥ कोश्वीजाने दानदेतोनथी, अनेवीजानी पासेश्रीकोका हरणकरी लेतो.
नथी; धर्मथनेसुखने विष पणदानतथा हरणनो संजवनथी; केमके कृतनाशथने श्र-
कृतनोप्रसंग इत्यादिदोष प्राप्तथशे. जेमदानकऱ्या, तेनोनाशथाय तेनेकृतनाशकदे,
अनेजेवीजाने श्राप्युनथी तेनुंदरणकरते अकृतागम प्रसंगकडेवाय. एवादोप श्रा-
स्मानेविपे प्राप्तथशे ॥ १५ ॥ केमकेनोजन तथाधनादिकजेपुल तेतोयात्माथी नि.
न्न. तोतेमाक्यांची पोतापणुंथाव्यु ? माटेदानश्रनेहरणते पोताथीजनाश.॥ १६ ॥
कर्मोदयाच तदानं दरणं वा शरीरिणां ॥ पुरुषाणां प्रयासः क
स्तत्तूपनमति स्वतः॥२०॥ स्वागताच्यां तु नावाच्यां केवलं
दानचौर्ययोः ॥अनुग्रहोपघातौ स्तः परापेदा परस्य न॥१०॥
श्रर्थ ॥ वलीतेदान अनेहरणप्राणीने कर्मनाउदयथकी, त्यांपुरुपनेशोप्रयासठे ?
तेतोपोतानीमेसेज उदयपामे ॥ १७ ॥ पोतामारया एवाजेदानश्रनेहरणना जाब
तेणेकरीनेएकथी उपकारथाय; बीजाधीनपघातधाय; त्यांपरनीश्रपेदापरनेनही ॥१०
पराश्रितानां नावानां कर्तृत्वाद्यनिमानतः॥ कर्मणा वध्यतेऽज्ञा
नी ज्ञानवांस्तु न लिप्यते ॥१०॥ कत्तेवमात्मनो पुण्यपापयो
रतिकर्मणोः॥रागद्वेषाशयानां तु कर्तेष्टानिष्टवस्तुपु ॥ ११०॥
अर्थ ॥ पराश्रितजे तेनोडंकर्ता,, एमअनिमानथीकडेवं, एवांकर्मेझानींबंधा-
यवे. पणज्ञानीतेवाकर्मे लेपातानथी ॥ १५ ॥ मादेयात्मातेपुण्यपापरूप कर्मनोकर्ता,
राग पत्राशयनो कर्त्ता; अनेश्टअनिष्टवस्तुने विपेपण श्रात्मा कर्ता.॥१०॥
एशए ह अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. रज्यते बेष्टि चार्थेषु तत्तत्कार्यविकल्पतः॥ आत्मा यदा तदा कर्म चूमदात्मनि युज्यते ॥ ११२॥ स्नेहान्यक्ततनौ रंगं रेणुना श्लिष्यते यथा ॥रागद्वेषानुविइस्य कर्मबंधस्तथामतः॥१२॥ अर्थ ॥ जेवारेतेतेकर्मनाविकल्पथी यात्माने कोइपदार्थनपर रागदिशा अथवाहे- षउपजेले, तेवारेआत्मामां कर्मनोत्रमजोडायरे ॥ १११॥ तेललगाडेलाशरीरे जेम रजनोलेपवलगे, तेमरागीअनेकेषी आत्माने कर्मनोवंधवलगे ॥ ११ ॥ आत्मा न व्यापृतस्तत्र रागषाशयं सृजन ॥ तन्निमित्तोपनये षु कर्मोपादानकर्मसु ॥ ११३ ॥ लोहं स्वक्रिययान्येति ब्रामको पलसंनिधौ ॥ यथा कर्म तथा चित्रं रक्तकिष्टात्मसंनिधौ॥१२॥ अर्थ ॥ तिहांश्रात्मापोते कोशक्रियाकरतोनथी. पणराग द्वेषकरतोथको तेनिमित्तेपा- म्यां जेकर्म तेनानिमित्तेक पणुकर्म; पणतिहांआत्मातो रागद्वेष रूपकर्मनो मूकना- रो. एटले आत्मा नावकर्मनो व्यापारवंतने पण व्यकर्मनोव्यापारवंतनथी ॥ ११३ ॥ । जेमचमकपाषाणते लोहने आकर्षे, तेणेकरीलोद पोतानी क्रियाये चमकपासेश्रावीमले, तैमरागद्वेषीआत्मानीपासे कर्माकर्षणेावीमलेले ॥ ११४ ॥ वारि वर्षन् यथांनोदो धान्यवर्षी निगद्यते॥नावकर्म सृजन्नात्मा तथा पुजलकर्मकृत् ॥ ११५ ॥ नैगमव्यवहारौ तु ब्रूतः कर्मा दिकर्तृतां । व्यापारः फलपर्यंतः परिदृष्टो यदात्मनः॥ ११६ ॥ अर्थ ॥ जेमपाणीवरसे, तेलोकव्यवहारे धान्यवरसेठे एमकहिये; तेमन्नावकर्मक- रतोयको आत्मापुजल कर्मनोकर्ताकहिये ॥ ११५ ॥ नैगमथनेव्यवहारनयवाला तो कर्मादिकनोकर्ताआत्माने मानेते; जेयात्मानो व्यापार तेफलपर्यंतदेखायठे ॥ ११६॥ अन्योन्यानुगतानां का तदेतदिति वा निदा ॥ यावच्चरमपर्यायं यथा पानीयउग्धयोः ॥ १२७ । नात्मनो विकृतिं दत्ते तदेपा नयकल्पना ॥ शुभस्य रजतस्यैव शुक्तिधर्मप्रकल्पना ॥१७॥ अर्थ ॥ परस्परमल्याएवाजेनय तेने एवोनिर्णययावत् चरमपर्यायवे. परंतुजातिन दकेमजणाय ? जेमधअनेपाणीनासंयोगनीपेठेसंग्रहमाने नंगमने,अनेनेगममान मं- ग्रहने,एवेनयमांदोमांहेनलेठे एमव्यवदारपण नोठे ॥११॥ वलीगुस्नयवासी बोटे- ५३० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. बेजे, श्रात्माने विकार नथी,थापतोएवीनैगम तथाव्यवहारनयनी कल्पना केनी पेठे ? तेक. जेमशुद्धरूपानेठीपनोधर्म कल्पेठेतेनीपेठे जाणवू ॥ ११ ॥ मुषितत्वं यथापांथगतं पथ्युपचर्यते ॥ तथा पुगलकर्मस्था विक्रि यात्मनि वालिशैः॥११॥ कृष्णशोणोपि चोपाधे शुदः स्फ टिको यथा ॥ रक्तोधिष्टस्तथैवात्मा संसर्गात्पुण्यपापयोः ॥१३॥ अर्थ ॥ जेमपंथीजनने बुंटतालोककदेशेजे मार्गबुंटाणो, एलोकवाक्यते; तेममू- र्खप्राणी पुजलकर्ममारही जेविक्रियाकरे तेयात्माने विपे मानेते ॥ ११५ ॥ जेम- कालो अथवारातो स्फटिक तेजपाधिधी; माटेतेथीतेने अशुऊनकहिये; तेमपुण्य- पापना संयोगथी श्रात्मारागीपी कहेवाय ॥ १० ॥ सेयं नटकला तावद् यावधिविधकल्पना ॥ यद्रूपं कल्पनातीतं न तु पश्यत्यकल्पकः ॥१२॥कल्पनामोदितो जंतुः शुद्धं कृष्णं च पश्यति ॥ तस्यां पुनर्विलीनायामशुक्लं कृष्णमीदते ॥१२॥ श्रने ॥ जिहांसुधीविविध प्रकारनीकल्पनाहोय, तिहांसुधीएसर्व नटकलारूपते. प एकल्पनायेअतीतजेरूप तेनेतो जेश्रकल्पकहोय तेदेखे ॥११॥ पणकल्पनायेमुंफ्राणो जेजीव तेतो धोलानेकाबुंदेखेअनेकालाने धोबुंदेखे, श्रनेतेकल्पना जेवारेजाय तेवारे तोकालानेकाकुंजदेखे, अनेधोलाने धोबुंजदेखे ॥ १२ ॥ तड्यानं सा स्तुतिर्नक्तिः सैवोक्ता परमात्मनः ॥ पुण्यपापवि हीनस्य यपस्यानुचिंतनं ॥ २२३ ॥ शरीररूपलावण्यवप्र पत्रध्वजादिन्निवर्णितैर्वीतरागस्य वास्तवी नो पवर्णना ॥ १४॥ अर्थ ॥ पुण्यपापरहित एहवाजेपरमात्माप्रजु तेनास्वरूपनुं चिंतवद् तेनेजध्यानक हिये, अनेस्तुतिपणतेज तथानक्तिपणतेजकहिये ॥ १३॥ पणशरीरनावणे, रूपेंकरी, लावण्यतायेकरी, समोसरणे, अनेत्रेकरी, तथा इंजध्वजादिकेकरी जेपरमात्माने व- खाणवा एहवीस्तुतिने वस्तुतः साचीनकहिये ॥ १२४ ॥ व्यवदारस्तुतिः सेयं वीतरागात्मवर्त्तिनां॥ज्ञानादीनां गुणानां तु वर्णना निश्चयस्तुतिः ॥ १श्या पुरादिवर्णनाशाजा स्तुतः स्या उपचारतः॥ तत्त्वतः शौर्यगांनीर्यधैर्यादिगुणवर्णनात् ॥१६॥ श्रर्थ ॥ केमके एस्तुतितोव्यवहारे. पणजेमां वीतरागनाज्ञानादिकगुण प्रशंसवा ॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५३२ :: तेहनेनिश्चयस्तुतिकहिये ॥१५॥ जेमदेशनगरादिकेकरी राजावखाणवो एउपचारेस्तु- तिजाणवी;पणराजानुबल, गांजीयता, धैर्यतानुवर्णव, तेनिश्चयश्रीस्तुतिकहिये ॥१२६॥ मुख्योपचारधर्माणा मविनागेन या स्तुतिः। न सा चित्तप्रसादा य कवित्वं कुकवेरिव ॥ १२ ॥ अन्यथानिनिवेशेन प्रत्युतान र्थकारिणी ॥ सुतीदणखड्गधारेव प्रमादेन करे धृता ॥ ११ ॥ अर्थ ॥ जेम कुकविनीकविताथी पंडितरीनही, तेमबाह्यउपचार देखीवेहेचणविना- नीजेस्तुतिकरिये, तेथकी चित्तप्रसन्नथायनही ॥१२॥ जेपोतानाहा-कदाग्रहेकरी मुख- र उपचारे स्तुतिकरी गुणमाने , पणतेउलटी अनर्थकारीने; जेमप्रमादेकरीहाथमांका- खेली तरवारनीधार तेजोकदाचपडे, तोउलटीअनर्थ-विघातकरेने; तेनीपरें तेस्तुति- पण अन्यथाजाणवी ॥ १२ ॥ मणिप्रनामणिशानन्यायेन शुन्नकल्पना ॥ वस्तुस्पर्शितया न्याय्या यावन्नान्यजनप्रथा ॥१२॥ पुण्यपापविनिर्मुक्तं तत्त्वत स्त्वविकल्पकं ॥ नित्यं ब्रह्म सदाध्येय मेषाशुश्नयस्थितिः॥१३॥ अर्थ ॥ मणिरत्ननीकांतिदेखीने जेममणि-ज्ञानकेण्ोलखाणथायने, एदृष्टांते, शुजकल्पनायेकरी आत्मानुज्ञानहोय. पठीवस्तुस्पर्शिकवडेकरी योग्यताथायने; पण- ज्यांसुधिनिरंजन प्रथानथीथयी, त्यांसुधीकर्म. ॥ १२ ॥ माटेपुण्यपापरहितपणे त त्वची निर्विकल्पएवो शाश्वतोजे श्रात्मातेसदायध्यावो. एवीशुधनयनीस्थिति ॥१३॥ आश्रवः संवरश्चापि नात्मा विज्ञानलदाणः ॥ यत्कर्म पुजला दान रोधावाश्रवसंवरः॥१३॥ आत्मा दत्ते तु यै वैः स्वतंत्रः कर्मपुजलान् ॥ मिथ्यात्वाविरति योगाः कषायास्ते तदाश्रवाः ॥१३॥ अर्थ ॥ आत्माज्ञानरूप. माटेश्रात्माने श्राश्रव,संवरकांइनकहिये. पणकर्मपुजल मुंग्रहवू तथारोधqते श्राश्रव संवरते ॥ १३१ ॥ जेनावकरी स्वाधीनपणे कर्मपुजलने आत्मायहे, ते मिथ्यात्व, अविरति, कषाय, अनेयोगरूपवानवेकरीजाणवु ॥ १३ ॥ नावनाधर्मचारित्र-परिषदजयादयः॥श्रवोदिनो धर्मा आ त्मनो नावसंवराः ॥ १३३॥ आश्रवः संवरो न स्या त्संवरया श्रवः क्वचित्॥ नवमोदफलानेदोऽन्यथा स्यातुसंकरात् ॥१३॥ ॥ १९.ना. . From न -- ५३२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ श्रनेनावनाधर्मजेचारित्रवे, जेथकी परिपदनोजयथायते एथाश्रवनो छेदकधर्म. एवात्माने जावसंवरकहियें॥१३३॥ जेथाश्रवतेसंबरनथाय.श्रनेजेसंवर श्राश्रवनथाय. हेतुसंकर एवेजोकदापि एकरूपथाय, तोसंसारअने मोद एवेनांफल पा एकथाय. पणतेमांन्नेदरहेनही,एटलेज्यांयाश्रवेकरीसंवरनुं संक्रमणवाय, त्यांमोक्षफर जाणवू; अनेज्यांसंवरेकरी श्राश्रवनुसंक्रमणथाय, त्यांसंसारफलजाणवु ॥ १३४ ॥ कर्माश्रवश्च संवा नात्मा निन्नर्निजाशयः॥ करोति न परापेदा मलनूष्णुः स्वतः सदा ॥१३॥ निमित्तमात्रनुता तु हिंसाऽहिंसा दयोखिलाः॥ ये परप्राणिपर्याया न ते स्वफलदेतवः ॥१३६॥ श्रर्थ ॥ श्राश्रवजावने संवरकरतोथकोजे पोतानाथात्माथीदानश्री एवाजे पोत नाथाशय तेणेकरी परश्रपेक्षानकरे केमकेतेपोताथी सदायसमर्थठे ॥१३॥ जेहिंसाय हिंसादिकसघलापरप्राणिनापर्याय ते श्रात्माने निमित्तनूत, पणपोतानेफलहेतुनश्री१३६ व्यवहारविमूढस्तु हेतूंस्तानेव मन्यते ॥ वाह्यक्रियारतस्त्वांत स्तत्त्वं गूढं न पश्यति ॥१३॥ देतुत्वं प्रतिपद्यते नैवेति नियम स्टशः॥ यावंत आश्रवाः प्रोक्ता स्तावंतोहि परिश्रवाः॥ १३ ॥ अर्थ ॥व्यवहारमूढजेश्रात्मातेपरपर्यायने पोताना फलहेतुमानेठे, माटेजेनुमन वाह्य क्रियामारतले तेवाप्राणीगुप्ततत्त्वने देखतानथी ॥ २३ ॥ जेहिंसादिक तथाश्रहिंस दिक परपर्यायहेतुपणुंचे, तेनेपडिवजे अथवानथीपडिवर्जता, एहवानियम तेतोनिश्चय नाजेफरसनारा तेहनेजेटलाथाश्रवडे तेटलासंवररूपथाय ॥ १३७ ॥ तस्मादनियतं रूपं वाह्यदेतुषु सर्वथा ॥ नियतौ नाववैचित्र्या दात्मैवाश्रवसंवरौ ॥ १३ए ॥ अज्ञाता विषयासक्तो बध्यते विषयैस्तु सः॥झानाधिमुच्यते चात्मा नतु शास्त्रादिपुजलात् ॥ १४ ॥ श्रर्थ ॥ तेमाटे सदायवाह्यहेतुनेविषे अनियतरूपडे. नियतिनेविषे नावना पणाथकी आत्मातेज संवर थाश्रवरूपठे ॥ १३ए ॥ जेथज्ञानी, अने विषयासक्त। तेहिजविषयमां बंधायठे. ते विषयतो श्रात्माने आत्मज्ञानथकी मूकाय, पणशास्त्रादिक पुजलयकी नमूकाय ॥ १० ॥ शास्त्रं गुरोश्च विनयं क्रियामावश्यकानि च ॥ संवरांगतया प्रा हु र्व्यवहारविशारदाः ॥ १४१॥ विशिष्टा वाक्तनुस्वांतपुजला स्ते फलावहााये तुझानादयोनावाः संवरत्वं प्रयांति तरि४शा ॥ . विचित्र । 7 ना .. पक्ष अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५३३ अर्थ ॥ शास्त्रजणवं, गुरुनोविनयकरवो, तथाश्रावश्यकादिकक्रियाकरवी एनेव्यव के हारमा विचक्षणपुरुषोये संवरनांअंगकयां ॥१४॥ जेरुडामनवचनकायायेकरी प्रवqि तेहनाजेपुजलतेफलदाश्ने, पणजेशानादिकनावडे तेसंवरपणानेपामे ॥ १४ ॥ झानादिन्नावयुक्तेषु शुन्नयोगेषु ततं ॥ संवरत्वं समारोप्य स्मयते व्यवहारिणः ॥ १४३ ॥ प्रशस्तरागयुक्तेषु चारित्रादिगु णेष्वपि ॥ शुन्नाश्रवत्वमारोप्य फलन्नेदं वदति ते॥ १४४ ॥ अर्थ ॥ ज्ञानादिकनावेयुक्त एवाजेशुनयोगतेनेविषे ततजेसंवरत्वतेनेबारोपीने व्यवहारे प्रवर्तकजेजीव तेहपंपामे ॥ १४३ ॥ रुडारागेयुक्त एवाजेचारित्रादिक गुण- र तेनेविपे पण शुजाश्रवपणु आरोपीने फलनेदकहे ॥ १४४ ॥ नवनिर्वाणदेतूनां वस्तुतो न विपर्ययः ॥ अज्ञानादेव तज्ञानां ज्ञानी तत्र न मुह्यति ॥४या तीर्थकृन्नामदेतुत्वं यत्सम्यक्त्वस्य वर्यते ॥ यच्चादारहेतुत्वं संयमस्यातिशायिनः॥ ४६॥ अर्थ ॥ संसारतथामोदनोहेतु तेनेवस्तुतत्त्वे कांशविपर्यासनथी, पणश्रज्ञाननायोग । थकी तेजगाये विपर्यासपणुयायचे, पणतिहांझानीपुरुप काश्मुमातानघी ॥ १४५ ॥ 5. जिननामकर्मनादेतु समकितने वर्णवीएवैये, तेपणउपचारकडेवाय. अनेाहारकश- रीरनोहेतु जेथतिशयलब्धिवंत संयमिमुनि तेपणउपचारेकडेवायः ॥ १४६ ॥ तपःसंयमयोः स्वर्ग हेतुत्वं यच्च पूर्वयोः ॥ उपचारेण तद्युक्तं स्या द् घृतं दह्यतीतिवत् ॥ १४ ॥ येनांशेनात्मनोयोग स्तेनांशेना श्रवोमतः ॥ येनांशेनोपयोगस्तु तेनांशेनास्यसंवरः ॥१४॥ अर्थ ॥ जेपूर्वेकहेला तपश्रनेसंयम स्वर्गहेतु. तेपराजपचारेक दिये: सर्वपरिणाम; पण जेमधीवलेठे एउपचारेठे.पणअग्निवलेठेएखरुवे ॥१४॥ जेयंशेकरी यात्मा योगवनी थयो तेयंशेधाश्रवकहिये अनेजेअंशेधात्माउपयोगी पयो तेचोमंचकहिये । तेनासावंशविधांतो वित्रदाश्रवसंवरौ ॥ नात्यादळ इच न्वना स्वतन्नागव्यः सदा ॥२४॥ शुदेव ज्ञानधाग न्या सम्यक्त्य प्राप्त्यनंतरं ॥ हेतुनेदानिशेषे नु योगधाग प्रवने ॥ 70 || श्रर्थ ॥ तेमाटेचा अंशविधांतिनेविपे घालवनंबर पर: नाएक मजिना यने एकत्रे निर्मल मधारिशाना पनवाडानो नागमजिन्हें घने ग्रामोटापनि द 161 ५३४ प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. तेहनीपरें सदाय निर्मलमलिन एवेनागेकरीवात्माशोने,श्रारिसानी पेठे ॥१४ कितपाम्यापबीजेशुद्धजज्ञानधाराप्रगटे तेहेतुन्नेदथकी विशेपेकरी योगधाराप्रवः सम्यग्दृशो विशुश्त्वं सर्वास्वपि दशास्वतः ॥ मृजमध्यादिन्नाव स्तु क्रियावैचित्र्यतोनवेत्॥२५॥यदा तु सर्वतःशुदिर्जायतेधा रयो ईयोः॥ शैलेशीसंझितस्थैर्या त्तदा स्यात्सर्वसंवरः॥२५॥ अर्थ ॥ समकितिने सर्वदशामां शुरूपए॒वे. एमाटे लघु, मध्यम, उत्तम ए दे, तेक्रियाविचित्रताथी ॥ १५१ ॥ जेवारेसर्वथी मनवचनकायानायोग तपाडा एवेधारानी शुद्धिथाय तेवारेशैलेशीनामेस्थिरताथी सर्वसंवरहोय ॥ १५ ॥ ततोर्वाग् यच्च यावच्च स्थिरत्वं तावदात्मनः॥संवरो योगचांचल्यं यावत्तावत्किलाश्रवः ॥१५३॥ निर्जरा कर्मणोत्सादो नात्मा ऽसौ कर्मपर्ययः॥ येन निर्जीयते कर्म स्वन्नावस्त्वात्मलदणं ॥२५॥ अर्थ ॥ अनेतेथीपेहेलावला गुणवणेतोजिहांसुधी आत्माने स्थिरतापणुढे हांसुधीआत्माने संवरवर्त; श्रने जिहांसुधीयोगनीचंचलताडे, तिहांसुधीनिश्च जाणीये जे श्रात्मानेथाश्रवपणुवर्जूठे. एमयावत् शैलेशीकरण सुधी समझदूं ॥१ कर्मनुजेशाडवं तेनेनिर्जराकहिये. पणश्रात्मापोते कर्मपर्यायरूपनथी, तेमाटे कर्म रियेएवोजेस्वन्नाव तेश्रात्मानुलक्षणः ॥ १५४ ॥ तत्तपोबादशविधं शुझानसमन्वितं ॥ आत्मशक्तिसमुनानां चित्तवृत्तिनिरोधकृत् ॥ २५॥ यत्र रोधः कषायाणां ब्रह्मध्यानं जिनस्य च ॥ज्ञातव्यं तत्तपः शुरू मवशिष्टं तु लंघनं ॥१५॥ थर्थ ॥ निर्जरानुकारणते शुलझानेसहित प्रगट्यो श्रने चित्तनी चंचलवृषि कतो एहवो वारभेदेतपठे ॥१५॥ जिहां प्रजुनाध्यानयुक्त कपायनोरोधठे, ब्रह नुंधरवूठे, तेशुद्धतपजाणवो. एशिवाय वीजोतपतेमात्रलांघण करवा जेवोठे ॥ २॥ बुन्नुदादेदकाश्य वा तपसो नास्ति खदणं ॥तितिदाब्रह्मगुप्त्या दिस्वानं झानं तु तवपुः ॥२५॥ झानेन निपुणेनैक्यं प्राप्तंचं दनगंधवत्॥निर्जरामात्मनो दत्ते तपोनान्याशं क्वचित् ॥१५॥ श्रर्थ ॥ लुखेमर, शरीरनेवबुंकरवं, एतपर्नुलक्षणनथी, पण जिहांज्ञानयुक्त ब्रह्मचर्यनीति, तथा तितिक्षाके शांतिहोय एतपर्नु स्वरूपठे ॥१५॥ जेज्ञानसाथे 8 अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. વરૂપ ताजावनेपाम्यो, एवोजेतपतेनेतपकहिये. जेमचंदनसाथे गंध एकतानावनेपाम्योने, ते नीपरेएतपते ज्ञानेयुक्तथकोशात्माने निर्जराफलश्रापे. पण वीजीरीते नापे ॥ १५ ॥ तपस्वी जिननक्त्या च शासनोन्नासनोच्या ॥ पुण्यं बध्नाति बहु लं मुच्यते तु गतस्पदः ॥रएए॥कर्मतापकरं ज्ञानं तपस्तन्नैव वेत्ति यः ॥ प्राप्नोतु स इतस्वांतो विपुलां निर्जरां कथं॥१६॥ अर्थ ॥ निरासीनावेतपनोकरनारो तपसी जिन तथा ज्ञानन्नक्तिएकरी शासननेदि- पावे, अनेघणुंपुण्यवांधे; कर्मथीमुकाय ॥१५णा कर्मनेतापवे एबुंज्ञान, श्रनेतेझानमां जेधणी तपनेनजाणे, तेतपसी निर्बुझिनोधणी विपुल निर्जराकेमपामे ? ॥ १६ ॥ अज्ञानी तपसा जन्मकोटिन्निः कर्म यन्नयेत् ।। अंतं ज्ञानतपोयु क्त स्तत्दाणेनैव संहरेत्॥१६॥झानयोगस्तपः शुक्ष मित्याहु मुनिपुंगवाः॥तस्मा निकाचितस्यापि कर्मणो युज्यते दयः ॥१६॥ अर्थ ॥ ज्ञान विनाएककोटि जवसुधी जेटलांतपकरे, तेतपमांजेटलांकर्मदय नयाय तेटलांकमोंनेएकक्षणमां ज्ञानसहित तपेकरीखपावे ॥ १६१ ॥ माटेज्ञानयोगेजेतप- करवोतेशुझने, एरीतेप्रनुकदेवे, केमकेतेतपदी निकाचितकर्मनो ययायते ॥ १६ ॥ यदिहापूर्वीकरण श्रेणिः शुझा च जायते॥ध्रुवः स्थितिदायस्तत्र स्थितानां प्राच्यकर्मणां॥१६॥तस्माद् ज्ञानमयः शुरूस्तपस्वी नावनिर्जरा॥शुइनिश्चयतस्त्वेपा शुभाशुभस्य कापि न॥१६॥ अर्थ ॥ जेतपघीहांधपूर्वकरण श्रेणिशुख्याय. वक्षिपवीपूर्वकर्मनी रहिजेकर्मनी स्थितियो तेस्थितियोनिश्चयची यथाय ॥ १६३ ॥ नेमाडेझानमयी जेगुरुनपनीते नेनिश्चयथी शुरुनावनिराधाय, पणानतपनीनेकांनयाय ॥ १६ ॥ बंधः कर्मात्मसंश्लेपो ऽव्यतः स चतुर्विधः ॥ तभन्यध्ययमाया त्मा नावतस्तु प्रकीर्तितः॥२६णायटयन्यान्मनामानं यत्रा मर्प स्तथा पुमान्।।तत्त ज्ञावैः परिणतो वनात्यात्मानमात्मना ।। १३ ॥ वर्ष ॥ कर्मनीसापेवामानुजेमस्वं नेपादिवं. देशवानंद. नंनुत्रव्य बनाये यात्मात्तापदीयोटे ।। १६५ ।। मोनानी विंटाय. नावामा पण तेतेलादे परिपन्योपको पोतेपोलानीमा वमलाया । १३३ !! :
No text on this page.
