·Adarsh Granthmala's 2nd Pushpas
WAXYAKARAN BHUSHANSAR
OF
Kaund Bhatt
WITH
Prabha and Darpan Commentaries
Ву
Pt. Bal Krishna Pancholi
Principal Khetan Sanskrit Mahavidyalaya, Benares,
&
Pt. Hari Vallabha Shastri.
Edited and published by
Pt. Tarkeshwar Chaturvedi Shastri,
1917
ſ Price Rs.7.

·किञ्चिनिवेदनम्
श्रीमद्गुर्जरदेशभूसुरवरोदीच्यागपञ्चोलिनां 'गायफ्याट' गतो 'साई' हमलामामः प्रसिद्धो महान ।
तत्रासीन्नृपमानितो बुधवरोऽम्यारामशास्त्री श्रुतस्तस्मै 'गायकवाड' भूपतिमणिर्वासनं दत्तवान् ॥ १॥
तत्पुत्रः स्वपितेव शास्त्रकुशलो लक्ष्म्यादिरामाभिधस्तद्वर्गासनमाप्नुवन् कुलगतं फीति समुद्वर्धयन् ।
विद्वांसं जनयन् गुणैकवसति श्रीकालिदासाभिधं विप्राणां जनतासु गौरवमय प्रातिष्ठिपद् धीनिधिः॥२॥
शास्त्री श्रीकालिदासोऽप्रतिमप्रतिभयागुर्जरेप्वद्भुतोऽभूत् नासीच्छाम्नं हि किञ्चिन्मतिगतिरमवद्यतनास्यातिसूरे।
आचार्य:शङ्करोऽभूअपनजनतया मानितोमाधवाख्यः पाण्डित्येनास्य प्रीत्या व्यददतपदा रत्नमेतत्कीनाम३
देशे मामे स्वकीये धनिजनधनतः कूपदेवालयादीन संस्कृत्यान्योऽन्यवैरं द्विजजनमनसः दूरतस्त्याजयित्वा ।
वार्द्धक्य येन नीतं निजगृहवसताऽध्यापनं कुर्वता च प्राम्या यत्कीर्तिगाथां प्रतिदिनमनिशं प्रापयन्ति प्रसद्गान्ट
चत्वारो गुणिनो बभूवुरमलाः श्रीकालिदासात्मजाश् 'चूनीलाल' इति जायच पुरो नीलादिफण्ठस्ततः ।
तस्मादुत्तरतो बभूव तनयः श्रीदेवयुक्शङ्करः तूर्यो विट्ठलदासनामविदितः सर्वेऽपि योग्या बुधाः ॥५॥
तेषां योऽजनि नीलकण्ठपदयुक्ररामान्तशास्त्री सुधीस्तस्यासँस्तनयाय प्रथमतोऽम्यालालनाम्ना स्मृतः।
तत्र द्वौ गिरिजादिशङ्करगुरोः प्रारम्भिक शिक्षणं लब्ध्वा व्याकरणे परीक्षणविधावुत्तीयं प्रासीदताम् ॥ ६ ॥
ज्येष्ठः श्रीसोमनाथस्तदवरजननो बालकृष्णाभिघोऽहं द्वावप्यध्येतुकामी बुधजनमहितां फाशिकामेतयन्ती ।
विद्वत्पूज्यात सभादेः चरमपतिपदात् सर्वतन्त्रस्थतन्त्रादयोऽधीत्य स्वदेशं गत इह पठितुं शङ्करं संठितोऽहम्
शास्त्री सोमसमः समाजनिपुणः श्रीसोमनाथोऽभवद् गोस्वामित्रजरायनामकमहाविद्यालयेऽध्यापकः ।
अम्दावाद इति प्रसिद्धनगरे भक्तिं वितन्धन जने दीक्षा वल्लभसम्प्रदायविहितां विभ्रद्यशः स्यापयन् ॥ ८॥
शास्त्री श्रीबालकृष्णो गुरुपदकमलं संश्रयन् फाशिकायामाचार्योपाधिमाप्त्वा युधजनसमिवौ सत्यविष्ठामवापत् ।
फाशीमानीय नीता बहुविधविषये भ्रातरः पण्डितत्वं स्वीये देशेऽधुना ये गुरुतमयशसाऽध्यापयन्ते यात्रा।
मुख्याध्यापकतामवाप्य कृपया विश्वेशितुः पुण्यदे देवीदत्तपदादिसूर्य्यमलयुक्खेतानविद्यालये।
खेतानीययशः सुरद्वकुसुमैः सार्ध स्वकीयं यशः काश्यां वर्द्धयता प्रमेयमतुला व्याख्या कृता भूपणे ॥१०॥
श्रीमद्रायबहादुरो गिरिसुताभत्तो रमायाः प्रियो धर्मात्मा हरिरामनामविदितो सेतानवंशोद्भवः।
विद्यादानविधावुदारहृदयो विद्वत्समाराधका जीव्याद्वशतं प्रसन्नहदयो लक्ष्मीसमृद्धधा समम् ॥ ११ ॥
श्रीमद्रायबहादुरस्य भुवने विख्यातकोर्तिश्रियः सेवानान्वयभास्वतो घिपण्या राजप्रजास्लेहिनः ।
एतद्भूषणसारमुद्रणविधी साहाय्यकर्तु हे वागलक्ष्म्यो वसतां सदा स्थिरतया केदारनायस्य मे ॥ १२ ॥
पडरौनानिवास्तव्याः खेतानान्वयसम्भवाः । सौभाग्यारोग्यसम्पद्धिचन्तामुत्तरोत्तरम् ॥ १३ ॥
घीदोपादपराञ्च हेतुत इह स्याद् या प्रभायां त्रुटियॊपज्ञाः परिमार्य ता फरण्या स्त्रीयां गुणमाहिवाम् ।
संदोतिपरिश्रमश्च सफलं कुर्वन्विति प्रार्थये पश्नोली चिदुपां प्रसत्तिपिठरोऽहं वालकृष्एस्सुपीः॥१४॥
दोपा दोपवतां भान्ति गुणा गुणवतामिव । सुधियां सुधिया दोपा अदोपाः पुण्यशालिनाम् ॥१४॥
नपात्रातीव कर्त्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः । दोपो झविद्यमानोऽपि तचित्तानां प्रकाशते ।।१६।।
यत्कारुण्यदियाफरो निजकरैः प्रोत्सायं हाद तमः दिव्य ज्योतिरदायि येन रचिता रम्या प्रमा भूषणे ।
शाराम्भोध्यवगाइदिन्यतपसा देक्वमाधिभतः चायामि प्रभया सभापति स्न मीयालयामिधः॥१७॥

·सम्मतयः- श्रीमन्माध्वसम्पदायाचार्य-दार्शनिकसार्वभौममाहित्यदर्शनाद्याचार्य-तरत्न-न्यायरत्न- श्रीगोस्वामिदामोदरशास्त्रिणः- काशीस्थरसेतानमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकेन व्याकरणाचार्येण पञ्चोलीत्युपाख्य-श्रीवालकृष्ण- शर्मविदुपा रचिता वैयाकरणभूषणसारस्यामिनवा प्रभाख्या व्याख्यामनेका स्थलेषु निरीक्ष्यनया न केवलमन्तेवसतामुपकारमपि तु नव्याध्यापकानाञ्च साहायकमुद्भाव्याधिविचारक्षेत्र तनत्यं विवेच्यमुपसं. जिहीर्पताऽऽत्मप्रतिभातरीतिमन्यटीककैरंनुग्रथित अन्यफमर्मव्यजिजिपमाणेनोकितामालोच्यावघार्य च शब्दानुशासनगामिदमीया सर्वपथीना शेमुपीमषगच्छश्व जिज्ञासुविचिकित्सानाडिन्धमपटिमानमस्येहोन्मी- लितमुजिहान स्वान्ते समदोद्रेकमन्वरमान्तमिव फतिपयाक्षरमिपेण प्रचिकटयिपु प्रभाभासिनमभिनन्दयति- दामोदर गोस्वामी महामहोपाध्याय-शास्त्ररत्नाकर-मीमांसासरि-पण्डितसार्वभौम- प्रिन्सिपल हिन्दू विश्वविद्यालय (धर्म विज्ञान विभाग) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणः श्लाघनीयतमोऽय श्रीमता पण्डितप्रयराणा श्रीवालकृष्णशालिपश्चोलिमहोदयाना व्याकरणा- चार्याणा सेतानसस्कृतमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकाना चैयाकरणभूषणसारस्य 'प्रभा' नामकटीफाया विरचनविषयक प्रयत्न । भूपणसारो हि न चैयाकरणगोष्ठीपु केवलम्, परीक्षास्वपि प्रायेण सर्वदेशीयासु कृतप्रवेश इति नाविदित समेपा विदुपाम् । सोऽय विसृत्वरप्रचारोऽपि समुचितोपकरणवैधुर्येण न तथात्मनो रहस्यमन्तर्निगूढमवयोधयितुं शक्नु- चन्नासीत् । सोऽय दोप’ परिहत' प्रभारव्ययाऽनया टीकया । श्रीमद्भि शालिवयहि सरलतमया भापया, गभीरया च शैल्या, नातिविस्तृततया रीत्या तथा ग्रन्थप्रन्थिविभेदन कृतम् , येन ब्रैयाकरणानामन्येपा च शदतत्त्वमधिजिगमिपता महानुपकारो जायेत । तेनाधमणं पण्डितकुल छानन्द च श्रीपञ्चोलिमहोदयाना विषय इति नात्युक्ति, विश्वसिमि चावश्यमन्तरसन्तुष्येयुर्विमत्सरा विपश्चित्प्रवरा प्रभामिमामवलोक्येति । अत प्रमाणपदवीं मनागप्यनति- वर्तिनी ग्रन्थमर्मप्रकाशिनी सरलामपि गभीरहृदया पाण्डित्यप्रकर्पपरिपूर्णा प्रभामिमा विपश्चितो विद्या- र्थिनश्च यथावदुपयुज्य महत्तम लाभमवाप्नुयु , तेन च श्रीपञ्चोलिमहोदयाना परिश्रम सफलयेयु', प्रोत्साहयेयुश्च तानेतादृशमन्थरत्नाना बहूना निर्माण इति सुदृढ़ विश्वसन, वितरश्वानेफान धन्यवादास्तेभ्यः, अन्ते श्रीविश्वनाथं नाथामि श्रीवालकृष्णशानिपश्चोलिमहोदयेभ्यस्सर्वमायुस्साश्चाशिप प्रदाय तान् यथावत्सोऽनुगृहातु- इति विद्वद्वशंषद। .चिन्नस्यामिशास्त्री न्याय-व्याकरणाचार्य-न्याय-सार-वेदान्त-भीमासा-ध्याकरणतीर्थ-भू पू० काशीस्थ राज- कीय सस्कृतमहाविद्यालयप्रधानाध्यापक-प० श्रीवालबोधमिश्रस्य । अफस्माज्जातं सुवर्णे सौगन्धमिव अकस्माज्जाता सर्वामिलपिता विद्वज्जनचेतसि मोदगादधती पण्डितवर-पालकप्णपश्चोलिकृतेय प्रभानाम्नी वैयाकरए भूपणसारख्यारया सर्वास्वपि प्रकृतमन्थव्याख्यासु रायति । तदिर्य प्रभा ब्रह्मप्रमेव सूर्यादिप्रभा अप्रत्ययायारूपप्रभामुपोद्वल्यत्ती ब्रह्मविद्येव सकलाविद्या प्रकृतप्रथाविद्यामुच्छेदयित्री भविता। एतत्ममाप्यायकवाय श्री ५० घालकृष्णपश्चोलिनामधेय सुवर्णे सौगभ्याधायफ इव फियत्कौशल- स्वय विद्वजनविदितवेदेनेति प्रकृतप्रन्थ प्रमाणयति- श्रीनालबोधमिश्रा - ·SOME VALUABLE OPINIONS OF THE HIGHLY LEARNED PROFESSORS OF INDIA ON THIS "PRABHA COMMENTARY ARE AS FOLLOWS- K A Subramania Iyel, Hindska' University of Lucknow 38, Major Banks Roud. 21-6-1964 Lucknow. I have seen the commentary called 'Prabha of Pt Bala Krishna Pancholi Vyakarnacharya, on the Vauyyak u ana-Bhusana-Sara of Kaunda Bhatta I could do no more than read a few selected pissiges I was impressed by the clarity of tho explanations and their faithfulness to tradition Though there are many other commentaries on this work the Pishlig' will be of grent use to students of idvanced Vyakarana. Thors orn nover be too many ads to a through understanding of a work like the Vayyakarana Bhusana-Sar? K A Subi amania Iyer, Head of the Dept of Sanskrit and Hindi University of Lucknow. This is to certify that Pt Balkrishna Pancholt Vyalarpacharyajı is known to ino have glanced though portions of lus coumentary on Vasyakaran- Bhusana Sara in manuscript and I am convinced of the usefulness of the work Gopi Natu Kaviraj, 23.6-44 ( Mahamahopadhyaya, Retired Principal, Govt Sanskrit College, Benares ) 1) ibu Ram Sakesen 1, 24, Chatham Lines, 1 A, D LITT. Allahabad Unit orsity of Allahabad Dated August 22, 1944 I have boon pleased to look into the Commentary •Prabha' of Vaiyakarana-Bhusana-Sara, here and there and am impressed with the clarity of the ·commentator's expression and his desire to dive deep. The study of grammar of Sanskrit on orthodox lines to-day is inore an aim by itself and involves a vigorous discipline. The cominentator, Pt. Bala Krishna Pancholi, gives sufficient evidenco of being thoronghly grounded in this discipline. By writing this clear exposition of the stiff work, ho has rendered a very valuable service. I hope he will continue in the line. Babu Ram Saksena. Reader in Sanskrit and Member, Board of Skt. Studies, U. P. Govt, Sanskrit College, Benares. Dated April 18, 1947 I glanced through the commentary called "Prabha" written by Pandit Balkrishna Pancholi, Vyakaranacharya, on the Vaiyakarana Bhushana Sara of Kaunda Bhatta. There have been several comentaries already available on this important work. Che speciality abont this new commontary is that, owing to clarity of its explanations on difficult passages of the text as well as on Vedic and other quotations occuring therein, it is much better suited to the needs of the studeuts community. l'he author of the commentary has moreover takon The edition special care to collete the text with soine original manuscripts also includes the older Darpana-Vyakhya. I heartily congratulate the author on his achievennent which is sure to bring him a well-deserved pame among the learned community. (D, D. Shastri ), DI. A, D. phil, principal, Govt Sanskrit College, Benares, ·॥किश्चित्प्रास्ताविकम् ॥ ॥"विद्या हवे ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि"। इहापाततः प्रतीयमानसारेऽपि यथार्थतः साररहिते संसारे मृगतृष्णया प्राय ऐहिकेष्टानिष्टप्रेप्सा- | परिजिहीर्पाभ्यामेव प्राणिमात्रस्य विद्याधनादिसंग्रहीतुं महत्तमः प्रयासस्तत्र तत्र दृष्टिपथमवतरति । ऐहिकसमुन्नतये शाखप्रदर्शितोन्नतिपथमवगणयतामुच्छृङ्खलतया यथेच्छ व्यवहरतां पूर्वसुकृतयशात्प्राप्त. श्वर्याणामप्यसुमतां भाष्यभ्युदयस्तु विचिकित्सामेवावगाहते । शास्त्रविरुद्धाचाराणां प्राणात्ययानन्तरं महापुण्यपण्यकेतव्यमनुष्यजन्मालभमानानां कीटपतङ्गादिदुःखदयोनिपूत्पद्यमानानां तेषां हीरकमन्वि- प्यतां वराटिकालाम इव चिरं कालमधःपातो निर्णीत एव । अतः करुणावरुणालयो निमेपमात्रेण लोकत्रयसृष्टिविसृष्टिशक्त. , विहितनिपिद्धकर्मानुरोधेन प्राणिमात्रस्य निग्रहीतानुग्रहीता च परमेश्वरोऽनिर्वचनीयदुःखतः परिरिरक्षिपयाऽभ्युदयनिःश्रेयसाभ्यां संयुयुक्षया च ब्रह्माणमुत्पाद्य प्रवाहरूपेण प्रतिसर्गमापतितं मनुष्यबुद्धयविवेच्यधर्माधर्मसाधनोपदेशक साङ्ग वेदं तस्मै समुपादिदेश । तदुक्तम्- 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति । (श्वे० उप० ६ अ० १८) 'सर्वेपा स तु नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादी पृथक् सस्थाश्च निर्ममे' || इति च । तथाच मानवबुद्धचनिर्णेयधर्माधर्मज्ञानाय वेदः, तन्मूलकानि शास्त्राणि एव च शरणीभूतानि । वेदादिवाक्यार्थज्ञानमन्तरा धर्माधर्मयो तुमशक्यतया द्विविधो हि शब्दो धर्मजनकोऽधर्मजनकश्च । तत्र धर्मजनकशब्दानां ज्ञानस्य व्याकरणाधीनतया 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्च' प्रधानश्च पडङ्गेषु व्याकरणम्' इति भाष्योक्तया, 'अधिविध प्रकाशते' इति वाक्यपदीयेन च 'साग वेदम्' इत्यत्राद्गपदस्योपकारार्थकतया व्याकरणशास्त्रस्य निखिलशास्रोपकारकत्वयोधनाद् व्याकरणज्ञानमावश्य- कम् । यद्यपि छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्ती .कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ शिक्षा प्राणं तु वेदस्य मुख व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साद्गमधोत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ इत्यादिना अङ्गानाम् (वेदोपकारकाणम् ) अध्ययनमुक्तम् , क्यापि व्याकरणस्य प्राधान्यमत्रापि स्थिरीकृतमेव । व्याकतिः व्युत्पत्तिस्तत्साधनं व्याकरणम् । व्युत्पत्तिश्च-प्रकृति-प्रत्यययोः स्वरूपस्य, तदर्थयो- ·. . स्तत्सम्बन्धस्य च शानरूपा। एतेन पाणिन्यादिव्याकरणाभावे वेदस्य न्यूनाङ्गत्वापत्तिरपास्ता, इष्टापत्तेः, उक्ताङ्गानां ज्ञानामारे वेदस्वरूपस्य, तदर्थस्य-च ज्ञानासम्मवाद्-बुद्धयुपजीविनाम् । यद्यपि व्याकरणज्ञानस्य रक्षोहागमलध्वसंदेहाः प्रयोजनम्' इति भाष्योक्त प्रयोजन कौमुद्यादि- प्रन्याध्ययनेनापि सम्पयेत तथापि प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थस्य च किं विशफलित स्वरूपम् , फश्च तयो परस्पर सम्बन्ध. 1 वाक्यार्थे च फस्यार्थस्य प्राधान्याप्राधान्ये, इत्यत्र मीमांसकनैयायिकादीनां भ्रममपाकर्तुम् , नाम्नाम् , धातूनाम् , प्रत्ययानाम् , समासादीनाश्चार्थ मीमांसकादिविरुद्धमतनिराकरणपूर्वक स्वमतेन निरूपयितुम् , नव्यन्यायपरिष्कारपद्धति व्याकरणरीत्या बोधयितुम् , निखिलप्रपञ्चकारणीभूतस्फोटात्मक- शब्दब्रह्मावगमयितुश्च निखिलतन्त्रनिष्णातश्रीकोण्डभट्टेन वैयाकरणभूषणं शब्दकौस्तुभसारप्रदर्शक प्रन्यरत्नं निरमायि । ततोऽपि सौकर्येण प्रौढव्युत्पत्त्युपलब्धये वैयाकरणभूषणसारो निर्मितः । तत्र यद्यपि नैयायि- कादिपक्षप्रदर्शके स्वसिद्धान्तप्रतिपादके चात्र ग्रन्थे यह टीकाः सन्ति, तथापि ते खण्डनीयमीमासकादिम- तप्रदर्शने एव व्याख्यानविस्तृतिकरणेन, फठिनवागाडम्मरण, कचित्कचिव्याख्येयप्रन्थस्य सम्यगन्या- ख्यात वेन, स्फोटस्वरूपोपपादने तन्न्यूनतादर्शनेन च व्याकरणाचार्येण पश्चोलियालकृष्णशात्रिणा स्वच्छदर्पणे मुखाक्योधवद् भूपणसारवक्तव्यार्थस्य मुवोधाय गुरुपरम्परोपलब्धपरिष्करणपद्धत्यां छात्राणां शक्तिवर्धनाय च स्वनिर्मिवया प्रभानाम्न्या व्याख्यया समलङ्कृतोऽयं चैयाकरणभूपणसार । अत्र च प्राय. सर्वासा टोकानां सारभूना विषया नोपेक्षिताः ।, कापि टीकासूपलब्धुमशक्या वह्यो विपया अत्यु- पयुक्ता सन्ति । मन्ये वे निपया अध्ययनशोलैरछात्रैः, गुणपाहिभिषिद्वग्निश्च स्वयमेव प्रशंसनीया स्यु । यद्यप्यत्र त्रुटि स्ताति नहि वक्तुं शक्यते, तथाप्यनया टीकया बहूपकृतमित्यत्र नास्ति विशयः। किच दर्पणटीका अद्यायधि कैश्चिदपि विद्वद्भिर्न सम्यक् शोधयितु प्रयतितम् । कचिदक्षराशुद्धय , फचिद् वाक्यम्, वाक्यार्द्धम् , पदादिकं वोच्छिन्नमासीत्, तत्सर्वमनेकानि लिखितपुस्तकान्युपजीव्य पण्डितवर-श्रीबालकृष्ण- शालिवोलिना सशोधितम् । एतद्विपये बहूनामुपकरणानामभावाद् विस्तरस्य फर्तुमशक्यत्वेन मुद्रणान्तरे उपेक्षितापेक्ष्या विषया उक्ताः स्युरित्यलं पल्लवितेन साम्प्रतमिति निवेदयते- श्रीसभापतिशमोपाध्यायः (मिन्सिपल, विरला संस्कृत कालेज, पनारस) ·प्रभाव्याख्यया दर्पणव्याख्यया च समुल्लसितः वैयाकरणभूषणसारः श्रीलक्ष्मीरमणं नौमि गौरीरमणरूपिणम् । स्फोटरूप यता सर्व जगदेतद् विवर्तते ॥१॥ प्रभा शास्त्र रत्नैर्गुरजनभयप्रयाऽप्तप्रकश्चिदैस्तनवनवधियां सत्तररपेताम् । पस्नर, कमलनिचयनिष्टपं प्रीणयन्ती पाचं वन्दे जरनिधिसमां श्रीरपञ्चोल्यहं ताम् ॥ भीनीरमप्रभवो गुरश्रीसभापतेराससमस्तविद्य श्रीमालागस्तनुते प्रभाऽऽरया धितो घरा भूपणसारसारम् ॥२॥ वैयाकरणमते प्रकृतिप्रत्ययार्थप्रदर्शनपूर्वकं वाम्यवान्यार्थनिर्णायक भट्टोजिदीक्षितादिकारिकाम्याग्यारूपं भूपणसारनामकं प्रकरणमारभमाण श्रीकोण्डभट्टः प्रारिप्सितस्य निर्विघ्नसिद्धयर्थ 'मद्गलादीनि हि शाम्प्राणि प्रथन्ते (विस्तृतानि भवन्ति) वीरपुरुषकाणि भवन्त्यायुष्मत्पुरुषकाणि चाध्येतारश्च वृद्धियुक्ता यया स्यु' (भा० अ० १ पा०१ श्रा०३ सू०१) इति भाष्योक्ते. 'विप्नध्वंसकामो मगलमाचरेत्' इत्यपिगीतशिष्टा. चारानुमितश्रुतेश्च मङ्गलमाचरति- श्रीलक्ष्मीरमणमिति-श्रीलॊकोतरा कान्तिस्तया सहिता लक्ष्मीनिसिलसम्पदधिष्टानो देवतेति शास दर्पणन्यास्या रमाप्रेमाऽऽमजजगदवनदक्ष मधुहव-श्रुतिलोमाहत्या परिजनितवेदाननमुदम् । अखएडानन्दान्य निसिलजनहत्कानिलय इयमीर बन्दे प्रस्ताविविघ्नाविरते ॥१॥ सत्येकस्मिापि याधक समवहितसाधकसहसादपि कार्योत्पचेरदर्शनाइपेक्षितप्रारिप्सितम यूहापोहायानुष्टिनं भगव. रस्तुतिरूपं मगलं ग्रन्थकृच्छिप्यशिक्षार्थमादौ निवनाति र श्रीलदमीरमणमिति । अधिकरणयुपवयुद्धन्तरमणशन्दैन कनु पठ्यन्तलक्ष्मीपदस्य समास । तेन च श्रीसहितशब्दस्य मध्यमपदलोपी समास , शाकपार्थिवादेराकृतिगण वात् । तदुः पादानच सशक्तिकस्यैव भगवतो जगनिर्माणकारणत्वमिति ध्वनयितुम् । नौमीति * "स्तुती" इति धातोरस्मश.

·२ प्रभा-दर्पणसहिते पैयाकरणभूपणसारे -~ प्रभा पार्थिवादित्वादुक्तसहिताशब्दस्य लोपः। यद्वा श्रीशब्दस्य श्रीमति लक्षणया श्रीश्वासी लक्ष्मीरित्येव विग्रह उचितः, शाकपार्थिवादित्वकल्पने गौरवात् । यद्वा श्रीरिति लक्ष्मीरमणस्य विशेषणम् । श्रीलक्ष्मीपदस्य कर्म- पष्ठयन्तस्य नन्द्यादित्वाएिणजन्ताकर्तरि ल्युटि निष्पन्नरमणशब्देन सह तत्पुरुषसमासः । यद्वा अधिकरण. ल्युडन्तरमणशब्देन कर्तृपष्ठयन्तभोलक्ष्मीरमणशब्दस्य समासः । वथाच श्रीलक्ष्मीरमणमित्यस्य विष्णु- मित्यर्थः । सशक्तिकस्य परमात्मनः कारणत्वमिति द्योतनाय श्रीलक्ष्मीति विशेषणम् । लक्ष्मीरमणनमनेन तस्येष्टदेवत्वप्रतीतायपि 'शानन्तु शङ्करादिच्छेत्' इत्युक्तेगौरीरमणरूपवत्त्वेन नतेरौचित्यादाह- गौरीरमणरूपिणमिति–'एकः सन् बहुधा व्यजायत', 'एकोऽहं बहु स्याम्' इत्यादिश्रुत्या एकस्यैव परमात्मनो नानारूपत्वं कार्यवैचित्र्याय, कारणवैचित्र्यस्यैव कार्यवैचित्र्यप्रयोजकत्वात् । ननु गौरीरमणस्य रूपमिव रूपं यस्येति व्यधिकरणबहुव्रीहिणा गौरीरमणरूपमिति वक्तव्ये एफयैव वृत्त्या निर्वाहे वृत्तिद्वयादिकरणमनुचितमिति लाघवमूलक 'न कर्मधारयान्मत्त्वर्थीयो बहुव्रीहिश्चेत्तदर्थप्रति. पत्तिकरः' इति न्यायात् । अत्र कर्मधारयपदं वृत्तेरुपलक्षणम्, गौरवस्यान्यनापि सम्भवात् । पष्ठीतत्पुरुपाद् गौरीरमणरूपशब्दान्मत्त्वर्थे इनिन स्यादिति चेन्न, 'प्रत्ययस्थात्कात्' इति सूने नास्ति सुय् यस्मादिति बहुव्रीहिणा 'असुप:' इति वक्तव्ये न सुप् असुबिति नन्तत्पुरुपं कृत्वा मतुपि 'असुब्वतः' इति भाष्यप्रयोगेण तस्य न्यायस्यानित्यत्वज्ञापनेनादोपात् । किञ्च, गौरीरमणं रूपयतीति विग्रहे एयन्ताद्रूपधातोः कर्तरि णिनिप्रत्यये तत्साधुत्वोचित्यात् । यत्तु कान्तिकाराः-रसादिपु रस-रूप-गन्धादिशब्दानां पाठोऽन्यमत्त्वर्थीयनिवृत्त्यर्थ इति 'रसादिभ्यश्च' (अ०५ पा०२ सू०९५) इति मतुपा याधादिनेवासाधुत्वमिति तन्न, 'रसादिभ्यश्च' इत्यत्र 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इत्यनेन तदन्तविधेनिपेधाद् गौरीरमणरूपशब्दादिनिप्रत्यये बाधका- भावात् । अत एव 'शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे' इत्यादि सङ्गच्छते । णिनिप्रत्ययेन साधुत्वन्तु न युक्तम्, तत्रापि समासस्य कृवृत्तेश्च सत्त्वेन 'न कर्मधारयात्' इति न्यायविरोधस्य सत्त्वादिति पञ्चोलिनः । ननु कथं विष्णोगौरीरमणरूपत्वम् , तयोर्भेदस्य सर्वलोकतन्त्रप्रसिद्धत्वादिति चेन्न, 'एकोऽहं बहु स्याम्', दर्पणव्याख्या दाप्रयोगेऽपि गम्यमानतदर्थसामानाधिकरण्यस्य एकारार्थकरि सामान घर्षमाननियाद्योतक्लहत्तमपुरपः । 'अस्मद्युत्तमः' (पा. मू० १-४-१०७) इत्यत्र पूर्वसूत्रात् स्थानिनीत्यस्यानुपेः । स्तुतिश्चोत्कृष्टगुणवत्त्वप्रकारकबोधानुकूलरो व्यापारः । एव प्रतधारयर्थः । थोधरूपधात्वर्थफलाश्रयत्वाल्लक्ष्मीरमणस्य कर्मता । एपञ्च वैयाकरणमते प्रकृते श्रीसहितलक्ष्मी- रमणायकोत्कृष्टगुणवस्वप्रकारक्योधानुफूलो मदभिशाश्रयको पर्तमानशब्दप्रयोगरूपो व्यापार इति यात्यार्थ । नन्वेता सरत्वेन शिवस्याम्यहिततरस्वात्तत्स्तुत्याग्मकमगरमपि कुतो नाचरितमत आह-ॐ गौरीरमणरूपिणमिति । स्वरूपपररूपपदेन गौरीरमणपदस्य पष्ठीसमासस्ततोऽदन्तबनियन्धनो मत्वर्थीय इनिः । गौरीरमणो रूपं स्वरूपं यस्येति पप्ठ्ययहुप्रीहिणोतारामेऽपि राघपमूलक-'न कर्मधारयाद्' इति न्यायस्य "प्रत्ययस्थात्" (पा० सू० ७-३-४४) इति सूत्र "भमुखतः" इनि प्रयोगमुदाहरता भा यकृताऽनातल्यास मत्वर्थीयानुपपत्तिः। दृश्यते घेशस्यले प्रयोगद्वैविध्यम्- शिवाय विष्णुरूपाय विगरे शिवरूपिणे । इत्यादि। याच सदभिन्नमित्यर्थ । प्रमाणं पात्रोक्तपुराणवाक्यमेव । एक्श कार्यवैचि यस्य कारणवैचि यनियम्यस्य ·मालवादः प्रमा एक: सन् पहुधा व्यजायत' इत्यादिश्रुत्या एकरयेय परमात्मनः सृश्यादिविभिन्न कार्यो पत्तयेऽनेकरूप. परिग्रहात् । रमणशब्दप्रयोगेण प्रहष्टादीश्वरादिष्पलामः सूचितः। नौमीति-नुधात्यर्थश्च स्वनिष्ठापकर्षनिरुपितोत्कर्षविशिष्टज्ञानानुालो व्यापारः । शाने उन्कर्पयशिष्ट्य श्व-स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपत्व-स्वप्रकारकज्ञानीयविशेष्यताश्रयसमयेनत्याभ्याम् । समुन्कर्षः। एया 'चैत्रो मैत्रं नीति' इत्यवाञ्जलिकरणनीमीत्यादिशब्दोचारणरूपल्यापारेण 'एतदपेक्षया अहमुन्कृष्टः' इनि मैत्रस्य मान जातम् । तच ज्ञानमुत्कर्पविशिष्टम् , उत्कर्याश्रयोऽहमित्यत्रोत्कर्षस्य प्रकारोभूतत्वान् । तयाच उनिए- प्रकारतानिरूपकत्वं मैनीयज्ञाने जातम् । द्वितीयसम्यन्यपटकमानश्च ननिकायम् । तग 'मदपेनया मैत्र उत्कृपः' इत्याकारकम् । सम्मानीयविशेष्यतानयो मैत्र इति मेत्रीयशाने रसप्रकारकमानीयरिगेप्यताश्रय समयेतत्वमप्यस्तीत्युभयसम्बन्धेन मैत्रज्ञाने उत्कर्पवैशिष्टयमुपपन्नम् । तेन 'मैतं नमति चो' सर यविष्णु. मित्रस्योकर्पप्रकारकयोधेऽपि न 'विष्णुमित्र नमनि' इति प्रयोगः, 'मदपेजयो टो मेनः' इति चैत्रज्ञानीय- विशेष्यताश्रयत्वस्य मैत्रे एव सत्त्वात् । स्वशब्दार्थचान नतिकर्ता । सत्कर्षविशिष्टज्ञाना ननिकर्मो मोहम् । तथ 'नतिकपेक्षया अहमुत्कृष्टः' इत्याकारकम् । समवायसम्बन्धेन तादृशज्ञानरूपफज्ञापयवान् फर्मत्वम् । व्यापारश्याञ्जलिकरणादिरूपः, 'नीमि' इत्यादिशब्दरूपश्च । वस्तुतस्तु नायं नुधात्वर्थः, ईश्वरपित्रादिपु तादृशोत्कर्षमोधस्य रमत एर सत्येन तद्योधनानुएल. व्यापारस्य वैयऱ्यांपत्तेः, नमस्कारत्वस्य मगलत्वव्याप्यतया व्याप्यसत्वे व्यापकसचाया पायरयनया स्वा. भीष्टार्थसिद्धिप्रतिबन्धकविघ्नध्वंसजनकतावच्छेदकधर्मविशेषरूपमगलत्वस्य पूर्वोक्तम्यापारेऽसत्तेन वद् व्यापकत्वानापचेश्च । अतः स्वाभीष्टसाधकाशीर्वचनानुकूलव्यापार पर नुपात्यर्थः । स च व्यागरः फरसित संयोगादिरूपः, नमस्करोमीत्यादिशब्दरूपश्चेति पश्वोलिनः । स्फोटरूपमिति-पूर्वोक्तोत्कर्पमेवाह-स्फोटरूपमित्यादिना । एतय भगवतो जगतश्च निगेषगम् । आये स्फुटत्यर्थो जगद्रूपो यस्मात्स स्फोटः, बाहुलझादपादाने पम् । शब्दात्मक प्रभ रफोटो रूपं स्वरूप यस्य तमित्यर्थः । यद्वा स्फुटति योधविषयो भवत्यर्थोऽस्मादिति स्फोट: शमः। रुप्यतेशायने इनि रूपोऽय:, दर्पणच्यात्या जगदयनादिकार्यवेचियोपपत्तये तत्तद्गुणप्रधानमूर्तिपरिमहो भगरतो ने पारमाधिो मेद इति स्तुतिम्मना गिवस्त्र नानुपपत्रेति भावः । उत्कृष्टगुणवावमेवाविपरोति 8 यत इति % वेदान्तिमते मायाराबडम्य प्रागों जगदुपादान पात् "जनिकर्तुं " (पा. सू० ।-४-३०) इत्युपादानहेतावपादानसंशानिगन्धना पचनी । 'गुग' इत्युन। "रिमायः" (पा० सू० २-३-२५) इयस्य न प्रसनि । तथाच यस्मादुपादानहेतीरित्यर्थः। सर्व जगर सोटरूपं निम्न इति योजना । स्फुटत्यभिव्यक्तीमत्यर्थोऽस्मादिति स्फोटो नामायामा दः। याहुर कांदपादाने पन्, रूयते - निरूप्यते इति रूपमर्थः, तयोः समाहारद्वन्द्वे नपुंसकरचनान्तम् । पाप्यमावास्यरूपमिति तदर्थः । “नाम ग्यारवागि" (छान्दोग्ये ६३२) इति श्रुतेः 8 एम 8 भन्यन्तसानियेन युद्धया रिपपीक्रियमागम् विवर्चते उपयत इत्यर्थः, धातोरपस्टन्यात् । ननु नामरुपामकस्य "सदैव सौम्येदमप्र आमीर" (आन्दोग्ये ६-३-१) इति ध्रुल्ला सनातनत्वोधनात् कयमुपत्तिवारि वमत आह जगदिति यतमाने पत्" (उगादि म पा० २८० २५०) इति निपातनासा । तथाच गति = शिरोधच इनि म्युपत्या निरोधान उने यनिरोधरो तदानिर्मवाति नियमेनाविर्भावस्य ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रमा - स्फोटश्चं रूपश्चानयोः समाहारः स्फोटरूपं शब्दार्थस्वरूपमित्यर्थः । शब्दार्थरूपस्य जगत उपादानकारणस्यापि शब्दार्थरूपत्वौचित्यात् ।.अन्त्येऽप्युक्तप्रकारेण शब्दात्मकमर्थात्मकञ्च जगदित्यर्थः, जगतो नामार्थरूपत्वात् , 'नामरूपे व्याकरवाणि' इति श्रुतेः । नामात्मकमर्थात्मकञ्च जगत्प्रकाशयानीति तदर्थः । यत इति–वेदान्तिनये मायोपाधिकस्यैव परमा मनो जगदुपादानत्वात् । यत इत्यस्य अनायु- पादानावे सति ज्ञान (ब्रह्मज्ञान ) निवाऽज्ञानरूपा माया सच शवलिताद् ब्रह्मण इत्यर्थः । 'जनिकः प्रकृतिः' (१०१ पा०४ सू० ३०) इत्यपादानत्वात् पञ्चम्यन्तात्तसिल् । ब्रह्मण उपादानकारणत्वञ्च 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इत्यादिश्रुत्या वोधितम् । ब्रह्मणि स्थिति लयकारणत्वे अपि अतः श्रुत्या लब्धे। अत्र 'आत्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुः' इति श्रुति. रपि मानम् । यद्वा यत इत्यस्य यस्मिन्नित्यर्थः, श्राद्यादित्वात्तसिः। न्यायादिनये यत इति निमित्तहेतौ। 'विमापा' इति योगविभागादगुणत्वेऽपि पश्चमी । निमित्तकारणत्वे प्रमाणन्तु 'द्याया भूमि जनयन् देव एक एव आस्ते विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता' इत्यादिश्रुतिः । न चोपादाननिमित्तकारणत्यबोधकश्रुत्योः परस्पर विरोधः, जगतो विवर्तत्वे एकत्रोपादानत्व-निमित्त वयोः सत्त्वे धाधकाभावात् । सर्वमिति-स्थावर-जङ्गमा- (कमित्यर्थः । एतदिति-बुद्धथा गोचरीक्रियमाणम् । जगदिति ननु 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' इति श्रुत्या प्रपञ्चस्य नित्यता प्रतीयते तत्कथं परमात्मन उपादानत्वं निमित्तत्वं वेत्यत आह-जगदिति-गच्छति कारणे लीयते इति व्युत्पत्त्या विनाशित्वप्रतीत्या यविनाशि तज्जन्यमिति नियमेन जगतो जन्यत्वे बाधाभावात् । न च 'सदेव सोम्येदमम आसीत्' इति श्रुतिविरोधः, सत्तामात्रत्वेन नित्यत्वस्य नामादिविशिष्टत्वेनानित्यत्वस्य च स्वीकारेणादोपात् । विवर्तते-वेदान्तिमते रज्जूरगवद् जगतो ब्रह्मरूपत्वे विवर्तते इत्यस्यान्यथा प्रतीयत इत्यर्थः । यथा रज्ज्नां सर्पस्य रज्जुसत्तातिरिक्तसत्ता नास्ति तथा प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मसत्ताऽतिरिक्तसत्ता नास्ति । यावद् रज्जुन प्रतीयते तावत्सर्पः प्रतीयते, एवं यावद् ब्रह्म न प्रतीयते तावत्प्रपञ्चः प्रतीयते । एवञ्च अतात्त्विकोs- दर्पणव्याख्या लाभात्स एवात्रोपसृष्टार्थ । एवा मत्वेनेतस्य सनातनत्वेऽपि नामत्यादिनाऽऽविर्भावाद्यभ्युपगमाशोक्तश्रुतिविरोधो नापि "तस्मादेतस्माद्वा आत्मन आकाश सम्भूत." (तैत्तिरीयके २१) इत्याधुत्पत्तियोधकतद्विरोध । यत्किचिनामरूपा. मकस्यान्यतोऽपि सम्मवादाह ॐ सर्वमिति ॐ यावदर्थम् । उत्पत्तिरपरक्षणम् -भवनादेः । तेन जगन्फतृत्वादिरूपोत्कृष्ट- धर्मस्य स्तुत्यताऽवच्छेदकस्य लाभ । अत्र घ“ यतो या इमानि भूनानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंवि. शान्ति" (तत्तिरीयके ) इत्याद्या' श्रुतय प्रमाणम् । मतान्तरे यत इति पयमी निमित्तहेतुतायाम् । प्युपसृष्टतुधातोराधक्षणसम्यन्धरूपोत्पत्तिरर्थः । ननु सर्वान्त- गंतवियदायामकपदार्थम्यानादितया कयमुरपत्तिमपमत आए 8 जगदिति ॐ स्थायर-जगमारमकमित्यर्थः । तथाच गानि गायतीति म्युपश्या विमाशि वोधित विनाशिभारस्य जन्यपनियमेन तस्पोत्पत्तिन विरद्धति भाय । पुतवल्पे लोटपदं शास्त्रानुमानप्रतीनिपरम् । तारसं रूपं पस्येति ग्युपाया सोटरूपमिति भगवतो विशेषणं योध्यम् । शेपं पूर्वपत् । पदा गुग्यताध्यदेवरूप प्रदर्शयितुं विशिष्टि छ स्फोटरूपमिति यक्ष्यमाणयुपत्या समस्तायंप्रकाशकस्वरूप- मिप । तपपादयम्नेय मनुष्यताऽपप्छेदकान्तरमणि दर्शयति । यत इति म यस्मादुपादानादिति सार्वविमितिमसिना परिमप्रपिटाने इनि वाऽध । बिवानापिकोऽन्यथाभावः। भपरियारूपस्य रूपान्तरप्रसारस्पातिविपयामिति । तथाच यरिमनधिष्ठाने एतरा जगद् भृतन्धियादि सरापेण प्रतिमातीत्यपः । . पायजिगाअधर मामापपर ·मङ्गलवादः अशेपफलदातारं भवाब्धितरणे तरिम् । शेषाशेपार्थलाभार्थ प्रार्थये शेपभूपणम् ॥ २॥ प्रभा , न्यथाभावो विवतः, अत्यक्तपूर्वरूपस्य रूपान्तरप्रकारकप्रतीतिविपयत्वमित्यर्थः । न्यायनये तु विपर्वते इत्यस्य उत्पद्यते इत्यर्थः। अस्य सर्व कार्यरूपं जगदिति शेपः, तन्मते आकाशादीनां नित्यत्वात् । साहस्यमते प्रानि- र्भवतीत्यर्थः, तन्मते सर्वेषां नित्यत्वेन उत्पत्ति-विनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वात् । उत्पत्तिश्चाधक्षणसम्बन्धः, क्षणे श्राद्यत्वञ्च-तत्सम्बन्यप्रागभावानधिकरणत्वे सति तत्सम्बन्धाधिकरणध्वंसानधिकरणत्यम् ॥ १ ॥ मुक्तिसाधनज्ञानविपयीभूतस्यरूपत्वेन वर्णयन् व्याकरणसिद्धान्तज्ञानाय प्रत्यक्षीकृतनिखिलशब्दसाधुत्वा साधुत्वकशेषभूपणं व्याकरणमूलभूतचतुर्दशसूत्रोपदेशक भगवन् शियं प्रार्थयते अशेपेति-यदुर्दिश्य प्रस्तते अफलम् । श्रशेपाणि सर्वाणि फलानि तेषां दातारमिति विग्रहे कर्मधारयस्य शेपपष्टया सत्पुरुषः । अन दाह- शब्दस्तुन्नन्तस्तृजन्तो वा । न च तृनन्ते 'न लोकाव्यय (०२ पा० ३ सू० ६९) इति षष्ठीनिषेपन्जन्ते च 'तृजकाभ्याम्' (प्र०२ पा०२ सू० १५) इति समासनिपेयः स्यादिति वाच्यम् , कारकप चामेय तयोः प्रवृत्तेः । अत एव 'जनिकर्तुः' इति तत्प्रयोजको हेतुश्च' इत्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते । एतेन देवान्तरात्रोत्कर्पः सूचितः । भवाब्धीति-अशेषफलेति विशेषणेन मुक्तिरूपफलकुक्षीकृतत्वादेवद्वैयर्यन्तु नाशकनीयम् , अपवर्ग: फलदासत्वस्यानन्यसाधारणत्वद्योतनाय सत्सार्थक्यात् । कामक्रोधादिपड्वर्गमकराकान्तत्वेन दुसरत्याद् भय एवाब्धिरिति रूपकम् । यद्वा भवोऽग्धिरिवेति उपमितसमासः । तस्य तरणम् = एकरमात्तटारपरतीरगमनम् । भवाब्धेः परं तीरमपषर्गरूपम् , तत्प्राप्तिरेव तरणम् । यद्वा भवाघेस्तरणम् = नाशा, पेदान्तिमते अपनर्गश्च विद्याविरुद्धा भावरूपा याऽविद्या तन्निवृत्तिकालिकस्वरूपप्राप्तिः । न च अविद्या (अज्ञान) निवृत्तेयापा- धिष्ठानानतिरिक्ततया स्वरूपस्यापि सिद्धतया च तयोः साध्यत्वानुपपत्ति । तद्विपयकवृत्तेः साध्यतया मुक्तारपि साध्यत्वोपचारात , योगक्षेमसाधारण्याः साध्यतायाः सम्भवाच । किञ्च, सिद्धस्येव ब्रह्मरूपमोतस्यासिद्धत्यभ्रमेण तत्त्वज्ञानरूपतत्साधने प्रवृत्त्युपपत्तेः । यथा-प्रातमाप्ति- परिहृतपरिहारौ । तथाहि-हस्तगत विस्मृतसुपर्णादी 'तव हस्ते सुवर्णम्'इति रज्जो सर्पत्यभ्रमवत: 'नायं सर्पः' इति चाऽऽतवाक्याप्राप्तस्येय प्राप्तिः परिहतस्यैव सर्पत्वस्य परिहारस्तथा मुक्कावपि । दर्पणव्याख्या "नेह नानाऽस्ति" (काटके २१४११) इति श्रुत्या योधितबाभस्यापि जगतः प्रतिभासे अधिष्टानसत्ताया पर नियामक यात् समस्तार्थमकारकत्वोपपत्तिरप्रच्युतस्वरूपस्यैव बह्मणो जगदूपेण विवर्जनादविकारित्वरूपोवृष्टधर्माबगनिश्च । अत्र , "aमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" (कारके सा५, मुण्डके २०१०) इत्याद्याः कूटस्थस्वरूपप्रतिपादिकाश्च श्रुतयः प्रमागचनानु- सन्धेया इति भाव' । अन भगवद्विपयकरतिभारस्य हेत्वरकारोऽङ्गम् ॥१॥ जगदुपादानत्वेन स्तुत्वा अपवर्गसाधनज्ञानविषयत्वेनैतष्ठानन्याख्यातृरोपभूपगत्वेन च स्तुवन्दनसमम्तसिद्धान्न- प्रतिपत्तये प्रार्थयते अशेपेति । फलं प्रवृत्त्युद्देश्यम् । स्वर्गादियविचितफलदातृत्वस्य देवनान्तरमाधारण्यादाह. । अशेपेति तथाचापवर्गरूपफ्रस्याप्यशेषपदैन कुक्षीकृतत्वात् तद्दानृत्यस्यानन्यसाधारम्यान प्रायंतापच्छेदकधर्म- रामः । तदेव विशदयति भवाधोति भव एवाधिरिति रूपकम्, अन्यायमाहादिसाकामलोमावाकान्त- ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे 'प्रभा स्फोटश्च रूपश्चानयोः समाहारः स्फोटरूपं शब्दार्थस्वरूपमित्यर्थः । शब्दार्थरूपस्य जगत उपादानकारणस्यापि शब्दार्थरूपत्वौचित्यात् । अन्त्येऽप्युक्तप्रकारेण शब्दात्मकमर्थात्मकञ्च जगदित्यर्थः, जगतो नामार्थरूपत्यात् , 'नामरूपे व्याकरवाणि' इति श्रुतेः । नामात्मकमर्थात्मकञ्च जगत्प्रकाशयानीति तदर्थः । यत इति-वेदान्तिनये मायोपाधिकस्यैव परमा मनो.जगदुपादानत्वात् । यत इत्यस्य अनायु पादानत्वे सति ज्ञान (ब्रह्मज्ञान ) निवाऽज्ञानरूपा माया तच शवलिताद् ब्रह्मण इत्यर्थः । 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (अ०१ पा०४ सू०३०) इत्यपादानत्वात् पञ्चम्यन्तात्तसिल् । ब्रह्मण उपादानकारणत्वञ्च 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जावानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इत्यादिश्रुत्या बोधितम् । ब्राणि स्थिति-लयकारणत्वे अपि अतः श्रुत्या लब्धे । अत्र 'आत्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुः' इति श्रुति. रपि मानम् । यद्वा यत इत्यस्य यस्मिनित्यर्थः, श्राद्यादित्याचसिः। न्यायादिनये यत इति निमित्तहेती। 'विमापा' इति योगविभागादगुणत्वेऽपि पञ्चमी । निमित्तकारणत्वे प्रमाणन्तु 'द्याया भूमिं जनयन् देव एक एप प्रास्ते विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता'. इत्यादिश्रुतिः । न चोपादाननिमित्तकारणत्वयोधकश्रुत्योः परस्परं विरोधः, जगतो विवर्तत्व एकत्रोपादानत्व-निमित्तत्वयोः सत्त्वे बाधकाभावात् । समिति-स्थावर-जङ्गमा- स्कमित्यर्थः । एतदिति-युद्धथा गोचरीक्रियमाणम् । जगदिति ननु ‘सदेव सोम्येदमम आसीत्' इति भुत्या प्रपञ्चस्य नित्यता प्रवीयते तत्कथं परमात्मन पादानत्वं निमित्त्वं वेत्यत आह-जगदिति-गच्छति फारणे लीयते इति व्युत्पत्त्या विनाशित्वप्रतीत्या यद्विनाशि तज्जन्यमिति नियमेन जगतो जन्यत्वे पाधाभावात् । न च 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' इति श्रुतिविरोधः, सत्तामानत्वेन नित्यत्वस्य नामादिविशिष्टत्वेनानित्यत्वस्य च स्वीकारेणादोपात् । विवर्तते-वेदान्तिमते रज्जूरगवद् जगतो ब्रह्मरूपत्वे विवर्तते इत्यस्यान्यथा प्रतीयव इत्यर्थः । यथा रज्ज्यां सर्पस्य रज्जुसवातिरिक्तसत्ता नास्ति तथा प्रपश्वस्यापि ब्रह्मसत्ताऽतिरिकसत्ता नास्ति । यावद् रज्जुन प्रतीयते तावत्सर्पः प्रतीयते, एवं यावद् ग्रह न प्रतीयतेवायत्प्रपश्चः प्रतीयते । एवञ्च अतात्त्यिफोs- दर्पणव्याख्या हाभास पपानापरराष्टार्थः । एमा मनैतस्य सनातनत्येऽपि नामायादिनाऽऽविर्भायाघभ्युपगमायोक्तश्रुतिपिराधो मापि "सम्मादेतम्मा आमन भारातः सम्भूनः" (तैत्तिरोयके २१) इत्यायुत्पत्तियोधनगिरोधः । यत्किविनामरूपा. मकरयान्यसोऽपि सम्भमादाह सर्पमिति ॐ यापदभरम् । उम्पपिएपलक्षणम्-अपनादेः । रोन जगकवादिरूपोष्ट धर्मम्प गुग्यताध्यप्रकाय एभः । भन च " यसो या हमानि भूगानि जायन्ते पेन नातानि जीवन्ति यत् प्रयन्यभिसंयि. शान्ति" (तिरीपके ३)त्याचा भुतयः प्रमाणम् । मनान्तरे पर इनि पशमी निमिमहापाम् । प्युपमधातोरापक्षणसम्परूपी परिधः । ननु सन्ति। गायिपदापामसम्यानादितया परपुपतिमायमा भार अगदिति स्थापर नगमाममित्यर्थः । गाय गमायनानि गुम्पापा दिनाशिये पोधित दिनानिमाम्य न्यायनियमेन तस्योपरिन दिग्दनि मायः । एमा पोट धानुमानमतीगिपरम् । यात पति पापा कोटम्पमिति भगवती विशेषगं याम्यम् । पूर्वयन् । पाया प्रदायितुं विशिष्टि फोटरूपमिति र पदयमाणप्युपाया ममरमाप्रमाायरूप- Fri. Imपदपार पाकालरशिपणि वयन इविक परमानुपादानादिगि माथिमिनिमसिना मिपि न पाय! friumपिम्पमाभाषः। भपरियारूपम्प रपामारप्रकारम्परिपयामिति पार पाय HINE ! तपार मिनिटात एलग नगर भूत्रिपारि साण प्रतिमानपः ।

·मंगलवादः अशेषफलदातारं भवाब्धिवरणे तरिम् । शेपाशेपार्थलाभार्थ प्रार्थये शेषभूपणम् ॥२॥ प्रभा २ न्यथाभावो विवर्तः, प्रत्यक्तपूर्वरूपस्य रूपान्तरप्रकारकप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः । न्यायनये तु विवर्तते इत्यस्य उत्पद्यते इत्यर्थः। अस्य सर्व कार्यरूपं जगदिति शेपः, तन्मते आकाशादीनां नित्यत्वात् । साङ्ख्यमते प्राधि- र्भवतीत्यर्थः, तन्मते सर्वेषां नित्यत्वेन उत्पत्ति-विनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वात् । उत्पत्तिश्चाद्यक्षणसम्बन्धः, क्षणे आद्यत्यश्व-तत्सम्बन्धमागभावानधिकरणत्वे सति तत्सम्बन्धाधिकरणध्वंसानधिकरणत्वम् ।।१।। मुचिसाधनज्ञानविषयीभूतस्वरूपत्वेन वर्णयन् व्याकरणसिद्धान्तज्ञानाय प्रत्यक्षीकृतनिखिलशब्दसाधुत्या. साधुत्वकशेपभूपणं व्याकरणमूलभूतचतुर्दशसूत्रोपदेश भगवन्तं शिवं प्रार्थयते-अशेपेति- यदिश्य प्रवर्तते तत्फलम् । अशेपाणि सर्वाणि फलानि तेषां दातारमिति विग्रहे कर्मधारयस्य शेषपष्टया तत्पुरुषः । अब दान. शब्दस्तृन्नन्तस्तृजन्तो चा। न च तृनन्ते 'न लोकाव्यय' (अ०२ पा० ३ सू० ६९) इति षष्ठीनिषेधस्तृजन्ते प्र 'तृजकाभ्याम्' (अ०२ पा० २ सू० १५) इति समासनिपेषः स्यादिति याच्यम् , कारकपष्ठ थामेय तयोः प्रवृत्तेः । अत एव 'जनिकर्तुः' इति 'तत्प्रयोजको हेतुश्च' इत्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते । एतेन देवान्तरात्रोत्कर्पः सूचितः । भवाब्धीति-अशेपफलेति विशेपणेन मुक्तिरूपफलकुक्षीकृतत्वादेतद्वैयर्थ्यन्तु नाराङ्कनीयम् , अपयर्ग. फलदातृत्वस्यानन्यसाधारणत्वद्योतनाय तत्सार्थक्यात् । कामक्रोधादिपड्वर्गमकराक्रान्तत्वेन दुस्तरत्वाद् भव एवाधिरिति रूपकम् । यद्वा भयोऽब्धिरिवेति उपमितसमासः । तस्य तरणम् एकस्मात्तटात्परतीरगमनम् । भवाब्धेः परं तीरमपवर्गरूपम्, तत्प्राप्तिरेव वरणम् । यद्वा भयाब्धेस्तरणम् = नाशा, वेदान्तिमते अपवर्गश्च विद्याविरुद्वा भावरूपा याऽविद्या तनिवृत्तिकालिकस्वरूपप्राप्तिः । न च अविद्या (अज्ञान) निवृत्तह्मरूपा- विष्ठानानतिरिक्ततया स्वरूपस्यापि सिद्धतया च तयोः साध्यत्वानुपपत्तिः । तद्विपयकवृत्तेः साध्यतया मुक्तावपि साध्यत्वोपचारात , योगक्षेमसाधारण्याः साध्यतायाः सम्भयाथ । किञ्च, सिद्धस्यैव ब्रह्मरूपमोक्षस्यासिद्धत्वभ्रमेण तत्त्वज्ञानरूपतत्साधने प्रवृत्त्युपपत्तेः । यथा-प्राप्तप्राप्ति- परिहृतपरिहारो । तथाहि-हस्तगत विस्मृतसुवर्णादी तय हस्ते सुवर्णम्'इति रज्जी सर्पत्वभ्रमयतः 'नायं सर्पः' इति चाऽऽतवाक्यात्प्राप्तस्येव प्राप्तिः परिहतस्येव सर्पस्वरय परिहारस्तथा मुक्तायपि । दर्पणव्याख्या "नेह नानास्ति' (काठके २१४११) इति श्रुत्या योधितयाधस्यापि जगतः प्रतिभासे अधिष्ठानसत्ताया एव नियामकत्वात् समस्तार्थप्रकाशकन्धोपपत्तिरप्रच्युनम्वरूपस्येय ब्रह्मणो जगदूपेण विवर्चनादविकारित्वरूपोत्कृष्टधर्मावगतिश्च । अन च "तमेव भान्तमनुभाति सर्यम्" (काठके २।५।१५, मुण्डके २१२१०) इत्याद्याः कूटस्थस्वरूपप्रतिपादिकाश्च श्रुतयः प्रमाणत्वेनानु- सन्धेया इति भावः । अत्र भगवद्विषयकरतिभावस्य हेत्वलङ्कारोऽङ्गम् ॥३॥ जगदुपादानस्येग स्तुत्या अपवर्गसाधनशानविषयरवेनैतन्छास्त्रयाण्यातृशेषभूपणत्येन च स्तुवन् पोक्तसमस्तसिद्धान्त. प्रतिपत्तये प्रार्थयते ॐ अशेपेति । फलं प्रवृत्युद्देश्यम् । स्वर्गादियत्किचित्फलदातृत्वस्य देवतान्तरसाधारण्यादाह- अशेपेति तथाचापवर्गरूपफलस्याप्यशेपपदेन कुक्षीकृतत्वात् तहानग्यस्यानन्यसाधारण्यात् मायंतानच्छेदकधर्म- | CIRES तदेव विशदयनि भयाधीति भव एवाब्धिरिति रूपकम्, अन्धीयग्राहादिसमकामलोभाद्याक्रान्त.

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे
प्रमा
न्यायमते मुक्तिस्तु श्रात्यन्तिकदुःसध्वंसरूपा । ध्वंसे आत्यन्तिकत्वञ्च- स्वसमानाधिकरणदुःसासमान-
कालिकत्वरूपम् । नन्वेवं मोक्षस्य तत्त्वज्ञानसाध्यत्वानुपपत्तिरिति चेन्न, तत्त्वज्ञानेन मिथ्याज्ञानवासनानाशः,
तन्नाशाच विशेषणाभावविधया वासनाविशिष्टरागादिदोपनाशः, तन्नाशे च धर्माधर्मरूपायाः प्रवृत्तेरभावः,
तस्माच्च प्रारब्धकर्माधीनवर्तमानदेहान्यदेहसम्बन्धरूपजन्माभाषः, तथा च भोगतत्त्वज्ञानाभ्यां प्रारब्धत भिन्न-
कर्मनिवृत्तिरिति जन्माभावे दु.खानुत्पादाद् प्रात्यन्तिकदुःखध्वंसः। नव्यनैयायिकास्तु आत्यन्तिकदुरितध्वंस
एव मोक्षः। दुःखध्वसस्य स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यतया तत्त्वज्ञानानुपयोगप्रसङ्गादित्याहुः । तथाचोक्तस्वरूपे तरणे
तरिम्-तरन्त्यनयेति तरिस्तरणसाधनम् । यद्यपि तरिपदार्थ पटकनरणस्य सन्निहिततरणपदेनैव लाभस्तथापि
'विशेषणवाचकपदसमवधाने विशिष्टवाचकपदानां विशेष्यमात्रपरता' इति न्यायेनात्र तरिपदस्य साधनमात्र.
परत्वम् । तथा च तरिम् = मुक्तिसाधनतत्त्वज्ञानविषयमित्यर्थः ।
शेषाशेपेति-अशेपरसम्पूर्णो योऽर्थस्सोऽशेपार्थः । शेपः- पतञ्जलिः, शेषांशत्वात् , तस्य योऽशेषोऽर्थो
वैयाकरणनिखिलसिद्धान्तस्तल्लाभाय शेपो भूपणमलङ्कारो यस्य तं शिवं शय्यात्वेन भूपणत्वाद् विष्णु प्रार्थये-
अभीष्टसिद्धये प्रवर्तये । एतेन शेपस्य शिवाधीनत्वप्रतीत्याऽवश्यमभीष्टलाभस्तत्प्रार्थनया भविष्यतीति सूचित-
मनिच्छतोऽपि दातुं स्वाम्यनुज्ञया दानस्य लोके दृष्टत्यादवश्यमखिलवैयाकरणसिद्धान्तलाभः स्यादित्याशय-
लाभात् , 'सामिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः' इति कुवलयानन्दलक्षितोऽत्र परिकराङ्कुरालङ्कारः ॥ २ ॥
वाग्देवी यस्य जिहाने नरीनति सदा मुदा।
भट्टोजिदीक्षितमहं पितृव्यं नौमि सिद्धये ॥
स्पष्टोऽर्थः । इदश्च सर्पपुस्तकेपु नोपलभ्यते । अत एव टीकान्तरे न व्याख्यातम् । अत्रैतादृशविलक्षण-
सामोपन्यासेन दीक्षितस्य देयांशत्यसूचनद्वारा तदीयस्तुतेरभीप्सितार्थसाधकत्वं समुचितत्वञ्च सूचित-
मिति काशिका ॥
दर्पणव्याख्या
स्वाद् दुरयगाहत्वेन भवे तदारोप । तेन च भवस्य दुस्तरत्वं व्यज्यते । तस्य सरणं पारदेशमासिस्तस्मिशित्यर्थः ॐ तरिम् 8
साधनम् । यद्यपि तरन्न्यनया इति व्युत्पत्या तरगसाधनं तरिपदार्थस्तथाऽपि तदघटकीभूततरणस्य समिहितपदेनैव लाभाद
द्विरनिर्मा भूदिति विशेष्यमानपरतया व्याख्यातम् । मुनिसाधनज्ञानविषयमिति यावत् । मुक्तिश्च वेदान्तिमतेऽज्ञाननिवृत्ति
समसालास्वरूपप्राति । नन्याननिवृत्चेरधिकरणानतिरिक्तायाः स्वरूपस्यापि च सिद्धत्यात्तद्रूपायास्तस्यास्तयाज्ञानसाध्या
स्वानुपपगिरिति चेन,
परेवा प्रागभावस्येव सिद्धाया एवाज्ञाननिष्कृपेर्योगक्षेमसाधारण्या साम्यतायाः सम्भवात् ।
भधिकमन्यतोऽवधेयम् ।
मैयायिकास्तु-भास्यन्तिरदुःसध्वंसो मोक्षः । भने आयन्तिकन्य-स्यसमानाधिकरणदुःखासमान मलिकत्वम् ।
भय तापमानस्योपयोगः । पिशेप्यांशस्य साधारणसाममया एर सम्माधित्यमुग्वामिभ्यक्तिर्वा स इत्याहुः ।
शेपाशेपेति कर्मधारयोत्तरपद पष्टीनत्पुरुषः । तस्य प लामपदेन समासो लाभाषेदमिति विग्रहे धनुष्य-
समपदस्यापदेन सः । शेम = पतलाल, दो वासस्य। तथाच शेषोफमाप्यमतिपादिननिखिलसिद्धान्तलानायेत्यर्थः ।
गेपभूपणमिति ॐ शेषोऽनन्त', स भूपगं यस्येत्यर्थः । यतोऽस्य भूपणं शेोऽनोऽस्य दोरोक्तसिद्धान्तलम्ध्ये प्रायंग-
मिनि माभिमापरिशेप्यम्योपादाना परिसरारामारोऽय मारद्विषयारत्यागम् ॥ २॥

·मङ्गलवादः पाणिन्यादिमुनीन प्रणम्य पितरं रङ्गोजिमहाभिघं द्वैतवान्तनिवारणादिफलिका पुम्भाववाग्देवताम् । दुण्डि गौतमजैमिनीयवचनव्याख्यामिपिवान्, सिद्धान्तानुपपत्तिभिः प्रकटये तेषां पचो दूपये ॥ ३ ॥ प्रभा राजाज्ञायामपि मन्त्रिणोऽनिच्छायामिष्टसिद्धरदर्शनात्, शब्दशास्त्रे पाणिन्यादिमुनिप्रयस्य प्राधान्यारा वन्नतिरूपं मङ्गलमाचरन् 'माटदेवो भव', 'पितृदेवो भव' इत्यादिभुत्या पित्रोरपि देवतात्वेन पितरं विघ्नध्वंस- पूर्वकमङ्गलप्रदत्वेन गणेशश्च नमन् प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञान ( इदं मदिष्टसाधनं मत्कृतिसाध्यन्न) जनकज्ञानविषयेषु विषयश्चाधिकारी व सम्बन्धश्च प्रयोजनम् । पिनाऽनुवन्धं प्रन्यादौ मङ्गलं नैप शस्यते ॥ १॥ चतुर्प अनुपन्धेपु सम्पन्धाधिकारिषिपयप्रयोजनरूपेषु विषयज्ञानाधीनज्ञानविषयतया सम्बन्धाद्यनुबन्धेषु विपयस्य प्राधान्येन विनेयानो प्रन्याध्ययनप्रवृत्तये वैयाफरणसिद्धान्तरूपं विपयं प्रदर्शयन्नाह-पाणिन्यादीति- मादिना पतञ्जलिकात्यायनयोर्महणम् । पाणिन्यादिमुनीन्, अभिधीयतेऽनयेत्यभिधा-नाम 'आतश्योपसर्गे' (३-३-१०६) इति करणेऽड् । रङ्गोजिभट्टोऽभिधा यस्येति रगोजिभट्टाभिधं पितरम्, दुण्डति-अन्विष्यति प्रतिबन्धकान पिनाशितुमिति दुण्डिर्गणेशः । अन्वेपणार्थकाड्दुएडधानोरोणादिक इनिः । तञ्च प्रणम्येत्यर्थः । पिनापि घशब्दं समुचयो धोत्यते। पितरंविशिनष्टि-द्वति-द्वाभ्याम् जडत्वाजडत्यविरुद्धधर्माभ्यामितो ज्ञातो यश्चैतन्यरूपस्तन भयं तं विपयतासम्बन्धेन वर्तमानमज्ञानं भाषरूपं मिथ्याशानं तदेव ध्वान्तं तमः, सत्त्याच्छादकत्वात् । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म', 'नेह नानास्ति किश्चन इत्यादिश्रुत्या परमार्थदशायामधिष्ठानभूतस्य बदारया एय तात्त्विकत्यात् । यद्वा-द्वाक्ति पाश्रयत्वेन प्राप्त इति द्वीतो भेदः। अथया लक्षण्या द्विपदं द्वित्वपरम, द्वित्वेऽपि समयायसम्यन्धेन द्वित्वस्यारोपेण द्वित्वस्यापि द्वित्वविशिष्टत्वात् । न च 'आदशतः संख्या संख्येये' इति कोशविरोधः, तद्वचनस्य शक्यार्थपरत्वेनादोपाद् द्वित्वविशिष्टस्यैव संख्येयत्वेन तदविरोधान। यद्वा इघातो वे के इतम् -ज्ञानम , द्वयोविरुद्धधर्मयोरितं द्वीतं संशयात्मकं ज्ञानं तदेव ध्वान्तं तस्य निवारणादि- फलं यस्यास्ताम् । आदिना मोक्षस्य सज्ज्ञानस्य च संग्रहः । दर्पणव्याख्या प्रेक्षापप्रवृत्तये इतरमन्थेभ्यः स्वमन्धस्योत्कर्ष प्रदर्शयवेव दर्शनीयविषयमपोजनसम्बन्धाधिकारिणी मध्येऽवत्यप्रदर्शनीयविषयं दर्शयति पाणिन्यादीति, पुम्भावयाग्देवतामिति पितुर्विशेषणम् । पुंसो भावो यस्या इति व्यधिरणय हुग्रीहिपूर्वपदक' धर्मधारयो घान्देवतापदेन । अधा पुम्भावशब्दोऽर्श आद्यजन्तः । राथाचारिष्कृत्तपुंधिग्रही सरस्वतीमित्यर्थः । द्वतध्वान्तेति द्वाभ्यां मकाराभ्यामित. -ज्ञात:- पिरतोभयधर्मप्रकारकज्ञानविपयो धर्मीति यावत् । यद्वा द्वयोर्भावो द्विता । स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्ब. न्धेन विरद्धनानाधमांशे धर्मिणोऽपि भावत्वसम्भवाद् द्वितापदार्थोऽपि धर्येव, तन भवं दैतं संशयात्मज्ञानम् । अथया इयोरनेकस्य भावो द्विता नाना तत्सम्बन्धिज्ञान हैतम्, परमार्थदशायामद्वितीयस्यैव प्राणोऽङ्गीकारेण भुतियाधितनाना- स्वोयगायन्तः फरणवृत्तिविशेषरूपमविद्याऽपरपर्यायं मिथ्याज्ञानम् , तदेव ध्वान्तं तमः, सत्याऽऽच्छादकत्वात्तनिवारणमेसं मुग्ण्यं पलं यस्यास्तामिन्यर्थ । भनधिकारिणां स्वाधितानामेक्तरकोटिकशानापादकत्वेनाधिशारिणां सन्मानावलम्बनज्ञानप्रदत्वेन ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रमा न्यायमते मुक्तिरतु आत्यन्तिकदुःसध्वंसरूपा । ध्वंसे आत्यन्तिकत्वश्च-समानाधिकरणदुःसासमान- कालिकत्वरूपम् । नन्वेवं मोक्षस्य तत्त्वज्ञानसाध्यत्वानुपपत्तिरिति चेग्न, तत्त्वज्ञानेन मिथ्याज्ञानवासनानाशा, तन्नाशाच विशेषणाभावविघया वासनाविशिष्टरागादिदोपनाशः, तन्नाशे च धर्माधर्मरूपायाः प्रवृत्तेरभावः, तस्माच प्रारब्धकर्माधीनवर्तमानदेहान्यदेहसम्मन्धरूपजन्माभायः, तथा च भोगतत्त्वज्ञानाभ्यां प्रारब्धतभिन्न- फर्मनिवृत्तिरिति जन्माभावे दुःखानुत्पादाद् प्रात्यन्तिकदुःसध्वंसः । नव्यनैयायिकास्तु प्रात्यन्तिकदुरितध्वंस एव मोक्षः। दुःखध्यसस्य स्योत्तरवर्तिगणनाश्यतया तत्त्वज्ञानानुपयोगप्रसङ्गादित्याहुः । तथाचोक्तस्वरूपे तरणे तरिम्-सरन्त्यनयेति तरिस्तरणसाधनम् । यद्यपि तरिपदार्थ नटकतरणस्य सन्निहिततरणपदेनेव लाभस्तथापि 'विशेषणवाचकपदसमवधाने विशिष्टवाचकपदानां विशेष्यमापरता' इति न्यायेनात्र तरिपदस्य साधनमात्र- परत्वम् । तथा च तरिम् =मुक्तिसाधनतत्त्वज्ञानविपयमित्यर्थः । शेपाशेपेति-अशेपरसम्पूर्णो योऽर्थरसोऽशेपार्थः । शेषः = पतञ्जलिः, शेपांशत्वात् , तस्य योऽशेपोऽर्थो वैयाकरगनिखिलसिद्धान्तस्तल्लाभाय शेपो भूपरणमलङ्कारो यस्य तं शिवं शय्यात्वेन भूपणत्वाद् विष्णु प्रार्थये- अभीष्टसिद्धये प्रवर्तये। एतेन शेपरय शियाधीनत्वप्रतीत्याऽवश्यमभीष्टलाभस्तत्प्रार्थनया भविष्यतीति सूचित- मनिच्छतोऽपि दातुं स्वाम्यनुज्ञया दानस्य लोके दृष्टत्यावश्यमखिलवैयाकरणसिद्धान्तलाभः स्यादित्याशय- लाभात् , 'साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः' इति कुवलयानन्दलक्षितोऽत्र परिकराकुरालङ्कारः ॥२॥ वाग्देवी यस्य जिह्वाग्रे नरीनति सदा मुदा । भट्टोजिदीक्षितमहं पितृव्यं नौमि सिद्धये ॥ स्पष्टोऽर्थः । इदश्च सर्यपुस्तकेपु नोपलभ्यते । अत एव टीकान्तरे न व्याख्यातम् । अत्रैतादृशविलक्षण- सामोपन्यासेन दीक्षितस्य देयांशत्यसूचनद्वारा तदीयस्तुतेरभीप्सितार्थसाधकत्वं समुचितत्वञ्च सूचित. मिति काशिका | दर्पणव्याख्या स्वाद् दुरवगाहत्येम भये तदारोपः । तेन च भवस्य दुस्तरत्वं व्यज्यते । तस्य तरणं पारदेशप्राप्तिस्तस्मिन्नित्यर्थः ॐ तरिम् * साधनम्। यपि तरन्यनया इति व्युत्पत्त्या तरगसाधनं तरिपदार्थस्तथापि तदघटकीभूतसरणस्य सनिहितपदेनैव लाभाद द्विरुक्तिर्मा भूदिति विशेष्यमानपरतया व्यापातम् । मुक्तिसाधनज्ञानविण्यमिति यावत् । मुक्तिश्च वेदान्तिमतेऽज्ञाननिवृत्ति समकालास्वरूपप्राप्तिः। नन्वज्ञाननिवृत्तेरधिकरणानतिरिक्तायाः स्वरूपस्यापि च सिद्धत्वात्तद्रूपायास्तस्यास्तत्त्वाज्ञानसाध्य. स्वानुपपगिरिति चेस, परेषां प्रागभावस्येव सिद्धाया एवाज्ञाननिवृर्योगक्षेमसाधारण्या साध्यतायाः सम्भवात् । भधिकमन्यतोऽवधेयम् । नैयायिकास्तु-आत्यन्तिकदुःखध्वंसो मोक्षः । वसे आत्यन्तिकत्वञ्च-स्वसमानाधिकरणदुःखासमानकालिकत्वम् । भौव तत्वज्ञानस्योपयोगः । विशेष्यांशस्य स्वासाधारणसामग्रया एवं सम्भवानित्यसुखाभिव्यक्तिर्वा स इत्याहुः । शेपाशेपेति । कर्मधारयोत्तरपदः पष्ठीतत्पुरुषः । तस्य च लाभपदेन समासो लाभायेदमिति विग्रहे चतुर्य- म्तहागपदस्पार्थपदेन सः । शेष पतञ्जलिः, शेषांशवात्तस्य। तथाच शेपोक्तभाष्यप्रतिपादितनिखिलसिद्धान्तज्ञानायेत्यर्थः । शेपभूपणमिति ॐ शेषोऽनन्तः, स भूपणं यस्येत्यर्थः । यतोऽस्य भूपणं शेपोऽतोऽस्य शेपोकसिद्धान्तलाध्यै प्रार्थन- मिति भाभिप्रायविोपयस्योपादानात्परिवजारो भागिगासनाटा."

·मङ्गलबादा पाणिन्यादिमुनीन् प्रणम्य पितरं रगोजिमट्टाभिधं दैतध्वान्तनिवारणादिफलिका पुम्माववाग्देवताम् । दुण्दि गौतमजैमिनीयवचनव्याख्यामिपितान्. सिद्धान्तानुपपत्तिभिः प्रकटये तेपां वचो दूपये ॥ ३ ॥ प्रभा राजाशायामपि मन्त्रिणोऽनिच्छायामिष्टसिद्धरदर्शनात्, सन्दशास्त्रे पाणिन्यादिमुनित्रयस्य प्राधान्याग तन्नतिरूपं मङ्गलमाचरन् 'मातृदेवो भव', 'पितृदेवो भव' इत्यादिश्रुत्या पिनोरपि देवतात्वेन पितरं विघ्नध्यंस. पूर्वकमङ्गलप्रदत्त्वेन गणेशश्च नमन् प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञान (इदं मदिष्टसाधनं मत्कृतिसाध्यश्य) जनकज्ञानविपयेषु विपयश्चाधिकारी च सम्बन्धश्च प्रयोजनम् । विनाऽनुबन्धं प्रन्यादी मङ्गलं नैव शस्यते ॥ १ ॥ चतुर्प अनुबन्धेषु सम्बन्धाधिकारियिपयप्रयोजनरूपेषु विपयशानाधीनज्ञानविपयतया सम्बन्धाद्यनुबन्धेपु पियस्य प्राधान्येन विनेयानां प्रन्याध्ययनप्रवृत्तये धैयाफरणसिद्धान्तरूपं विपयं प्रदर्शयन्नाह-पाणिन्यादीति- आदिना पतञ्जलिकात्यायनयोहणम् । पाणिन्यादिमुनीन्, अभिधीयतेऽनयेत्यभिधा= नाम 'पातश्योपसर्गे' (३-३-१०६) इति करणेऽ । रगोजिभट्टोऽभिधा यस्येति रगोजिभट्टाभिधं पितरम्, दुएढति = अन्विष्यति प्रतिषन्धकान् विनाशितुमिति दुण्डिर्गणेशः । अन्वेपणार्थकाड्ढुण्ढधातोरोणादिक इनिः । तच्च प्रणम्येत्ययः । घिनापि पशब्द सगुभयो द्योत्यते। पितरं विशिनष्टि-तेति- द्वाभ्याम् =जडत्याजहत्यविरुद्धधर्माभ्यामिवो ज्ञातो यश्चैतन्यरूपस्तन भवं द्वैतं विपयतासम्बन्धेन वर्तमानमज्ञानं भावरूपं मिथ्याज्ञानं नदेय ध्वान्तं नमः, तत्त्याच्छादकत्वात् । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म', 'नेह नानाऽस्ति किश्चन' इत्यादिश्रुत्या परमार्यदशायामधिष्ठानमूतस्य ब्राह्मण एव तात्त्विकत्यात् । यद्वा-द्वावित पाश्रयत्वेन प्राप्त इति द्वीतो भेदः । अथवा लक्षण्या द्विपदं द्वित्वपरम, द्वित्वेऽपि समयायसम्बन्धेन द्वित्वस्यारोपेण द्वित्वस्यापि द्वित्वविशिष्टत्वात् । न च 'श्रादशतः संरया संख्येये' इति कोशविरोधः, तद्वचनस्य शक्यार्थपरत्वेनादोपाद् द्वित्वविशिष्टस्यैव संरयेयत्वेन तदपिरोधाश। यद्वा इधातो वे के इतम् - ज्ञानम् , द्वयोर्विद्धधर्मयोरितं द्वीतं संशयात्मकं ज्ञानं तदेव ध्वान्तं तस्य निवारणादि- फलं यस्यास्ताम् । आदिना मोक्षस्य सज्ज्ञानस्य च संग्रहः । . दर्पणव्याख्या प्रेक्षावत्प्रवृत्तये इतरमन्येभ्यः स्वग्रन्यस्योत्कर्ष प्रदर्शयमेव दर्शनीयविषयमयोजनसम्बन्धाधिकारिणां मध्येऽवश्यप्रदर्शनीयविषयं दर्शयति पाणिन्यादीति पुम्भाववाग्देवतामिति पितुर्विशेषगम् । पुमो भागे यस्या इति व्यधिकरणबहुग्रीहिपर्वपदकः कर्मधारयो याग्देवतापदेन । अथग पुम्मावशन्दोऽशं आद्यजन्तः । तथाचाऽऽविवृत्त'विग्रहां सरस्वतीमित्यर्थः । द्वतध्यान्तेति द्वान्या प्रकाराम्यामितः -भात: विरद्धोभयधर्मप्रकारकज्ञानविषयो धर्माति पावत् । यहा द्वयोर्भावो द्विता । स्वनिष्टकविशेन्यतानिरूपितप्रकारतासम्ब. न्धेन विरुद्ध नानाधमांशे धर्मिणोऽपि भावत्वसम्भवाद् द्वितापदार्थोऽपि धन्यव, तत्र भवं दैतं संशयामजानम् । अया द्वयोरनेकस्य भावो द्विता नानावं तत्सम्बन्धिज्ञानं द्वैतम्, परमादशायामद्वितीयस्यैव ब्रह्मगोहीकारेण श्रुतियाधितनाना- स्वोयगायन्तः करणवृत्तिविशेषरूपमविद्यापरपर्यायं मिय्याशानम् , तदेव वान्तं तमः, तत्त्वाऽऽच्छादकत्वाननिवारणम मुख्यं फलं यस्यास्लामिन्यर्थः । अनधिशरिणां स्वाभितानामेक्तरकोटिक्ज्ञानोत्पादकत्वेनाधिकारिणां सन्मानावलम्बनज्ञानप्रदान ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रभा यत्तु-स्वनिष्ठैकविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्मन्येन विरुद्धनानाधर्माशे धर्मिणो (सष्टयेयस्य ) ऽपि भावत्व (प्रकृतिजन्यवोघे प्रकारीमूतत्व) सम्भवाद् द्वीतापदार्थोऽपि धम्य वेति दर्पणकारास्तशिन्त्यम् , प्रकृतिनिष्ठशविज्ञानजन्योपस्थितीयशतिभास्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताश्रयस्यैव भावपदार्थत्वात् । अन्यथा यथाकथश्चित्पकारतया भासमानस्य भावपदार्थत्वे घटपदोत्तरत्यादिप्रत्ययस्य द्रव्यत्व-गुणाद्यर्थकत्यापत्तरिति पञ्चोलिनः । पुम्मायेति-पुंसो भाव.= पुंस्त्वम् यस्या. सा पुंभावेति व्यधिकरणबहुनीयुचर वाग्देवताशब्देन कर्मधारय । यद्वा पुम्भावशब्दोऽर्श आद्यजन्तः । अथवा पुंरपदं लक्षणया पुंस्त्यपरम् । तथा च पुम्भावयते । प्राप्नोतीति प्राप्त्यर्थफचुरादिण्यन्तमाविधातो. 'फर्मण्यम्' इति कर्तरि अणि पुम्भावी सा चासो वाग्देवता चेति कर्मधारयः । एवञ्च पुंशरीरधारिणी सरस्वती एय रजोजिभट्ट इति लब्धम् । दुरिढमिति-प्रणम्येति पूर्वेणान्वयः । पित्रादिपश्चाद् गणेशनमस्कारस्यानौचित्याड् दुएिंड गणेशावतारं पितरमित्यर्थः । मङ्गलमूचित्वेन गणेशरूपत्वम्, , वैदुप्येण सरस्वतीरूपत्वं तस्येति भावः । प्राचीनग्रन्थैरगतार्थत्वं सूचयन्नाह-गीतमेति-गोतमो ब्रह्मपुत्ररतस्य गोनापत्यं गौतममुनिया॑यसून- कर्ता । जैमिनि = पूर्वमीमांसासूत्रकर्ता व्यासशिष्य । गौतमजैमिन्योरिमानि गौतमजैमिनीयानि यानि पचनानि न्यायसूनमीमांसासूत्ररूपाणि तेषां व्याख्यातार , न्यायसूतभोप्यकर्ता वात्स्यायन, तदुत्तर- व्याख्यातारश्चानेके प्राचीननैयायिका नव्यनैयायिकाश्च । मीमांसासूचभाप्यकर्ता शबरस्वामी, तदुत्तर- व्याख्यायकाश्च कुमारीलभट्टप्रभाकरादयः । अत्र 'तुजकाभ्याम्' (२-२-१५) इति समासनिषेधस्तु 'अशेषफल- दातारम्' इत्यमेव परिहरणीय । तैर्दू पितान = दोपवत्त्वेन प्रदर्शितान् । एतेन गौतमजैमिनीयसूनसम्मता एव व्याकरणसिद्धान्ता न तु तद्विरुद्धा इति स्वनितम् । कतिचिव्याकरणसिद्धान्तान् उपपत्तिभि. साधकप्रमाण. रूपयुक्तिभि. प्रकटये = समर्थये । तेषां व्याख्यातॄणां दोपाधायक वचो दृपये = वाधकयुक्तिभिर्निराचक्षे। दर्पणव्याख्या पुम्भाववाग्देवतायास्तन्निवर्तकत्वमिति भाव ! 8 दुण्ढिम् ॐ गणपतिम् । प्रणम्यत्यनुपज्यते । सिद्धान्तानिति * भाप्यारादिनिर्णीतार्था सिद्धान्तास्तानित्यर्थ । उपपचिमिः ॐ साधकप्रमाणीपन्यासरूपाभियुक्तिभिरित्यर्थ । ॐ दूपये * उपपत्तिभिरेव वाधकप्रमाणोपन्यासरूपाभिरित्यर्थ । एतेनान्यमन्थेभ्य स्वग्रन्थस्योत्कृष्टत्वं ध्वनितम् । तथाच वैयाकरणसिद्धान्तोऽत्र विषय प्रदर्शितस्तेनैव तज्ज्ञान प्रयोजन प्रतिपायप्रतिपादकभाव सम्बन्ध सिद्धान्तजिज्ञासुरधिकारीति अयोऽन्येऽपि दर्शितमाया इति भाव । प्रन्थावापनुष्ठितस्य मङ्गलस्य तनिबन्धनस्य च प्रयोजनमाह ॐ प्रारिप्सितेत्यादिना के समाप्तये इति रिहाय प्रतिबन्धकोपशमनाय' इत्युक्त्या अलौकिकाऽविगीतशिष्टाचारानुमितफलमगरस्य वितध्वंस एव फलम् , जन्मान्तरीयसमा सिमुदिश्य शिष्टाना मगलाननुष्ठानान्मङ्गलसमाप्त्यो शरीरनिएप्रत्यासत्त्यैव कार्यकारणभावस कपनीयतया तस्य च नास्तिसमाप्ती व्यभिचारेण-समास्तत्त्वासम्मवात् , किन्तु कार्यमा प्रति प्रतिवन्धकाभावस्य हेतुतया दुरितरूपप्रतिबन्ध कनिरामे एव मड्गलस्योपयोगो न तु समाप्तावपि, विनसेनान्यथासिद्धत्वाद, समातिस्त्वन्यन क्लसतकारणक्लापादिति सूच्यते । 8 फणिस्मरणेति 8 फणी - शेष । "शेपास्यं धाम मामकम्" इति भगवदुक्तस्तत्स्मरणस्य विननिवारकत्वात् । मगरस्य नतिम्नुन्यादिभेदेन नानात्वमिति सूचयितुं स्मरणेत्युत्तम् । ॐ प्रतिजानीत इति ॐ प्रतिज्ञाफलं तु शिष्या- बधानं योध्यम् ।

·मालपाटा नला गणेशपादाब्जं गुरुनय सरस्वतीम् । श्रीकौण्टमट्टः फुऽहं याकरणभूपणम् ॥ प्रारिप्सितप्रतिवन्धकोपशमनाय कृतं श्रीफणिस्मरणरूपं मलं शिप्यमिक्षा नियनन् चिकीर्पित प्रविजानीते- फणिमापितभाष्यान्धेः शब्दकौस्तुभ उद्धृतः । तत्र निर्णात एवाऽर्थः सपेणेह कथ्यने ॥१॥ उद्धृत इति । अत्र 'अस्माभिः' इति शेपः । 'माप्याब्धेः शब्दयोस्तुम उन्नः' इत्यु- प्रमा एतेन वैयाकरणसिद्धान्ता पिपयाः, तम्ज्ञानं प्रयोजनम्, तनिशासुरपीत कौमुशादिमन्योऽधिकारी, साध्य साधनसम्बन्धश्चेत्यनुबन्धचतुष्टयं सूचितम् । स्वकीय॑नुवृत्तये मङ्गलस्य दाढर्याय च गणेशादिनमस्काररूपं मगलमारचयति-नयेति । गणेशनि- गणानाम् शियगणानाम्-प्रमथादीनामोशः नियन्तेत्यर्थः । यता, गणानाम्-पितगणानाम् ईम-लदमी यति सनूकरोतीति गणेशः, 'आतोऽनुपसर्गे' (१३-२-३) इति कः । यता, गणानाम्-भयगणानाम् इम्यामागे श्यतीति गणेश. । इपदं क्रोधादिपानामुपलक्षणम् । गुरूनिति-गृणाति उपदिशति रहन्पभूत ममिनि गुरुः । 'प्रोस्थ' इत्योणादिकेन प्रत्यये पर्णस्योत्वे घ साधुः। सरस्वतीमिति-सरः= उदकं प्रशरतं तदस्यस्या इति सरस्वती । यद्वा, सर: सरोपरम-अमृतसरम्बर स्त्यस्या आश्रयत्वेनेति सरस्वती तां नत्वेत्यर्थ । कौण्डभति-न च आत्मनाम गुरोर्नाम नामाऽतिकृपणस्य च । सेयरकामो न गृहीयाम्येष्ठापत्यकलनयोः ॥१॥ इतिस्मृतिविरोधात् स्वनामनिर्देशोऽयुक्त इति वाच्यम् , तस्य सरोयाग्निपयत्यपरत्वेन लेसने तदा विरोधात् । न चैवमपि लोकप्रत्ययाय 'रामो द्वि रमापते' इति सुटोभारणपररामायराविगेगो दुर इति वाच्यम् , 'गोनीयस्त्वाह' इति शातात पोऽननीन्' इत्यादिपु स्वनाममहमाद् 'मनुमेकाप्रमासोनम्' इत्यादिस्थले भृगुणा गुरोर्नामोकेश फर्त्तव्यार्थविषयकशानानुलशन्दप्रयोगामरप्रतिक्षायाम्यवट कनया, ददकर्ष. फो.दिलाभप्रयोजकतया परनामोचारणे दोपाभारगोधनान् , 'असी नामाहमस्मोति सनाम परिकीर्वयेन्' इति मनूक्तरभिवादे तदुशारणस्य प्रत्यवायाजनसत्वा । चैयाकरणेति-भूप्यनेऽनेनेति भूपणम् , परणे ल्युट् , ययाररणानां भूपणं चैयाकरएम्पमम् । न चार 'उभयप्राप्ती फर्मणि' (२-३- ३) इति पष्ठो, तयाच 'उमयप्रानो कर्मणि' इनि या पटो सान समस्यते इत्यर्य- फेन 'फर्मणि च' (२-२-१४) इति समासनिपेध इनि वाच्यम् , 'उभयप्रानो' इत्यस्य कत्तु फर्मवाचल्योग- भयोः प्रयोगे एव प्राप्तिाहणसामर्थ्यान् प्रवृत्त्याउन 'कत कर्मयोः कृति' (२-३-६५) इत्यनेन परिचानात् । अत एव 'अय शब्दानुशासनम्' इति भाट्यप्रयोगः सद्गच्छते । अयं श्लोको पहुए पुस्तकेषु नोरजन्मने । मारिप्सितेति-प्रारम्भम्यान प्रन्यघटकायशब्दोचारणम् । सनर्थः :-इच्छा, उपन्यमार्थो विषय. दर्पगन्याख्या उदरणकारामायामाह 8 घरमाभिरिति मूले ६ क्रयते इति ६ हयादिनिन्दकारियाभिरिति शेषः ॥ १ ॥ २ ·१० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे क्तिस्तु शब्दकौस्तुभोक्तानामर्थानामाधुनिकोत्प्रेक्षितत्वनिरासाय । अन्यथा तन्मूलकस्याऽस्य ग्रन्थस्याप्याधुनिकोत्प्रेक्षितासारत्वापत्तौ पाणिनीयानामनुपादेयतापत्तेः। 'तय निर्णीत' इत्युक्ति रितोऽप्यधिक जिज्ञासुभिः शब्दकौस्तुमे द्रष्टव्यमिति धनयितुम् ॥ १॥ y प्रमा तावान्। तथाच प्रारम्भस्य विपयितासम्बन्धेनेच्छायाम् , तस्याश्च निपितत्वसम्बन्धेन विषयताया मन्वय इति प्रारम्भनिष्ठविपयनानिरूपकेच्छानिरूपितविपयताश्रयस्य ग्रन्थस्य यानि प्रतियन्धकानि-विघ्नादीनि तेपा व्यूहः = समूहस्तस्योपशमनायेत्यर्थः । एतेन स्थूलतत्तच्छरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठप्रत्यासत्या विघ्नपंसं प्रत्येष मङ्गलस्य कारणत्वं सूचितम् । सूदमशरोरावच्छिन्नात्मनिष्ठ मत्यासत्त्या तु न फारणत्वम्, जन्मान्तर विघ्न- ध्वंसोद्देशेनाऽपि जन्मान्तरे मङ्गलकरणापत्ते स्तिकादिप्रन्थे व्यभिचाराय। समाप्तिस्तु बुद्धिप्रतिभादिकारण- कलापादेवेति न तत्र मङ्गलस्य हेतुत्वमित्यन्यत्र विस्तरः । स्मरणरूपमिति । न च- प्राशीनमस्नियावन्तुनिर्देशो चाऽपि तन्मुसम् । इत्याधन्यतमस्य प्रवन्धमुखलक्षणत्वात् स्मरणस्य मङ्गलत्वाभाव इति वाच्यम् , वस्तुनिर्देशपदेन मगलात्मकयातुज्ञानस्यैव विवक्षितत्वेन स्मरणस्याऽपि ज्ञानत्वेनाऽदोपात् , मङ्गलस्य न त्रिविधत्वमेव, स्न्त्वि- नेकविधस्यमिति सूचनाय तदुक्तेश्च । उक्ताभियुक्तोकेश्चोपलक्षणत्यात् । शिष्यशिक्षेति-शिष्या अपि स्वकर्तृकान्थारम्भे मङ्गलं कुर्युरिति शिक्षाय इत्यर्थः। निबध्नन्निति- प्रन्यघटकोकुर्वनित्यर्थः । प्रतिज्ञानीत इति-अस्य भट्टोजिदीक्षित इति शेषः । कर्त्तव्यार्थविषयकज्ञानानुकूल- वाक्योचारणरूपां प्रतिज्ञा करोतीत्यर्थः । फणिभापितेति-फणिना = पतञ्जलिना भापितं यदाप्यम्, तच - 'सूत्रस्थं पदमादाय वाक्यः सूत्रानुसारिभिः। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाप्यविदो यिदुः।। इति । तदेवाऽन्धिरिति रूपकम् । शन्दुकौस्तुभ इति -कुम् = भुवं स्तुभ्नाति = व्याप्नोतीति पुस्तुभो विष्णुः समुद्रो पा, सस्य तत्र भवो या मणिः कौस्तुभः । तदुक्तम्- 'स कौस्तुभो महातेजाः सूर्यकोटिसमप्रभः'।' इति । 'शब्दः कौस्तुभो यत स शब्दकौस्तुभो ग्रन्थः । एतेन तद्ग्रन्थस्य सर्वार्थप्रकाशकत्वं ध्वनितम् । उद्धृत इति-पृथकतो निष्कासित इति वार्थः । तति-शव्दकौस्तुभे इत्यर्थः। निर्णात इति -प्रमाणैर्वस्तुतत्त्वावधारणं निर्णयस्तद्विपय इत्यर्थः । श्रर्थः-वैयाकरणसिद्धान्तभूतः प्रकृतिप्रत्ययाद्यर्थः । इह = कारिकावल्याम् । अस्माभिरिति-भट्टोजि दीक्षितरित्यर्थः । अन्यथा-भाप्याब्धेरद्धृत इति विशेपणाभावे । आधुनिकेति-व्याकरणप्रवर्तकाचार्य- तात्पर्यानभिराधुनिकरित्यर्थः । एतेनाऽऽधुनिकानामपि प्रामाणिकार्थोपन्यासस्य निरासोऽनुचित इति शक्षा निरस्ता। दर्पणव्याख्या तय स्फोटस्यार्थयोधजनात्वात् तेनैवाकाङ्क्षानिवृत्तेश्च वाक्यस्फोटस्य 'वाक्यस्फोटोऽतिनिफ्' इत्यादिना सिद्धा । नयिष्यमाणन्वेऽपि प्रतिगयं सङ्केतग्रहासम्भवात् तदन्दारयानस्य लघूपायेनासुपरवाच तत्र वरपनया पदानि पिभज्य । ।

·धात्वर्थनिर्णयः ११ [ अथ धात्वर्थनिर्णयः] प्रतिज्ञातमाह- फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङा स्मृताः। फले प्रधान व्यापारस्तिङर्थस्तु विशेपणम् ॥ २ ॥ प्रभा उत्प्रेक्षितेति-तर्कितेत्यर्थः । याधुनिकेति-आधुनिकेन भट्टोजिदीक्षितेनोत्प्रेतितःतर्फितो यः शब्द- कौस्तुभस्तस्याऽप्रामाणिकतयाऽस्य ग्रन्थस्याऽपि तत्सारत्वेनाऽप्रामाणिकत्वं मा भूदिति भाप्याब्धेरुद्धृत इति शब्दकौस्तुभस्य विशेपणम् । शब्दकौस्तुभस्य भाष्यमूलकतया तत्सारत्वेनाऽस्याऽपि प्रामाणिकत्वमेवेति भावः । पाणिनीयानाम् = पाणिनिशास्त्रविदाम् । अनुपादेयता अस्वीकार्यता । निर्णातार्थमाह-फलेति । वैयाकरणमते स्फोटस्यैव वाचकत्वम् । स्फोटश्च-फुटति -प्रकाशतेऽर्थोऽ. स्मादिति स्फोटोऽर्थवाचकः शब्दः । स चाऽष्टविधः, १-वर्णस्फोटः, २-पदस्फोटः, ३-चास्यस्फोटः, ४-श्रसएडपदस्फोटः, ५-अखण्डवाक्यस्कोटः, ६–वर्णजातिस्फोटः, ७-पदजातिस्फोटः, ८-वास्यजाति- स्फोटश्चेति । तन्न स्फोट एफ एव शब्दात्मकब्रह्मरूपः। स च वर्णादिरूपव्यञ्जकभेदात् तत्तत्संज्ञां लगते । परन्तु वाक्यस्फोटस्यैव मुख्यवाचकत्वम् । अन्ये स्फोटाः शास्त्रीयकार्यनिर्वाहकाः । कल्पितान्वय. व्यतिरेकाभ्यां कल्पितार्थवन्त एव । तत्र वाक्येषु पदकल्पना पदेपु प्रकृतिप्रत्ययादिकल्पनेति प्रकृतिस्फोटप्रत्यय. स्फोटावेव घर्णस्फोटशब्देनोच्यते । 'उणादयो बहुलम्' (अ० ३ पा० ३ सू. १) इति सूत्रे 'नाम च धातुज- माह निरुक्ते' 'नाम खल्वपि धातुजमेवाहुः नैरुक्ताः ।' 'व्याकरणे शकटस्य च तोकम्' -अपायम्, चैया- करणानां शाकटायन अह-'धातुजं नामेति' इति भाष्यादिप्रामाण्यात् प्रकृतिपु धातोः प्राधान्यादादी धातूनां तत्प्रकृतिकतिडाश्चाऽर्थमाह- फलट्यापारयोरिति-याचकत्वरूपविपयत्वं सप्तम्यर्थः । एयम् 'आश्रये' इत्यत्राऽपि तदेय सप्तम्यर्थः; तथा- च विभक्तयर्थे फलस्याऽऽश्रयस्य च निरूपितत्वसम्पन्धेनान्वयः । वाचकत्वस्य च स्वरूप (आश्रयता) सम्बन्धेन घाती तिडि चान्वयः। एवश्च फलनिरूपितवाचकतावान् धातुः, श्राश्रयनिरूपितपाचकतावन्तश्च तिड इति पूर्वार्धार्थः। फलव्यापारयोरिति द्विवचनेन फलनिरूपिता व्यापारनिरूपिता च धातोः पृथक्शक्तिरिति, 'एकवृन्त- गतफलद्वय'न्यायेन पृथगुपस्थितिप्रयोजिका सण्डश एकैव शक्तिरिति वा सूचितम् । अत एय फले स्तोकादि- रूपकर्मणोऽभेदेन प्रामादिकर्मणश्च भेदसम्बन्धेनाऽन्ययः । फलविशिष्टव्यापारे शक्ती तु फलस्य पदार्थक- देशत्वेन तत्र ‘पदार्थः पदार्थेनाऽन्वेति न तु पदार्थैकदेशेन' इति न्यायविरोधात् कर्मायनन्वयापत्तिः । तन्न्यायास्वीकारे तु 'नित्यो घटः' इत्याद्यापत्तिः, तन्न्यायस्य प्रायिकत्वस्वीकारस्त्वगतिकगतिः। न च विभिन्न पदोपस्थितयोरेयाऽकाङ्क्षाभास्यसम्बन्धेनान्वयात् फलव्यापारयो. परस्परमनन्वयापत्तिः, तादृशनियमासिद्धः । दर्पणव्याख्या रोष्यपि प्रकृतिप्रत्ययभागांस्तथैव प्रविभज्य कत्पिताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तदर्थेवपि प्रकृतिप्रत्ययानामनादिसतरोधन. द्वारा साधुरयान्यारयायके महर्षिप्रणोते शाख्ने प्रक्रियानिळहाय पदवर्णस्फोटायपि सम्मताविति दयस्तिइन्तार्थप्रधाने सुप्ति- ट्चयादिरूप वाग्थे धान्यर्थम्य प्राधान्यानमेवादी निरपयितुमाह मूले फनव्यापारयोरिति * तत्र धातुरित्यस्य ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रभा न चैवं हरिशब्देनोपस्थितेन्द्राश्वयोराधाराधेयभावसम्यन्धेनान्वयापत्तिः, 'सफदुशरित'न्यायेन हरि शब्देन युगपदुभयविषयकस्याऽभिधया शाब्दयोधस्याऽसम्भवात् । न प विटा युगपत्कर्तृकालादीनां योध। नुपपत्तिः, विभिन्नशक्तयोपस्थितावेव 'सफदुचरित'न्यायप्रवृत्तेः । तिडफयन्तगतफशद्वयादिन्यायेन सण्डा उपस्थापकैकशक्तरेवाऽभ्युपगमात् । न चैवं यिद्वन्मानसेत्यादी मनःसरोवरयोयुगपद्योधानापत्तिः, व्यञ्जनर तत्र द्वितीयार्थस्य योधात् । यद्वा, न्यायमते लिड्पदोपस्थिवयोः पृतीष्टसाधनत्वयोस्तिम्पदोपस्थितयोः कृति-वर्तमानयोश्च परस्पर न्ययदर्शनेन संकोचऽऽरयावश्यकत्वेन धातुतिहादिभिन्नं यदेफपदं तदुपस्थितयोरेय परस्परमनन्ययस्य तव्युत्पत्ति विपयत्यात् । अत एव व्युत्पत्तियादे 'अनायत्त्या फलव्यापारयोः सण्डशचिद्वयमेव धातोः स्वीकरणीयम इत्युक्तम् । न च संयोगरूपे फळे भेदाम्वयाभिप्रायेण 'गमनं न स्पन्दः' इति याक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम अन्तरङ्गत्वाद् युगपदुपस्थितयोः फलव्यापारयोरन्ययानन्तरमेय तत्र पदार्थान्तरस्याऽन्वययोग्यतया 'गुण नाश्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्' इति न्यायविरोधेन फले भेदान्वयानौचित्यात् । न चैवं फले तोकादीन फर्मादीनाञ्चान्वयानुपपत्तिरिवि वाच्यम् , 'क्रियाविशेपणानां कर्मत्यम्' इत्यभियुक्तोदो, फलाश्रयस्य कर्मसंज्ञा विधानाच तेपामन्यये पाधकाभावात् । नागोजिभट्टास्तु-फलविशिष्टव्यापारे, व्यापारविशिष्टफले च धातूनां शक्तिः । फले व्यापारे च पृथक शक्तिस्वीकारे व्यापारोद्देश्यकफलविधेयकस्य फलोद्देश्यकव्यापारविधेयकस्य च बोधस्याऽऽपत्तिः, उद्देश्यविपेय भावेनाऽन्ययप्रयोजिकायाः पृथगुपस्थितेः सत्त्वात् । विशिष्टवाचकत्वमते तु न दोपः, पृथगुपस्थितेरसत्त्वात् । न च पृथगुपस्थितेरुद्देश्यविधेयभावेनाऽन्वय प्रयोजकत्वे मानाभावः, घटादिपदोपस्थितयोर्घटत्य घटायोस्तथान्वयाभावदर्शनस्यैव मानत्वात् । धातुजफलव्यापारोपस्थित्योस्तादृशमोधे परस्परं प्रतिबन्ध्यप्रतियन्धकभावकल्पनान्न दोष इति यांच्यम् तत्कल्पनायां गौरवापत्तेः। न च विशिष्टद्वये शक्तिद्वयस्य गुरुभूतधर्मद्वये शक्यतावच्छेदकत्वस्य व्यापार विशेष्यकबोधे कत्र्तृ प्रत्ययसमभिव्याहारे, फलविशेष्यकयोघे कर्मप्रत्ययसमभिव्याहारे च कारणत्वस्य, उपस्थिति द्वये द्विविधयोधम्प्रति हेतुत्वस्य च स्वीकारेऽतिगौरवमिति याच्यम् , प्रामाणिकगौरवस्याऽदोपत्वात् । पृथक्शक्तिवादेऽपि विभिन्नपदोपस्थितयोरेय परस्परान्वय इति व्युत्पत्सित्यागस्य पात्वर्थविषयको व्युत्पत्त्यन्तरस्य च कल्पने गौरवम् । किञ्च, व्यापार विशेष्यकयोधं प्रति कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहृतधातुजशक्तः फलविशेष्यकबोधं प्रति कर्मप्रत्ययसमभिव्याहृतधातुशक्तश्च हेतुत्वागीकारः, शक्तिद्वयमुपस्थितिद्वयक कल्पनीयमित्यतिगौरवम् । नच नव्यमतेऽपि विशिष्टविषयकोपस्थितिद्वयस्य तादृशबोधद्वये कारणतया विशिष्टे शक्तिद्वयर कल्पनया च साम्यमिति वाच्यम् , विपयासम्बद्धे योधजनकत्वान्यथानुपपत्त्या तत्तत्प्रत्ययसमभिन्याहृतधात दर्पणव्याख्या 'स्मृताः' इति म विशेषणम् , विभिनवचनान्तोपस्थापितत्वात् । विशेष्यपाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धर ख्याया अविवक्षायां विशेष्यविशेषणवाचकपदयो समानवचनकत्वनियमान् । अत एव नीलो घटा इत्यादेनं साधुत्वम् ·धात्वर्थनिर्णयः ३ धातुरित्यत्र स्मृत इति वचनविपरिणामेनाऽन्वया । प्रभा विशिष्टद्वयनिरूपितसम्बन्धद्वयस्य कल्पनीयतया गौरवाधिक्यस्य सुस्पष्टत्वात् । अन्यथा शक्तेफल्यम् । एवमन्यत्रापि पृथक्शक्तिकल्पना निरसनीयेत्याहुः । वस्तुतस्तु फले व्यापारे च खण्डशः शक्तिरिति प्राचीनमतमेव ज्यायः, उद्देश्यविधेयभावेना वयः नियामकञ्युत्पत्तौ धातुभिन्नत्वस्य विशेषणदानेनादोपात् । तद्भिन्नत्वनिवेशे च फलोद्देश्यकेत्यादिपूर्योकयोधम्प्रति नव्योक्तप्रतिवन्ध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनागौरवाभावः । यतु, नव्येनोक्तम्-व्यापारविशेष्यकबोधं प्रति कर्तु प्रत्ययसमभिव्याहारः, फलविशेष्यकयोधं प्रति कर्मप्रत्ययसमभिव्याहारश्च कारणमिति पृथकशक्तिवादिनाऽपि वक्तव्यमिति, तन्न, प्राचीनमते कर्त कर्मप्रत्ययोभय- समभिव्याहारे व्यापारविशेष्यकयोधस्यैव तत्सम्मतत्वेन तादृशसमभिव्याहारस्य कारणत्वाकल्पनात् । किञ्च, विशिष्टे शक्तिस्वीकारे गुरुभूतस्य फलविशिष्टव्यापारत्वस्य व्यापार विशिष्टफलत्वस्य च शक्यतावच्छेदकत्व- मिति गौरवं दुर्वारम् । प्राचीननये तु व्यापारत्वं फलत्वश्च शक्यतावच्छेदकमिति न तद्दोपः। किञ्च, व्यापारविशेष्यक शाब्दं प्रति फलविशिष्टव्यापारविशेष्यकोपस्थितेः फलनिष्ठप्रकारतानिरूपितव्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वेन व्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपितफलनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वेन च विनिगमनाविरहात् कारणत्वकल्पने महद् गौरवम् । एवं फलविशिष्टव्यापारविषयकशक्ति ज्ञाननिष्ठकारणतानिरूपितफलविशिष्टव्यापारविषयकोपस्थिति निष्ठकार्यताया व्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपितफलनिष्ठप्रकारतानिरूपकोपस्थितित्वस्य फल निष्ठप्रकारतानिरूपित व्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपकोपस्थितित्वस्य चाऽवच्छेदकताया विनिगमनाविरहेण स्वीकारे गौरवमपि नव्यानामापततीत्याद्युह्यमित्याहुः । एतेन विशिष्टव्यापारे व्यापार विशिष्टफले एव धातोः शकिरिति चदन्तः काशिकाकाराः परास्ता ति गुरुवः। ननु धातुरित्या स्मृताः' इति विशेषणमनुपपन्नम्, सम्मन्धानवच्छिन्नविशेष्यविशेषणभाव- सम्बन्धावच्छिन्न (अभेदेन) यत्किश्चिनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दयोधं प्रति विशेष्य- दर्पणव्याख्या सद्विवक्षायां तु 'येदाः प्रमाणम्' 'जात्याकृतिष्यतयः पदार्थ' (न्यायसूत्रे-२२१८) इत्यादी विभिन्नवचनत्वमपि । न च प्रकृते तद्विवक्षायां योजमस्तीत्यतो वचनविपरिणामेनान्वयं दर्शयति भूपणसारे 83 धातुरित्यति ॐ ननु यदुद्देशेन श्रुतेर्लोकतो या प्रवृत्तिरवगता तस्वं फलन्वम् = अन्यानधीनेच्छाविषयत्वमिति यावत् । यदुक्तं हरिणा- यस्यार्थस्य प्रसिद्धधर्थमारभ्यन्ते पचादयः । तत्प्रधानं फलं तेषां न लाभादि प्रयोजनम् ॥ इति । 'स्परितभितः' (पा० सू० ॥३॥७२) इति सूत्रेऽपि फलपदय प्रत्युद्देश्यमुख्यफले पुत्र प्रसिद्धः। तथाच सादृशफलप धातुवाच्यत्वे विकिरणनुकूलव्यापारदशायां तण्डुरस्य धावतादृशफलाधगत्याभावान् कर्मत्वानुपपनिम्नजन्य ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे फलम्=विक्किच्यादि। प्रभा वाचरुप्रत्युत्तरविभक्तितात्सर्यविषयसत्याविरुद्धसङ्ख्याया थन विशेषणवाचकप्रकृन्युत्तरविभक्क्याऽधिव- क्षित्वं तत्र समानवचनकत्यनियमादाह-बचनेति । विशेष्यवाचकोचरविभक्या सख्याया विवक्षायान्तु 'वेदाः प्रमाणम्' इत्यादी विभिन्नवचनकमपि साधु । प्रकृते तु विशेष्यवाचकधातूत्तरविभक्त्या धातून बहुत्यात सङ्ख्याया अविवक्षितत्वात् समानवचनक्त्वस्यावश्यकतया स्मृता इत्यस्य स्मृत इत्येकवचनान्तत्व परिकल्प्यान्वयः कार्यः । अर्थवशाद विभक्तर्विपरिणाम इति शिष्टोक्तरित्याह-वचनविपरिणामेनेति। फलमिति-यदिश्य धात्वर्थक्रियायाम्प्रवृचिस्तत्फलम् 'स्यरितभितः' इति सूत्रे क्रियाफलम् । यथा स्वर्गमुद्दिश्य यागो विधीयते । तत्र स्वर्गरूपं फलं यदि कर्ता अभिप्रेति तदा श्रात्मनेपदम् । एवं भविष्यद्- धान्यमुद्दिश्य वपिचिंधीयते इति भविष्यद्धान्य पेः फलं यदि कर्तृगामि तदा आत्मनेपदम् । तथा भोजन- मुद्दिश्य पाको विधीयते इति पाकफलस्य भोजनस्य कत्तु गामित्वे आत्मनेपदम् । न हि द्रव्यलाभादि यागादेः फलम् , द्रव्यलाभस्य कार्यान्तरेणापि सम्भवात् । नदुक्तम्-'स्वरितभितः' (१०१ पा० ३ सू०७२) इति भाप्ये साधीयो यत्र क्रियाफलं कर्तार- मभिप्रेति । न चान्तरेण यजि यजिफलं वपि या वपिफलं लभन्ते । याजिकाः पुनरन्तरेणामपि यजि गा लभन्ते, भृतकाश्च पादिकम्' इति । हरिणाप्युक्तम्-'यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभन्ते पचादयः । सत्प्रधानं फलं तेषां न लाभादिप्रयोजनम्' ।। इति । यागस्य स्वर्गविशेषरूपं वर्धान्यविशेषरूपं पाकस्य भोजनचिशेपरूपञ्च फलं नान्यतः कर्ता लभेत् । तादृशफलस्येह ग्रहणे तु सकर्मकाकर्मकत्यव्यवस्था उच्छिद्येत । धात्वर्थफलाय. स्यैव कर्मत्वविधानादित्याह-फलम विक्लित्यादीति-विक्लितिः = रूपान्तरम् = अवयवसंयोगविशेषस्त. द्विभागविशेषश्च । धात्वर्थफलस्य च पिलित्तित्त्वादितत्तद्रूपेण वाच्यता न तु फलत्वेन, तथैवानुभवात् । फलत्वश्चान न अन्येच्छानधीनेच्छाविपयत्वरूपम् , तस्य सुखादावेव सत्त्वेनान तद्वाधात् तत्साधन- स्वात् तदारोपेण फलत्वे तु व्यापारादीनामपि फलत्यापत्तिरिति धातुनिष्ठत्तिविशिष्टत्वमत्र फसत्यम् । वैशिष्टयञ्च - स्पज्ञानजन्योपस्थिति विपयत्व-स्वज्ञानजन्योपस्थितिविपयव्यापारविशिष्टत्वैतदुभयसम्बन्धेन । व्या- पारविशिष्टत्वञ्च-स्वजन्यत्यप्रकारकप्रतीतिविपयत्य-स्वप्रयोज्यत्वप्रकारकप्रतीतिविपयत्येतदन्यतरसम्बन्धेन । एवञ्च सत्तारूपफले यारिधात्वर्थे संयोगानुकूलव्यापाराभावरूपफले च नाव्याप्तिः, तत्र जन्यत्वाभावे- ऽपि स्वरूपसम्बन्धत्वरूपप्रयोज्यत्वस्य सत्त्वेनाऽदोपात् । यत्तु, आरोपितजन्यत्वस्य सत्तादावपि सत्त्वेन सम्बन्ध. घटकवैशिष्टपनिवेशो व्यर्थ इति, तन्न 'जन्यस्याभाववती सचा' इति याधस्य सत्त्वेन आहार्यारोपस्यैव तत्र वक्तव्यतया सत्यतीतये व्यञ्जनावृत्तिस्वीकारे गौरवापत्तेः। श्राद्यसम्बन्धनिवेशाद्विमागस्य न गमधातुफलत्वम् । द्वितीयसम्बन्ध. निवेशाद् व्यापारस्य न तत्त्वम् । फलविशिष्ठव्यापारे शक्तिरिति गतेऽपीवमेय पात्वर्थफललक्षणं योध्यम् । यद्वा, फप्रत्ययसमभिव्याहारे वद्धातुजन्यशाब्दबोधीयघात्यनिष्ठविशेप्यतानिरूपितप्रकारताश्रयत्वे सति तद्घातु. दर्पणन्याख्या सारालाप्रपन्य सदापतिश्चेन्यत माह- फलम् - विक्लित्यादीति ॐ अयमाराय-फलपदस्य लोके रूड्या ताशा. धापाधापकाश्यत्र पारिभाषिणापरतर । अन्यथा सम्मकादिव्यवहारो दुरपपादः स्यादिति । सराय सदावर्धन- ·धात्वर्थनिर्णयः १५ व्यापारस्तु भावनाभिधा-साध्यत्वेनाऽभिधीयमाना क्रिया । प्रभा . वाच्यत्वम् = फलत्वम् इति न सत्तादावव्याप्तिः। व्यापारस्त्विति-धातुवाच्यव्यापारस्त्वित्यर्थः, भावप्रत्यय. वाच्यक्रियायाः साध्यत्वेनाऽभिधीयमानत्वाभावात् । तत्र क्रियात्वस्य "सिद्धभावस्तु यस्तस्याः स घमादिनिवन्धनः । इति कारिकोक्तस्य निखिलवैयाकरणपरिगृहीतत्वात् । किञ्च, साध्यस्यैव क्रियात्वे क्रिया द्विविधा-सिद्धरूपा साध्यरूपा चेति विभागानुपपत्तिः । एवञ्च द्विविधा क्रियासाधारणं क्रियात्वं किमिति चेत्तत्रेदं गृहाण-गुणत्वानाश्रयत्वे सति विभागासमवायिकारणत्वं मिया. त्यम् । विभागजविभागस्य संयोगजसंयोगस्य चाङ्गीकारे विभागजनकविभागे संयोगजनकसंयोगे चाऽतिव्याप्ति- वारणाय गुणत्वानाश्रयत्वे सतीति । विभागसंयोगयोश्च गुणत्वाश्रयत्वान्नाऽतिव्याप्तिः । एतच लक्षणं साध्य- सिद्धोभयक्रियासाधारणम् । व्यापारपदशस्यतावच्छेदकधर्मत्वंवा क्रियात्वम् । तय स्पन्दयत्नोभयनिष्ठम् । यद्वा- तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनक वम् । तथाहि-'पचति', 'पाकः' उभयत्रापि कर्तृजन्यत्वस्य कर्तृजन्यविल्लित्ति- जनकत्वस्य च साध्यरूपनियायो सिद्धरूपक्रियायाञ्च सत्त्वेन लक्षणसमन्वयः । जनकत्वश्चाऽत्र जनकत्वेन प्रतीतत्वम् । तेन साक्षाद्विक्लित्तिजनकान्तिमाग्निसंयोगदशायामेय पचतीति प्रयोगः स्यात् , न त्वधि- श्रयणादिदशायामित्यपास्तम् । जनकत्वेन प्रतीतत्वस्य अधिश्रयणादायपि सत्त्वात् । यत्त्वत्र दर्पण- काराः-किश्च, प्रयोजकत्वं यदि साक्षाजनकत्वं तदा 'पचति' इत्यादौ कर्तृव्यापारस्य धात्वर्थत्वानुपपत्तिः, तस्य करणव्यापारद्वारैव फलजनकत्वात् । यदि जनकाजनकसाधारणम्, तदा तण्डुलकयणस्याऽपि फलप्रयोजकक्रिया. स्वात् तद्दशायामपि देवदत्तादी 'पचति' इति प्रयोगापत्तिः, इति, तन्न; व्यापारसामान्यस्य लक्षगप्रसङ्गे घात्य. वाच्यव्यापारेऽपि तल्लक्षणसत्त्वे दोपाभावात् । यदपि जनकाजनकसाधारणस्य धातुपाच्यत्वे तण्डुलग्यणदे. रपि पच्याविधातुत्वापत्तिरिति, तदपि न, बुद्धिविपयत्योपलक्षिताधिश्रयणाद्ययाश्रयणान्तेप्नेय शक्तिस्वीकारेण मायणादेः परम्परया फलजनकत्वेऽपि तदानीं पचतीति प्रयोगाप्राप्तरिति पश्चोलिनः । अत्र जन्यत्वमुत्पत्त्याश्रयत्वरूपं परिपाल्यत्वरूपञ्चेति । तेन 'प्रात्माऽस्ति' इत्यादावस्त्यर्थस्य प्रात्म- दर्पणव्याख्या न्यत्वे सति तद्धातुजन्योपस्थितिविषयत्वम्, तद्धात्वर्थचं या । जन्यत्वं च जन्यत्यप्रकारकप्रतीतिविषयत्वम् । तेन सवादी नाप्रसनः । गम्याद्यर्थव्यापारजन्यविभागादावतिप्रसहवारणाय विशेप्यम्, तदर्थव्यापारेऽतिमसन्निनिरासाय च सत्य न्तम् । तर विक्लित्यादीनामक्षतम्, तस्यापि प्रकृतपच्यादिशक्यता तत्तद्रूपेणैव, तथायोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् , धागा दिकमजानतोऽपि तद्वोधाच्चेति भावः । परे तु कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तदात्वर्थजन्यत्वे सति तदात्यर्थनिएविशेप्यतानिरूपितप्रकारतावचम् । जन्यता पारोपिताश्नारोपिता घेत्यन्यदेतत् । विभागगन्यसंयोगादिरूपै पतत्यर्थे विभागसंयोगयोः फल पवारणायोभयम् । कर्मा रयाते फलस्य विशेष्यतयैव भानात्तग्रातिमसङ्गवारणाय कर्तृ प्रत्ययसमभिन्याहार इति वदन्ति, तचिन्यम्, अनुगतफलला. निविभागजन्यसंयोगे (निरवयवत्वात्प्रत्यक्षवाद ) पतस्यर्थत्वाभावस्य वक्ष्यमाणतया व्यावाऽप्रसिद्धेश्चत्यधिक ममे पक्ष्यते।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे उक्तञ्च वाक्यपदीये- 'यावत् सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाऽभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यऽभिधीयते ॥' इति ।। न च साध्यत्वेनाऽभिधाने मानामावा, 'पचति, पाका, करोति, कृतिः' इत्यादौ धात्वर्था- . प्रभा धारणरूपसत्तानुकूलव्यापारस्य जन्यत्वाभावेऽपि न क्षतिः । अत्रात्मधारणश्च-स्ववृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगित्व. रूपकालसम्बन्धरूपम् , सत्तारूपजात्यात्मक स्वरूपाश्रयत्वरूपं वा। आत्मनः कालवृत्त्यत्यन्तामावाप्रतियोगि. त्वात् कस्मिंश्चिदपि काले प्रात्मा नास्तीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तदनुकूलव्यापारश्च तादृशात्यन्तामाव प्रतियोगित्वप्रागभावपरिपालनरूप एव । 'देवदत्तोऽस्ति' इत्यादी च तत्तत्कालवृत्त्यत्यन्ताभाषाप्रतियोगित्वरूप एव कालसम्बन्ध.। उक्तश्च वाक्यपदीपे 'असी 'अस्धाती' आत्मोयग्रहरूपेण साधनानां प्रवृत्तिः' इति का०३ 1 भावनेति-उत्पत्त्यर्थकभवतेय॑न्ताद् भावे युचि भावनेति सिद्धम् । अभिदधाति = फलं जनयति साध्यत्वेनाभिधीयते इति वा अभिधा । आधे 'पातश्योपसर्गे इति वर्तरि फ। अन्त्ये तादृशानुपूर्वीमता सूनान्तरेण कर्मण्य ड्। तथाच भावना अभिधा नामिका साध्यत्वेनाभिधीयमाना क्रिया व्यापार इत्यर्थ इति काशिकाकार. । साध्यत्वेनाभिधीयमानेति-'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया। तदर्थश्व प्रकारीत्वम् । यथा विषयनिष्ठा विपयता निविधा, प्रकारता, विशेष्यता, संसर्गता चेति । एवं विपयि (ज्ञान) निष्ठा विषयिता- ऽपि विविधा प्रकारिता, विशेप्यिता, संसर्गिता चेति । प्रकारितादिश्च विपयनिष्ठप्रकारतादिनिरूपिता। यथा प्रकारतानिरूपिता प्रकारिता, विशेष्यतानिरूपिता विशेप्यिता, ससर्गतानिरूपिता ससर्गिता चेति । साध्या त्वस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रकारितायां तस्याश्च स्वरूपसम्बन्धेन प्रतीतिरूपाभिधानपदार्थेऽन्ययः। अभिधीय- मानेत्यत्र कर्मप्रत्ययार्थो विशेष्यता । तथा च साध्यत्वनिरूपितप्रकारितायत् प्रतीतिविशेष्यत्वं नियात्वं फलितम् । दर्पणव्याख्या ननु घ्यापारत्व न फलप्रयोजकनियात्वम् , आत्माश्रयात् , क्रियात्वस्यैव हि तत्वाद्, दण्डादिव्यापारस्यापि धात्वर्थ- त्यापत्तेध । नचेष्टापत्ति , धात्वर्थव्याणराश्रयस्यैव कर्तृताया पक्ष्यमाणतया तदाश्रयस्य दण्डादे कत्तु राख्यातेनाभिधानाद् 'दण्देन देवदत्त पचति' इत्यादौ दण्डादिपदोत्तर तृनीयाऽनापरे , प्रथमापोश्च । ककरणसंज्ञयोराडारीयतया संज्ञाद्वयस- मावेशासम्भवेनाभिमतरणसंज्ञाया परया क्त सश्या वाधात् । किश, प्रयोजकत्वं यदि साक्षाजनकत्वं, तदा 'पचति' हयादी त व्यापारस्य धात्यर्थत्वानापत्ति , तस्य करणव्यापारद्वारैव परजनकत्वात् । यदि जनकाजनक्साधारणं तदा तण्डुल. मायणसाप परप्रयोनकक्रियावात् तदृशायामपि देवदत्तादौ पचति' इति प्रयोगापत्ति , तण्डुलादिप्रयगादिध्यायत्तस्य ताशप्रयोजत्वस्य निर्वस्तुमशक्यत्वाच । अत एव न तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वरूपं तन्त्रान्तरप्रसिद्धं तत् । तदय- छिमस्य धानुवाच्यत्वे साक्षाद्विहित्तिजनकान्तिमानिसंयोगदशायामेव पचति' इति प्रयोग' स्यानत्वधिथयणादिदशाया- मपि, तेपामन्तिमानिसंयोगेनान्यथासिद्धतया विहित्यजनकत्वादित्यत आह 8 घ्यापारस्त्विति । सायानेनि विशेषणे तृतीया । तधाय पदान्तरसमभिव्याहाराप्रयोज्यसाध्यत्वप्रकारकाऽभिधानविषयत्वं ध्या. पारत्वमित्यर्थ । अभिधानस्य प्रकारतारत्त्वं विषयतानिरपकव चौपचारिसम् । ताशसाध्य यप्रकारप्रतीतिविपयस्यमिति ·धात्वर्थनिर्णयः १७ वगमाविशेपेऽपि क्रियान्तराकाङ्क्षानाकाङ्क्षयोर्दर्शनस्यैव मानत्वात् । तथा च क्रियान्तरा- प्रभा यावदिति । सिद्धम् =भूतकालायच्छिन्नम् , 'अपाक्षीत्' इत्यादौ । असिद्धम् = भूतकालानवच्छिन्नम् - पर्तमानकालावच्छिन्नं भविष्यत्कालावच्छिन्नश्च, यथा 'पचति' 'पक्ष्यति' इत्यादिस्थले। यावत्साध्यत्वेना- भिधीयते सा आश्रितक्रमरूपत्वात्-आश्रितमधिश्रयणाद्यवयवानां क्रमरूपं पौर्यापर्य यया सा आश्रित. कमरूपा तत्त्वात् । क्रियतेऽययवानां क्रमेणोत्पत्त्या या सा क्रियेत्यन्या संज्ञेत्यर्थः। यत्र चास्त्यादी पोर्या- पर्याभावस्तनाप्यारोपेण रूढ्या वा क्रियात्वं योध्यम् । साध्यत्वेनेति-प्रकारित्वं तृतीयार्थः। अभिधीयते =प्रत्याय्यते। तथा च साध्यत्वप्रकारकप्रवीति- विषय इत्यर्थः । साध्यत्वश्चानुपदमेय वक्ष्यते । पचतीति- पचति' 'करोति' इत्यादितिडन्तस्थले 'किम्' 'क' 'क्व' इत्यादिसाधनाकाक्षासत्त्वेऽपि अन्यक्रियाविपयिकाकाइदा नोदेति इति साध्यरूपत्वं क्रियायाः। 'पाकः' 'कृतिः' इत्यादी 'अस्ति' 'भविष्यति' नड्क्ष्यति' इत्यादि क्रियान्तराफाता जायते । ननु 'पाकः' इत्यादिस्थलेऽपि किंकर्तृकः किंकर्मकः पाक इत्याद्याकाङ्क्षायाः, तत्र कर्नादिकारकाणा- मन्वयस्य चानुपपत्तिः, साध्यक्रियायामेव तदन्वयस्य सिद्धान्तसिद्धत्वादिति चेन्न, घमन्तादावपि प्रत्या साध्य- रूपक्रियाया एवोपस्थितेः। तदुक्तम्- 'साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना । सिद्धभावस्तु यस्तस्याः स पनादिनिबन्धनः ॥' इति । अत एव स्तोकस्य साध्यविशेपणत्वे 'स्तोकं पाकः' सिद्धविशेषणत्वे 'स्तोकः पाकः' इत्युभयं सिध्यति । न च पाक इत्यादौ साध्यसिद्धक्रिययोरन्वयानुपपत्तिः, न चाभेदेनान्वयः, सिद्धसाध्ययोरभेदस्य दुरुपपादत्वा- दिति याच्यम् , स्ववृत्तिक्रियात्वरूपसामान्यधर्मवत्त्वेनान्वये बाधकाभावात् । दर्पणव्याख्या यावत् । 'घटं करोति' इत्यादी कृष्समभिव्याहारे घटादीनामपि साध्यत्वेन प्रतीतेरतिप्रसगभगाय पदान्तरसमभिन्याहारा- प्रयोज्येति प्रतीतिविशेषणम् , तदसमभिव्याहारे तेषां तत्वेनाप्रतीते । अधिनयणापथ श्रयणपर्यन्तनियाकलापस्य पदान्तरसमभिव्याहारमन्तरेणापि साध्यत्वेन प्रतीयमानन्वादुक्तव्यापारत्वमविकलमिति तदपच्छिले पयादिधानुवाच्यता नानुपपवेति भावः ॥ उतार्थस्य स्वोत्मेक्षितवं निरस्यति ॐ उक्तश्चेति * यावदिति । सर्पमित्यर्थः । सर्वपदार्थमेव विवृणोति- सिद्धमित्यादि । सिद्धम् = विद्यमानध्वंसप्रतियोगि, 'अपाक्षीत्' इत्यादौ । असिद्धम् = भूतभिन्न वर्गमानम् , वाश- प्रागभावप्रतियोगि च, 'पति' 'पक्ष्यति' इत्यादौ । ॐ साध्यत्वेन के वक्ष्माणस्वरूपण । ॐ अभिधीयते तत्प्रकारकमतीतिविपय इत्यर्थः । धचिद्विवक्ष्यते इति पाठः । एतेन क्रियाशब्दस्य रूढिः प्रदर्शिता । यौगिकत्वमप्याह आनितेतिक आश्रितं मरूपं यस्यास्वयात् पूर्वापरीभूतावयवकन्यादित्यर्थः । तदीयाऽवयवानामधिश्रयणादयः प्रयणपर्यन्तानां कमेणोत्पत्तेः क्रियापदेन सा उच्यते। यत्र च न कमिकावयवको व्यापारस्तत्र रूढिरेवादरणीया, पौर्वापर्यारोपो वा । फलस्पापि स्वजनकन्यापारगतपो पर्यारोपण वथैव भानम् । अत एव तन्मानवाचकस्य धातुत्वसिद्धिरिति भावः। स पाक इति ययपि साध्यत्वेनोपस्थिनिरप्या, कथमन्यथा 'स्तो पाक' इत्यादी स्तोकादीनां कर्मता, तथाऽपि तत्र धातूपस्याप्यभावस्य गुणतया प्रधानीमतया .

·१८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे काक्षाऽनुत्थापकतावच्छेदकरूपं . साध्यत्वम् । तद्रूपरचमसचभूतत्वम् । एतदेवाऽऽदाय 'असचभूतो भावश्च तिङ्गपदैरभिधीयते ।' इति वाक्यपदीयमिति द्रष्टव्यम् । प्रभा क्रियान्तरेति--अन्या क्रिया क्रियान्तरम्, मयूरव्यंसकादित्वादन्तरशब्दस्य नित्यसमासः, परनिपातश्च । धातूपस्याप्यक्रियाज्ञाननिष्ठा या क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्स्थापकता 'अस्या अन्वयिनी का क्रिया' ? इतीच्छा- रूपा याऽऽकाङ्क्षा तदनुत्स्थापकतातदुत्पादकत्वाभावः सामानाधिकरण्येन तदवच्छेदको यो धर्मस्तदेव साध्यत्वम् । तेन रूपेणोपस्थिती शाब्दिकवृद्धानुभव एव मानम् । पाकपदेन सिद्धत्वप्रकारकमुख्यविशेष्यतया पाकोपस्थिती या क्रियाऽन्तराकाङ्क्षोत्थापकता तदवच्छेदको धर्मः =सिद्धत्वरूपः । न च क्रियात्वलक्षणे क्रियायाः प्रवेशादात्माश्रयः, कालान्वय्यन्तरेत्यस्य निवेशेनादोपात् । तथा च कालान्वय्यन्तराकाइनानुत्था. पकतावच्छेदकरूपवत्त्वं साध्यत्वमिति सिद्धम् । कालस्य साध्यक्रियायामेवान्वयात् कालान्वयित्वं क्रियाया एव । वस्तुतस्तु नाऽत्माश्रयः, साध्यक्रियात्वलक्षणे सामान्यक्रियाया निवेशे तत्त्वाभावात् । गुरवस्तु पचति क्रिया भवतीत्यर्थके पति भवति' इत्यादौ, 'पश्य मृगो घावति' इत्यादौ च उक्तसाध्यत्वलक्षणान्यासः साधनाकाङ्क्षोत्थापकताऽवच्छेदकरूपवत्त्वं कारकान्वयितावच्छेदकरूपवत्त्वं वा साध्यत्वं घोध्यमिति ने कश्चिद्दोप इत्याहुः। साध्यत्वमेवासत्त्वभूतत्वम् । एतदेषादाय = साध्यत्वमेयादाय । तिड्पदैः= तिप्रकृतिभिः, यद्वा, तिपदैः=भावविहन्तपदैरित्यर्थः । दर्पणव्याख्या प्यस्य तस्य सिद्धतेपेत्याशयः। पर्ययसितार्थमाह * तथा चेवि ॐ क्रियान्तरेति 83 अयमाशयः-यद्धर्मवत्ताज्ञानात् फ्रियान्तराकाक्षोदयस्तादृशशाने प्रकारतयाऽवच्छेदकं यत्तसिद्धत्वम् , तनिधत्वं ज्ञाननिष्टतादृशाऽऽकाङ्क्षोत्थापकन्वाभावा. घच्छेदकं वा साध्यत्वम् । साध्यत्वज्ञानस्य तु नाकाक्षाप्रतिबन्धकत्यम् , क्लसकारणामावादेव तदनुत्पादात् । न च किया. न्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकधर्मरूपसाध्यत्वेन धाचर्थोपस्थिती 'कृष्णं नमेञ्चेत् सुखं यायात्' इत्यादावाकाक्षाभावे नियान्तरान्मो न सादिति वाचाम् , लपापि घेत्पदससवधानेनाकाङ्क्षोत्थापनात् । हिरगादीनां क्रियाम्पिबहारर क्रियामानविशेषणत्वात् , अत एव न हिरुगायर्थे कारकाणामन्वय', तेपां तदर्थस्य मियान्तरसाफाक्षायादिति । वस्तुतस्तु, सिद्धत्वज्ञाने साध्याकाङ्क्षावत् पच्याद्यर्थे साध्यतयाऽवगते 'किमस्य साधनम्' इत्याकाइझोदये साधनाकाइक्षोस्थापकतापच्छेदकरूपवस्वमेव साध्यत्वम् । अत एव 'एतदेवादाय' इत्यप्रिममन्थसङ्गतिः, अन्यथा पर्चा भवतीत्यादौ पूर्वोत्तरूपाभावेन तदसङ्गतिः स्पष्टैच । उचय हरिणा- प्रयोगापु सिद्धासन मन्तग्योऽर्थो विदोपणैः। प्राक् च साधनसम्बन्धात् क्रिया नैवोपजायते ॥ इति । साधनं हि किया नियनि इति 'सुद कात्' (पा० सू० ६२५) इति सूत्रस्थमाध्यमप्येतत्कल्पेऽनुगुणमि स्यवधेयम् ।

·त्वर्थनिर्णयः अयश्च व्यापारः फूत्कारत्वाधासन्तापनत्वयत्नत्यादितचद्रूपेण वाच्या, पचतीत्यादौ तत्तत्प्र- कारकबोधस्याऽनुभवसिद्धत्वात् । न च नानार्थतापत्तिः, 'तदादि'न्यायेन बुद्धिविशेषादेः शक्यता. प्रभा . १ भयञ्चति-साध्यत्वेन प्रतीयगान इत्यर्थः । यद्यपि 'घटं करोति' इत्यादी घटस्यापि साध्यत्वेन प्रती. तिरित्यतिव्याप्तिस्तथापि फरोत्यादिसमभिव्याहारे तथा प्रतीतावपि पदान्तरासमभिव्याहारे साध्यत्वेन प्रवी. तस्यैव धात्वर्थव्यापारत्वात् । न य 'घटं करोति' इत्यत्र घटस्याभावात् सिद्धत्वेनापि प्रतीतिर्न स्यादिति वाच्यम् , सत्ख्यातिवादे सूदमारपेण, बौद्धस्यैव तस्य कर्मत्वेन प्रतीत्या वाऽदोपात् । फुत्कारत्वेति-फला- नुकूलः समूहघटकः फुत्कारादिव्यापारः फुकारत्वादिनैव वाच्यः । एवं फुत्कारादिजनको यत्नोऽपि यत्नत्वेन रूपेण धातुवाच्य एव । तत्यकारेति-फुत्कारत्वादिप्रकारकेत्यर्थः । तत्राधिश्रयणमानस्य घातुना विवक्षितत्वे 'स्याली पचति' इति, अधः सन्तापनस्य तत्त्वे 'काष्ठानि पचन्ति' इति, धातुना तदविवक्षायाम् 'स्थाल्यां-पचति' 'काप्ठैः पचति' इति फुत्कारादेरेकस्यापि पूर्वापरीभूतावयवत्वेनैव' क्रियात्वम्, तत्र तदभावेऽपि तद्ध्यासेन तत्त्वाक्षतेः । तदुक्तं वाक्यपदीये- 'एकदेशे समूहे वा व्यापाराणां पचादयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपं समानिताः ॥ १॥ इति । फुत्कारादिनिरूपितं शक्तताऽवच्छेदकन्तु पचित्वादिरूपतत्तदानुपूर्वी रूपमेव । पचादिरपि सङ्केत- सम्बन्धेन धातुपदवत्त्वेन रूपेण क्रियात्वप्रकारकसामान्य क्रियोपस्थापक एव । अत एव कौमुद्यामुक्तम् 'धातुत्वेन सकलधातुवाच्या' इति । 'भूवादयो धातवः' इत्यन तु न धातुत्वेन क्रियासामान्यवाचकत्वम्, तस्यैव शक्तिमाहकत्वेन तदर्थबोधात् प्राक् धातुपदवत्त्वेन भादीनां बोधकत्वा. सम्भवात् । अतस्तत्र क्रियावाचिन इत्यस्य क्रियात्वव्याप्यतत्तव्यापारत्वावच्छिन्नवाचिन इत्येवार्थः। तन धातुपदयत्त्वेन धातुपदशक्यताऽवच्छेदकतया कियात्वं जातिः। एवं क्रियानिरूपितशक्ततावच्छेदकतया पच्यादिनिष्ठं धातुत्वमपि जातिरूपमेव । अत्रैव तात्पर्यप्राहकम् “भूवादयो घातयः' इति सूत्रमिति दीक्षितादयः । नागेशभट्टास्तु-धातुत्वन्तु न शक्तताऽवच्छेदकम् , अतिप्रसक्तत्वात् , धातुस्वाद्यजानवोऽपि घोघात , साशशक्तिमहस्य दृष्टफलाभावेनादृष्टमानार्थकत्वापत्तेश्चेत्याहुः । यद्वा, फुकाराद्यनेकन्यक्तिचिपचित्वादिजातिरेय क्रिया । व्यक्तिद्वारकश्च तस्याः साध्ययम् । स्फोट- वदस्याः क्रमवद्भिरपि क्रियाक्षणैरभिव्यक्ति/ फलस्यापि स्वजनकव्यापारगतपौर्वापर्य्यारोपेण तथैव भानम् । दर्पणन्याख्या केचित्तु, पचतीत्यनुगतव्यवहारादस्ति पवित्यादिकं जातिः। तथा च ऋमिकानेकन्यत्तिवृत्तिजातिरेव क्रिया । साध्यत्व व तस्या व्यक्तिद्वारकामेय । स्फोटबदस्या क्रमवद्भिः क्षणरभिव्यक्तिः। जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम् । असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साम्येवोपलक्ष्यते। इति पाक्यपदीयं धान कल्पे मानमित्याहुः । साध्यत्वासात्वभूतपदयो. पर्यायतामाह 8 तद्रूपवत्त्वमिति । एतदेवेवि $ निरकल्पासवभूनन्वमेवे.

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे वच्छेदकानामनुगमकस्य सरचात् । आख्याते क्रियैकत्वव्यवस्थापि अवच्छेदकबुद्धिविशेपैक्यमादा- यैव । उक्तञ्च वाक्यपदीये- प्रभा अत एव तन्मात्रवाचकस्य धातुत्वसिद्धिः । न च नानेति-यदि फुत्कारत्वाधःसन्तापनत्वादिनानाधर्मेण शक्यता तदा नानाधर्मावच्छिन्ना फुत्कारीदिनिष्ठा या शक्यता तन्निरूपितशक्ततायाः पचादिनिष्ठायाः पच्वादिरूपैकैकधर्मावच्छिन्नतया नानाधर्मावच्छिन्नशक्यतानिरूपितकधर्मावच्छिन्नशक्ततावत्त्वरूपनानार्थ- कत्वापचिः पचादेः। न चेष्टापत्तिः, गौरवात्, र्यादिनानार्थकस्थले प्रकरणादीनां शक्यताऽवच्छेदकस्य नियामकत्वेन दृष्टतया 'पचति' इत्यादिस्थले तु प्रकरणाद्यनपेक्षितत्वेन फुत्कारत्वादिरूपनानाधर्मप्रकारक बोधस्यानुभवसिद्धतया तन नानार्थकत्वस्यानुभवविरुद्धत्वाच्चेत्याशक्याह- तदादीति- अयम्भावः-यथा तद्यदित्यादिशब्दानां घटत्वपटत्वादिरूपेण नानार्थशक्ततया नानार्थ फत्ववारणाय स्वीयविषयताऽवच्छेदकत्वसम्बन्धेन वक्तृबुद्धिविशेपोपलक्षिता ये घटत्व-पटत्वादयो धर्मास्तद- वच्छिन्ने त दादीनां शक्तिस्वीकारेण न नानार्थकत्वम्, तथा प्रकृतेऽपि स्वीयविषयताऽवच्छेदकत्वसम्बन्धेन पचादिधातुप्रयोक्तसमवेतबुद्धिविशेषो (फुत्कारादिसमूहविषयकै कवुद्धि) पलक्षिता ये फुत्कारत्वादयो धर्मा स्तवच्छिन्नशक्यतानिरूपितशक्ततावत्त्वस्य पचादी स्वीकारात् । अननुगतनानाधर्मावच्छिन्नशस्यतानिरूपित- शकतावत्त्वस्यैव नानार्थकतया प्रकृते बुद्धिविशेपस्यानुगमकस्य सत्त्वेन नानार्थफत्वाभावः । न च बुद्धरपि आभयभेदाभेदेनाननुगमः, तव्यक्तित्वेन बुद्धर्भ देऽपि बुद्धित्वेन तस्या अनुगतत्वात् । तथा च अनेकशक्यता. ऽवच्छेदकत्वं न नानार्थकत्वम् । अनेका शक्यतावच्छेदकता यस्य शब्दस्येति तस्य भावः, अनेकशक्य ताऽवच्छेदकताकत्वं नानार्थकत्वम्। यथा हादिशब्दस्य विष्णुत्वेन्द्रत्वादिपु नानाशक्यतावच्छेकवा । आश्रयभेदेन शक्यतावच्छेदकताया भेदेऽपि प्रकृते शस्यतावच्छेदकतावच्छेदकस्य बुद्धिविशेषस्यैक्येन तभेदाभावात् । बुद्धिविशेषादेरिति-आदिना-बुद्धिविषयत्वतद्वच्छेदकत्वयोः संग्रहः । अत्र बुद्धिविशेष उपलक्षणम्, न तु विशेषणम् । उपलक्षणत्वच-तत्पदीयशक्यताऽवच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्तिज्ञानविषयत्वे सति तत्पद- जन्ययोधविषयत्वेन शक्तिमहायिपयत्यम् इति न शाब्दयोघे बुद्धिविशेषस्य भानम्। नन्वययवीभूतफुत्कारा- दिव्यापाराणामाशुविनाशित्वाद् युगपदवस्थानासम्भवेन तत्समूहासम्भवात् 'पाख्यातेनेका क्रिया प्रत्याय्यते' इति 'प्रशंसायाम्' (५-३-६६) इति सूत्रस्थभाप्यासङ्तिः, 'न वै विहन्तान्येकशेपारम्भं प्रयोजयन्ति' इति 'सरूप' सूनस्थमाप्यासद्गतिश्चेत्यत आह- दर्पणव्याख्या स्पः असत्त्वमूत्र इति भावप्रधानमाख्यातम्' (निरुक्त , अ. .स.) इति निरकार्यप्रतिपादकमेतत् । सत्त्वस्वभावमापना व्यक्तिर्नामभिरध्यते । इति भस्य पूर्वाद्धम् । ॐ भावश्चेति छ । योऽवधारणे । उक्तभाव एवेन्यर्थः । तेन सत्वभूतस्प तस्य ध्यपच्छेदः । निष्पदैरिति पहुपचनस्वारस्वेन विप्न्तपरित्ययः अभिधीयते योभ्यते इत्यर्थः । अभिधीयते इत्यस्य प्राधान्येने- पेति शेष । सेन कृदन्तपदैरसपावस्थभावाऽभिधानेऽपि न क्षतिः । निष्पदैरिति मायाख्याताभिप्रायेणेति कश्चित् । अयं चेनिस साध्ययन प्रतीयमानो व्यापारस्पेत्यर्थः । ॐ वाच्य इति पचयादिशश्य इत्यर्थः ।

·२१ धात्वर्थनिर्णयः 'गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्धया प्रकल्पिताऽमेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ इति । प्रभा पाख्याते क्रियैकत्येति-अत्राख्यातपदेन धातोरेव ग्रहणम् , न तु तिडन्तस्य, फुदन्तेऽपि धातूपस्था- प्यक्रियायास्तथात्वात् । घमाद्युपस्थाप्यक्रियायां त्वेकत्वान्वये याघकाभावात् । अत एव 'नामाख्यातोपसर्गनिपाताः' इति भाष्ये निरुक्त घ प्रकृतित्वेनोल्लेखः । अत एव नामा- न्याख्यातजानि' इति शाकटायनः। आख्यायते प्रत्याय्यते सर्वप्रधानीभूतोऽर्थोऽनेनेति बाहुलकात् करणे के आख्यातं धातुरेव । 'आख्यातमाख्यातेन' इत्यत्र तु पाख्यात (धातु) प्रतिकतिइन्ते लक्षणा, 'द्वितीया श्रित' इत्यादी भितादीनां यथा भितादिप्रकृतिसुबन्ते । न च भाष्ये, शाकटायनोक्तो च तिडन्तवाचकाल्यातशब्दस्य धाती लक्षणा, अनेकत्र लक्षणास्वीकारे गौरवात् । 'भावप्रधानमाख्यातम्' इत्यत्रापि आख्यावपदेन धातुरेय पाह्यः, सत्त्वप्रधानानि नामानि' इत्यत्र प्रकृतेरेयोपादानात् तत्रापि तत्त्वस्यैवौचित्यात् । व्याकरणे क्वचित्तिडन्तस्य ग्रहणम् , क्वचिद्धातोरिति नेयायिकानामाख्यातपदेन तिहो ग्रहणं सर्वथा हेयमेव । शब्दरत्नकारास्तु पाख्यातपदेन तिङन्तस्य प्रहणमाहुः । श्राख्याते क्रियेत्यनाख्यातपदेन घातोहणे आख्यातवाच्यक्रियेत्यर्थः । तिङन्तस्य ग्रहणे आख्यातजन्यशाब्दबोधविषयीभूतेत्यर्थः, विडन्तस्य क्रियायाचक- स्याभावात् , शक्तिमत्येव वाचकत्वव्यवहारात्। 'आख्याते' इति सप्तम्यन्तपाठे तु पाख्यातशब्दस्य वाच्ये योध्ये घा लक्षणा । विपयत्वं सप्तम्यर्थस्तस्य स्वरूपसम्बन्धेन क्रियायामन्वयः । अयच्छेदकेति-फुल्कारत्वादिनिष्टा या शस्यतावच्छेद कता तदवच्छेदको यो बुद्धिविशेषस्तद्गतेकत्वं क्रियायामारोप्येत्यर्थः । सा च बुद्धिः फुत्कारादिविषयकसमूहालम्परूपा एकैय । यद्वा, बुद्धिविषयसमूहगतैक्यारोपेणेत्यर्थः । गुणभूतैरिति-कमजन्मनाम् = क्रमेण-पौर्वापर्येणोत्पत्तिमतां फुत्कारादिव्यापाराणां समूहो बुद्या संकलनात्मैकत्वबुद्ध्या समूहालम्यनास्मिकया या प्रकल्पितोऽभेदो यत्र समूहे स बुद्धिप्रकल्पितसमूह एवं क्रिया। अभेदश्वाययवानाम् । स च समूहो गुणभूतस्तत्तद्रूपेण भासमानः समूहे प्रकारीभूतैर्यावयवैः पुकारादिभिर्युक्तः क्रियेति व्यपदिश्यते-ज्यवतियते इत्यर्थः । एतेन क्षणनश्वराणामवयवानां युगपदयस्यानासम्भवेन समूहः क्रियेत्यसगतमित्यपास्तम्, बुद्धया प्रकल्पने घाघकाभावात् । समूहेऽवयवगतपौर्वापर्य्यस्यारोपः, स्वत एकत्यन्चेत्यदोपः । एवञ्चकैकावयवेऽपि समूहरूपारोपादधिश्रयणायेकैक्रक्रियादशायामपि पचवीत्यादिव्यवहारो न विरुद्ध्यते । भारोपे च ताश- व्यवहार एव मानम् । दर्पणच्याख्या अनुभवसिद्धत्वादिति । अत एव व्यजनादिना वज्ञिप्रचलनदशायां फूकार एय गृहीतशक्तिकस्य न पचतीति प्रयोगः। यागः, इच्छा, ज्ञानं घेति विप्रतिपत्तिस्तु स्वीययोधानुसारादेवेति भावः । न च नानेतिक नानाधर्मावच्छिनशक्ति- निरूपकतावच्छेदकैकवर्गवत्त्वं नानार्थत्वन् । तच पयादावक्षतमिति भावः । फाशमादाय तस्वं लाराङ्किनुरपीटमेवेति योध्यम् । ॐ बुद्धिविशेषादेरिति ॐ स्वनिरूपितविपयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेति शेषः । बुद्धिविशेषविषयतावच्छेदकच- स्थेति यावत् । भयं भावः तदादिभ्यश्चैवत्वादितत्तद्रूपेण बोधः सर्वानुभवसिद्धः । स च चैत्रत्वाद्यनुगमकधर्म विनाऽनुप- ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे धात्वर्थ निरूप्य विडर्थमाह- आश्रये विति-फलाश्रये, व्यापाराश्रये चेत्यर्थः । फलाश्रयः कर्म, व्यापाराश्रया, कम् । तत्र फलव्यापारयोर्धातलभ्यत्वान्न विडस्तदंशे शक्तिः, अन्यलम्यत्वात् । शक्यता- बच्छेदकं चाश्रयत्वं तत्तच्छक्तिविशेषरूपमिति सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । - प्रमा ननु 'नासङ्गतं प्रयुञ्जीत' इत्यभियुक्तोक्तेः यद्यदनन्तरं निरूप्यं तत्तत्सङ्गतम्भवतीति व्याप्त्या 'अनन्तरा- भिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविपयस्मरणानुकूलसम्बन्धः सङ्गतिः । तथा हि-धात्वर्थनिरूपणानन्तरं तिङर्थनिरूपणे अनन्तराभिधान तिर्थनिरूपणरूपं तत्प्रयोजकजिज्ञासा 'तिडर्थज्ञानं मे जायताम्' इत्याका- रिकेच्चारूपा तज्जनकं ज्ञानम् -'तिर्थज्ञानं मदिष्टसाधनम्' इत्याकारकं तद्विपयस्तिडथस्तस्मरणानुकूल सम्बन्धश्च तिर्थनिष्ठो धात्वर्थवाचकधातुनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयवाच्यत्वरूपस्तादृशसम्बन्धरूपा सङ्गतिः । सा च पोढा-तदुक्तम्- 'सप्रसङ्ग उपोद्घातो हेतुताऽवसरस्तथा ) निर्वाहकैक्यकायॆक्ये पोढा सङ्गविरिष्यते ॥' इति । स्मृतस्योपेक्षानहत्वं प्रसङ्गः, प्रकृतार्थोपपादकत्वमुपोद्घातः, हेतुता= कारणता प्रसिद्धैव ! कारणे कार्ये घा ज्ञाते किमस्य कार्य कारणं वेति : जिज्ञासोदयेन उपजीवकत्वोपजीव्यत्वयोर्हेतुतायामन्तर्भाव. । न च पोढात्यन्यापातः, हेतुताया निरूपकताऽऽनयताऽन्यतरसम्बन्धेन सङ्गतित्वेन पोढात्वाक्षतेः। प्रतिबन्धकीभूत- जिज्ञासानिवृत्तिकालावच्छिन्नावश्यवकव्यत्वमवसरः । यथा धात्वर्थ क इति जिज्ञासानिवृत्तौ तिर्थस्यावश्य- वक्तव्यत्वरूपावसरसङ्गतिः। निर्वाहकैश्यम्-एकप्रयोजकप्रयोज्यत्वम् । कार्यक्ष्यम् = एककार्यानुभूलत्वम् । निरूप्पेति-वोधनानुयूलो व्यापारो निपूर्वकरूपधात्वर्थ. । धात्वर्थस्य प्राधान्येन तं निरूप्यावसर- सङ्गत्या तिऽर्थमाह-श्राश्रये विति--आश्नयस्याधेयसाकाक्षतयाऽऽह-फलाश्रय इत्यादि । ननु व्यापारस्य प्राधान्यात प्रथमतो व्यापाराश्रयोतिरेवोचितेति चेन्न, कारिकाया प्रथम फलस्यैवोपादानात्, लकारविधायके 'ल. कर्मणि' इति सूत्रे कर्मण एव प्रथमोपादानाच । यद्यपि न्यायनये फर्मपदेन जडवृत्तिस्पन्दस्यैव कत्तु पदेन प्रत्याश्रयस्यैव ग्रहणम् , तथापि प्रकृते 'फत्तुरोप्सिततमम्' (१-४-४६) इति सूत्रात् 'स्वतन्त्र कर्ता (१-४-५४) इति सूनाच कर्मपदेन फलाश्रयस्य कत्तृ पदेन धातूपात्तप्रधानीभूतव्यापाराश्रयस्यैव ग्रहणमित्याह-कलाश्रयः फर्मेत्यादि । अत एय 'पटो भवति' इत्यादी पदादेरपि कर्तृत्वसिद्धि', 'शाब्दिकनये स्पन्दयत्नोमयसाधारण- व्यापारस्वस्य स्वीकारात्। दर्पणव्याख्या पक्ष इति युद्धिरिशेपयिषयतावच्छेदकार्य तदनुगमधर्ममट्गीकृत्य सदनुगतीकृतस्तदन्टिनेषु चैत्रादिषु तदादीनां शक्ति । पुरिधिशेषविषयतावच्छेदभ्यस्योपरक्षणन्योपगमाच न चैनरवादीनां तेन रूपेण शाब्दयोधै भानापत्तिः । अननुगतनानाधर्मा- अष्टिमातिनिरूपतापच्छेदकधर्मवत एप नानार्थत्वम्, न तेषां तदपीति वदादिशक्तिनिरूपणे निर्णीतमन्यन, तर दिहाप्ययमेयमिति । नापिरीभूपक्षणावर मिरम्यापाराणां मेरनाऽसम्भात्तदारमाप्रियाया अनेम्या 'पा घ निया' इति + ·धात्वर्थनिर्णयः २३ नन्वनयोराख्यातार्थत्वे कि मानम् । प्रतीते लक्षणया आक्षेपात् प्रथमान्तपदाद्वा सम्म. वादिति चेदू- प्रभा तति--पटकत्वं भ्रलर्थः । फर्मकर्तृ घटकफसव्यापारयोर्षातुलभ्यत्वात् 'अनन्यनभ्यो हि शब्दार्थः' इति न्यायेन अनन्यलभ्यमानयमानं तिउर्थः । न चानयस्य शस्यत्वे आश्रयत्वं शक्यतावच्छेदकं स्वीकार्यम् । संचाधारत्वरूपम् । आधारत्वञ्च निरूपक (आधेय) भेदात्सम्यन्धभेदाय भिन्नमिति शफ्यानन्त्यमिनि याच्यम् , आश्रयस्य निरूपकादिभेदा भिन्नत्वेऽपि आश्रयत्वस्यावएडोपाधिरूपत्वेन निरूपकाद्यनपेतत्वेन शक्यानन्त्याभावात्, यद्वा, निरूपकादिभेदेन भेदेऽपि आश्रयतापेनानुगमादित्याह-तत्तच्छक्तिविशेषरूपमिति-असण्डो. पाधिरूपमित्यर्थः । एतेन कृतिमतो व्यापारवतो या तिष्ठः शस्यत्वे प्रकारीभूतकृतिव्यापारयोरेव शम्यताऽ पच्छेदकत्वमिति तेपामानन्त्याद् गौरवमिति नैयायिकोक्तमपास्तम्, गौरवोकेर्ययाकरणमताज्ञानप्रयुरुत्वान् । तेडा कृती शक्तिरिति स्वीकतुरंतव मते कृतित्वस्य शक्यताऽवच्छेदकत्वे तस्य जातिरूपतया लापवस्येवाश्रयन त्यापि तत्समत्वेन लाघवसत्त्यात् । मीमांसकादिमतं निराकर्तुं स्वमतं स्थापयितुञ्च शकते जन्विति । अनयोः कतकर्मणोः। थाल्या- तेति-आख्यातपदं तिब्बोधकमिति नैयायिकवासनाभिप्रायेणेदम् । वैयाकरणनिकाये पारयातपदस्य पातु. तिहन्तान्यतरबोधकत्वस्यैव स्वीकारात् । किं मानमिति-किंशदा प्रश्ने । प्रश्नश्च-जिज्ञासायोघकशब्दः । यद्वा, आक्षेपार्थकः। आक्षेपश्चात्र-किञ्चिग्निमित्तमभिसन्धाय प्रतिषेधः। प्रकृते लक्षणादिरूप निमिचमभि- सन्धाय कर्तृ कर्मणोचिफत्वप्रतिपेध आक्षेपः । ननु येन शब्देन यदर्थयोधो जायते स तस्यार्थ इति व्याप्त्या तिडा कर कर्मणोःप्रतीतिरैव मानमित्याह- प्रतीतेरिति-'देवदत्तः पचति' इत्यत्र देवदत्ताभिन्नाश्रयनिष्ठो विलित्त्यनुकुलो व्यापार इति प्रतीतिरेप मानमिति चेन्न, प्रतीतेस्तिकः कृतिवाचकत्वेऽपि कृतिसमयायिनि पाश्रये लक्षणयोपपत्तिसम्भवात् । ननु मीमांसकादिमते भावनाया ( यत्नरूपायाः) अपि शाब्दयोधै भानस्यावश्यकत्येन वनानाय शक्तिः ज्ञानस्य, प्राश्रयभानाय लक्षणाज्ञानस्य घावश्यकतया युगपवृत्तिद्वयज्ञानासम्भवेन लक्षणाया असम्मयः। न च भावनाभये लक्षणेत्युभयोलतणयैव योध इति वाच्यम्, कर्तृत्यरूपनिर्वाहाय भावनाया पाश्रये विशेषणतयेय भानस्यावश्यकत्वेन भावनायाः शाब्दबोधे प्राधान्यासम्भवादित्याह- आक्षेपादिति-पाक्षेपोऽनुपपत्तिरपत्तिरिति यावत् , यथा 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते' इत्यत्र दिवाभोजनाभापविशिष्टस्य देवदत्तस्य भोजनं विना पीनत्यानुपपत्त्या रात्रिभोजनं बुध्यते । एवमाश्रयं विना भावनायाः ( यत्नस्य ) स्थित्यनुपपत्त्या पाश्रयमानं स्यादिति भावः । अर्थापत्तिः = प्रमाकरणम् , प्रमात्मक- दर्पणव्याख्या "प्रशंसायाम्" (पा. सू० ४।२।६६) इति सूत्रस्थमाप्यासङ्गतिरत आह आस्यातेति । निर्विभक्तिकः पादः साधुः। आरपातप्रतिपायफिर्यकत्ययवस्थापीत्यर्थः । सविभक्तिकपाडे सप्तमी पैयिकाधारे अध्यादवज्ञाननियामादाय- योध्या। बुद्धिविशेपेक्यमिति ६ संकलनरूपबुद्धिविरोपामकविच्छेदकायमादायेत्यर्थः । तथा चावयवाऽश्रयं पौर्वा- पर्यम्, समुदायाध्यमेकत्वमादाय तन्सगतिरिति भावः । तत्र मानमुपन्यस्यति उकञ्चेति । गुणेति समितिद्- ·४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अत्रोच्यते-'ला कर्मणि च भावे चाऽकर्मकेम्या' (पा० सू० ३ । ४ । ६९) इति सूत्रमेव पानम् । अत्र हि चकारात् । 'करि कृत्' इति सूत्रोक्तं कर्चरीत्यनुकृष्यते । बोधकतारूपा . प्रभा शानश्च । श्राद्यम्-उपपाद्यज्ञानरूपम्-पीनत्वादिज्ञानम् , द्वितीयम्-उपपादकज्ञानम्-रात्रिभोजनादि- ज्ञानम् । तथा च उपपाद्यज्ञानेनोपपादकज्ञानरूपा अर्थापत्तिरूपा प्रमा, तत्करणश्च उपपाद्यज्ञानरूपमर्थापति- रूपप्रमाणम् । अक्षरार्थस्तु अर्थस्यापत्तिः, कल्पना यया बुद्धथा सा अर्थापत्तिः प्रमाणम् । तादृशप्रमाणेन जन्य यज्ञानं तदित्यर्थापतिः। न्यायमते आक्षेपो व्याप्तिज्ञानादिस्तस्मादित्यर्थः । तथा हि-भावना, क्वचिदाश्रिता, गुणत्वात् , रूपा. दियत् ,' इत्यनुमित्यात्मकं ज्ञानमाक्षेपस्तस्मादित्यर्थः, एवं कर्मप्रत्ययस्थलेऽपि फलमानं तिडः तदाश्रयः कर्मरूपार्थश्वाक्षेपलभ्यो बोध्यः । ननु व्याप्तिज्ञानानुपपत्तिज्ञानादिकं विनैव तिड्शवणमात्रेण फर्तृकर्मणोर्वोधात् पदनिष्ठचिज्ञानजन्य- पदार्थोपस्थितिविषयस्यैव प्रकारतया विशेष्यतया वा शाब्दयोघे भानस्य नियतत्वेनाऽक्षिप्तस्य भानानुपपत्तेश्चेदम- सगतमत आह-प्रथमान्तपदावेति-पचत्यादितिडन्तसमभिव्याहृतात् 'चैत्रः' इत्यादिपदादित्यर्थः । न चान- यत्वेनाश्रयबोधायाऽनये तिढां शक्तिरावश्यकी, आनयत्वे शक्तिरिति मते तद्रूपस्य तिडाऽऽश्रयस्य च प्रथमा- न्तपदेन चोधसम्भवानाश्रये तिडां शक्तिः सिद्ध्यति । प्रथमान्तपदासमभिव्याहारेऽध्याहारेण तद्वोध उपपादनीय इति तदाशयः । अनेति-जिज्ञासितविपय इत्यर्थः । उच्यते-अस्य 'लः कर्मणि' इत्यादिवाक्यसन्दर्भः कर्म । दर्पणव्याख्या व्यापारसमूह प्रति गुणभूतस्तत्तद्रूपेण भासमानैरषययैरुपलक्षित सङ्कलनात्मकैकत्षवुया प्रकल्पितोऽभेदो यस्य सद्प समूहः क्रियेति व्यवद्वियते इति कारिकार्थः। तत्र क्षणनश्वराणां व्यापाराणां वस्तुभूतसमुदायाऽभावाद् बुधेन्युक्तम् । निरूप्ये- त्यस्य सःपणेत्यादिः । प्रधानीभूतप्रकृत्यर्थनिरूपणानन्तरं विशेषणप्रत्ययार्थस्याऽवश्यवक्तव्यतयाऽवसरसगत्या तशि- रूपणमित्यभिप्रेत्याह 8 तिडर्थमिति। अन्यलभ्यत्वादिति 8 'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थ.' इति न्यायादिति भाय । एतेन कृतिमतो घ्यापारवतो या कर्तुं शक्यत्वेऽनेककृतिव्यापाराणां शक्यताऽवच्छेदकत्वकल्पने गौरवमिति मैया यिकाद्युक्तं दूपणमस्मन्मताज्ञानविजृम्भितमिति सूचितम् । नन्वाश्रयस्य तिर्थत्वे आश्रयत्वं शश्यतावच्छेदकं धाच्यम् । तस्य च स्वरूपाऽभिन्नतया नानासम्बन्धाऽवच्छियतया घ नानात्वादननुगमोऽत आह शक्यतावच्छेदकं चेति । 8 वक्ष्यते इविक भस्य द्वितीयार्थनिरूपणाऽवसर इति शेष । तथा च सनाऽसण्डोपाधिरूपस्यानुगतस्य यक्ष्यमाणावास रात्र नानात्वप्रयुक्तो दोष इति भावः । मीमांसकादिमतं प्रयलप्रमाणेन निराकरिष्यन् फतृ कर्मणोरकं तिर्थत्वं व्यवस्थापयितुं शत्ते ॐ नन्विति मनु 'यद् यदोध पत्तदर्यकम्' इति नियमादात्यातजन्यकत्तृ कर्मप्रतीतिरेव मानमत आह प्रतीतेरिति । सम्भवा दिस्यनेनान्वितम् । सम्भपहेनुगाह 8 लक्षणयेवि । नन्वारयातस्याऽऽप्रयरक्षकत्ये भावनामानानुपपत्तिस्तदुपपराई सत्र पस्प शपिकल्पने हुनाऽनये लक्षणासम्भवः, युगपत्तिद्वयविरोधात् । भावनाध्यत्वेन भावनाये एक्षणाय ! भापनाया प्राधान्यानुपतिरत आह आक्षेपादिति। आक्षेपोऽनुपपत्तिस्तत इत्यर्थः । तथा हि-अन्यिताभिधान पादिमते पदानां विशेषगत्वेनवार्थोपस्थापकतयाऽऽस्यातायभावनाया विशेषणत्वाऽनुपपल्या भवति सस्य भाभयाऽऽक्षेपक स्यम् । पदा, अनुमानं स । तत्प्रयोगश्व-आदयातपदयोन्या भावना, विशिक्षाधिता, विशेषणग्येन गृहीतराप्ति म्यान ·.. M २५ धात्वर्थनिर्णयः तिवादिशक्ति तत्स्थानित्वेन कल्पिते लकारे प्रकल्प्य लकाराः कर्मणि करि चानेन विधीयन्ते, नकारविसर्गादिनिष्ठां कर्मकरणादिवोधकताशक्तिमादाय शसादिविधानवत् । - , प्रमा मानमिति-अनुमापकमित्यर्थः । अनुमितिप्रकारश्चेत्त्यम्-तिड्प्रत्ययः, आश्रयनिरूपितशक्तिमान , 'लः कर्मणि' इति गृहोतशक्तिकत्वात् , प्रणादितद्धितयत्। अत्र साध्यतावच्छेदको हेतुतावच्छेदफश्च स्वरूपसम्बन्धः। यत्पदं यद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितशक्तिग्राहकपाणिनिसूत्रकम् , तत्पदं तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपित. शक्तिमदिति सामान्यतो व्याप्तिग्रहः । ननु कर्मार्थकतिडस्तदर्थकत्वसिद्धावपि सूत्रे कर्तृ पदाभावात् तिघादिपु तत्सूत्रगृहोतशक्तिकत्वरूपहेत्व. सिद्धिरित्यत पाह-अत्र होति । ननु 'लः कर्मणि' इति सूत्रेण लकारस्याश्रये शक्तिसिद्धायपि तिडस्तदसिद्धि- रित्याशझ्याह-योधकतेति-उचारितः शब्दः प्रत्यायको नानुचारितः' इति न्यायेन लाघवेन शास्त्र- प्रक्रियामात्रनिहाय स्थानित्वेन कल्पिते लकारे तियादिगतां घोधजनताशक्ति प्रकल्प्य लकारस्य विधानेऽपि 'यदर्याभिधानसमर्थः स तस्याऽदेशः' इति न्यायेन, लकारस्य प्रयोगघटकतयाऽनुच्चरितत्वेन च तियादिशक्ति- योधने एव तत्सूत्रतात्पर्यात् । शक्तेर्बोधजनकतातोऽतिरिक्तत्वेऽपि तत्समानाधिकरणां तां शक्तिमित्यर्थः। नकारेति-रामान्' 'रामैः' इत्यादी, आदेशत एवार्थबोधात् तन्निष्ठेव शक्तिरिति भावः । ननु कर्तृत्व (यत्न) कर्मत्व (फल ) योः शक्तिस्वीकारे यत्नत्यं फलत्यश्च शक्यतावच्छेदकम् , तच्च जातिरूपमिति लाघवम् । फादी शक्तिस्वीकारे नानायनानां नानाफलानाञ्च शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवम् । न च 'प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम्' इत्युक्तेत्रिविधेपु यत्नेषु एकाकारप्रतीतेरभावात् यत्नत्वस्य त्रितयसाधारणत्वे मानाभाव इति वाच्यम् , कार्यत्वावच्छिन्ननिरूपितकारणतावच्छेदकतया यत्नत्वजातिसिद्धः। दर्पणव्याख्या घटपदयोध्यघटस्वरत्' इति । समानसंविसंवेद्यत्वं तु नाक्षेपः, प्रमेयमित्याश्रयभाने भावनाया अभानात् , भावनायोधे आश्रयाइभानाचेति । मनु व्याप्त्यादिप्रतिसन्धान विनाऽप्याश्रययोधस्यानुभवसिद्धत्यानाक्षेपादाश्रयभानोपपत्तिः, धाचिकत्यात् तथा- भानस्य । कियोक्तरीत्या तद्धानसमर्थने भारयातजन्यबोधे भावनायाः प्राधान्यानुपपत्तिः, शक्तिमहे तस्या विशेषणत्वेनैवो. पस्थितरवाद् घटग्यवत्, एतावस्य विचाराऽसहत्वाचेत्यत भाह * प्रथमान्नपदाति समभिव्याहृतप्रथमान्तचैत्रादि- पदादेनाश्रयमतीरयुपपत्तेरित्यर्थः । एवञ्च नाश्रयमतीत्यनुपपत्तिराश्रये आण्यातशक्तिसाधिकेति भावः । मानमिनि ययायाधयन्नाश्रयभानार्थ तत्राख्यानस्य शक्तिरावश्यकीत्येयोत्तरं वक्तुमुचितं तथापि धातोः पलव्यापारयोः शक्तिराख्यातस्याश्रयत्वे शक्तिरिति मते आश्रयस्थ आश्रयत्वेनापि लाभास सामान्यत आश्रये स्वाभि- मतायातशनिः सिद्ध्यतीति सन्मतनिरासार्यमपि सूत्रं प्रमाणवेनोपन्यस्तमिति बोध्यम् । ननु कर्तृपदाघटितमिदं सूनं कथमाझ्यानम्य कर्तृवाचकरने मानमिन्याशयं निरस्पति ॐ अत्र होति नन्वेतत्सूत्रं लकाराणामेव फर्नादिशक्तियोध नाक्ष्यातस्येत्यत आह धोधकनारूपामिति , बोधजनस्वरूपामित्यर्थः । इदं चादेशिष्वेव शक्तिरादेशानामादेशि- स्मृनिद्वाराऽोपस्थापत्यमिति मतनिरासायोक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । 8 विधीयन्ते इति तथाच वर्ण- स्कोटपक्षे यमागरनामेव याचकाया व्यवस्थापयिष्यमाणतया 'लः कर्मणि' इत्यादिसूत्राणां नियादिशक्तिप्रहे एवं तात्पर्यावधारणेन सम्भवति तस्याऽख्यातशक्तिसाधकप्रमाणत्वमिति भावः। 8 नकारविसर्गादीति * 'रामान्' 'राम' भावनापदजन्य ·२६ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे न च सूत्रे कईकर्मपदे कर्तृत्वकर्मत्वपरे । तथाच कईलम्-कृति, कर्मत्वच फलमेवार्थो- ऽस्त्विति शक्यम् , फलव्यापारयोर्धातलभ्यत्वेन लकारस्य पुनस्तत्र शक्तिकल्पनाऽयोगात् । , - प्रमा नप प्रागभावध्वंसस्यापि कार्यतया तत्र च यत्नस्याकारणत्यात्तदसिद्धिरिति याच्यम् , कार्ये भावत्यस्यापि विशेषणत्वेनादोषान्। यद्वा, समवायसम्यन्धावच्छिन्नकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकतया यत्नत्वजातिसिद्धिः। यदि तु संयोगादिजनकतावच्छेदकतया क्रियात्यसिख्या विनिगमनाविरहादानवजात्य सिद्धिरित्युच्यते, तदा यत्नपदशस्यतावच्छेदकतया तसिद्धिर्योध्या । नैयायिकादिमतं दूपयति-नच सूत्र इति । “फत त्येति- -कृत्याश्रयरूपकर्तृपदार्ये प्रकारीभूतायाः कृतेः, फलाशयरूपकर्मपदार्थे प्रकारीभूतस्य फजस्य च त्वप्रत्ययार्थतया कर्तृत्वम्-कृतिः, कर्मत्वञ्च फलमिति फलतीति भावः । 'प्राकृतिः पदार्गः' इति मतेन लक्षणया भावप्रधाननिर्देशाद्वा फर्तृकर्मपदं तदर्थकमिति भावः । 'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः' इति न्यायेन कृतिफलयो र्धातुलभ्यत्वेन न तत्र तिहां शक्तिरिति भाव. । ननु मीमांसकानां मते फलमानं धात्वर्थः, भावना तिष्ठर्थः । भावना च भषितु ( उत्पद्यमानस्य) र्भवना ( उत्पत्ति) नुकूलभावक (उत्पादक ) व्यापारविशेपः स्यन्द यत्नसाधारणः। तत्र विड्प्रत्ययेऽस्त्यंशद्वयम्-आख्यातत्वम्, लिहत्वञ्च । आख्यातत्वञ्च सकलतियादिपु । लिवन्तु लिस्थानिकतिमादिष्वेव । तत्र लिडा पाख्यानत्वलित्वाभ्याम्भावनैवोच्यते । तनेयान विशेषः-लिड्वेन तिड्योध्या या भावना सा शाब्दी भावना इत्युच्यते । यथा 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र यागकर्तुः पुरुपस्य या यागे प्रवृत्तिस्तदनुकूलो यो भावक (प्रेरक ) व्यापारविशेषः-प्रेरणरूपः सा शाब्दी भावना। स च प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेषो लोके पुरुपनिष्ठः । वैदे तु पुरुषाभावात लिडादि- शब्दनिष्ट एव । आदिना तव्यदादीनां संग्रहः । सा च भावना साध्यम्, साधनम् , इतिकर्तव्यताश्चेति अंशः त्रयमपेक्षते । तन पुरुपप्रवृत्तिरूपा प्रार्थी भावना साध्यत्वेन अन्वेति । करणाकाक्षायां लिडाविज्ञानं साधन- खेन अन्वेति । इतिकर्चव्यता= उपकारकम् , तच्च कर्मणः प्राशस्त्यज्ञानम् इतिकर्तव्यतया अन्वेति, प्राशस्त्य- ज्ञानादेव प्रवृत्तिर्जायते । आख्यातमानेण प्रार्थी भावनोच्यते । स्वर्गादीच्छाजनितो यागविषयको यः प्रयत्नः सा आर्थी भावना। रथो गच्छति' इत्यत्र तु अश्यादेश्चेतनस्य यत्नं रथे श्रारोप्य तथा प्रयोगः । अन्ये त्वाहुः-भवितुः= उत्पद्यमानस्य भवना (उत्पत्ति) नुलो भावक ( उत्पादक ) व्यापार विशेपो भावना । यस्मिन् व्यापारे कृते फरणं फलोत्पादाय समर्थ भवति । 'कुठारेण छिनचि' इत्यन्न भवत्येताहशी मतिः-कुठारेण तथा व्यापारवान् भवति कर्ता यस्मिन्ब्यापारे कृते कुठारेण छेदनं सम्पद्यते । एवं 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यत्र यागेन तथा व्याप्रियते कर्त्ता यस्मिन् व्यापारे कृते यागात् स्वर्गो भवति । करणन्तु वेदे धात्वर्थयागादि। लोके तु कुठारादि । श्राख्यातार्थव्यापारश्च लोके उद्यमननिपातनादिः। वेदे तु अग्न्यन्या- दर्पणव्याख्या इत्यादावित्यर्थः । ॐ कर्तृकर्मपदे इति अस्यानुत्तोपाते इत्यादिः। * फर्तृत्वकर्मत्यपरे इति * भाकृतिशक्ति- पादमाभिमेत्य भावप्रधाननिर्देशाद्वेति भावः । ॐ कर्तृत्वम्-कृतिरिति 8 लो यत्नवाचकत्वेन तत्प्रकृतिक्कर्थकतृजन्त- कशब्दस्य कृत्याश्रयवाचकतया तदुत्तरमावप्रत्ययेन प्रकृत्यर्यप्रकारीभूतकृतिरूपधर्मबोधनादिति भाव । के कर्मत्वश्व फलमिति कर्मशब्दस्य धात्वर्थफलाश्रये पारिभाषिक्त्वादिति भावः । शङ्कयमिति तथाच तत्सूत्रया कर्मणोराख्यातशक्तिः सिध्यतीति भावः ।