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५३ अर्थ ॥ दृढश्रज्ञानमय एहवीजेशंका तेइनेटालवानेश्छतो, वैराग्यनो अभिलाषी घको, श्रध्यात्मशास्त्रसांचलवानेश्वेने ॥ १७३ ॥ जेमनिर्मलचकुबतां ग्रहणघेलाजेवी नजरयश्जायतोतेणेकरी एकचंडनीपासे वीजोचंडदेखे एन्यायेकरी जे अध्यात्मशास्त्र बे, तेपणदिशिनुदेखामनारले. पणपरोक्षबुद्धिकांशप्रत्यक्षविषयनी श्राशंकाने टालीनशके. एटलेश्रध्यात्मनोविषय प्रत्यक्षपणेनथी; परोक्षपणे. मादेखनावेजे अध्यात्मशास्त्र, तेपरोदबुद्धिजे. पणअनुनवते सादात् प्रत्यक्षपणाने दणीनशके; एटले आत्मानुनवि पुरुषो पोतानाथनुलवेकरी आत्मानोप्रत्यक्ष्यनुनवकरे ॥ १७ ॥ शंखश्चैत्यानुमानेपि दोषात्पीतत्वधीर्यथा ॥ शास्त्रज्ञानेपि मिथ्याधीः संस्काराबंधधीस्तथा॥१७॥श्रुत्वा मत्वा मुहुः स्मृत्वा सादादतुन्नवं ति ये ॥ तत्त्वं न बंधधीस्तेषामात्मवक्षः प्रकाश्यते ॥ १७६ ॥ श्रर्थ ॥ जेममधुरानोरोगवंतपुरुष तेयद्यपिशंखने नज्वलतोजाणे, पणरोगेकरीतेने पीलावर्णनीवुद्धिथायजे; तेमशास्त्रेकरीवात्मानेनिर्मलतोजाणे, पणमिथ्यात्वबुद्धिना संस्कारथकी वंधरूपबुद्धिवे. एटलेश्रात्मानेरागी पीवंधरूपजेदेखेडे, तेअनुनवविना देखेठे. एनावार्थः ॥ १७५ ॥ गुरुनामुखथी अध्यात्मशास्त्र सांजलq तेनेश्रवणकेहेत्रे. तेसांजलेलाविषयनो अनुक्रमेपुनःपुनः अंतःकरणमा विचारकरवो तेनेमननकहेते. थ नेसनलीने विचारकरी संशयतथा विपर्ययनावरहित धश्ने उक्तआध्यात्मिक विषयरूप खात्मतत्त्व अंतर्वृत्तिकरीने जेसाक्षात् श्रनुजवकर, तेनेनिदिध्यासनकहे. एवाखा त्मतत्त्वज्ञातृ पुरुषनेवंधवुद्धि होतीनश्री; केमके बंधनेप्रकाशकरनारतोयआत्मा पोतेजवे तेश्रनुनवययापी अज्ञानरूपबंधनो श्राश्रयकेमकरे ? ज्यांसुधी यात्मायनुनवअथवा ज्ञानवरे प्रकाशनेपाम्यो नहतो, त्यांसुधी तमरूपवज्ञान अनेवंधवान्ययोहतो, पण थनुनवथयापी आत्मानेविषे बंधनथी ॥ १७६ ॥ शव्यमोक्षः यः इव्यकर्मणां नात्मलदाणं ॥ नावमोदस्तु ततुरात्मा रत्नत्रयान्वयी॥ १७ ॥ ज्ञानदर्शनचारित्रंरात्मक्यं लन्नते यदा ॥ कर्मणि कुपितानीव नवंत्याशु तदा पृथक ॥ १७ ॥ अर्थ जेव्यकर्मनो क्षयतेऽव्यमोझवे, पणतेकांश्थात्मानुलक्षणनश्री; मात्रताव्य कर्मनोक्ष्यतेमोक्षनो हेतुयायठे. पणधारमातोरत्नत्रय परिणतिर पठे. तेने ऽव्यकर्मनी क्ष्यतो उपचारधीमोक्षदेतुकहिये. पणवस्तुचीतत्वयुझियेकद्देवायनही ।।.511 नेहानद शेनचारित्रएरलत्रचीवडेवारीने जेबारेधारमाएका नारपणानेपाने, नेवारंजेकर्मदना, तेको श्कसंसारीजीवजेम रीसाइनेघरमांचीदो निकाले. तेमजीवचीहुदानिकसीजाय ॥ १० ॥ .
५३ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अतोरत्नत्रयंमोद स्तदन्नावे कृतार्थता ॥ पापंमिगणलिंगैश्च गृहलिंगैश्च कापि न॥ १७ ॥ पापंडिगणलिंगेषु गृहलिंगेषु ये रताः॥न ते समयसारस्य झातारो वालबुध्यः ॥१०॥ अर्थ ॥ एमाटेजेरत्नत्रयी तेथी मोदले, पणतेरत्नत्रयीनेशनावे पांखमीसाधुनान इने तथापाखंडी ग्रहीलिंगीने कृतार्थपणु काश्नथी ॥ १७ ॥ माटेपाखंमीसा समूहमा तथापाखंमीग्रहीलिंगीमां जेप्राणीरक्तने, तेदनेवालमतिवाला समजवा; तेसिकांतनासार एटलेरहस्यना जाणनथी॥ १० ॥ नावलिंगरता येषु सर्वसारविदो दि ते॥ लिंगस्था वा गृहस्था वा सिध्यति धूतकल्मषाः॥२॥ नावलिंगं हि मोदांगं व्य लिंगमकारणं ॥ व्यं नात्यंतिकं यस्मान्नाप्येकांतिकमिष्यते ॥१७२ अर्थ ॥ थनेजेप्राणी नाव लिंगेराताने, तेहनेसर्वसारना जाणकहिये. तेवेषध साधुलिंगेहोय; अथवाग्रहस्थ लिंगेहोय; तोपणपापकर्मधोइने मोक्षपामे ॥ १७ ॥ मजेन्नावलिंगते मोदनुंअंगळे, श्रनेडव्यलिंगतोश्रकारण. अव्यलिंगतेकांश श्रात्यं कनथी. माटेजेजावलिंगी, तेऽव्यलिंगने एकांतेनथीश्चता ॥ १२ ॥ यथा जातदशालिंगमर्थाव्यन्निचारि चेत् ॥ विपक्वाधका नावात् ततुत्वे तु का प्रमा॥२७॥वस्त्रावधारणेच्गचेदाधिकात स्य तां विना ॥धृतस्य न किमस्थाने करादेरिव बाधकं ॥२॥ थर्थ ॥ श्हांकोश्कदेशेजे, नग्नपणेमोक्ष. तेनेउत्तरकहे. जोएथर्थश्री वात रीढतो थात्मानेमोहवाधकले. तेमोहनोथनावथाशे, श्रनेजोनगनपणे मोदाहोय मोह टालवानुं गुंप्रमाण ? तेबारेतोमोइटालवानी कांजरूरनरहे ॥ २३ ॥ वस्त्रर ऐएटो श्वाविनापण जो वस्तराखतां मोदनीबाधकताठे, तोश्वाविनाजे करादि एटो हाथप्रमुखथंगधर्याने, तेपणमोदना वाधकथाशे, एटले दिगंवरलोककहे। वखराखवायी मोदनीवाधकताठे, तेदनेनिरुत्तरकस्वा ॥ १४ ॥ स्वरूपेण च वस्त्रं चेत्केवलज्ञानवाधकं ॥ तदादिकपटनीत्येव तत्तदावरणं भवेत् ॥१७॥ इत्यं केवखिनस्तेन मूर्ध्नि दिप्तेन के नचित् ॥ केवलित्वं पलायंत्यहोकिमसमंजसं ॥ २६ ॥ अर्थ ।। जोपरमार्थथी जेबन तेहिजकेवलहानने बाधकपणेदोयतो दिगंबर ीने केवलज्ञानावरणीयने ठेका बत्रावरणीय एमययुजोइये. तेवनावरणीय कर्मदिगं अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५३ए रीयो कहेतानथी, एटलीएनीचूक ॥१५॥ एरीतेतो केवलिनेमाथे कोकवस्त्रो ढाडे तेवारेकेवलज्ञानने नासीजजोश्ये, पणकेवलीने वस्त्रयोढामतां केवलझाननासी जायने एमतोयतुंनथी, माटे अहोइतिश्राश्चर्य शुंजुतुथसमंजस वोलोगे ! ॥ १६ ॥ मावलिंगात्ततोमोदो निन्नलिंगेष्वपि ध्रुवः ॥ कदाग्रहं विमुच्यै तनावनीयं मनस्विना॥२॥अशुभनयतो ह्यात्मा बंधोमुक्त इ तिस्थितिः॥ न शुभनयतस्त्वेष बध्यते नापि मुच्यते ॥२॥ अर्थ ॥ तेमाटे जावलिंगथीमोदबे, वेषनोकांशनियमनथी. कदापिजव्यथी अन्य लिंगीनोवेषहोय, तोपण निश्चयेमोक्ष. माटेकदाग्रहबांडीने बुद्धिवंतपुरुपे एरीतेविचा- रतुं ॥ १७ ॥ श्रशुझ्नयथी श्रात्माबंधाय अनेमुंजायपण. पणशुधनयेतो एश्रात्मा धातोपणनथी, अनेमुंफातोपणनथी ॥ १७ ॥ अन्वयव्यतिरेकाच्यामात्मतत्त्वविनिश्चयं ॥ नवन्योपिदि तत्त्वे न्यः कुर्यादेवं विचक्षणः॥२॥ इदं हि परमध्यात्म ममृतं ह्य द एव च ॥ इदं दि परमं ज्ञानं योगोयं परमः स्मृतः॥रए॥ अर्थ ॥ श्रन्वयव्यतिरेकेकरीने जेनतेतेउतुं, तेहनेअन्वयकहिये अनेजेनते तेश्र उतुं तेहनेव्यतिरेककहिये ॥ तदनावेतनावोधन्वयः तदनावेतदनावोव्यतिरेकः दंग घटदृष्टांतेनन्नाव्यं ॥ विचक्षणपुरुषे एरीतेआत्मतत्त्वनो निश्चयनवतत्त्वेकरीने करवो ॥ रजए ॥ एहिजउत्कृष्टअध्यात्म; एहिजअमृतोपमः वलीए हिज परमज्ञान अने एहिजपरमयोगकह्योः ॥ १० ॥ गुह्याद्गुह्यतरं तत्वमेतत्सूदमनयाश्रितं ॥ न देयं स्वल्पवुम्ही नां तेह्येतस्य विडं विकाः ॥रए॥ जनानामल्पबुद्धीनां नैतत्तत्त्वं हितावहं ॥ निर्बलानां दुधार्तानां नोजनं चक्रिणो यथा॥ ए अर्थ ॥ नामांबार्नु एतत्त्ववे; माटेसूदमनयश्राश्रीने एतत्त्वअल्पबुद्धिने नसंजला- व; शामाटेकेजे अल्पमतिवाला तेएतत्त्वना विटंवकरे ॥ ११ ॥ माटेअल्पबुद्धिवंत प्राणीने एतत्त्वहितकरेनही, जेमचक्रवर्त्तिनुं खीरनुं नोजन निर्वलजेनुधायेपीड्या प्राणीहोयतेनेपचेनही, तेनीपरेंजाणवू ॥ रएर ॥ ज्ञानांशजविदग्धानां तत्त्वमेतदनर्थकृत् ॥ अशुक्ष्मंत्रपाठस्य फणिरत्नग्रदो यथा ॥२३॥ व्यवहारविनिष्णातो योझीप्सति विनिश्चयं ॥ कासारतरणाशक्तः सागरं स तितीपति ॥ २४ ॥ 4 ५४० - प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ तेमखमखम पंडिताश्येकरीने अर्धवट्याएडवा जेप्राणी तेनेएतत्व कारीते; जेमत्रशुभ मंत्रनापाठवालो पुरुष सर्पनोमणिलेवाजाय, तेतेनेथना श्राय; तेनीपरेंजाणवू ॥३॥ जेप्राणीव्यवहारनयमां कुशलनथी, श्रनेनिश्चर समजवाजाय, तेप्राणीतलावने तरवामांअसमर्थतां समुसतरवा वांठे ॥ १९४ व्यवहारं विनिश्चित्य ततः शुध्नयाश्रितः ॥ आत्मज्ञानरतोनूत्वा परमं साम्यमाश्रयेत् ॥ २५ ॥ अर्थ ॥ व्यवहार अनेनिश्चयेकरी शुभनयनेयाश्रीने श्रात्मज्ञाने रतथइ ३ तेप्राणी परमपदनेपामे ॥ १५ ॥ इतिश्रात्मनिश्चयाधिकारः अष्टादशसमाप्तः ॥ उत्सर्पद्व्यवहारनिश्चयकथाकल्लोलकोलाहलत्रस्यहुर्नयवादिक उपकुलं नश्यत्कुपदाचलं ॥ उद्याक्तिनदीप्रवेशसुन्नगं स्या छादमर्यादया युक्तं श्रीजिनशासनं जलनिधिं मुक्त्वा परं नाश्रये । अर्थ ॥ हवेजिनशासनरूप रत्नाकरनीस्तुति करे. तेमांप्रथम जिनशासनने अनीनपमायापेठे, तेजिनशासनरूपसमुख केवोठे ? तेकवे. पसरतीएहवी व्यव या निश्चयनयनीजेकथा, तेरूपजेकल्लोल तेनोजेकोलाहल, तेणेकरीने पुष्टजनन दिरपी; काचवानोकुल जेनेविपे त्रासपामेवे बलीजेमांधी कुमतिरूपिया तुदीगयाठे, नागा वलीजेमांमोहोटी उक्तियुक्तिरूपिणी नदीयोनो प्रवेश करीजमुनग पटले मनोहर वली स्याहादोली रूपमर्यादायेजेयुक्त; एवो श्री दामनरूपरवाकरजेसमुख तेनेतजीनेपरदर्शननेकोणसेवे ?॥१॥ पूर्णपुण्यनयप्रमाणरचनापुष्पैः सदास्थारसैस्तत्त्वज्ञानफलेः सदा विजयते स्थाबादकल्पद्रुमाएतम्मात् पतितः प्रवादकुमुमेः पटदर्शनारामन्नृर्यः सौरनमुन्मत्यन्निमतेरध्यात्मवार्तालवेः॥३॥ अर्थ ॥ दवए जिनमतने कल्पवृक्षकरीदेग्वाडेवे. जेमांपूर्णपवित्रजे सातनय चारममा तेइन जग्चना तेरपिय फुलमांधी सदेव अकारूपग्मेकरीने नत्व नारद नानांत. एबोम्बाहादनामाजे कल्पवृक्ष ते सहाजयवंतोवनों ! " वृदय मी ड्यांज प्रदाहरवि पृल नागकरीन पदर्शनम्प यानीनी जेधर नवनयाल्नी जेवान श्री तनावब तेरकरीन नूयः कहतांफरीने मु प्राका ५४१ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. चित्रोत्सर्गशुन्नापवादरचनासानुश्रियालंकृतः श्रद्धानंदनचंद नद्रुमनिन्नप्रझोक्षसत्सौरन्नः॥त्राम्यङ्गिः परदर्शनग्रहगणरासै व्यमानः सदा तकस्वर्णशिलोव्रितो विजयते जैनागमो मंदरः ॥३॥ अर्थ ।। हवेजिनशासनने मेरुपर्वतनी उपमाआपेले. नानाप्रकारनो उत्सर्गमार्ग अनेरुडोजे अपवादमार्ग तेनीरचनावंत रूपशिखर तेनीशोनाये शोजितदे. वली झारूपनंदनवनमां चंदननोवृद तेरूपजेवुद्धि तेथकी प्रगटीने सुगंधजिहां एवोमेस्तु व्यवे. बलीएमेरुपर्वतनीपतवाने जमताजे परदर्शनरूपी ग्रहनासमूह तेणेकरीने सदासेवितो. तथातर्कजे शुरु विचार तेरूपिणीसुवर्ण शिला तेणेकरीने उचोठे. एवो जैनागमरूपजेसेस तेजयवंतोवत्तों ! ॥३॥ स्थादोषापगसस्तमांसि जगति दीयंत एवदाणाद ध्वानो विशदी नवंति निविमा निजादृशोर्गच्छति॥यम्मिन्नच्युदिते प्रमाणदिवस प्रारंजकल्याणिनी प्रौढत्वं नयनीर्दधाति स रविनागमो नंदतात पक्षा अर्थ ॥ हवेजिनशासनने सूर्यनीउपमायापी लागे. नागम पसूर्यनाराम चघकी चोरीजारीइत्यादिदोपटले, वलीजबकी मार्गक्रमां जगनने जाना धारं दायथाय, जेथकीमार्गनिर्मल बाउंने बलीमांत्री प्रसाद सालाना जेससूर्योदयथी दिवस उग्दोगमनिस्याचं मनानमः मानाभि नाम पदिवलनी सिकताथाय नजाणिवेदिमा ::. . मन्सूर्य उदये लोकन्यायमार्गचाले. या 11 गमनीवाणीत घणीरटीशनप्रदिनापान, - - ra नो ५४० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ तेमखमखम पंडिताश्येकरीने अर्धवट्याएहवा जेप्राणी तेनेएतत्त्व कारी; जेमअशुद्ध मंत्रनापाठवालो पुरुष सर्पनोमणिलेवाजाय, तेतेनेअनश थाय; तेनीपरेंजाणवू ॥१३॥ जेप्राणीव्यवहारनयमां कुशलनथी, अनेनिश्चय समजवाजाय, तेप्राणीतलावने तरवामांअसमर्थतां समुसतरवा वांजे ॥ १४ व्यवहारं विनिश्चित्य ततः शुक्ष्नयाश्रितः ॥ आत्मज्ञानरतोनूत्वा परमं साम्यमाश्रयेत् ॥ २५ ॥ अर्थ ॥ व्यवहार अनेनिश्चयेकरी शुजनयनेयाश्रीने श्रात्मज्ञाने रतयश के तेप्राणी परमपदनेपामे ॥ १५ ॥ इतिश्रात्मनिश्चयाधिकारः अष्टादशसमाप्तः॥ उत्सर्पद्व्यवहारनिश्चयकथाकल्लोलकोलाहलत्रस्य(यवादिक उपकुलं नश्यत्कुपदाचलं ॥ नवयुक्तिनदीप्रवेशसुन्नगं स्या वादमर्यादया युक्तं श्रीजिनशासनं जलनिधि मुक्त्वा परं नाश्रये ॥ अर्थ ॥ हवे जिनशासनरूप रत्नाकरनीस्तुति करे. तेमांप्रथम जिनशासनने अनीउपमाशापेठे, तेजिनशासनरूपसमुख केवो ? तेकहेजे. पसरतीएहवी व्यवर था निश्चयनयनीजेकथा, तेरूपजेकहोल तेनोजेकोलाहल, तेणेकरीने पुष्टजनन दिरूपी; काचवानोकुल जेनेविषे त्रासपामेले वलीजेमांथी कुमतिरूपिय तुटीगया, नागाबे; वलीजेमांमोहोटी उक्तियुक्तिरूपिणी नदीयोनो प्रवेशवे करीजेसुनग एटले मनोहरने वली स्याहादशैली रूपमर्यादायेजेयुक्त एवो श्री। शासनरूपरत्नाकरजेसमुष तेनेतजीनेपरदर्शननेकोणसेवे ?॥१॥ पूर्णपुण्यनयप्रमाणरचनापुष्पैः सदास्थारसैस्तत्त्वज्ञानफलैः सदा विजयते स्यामादकल्पद्रुमःएतस्मात् पतितैः प्रवादकुसुमैः षट्दर्शनारामजूर्यः सौरनमुखमत्यन्निमतैरध्यात्मवार्तालवैः॥२॥ अर्थ ॥ हवेएजिनमतने कल्पवृक्षकरीदेखाडेवे. जेमांपूर्णपवित्रजे सातनय चारप्रमाण तेहनीजेरचना तेरूपिय फुलमांडेथी सदैव श्रझारूपरसेकरीने तत्त्व रूपफल नीपनांके, एवोस्याछादनामाजे कल्पवृक्ष ते सदाजयवंतोवों ! एक वृक्षयी खरीपड्यांजे प्रवाहरूपि फूल तेणेकरीने पदर्शनरूप वामीनी जेधर नवनवीश्रध्यात्मनी जेवाओ तेनाजेलव तेणेकरीने नूयः कदेतांफरीने सुर णाने प्रगटकरेठे ॥२॥ .
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
५४१
चित्रोत्सर्गशुलापवादरचनासानुश्रियालंकृतः श्रानंदनचंद
नद्रुमनिन्नप्रझोक्षसत्सोरनः ॥ त्राम्यभिः परदर्शनग्रहगणरासै
व्यमानः सदा तर्कस्वर्णशिलोव्रितो विजयते जैनागमो मंदरः ॥३॥
श्रर्थ ॥ हवेजिनशासनने मेरुपर्वतनी जपमाश्रापेठे. नानाप्रकारनो उत्सर्गमार्ग
अनेरुडोजे अपवादमार्ग तेनीरचनावंत रूपशिखर तेनीशोजाये शोभितले. वलीथ
झारूपनंदनवनमां चंदननोवृक्ष तेरूपजेबुझि तेथकीप्रगटी सुगंधजिहां एवोमेरुतु
ल्यठे. वलीएमेरुपर्वतनीपवाने नमताजे परदर्शनरूपी पहनासमूह तेणेकरीने
सदासेवितो. तथातर्कजे शुद्ध विचार तेरूपिणीसुवर्ण शिक्षा तेणेकरीने उंचो. एवो
जैनागमरूपजेमेरु तेजयवंतोवों ! ॥३॥
स्थादोषापगमस्तमांसि जगतिदीयंत एवकणाद ध्यानो विनदी
अवंति निविमा निजादशार्गच्छति।यम्मिन्नन्युढ़िते प्रमाण दिवस
प्रारंनकल्याणिनी प्रौढत्वं नयनीदधातिल रविनागमो नंदतात ॥४॥
थर्थ ॥ हवेजिनशासनने सूर्यनीउपमायापी खागे. जैनामकरूपसूर्यनानद
यथकी चोरीजारीइत्यादिदोपटले, वलीजवकी काणेकमां जननेकिन यज्ञान
धार दायथाय, जेथकीमार्गनिर्मल था. बीचमामांची प्रमानिसजाया
जेमस्योदयची दिवस उदोएम निरूयात. मनाम मनीकि,
नार पदिवसनी सिकनाथायवे, जागिदिम
मसूर्य उदये लोवन्यायमागेचाले. शासन
गमनीयापीते घणीरजीशनयोगलापन,
44
4
.
.
,
.
N
तोवली ॥५॥
No text on this page.
५४३
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
वार्ताः संति सहस्रशः प्रतिमतं ज्ञानांशबंधक्रमाश्चेतस्तासु ततः प्र
याति न तुमां लीनं जिनेशगम।नोत्सर्पति लताः कति प्रतिदिशं पुष्पैः
पवित्रा मधौ तान्योनैति रतिं रसालकलिकारक्तस्तु पुस्कोकिलः ॥॥
अर्थ ॥ जेनोश्रनुक्रमझाननेमात्रअंशेकरीनेबंधायोने, एवीपरदर्शनीयोनीवार्ता-
, तेवामतममत्व हजारोगमेवर्ते, पणतेवातोनेविषे माहासूचित्तजातुंनथी. शामाटे-
जेसिकांतोनेविषे माहारुमनलीन. माटेचैत्रमासे दिशोदिशेजेफूल तेणेकरीने पवित्र
एहवीजेलता तेकेटलीकविकस्वरथाय, फले, पणपुंस्कोकिलजे कोयल तेश्रांबानीमंजरी
अ॒रक्तएवीथकी तेलताश्रोनेविषेरतिनपामे, तेनीपरे महारुचित्तपण सिद्धांतरूप ां-
वानीमंजरिये रक्तथयुथकुं अन्यदर्शनरूप लताश्रोमा जातुनथी ॥ ए॥
शब्दोवा मतिरर्थ एव वसु वा जातिः क्रिया वा गुणः शब्दार्थः किमि
ति स्थितिः प्रतिमतं संदेदशंकुर्यथा|जैनें तु मते न सा प्रतिपदं जा
त्यंतरार्थस्थितिः सामान्यं च विशेषमेव च यथा तात्पर्यमन्विति॥१॥
अर्थ ॥ श्राशब्दबे, किंवा मतिडे केअर्थडे, केगुणने, के वस्तुके0 अव्य, केजाति
के क्रियाने ? वलीएनो शब्दार्थकेमहशे? एवोसंदेहरूपिखीलो मतमतप्रत्येरझोडे पण
जिनमतमांनथी.तेपदपदप्रत्ये जात्यंतरश्रर्थनी स्थितिबे.माटे सामान्यश्रने विशेष जेवाप
दार्थनो यथार्थ निश्चय तात्पर्यअर्थतेने नजे.माटे जिनमतमां संदेहरूपखीलोनथी॥१॥
यत्रानर्पितमादधाति गुणतां मुख्यं तु वस्त्वर्पितं तात्पर्यानवलंबने
न तु नवेद्बोधः स्फुटं लौकिकः॥संपूर्ण त्ववन्नासते कृतधियां कृत्स्नाहि
वदाक्रमात् तां लोकोत्तरनंगपक्षतिपदं स्यावादमुज्ञांस्तुमः ॥११॥
थर्थ ॥ स्याहादरूपजैनमुडामां केवोगुणवे ? के जेमांवस्तुने अनर्पणकरीवतां
पण तेवस्तुगुणतानेप्राप्तिथायने; अनेवस्तुअर्पणकरीठतांते मुख्यतानावनेपामे, श्रने
जेनातात्पर्यश्रर्थने श्रवलंबनेकरीने तोप्रगटपणे लौकिकवोधथायवे; अनेसंपूर्णवोधतो
समग्र विवक्षाना अनुक्रमथकी महानिपुणबुझिवाखाने प्रकाशथायवे; तेमाटेए लोको-
त्तर नंगजालकाएं एवीजेस्याछादशैलीरूपमुसा तेनेश्रमेस्तवियेठेये ॥११॥
आत्मीयानुनवाश्रयार्थविषयोप्युच्चैर्यदीयक्रमो म्लेचानामिव संस्कृ
तं तनुधियामाश्चर्यमोहावहः ॥ व्युत्पत्तिप्रतिपत्तिहेतुविततस्यामा
दवागगुंफितं तं जैनागममाकलव्य न वयं व्यादेपन्नाजः कचित्॥१॥
५४४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ तेजैनागमकेने ? जेमा पोताना श्रात्मानो अनुन्जवकरवाना श्राश्रयनो विषय, एवोचपणेकरीने जेनोक्रम एटलेपरिपाटी, अनेम्लेनेजेम संस्कृ तनाषा श्राश्चर्यकरनारी अनेमोहलपजावनारी तेनीपरे अल्पबुद्धिवालाने अचं वोपामी मुंफाववानुंस्थानको; माटेजैनागमतो व्युत्पत्तिनुं निरूपण करनाराजे हेतुते णेकरी विस्तीर्णएडवोजे स्याहादमार्गतेणेकरी रचे , तेनेपामीने महारा चित्तमा वीजुकोइपण व्यापपणु क्यारेपणथतुनथी ॥ १२ ॥ मूलं सर्ववचोगतस्य विदितं जैनेश्वरं शासनं तस्मादेव समुचितैर्नय मतैस्तस्यैव यत्खमनं ।। एतत्किंचन कौशलं कलिमलचन्नात्मनः स्वा श्रितां शाखां नेतुमिवोद्यतस्य कटुकोदाय तार्थिनः ॥२३॥ अर्थ ॥ मादेसर्ववचनगतसमूहनुजेमूल एहqएजिनशासनकडंबे. एजिनशासन थकीज प्रगव्या एहवाजे नयनयना मत तेवामतेकरीनेज पुष्टप्राणी तेज जिनथागमन खंमनकरे. तेपापिष्टात्माश्रोनो श्रात्मा पापरूपमेलेकरीढंकाणो. एवाऽष्टोनुंजेकांश किंचित्मात्र डाहापणपणुबे,तेजेमकोइकमूर्ख जेवृक्षनीमाले बेगोथको तेजमालकापवाने जमालयाय,तेथीकडवा विपाकपामे,तेमतेकुविचारवालाने आगलकमाफल प्रगटशे १३३॥ त्यक्त्वोन्मादं विनज्य वादरचनामाकर्ण्य कर्णामृतं सिद्धांतार्थरहस्य वित्वलनतामन्यत्र शास्त्रे रतिं ॥ यस्यां सर्वनया वसंति न पुनर्व्य स्तेषु तेष्वेव या मालायां मणयो बुतिनपुनर्व्यस्तेषु तेष्वेव सा॥२४॥ श्रर्थ॥ उन्मादतजीने,मांहोमांहे जगडोतजीने,वली कानेश्रमृतरूप वाणीसांजलीने, सिद्धांतनाश्रर्थ रहस्यनोजे जाणपुरुष तेबीजांशास्त्रनेविपे रतिकेमपामे ? अर्थात्नजपामे. जे जैनवाणिनेविपे सघलाएनय प्रवेशकरे, पणतेजदाजदामतवालाना मतमा सर्वनय नथी. तेथीजैनवाणीकांइतेमारेदेतिनथी. शामादेजेतेसर्वे व्यग्रचित्तवाला. माटेजेनमा सर्वे नयवे.जेममालानेविपे सर्वमणकारमेवे,पणतूटामणकापड्याहोय तेनेमालानकहिये अनेएकमणके सर्वेमणका समाणाएमपणनकहीए माटेतेमालासरखोजैनमतठे ॥ २५ ॥ अन्योन्यप्रतिपक्षनाववितथान् स्वस्वार्थसत्यान्नयानपेदाविषय ग्रदै निजते माध्यस्थमास्थाय यः॥स्यामादे सुपथे निवेश्यहरते तेषां तु दिङ्मूढतां कुंटेंप्रतिमं यशोविजयिनस्तस्यैव संवर्धते ॥१॥ थर्थ ॥ एमएकबीजाने वेरजावेकरी जूनाजूगजोपोतपोतानाथर्थ तेनेसाचाकरता एवामतवालाजे दर्शनी तेपोतानानयनो विपयग्रहणकरी माध्यस्थपणानेस्वीकारी
५४८
,
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
सारामागनो विजागकरावीने, स्याहादरूपउत्तममार्गनेविषेलोकनुं चित्तस्थापनकरावी
ने अने जे माध्यस्थपणु ग्रहणकरीतेमनी दिग्मूढतानोनाशकरे, ते विजयवंतप्राणी कुंदन
फूल तथाचंघमासरखो उज्वलोजेजश तेणेकरीवृद्धिवंतोथशे. श्रही कवियेपोता
नामपणसूचव्युंजे ॥ १५ ॥ इतिश्रीजैनमतस्तुत्यधिकार एकोनविंशतिसमाप्तः ॥
। इतिश्रीमहोपाध्याय श्रीयशोविजयगणिना विरचिताध्यात्मसारप्रकरणेषष्टप्रबंधः ॥
अढा रमांअधिकारनाकाव्य एएए तथा श्रोगणीसमांना १५ मलीने २१० काव्यवे.