·२७ धात्वर्थनिर्णयः अथ दर्शनान्तरीयरीत्या व्यापारस्य धात्वर्थत्वाभावाचन लकारविधिः स्यादिति चेत् , तर्हि कता- प्रभा व्यापार- घानादिब्राह्मणतर्पणान्तः । अन्योत्पादानुकूलव्यापारत्वमेतन्मते सन्द (जडनिष्ठफर्म) यत्नोमयसाधारणम् । एवञ्च 'रथो ग्रामं गच्छति' इत्यन रथस्तथा गमने व्याप्रियते यस्मिन् व्यापारे छते गमनाद् प्रामप्राप्तिर्भवति । अत्र गमनं धात्वर्थ एव । अत्र मते रथे न यत्नारोपः, स्वत एव गमनानुकूलव्यापारस्य रथे सत्त्वात् । एवं 'देवदत्तः प्रयतते' इत्यत्रापि देवदत्तस्तथा व्याप्रियते यथा प्रयत्नो भवति । यत्नानुकूलव्यापार एप आख्यावार्यः। अत्र व्यापारश्चेच्छारूपो यत्नस्येच्छाजन्यत्वादिति धात्वर्थाद् भिन्न आख्यातार्थ इति मौमांसकाः। दर्शनान्तरीयरीत्येति-दर्शनम्-अध्यात्मशानोपायभूतं शास्त्रम्, अन्यद् न्यायशास्त्राद् भिन्नं यदर्शनं मोमांसारूपं तद्रीत्येत्यर्थः । व्यापारस्य = श्राख्यातवाच्यस्येत्यर्थः । एतेन फस्यचिन्मीमांसकस्य मते व्यापारस्य धात्वर्थत्वेऽपि धात्वर्थत्वाभावादित्युक्तिरसद्गतेत्यपारतम् , आख्यासार्थव्यापारस्य तन्मतेऽपि धात्वर्थभिन्न- स्वात् । तत्र-व्यापारे । यद्वा, फलमानं धात्वर्थः, फुत्कारादिव्यापार एवाऽख्यातार्थ इति भाट्टरहस्यमताभिप्रायेण व्यापा- रस्य धात्वर्थत्वाभावादित्युक्तिः । परन्त्वेतन्मते 'अग्निष्टोमेन यजेत' इत्यत्र फलमानस्य यजधात्वर्थत्वे तन फले अग्निष्टोमस्याभेदान्वयासम्भवः, यागरूपस्य कर्मणः क्षणनश्वरत्वादित्यादिमीमांसासिद्धान्तमगरचेति यत्किश्चिदेतत् । परन्तु तमेव सिद्धान्तं मत्वेतग्रन्थप्रवृत्तिरिति प्रतीयते। विलित्त्यादिफलमानं धात्वर्थो न व्यापारः, धातुवृत्त्यानुपूर्याः शक्ततावच्छेदकत्वे सदानन्त्यात्परिगणिततिहादिप्रत्ययानामेव वाचकरवं लाघवात् । तत्र शक्ततावच्छेदकं नाख्यातत्वम् , अननुगमात् , किन्तु तिवृत्त्यन्यतमत्वमेव । यता, आख्यानत्वं जातिरेवेति तदेवावच्छेदकम् । तिप्त्यादिना साइकर्यन्तु न, पाख्यातत्वाभावसामानाधिकरण्यस्य तिप्त्वेऽभावात् । साकर्यश्च-स्वसा- मानाधिकरण्य-स्वाभावसामानाधिकरण्य-वाधिकरणकृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेतत्निवयसम्बन्धेन स्परविशिष्टत्वरूपम् । न च फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे क्रियावाचकत्वाभावाद् धातुसंज्ञानापत्तिः, फलस्यापि 'कर्मवत्कर्मणा' (३-१-८७ ) इति सूत्रे क्रियापदव्यवहार्यत्वेन भाष्ये दृष्टतया क्रियावाचित्याक्षतेः । 'पच्यते तण्डुलः स्वयमेव इत्यादी वैयाकरणमरोऽपितथात्वस्यैवाङ्गीकरणीयत्वात् । एवं फलस्य धातुवाच्यत्वे ऽपि तदाश्रयत्वरूपे फर्मले एव लकारः स्यादित्यपि पूरणीयम् । अन्यथा 'कर्तृकर्मादिवाचित्वं न' इत्युत्तरप्रन्ये फर्मप्रहरणासगतिः स्यात् । तामिति-खुलादिकृत्संज्ञकप्रत्ययस्थले मोमांसकैरपि व्यापाराश्रयवाचकत्वस्यैव स्वीकारात् । यदि दर्पणव्याख्या ® दर्शनान्तरीयेति के दर्शन शास्त्र न्यायादिः, अन्यदर्शनं दर्शनान्तरं सत्र मया दर्शनान्तरीया, गहादि। स्याउ । 'पति' इत्यस्य पार्क करोतीति विवरणात् फलं पच्याद्यस्ति न व्यापारवचन इति मीमांसका मन्य सन्मने व्यापारस्यान्यसम्यत्वाभावात्र एकारविधौ न किञ्चिद्याधकम् । यद्यप्युक्तरीत्या म्यापारे शकिसिद्धावपि शक्कियोधक कर्मणीत्यनुपपप्रमेय, तथाप्यभिधानामभिधानव्यवस्थार्थ तदप्यावश्यकमेव, देधा भानं तु कचित् परिसर णीयमिति मा कतामिति'ॐ कृरसंशमनां दुजादीनामित्यर्थः । ननु कर्तरि कन्' इन्येव नम्र किसान पर- ·प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे मपि कईफर्मादियाचित्वं न सिद्धथेव, 'करि कृत' इति च 'ला कर्मणि' इत्पनेन तुल्पयोगक्षेमम् । अपि प मीमांसकाना कतामियाऽऽख्यातानामपि फर्नुयाचित्तमस्तु, भावनाया एवाऽऽक्षेपेण कृदादिवत् प्रतीतिसम्भवे वाच्यत्वं मास्तु । भभा लाघयादव फर्नादिपदं धर्मपरमेय सदा कृत्यपि तदेव स्यात् । ननु तर 'कर्तरि कृन्' 'तयोरेय कृत्य इत्यादिसूनमलात्तर कर्मादिपदं धर्मिपरं स्यादित्यत आह-फर्तरि शादिति-चेन 'तयोरेव' इत्यस्य संग्रहः । तुल्ययोगेति-अलब्धस्य लाभो योगः। लब्धस्य परिरक्षण क्षेमम् , योगश्च क्षेमशानयोः समाहारो योगमम् , तुल्यं योगक्षेमं यस्य तत् । अयम्भावः-यदि 'फर्तरि कृत्' इत्यव एच 'ल. कर्मणि' इत्यन 'फर्तरि' इत्यनुवर्तते । तन यदि पाचको देवदत्तः' इत्यत्र - विक्लित्यनुकूलमायनाश्रयाभिन्नो देवदत्तः' इति सामानाधिकरण्येनान्वय- लाभाय कर्तृपदमाश्रययोधकमिति लब्धस्याश्रयरूपार्थस्य परिरक्षणरूप क्षेमम् । अलब्धाया भाषनाया लाभाय आक्षेप इति योगश्चाश्रीयते तदाऽत्रापि तथैव योगक्षेमं स्यात् , तत एव कर्तृपदानुत्तेः। लः कर्मणीति सूत्रे कर्तृपदं धर्म ( कर्तृत्व ) परं कर्तरि कृदिति सूत्रे तु धर्मि ( क ) परमिति वैपम्य न स्यात, बीजाभावात् । यदि 'लः कर्मणि' इत्यत्र धर्मपरं तदा फर्तरि फत् इत्यनापि धर्मपरमेव स्यादित्याय ( कर्चा) भाक्षेपलभ्य स्यादिति क कर्मकृतामाश्रयबोधकत्वमिति मीमांसकसिद्धान्तमग इत्याह-तहि कृतामपोति-न हि गोधा सर्पन्ती अहिर्भवति' इति भाप्यप्रामाण्यादुभयनापि तुल्यार्थकत्वमेव स्यादिति भावः । । ननु शब्दाधिकाराश्रयणात्कर्षपदमन धर्मपर स्यात्, न च प्रमाणाभाव, तिडभिप्रायेण 'शक्तिः (कर्मवादिरूपा) कारकम्', फदभिप्रायेण 'शक्तिमत् (कर्मादि) फारकम्' इति भाप्यस्यैव मानस्वादिति चेन्न, वादशाभिप्रायस्य भवत्कपोलकल्पितत्यात् । ननु कृति सामानाधिकरण्ये नान्वयदर्शनाद् धर्मिपरत्वमित्यत पाह- अपि चेति । तथा च मीमांसकमते यथा कुदर्थकर्नाऽऽक्षिप्तभावना शाब्दयोघे भासते तयाऽत्रापि तिर्थ- फक्षिप्तभावनायाः शाब्दबोधविषयत्वं स्यादिति भावः । दर्पणव्याख्या भाह ॐ कर्तरि वित्ति चेति ॐ तत्सूत्रादेव घ तरीति अमानुवर्तते । तथाच पूर्वसूत्रस्थ पदस्य धर्मिपरत्वमेव, अधर्मपरताय तु तत्रापि धर्मपरतव म्यात् । सदेवाही तुल्ययोगक्षेममिति के भलब्धलाभो योग, रन्धरक्षणं क्षेमम् । एवञ्च 'लः कर्मणि' इत्यस्यानन्यलन्धभावनाया भारयावार्थत्वप्रतिपादकन्योपगमे न्यायसाम्यात्, कर्तरि कन्' इत्यस्यापि कृता भावनार्थत्वप्रतिपादकत्वम् । तस्या भाक्षेपादेव लभान कृतां तच्छक्तिप्रतिपादकं तदिति यदि, तई 'ला फर्मणि' इत्यपि नास्यातस्य भाषनारातिप्रतिपाइकमिति समानमित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रस्थकतपदस्य धमिपरत्वेऽप्यनुवृत्तस्य तस्य शब्दाधिकाराऽऽश्रयणेन धर्मपरत्वसम्भवानोकदोप' । यदि ध शब्दाधिकाराऽऽश्रयणं सत्येव गमके, प्रकृते च तदाश्रयणे प्रमाणाभाव इति विभाव्यते, तदापि 'शक्तिः कारकम्' 'शक्तिमत्कारकम्' इति पक्षद्वयस्थाप्याकरसिद्धतया तद्विकल्पस तिकृतोर्व्यवस्थितत्वाश्नयणादाधिकाराश्रयणेऽप्यभिम- तार्थलाभोऽक्षत एवेयत आह * अपि चेति तथाच विकल्पव्यवस्थापा एवाप्रामाणिकत्वेनैकार्थपरतव न्यायेति भाव । नन्वादयातस्य व्यापारावाचावे कथं ततस्तद्बोधोऽत आह भावनाया इति । कृदादिवदिति 'इति पतिः, कृदादिस्यले इवेत्यर्थः । आदिपदात् कतविहिततद्धित इत्यादेः परिमहः । तथाच यथा भवन्मठे - - ·धात्वर्थनिर्णयः ૨૬ तथा सति प्राधान्यं तस्या न स्यादिति. चेन्न, 'घटमानय' इत्यादावाक्षिप्तव्यक्तेरपि प्राधान्यवदुपपत्तेः। पचतीत्यादौ पाकं करोतीति भावनाया विवरणदर्शनाद्वाच्यत्वमिति चेन्न, पाकाऽनुकूलव्यापारवतः कर्तुरपि विवरणविषयत्वाऽविशेषात् । न च कर्नुर्विधरण तात्पर्यायविवरणम् , पार्क करोतीत्यशब्दार्थकर्मत्व विवरणवत्, इतरेतर- . प्रभा ननु कदाक्षिप्तभावना यथा 'पाचकः' इत्यादिस्थले प्रधानीभूता तथाऽऽक्षिप्तभावनायाः प्राधान्यं न स्थादित्याह-तथा सतीति-1 व्यक्तरपीति-'प्राकृतिः (जाति.) पदार्थः' इति मीमांसकनये 'घटमानय' इत्यादौ जातेरानयनासम्भवाज्जात्याक्षिप्तव्यक्तेर्यथा प्राधान्येन भानं तथा आक्षिप्ताऽपि भावना प्राधान्येन भासेत, आधिप्तस्याप्राधान्यमेवेति नियमाभावादुक्तस्थले व्यभिचारात् , प्राधान्याप्राधान्ययोरनुभवानुसारित्वाचेति भावः। न च प्रत्ययार्थाऽक्षिप्तस्याप्राधान्यमिति नियमानोक्तस्थले व्यभिचार , एतादशनियमे मानाभावात् , लाभावात् , पष्ठ्यर्थसम्बन्धे मतुविति पक्षे सम्बन्धादिप्तव्यक्तरपि प्राधान्यदर्शनेन 'गोमन्तमानय' इत्यादी पभिचाराच । विवरणेति-तत्समानार्थकशब्दान्तरेण तदर्थकथनं विवरणम् । तथाच 'पचति' इत्यत्र अर्थ. (च्छब्दद्वयम्-'पच्' इत्यस्य पाकमित्यनेन, तियर्थभावनाया यत्नार्थककरोतिना च विवरणदर्शनादारयातवाच्या गवना प्रतीयत इति भावः । ननु विवरणस्यैवार्थनिर्णायकत्वे 'करोति' इत्यत्र कृत्रायत्नस्य, तिपा यत्नाश्रयकर्त- .पि विवरणविषयत्वेनाख्यातार्थो भावनेत्यत्र विवरणस्य निर्णायकत्यं न स्यादित्याह कत्तुरपि विवरणेति। तात्पर्याथेति-पचति' इत्यतस्तिडर्थभावनाक्षिप्तकर्त योधो जायतामितीच्छारूपतात्पर्य विपयीभूतार्थविवरणमेव करिति न ततः कर्तुस्तिवाच्यत्वं सिध्यति । ननु शब्दार्थस्यैव विवरणत्यदर्शनेन तात्पर्यार्थविवरणाप्रसिद्धिरित्यत आह-पाफमिति-पार्क करोति' इति विवरणेऽमा कर्मत्वस्यापि विवरणात् 'पचति' इत्यत्र कर्मत्ववाचकपदाभावादशब्दार्थस्यापि कर्मत्वविवरण- यदिति भावः । ननु अशब्दार्थस्याऽर्थस्यापि कर्मत्वस्य कर्मतानिरूपकत्वसम्बन्धेन विलित्तापारेऽन्वयेन फलस्यापि व्यपदेशिवदावेन कर्मत्वादाकाङ्क्षाभास्यसम्बन्धस्य विवरणविषयत्वेऽपि विशेपणतया भासमानस्य कर्तस्तात्पर्यार्थ विवरणत्वासम्भव इत्यरुचेराह-इतरेतरेति-मीमांसकादिमते समाहारद्वन्द्वे उत्तरपदस्य समा. हारे लक्षणेति चेन पदार्थस्यैव विवरणमित्यत उक्तमितरेतरेति । इतरेतरयोगद्वन्द्वे 'धवखदिरी' इत्यादी साहित्यबोधकपदामावादपदार्थस्यापि साहित्यस्य द्वित्वान्वयानुरोधेन भानम् । तस्य च साहित्यस्य द्वित्वानति- दर्पणव्याख्या धातोर्व्यापारावाचकन्वेन कृदयकांक्षिप्तभावनाया पोधरिपयत्वं तथाऽऽख्यातेऽपीति भावः । ॐ तथा सतीति ॐ भावनाया भाग्यातापाच्यत्वे सतीत्यर्थः। तस्याः भावनायाः। प्राधान्यम् ॐ मुख्यविशेष्यत्वम् । ॐ घटमानयेति 'जातिः पदार्य:' इति मते नात्याक्षिप्तव्यक्तर्यथा प्राधान्यं तथा फाक्षितभावनाया अंपि प्राधान्यमुपपस्यत इत्यर्थः । गफिमारकेषु परिगणिताद्विवरणाद्भावनावाचकत्वमाख्यारास्याऽऽप्यास्यतीत्याशकवे भावनाया इति * * विय- रणेति & सन्समानार्थकपदान्तरेण तदर्थकथनस्य विवरणतया प्रकृते पचतीत्यस्य पाकभावनेत्यारयातस्य भाषनापदेन विवरणात्तस्य भावनावाचकवमित्यर्थः । विवरणस्य स्वस्ववोधानुसारितया न तेनार्थनिर्णय इत्याह 8 पाकाऽमु- कूलेति ॐ पचनीत्यस्यैकमत्त का पचिनियेति कविवरणस्यापि दर्शनेनाऽख्यातस्य भावनायां शक्तिरत कचरीत्यत्र पिनिगमकामावादिति भावः । इतरेतरयोगद्वन्द्व इति समाहारद्वन्दे उत्तरपद पाऽर्थसमाहारस्य पशब्देन - ·प्रभादर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे --- वाच्यम् , 'सोमेन यजेत'. 'स्तोकं पचति' 'राजपुरुषः' इत्यादावप्यभेदयोधाऽनापत्तेः । प्रभा उक्तनियमे व्यभिचारमाह-सोमेनेति । सोमो लताविशेषः । तस्य मत्वर्थे लक्षणया यजयात्वर्थयागे. ऽभेदान्वयेन, यागस्य च करणतानिरूपकत्वसम्बन्धेन तिडयभावनायामन्वयेन सोमयदभिन्नयागनिष्ठ- करणतानिरूपिका इटफलिका भावनेति योधः । इष्टन्च-स्वर्गादि । ननु सोमपदार्थस्य न यागेऽभेदान्वयः, किन्तु करणतया भावनायामन्वय इति नात्रोक्तनियमे व्यभिचार इति चेन्न, सोमयागयो, स्वातन्त्र्येण करणतानिरूपकत्वेन भावनायामन्वये वाक्यभेदापत्तेः, फलभावनायां करणीभूतस्येव प्राधान्येन यागवत्सोमरयापि प्राधान्यापत्या 'यागार्थ सोम' इति व्यवहारानुपपत्तेश्च । एवं तिह प्रत्ययोपात्तभावनायाः करणाकाङ्क्षायां समानपदोपस्थितधात्वर्थयागस्य करणतयाऽन्वयेनाकाक्षा निवृत्तेविं भिन्नपदोपस्थितसोमस्यान्वयानुपपत्तिः । न च सोमस्याभेदेन यागेऽन्वये क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्' इत्यभि- युक्तोक्तेः फर्मतया सोमपदात् तृतीयानुपपत्तिः, यत्र धात्वर्थस्य भावनायां कर्मतानिरूपकत्वेनान्वयः, यथा 'स्तोकं पचति' इत्यादौ, तत्रैव क्रियाविशेषणानां कर्मत्वाभ्युपगमात् । प्रकृते तु यागस्य करणतयान्वय इति कर्मत्वाप्राप्ते: नन्वेषमपि धात्वर्थफलस्य भावनारूपव्यापारोत्तरकालिकत्वेन तत्र करणतयाऽन्वयासम्भवः, भावनाभाध्यं यत्स्वर्गादि वनिर्वर्तकलरूपपारिभापिककरण्त्यस्यैवान विवक्षितत्वात् । व्यभिचारान्तरगाह-स्तोकमिति- अत्र विक्तित्तिरूपफलस्यापि व्यपदेशिवभावेन फलाश्रयत्वात्कर्मत्वेन तन स्तोकपदार्थस्याभेदान्वयः, समान विभक्तिकत्वं तु नास्तीति व्यभिचारः। ननु नामार्थद्वयस्य यत्राभेदेन विशेष्यविशेषणभावस्तव समानविभक्तिकाचं नियागकमिति व्यभि चाराभाव इत्यत आह-राजपुरुप इति-श्रा राजपदस्य राजस्वत्ववति (राजसम्बन्धिनि) लक्षणया पुरुपेऽभेदान्ययेनोक्तनियमे व्यभिचार इति भावः । नैयायिकमताभिप्रायेणायं दोषः। तन्मते व्यधिकर- णतत्पुरुपे पूर्वपदस्य विमत्यर्थविशिष्टे लक्षण्याऽभेदेनैवान्वयात् । 1 दर्पणन्याख्या * सोमेन इत्यादिना'- नम्वत्र था सोमस्य परणत्वनैवावयार कयाम्पिमस्पा यामिजार हरि , सामेष याममामाया वेनाऽन्वये यागस्यापि तन परणयेनपाऽन्ययात् 'सोमेन यागेनेदं भावयेत्' इत्युभयविधाने वाक्यभेदप्रसमः। सोमल यागपत् फलभावनाकरणत्न प्राधान्यापत्तिर्यागार्थत्वानुपपत्ति , प्रत्यय याच्यफरभावनायाः समानपदोपात्तयागस्य करणत्वे. भवान्वयादाकाइनानिवृत्तेविभिन्न पदोपात्तस्य सोमस करणत्वेनाऽन्वयानुपपत्तिश्च । 'सोमेन यागम्' इत्यन्वयाभ्युपगमे यद्यपि सोमस्य न यागार्थवानुपपत्ति, करणत्वेनैवान्वयात्, तथापि प्रत्ययार्थभावनावरणत्वेन उपस्थितस्य साध्यत्वेनाsन्य पानुपपत्तिपरिहरेवेति सोमपदम्य मवयंरक्षगया 'सोमवता यागेनेष्टं भावयेन्' इति विशिष्टार्थविधानाद्वायभेदनसको नेति मीमांसकसिद्धान्नः । तत्र चोक्तनियमे व्यभिचारो दुर इनि माव' । सस्तोक पचतीति अग्रापि धाययंग्यापारजन्यफले विभिाविभरिनकस्तोकपदार्थस्याभेदान्वयादिस्यर्थ । ननु समानविमक्तिवं नामाऽर्थयोरेवाऽभेदाऽन्मयपोय प्रयोजकम् । अत एवं ध्युत्पत्ती द्विवचनस्यैचोलोए' | नामवन पक्ष्यते । प्रकृते चाऽनुयोगिप्रतियोगिनो मायवाभावात्रोक्तदोपोऽत आह राजपुरुप इति ।

·धात्वर्थनिर्णयः नच लक्षणया कर्जुरुक्तत्वात् सामानाधिकरण्यम् , पिट्नाक्ष्पादियौगिकानामपि द्रव्यवाचि- त्वाऽनापत्तेः । .. एवं वैश्वदेवीत्यादितद्धितानामपि, 'अनेकमन्यपदार्थे 'साऽस्य देवता' प्रमा - पैंयाकरणनये तु समासादिवृत्तावेकार्थीभावरूपशक्तिस्वीकारेण पदार्थयोः पृयगुपस्यित्यभायेनान्ययस्ये. वाभावेन व्यभिचाराभावः, पृथगुपस्थितयोः परस्परं सम्बन्धस्येवान्ययपदार्थत्वात् । तन्मतेऽपि व्यभिचारस्तु 'स्तोकं पाकः' इत्यादिस्थले बोध्यः। यदि नागार्थपदेन मुख्यविशेप्यतयोपस्थितस्येव प्रहणम्, प्रकृते प घबर्थे विशेषणीभूतधात्वर्थे एवान्वयेन व्यभिचाराभावस्तहि 'स्तोकं पक्त्या मजति'इत्यादी व्यभिचारो शेयः। तत्र क्त्याप्रत्ययस्य लिङ्गसंख्यायनन्वय्यर्थप्रतिपादकत्वेन धात्वर्थानुवादकतया धात्यर्थरय मुख्यविशे. प्यतयोपस्थितत्वात्। केचित्तु, उक्तव्युत्पत्ती समासाघटकविशेषणवाचकेत्यादिनिवेशेन नोक्तव्यभिचार इत्याहुः । वस्तुतस्तु समासघटकपदयोरपि अभेदान्ययप्रयोजकत्वमते व्युत्पत्त्यन्तरस्यैव स्वीकृतत्वेन मोलापत्ति- रिति बोध्यम् । अभेदयोघानापत्तेरिति तथाचाभेदान्वये समानविभतिफत्यस्याप्रयोजकत्वेन 'देवदत्तः पचति' इत्यादावभेदान्वयानुरोधान् तिडः कर्ण वाचकरवं स्वीकार्यमिति भावः । सामानाधिकरण्यमिति- लक्षणयैवैकर्मियोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यनिर्वाहे शक्तिस्वीकारो निष्फल एवेति भाव। यौगिकानामिति- योगः-प्रकृतिप्रत्ययाद्यर्थसम्बन्धः, अवयवनिष्ठवृत्तिा, तेन तया या निर्युचा यौगिकारतेपामित्यर्थः । तेन निर्पतम्' (५-१-७९) इति ठकि साधु । द्वन्यधारित्वेति-लक्षणयेव द्रव्यमोघनिर्वाहाद् धर्मिशतत्यानापत्ते- रित्यर्थः । पयम् = लक्षणयेव सामानाधिकरण्यनिर्वाहे, समासवदिति वा तदर्थः । इत्यादितद्धितानामिति- इत्यादिवाक्यघटकतद्धितानामित्यर्थः । ननु समस्यमानपदार्थसम्बन्धिन्येव यदुनीहिः, 'अनेकमन्यपदार्गे' इत्यनुशासनाद्विप्रहयाफ्याय यदुपसर्जनको पतिपदार्थसम्बन्धः प्रतीयते स स्वाम्यादिरेवान्यपदार्थः । तथाच न योगिफाना द्रव्ययाचित्वा. नापत्तिः, एवं वैश्वदेव्यादिघटकतद्धितानामपीत्यनुपपत्तिमुपपादयति-अनेकमिति । दर्पणव्याख्या पद्यपि 'सोमेन यजैत' इत्यनेप 'देवदत्तः पचति' इत्यत्रापि समानविमस्तिकावस्थानन्त्रनयामिमतपोधाम्यया नुरोधात् कप्त याचित्वं सिद्धमेव, तथाऽपि व्युत्पत्तेर्नामाऽर्थदयविषयकत्वेऽपि म्यभिचारो दुरदर एवेयाशयेन नामापंदय- स्थलमुपात्तम् । नैयायिकमतेन घेदम् , ते कर्मधारये, पष्ठीतत्पुरपे च पदराश्यलक्ष्याम्यतरस्पोत्तरपदार्यभेदान्वयो- पगमात् । स्वमते तु जहत्स्वापृश्यम्युपगमेन पूर्वोत्तरपदार्थयोरन्दयस्यैवाऽभावेनोकप्युपचेरमसरादिति योप्यम् । इदमुप- पक्षणम्-पध्व्यवहुमोरपि । भपरे तु-उक्तव्युत्पत्तौ नामांशेऽसमस्तस्वस्यापि विशेषणासोक्तस्यले म्यभिचार इत्याहुः । अधिकमरें यक्ष्यते । * सामानाधिकरण्यमिति ॐ पदयोरेकार्याऽभिधायित्यमित्यर्थ । ६8 यौगिकानामिति 8 योगोऽवययवृत्तिस्तन्मान- पुरस्कारेण प्रवृत्तानामित्यर्थः । ॐ द्रव्यवाचित्वाऽनापत्तेरिति । धमिशनचाऽनापरित्यर्प । एवमिति लक्षणयैव सामानाधिकरण्योपपादने इत्यर्य, इस्थमेवेति धाऽर्थः। 8 वैश्वदेवीत्यादीविष्यवाविवाऽनापसेरियनुष ज्यते । सभाप बलाबलाधिकरणोच्छेदाऽपतिरिति भावः। सथाहि-तप्ते पपसि दम्यानपति सा पैदेन्यामिक्षा पाजिम्पो पानिनम्' इवि श्रूयते । अन्नायं संशयः-रिननया भुत्याऽभियावाजिनोभयगुणकमेकं कर्म विधीयते ? अथवा तत्तद्गुणदेवताभिर्स कर्ममिति । पाननाप्टेनाऽऽमिक्षा .

·३४ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे इत्यनुशासनेन पिङ्गे अक्षिणी यस्याः, विश्वे देवा देवता अस्या इति विग्रहदर्शनाद प्रधानपप्ठ्यर्थे एवं अनुशासनलामात् । - प्रमा - अनुशासनेनेति-अनुशिष्यतेऽनेनेति करणे ल्युटि धनुशासनम् =शास्त्रम् । तस्माद्विपहाच प्रधानपष्ठ्यर्थे एव बहुप्रीहेस्तद्धितस्य चानुशासन (अनुशिष्टिरनुशासनं विधानम् ) लामात् । प्रकृतार्योपसर्जनकः प्रधानीभूवः सम्बन्ध एव वृत्त्यर्थ इति न शाखालाच्छत्या द्रव्योपस्थितिः । तदुक्कमधिकरणवार्तिके- 'यत्रीहिः समासोऽयं मतुवर्षे विधीयते। अस्यात्रेति च सम्बन्धे मत्वर्थीयः प्रवर्तते ।। इति । एवं तद्धितान्तानामपि सम्बन्ध एव मुख्यार्थः । ननु तद्धिवस्य समासस्य च सम्बन्धवाचकत्वेऽपि लक्षणया सम्बन्धियोधकत्वेन सामानाधिकरण्योपपाइने क्षत्यभाव इति चेन, बलाबलाधिकरणविरोधापत्तेः । तथाहि-'तप्ते पयसि ध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा बाजिभ्यो वाजिनम्' इति श्रूयते । आमिष्यते = सिच्यते इत्यामिक्षा, पाइपूर्व कमिपधातोरोणादिके कर्मणि सकि आमिक्षा । तप्ते (पक्वे) पयसि दधियोजनायां या विकृतिः सा आमिक्षेत्युच्यते। घनीभूतं पयः पिण्डमिति यावत् । 'धन्ना' इति वदेशे प्रसिद्धिः। वाजिने देयम्, वाजिनो देवताऽस्येति वा विमहेऽणि वाजिनमामिक्षा- निःसृतं जलम् । तत्रार्य संशयः-यदनया श्रुत्या आमितावाजिनोभयगुणकमेकं फर्म विधीयते, अथवा श्रामिक्षा- गुगक फर्म भिन्नम्, वाजिनगुणक कर्म भिन्नमिति । तत्रायं सिद्धान्त:-वैश्वदेवीपदेन विश्वदेवसम्बन्धिन्या उपस्थितिरिति 'नीलो घटः' इत्यत्र नीलपटपद- योरिव सभ्यन्धिविशेषकाक्षायो सम्बन्धिनः भूयमाणतद्धितेनोपस्थितेरुभयो समानार्थकतथा श्रोतः सम्बन्धः । न चाऽऽमिक्षापदसमभिव्याहारादेवाऽऽमिक्षापदार्थरूपविश्वदेवाभिन्न देवतासम्बन्धिद्रव्यस्य लाभादामियाऽपि वाक्यीयसम्बन्ध एव इति वाच्यम् , उमयोरेकार्थकत्वे श्रौतत्वमेवेति सिद्धान्तात् , यत्र तु भिन्नार्थकपदान्तरा- पेक्षा तत्रैव वाक्यीयसम्बन्धव्यवहारात् । 'धाजिभ्यो वाजिनम्' इत्यत्र 'वाजिभ्यः' इति वाजवदर्थकपदोपस्था- प्यपाजपदार्थस्य विभिन्नार्थकवाजिपदोपस्थापिततया वैश्वदेव्या सह वाक्यीयः सम्बन्ध इति वाक्यात् श्रुतेर्यल- वसया आमिक्षया शान्ताका क्षेति विश्वदेवाभिन्नवाजिरूपदेवतान्तरोद्देश्यकवाजिन (श्रामिक्षानि मृतजल) दर्पणव्याख्या सम्बन्धाद्वाजिनी विश्वेदेवा', साननूध वाजिनगुणो विधीयते । तेनोभयगुणकं पैश्वदेवमेकं कर्मेति पूर्वपक्षे, 'वैश्वदेव्यामिक्षा इत्यत्र तद्वितस्य देवतासम्बन्ध्यर्यकतया श्रोतः सम्बन्ध', 'वाजिभ्यो वाजिनम्' इत्यत्र तु यास्येन सः । सत्पामपि पदान्वरापेक्षायां स्वाभिन्नार्थकपदस्यैवापेक्षणाक्ष श्रौतत्ववाध सम्बन्धस्य । यत्र तु मिन्नाऽर्थकपदापेक्षा, तत्रैव वाक्यस्य विनियोजकत्वात् । एक्ज्ञ, 'वैश्वदेव्याऽमिक्षा' इत्येतद्विहितवैश्वदेवयागानुवादेन न वाजिनगुणविधानम् , धोतव्येण निराकाक्षत्वात् । किन्तु फर्मान्तरविधि । 'वाजिभ्य' इति धापूर्वदेवताविधानमिति सद्धान्तः । यदि पनद्वितस्य देवतासम्बन्धे एव शक्तिस्तदा वाजिनाऽऽमिक्षयोर्वाक्यविनियोज्यत्वस्य साम्यादामिक्षाद्रव्येण देवतासम्बन्धस्य श्रौतस्वमिति सिद्धान्तव्याकोपः। कक्षिताऽऽमिक्षादव्यमादाय देवतासम्बन्धे श्रीतत्वसम्बन्धात्तदनुपपत्यभावेन तद्वितस्य दयाकया कम्पनमत्ययुक्तं स्यादिति । अनुशासनलाभादिति के उपलक्षणमिदम्, युरेपि । तथाहि-घटपदाद् घटत्वप्रकारक्बोधवद् दण्ड्यादिपदाण ·धात्वर्थनिर्णयः त्याच 'अरुणया पिशाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति' इवि पास्ये द्रन्याऽनुक्तेरारुग्यस्य स्ववास्योपानद्रव्ये एवाऽन्वयप्रतिपादकाऽरुणाधिकरणोच्छेदाऽऽपचिा, द्रव्ययाचफत्वसाधमूल• प्रभा गुणक कर्मान्तरमेवानेन (वाजिभ्यो पाजिनम् ) इति वाक्येन विधीयते इति सिद्धान्तः। वद्धितस्य लतल्या सम्बन्धियोधकत्वे तु श्रामिक्षया श्रीतः सम्बन्ध इति 'श्रुतिलिङ्गयाक्यप्रकरणस्थानसमात्याना पारदीपश्यम्' इति पलायलाधिकरणोक्तिया॑हन्येतेति भावः । तथाचेति-लक्षण्या सामानाधिकरण्योपपादने प्रत्यर्थः । अरुणयेति-ज्योतिष्टोमे 'अरुण्या एकहायन्या पिलादया सोमं फ्रीणाति' इति भूयते । सत्र भरण. शब्दो गुणवचनः, अरुणत्वजातिवचनो वा । तृतीयया च शस्यस्य गुणस्यैव फरणत्यमुच्यते । सावा गुणरय मायणरणत्यासम्भवेऽपि रूपरसादितारतम्येन 'रूपेण क्रीणाति' 'रसेन प्रोणाति इत्यादिप्रयोगाणा पन. सानादिपु दर्शनात् भारुण्यस्यापि स्वाभयद्रव्यद्वारा करणत्वोपपत्तिः। नप टापर्थनीलस्य द्रव्ये पर सम्भवेन गुणियोधकत्यमेव, लक्षणया सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन द्रव्यगतस्त्रीत्ववैशिष्टयमायेय टायुपपत्तेः । एषया- रुण्यस्य प्रथम क्रयणेऽन्वये तस्य साक्षात्कयणकरणत्वासम्भवेन द्रव्यापेक्षायामागण्यस्य प्रारणियसर्यद्रव्येषु सनिवेशे प्राप्त प्रकरणापेक्षया यास्यस्य पलीयस्त्यादारुण्यवाचकपघटितवाक्यपटककहायन्यादिपदशम्यद्रव्ये एव सामानाधिकरण्यानुरोधेनान्वय इत्युक्तमरणाधिकरणे। तथाच सूत्रम्-अर्थंकत्वे द्रव्यगुणयोरेकफर्म्यनियम. स्यात्' द्रव्यगुणयापकान्दयोरयकत्ये परस्पर मभेदान्ययेनैकार्थयोधकत्वे सति ऐककात् =विशिष्टस्यैकक्रियासम्बन्धाग्नियमः स्यात् परसरापच्छेदस्ये. त्यर्थः । एवञ्च एकहायन्यादिपदस्य द्रव्यावाचकत्वे सामानाधिकरण्यानुरोपेनाऽऽरुपयस्य श्याम्योपासाये एवान्षय इति अरुणाधिकरणोकं विरुध्येत, यहुनीहेः सम्बन्धमानयोधकत्ये याम्योपानद्रव्यस्यैवामानादिति दर्पणच्यात्या सम्पन्धवानिति प्रतीति. सर्वसिदा । तनाऽऽकुन्यधिकरणन्यायेन सम्बन्धमान मनुपादिपान्य स्थान । मन पर 'देवदा स्य गोमत्यम्' इत्यत्र त्यप्रत्ययस्य सम्बन्धयोधयं सहजते । घट यमिन्यादी प्रयघर चायपत् प्रवृतिजन्ययोध मकारस्य भावप्रत्ययार्थत्वाद्, विशेषस्य संसर्गस्य कथं तनो पोध इनि सु गाभानीयम् , पतस्नम्र स्वाभिमप्यारी प्रकारतयैव भानात् । एव पठ्यर्थविहितबहुपीहरप्येक हायनमस्या इति पिप्रह, देवतार्यकतदितस्यापि विन्य देगा देवता भस्या इति विग्रहे च प्रत्ययार्थसम्बन्धस्यैव प्राधान्यदर्शनात् तस्यैव पृत्तिराप्यन्यनिय । उमा- यस्मिन्यपदार्थे च बहुपहिर्विधीयते । तस्यापि प्रत्ययार्थचात् सम्बन्धस्य प्रधानता ॥ इति । न च गोमानियादौ सम्बन्धिप्रतीत्यनुपपत्ति, उभपाऽधितेन सम्पन्नाम्गतदुपर । तर मगर सम्बन्धपर । नचासधभूतसम्बन्धस्यैव विभस्पर्मता तद्विहितमनुपादनाशमग्यन्धोधाम्नेन नय लिम्मान चयापस्पा सस्वभूतसम्बन्धे एवानुशासनामदरेग शकिरभ्युपैया । एवम द्रव्यमेवार्थो म यी यस्यास्त, HAN आक्षेपलभ्य एवं किं न स्यात् । किन, मनुवादे सम्बन्धसामान्याम्चे तस्य मम्ममादिसपरस्टामाया सवय विशेषार्थकचमेयोरीकरणीयम् । तापमाऽनुयोगिपतियोगिविशेश्यनिरूप्यारम् । समागम्य निरूपम्प या समय नुयोगिरूपनिरूपकमानार्थ तत्र शक्तिकल्पने स्वताय गौरवमिति साम्यम् , मनु पादेयंसापनमसन्ध एन मामा पप सम्बन्धानामनेकचे लिगकस्वेऽपि ध दम्यादिशब्दानामेाचनाना नानालिस, सन्धिना तयार ताशप्रयोगदर्शनात् । तथाच, मनुश्यसम्बन्धो निसायन्प्रयासम्भात्तैरेगाभेप सम्बग्नि, भायाताया ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे युक्तः सामानाधिकरण्यस्योक्तरीत्योपपत्तेरिति प्रपचितं विस्तरेण बृहवैयाकरणभूषणे । तिक इति । बोधकतारूपा शक्तिस्तिक्ष्वेवेत्यभिप्रेत्येदम् । पदार्थ निरूप्य वाक्यार्थ निरूपयति-फले इत्यादि । विक्लित्यादि फलं प्रति । विजयी-कर्तृ- प्रमा भावः । अधिकन्त्वाकरमन्ये द्रष्टव्यम् । सामानाधिकरण्यस्येति-'पिङ्गाली गौः वैश्वदेवी आमिक्षा' इत्यनु- भवसिद्ध मामानाधिकरण्यं तस्येत्यर्थः । उकरीत्या = लक्षणया। ननु 'लः कर्मणि' इति सूत्रेण लकारा शक्तियोधनात 'आश्रये तु विठः स्थवाः' इत्युक्तिरसङ्गता इत्याशङ्कायामाह-धोधकतेति । पदार्थ निरूप्येति एतेन वाक्यार्थनिरूपणे पदार्थनिरूपणस्योपजीव्यत्वादुपजीव्योपजीवकभावरूपा सङ्गतिः प्रदर्शिता । फल इति-निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः । तेनैव सम्बन्धेन प्रधानपघटकप्रधानत्वेऽन्वयः । तथाच फलनिरूपितप्राधान्यवभिन्नन्यापार इति घोषः। तिर्थ इति–तिशक्यत्वेनानुगमादेकवचनम् । दर्पणव्याख्या वस्तुतस्तु लिङ्गसंख्याग्नन्वयित्वरूपासपभूतत्वमपि पप्ठ्यादावर्थसिद्धम् , प्रत्ययालिङ्गसंस्थादेः प्रत्ययार्थ एव अन्वयायोगात्, 'प्रत्ययानाम्' इति व्युत्पश्च । तस्मानासवभूनसम्बन्धः पाठीवाच्यः । यत्त, अनुयोगिरूपनिरूपकभानार्थ मन्ये शक्तिकल्पने गौरवमिति, तदपि न, सम्बन्धप्रत्यक्ष हि यावदाश्रयभानापेक्षा, नशाब्दे, येन तच्छक्तिकल्पनागौरवं सम्भाव्यत । तस्मात् तत्र मतुवादे शको न किविद्याधकमिति। प्रपचितं चैतदधिकमन्यत्र । पुषश्चैकहायन्यादिपदानां सम्बन्धवाचकतायामनुशासनस्य तदुपष्टब्धानेकयुक्तीनां च सवार सत्रैव शक्ति सिध्ये सम्बन्धिनीत्यखण्डायः। ॐ तथाचेति के सामानाधिकरग्यस्य रक्षणयैवोपपादन इत्यर्थः । ॐ अरुणाधिकरणेति तथाहि-'अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं झीणाति" इति श्रूयते । तन किमरणिमा वाश्यं भक्त्वा प्रकरणे निवेशनीयः ?, किम्वा फ्रीणातिना सम्बध्यते १ इति संशये, क्रीणातिना सम्बध्यमानस्तद्योगात् क्रयणकरण स्यात्, नचारमूर्तस्य तद्युक्तमिनि नास्य फयण- सम्बन्ध इति पृथगेव प्रकरणे निवेशनीय इति पूंर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु, सम्भवति समिहितपदार्यान्वये प्रकरणनिवेशानौविस्यात् पिङ्गाक्ष्यादिपदानां मन्यवचनतया तस्मि- न्नन्वयसौलम्येन तद्वारा प्रीणात्यर्थेनाऽपि समन्वयलाभाद् धाक्यघटकल्यमेव तस्येति । स चानुपपन्ना, पिङ्गाक्ष्या- दियौगिकानां पदानामुक्तयुक्त्या सम्बन्धार्थकतया द्रव्यस्य तैरनुपादागात् । किच, पूर्वपक्षोऽप्यनुपपन्नः, पिङ्गाक्ष्यैकहायनीशदार्भसम्बन्धस्याप्यमूर्तत्वात्, झीणातिकरणत्वाऽसम्भवेन मीणाति- करणत्वस्यैतद्वाश्यादलाभादारुण्यस्यैव वाक्यभेदशकायां मूलदौयिल्याच । बहुवीझोररुणपदस्य च लाक्षणिकदन्यविधाय- कतापा अविशिष्टत्वेन बहुवीयादेरेव दयविधायकत्वम्, मारणपदस्येत्यघ्र विनिगमकाभावात् । अधिकमने वक्ष्यते । तरीत्येति सम्बन्धिलक्षणाकल्पनेनेत्यर्थः । ० प्रपञ्चितमिति • प्रपत्रस्तूतप्रायः । 9 भूपणे इति प्रकृतस्थले, समासधिनिरूपणाऽवसरे चेत्ययः । ‘पदाऽयं निरूप्य' इत्यनेन पदार्यनिरूपणानन्तरं वाक्यार्थनिरूपणे सयोः सङ्गतिः सूच्यते । तत्फलं तु पूपिरप्रन्यैकवास्यप्रतिपत्तिरेकप्रयोजनवती ज्ञानफलिका । केचित्तु, उन्मत्तप्रलपितवराजानिदानासङ्गतत्वज्ञाननिरासः प्रयोजनमित्याहुः । सा चाऽनन्ताऽभिधानमयोजकजिज्ञासाजनकतावच्छेदकधर्मरूपा पड्विधा । तदुत्तम्- 'समसङ्ग पोखरातो हेतुताऽवसरस्तया। निर्वाहककार्यत्वे पोता सङ्गतिरिच्यते ॥' इति ।

·धात्वर्थनिर्णयः कर्मसंख्याकालाः । तत्र कर्तृकर्मणी फलव्यापारयोविशेपणे । संख्या कर्तृप्रत्यये कर्तरि, फर्मप्रत्यये कर्मणि, समानप्रत्ययोपात्तत्त्वात् । अमी॥ प्रमा विशेषणे इति--तथाच 'देवदत्तस्तण्डुलं पचति' इत्यत्र यदा देवदत्तपदेन मांसपिण्डविशेषस्य ग्रहणं वदा समवायसम्बन्धावच्छिन्नाघेयतया देवदचाभिन्नकर्तुर्व्यापारेऽन्वयः । यदा तु शरीरावच्छिन्नात्मनो प्रहणं तदा यत्नरूपे धात्वर्थव्यापारे एवोक्तसम्बन्धेनान्वयः, न तु फुत्कारादी, स्यन्दरूपस्य तस्य जत्यत्तित्वात् । तथाचोक्तम्- 'तितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूर्तत्व क्रियावेगाश्रया इति वित्यादिपञ्चानामेव क्रियाऽऽश्रयत्वात् । यता, आत्मरूपदेवदत्तादेयत्ने समवायसम्बन्धेन, फुत्कारादौ स्वनिष्ठकृतिजन्यत्वसम्बन्धेनान्ययः । एवं मांसपिण्डरूपदेवदत्तादेरपि समवायेन फुत्कारादी, स्वावच्छिन्नात्मवृत्तितया कृतावन्वय उहाः । फलन्यापारयोरिति-कर्ता व्यापारे, फर्म फले विशेषणम् । फत प्रत्यये 'चैत्रः पचति' इत्यादौ। फर्मप्रत्यये = 'तण्डुलः पच्यते' इत्यादौ। ननु सुबर्थसहयायाः प्रकृत्यर्थे एवान्वयदर्शनात् तद्वद्धात्वर्थे एवान्वय उचित इत्याशङ्कायामाह-समानेति-धात्वर्थापेक्षया प्रत्त्यासत्त्यतिशयेन प्रत्ययार्थक दावेव तदन्वय उचित इति भावः । अत एव रूपप्सूत्रे 'साधनापेचं पचत इत्यादी द्विवचनम्' इति भाष्यं सङ्गच्छते । दर्पणव्याख्या तन प्रकृतसिद्धयऽनुकूलचिन्ताकालावच्छिन्नप्रकृतानुकूल वमुपोद्घातः । भनुफूरत्यचार घटकवज्ञापमवादिरूपं यथायथं ग्राह्यम् । तत्रावच्छेदकांशः स्वरूपसन् , इतरांशश्च ज्ञात उपयोगी । एवमग्रेऽपि । स्मृतिकालारच्छिन्नापेक्षा- नईतावच्छेदकधर्मवयं प्रसङ्गः । हेतुता प्रसिद्धा । प्रतियन्धकीभूतशिप्यजिज्ञासानिवृत्तिकालावच्छिमायायवट यायमयसर। निर्वाहकत्वम्-एककाय्यंजनकत्वं कारणराइवच्छेदकसाधारणप्रयोजकत्वरूपम् । एककार्यस्यम्-एकस्य कार्यता साप जन्यता, गन्यज्ञानविषयत्वरूपा चेति । उदाहरणानि कानिचिरयौव वक्ष्यन्ते । अन्यानि तु रपयमूदानि । आक्षेपोदाहरणा- दीनां तु तन्त्रान्तरे सन्नतित्वेन प्रसिद्धानामेष्वेवान्तर्भाव इति न तेषामाधिस्यसम्भाधना । प्रकृते घ पदार्यतसंसर्गविशेष रूपवाक्यार्थयो. प्रसङ्गसङ्गतिः । तथाहि-निरूपितेषु पदार्थेषु प्रायशोऽसंपष्टपदार्थाऽभावेन तसंसर्गस्य सामान्यरूपेण स्मरणम् । ततः सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाजनक वाष्प्यिस्य क एपा संसर्गः' इत्याकारा विशेष धर्मगिज्ञासा, ततस्तद्योधनाय शिष्यस्य शब्दप्रयोगः । ततः शिष्यजिज्ञासज्ञानं गुरोः । ततो जिज्ञामाविषयशने इष्टसाथ- नताज्ञानात् कण्ठताल्वाद्यभिघातादिसम्पादनेन गुरोः शिष्यजिज्ञासानिवृत्तिफलक विशेषसंसर्गरूपयाक्यायांभिधानमन। संसर्गगतसामान्यस्योपेक्षाऽनहतावच्छेदकत्वात्तदत्यस्य तत्र सत्वाल्लक्षगसङ्गतिः । इत्यमन्यत्राऽपि रक्षणानि योन्यानि विशेषणे इति छ। आधाराऽऽधेयभावसम्बन्धेन प्रकारावित्यर्थः । सहयया आस्यातायक कर्माज्ययित्वे प्रयोज- कमाह समानप्रत्ययोपात्तत्वादिति । एतेन समानाऽभिधानश्रुतेाक्याऽपेक्षया बटवस्यात् समानपदोपाचा यित्वं विहाय प्रथमान्तार्थेऽन्वयोऽनुचित इति व्यज्यते, एकप्रत्ययजन्योपस्थितिविषयवादिति तदर्यः । लडादीनां पा वकल्प भाण्यातजन्योपस्थितिविपयरवस्य कालेऽपि सम्वासन म्यमिचारवारणाप कनकमविण्य वेन तां विशिष्टि ।

·३८ प्रगा-दर्पणसहित पैपाकरणभूपणसारे राधाच 'आख्याता संख्याप्रकारकयोघं प्रति आल्पातजन्यकर्तृकर्मोपस्थिति तुः' इति कार्य- फारणमावा फलितः। नैयायिकादीनामाख्यातार्थसट्यायाः प्रथमान्तार्थे एवाऽन्वयात् 'आरूपातार्थसंख्याप्रकारक पोधे प्रथमान्तपदजन्योपस्थिति' इति कार्यकरणमायो पाच्या। सोऽपि 'चन्द्र इव मुखं दृश्यते' ममा तथाच संख्याया आशावार्थक फर्मणोरन्ययागौफारे प । आययाताति-समपायसम्पन्धेनारन्या. तार्थसंन्यानिष्ठप्रकारतानिरूपितफत निष्ठविशेष्यवाफयोधप्रति पात्यातजन्यकर्तृ विषयकोपस्थितिः समवाय- सम्पन्धेन फारणम् । पाशप्रफारवानिरूपितफर्मनिष्ठविशेष्यवाफमोघम्प्रति प्रात्यावजन्यकर्मोपस्थिविहे दुरिति कार्यकारणभायद्वयं फलितम् । वस्तुतः विषयनिष्ठात्यासत्त्या एय लापपात कार्यकारणभाष उचितः। समयायेन कार्यकारणभावे एकस्मिन्पुरूपेऽने फलिपयकोपरिवितान मिनविपपफोपरियमिनविषयकशाच्दयोपयारणाय कार्यदले, कारणदले च विपयनिवेशस्याऽवश्यफत्वेन विपयाणामानन्त्येन गौरवप्रसङ्गात् । यतः कर्तुनिष्ठविशेष्यताकत्व कर्मनिविशेष्यताकत्वन कार्यदलेऽनिवेश्य कर्तृत्वावच्छिन्नविशष्यतासम्बन्धेन आख्यातार्थसहळ्याप्रकारक- शाब्दबुद्धित्वायच्छिन्नम्प्रति विशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिति: फारणमित्येतायन्माननिवेशेऽपि दोपामायः । नचात्र पोऽपि विशेष्यतासम्बन्धेनान्यपुरषीयोपस्थितिमादायान्यपुरुपस्य योधापत्तिः, तत्पुरुपीयवादशयोधम्प्रति तत्पुरुषोयोपस्थितेः फारणत्वस्वीकारेणादोपान् । नयं लापवाभापः, तत्पुरुपीयविपयाणां पाहुल्येन पुरुपस्य चैकत्वेन विपयस्य निवेशे तत्पुरुपीयत्वनिवेशापेक्षा गौरवस्यानियाय॑त्यात् । 'घटः' इत्यादी संख्याप्रकारकोषस्य सत्याद् व्यभिचारवारणाय सम्पायामाख्यावार्थेति पिशेपएम् । फालप्रकारकपोधे व्यभिचारवारणाय संख्येति । प्रसङ्गान्नैयायिकमतं निराकरोति-नैयायिकानामिति- तन्मते यानस्यैवाख्यावार्थतया तत्र संख्याया अन्ययस्य गुणे गुणानगीकारादनुचितत्वेनाह-प्रथमान्तेति- विशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातार्थ सदस्याप्रकारकयोधम्प्रति प्रथमान्तपदार्थनिष्ठविपयतासम्बन्धेन प्रथमान्तपद- जन्योपस्थितिः कारणमिति यतव्यम् । तेन प्रथमान्तपदजन्यसमूहालम्बनात्मकोपस्थिती 'हस्तिपको गच्छति' इत्यत्र प्रथमान्तहस्तिपकपदजन्योपस्थिती सम्बन्धिविधया हस्तिनोऽपि माने न तत्र संरयान्वयः, प्रथमान्त. पदार्थनिष्ठविषयतासम्बन्धेन वादशोपस्थितेहस्तिपके एव सत्पेन हस्विनि तदभावात् । नैयायिकमते फारणले आख्यातपदभिन्नप्रथमान्तपदशानप्रयुक्तं गौरवमिति सूचिवम् । सोऽपि उक्तकार्यकारणमावोऽपि। अस्य घटित इत्यवान्धयः। चन्द्र इवेति-'दृश्यते' इत्यत्र 'ते'रूपा. ख्यातार्थकत्वसंख्याया मुखे एवान्वयः । उसकार्यकारणभावस्यैव स्वीकारे तु चन्द्रस्यापि प्रथमान्तचन्द्रपदजन्यो- पस्थितिविपयत्वेन तत्राख्यातार्थंकत्वस्यान्वयापत्तिः । तत्रान्वयवारणायेतराविशेषणीभूतप्रथमान्तार्थोपस्थितेः कार- यो हवार्थसादृश्ये विशेषणीभूतचन्द्रेऽन्वयवारणेत्यतिगौरवमिति भावः। न चेष्टापत्तिः, अननुभवात् , चन्द्र दर्पणव्याख्या तथाचेति ।ट इत्यादावेकत्वादिसहयामकारकयोथै व्यभिचारो मा भूदिति काय्यतावच्छेदककोटौ श्रारख्याता. ऽर्थेति तदर्थकालप्रकारकबोधै तन्निरासाय सद्धयेति * स्वोक्तमाझ्यातस्य कत्त कर्मार्थकत्वं दर्शयितुं प्रसङ्गान्यायमत निराकरोति नैयायिकानामित्यादिना । ॐ अन्ययादिति । एकपदोपात्तयोरेकार्यान्वयित्वस्य न्याय्यस्यादिति । भाख्यानार्थकालप्रकारकपोधे प्रथमान्तपदजन्योपस्थितेरनपेक्षणादाह-सद्धयेति । - ·धात्वर्थनिर्णयः ३९ 'देवदत्तो भुक्त्वा व्रजति' इत्यादौ चन्द्रक्त्यार्थयोरारुपावार्थानन्वयादितराऽविशेषणत्वघटित प्रमा इव मुसे दृश्येते' इत्यादावेकवचनापत्तेश्च । यता, 'चन्द्र इव मुरां दृश्यते' इत्यत्र सति सम्म उपात्तधर्म- णैव सादृश्यस्यौचित्येन दर्शनकर्मत्वेनान्वययोधनाय तत्राप्यन्वये इष्टापत्तिरत आह-देवदत्त इति- 'भुक्या' इत्यत्र क्रियायाः साध्यरूपत्वेनैव मानेन कर्मत्यादेरसम्भवेनीत्सर्गिक प्रथमायाः एकवचनमेय । 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते' इति तु अव्ययत्यप्रयोजककृदतिरिक्तविपय एव, तथैवानुभयात् । तथाच प्रथमान्तक्त्वान्तवाच्यभुजिक्रियायामन्वयवारणाय उक्तकार्यकारणभावघटकप्रथमान्तार्थे इतराविरोपणेति विशेषणं देयम् । इतरेति स्वरूपकीर्तनम् , विशेपणतानाश्रयमाननिवेशेनोक्तदोषवारणात् । प्रकृते पन्द्र इवार्थसादृश्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताश्रयः । क्त्यान्तार्थभोजनच स्वोत्तरकालिकय जननिष्ठविशेष्यता- निरूपितप्रकारताश्रय इति तयोविशेषणतानाश्रयप्रथमान्तार्थत्वाभायान्नातिप्रसद्गः। ननु शाब्दयोघे तयोः प्रकारतानयत्वेऽपि उपस्थिती विशेषणतानाश्रयत्वस्यैव सत्त्वाद्दोपतादवरय्यम , विशेषणत्वानाधयेत्यस्य विशे. पणत्वमानाश्रयत्वप्रकारकतात्पर्यायविपयत्वानाभयप्रथमान्तार्योपस्थितिः कारणमित्यत्र तात्पर्यात् । एतेन 'चैत्र एव पचति' इत्यादौ चैत्रस्य एवशब्दार्थान्ययोगव्यवच्छेदघटकान्यत्वेऽन्ययेन विशेषग्यता- भयतया दोपतादवस्थ्यमित्यपास्तम् । चैत्रे विशेष्यताश्रयत्यप्रकारकतात्पर्यायविषयताया अपि सत्त्वेन विशेषण त्वमामाश्रयत्वप्रकारकतात्पीयविपयतानाश्रयत्वस्य भावात् । घटित इति-घटितत्यश्च-स्वव्याप्यत्वस्वन्या- पकत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वम् । व्याप्यताया व्यापकतायाश्य नियामकः सम्बन्धो विपयित्व- रूपः । स्वम्-घटकत्वेन चिकीर्पितम् । अयम्भावः विपयि=ज्ञानादि । तथाच 'रामः' इत्याकारकं यत्र यत्र भायणप्रत्यतात्मकं शानं तत्र तत्र ज्ञाने रेफो विपयितासम्बन्धेन वर्तते। रामशब्दोऽपि विपयितासम्बन्धेन वर्तते इति यत्र यत्र रामशब्द- स्तत्र तत्र रेफ इति रेफादेापकत्वम् , रामशब्दे प व्याप्यत्वम् । व्यापकत्वश्वव्यापकतावच्छेदकसम्पन्न दर्पणन्याख्या ६ इतराविशेषणत्वेति । प्रथमान्तार्थेतरविशेषणग्याघटित इत्यर्थः। सपाचेतरविरोरगतानापन्नायविश्यकोर स्थितिः झारणमित्यर्थः । एषत्र, चन्द्र भोजनादीनां प्रथमानार्थत्येऽपि इवार्यसापयनजनादिविशेषगवाय व्यभिचार इति भावः । घटित इति । तदविषयकप्रतीत्यविषयः स इत्यपिश्य इस्पर्पः । तदपिष्टमारच्छेदस्ताहारगतामहविष्य इति यावत् । इतराविरोपणस्वध - इतरपिरोपणस्वतात्पाविषयत्यम् । मातश्चन इस पचनीयादी, सडे कपोतन्यानो चैनीयं सादृश्यमित्यपान्तरयोधाऽभावेन चैनस्तरनिरूपितप्रकारताशून्यस्वरूपेतराविरोपगत्वसत्वेऽपि शनिः अगिरोगन ऽपि विशेषणत्वतात्पर्यविण्यत्वसध्यात् । तयाऽऽत्यातासट्याप्रकारतानिरूपितवियोध्यतासम्पन्न शान्दन्दि प्रति इतर विशेषणत्यतात्पर्याविषयार्यवृत्तिविशेष्यतासम्बन्धेन अपमान्तपदजन्योपस्थितिहेनुरिति पर्यवसितोयः । 'चैनेण सुप्यते' इत्यादिभाषाअख्यातस्थले, 'चैनका कर स्वाप इत्यादिवोपाययोसविसरमायापर्यम्बार तदन म्यपाद् व्यभिचारपरिहाराय प्रथमान्तेति पदविशेषणम् । ययेवमपि, 'येत्र एव पचति न मैत्र' इत्यादावन्ययोगम्य रूपैयकारपदाकदेशेऽन्यत्वे चैप्रस्प विशेश्णयात् तत्र संख्या न्ययाऽनुचिरिति विमान्यते, तदा प्रयनान्तार्यो विशेषण स्वमात्रतात्पर्याविषयत्वेन विशेषगीयः । भरशिष्टौशवापि निवेशे प्रयोजनामावादुष्टस्यले च चैत्रस्य मुख्यपियन विरोपगत्वाभ्यो सात्पर्यविषयत्यास सापाऽन्धयाऽनुपपत्तिरिति तन्मतनिष्कर्षः ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे इदमपि कर्तृकर्मणोराख्यातार्थत्वे मानमिति इत्यतिगौरवम् । स्पष्टं भूषणे । - प्रभा स्वाधिकरणवृत्यत्यन्ताभावीयप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मयत्त्वम् । स्वम् व्याप्यम् । तथाच-रेफाभाववति घटादिशाने रामशब्दस्याभावेन स्वाभाववदवृत्तित्वरूपच्याप्यत्वस्य सत्त्वेन स्व (रेफ) व्याप्यत्वं रामे । स्व. (रेफ) व्यापकत्वाभाववत्त्वमपि रामे स्वा (रेफ) धिकरणे राजादिज्ञाने रामशब्दस्य विपयितासम्बन्धेना- भावात् स्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपव्यापकत्वस्य रामशब्देऽभावाल्लक्षण- समन्वयः। प्रयते विशेषणत्यमानाश्रयत्वप्रकारकतात्पर्याविषयीभूतप्रथमान्तार्थोपस्थितेः कारणत्वे उत्ततात्पर्या- विषयत्वे घटकत्वम् , उक्कोपस्थितेश्च घटितत्वम् । यत्र यत्र तादृशोपस्थितिज्ञानं तत्र तत्र विपयितया ताश- तात्पर्याविषयत्यमिति तात्पर्याविषयत्वस्य व्यापकत्वम् , उपस्थितेश्च व्याप्यत्वमिति ताशतात्पर्योविपयत्व. व्याप्यत्वस्य, तद्व्यापकत्वाभावस्य च तादृशोपस्थितौ सत्त्वेन स्वव्याप्य वस्वव्यापकत्वाभावयत्त्वसम्बन्धाभ्या मुपस्थिती तादृशतात्पर्याविपयत्वरूपस्येतराविशेषणत्वस्य वैशिष्टयसत्त्वेनोपस्थितेर्घटितत्वम् । एवमेव स्व. विशिष्टरवं घटकत्वम् , पैशिष्ट यश्च-स्वव्यापकत्य स्वव्याप्यस्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । उकोमयसम्बन्धेन रामादिशब्दरूपपटितस्य वैशिष्ट्यं रेफादिरूपघटके स्वयमूहनीयम्। अतिगौरवमिति-अधिकगौरव. मित्यर्थः । इदमपि-प्रदर्शितगौरवमपि । यद्वा, स्वमते परमतापेक्षया लापयमिदमर्थः। मानमिति-कृतेरा- ख्यावार्थत्वनिरसनद्वारा गौरवस्य मानत्वं बोध्यम् । ननु वैयाकरणनयेऽपि 'पाख्यातार्थाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धन शाब्दयोधम्प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिः कारणम्' इति चन्द्रपदार्थस्यापि प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिविषयतया चन्द्रपदार्थ- स्याऽख्यातार्थाऽश्रयेऽऽन्वयवारणाय प्रथमान्तार्थे इवराविशेषणत्वं विशेषणं देयमित्युभयोः साम्यमिति चेन्न, शाब्दिकमते प्रथमान्तार्थस्य विशेपणतययाऽऽख्यातार्थेऽन्वयेनैकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यापरत्र विशेषणत्वा- योगादिति न्यायादेवेवार्थसादृश्ये विशेषणतयाऽन्विवस्य चन्द्रस्य तत्रान्वयाप्राप्तेरितराविशेषणत्वरूपविशेपण. स्थानावश्यकत्वात् । दर्पणव्याख्या अविगौरवमिति छ । अन्यलम्यकृतौ राधिकरुपने सङ्ख्यान्वयवोधहेतूपस्थितौ विभिपदजन्मत्वनिवेश एव गौरवम् । प्रथमान्तपदार्थस विशेषणत्वमानतात्पर्याऽविषयत्वेन निवेशे स्वतिगौरवमित्यर्थः । ७ इदमपीति ७ उपदर्शि तकार्यकारणगावे दर्शितलाघवमपीत्यर्थः। यद्यपि तन्मते भावनान्वयिनी सवयान्वयनियमादाख्यातेन भावनाऽविषयकसहयान्वयबोधस्य काप्यजननाडावना. न्वयबुदित्यस्य सहयान्वयबुद्धिस्वव्यापकतया ज्याप्पधर्मावच्छित्रसामप्या फले जननीये व्यापकधर्मावच्छिन्नसामग्या भक्षणाद् विशेषणरवमानतात्पर्याऽविषयावविशेषणविशिष्टप्रथमान्तार्थोपस्थितिरूपायास्तस्यास्तग्राऽभावादेवोक्तस्थले व्यभि- पाराप्रसतेन तदन्यावृत्तये सहयान्वयकारणतावच्छेदककोरावुक्तविशेषणप्रवेशाज्ञसर', तथाऽपि कृतिशक्तियादिमते उप- स्पले सदापचिवारणाय भावनान्वयोधकारणतावच्छेदकोटावेवोतविशेषणवितरणप्रयुक्तगौरवम् । अस्मन्मते तु प्रथमान्त- पदार्थस्याख्याताथै विशेषणतयैवान्वयेन चन्द्रादेरेका विशेषणतयाऽन्धितस्य नैराश्येणाऽपर विशेषणतयान्वयाऽयोगा- तशिवारकविशेषणोपादानप्रयुक्तगौरवमित्यभिप्रेत्योक्तम् । इदमपीति छ । अधिरमन्यमानुसन्धेयम् ।

·धात्वर्थनिर्णयः कालस्तु व्यापारे विशेषणम् , तथाहि-'वर्तमाने लद' (पा० सू० ३।२।१२३) इत्पत्रा- ऽधिकाराद् धातोरिति लब्धम् । तच्च धात्यथं वदत् प्राधान्याद् व्यापारमेव ग्राहयतीति तय तदन्ययः । नच सङ्ख्यावत् कर्तृकर्मणोरेवान्वयः शङ्कया, अतीतमावनाके कर्तरि पचतीत्यापत्तः, प्रमा यथा आख्यातार्थक दीनामन्ययं व्यवस्थाप्य तदर्यकालस्याप्यन्वयं व्यवस्थापयनि-फालस्थित्यादिना. तपधातुपदश्च । यदत्-उपस्थापयत् । प्राधान्यात-धातुजन्यशाब्दयोधे फलापेनया प्राधान्याद-विशेन्य. स्वाद व्यापारमेय ग्राहयति-योधयति । इनीति-इतिहेती, विशेष्यतया भासमानत्वादित्यर्थः । प्राधान्या- दित्युक्या यन्मते कर्मप्रत्ययस्थले फलस्य प्राधान्यं तन्मते फले एयान्वय इति पनितम् , तन्मते घातूनां फलायच्छिन्ने व्यापार, व्यापारायच्छिन्ने फले प शस्त्या फर्मप्रत्यये फलस्यय प्राधान्यान् । फलानुत्पत्तिदशायामपि फले वर्तमानत्वारोपेण 'पच्यते' इत्यस्योपपत्तिः । अधियणकाले समूहत्या. रोपेण पचति' इति प्रयोगवत् । नापि 'पक्ष्यति' इत्यापत्तिः, अतिदिश्यमानधर्मविरुद्धमाश्रयधर्मप्रयुककार्या. भावस्यातिदेशस्वभावसिद्धत्वात् । व्यापाराविगमे फलसत्त्वे 'अपाचि' इति तु फलस्य सत्त्वेऽपि सदुत्पत्ते. नोशात् विद्यमानध्वंसप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वरूपभूतत्वस्य फने सत्त्वेनोपपन्न मिति नन्याः । अत एव कमां- ऐयातेऽपि व्यापारविशेष्यक एव बोध इति प्राश्वः। तत्रय व्यापारे एय। तदन्यया = कालान्चयः । कालश्चावच्छेद्यत्वसम्बन्धन व्यापारेऽन्वेति । नचेति-समानप्रत्ययोपात्तत्यात् सल्याया फर्स कर्मणोरेयान्वयस्तथा कालस्यापि तत्रैवान्ययोऽस्चित्याशड्कने-सफ्यादिति- धानो. रित्यस्य वर्तमानत्वे ऽर्थद्वारान्वयेन व्यापारे एयान्वयलाभ इति वाच्यम् , धातोरित्यस्य पञ्चम्यन्तत्वेन ताशा. म्वयस्य वकुमशक्यत्वात् , आवृत्ती मानाभावात् । फर्नादायन्नये दोपमाह-अतीतेति-व्यापारनिगमेऽपि फर्तुर्वर्तमानत्वात् । दर्पणव्याख्या भग्राऽऽहुर्नग्या । लाघवोपहितोक्तयुक्तिकदम्बेनाऽऽपातस्य धर्मवाधक पसिदायुत्तरकारमप्यताका कारण- भावप्रयुक्तगौरवम्, निपादस्थपत्यधिकरणन्यायेनाकिछिकरम् , फलमुखत्यात् । किश, चन्दायपमाने भाभ्याताधमन्याय- म्बयोपगम आवश्यकः । सन तदन्ययाऽनुपगमे सास्यप्रयोजकधर्माइलाभेन वाक्यस्याभरिपुष्टार्थतापक्वान्तामोज- नादौ तु सद्यादीनामयोग्यस्वादेपानन्वयेनाऽनतिप्रसङ्गात् । एस, नास्मन्मने दोरपेगोऽपति । कत्त कर्मणोः सहन्या- पारध विशेपणतो व्यवस्थाप्य कालस्यापि तो प्रतिपादयति छ कालस्वित्यादिना । व्यापारे इति० मा नन्वास्यातप कालशक्तिपरिच्छेदकेषु "वर्तमाने एद" (पा० सू० ३।२।१२३) इस्पादित प्यारारवारम्परानुपा. दानात् कथं कालस्य भावम्यापारविशेषणतस्यतस्तसूत्रमामाण्येनैव सा साधपति ल तपाहीति । तथ पात चेत्यय भावमिति फळण्यापारोभयात्मकमियर्थः । 'सखायाम्' इत्यामनिर्देशान, भूगदिस्यमामायापति मा वदत् । योधयत् । 'सन् याह्मणः' इतिषरता । ७ प्राधान्यान् छ धातुजन्य पिरोयतया माममान वादिन्यः । पापारमेवेस्येपकारेण फलम्यवादः । प्राधान्यादिस्युक्तरा यन्मते कर्मात्याते फरथ प्राधान्य सन्मने फट एवान्वय इति धनितम् । प्राइयतीति भात्याताकालविशेष्यतया योपयनीत्यर्थः । “गुगानाच पराग" इति . प्रत्ययार्यस्थ साझामकृतिजन्यपोधपिरोयान्वपिचनियमाचेति भावः। ७ फर्च फर्मणोरितिक माययोपातपस्यासरिति भावः । पचवोत्यापत्तेरिति । कमुरिंधमानचादिति भावः । एवम पापारे इत्यर्थः। समान. ६ ·४२ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे अपाक्षीदित्यनापतेश्च । पाकानारम्भदशायां कर्तृसत्वे पक्ष्यतीत्यनापत्तेश्च । नापि फले तदन्वया, फलाऽनुत्पत्तिदशायां व्यापारसत्वे, पचतीत्यनापत्तेः, पक्ष्यतीत्यापत्तेश्चेत्यवधेयम् । नचाऽऽमवावजडीकृतकलेवरस्योत्थानाऽनुकूलपत्नसवादुत्तिष्ठतीति प्रयोगाऽऽपत्तिः, परयत्नस्या- प्रभा 4 अनापति-कर्तुंरतीतत्वाभावात् । नचेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात् । व्यापारे कालान्वयस्वीकारे दोपमाशइक्य निराचष्टे-नचामेति-प्रामो रोगविशेपरतेन जडी- कृतम् = स्तब्धीकृतं कलेवरम् = शरीरम् (कले शुक्रे वरम् = श्रेष्ठम् । 'हलदन्तात्' इति सप्तम्या अलुक्) यस्य तस्येत्यर्थः । उत्थानेति-उत्थानम् = ऊर्ध्वदेशसंयोगस्तदनुकूलयानरूपव्यापारस्य सत्त्वेन तस्य च वर्तमानकालावच्छिन्नत्वेनोचिष्ठतीति प्रयोगापत्तिरित्यर्थः। फले कालान्वये तु फलस्य = उत्थानस्याभावा- मायं दोषः। परयतस्येतियटनो नाम-चेष्टाजनक प्रात्मवृत्तिर्गुणविशेषः । तेन सह वक्तुमनस स्वसंयुक्ताऽऽत्म- समवायरूपसन्निकर्पाभावेन अज्ञानात्-मानसप्रत्यक्षाविपयत्वात् । अप्रयोगादिति-शब्दप्रयोगेशानस्यैव प्रयोज- कत्वात् । चेष्टादिनेति-हिताहितप्राप्तिपरिहारार्या शरीरावयवहस्वादिक्रिया चेष्टा' तया तदधगतौ परकीययला. नुमितौ। चेष्टापक्षिका, तल्लिगिका वा अनुमितिः । तथाहि-'परकीयचेष्टा, यत्नजन्या, चेष्टात्वात् , मचेष्टा. वत्' इति । यद्वा, 'अयमुत्थानानुकूलयरनवान्, चेष्टाविशेषवत्त्वात् अहमिव, इति । चेष्टा यदि यत्नाभावेऽपि स्या. चर्हि तजन्या न स्यादिति कार्यकारणभाव एवानुकूलस्तर्कः। श्रादिना तत्कथनतल्लेखयोः संग्रहः। अन्ये तु तदीययनो नोत्थानानुकूलः, किन्तु उत्थानोद्देश्यकः। अत एव 'उत्थानाय यतते' इत्येव प्रयोगः, न तु उचित- तीति, अनुकूलताविशेपस्येव फलव्यापारयोः संसर्गत्वाभ्युपगमात् । अत एव यागपाकायुद्देश्यककुएडनिर्माण- दर्पणव्याख्या नापि फल इति केचित्तु-फलण्यापारयोर्धातोः पृथक्शको तयोरुद्देश्यविधेयभावेनाऽन्वयाऽऽपतिः । पृथगुपस्थितयोस्तथान्वय- स्यौत्सर्गिकरवात् । तत्तद्धातुजन्यताराबोधस्य तथान्वयबोधे प्रतिबन्धकताकल्पने तु गौरवम् । तस्मात् फलाऽवच्छिमा- भ्यापरे, व्यापारावच्छिाफले घ धातूनः शक्तिः । कत्त कर्मार्थकतत्तव्यत्ययसममिव्याहारश्च तत्तद्बोधे नियामकः । गौरवन प्रामाणिकस्यान दोपाय । इत्थज्ञ काऽऽख्याते व्यापारस्य प्राधान्यम्, कर्माख्याते तु फरस्य । यदा यस्य प्राधान्यं तदा तस्मिन् कालाअन्वयः। सूत्रस्थधातुपदादुभयोरपि प्राधान्येनोपस्थितत्त्वासोचनियमावकाशः। फलानुत्पत्तिवशाया- भारब्धे पाके फले यतमानत्यारोगा, पच्यते इत्यस्योपपत्तिः, एकाऽवयवेऽपि समूहापादधिधयणकाले पधतीति प्रयोगवत् । भारोपे च प्रतीतिरेव मानम् । व्यापारपिगमे फलसमे 'भपाचि देवदत्तेन' इत्यादिप्रयोगास्तु भूतत्वस्योत्पत्ति घटितत्वादित्याहुः। लादपरे न क्षमन्ते, पृथगुपस्थितयोस्तथान्वययोधाभ्युपगमे नानार्थहर्यादिपदोपस्थितानामश्वसूर्यादीनामप्युदेश्य- विधेयभावापत्तिरतो जिभियपदजन्योपस्थितेरेव तन्यता तयाऽनुसतया । सद्भावाच भकृते कथं सदन्पययोधापादनम् । ताशपालच्यापारयोर्धातुशको मानाभावो गौरवश । विशिष्टधर्मस्य शक्यतापच्छेदकत्वे उक्तप्रयोगाणाम् भारोपेणोपपादनं प्पगतिकगतिरिति स्पष्टमेव पिकिनाम् । एतदनुरोधेन भूतत्वस्योत्पत्तिघटितस्याऽभ्युपगमे परमताऽनुतिरपीति । । .

·धात्वर्थनिर्णयः ज्ञानादप्रयोगात् । किश्चिन्चेष्टादिना तदवगतौ च, अयमुत्तिष्ठति, शक्त्पमावात् फलन्तु न जायते प्रभा तण्डुलक्रयणादिदशायां न यजति पचतीत्यादिप्रयोगः। कस्तदुद्देश्यकः कश्च तदनुलो व्यापार इत्यत्र पृद्धव्य. घहार एवं शरणम् । तदपरे न क्षमन्ते, तथाहि-तदुद्देश्यकत्वस्य तदिच्छाधीनेच्याविषयत्यरूपत्वेन उपामेच्छायाः फलेच्छा. धीनत्वात् । उपायत्वञ्च-प्रयोजकत्वमेव । तथाच कुएडनिर्माणतण्डुलक्रयणादियालेऽपि यजति पचतीत्यादि. प्रयोगः स्यात् । तस्मात् साक्षाजन्यजनकभाव एष फलव्यापारयोः सम्बन्ध इति तण्डुलझयणादीनां परम्परया घिल्लित्तिजनकत्वेऽपि साक्षाजनकत्वाभावान तदानीं पचतीत्यादिप्रयोगः। प्रते उत्थानानुलयत्नस्य सत्त्वेऽपि कर्तृ निष्ठशक्तिरूपसहकारिकारणाभावादुत्त्यानानुत्पादेऽपि साक्षादुत्त्यानजनकस्य यत्नस्य सत्त्वेन उत्तिष्ठतीति प्रयोगस्येष्टत्वमेव । धात्वर्थत्वेनावगते फलेऽपि साध्यत्वस्य सत्त्वेन उद्देश्यत्वासम्भवात् , सिद्धरयेन प्रतीयमानस्यैवाद्देश्यत्यदर्शनात् । नच तदानीमुत्स्थानोद्देश्यकत्वस्य यत्ने सत्वेऽपि जनकत्वस्यामावान वारा. प्रयोग इति वाच्यम् , अधिश्रयणादिकाले जनकताया असत्त्वेऽपि स्वरूपयोग्यत्वरूपजनकत्वमादाय पधठी. स्यादिप्रयोगवदुत्तिष्ठतीत्यस्य दुर्वारत्वात् । परतुतस्तु फलानुकूलयत्नमात्रधात्वर्थाभिप्रायेणोक्तप्रयोगापत्तेराशङ्का, प्रयत्नशक्तिचेष्टादिसमुदायस्य धात्वर्थविवक्षायामुत्तिष्ठतीति प्रयोगाभाव इति समाधानम् । दर्पणव्याख्या ज्यापार आख्याताकालाऽन्वये वूपणमाशय निराचष्टे नचेति । यत्नसत्यादिति यनरूप- ध्यापारस्य वर्तमानत्वेन विपयाबाधात् । मम त तदानी फशानु परया न ताराप्रयोगाऽपत्तिरित्यर्थः। श्रप्रयोगा- दिति 8 ननु परयत्नस्य विजातीयमनासंयोगाययसमवायरूपहेत्वभावाइमत्यक्षावेऽपि घटादिपज्ञग तमिलन पाऽनुमानेन पदवगतावुत्तिष्ठतीति प्रयोगाऽऽपत्तिदुःसमाधैर्यवे याराडक्येयापस्या परिहरति किश्चियेष्टादिनेति पत्किचिच्छरीरावयवक्रिययेत्यर्थः। स तदयगती यत्नानुमिती । अनुमानप्रयोगाचयम्-देवदतीपचेष्टा प्रयग्नवन्या, घेधात्वात् , मचेष्टावत् । अथवा, भयमुत्थानानुएलयत्नवान, विजावायचेष्टावतात्, महमिवेति । पेटामयनयोः कार्य कारणभावश्च प्रकृतेऽनुकूलस्तर्कः । स्थानयावच्छेद्यत्वस्य हेतुतारच्छेदकसम्बन्धवाध स्वरूपासिविरिति । परेतूतापतिमन्यथैव परिहरन्ति तयाहि-आमवातनडीकृतम्लेवरप्रयत्नस्पोयानोडेरपयेऽपि तदवनम्यानात प्रयोगापतिः। अत एव 'उत्यानाय यतते' इत्येव तम प्रयोगः । यागपापुद्देश्यरुकुमदनिर्मागतग्दुलत्रयगादिवशी 'यजति पचति' इत्यादिप्रयोगवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपप्रयोजकताविरोपस्यैव सम्पन्धताया मम्युरेय गदिति । तचिन्त्यम् , तदुश्यकस्वं हि तदिगधीनेडाविषय वम् , उपायेग्गायाः फलेच्छापानचात् । उपापचय प्रयोजकत्वमेव । कथमन्यया तच्छेति, प्रकृते यजतीन्यादिप्रयोगो दुार पुत्र । तस्मात् साक्षानन्यवनम्मान एव फल- 'व्यापारयोः सम्बन्ध इत्येषाम्युपेयम् , तावतैशेकप्रयोगवारणात् । प्रकृते किस्पराहमारिकारगाभावेन सदनुपाति तदीययने साझामनकत्वस्य निरावाधनोतिपुतीति प्रयोगस्यैवटचाद, प्रकृतधावतयाश्वगत तन्निन् साध्याय सस्पेनोद्देश्यत्वस्य तदानीमसम्भवाच । एतदभिप्रेत्येव सारकृता, 'उत्थानानुलयनसावे इम्युशम् । भट पर पारानुट- "प्रकृतधारवयस्नसाचे पचतीत्येव प्रयोगोन्पा तुपामय यतते' इति ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे इति लोकप्रतीतेरिष्टत्वात् । एवञ्च तिडौँ विशेषणमेव, विशेषणमेव, मावनैव यद्यपि प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यमन्यत्र दृष्टम् , तथापि 'भावप्रधान- प्रधानम् । प्रभा एवञ्चेति--पूर्वोक्तयुक्तीनामवश्याश्रयणीयत्वे चेत्यर्थः । यद्वा, कालस्यापि विशेपणत्यसिद्धौ चेत्यर्थः । भावनैवेति-धात्वर्थव्यापार एवेत्यर्थः । एवपदेनात्र प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यनिरासः। ननु भावनाया धात्वर्थरचे तस्यास्तिहर्थक दिकम्प्रति विशेपणत्वापत्तिः, 'प्रकृतिप्रत्ययो सद्दार्थ भूतस्तयोश्च प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इत्यभि- युक्तोः । नन्वेवं सख्याकालयोरपि प्राधान्यापत्तिः, तयोरपि प्रत्ययार्थत्वादिति चेन्न, 'क्रियाभेदाय कालः स्यात् सङ्ख्या सर्वस्य भेदिका' इति वृद्धोक्तः सङ्ख्याकालातिरिक्तप्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यादित्याशक्य निरा- करोति-यद्यपीति । अन्यत्र-तृजाद्यन्ते । भावप्रधानमिति-आख्यातम् तिडन्तम् , भावप्रधानम् तिडर्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितधात्वनिष्ठविशेष्य. वाकबोधजनकमित्यर्थः । आख्यातं लत्यम् , भावप्रधानत्वं लक्षणम् । अत्र भावपदेन फलव्यापारयोग्रवणमिति फर्मतिडि फलस्य प्राधान्यमिति मतेऽपि न दोप: । नच क्वान्तानां भावप्रधानत्वात् तत्रातिप्रसङ्गः, तिर्थनिष्ठ प्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिभावार्थप्रतिपादकत्वम् आख्यातत्वमिति तदर्थात् । तेन ' कापाका' 'पपत्त्वा इत्यादी नातिप्रसङ्गः। पचति भवति, (पाको भवतीत्यर्थके) पश्य मृगो धावति' इत्यादौ च नाव्याप्तिः। भावप्रधान- दर्पणव्याख्या यस्तुतस्तु कृतिरूपव्यापारमायस्य धात्वर्थत्वविवक्षायामुविधतीति प्रयोगः। प्रयत्नसामध्यंचेष्टादिघटितस्य सस्य समु. दायस्य सद्विवक्षायान्तु नेति सारकाराशयः, अत एवं तदोत्थानाय यतते इति प्रयोगोऽपि सूपपाद इति योभ्यम् । उपसंहरति एपञ्चेति विरोपामेवेत्येवकारेण विष्यस्य विशेष्यत्वय्यवादः भायनेति धात्वयंभाषनरेत्यर्थः। भग्नाप्येवशब्देन फलस विर्यकर्तादेव पपईया । मतिमत्यमार्ययोरिति युत्पतिविरोधमानते र यद्यपीति के। 3 अन्यत्र पक्तत्यादी । ॐ दृष्टमिति सपाच प्रकृस्पर्धमावनायाः प्राधान्योपगमे तद्विरोध इति भावः। ॐ भावप्रधानमिति नामाऽऽण्यातोपसर्गनिपातभेदेनोदिष्ट धनुर्विभं पदं प्रकल्प्य नामाऽस्यातलक्षण- प्रतिपादके इमे धाये । भनाऽऽस्थातं भाषप्रधानमिति योजना । यथाभुसे यच्छन्दयोगः प्राथम्पमित्यापुरेश्यलक्षणम् इत्यभियुक्तोक्त, मादयोधे प्रारनिविष्टस्योरेश्यतया विवक्षितार्याटामात् । अत एव 'विशदस्य प्रार- निर्देशो मनमायः' इत्याअकरोतं साप्यते । एयमप्रेऽपि । भाल्यानवाटिने प्रधानमायाप्रतिपादकरवरूपलक्षण- सापर्यावधारणा लक्षणयापाठदमर्यादया प्रकृतपदद्वयाभेदस्याधिकस्य मानेऽपि न क्षतिः । यक्ष्यतायटेडकर वित्तियरपायातत्यम् । 'माल्याठमाण्यातैन' इपादौ तवाऽऽण्यातपदस्प सम्पपधारणात्। 'मायकालकार. सदस्याबायारोर्धा भागपात, तर भावः प्रधानम्' इनि भकृतनिरममाप्याय । एतेन तिः प्रभानभाषावस्य प्रतिपारकमेय रादिति पदन्तः प्रभाः। राप्रपाप मापारिपाटयका लिटा प्रतिपानामग्मयाय | भावाय नियाल्पा । गाराः कांदया- पवितोपर्वापकमायादिमते तमामसक्ति: । प्रधानापादयस्य नाममात्रे, भापप्रतिपादयप मुग्यपारि- मापारमाय रिसिटाम् । भारिप प्रतिरामायापनिरूपिनमेय ! माता का पापा 'मापारमा ·४५ धात्वर्थनिर्णया - माख्यातं सवप्रधानानि नामानि' इति (नि० अ० १ ख० १) निरुक्ताद , भूवादिसूत्रादिस्थ- क्रियाप्राधान्यबोधकभाष्याच्च धात्वर्थभावनाप्राधान्यमध्यवसीयते । प्रमा त्वमानन्तु न लक्षणम्, अव्याप्त्यतिव्याप्तिदोपग्रस्तत्वात् । सत्त्वमधानानीति-नामानि सत्त्वप्रधानानि । नामानि लक्ष्याणि, सत्त्वप्रधानानीति लक्षणम् । तर नामानि कृदन्तप्रकृतिकविभयन्तानि । यद्वा, उपसर्गनिपातभिन्नानि सुबन्तानि। अत एच 'नामाख्यातोप- सर्गनिपाताः' इति पदचतुष्टयविभागः सङ्गच्छते । सत्यम्-द्रव्यम् लिङ्गाद्यन्वयि, तन्निष्ठमुख्यविशेष्यताकार्योप- स्थापकम् । मुख्यविशेष्यतानिवेशान 'पचति' इत्यादी तिडन्ते आश्रयत्व-सङ्ख्यानिष्ठप्रकारतानिरूपिततिदर्थ- कर्नादिनिष्ठविशेप्यताकबोधजनकत्वसत्त्वेऽपि नातिप्रसङ्गः। निरुतादिति-निरुक्ते हि 'चत्वार्य्याहुः पदजातानि-नामाख्यातोपसर्गनिपाताः । 'सत्यप्रधानं नाम नावप्रधानमाख्यातम्' इत्युक्तम् । आख्यातम् =तिडन्तम् , न तु तिमात्रम् , अत एव तमिरुकमाष्ये 'भावकाल- कारकसङ्ख्याश्चत्वारोऽर्था आख्यातस्य, तत्र 'भावः प्रधानम्' इत्युक्तिः सद्गच्छते। एतेन 'भावप्रधानमा- ल्यातम्' इति निरुक्त भावपदेन भावनाऽपरपाया कृतिरेवाभिधीयते । तस्याश्च प्रथमान्तपदासमभिन्याहारे प्राधान्यसत्त्वेन तिडा कृतेरभिधाने नैयायिकानामपि उक्तनिरुक्तन्न विरुद्धयत इत्यपारतम् , कारकस्याख्यात. वाच्यत्वबोधकनिरुक्तभाष्यविरोधात् । भूवादिसूत्रादिस्थति-तत्र हि 'का तर्हि इयं वाचोयुक्तिः' 'पचति भवति' 'त्वं पचसि भवति 'पत्यति दर्पणव्याख्या प्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालिनोधजनके पाकादिनाम्न्यतिप्रसङ्गः । नवौत्सर्गिकैकवचनान्तभावविहिवतन्यायन्ननाप्ति सः, वयाच तिड्बोध्यार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतातात्पर्यप्रतिपादकत्वं तत् पय॑वस्यति । इतराविशेपणत्वरूपं तु न तत्, पचति भवतीत्यादिवाक्यघटकपच्याद्यर्थक्रियायां तदसवेन पचतीन्याख्याते- याप्तेः। त्वः पूर्वकालार्यकत्वस्य निराकरिष्यमाणत्वानोकलक्षणस्यालश्येऽतिप्रसङ्गः। “कृदभिहितो भावो द्रव्ययत् प्रकाश" इति भाष्येण, पाक इत्यादाविव तस्य सवातिदेशेन साध्यत्वरूपभावत्वाऽभावादेव नाऽतिप्रसङ्ग इनि तु न सत् । यतः साधुत्वान्यारयायकन्याकरणस्मृत्या यकृदर्थभाव लिङ्गाधन्ययेऽनुभवसिद्धस्तस्मिन्नेव तदतिदिश्यते । यथा पाक इत्यादी पअर्थमावे । क्वार्थे तु लिङ्गाद्यननुभवेन तत्र तदतिदेशविषयस्यान्याय्यत्वात् , अव्ययकृत्येन तस्य पायर्यानुपादक- स्वस्य वक्ष्यमाणस्वाञ्च । तथाघ भावप्रधानकर्ष तिव्यनिष्ठप्रकारतानिरुपितविशेष्यताशालिभावप्रतिपादकन्यं पर्यवस्पति । एतेन, पचति भवतीत्यादिवाक्यघटकाऽऽण्यातसंग्रहाय क्वचित् क्रियान्तरनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषण वाभाववत्वं तन् । पच्याक्रियाया भवत्यर्थविशेषणत्वेऽपि कचित्तदसमभिन्याहारे विशेष्यतयैव भानाब तत्रातिप्रसङ्ग इत्युकं निरस्तम् । उकापेक्षया ममा घटितत्वेनास्य गुरुत्वात् । भनिमलक्षणे प्राधान्यस्य विशेष्यवरूपस्यैव पक्ष्यमागतयात्रापि तस्यैव न्याय्य मा । "भावप्रधानम्' इति भाष्येण मदुक्तार्यस्वैव लाभाश। सत्त्वप्रधानानीति ॐ अनापि पूर्वबदुद्देश्यविधेयभावकसना । लक्ष्यतावच्छेदकं च मृदायन्तप्रकृतिकवि- भक्त्यन्तत्वरूपं नामत्वम् । प्रकृतिः, प्रत्यया, विभक्तिरित्येतसाम, सत्ता, अन्यम्, लिङ्गम्, संख्या, च नामार्थ इति बनाया। 'क्रियाप्रधानमाख्यातं सवप्रधानं नाम । यतः फ्रियां पृष्टस्तिवाचष्टे-किं करोति !, पचतीति । दृप्यं पृष्टः कृताच- देवदत्तः, पा पाचक' इति 'प्रशंसायाम्' इति सूत्रस्थमहाभाच्याच । सम्र कृने यम्य सप्रकृतिकसुरन्तेने यर्थः । कृता दया ·४६ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे अपिच, आख्यातार्थप्राधान्ये तस्य देवदचादिभिः समममेदान्वयात् प्रथमान्तस्य प्राधान्या प्रमा . भवति' इति सैपा वाचोयुक्तिः पच्यादिक्रिया भवतिक्रियायाः फयों भवन्ति' इत्युक्तम् । अत्र 'पचति भवति' इत्यस्य पाककर्तृका भवनक्रिया, 'त्वं पचसि भवति' इत्यस्य त्वदभिन्नाश्रयनिष्ठपाकाभिन्नायिका भवनक्रिया, 'पक्ष्यति भवति' इत्यस्य च भविष्यत्कालिफपाकाभिन्नायिका भक्ननियेति बोधः। प्रथमान्तार्थस्य मुख्य. स्वे तु उक्तयोधासिद्धिः । त्वं पचसि भवति' इत्यत्र भवसोत्यस्यापत्तिश्च, युष्मदर्थस्यैव प्राधान्येन भवतिक्रियायाः कतृत्वापत्तेः । मन्मते तु पाकक्रियाया एवं प्राधान्यात् 'भवति' इति प्रथमपुरपोपपत्तिः । नच 'पक्ष्यति भवति' इत्यसम्भवः, भविष्यत्कालिकपाकक्रियाया वर्तमानकालिकभयनक्रियायाः कर्तृत्वासम्भवादिति वाच्यम् । भविष्यन्ती पाकक्रिया सूक्ष्मरूपेण भवतीत्यर्थात् , बौद्धमविष्यत्पाकक्रियायास्वदानीमपि सत्त्वाच । अनेदं बोध्यम्-कालकादिनिरूपिता या शक्तिः सा निरुपकतासम्बन्धेन कालाद्यर्थे आश्रयतासम्ब. न्धेन प लवाद्यवच्छिन्ने शब्दे। तत्र वर्तमानत्वम्-न 'प्रारब्धापरिसमाप्तक्रियाधिकरणदिवसादिकाल- पृत्तित्वरूपम्', व्यापारविगमेऽपि तद्दिनमादाय 'पचति' इत्यस्यापत्तेः। किन्तु 'पचति' इत्यादिशब्दप्रयोगा. धिकरणकालवृत्तित्यरूपमिति न गतदिनमादाय 'पचति' इत्यस्य प्रयोगः । एवं विद्यमानध्वंसप्रतियोग्युत्पत्ति- फत्वरूपातीतत्वे, वर्तमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वरूपे भविष्यत्वे घ तत्तच्छब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्ति स्वरूपमेव वर्तमानत्वं प्राह्यम् । एवं पचति' इत्याद्याख्यातजन्या या वर्तमानत्वप्रफारिका क्रियाविशेष्यिका प्रतीतिरतदीया या पचतीत्यादिशब्दप्रयोगाधिकरणकालचिविषयता तादृशविषयताश्रय क्रियात्वं वर्तमानका. लिकक्रियात्वम् । अत एव पाकान्निवृत्तेऽपि कर्तरि तदोयव्यापारे वर्तमानत्वभ्रमेण 'पचति चैत्रः' इति व्यवहारस्योपपत्तिः। भूतत्वादिघटकवर्तमानत्वस्य ध्वंसप्रागभावयोरन्ययः । वर्तमानत्यप्रकारकक्रियाविशेष्यक- प्रतीतिविपयताया वर्तमानकालिकत्वादेव कृष्णजन्मादिवर्णने 'श्रीकृष्णो विहरति' इत्यादिप्रयोगाणामुपपत्तिः । एवञ्च भविष्यत्वादिघटकवर्तमानत्वमाप तत्तच्छब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्वप्रकारकज्ञानविपयत्वरूपं बोध्यम् । तेन भविष्यत्पाकाभावेऽपि पक्ष्यतीवि प्रयोगसिद्धिः। ननु न्यायादिमतेऽपि प्रथमान्तपदासमभिव्याहारे प्रत्ययार्थकृतिरूपभावनायाः प्राधान्यस्यानुभवसिद्धत्वात् पूर्वोक्तनिरुक्तभाष्योपपत्ति षिष्यति। एव भूपादि. सूत्रस्यभाष्यस्यापि भवनक्रियाकर्टविक्तित्त्यनुकूलव्यापारानुकूलकृतिरित्याश्रयणेन विरोधाभाव इत्यत श्रोह- पिचेति। अभेदान्वयादिति-तिडाऽऽश्रयस्य प्रथमान्तार्थे मृगादावभेदेनान्वयादित्यर्थः । अभेदान्वयोति स्व. दर्पणव्याख्या मिधानेऽपि, 'न केवला' इति न्यायेन केवलस्य प्रयोगाऽनहत्वात् , निरुक्तभाष्यस्थविभक्तिपदस्वारस्याच । व्युत्पत्तिपक्षर लम्ब्य चेदम् । नातोऽव्युत्पत्तिपक्षे नामाऽऽदिष्वतिमसाः । लक्षणमाह सवप्रधानानीतिक सत्त्वम् = दयं वक्ष्यमाणलक्षणं तत्प्रधानं यत्रेति विग्रहालिङ्गादिनिष्ठप्रकार निरूपितविशेप्यताशाल्यर्थप्रतिपादकत्वं नामलक्षणमित्यर्थः। विशेष्याऽर्थकत्वस्य निपाताऽऽस्यातादावतिसकत्वात् त रणाय प्रकारवानिरूपितत्वान्तं विशेषणम् । व्यक्तिबोधस्य धर्मविषयकत्वनियमेन जातिप्रकारतानिरूपितत्वस्यातिप्रसङ्ग वारकत्वासदनुपादानम् । सश्यतावच्छेदकाऽनाक्रान्तेषु यादृच्छिकेप्वतिप्रसास्तु लक्षणे सद्व्यतिरिक्तरवविरोपणेनैव हरणीय । एवं धात्वर्याऽनुवादकप्रत्ययान्तेवप्रसङ्गोऽपि लक्ष्यतावच्छेदकसंकोचेनैव परिहार्यः । तत्र नामरवग्यवहारो - स्वायत्तनिवन्धनो माफ इति तद्भावः । उपसर्गादिलक्षणं सु वक्ष्यते । ॐ भूवादोति ।

·४७ धात्वर्थनिर्णयः पत्तिः । तथाच, 'पश्य मृगो धावति' इत्यत्र भाष्यसिद्धकवाक्यता न स्यात् , प्रगा बासनाभिप्रायेण, तन्मते एव तिट आश्रयार्थफत्यात्। नैयायिकनये तु कृतिरेय तिसर्थः । तस्याश्याऽऽश्रयतासम्ब- न्धेन, समवायसम्बन्धेन वा प्रथमान्तार्थेऽन्वयः । उभयमतेऽपि भाष्यसिद्धकयाक्यत्वानुपपत्तिरस्येव । तथाहि-'कर्मणा यमभिप्रेति' (१-४-३२) इति सूने क्रियाप्रहणमपि कर्त्तव्यम् , इहापि यथा स्यात् 'श्राद्धाय निगहते' 'युद्धाय संनयते' 'पत्ये शेते' इति, तत्तर्हि वक्तव्यम्, न वक्तव्यम् , फयं नियां हि नाम लोफे कर्मेत्युपचरन्ति । को क्रियां करिष्यसि । किं कर्म करिष्यसीति, एवमपि कर्त्तव्यम् । कृत्रिमानिमयोः कृत्रिम कर्मसम्प्रत्ययो भवति । कियाऽपि निमं कर्म। न सिद्धपति । 'कर्तुरोरिसततमं कर्म' इत्युच्यते । फयनाम क्रियया मिया ईप्सितेतमा स्यात् । क्रियाऽपि क्रियया ईप्सिततमा भवति । कया क्रियया ? संदर्शननियया प्रार्थयतिक्रियया, अध्यवस्यतिक्रियया च' इत्युक्तं भाष्यकृता । एवञ्च 'सन्दर्शनश्यिया' इत्युक्तया धारनप्रियायाः दर्शनक्रियाम्प्रति कर्मत्वमुक्तप्रायमिति 'पश्य मृगो धायति' इति वाक्यं मृगरर्तृकधावनकर्मकदर्शनपरत्वेन भाष्यकतामभिप्रेतमिति प्रतीयते । तदुक्तं हरिणाऽपि- 'सुयन्तं हि यथाऽने] तिहन्तस्य विशेपणम् । तथा तिउन्तमप्याहुस्तिदन्तस्य विशेषणम् ।।' इति ।। न तु भाज्यकृता 'पश्य मृगो धावति' इत्यस्यैकवाक्यत्वं कुनापि कण्ठरवेणोत्तम् । तदुक्तं भाप्यसिद्धति । रकवाफ्यता न स्यादिति-यायमते धायनानुकूलफतिमान्मृगः, 'दर्शनानयत्वम्' इत्येय योधः स्यात् । पावनस्य कृतौ विशेपणतया 'एकत्र विशेषणत्वेनान्वितस्यापरन विशेषणत्वायोगात्' दर्शनविशेषणता न स्यादि- त्येकवाक्यताभङ्गः स्पष्ट एवेति भावः। पदयोरेकवाक्यत्वञ्च-'साक्षात् परम्परया वा स्वार्थान्वितापरार्थ- योधकत्वसम्बन्धेन परस्पर विशिष्टत्वम् । यद्वा, 'स्वघटकमुख्यविशेष्यतायोग्यक्रियाविषयकयोधजनकत्वप्रकारकतात्पीयविशेष्यतावत्पदविशिष्ट- भिन्न यन्मुख्यविशेष्यतायोग्यक्रियाविषयकोषजनकत्वप्रकारकतात्पर्यायविशेष्यतावत्पदं तादृशपदद्वयाघटितत्वे सति परस्परनिरूप्यनिरूपकभावानापन्नविपयताप्रयोजकपदापटितत्वमेकयास्यत्यम्' । पदवैशिष्टयन-वृत्त्या नुपूर्थीमत्त्व-स्वप्रयोज्यविषयताप्रयोजकत्वैतदुभयसम्बन्धेन । 'देवदत्तो प्रामं गच्छति' इत्यन मुख्यविशे- दर्पणव्याख्या इत्यं हि तत्र भाष्यम्-'का तीयं पाचोयुक्ति 'पचति भवति' 'वं पचसि भवसि' पक्ष्यति भवति । सैया वाचोयुक्ति, पचादिक्रिया भवतिक्रियायाः कर्यो भवन्ति” इति । तेन धाऽऽहत्येव पचावयक्रियाकर्म का भवनक्रियाया प्राधान्यं प्रतिगयते । धात्वर्थक्रियाया भारयातार्थविशेषणत्याभ्युपगमे तु स्वस्वार्थविरुदत्येन पदार्यान्तरे विशेषणतयाऽन्वये नैराकाश्येण भवत्यर्थक्रियायामाख्यातार्यविशेषणपचादिमियाणामन्वयाऽसम्मवेन पहिरोधोऽप्रतिरोष एव स्यादिति भावः । सूत्रादीत्यादिना "प्रशंसायाम्" इति सूत्रपरिमहः । ननु "भावमधानमाख्यातम्” इति निरुफेन तिष्न्ने भावना परपव्यभावप्राधान्यं प्रतिपाद्यते । सा च नैयायिका मते काण्याते कत्तवं कृति , कर्माख्याते कर्मत्यं फलम्, तनिरूपिताऽऽध्यत्वं वा। हैसह शकालातिरिकाऽग्न्यातार्थस्य भावनापदव्यप्रदेश्यत्वोपगमात् । भावाऽऽरयाते तु धास्वधंग्यापार एयाऽनुवादकत्वार तदात्यातस्य । प्राधान्यं च तस्याः प्रकृत्यर्यापेक्षम् । समानप्रत्ययोपात्तत्वप्रत्यासस्या फाश इति पदतां मीमांसकानानेतदपि माध्यं मूलम् । तत्र लापर्य- ·४८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रथमान्तमृगस्य धावनक्रियाविशेष्यस्य दृशिक्रियायां कर्मस्वापत्तो द्वितीयापत्तेः। प्रमा ध्यतायोग्यक्रियाविषयकबोधजनकत्वप्रकारकं तात्पर्यम्-'गच्छतिपदं मुख्यविशेष्यतायोग्यगमनक्रियाविषयक बोधकम्भवतु' इत्याकारकतात्पर्यायविशेष्यतावत्पदं गच्छतिपदं तद्विशिष्ट पदन्तदेय । यतः स्व (गरछति) वृत्तिरानुपूर्वी गच्छतित्वरूपा तद्वत्त्वं तत्रैव गच्छतिपदे एव । स्य (गच्छति ) प्रयोज्यविषयता गमननिष्ठा तत्प्रयोजकत्वमपि तत्रैवेति गच्छतिपदविशिष्टं गच्छतिपदमेव, तद्भिन्नं मुख्यविशेष्यतायोग्यक्रियाविपयकबोध जनकत्यप्रकारकतात्पर्य्यायविशेष्यतायत्पदं पचति देवदत्त.' इनिवाक्यघटक पचतिपदं तादशपदवयाघटितत्व 'देवदत्तो मामं गच्छति' इत्यस्य । स्वघटकपदप्रयोज्यविषयत्वानिरूपितविषयताप्रयोजक पदं घटादिपदं तद- घटितत्वमपि 'देवदत्तो मामं गच्छति' इति वाक्ये। "श्रोदनं पच तव भविष्यति' इत्यस्य तु नैकवाक्यत्वम्-पचपदविशिष्टं पचपदं तदिन्नं भविष्यतिपद- मिति ताशपचपदभविष्यतीतिपदद्वयघटितत्वमेव तत्र । 'श्रोदनं पच तब' इत्यस्यापि नैकवाक्यत्वम् । स्वघटक- पदप्रयोज्यविपयत्वानिरूपितविपयताप्रयोजकं पदं सवपदं तदघटितत्वं तत्र नास्तीति । 'पश्य मृगो धावति' इत्यत्रैकवाक्यत्वमुपपन्नम् , घावनक्रियायां तादृशतात्पर्यायविशेष्यता नास्तीति तादृशं पदं पश्यपदं तद्विशिष्टं । तवेच नगिन्नं तादृशं पदमुदासीनं न तु धावतिपदम्, तदर्थस्य दर्शनक्रियायां विशेषणत्या-मुख्यविशेष्यत्वाभावात् एवं 'पचति भवति' इत्यादायप्येकवाक्यत्वं बोध्यम् । विच्छिद्यपाठे माकाङ्गत्वे सति एकार्थ (परस्परनिरूप्य निरूपकभावापन्न ) प्रतिपादकत्वमेकवाक्यत्यमित्यर्थकम् 'अर्थैक्यादेकं वाक्यं साकाङ्क्षञ्चेद्विभागे स्या' इति जैमिनिसूनमपि तदर्थकमेव । प्रथमान्तमृगस्येति-प्रथमान्तमृगपदेनोपस्थितस्येत्यर्थः । एतेन प्रथमान्तस्यानन्ययादिदमसनवमित्या पास्तम् । द्वितीयापचेरिति-धावनजनककृतिमान् मृगकर्मकदर्शनाश्रयस्त्वमित्यर्थे 'पश्य मृगं धावति' इति दर्पणव्याख्या कालान्ययोपगमे । तदपेक्षमपि । उक्तभायेपि फ्रियापदार्थस्तत्सग्मतभावनैव । मत प्य "कियां पृटस्तिष्टाचष्टे" इत्येवोत्तम्, न तु तिटन्तेनेति । कृत्यादिरूपमावनाया भाख्यातायंत्वे मानं तु भूवादिसूत्रस्यम् "कथं ज्ञायतेऽयं प्रकृत्यर्थ अयं प्रत्ययार्थः" इति प्रघर केऽन्वयम्यतिरेकाम्यां शक्तिमाहकम्- "इह पचतीरयुत्ते पनिच्छद भूयते, पशब्दशकारान्त अतिश्चप्रत्ययः । श्रूयते प्रत्य. पार्थोऽपि फश्विद् गम्यते, विञ्छितिः, कनवम्, पकरवम् । 'पठति' इल्यु कश्चिन्छग्दो होयते, कश्चिदुपजायते, कश्चिदन्वयी। पच्छन्दो हीयते, पशब्द उपजायते, अतिशब्दश्चान्ययी। अर्थोऽपि कश्चिद्धीयते, कश्चिदुपजायते, कशिदत्ययी। विहिति हीयते, पठिमियोपजायते, कत्र्त स्वमेकत्वं चान्वयि । तेन मन्यामहे यः शन्दो हीयते यस्यासापर्यो योऽयों हीपते, शब्द उपजायते सस्या सारों मोऽयं उपजायते, म. शन्दोऽन्ययो प्रस्याऽसापों योऽोज्दयी" इति भाग्यम् । सत्रा मत्ययस्य कैदिरपूर्वाचार्य रुपनाद, अतिच प्रत्यय इस्युमिति कैपट । 'पन्यो 'पठ्यते' इत्यादवियुनाययष्यतिरेकोरेसे परवस्याप्याख्यातायंत्वं न्यायसाम्यात् तत पयाऽवधाय॑ते । किश, भावप्रधानम्" इति निरनं साप्यस्वरसात् सकल कारकसहयायिशिष्टभावनाया धारवत्वमानिय प्रवृत्तम् । अत एका नामरक्षगनिबंधनेन फाररस्य तत्र नामाधरपेनोलेख तस्य धातुलस्यत्वेन नामापामावादिति तदारयात् । मक रूपमूलस्थमान्यप्रामाण्यात क्रियापा एकापसापेऽपि द्विवादिसा मानाभावात् कयं तयोपसरतिरिति " ·४९ धात्वर्थनिर्णयः वाच्यम्, यम् दर्पणव्याख्या परे स्वित्यादिना वक्ष्यमाणरीत्या कारकगतायास्तस्यास्तत्राऽऽरोपसम्भवात् । कालसहययोत्पत्ययत् कारकस्या पि घोरयत्वम्, न्यायसाम्यात् । तस्य प्रत्ययार्थत्वोपगमे 'पाचकः' 'प' इत्यादाविय प्राधान्यापः । जात्यतिरिकपदार्यस्प विशेषणताया थोत्यत्वस्यैव सन्तवाद । अत एव "स्त्रियाम्" इति सूत्रे भाप्ये प्राधान्याऽऽपत्तिभिया हिरम याप्यतापक्ष उपेक्षितः । याव्यस्याऽपि प्रकृत्याविशेषणत्ये तदसङ्गतिः स्पष्टेव । नचोक्तकल्पे 'प्रामं गच्छति' इत्यत्र कर्मयोधयातोरपादानादिकारकविशिष्ट क्रियायोपाऽपतिः । पवम्यादिरूप. सममिन्याहृतद्वितीयादिविभक्तिश्च धोतिका, अन्येषां त्वन्याः। नहि स्वप्रकृतिकमत्ययरयमेव स्मार्थयोतकतायो सन्यम् , उपसर्गाणां सदनापत्तेः। किन्तु, स्वसमभिम्याहतप्रत्ययनिपातान्यतरत्वम् । तथ तण्डुलाविपदोत्तरविभोरप्पक्षतम् । मन्यस्य संख्याऽविशेषितस्य तस्ये नाग्नः सङ्ख्यामानाऽऽपरया तदर्थकरवमावश्यकमिति समायः । भत एप "भाषकाट- कारकसहयाश्चत्वारोऽर्था भाण्यातस्य" इति भाप्यस्थकारकपदस्याऽसचितवृषिताऽपि समरसते । पदि चान्यप्रकृतिकविभक्तरन्यप्रकृत्यर्थयोतकतायाः क्याप्याटचरत्वासोक्ताऽऽायवर्णनं साधीय इति रिमाम्यते, तदापि सङ्ख्याकालकत कर्मकारकविशिष्टक्रियाया पास्वत्वमादाय तप्प्रवृत्तिः, पाख्यातस्यैय तादशक्रियायोतकतासम्भवाः । मचारस्येवमेपाऽऽशयः, घाच्यताकल्पोक्तकार्यकारणभावकल्पनप्रयुक्तलाययस्योपोदलकत्वादिति वाच्यम्, ताशमतं प्रक्रियादशाया पक्षुःश्रुत्युक्तिविश्वस्तैरत्याश्रयितुमशक्यम्, प्रागेव तु प्रतिप्रत्ययाऽर्थविषेपनचराक्षपाई। सपाहि-कारकविशिष्टफ्रियाया धारवरवे 'लः कर्मणि' इति विधिवैयपिचिः । नच यस्या चोवफरयप्रविपादकता, शानजादेरपि तथात्वाऽऽपत्या समाऽपि कादीनां क्रियाविशेषणतया भानापत्तेः । किय, 'चैनौ पचतः' इत्यादी पैनादिगतसङ्ख्यायास्तारोपे मानामावः, याचकतामते कायो तभानोपगमेन भयोगमामाण्योपपत्तायामामाण्याऽभ्युपगमस्याऽन्याय्यवाद , स्वाश्रयाऽऽधेयत्वसम्बन्धन द्विरपादेकात्र सत्वेऽप्यस्यायतका ज्या विशेषणरयाऽभावेन तद्वैशिष्ट्यस्य तमाऽसम्भवाय । महि द्वित्वाश्रयाधितं घटाऽदिरूपं किया था, देइति व्यवहि- पते । अधिकम वक्ष्यते। किश, कतकर्मणोः पदार्थकोशतया तय देवदत्तादीनामन्वयासम्मयः, "पदार्थः पदार्थेनाऽन्येति" इनि एयुत्पत्तेः । सदन्वयाऽभ्युपगमेऽपि धात्वर्थे ऽभेदेन विशेषणतया स्तोकादिपदयपुंसकरवाऽऽपवित्र । भपिच, क्रियाविशेषग- वेनोपस्थितस्य कत्त विशेषेणाऽऽकाक्षाविरहात् पचतीत्युक्ते, का कीगिति मरनाऽनुपपचिः । पक्ष्यति हि मन्यम्- नहि गुणभूतः कर्ता निषेधं स्वागत्वेन प्रहीतुमलम्' इति । भत एचैतप्रामाण्यात् प्रत्यपवाज्यस्थम् , कांग्यविशेषण वं घेति गर्जयन्तः परास्ता, प्रत्ययस्य चोतकतायामेव वनियमस्य दर्शितस्यात् , प्रत्ययार्यप्राधान्यस्यैव ततो सामाघ । गच भावनायाः प्रत्ययवाच्यतापक्षेप्युचप्रश्नाऽनुपपपिसमाधेयैवेति पाच्यम् , दशक्तिभ्रमाल्लक्षणया पोपस्थित सस्य कत: साकाङ्क्षत्वसम्भवात् । किच, 'प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थाऽन्वितस्यार्थबोधकस्वम्' इति व्युत्पत्तिसिदविभत्यसल्याप्रकारकयोघं प्रति विशेष्य. तथा प्रकृतिजन्योपस्थिते तुत्यस्य कादायभावेन सहयाऽन्वयाऽसम्भवः । भाल्यातायसहयाप्रकारकशोधे आल्यावा संफर्मोपस्थिते नुस्वकल्पनमप्याग्रहमूलकमेप, पदार्ययोराधाराधेयभावेनान्वये रिमिन्नपदजन्योपस्यितेस्तन्द्रावात् । विभचयर्थकत लिंगानन्ययिनोऽदव्यतया सन्न सहयान्वयासम्भवात् , “गुणानान्ध पराग्वात्" इति न्याया। म स्वप्रकृत्यानन्ययेऽपि प्रकृत्पर्यान्वयनियमोशन एव, “अणुरपि रिशेपोऽभ्यवसायकर, इति न्यायात् । स्वस्वामिभाषादिसम्बन्धन राक्ष कर वेन विझया 'राग पुरुषो गति' इति प्रयोगाऽपत्तिः । नच तत्र पटीप्रति किशाण्यातस्य कर्थिकरवे राजसम्बन्धिपुरणाऽभिक्षक के गमनमित्यभिभायेग, राशः पुरुगे गच्छति' इतित् : अयोग्यतया तस्याः ·५० प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे दर्पणव्याख्या तदर्थस्य प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया विवक्षायामेव तपसरात् । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् । आख्यातार्थकतुरनामधात्वर्थ- त्वेन नामापंधात्वर्थत्वयोः" इति व्युत्पचिविषयताया अप्यभावात् । नच तवापि चैत्रस्य पाकानुकूला कृतिरिति 'चैत्रस्य पचति' इति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् , पप्ठ्यर्थस्य नामार्थसाक- इक्षतयाऽऽस्यातार्थकृतेश्व प्रथमान्तार्थसाकाङ्क्षतया परस्पराकाडक्षाविरहात् , “गुरुविप्रतपस्विदुर्गतानाम्" इत्यादा विप पाकादिसम्बन्धितया धैत्रादिविवक्षायां पठ्यन्तप्रयोगस्य सबैरेघोपगमाय । तस्माद्धात्वर्थक्रियाया आफ्यातार्थ प्रति प्राधान्ये निरुक्तमानोपन्यसनं मुधैवेति कोविदो विदाकुर्वन्तु । पचतिभवतीत्यादौ पाकानुकूलाऽऽख्याताकृतौ भावनाश्रयत्वरूपभवतीति सिडन्ताऽर्थभावनाऽन्वयोपगमेन पाक- विशिष्टकृती भवनकर्तवेऽवगत तद्विशेषणपच्यर्थक्रियायामपि तल्लाभात् 'पचादयः क्रिया भवतिक्रियाया' को भवन्ति' भाप्यस्थादिपदस्य हेतुपरतया तेन व्यापाराऽर्थफपचादिशब्दस्य समासे पच्याद्यर्थहेतव क्रियाः कृत्यामकल्यापार भवनक्रियानिरूपितकत्तत्ववत्यो भवन्तीत्यर्थस्य तस्माल्लाभाद् वा तादृशैकवाक्यत्वस्याऽस्माभिरभ्युपगमान भूवादिसूप्रस्थ भाग्यविरोधोऽपि । तादशभाष्यमामाण्यादेव च भवन्मते धात्वर्थप्रकारकबोधे धातुजन्योपस्थितेहेतुत्ववन्मन्मतेऽप्याऽऽग्यावार्थ- भावनामकारकबोधे तिजन्यभावनोपस्थितेरपि विशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वस्य कल्प्यतयोकैकवाक्यत्वस्य सूपपादत्वात् । नचोक्तबोधाभ्युपगमे भाख्यातेन कर्त्तरबोधनाचनादिपदोत्तरं मृतीयाऽऽपत्तिरिति वाच्यम्, ताशप्रथमान्तार्थ- प्रकारकयोधे विशेष्यतया तिड्जन्योपस्थिरोहेतुतया तस्यां चैनस्याऽधेयतासम्बन्धेनाऽन्ययाभ्युपगमेन मुख्यविशेष्यतयैव वमानेन भाश्यातिरिकांशे विशेषणतया कृत्याश्रयबोधनरूपस्याभिधानस्य तत्र सखात् तृतीयाम्पत्यसम्भवात् । नच चैनः पचतीत्येतावन्मानप्रयोगेऽपि चैत्रस्याऽऽधेयतासम्बन्धेनान्वयाऽपस्तिरिति वाच्यम्, प्रथमान्तार्थप्रकार कयोधे तिर्थविशेष्यतापमभावनोपस्थितेतुत्वस्यापि कल्पनेनोक्तदोषाऽप्रसक्तो । पाकानुफूला कृतिरित्यन्नेव चैत्र. पति भवतीत्यादी ससम्याऽऽपतिवारैवेति वाच्यम् , धात्वर्थविशेषण भूनाधेयरवस्य प्रातिपदिकार्यविशेष्यतया विवक्षायामेव सप्तमीविधानात् , एवमाधेयत्वस्य प्रकारतयाऽविवक्षणाघ । इदं धारयातायंकृतिमुस्यविशेष्यकयोधमभिप्रेत्योक्तम् । वस्तुतस्तु, चैत्र पति भवतीत्यादौ प्रथमान्तार्थविशेष्यकपोधाभ्युप. गमेऽपि नैकवाक्यताक्षतिः, भवनकर्तृत्वाऽन्विताया एव पाकविषयकमावनायाश्चैत्राने प्रकारतया भानसम्भवात् । एतेन कृतिपिशेष्यक्योधाभ्युपगमे प्रथमान्तार्थप्रकारकबोधे तिर्थभावनोपस्थितेहेतुस्वकल्पने गौरवमिति दूपणम- लग्नकम् , विशेषणतयैव सदम्वयाभ्युपगमादित्यरुपेराह % अपिचेति । अभेदान्वयादिति इदं च तन्मतेऽपि कर्याख्यातायं इति स्वीयवासनाऽनुसारेण । मैयायिकमते तु कृतेराव्यातायतया तस्या आश्रयस्वेनैव प्रथमान्तपदा. इन्वयादित्यवधेयम् । माप्यसिद्धति "क्रियाऽपि कृत्रिमं कर्म, क्रियापि हि क्रिययेप्सिता भवति, कया, सन्दर्शनमार्थनादि- नियया" इति "कर्मणा यम्" इतिपूनस्पमा पसिद्धेश्ययं । स्वन्मते भावनाऽनुकूलपृतिमान् मृग इत्यावान्तरषा- पपाय बोधस्य सप्त जायमानत्वेन धावनस्य कनवरतया विशेषणतपान्पन्नाऽन्वये नैराकाइयेण दर्शने कर्मनयाऽन्वयाऽयो- गात् । किन्तु धापनाउनुफूरपतिमान् मृगो दर्शनालयस्त्वमित्येव बोध एटम्यः। एवञ्चैकमुख्यविशेष्यक्योधजनरत्यरूपैक. पायरया भावात् तद्विरोधो दुरि इति भावः । भनु धावनाऽनुकूष्टकृतिमन्गस्यैव कर्मसया स्यर्थेऽन्वयामोक्तदोषोऽत माह- प्रथमान्तेति 18 फर्मत्वा- पत्ताविति स कमरयेन प्रकारतापसावित्यर्थः। कर्मतासम्बन्धेन मृगस्य दर्शनश्यिायामन्यस्यसम्भवी, "नामार्थमा. एपर्थयो" इति व्युत्पतिविरोधार, यक्ष्यमाणदितीयाऽऽपादनविरोधाञ्चेति भाषा: * द्वितीयापचेरिति कर्मणोत्र .तिहाम्नगिपानेन ममभिहिताधिकारोय "वमणि द्वितीया" इत्यम्य जागरूकावादिति भावः । नच धैग्ने .

·धात्वर्थनिर्णयः नचैवमप्रथमासामानाधिकरण्याच्छवप्रसङ्गः, एवमपि द्वितीयाया दुरित्वेन 'पश्य मृगः' इत्यादि- वाक्यस्यैवाऽसम्भयापत्तेः। नच पश्येत्यत्र तमिति कर्माध्याहार्यम्, वाक्यभेदप्रसङ्गात्, उत्कटधावनक्रियाविशेपस्यैव दर्शन- कर्मतयाऽन्वयस्य प्रतिपिपादयिपितत्वात्, आध्याहारेऽनन्वयापत्तेश्च । प्रभा वाक्यस्यैव सम्भवेन ताशवाक्यस्यैवासिद्धिरित्याशयः । वैयाकरणमते तु न द्वितीयापत्तिः, घावनस्यैव कर्मतया तवाचकधातोरप्रातिपदिकत्वात् , मृगस्याकर्मत्वाच। धावनस्य फर्मतानिरूपकत्वसम्बन्धेन दर्शनेऽन्वयः । ननु वार्किकमतेऽपि न द्वितीयापत्तिः,धावनक्रियाविशिष्टमृगस्यैव कर्मतया मृगशब्दस्य तादृशविशिष्टावाचक- स्वेन कर्मावाचकत्वात् । नच विशिष्टस्य शुद्धानतिरिक्ततया शुद्धस्यापि फर्मत्वेन दोपवावस्थ्यम् , ज्ञानार्थक- धातुसमभिव्याहारे कर्मत्वस्य विपयतारूपतया प्रकृते धावनविशिष्टमृगत्यावच्छिन्नविषयताया एव फर्मतात्वेन मृगशब्दस्य तदप्रयोजकत्वात् । अत एव 'श्रुत्वा ममैतन्माहाल्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः।' 'जानामि सीता जनकप्रसूता।' इत्यादिपु सीताशब्दादुत्पत्तिशब्दाच न द्वितीयेति चेन्न, नीलगुणविशिष्टघटादेः कर्मत्वविवक्षायां 'नीलं घटमानय' इत्यादी द्वितीयानापत्तेः। नचेष्टापत्तिः, 'अनभिहिते' (२-३-१) इतिसूत्रस्थभाज्यविरोधात् । वत्र हि 'अभिधानञ्च प्रायेण तिकृत्तद्धिवसमासैः' इति परिगणनाभावे भीष्मगुणविशिष्टस्य फर्मत्वविवत्तायां कटशब्दादुत्पन्न द्वितीयया कर्मत्वस्याक्ततया भीष्मशब्दाद् द्वितीया न स्यादिवि परिगणनमित्युक्तम् । विशिष्टस्य कर्मत्वे प्रत्येक कर्मत्वाप्रयोजकत्वे 'भीष्म कट कुरु' इत्येतत्परकभाष्यस्यासनत्यापतिः स्पष्टेव । पूर्वोकेषु 'भूत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः।' 'जानामि सीता जनकप्रसूता' इत्यादिषु 'उत्पत्तयः शुभाः' इत्यत्राऽऽपत्वादेव द्वितीयार्थे प्रथमा। 'जानामि सीतां जनकप्रसूताम्' इत्येव पाठः । वाक्यमेदेत-'धावनजनककृतिमान् मृगः' इत्येको योधः। 'तत्कर्मकदर्शननिरूपिताऽऽश्रयतावांस्त्वम्' इत्यपर इत्येकवाक्यत्वाभावः, पूर्ववाक्यघटकपदार्थनिष्ठविपयत्वानि रूपितविषयताप्रयोजकपश्यादिपदघटितत्वात् । ननु तमित्यस्याध्याहारे पूषवाक्यघटकमृगपदार्थतत्पदार्थयोरेक्या- न्मृगनिष्ठकमतानिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितदर्शननिष्टविषयवायां सत्त्वेनैकवाक्यत्वाततिरत आह-उत्कटधायनेति । अनन्वयेति-धावनक्रियाया इति शेषः। यद्वा, तदर्थमृगस्य । वथाच दर्शन किया. दर्पणव्याख्या 8 एयमिति मृगपड़ोत्तरं द्वितीयामसङ्गे इत्यर्थः । शशानषिधी लढर्थकः प्रथमान्ताऽयंसामानाधिकरण्येन विशेषितत्वान्मृगपदस द्वितीयान्तत्वे तदापत्या द्वितीया न भविष्यतीति शऋितुराशयः। नहि रामापसिद्वितीयावि- धिका, किन्तु कर्मणोऽभिधानम् , तदभावसत्याच द्वितीया दुरित्याशयेन समाधत्ते- एवमपोति सम्म यापत्तेरिवि । मृगस्य कर्मतया दृश्यर्थेऽन्धयोपगमे 'धावन्तं मर्ग परय' इति वाक्यस्यैवोचितत्वादियर्थः । यादेकं यायं साकाइदिमागे सात्" इति जैमिनिसूत्राद् विच्छिय पाठे साकासले सत्येकार्थप्रविधि- जनकत्वमेकगायत्वमित्यों लभ्यते । प्रकृते समित्युक्त कमित्याकाक्षासत्वाद्ययास्यचिद्वाक्यद्वयस धावनाऽनुकूलकाम पूर्वानुपातकादिक्षपदस्याऽनुसन्धाने इत्यर्थः । ॐ अनन्ययापत्तश्चेति स तत्पदैन मृगस्य धावनानुलाम ·५२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे एवञ्च, 'भावनाप्रकारकवोघे प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिः कारणम्' इति नैयायिकोक्तं नादरणी- यम् । किन्तु 'आख्यातार्थकप्रकारकचोधे धातुजन्योपस्थितिभीवनात्वावच्छिन्नविषयतया कारणम्' इति कार्यकारणभावो द्रष्टव्यः । भावनाप्रकारकबोधं प्रति तु कज्जन्योपस्थितिवद् धात्वर्थभावनो. प्रभा . निरूपितविपयतारूपफलाश्रयत्वेन धावनस्यैव विवक्षिततया मृगस्याफर्मत्वेनानन्वयापत्तेरित्यर्थः। एवञ्च भाज्याभिमतैकवाक्यत्वासिद्धिरिति भावः। नच अध्याहृवतत्पदेन धावनस्यैव प्रहणमिति नानुपपत्चिरिति याच्यम्, सर्वनाम्नां प्रधानपरामर्शित्वेन विशेपणीभूतधावनस्य तेन परामर्दुमशक्यत्वात् । एयञ्च =उकरीत्या फतुराख्यातार्थत्वस्य, धात्वर्थप्राधान्यकयोधस्य च सिद्धी । भायनेति-वाकिफमते सख्याकालातिरिक्तस्तिों भावना। पोध इति-विशेष्यतासम्बन्धेन इति शेपः । कारणमिति-तत्तत्प्रथमान्तार्थनिष्ठविशेष्यतासम्ब- न्धेनेति शेपः । तेन प्रथमान्तपदजन्यसमूहालम्बनोपस्थितौ पदार्थान्तरे नान्वयः। फत्त प्रकारकेति-कर्तृ- निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेत्यर्थः। फले व्यभिचारवारणायाऽऽह-भाषनात्वेति-ननु धातुना भावनायाः पृथगुपस्थितौ भावनात्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता भावनानिष्ठा विशेप्यतारूपविपयता सा च न भाव- नात्वावच्छिन्ना, स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः स्वेनानवच्छिन्नत्वादिति चेन्न, भावनात्वनिष्ठप्रकारता. निरूपितविशेष्यताऽऽख्यविषयवयेवि तदर्थात् , भावनात्वस्य भावनानिष्ठोपस्थिवीयविशेष्यतायाः शक्तिमास्यसम- वायसम्पन्धेनावच्छेदकत्वाभावेऽपि सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनावच्छेदकत्वसम्भवाचेति तत्त्वम् । धातुना भावनात्वेन भावनोपस्थितिरित्यभिप्रायेणेदम् । वस्तुतस्तु, नेदं युक्तम्, सर्पधातूनां पर्यायतापचेः, एकधर्मप्रकारकोपस्थापकानामेव पर्यायत्वात् । अतस्तत्तद्विशेपधर्मेणोपस्थापकत्वे तु पाकत्वादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेत्यर्थो बोध्य इति गुरवः । एवं फर्मप्रत्ययस्थले विशेष्यतासम्बन्धेन तिडर्थकर्मप्रकारफबोधप्रति धातुजन्यफलोपस्थितिविशेष्यता. सम्बन्धन कारणमित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु धात्वर्थभावनायाः कुदर्थम्प्रत्येव विशेषणत्वम्, यथा 'पक्का' इत्यादौ विलित्त्यनुकूलव्यापाराश्रय इति बोधः । तथाच 'पश्य मृगो धावति' 'पचति भवति' इत्यादौ कियाप्रकारकक्रियाविशेष्यकबोधो न स्यादि- त्यत आह-भावनाप्रकारफेति । शाजन्योपस्थितिवदिति । ननु यत्र कृज्जन्यापस्थिती कथञ्चिद् घटार्थोऽपि विपयीभूतस्तत्र फूजन्योपस्थितिर्विशेष्यवासम्बन्धेन घटेऽपीति तत्रापि भावनान्वयः स्यादिति चेन्न, स्वजनक- शानीयकृनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन कृज्जन्योपःस्थते: कारणत्वस्वीकारात्। स्वम् उपस्थितिस्वजनक ज्ञानम्, शक्तिसम्बन्धेन कृविशिष्टः कर्तृ रूपोऽर्थस्तज्ज्ञानीयविशेष्यता कनिष्ठति वाशविशेष्यतासम्बन्धेन कर्तव्येवोपस्थितेः सत्त्वान्न घटादायन्वयो भावनायाः। प दर्पणव्याख्या गस्य या परामर्शेऽपीप्सितस्य ताशपावनक्रियाया श्यर्थकर्मत्वान्दस्य तद्वास्याद् भानाऽनुपपत्तैरित्ययः । उपसंहरति- एवञ्चेति 8 भाण्यातायविशेष्यकरोधाङ्गीकत नये एकवाक्यताऽनुपपत्तिरूपदूपणदाव्य चैत्यर्थः। ॐ नादरणीय. मिति छ उक्तदोपप्रस्तावादिति भावा । स्वमतनिष्कर्षमाह-किन्विति फले व्यभिधारनिरासायोपस्थितिवि- विशिनष्टि-ॐ भावनात्वावच्छिन्नेति छ । ।

·करोति' इति न प्रयोगः, भस्मराशे कदवानवरदत्वात् । 'काई भस्मराशिः क्रियते' इत्यादी कर्मत्यान्तरावरुद्धक्रियायाँ धात्वर्थनिर्णया पस्थितिरपि हेतुः, 'पश्य मगो धावति', 'पचति भवति' इत्याधनुरोधादिति दिक् । इत्थश्च पचतीत्यत्रैकाऽऽयिका पाकाऽनुकूला भावना । पच्यते इत्यत्रैकाऽऽश्रया या विक्ति- चिस्वदनुकूला भावनेति बोधः । प्रभा . हेतुरिति-कार्यकारणभावस्यानुभवमूलकत्वात्तादृशकार्यकारणभावोऽपि फलप्यत इति भायः । इत्यञ्चेति-कर्तप्रत्यये तिर्थकर्तुः, कालस्य च धात्वर्थव्यापारविशेषणत्वे, तिडर्थसंख्यायास्तिहर्थकत विशेषणत्वे, कर्माऽऽख्याते तृतीयार्थकत्तु:, तिडर्थकालस्य च धात्वर्थव्यापार विशेषणत्वे संख्यायास्तिहथे- कर्मविशेषणत्वे, कर्मणश्च धात्यर्थफलविशेषणत्वे, फलस्य च धात्वर्थव्यापारविशेषणत्वे चेत्यर्थः । एकाऽऽथयि- केति-समवायसम्बन्धेनैकत्वविशिष्टो य आश्रयस्तनिष्ठा वर्तमानकालावच्छिन्ना विलित्यनुकूला भावनेति योधः। पच्यत इति-समवायसम्बन्धेनैकत्वविशिष्टो यः कर्मरूप आश्रयस्तनिष्ठा या विक्तित्तिस्तदनुकूला देवदत्ताभिन्नकर्तृ निष्ठा वर्तमानकालायच्छिन्ना भाषनेति बोधः । नवीनमते कर्मणि तिष्टि धात्वर्थव्यापारः फले जन्यत्वसम्बन्धेन विशेषणम्। 'पक्कः' इत्यादी कर्मणि कृति 'पुत्कारादिव्यापारजन्यविक्लित्त्याश्रयः' इति योधानुसारेण व्यापारम्प्रति फलस्य प्राधान्यदर्शनात् कर्म तिडयपि फलस्यैव विशेष्यत्वमुचितम् । अत एव 'इष्यते पुत्रः' 'इष्टः पुत्रः' इत्यर्थे 'पुत्रीयति' इति न प्रयोगः, भिन्नार्थत्वात् । किन्तु पुत्रमिच्छतीत्यर्थे एव 'क्यच्' इति 'सुप आत्मनः' इति सूत्रे भाष्यम् । भिन्नार्थत्वञ्चैकत्र फलप्राधान्यम् , अपरन्न व्यापारस्येवि नव्याः। उभयत्र व्यापारविशेष्यकबोधवादिप्राचीनास्तु पुत्रीयतीत्यत्र कर्तरि संख्यान्वयः, कर्मप्रत्यये कर्मणि तदन्वय इति भिन्नार्थत्वमाश्रित्य भाष्यं सद्गमयन्ति । तथाच देवदचाभिन्नकर्तृनिष्ठस्तण्डुलाभिन्नाऽऽश्रयनिष्ट- विक्तित्त्यनुकूलो वर्तमानकालावच्छिन्नो व्यापार इति प्राचीनमते व्यापारविशेष्यक एव बोधः। नव्यमते तु देवदत्ताभिन्नकर्तुनिष्ठवर्तमानकालावच्छिन्नव्यापारजन्या तण्डुलाभिन्नाऽऽश्रयनिष्ठा विल्लित्तिरिति योधः । दर्पणव्याख्या ननु वन्मतेऽप्याल्यातस्य पात्वर्थमुण्यविशेष्यकयोधजनकवनियमभन्मसन्नोऽत आह- पश्येति तथाचो- फनियम एतदतिरिक्तविषयक इति भावः । ननु धावनक्तृत्वपिशिष्टम्टगरूपवाक्यास्य कर्मतया दर्शनेऽन्वयः । तथाच : "नामाययोः" इति प्युत्प- त्तिविरोधः, वाक्यस्यानामत्वात् । अत एष ग ततो द्वितीयापत्तिरपि । धापनविशिष्टस दर्शनकर्मत्वाऽवगतो विशेषणीमूत- पावनस्यापि कर्मतालाभाच न प्रतिपिपादयिपितान्वयालाभोऽपि । 'चैनः पचति भवति' इत्यादौ तूतदिशैकवाक्यत्वमुप- पादितमेय । तथाचोक्तकार्यकारणभापकल्पे कथं तदनुरोधो बीजमत आह- दिगिति तदर्थस्रवेवरीत्या पायक- पारयताप्रतिपादने भाष्यकृत्सम्मतपदैकवाक्यतया प्रतिपिपादयिपितान्वयालाम एव । किश्चाभेदेन नीलविशिष्टघटस्यमय प्रतिपिपादयिपिते, 'नीलं घट जानाति' इत्यादौ द्वितीयानुपपतिरिति । भत्र नैयायिका:-धावनक्रियाकत चावरुवमृगस्य कमतासम्बन्धेन पयर्थेऽन्वपोपगमात्र पदैकवाक्यतामा सदवरुदत्वा तदम्पयितया साल्पविषयत्वम् । मधै कर्मतासंसर्गेण तण्डरस्याऽप्यन्वयसम्मघात, 'तण्डुलः पचति यतो नपर्व सामान्यतः कर्मत्यादिभेदसम्बन्धेन नामावस्य पात्वर्थे ऽन्वयमभ्युपैमा, किन्तु व तदननरुदस्यापि भ्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । तस्य तत्र तसंसर्गत्वाऽनम्युपगमे वाक्यभेदाऽऽपत्या तारयनयोधस्य, यायो प्रयोगापत्तिरिति पायग, - ·५४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे . दर्पणव्याख्या माश्यते' 'भस्म क्रियते' इति वाक्यद्वयजबोधस्येव 'भस्मकाष्ठविकृतिरन्यविकृतिया' इति संशयनिवर्चकत्वानापोरित्यायन्यत्र अपश्चितम् । एषञ्चाऽत्र पदैकवाक्यताया अनायासेनैवोपपत्तौ भावनाप्रकारकबोधे धात्वयंभावनोपस्थितेहेतुत्वं निष्पमाणकमेव । नाऽपि मृगपदोत्तरं द्वितीयाऽऽपत्तिः, प्रातिपदिकार्थविशेष्यपया फर्मत्वस्याविपक्षणात् । अत एप न पत्र पठीप्रसक्तिरपि, संसर्गस्य प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया विवक्षायामेव, “पष्ठी शेपे” इत्यनेन तद्विधानात् । एवम्, 'घटो नास्ति' इत्यादावपि बोध्यम् । किन्तु प्रातिपदिकार्थे तन प्रथमेव । नाऽपि नीलं घट जानाति' इति प्रयोगानुपतिः, घटस्य क्रियान्तरक कत्वाऽनपरत्वेग कर्मत्वान्तरविशेषणतानापन्नायां जानात्यर्थक्रियायां कर्मतायाः संसर्गवासम्भवात् । "पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिक'। इत्यादावस्तीत्य पाहाय॑म् । वस्तुतस्त्वेतत् दृष्टान्तेन 'तण्डुला पचति' इत्यादौ पोधापादनं न विचारसहम कर्मताऽन्वयसंसर्गकपच्यर्थविशेष्यकबोधस्याप्रसिद्धौ तयाऽपादनासम्भवात् । 'तण्डुलं पचति' इत्यादौ विभक्तयकर्मत्व सम्बन्धेन तादृशबोधः प्रसिद्ध इति चेत्तहि तादृशबोधे द्वितीयान्ततण्डलपदसमभिव्याहतपचतीत्यापूर्वीज्ञानस्य हेतुतय तदभावादेवाऽऽपायसाप्य सम्भवात् । तदुक्तम्-'यादशं पालं पचित प्रसिद्धं तादशस्यैपाऽपत्तिः सम्भवति' इति । एतेन पश्य लक्ष्मण' इत्यत्र "मस्तिर्भवन्तीपरोऽनुप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति" इति भाष्यस्थापिशन्दस्वारस्पेन घायल पोपकक्रियान्तराऽभावेऽस्तेरघ्याहार इत्यर्थलाभेन प्रकृते वाक्यपरिपोपिकाया दर्शनक्रियायाः सत्वेन तदध्याक्षारे मानाभावाव कर्मतासंसर्गेणाऽन्वयोऽनुपपश्च इति दूपणमलमकम् । एवञ्चाऽख्याते प्रथमान्तपदसमभिन्याहारे प्रायः प्रथमान्तार्थविशेष्यक पोधो गिरायाधः । भत एक, 'यो या शुदस्स पचति द्विजोन सोऽतिनिन्दित' इत्यग्न प्रधानपरामर्शितदो द्विजपरामर्शकत्व मनायासेन संगच्छते। ननु प्रथमान्तार्थयिशेयकबोधवादिमते, 'पचतिकल्पं चैन. "पचत कल्पं धेनौ" इत्यादौ कल्पगयन्तस्य नामतया, तद्विशेषणवाचकतया च प्रथमान्तचैनादिपदसमामलिङ्गवघनत्वाऽपत्तिराण्यावार्थकृतेः प्रथमान्तार्थनादावभेदान्वयापति- श्चेति चेन, स्याधिकानां प्रायश' प्रकृत्यर्थताऽवच्छेदकगतकुत्सादिद्योतकतया प्रकृते प्रकृत्यर्यवाऽवच्छेदकप्रियागतेपदसमाप्त- त्वस्य कल्पपा योवनात् , सत्यासत्याभ्यां प्रकृत्यर्थतावच्छेदकसमानस्य भावेपदसमाधत्वप्रतिपादककल्पयायन्ते नपुसकैकवचना. स्तत्वयोरीचित्यात् । कल्पान्तस्य नामत्वेन समागविभक्तिकत्वेन च तदर्भस्य चैत्रेऽभेदाऽन्ययाऽऽपत्तिरिति तु मूर्खमलपित. स्वादनादेयम् , रक्ष्यार्थकत रभेदान्ययस्येष्टत्वात् । शपयार्थस्य रपयोग्यत्वादेवानन्ययात् , 'घटः' 'पटः' इत्यादौ व्यभिचार- पारणाय ध्युत्पत्तावसति बाधके इति विशेषणाचेत्याहुः । अरेदमामाति-प्रथमान्तकात पाचपदसमभिन्याहारे मायः प्रयमान्तार्थविशेष्यकशोध एवं नैयायिकानाम् । कचितु, पाय गो पावतीस्यायेकवाक्यताऽनुरोधात् तिथंभावनाविशेष्यकोऽपि सः। तपाहि-पैयाकरणरकस्थलीयर पाश्यतानुरोधादावर्यभाषनामकारकबोधे पातुजन्यभारनोपस्थितेहेतुता काप्यते । नैयायिकैस्तु कर्मतासम्बन्धेन तिथंभावनाकारम्बोधे शतजन्यमावनोपस्थितेस्तदिति सममेव । 'देवदनापति भवति' इत्येकवाक्यतानुरोपाप्रथमान्तार्थ प्रकारकयोथै निल्यमापनोपस्थितेरपि तत्कलप्यते । तयाचोतस्थल भापता सम्यन्धेन गगपिशिष्टयावनाऽनुकृतेः पर्मतया स्यन्वये मृगनिहा या पावनाऽनुकूला कृतिस्तकमदीनाssयस्य मिति यायायाधः पादनविशिष्टपूती च घोधितकर्मयस्य, “सविशेषगे हि" इनि न्यायादाने पर्यवसानाय प्रविपिपार विपितास्यापि eAI नापि मृगपदोसरं द्वितीयाऽऽपति, मृगकर्मवाया पनवारयादलाभात् । एक्य, 'पति भवति यत्रापि 'अपमाताकत विशिष्टा पारकृतिवमानमापनासधपिश' इनि योधात् रामाऽप्येकाश्यग्वाति । एषा ·धात्वर्थनिर्णयः दर्पणव्याख्या 'प्रकृतिप्रत्ययायोः' इति न्यायाविरोधेनैव माप्यकारोक्तपदेकनाक्यता न्यायनयेऽपि सुपपादेश्यलं परमतानुपर्गनेन । फलितमाह * इत्यव्चेति • भाख्याताऽर्थकत प्रकारकयोधं प्रति धारयर्थभापनोपस्थिनस्तारसकर्मप्रकारच्याथै ताशफलोपस्थितेहंतुस्वे घेत्यर्थः । भावनेत्यस्य यमानेत्यादिः । कर्माऽऽदयाते भावनाविरोध्यम्योपोपवर्णनम्न माचामनुरोधेन । नव्यास्तु-कर्मकृतिफल विशेष्ययोधस्य इष्टत्वेन कर्मारयातेऽपि राद्विशे यायोघ एवं न्याय्यः । पुस म्यया साक्षात्कृत्यर्थविशेष्याम्वयित्वमिति व्युत्पत्तिरपि न विरद्यते । अत एव 'इप्यते पुनः' इत्यर्थे पुप्रीपतीति न, भिप्राय कत्वात् । किन्तु, पुप्रमिच्छतीत्यर्थ एवेति, "सुप आत्मनः" (पा० सू० ३।11८) इति सूये माध्ये उक्तम् । भन्यपोमपणाऽपि व्यापारविशेष्यकबोधेन विभिन्नार्थकरवकथनाऽसङ्गतिः, भस्मन्मते वेश्या व्यापारो विशेष्योऽन्ययेद्वारूपं फलमिति भिमाय. करवं स्पष्टमेव, क्यजन्तात्त फर्मणि प्रत्ययो दुर्लभः, अर्मकत्वात् । उक्त वैयदेन-'यदा प्रियाफलस्य प्राधान्यं तदा पात्यमेव-इच्यते पुनः, नतु क्यजन्तः, तस्याऽकर्मकत्वात् कर्मणि प्रत्ययाऽनुत्पादान्' इति । इरपत्र 'भाग्नानन्यकापिका पर्षमाना विक्लितिः' इति बोध इत्याहुः। भावाऽऽख्याते तु भावनैव विशेष्या, तथैवाऽनुभवात् । तिष्ठत्वनुयादक एव, किन्तु सावादिना कालार्थकः । ख्या तु न तदर्थः, कादिरूपार्योपस्थित्याऽत्महत्वभावेन तदर्थसंख्याया अन्वयारसम्मनात् । किन्तु, न केवला.' त्यादिन्यायेन साधुत्वार्थमेकपचनमेव । “एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यते” इति सिदान्तात् । "काले युक्ताभिसरणे मुह्यन्ते मृगमोहिका। उष्ट्रासिकाः समास्यन्ते शस्यन्ते हतशायिकाः ॥" इत्यत्र पहुवघनन्त भाष्यकारप्रयोगादेवेति प्रायः। नव्यास्तु, एकवधनस्यौत्सर्गिकत्वं सत्येव गमके, ययाऽग्ययात् सदुरपत्ती "भम्ययादाप्मुपः" इति । अत एस "ख्याप्" इति सूग्राऽभाषे शिधन्तेभ्यस्तदुत्पतिमाशय तिा संप्याया उत्कृत्वाति परिहनं भाध्ये । पदुकरी पा तिहा कारकगतायास्तस्या उक्तत्वेऽपि प्रकृत्यर्यगतायास्तस्यामनुक्ततयौत्सर्गिकतया वैश्वचनस्याशक्यवारणत्वेन सदसङ्गतिः सच । "द्वयेस्योः" इत्यादैर्लः कर्मणि इत्यनेनैश्वाक्यताऽपि-रकाराः कर्मादौ मवन्ति तेषां स्याने किवादी तियादयो भवन्तीत्याकारैव । नहि तन द्वितीया कर्मणीत्याधस्ति, येन संख्यायाः कारकविशेषगता प्रतीयेत । माचौ च न मानम् । सस्मात् सर्वन संख्यायाः प्रकृत्यर्थ एवाऽन्वयः। 'कस्यैकत्वादी" इत्याकाक्षायामुपस्थितत्वात् प्रकृत्यर्यान्वयस्यैवोचित वात् । कमगीत्यादेररि विधेयं पति विशेषणत्वेन, 'गुणानाच परार्थत्वात् इति न्यायेन संख्यायामसम्बन्धात् । कर्मणी यादेः कस्य कर्मगीत्याध्याझामानेन तत्र पात्वर्यान्वयस्य फ्लप्तत्वात् । क्रियायामप्येकायमस्त्येव “एका क्रिया" इति रूपसूत्रमा यात् । एवर तम्य प्रत्यर्थ- वगदेकवचनम् । द्वित्वादिकन्तु स्वोत्तरतिड्वाच्यकारकगतं तत्रारोप्य कत्तु कर्मकेषु तिड्पु द्विवचनादिमिदिः । अत एव न साधने द्विस्वादिसंशयः। क्रियागतसंख्यारोपस्य साधनशननिमित्तचात् । अनेकः पचतीयपनुरोधेन सापने पि संख्यारोपस्य तवाऽपि वाध्यत्वात् , तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थ एव । प्रकृते, हतगायिकाः शय्यन्ते इत्यादोहनरायनसाशा नीत्यर्थे उपमाने पहुत्वोपपादनसामर्थेनोपमेये तिरुन्तार्यझियारूपे उपनानगनपहुचारोग पहुवचनम् । विट्वाच्यभारक- गताया एघारोपो नान्यगताया इत्यत्र धात्वर्थशक्तिसमाव एवं पीधम् । अत एव मावे दिवचनादिः। तदुसम्- "एकत्वेऽपि कियाख्याते साधनाश्रयसंस्पया। त लिलाव्यो मेदस्ता सदाश्रयः॥" इति । + ·प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूपणसारे व्यापार इति बोधः। स चान्तत आश्रयतैवेतिरीत्योह्यम् ॥ २ ॥ नन्याख्यातस्य कर्तकर्मशक्तत्वे 'पचति' इत्यत्रोभययोधापत्तिः । कर्तृमात्रमोधवत् कर्ममात्र स्यापि बोधापत्तिरित्यतस्तात्पर्यग्राहकमाह- फलव्यापारयोस्तत्र ‘फले तड्यक्चिणादयः । व्यापारे शश्नमाधास्तु द्योतयन्त्याऐयाऽन्वयम्॥ ३ ॥ तङादयः फले आश्रयाऽन्वयं द्योतयन्ति, फलाऽन्वय्याश्रयस्य कर्मत्वात् । तद्योतकाः कर्मयोतकाः । व्यापाराऽन्वय्याश्रयस्य कर्तृत्वात् । तद्योतकाः = कर्तुद्योतका इति समुदायार्थः । द्योतयन्ति तात्पर्य ग्राहयन्ति ॥ ३ ॥ प्रभा अत्र फलतावच्छेदको व्यापारतावच्छेदकश्च समवाय एवेति व्यापाराधिकरणमात्रवृत्तिफलवाचकत्वेना- कर्मकतया देवदत्ताभिन्नाश्रयवृत्तियत्नसमानाधिकरणो व्यापार इति बोधः । व्यापारश्च आत्ममनःसंयोग एय । तदनुसन्धानाभावे स्वाह-आश्रयतैवेति । आश्रयता चात्राखण्डधर्मरूपा । तत्र ऋमिकत्याभावेऽपि क्रमि- कत्वारोपः, स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपैव वा। यत्त्वावरणभङ्गानुकूलो ज्ञानरूपो व्यापारो जानात्यर्थ इति तन्न, 'धर्माधमौं जानाति' इत्यादावनुपपत्तेः । तथाहि-आवरणं द्विविधम्-असत्त्वापादकम्, अभानापादकञ्च। तत्र धर्माधर्मयोः परोक्ष्त्वात् परोक्षान्तः- करणवृत्त्याख्यज्ञानेन असत्त्वापादकावरणस्य भङ्गेऽपि अभानापायकावरणस्य ,परोक्षवृत्तिरूपज्ञानेनानिवृत्तिः । यथा 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यत्र व्याप्त्याकारान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्न चैतन्ये प्रतिविम्बितवयवच्छिन्नरूपचैतन्य- रूपपरोक्षज्ञानेन वयसत्त्वापादकावरणस्य भङ्गेऽपि अभानापादकावरणस्य तेनानिवृत्तिः । अयमिति- इच्छत्यादावप्यूह्यमित्यर्थः ॥२॥ उभयेति-कर्तकर्मोभयवोधापत्तिरित्यर्थः । ननु 'सकृदुचरितः' इति न्यायविरोध इत्यत आह–फत. मात्रेति यत्र तात्पर्यग्रहस्तस्यैव चोधेन कर्मणि तात्पर्यग्रहे तन्मात्रस्यापि चोधापत्तिः, कर्मण्यपि 'लः कर्मणि' इत्यनेन शक्तिबोधनात् । तात्पर्येति-तात्पर्यश्च-'तिड्पदं फर्तृत्यावच्छिन्नविपयकवोधजनकम्भवतु' इति, 'कर्मत्वावच्छिन्न- विपयकयोधजनकम्भवतु' इत्याकारकश्वेच्छाविशेषरूपम् । नच 'पचति' इत्यत्न 'तिपदं कर्मत्यावच्छिन्नं योधयतु' इति तात्पर्यस्यापि सत्त्वे तिपा कर्मणोऽपि योधापत्तिः, तात्पर्यपदेनाबानादितात्पर्यस्यैव ग्रहणात् । तथाच तात्पर्यग्राहकमित्यस्यानादितात्पर्यग्राहकमित्यर्थः। फलव्यापारयोरिति-निर्धारणे पष्ठी। निर्धारणे बहुवचना- न्तस्यय प्रयोगदर्शनात् । तादृशपष्टयसम्भवे तु 'मध्ये' इति शेपो योध्यः । तत्र 'पष्ठी शेपे' इति पष्ठी। तडायों धातूपस्थाप्ययोः फलव्यापारयोर्मध्ये फले आरयातार्थाऽऽश्रयान्वयं द्योतयन्ति । शबादयो व्यापारे आश्रयान्वयं द्योतयन्ति व्यञ्जनया वोधयन्तीत्यर्थः । ननु तिहादिसमभित्र्याहारे आश्चयस्य फलव्यापारयोरन्वयेऽपि कर्मा- दिधोतरत्वं न सिध्यतीत्यत आह-फलान्ययीति । तत एव हेतोस्तयोतकाः। तदर्थयोधनायाह-कर्मयोतका इति । अत्र तड्पदं फर्मविषयक्योधजनकरवप्रकारक्तात्पर्येणोचरितमित्येवं व्यसनया चोधयन्तीत्यर्ध इत्या तारपर्य ग्राहयन्तीति। दर्पणन्यारया सपेतिानानुलो व्यापार श्रेयः । सन्यपणायाममनः संयोगस्यैव मुलमरवावा अन्तत इति तरनुपम्धिनाविषय: माश्रयतवेति ५ सस्या भनययययेऽपि साश्ययावारीपाद प्यापारयं निर्धाममिति भावः । -- - - ·प्रभा सौरातिशयद्योतनार्या च तद्विवड़ा तण्डुलादिगताग्निसयोगादिरूपन्यापारस्यैव फलजनम्नया धात्वर्थनिर्णयः नन्वेवं 'क्रमादमुं नारद इत्ययोधि स' इत्यादौ, 'पन्यते ओदनः सयमेव' इत्यादी च व्यभिचारः, कर्मणः कर्तत्वविवक्षायां करि लकारे सति, 'कर्मपत् र्मणा तुल्यक्रिया' (पा० सू० ३११८७) इत्यतिदेशेन यगात्मनेपदचिचिप्पदिटामतिदेशाद्यगादिसचेऽपि कर्तुरेव चोधात् , व्यापारे एवाश्रयान्नयाच । अयोधीत्यत्रापि बुध्यतेः करि लुङ्, तस्य "दीपजन" (पा० सू० ३१२६१) इति चिण , 'चिणो लुक्' (पा० सू०६४।१०४) इति तस्य लुग् इति साधनादित्याशङ्कायामाह- उत्सर्गोऽयं कर्मकर्तृपिपयादौ विपर्य्ययात् । तस्माद् यथोचितं ज्ञेयं द्योतकत्वं यथागमम् ॥ ४ ॥ ग्वञ्च यत्र यत्र यगादिसमभिव्याहारस्तन तवाऽऽरयातस्य र्मयोतरत्नमिति, यत्र या शनादिसमभि व्याहारस्तत्र तत्राऽऽख्यातस्य पर्तुद्योतकत्वमिति चान्वयव्याप्ति । यन यनाऽऽग्यातस्य मनोधरनाभाम्नत्र तर यगादिसमभिव्याहाराभाय इति, यत्र याऽऽरयातस्य कर्तृयोधकत्वाभावस्तत्र तत्र शारिसमभिन्या- हाराभाव इति च व्यतिरेकल्याप्ति फलति ॥३॥ तन यगादीनामन्वययाप्तो व्यभिचारमाह-नन्येवमिति-अत्र चिण्यस्मत्त्वेऽपि आयाते कर्मचा- धात्वाभार । अयोधीति-अब कर्तरि लुइ । अत एव 'स' इति कर्तृवाचके तृतीयाया अभार । पन्यते ओन्न स्वयमेवेति-अन ओदनरूपे तरि ल्ट् । यत्तु दर्पणकारेणोक्तम्-शनादीना व्यतिरेक्याप्ती अत्र व्यभिचार इति, तन्न, आरयाते कर्तृ चौधरना भावस्य शनादिसमभिव्याहाराभायव्याप्यत्वेन व्याप्याभावे व्यापरस्य शनादिसमभिव्याहाराभावस्य मत्त्वेऽपि व्यतिरेकव्यभिचाराभावादिति पञ्चोलिन । फर्मण कर्तृत्वेति-सौकातिशयद्योतनायतादृशी विवक्षा । अयम्भार -सपा कारसाणा व्यापारा धातुवान्या । यदा यस्य व्यापारो बुद्धिस्थ सन् धातुना विवक्ष्यते तदैव तादृशव्यापाराश्रय कर्ता । अत पत्र 'काष्ठ पचति' 'स्थाली पचति' इत्यादिप्रयोगा सङ्गन्छन्ते । एपश्च 'काप्ठेन पचति' इत्याद्यप्युपपन्नम्, तना तव्यापारस्य धातुना अविवक्षगात् । अयम्-तडाल्य शवादयश्च तत्तदर्थद्योतका इत्युक्तोऽर्थ । यथागमम् = यथाशास्त्रम्, यथारांध बा। दर्पणव्याख्या उपोद्धातसङ्ग या शवादानां द्योतकता निरूपयितुमाह 8 नन्विति ॐ ननु 'सदुचरित शब्द महदयं गमयति' इति व्युत्पत्तनै कदाऽद्वयबोधोऽन माह के कर्तुमात्रबोधवदिति समाप्रशन्दोऽवधारणे तात्पर्य्यति तत्तदर्यप्रनीती छयोचरितरवरूपतापर्यप्रहजनकमित्यर्थ । अत एव कर्तरि शरियादी कादिप्रहण सार्थकम् । मन्यया 'ल कर्मगि' इत्येतद्विहितलादेशेरेव कादिवोधेनान्यजन्यरवानद्वैयर्य स्पष्टमेवेति भाव । मूले फलण्यापारयोस्तनेति । तत्रेति पापस्याप्ययोरित्यर्थ । 'फडम्यापारयो' इति निदारण सप्तमा- त्याशयेन व्याचष्टे सारे फल इति । क्ष व्यभिचार इति । यगादोगामन्वये शमादीना व्यतिरेके घेन्ययं । यणादिम वेऽपि ने पायावयाऽ- बोधाच्छाद्यमावेऽपि व्यापार तिर्थ आध्यान्वयात् तदेवोपपादयति # कर्मण कवविवमायामिन्यादि । घावर्य विवझाया मित्यर्थ ।

·धात्वर्थनिर्णयः एवं सूचीकटाहन्यायेन सोपपत्तिकं वाक्यार्थमुपवर्ण्य 'फलव्यापारयोः' इति प्रतिज्ञातं धातोर्व्यापारवाचित्वम् , लडायन्ते भावनाया अवाच्यत्वं वदतः प्रामाकरादीन प्रति व्यवस्थापयति- प्रभा ननु ‘फलव्यापारयोर्धातु.' इत्यनेन प्रतिज्ञातं फलव्यापारयोर्धातुवाच्यत्वं समर्थ्य उभयोर्वाच्यत्वमरवी- कुर्वतां मतं निराकरणीयम्, तदकृत्त्वा ततः पूर्वमेव शाब्दबोधनिरूपणमसङ्गतमित्याशङ्कायामाह-एवं सूची. फटाहेति-युगपत् सूचीकटाहापेक्षिणी लौहकारसमीपे गतवन्ती । तत्र सूच्यपेक्षक आह 'कुरु मे सूचीम इति । अपर आह 'कुरु मे कटाहम्' इति । शिल्पी तु अल्पकालायाससाध्यां सूची निर्माय बहुकालायाससाध्यं कदाह निर्माति, यतः सूच्यपेक्षकस्य बहुकालयापनं मा भूदिति । तथैवाल्पायाससाध्यम्, अल्पवादिषिप्रतिपन्नञ्च वास्यार्थमुपवर्ण्य बहुकालायाससाध्य बहुवादिविप्रतिपन्नञ्च फलव्यापारयोर्धातुवाच्यत्वं सगर्थयितुमार- लडाघन्त इति-परसमीपवाचकान्तशब्देन बहुव्रीहिणा, अतद्गुणसविज्ञानवहुप्रीहिणा वा लडादिरन्तः समीपोऽन्तावययो वा यस्येत्यर्थकेन लडाद्यन्तशब्देन धातोहणम् । तेन तिइन्ते आरयातवान्यां भावना स्वीकुर्वतोऽपि प्राभाकरादीन् प्रति 'भावनाया अवाच्यत्वं यदतः' इति विशेषणस्य नासङ्गतिः । प्राभाऊरास्तु-फलमेव धात्वर्थः । पचिगमित्यजिप्रभृतीनां विक्लित्तिसंयोगविभागादिस्पफलमेवार्थः । पुरपप्रवृत्तिया आर्थी भावना चाऽऽख्यातार्थः । आख्यातार्थवर्तमानत्यादिक तु भावनायामेवान्वेति, समान- पदोपस्थितत्वात् । तेन भावनायिरामे न 'पचति' इत्यादिप्रयोगः। नच 'प्रामो गमनवान्' इत्यापत्तिरुत्तर- देशसंयोगरूपफलस्योभयनिष्ठत्वादिति वाच्यम्, निरूपकत्यादिरूपसम्बन्धविशेपेण वर्तमानस्य फलस्यव धातुवाच्यत्वात् । अन्यथा आभिमुख्यसम्बन्धेन संयोगानुकूलक्रियाया ग्रामेऽपि सत्वाद् धातोर्व्यापारया- चिलेऽपि तुल्यो दोपः।नचैवं यजति ददाति' 'जुहोति' एतेपा पर्यायत्वापत्तिः, स्वत्वध्वंसरूपैकफलार्थत्वादित्ति वाच्यम्, यजतेरदृष्टोत्पादकस्वत्वध्वंसरूपफलस्य, ददातेः परस्वत्योसत्तिमात्रफलस्य, जुहोतेरदृष्टोत्पादकप्रक्षेप- फलस्य च वाच्यत्वाङ्गीकारात् । तथाच स्वस्वत्वध्यंसरूपफलोपलक्षितदेवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागो यजतिपदस्य, सङ्कल्पितस्वीकरणपूर्वकपरस्वत्योपत्तिस्वस्वत्वध्वंसफल कद्रव्यत्यागो ददातिपदस्य, देवतोदेश्यकप्रक्षेपफलको द्रव्यत्यागो जुहोतिपदस्य च पाच्य इति फलितम् । अत एव 'अस्ति' 'विद्यते' इत्यादितः फलमात्रप्रतीतिरुप- पद्यते । करोति' इत्यत्रोत्पत्तिरूपफलं धातुवाच्यम् , तदनुकूलो यन्नश्याख्यातवाच्यः । एयश्च न करोतियतत्योः समानार्थकत्वम् । एवं 'जानाति' इत्यत्र विजातीयविपयता, 'इच्छति' इत्यत्र च विजातीयविपयता च फलमिति सर्वधातूनां फले एव शक्तिरित्याहुः॥ आदीनिति-आदिना प्राचीननैयायिकादिसड्ग्रहः । तन्मते हि मीमांसकमत इव फलं धात्वर्थः, कतिरारयातार्थः। दर्पणव्याख्या प्रतिज्ञातस्योत्तरक्षणे एयोपपत्तिभिस्तद्ग्यवस्थापनं कर्तुमुचितम्, नतु वाक्यार्थनिरूपणानन्तरम्, तेन जिज्ञासाविच्छेदा. दियाराकायामाह 183 सूचीकटाहन्यायेनेति । राधाच सामान्यतः फलव्यापारयोर्धास्वधंत्ये, भाथपस्य तिर्थवे च जाते, निरसनीययादिविप्रतिपत्तिय त्येन मुमतिपाद्यतया च प्रथमं पाक्याथै एघ शिप्यजिज्ञासोदयात् । स एवादी निरुपितः, नातु धारयः, निरसनीयस्यादिविप्रतिपत्तिकरयेनातिदुरूहतया च तस्य पूर्वमजिज्ञासितावादिति भावः । 'दापन्ते' इत्यतद्गुणसंविज्ञानबीहिणा पानुपरम् । सभाच, यजेत, पचेतेश्यादौ यज्यादिधातावित्यर्थः । भवाच्यत्वम् , पारपतानिम्पकस्यामायम् । 'प्रभाकरादीन्' इत्यादिना नैयायिकसंग्रहः ।

·घालनिर्णयः नचैवमेषां शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवापत्या कृतित्वमेव तदनन्छेदकं वाच्यम् , 'रथो गच्छति जानातीत्यादौ च व्यापारत्वादिप्रकारकयोधो लक्षणयेति नैयायिकरीतिः मानी, शस्यतावच्छेदक- त्वस्यापि लक्ष्यताऽबन्छेदकत्ववद् गुरुणि सम्भवात, प्रभा नचेति (-अस्य साध्यीति वक्ष्यमाणेनान्यय । नच साधीत्यर्थ । एपामिति-अघ मन्तापनत्वादीना- मित्यर्थ । गौरवेति-यत्नत्वजात्यपेक्षया फूलारत्वादीनामुपाधियानानाधर्मवान गौरयापत्त्येत्यर्थ । तद बच्छेदकमिति-धातुवाच्यतावच्छेदकमित्यर्थ । यत्नत्वस्य जातिस्पतया लत्वादिति भार । ननु यत्नत्वस्यापि जातित्वे मानाभाव इति चेन्न, चेष्टाम्प्रति यत्नम्य कारणतया कारणानन्दस्तया प्रवृत्तिरूपयनम्प्रति इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वेन, कार्यताऽवन्छेदक्तया वा जातित्वमिद्धे । एच पल धात्वर्थ , यन आख्यातार्थ इति नैयायिक्मत पर्यवसन्नम् । ननु यनम्य प्राणिधर्मत्वाद् रथादौ वाधात् 'रथो गन्उति' इत्यादी सर्वानुभवमिद्धा व्यापारप्रनीति- निमध्येतेत्यत आह-रथो गच्छनीति । जानातीति-आदिना 'इन्छति' 'नश्यति' इत्यादे मम्मह । व्यापार त्यादीति-आश्रयत्व-प्रतियोगित्यादीना सग्रह । जानातीत्यत्र ज्ञानजनाताया जन्यताया या कृती बाधात् 'इच्छति' इत्योछाया कृतायनन्ययस्य नश्यति' इत्यत्र नागम्य च कृतासनत्ययम्य चाऽऽपत्तिया। लक्षणयेति-उत्तेपु आख्यातस्य व्यापारे आश्रयत्वे,प्रतियोगित्वे च लक्षणयेत्यर्थ । 'रथो गन्छति' इत्पर 'सयोगानुकूलन्यापारवान् रथ' इति । 'जानाति' 'इच्छति' इत्यत्र ज्ञानेन्छानिरपिनाश्रयनारान देवदत्त इति, श्यति घट ' इत्यन 'नाशनिरूपितप्रतियोगितावान् पट ' इति च घोष । नचरमिति-नयन्य साथी- कमान्यय । नेयायिकेति नैयायिकेन यथा कृत्यर्थकाऽऽण्यातम्य तन व्यापारे रक्षणा कृना, तथा मरापि र्तव्येति भाव । लक्ष्यतावच्छेदकत्वयदिति-व्यापारे लक्षणावादिनये यथा गुरभूतस्य (सरसण्टोपाधिरूपम्य) व्यापार- उस्य लक्ष्यताऽवच्छेदकत्व तथा धातुशस्यत्वे ऽपि तस्य शस्यतारन्छेदकत्वस्वीरे गौरवाभार इति भार । वस्तुनस्तु व्यापारत्वमसण्डोपाधिरूपमेवेति न गौरवम् । व्यापारत्वस्य जातिमन्नु न, यनत्वेन साङ्ख्यांन । यदि तु यत्नत्वस्य गुणत्व नाङ्गीक्रियते तदा नोक्तदीप । रथो गन्उतीत्या तव लक्ष्यताऽनन्छेदके गौररम, अस्माक शक्यताऽयच्छेदके तदिति साम्यमेव । गुरणीति-शक्तिलक्षणयोग्भयोरपि धात्वर्थसम्बन्धत्वाविशेषाद दर्पणन्यास्या * एषाम् ॐ अधिनयणत्वादीनाम् । ॐ गौरवेति धातु वाध्यत्वावच्छेदकरवे गौरवापत्यम्पर्य । तेया वृनिन्दा पेक्षया गुरुत्वासाना वाचेति भाव । तदवच्छेदकमिति धातुवाच्यताऽवच्छेदकमित्यर्थ । ननु कृतैरेव घा वग्वे रपादावचे ने तबाधा तादृशमयोगानुपपत्तिरत आह रथो गच्छतीत्यादि पापारादीत्यादिनाऽऽध्याव-प्रतियोगिस्वपरिमा । जानाती. त्यादाविरमादिपदमाह्ये घटो नश्यतोस्यादौ नाशाशयरवस्य बाधाप्रतियोगिवे एव रक्षणापा द्रष्टव्य दान् । * नैयायिकरीतिरिति 8 भारयातायविधारे हि तैयापारे लक्षणाम, कृतौ च शनि स्वीयाऽय प्रयोग समपित स्तदन्मयाऽपि समर्थनीय इति सादृश्यात् रातिपोपाहानम, न स्वन्याशे तन्मतादर इति भाव । लाघवोट धमानादेवा ऽर्थसिद्धि नं देवलालाघवावित्याशयेन मीमासकरीत्या तगीतेरेवाऽसाधुन्वमाविकरोति * शक्यताऽवन्छेदकत्वस्येति ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे व्यापारी भावना सेवोत्पादना सेव च क्रिया। कृलोऽकर्मकतापत्तेन हि यत्नोर्थ इष्यते ॥ ५ ॥ पचति = पाकमुत्पादयति, पाकानुकूला भावना, तादृश्युत्पादना इति विवरणाद् वित्रियमाण स्थापि तद्वाचकतेति भावः । व्यापारपदं च फूत्कारादीनामयत्नानामपि फूत्कारत्वादिरूपेण वाच्यतां ध्वनयितुमुक्तम् । अत एव पचतीत्यत्र अधःसन्तापनत्व-फूत्कारत्व-चुल्ल्युपरिधारणत्व- यत्नत्वादिभिर्योधः सर्वसिद्धः । प्रभा सैवेति यद्यपि तच्छब्देन व्यापारस्य परामर्शात् पुल्लिङ्गनिर्देश उचितस्तथापि "उद्देश्यविधेययोरक्य- मापादयत् सर्वनाम पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभाग भवति' इति वृद्धोक्तरुभयविधप्रयोगदर्शनाय भावनारूपविधे- यानुरोधेन 'सा' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । अत एव 'गैत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य' इत्यादिप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते । यद्वा 'स' इति पुल्लिङ्गनिर्देश एव, 'सोऽचि लोपे चेत्' इत्यनेन सोलोपे वृद्धौ तद्रूपसिद्धेः । व्यापारभावनयो- अंदभ्रमनिरासाय एक एवार्थ. कुत्रचित् केनचिच्छन्देन बुध्यते, कुत्रचित् केनचिच्छन्देनेति प्रसिद्ध यनुरोधाय चानेकपर्यायोपादानम् । चेतनाचेतनसाधारणयनकृत्कारादीनां धातुवाच्यत्वकियात्वयोधिनार्थ वा अनेर- पायोपादानम् । ननु न हि क्रियापदं व्यापारपर्यायभूतम् , यनमात्रार्थककृधातुना निप्पन्नत्वेन यन्नमात्रार्थकत्यादित्याशहाया- माह-समोऽकर्मकतेति । ननु धातोर्व्यापारवाचित्वे मानाभावः, इति चेद् विवरणस्यैव मानत्यादित्याह- पामिति । अत एय-पृत्कारयन्नादीनां तेन तेन रूपेण धातुयान्यत्वादेव । सर्वसिद्धः सर्वानुभयसिद्धः । अनुभवोऽर्थनिर्णय प्रयलं प्रमाणमिति भाय. । दर्पणव्याख्या यद्यपि व्यापारो धारवन नैयायिकमम्मतस्तथापि माऽसौ सन्मते भावनापदव्यपदेश्य इति भावः। 'यापारी भावना पैव' इत्यादिपूर्वाद्धस्य यो 'गुणभूतरपययः' इत्यायुसएपण पितोऽस्तटावरच्यापारपदं भावनादिपविमियते । विनियमाणस्य वियरणसमानार्थकरयेन धारसोर्भावनावापयसिद्धिरित्यर्थः । तत्रोद्देश्यविधेययोरवयमापादयत. मनात पायेणान्यतरलिगकरवरप, शयं हि यत् सा प्रकृतिजलस्य 'इत्यादिवहुपु स्थऐपु दर्शनास 'साइति चोलिमिदंगानु पपत्तिः । हिनदि, 'सोऽपि लोपे चेत्' इति लोपेन मारवाच । भावनय याऽस्तु तत्पदपरागृया। ननु सम्मवेय धातोर्यापाराग्वे, सन ध मानमियाNN ना धातुविराणे मान दर्शयनि सारे र पचति पाफमुत्पादयतीति र ननु 'या बिया भावना सवोत्पादनाऽपि च सा स्मृता' इयुनेऽपिडियाया भाव. गापराभे रिमिति पापास्पोपादानमा भाइ- घ्यापारपदश्चति र प्यामियनेनेति करणम्युरगम्नेन, भावायुपग्नेन वायापारपदम फानुमायावसामधिमणादामी भागारलाभाय सनुपादानम् । क्रियापदेन हसिपद. पचममाडायरयापि समय सम्मान दियरणेन भावनात्यामा स्यादिशि मा। भा एवेति पंग पूवारपादीमा पानुवाप्यावाईये पर्य । ६ मसिद्ध इति । मा " पचनपुर पहारादिमा पनि महानुपाविति भारः । पदीया भैयापिकापापारापापाTARAIयले निरप किया पापि पर पानी नियमानं रायनाइपरपरक भविपोनि स्पाsStiller नय यामिन्यादि ' नति मातीपमेनाग्दिनम् । तपाच .

·धात्वर्थनिर्णयः नवमेपां शक्यवाऽपच्छेदकत्वै गौरवापत्त्या कृतित्वमेव तदनन्छेदकं वान्यम् , 'रथो गच्छति' जानातीत्यादौ च व्यापारत्यादिग्नकारक्योधो लक्षणयेति नैयायिकरीतिः माघी, मक्यतामन्दक त्वस्यापि लक्ष्यताऽवच्छेदकत्ववद् गुरुणि सम्भनाल, . प्रभा नचेति-अस्य साध्वीति वक्ष्यमाणेनान्वय । नच साधीत्यर्थ । एपामिति-अध मतापनत्यादीना. मित्यर्थ । गोरवेति यनत्वजात्यपेक्षया पृत्कारत्वादीनामुपाधित्वानानाधर्मत्वाश गौरवापत्त्येत्यर्थ । तद पच्छेदकमिति-धातुवाच्यतावच्छेदकमित्यर्थ । यननस्य जानिम्पतया लघुनादिति भार । ननु यनत्वस्यापि जातित्वे मानाभाव इति चेन्न, चेष्टाम्प्रति यत्नम्य कारणतया कारणनापन्छाया प्रवृत्तिरूपयन्नम्प्रति इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वेन, कार्यताऽवन्छेदयतया या जाति पमिदं । फल धात्वर्थ , यन आरयातार्य इति नैयायियमत पर्यवसन्नम । ननु यनस्य प्राणिधर्मत्वाद् रथादी वाधात् 'रथो गन्छति' इत्यादी सर्वानुभयमिद्धा व्यापारमनीति- विरुध्येतेत्यत आह-रथो गच्छनीति । जानातीति-आदिना 'इन्छनि' 'नश्यति' इत्यादे महमा । व्यापारत्यादीति-आश्रयत्य प्रतियोगित्वादीना सग्रह । जानातीत्यन नानननम्नाया जन्यताया या कृती वाधात् 'इन्छति' इत्यनेन्छाया कृतावनन्वयस्य 'नश्यति' इत्यत्र नाशम्य चकनापनन्नयस्य चाऽऽत्तिर्णोध्या। रक्षणयेति-उक्तेषु आरयातम्य व्यापारे आश्रयत्वे,प्रतियोगित्ते च रणरेत्यर्थ । 'रयो गाउनि' इयर सयोगानुलब्यापारवान रथ' इति । 'जानाति' 'इन्छति' इत्यन ज्ञानेन्छानिरूपिताश्रयानान देवदत्त इति, नश्यति घट ' इत्यत्र 'नाशनिरूपितप्रतियोगितावान् घट' इति च योध । मर्चवमिति-नरेवम्य माध्धी ध्यान्वय । नेयायिकेति-नेयायिकेन यथा कृत्यर्थकाऽऽरयातस्य तत्र व्यापारे लषणा कृना, तपा मगाऽपि लक्ष्यतावच्छेदकत्ववदिति-व्यापारे लक्षणायादिनये यथा गुरुभूतस्य% (ससण्टोपाधिम्पस्य) व्यापार- वस्य लक्ष्यताऽवच्छेदकत्व तथा धातुशस्यत्वे ऽपि तस्य शस्यतारन्छ कतरनीगारे गौरवाभाव इति भार । वस्तुतस्तु व्यापारत्नमसण्डोपाधिरूपमेवेति न गौरवम् । व्यापारत्वम्य जातित्यन्तु न, यत्र न माऱ्यांन । यदि तु यत्नत्वस्य गुणत्व नाङ्गीक्रियते तदा नोक्तदीप । रथो गन्तीत्या तव लदरताऽनन्छेटपे गौरवम, अस्माक शक्यताऽवच्छेदके तदिति साम्यमेव । गुरुणीति-शक्तिरवणयोम्भयोरपि धारसम्बन्धलानिगपाद दर्पणन्यारया 8 एषाम् के अधिधयणत्वादीनाम् । ॐ गौरवैविधानुवाच्यत्वायच्छेदकम्ये गौरवापरयम्यर्थ । तैपा कृतिया पक्षया गुरवानानाम्याचति भाव । ६ तदवच्छेदकमिति धानुवारयताऽवच्छेदकमित्यर्थ । ननु कृतेरेच घा वर्थये रथादायग्न तगाघा ताशप्रयोगानुपपत्तिरत भा रथो गच्छतीत्यादि प्यापारादीत्यादिनाऽऽप्रयरव-प्रतियोगिरव परिग्रह । जानाती रयामादिस्यादिग्दनाझे घटो नश्यतत्यादी नाशाश्रयत्वस्य वाचारप्रतियोगिन्चे एवं रक्षणाया द्रष्टव्य वान् । & नैयायिकरीतिरिति भास्यातापिधारे हि तैव्यापारे रक्षणम्, कृतीच शनि स्वीकृत्याश्य प्रयोग समथित स्तन्मयाऽपि समर्थनीय इति सादृश्यात् रातिपयोपादानम, न सन्यानो त मतादर इति भाव । लाघवोरष्ट धमानादेवा यसिदि न केवलाझाघवादित्याशयेन मीमासकरीश्या तदातैरेवाऽमाधुवमाविकारोनि * शक्यताऽवन्दकत्वस्येति है कर्तव्येति भाव ।

·प्रभादर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे तयोयम्ये वीजाभावात् । नच पचति = पाकं करोतीति यत्नार्थक करोतिना विवरणाद् यत्न एवाजण्यातार्थ इति वाच्यम् , प्रभा - गुरुधर्मावच्छिन्ने लक्षणाया इव शक्तेरपि सम्भवादित्यर्थः। वैपग्य इति-शक्तिलक्षणयोयोरपि पद-तदर्थ- सम्बन्धघटितत्वसाम्याद् गुरुधर्मे लक्ष्यतावच्छेदक्त्वं स्वीकार्यम् , शक्यतावच्छेदकत्वं न स्वीकार्यमिति वैपम्य इत्यर्थः। वीजाभावादिति-समनियतस्य गुरधर्मस्य, लघुधर्मस्य च सत्त्वे लघुधर्मे एवायच्छेदपत्वं स्वीकार्य न तु गुरुधर्मे, गौरवात् । प्रकृते रथो गच्छति' इत्यत्र व्यापारे लक्षणायां व्यापारत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । 'इच्छति' इत्यत्र आश्रये लक्षणायामाश्रयत्वम्। नश्यति' इत्यत्र प्रतियोगिनि लक्षणायां प्रतियोगित्वं लक्ष्यताऽवच्छेदकमिति शक्यतावच्छेदकीभूतकृतित्वापेक्षया गौरवसत्त्वेऽपि यथा लक्ष्यतावच्छेदक्त्वं नैयायिकानामिष्टं तथा शाब्दि- कानां व्यापारस्य शक्यत्वे व्यापारत्वस्य फूत्कारत्वादोनाञ्च शक्यतावच्छेदक्त्वे गौरवसत्त्वेऽपि तत्स्वीकार्यम् , समनियतस्य तादृशस्य लघुधर्मस्याभावादित्युक्तं वीजाभावादीति । तादृशलघुधर्मस्यासम्भवेन 'सम्भवति लघु- धर्मे' इत्यस्य विपयाभावादिति भावः। कृतित्वस्य व्यापारत्वादेश्च समनियतत्वाभावात् । विश्वावच्छेदक्त्वं यदि स्वरूपसम्बन्धविशेपस्तदा गुरूणामपि धर्माणां सत्त्वेन स्वरूपसम्बन्धत्वकल्पने गौरयाभाव एव । अथ स्वरूपसम्बन्धादतिरिक्तं तदापि 'गङ्गातीरत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्' इत्युपपत्तये गुरुधर्मस्याप्यवच्छेद- कत्वमावश्यम् । यद्यवच्छेदक्त्वमन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपं तदापि तादृशत्वस्य गुरुधर्मेऽपि सत्त्यादवच्छेद- कत्वं दुर्वारमेय । अयम्भावः-स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपमवच्छेदक्त्यं सम्भवति लघुधर्म गुरुणि न तत्प्रकल्पयेन् । यथा प्रत्यक्ष प्रति महत्त्वत्य कारणत्वे लघुनि महत्त्वत्वे कारणतावच्छेदकत्वं कल्प्यते, न तु अनेकद्रव्यस्य कारणत्वं स्वीकृत्यानेकद्रव्यत्वे । यथा वा 'प्रमेयपटो नास्ति' इत्यत्र घटत्वे एव प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वं न तु प्रमेयत्व- विशिष्टघटत्वे । अतः 'सम्भवति' इति न्याये सम्भवतीत्यस्य सम्भवत्तदवच्छेदकताके धर्मे इत्यर्थः। एवञ्च-सम्भवत्तदवच्छेदकताकधर्मापेक्षया यो गुरुः स तवच्छेदक्त्वाभाववानितिव्याप्तिः फलिता। असम्भवत्तदवच्छेदकताकधर्मे गुरुण्यपि तदवच्छेदकत्वमुचितमेय । सम्भवत्तदवच्छेदकत्वञ्च =तदवच्छेदक- बाधकशून्यत्वम् । वाधकञ्चावच्छेद्यं यत्प्रतियोगितादि तदसमनैयत्यम् । तथा प्रतियोगिसमनयत्यमेय सम्भ- वत्तदवच्छेदकत्वम् । समनयत्यञ्चान न स्वव्याप्यत्वस्वव्यापकत्वोभयमम्बन्धेन परस्परविशिष्ठत्वरूपम्, 'गुणे गुणकर्मान्यत्वविशिष्ठसत्ता नास्ति' इतिवत् 'गुणे सत्ता नास्ति' इति प्रतीत्यापत्तेः । तथाहि-विशिष्टसत्तानिष्टप्रतियोगिताया विशिष्टसत्ताशुद्धसत्तयोरेक्येन सत्तायामपि सत्त्वेन सत्तात्वस्यापि प्रतियोगितासमनैयत्येन तत्रैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वकल्पनेनोक्तप्रतीते१रित्वात् । किन्तु 'तदन्यूनवृत्तित्वे सति तन्निरूपकाभावविरोधिताऽवच्छेदकत्यरूपम्' । दर्पणव्याख्या तथाच भासति बाधक शक्तिर्मुरणाऽपि धर्मेणावच्छिघने, तित्यालक्षणावदित्यनुमानात्तषु शक्तिः सेरस्यतीति भावः । ननु सेषां कृतिस्वाउपेक्षया गुरस्वमेव याधकमत माह के योरिति ॐ शक्यतावच्छेदकस्य लक्ष्यतावच्छेदकस्वयोरि- स्यर्थः । ॐ बीजाभावादिति * सम्मति समनियते सधौ धर्म गुरौ तदभावादित्यस्य प्रकृतेऽनवतारेज ययवच्छेदकत्वं स्वरूपमम्बन्धविशेषस्तदा तस्वरूपादस्य गुरूणामपि सवारिकमनुपपन्नम्। अधातिरिक्तं तदा गुरधर्मेऽपि सम्वीकार ·धात्वर्थनिर्णयः 'रथो गमनं करोति' 'पीजादिना अङ्करः तः' इति दर्शनाव पत्रो यनार्यस्नाया अमिद्धेः । . प्रमा सत्तात्वे तु न गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताभाविरोधितायन्छेन्कत्वम, सारनाभानन्य गुरोऽपि मन्वन तद्विरोधिताया अभावेन तदनयच्छेदकत्वात् । विशिष्टमत्ताने ग्य तदनन्छमयम, उनममनियत यम्य सकेन सत्त्वात । शक्यतावच्छेदकत्वमेव स्वरूपसम्बन्धो न लक्ष्यतावन्छेदकत्वमिति चेन्न, सम्पमण्यन्धरय तत्तत्स्वरूपत्ये गुरुधर्मस्वरूपाणामपि सत्त्वेन तर ताहगावन्छेदकत्वयारणामम्भगारा। किन, गुरधर्मे तदवच्छेदयत्वाभावकल्पनापेक्षया लापवात्तनायन्छे कवर पनमेनोरितम । अन्यत्र क्लप्ताभावस्य सम्यन्धत्यमान कल्प्यते इति चेन्न, कल्प्यमानापन्छेदकरयम्य सम्बन्परकपनाया ण्य युनन्याा, गुगधर्मेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपायच्छेदयत्वस्य सत्यागेति दिक् । यिवरणादिति-विनियमाणार्थस्य तत्समानार्थक्शदान्तरेण क्थन निसरणम । विगणानि गुना अनुमिति सूचिता । अनुमितिप्रयोगश्र-मर्वे धातवो यलगारा, यत्नारिंगेतिना चिरणा । यपर्व यत्पदविवरणविशिष्ट तत्पदं तर्थवाचकम, घटपदयत् । अत्र स्परपमम्बन्धन यत्नवानर माध्यम् । स्वकर्मीभूराश दार्थनिरूपितशक्तिमत्त्वप्रकारक्तात्पर्यविपयत्व हेतुतायन्छेदयसम्बन्ध । स्म-विचरणम, क- र्मीभूत शब्द = कृधातुरूप । अवशिष्टमूहाम् । यत पर्वति-अन 'यन ण्यार्थ' इनि, 'यन ण्य धार्य इनि या पाठ साधु । 'आरयातार्थ ' इति त्यसगत , धात्वर्थम्येन प्रस्तत्वान् । रथ इति-गमनसनरत्यानगो थ' 'वीजादिकर्तृहतिनन्योत्पत्त्याश्रयोऽगुर' इत्यनाधितगोधदर्शनान पत्रो यनाक्नाया अमिरी- (सिद्धत्वात् । रथस्य, बीजादेश्च जडत्वेन तन यनरूपतेाधादिति माय । 'अदर न ' इत्येतारमानो यीश्वरस्य कर्तृत्वसम्भवात् 'वीजादिना' इत्युपात्तम, कर्तरि तृतीयया । तपार व्यापार फम प्रयोगमाचुर्गा नव शक्तिाल्पनमुचितम् । ण्यञ्च कत्रा विवरणर्शनात् पचेरपि व्यापारवनय पून्याराग्यो याग्या, ना दर्पणव्यात्या भावश्यक । गङ्गातीररव लक्ष्यताऽवच्छेदकमिति व्यवहारात् , दृश्यवरछेदककोटिप्रविष्टग्वस्योभपत्र साम्पाप । सत्र म्पूना: तिरिक्तवृत्तिस्यरूपाऽमच्छेदकत्वमादाय साम्यवहारो यदि, सदा स्यैव तयास्त्यिति मात्र । मनु लाघवादेव न तस्याऽवच्छेदकस्य वदाम , किन्तु मामादपी'याते ६ नचेति पनाहरीति नेत्युपस्या ग्यापारजन्यत्वप्रतिसन्धानाऽविशेऽपि घगरयो कृतातम्यवहारानो यत्नाकर पिदवी पर 8 विवरणादिति ॐ तदर्थप्रतिपादकपदस्थनरूपादिश्यर्थ । धानुमात्र यग्नस्यविशिष्ट शम थापा विना यग्नशि भगवान हायककरोतिप्रतिपादिताऽस्यात् , यदिशिष्टपोधकपदप्रतिपादितार्यक भवति घटपदमतिपादितार्थकलशादिपदवदिति सामान्यतो स्टाऽनुमान विधया किमाइकरवाशाम्यति मात्र । मन पर्य हति पाठ । यस एव भारयातार्य इति पाउस्तु प्रकृतसन्दर्मविस्व । भयं 6 परवयं । पहारेर व्यापार पारायव्यवच्छेद । कृतो यस्नार्थक रवे एव धातुमाग्रस्य तदर्थकत्यसम्मावना। सदेव गगनकुमुनोपमानामग्याइ रयो गमनकरी तोत्यादि स्थादाचेतने यानस्य बाधेन साहशप्रयोगाउनुपपरपा न कृषो यग्नार्यवन, मनु यारागारमेल, तेन विवागाद्धातोम्योपारार्थत्यमेव सिरानीति भावः । ननु रथो, गताति प्रयोगस्थधारवर्ष प्रतिपादकरो व्यापारे टन्स्विाध न पयायसनात भर * बीजादिनेति कृमो ग्यारे प्रयागमाचुर्येग तमेव शमिन्यांप्यति मन निदमन्यांगरायड । तथाच ९ ·प्रभादर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे तयोवैपम्ये वीजाभावात् । नच पचति = पाकं करोतीति यत्नार्थककरोतिना विवरणाद् या एवाऽऽरख्यातार्थ इति वाच्यम् , प्रमा गुरुधर्मावच्छिन्ने लक्षणाया इव शक्तरपि सम्भवादित्यर्थः । चैपग्य इति-शक्तिलक्षणयोर्द्वयोरपि पदा सम्बन्धघटितत्वसाम्याद् गुरुपर्ने लक्ष्यतावच्छेदकत्वं स्वीकार्यम् , शक्यतावच्छेदक्त्वं न स्वीकार्यमिति इत्यर्थः। वीजाभावादिति-समनियतस्य गुरुधर्मस्य, लघुधर्मस्य च सत्त्वे लघुधर्म एवावच्छेदकत्वं स्वीकार गुरुधर्मे, गौरवात् । प्रकृते रथो गच्छति' इत्यत्र व्यापारे लक्षणायां व्यापारत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । इत्यत्र आश्रये लक्षणायामाश्रयत्वम्। 'नश्यति' इत्यत्र प्रतियोगिनि लक्षणायां प्रतियोगित्वं लक्ष्यताऽवच्छेद शक्यतायन्छेदकीभूतकृतित्वापेक्षया गौरवसत्त्वेऽपि यथा लक्ष्यतावच्छेदकत्वं नैयायिकानामिष्टं तथा कानां व्यापारस्य शक्यत्वे व्यापारत्वस्य फूत्कारत्वादोनाश्च शक्यतावच्छेदक्त्वे गौरवसत्त्वेऽपि तस्वी ममनियतस्य तादृशस्य लघुधर्मस्याभावादित्युक्तं वीजाभावादीति । तादृशलघुधर्मस्यासम्भवेन 'सम्भ धर्मे' इत्यस्य विपयाभावादिति भावः । कृतित्वस्य व्यापारत्वादेश्च समनियतत्वाभावात् । श्चिार यदि स्वरूपसम्बन्धविशेपस्तदा गुरूणामपि धर्माणां सत्त्वेन स्वरूपसम्बन्धत्वकल्पने गौरवाभाव एव अथ स्वरूपसम्बन्धादतिरिक्त तदापि 'गगातीरत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्' इत्युपपत्तये गुरुधर्मस्ट ·धात्वर्थनिर्णयः ६७ नचात्र घटस्य कर्तृत्वेन तत्संज्ञया कर्मसंज्ञाया याधान्न द्वितीयेति वाच्यम् , अनुगतकर्तृत्वस्य त्वन्मते दुर्वचत्वेन घटस्याकर्तृत्वात् । कृत्याश्रयत्वस्य, कारकचक्रप्रयोक्तृत्वस्य या घटादावमावाद , धात्वर्थानुकूलव्यापाराश्रयत्वस्य च कारकमात्रातिव्यापकत्वात् । प्रभा फलमात्रस्य धातुवान्यत्वे तु बाधो न स्यादित्याह-नचेति । अनुगतेति-चेतनाचेतनमाधारणेत्यर्थः । कृत्याश्रयत्वस्येति-धात्वर्थफलानुकूलत्याश्रयत्वस्येत्यर्थः। कारकेति-कारकाणां चक्रम् =समूहः, माल- कारक्रेत्यर्थः, तस्य प्रयोक्तृत्वम =प्रवर्तकत्वम , इतरकारफाणां व्यापारस्य कर्तृव्यापारप्रयोज्यत्वात् , कृत्याश्रय- त्वस्य प्रयोक्तृत्वस्य च प्राणिधर्मतया घटादावभावात् । एयश्च तव मते कृतिमत एव स्वतन्त्रपदेन विवक्षितनया कृतेरभावे कर्तृसंज्ञाऽप्रात्या फलाश्रयत्वेन कर्म मंज्ञायां द्वितीयापत्तिर्दुर्वारा स्यादिति भावः । ननु धात्वर्थानुकूल- व्यापाराश्रयत्वमेव कर्तृत्वमस्मन्मते विवक्षितमिति दोपाभाव इत्यत आह-कारकमानेति-मालकारके- वित्यर्थः, मात्रशब्दस्य सर्वार्थकत्वात् । ननु कारकचक्रप्रयोक्तृत्वप्रकारकविवक्षाविपयत्वमेव कर्तृत्वम् , तस्य च घटेऽपि विवक्षितुं गम्यत्वेन नोक्तापत्तिरत एव 'कारके' (अ० १ पा० ४ सू० २३) इति सूत्रभाष्ये 'सर्वत्रैवान स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यञ्च विव- क्षितम् । तयोः पर्यायेण वचनम् । तयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययो पर्यायेण वचनं भविष्यति । वचनाश्रया च संजा भविष्यति । तद्यथा 'बलाहकाद् विद्योतते विद्युत्' 'यलाहके विद्योतते' 'वलाहको विद्योतते' इत्युक्तम् । अनेन विवक्षाधीनं कारकमात्रमिति स्पष्टमेव वोधितमित्यत आह- दर्पणव्याख्या * नचेति । घटस्येतिक घटं भावयतीत्यग्रेव, घटो भवतीत्यताऽपि द्वितीयाऽऽपत्तिः । मन्मते तु धावूपात. व्यापाराऽऽयत्वेन परया कर्तृसंज्ञया धाधान तदापत्तिरिति भावः । निराकरणप्रकारतामाह 8 अनुगतेति है घेतनाऽचेतनसाधारणेत्यर्थः । त्वन्मते 8 भवदीयमते। ॐ दुर्वचत्वेनेति वक्तुमशक्यत्वेनेत्यर्थः। तदेवाह कृत्याश्रयत्वस्येति तस्याऽचैतनेज्याप्त पादिनि भाषः । * कारकचक्रप्रयोक्तृत्वस्य वेतिक तद्धास्वयिनिखिलकारकप्रवर्तकरवरूपस्य घेयर्थः । नैयायिकमत निरस्य मीमांमकं प्रत्याह धात्वर्थेति । कारकमात्रेति मानपदं कृत्स्नाऽयकम्। सर्वस्थाऽपि कारकस्य धारव- र्थाऽनुकूलयरिकशित् क्रियानयत्वात् । कियाजनकरवस्यैव कारकत्वादिति भावः । नवचेतमे कृत्याश्रयस्वरूपकर्तृत्वस्य बाधेऽपीतरव्यापाराऽनधीनस्वप्रकारकविवक्षाविषयध्यापाराश्रयस्वरूपकारक- पझप्रयोक्तृत्यरूपमेव कर्तसंज्ञानियामकम् । व्यापारश्च क्वचित् कृतिः, कचित् सयोगादिरेव । साम्यापाराश्रय एवं 'स्वतन्त्र. कर्ना' इति सूये स्वतन्त्रपदार्थः, तत्सूनप्रणयनसामात् । तदुक्तम्-'कार' इति सूने माध्य-प्रधानेन समाये स्थाली परतन्त्रा व्यवाये स्वतन्त्रा। कि पुनः प्रधानम् ? कर्ता । कथं ज्ञायते करी प्रधानमिति ! यापर्वेषु कारपु समिहि- वेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति' इति । स्थाली काष्ठः पञ्चतोरयादौ स्थास्येव तत्वेन विश्रिता इति तदाकः। पश्यने भाऽधिकमुपरिष्टार । मीमांसकमते प्रतक्तदूपर्णोद्धतिरपि वक्ष्यमाणैव । एवज्ञ घटगततादृशम्यापारस्यैव स्वाध्यविवश्या कर्तृत्वस्य निराबाधेन न द्वितीयाप्रसङ्गोस्त भाइ ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे किञ्च, भावनाया अवाच्यत्वे घटं भावयतीत्यत्रेव घटो भवतीत्यत्रापि द्वितीया स्यात् । प्रभा - फुत्कारत्वादिना । अन्यथा पचेापारसामान्यार्थककरोतिना विवरणासङ्गतिः, तत्र तत्र विक्लित्त्यनुकूलव्यापारः पचेरर्थ इत्यर्थोल्लेसासङ्गतिश्च । नच पचिना लोकप्रसिद्धफुत्कारत्वादिरूपेण बोधानुपपत्तिः, लक्षणादिना तथावोधस्योपपादयितुं शक्यत्वात् । ननु व्यापारावाच्यत्वे यत्नजन्यत्वाप्रतिसन्धानदशायां 'घटः कृतः' 'अङ्कुरः कृत.' इति व्यवहारानुपपत्ति, व्यापारजन्यत्वप्रतिसन्धानाविशेपात्, ईश्वरकृतिजन्यत्वेऽपि चैत्रादिकृतिजन्यत्वाभावप्रतिसन्धानदशायां तादृशव्यवहारस्येष्टत्वात् । तदुक्तमाचार्यः- कृताकृतविभागेन फर्तृरूपव्यवस्थया । यत्न एव कृतिः पूर्वा परस्मिन् सेव भावना ।। इति परस्मिन् -मीमांसकमत इत्यर्थः । निरूढलक्षणा एव कर्तृपदस्थकृषोऽपीति चेल्लाघवात्कृतित्वावच्छिन्ने एव शक्तिरस्तु, व्यापारे एव लक्षणाऽस्तु, लघुधर्मायच्छिन्ने एच शक्तीमांसकादिमतसिद्धत्वात् , लक्षणया वोधात् तत्पदजन्यवोधविपयत्वप्रकारकभगवदिच्छायाः सन्मात्रविषयिण्यास्तत्रावश्यकत्वेऽपि लघुधर्मावच्छिन्न एव सम्बन्धत्वमङ्गीक्रियते, न गुरुधर्मावच्छिन्ने, अनुभववलेन गौरवज्ञानस्य प्रतिवन्धक्त्वकल्पनात् । शक्यसम्बन्ध- रूपलक्षणायास्तु तत्रापि सम्बन्धत्वं क्लप्तम् , न कल्प्यमिति वैपम्यमत एव न लक्षणोच्छेद् इति सकलतान्त्रिक- सिद्धमित्यत आह-किञ्चेति । अघाच्यत्व इति-व्यापाररूपभावनाया धातोस्तिडश्चावाच्यत्वे इत्यर्थः । द्वितीयेति-व्यापारस्या- वाच्यत्वे स्वजनकव्यापारव्यधिकरणधात्वर्थफलाश्रयत्वरूपं कर्मत्वं वक्तव्यम्, धात्वर्थफलाश्रयत्वरूपं वा। तथाच 'घटो भवति' इत्यत्रापि घटपदाद् द्वितीयापत्तिः, भूधात्वर्थोत्पत्तिरूपफलाश्रयत्वात् । व्यापारस्य धातुवा- च्यत्यवादिनये तु न दोपः, धात्वर्थव्यापाराश्रयस्यैव कर्तृत्वेन परया कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया वाधात् । दर्पणव्याख्या स्वमवश्यमद्गीकरणीयमिति भावः। अग्रेदमवधेयम्-वैयाकरणमरोऽपि पचरयाः पूरकारादिष्यापारे घ्यापारवेनैव शक्ति', व्यापारसामान्यार्थमा विवरणात् । एपशव्यापारस्येन कृतेरपि समहान्मत्तो भूतं नतु 'मया पृतम्' इति सम तोक्त मगरयते । तप्तपेग प्रचिद् योधस्तु पचरयादीनां सपायटिम्ने एमाणयोपपायः । तस्यादन्येन रूपेग जाने भवति एक्षणा । इश्यभियुमोनः। भत पुष याश्यार्थप्रदर्शनापसरे विलित्यनुलो ग्यापारः, Sानानुयूरो व्यापार इति ग्यापारसामान्यापापा. रपरेन सोकीर्तितस्य सद्गतिरिति । 'मोऽकर्मक्तापले.' इति मूएमपतारपति * फिति अपाच्यत्वे धारपस्यारे । द्वितीया स्यादिति छ धास्वयितिरूपफमाश्रयत्वात् । मनु घटा भवतीत्यत्र कृयाश्रय स्वरूपातीयवाधेऽपि धारवयफसाऽन्विताऽऽण्यातायायापारायलरूपानुपमवारीन धमत्यापायरय बाधम नोनरपले दिपामसनि , भस्थपा इसरि एकारोऽप्यनाकरतामापतेश्यालय निराने ।

·धात्वर्थनिर्णयः नचान घटस्य कर्तृत्वेन तत्संज्ञया कर्मसंज्ञाया वाधान द्वितीयेति वाच्यम् , अनुगतकर्तृत्वस्य त्वन्मते दुर्वचत्वेन घटस्याकर्तृत्वात् । कृत्याश्रयत्वस्य, कारकचक्रप्रयोक्तृत्वस्य वा घटादावमाया , धात्वर्थानुकूलव्यापाराश्रयत्वस्य च कारकमात्रातिव्यापकत्वात् । प्रभा फलमात्रस्य धातुवान्यत्वे तु याधो न स्यादित्याह-नचेति । अनुगतेति-चेतनाचेतनमाधारणेयर्थः। कृत्याश्रयत्यस्येति-धात्वर्थफलानुकूल कृत्याश्रयत्वस्येत्यर्थः। फारकेति-कारकाणां चाम् =समृहः, मान्द- फारकेत्यर्थः, तस्य प्रयोक्तृत्वम-प्रवर्तकत्वम , इतरकारकाणां व्यापारस्य कर्मव्यापारप्रयोज्यन्यान, कृत्याश्रय- त्वस्य प्रयोक्तृत्वस्य च प्राणिधर्मतया घटादावभावात् । एवञ्च तव मते कृतिमन पय स्वतन्त्रपदेन विवक्षितनया कृतेरभावे कर्तृसंज्ञाऽप्रात्या फलाश्रयत्वेन कर्ममंज्ञायां द्वितीयापत्तिर्दुरा स्यादिति भावः । ननु धात्वर्थानुरल. व्यापाराश्रयत्वमेव कर्तृत्वमस्मन्मते विवक्षितमिति टोपाभाय इत्यत आह-कारफमात्रेति-मरलकारके- वित्यर्थः, मात्रशब्दस्य सर्वार्थकत्वात् । ननु कारकचक्रप्रयोक्तृत्वप्रकारकविवक्षाविपयत्यमेव कर्तृत्वम् , तस्य च घटेऽपि वियनितुं सम्यन्येन नोक्तापत्तिरत एय 'कारके' (अ० १ पा० ४ सू० २३) इति सूत्रभाष्ये 'मर्यवान स्वातन्त्र्यं पारतव्या विय- क्षितम् । तयोः पर्यायेण वचनम्। तयोः-स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोः पर्यायेण वचनं भविष्यति।पचनाश्रया च मंशा भविष्यति । तद्यथा 'बलाहकाद् विद्योतते विद्युत्' 'वलाहके विद्योतते' 'वलाहको विद्योतते' इत्युगम । अनेन विवक्षाधीनं कारकमात्रमिति स्पष्टमेय वोधितगित्यत आह- दर्पणन्यास्या नचेति । घटस्येति घटं भावयतीत्यत्रेव, घटो मयतीरयग्राऽपि द्वितीयाऽऽपत्तिः । मन्मसे तु धापास पापाराऽऽध्यस्वेन परया कर्तृसंज्ञया पाधान तदापत्तिरिति भावः । निराकरणप्रकारतामा 8 भनुगतेति ६ घेतमाऽघेतनसाधारणेग्ययः । वन्मते भवदीयमते । ॐ दुर्वचत्वेनेति स वक्तुमशक्यत्येने पर्थ । तदेवाह ६ कृत्याश्रयत्वस्येति सस्याऽनने ग्याप्त वादिति भावः । ६ कारकचक्रप्रयोक्तृत्वस्य वेति सावयिनिखिलकारकावतंकवरूपस्य ग्यपः । नयायिकमत निरस्य मीमांसकं प्रत्याहा धात्वर्थेति । ६ कारकमात्रेतिर मात्र पुरस्नाऽयम। मांस्थापि कारकम्प पाय- थोऽनुकूलयरिचित क्रियाश्रयत्वात् । क्रियाजनकवस्यैव कारकत्वादिति भावः । नवचैतने कृत्याश्रयस्वरूपफर्तृत्वस्य यापीतरन्यापाराऽनधीनस्वप्रकारकरिक्षाविषयपापायकार पक्रपयोक्तृत्वरूपमेव कर्तृसंज्ञानियामकम् । व्यापारश कचित् कृतिः, पित् स योगादिरैव । तापाराश्रय एवं 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति सूत्रे स्वतन्यपदार्यः, तस्सूनप्रणयनमामात् । तदुम्-'कार' इति सूत्र माये-प्रधानेन ममापे स्थालो परतन्त्रा म्यवाये स्वतन्त्रा। कि पुनः प्रधानम् ! कर्ता । कथं ज्ञायते का प्रधानमिति मप भार ममिति तेषु कर्ता प्रवत्तयिता भवति' इति । स्थाली काठः पचतोत्यादी स्याल्यैव तारेन विनिता इनि नद्भावः । वयनं चाऽधिकमुपरिष्टात् । भीमासमते प्रसक्तदूपोद्धतिरपि पश्यमाणैव । एषन घगननादाम्याशरस्यैव स्तम्पत्रिवधया कदम्य निराबाधेन म द्वितीयाप्रसन्नोस्त भाह ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे तथाच 'न हि यत्नः' इत्यत्र फलस्थानीयत्वेनेति शेषः । कृञ इति-धातुमात्रोपलक्षणम् , सर्वेपामप्यकर्मकता, सकर्मकता वा स्यादिति भावः । अथवा, 'व्यापारो भावना' इत्यर्थेन व्यापारस्य वाच्यत्वं प्रसाध्य फलांशस्यापि तत् साधयन् प्रभा नच धातुमात्रस्य व्यापारवाचकत्ये सकर्मकधातुभिन्नार्मकधातुत्वमिति दुर्वचम्, भेदप्रतियोगिनः सक- र्मकधातोर्दुर्लभत्वादिति वाच्यम् , ण्यन्तधातुदुहादिधातुरूपप्रतियोगिनः सुलभत्वात् । ननु अकर्मकत्वापत्त्या सविपयार्थकज्ञाधात्वादेर्व्यापारार्थकत्वसिद्धायपि धातुमात्रस्य व्यापारवाचकल्वे प्रमाणाभाव इत्यत आह- धातुमात्रेति। 'फलमानं धात्वर्थः' इति कस्यचिन्मीमांसकस्य मतं सण्डयित्वा व्यापारमानं धात्वर्थः, संयो- गादिरूपफलविशेषान्ययबोघे च गम्यादिधातुविरोपजन्यव्यापारोपस्थितेर्हेतुतया न गच्छति-त्यजत्योः समाना- न्वययोधजनकतेति व्युत्पत्तिवादोक्तनैयायिकविशेपंस्य मतं निराकर्तुमाह-अथवेति । तत्म्सकलधातु- वाच्यत्वम् । - दर्पणव्याख्या नन्विदानी धातुमाग्रस्यैव व्यापारवाचक्त्यस्याऽसिद्धत्वात् मकर्मकरूपप्रतियोग्य सिद्धया भादुक्तार्थापादनस्याऽ- प्यसम्भवदुक्तिकरवं समानम् । भन्यतमत्वरूपस्य तु स्वयमेव निराकृतत्वादुक्तरदेन तद्ग्रहणाऽप्तम्भवादिति चेन्न, नयस्यादि- द्विकर्मकाणां संयोगाऽद्यनुकूलराजादिनिष्ठक्रियात्मकफलार्थकत्वस्य धातोः फलमात्रार्थकत्ववादिनाऽप्यभ्युपगमादजादिनि. एक्रियायाः संयोगरूपफलजनरवालोकप्रसिद्धश्च व्यापारस्वात्तदर्थकधातून् ण्यन्तादिधातून घोपादायैव कशिप्रसिद्धिस- म्भवादिति नोकव्याख्याने दोषः । नन्वेतावता झाकृषादीनां व्यापारायंकत्वं सिद्धम्, न धातुमात्रस्येत्यतः कृञ्पद धातुमानपरतया ध्याचप्टे-- कृष इतिधातुमात्रोपलक्षणमिति ॐ कृम्पदं शक्यलक्ष्यसाधारणधानुत्वेनाऽजहरस्वार्थलक्षणया धातुमाग्रबोधकम् । तथाच धासुमाग्रस्याऽकमकतापत्या न फलमानार्थकता, किन्तु व्यापाराऽर्थकताऽपीत्यर्थः। ॐ अकर्मकतेति पूर्वोक्तभिन्नसबंधातून सेत्यर्थः । यदि फर धात्वमेव सकर्मकरवं, तदा सर्वेषामविशेपेग सकर्मकतैव स्यादित्याह * सकर्मफतेति वस्तुतस्तु, उक्तयुक्तया धातोर्यापारार्थकत्वसिद्धिस्तदैव स्याद् यदि स्वाधफलेत्यादिसकर्मकलक्षणं सकर्मकधातु- मानसाधारणं शत्, तदेव न, अध्याद्युपसृष्टशीडादिप्वऽव्याप्तेः । तस्माद् म्यादीनां धातुरयाउनापत्तिः । मैत्रेण पाचयती- स्यादौ मैत्रादीनां कर्तुत्याऽनुपपत्तिन तथा । अत एव 'निवृत्तप्रेपणाद्धातोः प्राकृनेऽर्थे णिजिष्यते' इत्याधुपपत्तिरिति दिक् । ननु, 'कृमोऽकर्मकतापरोः' इति मन्यो न मीमांसकमतनिराकरणपरः । तस्य, तस्मात् करोतिरित्यादिना निराकरि पमाणस्वात्, तेः कृमा यनार्थकरवानभ्युपगमाच । नापि नैयायिकमतनिरासपरः, नैयायिकैः फलम्यापारयोरुभयोरपि 'धातुवाच्यावाऽभ्युपगमात् । सदुक्तमारयात वाददोधितौ 'रता था फलव्यापारी पृथगेव धारवाँ ' इति । धातोः फलाऽवच्छिम- यापारार्धकरचे कर्मास्याते फलस्य द्वधा भानापरया तयोविंशकलितयोरेव शक्तिया॑यसीति तद्रावः। फरस्य धातुवाप्यावे परं पाशिन्यायविदा विप्रतिपत्तिः, फाख्यातेन द्वितीयया प तमानसम्मवार -। फितद्मन्यस्य पातुमात्रस्य व्या. पारायंकरवसाधकरवे धातोरकर्मतापतेः, 'फलमानार्यता न हि' इत्येव ध्यान तल इत्यपरितोपादन्यापासया मूलमव- सारयति अथवेति। * प्रसाध्येति स पूर्वावस्य विवरणपरतया व्याख्यानादिति भावः । ॐ तदिति धानुवाच्यस्वमित्यर्थः ।

·धात्वर्थनिर्णयः नैयायिकाभ्युपगतं जानाति-करोत्यादेः केवलज्ञान-यत्नादिक्रियामात्रवाचित्वं दूपयति-कृञ इति । -फलांशस्यावाच्यत्वे व्यापार एव धात्वर्थः स्यात् । तथाच स्वार्थफलव्यधिकरण- अयं भाव:- प्रभा क्रियामात्रेति-मात्रपदेन फलस्य धातुवाच्यत्वनिरासः । ननु फलावाचकत्वेऽपि फलव्यधिकरणव्यापार- वाचकत्वरूपसकर्मकत्वं धातोर्व्यापारमात्रवाचित्वेऽपि अक्षतम् , यद्वा, द्वितीयाद्यर्थफलान्वय्यर्थकत्वं सकर्मकत्वम्, द्वितीयादीनामेव फलार्थकत्वाददोप इत्यत आह-अयम्भाव इति । दर्पणव्याख्या ॐ जानातिकरोत्यादेरिति ॐ निर्दिष्टयत्नार्थकमिन्नसविषयार्थधातुमानोपलक्षणम् । ॐ क्रियामात्रेति ? मानपदेन फलज्यवरछेदः । सकर्मकाणां प्रायशः फलावच्छिमब्यापारवाचकत्वम, विशकलितफलप्यापारोभयाऽर्थकरवं वा, जाना- त्यादीनां तु ज्ञानादिव्यापाराधकत्वमेव । अकर्मकाणां तु सर्वेषां न फलार्थकत्वम, तस्य ततोऽननुभवात्, किन्तु व्यापाराऽयंकत्वमेवेति प्राचीननैयायिकाभ्युपगमात् । वक्ष्यमाणरीत्या कृषः फलार्थकस्वे तु सुत्यन्यायात् सर्वेषामेव तसिद्धि- रिति भावः। सस्मारकरोतिरिस्यादि। ननु कृमः फलावाचकरवे कथमकर्म करवमत माह * अयं भाव इति छ । वाचकरवादीत्यादिना स्वार्थव्यापारव्यधि- करणफलदायकत्वस्य नैयायिकनये फलाऽवच्छिन्नव्यापाराऽर्थकरवस्थाऽपि सकर्मकस्वात्तस्य च सङ्ग्रहः । जानात्यादीनामेव फलाकरवानभ्युपगम उच्छेदपदार्थोऽव्याप्तिः, सर्वेषामेव तदनभ्युपगमे त्वसम्भवः । तथाच कृणधातुः फचवाचका, सकर्मक- गत् , पच्यादिवदित्यनुमाने विपक्षबाधकतर्कप्रदर्शकं कृतोऽकर्मकेत्यादीति बोध्यम् । वस्तुतस्तु, व्यापारो भावना सैवेति पूर्वाऽर्द्धमेव वियरणादर्शनेन धातोः फलव्यापारोभयावसाधकम् । तथाहि- धातोर्यापारायंकरवेऽसिद्ध भावनादिपर्दापारपदविवरणमायास तस्य तायसिदिरिति स्फुटमेव । भतः पचति पाक करोति, पाकभावना, तादृश्युरपादना, इत्यादिविवरणपरतव तस्य याच्या । व्याख्यातं च तथैव सारकृता । तथाच व्यापारार्धकमेव विलित्याधर्थकपाकादिपदेनाऽपि विवरणादुभयोरपि धारवरवसिन्दिः तत्र जानात्यावी फलांशे विप्रतिपन्न नैयायिक प्रत्यु- शार्थोपष्टम्भकतया कृतोऽकर्मकतेत्याद्युक्तम् । धातुमाने व्यापाराऽयाचकस्वं यदन्त मीमांसकं प्रति तु तदुपपादकतयैव. यद्यपि व्यापारांशे विप्रतिपन्न प्रत्यपि कृष इत्याद्युपष्टम्भकम्, तथापि विदरणस्यैवाऽऽख्यातपरतया सकर्मकरवस्य ध्यापारार्थ करवं विनाऽप्यन्यथासिद्धाधुनावितायां तद्ग्रन्थस्याऽऽवश्यकरवादिति । नव्यनैयायिकास्तु-सकर्मधातूनां फले तानकस्वेन विवक्षितव्यापारेणु चोपलक्षणीभूतसाधनाऽऽकासोयापकताऽव. च्छेदकधर्मसमानाधिकरणधर्मस्वाऽनुगतोकृततत्तदर्माऽनच्छिन्नेषु शक्तिः, सम्मपति फलजनकत्तया वियक्षितानां तेषां विभिन्न धर्मयत्वम् । यत्र स्येकधाऽवच्छिन्नस्यैव फलाऽनुकूलत्वं विवक्षाविषयस्तत्र तदवच्छिन्न एव धातोः सा I HER समुदाय एव शक्तिरिति राजाऽऽहाऽस्ति । 'किया नामेयम्' इत्यादि भाष्य तु बहुकालसाप्योक्तधारवर्थविपमिति न. गत्यारोपाश्रयणापत्तेः । तेषामेव च व्यापारपदव्यपदेश्यत्वम् । कृतिटवस्य तादृशधर्मसमानाधिकरणधर्मत्वेऽपि न तस्यप पदप्रयोगस्तथा प्रयुगादपि तस्मात्याकादिकृतियोधश्च । एतेन तस्या अपि व्यापारतया धातोरेव लाभान तिस्ता रिति निराकृतम् । तद्व्याकोपः। भन्यथा सर्वत्रागतिक भत एष ध्युरपन्नानां न कदाचिदपि सत्तापर्येण यागपाकादि- ·७२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे व्यापारवाचित्वादिरूपसकर्मत्वोच्छेदापत्तिः । नच कृमादौ सकर्मकत्व व्यवहारो भाक्त इति नैयायिकोक्तं युक्तम्, व्यवहारस्य भाक्तत्वेऽपि कर्मणि लकारासम्भवात् । प्रभा ननु पच्यादेरुक्तसकर्मकत्वानुरोधेन, गच्छति-त्यजत्योरेकस्यैव व्यापारस्य संयोगविभागजनकतया पर्यायत्ववारणाय द्वितीयया फलविशेषबोधे गम्यादिरूपतत्तत्समभिन्याहारादिरूपानेकविधकारणक्ल्पने गौर- वेण च फलव्यापारोभयार्थकत्वेऽपि यत्नादिरूपसविषयार्थककृज्ञाधात्वादेर्यनज्ञानादिरूपव्यापारमात्रघाचित्वेऽपि वाधकाभावः। सकर्मकत्वव्यवहारस्तु सविपयार्थकधातूनां विपयत्वरूपं लाक्षणिक कर्मत्यमादायेत्यत आह- भाक्त इति लाक्षणिक इत्यर्थः, भज्यते-सेव्यते स्व (लक्षणा) प्रयोजकतयाऽनयेति भक्तिलक्षणा, शक्य- सम्बन्धरूपलक्षणायाः स्वघटकत्वेन शक्यस्यापि भजनादिति भावः। नैयायिकोलमिति-प्राचीननैयायिको- तमित्यर्थः, नव्यनैयायिकैः फलव्यापारयोरुभयोरपि धातुवाच्यत्वस्वीकारात् । व्यवहारस्य सकर्मकशब्देन दर्पणव्याख्या जानात्यादीनां तु विपयत्त फल तनिर्वाहकज्ञानादिच्यापारश्च शक्यम् । कृतस्तु साध्यत्वम्, यसबाऽर्थः । तेन तद्धा- स्वर्थफलसम्बन्धित्वरूपं मुख्यकर्मस्व घटादीनां निरापाथम् । एवं स्वार्थफल व्यधिकरणस्वरूपं सकर्मकत्वमपि । यताधकर्म- काणां तु तत्तद्धर्मावच्छिन्नयत्नादिरूपव्यापार एष सा। भोजन यतते' इत्यायोगेण तद्विपयरवस्य धातुशक्यत्वाऽनुपगमात् । 'थतते' इत्युक्त कर्माकाहाया अभावाच । अध्याद्युपसृष्टशीहादीनां तु फले निरूढलक्षणेव, शीडादितः सर्वत्र फलायोधात् । तदर्थेऽनादितात्पर्यग्राहकतयेय च "अधिशीइस्थासाम्" (पा० सू० ७ १ ४ । ४६) इत्यादिसूथोपयोगः । कतैस्या तु कृशो यरनयोधकस्वादेव नाऽपेतने स्वरसतः कर्तृपदप्रयोगः। एकच कर्तबोधनिर्वाहाऽर्थ पचतीत्यादावाख्यातस्य कृतौ शक्तिरावश्यकी । तदर्थप्रयत्नस्याऽऽभयायिभावेन प्रथमा. म्तायेंऽन्वयात् तद्धोधोरपते.। यत्र तु न तद्बोधसिद्धी रयो गच्चीत्यादी तत्र व्यापारे, माश्रयत्वादी या पयायथं लक्षणा। 'स्वतन्त्रः कर्ता' (पा० सू००।४1 ५४ ) इतिसूत्रसामर्थन, पास्यर्थव्यापाराऽध्रयतस्प्रतियोगिनामपि कत्यस्य परिमा. पणान कतंबोधाऽनुपपत्तिः। यत्र प्रथमान्तसमभिव्याहारः, पन तु कृपादिविशेष्यक एवं तात्पर्य तत्र सद्विशेष्यकोऽपि बोध । भनभिहित इत्यस्याप्ययोधित इस्येशाऽर्थः। अयोधनं स्वाश्रयाऽतिरिक्तार्थे विशेषणतया कृत्याद्यर्थप्रबोधनमेवेति माऽभिधाना- ऽनभिधानध्ययस्थाऽनुपपत्तिः। चैनः पचतीत्यादौ कर्तृघोधस्य कृतिशत यैव निर्वाह सम्राऽण्यात शक्तिकल्पनाऽनौधित्याच । व्यापारध्यपदेशामावेन विक्रित्यादीनामुमधर्मस्वस्योपक्षणत्वाऽनुपगमात्, पृथक्शनिय । फलावं तु पूर्व निरूपितमेष । एवं सति कचिद् दूपणं प्रसत्तमवगयिष्यते इस्याहुः । एवं सकर्मकरवादिनिर्वचनाऽनुपपल्या धातोरमपार्यकरयमावश्यकमिति पर्यवसितम्। प्यापारमानशक्तिवादिनस्तु-द्वितीयाघान्वय्यर्थकरवं सकर्मकरवम् । पच्यादिसमभिध्याहारे दिसीयामा विहत्या. पर्यकरपात् । जानात्यादिसमभिन्याहारे च.विपर्यस्वाऽमर्थकरवात्, तदन्वयित्वं तदक्षतमित्याहु । भानारयादियोगे घरादोनों गौमत्वमिति बना मतमाशय निराधष्ट नचेति भात इति मन्यते = आगपते संप्यने या स्यायों उमयेति मतिरक्षणा, तया, शक्याऽस्य तिरोधानार, स्यशाने घटातया पाश्यार्थस्याऽपेक्षणाय। सत भागतो भाग हराम ॐ भातत्वेऽपि 1 लक्षणानिबन्धनस्वेऽपि । फर्मणीति । मुल्यप्तहमरक्षमादाय शास्त्रस्य चारिता गोणे तम्यापारे मानाऽमापादिति भावः । - ·भयमेव पक्ष फलावच्छिन्न व्यापारपोधक सकर्मकत्वमिति बदनिराश्रित, पलस्य कर्मताया सरवोपगमात्, धात्वर्थनिर्णयः ७३ RAM नहि तीरे गङ्गापदस्य भाक्तत्वेऽपि तेन स्नानादिकार्य कत्तुं शक्यम् । एवञ्च 'नहि यतः' इत्यत्र यत्नमात्रमित्यर्थः॥५॥ अत एवाह- किन्तूत्पादनमेवातः कर्मवत् स्याद् यगायपि । कर्मकर्त्तय॑न्यथा तु न भवेत् तद् दृशेरिव ।। ६ ।। उत्पादनम् = उत्पत्तिरूपफलसहितं यनादि अर्थ इत्यर्थः। प्रभा प्रयोगस्य । तेन =तटरूपलाक्षणिकार्थेन । तथाच 'क्रियते घट' इत्यादेरसिद्धिरिति भाव , धातुवाच्यन्या- पारव्यधिकरणफलाश्रयस्यैव प्रधानकर्मतया धात्ववाच्यस्य विपयत्वरूपफ्लस्योत्पत्तिरूपफलस्य वा घटादी सत्त्वेन मुख्यकर्मलाभावात् 'गौणमुख्य न्यायेन, प्रधानाप्रधानयोरिति न्यायेन च तादृशकर्मण 'ल कर्मणि' इति सूनेऽग्रहणात् । नचैव तुल्यन्यायात् कर्तुरपि तादृशस्यैव प्रहणेन 'पच्यते तण्डुल' इत्यादेरसिद्धि, 'कर्मवत्कर्मणा' इति सूत्रारम्भसामथ्येन कर्तृपदे गौणमुख्यन्यायाद्यप्रवृत्ते । यतमात्रमिति-व्यापारस्थानीययनमानमित्यर्थ । मारपदेन फलव्यवच्छेद । कृनादेर्मुख्यसकर्मकत्वसिद्धये यत्नादिरूपव्यापारस्य, उत्पत्त्यादिरूपफलस्य च धातु- वाच्यत्व स्वीकार्यमिति भाव ॥५॥ अत एवेति-उक्तदोपनिरासाय धातूना फलव्यापारार्थफत्वादेवेत्यर्थ । उत्पादन मिति-उत्पत्तिरूपफलम्, व्यापारश्च धात्वर्थ । अत एव 'स्तोक पचति' इत्यत्र विकृित्त्यादौ स्तोकादेरन्वये ‘पदार्थ पदार्थेन' इति न व्युत्पत्तिविरोध । यत्नादीति-आदिना यत्नेतरव्यापारस्यापि धातुबान्यत्व सूचितम् । तेन 'रथो गच्छति' 'रथो गमन करोति' इत्यादौ शक्यार्थयनाश्रयत्वस्य बाघेऽपि यत्नेतरशक्यार्थब्यापाराश्रयत्वस्य रथादिरूपेऽपि फर्तरि सत्त्वान्न लक्षणाऽऽनयत्वरूप गौरवमिति ध्वनितम् । ननु व्यापारमानस्य धात्वर्थत्वेऽपि प्रत्यया (द्वितीयादि) र्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचक्त्वरूपसर्मक- त्वस्य प्रत्ययार्थफलाश्रयत्वरूपाकर्मक्त्वस्य चाश्रयणे दोपाभाव , 'घट भावयति' इत्यादौ फलस्यान्वयव्यतिरे. दर्पणव्याख्या तन लौकिक दृष्टान्तमाह- नहोत्यादि * भाक्तराजपदण्यपहार्येण पुरोहितादिना तदीयकार्यप्रयत्नान्महभूत- विशिष्यार्थोपस्थापकविशिष्टरूपोपादानपुरस्सरपदकार्यविषयकरव- चन्द्रमा इत्यादावारवधारणायाऽऽधितगौणमुख्यन्यायस्य स्याऽन्य व्यवस्थापनाच नाऽग्न तद्विपयतेत्यन्ये । परेवेतच्छास्त्रीयकर्मसशकार्यान्वय्यर्थकरवमेव सकर्मकत्वम्, सकर्मकपदात् कर्मणा सहेस्यर्थकाच्छन्दमर्यादया पूर्वो. कार्यालामाघ 'ल कर्मणि' इत्यादी सकर्मकपदाद् योधाऽनापत्ते । तदनन्यय्यर्थकरयमकर्मकरवम् । अत एवseful भूमय इत्यादी कर्मणि तोपपत्ति । भन्वयस्थ पृथगुपस्थितससर्गरूपतया न जीवन्यादिषु दोष इत्याहु । फलाऽज्यव्यर्थ करवस्य सकर्मकेषु सत्वात् । यदि कोपस्थितिमारवाडोक्त का सन्भवति विभाव्यते तदा प्यशास पादिमते निर्दुधरवमेय, भवन्ठिसपदस्य सम्बन्धपरत्वेन कीभूतफल सम्वन्धिम्यापारायंकरवस्य सुस्यत्वात् । बाणा पठारवाऽनतीकारेणाऽतिप्याएयण्याप्योरनवकाशादिस्यवधेयम् । 'अध्यासिता भूमय' इत्यादौ ययोत्तोपपत्तिा दितं प्राक् ॥५॥ १० ·৩৪ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे फलस्य वाच्यत्वे युक्त्यन्तरमाह-अत इत्यादि । यतः कृतो यलमात्रमों नेष्यते, अतः 'कर्मवद स्यात्' इतिपदेन 'कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिया (पा० सू० ३।१।८७) इति सूत्र लक्ष्यते । अयमर्थः- यत एवास्योत्पादनार्थकता, अतः पच्यते ओदनः स्वयमेवेतिवत् , क्रियते घटः स्वयमेवेति यगादयो- ऽप्युपपद्यन्ते। अन्यथा यत्नस्य कर्मनिष्ठत्वाभावात् तन्न स्यात्, शिवत् । यथा दृश्यते घटः स्वयमेवेति न, प्रभा काभ्यां कर्मप्रत्ययस्य बहुत्वेनानुपूर्वीरूपशक्तताऽवच्छेदके गौरवेण, प्रत्ययार्थत्वे मानाभावेन च णिचप्रकृति- धातुवाच्यत्वे सिद्धे घटे कर्मत्वस्य भाविधातो सकर्मक्त्वस्य चाव्याप्त्यापत्तेः, पचतीत्यादी द्वितीयादिकं विना- ऽपि सर्वानुभवसिद्धस्य फलविषयकयोधस्यापलापापत्तेश्च । ननु मुख्यामुख्यसाधारणकर्मत्वान्वितव्यापारवाचकत्वमेव सकर्मकत्वम् । फर्मत्वञ्च-सङ्केतसम्बन्धेन कर्मपदवत्त्वमेवेति नाननुगमः । 'कर्मवत्कर्मणा' इति सूत्रबलात् 'गौणमुरय'न्यायस्य 'कारके' इत्यधिकारेऽप्रवृत्त्या गौणकर्तृत्ववद् गौणकर्मत्वस्यापि प्रणे द्वितीयादिसिद्धायपि 'लः कर्मणि' इत्यादी 'गौणमुख्य न्यायाप्रवृत्ती मानाभावेन 'ज्ञायते घटः' 'क्रियते घटः' इत्याद्यसिद्धिरिति चेन्न, कर्मणि लकारादिविधायके स्वरितत्वप्रतिज्ञा- करणेन 'स्वरितेन अधिकः कार.' इत्यर्थकेन 'स्वरितेनाधिकार.' इति सूबवलेन गौणकर्मत्वस्यापि ग्रहणेनादो- पात् । सङ्केतसम्वन्धेन कर्मपदवदन्वितार्थक्त्वरूपसकर्मकत्वस्य ग्रहणादेव 'अध्यासिता भूमय.' इत्या- दीनां सिद्धिः । अन्यथा स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकस्य सकर्मकत्वे तत्सिद्धथनापत्तिरित्यत आह- युक्त्यन्तरमाहेति । अतः फलव्यापारोभयार्थत्वात् । कर्मवत्-कर्मणि इवेत्यर्थे सप्तम्यन्ताद्वति. । कर्मणि प्रत्यये यथा यगा- दिर्भवति तथा कर्मकर्तर्यपि यगादिः स्यादित्यर्थः । यद्वा, 'कर्मवत्' इति 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इति सूत्रकदेशानुकरणम् । तत्र 'कर्मवत्कर्मणा' इति सूत्रविहिते लाक्षणिकम्, सूत्रे लक्षणायामप्यनन्वयापत्ते । तथाच मूले 'सूत्रं लक्ष्यते' इत्यस्य सूत्रविहितं लक्ष्यते इत्यर्थः। तस्य यगादिन्यन्ययः । अन्यथा व्यापार- मात्रार्थत्वे । तत् =यगादि । न स्यादिति-कर्मस्थक्रियया =फलरूपया, फलसमानाधिकरणब्यापाररूपया वा तुल्या क्रियोक्तरूपा यत्र तादृशः लकारवाच्यः कर्ता कर्मवदित्यर्थकस्य 'कर्मवकर्मणा' इत्यस्य कृमो व्यापारमात्र- वाचकत्वेऽप्राप्तेर्धात्वर्थयत्नस्य घटाद्यसमवेतत्वाच । 'कर्मवत्कर्मणा' इत्यत्र 'कर्मणा'पदम् 'मश्चा. क्रोशन्ति' इतिवत् कर्मस्थक्रियायां लाक्षणिकम् , क्रियायां क्रियाप्रतियोगिफ्तुल्यत्वस्यैवोचितत्वात् । सादृश्यनियामको धर्मश्च स्वसजातीयान्यूनानतिरिक्तत्वरूपः । नच 'घट जानाति' इत्यत्र विपयतया घटस्य ज्ञानाश्रयत्ववद् यत्नस्यापि विषयतया सत्त्वात् 'क्रियते घटः स्वयमेव' इत्युपपन्नमेवेति वाच्यम् , उक्तरीत्या 'दृश्यते घटः स्वय- मेव' इत्यादेरप्यापत्तेरित्याशयेनाह-दृश्यते घटः स्वयमेवेति । नचेष्दापत्तिः, कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रिया- णाञ्च कर्मवद्भाव.' इति भाष्यविरोधात् । नचैव 'घट यतते' इत्यपि स्यात्, विपयताया 'यत् धात्वर्थफलाश्रय- तानवच्छेदकतया तदनापत्ते., समवायस्यैव तत्र फलतावच्छेदकतायाः शिष्टप्रयोगानुसारेण कल्पनात् । दर्पणव्याख्या ननु 'कर्मवत् स्याद् यगाद्यपि' इति मूलस्य कर्मवद् यगाद्यपि भवेदित्यर्थी लभ्यते । स च याधितोऽविवक्षितश्चेत्यत भाह- कर्मवत्स्यादिति पदेनेति 8। सूत्र लक्ष्यते इति है। सूत्रविहितं लक्ष्यते इत्यर्थः । यथाश्रुते कर्मपदात् रयपदिनधन लक्षणया सूत्रोपस्थितावपि तस्य यगादिकमित्यनेनाऽनन्वयापतेः । एतद्योधनायैव स्यादिति लक्ष्यकोटाघुपात मिनि।

·धात्वर्थनिर्णयः ७५ दर्शनस्य घटायत्तित्वात्, तथा यत्नस्यापि, इति तथा प्रयोगानापत्तरिति ॥६॥ नन्वेवं कृादेरिब जानातीत्यादेरपि विषयावच्छिन्नावरणभङ्गादिफलवाचित्वमावश्यकम् , अन्यथा सकर्मकतानापत्तेः । प्रभा ननु यत्धात्वादी विपयतायाः फलताऽनवच्छेदकत्वे समवायस्यैव फलताऽवच्छेदकत्वं वाच्यमिति तेन सम्बन्धेन फलाश्रयत्वात् कर्तुः फर्मत्वापत्तिः, कर्तृसंज्ञया बाधेन तदनापत्तेः । यत्तु-विपयतया घटवृत्तित्वेऽपि समवायेन कर्तृवृत्तितया न कर्ममात्रवृत्तिक्रियक्रत्वरूपकर्मस्थक्रियकत्वमिति तन्न, 'दृश्यते घटः' इतिवत् ‘क्रियते घटः' इत्यस्याप्यसङ्गत्यापत्तेः । मन्मते तु लक्ष्यानुरोधात् समवाय-विषयत्वोभयोरपि दृश्धात्वर्थफलतावच्छेदक- त्वस्वीकारेण फलतावच्छेदकसम्बन्धेन कर्ममात्रवृत्तिक्रियकत्वाभायान्न दृश्यत्धात्वादी क्षतिः । अयम्भावः -प्राचीननैयायिकमते विपयत्वस्य फलत्वेन यथा 'क्रियते घटः' इत्यत्र विषयत्वरूपफलस्य घटा- दिरूपकर्ममात्रवृत्तित्वात् कर्मस्थक्रियकत्वेन कर्मवद्भावस्तथा यत्-दशिधात्वादावपि तत्त्वस्य सत्त्वेन 'यत्यते घटः स्वयमेव' 'दृश्यते घटः स्वयमेव' इति स्यात् । यदि तयोः कर्मस्थक्रियकत्वं त्वन्मते नास्ति तदा कृतोऽपि तन्न स्यादिति । चैयाकरणनये तु उत्पत्तेः फलस्य, यत्नरूपव्यापारस्य च कृमर्थत्वादुत्पत्तिरूपफलस्य घटादिमात्रवृत्ति- स्वात् फर्मवद्भाव इति । एयमिति-स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारयाचकत्वस्यैव सकर्मकत्वे इत्यर्थः । विपयायच्छिन्नेति-अयम्भावः-ज्ञानार्थकधातूनां सकर्मकत्वसिद्धये फलव्यापारीभयार्थकत्वं वक्तव्यम् । तत्र फलम् =आवरणभङ्गरूपं धातुयाच्यम्। घटादिप्रत्यक्षस्थलेऽन्तःकरणं चक्षुरादिद्वारा घटादिरूपविषयदेशे गत्या विपयाफारेण परिणमति | विषयाकारपरिणाम एयान्तःकरणस्य वृत्तिरित्युच्यते। तया वृत्त्या चावरणभगो जायते। श्रावरणनाम-आध्यासिकतादात्म्यसम्बन्धेन विपयघटाद्ययच्छिन्नं यच्चैतन्यं तस्यावरक (नास्ति न प्रकाशते इति व्यवहारयोग्यत्वम् =आच्छादकमिति यावत् ) मज्ञानं तनिष्ठा या आवरफशक्तिः सैवावरणमित्यु- च्यते । तस्यावरणस्योक्तरूपया ज्ञानपदव्यवहर्त्तव्यया वृत्त्या भगो (नाशो) जायते स एवावरणभङ्गः फलम् , शानञ्च 'व्यापारः । एतदाशयेनाह-विषयावच्छिन्नावरणभङ्गादिफलेति । आदिना वृत्तौ चैतन्यसम्बन्धस्य परिग्रहः । ज्ञानस्य चैतन्यसम्बन्धरूपत्वे, चैतन्यरूपत्वे वा आवरणभङ्गस्य फलत्यासम्भवः, धात्वर्थफले व्यापारजन्यत्वस्य, प्रयोज्यत्वस्य वा आवश्यकतया आयरणभङ्गे तदुभयोरप्यसम्भवात् । जन्यत्वप्रकारकप्रतीतिविषयत्वस्यैव फल- स्वेऽपि ताशप्रतीतेरपि तत्राभावेन फलत्वासम्भव एव । अतो ज्ञानमेष फलम् , व्यापारश्चात्ममनःसंयोगरूपो वृत्तिरूपो चा योध्यः । ज्ञानस्य चैतन्यरूपत्वे अभिव्यक्तिगतजन्यत्वारोपेण जन्यत्वप्रकारकप्रतीतिविपयत्वं सूपपादम् । अत एव 'जानाति' 'इच्छति' इत्यादी ज्ञानानुकूलव्यापारः, इच्छानुकूलो व्यापार इति योधो वैयाकरणनिकाये प्रसिद्ध उपपद्यते इति पश्चोलिनः । दर्पणव्याख्या * घटावृत्तित्वादिति घटमाग्नवृत्तित्वाऽभावेन धर्मस्थक्रियकस्वामावादिति तु परमार्थः ॥ ६ ॥ * एवमिति , कर्मवद्भावानुरोधेन करणाऽर्थकरोतेरपत्तिसहितयनाऽर्थस्वाऽभ्युपगमे इत्यर्थः । जानात्यादे- रपीत्यादिपदाद् गम्यादिपरिग्रहः ॥ आवरणभद्गादीत्यादिपदेन तु संयोगादेः सः । आवश्यकमित्यनेन तत्र ज्ञानस्यैव फल- स्याङ्गीकारे तदनाश्रयत्वाद् घटादेः धर्मस्वानुपपत्तिरपि सूच्यते । आवरणभङ्गस्याऽप्यतीतादौ यथा फलत्वं तथा सारे एवं सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । ॐ सकर्मकताऽनापत्तेरिति ॐ स्वार्थफलच्यधिकरणेत्यायुक्तरूपस्य सनाऽसम्मवादिति भावः ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे तथाच ज्ञायते घटः स्वयमेवेति किन्न स्यात् । प्रभा विषयावच्छिन्नत्वविशेषणं स्वरूपकीर्तनपरम्, आवरणभङ्गमानं धात्वर्थः। उत्पत्तिरूपफलस्य कर्ममात्र- निष्ठत्वेन कर्मस्थक्रियत्वे चेत्यर्थः। अत्रेदं वोध्यम्-आवरणभङ्गस्य, विषयताया वा फलत्वे ज्ञाधात्वादीनां कर्मस्थक्रियकत्वापत्तिः । तदुक्तं हरिणा- विशेपदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रियाव्यवस्था त्वन्येपां शब्दैरेव प्रकल्पिता ॥ इति । यत्र कर्मणि धात्वर्थक्रियाकृतविशेषदर्शनं तत्र कर्मस्थक्रियकत्वम् । यत्र कर्तरि क्रियाकृतविशेपदर्शनं तत्र कर्तृस्थक्रियकत्वमिति पूर्वार्धस्याशयः । नन्वेवं पच्यादिकर्तर्यपि श्रमादिरूपविशेपस्य दर्शनात् पन्यादीनामपि कर्मस्थक्रियात्यानुपपत्तिः, चिन्तयति-पश्यतीत्यादीनां कर्तृस्थभावकत्वानुपपत्तिश्च कर्तरि क्रियाकृतविशेपाभावादतो मतान्तरमाह-- क्रियाव्यवस्थेति-अन्येपां मते क्रियाव्यवस्था शब्दैरेव प्रकाश्यते । अयम्भावः-येऽपि कर्मस्थभावकाः पच्यादयः तत्रापि श्रमादिविशेपः कर्तर्यपि दृश्यते । तथाच 'विशेप- दर्शनं यत्र' इति लक्षणेन नास्ति निर्वाहः । तस्माद् यत्र शन्दैरेव विशेपः प्रतिपाद्यते तय किया स्थिता । तद्यथा-'घटं पश्यति' इत्यादी शब्दः किञ्चिद् विशेषविशिष्टं दृशिक्रियाविपयं घटादिकं नाभिध इति शब्द- वशेन कर्तृस्थभावकत्वात् 'दृश्यते घटः स्वयमेव' इति न भवति । 'काप्ठं भिनत्ति' इत्यादौ भिदिक्रियाविपर्य काष्ठादिकं किञ्चिद् विशेपविशिष्टमभिधत्ते इति तद्वशेन कर्मस्थभावकत्वात् 'भिद्यते काष्ठं स्वयमेव' इति भवति । मजूपाकारास्तु-उत्तरार्धमन्यथा व्याचख्युः । तथाहि-यत्र कर्तृकर्मसाधारणधर्मरूपं फलं शब्देन प्रति- पाद्यते स कर्तृस्थभावकः, यथा-'पश्यति घटम्' 'ग्रामं गच्छति' 'हसति' इत्यादौ । तत्र विषयतासमवायाभ्यां ज्ञानमुभयनिष्ठं संयोगश्चोभयनिष्ठः, एवं हासोऽपि । नच विपयताऽऽवरणमगावेवम् । यत्र तु कत्रवृत्तिधर्मरूपं फलं सः कर्मस्थभावकः । यथा-'भिनत्ति' इत्यादी। नहि द्विधाभवनादि कथमपि क्र्तृनिप्ठं प्रतीयन्तीति हेलाराजः। अत एव कर्मयत्सूत्रे भाष्ये उक्तम्-'नच कर्तृस्थभावकानां कर्मणि क्रियायाः प्रवृत्तिरस्ति' इति । तेषां धातूनां वाच्यायाः फलरूपक्रियायाः कर्ममात्रे प्रवृत्तिर्नास्तीत्यर्थ इत्याहुः । शायते घट इति-अत्रेदमाकूतम्- यद् गमि-जानात्योः फलव्यापारोभयार्थकत्वं प्रसाध्य तत्र ज्ञायते घटः' स्वयमेवेत्याद्यापत्तिः प्रदर्शिता । सा 'विद्रोपदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता' इति हर्युक्तप्रथमफल्पाभिप्रायेण योद्धव्या । 'शब्दैरेय प्रकल्पिता' इति द्वितीयपक्षे तु गमि-जानात्योः फेवलव्या पारार्थकत्वेऽपि शब्दतः कर्मणि क्रियाकृतविशेपादर्शनेन कस्थिश्यिकत्वात् कर्मवद्भावो न सम्भवति | सफर्म- फत्योपपत्तये तु मानानुकूलव्यापारार्थकत्वाद्यभ्युपेयम् । धातुयाच्या फलस्पा क्रिया यत्र कर्ममात्रनिष्ठा तस्य फर्मम्थक्रियस्त्वमिति मते तु धातूनां पलवाचकत्वमावश्यम्, फलयाचक्त्वाभावे कर्मस्थपियफत्यानापत्तेः । प्रयन्न मिदान्तभूतकर्मस्थमित्यरत्यपक्षे उक्तस्थले फर्मवदापाप्राप्त्या 'धर्मपत्कर्मणा' इत्यस्य यथाश्रुतकर्मसंज्ञकार्य- फियातुल्यक्यिः पर्ता फर्म यदित्यर्थाभिप्रायेणाऽशवा । प्राप्यकर्मत्यप्रदर्शनेन फरिप्यमाणमुत्तरमपि प्राचीनमता- भिप्रायेणवेत्याह- ·पात्वर्थनिर्णयः एवं ग्रामो गम्यते सयमेवेत्याद्यपीत्यागङ्गां मनगि कृत्वाह- निर्वत्यै च विकार्ये च फर्मपद्धार इप्यते । न तु प्राप्ये कर्मणीति सिद्धान्तोत्र व्यवस्थितः ॥ ७ ॥ ईप्सितं कर्म त्रिविधम्-निर्वय॑म् , रिकार्यम्, प्राप्यश्च । सपाययोः कर्मनारा, %3D प्रमा मनसि कृत्वैति । लिसितपुरतके मनसिटत्येति पाठ । तन 'मनमि' इनि रिभानसिपमा व्ययम् । 'उरसिमनसी अनत्याधाने' इति गतिमाद् गतिममासे न्यप् , अभ्युपगम्यत्ययं । परीपि एतदुतम् । तथाच यथा शङ्का तथैव उत्तरमिति धनितम् । सिमान्तो जोति-सिमान्तो हि व्यग्थिन' इति लिसितपुस्तके पाठ। 'हि' इत्यस्य ‘यन' इत्यर्यकत्रेन पारणप्रदर्शनियाऽमेर पाठो गुन । (निविमिति-नित्ववानोपाधिगतम , निर्वादिप्रत्येकरमण र यदुत्वाा नियामाते । मापयो निर्यर्त्य-विकार्ययो । 'तुल्यनिय स्त' इत्युक्ती फेन तुन्ययित्वमित्याराक्षायाम फर्मरामपा' भी मूत्र - 'धातोरेकाच' इति सूनाद् धातोरित्यस्यानुवर्ननाद् धातुपायनियया मनघटा 'धर्मया' इत्यनेन फर्मकार स्योपस्थित्या च कर्मस्थया धातुवान्यप्रियया तुल्यमिय इत्यर्थलाभेन करणाधिकरणम्यनुल्यनियले कर्मपदमा. वाप्राप्त्या सूने 'कर्मणा' इति प्रहण व्यर्थ सद्रश्यमानो य धर्मनिष्ठो विगेरो धापागंपने प्राग गाने स्वरूप कर्मणस्तविलक्षण यद् धातुवाच्यफलात सरूप तद्रूपी यो विशेषस्नत्प्रयोजिरा या फलादिम्पा कर्मग्या किया तो लक्ष्यति ।) दर्पणच्याम्या पस्तुतस्तु जानातेझानरूपफलाऽर्थकारमेय युझम् । 'नच न्यभारहाना कमी दियाय मिन भाष्येण कर्तृस्यभावकानो हियाफलस्य कर्ममाये वृत्तिनास्तीग्यर्थ केन इतकभियमाधारगफणा काय काय बार्ता कर्ममात्तिफलार्थ करवरूपामस्थकियायस्पैयाऽऽयुपगमेन तावरणमास पर गरजे मंदाम्य दुनिशाना । भारतवायमेव पक्षो जानातीयादी ज्ञानेशाधनुफूलो ग्यापार इति सान्दयोधमकार दायता प्रन्याना माने भरा समाधाने तु भाष्यहर्याधुक्तप्रथमकल्पाऽभिप्रायेगेति सारे एव स्फुटम् ! नचोक्तकल्पे ज्ञानस्य समवायेन घरादारमावापो प्रानातिधर्मशनुपरत्ति, शानन मरनुमन्याराप्रपा सामानाधिकरण्यादकमरवापत्ति , कस्थिभावस्वानुपपत्तिनि पारयम् शाम्ग्रे शानम, पदे श मिनि प्रपा विगतमा सस्प शनाययत्ताभ्युपगमेनापदोपस फलताऽवशेदकसम्बन्धपटिनमानानाधिारण्प्रघटितारमंचम्म तमामन दम्य विरयता-समवायाभ्यां कर्मक मयत्तिवेनाऽन्त्योपस पामावात् । भधिष्मप्रे पश्यते । प्रकृतमनुप्सराम 1 किन स्यादिति - क्रियते घर सयमेरेया घरम्पोत्पत्तिमपफम्पपदारम्प फलाध्यचसापि सावादिति भाप । ननु निर्वत्वं विकर्मणो कर्मवनाश न मायामापा कि मानमन भाइ मूर- सिद्धान्तोऽनति भय "कर्मा मंगा मुत्यशिप" (पा. मु. ३)। स्यमये । नत्र हिपकार इति सूत्रानुवर्तमानधानुग्रहणेन धानुवाप्यक्रियया हन्यताभन 'सामि निति' 'स्यानी पनि इमादी पर भ्यो तुल्यक्रिये कर्तरि पस्तुत सतोऽपि म्यापरस धातुगम्यागम्मागगननिम्मा कहरिग्यमान मंत्रिया क्षपतीति सिदातो व्यवस्थित इत्यर्थ । कर्मस्पडियमय प प्राप्पमिसम्मन्येव मानवति दर्शपिनुमादी मार विभाग मुसयोधायाह- ईप्सितार्मेति यपि देप्याऽदसतम्बासवन्तनग चिनियाँ बान ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे तथाच ज्ञायते घटः स्वयमेवेति किन्न स्यात् । प्रभा विषयावच्छिन्नत्वविशेषणं स्वरूपकीर्तनपरम्, आवरणभङ्गमान धात्यर्थः। उत्पत्तिरूपफलस्य कर्ममात्र निष्ठत्वेन कर्मस्थक्रियत्वे चेत्यर्थः। अत्रेदं योध्यम्-आवरणभङ्गस्य, विषयताया या फलत्वे शाधात्वादीनां कर्मस्थक्रियकत्वापत्तिः । तदुक्तं हरिणा- विशेपदर्शनं यन क्रिया तत्र व्यवस्थिता। क्रियाव्यवस्था त्वन्येपी शब्दैरेव प्रकल्पिता ॥ इति । यत्र कर्मणि धात्वर्थक्रियाकृतविशेपदर्शनं तत्र कर्मस्थक्रियात्वम् । यत्र कर्तरि क्रियाकृतविशेपदर्शनं कर कर्तृस्थक्रियकत्वमिति पूर्वार्धस्याशयः । नन्वेवं पच्यादिकर्तर्यपि श्रमादिरूपविशेषस्य दर्शनात् पच्यादीनामपि कर्मस्थक्रियकस्पानुपपत्तिः, चिन्तयति-पश्यतीत्यादीनां कर्तृन्थभावकत्यानुपपत्तिश्च कर्तरि क्रियाकृतविशेपाभावादतो मतान्तरमाह-- क्रियाव्यवस्थेति-अन्येषां मते क्रियाव्यवस्था शब्दरेय प्रकाश्यते । अयम्भावः-येऽपि कर्मस्थभावकाः पच्यादयः तत्रापि श्रमाद्भिविशेषः कर्तर्यपि दृश्यते । तथाच 'विशेष- दर्शनं यत्र' इति लक्षणेन नास्ति निर्वाहः । तस्माद् यत्र शब्दैरेव विशेपः प्रतिपाद्यते तत्रैव क्रिया स्थिता । तद्यथा-'घटं पश्यति' इत्यादी शब्दः किश्चिद् विशेपविशिष्टं दृशिक्रियाविपयं घटादिक नाभिधत्ते इति शब्द वशेन कर्टस्थभावकत्वात् 'दृश्यते घटः स्वयमेव' इति न भवति । 'काप्ठं भिनत्ति' इत्यादौ भिदिक्रियाविप कावादिकं किञ्चिद् विगेपविशिष्टमभिधत्ते इति तद्वशेन कर्मस्थभावकत्वात् 'भिद्यते काप्ठं स्वयमेव' इति भवति। मञ्जूपाकारास्तु-उत्तरार्धमन्यथा व्याचख्युः । तथाहि यत्र कर्तृकर्मसाधारण पटाते म कर्तस्थभावकः. यथा-'पश्यति घटम' 'ग्रामं गच्छति' 'हसति' इत्य।

·धात्वर्थनिर्णयः एवं ग्रामो गम्यते स्वयमेवेत्याधपीत्याशकां मनसि कृत्वाह- निर्वत्यै च विकाव्ये च फर्मबद्भाय इप्यते । न तु प्राप्ये कर्मणोति सिद्धान्तोन व्यवस्थितः॥७॥ ईप्सितं कर्म त्रिविधम्-निय॑म् , बिकार्यम्, प्राप्यश्च । तपाययोः कर्मवद्भावः, . प्रमा मनसि कृत्वेति। लिखितपुस्तके मनसिहत्येति पाठः। तत्र 'मनसि' इति विभक्तपन्तप्रनिम्पफम. व्ययम् । 'उरसिमनसी अनत्याधाने' इति गतित्वाद् गतिसमासे ल्यप् , अभ्युपगम्येत्यर्थः । परीवानाऽपि एतदुक्तम् । तथाच यथा शङ्का तथैव उत्तरमिति ध्यनितम । सिसान्तोडोति-'सिदान्तो हि व्यवस्थितः' इति लिसितपुस्तके पाठः । 'हि' इत्यस्य 'यतः' इत्यर्थकत्वेन कारणप्रदर्गातयाऽयमेव पाटो युगः । (विविधमिनि-त्रित्वञ्चात्रोपाधिगतम् , निर्वादिप्रत्येककर्मण एव बहुत्वान् प्रित्यासद्गतेः । माघयोः: निर्वयं-विकार्ययोः । 'तुल्यक्रियः कर्ता' इत्युक्ती केन तुल्यक्रियत्वमित्याकाहायाम 'फर्मयकर्मणा' इति मून • धातोरेकाचः' इति सूत्राद् धातोरित्यस्यानुवर्तनाद् धातुवाच्यक्रियया सूत्रपटक 'धर्मयन्' इत्यनेन कर्मकारक- स्योपस्थित्या च कर्मस्थया धातुवाच्यक्रियया तुल्यक्रिय इत्यर्थलाभेन परणाधिकरणम्यतुन्यक्रियते फर्मबद्भा- याप्राप्त्या सूने 'कर्मणा' इति ग्रहणं व्यर्थ सद् दृश्यमानो यः कर्मनिष्ठो विशेपो धात्यर्थफलोत्सत्तेः प्राग याद स्वरूपं कर्मणस्तविलक्षणं यद् धातुवाच्यफलतं स्वरूपं तद्रूपो यो विशेषस्तत्प्रयोजिका या फलादिरूपा कर्मस्था क्रिया तां लक्षयति ।) दर्पणन्यास्या पस्तुतस्तु मानाज्ञानरूपफलाज्यकत्वमेव युक्तम् । 'नय कस्यभाषकानां कर्मणि शिपायाः प्रतिरस्ति' इनि गायेण कर्तृस्थभावकानो क्रियाफलस्य कर्ममा वृत्तिनास्नीम्यर्यकेन कर्मोभयमाधारणफलायंकावं कम्यक्यिावं बदनां ममानवृत्तिफलार्यकरवरूपकर्मस्थकियकरयस्ययाऽभ्युपगमेन तपाऽऽवरणमास्य फ्लने रापक्षे कर्मबदावस्य दुर्निवायनापतेः । भारतधायमेव पक्षो जानातीत्यादी ज्ञानेरलायनुकूलो ग्याशर इति शान्दयोधप्रकारं दर्शयता प्रयत्नापि । मरने भाशा- समाधाने सु भाष्यहर्याक्तप्रथमपाऽभिप्रायेणैति सारे एव स्फुटम् । मचोक्तालये ज्ञानस्य समवायेन घटादायसत्वात्तेषां जानातिधर्मरगनुपपत्तिः, शानस तदनुकूलव्यापारस्यानयनादेव सामानाधिकरण्यादकमकरवापत्तिः, कर्तृस्थमारकरयानुपपत्तित्रेति वाच्यम्. शास्त्र ज्ञानम्, घटे शानमिनि प्रतीत्या विषयतया तर ज्ञानाधयताभ्युपगमेनापदोपस्य फलताध्यप्छेदकसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यघटिताऽमित्वम्य समाभावेन दिनीयस्य विश्पता-समवायाम्पो कर्मन्युभयतिवेनाऽन्त्यदोषस्य वाभावात् । अधिकममे दक्ष्यते । प्रकृतमनुसरामः 1 किन स्यादिति क्रियते घटः स्वयमेवेयर घटम्यो पत्तिरूपफलाश्रयायपदावरणमहरूप. फलाध्यत्वस्यापि सावादिति भावः । ननु निर्व| विज्ञार्यक्रमणोः कर्मवद्भादो न प्राप्यकर्मगायन किं मानमन माह मूले- सिद्धान्तोऽत्रेति भन "कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः" (पा. सू० ३111)। इति स्यमाये । तर हि धानोरंकार इति सूत्रानुवर्तमानधातुमहगेन धानुवाच्यक्रियया इयर्थलाभेन 'सावमि रिटनति' 'स्याली पनि' इत्यादी करणाधिकरणा- म्मा मुल्यक्रिये कर्तरि वस्तुतः सतोऽपि ग्यापारस धानुगान्यत्वाऽमायादेवाननिसने कर्मग्रहणमनिरिग्यमान कमस्यक्रिया क्षयाति सिद्धान्तो व्यवस्थित इस्पर्यः । कर्मस्परियवंत प्राप्यभित्रकर्मण्येव मम्भवानि दायितुमादो वक्ष्यमागमपि विभाग मुसबोधायाऽऽह- ईप्सितहमति यद्यपि द्वेप्याऽऽद्यनीप्यितम्याश्येयवान्नांवात कम विनियमिग्या या ·७८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नान्त्ये प्राप्यत्वन-क्रियाकृतविशेषानुपलभ्यमानत्वमिति सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । नायं घटः केनचिद् दृष्टो ग्रामोऽयं केनचिद् गत इति शक्यं कर्मदर्शनेनाऽवगन्तुम् । प्रभा एतेन या नगरादौ राजागमनप्रयोज्यपताकाद्यलङ्करणदर्शनेन गम्धात्वर्थाऽगमनस्य ज्ञातु शक्यतया गम्यादीनामपि कर्मस्थयिकत्वापत्तिरित्यपास्तम् , तद्वैलक्षण्यस्य गम्धात्वर्थसयोगरूपफलाप्रयोज्यत्वात् । एवञ्च 'कर्मणा'पदसामर्थ्यादुक्तकर्मस्थक्रियकाणा धातूनामेव कर्ता कर्मवन्नान्येपामित्याह- नान्त्य इति-प्राप्ये कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रिय कर्ता र्मवन्नेत्यर्थ । राजदर्शनग्रामगमनादौ कर्तर्येय हपश्रमादिरूपविशेषस्य दर्शनात् तन 'कर्तृस्था निया' इत्येव व्यवहार । वक्ष्यत इति-यद्यपि हरिणा सप्त- विध कर्म उक्तम् , तथाऽपि ईप्सितस्य कर्मणवैविध्यमेवोक्तमिति कर्मवद्भावे तस्यैवोपकारकतया अनीप्सित. कर्म चतुर्विध सुनर्थनिर्णये वक्ष्यत इत्युक्तमित्यर्थ । तथाच कर्मगतो यो विशेपस्तद्व्यवहारप्रयोजकव्यापारार्थको यो धातुस्तत्कर्मण कर्तृत्ववियक्षाया कर्मयद्भाव इति सिद्धम् । तदाह-न ह्यय घट इति । अवगन्तुमिति-यथा पाकादिना तण्डुलादौ विशेपो भवति नैव गमनादिना ग्रामादाविति विशेपाभावात् कर्मदर्शनेन कर्तृव्यापारोऽनुमातुमशम्य एवेति भाव । तथाच 'क्रियाव्यवस्था त्वन्येपा शब्दैरेव प्रकरिपता' . इति भाष्यकारीयसिद्धान्तेन फ्लताऽवच्छेदसम्बन्धेन व्यापारनिष्ठजनक्तानिरूपितफलनिष्ठजन्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन वा यत्र वर्तृकर्मोभयनिष्ठ धातुवाच्य फल वन कर्तृस्थत्रियत्वम् । यथा-'पश्यति घटम्' इत्यत्र ज्ञान रूप फल फलताऽवन्छेदकसम्बन्धन विपयत्वरूपेण घटे, ज्ञानरूपफलस्य जन्यताऽवच्छेदयसम्बन्धश्च समवा- यस्तेन ज्ञानरूप फल पतरि तिष्ठति इति फलताऽवच्छेदक्सम्बन्धेन कर्मणि फलजन्यताऽवच्छेदक्सम्बन्धेन कर्तरीत्युभयवृत्तितया कर्तृस्थत्रियत्व जानाते । 'तण्डुल पचति' इत्यत्र विष्ठित्ते पूर्वरूपध्यसपूर्वकरूपान्तरोत्प- त्तिरूपत्वे उत्पत्तेरादाक्षणसम्बन्धरूपतया तस्या स्वरूपसम्बन्ध फलतावच्छेदक फ्लजन्यतावच्छेदकश्चेति तेन सम्बन्धेन कर्ममारवृत्तित्वात् कर्मस्थक्रियत्वम् । विलित्तेरवयवशैथिल्य-काठिन्यादिरूपत्वे च समवायसम्बन्ध एव फलताऽवच्छेदकस्तजन्यताअन्छेदकश्चेति तेनापि पर्ममानवृत्तित्यमेव फ्लरयेति कर्मस्थानियत्वमेवेति कर्मवद्भाव सिद्धयति । नच स्वरूप-समवाययो फ्लनन्यताऽवच्छेदकत्वे धात्वर्थन्यापारेण सह कार्यकारण- भावानुपपत्ति , व्यापारस्य व्यापारताऽवन्छेटक्समवायादिसम्बन्धेन कर्तृवृत्तितया व्यधिकरणत्वात् कार्य- ताऽवच्छेदफ-कारणतावन्छेदक्मनन्धेन कार्य-कारणयो सामानाधिकरण्यस्यैव कार्यकारणभावनियाम- फत्यादिति याच्यम् , स्व (व्यापार) जन्यरूपादिध्वसवत्त्वस्यैव कारणताऽवच्छेदकत्वस्वीकारेण तेन सम्बन्धेन- व्यापारस्यापि तण्डुलादिवृत्तित्वात् । नवमपि जन्यत्यस्य सम्बन्पनियततया व्यापाररूपध्वसयोय॑धिकरणत्वेनोक्सम्यन्धासिद्धि , स्वस मानाधिकरणेच्छोद्देश्यत्यत्येव पारणतावन्छेदकत्येनादोपात् । नचैय फ्रसमानाधिकरणब्यापारयाक्तया पच्यादरकर्मपत्यापत्ति, फलताऽवच्छेदपसम्बन्धेन दर्पणव्यारया पुलम् । पापि हरिणा- "मपोरेग्यविधा मतम् । तमिततमम्"- पारिना पाण्येन विमानान् सदनुपात्रापि तथैवानमिति ध्येयम् । प्रापरवद्रोति आपयोग गानिणी परगी। यदशा इति किपाटविगगामिनि कारिकाप । मंगशिपायापनिया- मंदारोममिति दापि दम्पतीको दर्गपी-नाहीयादि .

·धात्वर्थनिर्णयः घट करोतीति निर्वत्ये, सोमं सुनोतीति विकार्ये च तज्ज्ञातुं शक्यमिति न तत् प्राप्यम् । तया- च घटादेदृश्यादौ प्राप्यकर्मत्वानोक्तातिप्रसङ्ग इति भारः । । निर्वर्त्य हात- प्रभा फलानधिकरणनिरूपितव्यापारताऽवच्छेदकसन्यन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छिन्नाधेयतायव्यापारवाचकत्यस्यैव सकर्मकावलक्षणत्वात्। व्यापारतायच्छेदकसम्बन्धश्च-न फलनिष्ठजन्यतानिरूपितव्यापारनिष्ठननम्नारच्छेदक, किन्तु फलतावच्छेदकवत् समवायादिसम्बन्ध एव । तेन सम्बन्धेन फलपेयधिफ्रय व्यापारेऽनतमेव सर. मकेषु। नचैवमपि गमेरकर्मकत्वापत्तिर्दुवारैवेति वाच्यम्, व्यापारताऽवच्छेदसम्बन्धेन व्यापागनधि. करणनिरूपितफलतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नाधेयतावत्फलनाचकत्वस्यैव सार्मकत्यात् । तथार-व्यापार- तावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन व्यापारानधिकरणप्रागादिनिरूपितफलतावच्छेदकसमवायसम्बन्धान्छिन्ना- घेयतावत् सयोगरूपफलवाचकतया गमे सकर्गकत्व सुलभम् । पत्कारादित्र्यापारम्यात्मनोऽनधिकरणले तु स्वा (फत्कारादि) श्रयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतासमानाधिकरणेन्ठीयोद्देश्यनाश्रयत्वसम्बन्ध पार- णतावन्छेदको बोध्य । यत्ने फलजनकता तु स्वसमानाधिकरणेच्छीयोदेश्यताश्रयत्वरूपपूर्वोक्तगम्यन्धानन्छिन्नेर ग्राह्या । तरेच्छा कर्तृनिष्ठप्रधानीभूतप्रकृतधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वप्रकारिकर प्रागा । फलतावच्छेदको व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धश्च तन तन भिन्न एति स्वयगृहनीय । पलताउन्छेदरमम्बन्ध स्यानुगतस्वरूपन्तु सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । -'सुवर्ण कुण्डल करोति' इत्यत्र कुण्डल निर्वयं कर्म, सुवर्ण विकार्यम । प्रकृतिपरिणामश्च विकृतिरिति मते कुण्डल विकार्यमेय । तदुक्त हरिणा- सती वाऽविद्यमाना वा प्रति परिणामिनी। यस्य नाथीयते तस्य निर्वय॑त्वं मचत्यते।' इति । यस्य घटादे सती प्रक्रनिर्मदादि । अविद्यमाना प्रकृति शदे सयोगादिरिति वादिनाऽभिन्नत्वेन नाश्रीयते तस्य निर्वत्य कर्म कुण्डलम् । अभेदेन परिणाम वदता तु विकार्यमिति तदर्थ । दर्पणव्याख्या ॐ सोम सुनोतीति विकार्य इति * । नन्वाययो कर्मस्थनियकायेन कर्मवदारविषयग्वेऽपि तर य सोम सुनोतीयस्य विकार्यलक्षणाप्रान्तवम् , प्रकृते सोमस्य परिणामिदाऽनवगमात् । तदुक्तम्, 'प्रकृतेस्तु विवभाया विधाय॑म्' इति विवक्षायामित्यस्य परिणामि वेनेत्यादिरिति वेदिय चूर्गीकरणरूपाऽभिपवैकदेशचूर्ग प्रति प्रकृतियोमस्य परिगामिन अन्ये तु-क्रिया पद्धर्मनाशक फल जनयति तद्विकार्यमिनि रक्षणाऽभिप्रायेण सोमे विकार्यनि । सयाहि- आरम्भासयोगनाशकविभागानुकूला किया सुनोतेरथं । सामपद च प्रकृते तदवयवे रााणिकम् । तयात्र मोमावयवर पसोमपदाऽर्थवृत्यारम्भकसयोगस्य धावर्थ कियाजन्यविभागेन नाशादिकाय्यस्वोपपत्तिरियाहु । के ज्ञातु शक्यमिति , एतेन क्रियाकृतविशेषधर्मप्रकारकमतातियोग्य व कर्मवदावश्यौनकमिन्यु मनि । पापीननैयायिकमते तु प्रकृते कृन उ पत्तिरूपफलावच्छिन्ने यने लक्षणया कर्मवहादोरपति | नौकातिप्रसङ्ग इति ने कमबद्भावापत्तिरियर्थ । प्राचीननैयायिकमते तु ज्ञाम करोतीत्यायप्रयोगात् साध्य चे फले यन्ने च कृत शनिरेव । तयाच घगदी माय स्वरूपविरोपधर्मप्रकारकप्रतीते सार्वजनान वात्, ताशप्रीतियोग्यतायास्तनाऽनपायादनायासनैव कर्मवदावोपपत्ति । यदि च कर्तुगतविशेषाऽऽधायकक्रियार्थकरव तस्यक्रियास्वमिति लक्षणे पत्यादिकर्तरि अमरूपविणेपदर्शनादान यादिवतर विवक्षया तदुपपत्ति ।

·७८ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभृपणसारे नान्त्ये प्राप्यत्वञ्च–क्रियाकृतविशेषानुपलम्यमानत्वमिति सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । नवयं घटः केनचिद् दृष्टो ग्रामोऽयं केनचिद् गत इति शक्यं कर्मदर्शनेनाऽवगन्तुम् । प्रमा उक्तम्, एतेन यत्र नगरादी राजागमनप्रयोज्यपताकाद्यलकरणदर्शनेन गम्धात्वर्थाऽगमनस्य ज्ञातुं शक्यतया गम्यादीनामपि कर्मस्थक्रियकत्यापत्तिरित्यपारतम्, त_लक्षण्यस्य गमधात्वर्धसंयोगरूपफलाप्रयोज्यत्वात् । एवञ्च 'कर्मणा पदसामर्यादुतकर्मस्थक्रियकाणां धातूनामेय कर्ता कर्मवन्नान्येपामित्याह- नान्त्य इति-प्राप्ये फर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मयनेत्यर्थः । राजदर्शनपामगमनादी कर्तव्येय हर्पश्रमादिरूपविशेपस्य दर्शनात् तत्र 'परीस्था निया' इत्येव व्यवहारः। यक्ष्यत इति-यद्यपि हरिणा सम- विध फर्म तथाऽपि ईप्सितस्य फर्मणवविध्यमेवोफमिति कर्मवद्भाये तस्यवोपकारकतया अनीप्सिते. फर्म पतुर्विधं सुवर्थनिये यक्ष्यत इत्युक्तमित्यर्थः। तथाच कर्मगतो यो विशेषस्तद्व्यवहारप्रयोजफव्यापारार्थको यो धातुम्तकर्मण: फर्जत्यवियभायां फर्मवहाय इति सिद्धम् । तदाह-न एयं घट इति । अवगन्तुमितियथा पाकादिना तण्डुलादी विदोपो भवति नै गमनादिना प्रामादाविति विशेपाभायात् फर्मदर्शनेन फर्तृव्यापारोऽनुमानुगशाय गति भावः । तथाच 'मियाव्यवस्था त्यन्येषां शदरेय प्रकल्पिता' इति भाष्यकारीयमिद्धान्तेन पलताऽयन्छेदकसम्यन्धेन व्यापारनिपजनकतानिरूपितफलनिष्ठजन्यतायच्छेदप- मम्यन्धन या यत्र फर्मकभियनिष्टं धातुवाच्यं फलं तय फस्थझियत्यम् । यथा-'पश्यति पटम्' इत्यत्र मान- रूपं फल फलनाऽयन्छेदकमम्यन्येन पिपयत्यरूपेण पटे, शानरूपफलम्य जन्यताऽयन्ऐदयसम्बन्ध समया. यानेन शानरूपं फलं पतरि तिष्ठति इति पलताऽयन्छेदफमण्यन्धेन फर्मणि फलजन्यताऽयनोदकसम्बन्धन पसरीत्युभयतितया पर्तग्यमियत्वं ज्ञानानेः । 'तण्डुल पचति' इत्यत्र विष्टिः पूर्वरूपप्यसपूर्वफरूपान्तरोत्प- तिरूपत्वे उपरायणमम्यन्धरूपतया तस्याः रूपमम्मन्धः फलनायन्रोदकः फलजन्यतायन्दपश्चेति सेन सम्यन्धन पर्ममाप्रतित्यान फर्मस्थानियत्तम । पिटिरवयथिल्प-काटिन्यादिम्पत्वे प समयायमम्यन्ध एय फलनाऽयन्दकम्नानन्यनाऽयन्छंदरनि गनापि पर्ममाप्रत्तिन्यमेय फलरति कर्मस्पानियत्यमेवैति फायमाप: मितानिन स्यम्प-ममयाययाः फलजन्यताऽयग्छदाचे पायर्यन्यापारेण माह पार्यकारण- मायानुपपशिः, व्यापारम्प म्यापारताऽयोदयममयापादिसम्पन्न पतितया म्पधिपरणत्याग यार्य- नाऽयम्फ-पारणगापदरमम्पन्न कार्य-कारणयोः मामानाधिकरण्यायेय पार्यपारभापनियाम परयादिति पाग्यम्, म (व्यापार) अन्यरूपादियंगयरयम्यय पारणताज्यपत्यानागरेण न सम्पन्न म्यापारम्यापि रादुनानिमिया । नयमपि जयरयार गायनियामा परम्पगंगानगंधिरपदनोगमायामितिः, पग- নানাবোধ থানায় । मपय पदमनानाभिरग्यासारयात्रा যানবাগ, কাকাবাবগন संसा - "ntireter ATML"- retermires frur That Mata Mer ल* hrrarmstretmnt RHErrrrrt AmerierrainRMERNATIgarirrit ·धालनिर्णयः ७९ घटं करोतीति निर्वये, सोमं सुनोतीति विकार्ये च तज्ज्ञातुं शक्यमिति न तत् प्राप्यम् । तथा. च घटादेदृश्यादौ प्राप्यकर्मत्वान्नोक्तातिप्रसङ्ग इति भारः। निर्वयं इात- प्रभा फलानधिकरणनिरूपित्तव्यापारताऽवच्छेदक्सन्बन्धावन्छिन्नाघेयतावच्छिन्नाधेयतावळ्यापारवाचकत्वम्यय सकर्मकत्वलक्षणत्वात् । व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धश्च-न फलनिष्ठनन्यतानिरूपितव्यापारनिष्टजनम्नानच्छेदक, किन्तु फलतावच्छेदकवत् समवायादिसम्नन्ध एव । तेन सम्बन्धेन फलनैयधिकरण्यं व्यापारेऽनतमेय सर. मकेषु । नचैवमपि गमेरकर्मकत्वापत्तिर्दुर्वा रैवेति याच्यम् , व्यापारताऽनन्छेदक्सम्बन्धेन व्यापारानधि- करणनिरूपितफलतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावत्फलमाचक्त्वस्यैव सरर्मकत्वात् । तथा व्यापार- तावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन व्यापारानधिकरणप्रामादिनिरूपितफलतायच्छेदकसमनायसम्बन्धारन्उिन्ना- घेयतावत् सयोगरूपफलवाचकतया गमे सकर्मकत्व मुलभम् । पृत्कारादिव्यापारम्यात्मनोऽनधिकरणले तु रवा (फत्कारादि ) श्रयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताइन्छेयतासमानाधिकरणेच्छीयोदृश्यताश्रयत्वसम्बन्ध कार. णतावच्छेदको बोध्य । यत्ने फलजनकता तु स्वसमानाधिकरणेच्छोयोद्देश्यताश्रयत्वरूपपूर्वोपमम्बन्धावन्छिन्नर माह्या। तनेच्छा कर्तृनिष्ठप्रधानीभूतप्रकृतधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वप्रमारिका प्राध्या । फलतावच्छेदको व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धश्च तत्र तत्र भिन्न एवेति स्वयमूहनीय । पलतारन्छेदरमम्बन्ध- स्यानुगतस्वरूपन्तु सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । -'सुवर्ण कुण्डल करोति' इत्यन कुण्डल निर्वयं कर्म, सुवर्ण रिकार्यम । प्रकृतिपरिणाम विकृतिरिति मते कुण्डल विकार्यमेव । तदुक्त हरिणा- सती वाऽविद्यमाना वा प्रति परिणामिनी । यस्य नाधीयते तस्य निर्वय॑त्वं प्रचदयते ' इति । यस्य घटादे सती प्रक्रतिर्मंदादि । अविद्यमाना प्रकृति शदे सयोगादिरिति वादिनाऽभिन्नत्वेन नाश्रीयते तस्य निर्यत्यं कर्म कुण्डलम् । अभेदेन परिणाम पदता तु विकार्यमिति तदर्थ । दर्पणव्याख्या ॐ सोम सुनोतीति विकार्य इति । नन्वाद्ययो कर्मस्थक्रियकरन कमवदावविश्यग्वेऽपि तर व्यं गोम मोतीत्यस्य विकार्यरक्षणामान्तवम्, प्रकृते सोमस्य परिणामि वाऽनवगमात् । तदुतम्, 'प्रस्तु विरक्षाया विधार्यम्' ते विवक्षायामित्यस्य परिणामिन्येनेस्यादिरिति चेदिरथ चूर्णीकरणरूपाऽमिपवैकदेशचूर्ण प्रति प्रकृतिमोमय परिणामिन वक्षया तदुपपत्ति । अन्ये तु-क्रिया यद्धर्मनाशक फल जनयति तद्विकार्यमिति लक्षणाऽभिप्रायेण सोमे विकायेनिश । तयाहि- रम्भ कसयोगनाशकविभागानुकूला क्रिया सुनोतेरयं । सामपद ध प्रकृते तदपयचे राशिकम् । तथाच मोमावयवर पोमपदार्थवृत्यारम्भसयोगस्य धान्वर्थक्रियाजन्यविभागेन नाशाद्विकायस्वोपपतिरित्याहु । 8 ज्ञातु शस्यमिति एतेन क्रियाकृतविशेष धर्मप्रकारकप्रतातियोग्य कमवावप्रयोतकमियुर मवति । चीननैयायिकमते तु प्रकृते कृन उपत्तिरूपफरापरिधने यने लक्षणया कर्मवद्रायोपपत्ति । नोक्तातिप्रमग इनि । कमवावापत्तिरित्यर्थ । माचीननैयायिकमते तु ज्ञान करोतीत्याचप्रयोगात् साम्यत्वे फले पने च कृत शनिरव । नयाच घगदी माय वरूपविशेषधर्मप्रकारकप्रतीते सार्वजनीनत्वात्, ताराप्रतीतियोग्यतायास्नत्राऽनपायादनायामेनैव कर्मवदारसि । यदि कर्तृगतविशेषाऽऽधायकक्रियार्यकत्व तस्यक्रियकस्वमिति लक्षणे पन्यादिकत्तरि अमरूपविशेदनाजानत्यादिकर ·७८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नान्त्ये प्राप्यत्वश्च-क्रियाकृतविशेषानुपलम्यमानत्वमिति सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । नह्ययं घटः केनचिद् दृष्टो ग्रामोऽयं केनचिद् गत इति शक्यं कर्मदर्शनेनाऽवगन्तुम् । प्रभा एतेन यत्र नगरादी राजागमनप्रयोज्यपताकाद्यलकरणदर्शनेन गम्धात्वर्धाऽगमनस्य ज्ञातुं शम्यतया गम्यादीनामपि कर्मस्थक्रियफत्वापत्तिरित्यपास्तम्, तद्वैलक्षण्यस्य गम्धात्वर्थसंयोगरूपफलाप्रयोज्यत्वात् । एपश्च 'कर्मणा पदसामर्थ्यादुतकर्मस्थक्रियकाणां धातूनामेव पर्ता फर्मवन्नान्येपामित्याह- नान्त्य इति-प्राप्ये कर्मभ्यक्रियया तुल्यक्रियः पर्ता कर्मयनेत्यर्थः । राजदर्शनमामगमनादी कर्तव्येव हर्पश्रमादिरूपविशेपस्य दर्शनात् तत्र 'पर्तृस्था क्रिया' इत्येव व्यवहारः। वक्ष्यत इति-यद्यपि हरिणा सर- विधं फर्म उक्तम्, स्थाऽपि ईप्सितस्य फर्मणस्वैविध्यमेयोक्तमिति कर्मवद्भाये तस्ययोपकारकतया अनीप्सितं. कर्म चतुर्विधं मुवनिमये यक्ष्यत इत्युक्तमित्यर्थः। तथाच कर्मगतो यो विशेषस्तद्व्यवहारप्रयोजफव्यापारार्पयो यो धातुम्तत्कर्मणः कर्तृत्ववियभायां कर्मयगाय इति सिद्धम् । तदाह-न घय घट इति । अयगन्तुमिति-यथा पारादिना तण्डुलादी विशेपो भवति नै गमनादिना प्रामादाविति विशेपाभायात् यमंदर्शनेन यर्तृव्यापाराऽनुमानुमनस्य एवेति भावः । तथाच 'नियाव्यवस्था त्वन्येषां शदरेव प्रफल्पिता' इनि भाष्यकारीयमिद्धान्तेन फलताऽयन्छेदासम्बन्धेन व्यापारनिष्ठजनस्तानिरपितफलनिष्ठजन्यतापच्छेदप- गम्यन्धेन या यत्र वर्तृकोभयनिष्टं धानुवाच्यं फलं तत्र पर्तृस्थक्रियत्वम् । यथा-'पश्यति पटम्' इत्यन शान. रूपं फल फलताऽवच्छेदकमम्मन्थेन पिपयत्वरूपेण पटे, शानरूपफलस्य जन्यताऽवन्उदयमम्यन्धन समया. यग्नेन ज्ञानरूपं पले पतरि निष्ठति इति पलताऽयन्छेदक्मम्यन्धेन यमणि फलजन्यताऽयन्छेदफ्सम्यन्धन पर्तरीत्युभयत्तिगया पहुंग्यपियत्यं ज्ञानातेः । 'तण्डुल पति' इत्यन पिष्ठित्तेः पूर्वम्पध्यसपूर्वररूपान्तरोत्प. तिरूपले उपत्तेरामनगमम्यन्धरूपतया तम्याः रुपमम्पन्धः फलनायन्गेदर' फलजन्यनायन्दपश्चति सन सम्यन्धेन फर्ममात्तित्यान् पर्मग्यमियत्यम । विष्ठित्तेरयययधिल्प-याठिन्यादिरूपये प ममयायसम्बन्ध एय फलनाऽयन्दम्गानन्यनाऽयन्दपनि मेनापि फर्ममात्तिन्यमेय फलस्वेति पर्मग्रयत्यमयति पर्मपरायः मिति र मरूप-ममपापयोः पलान्यनाऽयन्दफचे धान्लयापारेण मह पार्यगरज- भापानुपपतिः, व्यापारम्य व्यापारनाऽपरोपममगणादिमायधेन पाशितया स्यधिराणत्याग पार्य- गायक-गारणायन्छपरमम्पन्धन पार्प-धारणयोः गागानाधिपरण्यग्यय पार्यपारणभापनियाम- पत्यादिवि याज्यम, प (प्यापार) जन्यम्पादिभ्यमयत्यम्येय पारणायाऐफयग्यारेण सेन मापन যােধি লাঘিয়া। নবাব বাবার গান গাধানোয়াখামায়', না মাগিণনা থেকো। नव पागमानाधिपरपराग्यापगपा पण्यापरयापति पटायमापन्न ·धात्वर्थनिर्णयः ७९ घट करोतीति निर्वये, सोमं सुनोतीति विकार्ये च तज्ज्ञातुं शम्पमिति न तत् प्राप्यम् । तथा- च घटादेदृश्यादौ प्राप्यकर्मत्वानोक्तातिप्रसङ्ग इति भारः। प्रभा निर्वर्त्य हात- - फलानधिकरणनिरूपितव्यापारताऽवच्छेदकसन्यन्धावन्छिन्नाधेयतायच्छिन्नाधेयतायद्यापारपाचकत्यम्येन सकर्मक्वलक्षणत्वात्। व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धश्च-न फलनिष्ठजन्यतानिरूपितत्र्यापारनिष्टतनम्तायन्छेदक, किन्तु फलतावच्छेदकवत् समवायादिसम्बन्ध एव । तेन सम्बन्धेन फल्यधिकरण्यं व्यापारेऽभतमेय मा. मकेषु । नचैवमपि गमेरकर्मकत्वापत्तिर्दुर्वारैवेति याच्यम् , व्यापारताऽनच्छेदरमम्बन्धेन व्यापारानधि. करणनिरूपितफलतावच्छेदकसम्बन्धावन्छिन्नाधेयतावत्फलनाचकत्यस्यैव सर्मकत्वात् । तथाच-व्यापार- तावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन व्यापारानधिकरणप्रामादिनिरूपितफलतावच्छेदकसमवायमम्मन्याग्छिन्ना. घेयतावत् सयोगरूपफलवाचकतया गमे सकर्गकर मुलभम् । फुत्कारादिव्यापारम्यात्मनोऽनधिारणत्वे तु स्वा (फूत्कारादि) श्रयनिष्ठावन्छेदकतानिरूपितापन्छेद्यतासमानाधिकरणेन्छीयोदृश्याश्रयत्वमम्मन्ध यार- णतावन्छेदको वोध्य ।यने फलजनकता तु स्वसमानाधिकरणेन्छोयोद्देश्यताश्रयत्वरूपपूर्यास्तमम्बन्धावन्छिन्नर माह्या। तनेच्छा कर्तृनिष्ठप्रधानीभूतप्रकृतधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वकारिन प्राण । फलतावन्छेदको व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धश्च तर तत्र भिन्न एनेति स्वयमूहनीय । फलतापन्छेदरमम्बन्ध- स्यानुगतस्वरूपन्तु सुवर्थनिर्णये वक्ष्यते । -'सुवर्ण कुण्डल करोति' इत्यन कुण्डलं निर्वयं कर्म, मुरर्ण रिकार्यम । प्रतिपरिणाम विकृतिरिति मते कुण्डल विकार्यमेव । तदुक्त हरिणा- सती याऽविद्यमाना या प्रति परिणामिनी । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्त्यत्व अनन्यते।' इति । यस्य घटादे सती प्रतिर्मुदादि । अविद्यमाना प्रकृति शब्दे सयोगादिरिति वादिनाऽभिन्नतेन नाश्रीयते तस्य निर्वत्ये कर्म कुण्डलम् । अभेदेन परिणाम वदता तु विकार्यमिति तदर्थ । दर्पणन्यास्या * सोम सुनोतीति विकार्य इति * । नन्वाधयो कर्मस्थनियकत्वेन कमबदारविषयचे ऽपि सत्र कयं सोम सुनोतात्यस्य विकायलक्षणाबान्तयम्, प्रकृते सोमस्य परिणामियाननगमात् । तदुपम्, 'प्रतस्तु विक्षाया रिटार्यम् इति विवक्षायामित्यस्य परिणामिन्वेनेत्यादिरिति चेदिरथ चूर्णीकरणरूपाऽभिपपैकदेशपूर्ण प्रति प्रतियोमन्य परिणामिय अन्ये तु-क्रिया यद्धर्मनाशक फल जनयति तद्विकार्यमिति रक्षणाऽभिमायेग मोमे विकायंनि । तपाहि- आरम्भासयोगनाशकविभागानुकूला किया सुनोतेर । सामपर घ प्रकृते तदपयो राशिकम् । तथाच मोमावयवम पसोमपदाऽर्थवृत्यारम्भकसयोगस्य धात्वर्थक्रियाजन्यविभागेन नाशाद्विकार्यत्वोपपत्तिरित्याहु । ज्ञातु शस्यमिति ॐ एतेन क्रियाकृतविशेषमप्रकारकप्रतातियोग्पर कमवदाम्प्रयोजामियुम भवति । प्राचीननैयायिकमते तु प्रकृते कृन उपत्तिरूपफलावच्छिन्ने यग्ने लक्षणया कर्मवद्भाबोरपत्ति । ॐ नोक्तानिप्रसग इनि न कांबदायापत्तिरित्यर्थ । प्राचीननैयायिकमते तु ज्ञान करोतीत्यायप्रयोगात् सायचे फले याने च न नरेव । तयच अगदी माध्य स्वरूपविशेषधर्मप्रकारकप्रतीते सायनीनत्वात्, तारामतीतियोग्यनायास्तयाऽनपापादनायायनैव कर्मवदावोसति । यदि च कर्तृगतपिशेपाऽऽधायककियार्थकत्व तत्स्यश्यिकवमिति लक्षणे पत्यादिकत्तरि अमरूपविरोग्दाना नात्यादिकी विवक्षया तदुपपत्ति ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे धातूनां फलावाचकत्वे त्यजिगम्योः पर्यायतापत्तिः, क्रियांवाचकत्वाविशेषात् । फलस्योपल- क्षणत्वेऽप्येकक्रियाया एव पूर्वदेशविभागोत्तरदेशसंयोगजनकत्वादुक्तदोपतादवस्थ्यमित्यपि वदन्ति । तस्मादावश्यकं सकर्मकाणां फलवाचकत्वम् । ) प्रभा नव्यनेयायिकरीत्या फलस्य धातुवाच्यत्वं साधयितुमाह-धातूनामिति-बहुवचनेन सर्वेपामेव धातूनां पर्यायतापत्तिः सूचिता । सा च धातुवाच्यव्यापारनिष्ठशम्यताया व्यापारत्वस्यांवच्छेदकत्व एव । यदि तु व्यापारत्वव्याप्यफूत्कारत्वादीनामेव शक्यताऽवच्छेदकत्वं तदा धात्वन्तरस्य पर्यायत्वाभावेऽपि त्यजिगम्यादीनां विभाग-संयोगजनकक्रियावाचकतया पर्यायापत्त्या ग्रामं गच्छतीत्यर्थे ग्रामं त्यजतीति प्रयोगापत्तिर्दुर्वारैव । अविशेषादिति-एकधर्मावच्छिन्नाया एव क्रियायाः संयोग-विभागजनकत्वादिति भावः। ननु विभागोपलक्षिते व्यापारे त्यजतेरसंयोगोपलक्षिते गच्छतेः शक्तिस्वीकारेणोक्तदोपाभाव इत्यत आह- फलस्येति । उपलक्षणत्व इति-उपलक्षणत्वश्चात्र अशक्यत्वे सति शक्यव्यावर्तकत्वम् । जनकत्वादिति-- तथाच संयोग-विभागयोः स्वार्थव्यापारजन्यत्वाविशेषाद् गम्यर्थव्यापारे संयोग एवोपलक्षणम् , न विभाग इत्यत्र विनिगमनाविरहादुभयोपलक्षणत्वे पर्यायापत्तिस्तदवस्थैवेति भावः । नच व्यापारमात्रस्य धात्वर्थतानये कर्मवाचकत्वेनाभिमतद्वितीयादेरेव फलयाचकत्वं स्वीकार्यम् । तथाच द्वितीयाद्यर्थसंयोगनिष्ठजनकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितव्यापारनिष्ठविशेष्यताकबोधम्प्रति गम्यादिधा- तुसमभिव्याहारज्ञानस्य कारणत्वम् । द्वितीयाद्यर्थविभागप्रकारकयोधम्प्रत्युक्तरीत्या कार्यकारणभायात् पर्याया- पत्त्यादिदोपयारणे तु गौरवमिति धातूनां फलवाचकत्वमेयोचितमित्युपसंहरति तस्मादिति-पूर्वोक्तयुक्तिक- दर्पणव्याख्या तददर्शनाचाऽतिव्याप्स्यादिदोपादुक्तभाप्येण, विशेपदर्शनं या क्रिया तन्न व्यवस्थिता। क्रियान्यवस्था स्वन्येषां शदरेव प्रकल्पिता ।। इति हरिकारिकोत्तरार्द्धन च पूर्वोक्तलक्षणयोरेव निर्भरः प्रतीयते इत्युच्यते, तदाऽपि ग क्षतिः । कर्मस्थानियक- क्षणे जानात्यादिभिन्नत्वस्य पोपदेशलक्षणे वापन्यतमत्वस्येव तस्यक्रियकलक्षणे जानात्यायन्यतमत्वस्यापि निवेशेन करोती कर्मस्थक्रियकरवस्य जानात्यादौ कर्तृस्थक्रियश्रवस्य घोपपत्तेः । श्रत एव हरिणाऽपि, 'शब्दैव प्रकल्पिता' इत्यत्र शब्दपदगुपातम् । शब्दप्रतिपाघाऽर्थगतविशेषैः शन्दैश्चेति तदर्थादिति । दर्शनान्तरीया युक्तिमुपन्यस्यति- धातूनामिति त्यजिगम्योरित्युपलक्षणं तादृशधातुमाग्रस्य । ६8 पर्यायतापत्तिरिति + तक्यताऽवाडेदका- ऽवदिशातरवस्यैव पर्यायतापदार्थवादिति मायः । ननु स्यजिगम्योः फ्रमेण विभागसंयोगोपलक्षितव्यापाराऽयायमेवश पर्यायरक्षणे तदुपलक्षणेतरानुपलशितन्यस्याऽपि विशेषणानताऽऽपतिरत भाह- उपलक्षणत्वेऽपीति उपलक्षणयं च तत्पदजन्ययोधविषय येन शस्यविषयरये सति शतिविषयत्वम् । जनकत्वादिति । नथाच संयोगविभागयोः स्वार्यय्यापारजन्यत्वाऽविशेषाद् गम्पर्धव्यापार संयोग एवोपलक्षण, नो विभाग इत्यत्र विनिगमकाऽभावादुभयस्यैवोपलक्षणरवे उमापत्तिारेशि फलेऽपि शकिरायोति भावः । मंत्र प्रामं गनीयादी द्वितीयाऽर्थसंयोगादिरूपफाययित्वस्यैव विनिगमकावाद् गमन रियाया . संयोगस्यवोपलक्षणरव मित्यरय सुपचनयाऽन्यत्र लक्षणयोपपलेश्च मोनरीतिः सायरघरसोऽपि यदन्तिभ्यां मूचितः । उपमहरनि- तस्मा- ·६ वाच्यत्वमिति विन्तजाययोपविषयवमित्यर्थः । तथाच पांग्ला भावनेयादिवियरणेनाऽपि पचनीयम्य पाकाऽनुकूलभावनायोधकरवमलिवन्यर्थः। यथाथते विवरगेन पातोमावनावाचशम्वनिर्गये "शिन्नाम्यातवाच्चवमा' इत्यु- सरप्रन्यासगते. । 'प्रकृतिप्रत्यया' इति न्यायस्य संख्यादी प्यभिचारमाराहपाह-8 तदागम हाति धात्वर्थनिर्णयः ८१ अकर्मकाणां तु तनिर्विवादमेव, “भू सत्तायाम्" इत्यायनुशासनाच । अत एव 'व्यर्थः पचिः' इति भाष्यं सङ्गच्छते इति दिक् ॥७॥ एवं सिद्धयतु फलव्यापारयोर्वाच्यत्वम्, किन्तु आख्यातवाच्यैव सा भावना, न धातोः, प्राधा. न्येन प्रतीयमानस्य व्यापारस्य धात्वर्थताया: 'प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यम्'इविन्याय. पिरुद्धत्वात् , 'तदागमे हि दृश्यते' इति न्यायविरुद्धत्वाच । प्रमा दम्यादित्यर्थः । निर्विवादमेवेति-सकर्मकस्थले फलस्य द्वितीयार्थत्वं सम्भवति, अर्मके भवतीत्यादौ च सखा- दिरूपफलवाचकत्वं धातोरेव सम्भवतीति भावः । द्वयर्थ इति-विष्ठेदना, निर्वर्तना प पचरर्थः । तण्डुलान् विच्छेदयन्नोदनं निवर्तयतीत्यर्थः । एवञ्च विछित्तिनिर्वृत्तिरूपफलायाचक्त्यै भाप्योक्तम्यर्थत्वासम्भवन फलन्या- पारोभयोर्वाच्यत्वं भाप्यसम्मतमिति भावः । सहच्छत इति-तण्डुलानोदन पचतीत्यन तण्डुलानां विशार्य कर्मत्वमोदनस्य निर्य|कर्मत्वमभिमतं तन्निर्वाहार्थमुत्पत्तिविष्ठित्तिरूपफलद्वयार्धकत्यपरमेव भाष्यम् । ननु धातुमात्रस्योभयार्थक्त्वे चक्षुरादिकं जानातीति स्यात् , ज्ञानानुकूलचक्षुरादिमनःसंयोगादेः फ्लस्य सत्त्यादिति चेन, स्थाली पचतीतिवदिष्टापत्तेरित्याह-दिगिति ।। ७ ॥ पूर्वोक्तयुत्तयादिकदम्यैः फलव्यापारयोर्धातुवाच्यत्वे साधिते तिड्यान्येच भावनेति मण्डनमिश्रमतमा- शक्य निराकुमते-एवं सिद्मत्विति । आरयातेति--आरयातम् =तिइ तद्यायैव भावनेत्यर्थः । यमा, आरयातम् =तिपन्तं तजन्यवोधविपयत्व भावनाया इत्यर्थः । विरद्धत्यादिति-प्रत्ययान्तेन मनीयमानार्थ योर्यस्य प्राधान्येन प्रतीतिस्तस्य प्रत्ययार्थत्वमिति नियमादिति भावः । प्रत्ययार्थसङ्कथायाः स्त्रीत्यस्य च विटोपणनयैव भानदर्शनेन तनियमस्य प्रायिकत्वदर्शनादाद-तदागम इति-पशुना यजेत' इत्यत्रैकत्वस्य करणत्वेन साक्षात् प्रियायामन्वय 'प्रत्यान्वितम्बार्थनोधात्वं प्रत्ययानाम्' इति व्युत्पत्त्या प्रकृत्यर्थे एवान्ययस्य मिद्धत्वादेकत्यस्य यागाङ्गत्याभायादविरक्षितत्यमेव नस्य स्यादिति पशुद्वयादिकरणकयागेनापीप्रभावनापत्तिरिति पूर्यपक्षे 'शब्दयत्तूपलभ्यते तदागमे हि तद् दृदयने तस्य ज्ञानं यथाऽन्येपाम्' इत्युत्तरपक्षीयजैमिनिसूरम् । एतदर्यस्तु शब्दोद्धयमेकत्व यथा भवति तोपलभ्यते । हि यतः तदागमे = एकवचनागमे एकवचनश्रयणे तन् =एकत्वं दृश्यते =युध्यतेऽतः गदत अस्थितत्यान दर्पणव्यास्या ॐ निर्विवादमेवेति स्वार्थ फल्समानाऽधिकरणच्यापारयाच यरूपाऽकर्मकम्यस्य थातो फल पारर बिना. अनुपपरास्यादिति भावः । ननु सकर्मकस्य पूनिमेव, तमिन्नधानुम्यं चाऽकर्मरम्पमिति नौमानुपपत्तिरत आइ- भू सत्ता- यामिति स गणेषु पलस्यैव निर्देशादिति भार । ६ अत एपेति धानुमायस्व पटवाचारादेवन्यपः । द्वयर्थ इति अर्थपदं फरस्यापारोभयार्थमित्याशयः । ननु पर्थः पथिः' इति माध्यं परुपादानायिकाणी फलाकरवे साधकमस्तु, म स्वकर्मकाणामत आह- दिगिति से तथा सनि रासायनियोऽपत्तः । या सामान्यशक्तया पय्यादेरिय भवल्यादेरपि व्यापारयोघसम्भादिनि दिगर्थोऽवमेय. ..॥ ननु व्यापारो भावना सेव' इयुतदिवरणेन न ग्यापारस धावतानिर्णयः, पति-पाकं करोनि पिरण भारयातार्थताया अपि सक्तुं शक्यत्वादिति मीमांसकारावासमाधानपरतया मूहमवतारयति- एवमित्यादिना . .

·८२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे एचच 'स्वयुक्ताख्यातार्थव्यापारल्यधिकरणफलवाचकत्वं सकर्मकत्वम्, आख्यावार्थव्यापा- राश्रयत्वञ्च कर्तुत्वं वाच्यम्' इत्यादिवदन्तं मीमांसकम्मन्यं प्रत्याह- प्रभा तस्य एकत्वस्य ज्ञानम् भ्यागायत्त्वज्ञानं यथाऽन्येपाम् = पशुत्वादीनां यागाङ्गत्वं तथा एकत्वम्यापीत्यर्थः । तदागमे यद् दृश्यते तत्तस्यार्थ इत्यर्थः । एपश्च यथा एकवचनागमे एफ्त्वं प्रतीयतेऽतः एकवचनार्थत्वं तस्य, तथा आख्यातप्रयोगे व्यापारः प्रतीयतेऽत आख्यातार्थत्वं व्यापारस्याङ्गीकार्यम् , अन्यथा न्यायविरोधापत्तिरिति तात्पर्यम् । तथाचोक्तं भट्टपादः- प्रत्ययार्थ सह चूतः प्रकृति-प्रत्ययौ सदा । प्राधान्याद् भावना तेन प्रत्ययार्थोऽवधार्यते ॥१॥ तथा क्रमवतो नित्यं प्रकृति-प्रत्ययार्थयो। प्रत्ययश्रुतिवेलायां भावनात्माऽवगम्यते ॥२॥ इति प्रत्ययश्रुतिवेलायामित्यस्यैव तदागमे' इत्यनेनोकिः । नन्वेवं पूर्वोक्तसकर्मकाकर्मक्त्वविभागानुपपत्तिः, धात्वर्थ- व्यापाराश्रयत्वरूपकर्तृत्वस्य दुर्यचत्वेन कर्तरि प्रत्ययासिद्धिश्चेत्यत आह-एवञ्च स्वयुन्नति-स्वम् प्रकृतधातु- रूपम् । स्वयुक्तति-आख्यातविशेषणम् । योगच म्याव्यवहितोत्तरवर्तित्वरूप इति 'देवदत्तः पचति' भवति घटः' इत्यादी भूधातुयुक्तत्वेऽप्याख्यातस्य न भूधात्वादातिव्याप्तिः। वाच्यमिति-कृदन्तेऽन्याशकर्तृत्वस्य वक्तव्यतया गौरवश्चेति भावः । यद्वा, स्वयुक्तप्रत्ययार्थव्यापाराश्यत्वं कर्तृत्वं वाच्यनिवि भावः। सकलमीमांसकैः फलव्यापारयोर्धातुवाच्यत्वं स्वीक्रियते, नतु केवलफलस्येत्याह-मीमांसामन्यमिति नतु मीमांसकान्प्रति, तरुभयवाचकत्वस्य धातौ स्वीकारादिति भावः । - दर्पणव्याख्या इदं च य प्रधानं स प्रत्ययार्य इति न्यायाऽकार इत्यभिनेत्य सन्मूलसूत्रालोचने नु य प्रत्ययार्थः स प्रधानमिति भ्यासाकारोलम्यते । तथाहि-'पशुना गजेत' इति श्रूयते, तवैकवचनोपासमेकत्व यागे विरोपणमुन प्रकृत्य इति सशये पशु- पदार्थस्य यागं प्रति गुणत्वात् सम्भावितयावत्पशुकरणेन प्रधानावृत्ती प्रधानमनापत्या याबद्गुणमधानाऽऽकृतेरयोगादेवस्वविशि- टपशोर्बिधाने वेकत्वस्य पशुविशेषणतया यागाशत्वाऽभावात्तदविवक्षितमेव स्यादित्यर्थयेन तकस्वमयागाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वातू" इति सूत्रेण पूर्वपक्षिते, "शब्दवत्त पलभ्यते तदागमे हि दृश्यते तर ज्ञान यथाऽन्येपाम्" (जै० अ० ५ पा० । सू०१५) इति सिद्धान्तसूत्रम् । शब्दवत् शब्दवाच्यम्, यथा भवति तथोपरभ्यते। एवस्वं हि यतस्तदागमे-एकवचनसमवधाने श्यते । अतस्तस्य प्राधान्यन प्रतीतिर्यधान्येपामरणादीनामित्यर्थः । यदा 'तदागम' तत् - एकत्वम् , आगमे = एकवचनविधायकमसे "क्यो. इत्यत्र दृश्यते एक्वधनरूपमत्ययार्थत्वेन प्रतीयते, अन्येपाम् = करणादीनामिवेत्यर्थः । एक्च समानप्रत्ययोपात्तत्वप्रत्यासत्या विभक्त्यर्थकरणान्वितस्याऽरुणाऽधिकरणन्यायेन प्रथम क्रियायामन्वयः, पश्चात प्रकृत्यर्थे । तथाच पावकत्वोभयकरणको याग इति योधेनैकत्वस्य यागारवाऽवगमामानेकपशुभिर्याग इति तद्भावः । प्राधान्य च प्रकृत्याविशेषणत्वमेव, मन्ययार्यमादाय न्यायावताराधः प्रत्ययार्य इति भागस्य न्यायघटकत्वम् । प्रकृते भाख्यातासम यधाने भावनाश्योधान् तस्याप्राधान्येन भानमिति तत्सद्गतिरिति बोध्यम् । . ननु सकरवाऽनुगतन्वयोपरत्वमेवैन मते दूपणमत आह* एपञ्चेति भावनाया भारयातवाप्यस्वे घेत्यर्थः । तयाचारब्धे पाके फटाऽनुस्पत्तिदशाया पाको जातो नवेति प्रश्ने, भविप्यतीरमुत्तराऽनुरोधात् फरमानं धातु वारयमिति मीमांमाशय.. .

·ननु कर्तरि कृदिति विहितस्य कृन' पत्ता पाचक इत्यादौ कर्थत्वदर्शनातद्विहितधमादीना व्यापारार्थ बदौल ८३ धात्वर्थनिर्णयः 5 तस्मात् करोतिर्धातोः स्याद् व्याख्यानं नत्वसौ तिडाम् । पक्कवान् कृतवान् पाकं किं कृत पक्कमित्यपि ॥८॥ तस्मात् = अभिप्रायस्थहेतोः, स चेत्थम्-फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे 'ग्रामो गमनवान्' इति प्रयो गापत्तिः, संयोगाश्रयत्वात् । फलानुत्पाददशायां व्यापारसच्चे 'पाको भरति' इत्यनापत्तिः, व्यापार विगमे फलसत्त्वे पाको विद्यत इत्यापत्तिश्च । यत्तु, भावप्रत्ययस्य घनादेरनुकूलव्यापारवाचकत्वान्नानुपपत्तिरिति, तन्न, क ख्यातन पमा व्यापारे एव प्रागन्वयात् । . , अभिप्रायस्थेति- --तन्छ दस्य बुद्धिविशेषविषयत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शपिरतीकारादित्याशयात् । स चेति-अभिप्रायस्थहेतुरित्यर्थ । गमनवानिति-गमन-सयोगयो पर्यायत्वादितिभाव । अनापत्तिरिति- पारुपदस्य फलमानार्थकत्वेन तदानी फलाभावादिति भाव । मापत्तिश्चेति-फलस्य विक्लित्त्यादे सत्त्वात् । फलव्यापारयो पृथधात्वर्थत्वमतेऽपि केवलफलार्थत्वमादाय तदापत्तिस्तु न शकथा, अन्तरगत्यात् फ्लस्य केनचिदुक्त दूपणोद्धार निराकुरुते-यत्यिति-धनादिर्ष्यापारार्थक्त्य फलमान धात्वर्थ इति मतस्यानुप- पत्तिर्नेत्यर्थ । अन्विताभिधानवादिनये पदमात्रस्य सम्बन्धविशिष्टस्वार्थयोधकरवादाह-अनुकूलेति । वस्तुतस्तु अनुकूलत्वस्याकासालभ्यत्वात् फलितार्थपरमेतत् । तथाच 'पाकानुकूला भानना' इति मानमो बोध । अत एव दन्ना जुहोति' इत्यत्र दधि जुहोतीत्यर्थ । 'ज्योतिष्टोमेन' इत्यत्र तु यागस्य मानसिक पार्टिन करणत्ववोध , असिद्धस्यापि यागस्य स्वकरणनिष्पन्नस्य करणत्वसम्भवात् । सोमादीनान्तु साक्षात् करणत्व न सम्भवति, नहि क्रियामन्तरेण काष्ठादिमानात् सोमरसे पाक उत्पोतेति । कारयातवदिति-'ल कर्मणि' इति सूनेऽनुवृत्तकर्तृपदस्य व्यापाराश्रयार्थकत्वेन तत्र प्रकारतया भासमानस्य व्यापारस्य धर्मवाचककर्तृपदेन लाभव- दनापि कर्तृपद तत्पर स्यादिति भाव । नचैव 'पक्ता देवदत्त' इत्यादे सामानाधिकरण्यानुपपत्ति , लक्षणया, 'कर्तरि' इत्यस्यावृत्त्या एकस्य 'कतरि' इत्यस्य धर्मिपरत्वेन या सामानाधिकरण्योपपत्ते । दर्पणव्यारया तो पूर्वमनुपादानादाह 8 अभिप्रायस्थेति 8 स्यदादीना बुद्विस्थपरामशंकरवादिति भाव । * प्रयोगापत्तिरिति भावल्युइन्तगमनपदार्थसयोगामकफलस्य प्रामे सत्वाद् ग्राम सयोगानिनिपद मामो गमनवानिति प्रयोगस्य प्रामाण्यापत्तिरियर्थ । एवमप्रेऽप्यूह्यम् । ॐ फलाऽनुत्पादेति छ फ्रानु पादे ताशयोगस्य सर्वाननुमतत्वादुक्तम् व्यापारसत्त्व इति । ॐ भवतीत्यनापत्तिरिति 8 पाकपदार्थस्य विस्तिरवामान वादि स्यर्थ फलोत्पाददशायामर्थाऽवाधातादृशप्रयोगस्येष्टत्वादाह - विद्यत इत्यापत्तिश्चेति व्यापाराशपरि यागेन फलमा धान्वर्थस्वाऽभिप्रायेण तु भविष्यतीत्युत्तर पाकगुत्पादयतीति विवरणचेति भाव । * अनुपलेति ॐ अनुकूलत्वोत्कीर्तन वन्दिताऽभिधानवादिना मतमेतदिनि सूचयितुम् । ॐ नानुपपत्तिरिति भावविहितल्युद्घनादर्थव्यापारस्य प्रामादी वाधान्न पूक्तिप्रयोगापत्तिरियर्थ । विलित्यनुकूधप्राययंग्यापारस कर्तृतया भावनादावन्वयान पूर्वोक्तप्रयोगाऽनुपपायापत्तिरिति भाव । भ्योत्तदर्थत्वोधनाय 'भावे' इत्यनुशासन चारितार्यमित्याशझामपाकरिष्यस्तदनुगुण दृष्टान्तमाह 8 कास्यातदिति त विहितकात्यातस्य स्वन्मते व्यापाराशंकरववत् , कर्तरि कृदिति विहितधप्रादीनामपि व्यापा सम्भवादित्यर्थ । .

·प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे 'कर्तरि कृत्' इत्यत एव तद्विधानलाभे भावे विधायकाऽनुशासनवैयर्थ्यापत्तः, तद्विरोधापत्तेश्च । अथ व्यापारोऽपि धात्वर्थ इत्यभ्युपेयमिति चेत्तहिं धातुत एव सकलव्यापारलाभसम्भवेना. ख्यातस्य पृथक्शक्तिकल्पने गौरवमिति । पचतीत्यस्य पाकं करोतीति विवरणात्मा करोतिर्धा- तोरेव व्याख्यानम् = विवरणम् , अतस्तदपि नाख्यातार्थत्वसाधकमिति भावः । मीमांसकोक्तं पाधकमुद्धरस्तन्मत दूपति-नवित्यादिना । प्रभा . चैयापत्तेरिति-तथाच तद्विरोध इति भावः । तद्विरोधापत्तेश्चेति । (तद्भाष्यविरोधापत्तेरिति फचित्पाठः) घनादीनामपि असत्त्वभूतकारकान्वययोग्यव्यापारार्थकत्वे 'भावे' इति सूत्रस्थभाष्यविरोधापत्ते- रित्यर्थः। तत्र हि भावे सर्वलिगो निर्देश: ...'सर्वलिड्ने भावे एते प्रत्यया यथा स्युः, एतेन घबादीनां सत्त्वार्थकत्वं सूचितम् । यदि घबादीनामसत्त्वभूतक्रियार्थकत्यं स्यात्तदा भाष्यविरोधः स्पष्ट एवेति भावः। चो हेतौ यतो भावे इत्यस्य वेयर्यापत्तिरतस्तद्विरोध इति भावः । यद्वा, भावप्रधानमाख्यातमिति निरुक्तवलादा- ख्यातस्य व्यापारार्थक्त्वस्वीकारेऽप्यत्र तथात्वे मानाभावेन भावप्रत्ययानां घनादीनां साधुत्वमात्रार्थकत्वमिति त्वदीयसिद्धान्तविरोधापत्तिरिति भावः । वस्तुतस्तु तद्भाप्यविरोधापत्तेरित्येव पाठः काशिकासम्मतः साधु. । ननु घनादीनां सत्त्वासत्त्वोभयार्थकत्वस्वीकारेण सत्त्वार्थक्त्वपरफभाप्याद् विरोधाभाव इत्यत आह- चेति-चन दूपणान्तरसङ्ग्रहः, तथाहि-आरयातस्य व्यापारवाचकत्वे कादीनामभिधानानभिधानयोw- वस्थायाः 'पाचकः' 'पक्क.' इत्यादौ साध्यक्रियान्वययोग्यकर्मत्वाद्यनुपपत्त्या कारक्पष्ठयादीनाञ्चानुपपत्ते. सङ्ग्रहः । नच घनादीनां सत्त्वासत्त्वार्थतयोत एवं दोपपरिहारः, तद्वाचक्त्वे गौरवापत्ते. । अभ्युपेयमिति- उक्तदोपनिकरनिरासाय यत्नातिरिक्तो व्यापारोऽपि धात्वर्थो यन आस्यातार्थ इति भावः । सकलेति- विनिगमनाधिरहाद् यत्नव्यापारयोरित्यर्थः । पृथक्शक्तीति-व्यापारे धातोराख्यातस्य च यत्ने शक्तिकल्पनायां गौरवमिति भावः। नन्याख्यातार्थस्य करोतिना विवरणाद् यत्नार्थत्वं तस्येत्यत' आह-पचतीत्यस्येति । विधरणात्मेति-विवरणस्यात्मा = स्वरूपम् = करोतिः धातोरेय नाख्यातस्येति भावः । व्याख्यानमित्यस्यैवार्थो विवरणमिति-तदर्थकथनमित्यर्थः । करोतिना धात्वर्थविवरणे भाप्यमपि मानम् । तथाहि-'कथं ज्ञायते क्रियावचनाः पच्यादय इति प्रश्ने यदेषां करोतिना सामानाधिकरण्यम्, किं करोति ? पचति' इति । अनेन 'करोति' इति धात्वर्थविवरणमिति स्पष्टमेवोक्तम् । मीमांसकेति-मीमांसकम्मन्ये- त्यर्थः, बहुमीमांसकैरुभयार्थक्त्वस्वीकारात् । थाधकमिति-'प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थम्' इति न्यायविरोधा- त्मकमित्यर्थः । तन्मतमिति- "प्रत्ययार्थ सह ब्रूतः प्रकृतिप्रत्ययो सदा । प्राधान्याद् भावना तेन प्रत्ययार्थोऽवधार्यते । इति भट्टपादोत्तथा आख्यांतार्थ एव भावनेति मीमांसमवमित्यर्थः । दर्पणव्याख्या * विरोधाऽऽपत्तश्चेति छ चो हेती, यतो यर्यमतस्तद्विरोधापत्तिरित्यर्थः । उक्तिवैचित्र्यमेतत् । यद्वा भाव विहितप्रत्ययागा धाग्वर्यानुवादकत्वात् प्रयोगमाधुतामानार्थकचमिति त्वदीयसिद्धान्तविरोधापत्तरित्यर्थः । म्याण्यानमित्यस्य विवरणम्-विवरणमिति । * अतस्तदपीति छ पचतीत्यस्य पाकं करोतोति विवरणमपीत्यर्थः । अपिना दूपयिष्यमाणप्रकृतिप्रत्ययाविति न्यायसमुथया । धातो. पृथग्यिवरण तु तपाऽऽण्यातापसख्याकालव्यापाराणी मध्ये व्यापारस्य कृता सम्पादेस्तदुसरतिम ·अरुणाधिकरणोक्तरीत्येति 8 भरगयेति पदोपात्ताग्यस्य प्रथमं करगवेनेतरक्रियायामन्वयः, नामा- सा क्रियेत्याकाडोइयेन क्रियाया अपि साभ्यरूपायाः साधावया च परस्पराऽन्वयौनियमिन्याशयन क्रियान्चन धात्वर्थनिर्णयः नाऽसौ तिडा व्याख्यानम् , 'पक्षवान्' इत्यादावनन्वयापत्तेः । अयं भावः-"प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथं तस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानम्" इत्पत्र हि विशेष्यतया प्रकृत्यर्थप्रकारकयोधे(योधम्प्रति)तदुत्तरप्रत्ययजन्योपस्थितिहेतुः' इति कार्यकारणमाः फलितः । तथाच पक्कवानित्यत्र पाकः कर्मकारकम् , क्तवतुप्रत्ययार्थः कर्तृकारकम् । तयोधारुणाधिकर- णोक्तरीत्या, वक्ष्यमाणाऽस्मद्रीत्या चान्वयासम्भव इति प्रभा अनन्चयापत्तेरिति-ननु पदार्थोपस्थित्यादिसामग्रीसत्त्वेऽन्वये थाधकामायः । नच कारकाणां कियाया- मेवान्ययनियमेन प्रकृते 'पकवान' इत्यादी प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां क्रियाया अनुपस्थित्या तदन्ययाभाव इति यान्यम, फर्तृत्वादिना क्रियायामेवान्वय इति नियमेऽपि सम्यन्धसामान्येनान्वये बाधकामायादित्यत आह-अयम्माय इति । सहार्थमिति-सह चासापर्थश्चेति सहार्थ इति अन्वितार्थ इत्यर्थः। ननार्यशब्दात् 'सह युक्ने' इति हनीयापत्तिः, 'उपपदविभक्तेः' इति न्यायाद् द्वितीयया याधात् । केनान्यित इत्याकाइमायां प्रत्यर्थेनान्विना मर्थ प्रत्ययः प्रत्ययार्थेनान्वितमर्थ प्रकृतिश्चाभिधत्ते इत्यर्थः । विशेष्यविशेपणभायाकाक्षायामाह-तयोति । विशेष्यतयेति-प्रकृत्यर्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितयिोप्यतासम्बन्धेनेत्यर्थः । हेतुरिति-विशेष्यतामम्बन्धेनेत्यर्थः । पाकः - विक्लित्तिरूपफलरूपः । कर्मकारकमिति-व्यपदेशिवदायेन फलस्यापि फलाश्रयत्वात कमत्यमित्यर्थः। नच कालिकसम्बन्धेन फलाश्रयत्वमादाय कर्मत्ययारणाय फलतावच्छेदकसम्बन्धेन फलाश्रयस्य कर्मर यान्यम्, व्यपदेशियद्भावेनेत्यस्य फलतावच्छेदकसम्बन्धेन फलाश्रये व्यपदेशिनि तण्डुलाविव तेनैय सम्बन्धन फला. श्रयत्वातिदेशेनेत्यर्थः। अत्र मानच 'क्रियाविशेपणानां कर्मत्यम्' इत्यभियुक्तोक्तिरेय। अरणेति यथा ण्यादिगुणानां गुणिनाश करणत्वश्रुत्या कारकाणां क्रियान्यनियमात् क्रियायामेयान्वयःन परस्परम, तथा कारकयोः कर्मक!ः परस्परमन्वयाभाव एव स्यादिति भावः । इयॉन्तु विशेपो यदरणयेत्या गुणगुगिनीः परस्पर विशेष्यविशेषणभावयोग्यतासम्भवेनार्थिकः पार्मिकान्ययः । अत्र तु अयोग्यतयाऽनन्यय एव इनि। वक्ष्यमाणेति- क्रियात्वस्यैव कारकान्वयितावच्छेदकतया क्रियायामेव कारकान्वय इति वक्ष्यमाणरीत्येत्यर्थः । दर्पणव्याख्या, विवरणवद्धात्वर्थव्यापारस्याऽप्युपपन्न मिति न तदारुगतार्थत्वसाधकम् । अत एव “कथं जायने कियावचनाः पयादयः यदेपी रोतिना सामानाधिकरण्यम्, किं करोति ? पचति" इति भूयादिस्यभाये उनम् । तेन विवरणमपि धानोरेवान पर योध्यते इति भावः। परवचानिति मूलमपि करोतेरारयातविवरण चाऽभावमाध्यतया याचरे पश्वयानित्यादायिति अनन्वयमेव विशदयति अयम्भाव इत्यादि । ॐ पूतः योधयत, तयोः प्रकृतिप्रययाय योमध्ये, 3 सहार्थमिति सम्पद्धार्थमित्यर्थः। ॐ प्रत्ययाः प्रत्ययसिप्रहविरोप्या, प्रधानमिति प्रपत्र भारतानिरूपिनविशे पताशालीन्यः । व्युत्पत्ति सिद्धिकार्यकारणभायमभिनयेन दर्शयति विशेष्यतयेति प्रन्ययम्प प्रकृत्यर्यप्रकारतानिपतवियतनाम शाब्दबोधं प्रतीत्यर्थः। हेतुरित्यस्य विरोप्यतासम्बन्धेनेति शेरः।) हि कारावयितास्वरक्षेदमिति सुनिये पायमागरांम्पत्यर्थः ।

·• प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्वयनियमस्यैवाऽभावे व प्राधान्ययोधक उक्त कार्यकारणभावः । नच सम्बन्धमात्रमुक्तञ्च श्रुत्या धात्वर्थभावयोः । तदेकांशनिवेशे तु व्यापारोऽस्या न विद्यते ॥ इति भट्टपादोक्तरीत्या सम्बन्धसामान्येन कारकाणामन्वयः शङ्कयः, योग्यताविरहात् अन्वय. प्रयोजकरूपवत्वस्य तथात्वात् । प्रमा अन्वयनियमस्यैवेति-मीमांसकमते एतादृशस्थले ( पक्कवानित्यादी) पाकस्य कर्मत्वात् क्तवत्वर्थस्य कर्तृत्वाद् 'गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्' इति न्यायेन क्रियायामेवान्वययोग्यत्यसत्त्वेन च प्रकृ- त्यर्थप्रत्ययार्थयोरन्वयाभावेन व्यभिचारादुक्तनियमस्यै (अन्वितार्थवोधकत्वं प्रकृतिप्रत्यययोः) वासम्भवे इत्यर्थः। प्राधान्येति-'तयोश्च प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इति प्राधान्यवोधककार्यकारणभाव इत्यर्थः । भावाधिकरणोक्तरीत्या अन्वयमाशक्य निराकरोति-नचेत्यादिना-तत्र हि भावार्थाधिकरणे 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यु- दाहृत्य भट्टपादैः सिद्धान्तितम् । आख्यातार्थभावनायां स्वर्गकामपदोपात्तः स्वर्ग एव फलत्वेन सम्बध्यते, नतु धात्वर्थो यागः, तस्यासुखरूपत्वेनापुरुषार्थत्वात् । नच म्वर्गस्य भिन्नपदोपात्तत्वादाख्यातरूपसमानपदश्रुतेर्य- लवत्त्वाद् यागस्यैव साध्यत्व (फलत्वम् ) मस्त्विति, वाच्यम्, 'यागसम्बन्धिनी भावना' इत्येवं सम्बन्धं बोधयित्वैव समानपदश्रुतेश्वरितार्थत्वात् । सर्वदैव हि धात्वर्थभायनयोः प्रथम सम्वन्धसामान्यमेव प्रत्याय्यते । तस्य =सम्बन्धसामान्यस्य य एकोऽशः =सम्बन्धविशेपः तस्य निवेशे= वोधने तुश्रुतेः = यजेत इति शब्दस्य सामर्थ्य नास्ति। यथा पचतीत्यत्र 'पाकसम्बन्धिनी भावना' इत्येव श्रीतोऽर्थः । 'पाकानुकूला भावना' इति तु पश्चान्मानसो वोध इति ‘सम्बन्धमात्रमुक्तच' इति कारिकार्थः। वाजपेयाधिकरणेऽपि भट्टपादैः स्पष्टीकृतो- ऽयमर्थः । तथैव प्रकृते 'पाकसम्बन्धी कर्ता' इति प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्वयसम्भपेन व्यभिचाराभावादुनिय- मस्यैवाभाव इत्यसगतमित्याशङ्कायामाह-योग्यताविरहादिति-कारकाणां कर्तृत्वकर्मत्वादिसंसर्गेण क्रियाया- मेवान्वय इति संसर्गविधयवान्ययस्य भाष्यसम्मतत्वेन क्रियायामेवान्यय इति तात्पर्यम। फलस्य कर्मरूपकार- कत्वेन क्रियायामेव योग्यतया अन्वययोधो नतु कारकान्तरे, 'यहिना सिञ्चति' इत्यत्रेव योग्यताविरहात् । योग्यतामुपपादयति-अन्वयेति-अन्ययप्रयोजकरूपवत्त्वमेय योग्यता, नतु तत्तत्पदार्थे पदार्थतावन्छेदकधर्मा- वच्छिन्नसंसर्गत्वम् । 'घटेन जलमाहर' इत्यादौ जलाहरणे घटत्वावच्छिन्नसंसर्गः प्रतिपाधः। सच यस्य दर्पणव्याख्या * सम्बन्धमात्रमिति 3 "ज्योतिष्टोमेन यजेत" इत्यय यज्ञेतेति श्रुस्या धारवारयातार्ययागभायनयो सम्बन्ध सामान्य प्रतिपायते । तयोः क्रियाहारकमावरूपसम्बन्धविशेषयोधने नु नासाः श्रुतेः कशिदमिधाविरूपो म्यापार, सद्वापकपदाभाधादिनि तदर्थः । तथाच यज्ञेनेत्या पागसम्बन्धिभावनेति योधः, न यागकरणकमायनेनि, साप्रष्ट पाहमयन्धी कति योधः । कर्मवादिना तामंमर्गकयोधे एय रियाया अपेक्षणादिग्याशनिराशयः। फलस्य कारकम्येनाऽयो- पावासाशाऽन्वययोघोऽप्ययम्भरदुक्तिक स्याह , योग्यताविरहादिति । मनु नपदार्थे मापदापार्य योग्यता, अम्ति घ सा प्रश्ने, पाकप्रयोगमापासम्वन्धियरूपाभरत आहे अन्ययप्रयोजकम्पयत्वम्येति नपाच तापदार्थ सापदार्थसावकासिमरयम्यय योग्यये जग्गाहरणे घटकरणग्याय मामातमिन् मुगियटभ्यापि रणापेमान्ययापतिः । मम्मन्मने 7 सदितरघट यस्यं अपहरणाग्ययप्रयोजायेग मारतारणाम्पपश्योमध्यमिति महादरवपापसिरिति मायः ।

·डागीपदार्थस्यायोग्यतयाऽऽख्यातार्यकर्तरि याऽनन्वयापत्तश्चेति भावः। धाग्याइरनापत्तश्चेति पाई प्राधान्यानापतेरियर्थः। मानविषयकस्वमिति न तद्बाद व्यापारस्यारयाताधत्वमिति भार गनु कथं तर्हि व्यारारविशेष्यको बोफोन माह ननु सा व्युत्पत्तिरपार्यव स्यादत आहकिन्त्यिति ॐ तथार तारन्युस्पत्तः कृत्तद्वितमायविषयत्वं न प्रत्यय- विशेष्यत्यादिनेति तथाच ग्युत्पश्यनुसारी योध', नतु योधानुमारिणी व्युत्पतिः। एरव तारान्युपत्यकलेगा वयैव योधः, अन्यागल्युत्पत्तिमता स्वन्यथापीति भावः । तदेव विरादयति अत एवेति । धात्वर्थनिर्णयः क्रियात्वमेव हि कारकान्वयितावच्छेदकमिति वक्ष्यते । तदेतदाविष्कत्तुं विवरणेन धात्वर्थक्त- वत्वर्थयोः कर्मत्व-कर्तृत्वे दर्शयति-'कृतवान् पाकम्' इति । वस्तुतस्तु 'प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इत्यस्य, यः प्रधानं स प्रत्ययार्थ एवेति या, यः प्रत्ययार्थः स प्रधानमेवेति वा नार्थः, 'अजा' 'अश्वा' छागीत्यत्र स्त्रीप्रत्ययार्थे त्रीत्वस्यैव प्राधान्यापत्तः, छाग्या- देरनापत्तेश्च । किन्तूत्सर्गोऽयम् । विशेष्यत्यादिना बोधस्तु तथा व्युत्पत्यनुरोधात् । अत एव नैयायिकानां प्रथमान्तविशेष्यक एव बोधः । प्रभा फस्यचिद् घटस्य कारणतारूपोऽपि सम्भवति इति सुपिरेतरत्वस्य लाभो न स्यात् । यदि तु अन्वयप्रयोजक- रूपयत्त्वं योग्यतेत्युच्यते तदा सच्छिद्रस्य घटस्य जलाहरणे करणत्यासम्भवेन सन्छिद्रेतरत्वलाभः । अन्यथा तदन्ययासम्भव इत्याह-क्रियात्यमिति । · ननु क्तवत्प्रत्ययार्थो भावनाश्रयः कर्तेति तेनाक्षिप्तभावनायामन्वय स्यादित्यत आह-पस्तुतस्थिति- अयम्भावः-यत्र यत्र प्राधान्यं तत्र तत्र प्रत्ययार्थत्वमिति व्याप्त्या प्राधान्यस्य व्याप्यत्यं प्रत्ययार्थत्वस्य व्यापफ्त्वं लभ्यते। यत्र यत्र प्रत्ययार्थत्वं तत्र तत्र प्राधान्यमिति व्याप्ती च प्रत्ययार्थत्वस्य व्याप्यत्वं प्राधान्यस्य व्यापकत्वं प्रतीयत इत्युभयथाऽपि 'अजा' इत्यादी 'स्त्रीत्वविशिष्टा अजा' इत्येवं स्त्रीत्यप्रकारकयोध- स्यैव सर्वसम्मतत्वेन व्यभिचारस्य दुर्वारतयोक्तनियमासम्भव एव इत्याह-अजेति । उत्सर्ग इति-प्रायिक इत्यर्थः । अयम्-प्रत्ययार्थः प्रधानमिति न्यायः । ननु नियामकाभाये यथेच्छं विशेष्यरिशेपणभायः स्यादत आह-विशेष्यत्वादिनेति । व्युत्पत्यनुरोधादिति-व्युत्पत्तिः =शारनप्रयोज्यप्रकृति-प्रत्ययस्वरूप-तदर्थ-तद- न्ययादिविषयकयथार्थज्ञानजन्यसरकारविशेषः, तथाच तत्तच्छाम्रप्रयोज्यसंस्कारानुरोधादिति फ्लति । तथाच तत्तच्छास्त्रप्रयोज्यव्युत्पत्त्य (संस्कार ) नुसारी योधः, नतु योधानुसारिणी व्युत्पत्तिरिति भावः । व्युत्पत्त्यनु- सारियोधं दर्शयति-अत एवेति-आरयातस्थले चैयाकरणानां व्यापारविशेष्यकयोघेऽपि नैयायिकादीनां स्वव्युत्पत्त्यनुसारात् प्रथमान्तार्थादिविशेष्यक एव योधः । दर्पणव्याख्या मनु 'घटेन जलमाहर' इत्यत्र घटे छिद्रेतरघटत्यवत् प्रकृते किं कारकान्ययितावच्छेदकं यदमापादनन्वयापत्तिरदाम्यतेन्त आह कियात्वमेव हीति । ननु कृदयकाशितभावनायां पाकादीना कर्मत्वेना वयमीलभ्यानोकदूपगमत माह ६ वस्तुनम्पिति र प्रधान प्रत्ययार्थवचन मिति सूत्रस्वरसो यः प्रधानं स प्रत्ययार्थः । तदागमे होति न्यायश्च, यः प्रत्ययाऽय इत्यय मूलमिनि ध्येयम् । भजेत्यादौ विशेष्याजादिपदार्थस्य प्रत्ययार्थत्वाऽभावेन व्यभिचारस्य स्फुटग्यात् तदुपैश्य, द्वितीयकरप पर व्यभिचारं दर्शयति- इष्टापत्तायाह- छाग्यादेरितिक नीत्वपिरोपणटाग्पादेयागनिष्ठीयादेरिति घाय:। एश्य पिपिरनया न्वितस्यापर विशेषणतयाऽन्वये नैराकाश्येण सागीमानयत्यादौ कर्मचादिकारके दागी गटान्यादौ यागनिष्टलावण * अजेति ·८८ प्रभा-दर्पणसाहत वयाकरणभूषणसार लक्षणायामालङ्कारिकाणां शक्यतावच्छेदकप्रकारक एव बोधः, न नैयायिकादीनाम् । घटः, कर्मत्वम् , आनयनं कृतिरित्यादौ विपर्ययेणापि व्युत्पन्नानां नैयायिकनव्यादीनां बोधः, नतु तद्व्युत्पत्तिरहितानाम् । अन्येषां तनिराकासमेवेत्यादिकं सङ्गच्छते । अत एव "प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात्" ( पा० सू० १।२।५६ ) इत्याह भग- वान् पाणिनिः। प्रभा आलङ्कारिकाणाम्-अलङ्कारशास्त्रवासनावताम् । शक्यतावच्छेदकेति'गङ्गायां घोपः' इत्यादी गङ्गात्वेन तटबोधः, न तु तटत्वेन, तटत्वेन वोपे चमत्कारासिद्धः। नेति-नैयायिकानां मते 'शस्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इत्यभियुक्तोक्त्या लक्ष्यवृत्तितटत्वादिनैव लक्ष्यस्य बोधः। अत एव 'कचतस्त्रस्यति वदनम्' इत्यादौ कचस्य राहुत्वेन वोधात् वासोपपत्तिः, वदने चन्द्रत्यारोपश्च सिध्यति । शक्यतावच्छेदकरूपेण भाननये तु तदनुपपत्तिरेव । वस्तुतस्तु शक्यतावच्छेदक्रूपेण लक्ष्यार्थबोधनयेऽपि कचत्वेन राहोरेव बोधात् त्रासात् चमत्कारसिद्धिः। राहुत्वेन राहुबोधे चमत्कारे तु तादृशयोधे सर्वत्रैव चमत्कारापत्तिः । 'शक्यादन्येन' इत्यस्य लक्ष्यवृत्तिधर्मेण लक्ष्यस्य ज्ञाते एव लक्षणा इत्येवार्थः । अत एव 'विधौ न लक्षणा', विधेयस्यापूर्वयोध्यस्य ज्ञातत्वाभावात् । घट इति-'घटमानय' इत्यादौ यथा घटकर्मकानयनविपयको वोधरतथा तत्रेय 'घट' कर्मत्वम्, आनयनम्, कृतिः, इत्यादौ शब्दजन्योपस्थितिसत्त्वान्नव्यनैयायिकानां वोधः । तद्व्युत्पत्तिरहितानाम्-शब्दजन्यपदार्थो- स्थितिमात्रेण बोध इति व्युत्पत्तिरहितानाम् । किन्तु प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थे एव विशेष्यतया, विशेषणतया वाऽन्वय इति व्युत्पत्तिमतां न तेन वोधः । निराकामिति--आकाहाया अपि शाब्दबोधे कारणत्यात् 'घटनिष्ठं कर्मत्वम्' इत्यादिवोधे घटाद्युत्तरकर्मत्ववाचकप्रत्ययसमभिव्याहाररूपाकालाया अपेक्षितत्वेन तद- भावादेव न योध इति भायः। अत एव =वोधस्य व्युत्पत्त्यनुसारित्वादेव । दर्पणव्याख्या शक्यताऽवच्छेदकप्रकारक इति , 'लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया' इति काव्यप्रकाशीयसूत्रपालोचनया शक्यतावरछे. दकारोपरिपयनिष्टममर्गस्यैव लक्षणात्यलाभात्, 'गहायां घोषः' इत्यग्र गङ्गात्वेनैव लक्ष्यार्यप्रतीतिरत एव ततो वैयानिकी शेन्यपावनत्वादिप्रतीतिः। 'जाता लता हि शैले' इत्यादौ च कनकलतास्वेनैव रूपेण बोधस्य चमत्काराऽऽधायकत्वादिति नैयायिकादीनामिति के संम्बन्धिताऽवच्छेदकरूपेगैव लक्ष्यार्थस्य भानम् । अत एव 'कचतस्त्रस्यति वदनम्' इत्यादी सम्बन्धिताऽवच्छेदकराहुत्वादिनैव योवस्य नासाऽऽधायकस्योपपत्तिः । कचत्वादिशक्यताऽवच्छेदकरूपेण लक्ष्याऽर्थयोधा- हीकारे तदनुपपत्तिः स्पष्टैन । किज, शक्यताऽवच्छेदकम, न लक्ष्यतावच्छेदकम् । शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति रक्षणा। इत्यभियुक्तोक्तिविरोधादिति तनावः । घटः कर्मत्वमिति + नय्यमते एकपदेपरपदण्यतिरेकप्रयुनान्वयाननुभावकरवस्याकाक्षास्योपगमेन घटपदे कमरवपदव्यतिरेक्युसान्वयाननुभायकरवज्ञानशायो वाहावास्यात्तै. मान्दयोधाऽभ्युपगमादिस्य भिमेत्य 'नग्यानाम् इत्युतम् । निराकाहामिन्यस्याऽऽधेयतासंमर्गेण बोध इति शेपः। 8 अत एवेति योधस्य म्युत्पत्यनुसारित्वादेवेत्यर्थः । तदाशयः।

·धात्वर्थनिर्णयः 'प्रधान प्रत्ययार्थः' इति वचनम् ('न' इत्यनुवर्त्य) न कार्यम्, अर्थस्य तथायोधस्य, अन्य- प्रमाणत्वात् व्युत्पत्त्यनुसारित्वादिति हि तदर्थः । एवं सत्यपि नियामकापेक्षणे च "भावप्रधानमा- ख्यातम्" इति वचनमेव गृह्यतामिति सुधीभिरुह्यम् । 'वदागमे हि'इति न्यायो विवरणञ्चाऽतिव्याप्तमित्याह-किं कृतं पक्वमिति । प्रभा . वचनमिति-प्राचीनवैयाकरणैर्हि 'प्रधानं प्रत्ययार्थः' इति सूत्रं कृतम् । तत्र पाणिनिना सण्ड्यते- 'प्रधानप्रत्ययार्थवचनम्' इत्यादिना । नचात्र निषेधवाचकशब्दाभावात् 'खण्ट्यते' इत्यसङ्गतमित्यत आह-न इत्यनुवाति-पूर्वसूत्रादिति शेपः । वस्तुतस्तु पूर्वसूत्रे नमोऽभावात् 'तदशिप्यं संज्ञाप्रमाणत्यात्' इति सूत्रात 'अशिष्यम्' इति पदमनुवर्तनीयम् । 'न' इत्यनुवृत्तिकथनन्तु तुल्यार्थाभिप्रायेणेति पञ्चोलिनः । ननु प्रत्ययार्थस्य कचित् प्राधान्यं कचिदप्राधान्यमित्यर्थे नियामकाभावे त्वन्मतेऽपि आरयातसमभि- व्याहारे धात्वर्थव्यापारस्य प्रकारतया भानं दुर्वारमित्यत आह-नियामकापेक्षण इति । स्यातमिति-अन्ना- ख्यातपदेन धातुरुच्यते, आरयायते सर्वप्रधानभूतोऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । तत्र नाम्नः प्रकृतित्वेनाख्यातपदेनापि प्रकृतेरेव ग्रहणस्यौचित्यात् , 'नामान्याख्यातजानि' इति निरुक्ताच । नात्राख्यातप्रत्ययजन्यत्वं तदन्तजन्यत्वं वा नाग्नि सम्भाव्यते । अत एव 'सर्व नाम च धातुजमाह' इति निरुक्तार्थसमानार्थक भाप्योक्तं सगच्छते। तथाच यास्ये सर्वापेक्षया प्रधानीभूतभावार्थकत्वं धातुलक्षणं फलति । नागेशास्तु-'आख्यातमाख्यातेन' इति मयूरव्यंसकादिगणसूत्रात् , 'चत्वारि पदजातानि-नामारयाते उपसर्गनिपाताश्च' इति निरुक्ताद् भाव-काल-कारफ-सङ्ख्याश्चत्वारोऽर्था आरयातस्य, तत्र 'भावः प्रधानम्' इति भाष्योक्तेश्च आख्यातपदं तिङन्तपरमेयेति । प्राड्नव्योभयमतेऽपि 'भायप्रधानमाख्यातम्' इति निरक्तं प्रागु- तप्रमाणे वस्य धात्वर्थत्वे व्यवस्थापिते तत्प्राधान्यनियामकं भवत्येव । तदागम इति-यथा हि- एकवचना- गमे एकत्यप्रसीतेरेकवचनार्थत्वमेक्वचनस्य, तथा--आख्यातागमे भावनाप्रतीतेर्भावनाया आरयातार्थत्वं वक्तुमशम्यम् । किं कृतमिति प्रश्ने ‘परम्' इति उत्तरदर्शनाद् आख्यातस्याभावेऽपि भावनाप्रतीतेरसङ्गत्यापत्तेः । मन्मते तु भावनाया धात्वर्थत्वानानुपपत्तिरित्याह-न्यायो विवरणञ्चेति । 'पकम्' इत्यस्य 'पाकः कृतः', इति विवरणमित्यर्थः । अतिव्याप्तमिति-अतिव्याप्तो न्यायः, अतिव्याप्तश्च विवरणमिति 'नपुंसकमनपुंसकेन' इति दर्पणव्याख्या ६ व्युत्पत्त्यनुसारित्वादिति के कार्यकारणभावप्रहाधीनत्वादित्यर्थः । योधानुसारिणी हि व्युत्पत्तिः, नहि योधी प्युरपरयनुमारी । अत एवारोपे सति निमित्तानुसरणम्, नतु निमित्तमस्तीत्यारोप इति प्रामाणिकाः । अर्थस्य * विशेष्यत्वादिना प्रतीयमानस । अन्यप्रमाणत्वात् ६ स्वविशेषणीभूतप्रतीत्यनुरोधकव्युत्पत्तिकावा- दियर्थः । 'प्रधान प्रत्ययाः' इति नियमस्य पाणिनिनाऽनाहतत्वेऽपि, 'यो यः प्रत्ययार्थः स प्रधानम्'इत्यर्थस्य तदागमे हि इति सूग्रयता जैमिगिनाऽऽहतस्याऽदुष्टत्वादारयातार्थतयैव व्यापारस्य प्राधान्यम्, टाबादीनां घोतकरवेग सष्ट्रयावाचकत्वेऽपि प्रत्ययजन्योपस्थिती सटण्यापृत्तिरयस्य विशेषणाचोक्तकार्यकारणभावस्य निर्दुष्टत्वादित्यन्ये । प्रतीयमानार्थस्य प्राधान्यमिति 'तदागमे हि' इति न्यायाकार इत्याशयेनाह- तदागमे होति । अतिव्याप्तमिति के 'नपुंसकमनपुंसक्न' इति हीवशेषतकवचनान्ततायां व व्यभिचरितमित्यर्थः। तदेव विशदयति * कृति 'पएम्' इन्यग्राऽपिनाऽनुपदोन पाया इत्यस्याऽपि संग्रहः, तत्र भावनाया आक्षेपात् प्रतीयमानरवेऽपि प्रत्ययार्थत्वाऽभावेन न्यभिचारसम्भवात् । किं कृतमित्यता ध्यापारविषयस्य जज्ञास्यत्वाऽवगमात् 'पफम्' इत्यतस्तदनवबोधेनाऽस्योत्तरत्वाऽनुपपल्या व्यापारयोधकरवाये तस्य प्रत्ययार्थस्याऽभावादयभिचार इत्यर्थः १२ ·प्रभा दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे कृना विवरणं प्रतीतिश्च पक्वमित्यत्रापि, इति तत्रापि भावना वाच्या स्यादिति भावः । नन्वस्तु विङ इव कृतामपि भावना वाच्येत्यत आह-अपीति-तथाचोभयसाधारण्येन तत्प- तीतेरुभयसाधारणो धातुरेव वाचक इति भावः । भवद्रीत्या प्रत्ययार्थत्वात् प्राधान्यापत्तिधेति द्रष्टव्यम् ॥८॥ साधकान्तरमाह-किं कायं पचनीयं चेत्यादि दृष्टं हि कृत्स्वपि । किञ्च क्रियावाचकतां विना धातुत्वमेव न ॥९॥ 'कार्य'इत्यत्र 'ऋहलोर्ण्यत्' (पा० सू०३।१।१८४) इति कर्मणि ण्यत् । 'पचनीयम्' इत्यादौ चानीयर् । आदिना 'ज्योतिष्टोमयाजी' इत्यादौ करणे उपपदे कर्तरि णिनिः । एते च क्रियायोग- प्रभा एकशेपे एकवद्भावः । इत्यत्रापीति-अपिना 'पकवान्' इत्यस्य संग्रहः । अत्र त्वन्मते धातुना फलस्य, प्रत्ययेन कर्मादेश्च प्रतीतिसम्भवेऽपि भावनायाः प्रतीतिराक्षेपेणैव वाच्या, इति तस्याः प्रत्ययार्थत्वाभावेन पूर्योन्याया- देर्व्यभिचार इति भावः। उभयेति-अत्र साधारण्यम्=समभिव्याहारः । कृदाख्यातोभयनोपलभ्यमानस्य धातोरेव भावनावाचकत्वे लाघवमिति । नच धातुत्वं दुर्वचम् , पाणिन्याधभियुक्तसङ्केतसम्वन्धेन धातुपदव- त्वरूपधातुत्वस्य सुवचत्वात् । अन्यथा 'सर्व नाम च धातुजमाह' इत्यादिधातुपदघटितवाक्याद् वोधानापत्तिः ॥ ८॥ अनीयरिति-कर्मणीति शेपः । दर्पणन्याख्या कविवरणगिति विवरणमात्र प्रश्नोत्तररूपमेव । तद्बोधनार्थमेव किमनुल्लेखः, अन्यथा केवलकृत शब्दस्य पापद- विवरणतया लोकाप्रसिद्धविवरणं चाऽतिव्याप्तमित्यस्याऽसङ्गतेः । श्याच्या स्यादिति प्रत्ययवाच्या सादित्यर्थः । 'अपि शब्दः पूर्वोक्तार्थस्यैव न समुचायकः, किन्स्वर्थान्तरस्यापीति वक्तुमाशङ्कते:- नन्विति राधाचोक्तापत्तिरिष्टंवेति भावः । अपिसमुचिनार्थ प्रकटयति- तथाचेति $ 1 9 उभयेति के आरयातकृदन्तीभयेत्यर्थः । साधार- ण्येनेति साधारण्यमा सममिग्याहारविशेषः । प्रतीतेरिति * भावनाप्रतीतेरित्यर्थः। 8 उभयसाधारण इति , घटकतया प्रयोगद्वयाऽनुस्यूत इत्यर्थः। तथाच प्रयोगद्वये नियतवृत्तित्वेन धातोरेव भावनावाचकत्यसिद्धिः, धानु- स्वस्य शक्तताऽवच्छेदकत्वेन लाघवात् , गतु तिकृतोः, तिइत्यस्य चाननुगतस्य शक्तताऽवच्छेदकत्वे गौरवात्, परस्परय्यमि- चाराचन्युक्तापत्तनेंटरवसम्भावनेति भावः । मनु धातुस्वस्य शक्ततावच्छेदकतायाः प्रागेव निराकृतरवायोक्तदूषणस्य अपि'शब्दसमुघयत्वमत आह-भवद्रीत्येतिक स्थमते भाषनायाः प्रकृत्यर्थरयादुतम्-भवदिति । प्रत्ययार्थवादित्यनेन पूर्वोस मतदयमध्ये त्यस्यैव मीमांसकसम्मतरपमिति सूप्यते । म्याग्यातच तथैव । अवतरणे तन्यायविरोधोपदर्शनं तु प्रत्ययाऽर्धत्वप्राधान्ययोः प्रायः समनयन्येन, प्रधानस प्राययार्यत्ययापकत्वस्याऽपि ततो लाभेन प्रकृतिवाच्याये सदनुपपसमियाशयेनेति योध्यम् ॥ ८ ॥ साधकान्तरमित्यस्य धातोर्यापारयाचकाये इत्यादि । किं कार्यमिन्यग्र प्रभोत्तरभावरूपविवरणेनैव व्यापारस्प भापयसिपिरिरया न तात्पर्यम, किन्तु प्रभोत्तरभावस्पविपरणस्य प्रशान्तरवान् किम उल्लेन इति सूचयलाइ कार्य- मित्यति णिनिरिति "भूने" इयधिग्य "करणे यजः" (पा० सू. ३।।५) इति सूणेति शेषः । ॐ पदादय इत्यर्थः ।