शास्त्रोपदर्शितदशा गलितासग्रहकषायकलुषाणां ॥
प्रियमनुन्नवैकवेद्यं रदस्यमाविर्भवति किमपि ॥१॥
प्रथमाच्यासविलासा दालिनँगीव यत्दाणाक्षीनं ॥ चं
चलतरुणीविभ्रमसमं सुतरलमनः कुरुते ॥३॥
अर्थ ॥ शास्त्रेवतावीजेदशा तेणेकरीने गलीगश्वे सारीनरसी असदृग्रहरूपक
गयनी कबुषताजेनी, जेने प्रियएडवोजे एकश्रनुजव तेथीजणातुं एबुजेरहस्य ते
कांकप्रगटथायवे ॥१॥ प्रथमअन्यासरूपी विलासनायोगेकरीने जेप्राणीपूर्वोक्त
कांश्क रहस्यमां लीनथायने अनेफरीचंचलपणेरहे. जेमचंचलस्त्री पोताना विलास
नायोगेकरी कांकसुखमां लीनथायवे अनेपठी जेवीनेतेवी चंचलरहेने, तथाजेम
कीमानेन्नमरी ज्यारेचटकोनरावे, त्यारेतेनाध्यानेकरीने तेतहीनथश्जायने अनेपठीजे
गरेजमरीपोताना चटकानोउद्योगमुकीसापेठे, तेवारतेसर्वजुलीज पोतानोमूलनो
स्वनाव धारणकरेने, तेनीपरे जाणीले ॥२॥
सुविदितयोगैरिष्टं क्षिप्तं मूढं तथैव विदिताएकाग्रं च निरुईचे
तः पंचप्रकारमिति ॥३॥ विषयेषु कल्पितेषु च पुरःस्थितेषु च
निवेशितं रजसा।सुखःखयुग्बहिर्मुखमायातं दिप्तमिद चित्तं ॥४॥
अर्थ ॥योगज्ञानिये पांचनेदे मनकयुं. १ क्षिप्तमन २ मूढमन ३ तेमजविक्षिप्तमन
। एकाग्रमन ५ निरुजमन. एपांचप्रकारमननावे ॥३॥ तेमांक्षितर्नुलकणकवे. पो-
ताना चित्तनेसन्मुख कटप्याजेविषय तेनेविपे रजोगुणेकरीने थाप्यु, मुखतथा
सुखयुक्त, थने वहिर्मुखघयदुंचित्त तेने क्षिप्तमनकां ॥४॥
क्रोधादिन्निनियमितविरुकृत्येषु यत्तमो जाग॥कृत्याकृत्यविना
गासंयतमेतन्मनोमूढं ॥ ५॥ सत्वोकापरिहतःखनिदानेषु मु
खनिदानेषु ॥ शब्दादिपु प्रसत्तं तदेव चित्तं तु विदितं ॥ ६॥
५४६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ ॥ जेमांबहुलताये तमोगुणहोय, एटलेक्रोधसहित विरुरूकामने विपेज तत्पर- होय अने विवेकरहितपणे कृत्याकृत्यनी वहेंचण विना जे होय, तेनेमूढमनकहीये ॥५॥ जेधैर्यनावलथी मुःखनाकारणगणतुंनथी, शब्दादिकविषयमां रूपरसादिकनांकारक- जाणी कठोरपणेप्रवर्ते एजेचित्ततेने विक्षिप्तमनकहिये ॥६॥ अद्वेषादिगुणवतां नित्यं खेदादिपटकपरिदारात्॥सदृशप्रत्ययसं गतमेकाग्रं चित्तमाम्नातं ॥७॥ नपरतविकल्परत्तिकमवग्रहादि क्रमच्युतं शुई ॥ आत्माराममुनीनां नवतिन रुई सदा चेतः॥॥ श्रर्थ ॥ रागपादिकेरहित जेगुणवंतपुरुषठे अनेसदा खेदादिकनोपरिहारकरना रजेपुरुष बे, ते तुंमन सदेवरागडेपटालवाथी सर्वकार्यमां सरखुमब्यु। तेनेएकाग्रमनक हिये ॥ ७ ॥ जेनीविकल्पवृत्तिशांतथई, वलीश्रवग्रहादिक्रमयी पातुंथोसझुंठे कष्ट श्रीएह,शुझमन, तेयात्माराममुनिनुजेअंतःकरणहोय; तेनेनिरुकमनकहिये ॥ ७ ॥ न समाधावुपयोगं तिस्रश्चेतोदशा श्ह लनंते।सत्वोत्कर्षात् स्य र्याउने समाधिसुखातिशयात् ॥ए॥ योगारंजस्तु नवेछिदिप्ते मनसि जातसानंदे॥दिप्ते मूढे वास्मिन् व्युचानं नवति नियमेन ॥२७॥ अर्थ ॥ चित्तनीत्रणदशा तेश्रासमाधिमांकां उपयोग पामतीनथी,तेवारे पणतेमां वेदशातो सत्वोत्कर्पथकी तथा स्थिरताथकी अनेसमाधिसुखना अतिशयथी उपयोग- पामे ॥ ए॥ कदाचित् विक्षिप्तचित्तनेविपे योगसमाधिमां आनंदितहोय तोयोगारंज- संजवे; दिप्तमूढमनेतो योगनोविशेष विषयरूप उदयहोय ॥ १० ॥ विषयकषायनिवृत्तं योगेषु च संचरिष्णुविविधेषु ॥ गृहखेलहा लोपममपि चलमिष्टं मनोन्यासे॥१२॥वचनानुष्ठानगतं याताया तं च सातिचारमपि।चेतोऽन्यास्दशायां गजांकुशन्यायतोऽउष्टं ॥२॥ थर्थ ॥ विविधप्रकारना योगनेविपे फरतुं अनेविषयकपाये जमु एqघरमारमता -- बालकनीपेरे चपलजेमनतेअभ्यासेकरी रुजाणवू ॥ ११ ॥ वचनानुष्ठानमारडुं एवं अतिचारसहित मनहोयतोपण जोमनयन्यासदशामां वर्त्तत्तुं होयतो, जेम हस्तिते अंकुशेकरीमोथाय तेदृष्टांते तेमनपणरुडुंथाय ॥ १२ ॥ ज्ञानविचारानिमुखे यथा यथा नवति किमपि सानंदाअर्थःप्रलोज्य वाखैरनुग्रहीयात्तथाचेतः॥१३॥ अनिरूपजिनप्रतिमां विशिष्टपद वाक्यवर्णरचनां च।पुरुषविशेपादिकमप्यत एवालंबनं ब्रुवते॥२४॥ ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ५४ अर्थ ॥ ज्ञान विचारणानासुखथी जेमकांक श्रानंदथाय एहवेवाह्यथर्थेकरी लो- नावीने तेमांचित्तनेयोजावीराखीने झाननाविचारने सन्मुखकरीये ॥ १३ ॥ रुमीजि नप्रतिमा, रुडांसिद्धांतनांपद, वचन अदर, ते पुरुषविशेपजे बहुश्रुतगीतार्थमुनि हो यतेइने एत्रणबालंबन प्रजुयेकह्यांचे ॥ १४ ॥ आलंबनैः प्रशस्तैः प्रायोनावः प्रशस्त एव यतः॥ति सालंबनयोगी मनः शुन्नालंबनं दध्यात् ॥१५॥ सालंबनं दणमपि दाणममि कुर्या न्मनोनिरालंबं ॥ इत्यनुन्नवपरिपाकादाकालं स्यान्निरालंबः॥२६॥ अर्थ ॥ रुडेश्रावनेकरीने प्रायेरूडोलावहोय. माटेसालंबनयोगी जे रुमाजीवडोय तेणेशुझयालवन धरवू ॥ १५ ॥ श्रनेणैकमां सालंबनमनकरे, अनेणैकमां निरा- लंवनमनकरे, एरीतेश्रनुजवनापरिपाकथी तेप्राणीसदाय निरालंबनथाय ॥ १६ ॥ आदव्यैकपदार्थ यदा न किंचिमिचिंतयेदन्यत् ॥ अनुपनतेंधनव लिवउपशांतं स्यात्तदा चेतः ॥ १७ ॥ शोकमदमदनमत्सरकलदक दाग्रहविषादवैराणि॥दीयंते शांतहृदामनुन्नव एवात्र सादात्तः॥२॥ 'श्रर्थ ॥ पनीएकपदार्थनेश्रवलंबीने जेवारेवी जुकांश चिंतवेनही, तेवारे जेमकाष्टवि- नानो अग्निउपशमेबे, तेनीपरेउपशांतपणुंपामे ॥ १७ ॥ मादेशोक, गर्व, काम, मत्सर, क्लेश, हउ, विषाद अनेवैर एटलावानां शमतावंतप्राणीनेनहोय, एवातनो सादीहा अनुनवः ॥ १७ ॥ शांते मनसि ज्योतिः प्रकाशते शांतमात्मनः सहजानस्मीनवत्यवि द्या मोदध्वांतं विलयमेति ॥ १॥ वाह्यात्मनोधिकारः शांतहृदाम तरात्मनां न स्यात्॥परमात्मानुध्येयः सन्निहितो ध्यानतो नवति ॥२०॥ अर्थ ॥ शांतमननेविषे रहेताथका श्रात्मानुशांत,खानाविक, सहेजानंदरूप जे तेज वेते प्रगटथाय, तेवारे जेकुविद्याते राखथजाय; अनेमोहांधकार नाशपामे ॥ २५ ॥ वाह्यथकि मननोजेअधिकार तेशांतपरिणामि अंतर्धात्मावाला प्राणीने नहोय, केम- केतेने ध्येयरूपी जेपरमात्मा तेध्यानथी ढुकमोठे. ॥ २० ॥ कायादिहिरात्मा तदधिष्ठानांतरात्मनामेति ॥ गतनिःशेपोपाधिः परमात्मा कीर्त्तितस्तज्ज्ञैः ॥२१॥ विषयकपायावेशः तत्त्वाश्र-क्षा गु णेषु च द्वेषः।आत्माज्ञानं च यदा वाह्यात्मा स्यात्तदा व्यक्तः॥२२॥ श्रर्थ ॥ कायाअधिष्ठित जेवहिरात्मा तेनुघधिष्ठानजे अंतरात्माठे, तेप्रतेपामे
५४न
थमारेनिर्बलते पूरोयाचारपणथमे पालीशकतानश्री; पणमोटा
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अनेगश्छेसमस्त उपाधिजेने तेने झानियेपरमात्मा कह्योठे ॥ १॥ जेनेविषयकषा
यनोआवेश होय, तथा तत्त्वनीयश्रकाहोय थनेगुणीनपर पहोय, थनेजेने श्रात्मानुं
ओलखाणनथी, तेनेप्रगटपणे वहिरात्मा कहिये ॥ २२ ॥
तत्त्वश्राझानं महाव्रतान्यप्रमादपरता च ॥ मोहजयश्च यदा स्यात्
तदांतरात्मा नवेव्यक्तः॥२३॥ज्ञानं केवलसंझं योगनिरोधः समग्र
कHदतिः॥सिद्धिनिवासश्च यदा परमात्मा स्यात्तदा व्यक्तः॥ २४ ॥
अर्थ ॥ जेनेतत्त्वनीश्रमाहोय, ज्ञानपणुहोय, महाव्रतीपणुहोय, तथाश्रप्रमादीप
होय, एमकरता जेवारेमोहनजीते, तेवारतेनेप्रगटपणे अंतरात्माकहिये ॥ २३ ॥ जि-
हांकेवलज्ञानहोय अने मनवचनकायाना योगनिरोधी श्रावकर्मक्षयकरी सिझमांबसे
तेवारे तेनेप्रगटपणे परमात्माकहिये ॥ २४ ॥
आत्मानंतो गुणत्ति विविच्य यःप्रतिपदं विजानाति।कुशलानुबंध
युक्तः प्राप्नोति ब्रह्मभूयमसौ ॥२५॥ब्रह्मस्थो ब्रह्मझो ब्रह्म प्राप्नो
ति तत्र किंचित्रं ॥ ब्रह्मविदां वचसापि ब्रह्मविलासाननुन्नवामः ॥२६॥
अर्थ ॥ जेप्राणीश्रात्मानेश्रने गुणवृत्तिने माहोमांदेवेहेंचणकरीने ठेकाणेजोने
तेप्राणीकुशलानुवंधि पुण्यसहित मोक्षपदनेपामे ॥ २५॥ जेब्रह्ममारह्यो ब्रह्मनोजाण
तेब्रह्मनेपामे, एमांशोधचंवोठे ? माटेब्रह्मवेत्तापुरुषजेज्ञानी तेनावचनेकरी ब्रह्मजेमोक्ष
विलासीसुख, तेने श्रमे अनुनविये दिये ॥ २६ ॥
ब्रह्माध्ययनेषु मतं ब्रह्माष्टादशसहस्रपदनावः ॥ येनाप्तं तत् पूर्ण
योगी ब्रह्मणः परमः ॥२७॥ध्येयोयं सेव्योयं कार्या नक्तिः सुकृत
धिया सैव ॥ अस्मिन्गुरुत्वबुध्या सुतरः संसारसिंधुरपि ॥ २ ॥
अर्थ ॥ ब्रह्मश्रध्ययननेविपे कडुंठेके, श्रढारहजार शिलांगरथेकरी जेब्रह्मचर्यने-
नेनेपूर्णयोगीअनेपरम ब्रह्मकहिये ॥७॥ माटेएनेजध्यावो, एनीजपुण्यवंते
अनेएनेविपे मोटाइपणानी बुजिधरीये तो संसारसमुअतरवोसहेल।।२।।
+तु
झंवेचायोगं पूर्णाचारासहिष्णवश्च वयं ॥नत्या परमसुनी
वन्यपढ़वीमनुसरामः॥शा अल्पापि यत्र यतना निर्दना सा
॥ अज्ञानविषयं यत्तद्विवेचनं चात्मन्नावानां ॥३०॥
यण अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. निनी चक्तिएकरीने तेहनीपदवीने पासशुं ॥शए॥ थोडीपणजयणा कपटरहितयशे, तेशुलश्रनुवंधकारीने. पणश्रात्मानावनीजेवेहेंचण तेअज्ञाननेटालनारखे ॥ ३० ॥ सिद्धांततदंगानां शास्त्राणां यः सुपरिचयः शक्त्या ॥ परमालंवनभू तो दर्शनपदोयमस्माकं ॥३१॥विधिकथनं विधिरागो विधिमा र्गस्थापनं विधेरिणाअविधिनिषेधश्चेति प्रवचनन्नक्तिः प्रसिशंतः॥३३ अर्थ ॥ सिकांतनाअमेपक्षीबीये, तेनाअंगजेशास्त्रतेनो शक्तिप्रमाणे अमारेपरिचय माटेपरमश्रालंबनचूत एवोजेंसमकितपक्ष तेश्रमारेरूडो ॥ ३१ ॥ शुरुनाष, वि- वेशास्त्रनोरागकरवो, शुङमार्गनुं स्थापनकर, विधिमार्गनीश्वाराखवी, श्रविधिटालवी नेसिझांतनी जक्तिकरवी एअमारोसिझांत ॥ ३५ ॥ अध्यात्मन्नावनोज्वलचेतोरत्योचितं हितं ॥ पूर्णक्रियान्निलाष श्चेतिघ्यमात्मशुद्धिकरः ॥३३॥ध्यमिद शुन्नानुबंधः शक्यारंन्नश्च शुरूपदाश्च ॥अहितो विपर्ययः पुनरित्यनुन्नवसंगतः पंथाः ॥३४॥ अर्थ ॥ श्रध्यात्मनी जावनायेकरी उज्वलएहवीजेचित्तवृत्तितेणेकरीने उचितकार्य रवं, तथा हितकारी करणीकरवी, पूर्ण क्रियाना विलासनोनिलाषधरवो. एअमारे प्रात्मानी शुद्धिकारक. एटलेएकअंतःकरणनी उज्वलताजे शुद्धिकरवीते, अनेवीजो प्राद्यथीमांडीअंतपर्यत पूर्णशुनक्रियाकरवानी अभिलाषा एवेवानांआत्मानी शुद्धिक नारांठे ॥ ३३ ॥ तथाएककरवायोग्यारंचते शक्यारंनअने वीजोशुद्धपक्ष एवेवा- शुनानुवंधीने. एवेजेनेप्रारंजकालेसमर्थने, एमांजेनी शक्तिउद्यमअने शुप्ररुकप गुने, तेनेतोहितकारीमाने अने एथीविपर्यासजे, तेने अहितकारीमाने. एवीरीते अनुभवज्ञानने मलवानो एपंथवे. एथीमिथ्यात्वटले ॥ ३४ ॥ ये त्वनुन्नवाविनिश्चितमार्गाश्चारित्रपरिणतिघ्रष्टाः॥ वाह्यक्रियया च रणानिमानिनो झानिनोपि ल ते॥३यालोकेपु वहिर्बुदिपु विपणिका नां बहिःक्रियासु रतिः॥श्रधां विनानचैताःसतांप्रमाणं यतोनिहितं३६ अर्थ ॥ जेने अनुत्नवनो निश्चयनश्री, चारित्रश्री जे ऋष्ट, तथाबाह्य कियानी जेनी आचरणा, अने लोकमांजनविहारीथर थाचारनोगधने, तेनेड़ा नीनकहिये ॥ ३५ ॥ वाह्यदृष्टिवाला मूर्खलोक तेने वाद्य क्रियावंनदेखी प्रीतिधरे, तेतो जेमकोकवाणीयो बाह्यक्रियाणानो व्यापारकरतोदेखिये तेनीपरेजाणवी सादे प्रकाविनानु कश्येप्रमाणनथी । ३६ ॥
५४न प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अनेगश्समस्त उपाधिजेने तेने झानियेपरमात्मा कह्योठे ॥ २१॥ जेनेविषयकपा यनोआवेश होय, तथा तत्त्वनीयश्रकाहोय श्रनेगुणीउपर उपहोय, श्रनेजेने श्रात्मानुं भोलखाणनथी, तेनेप्रगटपणे वद्विात्मा कहिये ॥ २२ ॥ तत्वश्रधाज्ञानं सदाव्रतान्यप्रमादपरता च ॥ मोहजयश्च यदा स्यात् तदातरात्मा नवेव्यक्तः॥२३॥झानं केवलसंझं योगनिरोधः समग्र कर्महतिः॥सिद्धिनिवासश्च यदा परमात्मा स्यात्तदा व्यक्तः॥२४॥ अर्थ ॥ जेनेतत्त्वनीश्रकाहोय, ज्ञानपणुहोय, महाव्रतीपणुहोय, तथाश्रप्रमादीपणु होय, एमकरतां जेवारेमोहनजीते, तेवारतेनेप्रगटपणे अंतरात्माकहिये ॥ ३ ॥ जि- हांकेवलज्ञानहोय अने मनवचनकायाना योगनिरोधी श्रापकर्मक्षयकरी सिझमावसे तेवारे तेनेप्रगटपणे परमात्माकहिये ॥ २४ ॥ आत्मानंतो गुणरत्तिर्विविच्य यःप्रतिपदं विजानाति।कुशलानुबंध युक्तः प्राप्नोति ब्रह्मभूयमसौ ॥३५॥ ब्रह्मस्थो ब्रह्मझो ब्रह्म प्राप्नो ति तत्र किंचित्रं ॥ ब्रह्मविदां वचसापि ब्रह्मविलासाननुन्नवामः ॥२६॥ अर्थ ॥ जेप्राणीश्रआत्मानेश्रने गुणवृत्तिने मांहोमांदेवेहेंचणकरीने ठेकाणेजोने तेप्राणीकुशलानुवंधि पुण्यसहित मोक्षपदनेपामे ॥ २५॥ जेब्रह्ममारह्यो ब्रह्मनोजाण तेब्रह्मनेपामे, एमांशोथचंवोठे ? माटेब्रह्मवेत्तापुरुपजेज्ञानी तेनावचनेकरी ब्रह्मजेमोद विलासीसुख, तेने श्रमे अनुनवियेठिये ॥ २६ ॥ ब्रह्माध्ययनेषु मतं ब्रह्माष्टादशसहस्रपदनावः ॥येनाप्तं तत् पूर्ण योगी ब्रह्मणः परमः ॥ २७॥ध्येयोयं सेव्योयं कार्या नक्तिः सुकृत धिया सैव ॥ अस्मिन्गुरुत्ववुझ्या सुतरः संसारसिंधुरपि ॥ २ ॥ पर्थ ॥ ब्रह्मश्रध्ययनने विपे कडुंठेके, श्रढारहजार शिलांगरथेकरी जेब्रह्मचर्यने- पाम्युं, जेनेपूर्णयोगीअनेपरम ब्रह्मकहिये ॥२॥ माटेएनेजध्यावो, एनीजपुण्यवंते नक्तिकरवी,यनेएनेविपे मोटाइपणानी बुद्धिधरीये तो संसारसमुखतरवोसहेल॥२७॥ अवध्वंवेवायोगं पूर्णाचारासहिष्णवश्च वयं ॥नत्या परममुनी नां तदायपदवीमनुसरामः॥णा अल्पापि यत्र यतना निर्दना सा शुन्नानुवंरकरी ॥ अज्ञानविषयं यत्तविवेचनं चात्मन्नावानां ॥३॥ अर्थ ॥ इहायोगतो अमारे निर्वबठे; पूरोयाचारपणश्रमे पालीशकतानश्री; पणमोटा ॥
५४ए अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. मुनिनी नक्तिएकरीने तेहनीपदवीने पामशुं ॥ए॥ थोडीपणजयणा कपटरहितयशे, तोतेशुनअनुवंधकारी. पणआत्मानावनीजेवेहेंचण तेअज्ञाननेटालनार ॥ ३० ॥ सिद्धांततदंगानां शास्त्राणां यः सुपरिचयः शक्त्या ॥ परमालंबनभू तो दर्शनपदोयमस्माकं ॥ ३१ ॥ विधिकथनं विधिरागो विधिमा र्गस्थापन विधेरिमअविधिनिषेधश्चेति प्रवचनन्नक्तिः प्रसिझतः॥३३ श्रर्थ ॥ सिझांतनाअमेपक्षीतीये, तेनारंगजेशास्त्रतेनो शक्तिप्रमाणे अमारेपरिचय ने, माटेपरमधालंवननूत एवोजेंसमकितपक्ष तेश्रमारेरूडो ॥३१॥ शुरुनाषचं, वि- धिशास्त्रनोरागकरवो, शुद्धमार्गनुं स्थापनकरवं,विधिमार्गनीश्चाराखवी, श्रविधिटालवी श्रनेसिकांतनी चक्तिकरवी एअमारोसिकांत ॥ ३ ॥ अध्यात्मन्नावनोज्वलचेतोटत्योचितं हितं ॥ पूर्णक्रियान्निलाष श्चेतिघ्यमात्मशुद्धिकरः ॥३३॥ध्यमिद शुन्नानुबंधः शक्यारंन्नश्च शुरूपदश्च ॥अहितो विपर्ययः पुनरित्यनुन्नवसंगतः पंथाः ॥३४॥ अर्थ ॥ अध्यात्मनी जावनायेकरी उज्वलएहवीजेचित्तवृत्तितेणेकरीने उचितकार्य करवू, तथाहितकारी करणीकरवी, पूर्ण क्रियाना विलासनोश्रजिलाधरवो. एश्रमारे थात्मानी शुद्धिकारक. एटलेएकअंतःकरणनी उज्वलताजे शुद्धिकरवीते, अनेवीजो श्राद्यधीमांडीअंतपर्यत पूर्णशुनक्रियाकरवानी अभिलाषा एवेवानांथात्मानी शुद्धिक रनारांठे ॥ ३३ ॥ तथाएककरवायोग्यारंजते शक्यप्रारंनभने वीजोशुद्धपद एवेवा- नांशुनानुवंधीने. एवेजेनेप्रारंनकालेसमर्थने, एमांजेनी शक्तिउद्यमअने शुद्धप्ररुकप गुने, तेनेतोहितकारीमाने अने एथीविपर्यासजेने, तेने अहितकारीमाने. एवीरीते अनुन्नवझानने मलवानो एपंथवे. एथीमिथ्यात्वटले ॥ ३४ ॥ ये त्वनुन्नवाविनिश्चितमार्गाश्चारित्रपरिणतिन्रष्टाः॥ वाह्यक्रियया च रणानिमानिनो झानिनोपि न ते॥३णालोकेपु वहिर्बुझिपु विपणिका नांबहिःक्रियासु रतिः॥श्रद्धां विनानचैताःसतांप्रमाणं यतोनिहितं३३ अर्थ ॥ जेने अनुजवनो निश्चयनथी, चारित्रश्री जे ब्रष्टवे, तश्राबाह्य कियानी जेनी थाचरणावे, थने लोकसांजविहारीथइ थाचारनोगर्वधरेने, तेनेझा नीनकहिये ॥३५ ॥ वाह्यदृष्टिवाला मुर्खखोक तेने वाह्यक्रियाबंतदेखी प्रीतिधरे, तेतो जेमकोकवाणीयो बाह्यक्रियाणानो व्यापारकरतोदेखिये तेनीपरेजाणवी, मा श्रद्धाविनानुं करॉयेप्रमाणनथी ॥ ३६ ॥ ॥ t प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. वालः पश्यति लिंगं मध्यमवुद्धिर्विचारयति वृत्तं ॥ आगमतत्वं तुबुधः परीदते सर्वयत्नेन ॥ ३७॥ निंद्यो न कोपि लोके पापिष्ठेष्वपि नव स्थितिश्चिंत्या ॥ पूजा गुणगरिमाढ्या धार्यो रागो गुणलवेपि ॥३०॥ अर्थ ॥ माटेजेवालजीवहोयते वेपजोइने परीक्षाकरे, तथा मध्यमजीवते श्राचरणा जोपरीक्षाकरे; अनेपंडिततोझानतत्त्वदेखी परीक्षाकरे ॥३७॥ लोकनेविपे कोश्नी निंदाकरियेनही; पापीनेविषे महोटी संसारनी स्थिति चिंतबिये, जेगुणयुक्तपुरुपहोय तेनीपूजाकरीये; वडाश्करीये; तथाजेअल्पगुणीहोय तेनाउपर पण रागधरीये ॥३॥ निश्चित्यागमतत्त्वं तस्माउत्सृज्य लोकसंझां च ॥श्राविवेकसारं य तितव्यं योगिना नित्यं ॥३ए॥ग्राह्यं हितमपि वालादालापैर्जन स्य न देण्यं ॥ सत्या वाचः पराशापाशा इव संगमा झेयाः॥४०॥ अर्थ ॥ तथा श्रागमनोनिश्चयकरी लोकसंझाबोडीने विवेकनोसारजेश्रझातेनेविपे योगीश्वरे सदाउद्यमकरवो ॥ ३५॥ वालकथकीपण बालापेकरीने हितनीवात लेवी; उर्जनउपर हेपनकरवो; सत्यवोलवू; पारकीयाशानापाससरिखासंगमजाणवा ॥४॥ स्तुत्या स्मयो न कार्यः कोपोपि च निंदया जनैः कृतया॥ सेव्या धर्माचा स्तित्त्वं जिज्ञासनीयं च ॥४१॥शौचं स्थैर्यमदंनो वैराग्यं चात्मनि ग्रहः कार्यः॥ दृश्या नवगतदोषाश्चित्यं देदादिवरूप्यं ॥४॥ अर्थ ॥ कोश्वखाणेतो गर्वनकरवो; कोनिदेतो कोपनकरवो; धर्माचार्यनी सेवा करवी; तत्त्वनेजाणवानी श्वाराखबी ॥४१॥ पवित्रपणु, स्थिरतापणु श्रने निष्कपट पणु श्रादरवू तथावैरागधरवो अनेमननेवश्यकरीराखq, तथासंसारनादोपदेखवा, वली देहनेविनाशीपणे चितववो ॥ ४२ ॥ नक्तिनगवति धार्या सेव्यो देशः सदा विविक्तश्च॥ स्थातव्यं सम्यक्त्वे विश्वास्यो न प्रमादरिपुः॥४३॥ ध्येयात्मवोधनिष्टा सर्वत्रैवागमः पुरस्कार्यः॥ त्यक्तव्याः कुविकल्पाः स्थेयं वृक्षानुवृत्त्या च ॥ ४४ ॥ श्रर्थ ॥ प्रनुपरजक्तिधरवी; पशुपंडकादिदोपरहित देशजेस्थानक तेसेवई; सम कितदिशामांस्थिररहे; प्रमादरूपशत्रुनोविश्वासनकरवो ॥४३॥ ध्येयस्वरूपजे था त्मबोध तेमारहे; सघवेस्यले श्रागमसिकांतने थागलकर, कुविकल्पांडवा, जेमा गेंडचाले तेमार्गचालवू ॥ ४४ ॥ । ।