·धात्वर्थनिर्णयः मन्तरेणासन्तस्तद्वाच्यतां चोधयन्ति, विना क्रिया कारकत्यासम्भवेन तद्वाचकप्रत्ययस्याप्यऽ. सम्भवात् । नच 'गम्यमानक्रियामादाय कारकयोगः' इति भाट्टरीतियुक्ता, आख्यातेऽपि तथा- स्वापत्तौ तत्रापि भावनाया वाच्यत्वासिद्धयापत्तेः । अथ लिङ्गसंख्यान्वयानुरोधात् कर्तुच्यत्वमावश्यकमिति तैनाऽक्षेपाद् भावनाप्रत्ययः स्यादिति मतम् , तर्हि संख्यान्वयोपपत्तये आख्यातेsपि कर्ता वाच्यः स्यात् । 'पकवान' इत्यादी कालकारकान्वयानुरोधाद् भावनाया अपि वाच्यत्वस्याऽऽवश्यकत्वाचेति भावः । अपिना हेत्वन्तरसमुच्चयः। तथाहि-नरौर्भिन्नः 'नखभिन्नः', हरिणा व्रातः 'हरित्रातः' इत्यादी, "कर्तृकरणे कृता बहुलम्" (पा० सू० २ । १ । ३२ ) इति समासो न स्यात् , 'पुरुषो रानो भार्या देवदत्तस्य' इतिवद् , असामर्थ्यात् । - पीनत्वानुपपत्तिरिय रात्रिभोजनमिति भावः। सदेवाह-विना क्रियामिति । गम्यमानेति ॐ अस्य तदुपम्यार क्रिययोः कतकरणकारकसाइत्वेन, हरिणेत्यादिपदोपस्थितनुकरणयोष कारभवेन क्रियामाकाहरवेन परस्परमााडस्वरूप- सुघटम्, ग्यापारस्य धार्थतावादिमते। भवन्मते न 'पुरुषो राझो मार्या देवदत्तस्य'इत्यादिवन्निराशावात् थात्वापत्ती सामध्ये प्रमा असन्त इति-असम्भवन्त इत्यर्थः, कारकस्य क्रियान्वयनियमादिति भावः। तद्वाच्यताम् =कियाया पाच्यताम् । असम्भयमेव दर्शयति-विना नियामिति । गम्यमानेति-पदं विनाऽपि प्रतीयमानाम् 'रियते' इत्यादिक्रियामित्यर्थः। भाहरीतिरिति-कृदन्ते कादिना भावनाऽऽक्षिप्यते इति तदुत्तरिति भावः । = भावनाया आक्षेपापत्तौ। आवश्यकमिति-कृतीति शेपः । लिगस्य सत्त्वेन प्रतीयमाने (वान्वयस्य सर्वसम्मतत्वादिति भावः। सङ्ख्यान्वयेति-'सद्धयान्वितं द्रव्यम्' इत्यभियुक्तोक्तरित्याशयः । मनुरोधादिति-कालकारकयोस्तत्रैवान्वयनियमादिति भावः । न स्यादिति-नर्सरित्यादिकरणादिकारकाणां केयायामेयान्वयनियमेन भिदादिधातुयाच्यायाः क्रियाया अभावात् अध्याहृत 'कृत्या' इत्यादिनिययवान्ययस्य पाच्यतया भिन्नादिपदार्थेन सामर्थ्याभावादिति भावः। भार्येति-भााया देवदत्तेनान्ययाद् राज्ञाऽन्य- याभावेन यथा सामर्थ्याभावः। दर्पणव्याख्या * क्रियायोगमन्तरेणेति ॐ क्रियान्वयिनामेव कारकतया धातोर्यापारायाचकरवे 'कायों घः' इत्यादी कर्मादि. संज्ञानां, 'कारके' इत्यधिकृत्य विहिताना घटादावसम्भवेन तत्र विधीपमानण्यदापनुपपत्तिर्घातोस्नदाक्षिपनि, देवदत्तस्य पदाभाषेपीत्यादिः। तथात्वापत्ताविति गम्यमानक्रियामादायैव कसकर्माऽयंकप्राययोपपचावियः। ताकि तिसंज्ञकाऽस्याते। लिनसल्यान्वयाऽनुरोधादिति अस्स पायक इत्यादाविपादिः। 8 आवश्यकम् इत्यस्य कृनौति शेषः । कृन्निरूपितवाच्यत्वं कस्तुरवश्यमानीकरणीयमित्यर्थः। तेन का । आक्षेपान्स इत्यस्य स्वरूपनिरूपया ॐ प्रत्यय इति बोध इत्यर्थः। 8 तस्य वाम्यस्वस्येपर्यः । असामर्थ्यादिति विशिष्टार्थोपस्यियनन स्वादिष्यर्थः, निराशावादिति यावन् । प्रान-भिन्नपदान्तर्गतधान्वयं- - समासाऽनुपपत्तिरिति भावः । इदमपलक्षणम्-कारविमपि ।

·९२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभृपणसारे नचाध्याहतक्रियामादाय सामर्थ्य वाच्यम्, 'दध्योदनः 'गुडधानाः' इत्यादिवत् । अन्यथा तत्रापि "अन्नेन व्यञ्जनम्" (पा० सू० २।१।३४) "भक्ष्येण मिश्रीकरणम्” (पा० सू० २।११३५) इति ममासो न स्यादिति वाच्यम्, तत्र विध्यानर्थक्यादगत्या तथा स्वीकारेऽपि 'हरिकृतम्' इत्यादौ साक्षादात्वर्थान्वयेनोपपद्यमानस्य, "कर्तृकरणे" इत्यस्याक्षेपेण परम्परासम्बन्धे प्रवृत्त्ययोगात् । नचैकक्रियान्वयित्वमेव सामर्थ्य मिति शङ्कवंम् , 'अमूर्यम्पश्याः' प्रभा अध्याहृतेति-भिन्नादिपदघटककृदर्थकर्मादिना 'हरिणा' इत्यत्र तृतीयार्थफर्नादिना वा स्वान्वययो- ग्यत्वेन 'नखैः कृत्वा भिन्नः' इत्येवं क्रियाया अध्याहारेण तस्यां हर्यादीनामन्वये स्वान्वय्यन्वयित्वरूपप- रम्परासम्बन्धेन भिन्नादिपदार्थेऽप्यन्वयसत्त्वादिति भावः । दध्योदन इति–'अन्नेन व्यञ्जनम्' इत्यादि- सूत्रसामर्थ्यात् 'दध्नोपसिक्तो गुडेन मिश्रितः' इत्येवमुपसेकादिक्रियाद्वारासामर्थ्यमादाय यथा समा- सस्तद्वदेवेत्यर्थः। अन्यथा आक्षिप्तक्रियान्वयेऽसामर्थ्यागीकारे । धानर्थक्यादिति-सूत्रवैयर्थ्यादित्यर्थः । अगत्या = उपायान्तराभावेन । इत्यादाविति-आदिना 'हिरण्येन कृतम्' इत्यादेः संग्रहः । साक्षादिति-या- दिनिष्ठकर्तृत्वादिनिरूपकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः । कृधातोः यनरूपव्यापारार्थकतया तनिरूपितकरीत्वस्य हर्यादौ साक्षात्सत्त्वेन साक्षादन्वयेन चरितार्थस्य 'फर्तृकरणे' इति सूत्रस्येत्यर्थः । आक्षेपेण-कृत्वेत्याद्याक्षेपेण । परम्परासम्बन्धे = स्वान्वय्यन्वयित्वरूपे । स्वम् = कर्नादिस्तदन्वयी अर्थव्यापारस्तदन्वयी भिन्नादिपदार्थ इत्युक्तपरम्परासम्बन्धः सुलभः । नचैकक्रियान्वयित्वमिति–एकस्यां क्रियायामन्ययित्वमेय मुख्यं सामर्थ्यम् । अत एव 'धवखदिरो'इत्या- दिद्वन्द्वे परस्परं धवसदिरयोः सम्बन्धाभावेऽपि एकत्र छेदनादिकियायामन्वयमादाय सामर्थ्यम् । तथ 'नखैः कृत्वा भिन्नः' इत्यर्थे, 'नभिन्नः कृतः' इति वार्थे नसपदार्थभिन्नपदार्थयोः करणकर्मणोः कारकत्वेन , कृअर्थव्यापारेऽन्ययेन मुलभमित्यत अत आह-असूर्यमिति-नत्रनिपेघस्य सूर्यरूपकर्म- कारकस्यापि क्रियायामन्ययेन मुख्यसामर्थ्यस्यैव सत्त्वेनासमर्थसमासपरकभाप्यविरोधापत्तिरिति भावः । दर्पणव्याख्या * अध्याहृतक्रियामादायेति क्रोत्यर्थव्यापारमादायेत्यर्थः । * सामर्थ्यमिति के तथाच 'गखैः कृत्वा भिन्न.' इति बोधाम्युपगमेनाध्याहृतार्थमादाय सामोपपत्तिरित्यर्थः । अध्याहृतक्रियामादाय सामान्युपगमे दृष्टान्तमाह- * दध्योदन इत्यादि । विध्यानर्थक्यादिति ॐ अम्नेन प्यञ्जनम्' इत्यादेरपि पदविभित्वेग समर्थपरिभाषाविषयतया स्वतोऽसमर्थदध्यादिपदानां समासविधानवैयापत्योपसैचनादिक्रियाध्याहाराऽभ्युपगमेऽपीत्यर्थः । हरिकृतमिति * कृधातोव्यापारार्थकत्वस्वीकारात्तन्निरूपितकर्तुत्यस्य हरौ साक्षात्साबादध्याहार विनैव शास्त्र चारितायें 'हरित्रातः' इत्यादावध्याहृतक्रियाद्वारकसामर्थ्यमादाय तव्प्रवृत्ती मानाभावादित्यर्थः। कृषो व्यापारार्थकस्वानन्यु- पगमेश्वध्याहृतार्थस्यापि मामर्थ्यानुपपादश्त्वाच्छात्रवैयर्थ्यमेव स्यादिति सूचनाय 'कृतम्' इस्युक्तम् । आदिना 'शरकृतम्'इत्या दिकरणतृतीयातरपुरुषपरिमहः । पेचित्तु, कृदर्थव तृतीयाकक्षिप्तभावनामादाय 'हरित्रातः' इत्यादौ, 'नसैभित्र' इत्यादौ तु घरणसामध्येनास्या- हना तामादाय सामोपपत्तौ न तदनुपपत्तिर्धातोर्मावनागराचकत्वयाधिका । एवज कृतः फलाक्त्वेऽपि न समासानुप पत्तिरित्याहुः, तचिन्यम् । * एकक्रियान्वयित्वमेवेति 8 'धरखदिरी'इत्यादी सस्य एस्वेनान्यत्रापि साक्षापरम्परया वा तस्यैव समास- प्रयोजकामिनि भाव । ॐ असूर्यम्पश्या इति ॐ ननप्रसायप्रतिषेधस्य क्रियान्यपियस्य यक्ष्यमाणनया सूर्यस्यापि ·व्यापाराश्रयत्वाभायात् प्रयोज्यविष्णुमिन्नस्याकरीत्वापत्तिरिति भावः। नच विष्णुमित्रस्य परणत्वविचाया करणतृतीयया निर्वाहः, कर्तुः प्रयोजच्यापाराश्रयस्यैव हेतुसंज्ञाविधानेन तस्य करणत्वे णिजनुत्पत्त्यापत्तेः। कर्मकारकतया तदन्वयित्वेन भवदुतसामर्यस्य तन सस्वादिति भावः। तसर्वमृत्तिकइति ६ मृनिकायाः करग- तया, सर्वपदार्थस्य कर्मतया कृधात्पर्योऽन्वयित्वादिति भावः। योगदिमागस्यानिष्टानागदश्यादाह-किचेति । ६ अफत्ततापत्ताविति आस्याताधव्यापारानामयम्वादिनि दोरः। मम्मन्मते नु निमत्यर्थयाराराधयन्न फत चार सदनुपपपिरिति भावः। ननु विष्णुमिनस्यावेऽपि करमापरिरक्षर सन नृतीया मुसम्यत माह-प्राम गमयतीति 'कर्तुरीप्सिततमम्' इत्यनेन प्रकृतितनिष्टन्यापारजन्यफनमन्वन्धिन एप रर्ममंशाविधानेन त्वन्मते वि. M धात्वर्थनिर्णयः इत्यादेरसमर्थसमासत्वानापत्तेः । इष्टापत्तौ कृतः सर्यो मृत्तिकयेत्यत्र 'कृतममृत्तिका' इत्यापत्तेः । नचाऽत्र समासविधायकाभावः, "सह सुपा" (पा० सू० २ १ १ । ४ ) इत्यस्य • सत्यात् । अन्यथा असमर्थसमासोऽपि विधायकाभावान स्यादिति । किञ्च, भावनायास्तिङर्थत्वे 'भावयति घटम्' इतिवद् ‘भवति घटम्' इत्यपि स्यात् , धात्वर्थफला- श्रयत्वरूपकर्मत्वसत्वात्। नचाख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृत्वाचत्संनया कर्ममंज्ञाया वाधान द्विती. येति वाच्यम् , पाख्यातार्थव्यापाराश्रयस्य कर्तृत्वे 'पाचयति देवदत्तो विष्णुमित्रेण' इत्यत्र विष्णुमित्र. स्याकर्तृतापत्तौ तृतीयानापत्तेः, 'ग्रामंगमयति देवदत्तो विष्णुमित्रम्' इत्यत्र विष्णुमित्रस्याकर्तृतापत्ती प्रभा इत्यादेरिति-'अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः 'अपुनर्गेयाः श्लोकाः' इत्यादेः संग्रहः । कृनः सर्व इति-फूत्रप्रियायां एत्तिकापदार्थस्य करणतया, सर्वपदार्थस्य कर्मतया चान्वयेनोक्तसामर्थ्यग्य सत्त्वादिति भायः । नचानापीष्टा- पत्तिः, अत्र समासाभावस्यैव सर्वसम्मतत्वात् । अत एव 'सर्वचर्मण. कृत.' इति सूत्रे 'सर्वचर्मण.' इति निर्देशात् निपातनात् समास इत्युक्तम् । ननु कृत सर्व इत्यादावनभिधानान समासाभावः । यहा 'माह सुपा' इत्यस्यासार्वत्रिकत्वानोक्तापत्तिः, तेनैव सर्वत्र समाससिद्धौ द्वितीया श्रित' इत्यादिसूत्रवैयर्थेन तम्यासायनि- कत्वज्ञापनात् । अन्यथा तत्तत्सूत्रस्त पुरुपादिसंज्ञा एव विधीयेरन । एवञ्च 'प्रथमानिर्दिष्टम' इति सूत्रे समा- सव्याप्यसंज्ञाविधायकशास्त्रघटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्टमुपसर्जनमित्यर्थपरणेनोपसर्जनसनाऽपि निहत । अन एय सुपा' इत्यनेन समासस्यागतिकगतिक्त्वं तत्र तत्रोक्तं सङ्गच्छते । ‘देवत्रातो गलो प्राहः' इति निमान 'क करणे' इति न्यासेन 'सुपा' इत्यनुवृत्त्या च कृदन्तेनेव समासे सिद्धे ग्रहणसामर्थ्याग मियाद्वारक- सामर्थ्यमादाय कृदन्तेन समासो भवतीति ज्ञापनेन सिद्धिरित्यत आहे-विचेति । धायफलेति- जपत्तिरूपभूधात्वर्थफलाश्रयत्वरूपस्य कर्मत्वादित्यर्थः। नन्धियमापत्तिः पलव्यापारोभयमपिधात्वर्थः इनियानि- मतेऽपि तुल्या, कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया वाध इति समाधानमप्युभयसम्मतमित्यत आह-चारयातेति-तया दृष्टान्ते घटं भावयतीत्यादी प्रयोजफव्यापारो णिजर्थः, दान्तिके घटो भवतीत्यत्र तु घटरूपप्रयोज्यव्यापार आख्यातार्थः । एवञ्च घटं भावयतीत्यत्र घटस्याख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वाभावान् णिजभावनां प्रति कर्मत्वम् । घटो भवतीत्यत्र घटस्याख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वात् कर्तसंज्ञया कर्मसंझाया याधालमत्यामायः । अकर्तृतापत्ताविति-'गुरुः शिष्याभ्यां 'पाचयति इति सर्वसम्मतवाम्यानुरोधेनारयातार्थव्यापारान्याय- न्येव तदर्थसंख्यान्वयनियमादाख्यातेन गुरोरुतत्वात् प्रथमा, तदनुरोधेन ‘पाचयनि इत्ययंकवचनोपपत्तिया दर्पणव्याख्या ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे - ग्रामस्य गमिकर्मत्वानापत्तेश्च । तथाच ग्रामाय गमयति देवदत्तो विष्णुमित्रम्' इत्यपि न स्यात् , “गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौं चेष्टायामनध्वनि" (पा० सू० २।३ । १२) इनि गत्य- र्थकर्मण्येव चतुर्थीविधानात् । एतेन णिजन्ते आख्यातार्थ उभयम् , तदाश्रयत्वादेवदत्त-यज्ञदत्तयोः कर्तृतेत्यपास्तम्। प्रभा ननु ‘फलव्यापारौ धात्वर्थः' इति मतेऽपि प्रयोज्यविष्णुमित्रस्य कर्मतया 'कर्तुरीप्सिततमम्' इत्यनेन ग्रामस्य कर्मत्वाप्राप्तौ तद्वारणाय तत्र सूत्रे कर्तृपदं स्वतन्त्रपरं वाच्यम् , स्वातन्त्र्यञ्च–'धात्वर्थफलानुकूलव्या- पाराश्रयत्वरूपम् इति मम मतेऽपि तस्य प्रयोज्ये सत्त्वादोपाभाव इति चेन्न, फलानुकूलव्यापाराश्रयत्वस्य कारकमात्रेऽतिव्याप्तत्वादाख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वस्यैवैतन्मते स्वातन्त्र्यपदार्थत्वात्तस्य च प्रयोज्येऽभावादुक्तदो- पतादवस्थ्यात् । ननु प्रयोज्यस्य स्वतन्त्रार्थककर्तृपदेनाग्रहणेऽपि प्रयोजके उत्तस्वातन्त्र्यसत्त्वेन तमिष्ठव्यापार- जन्यं फलं प्रयोज्यव्यापारस्तादृशव्यापारजन्यं फलं सयोगादिरिति ग्रामवृत्तिसंयोगे कर्तृवृत्तिव्यापारजन्यत्वस्या- भावेऽपि साक्षादुत्पाद्यं परम्परया चोत्पाद्यं यत्तदुभयसाधारणस्य प्रयोज्यत्वस्य सत्त्वेन प्रयोजककर्तृवृत्तिव्यापार- प्रयोज्यफलाश्रयत्वमादाय कर्मत्वाद् द्वितीयासिद्धिरित्यत आह-गमिफर्मत्वेति-णिचप्रकृतिगमिनिरू- पितकर्मत्वानापत्तेरित्यर्थः । तथाचेति-णिचप्रकृतिगमेः कर्मत्वाभावे चेत्यर्थः । गत्यर्थकर्मण्येवेति- फलमात्रस्य धात्यर्थतावादिनये गत्यर्थकर्मत्वश्च–संयोगरूपगत्यर्थधातुविहितलस्थानिकाख्यातार्थव्यापारान- यकर्तनिष्ठाख्यातार्थव्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपम् , तच ग्रामे बाधितम् , प्रयोज्यव्यापारजन्यसंयोगरूप- फलाश्रयत्वस्यैव ग्रामे सत्त्यात्, प्रयोज्यस्य च गत्यर्थकर्तृत्वाभावादिति भावः । एतेन =उक्तरीत्या 'प्रामाय' इति प्रयोगनिर्वाहेण । उभयम्--प्रयोज्यव्यापारः, प्रयोजकव्यापारश्चे- त्यर्थः । अपास्तमिति-अयम्भावः-आख्यातस्य व्यापारद्वयाभिधायकत्वेन विष्णुमित्रस्य कर्तृत्वोपपादनेऽपि तत्कर्तृत्वस्य तिडाऽभिधानात्तृतीयानुपपत्तेरुक्तार्थकसूत्राप्राप्त्या चतुर्थ्यनापत्तेश्चेति भावः । ननु गत्यर्थकर्मपदेन गम्यर्थसंयोगाश्रयत्वे सति तदर्थव्यापारानाश्नयो विवक्षितः, लक्ष्यानुसारात् । किश्च 'गत्यर्थकर्मणि' इति सूत्रं भाप्ये प्रत्यास्यातम् । तथाहि-"किमर्थ पुनरिदमुच्यते' चतुर्थी यथा स्यात् ।....."चतुर्थ्यपि सिद्धा, कथम् ? सम्प्रदान इत्येव, न सिध्यति, 'कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्' इत्युच्यते, क्रियया चासो प्राममभिप्रेति, कया क्रियया- गमिक्रियया, क्रियामहणमपि तत्र (सम्प्रदाने ) चोद्यते” इति । एवञ्च 'पत्ये दर्पणव्याख्या मिनस्याकर्तनया तय्यापारजन्यफलाश्रयस्यापि प्रामस्याकर्मत्वेन तद्वाच:पदोत्तरं द्वितीयानापत्तिः, विष्णुमित्रस्य करणरये गियो सम्भव । पाश्वयंप्यापारगन्यफलाश्रयस्यय कमवाङ्गीकारे मुणिजन्तस्मतव स्याग्न गमिकमतेति भायः । इष्टापायाह- तथाचेति । एतेनेति भाल्यानाधण्यापाराधयस्य कायनिरासेनेत्यर्थः। छणिजन्ते पापयतीत्यादी उभयमिति प्रयोग्य-प्रयोशरण्यापारयमित्यर्थः । तदाश्रयत्वादिति 8 पाप्यातायथ्यापारद्वयाग्रायादित्ययः । 8 अपास्तमिति अयं भाव-आख्यातम्य व्यापारयाऽभिधायकपेन विष्णुमित्रम्य कर्तरीयोपपादनेऽपि सपर्सय. स्याख्याताभिधानारपदापोरारमिप विष्णुमित्रपोतरं तृतीयादीसम्यम्, एक्मा'यातायंग्यापाराधयायम्योमोरप्यविशिष्मान पानम्पहारोटापाया "इनुमति च" (पा.स. शर) पनुशासनविरोपनि । .

·धात्वर्थनिर्णयः किञ्च, 'तस्मिन् प्रयोगे य आख्यावार्थः' इत्यस्यावश्यकत्वेनाऽऽलयातशून्ये---'देवदनः पक्ता' इत्यादी देवदत्तस्याऽकतापत्तेरिति दिक् । सूत्रानुपपत्तिमपि मानत्वेन प्रदर्शयन्नुक्तार्थस्य प्रमा शेते' इतिवत् चतुर्थ्यपि सिध्यतीत्यत आह-किञ्चेति । तस्मिन्प्रयोग इति-यत्किञ्चिदारयातार्थव्यापाराश्नयतया सर्यवातिप्रमगाद्यया 'माम गछनि देय. दत्तः' इत्यत्र प्रामस्याख्यातार्थव्यापारानाभयत्वेऽपि 'प्रामोऽस्ति' इत्यग्र प्रामस्यापि सदाभयन्यादागिनि भावः। आख्यातशून्ये इति-ननु आरयातशून्यस्थलेऽपि प्रथमाऽनुरोधेन निरन्नाध्याहारगयध्याया। अन्यथा 'तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा' इति यातिदुक्तः प्रथमायाः साधुत्वानापत्तिः । राधार "यदराः पला' इत्यादावप्यरत्याद्यध्याहार आवश्यक इति तदास्यातार्थव्यापाराश्यत्वाद् देवदत्राम्य पत्यं स्यादिति गेन, अस्धात्यर्थनिरूपितकर्तृत्वेऽपि पचिनिरूपितकर्तृत्वस्य तम्राभावेन सृजनापत्ते । ननु 'कर्तरि कृत्' इति सूत्रारम्भसामाद् यद्धातुप्रतियक दर्थरयाशिलाम्यानार्यभायनाभय यं नामावाली: तरि फदित्यर्थेन कृत्प्रत्ययस्य व्यापारे कर्नादौ च शक्ति स्वीकृत्य धातुप्रतिक्मन्ययार्थच्यापागमयसम्पा त्वस्वीकारे दोपाभाव इति चेन्न, हिष्टकल्पनापत्तेरित एवार गह-दिगिति-दिगर्थग्नु-गपं शेन पावा. पपादनापेक्षया धातोरेव फलव्यापारोभयार्थक्त्वस्वीकारे लाघवम। किडा, अनुशलन्यगम्मन्पानिएमस्ट. निष्ठप्रकारतानिरूपितव्यापारनिष्ठविशेष्यतापशाब्दबुद्धित्यायन्छिन्न प्रति धात्वा गनयोर्धानुस्नान ममभिः व्याहाररूपाफाक्षाज्ञानरय कारणत्य याच्यम् । एवश धात्याग्यातानुपूर्व्याः, पातुरदानुपूर्वांश कारता च्छेदकत्वकल्पनापेक्षया धातुमारगतानुपूर्ध्या एवं कारणतायन्छेटकत्यफ्ल्पने लापवमपि धातो पलान- रार्थकत्वसाधकमिति दिक् । सूत्रानुपपत्तिमिति ननु 'भूवादयः' इत्यस्य भूरादिउँपामित्यर्थे यदुमीरिणा भूप्रभृतयों पानुमंगका इत्येयार्थ उपलभ्यते, नतु भ्वादिगणपठिताः क्रियायाचिनो धानुसंशका, सूरे मियायाधरमदाभागा। नच 'भूवादयः' इति निर्देशानुपपत्तिः, निपातनाद्वकारागमसत्यान् । उक्तं भाये-'मगन्नाथ यामागर्म प्रयुक्त' इति । नचानर्थस्यम् , 'भूयादीनां यकारोऽयं मद्गलार्यः प्रयुज्यते' इति यातितरनेय मालन्याद- र्शनात् । यथा अपस्माद् दध्यादेर्दर्शनं मगलसूचफ तथा उभारणमात्रेण मद्गटसूचकोत्र यार। दर्पणव्यास्या ननु णिजाख्यातार्थान्यतराग्यापाराश्रय कम्यम् । भस्मन्मते फलमात्रस्य गणपतिपयमन तानवर व्यापाराश्रयन्येन विष्णुमित्रस्याऽपि कत्यिादौलम्येन नोनाग्नुपपत्तिम भाइ मिनि माग्य ताराप्रपा केपलान्ययितया अध्यापकायेनाऽऽरयात समात्यस्यायेनाऽपश्य विशेरनीपम् । एक्स घेता पाया रुदतव्याप्तिरित्यर्थः। ननुभस्तियन्तीपरः इति भाष्येणात्यातप्रयोगस्य समाऽयरपरभागमोनापत्तिः । पिन, 'पहिताना साऽन्यनरम्यापाराधयत्वं कर्पत्यम्'। धातुपिहिनेति प्रयपपिराध मापा मैं, उसगारे हदान्यस्यां शिप्तम्यापाराभयवासोक्तदोषोऽत भाइ- दिगिति तिगिनितिन पनामा नावश्यकस्वादुतप्रकारस्य न साधीयरूपम् । किरीया विनियंचनाशपा पतंगायकगुनगन्य CRIME त्वमेव कत्तत्वं निर्वस्तुमुचितम्, कामयादियादि ।

·९८ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे अव्यये = 'वा' इत्यादावतिप्रसङ्गः, तादृशस्यैव गणे पाठेन निर्णयासम्भवात् । तथाच विकल्पार्थकः 'वाति' इति प्रयोगः स्यादिति भावः। नच गतिगन्धनाद्यर्थनिर्देशो नियामकः, तस्य "अर्थानादेशनात्" प्रभा त्युभयसम्बन्धेन । विधेयतायामानुपूर्वीचैशिष्टपञ्च-स्वावच्छिन्नत्वम् , स्वावच्छिन्नपदप्रयोज्योदेश्यतानिरूपि- तत्वमित्येतदन्यतरसम्बन्धेन ! स्वविशिष्टमित्यत्र स्वपदेन यत्र सूने परिभाषा प्रवर्तनीया तत्सूत्रं प्राहम् । यथा 'गातिस्थाघुपा' इति। आधसम्बन्धनिवेशेन 'गतिकारकपूर्वपदस्य यणिप्यते' इति वार्तिके परिभापाया अप्रवृत्त्या 'आध्यै' 'प्रध्ये' इति भाप्योक्तयहुव्रीहावपि यसिद्धिः, गवित्वाच्छिन्नविधेयताध्यत्वस्य समासेऽसम्भवाद- विशेषेण बहुप्रीहितत्पुरपयोरुभयोर्महणात् । द्वितीयसम्बन्धदानात् 'विभाषा दिक्समासे' इत्यन स्वघटक- दिक्पदवृत्त्यानुपूर्वीमत्सदघटित 'दिङ्नामानि' इति शास्त्रविहितबहुप्रीहेरेव प्रणम् । अनोदेश्यतावच्छेदक- समर्पकज्ञानेति विशेषणेन 'तृतीयासमासे' इति सूत्रीयसदित्वज्ञानायोपयुज्यमानपूर्वत्वादिरूपानुपूर्वीमत्पूर्व- पघटित 'पूर्वसदृश' इति विहिवतीयासमासस्यैव प्रहणम् । यत्तु, 'भूवादयः' इति सूत्रे 'लक्षणप्रतिपदोत्तयोः' इति परिभाषा न प्रवर्तते । अन्यथा 'नकारजावनुस्वारपक्षमी झलि धानुषु । सकारजस्शकारीवर्गस्तवर्गजः ॥ इत्याप्तोरनुस्वारादिपटितानां धातुसंशा न स्याहाक्षणिकत्यादिनि तन, 'भूवादयः' इति सूत्राटानु- स्यारादीनामसिद्धत्वेन सेपामपि प्रतिपदोपानामेयोपलब्धः। 'आतोऽनापः' इति न्यासे दोपामापेना-अपये घेति-आदायित्यादिना 'मा' 'तु' इत्याचव्ययानां संग्रहः । ननु 'या' इत्यम्य थानुत्वेऽपि न क्षतिः, 'पाशित इति प्रयोगस्येष्टत्यादिति पेन, गत्यर्थस्य यातीत्यस्येप्टत्वेऽपि विपार्थे तस्यानिप्रत्यान , गदाह-यिकपात इति- सथार विकल्पार्थफे यातीत्यस्यानिष्टत्वमिति भायः। नियामक सि-पवा गतिगन्धनयोर्याशन्दी भ्यादित पं मानेगें मादादो भ्यादिरित्येवं रूपंग नियामपत्ये पिपरपेऽई याशब्दस्य भ्यादित्याभाय इति मापः। तस्य = अर्धनिर्देशाग । सनादेशनात् = भर- पंगमस्या ·धात्वर्थनिर्णयः इति भाष्यपालोचनया आधुनिकत्वलाभात् ॥ १० ॥ नन्वस्तु 'क्रियावाचकत्वे सति गणपठितत्वं धातुत्यम्', क्रिया च धात्वर्थ एव, न व्यापार इत्याशङ्का समाधत्ते- धात्वर्थत्वं क्रियात्वञ्चेद्धातत्वं च क्रियार्थता । 'अन्योऽन्यसंश्रयः स्पष्टस्तस्मादस्तु यथाऽऽकरम् ॥ ११ ॥ यदि क्रियात्वं धात्वर्थत्वमेव तर्हि धातुत्वग्रहे तदर्थत्वरूपक्रियात्वग्रहः, क्रियात्वग्रहे च तदवच्छिन्नवाचकत्वघटितधातुत्वग्रह इत्यन्योन्याश्रय इति ग्रहपदं पूरयित्या व्याख्येयम् । यथाश्रुते चान्योन्याश्रयस्योत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेनासङ्गत्यापत्तः । प्रभा धनात् । गणपाठकृता पाणिनिना इति शेपः। गणपाठे प्रायो धातुमात्रस्यैव पाठो नत्वर्थस्येति भावः। अत एव 'भूवादयः' इति सूत्रे भाष्ये 'परिमाणग्रहणं कर्तव्यम्, इयानवधिर्धातुसंज्ञो भवतीति वक्तव्यम् । कुतो होतद्भूशब्दो धातुसंज्ञो भवति, न पुनर्वेधशब्द इति' । इति भाष्य-वार्तिकयोः सङ्गतिः । यदि 'भू सत्तायाम्' 'एध वृद्वी' इति पाठः स्यात्तदा गणे वेधशब्दाभावात् तदसङ्गतिः स्पष्टय । नच 'शुद्ध' इति सूत्रभाष्ये 'उबुन्दिर निशामने 'स्कन्दिर गतिशोपणयोः' इति अर्थनिर्देशासङ्गतिः, कचिदर्थनिर्देशेऽपि सर्वत्र तथात्वा- भावात् । अत एव 'नमो परिवस' इति सूत्रे भाप्ये उक्तम्-'एवमर्थ सल्वप्याचार्यभित्रयति कचिदर्था- नादिशति कचिन्नेति' । अत एव 'कूर्द खूर्द गूर्द क्रीडायामेव'इत्येवकारग्रहणस्य धातूनामनेकार्थत्वेऽभियुक्तोक्ता जापकता संगच्छते । आधुनिकत्वेति-आधुनिको हि अर्थनिर्देशो न त्वार्प इति भावः । सत्यन्तोपादाने तु न दोपः, वाद्यर्थस्य कालानन्वयित्वेनाक्रियात्वात् ।। १० ।। धात्वर्थ पय = फलमेव । धातुत्वग्रहे = धातुत्वज्ञाने । तदर्थेनि-धात्वर्थेत्यर्थः । क्रियात्यग्रहः = क्रिया- वज्ञानम् । तदवच्छिन्नेति-क्रियात्वावच्छिन्नक्रियेत्यर्थः । अन्योऽन्याश्रय इति-सामान्यलक्षणन्तु परस्परा- मेक्षितत्वमेव । एप च दोपः ज्ञाने, उत्पत्ती, स्थिती च। यथा-कार्यत्वज्ञानकारणत्वज्ञानयोः, वटोत्पत्तिबीजो- पत्त्योः, जलस्थितिपृथिवीस्थित्योः । उत्पत्ती शप्ती वेति-उत्पत्तावस्य दूपकताधीजन्तु तर्क एव । तथाहि-घटो दर्पणव्याख्या आधुनिकत्वलाभादिति भीमसेनादिप्रणीतत्वावगतेरित्यर्थः । तथाच भूवादिस्ने 'परिमाणमहणं कम्यम्, कुनो यतत्, भूशब्दो धातुसंज्ञको भवति, न पुनर्वेधशब्द इति,' यधप्यर्थनिर्देशस्य सूत्रकृत्प्रणीतत्वमपि । तथाच "पुटू" (पा० स० ॥१७) इति सूत्रे-यदयमिरितः काश्चिन्नुमनुपक्तान् पठति, उबुन्दिर् निशामने, स्कन्दिर्गतिशोषणयोः, इति । सेन नेरितामिदिद्विधिरिति भाष्ये उक्तम् । तथापि भाष्यद्यप्रामाण्यात्सर्वधात्वर्थनिर्देशस्यापाणिनीयस्वेन न तग्निर्देशस्य निया. मकनेति भावः । सुलुम्पादीनां स्तम्भवादीनां च 'कास्यनेकाच आम्'इतिवचनादुदित्करणाच धातुतेति दिक् ॥ १०॥ धात्वर्थत्वमेवेति फलमेवेत्यर्थः। तथाच नैतरसूत्रानुपपत्तिर्धातोापारार्थत्वसाधिकेति भावः । ॐ उत्पत्ता- विति ययाधीजाराद्युत्पत्ती अनादित्वेन तत्परिहार इस्यन्यत् । यथा पा चैनपुनश्चैव इत्यादौ, तत्राप्येकोत्पत्ति विनाऽपरानुपपत्तेः । ॐ ज्ञाताविति । हलन्त्यमित्यादी प्रसिद्धः । ॐ असङ्गत्यापत्तेरिति । यथा पृथिवी-जलयोरा- धाराधेयभाव इत्यादावुभयोः परस्पराधाराधेयभावेन स्थितेः सवरेवाभ्युपगमात् । प्रकृवे वस्तुतो धात्वस्य क्रियार किया रवस्य धारवर्यस्वे माधकाभावेन तत्र दूपणदानस्यानुचितावापत्तरित्यर्थः ।

·प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे नच 'अन्यतमत्वं धातुत्वम्', "भूवादयः" इत्यस्य चैयर्थ्यापत्तरित्यभिप्रेत्याह-अस्त्विति । व्यापारसन्तानः क्रिया, तद्वाचकत्वे सति गणपठितत्वमित्यर्थः। ननु सत्तादीन् फलांशानन्यतम- त्वेनादाय तद्वाचकत्वे सति गणपठितत्वं लक्षणमुच्यताम् । धात्वर्थत्वात् तेषां क्रियाशब्देनं व्यवहारो भाष्यादौ कृतोऽप्युपपत्म्यत इति चेन, अन्यतममध्ये विकल्पस्यापि 'विकल्पयति'इति प्रयोगानुसारात् प्रवेशावश्यकत्वेन तदर्थके 'वा' इत्यव्यये उक्तरीत्या गणपठितत्वसत्त्वेनाऽति- व्यासेरिति ।।११।। प्रभा यदि घटजन्यः स्यात्तदा घटभिन्नः स्यात् , कारणस्य कार्याव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वनियमादिति । एवं शप्त्या- दावपि योध्यम् । वस्तुतस्तु धात्वर्थस्य क्रियात्वे, क्रियात्वस्य च धात्वर्थतायामविवादात्तत्र दूपणोद्भावनमनुचित- मिति ग्रहपदं पूरयित्वेत्युक्तर्माित पर्यावसितोऽर्थः । यत्रोत्पत्तौ अनादित्वं तत्रान्योन्याश्रयो न क्षतिकरः, वीजा- गुरवत् । एवं स्थितावपि बोध्यम्।यावन्तो धातुपदव्यवहार्यास्तानिर्दिश्यैतदन्यतमत्वं धातुत्वम् 'धात्वर्थत्वं क्रिया- त्वचेत्' इति कारिकायां ग्राह्यमतो नान्योन्याश्रय इत्याह-अन्यतमत्वमिति-भ्वादिभिन्न भिन्नत्वरूपमित्यर्थः। भ्यादिभिन्ना ये तद्भिन्नत्वं भ्वादिष्वेवेति तत्त्वं सुवचम्। यदि तु उफान्यतमत्वलक्षणे जगतःप्रवेशाद् गौरवं तदा भ्वादिप्रतियोगिकयावद्भेदकूटाभाववत्वमेवान्यतमत्त्वं ग्राह्यम् । लघुभूतं तदेवादाय धातूद्देश्यककार्यसिद्धी संशा- विधायकशास्त्रस्य निप्पयोजनत्वापत्तिरित्याह-वैयापत्तेरिति । केचित्तु मीमांसको धात्वर्थत्यं क्रियात्वं यदि ब्रूयास्तदाऽन्योन्याश्रयो दोपस्तव मते इति वैयाकरणं प्रति दोपमुक्त्या 'तस्मादारयातार्थः क्रिया' इत्याह-वैयाकरणः समाधत्ते-अस्त्यिति-'प्यापारसन्तानः फिया' तद्वाचको धातुरिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थ इत्याहु. । लक्षणमिति-सूत्रजन्यवास्यार्थरूपमित्यर्थः। नन्वेयं 'कथं पुनर्ज्ञायते क्रियावचनाः पच्यादयो यदेतेषां करोतिना सामानाधिकरण्यम्' इति भाष्यविरोधः, फलांशस्य करोतिना सामानाधिकरण्याभावादत आह-धात्यर्थत्वादिति-तथाच गौणस्तत्र क्रियात्वन्यवहार इत्याशयः। 'कर्मवकर्मणा तुल्य' इति सूत्रे 'क्रिया' शब्देन फलस्यैव ग्रहणात् । तेपाम् = फलानाम् । विफल्पयतीति- कृपधातोरेव 'विकल्पयति' इति प्रयोगानुसारेण विकल्परूपफलार्थकत्वमावश्यकम् । तथाच तादृशफलवाचक 'या' इत्यव्ययस्य धातुत्वं दुर्वारमिति भावः । अस्यैव =क्रियावाचकत्ये सति गणपठितत्वस्यैव ॥११॥ दर्पणव्याख्या अन्यतमत्वमिति । वादिभिन्न भिन्नरयमित्यर्थः ॥ ही वयऱ्यांपत्तेरिति तावतवातिमसनम) गुरुधर्मायटिसशक्तिप्रतिपादकम्प सम्यानतिप्रयोगमापापरित्यर्थः। CEMभावादिति भावः । वेधित्तु म्यादिपु धातुरियनुगतम्यवहारात् क्रिया यमपि जातिरेय सायनावपदफनपेय दशमसाब. पवनयाप्यसति पापडेजानिसिरेनिंपन्यूहत्वात् । भूयादिसून यनभिशप्रतानिपरम, सानिमारिरिचायकप्रदगिमातुः । मन्यम्मम्मत पूर्वापरीभनावययममुदायल्पनियापा यायवेन शादीतपौर्यापोरोण परम्प झिपायोपपतिः। भग्मने गुप्रियाया पायर्यग्यानुपगमेन कप्ता सम्पयहारोन माह स धात्यर्थत्वादिति तयाण तत्र फरयम्पपार समिपा पापहारो धावप्रयोजच्या युपगमेन पतरिति भाव. 18 भाप्यादौ फूल इति "नर्मा" दनि गो गवादि व भाम्यादाविपर्यः। मादिपार पायादिरिम..

·धात्वर्थनिर्णयः नन्यस्यैव धातुत्वे 'अस्ति' इत्यादौ क्रियाप्रतीत्यभावादस्त्यादीनां तदवाचकानामधातुत्व- प्रसङ्ग इत्यत आह- अस्त्यादावपि धम्यंशे भाव्येऽस्त्येव हि भावना । अन्यत्राशेपभावातु सा तथा न प्रकाशते ॥ १२ ॥ अस्त्यादौ = 'अस् भुवि' इत्यादौ, धर्माशे-धम्मिभागे, माव्ये = भाव्यत्वेन विवक्षिते, अस्त्येव = प्रतीयत एव । अयमर्थः-'स ततो गतो न वाइति प्रश्ने, महता यत्नेन 'अस्ति' इति प्रयोगे सत्तारूपफलानुकूला भावना प्रतीयत एव । - प्रभा क्रियेति-तत्तत्कालसम्बन्धरूपसत्तायाः, जातिरूपसत्ताया था एवं प्रतीतेः क्रियावाचकत्वाभाव इति भावः। धर्मिभागे-धर्मःफलं तदस्यास्तीति धर्मीकर्ता, अकर्मकधातुस्थले फलानयस्य कर्तृत्वात् । तथाच धर्मिभागे इत्यस्य धर्मिणि (कर्तरि) प्रकारतया भासमाने फले इत्यर्थः। धर्मिणो धर्म घटिततया फले धर्म्यशष्यवहारः। फलस्य भाव्यतायां विवादादाह-भाव्यत्येन विवक्षित इति । अयमर्थः =अयमभिप्रायः । गतो न वेति प्रश्न इति अनेन भाव्यजिज्ञासा ध्वनिता । सा च भाव्यस्य योधेनेव निवर्तेत । यद्युत्तर- वाक्याद् भाव्य (फल) बोधो न स्यात्तदा- 'जिज्ञासितपदार्थस्य संसर्गो येन गम्यते । तदुत्तरमिति प्रोक्तमन्यदाभासशब्दितम् ॥ इत्यभियुक्तोक्तिविरोधादुत्तरवाक्यत्वानुपपत्तिः । प्रतीयत इति-उत्पत्त्यनुकूलव्यापार आत्म ( स्वरूप) धारणानुकूलव्यापारश्चास्त्यादीनामित्यर्थः । तत्तद्धर्मिणि उत्पाद्यत्वेन विवक्षिते सति 'रोहितो लोहितादासीत्' इत्यत्र उत्पत्त्यनुफूलो व्यापारः प्रतीयत एव । दर्पणव्याख्या ॐ अस्यैवेतिक्रियावाचकस्यैवेत्यर्थः । एवकारेण फलमानवाचकरवव्यवच्छेदः । एतदवाचावे हेतुः 8 क्रिया- प्रतीत्यभावादिति तदवाचकानाम् = व्यापारावाचकानामित्यर्थः । क अधातुत्वप्रसङ्ग इति + । आपत्तरिष्टन्यं तु न, ततो लकारायनुत्पत्तिप्रसङ्गादिति भावः ॥ 8 धर्म्य छ फलरूपे इत्यर्थः । अंशपदोपादानात् धर्मिणो धर्मघटितमूर्तिकरवादकर्मकस्यले कर्तृवृत्तित्वाच फलस्यापि सदंशावात् तस्य भाम्यतायामेव विवादादाह , भाव्यत्वेनेति छ भावनानिपाद्यत्वेनेत्यर्थः । फरसाभ्यव्यापारस्य जिज्ञास तत्ये इति यावत् । अत एव पक्ष्यति 'भासप्तविनाशम्' इति । विवक्षास्थलमेव प्रश्नोत्तरभावेन दर्शयति स ततो गतो न वेति ॐ गयाऽकर्मकेति कतरिक्तः । प्रभ इत्यनेन भाग्यत्वस्य जिज्ञास्यत्यं ध्वन्यते । तयाच गतो नपा किमि प्रयोग इति प्रभनियतके वाक्य इत्यर्थः । स प्रतीयते एव ६ इश्यस्यास्धानुनेति शेषः । ननु स ततो गतो न घेति पाण्याद् गेहाथयधिकविभागानुकूलव्यापाराश्रयत्वतदभावान्यतरस्य जिज्ञास्यत्वमवगम्यते । महता यानेनाऽस्तीति पाश्यावस्तापाराधकरवान्युपगमेऽपि धैग्रादिक कसत्ताऽनुकूलच्यापार एवेति कथमेतयोः प्रश्नोचरत्वम् १ तथाहित्य मावसिने निशासितयद्धर्माऽयस्टिनस्थ सम्पन्भो यत्प्रश्नवाश्यात् प्रतीयते तदर्मावच्छिन्ने जिज्ञासितनटांवरिया योधकवास्यस्योत्तरता । यदा:- मभाऽऽकार:

·१०२ प्रभा-दर्पणसहिंते वैयाकरणभूपणसारे -- उत्पत्त्यादिवोधने तु सुतराम् । रोहितो लोहितादासीद् धुन्धुस्तस्य सुतोऽभवत् । (रामायणम् )। इत्यादिदर्शनात् । किञ्च, अत्र भावनाविरहे । लडादिव्यवस्था न स्यात्, तस्या एव वर्तमानत्वादिविवक्षायां तद्विधानात् । "क्रियामेदाय कालस्तु सवथा सर्वस्य मेदिका" इति वाक्यपदीयादिति । नन्वेवम् अस्ति इत्यत्र स्पष्टं कुतो न बुद्धयत इत्यत आह–अन्यत्रेति । प्रमा . उत्पत्यादीति-उत्पत्त्याद्यर्थकत्वे मानन्तु धान्यानां भवने क्षेत्रे 'वत्र भवः' इति निर्देश एव । मासीदिति-- अभवदित्यर्थः । पाल्मीकीयरामायणे वंशवर्णनमिदम् । तस्या एव =भावनाया एव। एवेन फलांशव्यवच्छेदः । क्रियाभेदायेति-स्य (काल) विशिष्टक्रियाया इतरक्रियातो व्यावृत्तये इत्यर्थः। तदुक्कं भाप्ये-'नान्तरेण कियां भूतभविष्यद्वर्तमानाः काला व्यन्यन्ते। अस्त्यादिभिरपि भूतभविप्यद्वर्तमानाः फाला व्यज्यन्ते' इति । अस्तिभवतिविद्यपीनामात्मभरणमित्यर्थः। आत्माऽत्र सत्ता। सत्ता च पद्भावविकाराः-जन्म, सता, पृद्धिः, परिणामः, अपचयः, विनाशः । तत्र आविनाशरूपपप्ठविकारावगुस्यूतं सदिति प्रत्ययवेदयं यदूपं तत्। निगाहेऽपि-'अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वावधारणात्' इति । अस्तीति घोत्पन्नस्य सत्यस्य : सत्तायतोऽयधारणमा- पष्टे इति तदाप्यतः । सर्वस्य-क्रियायास्तदिनस्य च । एवम्धातुमानस्य नियापारपत्थे । अन्यत्र= सकर्मकस्थलभिन्नस्थलेऽफर्मके इत्यर्थः। दर्पणव्याख्या मिशासितपदार्थस्य संगो येन गम्यते । ततरमिति मोनमन्पदामामाग्दिनम् ॥ इति । पया घंटापारि निशामिनधर्माधिसमम्बधशेषकम्प, हम्मा पर नि प्रभगायस्य परापारिको जिज्ञा- मिजिसस्य महारपोधम्म 'दणाद पर.' इति पारपगुत्तरम् । प्रत्ये , गा , मी पु. पा पुम्परो। निभेन मनामापरम्यापारण पियानपगमा यमेनापौगापम् । सपना मेषु पादानाबदोपामाभ्ययानिणायदोनशेतरिया, ममतो भागोर्यापाराकपिपिरत भार हत्पत्यादीतिक Tamir यापारासायमिति ः। भाभपगाशेधम्पोमपमणिराम सैर गायनाभिधापमान | गोरच परम गापामय त्राणिमेन मार। मनु ममाप्यामापा घागरमानायगाय । तयोगिमारा Ele TERRENT निHिIT मा रिi मम्मा एपेनि " । भरमापा जाए. Prermit nार एक सपाना NAYA नत्र TREATRE देगा मादिति gi, efita डिपो गरिमामा , rhy aat artiheme EिRNET MEET Refraindain INHAT Twitterdaar KOR: Hirror

·धात्वर्थनिर्णयः
१०३
अशेषभावात् = भावनायाः फलसमानाधिकरणत्वात् । तथाच भावनायाः फलसामानाधिकरण्यं
तत्स्पष्टत्वे दोप इति भावः ।
नन्वेवम् 'किं करोति' इति प्रश्ने, 'पचति' इत्युत्तरस्येव 'अस्ति' इत्युत्तरमपि स्यादिति चेत्,
इष्टापत्तेः, आसन्नविनाश कश्चिदुद्दिश्य 'किं करोति' इति प्रश्ने, पचतीत्युत्तरस्येय, 'अस्ति' इत्युत्तरस्य
सर्वसम्मतत्वात् । इतरत्र तु सुस्थतया निश्चिते 'किं करोति' इति प्रश्नः, पाकादिविशेषगोचर
एवेत्यवधारणात् 'अस्ति' इति नोत्तरमिति ।। १२ ॥
प्रभा
अशेषभावादिति-भावशब्दो भवत्यस्मिन्निति व्युत्पत्त्याऽधिकरणघषन्तोऽधिकरणयाची, शेपः =
फलव्याप्त्यतिरिक्तः =फलानधिकरणम् । तथाच शेपः फलानधिकरणम् , भायः = अधिकरणं यस्याः सा
फलासमानाधिकरणा सान भवतीत्यशेपभावा-फलसमानाधिकरणा। अशेषभावशब्दोऽत्र धर्मपरः, तथाच
अशेपभावात् = फलसामानाधिकरण्यादित्यर्थः ।
यद्वा अशेपेण = कास्न्येन भावः= भवनं तस्मादित्यर्थः। भावनायाः फलेन सहान्यूनानतिरिकवृत्तित्यादिति
यावत् । ननु सकर्मकगम्यादिस्थलेऽपि फलसामानाधिकरण्यसत्त्वात् भावनाप्रतीतिर्न स्यादिति चेन्न, भावना-
नधिकरणावृत्तिफलसामानाधिकरण्यं भावनानिष्ठं स्वरूपतो भावनाप्रतिवन्धकम् , न तु तंज्ञानापेक्षया।
तथाच गम्यादिस्थले संयोगस्य भावनानधिकरणप्रामादिवृत्तित्वान्न तत्सामानाधिकरण्यं भावनाप्रतीति
स्थगयति । एवञ्च आत्मधारणानुफूलव्यापारार्थ के घटोऽस्तीत्यादौ फलव्यापारयो. सामानाधिकरण्याद् भावना
स्पष्टं न प्रतीयत इति भावः ।
ननु 'घटोऽस्ति' इत्यादौ साध्यमानावस्था प्रतीयते, तदानीञ्चासिद्धस्य घटस्य न कर्तृत्वसम्भवः ।
किश्च निप्पन्ने घटे न साध्यमानत्वसम्भव इति चेन्न, बौद्धघटस्य बायघटेनाभेदमध्यस्योभयोपपादन-
सम्भयात् । तत्स्पष्टत्वे =भावनाप्रतीतिस्पष्टत्वे । स्पष्टत्वञ्च प्रतीतो फलप्रतीत्यनभिभूतत्वम् । निरूपित्तत्वं
सप्तम्यर्थस्तेनैव सम्बन्धेन दोषपदार्थैकदेशप्रतिबन्धकतायां स्पष्टत्वस्यान्वयः, तथाच भावनाप्रतीतिस्पष्ट.
त्वनिरूपितप्रतिवन्धकतावदुक्तफलसामानाधिकरण्यमित्यर्थः। भावनाप्रतीतिस्पष्टताप्रतिवन्धकफलसामानाधि-
करण्यमिति यावत् ।
नचात्माऽस्ति, दिगस्ति, इत्यादी दिगात्मकर्तृकसत्ताया नित्यत्वात् क्यं भावनाप्रतीतिरिति वाच्यम् ,
स्वरूपधारणानुकूलव्यापारस्यैव तत्रास्त्यर्थत्वात् । तथाच 'पच्यते तण्डुलः स्वयमेव' इत्यादिस्थले आश्रयता
रूपव्यापारस्य साध्यत्वेन यथा भानं तथाऽऽत्माऽस्तीत्यादावपि तस्या एव साध्यत्वेन भानम्बोध्यम् ।
आत्मादिकर्तृकं स्वरूपधारणमिति बोधः । एमिति-अर्मकाणामपि व्यापारार्यकत्वे इत्यर्थः ॥ १॥
दर्पणव्याख्या
मूले- अशेषभाषादिति शेषः = फलण्याप्यतिरिक्त, भवत्यस्मिन्निति भावा=अधिकरणं यस्येति बहु-
मीहिणा शेषभावशब्दः फलष्पधिकरणार्थकः भावप्रधाननिर्देशस्तस्मानसमस्तात् पञ्चम्येकवचने फरव्याधरणमा
दियर्थावगतिः ॥१॥

·१०४ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे नन्वेवं भावनायाः फलनियतत्वाद , फलाश्रयस्य च कर्मत्वात् , सर्वेषां क्रियावाचकत्वे सकर्मकतापत्तिरित्यत आहन फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धम्मिभेदे सकर्मकं उदाहृतः ।। १३ ।। एकनिष्ठतायाम् = एकमात्रनिष्ठतायां भिन्नाधिकरणावृत्तितायामिति यावत् । तेन गम्यादौ फलस्य कनिष्ठत्वेऽपि नातिव्याप्तिः। अकर्मको यथा-स्वादिः। तयोः = फलव्यापारयोः प्रभा फलनियतत्वादिति-फलव्याप्यत्वादित्यर्थः । यद्यपि निपूर्वकयमेापकत्वमर्थस्तथाच नियतत्वादि- • त्यस्य व्यापकत्वादित्यर्थ उचितस्तथापि यत्र यत्र फलवाचकत्वं तत्र तत्र व्यापारवाचकत्वम्' इवि व्याप्ती फल- वाचकत्वेन हेतुना व्यापारवाचकत्वानुमितिः स्यात् तत्तु नात्र विवक्षितम् , अतः पूर्वमेष फलवाचकत्वस्यो- भयसम्मतत्वेन तेन हेतुना व्यापारवाचकत्वसिद्धौ व्यापारस्योक्तयुक्तिभिर्धात्वर्थत्वाङ्गीकारे फलनियतत्वकथ- नस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । भावनायाचकत्वस्य व्याप्यत्वे तु तद्व्यापकफलवाचकत्वस्यावश्यकत्वेन फलव्यापारोभय- वाचकतया सकर्मकत्वापत्तिशङ्का युज्यते । फलं नियतम् (व्यापकम् ) यस्येति व्युत्पत्त्या फलवाचकत्वस्य व्यापकत्वं भावनावाचकत्वस्य व्याप्यत्वमुपलभ्यते । एवञ्च फलनियतत्वादित्यस्य 'भावनायाः फलव्यापकत्वात्' इति परीक्षाव्यास्यानं चिन्त्यमिति गुरवः । फलाश्रयस्येति-धात्वर्थफलाश्रयत्वरूपकर्मणः सर्वत्र सत्त्वा. दिति भावः । फलव्यापारयोः = धात्वर्थफलव्यापारयोः । एकनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताघेयतावत्फलव्यापारवाचकत्व- मकर्मकत्वमिति स्वीकारे देवदत्तादिनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताघेयतावत्संयोगव्यापारोभयवाचकतया गम्पादेर- प्यकर्मकत्यापत्तिरित्याह-एकमात्रेति-धात्वर्थव्यापाराधिकरणभिन्नावृत्तिफलवाचकत्वमकर्मफत्यमिति भावः। गम्यादेर्देवदत्तरूपव्यापाराधिकरणभिन्नप्रामादिवृत्तिसंयोगादिरूपफलवाचकतया नार्मकत्वम् । दर्पणव्यान्या तथाच य फलितमाह सारे भावनायाः फलेति % एकमायाधिकरणकफलसामानाधिकरण्यस्य स्वरूपतो भायनास्पष्ट- मानप्रतियन्धकरवाऽभ्युपगमान स्पष्टं तपतीनिः । स्पष्टरवश–फलप्रतीस्यनभिभूनस्वमिति भावः । 8 एवम् ६ भस्त्या. सम्मकाणां ग्यापाराज्यकाये । फलनियतत्वादिति फसव्याप्यरवादियर्थः । भावनाबाधकरवस्थ फरपाचवम्या. प्यरवादिति यावत् सफर्मकतापत्तिरिति 8 फलम्यापारीभयवाचकस्य पध्यादेः सम्मकस्वदर्शनादिति मायः । मनु फलव्यापारयोरेशनिष्टयस्याकमक्तायो तन्त्रात्ये गम्यादीनामप्यकर्मकतापसिः, सदपटण्यापारयोरेककवृत्ति स्वादतो म्याचरे एकमात्रनिष्ठतायामिति 8 एकमात्रनिष्टस्यम् = एकतरावृत्तित्ये सायेरवृत्तित्वम् । तत्र प्रयोजनामाया- दियारामपहाय फलितार्धमा भिन्नाधिफरणेति भिनन्दन म्यापाराधिकरणापेक्षया योध्यम् । नयाच स्यार्थग्यापारानाधिकरणावृतिपरवाचवं पर्यायपितं सक्षगं एश्ये प्राइयति, मात्र सत्तामझम्यापारस्यक मात्रनिष्प्यस्याऽविरहावादिति भावः । मनु मूल 'तयोमिभेडे' एयनेन स्यार्थफलम्पधिकरणम्यापारयावश्यम, स्याम्यापारम्पधिकरणफलाचा वा परमपम । नत्र पथपिकरय सदधिराप्तिरयम् । तथाप प्रामादायप्याति', सदर्यकरण्यापाायो परस्परा ·रात्मेति स अन्त करणारन्सिारमा दारीरामा तदयति सः। तयाचाऽश्मन एकानेऽरि ननः शरीरसताधिकार- धात्वर्थनिर्णयः आश्रयमेदे सकर्मक इत्यर्थः । उक्तञ्च वाक्यपदीये- श्रात्मानमात्मना विभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते । अन्तर्भावाच तेनासौ कर्मणा न सकर्मकः ।। इति । विदिति-तेन स्वधारणानुकूलो व्यापारोवापि गम्यत इति भावः । तेन = कर्मणा सकर्मकत्वन्तु न, अन्तर्भावात् = फलांशेन सामानाधिकरण्यसाचादित्यर्थः। 'आत्मानं जानाति 'इच्छति' इत्यादौ च द्वापात्मनौ-शरीरात्मा, अन्तरात्मा च । तत्रान्तरात्मा तत्कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःखे अनुभवतीति "कर्मवत्कर्मणा" ( पा० सू० ३ । १ । ८७ ) इति सूत्रीयमा. प्योक्तरीत्या भिन्नाधिकरणनिछतामादाय सकर्मकत्वमित्यवधेयम् ॥ १३ ॥ प्रमा आश्रयेति-धर्मिभेदे' इत्यस्यैव व्याख्यानमाश्रयभेद इति। एवन धात्वर्थव्यापाराधिकरणमिन्नवृत्तिफ्लयानपत्य सकर्मकत्वम् । तच पच्यादीनां गम्यादीनाशारतीति भावः। आत्मानम् =श्वरूपम् । मात्मना= स्वैन । विभ्रा- धारयत् । अस्य देवदत्तादिरिति शेषः। 'अस्ति देवदत्तः' इत्यनेन देवदत्ताभिन्नाश्रयत्तिरात्मधारणानुालो व्यापार इति बोधः। व्यपदिश्यते व्यवद्वियते। तेन तादृशन्यवहारेण । स्वधारणेति-स्व =आन्मा। नन्वेवम् 'आत्मानं धत्ते' इतियत् 'आत्मानमस्ति' इति स्यादत आह-तेन कर्मणेति । भन्तर्भावादिति- धात्वर्थतावच्छेदकशरीरे आत्मरूपकर्मणः प्रवेशादित्यर्थः । तयाच मकर्मकपदस्य धर्मणा सा यति इति व्युत्पत्त्या कर्मसंज्ञकान्धय्यर्थप्रतिपादकः सर्मफ इत्यर्थः। प्रकृते च न धात्यर्थे आरमम्परान्वयः, पृथग्बुद्धयोः संसर्गस्यैवान्वयपदार्थत्वात् , आत्मरूपर्मणश्च पृथगनुपस्थितेः । इदश्य घ्याग्यान हलाराजानुसारेण । फौण्डभट्टश्व स्वार्थसाधक्त्वेन सामान्यतोऽकर्मपरतया व्याचष्टे-अन्तर्भायादिति । फलांशन =रयरूपधार- णाऽऽत्मकफलेन । सामानाधिकरण्येति-धात्यर्थव्यापाररयकाधिकरणमादित्यर्थः । ननु फ्लव्यापारयोरेक्मानधृत्तित्त्वेनाकर्मयत्वे 'आत्मान जानाति' इत्यादी झानादिरूपफ्लस्य तदनुर- लात्ममनःसंयोगरूपव्यापारस्य चैपत्र कर्तरि सत्त्वादपर्मपत्यापत्तिरित्यत आह-आत्मानमिति-दारीरा. वच्छिन्न आत्मा एकः, अन्तःकरणावच्छिन्न आत्मा चान्यः। तत्रास फर्म, द्वितीयः कर्ता। एयन पटवार- दर्पणन्यास्त्या फरणवृतिभिसस्वाभावादतो म्याघप्टे भूपणसारे- आश्रयभेद इति । तयाच प्रयमलक्षणे कमिशनदधिरनाs. गृत्तित्वरूपस्य द्वितीये तदनधिकरणावृत्तित्वरूपप निवेगालानुपपत्तिरिति मारः। अस्तेः फलण्यापारोभयार्थकत्वे हरिसम्मनिमायाह- उतनेति । व्यपदिश्यते =म्पपहियने । ॐ अन्तर्भावादिति धात्वर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिम्यर्थः । पृथगुपस्थितयोरेवान्वयनियमात् कर्मसंज्ञार्थान्यस्यर्थकरूपसम्मकचस्प तयानरमाशादिनि मारः । एक्षणानुसारेण सारद म्याचप्टे-फलांशेनेति स्पफर्मकधारणस्पफलेन सह तन्म्यापारम्पकाधिकरयादियः भामरूपमा सकर्मकस्य कुतो ने यामहायामेत समाधानग्योभर पदोपदुष्टम्य योग्दर मुभिरभाव पन् । ननुमान जानाति' इत्यादारनपदोनसकर्मकरभगस्याग्याप्तिः, तत्र ज्ञानरूएफले तदर्थयागरम्य ययभिचारण्या- भावादतिव्याक्षित्र फलसमानाधिकरणे ग्यापकर्मकरणस्येयाप समाधत्ते-आत्मानं जानातीत्यादिना ETAH कल्पितं भेदमादाय वैयधिकरण्यस्य भूपपादस्यादुक्तरक्षमायोनाग्याप्त्यतिव्याप्ती इत्याह- भिन्नाभिरगति स्वोन्- ·- प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नन्वसत्त्वभूतक्रियाया धात्वर्थत्वे 'पाकः' इत्यत्रापि तत्प्रत्ययापत्तिः । नचेष्टापत्तिः, "कृदभि- हितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते" इति भाष्यविरोधादित्यत आह- आख्यातशब्दे मागाभ्यां साध्यसाधनरूपता । प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स धादिप्वपि क्रमः ॥१४॥ आख्यातशब्दे = 'पश्य मृगो धावति' इत्यादी, भागाभ्याम् = तिङन्ताभ्याम् , प्रकृतिप्रत्यय- भागाभ्यामिति विवरणकारोक्तमपव्याख्यानम् , पचतीत्यत्राऽपि भागद्वयसत्त्वात् । साध्यसाधनरूपता স च्छेदकविपयतासम्बन्धेन शरीरात्मनः फलाश्रयत्वात्कर्मत्वम् । व्यापारतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन व्यापारा- श्रयत्वादन्तरात्मनः कर्तृत्वम् ॥१३॥ असत्यभूतेतिक्रियान्तराकाहानुत्थापकतावच्छेदकधर्मविशिष्टेत्यर्थः । तत्मत्ययेति-असत्त्वभूत- 'क्रियावोधापत्तिरित्यर्थः। द्रव्यवदिति-लिङ्गसङ्ल्यान्वयि अन द्रव्यम् । भाज्यातेति-'आख्याते' इत्येव वक्तव्ये शब्दमहणं पहुव्रीहिलाभार्थम् । द्वे आख्याते शब्दो यम वाक्ये तदाख्यातमन्दम्-तिड्ढ्यघटितवाक्यमित्यर्थः । यद्वा आत्यातयोः शब्द आख्यातशब्दः, घटितत्वं पष्टयर्थः, तथाचाख्यातद्वयघटितवाक्यात्मक्शब्द इत्यर्थः । तदाह-पश्य मृग इति-आदिना 'पचति भवति' इत्यादेः सह । भागाभ्याम= वाक्यस्य तिष्ठन्तरूपांशाभ्याम् । 'भागाभ्याम्' इत्यस्य प्रकृतिप्रत्यय- भागाभ्यामिति विवरणकारोक्तं यद्व्यारयानं तद् अपत्यारयानम्-दूपितं व्यारयानमित्यर्थः । भागदयेति- एतन्मते आख्यातश्चासौ शब्दश्चेति कर्मधारयः। तथाच तत्रापि प्रत्ययशक्तिमादाय धात्वर्थस्य सिद्धत्वापत्ति- रिति भावः । वस्तुतोऽपव्यारयानमित्युक्तिचिन्त्या । तथाहि-'धावति' इत्यादी धातुना साथ्यावस्था किया, तदुत्तरप्रत्ययेन च कर्नाद्यभिधानात साधनवर्नित्वं यथा, तथा 'पाकः' त्यत्रापि । अन्ते इयान विशेपो यद्. धातुप्रत्ययाभ्यां क्रियवाभिधीयत इति । साध्यसाधनेति-पश्य' इति तिड्प्रकृत्यर्थदर्शनस्य साध्यरूपता, साध्यरूपक्रियायामेव कारकान्वयस्य वक्ष्यमाणत्वात् । 'धायति' इत्यत्र प्रकृत्यर्धधावनस्य दर्शने कर्मत्वेनान्व- दर्पणव्याख्या असत्यभूवाया इति 8 प्रियान्तराराक्षानुस्यापरतावरटेदवधर्माकान्ताया इत्यर्थः । तदिति सेन रूपेण प्रतीन्यापतिशियः । कृदभिहित इति 8 वृदर्थ इत्यर्थ । ॐ द्रव्यवदिति द्रव्येण = नामार्थेन तुल्य प्रकाशते-भायते इत्यर्थः । द्रव्यधर्माणिलिङ्गसाचारारकायानि गृहातीति यावत् । यद्वा दप्यम् - पियाराहोत्यापरता. पच्छेदयरूपमिदनवन , रोन मुश्यं प्रशाशते इस्पर्थ, सिद्धत्वेन मासत इति यारन् । तथाच नामाध्येणापामायनिक- निगये सद्धगपूते मामाग्योपगमादिशपरमुकरणादिनि भार । भाग्य ते पाब्दी यस्मितिसि पाहिणा धारयमन्यपदार्थ इत्याशयेनाह- पश्येत्यादि । तिइन्ताभ्याम परप-भापतिभ्याम् । भाप साधनावेन, पश्यतः साध्यायेन प्रियायोपरत्वाद् रातोपतिरा एष पयति 'इयान पर विनि प्रत्यादीतिव्याप्यानमः पिपरणश्यम् । आगयातशाद इति यर्मधारय पति शमाय भएप्यारयाने माद पचतीत्योति तथाच तिटनास्टेन पंचागल्यादेना पचयादिनियन्तस्पायल सम्पद! मम्मगे । सम्प परमहिममम्पादकतयाऽऽrयानन्दपदस्य विन्द्यनरम्यपरतापपति, पचायादेगिरपम्प सामा मानयिपि निमायाला साधनायेनाऽयौपाद रामायासम्भवति भार । सय बिरादयति-साधनापतेति ।

·नन्वनयोलिंगसङ्खान्ययित्वानन्वयित्वेन वैषम्या का हटान्तदान्तिममावोन माह इयान् परमिनि मनु धावत्यर्थस्य कारकारेनाऽनन्वयि कारज्ञानन्यपिस्वरूपममत्व तम्या मायनेनि मेत् तत्र रियानाधारयविरगेन धात्वर्थनिर्णयः माधनचम्- %3D यथाक्रम ग्राह्या। साध्यत्वम्-क्रियान्तरारावानुत्थापकतावच्छेदकरुपयत्त्वम् । कारकत्वेनान्वयित्वम् । स घनादिप्वपीति-प्रकृत्या माध्यावस्था, प्रत्ययेन साधनारम्या । इयान् परं विशेषः-पजाद्युपस्थाप्या लिङ्गमहथान्वयिनी, कारकान्वयिनी च । आरुयातान्तोपात्तात नेयम् । तथापि कारकत्वेनान्वयित्वमात्रेण दृष्टान्तदाान्तिकतेत्यवधेयम् । प्रभा यात् साधनम् = कारर्फ तद्रूपता । लोके यथा 'पश्य मृगो धापति' इत्यादी भागाभ्यां माध्यसाधनमनिताः वृत्तिः प्रकल्पिता, तथा शास्त्रेव्याकरणशास्त्रे स एव प्रमो घनादिभावार्थप्रत्ययेप्पपि 'पार" इत्यादिए महत्या साध्यवर्तिता प्रत्ययेन साधनवर्तिता प्राल्पनीयेति । एवश्व पश्य मृगो धावति' इत्यनन क्मत्वसम्बन्धेन एक्त्वयिशिष्टमृगाभिन्नाश्रयत्तिर्तमानालार- च्छिन्नधायनविशिष्ट त्वदभिन्नाश्रयनिष्ठ प्रवर्तनाविपयो दर्शनमिति बोध । अन धायनस्य फर्मत्वमम्बन्धेन दर्शनेऽन्ययः । एवम् 'देवदत्तः पचति भवति' इत्यनेन करीत्वसम्बन्धेन एकत्यविशिष्टदेवदत्ताभिन्नाश्रयनिष्ठरत- मानकालावन्छिन्नपचिन्यिाविशिष्या वर्तमानकालाचन्छिन्नाभवननियेति बोधः । अत्र पचिमिया भानक्रियायाः की । अत एव भवतिक्रियायाः पचिनिया को भवन्ति' इति भाष्य सद्गन्छते। विशेष:= भेट । कार- फाययिनीति-कारकत्यव्याप्यधर्मेण फर्मत्यादिनाऽन्वयिनीत्यर्थ । यथा 'पाकं पश्य' 'पाकेन पूनम इत्यादि। तथाच पादुपस्थाप्यक्रियाया लिङ्गसड्रयान्वितत्वम्, फारफ्त्वव्याप्यफर्मत्यादिसम्वन्यनान्चितत्व न्युभय भासते । नैवम् = उभयधर्मवती न, किन्तु कारकत्वच्याप्यधर्मेण फर्मत्यादिनाऽन्यितत्यनेन इष्टान्त (पश्य मृगः) दान्तिक (पाकम् ) यो. साधर्म्यम् , सर्वधर्मेण सादृश्यस्य प्रायोऽदर्शनात् । तदाह-धारपवनान्ययित्वेति । ननु तिउन्तार्थक्रियायाः कारकत्वेनान्वयित्वे कारपत्वेनानन्वयित्यरूपासत्त्यरूपता तम्या भज्येतनि चेन, धात्वर्थानाश्रयकारकत्वेनानन्वयित्वस्यैवासत्त्यरूपत्वात् । तिङन्तार्थक्रियाया धात्वर्थफ्लानयकर्मसंन घाल: व्यापाराश्रयक्र्तृत्वेन चान्वयेऽपि तदितरकारफ्रपेनान्ययित्वरयाक्षते , कर्तृकर्मणोरेय धात्वांभयवाफलान । तदुक्त वाक्यपदीये- 'प्रिया न युज्यते लिङ्गम्यिानाधारकारकै. । असत्त्यरूपता तस्या इयमेवारधार्यताम्' ।। इति । साधनाकाझोत्थापकतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्यासत्त्य ( साध्यत्य ) स्य स्वीकारे दोपामायाग। पात्यर्थः क्रियैव हि साधनमाकामति । नन्येकच धावनादिनियायां साध्यत्यसाधनत्याद्गीकारे तयाधर्म्यमत चेन्न, सम्बन्धिभेदे वैधय॑भायात्, धावनादेर्दर्शनम्प्रति साधनत्वस्य, मृगादिकम्प्रति साध्यत्वस्य व सकार वाधकाभावात् । यथा एकत्र एकनिरूपितपित्य-पुत्रत्ययोरसम्भवेऽपि पिभिन्ननिरपितपितृत्व-पुत्रन्ययो. दर्पणच्याम्या प्रकृत्या -'पाक.' इत्यादाविति दोष । तथाच यत्किधिधर्मवावेन सारयविरक्षणासोक्दौर इति मावः। फर्तुापारावारवेन कर्मण फलादारस्वेन कचैन कनपिनान्ययेऽप्यास्पस्यामातम्याक्षतप्पा । - 'प्रिया न युज्यते लिहिया नापारकर। सत्या इयमेवामपंताम्' इति ।

·प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नच घमन्ते धातुना तथाभिधाने मानाभावः, 'ओदनस्य पाक:' इति कर्मषष्ट्या मानत्वात् । नचाध्याहततिङन्तक्रियान्वयात् पष्ठी, "कर्तृकर्मणोः कृति" (पा० सू० २।३। ६५) इति कृदन्तेन योग एव तद्विधानात् , "न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम्" (पा० सू० २ । ३ । ६९) इति लादेशयोगे पष्ठीनिषेधाच । एवंरीत्या 'कालैः पाक' इत्याद्यपीष्टमेव । एवं फलांशोऽपि धातुना असचावस्थापन एवोच्यते । प्रभा सामानाधिकरण्यं प्रसिद्धमेव । धातुना-धातुभागेन । तथाभिधाने = साध्यत्वेनाभिधाने । मानत्वादिति- साध्यत्वेन प्रतीयमानक्रियायामेव कारकान्वयात् , प्रकृते साध्यत्वेन पाकानुपस्थिती कर्मत्वानुपपत्त्या कर्म- पप्ठ्यनुपपत्तिरिति भावः। नचेतियथा 'कटे शेते' 'स्थाल्यां पचति' इत्यादौ कर्तृकर्मद्वारा क्रियायोगमा श्रित्याधिकरणसप्तम्याः साधुत्वम् , तथा प्रकृतेऽपि पाक्द्वारा भवतिक्रियायोगमादाय पष्ठी भविष्यतीति भावः। कृदन्तेनेति-यद्धात्वर्थफलवत्त्वं प्रत्यासत्त्या तद्धात्वर्थक्रियानिरूपितफारकत्ववत एप फर्मणो ग्रहणात् पप्ठयसिद्धिरिति भाषः । नन्वेवं घनन्तादौ साध्यक्रियाया भाने करणादीनामपि तत्रान्वयः स्यादित्या- पवंरीत्येति । पवम् =क्रियांशवत् । दर्पणव्याख्या मियान्तराकाङ्कानुस्यापकतावरछेदकधर्मवत्यम्-असरवभूतम्वमिति मते त्या दोष. प्रागुक्त एव। साधनामाडोन्यापना- पाठेवधर्मवापरूपतया परिष्कृते तु न पापि दोप इति । तथाभिधाने इति उपसायग्वेन रूपेण मनीतापिग्यर्थः । 8 ओदनस्येति अनादनपदं तदुलादिपरम्, अन्यथा विहिनस्यवादनपदार्धतया रास्य पारासम्भवेन थाधिता धंकताऽऽपत्ते. 12 कर्म पप्ठथा इति कमरयेन कर्मशमायाः या एयेत्यर्थः। ॐ मानत्यादिति अनुपपतिरूप- प्रमाणावादियः । धमन्तेन सिद्धभावस्यैवाऽभिधाने फारकाणां माध्यस्वभावनियाऽन्ययित्यनियमेनीदनस्यापारयतया रयेन तत्र पाध्यनुपपसेरेव तस्य साध्यस्वभावरियाकये मानत्वादिति भायः । ६ क्रियान्वयादिति र साध्यस्वभावाया. दतमपत्यर्थस्य परम्पराम्ययादित्यर्थः । भन्योदनस्य कृदन्तार्थफलाश्रयस्वरूपरन्तयोम्पस्यापि सापेन क्य तदनुपपत्तिरन माह--ॐन लोपेति समाधिमौकर्यादुक्तम् । प्रत्यासस्या पदापर्णपाययं तदायगारपस्यैव पर्मतालमेन पारपदास्प पियावेन भषापर्यस्य दियावपि पानीदने समयस्व दुसरअनु सर मा भू मापसी, शाह या प्रयोगोपपरिमि रोख, सर्वत्र सम्बन्धपाध्ये प्रयोगारपाया कश्मीरियादिविधिपर्यापयरिच 'जगतः पाही कम्मरन कमवतारकमयंसिद्धपोधोपाप समातरमले “गतियारकोपपदार" (पा. मु. 412113) यदिति निरनियोहा माननि विमापते, तदा प्रों कि मप्रयोजन पाणिनिहितमिति भार । नशिणया भाषायपर काgrat naपिसरणावस्यापि सम्भगायापर्धाऽमस्याऽपि 'का: पार.यापि प्रगाते PATrया परिनिएरीत्येति । भन्दै गु भामयपणाने मम्मधिोनारपंच रिप-भानपदारयर प्रगानमाधिमेदार मानवाया ५. निगापा पापापम्पमधिभदान सामान पायामुपनि साम्पा मित्रमिरियापरिvिer! समिनिए पपा 'भौरमाप पारपादामोदनाप कामयागारमापारी धानुमायणपेप: ICTE rrrrroriran पत्र- - ·अन्ये तु ओज सहोऽम्भसा वर्तते, इत्यधिकारे "तप्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम्" (पा० सू० ४४२८) इति सूत्रे द्वितीयान्ततच्छन्दग्रहण ज्ञापकम्-'क्रियाविशेषणाद् द्वितीया' इत्यस्यार्थस्य, नतु स्तोकाद्यर्थस्य कर्मत्वमपि, फलस्य फलाश्रय- धात्वर्थनिर्णयः अत एव 'स्तोकं पचति' इतिवत् 'स्तोकं पाकः' इत्युपपद्यते इति ॥ १४ ॥ एतदेव स्पष्टयति- साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिवन्धना । सिद्धभावस्तु यस्तस्याः सं घनादिनिवन्धनः ॥१५॥ नच धनादिभिः सिद्धत्वेनाभिधाने मानाभावः, 'पाक' इत्युक्ते, भवति नष्टो वेत्याधाकासो- स्थापनस्यैव मानत्वात्, प्रभा . - स्तोफ पाक इति-व्यपदेशिवद्भावेन फलस्यापि फलाश्रयत्वेन कर्मतया तत्समानाधिकरणात्स्तोकपदाद् द्वितीया। अत एव क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्' इत्यभियुक्तोक्ति सङ्गच्छते । नच द्योगे 'कर्तृकर्मणो' इति षष्ठ्या द्वितीयाया बाध. स्यादिति वाच्यम्, कर्तृसाहचर्य्याद् भेदेन क्रियान्ययिनः कर्मण एव तेन पष्ठीविधानात् । प्रकृते च फलेऽभेदेनैव स्तोकपदार्थस्यान्वयः। अत्र च 'मलोप- वचनश्च' इति वार्तिकमेव मानम्, अन्यथा 'दारुणाध्यापक ' इति भाप्योक्तमुदाहरणमसगत स्यात् , कृयोग- पप्ठ्या समासेन सिद्धस्यात् । नचैवं 'कर्तृकर्मणोः इत्यस्य वैयर्थ्यम् , 'कर्तरि कृत्' इति सूत्रभाष्यानुरोधेन तुमुन्नादीनामिव क्तिनोऽपि साध्यावस्थापन्नधात्वर्थानुवादकत्वमेवेति 'यत्रस्य कृति.' इत्यादी चरितार्थत्वात् । नच शेपपप्ठ्यैव समासो वाम्यञ्चेति वाच्यम् , कर्तृत्वादिना वोधासिद्धे. । यद्वा-'ओज.सहोम्भसा वर्तते' इत्यतः 'वर्तते' इत्यनुवर्त्य 'तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमफूलम्' इत्यनेन द्वितीयान्तात् प्रतीपान्वीपादिशब्दात् 'वर्तते' इत्यर्थे ठग विधीयते । तत्र 'वर्तते' इत्यस्याकर्मकन्याद् द्वितीया- न्तादृग्विधानवैयर्सेन ज्ञाप्यते-'क्रियाविशेषणाद् द्वितीया भवति' इति, नतु व्यपदेशिवभावेन कर्मत्वम् , फलतावच्छेदकसम्नन्वेन फलाश्रयत्वाभावादिति स्तोकशन्दात् पप्ठयप्राप्ति ॥१४॥ पतदेव = प्रकृत्या साध्यावस्था, प्रत्ययेन साधनावस्थेत्यर्थस्वरूपमेव ! साध्यत्वेनेति-तत्र पाकादिशब्दे साध्यत्वेन प्रतीयमाना या क्रिया सा धातुरूप निरन्धनम् प्रतिपादकं यस्याः सा धातुप्रतिपाद्या निन्या वाचकतासम्बन्धेनास्ति ! यद्वा-धातुरूपं निबन्धनम् =निमित्तं यस्या. क्रियायाः । प्रतीतो यन्निमित्तजन्यत्व वत् प्रतीयमानक्रियायामारोप्यान्यपदार्थत्वं तस्याः । तस्याः= क्रियायाः, यः सिद्धभायः सिद्धत्वम् । स रमादि निवन्धनम् प्रतिपादक यस्य स घभादिनियन्धन --घनादिप्रतिपाद्य इत्यर्थ । कारिकाप्रतिपाद्यमर्थ शङ्कासमाधिभ्यां द्रढयति-नच इत्यादिना । आकाहोत्थापनस्येति-क्रियान्तराकासोत्त्थापक्तावच्छेदकधर्म- दर्पणव्याख्या * अत एवेति * अन्यथा तादृशप्रयोगानुपपत्तिस्तादृशफलस्य वाच्यत्वे तु तस्य व्यपदेशिपभावेन स्वमम्बन्धितया कर्मवात् तत्समानाधिकरणस्तोकादिशब्देभ्यो द्वितीयोपपत्ति । तत्र स्तोकादिम्य कर्तृकर्मणोरिति पष्टी तु न, कर्तृ- साहचर्येण भेदान्वयिन एव कर्मणस्ता ग्रहणात् । अत एव "पूजनापूजितम्" इति सूत्रे भाष्ये 'दारुणं यथा भवति तथाऽध्यापक इत्य दारुणाध्यापकसिधर्थ मलोपवयनमारब्धं भाष्ये'। अन्यया, कर्तकर्मणोरिति विहितपश्यन्तेन समास तद्वैयर्य स्फुटमेत्यन्यत्र विस्तर । स्वाऽभावात् । एवञ्च न तवाचकेभ्य पष्ठीप्रसक्तिरित्याहुः ॥

·प्रभा-दर्पणसहिते याकरणभूषणसारे धातूपस्थाप्यायां तदसम्भवस्योक्तत्वात् , 'स्तोकः पाकः' इत्यनापत्तेश्च । तस्माद्धात्वर्थान्वये स्तोकादि शन्देभ्यो द्वितीया । घअर्थान्वये प्रथमा, पुंल्लिङ्गता चेति-तत्सिद्धये घनादेः शक्तिरुपेया। एतेन घजादीनां प्रयोगसाधुतामाप्रमिति नैयायिकनव्योक्तमपास्तम् । नच घमन्तशक्त्युपस्थाप्यान्वये 'स्तोकः पाकः' इति भवतीति वाच्यम् , यजन्तानुपूर्व्याः शक्ततावच्छेदकत्वे गौरवादनुशासनाच घनादेरेय तथा शक्तिक्ल्पनादिति दिक् । प्रभा वत्वस्यैव साधनरूपत्वमिति भाव । अनापत्तेश्चेति-प्रत्ययेन सिद्धावस्थापन्नक्रियाया अनभिधाने धातुप्रति- पाद्यक्रियायामेवाभेदान्वयेन द्वितीयैव स्यान तु प्रथमा, धात्वर्थतान्वये नपुसकालिगता च । धात्वर्थान्वये धात्यर्थफलान्वये। द्वितीयेति-पदार्थमानस्य लिङ्गन्यवत्त्वेन प्रियाया अपि हिमानयवत्त्वात् नियाविशेषणे विनिगमनाविरहाल्लिङ्गये प्राप्ते 'मामान्ये नपुसकम्' इति नपुसकविधानात । धज्वाच्यक्रियाया 'घबजप पुसि' इति पुरत्वनिर्णयान तद्विशेपणे नपुसकत्वमिति भार घाति-धार्थस्य सिद्धरूपत्वेन-लिङ्गसड्या न्वयित्वेन भानम्। एव च्यापारान्वयेऽपि 'स्तोक पाक ' इत्येव, व्यापारस्याफ्र्मतयातद्विशेषणे द्वितीयाया अप्राप्ते। घस्तुतस्तु 'तत्प्रत्यनुपूर्वम्' इति ज्ञापसिद्धेन क्रियानिशेपणाद् द्वितीया' इति वचनेन साध्यभूतव्यापारान्वयेऽपि द्वितोयैव । पतेन = घनादिशम्त्या उक्तप्रयोगव्यवस्थापनेन। कातन्त्रपरिशिष्टमतमनूद्य दूपयति-नच इत्यादिना तथाहि-'पाक पश्य' इत्यादी पबन्तानुपूर्त्या शक्ततावच्छेदकत्यमावश्यकम्, अन्यथा सुनर्थसङ्ख्यार्मा- देर्धात्वर्थेऽन्वयो न स्यात् , धातो सुवप्रकृतित्वात् , प्रत्ययाना प्रकृयर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वनियमात् । प्रकृत्येक देशार्थेऽपि अन्वयाभ्युपगमे तु यनै क एव कर्ता पाकद्वय करोति तत्र पाके द्वित्वान्वयानाधात् 'पचन्तौ पश्य' इति प्रयोगापत्ति । ननु 'धात्वर्थे सुनर्थसयान्वयघुद्धिम्प्रति धातूत्तरप्रत्ययविशेष्यकयत्किञ्चिदर्थपरत्वज्ञान प्रतिबन्धकम्' इत्युच्यते, अस्ति च प्रकृते 'शता फ्तृवोधको भवतु' इति ज्ञानम् , तथाच न तन सख्यान्वय इति चेन, कल्पनागौरवात् । एवञ्च प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थान्वयाभिप्रायेण धमन्ते शक्तिरपेया। एवञ्च घमन्तार्थेऽन्व- याभिप्रायेण 'स्तोक पाक' इत्यपि सिध्यतीत्याशङ्कायामाह-गौरवादनुशासनाच्चेति । नच वैयाकरण- दर्पणव्याख्या 2 उक्तत्वादिति क्रियान्नराकासाऽनुत्थापकतावच्छेदकरूपयत्व साध्यत्वमित्यादिनत्यर्थ , क्यिान्तराकाहागुत्था पकतावच्छेदकरूपेणोपस्थिते प्रियान्वयासम्भवादिति भाव । तेन रूपेणोपस्थिते 'पश्य मृगोधावति' इत्यादौ व्यभिचरितत्या वाह-* स्तोक पाक इति ॐ घना सिद्धावस्थायाया अबोधन धारवयोवशेषणवाचस्तोकादिशब्दस्य हिसपनाम नपुसकत्वापत्तिरिति भाव । तदेव विशदयति- तस्मादिति । एतेनेति धनादीनां सिद्धावस्थाऽऽपतक्रियावाच कायव्यवस्थापनेनेत्यर्थ । प्रयोगसाधुतामानमिति ॐ मात्रपदेन वाचकत्वव्यवच्छेद । 8 नेयायिकनव्योक्तमिति धातूना मुश्विभक्त्यप्रकृतित्वात्तदर्थे सुवर्थसाकर्मत्वादीनामन्वयानुपपत्त्या धातो रिच घअन्तस्यापि क्रियावाचकत्वमभ्युपेयम् प्रकृत्येकदेशार्थे तदन्वयाऽम्युपगमे तु यन पाक देहित्वादिक बाधितम्, पाका देश तदयाधितम तय ‘पचन्ती पश्यति' इत्यादिप्रयोगापत्ते । धातूपस्थाप्यार्थे तुयान्वययोधं प्रति सद्धातूतरघमिककिश्चिदर्य परत्यज्ञानस्य प्रतिवन्धमायावगमे तु गौरवम् । एवं यत्र धातुमात्रस्य पाकादौ तापर्य तत्र तद्विशेषतावाचकस्तोपदाद् हितीयेव । यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य तत्र सद्विशेपणवाचकपद सरसमाननिभक्तिकमेवेति कातन्त्रपरिशिष्टम्मत नयनयायिक मतग्वेनानूध सूपयति-नचेति । ॐ गौरवादिति ।

·धात्वर्थनिर्णयः एवञ्च घशक्तयभिप्रायेण 'कृदभिहितः' इति भाग्यम् , अतो न तद्विरोध इति भार॥ १५ ॥ ननु कारकाणां भावनान्वयनियम एव 'पाकः' इत्यत्रापि कर्मपप्ठ्यनुसारेण मापनाया वाच्यत्वं सिद्धयेत् । स एव कुत इत्याशङ्का समाधत्ते- सम्बोधनान्तं कृत्वोऽर्धाः कारकं प्रथमो वतिः । धातुसम्बन्धाधिकारनिष्पन्नमसमस्तनम् ॥१६॥ सम्बोधनान्तस्य क्रियायामन्वयः, 'त्वं ब्रूहि देवदत्त' इत्यादौ निघातानुरोधाद , "समाननाये प्रभा दानादिरूप, सिद्धान्तेऽपि वृत्तिमात्रे समुदायशक्तिरावश्यकी, अन्यथा 'कृत्तद्धित' इति सूत्रेऽपि अर्थवग्रहणानुवृत्त्या प्रातिपदिकत्य न स्यादिति वाच्यम् , समुदायशक्तरावश्यक्त्वेऽपि 'तयोरेव' 'भाव' 'अतिरि च' इत्यादि- शास्त्रबलात्कृतोऽप्यर्थवत्त्यस्यावश्यकत्वात् , अन्यथा सशि शरनुत्पत्या जनमेजयाद्यसिद्धयापत्ते । नच सर- निमित्तकगुणेन सिद्धि, तस्य जित्वेन रिडति च' इति गुणनिषेधात् ।। १५ ।। स एव = कारकाणा भावनायामेवान्वय इति नियम एव । सम्वोधनान्तमिति-सम्बोधनान्तमित्यस्य सम्बोधनविभक्त्यन्तार्थ इत्यर्थ । प्रियायाम् = साध्यभूतनियायामन्वेति, रुयोर्था- मियायामनुयन्ति । कारकम् , प्रथमवत्यर्थच तत्रैवान्वेति, धातुसम्बन्धाधिकारनिष्पन्नार्थोऽसमस्तनअर्थश्च नियायामन्तीत्यर्थ. । देघदत्तेति-बोधनाय सम्मुखीकरण सम्बोधनमिति व्युत्पत्त्या 'प्रकृतनाझ्याविषयक नोधफ्लपश्रोभिमुसी- भावानुलव्यापारविपयकेच्छा सम्बोधनविभक्त्यर्थ ' । अभिमुसीभाव.ध-'प्रवनाक्यार्थबोधाय श्रोतुर्मनी- तत्र देवदत्तस्य निष्टत्वसम्बन्धन विभक्त्यर्थंकदेशे प्रतवाफ्यारिपयकत्रोधफ्ल्याभिमुग्गी- भावेऽन्वय , विशिष्टेच्छायाश्च विषयत्वसम्बन्धेन गापणनियायाम पर । तयाच देवदत्तनिष्ठो य प्रत- वाक्यार्थविषयकयोधफलकोऽभिमुखीभावस्तदनुठूलो व्यापार =सम्बोधनविभक्त्यन्तपयोगर पो वक्तृनिष्टस्व- द्विपयकेच्छा प्रयोक्तु , ताशेच्छाविषय प्रवर्तनाविषयश्च त्वत्पर्तृक भाषणमिति 'चमूहि देवदत्त' इत्यनेन वोध । तथाच देवदत्तस्य निष्ठत्वसम्बन्धेन अभिमुखीभावे, तस्य च विषयितासम्बन्धेनेन्छायाम् , तम्याश्च विषयतासम्बन्धेन भापणेऽन्वय , इति देवदत्तस्य स्वनिष्ठविपयतानिरूपितविपयतानिरूपितविषयतानिरूपितविष- दर्पणव्याख्या गनु भावारयातवद्भावविहितघनादीना धावानुवादरत्ये स्थिते प्रागुक्त प्रयोगोपपत्तयेऽनायस्या घनन्तानुपयां राम तावच्छेदकत्यस्वीकार आवश्यक इयत आहन्त ॐ अनुशासनादिति तथाच गुस्भूनानुपा शत्ततावन्दैदरापेक्षया- नुशापनानुगुण्यादुक्तप्रयोगोपपत्तये घायस्यैव सत्त्यमुचितमिति भाव । ननु घनादीनाच्यापारावाचकत्वेऽपि "क्रियाविशपणाद् द्विताया इत्यत्र रियापदस्य पाकार्यकनया तयानुपरयाप्यपरवान् 'स्नोक पाई' इत्यादौ धातूपस्थाप्यपारस्योक्तविशेषणल्यात तद्विरापणाचापदाद् द्वितीयाऽऽपत्तिरत भाई दिगिनि तदर्थस्तु-स्यादेव यदि निया विशेषणाद् द्वितीयेति स्वतन्त्रमनुशामा स्यात् , किन्यस्मदुमपरिनार्थकयनमैव नत् । तयाचे वा त्वन्मते स्तोम्' इत्यनापत्तश्चति ॥ १५॥ दियायामिति स प्रवर्तनापियक्रियायामित्यर्थ । तन तदनन्वये निघाताऽनुपपत्ति प्रमा यति निया- ताऽनुरोधादिति । समानवाक्य इति 6 | 'आग्यात संविशेषग वाश्यम्' इनि समर्थसूयमान्यामाज्ञा परम्परया दा पदार्थान्तराऽन्धितक्रियानोधकारयातस्यैकवाध्यतालाभेन सम्बोधनान्तार्थस्य प्रियायामान्वये 'स्वं हि देवदत्त'इत्यादौ तदापात् 'समानयारये' इति, प्रकृत्यामन्त्रितस्येति विहितस निघातस्यानुपपत्तरियासण्टरार्य । सत्र 'शाहीना ते आदन दास्यानि ·११२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा + यतावत्त्वरूपपरम्परासम्बन्धेन भापणक्रियायामन्वयात् देवदत्तपदार्थभापणक्रिययोः विशेष्यविशेपणभावस- स्वादेकवाक्यस्थत्वम् । तथाहि-स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावत्त्व-स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वा- चच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावत्त्वैतदन्यतरसम्बन्धेन क्रियाविशिष्टार्थप्रयोजकत्वरूपैकवाक्यत्वघटकद्विती- यान्यतरसम्बन्धो देवदत्तपदे सुलभः । तथाहि भापणक्रियानिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यता इच्छानिष्ठा वन्निरूपितप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यताऽभिमुखीभावनिष्ठा तनिरूपितप्रकारतावत्त्वं देवदत्तस्येति तत्प्रयोजकत्वं देवदत्तपदे इति 'त्वं ब्रूहि देवदत्त' इत्यत्र पदात्परस्यामन्त्रितस्य निघात ( अनुदात्त) इत्यर्थकेन 'आमन्त्रितस्य च' इत्यनेन निघातः सियति, निमित्तं ब्रूहिपदं निमित्ति (कायि) देवदत्तपदं तयोरेकवाक्यस्थ-. त्वात् । यद्वा विभक्त्यर्थसम्बन्धेन देवदत्तस्य भापणे प्रकारत्वमिति प्रथमनिरूपितत्वमादायैव लक्षणसमन्वयः । नागेशमते तु बोधनायाभिमुखीभावः सम्बोधनमिति व्युत्पत्त्या 'बोधफलकाभिमुखीभाव एव विभ- क्त्यर्थः', तस्य च संख्याया इव प्रकृत्यर्थे आश्रयतासम्बन्धेनान्वयः। प्रकृत्यर्थस्य च 'प्राप्ताभिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते' इति हर्युक्तरुद्देश्यतानिरुपकत्वसम्बन्धेन प्रवर्तनान्वयद्वारा विधेयभूतक्रियायामन्वयः तथाच अभि. मुखीभवद् देवदत्तोदेश्यकप्रवर्तनाविपयः त्वत्कर्तृकं भाषणमिति बोधः। एवं 'प्रजानि देवदत्त' इत्यत्र प्राचीन- मते 'प्रकृतवाक्यार्थविषयकवोधफलकदेवदत्तनिष्ठाभिमुखीभावानुकूलव्यापारविपयकेच्छाविपयः प्राप्तकालिक मत्कर्तृकं गमनम्' इति बोधः । नव्यमते-जानीहि' इत्यस्याध्याहारः। तथाचाभिमुसीभवद् देवदत्तोदेश्यक- प्रवर्तनाविपयः भत्कर्तृकबजनविषयकं त्वत्कर्तृकं ज्ञानमिति बोधः । अन अजननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकार- ताया देवदत्तेऽभावेऽपि साक्षात्परम्परासाधारणाख्यातार्थनिष्ठविपयत्तानिरूपितविपयताप्रयोजकत्यरूपस्यैक- वाक्यत्वस्य सत्त्वेन निमित्तनिमित्तिनोरेकवाक्यस्थत्वानिधातसिद्धिः । अस्ति च प्रकृते आख्यातार्थवजन- निष्ठविपयतानिरूपितज्ञाननिष्ठा विपयता तन्निरूपिवा विपयता च प्रवर्तनानिष्ठा तनिरूपिता विपयत्ता देय- दत्तनिष्ठा तत्प्रयोजकत्वं देवदत्तस्येति निघातसिद्धिः। अत एव 'तिड्समानाधिकारणे प्रथमा' इति पार्तिकमते देवदत्तपदात् प्रथमा सिध्यति । यत्तु स्वोटेश्यकावर्तनाविपयत्वसम्बन्धेन क्रियायामन्वय इति तन्न, नामार्थस्य साक्षाद् भेदसम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्ययस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा कर्मत्वादिसम्बन्धेन अन्वये 'तण्डुलः पचति' इत्यपि स्यात् । तस्माद् विभक्त पर्थसम्बन्धेन विभक्कयर्थान्वयद्वारा या क्रियायामन्वय इत्येव पक्षो ज्यायान् । प्राचीनमते 'प्रजानि देव- दत्त' इत्यत्र तिसामानाधिकरण्याभायात् प्रथमा न सिध्यतीत्यतो नव्यमतमेवादरणीयम् । 'उद्देश्यत्यसम्बन्धेन प्रवर्तनायामन्वयः' इत्यनेन सिद्धस्यैव सम्बोध्यत्वं सूचितम् । तेन 'राजन भव युध्यस्च' इत्यस्य न साधुत्वम्, सिद्धस्ययोदेश्यत्वात्, राजत्वस्य चासिद्धत्वात् । एवञ्च सम्बोध्यतावच्छेदकधर्मायन्छिन्नस्य सम्योध्यतायन्छेदक रूपेण सिद्धत्वे एव सम्बोधनविभत्तिरिति फलितम् । 'आस्यातं सविशेषणं वाक्यम्' इति समर्थसूत्रोक्तंकवाक्य- त्वस्य, पूर्वोक्तंकवाक्यत्वस्य च पचति भवति देवदत्त' इत्यत्र सत्त्वाग्निपातसिद्धिः । नचान पाको भवति' इत्यर्थे देवदत्तपदार्थस्य तत्रानन्ययान्निधातासिद्धिः, किञ्च तिसामानाधिकरण्याभावात् प्रथमानुपपत्तिरिति पाच्यम्, 'जानीहि' इत्यस्याध्याहारेणादीपात् , 'वायफदेश'न्यायेन तावन्मात्रस्यैव ज्ञानार्थपत्याद्वातिहन्त- दर्पणच्यास्या दयावी शालीनाम्' इत्यादेः समानयागम्यष्यसिदये 'परम्पाया' इति । 'पनि भानि' इत्यादिपाधारणं घेतत् । प्रहरी व गम्पोधनम्यामुयाविषपनयागुवाचाय पियमानया, विधेयताया निष्टयन सय मम्वोधमागार्यान्यपापियार समानपारपरययमातमिति भावः। बोधस्यप्रामिगुर्मागरमानुालण्यापारविषयदेपदयापाविपापभि ·कान्वितक्रियावोधस्वरूपैश्वास्यत्वस्य सुप्चयसुप्तिइन्तचयसाधारणस्य सस्वेऽपि दात्तिक्कारपरिमाश्तिश्रयमाणेकतिद्वरूपै- ११३ धात्वर्थनिर्णयः निघातयुष्मदस्मदादेशाः" इत्यनेन समानवाक्ये एव तन्नियमात् । उक्तञ्च वाक्यपदीये- सम्बोधनपदं यच तत् क्रियायां विशेषणम् । बजानि देवदत्तेति निघातोऽत्र तथा सति ॥ इति ।। 'पचति भवति देवदत्तः' इत्यादौ तु सूत्रभाप्यादिरीत्यैकवाक्यतासत्वात् स्यादेव निघातः, "तिङतिङः ( पा० सू० ७ । १ । ८८ ) इति सूत्रयता तिङन्तानामप्येकवाक्यतास्वीकारात् । 'एकतिङ् वाक्यम्' इति वदतां प्रभा एकतिङिति-एकम् , द्वयादिघटितेऽप्येकवाक्यत्वे सूत्रकारसम्मतिमाह-तिङतिङ इति-तिइन्तद्वये एकवाम्यत्वाभावे 'अतिडः' त्यस्य चैयर्थ्यापत्त्या तिडन्तद्वयेऽपि एकवाक्यत्वं सूत्रकृदभिमतमिति प्रतीयते इति भावः । भाष्यकृता तु पचति भवति' इत्यस्य 'पचिक्रिया भवतिक्रियायाः कर्यो भवन्ति' इत्यर्थः स्वयमेवोक्तः । तदुक्तं हरिणा- 'बहुप्यपि तिडन्तेषु साकाइलेवेकवाक्यता। तिङन्तेभ्यो निघातस्य पर्युदासस्तथाऽर्थवान् ॥ इति । =अद्वितीयं तिङन्तं यत्र समुदाये तद्वाक्यमित्यर्थः । अत्रापि 'विशेषणविशिष्टक्रिया- र्यकम्' इति विशेषणं देयम् , अन्यथा 'पठति चैत्रः, पचति मैत्रः' इत्यत्र 'चैत्रः पचति' इत्यंशमादाय निघाता- पत्तिः, एकतिहटितत्वात्, तदाने तु पचतिना सह चैत्रस्य सम्बन्धाभायान्न दोपः । हरिणाप्युक्तम्- 'एकतिड्यम्य वाक्यन्तु शास्त्रे नियतलक्षणम् । तस्यातिइग्रहणे नार्थो वास्यभेदान्न विद्यते ॥ इति । दर्पणव्याख्या भाषणामसि । तन हरिसम्मतिमाह-~-3 उक्तश्चेति । 8 सम्बोधनपदमिति तद्वोध्यमित्यर्थः । विशेषणमिति स्वाहेश्यस्प्रवचनाविषय वरूपपरम्परा- सम्बन्धेनेत्यर्थः । बजानीत्यस्य हि जानीहि' इति शेषः, सिद्धस्याभिमुखीभावमा सम्बोधनं विदुः। माहाऽऽभिमुख्यो हि जनः क्रियासु विनियुज्यते ॥ इति कारिकान्तरे 'पिनियुज्यते' इति वदता प्रवर्तनाविपयरियायामेव दन्वययोधनात् । प्रवर्तनोद्देश्यस्यय तद्विषय क्रियोदृश्यत्यादुद्देश्यविधेयभावस्य तयोः संसर्गमर्यादया लाभादेश्याम्यतया निघात इति तदर्थः । शान्दयोधस्वन सम्बोधन- विषयदेवदत्तोडेश्यकप्रवर्तगाविषयो मन्ककनजनर्मक ज्ञानमिति । 8 सूत्रभाष्यादिरीत्येति र भूवादिसमर्थ सूत्रस्थ- भाप्योक्तरीत्येत्यर्थः। स्यादेवेति * आमन्त्रितदेवदत्तपदस्येत्यर्थः । अन्न 'जानीहि इति पदाण्याहारेणोकरीत्या देवदत्तपदस्यकवाक्यस्थ- स्वाभतेरित भावः । तत्र सूत्रकारसम्मतिमाह छ तिड्डतिड इतीति । तिङन्तानामिति छ यहुवचनेन प्रहने 'जानीहि' पदाध्याहारः सूच्यते, अन्यथा तब निघाताप्रापया तरपर्युदासबोधकातिहणस्य वैयपित्तरिति भावः। सम्मतिरिय सूत्रकृत एकवाक्यताशे निघाताशे च । भाग्यसम्मतिरनु न, तेनातिहणस्य प्रत्यारयानात् । मन्वय कथमतिहणप्रत्याश्यानसन्मतिः, पचति भवतीयंत्र निघातवारकतया तस्याऽवश्यकत्यादिति चेन, तर कार- क्याश्यावस्य तथासत्वादित्याशयात् । तथाचोक्तस्थले साइक्विाश्यत्वाभावानियताप्रसक्तिरेवैत सूचनायैव ॐ स्यादेव निधान ·११४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे वार्तिककाराणां मते परं न। वस्तुतस्तु 'एकतिविशेष्यकं वाक्यम्' इति तदभिप्रायस्य हेलाराजीयादौ, वैयाकरणभूषणेऽस्माभिश्व प्रतिपादितत्वात्तन्मतेऽपि भवत्येवेत्यवधेयम् ।। कृत्योर्थाः, प्रभा नियतलक्षणम् = विवक्षितैकत्वम् । ऋपीणां दर्शनं तात्त्विकं भवतीति मतभेदेन वाक्यत्वभेदो न न्याय्य इत्याह-वस्तुतस्त्यिति-एकं तिङन्तं मुख्यविशेप्यीभूतार्थप्रतिपादकं यत्रेति व्युत्पत्त्या मुख्यविशेष्यताश्नया- र्थयोधकैकतिडन्तघटितसमुदायत्वरूपं वाक्यत्वं फलितम् । नन्वेकतिवदितस्य वाक्यत्वे त्वया शयितव्यम्' 'ब्रूहि भ्रूहि देवदत्त' इत्यस्य चैकवाक्यत्वानापत्तिः, आये तिडन्तघटितत्वाभावात् , द्वितीये 'तिउन्तद्वयघटि- तत्वात् । किश्च, 'त्वया शयितव्यमिति मैत्रो ब्रूते' इत्यस्यैकवाक्यत्वापत्तिश्य, इति चेन्न, 'मुख्यविशेष्यतायोग्य- क्रियाप्रतिपादकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिततात्पर्यायविशेष्यतावत् , पदाघटकञ्च यत्पदद्वयं तदघटितत्वे सति परस्परनिरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयत्वाप्रयोजकपदाघटितत्वमेकवाक्यत्वम् इति स्वीकारेणादोषात् । आये मुख्यविशेष्यतायोग्यक्रियाप्रतिपादकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिततात्पर्यायविशेष्यतावद् एकमेव शयितव्यपदमिति तादापद्वयाघटित्वात् , द्वितीये 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रेण 'सर्वस्य द्वे' इति द्विर्वचननिर्देशेन एकस्य पदस्य स्थाने द्वे पदे समुदिते युगपदादेशत्वेन विधीयते। अतः स्थानिवद्भावेन समुदायस्य पदत्वम् , अवयवयोश्च स्वत एव, अनानस्तमितावयवभेदस्य समुदायस्याऽदेशत्वात्। एवञ्च 'वृक्षान वृक्षान्' इत्यत्र गत्वनिषेधः, 'अश्वेऽश्वे' इत्यादौ पूर्वरूपादिकम् , 'अश्नीताश्नीत' इत्यादौ पररूपाभावादिकञ्च सिध्यति । तथाच यद्यपि 'बेहि ब्रूहि' इति पदद्वयम्, तथापि समुदायरूपपघटकतया पदाघटकपदद्वयाघटितत्वरय तत्राक्षतत्वात् । तृतीये घदनक्रियायां शयनस्य कर्मत्वेऽपि मुख्यविशेपत्तायोग्यक्रियावाचकपदद्वयघटितत्वाद् दोपाभावो बोध्यः । उदासीनपदमादायातिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । यथा-'त्वया शयितव्यं देवदत्तस्य वस्त्रम् इत्येतद्घटके 'त्वया शयितव्यं देवदत्तस्य' इत्यत्र । एतेन-'सुप्तिडन्तचयो वाक्यं क्रिया या कारकान्विता'। इत्यमरकारोक्तं लौकिकवाक्यलक्षणमपि संगृहीतम् । 'क्रिया वा' इत्यत्र 'वा' शब्दश्चेदर्थे । 'सुप्सिडन्तचयः' इत्यत्र सुप् च तिड् च सुप्तिडौ तावन्तौ ययोरते सुप्तिडन्ते, सुविशिष्टं तिडन्तं सुप्तिडन्तम , मुप्तिडन्ते च सुप्ति- इन्तञ्च सुप्तिइन्तानि तेषां चय इत्यर्थः । तथाच सुमन्तचयः-'देवदत्तेन शयितव्यम्' इत्यादिः, तिइन्तचयः- 'पचति, भवति' इत्यादिः, सुवन्तविशिष्ठतिइन्तचय:-'चैत्रः पपति' इत्यादिः, त्रयाणामपि वाक्यत्वम् । 'अर्थक्यादेकं वाक्यं साकाई चेद्विभागे स्यात् । इति जैमिनिसूत्रमप्येतत्परमेव । हेलाराजोयेति-हेलाराजः =वाक्यपदीयटीकाकारः, तस्येदं व्या- ग्यानमित्यर्थे 'वा नामधेयस्य' इत्यनेन वृद्धत्वे 'वृद्धाच्छ.' इत्यनेन छप्रत्यये हेलाराजीय इति शब्दः सिध्यति । कृत्योऽर्था इति कृत्वसुच् सुच् च द्वाय कृत्योऽर्थों प्रत्ययो, बहुवचनन्तु लक्ष्यबहुवाभिप्रायेण ! तत्रैकशब्दात् 'एकस्य सकुच्च' इति सुचि सकदादेशे एकवारं पचतीत्यर्थे- 'सत्पचति' इत्यस्य साधुत्वम् । गणनव-कस्यचित्पदार्थस्य संरयावत्तया योधनम । अभ्यावृत्तिश्चैक्शन्देन बोधयितुं न शक्यते इति दर्पणव्याख्या इति की सम्भावनाघोतवतिक उपादानम् । तदेतदाविवरोति-8 यातिककाराणामिति परम् वेयरम् । यथाश्रुतमूत्रमनुरगाह 8 वस्तुतस्त्विति । हेलाराजीय इति बहुप्वपि विडन्नेषु सारावास्यता । निधन्तेभ्यो निधानस्य प्रतिपेधस्तथाऽर्थधान् ॥ इति धाक्यपदीयम्याग्याएसर इति शेषः। 8 तन्मतेऽपि भवत्येवेति इस निरमलौक्कियाश्यावस्यैव -- द ·धात्वर्थनिर्णयः "संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्" (पा० मू० ५। ४ । १७ ) इति क्रियायोगे तत्साधु त्वोक्तः, क्रियाया अभ्यावृत्तिः = पुनः पुनर्जन्म, तस्मिन् द्योत्ये इति तदर्थात् । कारकम् , 'कारके' इत्यधिकृत्य तेषां व्युत्पादनात् । कारकशब्दो हि क्रियापरः, करोति कर्तृकर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्तेः । तथाचाग्रिमेष्वपादानादिसंज्ञाविधिपु क्रियाऽर्थककारकशब्दा- नुत्या क्रियान्वयिनामेव संज्ञति भाष्ये स्पष्टम् । प्रथमो वतिः, "तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः" (पा० सू० ५। १ । ११५) इति निहितः, प्रभा . अभ्यावृत्तिरन न सम्वध्यते । क्रियागणनाया मुजन, 'द्विनिचतुर्थ्य सुच्' इति द्वयादिभ्य मुजेर, इनि पञ्चा दिभ्य एव कृत्वसुन्प्रत्ययो वोध्य । 'पञ्चकृत्वो भुते' इत्यादौ पञ्चादिश दास्तत्सरयोत्पत्तिपरास्नयोतमाशा कृत्वसुजादय । पुन पुनर्जन्मेवाभ्यावृत्तिस्तस्याश्च साध्यार्थविपयतया प्रियायामेच सम्भव , न द्रव्यगुणयो, तयो सिद्धस्वभावत्वात् । पुन पुनर्दण्ड , पुन पुन स्थूल , इत्यादावपि भवतिक्रियाया ण्याभ्यावृत्ति, एपञ्चाभ्यावृत्ते नियायामेवान्वय आवश्यक , तदन्ययिताऽवन्छेदकस्यान्यनासम्भात् । नन्वेय क्रियापदण व्यर्थम् , 'एको देवदत्त' इत्यत्र सुज्वारणायोत्तरमूने क्रियाग्रहणस्याननुवृत्तेमक्तत्वात् । सइयायास्तत्तत्म- इयायत्तया बोधरूप यद्गणन तव हेतुतया गणनलाभे गणनग्रहण लोके गणनाया प्रसिद्धा ये तेपामेय ग्रहणार्थमिति युग्मशरादिश दान ते प्रत्यया । तथाच 'पञ्चमत्लो भुते' इत्यादिना पश्चादिसरयोत्पत्तिका वर्तमानादिकालिकी एकादिकर्डका भुज्यादिक्रिया इति बोध । कियापर इति-तथाच भाप्यम्- 'अथवा यावद् ब्रूयात् कियायामिति तावत्कारके इति' इति, कारकशद्ध नियापर्याय इति तदर्थ । 'पवन कृत्वा निर्देश उपपन्नो भवति-कारके' इति । इतरथा हि कारकेविति नूयात् ' इति भाप्यान् 'कार' इति विपयसप्तमी, 'अन्वयी' इत्यध्याहियते, तथाच 'क्रियाधामन्वयी कर्मादिसज्ञो भयति' इनि कर्मादिसज्ञाविधायकानामर्थ । एवञ्च 'कारके' इत्यस्य क्रियायामित्यर्थे कारकसज्ञा एव नास्ति । 'गतिकारको- पपदात्' इत्यादी कारकपदे स्वरितत्वप्रतिज्ञया सरितेनाधिक कार इत्यर्थमादाय कर्मादीना ग्रहण कियाs न्वायनामिति-क्रियायामन्वयि कर्मसङ्गं स्यात् , क्रियायामन्वयि कर्तृसन स्यादित्येव रूपेणेत्यर्थ इति-इदमुपलक्षणम्-'तदर्हम्' इति पिहितवतेरपि, तत्रापि नियाग्रहणानुवृत्ते, द्वितीयान्तादहणस्य कन्या क्रियाया पतिरित्यर्थ । तेन तुल्यमिति-तृतीयान्तातुल्यमित्यर्थे पति स्याद् यत्तुल्य सा किया चेदित्यर्थ । उपमानपदार्थ , उपमेयपदार्थश्च क्रियेति यावत्। तथाच 'ब्राह्मणपदधीते निय' इत्यनेन ब्राह्मणाध्ययनसन श्ववियर्तृकाध्ययनमिति योध । ब्राह्मणपदश्चान ब्राह्मणाध्ययने लाक्षणिकम् , तस्मात् क्रियानोधकान् तृतीया- न्ताद्वतिरिति फलितम् । 'ब्राह्मणसदृश क्षत्रिय ' इत्यर्थे 'ब्राह्मणवत् क्षत्रिय' इत्यसाधुरेव । 'पर्वतो महिमान , दर्पणव्याख्या ॐ पुन पुनर्जन्मेति ॥ अत एव सप्रवृत्ती, द्वि पचतीति न । 'पावो मुझे इत्यादौ पञ्चादिशा सस्योत्पत्तिपरा । तस्या एव कृत्वसुजादितिक । सूत्रस्वारस्याच्च तद्द्योत्यार्थस्य नियायामन्वय इति भाव । कियाऽन्वयिनामेव सत्यपादानादिमध्यम् । अचित्तथैव पाठ । * स्पष्टमिति * अन्ये तु-उत्तरभाष्ये करोति - क्रिया निवर्तयतीति न्युत्पत्तिप्रदर्शनारकारकत्वम् । अत एव ब्राह्मणस्य पुत्र पन्यान पृच्छनीत्यादौ माहाणस्य न कारक बम, पुत्रेणाऽन्यथासिद्धत्वात् । अत एव तेश कियायामन्वय । नियाननकमिति ज्ञात येत्याकासोदयेन, क्रियाया अपि जनकाकासया च तत्रैवान्वयस्यौचित्यात् । अत एव "गनिकारकोपपदाकृत" (पा० २०६।२ । ३९१) इत्यादी कारकशब्दस्यापादानादिपरता सद्गच्छते । 'कारके' इति न मयमायें सप्तमायादु । . का सा ·११४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे वार्तिककाराणां मते परं न । वस्तुतस्तु 'एकतिविशेष्यकं वाक्यम्' इति तदभिप्रायस्य हेलाराजीयादौ, वैयाकरणभूपणेऽस्माभिश्च प्रतिपादितत्वात्तन्मतेऽपि भवत्येवेत्यवधेयम् ।। कृत्योर्थाः, प्रभा नियतलक्षणम् = विवक्षितैकत्वम् । ऋषीणां दर्शनं तात्त्विकं भवतीति मतभेदेन वाक्यत्वभेदो न न्याय्य इत्याह यस्तुतस्त्विति–एकं तिङन्तं मुरयविशेष्यीभूतार्थप्रतिपादकं यत्रेनि व्युत्पत्त्या मुरयविशेष्यताश्रया- र्थवोधकैकतिडन्तघटितसमुदायत्वरूपं वाक्यत्वं फलितम् । नन्वेकतिवटितस्य वाक्यत्वे 'त्वया शयितव्यम्' 'घूहि प्रूहि देवदत्त' इत्यस्य चैकवाक्यत्वानापत्तिः, आये तिङन्तघटितत्वाभावात् , द्वितीये 'तिङन्तद्वयघटि- तत्वान् । फिञ्च, त्वया शयितव्यमिति मैत्रो ब्रूते' इत्यस्यैकवाक्यत्वापत्तिश्च, इति चेन्न, 'मुरयविशेष्यतायोग्य- क्रियाप्रतिपादकस्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिततात्पीयविशेष्यतावत् , पदाघटकश्च यत्पवयं तदघटितत्वे सति परस्परनिरूप्यनिरूपकभावापन्नविपयत्याप्रयोजकपदाघटितत्वमेकवाक्यत्वम् इति स्वीकारेणादोपात् । आये मुख्यविशेप्यतायोग्यक्रियाप्रतिपादकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिततात्पर्यायपिशेप्यतावद् एकमेव शयितव्यपदमिति तादृशपदद्वयाघटित्वात् , द्वितीये 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रेण 'सर्यस्य द्वे' इति द्विर्वचननिर्देशेन एक्स्य पदस्य स्थाने द्वे पदे समुदिते युगपदादेशत्वेन विधीयते । अतः स्थानिवद्भावैन समुदायस्य पदत्वम्, अवयपयोश्च स्वत एव, अनानस्तमितावयवभेदस्य समुदायस्याऽदेशत्वात् । एवञ्च 'वृक्षान् वृक्षान्' इत्यत्र णत्वनिषेधः, 'अश्वेऽश्वे' इत्यादौ पूर्वरूपादिकम् , 'अइनीताश्नीत' इत्यादौ पररूपाभावादिश्च सिध्यति । तथाच यद्यपि 'हि भूहि' इति पदद्वयम्, तथापि समुदायरूपपदघटकतया पदाघटकपदद्वयाघटितत्वस्य सन्नाक्षतत्वात् । तृतीये चदनक्रियायां शयनस्य कर्मत्वेऽपि मुख्यविशेषतायोग्यक्रियावाचकपदद्वयघटितत्वाद् दोपाभावो योध्यः । उदासीनपदमादायातिव्याप्तिवारणाय विशेप्यदलम् । यथा-'त्यया शयितव्यं देवदत्तस्य वलम्' इत्येतद्घटके 'त्वया शयितव्यं देवदत्तस्य' इत्यत्र । एतेन-'मुप्तिडन्तचयो वाक्यं क्रिया या कारयान्यिता'। इत्यमरकारोक्तं लौकिकवाक्यलक्षणमपि संगृहीतम् । 'फिया वा' इत्यत्र 'या' शब्दश्चेदर्थे । 'मुतिष्ठन्तयः' इत्यत्र मुप् च तिङ् च सुमिडी तावन्ती ययोरते सुप्तिडन्ते, मुविशिष्टं तिङन्तं सुप्तिडन्तम , मुनिडन्ते च मुप्ति. इन्ता मुतिइन्सानि तेषां घय इत्यर्थः । तथाच मुरन्तचयः-'देवदत्तेन शयितव्यम्' इत्यादिः, लिइन्तचयः- 'पचति, भयति' इत्यादिः, सुरन्तविशिष्टतिडन्तचयः-'चैत्रः पचति' इत्यादिः, प्रयाणामपि पास्यत्वम् । 'अर्थक्यादेक यास्यं साकाई चेद्विभागे म्यान'। इति जैमिनिसृग्रमप्येतत्परमेय । हेलाराजीयेतिहेलाराज: =यास्यपदीयटीकारामः, तम्येदं व्या- ग्यानमित्यर्थ 'या नामधेयस्य' इत्यनेन मृद्धररे 'पृशारयः' इत्यनेन उप्रत्यये हेलाराजीय इति शन्दः मिध्यति । शरोडा इति-पत्यमुच मुन् प द्वारेय त्योऽधों प्रत्ययो, पटुपचान्नु यमदुत्याभिप्रायेण । नोकादात एकस्य सश' इति मुचि मदादेशे एक्यारं पचनीत्यर्थ-मापनि इस्यम्य गावत्यम् । गणना-यम्यचित्पदार्थग्य मंग्यायत्तया पोधनम । अभ्यात्तिनदेन बोधयितुं न शक्यते इनि दर्पणव्याग्या दनि रमारमा उपादानम् । सशविरोहि-६ पानिपराराणामिति परम् । यमनुसार यातुनम्यिनिलाराजीय इति । पनि निम्नंगु माया । पानिपाप नाशत् ॥ मापदीया मि मंग। जन्मोऽपि मपायनिक शनिratilfarak formerlainामिपपपग ।

·का सा क्रियेत्याकाझोदयेन, क्रियाया अपि जनकामड्या च तवान्दपस्वाचिग्यात् । अत एव “गनिमारकोपपदारत" (पा० स्.६।२।२९)रयादी कारकशष्दम्पादानादिपरता सरते। 'कार' इनि सु प्रयनाये सप्तमीपाडः। धात्व निर्णयः "संख्याया: क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्".( पा० सू० ५।४।१७ ) इति क्रियायोगे तत्साधु. त्वोक्तः, क्रियाया अभ्यावृत्तिः = पुनः पुनर्जन्म, तस्मिन् द्योत्ये इति तदर्थात् । कारकम् , 'कारके' इत्यधिकृत्य तेषां व्युत्पादनात् । कारकशब्दो हि क्रियापरः, करोति कर्तृकर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्तेः । तथाचाग्रिमेवपादानादिसंज्ञाविधिपु क्रियायककारकशब्दा- नुवृत्त्या क्रियान्वयिनामेव संज्ञेति भाष्ये स्पष्टम् । प्रथमो वतिः, "तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः" (पा० स० ५। १ । ११५) इति विहितः, । प्रमा अभ्यावृत्तिरन न सम्यध्यते । क्रियागणनायां सुजत्र, 'द्वित्रिचतुर्यः गुच्' इति द्वयादिभ्यः मुजेय, उनि पसा. दिभ्य एव कृत्वसुच्प्रत्ययो बोध्यः । 'पञ्चलो भुते' इत्यादी पश्चादिगन्नास्तत्मग्योत्पत्तिपगग्नद्योनमाध कृत्वसुजादयः । पुनः पुनर्जन्मेवाभ्यावृत्तिस्तस्याश्च साध्यार्थविषयतया क्रियायामेय सम्भवः, न द्रव्यगुगया, तयोः सिद्धस्वभावत्वात् । पुनः पुनर्दण्डः, पुनः पुनः स्थूलः, इत्यादायपि भवनिक्रियाया एयाभ्यात्तिः, एवञ्चाभ्यावृत्तेः क्रियायामेवान्वय आवश्यकः, तदन्वयिताऽवच्छेदकस्यान्यनामम्भवान् । नन्येयं क्रियापहर्ष व्यर्थम् , 'एको देवदत्तः' इत्यत्र सुज्वारणायोत्तरसूत्रे क्रियाग्रहणस्याननुटनेतवान् । मन्यायाग्नाम- यावत्तया वोधरूपं यद्गणनं तत्रैव हेतुतया गणनलाभे गणनग्रहणं लोके गणनायां प्रमिला ये तेपामेय ग्रहणार्थमिति युग्मशरादिशब्दान्न ते प्रत्ययाः। तथाच 'पश्चात्यो भुड़े' इत्यादिना पत्रादिमंग्योत्पत्तिका वर्तमानादिकालिकी एकादिकर्तृका भुज्यादिक्रिया इति योध' । कियापर इति-तथाच भाष्यम्-- 'अथवा यावद् ब्रूयात् क्रियायामिति तावत्कारके इति' इति, फारकगतः क्रियापर्याय इति तदर्थः । पवन कृत्वा निर्देश उपपन्नो भवति-'कारके' इति । इतरथा हि कारकेप्यिति ब्रूयान्' इति भाथ्यात् 'कारके' इति विषयसप्तमी, 'अन्वयी' इत्यध्याहियते, तथाच कियायामन्ययी कर्मादिसंजो भवनि' इनि कर्मादिसंज्ञायिधायकानामर्थः। एवश्व 'कारफे' इत्यस्य क्रियायामित्यर्थे कारफमजा एवं नास्ति । 'गतिकारमो पपदात्' इत्यादी कारकपदे स्वरितत्वप्रतिज्ञया स्वरितेनाधिकः कार इत्यर्थमादाय कर्मादीनां ग्रहण किया न्यायनामिति-क्रियायामन्वयि कर्मसंज्ञ स्यात्, क्रियायामन्वयि पर्तृमनं म्यादित्येवं रूपेणेत्यर्थः। प्रथम इति-इदमुपलक्षणम्-'तदर्हम्' इति विहितयतेरपि, तवापि क्रियामहणानुवृत्तेः, द्वितीयान्नादहणन्य कला क्रियायां पतिरित्यर्थः । तेन तुल्यमिति-तृतीयान्तात्तुल्यमित्यर्थे यतिः म्याद् यत्तुल्यं सा किया चेदित्यर्थः । उपमानपदार्थः, उपमेयपदार्थश्व क्रियेति यावत् । तथाच 'ग्रामणवधीते क्षत्रियः' इत्यनेन ग्राम गाध्ययनमा क्षत्रियकर्तृकाध्ययनमिति बोधः । प्राह्मणपश्चात्र ब्राह्मणाध्ययने लाक्षणिरम् , तम्मान क्रियायोधकान् हनीया. न्ताद्वतिरिति फलितम् । 'ब्राह्मणसदृशः क्षत्रियः' इत्यर्थे 'ब्राह्मणान् क्षत्रियः' इत्यमाधुरैव । 'पर्वतो बद्रिमान, दर्पणव्यास्या ॐ पुनः पुनर्जन्मेति ॥ अत एव मप्रवृत्ती, दिः पचनीति न । 'यो मुझे इत्यादी पनादिशटा. संख्योत्पत्तिपातसा एवं स्वमुजादितिक । सूत्रस्वारस्याच तो यास्य क्रियायामन्वय इति भावः। क्रियाविना संत्यपादानादिमभ्यम् । कचित्तथैव पाठः । ६ स्पष्टमिति उत्तरभाष्ये करोति = कियां निवत्यतीति व्युत्पत्तिप्रदर्शनाकारकवम् । अत एव मागम्य पुत्रं पन्यान पठतीत्यादौ माह्मणस्य न कारकत्वम्, पुनेणाऽन्यथासिद्धापात् । अत एव सेगं रियायामन्वयः। प्रियानननिता ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे तत्र यत्तुल्यं सा क्रिया चैदित्युक्तत्वात् । धातुसम्बन्धाधिकारे, 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः" ( पा० सू० ३ । ४ । १) इत्यधिकृत्य तेषां विधानात् । असमस्तनञ्–समासायोग्यः प्रसज्यप्रतिपेधीयो नमित्यर्थः, उत्तरपदार्थान्वयेऽपि समास- प्रभा महानसवत्' इत्यपि महानससदृश पर्वत इत्यर्थेऽसाधुरेव । यतिमत्त्वेन महानसकर्तृकभवनसदृश पर्वतकर्ट- कभवनमित्यर्थे तु साधुरेव । धातुसम्बन्ध इति-अत्र धातुपद धात्वर्थपरम , श दरूपाणा 'धातूनामाकासितसम्वन्धस्य दुरुपपाद- त्वात् । यदि त्वर्थद्वारको धातूना सम्बन्धो गृह्येत, तदा धातुद्वयादिसत्त्वे एवेतस्य प्रवृत्ति स्यात्तथाच 'गोमाना सीत् 'गोमान् भविता' इत्यादि न सिध्येदिति लक्षणया 'धात्वर्थाना सम्बन्धे प्रत्यया' इत्येवार्थो ग्राह्य । इदश्च सून ये प्रत्यया यर काले उक्तास्ते प्रत्यया धात्वर्थयोरेककालिक्त्वादिरूपे सम्बन्धे विवक्षिते प्राधान्येन या क्रिया प्रतीयते तस्या यत्कालिकत्व तस्मिन्काले गुणभूतक्रियावाचिभ्य प्रत्यया भवन्तीति कालान्तरेऽपि प्रत्ययान विदधाति । काल निमित्तीकृत्य विहिता ये प्रत्ययास्तेऽस्य विपया । तथाच गुणीभूतक्रियावाचको त्तरप्रत्ययार्थस्य प्रधानीभूतक्रियायामेवान्यय इत्युक्त कारिकायाम्-धातुसम्बन्धाधिकारनिष्पन्नेति । यथा 'वसन् ददर्श' 'पश्यन् ययौ' इत्यत्र वासदर्शनयोर्दर्शनगमनयोश्च भूतकालिफ्त्वम् , तन वर्तमानकालिक्लट स्थाने शत्प्रत्ययो नोपपद्यते इति 'धातुसम्बन्धे' इत्यनेन प्रधानीभूताऽख्यातार्थक्रियाकालमादाय भूते लट् । अतीतवासकर्तृक परोक्षभूतकालिक दर्शनमित्यादिरूपेण बोध । समासायोग्य इति-प्रसज्यनत्र क्रियायामेवान्वयेन सुनन्तार्थेन सह सामर्थ्याभावात् समासायोग्य इत्यर्थ । प्रसज्येति-प्रपूर्वक्सअधातो वो ल्यपि नलोपे साधु । प्रतिपिध्यतेऽसौ प्रतिषेध , कर्मणि पनि प्रतिपेध इति। तथाच प्रसज्य =आपाद्य =वितl =तर्गे नाम-'तयामि' इत्यनुभवसाक्षिक्मानसत्यव्याप्य जातिविशेषाश्रय तद्विपयीकृत्येति यावत् । प्रतिषेध =निषेधविपय प्रतियोगी यस्याभावस्य सोऽभाव प्रसज्यप्रतिषेध =अत्यन्ताभाव इत्यर्थ । 'सुपा' इति समास । प्रसज्यप्रतिपेधम् =अत्यन्ताभाव वाचक्त्वे नाईति यो नर तदहति' इति सूत्रेण छे प्रत्यये प्रसन्यप्रतिपेधीयो न अत्यन्ताभावार्थक इति यावत् । अभायज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्यमिति मतेनेदम् । अन्ये तु प्रसज्येत्यस्य प्रियया सम्यध्येत्यर्थ । मियान्वय्यभावार्थक्ननित्यर्थ । सथाचोकम्- 'प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ नियया सह यन नञ् । पर्युदास' स विशेयो यनोत्तरपदेन नम्' ।। इति ॥ नसमासेऽपि विभाषाधिकारात् ममासाभावेऽपि उत्तरपदार्थेन घटादिनैव नमर्थस्य सम्बन्धात् 'न घट इत्यनेनापि आरोपितघटत्ववान् , प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावविशिणे घट इति वा योधात् समासायोग्य इति विशेपणम् । तथाच 'न घट ' इत्यत्र ममासयोग्यत्वसत्वाा क्रियायामन्वयाभावेऽपि न दोप। समासयोग्य त्वच नन-उत्तरपदार्थनिष्टविषयतानिरूपितविपयताप्रयोनकत्यम् । ममासायोग्यस्यैव विवरणम-प्रसज्य प्रतिषेधीयेति । दर्पगन्यारया है इत्युक्त्वादिति तयार ग्राह्मणादिति पृषी मादागशम्दम्य पाहणकाययनस्यमानम्माययनमिति मााणवत' दरपतो बोध । तय तस्यपति पिदिायतेप्यगुणा परित्या मने प्रथम इम्युनम् । विधानादिति ६ गरपानुनदस्य धार्थपरताया 'यमन् दयन मनीयापक निमियादिरीया योधादित माप । प्रसगयेति प्रनिराधार यमपात, पादुरगा। प्रमाप = भापाय पनिषध = प्रतियागी याय तामा .

·पकाभावेन कदाचिन्मध्यमोसमयोरापसिश्चेति योधयितुम्-8 चेनो न पचति इस्युक्तम् । अव एवेति नम धास्वर्थनिर्णयः ११७ पिकल्पेन पक्षेऽसमस्तत्वाद् यथाश्रुतग्रहणायोगात् । नचाममस्तनञः क्रियान्वये मानाभानः, न त्वं पचसि, न युवां पचथः, चैत्रो न पचति, घटो न जायते इत्यादी क्रियाया एव निषेधप्रतीतेः । अत एव विद्यमानेऽपि घटे तादृशप्रयोगः । प्रभा ननु 'घटो नास्ति' इत्यत्र घटाभाव एव न तु क्रियाभाव इत्याशङ्कायामाह-नचालमस्तेति । असमस्तनम इति-समासाघटकनबर्थस्यात्यन्ताभावरूपस्येत्यर्थः । न त्यमिति-यदि नर्थाभावे प्रतियागितया युप्मदाद्यर्थस्यान्वय स्यात्तदा 'न त्व पचसि' इत्यनेन त्वभावकर्तृक पार' इति 'न युवा पचथ', इत्यनेन 'द्वित्वविशिष्टयुष्मदभावर्तृक पाक ' इति च योधात् तिडा युप्मदर्थसामानाधिकरण्याभावा न्मध्यमादिपुरुषानुपपत्ति , अभावरूपफरैिक्यात् 'न युवा पचथ' इत्यत्र द्विवचनासिद्धि', अभाचे पाफक्रिन्या- कर्तृत्वनाधात्तजन्यवोधस्याप्रमात्वापत्ति, अनुभवसिद्धस्य तत्नियाऽभावविशेष्यमनोधस्यापलापश्च स्यादिति तत्तलियाप्रतियोगिकामापविशेष्यकबोध एव स्वीफर्त्तव्य इति भाव ॥ चैन इति-अभाये एक्त्वविशिष्टचैनादेर्विशेषणले एक्वचनस्य सिद्धावपि प्रतियोगिनो द्वित्नादिविशिष्ट- वेऽपि एकवचनमेव स्यादिति भाव ॥ निषेधप्रतीतेरिति-त्वकर्तृय पाकाभाय ' इति धात्वर्थक्रियाया अभावोधने तु युग्मदाद्यर्थसामाना- धेकरण्यस्य तिहि सत्त्वात्पुम्पव्यवस्था सिझतीति भाव । यत्तु–'न त्व पचसि' इत्यादौ युष्मन्छन्दस्य युप्मदर्थभिन्ने रक्षणया रक्ष्यार्थस्यापि युष्मदर्थतया तन तिसामानाधिकरण्यसत्त्वान्न पुरपव्यवस्थानुपपत्तिरिति तन्न, युष्मदर्थस्य, तद्भिन्नस्य च पाम्रर्तृत्वामार दशायामिष्टस्य 'न न पचसि' इत्यादिप्रयोगस्यासङ्गत्यापत्ते, युष्मदर्थभिन्नस्य पर्नृत्येऽपि युष्मन्छयायें द्वित्वविवक्षायाम् 'न युवा पचथ' इत्यादिप्रयोगानापत्तेश्च । अत एय=प्रसज्यप्रतिषेधीयनन क्रियाप्रति योगिकाभावस्य योधकत्वादेव । विद्यमानेऽपीति-घटवत्तानिश्चये घटाभाववोधस्याशम्यतया तत्र घटकर्तृकोत्पत्त्यनुएलव्यापाराभार एव बोद्धव्य इति भाव । यद्यपि घटात्यन्ताभायस्य नित्यतया घटाभावजनननोधन न सम्भवति इति 'विद्यमानेऽपि' इत्युक्तिनिष्फला, तथापि उत्पादविनाशशाली कश्चनापरोऽप्यत्यन्ताभाव इति पक्षे घटाभावेऽपि जननाश्रयत्वसम्भवाद् घटस्य विद्यमानत्योक्तिरित्याशयात् । ताशेति'घटो न जायते' इत्येतादृश इत्यर्थ । 'तथाप्रयोग' इत्येव लिसितपुस्तरेषु पाठ । दर्पणव्याख्या भावोऽर्थो यस्पेति प्युपायाऽभावार्थक इत्यर्थ । यथाश्रुतेतिक 'न ग्रामणमानय पादौ नगर्यारोपस्य माह्मणादावन्वयन व्यभिचारापत्तेरिति भाव 1 निषेधप्रतीतेरिति अत्यन्ताभावप्रतीतेरि पर्य । तथाच ताटातीतिरचोकनस्य क्रियाऽन्वयित्वे मानमिति भाव । तस्य प्रतियोगितया युप्मदायर्धाऽन्वयिये तु युष्मदादी लकारवान्यकतृवाचकवरूपसामानाधिकरण्यामावान्मध्यमपुर- पायनुपपत्तिर्युष्मदर्थप्रतियोगिकामावस्यकत्वेन विषयमापनस्पतिश्चेति सूर्ययितुम् न त्व पचसिशान युवा पचार कियामतियोगिकाभावयोधकत्वादेवेत्यर्थ ॥ . ... त्यागरक इत्यर्थ । परस्य विद्यमाननादताया घटकाकोपस्पनुकूल- तादृशभर ·प्रभा-दर्पणसहित चैयाकरणभूपणसारे तथाच 'घटो नास्ति' इत्यत्राप्यस्तित्वाभाव एव योध्यते । नहि घटो न जायते, नास्तीत्यनयो र्धात्वर्थमेदान्तरेणास्ति विशेषः । तथाच 'भूतले न घटः' इत्यत्राप्यस्तीत्यध्याहार्यम् , प्रभा तथाच ='न त्वं पचसि' इत्यादी क्रियानिपेधाऽवश्यकत्वे च । यदि नार्थस्य क्रियायामन्वयस्तदा घटकर्तृकोत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्य प्रकृते सत्वेन 'घटो न जायते' इति पाक्यार्थस्यायाधिता प्रतीतिर्जायते । घटाभावस्य कर्तृत्वे तु जननप्रतीतिर्वाधिता स्यादिति भावः । नचैयमपि लडर्थवर्तमानत्वस्य धास्वर्थे एवान्ययात् प्रकृते घटकर्तकोत्पत्त्यनुकूलवर्तमानकालाऽवच्छिन्नव्यापारासत्त्वेन प्रतियोगिनोऽप्रसिद्धथा तादृशव्यापाराभावस्यापि धोधो न स्यादिति वाच्यम्, धैयाकरणनये बौद्धतादृशव्या- पारस्य, नैयायिकनये देशान्तरीयस्य च तस्य प्रतियोगिनः प्रसिद्धः। यथा 'वायो रूपं नास्ति' इत्यत्र वायु- निरूपिताधेयतावद्रूपस्याप्रसिद्धावपि घौद्धताशरूपककसत्ताभावस्य शाब्दिकनये प्रतीतिः। नैयायिकनये च स्पर्शगतवायुनिरूपिताऽधेयत्वस्य रूपे भ्रममादाय तजन्यो योध उपपाद्यः। अस्तित्वाभाव इति-घटकर्तृकसत्ताया अस्तित्वाभाव इत्यर्थः । ननु घटस्य विद्यमानत्वे घटाभावबोधस्य बाधात् क्रियानिषेधप्रतीतिस्वीकारेऽपि घटस्याविद्यमानत्वै घटाभावप्रतीतो बाधकाभाव इत्याशङ्कायामाह- नहीति-तथाच कचित् क्रियाऽभावस्य कचित्तदन्याभावस्य प्रतीत्यभ्युपगमेऽर्धजरतीयं स्यात्तच न युक्तमिति भावः । तथाच = प्रसज्यप्रतिषेधार्थकनमः क्रियान्वयनियमे च। अध्याहार्यमिति-यन क्रियावाचकपदं न श्रूयते तत्रोक्तनियमात् 'आस्तिर्भवन्तीपरो(भवन्तीति 'लट्' इत्यस्य संज्ञा )ऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति भाष्याच ननर्थान्वययोग्यक्रियापद्मध्याहार्यमिति भावः । नत्राध्याहृतपदप्रतिपाद्यक्रियाया अनुयोगितासम्बन्धेन ननर्था- भावेऽन्वयः । एवञ्च ‘घटकर्तृकसत्ताभावः' इत्येव बोधस्तत्रापि । यत्तु-'भूतले न घटः' इति याक्यात् 'भूतलनिरूपिताऽधेयत्वाभाववान् घटः' इत्येव बोध इति तन्न, कारकाणां क्रिययैवान्वयनियमेन क्रियाऽतिरिक्त नगर्थे भूतले इत्यधिकरणकारक्स्यान्वयानौचित्यात् । अत एवं 'सुडनपुंसकस्य' इति सूने 'नपुंसकस्य सुटो न सर्वनामस्थानसंज्ञा' इत्यर्थे 'नहि नपुंसफेन सामर्थ्यम्, केन तर्हि, भवतिना' इति भाष्यं सङ्गच्छते । शाब्दयोधस्थले द्विविधो हि कार्यकारणभावः--आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या, विषयनिष्ठप्रत्त्यासत्त्या च । तत्र कार्यकारणयोः कार्यताऽवच्छेदककारणताऽवच्छेदफसम्बन्धाभ्यां सामानाधिकरण्यमपेक्ष्यते । तथाच आत्मरूपमधिकरणमादाय यदा कार्यकारणभावस्तदा शाब्दयोधरूपकार्यस्य, उपस्थितिरूपकारणस्य च आत्मनि समवायसम्बन्धेन सामानाधिकरण्यमिति आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभाव इत्युच्यते । तन समवाय- मन्यन्य एष कार्यताऽवच्छेदः, करणनाइवच्छेदकश्च । शाब्दबोधीयविपयताऽऽश्रयः, उपस्थितीयविषयताऽऽभयश्च यो घटादिस्तन्निष्टविपयतामादाय विषयता- सम्बन्धेन यदाशाबोधोपस्थित्योःकार्यकारणभावस्तदाविषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभाव इतिव्यवहियते । तत्र विषयता एवं कार्यतायच्छेदकसम्बन्धः, कारणताऽवच्छेदकसम्बन्धश्च । सा च नानाविधा-प्रकारता, दर्पणव्याख्या व्यापाराभावाऽबाधास्वन्मते तु घटाउभाये उस्पस्यनुकूलन्यापारकर्तृवाऽभावाकुन प्रयोगानुपपत्तिरिति भावः । उपरीस्या नत्रः प्रियाप्रतियोगिकाऽभावयोधकत्यधौव्ये घटो नास्तीत्या घटाऽभावकत्वस्य धान्यर्थे भवाघेऽपि तद्बोधमनारस्य घटास्तित्वामाप- योपशम्युपगम उधिता, वक्ष्यमाणकार्यकारणभावयलादित्याह तथाच घट इति । तदेवोपपादयतिनहीत्यादिना । ननु या न क्रियावाचकसमभिव्याहारो भूतले न घर इत्यादी राम नना कथं प्रियाप्रतियोगिफाभायो योधनीयोऽत भाह- तथाचेति अध्याहार्यमिति । 'अस्निर्मवन्तीपरः' इत्यादिभाष्ये क्रियान्तरामायेऽप्यस्तिक्रियामावाय ·सस्तथा चक्ष्यते । तथाच भूतले भटो नेरयादी भूतरवृत्तिघटामाय इति बोधे याधकामावोऽत आह-ॐशेपमितिका धात्वर्थनिर्णयः नअर्थविशेष्यकबोधे धातुजन्यभावनोपस्थितेहतुत्वस्य फ्लप्तत्वात् । शेष प्रकारतासम्बन्धेन प्रभा विशेप्यता,अवच्छेदकता, संसर्गताऽऽदिविपयतापदव्यवहार्यो । वन विपयनिष्ठप्रत्यासत्तिपक्षमादायाह-प्रका- रतासम्बन्धेनेति-नत्यन्ताभावविशेष्यको बोधः कार्यम्, नमर्थाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपितशाब्दयोधीय- प्रकारता च कार्यतावच्छेदकसम्वन्धः, धातुजन्यभावनोपस्थितिः कारणम् , उपस्थितीयविशेष्यता घ कारणता: ऽवच्छेदकसम्बन्धः । तथाच आत्मधारणानुकूलव्यापाररूपसत्ताया अस्तिना विशेष्यत्तयोपस्थितिसत्त्वात्तत्र नार्थाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन घटकर्तृकसत्ताभाव इति बोधस्य च सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः। एतेन 'भूतले न-पटः' इत्यत्र भूतलनिरूपिताऽऽधेयत्वाभाववान घटः' इत्येव बोध इत्यपारतम् , उक्त- नियमविरोधात्, भाष्याननुमतत्वाच । अत्र नैयायिकाः-भूतले न घटः' इत्यत्र 'भूतलनिरूपिताऽधेयत्वाभाववान घटः' इत्येव बोधः। 'अहं नास्मि' 'त्वं नासि' इत्यादौ मदभावे त्वदभावे युप्मदस्मदोर्लक्षणया तिडा युष्मदस्मदर्थस्य लक्ष्यार्थस्य सामाना- धिकरण्यसत्त्वान्न दोपः। नच 'युवां न स्थ.' इत्यत्र युष्मदर्थाभावस्य युप्मदर्थत्वेऽपि तस्यैकत्याद् द्विवचनानुप- पत्तिः, प्रतियोगिनो द्वित्वादिविशिष्टत्वे युष्मदर्थकर्तृकसत्तानिरूपिततिडाऽश्रयत्वप्रतियोगिकाभावस्यैव द्वित्य- विशिष्टयुप्मदाद्यर्थे, 'सत्तानिरूपिताऽअयत्वाभावयन्तो' 'युवाम्' इति 'न युवां स्थः' इत्यादिना 'सत्तानिरू- पिताश्रयत्वाभाववन्तो घटी' इति घटौ न स्तः, इत्यादिना च घोधाङ्गीकारात्पुरुषव्यवस्थोपपत्तेः । एवं 'घटो न जायते' इत्यत्र 'उत्पत्त्यनुकूलव्यापाराऽश्रयत्वाभाववान् घटः' इत्येव बोधः । 'यायो रूप नास्ति' इत्यत्र वायु- निरूपिताधेयत्वाभाववद् रूपम्' इत्येव बोध इत्याहुस्तन्निरासायाऽऽह-शेपमिनि -यदा कश्चिदपि पान करोति तदाऽपि न त्वं पचसि' इत्यादिप्रयोगा इप्यन्ते, ते न सिद्धथेयु., युप्मद्भिन्नकर्तृकपाकस्याभावात् । नच देशान्तरे युप्मदाद्यर्थभिन्नकर्तृकपाकः सम्भवतीति वान्यम् , एवमपि इह नगरे पाक्सामान्याभावसत्त्वे 'इह नगरे त्वं न पचसि' इत्यादीनामसिद्धितादवरथ्यात् , तादृशप्रतियोग्यप्रसिद्धः। एवं सामान्यादिपु 'समयायसम्बन्धेन सत्ता नास्ति' इति वाक्येन शाब्दबोधानापत्तिः, समवायसम्बन्धेन सामान्यादिपु कस्यापि पदार्थस्यावृत्तितया समवायसम्बन्धावच्छिन्नसामान्यादिवृत्तित्वस्याप्रसिद्धेः । 'सामान्यादिवृत्तित्व दर्पणव्याख्या पायपरिपूत्तियोधनादिति भावः । प्रकारतासम्बन्धेनेति के नप्रर्थाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन भाइयुद्धिष्यायष्टिन प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्योपस्थितेहेनुरवस्य 'न त्वं पचसि'इत्याधनुरोधेन पलप्सरपादनाऽपि तयाधोपपत्तयेऽम्त्यध्याहार आवश्यक इति भावः । । मनु नभावस्य शाब्दयोधे प्राधान्योपगमे तदर्थभेदारमकाभावस्यापि प्राधान्यमेवाभ्युपेयम् , अभाववादिशेपात्, नथाच 'असर' इत्यादी सर्पनामताप्रयुफरमायादिकार्थानुपपत्तिः, अतिसर्वाय' इतिवत् । असर्वशब्दात् सर्वभिन्नः' इति योधन भेदांश सर्वपदार्थस्योपसर्जनस्वात् महासज्ञारणेग संज्ञोपसर्जनार्यानां सर्वाऽदिबहिर्भावात् । निजानेकमान्यपदा इत्यादावरकशब्दादेकवचनानुपपत्तिरत भाह-शेपमिति- Marसयादावियात्राऽपि नमः पर्युदामद्योतकवाऽभ्युपगमाद् युप्मलक्ष्यार्थत्वद्भिन्ने सामानाधिकरण्यापा- धान पुरपश्ययस्थाऽनुपपत्तिः । सद्स्यायास्तनाबाधाम द्विवचनाऽनुपपत्तिरपीति । तादृशकार्यकारणमावस्या पता दनुरोधोऽस्याध्याहारनियामकः । 'घटो न जायते' इत्यादी प्रमग्यप्रतिषेधार्थक्नस्थले तु यथा नापप- ·१२० प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे नगर्थनिर्णये ( निरूपणे) यक्ष्यते ॥ १६ ॥ तथा यस्य च भावेन पष्ठी चेत्युदितं द्वरम् । साधुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्य्यताम् ॥ १७ ॥ "यस्य च भावेन भावलक्षणम्" (पा० सू० २ । ३ । ३७) इत्यत्र भावनार्थकभावशब्देन तद्योगे साधुत्वाख्यानलामात् । “पष्ठी चानादरे" (पा० सू० २ । ३ । ३८) इति तदग्रिमसने- ऽपि चकाराद्यस्य च भावेनेत्यायातीत्यर्थः । प्रभा समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभाववत्' इति बोधस्तु वक्तुमशक्यः, तादृशाभावतात्पर्येण 'पृथिव्यामपि सत्ता नास्ति' इति प्रयोगापत्तेः, पृथिवीनिखपितघटवृत्तिवृत्तित्वे समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावात् ।। १६ ।। तथा यस्य चेति-तथा-सम्बोधनाद्यर्थस्येव । 'यस्य च भावेन' इत्येकदेशेन सूत्रं लक्ष्यते । तथाच यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः = ज्ञापकक्रियाश्रययाचकात् सप्तमीत्यर्थकेन 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इति सूत्रेण पिहिता सप्तमी । 'पष्ठी च' इत्यनेन 'पष्ठी चानादरे' इति सूत्रं लक्ष्यते । अनेनापि ज्ञापफक्रियाss- अयवाचकादनादरे गम्ये पष्ठी सप्तमी च, 'च' शब्देन पूर्वसूत्रात् सप्तम्यनुवृत्तः । तत्र पष्ठीसप्तम्योः शापकत्व- मर्थः ‘गोषु दुह्यमानासु गतः' इत्यनेन दोहनकर्माभिन्नगोनिष्ठज्ञापकतानिरूपितज्ञाप्यतावदतीतकालिकगमना- श्रयो देवदत्तादिरिति बोधः । 'भावलक्षणम्' इत्युक्तछुप्यतायाः क्रियायामेव सत्त्वाच तत्रैवान्वयस्यौचित्यात् 'छानेष्वधीयानेषु गतः' इत्यनेनाप्यध्ययनकभिन्नछात्रनिष्टज्ञापकतानिरूपितज्ञाप्यतापदतीतकालिकगमना- श्रयाभिन्नश्चैत्रादिरिति बोधः । एवं 'रुदति रुदतो या प्राब्राजीत' इत्यत्र 'पष्ठी चानादरे' इति पष्ठी-सप्तम्यौ। तत्र रोदनकर्षभिन्नपुत्रादिविशिष्टमतीतकालिकं यद् ब्रजनं तदाश्रयः पित्रादिरिति बोधः । प्रजने पुत्रादिवैशि- प्ट्यश्चस्ववृत्तिरोदनकालिकत्यम् स्वविषयकानादरसामानाधिकरण्यमेतदुभयसम्बन्धेन । इमे पष्ठीसप्तन्यो यत्र मानान्तरेण ज्ञातस्यार्थस्य कालविशेषादिज्ञापनाय शब्दप्रयोगस्तत्रैवेति राहूपरागे स्नायात्' इत्यादावधि- करणे एप सप्तमी, नानेन । उक्तोदाहरणेपु रुदतीत्यादिषु 'धातुसम्बन्धे' इत्यनेन भूते लद् । दर्पणव्याख्या तथाच यदा युष्मदर्थभिभक्तृ'को न पाकस्तदा न त्वं पचसीति प्रयोगाऽनापत्तिः । पर्युदासद्योतक्त्तावादिमतेऽतस्तत्र प्रसज्यप्रतिषेधार्थकत्वमेवाङ्गीकरणीयमियुक्तयुक्तथा कार्यकारणभावस्यावश्यक्तैत्यादिशेयपदार्थः । नैयायिकमतमपि तत्रैव व्यक्तीभविष्यति । 'नअर्थनिरूपणे इत्यस्य "विशेषण विशेष्यो वा न्यायतस्त्ववधार्यताम्' इति कारिकाव्यारयानावसरे इति शेषः । वक्ष्यते इति-'एतत्तदोः इति सूत्रे 'अनम् ममासग्रहणेन नभ्समासान्तर्गतोपसर्जनीभूतार्थप्रतिपादकानामपि गणपठितानां सर्वादित्वज्ञापनासोक्तानुपपत्ति. । तथा अनेकमन्य' इत्यत्र विशेष्यवाचकरचमान्त 'मुपू' शब्दानुरोधात, * सेप्यतेऽनेस्या' इत्यादी प्रत्येक योपामु सेवनान्वययोधानुरोधादेकरधनमिनि म तदननुपपत्तिरपीति वक्ष्यते इत्यर्थः । सद्योग इति-मियान्यय इत्यर्थः ॥ १६ ॥ 8 साधुत्वाऽऽरयानलाभादिवि अयम्भावः- "यस्थ व भावेन भावलक्षणम्"। (पा सू० २१३।३७) इति सूत्रेण क्रियाशापारियायवाचवपदात् ससमी विधीयते । भावरक्षणम्' इत्युपादानामापवरवरूपसप्तम्यर्थस्य नियाया मेवान्यषः । अत एव 'गोपु दुसमानामु गतः' इत्यादी दोहनप्रियाऽऽधारकारेन गमनपरिछेदवावं मुपते इति । आयातीति । समस्नसूयमेव तयानुवर्मते एयर्थः । तथाचाऽनादरे गम्यमाने यसिरियाया क्रियान्तरज्ञापन मद्वापरलेनि मदान सद्विहिसयोरपि नयोः पठीसप्तम्योः नियायोगे एवं साधुवं समत्त इत्यर्थः । ननूमानां प्रियान्वया ·नयमे इति मीमांसानवमाध्याये इत्यर्थः। तथाहि-यन्तरं हि "यद्योन्यां तदुत्तरयोगायति" इति भूयते । १२१ धात्वर्थनिर्णयः साधुत्वमिति-तत्स्वरूपं तु वक्ष्यते । क्रिययैवेति-अयं भाव: -भूवादिसूत्रादिपु प्रायशः क्रियाशब्देन भावनाव्यपदेशात् तत्र तस्य साङ्केतिकी शक्तिः । फलांशे काचित्क:-क्रियत इति यौगिकः प्रयोगः । तथाच संज्ञाशब्दस्या. नपेक्ष्य प्रवृत्तत्वेन बलवत्त्वाद्भावनान्वय एव साधुता लभ्यते । अत एव संज्ञाशब्दप्रापल्यात् 'रथन्त- रमुत्तराग्रन्थपठितमत्वेव गेयम्, नतु वेदे तदुत्तरपठ्यमानकक्षु' इति नवमे निर्णीतम् । प्रभा क्रिया: - साधुत्वमिति-'व्याकरणन्यडयो जातिविशेपःसाधुत्वम्' इति वक्ष्यते इत्यर्थः। तथाच क्रियान्वये एवैपां साधुत्वं नान्यथेति भावः । नन्यस्तु क्रियान्वयेऽष्टानां साधुत्यम् , परन्तु क्रिया च धात्वर्थ एवेति फलमानं धात्वर्थ इति मते फलान्वयेऽपि क्रियान्वयित्वमक्षतमेवेति न पाक इत्यादिरथले एपामन्ययवलेन भावनाया धात्वर्थत्वं सिध्य. तीत्याशङ्कायामाह-अयम्भाव इति । तस्य - क्रियाशब्दस्य । सङ्केतात्मशास्त्रकारीयव्यवहारात् आगता शक्तिः साङ्केतिकी-अध्यात्मादित्यात् ठय् , रूढिशक्तिरिति यावत् । यौगिक इति-योगात् = अवयवशक्तः आगतो यौगिकः । अनपेक्ष्यति-प्रकृतिप्रत्ययशक्तिमननुसन्धायेत्यर्थः । तथाच क्रियाशब्देन क्रियते या सा = फलम् इति प्रकृतिप्रत्ययतदर्थज्ञानपूर्वकमेव क्रियाशब्देन फलप्रतीतिः । व्यापारस्य तु शक्तिज्ञानमात्रे. गोपस्थितिरिति शीघ्रोपस्थितिकतया क्रिययेवायधार्यतामित्यत्र क्रियापदेन भायनाया एव ग्रहणम् , नतु फलस्य । फलस्य तु फचित्प्रमाणान्तरसत्त्वे एव । यथा 'क्रियाविशेपणानां कर्मत्वम्' इत्यत्र फलस्य ग्रहणम् । अत पय- रूढेर्यलयत्यादेव । प्रायल्यादिति प्रकृतिप्रत्ययाद्यनपेक्षतया शीघ्रोपस्थितिक्त्वमेव घलवत्त्वे बीजमित्युक्तं प्राबल्यादिति । अत एव = संज्ञाशब्दस्यानपेक्ष्यप्रवृत्तत्वादेव । संज्ञाशब्दानां प्रावल्ये मीमांसाभाष्यमपि प्रमाण- यति-रथन्तरमिति-रथन्तरशब्दः सामवेदीयमन्त्रविशेषः । उत्तरेति-रथन्तरमुत्तरयोर्गायति' इति श्रूयते । अथेदानीमिदं सदिह्यते--रथन्तरयोन्यपेक्षया उत्तरत्यविशिष्टयोर्योन्यो: 'रथन्तरमुत्तरयोर्गायति' इति श्रुतिघट- केन 'उत्तरयोः' इति पदेन गृह्यते, उत उत्तरानामकग्रन्थपठितऋचोर्चा ग्रहणमिति । तत्र उत्तरत्वविशिष्टयो- रित्यर्थे किन्निरूपितमुत्तरत्वमित्यवध्याकाला जायते । मन्थस्य ग्रहणे तु अवध्याकाहा न जायते इत्यनपेक्ष्य- वोधकत्वेन बलयत्त्वादुत्तराग्रन्थपठितऋचोरेय ग्रहणमिति मीमांसाया नवमाध्याये निर्णीतम् , इति रूढेल- दर्पणव्यास्या भावेऽपि शास्वरूपसाधुत्वं सुलभमत आह-क तत्स्वरूपमिति के साधुत्वस्वरूपमित्यर्थः । ॐ यक्ष्यत इति * साधुरवनिर्वचनपसर इति शेषः । साधुस्वं न शक्तत्वम्, अपशब्दादपि योधोदयात्, किन्तु ज्याफ्रणैरव्यक्षिका पुण्यजनकतावाछेदकनातिरिति पश्यत इत्यर्थः । प्रकृते च व्याकरणेन नियान्वितेप्वेष तद् व्यज्यत इति तदन्यस्यासाधुतैवेनि मावः । ननु क्रिययैवावधार्यताम्' इति मूलेन क्रियाऽन्यये एवोक्तानां माधुरवं लभ्यते इति सत्यमेय, तथापि भाप्ये क्रियापदस्य फलेऽपि प्रयोगात्साक्षारपरम्परया या क्रियापदार्थफरान्वयेनापि तेषां साधुरवोपपत्तौ नोकरीतिर्धातोर्यापारवाच- कायमाधिकरयाशयाऽऽशयं प्रकाशयति- अयम्भाय इति 1 8 प्रायशः क्रियाशब्देनेति ६ तथाच मयोगवाहुल्य रूढिसद्भावे प्रयोजकमिति भावः। साङ्केतिकीति स ताभिग्यतया रूदिरित्यर्थः । तन हेतुः- काचित्क इति क । तत्र नियामकमाह- सयौगिक ति प्रियते - व्यापारेण निष्पाद्यते इति व्युत्पत्तेरिति भावः । ॐ अनपेक्ष्येति ४ प्रकृतिप्रत्ययशक्मिन- नुसन्धायेत्यर्थः । ॐ अत एवेति के संज्ञाशब्दस्यानपेक्ष्य प्रवृत्तिकरयेन यलबाबादेवेत्यर्थः ।