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. सादात्कार्यंतत्वं चिजूपानंदमेरै व्यं ॥ हितका री झानवतामनुनववैद्यः प्रकारोऽयं ॥४५॥ अर्थ ॥ तत्त्वने प्रगटकर, ज्ञानरूपवानंदजरेरहे, ज्ञानवंतने हितकारीथइने रहे, एथनुन्नववंतजीवोना प्रकार ॥ ४५ ॥ इतिअनुन्नवाधिकारः विंशतिमसमाप्तः ॥२०॥ येषां कैरवकुंदटंदशशनृत्कर्पूरशुनागुणामालिन्यं व्यपनीय चे तसि नृणां वैशयमातन्वते ॥ संतःसंतु मयि प्रसन्नमनसस्ते केपि गौणीकृतः स्वार्थोमुख्यपरोपकारविधयोल्बृंखलैःकिंखलैः॥ १ ॥ अर्थ ॥ चंडविकासीकमलनाफूलनोसमूह, चंगमा, कपूर, एसरपानज्वला जेना गुणने, तथाजे मनुष्यनाचित्तनेविषे मलिनताटातीने निर्मलताउज्वलताने वि स्तारेते; एवाजेसहान पुरुपोते, माहाराउपर प्रसन्नमने सदैवरहेजो! जेणेपोतानोश्रर्थ गौणकयो, अनजेनीमुख्यपणे परउपकारनी बुझिने, एवासङान जो महाराजप रप्रसन्न तो, उन्मत्तएवाखलजे पुर्जनलोक तेनी अप्रसन्नताये अ॒थवानुं ? ॥१॥ ग्रंथार्थात् प्रगुणीकरोति सुकविर्यत्नेन तेषां प्रथामातन्वंति कृपाक टादलदरीलावण्यतः सजनाः ॥ माकंदद्रुममंजरी वितनुते चित्रां म धुश्रीस्ततः सोन्नाग्यं प्रथयंति पंचमचमत्कारेण पुस्कोकिलाः ॥२॥ अर्थ ॥ रूडाजेकविते, तेअर्थानुपत्तिए नवाग्रंथरचेः पणकृपानजरनीबेहरी तेनुंघर एवाजे सङान तेग्रंथनेवखाणीने विस्तारकरे, तेलपरदृष्टांतकडेवे: जेनवसंतलक्ष्मी श्रांवानीमंजरीना मनोहरपणानेप्रगट करे. पणपोताना पंचम गगनागचमत्कारेकरी एटलेरागनोटहुको तेणेकरीनेकोयल मंजरीनुं सोनान्यपाएंजगमांबिम्नागे ॥२॥ दोषोल्लेखविपः खलाननविलाञ्चाय कोपाम्बलन जिब्दादिनन किं गुणान्नगुणिनां वासदन्यं प्रापयेत ॥ नम्माचे प्रयतमानावनवनं दिव्योषधी सन्निधौ शास्त्रार्थप्रतिपत्रिदा गुनदा कानायपुण्यप्रया॥३॥ अर्थ ॥ दोपना विस्ताररूपविपेसहित पददं पक्षपातीना मुखर पंजे मर्पयर ने घीउतीने कोपेचलतोषको एवोउर्जननीजीजर पजे नई मिनागपने ननु नि अंधी शयपणाने नपमागेगुं ? अपिनुपमाड नेमाडे महामारनु या पडयोज गाय नोय. तेनीप्राप्तिनाजाण जेलसन तनी सानेपानगावटी. पटीने दिव्योपधिकदिये. तेनेनेरल संबंटेन्द्री प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. वालः पश्यति लिंगं मध्यमवुद्धिर्विचारयति वृत्तं ॥आगमतत्त्वं तुबुधः परीदते सर्वयत्नेन ॥ ३७॥ निंद्यो न कोपि लोके पापिष्टेष्वपि नव स्थितिश्चिंत्या ॥ पूजा गुणगरिमाढ्या धार्यो रागो गुणलवेपि ॥ ३० ॥ अर्थ ॥ मादेजेवालजीवहोयते वेषजोड्ने परीक्षाकरे, तथा मध्यमजीवते श्राचरणा जोपरीक्षाकरे; अनेपंडिततोझानतत्त्वदेखी परीक्षाकरे ॥३७॥ लोकनेविपे कोश्नी निंदाकरियेनहीं; पापीनेविषे महोटी संसारनी स्थिति चिंतविये, जेगुणयुक्तपुरुपहोय तेनीपूजाकरीये; वडाश्करीये; तथाजेअल्पगुणीहोय तेनाउपर पण रागधरीये ॥३७॥ निश्चित्यागमतत्त्वं तस्मात्सृज्य लोकसंझां च ॥ श्रज्ञाविवेकसारं य तितव्यं योगिना नित्यं ॥३॥ग्राह्य हितमपि वालादालापैजन स्य न वेष्यं ॥ सत्या वाचः पराशापाशा श्व संगमा झेयाः॥४०॥ थर्थ ॥ तथा श्रागमनोनिश्चयकरी लोकसंज्ञाठोडीने विवेकनोसारजेश्रकातेनेविपे योगीश्वरे सदाउद्यमकरवो ॥ ३॥ ॥ वालकथकीपण थालापेकरीने हितनीवात लेवी; पुर्जनउपर वेपनकरवो; सत्यवोलवू; पारकीयाशानापाससरिखासंगमजाणवा ॥४॥ स्तुत्या स्मयो न कार्यः कोपोपि च निंदया जनैः कृतया। सेव्या धर्माचा स्तित्त्वं जिज्ञासनीयं च ॥४१॥शौचं स्थैर्यमदंनो वैराग्यं चात्मनि ग्रदः कार्यः॥ दृश्या नवगतदोपाश्चित्यं देवादिवरूप्यं ॥४२॥ श्रर्थ ॥ कोश्वखाणेतो गर्वनकरवो; कोनिंदेतो कोपनकरवो; धर्माचार्यनी सेवा करवी; तत्त्वनेजाणवानी श्वाराखबी ॥४१॥ पवित्रपणु, स्थिरतापणु थने निष्कपट पणु थादर तथावैरागधरवो अनेमननेवश्यकरीराखवू, तथासंसारनादोपदेखवा, वली देहने विनाशीपणे चितववो ॥ ४२ ॥ भक्तिनगवति धार्या सेव्यो देशः सदा विविक्तश्च॥ स्थातव्यं सम्यक्त्वे विश्वास्यो न प्रमादरिपुः॥ ४३ ॥ ध्येयात्मवोधनिष्टा सर्वत्रवागमः पुरस्कार्यः॥ त्यक्तव्याः कुविकल्पाः स्येयं तदानुसत्त्या च ॥ ४४ ॥ अर्थ ॥ प्रजुलपरनक्तिधरवी; पशुपंडकादिदोषरहित देशजेस्थानक तेसेवकुं; सम कित दिशामांस्थिररहे प्रमादरूपशत्रुनोविश्वासनकरवो ॥४३॥ ध्येयस्वरूपजे श्रा त्मवोध तेमारहेg; सघवेस्थत्वे थागमसिकांतने थागलकरवं, कुविकल्पांडवा, जेमा गंवृश्चाने तेमागेंचालबुं ॥ ४४ ।। wpmvis ५५३ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. अर्थ ॥ जेमांपूर्णअध्यात्मपदार्थ तेसहितघटना, पण तेजेनीदशाअज्ञानेकरी ने श्रवराणी, एवाश्रल्पबुद्धिवालानां चित्तमांतोजेरीते पंडितलोकश्रावाग्रंथथीरीज पामे, तेरीतनोचमत्कारनउपजावे. तेहनोदृष्टांत, जेमकामेव्यापीथकी अंतरंगमां विषयसुखने श्वतीयकी, तथा बाह्यथी जयशोकधरतीयकी, पुरुषनेवब्बन, हुंरूपवती एमग जरीयकी, रुमीवचननीचतुराश् करनार, एवीजे चतुरस्त्रीहोयतेपण गाममी आमूर्खने रीझवीनशके, पणपंमितनेतोआनंदपमाडे तेनीपेरेजाणवू ॥ ७॥ स्नात्वा सिझांतकुंडे विधुकरविशदाध्यात्मपानीयपूरैस्तापं संसारःखं कलिकलुषमलं लोनतृष्णां च हित्वा॥जाता ये शुभरूपाः शमदमशुचिताचंदनालिप्तगात्राः शीलालंका रसाराः सकलगुणविधीन्सजानांस्तान्नमामः ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ सिझांतरूपकुंडमां चंडसरखा निर्मल अध्यात्मरूपपाणीनापूरमांस्नानकरीने, नवपुःखरूपजेताप श्रने पापरूपजेमेलाप तथालोन, ने तृमानेगमीने, यथाशुद्धरूपे करी वलीसमतारूपइंडियदमनजे पवित्रतेरूपचंदनेकरी शरीरविलेपितळेजेनु, वलीशी लरूपघराणेकरीशोनता, सर्वगुणनानिधानएवाजे सजानतेने अमे नमिये वैये. ॥७॥ पायोदः पद्यबंधे विपुलरसन्नरं वर्षति ग्रंथकर्ता प्रेम्णां पूरैस्तु चेतःसर श्द सुहृदां प्लाव्यते वेगवनिः॥त्रुट्यंति स्वांतबंधाः पुनरसमगुणवेषिणां उर्जनानां चित्रं नाव नेत्रात् प्रणयरसवशान्निःसरत्यश्रुनीरं ॥ ५ ॥ श्रर्थ ॥ जेग्रंथकर्ता मेघसरखाने, तेपद्यवंधेकरीने, बहुरसनरे, वरसतांयका तेथी प्रेमरूपपूरते सङननाचित्तरूप सरोवरमां वेगेकरीनेजरायठे, वलीयसाधारणगुणना पीजे उर्जन, तेनातोअंतःकरणना वंधतुटेठे, अने एवाविचित्रकारीजेग्रंथ तेनानाय नाजायजेपुरुप तेविनयेप्रणीत रसेनज्वला, तेनानेत्रथी स्नेहरूपयांमुंफरेठे ॥ ५ ॥ उद्दामग्रंयन्नावप्रथनन्नवयशःसंचयः सत्कवीनां दीरा ब्धिर्मथ्यते यः सहृदयविबुधैर्मेरुणा वर्णनेन ॥ एतडिंडी रपिंडीनवति विधुरुचेर्मडलं विप्लुपस्तास्ताराः कैलास शैलाढ्य इह दधते वीचिविदोनलीलां ॥ १० ॥ अर्थ ॥ रुमाकविनी उद्दामकेप्रौढएहवीजे ग्रंथनानावनी रचनातेणेकरीनेनुपनी -- -- ७.
५५२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. उत्तानार्थगिरां स्वतोऽवगमान्निःसारतां मेनिरे गंन्नीरार्थसमर्थने वत खलाः काठिण्यदोषं दः ॥ तत्कोनाम गुणोस्तु कश्च सुकविः किंका व्यमित्यादिकां स्थित्युवेदमति हरंति नियतां दृष्टा व्यवस्थाः सतां ॥ ४ ॥ अर्थ ॥ उर्जनमूर्खनीरीतियो तोजेवारे पोतानीमेले पदवाचतां श्रर्थसुके एवाथ पार्थने सुगमपदजो अमेजोमीये तोखलमाणसएमकहेशेजे, कांस्याग्रंथमा सारनथी, एममाने. वलीजोश्रमे गंन्नीरअर्थसहित पदवांधीएतो, खलमाणस कहशेके, कठणप दवांध्यावे, एनोशुंअर्थकरिये? एतोमुंगानीपारसी. एवेग्रंथेकोश्ने गुणनथाय; जे श्रा गलवुझिविचारे एवाआजकोणरुमाकविठे? वलीसर्वनेनोगपडे एवाक्यांकाव्यवे? एकुंड जनवोलेमादेएग्रंथमर्यादानी स्थितिनेउछेद करवानीमति; तेनेजेटाले, कविनायणने जाणे, एवाजेसजनपुरुष तेनीव्यवस्था रूमीदीठी ॥४॥ अध्यात्मामृतवर्षिणीमपि कथामापीय संतः सुखं गाते विषमुनि रंति तु खला वैषम्यमेतत्कुतः॥ नेदं चानुतर्मिज्दीधितिपिवाः पीता श्वकोरा नृशं किं न स्युर्वत चक्रवाकतरुणास्त्वत्यंतखेदातुराः॥ ५॥ अर्थ ॥ अध्यात्मरूप अमृतवृष्टि एवीवार्ता, तेनुपानकरीने सऊनपुरुपसुखमाने अनेजेखललोकने, तेएवीवाणीने विपमपदकहीं ने विपरूपप्रगटकरे, एमां अ॒याश्चर्य वे ? तेजपरदृष्टांतकहे. जुओचंझकिरणनादर्शनथी अमृतपीने चकोरघणुंरीकपामेडे, तो\चंदेपीनेचकवो, चकवीषणोखेदनथीपामता ? अपितुपामेजठे ॥ ५॥ किंचित्साम्यमवेदय ये विदधते का नीलानिदां तेषां न प्रमदाव हा तनुधियां गूढा कवीनां कृतिः॥ये जानंति विशेपमप्यविषमे रेखो परेखांशतो वस्तुन्यस्तु सतामितः कृतधियां तेपां महानुत्सवः॥६॥ थर्थ ॥ जेमकांश्क सरखापणु देखीने काचमां थनेअनीलमणिमा थन्नेदरूपते एकपणुजाणे, तेवायल्पबुद्धिवालाने मोटाकविनि गूढश्रर्थनीरचना तेहर्पनणीनथाय. जे प्राणीयविषमवस्तुनेविपे एकरेखा, उपरेखा, थर्धरेखाइत्यादिक अंशेयकी वस्तुनेविशे पपणेजाणेते, एवाकुशलबुद्धिवालासज्जनने एग्रंथनाजेन्नाव, तेमदायोटवरूपठे ॥६॥ पूर्णाध्यात्मपदार्थसार्यघटना चेतश्चमत्कारिणी मोहवन्नदृशां नवे त्तनुधियां नो पंमितानामिव ॥ काकुव्याकुलकामगर्वगदनप्रोदाम वाक्चानुरी कामिन्याः प्रसन्नं प्रमोदयतिन ग्राम्यान् विदग्धानिवा।। ॥
अध्यात्मसार ग्रंथ श्रर्थसहित. પથરૂ अर्थ ॥ जेमांपूर्णबध्यात्मपदार्थ तेसहितघटनाठे, पण तेजेनीदशाश्रझानेकरी ने श्रवराणी, एवाश्रल्पवुद्धिवालानां चित्तमांतोजेरीते पंडितलोकश्रावाग्रंथथीरीज पामे, तेरीतनोचमत्कारननपजावे. तेहनोदृष्टांत, जेमकामेव्यापीथकी अंतरंगमां विषयसुखने श्चतीथकी, तथा वाह्यथी नयशोकधरतीयकी, पुरुपनेवबन, हुंरूपवती एमग नरीथकी, रुमीवचननीचतुराश् करनार, एवीजे चतुरस्त्रीहोयतेपण गाममी श्रामूर्खने रीकवीनशके, पणपंमितनेतोआनंदपमाडे तेनीपेरेजाणवू ॥७॥ स्नात्वा सिद्धांतकुंडे विधुकरविशदाध्यात्मपानीयपूरैस्तापं संसारमुःखं कलिकलुषमलं लोनतृष्णां च हित्वा॥जाता ये शुरूपाः शमदमशुचिताचंदनालिप्तगात्राः शीलालंका रसाराः सकलगुणविधीन्सजानांस्तान्नमामः ॥ ७ ॥ अर्थ ॥ सिकातरूपकुंडमां चंडसरखा निर्मल अध्यात्मरूपपाणीनापूरमांस्नानकरीने, जवपुःखरूपजेताप अने पापरूपजेमेलाप तथालोन, ने तृमानेमीने, यथाशुद्धरूपे करी वलीसमतारूपइंडियदमनजे पवित्रतेरूपचंदनेकरी शरीरविलेपितळेजेनु, वलीशी लरूपघराणेकरीशोजता, सर्वगुणनानिधानएवाजे सजानतेने अमे नमिये वैये. ॥७॥ पाथोदः पद्यबंधे विपुलरसन्नरं वर्षति ग्रंथकर्ता प्रेम्णां पूरैस्तु चेतःसर इह सुहृदां प्लाव्यते वेगवनिः ॥ त्रुट्यंति स्वांतबंधाः पुनरसमगुणग्रेषिणां उर्जनानां चित्रं नाव नेत्रात् प्रणयरसवशानिःसरत्यश्रुनीरं ॥ ए ॥ अर्थ ॥ जेग्रंथकर्ता मेघसरखाने, तेपद्यवंधेकरीने, वहुरसनरे, वरसतांथका तेथी प्रेमरूपपूरते सजननाचित्तरूप सरोवरमां वेगेकरीनेजरायते, वलीअसाधारणगुणना द्वेषीजे दुर्जन, तेनातोअंतःकरणना बंधतुटे, श्रने एवाविचित्रकारीजेग्रंथ तेनानाव नाजाणजेपुरुपडे तेविनयेप्रणीत रसेनज्वला, तेनानेत्रथी स्नेहरूपयांसुंफरे ॥५॥ नद्दामग्रंथन्नावप्रथनन्नवयशःसंचयः सत्कवीनां दीरा ब्धिर्मथ्यते यः सहृदयविबुधैर्मेरुणा वर्णनेन ॥ एतडिंडी रपिंडीलवति विधुरुचेमंडलं विप्लुपस्तास्ताराः कैलास शैलादय इद दधते वीचिविदोनलीलां ॥ १० ॥ श्रर्थ ॥ रुमाकविनी उद्दामकेण्प्रौढएहवीजे ग्रंथनानावनी रचनातेणेकरीने उपनो ५५२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. उत्तानार्थगिरां स्वतोऽवगमान्निःसारतां मेनिरे गंन्नीरार्थसमर्थने बत खलाः काठिण्यदोषं दः॥ तत्कोनाम गुणोस्तु कश्च सुकविः किंका व्यमित्यादिकां स्थित्युबेदमतिं हरति नियतां दृष्टा व्यवस्थाः सतां ॥ ४ ॥ अर्थ ॥ उर्जनमूर्खनीरीतियो तोजेवारें पोतानीमेले पदवाचतां अर्थसुके एवाथ पार्थने सुगमपदजो अमेजोमीये तोखलमाणसएमकहेशेजे, काश्याग्रंथमा सारनश्री, एममाने. वलीजोश्रमे गंजीरअर्थसहित पदवांधीएतो, खलमाणस कहशेके, करणप दबांध्याचे, एनोशुश्रर्थकरिये? एतोमुंगानीपारसी. एवेग्रंथेकोश्ने गुणनथाय; जे श्रा गलबुझिविचारे एवाआजेकोणरुमाकवि? वलीसर्वनेनोगपड़े एवांक्यांकाव्यवे? एकुंछ जनवोलेभाटेएग्रंथमर्यादानी स्थितिनेउछेद करवानीमति; तेनेजेटाले, कविनागुणने जाणे, एवाजेसजानपुरुष तेनीव्यवस्था रूमीदीठी ॥४॥ अध्यात्मामृतवर्षिणीमपि कथामापीय संतः सुखं गादंते विषमुनि रंति तु खला वैषम्यमेतत्कुतः॥ नेदं चानुतर्मिज्दीधितिपिवाः पीता चकोरा नृशं किं न स्युर्बत चक्रवाकतरुणास्त्वत्यंतखेदातुराः ॥ ५॥ अर्थ ॥ अध्यात्मरूप अमृतवृष्टि एवीवार्ता, तेनुपानकरीने सजानपुरुषसुखमाने. अनेजेखललोक, तेएवीवाणीने विषमपदकहीने विषरूपप्रगटकरे, एमां शुंआश्चर्य ठे? तेउपरदृष्टांतकडे. जुयोचंड किरणनांदर्शनथी अमृतपीने चकोरघjरीकपामेवे, तोशुचंदेषीनेचकवो, चकवीघणोखेदनथीपामता? अपितुपामेज ॥ ५ ॥ किंचित्साम्यमवेदय ये विदधते का नीलान्निदां तेषां न प्रमदाव हा तनुधियां गूढा कवीनां कृतिः॥ये जानंति विशेषमप्यविषमे रेखो परेखांशतो वस्तुन्यस्तु सतामितः कृतधियां तेषां महानुत्सवः॥६॥ अर्थ ॥ जेमकांश्क सरखापणु देखीने काचमां अनेअनीलमणिमां अन्जेदरूपते एकपणुजाणे, तेवाअल्पबुद्धिवालाने मोटाकविनि गूढश्रर्थनीरचना तेहर्पक्षणीनघाय. जे प्राणीयविषमवस्तुनेबिपे एकरेखा, उपरेखा, अर्धरेखाइत्यादिक अंशेयकी वस्तुनेविशे पपणेजाणे, एवाकुशलबुद्धिवालासजानने एग्रंथनाजेन्नाव, तेमहायोछवरूपठे ॥६॥ पूर्णाध्यात्मपदार्थसार्यघटना चेतश्चमत्कारिणी मोदग्न्नदृशां नवे त्तनुधियां नो पंमितानामिव ॥ काकुव्याकुलकामगर्वगदनप्रोदाम वाक्चातुरी कामिन्याः प्रसन्नं प्रमोदयतिन ग्राम्यान् विदग्धानिवा॥
॥ अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित. ૫૫૫ संतः पित्वा यांचैर्दधति हदि मुदं घूर्णयंत्यवियुग्मं स्वैरं दर्षप्रकर्षादपि च विदधते नृत्यगानप्रबंधं ॥ १३ ॥ अर्थ ॥ शेलडीश्रने जापनारसनासमूह सरकविनुवचन; पणर्जनरूपी अग्नि- मुंजे यंत्र तेमध्येनानाप्रकारना व्यनायोगथकी रुडीरीते गुणपुष्टिने पामतुं एहवं- कविजेवचनते, ताजा मदिरापणानेपामेले; तेमदिरानेहर्षेकरी सङनपुरुषपानकरीने हृदयमांदर्षधरेने तेथीवेशांखोघुर्णायमानथाय; स्वश्वाये हर्षनाकल्लोलथी पणश्लोक- नोलावार्थपामीने नाचेगे; गाय ॥ १३ ॥ नव्योस्माकं प्रबंधोप्यनणुगुणभृतां सजानानां प्रनावा विख्यातःस्यादिति सुहितकरणविधौ प्रार्थनीया न किंनः॥ निष्णाताश्च स्वतस्ते रविरुचयश्वांनोरुदाणां गुणाना मुल्लासे पेदाणीया न खलु पर रुचा क्वापि तेषांस्वन्नावः ॥१४॥ अर्थ ॥ श्रमारोग्रंथनवो. तोपणमहागुणवंतजे सङान तेनाप्रनावथकी विख्यात थजो ! एरीतेरुडाहितनेअर्थे श्रमारे एसजानने प्रार्थनाकरवायोग्यनथीशु ? अपि- तुज जेम कमलनागुणने उबासकरवाने सूर्यनांकिरणने, एम पोताथकीजे प्रवीणने, एवातेसजननाजे स्वन्नाव तेक्यांयेपररुचिनणि निश्चेउवेखवायोग्यनथी ॥ १५ ॥ यत्कीर्तिस्फूर्तिगानावहितसुरवधूरँदकोलाहलेन प्रक्षु ब्धस्वर्गसेतोः पतितजलन्नरैः दालितः शैत्यमेति ॥ अश्रांतत्रांतकांतग्रहणकिरणैस्तापवान् स्वर्णशैलो त्रा जंते ते मुनींज नयविजयबुधाः सजनवातधुर्याः ॥ १५ ॥ अर्थ ॥ हवेपोतानागुरुनो वर्णवकरे. जेनीपसरतीजेकीर्ति तेनेगावाने सावधान, एटलेस्वर्गमा देवतानी अप्सरायोजेठे तेश्रीनय विजयजीना गुणगायचे, तेनागीतश ना कोलाहलेकरीने दोननापामी एवीजेस्वर्गनदी तेनीपाजनांगी,तेथीपड्युं जेजल नासमूहेकरी पखाल्योजेमेरुपर्वत, तेणेकरीमेरुपर्वतपण शीतलतानेपाम्योते. नहितो निश प्रदक्षणायेजमताजे, ग्रहमंडल तेना किरणेकरी तापवंतमेरुहतो. तेहमणाशी- शोन्नेवे. एवातेमुनीं श्रीनयविजयनामा पंडितजे सझान पुरुपोनासमू- ना ॥ १५ ॥ चक्रे प्रकरणमेतत्तत्पदसेवापरोयशोविजयः॥ अध्यात्मधृतरुचीना मिदमानंदावदं नवतु ॥ १६ ॥ .