·१२२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे किश्च फलांशोऽपि भावनायां विशेपणम् , कारकाण्यपि कचित्तथाभूतानि, इति "गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्" (जै० सू० ३।१ । २२) इति न्यायेन सर्वे सेवका राजानमिव भावनायामेव परस्परनिरपेक्षाण्यन्वियन्ति । 'नहि मिक्षको मिक्षकान्तरं याचितुमर्हति सत्यन्यस्मिन्नभिक्षुके' इति न्यायेनापि फलं त्यक्त्वा भावनायामेवान्वियन्तीति मीमांसका अपि प्रभा वत्त्वं सष्टमेवोपलभ्यते । एवञ्च वेदे रथन्तरयोन्युत्तरं बृहद्योनिः पठिता, तस्यां रथन्तरं न गीयते, किन्तूत्तराग्रन्थ- पठितवेवेत्युक्तम् । ननु क्रियाशब्दः 'फले यौगिकः' 'भावनायां रूढः' इति निर्णीते एवोक्ताधिकरणानुरोधेन क्रियापदेन भावनाया ग्रहणमिति वक्तुं शक्यते, कर्मणि प्रत्यये फलपरत्वम् , करणे प्रत्यये भावनापरत्वमिति योगेनेव निर्वाहः । किश्च फलस्यापि 'कर्मवत्कर्मणा' इति सूत्रे क्रियापदेन ग्रहणात् , साध्यत्वेन प्रतीयमान- त्वादस्त्यादौ सत्तादेरेव क्रियात्वोपपादनाच सर्वत्र क्रियापदेन फलस्य ग्रहणेऽपि बाधकामाव इत्यत आह- किश्चेति–'तण्डुलं पचति' इत्यादी विडन्ते, कृदन्ते-'पाचकः 'पकः' इत्यादी क्रियायाः कर्तृकर्मगोविशेष- णीभूततया आह–क्वचिदिति । तथाभूतानि = क्रियायां विशेषणीभूतानि । गुणानाञ्चेति-अग्न्याधेये वारण- चैककतनामानि पात्राणि श्रूयन्ते । तानि यज्ञपात्राणि यज्ञावचरवचनात् तत्र संदिहते-पवमानेप्टेरङ्गानि दर्शपूर्णमाससर्वयज्ञानानि वा । तत्र वारणस्य होमार्थत्वं श्रुत्या न बोध्यते, इति प्रधानेऽग्न्याधेयेऽसम्भव पदार्थः प्रधाने यो गुणीभूतस्तदनं भवति । तथाच प्रधानेऽग्न्याधेयेऽसम्भवन्ति पारणपानाणि अग्न्याधेरे अगभूता या पवमानेष्टिस्तदङ्गानि स्युरिति पूर्वपक्षे समाधीयते--यदि अग्न्याघेयस्य पवमानेटिरगभूता सद तदङ्गानि वारणपात्राणि स्युः । तदेव तु न, अग्न्याधानमग्नेः संस्कारकमिति स्वयमेव होगात्मकयज्ञस्याङ्गम् एवञ्च 'गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्यात् स्यात्' गुणानाम् = विशेपणानाम् , परार्थत्वात् = अन्योप कारफत्वात् समत्वात् समानधर्मवत्त्वात् परस्परमसम्बन्धः स्यात् = परस्परं सम्बन्धःगुणगुणिभावो न स्यादिति न्यायेनाग्न्याधेयोऽङ्गम् पवमानेष्टिरद्गम् , इति परस्परमगागीभावो न स्यादिति मीमांसके. स्वीकृतम् , तथा प्रकृतेऽप्यनेनैव न्यायेन फलमपि भावनायामन्धितमिति भावनागभूते फले कारकाणामन्ययो न स्यात्, किन्तु प्रधानभूतायां भावनायामेवेत्याह-सर्वे सेवका इति-सेषका यथा राजोपकारकास्तथा फल- मपि भावनोपकारकम् । फले विशेष्यभूतभावनोपकारक्त्वश्च इतरभेदसाधकत्वरूपम् । कारकाणाश्च भावना- निष्पादकत्वमेवेति तस्यामेव फलस्य कारकाणाश्चान्ययः, नतु फले कारकाणामन्ययः, निराकासत्वात् । अन्न लोकप्रसिद्धमपि दृष्टान्तमाह-नहोति । दर्पणव्याख्या तन रयन्तरयोनेः परयो वृहचोनेः पठितत्वादयन्तरं तस्यां गेयम् ? उतोत्तराग्रन्थे, "न स्वा वा मन्यते" इत्यस्य पठितरवार, तत्र गेयमिति संशयेऽविशेषादुभयप्रैव गेयमिति पूर्वपक्षे उत्तरानन्थे उत्तराशब्दस्य संज्ञारूपेण प्रसिद्धिः' गृहयोनौ तु तस्याः पूर्वप्रन्यापेक्षिकोत्तरस्वयलाद्यौगिकी सेतिसंज्ञाशब्दस्यानपेक्ष्य प्रवृत्तिकत्वेन यलवरवादुत्तराशब्दसतित-"नस्याचा मन्यते" इल्यावृक्ष्वेव तद्यमिति नवमं निर्णीतम, सद्वत्तत्रापीति भावः। ननु भावगायां क्रियापदस्य साङ्केतिकी शकि, फले तु यौगिक प्रयोग इत्यधनाढतरं मानम,यमोक्ताधिकरणावतारःसम्भाग्येत,मायेण तस्य तु यौगिकरवेनाऽप्युपपत्तरतभाह-विश्चेति । कर तथाभूतानीति विशेषणानीत्यर्थः । काऽऽस्यातस्थले एरवादिति भावः । ॐगुणानामिति विशेषणाना परायवात् = भन्योपकारकरवाइत पव समत्वात् = समानधर्मस्वातपा परस्परं सम्पन्धो न भवेदिति न्यायार्थः । तथाप यया फर रयोपकारकावाद् विशेष्यभावनायामन्वयस्तथा कारकाणामपि साक्षात्परम्परया या तवान्ययः, अन्यथा कारफरवस्मैया अनुपपत्ते. 1 ग फले, निराकाहरवादिति भावः । तदनुमारिलोकिकन्यायमप्युपन्यस्यति नहि भिक्षुद इत्यादि। भन्यियन्तीतिची गतीत्यत्र पश्लिष्टस्य रूपम् । मीमांसका अपीति उक्तन्यायेन कारप्रकारको ५ ·मेवयः। 8अपवितमिति फलांशेमुन कारगामग्वया, मीमांमत्रमरि सम्यान्युपपवार,मन्यथा कारकान्त्रि- ६ भदर्शनादिति क स हिवाश्यं किययापरिसमाप्यते' पनि म्यापन सम्निजानाशादिवियामन्नोमान्द धात्वर्थनिर्णयः १२३ मन्वते । एवञ्च 'विशेष्यतया कारकादिप्रकारकयोघं प्रति धातुजन्यमापनोपस्थितिहतः इति कार्य- कारणभावस्य क्लप्तत्वात् । यत्रापि 'पक्का' 'पाचकः' इत्यादी मावना गुणभृता, तत्रापि कलमकार्य. कारणभावानुरोधात् तस्यामेवान्वय इत्यवसीयते, इत्यादि भूषणे अपवितम् । चितु भूतले घटः, देवदत्तो घटमित्यादावन्वययोधाकासानिवृत्योरदर्शनान्न तयतिरकण साधुन्यलाम इत्याहुः ॥१७॥ प्रमा मीमांसफा इति-फलनिष्ठप्रफारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शान्दयोधम्प्रति आस्मानजन्यमायनी- पस्थितेः कारणत्वमनेन न्यायेन तैः साधितमिति भावः। विशेष्यतया= यिरोप्यतासम्बन्धेन। फारकादीति- आदिना फल-फालयोः संग्रहः, तयोरपि धात्वर्थमायनायामेयान्ययात् । कार्यकारणमायस्य-कार्यम= वि. प्यतया कारकादिप्रकारकशाब्दबोधरूपम्, कारणम् =धात्वर्थमायनाविषयकोपस्थितिरूपं तत्त्यम्येत्यर्थः। ननु कृस्थले-'पक्ता 'पकः' इत्यादी विष्ठित्त्यनुकूलव्यापाराश्रयः, व्यापारजन्यफलाधयः, इति प्रमेण पौधार भावनाया अपि फर्रकर्मादी विशेषणत्वात् 'गुणाना' इति न्यायेन मायनायामपि फारफान्थयो न सादि. त्याह-यनापीति । अनुरोधादिति-कार्यकारणभाषान्तरकल्पने गौरयादिति मायः । अत एव 'नदि मिागे भिक्षुकान्तरम्' इति लौकिकन्याये 'सत्यन्यस्मिन्' इत्युक्तम् । कृप्तकार्यनि-विशेष्यतामम्यन्न पारकादिनका रफशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति भाषनात्वसमानाधिकरणविशेष्यतासम्बन्धेनीपग्थितिः कारणमिनि मिशफायं. फारणभावादित्यर्थः। तस्यामेय= भावनायामेय । अयसोयते= निधीयते । अपश्चिनर्माित-फलां न गरकाणामन्वयः, किन्तु भावनायामेवेति मीमांसकसम्मतत्वादित्यर्थः । अन्यथा सन्मते 'मोमेन यजेता त्यादौ करणस्य फलरूपयागस्य भावनायामनन्वयापत्तेः, फलांशस्यारयातायभायनां प्रति करण नान्यये पले प कारकान्वये वाजपेयाधिकरणभङ्गापत्तेश। तस्मात् 'पाफः' इत्यादौ ओदनादिकारकाव्ययमिद्धये भावनाया धात्वर्थत्वमावश्यकमिति भावः । कारकाणां भावनायामन्वये प्रकारान्तरमाह-फेवित्त्यिति-अन्ये यैयाररणाम्यित्यर्थः । अन्यथयो. धेति-अन्वययोधस्य, आकावानिवृत्तेप्रादर्शनादित्यर्थः। फ्यिायापकपदाकाशामत्त्वेन निराशयोपादां- नादिति भावः। तद्व्यतिरेकेण-क्रियावाचकपदाभावेन । साधुन्यनि-'सर्व हि यायं स्यिया परि. समाप्यते' इति न्यायात् 'निराकाहान्यययोधजनकत्वमेय साधुत्यम्' इति तदाशयात् । एनेन ‘मृतले पटः इत्यनेन भूतलनिरूपिताघेयतावान एस्त्यविशिष्तो घट इति, 'देवदत्तः' 'घटम्' इत्यादापि पश्यवि- शिष्टो देवदत्त पटनिष्टं कर्मत्वम् इति चयोधदर्शनादिदममगतमिति अपास्नम, तथापि निरागस्योपामिः। आहुरिति-अनेनारुचिः सूचिता । तथाहि-साधुत्वं हि व्याकरणत्र्यम्यो जातिविः | ता क्रियायाचकपदाभावेऽपि 'अग्ने सेजस्विन्' इत्यादायम्त्येव । अत एय 'गाम्' इत्युक्ते 'फर्म निर्दिष्टम, कर्ना क्रिया घानिर्दिष्टे' इति भाष्यं सहच्छते ॥ १७ ॥ दर्पणच्यास्या मस्यात्यातजन्यभावनोपस्थितेहेत्तापास्तैः कृतवादिति भावः । बारमाही पारिना साकारिमा गुनमनि र एजापर्यकर्तरि विशेषगोभूतेत्यर्थः । एतेन पूर्वोतन्यापत सग्रामम्मो दर्शितः । तस्यानेनि ६ पारपंमारनापा- तस्य कारावासम्भवेन यागरूपफलस्प करणतया नियायामनन्ययाऽऽपत्तरिति हि तोम घोष-निरामपोरदर्शनादित्यर्थः । तथ देत मुह इन रियामागपस्यामानापतिः। शव पपसी भावनावालामोत्यस्वरमा 'माह 'एपनेन सम्पते ·१२४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे स्वयमुपपत्तिमाह-यदि पक्षेऽपि वत्यर्थः कारकच नमादिषु । अन्वेति त्यज्यतां तर्हि चतुर्थ्याः स्पृहिकल्पना ॥ १८॥ 'पर्वतो वहिमान , धूमात्, महानसवत्', भूतले न घटः, 'भूनले घटः' इत्यादिपदाद । एवमादिष्वनुशासनविरोधेऽपि यदि साधुत्वमन्वयबोधश्चाभ्युपेयते तर्हि चतुर्थ्याः स्पृहिकल्पनाऽपि प्रभा । स्वयमिति-कारिकाकृतेत्यर्थः । आत्मना कल्पितामुपपत्तिमाहेत्यर्थः। एतेन स्वयमित्यस्य 'आत्मना' इत्यर्थकत्वेन 'स्वयमाह' इत्यसड्गतमित्यपास्तम् , आत्मपदार्थस्य कल्पितक्रियायामन्वयात् । यद्वा-'प्रकृत्या' दिभ्यः' इत्यभेदे तृतीया, आत्माभिन्नो ग्रन्थकार आह इत्यर्थः। उपपत्तिम् =क्रियायामनन्वये बाधक प्रदर्शनरूपाम् । यत्तु, केनचिनैयायिकेनोक्तम् 'भूतले न पदः' इत्यनेन 'भूतलनिरूपिताधेयत्वाभाववान् घटः' इति बोधान्न क्रियाध्याहारापेक्षा, एवम् 'पर्वतो वह्निमान् धूमात् , महानसवत्' इति वेदान्तिकृतन्यायप्रयोगे प्रतिज्ञायां क्रियापदप्रयोगो पृथेति च तद्रूपयन्नाह-यदि पक्ष इति-पक्षे = पर्वतादी, चत्यर्थः = सादृश्यम् , यदि सादृश्यमनुयोगितामम्बन्धेन पक्षे 'महानसप्रतियोगिकसादृश्ययान् पर्वतः' इत्येवंरूपेणान्येतीत्यर्थः । वैयाकरणमते तु-महानसपदम्-महानरावृत्तिवहिकई कसत्तापरम् , पर्वतपदश्च पर्वतत्तियझिपरम् , आती. त्यध्याहियते । तथाच महानसवृत्तिवहिकर्तृकसत्तासहशी पर्वतवृत्तिवाहिकर्तृका सत्तेति योधः, इति यत्यर्थ- सादृश्यस्य सत्तारूपमियायामन्ययः । आदिपदादिति-पारिफास्थ 'नमादिषु' इति पदपटकादिपदान् 'भूतले न घटः' 'भूतले घटः' इत्यादि गृह्यते इत्यर्थः । अत्रापि सप्तम्यर्थाधिकरणत्यस्य, नमर्थस्य च सत्तारूपक्रियाया- मेयान्वयः । एवमादिपु-'भूतले न घटः' इत्यादिपूर्वोक्तविधेप्यित्यर्थः। अनुशासनविरोधेऽपि-दारूविरोधे- ऽपि उक्ताष्टकस्य, यत्यर्थस्य च क्रियायामेवान्वय इति शास्त्र धितार्थविरोधेऽपीति यायत् । अन्ययश्चेति- शाम्बोधितान्वयातिरिक्तान्वयश्चेत्यर्थः । चतुर्थ्याः = 'पुप्पयिपयिणीन्छा' इत्यर्थे चतुर्या श्रुतायां 'स्पृहयति' इतिपदमेवाध्याहियते, नतु पदावरमिति कल्पना त्यज्यताम् , 'रटहेरीप्सितः' इति सूविरोधस्य त्यन्मते. किञ्चित्करत्वादिति भावः । दर्पणव्यान्या ६ उपपत्तिमिति उमाप्टरम्य भावनाग्रामन्यये राधोपन्यामरूपो मागुवानन्यये पाधोपन्यामरूपां मामाई. रपय: । 'स्वयमुपपरिम्' इति पाठे 'श्ययम् एयनेन यायमा पुनरनाम्यं मूल्यने । ननु मग्योधनातादीन शिपायप एर साये, पर्यगो पद्धिमान मदानमादित्यादी यायगरपम्य कथं पर्यतेऽन्ययः ? फधं या मनाम पर इपय समयभूतला धेयरपस्य गगांउमा दरपग माह मूल यदि पोऽपीति पने = प्रमिसायानन्धपि सन्दिपरराज्यले धर्मिगि पर्यनादाविपि पावर फारफम् अधिारणादि । ननादिपु मगामाये, इसरनामा परी समेत विमति मारे- पर्यतो यहिमानित्यादिना * * भादिपतादिनि ननादिमियादिपदादिय: । Rष शिणागि एपमादिप्यिति ॐ भूना पर पादाविपरः । । अन्ययशेति र महानगरात परंत, भूगतिमान् घटः, भूगर एनिमारमा पीप पर। मनुस्मनुभागनन रियाणगारपरन एप पोर, 'का' इपि, गप्ताधिशासंचनुशागनेश त्रिपा memararu mधनागम् छ. यदीति है । * पायां इवि पुषम्प पत्र "MR" (पा.. ...) fiftme rयुगगा एप पापम्पपयोग, म पदासात ने मन जागतिairemanामि.. - ·तथाच स्वीयसिद्धान्तप्रच्युतिरूपबाधभियाऽयापि पर्वतो वहिमान भवितुमहंतीत्येव प्रतिज्ञाङ्गीकरणीया, मनु कियावाचक ॐ अर्द्धजरतीयमिति 8 इदमर्थे, गहारिवारकः । क्वचिदनुशासनानुरोध', कचित्यर्द्धरतीसरामित्यर्थः। पदशून्या सेति नोक्तनियमे व्यभिचारः । 'भूतले न घटः' इत्यादी यद्वक्तव्यं तत्ततम् ।वश्यते चाऽपिकमिति मावः 1100 कृनपूर्वीयन भावविहितक्तन सिद्धाऽयस्थापनो भाव उच्यते। तद्विशेषगं च प्रकृस्यर्थक्रियेत्याशयम मूलमवतारयति- एवमित्यादिना कोदाविन्यादिना भावपरिमहः, इन्यादीनामित्यादिना क्वा-नुमुखादीनाम् । १२५ धात्वर्थनिर्णयः त्यज्यतामित्यर्थः । अनुशासनानुरोधतौल्ये अर्द्धजरतीयमयुक्तमिति भावः ॥ १८ ॥ एवं कर्नादौ विहितानामिन्यादीनां क्रिययैवान्वय इत्याह- प्रभा चतुर्थ्या इति-हेतौ पञ्चमी। विषयतासम्बन्धावच्छिन्नेच्छानुकूलमनःसंयोगादिरूपो व्यापारः, सम. वायसम्बन्धावच्छिन्नेच्छानुकूलेन्छासमानाधिकरणमनःसंयोगादिरूपो व्यापारश्च स्टहेरर्थः। आद्यार्थे-विष- यतारूपफलतावच्छेदकसम्बन्धेनेच्छारूपफलाश्रयत्वात् पुष्पाणां कर्मत्वम्। द्वितीयार्थे-फलतावच्छेदकसमवाय. सम्बन्धेन पुष्पाणां फलाश्रयत्वाभायात् कर्मत्वाप्राप्त्या शेपपष्टयां प्राप्तायां सम्प्रदानत्यविधानम् । यनुशासनेति- 'स्पृहेरीप्सित.' इति शास्त्रानुरोधेन तथा कल्प्यते इति चेत्तहि अन्यत्रापि शास्त्रानुरोधल्यागोऽनुचित इति भावः । अर्धजरतीयमिति-जरत्या अर्धम् अर्धजरती, तत्सदृशम् अर्धजरतीयम् । 'समासाश तद्विपयात्! इतीवार्थे छः । यद्वा गहादित्वाद् भवार्थे छः। भाष्यसम्मतोऽप्ययं न्यायः । तथाहि-'अणिमोः' (पा० सू० ४११।७८) इति सूत्रे भाप्ये "ध्यडः प्रत्ययत्वम् , आदेशत्वं वा इति विकल्प्य प्रत्ययत्वेऽनुबन्धाकरणत्वं समर्थ्य, आदेशत्वेऽप्यनुवन्धो न कर्तव्यः, इत्याश्रित्य इबो यादेशे 'यडश्चाप्' इति चापोऽभावै 'वाराहा' इत्यत्र 'न्नित्यादिनित्यम्' इति प्राप्ताशुदात्तत्वाभावाय इत्संज्ञामकृत्ववादेश इत्युक्तम् । ततः प्रत्ययत्ववादिनाऽऽदेशत्ये स्वरसिद्धावपि वृद्धिर्न स्यादित्यर्धजरतीयत्व स्यात्” इति दूपणमुत्तम । प्रत्ययत्वाभिप्रायेण 'नचेदानीमजर- तीयं लभ्यम् , वृद्धिर्मम भविष्यति स्वरो नेति, तद्यथा अर्ध जरत्या कामयन्तेऽर्धन्नेति, इति प्रत्ययत्यपक्षे अर्धजरतीयन्यायापत्तिः परिहता। अत्र कैयट:-'मुसं न कामयन्तेऽहान्तरन्तु कामयन्ते जरत्याः' इति, अत्य फैयटस्य 'कामिनः' इति शेपः । तथाऽन्यत्रापि न जानीमो विपयसन्धायामियान्तरालेऽवस्थानेऽर्धजरतीय- कौशलम्' (बृह० उप० भा०)। अत्रानन्दगिरिः-'यथा नजागर्ति, न स्वपिति...इति अन्तरालेऽवस्थानं दुर्घटम्, यथा चार्धं युक्कुट्याः पाकाय, अर्धञ्च प्रसयाय' इति कौशलन्नोपलभ्यते' इति । अर्धजरतीसदृशं शाम्नस्य त्यागोपादानम्, तत्सदृशचौचित्यानौचित्यम् । एकं सादृश्यं समासार्थः, द्वितीयञ्येवार्थः । एवञ्च भूतले न पटः' इत्यादी स्वसिद्धान्तानुसारेणान्वय- योधोत्पत्तये 'अस्ति' इत्यादिपदमध्याहार्यम् । 'पर्वतो यहिमान् घूमात् महानसवत्' इत्यादायपि यत्यर्थसाह- श्यस्य क्रियायामन्ययाय 'भवितुमर्हति' इति योजनीयम । तत्राणक्रियायां वत्यर्थसादृश्यस्यान्वयः, तेन तुल्यं क्रिया चेत्' इत्यनुशासनानुरोधात्, यतिप्रकृतिमहानसादिशब्दानां महानसबर्तृकभवने टक्षणा, 'तेन तुल्यम्' इति शास्त्रानुरोधेन किययोरेव सादृश्ये यतेर्विधानात् । 'महानसवत्' इत्यत्र 'तन तस्येय' इति यतिस्तु न, 'महानसवत् पर्यते' पर्वतस्य या इत्यापत्तेः ॥ १८॥ क दायिति---आदिना भावार्थस्य संग्रहः । इन्यादीनामिति-आदिना क्त्वातुमुनादीनां संग्रहः । तत्र कर्नादिकारकाणां क्रियायामेवान्यय इत्यन्न प्रमाणान्युक्तानि । क्वार्थस्य क्रियान्वये प्रमाणन्तु 'समानमर्नु कयोः पूर्वकाले इति, 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां कियार्थायाम्' इति च सूत्रे एय। ननु 'कृतपूर्वी कटम्' इत्यत्र दर्पणव्याख्या ·१२६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । क्रिया सम्बध्यते तद्वत् कृतपूर्व्यादिपु स्थिता ।। १९ ।। न विविच्य ग्रहः = ग्रहणं यस्याः सा अविग्रहा = गुणीभूतेति यावत् । यथाच 'ग्रामं गतः' इत्यत्र तप्रत्ययार्थगुणीभूतापि क्रिया ग्रामादिकनेमिः सम्बध्यते, तथा 'कृतपूर्वी कटम्' इत्यत्रापि गुणभूता इन्यादिमिरित्यर्थः। प्रभा भावे क्तः। भाष्यप्रामाण्यात् पूर्व कर्मणोऽधिवक्षया भाये के पश्चात्कर्मणो विवक्षा, कृतं पूर्वमनेनेति विग्रहः । 'पूर्वादिनिः' इत्यतः पूर्वादित्यनुवृत्तेः 'सपूर्वाञ्च' इत्यनेन कर्तरि इनिः। यद्वा नपुंसके भावे क्तः' इत्यनेनैवाकर्मक्त्वाद् ननु 'कृतपूर्वी' इत्यत्र क्तार्थस्य भावस्य सिद्धावस्थापन्नस्य धात्वर्थो भायो विशेपणम् इति गुणीभूतक्रियायां कथं कर्मणोऽन्वय इत्याशङ्कां निराकुर्वनाह-अविग्रहेति । विविच्येति-पृथग्भूयेत्यर्थः, इतराविशेषणत्वेनेति यावत् । ग्रहणम् = ज्ञानम् । गुणीभूतेति-प्रत्ययार्थक दो विशेपणीभूतेत्यर्थः । गुणभूतेति-सिद्धावस्था- पन्नक्तार्थभावं प्रति विशेषणभूतेत्यर्थः । इन्यादिभिरिति-इन्याद्यर्थकादिभिरित्यर्थः । यद्वा, कर्मणोऽविवक्षया भावे विहितस्य तस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगस्यादृष्टतया धात्वर्थानुवादक्त्वमेवेति तार्थे गुणीभूतत्वाभावेऽपि इन्याद्यर्थकर्तादौ गुणीभूतत्वमेवेति गुणीभूतत्वेन दृष्टान्तदा न्तिकयोः साम्यं बोध्यम् । नन्वेवमपि दृष्टान्ते गुणीभूतक्रियायां विशेषणतया कर्मणोऽन्वयः, इन्याद्यर्थक देस्तु न गुणीभूतक्रियायामन्वय इति चेन्न, विशे- प्यत्वविशेपणत्वकृतभेदेऽपि परान्वयित्वमात्रेण दृष्टान्ततयोपादानात् । एकत्वविशिष्टकटाभिन्नायिका या उत्पत्तिस्तदनुकूलव्यापाराश्रयाभिन्नो देवदत्तादिरिवि 'कृतपूर्वी कटम्' इत्यनेन वोध. । दर्पणव्याख्या सम्बध्यते इति कारकपकारकबोध प्रति विशेष्यतया धातुजन्यभानोपस्थितेहेतुतायाः पूर्वमुरुत्पादिति भावः । ॐ कृतपूर्वी फमिति 8 नन्वत कर्मणि के कटशब्दादनभिहिताधिकारीयद्वितीयाऽनुपपत्तिः, भावे पस्तु सकर्मकाद्गगनकुसुमायमान एव, तयोरेवेति नियमात् । अत एव नपुंसके भावेऽपि न सः । तथाच कथमुक्तदान्तिक्वा. क्योपपत्तिरिति चेदवाहु.-कर्मणो विशेषरूपेण प्रागविवक्षया भकर्मकरवानावे प्रत्यये तदन्तस्य पूर्वशब्देन समासे 'सपूर्वाच' इतीनिः, पश्चात्तु कर्मणो विशेषरूपस्य विवक्षया तत्र द्वितीयेति । इदन 'कर्तृकर्मणोः कृति' (पा० सू० २।३६५) इति माप्ये स्पष्टम् । ईदृशविवक्षाऽविवझे च सदाप्यप्रामाण्यात् कृतर्वीत्यादिविपये एव, नान्यविपये इति बोध्यम् । स इत्यादिभिरिति स तदर्थकादिभिरित्यर्थः । पस्तुतस्तु दान्तिके स्ववाचकमकृतिकप्रस्ययाऽन्यस्मिन् वा गुणीभूता क्रिया कटादिकर्मादिभिरिति व्याख्येयम् । नातः कृतवाति प्रयोगघटकेन्यर्थकतविशेप्यरवेन प्रकृतार्थासङ्गतिः, पूर्वकालिकक्रियाकर्ते ति ततो बोधेन तारशप्रियाया इन्यर्थकर्तरि गुणत्वात् । नाप्यय भावाधिकारीयः, स्वातन्त्र्येणाप्रयोगात् । नच 'पूर्व कृतमनेन' इति विग्रहात् धारवर्थक्रियाविशेष्यक एव ततो बोधः, तथा सति तस्यां भविग्रहस्वाभावेन मूलविरोध प्रसन्नात् । पावर्षानुवादकप्रत्ययान्ते प्रत्ययार्या विशेषणीभूतधात्वर्थक्रियाया एव प्रतीत्या तद्विहितप्रत्ययार्थविशेय. साया एवौचिस्यात् , अन्यथा 'पचतिकल्पम्' इतिवत् नपुसकरवापसेश्च । अत एव भोक्तुं गतमेतेनेत्यादिप्रयोगोपपति, मावानधिकारीयभावविहितप्रत्ययस्य धात्वर्यानुवादकरवेन तत् प्रकृस्यर्थक्रियायाः साध्यमायस्वभावत्वात् , अगुणावाच । एषम् अग्ययकृतो मावे' इयुक्त 'पाक' इत्यादिप्रयोगस्थपनर्यात्तुमुशायर्ये वेल्क्षण्यानुभवात् नमुनादीनामपि सायमात्र- स्वभावभावार्थकरवमित्यन्यत्र विस्तारः।

·धात्वर्थनिर्णयः नच वृत्तिमात्रे समुदायशक्तर्वक्ष्यमाणत्वात् तत्रान्तर्गता भावना पदार्थंकदेश इति कथं बान्वय इति वाच्यम् , नित्यसापेक्षेप्वेकदेशेऽपि 'देवदत्तस्य गुरुकुलम् ,' 'चैत्रस्य नप्ता' प्रभा वक्ष्यमाणेति-'समासे खलु भिन्नैव शक्तिः पङ्कजशब्दवत्' इत्यादिनेत्यादि । पदार्थंकदेश इति-पदार्थैकदेशत्वञ्च-पदजन्योपस्थितीयप्रकारताश्रयत्वम् , तथाच ‘पदार्थ पदार्थे- नान्वेति नतु पदार्थंकदेशेन' इति न्यायविरोधात् पदार्थैकदेशे न पदार्थान्तरस्यान्वय' । एवश्च 'यत्किम्विन्निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबोधम्प्रति मुरयविशेप्यतासम्बन्धेन शक्तिज्ञानजन्योपस्थिति कारणम्' इति कार्यकारणभाष एवान न्याये बीज योध्यम् । कामति-'गत ' इत्यादौ कृवृत्तिसत्त्वेन गमनकर्तृरूपगतपदार्थैकदेशफ्रियाया कर्मान्वयासम्भवाद् दृष्टान्तासिद्धिरिति भाव । नच ‘पदार्थ पदार्थेनान्वेति नतु पदार्थकदेशेन' इति न्यायस्वीकारे फलाभाष , नित्यपदार्थस्य गोत्वे, पशुत्वे चान्ययाभिप्रायेण 'गौनित्या' इत्यादे पशुभेदस्य पशुत्वेऽन्वयतात्पर्येण 'पशुरपशु' इत्यादेश्च यारणरूप- फलसत्त्वात। नित्यसापेक्षेप्विति-नित्यसापेक्षत्वञ्च-स्वनिरूपकाकाहाव्याप्यज्ञानविपयत्यम् । स्वम् = नित्यसाफाइत्वेन जिघृक्षितम् । एवञ्च यन यत्र गुरुत्वज्ञान तन तत्र गुस्त्वस्य निरूपक किमित्याकादाया सत्वेन आयाद्वाया व्यापकत्वम् , गुरुत्वज्ञानस्य च व्याप्यत्वमिति व्याप्यज्ञानविपयत्य गुरत्वे इति गुरत्य नित्यसाकाहुम् । देवदत्तस्येति-निरूपितत्व पट्यर्थ , तेनैव सम्बन्धेन गुरुपदार्थंक्देशगुरत्वे देवदत्तपदार्थरूपनिरूपस्यान्वय । नति-'जन्यजन्य पुमान् नाता', तदेवदेशभूतजन्यताया चैत्रस्य निरूपितत्वरूपपप्ठयर्थसम्बन्धेनान्वय । तथाच देवदत्तनिरूपितगुरत्ववत् कुलमिति, चैत्रनिरूपितजन्यतावजन्य पुमानिति च बोध । नित्यसापेक्षस्थले हि पक्षद्वयी, चैनस्य गुरुकुलम्' इत्यादी विशेषणीभूतचैत्रादेर्मुर्यादिद्वारकास्वनिरूपितगुस्त्ववदुत्पाद्यत्व'सम्बन्धेन कुलादिरूपविशेष्ये एवान्वय इत्येक पक्ष । दर्पणव्याख्या ॐ वृत्तिमात्रे इति मात्रपद कृत्स्नार्थकम् । ॐ वक्ष्यमाणत्वादिति % 'ममासे खलु मिन्नेव' इत्यनेन इत्यादि , तत्र समासपदस्य घृत्तिसामान्यपरत्वेन व्यास्यास्यमानत्वादिति भाव । 8 क्थमिति गत इत्यादी कृवृत्ति सत्येन गममकर्तृरूपगतपदाकदेशभावनाया क्म्मान्वयासम्भवाद् दृष्टान्तासिद्धिरिति भाय । निन्यसापेक्षरयरे हि पक्षद्वयम्-चैत्रस्य गुरपुलमित्यत्र विशेषणस्य चैत्रादेर्गुर्वादिद्वारकसम्बन्धेन पुरादिरूपविशेष्य एवान्वय इति तत्रैक पक्ष । स चोत्तो हरिणा- समुदायेम सम्बन्धो येपा गुरुकुलादिना । सस्पृश्यावयस्तेि तु युज्यन्ते तद्वता सह ॥ इति । उक्तस्थले समुदायनिरूपितसभ्यन्धे पष्ठी अवयवद्वारकच समुदायेन सम्बन्ध इति मामाद् अवयवमपीति विशेष, स्पृशतीति तदर्थ । अपरस्तु गुर्वादिनिरूपितसम्बधै एव देवदत्तस्येति पष्टी तत्रैव तदन्वय । उत्तर- सन्धिशब्द सापेक्षो नित्य सर्व समस्यते । वाक्यवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥ इति ॥ नित्यमिति- सापेक्षपदार्यान्वयि, हि = यतो देवदत्तस्य गुरो कुलमियादिव्यस्रो या व्यपेक्षा सा समासेऽपि न हीयत इति कारिकार्थ । पदार्थ पदार्थनाऽन्वेताति व्युत्पत्तिस्तु नियसापेक्षानिरिक्त विषयति तद्भाव । तान्तिम पक्षम भिप्रेत्य समाधत्ते- नित्यसापेक्षेविति ·१२८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे इत्यादाविवान्वयाभ्युपगमात् । एवं भोक्तुं पाकः, भुक्त्वा पाक इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ प्रभा तदुक्तं हरिणा- 'समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवॉस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह' ।। इति । उक्तस्थले समुदायनिरूपितसम्बन्धे पष्ठी । अवयवद्वारकश्च समुदायेन सम्बन्ध इति सामर्थ्यादवयवमपि विशेपणं स्पृशतीति तदर्थः । अपरस्तु पक्ष:-गुरुत्वादिनिरूपितसम्बन्ध एव पष्ठ्यर्थ इति गुरुत्वे एव देवदत्ता- देरन्वय इति । उक्तश्च- 'सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते। वाक्यवत्सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥ इति । देवदत्तस्य गुरोः कुलम्' इति वाक्ये या व्यपेक्षा सा समासेऽपि न हीयते इति कारिकार्थः। तत्रान्तिम- पक्षमभिप्रेत्य समाधत्ते-नित्यसापेक्षेप्विति-तथाच गुरुत्वादेर्नियतान्यनिरूपितत्वेन तदुपस्थिती नियमेन जायमानाया निरूपकाकाहाया निवृत्तये देयदत्तादिपदार्थान्वयवत् प्रकृतेऽपि गमनरूपसाध्यस्य साधकं किमि- त्याकाहानिवृत्तये प्रामादिरूपकर्मादिकारकान्वयस्यावश्यक्त्वान्न दृष्टान्तासगतिरिति भावः । इत्यादायिवेति- आदिना घटादन्यः, घटारगृथक् , इत्यादेः संग्रहः । अत्र भेदे पृथक्त्वे चैकदेशे पश्चम्यर्थावधित्वस्यान्ययः । विशेप्ये एव एकदेशघटितपरम्परासम्बन्धेनान्वय इति पक्षे तु "भावनायामेवान्वयः' इत्यस्य भावनायामेय साक्षात्सम्बन्ध इत्यर्थः। एवञ्च भावनाघटितसम्बन्धं विना अन्यत्रान्वय एव ताशनियमेन च्यापर्यंत इति भावः । कारिकायां 'गतादिस्था' इत्येतद्घटकादिपदमाघमाह-भोक्तुमिति -अन्न पर्थभायनायां विशेपणी- भूतसाध्यस्वरूपपचिभाषनायामेय तुमुन्फार्थभावनयोरन्वय इति भावः । अत्र भाष्यप्रदीपोद्योतकाराः-'एकस्य सकृय' (पा० सू० ५।४।१९) इति सूत्रभाप्यात् 'भोक्तुं पाकः' इत्यादेरसाधुत्वं लभ्यते । तथाहि-"अधानु- दर्पणव्यास्या तयाच गुरुवादेनियतान्यनिरूप्यस्पेन तदुपस्थिती नियमेन जायमानाया निरूपकामाद्वाया निवृत्तये देवदनादिपदार्यान्य. पवर प्रश्तेऽपि कि साधक गमनम्पपाध्यमिति माधनाद्वानिवृत्तये प्रामादिरूपफर्मकारमान्ययस्याऽध्यायकायासCE न्तामन तिरिति मायः । भादिना 'शरैः शासितपत्रः' इत्यादेः सहः । भारगिकास्यादिग्दनाय स्पष्टपनि-एयं भोक्तुं पाक इत्यादाविति 8 भनाऽप्यादिपदपायम्- भुस्त्या पाक इति घनर्थभायगुणभूनायां पश्यप्रियाया तुमुलाचन्तार्थ- भोगनादिरियान्यप इति योध्यमित्यर्थः । पनापन्नमयोगस्पने प्रतिप्रश्ययाम्याममयमायभारा विशेष्यपिशेषगमायामा प्रियाभिधीयते । सत्र प्राययार्थयेन पनापत्रिपायाः प्राधान्यम् । अत एव मयमाध्यमातरवमाया तामादाय कारकान्ययोपपतिः, उपान्तमियोपपदरवन गुरु सम्भयेऽपि 'पारयो गनः' इत्यादीनामभिधानमेवेति भाषः । नग्याम्न-मुविधायी प्रियार्थायां निपायामि'पुष या प्रायागाया वियपोरेफगानीमायणभेन स्यवापानि प्रग्यपाय ग्यगुणीभूमापा: माध्यमात्रस्यगायाया एवं कियायामियनेन प्रहगानी गतम्, भी पार पाध्ये, उमपत्रापि वियोः गायमाप्रभाषाभाषा, प्रतिमापपायोनियोपिरोन्यविरोरगभावापाना मुमतिरिति गूनभाये। पत्र गुलामाकाय प्रवर्ण तम विधामा विशेषगादीनि गापाकादियोगःपि मुपाया। বাগবাদাঘাথ মনিপথ বিশ্ববিসাবান্ধাসামথিংস। प्रापपापमपायाः मावास्यग । एप पापरपापमयापा: मामामाय: िनम्पा म grare तमुनि ·१२९ धात्वर्थनिर्णयः अतिप्रसङ्गमाशय समाधत्ते- कृत्योर्थाः क्त्वातुमुन्वत्स्युरिति चेत् सन्ति हि क्वचित् । अतिप्रसङ्गो नोद्भाव्योऽभिधानस्य समाश्रयात् ॥ २० ॥ 'भोक्तुं पाकः' मुक्त्या पाक इत्यादी, "तुमुन्ण्युलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्" (पा० सू० ३। ३ । १०) "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले" ( पा० स० ३ । ४ । २१) इति क्रियावाचको- पपदे क्रिययोः पूर्वोत्तरकाले विधीयमाना अपि तुमुन्नादयो गुणभूतां तामादाय यथा जायन्ते, कृत्वोर्था अपि स्युः । 'एकः पाकः' इत्यत्र, "एकस्य सच" (पा० सू० ५। ४ । १९) द्वौ पाकी, त्रयः, चत्वार इत्यत्र "द्वित्रिचतुर्म्यः सुच्" ( पा० सू० ५। ४ । १८)। 'पञ्च' इत्पन्न कृत्वसुच् स्यात् । तथाच 'सकृत् पाकः' द्विस्त्रिवतुः पाका इत्याधापत्तिरिति चेदिष्टापत्तिः, "द्विवचनम्" इत्यादिदर्शनात् । तथा प्रभा वर्तमानेऽपि क्रियाग्रहणे इह करमान भवति । 'एकः पाकः' इति पूर्वयोश्वापि योगयोः कस्मान्न भवति 'द्वी पाकी' 'त्रयः पाकाः' 'चत्वारः पाकाः' 'पञ्च पाका''दश पाका.' इति । नैतक्रियागणनम्, किन्तर्हि द्रव्यगणनमेतत्"। एतेन भावघनन्तपाकादिसमभिव्याहारे कृत्योऽर्थानामसाधुत्वं स्पष्टमेव लभ्यते । 'तुमुन्ण्वुलौ' इति सूत्र 'क्रियार्थायाम्' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेनैव तत्फलक्रियाया लाभे क्रियाप्रणसामर्थ्यात् प्रत्यासत्त्या च प्रत्ययार्थयिने पणतानापन्नसाध्यत्वमानापन्नक्रियावाचकपदोपपदे एव तुमुन्नादिविधानात् 'पाकः' इत्यत्र साध्यक्रियाया गुणी- भूतत्वान तुमुन्नादिरित्याहुः ॥१९॥ ननु गुणीभूतप्रियाऽन्वयेऽपि यदि तुमुन्नादीनां साधुत्वं तदा 'सत्पाकः' 'द्वि: पाकाः' इत्याद्यपि स्यादित्याशङ्कयेष्ठापत्त्या परिहरन्नाह-एकः पाफ इति । इत्याधापत्तिरिति-आदिना 'पश्चत्वः पाकाः' इत्यादेः संग्रहः । दर्पणव्यास्त्या तनेदं चिन्त्यम् , भावानधिकारीयधारयर्थानुशदकप्रत्ययान्तयोगे नुमुनो दुर्वारस्यात् । फिज सुविधायकैऽप्युत्तगिरी- पणविशिष्टायास्तस्या ग्रहणमावश्यकम् । तत्तग्रिशेपणीमूतप्रियायाः माध्यमानस्वमारत्वेन तमन्मगणने दी पाकाविया सुजापत्तेरशक्यचारणत्वात् । नच तोटापत्तिः, क्रियाग्दोपादानवैयदिभ्यात्तिपदसामयेनैव प्रियाया लाभार्ति सायस्वेन त्रिया तग्र' इति हरिपप्रत्यारयाऽधमरे, एकस्यैव सम्बन्धिमेदादाचार्यत्बमानुलागादियदेकरया एप प्रियायाः प्रकृतिप्रत्ययरूपयाचम्मम्बन्धिभेदादुपस्थितिरिति स्वोक्तिविरोध: त्रियाइपाचोधानीकार इति । अतिप्रसङ्गमिति के स्थमते गुणीभूतत्रियामादाय कृत्योऽयप्रत्ययापत्तिरूपं तमित्यर्थः । क्रिययोः पूर्वकाल इति * क्रिययोमध्ये पूर्वकालवृत्तिरियामा धानोरिस्यर्थः । तुमन्नादयः इयादिपदात् धादिपरिग्रहः । विधी- वाद्वियनम् = इत्यादिपदार द्विःप्रयोगविरागमनादिपरिमहः, नन युद्धमर्यगुणीभूतक्रियामादाय मुची यमाना इति * 'अव्ययकृतो भारे' इयुर्भाव इति शेषः । पूर्वलोडेश्य राहीनां संसर्गविधया भानस्य या दर्शनादिति भावः। . वश्यमाणत्वात्।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अतिप्रसङ्गस्त्वनभिधानान्नेत्याह-अतीति । "नहि वचिरन्तिपरः प्रयुज्यते" इत्याद्यभियुक्तो. क्तरीत्या समाधेयमिति भावः । केचित्तु-"सङ्ख्यायाः क्रियाम्यावृत्तिगणने" इत्यत्र क्रियाग्रहणं व्यर्थम् , तस्या एवाभ्यावृत्ति. M प्रमा अतिप्रसङ्ग इति-विशेपणीभूतक्रियामाटाय कृत्योऽर्थप्रत्ययानामापत्तिरूप इत्यर्थः । वस्तुतस्तु कृत्वोs- र्थविधायके क्रियाया एवाभ्यावृत्तिसम्भवेन अर्थतः क्रियालाभे क्रियाग्रहणस्योत्तरार्थताया उक्तत्वेन गुणभूता. यामपि क्रियायां कृत्वोऽर्थप्रत्ययानां साधुत्वमेय । अत एव 'द्विवंचनेऽचि' इति सूत्रम्, 'द्विःप्रयोगो द्विवचनं पाष्ठम्' इति भाष्यश्च सङ्गच्छते । नच 'द्विर्वचने' इत्यत्र वचधातुना साध्यत्वेनोपस्थितायाः, ल्युटा सिद्धत्वेनोपस्थिताया भाषणक्रियायाः 'प्रत्ययानां प्रत्यान्वितस्वार्थयोधपत्वम्' इति नियमात् परस्परमन्वय आवश्यकः । तत्र सिद्धसाध्य. क्रिययोर्विरुद्धतयाऽभेदान्वयासम्भव इति वाच्यम् , स्ववृत्तिक्रियात्ववत्सम्बन्धेनान्वयस्य वतुं शक्यत्वात् । यद्यपि कृवृत्तावेकार्थीभावात्मशक्तेः सत्त्वेन पृथगुपस्थितेरभायादन्वयासम्भवस्तथाप्येकोपस्थितिविपी- भूतयोरपि साध्यसिद्धक्रिययो सम्बन्धोऽपेक्ष्यते इति सम्बन्धाकालायां स एव सम्बन्धो वक्तव्यः । तथाच स्ववृत्तिक्रियात्ववत्सम्बन्धन 'साध्यभापणविशिष्टं सिद्धभापणम्' इति वचनशब्देन बोधः। एवमेव 'पाक' इत्यादावपि धोध्यमिति पश्चोलिनः । किञ्च तुमुन्नादीनां प्रधानक्रियान्वयित्वे साधुत्वस्वीकारेऽपि भावप्रत्ययस्थले 'साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनियन्धना' इति हर्युक्तरीत्या एफस्यैव चैत्रादेर्यथा सम्बन्धिभेदाद् आचार्यत्व-पितृत्यादि दस्तथैव एपस्या एवं क्रियायाः धातुना साध्यत्वेन प्रतिपादने प्रत्ययस्य तात्पर्यग्राहकत्यम, प्रत्ययेन सिद्धत्वेन प्रतिपादने धातोस्तात्पर्यग्राहकत्य- मिति गुणीभूतत्वाभावे उत्तप्रयोगाणामिष्टापत्तिरचितेव । अत एव भावप्रत्ययस्थले 'पाफः' इत्यादी क्रियाया न द्विधा वोधानुभवः। यत्र 'गत.' इत्यादिस्थले गुणीभूतत्यं नियायास्तत्र तुमुन्नादीनान्तु असाधुत्वमेव, क्रियाप्राधान्ये एव तत्प्रवृत्तरिति दिक् । यदि तु 'सकृत्पाकः' इत्यादीनां शिष्टाप्रयुक्तत्वं तदाऽनभिधानमेय तेपामित्याह-वनभिधानादिति । तार- शप्रयोगेण क्रियाजन्मगणनाऽप्रतीतेरित्यर्थः। तथाच भाप्यम्-'एकः पारः' 'द्वी पाको' 'त्रयः पायाः' इह क्रियागणनसत्त्वात् रस्मान त्योऽर्था भवन्तीत्याशदायामुक्तम्-तत्नियागणनम्, किन्तर्हि, व्यगणनमेतत् ! फथं फदभिहितो भावी द्रव्यवद् भवतीति । 'सयपत्या' 'सपनौतुम्' "द्विभुक्त्या' "द्वि गुम्' इत्यादी मुयोऽभायमाशयोक्तम् , नेपः दोपः, प्रियागणनाद् भविष्यति, इति लिासंग्यान्वय्यर्थभायस्थले 'पायः इत्यादी माध्यत्वेन सिद्धरवेन च प्रियाया भानम् । लिगसापानन्यायभायस्थले एनाप्यमामाण्यादेय माध्यत्वेनेय भानं, न सिद्धनेनेति भावः । अनभिधानमन्तरापि 'मत्पाफः' इत्यादिप्रयोगापनि निरापुरता मनमाड-फेचिदिति-या साध्य खेनैव मतीतितमेय प्रत्योऽर्थप्रत्ययः । 'पापः' इत्यादिरणले तु सिद्धन्येनापि प्रतीतिरिति नतम ताहमामयोग प्रमत्तिरिति भायः। तस्या पति-अभ्यागृत्तिः पुनः पुनर्जन्म, मा परियाया ण्य भयनि । म्यगुम- दर्पणव्याया अनियमम्पिति 'REE 'पादियोगपतिस्परियल अनभिधानानिyि fermपु. mins नया एपेतिः पूर्वामिनाथनगमायापरियार एपेपर्थ । एवरेण मम्मापरयो - . - ·घात्वर्थनिर्णयः प्रमा सम्भवेन सामर्थ्यात्तल्लामात् । तथाच साध्यमात्रस्वभाव क्रियालामाय तदिति वाच्यम् , नच 'पाक', इत्यादौ तादृशीति नातिप्रसङ्गः, द्विर्वचन मिति च 'विःप्रयोगो द्विर्वचनम्' इति व्युत्पत्या, "द्विर्ष- चनेऽचि" (पा० सू० १।१ । ५९) इति ज्ञापकं वा आश्रित्योपपादनीयमित्याहुः ॥२०॥ ननु सिद्धान्ते योधकतारूपा शक्तिराख्यातशक्तिग्रहयतां बोधादावश्यकी, इति धातोरेव भावना वाच्या, नाऽऽख्यातस्येति कथं निर्णय इत्याशकां समाधत्ते- भेद्यभेदकसम्बन्धोपाधिभेद निवन्धनम् । साधुत्वं तदभावेऽपि योधो नेह निवार्यते ॥ २१ ॥ योस्तु सिद्धस्यभावतया न पुनः पुनर्जन्म । 'पुनः पुगर्दण्डः' 'पुनः पुनः स्थूलः' इत्यादी तु गम्यमानभयत्यादि- क्रियाया एव पीनः पुन्यमिति न दोपः । वस्तुतस्तु 'एकस्य सकृय' इति सूत्रे अभ्यावृत्तिरिति न सम्बध्यते, एकपदेन हि एकैय क्रिया व्यक्तिः प्रतीयते, तस्यास्त्वभ्यावृत्तेरसम्भवात् 'एको देवदत्तः' इत्यर्थे 'सझदेवदत्तः' इत्यादिवारणाय क्रियाप्रहणस्याना- वश्यकत्वमित्यरुपया केचिदित्युक्तम । सामर्थ्यादिति-अभ्यावृत्तिपदसामर्थ्यादित्यर्थः । ततक्रियापदम् । ताहशी=साध्यमात्रस्वभावा । नच धातुना साध्यमात्रस्वमायेव प्रतीयते इति दोपतादवस्थ्यम्, प्रत्ययेन सिद्धाया अपि प्रतीत्या तन तन्मात्रप्रतीतेरसम्भवान् । द्विर्यचनमिति चेति-द्विर्यचनमिति प्रयोगस्त्वित्यर्थः । व्युत्पत्येति-भाष्योक्तव्युत्पत्तिवलेनेत्यर्थः । शापकमिति-साध्यमात्रस्वभावत्वाभावेऽपि मुज्भवतीत्यर्ये ज्ञापकगित्यर्थः । उपपादनीयमिति-अस्य 'द्विवचनम्' इति शब्दरयरूपेणान्वयः । आहुरिति-अनेनारचिः सूचिता । क्रियामहणस्योत्तरत्रानुवृत्त्या चरितार्थत्वाद् भाप्यानुक्कत्वेन 'इह किश्चित् अपो' इति न्यायेन यथेच्छ- कल्पनाया अन्याय्यत्वात् ॥२०॥ 'सिंहावलोकन'न्यायेन पुनरपि भावनाया आपयातवाच्यत्यमाशङ्कथ निराकर्तुमाह-नन्विति- सिद्धान्ते = वैयाकरणसिद्धान्ते । योधकतेति-'इन्द्रियाणां स्वविषये' इत्यनेन यक्ष्यमाणबोधजनकतारूपेत्यर्थः। आख्यातेति-आख्यातं भावनाविषयफबोधजनकनायत्' इति शक्तिज्ञानयतां मीमांसकानामित्यर्थः । योधाः दिति-आख्यातेन भावनाया वोधादित्यर्थः। आवश्यकोति-वोधकतारूपा शक्तिरारयाते आवश्यकीति भावः। भेद्यभेदकेति-भिद्यते =इतरस्माद् व्यावर्त्यते यत्तद् भेषम् =विशेष्यम् , विशेष्यताश्रय इति यावत् । कर्मणि ण्यत् । भिनत्ति इतरस्माद् व्यावर्तयति यत्तद् भेदकम् =विशेषणम्, इतरत्र्यावर्तकमिति यावत् । दर्पणव्याख्या सकृदेवोत्पत्तेः । प्रियायास्तु नैकस्या अपि निवृत्तिभेदाया धातुवायवोपगमेन तजन्मनि पौनःपुन्यसम्भवादिति भावः । 8 सामर्थ्यादिति अभ्यावृत्तिपदोपादानसामादित्ययः । सामर्थ्यव-तदाापार्यश्वम् । माध्यमानेति यद्यपि धातूपस्याप्यायां तस्यां तस्वमशतम, प्रागुनयुक्तस्तयापि साध्यमात्ररवभाषपद- स्योक्तप्रत्ययाधगुणीभूनसाध्यस्वभावमात्र परन्चास दोषः । । तादृशीति छ घनुपस्थाप्योहरूपेत्यर्थः । ॐ व्युत्पत्यति विवरणपरभाष्यकारप्रयोगादित्यर्थः ॐ ज्ञापकमिति की तादृशस्त्र प्रयोगरूपमित्यर्थः । 'हतशायिकाः शय्यन्ते' इतिवादति NET आहुरिति सारग्राहिण इति शेषः, आहुरिति-आहुरिस्यस्वरमः सूचिनः । नदीजन्तु क्रियापदस्योक्तापर EAS उतातिप्रसशस्यापरिहारेण तस्य स्पष्टप्रतिपायर्यतैपोचिता । अनभिधानाश्रयणेनैवोद्यापत्तिवारणे द्विवचनमित्यादि- प्रयोगाणां लोकसिद्धानां झापानुसरणेनोपपत्तिनानुचितेति ॥२०॥ सिद्धान्त इति वैयाकरणसिद्धान्ते । 'इन्दियाणां स्वविषयेषु' इत्यादिना प्रतिपादिता ·१३० प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अतिप्रसङ्गस्त्वनभिधानानेत्याह-अतीति । "नहि पचिरन्तिपरः प्रयुज्यते" इत्याद्यभियुक्तो. क्तरीत्या समाधेयमिति भावः । केचित्तु-"सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने" इत्यत्र क्रियाग्रहणं व्यर्थम् , तस्या एवाभ्यावृत्ति प्रमा , अतिप्रसङ्ग इति-विशेषणीभूतक्रियामादाय कृत्वोऽर्थप्रत्ययानागापत्तिरूप इत्यर्थः । यस्तुनस्तु कृत्वोऽ- र्थविधायके क्रियाया एयाभ्यावृत्तिसम्भवेन अर्थतः क्रियालाभे क्रियाग्रहणस्योत्तरार्थताया उत्तत्वेन गुणभूता- यामपि क्रियायां कृत्वोऽर्थप्रत्ययानां साधुत्यमेव । अत एच 'द्विर्वचनेऽचि' इति सूत्रम्, 'द्विःप्रयोगो द्विर्वचनं पाष्ठम्' इति भाग्यश्च सङ्गच्छते । नच 'द्विर्वचने' इत्यत्र वचधातुना साध्यत्वेनोपस्थितायाः, ल्युटा सिद्धत्वेनोपस्थिताया भाषणक्रियायाः 'प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधक्त्वम्' इति नियमात् परस्परमन्वय आवश्यकः । तत्र सिद्धसाध्य- क्रिययोर्विरुद्धतयाऽभेदान्वयासम्भव इति वाच्यम् , स्ववृत्तिक्रियात्ववत्सम्बन्धेनान्वयस्य वक्तुं शक्यत्वात् । यद्यपि कृद्धृत्तावेकार्थीभावात्मकशक्तः सत्त्वेन पृथगुपस्थितेरभावादन्वयासम्भवस्तथाप्येकोपस्थितिविषयी- भूतयोरपि साध्यसिद्धक्रिययो सम्बन्धोऽपेक्ष्यते इति सम्बन्धाकाहायां स एव सम्बन्धी वक्तव्यः । तथा स्ववृत्तिक्रियात्ववत्सम्बन्धेन 'साध्यभाषणविशिष्टं सिद्धभाषणम्' इति वचनशब्देन बोधः। एवमेव 'पा' इत्यादावपि वोध्यमिति पञ्चोलिनः। किल्न तुमुन्नादीनां प्रधानक्रियान्वयित्वे साधुत्वस्वीकारेऽपि भावप्रत्ययस्थले ·धात्वर्थनिर्णयः प्रभा मम्भवेन सामर्थ्यात्तल्लाभात् । तथाच साध्यमानस्समाप क्रियालाभाय तदिति वाच्यम् , नच 'पाक', इत्यादौ तादृशीति नातिप्रसङ्गः, द्विर्वचन मिति च 'विःप्रयोगो द्विर्यचनम्' इति व्युत्पत्या, "द्विर्व- चनेऽचि" (पा० मू० १ । १ । ५९) इति ज्ञापकं वा आश्रित्योपपादनीयमित्याहुः ॥२०॥ ननु सिद्धान्ते योधकतारूपा शक्तिराख्यातशक्तिग्रहातां चोधादारश्यकी, इति धातोरेय भावना वाच्या, नाऽऽख्यातस्येति कथं निर्णय इत्याशङ्का समाधत्ते- भेद्यभेदकसम्मन्धोपाधिमेदनियन्धनम् । साधुत्वं तदभावेऽपि बोधो नेह निवार्यते ॥ २१ ॥ योस्तु सिद्धस्वभावतया न पुन पुनर्जन्म । 'पुन पुनर्दण्ड ' 'पुन पुन स्यूल' इत्यादी तु गम्यमानमवत्यादि- क्रियाया एव पौन पुन्यमिति न दोप । वस्तुतस्तु 'एकस्य सकृच' इति सूने अभ्यायत्तिरिति न सम्बध्यते, एस्पदेन हि एकै क्रिया व्यक्ति प्रतीयते, तस्यास्त्वभ्यावृत्तेरसम्भवात् 'को देवदत्त' इत्यर्थे 'सकृदेवदत्त' इत्यादिवारणाय नियाग्रहणम्याना- वश्यमत्वमित्यरुच्या केचिदित्युक्तम । सामर्थ्यादिति-अभ्यावृत्तिपदसामर्थ्यादित्यर्थ । तत् = क्रियापदम् । तादृशी=साध्यमानस्वभावा । नच धातुना साध्यमानस्वभाव प्रतीयते इति दोपतादवस्थ्यम् , प्रत्ययेन सिद्धाया अपि प्रतीत्या तत्र तन्मानप्रतीतेरसम्भवात् । द्विर्यचनमिति चेति-द्विर्षचनमिति प्रयोगम्वित्यर्थ । व्युत्पत्त्येति-भाप्योक्तव्युत्पत्तिबलेनेत्यर्थ । झापकमिति-साध्यमानस्वभावत्वाभावऽपि मुग्भवतीत्यर्थे ज्ञापकमित्यर्थ । उपपादनीयमिति-अस्य 'द्विर्वचनम्' इति शब्दस्वरूपेणान्वय । आहुरिति-अनेनाचि सूचिता । क्रियाग्रहणस्योत्तरनानुवृत्त्या चरितार्थत्वाद् भाप्यानुत्तत्वेन 'इह किश्चित् प्रपो' इति न्यायेन यथेन्छ- कल्पनाया अन्याय्यत्नात् ॥२०॥ 'सिंहावलोकन'न्यायेन पुनरपि भावनाया आरत्यातवान्यत्यमाशङ्कय निरापर्तुमाह-नन्विति- सिद्धान्ते - वैयाकरणसिद्धान्ते । योधकतेति-'इन्द्रियाणा स्वविपये' इत्यनेन यक्ष्यमाणोधजनस्तारूपेत्यर्थ । आरयातेति- आरयात भावनाविपयकयोधजनकतावत्' इति शक्तिज्ञानवता मीमासफानामित्यर्थ । योधा दिति-आरयातेन भावनाया बोधादित्यर्थ । आवश्यकोति-योधरतारूपा शक्तिरारयारो आवश्यकीति भाव । भेषभेदकेति-भिद्यते -इतरस्माद् व्यावयते यत्तद् भेद्यम् =विशेष्यम् , विशेष्यताश्रय इति यावत् । कर्मणि ण्यत् । भिनत्ति -इतररमाद् व्यावर्तयति यत्तद् भेदकम् =विशेषणम्, इतरल्यावर्तकमिति यावत् । दर्पणव्याख्या सकृदेवो पत्ते । नियायास्तु नैकस्या अपि निवृत्तिभदाया धातुबायबोपगमेन तन मनि पौन पुन्यसम्भवादिति भाव । * सामर्थ्यादिति के अभ्यावृत्तिपदापादानसामर्थ्यादित्यर्थ । सामयंच-तदाक्षेपार्यकत्वम् । साध्यमानेति यद्यपि धातूपस्थाप्याया तस्यों सत्त्वमक्षतम्, प्रागुक्तयुक्तेस्तयापि साध्यमातस्यमावपद स्योक्तप्रययार्थगुणीभूतसाध्यस्वभावमात्र परवान्न दोष । तादृशीति छ घनुपस्थाप्योक्तरूपेन्ययं । ॐ व्युत्पत्त्येति ६ विवरणपरभाष्यकारप्रयोगादित्यर्थ ॐ ज्ञापकमिति के तादशसूत्रमपयोगरूपमित्यर्थ । 'हतशायिका शय्यन्ते' इतिवदिति भाव । आहुरिति सारग्राहिण इति शेष', आहुरिति-आहुरित्यस्वरस सूचित । तद्वतन्तु प्रियापदस्यौतार्यपर वेऽपि उक्तालिप्रसङ्गस्यापरिहारेण तस्य स्पष्टप्रतिपयर्थतयोचिना । अनभिधानाश्रयगनैवोत्तापत्तिवारणे द्विवचनमित्यादि प्रयोगाणा लोकसिद्धाना शापकानुसरणेनोपपत्तिश्चानुचितेति ॥२०॥ सिद्धान्त इति । वैयाकरणसिद्धान्ते । 'इन्द्रियाणा स्वविषयेषु' इत्याग्निा प्रतिपादिता बोधकतारूप ·१३२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे मेघम् = विशेप्यम् , मेदकम् = विशेषणं तयोर्यः सम्बन्धस्तस्य यो भेदस्तभिवन्धनं साधु- त्वम् । अयमर्थः-व्याकरणस्मृतिः शब्दसाधुत्वपरा तत्रैवावच्छेदकतया कल्प्यमानधर्मस्य शक्तित्वं वदतां.मीमांसकानां पुनः शक्तत्वं साधुत्वमित्येकमेवेति तद्रीत्या विचारे साधुत्वनिर्णये एव शक्ति- निर्णय उच्यते । प्रमा तरि ण्वुल् । भेद्यश्च भेदकञ्चेति भेद्यभेटफे तयोर्यः सम्बन्धः = विशेष्यविशेपणभावरूपस्तद्पो य उपाधिः- इतरल्यावर्तको धर्मस्तस्य यो भेदः= विशेषः =सम्बन्धविशेपसमवायादिरिति यायत् । सः=सम्बन्धविरोप एय नियन्धनम् -निमित्तं यस्य साधुत्वस्य तादृशं साधुत्वमित्यर्थः अयम्भावः-घटादिशब्दानां घटत्वादिप्रवृत्तिनिमित्तं तदेव भेदकमित्युच्यते । यम तदाश्रयीभूतं घटादि तदेव भेद्यम् = विशेष्यम् , तयोः= घटत्यघटयोर्यो विशेष्ययिशेपणभावः स एव सम्यन्धोपाधिः-इतरच्याव- तकः =समवायसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टघटनिरूपितयोधक्त्वमेव घटशब्दे, नतु घटविशिघटत्वयोधफ्नम् , पटत्वविशिष्टपटयोधकत्वं चेत्येवं घटादिशब्दानामन्यतो वोधवत्वं पारयति । तथाच यस्मिन् विशेष्ये विशेष्यतया भासमाने घटादी याविशेषणा( घटत्यादि )न्विते यारशा (घटत्यादिरूप) नुपूर्व्याः सूत्रयार्ति- कमाप्यकाराद्यन्यतमेन माधुत्वमुक्तं स शब्दस्तन माधुरन्यनामाधुरेव, अर्थविशिष्टशब्दानामेय : माधुत्यः योधनात् । अत एव दन्त्यसकारमध्योऽस्वान्दो दरिद्रे माधुः, नतु घोटके। एवं तालव्यशकारमध्योऽश्यशन्दो दरिद्रेसाघुर्घोटफे च साधुरित्यादि व्यवतिष्ठते । एवञ्च सूत्रमारादिभिः 'धातुर्भावनाविपयफयोधजनमापान्' इति योधिते भावनारूपार्थे आग्यातममाधु, धातुश्च माधुरिति लन्धम । ननु व्यापरणम शदमाधुत्वान्या- ग्यायकत्यमेय, नतु शशिमाहत्यम, अत एव 'अथ दानुमासनम' इति 'लोग्नोऽप्रमुर शन्दमयोगे धारण धर्मनियमः' इति,'पृद्धिरादेच्' इति सूत्रे, मृजेरक्हिमु मत्यदेपु 'मृतिप्रमद्त मार्जि:माधुर्भयति' इनि च भाप्रम- 'साधुत्वज्ञानविपया मैपा व्याकरणम्मृतिः' इति यास्यपदीयश्च मन्यते । मन्येवमप्यन्तु धातोरेय भावनायां माधुत्वम, तथापि भावनायोधषमाग्यानमिति भायनासत्यमारला. तस्य नावगनमित्याह निरमितुमाद-अयम इति । तर=माशुशन्दे। भयच्ऐदपतयेति-पन्यादिपर भावनाविपयफ्योपजनपनापन्' इत्यापारर्फ यच्छमिक्षानं पाहानीया या योधजनस्पनिमारनानिरू. पितपदिनिष्ठा विशेष्यनाऽग्या विपयता पदपछिल्पीभूतो धर्मविशेप राषिः। या-पन्यादिनिहाया भायनाविषयप पौधजनवना गायन्दगतयेत्यर्थः । जनपनाया अयन्गिायनिग्मेनापन्यपधर्मपम्पमापा आपश्यस्तयाऽपरपरसंग परिपराधर्मम्येप चित्रपमुनितम। गमापायी मगमग, मामुपम्प मादे मनियतनया ममनियतयोरपगन्नीगांगताना मरो माधुत्यरूप मारियादमागम्यं ( पाशुपमिति । गद्रीया मागोमरीया । मान्यनियनि-गधार माय माननीय मशिनियरध्यागाशिनिपांना 'सगणिनि सूमादियिगेवार मापनापन आप मापरेपेनिभायः।

·धात्वर्थनिर्णयः १३३ अतिरिक्तशक्तिवादेऽप्याख्यातानामसाधुता भावनायां स्यादेव । एवञ्च चतुर्थ्यर्थे तृतीयाप्रयोग- वद्धात्वर्थभावनायामाख्यातप्रयोगे, याज्ञे कर्मण्यसाधुशब्दप्रयोगात् 'नानृतं वदेत्' इति निषेधोलचन- प्रयुक्तं प्रायश्चित्तं प्रभा ननु साधुत्वातिरिक्तमेव शक्तत्वम् , न साधुत्वरूपम् , अन्यथा असाधुश दाद् योघानापत्तिरित्याह- अतिरिक्तशक्तिवाद इति-साधुत्वापेक्षयाऽतिरिक्त शक्तिवादे इत्यर्थ । तत्र साधुत्वम् -व्याकरण-शिष्ट- प्रयुक्तत्वान्यतरव्यङ्गो जातिविशेप , पदार्थान्तर वा। अत एय 'अनाय शक्त' 'अपाय साधु' इति वाक्य द्वयजन्यप्रतीतिभेद उपपद्यते । स्यादेवेति-व्याकरणस्मृते साधुत्वज्ञापनार्थकत्वेऽपि साधुत्वस्यार्थविशेपविशिष्टे शब्दविशेपे एव नियतत्वेनार्थापेक्षतया शक्तिनिर्णायकत्वमपि सिद्धमेव । तदुक्तम्- 'शक्तिग्रह व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद् विवृतेर्वदन्ति सानिध्यत सिद्धपदस्य वृद्धा' ।। इति । आख्यातेन भावनाया योधेऽपि सूत्रकाराद्यन्यतमेनाऽऽरयातस्य भावनाया शक्तरबोधनादसाधुता स्यादेवे- त्यर्थ । अत एव भाष्ये 'समानश्च सेदविगमो गम्यायाश्चागम्यायाञ्च' इति दृष्टान्तेन 'समानायामवगती श देन चापश देन च, तर धर्मनियम क्रियते, श देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन' इत्युक्त सङ्गन्छते। ननु धर्मनिर्णायकजैमिनिसूनविरोधे पाणिनिस्मृतिर्वाध्येतेति चेन्न, 'यत्पर शद स श दार्थ' इति न्यायेन साधु- त्यानुशासनार्थमेव पाणिने प्रवृत्तत्वाद् व्याकरणस्य स्ववोध्यसाधुत्वार्थविपये दर्शनान्तरापेक्षया बलीयम्त्यात । वस्तुतस्तु जैमिनिवचनव्याख्याविरोधेऽपि तत्सून विरोधो नास्त्येव । तथाहि-भावार्थाधिकरणे जैमिनि सूत्रम्-'भावार्था कर्मशदा (धातव) स्तेभ्य क्रिया प्रतीयेतैप ह्यर्थो विधीयते' इति। 'दद्यात्' 'जुहुयात्' इत्यादय कर्मशदा भावार्था' =प्रियार्थका , 'भावप्रधानमास्यातम्' इति निरक्तात् । अतस्तेभ्य क्रिया प्रतीयेत =प्राधा- न्येन प्रतीयेत । हि=यत प्राधान्यात् , एप एव-प्रियारूप एवार्थो विधीयते, नतु द्रव्यरूप , क्रियायाश्चाशु- विनाशित्वात्, कालान्तरभाविस्वर्गादिरूपे जनकता तन न सम्भवतीति द्वारभूतमपूर्व (पुण्यम् ) कल्पनीयमिति जैमिनिसूनार्थ । शेप स्पष्टम् । पूर्वोक्तसूत्राद् भावनाया धात्वर्थत्वमेव लभ्यते, नत्वाख्यावार्थत्वम् । अत एवोक ग्रन्थकृता-जैमिनीयवचनव्याख्यातृभि पितान्' इति । चतुर्थ्यर्थ इति-इदमुपलक्षणम्-यत्रार्थे यस्य शास्त्रेण विधान ततार्थे शास्त्रायोधितस्य । प्रयोगे इति-सती सप्तमीयम् । नानृतमिति-अनृत द्वेधा-शदानृतम् , अर्थानृतश्च । शब्दानृतम्--गावी' 'गोणी' 'गोता' इत्यादि । अर्थानृतम्-'अश्वे' 'अस्व'शब्द । निषेधेति' निषेधोल्लङ्घनश्च निपिद्धार्थानुष्ठानम् । प्रायश्चित्तमिति--पापविशोधनमित्यर्थ । 'प्राय पाप विजानीयात् चित्त तस्य विशोधनम् । इत्युक्ते । दर्पणव्याख्या अतिरिक्तशक्तिवादेऽपीति साधुरव न शक्त वम् असाधोरपि योधात् । किन्तु योधकन्यमिति वश्यमाणसिद्धान्तिमतेऽपीत्यर्थ असाधुता भावनाया स्यादेवेति आरयाताच्छक्तिभ्रमेण भावनाबौधेऽपि तर तस्यासाधुता स्यादेवेत्यर्थ । तथाच भाष्यकृता-"मिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' (म० मा० आ०)दया “समानायामर्यावगती साधुभि पितव्य नासाधुभि रिति गम्या गम्येतिवनियम क्रियते इति पस्पशायामुक्तम् । एवज्ञ यादृशविशेपणान्वितयादृशविशेष्यवोधे यादृशानुपूया सूग्रकृदाद्यन्यतममम्मतय तादृशबोधे तादृशानुपूर्दीक शब्द साधुनान्या । अत एवास्वशब्दोऽश्वे न साधु , किन्न व अश्वशब्दो निस्ये न साधु , किन्तु तुरग इति सहच्छते । नन्वस्तु असाधुतेत्यत आह 58 एवञ्चेति 8 याज्ञे कामगोयनेन "नागृत वदेनापभ्रशित वा" इत्यादिश्रुते मनुप्रकरणे पाठादितरन तत्प्रयोगे प्रत्यवायाभाव सूचयति । - ·. - १३४ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे दर्शनान्तरीयव्युत्पत्तिमतां स्यादेवेति । ननु स्वन्मते 'नानृतम्' इति निषेधः क्रत्वर्थ एव न सिद्धयेत्, आरयातेन कर्जुरुक्तत्वात्पा पुरुषार्थतैव स्यात्, प्रकरणाद्धि क्रत्वर्थता, तच्च श्रुतितिरोधै बाध्यते, इति चेन, प्रमा दर्शनान्तरीयेति-व्युत्पत्ति शास्त्रजन्य यत् गदार्थज्ञान तत्सम्पाद्य सम्पारविशेप , शास्त्रीया योधक्शक्तिर्वा। तथाच मीमासादर्शनजन्यो य सस्कार'-'आख्यात भावनागोधकम्' इत्येतद्विपयकस्तादृश सरकारवतागित्यर्थ । त्यन्मते= वैयारणमते । प्रत्यर्थ एति-अनेट बोध्यम्-सूनादिप्रमाणे कर्तुरापाता र्थत्वे साधितेऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य 'नानृत वदेत्' इति निपेधवाक्यस्य प्रत्यर्थत्व (क्तूपकारकत्यम्) न सिद्देत् , तावपभापणे जाते याज्ञिकै प्रगुण्यनिवारणार्थ प्रायश्चित्तमनुष्ठीयते, तदसगत स्यात् । तथाहि-नानृतमित्यस्य दर्शपूर्णमासमतुप्रकरणे पठितत्वातत्यर्थत्वम , आरयातेन फ्र्तरुपस्थितनात् श्रुत्या- दीनामेकर ममवाये =कन समवधाने परस्य =एनत्सूनपठितेपु परस्य दौर्बल्यप् , वैयाकरण नये श्रुत्या आरयातरूप देन पर्नुपस्थितत्वात् पुरपार्थत्वम्, तर 'श्रुति लिङ्ग-नास्य प्रारण स्थान समा याना ममवाये पारदौल्यम, अर्थविप्रात्' इति न्यायान् श्रुनेलपत्त्यात्पुरुपार्थत्वमेव स्यान्, न प्रकरणप्रामकत्यर्थत्वम् । मीमामस्मते तु आग्यातरूपश्रुत्या उपस्थिता भारना, कर्ना न भावनया आक्षिप्पने इति शुत्या मिया म्पा या प्रतुस्नदर्यत्नमनृतवदनस्य सिध्यति । तथाच मनुगुण्यनियारणाय सपलयाशिरमीमाममाय- चित्ताऽऽचाररूपाऽऽचारविरोधाद् भावनावाचलमेव तिनादीनामभ्युपेयम् । नर 'ल पर्मगि इनि शाग्नादिविरोध-यथा वृद्धिगुणशडी लोक्दयोरादेजदेशा योधकत्वनादृष्टायपि पैयारणे स्यशाने परि- भापिती यया या प्रयोगेऽमन्नेव लगार सेक्षितरतधैय कादियाचपत्नरपापि प्रनिगानिहाय पल्पितत्य- सम्भयात् । नर्चतायता व्याकरणस्मृतेग्प्रामाण्यम, अर्थवादवनात्पर्यविपरीभृतार्थ प्रामाण्याभते । पाया इति श्रुनिलिति न्यायादित्यर्थ । तर निरपेक्षरय भुनि ! स्मार्थाभिधाने पहानारामालादितो योग्य = शद सा श्रुति । यथा 'ग्रीहोननहन्ति' इत्यत्र दिनीयया शुल्या अयननस्य प्रायनत्यम, अयहननमारार- दर्पणल्यान्या ·धात्वर्थनिर्णयः १३५ प्रभा ~ विशिष्टो प्रीहिर्हयि सम्पादनद्वारा यागाङ्गम् । लिङ्गम् = पदानामर्थप्रतिपादनसामर्थम्। यथा-'यहि देवसदन दामि' अस्य मन्त्रस्य कुन विनियोग इत्याकाहाया दामीत्यस्य लयनार्थक्दाधातुनिप्पन्नतया देयगृहभूत- कुशच्छेदने विनियोग , दापदे छेदनार्थप्रकाशनसामर्थ्यस्पाल्लिनात् । याम्यम् =समभिव्याहार' । समभि- व्याहारो नाम-साध्यसाधनत्यवाचकद्वितीयादिराहित्यम् , समानाधिकरणविशेष्यविगेपणभाव इति यायत् । शेपशेपिणो (अङ्गागिनो ) सहोचारणम् । यथा 'पर्णमयी जुहूर्भयति' अन जुहा पर्णमयत्नम् अगम् , समभि. न्याहारात् । पर्णम् = पलाशकाष्ठम् , तस्यैव जुहू वर्तव्या, नान्यकाप्टस्येति सामानाधिकरण्येन सहोशारणरूप- समभिहारान्निर्णय । जुहूर्नाम =चरुपानादुत्त्थापित यद्धविश्वररूप तस्य धारणपात्रम् । पर्णपदेनान पनस्य न ग्रहणम, तन चरुधारणासम्भवात् । वदुत्तम- वैकङ्कती ध्रुवा प्रोक्ता आश्वत्थी चोपभृन्मता। जुहू पलाशकाष्ठस्य सदिरस्य सुयो मत' ॥ इति । प्रकरणम् = उभयाकाडा । यथा दर्शपौर्णमासी प्रधानयागौ। तर श्रुति -'दर्शपौर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' इत्यस्य दर्शपौर्णमासाभ्या स्वर्ग भावयेदित्यर्थ । कथ भावयेदिति इतिर्तव्यताकासा जायते । 'समिधो यजेत्' इत्यस्य समिद्यागेन भावयेदित्यर्थ । तर उपकार्य (फल) स्याकासा प्रतीयते, इत्युभयो दर्पणव्याख्या तयाहि-श्रुत्यादय पडिह बिनियोजका । तय विरद्धयोरेकत्रोपनिपाते समुच्चयदौर्टम्यादेवनापरस्य याधो पराच्य । स च बल्यता दुर्बलस्यति क्स्य दौर्बल्यमित्याराक्षायां पारदौर्बल्यप्रतिपादकम्-'ध्रुतिरिङ्गयाक्यप्रपरणस्थानसमा एयाना समवाये पारदीर्यस्यम्, अर्थविप्रात् इति सून प्रणिनाय महपिगै मिनि । श्रुत्यादीना पटिनाना समवाये एकोप निपाते पारदीयंत्यमिति । परमेव पारम् = उत्तरपठितम् । तथाचैषा मध्ये यदपतया यस्पर सदुयर मिस्यर्थ । तर हतमाह -- अर्थविश्रादिति-अर्थस्य = विनियोजकस्य रिमादित्तो विप्रकर्षात् = उत्तरयत्तित्वात् , लिहादेविलम्न पूर्वापेक्षया चिनियोजकत्वावगतेरिति यावत् । तत्र श्रुत्यादीनामुदाहरणानि-निरपेक्षो रव श्रुति । इतरप्रामाण्यानधीनप्रामाण्यवरवञ्च निरपेक्षस्वम्-यथा -'मीहानवहन्ति' इति । अन क्रियाजन्यफ्लभागित्व कर्मत्य योधयन्ती द्वितीया ध्रुतिरितरनिरपेक्षय मोहीणामवयातशेपिय प्रतिपादयति ।। अर्थविशेषप्रकाशनसामर्थ्य लिङ्गम् । यथा 'यहिदेवसदन दामि' इति । अग्र स्वनार्थप्रकाशकतया एपने अस्य विनियोग ।। पररपरामावावशादेकस्मिन्नर्थे पर्यवसन्नानि पदानि वाक्यम् । यथा 'दयस्य त्या सपितु प्रभवेऽश्विनो हुन्या पूष्णो हस्ताभ्याम् 'मये रया जुष्ट निर्वपामि' इति । अन्न मन्त्रहिन निर्वाफे प्रयुग्यमानस्य समवेतार्थमागस्यैकवाक्यता बलन देवस्य स्वेत्यादिभागस्यापि तत्रैव विनियोग । है । वाक्यभावाना पदानां कार्यान्तरापेशवशावास्यान्तरेण सम्बन्ध आमाहापर्यवसन प्रकरणम् । यथा- 'समिधो यजति इति । अस्य हि दर्शपूर्णमामे कथम्भावाराहाया प्रकरणपाठपशाच्छेप वम् । ४ । HIT म । स चानेक्स्याग्नातस्य सन्निधिविशेषाग्नानम् । यया दधिरसीयाग्नेयो पाश्वग्नीषोमीययागाः क्रमेण पटिना एव मन्त्रभागेऽपि प्रमेणानुमन्त्रणप्रय पठितम् । तत्राग्नेयाग्नीषोमयोध्योरिग्नेनैव विनियोगसिद्धि । दधि रसियत नरिमादिविगियोनाम पिन्तु यस्मिन् प्रदेशे प्राह्मण उपाशुयागविधान तस्मिन् प्रदेश मन्त्रेऽप्यस्य पाठ इति फमादुपांशुयागानुमन्त्रेण तस्य विनियोग । ५। ममाया = योगवरम् । यथा 'डोत्र गायम्' इत्यादि । तत्र हि-होरिद होमियादियोगबरेन हौत्रादिममा एयातानि कर्माणि होत्रादिभिरनुष्ठेयानोति । ६ ।

·१३६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे rwarww Pharmire प्रभा साका तयों दर्शपौर्णमासयोरितिकर्तव्यतया समिद्यागः सम्बध्यते । स्थानम् =देशसामान्यम् । तच द्विवि- धम् =पाठसादेश्यम् , अनुष्ठानसादेश्यश्च । मन्त्राणां क्रमः पौर्वापर्यमिति यावत् , कर्मणाञ्च वाहुल्ये केन मन्त्रेण किं कर्मेति विचारे यथासङ्ख्यं सम्बन्धो मन्त्रकर्मणोः पाठसादेश्येन । एवं प्रथमपठितस्य मन्त्रस्य कैमर्थ्याकाङ्क्षायां प्रथमविहितकर्मणा सम्यन्धोऽपि पाठसादेश्येन । सन्निधिपाठोऽपि पाठसादेश्यमेव । यथा यागो द्विविधः-प्रकृतिरूपः, विकृतिरूपश्चेति। तत्र यस्मिन् यागे इतिकर्तव्यता उपदिष्टा, यागान्तरेण उप- जीव्यते सा प्रकृतिः । येनोपजीव्यते सा विकृतिः । एवञ्च ये विकृतियागागभूताः प्रकृत्यगानुवादेन विहिता- स्तेषां विकृत्यङ्गत्वम् , सन्निधिपाठात् । अनुष्ठानसादेश्यम्-यथा-'ज्योति टोमे त्रयः पशवः समानाता:- 'अग्निपोमीयः, सवनीयः, आनुबन्ध्यश्च' इति । तत्र पशुधर्मा उपाकरणादयः सप्त औपवसथ्येऽहनि श्रूयन्ते । अग्निष्टोमीयस्यापि तदेव स्थानमिति समानानुष्ठानदेशत्वात्पशुधर्मा अग्निपोमीयाङ्गभूता न ज्योतिष्टोमागभूताः, विभिन्नदेशत्वात् । समाख्या- यौगिकः शब्दः । प्रकृतिप्रत्ययरूपयोगात् =अवयवादर्थप्रकाशकः । अत एव योगवलम् = अवयवयलं समाख्या इत्यप्युच्यते । ज्योति.प्टोमयागे सोमरसो भक्षणीयो नवेति सशयः, तत्र 'तुहोतुश्चमसः' 'प्रब्रह्मणः' 'प्रोद्गातृणाम्' 'प्रयजमानस्य प्रयन्तु सदस्यान्' इति श्रुत्या होत्रादिना सह घमसस्य सम्बन्धमात्र प्रतीयते, नतु सोमभक्षणमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रम्-'चमसेपु समाख्यानात् संयोगस्य तन्निमित्तत्वात्' इति । होत्रादेः चमसे यः सम्बन्धः स भक्षणनिमित्तक एव, कुतः, समाख्यानात् = चमसो यज्ञपात्रम् , यौगिकत्वात् । तथाहि-चमधातुर्भक्षणार्थः, चमु अदने इत्युक्तः । तस्मात् चमति = भक्षयत्यस्मिन्निति अधिकरणे औणादिकोऽसच्प्रत्ययः । एवञ्च सोमस्य भक्षणाभावे होतुश्चमस इति सम्बन्धो नोपपद्यतेति समाख्यया सोमस्य भक्षणमावश्यकमिति नितिम् । एवञ्च श्रुत्यादिपु क्योश्चित् केपाश्चिद्वा समवाये पूर्वेस्य बलीयस्त्वमुत्तरस्य दुर्बलत्वमिति बलीयसा निर्णय. । दर्पणव्याख्या विरोधोदाहरणादि यथा-श्रुतिलिड्गयोर्विरोधे श्रुतिर्थलीयसी, रिङ्गं तु दुर्बलम्, अर्थविप्रात् । यथा, कदाचन- स्तरीरसीत्यादिकाया ऋचो विनियोजिका श्रुतिः 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति इन्द्रप्रकाशनसामथ्याल्लिङ्गादिन्दीपस्थापने विनियोगोऽस्याः प्रतिभाति, अन्यप्राशकस्यान्यन्त्र विनियोगायोगात् । श्रुत्या गार्हपत्योपस्थापने स प्रतीयते । गाहपरय-- मिति द्वितीया हि कर्मविमक्तिया कामपि प्रियामपेक्ष्य प्रकृश्यर्थस्य शेपित्वं योधयति, प्रियाजन्मेष्टफलमागित्वस्य तदर्थत्वात् । एपमैन्द्रयति तृतीयाप्रकृत्यर्थस्य शेषत्वम्, क्रियां प्रति साधक्तमत्वरूपकरणत्वस्य तदर्थत्वात् , तदनयोविरोधः । तत्राय पूर्वपक्ष.--सामर्थ्यज्ञानमपेक्ष्य ध्रुतिर्विनियोजिया । नह्यसमर्थ श्रुतिसहस्रमपि विनियोक्तुमलग, भतो लिङ्गस्य यलवस्वादिन्दोपस्थापनेऽस्या विनियोग । तदनुरोधितया द्वितीया सप्तम्यर्थतया व्याख्येया। गार्हपत्यसमीपे 'इन्नो- उनया उपस्थातव्य.' इत्यर्थः पर्यवस्यतीति । सिद्धान्तरतु-ध्रुतिः स्वरूपसरसामग्रंमपेक्षते, ननु नज्ञानमपि, येन लिङ्ग यरवद्वेत् । तस्य च पूर्व सत एव विनियोगोऽन्ययानुपपस्या ज्ञान पश्चादुपजायते । रिङ्ग तु विनियोजने श्रुनिमपेक्षते। नहानयेन्द्र उपस्थातव्य इति लिजात् स्वरसत. प्रतीयते, पिनियन्द्र एतादृगित्यतायन्माप्रम् । तथाच प्रकरणाग्नानसामर्यादिन्द्रप्रसाशनसमाया चोऽन्यथा- नुपपरया लिनेनानयेन्त्र उपस्थानव्य इति श्रुति. रुपनोया, यया विनियोगो भवेत् । ततो यालिङ्गं ध्रुतिकरूपनार्य प्रमा न्तब्यापार तागत् प्रत्याभुत्या विनियोग सिद्ध इति प्रकरणे निराकारे क्याऽनुपपरया श्रुतिः कल्पनीया । तस्माद्रुतैर्यलगाया- सदनुगुणतया सामथ्र्य नीयमाने इन्द्रपदं परमैश्वर्याश्रययाचातया गार्हपत्यतापयामित्यवधाय्यंत इति । श्रुतिप्रकरणयो- पिरोयोदाहरणम् यथा प्रतिष्ठाकामदर्शपूर्णमामयागे एपविशतिमनुभूयात् प्रतिष्ठारामस्येति श्रुत्या एकविंशति सामधेन्यनु- पचनाना सवायाधगती मैराकाद्वान्पदासामधेन्यनुवचनाने त्यावगमनकरणस्य बाधः ।

·धात्वर्थनिर्णयः १३७ 'तिङर्थस्तु विशेषणम्' इत्यनेन परिहृतत्वात् । नहि गुणभूतः पर्ता निषेधं स्वाङ्गत्वेन ग्रहीतुमलम्। भावना तु प्रधानं तं ग्रहीतुं समर्थेति प्रकरणात् क्रत्वर्थतैव । अस्तु वा ऋतुयुक्तपुरुपधर्मः, अनुष्ठाने विशेपाभावात् । " प्रभा , ननु तिर्थस्य पर्तुर्भावनायां विशेषणत्वेऽपि श्रुत्यर्थत्यस्य सत्त्वात् कथं न निषेधस्य पुरपार्थत्यमित्या- शङ्का निराकरोति-गुणभूत इति-'प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः' इति न्यायेन विशेष्येऽदित्यस्य न्याय्यत्वाद् विशेपणेऽगिसम्बन्धे प्राधान्याप्राधान्यस्य विरुद्धस्याऽऽपत्तिः, एकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यापरन्न विशेपणत्वायोगाद् भावनायामन्वितस्य निपेधेऽन्वयानौचित्यम् । प्रधानमिति-इदं प्रथमान्तं भावनायिशे- पणम् , प्रधानशब्दस्य श्रेप्टेऽर्थे त्रिलिगत्वात् 'प्रधाना' इति तूचितम् । तम् - निषेधम् । ग्रहीतुम् प्रतियो- गितया सम्बद्भुम् । एवञ्च निषेधस्य, प्रतियोगिभूतभावनायाश्च फैमर्थ्याकालायां तुप्रकरणात् मत्वर्थतेय । नन्वेवम् 'न कलज भक्षयेत्' इति निपेधस्यापि पुरुपार्थत्यं न स्यात् , कर्तुः पुरुपस्य भक्षणरूपभावनायां विशेषणत्वात् । यदि तु भावनायाः प्राधान्यान्नवर्थान्वये तद्वारा कर्तुरपि निषेधेऽन्यय इति बुद्ध्या पुरुपार्थत्य- मुच्यते तदा प्रकृतेऽपि तथैवारित्यत्याह- अस्तु वेति-अतुयुक्तपुरुपसंस्कारद्वारा ऋतुयुक्तपुरुपधर्मः । नच ऋतुयुक्तः प्रधानीभूतो यजमानरतेनैव प्रधानतयाऽनृतं पर्जनीयं स्यान्नान्यः क्रतुयुक्त. पुरुपः, इष्यते तु सर्वः । भावनाया आख्यातवाच्यत्वे तुयजमानस्याप्यप्राधान्यात् प्रधानन्यायाप्रवृत्ती सवैरेव ऋतुयुक्तरनृतं वर्जनीयमिति लभ्यत इति वाच्यम् , श्रुत्या, प्रकरणेन च क्रतुसम्बद्धा ये ये पुरुषास्तत्कर्टकानृतवदनाभावबोध एवानेन लभ्यते, नतु क्रतोः कर्ता यो यजमानस्तत्कर्तृकानृतवदनाभाव एवेत्याशयात् । अनुष्ठान इति-प्रतुकर्ता यज- मानः प्रात्यक्रियापरिश्चान्ये इति क्रियाऽनुष्ठाने विशेषाभावात् = भेदाभावात् श्रुतिप्रकरणाभ्यां सर्व- रेवानृतं वर्जनीयमिति सिध्यतीति भावः । ऋतुयुक्तपुरपधर्मले च त्वर्थत्वे फलतीति भावः । दर्पणव्याख्या विरोधोदाहरणान्तराणि त्वन्यतोऽवधार्याणि, गौरवभयासह प्रपञ्चितानि । तदयं निर्गलितोऽधः-ध्रुतिनिरपेक्षरयात् सर्वतो बलवती, लिहं तु विनियोगे एकान्तरितस्याद् द्वयन्तरितवाक्याद् परयत् । एवं वाक्यादर घम् । समाग्या तु पञ्चान्तरितत्वात्सर्वतो दुबरे ति प्रकृते आकाद्धापर्यवसाप्रकरणेन वाक्य कल्पनीयम् । तेन च लिगम्, लिनेन श्रुतिस्तयाऽन- तवदननिपेधस्य प्रती विनियोगः । यावच प्रकरणं वाक्यकल्पनायै प्रमान्तव्यापारं तावन्प्रत्यक्षया कर्यकारयातश्रुत्या तस्य पुरणार्थत्येन विनियोगे सिद्ध क्लुप्तमपि वाक्यायत्किञ्चित्करमिति श्रुतिविरोधे याध्यत इस्यस्याः, लिमादीनामुक्तप्रकारेग श्रुत्यपेक्षया दुर्यलत्वादिति भाव । समाधत्ते- तिर्थस्तु विशेषणमिति तथाचारयातश्रुत्या कर्तुंरपस्थापनेऽपि न मापनावत् तस्य प्राधान्येन भानम्, येन निषेधस्य पुरपार्थता शक्यत, किन्तु विशेपणतयैव, तथोपस्थितस्य च विशेषणान्तरनैराशसण कर्तुः श्रौतनमर्थ- सम्यन्धाभावानात्र श्रुत्या प्रकरणयाध इत्याशयं विशदयति- स्वागत्वेनेति ॐ स्वपिशेपणतयेत्यर्थः । नन्वैवं निपेधस्य कापि श्रीतपुरपार्थता न स्यात्, 'न करों मक्षयेत्' इत्यत्राप्युक्तरीत्या कर्तरि नमर्थासम्बन्धेन श्रीतत्वात् । यदि च करप्राधान्येऽपि कर्तृगृत्तिभावनाया प्राधान्यात्तस्या नमान्वये तदाराऽऽण्यातार्यकरप्यन्वयान्न तस्य श्रौतपुरुषार्थत्यानुपपत्तिरिति विभाग्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमत आह- अस्तु वेति । अनुष्ठान इति के नच नावृतं बदेदिति निषेधस्य अनुयुक्तपुरफ्धर्मत्वे यजमानस्य प्राधान्यायप्रधानीभूतक- यानृतवदन वर्य स्थात् कन्वर्थवे च कनपेशवेन यज्ञप्रवृत्तेन यजमानेबिग्मिय वर्जनं सिभ्यतीति विशेषात् क्थमैतदिति पाच्यम्, श्रुतिप्रकरणाभ्यां तुसम्बन्धपुरपककानृतवदनाभाव इति बोधेन ऋतुकर्तृकेतिरोधे मानाभाय इति तुयुक्तति पदतोऽभिप्रेतत्वादिति। १८ ·प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे "जञ्जन्यमानोऽनुव्रयान्मयि दक्षतू" इति वाक्योक्तमन्त्रविधिवदित्यादि भूषणे अपश्चितम् । प्रभा तत्र दृष्टान्तमाह-मयि दक्षेति-दर्शपूर्णमासप्रकरणे एतत्श्रूयते -'जञ्जभ्यमानोऽनुवूयान्मयि दक्षक्तू' इति, जञ्जभ्यमानः जृम्भां कुर्वाणः, 'मयि दक्षमतू' इति शब्दघटितं मन्त्रमनुयादित्यर्थः। तत्र सन्दिह्यते-अस्य मन्त्रोचारणस्य शुद्ध (केवल ) पुम्पसंस्कारफ्तया पुस्पार्थत्वम् , उत तुसम्बद्धपुरपसंस्कारकतया मत्वर्थत्व- मिति, तत्र कृत्प्रत्ययेन शानचा पर्तुरुपस्थितत्वात् प्रकृतवाक्येन पुरुषसंस्कारपत्वं प्रामोति । ऋतुप्रकरणे पटि- तत्वात् प्रकरणेन तूपफारफ्त्वस्य प्राप्तावपि प्रकरणापेक्षया वाक्यरय वलीयरत्वात् ऋतुधर्मत्व न युत्तमिति पूर्वपक्षे उत्तरितम्-यत्र श्रुतिप्रकरणयोर्विरोधरतत्र श्रुत्या प्रकरणरय वाधः । यत्र तुविरोधाभावसम्भवस्तत्रोभयो समावेश एव, नतु बाध्यबाधकभावः । तथाच धास्येन (शानचा श्रुत्या) कर्तुरपस्थितत्वेऽपि तुस- म्बद्धपुरुषसंस्कारमुखेन तुसंस्कारक्त्वमपि सिध्यतीति श्रुतिप्रकरणयोर्विरोधाभावाद् बाध्यवाधकभाया- भावः, तथा प्रकृतेऽपि अनुतवदननिषेधस्य प्रतुयुक्तपुरपधर्मतया प्रतूपकारकत्वमुपलभ्यते इति वाक्यप्रकरणयो. समावेश एवं उचितः। तदुक्तं कुमारीलभट्टै:- 'घ्युपायमांसभक्षादिपुरुपार्थत्वमपि श्रितः । प्रतिपेधः क्रतोरङ्गमिष्टः प्रकरणानयात्' ।। इति । स्च्युपाया ख्युपगमनम् । आदिना अनृतवदनस्य संग्रहः । प्रतिषेधः 'न स्त्रियमुपेयात्' 'न मांस मनीयात्' 'नानृतं वदेत्' इति प्रतिषेधः । मन्त्रविधियदिति r--यथा मतुयुक्तजञ्जभ्यमानपुस्पधर्मसया मत्वर्थत्वं 'मयि दक्षकतू' इति मन्त्रपाठस्य, तथा अनृतवदननिषेधस्यापि ऋतुयुक्तपुरपधर्मतया मत्वर्थत्वमपि । किश्च दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य 'नानृतं वदेत्' इति निषेधरय शब्दानृतम(नृतमुभयमपि विनिगमना- विषय इत्यवधेयम् । नच निर्मूलत्वाद् व्याकरणानुरोधो नाऽऽदरणीयः, 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गो वेदो- ऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति श्रुतेः- 'पाणिनीयं महाशास्त्रं पदसाधुत्वलक्षणम् । सर्वोपकारकं प्रायं कृत्स्नं त्याज्यं न क्श्चिन'। इति पराशरोपपुराणोक्तेश्च व्याकरणस्य प्रामाण्याक्षतेः । तस्माद्धातो फलव्यापारोभयार्थकत्वम, तिड कर्तृकर्मोभयार्थकत्यं स्वीकार्यमिति दिक् । दर्पणव्याख्या तर प्रान्तमाह-जाभ्यमान इत्यादि दर्शपूर्णमासप्रकरण एचैतन्मन्त्रवचनं श्रुयते-"जअभ्यमानोऽनुया. न्मयि दक्षमत" इति । सन किमेतन्मन्त्रवचनं शुद्धपुरपधर्मः, उत ऋतुयुक्तपुरपसंस्कारकतया प्रवद्गमिति सन्देह, वाक्येन तावजअभ्यमानपुरपधनयवाय प्रतीयते, कृष्प्रत्ययस्य शानच कर्तृवाचस्यात् । प्रकरणेन तु प्रत्यगतया प्रकरण घ पाश्यापेक्षया दुर्वर मिति पुरपधर्मतैय युक्ता । सत्या च फलाकाहायाम् “भागापानावेदारमान धो" इति वाश्यशेपे भुतस्य फरस्य रात्रिसनन्यायेग करपनादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्त-धाक्य-प्रकरणयोर्विरोधे याध्ययाधरभावो नस्वधास्ति विरोध । जअभ्यमानपदस्य कर्तृवाचातया नाशपुरपस्य प्रतावपि सत्त्वात् तत्सस्कारमुग्वेन प्रवङ्गतासम्भवात् । एवञ्चार्थवादोपस्थित फलसपनागौरवमपि नैति । तथाच बलायर चिन्तायामेव विरोध एवौचित्यन जजन्यमानवाक्यानुवचनस्य वाक्यप्रकरणाय तुयुक्त पुरुषधर्म तावन् प्रकृतेऽप्यनुतवदननिपेघस्य श्रुतिमकरणाभ्यां ग्रनुसम्बद्धपुरपधर्मयोचिता । उक्तश भट्टपाद स्भ्युपायमांसभक्षादिपुरपार्थमपि धितः । प्रतिषेध मनोरनमिष्ट प्रकरणाश्रयात् ॥ इति भाव । प्रपश्चितमिति प्रपश्वस्तु उस ।

·धात्वर्थनिर्णयः
नन्वाख्यातस्य भावनायामसाधुत्वं ततस्तद्रोधो न स्यात् , साधुत्ववानस्य गान्टयोघहेतुत्वान्.
इत्यत आह-बोध इति-असाधुत्वेऽपि साधुत्वभ्रमाद् बोधोऽस्तु नाम, अपभ्रंशत् । असाधुत्नन्त
स्यादेवेति भावः।
वस्तुतः साधुत्वज्ञानं न हेतुः, तव्यतिरेकनिर्णयोऽपि न प्रतिबन्धक इति 'असाघुरनुमानेन'
इत्यत्र वक्ष्यामः ॥२१॥
रगोजिभट्टपुत्रेण कौण्डभट्टेन निम्मिते ।
पूर्णो भूपणसारेऽस्मिन् धात्वाख्यातार्थनिर्णयः ॥१॥
इति श्रीकौण्डभट्टविरचिते वैयाकरणभूपणसारे धात्वर्थाऽऽख्यातसामान्यार्थयोनिरूपणम् ॥ १॥
प्रभा
.
शाब्दबोधति-साधुश दा एव बोधका । 'योधकत्व शक्ति' इति मते साधुत्व शक्तिश्चेत्यनर्धान्तरम् ।
साधुत्वभ्रमादिति-तिपादिभावनाविपयकनोधजनकताऽजन्छेदाधर्मपदिति भ्रमादित्यर्थ । अपभ्रायदिति-
यथा 'घडा' इत्याद्यपभ्रशाना साधुत्वभ्रमाद् बोधकत्वेऽप्यसाधुत्नम् , तथा भारनामोधरलेऽपि तस्या तिगादेर-
साधुत्व दुर्नियारम् । न हेतुरिति-हालिकाना साधुत्वज्ञानाभायेऽपि वोधदर्शनात् , अन्यथा सिद्धिशून्यन्ने
सति फार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगितरूपकारणत्वस्यामायान
हेतुरित्यर्थ । नच साधुत्वज्ञानस्य शादवोधम्प्रति हेतुत्वाभावेऽपि असाधुत्वज्ञानसत्त्वे शादनोधादर्शनात्
तस्य त प्रति प्रतिबन्धक्त्वम् , इति भायनाया तिपादिरसाधुरिति नानदशाया क्य तद्वोय इति वान्यम् ,
असाधुत्मज्ञानसत्त्वेऽपि योधस्यानुभवसिद्धत्वादित्या-तद्यतिरेकति-य प्रति यस्य कारणव तद्वयतिरेर
(अभाव ) निधय एव प्रतिबन्धको भवति । प्रकृते साधुत्वज्ञानस्य शान्दनोध प्रति कारणत्याभागे तद्व्यति-
रेकस्य प्रतिवन्धक्त्व न स्यादिति भाव । वक्ष्याम इति-साधुत्वज्ञानरहिताना असाधुत्वज्ञानयतामपि
शादोधस्यापभ्रशेभ्योऽपि सर्वानुभवसिद्धतया तन साधुत्वज्ञानस्य न हेतुत्वम् , नापि असाधुत्वज्ञानस्य
प्रतिपन्धकत्वमिति वक्ष्याम इत्यर्थ ॥
दिवाली जननी तातं नीलकण्ठं नमस्यतः।
प्रभायां पालकृष्णस्य पूर्णो धात्वर्थनिर्णयः ॥ १॥
॥शुभम् ।।
...
दर्पणन्यास्या
ननु माधुत्वज्ञान रिनाऽपि शादरोधोदयेन व्यभिचारात् कथमेतत् , साधुत्वस्य शक्यरूपताया निराकरिष्यमाण
स्याचात आह-8 वस्तुत इति तद्व्यतिरेकनिर्णय इति असाधुचनिश्चय इयर्य । तनिश्चयेऽप्यपभ्रशाद
योधदर्शनान् । तयाचाऽरयाताझायनाबोधे याधाभाव इनि मात्र ॥२१॥
इति वैयाकरणभूपणसारदर्पणे धात्याख्यातार्थनिरूपणम् ॥ १ ॥

·१४० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे - प्रभा ॥ अथ लकरार्थनिर्णयः॥ प्रत्येक दशलकाराणामर्थ निरूपयति- वर्तमाने परोक्षे श्वो भाविन्यर्थे भविष्यति । विध्यादौ प्रार्थनादौ च क्रमाज्ज्ञेया लडादयः ।। २२ ।। लडादयष्टितः पट क्रमेणैष्वर्थेषु द्रष्टव्याः। तथाहि-वर्तमानेऽर्थे लट् , "वर्तमाने लट्" ( पा० सू० ३।१।१८३) इति सूत्रात् । प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम्, ॥ अथ लकारार्थनिर्णयः॥ यद्यदनन्तरं निरूपणीयं तस्य सत्सद्गतेन भवितव्यमिति व्याप्तिः, 'नासगतं प्रयुञ्जीत' इत्यभियुक्तोक्तेः । सङ्गतिनिरूपकज्ञानप्रयोज्यं यद् अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानं तद्विपयस्मरणानुकूलसम्बन्धः सङ्गतिः। प्रकृते लकारार्थसामान्यनिरूपणानन्तरम् 'लकाराणां विशेपार्थज्ञान मे जायताम्' इत्याकारिका जिज्ञासा जायते, तादृशजिज्ञासाजनकं ज्ञानश्न-लकाराणां विशेपार्थज्ञानं मदिष्टसाधनमिति, तद्विपयो लया- राणां विशेपार्थः तत्सम्बन्धश्च स्मार्य्यस्मारकभाव इवि स्मृतस्योपेक्षानईत्वरूपप्रसङ्ग सङ्गत्याऽऽह-प्रत्येकमिति- वीप्सायामव्ययीभावादेवस्येत्यर्थः। दशलकाराणामिति-'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति कर्मधारयः । 'दश- लफारः' इति लकाराणां संज्ञा । लकाराणामिति-घटकत्वं पष्ठ्यर्थः, तस्य प्रत्येकमित्यत्रान्वयः। निरूपय. तीति-विशेपज्ञानञ्च सामान्यज्ञानपूर्वकमिति सामान्यज्ञाने जाते लकारविशेषार्थजिज्ञासोदयः । वर्तमाने इति-१-'वर्तमाने लट् , २-परोक्षे लिट' ३-श्वो भाविन्यर्थे =अनद्यतने भाविन्यथै लुट् , ४-भविष्यति भविष्यत्सामान्ये लट्, ५-विध्यादौ लेट् , ६-प्रार्थनादौ लोट् इत्याह-लडादय इति । पडिति-ननु यदि जातिपक्षस्तदा एक्त्वमेव लकारस्य, यदि व्यक्तिपक्षस्तदाऽऽनन्त्यमिति इदमसङ्गतमिति चेन्न, इत्संज्ञकाकारादिविशिष्टटित्त्यादिरूपोपाधिगतपद्वारोपेण पट्त्वसम्भवात् । प्रारब्धेति-इद नियागत वर्तमानत्वम् , प्रारब्धत्वादेस्तत्रैव सम्भवात् । प्रारब्धःतत्तत्फलानुकूलच्यापारध्वंसासमानाधिकरण- स्तत्तत्फलानुकूलकृतिविपयः । अपरिसमाप्त. तत्तत्फलानुकूलचरमक्रियाध्वसभागभायाधिकरणकालवृत्ति , ध्वंसानधिकरणकालवृत्तिर्वा यः क्रियाऽऽत्मको अर्थस्तत्त्व वर्तमानक्रियात्वम् । तादृशक्रियाधिकरणत्योपल- क्षितकालत्य वर्तमानकालत्वम् । इदं लक्षण क्रियात्मककालवाभिप्रायेण । अन्न केचित् कालं क्रियाऽऽत्मकमाहु., अपरे-क्षणसमूहम्, अन्ये--असण्डमतिरिक्त काल वदन्ति । असिलनयेऽपि वर्तमानकालस्य प्रत्यक्षेण निश्चेतुमशक्यत्वादनुमानगम्यत्वमेव । कालसामान्यलक्षण- दर्पणव्याख्या ॥ अथ लकारार्थनिर्णयः॥ लझारसामान्यार्थे निरूपिते सद्विपयकजिज्ञासानिवृत्ताववश्यवक्तव्यत्वज्ञानाद्विशेषार्थनिरूपणेअवसरस्य समतित्वं सूचय. ह- प्रत्येकमिति । दशलकाराणामिति ॐ रुट-लिट् इत्यादिक्रमेण पठितानामित्यर्थः । आदेशाना बाधक मेति पक्षेऽपि तिडाद्यादेशनिष्ट पोधकतारूपो शक्ति लगादिप्यारोप्य तद्विधानात् तथंकर तेपामक्षतमिति भावः । प्रारब्धापरिसमासत्यमिति विनाशस्यमशगभावाने सम्यनुत्पनध्वंसान्यावयपरवमित्यर्थः ।

·१४१ लकारार्थनिर्णयः -unmuve प्रभा , कालिकसम्बन्धायच्छिन्नकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितगधिकरणतया निमित्तकारणत्यम् । कालिकसम्बन्धेति निवेशाद्दिशि, अधिकरणतयेति निवेशाददृष्टेश्वरयोश्च नातिव्याप्तिः । यदि तु काललक्षणे संसर्गयिधया कालस्य निवेशात् 'आत्माश्रयदोपः' इत्युच्यते तदा कार्यतायां कालिक- सम्बन्धावच्छिन्नत्यमपहाय देशिकातिरिक्तसर्वाधारतानियामकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं देयम् । यद्वा, 'अयं ज्येष्ठः' 'अयं कनिष्ठः' इति व्यवहारोपपत्तये देशिकातिरिक्तपरत्वापरत्वरूपज्येष्ठत्य-कनिष्ठत्वयोरसमवायिकारणता. श्रयत्वं काललक्षणं योध्यमिति पञ्चोलिनः। वर्तमानत्वस्य कालधर्मतया इदमेव युक्तम् । अत एव 'क्रियाभेदाय कालस्तु' इति भाष्ये उक्तम् । अत एव आख्यातार्थः कालः' इत्यपि संगच्छते । भाष्येऽपि 'न्याय्या त्वेपा वर्तमानकालनाऽऽरम्भानप- वर्गपर्यन्तं भुजानो हसति, जल्पति, पिवति, निमिपति च' इत्युक्तम् , तावतीपु क्रियासु सतीष्वपि नान्तरीय- फत्वात् । 'भुक्त' इति व्यवहारदर्शनाद् भुजिक्रियाया हासादिक्रिया विच्छेदिका न भवन्ति । एवं बहुदिनसाध्यपुस्तकाध्ययनसमये स्नानभोजनगमनादिक्रियाया अध्ययनविच्छेदकत्वाभावात् 'देवदत्तोऽधीते' इति व्यवहारः। यद्वा, हासादीनागपि गलबिलाधःसंयोगरूपफलानुकूलत्वाद् भुज्यादिधात्यर्थत्वविवक्षेति कैयटः । परन्तु भोजनमानादीनाम् अधीधात्वर्थत्वकल्पनायां गौरयाज ज्ञानजनककण्ठताल्यादिव्यापारप्व धातोः शक्तिचिता। हासादिनियान्तरसत्त्वेऽपि 'भुक्ते' इत्यादिप्रयोगस्तूक्तरीत्योपपाद्यः। अध्ययनारम्भ क्षणतत्समाप्तिक्षणाऽन्तरालिकसमये उक्तवर्तमानत्वस्य सत्त्वाच नानुपपत्तिः । यत्तु वर्तमानत्यम्-'शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तित्वम्' इति तन्न, दिनादिरूपं ताशकालमादाय विनष्टे- ऽपि पाके 'पचति' इति प्रयोगापत्तेः। नापि 'शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्वरूपम्', दिनादिकालमादाय दोपा- भावेऽपि पूर्वापरीभूतावययात्मकक्रियायास्तादृशैकक्षणवृत्तित्वासम्भवात् । प्रारब्धापरिसमाप्तत्वश्चात्र विशेष- णम्, 'नतु अविद्यमानं सदपि व्यायर्तकत्यरूपमुपलक्षणम्', तेनातीतादिक्रियामादाय तत्तत्कालावच्छेदेन प्रारब्धापरिसमाप्तत्वेऽपि न पचति' इति प्रयोगापत्तिः। लिडादिना वाधान्न तदापत्तिरिति तु न युक्तम्, भूतत्वाद्यविवक्षायां तदप्राप्तेः। प्रारब्धेत्यायुक्तरूपं वर्तमानत्वं कालस्येनैव शाब्दबोघे भासते, नतु तत्तद्रूपेण, गौरवादिति केचित्, तन्न, वर्तमानकालिको भूतानद्यतनकालिकी च पचिक्रियेत्यादियोधस्य सर्वानुभव सिद्धत्वेन लडादिना वर्तमानत्वादिरूपेणेय कालस्य याच्यत्वात् । वस्तुतस्तु 'वदादि'न्यायेन वक्तृवुद्धिविषय- नाऽयच्छेदकत्वोपलक्षिततत्तत्काले एव लडादीनां शक्तिरिति न गौरवम् । परिष्कृतं वर्तमानत्वन्तु धातुविशिष्टत्वम्, वैशिष्टयञ्च-स्वाधिकरणनम् , स्वजन्ययोधविषयत्वेन तात्पर्य- विषयीभूतक्रियाधिकरणत्वम् , स्वजन्ययोधविपययावव्यापारप्रतियोगिकध्वंसानधिकरणत्यम् , स्वजन्यग्रोध- विषययावव्यापारप्रतियोगिकप्रागभावानधिकरणत्वमेतञ्चतुष्टयसम्बन्धेन । लक्षणसमन्वयश्चेत्त्यम्-तत्तद्वातु वाच्याद्यक्रियामादाय चरमक्रियापर्यन्ताधिकरणीभूतः कालो वर्तमानत्वेन व्यवहियते, तत्रैव पचति 'गन्यात इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । तथाच तादृशकाले पच्यादिधातुविशिष्टत्यमस्ति । तथाहि-स्वम्=पच्यादिधातुस्त- दधिकरणत्वं 'पचति' इत्यादिप्रयोगमादाय पच्यादिधातुजन्यबोधविषयत्वेन तात्पर्यविषयीभूता किया पाकादिस्तदधिकरणत्वमपि तत्र काले, पच्यादिधातुजन्यबोधविषयसकलव्यापारप्रतियोगिकध्वंसस्योतकाले ऽसत्त्वेन तृतीयसम्बन्धोऽप्युपपद्यते । अत्र यत्किञ्चित् क्रियाप्रतियोगिकध्वंसस्य सत्त्वेनाव्याप्तिवारणाय से यावक्रियाप्रतियोगिकत्वनिवेशः । पच्यादिधातुजन्ययोधविपयसकलव्यापारप्रतियोगिकप्रागभायाधिकरणत्यस्य सादृशकालपूर्वकाले एव सत्वेन तादृशप्रागभावानधिकरणत्वमपि तत्र मुलभम् ।

·१४२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे भूतमविष्यद्भिन्नत्वं या वर्तमानत्यम् । 'पचति' इत्यादावधिश्रयणाधधाश्रयणान्ते मध्ये तदस्तीति भवति लदप्रयोगः। प्रभा अत्रापि यत्किप्रितियाप्रतियोगिफमागभावाधिकरणत्वस्य तत्र पाले सत्वेनात्यातिपरिहारार प्रागमारे यावप्रियाप्रतियोगिरत्वनिवेग इति । प्रथममम्पन्धेन द्विवादनमारभ्य चतुर्वादनपर्यन्तं जातपाकाधिपरणालमादाय म दोषः, तदानी- मुगरितघात्यधिकरणत्याभाषान् । धातूमारणाधिररणे, तद्वोद्धयमियानधिररणे व पाले 'पपति' इति प्रयोगवारणाय द्वितीयः सम्बन्धः। भूतपारमिया दयारणाधिकरणालपर्यन्तकालस्याधिकरणार. मालयन परतीतिप्रयोगवारणाय तृतीयः सम्बन्धः। एवं भयिष्यत्पाकाधिकरणकालमपधारस्य उपारमा पारन् कालमादाय ताशप्रयोगो मा भूदिति पतुर्थः मानन्धः। गरिट पर्तमानसामीप्यमपि लटाद्यर्थः, तश-धासुपिशिष्टन्यम, पशिष्यवापिशिष्टयम् ।

·लकारार्थनिर्णयः १४३ आत्माऽस्ति पर्वताः सन्तीत्यादौ तत्तत्कालिकानां राज्ञां क्रियाया अनित्यत्वात्तद्विशिष्टस्योत्पत्त्या- दिकमादाय वर्तमानत्वमूह्यम् । उक्तं हि भाप्ये- "इह भूतभविष्यद्वर्तमानानां राज्ञां क्रियास्तिष्ठते- रधिकरणम्" इति, प्रभा ननु व्यापारसमुदाय निया। 'आत्माऽरित' 'पर्वता सन्ति इत्यादौ च सत्तारूपा क्रिया एफविधा। यथा पच्यादाचवयवभूतव्यापाराणा वैल क्षण्याद् व्यापारसमूहरूपक्यिात्वम् । अत्र तु अवयववैरक्षण्याभावेन तदसम्भव इत्यत आह-आत्माऽस्तीति । राशामिति-इदमुपलक्षणम् -~-यस्य कस्यचित् नियाया । प्राधान्यात्तु राक्षामित्युक्ति । तथाच राजादिमियाया वर्तमानत्वस्यानुभूयमानत्वेन साहचर्य्यात् आत्मपर्वतादिस्थितिक्रियायामपि तद्वैशिष्टयेन वर्तमानत्वमुपपादनीयम् । यथा जीयस्य नित्यत्वेऽपि शरीरादेरनित्यत्वेन तदयच्छिन्नजीवस्यानित्यत्नम् । तथा आत्मसत्तादेरपीति भाव । राजादिक्रियाया प्रागभावप्रतियोगित्वस्य, ध्यसप्रतियोगित्वस्य च सत्त्वादनित्यत्वेन तद्विशिष्टसत्ताया अपि अनित्यत्वमिति भाव । भूतत्वादिभेदेन भिन्ना राजस्थितिरात्मा- दिस्थितेर्भेदिका, इत्यत आत्मसत्ताया अपि नियात्वम्, फालनययोगश्वोपपद्यते। तिष्ठतेरिति-कालस्य ग्यारूपत्वाभिप्रायेण प्रिया =राजादिक्रिया , तिष्ठते = आत्मादिसत्ताया कालिक्सम्बन्धेनाधिकरण- मत्यर्थ । तन्मानपरिणाम काल इति मते तु 'क्रिया' इति पदेन क्रियापरिच्छेदकालस्यात्मस्थिती आधेयता- नम्नन्धेनारोपाद् वर्तमानादिकालावच्छिन्नत्वव्यवहार । दर्पणव्याख्या फेयातिरिकालस्यैव वर्तमानत्यादिक प्रतीयते, तथापि निरपाधिकरय तस्य पर्तमान वादिना प्रये तुमशक्यत्वादुपाधिभूत कियामादायैव तत्र त बस्य वक्तव्यतयाऽऽयश्यकत्वात् क्रियायामेव त यमुक्तमियवधेयम् । वस्तुतस्तु दण्डमुहायात्मक सण्डकाल एव वर्तमान यादिना लहादिवाश्य । तद्गत पर्तमानस्य च तत्तछन्दप्र योगाधिकरण यमेव । 'तदादिभ्यायो शब्दप्रयोगाधिकरण वनानुगमाञ्च न शक्यानन्दयम् । यद्येवमपि सत्तकार पेन रात्त कारयोधस्यानुभवसिद्धानुपपत्तिरिति विभाव्यते तदास्तु शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकारत्य व्याप्यधर्मत्वेनोपलक्षिततत्तत्काल वायच्छिा ण्य एट शक्ति । क्रियारम्भात् पूर्व समाफ्युत्तर चाधीते पचतीत्यादिप्रयोगा पत्तिस्तु स्वसिप्रागभावाप्रतियोगिवृत्तिप-स्यवृत्तिध्वसाप्रतियोगिप्रवृतमियानुयोगिक्वाभ्या विशेपितेन भाधेयतासम्बन्धनान्च यनियमापगमेन चारणीया । यत्र तु असण्डक्रियेव धात्वर्थस्तन शुद्धाधैयतासम्बन्धेनैव तदन्वयान्नाऽऽरमाऽस्तीयादौ दोष इति। भूतभविष्यनि- नत्य वा इत्यत्र याकारोऽनास्थायाम, पूर्वरक्षणापेक्षयाऽस्य गुरुत्वाद्भविष्यत्वस्यापि वर्तमानत्वघटितत्वेन तहह, भविष्यत्वमा भपि यत्वग्रहे च तदवच्छिन्नभिग्नयरूपवर्तमानस्वग्रह इयन्योऽन्याश्रयाच । एव भूत वमादायाप्य योन्याश्रयो नष्टन्य । ननु यय सत्ताशय यादीनां घावर्थस्य तनागति , तेपामखण्ड वेगावयवघटितोतरक्षणवर्तमानत्वासम्भवादत आह- आत्माऽस्तीति । अनित्यत्वादिति * साययववेन प्रागभायप्रतियोगित्वे सति ध्वसमतियोगियादित्यर्थ । तद्विशिष्टस्य अनियराक्रियादिविशिष्टसत्तादिर पार्थस्ये ययं । तथाच केवल सत्तादिरूपार्थे तदसत्वेऽप्युक्तविशेषण शिशिष्टे तस्मिन् विशेपणाशमादाय तत्सत्य नानुपपन्नमिति भाव । यद्वा तद्विशिष्टेत्या सदा अव्यवहितस्यादनिय यस्यैव परामर्शात् तादशक्रियागत वर्तमानत्वमारोप्य सत्ताधर्थको दिरयर्थ । तत्र स्वोरप्रक्षितत्व निरस्यति--ॐ उक्त हीति । तिष्ठतेरधिकरणमिति • आधेयतासम्बन्धेन ताश नियारमककार विशिष्टत्वात् (तस्योतासामिति भाव । अनेन भाष्येण, वस्तुतस्वियादिना उक्तकल्पस्यैव साधुत्व लभ्यते । तस्मिन्नुक्तरक्षणरक्षितकार स्यैव सर्वत्र क्रियायामाधेयतयान्वयलाभाव । .

·१४४ प्रभा-दर्पणसहित चैयाकरणभूषणसारे परतो मिद्यते सर्वमात्मा तु न विकम्पते । पर्वतादिस्थितिस्तस्मात् पररूपेण मिद्यते ।। इति वाक्यपदीये च । एवम् , "तम आसीत्" "तुच्छेनाम्यपिहितं यदासीन" "अहमेका प्रथममासम्, वामि च, भविष्यामि च" इत्यादिश्रुतयोऽपि योज्याः । तच वर्तमानत्वादि लडादिमिोत्यते, क्रियासामान्यवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षणायां लडाद- प्रमा सथाचोक्तं हरिणा-परत इति । सर्वम्-सर्वभावजात पन्यादिरूपम् । परतः = धर्तमानत्यादिकालधर्मतः । मियते वर्तमानपालिकी भूतकालिकी भविष्यवालिकी सत्ता इत्येयं रूपेण भिन्नतया प्रतीयते। मामा - आत्मसत्ता तु न विकम्पते परतः= पर्तमानत्यादिना न भिद्यते, आत्मादिवर्गीयसत्ताया नित्यत्वात्, घ्यापार. ममूहरूपनियात्वाभावाय । तस्मात् स्यतो धर्तमानस्यादिना भेदाभापात् । पर्वतादिस्थिति:--आदिना आत्मस्थितेर्महणम् । पररूपेण - परस्य राजादेनियारुपम, तेनदववर्तमानत्यादिना आत्मादिपर्यसत्तापि भान इत्यर्थः। तमः= अविद्या अमानमिति यायन् । विपदार्थोऽत्र नम् विद्याविग्देत्यर्थः अविधाया अनादित्यात् सर्वदा मत्वन भूतत्यामम्मयः । तुच्छेन-मानेन, अम्पपिशितमगाराम । एक दिनीयः । 'भागम्' इत्यन मनत्यम, यांगि' अग्र यर्नमानत्यम , भविष्यामि अग्र भयिष्यत्या राजादिमियागर्ग मवत्यादि आरोप्य राजादिरियामाहरा यमानत्यादिपमुपादनीयम् । यदुई पूर्व सलगरामाग.' रवि तमाशब्दो गोत्यार्थपरत्याइयर्नमानयादीति-यर्तमान रासादी ननु सादीनां वोनकन्यम स्यममभिरावयागुनिष्टमात्युदापत्य याप पयादिपु पर्नमा. नत्यादिनिरूपिमा शान्तिः स्याफायनि त्यनन्तानां पश्यादिनिभानुपूण नायरायपत्ये गौरवम । सन पतिपयनस्ययानां विमादीनां यारपत्यमेय युपगियारण्यामाद-मिरामामान्यति । चिन्यनियम , m. सानो गालियामरन मियागामान्यायायाम गुमायाग । मायन रियामामागयागोर लियामामान्ये पर्तमानयादरनन्यया | airmanामांगियानपव: पारी- भाधागोरिनि दोषः। समिनिटे पर्गमानस्यादिपिशिष्टरियायाम् । .

·१४५ लकारार्थनिर्णयः ...and स्तात्पर्यग्राहकत्वेनोपयोगात् । अन्ययव्यतिरेकाभ्यां तद्रूपं लडादिवाच्यमेव । अन्यथा प्रत्ययानां वाचकत्वविलोपापत्तिरित्यपि पक्षान्तरम् । लिडर्थमाह-परोक्षे इति-"परोक्षे लिट्" (पा० सू० ३।२।११५) इति सूत्रान् । कालस्ता- प्रमा तात्पर्यप्राहकत्वेनैति-स्वसमभिव्याहृतपदनिष्टयुद्धोधकत्वमेव द्योतकरयम' इति भावः । तेन धातुपु पर्तमानत्वादिनिरूपितशक्तिस्वीकारप्रयुक्तं गौरवमपि निरस्तम् । ननु 'सकदुचरितः शब्दःसकृदेवार्थ गमयति' इति न्यायपिरोधाद् युगपवृत्तिद्वयेन योधानुपपत्तिरिति चेन्न, विशिष्ट लक्षणास्वीकारे सन्यायाविषयत्वात् , 'गद्गायां मीनपोपी स्तः' इत्यत्र गङ्गापदेन युगपत् तटमीनयोर्योधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेन युगपत्तिद्वयजन्यबोधयोर्विरोघे मानाभावाच । 'लहादयो वर्तमानत्यादिवाचका एय' इतिवादिनां मतमाह-अन्ययेति-नच वाचकत्वपक्षे 'येन नाप्राप्ते' इति न्यायेन सामान्यस्य फर्थस्य विशेषेण = वर्तमानत्वाद्यर्थेन घाधः, 'लः फर्मणि' इति सूत्रेण कर्तरि लकारविधानयेयापत्तेः, शक्तताव. च्छेदफभेदाच, लत्वेन कर्नादिवाचकताया लट्वादिना वर्तमानत्यादिवाचकवायाः स्वीकारात् । अन्यथा विध्याद्यर्थैरपि लिडादिस्थले बाधापत्तिः। अन्यथा शक्तिमाहफयोरन्ययन्यतिरेकयोरसतोरपि द्योतकत्वस्वीकारे। वस्तुतस्तु वर्तमानत्वस्य लडादेर्याच्यत्वे 'लः कर्मणि च' इति सूत्रेण कर्तरि लकाविधानसामर्थ्यात् 'तक' यायस्य विधेयविपय एव प्रवृत्त प्यादिसम्मतत्वाध वर्तमानत्वाद्यर्थेन काद्यर्थस्य बाधाभावेऽपि वाचकतापले पर्तमानत्वादेः प्रत्ययार्थतया प्राधान्यापत्तिः, तद्वारणाय 'प्रकृतिप्रत्ययो सहाथ घूतः' इति नियमे तदतिरिक्त लेन सकोचकल्पने गौरवाद् द्योतकतापक्ष एव ज्यायान् । अत एवामे अपिघटितया 'इत्यपि पक्षान्तरम्' इत्युक्तथा मन्थकताऽरुचिः सूचिता। द्योतकत्वपक्षे 'प्रकृतिप्रत्ययो' इति नियमे संकोचस्तु न, 'हेतुमति च' 'स्त्रियाम' इत्यादिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यात् , लोके द्योत्यार्थस्य विशेषणत्वदर्शनाथ तादृशनियमस्य वाच्यार्य- विपयस्त्वस्यावश्यकत्वात् । तद्रूपम् = वर्तमानत्वादिरूपम् । लडादीति-तियादीनामपि आरोपितलब लि. वादिनेव वर्तमानत्वादिवाचकत्वम् । अत एव 'यजेत' इत्यत्रास्ति अंशद्वयम्-आग्यातत्यम् , लिइत्यन्न । भाख्यातत्वेन दशलकारस्थेनार्थी भावना=क्रियारूपा तिहा उच्यते, लित्वेन च पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलच्यापार- विशेपरूपा शाब्दी भावना उच्यते, इति मीमांसकोक्तिः संगच्यते । वस्तुतस्तु तियादिवृत्त्यानुपूर्वी एप वाचकताऽयच्छेदिका, लट्वादिना अज्ञानेऽपि वोधस्य सर्यानुभव- सिद्धत्वात् । शवादिसमभिहारश्च बोधविशेपनियामक इति न दोपः। परोक्षे लिडिति-गतरानेनिशोथादूर्द्धम् आगामिरात्रेर्निशीथात्पूर्वो यावान् कालः सोऽद्यतनपदेनोच्यते । तद्भिन्नभूतकालवृत्तिः परोऽक्षा या क्रिया तद्वाचकाद्धातोलिडित्यर्थकात् 'परोक्षे लिट्' इति सूत्रादित्यर्थः। घोत. पत्वपक्षे इदम् । वाचकत्वपक्षे तु तादृशकाले याच्ये लिढित्याद्यर्थः । दर्पणव्यास्या र उपयोगादिति स प प्राक् प्रतिपादितः । तथाच लहाबादेशवेन तियादीनां वर्तमानस्वादियोतकवान. 'अपाक्षीत्' इत्यादौ पर्तमान क्रियाप्रतिः, नियासामान्यशफ्यातोस्तत्तद्विशिष्टे रक्षणयैव तत्तद्विशिष्टप्रियायोघोपएची पृथ. ग्वर्तमानावादी तेषां शक्तिकल्पने गौरवादिति भावः । वाचकावपक्षमवलम्ब्याह ६ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यादि। नव तळकौण्डिन्य'न्यायात् कांद्यर्थयायः, समताऽवच्छेदकभेदात । किञ्चै "सः कर्मगि" इति सूत्रं निरवका स्यात् , स्थलान्तरेऽपि विध्याधयाँधसम्मयादिति भावः। अन्यथा अन्वयध्यनिरकयोः शम.पराहकन्वे । विलोपा. पत्तिरिति सर्वन प्रकृत्यैप नत प्रत्यपार्थ वाभिमनयोधसम्भवादिनि भाव । अधिकं मुवनिर्गये परपते ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे पदद्यतनानद्यतनभेदेन द्विविधः । द्विविधोऽपि भूतभविष्यद्रूपः । तत्रानद्यतने भूते परोक्षे लिडि- त्यर्थः । तेनाद्यतने भूते, अनद्यतने भविष्यति, भूतेऽप्यपरोक्षे च न लिट्प्रयोगः । परोक्षत्वञ्च- 'साक्षात्करोमि' इत्येतादृशविपयताशालिज्ञानाविषयत्वम् । नच "क्रिया नामेयमत्यन्तापर(रि)दृष्टा पूर्वापरीभूतावयवा न शक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुम्" इति भाष्यात् तस्या अतीन्द्रियत्वेन 'परोक्षे' इत्यव्यावर्तकमिति शङ्कयम् , प्रभा प्यतः, अनद्यतन इति 'विशेषणत्रिकस्य क्रमेण फलमाह-अनद्यतन इति-अनेनाद्यतनस्य, भूते इत्युक्तर्भवि- परोक्षे इत्युक्तथा अपरोक्षस्य च व्यावृत्तिः। ननु परोक्षत्वं यदि 'प्रत्यक्षप्रमाणान्यप्रमाणजन्यज्ञानविष- यत्वम् तदा प्रत्यक्षक्रियाया अपि शाव्दज्ञानविपयत्वे, अनुमितिविपयत्वे वा 'पपाच' इत्यादिप्रयोगापत्तिरत आह-परोक्षत्वञ्चेति । एताशेति--विपयताया एतादृशत्वासम्भवादेतादृशशब्दयोध्येत्यर्थः । नन्वेवमपि यत्र कस्यापि 'पार्क साक्षात्करोमि' इति ज्ञानं जातं तत्र 'पपाच' इति प्रयोगानुपपत्तिः, उक्तज्ञानविषयत्वादिति चेन्न, लिडाद्यन्तशब्दप्रयोक्तृसमवेत (साक्षात्करोमि) इत्येवाशविपयताशालिज्ञाना- विपयत्वस्यैव परोक्षत्वात्, वक्तुस्तादृशज्ञानाविपयत्वस्यैव लिडादिप्रयोजकत्वात् । इयमिति-पचतीतिव्यय- हारविषयीभूतेत्यर्थः । अनुमानगम्येति शेपः । अत्यन्तेति-परेण =चक्षुरादिरूपप्रत्यक्षप्रमाणेनात्यन्तमदृष्टा । 'परिदृष्टा' इति पाठे प्रत्यक्षाविपय इत्यर्थः। तत्र हेतुगर्भितविशेषणमाह--पूर्वेति-पूर्वापरीभूतावयवा क्रमिकव्यापारसमूहात्मिका । नन्वेवमपि प्रत्यक्षे वाधाभाव इत्याशङ्कायामाह-न शत्येति-अवयवानामा- शुविनाशित्वात् पिण्डीभाय (समूहीभाव ) स्यैवाभावादिति भावः । ननु तर्हि तादशक्रियायाः सत्त्वे किं मानमिति चेन्न, विक्लित्त्यादिरूपका-नुमेयत्वात् । अन्यावर्तमिति-क्रियायां परोक्षत्वस्य व्यभिचारा- भावेन 'सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद् विशेषणमर्थवत्' इति न्यायविरोधादिवि भावः । शल्यमिति-नच शक्यमित्यर्थः। दर्पणव्याख्या * अनद्यतने भूते इति , “भूते" (पा० सू० ३।२।६३) इशि, “अनद्यतने लद्द" (पा० सू० ३।२रा) इति सूनाभ्यां तत्तत्पदानुवृत्तेरिति भावः । ६ न लिट्प्रयोग इति + उत्तार्थस्य वापात् पपाचेत्यादिजयोधानन्तरमनद्य- तनत्वादिसन्देहानुदयाद् भूतत्वादिवत्तयोरपि तद्वायजयोधे प्रियांशे विशेपणतया भानमभ्युपेयम् । तच याचकता घोतक्ता या विनाऽनुपपसमिति लिटस्तदभ्युपगम आवश्यक इति भावः । ननु परोक्षरयं प्रत्यक्षान्यज्ञानविषयस्यम् । तथाच प्रत्यक्षमियायामपि श्रुनानुमितस्ययोः सत्वात् पपाचेत्यादिप्रयोगा- पतिरत आह- परोक्षत्वञ्चेति यथाध्रुतप्रत्यक्षाविषयत्वस्योपनीतप्रियायामभावेन तय पपात्यादिप्रयोगानुपपशिरत भाह- साक्षात्क्रोमीति ॐ साक्षारोमीरयेतस्मानिसाक्षिकलौरिमविषयरवाभाम्यत्वमित्यर्थः । उत्तस्थले प्रत्यक्षविषयतासायेऽपि नाशविरक्षणविषयग्यामारसायमक्षुण्णमिति म तदनुपपतिः । प्रत्यक्ष साविशन्द. प्रयोक्तुर्मासम् । ननु 'दसमस्यमसि' इत्यादी दारदादप्यपरोक्षमानस्य दृष्टयेन शब्दगन्पनाशज्ञानयिपयेन्द्रियामण्यन्ध. विषायां लिस्नुपपसिरिति पेश, समापि शान्दज्ञानमहतमनसैर दामसाक्षायारः, मनु शब्दात् , लौकिकरिषयतानियाम- प.न्द्रियसंयोगादेरमायन शारदे पदावासम्भवात् । भन एवं 'तायमसि' इत्याचाचायोपदेशशमदमादिमस्तृत मन भामने मारणमिति गीताभाष्ये उममिनि मयं समझमम् । "पिया नामेयम्" इति भाये मामाचनुमानगम्येनि शेर । मिया माध्यमेन मनीयमाना । इयम .

·१४७ लकारार्थनिर्णयः पिण्डीभूताया निदर्शयितुमशक्यत्येऽप्यवययशः 'साक्षात्करोमि' इति प्रतीतिविपपत्वसम्भवात् । अन्यथा 'पश्य मृगो धावति' इत्यत्र तस्या दर्शनकर्मता न स्यादिति प्रतिभाति । प्रमा . अवयवश इति-एकैकावयवस्येत्यर्थः । 'सहयैकवचनाच वीप्सायाम' इति वीप्सायां पप्ठयन्ताच्छस् । अन्यथा = क्रियाया एकैकावयवस्यापि साक्षात्कारानभ्युपगमे। ननु सदसदात्गमावययसमूहरूपा क्रिया यथा प्रत्यक्षाविपयः,तथा क्रियाऽवयवा अपि प्रत्यक्षाविपया एव । अवययानामपि समूहात्मनेय धातुवाध्यत्यम् । इन्द्रियग्राह्यत्वमपि सतामेव, नतु सदसदात्मनाम् । उक्तञ्च वाक्यपदीये- 'क्रमात् सदमतां तेपामात्मना न समूहिनः । सद्वस्तुविपयर्यान्ति सम्वन्धं चक्षुरादिभिः ॥ इति । क्रमात् पौर्वापर्य्यतः । पूर्वावयवस्य सत्त्वे परावयवस्यासत्ता। परावयवसत्त्वे पूर्वस्यासांत्ययं ममतः सदसतां तेपाम् = अवयवानाम् आत्मना-स्वरूपतः सद्विपयशक्षुरादिभि. समूहिनः= अवयवाः सम्बन्धं न यान्तीत्यर्थः । ननु माऽस्तु सदसतां चक्षुर्विपयत्वम् , सतोरवयवस्य चक्षुर्विपयत्यं स्यादिति चेन्न, समृहत्येनय तुवाच्यतया समूहस्य च प्रत्यक्षाविपयत्यतादवस्थ्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अययवश इति । वस्तुतस्तु अवयवा अपि समूहत्वेन स्वरूपतश्च प्रत्यक्षज्ञानाविपया एव । अत एव 'परो' 'इत्यव्यायर्त- 'म्' इति, 'अस्ति वर्तमानः कालः परन्त्यादित्यगतिवन्नोपलभ्यते' इति भाप्यम , 'अत्यन्तापरदृष्टा' इति च राप्यं संगच्छते । अन्यथा आदिकर्मणि अवयवगतातीतत्वस्य समूहे आरोपेण 'प्रकृतः कटं सः' इत्यादी निष्ठा. वेधानवत् , अवयवगतप्रत्यक्षत्वस्य समुदाये आरोपस्थले 'परोक्षे' इत्यस्य चारितार्थेन भाष्यासद्गतिः स्पष्टेव । नरमादवयया अपि अप्रत्यक्षा एवेति भाप्यसम्मतम् । प्रतिभातीति-अवयवानामपि प्रत्यक्षाविषयत्वमेवेति- पादिनये तु पश्य मृगो धावति' इत्यादिस्थले दृशिर्ज्ञानसामान्यार्थे इति ‘पश्य' इत्यस्य 'अनुमिनु' इत्यर्थः । यहा धावतिरत्र उत्तरदेशसंयोगरूपफलपर एव । संयोगस्य च प्रत्यक्षत्वे क्स्यचिद्विरोधाभावेन न कर्म- त्वानुपपत्तिः। दर्पणन्याच्या पचतीत्यादिव्यवहारविषयीभूता, यतः पूर्यापरीभूता- प्रमिकानेकव्यापारसमूहारिमका, अनोऽस्यन्तापरदृष्टा = परेण = प्रत्यक्ष- प्रमाणेनात्यन्तमष्टा = तमन्यज्ञानाविपया इति यावत् । ॐ पिण्डीभूतेति अपयवानामाशुपिनाशिर्वन पिण्डस्यामावा. दिति भावः । ननु तहि यस्यां कि प्रमाणमत आह- साक्षादिति ६ पिलिग्यादिरूपकार्यानुमेयनि । अन्यथेति प्रियाया अययवशोऽपि साक्षात्कारानभ्युपगम इत्यर्थः । प्रतिभातीति ६ उक्तार्थ एवास्मद्धिविषयो गीत्यर्थः । ननु प्रियाऽययवा अपि नियावदीन्द्रिया एव । यथा पचेरदकमेचनादयोऽध्यवास्नथा तेषामध्यग्यवास्तेऽपि समूह. रूपेणैय धातुवाच्याः । यस्तु क्षणायच्छिमस्तपोऽवयवः स तु न धानुवाच्यः, किनवषयवसमृहारमनैव । आश्रितकमरूप स्वात्तवाच्यस्य । एषज्ञ सदसद्रूपा क्रिया न सद्विपयेन्द्रियप्राशा । तदुफम्- क्रमात् सइसता तेपामारमना न समूहिनः। सदस्तुविषयैर्यान्ति सम्बन्धं चक्षुरादिभिः ॥ इति । अस्यन्तापरदृष्टेति भाग्यस्याप्यवयवरूपेण समूहात्मना चारप्टस्यैवार्थः । भाष्ये, "भस्ति वर्तमानो कालः, परन्त्याऽऽदित्यगतियज्ञोपरभ्यते" इरपुनम्, नस्य प्रत्यक्षेणेति शेषः। एप वर्तमानपानान्तत्रियाणां स्पष्टमेवाप्रदक्षत्वं तत उपलभ्यते । पश्य मृगो धावता यादी नु इशि नार्थकः, अत एव "यमाने लट्" इति सूझे ·manna १४८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे व्यापाराविष्टानां क्रियानुकूलसाधनानामेवात्र पारोचयं विवक्षितमतो नोक्तदोपः । 'अयं पपाच' इत्याद्यनुरोधाद् व्यापाराविष्टानामित्यपि वदन्ति । कथं तर्हि "व्यातेने किरणावलीमुदयनः" इति, स्वक्रियायाः स्वप्रत्यक्षत्वादिति चेत्, असङ्गतमेव, व्यासङ्गादिना स्वव्यापारस्य परोक्षत्वोपपादनेपि ( बहुतरमनाप्रणिधानसाध्यशास्त्रार्थ- प्रभा - मतान्तरमाह-व्यापाराविष्टानामिति-इन्द्रियागोचरसाधनसाधितानद्यतनक्रियावाचिनस्तु धातोलि. डित्याद् व्यापारकाले कर्तुरदृष्टत्वे लिटः साधुत्वमिति भावः । अयं पपाचेति-'पपाच' इति प्रयोगकाले पाककर्तुः प्रत्यक्षत्वेऽपि पाकफालविशिष्टकर्तुः परोक्षत्वमबाधितमेवेति भावः । तथाच व्यापाराविधानामिति विशेषणस्य फलमिदमेव । यद्यपि समूहतोऽवयवतश्च निन्याया अप्रत्यक्षत्वे तद्विशिष्टसाधनानां प्रत्यक्षत्वं दुरुप- पादम् , तथापि व्यापारवैशिष्टयसमये साधनपरोक्षत्वस्य विवक्षितत्वान्न दोपः । कथमिति-स्वकर्तृकक्रियायाः परोक्षत्वासम्भवात् लिउनुपपत्तिरिति भावः । व्यासरुति-गनसो विषयान्तरसंचारो व्यासङ्गः । आदिपदेन मधादिजन्यविकारस्य संग्रहः । साध्येति-अस्य निर्णयेऽन्वयो रचनायां वा । बहुतरेत्यारभ्य प्रन्थ इत्यन्तभागो लिखितपुस्तके नोपलभ्यते । तादृशपाठे व्यासङ्गो वक्तुमशक्य इति 'परोक्षत्योपपादनेऽपि' इति ग्रन्थासङ्गति- रिति पश्चोलिनः। दर्पणव्याख्या धावतिर्वा फलपर इति न कश्चिदोषः । विश्व अवयवस्य प्रत्यक्ष प्रकृतः कटमित्यादाववयवातीतत्वेन समुदायातीतल्यमादाय क्ताद्युपपादनवदवयवप्रत्यक्षत्वेन समुदायप्रत्यक्षत्वमादाय 'परीक्षे' इत्यस्य चारितायें भाष्यस्थपूर्वपक्षस्य निर्दलत्वाँपत्तिरित्य- परितोपान्मतान्तरमाह-8 व्यापाराविष्टानागिति एषयातीतानपतनन्यापाराविष्टपरोक्षदर्तृकक्रियावृत्ताहातोलिदिति "परोक्ष लिट" (पा० स०३।२।१५) इति सूत्रार्थः । अयं पपाचेति , तदानों करपारोक्ष्येऽपि व्यापारदशायां पारोक्ष्यसरवादुत्तप्रयोगोपपत्तिरिति भावः । इत्यपि वदन्तीति 3 मतान्तरानादरे अवापिः, पूर्वोत्तार्थस्याऽऽपातरमणीयरवं मन्याना भाष्याऽनुसारिण इति शेषः । अनाहुयायिका:-पूर्षापरीभूनाऽवयवसमुदायात्मपारिभाषिकक्रियाया अप्रत्यक्षर युक्तमेव, समूहस्यैवाभावात् , पिण्डीभूतेति भाष्यस्वारस्येन समूहस्यैव तत्वावगतेश्च । तदवयवानामपि पारोक्ष्य तु सर्वानुभवविरुद्धम्, तर प्रत्यक्षकारण चक्षुःसंयुक्तसमवायादेः सत्वान् । अन्यथा घटपुस्तकादेरप्यप्रत्यक्षत्वाऽपत्तिरिति बहुम्याकोपः । अधिश्रयणं साक्षात्करोमीति सार्वजनीनप्रतीतेश्च । प्रतीतेः पदार्थासाधकरवे व्यवहारमात्रोच्छेदाऽऽपत्तिश्च । “निया नामेयम्" इति भाप्यस्यापि इयम् = सावयवपथ्यापथरूपेत्याग्न तद्विरोधः । सदसतां तेपामित्यस्य विद्यमानाविधमानावयवरूपाणामित्यर्थात् समूहारमा क्रियायाः पारोक्ष्यप्रतिपादनपरत्वास हरिवाक्यविरोधोऽपि । अन्यथा 'क्रिया सदसद्रूपा' इति वदतो व्याघातः स्पष्ट एव । कालस्य प्रत्यक्षस्थामावेन सदनुवादकमाष्योपष्टम्मन्यासोऽपि नावयवानो पारोक्ष्योपपादकः । प्रकृतः कटमित्ययाप्य- वयवातीतत्वमादायैव प्रयोगोपपत्ती समुदायातीतत्वारोपे मानाभावेन तद्दष्टान्तासङ्गतिश्च । दार्शन्तिकेऽययवप्रत्यक्षस्वेन समुदायप्रत्यक्षत्वमारोप्य पूर्वपक्षस्य निर्दलावापादानमपि स्वामहमूए यमेव । अत एव भाज्ये पश्य मृगो धावतीत्यनेन लौकि- फविषयताशाक्यर्थकरशिकर्मवं धावतेः प्रतिपादितम् । कथमन्यया आगारान्तरस्थितस्य न तादृशमयोगः । मृगवरधावने शानविषयस्वरूपज्ञानकर्मस्वाध्याधात् । धावतेः संयोगरूपपलार्थक्त्वे व्यापारवायकवाभावादधानुवप्रसाथ । स्वजनकम्या- पारगतपीर्यापयर्यारोपेण क्रियारपोपपादने चाप्रत्यक्षरयापत्तिस्तदवस्थवेति न किविदेतत् । तरमात् पूर्वोत्तमतमेव निरायाधम । भत एवं अन्यकृताऽपि 'अपिवदन्तिम्यां तत्रास्यरस एव सूचित इति । व्यासङ्गादिनेति यथा "मत्तोऽहं किल पिल छाप" इत्यत्र मदादिना मनोऽसमिधानात् प्रियापारोश्य सददित्यर्थः ।

·लकारार्थनिर्णयः १४९ , प्रभा निर्णयजनकशब्दरचनात्मके ग्रन्थे) अनयतनत्वातीतत्त्वयोनिस्तारक्रियायामसत्त्वेन अनयतनातीतत्व. योरभावेन तदर्थकलिडसम्भवात् । लुडर्थमाह-इवो भाविनीति । अनद्यतने भाविनीत्यर्थः, "अनघतने लुट्" (पा० सू० ३ । ३ । १५) इति सूत्रात् । यथा "श्वो भविता" इत्यादौ । अनद्यतनेति-किरणावलीग्रन्थकर्मकविस्तारानुकूलव्यापारावच्छिनकाले अद्यतनभिन्नत्वस्यातीतत्वस्य (भूतत्वस्य ) चासम्भवादिति भाव । वस्तुतस्तु क्रियावयवानामपि सावयवत्वात् सर्वाऽपि क्रिया परोक्षय । अवयवसमुदायरूपक्रियाया सद्वस्तुत्वासम्भवेन प्रत्यक्षत्वस्य च सहस्तुत्वनियतत्वात् । तदुक्त हरिणा- 'क्रमात् सदसता तेपामात्मना न समूहिन । सद्वस्तुविपर्यान्ति सम्पन्ध चक्षुरादिभिः ॥ इति । अत एव 'अत्यन्तापरदृष्टा' इति भाष्येऽत्यन्तेतिपदस्वारस्यम । ताचिक परोक्षत्वन्तु न लिडादे प्रयो जम्, किन्तु विवक्षय तत्तत्प्रयोगप्रयोजिका । 'अध्यास्त सर्वर्तुसुसामयोध्याम' इत्यादिभट्टीप्रयोगाले परोक्ष त्वादे सत्त्वेऽपि न लिट् , किन्तु लडेव । एवञ्च 'व्यातेने किरणावलीमुदयन' इति प्रयोगोऽप्युपपद्यते । अत्र शीघतया, अनायासेन च रचितत्वप्रतीतये भूतानद्यतनत्यविवक्षाया 'एतायता सूक्ष्मकालेन निर्मास्यामि यत्र मयापि साक्षात्कर्तुमशक्यम्' इति ज्ञानफ्लफपारोक्ष्यविवक्षायाश्च तात्पर्यविपयत्वसम्भवात् सङ्गतत्यमेव तस्य प्रयोगस्य । एवमत्यन्तापह्नवेऽपि लिट् , 'अत्यन्तापहवे लिड्यक्तव्य इति वचनात् । अनापहवश्व- 'प्रष्टव्यविषयकनिश्चयोत्पत्तिप्रतिबन्धक्ज्ञानजनक्श दप्रयोग। तनात्यन्तत्वश्च-प्रष्टव्यविषयविपरीतस्थनामा- वेऽपि प्रष्टव्यविपयोपपादकाद्विपरीतार्थकथनम् । तथाच कलिङ्गपु- 'जगन्नाथात्पूर्वभागे कृष्णातीरान्तर शिचे । कलिङ्गदेश सम्प्रोक्त', इत्युक्तदेशेषु त्वमवात्सी , इति प्रश्न प्रष्टव्यविपयस्य वासस्य निषेधाभावेऽपि वासोपपादक्गमननिपे- धाभिप्रायेण 'नाह कलिङ्गान् जगाम' इत्युक्ति । वो भाविनीति -~अन श्व पदमनद्यतनपरम् , लक्षणया। तथाचानद्यतने भविष्यति काल इत्यर्थ । भविष्यत्त्वञ्च-वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्यम्' । अनद्यतनत्यश्व-'अद्यतनभिन्नकालवृत्तित्वम्' । अद्यतन- कालच-'अतीताया राने पश्चार्द्धन, आगामिन्या राने पूर्वार्द्धन च सहितो निवस एव । दर्पणव्याख्या लिडसम्भवादिति । अयेद चिन्त्यम्-न वास्तव पारोक्ष्यादि लिडादिनियामकम् , 'अध्यास्त सर्व सुस्वाम- योध्याम्' इत्यत्र रहोऽसाधुतापत्ते । किन्तु वैवक्षिक तत् , तथा वक्ष्यति च स्वयमेव सारकर-'अनद्यतनभूत वेन विक्षिते लाइ , तव पारोक्ष्यविवक्षायां स्ट्'ि इति । प्रकृते चाऽनायासनिप्पन'व-शानिप्परव-प्रतीनिफर बभूनानद्यतनत्व विवक्षाया, एवं सूक्ष्मकारेन फरिष्यामि यत्र काले मयाऽपि साथाकर्तुमशस्यमिति प्रतीतिफल पारोक्ष्यविवक्षायाश्च सत्वा लिहुपपत्तिसम्भवादिति। अनद्यतन इति अतीताव्यवहितरानिपश्चाईविशिष्टाऽऽगामिरानिपूर्वार्दोपत दिनमद्यतनम् एतनिसकालयम नद्यतनत्यमिति वृत्तिकारादय । वैयटस्नु-लुङ्स्प्रेऽतीतरानेरन्त्ययामेनाऽऽशामिरानैराद्ययामैन सहितो दिवसोऽद्यतन इत्यूचे । अग्रेदमवधेयम्-अनघतनभूते यदा भूतवमानवियक्षा तदा लुदेव । तेन झोऽपाशीदित्यादौ भूनवमात्रविक्षाया लुहि,पश्चाद्य पदेन सम्बन्धे नायतनस्वप्रतीतिरिति नलुडोऽसाधुता । एक्मनद्यतनभविष्यति भविष्य वमाप्रविवक्षया सूट । श्यो यक्ष्यमाणे-'देवता यक्ष्यति' इत्यत्र पश्चाधनद्यतनवप्रतीतिरिति ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे लडर्थमाह-भविष्यतीति । भविष्यत्सामान्ये इत्यर्थः, “लट् शेपे च" (पा० सू० ३ । ३ । १३) इति सूत्रात् । यथा “घटो भविष्यति" इत्यादौ । तत्त्वञ्च-वर्तमानप्रागभावप्रतियोगि- समयोत्पत्तिमत्वम् । प्रभा भविष्यत्सामान्य इति-तत्त्वञ्च अद्यतनत्वानातनत्यप्रकारकप्रतीत्यविषयमविष्यत्त्वम् । एवं भूत- सामान्यत्वमपि अद्यतनत्वानद्यतनत्वप्रकारकप्रतीत्यविषयभूतत्वरूपं वोध्यम् । लट् शेपे चेति–उक्तादन्यः शेषः, प्राक् 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्युक्तम् । तथाच शेपे = क्रियार्थायां क्रियायामसत्याम् , च- शब्दात् तादृशक्रियायां सत्याच भविष्यति लडित्यर्थात् । घटो भविष्यतीति-'घटामिन्नाश्रयवृत्तिर्वर्तमान प्रागभावप्रतियोगिसमयावच्छिन्न उत्पत्त्यनुकुलो व्यापारः' इति योधः । क्रियागतं भविष्यत्त्वमाह- वर्तमानेति-वर्तमानो यो ध्वंसः तत्प्रतियोगी यः समयस्तदधिकरणकोत्पत्तिमरिक्रयात्यमित्यर्थः । ननु कियत्यामधिश्रयणादिक्रियायां जातायामवशिष्टफूत्कारादिव्यापाराभिप्रायेण पचतीति प्रयोगो यथा भवति, तथा यत्किञ्चित् क्रियाया भविष्यत्त्वमादाय 'पक्ष्यति' इति प्रयोगापत्तिः। नच पाकत्वावच्छेदेन भवि- प्यत्त्वान्क्यस्य विवक्षितत्वान्न दोपः, अतीतपाकस्यापि पाकत्वावच्छिन्नत्वेन पाकत्यावच्छेदेन तदन्वयासम्भ- वात् । नच तत्पाक्त्यावच्छेदेन भविष्यत्त्वान्वयविवक्षेति वाच्यम् , पचतिना तत्पाकत्वावच्छिन्ने शस्त्यभावेन तत्याकत्वेनानुपस्थितेः । नच ताशपाके लक्षणा, गौरवापत्तेरिति चेन्न, तत्तक्रियायोधजनकत्वप्रकारकतात्पर्य- विपयीभूतधातुसगभिव्याहृतलडादिना भविष्यत्त्यप्रकारकयोधम्मति तत्तत्कियाद्यावयवकव्यापार विशेष्यकर्त- मानप्रागभावप्रतियोगित्वाप्रकारक्ज्ञानस्य सहकारिकारणत्वरवीकारेणादोपात , कियलियायां जातायाम् 'पाकक्रियाया आद्यो व्यापारः चर्तमानप्रागभावप्रतियोगी' इति ज्ञानासम्भवेन तादृशप्रयोगानापत्तेः । भ्रमात्मकज्ञानसत्त्वे चेष्टापत्तेः। दर्पणन्याख्या परे तु सानयागस्य पहारमामालसाध्यत्वात्तदधिकरणद्वयहाम्मककालस्पानद्यतनस्वाभावेन लुटोऽनपसराउनुपपणिः । 'अच प्रभृति मे दास ! प्रदायर्य भविष्यति' इतिवदित्याहुः। ननु 'महमेकः प्रथममासं वामि भविष्यामि ध' इत्यत्र धात्वर्थसत्तायां यतमानप्रागभावप्रतियोगित्वस्य मविप्यावस्य याधातु सदयंकादविष्यदकस्ययाप्रसतिरत आह तत्त्वश्नति 8 पत्तमानप्रागभायप्रतियोग्युत्पत्तिकसमयपामिति पाठः । तथाच तदर्थव्यापाराधिकरणस्य कारस्यानित्यराजक्रियाऽऽद्यारमरस्य पर्तमानप्रागभावप्रतियोगिरयरूपमविप्यारमानात सवाशय सापपत्तिरिति यथाथुतार्थानुसारिणः । अन्ये मु-मनु येर्ण मते नश्यायादिधानां नारामायमर्थम्नेपा भविष्यावस्य पत्तमानप्रागमात्रप्रतियोगियसपाये, श्री माविनाशके परयो नहायतीति प्रयोगापतिः, यतमानप्रागभावनियोगिनि तभाने परश्वरतनरारमिवान् । मच परधरगनारस्य भक्षिप्यावपटकमागभावेऽन्ययाम्युगमात् तस्य च समागमा यापासोमायोगातिनि याप्पम्, सपा मतियो गाविनाश पि'को ना' इति प्रयोगानुपपत्तिः। यामागभारे शस्मनकासमायभपायाम भार-- तत्यति मन समयपोपादानं का जाय इत्यभिमेश्य, मनु सस एक्षणे निपेशा, प्रपोमनामावाद विमाम. मागभायमनियोग्गुरपशिकायस्य सायात् । पत्र पत्तिय पापना सरतमय सम्यग, भन्यपीपराधी भानमार । एकाम्पले भपिप्यायपटकोसतो परतनपत्तियार प्रयोगामितीयमयतारयति । गाय पाना पायाभपापंपादिनाग्गु पापा पागमापतियोगिनुपnिfति मागेयोगम।

·लकारार्थनिर्णयः
लेडर्थमाह-विध्यादाविति, "लिङर्थे लेट्" [पा० सू० ३।४।७] इति सूत्रात् ।
लिङर्थश्च विध्यादिरिति वच्यते ।
लोडर्थमाह-प्रार्थनेति । आदिना विध्यायाशिपो गृह्यन्ते, "आशिपि लिङ्लोटो" [ पा०
सू० ३ । ३ । १७३ ] "लोट् च" इति [ पा० सू० ३ । ३ । १६२ ] सूत्राभ्यां तथाऽवगमात् ।
यथा-'भवतु ते शिवप्रसादः' इत्यादौ । एतयोरर्थो लिङर्थ एव, त्रयाणां समानार्थत्वादिति
तन्निर्णयेनैव निर्णयः ॥२२॥
लङादिक्रमेण ङितामर्थमाह--
ह्यो भूते प्रेरणादौ च भूतमात्र लङादयः ।
प्रभा
विध्यादाविति-श्रादिना निगन्त्रणादीनां सङ्ग्रहः । बिध्याद्याशिप इति-विधिर्यक्ष्यते । आशीश्च--
'प्रयोक्तृसमवेतहितप्राप्तिविषयकेन्छारूपैव' । हितञ्च--स्वस्य, परस्य वा । इच्छायाश्च विपयतासम्बन्धेन
लोडादिप्रकृतिभूतधात्वर्थेऽन्वयः। तथाच 'भवतु ते शिवप्रसादः' इत्यनेन वक्तृसमवेतहितप्राप्तिविपयकेच्छा-
विपयस्त्वत्सम्बन्धिशिवप्रसादकर्तृकं भवनमिति घोषः। एतयोः = लेड्लोटोः । त्रयाणाम् - लेड्लोड्लिडाम् ।
तन्निर्णयेन = लिडर्थनिर्णयेन । निर्णय इति-अस्य लेडाद्यर्थस्येति शेपः । जितामिति-लकाराणामिति
शेपः ।। २२॥
ह्यो भूत इति--हा.पदमनद्यतनपरम् । तथाच ह्यो भूते= अनद्यतनभूते लङ् इत्यर्थः । अनद्यतनत्वम् -
अद्यतनभिन्नत्यम् । अद्यतनत्यञ्च-वर्तमानध्वसप्रतियोगिरात्रिपूर्वार्द्धविशिष्टत्वे सति वर्तमानप्रागभावप्रति-
योगिरात्रिपरार्द्धविशिष्टदिनत्वम्'। आद्ये वैशिष्टयम्--स्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन, द्वितीये यै० स्वाध्ययहित.
पूर्वत्वसम्बन्धेन । प्रेरणादो-विध्यादौ लिड् । भूतमात्रे - भूतसामान्ये लुइ । लङादय इति-आदिना लिङ्-
दर्पणव्याख्या
अनेदमवधेयम्-इहाद्य घटो भविष्यतीत्यादी देशकालविशेषादेरधिकरण येन धास्वर्थोत्पत्तावेदाऽन्वयः । ननु भविष्य-
स्वघटकप्रागभारे उत्पत्तिमति वा, तथा सति कपालनाशजन्यघटनाशस्थले, इह कपाले घटध्वंसो भविष्यतीति प्रयोगा
घंटरूपप्रतियोग्यात्मकघटध्वसप्रागभावस्य कपाले सत्त्वादेवं श्वो भापिन्यद्य भविष्यतीति प्रयोगप्रसङ्गश्च, अद्यतनकालवृत्तित्वस्य
प्रागभाने सरवात् । तथा भवने श्वः समुत्पय प्राङ्गणे परश्यो गमिप्यति मैने प्रागणे परो भविष्यतीति प्रयोगाऽपत्तिः, उत्प
त्तिमतो मैत्रस्य प्राङ्गणवृत्तित्वात् , परधस्तनकालवृत्तित्वाच । यथोक्ते तु तस्य परश्वस्तनकालवृत्तित्वेऽप्युरपत्तेस्ताकालवृत्तित्वान
कश्चन दोपः । 'पटो भविष्यति' इत्यादी उत्पत्यर्थक्यातुयोगे उत्पत्त्यघटितभविष्यत्वस्यान्वयो लाघवात् , उत्पत्ययान
तस्मिन्नेव मृदादेः शक्रयम्युपगमात, उत्पत्तिघटितलक्ष्यार्थस्य तु 'नयति' इत्यादौ नाशेऽन्चयादन्यमतेऽपि नानुपतिः
एव भविष्यनि' इत्यादी उत्पत्तद्धाभानप्रसनरावापि न । शाब्दबोधस्यत्र वर्तमानमागमावतियोग्युरपत्यनुकूलो पटाया
व्यापार इति वैयाकरणमते योध'।
विध्यावाशिप इति के आशीस्तु सम्बोध्यहितविपयकलोहायन्तशब्दप्रयोक्रिया । 8 भवतु ते इति *
हितविश्यकमदिच्छाविषयस्यसम्बन्धिशिवप्रसादकर्तृकं भवनमिति योधः। एतयोरिति 8 लेटलोटोरित्यर्थः या.
णाम 8 लेटलोलितामित्यर्थः । ६ तन्निर्णयेनैवेति ॐ पश्यमाणलिनिर्णयेनैवेत्यर्थः ॥२२॥

·१५२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे सत्यां क्रियातिपत्तौ च भूते भाविनि लङ् स्मृतः ॥२३॥ लङर्थमाह-यो भूत इति । अनद्यतने भूत इत्यर्थः, "अनद्यतने लङ् [पा० सू० ३ । १ । १११ ] इति सूत्रात्.। यथा-'अस्य पुत्रोऽभवत्' इत्यादि । लिङर्थमाह-प्रेरणादाविति, "विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्' (पा० सू० ३ । ३ । १६१) इति सूत्रात् । तत्र विधिः = प्रेरणम् , भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निम. न्त्रणम् = नियोगकरणम् , प्रभा लुडोर्महणम् । क्रियातिपत्ती-क्रियाया अतिपत्तौ =असिद्धौ सत्त्याम् = गम्यमानायाम् । भूते भाविनि- भविष्यति चल्ड् स्मृतः। अस्य पूर्वाचारिति शेषः। 'स्मृताः' इति विभक्तिविपरिणामेन लहादय इत्यनेनान्वयः। इति कारिकार्थः । अस्य पुत्र इति-'इदं सम्बन्धि पुत्रकर्तृक्म् अनद्यतनभूतकालिकं भवनम्' इति बोधोऽनेन । ननु 'विधिनिमन्त्रण' इति सूत्राद् विध्यादीनां लिडर्थत्वं लभ्यते इति प्रेरणादौ' इत्यसगतमित्यत आह- तत्र विधिरिति-घटकत्वं सप्तम्यर्थः। प्रेरणादिघटको विधिः प्रेरणारूप एवेत्यर्थः । निकृष्टस्य प्रेरकापेक्षया अपकर्षविशिष्टस्य । प्रवर्तनम-चिकीर्षाकृतिसाध्यताज्ञानाधीनो यः प्रयत्नः तत्प्रयोजको व्यापारः। निकृष्टरये- त्युक्त्या स्वसमानोत्तमयोः प्रवर्तनायां न व्यभिचारो लक्षणस्य। अपकर्पश्चाधिकारजात्यादिकृतः, सेनाधिकषय- स्कमृत्यादिप्रेरणायां नाव्याप्तिः। प्रवाभिलपिताज्ञातोपायोपदेशः प्रवर्तन मिति फलितम्। नियोगकरणमिति- 'ब्राहाणान् निमन्त्रयते' इत्यादिना ब्राह्मणाद्याश्रयवृत्तिप्रवृत्तिजनकव्यापारयोधदर्शनान् । नियोगः- प्रवृत्तिः सत्करणश्च तदनुकूलो व्यापार इत्यर्थः। दर्पणव्याख्या सम्पदस्याप्यरहिताचीतदिवसे रूढतया सदात्मकालस्य लइर्थत्वेनैकदिनान्तरितभूते पहनुपपत्तिरत आह अन- द्यतन इति तथाच पं.पदं लक्षणयाऽनद्यतनत्वेनानयननमात्रयोधमिति नोदोपावकाश एवं यो भाविनीत्या प्रापि बोध्यम् । ॐ अस्य पुत्र इति वर्तमानध्वंसप्रतियोग्यनयतनकार वृत्तिरेतत्सम्बन्धिपुनकत्तकोपरयनुपूलो व्यापार इति योधः। अायास्तेत्यादौ तु भूताऽनघतनत्वमाविवक्षया दुश्पत्तिः । सूमाद् विध्यादीनों रिवीले. कथ प्रेरणा देवियरवमन आतति तेषु मध्ये इत्यर्थः । विधिःप्रेरणमितिका प्रेरगापर्यायो विधिशद इत्यर्थः प्रेरणाया लिडादिशद स्वरूपता पदतां मतं निराकतुं प्रेरणाया. स्वरूपं दर्शयति भृत्त्यादेरित्यादि । अपम्भावा- यद्विषयकस्वेन शनस्य प्रवृत्तिजनकायं सैर प्रवर्तना। हाशविपयामानिरूपकावं चेष्टसाधनता एप तदिपयावेनैव स्यपरमानाप्रवृत्तः सर्वमम्मतत्वात् । नालिशादीनाम, तदिपपकज्ञानात् प्रत्यनुदपात् । सा दिया पेशयाऽपष्टोरियाप्रसंकज्ञानविषयीभूता सदा प्रेरणेन्युच्यते । अन्याटक नु निमन्त्रणादिपदग्यपदेश्या । नयाच स्वाभिए पितोपायाशानादमवृत्तापकृएप्रयोग्यस्योपायविषयकमायनुफूलो व्यागरः प्रेरणेनि पर्ययस्याति । अधिकमग्ने पक्ष्यते । तत्र पदिकमुदाहरणम्-'स्वर्गकामा यन इत्यादि। स्वर्गकामाभिकयागमायना स्वर्गादीमाधनमिति पार रणमते योधः । भावनायामिष्टसाधनस्य तु प्रस्यामाया स्वाकामस्यैव । ताशमाह मिनि भभिसन्धाय मागादी नियाज्यस प्रतिनियंतिलौक्षिकं मुरमाडर' इत्यादि। योषा स्वयमूमः। निमन्त्रणादि स्वमतेन ग्यापटे~ नियोगररणमिति छ 'विनिमन्यपने' इत्यारितो विप्राधिना भाषमान प्राने निपोगपदार्थ प्रतिस्तारणम् = तनुणे ग्यापार पध. ।

·लकारार्थनिर्णयः १५३ आवश्यके (श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् ) प्रेरणेत्यर्थः । आमन्त्रणम् = कामचारानुज्ञा । अधीएम् = सत्कारपूर्वको व्यापारः । सम्प्रश्नः = सम्प्रधारणम् । एतचतुष्टयानुगतप्रवर्तनात्वेन वाच्यता, लापवात् । उक्तञ्च- प्रभा शावश्यक इति-श्राद्धभोजनादाविति शेपः । कामचारेति-- [-~कामः- इच्छा तेन चरति-प्रवर्तते इति कामचार:- स्वेच्छया चरणप्रवृत्तिशीलः, रास्य अनुज्ञा = प्रवृत्तिविधाताफरणेनानुमितिः । यद्वा-कामचार:- इच्छयाऽऽचरणम् । कामचारश्च प्रवर्तनीयस्येव, तेन अनुज्ञेत्यर्थः । अधीष्टमिति- अधिपूर्वकादिप्यते ये के अधीष्टमिति । 'अधीष्टः' इति त्वरपाठः, भावे निष्ठाप्रत्ययान्तस्य 'निष्ठा' इति लिङ्गानुशासनसूण नपुंसक्त्यषि धानात् । अत एव 'अधीष्टन्नाम सत्कारपूर्विका व्यापारणा' इति भाष्ये उक्तमिति पञ्चोलिनः । अधीष्टमेवाभ्यर्थनाऽप्युच्यते । सम्प्रश्नश्च सम्प्रधारणम् ='तद्वा कर्तव्यमिदंवा कर्त्तव्यम्' इत्येवं विचार- रूपम् । स्वामिलपितार्थदानादिविषयकेच्छा प्रार्थनम्। तच न प्रवृत्तिजनकम् , अन्यथासिद्धत्वादित्यत उक्तम्- चतुष्टयेति । यदि तु स्वामिलपितवस्तुदानादिप्रवर्तिकोक्तिः प्रार्थनम् , तदा चतुष्टयेत्यस्य प्रार्थनसहितचतुष्टये. त्यर्थः । एवं कारिकायामपि प्रार्थनसहितानां चतुर्णामित्यर्थः । एतचतुष्टयेति-विध्यादिचतुष्टये अनुगतम् == एकरूपेण स्थितं यत्प्रवर्तनात्वं तदेव विध्यार्थनिष्ठशक्यताऽवच्छेदकम्, नतु विधित्वादिकम् , तेषामनेकत्वेन दर्पणव्याख्या * आवश्यक इति श्राद्धभोजनादिश्च तथा प्रेरणेति 8 प्रवर्तनेत्यर्थः । अस्य दौहित्रादेरिरयादिः । तत्राप्रवृत्तस्य प्रवृत्यनुकूलच्यापार इति यावत् । यया 'इह भुभीत भवान्' इत्यादि । कामचारानुक्षेति * स्वेच्छया प्रवृत्तस्येतर प्रवृतिप्रतिबन्धकलास्वाभिलपितविषयकप्रत्यगुफूलो व्यापार इत्यर्थः । यथा 'इहासीतारब्धं कुरत राकुरप्य यथा हितम' इत्यादि । उपवेशनादिव्यापार इएसाधनताज्ञानात् प्रवृत्तावितरत्रामवृतिरथा पति । सरकारपूर्वको व्यापार इत्ति * अध्यापनादिन्यापार सम्मानपूर्वकप्रवृत्यनुकूलो ब्यापारोाष्टपदार्थ इत्यर्थः । स (इ)यमेपासवर्थनेत्युत्पते । पथा 'माणवकमध्यापये भवान्' इति । उक्तन्विटसाधनले भनुकूलत्वा प्रवृत्तिजनकताऽवच्छेदककोटिप्रविष्टतया पोध्यम् । सम्प्रधारणमिति उपस्थितक्रिययोमध्ये एकनरक्रियाधर्मिकेष्टसाधनस्वनिर्णयेच्छेत्यर्थः । यथा कि भो वेदम- धीयीयोत समिनि । स्योक्यकरवसम्बन्धेन सम्बोध्यविशिष्टा मनिष्ठा च वेदाध्ययन-तकाप्ययनान्यतरभावनेटसाधनत्वमका- रपनिर्णयेच्छाविषय इति बोधः । एवमग्रेऽपि । ॐ विधिःप्रेरणमिति प्रेरणम् - प्रवत्तनमित्यर्थः । अप्रवृत्तप्रयोज्य- स्याशातस्वाभिलपितोपाय इष्टसाधनतायोधनमिति यावत् । अपकृष्टोद्देश्यकताइयोष्टसाधनरवबोधविषयाप्रयुतं लिडादि- घटितं पाक्यमेवाऽज्ञोपदेशपदाभ्यां व्यपदिश्यते । तदेवाऽऽह-भृत्यादेरिति क भादिना शिष्यादिपरिप्रहः । तत्र लौकिकमुदाहरणम्-भवाअलमानयेदित्यादि । वैदिकम् - स्वर्गकामो यजेतेस्यादि । नियोगकरणमिति निमन्यते = नियुज्यतेऽनेनेति स्युरपस्या नियोगानुलो व्यापारो निमन्त्रणपदार्थ इत्यर्थः । [EB आवश्यक इति के श्रादभोजनादाविस्यर्थः । मेरणेल्यस्य दौहिनादेरित्यादि । तथाचावश्यके श्राद्धभोजनादी दाहिनादेरिटसाधनतायोधनं निमन्त्रणमिति फरितम् । यथेह मुभीत भवानिति । कामचारेति स्वामिल पिते काम- घारेण प्रवृत्तस्येष्टसाधनताबोधनमित्यर्थः । स यथेहासीतेति अनुज्ञातुः प्रवृत्तिप्रयोजनस्येतरप्रवृत्तिप्रतिवन्धेनतत्प्रवृत्ति. विषय इएसाधनवायोधनम् । यथारब्धं कुरत, तत्कुरव यथा हितमिति च । एनदादि सर्वोपलक्षणम् । ॐ सत्कारपूर्वको व्यापार इति सम्मानपूर्वकमध्यापनादिव्यापार इeसाधनताबोधममित्यर्थः । अयमेव घाय- धनेति व्यवहियते । उदाहरणम्-~माणवकमध्यापयेद्भवानिनि। सम्प्रभः = सम्मधारणम् । प्रार्थना तु स्वाभिलपितवस्तुदानाही स्वीयेच्छायोधनम् । पथा- भोजन ल्भेयेति । ॐ एवमतुष्टयेति विध्यादिचतुष्टयेत्यर्थः । लाघवादिति तस्य - २० ·प्रमा-दर्पणसहित चैयाकरणभूषणसारे अस्ति प्रवर्तनारूपमनुस्यूतं चतुर्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्यः किं भेदस्य विचक्षया ॥ न्यायव्युत्पादनार्थ वा प्रपश्चार्थमयापि वा। विद्धयादीनामुपादानं चतुर्णामादितः कृतम् ।। इति । प्रवर्तनात्यत्र-प्रवृत्तिजनकलान विषयताऽयच्छेदकत्वम् । गोरयान, गम्यताऽयच्छेदकभेदेन शक्तनानात्वमसहान्चेनि भायः। प्रयन नारूपमिति-पपिपयफोन शानभ्य प्रवृत्तिजनकत्वं सैव प्रयतना। तानस्य प्रवृत्तिजनरत्या-दष्टसाधनताविपरपन्येन 'इदं मदिष्टरमा धनम्' इनिशानादेः प्रवृत्तिदर्शनान । तथाच 'स्टमाघनत्यमेय प्रवर्तना। नर लिस्राव्यमादिभन्ययाना प्रवृत्तिदर्शनान् रिसादयोऽपि प्रयरानेनि धान्यम , लिसादिशब्दगानमानेन प्रथमेरदर्शनान । मा अपर्टना यदि आमापकापटग्याऽपष्टोदेश्यपप्रवर्तकशानविपर्याभूना तदा प्रेरणेत्युच्यते । प्रयतनाया रूपम धर्म अपनाय. मित्यर्थः । अनुस्यूतम = मग्यसम, अनुपूर्वपारमीप्यरो. पते उटि अनुलूनमिति । तप-प्रपर्सनापामेप। यतिपदेन प्रयतनात्याय प्रणमुचितम , पूर्यग्र प्रयत्नात्वस्ययोपत्यान् । गधापिटिशादिना किपारण योधदर्शनामदाप्रयम्य प्रदणम् । आयत्यधिरणगायन धर्ममा शफिरिति म्यीकारे 'a' इत्या प्रयासमाये एपेत्यर्थः । भेदस्य विधित्यादिपिरोपर। पाति-विशेषपर्मध्यापो दिमागायः' इति न्यायः। नर गुग्पादनाम गाभिरिंग त्यांना विधियादिरूपयायधर्मग्य अपना व्यापम' इति गावि माग गया मग मिरपरः । प्रभामिनि-नान्या नाऽप पाय रोवरून विध्यारिप भाग पिनामिनि मापः । विग इमि-भादायित्ययः । मायादिमाग मम्माभिः। एप '. in-मानापोर्टिस्' इत्येय पूर्ण पर्गमिति मायः। पाननि अपना नाम पिरणाम. बागपरेन HTTrAmAvar नावाभिमादेजाद-प्रमाला प्रyिanerwinniनागरिमान पापमय मोrit 'बागी मधमान' Trari माया पिया in enforcrire REAmtir friपपEिTERSir. ARTI FRiप, nfORTruth IFKT: If पान TATre. MARRIALOTUATARAI DEmisir EINE. murarianmantr arm, frierHERErrian RTILI - ·लकारार्थनिर्णयः तच्चेष्टसाधनत्वस्यास्तीति तदेव विध्यर्थः । प्रभा . उक्तविधप्रयर्तनात्वश्च । इष्टसाधनत्यस्येति-प्रवृत्तित्वावच्छिन्नम्प्रति इष्टमाघनत्यज्ञानस्य प्रयोजयत्वेन तद्विपयताऽयन्छेश्पत्य- मिष्ठसाधनत्वेऽक्षतमिति भावः। तदेव-इष्टसाधनत्वमेय । पयकारेण कृतिमाध्यत्यययन्छेः । पियर्थ इति-विधियोधकप्रत्ययार्थ इत्यर्थः । तत्रेष्ठत्वन्ध इच्छाविपयत्यम् , प्रकृते लिदादिसमभिव्याहतपदोपरथापित- फामनाविपयत्वं वा । नच इष्टत्यावच्छिन्नसाधनताशानमात्रेण प्रवृत्तिनहि सम्भवति, फिन्तु इष्टत्यव्याप्यस्वर्ग- स्वादिधर्मावच्छिन्नविषयकज्ञानत्वेनैव प्रयतक्त्यमिति व्याप्यधर्मस्य स्वर्गस्य-पुत्रत्वादेनानात्वाहिडादेनांनार्थ- स्वापत्तिरिति वाच्यम् , इष्टत्वायन्छेदयत्वोपलक्षितस्वर्गत्वाचवछिन्ने विषैः शत्तिस्वीकारेण तदादिन्यायेनो. पलक्षणीभूतधर्मस्येकत्वेन शस्तरेक्यात्, स्वर्गत्वादिरूपेण प्रवर्तक्ज्ञानस्य सिद्धेश्च । एवञ्च इष्टसाधनत्यस्येत्यस्येष्ठत्योपलक्षितस्पर्गत्वाद्ययच्छिन्नसाधनत्वस्येत्यर्थो योध्यः। यत्र तु 'अहहः सन्ध्यामुपासीत' 'अहरहः श्राद्धमुपासीत' इत्यादी फलविशेपा श्रुतिः, तप्रार्थवादवाइयोतफलमाधननामानेनेय प्रवर्तकत्वं लिडादे. कल्प्यम् । नच नित्यकर्मणः फलकल्पने नित्यत्यहानिः, ग्रहणश्राद्धादी नित्यत्य-चाम्पत्ययोः सर्वसम्मतत्वेन सन्ध्यादिप्यपि नित्यकर्मसु फलकल्पने पिरोधाभावात् । अर्थवादवास्या- दद्यादहरहः श्राद्धं पितृभ्यः प्रीतिमावहन् । सन्ध्यामुपासते ये तु सततं संशितम्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् ॥ इत्यादिवाक्यान् श्राद्ध-पितृप्त्योः, सन्ध्या-ब्रह्मलोकायाप्त्योध कार्यकारणभावकल्पनात् । नय श्राद्ध- कर्मणः पुत्रादिस्थत्वात् , सुप्तेम्य पित्रादिस्थत्वादितिवैयधिकरण्यात् कथं कार्यकारणभाय इति वाच्यम् , उद्देश्य- त्वसम्बन्धस्येच कारणताऽयच्छेदफ्त्वेन पितृगामुदेश्यत्वेन तेन सम्बन्धेन श्राद्धादपि पिवादिस्थत्वात् सामाना. धिकरण्याक्षतेः । पितॄणां मुक्तत्वे तु श्राद्धकर्तुरेव तत्फलम् । 'असति वचनान्तरे शास्राऽऽदेशितं फलं कर्तरि' दर्पणव्याख्या ॐ सोति निरुतावदकरवत्यर्थः । तदेवेति इEसाधनस्यमयेत्यर्थः । एषकारेण कृतिमाध्यागादियान्वेदः । इटः ममभिव्याहतपदोप. स्थापितकामनास्पियत्यम् । स्वर्गशमो यजैतेश्या स्वर्गकामपदोपस्थापितकामनाविषयत्वस्य स्वर्गे सत्वादिष्टयं तस्याक्षतम् । सेनैव च स्यगांदीपानामनुगमः । यदि च सामान्यत इष्टसाधनत्याने प्रत्यनुदपात् तत्तदूपेण स्वर्गवादिना स्वर्गसाधनता- ज्ञानं तया याच्यम् , तथाच सेन रूपेणेप्टसाधन पस्स श्रुतेरमयगमाद्विधियान्यान् कथं प्रवकज्ञाननिर्याह इति विभाव्यते तष्टिसाध्यच्छेदकरवेन स्पर्गरवादीननुगमय्य तदवच्छिमसाधनचे विधेः दाक्तिरूगन्न-या, पुधव न विधेनानार्यस्वमपि, तदा. दिवत् । इष्टताज्यच्छेदकस्वस्योपलक्षणवोपगमाश न स्वारवादीनां तपेग भानाऽऽपत्तिः । भी स्वर्गकामो ज्योतिष्टीमेन पजेत' इत्यत्र भुत्या स्वर्गसाधनवं ज्योतिष्टोमे चोधनीयम्, तच्च न सम्भवति, वाज- पेयादपि वपसेयभिचारात्, पैमास्यस्य चोतरकालकरुप्यन्येन पूर्वमनुपस्थित वादिति चेत्र, 'घटं दय्यवेनर जानाति' हयादौ घटम्बोफ्लक्षिनतव्यक्ति पिरोप्यनग्यत्वप्रकारकज्ञानावगमरन् स्वर्गवाश्रयविञ्चिद्व्यक्तिममानाधिकरणाभायाप्रनि- पोगित्वमेव भुरया यागेऽपगम्यते । अथवा यागानुत्तरकालात्तित्वमेव स्वर्गत्वसामानाधिकरण्येनेति न कश्चिहोपः । अत एव साम्पएकत्वस्य विष्यत्वमामनन्ति । सत्र भन्पयासिद्धवं तु विधेः प्रवृत्तितापर्यभवावधारणादुत्तरकालकरप्यम् ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा इति वृद्धोक्ते । नचेष्टसाधनत्वस्य लिहर्थत्वे आरयातेनोक्तत्वात् 'अमिष्टोमेन यजेत' इत्यन्न तृतीयाया अनुप- पत्तिः, स्वर्गादिरूपेष्टसाधनत्वस्याऽऽख्यातेनोक्तत्वेऽपि लिनिष्ठशाब्दभावनाभाव्या या पुरुषनिष्ठा यज्यर्थकृतिरूपा आर्थी भावना तनिर्वतक्त्वरूपपारिभाषिककरणत्वस्यानभिधानेन तत्र तृतीयासिद्धेः । अयम्भाव:-'अग्निष्टोमेन यजेत' इत्यादिस्थले देवतोहेशेन द्रव्यत्यागरूपं फलम् , पुरुपनिष्ठा कृतिश्च यज्यर्थः । तत्र कृतौ त्यागरूपफलस्य करणतया इष्टसाधनत्वरूपलिडर्थस्य च स्वरूपसम्बन्धेनान्वयः। तथाच देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागकरणिका लिडर्थेष्टसाधनत्वविशिष्टा या पुरुपनिष्ठा कृतिरूपा भावना तयाऽदृष्टं भावयेदिति बोधः । अन्न लिडा यज्यर्थ कृतिरूपा भावनानिष्ठस्वर्गादीष्टसाधनस्वरूपकरणत्वस्योक्तत्वेऽपि पुस्पनिष्टयज्यर्थ- कृतिरूपभावनानिरूपितद्रव्यत्यागरूपफलनिष्ठस्य लिडर्थभावनामान्यपुरुपनिष्ठकृतिरूपभावनानिर्वर्तकत्वरूप- पारिभापिककरणत्वस्यानुक्तत्वेन तत्समानाधिकरणार्थवाचकाद् ज्योति टोमशब्दात् तृतीया सियतीति । नन्विष्टसाधनत्वस्य लिडर्थत्वे नसमभिव्याहारे 'न क्लक्षं (विषाक्तशरविद्धमृगमांसम् ) भक्षयेत् , 'नागम्यां गच्छेत्' इत्यादाविष्टसाधनत्वस्यानुपपत्तिः, धात्वर्थव्यापारे इष्टसाधनत्वस्य बाधादिति चेन्न, तन्न लक्षणया अनिष्टसाधनत्वस्यैव लिर्थत्वात् । तथाच 'क्लअकर्मकं भक्षणमनिष्टसाधनम्' इति बोधः । नन्विष्टसाधनताज्ञानस्येव कृतिसाध्यत्वज्ञानस्यापि प्रवृत्तिप्रयोजकत्वम् , सुमेरुशिखरानयनं मदिष्टसाधनमिति दर्पणच्यात्या इस्यञ्च ग्रहणधाद्धादौ नित्यत्व-नैमित्तिकस्वयोरिव नित्यश्राद्धसन्ध्यादौ नित्यत्वकाम्यत्वयोरप्यविरोधालाघधादानि- सत्रम्यायन- दद्यादहरहधाद्धं पितृभ्यः प्रीतिमावहन् । सन्ध्यामुपासते ये तु सततं संशितव्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति ग्रहालोकमनामयम् ॥ इत्यादर्थवादोपस्थितपितृप्तियहालोगाऽवाफ्यादिकमेव फलं कहप्यते । यद्यप्यन्यत्र समवायघटितसामानाधिकरण्येनैव याग-स्वर्गयो कार्यकारणभावः श्रप्तस्तथाप्युषवाक्यप्रामाण्याच्छान्दपितृतृप्त्योरश्यित्यसमवायघटितमामानाधिकरण्येन स कल्पनीयः । कर्तुनिष्टादृष्टस्य तु न पितृप्तिजनकत्वम्, व्यधिकरणत्वात् , श्राद्धानन्तरकृनर्भनाशाजरस्पादिना तमाशेन पिनादिस्वानापनेश्च । पितॄणां मुरुत्वे नु अनुष्टातयेच सन्कल्प्यताम् । अत एष शामाऽऽदेशितं फलमनुष्यातरीत्युपसर्ग इति वृद्धाः । स्वतः पुरुषार्थो दुःखप्रागभाव, मत्यवायानुत्पादो या तथा पल्पनीय । तम्साधनरवच योगक्षेमसाधारणम् । निरये कृते प्रत्ययायानुत्पादनियमात् , तत्सरचे दु.समागभावास्यम्भावाय तथा सर्वशको प्रति स्यात् तथा भूनोपदेशादिति मशक्तपधिकरणपूर्वपरास्ने पुरषार्थप भाग्यस्योमयत्र तौल्येन यथा याम्य पहाय भर तथा नित्यमपीति ग्याण्यात भाई। मन्विष्टमाधनरयस्य विध्यर्थरव साधनावस्याऽऽस्यातेनाऽभिधानाग्ज्योनिष्टोमेगे यत्र तृतीयानुपपत्तिरिति मंत्र, फारम्' इति पक्षे शाऽनवकाशात् । शक्ति पारम्म्' इति पक्षऽपि यग्पर्धन्यापारनिष्टभावनामाग्यनियंकाररूपमरणरवस्था भिधानेऽपि यागनिष्टम्य तरयानभियान सरसमानाधिकरणज्योतिष्टोमपदातदुपरतो। 'म कर भक्षयेत्' इत्यादनिषि धिरवोपपतये नमममियाहारे विधरनिटमाधना शतिरूपगन्तव्या। तस्यापि धायर्येश्ययः । मम सापर्यप्राहक । कलमकर्मभागमनियाधनमिति नु योधः। पहा मर्या भावविशेषक एष बोधः, ममा विधेनिपतितारपयंकायारधारणाम् । तेन स्वप्रतियोगिन्यनिष्टसाधगया. क्षेपासतो नियुपपत्तिरिनि । पलपदनिराजनके इष्टसाधने पदमासनयने मलयदमिष्टामनुवन्धिान साये निपलं, भूमिटमाने निमाध्यमविषमभोजने प प्रवृष्यदर्शनात् प्रयसमजाने विषपनायाटेदककोटी संपां निवास्थान- .

·१५७ लकारार्थनिर्णयः यद्यप्येतत् कृतिसाध्यत्वस्यापि अस्ति, तज्ज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वाद , तथापि यागादौ सर्वत्र तल्लोकत एव लभ्यत इत्यन्पलम्यत्वान्न तच्छक्यम् । प्रभा श्यतया ज्ञानसत्त्वेऽपि प्रवृत्तेरदर्शनादिति तस्यापि लिडर्थत्वमस्त्यित्याशक्य निरसितुमाह-यद्यपीति-'अनन्यलभ्यो (प्रमाणान्तरालभ्यः ) हि शब्दार्थः' इति न्यायेन कृतिसाध्यत्वस्य लोकतः- अनुमानतो लभ्यत्वान्न लिइ- र्थत्वं तस्य । अनुमानप्रयोगश्च-'यागो मत्कृतिसाध्यः, मत्कृतिसाध्यत्वविरोधिधर्मानधिकरणत्वात् , मदीय- प्रामादिगमनवत्' इत्यनुमानरूपलोकप्रमाणादिति भावः । यद्वा विधिवाक्यजन्यशाब्दयोधानन्तरम् 'यागो मकृविसाध्यः, मत्कृतिं विनाऽनुपपद्यमानत्वे सति मदिष्टसाधनत्वात्' । स्वर्गादीष्टसाधनत्यं तु न लोकतः सिद्धम् , लिडादिरूपशब्दैकगम्यत्वादिति तस्य लिड्याच्यत्वमावश्यकम् । परे तु कृतिसाध्यत्वं न प्रवृत्तिप्रयोजकम् , कृत्यसाध्यत्वज्ञाने सति इष्टत्वाभावेन वृथा श्रमजनकतया द्वेपात् । उपस्य च प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतायाः सर्वसम्मतत्वात् । तदिति-कृतिसाध्यत्वमित्यर्थः । मधुविपसम्पृ- क्तानभक्षणे, लोभादिना कस्मैचिद् विपादिद्वारा मारणादिपु च प्रवृत्तिधारणाय बलयदनिष्धाजनकत्वमपि प्रवृत्ति- दर्पणव्याख्या विधिवाच्यत्वं श्रुतेः प्रवर्तक्रवनिर्वाहार्थमावश्यकमिति नैयायिकमतं निराकर्तुमाशयते-- यद्यपीति । एतत् प्रवतकज्ञान विपयताऽवच्छेदकरवम् । तत्सत्वे युक्तिमाह 8 तज्ज्ञानस्येति कृत्यसाम्येऽपि तज्ज्ञानात् प्रवृत्तिदर्शनादिति भावः । निराचष्टे-3 तथापीति छ । लोकत एवेति लौकिकममाणादेवेत्यर्थः । न सच्छक्यमिति ॐ 'अनन्यलम्यो हि शब्दार्थः, इति न्याया- दिति भावः । वस्तुतस्तु उतन्यायस्य पदान्तरलभ्यैव शक्तिः, भन्यथा कस्यापि पदस्य शक्तिर्न सियेत्, सर्वस्यापि शब्दातिरि- सप्रमाणगम्यत्वात् । किश, इष्टसाधनस्वादीनां स्वातन्त्र्येण यदि शक्यत्वं स्यात् तदा स्यादप्युक्तरीतिनिराकरणक्षमा, किन्तु प्रवर्तकज्ञानविषयताऽवच्छेदकत्वोपलक्षणानुगतीकृरोपु तेषु सा। उपलक्षणस्य च कृतिमाध्यत्वसाधारणतया तत्रापि सिध्यन्ती शक्ति केन प्रतिपेडोति सन्त एवाऽधारयन्तु । यतु कृतिसाध्यत्वे वेदादवगतेऽप्यशक्तस्य यागादी प्रवृत्त्यनुदयात् मदंशविशिष्टतम्ज्ञानस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वं वान्यम् । तस्य च 'यागो मस्कृतिसाध्या', मस्कृतिसाव्यत्वविरोधिधर्मानधिकरणत्वात्, मस्कृतिसाध्यपाकवत् , इत्यनुमानेनैवाषगमा- भास्य शक्यत्वमित्याशय इति तन्न, इष्टसाधनताज्ञानस्याऽपि मदंशविषयकस्यैव प्रवर्तकतया तस्य विधिवाक्यादलाभेनेष्टसा. धनत्वे शक्तयभ्युपगमेऽपि प्रवर्तकत्वानुपपत्तरपरिहारात् । यदि तु प्रतिपुरुषं विधरावृत्या बोधकरवातेनैव तत्पुरुपीयेष्टसाधनवोधकत्वात्प्रयतं कस्बोपपत्ती नानुमानावश्यकवमिति विभाव्यते तथा कृतिसाध्यत्वेऽपि तुस्यमिति बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विष्यशक्यत्वे, "न कलशं भक्षयेत्" इत्यत्र भक्षयेदित्यस्य भक्षणेऽनिष्टसाधनत्वाबोधकतया निषेधविधित्वानुपपत्तिरिति तत्रापि विधिशक्तिरग्युपेया। अमिष्ट्रे यलबत्वं घेप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदु.खातिरिक्तत्वम् । तेन नाऽऽयाप्तसाध्ये कर्मणि प्रघृत्यनुपपतिः। 'कष्टं कर्म' इनि न्यायेन सुखमात्र- जनककर्मासम्भवाच नोक्तार्थस्य सिद्धिः । यदि च कदाचित्तसम्भवस्तदेप्टोरपत्यनान्तरीयकवमेव तज्ञाच्यम् । एतेन यलबदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य प्रवर्तकस्वमते (मेय) बदायाससाप्ये कर्मणि प्रवृत्त्यनापतो, यहुतरदु सस्य जायमानरवादल्पदुःखस्यापि कृतचित्र बलवत्त्वेनानुगतवलवावस्य निक्तुमाक्यावाति न (क) तस्य विधिशक्यावमम्मा. पनेति कपाचित् प्रलपितं प्रत्युतम् । अधोक्तयुक्तचाऽनिष्टत्वेनानिष्टसाधनरवाभायज्ञानस्य न प्रपतकरवम्, किन्तु 'भगम्यां न गच्छेद' 'शान ·१५८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे पलवदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानश्च न हेतुः,देपाभावेनान्यथासिद्धत्वात् , . प्रभा कारणम् इति प्राचीननैयायिकैः स्वीकृतं तन्निराकुर्वन्नाह-घलवदनिष्टेति-अनिष्टे बलवत्त्वञ्च-इष्टोत्पत्तावाव- श्यकदुःखातिरिक्तत्वम् । तेन व्यापारमात्रे किश्चिदुःखजनकत्वेऽपि न प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । अत्रापि अनिष्टत्व- ज्ञानस्य नरकत्व-रोगादित्वविशेपविषयकत्वेनैव प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतया तादृशानिष्टाजनकत्वस्य लिडर्थत्वे शक्त- रानन्त्येन गौरवात् 'द्वपचिपयताऽवच्छेदत्वोपलक्षितनरफ्त्वाधवच्छिन्नसाधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावकूटस्यैव प्राचीननैयायिकैः लिङर्थत्वं स्वींकनम्, इति न गौरवमित्यपि तन्मतेन द्रष्टव्यम् । न हेतुरिति- कार्यमात्रम्प्रति प्रतिबन्धकाभावस्य कारणतया द्वेषस्य च प्रवृत्तिम्प्रति प्रतिबन्धक्त्वस्य सर्वसम्मतत्वेन प्रतिय- न्धकाभावविधयैव अवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तितावद् द्वेषाभावरूपकारणेनैव सादृशस्थले प्रवृत्तिवारणसम्भवे बलवदनिष्टाजनकत्वज्ञानस्य न प्रवृत्तौ कारणत्वम् । प्रवृत्तिजनकतावच्छेदकस्यैव लिडर्थतयेति न तस्य लिडर्थत्यमिति भावः । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानाभावेऽपि 'अगम्यागमनं नरकादिसाधनम्' इति ज्ञानस्य सत्त्वेऽपि आस्तिक (शास्त्रयोधितार्थ प्रामाणिकत्वेन मन्यमान) कामुकस्य प्रवृत्तिदर्शनात् कार्यसमानाधिक- रणात्यन्ताभावीयप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्त्वस्यैव कारणत्वेन अगम्यागमनस्थले प्रवृत्तिरूपकार्यसमानाधि- करणोऽभावो बलवदनिष्टानुबन्धित्यज्ञानरूपो बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानाभावः तत्प्रतियोगित्वमेय बलवद. निष्टाननुबन्धित्वज्ञाने इत्यकारणत्वमेव तस्य । अन्यथासिद्धत्यादिति-कारणत्वरयान्यथासिद्धिशून्यत्पपटित- तयाऽस्य चान्यथासिद्धिविशिष्टत्वेन कारणत्वासम्भव इति भावः । अन्यथासिद्धत्यश्च लघुनियतपूर्ववर्तिभिन्न- त्वम् । लघुत्वञ्च स्वरूपकृतम् , उपस्थितिकृतम् , सम्बन्धकृतश्चेति निविधम् । तत्र स्वरूपकृतम्-प्रत्यक्षम्प्रति महत्त्वस्य कारणत्वम् , अनेकद्रव्यत्वस्य वेति विचारे महत्त्वापेक्षया अनेकद्रव्यत्वस्यानेकपदार्थघटितत्वेन दर्पणव्याख्या शुभीत' इत्यादिवास्यानां प्रामाण्योपपत्तये विशिष्य नरकत्यादिरूपेण तदसाधनत्वस्य ज्ञानस्य तथात्वं हास्यम् । तथाच शवयाऽऽनन्त्यम् , शक्तिमहाऽनुपपत्तिश्चेति चेन, द्वेषविषयमाऽवच्छेदकत्वोपलक्षितनरकन्यायवच्छिनासाधनतात्वावनिधनाभाव. फूटे सादशाऽभावत्वेनानुगते एकैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । उपलक्षणस्वादेव च द्वेषविषयताऽशलेदकरवं परित्यज्य नरकरवायवरिझाऽसाधनावमा प्रतीयते । कचिच्च नरकासाधनत्यम् , क्यचिद्रोगाऽसाधनत्वं प्रतीयते इत्या तात्पर्यमेव नियामकम् । नयतिसतस्योपल्शयुरो प्रमेयत्वात्यैव प्रयास्वमस्नु, साम्यादिति वाच्यम्, मुखHISATIRE निय ताविरहेण तरसाधारणप्रमेयरबस्योपलक्षणस्वामम्भवात् । भायन्साजनकमाधारणरूपस्य कारणनावग्छेदस्यपद् (अ) दिसा. धारणरूपस्यापि विष्टोपलक्षणताकरपनानीचिस्यात् । तात्पर्याभावादेव मुखायसाधनतायोधानापत्ती सस्य विध्ययऽपिन क्षतिरिति न युझम , तथा सति तु तत्तात्पर्येणाऽऽधुनिकाना न भुभीनेति प्रयोगापः। तस्माद परिषयतावच्छेदकायोपलक्षितनरावाद्यवरिउन्न साधनतावाटसप्रतियोगिताकामावग्वेनानुगते तारशाभावे विधिप्रत्ययस्य शतिरिति परिष्कृत प्राधीननैयायिकमनं नम्परीनिमयलमय दूपयनि-8 वलवदनिष्टेति निरकपस- पदनिशगनकरवाशानशेयर्थः । न हेतुः = न प्रवृत्तिहेतुः । कचिन् सधैर पाठः। तयाय न तद्विषयस्य विधियाय- प्यमिति भावः। सस्य प्रवृश्यजनकरये हेतुमाह- द्वेपामावेनेति ॐ मधुविपसंपायमोजमे दिएमाधनताशामात् देप- विपये प्रसिधारणाय तद्विषयप्रवृत्तिम्प्रति सद्विषयक पस्प रलतमहिमाकतया प्रतिबन्धकामाविषयाम्पायमसनियम- पर्मिनाकरपामायनेोपपसी पलवइनिष्टामाधनस्यज्ञानस्य न हेनुस्यम, सेनाम्ययामिदरियर्थः । - ·सकारार्थनिर्णयः Avenu------ आस्तिककााकस्य नरकसाधनताज्ञानदशायामप्युत्कटेच्छाया द्वेपाभावदशायां प्रवृत्तय॑मि- चाराच । तस्मादिष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तना। उक्तश्च मण्डनमिश्री- पुंसां नेप्टाभ्युपायत्वात् क्रियास्वन्यः प्रवर्तकः । प्रवृत्तिहेतुं धर्मन प्रवदन्ति प्रवर्त्तनाम् ॥ इति । प्रमा गुरुतया अन्यथासिद्धत्यम् । उपस्थितिकृतं लघुत्वश्चमान्धं प्रति गन्धप्रागभावस्य कारणत्वम् , रूपप्रागभावस्य वेति संशये कार्यविधया गन्धस्योपस्थितत्वेन गन्धप्रागभावस्य शीघ्रोपस्थितिकतया रूपस्य चानुपस्थितत्वेन रूपप्रागभावस्य ज्ञाने रूपस्य, प्रागभावस्य च ज्ञानमपूर्वमेव कर्तव्यमिति गुरुत्वं रूपप्रागभावे । सम्बन्धकृतं लघुत्वञ्च दण्डादौ । घटं प्रति दण्डस्य कारणस्वम् , नतु दण्डत्वस्य । दण्डत्वस्य कारणटरे स्वाश्रयजन्यभ्रमिवत्त्व- सम्बन्धो याच्यः, दण्डस्य हेतुत्वे च स्वजन्यभ्रमियत्त्वमिति आश्रयस्यानिवेशेन सम्बन्धकृतं लाघचं दण्डे इत्यन्यत्र विस्तरः । प्रकृते पलवदनिष्टाननुवन्धित्वशाने स्वरूपकृतगौरवरूपान्यथासिद्धिः । तस्मादितिकृतिसाध्यत्वस्य लोकतोऽवगतत्वाद् बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वम्य च प्रवृत्त्यजनकत्या- दित्यर्थः । इपसाधनत्यमेवेति-जन्विदमसङ्गतम्, कृतिसाध्यत्वस्य लोकतोऽवगतत्वेऽपि तन्त्र प्रवृत्तिकारणस्वस्य सर्वसम्मतत्वेन 'इष्टसाधनस्वमेव प्रवर्तना' इत्यसङ्गतमिति चेन्न, इष्टसाधनत्यमेव प्रवर्तनात्वेन लिवाच्य- मिति तदर्थात् । एवञ्च कृतिसाध्यत्वस्य प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेऽपि लिड्वाच्यत्वं नास्तीति भावः । पुंसामिति-स्त्रिया अपि प्रवृत्तिदर्शनात् 'पुंसाम्' इत्युपलक्षणम्-प्राणिमात्रस्य । इष्टाभ्युपायत्यात् इष्टसाधनत्वाद् । इष्टसाधनत्यात अन्यः- कृतिसाध्यत्वादिः क्रियासु प्रवर्तको न। चो हेतो, यतः प्रवृत्तिहेतुं धर्म प्रवर्तनां प्रवदन्ति आचार्याः । एतन्मते कृतिसाध्यत्वस्य प्रवर्तक्त्वमेव नास्तीति प्रतीयते । नच सुमेरशिखरा- नयनादी प्रवृत्त्यापत्तिः, कृत्यसाध्यत्वेग निश्चिते वृथाश्रमजनकत्वाद् द्वेपेण द्वेपाभावरूपकारणान्तरस्याभावात् । प्रवृत्तीति--प्रपूर्वका हेतुमण्ण्यन्तयुगाते वे युचि निष्पन्नप्रवर्तनापदं प्रवृत्तिप्रयोजकव्यापारपरम् । करणे दर्पणव्याख्या नन्वन्वयव्यतिरेकसहधारज्ञानस्य कारणस्वस्योभयत साम्यात् तेनैवास्यान्यथासिविरेत्यत माह आस्तिकेति सच परलोकानीकारवान् । तदनीकर्तुनरकसाधनताज्ञानासम्भवात्तद्विशेषणमुपात्तम् । भास्निकस्य नरकसाधनताज्ञानेन सन्न पावश्यम्भावेन प्रवृत्त्यसम्भप्रादाह- कामुकेति । सत्वयोत्कटरागवत्यम् । रागे उत्कदा जातिविशेषः, विपयिताविरोधो वा। प्रवृत्तेरिस्यस्यागम्यागमने इत्यादिः। द्वेपामावदशायामित्यमेन द्वेषसामग्रीवैकल्यं दर्शितम् । तय विषयतया उपग्मति उस्कटेरछासाममीविरहशिशिष्टद्विष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुतया ताशसामग्र्याः स्वातन्त्र्येण प्रतियन्धक तया योध्यम्। ॐ व्यभिचाराशेति न हेतुरिति पूर्वेणान्वितम् । अत एव "श्येनेनाभिचरन् यजेत" इत्यत्र न विध्यर्धवाध', पलपदनिष्टाननुयन्धित्वज्ञानस्याप्रयसंकावेन तद्विषयस्य तस्य विध्यर्धरवस्यैवामावादिति भावः । उपसंहरति- तस्मा. दिति & { इष्टसाधनस्वमेव इत्येवकारेण कृतिसाध्यत्वबलवदनिधाननुबन्धिस्वयोग्यवच्छेदः । माघस्य लौकिकप्रमा गेनैवायामाइन्स्यस्य प्रवर्तकज्ञानाविषयस्वादिति भावः । प्रवर्तनेति लियाद्यर्थ इत्यर्थः । इष्टाभ्युपायत्वादित्यादि इष्टसाधनत्वात् । अन्य कृतिमाय- (यादिः । ॐ क्रियासु यागादिरूपासु । पुंसां प्रवर्तको न ज्ञाननिष्प्रवृत्तिजनक्तायां विषयतयावरछेदको नेत्यर्थः । यजेतेत्यादिवाक्यान्तर्गतलिडादिशश्यो नेति यावत् । धो देती। यतः प्रवृत्तिहेतुं नदेवतापच्छेदकमेव प्रवर्तनापदेन ·१६० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अपश्चितं चैतद् वैयाकरणभूपणे । प्रभा युचि च इष्टसाधनत्वादिपरम् । नच 'राज्ञा प्रवर्तितोऽहं करोमि' इति व्यवहारात् प्रवर्तना प्रवर्तकपुरुष- निष्ठा सेव विधिपदेनोच्यते । अत एव 'विधिनियोगः' इति यास्कः । इष्टसाधनत्वन्तु प्रवर्तनीयपुरुषनिष्ठमिति न तल्लिडादिशम्यमिति वाच्यम् , इष्टसाधनत्वस्यापि स्वज्ञापनवत्त्वसम्बन्धेन प्रवर्तकनिष्ठत्वात् । प्रवर्तनीय- स्येष्टसाधनत्वं ज्ञात्वैव प्रवर्तकवाक्यप्रयोगकरणात् , इष्टसाधनताज्ञानस्यापि प्रवर्तकनिष्ठत्वात् , वेदे पुरुषा- भावालापवाच प्रवृत्त्यनुकूलधर्मस्यैव प्रवर्तनापदार्थत्वम् , न तु प्रवर्तकनिष्ठत्यम्य तत्रान्तर्भाव इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वाच्च। नचैवं लिङादीनां णिचश्च पर्यायताऽऽपत्तिः, ततश्च 'पृच्छतु भवान्' इति वक्तव्ये 'पृच्छयति भवान' इति णिच् स्यादिति वाच्यम् , सक्रियस्य प्रेरणायामेव णिचो विधानात् , निष्क्रियस्य प्रेरणायां लिडादिरिति भेदात् । अत एव 'हेतुमति च' इति भाष्ये 'इह कश्चित् कश्चिदाह-'पृच्छतु मा (माम् ) भवान्' 'अनुयुतां मा (माम्) भयान्' इति। अब णिच् क्स्मान्न भवति, अकर्तृत्वात्' इति उत्तम् । अयमाशयः- प्रभस्थले त्वं प्रभक्रियायाः कर्वा भव इति कर्तृत्वमेवाधीयते, न तु कर्तृत्वं तत्रास्ति । यथा 'राजा भव' इत्यनेन दर्पणव्याख्या व्यपदिशन्तीत्यर्थः। परे तु- यलबदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य द्वेषाभावेनान्यथासिद्धतयाऽप्रवर्तत्वेऽपि कृतिसाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकनाया. सासिद्धरवेन तद्विपयस्य तस्य विध्यर्थत्यमादश्यम् । नच तदनुतायामेव मानाभार, पृष्दसाये प्रवृत्तिस्तु दृश्यसाध्यता ज्ञानस्य प्रतियन्यक्तया तत्र रादगाबादेव नेति वाच्यम्, कृत्यसाध्यताज्ञानस्य प्रतियन्धकरवे कृतिसाम्यवाऽमावतव्याप्यतद यच्छेदकधर्मदर्शनादीनां प्रतियन्धकस्वस्य वक्तव्यतया तावदभावानां प्रवृत्ति प्रति हेतुना फ्ल्पनाऽपेक्षया तिसाव्यताशानस्वेन हेतुतायां लाघवस्य स्फुटसरवात् , कृतिमाध्यताज्ञानाभावस्य सर्वदा सरवन भरयापत्तेश्च । भपिच कृतिसाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकरवे कृतिसाध्यत्वप्रकारकपाविशेष्यज्ञानरयावरिनामायमानस प्रति पाादि गोचरप्रतिसामन्याः प्रतियन्धकावं न पल्प्यते इनि लाघवम्, सारसमवृत्तिसामग्रीकाले पाविशेष्यक तिसाव्यत्यप्रकारक निर्णयस्याऽऽयश्यावेन, सस्य ध स्वरूपसन एवोगज्ञानाभायमानसे क्लसप्रतिपन्धक्तये पपसे । भवन्मते मानमानसे साराप्रवृत्तिमामध्या, प्रनियन्धकायमापनेन गौरवं परमेय । एपमप्रामाण्यपिशिटपारयि प्यानिमायावप्रशारक्शानयामहमिति मानये पारगोधरप्रवृत्तिसामध्याः प्रतिबन्धकायाऽरुपनेनापि हाघवम् । तारा- विशिविषयिताशारिमानससामग्रीशार अमामाण्यज्ञानास्यन्दिसोमशानस्याऽऽपश्यनारामाण्यज्ञानानासन्दिनपाकालिपि दायकातिमाध्यत्वप्रारज्ञानपटिनतारापत्तिसामप्रीतारामानसमामग्योर्मेग्नस्ययामागम् । भयन्मने कृतिमाश्यत्यप्रकारकामादिविशेष्यपज्ञानाभायघटितताराप्रतिमामानामामानगमाग्योमेटने पाधा मायेन नाशमानमे सायसिसामान्याः प्रनियन्धमयपायाश्यकरपनीयोग गौरवस्यानिरपुरयाद नया दिशा निष्पापा. स्पतानामावादीनामपि हेता निरसीपाठः। पुरयागु-नयाधमा वियर्थः, क्षगिरनपायाने पागे तम्य बोधयिनुमगारादेयं परम्परानपि तथा द्वारा मुलम्पिने शादोधप्रयोगफास्वपश्योगावापारपोग्यतापाग्नप्रामाश। मापनलागामाम्योपाराविरोधे तरिका भारम्वनिपमादमामवदुनिः । यि यागो म करायया प्रताप शाम्पारल्याबाम्यहमतिमाधममेव कामी भर्गप्पगमायायाया बस सम्मा द्वारा पापाप्यहिलपूर्वपतियारममयमेव काम्न पग।

·लकारार्थनिर्णयः प्रभा राजत्वमेयाधीयते । यस्तु प्रवृतक्रिय , सम्भावितरियो वा तत्र प्रयोज्यस्तस्य प्रेरणायां णिच् , प्रने तदभागान गिजिति । तदुक्त हरिणा- 'द्रव्यमानस्य तु प्रेपे पृच्छयादेलोडियोयते । सवियस्य प्रयोगस्तु यदा स विषयो णिच ॥ इति । दर्पणव्याच्या कार्यविध रयुहेश्यस्यम् । तर विशेषणीभूननेराश्रयपियोरामापा विपयाया पाग भारपाया पकाम सम्पयते । सुखदु सामायादेली किस्ममाणेनयापूर्वस्यापि पेदेन प्रत्युद्देश्यत्वोधनापीरुपये सम्मिशप्रामाण्यानमा तस्य सायम् । तथाच स्वर्गकामो यज्ञेनेत्यन्न स्वर्गकामयुटेश्पो यागविषयको नियोग इनि योध । अनापूर्वस्य यागविषयककृत्युदेश्यस्यमेर यागविषयक यम । पागाय नाशयनिविषयाचे पुर पम्याश्रयाये चाययिमा- ऽवच्छेदकमपूर्वकारणग्वम् । मैर योग्यता । यथा 'घटेन जसमाहर' इत्यय वितरघरम्य योग्यतारादीपरिधीनस्या दारांध्याहारात् । प्रकृते चौपादानिकप्रमाणवशात्तरत्यय । सद्यावाश्योपस्थियम्युपगमें पक्षणात न सांप्रतम्, स्वशक्त पाऽन्वयसाधकस्यैव स्वोपपादकसारपदार्थबोधावोगमात् । मच गहायां घोष' इत्यादी गदादिषदाना स्वशतया वयोधरत्यम् , यैन नदुपपादकमरम्पदार्थयोधमायामाहानिय प्रमाणापाश स्यात् । अजहरस्याधरक्षणा' तु नास्मन्मसमिक्षा पाच स्यीय येन बाध्य पोधो नियोग्य , ममभिया तपदोपस्थापितालकामव तथेति काम्ये स्वर्गवामो नियोज्य । एकत्र येदयोधितमपूर्वगुद्दिश्य पुरपप्रत्युपपत्ती नेष्टमाधनस्य विष्पमं । इच्छागिपमाघनता येन सन शनी प्रपत्तं कनानानियोह, म्पर्गजनस्तानशी नानार्थ परिति तन्मास्य विकल्पमनवाय । अपिच नित्यनैमितिस्थले शुधियारीरिनो राहपरागवनश्च मम सभ्यास्नानविषयको नियोग इति गोधात पलापेक्षा, भयन्मते तु चन्द्रमूर्यग्रह स्नायात' 'भहरह सायामुपामीन' इत्यादी माधवगानिध्याय प्रान्त । मम तु वैदिक कर्मणि वेद्योधितमपूर्वमुद्दिश्येव पुरप प्रवर्तत, तम्य॑व घेदेन पुर पार्य वयोधनान् । काम्पे पलामप्तिरानुर हिस्येव । अत एव नित्येऽपि तदुशेन प्रवृत्तिरुपपद्यते इत्याहु । तदपरे तु न क्षमन्ते, लोके प्रघत्तरकन सर्वसम्मत यदिष्टसाधनयवान सद्विपयेष्टमान विधिानिकारनयर रिर्थ प्रवर्तकत्वोपपत्ती नियोगस्य विधियाच्या मानाभावात् , योधितस्वगंसाधनत्यानुपपरया हि सपनार । नच तय पूर्वमुपस्थितिररिन येन सत्र शक्तिमा । एकयिशेपयाधे सामान्यनामस्य तदितरनकारफायनियमेऽपि मामानमातिरिक साधमतावेन बोधे यापमाभावात् । तादशसाधनग्ये योग्यनारच्छेदक र परम्परायटरमपूर्यम् । नयाय स्वर्गमाधनायरान निर्वाह औपादानियाममाणशादीपस्थितायपि न तदायम् । भपूर्वानुपस्थिती परम्परामाधन रमपि का बेदी संधमेदिनि स्पनुपस्थिते पूर्व कप शतिग्रह इत्यनेन तुल्ययोगमा । पुर्व काम्यायवहितापूर्वसाधन सामी कसंध्यतयाऽतीत्यपि न, काम्पसाधननाशानन्यव प्रचार प्रा. ग्यवहितत्वनिवेशोऽपि, गौरवान्मानामापा । श्यले पतृपयधिनस्त प्रयोग के बाहरणादरी प्रवृति मानने यया रातिमहस्तयोलम् । अपूर्वस्वाशयरवेऽपि पया नित्यनैमिति प्रवृतिस्तयोपपादितम् । मन्युत तन्न तव मा दुरुपपदा, मिrarran, दुरफ्लाचा । प्रवृत्तिमात्र साधनतामानस्य हेनुवारपारणात् । प्रतिविषयसायरवे सतीष्टस्वरूपमा यरवमपि नापूर्वम्य, येन सदुरेशेनापि प्रवृत्ति सम्माप्येत । निपलनयाने प्रवृत्तिस्तु श्रुतिमहापापिनुमशक्येति वेदयाधिन चालिस्य प्रवृत्तिरिति पात्रपवारणामानम् । अतएव यज्ञो दान तप कौ' इत्यादिनानिदियोऽपि प्रत्यापपरीहारः म्वगादिपर मनुद्दिश्य टियमानामा फल भवनीय नारावास्याये भगवद्गातासु पादनावमुकम् । ति पते यादिविरिष्माधमयोधकायन मवसकत्ववद् वैदिकविधैरपि सम्मथैध प्रवत्तंकवात् ज्ञाननिर्वाह रास्यानु परियतापूर्वे शक्तिकरुपन निप्रमागरमवैति । २१ ·१६२ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे - - दर्पणव्याख्या परेतु-लिडादिश्रवणे 'अयं मां प्रेरयति इति नियमेन प्रतीतेरभिधानामकः प्रेरणापरपटायो व्यापारो लिडादिवास्यः । सा च लिगसण्यानन्वयित्वाद् व्यापारपदेन प्रवर्तकनिष्टस्यात् प्रवर्तनापदेन च ध्यवाहियते । प्रेरणान्येन तस्याः सविषयत्वमपि शक्यताऽवरवेदकं च प्रेोदिधात्वर्थतावरछेदक्तया सिद्धं प्रेरणात्वमखण्डोपाधिः । स च व्यापारः सम्मवाल्लोके प्रवर्तकपुरुषनिष्टोऽभिप्रायविशेष एव । तत्प्रवर्तकत्ये च रिडायुचारयिमृत्वम् । वेदे तु प्रयोक्तुरसम्भवालिकाद्यन्तशब्दस्वरूप एव, प्रवत्तक्त्वञ्च लिटायुशारयितृत्वे सति स्वतन्त्रत्वम् । राजादिप्रेरितपदातेलिंडायुधार यितृत्वेऽपि प्रवर्तकत्वेनाव्यवाहियमाणत्वात् । स्वतन्त्रेति * अद्विपयाऽऽप्तोतया च तया स्वविषय इष्टसायरयानुमानम् । तत प्रयोज्यप्रवृत्तिः । शताद्विपं मुड्वेन्यतो विषभोजने इष्टसाधनत्वानदगते * आप्तोतयेति भालोसपापि विएं भुट्श्व' 'मा चास्य गृहे भुक्थाः' इत्यादिक्यापि तस्मिनिटसाधनस्वाननुमानात् * अद्विष्टेति सत्र विषमोजमविषय- फामिप्रायस्य तदीयद्वेषविशिष्टत्वास व्यभिचारः। भवतु वा लिङादिसममिय्याहारे व्यापारान्तरस्याननुभवात् सर्वत्र लिहायतशब्दस्वरूपैव सा। अत एव "हेतुमति ध" इति (पा० सू० ३।३।२६) सून्नै भाष्ये लिडादिशब्दप्रयोगरूपप्रयोजक्यतच्यापारस्य साधादिरयाशयेन 'पृश्यतु मां भवान्' इत्यत्र णिच् यस्मान भवतीति प्रभे, अकर्तृत्वादित्युत्तरम् । सक्रियप्रेरणायां णिच् , निष्क्रियप्रेरणायां लोडादि । 'तत्प्रयोजकः' इत्यत्र तत्पदेन व्यापाराविष्टः कर्लोच्यते इति तद्भावः । यापि कचित् का स्यात् , एयमपि न दोषः, लोटोत्तत्वात् पणस्य गिज ग भविष्यतीरयुतम् । तत भाहल्यैव प्रेरणाया विध्यर्थत्वं लभ्यते । विधिनिमन्त्रेति सूत्रभाष्येऽपि विधिः प्रेरणमित्युतश्च । तरगानेटसाधनस्वादि विध्यर्थः । किदं ते इष्टसाधनम् , तस्मात् त्वं कुर्विति स्वारमिकल्यवहारादपि न तस्य विध्ययंत्वम्, पौनरक्तपापः, पीनर यस्य सर्वथेष्टसाधनरवबोधनतात्पय्यकत्वेऽपि तस्मादित्यस्यानन्वयापत्तश्चेत्याहुः। स ध प्रायशो भट्टमतानुवाद एष । यसो भट्टमते लिहयोऽभिधाल्यो व्यापारः। स च लोके प्रयोक्तपुरपनिष्ठोऽभिप्रायविशेष पवेत्यादि प्राग्वत् । पदे त्वन्यायाऽसम्म वालिदायन्तशब्दनिष्ठ एव सः, समवेतशात एव सा 'शाम्दी भावना' इति प्यचहियते । भावनायाः शब्दार्थभेदेन वैविण्यादारयातवाध्याऽऽर्थीति प्यपहियते । मायनारयेन लिइर्थशायभावनायाः सविषयाव. मपि भावनाया माग्यरतिक्त्तग्यतारूपासनपविशिष्टरवादभिधाभावनायाः सविषयकरवेनावगताया: कि भावयेदिति भाग्यापाद्वायां समानप्रस्ययोपात्तावप्ररयामाऽशायविशिष्टास्वविषयप्रवृतिरूपाण्यानयाप्यार्थी भावना विषयायेनोपनिष्ट । श्यमेर साध्याकाहति व्ययहियते, माध्यताण्यविषयतयैव सम्याः सविषयायात् । एरश सयराने के नि काणाशदायां लिदादिपदज्ञानं करणानावति । करणER भावनामाम्य. नियंकायमेव, कुटारादेरपि पुरपायापारनियंसिदा नियंकायेनैय करणयात् । इयमेव भावना धरणाकारयुष्यते । 'कर फर्म' इति न्यापानुपाये रेणास्यादिना या असमान पुरष प्रति प्रगासलधारोधनेन पापपमारणे मार्थवादपायजम्या पाराग्यम्पा म्नुतिः महपारिकारणमितीयमिनिकत्तस्यतरपुश्यते । एपमामायनापा भयंता पेन सदयगती कि मायदिग्यापमहापा स्वरांकामादिपरसमिधानान गण माम्पसपाध्यति स्पा भाषदेविति। पक्षिय पापाण्याविषयो:पि तयाऽपि तस्याऽमुसम्पतपासायन करणायनवोपरिभया सम मापायम | भग एक नाममानाधिकरणापोनिष्ट मादिपमाननीया । बनेपाकाहायो याग करणायनायी। करण नूनमेष । मागवारूप कप भावासाक्षायां च "ममियो पनि" पादिषापायानगमिनामापागादिशियानामिwिican- यावारिधिषमम्पनोऽयचास्पंगा दुलग- भभिपामारमामालयामेव लिमः । भयोगमभावमा पम्पा मा कामयागांप .

·१६३ लकारार्थनिर्णयः --- ArA - दर्पणव्यास्या लिडोऽभिधा सैव च सदभावना भाग्या च सस्या पुरुषप्रति । सम्बन्धयोध करणं तदीयं प्ररोयना चामतया प्रयुज्यते ॥ इति । उसोऽर्थः । तत्र पूर्वोक्तमने भहमतादियान विशेषः-यमतेऽभिधारयो यैदिकलियों प्यारः शन्दममवेतम्मद तिरिक्तश्च । तस्मिस्तु सिहायतशब्दात्मक एव लोकवेदमाधारणश्न । मविषयक तु मनदयेऽप्यविशिष्टमिनि । अग्र वदन्ति-अभिधा-लिदादिनिरूपिता शतिरंव, ननु तदतिरिक्तः कश्चन शब्दममवेतो व्यापार , मानाऽभावात् । विधेः प्रवर्तकरवस्य पूर्वमुपपादनात् तदनुपपरप्यमागत् । अन्यथा शम्दाऽतिरिक्तः शब्दसमयेन एको व्यापारः कानीयः । तस्य प स्वप्रवृत्ती परप्रवृत्ती या कारणावेनाऽक्लप्तस्य तायेन कारणावम् । प्रासनावेन परनिएण्यापारयोधरवेन बलप्साय शब्दस्य स्वनिष्ठव्यापारयोधकर सविषयकावं च भहः करपनीयमिति गौरवस्य सुटावाच । भेरणाया विध्यावेऽपि सामान्यस्य विशेपे पर्यवमानात् कोऽसौ ग्यापार इति विशेषगरेपणार्या समीहितसाधनसमेत स इस्येव वस्तुमुचितम् । लिइस्तदर्थमयं पिना प्रवर्तकायस्यैवाऽसम्भवात् । प्रेरणाविषयः पाफ इति योधस्येप्टमाधनाया. पविषयकस्य प्रवर्तकत्वं लोकविन्द्वमेव । न सल्यागमसहमप्रेरितोऽपि स्वेष्टसाधनवमझाया मान्ने कवियिपि मपिर. मेष । मसकरणस्य स्वनिष्ठन्यापारद्वारैव पलजमकरवमिति नियमस्तु नास्येव म्याप्तिज्ञानादौ व्यभिचारान् । तम्मानिधादिमय- योपविषयाऽभिधाया इटसाधनस्वादिशाननिरपेक्षायाः प्रवर्तकस्व नियुक्तिकमेव । शब्दरूपप्रेरणावादिनाऽपि तद्विषय इष्टसा रनरयानुमितिद्वारचीन युपया प्रवर्तकार्य याश्यम् । तर वैदिकप्रिविधि म सम्भवति । "तस्यैव महाभूतस्य निश्वसितमेतद् याग्दो यजुर्वेद, सामवेदः" इनि श्रुत्युपटरभेन नि स्वमितरदेदे नजन्य. (वाङ्गीकारेण यथार्थज्ञानवदुचरितत्वरूपाऽऽप्तोत्तरवरूपविशेषगरीकल्यनोमानुमानाप्रसे. । एय सविरयायमप्याग्मविशंरगुणा- तिरेकिण्यास्तस्या सर्वतम्नविरुद्धम् । नच प्रेरणव स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिहेतुः, स्वतन्त्रप्रवृत्ती व्यभिचारात् , "सर्व इमे स्वभूम्ययं प्रात्तन्ते" इनि समाहिन. साधनताज्ञानप्रवर्तकताप्रतिपादकहेतुमतिचेतिसूत्रभाष्यविरोधाच । "कः प्रयोज्यस्य प्रेरणयाऽर्थो पदभिमायेषु ममसेइति सरसूग्रस्यभाष्येण गिगर्थप्रेरणाया अपि स्वातन्त्र्येणाप्रपसंकल्वयोधनाचेति वैदिकविध. प्रेरणार्थक वामम्भवेन प्रयतंकवानुए. पायेष्टसाधनस्वाऽर्थकत्वमेवाङ्गीकरणीयम् । एनश लौकिकविधेरपि तारत्यैव प्रवर्तकयोपपत्ती न तोऽपि सा | अभिप्राय एव तत्र विप्य इति कास्तु पश्यमाणाऽऽचार्यमतनिरामेनैव निरस्त । विधिः प्रेरणमिति माप्यं न प्रेयते प्रयायतेऽनेनैति म्युरपाया प्रवर्तकतानविपयेष्ट- साधनस्वपरम् । ज्ञानस्य सद्विषयकवेनैव प्रवक्त्वात् । पदपि तदुपएम्भकतया 'पृच्छतु मां भवान्'इत्यादिमायोपन्यमन तदपि नाऽस्माकं प्रनिलम्, यतस्तेन प्रयत कक्षा- नजनकरवेन प्रवर्तनापदण्यपदेश्याया लोडायन्तशब्दप्रयोगस्पायाः प्रेरणाया णि जयंत प्रतिपादने, नतु वियत्वमपि, अर्थ- भेदस्य दर्शितावात् । अकर्तृत्वादिस्यनेनाऽपि गमयस्यादर्गन्दन्तं प्रेरयतीतिरत्, परचियस्य पृश्यन्तं प्रेरयनीनि 'विप्रहस्या दर्शनेन कर्तसम्बद्धधान्य विषयप्रवृतिजनकज्ञानाऽनुकूलायाम्तस्या णिजयत्वाऽभागप्रनिपादनान् तद्विरोधामायान् । अथापीत्यायुक्तिस्वकदेशिनः, विध्यर्थकप्रत्ययरकृत्ययस्य स्वामाग्यैन भविष्यत्तयैव प्रतीतेः । तदानी प्रयोज्यस्य निग्या. पारस्वेन कर्तृत्वासम्भवात् ,एवं लोटा प्रेपणस्य उगरपादित्यपि सोइयोपणस्य पार्थविशेषणतयैव भानात् सद्विशेष्यतया भेरणाविवशायां गिधो दुरवात् , लोडस्तादाचर्य विशेष्यतया प्रेरणाया अप्रातः पूर्वपक्षस्यैव निस्तापत्तश्च । इदं ते इटमाधनमित्याधुतिस्तु सर्पधेसाधनत्वयोधनपरैव, इटसाधनम्बस्य प्रवर्तनान्वेन विधिशम्यस्वमिनि पक्षे पौनरम्यसभा वात् , नैयायिकमते कृत्यात्मग्यापारस्य पण्यापर्थवाभावेन तन्मते इष्टसाधननारयेनेष्टसाधनस्वस्य विषयत्वे पोनरम्या. पाइनानवकाशाचेति।

·प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे आदिना "हेतुहेतुमतोलिङ्” (पा० सू० ३।३।१५६ ) "आशिपि लिङ्लोटौ" ( पा० सू० ३।३ । १७३) इति सूत्रोक्ता हेतुहेतुमद्भायादयो गृह्यन्ते। "यो ब्राह्मणायावगुरेचं शतेन यातयेत्" इति यथा । लुङर्थमाह-भूतमात्र इति-भूतसामान्ये इत्यर्थः, भृते लुङ् ( भृते इत्यधिकृत्य "लुङ्" (पा. प्रभा नच सक्रियस्य प्रेरणा व्यर्था, आलस्यादिना विरामाऽऽशङ्कया तत्सार्थक्यात्। प्रेरणादौ चेति कारिकास्थाऽऽ. दिपदग्राह्यमाह-आदिनेति । हेतुहेतुमद्भावादयः-हेतुः = कारणम् , हेतुमत् = कार्यम् । सधाच कार्यकारण- भावादयः । हेतुहेतुमद्भायस्योदाहरणमाह-ब्राह्मणायेति-अवगोरणम् = हननार्थ दण्डाद्युत्स्थापनम्, अक्षिवि. कासो वा, 'गुरी उद्यमने' इत्युक्तः। 'पत्ये शेते' इतिवत् सम्प्रदाने चतुर्थी। एवञ्च यत्कर्तृकं ब्राह्मणोद्देश्यक दण्डाद्युत्त्यापनं तद्धेतुकतादृशपुरुषकर्म कयमदूतकर्तृकशतवर्षयातना (तीव्रवेदना ) इति वाक्यार्थबोधः । अत्र दण्डाद्युदमनक्रियाया यातनक्रियायाश्च हेतुहेतुमद्भावसम्बन्धेनान्वय इत्यत्रैव तात्पर्यको लिङ्, नतु तत्र शक्तिः, गौरवात् । वाच्यत्वाभिप्रायेण तु मूलम् । भूतमात्र इति-मात्रपदं कायपरम् । तथाच भूतत्वमात्रविवक्षायां लुइ, नतु तद्विशेषविवक्षायाम् । दर्पणव्याख्या वस्तुतस्तु भाप्ये बहुपु स्थरेपु प्रेरणाया विध्यर्थक्त्वक्थनात ताप्रामाण्यालिडायन्तशब्दप्रयोगरूपाया एव तस्या विध्यर्थत्वमुचितम् । श्रुतेस्तु "तस्माद्यज्ञासर्वहुत रच: सामानि जहिरे" "धाता यथापूर्वमररूपयत्" इत्यादिश्रुतिबलात् पौरपेयरवमभ्युपेत्यैकरूपैर्गव लोकवेदयोस्तद्विपये इष्टसाधनस्याऽनुमानेन विधे. प्रवर्सश्त्यं निर्वामिति सर्व पतुरसमिति ॥ आचार्यातु-आत्माऽभिप्रायो विध्यर्थः,पाकं कुर्याः, पाकं कुर्यामिति मध्यमोत्तमपुरुषयोलिंड इच्छाविशेषारमा ध्येषगानुज्ञाप्रश्नप्रार्थनार्थकनया प्रथमपुरपेऽपीच्चायामेव शक्तरुचितत्वात् । तन भयजनिकेच्छा आज्ञा । अध्येपणीये प्रयोक्तु- रनुप्रयोतिका साऽध्येपणा । निषेधाभावयक्षिकेच्याऽनुज्ञा। उसरप्रयोजिका तु प्रश्नः । प्राप्तीच्छा प्रार्थनेति विषेक । तयाच 'स्वर्गमामो यजेत' इत्यन यागः स्वर्गकामनिष्टनयातेरछाविपय इति योधः । यद्वा कर्तव्यत्यनेच्छैच विध्यर्थः। तथाचेष्टसाधनाऽनुमानम् । तद्यथा स्पर्गकामस्य मम याग इष्टसाधनम, फसव्यत्वेना सोक्तलिट्योध्येच्याविषयवार , मरिपग्रे यमाणमद्भाजनवत् । पिपभोजनादेरपि फस्पनिकृतिमाध्यतया फसव्यावनेश्वररूपाप्ले- पछाविपयन्न तयेष्टसाधनस्यरूपसाध्याभावात् व्यभिचारवारणाय लिइपदयोध्येति । आप्तस्तु वैदिकरपले ईश्वर एव । तस्मिन् विधिरेय तावत्, कुमायाँ गर्भ इव पुंयोगे मानमित्याहुः । तदपि ग, कृष्यसाध्यनिष्कराऽनिष्टे प्रवृत्तियारणायेष्टसाधनतादिज्ञानहेतुताया आवश्यकावेन तविपर्यसाधनम्यादीनां विध्यर्थस्वोपगमेनर प्रवृत्तिनिर्वाह भाप्ताभिमायस्य विध्ययंपे मानाभागन् । नहीएमाधनवज्ञानमन्तरेणाप्तेहाविपपरवज्ञान- माया प्रत्तिः कस्यापि श्यते । स्वतन्यप्रती ग्यभिचारेणाप्ताऽभिप्रायज्ञानस्य प्रवर्तकत्याऽमम्भरायलम् । प्रकृतमनुस. रामः प्रपत्रिततदिति पलबदनियाऽननुयन्धि ज्ञानस्य प्रयतंकतानिराम्रणमिटमानताज्ञानस्य प्रवतंकवा पधारण पेयर्थः । परमप्रायः। आदिनति प्रेरणादी घग्योपात्तादिशदेनेग्यर्थः । यो प्राह्मणायाऽवगुरेदिति र परको मामयो. श्यको पयोधमतपमिमा नारशरोधमजन्या शतसंवत्सरयाननेति योधः, "हनुहनुमनोलिए' (पा. सू० ३ १३५i) इत्यनेन माययामावलिटी विधानार । प्रवर्मन निवतंकारेन वा घेदस्व प्रामाण्याचेन पोचमनिपिपरप्रद तस्मा. भारारिमापमिनि विधिः करपत इति भावः ! मात्रपई नामियभिवायवालाह- भूतसामान्य इनि तेन ·१६५ लकारार्यनिर्णयः सू० ३।२। ११०) इति सूत्रात् .) । अत्र 'विद्यमानध्वंमप्रतियोगित्वं भूतत्वम्' । तच क्रियायां निधिमिति विद्यमानेऽपि घटे. पटोऽभूदिति प्रयोगः । विद्यमानसप्रतियोगी पटामिन्नाश्रयक उत्पत्त्यायनुकूलो व्यापार इति योधः । अयमत्र संग्रहः -- कालो द्विविधः, अद्यतनोऽनद्यतनश्च । आद्यस्त्रिविधः, भूतमविष्यद्वर्तमानमे- दात् । अन्त्यो द्विविधः-भूतो भविष्य(प्य)य । तत्र वर्तमानत्वे लट् । भूतत्वमा लुङ् । भविष्यत्ता- मात्रे लट् । हेतुहेतुमद्भावाद्यधिकार्थविषक्षायामनयोलङ् । अनद्यतने भूतत्वेन विवक्षिते लङ् । तत्रैव परोक्षत्वविवक्षायां लिट् । तादृशे भविष्यति लुट्, इति द्रष्टव्यः । प्रभा ननु नाशस्य विद्यमानत्वेऽपि 'नष्टो घटः' इत्यादिप्रयोगानुरोधेन भूतत्वम = 'विद्यमानध्यमप्रतियोग्युत्पत्ति- कत्यम्' वाच्यम् इत्युत्पत्त्यर्थकधातुसमभिव्याहारे उत्पत्तधाभानप्रसङ्ग इत्युत्पत्त्यघटितं लक्षणमाह-प्रवेति- वथाच ध्वंसप्रतियोगित्वस्य व्यापारेऽन्ययेन नाशादिस्थलेऽपि नाशानुकलव्यापारस्य ध्वंसप्रतियोगितया नोक- दोप इति भावः । भूतविशेषविवक्षायां लडादेः सायकाशत्वात् न बाध्ययाधकमायः । अत्र 'भूते टुइ' इत्येव मूले पाठ इत्यनुमीयते, दर्पणे तथा व्याख्यानादिति पञ्चोलिनः। विद्यमान इति-'अभूत' इति प्रयोगाधिकरणक्षणे विद्यमान इत्यर्थः। नच यत्किश्चिकियाध्वंसमादाय उक्तभूतत्वस्य सत्त्वाद् 'अपाभी' इत्यादिप्रयोगापत्तिरिति याच्यम् , 'तद्विक्रित्यनुकूल चरमक्रिया विद्यमानध्वंसप्रतियोगिनी' इति चरमक्रिया. विशेष्यकस्य तादृशातीतत्वज्ञानस्य तादृशप्रयोगं प्रति कारणत्वकल्पनेनादोपात् । क्रियायामिति--इदमुप. लक्षणम्-नियाधिकरणसमयस्यापि, घटे तु नान्वयः, कालस्य क्रियापरिच्छेदक्त्वात् , घटस्य ध्वंसाप्रति- योगित्वेन तादृशप्रयोगानापत्तेः। द्विविध इति-अद्यतनभिन्नकालस्य वर्तमानत्वासम्भवाद् द्विविध इत्यर्थः। भेदादिति-भूताद्यतनः, वर्तमानाद्यतनः, भविष्यदद्यतनभेदादित्यर्थः । भविष्यश्चेति-पोदरादित्यात्तलोपः । तथाच प्रयोगः 'यद्भविष्यो विनश्यति' इति, 'भविष्यति गम्यादयः' 'भविष्यति मर्यादापचनेऽवरस्मिन् इत्यादिनिर्देशात् वैकल्पिकस्तलोपः । वस्तुतस्तु 'भविष्यश्च' इत्येव पाठो युक्तः, पाणिनिना कुत्रापि अदन्तस्याप्रयुक्तस्यादिति पञ्चोलिनः । भविष्यत्तामाने भविष्यत्सामान्ये । अनयोः = भूतभविष्यतोः, उभयत्रापि लइ । तत्रैव= अनद्यतने एव । तादृशे-अनद्यतने । दर्पणव्याख्या विशेषविवक्षायां लडादीनामयकादशं सूचयति- भूते लुष्ठिति । 'भूने' इत्यधिकृत्य, "लुइ" इति सूत्रादित्यर्थः । मनु पर्तमानध्वंसप्रतियोग्युत्पत्तिकत्व भूनत्वम् । अत एप घटनासस्य विद्यमानताशायामपि, विनष्टो घट इनि प्रयोगः,तदुत्पत्तेर्वत- माननाशप्रतियोगित्वात्। तथाच यग्रोपचिरेघ धारवर्थस्तोपत्तेढ़ेधाभानप्रसन्नोन आह अत्रेतिक भून इति सूत्र इत्यर्थः । वर्तमान इत्यादि । नचोकदोष , भस्मन्मते नश्यत्यादेनांशानुकूलव्यापारार्थस्तया कालान्ययस्यापि व्यारार पुत्र समर्थितन्वेन च तदप्रसनरुत्पत्यघटितत्वेन द्वेधाभानाऽसम्भवाच । वस्तुतस्तु 'भारमा आमोत्' इति प्रयोगोपपत्तये भविष्यत्ववाद भतत्वस्यापि उत्पत्तिघटितस्य एडयंन्यमावश्यकमिति योध्यम् । क्रियायामिति , फलानुकूलायां तस्यामित्ययः विद्य- मानेऽपि * इत्यपिना समानप्रत्ययोपात्तरवधस्यामत्याऽऽस्यानाधारक कालान्वयोपगम उन्मयोगानुपपत्तिः सूच्यते । भयायिकास्तु-उत्पत्पटिनत्येन लाघपादुक्तार्थ एव भूतपदस्य शक्तिः। परन्तु नश्यत्यादी नाशातिरिकास्य व्यापा. रान्तरस्याननुभवात्तनोपतिघटिते प्रत्ययस्य लक्षणाऽऽवस्पोरयाहुः ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे लङर्थमाह-सत्यामिति-क्रियाया अतिपत्तिः = अनिष्पत्तिस्तस्यां गम्यमानायाम् , भूते भाविनि हेतुहेतुमद्भावे सति लङित्यर्थः। "लिनिमित्ते लङ् कियाऽतिपत्तौ" ( पा० सू०३ । ३ । १३९ ) इति सूत्रात् । लिडो निमिचं हेतुहेतुमद्भावादि । यथा-'सुवृष्टिश्चेदमविष्यत् सुभिक्षम- भविष्यत्' । 'पहिश्चत प्रायलिष्यद् ओदनमपक्ष्यत्' इत्यादौ । अत्र वह्वयभिभाऽऽश्यकप्रज्वलना. नुकूलव्यापाराभावप्रयोज्य-ओदनाभिन्नाश्रयकविलियनुकूलव्यापाराभाव इति शाब्दयोधः । प्रभा अनिष्पत्तिरिति-असम्भावनमित्यर्थः। पद्यतेरत्र सम्भावनमर्थः । यद्वा-अतिपत्तिः =अनुपपत्तिरेव । हेतुहेतुमदावादीति-आदिना 'विभापा फथमि लिड् च' इत्यादीनां लिडो निमित्तानां ग्रहणम् । तत्र 'उताप्योः समर्थयोः' इत्यतः प्राग यानि लिनिमित्तानि तेषु भविष्यति क्रियातिपत्तौ सत्त्यां नित्यं लड्। भूते तु क्रियातिपत्त्यभावेऽपि, कियातिपत्तावित्यस्याननुवृत्तेः विकल्पेन लह, 'भूते' इत्यधिकृत्य 'योताप्योः' इत्युक्ते । भविष्यति-कथं नाम भवान् धर्ममत्यक्ष्यत् , भूते-त्यजेत् त्यजति, अत्यक्ष्यत् , अत्याक्षीद्वा इति चतुणां प्रयोगः । 'उताप्योः' इत्यत आरभ्य परेपु लिनिमित्तेषु भूते भविष्यति च क्रियातिपत्तौ सत्या नित्य लड् । यथा “कामो मेऽमोक्ष्यत भवान् यद्यहमजाविष्यम्' इति । हेतुहेतुमद्भावादि स्वरूपसनिमित्तम् । नतु लडः शस्यम् । एवं क्रियातिपत्तिरपि यथाकथञ्चिद्गम्या अपेक्ष्यते, नतु याच्या। सुवृष्टिश्चेदिति- ननु सुवृष्टिभवनसुमिक्षभवनयोः सामग्रीवेकल्यान्नियमेनानुत्पत्तिः, अनुत्पत्ति स्वयमयगम्य यत्र प्रतिपाद्यते तत्र भावेष्यत्वादेवानुत्पत्तिक्रियायाः। उत्पन्ने एव भूत इत्युच्यते । सामग्रीसमवधाने सम्भावितोत्पत्तिकश्च भविष्यनित्युच्यते । अन्न च साधनाभावात् सम्भाविताऽपि न क्रियोत्पत्तिरिति भूतत्वभविष्यत्ययोरसम्भवात् कथं लडिति चेन्न, अभूतेऽपि भूतत्वम् , अभविष्येऽपि भविष्यत्यमारोप्य क्रियाया अनुसत्तेः समर्थनीयत्वात् , सुभिक्ष भवने सुदृष्टिभवनं हेतु सम्भावयत एव तादृशोकेः। एवमेव क्रियातिपत्ति: समर्थनीया। अत्र भूतत्वभविष्यत्त्वयोरभावनिश्चयसत्त्वेऽपि भूतत्वादिप्रकारकबाद भहार्यारोपात्मक एव वोध्यः । वस्तुतस्तु शाब्दयोधप्रति वाधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वाभाव एव। अत एव 'एप बन्ध्यासुनो याति' इत्यादितो बोधः । 'वहिना सिञ्चति' इत्यतो बोधाभावे 'अद्रवेण पहिना कथं सेक बीपि' इति उपहासानुप- पत्तिश्व स्यात् । तथाच लायन्नानाहायर्यारोपात्मक एव बोधः। बाधज्ञान ज्ञाने अरमात्वं वाध्यते, नतु शाब्दयोपस्य प्रतिबन्धकम् । लुड्सममिव्याहारे धातालडो वा अभावोऽप्यर्थः । तथाच सुदृष्टयभिन्नाश्रय- कोत्पत्त्यनुकूळव्यापाराभावप्रयोज्यसुभिक्षाभिन्नाश्रयकोत्पत्त्यनुकूलव्यापाराभाव इति सुदृष्टिश्चेदित्यादिना बोधः। अभावार्थकत्वमेव विशदयन्नाह चयमिनाययकेति । दर्पणव्याख्या ॐ भूते भाविनीति कार्यकारणभावापमप्रकृयर्थयाभूतस्ये भविष्यत्वे वा गम्यमान इत्यर्थः । स हेतुहेतुम. झावादीति आदिना शतवादिपरिग्रह । तत्र भविष्यदथे उदाहरणमाह-ॐ सुदृष्टिश्चेदिति छ अग्रंकस्यैव पावरप करूपोपाधिभेदेन कार्यकारणभावामगतिः, उत्तर म स्वरूपतो भित्रयोस्तयोरिति विशेषः। व्यापाराभाय इति ॐ धागोरियावदर्शनार्थ परमभावविशेष्यकयोधोत्कीर्तनम् । पदयभिशापकमाविप्रम्खलनगन्यौदनाऽऽयपविलियन लापापार इति शाब्दयोधस्थितः । ॐ प्रयोज्य इति च म्यारारामावान्वयि प्रयोज्यत्वारकीर्तनं च वनिप्रज्वहनौदनपाकयोः कार्यकारणभाषप्रदर्शनाप, 'पदमावो पदभावप्रयोग्यः स राजन्य' इति निपमात् । तथाच प्रकृते आदनपाकामा पनिमग्र पनामावायोग्यवेवारी तपतियोगिनोस्तयोः कार्यकारणमायः मुपोधो भवतीति भावः । पूर्व भूसे-- ·लकारार्थनिर्णयः एवंरीत्या द्रष्टव्यम् । अयश्च अर्थनिर्देश उपलक्षणम् , अर्थान्तरेऽपि बहुशो विधानदर्शनात् । प्रसिद्धत्वादेष्वेवार्थेषु शक्तिरन्यत्र लक्षणेति मतान्तररीत्या वोक्तम् । एतेषां क्रमनियामकथानुबन्धक्रम एव ! अन एव पञ्चमो लकार इत्यनेन मीमांसकैलेंट व्यवहियत इति दिक् ॥ २३ ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे लकारविशेषार्थनिरूपण समासम् ॥ २ ॥ प्रभा अर्थान्तरेऽपीति-अई प्रशंसाप्राप्तकालादिवित्यर्थः । एवेवेति-वर्तमानत्वादिष्वेवेत्यर्थः । शक्तिः सङ्केतरूपा 'इदं पदमेतदर्थ विषयकबोधजनकं भयतु' इति पदविशेयिका, 'अस्माच्छब्दादयमों योद्धव्यः इत्यर्थविशेव्यिका या इच्छेव संकेतस्तद्रूपा,पदार्थान्तररूपा वा। अन्यत्र गर्दादिश्वर्थेषु । मतान्तररीत्या - नैयायिकमीमांसकादिरीत्या । चोधपत्वं शक्तिरिति वादिनः शाब्दिकस्य मते तु येवर्थेषु बोधोऽनुभवसिद्धस्तत्र शक्तिरेय, नो चेप्रयोगोपाथित्यम् , (प्रारणादिना यथाकथञ्चिद्गम्यमानत्वमेव ) अन्यथा गम्यमानस्यार्थस्य शाब्दत्वेन प्रतीतिविपयत्वमिति यावत् , यथा-स्फटिके लौहित्यम् । कारिकायां 'क्रमाज शेया लडादयः' इत्युक्तम् । तय क्रमनियामकः क इत्यपेक्षायामाह-क्रमनियामक इति-अष्टाध्याय्यां लिट एय 'छन्दसि लिंद' ( ३१२।१०५) इत्यनेन प्रथम विहितत्वाल्लिडादय इति चतुमुचितमित्याशङ्कायामाह-अनुवन्धझम पवेति-तथाच वर्णसमाम्नायक्रमेणोक्ता अकारादयोऽनुबन्धा एव क्रमनियामकाः । अत एव कौमुद्यामपि प्रथमं 'वर्तमाने लट' (३।२।१४) इत्यनेन लडेवोक्त । अत्र मीमांसकव्यवहारमपि प्रमाणयत्ति-अत एवेति-- भकारायनुबन्धानां क्रमनियामकत्वादेवेत्यर्थः । नन्वयमपि लडादय इत्येव धक्तम् पाणिनिना प्रथमम् 'अनद्यतने लड् (३१२१९) इत्यस्येवोपादानादिति चेन्न, वर्तमानकालस्योपस्थितत्वेन तदनुरोधाल्लडादय इत्युक्तः । दिगिति-दिगर्थस्तु उच्चारितस्यैव शब्दस्य द्योतकत्ववाचकत्ययोर्वक्तुं शम्यतया यत्र 'इयान्' 'व्यतिथ्ये' इत्यादौ प्रत्ययमात्रस्य दर्शनं तत्र प्रकृतेः, यत्र 'गर्गा: 'भव' इत्यादी प्रकृतिमात्रस्योपलब्धिस्तत्र प्रत्ययस्य च द्योतक्त्य-चाचकत्वयोरुभयोरप्यसम्भव इति पदरफोटस्य, वाक्यरफोटस्य वा वाचकत्व स्वीकरणीयम् । तथाच पदवाक्ययोः स्वरूपप्रत्यायनायव प्रकृति- प्रत्ययादीनां कल्पनया पदवाक्ययोः शक्तिबोधने एय तात्पर्यम् । अतो वाक्यैकदेशन्यायेन, 'यः शिष्यते स दर्पणव्याख्या परस्परेण स्पृहणीयशो नचेदिदं द्वन्द्वम्योजयिष्यत् । अस्मिन् दुर्य रूपविधानयनः पत्युः प्रजानां विफलोऽमविष्यत् ॥ 'मा उनी वेस्यवक्ष्यत्' यणमान्यरतयिष्यदित्यादि बोध्यम्। यदि देवदत्तो नाभविश्यदित्यादि बोध्यमित्याह * एयरीत्येति । अयश्चेति वर्तमाने लडित्यादिनोपारा इत्यर्थः अर्थान्तरेऽपि भई मशंगामालकाला- घऽधीग्यर्थः । एषु वर्तमानस्यादिपु शक्तिः सकेतरूपा, पदार्थान्तर रूपा वा अन्यत्र अहाद्यर्थे । ६ मतान्तररीत्या चेति योधकत्वमेव शक्तिरिति यदतामस्माकं तु केपाशित् प्रयोगोपाधिस्वमितरयां शक्यत्वमेवेति भावः अनुवन्धनम इति भवारापनुबन्धकम हस्मथः । ननु या प्रत्ययस्य नियादग्दर्शनं नत्र द्योतकरवं वाचकत्वं वैति पशदयेऽप्यनुपपत्ति, वाचस्य धोतका पासावेन वर्तमानत्वादियोधस्योपपादयितुमशक्यत्वादन आहदिगिति स तदर्यस्तु 'पदं वाचकम्' इति पक्ष प्रतिप्रत्ययविभागकरुपनया पाचपावं समारोप्य पदागिरीय उपाधते । या प्रश्नेर्वा प्रत्ययस्य अश्रूयमाणएवं ·प्रमा-दर्पणसहित बयाफरणभूपणसारे अथ सुवर्थनिर्णयः सुपर्थमाह- आश्रयोऽवधिरुदेश्यः सम्बन्धः शक्तिरेय .या । यथापथं विभक्त्यर्धाः सुपां कर्मति माप्यतः ॥ २४ ॥ प्रभा लुप्यमानार्थाभिधायी' इति न्यायेन च पदसंगवस्य प्रतिस्परय, प्रत्ययरूपस्य पा टुप्यमानार्थयोधकत्वम- गीकरणीयमिति । व्याख्या भूषणमारस्य कृता पञ्चोलिना प्रमा। समाप्तिमगमत्तन लकारार्थस्य निर्णयः ॥शुभम्भूयात् ॥ ! . सुपां कर्मेति- 'सर्व नाम घ धातुजमाह' इति निरुक्तानाम्नो मूलभूतधातोस्तत्प्रकृतिप्रत्ययानाचा निर्णयानन्तरं पत्रव्यत्यरूपायसरस हत्या तिडः पदत्यप्रयोजयतया, प्रियया कारपस्याकालितत्वेन च रमृतत्वात्सुयर्थ निरूप- यन्नाह-प्राधय इति-कर्मद्वितीयाया., पर्नुकरणतृतीयायाः, अधिकरणसप्तम्याश्च आश्रयोऽर्थः । अघधिः पञ्चम्यर्थः। उद्देश्य. सम्प्रदानचतुर्यर्थः । सम्बन्धः शेपपष्टयर्थः । एतेन उपपदद्वितीयादिविभपीनाम् , फारफपष्ठ पाश्च आश्रयादिनार्थ इत्यपास्तम् । शक्तिरवेति-आनयत्यम् , अवधित्यम्, उद्देश्यत्वम् , सम्म न्धत्वम् एव वा उक्तविभक्त्यर्थ इति पक्षान्तरम । यथायथम-तत्तद्विभक्तीनां यद्यदात्मीयमर्थस्वरूपं तद्यथा. यथं विभक्त यर्थ इत्यर्थः । 'यथास्ये यथायथम्' इत्युक्तेः । सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः सङ्गथा चैव तथा सिडाम् । प्रसिद्धो नियमरतत्र नियमः प्रकृतेषु पा ॥ १ ॥ अयं भावः-'कर्मणि द्वितीया' इत्यादे प्रकरणस्य, 'वहुपु बहुवचनम्' इत्यादेश्व सुवादिविधायकसूत्रेण सहकयाक्यता । तथाच प्रातिपदिकादेक्त्वविशिष्ट कर्मणि द्वितीयैकवचनमित्येवं रूपेण प्रत्ययविधाने सतयाकर्मादयश्च सुपामर्था भवन्ति, तथैव तिडामपि सहथाकर्मादिश्चार्थः, तत्रार्थनियमः प्रसिद्ध इत्यर्थः । नियमः प्रकृतेषु वेति-प्रकृतेषु अर्थेषु वा नियम', तुल्यनातीयस्यार्थस्य तुल्यजातीयेन नियमेन व्यावृत्तिः कियते, इत्यव्ययानां सवथायर्थक्त्वाभावान्नियमसजातीयत्वाभावेन तेभ्य स्वादयः सिद्धान्तीति स्पष्ट 'बहुपु बहुवचनम् (१।४।२१) इति सूने भाप्ये । दर्पणव्याख्या तत्र थूयमाणस्यैव तदर्थक्त्वं करप्यते । तदाहु. "शिष्यमाण लुप्यमानाऽर्याभिधायि" इति । अत एव, 'व्यतिसे' इयानि- प्यादी प्रत्ययमायाप्रकृत्यर्थविषयको बोध इत्यादि. ॥ २३॥ ॥ इति भूपणसारदर्पणे लकारार्थनिर्णयः ॥ २ ॥ अवसरसङ्गत्या सुयन्ताय निरूपणीय प्रातिपदिकार्थविशेष्यत्वात् नियासितत्वाचादौ (कारक) विभक्त्यर्थनिरू. पणमित्यभिप्रायवानाह * सुबर्थमिति । .

·सुवर्थनिर्णयः १६९ द्वितीया-तृतीया-सप्तमीनामाश्रयोऽर्थः। तथाहि-"कर्मणि द्वितीया" (पा० सू० २।३।२)। तच कर्तुरीप्सिततमम्-क्रियाजन्यफलाश्रय इत्यर्थः, क्रियाजन्यफलववेन कर्मण एव कर्तुरीप्सिततमत्वात् । प्रभा आथयोऽर्थ इति-आश्रयतावानित्यर्थः, आश्रयनिष्ठा वाच्यता न किञ्चिद्धर्मायच्छिन्ना, आश्रयत्वस्य भूतलादावपि सत्त्वेनातिप्रसक्ततया द्वितीयादिवाच्यतानवच्छेदकत्वात् । फलादिनिरूपितत्वविशिष्टमाश्रयत्व- मपि नावच्छेदकम् , गौरवात् , 'वैकुण्ठमध्यास्ते' इत्यादौ तदभावेन न्यूनवृत्तित्वाच । तच्च = कर्म च । ननु कर्तृनिष्ठा या प्राप्तीच्छा तद्विशेष्यं कर्मेत्येव सूत्राल्लभ्यते इत्याश्रयार्थत्वमसङ्गतमित्याशङ्कायामाह- क्रियाजन्येति कर्तुरित्यत्र 'क्तस्य च वर्तमाने' इत्यनेन तरि पष्ठी। सा चाऽऽश्रयमात्रयोधिका । पष्टीप्रकृतिकर्तृपदार्थश्च प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्यापाराश्रयरूपस्वतन्त्रपदार्थः । तस्य चाभेदसम्बन्धेन षष्ठ्य- र्थाश्रयेऽन्वय इति न 'घटो घटः' इतिपदभेदान्वयबाधः, 'नीलघटो घटः' इत्यत्र विधेयांशेऽधिकायगाहि- ज्ञानस्य दर्शनेन विधेयीभूतस्य विशिष्टाऽऽश्रयस्याभेदेनाऽऽश्रयान्वये बाधकाभावात् । सङ्केतसम्बन्धेन कर्स पदवॉस्तु न प्रकृते कर्तृपदार्थः, 'सार्थाद्धीयते' इत्यत्र सार्थपदार्थस्यापादानतया सङ्केतसम्बन्धेन कर्तृ- पदयत्त्वाभावेन चैत्रादेः कर्मत्वानुपपत्त्या 'हीयते' इत्यत्र कर्मणि लकारानापत्ते । नच कर्तृसंज्ञया नपादानसंज्ञाया थाधः, 'अपादाने चाहीयमहोः' इति ज्ञापकेन कर्तृसंज्ञया अपादानसंज्ञाया बाधाभाव- कल्पनात् । आप्तिश्चात्र सम्बन्धः। सन्नन्तात्कर्मणि क्ते सम्बन्धविषयकेच्छाविषय ईप्सितपदार्थः । 'केन सम्बन्धुमिष्ट.' इत्याकाङ्खायामुपस्थितत्वात्कर्तृपदार्थविशेषणीभूतव्यापारेण । सम्बन्धश्वोपस्थितत्वात् स्वज- न्यफलाश्रयत्वरूप एव । फलाश्रयत्वश्च-फलतावन्छेदकसम्बन्धेन । तथाच 'प्रकृतधात्यर्थप्रधानीभूतव्या- पाराश्रयाभिन्नाश्रयनिरूपितफलतावच्छेदकसम्बन्धावन्छिन्नाऽऽधेयतावत्कलाश्रयः कर्मसंज्ञकः' इति सूत्रतो लाभात् अनुभवानुरोधात् कनिष्ठेत्यादीनां सूत्रार्थयोधविषयत्वेऽपि आश्रयमात्रस्य शक्यत्वं शेपस्योपलक्षण- त्वमिति क्रियाजन्यफलाश्रयः फर्म इत्युक्ति सद्गता । दर्पणव्याख्या र आश्रयोऽर्थ इति किदिद्धर्मानपच्छिन्नाश्रयतावानित्यर्थः । तेन चतुर्थी-पञ्चम्योरर्ययोरुश्यावध्योराध्यात्म. फत्वेऽपि न क्षतिः । तत्र द्वितीयाया भाश्रयार्थकरवे मानमाह-क तथाहीत्यादिना । ननु यथाश्रुते 'करीप्पिततमम्' इत्यनेन कर्तृसम्बन्धिप्राप्तीच्छाविशेष्यस्यैव कमरयं प्रतिपाद्यते, नतु फ्रियाजन्यफलाश्रय- स्येत्यत आह 8 क्रियाजन्यफलवत्त्वेनेति ® अयं मार-सूत्रे 'ईप्सिततम शब्द भाप्नोतेरिरछासन्नन्तात् कमतान्तात् प्रकृत्यातिशयद्योतके तमपि निष्पन्नः । तद्योगाच कर्तृशब्दात्, ‘तस्य च धर्तमाने" ( पा० ० २ । ३ । ६७) इति कर्तरि पष्टो । तथाच कोपस्थितत्वात् स्पीययापारेण प्याप्तुमिप्यमाणतर्म प्यापारजन्यफल्सम्बन्धित्वप्रकारकानुनिष्टोत्क- टेस्लाविषयः कर्मति पर्यवसानात् क्रियाजन्यफलाश्रयस्य कमंतालाभ इति । नघेरछाकर्मीभूतार्थधातोरेव "धातोः कर्मणः" इति सूत्रेणेवायां सनी विधानाद् व्याप्तीछार्थकमसन्तधातुमा व्याप्तिरूपकर्मोपसंग्रहाजीवत्यादिवदकर्मकतया ततः कथं कम- कोपपत्तिरिति घाय्यम्, धारवर्थोपसद्गृहीतकमरयमित्यग्न कर्मणा तदात्वर्थीयकर्मातारानागासवविदोपेण सन्प्रकृतिधात्वर्यकर्मणः कान्तरसाकाहत्येनोक्ताकर्मकापस्य सयन्ते असम्भवान् । एवं सनन्तस पृत्तितया तद्धरस्काऽऽदाय कम्मसंज्ञका. न्यय्यर्थकायरूपमकर्मकरवाभावेऽपि तद्यदि तान्वयित्वमादायैव सकर्मकत्वं योध्यम् । एवं फलतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्धात्वर्थफलट्यधिरणव्यापारवाचकवरूपं तदपीति नेप्सरयादितः कर्मप्रत्ययानुपपत्तिः। निनतेरपि स्वार्थान्तरभूनकर्मणरत- दीयपुष्पादिकर्मान्तरसाकाङ्कत्वमस्स्येव । गन्धनिरूपितलौक्कियिपयितायो पुष्पादेः स्वनिष्टाधेयरवीयसांसर्गिकविषयतानिरूपि- तप्रकारतानिरूपकत्वेनान्वयेनाफमत्वात् ।

·१७० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे "तथायुक्तश्चानीप्सितम्" (पा० सू. १।४। ५०) इत्यादिसंग्रहाच्चैवमेव युक्तम् । ईप्सितानीप्सितत्वयोः शाब्दबोघे भानाभावेन संज्ञायामेव तदुपयोगः, नतु वाच्यकोटौ तत्प्रवेशः । " 'प्रभा ननु इच्छाकर्मीभूतार्थकधातोरिच्छायां सनो विधानादापधात्वर्थसम्बन्धरूपकर्मणो धात्वर्थेऽन्तर्भावाद- कर्मकत्वापत्तिरिति कथं सन्नन्तात्कर्मणि क्त इति चेन्न, तादृशकर्मणः सन्नन्तधात्वर्थेनोपसहेऽपि बहिर्भूत- कर्मादाय जिघ्रतेर्गन्धरूपकर्मणो धात्वर्थकुक्षिगतत्वेऽपि पुष्यादिकर्मणा सकर्मक्त्ववत्सन्नन्ते सर्मक्त्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् , सन्प्रकृतेः सकर्मक्तया कर्मणि प्रत्ययस्य सुलभत्वाच । नन् सना इच्छायाः प्रतीतेः फलाश्रयत्वेनेच्छोदेश्यस्यैव कर्तुरीप्सिततमम्' इति सूत्रेण लाभात् क्रिया- जन्यफलाश्रयस्य कर्मत्वोक्तिरसङ्गतेत्याशङ्कायामाह--तथायुक्तश्चेति-तादृशफलानयत्वेनेच्छोद्देश्यत्वं धर्म- संज्ञायामेवोपयोगि, नतु तावतो वाच्यकोटी निवेशः । 'तथायुक्तश्चानीप्सितम्' इति सूत्रारम्भेण धर्म- पदटिते 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिशास्त्रे सर्वविधकर्मणो ग्रहणस्यावश्यकतया फलाश्रयत्वेनैव कर्मणों द्वितीयादिवाच्यत्वम् । वस्तुतस्तु-अधिगीथासां कर्म' 'दियः कर्म च' इत्यादिसूत्रबोधितकर्मणः सङ्ग्रहाय फारिकायामाश्रय- पदेन 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादौ कर्मपदेन च र्मत्वशक्त्याऽऽश्रय इत्यर्थ पवोचितः । कर्मत्वशक्तित्र यस्य यस्य कर्मसंज्ञा तत्र तत्र बोध्या, संज्ञाया एव तद्योतक्त्वात् । क्रियाजन्यफ्लाश्रयस्येव कर्मपदेन ग्रहणे तु "वैकु- ण्ठमधिशेते' इत्याधसियापत्तिरिति पञ्चोलिनः । इत्यादीति-आदिना 'गतिबुद्धि' इत्यादेः परिग्रहः । एवमेव = इक्छया अघटितमेव । नन्वेवं हरि भजति' इत्यादी कर्मण ईप्सितत्वेन भानं न स्यादित्यत आह-ईप्सितानीप्सितत्ययोरिति । नन्वेवमपि प्रिया- जन्यफलाभये एच शक्तिर्नतु आश्रयमाने इत्यत आह-- दर्पणव्याख्या 'कृष्णाय राज्यति' इत्यस्य 'कृष्णस्य शुभाशुभं पोलोचयति' इत्यास धारयर्थान्तर्भूतशुभाशुभमंग फर्मान्तरसाराह- मिति न तयातिप्रसङ्गः । भूपत्यादीनां तु भवनाऽऽदिकर्मण मां-तरानाकाहस्य धात्वर्थतावच्छेदक्कोटिमविष्ट यादकर्मकार्य ध्यक्तमेव । एवं 'स्वर्यते' इति माध्यप्रयोगस्थस्यरवद्रूपविष्टतिकर्मणः समिहितसन्दरूपप्रकृतिकमंसारातया करोत्यर्थणि जन्तात् कर्मप्रत्ययोपपत्तिरिति योध्यम् । केपितु-सनाथन्तस्य धात्वर्थोपसद्गृहीतत्वेनाधर्मकस्येऽपि तपतेः सकर्मकायमा दाय सस्मान् फर्मप्रत्ययोपपत्तिमाहुः । गनु तथापीष्टापटितस्य भवदुरुस्य कथं फर्मरक्षाणयमतभाह- तथायुक्तमिति कर्मध्यपहारस्य देपोदामगियो. रध्यविशिष्टरवारसाधारणस्येय एक्षणापमुचितम । इण्टापटिनस्यैव तस्य एक्षणरये सप्यादिकर्मण्यप्यासिः स्यात् । तथाप समाधारण्यायेदमेवानयितुं युक्तमिति भावः । एवमेवेति 8 इस्पर्मवेत्यर्थः। ननु द्वितीयाया उसमर्थकाय हरि भाति' इत्यादी हल्यांदेरी पिपतरवादिना शाम्पोधे भानानुपपत्तिरत भाद- ईप्सितानीप्सितत्वयोरिविमानामापे. नेति सार्वजनीनतयाऽनुभयामानेयः । मनु राहि मिपागम्यपणामयः कत्येष सून्यतामा भाह-संशापामेयेनि भयमाशय -वियानम्यपगत्रय. कति मूत्रप्रणयने पपपीपिरतानीपिसतपारविण सामिपति, गमाप्यामे गांणय यारपीग्यादी नियाजन्यपलमागिवनेष्टम्प माणयास्यापि विशायिहिसन "वारणार्यानाम्" (पा. म्।। २.)यनेनापादान प्रायेन । मुमन्तु 'हरि मनियादी परितार्थम् । सपरिहारागिरामयम्य वाटी निगे मासभामाशाविधाना गुरममिति तथा नोममिति । ननु दिलायाया अप्पा. पमात्राका, यि विशिष्टम्यवाया भार- - ·१७१ सुवर्थनिर्णयः तथाच क्रियायाः, फलस्य च धातुनैव लामादनन्यलम्य आश्रय एवार्थः । तत्वश्चासण्डशक्तिरूपम- पच्छेदकम् । 'ओदनं पचति' इत्यत्र चिक्तिस्याश्रयत्वात् कर्माता । प्रमा तथाच तथाचेति-क्रियाजन्यफलाश्रयस्य कर्मत्वे चेत्यर्थः । ननु आश्रयत्वस्य निरूपकादिभेदेन भेदात् शक्रया- नन्त्यमित्यत आह-तत्पञ्चेति-आश्रयत्यश्वेत्यर्थः । असण्डशक्तिरूपम् = असण्डोपाधिरूपम् । उपाधित्वच- 'विशेपणत्ये सति जातिभिन्नत्यम् । तत्रासण्डत्वन-'इतरपदार्थघटितस्वरूपधर्ममिन्नत्यम् । फलाश्रयत्वरूपस्य सखण्डस्योपाधित्वेऽपि शक्त्यानन्त्यतावस्थ्यमित्यपास्तम् । असण्डत्वे घटत्यादियदेवत्यमेय वस्येति भावः । अत एवैकरय तस्य शक्यतावच्छेदकत्वे लाघवम् । अर्थस्वरूपभेदेऽपि 'भाश्रयः 'आश्रय.' इत्यनुगतव्यवहारनियामकत्वादपि एकमेवाऽऽश्रयत्वम् । नचैवं विभुपु आकाशादिपु 'विभुः' विभुरित्यनुगतप्रतीत्या एकं विभुत्वं सिध्येदिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । 'मामं गच्छति' इत्यादी ग्रामस्याभेदेन द्वितीयार्थाश्रयेऽन्ययः, तस्य 'स्वनिष्ठाऽऽश्रयतानिरूपपत्य सम्बन्धेन संयो- गादिरूपे फलेऽन्वयः। नाऽऽश्रयत्वस्य निरूपकभेदेन भेदान्नानात्वापत्तिः,समवायस्य प्रतियोग्यनुयोगिभेदेऽपि एफत्ववन्निरूपकभेदेऽपि तद्भेदाम्ल्पनात् । नच 'स्वनिष्ठाश्रयतानिरूपकरव'स्य वृत्त्यनियामक्रया तम्य प्रतियो- गिताऽनवच्छेदकत्वेन 'विहगो भूमि गच्छति न महीरुहम्' इत्यादौ सयोगे आश्रयाभावयोधानापत्तिः, मृत्य. यामकस्यापि प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वोपगमात् । नचातिरिक्ताभावस्वीकार गौरवम् , मन्मते तादृशाभा- प्रसिद्धिरेवेति याच्यम् , 'स्वनिष्ठाश्रयतानिरूपरत्वसम्बन्धस्य स्वरूपसम्बन्धेन योऽभावः स च नैयायिय- म्मित इति तस्य स्वनिष्ठाश्रयतानिरूपरत्वसम्बन्धार्याच्छन्नप्रतियोगिताकाभावस्य च समनियततया समनि- तितयोरक्यादभावान्तरस्वीकारकृतगौरवाभायात् । वृत्त्यनियामकसम्यन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिताऽतिरिच्यते इति गौरवमित्यपि न, वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदक्त्वे बहुविधलाघवस्य सत्त्वेनशगौरव. त्याकिश्चित्करत्वात् । कर्मतेति-धर्मसंज्ञेत्यर्थः । दर्पणव्याख्या ॐ तथाचेति । ॐ आश्रय एव इत्येवकारेण पिशिष्टायस्य शश्यावग्यपरछेदः । नन्वाध्य पस्य तत्तस्व. रूपात्मकस्य तत्तदानयभिन्नत्वात् कथ तस्य शक्यतावच्छेदकरचम, अनुगतधर्मस्यैव तत्वादत भाह- तत्त्वचेति भाध्यत्व घेत्यर्थः । ॐ अखण्डशक्तिरूपमिति 8 शक्ति = धर्मः; इतरपदार्थापतितमूर्तिकधर्मरूपमिति पाय । मात्रय इस्पनुगतव्यवहारादाश्रयपदे शक्यतावरछेदकत्वाच तरिसद्धिव्यवादिवदिति भावः । नैयायिकास्तु-आभयताया नियतान्यनिरूपितस्वरूपाया भनुगमकस्वाऽसम्भवः । शक्यतापच्छेदकावस्यापि विभुस्वा- न्यतरयादौ व्यभिचारेण माखण्डत्वसाधकरवमिति न द्वितीयाया भाभयोऽर्थ, तस्य प्रकृत्यैव लामात् , प्रत्ययं भिनत्वेन तत भाश्रयस्याननुभवाच । किन्तु फलान्वयिनी पतिरेय तदर्थः । कर्मणि द्वितीयेत्यस्य फरनिष्ठाऽऽधेयवान्वये प्रकृतिता- स्परय सदुत्तर द्वितीपेत्यर्थात् न तद्विरोधोऽपि । अनादितात्पर्य ग्राहकायेन परम्परया शक्मिाहकत्वाच न तदेय्यय॑म् । भान. यस्वन्तु न तच्छायम, तस्स निरूपकतासम्वन्धनैः फलान्यायित्वस्याभ्युपगरतम्यतया निरूपकरवस्य च वृत्त्यनियामक्तयाs- भावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन 'विहगो भूमि गच्छति, न महीरहम्' इत्यादी धात्वर्षफले सयोगे महारहनिष्ठात्रयतापास्तेन सम्पन्धेनामावस्याप्रसिदतया तथायोपचासम्भवात् । नच सूत्रस्वरसमाः, 'शक्तिः कारकम्' इति पझे तदयोगात् । भाधेयताया अपि निरूपकतया कारकधर्मवादित्याहुः । पिक्लित्याश्रयत्वात् फर्मतेवि ॐ कर्म सस्यर्थः । एतेन कर्तृगतप्रकृतधास्वयंच्यापारप्रयोज्यतयधिकरणमत- धारवर्यफलानयर कर्मस्वमुक्त भाति । यद् वक्ष्यति 'उक्तप्रायत्यात्' इति । 'भग्नेमागवक वारयति' इत्यादावरन्यादादति- A ·१७२ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा एतेन स्वतन्त्रनिष्ठप्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज्यतादृशन्यापारानधिकरणवृत्तिप्रकृतधात्वर्थफलाश्र- यत्वं कर्मसंज्ञानयोजकमिति सूचितम् । 'अग्नेर्माणपकं धारयति' इत्यत्र धारयतेः संयोगानुकूलव्यापाराभावा- नुकूलच्यापारवाचकतया अमित्तिसंयोगस्य प्रधानीभूतव्यापारप्रतिवन्ध्यत्येन कर्मत्यामाप्त्या तत्र 'वारणार्था- नाम्' इत्यस्य चारितार्थेन न माणवकरय अपादानत्वम् , किन्तु परत्वात्कर्मत्वमेव । अमिसंयोगे माणवक- व्यापारप्रयोज्यत्वसत्त्वेन कर्मत्वयारणाय व्यापारे प्रधानत्यविशेषणम् । 'प्रामं गच्छति' इत्यादी संयोगस्य व्यापाराधिकरणभिन्नमामयत्तितया नाव्याप्तिः, कादी प्राप्तापि कर्मसंज्ञा कर्तृसज्ञया पाध्यते । 'चैत्रः शेते' इत्यादौ निद्रारूपफलस्य व्यापारानधिकरणावृत्तितया नातिव्यातिः । निद्रा तु- "यदा तु मनसि छान्ते कर्मात्मानः छमान्विताः । विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः॥१॥ इत्युक्तर्विषयेभ्यः कर्मेन्द्रियाणां व्यापारविरमरूपा। योगसूत्रे तु "अभावप्रत्ययालम्यना वृत्तिनिद्रा", जामस्वमवृत्तीनामभावस्य प्रत्ययः कारणं बु सत्त्वाच्छादक तम एवाऽऽलम्बनम् विपयो यस्याः सा तथोक्ता धृत्तिर्निद्रा । सा च निद्रा प्रत्ययविशेष ए नतु निरोधकैवल्ययोरिव वृत्त्यभायः । अत एव 'सुसमहमस्वाप्सम्' इति प्रत्ययोपपत्तिः । 'मापेष्वश्वं बध्नाति' इत्यत्र मापस्य प्रकृत (उचरितवाक्यपदक) धात्वर्थप्रधानीभूतबन्धनप्रयोज्यभक्षर (गलबिलापासयोग) रूपफलाश्रयत्वसत्त्वेन कर्मवचारणाय फले प्रकृतधात्वर्थत्वविशेषणम्। भक्षणस्य प्रकर धात्वर्थत्वाभावान्न दोपः । फलताऽवच्छेदकसम्बन्धेन फलाऽऽश्रयत्वनिवेशात् 'तण्डुल पचति' इत्यादी कालर कालिकसम्बन्धेन विष्ठित्त्याश्रयत्वेऽपिन कर्मत्वम् । फलतापच्छेदकसम्बन्धश्च न फलनिष्ठ कार्यताऽवच्छेदकः । कालिकसम्बन्धेन फलोत्पत्ति प्रति तादाम्ये कालस्य कारणतया तण्डुलं पचति देवदत्ते 'काठ पचति' इत्यादेरप्यापत्तेः । समयायेन संयोगविभागौ प्रति तादात्म्येन द्रव्यस्य कारणतया फलतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापारानधिपरणवृत्तिफलवाचकत्वेन सकर्मकत्वम् फलताचच्छेदकसम्बन्धेन व्यापारानधिकरणवृत्तिफलवाचकत्वेनाकर्मक्त्व चोभयोरपि विभाग-सयोगरूपफल चाचकयोस्त्यजति-विभजत्यो. स्यात् । अतस्तत्तद्धातुनिष्ठशक्तिविषयत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपेऽनुकूलत्वे पेच्छाधीनेच्छाविषयत्वे च स्वीकर्तव्यम् । प्रयोगानुसारानुकूलत्वम् , स्वेच्छाधीनेच्छाविषयत्वञ्च व्यापारे भासते । स्वः = कर्ता । तथाच कर्तुनिष्ठेच्छीयफनिष्ठाऽऽधेयतावच्छेदको यः सम्बन्धः स एव फलतावच्छे दकरतेन सम्बन्धेन फलाश्रयस्य कर्मत्व वाध्यम् । एक्श्च 'तण्डुल पचति' इत्यादी समवायेन विलित्याश्रय. स्तण्डुलो भवतु' इति कर्तनिष्ठेच्छीयफलनिष्ठाऽऽधेयताया अयच्छेदकः सम्बन्धः समवाय इति तेन सम्बन्धेन फलाऽऽश्रयस्य तण्डुलादेरेव कर्मत्वम्, नतु कालिकादिसम्बन्धेन फलानयत्वमादाय कालादेः, पापाणादेर्वा । एव विपूर्वकमधातुसमभिव्याहारे 'अनुयोगित्येन विभागानयोऽह भवेयम्' इतीच्छाया एव कर्तनिष्ठ त्वनाच्छीयफलनिष्ठाऽऽधेयताऽऽल्यविषयताया अनुयोगित्वसम्बन्ध एव फलताऽवच्छेदक इति तेन सम्बन्धेन तत्प्रतियोगिभूतप्रामादौ विभागस्यासत्त्वेन न वस्य कर्मत्वम् , सम्बन्धानुयोगित्वस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितविशेष्यतारूपतया तादविशेष्यतायाश्चास्मदर्थे एव सत्त्वात् । नचारादर्थस्य फर्मलापत्तिः, कर्त- संज्ञया परत्वाद्वाधादिति 'प्रामाद्विभजवे' इत्यादी न दोपः । एवमेव 'वृक्षं त्यजति खगः' इत्यादौ 'प्रतियोगि- बेन विभागानयो वृक्षो भवतु' इतीच्छाया एव खगे सत्त्वेन तत्र प्रतियोगित्वरूपफलतावच्छेदकसम्बन्धेन विभागरूपफलवत्वस्य वृक्षे सत्त्यात्कर्मत्यम् । सगस्य तादृशेच्छायां धीजन्तु सर्वाभिमत उक्तप्रयोग एव ।

·१७३ सुपर्थनिर्णयः 'घटं करोति' इत्यत्र उत्पत्त्याश्रयत्वात् , उत्पत्ते- प्रमा एवश्च 'व्यापारानधिकरणनिरूपितफलताऽवच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतायत्फलवाचक्त्वं सकर्मकत्वम् । त्यजतः व्यापाराधिकरणाभिन्ननिरूपितफलतावच्छेदकसम्बन्धावन्छिन्नवृत्तित्वाभायवत्फलयाचफत्वमकर्म- क्त्वञ्च विभजतेः सिद्धयति । नन्वेवमपि प्रतियोग्यनुयोग्युभयकर्मजविभागस्थले उभयत्रापि प्रतियोगित्यस्य, अनुयोगित्वस्य च सत्त्वेन 'चैत्रान्मैत्रो विमजते' इत्यादौ चैत्रे, मैत्रे चानुयोगितासम्बन्धेन विभागरूपफलवत्त्वाकर्मत्यापत्तिरिति चेन्न, अत्र 'अनुयोगित्वेन विभागाश्रयो मैत्रो भवतु' इतीच्छाया एव कनिष्ठत्वेन चैत्रस्य कर्तृवृत्तीन्छोद्देश्यत्या. भावेन कर्मसंज्ञाया अप्राप्तः । नच फलताऽवच्छेदकसम्बन्धेन फलाश्रयत्वमात्रेण 'तथायुक्तम्' इत्यनेन कर्मत्या. पत्तिः, अत्रेच्छोदेश्यत्वस्यानपेक्षणादिति वाच्यम् , अनेन सूत्रेण फलनिष्ठविशेष्यतानिरूपितफलतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नवोधीयप्रकारताऽऽश्रयत्वप्रकारफतात्पर्यविषयस्य कर्मसंज्ञाविधानात् । तादृशतात्पर्यविपयश्च फर्तव नतु चैत्रः । नन्वेवमपि 'स्तोकं पचति' इत्यादी विक्लित्त्यादेः फलस्य फलताऽवच्छेदकसमवायादिसम्य. न्धेन फलाश्रयत्वाभावात्कर्मत्वानापत्तिः, 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्' इत्यभियुक्तोक्त्या व्यपदेशिवदावेन फलाऽऽश्रयत्वकल्पनात् , फलाऽऽश्रयस्यैव फलताऽवच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन फलताऽयच्छेदकधर्माश्रय- स्यापि कर्मसंज्ञाविधानाच्चेति दिक् । ननु 'काशीमगच्छन् काशी गतः' इत्यत्र काश्याः फलाऽऽनयत्वेनेच्छोद्देश्यत्वाभावात् कर्मत्वानापत्ति- रिति चेन्न, कचित्प्रसिद्धस्य काश्यभिन्नकर्मोद्देश्यकगमनकर्तृत्वम्याभावबोधनेन काश्यभिन्नकर्मोद्देश्यक्गमनक- र्तृत्वाभाववान् काशीकर्मकगमनकर्तेति बोधेनाऽऽद्यस्य कर्तुरिति, द्वितीयस्य 'तथायुक्तम्' इति कर्मत्वेनादोपात् । एवम् 'ग्रामं न गच्छति चैत्रः' इत्यत्र याह्यसयोगानुकूलव्यापारस्यासत्त्वेऽपि "शब्दज्ञानानुपाती पस्तु. शून्यो विकल्पः" इति पतञ्जल्युक्तरीत्या बौद्धव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयत्वप्रकारकेच्छोद्देश्यत्वमादाय ग्रामस्य कर्मत्वं बोध्यम् । यद्वा 'मातुः स्मरति' इत्यादी मातुः फलाश्रयत्वेऽपि कर्मत्वशक्तिमत्त्वेनावियक्षायां कर्मत्यादर्शनात् 'विवक्षात कारकाणि भवन्ति' इत्यस्यावश्य स्वीकरणीयतया कर्तृ (स्वतन्त्र) वृत्तिप्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूत- व्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वप्रकारकेच्छोदेश्यत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितनिष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार- ताश्रयत्वेन विवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञकमिति 'कर्तुः' इत्यनेन विवक्षितस्यात् तादृशफलाश्रयत्वप्रकारक- प्रामनिष्ठोदेश्यत्वाभाववद्गमनस्य, तादृशोद्देश्यत्ववद्गमनाभावस्य पा विवक्षितत्वेनोद्देश्यत्वनिष्ठविशेष्यता- निरूपितप्रकारताश्रयत्वस्य ग्रामे सत्त्यात् कर्मत्व सिध्यतीत्यन्यत्र विस्तरः । उत्पत्याश्रयत्यादिति--अस्य कर्मतेति शेपः । उत्पत्तेरिति-उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्येत्यर्थः, धातुमात्रस्य दर्पणव्याख्या ग्याप्तिनिरासाय व्यापारे कर्तृगतत्वमुपात्तम् । वारयतेश्च संयोगानुकूलव्यापारामावानुफूलन्यापारोऽयः । 'चैनो माम गच्छति इत्यादी क्षेत्रादेवारणाय व्यधिकरणेति । वैयधिकरण्यज- तदनधिकरणत्तित्वम्, नतु तदधिकरणावृतित्वम्, तस्य संयोगे असावेन ग्रामादावव्याप्तः। तारशवैयधिकरण्यविशिष्टाधिकरणतायाश्चैत्रादायसवासातिप्रसङ्गसम्भावनाऽपि । 'मापेप्वयं पाति' इत्यादौ पन्धनप्रयोज्यभक्षणाऽऽश्रयमाषाणां तववारणाय प्रकृतधान्वर्थत्वं फलविशेषणम् । प्रकृतत्वञ्च-तत्र तय विशिष्योपादेयम् । 'पयसौदनं भुक्त' इत्यादौ तु कर्मस्वाविवक्षणाच द्वितीया, कृतभोजनस्य पयोलोभेन प्रवृत्तापीप्सिततमस्य- स्यापि पयसि सम्भवादिति । मनु परैः कृमो यसमावार्थकरयाभ्युपगमात कंधमुत्पत्तेः प्रकृतधास्वर्थत्वमत भाइ- उत्पत्तेरिति * तयाध, कृम ·१७४ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे त्वर्थत्वात् । 'जानाति' इत्यत्र आवरणमङ्गरूपधात्वर्थफलाऽऽश्रयत्वात् । अतीतानागतादिपरोक्ष- स्थलेऽपि ज्ञानजन्यस्य तस्याऽऽवश्यकत्वात् । अन्यथा 'यथापूर्व न जानामि' इत्यापत्तः । प्रभा फल-व्यापारोभयार्थकत्वस्य पूर्वोत्तप्रमाणैः साधनात् । एवञ्च नैयायिकोक्तं नानावेनिमात्रार्थकत्वमसङ्गतमिति ध्वनयन्नाह-जानातीत्यत्रेति । आवरणम् = अज्ञानम् , तस्य भङ्गः नाशः, तदनुकूलो व्यापार:=विषयाका- रान्तःकरणवृत्तिरूपः। तथाच अभावरूपस्यावरणभङ्गरूपफलस्य फलताऽवच्छेदकस्वरूपसम्बन्धेन घटादौ सत्त्वा- कर्मत्योपपत्तिः । नचाज्ञानस्य ज्ञानात्यन्ताभावरूपस्या नित्यत्वेन तद्भगासम्भव इति वाच्यम, अज्ञानस्य माया- परिणामरूपत्वेन ज्ञानविरोधिभावरूपत्वात् । आवरणभङ्गानुकूलव्यापारार्थकायोक्तिः प्राचां मतेन । ज्ञानानुकूल- व्यापार एवार्थः । ज्ञानमेव फलम् , विपयता च फलताऽवच्छेदकः सम्बन्धः, तेन सम्बन्धेन घटादेानरूप- फलाश्रयत्वात्कर्मत्वम् । ननु भूतभविष्यघटस्थले आश्रयाभायात् 'अतीतं घट जानामि' 'भविष्यन्त घट जानामि' इति प्रयोगानुपपत्तिरित्यत आह-अतीतानागतादीति-अतीतम् =भूतम् । अनागवम् = भवि- प्यत् । अतीतानागतयोरावरणभङ्गरूपफलाश्रयत्वांनुपपत्तिः, असत आश्रयत्वायोगात् । ननु ज्ञानकाले ज्ञान जन्यावरणभङ्गरूपफलस्यावीतादिघटेऽसत्त्वेऽपि तद्भुटादिकालावच्छेदेन आवरण- मङ्गरूपफलाश्रयत्वमक्षतमेवेति चेन्न, व्यापारस्य स्वशून्योत्तरकालिकफलाऽऽरम्भकत्वस्य स्वशून्यपूर्वकालिकफला- रम्भकरवस्य च काप्यष्टत्वेन व्यापारशून्यपूर्वोत्तरकालिकघटकालावच्छेदेन आवरणभङ्गरूपफलाश्रयत्वा- सम्भवादित्यत आह-तस्यात-वृत्तिरूपज्ञानजन्यस्य तस्य =आवरणभङ्गरूपफलस्य । आवश्यक्तामेव दर्शयति-यथापूर्वमिति-अयम्भाव. अतीवानागतस्थले जानातेनिगानार्थकत्वस्वीकारे ज्ञानकाले घटस्य विद्यमानदायां ज्ञाननावरणभङ्ग उत्पद्यत इति तस्मिन्काले आवरणभङ्गविशिष्ट ज्ञानं जावम् । घटस्यातीतादि. दशायां जानातिना उत्पन्नज्ञानेन घटादिरूपाऽऽश्रयामावादावरणमङ्गो नोत्पद्यते इति घटकालोत्पन्नं ज्ञानमिद ज्ञानमतिकामति । तथाच पूर्वकालाद्भूतज्ञानकर्मकातिक्रमणस्य ज्ञाने सत्त्वेनाव्ययीभावेन प्रवीयमानस्या- नविक्रमणस्याभावाक्षततया पूर्वकालिकज्ञानमनतिक्रम्य ज्ञानाभावाभयोऽहमिति वय (नैयायिकस्य) मते प्रयोगापत्तिर्दुरा। मन्मते तु पूर्वकालिकज्ञानस्यैतत्कालिकतानस्य चावरणभङ्गविशिष्टतया अनतिक्रमसद्भावात् 'यथापूर्व जानामि' इत्येव व्यवहारः । ननु शाब्दिकनयेऽपि असतो घटस्य फलाश्रयत्वाभायात्कथं कर्ममिति चेन्न, यथा नैयायिकनये घटायासत्वेऽपि विषयतासम्बन्धेन ज्ञानाश्रयत्वमादाय फर्मत्व तथाऽस्मन्नयेऽपि वस्तु शक्यत्वात् । व्यवहारानुरोग चिपयतासम्बन्धेनावरणमनातिरिक्तफल प्रत्येव सत आश्रयस्य कमेवप्रयोज- दपणव्याख्या बस्पतिरूपफरार्थकरवरय प्राशुपपादनाबार्थासातिरिति भाष, । ॐ धात्वर्थत्वात् ॐ हापुस्पा कृतः केयर यसाधकरये पटा- दीना कमयानुपपत्तिापि दोषयेन ध्वन्यते । * आवरणभङ्गेतिक माचीनमतानुसारेणंदम् । निषष्टमते न शानस्पफलस्य विषयतया घरादी साधारकर्मतेति बोध्यम् । नवामनाऽपति, फरतावरचंदकसम्पन्धेन सामानाधिकरण्याभावात् । भैयापिकमत स्वास्थ पथा पगदीना कमस्य सपापादित धारवयंनिरूपणावसरे । मनु शिवमानघटे डानमन्यावरणभद्स्य सम्भयपि भाविविनष्टघटे निराभपरप सस्पासम्मपन सस्य कमवानुर. पतिरत माह- अतीतानागवेति समाप्रयताकार पुहिमाह- अन्यति मायभावकारे इयः । ॐ यथापूर्वमिति गानातिरियाविशेषणम् । पदापानतिचापम्पपीमावः । पूर्वमनविक्रारपर्प । पूवंशमामतिको यस्मिदिसि पात् । घरस्य विपमानतातार्या सामाजिकज्ञानस्य सद्भटे भागभाननम्नपातमायामा निकाशनरम ·------ सुवर्थनिर्णयः १७५ अतीतादेराश्रयता च विषयतया ज्ञानाश्रयताया नैयायिकानामिच सत्कार्य्यवादमिद्धान्ताद्वोपपद्यते इति । उक्तञ्च- तिरोभावाभ्युपगमे भावानां सैव नास्तिता । लब्धक्रमे तिरोभावे नश्यतीति प्रतीयते ॥ इति । प्रमा फत्वात् । शास्त्रपुराणादिजन्यज्ञानानन्तरम् 'अतीतं रामं भविष्यन्तं क्लविनश्च जानामि' इत्यनुव्यवसायानुरोधेन समानकालिफ्योरेवाधाराधेय इति नियमे विषयतासम्बन्धस्य यत्राधारतावच्छेदक्त्वं तद्विपयातिरित्तत्वेन सङ्कोच इत्याह-अतीतादेराथयता चेति । तथाचानुभवानुरोधाद्विभिन्न कालिकस्यापि घटादेरावरणभङ्गाश्रयत्यं कल्प्यते इति भावः । साङ्ख्यमत्तानुसारेणाह-सत्कार्यति-कारणे सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य सत एव घटादे- दण्डचकादिसाममीसमवधानेन स्थूलरूपेणाभिव्यज्यते । सर्वथा असत एवोत्पत्ती तु सर्वत्र सर्वमुस्पति भायः । स्थूलरूपेण स्थितस्य स्वकारणे सूक्ष्मरूपेण स्थितिरेव विनाश साड्यानामिति सत्कार्ययादः । ननु नाशस्यासत्त्यात्मकतया कथं सत्कार्यवाद इति चेदाह-तिरोभावेति-अयम्भावः-अभावो नाम न मावादयतिरिच्यते, किन्तु सत्तैव तिरोभूय स्वकारणेपु शक्तिरूपतया स्थिता वस्तुना नाश इत्युच्यते । 'सेव तिरोभावावस्था साधनसम्पर्कात् क्रमवत्त्वेन प्रतीयमाना नश्यती' इति व्यवह्रियत इति । तथाच सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य घटस्य भूतभविष्यत्काले आवरणभङ्गरूपपलस्याऽऽश्रयतेति न दोषः। अत एव 'घटो जायते 'पटं परोमि' इत्यादावुत्पत्तिम्प्रति घटस्य कर्तृत्वादिकारक्त्यश्योपपद्यते । अन्यथाऽसतस्तदनुपपत्तिरेव । साइत्यमते हर्युक्तमपि प्रमाणयति-तिरोभावेति-दण्डाभिघातादिरूपतिरोभावकसामग्रीसमवधाने भावानाम् : पदार्थानां सैव-तिरोभाव एव नास्तितेति-विधेयानुरोधेन स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । नास्तिता ='नष्ट.' इति. व्यवहारविषयता। तिरोभायकसामग्र्या. क्रमेण समवधानकाले 'नश्यति इति व्यवहारः । अभिव्यक्त प्राक् सूक्ष्मरूपेण स्थिती 'नक्ष्यति' इति भविष्यत्त्वेन व्यवहारः । वस्तुतस्तु बौद्धघटमादाय आश्रयत्वादि सर्वमुपपन्नमेव । सूक्ष्मावस्थातः प्रच्युतोऽपि अभिव्यक्तिमप्राप्तो 'जायते' इत्युच्यते । यदा तु सम्यगभिव्य तिस्तदा 'अस्ति' इतिव्यवहारः । दर्पणव्याख्या तदजनकत्वेन पूर्वातिक्रमस्य तत्त्वात् पूर्वानतिम्रान्तज्ञानामावस्य विषयस्यायाधाताशप्रयोगस्य प्रामाण्यारसरित्यर्थः । अती. तघदे भाधुनिकशानेमाघरणभङ्गोपादाभ्युपगमे तु रोन पूर्वज्ञानानतिक्रमात् तदभावस्य वाघागवति तस्यात्रामाण्पमिनि भावः। ननु विनप्हें घटे वास्तवादाश्रयतेव थमत आह- अतीतादेरिति भादिना माविपरिग्रह । नैयायिका. नामिवेति यथाऽनुभवानुरोधेन तस्मिन् विपयतया ज्ञानाश्रयताङ्गीकारस्तेषां तथास्माम्मपीति मात्रः । नन्यतीतो घटो शामविषय इति प्रतीतेरस्तु नाम तादृशघटस्य विषयतया ज्ञानाश्रयता, आवरणमाश्रयतायान्तु न तया साधकोपरभिरत माह- सत्कायेति । तमेव दर्शयति- उक्तश्चेनि "सदेव सोन्येदमन भासीत्" इति श्रुतेः कार्यजातं सूक्ष्मरूपेण प्रागवस्थितमेव । परमते जनकत्वेना भिमतसामग्रीसमवधानात्तु तदभिव्यक्तिभवति । कारणे सक्ष्मरूपेणावस्या- ममेव तरप्रागभावः । तस्यामेवावस्थायां स भविष्यतीति व्यववियते । तत प्रत्युत्तममिव्यधिलक्षणं धर्मममा जायत इति प्रासाभिव्यक्तिमत्वस्तीति । मनु सर्वदेव सति तस्मिन् कथं नास्ति नश्यतीनि व्यवहारोऽत भाह- तिरोभावाभ्युपगम इति तिरोभावा- भिपक्षकसामग्न्या तिरोभावेऽभिव्यजिते सति, 'नास्ति' 'नष्ट: 'इति व्यवहारः। लन्धनमायान्तु तस्यां नश्यतीति सस्कार्य- वादसिद्धान्तः । प्रकृते घटस तिरोधानेऽपि सूक्ष्मरूपेग सवात्तवावरणमङ्गरूपालाश्रयत्वं सुलममिति भावः । उक्तनिष्कृष्ट ·१७६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे " - प्रभा । .. ननु 'चैत्रो ग्रामं गच्छति' इत्यत्र ग्रामस्येय चैत्रस्यापि क्रियाजन्यग्रामसंयोगरूपफलाश्रयत्वा कर्मताऽऽपत्तौ 'चैत्रश्चैत्रं गच्छति' इत्यापत्तिः, प्रयागतः काशी गच्छति चैत्रे 'प्रयागं गच्छति' इत्या- पत्तिश्च, क्रियाजन्यसंयोगस्य काश्यामिव विभागस्य प्रयोगेऽपि सत्वात्, इति चेन, ग्रामस्येव चैत्रस्यापि फलाऽऽश्रयत्वेऽपि तदीयक संज्ञया कर्मसंज्ञाया पाधेन 'चैत्रश्चैत्रम्' इति प्रयोगासम्भवात् । द्वितीयोत्पत्तौ संज्ञाया एव नियामकत्वात् । अन्यथा 'गमयति कृष्णं गोकुलम्' इत्यत्रेव 'पाचयति कृष्णेन' इत्यत्रापि कृष्णपदाद् द्वितीयाऽऽपत्तः । शाब्दबोधः चैत्रक्षेत्रम्' इत्यत्र स्यादिति चेन्न, तथाव्युत्पन्नानामिष्टाऽऽपत्तेः । उच्यतां वा 'प्रकारता चैत्रश्चैत्रमिति-क्षेत्रकर्तृकश्चैत्रनिष्ठसंयोगानुफूलो वर्तमानो व्यापार इत्येकस्मादेव चैत्रपदात् स्यात् । 'चैत्रश्चैत्रम्' इति बोधकारः । यद्वा कर्तृसंशया कर्मसंज्ञाया वाध इति अजानन्नाह-चैत्रश्चैत्रमिति । अत एप धक्ष्यमाणप्रयोगापत्तिरित्युक्तिः सङ्गच्छते। गच्छति चैत्र इति-गच्छतिपदं सप्तम्यन्तम् । संयोगस्येति-- एकस्या एव गमिक्रियायाः संयोगो विभागश्च फलमित्यर्थः । प्रयागेऽपीति-फले धात्वर्थविशेषणानिवेशाभि- प्रायेणेदम् । विभागरूपालाश्रयत्वात्प्रयागस्य कर्गत्वापत्तिरिति भावः । बाधेनेति-अस्य परत्वादिति शेषः । ननु कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया वाधेऽपि वस्तुतः कर्मत्वलक्षणाक्रान्तत्वाद् द्वितीया स्यादत आह-द्वितीयो. पत्ताविति । अन्यथा -संज्ञाया अभावेऽरि कर्मवलक्षणसत्तामावेग द्वितीयोत्पत्ती । द्वितीयापत्तरिति- णिजर्थव्यापारे विशेषणीभूतविकृत्त्यनुकूलव्यापाररूपफलस्य कृष्णे सत्त्वादिति भावः। द्वितीयाया. संज्ञया नियम्यत्वे तु 'गतिबुद्धि' इति सूत्रस्य नियमार्थतया पचत्यादियोगे फलानयत्वेऽपि कर्मसंज्ञाया अभावेन न द्वितीयापत्तिरिति भावः । ननु णिजन्तभिन्नधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयस्यैव द्वितीयोत्पत्ती नियामकत्वाभ्यु- पगमान्नेयमापत्तिरित्यत आह-शाब्दयोध इति-चैत्रकर्तृकं चैत्रकर्मकं गमनमित्याफारकशाब्दयोध इत्यर्थः। इत्यति-'चैत्रश्चत्रं गच्छति' इत्यत्रेत्यर्थः । ननु कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञावाधे इदं वाक्यमसङ्गतमिति चेन्न, अत्र कर्तुः तादृशफलशालित्वपक्षे चैत्रश्चैत्रमित्याकारकः शाब्दयोध इत्यर्थात् । ननु विपयावाधसत्त्वात् चैत्रनिष्ठसंयोगानुकूलश्चैत्रनिष्ठो वर्तमानकालावच्छिन्नो व्यापार इति बोधः स्यादत आह-तथान्युत्पन्नानामिति-व्युत्पत्तिः- कार्यकारणभावज्ञानम् ; 'समवायसम्बन्धेन धात्वर्थफलनिष्ठविशे- प्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन शाब्दवीधम्प्रति आश्रयोपस्थितिः कारणम्' इति ज्ञानवतामित्यर्थः । तारश- वास्यादुकशाब्दबोधस्याननुभवादिष्टापत्तेरयुक्तत्यादाह-उच्यतां चेति । प्रकारवेति-चैत्रनिष्ठसंयोगानुकूलो दर्पणव्याख्या कमवं विदादीकमाते-ॐ नन्विति । विभागस्य 8 इत्यस्य क्रियाजन्येत्यादि । ननु कमसंज्ञायाः परया फतृसंशया पाधनेऽपि वास्तवकर्मत्वस्य तगाबाधात् स्यादेव तादृशप्रयोगोऽत आइ- द्वितीयोत्पत्ताविति इदश्य प्रकृताभिप्रायेण । कारकविभक्त्युत्पत्तिमात्रस्यैव तनियम्यवाद । अन्यथेति व संज्ञाया अनियामश्वे इत्यर्थः । द्वितीयाऽऽपत्तेरिति गमयति कृष्ण गोकुलम्' इत्या मिनर्यव्यापारनन्यसंयोगानुकूलव्यापाररूपधाधर्म- फलाशयत्वस्येव, 'पाधयति कृष्णनीदनम्' इत्यत्रापि तादशव्यापारजन्यविलियनुकूलच्यापाराप्रपावस्य सन्न सावादिति मावः । शाब्दशोध इति निष्ठसंयोगानुकूलयको वर्तमानो व्यापार इति शाब्दबोध दाययः, सद्विषयस्या. सापादिति भारः। तथाव्युत्पन्नानामिति सामान्यतो धारवर्थफलविशेष्यतानिरूपितप्रकारकासम्पन्धेन शाब्दयोधे आश्रयोपस्थितेहपुरववादिनामित्यर्थः । योधस्य स्वस्वव्युत्पत्त्यनुमारिवादिति भावः । चैप्रकमेकचैत्रक कन्यापारमाअयोधस्य "चैनो ग्रामं गच्छति' इरपादावननुभवादाह- उच्यतां वेतिक ·सुपर्थनिर्णयः १७७ सम्बन्धेन धात्वर्थफलविशेष्यकयोधं प्रति धात्वर्थव्यापारानधिकरणाऽऽश्रयोपस्थितिहेतुः' इति कार्य कारणमावान्तरम् । प्रकृते चेत्रस्य व्यापारानधिकरणत्वाभायान्न दोपः। प्रयागस्य कर्मत्वन्तु सम्भावितमपि न, समभिन्याहतधात्वर्थफलशालित्वस्यैव क्रियाजन्येत्यनेन विवक्षणस्य उक्त प्रायत्वात् । नैयायिकास्त्वाद्यदोपवारणाय परसमवेतत्वम् , प्रभा व्यापार ' इति योधे चैने प्रकारता, सयोगे विशेप्यता । तथाचोक्तशाब्दयोधनिष्ठा या कार्य्यता तदय च्छेन्क धात्वर्थफलनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्ध । धात्वर्थव्यापारानधिकरणविशेष्यतासम्बन्ध कारणतावच्छेदक इति कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन चैने उपस्थितेरभावाच शाब्दयोधाभाव , चैत्रस्य धात्वर्थ व्यापाराधिकरणतयोफ्तसम्बन्धेनोपस्थितेरभावादिति भाव । आश्रयोपस्थितिरिति-विभक्तिजन्याऽऽश्रयोपस्थितिरित्यर्थ सम्बन्धे व्यापारानधिकरणत्यनिवेशेन विभक्त्या आश्रयत्वेनेयाश्रयोपस्थित्या व्यापाराधिकरणत्वानधिकरणत्वयोरतत्राभानादिदमसद्गतमित्यपारतम् , पारणतावच्छेदक्सम्बन्धरयाऽऽकाद्धाभास्यतया तत्र तथात्वसम्भवात् । 'नो प्राम गच्छति' इत्यत्र विभक्त्यु पस्थिताऽऽश्रयाभिन्ने प्रामे धात्वर्थव्यापारानधिकरणविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिते सत्त्वात्तादृशबोध सूपपाद । उपस्थिती विभक्तिनन्यत्वनिवेशाद् व्यापारजन्यसयोगाश्रयो ग्राम इत्येतदर्थ के 'गम्यमानो ग्राम' इत्यादी धात्वर्थव्यापारानधिकरणविदोप्यतासम्बन्धेन शाननर्थाश्रयोपस्थिते सत्त्वेऽपि फलनिष्ठविशेष्यतानिरूपित प्रभारतासम्बन्धेन गानोधाभावानान्वयव्यभिचार । चैनश्चेनमित्यनातिप्रसङ्ग वारयति-प्रकृत इति । सम्मावितमिति-कर्मत्यासम्मयोतिविभागो नान गम्यर्थ इत्यभिप्रायेण । अपादानस्थले 'प्रयागात्काशी गच्छति' इत्यादी विभागाऽपि गम्याद्यर्थ इत्यस्य वक्ष्यमाणतया प्रयागस्य फर्मत्वन्तु न, निरवकाशत्यादपादान सझया याधात । उनप्रायत्यादिति-'तश फर्तुरीप्मितसमम्-मियाजन्यफ्लाश्रय इत्यर्थ ' इति पूर्वमन्थेनोक्त प्रायत्यादित्यर्थ । तत्र फ्ले धात्वर्थेति विशेषणरयानुत्तत्वात्प्रायपदोपादानम् । यस्नुतरतु अत्र फ्लपदस्य धात्यर्थप्रयोज्यत्वविशिष्टधातुजन्योपस्थितिविपयताऽऽश्रये सङ्केतिततया फल पदेनेव धात्वर्थत्वे राधे फ्ले धात्वर्थेति विशेषण व्यर्थमेवेति पञ्चोलिन । प्रायपदोपावातु फ्लपदेन तत्प्रतीतावपि धात्वर्थेतिशब्देनानुक्त्वाभिप्रायेण । नैयायिफमत प्रदर्य दूपयितुमाह-नयायिका इति । साधेति-चैनश्चैत्र गच्छति' इति दोपवारणाय परसमवेतत्व विशेषण मुपान्दते इत्यर्थ । परसमयेतत्यमिति-द्वितीयाप्रतित्वेन विवक्षितार्थभिन्नसमवेतध्यापारजन्य यफल ताशफ्लाश्रयस्यय फर्मत्यमिति भाव । प्रकृते द्वितीयाप्रकृतित्वेन विवक्षितचैत्रार्थप्रतियोगिकभेदस्य चरेस दर्पणव्याख्या ॐ कार्यकारणभायान्तरमिसि सामायत कार्यकारणभावकएपने उक्तातिप्रस नाऽनय प्रष्टतधारवयापारानधि करणरयेग विनय ताशायोपस्थितेहेसु यस्य वरुपमा तादृशशाब्दयोधापत्तिरिति भाव । समभिन्याहतेति प्रष्ट गर्थः । ६ उपप्रायत्यादिति 8 धाग्यविलित्याश्रयस्यात् कर्मतेत्यादिन नेत्यस्याऽदि । गमेस्ता पार्थक्येानुपा दामादुम्- प्रायेति ॐ वस्तुतस्तु पलायापारयोरित्यत्र पसरवस्य तारवयंज यरवे सति तद्धातुजन्योपस्थितिविपयस्य रूपस्य नियंचनाद(सद्ध्यापारय्यधिकरणपायरयरूपकर्मयोतियानतिप्रसङ्गे गोगविशेषणस्य पाक्येन निवेश इतिध्येय मयाविकमत दूषयितुगुप यस्यति- नेयायिफारित्यति छ ! 8 भाद्यदोषेति ॐ धैप्रश्चैत्र गति हात ·१७८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे द्वितीयदोपवारणाय धात्वर्थताज्यच्छेदकत्वं फले विशेषणं द्वितीयावाच्यमित्युपाददते । परसमवेतत्वं धात्वर्थक्रियायामन्वेति, तथैव कार्यकारणभावान्तरकल्पनात् । परत्वञ्च द्वितीयया स्वप्रकृत्यर्थापेक्षया योध्यते । प्रमा स्वात्तत्समवेतव्यापारजन्यसंयोगरूपफलाश्रयस्य न कर्मत्यम् । ग्रामप्रतियोगिकभेदवयेत्रसमवेतव्यापारजन्य- फलाश्रयत्याद् प्रामस्य कर्मत्वं सिध्यति । द्वितीयेति-'प्रयागात्काशी गच्छति' इत्यत्रेत्यर्थः । धात्यर्थताऽवच्छेदकेति-धात्वर्थताधातुजन्योपस्थितीविशेष्यता तदवच्छेदवेत्यर्थः । धात्वर्थ- विशेष्यविशेषणमिति यावत् । तथाच संयोगानुकूलव्यापारस्य गम्यर्थत्वाद् व्यापारनिष्टविशेष्यताया अवच्छेदकत्वं विशेषणीभूतसंयोगे एयारित, नतु विभागे, विभागस्य धातुवाच्यत्वाभावात् । द्वितीया. बाध्यमिति-परसमवेतत्वम् , धात्वर्थताऽवच्छेदकत्वञ्च द्वितीयार्थ इत्यर्थः । तन्मते द्वितीयायाः धर्मत्वे विधानाद् धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वस्य व फर्मतया पलस्य धातुलभ्यत्वेन 'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः'. इति न्यायेनाऽऽधेयत्यमा द्वितीयार्थः। तथाच संयोगरूपे धात्वर्थताऽवच्छेदके 'प्रयागनिरूपिताऽऽघेयत्वा- भावान द्वितीयावाच्यत्वं तदाघेयत्वस्येति भावः । तन परसमवेरात्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन धात्वर्थव्यापारेऽन्ययः । धात्वर्थतावच्छेदक्त्वस्य च म्वरूपसम्बन्धेनैव धात्वर्थफलेऽन्वयः । ननु परसमवेतत्वस्य विनिगमनाविरहात् फलेऽन्वये चैवभिन्नग्रामसमवेतफलाश्रयत्वाद्दोपतादवस्थ्य- मत आह-धात्वर्थक्रियायामिति । कार्यकारणभावेति--स्वनिष्टकारतानिरूपितविदोप्यतासम्बन्धेन परसमवेतत्वप्रकारकयोधम्प्रति भावनात्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्यभावनोपस्थितिः कारणम्' इति कार्यकारणभावान्तरमित्यर्थः । ननु परसमवेतत्वम् =भेदाश्रयसमवेतत्वम् । तच्च यत्किबिद्भेदस्य सर्वत्रैव सत्त्वात् केवलान्वयि । तथा 'मैत्रात्परश्चैत्रः' इति चैत्ररूपपरसमवेता या क्रिया तज्जन्यधात्वर्थतावच्छेदकसंयोग- रूपफलाश्रयत्वाचनस्य कर्मत्वापत्तिस्तदवस्थैयेत्यन आह-परत्वमिति-द्विवीयया स्वप्रकृत्यर्थापेक्षया यत्परत्वं तदेव बोध्यत इत्यर्थः । द्वितीययेति- इदमुपलक्षणं कर्मार्थकप्रत्ययस्य । तेन 'चैत्रश्चैत्राय गच्छति' 'चन्नेण चैत्रस्य गमनम्' इत्याद्यापत्तेः परिहारः । स्वप्रकृत्यापेक्षया-स्वप्रकृवित्वेन विवक्षितार्थापेक्षयेत्यर्थः । तेन नान्योन्याश्रयः। दर्पणव्याख्या प्रमोमालियर्थः । द्वितीयेति प्रयागात् काशी राष्ट्रति वैने 'प्रयारां राति' इति प्रयोग प्रतिरूपेत्यर्थः । * धात्वर्थताऽवच्छेदकत्वमिति & फलावच्छिन्नव्यापारस्य धारव/त्वमितिवादिना मतेनेदम् । तथाच तन्मते धात्वयं- तावच्छेदकफलशालित्वं ममत्वं द्वितीयाः पर्यवस्यति । कार्यकारणभावेति ॐ द्वितीयार्थपरसमवेतरवस्य स्वनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति भावनात्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्योपस्थितेहेतुत्वान्तर- रुपनादित्यर्थः। ननु भेदस्य कैवलाम्वयितया सर्वस्यैव परत्वेन चैत्रप्रियाया अपि मैत्रान्यसमवेतत्वात् तद्वाच्यताङ्गीकारेऽप्युक्तदोप- तावस्थ्यमत पाह- परत्वञ्चति ॐ घ्युत्पत्तिवैचित्र्यात्तु पदार्थैकदेशेऽपि परस्बे प्रतियोगितया प्रकृत्यान्वयः, प्रकृते असयोगजनकनियायां चैत्रभिन्नसमवेतत्ववाधान 'चैत्रश्चै गरछति' इति प्रयोगः । यन्त्र घोभयकर्मभ्यां मलयोः योगस्तान मानान्तरक्रियामा स्यनिष्टसंयोगजभिकायाः स्वभिगसमवेतत्वेऽपि सारप्रियायाः स्वस्मिन् पाया 'महा रयं गच्छति' इति प्रयोगः, स्वनिष्टसंयोगजमकस्वनियायां स्वभिनसमयेतत्वस्यायोग्यत्वेनामानेऽप्यपाधितस योगजनका विषयीकृष्य अभियान .

·१७९ सुवर्थनिर्णयः प्रमा . ननु द्वितीयार्थैकदेशे भेदे प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितानिरूपक्त्वसम्बन्धेनान्वये चैत्रघटीभयभेदरयापि प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धेन चैत्रविशिष्टतयोक्तदोषतादवस्थ्यम् । नच प्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्तावच्छे- दकतानिरूपितापच्छेद्यतावत्प्रतियोगितासम्बन्धेनान्वयान्नोत्तदोष इति वाच्यम , एवम् 'मल्लो मलं गच्छति' 'चैत्रो द्रव्यं गच्छति' इत्यादौ कर्मत्वानापत्तेः, तन मल्ले, चैत्रे च तादृशभेदस्यासत्त्वात् । नच द्वितीयाप्रकृत्यर्थ- निष्ठतव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनान्वयान्न दोप., प्रकृतिनिष्ठवृत्त्यविषयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- तायाः सम्बन्धत्वविरहात् तद्व्यक्तित्वस्यानुपस्थितिदशायामपि शाब्दयोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्यादिति चेन्न, भेदप्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वस्यैव द्वितीयार्थत्वाभ्युपगमात् । तथाच भेदे प्रकृत्यर्थस्य निष्ठत्वसम्बन्धेनान्वयः; प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तु धात्वर्थव्यापारेऽन्वयः, कर्मीभूतमल्लादो गम्यर्थक्रियावान्नेति भेदस्य सत्त्वेनोक्तापत्तेरभावात् । उभयकर्मजैकसयोगस्थलेऽपि क्रियाया भेदान्त क्षतिः। यदि तु फलानन्वितक्रियाया धात्वर्थे क्रियात्वेनैव प्रवेशात् 'मल्लो मल्ल गच्छति' इत्यादौ दोपतादया स्थ्यमित्युच्यते, तदा द्वितीयाप्रत्यर्थस्य तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्त्वसम्बन्धेन भेदेऽन्वयागीकारे- णोक्तदोपो निरसनीयः । 'अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यैव संसर्गत्वम्' इति नियमस्तु थन नमुपस्थाप्याभावविपयफशाब्दबोधस्तद्विषयक एच । एतेन विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्वविशिष्टसयोगादे. जनम्त्व. स्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितायच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन क्रियायामन्वयोपगमाद् भूमि प्रयाति विहगे उदासीन- निष्कियविहगनिष्ठम् 'अय विहगः सयोगजनकक्रियायान' इति भेदमादाय विहगनिष्ठसयोगजनप्रक्रिया- यास्तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया 'विहगो विहग गच्छति' इत्यापत्तिनिराकरणीयेत्यपारतम, उभय- कर्मजैकसयोगस्थले विहगो विहग गच्छति' इतीष्टस्यासियापत्तेरुक्तनिवेशेऽपि तावस्थ्यात् । दर्पणव्याख्या गेत' इत्यादाविव शाब्दबोधसम्भवात् तदर्थतारपर्येण स्व गच्छनोति प्रयोगो दुवार इति तु नाशकनीयम्, परममवेत शा- पियकस्य द्वितीयाऽधीनफलजनकत्वबोधस्य कुत्राप्यनभ्युपगमेग ताशयोधे तानसामग्या अप्यपेक्षणात् तस्याश्च प्रकृतेs- त्विात्। अथ स्वस्यापि द्वित्वावच्छिन्नभिन्नत्वात् 'स्व गरयति' इतिप्रयोगवारणाय द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेद- कावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयो वाच्य । तयाच 'चैत्रो द्रव्य गच्छति,' 'मलो माल गच्छति' इत्यादिवाश्यानाम- चैत्र-मलादिनिष्ठक्रियाया द्वितीयाप्रकृत्यर्धताऽवच्छेदकदव्यत्य-मल्लरवावक्छिन्नाभिनासमवेतत्वात् तव्यक्ति- स्वानुपस्थिनारपि शान्दबोधस्यानुभवसिद्धतया तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगितयान्वयामम्भवान्, तद्व्यक्तित्वोपस्थापक- पदाभावाच । एकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताया अन्यधर्मावच्छिमसमर्गस्बे मानाभाराध प्रतियोगिविशेपिताभावयुद्धविशिष्ट वैशिष्टयाऽवगाहित्यनियमात् । तदुक्त दीधितिकृता-'प्रतियोगिविशेपिताभायभान तु विशिष्टयैशिष्ट्योधमर्यादा नातिशेते' इतीति चेत् तर्हि क्रियान्यविभेदप्रतियोगितावच्छेदकरव द्वितीयार्थ ।भेदे प्रत्यर्थस्यावेयतयाऽन्वयान पूर्वोक्तापत्यनुपपत्ता । नसमभिन्याहारे घ नमा तात्पर्यवशाचैत्रत न गच्छता पादौ द्वितीयाप्रत्यर्थवृत्तिस्वविशिष्टतदपरार्थभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवाभावः। छविध चैत्रो माम न गच्छतीत्यादी द्वितीयाऽर्थवृत्तित्वविशिष्टधात्वर्थसयोगजनकत्वाभाव क्रियाया वोध्यते । ये तु प्रकृत्यर्थवृत्तित्वविशिष्टसंयोगादिरूपफलस्यैव जनकत्वस्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन किया. यामन्वगोपगमा भेदप्रतियोगिताबच्छेदकत्वस्य द्वितायायस्वम-तरेगाप्युक्तापत्ति मुदरन्नि, तन्मते मृत्यनियामकसम्यन्धस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतयोक्तस्थले उकसम्बन्धेन नना सयोगाभावयोगानुपपत्ति , 'परसमवेतत्वं द्वितीयार्थ.' इति दीधितिविरोधश्च । नामाण्यापति, ·१८० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा यद्वा-भेदः, आधेयत्वग्न कर्मप्रत्ययार्थः । तंत्र भेदे प्रकृत्यर्थरय पूर्ववदेवान्वयः। भेदस्य सामानाधि- करण्यसम्बन्धेन व्यापारेऽन्वयः । आधेयत्वे च निरूपित्तत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्य, माघेयत्वस्य च स्वरूप- सम्बन्धेन संयोगेऽन्वयः । तथाच 'प्रामं गच्छति चैत्रः' इत्यतः ग्रामवृत्तिसंयोगजनको ग्रामप्रतियो. गिकभेदसमानाधिकरणो यो व्यापारस्तजनककृतिमाँश्चैत्र इति बोधः । नचैवमपि 'चैनश्चैत्रं न गच्छति' इत्यस्याप्रामाण्यापत्तिः; चैत्रनिष्ठः चैत्रभिन्नसमवेतक्रियाजन्यसंयोगजनको यो व्यापारस्तस्याप्रसिद्धत्वा- दिति वाच्यम् , नन्समभिव्याहारे धात्वर्थव्यापारे । चैत्रवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य भानो पगमेनादोपात् । चैत्रवृत्तिभेदप्रतियोगितायच्छेदकत्वञ्च मैत्रत्वादी प्रसिद्धमेव । तथाच 'चैत्रश्चैत्रं न गच्छति' इत्यतः चैत्रवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववान् यः चैत्रवृत्तिसंयोगानुकूलो व्यापारस्तजनक- कृतिमांश्चैत्र इति बोध इत्यन्यत्र विस्तरः । दर्पणव्याख्या एवन्न 'चैत्रो ग्रामं गच्छति' इत्यत्र प्रामवृत्तिसंयोगजनिका मामवृत्तिभेदप्रतियोगितावरईदिका घ या क्रिया तपशु- फूल कृतिमात्र इति नैयायिकमतपरिष्कारः । अत्र प्रत्यवतिष्टन्ते-मर्थप्रसज्यप्रतिपेधस्य प्रतियोगितया क्रियाऽन्वयित्वमिति व्यवस्थापनात् कथ 'चैत्रो ग्राम न गच्छति' दस्यादौ नमः संयोगजनकत्वाभावयोधकत्वम् । उक्तव- पर्युदासः स विज्ञेयो यनोसरपदेन नम् । प्रसन्ज्यप्रतिषेधस्तु क्रियया सह यत्र न ॥ इति । यय नशांभाषः क्रियया धात्वर्थव्यापारण प्रतियोगितया सग्यद्धी भक्तीत्युत्तरार्थिः। तस्मात् तिडन्ते नमस- मभिन्याहारे क्रियाप्रतियोगिकाभावबोध एवं न्याय्यः, नतु क्रियायां फलाभावस्य विभक्तोंभावस्य वा प्रथमान्तार्थे चा तिर्थाभावस्य, क्लप्तकारणविरहादिति । अत्र वदन्ति-यद्धम्मावच्छिन्ने पदमावच्छिनत्व येन संसर्गेण नमसमभिन्याहारे प्रतीयते तद्धावरिछने सब- समावछिनस्य तत्संसर्गावच्छिाप्रतियोगितामाभावो नन्समभिव्याहारे मुद्यते इति सक्रलोशनुभवसिद्धोऽयमर्थः । 'प्रतियो- ग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमो' इति वदता दीधितितोपनिबद्धः । एवज चैत्रो ग्राम गच्छत्तीत्यत्र ननसमभिव्याहारे प्रियायां द्वितीयोऽवृत्तित्वविशिष्टसंयोगजनकत्वस्य योधात् तत्सममिव्याहारे तत्र तदभावस्य बोधो जायमानः केन धारणीयः। मध कारणामावः, नमर्थाभावप्रकारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्धेन शाब्दबोधे प्रतियोग्यन्वययोग्यार्थोपस्थिते हैं सुतया तस्यान क्रियायां सत्वात् । मत नगर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन बोधे धातुजन्यभावनोपस्थितेहेतुता, 'म गच्छति' इत्यादिवाश्यानामनामाण्यापत्तेः, चैप्रकर्मकचैनकर्तगमनक्रियारूपप्रतियोगिनोऽप्रसिधा नत्रा सदभावस्य बोधयि- तुमशस्यत्वात् । मन्मते तु नमर्तृकनियायां चैत्रवृत्तिसंयोगजनकत्वेऽपि चैप्रवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तस्यामसत्वेन मला सदभावस्य प्रत्यायनात् प्रामाण्योपपत्तेः । अत एव परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वमप्यावश्यकम् । नच स्वन्मतेsपि नस्या- कमस्यात् क्थं तद्वाचकाद् द्वितीयोपपत्तिरक्तस्थले इति वारयम, मैग्रो गच्छति चैत्रम् न चैत्र इत्यत्र मैग्रक्रियाऽवरिछनप्रति- योगिताम्मेदवरवतीयसयोगानयरवयोरुभयोद्वितीयार्थ योरवाधेन तदुपपत्ते । अधिक्रममे घश्यते । नस्मायनो गच्छतीरयादौ यो न कर्मेति व्यवहाराच, सर्वथा कर्तृव्यात्तधात्वर्थप्यापारप्रयोज्यतम्यधिकरणधायक- लाभय कमवं निर्याच्यम् । रान करव्यागारयोर्धानुलम्मायेऽपि धृत्तिर भेदप्रतियोगितावच्छेदकरवपस्यसिते धैयधि. करण्ये च दिनीपाद शनिरनन्याम्यवान स्वीकरणीयेति; प्रकृतमनुसरामः ।

·१८१ । - सुवर्थनिर्णयः तथाच 'चैत्रस्तण्डुलं पचति' इत्यादौ तण्डुलान्यसमवेतन्यापारजन्यधात्यर्थताऽयच्छेदकविनिति- । शालित्वात् तण्डुलस्य कर्मता । शान्दयोधस्तुतण्डुलसमवेतधात्वर्थतापच्छेदकविक्रित्यनुकूलतण्ड. लान्यसमवेतक्रियाजनककृतिमांश्चैत्र इत्याहुः, तन्न रोचयामहे, परसमवेतत्वादेगौरवेणावाच्यत्वात् । अतिप्रसङ्गः किम् द्वितीयायाः, शाब्दयो. घस्य वा ? नाघः, तावद्वाच्यकथनेऽपि तत्तादवस्थ्यात्, 'गमयति कृष्णं गोकुलम्' इतिवत् 'पाचयति कृष्णं गोपः' इति द्वितीयाऽऽपत्तेः, 'तण्डुलं पचति चैत्रः' इतिवत् 'तण्डुलं पच्यते स्वयमेव' इत्यापत्तेश्व, प्रभा 'चैत्रेण प्रामो गम्यते' इत्यतश्च चैत्राऽऽश्रयको प्रामप्रतियोगिकभेदसमानाधिकरणो यो व्यापारस्तत्प्रयो- ज्यसंयोगाश्रयो ग्राम इति बोधः । इत्थन्च न 'चैत्रश्चैत्रं गच्छति' इत्यापत्तिः । नापि 'मलो मलं गच्छति' 'चैत्रो द्रव्यं गच्छति' इत्यादेरसिद्धिः । तथाच 'द्वितीयाप्रकृतित्वेन विवक्षितं यत्पदं तदर्थप्रतियोगिकभेदा. धिकरणवृत्तिक्रियाजन्यधात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्वं कर्मत्वम्' नैयायिकमते फलितम् इत्याशयेनाह-तथाच चैत्र इति । शाम्दयोध इति-अत्र धात्वर्थतावच्छेदकेत्युक्तिर्विष्ठित्तेर्धातुशक्यत्वद्योतनाय, नतु तेन रूपेण शाब्दयोधे भानम् , अननुभयाद् गौरवाच । तन्नेति-तत् =परसमवेतत्वादेर्द्वितीयायाच्यत्यम् । रोचयामह इति-अस्य ताफिकेभ्य इति, वयमिति च शेपः । तावद्वाच्येति-तावान् = परसमवेतत्वादिघटिती यो वाच्यः = शक्योऽर्थः तस्य कथने ऽपि = कर्मपदेनोक्तावपि । तदिति-तस्य = अतिप्रसद्गादेस्तादवस्थ्यात् %D तथैव स्थितेः। पूर्वोक्तातिप्रसङ्गस्योक्तरीत्या यारितत्वादतिप्रसङ्गान्तरमाह-पाययति कृष्णमिति-अयोग्ये कृष्णे स्वभिन्न ( कृष्णभिन्न ) प्रयोजक (गोप) समवेता या संयोगानुकूलव्यापारानुकूला प्रवर्तनारूपा णिजन्त. धात्वर्थकिया तजन्यधात्वर्थताऽयच्छेदकीभूतं यद् गम्यर्थव्यापाररूपं फलं तच्छालित्वरूपकर्मत्वसत्त्वाद् द्वितीयाऽऽपत्तिरित्यर्थः। ननु 'गतियुद्धि' इत्यादिसूत्रोपात्तातिरिक्तधातुप्रकृतिकणिज्यिपये प्रयोज्यस्य कर्मत्याविषक्षाया बोधना. भायमविप्रसङ्ग इत्यत आह-तण्डुलं पच्यत इति-तण्डुलम्' इत्यापाद्यमानद्वितीयान्तपदघटितयाच्छिक याक्यमेतत् , नतु तादृशं पदं साधु, वैयाकरणनये कर्मणः कर्तृत्वविवक्षया धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वेन परत्वात् करीसंशया कर्मसंज्ञाया याधात् । यगादिकन्तु कर्मणः कर्तृत्वविवक्षयाऽत्र फर्तरि ठटः सत्त्वेऽपि भवत्येय, दपणव्याख्या ॐ विछित्त्यनुकूलेति * इदं तण्डुलान्यसमवेतक्रियाऽन्वयि । यथाश्रुतं दुपयति- तन रोयचामहे इत्यादिना । ननु परसमवेतस्वस्य द्वितीयार्यत्वं विनाप्रतिप्रमशानिरासाद् गौरवं न दोपायेत्यत आह- अतिप्रसङ्ग. किमिति 8। तावदिति ॐ परममवेतक्रियाजन्पधारमंताध्यच्छेदकाल शालिस्वरूपकमवस्य द्वितीयार्थस्वस्वीकारेऽपि द्वितीयाऽतिप्रसङ्गस्य तादवथ्यादित्यर्थः। तमेगह-गमयति कृष्णमित्या. दिना * । ॐ द्वितीयापत्तेरिति १ द्वितीयोत्पत्तायुक्तमत्वस्य तन्त्रत्वे, 'गमयति गोकुल कृष्णम्' इत्यत्र गिजपनि. रूपितनिरुक्तकमरवस्येव पचिप्रकृतिकणिजयंकमस्वस्य कृष्णे सत्येन पाचयायादिप्रयोगेऽपि प्रयोज्यकर्तृवाचकाद् द्वितीयारत्तरतः संशाया एव द्वितीयोपत्तो प्रयोजकताङ्गीकरणीया। एवञ तत एवातिप्रसनभने कृत तम द्वितीयारामपेति भावः। ननु तादृशकर्मस्वमेव द्वितीयानियामकम् । निरुतस्यज्ञे कृष्णे तस्सवेऽप्युपात्तम पर्यायतिरिगिजन्तवाद्योग "गतिबुद्धि" इति सूत्रेग तदविवक्षायोधनाचौतापसिः, वियनाया एव विमास्युत्पत्ती नियामनाया वश्यमागवादन आइ- * तण्डुलं पच्यत इति तण्डुले भवदुहितोयानियामकरस्य सावधापत्तिः, मम्मते मु कपिंचया कर्मसंज्ञाया ·१८२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे विक्लित्त्यनुकूलतण्डुलान्यसमवेताग्निसंयोगरूपधात्वर्थाऽऽश्रयत्वात् । शाब्दबोधातिप्रसङ्गोऽप्युक्तरीत्यैव परसमवेतत्वस्य शक्यत्वेऽपि परत्वस्य, परसमदेतत्वस्य च इष्टान्वयलाभायानेकशः निरस्तः, प्रमा तत्र "फर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इत्यतिदेशेन फर्मप्रत्ययप्रयोज्यकार्यस्यातिदेशात् । नचातिदेशवलाद् द्वितीयाऽपि स्यादिति वाच्यम् , एकगतानेकशक्त्योर्मध्ये एकस्या उक्तत्वे उभयोरप्युक्तत्वमिति सिद्धान्तात् । तदुक्तम्- "प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिर्गुणाश्रया प्रधानमनुरुध्यते ॥१॥ प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तद्वद्नुक्ताऽपि प्रतीयते" ॥२॥ इति । नच तण्डुले .परसमवेतनियाजन्यफलाभावान्न द्वितीयेति वाच्यम् , अग्निसंयोगस्यापि पन्यर्थतया तण्डुलभिन्नकाष्ठरत्त्यग्निसंयोगरूपक्रियाजन्यफलाश्रयतया द्वितीयापत्तेः सुवचत्वात् । धात्वर्थाश्रयत्वादिति- णिजन्तधात्वर्थक्रियाजन्यपधात्वर्थविकृित्त्यनुकूलव्यापाररूपफलाश्रयत्वादित्यर्थः । धात्वर्थाश्रयत्वादित्युक्त्या फर्तृसंज्ञाया अवस्थितिः सूचिता। 'अमिसयोगो धात्वर्थतया विवक्ष्यसे' इति वक्ष्यमाणाभिप्रायेणेद दूपणम् । फर्म कर्तरि फलमात्रस्य; विछित्त्यनुकूल कर्ममात्रवृत्तिव्यापारस्य वा धात्वर्थत्वमिति मते नेद दूपणम् , ताकिकमते उभयत्रापि तण्डुलनिष्ठस्य फलमानार्थस्य, तजनकतण्डुलमात्रवृत्तिव्यापारस्य या धात्वर्थतावच्छेदकफलत्या- भावात्। तण्डुलान्यसमवेतेति-तण्डुलान्यकाष्ठसमवेतेत्यर्थः । उक्तरीत्ययेति-विपरीतव्युत्पत्तिमतां तथा योधस्येष्टापत्तिरोत्येत्यर्थः। यदि तु नेष्यते शाब्दबोधस्तदा 'द्वितीयाप्रत्यर्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता. सम्पन्धेन शाब्दयोधम्प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन धात्वथव्यापारानधिकरणाश्रयोपस्थिति. सहकारिकारणमिति रीत्येत्यर्थः। प्रकृते तण्डुलस्य कर्तृत्वापपत्तये धात्वर्थव्यापाराश्यत्वस्याप्यावश्यकतयोक्तापत्तिनिरसनोया । ननु फर्मकर्तृप्रत्ययस्थले फर्मण एष कर्तृत्न फलव्यधिकरणव्यापारस्याविवक्षा, फलसमानाधिकरणब्या- पारस्य च विवक्षाऽभिप्रेता "फलव्यापारयोर्धातुः" इत्युक्त्या फल व्यापारश्च पृथगैव धात्वर्थस्तथाच फलस्य धात्यतावच्छेदकत्वाभावानोक्तदाप इत्यत आह-परसमनित्यस्येति । परत्यम्-'द्वितीयाप्रकृत्यर्थप्रति योगिकमेव नान्यप्रतियोशिकम् । रयान्वयेति-धात्वर्थवाऽवच्छेदकस्य फले, परसमयेतत्वस्य धात्वर्थकियायाम् , द्वितीयाप्रत्यर्थस्याऽs. धेयत्वे परत्वे चेष्टान्वयलाभायेत्यर्थः । दर्पणव्याख्या पापा सदापत्तिरिति भावः ! सण्डलाम्यसमवेते पनेन परसमतिक्रियाजन्यस्वं विहितास्तीति योधितम् । भावभय- स्वादिस्यनेन कसासवमावेधते । ॐ उफरीत्यैवेति ः सथायुरपमानामिन्यायुरोपैयेत्यर्थ., धावण्यापारनधि- करणाप्रपोपस्थितिरूपहायमायादिति मावः । ननु मास्मन्मोऽधुकरयोगापतिः, तत्र पापारयेनेव, फलस्य मानानी. फारेश मण्डलस्य धापनाकालालिवामागत, निएमयामोऽपि व्यापारगागांपरपोरोपेग फरय प्यापारतापा स्थीगराचस्यतो दूपान्तरमार- परसमेतत्वस्येति । एसइष्टान्ययेति इएस्य - प्रसपर्यस्य प्रतियोगितामयम्झन परसम विपरदे पर पासा. गया कियापामयपरम समापमानापेयर्थः । अनेश इवि BUREATREATRI प्रति रितीयाधी.

·१८३ सुपर्थनिर्णयः कार्यकारणभावाभ्युपगमे गौरवान्तरत्वादिति स्पष्टं भूपणे एतच्च सप्तविधम्- निर्वय॑श्च विकार्यश्च प्राप्यञ्चेति त्रिधा मतम् । तचेप्सिततमं कर्म चतुर्दाऽन्यत् कल्पितम् ।। औदासीन्येन यत् प्राप्यं यच कर्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यच्चाप्यन्यपूर्वकम् ॥ इति वाक्यपदीयात् । प्रभा फार्यकारणभावेति-'द्वितीयार्थधात्वर्थतायच्छेदयत्वनिष्ठप्रयारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्धेन शान्द- युद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति धातुजन्यफलोपस्थितिः कारणम्'; परसमवेतत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वायच्छिन्नम्प्रति क्रियात्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्योपस्थितिः कारणम्'; द्वितीयाप्रकृत्य- निष्ठप्रकारतानिखपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वायच्छिन्नम्प्रति द्वितीयार्थाऽऽधेयत्वोपस्थितिः, द्वितीया. र्थपरत्वोपस्थितिश्च कारणम्' इत्येव कार्यकारणभावकल्पने गौरवान्तरत्यादिति भावः । ननु शाब्दिकनयेऽपि द्वितीयार्थाऽऽभयस्य फ्ले, फलस्य च व्यापारांशे प्रकारतया कार्यकारणभापयिष्य स्यावश्यकतया साम्यमेवेति चेन्न, भयन्मते (नैयायिकमते)ऽपि द्वितीयार्थाऽऽधेयत्वस्य फले, तस्य च व्यापार प्रकारत्वमादाय कार्यकारणभावकल्पनया साम्येन पूर्वोक्तकार्यकारणभावाधिक्याक्षतेः । 'विशेषज्ञानश्च सामान्यज्ञानपूर्वकम्' इतिनियमेन सामान्यप्रकारक्ज्ञानस्य विशेषरूपेण जिज्ञासाहेतुत्याद्वि- शेपरूपेण ज्ञानेच्छायां प्रसङ्गसङ्गत्त्या कर्म विभजते-एतथेति-ईप्सितं कर्म निर्वादिभेदेन त्रिधा । तदाह- निर्यमिति । तत् = क्रियाजन्यफलशालिकर्म द्विविधम् ईप्सिततम् , अनीप्सिततमश्च । ईप्सिततम फर्म निर्वय॑म् , विकार्यम् , प्राप्यश्चेति विधामतम् । अन्यत्तु =अनीप्सिततमम् कर्म तु । चातुर्विध्यमाह:- औदासीन्येनेति-औदासीन्येन प्राप्यम् = तृणादि । अनीप्सितम् विपादि । संशान्तर:- अपादानादिभिः, अनाख्यातम् = 'अकथितञ्च' इति सूत्रविहितम् । अन्यपूर्वकम् ='अधिशीड्' 'क्रुधनुहोः' इत्यादिसून विहितम् । दर्पणन्यास्या नाधेयत्वोपस्थितेरिव तदधीनपरसमेवनत्योपस्थितेः प्रकारतासम्बन्धेन, एवं परसमवेत वप्रकारकादि प्रति भानुजन्योपस्थित. यापारस्वावश्छिम विशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वकल्पने चातिगौरवादित्यर्थः । मन्मते नु फलप्रकारकताम्दयोधातदेवनाम्या- पारोपस्थितिविषयग्यापारांने द्वितीयाप्रकृस्यर्थावृत्तिरववैशिष्ट्यनिवेशेनैव नातिममङ्ग इति भावः । ननु मैग्रश्च परस्परं गररतः' इत्यादौ धावव्यापारस्य द्वितीयामायभवृत्तिदात् सन फानन्यय प्रसङ्गोऽन भाह- स्पष्टमिति स तथाच द्वितीयामप्रत्यर्थावृत्तीन्यनेन द्वितीयाप्रकृत्यर्यवृत्तिमेवप्रतियोगिताध्यच्छेदकरदस्याविचक्षणात् 'परस्परं गच्छतः' इत्यादौ प्रियायाः परस्परावृत्तित्ययाधेऽपि परस्परनिष्ठभेदप्रतियोगितापधेदकायस्यादापाल पलान्यात पत्तिरिस्यादि सनोपमिति । हििवभागमाह- तच्चेति ६ नियाजन्यमाऽऽश्रयरूपं कर्मत्पर्यः।

·१८४ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे यदसजायते सदा जन्मना यत्प्रकाशते । तन्नित्यं विकार्य तु द्वधा कर्म व्यवस्थितम् ।। प्रभा निर्वादीसितकर्मणो लक्षणमाह-यदसदिति-इदं नैयायिकमतेन, तैरसतः कार्य्यस्योत्पत्तिस्वीका- रात् । सद्वेति-साख्यमतेनेदम् , तैः सत एव आविर्भाव-तिरोभावस्वीकारात् । जन्मना आविर्भा वकसामग्या । प्रकाशते आविर्भवति । निर्यमिति-निर्वय॑ते-निष्पाद्यते यत्तन्निवर्त्यम् । एवञ्च यन्त्र विशेषप्रयोज्योत्पत्तिमत्वम्' निर्वय॑त्वं लब्धम् । यथा 'तण्डुलं पचति' इत्यत्र तण्डुलरूपं कर्म । नच 'तण्डुलान ओदन पचति' इत्यत्रोदनरूपविकार्येऽतिव्याप्तिः, प्रकृतिवाचकपदासमभिव्याहृतपदोपस्थाप्यत्वे सति यनवि- शेषप्रयोज्योत्पत्तिमत्त्वस्य तल्लक्षणत्वात् । प्रकृते च ओदनस्य प्रकृतिवाचकतण्डुलपदसमभिव्याहृतोदनपदो. पस्थाप्यत्वात् । तदुक्तं वाक्यपदीये- "सती वाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी। यस्य नाऽऽश्रीयते तस्य निर्वय॑त्वं प्रचक्षवे" ।। इति ।। 'घटं करोति' इत्यत्र यस्य =घटस्य कर्मणो मृपा प्रकृतिः सत्यपि परिणामिनी नानीयते =परिणा- मित्वेन यदा न विवक्ष्यते तदा घटस्य निर्वयत्वं प्रचक्षते । 'भस्म करोति' इत्यत्र यस्य भस्मरूपस्य कर्मणः प्रकृतिः काटरूपा भम्मदशायामविद्यमाना एव यस्य =भस्मरूपस्य कर्मणः परिणामित्वेन नानीयतेन विवक्ष्यते तदा अस्य निर्वय॑त्वमेव । एवञ्च प्रकृतेः परिणामित्वेनाविवक्षायाँ निर्वयत्यम्, परिणामित्वेन विवक्षायाश्च विकार्यत्वम् इत्येकस्यापि कर्मणो विषक्षाभेदेनोभयं वक्तुं शक्यमिति भावः । विकार्यमिति- कार्यकाले विद्यमानाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामित्वेन विवक्ष्यते तदा कर्मणो विकार्य्यत्वम् । दर्पणव्याख्या ॐ यदसज्जायत इति असल्काय्यवादमवलम्ब्य । सदेत्यादि तु साइयमतेन । प्रकाशत इत्यनन्तरम्- "प्रकृतेस्तु विवक्षायां पिसय कैश्रिदन्यया । तन्निरयम्" इत्येव पाक्यपदीयपाठ, अन्यथा सामान्यधर्मेण अलक्षितस्य विकाय्यस्य विशेष्यरूपेण प्रदर्शनेऽर्थान्तर- तापसे । तदर्थस्तु कैश्चित् प्रसिद्धराचाय्य. प्रकृतिविवक्षायां निप्पाचं विकार्यमित्युच्यते । अन्यथा तदविवक्षायां तसिप्पा नियमिति तदर्थः । तन घटं फरोतीत्यादी सत्या भपि मृदादिप्रकृतेः परिणामित्वेनाविवक्षा। भरम फरोतीत्यादी स्वसत्या एक तस्यास्तत्वेन सा। यद्यपि निवर्यते = निष्पाद्यते इति व्युत्पत्या नियंत्वं सप्तुलानोदनं पचतीत्यादावोदनादी विकार्यकम्र्मण्यप्पस्ति तपापि प्रकृतिवाचकपदासमभिव्याहतपदोपस्थाप्यस्वे मति निप्पायत्वरूपपारिभापिकनिवर्यत्वस्य विवक्षणास दोपः॥ तदुक्तम्- सतीधा विद्यमाना प्रकृतिः परिणामिनी। परय नाऽऽीयते तरम निरयल प्रचक्षते ।। इति । यस्य विकृतिकर्मणः, माधीयते न प्रयुज्यते, न विवक्ष्यत इति यावत् । अन्यत् - उसाधम् । विकार्य न्विति 8 तलक्षणं तु प्रतीयमानप्रकृतिवितिभारकावे मवि त्रियानियोविशिष्टासस्योत्पायन्यतरफलशवम् । घटं करो- ती'यादिनिर्म कियानिर्वाछोरपतिमस्यपि प्रकृतिविरतिमावामानासातिसरः । निम्मंगस्ताराविशिशसावाद् विति. फर्मगन सासरपरयायपरवालक्षणसति । ईसस्थलं फलस्यप्रयोजकच्याशरावरयं धातोरावश्यकम् । उITN माम्पे-- 'गपतिः' इति, भग्यफ्लेवग्यापारायंत्रावर दानानर्थक्यसमात् ।

·१८५ सुवर्थनिर्णयः प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चिद् काष्ठादिभस्मवत् । प्रभा विकार्य कर्म द्वधा व्यवस्थितम् । तस्य द्वैविध्यमाह-प्रकृत्युच्छेदेति-प्रकृतेः = कारणस्य उच्छेदः = नाशः । स च अत्यन्ताप्रतीयमानप्रकृतिस्वरूपफलकः , तेन सम्भूतम् = उत्पत्तिशालि। • इदश्च काष्ठादिभस्मवदित्यन्वितम् । काष्ठादिभस्मयदिति समस्तपदम् । यत्तु 'काष्ठादि' इति पृथक् पदम् , नतु भस्मना सह समासः, समासे काष्ठस्य तुरीयकर्मतापत्तेः। तन्न, असमासे एव तुरीयतापत्ते पात् । तथाहि-'काष्ठादि' इत्येकम् , 'भस्म' इत्यपरम् , 'सुवर्णादि' इत्येकम्, 'कुण्डलम' इत्यपरमिति पञ्चोलिनः । मम तूभयोः काष्ठ-भस्मनोर्विकार्यत्वमेव । दर्पणव्याख्या पोतु-"वयर्थः पचि." इति भाप्याद् विक्कदनं निवर्तन च परयः, 'तण्डुलानोदन पचति' इत्यस्य 'तण्डुलान् विल्लेदयनोदनं निर्वतयति' इति विवरणात् । तथाच प्रकृते तण्डुलाश्रयविक्लित्यनुकूलव्यापाराश्रयानयक मोदनाश्रयकोरपायनु- कूलो व्यापार इति बोधः । एवं 'काष्ठं भस्म करोति' इत्यादावप्यूयमिस्याहु.। तदसत् , भावनाप्रकारकयोधे हेनुत्पेन कृसायाः कृद्धात्वन्य तरजन्यौपस्थितेविशेष्यतासम्बन्धेनाख्याताऽभापेन पदावोधासम्भवात् , एकयैव क्रियया फलद्वयोत्पत्तिसम्भवेन तदाक्यजन्यबोधस्य व्यापारद्वयविषयकस्वकरूपनानौचित्यादा- यातशब्दानिवृत्तभेदाया एव क्रियाया अवगमादिति रूपप्सूत्रीयकैयटाय। किञ्च पचेव्यापारद्वयार्थकत्वे नव्यमते प्रियायां द्वत्याबाधेन 'चैनो तण्डुलान् भोदनं पचत' इति द्विवचनापत्तिर्दुारा । वस्तुतस्तु विरूदनम् - विक्लित्तिः, निर्वर्तनम् = उत्पत्तिव, उक्तपदयोर्भावल्युपन्तत्वात् । तथाच फलद्वयानुकूल एक पुव च्यारों धात्वर्थतया भाष्यकरसग्मतः। व्यागरद्वयार्थकन्योक्तिस्तु केपाञ्चिन् तत्पदयोर्णिजन्तप्रकृतिकल्युदन्तत्वभ्रमनि- पन्धनैवेत्यवधेयम् । यापि विकायं द्वधा-प्रकृतिविकृतिधेत्येव चतुमुचितम्, तथापि विकृति विध्येऽवगते प्रकृतावपि विकार्यत्वं शातप्राय भवतीत्याशयेन तदनुक्त्वैव विकृतिकर्म विभजते- प्रकृत्युच्छेदेति एतेन कियानिशाभावः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वं प्रकृतिकर्मत्वमिति ध्वनितम् । काशान् कटं करोति' 'कुसुमानि सर्ज करोति' 'सुवर्ण कुण्डलं करोति' 'मृदं घटं करोति' 'काष्ठं भस्म करोति' 'तण्डलानोदनं पचति' इत्यादी क्रियानि यो यः पूर्वभावविशिष्टकाशकाष्ठादिप्रतियोगिकाभावो विशिष्टासवरूपस्तत्मति. योगितावरछेदकवैशिष्ट्यवस्वं काशकाष्ठादेरिति तत्तरप्रकृती लक्षणसङ्गतिः । सर्वत्र विशिष्टाभावप्रतियोगिनि ताशप्रतियोगिता वच्छेदकवैशिष्ट्यसत्वादतिप्रसङ्गवारणाय क्रियानिोिति प्रकृतधात्वर्थव्यापारनिर्यासार्थकम् । कचित् काटतण्डुलादिधर्मि- नाशादेव विशिष्टाभावो भस्मौदनादिसम्पादकः ।. कचिद्धर्मिणः सत्वेऽपि कटस्रगादिसन्दर्भविशेषविरहरूपपूर्वभावविशिष्टा- सत्वं कटसन्दर्भादिनिष्पादकं क्रियातो निर्वहति । कसम्भूतमिति प्रकृतिनाशप्रयोज्योत्पत्तिमदित्यर्थः । इदन भस्मवदित्यन्वयि 'काष्टादि' इति पृथक् पदम, अन्यथा । काष्टसुपर्णादेस्तुरीयतापत्तः । ॐ भरमवदिति के तत्तौल्येन धर्तमानमन्यदपि विकारजातमित्यर्थः । सादृश्यन्न प्रकृतिनाश प्रयोज्योत्पत्तिमायेनैव । एवमप्रेऽपि । तथाच प्रकृतिविकृतिभावापनकाष्टमस्मादिविकार्यमित्यर्थः पय॑वस्यति । एवञ्च का; भस्म करोति' इत्यग्न करोते: ( प्रतियोगित्वविशिष्ट ) नाश उत्पत्तिश्च फलद्वयम्, तदनुकूलन्यापारश्वार्थः । नारी प्रतियोगि- तया काष्टस्योपत्ती भस्मन आधेयतयाऽन्वयात् काष्ठप्रतियोगिकनाशानुकूलो भस्मोत्पादको वर्तमानो ब्यापार इति बोधः । एवं 'तण्डुलानोदर्न पचति' इस्यादावपि । नैयायिकास्तु-'तण्डुलानोदनं पचति' इति विकार्यस्थले प्रकृतिकोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थ । विकृतिकर्मोत्तरद्धि- ·१८६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे किञ्चिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ॥ . प्रमा किञ्चिगुणान्तरोत्पत्त्येति-प्रतीयमानप्रकृतिविकृविभावकत्वे सवि पूर्वकालिकावयवसंस्थानविजाती- यावयवसंस्थानविशिष्टत्वम् , विलक्षणोत्पत्तिमत्त्वञ्चैतदन्यतरवत्त्वरूपं विकार्यकर्मत्वम्' । 'काष्टम् सुवर्णञ्च प्रकृतिः, भस्म कुण्डलश्च विकार इति प्रकृति-विकृतिभावः भस्मनि, कुण्डले च वर्तते । एवं सुवर्णे यादृशं विकारात्पूर्वमवयवसंस्थानमासीत् ततो विजातीयमवयवसंस्थानवैशिष्ट्यं कुण्डले जातम् , तथा प्रकृत्युच्छे. दपूर्वकविलक्षणोत्पत्तिमत्त्वश्च भस्मनि सम्पन्नमित्यन्यतररूपषत्त्वादुक्तलक्षणमुपपन्नम् । एतादृशस्थले कृबर्थश्व विकारपूर्वकोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपः । काशिकाकारास्तु-काष्ठसुवर्णयोरेव विकार्यकर्मत्वम् । भस्मकुण्डलयोस्तु निर्वय॑त्वमेवाहुः । तन्मते 'काष्ठ भस्म करोति' इत्यतः 'काष्ठं विकुर्वन् भस्म उत्पादयति' इति बोधः। एवं 'सुवर्ण कुण्डलं करोति' इत्यतोऽपि 'सुवर्ण विकुर्वन् कुण्डलमुत्पादयति' इति च वोधः। इयान विशेषः पूर्वत्र उच्छेदरूपी विकारः । द्वितीये आकार- विशेषात्मकः। दर्पणव्याख्या तीयायाश्चोत्पादकत्वम् । तण्डलाधन्वितं नाशकत्वं च पाकेन्वेति । ओदनान्वितोत्पादकत्वस्य नाशकरवविशिष्ट पाकैऽन्वयः । नाशे घोत्पत्त: प्रयोजकत्वमुद्देश्यविधेयभावमहिम्ना भासते । तेन पाक्स्य तण्डुलारम्भसंयोगनाशकावेऽपि 'मयोगमोदन पचति' इनि न प्रयोगः, मण्डलारम्भसंयोगनाशस्यौदमोरपती तण्डुलनाशनान्यथासिद्धतया अप्रयोजकत्वात् । घस्तुतस्तु विकृतिकर्मासममिम्याहते 'तण्डुल पंचति' इतिवत् 'संयोगपचति' इति प्रयोगवारणाय नाशद्वारा नाशवावमेष द्वितीयार्थी पाग्य इति प्रकृते प्रयोज्यप्रयोजकमावामानेऽपि न क्षतिः । तथाच तण्डुलनाराक ओदनोत्पादको यो व्यापार• स्तदनुकूलकृतिमानिति बोधः । इतस्थले च वारयातेन प्रकृतेः कर्मस्वमेवाभिधीयते । अत एव 'काष्टानि भस्मराशिः नियन्ने' इत्यादी कारपदममानवचनरवमाख्यातस्य, नतु भरमादिविकारवाचकपदसमानवधनस्वम्, भावनान्वयिनि सस्या. न्धयनियमात् । गनु प्रभानामधानकर्मवाधकर्मपदसममिय्यादतनी-वहादि (दुहादि) प्रतिककर्मारयातस्यैवाप्रधाने दुरा. दीनाम् 'प्रधाने मोहरप्यहाम' इत्यनुशासनात् कर्मवद्वयानभिधायनरवानियमेन मते यमस्यायम्येय तुल्यतया पिरतिगत- कर्मत्वस्यापि एकारेणाभिधाने बाधकाभावः । भारयातस्य विकृतिसमानयघनत्वप्रसङ्गस्तु- "गूखाति पापकः सदस्यां प्रकृर्षिौन हि"। हरपनुशासनसिद्धविकृतिमदण्यान्पयदि प्रति प्रकृतिसष्ट्रस्यान्ययपरत्वेनागृहमाणान्यातजम्योपस्थिते तस्ययप- नपा निरसनीयः। षयमन्यथा "भरमीगपन्ति कामानि" इत्यादिप्रयोगा इति पेन , 'घटपटी येते' एमा द्विस्यस्ययोमयसाधारणविशेष्यतावरणेदकापरिपपेन विकारविशरिणोपोरेवारयातापियाये पास्यभेदापतः । नपेटापत्तिः, तथा सति 'पाठं नास्यते - भरम नियस' इति धारय मयोपस्येय 'का वियते' इति पापयजयोधस्यापि मरम सावितिरम्पविकृतियेति संशयनिय तकरयानुपएस:, समूहालम्पनयोधन नग्यापिरोपेग काष्टमस्मनोः प्रकृतिविनिमायायोक्वारयादयामान । गापाकवाक्यता प्रत्यये प्रयोग्यप्रयोगरमागरप विशिष्टाययविपक्षानिपमेन एाभ प कर्मप्रायपस्यपि या विधापा मिपमवतादेय मापन भामनि कामो. दापोम्पोत्पत्तिकावरूपकाष्टविनिवस्य लाभान । मर विशतिपाहार मितीमापतिः,सारेण वितिमंदरपामियाने पि कमतरताseerat ताप पियाम्पुपगमेनेव दिनापायापसम्मान, प्रातिपदिकायोप्यतया कर्मचारिविक्षारायगीमामा भरम ·सुवर्थनिर्णयः १८७ क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते । प्रभा प्राप्यलक्षणमाह-क्रियाकृतेति-'क्रियाप्रयोज्यो योऽसाधारणो धर्मस्तत्प्रकारकप्रतीतिविषयतानाश्रयत्वे सति फलाश्रयत्वं प्राप्यकर्मत्वम्'। यथा 'रूपं पश्यति' इति । अत्र चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानानुकूलो व्यापारी दर्पणव्याख्या भचैवम् 'घटः करोति' इत्यापत्तिः, कर्मत्वान्तरविशेषणतानापनक्रियायां क्रियान्तरकर्तृत्वविशेष्यतापनार्यकस्यैव कर्मता- संसर्गेण मानाभ्युपगमात् । अत एव 'काएं भस्मराशिः करोति' इति न प्रयोगः, भस्मराशे क्रियान्तरकर्तृत्वविशेष्यतानापन्न- स्वात् । उपपद्यते च पश्य मृगो धावति' इत्यादि। प्रकृते च 'नीलो घटो भवति' इत्यादायसाधारणधर्मरूपभयने नीलादेराधेयस्वरूपकर्त्ततासम्यन्धेनान्वयवद्व्युत्पत्ति- चिभ्येण प्रकृतिकर्मत्वविशेषणतापनायां कृधास्वधंतो भस्मादिरूपविकृतिकर्मणः मतासम्बन्धेनान्वयोपगमेन एक्याक्यायो- पपरयोक्तसंशयनिकत्वोपपत्तेः । तथाचोत्पादकत्वेन भस्मसम्बन्धिकृतिप्रयोज्यनाशप्रतियोगीनि काटानीति 'पाष्टं भस्मराशिः प्रियते' इति वाक्यजो बोधः । सम्बन्धस्य प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया अविवक्षणादेच न तन्त्र पश्यपि । एव "मृदो न घटो न" इत्यत्रापि प्रकृतिविकृतिभावस्थले कर्मस्वान्तरविशेषणतानापनधारवर्यान्वय्यर्थयोधने द्विनी- यायाः साधुत्वमिति नियमोपगमे नोक्तस्थले द्वितीयाप्रसङ्गः, नापि 'दुयते गोः क्षीरम्' इत्यादी तदनुपपत्तिः । एवमेवरया- वरिष्ठन्ने द्वित्वावच्छिनारोपस्थलेऽपि 'एको द्वौ ज्ञायते' इत्यादी आरोप्यविशेष्यवाचक्समानवचनत्वमारयानस्य । प्रपुज्यन्ते घ कवयः --"एकोऽपि प्रय इव भाति कन्दुकोऽयम्" इति । नच तत्रापि 'भान्ति' इत्येव पारः, क्थमन्यया- "अगानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालयदाश्चिकुराः शिरःस्थितम्" । इत्यत्रारोप्यनिजायशोयुगसमानवचनम् 'अमानि' इत्यारयातं प्रयुक्त श्रीहर्षेणेति वाच्यम्, तत्रापि पूर्वाद्धसमर्थिनायशी युगस्य वास्तबरवेन तस्मिन् फालद्वयवचिकुराणामेव राज्ञ आरोप्यत्वेन कवेरत्प्रेक्षितग्वात् । अग एव न तगाविमृष्टविधेयांश- तादोपावकाश इत्याहुः। अन केचित्-"पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः पुनरपरयाऽऽकृत्या युक्त खदिरागारसवणे कुण्डले भवनः" इति महाभाष्य प्रयोगादाख्यातस्य विकृतिसमानवचमत्वमेव । गृहाति वाचकः सख्यां प्रकृतेर्विकृतेन हि । इति तु धिप्रत्ययमानविषयकम् । एवज 'काष्ठानि भस्म राशिः क्रियन्ते' इत्यादिप्रयोगाणामसाधुरवमेवेति । अपरे तु---'खदिरागारसवर्णे' इति पिशेपणेन तत्र कुण्डलयो. प्रकृतित्वं गम्यते, सिद्धाया विकृतेः पाकानपेक्षणात् । 'पुनरपरयाकृत्या युक्तः' इति विशेषणेन तु सुवर्ण पिण्दस्य विकृतित्वम्, आकृत्यन्तरयोगस्य प्रकृतित्वाप्रयोजकत्वात् । युज्यते चैतत् । "मृत्तिरस्येव सरयम्" इतिवत् संहृतिमुखेन 'पुनरावृत्तः' इति विरोपणेनापि मुवर्णपिण्डस्य विकृतित्वं गम्यते । तथाहि-पूर्वोपक्रान्ताऽऽकृतिपरम्परायास्तापर्यवसायित्वेग सिपाधयिपितसुवर्णनित्यायस्य सिद्धः, तस्मात् पूर्वनि- दिष्टाकृतिविशिष्टसुवर्णस्य कुण्डलादिप्रकृतेरप्यनिर्दिष्टाऽपराकृतिविशिष्टस्य तस्य विकृतित्वमेव भाष्यकृत्तात्पर्यविषय इत्यस्यापि यक्तुं शक्यतया न तग्निर्देश आख्यातस्य विकृतिसमानवचनवे उपष्टम्भक इति । अनेमामाति-वैयाकरणमते प्रकृते प्रकृतिविकृत्योर्द्वयोरपि कर्तृवेनारयातेन कद्वयमेव अभिधानीयम् । एवं सद्तसंख्याऽपि तनाख्यातेन विरुद्धसंख्यावतोस्तयोः संस्थायाः अभिधातुमशक्यतया भगवता कुण्डले मयन इति विकृतिसदस्ययोक्ता। नतु प्रकृतिगता नास्यातप्रतिपाद्येति मुनिनयस्याऽऽज्ञास्ति । एवञ्च प्रयोगवदोन पर्यायेणान्यतरसमा पचनत्वमाण्यातस्य निरावामिति । याति के क्रियाप्रयोज्यासाधारणधर्मप्रकारकरीतिविषयतानाश्रयस्वे सति फलाऽऽश्रयस्वम् । निर्वस्या. .