પપ8 प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जेयशनोसमूहतेरूप क्षीरसमुड तेसजनपंमिते वर्णवरूपि मेरूएकरीने मथ्यो तेथी प्रगट्यो. फीण तेनोउज्वलो चंडमाथयो; वलीतेनेवलोवतांजे गटाउड्या तेनातारा मंडलथया; तथा कैलासादिक पर्वतथया. एरीतेग्रंथनोजश लीलाएकरी पसस्यो॥१॥ काव्यं दृष्ट्वा कवीनां हृतममृत मिति स्वःसदा पानशंकी खेद धत्ते तु मूर्ती मृज्तरहृदयः सजनो व्याधुतेन ॥ ज्ञात्वा सर्वो पत्नोग्यं प्रसृमरथ तत्कीर्तिपीयुपपूरं नित्यं रदापि धाना नियतमतितरां मोदते च स्मितेन ॥ ११ ॥ अर्थ ॥ कविनाकाव्यदेखीने अमृतहरायु, एमविचारीने देवतायो सदाश्रम तपीवानी शंकाधरताथका खेदधरेवे. शामाटेजे मृडसुकोमल हृदयजे,, एवाजे सजान तेमस्तकधूणावीकरीने जेसर्वनेउपनोग्यपणे पसरतुए, ते. कविनीकीर्तिरूप अमृतनुपूर तथा जेनेनिरंतर रदारूप ढांकऍअत्यंतपणे दीधुंठे तेनेजाणीने देखी ने हसीने दर्पपामेले ॥१४॥ निष्पाद्य श्लोककुंनं निपुणनयमृदा कुंनकाराः कवींज दाय चारोप्यतस्मिन्न किमपि परिचयात्सून्यरादार्कन्ना संपक्कं कुर्वति वाढं गुणदरणमिति प्रज्वलदोषदृष्टि ; लामालाकराले खलजनवचनज्वालजिव्हे निवेश्य॥१२॥ अर्थ ॥ रूडानयरूपमाटीवमे कवीश्वररूपिजे कुंलकारते श्लोकरूपघमो निपजा वे. पठीजेमकुंनकारतेघटने परिचयथी हाथेफाली टपणेसमारीतमकेमूके, तेमश्लोक घटने परिचय विचारीने पदअदर श्राघापागहोय तेनेसमारे एवीरीते तडकेमूके; पबीपंमितनेदेखाडी परिपक्वकरे, तेजाणे नीमामोदेखामेते. हवेऽर्जनजाणेजे एपंमित वे, तेथीमाहरा गुणहरणथशे, एमवलतोथको पंमितनीजोडेली कलामां दोपकाढ वानी दृष्टिरूप आगमनीज्वालानी श्रेणि तेणेकरी विकरालएवीपोतानी नजररूपश्र नि वलीतेऽर्जननांजेवचन तेजाणिये निंदारूप अग्मिनी ज्वाला तेणेकरी घडेलीजी जतेवेहु अग्निनावचमां ग्रंथरूपघमो मूकीनेपाकोकरे, अनेनीमामानीराखथाय; घटमूलपोसायठे ॥ १२॥ इक्षुजदारसौघः कविजनवचनः उर्जनस्याग्नियंत्रान्ना नाव्यप्रयोगात्समुपचितगुणो मद्यतां याति सद्यः॥
अध्यात्मसार ग्रंथ अर्थसहित.
૨૫
संतः पित्वा यज्चैर्दधति हदि मुदं घूर्णयंत्यदियुग्मं स्वैरं
दर्षप्रकर्षादपि च विदधते नृत्यगानप्रबंधं ॥ १३ ॥
श्रर्थ ॥ शेलडीशने पापनारसनासमूह सरकविनुवचन; पणजनरूपी अग्नि-
मुंजे यंत्र तेमध्येनानाप्रकारना अव्यनायोगथकी रुडीरीते गुणपुष्टिने पामतुं एह-
कविमुंजेवचनते, ताजा मदिरापणानेपामे; तेमदिरानेहर्षेकरी सङानपुरुषपानकरीने
हृदयमहर्षधरेने; तेथीवेत्रांखोघुर्णायमानथाय; स्वश्चाये हर्षनाकल्लोलथी पणश्लोक-
नोलावार्थपामीने नाचे; गायः ॥ १३ ॥
नव्योस्माकं प्रबंधोप्यनणुगुणभृतां सजनानां प्रनावा
विख्यातःस्यादिति सुहितकरणविधौ प्रार्थनीया न किंनः॥
निष्णाताश्च स्वतस्ते रविरुचयश्वांनोरुदाणां गुणाना
मुल्लासे पेक्षाणीया न खलु पर रुचा क्वापि तेषांस्वन्नावः ॥२४॥
अर्थ ॥ श्रमारोग्रंथनवो. तोपणमहागुणवंतजे सजान तेनाप्रनावथकी विख्यात
थजो ! एरीतेरुडाहितनेश्रर्थे श्रमारे एसजानने प्रार्थनाकरवायोग्यनथीलं? अपि-
तुज जेम कमलनागुणने उखासकरवाने सूर्यनां किरणने, एम पोताथकीजे प्रवीण,
एवातेसजननाजे स्वताव तेक्यांयेपररुचिनणि निश्चेउवेखवायोग्यनथी॥ १४ ॥
यत्कीर्तिस्फूर्तिगानावहितसुरवधूरुंदकोलाहलेन प्रक्षु
व्धस्वर्गसेतोः पतितजलनरैः दालितः शैत्यमेति ॥
अश्रांतत्रांतकांतग्रहणकिरणैस्तापवान् स्वर्णशैलोत्रा
जंते ते मुनीश नयविजयबुधाः सजनवातधुर्याः ॥ १५ ॥
अर्थ ॥ हवेपोतानागुरुनो वर्णवकरे. जेनीपसरतीजेकीर्ति तेनेगावाने सावधान,
एटलेस्वर्गमा देवतानी अप्सरायोजेठे तेश्रीनय विजयजीना गुणगायचे, तेनागीतश
व्दना कोलाहलेकरीने दोसनापामी एवीजेस्वर्गनदी तेनीपाजनांगी,तेनीपड्युं जेजल
तेनासमूहेकरी पखाल्योजेमेरुपर्वत, तेणेकरीमेरूपर्वतपण शीतलतानेपाम्योते. नहितो
अहर्निश प्रदक्षणायेजमताजे, ग्रहमंडल तेनाकिरणेकरी तापवंतमेरुहतो. तेहमणाशी-
तलथयोथको शोनेठे. एवातेमुनीश श्रीनयविजयनामा पंडितजे सजन पुरुपोनासमू-
इमां वडेराहता ॥ १५ ॥
चक्रे प्रकरणमेतत्तत्पदसेवापरोयशोविजयः॥
अध्यात्मधृतरुचीना मिदमानंदावदं भवतु ॥ १६ ॥
५५४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जेयशनोसमूदतेरूप क्षीरसमुख तेसज्ञानपंमिते वर्णवापि मेलाएकरीने मथ्या तंत्री प्रगव्योवे. फीण तेनोउञ्चलो चंडमाययोः वली तनवलोवतांजे टाउड्या तेनानारा मंडलथया; तथा कैलासादिक पर्वतत्रया. एरीतेग्रंयनोजश लीलाएकरी पसन्योरा काव्यं दृष्ट्वा कवीनां हृतममृत मिति स्वःमदा पानशंकी खेद धत्ते तु मूर्ती मृतरहृदयः मङानी व्याधुतेन ॥ ज्ञात्वा मों पन्नोग्यं प्रसृमरथ तत्कीर्तिपीयुपपूरं नित्यं रदापि धाना नियतमतितरां मोदते च स्मितेन ॥ ११ ॥ अर्थ ॥ कविनाकाव्यदेखीने अमृतरायु, एमविचारीन देवताओं सदाश्रम तपीवानी शंकाथरताका खेदधरेटे. शामाटजे मृउसुकोमल हृदयजेतुं, एवाजे सऊन तेमस्तकधूणावीकरीने जेसर्वनेनपन्नोग्यपणे पसन्तुए, ते. कविनीकीर्तिरूप अमृतर्नुपूर तथा जेनेनिरंतर रक्षारूप ढांक[अत्यंतपणे दीधुं तेनेजाणीने देखी ने इसीने इपंपामेठे ।। ११॥ निप्पाद्य श्लोककुंनं निपुणनयमृदा कुंनकाराः कवींश दाय चारोप्यतस्मिन्न किमपि परिचयात्मृन्यरादाना सापकं कुर्वति वाढं गुणदरणमिति प्रज्वलद्दोपदृष्टिा लामालाकराले खलजनवचनचालजिन्हे निवेश्याशा अर्थ ॥ रुडानयरूपमाटीवने कर्वीश्वररुपिजे कुंनकारते श्लोकल्पधनो निपजा वे. पठीजेमकुंतकारतेघटने परिचयश्री हायजाली टपणेसमारीतन्कमूके, तेमोक घटने परिचय विचारीने पदयदर श्राघापाठादाच तेनेसमारे एवीरीते तडकेमुके: पतीपंमिननेदेखाड़ी परिपक्वकरे, तेजाणे नीमामादेखावे. हवेर्जनजाणेजे एपंमित , तेत्रीमाहरा गुणहरणथशे. एमवलतोयको पंमितनीजाडेली कलामां दोषकाड वानी दृष्टिरूप श्रागमनीज्वालानी श्रेणि तेणेकरी विकरालएवीपोतानी नजररूपथ नि वलीतेऽर्जननांजेवचन तेजाणिचे निंदारूप थनिनी ज्याला तेणेकरी घडेलीजी नतेवेगु थनिनावचमां ग्रंथरूपयमो मूकीनेपाकोकरे, अनेनीमानानीरावाय; घटमूलपोसाय ॥ १५ ॥ इजदारसोधः कविजनवचनः उर्जनस्यानियंत्रान्ना नाजव्यप्रयोगात्समुपचितगुणो मद्यतां याति सद्यः॥
श्री समाधिशतक. ५५७ श्रमवडे जाणी शके; श्राम ए महापंडित इता एमां संशयनथी. तेमणे श्रध्यात्मवि- षयक जे था ग्रंथ रच्यो, तेनी उत्कृष्टता प्रत्यक्षप्रमाणवडे सहेजे समजाशे, एवा ग्रंथनो यथार्थवाव टीकाविना समजवो महाकविण पडेने; टीकानो श्रमे घणो शोध कस्यो, पण ते क्यांश मली श्रावी नही, ने टीका अश्व एपण को ठेकाणेथी सां जल्यामां श्राव्यु नही, त्यारे ते प्रयत्न रहेवा दश्ने वालावोध अथवा टवाविषे शो ध करतां मात्र श्रीवीरविजयजीनो करेलो टवो मली आव्यो, ते पण तेमणे पोता नी बुद्धि अनुसार साधारण करेलो. ए टवाउपरथी स्पष्ट दीगमां आवे के, अ ध्यात्म विषय विषे श्रीवीरविजयजीनो अन्यास घणो थोडो हतो, तेथी यथार्थ मूल ग्रंथनो नाव प्रदर्शित करी शक्या नथी, ए मोटी दिलगिरीनी वात . पण ए ट वाथी वीजो सारो टवो कोश् अमने मल्यो नही, तेथी एमां कांक सहेज अमारी मति अनुसार सुधारो करीने श्रा पुस्तकमां बाप्यो ने. ॥ श्रीजिनायनमः॥ ॥अथ ॥ श्रीसमाधिशतक श्रीयशोविजय उपाध्यायजीकृत प्रारंजः॥ ॥ दोहरा॥ ॥समरी जगवति नारती। प्रणमी जिन जग वंधु ॥ केवल श्रातम वोधको। करछू सरस प्रवंध ॥ १ ॥ केवल बातम वोध है । परमारथ शिव पंथ ॥ तामें जिनकू म गनता । सोइ नाव निगरंथ ॥२॥ लोग ज्ञान ज्यूं वालको । वाह्य ज्ञानकी दौर ।। अनुनव जिस्यो । सगन नाव को और ॥३॥ श्रातम ज्ञाने मगन जो। सो सव पुजल खेल ॥ अजाल करि लेखवै । मिलै न तहँ मन मेल ॥४॥ ज्ञान विना व्यवहारको । कहा वनावत नाच ॥ रत्न कहौ को काचकू । अंत काच सो का च ॥ ५॥ राचै साचे ध्यानमें । जाचै विषय न कोई ॥ नाचै मात्रै मुगति रस । आ तमझानी सोश ॥ ६ ॥ वाहिर अंतर परम ए । श्रातम परिणति तीन ॥ देहादिक श्रातम नरम । वाहिरात्म वहु दीन ॥ ७॥ चित्त दोप श्रातम चरम । अंतर श्रा तम खेल ॥ अति निर्मल परमातमा । नाहि कर्मको नेल ॥ ७॥ नर देहादिक दे खिके । श्रातम ज्ञाने हीन ॥ इंजिय वल बहिरातमा । अहंकार मन लीन ॥ ए ॥ श्रलख निरंजन अकल गति व्यापी रह्यो शरीर ॥ लखै सु ज्ञाने श्रातमा । खीर लीन ज्युं नीर ॥ १० ॥ अरि पुत्रादिक कल्पना । देहातम अनिमान ॥ निज पर त नु संबंध मति । ताको होत निदान ॥ ११॥ देहादिक श्रातम नमी । कल्पे निज परजाव ॥ श्रातम ज्ञानी जग लहै । केवल शुद्ध स्वन्नाव ॥ १५ ॥ स्वपर विकटपे तरुण नोग ॥
ग्रंथो रच्यावे, ते ते ग्रंथमां एवी युक्तियो करीठे के, तेना यथार्थ सूदमनावार्थने ५५६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्रर्थ ॥ तेनाचरणना सेवकउपाध्यायश्रीयशोविजयजी एप्रकरणकरताहवा. तेश्र ध्यात्मनेविपेजेणेरुचिधरी, एवाप्राणीने रुचिसहित एप्रकरणयानंदसुखDथापनार होजो !॥१६॥ इति ॥ सऊनस्तुतिअधिकार एकविंशतितमःसमाप्तः ॥ ॥ इतिमहोपाध्याय श्रीकल्याण विजयगणि शिष्यमुख्यपंडित श्रीलाल विजयगणि शिष्यमुख्यपंडित श्रीजितविजयगणी तच्छिष्यमुख्य पंडित श्रीनय विजयगणी चरणकमलचंचरीकेण पंडितश्रीपद्म विजयगणिसहोदरेण पंमित श्रीयशोविजयेन विरचिते अध्यात्मसारप्रकरणे सप्तमवंधःसमाप्तःऽसर्वकाव्य॥६॥ ॥ इति श्रीमत्तपागळे नद्यारकश्रीविजयसिंहसूरीश्वरशिष्यपंमित श्रीसत्य विजयगणि शिष्यपंडितश्रीकर्पूर विजयगणि शिष्यपंडितश्रीक्षमा विजयगणि शिष्यपंडितश्रीयशो विजयगणि शिष्यपंडितश्रीशुनविजयगणि शिष्यपंमितश्रीवीरविजयगणिनिरध्यात्म सारग्रंथस्यवार्तिकरूपोमुनिकीर्तिविजयस्यानुग्रहाया यंटवार्थःकृतःसंवत् १७७१ चैत्र- शुक्लपक्षपूर्णिमायामितिश्रेः॥ सर्वमूलकाव्य ए नीसंख्यायेले. तेमां पेलाप्रबंधना १०२ वीजाप्रबंधना १०५ त्रीजाप्रबंधना ११७ चोथाप्रवंधना १६ए पांचमाप्रवंधना १३ गप्रवंधना २१० सातमाप्रवंधना ६१ सर्वमलीने ए सूचना. श्रा अध्यात्मसार नामनो ग्रंथ श्रीयशोविजयजी उपाध्याये संस्कृतनापाना पद्यमा रच्यो. ए वाक्यमां आग्रंथy नाम, तथा तेना रचनारनुं नाम सांजलतां अथवा वांचतां सुझ जनोनां मनमा प्रसन्नतायुक्त उत्कृष्टनाव उत्पन्नथयाविना रहेशे नहीं; केमके ग्रंथना नामप्रमाणे ते शब्दनो अर्थ अध्यात्मनो सार थायवे; तेम ग्रंथना रचनारना नामप्रमाणे तेनो अर्थ यशनो विजयकरनार थायवे; एवन्ने नाम सार्थकडे, एम कह्याथी काश्पण वाधा आवशे नही. या ग्रंथमां जेवी रीते अध्यात्मविषयना प्रकारोनो समावेश कों, तेवी रीते बीजे कचित दीवामां श्रावशे. उपाध्यायजीनां पांडित्य, कविताशक्ति, समयसूचकता, पूर्वपदाखंमन,उत्तरक्षममन, वाक्पटुत्व, पदला- लित्य, अर्थगौरव, रस, अने अलंकारादि एमना रचेला हरेक ग्रंथमा जोता कोश नेपण श्राश्चर्य उत्पन्न थयाविना रहेशे नहीं; केमके उपाध्यायजीए जेजे विषयोमा 4 1 धारण थन्यासी मनुष्य समजी शके नदी, तेम विछानोनी बुद्धि पण कांक .