·१८८ प्रमा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते ।। इति च तत्रैवोक्तम् । 'घटं करोति' इत्याद्यम् । 'काष्ठं भस्म करोति' इति, 'सुवर्ण कुण्डलं करोति' इति च द्वितीयम् । 'घटं पश्यति' इति तृतीयम् । 'तृणं स्पृशति' इत्युदासीनम् । 'विषं भुङ्क्ते' इति द्वेष्यम् । 'गां दोग्धि' इति संज्ञान्तरैरनाख्यातम् । है प्रमा दृशेरर्थः । तथाचासाधारणधर्माश्रयत्वप्रकारकप्रतीत्यविपयत्वेन, फलाश्रयत्वेन च प्राप्यकर्मत्वमुपपन्नम् । नर दृशेः चक्षुरिन्द्रियजन्यावरणभद्गानुकूलव्यापारार्थकत्वादावरणभद्गाश्रयो रूपमिति प्रतीत्या रूपस्याव- रणभङ्गरूपासाधारणधर्मप्रकारकप्रतीतिविपयतयोकप्राप्यलक्षणाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशाचरणभङ्गरूप फलस्य ज्ञानकर्तृभिन्नावेद्यतयोक्तापत्तेरभावात् , "क्रियाविशेषाणाम्' इति कारिक्या तथैव बोधनात् । दर्शनात् = चक्षुरादिरूपप्रत्यक्षप्रमाणाद् गम्यते । अनुमानात्अनुमितिकरणात्। यथा 'सुसगनुभपति देवदत्त इति मुरवप्रसादादिना सुसमनुमीयते । क्रमेणोदाहरणमाह-घटमिति । श्राद्यम=निर्वय॑म् । द्वितीयम् विकार्यम् । अन्न काष्ठ- सुवर्णयोरेव विकार्यकर्मत्वम् ।' भस्मकुण्डलयोस्तु निर्वय॑त्वमेव । वाक्यपदीयकारस्तु-यत्र प्रकृतिः परिणामित्वेन न विवक्ष्यते तत्र निर्वय॑त्वम् । यथा 'घटं करोति' इति 'भस्म करोति' इति च । 'मृदं घटं करोति' 'काष्ठं भस्म करोति' 'मुवर्ण कुण्डलं करोति' इत्यादौ परिणामित्वविवक्षया उभयोर्वि- कायंत्वमेव । विकार्यकर्मस्थले विकारानुकूलव्यापारपूर्वकोत्पत्त्यनुकूलो व्यापारः करोतेरर्थ इति विकारः, उत्पत्तिश्च फलद्वयं धात्वर्थस्तदाश्रयत्वादुभयोः कर्मत्वम् । विकारश्च उच्छेदरूपः, आकारविशेषरूपश्च । उन्छेदस्थले भस्मादिदशायामविद्यमाना प्रकृतिः, आकारविशेपदशायां विद्यमाना प्रकृतिरिति च विशेषः । तृतीयम् - प्राप्यम् । निर्वहँ-विकार्ये च स्वरूपलाभात्मको गुणान्तरात्मको वा विशेपः। फतुरनीप्सितमित्यस्यो- दाहरणमाह-विपमिति-फलाश्रयत्वे सति फलाश्रयत्वोद्देश्यत्वेनाविवक्षितम्, कर्तुरनीप्सितमित्यर्थः । संशान्तरै.= अपादानादिभिः । अनारयातम् =अविवक्षितम् । दर्पणव्याख्या दावतिम्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । तत्रापि विषयतानाश्रयत्वस्य धर्मप्रकारकपीतिविषयतानाश्रयत्वस्यासाधारणधर्मघटितस्य वा तस्य 'घट जानाति' इत्यादौ घटादायसम्भव इति प्रयोज्यान्त धर्मविशेषणम् । तत्रैव क्रियाप्रयोज्यासाधारणधर्मसंयोगप्रतीति. विषये प्रामादिकमण्यव्याप्तिनिरासाय असाधारणेति। नियाजन्यफलानाश्रये अतिप्रसक्तिनिरासाय विशेष्यम् । नच 'घट जानाति' इत्यादी नियाजन्यफलाभावात् सामान्यरक्षणस्याव्याप्ति , तद्वारणाय तनाऽऽवरणमगाभ्युपगमे तु तस्यैव क्रियाप्रयोज्यासाधारणधर्मतया 'अयं घट एतेन ज्ञात , पतव्यवहारविषयत्वात्' इति . भनुमानजन्यममाविषयत्वेन सत्यन्ताभावाद्विमोपलक्षणाव्याप्तिरिति वाच्यम, कर्तृभिन्नत्वे सति पर्नुकोभयसाधारणनियाजन्यफलाश्रयत्वे उपलक्षणवा. क्यतात्परयोद्विपयतया ज्ञानरूपफलाश्रयत्वाच न सामान्यरक्षणाच्याप्तिः, भावरणभङ्गफलमादाय जामात्यादिकम्मणि लक्षण- सहमनेऽपीच्छरयादिकमण्यव्याप्तिवारणायोक्तरीतेरेवानुसतंच्यत्वादिति । निर्देशकमेणोदाहरणान्याह-- घटमिति । आद्यमिति निवस्यमित्यर्थः । एषमग्रेऽपि । संज्ञान्नरैरनाख्यातमिति अपादानस्वादितत्तद्रूपविशेषेरविवक्षितमित्यर्थः । भवधितश्चेत्याकथितशब्दोऽ. विवक्षितपर , नयाधानपरसया सनि 'पाणिना कांस्यपाध्यां दोग्धि' इश्यन करणाधिकरणयो कर्मसा प्रसाम्येति दुहा - ·१८९ सुवर्थनिर्णयः 'करममिक्रुद्धयति' इत्यन्यपूर्वकम् । प्रभा अन्यपूर्वकम् = शालान्तरमाप्तसज्ञान्तरवाधकशास्त्रप्रयोज्यकर्ममक्षकमित्यर्थ । यथा 'फरमभिध्यति' इति । अन 'कुट्ठहोरुपसृष्टयो.' इत्यनेन सम्प्रदानसज्ञा प्राप्ता बाध्यते । एव 'वैकुण्ठमधिशेते' अवापि आधार- सझा प्राप्ता 'अधिशीड्' इत्यनेन कर्मसज्ञया बाध्यते ।। दर्पणन्याच्या दीना परिगणनात् तरसज्ञयो करोत्यादियोगे सावकाशत्वादिति भाव । तथाच पूर्वविधिप्रसक्तिपूर्वक तदविवक्षायां सर्वथा पूर्वविधैरप्रसक्ती च सरप्रवृत्तिरिति योध्यम् । यद्यपि विभागानुकूएव्यापारानुकूलच्यापारस्यापि दुह्ययन क रीप्सिततम मिस्यनेनैव कर्मसज्ञा सिद्धति, पर्तृनिष्टव्यापाराविशेषणफलानयतया गो प्रधानकर्मतया न सय लायनुपपत्ति, पयोनिए- विभागानुलगोनिष्टव्यापारानुकूर व्यापारस्य शब्दत प्राधान्यादन्यथासिद्धप्रयोजनकमेतत् सूनमिस्यामाति, तथापि विभागा. नुकूलव्यापार एव यदि धास्यर्थस्तदाऽपादानस्वाधवियक्षायामन्यसूत्राप्राप्तकर्मस्वार्थमिदमावश्यकम् । एतस्मिन्न अधाने दुहादीनामित्यनुशासनाद् गवादावेव राय । अप्रधानकर्मस्व चोक्तवर्मभिन्न स्वम् । तथोक्ताय गवादीनामक्षतम्, धारवर्थफलानाश्रयत्वात् । सथाचेतस्करपे स्थित यद्यनिष्ठविभागानुकूल व्यापारी दुहेरर्थ । तर गोरपादानस्वाविवक्षायामनेन कर्मस्वम् तद्वियक्षाया पचमी। गो पय स्यन्वये तु पष्ठी । एक्य गोकर्मकरयोनिष्ठविभागानुकूल एकतको व्यापार इति बोध । विभागावधित्वमेव गो कमवम् । भायल्पे तु पयोनिविभागानुकूलगोनिष्ठव्यापारानुकूल एककर्तृका वर्तमानो व्यापार इति । तन विमागाश्रयत्वात् पयस कर्मता । तदनुकूलव्यापाराश्रयत्वात्तु गो', नतु विभागाश्रयरयेन, पयोनिष्ठविभागोयमग्यन्धस्यैव परतावच्छेदकरवात् । एवमन्यग्राप्यूद्यम्। ॐ अन्यपूर्वकमिति के अन्यसज्ञाया पनपूर्व शाक्षयोधितमित्यर्थ । 'ममभिध्यति' इत्यत्र सुधगुहेयेतिप्रसा. सम्प्रदानसशाया “झुधदुहोरुपसृष्टयो कर्म ' (पा० सू० ।। ४ । ३८) इति वाधनात् । एव 'वैकुण्ठमधिोते' इत्यादावपि योध्यम् । 'मजा माम गमयति' 'शिष्य शास्त्र योधपति' 'बाह्मणमग्न भोजयति' 'यजमान मन्त्र पाठयति' 'घर जनयति माशयति' इत्यादी गतिबुद्धीति सूत्रैण गम्पादिधाम्वर्थकर्तुं कर्मसज्ञाविधानाद् गम्यादिप्रकृतिकणिजन्तधानुसमभिव्याहत. द्वितीयाया अप्याश्रयोऽर्थ । यद्यपि णिजन्तधात्वर्थप्रेरणाजन्यव्यापाररूपफलाश्रयत्वादनादीनामपि फर्मस्व कर्तुरीप्सिततम मित्यनेनैव सिद्धम् तयापि णिजन्तेन भाप्यमानस्य चेद्भवति गत्याचव्यापाराश्रयस्यैवेति नियमार्थ सूयम् । तेन 'पाचयः त्योदन देवदत्तेन' इत्यादी न । सदुक्तम् - गुणकियाया स्वातन्यात् प्रेपणे कर्मता गत । नियमात् कर्मसज्ञाया स्वधर्मेणाभिधीयते ॥ इति । पाचकतासम्बन्धेन स्वनिष्ठया तृतीययेत्यर्थ । यद्यपि कर्तृसजाया पररवाईतुमति चैत्यनुशासनात् स्वकारकविशिष्ट क्रियाया णिजथसम्बन्धावगतेरन्तरङ्गारवाच कर्मसज्ञायास्तया पाथ एवोचितस्तथाप्यन्यानधीनरवलक्षणार्थप्राधान्य-शाब्द प्राधाम्ययो प्रयोजकल्यापारे सत्वेन प्रधान कार्यस्य च सर्पतो बलवत्वस्याऽऽकडार (पा. सू० । । 11) सूत्रै कैयटे नोकरवात् 'हेतुमति व' इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्याच तदनुरोधिकर्मयस्यान्तरङ्गादपि कर्तृत्वाद् वरुपावानियमत्यमेव साम्प्रतम् । परे -हेतुमति च' इत्यनुशासनादन्यनिष्टक्र्तृस्वनिर्वाहकव्यापाररूपा स्वतन्त्रप्रेरणा मिनर्थ । कर्तृत्व च धचित प्रयसः, कचिदाश्रयस्वादि । यादृशधातूत्तराख्याते यारा कर्तृत्वमभिधीयते तादृशधातूत्तरणिन्प्रत्ययेन तादृशस्वनिर्वाहको पारोऽभिधीयते । निर्वाहारव च स्वरूपसम्बन्धविशेष , नातो 'नाशयति' इत्यादावन्वयानुपपत्ति ।

·१९० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे कतृतीयाया आश्रयोऽर्थः। तथाहि-"स्वतन्त्रः कर्ता"। (पा० सू० १४५४) स्वातन्त्र्यश्व- - प्रभा फारफद्वितीया निरूप्य फारफतृतीयार्थमाह-कर्यगृतीयाया इति-फरणतृतीयाया व्यापारोऽप्यर्थ श्त्युतम्-कश्तीयाया इति। आश्रया प्रमाणमाह-तथाहीति । ननु स्वतन्त्रस्यैव कर्तृसंज्ञाविधानेन 'स्वतन्त्रस्तृतीयाऽर्थः' इति षकुमुचितमित्याशष्टकायामाह-स्वातन्त्र्यमिति । दर्पणव्याख्या एयश पाकादिक स्तस्कमरयविरहेऽपि प्रयन्तधानुप्रतिपायतावादयस्य पसरवेन तदाश्रयावाद पारादिका: कब ताशकस्वविशेपणतया सहायादिरूपस्यतन्यकत्तिस्परिपक्षायां पाययोदनं सहायम्' इत्यपि प्रयोगः साधुरेव । अत एव "जिग्रहत्तजनको धनुस्तत्' इति भट्टिमयोगः रयरसता साते। प्रशानलाक्षणिक्तया गदुपादनं स्वगति- गतिः । सदा मणिप्रकृयग्यापारे स्वतन्त्रकात्तिरवस्य विशेषणतया विषक्षा सदा सहायेनेत्येव । 'गतियुद्धि' इति सूत्र तु गत्यावर्थकधातुयोगे ताशययविशेपणतया स्वतन्यकत्तित्ययिवक्षा नियता नान्यत्ययंयोधनद्वारा तन्न वर्तमत्ययास धुरवसापकम् । तेन 'पाधयत्योदनं सहायन' इतियत् 'अनया ग्रामं गमयति' इति न । एकत्र 'अजा प्रामं गमयति' इत्यत्र मानिएसयोगानुयूएव्यापारस्य यदजानिष्टकर्तृवं निर्वाह करवसम्यन्धेन तद्विशिष्टो यो स्यापारस्तदनुकूल तिमानिलि योधः । पाचयत्योदनं सहायेन' हरयंत्र सहायकको यो विलित्यनुकुलो व्यापारो निर्वाह- करवसम्यन्येन सत् कर्तृत्वसम्मन्धेन तकतत्वविशिष्म्यावारानुकूलकृतिमानिति योधः । 'चैत्रेण ग्राम गम्यते अजा' इत्यत्र कर्मात्याते तु साटसम्यापारनिर्बाह्यकर्तृतानिरूपमरतादशधारवः कस्मिनेपदोपस्थित- कर्तृत्वेऽन्वति, संयोगफले च द्वितीयायामवृत्तिस्मन्वयः । एपर चैत्रककन्यापारनिर्यास्यकर्तृत्वनिरूपकं पद मामवृत्तिसंयो. गानुकूलं गमनं तत्कयंजेति योधः । 'सहायेन पाच्यते तण्डुलनेण' इयन तु चैनमकप्रेरणनिर्यापफतवनिरूपको यः सहायरूपस्वतन्त्रकनवृत्तिव्यापारस्तजन्यविडिरयाश्रयस्तण्डुल इति श्रोधः । अर्थविषक स्वयमूह्यः । ये स्वनुकूलव्यापार एव गिजस्तदन्वयिनी गमनादिनियव धात्वर्यतावच्छेदक फलं, तच्छालितयाऽजादीमा प्राप्तमेव कर्मस्व "गतिबुद्धि" (पा० ० १४५२) इति सूत्रेग नियम्यते इति वदन्ति । ते मते 'पाचयत्योदनं सहायेन' इत्यादौ द्वितीयानृतीययोनियामकालाभः । अधिकमन्यमानुसन्धयमित्याः । 'वैकुण्ठमधितिष्ठति' इत्यादावपि द्वितीयागा आधार एवार्थः, अध्याद्युपसृष्टशीहादियोगे "अधिशद" ( पा० स० १। ४ । ४६ ) इत्यादिसूनराधारस्य फर्मसंज्ञाविधानात् । यदपि कृष्ठर्थव्यापारान्त वेणाध्यायुपस्पीडादीना रक्षणा• मुपगम्य 'कर्तुरीप्सिततमम्' इत्यनेनैव कर्मसंशा सुसाधा, तथापि मुख्यार्थकतयोगेऽपि कर्मप्रत्ययसाधुत्ववोधनार्थम 'भधिशास्थासाम्' इत्यादिसूमाणामप्यावश्यकतेति । कर्मप्रवचनीययोगविहितविभकरतु यथायथ पक्ष्यलक्षणभावादिः सम्बन्धो धोत्य इति वक्ष्यते । उपपदविभक्तीना तु पाट्यपवादकत्वात् सम्बन्ध एवार्यः । "कालाधनोरस्यन्तसयोगे" (पा. सू० २ । ३।५) इति विहितद्वितीयाया व्यापकत्वमयः, 'मासमधीते' इत्यादी मासव्यापकाध्ययनमिति बोधात् , द्वितीयादीनामाश्रयोऽर्थ इत्यत्र विभक्तिपदस्य कारकविमक्तिपरत्वेन तदविरोधादिस्यन्यत्र विस्तरः । मातृतायार्थ निरूपयति--- कर्तृतृतीयाया इतिकरणतृतीयाया व्यापारार्थत्वस्यापि वक्ष्यमाणत्वादुक्तम्-- * फर्चिति । आश्रय इति भाश्रयमारमित्यर्थः। आध्यार्थकरवे मानमुपन्यस्पति तथाहीत्यादिना । ननु स्वावन्यमितरब्यापारानधीनव्यापारवरवम् , तब काठ पचति' इत्यादी काठादावसक्तम्, तव्यापारस्य चेतनव्यापारा- धीमत्वादत भार- स्वातन्त्र्यश्चेति व्यापाराश्रयत्वस्य करणे, धात्वर्याश्रयत्वस्य कर्मण्यतिप्रसत्तावात् तव्यावृत्तये .

·१९१ सुवर्थनिर्णपः धात्वर्थव्यापाराऽऽश्रयत्वम् । धातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तुतेप्यते । प्रमा धात्वर्थति-प्रधानधात्वर्थव्यापाराश्रयत्वमित्यर्थः । अत्र प्राधान्यश्च-कारफान्तराप्रयोज्यत्वेनाविष- क्षितत्वम् । तेन 'काष्ठं पचति' इत्यादी काष्ठस्य कर्तृत्वविवक्षायां फाष्टव्यापारस्यान्यप्रयोज्यत्वेऽपि नाव्याप्तिः । एवश्च स्वतन्त्रपदमत्र पारिभापिकमिति भावः । अवार्थे प्रमाणमाह-धातुनोनेति-प्रकृतधातूपाचेत्यर्थः, यत्किश्चिद्धातूतत्वस्याव्यभिचरितत्वात् । व्यापारश्च-धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितशाब्दयोधीयानुकूलत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानाश्रयो माधः । तेन 'प्राममजां नयति' इत्यादौ संयोगानुकूलव्यापारस्याऽऽश्रयत्वेऽपि अजाया न कर्तृत्वम, तद्वयापारस्य द्वितीयनय. त्यर्थव्यापारे प्रकारीभूतत्वात् । पकस्तण्डुलो देवदत्तेन' इत्यत्रापि न दोपः, व्यापारस्य धात्यर्थफले प्रकारत्येऽप्यनु- कूलत्यसम्बन्धावन्छिन्नप्रकारत्वानाश्रयत्वात् , तत्र जन्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताया एव सत्त्वात् । नचैवमपि 'चैत्रेण पाचयति मैत्रः' इत्यादी चेत्रीयव्यापारस्य प्रयोज कव्यापारप्रयोज्यत्वेन कारकान्तराप्रयोज्यत्वेनाविवक्षि- तत्वाभावात् कर्तृत्वं न स्यादिति वाच्यम् , तद्धात्वर्थव्यापाराप्रयोज्यत्वस्य विवक्षितत्येन पच्धात्वर्थव्यापारा. प्रयोज्यत्वस्याक्षतेः, णिजन्तधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यत्वस्याकिञ्चित्करत्वात् । निर्दष्टकर्तृत्यश्च-धातुनिष्ठशक्तिविशिष्टार्थाऽऽश्रयत्वम् , अर्थे शक्तिवैशिष्ट्यश्च-स्यज्ञानप्रयोज्यशाब्द- योधीयानुकूलत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतात्वावन्छिन्नप्रतियोगिताकाभावयत्त्व-स्वज्ञानीर्यायपयतानयत्वेतदुमय- सम्बन्धेन । प्रतियोगिना च--स्वाश्रयत्व-स्वावच्छेदकताऽऽश्रयत्वान्यतरसम्बन्धावन्छिन्ना प्राधा । यथा- 'पटं करोति चैत्रः' इत्यत्र 'कृञ्पदम् उत्पत्त्यनुकूलच्यापारत्वावच्छिन्नविषयकबोधजनकतावत्' इतिशक्तिज्ञानम्। तत्र व्यापाररूपोऽर्थ शक्तिविशिष्टस्तथाहि रच--(शक्ति) ज्ञानप्रयोज्यानकलत्वसम्बन्धावछिन्ना प्रकारता उत्पत्ती तादृशप्रकारतात्यायच्छिन्नप्रतियोगिताभावश्च व्यापारे, स (शक्ति) ज्ञानीयविषयताश्रयत्वमपि व्यापारे, व्यापारस्य शक्तिज्ञानीयविपयत्वात् । उक्ता प्रकारता चाऽऽश्रयत्वसम्बन्धेनोत्पत्तो, अवच्छेदक्त्व. सम्बन्धेनोत्पत्तित्वे चास्ति, व्यापारे च नास्ति, इत्यन्यतरसम्पन्धावच्छिन्ना प्रकारतानिष्ठा प्रतियोगिता जातेति ताशव्यापाराश्रयत्वेन चैत्रस्य कर्तृत्वं सिद्धम् । दर्पणव्याख्या कमेणोमयम् । अन्ये तु-वर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे व्यापारतावच्छेदकसम्बन्धेन धारवर्धनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानाश्रयतद्धास्व- धियरवं स्वातन्त्र्यम् । तदेव घ क्र्तृत्वम् । कारिकरुग्यन्धेन व्यापाराश्रयेऽतिप्रसनवारणाय न्यापारतावरटेदकसम्बन्धनति । 'मामं गच्छति' इत्यादयुत्तरसयोगात्मके फले तादृशधारवर्धत्वाभावान्न तदाश्रयेऽतिप्रसङ्गः । 'पकस्तण्डुलो देवदत्तेन' इत्यादी फलस्य विशेष्यत्वेन देवदत्तेऽव्यातिपरिहाराय कर्तृप्रत्ययसमभिन्याहार इति । सामग्रीसाध्यायां क्रियाया मर्वेषां स्वस्वयापार स्वातन्त्र्येऽप्युक्तस्वातन्त्र्यस्य युगपरसर्वेष्वभावान सूत्रानर्थक्यमिति । तत्तु क्मप्रत्ययसमभिव्याहृतकर्तृश्यावृत्तत्वाद् भाव- व्यापाराशयावस्येव सम्यक्त्वे गुर विशेषणस्यानतिप्रयोजनकरवाचौपेक्ष्यम् । कर्मकर्तरि नु नव्यमते फले व्यापारस्वारोपाला. व्याप्ति व्यापारत्येन कृतेरपि सङ्ग्रहाय तदनाश्रयेऽचेतने स्वरसत' कर्तृव्यवहारः। तदतिरिक्तच्यापारस्य धातुना विवक्षायां तु चित् कर्तृत्वन्यवहारोऽपि । पश्यति च-'यदा यदीयो व्यापार.' इत्यादि । एवमेव 'मत्तो मूतं न तु मया कृतम्' इत्या. गुपपायमिति भाव । तत्र हरिवाक्यं प्रमाणयति * धातुनेति । उक्तक्रिय इति ॐ विशेषणादम्मदुक्तमेव स्वातन्य हरिसम्मतमिति सूचयति ।

·प्रभा दर्पणसहिते याकरणभूषणसारे इति वाक्यपदीयात् । अत एव 'यदा यदीयो व्यापारो धातनाऽभिधीयते वदा स क्र्ता' इनि 'स्थाली पचति' 'अमिः पचति' 'एघांसि एचन्ति' 'तण्डुलः पच्यते म्वयमेव' इत्यादि मङ्गच्छने । नन्येयम् "कर्मक्तव्यपदेशाच" (७० सू० १।२।४) इति सूत्रे "मनोमयः प्राणशरीरः" इति वाक्यस्थमनोमयस्य जीवत्वे वाक्यशेपे तस्य "एतमितः प्रभा प्रतियोगिगयाम् भवच्छेदकत्यसम्बन्धानिवेशे 'भग्ने गयफ पारयति' इत्यत्र माणपकनिष्ठसंयोगा- नुफूलव्यापारस्यापि पारिघातुनिष्ठशरिमविशिष्टवया माणश्यम्य, 'यिप्राय गां ददाति' इत्गन स्यरपत्यायससमा• नाधिकरणपरस्वत्वोत्पत्तीछापोधानुकूलच्यापारनिरूपितदापातुनिष्ठसगिट्यम्योत्सती सत्येग पक्षापार गवादेवा फत्वापत्तिः, इवि तयारणाय प्रतियोगितायामयन्छेदपत्यसम्पन्चायरियनत्यनिवेशा भाषा इति दिए । नन्वेयमपि 'पेनः पचति' इत्यादी पत्यानापतिः, पुतारादिच्यापारण पथ्यपरायोग्यत्येन पियक्षितत्यादिति पेन, पेयीयपधात्वर्थयननयोग्यत्यस्य विक्षितऽपि पारवान्सरल्यापारापोत्पगिया क्षायाः मत्स्यात् । अत एप-पयरयोहरयानन्यायापत्यादेय । ममनामनामे प्यारा गमहः भफलनात्मिकफरय युद्धया प्रकल्पितः, मग ममाः स्यमायती गुगभूसंग्ययः । एषा मपा पारपाला व्यापारा धातुयायाः। यदा यो घ्यापारो पप मुसियरमदा ग पागुनाऽभिधीगरी, नवराय । सदाद-पदा पदीयेति --एयता पाठेन परियापि नानुरपाम, सदा सदा पाना. पिसगात् । विषयाः प्रयोगनियामापनिमि दृष्टयतुं मे-नयेपनि । पपम्-पिपमा एप मा. नियामपरचे । रतिम ति-निर्मातम्' इत्यनेनान्यतः गया'नि नि RATO. Irriदिपिपानि पायात, परमान, भाrefमानिarrest. fr'मनोमयः प्रानागरी भारूर: मायमप भागमा गपमा मnirf rul भाचान्ग मे भारमाजमदगद reafon:याभिमापिगामि (22-11-1...) भाग:-कार्य समातिय wिrirj गाय पाय मोम-nirurrform विसमापात सि पापा । प्राणापु राम पम: मारमा कामापोniferrerminority rat arrefमा म:म परिभKhalerietiert ETHATANT मनाEn. marathi rint पूर्ण rurg Trja ritrahrimarAmrini. m. am- ·. सुपथनिर्णयः १९३ प्रेत्याभिसम्भविताऽस्मि" इति प्राप्तिकर्मत्वकर्तृत्वव्यपदेशो विरुद्ध इति भगवता व्यासेन निर्णीतं कथं सगच्छताम् ? उच्यते-जीवस्यैव शेयत्वे प्राप्तिकर्मत्वमपि वाच्यम् , कर्तृत्वञ्च तस्य आख्यातेनोक्तम् । नचैकस्यैकदा संज्ञाद्वयं युक्तम् , कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया पाधात् । तथाच 'एतम्' इति द्वितीया न स्यात् । फर्मकर्तृतायाञ्च यगाद्यापत्तिरिति शब्दविरोधद्वारा भवति स मेदहेतुः । प्रभा अत्र 'मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिपु द्वितीयार्थे प्रथमा। तथाच मनोमयत्वादिगुणविशिष्टुं हदये घ्यावा, पतम् - मनोमयत्वादिगुणविशिष्टम् । अभिसम्भविताऽस्मि प्राप्तास्मि । प्राप्त्यर्थकाऽऽत्मनेपदिनो भवतेद्य- त्ययेन परस्मैपदम्। एवञ्च एतम्' इत्यनेन जीयः कर्मत्वेनोच्यते । 'अभिसम्भविताऽस्मि' इति तिहा स एव कर्तृत्वे. नोच्यते । नघ सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो ( व्यवहारो) युक्तः, कर्मकर्तव्यपदेशाय न मनोमयत्या. दिगुणविशिष्टो जीव इत्याह-मनोमय इति । मनोमयस्य = मनोमयपदस्य । जीवत्वे - जीयपरत्वे । पाक्य- शेपे ='मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिपदसमुदायात्मफयाक्यस्यान्ते । तस्य =जीयस्य । अस्य कर्मकर्तृव्यपदेश इत्यत्रान्वयः । इतीति--इतिवाक्ययोधितकर्मकर्तृव्यपदेश इत्यर्थः। विरद्ध इति-युगपजीवस्य मत्वकर्तृत्व- व्यपदेशो विरद्ध इत्यर्थः। एतेन समयभेदेन संज्ञाद्वये न विरोध इत्यपारतम् । तथाच जीय एयोपासकः, जीव एवोपास्यश्चेत्येक्स्य कर्तृत्वम् , कर्मत्वश्च विरुद्धमापद्यतेति भाप्योक्तिविरोध इति भावः । कथमिति- शाब्दिकनये कर्तृत्व-कर्मत्वयोः वैवक्षिकतया एकस्मिन्नेककालेऽपि तयोः सत्त्वे विरोधाभावादिति भावः । एकस्मिन् कर्तृत्वकर्मत्वयोः सत्त्वे विरोधाभिप्रायकं न शाङ्करभाष्यम्, किन्तु युगपत्संज्ञाद्वयविरोधपरं तदित्याशयेन समाधत्ते-उच्यत इति । शेयत्वे = उपास्यत्वेन ज्ञानविषयत्वे । प्राप्तिकर्मत्वमिति-उपास्यत्वेन ज्ञानविपयस्यैव प्राप्तिकर्मत्यादिति भावः। श्राख्यातेनेति-'अभिसम्भवितास्मि' इत्येतद्धटकाख्यातेनेत्यर्थः । याधादिति-कर्तृकर्मसंज्ञयोरायडारीयत्वेन 'आक्डारादेका सज्ञा' इत्युक्तेः परत्यादिति भावः। तथाच = परत्वात्कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया याधे च । कर्मकर्तृतायामिति-'एतं ध्यात्वा ध्यायेद् वा' इत्यत्र कर्मत्येन निर्दिष्टस्य 'एषोऽहमभिसम्भविताऽस्मि' इत्यत्र कर्तृत्वविवक्षया न युगपद्विषयकवाध्ययाधकमाव इति भावः । यगाद्यापत्तिरिति-अभ्युपगमवादेन (वादिवलनिरीक्षणार्थ निर्दिष्टस्य स्वीकरणवादेन) इयमुक्तिः, यगादेस्ता. सिना बाधात् , प्राप्ये कर्मणि कर्मवद्भावाभावाच । तथाच कर्मकर्तृतायामपि भाष्यविरोध एव दोषो योध्यः । शब्दविरोधद्वारा संज्ञाद्वयप्रयुक्तकर्थकतिकर्थिकद्वितीयारूपशब्दविरोधद्वारा । सः कर्मकर्तृव्यपदेशः। भेदहेतुः = उपास्योपासकयोः कर्मकौभिन्नत्ये कारणम् । एकदा संज्ञाद्वयाभावे विभक्तिद्वयाभावेन विभक्ति- यदर्शनं विरुध्यतेति भावः। दर्पणव्याख्या ॐ अभिसम्भवितास्मि * प्राप्तास्मीत्यर्थः। कथं सद्गच्छतामिति 8 मवन्मते वैवक्षियोः काय. कमरवयोरेकस्मिक्षपि सम्भवादिति भावः । संज्ञानिबन्धनविरोधं समर्थयन् कर्तृत्वकर्मत्वयोर्यास्तवाविरोधं दर्शयति उच्यत इत्यादिना । जीवस्यैव शत्व इति 'समतुं कुर्वीत' इत्यनेन जीवस्यैवोपास्यत्वबोधने इत्यर्थः । प्राप्तिकर्मत्वमिति ॐ अन्योपामनाया अपर- प्राप्यफलकावादिति भावः । ॐ आख्यातेनेति के अभिसम्भविताऽस्मीत्येतद्घटकेनेत्ययः। ६ वाघादिति ६ संश्यो. राकडारीयतया समावेशासम्भवेन परया कर्तृसंझया याधारित्यर्थः । ॐ यगाद्याऽऽपत्तिरिति । मम्युच्चयवाद, प्राप्ये कर्मणि कमवद्भावापसते । शब्दविरोधद्वारा: एकदा संज्ञाइयमयुक्तकार्यानुत्पत्तिद्वारा, 8 सः ६------ विरोधस्तन कर्तृकर्मवन्यवहारहेतुरित्यर्थः । ननु कर्तृत्वकर्मस्वयोः पारमार्थिकं भेदमादायेति भावः २५ ·१९४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे एवञ्च व्यापारांशस्य धातुलभ्यत्वादाश्रयमात्रं तृतीयार्थः । कारकचक्रप्रयोक्तृत्त्वम् , कृत्या- श्रयत्वं वा 'दण्डः करोति' इत्यनाव्याप्तम् । प्रभा पवञ्च धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वेन विवक्षितस्य कर्तृत्वे च । नैयायिकाभिमतं कर्तृत्वं दूपयति-कारक- चक्रेति-कर्मादिकारकाणां चक्रम् =समुदायरतत्प्रयोक्तृत्वम् = प्रवर्तक त्वम् । तच 'चैत्रः काष्ठेरतण्डुलान् स्थाल्यां पचति' इत्यादौ चैत्रे एव न काप्ठादौ । लाघवादाह-कृत्याश्रयत्वमिति-प्रकृतधात्वर्थव्यापारानुकूल- कृत्याश्रयत्वं तद्धात्वर्थकर्तृत्वमित्यर्थः। तेन यत्किश्चित्कृतिमादाय नातिप्रसङ्गः। कृत्याश्रयत्वञ्च समवायेन ग्राह्यम् , तेन कालिकादिना कृत्याश्रयत्वमादाय 'घटः पचति' इति न प्रयोगः। श्रव्याप्तमिति-प्रवर्तनायाः, कृतेश्च चेतनधर्मत्वेनाचेतने तद्बाधादिति भावः । 'कृत्याश्रयत्वं कर्तृत्वम्' इति मतेऽपि कृतेर्धातुनैव लाभादाश्रयत्वमानं कर्तृतृतीयार्थ इति शाब्दिक्मतसाम्यमेवेति चेन्न, फ्लानुकूलकृतेर्धातुलभ्यत्वेऽपि फलान फूलच्यापारानुकूलकृते. र्धात्ववाच्यत्वेन तन विभक्तिवाच्यत्वसम्भवात् । यद्वा फलप्रयोजककृतेर्धातुवाच्यत्वाभिप्रायेण तत्कृतेरपि धातुलभ्यत्वादाह-दण्डः करोतीति । परे तु 'कारकचक्रप्रयोकृत्वमेव स्यातन्त्र्यम्' भाध्यसम्मतम् । तच्च चेतने वारतविकम् ,अचेतने चारोपितम् इति 'दण्डः करोति' इत्यादौ नाव्याप्तिः । अत एव 'भिक्षा वासयति' इत्यादिप्रयोगनिर्वाहः । अत एव "प्रधा- नेन समवाये स्थाली परतन्त्रा, किं पुनः प्रधानम् ? कर्त्ता । कथं ज्ञायते कर्ता प्रधानमिति १ यत्सर्वेषु साधनेषु सन्निहितेपु कर्ता प्रवर्तयिता भवति इति" इति 'कारके' इति सूत्रस्थं भाप्यं सड्गच्छते । एवं स्वेच्छाधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिकत्वमपि स्वतन्त्रत्वम्।चेतनेऽनारोपितम् , अचेतने चारोपितमिति स्वतन्त्रः फर्ता' इति सूत्रे भाप्ये उत्तम् । 'प्रधानधात्वर्थव्यापाराश्रयत्वं स्वातन्त्र्यम्' इति तु न भाप्यसम्मतम् , कचिदपि तादृशस्वातन्त्र्यस्यापरिभापणात् , लोके पूर्वोक्तार्थे एव तत्पदप्रवृत्तेः प्रसिद्धत्वाञ्च । अत एव प्रयोज्यस्य कर्तृत्वा. नुपपत्तिशङ्कायां स्वेच्छाधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिक्त्यरूपं स्वातन्त्र्यं साधितं भाष्ये । एतादृशस्वावन्न्याश्रयनिष्ठो व्यापारो धातुवाच्यः । तदभिप्रायेणैव 'धातुनोतक्रिये नित्यम्' इति हर्म्युक्तिः । अत एव- प्रागन्यतः शक्तिलाभान्यग्भावापादनादपि । तदधीनप्रवृत्तत्वात् प्रवृत्तानां निवर्तनात् ।। अदृष्टत्वात्प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् । भारादप्युपकारित्वात् स्वातन्त्र्यं कर्तुरुच्यते॥ इति वाक्यपदीये उक्तम् । अस्यायमर्थ.-करणादिकारकात्मागेवान्यतः = अर्थित्वादेरेव निमित्तात् शत्तिलाभात् = कर्तृत्वशत्तिलामात् पर्ता प्रवर्तते । करणादियन्तु तदधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिपम् । तदाह-यग्भा. वापादनादिति-अन्येषां कारकाणां स्वाधीनप्रवृत्तिनिवृत्तित्वापादनादित्यर्थः । विश्न करणादेरभाव प्रतिनिधि ईश्यते, नी भावे यववत् । पर्तुरभावे प्रतिनिधिर्न दृश्यते । पर्तृभेदे मियान्यरत्वमेव । प्रविवेके च= कार- कान्तराणामभावेच पर्तुर्दर्शनात् । आरादप्युपकारित्यात् =आरात् = दूरत उपकारित्वात् - कारफान्तरन्यापारे परम्परया उपकारित्वात् । कर्तुः स्वातन्त्र्यमुच्यते युद्धरिति । दर्पणव्यात्या ननु विशिष्टाश्रयस्म तावता तृतीयाऽर्थस्वमायातमत आह-ॐ एपञ्चेति भानूपाराम्यापाराश्रयस्य को घेण्यर्थ आश्रयमाणमिति ॐ अनन्यसम्यत्यादिति भावः । मतान्तरं दूषयनि- कृत्याश्रयत्यमित्यादिना । भय्याप्तमिति मधेसने सस्मिस्तद्याधादिति भावः ।

·सुचयनिर्णयः दर्पणव्याल्या अत्र वदन्ति-दण्डादिनिष्ठम्यापारस्य धारयर्थस्वविरक्षया भादुपस्यातध्याद घास्तबगारफयप्रयोगापण पाहा. दावभायेऽपि रादारोपात कर्तृत्वव्याहारस्तस्मिन् सूपपादः । भत एर हरिणा- प्रागन्यतः शक्तिलाभान्न्यग्माषाऽऽपादनादपि । तदधीनप्रवृत्तस्वात् प्रवृत्तानां निवसनात् ॥ भरवारप्रतिनिधेयंतिरेके दर्शनात् । आरादप्युपकारित्वे स्वातन्त्र्यं फर्मुरिप्यते ॥ इत्यनेन करणादिव्यापारात् पर्व करणादिसम्पादकानिमत्वेन करणादीनामामाधीनस्यसम्पादनेन च सदायत. व्यापारस्येनातिप्रवृत्तानां निवर्त्तनेन कर्नुः फल प्राप्ती स्वत एव निवृत्या प्रतिनिध्यभान कारकान्तरामारेऽप्यस्यादी . दर्शनेन च आरा (दूरा)दप्युपरारिरये स्वातन्त्र्यमित्यर्थन कारकचक्रप्रयोरतृत्वमेव स्वातन्यमभिहितम् । वस्तुत एपां धर्माणाममावेऽपि शब्देन यस्यते प्रतिपाद्यन्ते स कर्तेति तदाराय । 'पाचयनि चैप्रेग मैत्र.' इत्यादी प्रयोज्यस्य प्रयोजकव्यापाराधीनत्वेऽपि गिप्रग्यर्थसाधनान्तरविषये उक्तस्वानन्यस्य मरपान कर्तृयोपपत्ति , धानुराग्य- क्रियाकृतस्वातन्यस्यैर विवक्षणात , पपरतन्त्रमरगादेनं सन्यापारमादाय कर्तृवम् ; प्रयोज्यस्य स्गर्यमियधमपि प्रत्या करणादीनां कधीनत्ववत् प्रयोज्यस्य प्रयोजनधीनरवाच । नहि फलोदेशाधीगा करणादीना व्यापारपत्ता। प्रयोज्यस्य तु ताशप्रवृत्ती "सर्व इमे स्वभूत्ययं प्रवर्तन्ते" इति, हेतुमति चेनि सूग्रस्थं भाग्यमनुभवच सार्वजनीन प्रमागमियाहुः । कृत्याश्रयत्वं दण्डादावठ गातमियुनया नयायिकोगकर्तृपस्योपेक्षगीयायमावेदितम् । सेगा यमागप.-कस्य मुख्यं पूर्वोक्तमेव, आश्रयप्रतियोगित्वादिरूप तु गौणम, उभयमपि कर्तृतृतीयया प्रतिपाद्यते । तथाहि-'चैत्रेण परयते' इत्यादी कृतिमदभेदेन राजन्यत्व वा क्रियाविशेषगतया नृनौययाऽभिधीयते । अनन- कादेरवि कर्तृस्वविवक्षायां तु 'काष्ठ पचति' इतिवन् 'काप्टेन पन्यते तण्डुल.' इत्यपि प्रयोगाद् व्यापाररूप कर्नु तभन्य- स्वरूपे सकर्तृकरवे वा तस्य लक्षणा । एव 'चैत्रग ज्ञायते' इत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृग्वे आधेयम्वरूप कर्तृमत्त्व वा, লধর घटेनेस्यादौ प्रतियोगिरवारमककर्तृरवेऽनुयोगिम्वरूपकर्तृमत्वे पा रक्षणा । चैव पचतात्यादानुनम्बरे कर्तृवमेर मुग्य गो वा कियाविशेष्यतयाऽऽख्याते। वोध्यते । अचेतने स्वरमनः कर्तृध्यवहाराभावेन तर कर्तृपदमपि भाकमेव । नच यववत एर गुरुयकर्तृखे तदादायैव “कर्तृकरगयो." (पा० सू० २१३१८) इत्यादेशारिना ये गंगाने तृतीयायनुपपत्तिरिति घाव्यम् , तसूत्रस्थकर्तृपदस्य पारिभापिकापरत्वात् , तत्सूत्रप्रणयनस्यैव तस्य तपरये माददर ! एने स्वातन्ध्या-समभिव्यातकारकान्तरानधीनस्वे सति कारकग्वम् । पुरुषव्यापाराधीन किशनुलारानेर काठादीनामन्यानधीनत्वविवक्षया काष्ठं पचतोन्यादौ कर्तृत्वम् । अनधीनत्वान्तविदोषणं च, चैत्र. काठः सारवां पर चैन. काठानि स्थाली पचन्तीति प्रयोगवारणाय । चैत्र. पचनि, स्थालो पचतीयादी या कारकागदनाती- मान्तविशेषगं न प्रतीयत एव, तनिर्वाहश्च स्वतन्त्रराक्तिकररनान् । विशिष्टशविशेराविषयकरिनन्ययोगनियन्, विशिष्टया निर्वाहात् । धैग पाययती यादी हे कर्तृसमभिन्याहारे प्रयोत्पस्य हेनुर्धन वेपि प्यन्नानिमायाचना दिक्यिायामेव प्रयोजकस्य कारकतया प्रयोज्यम्य पत्यार्थक्रियाकारमानीननाया अबस्थ्येन न तद्वारकपोत्तर तृतीया. नुपपत्तिः, स्वतन्त्रकर्तृप्रयोजकञ्यापारस्य तण्डला गणादिवत् पाकादायन्ययासिद्धबादकारगवेन तस्य पानादिप्रयोजक. ग्यापारवत्वेऽपि तरिक्रयाकारकत्वाभावाच । अत एव चैत्रेग मैत्रः पाचयताया, मंत्र पोति न । नवस्तूपदर्शितरीत्या चैत्रादेः स्वतन्त्रकर्तृतानिर्वाहस्तथापि तदारकरदोचरं तृतीयाग्नुपरचिः, त्यनिर्वाहकन्या- पारस्य जिवेन स्वतन्त्रनिष्ठस्य तस्य गिचाऽभिधानादिति चेन्न, कलनि हकसम्पन्न पागन्विन हनुमन्यापारम्य णिजयंतापक्षेदोपात् । कवरूपफलासिमापारस्य गिजर्थतामनेर तदुपरन्प्रस्यान्यता नानानिहिना म्या- नस्वाक्षतवान् अयोधनस्यैव तमानभिगनपदाधस्वाभिधानस्य “तिकृतदिनसमामः" इति परिगगनाद ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अयश्च त्रिविधा-शुद्धः, प्रयोजको हेतुः, कर्मकर्ता च । 'मया हरिः सेन्यते' 'कार्यते हरिणा' 'गमयति कृष्णं गोकुलम्' प्रभा कर्तारं विभजते-अयमिति-धातूपातप्रधानव्यापाराश्रय इत्यर्थः । व्यापार प्राधान्यश्च -'तद्धात्वर्थ- निष्ठविशेष्यतानिरूपितानुकूलत्वसम्बन्धाचच्छिन्नप्रकारत्वानाश्रयत्वरूपम्' । त्रिविध इति-वैविध्यश्च धर्म- गतत्रित्वस्य कर्तरि आरोपाद् योध्यम् । एतेन व्यक्तिपक्षे व्यक्तीनामानन्त्यात् जाविपक्षे च जातेरैक्या विविध त्वमनुपपन्नमित्यपारतम् । शुद्ध इति-शुद्धत्वञ्च-हेतुत्वानाश्रयत्वे सति सामानाधिकरण्येन कर्मत्वविशिष्ट- कर्तृत्वानधिकरणत्वरूपम् । मयेति-अन्न मदर्थःशुद्धकर्ता । कार्य्यत इति-अत्र हरिर्हेतुकर्ता । गमयतीति- अनाणो कर्तुः कृष्णस्य 'गतिबुद्धि' इत्यादिकर्मसंज्ञाविधानात् कर्तृसंज्ञाया बाधेऽपि प्रकृतधातूपात्तप्रधानन्या. पाराश्रयत्वरूपकर्तृत्वलक्षणस्य सत्त्वात् कृष्णः कर्मकर्ता । नचैकत्र कर्मत्वकर्तृत्वसत्त्वे- 'कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च। अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि पद। इति विभागानुपपत्तिः, 'स्वसमभिव्याहृतपदार्थत्वावच्छेदकीभूतधर्मव्याप्यमिथोविरुद्धयावधर्मप्रकार- कबोधानुकलव्यापारस्यय विभागपदार्थत्वादिति वाच्यम्, सङ्केतसम्बन्धेन फर्मपदवत्वादोनामेव कारक- विभाजकोपाधित्वादेकदा संज्ञाद्वयासत्त्वेन तत्त्वाक्षः। नच 'दिवःकर्म च' इत्यनेनेकदा कर्मकरणसंज्ञयोर्वि. दर्पणव्याख्या आण्यातस्य धय॑वाचरत्वेऽपि वृत्यादिविशिष्टकर्तृयोधकरवरूपाभिधानस्य तर सत्वास चैनः पचतीत्यादी तृतीया. ऽऽपत्तिः । 'चैत्रः पचति भवति' इत्यादौ मुख्यविशेष्यतया तद्विवक्षाया चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिरिस्यपि न, भाश्रया. तिरिक्त विशेपणतया कृतियोधनस्यैवानभिधानपदार्थत्वात् । तथाभिधानं च 'लकृत्तद्वितसमासैरेव' इति त एवाभिधायक- तया वृत्तिकृतोपात्ताः। यद्यपि स्वतन्त्रव्यापार एप तृतीयादेग्नुशासनम् , तथापि कृतिरूपकर्तृत्व एप लाघवाच्छति, व्यापारादी तु रक्ष- पोत्युक्तमनुशासनस्यानादितात्पर्यमानमाहकवाल्लाघवसहकृतस्पैर तस्य शक्तिकल्पकत्वात् , व्यापारे तत्सत्त्वेऽपि गौरवेण तदसिद्ध । एवज कृतिरूपकर्तृत्वबोधस्थले कारकान्तरव्यापारामधीनरर्ष न प्रतीयत एवेति न तदन्तर्भावण शक्तिः, प्रमाणा- भावात् , व्यापारलाक्षणिककर्तृप्रत्ययेन लक्षणया तदन्तर्भावेण व्यापारबोधनादेव पूर्वोक्तातिप्रसङ्गस्य वारणात् । तदन्तर्भावण कृतौ शतावपि पूर्वोक्तातिप्रसङ्गस्य दुप्परिहत्यात् । 'घटो जायते' 'भोदनः सिद्यति' इत्यादी पदादेः कारकत्वं कर्तृत्वं च सस्कार्यवादमवलम्ब्यैवोपपादनीयम् । मुख्य क्रियाकर्तृवं ध न तदनुकूलकृतिमात्रम्. एकक्रियाविषयाकृतेयंत्र नान्तर्रायक्रियानि हस्तम तरिक्रयाक स्वाव्यपदेशात् । किन्तु तरिक्रयाविषयक्त्वे सति तदनुकूलकृतिस्तस्कर्तृवम् । गुरुलरभारोत्तोलनादौ तु या क्रियाया अनिम्पति स्तन गतिरुतंव । अन्योद्देशेन भाराचक्षेपाद् यत्र प्राझणवत्ता मरणानुकूलनाराचक्षेपरूपन्यापारस्य कृतिविषयावेऽपि हिंसालक्षणस्योद्देश्यताघटिततया तस्य विप्रमरणानुकूलव्यापारस्वेनानमिसहितस्वात्तेन रूपेण कृतिविषयावस्स हाशय्यापारे भसवेन न पाह्मणस्वविशिष्टपथकरवं ताशयापारकर्मुरिति न सम्पूर्ण प्रायश्चित्तं तस्येति । काविभागमाह- अयश्चेति अनुपद तृतीयारपेन निहतः, कर्तेत्यर्थः। ॐ शुद्ध इति गुरवकर्म- परवानधिकरणमित्यर्थ.। प्रेरणार्थकणिप्रकृतिधातूपात्तव्यापाराश्रय इति यावत् । स हेतुरिति 8 गिजयंप्रेरणाश्रय इत्यर्थः । ॐ फर्मकर्तेति धातूपासव्यापाराऽऽध्यस्वे सति णिमच्यापारणाऽऽयमानस्वेन चियक्षित हाय । मेगो. सादरणान्याह-ॐ मया हरिः सेयन इत्यादिनाम ग्यापारविशेग्योधोकानं तु कैयदानुसारेण | तमागे. अन्यथा ·सुवर्थनिर्णयः १९७ मदमिन्नाश्रयको हरिकर्मकसेवनानुकूलो व्यापारः, हर्यभिन्नाश्रयक उत्पादनानुकूलो व्यापारः, गोकुलकर्मकगमनानुकूलकृष्णाश्रयकतादृशव्यापारानुकूलो व्यापार इति शाब्दबोधाः । करण. तृतीयायास्त्वाश्रयव्यापारी वाच्यौ । तथाहि-"साधकतमं करणम्" (पा० सू० १।४ । ४९)। तमयर्थः प्रकपः । स चाव्यवधानेन फलजनकव्यापारवत्ता । प्रभा धानादोपतादवस्थ्यम् , तथाच कर्मत्वत्वादीन् धर्मानादाय विभागपदार्थोपपत्तेः, उपधेयसापेऽपि उपाधीना- मसार्यात् । मदमिन्नेति-आश्रयस्तृतीयार्थस्तत्राभेदेन मदर्थस्यान्वयः। आश्रयस्य च निष्ठत्वसम्बन्धेन धात्वर्थः व्यापारेऽन्वयः । फर्मप्रत्ययार्थोऽप्याश्रयस्तत्र हरेरभेदेनान्वयः, आश्रयस्य च वृत्तित्वसम्बन्धेन सेवायाम् , सेवायाश्चानुकूलत्वसम्बन्धेन व्यापारेऽन्वय इत्याह--मदभिनेति । एवमप्रेऽप्यूह्यम् । कर्मणि प्रत्यये फल- मुख्यविशेष्यक एव बोध इति नव्यमते मदभिन्नाश्रयनिष्ठव्यापारजन्या हयभिन्नाभयनिष्ठा च सेवेत्यादिरू- पेण बोधः। सेवा-पादसंवाहनादिरूपा, प्रीतिरूपा वा। ननु करणतृतीयाया आश्रयव्यापारयोर्वाच्यत्वे मानाभाय , साधकतमस्यैव करणसंज्ञाविधानादित्याशङ्: कायामाह-तथाहीति । प्रकर्प इति-प्रार्पश्च कारकान्तरापेक्षया, नतु करणान्तरापेक्षया, कारकसामान्यया. किसाधकशब्दात्तमपो विधानात् । तेन 'देवदत्तोऽश्वेन दीपिफया पथा गन्छति' इति प्रयोगः सिध्यति । कर- गन्तरापेक्षया प्रकृष्टस्य करणत्ये तु युगपदेकस्यैव करणत्वं स्यात्, एकस्यैव कस्यचित्प्रकृपत्वात् । स च -प्रकर्पश्च । पव्यपधानेनेति-अव्यवधानेन फलजनको यो व्यापारस्तद्वत्तेत्यर्थः । ननु सर्वेषां कारकाणां विवक्षया करण- परत्वमिति 'करणम्' इत्येव सूत्रमस्तु कारकपदानुवृत्त्या कारक करणसज्ञ स्यादित्यर्थेनैव साधस्त्वे लब्धे साधक- प्रहणमेय प्रकर्पपरं भविष्यतीति तमवग्रहण व्यर्थमिति चेन्न, तेनैव व्यर्थेन सता 'कारकाधिकारे शब्दसामर्थ्य- लभ्यः प्रकर्पो नाश्रीयते' इति ज्ञापनात् । तेन गौणाधारस्यापि अधिकरणसज्ञा सिध्यति । एवञ्च यद्व्यापाराव्यय धानेन फलनिष्पत्तिस्तत्त्व करणत्व फलति । तथाच सर्वाण्यपि कारकाणि विवक्षया करणानि। तदुक्तं हरिणा- क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ।। वस्तुतरतदनिर्देश्यं नहि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येपा यिवक्षा दृश्यते यतः ॥ इति ॥ दर्पणव्याख्या धावीचामः । आश्रयव्यापाराविति * आश्रयविशिष्टव्यापारशक्तौ तु एकदेशान्वयप्रसङ्ग इति भावः । ननु व्यापारस्य धातुत्वेनैव लाभात् तत्र शक्तिरल्पनमपार्थमित्याशयकस्य कर्तृनिष्ठव्यापारस्य धातोर्लाभेऽप्यनुभूय. मानकरणनिष्ठय्यापारस्य पदार्थस्वमन्तरेण शान्दविषयतानुपपाया शक्तिरावश्यकी । आख्यातानिवृत्तिभेदाया एवं लियाया अवगमाद् व्यापारद्वयस्य धात्वर्थत्वासम्भवाच्चेत्यभिप्रेस्य स्वोक्तार्थस्य सप्रमाणतां दर्शयितु करणसंज्ञाप्रतिपादकं सूत्रमुपन्य- स्यति - तथाहीत्यादिना है। साधकतममिति सूत्रस्य कारकाधिकारीयत्वात् स्योपात्तसाधकशब्दादेव प्रकपलामे- ऽपि गौणाधारे अधिकरणसंशाफलकस्य 'कारप्रकरणे शब्दसामर्थ्यगम्यः प्रकर्षो नानीयते' इत्यर्थस्य बोधनाय तमघुपादान- मिति सूचया तमबर्थ प्रकर्ष इति प्रपंध-कारकान्तरापेक्षः, नतु करणान्तरापेक्ष, कारकसामान्यवाचिसाधक- शदादुरपोन समपा तदवधिकाकर्षस्यैव द्योतनात् । तेनाश्वेन दीपिकया प्रगतीति प्रयोगोपपत्ति, भन्यथा करणान्तरा- पेक्षिकाकस्म करणान्तरे अभावेन तदनुपपत्ते ।

·१९८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे तादृशव्यापारवत्कारणश्च करणम् । उक्तश्च वाक्यपदीये- क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र परणं त्तत्तदा स्मृतम् । वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येपा विपक्षा दृश्यते यतः ॥ इति ॥ 'विवक्ष्यते' इत्यनेन सकृदनेकेषां तदभावाद् द्वितीयासप्तम्यादेसकाशं सूचयति । प्रभा . नच व्यापारस्यापि करणतृतीयार्थत्वे कारिकायामाश्रयमानकथनमसगतमिति वाच्यम् , आश्रयपदस्य व्यापारोपलक्षणत्वात् । तादृशेति-अव्यवधानेन फलजनक्त्यर्थ । अव्यवधानेनेत्यस्य फलन्तु यत्र राना चक्षुपा चारपुस्पान् शत्रुसैनिकान् द्रष्टु प्रवर्तयति तब राजा चक्षुपा शनुसैनिकान् पश्यति' इति प्रयोगवारणम्, चक्षुर्व्यापाराव्यवधानेन दर्शनरूपफलाभावात् । किन्तु 'राजा चारैश्शनुसैनिकान् पश्यति' इत्येव प्रयोग । क्रियाया इति-फलस्येत्यर्थ । धात्वर्थफलस्य साध्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् , क्रियते या सा क्रियेति व्युत्यत्त्या क्रियात्वेन व्यवहार । तथाच 'रामेण वाणेन हतो वाली' इत्यत 'रामाभिन्नाश्रयवृत्तिव्यापारजन्यो वाणाभि- नाश्रयवृत्तिव्यापारजन्यश्च य प्राणपियोगस्तदाश्रयो वालीति बोध । वाणस्याभेदेन तृतीयार्थाश्रये तस्याधेय तया तृतीयार्थव्यापारे तस्य जन्यत्यसम्बन्धेन प्राणवियोगे फले तस्याश्रयतया वालिन्यन्वय । रामस्याभेदेन सृतीयार्थाश्रये तस्याधेयतया धात्वर्थव्यापारे तस्य जन्यतया फले तस्याश्रयतया वालिन्यन्वय । परे तु करणतृतीयाया अपि आनय एवार्थ । आश्रयस्य च स्ववृत्तिव्यापारजन्यत्वससर्गेण फलेऽन्वय माहु । करणत्वशक्तिमानस्यार्थ इति नव्या । यत्र स्यले यदा यद्व्यापारानन्तर फलनिष्पत्तिर्विरक्ष्यते तदा तत- करणत्वादिपट्क करण स्मृतम् आचार्ये । सर्वाणि कारकाणि तादृशविवक्षया क्रणानि भरन्तीति भाव । प्रस्तुत इति-वस्तुत = वस्तुविशेषे, सप्तम्यन्तात्तसि । अनिर्देश्यम् = स्वरूपतो निर्देष्टुमशक्यम् । तत्र हेतुमाह--नहीति-हि = यस्माद्धेतोरतत्करणत्व वस्तु व्यवस्थित न = गोत्वादियव्यक्तिविशेपे नियमेन विद्यमान न । वस्तुविशेषमाने वृत्तित्वाभावे हेतुमाह-स्थारयेति-अधिकरणत्वेन निश्चितापि स्थाली तनुत राययवतया झटिति तप्तत्वेन स्मव्यापाराव्यवहितोत्तरपाकनिष्पादकतया विवक्षितत्वेन वैयक्षिक करणत्व तन जायते । सकृदिति-एककालमित्यर्थ । तदिति-करणत्वविवक्षाया अभायादित्यर्थ । अवकाशमिति- यदा काष्ठानामेव करणत्वविवक्षा न स्थाल्यास्तदा 'चैत्र काप्टै स्थाल्या पचति' इत्यादायधिकरणादिसज्ञा दर्पणव्याख्या ताशेवि फलोत्पत्यव्यवहितपूर्ववर्तीत्यर्थ । परे तु-फलायोगव्यवच्छिन्नकारणत्वम् करणरवम् । स्वव्याप्येत- रयावस्कारणसमवधाने सति यदव्यवहितोत्तरक्षणे फलनिष्पत्तिस्तचमिति यावत् । स एव तृतीयार्थः । सस्यन्तनिवेशास क्षुपोऽधकारे फलायोगेऽपि न तत्राप्रसा । प्रयोजकेऽतिप्रसङ्गनिरासायाव्यवहितेति वदन्ति । तत्र हरिसम्मतिमप्याह ६ उक्तश्चेति । अग्न क्रियाद फलपरम् । 'वाणेन हन' इत्यत्र वाणव्यापाराग्यपहितो सरक्षणे माणवियोगरूपफलावश्यम्भावाल्लक्षणममन्यय । ॐ विपश्यते इत्यनेन विश्व विभक्तौ प्रयोजिका, न पास्त वकरणस्वादिसत्तरयुक्तम् । अत एव दातानादरेण पलस्य तस्वविपक्षायां यरेन लुनातीति प्रयोगा। ॐ यस्तुत इति यत इदमेव वस्तु करणमिनि न नियमोऽत एव निशिताधिकरण यापि स्थाली तनुतरकपालवाद्ववक्षिककरणस्वनीत्यर्ष । अवकाशमिति राण्दुल स्थात्या पचतीत्यादौ करणरवारिपक्षायां तत्पशाप्रयुतदिनीयादेवराशमिग्य । मयाच काप्दै पचती यादी प्रत्यर्थकाटायरमेदेनाश्रयरूपतृतीयाऽन्वय । तस्य च युपतिचिम्यग समानप्रत्ययोपास ·१९९ सुवर्थनिर्णयः - नचैवम् "कर्ता शास्त्रार्थवचात्" (७० सू० २ । ३ । ३३) इत्युत्तरमीमांसाधिकरणे प्रभा लब्धावकाशेति भावः। उक्तरीत्या सर्वेपां करणत्वेऽपि कारफान्तरविवक्षाकाले करणत्ववियक्षाया अभावेन न सर्येभ्यरतृतीयापत्तिः। सर्वकारकाणां विवक्षया करणत्वे मीमांसाधिकरणविरोधमुभाव्य परिहरति-नचैयमिति । एवम् = विवक्षाया एव नियामक्त्वे । कति-तत्र हि धर्मणि कर्तृत्वं जीवस्य, युद्धधात्मकविज्ञानस्य वेति सन्देहे जीवस्यैव कर्तृत्वमित्युत्तरपक्षसाधकमिदं सूत्रम्-'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्' इति । अस्यायमर्थ:-प्रवृत्ति-नि- त्यात्मकर्मणो जीय एव कर्ता । शास्त्रार्थवत्त्वात् शास्रस्य =विधिनिषेधात्मकरयार्थयत्त्यात् = उपपन्नत्वात् । जीवस्य कर्तृत्वे हि विधिनिषेधात्मकं शास्त्रमुपपन्नं भवति । प्रवृत्तिर्वा निवृत्ति, नित्येन कृतन या। पुंसो येनोपदिश्येत शास्त्रं शास्त्रविदो विदुः ।। इति शास्खलक्षणम् । नित्येन % वेदात्मयेन । कृतकेन=स्मृत्यात्मपेन । जीव एव विहितं धर्म कर्तुम्, निपिद्धं कर्म च हातुं प्रभवेत् । उत्तरमीमांसेति-मीमांसाशास्त्रस्य कर्मकाण्डात्मको भागः पूर्वमीमांसाशब्दे- न, ज्ञानकाण्डात्मको भाग उत्तरमीमांसा (वेदान्त) शब्देनोच्यते । अधिकरण इति-पूर्वोत्तरमीमांसाप्र- सिद्ध एकार्थप्रतिपादको न्यायसमुदायः। अधिक्रियते निर्णयार्थी विचारोऽस्मिन्नित्यधिकरणम् । ता विषय- संशय-पूर्वपक्ष-सिद्धान्त निर्णयात्मकपञ्चाङ्गयोधवाक्यसमुदायात्मकम् । तत्र विचारार्ह वाक्यं विषयः । १ । तदर्थविपये अयमर्थोऽस्य न वेति विकल्पः संशयः । २ । सन्दिह्यमानयोः पक्षयोरसत्पश्वे युक्तिप्रदर्शकं वाक्यं पूर्वपक्ष । ३ । पूर्वपक्षोक्तयुक्ति खण्डयित्वा सरपक्षे युक्तिप्रदर्शकं याम्यं सिद्धान्तः । ४ । ततश्चेत्यादिहेतु- प्रदर्शक शब्देन सिद्धान्तसिद्धार्थोपसंहारक याक्यं निर्णयः । ५ । यद्यपि वाक्यात्मकमेय पवागम्, तथापि दर्पणव्याख्या स्वमत्यासरया व्यापाररूपतदर्थान्तरे आधैयतासम्बन्धेन फलोपहिततादृशम्यापारस्य च अनुकूलतामन्यन्धेन विवियनुल. व्यापारे । एवञ्च याप्ठाभिनाश्रयको यः पलोपहितव्यापारम्तविशिष्टो विक्लिायनुक्ल एकाश्रयको वर्तमानो ग्यापार इति बोधः । वैशिष्धं च धात्वर्य व्यापारे जन्यजनकभावसम्बन्धेन बोध्यम् । भन्न चयरसशिहितेषु सर्वेषु कारकेषु कता प्रवर्त- यिता भवति" इति सक्लकारकव्यापारस्य कधीनत्वप्रतिपादकम् "कारके" इति सूत्रस्य भाष्य प्रमाणम् । अपरे तु-'तियायाः परिनिष्पत्तिर्यव्यापारादनन्तरम्' इति वाक्यस्थानन्तरपदरवारस्यात् तृतीयार्थव्यापारस्य जन्यतासम्बन्धेन फलेऽन्वयः । तथाच जन्यतासम्बन्धेन काटानयकम्यापारविशिष्टयक्तित्यनुकूलो ग्यापार इति योधमाहुः । तृतीयाकरणस्वस्य व्यापार एवान्वय, सन्दशक्तिस्वभावान फ्लांगे। अत एय मन्वयंरक्षणया सोमादिपदस्य नामधेयन्त्र सिद्धान्तितम् । अन्यथा ब्यापार प्रति करणत्वेनान्विते फलांशे करण नान्ययोपपत्तौ रक्षणाया अप्रसङ्ग एव । अत एवं सोमेन यजेतेत्यत्र सौरपदस्य मत्वर्थे रक्षणति मीमांसका इत्यन्ये । वस्तुनस्रघाभयोऽवधिरहेश्य इति मूलस्वारस्यात् करणतृतीयाया अप्याध्यमात्रमर्थः । प्रकृत्यर्यान्वितस्य तस्य स्वनिष्ठव्यापारजन्यत्वसम्बन्धेन धारवधच्यापारेऽन्वय इत्येव ज्यायः। नयायिकास्यसाधारणं कारणं करणम् । कारणे असाधारण्यं च घ्यापारवत्वमेय, ननु फरायोगव्यवन्टिनावम, तस्य यावकारणघटिततया गौरवेण तदर्मावच्छिन्ने शमयसिद्धः। स एव च प्रस्साधकतममिति तमपा पोप व्यापारश्च समन्यस्वे सति तज्जन्यमनकावरूपः । एका जनावरयान्यवधानाघटितयेन रामस्पान्तरीयकरवाच तय पक्ष तिरिति व्यापारमानं करणतृतीयास्तस्मिन् प्रकृत्यर्थयाधैयतासम्बन्धनान्वयः । शेष पूर्वदित्याहुः । Forमति एकरिमपि धर्मिणि कर्तृत्व-करणस्वयौरङ्गीकार इत्यर्थः । कर्तृकरणशक पौरविरोध इनि यात् ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे "शक्तिविपर्ययात्" इति सूत्रेणान्तःकरणस्य कर्तृत्वे करणशक्तिविपर्ययापतिरुक्का न युज्यतेति वाच्यम् , “तदेवैतेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति श्रुत्यन्तरे करणतया कृप्तस्य कर्तृतां प्रकल्प्य शक्तिविपर्ययापत्तिनिष्प्रमाणा कल्प्येतेत्यभिप्रायात् । प्रभा तदर्थोऽपि तत्तच्छब्देन व्यवहियते, इत्यलं प्रामगिकेन । जीवस्य कर्तृत्वं प्रसाध्य विज्ञानस्य कर्तृत्वाभावसाधिका युक्तिमाह-शनिविपर्यायादिति-'इतश्च विज्ञानव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता भवितुमर्हति । यदि पुनर्विज्ञानपदवाच्या बुद्धिरेव कर्वी स्यात्ततः शक्तिविपर्ययः स्यात् । करणशक्तिर्बुद्धेहीयेत । सत्याश्च युद्धेः कर्तृत्वशक्तो तस्या एवाहम्प्रत्ययविषयत्वमभ्युपगन्तव्यम्' इति शङ्काभाष्यम्। योऽहं धीगम्यः स कर्ता । अन्तःकरणस्येति-ननु बुद्धेरेव कर्तृत्वं भाष्ये आशङ्कितमित्यन्तः- करणस्येत्यसङ्गतमिति चेन्न, अन्तःकरणं बुद्धिपरिणामः, 'परिणामपरिणामिनोरभेदाद् बुद्धेरप्यन्तःकरणत्वा. दित्युक्तमन्तःकरणस्येति । शक्तिविपर्ययेति--विज्ञानस्य कर्तृत्वे करणत्वशक्तर्विपर्ययः= व्यतिक्रमः स्यात् करणस्य कर्तृत्वात् । न युज्यतेति-भवन्मते करणस्यापि काष्ठस्य यथा 'काठं पचति' इति कर्तृत्वं भवति इति न करणत्व-कर्तृत्वशक्तेविरोधस्तथेहापि बुद्धौ कर्तृत्व-करणत्वयोरविरोधे भाप्या- सङ्गतिः स्पष्टैव । तदेतेपामिति–'यपः सुप्तोऽभूय एपस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एपोऽन्तर्हृदय आकाश. स्तस्मिञ्छेते' इति । (वृ० अ० २ वा. १ मा० १७) य एप पुरषो विज्ञानमयो यत्र काले सुतोऽभूत् सदा (स्थापकाले) एषां प्राणानाम् चक्षुरादीन्द्रियाणां विज्ञानम - विज्ञानजननशक्ति विज्ञानेन= मनसातजन्य- बुद्धधात्मकवृत्त्या आदाय य एपोऽन्तर्हृदय आकाश. = परमात्मा तस्मिन्छेते इत्यर्थः । अन श्रुती करणतया क्लृप्तस्य विज्ञानस्य कर्तृत्वे शक्तिविपर्ययः स्यादिति भावः । तथाच क्लुप्तायाः करणत्यशक्तस्त्यागः, पर्तृत्वशक्तः कल्पनश्चायुक्त निष्प्रमाणके च स्यातामित्याशयः, नत्वेकत्रोभयशक्तरसम्भवामिप्रायेण सदुक्तिरिति तत्त्वम् । एकत्र श्रुती करणतया कृप्तत्वेऽप्यन्यत्र श्रुतौ तत्कर्तृत्वविवक्षायां न किञ्चिद् वाधकमित्याशवायामाह- दर्पणव्याख्या शक्तिविपर्ययादिति ? "कतो शाखार्थवायात्" इति सूपेण 'एप हि मष्टा श्रोताऽनुमन्ता योद्धा विज्ञानाऽत्रमा पुरुषः' इत्यादीनां तथा कर्तुः कर्तव्यविरोपप्रतिपादकानाम 'यजेत' 'जहुयात्' इत्यादीनां प सार्थक्याय जीवस्य यर्तृत्वयोधिते इक्षिप दम्पपहाय्य विज्ञानमेवास्तु कनिरयाशङ्कायों विज्ञानशब्दवाण्यउद्ध. करवाभ्युपगमे लो समयस्यापि कः सर्वाधकारिकर. णान्तरसापेशस्यैव कारयंकारियदर्शनेन विज्ञानपदव्यपदेश्याययुद्धः करणशक्तिहान्यापत्तिरतस्तदनिरिक्तजीवस्यय कर्तृत्वमु. मितमिरयप्रतिपादन "शक्तिविपर्ययात्" इति प्रणेत्यर्थः । * न युज्यतेति, कर्तृकरणशासपोरविरोधरपप भयभिरमिधानाविति भावः । समायो- तदेवतेपा. मिति । ६ प्राणानाम् इन्द्रियाणाम् । * विज्ञानम् 8 ग्रहणशक्तिम् । विमानेन विज्ञानशदवारयन मनसा तजन्ययुगामायति यावत् । स आदाय गृहीत्या हृदय स्थापे गरदनीति धुत्पर्यः । करणतयेति विज्ञानेनेन्यत्र करणतया पलसरयेरवधः। नियमाणेरवारे कर करणानिधीकारोपियोः पानपोरेकदा विवक्षाधाममम्भवेन विज्ञानं या मनुते" त्यादी क्रयविज्ञायो करणे लिविवक्षाप्रयुत पिशाने ठि न्लीपासमिदेशापादनामम्मन द्विपर्ययप्रामारित्यासपादियः । मन्दिरमपुतम, भाषागतिपादयस्पयामाण्यप्रतिपादयासम्मपाए, भारत प्रामाधारकान्त ·सुवर्थनिर्णयः वस्तुतस्तु अभ्युच्चयमात्रमेतदिति "यथा च तक्षोभयथा" (३० सू० २ । ३।४०) इत्य- धिकरणे भाष्य एव स्पष्टमित्यादि प्रपश्चितं भूपणे ।। प्रभा घस्तुतस्त्विति । अभ्युच्चयमात्रमिति-प्राधान्येन तात्पर्य्यविषयीभूतार्थप्रसङ्गाद्यत्रार्थान्तरस्यापि मम्बन्धप्रतीतिः सोऽभ्युभयोऽन्याचयो या। प्रकृते जीवस्य कर्तृत्वं साधितम्, तत्वाभाविकम् , उपाधिनिमित्तं वेति विचा- यंते-न स्वाभाविकं कर्तृत्वमात्मनः सम्भवति, अनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । कर्तृत्वस्वभावत्वे ह्यात्मनो न कर्तृत्वा- निर्मोक्षः सम्भवति, अग्नेरिवौष्ण्यात् । तस्मादुपाधिधर्माध्यासेनेवान्मनः पर्नृत्यं न स्याभाविकम् । तथाच श्रुतिः-'ध्यायतीव लेलायतीव' इति । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीपिणः । इति । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मेयाभूत तत् केन के पश्येत्' एभिदिक्वाक्यैः सोपाधिकस्यैव कर्तृत्वं लभ्यते। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति-'यथा च तक्षा' इति सूत्रं दृष्टान्तपरम् । चशब्दस्त्वर्थे । यथा तु तक्षा लेके वारया ( वसिला) दिकरणहस्तः कर्ता दुःखीभवति; स एव स्वगृहं प्राप्तो विमुक्तवास्यादिकरण: स्वस्थः निर्वृत्तो निर्व्यापारः सुरजीभवति । एवमद्वैतप्रत्युपस्थापितद्वैतसम्पृक्त आत्मा स्वप्नजागरितायस्थयोः कर्ता- दुःसीभवति । स तच्श्रमापनुत्तये स्वमात्मान परं ब्रह्म प्रविश्य विमुक्तकार्यकरणसंघातोऽकर्ता मुखीभवति सम्प्रसादावस्थायाम । तथा मुक्त्यवस्थायामविद्याध्यस्त विद्याप्रदीपेन विधूयात्मेव केवलो नियुत्तः सुसी भवति । तक्षदृष्टान्तश्चेतावतांशेन द्रष्टव्यः । तक्षा हि-तक्षणादिव्यापारेषु अपेक्ष्येय प्रतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति, स्वशरीरेण त्वकर्तेच । एवमयमात्मा सर्वव्यापारेप्यपेक्ष्येय मन आदीनि करणानि पर्ता भवति, स्वात्मना त्वकतैव । एवश्न शक्तिहान्यापतिपदूपणम् । 'यटो ! मिक्षामट गाश्चानय' इत्यत्र प्राधान्येन तात्पर्याविषयगवानयनयत्तादृशतात्पर्याविपय एवं शक्तिहान्यापत्तिरूप दूपणम् इति तद्विरोधोऽ. फिश्चित्कर एव । प्रकृते जीवस्यौपाधिकं कर्तृत्व नतु स्वाभाविकमित्येव प्राधान्येन तात्पर्यविपयीभूतं नतु शक्तिविपर्यायापत्तिरूपं दूपणमिति तस्यान्वाचयशिष्टत्य स्पष्टमेयेति भावः । यद्वा बुद्धः करणत्वशक्तिविपर्यासे न भाष्यतात्पर्यम्, किन्तु पराभ्युपगतबुद्धिकर्तृत्वनिरास एवेति दिक् । दर्पणव्याख्या (वाच्चैत्यत आह- वस्तुतस्त्विति । अभ्युच्चयमानमेतदितिम एतत् = शक्तिहा यापत्तिरूपं दूषणम् । मानपदेन तात्पर्यविषयत्वस्य व्यवछेदः । अभ्युच्चयत्वन तारपर्यज्ञानविषयार्थसनिहिरात्यम्, उपेक्षाविषयस्व वा 1 तच युद्धः रणशक्ति- विपर्ययेऽस्ति । दृष्टान्तप्रतिपादकसूत्राद् बुद्धः कर्तृत्वनिरासस्यैव मुण्यस्वावगतेरिति भावः । भूपणे तु तदेवतेपामित्याचभिप्रायादित्यन्त. पाठो नास्त्येव । नन्वेवं कर्तेत्यादिर्न युज्यतेति चेत् सत्पम्, "अन्वायमात्रगेतद्" इति पाठः । अन्वाचयेनि विज्ञान शब्दार्थस्य जीवावे शक्तिविषययापतिः सम्भाव्यते, मतु निर्भर स्तप्रेत्यर्थः । उपाधिवशेन परमारमन्येव तत्सम्मयादिति भावः । तदेव विशदयति- यथा चेति ह सूने पर एस्वर्थे, परामिमतबुद्धिकर्तृत्वनिरासार्थः । नहि परमात्मनोऽन्यो जीणे नाम भोक्ता पा सम्मति, नियाद मुनात्मनः कर्तृत्वाधप्तम्भवात् , अनिक्षिप्रमहाय । किन्तु "ध्यायांव लेलायतीव" इति श्रुतेरप्यम्तं तशय वाच्यम् , अविद्योपस्थापितं तु सत् परस्यापि सम्मान "यग्न हि तमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इति श्रुनेः । विचारस्यायों तु सदभायः "या तु सर्पमा मैर पाए किं केन पश्येत्" इति श्रुतेः । यथा तक्षा घारयाटिकरणहानः सत्ता दुःसीमवति, स एप गृहस्थो विगुतपास्यादिनि ·२०२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे सप्तम्या अप्याश्रयोऽर्थः । "सप्तम्यधिकरणे च" ( पा० सू०२ । ३ । ३६ ) इत्यधिकरणे सप्तमी । तच "आधारोऽधिकरणम्" ( पा० सू० १ । ४ । ४५) इति सूत्रादाधारः । तत्त्वञ्चाश्रय- लम् । तत्राश्रयांशः शक्यः, तत्वमवच्छेदकम् । नचाश्रयत्वमात्रेण कर्मकर्तृकरणानामाधारसंज्ञा स्यात्, स्यादेव, यदि ताभिरस्या न पाधः स्यात् । "कारके" ( पा० सू०१। ४ । २३) इत्य. धिकृत्य विहितसप्तम्याः क्रियाश्रय इत्येव यद्यपि तात्पर्य्यम् , तथाप्यत्र कर्तृकर्मद्वारा तदाश्रयत्वम प्रभा - सप्तमीति-यतोऽधिकरणे सप्तमी अत आश्रयोऽर्थ इत्यध्याहारेणान्वय उपपाद्यः । अन्यथा अनन्यया पत्तिः। तच्च अधिकरणश्चाधार:, 'आधारोऽधिकरणम्' इति सूत्ररूपप्रमाणात् । नन्वेवमपि सप्तम्या आधार एव शक्यो नत्वानय आधारत्वाश्रयत्वयोर्भेदादित्यत आह-तत्यञ्चेति । तत्त्वञ्च-आधारत्वश्च । आधारत्व. माश्रयत्वश्चैकमेव, नतु तयोर्भेद इति भावः। आश्रयस्याधेये साकाहत्तया 'कारके' इत्यधिकृतपदेनोप- स्थितक्रिया एवायतया सम्बध्यते। सा च धातुलभ्येति अनन्यलभ्य आश्रय एव शक्य इत्याह-साथयांशः शक्य इति । तत्त्वम् = आश्रयत्वम् । अवच्छेदकम् = शक्यतावच्छेदकम् । ननु क्रियाधारमात्रस्याधिारण- संज्ञायां फलरूपक्रियाया आधारत्वेन कर्मणः, व्यापाररूपक्रियाया आधारत्वेन करणस्य कर्तुयाधिकरणसभा स्यादित्यत आह-नचेति । आधारसनेति-चाधारसंज्ञायाः येनाप्यविहितत्वादिदमसहतमिति वाच्यम आधारस्य विधीयमाना या अधिकरणसंज्ञा सा स्यादित्यर्थकत्वेनादोपात् । ताभिः = फर्म-कर्तृ-फरणसंशाभिः । तथाच निरवकाशामिस्ताभिरधिकरणसंज्ञाया याधान्न तेपामधिकरणमा । अत एव 'गृह प्रविशति' 'मोक्षमिच्छति' इत्यादी नाधिकरणसंज्ञा । 'प्रागं गच्छति' इत्यादौ संयोगरूपक्रियायाः 'स्वाश्रयाश्यत्वसम्बन्धेन प्रामगृत्तित्वेऽपि नाधिकरणत्यम् , मामस्य संयोगरूपफलाधारत्यं पिना चैनादिरूपाद्वारा क्रियाश्रयत्यासम्भया दन्तरङ्गत्वाकर्मत्वेन घाधात् । नचाधिकरणसज्ञयय तासांयाधोऽस्त्यिति वाच्यम , अनेक्शाषनराधकल्पने गौर- पात, फर्म-कर्तृसंक्षयोः परत्वेन विमतिपेधशात्रस्यापि बांधल्पनायामतिगौरयाश । क्रियाश्रय इति-साक्षाग नियाश्रय इत्यर्थः । एवेन फ्र्तृधर्मद्वारा क्रियाश्रयस्दादेात्तिः। तथाच साक्षातप्रियाययोः पर्तरर्ग- गोरेयाधिकरणसंक्षा स्यान्न तु पटादेरिति तात्पर्य्यम् । साक्षालियाधययोः पयर्गसंशाभ्यां याधाद अधिकर• णमंशाविधानसामर्थ्यात् परिशेपार साक्षात् मियाभयो ये पर्वकर्मणी तयोराधयस्य पटरचाल्गादेरेयाधिक रणसंज्ञा अनेन विधीयते इत्याह-तथापीति । तदाश्रयत्यमिति-रयमंत्तिव्यापारपलान्यतरामयत्याग- दर्पणन्याम्या पाप गुखीभवतीति सदयः । तथाप शातिविपयंपादियाय पपुपगतरिकापनिराम साम्, मापदः गंग विपरित्याग इति म सपिरोपनि मारः। महापय निरूपी-सप्तम्या अपीति। मनु माता मवादापारप धारपावापा,माप्रदायात मार- हरपति बापाया। आभयरगिति मायापनिटे शनि. मप्यारी ना, नागिनीनताप्रपा:पि । कारतापांचे भापनिजामायापम महार पनि गनाप्रयोगमा इनि । पदा-मामा पापापापा::अपाय माम्म भाग, मामासान - माधयांग या fanा धागान मामा एमा पनि free I आमाप्रमानेनेति मेरा Arternm पापीपपिमा भाधानमादिति भारत पकमा मामा ।

·- सुवर्थनिर्णयः २०३ स्त्येव । (नचेवमपि सादर्यमेव स्यादिति वाच्यम् , निरूपकमेटेन मेदात् । फलनिरूपिताधारो द्वितीयार्थः, व्यापारनिरूपितस्तु ठतीयार्थः, कर्तृकर्मव्यापारफलनिरूपितः सप्तम्यर्थः) । स्थाल्यादेर्भूतलकटादेश्चेति, 'स्थाल्यां पचति' 'भूतले वसति' 'कटे शेते' इत्यायुपपद्यते । उक्तश्च वाक्यपदीये- ककर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारयत् क्रियाम् । उपकुर्मत क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥ इति । एतच त्रिविधम् औपश्लेपिकम् , प्रभा त्यर्थ । उक्तार्थे हरि प्रमाणयति-क्टे शेते' इत्यन कर्तृनिष्ठशयनरूपक्रियाया साक्षादधिकरणं पता। एवम् 'स्थाल्या तण्डुलान् पचति' इत्यत्र विलित्त्यात्मकफलरूपक्रियाया साक्षादधिकरण फर्म एन । परन्तु पर्ट द्वारा अधिकरण कट , कर्मद्वारा अधिकरणञ्च स्थाली चाधार इति तयोरेवाधिकरणसना, नतु साक्षात्- क्रियाऽऽधारयो कर्तृकर्मणो , उक्तरीत्या ताभ्यामधिकरणसज्ञाया वाधात् , तदाह-कर्तृर्मयचहितामिति- फर्तृकर्मद्वारा क्रियाधारभूतामित्यर्थ । असाक्षादिति--स्वा (निया ) श्रयाश्रयत्वसम्बन्धेनेत्यर्थ । उपपुर्य दिति-परम्परया स्वस्मिन् वर्तमानवियया कर्तृनिष्ठप्रधाननियासिद्धौ उपयुर्वत् = सहायमित्यर्थ । शास्त्रेव्याकरणशास्त्रे । स्मृतमिति-र्यादिभिरिति शेप । ननु कालस्य साक्षानियाधारत्वेन 'समये तण्डुलान् पचति चैत्र' इति न स्यादिति चेन्न, अत्र सूने स्वरितत्वप्रतिज्ञया कालस्यापि परम्परया क्रियाश्रयत्वविवक्षायामेयाधिकरणत्वात् । साक्षादाघारत्वविवक्षाया 'समय पचति' इत्येवेष्टम् , 'भूतानि काल पचति' इतिवत् । अन कैयटदीक्षितादिप्राचीनमते अधिकरणकारकस्य परम्परासम्बन्धेन (स्यवृत्तिवृत्तित्वसम्बन्धेन ) सा. क्षाक्रियायामन्वय । नव्यमते अधिकरणस्य साक्षात् कर्तृकर्मणोरेवान्वय , तद्वारा कियायामन्य नतु साक्षात् क्रियायामिति विशेष । तथाच प्राचीनमते 'अक्षेपु शोण्ड' इत्यन अक्षपदार्थस्य शीण्डेऽन्वयाभावात् ममासो न स्यादिति शौण्डपदस्य आसक्तशौण्डे लक्षणा कृत्वा आसक्तिनियारूपे लक्ष्यार्थे शौण्डपदार्थंकदेशे साक्षादन्न यमादाय समास उपपाद्य । नवीनमते तु अक्षस्य शौण्डरूपे तरि अन्नय , शौण्डस्य चास्त्यादितियायामन्वय इति न दोप इत्यन्यन यिस्तर । एतच अधिकरणच । औपश्लेपिकमिति-उपगत इलेप उपश्लेप - सयोग इति यावत् । अन 'उप' इत्यविवक्षितम् । यद्वा-उप = समीपे इलेप - सयोग उपलेपरतत आगत मौपश्लेपिकम् । 'तत आगत' इत्यर्थेऽध्यात्मादित्वाहम् । यद्यपि उपरलेपाटागतमधिकरणत्व न लधिकरण तथापि धर्म धर्मिणोरभेदमादायाधिकरणेऽपि तथात्यम् । उपश्लेष =सयाग इति मते 'वटे गाव शेरते' 'गुरी वसति' इति न स्यात् सयोगाभावादिति चेन्न, गोसयुक्तदेशसयोगस्य सयोगरूपतया तस्य च वटादौ सत्त्वेना- दर्पणव्यास्या तथाहि-कारकाधिकारीयेणतेन त्रियाऽन्वय्याधारस्थाधिकरणमा विधायते । निया च धावर्थ । साक्षात्तदाधारयो पराम्या कर्तकर्मसज्ञाम्यामानातवादिद सूत्रमनवकाश सत् परम्परया धावांश्रयस्याधिकरणसज्ञाविधानेन चरितार्थम्, परम्पराघटके च कर्तृकर्मणी एवेति भाव । परया कर्मसज्ञया वाधादव 'मोक्षे इशास्ति' इतिघन्मोझे इति भवतीति न प्रयोग । ६ औपश्शेषिमिति १ सयोगसम्बन्धनिय धनमियर्थ । मामीप्यस्यापि सयुक्तमयोगरूपतया मयोगपदा सस्यापि सहारा आधेयस्याप्यतावदकपिजिदययवरमियर्थ ।

·२०४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे वैपयिकम् , अभिव्यापकञ्च । 'फटे शेत्ते' 'गुरौ वसत्ति' 'मोक्षे इच्छास्ति' 'तिलेप तैलम्' इति । एतच "संहितायाम्" (पा० सू० ६ । १ । ७२) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । . प्रभा दोपात् । समीपे श्लेप इति पक्षेऽपि सामीप्यस्य सयुक्तसयोगरूपतया तदवच्छेदेन सयोगस्य सत्त्याद् गुर्वादा वधिकरणत्वोपपत्ति । 'इको यणचि' इत्यादायपि इनिरूपितरालिक्सामीप्यावच्छेदेन सयोगस्याचि सत्त्वा दौपश्लेपिकाधिकरणत्वम् । शब्दस्य गुणत्वपक्षे तु श्लेपपदेन सम्बन्धमानस्य ग्रह्णात् 'स्वाव्यवहितोत्तरत्व' सम्बन्धेनीपश्लेपिफाधिकरणत्व बोध्यम् । एकदेशावच्छेदेन श्लेपेऽप्योपश्लेपियम् । तत्र श्लेषस्य समीपमुपरले पम् । आरोपितरलेप इत्यर्थ । तत आगतमीपश्लेषिकम् । देशावच्छेन्न सम्बन्धस्यावयविनि आरोप । यथा 'कटे शेते' इत्यत्रावयववृत्तिसयोगस्य अवयविनि कटे आरोप । तत्कृत पटात्मकमीपश्लेपिकमधिकरणम् । वैपरिमिति-विषयात=विषयत्वसम्बन्धादागत चैपयिकम् । औपश्लेपिकाभिल्यापामिनाधिकरण मात्र घेपयिकपदेन गृह्यते । अत एव तन तन घटपत्य सप्तम्यर्थ इत्यादि सङ्गच्छते । अस्योदाहरणम्-- 'मोक्षे इच्छास्ति' इत्यादि । अभिव्यापकमिति-सर्यायययावच्छेदेनायसम्बन्धाश्रय इत्यर्थ । 'अवच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि नाघेयत्वनिष्टव्याप्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नव्यापक्ताशालित्वम् अभिव्यापकत्वम् । अवच्छेद कता यावद्वययनिष्ठा ग्राह्या, यथा 'तिलेपु तेलम्' इत्यत्र यावदवययावच्छेदेन तिले तैलस्य सत्त्वात् । तैलनिष्ठाऽऽधेयता अवच्छेदकतासम्बन्धेन यावदवयवेपु, तव समवायसम्बन्धेन तिलस्यापि सत्ता अवयवाय- यविनो समवायनियमात् । तिल समवायसम्बन्धावच्छिनव्यापकताशालीत्यभिव्यापकत्व तस्मिन् । सयोगसम्बन्धेनौपश्लेपिकस्योदाहरणम्-'कटे शेते' इति । सयुक्तसयोगेनोदाहरणम् 'गुरी वसति' इति । छा सयुक्तदेशसयोगो गुरौ । वैषयिकस्य 'मोक्षे इच्छास्ति' इति । अभिव्यापकस्य 'तिलेषु तैलम्' इति 'दनि सर्पि, इति च । थावत्तिल-दध्यवयवावच्छेदेन तैल-सर्पि सम्बन्धस्य सत्वेनाभिव्यापक्लोपपत्ति । इद व मुरयमधिकरणम् । एनभिन्न सर्व गोणम । तदुक्तम् 'स्यरितेनाधिकार (१३११) इति सूत्रे भाष्ये- अधिकरणमाचार्य किं न्याय्य मन्यते, या कृत्स्न आधारात्मा व्याप्तो भवति, तेने हैव स्यात्-'तिलेपु तेलम' दन्ति सर्पि इति । 'गहाया गाय' 'कूपे गर्गकुलम्' इत्यत्र न स्यात् । स्वरितेनाधिक कार्य भवतीत्यनापि सि विति' इति । भाष्ये स्पष्टमिति-तत्र हि अय योग शक्योऽवक्तुम् , कथम् 'अधिकरण नाम त्रिप्रकारकम् यापकमौपश्लेपिकं वैपायकमिति । शब्दस्य च शब्देन कोऽन्य सम्बन्धो भवितुमहति अन्यदत उपश्लेपार 'इको यणचि' 'अचि उपश्लिष्टस्येति' इति । दर्पणव्यारया वैषयिकमिति ॐ विषयतासम्बन्धनिब धनमित्यर्थ । छ अभिव्यापकमिति के आधेय याप्यताव छेदका दवयवकमि यर्थ । तनाथस्य कटे शेते, गुरौ वसतीत्युदाहरणे । द्वितीयस्य मोक्षे इ छारताति अन्यरया मम् । 'क्दे शे त्यन्न परम्परया कटाभिशाश्रयक शयनानुकूलो ब्यापार इनि योध । एवमन्यनाऽप्यूझम् । भाष्ये स्पामिति तयहि सहिताधिकारखण्डनाय 'भय योग शस्योऽयम्! अशिश्रण नाम प्रिप्रकारम- थापकमोपलेपिक चैपयिकमिति । इक शब्दस्य अचान्दन कोऽ योऽभिसम्बन्धो भवितुमहस्य यदत उपक्षेपात् । ' यणषि" उपसिष्टस्येति तमा तरेण महितामहण सहितायामेव भविष्यति' इयुक्तम् । भोपक्षिपदाच्याहारण सप्तम स्थय इदमेव मात्य मानम् । सहितायामित्युपरक्षणम्- 'तब च दीयरे कार्य भववत् इयादिसूप्रस्थमावस्या ·२०५ सुबर्थनिर्णयः अवधिः पञ्चम्यर्थः, "अपादाने पञ्चमी" ( पा० सू० २ । ३ । २९) (इति)। सूत्रात् । तय "ध्रुवमपायेऽपादानम्" (पा० सू० १ । ४ । २४) इति सूत्रात् । अपाय: = विश्लेपस्तजनकक्रिया, तत्रावधिभूतमपादानमित्यर्थकादवधिभूतमिति भावः। उक्तञ्च वाक्यपदीये- अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् । प्रभा अपादाने पञ्चमीति-अस्य 'सूत्रात्' इति शेषः । तथाच अपादाने कारके पञ्चमी भवतीत्यर्थकात् 'अपादाने पञ्चमी' इति सूत्रादित्यर्थः। ननु सूत्रेण अपादानस्य पञ्चम्यर्थत्वलाभेऽग्यवधेः कथं तदर्थत्वलाभ इत्यत आह-तच्चेति-अपादानश्चेत्यर्थः । अस्य 'अवधिभूतम्' इति वक्ष्यमाणेनान्ययः । अपाय इति- अन सूत्रे अपायपदं विश्लेपजनकक्रियापरम् । तदाह-अपायः = विश्लेपः = विभागः । तजनकक्रिया: विभागजनकक्रिया। तत्र विभागजनकक्रियायाम् 'अवधिभूतमपादानम्' इत्यर्थकादपादाने पञ्चमीति सूत्रा- दवधिभूतम् । अनाथयः = विभागजनकधात्यर्थक्रियानाश्रयः । चलम् = जद्गममश्वादि । अचलम् = स्थावरं प्रामादि । एतेन ध्रुवपदं नान निश्चलार्थकम् , किन्तु अवधिभूतपरमिति सूचितम् । भूपणकारमते 'प्रकृतधा. त्यर्थप्रधानीभूतव्यापागनाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागाश्रयत्वं ध्रुवत्वम' इष्टम । नागेशमते च अपाये गति- विशेपे सति यद् ध्रुवम् = अवधिभायोपगमाश्रयत्वे सति तदतिरिक्तावधित्योपयोगिव्यापारानाश्रयत्वं ध्रुव- दर्पणव्याख्या सत्राधिकरणनैविध्यप्रतिपादनादिति । नैयायिकातु-'सयोगेनाऽऽधार.' समवायेनाऽऽधार.' त्यागनुगतप्रतीतियलादाधारस्वमसण्डोपाधि । सयोगादिरूपं तुन तत् , कुण्डसयोगिनो चदरादेरपि कुण्डाऽऽधारतापत्ते। मनु यवरप्रतियोगिकत्यविशिष्टमंयोगानुयोगिताया' कुण्डाधारताव्यवहारनियामश्वायुपगमान्नोम दोषः, न दा युण्डे कुण्डसंयोगानुयोगिनासत्वेऽपि कुण्डे कुण्डमिति प्रतीत्यापत्ति, कुण्डप्रतियोगिस्वपिशिसयोगानुयोगितायारतन विरहादिति चेदेवमपि गल्ले मलान्तरसयोगसरवे उत्तानुयोगिताध्रौव्यान्मल्ले मल्ल इति व्यवहारापरशक्यवारणत्वेनान- प्रकारस्यैयानुसतंब्यावात् । तथाच तादृशमाधारत-म, आधेयत्व वा मसभ्यर्थ. । कस्याधारच इत्याकाडायां नियानिरूपितस्य तस्य याधादुपस्थितस्वात् कर्मणोराधार एव सैनि तयोरेव तदन्ययः । एकत्र 'भूतले घट' इत्यादौ न यन क्रियाश्रवण तनापि कारकरवनिर्वाहाय तदयाहारस्याऽऽश्यकता। ईशस्थले परम्परासम्बन्धस्यापि क्रियान्वयिस्वरूपकारस्वघटकता, शास्त्रप्रामाण्यात् । अत एव 'अक्षशीण्डः' इत्यादी मामोपपत्तिः । पुर्वा भूतले घटोऽस्तीत्यय भूतलतिघंटो वर्तमानसत्ताऽऽश्रय इति बोध । नमसमभिष्याहारे तु नादशसमग्य मावो घटांशे भासते इत्याहुः। पक्षम्यर्थ निरूपयति- अवधिः पञ्चम्यर्थ इति । ॐ विश्लेप इति विभाग इत्यर्थः । अवधिवत प्रकृतधावविभागजनकतरिक्ष यानाशयस्ये मति प्रकृतधार्थजन्यविमागाश्रयत्यम् । करणादिकारकेऽतियाप्तिवारणाय विशेष्यम् । यत्किचिनियाजन्यविभागस्य तत्रापि सावादति सहनादवस्थ्यमतस्न द्विशेषणम् वेति । एवज वृक्षात् पततीरयादौ विभागजनकनिया पतत्यर्थः । यवक्ष्यति- यत्र धानुना गतिनिर्दिश्यते सचिहिष्टशिपथमिनि । अधिक हरिपद्यन्यारयाऽवसरे प्रन्यकृतैव स्फुटीवरिष्यसे । * उदासीनम् क = विभागानतियानानय । यदपि ममाह-ॐ चलमित्यादि । घर मचादिः, प्रामादिः। भवला:

·२०६ प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ध्रुवमेवातदावेशाचदपादानमुच्यते ॥ पततो ध्रुव एवाश्मो यस्मादश्वात् पतत्यसो तस्याप्यश्वस्य पतने कुड्यादि ध्रुवमुच्यते ॥ उभावप्यधुनौ मेपौ यद्यप्युभयकर्मजे (के)। विभागे प्रविभक्त तु क्रिये तत्र विवक्षिते (व्यवस्थिते)। मेपान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेपयोः स्वक्रियापेक्ष कर्तृत्वश्च पृथक् पृथक् ॥ इति । अस्यार्थः-अपाये = विश्लेपहेतु क्रियायाम् ; उदासीनम् = अनाश्रयः, अतदावेशात् = तस्त्रि- यानाश्रयत्वात् । एवञ्च 'विश्लेपहेतुक्रियानाश्रयत्वे सति विश्लेपाश्रयत्वम्' फलितम् । 'वृक्षात् पर्ण पतति' इत्यत्र पर्णस्य तद्वारणाय सत्यन्तम् । प्रभा त्यम् । अतण्व "गतियुक्तेप्वपादानसज्ञा नोपपद्यते–'रथात् प्रवीतात् ( प्रचलितात् ) पतित' 'अश्वात् तस्तात् पतित' 'सार्थाद् गच्छतो हीन' इति । किं कारणम् ? अध्रुयत्वात् । नवा ध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात् । नवैप दोप, किं कारणम् , अधोव्यस्याविवक्षितत्वात् , नानाध्रौ य विवक्षितम् , फिन्तर्हि ध्रौव्यम्" इति भाष्य सङ्गच्छते। धात्वर्थव्यापारानाश्रयत्वस्य ध्रुवरले तु तदसगत स्यात् , धात्यर्थव्यापाराश्रयत्वरूपरय वदभिमताध्रुवत्वस्य रथादिष्वभावेन 'सतोऽधोव्यस्याविवक्षा' इति भाप्यस्यासनत्यापत्तेरिति दिक् । अतदावेशात् = तत्क्यिानाथयस्वात्तद्धात्वर्थक्रियानानयत्वात् । शेखरमते तु 'मतदाघेशात्' इत्य स्यावधित्वोपयोगिव्यापारस्याविवक्षितत्वादित्यर्थ । तदपादानमिति-तत् = ध्रुवम अवधिभूतगपादान मुच्यत इत्यर्थ । एवञ्चेति-अपाये ध्रुवमित्यनेन विश्लेपजनकक्रियानाश्रयत्वविवक्षणे चेत्यर्थ । विश्लेषा प्रयत्वमिति-धात्वर्थविभागाश्रयमित्यर्थ । अपादानसमभिव्याहारे विभागोऽपि धात्वर्थो बोध्य । करणादिकारकेऽतिव्याप्तिवारणाय विश्लेपानयत्वमिति विशेष्यदलम् । नच परत्वापरणसज्ञया बाध , अपादानात् करणसज्ञाया पूर्वत्वात् । करणस्यापि यत्किश्चिद्विभागाश्रयत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय विश्लेपे प्रकृतधात्वर्थक्रियाजन्यत्व विशेपण देयम् । तथाच यत्किचिनियाजन्यविभागाश्रयत्वेऽपि फरणस्य प्रकृतधात्वर्थप्रियानन्यविभागाश्रयत्वाभावान दोप । यत्तु 'प्रयागत काशी गच्छति' इत्यन काश्या अपादानत्वयारणाय धात्वर्थविभागानयत्वमिति विभाग स्य गम्यर्थत्वाभायान्न दोप इति तन, परत्वात्यममज्ञया वाधात् । यद्वा धात्वर्थविभागसमानाधिकरणापाला नत्वशक्तिरिति चाधनायेय तदुपादाम । नच विभागस्यापादानविपये धात्वर्थत्यस्वीकारे धात्वर्थफल्शालि त्वात् प्रयागादे फर्मत्वापत्ति, तत्रानुयोगिताया एव परतावच्छेदयत्वेन प्रयागस्य प्रतियोगित्वेन फल्तापच्छे दषसम्बन्धेन फ्लाश्रयत्वाभावात् । अनुयोगितया पर्नु पराश्रयत्वेऽपि पर्तृसशया परत्याद् यापान दोप। तद्वारणाय = अपादानत्ववारणाय । सत्य-तमिति-वथाच पर्णाय विभागानुपृलव्यापाराश्रयत्वात् नाति प्रसङ्ग । यदापि परत्वात्र्तृसज्ञया याधानातिप्रसद्गग्तथापि विभागसमानाधिकरणापादानत्वशचिरिति योधन तात्पय्यगैव तन्निवेश । यहा सत्य विशेषणाभावे कर्तृसझाया अपवाद एवेय स्यात्, अपायधिपये यत्यारफ दर्पणच्याम्न्या * समियानाश्रयत्वादिति के सभागननवतप्रियानाविष्टवादियर्थ । मियाश्रयत्वादिति तथा पाम्यातिरिति माय ।

·सुबर्थनिर्णयः २०७ 'धावतोऽश्वात् पतति' इत्यत्राश्वस्य क्रियाश्रयत्नाद्विश्लेपहेलिति । 'युयान पततोऽयान पतति' इत्यत्राश्वस्य विश्लेपजनकक्रियाश्रयत्वेऽपि तन्न विरुद्धमित्याह-यस्मादमादिति । तद्विरपहेतुक्रि- यानाश्रयत्वे सतीति विशेषणीयमिति भावः। एपमयनिष्ठक्रियानाश्रयत्नात् कुटयादरपि भूपत्ता मित्याह-तस्यापीति। उभयकर्मजविभागस्थले विभागस्यैक्यात् तद्विश्लेषजनकक्रियानाश्रयत्नामावात् 'परस्परान्मेपा. प्रभा तस्याश्व मुक्तापायरूपक्रियाश्रय तदपादानमित्यर्थात् । सज्ञा तु पचत्यादियोगे चरितार्था । ननु अपायशब्दो विभागार्थक एवास्तु, नतु तजनकक्रियापर । 'अपाये' इति च सती सप्तमी । तथाच प्रनधात्वर्थविभागा- श्रयत्वे सति यत्कारक तदपादानमित्यर्थे नेय सक्षा पर्तृमनाया अपवादिका न स्याउ, प्रयगादी चरितार्थत्या। एवञ्च परया कर्तृसज्ञया वाधान कर्तर्यति यातिरिति चेन, विभागसमानाधिकरणापादानत्यतिरिति तात्पर्ययोधनद्वारा तस्य स्पष्टार्थत्वात् । विश्लेपहेतुत्वनिवेशस्य फलमाह-धावत -क्रियानाश्रयत्वमात्रम्य रक्षणे निवेशेऽस्य धायन मियाश्रयत्वेनापादानत्व न स्यात् । प्रियायाम् ' पिपहेतु' इति विशेषणे तु पतधा रक्रियाया पर विश्लेपहेतुत्वात् , चैत्रादी सत्त्वाद् धावनक्यिाश्रयत्वमत्त्वऽप्यश्वस्यापादानवसिद्धि । धारनन्तु न विभागे हेतु, तदभावेऽपि विभागदर्शनादन्यवासिद्धनाय । ध्रुवपदस्य ताशार्थतात्पर्य- ग्राहकत्वार्थमेव सूने 'अपाये' इत्यस्योपादानम । अन्यथा ध्रुवपदेन स्थिरस्यैत्र प्रहणापत्या उपप्रयो- गानुपपत्ति । कुड्यात् पततो यस्मादश्यादसौ चैनादि पतति मोऽश्नो ध्रुव एव । नच विश्लेपहेतु. पतनमियाश्रयत्वादपादान लानापत्ति , विश्लेषस्य तदव्यक्तित्वेनैव लक्षणे निवेशेन चैत्रानिनिष्ठ रतननिगरानन्य विश्लेपजनकव्यापारस्य नावावेव सत्त्वेन तम्यिानाश्रयत्वस्याइवे सत्त्वनापाटान रोपपत्ते । एवमश्य- निष्ठपतनक्रियाजन्यविभागम्य, तजनकक्रियानाश्रयत्वस्य च युड्ये सत्त्वेन तुझ्यस्याप्यपानान सिद्धि । तत् = अपादानत्यम् । न विरद्धम् = पतत्यप्यश्वे न बाधितम , विश्लेपमामान्यम्य लक्षणेऽप्रवेशान् । तद्धि श्लेपेतियद्विश्पावधित्व तद्विश्लेपव्यक्तिरित्यर्थ अश्यनिष्ठेति-अ-मुडानिष्ठविभागाननिका क्रियाऽश्यनिष्टेति तद्विभागजनकक्रियानाश्रयत्वात्कुड्यत्यापादानत्यम् । अश्वचैत्रनिष्ठविभागजनकनियाया चैनवृत्तित्वेनाश्वस्य तदनाश्रयतयाऽपादानत्यम् । उभयकर्मजेति-मेपद्वयनिष्ठक्रियाद्वयजन्यो विभागो यत्र एक एव तत्र मेपद्वयस्यापि एवविश्लेप. व्यक्ति हेतुक्रियाया उभयत मेपे सत्त्वेनापादानत्वानापत्तिरित्याशक्य परिहरति-उमावपीति । उभय कर्मजे = उभयनिष्ठक्रियाजन्ये । विभागे एकस्मिन् विभागे। उमावपि मेपारधुनी- तद्विदलेपननक- क्रियानाश्रयत्वाभाववन्तौ-ताशक्रियाश्रयत्ववन्तावेवेत्यपादानत्यानापत्तिरित्याशवा । प्रविमने तु क्रिये तत्र विवक्षिते-तत्रएकस्मिन् विभागे सति । क्रिये तु प्रविभक्त -पृथग्भूते एव विवक्षिते । यास्यपदीये दर्पणव्याख्या है विशेषणीयमिति तयाच विभागस्तत्तदन्यमित्वेन निवेशनीय इति मात्र । समाधत्ते- प्रविभके वित्यादिना सत्त मेश्वृत्तित्वविशिष्टचेन भिन्नतयाऽवगते इत्यर्थ । व्यवस्थिते इति तत्तन्मपवृत्तिम्ब विशिष्ट विभागजनककिये तत्तन्मेपानानिते भवत एवेत्यर्थ । तदेवाऽऽह , नेपान्तरक्रियापेअमित्याहोति । ॐ अवधित्वम् तद्विभागजनकतकियानाश्रयमित्यर्थ । परस्परपदोपात्तयोरपादानचम् तत्तक्रियाश्रय धान्मेपनोत्तयो ·२०८ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूपणसारे 1 वपसरतः' इति न स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-उभावपीति । मेपान्तरैति-~यथा निश्चलमेपादपस- रद्वितीयमेपस्थले निश्चलमेपस्यापमरन्मेपक्रियामादाय ध्रुवत्यम् , तथात्रापि विभागक्येऽपि क्रिया- भेदादेकनियामादाय परस्य ध्रुवत्यमिति । तथाच 'विश्लेपाश्रयत्वे सति तअनकतक्रियानाश्रयत्वं तक्रियायामपादानत्वम्' वाच्यम् । क्रिया चात्र धात्वर्थः, नतु स्पन्दः । तेन वृक्षर्मजविभागवति वस्त्रे, 'वृक्षाद् यत्रं पतति' इति सद्गच्छते । प्रभा भूपणे च .'विवक्षिते' इत्येव पाठः । 'व्यवस्थिते' इति पाठे तु प्रविभक्त तत्तन्मेपत्तित्वविशिष्टत्वेन भिन्नतया प्रतीते । एकमेव ब्राह्मणत्वं यथा चैत्रवृत्तित्वविशिष्टत्वेन चैत्रे एव । एवमेकाऽपि क्रिया तत्तदृत्तित्व- विशिष्टस्यैन व्यवस्थिता एव तत्तदनानितैय । एतन्मेपत्तित्वविशिष्टक्रियाया मेपान्तरेऽभावनापादानत्व सूपपादमेवेति भावः । निश्चलमेपादिति-यन एको मेपो निश्चल:-विश्लेपजनकरियाया अनाश्रय- स्तस्मान्मेषात् पसरन्-विभागजनकनियानयो यो मेपरतरिक्रयामादाय निश्चलमेपस्य ध्रुवत्वम् । तथा सत्तन्मेपवृत्तिक्रियाया व्यक्ते तव्यक्त्वेिन भिन्नतयोभयोरनन्क्रियानाश्रयत्वेनापादानत्वम् । तद्विश्लेपजनपक्रिया- त्वावच्छिन्न प्रतियोगितामाभावस्यासत्त्वेऽपि तद्विश्लेपजनकमियानिष्ठतद्व्यत्तित्वापछिन्नप्रतियोगिताकामा यस्य 'तलिया नास्ति' इत्यामारकस्य तत्तन्मेपे सत्त्वान पश्चिहोप इति भावः । तथाच - तत्तक्रियायास्तव्य- तित्वेन लक्षणे निवेशे च । तज्जनक= विश्लेपजनक । तत्किया-सा चासोनियाच तद्व्यक्तिरूपा या किया तदनाश्रयत्वम् । तथाच तद्विश्लेपजनकक्रियाव्यक्तिं तद्व्यत्त्वेिनादाय तदनाश्रयत्वनिवेशादेकमेपरय तद्वि. इलेपजन कमेपान्तरसमवेतक्रियाव्यच्यनाश्रयत्वान्नानुपपत्तिरपादानत्वस्येति बोध्यम् । वस्तुतस्त्वाश्रयभेदेन क्रियाभेदसत्त्वेऽपि न तव्यक्तित्वेन क्रियायाः प्रतीतिः । अत एव सरूपसूत्रे भा'ये 'न बै तिडन्तानि एक्शेपारम्भ प्रयोजयन्ति' इत्युक्तम् । तथाच तिङन्ते निवृत्तिभेदाया एव क्रियाया धातुनोपस्थापनानोक्तरीत्या 'परस्परान्मेपावपसरत.' इत्यत्र दोषपरिहारसम्भवः । तस्मात् शब्दभेदेनार्थ- भेदमाश्रित्य मेपशब्दविशिष्टयोरर्थयोर्विभागानुकूलधात्वर्थव्यापाराश्रयत्वेन विवक्षितत्वाकर्तृत्वम् । परस्पर- पदविशिष्टमेपार्थस्य विश्लेपजनक क्रियानाश्रयत्वेन विवक्षितत्वादपादानत्यमित्येव न्याय्यम् । अन्तःकरणादि- रूपोपाधिभेदेनाऽऽत्मभेदयत् शब्दभेदेनापि भेदस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यलम् । ननु घृक्षर्मणेघ विभागोत्प- त्तिस्थले 'धृक्षाद् वस्त्रं पतति' इत्यस्यानुपपत्तिः, वृक्षस्य विभागजनकक्रियाश्रयत्वादत आह-फिया चात्रेति । धात्वर्थ इति-प्रकृतधातुवाच्यैव क्रिया अत्र गृह्यते, नतु स्पन्दः यथाकश्चित् प्रतीयगानन्यापारमात्रम् । तथाच वृक्षत्रियाया विभागजनरत्वेऽपि धात्ववाच्यत्वाद् धातुवाच्यक्रियानाश्रयत्वादपादानवोपपत्तिः । अत्रेदमप्यवधेयम्-वृक्षमजहत्यपि पर्णे यत्र फ्लभारेण शासाया न्युजत्वेन वर्णभूमिसयोगरतत्र 'वृक्षस्य पणं भूमि पतति' इति प्रयोग इष्यतेऽतः पतधात्वर्थोऽधःसयोगानुकूलनियामात्रम्, नतु विभागोऽपि दर्पणव्याख्या कर्तृत्वतोपपद्यत इत्यर्थः । तत्तद्वतिरवेनापि घरदरियादिशेपणीयेत्याह-निया चेति छ । धात्यर्थ इति । प्रकृतधार्थ इत्यर्थः । के नतु स्पन्द इति व यशकथाशित्प्रतीयमानमियाऽपीत्यर्थः । वृक्षार्मज्ञविभागवति हरयुक्त्या वसद्वारकसम्बाधेन प्रियाऽन्वयिस्व वृक्षस्य सूश्यते। "नियाजनकरय कारकत्वम्' इति मते तु तन वृक्षस्यापा- दागवं दुरपपादमेव । * सगच्छत इति ताशवृक्षनिष्टत्रियायाः प्रकृतपतधात्वर्थस्वाभावेन तद्वति वृक्षे नास्या- सिरिति भाव..

·२०९ सुपर्थनिर्णयः वस्तुतो नैतावत् पञ्चम्या वाच्यम् , प्रभा पतत्यर्थः । 'वृक्षात् पर्ण पतति' इत्यत्र विभागप्रतीतिरतु पञ्चम्या विभागे, आश्रये च शक्तिकल्पनयेव । अत एव त्यजति-पतत्योर्न पर्यायत्नम् । अधोदेशस्य धात्यर्थान्तरगतत्याज्जीवत्यादिवदकर्मकत्वन्तु न, अधोदेशस्यो- पलक्षणत्वेन धातुवाच्यत्वात् । पञ्चमीप्रकृत्यर्थस्याश्रयेऽभेदेनाश्रयस्य च विभागे आधेयत्वेनान्वयः । एक- पदोपात्तत्वेऽपि परमते कृतीष्टसाधनत्वयोर्लिइर्थयोरिव व्युत्पत्तिवैचित्र्येणान्ययोऽनुभवयलादेय । विभागस्य दर्पणन्यास्या अन पदन्ति- पञ्चम्या माधय इव विभागोऽप्यर्थोऽविभागार्थकपतत्यादिसमभिव्याहारे रणनृतीयाया व्यापारयद् अनेकधातूनां विभागे शक्तिकल्पनापेक्षया एकस्याः पञ्चम्यास्तग्न शक्किल्पनायां हाघवात् । विभागस्य धात्वर्थरचे द्विती यादिस्थले इव विभागस्य धातुना लामादाथपमाग्नं पञ्चम्यर्थ इस्येव घूयात् , अवधेराधयात् पृथुगुपादानवैयात् , स्यजिपत्योः पर्यायतापत्तेश्च । प्रश्तेऽधोदेशसंयोगानुकूलमियैव पतत्ययं । अधोदेशच-सयोगाशे उपरक्षणम्, गम्युपात्तसंयोगफल उत्तरदेशयत्, विभामा गनपूर्वदेशसयोगनाशमन्तरेण प्रियायाः सयोगजगरवासम्भवात् । तस्याषि- भागजनकत्वमक्षुण्णमेव । समानप्रत्ययोपात्तत्यप्रत्यासत्या व्युत्पत्तिवैचियेणाश्रयरूपपसम्यर्थस्य विभागरूपापरतदयें भाधेय. तयान्वय , तस्य चानुकूरतासम्पन्धेन पतस्यक्रियायाम् । एव विभागस्य धात्वर्थस्वाभावात कमताप्रसङ्गऐशोऽपि । यद्वा-अवधिरित्यनुगतन्यवहारादवधित्वमाध्यत्वव्याप्यमपण्डोपाधिस्तदवच्छिन्न एवं पञ्चम्यर्थ । अत एवावधेरा. श्रयात् पृथगुपादानम् । तस्य च स्यनिष्ठायधिरयनिरूपकविभागजनकत्वसम्बन्धेन क्रियायामन्वयः । एवं पूर्वरपे 'वृक्षात् पर्ण पतति' इत्यत्र वृक्षाभिमाश्रयकविभागजनकपर्णाऽभयकसंयोगानुकूलव्यापार इति योधः। द्वितीये तु वृक्षामियावधिविशिष्टा ताक् क्रियेसि विभागजन्यासयोगो विभागजनकरियाया न पतत्यर्थः, 'पल गतौ' इत्यनुशासनाद् गतिशब्दस्य गम्ल गतावित्यादी संयोगानुकूलब्यापार एव प्रसिद्धः, स्यजथै गतिव्यवहाराभावाच , फलावच्छिन्नध्यापारे व्यापारावरिशसफळे घ धातोः शक्तिमगीकुर्वतः स्वोक्तफलत्यानामान्तविभागस्य धारपर्थव्यापारावच्छेदकस्यासम्भवाय । पततेः संयोगरूपफलार्थकरवे प्रामं गच्छतीतिवद् ग्राम पततीत्यापत्तिरिति तु न, शब्दशक्तिस्वाभाव्येन तदुपस्थित- संयोगस्याधोदेश एवान्यपात् । ग्रामस्य तत्वे तु 'विहगो ग्रामं पतति' इति विष्टमेव । अत एव 'नरक पतितः' इति विमरे 'द्वितीया श्रित' इति पतितशब्दयोगे द्वितीयासमासविधानं साच्यते । नच वृक्षमजहत्यपि पर्णे भूमि स्पृशति, रक्षात् पर्ण पततीत्यापत्तिः, तदुपस्थाप्यक्रियाजन्यदेशान्तरविभागे वृक्षावधिकस्वानुपगमात् । भन्यया मियाजन्यसंयोगमातस्यैव विमा. गजन्यस्वेन भूमिपर्णसयोगस्यापि तथात्वात् त्वन्मतेऽपि ताराप्रयोगस्य दुर्योरतापतेः । भत एय गतिविना स्ववधिना नापाय इति कश्यते। वृक्षस्य पर्ण पततीत्येव भाष्ये निदर्शितम् ॥ इत्ययभ्यन्वययोग्यविभागानुकूलत्व विना संयोगगनिका दिया नापायः । अत एव पर्णविशेषणतया वृक्षविक्षायाम पायस्याविषक्षणाद् वृक्षस्य पर्ण पुततीत्यत्र भाध्ये पठ्युक्त्येतदर्थक हरिणोत्तम् । (विभागजन्यसंयोगस्य पूर्यापरीभूतानब- यवकरयेन च व्यापारस्वाभावेन विभागस्य तदुष्ठफललक्षणानाकान्तत्वेग तदुभयाधकस्य पततेर्धातुरवानापतेा)। पत्र च गृहादपसरतीत्यादौ विभाग एव धात्वर्थस्तनाथय , अवधिमानं या पद्धयर्थ । तस्याघयतया स्वनिष्टार घिस्वनिरूपकायेन पा यथायथं विभागेऽन्ययः । परस्परस्मान्मेपावपसरत इत्यादौ तु गेषपदवाच्यत्वावाडेदेनैव कर्तृत्वविवक्षा, न परस्परवायरवावच्छेदेनेति न पञ्चम्यनुपपत्तिरिति उसापादानस्वस्य पयमोवाच्यतावच्छेदकस्बे गौरवं मनम्याधAISE-- यस्तुत इति । . - ·२१० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे किन्तु अवधेर्लक्षणमात्रम् , द्वितीयार्थोक्तरीत्या प्रयोगातिप्रसङ्गस्यासम्भवेन वाच्यकोटी प्रवेशस्य गौरवेणासम्भवाद् इति तु प्रतिभाति । नचैवमपि 'वृक्षात् स्यन्दते' इति स्यादिति शङ्कयम् । 'आसनाचलित:' 'राज्याचलितः' इतिवद् इष्टत्वात् । एतेन पञ्चमीजन्यापादानत्वबोधे सकर्मक- धातुजन्योपस्थितेतुत्वमिति समाधानाभासोऽप्यपास्तः । प्रभा जनक्त्वसम्बन्धेन धात्वर्थक्रियायामन्ययः । लक्षणमात्रमिति-अवधित्वस्य परिचायको धर्मः । किन्तु अवधि- मानं पञ्चम्यर्थः, नतु तद्विश्लेपहेतुरित्यादि, गौरवात् । अवधित्वञ्चाबासण्डोपाधिरूपम् । प्रकृत्यर्थस्यावधी अभेदेनान्वयः, अवधेश्च 'स्वनिष्ठावधितानिरूपक्त्व' सम्बन्धेन क्रियायामन्वयः। ग्रामस्याधोदेशत्वे तु 'ग्राम पतति पतङ्गः' इतीष्टमेव, 'द्वितीया श्रित' इति भाप्ये 'नरकं पतितः' इतिवत् । ननु विभागाभययोः पञ्चम्यर्थत्वे पर्णस्यापि विभागाश्रयत्वात्पञ्चम्यापसिरित्यत आह-द्वितीयाक्तिरीत्येतिफ दिसंशया बाधात् तदापत्तिः परिहरणीयेति भावः । एवम् = विभागाश्रयत्वस्यापादानसंज्ञानियामकत्वे 'वृक्षात् स्यन्दते' इति वृक्षस्य विश्लेपहेतुक्रियानाश्रयत्वे सति विश्लेपाश्रयत्वस्य सत्त्वादिति भावः । स्यन्दते सवति । अस्य जलमिति शेपः । इष्टापत्त्या दोपं परिहरति-यासनाञ्चलित इत्यादिष्टान्तेन । चलूधातोर्विभागानुकूलव्यापारार्थकत्योपगमेन यथाऽयधित्यादपादानत्वं तथा स्यन्देरपि विभागानुकूलव्यापा रार्थक्त्वेनापादानत्वस्येष्टत्वमेवेति भावः । 'स्यन्दते' इति पाठे 'वनम्' इति शेपो योध्यः । एतेन इष्टत्वाझी. फारेण । अपादानत्यप्रकारकेति 'अपादानत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता' सम्बन्धेन शाब्दयोधे इत्यर्थः। हेतुत्वमिति--विशेष्यतासम्बन्धेनेत्यर्थः । तथाच शाब्दयोधोपस्थित्योः सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति भावः । नच ताशसमाधानाभासवादिनये 'वृक्षात् पर्ण पतति' इत्यस्यानुपपत्तिः, अकर्मक्त्वादिति वाच्यम् , भधो- देशानुयोगिकसंयोगानुकूलव्यापारार्थकत्येन पतेरपि सकर्मक्त्यात् । अत एव 'कूपपतितः' इत्यादि 'द्वितीया श्रित' इति सूत्रे भाष्योक्तोदाहरणमुपपद्यते । विशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्योपस्थितेः कारणत्वम् , फलविशिष्ट- व्यापारवाचक्त्वं धातूनामिति मतेन । फल-व्यापारयोः पृथक्शक्तिरिति नये तु भावनाख्यविपयतासम्ब- न्धेनोपस्थितेः कारणत्वं बोध्यम् । अपास्त इति-'वृक्षात् स्यन्दते' इति प्रयोगवारणाय नारशहेतुहेतुमदावा दर्पणव्यास्या लक्षणमानमिति ; मात्रपदेन शक्यताघरछेदफावायवच्छेदः । तथाच व्यायापादिफटकं निरुपायधिरयमेष । पश्यम्यस्तु विभागानयमानमेषेति भावः । ६ द्वितीयार्थीकरीत्येति प्रोग्राम गातातिपत्रः स्यं गताति पारगाय परगा पमंशया पाधादिरयुगरीत्येत्यर्थ । नन्वैयं धृक्षात् पर्ण पततीत्या पर्णेऽपि विभागाश्रयत्वस्यावररुयार सदुतरं पायापतिरत आह अतिप्रसद्गस्येति स्यन्दस्य प्रसवणजन्यविभागाप्रयस्वस्य वृक्षे सत्वादसिप्रसङ्गमा नियति-नचेति । एमिति विभागाश्रयत्पमात्रस्यापादानसशानियामकाये स्पर्धः । र स्यादिति . प्रश्रयणस्थाधादेशमयोगानुएदयद्यमियारूपाण विभागम्य घाग्यमान पामते भापायसामगदिश्याशयः । इप्रत्वादिति घसायनियाजन्यधिभागाथपायरयेयमदमियाजन्यधिमागासवग्यस्यापि पत्रमागिपाम पतिपिरहादिया। घर संगग्यपायेऽपि 'राम्यापरित.' इति प्रयोगे पिमागानुपए विधापररवय पन्देषि सचमुपगम्यापत्तरियमिति भाषः । गएमा कर्म, पारपय विपक्षापान्नु परया पापागोना- mदिति भाव ।

·२११ सुपर्थनिर्णयः नचैवमपि 'वृक्षात् त्यजति' इति दुर्वारम् , कर्मसंज्ञया अपादानसंज्ञायाः बाधेन पञ्चम्यस- म्भवात् । भ्रमात् कृते तथा प्रयोगे यदि योधाभावोऽनुभवसिद्धस्तहि पञ्चमीजन्यापादानत्वबोधे त्यजादिभिन्नधातुजन्ययुद्धहेतुत्वं वाच्यम् । 'यलाहकाद् विद्योतते' इत्यादौ निःसृत्येत्यध्याहार्यम् । 'रूपं रसात् पृथक्' इत्यत्र तु प्रभा स्वीकारे इष्टस्य 'आसनाचलितः' इत्यादिप्रयोगस्यासिद्धिरित्युक्तसमाधानाभासो नाभ्युपेय इति भावः । परे तु स्यन्देः कम्पनमात्रार्थकतया विभागानुकूलव्यापारावाचकत्वेन 'वृक्षात् स्यन्दते' इत्यनिष्टमेवेत्याहुः । पञ्चोलिनस्तु-प्रस्रवणार्थकस्य 'स्यन्दते' इति प्रयोगे इष्टत्वं ग्रन्थकाराभिमतमिति गुरव इत्याहुः । एयमिति-उक्तप्रयोगस्येष्टत्यमित्यर्थः । दुरमिति-अस्य याच्यमिति शेपः; तत्रैव 'नच' इत्यस्यान्वयः । नच याच्यमित्यर्थः । कर्मतयेति-त्यजेविभागानुकूलव्यापारार्थकत्वेन प्रतियोगितारस्पफलतावच्छेदक- सम्बन्धन विभागरूपफलाश्रयत्वेन कर्मतयेत्यर्थः । 'प्रामादागच्छति' इत्यादौ तु न प्रामादेः कर्मत्वम् , अनुयोगित्वस्य, अनुयोगित्वसमानाधिकरणसमवायस्य वा फलतावच्छेदकत्वेन फलतावच्छेदकसम्बन्धेन लाश्रयत्वाभावात् । कर्मसंज्ञया बाधेन पञ्चम्यास्तत्र साधुत्वाभावेऽपि अपादानत्वभ्रमेण तत्र तादृशप्रयोगा- वधित्वप्रकारकशाब्दयोधापत्तिरित्याशङ्कां परिहरति-भ्रमादित्यादिना । बुद्धः = उपस्थितेः । हेतुत्वं वाच्य. ति-नचैवं त्यजि-पत्योः पर्यायत्वभ्रमदशायां तादृशप्रयोगादपादानत्वयोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् , इष्टा- त्तेरिति तदाशयात् , पतत्यादिपर्यायत्वेनागृहीतत्यजिजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वमित्यत्र वा ग्रन्थतात्पर्य्यात् । यजेः पतत्यर्थे शक्तिभ्रमे, लक्षणामहे वा 'वृक्षात् त्यजति' इत्यतस्तादृशबोधस्य सर्वसम्मतत्वेनेष्टत्वमेवेति यदि' इत्यनेन सूचितम् । ननु 'वलाहकाद् विद्योतते' इति न स्यात् , विभागस्यानुपस्थितत्वादत आह-यलाहकादिति । अध्याहायमिति-अनाध्याहार:-निःस्मरणपूर्वकविद्योतने धातोवृत्तिरूप एव । बलाहको नाम-धूमज्योतिः- सलिलमरुतां सन्निपातः । तादशसमुदायात्मकमेधादवयवभूतज्योतीरूपविद्युतो भेदविषक्षया निःसरणा- यधित्यं मेघस्य । यदा तु विद्युत आश्रयत्वेन मेघौ विधक्ष्यते तदाधिकरणे सप्तमी- 'बलाहके विद्योतते विद्युत् इति । रूपं सात पृथक् इत्यत्र रूपे विभागपूर्वकसंयोगानुकूलव्यापाररूपनिःसरणस्य बाधमाशडक्य निराकरोति-रूपमिति-अत्र बौद्धसंश्लेपपूर्वको चौद्धो यो विश्लेपस्तजनको रूपाश्रयको बौद्धव्यापारः दर्पणन्यारत्या नचैचमपीति के एवमपि =धात्वर्थविभागानयत्वस्यापादानसंज्ञानियामकरऽपीत्यर्थः । ॐ दुर्वारमिति छ पृक्षस्य त्यज्ययंक्रियाजन्यविभागाश्रयस्वादिति भावः । * फर्मसंज्ञयेति 8 वृक्षस्य त्यजर्थव्यापारजन्यविभागाश्रयायाः दिति भावः । पूर्वमतिप्रसङ्गः कर्तृसंज्ञामादायैवोक्तः । इदानी तु फर्मसशामादाय प्राप्तः स निवारित इति योध्यम् । मनुभवसिद्ध इतिवस्तुतो विभागावधित्वस्य वृक्षे भयाधात्तमन्ययोधस्य प्रमात्वमिष्टमेव, धारवधण्यापारजन्यविभागाध. यस्यय पूर्वप्रन्थेनावधियोक्तः । स्यजतेः पतम्यर्थे शक्तिभ्रमदशायां रक्षणामहदशायो वा 'वृक्षात् पर्ण त्यजति' इति प्रयोगस्य प्रामाणिवेन कारणतावच्छेदककोटी स्यजादिभिन्नत्वस्य धात्वंशे निवेशयितुमशक्यस्वादिस्यभिप्रेरयोक्तम्- यदीति । * बलाहकादिति ॐ धूममरज्योति.समूहो बलाहकः । सतोऽवयवभूतज्योतिपामेव विभागविवक्षणात् सोऽवधिः । तिच लक्षणया नि.सरणपूर्वक विद्योतगबोधकः । तथाच यलाहकायधिकनिःसरणोत्तरकालिकं विद्युत्कर्तकं विद्योतनमिति योधः। निःसृत्येति नि मरणपूर्वक विधोनने धातोनिमुपगम्य एम्चम्युपपात्यः । भत घोपात्तपिशेम्परमान्स- आँदो चयमाणः समन्यते ।

·૨૪૨ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे बुद्धिपरिकल्पितमपादानत्वं द्रष्टव्यम्, पृथग्विनेति पञ्चमी वा । इदश्च- निर्दिष्टविषयं किश्चिदुपात्तविपयं तथा । अपेक्षितक्रियञ्चेति विधाऽपादानमुच्यते ॥ इति वाक्यपदीयात् विविधम् । 'यत्र साक्षाद्धातुना गतिनिर्दिश्यते तनिर्दिष्टविषयम्' । यथा 'अश्वात् पतति' । 'यत्र धात्वन्तरार्थाङ्गं स्वार्थ धातुराह तदुपारविषयम्' । यथा- 'बलाहकाद् विद्योतते' 1 निःसरणाङ्गे विद्योतने द्युतिर्वर्त्तते । अपेक्षिता क्रिया यत्र तदन्त्यम् । यथा- भवान्' 'पाटलिपुत्रात्' । अत्रागमनमर्थमध्याहत्यान्वयः कार्यः । -'कुतो प्रभा कल्पनीयः । एवं कल्पनायां भवत्येतादृशस्थलेऽपादानत्वम् । परिकल्पितमिति-अयम्भावः व:--'ध्रुवमपाये इति सूत्रेऽपायशब्देन भेदस्यापि ग्रहणम् , 'पञ्चमी विभक्तेः 'इति सूत्रे विभागार्थकविभक्तशब्देन भेदस्यापि प्रणात् । 'भिदिर विदारणे' इत्यत्र भेदज्ञानविपयत्वमपि विदारणम् , एकत्वेन ज्ञातस्य तथाबोधे बुद्धि- विदारणस्य सत्त्यात् । अत एव 'घटाद् भेदः' इत्यत्रापादानत्वम् । एवञ्च पृथपदार्थोऽपि भेद एव, नतु गुणान्तरम् , उक्तप्रयोगदर्शनात् । 'घटाद् भिन्नः' इत्यत्रापि 'ध्रुवमपाये' इत्यनेनैवापादानत्यम् । नच 'अन्या- रादिवर्ने' इत्यनेनात्र पञ्चमी, अर्थग्रहणे प्रमाणाभावेनान्यशब्दमानयोगे पञ्चमीविधानात् । अत एव 'इतर' ग्रहणं चरितार्थम् । नच पृथक्शब्दस्य क्रियावाचित्वाभावात्कारक्त्वानुपपत्तिः, 'भवति' इत्यध्याहारेण भेदात्मकपृथग्भावस्य भवत्यर्थेनादोपात् । बुद्धिपरिकल्पनगौरवमपेक्ष्य लाघवादाह-पृथग्यिनेति । इदञ्चेति-अपादानत्वञ्चेत्यर्थः। निर्दिष्टः =साक्षाद् धातुना घोधितो विपयो निरूपकोऽर्थो यस्य तत् 'निर्दिष्टविषयम्' । उपात्तः धातुना धात्वन्तरार्थगर्भितः विषयोऽर्थो यस्य सत् 'उपात्तविषयम्' । अपेक्षिता= धातोरनुपादानेनाऽऽकासिता गम्य- मानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका यस्य तत् 'अपेक्षितक्रियम्' इति भावः । कुतो भयानिति-'कुनो भवान्' इति 'पाटलिपुत्रात्' इति च द्वेऽपि प्रश्नोत्तरवाक्ये अपेक्षितक्रिय । अर्थमध्याहत्येति-चरितं पाक्येकदेशरूपमेव तदर्थपरमित्यर्थः । पदाध्याहारवादे तु अनुपात्तसाकासक्रियावाचकपदकम् । अनुपात्त साकाहा मा क्रिया तद्वाचक पदं यत्र तदित्यर्थः । 'क्रियार्थोपपदस्य' इति सूत्रबलादर्थाध्याहारः, तत्र स्थानिनः (अपयुज्यमानस्य ) इत्युक्तः । 'स्पृहेरीप्सितः' इत्यादिसूत्रबलात् शब्दाघ्याहारः। दर्पणव्याख्या बुद्धिपरिकल्पितमिति चौद (आरोपित) विभागावधिरवमाश्रित्येत्यर्थः । तागपावानत्वाधयणे प्रमाणदौ- थित्यं मत्वाऽह- पृथगिति 8। साक्षादिति * मुख्यवृत्येत्यर्थः । धानुनेस्यस्य समभिध्याहतेत्यादिः । गतिरिति विभागननक्रियेत्यर्थः । ॐ उपात्तविषयमिति * समभिग्याहगधातुनोपात्त: लक्षितो गतिरूपो विषयो यग्रेन्यर्थः । अपेक्षितक्रियमिति 8 अनुपात्तधात्वर्थक्रियासाकाडमित्यर्थः । र अध्याइत्येति अर्याध्याहाराभिप्रायेण । पदाध्याहारवादे तु आकाशितक्रियावाचकपदानुसन्धानेऽप्यनुपात- स्वरूपविशेषगघटितलक्षणापैकल्यं योध्यम् । प्रमाणं तन शन्दाभ्याहारवादे 'पुष्पेभ्यः स्पृहयति' इत्यादौ स्पृहयायादियोगे सम्प्रदानादिसंज्ञाविषयकानि 'स्पृहेरीप्सित" (पा. सू. . । ५ । ३६) इत्यादिसूत्राणि, सैस्तत्तद्धातयोग एष तबोधनात् । अायाहारे तु 'क्रियार्थोपपदस्य' इत्यादिसूत्रम् "क्ष्यब्लोपे" इत्यादिवात्तिकानि च । भन्ये वितमिरथं ध्याचक्षते-यन विभागस्नजनकरिया चोभयं धानुनाऽभिधीयते तदाद्यम् । यत्र विभागोऽध्यादत.

·२१३ सुवर्थनिर्णयः उद्देश्यश्चतुर्थ्यर्थः । तथाहि-'सम्प्रदाने चतुर्थी । तच्च "कर्मणा यममिति म सम्प्रदानम्" (पा० सू० १ । ४ । ३२ ) इति सूत्रात् कर्मणा करणभूतेन यममिति = ईमति तत् कारक सम्प्रदानमित्यर्थकादुद्देश्यम् । "प्रभा उद्देश्य इति-प्रकृते उद्देश्यत्वञ्च-तत्तद्धात्वर्थकर्मनिष्ठफलनिरूपकत्वेनेच्छाविपयत्यम्' । चतुर्थ्यर्थ इति-कारकचतुर्थ्यर्थ इत्यर्थः । तेन उपपदचतुर्थ्यर्थस्य भिन्नार्थत्वेऽपि न दोपः । चतुर्थीति-इनिमूत्रादिति शेपः । 'सम्प्रदाने' इत्यत्र वाचफ्त्यं सप्तम्यर्थ । तथाच सम्प्रदानवाचिका चतुर्थी इत्यर्थयोधक सूत्रप्रमाणा- दित्यर्थः। तय सम्प्रदानञ्च । अस्य वक्ष्यमाणेन 'उद्देश्यम्' इत्यनेनान्ययः । पति-करणे तृतीया । नथाच 'क्रियाया यत् कर्म तत्सम्बन्धजन्यफलाश्रयत्वेनेच्छाविपयत्वम्' उद्देश्यत्यम । 'विप्राय गां ददाति' इत्यत्र किया स्वस्वत्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्वानुयूलेच्छापा, तत्कर्म स्वस्वत्यध्वंसविशिष्टपरस्यत्वरूपफलाश्रयः गौः । कर्मणः करणत्वञ्च अभिसम्बन्धक्रियाम्प्रति, वरणस्य च व्यापार वत्यनियगात् कर्मत्वप्रयोजकत्येनोपस्थितस्य फलस्यय व्यापारत्वं कल्प्यते । गोपदोत्तरद्वितीयाया आश्रयोऽर्थः । तथाच विप्रग्याभेदेनोदेश्ये तस्य (उद्देश्यग्य) स्यनिष्ठो- द्देश्यतानिरूपकत्यसम्बन्धेन 'दा' धात्वर्थेच्छायामन्वयः। गोपदार्थस्य द्वितीयार्थाश्रयेऽभेदेन तस्याधेयतामम्ब- न्धेन स्य ( र्ता ) स्वत्वध्वंससमानाधिकरणपरस्वत्वरूपफले तस्य (फलस्य ) विपयित्तारूपानुकूलत्वसम्बन्धेने. छायामन्वयः । एवञ्च विप्रोदेश्यिका गयाभिन्नाश्रयनिष्ठस्वस्वत्वध्वंससमानाधिकरणपरस्वत्वानुला राजा- भिन्नाश्रयनिष्ठा वर्तमानकालावच्छिन्नेच्छा इति 'राजा विप्राय गा ददाति' इत्यनेन बोधः । कामनाविषयत्यन्तु नौद्देश्यत्वम् , तस्य कर्मण्यतिव्याप्तः, कर्मणोऽपि इच्छाविषयत्वात् । नन्यमपि 'चैत्रो मामं गच्छति' इत्यत्रापि 'ग्रामसम्बन्धजन्यं सुसं मे जायताम्' इति यदि चैत्ररयेच्छा, तदा चैत्रस्य गमनक्रियाकर्मग्रामसम्बन्धजन्यसुखरूपफलाश्रयतया सम्प्रदानत्यापत्तिरिति चेन्न, पामसंयोगस्य चैत्रीयसुसं प्रति अन्यथासिद्धत्वेनाजनकत्वात् , उद्देश्यवृत्तिफ्लरय सुसादेर्धात्वर्थफलद्वारेय कर्गरूपकरणजन्यत्वस्यापेक्षणात् । मियापर्मसम्बन्धजन्यं पल नानाविधम् । तथाहि-शिष्याय चपेटां ददाति' इत्यत्र दुःखं फलम् । ददातिरत्र संयोगविशेपानुलव्यापारार्थकः । तथाच 'चपेटासयोगजन्य- दुःसाश्रयः शिष्यो भवतु' इतीच्या दु.खरूपफलाश्रयत्वेन शिष्यस्य सम्प्रदानत्वम् । 'रजकाय वखं ददाति' इत्यत्र दाधातोरधीनीकरणमर्थः । अधीनीकरणत्वश्चात्र मलनाशानुफूलं स्थापनम् । 'यत्रनिष्टमलनाशरूप- फलसम्बन्धेन भृतिमान रजको भवतु' इतीच्छया भृतिरूपफलानयत्वेन सम्प्रदानत्वं रजवस्येत्येयं सर्वत्रोह्यम् । ईप्सति सम्बन्धुमिच्छति । अभिप्रैतिरत्र सम्बन्धविपयकेच्छापरः । दर्पणव्याख्या धानुना तथा तट्वितीयम् । यत्र तूभयमप्यध्याहृतधात्वभिर्धेयं तत्तृतीयमिति । अधिकमन्यतोऽवधाय॑म् । पतुय निरूपयति- उद्देश्य इति ॐ नन्हेश्यावं कामनाविषयत्वम् , तय 'विप्राय गां ददाति' इत्यत्र मियाजन्यफलभागितया कामनाविपये गवादावतिप्रसक्तमत्तस्तयावृत्तम् , तासूत्रप्रामाण्येन दर्शयति-ॐ तंत्र कर्मणे- त्यादि कर्मणेरयनन्तरं सम्पन्धुमिति शेषः । कर्म चात्र पारिभाषिकम् , "कर्मणा यमभिप्रेति' (पा० सू० ।।४।३२) इति प्रियाश्याप्यमानस्य सम्प्रदानसंज्ञाविधानात् । अत एव तदम्भकविषयम् । ननु 'प्रामं गच्छति' इत्यत्र प्रामरूपकर्मजन्यसुमादिफलमागितयोद्देश्ये कर्तरि अतिप्रसङ्गोऽत आह- करणभूतेनेति करणस्वम्च सम्बन्धप्रियाऽदेसम , नियाग्यवहितव्यापारक्त एव करण्तया व्यापार कर्मदृष्टिदलाभेन तवृत्तिवस्य धास्वर्थः . - . - ·२१४ प्रभा दर्पणसहित वैयाकरणभृषणसारे तस्य दर्पणव्याख्या तावरछेदकफरल एय सम्भवात् । यत्तितजन्यस्यस्य भागजन्यमुखे असापासोक्तातिप्रसह इति भाव । यमिग्यस्यानुपादाने योऽभिप्रतीत्यस्यापि राभात् प्रथमान्तार्यकर्त्तयंतिमसन स्यादतस्तदुपात्तम् । यपि 'गोर्याह्मणस्य भवनु' इतीरसाविशेष्यतया गामेवायगाहते तथापि सूपस्य फरितार्थपरश्यान दोप' । तथाच फर्मजन्यतवृत्तिफलभागित्यप्रकारको यदिशेप्ययोऽभिप्राय स सम्प्रदानमिति सूत्रार्थ । तादृशफल्मम्पन्धित्वाकारता निरूक्तिविशेष्यताभय इति यावत् । 'विप्राय गां ददाति' इत्यादी परस्यत्वजनक्स्यस्यत्वध्यसावसिनेसारमस्यागो दापायर्थ । उहेश्यरव चतुर्यथं । (निरु विशेष्यताश्रयरूपस्य स्ववृत्तिविशेष्यतानिरूपयायसम्बन्धेन प्यागेऽन्वय ) गोरूपमणश्वाऽऽश्रयत्वेन स्वन्वरूपफले। तथाच गोवृत्तिस्यत्वजनकस्वस्वरवध्वंसानुपूलो विप्राभिनोटेश्यपरत्याग इति चैयाकरणमते योधः । उद्देश्यत्व धनि गौजन्यस्त्रत्वभागितयेरमाविषयस्वमेव, एवं वृक्षायोदकमासिन्चारयाप्युदकनिष्प्रियाजन्यसंयोगफलभागितयेष्ठा विपयस्वात् सम्प्रदानस्वमूहम् । नैयायिकास्तु-परस्वत्वेस्वाधीनस्वस्वस्वध्वसेच्छात्यारा इति मते स्वस्वस्वध्वसावरिटन्नत्यागो ददात्यर्थ । विशेष्यव चतुर्य । तस्य स्वनिरूपरनिराशाजन्यावसम्यन्धेन ददात्यर्थत्यागे गोरूपमणरत्वाधेयतया स्परवग्यध्वसरूपफ्ले । तयाच गोवृत्तिस्वस्वरपत्रसजनको निरुक्तसम्बन्धन विधनिष्ठविशेष्यताविशिष्टो यस्त्यागस्तदाश्रयश्चैत्र इति विप्राय गां ददाति चैन' वाक्या बोध । यदि तु गौर्षिप्रस्य भवतु न ममेतीलेय त्याग , स च गपि स्वस्वत्वध्वममिव परस्वत्वमपि अवगाहते तदा स्वस्थत्य- ध्वसपूर्वकपरस्वस्वोस्पत्यवस्छिसत्यागो दाधास्वर्थः । एवं उत्तरथरे निरूपितत्वेनेच्याविषयत्व चतुर्थ्यर्थं । तस्य च स्वम्व स्वध्वसेऽन्यया विनिरूपित्तत्वेन इच्छाविषयगोवृत्तिस्वस्वत्वावसपूर्वकपरस्पत्योत्पत्ययरिछन्नत्यागाऽश्रय इति योध । जन्यस्त्रयस्य गोवृत्तित्वेऽवगतेऽत्तस्मिस्तजन्यत्व सभ्यते एवैति गौजन्यस्वस्वनिरूपकत्वेनेरछा वषयस्वरूपमुद्देश्यरव विप्र- स्वाक्षतम् । वृक्षायो दकमासिञ्चतीत्यग्न तु सयोगावटिमद्रवदन्यक्यिावच्छिाम्यापारो धारवर्थः । वृत्तिस्येनेचाविषयत्व चतुर्थ्यथ. । स च धात्वर्यतावच्छेदषसयोगान्वयी। द्वितीयार्थवृत्तित्व तु द्रवद्व्यक्रियान्वयि । तथाच वृक्षवृत्तिवनेच्छा विषयो य सयोगस्तदवरिखना या उदकाभिन्नद्रव्यगृत्तिनिया तदवच्छिन्नव्यापारानुकूरकृतिमानिनि बोध । नषैव सिधधात्यर्थतापच्छेदकद्रवदन्यक्रियाया द्वितीयार्थवृत्तित्वान्यये पयसा घृक्ष सिञ्चताति न स्यात् , कियाया वृक्षावृत्तित्वादिति वाच्यम् , तन सयोगावरिछसदव्य क्रियाया एवं धात्वर्थतया तदवच्छेदकीभूतसयोग एवं घृक्षवृत्ति स्वान्ययानानुपपत्तिरियाहु । अपरे तु-विजातीयत्यागजन्यफलभागितयोद्देश्यत्व सम्प्रदानत्व चतुभ्यर्थः । एवञ्च विप्राय गा ददातोत्यादी स्यागजन्यफलभागिरवप्रकारकब्राह्मणवृत्युदेश्यताक्गोविपयनयागाश्य इति बोध । रुवाय गा ददातीरयन खस्य त्यागज-य फरभागितयोद्देश्यत्वमस्येव । स्वत्व तु तस्य जायते न वेत्यन्यत् । स्यागजन्य फल तु स्वत्वरूप ग्राह्यम् । तेन पितृस्वर्ग- मुद्दिश्य दलाया गवि प्राह्मणस्य सम्प्रदानत्योपपत्ति । पितु स्वत्वरूप फन नोद्देश्यम्, किन्तु स्वर्गः। पितृभ्यो दधादित्यादौ तु रुद्राय गा ददातातिवत् सम्प्रदानत्वमरत्यय । त्यागे वैज्ञात्यनिवेशाच न ऋतु सम्प्रदान स्वम् । वृक्षायोदयमासिबतीत्यादौ तु चतुर्थ्यर्थे गौणसग्नदानवम्। तत्र सिचे व्यवृत्तिसयोगानुकूला किया। उदकादि पदसमभिक्याहारे च मयोगानुरनियामानमर्थ. चतुभ्यर्थस्तु वृत्तित्वम् । इत्यञ्च वृक्षवृत्युदकीयसयोगावछिनकिये स्यादिवोध । थन चतुर्थीद्वितीयाभ्या तुल्यबोधजननातन द्वितीया मा भूदिति सम्प्रदानसज्ञानुशिष्यते । वृक्ष पयसा सिञ्चती- स्यादौ तु वृक्षशब्दात् द्वितीया भवत्येव । तथ नृतीयार्थोऽभेदस्तस्य दयद्रव्येऽन्दय । द्वितीयावृत्तित्वस्य तु सयोगेऽन्वय । तारा ...बोध ।

·सुवर्थनिर्णयः इदमेव शेपित्वम् । तदुद्देश्यकेच्छाविपयत्वं च शेपत्यमित्येव पूर्वतन्त्र निरूपितम् । अत एव "प्रासनवन्मत्रावरुणाय दण्ड प्रदानम्" (अ.४ पा० २ अ० ६) इत्यधिकरणे क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय 'दण्डं प्रयच्छति' इति विहितं दण्डदानं न प्रतिपत्तिः, प्रभा इदमेवेति-धात्वर्थक्रियाया यत्कर्म तवृत्ति यद्धात्वर्धफ्लं तत्सम्बन्धजन्यफ्लानयत्वकेन्छाविगेप्य त्वमेवेत्यर्थः। 'दानकर्मगोवृत्तितादृशस्वत्वसम्बन्धजन्यमुसाश्रयो विप्रो भवतु' इत्यावारिकाया इन्छा ताहगेच्छा. विशेष्यत्वरूपं शेपित्वं विप्रस्य । तादृशेच्छाप्रकारताश्रयत्यरूप शेपत्वं गोः, गवि इन्छीयप्रकारतायाः सत्त्वात् । सदाह-तदुद्देश्य केति-विप्राथुद्देश्यकेच्छाविपयत्वमित्यर्थः । विषयत्वञ्चार प्रकारतरूपं प्राहाम् , नानो विप्रादापतिव्याप्तिः । पूर्वतन्त्रे-पूर्वमीमांसायाम् । चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे पष्ठाधिकरणे निरूपितम् । प्रासनवदिति--अग्निष्टोमप्रकरणे 'नीतासु दक्षिणामु कृष्णविषाणं चात्वाले प्रास्यति' इति श्रुतिः। अयमर्थ:- यदा यजमानेन दत्ता दक्षिणा ऋत्यिग्भिनीता तदा यजमानो यज्ञे गात्रकण्डूयनाय म्वहरते धृत कृष्णमृगन त्यालनामके यज्ञीयगर्ने प्रारयेत् =प्रक्षिपेत् इति । तत्र सन्दिहाते-चात्वाले कृष्णमृगङ्गरक्षेपण प्रतिपत्तिर्म त अर्थर्म इति । प्रतिपत्तिकर्म च-प्रधानकर्मणि यज्ञादी कृतोपयोगस्य वस्तुनः मसारक धर्म रच्यते, यथा इडाभक्षणादि । इडा नाम दर्शपूर्णमामयो पुरोडाशविशेपरतद्भक्षणस्य 'यजमानपश्चमा डां भक्षयन्ति' इति श्रुत्या विधानात् । यजमान' पञ्चमो येपु विक्षु ते यजमानपश्चमा. । चत्वारः मत्विजः पञ्चमो यजमानः । नचोपयुक्तस्य सरकारे फलाभावः, यहीयभूमिसङ्कीर्णतानिवृत्तेरेव फलत्वकल्पनात् । दर्पणव्याख्या ‘शनवेऽयं मुञ्चति' अत्र दुखोद्देश्यस्त्वं चतुर्यर्थ । मोचन विभागारच्छिन किया, क्रियानुराग्यापारो था। प्रकृत्यर्यस्य वृत्तित्वेन चतुर्यर्थैकदेशे दु खेऽन्ययः । एवं मित्राय दूत प्रेपयतीत्यत वार्तादानोहेश्यकवम् । पुत्राय धन प्रेपयतीत्यन प्रीत्युद्देश्यकत्वं चतुर्थ्य) इत्यायमित्याहु । तन सम्यक् , सम्प्रदाने हि चतुर्थी । नच भवदुरुसम्प्रदानत्ये विशि-मानम् , येन वृक्षायैत्यग्न धनुर्थी स्यात् । किच संयोगरूपधात्वर्थान्तयित्वाविशेषादुदकपदादपि चतुर्योपत्तिः । याधर्फ फर्मस्व तु क्षेऽप्यक्षतमिति न किञ्चिदैनन् । ६ इदमेवेति निरुक्तोद्देश्यस्वमेवेत्यर्थः । ॐ पूर्वतन्त्रे 8 मीमांसायाम् । ६ अत एवैति ॐ पिग्वस्यामप्रयो. जकरवादेवेत्यर्थः। * प्रासनवदिति "प्रासनवन्मत्रावरुणाय दण्डप्रदानं कृतार्थ वात्" इत्यधिकरणे इत्यर्थः। प्रासनरालयम् ज्योतिष्टोमे श्रूयते "नीतामु दक्षिणामु पास्वाले कृष्णविषाण प्रात्यति" इति । यदा यजमानेन दत्ता दक्षिणा ऋविग्मिनी- वास्तदा यजमानः स्वहस्ते धृतं कृष्णमृगशङ्गं चात्वालनामकगर्ने प्रक्षिपेदिति तदर्थः । तत्रै मन्दिह्यते-फिमेतत् प्रामन- मर्यकर्म, प्रतिरत्तिकौति वा ? भयंकमव भवितुमर्हति, सम्योजनत्वात् । प्रतिपत्तितापां नु अपूर्वाभावे निरर्थकमेव स्यादिति पूर्वपक्षे-"कृष्णविषाणया कगयति" इति श्रुत्या वृतार्थस्य प्रतिपस्यपेजस्वात् प्रतिपत्तिमतय युक्ता। नचानयम प्रासनक्रियाप्रयुक्तापूर्वाभावेऽपि चावाल एवेति नियमापूर्वसद्भावादिति मिदान्तितम् । ताण्डदानं न प्रतिपतिरिति योजना। के इत्यधिकरण इति क चतुर्थाध्याय इति शेष । ज्योतिष्टोमं प्रकृत्यैव सोमे दीसिताय दण्द प्रयच्छतीति दण्डस्य दीक्षामिन्यभवं विधायीने सोमे 'मैयाबरलाय पदं मयच्छनि" इति धूयते । तत्र वण्डदानस्यार्थप्रतिपत्तिरभारपन्देहेऽम्वयुंणा दीक्षासियै दनदण्डस्यामोमयाग्रज- मानधारणेन कृतार्थस्वादुपयुक्तस्य तस्य दान प्रतिपत्तिममवेति पूर्वपक्षे, "दण्डी पानन्याह" इति अवमान्नग्रावरणस्य ·२१६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे किन्तु चतुर्थीश्रुत्यार्थकर्मेति तत्र निर्णीतम्। 'रजकाय वस्त्रं ददाति' इत्यपि 'सण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददाति' इति भाग्योदाहरणादिष्टमेव । प्रभा अर्थकर्म = उपयोक्ष्यमाणस्य संस्कारः, यथा-उपयोक्ष्यमाणस्य नीहादेरुपयोगात्पूर्वमेव प्रोक्षणादि- संस्कारः। अत्र संस्कृतेन द्रव्येण यज्ञस्वरूपसिद्धिस्तद्वारा अदृष्टञ्च फलम्। प्रतिपत्तौ संस्कारजन्यं न किश्चित्पल मित्युपयुक्तस्य सरकारापेक्ष्या उपयोज्यत्य संरिक्या गरीयसी, इत्यर्थर्मत्वं यथा माशनस्य न प्रतिपत्तिकर्मत्यम् । एवं यज्ञे 'अरुणया पिङ्गाक्ष्यक्हायन्या सोमं क्रोणाति' इति श्रुत्या विहितसोमन गाय, गोनयनाथ दीक्षा- सिद्धये च दीक्षिताय यजमानाय दण्डो दीयते । 'क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्ड प्रयच्छति' इति विहित दण्डदान प्रतिपत्तिर्म ( उपयुक्तरय वरतुन अदृष्टाजनकः संस्कार विशेषः) अर्धर्म (करिष्यमाणोपयोगरय यस्तुन उपयोगात्पूर्व क्रियमाणोऽदृष्टजनकः संस्कारविशेपः) वेति सन्दिहा गोनयनोपयुक्तस्य दण्डस्य दानरूपं कर्म प्रतिपत्तिकमैव भवितुमर्हति, प्रतिपत्तिर्मण उपयुक्तस्य संस्कारकत्वरूपत्वादिवि पूर्वपक्षे मैत्रावरुणायेति चतुर्थीश्रुत्या अर्थकमैव स्यात् चतुर्थीयोदेश्यत्यादुद्देश्यस्य ।सफलत्वात् उपयुक्तापेक्षया उपयोक्ष्यमाणेऽत्यादरात् । उपयोक्ष्यमाणस्य संस्काराभावेऽसस्कृतद्रव्येण यशस्यानिष्पत्तिः । उपयुक्तसंस्काराभारे तु अङ्गविशेपस्यानिप्पत्तिरित्यादरवीजम् । अत एक. 'दण्डीपा नन्वाह' इति थुते प्रैपानुवादेऽवलम्बनाय मैवावरणस्य दण्डोऽपेक्ष्यत इति सफ्टत्यादर्थर्मथ, नतु प्रतिपत्तिः, निष्फलत्वादिति निर्णीतम् । स्वस्वत्य ध्यंसविशिष्टपरस्पत्यारयूळच्यापारवाचधातुसमभिव्याहारे एव सम्प्रदानत्यमिति न नियमः, फिन्तु अर्थान्तरवाचक्दाधातुसमभिव्याहारेऽपीत्याशयेनाह-रजफायेति-अत्र दाधात्वर्थमलापयर्पणाय क्यि- कालिपस्वत्वेच्छा । अत्र स्यत्वनिरूपक्रवसम्यन्धजन्यभृतिमान रजको भवत्यितीच्या रजपस्योद्देश्यत्वम् । पण्डिकोपाध्यायः ग्रुद्धोपाध्यायः, बालकोपाध्याय इति वा । चपेटा-परतलम् । ददातिरन्न संयोगविशेषा- नुकूलेरछा । तथाच मियाफ्र्म (पेटा) संयोगसम्बन्धजन्यद साश्रयः शिष्यो भवतु इत्तीच्या शिध्यस्य . सम्प्रदानत्यम् । 'न शूद्राय मतिं दद्यात्' इत्यादी उपदेशो धारयर्थः । मतिपदश्च ज्ञानजनकवेदपरम् । सम्यक् प्रदीयते इति--तदुक्तम्- दर्पणन्याच्या प्रेपानुवादे यलम्यनाय दण्डोपेक्षितः। एवम्च भविष्यदुपयोगडायात् दानप्याप्यमानदाटप्याप्यमानस्येन मायणप प्राधान्याच दण्डदानस्य प्रतिपत्तिकर्मण उपयुक्त संस्काररूपादनमवोपपोइरमा सरकाररूपीन प्राशर'यापारमबोधिना, उपयोपितमेव मयंत्र संम्फारममृतेः । उपयुक्त प्रतिपत्तिम्पसंस्कारस्प साकारमानपर्ययसापिरयन कार्यपर्ययमानामापार- पारनयमनी मंत्रावरणसंस्काराय तहानमर्थनमं । मया पति निस्पशी महायपि बक्षिसे दणासम्पावनस्पद पानमयों परमिति सिद्धान्तितम्। भकमस्य नरोपिय प्रयोगकम् । तप पतुरिया मैनावग्णारय पोयन इग्यार--पतु भुस्येति गनुपर noানালায়মানিয়েবিনিৎবাইচাবিবথেবো’য হাব বা “ষা सदानि" "हो र बदाम" इत्यादिप्रयोगा प्रसाज्यरशियामाया परिहरति- जयायेशिक ra प्रमामुपग्यायनि- सन्टिकोपाम्पाय सिरह पदावनि धारयोगसमिपिन पासप तत्र सत्याशित } गिन् प्रयोगे | योगानुपायाशE: सपदार्थ प्रार पण | "पाप मा दम" पत्र धिमाधY AAREET पदागिगि पम् ।

·। सुवर्थनिर्णयः २१७ वृत्तिकारास्तु-सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत् सम्प्रदानमित्यन्वर्थसंज्ञया स्वस्वत्वनिवृत्तिपर्यन्त- मर्थ वर्णयन्तः 'रजकस्य वस्त्रम्' इत्येवाहुः । प्रभा ददाति दण्ड पुरुपो महीपतेर्नचातिभक्तथा नच दानकाम्यया । यद्दीयते दानतया सुपात्रे तत्सम्प्रदानं कथितं मुनीन्द्रः ॥ इति । निवृत्तिपर्यन्तमिति-स्वस्वत्वध्वंसानुकूलव्यापारपर्यन्तमित्यर्थः। ईदृशार्थस्तु दानेन न परस्वत्वो- पत्तिः, किन्तु प्रतिप्रहेण ( स्वीकारेण ) इत्यभिप्रायेण । यदि दानमेव परस्वत्वोत्पादकं तदा परस्वत्योत्पत्ति- विशिष्टस्वस्वत्वध्वंसानुकूलव्यापार एव दानम् । व्यापारश्चान सङ्कल्पादिरूपः । संसृष्टिधने =सम्मिलितधने दातुः प्रतिग्रहीतुश्च ददाति' इत्यप्रयोगाद् धात्वर्थे परमात्रेति निवेशनीयम् । तथाचोभयस्वत्वसत्त्वे ददातीति न प्रयोगः । नच तत्र परमात्रेति निवेशाभावेऽपि न दोपः, स्वरयत्वध्वंसाभावादिति वाच्यम्, परस्यत्वोत्पत्ती स्वस्वत्वध्वंसस्यावश्यकत्वेन स्वस्वत्वध्वंसस्य तत्र सत्त्वात् । यर्थमिति-'कर्मणा यमभिप्रेति' इति सूत्र- स्यार्थमित्यर्थः । 'आहुः' इत्यनेनारचिः सूचिता । तद्वीजन्तूक्तभाष्यप्रयोग (सण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददाति) विरोध एव । तथाच 'सम्प्रदानम्' इति महासंज्ञाकरणं नान्वर्थत्वाय, किन्तु सर्वनामस्यानादि- संज्ञावत् प्राचामनुरोधात् । दर्पणव्याख्या के स्वस्वत्वनिवृत्तीति परस्पस्वोत्पत्यवच्छिमा स्वस्वत्वध्वंसेच्छारूपं व्यापारम् । ॐ अर्थम् ॐ दाधारवर्धमित्यर्थः । तपाचोक्तार्थकदाधारवकर्मनिष्टफलभागितयेच्छाविषयत्वमेव सम्प्रदानत्वम् । अन्वर्थमहासंज्ञाकरणसामादुकाथले ध ददातेस्तदर्थकरवाभावेन रजकस्य बलं ददातोस्येवेति तेषामाशयः । उक्तभाष्यप्रामाण्यादन्वर्थत्यमेवासिद्धम् । महासंज्ञाकरणं नु प्राधामनुरोधादेव, सर्वनामस्थानसंज्ञावदित्यस्वरसादाह * आहुरिति । नन्बा मामं नयतीत्यनाजायां निरुक्तसम्प्रदानस्य सत्त्वात्तद्वाचकाचतुर्थ्यांपत्तिरिति चेत् स्यादेव यदि परया कर्म- संशया सम्प्रदानरवस्त्र न बाध इति । 'यूपाय दारु' इत्यादौन सम्प्रदानचतुर्थी, अपि तु तादर्थे । तादर्यश-स एवार्थ: प्रयोजनमस्य तत्वम् । सममिव्याहृतार्थे तादय विवक्षायां तवाचकाचतुर्थीति 'तादयें चतुर्थी वाच्या' इति वातिकार्यः । प्रयोजनरवश न जन्यत्यम्, दुःखाय पापमित्यस्याप्यापत्तः। नापि जन्यतयेच्छाविषयत्वम् , स्वर्गादेः पुण्यादिजन्य- तमेच्छाविपयस्वेन स्वर्गाय पुण्यमित्यापत्तः । नचेशपत्ति', तथा सति पक्तं बजतीत्यर्थे 'पाकाय जति' इति प्रयोगनिर्वाहाय "तुमर्थाच" (पा० सू० २ । ३।५) इतिसूधप्रणयनयांपत्तेः , पाकादेनिरुक्तमजनाद्यर्यतयैव तद्वाचकाद्वार्तिकेन चतुर्युपपत्तेः । भपि तु समभिन्माहृतपदार्थनिहव्यापारेच्छानुकूलेच्छाविषयत्वम् । राप्रयोजनकस्वरूपं तादथ्य तु तदिच्छाधी- नेच्छाविषयव्यागराश्रयरवम् । दारुणो यूपेच्छाधीनेच्छाविपयतक्षणादिरूपन्यापारवत्तय' पार्थत्वात्तद्विवक्षया पूपपदाचतुर्थी । तदर्थश्चरछाधीनेरछाविषयच्यापाराश्रयत्वम् । प्रथमेच्छायां यूपादेः प्रकृत्पर्यस्य विषयित्वेनान्वयः । तस्याऽऽश्रयतया दावादी, एवं रन्धनाय स्थालोत्यादावप्यूयमिति केचित् , तम मनोरमम् , तादयस्योक्तरूपत्वे मुक्तये हरि भजत्तीत्यन्न चतुर्यनुपपत्तेः । न हि भजनस्य मुनीच्याीनेच्छा- विषयब्यापारवत्ता नापि मुक्तः सम्प्रदानता, कर्मजन्यफलभागितयानुद्देश्यस्वात् । तस्माचदिन्छाधीनेच्छाविषयरवमेव तत्तादर्पम् । स्वर्गाय पुण्यमित्यादयस्त्विष्यन्त एव । वात्तिकं दृष्ट्वा सूत्रावोऽप्रवृत्तेनं "तुमर्थात्" इतिस्त्रानुपपत्तिरपीति । नमःस्वस्यादिशब्दयोगेऽपि तदर्थविशेपणवाचकात् "नमः स्वस्नि" (पा० सू०३ । ३ । १६) इति सूत्रेण चतुर्थी तय नमःपदास्यागो मतिश्च । तत्र नतिः स्वापार्यबोधनानुकुलो व्यापारः। 'हरये नमः' 'एषोऽपः २८ - विधीयते।