श्री समाधिशतक. થય૩ श्रमवडे जाणी शके; आम ए महापंडित इता एमां संशयनथी. तेमणे अध्यात्मवि- षयक जे श्रा ग्रंथ रच्यो, तेनी उत्कृष्टता प्रत्यक्षप्रमाणवडे सहेजे समजाशे, एवा ग्रंथनो यथार्थनाव टीका विना समजवो महाकविण पडेने; टीकानो श्रमे घणो शोध कस्यो, पण ते क्यांश मली श्रावी नही, ने टीका थश्के एवं पण को ठेकाणेथी सां नख्यामां आव्यु नही, त्यारे ते प्रयत्न रदेवा दश्ने वालावोध अथवा टवाविषे शो ध करतां मात्र श्रीवीरविजयजीनो करेलो टवो मली आव्यो, ते पण तेमणे पोता नी बुद्धि अनुसार साधारण करेलो. ए टवाउपरथी स्पष्ट दीगमां आवे के, अ ध्यात्म विषय विषे श्रीवीरविजयजीनो श्रन्यास घणो थोडो हतो, तेथी यथार्थ मूल ग्रंथनो जाव प्रदर्शित करी शक्या नथी, ए सोटी दिलगिरीनी वात . पण ए ट वाथी वीजो सारो टवो कोई श्रमने मल्यो नही, तेथी एमां कांक सहेज अमारी मति अनुसार सुधारो करीने आ पुस्तकमां गप्यो ने. ॥ श्रीजिनायनमः॥ ॥ अथ ॥ श्रीसमाधिशतक श्रीयशोविजय उपाध्यायजीकृत प्रारंन्नः ॥ ॥ दोहा॥ ॥समरी नगवति नारती। प्रणमी जिन जग वंधु ॥ केवल श्रातम वोधको। करछू सरस प्रबंध ॥१॥ केवल आतम वोध है । परमारथ शिव पंथ ॥ तामें जिनकू म गनता । सोइ नाव निगरंथ ॥२॥ लोग ज्ञान ज्यूं वालको । वाह्य ज्ञानकी दोर ।। तरुण नोग अनुनय जिस्यो । मगन नाव कटु और ॥ ३॥ श्रातम छाने मगन जो। सो सव पुशल खेल ॥ अजाल करि लेखवै । मिले न तहँ मन मेल ॥४॥ ज्ञान विना व्यवहारको । कहा बनावत नाच ॥ रत्न कहो को काच । अंत काच सो का च ॥ ५ ॥राचे साचे ध्यानमें । जाचै विषय न को॥ नाचे माचे मुगति रस । था तमज्ञानी सोश ॥६॥ वाहिर अंतर परम ए । श्रातम परिणति तीन ॥ देहादिक श्रातम नरम । वाहिरात्म वहु दीन ॥ ७॥ चित्त दोप थातम नरम । यंतर या तम खेल ॥ अति निर्मल परमातमा । नाहि फर्मको नेश ॥ ७॥ नर देहादिक दे खिके । श्रातम झाने हीन ॥ इजिय वल वहिरातमा । यहंकार मन लीन ॥ अलख निरंजन अकल गति व्यापी रखो शरीर ॥ सब न ज्ञाने थातमा । वीर लीन ज्यु नीर ॥ १० ॥ श्ररि पुत्रादिक कल्पना । देहातम श्रनिमान || निज पर न नु संबंध मति । ताको दोत निदान ॥ ११ ॥ देवादिक श्रातम द्रमी । कल्प निज परताव ॥ श्रातम ज्ञानी जग लहै । केवल शुरु खनाद ॥ १२ ॥ वपर विकल्प एएG - प्रकरणरनाकर नाग पडेलो. वासना । होत अविद्या रुप ॥ ताते बहुरि विकल्पमय । नरम जाल अंध रुप ॥ १३॥ पुत्रादिककी कल्पना । देहातम चम नल ॥ नातं जड संपनि कई । दहा मोह प्र तिकूल ॥ १५ ॥ या चम मति अत्र डि दो । देखो अंतर दृष्टि ॥ मोद दृष्टि जो ठोडिये । प्रगटे निजगुण सृष्टि ॥ १५ ॥ रूपादिकको देखियो । कदन कद्दावन कू ट ॥ इंजिय जोगादिक बले । ए सब लूटाबुट ॥ १६ ॥ पर पद पानम अव्य ॥ कड्न सुनन कटु नाहि ॥ चिदानंद धन खेलही । निज पद तो निजमांहि ॥ १७ ॥ ग्रहण अयोग्य ग्रहै नही । ग्रह्यो न गेम जेद ॥ जाने सर्व स्वनावने । स्व पर प्रका शक ते ॥ १७ ॥ रूपेके चम सीपमें । ज्यु जड करे प्रयास ॥ देवातम मते न यो । त्युं तुज कूट अभ्यास ॥ १५ ॥ मिटे रजत चम मीपमें। जन प्रवृत्ति जिम नाहि । नरमें श्रातम नम मिटे । मु देहादिक मांहि ॥ २० ॥ फिरै थबोधे कंठ गत ! चामीकरके न्याय ॥ ज्ञान प्रकाशे मुगति तुऊ । सहज सिद्ध निरुपाय ॥२१॥ याविन तुं सूतो सदा । योगे नोगे जेणि ॥ रूप अतींजिय तुंबते । कही शके कहु केणि ॥ २२॥ देखे नाखे यो करें । ज्ञानी सबहि श्रचंन ॥ व्यवहारे व्यवहारसूं निश्चयमें थिर थन ॥ २३ ॥ जग जाणे जन्मत्त यो। योजाणे जग अंध ॥ ज्ञानी कू जगमें रह्यो । युं नदि कोई संबंध ॥ २४ ॥ या परवाही झानकी । व्यवहारै जुं कहा ॥ निर्विकल्प तुऊरूपमें । द्विधा नाव न सहाश् ॥ २५ ॥ युं चहिरातम ठझिके । अंतर थातम होई ॥ परमातम मति जावई । जहां विकल्प न को ॥ २६ ॥ सो मैं या दृढ वासना । परमातम पद हेत ॥ इलिका नमरी ध्या न गत । जिन मति जिनपदहेत ॥ २७ ॥ नारे जय पद सोश है । जहँ जमकू वीसा स ॥ जिनसूं शो करतो फिरै । सोइ अजय पद तास ॥ २७ ॥ इंडिय वृत्ति निरोध करि । जो खिनु गलित विजाव ॥ देखै अंतर श्रातमा । सो परमातम नाव ॥ श्ए । देहादिकतें जिन्न में । मोथै न्यारे तेहु ॥ परमातम पथ दीपिका । शुद्ध नावना एहु ॥ ३० ॥ क्रिया कष्ट जी नहु लहै । नेद ज्ञान सुखवंत ॥ या विन बहु विधि तप करै । तौ नी नहि नव अंत ॥ ३१ ॥ श्रनिनिवेश पुजल विषय । ज्ञानीकू कह होत ॥ गुणको जी मद मिटगयो । प्रगटत सहज उद्योत ॥३॥ धर्म कमादिक नी मिटै । प्रगटत धर्म संन्यास ॥ तौ कल्पित नव नावमें । क्युं नहि होत उदास ॥ ३३ ॥ रज्जु थविद्या जनित अदि। मिटै राके ज्ञान ॥थातमज्ञाने त्युं मिटे । जाव वोध निदान ॥३॥ धर्म श्ररूपी अव्यके । नहि रूपी परदेत॥श्रपरम गुन राचै न ।। युं ज्ञानी मति देत ॥३५॥ नैगम नयकी कल्पना । अपरम नाव विशेष ॥ परम मगनता। श्रति विशुद्ध नय रेख ॥३६॥ रागादिक जव परिहरी । करै सहज यु श्री समाधिशतकं. एएए एखोज ॥ घटमें जी प्रगटे तदा। चिदानंदकी मोज ॥३॥ रागादिक परिणामयुत । म नहि अनंत सँसार ॥ तेहज रागादिक रहित । जानि परमपद सार ॥३७॥ लव प्रपंच म न जालकी । वाजी फूली मूल ॥ चार पांच दिन खुस लगै । अंत धूलकी धूल ॥ ३५ ॥ मोह वागुरी जाल मन । तामें मृग मत होउ ॥ यामें जे मुनि नहि परै । ताडूं असुख न कोउ ॥ ४० ॥ जव निज मन सन्मुख हुए। चितै न पर गुणदोष ॥ तव वहुराश् लगाश्ये । ज्ञान ध्यान रस पोष ॥ ४१ ॥ अहंकार परमें धरत । न लहै निज गुण गंध ॥ अहं ज्ञान निज गुण लगै । बुटै परहि संबंध ॥ ४२ ॥ अर्थ त्रिलिंगी पद लहै । सो नहि आतम रूप ॥ तौ पद करि क्यूं पाइए ? । अनुनव गम्य स्वरूप ॥ ४३ ॥ श्रातम गुण अनुजवत नी । देहादिकतें निन्न ॥ नूलै विभ्रम वासना । जो रहि फिरै न खिन्न ॥ ४ ॥ देखै सो चैतन नही । चेतन नाहि दिखाय ॥ रोष तोष किनसूं करै । श्रापहि श्राप बुजाय ॥ ४५ ॥ त्याग ग्रहण बाहिर करै । मूढ कुशल अति रंग ॥ वादिर अंतर सिझकू । नही त्याग औ संग ॥ ४६ ॥ श्रातम ज्ञाने मन धेरै । वचन काय रति बोमि ॥ तौ प्रगटै शुज वास ना । गुण अनुनवकी जोमि ॥४७॥ योगारंजीकू श्रसुख । अंतर वाहिर सुरक ॥ सिक योगईं सुरक है। अंतर वाहिर अक ॥ ४ ॥ सो कहिये सो पूछिये। तामें धरिये रंग ॥ यातें मिटै अवोधता । वोधरूप व्दै चंग ॥ ४ए ॥ नदि को इंजिय विषयमें । चेतनकू हितकार ॥ लोजी जन तामें रमै । अंधो मोह अंधार ॥५॥ मुढा तमसू तेप्रवल । मोहै बोगी शुद्धि ॥ जागत है ममता जरे । पुजलमें निज बुझि॥ ५१ ॥ ताळू वोधन श्रम अफल । जाळू नहि शुन्न योग ॥ श्राप आपकू बूजवै। निश्चय अनुन्नव जोग ॥ ५५ ॥ परको किशो बुझावनो । तूं परग्रहण न लाग ॥ चाहै जे में बूजवो । सो नहि तुक गुण जाग ॥ ५३ ॥ जवलौ प्रानी निज मतें । ग्रहै वचन मन काय ॥ तवलौं है संसार थिर । नेद ज्ञान मिटि जाय ॥ ५४ ॥ सूखम घन जीरन नवे । ज्यूं कपरे त्यूं देह ॥ तातें बुध मानै नही । अपनी परिणति तेह ॥ ५५ ॥ जैसे नाश न श्रापको । होत वस्त्रको नाश ॥ तैसे तनुके नाश तें । चेतन अचल अनाश ॥ २६ ॥ जंगम जग थावर परें । जाकू नासे नित्त ॥ सोचाखे समता सुधा । अवर नही जड चित्त ॥ ५७ ॥ मुगति धरि ताकू नही । जाकुंथिर संतोप ॥ दूर मुगति ताकू सदा । जाळू अविरति पोप ॥ ५७ ॥ होत वचन मन चपलता । जनके संग निमित्त ॥ जन संगी होवै नही । तातें मुनि जग मित्त ॥ एए ॥ वास नगर वनके विषे । मानै उविध अवुद्ध ॥ श्रातम दरशीकुं वसति । केवल थातम शुरु ॥६० ॥ श्राप नावना देहमें । देहांतर गति देत ॥ श्राप बुद्धि जो श्रापमें । सो ५६० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. विदेहपद देत ॥ ६१॥ नवि शिव पद दे आपकुं । श्रापहि सन्मुख हो ॥ तातें गुरु है आतमा । अपनो और न कोश् ॥ ६ ॥ सोवत है निज जावमें । जागे जे व्यवहार ॥ सूतो श्रातम जावमें । सदा स्वरूप अधार ॥ ६३ ॥ अंतर चेतन देखिके । बाहिर देह स्वन्नाव ॥ ताको अंतर ज्ञानतें । होश अचल दृढ जाव ॥ ६ ॥ जासै श्रातम ज्ञान धुरि । जग उन्मत्त समान ॥ श्रागे दृढ श्रन्यासतें। पर तृण अनुमान ॥ ६५ ॥ चिन्न देहते नाविये । त्यूं श्रापदिमें श्राप ॥ ज्यूं स्वपन हिमें नहि हुए। देहातम चम ताप ॥ ६६ ॥ पुण्य पाप व्रत श्रवते । मुगति दोजके त्याग ॥ अव्रतपरै व्रत नी तजे । तातें धरि शिवराग ॥६७ ॥ परम नाव प्रापति लगै । व्रत धरि अव्रत बोमि ॥ परम नाव रति पायके । व्रत जी इनमें जोडि ॥ ६ ॥ दहन समै ज्यूं तृण दही । त्यूं व्रत अव्रत बेदि ॥ क्रियाशक्ति श्नमें नही । जा गति निश्चय नेद ॥६ए ॥ व्रत गुण धारत अव्रती । बत्ती झान गुण दो ॥ परमातमके ज्ञानतें । परम श्रातमा दोश् ॥ ७ ॥ लिंगदेह श्रा श्रित रहै । नवको कारण देह ॥ तातें नव वेदै नही । लिंग पद रत जेह ॥ १ ॥ जाति देह आश्रित रहै । जवको कारण देह ॥ तातें नव वेदै नही । जाति पद रति जेह ॥ ॥ जाति लिंगके पदमें । जिनकुं है दृढ राग ॥ मोह जालमें सो परै । न लहै शिव सुख नाग ॥ ३ ॥ लिंग अव्य गुण आदरै । निश्चय सुख व्यव हार ॥ वाह्य लिंग हट नय गती । करै मूढ अविचार ॥ ४ ॥ नाव लिंग जातें नये । सिझा पनरस नेद । तातें श्रातमकुं नही। लिंग न जाति न वेद ॥ ५ ॥ पंगु दृष्टि ज्यूं अंधमें । दृष्टि नेद नहु देत ॥ श्रातम दृष्टि शरीरमें । त्युं न धेरै गुण हेत ॥ ७६ ॥ स्वप्न विकलतादिक दशा । वम मान व्यवहार ॥ निश्चय नयमें दोष दय । बिना सदा भ्रम चार ॥ ७ ॥ तूट नहि वहिरातमा । जागत नी पढि ग्रंथ ॥ वूटै नवयं अनुजवी । सुपन विकल निगरंथ ॥ ॥ पढी पार कहँ पावनो । मि व्यो न मनको चार ॥ ज्यु कोचुके वैलको । घरही कोस हजार ॥ ए ॥ जिहां बुद्धि घिर पुरुपकि । तहं रुचि तहं मन लीन ॥ श्रात्ममति श्रातम रुचि । कहीं कोन श्राधीन ॥ ७० ॥ सेवत पर परमातमा । लहै नविक तस रूप ॥ वतियां सेवक ज्योतिकुं । दोवत ज्योति सरूप ॥ १ ॥ श्राप थापमें स्थित हुए । तरुथे श्रगनि उद्योत ॥ सेवत आपदि आपकुं । त्युं परमातम होत ॥ २॥ एहि परम पद ना विये । वचन अगोचर सार । सहज ज्योति तो पाश्ये । फिरि नहि जब अवतार ३ ॥ ज्ञानीकुं सुःख कटु नही । सहज सिक निर्वाण ॥ सुख प्रकाश श्रनुजव । सबही गेर कल्याण ॥ ४ ॥ सुपन दृष्टि सुख नाशतें ज्युं सुख न लहे श्री समताशतक. ५६१ लोक ॥ यागर दृष्ट विनष्टमे । त्युं बुधकुं नहि शोक ॥ ५ ॥ सुखनावित दुःख पायके । क्षय पावै जग ज्ञान ॥ न रहे सो बहु तापमें । कोमल फूल समान ॥ ६ ॥ दुःख परिता नविगलै । कुःख नावित मुनि ज्ञान ॥ वज गलै नवि दहनमें । कंचनके अनुमान ॥ ७ ॥ ताते कुःख ॥ ताते फुःख सूजाविये । आप श क्ति अनुसार ॥ तौ दृढतर हुश् उबसे । ज्ञान चरण श्राचार ॥ ७ ॥ रनमें लरते सुलट ज्युं । गिनै न बान प्रहार ॥ प्रजु रंजनके देत त्युं । ज्ञानी असुख प्रचारना व्यापारी व्यापारमें । सुख करि माने फुःख ॥ क्रिया कष्ट सुखमें गिणे । त्युं वंबित मुनि सुख ॥ ए ॥ क्रिया योग अभ्यास हे । फल हे ज्ञानप्रबंध ॥ दोनूकू ज्ञानी जजै । एक मतीतें अंध ॥ ए१ ॥ श्छा शास्त्र समर्थना । त्रिविध योग है सार ॥ श्चा निज शक्ति करी। विकल योग व्यवहार ॥ ए ॥ शास्त्र योग गुण गणको । पूरन विधि श्राचार ॥ पद अतीत अनुभव कह्यो । योग तृतीय विचार ॥ ३ ॥ रहे यथा वल योगमें ॥ गहै सकल नय सार ॥ नाव जैनता सो लहै । चहै न मिथ्याचार ॥ एg ॥ मारग अनुसारी किया । वेदै सो मतिहीन ॥ कपट क्रिया वल जग गै। सो जी जवजल मीन ॥ ए५ ॥ निज निज मतमें लरि परे । नयवादी बहु रंग ॥ उदासीनता परिणमे । ज्ञानीकू सरवंग ॥ ए६ ॥ दोउ लरै तिहां इक परे । देखनमें पुःख नाहि ॥ उदासीनता सुख सदन । पर प्रवृत्ति सुःख नहि ॥ ॥ उदासीनता सरलता । समता रस फल चाखि ॥ पर पेखनमें मत परे । निजमें गुण निज राखि ॥ एत ॥ उदासीनता ज्ञान फल । पर प्रवृत्ति है मोह ॥ शुन्न जानो सो आदरो। उदित विवेक प्ररोह ॥ ए॥ ॥ दोधिक शतकें उधन्युं । तंत्र समाधि विचार ॥ धरो एह बुध कंउमें । नाव रतनको हार ॥ १० ॥ हान विमान चारित्र पवि । नंदन सहज समाध ।। मुनि सुरपति समता शचि । रंगे रमे अगाध ॥ १०१ ॥ कवि जश विजयें ए रच्यो । दोधिक शतक प्रमाण ॥ एद नाव जो मन धरे । सो पार्य कटया ण ॥ १२ ॥ इति समाधि शतक समाप्त. ॥ अथश्री यशोविजयजी उपाध्यायकृत समता झनक प्राग्नः।। ॥ दोदा ॥ समता गंगा मगनता । उदानीनना जात ॥ चिदानंद जयवंत हो । के वल नानु प्रत्नात ॥ १॥ सकल वाला सार सय । ग्दो दृर विनि पद ॥ मकल यो गमें जी सकल । सय दे ब्रह्म विदेत् ॥ २॥ चिदानंद विधुली कला । अमृत बीर अन पाच ॥ नानि देवस अनुभवी । शिनही कही न जाय ॥३नो नी ग्राश्रय तापः । उपशम फरण निदान । दरपत हुँ नाके परन । मृद विंध अनुमान 7 ५६० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. विदेहपद देत ॥३१॥ नवि शिव पद दे थापकुं । थापहि सन्मुख होई ॥ तातें गुरु है आतमा । अपनो और न कोश ॥ ६ ॥ सोवत है निज नावमें । जागे जे व्यवहार ॥ सूतो श्रातम नावमें । सदा स्वरूप अधार ॥ ३ ॥ अंतर चेतन देखिके । वाहिर देह स्वन्नाव ॥ ताको अंतर ज्ञानतें । होइ अचल दृढ नाव ॥ ६ ॥ नासै श्रातम ज्ञान धुरि । जग उन्मत्त समान ॥ श्रागे दृढ अज्यासतें । पर तृण अनुमान ॥ ६५ ॥ जिन्न देहते नाविये । त्यूँ श्रापदिमें श्राप । ज्यूं स्वपन हिमें नहि हुए । देहातम चम ताप ॥ ६६ ॥ पुण्य पाप व्रत श्रवते । मुगति दोउके त्याग ॥ अव्रतपरै व्रत नी तजे । तातें धरि शिवराग ॥ ६७ ॥ परम नाव प्रापति लगै । व्रत धरि अव्रत मोमि ॥ परम नाव रति पायके । व्रत जी इनमें जोडि ॥ ६ ॥ दहन समै ज्यूं तृण दही । त्यूं व्रत अव्रत वेदि ॥ क्रियाशक्ति इनमें नही । जा गति निश्चय नेद ॥६ए ॥ व्रत गुण धारत अवती । बत्ती झान गुण दोश् ॥ परमातमके ज्ञानतें । परम श्रातमा होइ ॥ ॥ लिंगदेह श्रा श्रित रहै । जवको कारण देह ॥ तातें नव वेदे नही । लिंग पद रत जेह ॥ १ ॥ जाति देव आश्रित रहै । नवको कारण देव ॥ तातें जव ठेदै नही । जाति पद रति जेद ॥ ७ ॥ जाति लिंगके पदों । जिनकुं है दृढ राग ॥ मोह जालमें सो परै । न लहै शिव सुख नाग ॥ ३ ॥ लिंग अव्य गुण श्रादरे । निश्चय सुख व्यव हार ॥ वाह्य लिंग हट नय गती। करे मूढ अविचार ॥ ४ ॥ नाव लिंग जातें नये । सिद्धा पनरस नेद ॥ तातें श्रातमकुं नही । लिंग न जाति न वेद ॥ ५ ॥ पंगु दृष्टि ज्यूं अंधमें । दृष्टि लेद नहु देत ॥ श्रातम दृष्टि शरीरमें । त्युं न धरै गुण हेत ॥ ६ ॥ स्वप्न विकलतादिक दशा । म मान व्यवहार ॥ निश्चय नयमें दोप दाय । बिना सदा भ्रम चार ॥ ७ ॥ तूटे नहि वहिरातमा । जागत जी पढि ग्रंथ ॥ वृटे नवथें अनुत्नवी । सुपन विकल निगरंथ ॥ ॥ पढी पार कह पावनो । मि व्यो न मनको चार ॥ ज्यु कोबुके वेलको । घरही कोस हजार ॥ ए ॥ जिहां बुद्धि घिर पुरुषकि । तहं रुचि तहं मन लीन ॥ श्रात्ममति श्रातम रुचि । कहो कोन श्राधीन ॥ ७० ॥ सेवत पर परमातमा । लहै नविक तस रूप ॥ वतियां सेवक ज्योतिकुं । होवत ज्योति सरूप ॥ १ ॥ श्राप थापमें स्थित हुए । तरुयें श्रगनि उद्योत ॥ तेवत श्रापदि थापकुं । युं परमातम होत ॥ २ ॥ एदि परम पद जा विये । वचन थगोचर सार ॥ सहज ज्योति तो पाइये । फिरि नहि नव अवतार ॥ ३ ॥ ज्ञानीकुं दुःख कटु नही । सहज सिक निर्वाण ॥ सुख प्रकाश श्रनुभव सबद्दी तोर कल्याण || G४ ॥ सुपन दृष्टि सुख नाशते ज्युं उस न लह । - श्री समताशतक. ५६१ लोक ॥ यागर दृष्ट विनष्टमे । त्युं बुधकुं नहि शोक ॥ ५ ॥ सुखनावित उःख पायकें । क्षय पावै जग ज्ञान ॥ न रहे सो बहु तापमें । कोमल फूल समान ॥ ७६ ॥ दुःख परिता नविगलै । फुःख नावित मुनि ज्ञान ॥ वत्र गलै नवि दहनमें । कंचनके अनुमान ॥ ७ ॥ ताते फुःख सूनाविये । आप श क्ति अनुसार ॥ तौ दृढतर हुश् उबसे । ज्ञान चरण श्राचार ॥ ७ ॥ रनमें लरते सुलट ज्युं । गिनै न बान प्रहार ॥ प्रजु रंजनके हेत त्युं । ज्ञानी असुख प्रचार॥जए। व्यापारी व्यापारमें । सुख करि माने फुःख ॥ क्रिया कष्ट सुख में गिणे । त्युं वंबित मुनि सुख ॥ ए ॥ क्रिया योग अभ्यास हे । फल हे ज्ञानप्रबंध ॥ दोनूकू ज्ञानी नजै । एक मतीते अंध ॥ ए१ ॥ चा शास्त्र समर्थना । त्रिविध योग है सार ॥ श्या निज शक्ति करी । विकल योग व्यवहार ॥ ए ॥ शास्त्र योग गुण गणको । पूरन विधि श्राचार ॥ पद अतीत अनुन्जव कह्यो । योग तृतीय विचार ॥ ॥३॥ रहे यथा वल योगमें ॥ गहै सकल नय सार ॥ नाव जैनता सो लहै । चहै न मिथ्याचार ॥ एव ॥ मारग अनुसारी क्रिया । दै सो मतिहीन ॥ कपट क्रिया वल जग गै। सो जी जवजल मीन ॥ ए५ ॥ निज निज मतमें लरि परे । नयवादी बहु रंग ॥ उदासीनता परिणमै । ज्ञानीकू सरवंग ॥ ए६ ॥ दोउ लरै तिहां इक परे । देखनमें फुःख नाहि ॥ उदासीनता सुख सदन । पर प्रवृत्ति कुःख गंहि ॥ ए॥ उदासीनता सरलता । समता रस फल चाखि । पर पेखनमें मत परे । निजमें गुण निज राखि ॥ ए ॥ उदासीनता ज्ञान फल । पर प्रवृत्ति है मोह ॥ शुक्न जानो सो आदरो। उदित विवेक प्ररोह ॥ ॥ ॥ दोधिक शतकें उधयं । तंत्र समाधि विचार ॥ धरो एह बुध कंठमें । नाव रतनको हार ॥ १० ॥ झान विमान चारित्र पवि । नंदन सहज समाध ॥ मुनि सुरपति समता शचि । रंगे रमे अगाध ॥ ११ ॥ कवि जरा विजयें ए रच्यो । दोधिक शतक प्रमाण ॥ एद नाय जो मन धेरै । सो पार्य कट्या ण ॥ १०२ ।। इति समाधि शतक समाप्त. ॥अथश्री यशोविजयजी उपाध्यायकृत समता दानक प्राग्नः॥ ॥ दोदा ॥ समता गंगा मगनता । उदासीनता जान ॥ चिदानंद जयवंन हो । के वल जानु प्रत्नात ॥ १॥ सकल पालामें लार सय । हो दृर विनि पद ॥ मन यो गमें जी सकल । लप दे ब्राह्म विदेट् ॥ ॥ चिदानंद दिधुकी काला । मृत वीर अन पाय ॥ जानि देवस अनुजवी । किनही कही न जाय ॥ ॥ न जी श्राश्रय तापपे. । उपशम करण निदान । वरपत हुँ ना. । अमृत पिंड अनुमान . ५६२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ॥४॥ उदासीनता परिनयन । ज्ञान ध्यान रंग रोल ॥ अष्ट अंग सुनि योगको । एही अमृत निचोल ॥ ५ ॥ अनासंग मति विषयमें । राग द्वेषको वेद ॥ सहज नावमें लीनता । उदासीनता नेद ॥६॥ ताको कारन अममता । तामें मन विसराम ॥ करै साधु आनंद घन । होवत आतम राम ॥ ७॥ ममता थिर सुख शाकिनी । निर्ममता सुख मूल ॥ ममता शिव प्रतिकूल है । निरममता अनुकूल ॥७॥ ममता विष मूर्जित जये। अंतरंग गुण वृंद ॥ जागै नाव निरागता । लगत अमृतके विंद ॥ ए ॥ परिणति विषय विरागता । नव तरु मूल कुगर ॥ ता श्रागै क्युं करि रहै । ममता बेलि प्रचार ॥ १० ॥ दहा मोहकी वासना । बुधकुंजी प्रतिकूल ॥ या केवलि श्रुत अंधता । अहंकारको मूल ॥२१॥ मोह तिमिर मनमें जगै । याके उदय अह ॥ अंधकार परिणाम है । श्रुतके नामे तेह ॥ १५ ॥ करै मूढमति पुरु पकुं । श्रुत नी मद नय रोष ॥ ज्युं रोगीकुं खीर घृत । सन्निपातको पोष ॥ १३ ॥ टाले दाह तृषा हरै । गाल मसता पंक ॥ लहरि नाव वैरागकी । ताकुं नजौ निशं क ॥ १४ ॥ राग जुजंगम विष हरन । धारो मंत्र विवेक ॥ नव वन मूल उबेदकुं । विलसै याकी टेक ॥ १५ ॥ रवि जो तीजो नयन । अंतर नावि प्रकाश ॥ करौ धंध सव परिहरी। एक विवेक अन्यास ॥ १६ ॥ प्रथम पुष्करावर्तके । बरयत ह रख विशाल ॥ टेप हुताश वुजाश्ये ॥ चिंता जाल ज टाल ॥ १७ ॥ किनके वश नव वासना । होवै वैसा धूप ॥ मुनि जी जिनके वश जये । हाव नाव अवधूत ॥ १७ ॥ जवलूं नवकी वासना। जगै मोह निदान ॥ तवद्धं रुचै न लोककुं। नि मम नाव प्रधान ॥ १७ ॥ विषम ताप नव वासना । त्रिविध दोषको जौर ॥ प्रगटे याकी प्रबलता । क्वाथ कपाए घोर ॥ २० ॥ ताते इष्ट कयायके । वेदे हित निज चित्त ॥ धरौ एह शुन्न नावना । लहज जावमे नित्त ॥२१॥ सिद्ध औषधी इक क्षमा । ताको करो प्रयोग ॥ ज्युमिटि जाए मोह घर । विषम क्रोध ज्वर रोग ॥२॥ चेतनकुं कोमल ललित । चिदानंदमय देह ॥ सूक चूक जुर जात है । क्रोध बूकते तेह ॥ २३ ॥ दमासार चंदन रसै । सीची चित्त पवित्त ॥ दया वेल मंडप तले । रहो लही सुख मित्त ॥ २४॥ याको नासै समवधू । क्षमासहजमे जोर ॥ क्रोध योध क्यु करि करे । सो अपनो वल सोर ॥२५॥ देत खेद वर्जित क्षमा। खेद रहित सुख राज ॥ इनमे नहि संदेह कछु । कारन सरिखो काज ॥२६॥ पर्वत गर्व शिखर चड्यो । गुनकुंनी लघु रूप ।। कहे तिहां थचरज किस्यो । कथन ज्ञान अनुरूप ॥ २७॥ श्राव शिम्बर गिरिराजके। गमे विमला लोक ॥ तो प्रकाश सुख क्युं लहे । विषम मान लोक ॥ २७ ॥ मान महिधर वेद तुं । कर मृड ताप विघात ॥ ज्युं सुख %D , श्री समताशतक. ५६३ मारग सरलता । होवे चित विख्यात ॥ शए ॥ मृता कोमल कमलथें । व ज्र सार अहँकार ॥ दत हैं इक पलकमें । श्रचिरज एह अपार ॥ ३० ॥ विकसित माया वेलि घर । नव अटवीके वीच ॥ सोवत है नित मूढ नर । नयन ज्ञानके मीच ॥ ३१ ॥ कोमलता वाहिर धरत । करत वक्र गति चार ॥ माया सापिणि जग डंसै । यसै सकल गुण सार ॥ ३२ ॥ ताके निग्रह करनकू । करौ खं चित्त विचार ॥ समरौ जुता जंगुली । पाठ सिक निरधार ॥ ३३ ॥ लोज महा तरु शिर चढी । वढी जु तृपणा वेलि ॥ खेद कुसुम विकशित नइ । फलै दुःख ऋतु मेलि ॥ ३४ ॥ श्रागर सवही दोषको । गुण धनको वम चोर ॥ व्यसन वेलिको कंद है। लोन पास चिहुं ओर ॥ ३५ ॥ लोन मेघ उन्नत नये ॥ पाप पंक बहु होत ॥ धर्म हंस रति नहु लहै । रहै न ज्ञान उद्योत ॥ ३६ ॥ कोज सयंन्नू रमनको ॥ जे नर पावे पार ॥ सोनी लोल समुजको । लहै न मध्य प्रचार ॥ ३७॥ मन संतोप अग स्तिकू । ताके शोप निमित्त ॥ नितु सेवी जिनि लो कियो । निजजल अंजलि मित्त ॥ ३७॥ याकी लालच तूं फिरै । चिंते तूं ममडोल ॥ ता लालच मिटि जात घट । प्रगटे सुख रंग रोल ॥ ३० ॥ धनमानत गिरि मृत्तिका । फिरत मूढ उध्यान ॥ अखय खजाणो ज्ञानको । लखै नसुख निदान ॥ ४० ॥ होत न विजय कपायको । विनु इंजिय वश कीन ॥ तातें इंडिय वश करे । साधु सहज गुण लीन ॥ ४ ॥ श्राप काज पर सुख हरे । धरे न कोसूं प्रीति ॥ इंजिय उर्जन परिदहे । बहे न धर्म न नीति ॥ ४२ ॥ अथवा उर्जनथें बुरे । इह परत्नव उःखकार ॥ इंघिय छ र्जन देतु है । श्द नव दुःख श्कवार ॥ ४३ ॥ नयन फरस जनु तनु लगे। दहे दृष्टि विप साप ॥ तिनसूं नी पापी विपे । लुमरे करे सँताप ॥ ४५ ॥ याचारी वि पचमें । फिरते इंजिय ग्राम ॥ वश कीजे पगमें धरी । यंत्र झान परिणाम ॥ ४५ ॥ लन मारग गासी अवश । इंजिच चपल तुरंग ॥ वैची नग्ग थरण्य में । लेइ जाय निज संग ॥ ४६ ॥ जे निजीक है श्रमरहित । श्रापदिमें मुग्व गज ॥ बाधत है ताकू करन । श्राप थरथके काज ॥ ४ ॥ यंतरंग रिपु कटक नट । सेनानी व लवंत ॥ इजिय दाणमें दरत है । श्रुत बल धतुल अनंत ॥ ४० ॥ श्यनियन चं चल करण हय । पद प्रवाट रज पूर ॥ श्राशा वादक कन्तु है । नत्त्वदृष्टि बल दूर ॥ ४ ॥ पंच वाण ईडिय करी । काम ननद जग जीति ॥ मयक शिर पद देतु है । गणे न कोन नीति ॥ ५० ॥ वी पंच यि नही । काम नृपनि य लवंत ॥ करें न संस्था पूरणी । सुजट नेरिको नेन || U? !! पुन मति मुर विषयको । करन व्याधि प्रतीकार ॥ नाई मन्मद मुन । न जगन पुन । दिशा ५६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. कार ॥ ५५ ॥ गंगे कामके सुख गिने । पाइ विषयकी नीव ॥ सहज राज पाव त नही । लगी न सद्गुरु शीख ॥ ५३ ॥ अप्रमाद पवि दमयं । करी मोद चक चूंर ॥ ज्ञानी श्रातम पद लहै । चिदानंद नरपूर ॥ ५५ ॥ जाके राज विचारमें । अचला एक प्रधान ॥ सो चाहत है ज्ञान जय । केसे काम श्रयान ॥ ५५ ॥ और ब्रांति मिटि जात है । प्रगट ज्ञान उद्योत ॥ ज्ञानीकू जी विषय भ्रम मोइ सम होत ॥ ५६ ॥ दाखे श्राप विलास करि । फूठेळू नी साच ॥ इंशजाल परें कामिनी । तासूं तुं मत राच ॥ ५७ ॥ इसित फूल पल्लव अधर । कुत्र फल कग्नि विशाल ॥ प्रिया देखि मत राच तुं । या विप वेलि रसाल ॥५॥ चरम मढित है कामिनी । नाजन मूत पुरीख ॥ काम कीट थाकुल सदा । परिहर सुनि गुरू सीख ॥ एए ॥ विषय तजे सो सब तजे। पातक दोपवितान ॥ जलधि तरत नवि क्यूं तरै । तटिनी गंग समान ॥ ६० ॥ चाटे निज लाला मिलित । शुष्क हाम ज्युं श्वान ॥ तैसे राचै विषयमें। जड निज रुचि अनुमान ॥ ६१ ॥ नूपन वहुत बनावतें। चंदन चरचत देह ॥ वंचत थापहि श्रापळू । जम धरि पुद्गल नेह ॥ ६२ ॥ धर दमनके जय किये । इंडिय जन सुख होत ॥ तातें मनजय करनकू । करौ विचार उद्योत ॥३३॥ विषय ग्रामकी सीममें । श्या चारि चरंत ॥ जिन आणा अंकुश करी । मन गज वश करो संत ॥ ६४ ॥ एक नाव मन पौन को । फूल कहै jथकार ॥ यातें पवनहितें अधिक । होत चित्तको चार ॥ ६५ ॥ जामें राचै ताहि में। विरचै करि चित्त चार ॥ इष्ट अनिष्ट न विपयको । यूं निश्चय निरधार ॥ ६६ ॥ केवल तामें करमको । राग कैपतें बंध ॥ परमें निज अनिमान धरि ॥ कहा फिरत हो अंध ॥ ६७ ॥ जैसे ललना ललितमें । नाव धरतु है सार । तैसे मैत्री प्रमुखमें । चित्त धरि करि सुविचार ॥ ६७ ॥ वाहिर बहुर कहा फिरै । आपहिमें हित देखि ॥ मृग तृमा सम विषयको । सुख सव जानि उवेखि ॥ ६ए ॥ प्रिय अप्रिय व्यवहार निज । रुचि रस साचौ नाहि ॥अंगज वसन सुत जयो । यूका दिक नहि काहि ॥ ७० ॥ होवत सुख नृप रंकडूं । नोवत सुनत समान ॥ श्क जो गै श्क नाहिसो । वढ्यो चित्त अनिमान ॥ १ ॥ नवको सुख संकल्प लव । कृत्रि म जिसो कपूर ॥ रंजत है जन मुगधकुं । वर्जित ज्ञान अँकुर ॥ ॥ गुन ममका रन वस्तुको। सो वासना निमित्त ॥ मानै सुतमें सुत अधिक ॥ दौरत है हित चित्त ॥ ३ ॥ मनकृत ममता झूठ है नही वस्तु परजाय ॥ नहि तौ वस्तु विकायथें । क्युं ममता मिटि जाय ॥ ॥ जन जनकी रुचि निन्न है। नोजन कूर कपूर ॥ जो रुचै । करन करै सो पूर ॥ ३५ ॥ करन हसै नृपत्नोगहू । हसे कर
No text on this page.
पुद्गल नेह ५६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. कार ॥ ५५ ॥ उगे कामके सुख गिने । पाश् विषयकी नीव ॥ सहज राज पाव त नही । लगी न सद्गुरु शीख ॥ ५३ ॥ अप्रमाद पवि दमयं । करी मोद चक चूंर ॥ ज्ञानी श्रातस पद लहै । चिदानंद नरपूर ॥ ५५ ॥ जाके गज विचारमें। अवला एक प्रधान ॥ सो चाहत है ज्ञान जय । केसे काम श्रयान ॥ ५५ ॥ और ब्रांति मिटि जात है । प्रगट ज्ञान उद्योत ॥ ज्ञानी जी विषय भ्रम । दिशा मोह सम होत ॥ २६ ॥ दाखे श्राप विलास करि । फूठेकू जी साच ॥ इंसजाल परें कामिनी । तासूं तुं मत राच ॥ ५७ ॥सित फूल पल्लव अधर । कुच फल कठिन विशाल ॥ प्रिया देखि मत राच तुं । या विष वेलि रसाल ॥५॥ चरम मदित है कामिनी । नाजन मूत पुरीख ॥ काम कीट श्राकुल सदा । परिहर सुनि गुरु सीख ॥ ५॥ ॥ विषय तजे सो सव तजे । पातक दोप वितान ॥ जलधि तरत नवि क्यूं तरै । तटिनी गंग समान ॥ ६० ॥ चाटे निज लाला मिलित । शुष्क हाम ज्युं श्वान ॥ तैसे राचै विषयमें। जड निज रुचि अनुमान ॥ ६१ ॥ नूपन वहुत बनावतें । चंदन चरचत देह ॥ वंचत थापहि श्रापळू। जम धरि ॥ ६ ॥ धर दमनके जय किये । इंडिय जन सुख होत ॥ तातें मनजय करनकं । करौ विचार उद्योत ॥६॥ विषय ग्रामकी सीममें । चा चारि चरंत ॥ जिन आणा अंकुश करी । मन गज वश करो संत ॥ ६४ ॥ एक नाव मन पौन को । फूल कहै पँयकार ॥ यातें पवन हितें अधिक । होत चित्तको चार ॥ १५ ॥ जामें राचै ताहि में । विरचै करि चित्त चार ॥ इष्ट अनिष्ट न विषयको । यूं निश्चय निरधार ॥ ६६ ॥ केवल तामें करमको । राग पतें बंध ॥ परमें निज अजिमान धरि ॥ कहा फिरत हौ अंध ॥ ६ ॥ जैसे ललना ललितमें । नाव धरतु है सार ॥ तैसे मैत्री प्रमुखमें । चित्त धरि करि सुविचार ॥ ६७ ॥ वाहिर वहुर कहा फिरै । आपहिमें हित देखि ॥ मृग तृप्ता सम विषयको । सुख सब जानि उवेखि ॥ ६ए । प्रिय अप्रिय व्यवहार निज । रुचि रस साचौ नाहि ॥ अंगज वहन सुत जयो । यूका दिक नहि काहि ॥ ७० ॥ होवत सुख नृप रंकर्नू । नोवत सुनत समान ॥ इक जो गै इक नाहिसो । वढ्यो चित्त अनिमान ॥१॥ नवको सुख संकल्प लव । कृत्रि म जिसो कपूर ॥ रंजत है जन मुगधकुं । वर्जित ज्ञान अंकुर ॥ २ ॥ गुन ममका रन वस्तुको। सो वासना निमित्त ॥ मानै सुतमें सुत अधिक ॥ दौरत है हित चित्त ॥ ३३ ॥ मनकृत ममता झूठ है नही वस्तु परजाय ॥ नहि तौ वस्तु विकायथें । क्युं ममता मिटि जाय ॥ ४ ॥ जन जनकी रुचि लिन्न है। नोजन कर कपूर ॥ जोगवंत• जो रुचै । करन करै सो पूर ॥ ५ ॥ करन हसै नृपजोगळू । हसै कर .
श्रीदिक्पट चोराशी वोल. ५६ फूले मत नामधारी चांगकी खुमारीमैं जो, लवै युक्ति नारी सोतो, कूटै जीती गा रकी; एसे हैं जुधारी श्रव सूढनके पट्टधारी, श्रारी भारी जाने वात लात जैसी टार की ॥ २५ ॥ दोहरा ॥ पल्लवग्राही लोककू, ससुझावै कुन जान; कोमल करतुनधनघटा, ज्युं मुगसेल पखान. १३ दृष्टिराग सदमत्तकू, जो देवै उवएस; सो कूकर सुखमें उबै; श्राप कपूर अशेष १४ शुष्क पयोधर नारि ज्यु, निंदै कंचुककार; गूढ हेतु बुक गम्य त्यु, निंदे ग्रंथगिमार. १५ ऐसे जडसूं संतकू, घटै न वाद विचार; तो जी परके वोधकुं; कहिये वोल उचार. १६ साचेकू फूग कहै, फूठेकू कहे साच; अनिनिवेश जन्मत्तको, ऐसो बहु विधि नाच. ॥ २७ ॥ कवित्तइकतीसा ॥ बूट अंतराय पंच रंचही न राग रोश, फास बक काम कीनो अंचही न देखिशं वंचना अज्ञानकी मिथ्यातको प्रपंच निद्द, आनवको संच सो तौ, मूलथें विदेखि एसैं जो अठार दोष, धाति कर्म नाव पोष, ताको परिशोष याके ज्ञानमें विशेखिई, सोई शुद्ध नाम कोष घोषतें अनंत तोष, मोष सग्ग दाता त्राता देव देव लेखिशारजापप्यबंद ॥ कुधा, तृषा, जय, शोग, रोग, जर, सरण, जनम, मद; मोह, खेद परसेद, निंद, वि पमय, चिंता, गद; रति, विषाद, ए दोष, कहे अष्टादश दिक् पट; सो दीक तिन मांहि, नही गुण झूषण उद्जट; जो नाव अघाती दोष हुश्, तौ जिनकू नर गति प्रमुख,झूषन अनंत विलगे रहै, शिव पद सृषक सुनि विमुख ॥ १५ ॥ चौपाई॥ सप्तधातु वर्जित जिन काया, परमौ दारिक कहै सु माया; निदा नही वैक्री परि ताकी; संघयणादिक खंध विपाकी. २७ परमौदारिक जो जिनवरकू; तौ मध्योदारिक गणधरकू, कहै कहा नहि कल्पन कारी; क्युं औरनि सरखे गणधारी. २१ सप्तहु धातु गलै जिनवरके; केते धातु गलै गनधरके; सप्त धातु जिण नाणे जावे; मन नाणे मुनि कहो कहाँ पावै. २२ जिन तनु थिति नो कर्माहारे; कहे मूढ तेफूल विचा रें; औदारिक थिति कवलाहारें, दृष्टि हानि होश्चन्य प्रकारे; ॥ २३ ॥ दोहरा ॥ कहै केवली कर्मकू, दन्ध रज्जु सम सूढ; भागममति जाने नही, जोश्राउ नाम दृढ रूढ २४ तत्त्वारथ परिपह कहै, जिनको प्रगटश्ग्यारः ताको थरथ मरोरतें, क्युं पामें नव पार; २५ सूत्रनमें परिपह कहै, वृत्ति लियो नकार; जो संसो उपजत नही, तो तुज चमको जार. २६ जिनकू इंडिय विरहथे, तनु गत नहि सुख पुःख; कहे जुजीय विपाक तसु, उदो फलै कुण रुख. खाश्क नुख जिनकू कहे. केवल ज्ञान सम्प; वेदनीयके खय गये, कुन गुन कहो पशु रूप. २७ उदय नाव खाइक गन्यो, जिन प्रवचनसारः अर्क तूल परें तो फिरे. किरहित निरधार. २ए वे न श्रासन, देव प्रेरित देव. ऐसो है क्युं कल्पना ? ठोडि न मिथ्या टेव. ३० केवलनाग जो ग्यगति, , 4 MP १ * Waning rat - . । नि H 4वधा 1 । - । Mar प्रकरणरताकर नाग पहेलो. मोति माधन हार ॥ १८ ॥ निवृत्ति सकनाळू सहज । अचिरजकारी कोउ ॥ जो नदिया कत्रन है। या देते सीन ॥ ११॥ मन पारद मूर्वित चयो । सम माः । सहज वैध रस परम गुन । सो वन सिसि कमाइ ॥ १० ॥ बहु नय इति महा पुन्यकृत सार ॥ विजयसिंह सूरी कि । समता शतको -: । सावन जाई तत्व मन । हो समतारसलीन ॥ ज्यूं प्रगटै तुझ सहज नगदीन १० ॥ कनि पराविजय शुं शीखए । श्राप मापदेत ॥ रिमजियमुनित ॥ १०५॥ इतिश्री समता शतक समाशः॥ ॥श्री दिशाट चोराशी बोल प्रारंजः ॥ । नयान, दान धर्म प्रहाराक; सुभटमान पर मा नमकर, नर परिवंद निकाराम र '; १ जाननन सगिर गंभीर नय, दिकपट ...गागि, विमा योति पूरन परम. ॥ १ ॥ 21, ... गामा योग। गर्ग, मकला बरा के आगे . :P TEE Ft र का, गरज आगे कहा राज inी मान, नानी यागे कहा जा Firr. ना या कान दो पुती Faiz ft. बावसकर, गर्व विद FF47; यक्षिक वर्ग, कमो यानि ii शाम 5. ४. पटानना नाब मां, FFER, या पाप. माप 7. संयना किया गांधी या... " दिम या, नाना ब - या कपः नाम पनि या - 7 श्री मान करना .. राधा न भाग बी . ''. -::.:.... !! .:.:, : 15 this K . Y 14 । है - - H । M . -- A . upan * श्रीदिक्पट चोराशी बोल. ५६ फूठे मत नामधारी नांगकी खुमारीमैं जो, लबै युक्ति नारी सोती, कूटै नीती गा रकी; एसे हैं जुश्रारी अव मूढनके पट्टधारी, थारी भारी जाने वात लात जैसी टार की ॥ १२ ॥ दोहरा ॥ पल्लवग्राही लोकळू, ससुझावै कुन जान; कोमल करतुनघनघटा, ज्युं मुगसेल पखान. १३ दृष्टिराग सदमत्तकू, जो देवै उवएस; सो कूकर मुखमें उबै; श्राप कपूर अशेप १४ शुष्क पयोधर नारि ज्यु, निंदै कंचुककार; गूढ हेतु बुद्ध गम्य त्यु, निंदे ग्रंथ गिसार. १५ ऐसे जडसूं संतकू, घटै न वाद विचार; तौ नी परके वोधकुं; कहियें बोल उचार. १६ साचेकू फूग कहै, फूठेकू कहे साच; अत्तिनिवेश उन्मत्तको, ऐसो बहु विधि नाच. ॥ १७ ॥ कवित्तश्कतीसा ॥ बूटै अंतराय पंच रंचही न राग रोश, फास बक काम कीनो अंचही न देखिशे; वंचना अज्ञानकी मिथ्यातको प्रपंच निद, श्राश्रवको संच सो तौ, सूलथें विलेखिइं; एसैं जो अगर दोष, घाति कर्म नाव पोष, ताको परिशोष याके ज्ञानमें विशेखिई, सोई शुद्ध नाम कोष घोषतें अनंत तोष, मोप मग्ग दाता त्राता देव देव लेखिशारजाबपप्यछंद । कुधा, तृषा, नय, शोग, रोग, जर, सरण, जनम, मद; मोह, खेद परसेद, निंद, वि पमय, चिंता, गद; रति, विषाद, ए दोष, कहे अष्टादश दिक् पट; सो दीक तिन मांहि, नही गुण झूषण उद्जट; जो नाव अघाती दोष हुश्, तो जिनकू नर गति प्रमुख यूपन अनंत विलगे रहै, शिव पद यूपक सुनि विमुख ॥ १५ ॥ चौपाई ॥ सप्तधातु वर्जित जिन काया, परसौ दारिक कहै सु माया; जिदा नही वैक्री परि ताकी; संघयणादिक खंध विपाकी. २० परमौदारिक जो जिनवरकू; तौ मध्योदारिक गणधरकू, कहै कहा नहि कल्पन कारी; क्युं और नि सरखे गणधारी, २१ सप्तदु धातु गलै जिनवरके; केते धातु गले गनधरके; सप्त धातु जिण नाणं जाव; मन नाणे सुनि कहो कहाँ पावै. २२ जिन तनु थिति नो कर्माहारे; कहे मृढ तेफर विचा रें; औदारिक थिति कवलाहारें, दृष्टि हानि होश्यन्य प्रकारेः ॥ २३ ॥ दोहरा ।। कहे केवली कर्मकू, दन्ध रज्जु सम सूढ; आगममति जाने नही, जोयान नाम दृढ रूढ २४ तत्त्वारथ परिपह कहै, जिनको प्रगटग्यारः ताको श्ररथ सरोरतें, क्युं पामें लव पार; २५ सूत्रनमें परिपह कहै. वृत्ति लियो नकार; जो संसो नपजन नही, तो तुज नमको नार. २६ जिन; इंजिय बिरहथे. तनु गत नदि मुग्ब पुःख, कह जुजीत्र विपाक तसु, उदो फलै कुण रुख. २७ खाइक सुख जिन कहे, केवल ज्ञान सम्प; वेदनीयके खय गये, कुन गुन कहो पशु रूप. २७ उदय नाव बाइक गन्या, जिन तृल परें तो फिरे. क्रियारहित निरधार. एवं यासने देव प्रेरित देव, ऐसो है क्युं कल्पना ? बोडि न मिया देव. ३० केवलनाणे जो बगान , प्रवचनलारः अर्क ५६७ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. मननाणे कतु हो करम विफल जो मोह विनु, यश कीरति क्युं जोइ ? ३१ थति शय नूख बनावको, कहै सुगुरु कुल हीन; नाव श्रघाती क्युं मिटे, घातीगए जो खीन. ॥ ३२ ॥ कवित्त इकतीसा ॥ केवलीदार करे जागे श्रग्नि अंतरकी, वेदनी आहार शक्ति ताकी नाही हीनता; हेतुके समाजतें घटे जं काज साज शुरू, लाजे तहां श्राज ढुंक हानि कहा दीनता; अन्यथा न श्रष्ट वर्ष, बाल केवली विशाल; पूर्व कोटि श्राज पाल ताकू वृद्धि खीनता; वृद्धि पोखदाइ नाइ वर्गणा कहासु पाइ ? झानथें जु थाइ तामें मुक्तिकी प्रवीणता. ॥ ३३ ॥ दोहरा ॥ दिक् पट जिन वोलें नही, शिरथै नवे नाद; किरिया विनु घट ध्वनि परे, नामे कोन सवाद. ३४ कहे शिलाका पुरुषकू, नही कबहुं निहार; तपति लब्धि सवकू नही, एहु अदृष्ट प्रकार. ३५ खल पुजल तिनकू जले, रस पुजल जलि जाइ; दोज जले तो उदरमें, जस्म क व्याधि उपा. ३६ तेनर कंक गहनि कहै, उर कपोत परिनाम; ए श्रागमके वचन में, क्युं न करो विसराम ? ३७ कहै साधु अप्रमत्तकू, नही थाहार विहार; खांनी सिक शिला नइ, जिहां न साधु प्रचार. ३७ वाहिर मानुप सेलके, गहोई व्रत नंग; यूं कहते चारण विना, क्युं जलमें शिव संग ? ॥ ३५ ॥ सोरठा । दोश् घटीके फेर, केवल मानै भरतकू; वडो मोदको घेर, जाव प्रधान गने नही. ॥ ४० ॥ हरि गीत छंद ॥ चारडं निखेपे एक अव्ये, कहे श्रीजिन श्रागमें; ज्युं नाम घट संवाण थापन, अव्य मृदगुण नावमें; युं जीव अव्यह केवलादिक, गुनह अव्यत जावतें; हुश् नियम पुजल व्यको, तौ तंत नहि व्यनिचारतें. ४१ जो समय सारे अंत्य धारे, मुगति लिंग न वेदतें; निश्चय प्रमानै व्यवहरश् तें, वस्तु गुण गुनि नेदते; अधिगम विना सम्यक्त्व माने, अव्य विनु चारित नही; चारित विना कहै समकिते, शिव हवें मति जो वही. ४२ सुर कोइ शिर परि वस्त्र मारे, जाय केवल तौ घटी; जो अव्य विनु केवल नही, तो केवला वरणं पटी; जो नाव लिंग प्रमान कीजै, नेद पनरहुं तौ घटै; सिहंति नाखै सिझके नर, तासु निंदक नव अटै. ४३ श्री लिंग सिद्ध कहे न कुमते, तास चरण निवारए; जो संघ प्रवचन सारि चोविह, पढ्यो सो न विचारए; चोनेथ जोलिं श्रझिका करि, पंच होवें श्रजाके; यूं संघ लोपै समय कोपे, धर्मती न वधी सके. ॥ ४ ॥ कवित्त इकतीसा ॥ - पुण्यके कचोल रंग रोलके निचोल सोल, शीलथे अडोल याकी जातिमें महासती; जग तातनकी मात श्रवदात गात, नमे जाकू इंद जाति नित्तही महीपती; . स्वन्नाव साचे, तपके प्रजाव जाचे, नही नावकाचे नाचै माचे साधु संगती; श्रवलं विनी जो दोपकी विलंबिनी नितंचिनी है ऐसी ताकू क्यूं न पंचमी ग श्रीदिक्पट चोराशी बोल. ५६ए ति ॥ ४५ ॥ दोहरा॥ मही सो कुमरी कही, मल्लसु कुमर कहाश पुरुप स्वरूपं देखिये, पुरुप स्वरूप न माइ. ५६ तित्थंकर थी वेदको, क्यूं एकनको बंध; गुण थानक आकर्प थी, एहु हमारी संध. ध तित्थ प्रणाम प्रदक्षिणा, थानकी वरखि कहान; परहित करनी पुण्य फल, कपिल नृत्यको तान. ४७ दोहु कुमर जिनजी कहै, पंच कुमर कुन हेत; प्रिया पंचकी औपदी, मानै नहि कुल केत. ४ए एकै घरि ऊनोजिमें, अगवीस गुनमूल; अंतराय कलूपित कहै, ते सवही निरमूल. ५० कस्तुरी अपवीत्त कहै, वाद्य वजावै कांहि; कहु कुंकुम कपूरकी, गति श्रावै मनमांहि. ५१ प्रतिमा नगन न सो हियें, पट नूखन पहिरा; स्नात्र विलेपन धूप मुख, जगतिहि हेतु करा. ५५ शिष्य करै ज्युं जिन करै, तो क्यूं दिकत शीश; क्यूं बोलत केवल विना, न विराधौ जग दीश. ५३ नगन दशा जिनवर धरै, नगन दिखावै नाहि; अंबर हरि खंधे धरै, उचित जानि मनमांहिः ॥ ५ ॥ अरिबबंद ॥ गौतम स्वामीगए, खंदककू; मानै नहि मुनि जाइ, सुसन्मुख जैनकू; धर्मके कारन क्यूं अपवाद न मानही; ऐसिहि नांतिसुं होवत बीजाधानही. ॥ ५५ ॥ दोहरा ॥ कोरे कहै जु थापना, प्रतिमा क्यूं न पखा न; सन्नावा सजावतें, ताको विविध वखान. ५६ जिन विरहै जिन विवकी, ज्यूं थापना प्रमान; गुरुविरहै गुरुथापना, तैसे करै सुजान. ५७ तैसी जमति न विमले गिरि, जैसी गढ गिरनार; तीरथ क्रम जानै नही, को तस बोधन हार. ५७ शुन्न उ पयोगी साधुकू, शिष्य दिक उवएश; ध्यान शुद्ध उपयोगमें, नहि अपवाद अशेश. एए काय खेद जो धर्ममें, सो यदि धर्म प्रकार; ताकू करत यती नही, नाखै प्रवच नसार. ६० तापरि हम यूं कहतु हैं,कह अपवादी साध; पंचम गुन थानक जजै,कै अधि कार हि वाध. ६१ प्रथम पत्र अविरति नही, तौ व्रतको नहि जंग; कुतिय पछ जो पाप है, तौ गृहिकू क्यूं रंग ६५ हिंसा दोप स्वरूप जो, तो खूपक मत रजा; आगे पीने देखिके, क्यूं नाषो नहि अऊ. ६३ वधू नश् वसुदेवकी, वहुतरि सहस उदार; अधिक जयो कह चक्रियें, यूं संसौ मत धार. ६४ वाहुवली ज्यूं अधिक बल, नरत हिथे निरधार; सोनागी वसुदेव त्यू, सवहीमें शिरदार. ६५ राज जमाली वीरको. कह्यो जमाई सुत्ति; सो उत्थाप्यो कुमतथें, वीर कुमर कहि धुत्ति. ६६ चंमरुद्दके शीशकू, मानै केवल नांहि; जानै नहिं गंमै नही, सो व्यवहार उठांहि. ६७ चोवि हार पचखान विनु, माने नहि उपवास; जानै नहि तिविहार जी, सुव्यलको थ न्यास- ६७ परम क्रिया धागे करे, प्रथम क्रियाके त्याग; चपल वित्रुतें मृढ नर, . ----- ५६७ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. मननाणे को होश करम विफल जो मोह विनु, यश कीरति क्युं जोइ ? ३१ थति शय नूख बनावको, कहे सुगुरु कुल हीन; नाव श्रघाती क्युं मिटे, घातीगए जो खीन. ॥ ३२ ॥ कवित्त इकतीसा ॥ केवलीयाहार करे जागे थग्नि अंतरकी, वेदनी थाहार शक्ति ताकी नाही हीनता; हेतुके समाजतें घटे जूं काज साज शुद्ध, लाजे तहां श्राज बुंक हानि कहा दीनता; अन्यथा न श्रष्ट वर्ष, बाल केवली विशाल; पूर्व कोटि आज पाल ताडूं वृद्धि खीनता; वृद्धि पोखदाइ नाश् वर्गणा कहासु पाश् ? ज्ञानथें जु श्राश् तामें मुक्तिकी प्रवीणता. ॥ ३३ ॥ दोहरा ॥ दिक् पट जिन बोलें नही, शिरथै उठे नाद; किरिया विनु घट ध्वनि पर, तामे कौन सवाद. ३४ कहे शिलाका पुरुपकू, नही कवडं निहार; तपति लब्धि सबकू नही, एहु अदृष्ट प्रकार. ३५ खल पुजल तिनकू जले, रस पुजल जलि जाश्; दोन जले तो उदरमें, जस्म क व्याधि उपाइ. ३६ तेनर कंक गहनि कहे, उर कपोत परिनाम; ए श्रागमके वचन में, क्युं न करो विसराम ? ३७ कहे साधु श्रप्रमत्तकू, नही थाहार विहार; खांनी सिक शिला नर, जिहां न साधु प्रचार. ३७ वाहिर मानुप सेलके, गहोई व्रत नंग; यूं कहते चारण विना, क्युं जलमें शिव संग ? ॥ ३५॥ सोरठा ॥ दोश् घटीके फेर, केवल मानै जरतकू; वडो मोहको घेर, नाव प्रधान गने नही. ॥ ४० ॥ हरि गीत ठंद ॥ चारडं निखेपे एक अव्ये, कहे श्रीजिन आगमें; ज्युं नाम घट संगण थापन, अव्य मृदगुण नावमें; युं जीव अव्यह केवलादिक, गुनद अव्यत लावते; हुश् नियम पुजल अव्यको, तौ तंत नहि व्यनिचारतें. ४१ जो समय सारे अंत्य धारे, मुगति लिंग न वेदतें; निश्चय प्रमानै व्यवहइ तें, वस्तु गुण गुनि नेदते; अधिगम विना सम्यक्त्व माने, अव्य विनु चारित नही; चारित बिना कहै समकिते, शिव हवें मति जो वही. ४२ सुर कोइ शिर परि वस्त्र मारे, जाय केवल तौ घटी; जो अव्य विनु केवल नही, तो केवला वरणं पटी; जो नाव लिंग प्रमान कीजे, नेद पनरहुं तौ घटै; सिद्धति नाखै सिझके नर, तासु निंदक जब अटै. ४३ श्री लिंग सिद्ध कहे न कुमते, तास चरण निवारए; जो संघ प्रवचन र चोविह, पढ्यो सो न विचारए; चोनेय जोलिं श्रडिका करि, पंच होवें जा; यूं संघ लोपै समय कोपे, धर्मती न वधी सके. ॥ ४४ ॥ कवित्त इकतीसा ॥ पुण्यके कचोल रंग रोलके निचोल सोल, शीलथें अडोल याकी जातिमें महासती; यामें जग तातनकी मात श्रवदात गात, नमै जाळू इंद जाति नित्तही महीपती; दानके स्वन्नाव साचे, तपके प्रनाव जाचे, नही नावकाचे नाचे माचे साधु संगती; धर्म अवलंबिनी जो दोपकी विलंबिनी नितंबिनी है ऐसी ताकू क्यूं न पंचमी ग - श्रीदिकपट चोराशी बोल. ५६ए ति ॥ ४५ ॥ दोहरा॥ मन्त्री सो कुमरी कही, मल्बसु कुमर कहाश पुरुष स्वरूपं देखिये, पुरुप स्वरूप न माइ. ४६ तित्थंकर श्री वेदको, क्यूं एकनको बंध; गुण थानक आकर्प थी, एहु हमारी संध. ४७ तित्थ प्रणाम प्रदक्षिणा, थानकी वरखि कहान; परहित करनी पुण्य फल, कपिल नृत्यको तान. ४७ दोहु कुमर जिनजी कहै, पंच कुमर कुन हेत; प्रिया पंचकी झोपदी, मानै नहि कुल केत. Yए एकै घरि कनोजिमें, श्रगवीस गुनमूल; अंतराय कलूपित कहै, ते सवही निरमूल. ५० कस्तुरी अपवीत्त कहै, वाद्य वजावै कांहि कहु कुंकुम कर्पुरकी, गति श्रावै मनमांहि. ५१ प्रतिमा नगन न सो हियें, पट नूखन पहिराश; स्नात्र विलेपन धूप मुख, नगतिहि हेतु करा. ५२ शिष्य करै ज्युं जिन करै, तो क्यूं दिकत शीश; क्यूं बोलत केवल विना, न विराधौ जग दीश. ५३ नगन दशा जिनवर धरै, नगन दिखावै नाहि; अंवर हरि खंधे धरै, उचित जानि मनमांहि ॥ ५४॥ श्ररिसबंद ॥ गौतम स्वामीगए, खंदककू; मानै नहि मुनि जा, सुसन्मुख जैनकू; धर्मके कारन क्यूं अपवाद न मानही; ऐसिहि जांतिसुं होवत बीजाधानही. ॥ ५५ ॥ दोहा ॥ कोरे कहै जु थापना, प्रतिमा क्यूं न पखा न; सन्नावा सञ्जावतें, ताको विविध वखान. ५६ जिन विरहै जिन विवकी, ज्यूं थापना प्रमान; गुरुविरहै गुरुथापना, तैसे करै सुजान. ५७ तैसी नमति न विमल गिरि, जैसी गढ गिरनार; तीरथ क्रम जानै नही, को तस वोधन हार. ५७ शुज उ पयोगी साधुकू, शिष्य दिरक उवएश; ध्यान शुद्ध उपयोगमें, नहि अपवाद अशेश. एए काय खेद जो धर्ममें, सो ग्रहि धर्म प्रकार; ताकू करत यती नही, नाखै प्रवच नसार. ६० तापरि हम यूं कहतु हैं,कह अपवादी साध; पंचम गुन थानक नजै,कै अधि कार हि वाध. ६१ प्रथम पठ अविरति नही, तौ व्रतको नहि नंग; उतिय पठ जो पाप है, तौ गृहिदूं क्यूं रंग ६२ हिंसा दोष स्वरूप जो, तो खूपक मत रजा; आगे पीठे देखिके, क्यूं नाषो नहि अजा. ६३ वधू लश् वसुदेवकी, बहुतरि सहस उदार; अधिक जयो कह चक्रियें, यूं संसौ मत धार. ६४ वाहुवली ज्यूं अधिक वल, नरत हिथें निरधार; सोजागी वसुदेव त्यू, सवहीमें शिरदार. ६५ राज जमाली वीरको, कह्यो जमाई सुत्ति; सो उत्थाप्यो कुमतथें, वीर कुमर कहि धुत्ति, ६६ चमरुद्दके शीशकू, मानै केवल नांहि; जानै नहिं गंमै नही, सो व्यवहार नहि. ६७ चोवि हार पचखान विनु, माने नहि उपवास; जानै नहि तिविहार जी, सुब्बलको थ ज्यास-६७ परम क्रिया श्रागे करे, प्रथम क्रियाके त्याग; चपल वित्रुतें मृढ नर, ७२ . प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नही बोधके लाग. ॥६॥ कवित्त इकतीसा ॥ नापाज्यू मलेठकीन नापे विश्वेद दाखे, ताके वोधके निमित्त नापे सोन पारसी; तेसे व्यवहारकू न शुद्धरंगी अंगी करे, ले। शुझ साधवेकू या व्यवहारसी; ऐसे कहे कोउ ताकू मुष्टताके हेतु जानि, पुष्ट पुण्यतामें देखें कल्पनाकी थारसी; ज्याही परवाही ताकी लिंग साधने विठाही, झा नीकूजाही माने क्यूं न जाने वारसी. ७० जेसे कोउ मंद सत्व श्रापको ममत्व गहे, कहै में नखू जो जख्य तत्त्व चक्रवर्तिको; खायो सो थघायो पन पायो चंन तीब्र तायें, जास्यो न जुरायो थायो दायो बंद अतिको; तेसे शुऊरंगी अंगी तादीको प्रसंगी होत, मार्गको विनंगी होवे श्वान जन्म गतिको; जरे ताळू शुद्ध नाव याकू योगको स्वन्नाव, वाह्य हेतुको प्रत्नाव पूगे मार्ग वर्तिको. ॥ १ ॥ दोहा ॥ निश्चय नय पहिलूं कहै, पीले व्यवहार; नापाक्रम जाने नही, जेन मार्गको सार. १२ नही निश्चयमें शिष्यगुरु, क्रियाक्रियाफल योग; कर्त्ता नहि नोक्ता नही; विफल सवे संयो ग. ७३ तातें सो मिश्यामती, जेनक्रिया परिहार; व्यवहारी सो समकिती, कहे जाप्य व्यवहार- 8 जो नय पहिलूं परिनमें, सोइ कहे हित होश; निश्चय क्यूं धुरि परि नमे, सूखम मति करि जोइ ? ॥ ५ ॥ कवित्त इकतीसा॥उंची उंची बातदिखावे नसिखावै मग्ग, अंत तिखाव सो चरकावे न सुखासिका; घोरेथे श्रारंने पै निवाह खं जो धन न अचंन्नै दनको विलंने ताकी सिद्धि प्रासिका; फूलसो अमूल शुरू निश्चयीको मूलपै सुगंधताको जाने व्यवहार वृत्ति नासिका; खोजन अगम्म सोहै किरिया अलग्ग जो है, पाग जैसे नग्नकू विलजाता प्रकाशिका. ॥ ७६ ॥ अडिवठंद ॥ व्यारथ नय संगत श्रापस्वनावमें;जे राचसोमाचै स्वसमय लावमें; पर्यायारथ नयमें जे रंगी रमै; ते परसमयी नाखै प्रवचन सारमें. पदपात यूं एकहु नयमें जे करैः स्यादवाद सरवंगी ते नवि चित्तधरे; एक पत्र वेदको जो बुद्धको; खप्पर दोउमें नेद न शुद्ध अशुझको. ७० निज निज वचने सत्य, असत्य नयंतरे; सबही नयहै . वर्जित अंतरे; एक नाव निरधारै सो नहि पंथमें; सिक सैन यूं जाखै संमति ॥ ए ॥ दोहरा ॥ कहै स्वन्नाव विजावथे, गुनके दो परयाज; लहै न परि ति अव्यकी, जीव सिझके न्याउ. G० गुन विभिन्न नहि अव्यथे, कुन ताके पर्याय; सह नावी परयायको, गुन अन्निधान कहाय. ७१ जो गुन त्रीजो नाव है, तो बीजो नय हो, सो तौ प्रवचनमें नही, संमत साथें जोइ. ७२ नवही नय नयचक्रमें, अव्यारथ मुखश्छ; तत्वारथमें सात हैं, देवसेन कहा दि. ३ तत्त्व सात नवजो श्रीदिक्पट चोराशी बोल. ए कहे, त्यूं नहि नयकी बात; एहु विचक्त विजाग है, सो तो कारन जात ज्व जो हत्थे नव नय कहो, गहत अव्य परयाय; अप्पियण प्पिय नेदथें, एकादश हु जाय. ए जो संग्रह व्यवहारमें, अप्पियणप्पिय छ; श्रादि अंत नय थोकमें, अजव अव्य निविरु. ६ उपनय नयको अंश है, कहै विभिन्न कुवंश; उप प्रमाण माने नही, क्यूं प्रमाणको अंश. ॥ ७ ॥ सवैया तेइसा॥ काल अणूकुँ कहै युं अ संख्य असंख्य प्रदेश आगाशहि लोके; मंदगति अणु संक्रम गम्य समै परयायकु अन्य विलोके; वस्तुविना थिर जन्म विनाशि समै परयाय सधै नहि थोके; सो तुं न जानत काल सितंबर, यूं हि पुकारत दिक्पट फोके. ७७ सूखम वर्तन रूप समै सु तु, जीव अजीवहिके परयाया; ताहिके अव्य तु जीव अजीवहि, कालके अव्य अनंत कहाया; सूखम वर्तन हेतु जु चाहु तु, क्यूंगति हेतु न तैस सुहाया ? जो गति हेतु है एक साधारण, एकहि खंध समै तुह्म पाया. ॥ Gए ॥ सोरग ॥ गति थिति हैं जु विनाव, ताको हेतु विलोकिई; वर्तन सर्व खनाव, वाह्य हेतु ताको नही. एव ज्यौ पजव गुन अव्य, त्रिविध अर्थ व्यवहार); त्यौं कहिये षट् अव्य, पजाव काल प्रमान3. ए१ काल अव्य कहुं एक, तहं अनपेक्षित अव्य नया तत्त्वा रथ सुविवेक; वृत्तिकार विगते वदे. ॥ ए५ ॥ चौपा॥ जनम कट्यानक समय सुहा या; मेरु अचल जिनवीर चलाया; यातो वात न सनमे आवै; मुगधनकू यूं कहि दिखलावै. ए३ देववले धरनी या कंपै; ताकू शाश्वतकौन नजंपै; देववले जावे जो सांसो; देवदेववल कहा विमासो ? ए४ मुनिसुव्रतको गनधर थोरो एसो कहे सु जानै थोरो; बूजै नहि असमंजस वोलै; सो संतनमे तृणके तोले; ए५ सदा सत्य सेतंवर वानी; तहां कहै मुनिसुव्रत ज्ञानी, प्रतिष्टानपुरमाही थाए; देव मिली मठ तीन वनाए. ए६ पूरव जवको मित्र प्रमान्यो; अश्वमेधसे वधकू आन्यो; देख्यो अश्व तास उपकारी; रातिहिमे प्रतु चले विहारी. एप्रात समय प्रजुजी भृगु कछ; समवसरन बैठे गुन श्रद, पूरव नब कहि अश्व प्रबोध्यो; तहां शोरको चित्त न सोध्यो. ए७ प्रजुपाशे अनशन ले वाजी; नयो देव सहस्रार समाजी; मुव रनकी प्रतिमा तिन कीनी; अश्वमूर्ति सेवक करि दीनी. एनाम थश्व अवयोध कहायो; तेहु तीर्थ जगमांहि गवायो; शत्रुजय माहातममांही; नाव सुनो ए नव्य जगही. १०० कुन गनधर हां थोरो जाख्योः फूलो थाल मुगधने दाख्यो; यां खिकु औषध काने वाहे. ताको कुन गहिवांद निवाहे ? ॥ ११ ॥ सर्वया तेइसा ।। --- • ५१२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जंगम तित्थ तुरंगम संगम, रंगम हानि धिकारन जानी; ताके प्रयोजन योजन साठि निशाहिमे श्राय जु निर्मल ज्ञानी; थलमही भृगु कच सुलहन, पावन कीनि सुधाख रिवानी; ताके नमो मुनिसुव्रतके पद संपद कारन तारन प्रानी. ॥ १७ ॥ दोहरा ॥ महामंत्र नव पद कहै, कहै पंच पद थान; गोमुठसारादिक धुरे, नव पद विखै प्रमान. १७३ ज्यूं चूला विनु श्रुत नही, त्यूं न मुढ नवकार, जो संखे पहि श्रादरो, जपहु एक उंकार. १०४ श्रुत सबहीमे पंच पद, नव पद श्रुत ममंत; शुद्ध परंपर बुध लहै, ए जिन शासन तंत. १०५ चूला वर्ण वतीशकी, कहै सु सवहि अजान; अडसर अस्कर कवचमे, कहे जु मंत्र प्रमान. १०६ नव अस्कर पदथे नही, तहां बंदको नंग; ऐसे वहु पद देखि, श्रागममांहि सुवंग. १०७ देव देव उर देव सव, अर्ज मागधी वाणि; नाखे सत्यारथ वचन, पंचम अंगे जाणि. १०७ और कहै जिन नाखही, सर्व मागधी वाणि; तामे साखी कौन थो, कहा लान कह हाणि ? १०ए दंत रहित जिन मानते, याको नहि कटु लाजः सा मानै नहि दाढ तस, पूजे जे सुरराज. ११० कहै ज्यु तंत्र समाधिते, जाति लिंग नहि हेत; चंडालादिक जातिको, क्युं नहि मुकति संकेत, १११ गुणथानक प्रत्यय मिटै, नीच गोत्रकी लाज; दर्शन शान चरित्तको, सबहु तुल्य समाज. ११५ कौन जाति अधिकारिणी, नहि तौ कही प्रमान; ब्रह्मजाति ब्रह्मणवदै क्षत्रिय क्षत्रिय मान. ११३ त्राण नही कुल जाति कलु, विद्याचरण विहीन; सूगडांगको वचन यह, क्युं न करौ मन लीन ? ११४ करमन्नाव प्रजुको रह्यो, नीच गोत्र अवशेष; ताथै हिज घरि अवतरै, तहां करै जम ऐप. ११५ दोष नही दो तातको, क्षेत्र वीजके न्याय; शील नंग नहि मातकू, गर्न न वीर्य कहाय. १९६ अन्न खात्र परिनाम है, पय तृणको परिनाम; अव्य जिन्न पैं जिन्न गुन, गर्न न वीरय नाम. १९७ करम जाव प्रचुकुं कहो, जो श्रावें तुम्ह मानिलो, कहा जनमको दो घरि किये, कल्यानक पट्ट होत; सो इशन इमळू नही; तहँ दिन गणित त. ११ए सुरकृत कल्यानक नही, झपन राज अनिपेक; वीरगर्न अपहारमें, न कल्यानक टेक. १२० नेगमेपिकी शकति है, रोम कूपमें गर्न; संक्रम करतहि अपहरै, सो नहि मानत अर्ज. १२१ कहें वाहुवल केवली, नम्यो झपनके पाय; वेगे १२ प्रदक्षिणा, कहो न फूल वनाय. १२२ अप्रमत्तता हे जहां, तहां न बंधन नाव; - ज; सदा सिक तौं काज. ११७ कल्या श्रीदिक्पट चोराशी वोल. ૫૩૨ उचित प्रवृत्ति न वारही, तो नी जिन सद्नाव. १५३ ठीक न माने वीरकू, कर्म वेद्य को नाव;फरसनळू दरसन कहे,सो तो कुटिल स्वनाव. १५४ हरि हरिनी हरिवर्पके,यु गल हरे सुर को मथुरा नगरी राज्य दिश; करे देह लघु सोइ. १२५ दिव्य शक्ति तवथें नयो, हरिको वंश विशाल; ऐसो अचरय नाव ए, होत अनंतहि काल १५६. काल अनंत अनंत), युगल युगल अपहारि; शून्य होत हरि खेत युं, पन कहै विचारि.१२७ तहां कहै सिद्धांत हम, जैसो युग अपहार; तैसो पूरन ताहिको, काल बहू निर धार. १२७ एक रूप अचरय नही, सदा कद दश संख्य; काल अनंत अनंतथे, होत असंख्य असंख्य १२ए कहै चमरकी गति नही, शक लगै निरधार; ताकू कोप कृतां तको, जगवर अंग विचार. १३० देशश्रनारयमेंनही, वीर विहार अशुझ; मनुषिणि देव न नोगवै, कहै सु वचन विरुफ. १३१ सुदि वैशाख दशमि दिने, वीर उपन्नो ज्ञान; श्रावन सुदि पम्वा दिने; आपुन कियो वखान. १३५ बासठ दिन मौनी रहै, नाखै एम अजान; एकहु सना अन्नापितां, हम हैं वचन प्रमान. १३३ मौन अन्ना वित जानिके, मानहु अधिक उमास; एक सना तैसी कहत, क्यूं लागत तुम पास १३४ ठवै देव जिन विचरिते; पान कमल पग हेछि; कहे जूमि परि गमनमें, ते देव नकी वेवि. १३५ पान धरै जहँ धरनि परि, तहां कमलको काज; कमल गगन उपरि चलै, कहा वन्यो एसाज. ! १३६ सोल सुपन जिनमातकू, सोल कहैं सुर लोक; इंस मिलत सत मानही, ते सवही मत फोक. १३७ वदले अतिशय तीस चउ, कहै जु गुरु कुल रीति; तौ अदृश्य आहार विधि, दाखत पावै जीती. १३७ जुगति रहित जिनवर कहो, वलि ढौंकत कुन हेत, चरम नीर घृत कुतपको, कौन दोष कहु ले त. ? १३ए मरुदेवी औ नानिको; युगल धर्म नहि दोप; दशायु सन्मुख धर्मकी, करै धर्मको पोष. १४० सुर नर विहित विवाहको, जवयूँ नहि व्यवहार; प्रजुकू नी तवयूँ नही, युग्म धर्म अधिकार. ॥ १४१ ॥ कवित्त इकतीसाः ॥ साधुर्वी कुपात्र कोज कहै पात्रधारी नांहि वात्रसो पढ्यो है कोपें गात्रकू न मानद्दी; पाउधारी नाहि, लब्धि पात्र और पात्रधारी; एह रीति नीति ज्ञाता सूत्रथं प्रमानद्दी; ग्लान• थाहार दान पात्र विनु कैसे होत, गृही पात्र मुंजै तो ग्रहस्थ नाव गगनही; पाहुनेकी चक्ति युक्ति पात्रहीथे करै साधु, पिंगकी संशक्ति पात्र विना केसे जानही. ॥ १४२ ॥ सवैया तेश्सा ॥ शौचकै कारन राखै कमंमयु, पात्रकुँ ठोरि कहा गुन पायो; बीविसि पीठि धरी त्यजि उघेकुं, औरसु मूढने वेप बनायो; तप्तब्धी लग जोहि कमंडलु, पात्र ५७४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. लॅब्धी लगि पात्रसुहायो; जैनको भूषन जैनको वेष है, और धरे कह हाथमे आयो ? ॥ १४३ ॥ दोहा ॥ बाल श्रम पुजल धेरै, मुखि नाषत हो दोष; धरो कमंडल पिठि का, कहा करो कंठशोष ? '१४४ उपधि सहित नहु शुक हैं, ज्यूं तंमुल तुषवंत; एकु पन्न मन शुद्धता, कहै नाव नगवंत, १४५ कहै कोंज पचखानको, उपकरनै व्है नंग; दहा हारादिकवीपे. तास न उचित प्रसंग. १४६ रौअध्यान मूर्ग प्रमुख, सब स चि न दोष, यतनासुं निर्दोपता, ए सुवचन सत् कोष. १४७ अव्यादिक चोजंगसू, धन मुर्ता साधुः ए चोविद पचखानको, एकहु अर्थ अगाधु. १५७ शुरू योग अप बाद. कद उपकरन सु मंदउपचरिताऽनुपचरितमें, साधनतासममंद. १४५ मूर्ग चारा निमें. जोतुम कहो कुपरक: जोजन त्यजि अनशननजो, ऐसे होत जु दरक गानदीपको नवजो. नोजन करो प्रमान तो निवात पद उपकरन, मानो क्यूं मान? ॥ १५१ कावित झनीसा ॥ पापके शोढेया महा मोहमें पोढेया येया, मामाकीदेति माधुके वसन; विपके कठेया निंदाचर्मके गढेया माया मानके रोकग कमन, अंग पढेया गुणु श्रेणिके चढेया शुरु शीलके वढेया कामना गायक सोया मत्य अंनके गढेया नेयावसा पात्र देत साचे काया 4. ॥१॥ ॥ दोहग ॥ शीत त्राण कलके धरे, कंबल वर्षा त्राण; मुग्न वर्ग frj. जे पालिम प्राण. १५३ मप्रसझान में राग्वियं, चोल पहथं साज, निमाचार. नीतज नहि लाज १५४ थानव जिनकदपके, एक कद मगन दिपाय सो त्यने. बन्न नादिए गूढ १५५ यार शिकांत नचिन्न है, नको मान में मंबाद विनाकहा, पावा प्रकग्न साच १५६ यत्र सिमांन जु 7 दिलायो नानः जब प्रकान तुम गुरु किये, तब जो हुत प्रकाश गये. बाल गसी फर, या विधि हम नापा वचन, नाको 1 दिकपटक वचन योर दाप दान माग्न; कनकाई मारिण, 3. मन. १ दिन माची मद, मृगग्य मिश्याचंग; करने गो है. जल निकटंग. १६८ मन्य वचन जा मह, गई माधुको गंग; जग थरंग १६१ न श्रीय माबिमायनीनपाध्याय विक । अपनाया जिनम्नांदिल्याने ॥ कि कि विवादमयं महामहिम कामगार महोदयाच्यानमयं वदिपार line WA म ६ -- m Name -- ६ 4 व मानः श्रीचिंतामणि पार्श्वजिन स्तोत्रं. ५५ वालंबनं ॥१॥ पातालं कलयन् धरां धवलयन्नाकाशमापूरयन् दिक्चक्र क्रमयन सुरा सुरनरश्रेणिं च विस्मापयन् ॥ ब्रह्मांम सुपुवन जलानि जलधेः फेनठलालोलयन् श्री चिंतामणिपार्श्वसंजयशोहंसश्चिरं राजते ॥ २॥ पुण्यानां विपणिस्तमो दिनमणिः का मेनकुंचसूणि मोहे निःसरणिः सुरेंडकरणि ज्योतिःप्रजासारणिः ॥ दाने देवमणि तो त्तमजनश्रेणिकृपासारणिविश्वानंदसुधाधुणिर्जवनिदे श्रीपार्श्वचिंतामणिः ॥ ३ ॥ श्री चिंतामणिपाच विश्वजनतासंजीवनं त्वं मया दृष्टस्तात ततः श्रियः समनवन्नाशक माञ्चक्रिणः ॥ मुक्तिः क्रीमति हस्तयोबहुविधं सिक मनोवांवितं दैवं पुरितंच पुर्दिन नयं कष्टं प्रणष्टं मम ॥ ४ ॥ यस्य प्रौढतमप्रतापतपनः प्रोदामधामा जगऊघालः कलि कालकेलिदलनो मोहांध विध्वंसकः ॥ नित्योद्योतपरं समस्तकमलाकेलिगृहं राजते स श्रीपार्श्वजिनो जने हितकृतौ चिंतामणिः पातु मां ॥५॥ विश्वव्यापि तमो हिनस्ति तर गिलोपि कल्पांकुरो दारिजाणि गजावलिं हरिशिशुः काष्टानि वन्हेः कणः॥पीयूपस्य लवोपि रोगनिवहं यछत्तथा ते विनो॥ मूर्तिः स्फूर्तिमती सती त्रिजगतीकष्टानि हत्तुं द मा ॥६॥ श्रीचिंतामणिमंत्रमोंकृतियुतं यहींकारसाराश्रितं श्रीमह नमिळणपासकलि तं त्रैलोक्यवश्यावहं ॥धान्तविषापहं विषहरश्रेयःप्रनावास्पदं सोहासं वसुहांकितं जिनफुलिंगानंदनं देहिनं ॥ ॥ हीश्रींकारवरं नमोदरपरं ध्यायति ये योगिनो ह त्पने विनिवेश्यपार्श्वमधिपं चिंतामणिसंझकं ॥ नाले वामनुजे च नानिकरयोञ्ज्यो जुजे दक्षिणे पश्चादष्टदलेषु ते शिवपदं हिनवैत्यिहो ॥७॥ नो रोगा नैव शोका न कलहक लना नारिमारीप्रचाराः॥ नैवांध्यं नासमाधि नच फुरफुरितेमुष्टदारितानो॥ नो शाकि न्योगहा नोन हरिकरिंगणव्यालवेतालजाला ॥जायंते पार्श्वचिंतामणिनतिवशतः प्राणि नांजक्तिनाजां एगीर्वाणयुमधेनुकुंजमणयः स्वस्यांगणैरंगिणो देवादानवमानवाः स विनयः तस्मैहितं ध्यायिनः॥ लक्ष्मीस्तस्य वशा वशेव गुणिनांब्रह्मांमसंस्थायिनीश्रीचिं तामणि पार्श्वनाथमनिशं संस्तौति यो ध्यायति ॥ १०॥ इतिजिनपतिपाइर्वःपार्श्वपाश्र्धा ख्ययक्षः प्रदलितरितौघः प्रीणितप्राणिसंघ त्रिभुवनजनवांगदानचिंतामणीकः शि वपदतरुवीजं वोधवीजं ददातु ॥ ११॥ इतिश्रीचिंतामणिपार्श्वनाथ जिनस्तोत्रंसं० ॥ ॥ श्रीमत्सरुन्योनमः ॥ श्रियः संततेः कारकं श्रीजिनेशं महामोहनूवायनाशे दिने शं ॥ नतं नाकिनिनतिनिर्जीवनाथं स्तुवे देवचिंतामणिं पाश्र्वनाथं ॥ १ ॥ महाना गपारीअवैश्वानरा हि प्रवातांबुधीरोगसंदानदाहं ॥ जितानेकपदं त्रिविश्वेकनाथ स्तुवे देव ॥२॥ क्षमापावसेनस्य वंशेऽवतंसं इतक्रोधशत्रु च लक्ष्मी निवासं ॥ जनांनोज खंगस्फुटे घस्रनाथं स्तुवेदेव ॥३॥ सतांमोक्षपद्माप्रदानैकहेतुं महाकृच्चूविवेदने धूम केतुं ॥ क्रमेंदी वरादीननागांकनाथं स्तुवे देव ॥ ४॥ सनीरांवुझ्याम शिष्टांगकांति
No text on this page.
No text on this page.