·२१८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अनिराकरणात कर्तुस्त्यागाङ्गं कर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते सम्प्रदानताम् ।। प्रमा इदम्चेति--सम्प्रदानश्चेत्यर्थः । अनिराकरणादिति--उद्देश्ये सूर्यादौ प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरानुकूल- व्यापाराभावादित्यर्थः । कर्तुरिति-अत्र कर्मणि पष्ठी । कर्मत्वब्च निराकरणक्रियानिरूपितम् । त्यागाङ्गम् = दानपदार्थघटकीभूतं प्रियाकर्मसम्वन्धजन्यफलाश्रयत्वेनेच्छोद्देश्यम् । प्रेरणा-प्रवर्तना- दानेऽप्रवृत्तस्येष्टसाधनस्वादियोधनम् । अनुमतिः-स्वाभिलपिते स्वयं प्रवृत्तस्येष्टसाधनताबोधनम् । वधाप कर्तुरनिराकरणात् = अप्रत्याख्यानात्, 'प्रेरणानुमतिभ्याश्च त्यागाई कर्मणेप्सितं सम्प्रदानसा लभ' इत्यन्वयः। अथवा सम्प्रदानतायामेव हेतुत्रयम् । दर्पणत्र्यास्या शिवाय नमः' इत्यादी त्यागः । चतुश्यों च तत्रोद्देश्यत्वं प्रत्याय्यते । त्यागश्च यदि शिवस्यायं भवत्विति फालेछाधीनो न ममेरयाकारकः स्वस्वस्वेच्छाभावरूपस्तदा तदुद्देश्यावं त्यागगनद्यायाः स्वयमागितया विषयस्यम् । यदि त्यागरूपेरवा. म्पदीयरवेन स्यज्यमानगतं स्वत्वमपि विपर्याकरोति तदा स्वस्वभागितया विषयस्यमेव तदुहेश्यरयम्, नतु स्वीकाराधयस्यम्, शिवादे विग्रहयतोऽपि स्वीकाराभावातदारारकतया ध्यातस्य मन्त्रस्य स्यागोद्देश्यतामते सदभावाच । स्मायमानोपचारादी शिवादिनिरूपितरवस्थामायेऽपि तदीयस्वेत तम प्ये स्पररावगाहिनीमाविसंवादिरूपैय । सम्पदीपस्परये बाधितं शिवादिनिरूपितस्यं शिवादिनिरूपितप्रसिद्धस्वस्वान्तरे वा बाधितं सदस्यसम्बन्धमवगाहते। सत्र पथमे स्वत्वप्रकारकेपछाजन्यत्वं जन्यतासम्बन्धेन ताशे'छापावं पा चतुर्वः सप्र प्रायस्प शियादेविप. यताविशेषसम्पन्धेनान्वयः। द्वितीये विषयताविशेष एप सः। तर प्रत्यर्थशिवादेनिरूपितरबमम्बन्धेनाम्वयः। ममः. पदार्थरपागस्य विषयताविकोपसम्बन्धेना दिय्येऽन्वयः । द्रव्यस्यैव घा विशेप्यतया भासमानत्यागेऽन्वयः। शिवायोत्सू. अतीयादाविध नानानिराकसम्प्रदानता, नमःपदस्पाधातुस्यात् । गमापदेन ए स्वमयोपुरुषकग्योपरागेगेव स्यागो धोयते, अन्योधरिसनमःपदेनान्यदोपरयागायोधनात्, सरपुरोधारितनमापदायागयोधै स्यागे स्यज्यमानद्य्पे च सदीयावसंगपानुदयात् । अत एक दीयाश्योपनापा ददे इतिवत् , 'महं ममः' इत्यादिन प्रयुज्यते । प्रविमा घ यामानरूपपुरन्तरीयद्गग्यस्यागे स्वीयावमारोप्येय पूमायो नमःपद भयुज्यते । स धारोपस्तस्मिन् विशेषानदशायामाहातयोपपते । प्रतिनिधिप्रयुपदानपाषयस्येय पूजामा नमः पदपटितयास्यस्य मापिसार्थकार्यश्याएननकर म विस्यम , शासप्रामाण्यादिश्यापन्यत्र विस्ता। ता विममते इदमिति कर्मणा घममिति" (पा० मू..।।। ३२) इनि सतितं सम्मान पापी । प्रिविमित्यनेमान्वितम् । पागा कमप्सितं कारनिराकरणादिनिम्या सम्प्रदानध्यप समत इनि पोजना। सनियोग्यतानिरूपावापन्भेन प्यागे ममभिायाहनधास्वयें विशेषणाया प्रतीयमाना ग धायौदा मामियादीन पक्षादेराधिक्यम् । यस्तुतस्तु पृशिन्मने मापं विभागः । शेन पक्षादरमप्र-पिन सति याय सममिपासधाव इति न प्यारयेयम् । इस सिष्यं सदनियागममा- अनिराफरणादिति सिनित्यम्पनरामपापारTraile प: । मंसिमिति में फर्मनन्यभागितर्पणाविषयः । प्रेरणेनि R HITTER Frame frenनतापोरन प्रेरणा, जातेष्टमाधनमायो भनामापता शिपिरस्प कलासाभिननभमनमाया मत निगममायापारया यानुमगिरनाम्यामिया । पर 'प्रशापामजप ·न्यबोधविषय इत्यर्थ । वाक्यशरत्यभिप्रायेण वा तथाभिधानम् । प्रातिपदिकार्थसूत्र भाष्ये "पदसामानाधिरण्यमुप अधानमधिकरवात्" इत्यस्य तु 'वीर पुरुष' इत्यादौ विशेष्यविशेषणमावप्रयोउम्प्रातिपदिकार्यातिरिक्तामेदमसर्गस्यापि सुवर्थनिर्णयः २१९ इति वाक्यपदीया त्रिविधम् । “सूर्यायाध्यं ददाति" इत्याद्यम् । नान सूर्यः प्रार्थयते, नानु- मन्यते, न निराकरोति । प्रेरकम्-"विप्राय गां ददाति" । अनुमन्त्-"उपाध्यायाय गां ददाति" । अत्र सर्वत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरमेदः संसर्गः, प्रभा त्रिविधमिति-अनिराकर्तृ, प्रेरयित, अनुमन्तु, विविध सम्प्रदानमित्यर्थ । आद्यम् = अनिराकहूँ। सर्वत्र कारकविभक्तिस्थले। अभेद संसर्ग इति-एवश्च 'अभेदसम्बन्धावच्छिन्न ( सम्बन्धानपच्छिन्न) प्रकृत्यर्थनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दयोधम्प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन कारकविभचिजन्यो। पस्थिति कारणम्' इति कार्यकारणभाव फलित । दर्पणज्यास्या लभागितयेच्छाविषयत्वे सति कर्तृप्रवृत्तिनिवृत्यन्यतरानुकूएव्यापाराभाववत्वम्' भनिराकर्तृत्वम् । निरक विषपया मति कर्तृसम्यन्धिटयागादिविषयरेष्टसाधनतावोधीपयियथ्यापारवत्त्व प्रेरकत्वमि याचूधम् । * सूर्यायाध्यं ददातीति ॐ अन मतभेदेन दाधातो परस्यस्वेच्छाधीनस्वस्यत्याभावेरछारूप । परस्परयगोचर. स्वस्वरयाभावेच्छारूपो या त्यागोऽर्थ । अन्द्रययोधस्तु "नम स्वस्ति" (पा० सू० २।३ । १६) इतिसूत्रोक्तदिगोहनीय । ६४ सर्यन्नेति ॐ न तासूमविहितद्वितीयाद्यन्तप्रयोगेप्वित्यर्थ । 8 अभेद ससर्ग इति ॐ भभेदात्मक ससगी विशिष्ट- बुद्धिनियामको विशेष इत्यर्थ । अभेदससर्गप्रकृत्यर्थप्रकारकयोध प्रति सम्बन्धाकविभक्ति मित्रप्राययजन्यौपस्थितेहेंतुरया दिति भाव । यत्तु सम्बन्धस्य सम्बन्धिभेदनियतरवादभेदस्य सम्बन्धस्वे मानाभावादभेदससर्ग इत्यस्य अभेदेऽपि ससर्ग इतर. सम्यन्धानयच्छिणविशेष्यविशेषणभाय इति, तस, विशेष्यविशेषणमावस्यापि सम्बन्धनियततत्वेन तदसत्वे तस्याप्यमाभ- चात् । अत एव भासमानवैशिष्ट्यपतियोगित्व विशेषणस्वमिति टीकाकृत । कथमन्यथा 'द्वियोऽप्यसी परार्थवान्' इति विशेषणत्वेन विवक्षितस्य सम्बन्ध विना विशेषणवासम्भवेन तदाका हित्वादिति स्वय ब्यारयातम् । नच तस्य सम्पन्धरवे नीलो घट' इत्यादी पष्ठयापत्तिरिति वाच्यम् , 'राहो शिर' इत्यादावीपाधिकभेदसम्बन्ध- मादाय पठ्युपपादनपरस्यानेकायस्थायुक्तराहो “इदमेकावस्थायुरू शिरोऽययव" इति भाष्यप्रामाण्येन भेदमूलक- सम्बन्ध एव पष्ठीत्यर्थलाभात् अभेदसम्पन्धे तदापादनासम्भवात् , तादृशभाष्येणाभेदसन्यन्धस्य प्रातिपदिका विशेष्यत्वाविपक्षणादा, सम्बन्धस्य सम्बन्धिभेदनियतत्व स्वमिद्धमेव । यदि भेदनियतरवमेधेत्याग्रहस्तदा सर्वसाधारण्याय सम्बन्धितावरछेदकभेद एव नियामकरवेनाभ्युपेयताम् । नच तरसम्बन्धन्ये मानाभाव , सर्वसिद्धनीलादिविशिष्टयुद्धेरेय मानरयान् । शादयोधे तमाननियामिका व प्रकृति- प्रत्ययविशेषयो समानाधिकरणप्रातिपदिकार्थयोश्च समभि याहाररूपाकाहा। अत एव “अर्यवत्" ( पा० स० १,२४५) । माष्ये 'न्यां पदानां सामान्ये यत्तमानानां यद्विशेपे पर्यवसान स वाग्याथं " इत्युधम् । भन्विताभिधानवादिमते। चेदम् तन्मतेऽन्वितस्यैव पक्षार्थत्वात् । तयाच सामान्यरूपेण सन्बन्धवाचकाना गाना यद्विशेष इत्यादेस्तत्तदनुयोगिप्रतियोगिक्रववैशिष्टयबोधकत्वम् । आकाहादिसमवधानात् स एव वायार्थी या धीरप्रातिपदिकारनपेक्षितरान्दान्तरोहितविशेषणभावात् रानात् प्रातिपदिकार्थमात्राभावात् प्रथमा न प्राप्नोतीत्यत प्रथमाया उपसल्यानमार भयमिन्यन्न तद्विरोधोऽपि वार्थमा प्रथमा विधीयते इत्या प्रतिपादितपदमपहायाहितशब्द प्रयुझानेन शिष्यविशषणभापनिया ·२२० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे विभक्तीनां धर्मिवाचकत्वात् , धर्ममात्रवाचकत्वे "कर्मणि द्वितीया" (पा० सू० २ । ३।२) इति सूत्रस्वरसभङ्गापत्तेः, कर्मार्थककृतद्धितादौ तथादर्शनाच, द्वितीयाधर्थकबहुत्रीही 'प्राप्तोदकः' इत्यादौ धर्मिकाचकत्वलाभाच । प्रभा विभक्तीनाम् - कारकविभक्तीनाम् । धर्मिवाचकत्यादिति-कांदिवाचकत्वादित्यर्थः, नतु कर्म- स्वादिरूपधर्मवाचक्त्वम् । कारकविभक्तिद्वितीयादीनां कर्मत्यादिधर्ममात्रमधरतत्र स्वरूपसम्बन्धेन प्रकृत्य- र्थरयान्वयः। तस्य च निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्थफले व्यापारे वा यथाईमन्वय इति मतं निराकर्तुमाह- धर्ममाति । कर्मणि द्वितीयेति-वाचक्त्य सप्तम्यर्थः । तथाच कर्मवाचिका द्वितीयेत्यर्थक्सूत्रस्य स्वः स्वकीयो यो रसः अभिप्राय.= तात्पर्यमिति यावत् तस्य भङ्गापत्तेरित्यर्थः । कृदिति-कृतः कटः' इत्यादौ । तद्धितेति-शत्योऽश्वः' इत्यादौ । धर्ममानवाचकत्वे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तिविरोधाद् भेदसम्बन्धेन कर्गत्वादेः कटादावनन्ययापत्तिरिति भावः । तथेति-अभेदेनान्वय- दर्शनादित्यर्थः । ननु कृत्तद्धितादी कटादिना सामानाधिकरण्यदर्शनाद् धर्मिवाचस्त्वमस्तु 'कर्मणि द्वितीया' इत्यस्य च कर्मणि बोधनीये सति लाघवात्मत्वे द्वितीयेत्येवार्थ इत्यत आह-द्वितीयाद्यर्थ- फेति- 'प्रादोदकः' इत्यादी उदरकर्तृकप्राप्तिकर्माभिन्नो ग्राम इति शाब्दबोधदर्शनाद् द्वितीयायाः कर्मणि शक्तिरावश्यकी। अन्यथा द्वितीयाद्यर्थे विहितसमासत्यापि कर्मचादियोधकत्वापत्त्या मामादायधयाना- दर्पगन्याख्या सम्यन्यस्यैवामीकृतम्। वस्तुतस्तु प्रश्ते विनोप्यविशेषगमावस्य सम्मन्धानुपरमेय , सम्पन्धस्य सम्बन्धिभेदनियतावादिनि स्वदुक्त । विशेष्यविशेषगयोभाय इति न्युत्पत्या तस्य विशेष्यायविशेषणत्यमा पर्यवसायितया प्रत्येक सयोरद्विष्टग्यासानुयोगिस्यानि- योगिष्याम्या विल्योपपादनेऽप्येकस्यय सा स्थान पमुदिनयोद्धयो । स्वस्वामिमावत् शब्दानुगममात्रस्यार्थापकिरयान् सम्पन्धारतरे पटी, न विशेष्यनिरोपगभावसम्यन्धे इत्यत्र मानामायाप। तस्मापातमेव रमणीयमिति । गनु विभीनां धर्मपाचश्याय तन्यान्तरसिद्धतया क्यं तत्र प्रत्ययस्याभेदेनान्वयः, भयोग्यस्यादत माह विभक्तीनामितिकारकविमहीनामित्यर्थः । धर्मियाचक्त्वात् 8 शनिमरतयादिस्य। नम्बस्तु शानिरेपा(श भाह धर्मयाचफत्य इति । ॐ सूत्रस्तरसभापचेरिति सद्घरकफर्मा- दिपदामी धर्मपरतो विनोहाराभात्तरपरस्व सहमः स्पष्ट एवेत्यर्थः। तयास्प सूत्रकारमम्मतत्वे, फर्मवे हितायत्यार - गनु कर्मणीपाद विपपमतमीयोप्य इग्यः । सथाप विमानो धर्मपायवेऽपि तस्याभयतमा महामन्ययेन शर्मयोधार साफलाम्यपिनी पूतिरेव द्वितीया इतिमतेऽपि पवित्तियेषतया ताराना पसाभयकर्मवादिना भाना मूत्रस्यरममलोस भाइ- कार्ययेति । प्रति माग्दुल.' इयादी। हरितेश गयो' इत्यादी । भारिपदात् 'पप्यमानस्तण्डल 'इपादौ महादेशनाममाः | मधादर्शनादिति मिशवकलादर्शनायियं । सपा परामरकटितयोगिधारिणमपिडित नादीनां धमिपापाप्रापि पायमेर सम्पमिति मार। मनु वम पक्षान्तरमामामाभिमण्यानुपपापा पापमप्र भूमापायमारनाम्गु भगवापरामपा भार * द्वितीयाचयनि नियादिगिमनानां धर्माने गरपिहितारमाTerpधपाया "मासादक" यानी रासिम्यम समामा समानविनय ·मुपर्थनिर्णयः 17गमग सुपा कर्मादयो यर्थाः माया और तथा निहाम् । इति भाप्याच्चेति दिक् । पगा पतिरिति भावः । मनु शेपपाटा माययार्थ पत्यार सयंम गरेर दणे विहिर मम्पन्धरयाभेदेनान्यययाधेन लक्षणया, सिंगागा या सामानाधिकरणापादनयत्रापि पनि स्यादर आह-भाप्याच्चेति-'यहुपु याहयानम' अतिमूनाथमाध्यादि पीना गमंचावर 'कर्मयादि सुपामर्थ सहाया चव तथा निजाम' प्रत्येय भाष्यतो वदेयुरिति भावः । गनु धर्मियापयत्येऽभेदेनान्ययो न मम्ममि, अभेदर सम्पमस्यामाना। नयाद - 'म.को हि सम्पन्धिभ्या मिनो विठो विशिष्टयुद्धिनियामका भवतीशि निगम । अभेद र मायामि पाधादिति चेन्न, सम्पन्धिप्रतियोगिभेदस्योभयभेदमाशय मर्यत्र मत्यार पाiran| मागि नवग्छेदकानयच्छिन्नविपयतानयत्यरूप पारिभापिय पायाभेद शिनाच्यम , म पाग गाजर सम्भवत्येव । अभेदस्य सम्बन्धलादेय 'नीलो घट' इत्यादियानो मिशिष्ट दिनना मुमायो। नेतु अभेदस्येतरसम्पन्धानयतिविशेष्ययिशेषणभारम्पत्यमुपगन्ति तेऽपि पि, नियमा स्यापि सम्बन्धनियततया इतरसम्पन्धानवनिपग पग पायपान 11 पिर परमम्पपाया सन्न विशेष्ययिशेषणभाय ण्याभेदः ससर्ग:त्यप्यनादेरमेर, ताशाभेदेऽपि मम्भ रापत तायपदके प्रतियोगितायन्छेदकानुयोगितावच्छेदकभिनत्व तन मसर्ग मित्गभेदम्ग मग पामार इत्यन्यन यिस्तर। गन्यन भाष्येऽपि पर्मपदं फर्मपरमेयास्तु, इति धेर, मयंन सामानौ1ि7 मनु 'पर्मणि द्वितीया' इत्यादी पर्मादिपदे हमणाऽऽपगारपि द्वितीदियिमीना लापामंग: पत्यमेव स्यात् । नय घनोहेरपि धर्ममाप्रपायरयम , मामानापरण्यगन्या. या मानत्यादिति यान्यम् , इष्टापत्ते । फर्मवादिम्पे गुग पत्री प्रयोगाभापानु न ममामार योधनाभिप्रायेण 'प्राप्तोदफोऽस्ति' इत्यादिप्रयोगसम्भयादत आर-दिगिति-उदयंगु र म पहला' 'शत्योऽश्व' इत्यादी कृत्तद्धितादीना धर्मियापासिनि । न तु मामानास्रिना दर्शनाद् धर्मियाचक्त्यम् , धर्मगानयाचारवेऽपि सभणया तथासम्म पनि म - योधोऽनुभवविरुद्ध इति चेत् , 'प्राप्तोरक' इत्यादानपि तयात्यरत या गापगदिनि मारी। ननु द्वितीयादीनामाक्षयेऽपि न शक्ति, फव्यापारयोर्धामयबदासमरिदिन गताम दर्पन पाम्या पदौरस्थाप्यमामादारभेदान्वयानुपपसेरणापि जागरूकता दिमादपिापस्म्यम्यसनांदिपानां मनु यम्मतेऽपि पारया सम्पन्चायस्नया नदधिनियाद पर गसम्वपिकामदुम येन तत्र लाणा विशिEL मा सामनाधिम्मप्यस्योपान जारि तर निहत मुली पापा भाह- सुपा फर्मादयोऽप्यर्या इति । मदिरामवादिपमो द्वितीयादिपपया मिशत मरियर ना मवादका कारन । ताम मु सेशे द्वितीयायममामाम , मुनिश्मनुमारिन मा । यापकमिति भाव ।

·२२२ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे आश्रयस्यापि प्रकृत्यैव लाभान विभक्तिवाच्यता, किन्त्वाश्रयत्वमात्रं वाच्यम् । तदेव च तादात्म्येनावच्छेदकम् । करणतीयायाच व्यापारोऽपि, पञ्चम्या विभागमात्रम्, चतुर्थ्या उद्देश्यत्व- मात्रम् । प्रमा त्वात् । किन्तु आश्रयत्वरूपधर्ममात्रे शक्तिः । धर्मधर्मिणोश्चाभेदात् 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिसूत्रविरोधोऽपि न । शक्तिमदभेदापनाया एव शक्तर्विभक्तिवाच्यतया प्राप्तोदकादिबहुवीहावपि न दोपः। तिड्दादेख पचति, पक्ता, पकः, इत्यादौ सामानाधिकरण्यदर्शनात् , 'युष्मधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः' इति सूत्रप्रामाण्याच अस्त्याश्रयवाचकत्वम् । अत्रालयवाचक्त्वे प्रमाणाभाव इत्यत आह-आश्रयस्यापीति । विभक्तिवाच्यतेति-'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः' इति न्यायान द्वितीयादिविभक्तिवाच्यतेत्यर्थः। नन्वाश्रय- स्वस्य वाच्यत्वे आश्रयत्वत्वस्य शक्यतावच्छेदक्त्वं वाच्यम् , तस्य च तदाश्रयातिरिक्तावृत्तित्वे सति सफल- तदानयवृत्तित्वरूपत्वाद् गौरवमत आह-तदेवेति-आश्रयत्वमेवेत्यर्थः । एवेनाश्रयत्वत्वस्य शक्यतावच्छेद- कत्यव्यवच्छेदः। ननु शक्यतासमानाधिकरणधर्मस्यैवावच्छेदकतया भाश्रयत्वस्य शक्यतासामानाधिकरण्येनावच्छेदक- त्वानुपपत्तिरत आह-तादात्म्येनेति-तथाचाश्रयत्वस्य तादाम्येन शक्यतासामानाधिकरण्यमिति भावः । तादात्म्यस्य वृत्त्यनियामरत्वेऽपि तादात्म्येनाश्रयत्वसम्बन्धित्वमाश्रयत्वस्यास्तीति तादात्येन स्वसम्बन्धितया न स्वनिष्ठशक्यतावच्छेदकत्यानुपपत्तिः । यद्यप्याश्रयतात्वस्याखण्डोपाधित्वं स्वीकृत्य शक्यतावच्छेदक्त्वस्वी. कारे न गौरवम् , तथापि फलाश्रयत्वव्यापाराश्रयत्वादेरेव विभक्तिवाच्यतया आश्रयतात्वस्यानयत्वमात्रवृत्ति- वेन नावच्छेदकत्वसम्भवः । नापि फलाश्रयनात्वस्यावच्छेदकत्वम , अनेकपदघटितत्वेन गौरवतादयस्थ्यात् , नाश्रयतात्वविशिष्टे शक्तिस्वीकारे धर्मधर्मिणोरुभयत्र शक्तिकल्पनायां लाघवाभावाच । व्यापारोऽपीति- व्यापारवत्कारणं करणम्' इति करणपदार्थघटकच्यापारोऽपीत्यर्थः । अपिना आश्रयस्य संग्रहः, आश्नयत्वस्य ग। 'विभागमात्रम्' 'उदेश्यत्वमात्रम्' उभयत्र मात्रशब्देनाश्रयस्य विभक्त्यर्थत्वव्यवच्छेदः । वस्तुतस्तु अवधित्वमेव पञ्चम्यर्थः। विभागस्य तदर्थत्वे धातुनापि विभागस्योपस्थित्या विभागस्य रोधाभानप्रसगात् । अवधित्वस्य च निरूपकतया धात्वर्थे विभागेऽन्वयः। दर्पणव्याख्या शक्तियादपक्षमवलम्याह-ॐ आश्नयस्यापीतिक आश्रयस्वेन मानं स्वसिद्धमेति भावः । * आश्रयत्वमात्रमिति द्वितीयातृतीयासप्तमीनामिति शेपः । मानपदेनाश्रयग्यवशेदः। नन्याश्रयरवस्य शक्यस्खे आश्रयावरवं शक्यतावच्छेदकं चारयम्, तशायरपेतरावृत्तिवघटितम्याद गुर्विति शक्यता पदकगौरवमेवैतस्मिन् करपे दोष इत्यत भाइ तदेवेति छ आशयावमेवेत्यर्थः। 'एप'कारण निरतापापरवम्युदास' । तस्यासण्डरयस्योपपादिसरयानानाम्यक्तिविशेष्यकशक्तिमह एवं स्पेसरधर्मस्यायाश्यत्वापेक्षणादिति भावः । कतृतीयाया भाश्रय(स्व)मायायकायादाह- फरणेति । व्यापारोऽपायपिनाश्रय(स्य)समुशयः। यस्नुनस्नु भयापि 'ग्यापारमाश्रमः' इत्येत्र पकुमुचितम् , भपिशब्दस्यावधारणाधवरवात् । र विभागमात्रमिति मात्रपदैनाश्रयरवाययाछेदः, विभागरयायतयान्ययाय वृक्षादावधिवागभावित भावः । वस्तुतस्तु वृक्षादेरवधियरपरवरूपप्सम्यन्धेन पशग्यविमागेऽन्यय इरयुक्तम् । उयायमात्रमियनेनायाभयास्प ·सुवर्थनिर्णयः २२३ अत एवाकृत्यधिकरणमपि न विरुद्धधत त्यमित्याह-शक्तिरेय वेति । पश्यामपीति शेषः । "शेये पष्ठी" ( पा० सू० २।३। ५० ) इति स्वात् तस्याः सम्बन्धमा वाच्यम् । प्रमा सम्बन्ध श्रत पय = कर्मत्वादिधर्ममानस्य वाच्यत्वादेव । न विन्दयते-शक्तिप्रहे जातिभ्यस्त्योरभयोर्मानेऽपि न व्यक्ति शक्या, आनन्त्याद् व्यभिचारात् , 'नागृहीतविशेषणा बुद्धिबिशेप्यमवगाहते' इति न्याया, 'विशेष्य नाभिधा गच्छेत् क्षोणशत्तिपिशेपणे इति न्यायाच । किन्तु विशेषणीभूते धर्म ग्व शपिरिति तर नितम् । पण्णामिति-पण्णा कारकविभक्तीनामित्यर्थ । कारकाणा पदेन तद्विभक्तीनामपि पवाभिप्रायेगे। यमुक्ति । एतेन पष्टीवर्जितविभक्तीना पोऽपि कारफपप्ठ्या अपि सत्रेन तदसदहापत्ति । महानागित्युती सम्पन्धपष्ठया अपि ग्रहणापत्तिरित्यपास्तम् । सम्बन्धमात्रमिति-अन न धर्म-धर्मियाच्यत्यमयुतमनभेद इति मारपदेन सूचितम् । घनाय विवेक -शेपपष्ठया पचित् सम्बन्धसामान्यरूपेण सम्बन्धवाचक्ता । यथा-'मातु स्मरति' इत्यादौ । कचिद्विशेप्यरूपेण स्वस्वत्वादिना । यथा 'राज्ञ पुरुप' इत्यान। सर्यन मनपसामान्नेर धोधकत्वे तु चैत्रेण रक्षिते मैत्रीयहस्त्यादी 'नेट चैत्रस्य धनम्' इति प्रयोग सद्गन्छ । अन्यथा चैनसम्बन्धस्यापि तत्र हस्त्यादी सत्त्वेन निषेधानुपपत्ति । स्वत्वत्वेन स्वत्वस्य भाने तु चत्रीयस्य पाल्य- पालकमावसम्बन्धस्य सत्वेऽपि तदीयस्वत्वस्याभानानिषेधोपपत्ति । सम्बन्धश्च सर्वाऽपि कियाकारक भावमूलक एव । तदुक्तम्- फारकेभ्योऽन्य लियाकारकपूर्वक । श्रुतायामभुताया वा रियाया सोऽभिधीयते ॥ भाप्येऽपि "नहि कर्मादिभ्योऽन्ये अर्था सन्ति । इह तावद् राज्ञ पुरुष इति, राजा कर्ता पुरुष सम्प्रदानम् , राजा पुरुषाय सम्प्रददाति इत्यर्थसम्प्रत्य 'वृक्षस्य शासा' इति वृक्ष शारसाया अधिकरणम् (पृझे शाति लोकप्रसिद्ध ) यदेतत्वन्नाम (स्वत्वनाम ) चतुभिरेनत्पकारैर्भवतियणात् , अपहरणान् , याश्चाया , विनिमयात् , इति । अन सर्वत्र कर्मादय सन्ति । एयन्तर्हि पोदीनामरियक्षा शेषः, कयन्नाम सबो नाम अविवक्षा स्यात् , सतोऽप्यविवक्षा भवति-तद् यया-'अलोमिका ण्डका' 'अनुदरा कन्या' इति । असतश्च विवक्षा भवति, यद्यया-'समुद्र कुण्डिका' 'विन्ध्यो यर्धितरम्' इति" अनेन भाप्येण कियाकारफभावसम्बन्धस्य तदितरसम्बन्धस्थले सर्वत्र सत्वेऽपि रियाकारकमायमूलकरससामिभावादे सम्बन्धवेन विवक्षाया क्रियाकारफभावसम्बन्धस्थाविवक्षा । तदुक्तम् भाप्यता-कर्मादीनामनिरक्षा शेप इति । यदा राज्ञ स्वत्वविवक्षा तदा राजपदादेय, यदा तु पुरुपस्य सत्यविषक्षा वहा पुरपपान दर्पणव्याच्या }स। अत एवेति कर्मस्वादिशक्तस्तत्तद्विविधायकपनाइपेयर्थ । नविरुद्धयत इति शकिहे जातिव्यक्त्योरुभयोर्भानापियरेरिचातिरेप राया, 'नागृहातविशेर न्यायान्', "विष्य नाभिधा गम्छेत्" इति यायाव । पस्तिशती व्यभिचारान् तासामानन्न्याति ना पिद्धान्तिमिति भाव। फारकरिमात्पर्य निरूप प्रसाद पाय निम्पयति मूले- सम्बन्ध इति । दो पटी" (पा.३।३। ५.) इति स्त्रात् कारकपानिपदिशभित्र स्वस्वामिभावादियम्य पत्र तय पदार्थ । नमान्यविमना मनमेन धमिधर्मवाचकत्यवदेवस्यालपा अमो मा भूदियारानाह सारे सम्बन्धमारमिति र पानि शेर ।

·२२४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रभा पष्ठी-'राज्ञः पुरुषः 'पुरुषस्य राजा' इति । तदुक्तं हरिणा- द्विष्ठोऽप्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपचर्यते ॥ इति । एतदर्थश्वायम्-यद्यप्यसौ सम्बन्धो द्विष्ठः = प्रतियोग्यनुयोग्युभयवृत्तिस्तथापि परार्थत्वात् =अन्यम्प्रति गुणानां विशेषणत्वाद् विशेषणत्वेन विवक्षितस्य सम्बन्धं विना विशेषणत्वासम्भवात् सम्बन्धो व्यतिरिच्यते उद्भूततया प्रतीयते इति विशेषणवाचकादेव पष्ठी। विशेष्यस्य तु पदान्तरासगभिव्याहारस्थले स्वरूपत एव प्रतीत्या उद्भूतसम्बन्धो नास्ति इति न ततः पष्ठी, सम्बन्धस्य द्विष्ठत्वेऽपि तन-विशेषणे, अभिधी- यमानः-पप्ठ्या प्रतीयमानः प्रधाने = विशेज्येऽपि उपचऱ्याते= पुरुषनिष्ठराजनिरूपितविशेष्यवायाः राजपदसन्निधाने प्रतीयमानाया उपकारको भवति इति । ननु सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वाद् विशेषणाद् यथा पष्ठी भवति तथा विशेष्यवाचकादपि राजनिरूपि- तस्वत्ववान्पुरुष इत्यर्थे पष्ठी स्यादिति चेन्न,, उक्तार्थे विशेप्ययाचकात् पष्ठ्युत्पत्ती 'प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्य अतस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इति न्यायविरोधात्, उक्तार्थे प्रत्ययार्थस्य स्वत्वस्य पुरुषरूपप्रकृत्यर्थ- म्प्रत्यप्रधानत्वात् । किञ्च यदपेक्षया यस्य लघुभूतसम्बन्धेन क्रियान्वयित्वं तद्वाचकप्रकृतिकयिभक्तः कारक. विभक्तित्वम् । गुरुभूतसम्बन्धेन क्रियान्वयिवाचकप्रतिकविभक्तस्तदपेक्षयोपपदविभक्तित्वमिति सिद्धान्तात्, 'राज्ञः पुरुपः' इत्यत्र प्रथमायाः कारकविभक्तित्वात् 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्यलीयसी' इति न्यायन शेपपठ्याः प्रथमया कारकविभक्त्या याधात् । एतादृशकारकविभपयुपपदविभत्त्योर्मानन्तु 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इति सूत्रस्थभाप्यमेव । तन हि-'पुत्रेण सहागतः पिता' इत्यादौ पितृशब्दात्तृतीयावारणाय फतमप्रधान प्रहणमुपपदविभक्तरिति न्यायेन प्रथमां प्रसाध्य 'अप्रधाने' ग्रहणं प्रत्याख्यातम् । नच तद्भाष्येण प्रथमाया एव कारफविभक्तित्वं कल्प्यते इति धाच्यम् , पुत्रेण सहागतस्य पिनुर्धनमित्यादी पित्रादिशब्दात् तृतीया- वारणायाप्रधान ग्रहणस्यावश्यकतया प्रत्याख्यानपरगाप्यासङ्गत्यापत्तेः । उक्तकारकविभक्तित्वकल्पो तु न दोप, तृतीयापेक्षया पप्ट्या अपि कारकविभक्तित्वेनोसन्यायेन तृतीयायाः पट्या याधात् । दर्पणव्याख्या स व पचित् सम्यन्धरवेन सामान्यधर्मेण याच्यः, पचिच विशेषरूपेण सत्र मामान्यरूपेण"मातुः स्मरति"इस्यादी, विशेषम्पेण विपक्षायां स्वरिपये तत्तद्विभीनों मसरान् । "रालः पुरष:"इस्यादौ तु विशेषरूपेण । अनेकमग्यन्धसावेऽपि मम्यग्धविशेषविवक्षया 'नेदं ग्रस्य' इति प्रयोगात् । सम्बन्धश्च सय दियाकारक मायमूल एय। "पष्टी शेरे" इति सूर्य 'रातः पुरुषः' इत्यत्र राजा गुरुपाय ददातीनि सम्प्रत्ययाद्राजा का पुरषः सम्प्रदानम् , वृक्षस्य शाखेरपन वृशे शाशति लीसिमिया वृक्षः शामाया अधिप्रणम् । "यदेगत् स्वं माम पतुभिः प्रकारेतद्भाति-यशादपहरणाधावापाः परिवतं. गरूपाद्विनिमयादित्यनेन यग्रामयमाणा दिया सनापि स फरमम्पन्धानुमिनमरणयादिशत यस्तुत: सामादिश्यन भाष्येण रोपपदार्थाप्रसिद्धिमाशययं सहिं पोदीनामवियशा शेर इनि शेपोने"। पियापारसम्बन्धरय यम्गुनः पत्र पारेप राविमिराम्य गमिमायादेः सन्यन्धान विपक्षणे महपाविवागार मेपपदामोलायमिति सद्भायः । नच मायन्यस्यांमयनिरूप्याया 'रातः पुरुषः' इत्यत्र रापपदोगरमिर पुरणपोलर पर यातिरिति धेछ, पा माः उपकारकम्यविवक्षा सदा राजपादेव। यदा गु शुरुषम्य नदियक्षा तसा पुरुषपदापनि, पुरराय राम! भलो भरण पनि नामानिनमा हरिणा- विष्यमा पायाद गुपु व्यतिरिष्यसे । गग्रामिभापमान प्रधान प्युपधाणी ॥ इति । - ·२२६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपण सारे प्रभा द्वयनिरूपितं मध्यत्वं न स्यादिति वार्तिकप्रत्याख्यानं विरुद्येत । शक्तेः कारकत्वे तु कर्तृत्वशक्तिनिरूपक भुजिक्रियाया भेदात् कर्तृत्वशक्तरपि भेदेन अद्यतनभुजिनिरूपितकर्तृत्वशक्त द्वयहोत्तरभुजिनिरूपितकर्तृत्व शक्त दात् तयोः शक्त्योर्मध्ये वृधहरूपः कालो मध्यः सम्पद्यते इति सूत्रेणय फारफमध्यत्वमादायैव लक्ष्य सिध्यतीति 'क्रियामध्य इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकप्रत्याख्यानं सगच्छते । 'अनभिहिते (२-३-१) इति सूत्रभाष्यादपि 'शक्तिः कारकम्' इति पक्षः प्रतीयने । तथाहि- 'द्वयोः क्रिययोः कारकेऽन्यतरेणाभिहिते विभक्तयभावप्रसङ्गः। द्वयोः क्रिययो: कारकेऽन्यतरेणाभिहित विभक्तिर्न प्राप्नोति । क ? 'प्रासादे आस्ते? 'शयने आस्ते' इति । किं कारणम् ? सदिप्रत्ययेनाभिहितमधिकरणमिति कृत्वा सप्तमी न प्राप्नोति, नवाऽन्यतरेणानभिधानात् । नया एप दोपः । किं कारणम् ? अन्यतरेणानभिधानात् । अन्यतरेणानानभिधानम् । सदिप्रत्ययेना (घना) भिधानम् । आसिप्रत्ययेना (लटा) नभिधानम् । यतोऽनभिधानं तदाश्रया सप्तमी भविष्यति । कुतो नु खल्वेतत् सत्यभिधाने चानभिधाने चानभिहितानया सप्तमी भविष्यति, न पुनरभिहिताश्रयः प्रतिपेध इति 'अनभिहिते' हि विधानम् । अनभिहिते सप्तमी विधीयते । नाभिहिते प्रतिषेधः' इति । पर्युदासनत्रम् , 'शक्तिः कारकम्' इति पक्षञ्चाश्रित्य समाधत्ते भाष्यकार:-अन्नाधिकरणत्वशक्तिद्वयम्-सदिनिरूपितम् , आसिनिरूपितञ्च । तत्राभिहितं यत् सदिनि. रूपितमधिकरणत्वं तखिन्नं यदासिनिरूपितमधिकरणत्वं तदाश्रया सप्तमी निर्याधा । शक्तिमतोऽधिकरणत्पे पर्युदासे प्रसज्ये च दोष इति उक्तपरिहारो न सम्भवेदित्यभिप्रायेणाह भगवान्–'किं पुनर्दव्यं साधनम् (कारकम् ), आहोस्विद् गुणः (शक्तिः) ? किश्चातः । यदि द्रव्यं साधनं नैतदन्यद् भवत्यभिहितात्' इति पर्युदासपक्षेऽपि दोप एव । अथ हि गुणः साधनम् , भवत्येतदन्यदभिहितात् । अन्यो हि सदिगुणः (शक्तिः), अन्यश्चासिगुणः (शक्तिः)। किं पुनः साधनं न्याय्यम् ? गुण इत्याह-कथं ज्ञायते ? एवं हि कश्चित् कश्चित् पृच्छति-क देवदत्त इति । स तस्मा आचष्टेऽसौ वृक्ष इति । कतरस्मिन् ? यस्तिष्ठति इति । स वृक्षोऽधिकरणं भूत्वाऽन्येन शब्देनाभिसम्वध्यमानः कर्ता सम्पद्यते । 'वृक्षे आस्ते' इत्यत्राधिकरणम् । 'यः (वृक्षः) तिष्ठति' इत्यत्र कर्ता इति भावः । 'द्रव्ये पुनः साधने सति यत्कर्म तत्कमैव स्यात् , यत्करण करणमेव, यदधिकरणमधिकरणमेव' इति भाष्येण कण्ठत एव 'शक्तिः कारयम्' इति पक्षस्य न्याय्यत्वं समर्थितं भवति, इत्यन्यत्र विस्तरः । दर्पणव्याख्या तथाच देवदत्तादिरूपकदिप्यस्यैश्येऽपि कालभेदभिन्मभुजिक्रियानुमितकारक्पदावविशवयोमदात् सनिमितम ध्यच्यपदेशावाधापयोक्तअनुपपत्यभावात् 'क्रियामध्ये' इति वात्तिक नारम्भणीयमिति तनावः । इदमुपरक्षणम्-अनभिहितस्वभाप्यस्य । तन संख्या विभक्तयः' इति पदोणानभिहिताधिकार समर्थ यो कारकयोरन्यतराभिधाने विभक्त्यभावप्रसङ्गः, के ? 'प्रासादे आस्ते' 'शयने आस्ते', कि कारणम् यदि प्रत्ययेना- भिहितमधिकरणमिति स्वा सप्तमी न प्रामोतीत्याशय, नवान्यतरेणाभिधानात् , 'अनभिहिते विधानम् इत्यादिना प्रसवप्रतिषेधे, पर्युदामे धा नगर्थे दूपर्ण परिहस्य यदि साधनं द्रव्यं स्यात् तदेवगेव, संघाभिक्तिमिति पूर्यानपरिहारो न सम्मवति । अथ शक्ति साधनं तदा तपाभेदावनभिहित परम्मयानपायुरूपरिहार इत्यभिमेश्य किं पुनी साधनमा- होस्विद् गुण इत्याशयोनम , किं पुनः साधनं न्याय्यम् ? गुण इत्याह । कथं सायते, एवं हि परिन् कधित् पृच्छनि, देनद स इति ? । म नरमायाचऐऽसौ वृक्षे इति, कतरस्मिन् यस्तिएति स पक्षोऽधिमरणं भूत्वाऽन्यशटदेनाभिसम्मध्यमाना पत्ता सापपते। ये सापने यत् कर्म कर्मय स्थापन करणं करणमेव यदधिारणमधिारणमेव" इति ।

·सुवर्थनिर्णयः २२७ एवञ्च 'देवदत्तस्य गौाह्मणाय गेहाद् गङ्गायां इस्तेन मया दीयते प्रभा एकच्चेति-उक्तप्रकारेण धर्मिणो विभक्तिवाच्यत्यसिद्धी चेत्यर्थ । देवदत्तस्य गौाह्मणाय गेहाद गङ्गाया हस्तेन मया दीयते इति-स्वस्वामिभाव पाट्यर्थस्तत्र देवदत्तरूपप्रत्यर्थस्योक्तसम्बन्धेन गवि, गोश्चाभेदसम्बन्धेन 'दीयते' इत्येतद्घटकाख्यातार्थाश्रये, तस्य च स्वस्वत्वध्वससमानाधिकरणपरस्वत्वरूपपले स्वरूपसत्यन्धेन, फलस्य चानुकूलत्य सम्बन्धेन व्यापारेऽन्वय 'ब्राह्मणाय' इत्यत्रोद्देश्य चतुर्य , नाभेदेन ब्राह्मणस्य, तस्य निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्थव्यापारे, 'गेहात' इत्यत्राधेयतासम्बन्धेन, गेहस्य पञ्चम्यर्थ- विभागे, तस्य जनकतासम्बन्धेन, 'गहायाम्' इत्या प्रकृत्यर्थस्य सप्तम्यर्थाधिकरणेऽभेदेन, अधिकरणस्य निरूपकत्वेन, 'हस्तेन' इत्यत्र हस्तस्याभेदेन तृतीयार्थकरणे, तस्य निरूपक्तया, 'मया' इत्यनास्मदर्थस्याभेदेन तृतीयार्थाश्रये, तस्य बाधेयतया व्यापारेऽन्वय । दर्पणव्याख्या कैपटेनापि यदि दम्य साधन स्थात् तदा तस्यैकरूपत्यात सन्निबन्धनासाधितग्रस्यमिक्षाविषयान् नानार्यक्रिया करणनियन्धन प्रटेन जलमाहर' घट कुद' 'घटोऽस्ति इति व्यपदशो न स्यात् , श्यले चासो। तस्मानानाशरिभाषा धगम सिद्ध " इति तद्विवनम् । एवञ्च शरिपक्षस्याऽऽकरसम्मततया द्वितीयादीनां कर्मस्वादी शकिरिति वदता मतमपि सम्योवेति भाव । माति पदिकातिसूत्रविहितप्रथमाया यथायथ प्रातिपदिकार्य , लिङ्गम् , परिमाण चार्थे । कमांद्याधिपये प्रपमा मा भूदिनि तत्र मात्रग्रहणम् । द्वन्द्वान्ते भूयमानस्य सस्य प्रत्येक इन्द्वघटकपदार्धेऽन्वयार प्रातिपदिकार्थमा प्रथमेत्यादिवाक्यमा । प्रातिपदिकावत- नामनिशातपरिछसजनकतानिरूपितमन्यत अयोपस्थि तित्वव्यापाविषविधाप्रतियोगित्वम् । चरित्यार्थविपयितामास्वादशोपस्थितित्व नापकत्वात बम प्रथमोपपति । एव कृष्ण हरयादी कृष्णादिविपयिताया इव पुंलिङ्गादिविषयिताया अपि तदुपस्थितियनयत्य व्यक्तमेव । यद्यपि 'द्विव मातिपदिकार्थ' इति पक्षे लिङ्गस्योपस्थितिविषयाय दुर्घटम् व्याप्यनुभवानुरोधेन शपयार्थीपस्थिते प्राग् रिडी दोधरुपमवधानस्य नियमेन फ्ल्पनात् नस्य तत्व बोध्यम् । एवजालिना नियरिङ्गाध प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योढाहर. पानि । तदादिशजन्योपस्थितौ तु लिदादिमानस्यानेयस्यात्ताप्रासयमाविधानाय लिङ्गग्रहणम् । सिहो माणवा' इत्यादी सादृश्याधिकार्थस्य प्रतीतावान्तरस्यात् स्वार्थमात्रनिष्टात् तामात प्रथमा मुर भैव । तर प्रथमाहिशस्य विशेषणतया प्रकृत्यर्थेऽन्यय , योग्यतावलादनुभवाच, तथव कार्यकारणभारपना ! एव गो मीहिरिरयादी द्रोणप्रातिपदिकातिरित द्रोणपदात् परिमाणस्यधिक्येन भानावर परिमाणग्रहणम् । नच प्रीधादिपसमभिस्याहारात् सदानेऽग्न्यन्तरकत्वात् प्रातिपदिकार्थमात्र एव साऽस्विति वाच्यम् , तथा सति दोगपदार्थस्य परिमाणस्य भेदसम्बन्धेनान्वयानुपपते । प्रथमार्थस्य रास्य तु मेदेनान्धये न किशिद याधमिति सम्प्रदाय । सध्यातु-~प्रातिपदिकार्थ - तत्तरपदप्रवृत्तिनिमित्तम् , वदाश्रयश्च । अत एव लिद्गग्रहण चरितार्थम्, भन्यथा "स्वमोनपुसकात्" (पा० सू० ।। 1 । ८३) इति सूत्रप्रामाण्यात् तस्यापि प्रातिपदिकार्थतया सदुपपादमयन्यांपते । माश्रयरव च वैज्ञानिकम् , शक्यतायछेदकारोप एव रक्षणेत्यन्यत्र न्यवरथापितत्यान् । गोपी यादी प्रकृत्यर्थस्य लाक्षणिक वेऽपि न क्षति । तदादिशदाना रिङ्ग वाच्यमेव । विसर्गादयस्तोतरा। एवञ्च मामिपटिकार्य इत्यस्यालिङ्गा. रित्रप्रवृसिनिमित्तमाध्ययस्वीपुमादिशन्दाचोदाहाणम् । इनो लिजमावाद्याधि ·. २२८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे इत्यत्र देवदचसम्बन्धिनी या गौस्तदभिन्नाश्रयकत्यागानुकुलो ब्राह्मणोद्देश्यको गेहनिष्ठविभाग- जनको गङ्गाधिकरणको हस्तकरणको मनिष्ठो व्यापार इति बोधः । यथायथम् = उक्तप्रकारेण । अन मानमुपदर्शयन् 'घटं जानाति' इत्यादौ द्वितीयाया विपयतायां लक्षणेति यहाकुलं वदतो नैयायिकादीन् प्रत्याह-सुपां कर्मेति । प्रमा तथाच देवदत्तत्वावरिछन्नस्वस्वामिभावसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिएपितगोत्यायच्छिन्ना या विशेष्यता ताहशविशेष्यत्वायच्छिन्ना गोत्वावन्छिन्नाऽभेदसम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकारता तादृशप्रकारतानिरूपिताऽऽश्य. स्वावच्छिन्नायाविशेष्यता ताशाविशेष्यत्वायच्छिन्ना आश्रयत्वावन्छिन्ना स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकारता ताशप्रकारतानिरूपिता स्वस्यत्वध्वंससमानाधिकरणपरस्वस्वत्वान्छिन्ना या विशेप्यता साहशविशेष्यत्वाव. छिनोफस्यत्यत्वावच्छिन्नाऽनुकूलत्वसम्बन्धायच्छिन्ना या प्रकारता नाशनकारतानिरूपिता, (१) प्रामणत्वाव च्छिन्ना अभेदसम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकारता ताराप्रकारतानिरूपिता उद्देश्यस्यायन्छिन्ना या विशेष्यता ताद- शविशेष्यत्वावच्छिन्ना उद्देश्ययावन्छिन्ना निरूपक त्यसम्बन्धावच्छिन्ना या निरूपिता, (२) गेहत्वावच्छिन्नाऽऽधेयत्यसम्बन्धावच्छिन्ना ग्रा प्रकारता नाशप्रकारतानिरूपिता विभागल्या. यच्छिन्ना या विशेष्यता तादृशायिशेप्यत्वावछिन्ना विभागवावन्छिन्ना जनयत्यसम्बन्धावरिछना या प्रकारता ताराप्रकारतानिरूपिता, (३) भगीरथयातावच्छिन्नजलप्रयाहत्यायन्छिन्ना (गङ्गात्यापन्छिा) अभेदसम्बन्धावच्छिन्ना या प्रकारता ताराप्रकारतानिरूपिता अधिपरणयावनिना या विशेप्यता ना. विशेष्यत्यावच्छिन्ना अधिकरणत्वावच्छिन्ना निरूपफ्त्यसम्यन्धापरिना या प्रयारता मारतयारसानिरूपिता, (४) इस्तत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावन्छिना या प्रकारता ताशप्रकारतानिरुपिता परणत्यापन्निा या विशेष्यता ताहात्रियत्नाच्छिन्ना फरणमान्टिना निस्पक्त्यमम्मन्धायन्मिा या प्रकारसा तारा. प्रकारमानिपिता, (५) अरमदर्धत्यापन्छिनाऽभेदसम्यन्धाग्छिन्ना या प्रयारला तारमणकारतानिरूपिवाss- प्रयत्यापच्छिन्ना या चिोप्यता ताहशविरोयत्यावन्छिनाऽऽयस्यायन्छिन्नाऽऽघेयत्त्यसम्बन्धान्छिा या प्रकारता ताराप्रकारतानिरूपिता (६) च वर्तमानकालापन्छिनव्यापारत्याच्छिन्नविशेप्यताशालीन परिपकनो बोध इति पञ्चोलिनः । दर्पणव्याच्या प्रकारता ताशप्रकारता ·२२९ सुवर्थनिर्णयः अयं भाव:- - सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव तथा तिङाम् । प्रसिद्धो नियमस्तत्र नियमः प्रकृतेपु वा ॥ वार्तिक्तद्भाष्याभ्यां कर्मादेर्वाच्यतायास्तनियमस्य च लाभः । प्रभा 'सक्तून् जुहोति' इत्यत्र द्वितीयया करणत्वम , 'अग्निहोत्रं जुहूयात् स्वर्गकामः' इत्यत्र च द्वितीयया साधनत्यम् , 'घटं जानाति' इत्यत्र तिडा आश्रयत्वम् , द्वित्तीयया विपयत्यम् , 'रथेन गग्यते' इत्यत्र तृतीयया व्यापारा लक्ष्यते, इत्येव सुपां तिडाश्च नैयायिकमीमांसकायुक्तां लक्षणां निराचिकीर्षुः कर्मादयो विभक्त यर्था इत्यत्र प्रमाणोपदर्शनव्याजेनाह- सुपा कर्मादय इति-आदिना कर्बादीनां सग्रहः । अपिना कर्मत्यादीनाम् । तथेति-तिडामपि कर्गत्वादयः, सडरया चार्थः। तत्र सुप्तिक्षु । सुपस्तिडश्चापेक्ष्य नियमः = 'कर्मणि द्वितीयव' करणे तृतीयैव' 'अभिहिते कर्मादौ प्रथमैव' 'एफ्त्वे एकवचनमेव नान्यत्' इत्यर्थनियमः । येन नियमेन अर्थो नियम्यते सोऽर्थनियम.। उक्तनियमेन फर्मरूपार्थो द्वितीयामेव लभते नान्यां सुविभक्तिम् । द्वितीया तु यद्यन्यत्रापि प्राप्नोति तर्हि तत्रापि स्याद्यथा-'स्वौजसमौट' इत्यनेन कर्माद्यभावेऽप्यन्न पक्षे द्वितीयादयः सप्तविभक्तयोऽव्ययेभ्यो जायन्ते । अयम्भाव.---'स्वौजसमौट' इति सूनेग सर्वेभ्य प्रातिपदिकेभ्य अर्थविशपमनपेक्ष्य सर्वा विभक्तयो विधीयन्ते इति कर्मणि सर्वा विभक्तयस्तेन स्युरिति कर्मणि द्वितीयायास्तेन सिद्धतया 'कर्मणि द्वितीया' 'द्वयकयोर्द्विवचनेकवचने' इत्यादीनि सूत्राणि नियामकानि स्युः। तथाच कर्मणि द्वितीय वेवि नियमसाम. र्थ्यात् 'स्वौजस्' इति सूत्रेण कर्मणि विहितानां द्वितीयेतरविभक्तीना निवृत्तिः स्यात् । यत्र (अव्ययादी) कर्मणि द्वितीयेत्यादिसूनाणा विपयो नास्ति तत्र सामान्यसूत्रेण विहितानां विभक्तीना न निवृत्तिरित्यव्ययेभ्य सर्वा विभक्तयः स्युरेव । अन्न च नियमे द्वितीयादिविभक्तिगपेक्ष्यार्थी नियम्यते इत्यर्थनियमः । प्रतेपु - प्रारणप्राप्तेपु कर्मादिषु वा नियम.। प्रत्ययनियमो यथा-'कर्मण्येव द्वितीया' एक्त्वे एव एकवचनम् , अभिहिते एव प्रथमा' एवमादिः । अत्रामपेक्ष्य विभक्तयो नियन्यन्ते यथा 'कर्मण्येव द्वितीया' 'प्रातिपदिकार्थे एव प्रथमा' इति 'नियमेन फर्मत्वसत्त्वे एव द्वितीया, न तु तदसत्त्वे ; इत्यव्ययेभ्यो प्रथमादय. का अपि विभक्तयो न स्युः । सामान्यसूत्रेण विहितानां सर्वासां निवृत्ति' स्यात् , इत्यव्ययेभ्य 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यादिसूत्रसामर्थ्यादेव विभक्तिः साध्या स्यान्नतु न्यायतः इत्ययम् 'प्रत्ययनियमः' इत्युच्यते, इत्याह-कर्मोदरिति । अय नियम स्वातन्त्र्येण, नत्वेकवाक्यतया । एवमेव 'तिप्तझि' इत्यादिना वर्तरि, दर्पणव्यास्या यति- अयं भाव इत्यादि के "स्वौजसमौ” (पा० सू० ४ | ११३) इत्यत्र कारक विभक्तिवादी द्वितीयाया उपादानाद यातिरेऽपि तदर्थकर्मण प्रानिर्देश. । कर्मादीत्यादिना कारकान्तरसग्रह । अपिना शनि कारकमिति पक्षोक्त- पसरवादिशक्तीना सगुच्चय । तथा तिडामिति नत्तिटामपि सङ्गयाकर्माद्यर्थ इत्यर्थ । तत्र सुप्तिक्षु । प्रतेपु १ अर्थ विस्यय । वार्तिक्ताप्येति ॐ लोकादेव बहुत्वादिषु बहुवचनादि भविष्यति, किमर्थम् "बटुपु यहुव- धनम्। (पा० सू० ।। ४ : २१) इत्यादिस्वमिन्याक्षेपे सुटिङ्हामविशेपेण विधानाद् दृष्टविनयोगवाञ्च नियमा यघनमिति समाधाय नियमाऽऽकारप्रदर्शकमिद श्लोक्वात्तिकम् ।

·प्रमा-दर्पणसहिते याफरणभूषणसारे -- Arunana तथाहि-"स्वौजसमौट" (पा० २०४ । १।२) "कर्मणि द्वितीया" (पा०० २।३।२) इति "हकपोद्विवचनकवचने" (पा. १०१।४।२२)इत्यादः, (त: मनिष) "लस्य" ( पा० सू० ३।४ । ७७ ) "विप्तमझि" (पा० सू० ३।४ । ७९) "तान्येकवचन- द्विवचन" ( पा० सू०११.१ [१०१) इत्यादेरेकवास्यतया फदिस्वत्सापास पायता लम्यते । तया ननियमश द्विवियो लभ्यते-द्वितीया कर्मण्येव, तृतीया करण एवेन्चरमादिः गन्दनियमः । फर्मणि दिनीयब, करणे तृतीय येत्येवमनियमम। उमयधापि मिदनियमविन्द्र

·सुवर्थनिर्णयः
२३१
लक्षणादिकमसाधुत्वप्रयोजकमिति याज्ञे कर्मणि "मानृतं बदेत" इति निषेधविपयो भवत्येवेति
स्वेच्छया लक्षणाऽपि विभक्तावप्रयोजिकैव । अत एव 'विभक्तौ न लक्षणा' इत्यादिनैयायिकवृद्धानां
व्यवहार इति दिक् ॥ २४ ॥
इति श्रीवैयाकरणभूषणसारे सुवर्थनिर्णयः ॥ ३ ॥
प्रमा
प्रयोगे याज्ञे कर्मणि अनृतवदनमनिष्टसाधन मिति निषेधविषयता स्यात् । विभक्ती - विभक्तिविपये ।
अप्रयोजिका नास्ति प्रयोजकम् =प्रमाणं यत्र सा, अप्रमाणिकेत्यर्थः । अत एव = स्वेच्छया लक्षणाया असा.
धुत्वप्रयोजकत्वादेव । नैयायिकवृद्धानामिति- एतेन नव्यनैयायिकानां केवलव्याकरणविरोध एव न,
किन्तु स्वकीयवृद्धसिद्धान्तविरोधोऽपीति सूचितम् ॥ २४ ॥
पूर्णा भूपणसारस्य बालकृष्णकृता प्रभा ।
सुवर्थनिर्णये भागे महेशः प्रीयतां ततः ।।
।। शुभम्भूयात् ॥
***
दर्पणव्याख्या
निरुक्तकमरवानात्मकत्वेन रात द्वितीयादेः शास्त्रेणाविधानात् तदर्थतारपयेण तदुधारणस्यानृतत्वादिस्यर्थः । ॐ मत
एवेति विभक्तो लक्षणाया अप्रयोजकत्वादेवेत्यर्थः ।
ननु व्याकरणस्य शक्तिनिरूढलक्षणान्यतरप्रतिपादकत्वेन यत्र मुख्यार्थवाधप्रतिसन्धानादि तन शक्यसम्बन्धिनि
लक्षणास्वीकारे वाधकाभावः। घटं जानातीत्यादितो घटादिविषयकज्ञानबोधस्य सर्यानुभवसिद्धस्य द्वितीयाया वृत्ति दिना.
नुपपनस्यैव लक्षणाकल्पकत्वाच "विभक्तौ न लक्षणा" इति प्रवादस्त्वेकविभत्तरेपरविभक्त्यर्थे न पक्षणेत्येतत्परोऽत्त एप
न व्यत्ययानुशासनवैयय॑म् । 'मुपा कर्मादयोऽप्याः' इत्यत्र कर्मादिपदस्य गौणमुण्यसाधारणकर्मविपरतयाऽप्युपपत्तेन
तद्विरोधोऽपीरयत भाह- दिगिति ।
तदर्थस्तु मुख्यार्यमादाय शाम्रचारितार्थे गौणे तद्व्यापार मानाभात्रः । नच घटं जानातीति प्रसिद्ध योगानुरोधे-
म गौणेऽपि तद्वयापारकल्पनावश्यिकेति वाच्यम् , जानातेगिविपयरवापत्युपसर्जनविषयरवादनार्थकतया गुस्यकमत
येवास्मन्मते प्रयोगोपपतिसम्मघात् । स्यानुभवैकगम्येऽर्थे लक्षणायुपगमेऽर्य निर्देशस्य वैयपित्तश्चेत्यादिः ।
भन्न पदन्ति-शास्त्रस्य गौणे प्रवृत्यनम्युपगमे स्थादीनां फलत्वेनाभिमते गत्यभावे धात्वर्थम्यापारजन्यत्वाभावेन
सटितमुख्याफर्मकरवाभावाततो भावे कर्तरि च प्रत्ययानुपपत्तिः, एवं धारयतेः संयोगानुकूलच्यापाराभायानुकूलच्यापारार्थ.
फतायाः सर्वसम्मततया तस्यापि मुख्यसकर्मस्वाभावेन ततोऽपि कर्तरि कर्मणि घ एकाराद्यनुपात्तरतो गोडा
। शास्त्र विषयतावश्यमभ्युपेतव्येति न घटं जानातीत्यादीनां विषयावलक्षणायामप्यसाधुता।
वस्तुतस्तु शक्तिः कारकमिति पक्षस्य तामते तिइसुप्सु व्यवस्थितत्वेन द्वितीयाया विपयस्यान्वय्याथेयत्वयोधकरवेऽपि
न क्षतिः, ताशस्थले विषयरूपफलस्य धावपरतायाः प्रागुपपादनात् तन्मतेऽप्युक्तनियमविरोधस्य निपेविषयतायावा.
सम्मवादित्पलम् ॥ २४॥
इति श्रीभूपगसारदर्पणे सुबर्थनिर्णयः ॥ ३ ॥

·२३२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे ॥ अथ नामार्थनिर्णयः॥ नामार्थमाह- एक द्विकं निकं चाथ चतुप्फ पञ्चकं तथा । -नामार्थ इति सर्वेऽमी पक्षाः शास्त्रे निरूपिताः ॥२५॥ एकम् = जातिः, लाघवेन तस्या एव वाच्यत्वौचित्यात् , अनेकव्यक्तीनां वाच्यत्वे गौरवात् । ॥ नामार्थनिर्णयः॥ प्रमा सुपा प्रातिपदिकप्रकृतिकत्वात् प्रत्ययेन प्रकृतिस्मरणात् प्रसङ्गसङ्गत्या नामार्थ निरूपयति-नामार्थ- मिति–नाम =प्रातिपदिकम् , तदर्थमित्यर्थः । एक्शब्दस्य एक्त्वगुणविशिष्टार्थफत्तया तस्य चानियतत्वा- दाह-एक जातिरिति जातिरुपलक्षणम्-तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्य । तेनाकाशत्वाभाचत्वादीनां जातित्या. भावेऽपि न क्षतिः । प्रवृत्तिनिमित्तत्वश्व-'वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्त्वे सति वाच्योपस्थितीयप्रकारतावत्य- रूपम् । घटत्वरूपे घटशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्ते वाच्यत्वस्य, वाच्यो यो घदस्तत्तित्वस्य, समवायेन घटत्व- विशिष्टघटोपस्थितौ उपस्थितीयप्रकारतावत्त्वस्य च सत्त्वेग लक्षणसमन्वय इति नैयायिकाः । नन्वेंवमपि घशब्देन पुंस्त्वत्वेन पुम्त्वोपस्थिती पुंस्त्वत्वेऽतिव्याप्तिरिति चेन्न, प्रातिपदिकविशिष्टत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्यमिति परिष्कारेणादोपात् । वैशिष्टयश्च स्ववाच्यत्व-स्वघाच्यवृत्तित्व-स्वजन्यशाब्दबोधीयमु- ख्यविशेष्यतासमानाधिकरणोपस्थितीयधिशेष्यतानिहपित्तप्रकारताश्रयत्वेतत्रितयसम्बन्धेनं । निरपितत्वञ्च सा- क्षातरम्परासाधारणम् । पुंन्त्यत्वे तृतीयसम्बन्धाभावान्नातिव्याप्तिः, 'पुंस्त्वविशिष्टो घटः' इत्येव बोधात् । यद्यपि जाते मार्थत्वे 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रम् , 'सवर्णेऽणग्रहणमपरिभाप्यमाकृतिग्रहणात्' इति भाष्यन्त्र मानमस्ति तथापि पराभिमतां युक्तिमाह, लाघवेनेति । लाघवम्य गौरवसापेक्षत्वादाह-गौरादिति- अनन्तव्यक्तिपु शक्तिकल्पने, जाती शक्तः शक्यतावच्छेदकत्वस्य च कल्पनागौरवादिति भावः । नच जातिश- तिवादेऽपि गोत्वस्य शक्यत्वे तन्निष्ठशक्यतावच्छेदकं गोत्वत्वं वाच्यम् , गोस्वत्वञ्च 'गवतरासमवेतत्वे सति दर्पणव्याख्या क्रमप्राप्त नामार्थनिरूपणमित्याशयेनाह- नामार्थमिति । जातिरिति तत्तापदार्थासाधारणो धर्म इत्यर्थः । तेनाभावस्वासशस्वादीनां नित्यानेक्समवेतत्वरूपजातित्वाभावेऽपि न, क्षतिः। एतस्यैव शास्त्रे 'स्वार्थ' पदेन व्यवहारः । जातेः पदार्थत्वे मानन्तु--"जात्याण्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम" (पा० सू० ।। २१ ५९) इति सूत्रम्, "सवणेऽशाग्रहणमपरिभाष्यम्, आकृतिग्रहणात् सिद्धम्" इति नातिकम् , , "आकृति वाजप्यार न." इति सरूपसूत्रस्थ भाष्यब । युक्तिमप्याह- लाघवेनेति , एकाश्रयकशायरेक्म्या एव सम्भवादिति भावः । नगु जातिग्राहकशिरोमणिना व्यवहारेण व्यक्तावेच तत्परिच्छेदात् क्य जातो तसिद्धिरत माह--* अनेकन्यकी- नामिति पूर्व व्यवहारेण व्यक्ती शक्ति महेऽप्यानन्त्यात तायतीपु शनिमहासम्भवात्तत्तदानयभेदभिन्न नानाधिकरुपये गौरवात् पश्चाजासावेव निर्यिते इत्यर्थः । एरव्यतिविषयकशतिज्ञानादपरव्यक्ति विषयकशाब्दबोधाभ्युपगमे तु गोश्यक्तिविषयकशतिज्ञानादश्वविषयकयोधा. पत्या तस्यक्तिविषयकशमिज्ञानस्य तस्यतिविषयकबोधे हेतुताया अयश्यक्रुप्यतयैकविषयरज्ञानादपरrazarmया मकरन्यनिभाना सावटयत्ति भक्तिकल्पनायां गौरवस्य सुटाया जातायेय शक्तिकापगोचिता।

·२२९ नामार्थनिर्णयः नच व्यक्तीनामपि प्रत्येकमेकत्वाद्वि निगमनाविरहः, एवं हि एकस्यामेव व्यक्ती शक्त्यभ्युप- गमे व्यक्त्यन्तरे लक्षणायां स्वसमवेताश्रयत्वं संसर्ग इति गौरवम् , जात्या तु सहाश्रयत्वमेव संसर्ग इति लाघवम् । किञ्चैवं विशिष्टवाच्यत्वमपेक्ष्य नागृहीतविशेषणन्यायाजातिरेव पाच्येति युक्तम् , प्रभा सकलगोसमवेतत्वरूपम् । तथाच तस्य व्यक्तयाद्यनेकपदार्थघटिततया अतिगौरवमिति वाच्यम् , वादम्येन गोत्वरूपाया जातेरेव शक्यतावच्छेदकत्वात् , शब्दार्थयोस्तादाम्यागीकारे शब्दगतजाते!त्यत्वस्याखण्डधर्म: रूपत्वस्वीकारेण तस्यैवावच्छेदकत्वे गौरवाभावाच्च । किश्च जातेः शक्यत्वे शक्तिनिरूपिकाया जातेरैक्येन शक्तरेक्त्वम् । ननु व्यक्तः शक्यत्वेऽपि एकव्यक्तिनिरूपितैव शक्तिरस्तु । तथात्वेऽपि शक्तिनिरूपिकाया व्यक्तरेक्येनैकेव शक्तिः सिद्धयेदित्याहनचेति-शक्तिनिरूपिकाया जातेः, प्रत्येक व्यक्तेश्चैक्त्वाद् विनि- गमनाविरहात् = एकतरपक्षसाधिका युक्तिर्विनिगमना तस्या विरहात् = अभावाद व्यक्तिरपि वाच्या स्यादिति मायः । ननु नात्र विनिगमनाविरहः, जातिशक्तिसाधकलापवरूपविनिगमनायाः सत्वादित्याह-एवं हीति- यत्किश्चिदेकव्यक्तिनिरूपितशक्ती स्वीकृतायामपि व्यक्तयन्तरस्य शाब्दबोधविपयतोपपत्तये लक्षणा स्वीकार्या। जातेः शस्यत्वेऽपि 'गामानय' इत्यादिव्यवहारस्य व्यक्तिविपयकतया व्यक्तिबोधाय लक्षणा स्वीकार्या इति लक्षणास्वीकारसाम्येऽपि जातिशक्तिवादे व्यक्तिबोधाय स्वा (जाति) श्रयत्वरूपः शक्यसम्बन्धः । व्यकि- शक्तिवादे स्व (व्यक्ति) समवेता (जाति) श्रयत्वरूपः शक्यसम्बन्धः । 'शक्यसम्बन्ध एव लक्षणा' इति व्यक्तिशक्तिवादिनो लक्षणास्वरूपे गौरवम् , जातिशक्तिवादिनन्ध लक्षणास्वरूपे लाघवरूपं विनिगमकमस्तीति भायः। 'शक्यसम्बन्धमूलिका लक्षणा' 'नतु शक्यसम्पन्धरूपा' इति मतेऽपि लक्षणाप्रयोजकसम्बन्धे लापवं जाते: शक्यत्वे बोध्यम् । नन्वेकव्यतिनिरूपिता .शक्तिरिति मते एतद्व्यक्तिनिरूपिता शक्तिरुत व्यक्तयन्तरनिरूपितेत्यत्र विनिगमनाधिरहाद जात्याश्रयत्वेन अनुगतीकृतासु सर्वासु व्यक्तिपु शक्तिरिति न लक्षणाऽवसरः, नाप्या- नन्त्यादिदोप इत्यरुचेराह-किश्चेति-जात्यानुगतीकृतासु व्यक्तिपु शक्तिरिति स्वीकारे जातिविशिष्टव्यक्ती शक्तिरिति लभ्यते । तथाच विशिष्टज्ञान प्रति विशेपणज्ञानस्य कारणत्वेनोपजीव्यत्वाद् विशेषणीभूतजातादेव शक्तिरुचिता । तदुक्तम्-'नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्यमवगाहते' इति, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिर्विशेपणे' । इति च । दर्पणब्याख्या यद्यपि 'गौगोपदयात्यः' इति शक्तिप्रहो व्यक्तिविषयकोऽपि, तथापि 'सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपमशा- मतः सति विशेष्ययाधे' इति न्यायेनं जातादेवं सत्ता परिच्छिनत्ति । यद्वा जातिविशेषयक एव शक्तिमहा 'गौपदशक्यः' इति जातिशक्तिवाद एवमेवाभिलापात् । व्यतिमानस्य स्वप्रे उपपादयिष्यमाणत्वास तदनुपपत्तिरिति भावः । विनिगमनेति * एकतरपक्षपातियुक्तिरूपेत्यर्थः । तथाचेयं व्यक्तिः शक्या, न जातिरित्येषं प्रत्येकण्यत्तिग्रह विनिगमकाभावः । पूर्वग्र तु घ्यक्तिसमुदायस्यैव कोटितया गौरवज्ञानस्यैव बाधक्स्य विनिगमकस्वान्न तदभाव इति भावः। तस्पक्षेऽपि गौरवमेव याधकमित्याह- एवं हीत्यादि । मनु उस विनिगमनापिरहेण सर्यास्वपि न्यस्तिषु शक्तिसिद्धायशययरेभावेन न तदानाय व्यतिवृत्तिकल्पनेति यक्तिशक्तित्रादपक्षो निदुष्टोऽत आइ-किचैवमिति । यद्वा मनु गौरवादिजान्यनुगतीकृतयावयक्तिषु शहिस्वीकारा. भानस्यादिदोषोऽत माह निश्चैवमिति स एवम् = विशिष्टे शक्त्यन्युपगमे । ॐ नागृहीतेति * 'नागृहीतविशेषणा - ·२३० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे . व्यक्तिबोधस्तु लक्षणया । एवञ्च तत्र विभक्त्यर्थान्वयोऽप्युपपद्यते इति दिक् । प्रभा ननु जातिमाने शको व्यक्तिबोधो न स्यात् । नच 'दिवाऽभुञ्जानो देवदत्तः पीनः' इत्यन रात्रिभोजनबद् व्यक्केराक्षेप इति वाच्यम्, प्रकृतिनिष्ठवृत्त्या अनुपस्थिततया 'गां ददाति' इत्यादौ व्यक्तौ प्रत्यया- र्थकर्मत्वान्वयानुपपत्तेः, 'प्रकृत्यान्वितस्वार्थयोधकत्व प्रत्ययानाम्' इति व्युत्पत्तेः। यथाक्थश्चिदुपस्थितार्थे प्रत्ययान्वये 'घटं पश्यति' इत्यादी शब्दाश्रयतया उपस्थिताफाशेऽपि दर्शनमत्वान्वयापत्तेः । यदपि समान- वित्तिवेद्यत्वमेवाक्षेप इवि गुरवः । तथाचोक्तं तैरेव-"यावती हि जातिधीर्व्यक्तिं विषयीकरोति अतो जाति- भास कसामग्रथा एव व्यक्तिभासक्त्वम् ।" इत्थश्च जातिशक्तिज्ञानमेव जातिप्रकारपव्यतिविशेष्यक्योधं प्रति कारणमिति, तदपि न, 'गोत्वमस्ति' इत्यतो जातिविशिष्टव्यक्तियोघापत्तेरित्यत आह-व्यत्तियोधस्विति । लक्षणयेति-निरूढलक्षणयेत्यर्थः। एवञ्च 'गौरस्ति' इत्यादी अन्वयानुपपत्त्यभावेऽपि न दोपः, निरूढल्क्ष. णायां तदनपेक्षणात्। एवञ्च = लक्षणाङ्गीकारे च । विभक्त्यर्थान्वय इति–व्यक्त प्रकृतिनिष्टलक्षणाऽऽरय- वृत्त्या उपस्थितत्वात् प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थयोधक्त्यमिति व्युत्पत्तिविरोधाभावः । ननु सर्वत्रैव गोपदाजातिव्यक्त थुभयविपयको बोधःसर्वसम्मतः। तदुपपत्तये युगपबृत्तिद्वयमगीकार्यम् , तच न युक्तम् , युगवृत्तिद्वयविरोधात् , इति चेन्न, 'गङ्गायों मीनघोपो रत.' इति वाक्यात् प्रवाहे मीनस्य, नटे घोपस्य चान्वययोधस्य सर्वसम्मतत्वेन युगपवृत्तिद्वयविरोघे मानाभावात् , शक्ति', तात्पर्याविषये लक्षणा च युगपन्नेत्येतत्तात्पर्यस्यैव तन्न्यायविषयत्वाश । प्रकृते तात्पर्यविपये एव लक्षणा इति न तन्न्याविरोधः । 'गौररित' इत्यत्र गोत्वस्यापि सत्तायामन्ययसम्भवेनान्वयानुपपत्तिरूपबीजाभावाहक्षणाया अभावेन व्यधि- योधानुपपत्तिरिति तु न युक्तम् , तात्पर्यानुपपत्तेरेव लक्षणावीजत्वात् । अन्यथा गङ्गायां घोप.' इत्यान घोपपदस्य मीने लक्षणाऽऽपत्तिः, तावताऽपि अन्वयानुपपत्तेः परिहारात् । दर्पणन्याख्या युद्धिर्विशेप्यमधिगररति' इति न्यायशरीरम् । विपणाविषयकनुद्धिविशेष्यं नावगाहत इति सदः, विशेष्यविषयकरवस्य विशेषणविषयावनियतामिति यावत् । तथाच विशिष्टशहियाई विशिष्टशक्तिप्रहस्य विशेषविषयकत्यावश्यक्तया सदुमय- विषयग्यस्य पदार्थोपस्थियादिवारणतावच्छेदकरयम्पपनापेक्षया विशेषणविषयकायमानस्य तदवछेदकरयररुपमा हवा. दुधिवेति जातादेव शक्तिः सिद्धपीति भाव । भन्वेषम् 'गां दद्यात्' 'ग्रीहीनवदन्ति' इत्यादौ दानावहननकर्मस्यायन्ययानुपपत्तिः, जातस्तदन्पयायो यस्यादिति घेदन पेचित्-जारयाऽऽपिशव्यसाय दानादिकमयान्यय इति तर, 'प्रत्ययानाम्' इति ग्युत्पत्तप्रकृत्यधयती बन्दया. मम्मवात् । तदुतम्- 'गम्यमानस्य चास्य नैय एं विशेषणम्। शब्दान्तरविभश्या या भूमोऽयं यतातियत् ॥ इति । किशापमाक्षेपोग्यापत्तिा, समानस विग्मपाय या। नापा, भनुपपतिमन्तरेणापि 'गाररित' इापतो गोपविलित बोधात् । नारयः, जातिविषयकालिमहस्य शिशिविषयस्योपादाम्युपगमेन जातिविषयताया व्यक्ति विपक्तानवरपरको याप्प, अम्पत्यासम्भवात् । स प 'गेवमरित' इत्पन गोपविशिशमायाद् म्यभिचरित हायुतानुपपत्तियारपरत भा व्यक्तियोधस्थिति I लक्षणयेति म्याक्यगोपाघाटसम्बन्धरपक्षीयः । तथाच परिपायोप. रिधीय पादपो हनुमपा परस्पररि एयुपरिषतायो तरयो नारयादिमाययापति माय । पवघेति एक्षणाम्युपगमे अंत्ययः। 8 समायपपचन इनि भर पानामिण पुप मोपोनि माय । मनु यतिठानाम्युपगम पुगपतिपदिरोप fr सिजागा, गीत पिया ভোগেনগয়েশিয়ানুগতি, অর্থমবাবধাসমাধান - বিসিবি। .

·नामार्थनिर्णयः , . यद्वा, केवलव्यक्तिरेव एकशब्दार्थः, प्रभा नचैवपि गोशब्दात् गोलमात्रस्य भानासम्भवेन प्रातिपदिकार्थमा विद्यमानप्रातिपदिकामाचार प्रथमाया असिद्धि , मातिपदिकनिष्टजनकतानिरूपितोपस्थिति निष्ठा या जन्यता तव्यापिका या विषयिता तत्प्रतियोगिनोऽर्थस्यैव प्रातिपदिकार्थमात्रपदेन ग्रहणाद् व्यक्तेरपि तथाल्येनादोपात् । अथवा मास्तु व्यक्ती लक्षणा, फेवलाया जातावसम्भवन्ती आनयनादि क्रिया व्यक्तिसाहित्येन निष्पादिता स्यात् । तदुक्तम्- 'तद्धितार्थोत्तरपद' (पा० सू० २ । १।५१) इति सूने भाष्ये-'आकृतावालम्भनादीना सम्भवो नास्तीति त्या आकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि क्रियन्ते' इति, 'अध्यतिरेकाद् द्रव्याऽऽकृत्यो' इति च । लक्ष्य-- लक्ष्यतापच्छेदकयोरेकस्या शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया असम्भवेन लक्ष्यतावच्छेदपज्ञान प्रति लक्ष्यार्थीपस्थिति कारणमितिवत् 'शक्यतावच्छेदकज्ञान प्रति शक्यार्थोपस्थिति कारणम्' इति कार्यकारणभावेनेय जातियोधस. म्भवे न तत्र शक्तिरित्याशङ्कायामाह-यद्वेति । केवलव्यक्तिरेवेति-एवेन जातिवा॒वय॑ते । केवल पदेनैव तव्यावृत्तिसिद्धौ ‘एच' पद स्पष्टार्थम् । जातिनिशिष्टव्यक्तौ शक्तिरिति मते 'तत्तजातिप्रकारक्तदाश्रयविशेष्यकशान्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति तना दर्पणव्याख्या तदर्थस्तु सति तात्पर्य 'राहाया घोषमत्स्यौ स्त' इत्यत्र वृत्तिद्वयम्य सर्वेरेवान्युपगमासारन्याय , युगपश्यत्तिरता रपयर्याविषये रक्षणा च नेत्येवपर इति न तद्विरोध । तारपर्यानुपपत्तिसत्वाच न व्यक्तिरक्षणाऽनुपपति , तद्विरोधाभ्युपगमे तु जातिव्यक्योरभेदपक्षमुपगम्य विभयरयर्थान्यय उपाय । तदुक्तम्- 'तेन तष्ठक्षितब्यके क्रियासम्बन्धचोदनात् । जातिव्यत्योरभेदो या पाक्यार्थेषु व्यवस्थित ' ॥ इनि । वस्तुतस्तु जातिमिकशतप्रहस्य जातिविशिएव्यक्तिशाब्दबोधे हेतुत्वकल्पनास व्यक्तिमानानुपपत्ति, भाग्यशक्य भानाऽऽपत्ति , तस्य तवैशिष्टयाभावादिति जातिशक्तिवादनिष्कर्ष । वक्ष्यते चाधिकमुपरिक्षत् । अन्ये तु जानिशक्तिवादमिथमुपपादयामासु-मास्तु च्यफर्भानम, भानयनादिप्रिया देवराया जातावसम्भवन्ती म्यनिमाहित्येन निष्पाद्यते समाहारे पाणिपादसाहित्येन बादननिथावत् । तदुसम्- 'तद्धितार्थे' (पा० सू० ३।।।५१) इति सूत्रे माये-"आतावालम्भमादीनां सम्भवो नास्तीति कृत्वा तामहरिते दय्ये भविष्यति यथा-'अग्निनीयताम' इत्युक्त वलस्याग्नेरानयनासम्भवादचोदितमपि पायमानीयते । एतदेवाग्नेरानयन यस्पानस्थस्य । तथाऽऽकृतावा लम्भनादीनि चौघमानानि सामथ्यात् साहचर्याद द्रव्यमभिनिविशन्ते । सर्व एकाऽऽयोगोऽस्तावित याया इति दव्यद्वारक' सम्बन्ध सम्पयते" इति । साहचर्यम = सम्बन्ध । सरूपसूत्रै भाष्येऽपि स्फुटोऽयमथं । हरिप्याह- व्यक्ती कार्याणि समृष्टा जातिस्नु प्रतिपद्यने । इति । गोत्यादिपवा तु गोस्वादिधमित्तिधर्म एव शतिरिति भ तन गोविशेष्यको योध । जातेराश्रयादियोगेऽपि केवला पास्तस्या शब्दवाच्याच नानुपपन्नम्, जलादौ श्यमानस्य गुरास्य स्वस्थानावियोगेऽपि मुखादिपदयोध्यवत् । शक्यता दकता तु जातिगतधर्मस्यैवेति । इदमा मत जाश्या व्यवस्थाक्षेपे पर्यवस्यति । तच्च नचापदार्थे प्रत्ययान्थय इति दूपणमस्तम् । विनापि सङ्केतविषयता सामान्येन सम्बन्धनियमादाध्याहारन्यायनोपस्थिता व्यक्ति पुनर्जातिविशिष्टि, रूणदिज्ञानाविपराणा चक्षु रादीनां चाचपयामीति प्रतीत्या विपयीकरणवदिष्यपि वेचित् । शवयमम्बन्धमाया रक्षणाया एका सय रुप्यतायाछेदक्योरसम्भवेऽपि पाप्रतीतो लक्ष्यताऽदस्दैदयभान घाटक्यतादिवे शक्यभावेऽपि नाशकार्यकारणभावलादेव गोवादिभाननिदाह कृत सप्र शामिक एप येत्यायोग्य r ... mms_यटेति व्यक्तिरेवेति र एयेपातिवाद । .

·२३२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे केवलव्यक्तिपक्षे एवाणग्रहणस्य, एकशेषस्य चारम्भेण तस्यापि शास्त्रसिद्धत्वात् । युक्तञ्चैतत्-व्यव. हारेण व्यक्तावेच तद्ग्रहणात् । सम्बन्धितावच्छेदकस्य (सम्बन्धितावच्छेदिकाया:) जातेरैक्याच्छ- तिरप्येकैवेति न गौरवमपि । नचैवं घटत्वमपि वाच्यं स्यात् , शक्यतावच्छेदकत्वात् , तथाच 'नागृहीतविशेषण'न्याया प्रमा त्यवच्छिन्नविशेष्यताकशक्तिज्ञानस्य कारणत्वेन 'अ' इत्यादिपदेनैव अस्वजात्यच्छिन्नसक्लव्यक्तिभान- सम्भवेन 'अणुदित्सवर्णस्य' इति सूत्रेऽण्महणस्य वैयर्थ्यापत्तिः । केवलजातिशक्तिवादेऽपि जातिशक्तिज्ञान- स्यैव विशिष्टयोघे कारणतया, लक्षणया, अव्यतिरेकेण (अविनाभावेन) या व्यक्तिबोधसम्भवेऽणमहण- वैययं तदवस्थमेवेत्याह-केवलव्यनिपक्ष पवेति-अणप्रहणस्य, सरूपसूत्रेणैक शेषरय पारम्भेणे- त्यर्थः। तस्यापीति-व्यक्तिमात्रं शक्यार्थः इति पक्षस्यापीत्यर्थः । अणपणस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यानात् सरूपसूत्रस्य च शास्त्रीयप्रक्रियामानोपयोगित्वस्याकरे सिद्धान्वितत्वात्तयोः प्रामाण्यासगतिरित्यत आह-- युक्तमिति-सयुक्तिकमित्यर्थः । एतदिति-व्यक्तिरेवैक्शन्दार्थ इति मतमित्यर्थः । व्यवहारेणेति- 'गामानय' इति वाक्यप्रयोगानन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य गवानयनेन प्रवृत्तिदर्शनात् व्यक्तावेव शक्तिमते इत्यर्थः । ननु व्यक्ती गृहीताऽपि शक्ति पवाद वाधिता स्यादिति चेन्न, बाघो नाम-अप्रामाण्यज्ञानम् । चन्द्रमण्डलादिप्रमाणं पूर्वमिन्द्रियेण गृहीतमपि ज्योतिःशास्त्रेण पाध्यते, नतु लाघवेनेत्यदोपात् । पूर्व जातस्य लाघवमात्रेण बाधायोगात् , 'निपादस्थपतिं याजयेत्' इत्यादी पूर्व जातस्यापि कर्मधारयनिश्चयस्यापूर्वविद्याफ- रूपनभिया पाधापचेश्च , व्यको शफियाघे 'गां दद्यात्' इत्यत्रानुपपत्तिः, गोत्वादेर्दानाघसम्भवात् । लक्षणया तु न निर्वाहः, व्यक्त पन्तरे शक्यसम्पन्धामहात् । ननु व्यक्तीनामानन्त्यात् शक्कथानन्त्यप्रसग इत्याशङ्कामपाकुर्व- नाह-सम्बन्धितापच्छेदकस्येति-शक्यतावच्छेदकस्येत्यर्थः । विशेप्यभूताया जाते: स्त्रीत्वेऽपि दृढं भक्तिः इतियत् 'सामान्ये नपुंसकम्' इति नपुंसकनिर्देशः । फचित् 'सम्यन्धितावच्छेदिकायाः' इत्येव पाठः । शक्तिरप्येकवेति-शक्यतावच्छेदकभेदे एव शक्तभेद इति भावः । ननु गोत्यादेः शक्यतावच्छेदकत्वे शक्यत्वे सति शक्यविशेषणस्यैव शक्यतावच्छेदपत्यनियमेन गोत्वादिकमपि शक्यं स्यादित्याशङ्कां निराफुर्घमाह- नवेति । एवम् - जाते: शक्यतावच्छेदकत्वे । तथाच =जाते. शक्यत्वे च। विशिष्टशाने विशेषणक्षानस्य कारणत्वेनोपजीव्यत्वात् 'नागृहीत' इति न्यायात् । दर्पणव्याख्या ननु 'सवर्णेऽन्महणम्' इत्यादिप्रामाण्यादस्तूप'म्यक्ति पदार्थ.' इत्यत्र सु किम्मानमत भाइ-* फेषलव्य- तीति एकशेपस्य चेति की जातिपक्षे एकैनैप शम्देन योर्यहना वा प्रायायममाभकार कामर्षक सद् पति. सापकमित्यर्थः । अपहणस्य माप्यस्सा प्रत्यास्यानात् सरूपग्रस्य च माखीयप्रक्रियामात्रोपयोगियरयाको यस्या- पनात कायगुटायें तयोः प्रामाण्यमरा भाइ- युषव्यवदिति ॐ सहिकमप्येसदिस्यपः । भपिमा 'म्यामिपान ग्याशि: इति मस्मसूत्रस्थमाध्यामापं समुपधापने । धिमेवाह-व्यवहारेणेति । एतत्तावं अनिवारे पश्यते । एतत्वाप पनि सत्याऽऽनमयदो समुदाधि- सम्यन्धितापरछेदपायेति गसिप धमितावासेदरम्येन्यः। सम्बन्धितायडेयपदस्य हिमनामनमायारेस्यमा म . पतिः। राया मम्बन्धिमा समापनुगतीत्तनानाम्यनियमांविधापा पमा एप नेगमा तनाव मनगौरमिति भावः। हा एषमिति विगिरे निरवायाभो एपः । पाचारादिमिmamdeverSTERNE - 4 ·उक्त सम्मतिमाह-उक्ततिक्ष। आनन्येऽपीति भावानाम् ग्यनीना नानावादपरिच्छेय २३३ नामार्थनिर्णयः . तदेव वाच्यमस्त्विति शङ्यम् , अकारणत्वेऽपि कारणतावच्छेदकत्ववत्, अलक्ष्येऽपि लक्ष्यताय. च्छेदकत्ववत्तथानापि सम्भवात् । उक्तञ्च- आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धो नच व्यभिचरिष्यति ॥ इति । प्रमा तदेव = घटत्यादिरूपशक्यतावच्छेदकमेव वाच्यमरित्वति भावः। एक्सरेण व्यय॑यन्छेदः । शक्यतावच्छेदकीभूतधर्मस्य शक्यतां बिना अवन्छेदक्त्वानुपपत्ते. पदार्थोपस्थितिम्प्रति जाति-ध्यरा गुभय. विषयकशक्तिमानत्वेन कारणत्यकल्पनापेक्षया प्रवृत्तिनिमित्तविपयशक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वे लापयमिति भावः । अकारणत्वेऽपीति-दण्डत्वस्यान्यथासिद्धत्वेन घट प्रत्यकारणत्वेऽपि यथा कारणतावच्छेदकत्वम । टित्यतटयोरेकविधशक्यसम्बन्धरूपाया लक्षणाया असम्भवेन तटत्वरयालक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यतायन्दयत्वं पथाऽङ्गीक्रियते तथाऽवापि घटत्वादेरशस्यत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकं स्यादिति भावः। उन चेति- हरिणेति शेपः । आनन्त्येऽपीति-भावानाम् = = व्यक्तीनामानन्त्येऽपि एक्म् = जातिस्प धर्ममुपलक्षणं कृत्या सुकर- सम्बन्धः - सुकरशतिग्रहः शब्दः । सम्बन्धपदं शक्तिपहपरम् । नच व्यभिचरिष्यति = नासम्यद्धां व्यक्ति योधयिष्यति । तद्धर्मप्रकारकोपस्थितिम्प्रति तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितशनिमन्छन्दशान कारणमिति कार्यकारण भावेन पदार्थोपस्थितिनिष्ठकार्यतानिरूपिता या तद्धर्मावन्छिन्ननिरूपितशक्तिमन्छनमाननिष्ठा कारणता तन्निरूपिता या शक्तयवच्छिन्ना शब्दनिष्ठा कारणतावच्छेदयता तस्या न व्यभिचरिष्यतीवि यान । ननु जातौ शक्तिरिति, व्यक्ती शक्तिरिति च पक्षद्वयमप्यनुपपन्नम् । तथाहि-जाती शक्तिरिति पक्षे जाति- विशिष्टव्यक्तिविषयकोपस्थितिम्प्रति जातिशक्ति ज्ञानस्य कारणाय वाच्यम् , तथाच 'गोत्वपदं गोत्वे शत्तम' इति शक्ति ज्ञानस्यापि जातिशक्तिज्ञानरूपत्वेन ततोऽपि गोत्वविशिष्टगवयोधापत्ति । नच किश्चिद्धर्मान- वच्छिन्नजातिनिष्ठविपयताकशत्तिज्ञान जातिविशिष्टव्यक्तिबुद्धी कारणमिति पल्प्यते। उक्तशक्तिमहं तु जातिनिष्ठा विपयता गोत्वत्वावच्छिन्नैव, उहित्यमानजाते. येग येनापि रूपेण भाननियमादिति वाच्यम् । तथाहि-गोपदस्य जाताय शको ‘गा यात्' 'नीहीनवहन्ति' इत्यादितो दानादी जातेरन्ययायोग्य- त्वेन शाब्दबोधानुपपत्तिः । नच जात्याक्षिप्तव्यक्तस्तत्रान्वयानानुपपत्तिरिति यान्यम, 'प्रतिनिष्ठत्युपस्या- पितार्यान्वितस्यार्थबोधकत्वं प्रत्ययानाम् इति व्युत्पत्त्याऽऽक्षिप्तव्यविभक्त्यर्थर्मत्यादायन्वयानुपपत्ते- दर्पणव्याख्या सदेष घटल्यावर याच्यम् ॐ शायमित्यर्थः । शक्यत्वे हेनूपन्यसनम्- न्यायादिति । अकारण- वेऽपीति, दण्डत्वाऽऽदीनामन्यथासिद्धस्येनाकारणत्वेऽपि तारवादीना प्रयाहादसायघितया एयऽपि भारतानिरूपिसस्वरूपसम्यन्धाऽऽस्मिकाया, विपयिताविशेषाऽऽमिकाया वाव देवनाया अयुपगमयमा ययापि स्टरवादेस्तादृशशक्यतावच्छेदकरवसम्भयात् । शक्यस्वे सति शस्यविदोषणताऽऽपत्रस्य शस्थत वोदकरयमिति नियम माना नावादिति भाव । स्वेऽपि, * एफम् अनुगतजात्यादिधर्मम उपलक्षणम् , अशक्यत्वेऽपि शक्पग्यारसंकम से प्रत्या अभ्युपगम्य सुपरसम्बन्ध' & मुग्राझगादिनिष्टवान्यना- यति शक्ति प्राविषयस्यति न मोघमिप्यतीनि सदयं । गोगदिमामान्यरक्षणया परिव न्यनिए . सम्पन्ध ·२३४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा स्तादवस्थ्यात् । तदुक्त वास्यपदीये- गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्ट विशेषणम् । शब्दान्तरैविभक्तथा वा धूमोऽय ज्वलतीतिवत् ॥ इति । यथा धूमेनाक्षिप्तवयभिप्रायेण 'वहिर्वलति' इत्यर्थे 'धूमोऽयं ज्वलति' इति न प्रयुज्यते । तथा गोत्वे. नाक्षिप्तव्यक्तेनादायन्ययो न स्यादिति भाव । किञ्चानाक्षेपोऽर्थापत्तिरूप , समानसवित्तवेद्यत्वरूपो वा ? नाद्य , उपपाद्यज्ञानेनोपपादककल्पना रूपैवार्थापत्ति । उपपाद्यत्वञ्च तदभावव्यापकीभताभाषप्रतियोगित्वरूपम् । तदभावव्याप्यीभूताभावप्रतियोगि त्वरूपश्योपपादकत्वम् । यथा पीनत्वम् उपपाद्यम् = साध्यमिति यावत् । रात्रिभोजनम् उपपादकम् = साधन मिति यावत् । यथा दिवाऽभुलानत्वसमानाधिकरणरात्रिभोजनाभावव्यापकीभूत पीनत्वाभावस्तत्प्रति योगित्वमुपपाद्ये पीनत्वे । एव पीनत्वाभावव्याप्यीभूतो दिवाऽभुक्षानत्वसमानाधिकरणरानिभोजनाभाव. स्तत्प्रतियोगित्यमुपपादके रात्रिभोजने। प्रकृते व्यक्तिज्ञानेन विना जातिज्ञान नोपपद्यते इति जातिज्ञानमुपपाद्यम् व्यक्तिज्ञानञ्चोपपादक वाच्यम् । तच्चान नैयत्व न सम्भवति, व्यक्तिज्ञानमन्तरेणापि 'गोत्वमस्ति' इति वाक्य तो जातिज्ञानसम्भवात् । जातिसत्ताया व्यक्तिसत्तासापेक्षत्वेऽपि जातिज्ञाने व्यक्तिज्ञानानपेक्षणात् । नान्त्य , जातेहि व्यक्तिसमानसवित्सवेद्यता यदि स्यात्तदा जातिभासकजातिशक्तिमहरूपसामाया व्यक्तिमान स्यात् , जातिविपयताया व्यक्तिविषयतानियतत्यात् । तन्नियतत्वञ्च न सम्भवति, 'गोत्वमस्ति' इति वास्यजन्यप्रत्यये जातिविपयताया सत्त्वेऽपि गोत्वविशिष्ठव्यक्तबोधेन व्यभिचारात् । जातिविषयक शक्तिज्ञानस्य व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारक्शान्दवोधाभाववति वृत्तित्वादिति यावत् । समानसविसय त्वमित्यस्य जातिसम्बन्धिनी या व्यक्तिस्तस्या समाना =एका सवित् - सविद्यतेऽनयेति करणे किपि सवेदन (ज्ञान) सामग्री। जातिभासकजातिशक्तिज्ञानरूपा तया जन्य यज्ज्ञान जातिविपयक्शाब्दबोधरूप तद्विप यत्व व्यक्तेरपि, व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारक्योध प्रति जातिविपयक्शचिज्ञानत्वेन हेतुत्वादिति तत्त्वम् । तथ न उक्तस्थले, व्यभिचारादिति भाव । दर्पणव्याख्या माक्त्यवधारणाविति भाव । अधिकमग्रे वक्ष्यते । व्यक्तिरेवान द्रव्यपदेन व्यवहियते, सर्वनामपरामर्शयोग्यत्वात् । उसब- 'यस्तूपलक्षण या सर्वनाम प्रयुज्यते । दय्यमियुच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षित'। इति । स्वभावादेव बुद्धिविषयताऽवच्छेदकरवोपरक्षिततद्धर्मावच्छिमबोधक सर्वनाम यस्मिन् घमिगि ताशधर्म प्रवृत्ति निमित्तीय प्रयुज्यते । 'इदम्' 'सत्' इति परामर्शयोग्यमिति यावत् । व्यपदेश प्यवाहियत इयर्थ । भेदत्वेन = विशेश्य स्खेनेत्यादि नु लक्षणान्तरपरम्, एतत्पक्षे तु जाग्यादेरपि विशेष्य वविवक्षाया दन्यावमिटमेव । तिहन्तार्थक्रियाया किमादिमि परामर्शात् स्तोकार्थनिरूपितविशष्यतावच्याच व्यस्वमस्त्येव । “विप्रतिपिद्धम" (पा० सू० २ ४ । ३) न्यादी सामध्यत्तिन्त्रान्तरममिददग्यग्रहणम् । "चादयोऽग्यर" (पा० स० ।। ४ । ५७ ) इरपत्र प्रथमपोतदण्यस्यैव पर्युदामो घोप्य । शक्यतारच्छेदकम्यय-शक्यनिष्टविशेष्यताऽवच्छेदकतया भाममानस्वम् । घादिप शतिग्रह प घरवादरेव गावम्, न पृथिवीरवादेरिति न सेम्य पृथिवीरवादियोध । भाकाशसदस्य शम्दाऽभयये शायभायेऽति ततस्तदपणच सद्विशिष्ट शक्तिमहस्य सोधहतुवान् । यहाऽऽकायमपण्डोपाधि । पृद्धिम्मोगरीरया तरपद वाऽऽकाशा पापसावपेचकमिति न 'भाकाश शम्दाध्य ' इनि प्रयोगानुपपरि रिति दप्पादनिष्कर्ष । बाधा ·२३५ नामार्थनिर्णयः प्रभा किश्च जातिशक्तिवादिनये गोशब्दवद् गोत्यादिशब्दाद् गोत्वविशिष्टयोधापत्तिः, विशिष्टयोधीपयिकस्य जातिशक्तिमहस्य सत्त्वात् । नच निर्मितावच्छेदकशक्तिग्रहः स्वरूपतो गोत्वविशिष्टयोघे हेतुः, गोत्यत्वध- मितावच्छेदककशक्तिमहश्च गोत्वत्वेन गोत्वोपस्थिती तत्त्वेन गोत्वविशिष्टशाब्दयोधे च कारणमिति न गोत्य. पदारस्वरूपतो गोत्वविशिष्टवोधापत्तिरिति वाच्यम् , 'गोत्यत्वेन गोत्वं न गोत्वपदशक्यम्' इति वाधमहकाले गोत्वपदेऽपि निर्धर्मितावच्छेदककशक्तिग्रहसम्भयेन गोत्यपदात् तन्त्र स्वरूपतो विशिष्टयोधापत्त्या गोत्यपदेऽपि गोत्वत्यधर्मितावच्छेदककशक्तिग्रहस्यापि स्वरूपतो गोत्यप्रकारफयोधं प्रति हेतुताया आवश्यकत्वात् । वाधग्रह काले च तादृशशक्तिमहाभावेन स्वरूपतो गोत्यविशिष्टयोधापत्तिः । यदि च बाधग्रहकाले निर्धर्मिता वच्छेदकक एव न शक्तिप्रहः, किन्तु शक्तिसम्बन्धेन गोत्यप्रकारकं गोपद- स्वविशिष्टविपयकं यत् 'गोरित्याकारकं गोपदम्' इति शक्तिज्ञानं तद् स्वरूपतो गोत्यविशिष्टयोधे पारणम् इति कार्यकारणभावस्वीकारे धाधग्रहकालियस्य शक्तिसम्बन्धेन गोत्वप्रकारक्रय गोत्वपदत्वविशिष्ट- विपयकस्य शक्तिमहस्य गोपदत्वविशिष्टविपयक्त्वाभावेन न गोत्वपदाद्विशिष्टबोधापत्तिरित्युच्यते तदा गोशब्दस्य गोत्वमात्रे शक्तिस्वीकारे ततः कदाचित्ममवायेन गोत्वविशिष्टस्य, कदाचित्कालिकादिना गोत्व- विशिष्टस्य बोध इति व्यवस्थानुपपत्तिः, उभयविधबोधकारणीभूतस्य गोत्वविपयशक्ति ज्ञानस्य सत्त्यात् । गोत्वविशिष्टव्यक्तौ शक्तिरिति वादे तु समवायेन गोत्यविशिष्टविषयपशाब्दबुद्धित्याच्छिन्नं प्रति समवायेन गोस्वविशिष्टविषयकशक्तिज्ञानम् , कालिकादिना गोत्वविशिष्टविषयक्शाब्दबुद्धित्यावच्छिन्नं प्रति कालिका. दिना गोत्वविशिष्टविपयशक्तिज्ञानं कारणमिति कार्यकारणभावग्रहस्य हेतुतया नोक्तव्यवस्थानुपपत्तिः । 'गोत्वपदं गोत्यम्' इत्याकारकशक्तिमहात् स्यरूपतो गोत्वप्रकारकबोधाननुभवाद् गोत्वादिपदानां गोत्वत्ये शक्तिरित्यपि न, प्रकृतिजन्यवोधे प्रकारीभूतार्थे भावार्थकत्वतलादिविधानेन गोत्यशब्दाद्विहितस्य त्यप्रत्ययस्य गयेतरासमवेतत्वसमानाधिकरणसकलगोसमयेतत्वरूपगोत्वत्यार्थकत्वे गौरवापत्त्या लाघवमूलकस्य जाति शक्तिवादश्य सिद्धान्तस्य भङ्गापः । एवं केवलव्यक्तिवादोऽपि न विचारसहः, सकलपदानां व्यक्तिमात्रयोधपतया 'गोरचली नीलः इत्यादी पुनरुक्तिभिया सहयोगानुपपत्तेरित्यन्यत्र विस्तरः । दर्पणव्याख्या ननूक्तपक्षद्वयमपि न विचारसहम, तथाहि-जातिशक्तिवादे गोत्वादिपदात्तद्विशिष्टयोधापत्तिः, गोवाकिमहस्य सद्विशिष्टयोधीपयिकस्य सत्वात् । नच निर्धर्मितावरछेदकशक्ति नहो गोश्वविशिष्टयोधे हेतुर्गोत्वस्वधर्मितावाद शनि प्रहश्य गौरवत्वेन तदुपस्थितौ शाब्दबोधे च हेतुरिति वाच्यम्, गोत्वं न गोपदशक्यमिति गोत्वावधर्मितावग्वेदकयाग्रहकाले निमितावच्छेदकशतिप्रहसम्भयेन गोत्वविशिष्टबोधापत्या गोत्वावधर्मितावच्छेदकशतिग्रहस्य ताहरायोधहेनुताया यदि च गौरवे निरवच्छिन्नव शक्ति:-गोपदं गौरिरथाकारक शक्तिसम्बन्धेन गोरवप्रकारक गोपदावविशिष्ट विषय शक्ति ज्ञानं गोत्वविशिष्योधहेतुरिति विभान्यते, तथापि कदाचित् समवायेन गोरवविशिष्टयोधः, कदाचित् कारिकादिसम्यानेनि व्यवस्थाऽनुपपत्तिः, गोवविषयकशक्तिशागस्याविशिष्टरपात् । मन्मते तु समवायेन गोत्यविशिष्धविषयकशारददि प्रति सेन सम्बन्धेन गोस्वविशिष्टशक्ति ग्रहस्य, एमितरसायन्धेन तादृशविशिष्ट विषयबोधे तैन सम्बन्धेन तामाविशिष्टशक्तिमानस्य हेतुतया तक्षियमोपपत्तेः । गोपदं गौरित्याकारकशक्ति प्रहार , तादृशोधाननुभवाच गोत्यादिपटानां गोरवाये शाति- रियपि न, प्रकृतिजन्ययोधप्रकारे भावप्रत्ययविधानात् । गदेतासमवेतत्त्वविशिष्सपलगोसमवेतस्वरूपस्य गुरोः शक्यवाद म्युपगमे, लाधवमूलकाकृतिवादस्य मूलरोशिश्यापत्तेश्य । व्यक्ति वादेऽपि पदमावस्यैव व्यक्तियोधकत्वाविशेषग्यात् । गोललो आवश्यकत्याद। ।

·२३६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे वस्तुतस्तु "नह्याकृतिपदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थः" इति । भाष्याद् विशिष्टं वाच्यम् । प्रभा विशिष्टशक्तिवादे तु समवायेन गोत्वविशिष्टविषयकं शक्तिज्ञानं समवायेन गोत्वप्रकारकबोधे, कालि. केन गोत्वविशिष्टविपयकशक्तिज्ञानं कालिकेन गोत्वविशिष्टयोधे च कारणमिति व्यवस्था सम्भवति । किश्च केवलव्यक्तिवादोऽपि न युक्तः, 'गौः शुक्ल: चलो डिस्थः' इति सहप्रयोगानुपपत्तेः, चलशुब्लादिशब्देनैव व्यक्तों- धात् । नच गोपदस्य गोत्वं शक्यतावच्छेदकं शुक्लपदस्य शुक्लत्वमिति शक्यतावच्छेदकभेदात् सहप्रयोगो नानुपपन्न इति वाच्यम् , अशक्यस्य शक्यतावच्छेदक्त्वायोगात् , अन्यथा द्रव्यत्वादेरपि गोपदशक्यतावच्छेदकत्वापत्तेः । किश्च यस्मिन् हस्तिपके हस्तिनः सम्बन्धो गृहीतस्तस्यैव हस्तिपकस्य हस्तिनि दृष्टे स्मरणं जायते, नतु हस्ति पकान्तरस्येति सर्वानुभवसिद्धम् । एवञ्च तद्व्यक्तिविपयकस्मृतौ तव्यक्तिविषयकसम्बन्धज्ञानं कारणमिति कार्यकारणभावो वाच्य इति यत्किश्चिद्व्यक्तौ सम्बन्धग्रहाद् व्यत्त यन्तरस्य बोधानापत्तिस्तन्न सम्बन्धग्रहा. भावादतो विशिष्टशक्तिवादपक्ष एव ज्यायानित्याह-वस्तुतस्त्विति । विशिष्टमिति-जातिविशिष्टं द्रव्यम् , द्रव्यविशिष्टा जातिर्वा । मूले सामान्ये नपुंसकम् । यद्यपि सरूपसूत्रे भाष्ये 'नह्याकृतिः पदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थः, द्रव्यपदार्थस्याकृतिर्न पदार्थ इत्युभयोरभय पदार्थ इत्युक्त या जातिव्यक्त थोः पृथगेव वाच्यता लभ्यते, तथापि कस्यचित् किश्चिद्गुणभूतम् , किश्चित्प्रधानमितिभाप्योक्या विशिष्टशक्तावेव भाप्यतात्पर्य प्रवीयते । यदि विशकलितयोर्जातिव्यक्त्योः शक्यत्वं स्यात्तदा गोपदात् 'गोत्यम्' इत्याकारकनिर्विकल्पवस्मरणापत्तिरस्यात्, अनुभव-स्मरणयोः समानविपयताकत्वनियमात्। तत्र यदि जातेः प्राधान्यविवक्षा सदा द्रव्यगते द्वित्व- दर्पणव्याख्या नीलः' इत्यादीनां सह प्रयोगानुपपत्तिः । किन हस्तिपकन्यतयन्तरे सम्बन्धग्रहे पत्र हस्तिपके सम्पन्धो न गृहीतस्तस्यापि हस्तिदर्शने स्मरणापल्या तद्व्यक्तिविषयक्सम्बन्धग्रहस्य तदुपस्थितिनियामावस्यावश्यकतया कथमेकविषयकशविज्ञानादपरविषयकोपस्थितिः । सामान्यलक्षणा स्वापातरमणीयवेत्यभिप्रायचानाह-ॐ वस्तुतस्विति है I विशिष्टमिति , जातिविशिष्टा ग्यतिः, व्यक्तिविशिष्टा जातिचैत्यर्थः। यद्यपि "भाकृतिपदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थो द्रय्यपदार्थस्य चाहसिन पदार्थ इस्युभयोरुभयं पदार्थः" इति भाप्या. द्विशकलितयोरेवाकृतिव्यत्तयोः शाक्तिग्रहविषयता लम्यते । तथापि “क्स्यचित् किश्चिद्गुणभूतं विशित् प्रधानम्" इत्युत्तर- भाष्यपर्यालोचनया तत एवं विशिष्टे शक्यवधारणात् तथोपादानमविरुद्धम् , अन्यथा नृतीयोपाकिस्त्र-परणधयोरिव विशेष्यविशेपणभावानापसजाति-ट्यक्स्योः शक्यत्वे गोर्यद् गोत्वं व्यक्तियेति समूहालम्यनयोधापतेः शत्तिज्ञानपदार्थीप स्थिति शाब्दयोघानां समानप्रकारस्पनियमात् । एममेवावययसंयोगरूपाकृतौ । तथाघ सूनितं गौतमेन “जारयाकृतिथ्यतयः पदार्थः" इति निघव शक्तिरिति योधनाय घ तनकवचनम् , गुणभूतमिति भायरय ध स्वारसिक्तयेति दोपः । जाते. कदाचित् प्राधान्येन भासापर्य- महसापेक्षमिति तदाशयः । जातेः प्राधान्येऽपि द्रव्यसंरयामादाय तन द्विवचनाद्युपपत्तियोध्या। तदुर्फ कैयटन--"या 'भवतः' इत्यादी क्रियाप्राधान्येऽपि साधनकृतो घधनभेदः, एवमातिप्राधान्येऽपि प्यराहयात इत्यदोषः" इति । प्यप्राधान्येऽपि वचिजानिरामयामादाय पचनम्, 'ग्राह्मणं न हन्यात्' इत्यादी यथा। आतेः प्राधान्ये च निरयमिमाया पर प्य प्रशारताविशेप्पीभूतनाग्या प तदनुगमः 'महि प्रारीभूगमेवानुगममिति नियम.' इति तस्करपपरिकारः । धनुनम्तु जातिविशिष्टप्यक्तिरेय सम्या, गवादिपदामोविशिष्टगोग्यवोधस्यागनुभपेनोनपामाभपार । मत पून - ·२४२ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूषणसारे 'एकम्' इत्यस्य चायमभिप्रायः-शक्तिज्ञाने च विषयतयाऽवच्छेदिका जातिरेकैव । तथाच घटत्वविशिष्टयोधे घटत्वांशेऽन्याप्रकारकघटत्वशक्तिज्ञानत्वेन प्रभा नन्वेवम् 'एक नामार्थः' इति पक्षो विरुद्ध्येतात आह-पकमित्यस्य घेति-कारणदले एकस्या जाते. रेव निवेशो नतु व्यक्तेः । तथाहि-'घटत्वविशिष्टघटविषयकबोधं प्रति घटत्यविषयक्शत्ति ज्ञानं कारणम्' इति घटत्वशचिज्ञानत्वेन कारणता, लाघवात् । नतु घटत्वविशिष्टशक्ज्ञिानत्वेन कारणता। तथा सति शक्तिज्ञान निष्ठकारणताया अवच्छेदकत्वे वैशिष्टये घटे च कल्पितं स्यात् , तादृशझाने उभयोः प्रकारीभूतत्वात् । घटत्व शक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वे तु घटत्यस्यैव ज्ञाने प्रकारतया तत्रैव कारणताऽवच्छेदपत्वं कल्प्यते इति 'एवम्' इतिपक्षस्य एकं घटत्यादिकमन्तर्भाव्य कार्यकारणभाव इत्येवाभिप्रायस्तदाह-शक्तिशाने चेति। विषय- तयेति-विषयतानिरूपकत्वसम्बन्धेन, प्रकारितासम्बन्धेन वा शत्तिज्ञाने प्रकारीभूता घटत्वादिजातिरेव शक्तिज्ञाननिष्ठकारणतावच्छेदिका, नतु पैशिष्टयं घटश्चेति भावः। एवञ्च 'एकम्' इत्यस्य केवला जातिरेव नांमार्थस्तदोक्तकार्यकारणभावः । यदा तु 'एक्म्' इत्यस्य केवलव्यक्तिरेवार्थरतदा घटत्वविशिष्टघटबोधं प्रति केवलपटशक्तिज्ञानं कारणम् । अत्रापि एक व्यक्तिरूपं कारणतावच्छेदकमिति न विरोधः। यत्तु-इतिमतं तु न युक्तम् , जात्यानयत्वेनानुगमे द्रव्यत्वजात्याश्रयत्वेनाप्यनुगतत्वापत्तो घटादि पदादपि द्रव्यत्वेन योधापत्तेः । तत्तत्पदज्ञानत्वेन हेतुता तु न, पर्यायान्तरादपि तादृशयोधरयावश्यकत्वात्तत्पद ज्ञानामाने बोधानापत्तरिति तन्न, यत्किश्चिजात्यानयत्वेनानुगमे उक्तदोपसत्त्वेऽपि गोत्यादिनानुगमे दोपामा यात्, सत्तत्पदज्ञानत्वेन हेतुत्वे दोपाभावाच । नच पर्यायान्तराद् बोधानापत्तिः, कार्यक्येऽनेककारणस्थले तत्तकारणाव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यदले निवेशेनादोपादिति पञ्चोलिनः । नच व्यक्तीनामानन्त्यादवच्छेद कैक्यानुपपत्ति', जात्यानुगतीकृतत्वेनैक्याक्षतेः। तथा चेति-घटत्यविशिष्टघटस्य वाच्यत्वे चेत्यर्थः। उक्त कार्यकारणभावं दर्शयति-घटत्यविशिऐति-'घटत्वविशिष्टयोघे' इत्येय पाठः प्रामाणिकः, 'घटत्यप्रकारक. विशियोधे' इति पाठे 'प्रकार पदस्य वेयर्यात, विशिष्टपदेनेव तल्लाभात् । 'घटत्यप्रकारकचटत्यविशिष्टयोधे' इति पाठे प्रकारकान्तं व्यर्थम् । घटस्यांशेऽज्याप्रकारकेति-'घटो घटपदशक्यः' इत्यापारक्मेय घटत्वांशेऽन्या. प्रकारकपटत्वशक्तिमानम् । अयमाशयः-'घटत्वविशिष्टो घटो घटपदशक्यः' इत्याकारयन्तु घटत्वांशेऽन्या. दर्पणव्याख्या नम्येवम् एकम्' इति पक्षस्य निरागम्यनतापतिरत भाह-एपमित्यरय चेति । 'योधकरयंशातित मते योधकायभानविषययोधांश प्रकारितयावादकावं शक्तिरित्यर्थलामासदाप्रयासरेक्यारपदनिष्ठपोधकावस्येव विनिगम. मारिरहादानापोप्यायस्यापि शक्तिस्यमिति मतेऽपि 'भरमात् पदादेतदर्थयोधो भवमु' इति पतिज्ञाननिशानीहानायो प्रकारितयायामंदिकाया जातैरक्या सरपक्षोपपत्तिरियर्थः । तया ताराप्रकारितापपदफारूपायाः शरयमातिमात्र निटराया 'भाकृतिरेय पदार्यः' इति पक्षाः समर्पितो भवति । भवनापाः स्यरूपमम्बम्धरूपाया पायापमहापा • चायमाप उपहिसानुपाहितभेदात् ममर्थनीयः । पवमेव 'एक व्यनिः' इति पोऽपि समर्थनीयः, तारराज्ञाननिष्टशादयोधकारणताप पोधामे नियनमा पोष रोकाया । एनस्पी पायाघारदकमायाप मामझम्मोपपसिगौरवादिनापानुमान शानयमपितस्यतावाद Rara lanमहामाया नया सादिना गवादिपतिवापानाप्रपोगायापति पोयम् । मनु 'पो घटपरयोया' पानिजामान स्थापना पायापारकविशिरपुरेरित मानिन विशिरपुरे. रपति, पारनायकासातवादा भार- यानि । पटायपिशिष्टयां इति RAT.

·तारवेन प्रकारिताविशेप्यिते भनुगमय्य तत्र विषयितयाऽवच्छेदक्त्वं शक्तिरित्युपगमाद् द्वयोरपि नामार्थरपसिद्धिरिति न तयो. २४३ नामार्थनिर्णयः हेतुतेति कार्यकारणभाव इत्यादि प्रपश्चितं भूषणे । तदेतदभिनेत्याह-विकमिति-जाति-व्यक्ती इत्यर्थः । पूर्वपक्षाद् विरोधपरिहारः पूर्ववत् । , प्रभा प्रकारकं शक्तिज्ञानन्तु न युक्तम् , घटत्वपदस्य घटत्वत्वावच्छिन्ने शकत्वात् । घटत्वांशेऽन्याप्रकारक्त्वञ्च घटत्वे यत्किश्चिनिष्ठप्रकारतानिरुपितविशेष्यतानाश्रयत्वरूपम् । घटत्वांशेऽन्याप्रकारकत्वञ्च कार्यदले, कारणदले च निवेशनीयम् । तेन 'घटत्वं घटपदशक्यम्' 'जातिघंटपदशक्या' इत्याकारकघटत्वशक्तिज्ञानान घटत्वविशिष्ठ- घटविपयको बोधः। उक्तशक्तिज्ञाने घटत्वे घटत्वत्वं प्रकारः, जातौ जातित्व प्रकार इत्यन्याप्रकारफघटत्व. शक्तिज्ञानाभावान्न घटत्वविशिष्टघटविषयको बोधः । एवं घटो घटपदशक्य इत्याकारकशक्तिज्ञानान्न जातिमान घटा, घटत्वत्वेन घटत्वविशिष्टो घट इति च बोधः, कार्यदले घटत्वे घटत्वत्वस्य जातित्वस्य च प्रकारीभूत- स्वात् । तदभिप्रेत्येति 1-अत एव 'प्रातिपदिकार्थ' इति सूने 'प्रवृत्तिनिमित्तम्, तदाश्रयश्च प्रातिपदिकार्थः। इति शेखरकाराः । जातिव्यक्ती इति-जातिय॑क्तिश्च पृथक्पदार्थ इति भावः । पूर्वपक्षादिति-'एक नामार्थः' इति पक्षादित्यर्थः। द्विकादिविपयकसर्वशक्तिज्ञानस्य जातिशक्तिज्ञानत्वेनैव कारणता लाघवादिति शाब्दबोधीयफारणतावच्छेदकं जातिरूपमेकमेवेति सर्वपक्षे विरोधपरिहार इत्याह-पूर्वयदिति । यद्वा 'जातिः पदार्थः इति पक्षे विपयितया, व्यक्तिरिति पक्षेऽपि विपयितया, जातिविशिष्टव्यक्तिरिति मते प्रकारितया, विशेप्यितया या, त्रिकं पदार्थ इति पक्षे 'विपयितयाऽवच्छेदफत्व शक्ति.' इत्यभ्युपगमेन विरोधपरिहारः, अवच्छेदकतात्वेनावच्छेदकत्वस्यैक्यात् । वस्तुतस्तु 'स्वमोर्नपुंसकात्' 'हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यादिप्रामाण्येन 'वेधाः 'याग्' 'मधु' इत्यादौ प्रकृतिमात्रेण पुंस्त्यादेर्वोधन च लिङ्गमपि प्रातिपदिकार्थ इत्याशयेनाह-त्रिकमिति । ननु- 'स्तनकेशवती स्त्री स्याल्लोमशः पुरुषः स्मृतः । उभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसकम् ।।' दर्पणव्याख्या प्रकारकयोध इत्यर्थः । * कार्यकारणभाव इति 8 तथाच 'जातिमान् घट.' इति योधस्य घटत्वांश जातिरवप्रकारक. खेनोक्तशक्तिशानकायंतावरछेदकानाकान्तस्वेनोक्तापत्तरसम्भवाद् घटत्वांशे जातित्वप्रकारकघटत्वविशिष्टवुद्धि प्रति तु तदर्श जातिवप्रकारकशक्तिज्ञानस्य हेतुस्वान्तर कल्पनीयमिति भावः । ननु तदेशेऽन्याप्रकारकरवघटितधर्मस्यार्थसमाजप्रस्ततया कथ कार्यतावच्छेदकत्वमत आह-ॐ प्रपत्रितमिति तथाच निरवधिमप्रकारताकतद्विशिष्टवुद्धि प्रति निरवच्छिन(सन)प्रकारतापशक्तिज्ञानस्य, सावच्छिन्नप्रकारताकतद्विशिष्टबुद्धि- प्रति सावछिन्नतरप्रकारकशक्तिशानस्य हेतुत्वकल्पनानोक्सापत्तिरिति तत्रोक्तमित्यर्थः । स तदभिप्रेत्येति उमरीत्या विशिष्टस्य शक्यत्वमुपगम्यत्यर्थः । ॐ जातिव्यक्ती इति * विशेष्यविशेषणभावापन्ने ते इत्यर्थः । पूर्वपक्षादिति * 'एकम्' इति पक्षादिस्यथः । तत्पक्षे हि शाब्दज्ञानकारणतायां बोधांशे प्रकारितयावच्छेदकत्वं शक्तिरिति जातिरेव शक्या । 'विशेष्यितयाऽवरछेदकत्वम्' इति मते केवलव्यनिरव शक्येति सिद्धान्तितम् । अन्न - परस्परविरोधति भावः । एतेषां मनानामारारुढस्येऽपि 'व्यक्ति पदार्थः' इति पक्ष एव क्षोदक्षमः । प्रायकपदान निर्णयस्वायतोऽवधार्य ।

·२४४ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे त्रिकमिति-जाति-व्यक्ति-लिदानीत्यर्थः । सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था नपुंसकत्वम् । आधिक्यं पुंस्त्वम् । अपचयः स्त्रीत्वम् । तत्तच्छन्दनिष्ठं तत्तच्छब्दवाच्यञ्च, प्रभा इत्यादिनोक्कमवयवसंस्थानविशेषरूप लिग न शास्त्रीयप्रक्रियानिर्वाहम्, 'दारान्' 'स्वसा' इत्यादी नत्व-टापोरभावप्रसङ्गात् । उक्तवचने केशपदं योनिपरम्, 'लोमशः' इतिपदं लिङ्गपरम् , के शादिपरवे गवा. दिष्वव्याप्तः। नचाहार्यारोपेण तत्प्रतीत्या नत्वादिकार्योपपत्तिः, आरोपाभावेऽपि तादृशप्रयोगाणामिष्टत्वात्। आहार्यारोपश्च वाघसमकालिकेच्छाजन्यज्ञानरूपः। 'रक्तः स्फटिकः' इत्यत्र यथा 'स्फटिको रक्तत्वाभाववान' इति बाधसत्त्वेऽपि रक्तत्ववान् स्फटिकः' इतीच्छाजन्यज्ञानं जायते । अत एव भाष्यकृता निर्णीतं लिङ्गमाह- सत्त्वरज इति-पदार्थमात्रस्य सत्वरजस्तमस्त्रितयात्मप्रकृतेरेवोत्पत्तिः । तथाच सर्वेपु पदार्थेपु कस्यचिद्गुण. स्याधिक्यम् , कस्यचिन्न्यूनत्वम् , स्थितिश्च । तत्राधिक्यं पुंस्त्वम् , न्यूनत्वं स्त्रीत्वम् स्थितिमात्रं नपुंसक्त्वम् । गुणानामुत्कर्पापकर्पसाम्यावस्थात्रयसाधारणस्थितिमानं नपुंसक्त्वमिति यावत् । साम्यावस्थेति-साम्या- वस्थायां सृष्टेरभावेन व्यवहाराभावात् गुणत्रयस्य स्थितिमात्रमित्यर्थः । अपचय इति-न्यूनत्वमित्यर्थः । इदश्च लिगमर्थनिष्ठं केवलान्वयी- सर्व लिङ्गं सर्वेयर्थेषु वर्तते। अत एव एकस्मिन्नपि 'अयं पदार्थ.' 'इयं व्यक्तिः' 'इदं वस्तु' इति लिङ्गत्रयप्रतीतिः । ननु लिगरयार्थनिष्ठत्वे 'पुंल्लिङ्गः शब्दः' इत्यादिव्यवहारानु. पपत्तिः, तादृशव्यवहारत्यारोपनिमित्तात्वात् , पुरवादिकं लिङ्गं प्रतीयतेऽस्मादिति यौगिक्त्याद्वा। अन्ये तु उपचयापचयादेविरुद्धरय एकत्रार्थे आत्मा, ब्रह्म इत्यादिनिर्विकारिणि चासम्भयात् शब्दनिष्टमेव तदित्याहुः, पुंस्त्वविशिष्टोऽयमर्थ इति त्वारोपात । तस्मात्- सिस्रो जातय एवैताः केपाश्चित समवस्थिताः। अविरुद्धा विरुद्धाभिर्गोमनुप्यादिजातिभिः॥ इति वाक्यपदीयाजातिरेव लिगमित्याहुः । ननु तस्य पेक्लान्वयित्वनाव्यावर्तक्तया लौकिकत्रीत्य. विशिष्टया छाग्याऽपि 'पशुना यजेस' इति श्रुतियोधितयागापत्तिरिति चेन्न, 'कागो या मन्नवर्णनात्' इति मीमा. सकोकेन मन्त्रेषु पुरत्यस्य वर्णनरूपलिङ्गन लौकिकपुरत्यविशिष्टेनेव याग इति निर्णयसम्मयात् । विश्व नियत पुल्लिङ्गादिशब्दाना लौकिपलिङ्गविशिष्टे शास्त्रीये लिहु शक्तिस्वीकारणागतिप्रसद्दाम । अर्थनिष्ठत्वे पाचेतनः घेसनवाचकानां मध्वादिशब्दानां मक्षिकादौ पुन्नपुंसकत्ये, वसन्ते च पुंस्त्वमिति व्यवस्थाया अनुपपत्तिः । ज्य 'वो ज्ञातावात्मनि स्व त्रिप्वात्मीये खियां धने' इत्यादिप्यप्यर्थनिष्ठत्वे नियमोच्छेदापत्तिः । शनिष्ठत्वे प म्हस्वत्वदीर्घत्वोदात्तत्यानुदात्तत्वयत् स्त्रीत्वपुरत्याविरद्धधर्मयत्त्वात् शब्दा भिन्ते। फेपाधिदनेलगत्वध्यय. हाररतु समानानुपूर्वीक्त्वेन तेषां तत्प्रेणानुपरणादुपपद्यते । एवछा समानानुपूर्वीपेषु तटादिपु लिन प्रयम , छागादिपु लिगद्वयम , पदार्थादिप्वेषामिति सर्वत्र मुग्य एय लिङ्गव्यवहारः। तत्तच्छादेति-जात्यादिभेदेन भिना ये शन्दारतेषु शन्देपु स्थित यलिग तत् स्या ( रित) यश-दयान्यम् । दर्पणव्याग्या लिलानीति र सिद्वापर--माता गयो पर्मपितरः । तोपत्र गतवादीकार गार- मिति स माम्यावस्थेति उपचयापक्षयराहियेनावस्थानमित्यर्थः। पय:le, भरप- नगमाया । ससन्मानष्ठमिति जानि-गुण-निपादिभवभिप्रारमिग । ६ सयाप्योति । गाभारपणापा, AREERun , "माम" (पा. ग.) "समी- ·नामार्थनिर्णयः - तमेव विरुद्धधर्ममादाय तटादिशब्दा भिद्यन्ते । केपाश्चिदनेकलिङ्गत्वव्यवहारस्तु समानानुपूर्वीकत्वेन शब्दानामभेदारोपात् । एवञ्च पदार्थपदे पुंस्त्वमेव । व्यक्तिपदे स्त्रीत्वमेव । वस्तुपदे नपुंसकत्वमेव इति सर्वत्रय 'अयं पदार्थ. 'इयं व्यक्तिः' 'इदं वस्तु' इति व्यवहारः, 'तट:' 'तटी' 'तटम्' इति चोपपद्यते । प्रभा तमेव शब्दनिष्ठं पुरत्वादिकमेव । भियन्त इति--तटः' इति शब्द इतरेभ्यो भिद्यते पुंस्त्वादिति तटरूपशब्दे पक्षे पुंस्त्वादिलिगुन हेतुना इतरभेदविधेयकानुमितेरुदेश्यता सम्पद्यते । ननु लिगभेदेन भेदे 'उभयलिङ्गकोऽयं शब्दः' 'निलिङ्गकोऽयम्' इति व्यवस्थानुपपत्तिर्लिङ्गभेदेन भेदादित्याशवायामाह- केपाश्चिदिति । समानेति-हेतो तृतीया । हेतुत्वचारोपनिरूपितम् । समानानुपूर्वोक्त्वेन हेतुना अभेदारोप इत्यर्थः । वस्तुतस्तु शब्दस्यार्थस्य च सत्त्यादिगुणत्रयात्मकतया तत्र पस्यचिद् गुणस्योपचयः कस्यचिदपचय त्येवंरूपस्योपचयापचयस्येक त्रैक कालावच्छेदेन सम्भवात् आत्मादिनिरययवपदार्थेपु उपचयादेरभावेऽपि तद्वा- वगुणत्रयात्मकशब्दगतोपचयादिमादाय दोपाभावाश केपाश्चिदनेलिङ्गत्वव्यवहारस्तु समानानुपूर्वीक्त्वेन राम्दानामभेदारोपादिति मूलोक्तिश्चिन्त्येति गुरुयः । आरोपादिति-यस्तुतस्तु लिङ्गभेदेन भिन्न एय शब्दोऽभे- दस्त्वारोपित एव । अन्ये तु सर्वेपामर्थानां त्रिगुणात्मयतया अवस्थाभेदेन भेदस्य सर्वसम्मतत्येनार्थभेदेन शब्दानां भेदः । तदुच्यते--'अर्थभेदात् शब्दभेद.' इति । एयश्शेति-शब्दनिष्टस्य पारिभापिकस्य गुणत्रयोपच. यादिरूपस्य लिङ्गस्य व्यवहारोपयोगित्वे चेत्यर्थः। तथाच यः शब्द एकावस्थाविशिष्टः सन्नर्थमभिधत्ते स नियत लिङ्गः । यश्वावस्थाद्वयविशिष्टः सन्नर्थमभिधत्ते स उभयलिङ्गस्तदाह-पदार्थपद इति । लिगस्य केवलान्य. यित्वं दर्शयति-सर्वत्रेति । दर्पणव्याख्या नपुसकात्" ( पा० सू० ७ । १ । २३ ) इत्यादिग्रप्रामाण्याचेति भावः । ॐ तमेयेति समानानुपूर्वाकवेऽप्युपन. याचवस्थारूपं परस्परसमानाधिकरणं लिजमादायवेत्यर्थः । ॐ भिद्यन्ते इति पुरस्वादिलिगकेसरन्यात्तिविधेयकानुमि एयुद्धेश्या भवन्तीत्यर्थः। ननु लिङ्गस्योक्तावस्थारूपत्वे तासां परस्परविरदानामेकत्रावस्थानासम्भयेन केचिदेवनेकरितमन्वव्यहारः फिनिबन्धनोऽत आह- पानिदिति तटादिशब्दानामित्यर्थः । वस्तुतस्तेषां विरद्धरवेऽपि शब्दाना ममानानुपूर्वीकरवनिवन्धनाभेदाभ्यासादनेकलिगकरवस्यवहारोपपत्तिरित्यर्थः । "स्तनशवती नारी लोमशः पुरप. इत्यादिस्मृतिर क्षितं लिश तु नानाश्रययितुं शश्यम् , 'दारान्' इत्यादी शस्प्रकृत्यर्थं तदभावेन नवाचनापत्तः । तथाच भाष्यम्-"एकार्यशब्दान्यत्वाद् दृष्टं रिङ्गान्यावमवयवान्यत्वाच" इति । एकस्मिध्ये पुप्यः, तारका, नक्षत्रम् इति लिङ्गनानावदर्शनात् , 'फुटीरः' इत्यादौ रेफ्स्यावयवस्योपजनेऽपि लिङ्गभेददर्शनाचान्यदेव शनिष्ट लिङ्गमिति तदर्थः । अर्थनिष्टस्ये तु पुल्लिङ्गः शब्दः' इति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिश्चेति भावः। * एयवेति पारिभाषिक्शब्दनिष्ठरिङ्गस्य व्यवहारोपयित्वं चीयर्थः । हूँ व्यवहार इति अनिष्टस्य • तस्य तसियामरत्वे तु बीयतिवस्तुपदार्थपदाभ्यां न न्यक्तिविषय, नैव पुरषादिरपि । व्यवस्यादिशब्दैः स्तनकेशादिरूप- लौकिकलिशस्य खट्वादायीवन तबकात् स्त्रीप्रत्ययाइनापत्तश्चेति भावः । र तटस्तटीतिक मर्थे होकिरिङ्गाभावेऽपि स्मृतः।" अर्थनिएम्--- ·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे Anna Munnar तच लिङ्गमर्थपरिच्छेदकत्वेन अन्वेति, इति पश्वादिशब्दोक्तम्- 'पशुः खियां नास्ति' इति, 'पशुना' इत्यादिविधिन छाग्यादीनङ्गत्वेन प्रयोजयतीति विभावनीयम् । नच व्यक्त्यादिशब्दोक्तः लिङ्गस्येव पश्वादिशब्दोक्तस्यापि साधारण्यं शक्यम् , व्यक्तिशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वेन तथा सम्भवेऽपि पशुशब्दस्य नित्यपुंल्लिङ्गत्वे प्रमाणाभावात् । . प्रभा ननु नियतलिङ्गकस्य पदार्थादिशब्दस्य लौकिकलिङ्गानादरेण लौकिक्स्त्रीत्वादिविशिष्टेऽपि यथा प्रवृत्तिस्तथा पशुशब्दस्य शास्त्रीयपुंस्त्ववैशिष्टयमादाय लौकिक् पुंस्त्वानादरेण लौकिय स्त्रीत्वविशिष्टपशावपि प्रवृत्तिः स्यादिति कथं नाभावदर्शनमात्रेण निर्णय इत्याशङ्कामामाह- तच्चेति-शब्दनिष्ठमित्यर्थः। अर्थप- रिच्छेदकत्वेनेति-शब्दार्थयोस्तादात्म्यात् लिङ्गस्य जातिरूपत्वे तु समवायेन, भिन्नत्वे स्वरूपसम्बन्धेनार्थ- परिच्छेदकत्वेनेत्यर्थः । शब्दार्थयोर्भ दे तु स्वाश्रयवाच्यत्यसम्बन्धेन परिच्छेदक्त्वं बोध्यम । पश्यादिशब्दोक्त. मिति–पश्वादिशब्दोक्तं लिङ्गमर्थपरिच्छेदकत्वेनान्वेतीति पूर्वेणान्वयः । स्त्रियां नास्तीति-'पशुना यजेत' इति वाक्यान्तर्गतः पशुशब्दः नाभावेन पुंग्त्वबोधनात् त्रियां नारित - इति हेतोः 'पशुना यजेत' इति विधिर्न छाग्यादीनगन्वन =यनाङ्गत्वेन प्रयोजयनि = बोधयतीत्यर्थः। ननु पुल्लिङ्गः पशुशब्दो यदि लौकिय पुंस्त्वविशिष्ट व्यक्तेरेव वाचक इति नियमः स्यात्तदा छाग्यादेर्यज्ञाङ्गत्यं न स्यान् स नियम एव तु नास्तीत्याशङ्क्ते-नचेति- व्यक्त्यादिशब्दोक्तशास्त्रीलिङ्गस्य यथा साधारण्येन स्ववाच्यत्वसम्बन्धेन पुस्त्रीनपुसकन्यक्तिसम्बद्धत्वेन मोध्य तया अव्यावर्तक्त्वं तथा पशुशब्दोक्तशात्रीयलिङ्गस्यापि स्वाश्रयवान्यत्वसम्बन्धेन पुंस्त्रीसम्बद्धतया अर्थपरि च्छेदकत्वेनान्वयेऽप्युक्तदोपतावस्थ्यमित्याशकां निराकरोति- व्यक्तिशन्दस्येति-व्यक्तिशब्दस्य तिमन्तत्वेन नित्यत्रोलिङ्गत्यात् साधारण्येऽपि पशुशब्दस्य नित्यधुल्लिङ्गत्वे प्रमाणाभावान साधारण्यम् । न्नादेशस्य पुंलिङ्गत्वे प्रामाण्येऽपि नित्यपुहिङ्गत्वे न प्रामाण्यमिति भावः। दर्पणन्याख्या परस्परासमानाधिकरणपारिभाषिकलिववेन विभिन्नानां सटादिशम्दानां सराकार्यभाग्यमुपपद्यते इयः । गनु शादनिधोमालिनस्यैव स्त्रीपुसादिश्ययहापयिकाये तस्य खीयापापरासग्देऽपि सागत् 'पराना पजेत' इत्यय . स्यात् , सदग्यात्तरिमस्य ग्यश्रयाविशारदोत्तरियन पीपुंगादिसाधारण्येमायापरिगोरस भाद- तशेति शम्दमिष्टमेपेय । अति ॐ भर्थमपि परिरिहनतीय । तदेवाह- पश्यादि मलिमिनि दोषः। यदि प्रीगुगाहरवेन विवक्षितो:मविष्णमदा अचविनिमय मायोश्यम् । तदन्तपशुशम्दप्रयोगागु पुग्परेच यागामिनि निर्गीयते इत्यर्थः । नारिलायंशुशदात् 'भाडो माऽनियाम्" (पा. सू० ०।३।२०) इति विदितनामाशपतीकामे: गम्भन मदतपयमादप्रयोगान सदस्य पुवायगरोहिति भार । मनु 'पपारिवानामनिनिशानादान घरमा सपा प्रती बागाभागातुनोगे तुरपार पाइप मिरापर-नगिह पytml मानिसमा । राणायं गाय यायायमापन, मातिय निपपीलिमेनि, "feat In" (पा... ।।। ४) पनुमानादिति भाग ।

·नामार्थनिर्णयः 'पश्या न तायुं गुहा चतन्तम्' (प्र.० ० म० १ अनु० १२ मू०६५)। प्रमा . पश्च वेदादपि नित्यपुंल्लिङ्गत्वाभाय एयोपलभ्यत इत्याह-पक्ष्या ग सायुमिसि-पच्या न माणु हा चतन्सं नमो युजान नमो यहन्त सोपा धीराः पदेग्नुग्मन्नुप या मीचि गगना.' Tr कारणादग्नेरप्सु, अश्वत्थे च प्रवेशः तेत्तिरीये श्रूयते-'म निलायत मोऽपः प्रायिभन्' 'अनिदेवेभ्यो नेलायत अश्वो रूपं कृत्वा सोऽश्वत्थे मंवत्सरमतिष्ठा' तबृत्तमाश्रित्य यगर प्रगृता । अस्या अपं:- हे अग्ने ! धीराः- मेधाविनो देयाः, सयोपासमानं युषन्ते इति मयोपाः, युपतेग्मुनि 'मुर्मा सुधर' इति जसः सुः, समानप्रीतयः सन्तस्त्वां पदै.मार्गे पादरनशित, अनुग्मन%D ('मन्त्र पम्' न ले क् ) अन्वग्मन् , हे अमे ! ययत्रा. =यजनशीलाः, (यजेरोगादिक धनि ययत्रा इनि ) पिन गर्ये देयाः, गुहा चतन्तम् - अयूरूपगुहायां गच्छन्तम , 'गुहा' इत्यत्र ('मुपां मु' इतिहेर्नुस्) पतनिर्गनिर्मा, नमः = हविर्लक्षणमन्नम् , युजानम् = आत्मनासंयुजानम्,नम. - देवेभ्यः प्रतं हयि', यहन्तं चास्याम, उपमीदनः समीप प्राप्नुवन् , 'छन्दस्यमायोगेऽपि' इत्यडभावः । यथा धीरा =मेधाविन , हनेन पगुना मम यांमान तायुम् =स्तेनम्, न% इव उपसीदन्ति । नशमन यार्थे । अय भाव.- यथा बुद्धिमन्त. पुरुषा परकीयपश्यादिधनमपहस्य दुप्पयो गिग्गिहरे गां चोर मार्गे स्थितैस्तदीयपदचिहरनुगत्य प्राप्नुवन्ति, तथा देवा अपि मेयो यजमानेन राइगिरादाग अवरूपगुहायाम्, अश्यरूप वृत्या पिपले च स्थितमग्निं प्राप्नुवम, अश्यरूपम्यान स्थित पार योधिपक्षम्य 'अश्वत्थ' इति नाम प्रसिद्धम्, अनयैव ऋचा जलस्य यिशुन्मय' शतिमत्त्व मूचितम । पान्मूलमा. नित्यैवाऽऽधुनिकवैज्ञानिकै लाद् विशुच्छक्तिं प्रादुर्भाव्य प्रकाशादिक सर्य कार्य विधीयते । एनाम सचमाभि- त्येवाश्वत्थरूपस्याग्ने प्रवेशात्समुद्रे 'वाइवानल' इति प्रसिद्धिरित्यपि अनुमातु शस्यने । प्रमेय म विमान तत्र तत्र वेदे निहितम । यध सम्प्रति 'परमाणुयम' (ऐटम) इति येहानिरजापित , मोडरि- अणवः सर्वशक्तिसाद् भेटससर्गवृत्तयः । छायाऽऽनपतम भन्दमान परिणामिन ॥ वास्यप काकारि०१७) इति कारिक्या हरिणा परमाणो सर्वशक्तिमत्त्य यदता विफोटरपदार्थजनसव मूगिन्य । एवमेव शब्दस्य नित्यत्वं सर्वदेशव्यापित्व यद् वैयाकरणग्यापित तत् विचिद् यन्त्र दूरदूर देशाग मम्मा. पणांदिकं पुर्वद्भिवैज्ञानिकैरङ्गीकृतमेव । एवमेव जलाकाशमहीधरपु गमनगोला रया- वसिष्टमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्यदाकाशमहीधरेषु । मरुत्ससस्येव यलाहकस्य गतिर्विज्ञाने न हि तव्यस्य ।। ग्घु: म. ५ इलोक। इतिपद्येन कालीदासेन प्रदर्शिताः साम्प्रतं येन केनापि रुपेण प्रकाश नीता न्यन्ते । भाधुनिक्वैज्ञानिकैयद् यदाविष्क्यिते तत्सर्व वेदादिरूपे मरतसाहित्ये येन केनापि पर पितर्मय । मूलमाश्नित्य रूपान्तरेण परिणतमुपलभ्य स्वकीयकौशलेन लोका भाधर्ये निमगन्ते । मारिद्वार येस्नु एते चाहाप्रपञ्चकरा लोकविनाशकाः पररपररागद्वेपादिना वैरभावम्योजा इति मत्या उपेन्पन्ने, इलाधुनिशाना तेषु शानशून्यत्वाभिधानमुन्मत्तप्रलपितमेवेत्यलं पल्लवितेनेनि पञ्चोलिनः । दर्पगन्याम्या ननु 'पशुना पजेत' इति वैदिकप्रयोग एव तम्य नित्यपुस्ने मान स्यादा भार- पति : सपना ·२४६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभ्यणसारे तच लिङ्गमर्थपरिच्छेदकत्वेन अन्वेति, इति पश्यादिशब्दोक्तम्-'पशुः स्त्रियां नास्ति' इति, 'पशुना' इत्यादिविधिन छाग्यादीनङ्गत्वेन प्रयोजयतीति विभावनीयम् । नच व्यक्त्यादिशब्दोक्त; लिङ्गस्येव पश्वादिशब्दोक्तस्यापि साधारण्यं शक्यम् , व्यक्ति शब्दस्य नित्यत्रीलिङ्गत्वेन तथा सम्भवेऽपि पशुशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वे प्रमाणाभावात् । प्रमा ननु नियतलिङ्गम्य पदार्थादिश-दस्य लौकिकलिङ्गानादरेण लौक्षिस्त्रीत्वादिविशिष्टेऽपि यथा प्रवृत्तिस्तथा पशुशब्दस्य शास्त्रीयपुरत्ववैशिष्टयमादाय लोक्किपुंस्स्वानादरेण लौकिकस्त्रीत्वविशिष्टपशावपि प्रवृत्तिः स्यादिति कथं नाभावदर्शनमात्रेण निर्णय इत्याशङ्कामामाह-तचेति-शब्दनिष्टमित्यर्थः । अर्थए रिच्छेदकत्वेनेति-शब्दार्थयोरतादात्म्यात् लिङ्गस्य जातिरूपत्वे तु समवायेन, भिन्नत्वे स्वरूपसम्बन्धेनार्थ परिच्छेदक्त्वेनेत्यर्थः । शब्दार्थयो)दे तु स्वाश्रयवान्यत्वसम्बन्धेन परिन्छेक्त्वं बोध्यम् । पश्यादिशब्दोन मिति–पश्चादिशब्दोक्त लिङ्गमर्थपरिच्छेदफ्त्वेनान्वेतीति पूर्वेणान्यय. । स्त्रियां नास्तीति-'पशुना यजेत इति वास्यान्तर्गतः पशुशब्दः नाभावेन पुंस्त्वयोधनात् स्त्रियां नारित इति हेतो. 'पशुना यजेत' इति विधिः छाग्यादीनङ्गत्वेन = यज्ञाङ्गत्वेन प्रयोजयति = बोधयतीत्यर्थः। ननु पुल्लिङ्ग पशुशब्दो यदि लौकिक पुस्त्वविशिष्ट व्यक्तरेव बाचा इति नियमः स्यात्तदा छाग्यादेर्याङ्गत्व न स्यात् स नियम एव तु नास्तीत्याशङ्कते-नचेनि- व्यक्तयादिशब्दोक्तशास्त्रीलिङ्गस्य यथा साधारण्येन स्ववाच्यत्वसम्बन्धेन पुस्त्रीनपुसकव्यक्तिसम्बद्धत्वेन बोध्य तया अव्यावर्तकत्व तथा पशुशब्दोक्तशास्त्रीयलिङ्गस्यापि स्माश्रयवान्यत्वसम्बन्धेन पुंस्त्रीसम्बद्धतया अर्थपरि च्छेदकत्वेनान्ययेऽप्युक्तदोषतावस्थ्यमित्याशङ्को निराकरोति- व्यक्तिशब्दस्येति-व्यक्तिशब्दस्य किन्नन्तत्वेन नित्यत्रीलिङ्गत्वात् साधारण्येऽपि पशुशब्दस्य नित्यपुंल्लिङ्गत्वे प्रमाणाभावान्न साधारण्यम् । नादेशस्य पुंल्लिद्गत्वे प्रामाण्येऽपि नित्यपुंलिङ्गत्वे न प्रामाण्यमिति भाव. । दर्पणव्याख्या पारासमानाधिकरणपारिभाषिकलिङ्गवरवेन विभिन्नाना तटादिशब्दाना तत्त कार्यभाक्त्वमुपपद्यते इत्यर्थः । ननु शम्बनिछोक्तलिङ्गस्यैव स्त्रीषुसादिव्यवहारोपयिकावे तस्य स्त्रीवाचकपशुशब्देऽपि सत्वात् 'पशुना यजेत' इत्यत्र पशुस्त्रीकरणकयागादप्यदृष्टसिद्धि स्यात् , तद्व्यात्तलिङ्गस्य व्यक्त्यादिशब्दोसरिङ्गवत् स्त्रीपुसादिसाधारण्येना परिच्छेदक स्वादत माह- तति ॐ शब्दनिष्टमेवेत्यर्थ । अर्थेति ॐ अर्थमपि परिस्छिनतीत्यर्थः। तदेवाह-ॐ पश्वादि शब्दोक्तमिति लिङ्गमिति शेषः । यदि स्वीपशुर्यागादत्वेन विवक्षितोऽमविष्यत्तदा अस्त्रीविहितनाभाव विमास्यन्ते न प्रायोश्यत् । तदन्तपशब्दप्रयोगातु पुरपशुरेव यागामिति नियते इत्यर्थ । स्त्रीलिङ्गायकपशुशब्दात् 'भाहो नाऽस्त्रियाम्" (पा० स० ०।३ । १२०) इति विहितगाभावस्य तृतीयकवचने सम्भवेन तदन्तपशुशब्दप्रयोगात तदर्थस्य पुस्त्वावगतेरिति भाव । ननु 'व्यक्त्यादिशब्दानामर्थनिष्टलिङ्गानादरेण प्रति वपशुशब्दस्य तथा प्रवृत्ती बायकाभावादुमदोपणे दुरपलव इत्याशय निरासप्टे- नचेति ६ ग्यश्यादीन्यादिना यस्वादिपदसहरु । साधारण्य स्वाध्यवाच्यावसम्यन्धन, नीतित्य नित्यस्त्रीशिवेनेति, "लियो तिन" (पा गु' ३।३।०५) इत्यनुशासमादिति भाव | ·नामार्थनिर्णप. . 'पमान तायुं गुहा मतगम्' (का. थे. म. १ अनु० १२ गू०६५)। प्रग रिका चेदावपि नित्यनिहरयामाय पयो - म गाम-'m rd गुदा पानां नमो युजान नगो याहन मोरा पीर परेग्नुम्मन्नुर र मीना TE. कारणादग्रणु, अश्यये प्रवेश गिरीये पगो-'गजिनामा मोर airr Hit निलायरा अश्यो रूपं गत्वा मोऽश्यन्य मंयामामनिटा' समापिले या गा I am - ६ भने ! धीराः मेगायिनी देयाः, मोरा समान गुगन्ने इति गोग, मुगमन ग माम' इति जमः गु, गमानप्रीतयः मन्तग्यो पद = मार्गे पादामी भनुग्मन%D (गन्ने पम् रेउ । भन्यग्मन , , अग्ने ! ययग्रा. = यजनशीला, (गगारिक पनि गगaitin) गरेमा गुहा पतन्तम = अमरूपगुझायो गाउनम, 'गुहा' इत्यत्र ('मुष मुगिर ) पर - हयिर्लश्रणमाम् . गुजानम् = भारमनामंगुजानम्,नम देय हाय , पान्ना, समीपं प्राप्नुयन, 'छन्दस्यमाइयोगेऽपि' इत्यदभार । सथा धीग मेपारिन, न पाना मग सायुम =म्तेनम्, न% इय उपसीदन्ति । नशामा । अय भाग.- यथा मुस्मिन्न पुर। परकीयपस्यानिधन farrarti मार्ग स्थितन्तदीयपदपिरनुगत्य प्रानुन्नि, ममा गा भरि गो गनमानेन Trner भयरूपगुदायाम, अश्यरूप गृया पिरले र तिमति प्राप्नुयम, भासमा 'अश्यत्य' इति नाम प्रसिक्षम, अनयेय ऋषा जलस्र यिमर गिमा गमिय। पूनम.. प्रित्ययाऽऽधुनिकषेशानिर्जलाद् यिगुन्धन प्रादुर्भार Fifक मां कार्यविधीमोनम कपमा त्यैवाश्यत्यरूपस्याने प्रवेशात्ममुळे 'याडयानल' पनि प्रतिनिग्गिार अनुमा भाग लिन सत्र सत्र चंदे निहितम । यस सम्प्रति 'परमाणुयम' (टम) नि. ifi- अजय मर्या िगर भेदर्मममम । छायाऽऽपतम सामान परिमित (पा.) इति फारिक्या हरिणा परमागो मर्याधिमाय यदना पाटामा तनरन र । ण्यमेष शदस्य नित्यत्यं सर्प देशव्यापित्य यद ये रोगोपिन गाnिie मन्त्र पादिक कुर्यदिशानिरगीकृतमेय । एपमेय जलागामही गमनागमा- यमिघुमन्नोमयज्ञापमायादमागमहीधरे। मरससम्येष पलादकरय गनिर्वितने न हि नमः॥ ५॥ इतिपन कालीदासेनदनिताः माग्नं न नातिनानना । माधुनिष्पानियद् यदाविजियने सत्मयं वदामि मगनमाहिले न मानव मूलमाभित्य रूपान्तरेप परिपतमुपटा समीप रेन से भाग निकले। मकालीन एते पालप्रपारा लोमिनारामा परम्पररागपादिना परमाननगले.नाना तेगु ज्ञानशून्यत्वाभिधानमुन्मनास्तिमेग्नं पहिलेनेति पशानिनः । -- मनु पगुमा दलेर दमयनरत - पति - avita ·२४८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे "पश्वे नृभ्यो यथा गवै" (० ० अ० १ ० ३ ० २६) इत्यादिवेदे दर्शनाच, मीमांसायां चतुर्थे "पशुना यजेत' इत्यत्रैकत्य-पुंस्त्वयोर्विवक्षितत्यान्नानेकपशुभिः, पशु स्त्रिया या याग इति प्रतिपादितत्वाच । वस्तुतस्तु विशेषविध्यभावे उप्रत्ययान्तानां पुंस्त्वस्य व्याकरणेन निर्णातत्याद् वेदभाष्येऽपि 'जसादिपु छन्दसि वा वचनम्' इति नाभावाभाव इत्युक्तः पशुशब्दस्य नित्यपुंस्त्वनिर्णयात् । प्रकृते प्रभा 'पश्वा' आडीदं रूपम् । पुल्लिङ्गत्वे नाभायो दुर्वारः स्यादिति भावः । पश्ये इति 'यथा नो अदितिः करत्पश्वे नृभ्यो यथा गवे यथा तोकाय रुद्रियम्' भस्यार्थः-अदितिः= भूमिः, यथा नः = अस्माकं रुद्रियम् - रुद्रसम्बन्धिभेषजम् , यथा = येन प्रकारेण सिद्ध्यति, करत्-तथा करोतु । किश्च यथा पश्ये = अस्मदीयाश्व- महिपादिपशवे, नृभ्यः= अस्मदीयपुरुपेभ्यो गवे = विशेपेण गोजातये हितं रुद्रियं सिध्यति तथा करोतु । विश्व तोकाय - अस्मदीयापत्याय रुद्रियं यथा सिध्यति तथा करोतु इति, भेपजस्य रुद्रसम्बन्धित्वं तैत्तिरीये (४। ५। २० । १) (१ । ८१६ । १ । उक्तम् । पशुशब्दस्य नित्यपुल्लिंगत्ये स्त्रीवाचक्त्वाभावेन 'डिति हस्वश्च' इति नदीत्वाप्राप्तौ पित्वे 'घर्डिति' इति गुणापत्तिर्दुरेति भावः । पशुशब्दस्य स्त्रीलिङ्गवस्यापि स्वीकारे तु नदीत्वेन घित्वाभावाद् गुणाभाव इति भावः। नच स्त्रीलिङ्गत्यास्वीकारेऽपि जसादिपु 'छन्दसि वा वचनं प्राइ णौ चड्युपधायाः' इति वार्तिकबलानाभावगुणादीनां वैकल्पिकत्वेन 'पश्वा' 'पश्वे' इत्यादीनां सिद्धिरिति वाच्यम, वाति केन 'आडो ना' 'घेर्डिति' इत्यनयो धक्ल्पनापेक्षया स्त्रीलिङ्गत्वस्वीकारस्यैवौचित्यात् । नच नदीत्वे आडागमापत्तिः 'सागर तर्तुकामस्य' इत्यादिलक्ष्योपपत्तये आगमानित्यत्वस्यावश्यकत्वेनैव सिद्धे। तथाच पशुशब्दस्यानियतलिङ्गतया शास्त्रीयस्त्वलिङ्गविशिष्टलौकिकपुंस्त्वलिङ्गविशिष्टस्यैव ग्रहणेन न पशुस्त्रिया याग इति भावः । तत्र मीमासकसम्मतिमप्याह-मीमांसायामिति-मी० द० अ० ४ पा० १ सू० १७ 'तथाच लिङ्गम्' संख्यावत् लिङ्गमपि विक्षितमिति हि तदर्थः । वेदभाष्येऽपीति-चिन्त्यमिदम्, वेदभाप्ये 'पश्वे' इत्यत्र 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वचनमानित्य गुणाभावस्योपपादितत्वात् । ननु 'पशुशब्दस्य नित्यपुलिँङ्गत्वे प्रमाणाभायात्' इत्यसङ्गतम्, 'उकारान्तः' (५१) पुंसि उकारान्त इत्यर्थ केन शिक्षासूत्रेण नित्यपुंस्त्वस्य व्याकरणेनैव निर्णीतत्वादिति प्रकारान्तरेण पुंस्त्वविशिष्टस्यैव पशोर्ग्रहणमिति साधयति- प्रकृत इति । 'अग्निपोमीयं पशुमालभते' इत्यनेन ज्योति.टोमं प्रकृत्य पश्वालम्भन विधीयते। तत्र पशुपदी. पादानात् 'पशुचोदनायामनियमोऽविशेपात्' (मी० अ०६ पा०८ सू० ३०) इति सूत्रेण यस्य कस्यचित् पशोहणमाशङ्काय 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' (मी० अ० ६ पा० ८ सू० ३१) इत्यनेन छागस्यैव ग्रहणं नान्य- पशोरिति निर्णीतम् । तत एव 'छागस्य' इति पुंस्त्वश्रवणात् पुंस्त्वविशिष्टस्यैव ग्रहणमिति निर्णयः । छागप्रकाशन- तस्य दर्पणव्याख्या ब्दस्य नोरिजरवस्यापि दर्शनेन न व्यायादिशब्दसाम्यमिति भावः । स्वोऽर्थ मीमांसकसम्मतिमाह- * मीमांसायामिति । वक्ष्यमाणास्वरमादार- वस्तुतस्त्विति । ननु उप्रत्ययान्तानां नित्यपुंस्त्वे पश्वेत्यादिनीलिङ्गप्रयोगानुपपति- रस बाह- वेदभाप्येऽपीति * तथाच ध्यायादिशन्दोलरिहस्येव पशुशन्दोपलिङ्गस्यापि सोसमाधारण्यास सारग. परिदकस्यमिति भाव ।

·इत्यत्रापिनाऽलौकिकलिङ्गमपि समुचितवान् हरिः। तत्र सति सम्भवे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन लौकिकपुंस्वविविध २४९ नामार्थनिर्णयः "छागो वा मन्त्रवर्णात्" इति न्यायेनैव निर्णयः । मन्त्रवर्णे हि 'छागस्य वपाया मेदसः' इति श्रूयते । तत्र छागस्येति छाग्यामसम्भावितम् , इति भवति ततः पुंस्त्वनिर्णय इति विस्तरेण प्रपश्चितं भूपणे। प्रभा समर्थो वाक्यविशेपो मन्त्रवर्णः। स च 'छागस्य वपायाः' इत्येव । न्यायेनैवेति-न्यायोऽत्र युक्तिमूलक- दृष्टान्तः । पशुविशेपनिर्णय इव पुंस्त्वस्यापि तेनैव निर्णय इत्यभिप्रायः । लिङ्गस्य प्रातिपदिकवाच्यत्वे मानन्तु 'स्वमोनपुंसकात्' 'हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यादिशास्त्रमेय । नच ब्रह्मात्मादिशब्दार्थस्यात्मनो नित्यतया तत्र सत्वादिगुणानामुपचयापचयोरभावालिङ्गबोधानापत्तिरिति वाच्यम् , सर्वस्यैव प्रपश्चस्य प्राण्यभ्यस्तत्वेन लिङ्गस्याप्यध्यासेनोपपत्तेः । अध्यासश्च शुक्ती रजतप्रतीतिरिय ब्रह्मणि प्रपञ्चप्रतीतिरूप एव । यद्वा-गुणानामु- स्कर्पविवक्षीयविपयतारूपस्य पुंस्त्वस्यापकर्पविवक्षीयविषयवारूपस्य स्त्रीत्वस्योत्कर्षापर्पयोर्विपक्षीयपयत्या- भावरूपसाम्यस्य नपुंसकत्वस्य च एकत्रैकदा सत्त्वेऽपि न काप्यनुपपत्तिः । दर्पणव्याख्या ननु कथं सहि पुपौरेय यागास्वनिर्णयोऽत माह के छागो वेति । न्यायेनेव 2 एवंग्येषकारेण . स्यापरिच्छेदकस्य व्युदामः । यथा “सारस्वतौ मेपो" इत्यग्न तद्वितप्रकृतिशन्दः स्त्रीलिङ्गः पुलिंगो घेति सन्देहे "सन्दिग्धे पास्यशेषात्" (मी० सू० १ ।।९।२९) इति न्यायेन, “तदामदेव्यमिथुनम्" इत्यपंवादाद् द्वयोरेवैकोपेण ग्रहणं सम्म न्प्रयर्णादन पुग्पशोर्यागास्वनिर्णय इति भाग। ॐ तन्नेवि ॐ मन्नपणे इत्यर्य. 1 8 असम्भावितमिति सागश. ब्दस्य व्यक्तयादिवमित्यलिङ्गरवाभावादिति भावः। 8 अपश्चितमिति 8 लौकिकलिमेव मामायः । तमावपदविशेष- संस्थानरूपम् । 'दारान्' इत्यादौ पुंस्त्वारोपेणैव तत्प्रयुक्तकार्यम् , "राबाहाहाः पुसि" (पा. सू०२।१।२९) स्यादि लिङ्गानुशासनस्ययोक्तार्थे मानत्वात् । अत एव न पशुनिया यागमिति । अथवा पीत्वादि तिरेर । "तिसो जातय एवैताः केपाजित् समयस्थिताः। अविरुद्धा विरुद्धाभिर्गोमहिप्यादिजातिभिः । इत्यादि रात्रोक्तमिति । 'स्तनकेशवती नारी लोमशः पुरपः स्मृतः । पुतयोरन्तरं यच्च तदमावे नपुंसकम् ।। • इति स्मृत्युक्तलक्षणलक्षितलिदस्यासार्वत्रिकरवेन दारान्' इत्यादौ नत्वानापत्या 'सियाम्' इति सूत्रे "अवश्यं वित् स्वकृतान्त आत्येया" इत्यादिना सार्वत्रिकगुणावस्थारूपपारिमापिकटिङ्गस्य शास्त्रीपार्योपयोगिनो भाप्यतामयुपगमेऽपि गुरसंशाविज्ञानानस्वादिशास प्रवृत्ती लौकिकलिङ्गस्याप्याश्रयणं पुमादिसंशाना सवयासंज्ञाया इवाधिकसमहार्य प्रहरवेति मतसिद्धार्थनिरासार्थमप्रवृत्तः । अत एव 'आविर्भावस्तिरोभावः स्थितिवचेश्यप्यपायिनः । धर्मा मूर्तिपु सासु लिइवेन व्यवस्थिताः' पानीयलिश एव पुमादिशब्दानां शाचिन केवलशालीये. नापि हौकिकै । समग्भवे न शास्त्रीय एव । अत एव पशुना यजेत' इस्पादौ पशुखिया कृते यागे वैगुण्यम् । तत्र लौकिकपुंस्त्वपिशिष्टशास्त्रीयपुरवस्यव शब्देन प्रतिपादनादित्याहुः । शक्तिग्रहविपयताया अभावेन प्रातिपदिकार्थवाभागत् निकम्' इति पक्षोऽनुपपण इति पेध, मो. नपुंसकात" (पा० ० . ।।1८३) इत्यादिमूत्रप्रामाण्येन पुलिंगादिविशिष्टोऽयं घटो घटपदवास्यः पयागरात परे तु- ·२५० प्रभा-दपणसहिते वैयाकरणभूषणसारे २ wwws चतुष्कम्-ससयासहितं त्रिकमित्यर्थः । पञ्चकम्-कारकसहितं चतुष्कमित्यर्थः । नन्नन्वय-व्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययस्यैव तद्वाच्यम्, तत एव लिङ्गादीनामुपस्थितौ प्रकृतिवा. च्यत्वे मानाभानाच्चेति चेत्, सत्यम् , प्रत्ययवर्जिते 'दधि पश्य' इत्यादौ प्रत्ययमजानतोऽपि चोधात् प्रकृतेरेव वाचकत्वं क्लप्यते, लिङ्गानुशासनस्य प्रकृतेरेव दर्शनाच्च । प्रभा अन्वयेति तत् (कारण) सत्त्वे सत्त्वम् ( कार्यस्य ) अन्वय , तदभावेऽ (कारणाभावे) भाव (कार्याभाव.) व्यतिरेक । तथाच 'अजा' इत्यादी टाप्सत्त्वे स्त्रीत्वप्रतीति , टाबाद्यभावे स्त्रीत्वप्रतीत्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति भाव । तत्-लिङ्गादिकम् । तत. प्रत्ययात् । घोधादिति-लिङ्गस्येति शेप। प्रकृतेरेवेति-नच प्रकृतेलिगादी लक्षणा, अनुपपत्तिप्रतिसन्धान विनापि योधदर्शनात् , प्रकृतिमाने गृहीतशक्तिकस्य पुसो लिङ्गादिवोधोदयात् , प्रकृते रेव लिङ्गानुशासनस्य दृष्टत्वाञ्च । प्रकृतेर्वाचक्त्वादेय 'स्वौजसमौट्' इत्यनेन 'अनिर्दिष्टार्था प्रत्यया स्वार्थे (प्रकृत्यर्थे ) भवन्ति' इति न्यायेनैव विभकीना सङ्ख्यार्थक्त्वे 'येकयो' 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादीना नियमार्थत्व भाष्यकृदुक्त सङ्गन्छते । केचित्तु-सङ्ख्यामात्रस्य विभव्यर्थत्यम् , रोपचतुष्टयस्य प्रातिपदिकार्थत्वमाहु । चत्र घटत्वविशिष्टे घटे, लिङ्गे, सइयायाम् , कारके घ खण्डश शक्ति । घटे लिङ्ग-सङ्ख्ययोर्विशेषणतयाऽन्वय । कारकस्य तु विशेष्यत्वम् । लिङ्गसहयाविशिष्टे घटादौ शक्तिकल्पनायान्तु ससर्गस्यापि शक्तिविषयतापत्त्या गौरवम् , 'राजपुरुप ' इत्यादौ सख्यानवच्छिन्नयोधासिद्धिश्च । विशकलिते शक्तिस्वीकारे तु न सट्यान वच्छिन्नयोधानुपपत्ति , सख्याविषयकतात्पर्यग्राहकाभावेनानुपस्थिते । परे तु घटे लिङ्गादिविशिष्टे घ शक्ति रिति न सयानवच्छिनयोधानुपपत्ति । ननु 'पश्चक नामार्थ' इति स्वीकारे 'नामार्थप्रकारक्योधम्प्रति विभक्तिजन्योपस्थिति कारणम्' इति कार्यकारणभावविलयापत्ति , इष्टापत्ते , द्योत्यार्थमादाय तदुपपत्तेश्च । लिङ्गानुशासनस्येति-वल्यमाणयुक्त्या दर्पणच्याख्या महान्युपगमेन सामञ्जस्यात् । 'शब्दनिष्ठमेव लिज नरवादिप्रवृत्ती निमित्तम्' इतिमते शब्दार्थयोरभेदे लिगस्य साक्षादितरमा स्वाधयवाप्यत्वसम्बन्धेनाांश प्रकारकावामितावादकत्वेन धमितावादबसमानाधिकरणस्येन शालिग्रहविषयताया नियामकत्वस्य फरयन कपनात् । पस्तुतस्तु पारिभापिकरिगमप्यर्थ एय रवीवत्तुंमुचितम् । पुलिंग शब्द इत्यादी परिमादिशब्दा म भावान्ता । भारमनि सर्वस्याध्यस्तरपेन परम्परया तत्रापि स्यानादिसपा "भारमा ग्रह्म" इत्यादिप्रयोगोपपत्ति । स्थानम् = निरोमा- घोऽपचय इति पावत् , उपपयादिविवक्षाया एय प्रयोगनियामकर पामेरघ्र विरोध:पिक्षायभागम् । भन ण्य "सामा ये नपुसकम्" इति सनसोक्त समाते । तापिकासापेऽपि समिक्षापामिति तय हत्याप यताधार्यम् । हिमादिमयस्य मामाघरय साधयितु शते-नन्विति । अन्वयव्यतिरेगाभ्यामिति ईरापासिम भिमादार अश्यादिपदा धोरवयोधादमाये प तदपाधादेवरूपाम्यामिप्यर्थ । एवम यप्राप्यूपम् । मया लायो शिारे प्रत्ययायवापधारणाश रिमादिधिकस प्रत्ययमिाय । दधि पश्यतीयादागियादिना 'भय याति' 'इपमापा' 'यादिपरिमामयोधादिति कमरगदियोधादियर्थ । सयाच व्यतिरप्यभिधारणम्परम्पया सरियामा पामामेव सेनामावस्यमिति भार। वश्यमामयुतथा मलाशयो माययापारि यि प्रायमेर पुणमिनार-रिति .

·नामार्थनिर्णयः २५१ अत एवेषु पक्षेषु न निर्बन्धः (प्रत्ययस्यैव वाचकताया युक्तत्वात् ) । च्यतैव । उता- प्रमा पड्या-फारक्योविभक्त्यर्थत्वेऽपि लिङ्गस्य तु लिङ्गानुशासनप्रामाण्यात् , 'गी.' 'पु. इत्यादी प्रत्यय विनापि धोधदर्शनाथ नामार्थत्यमेय युक्तम् । अत एव = प्रकृतिप्रत्ययोरन्यतरस्य पाचपत्ये तुल्यपलवादेव । न निर्वन्ध इति-अयमेव पक्षो युक्त इत्यनामहो नेत्यर्थः। प्रत्ययस्यैव चाचफतेति-अनन्तप्रकृतीना वाचक्त्वे शक्ततावच्छेदपत्वे गौरवादल्पतरप्रत्ययानां वाचकत्वे तु तेपा परिगणितत्वेनाल्पतरधर्मेप्चेव शक्ततावच्छेदयत्यमिति लाघवमिति भाव । अत्र प्रत्ययस्य वाचक्त्वसमर्थनमयुक्तम्, पूर्वन 'न निर्वन्ध.' इत्युक्त्वा प्रत्ययस्य वाचकत्व समय घ पुनर्न निर्वन्ध इत्यस्येय वाक्यपदीयकारिकया समर्थितत्वात् । अन्यथा प्रत्ययस्य पाचक्त्यव्यवस्थापनानन्तरमु- भयपक्षसमर्थिका 'द्योतिका वाचिका चा' इति वाक्यपदीयोक्तिरसङ्गता स्यादिति पञ्चोलिनः । दर्पणव्यारया ॐ अत एवेति प्रकृतिपरयययोरम्यतरस्य याचस्ये युक्तिसाम्पादेवेरपथ, छ निर्बन्ध इति इदमेव मत गुण्यमिरयभिनिवेश इत्यर्थ । तदेवाह- प्रत्ययस्यैवेति । ॐ युक्तत्वादिति । अनन्तानां प्रतीनां रातत्वकरपनापेक्षया यतिपयस्वादीनामेव तापने लाघपादिति भाव । केचिसु-टायादिक विनापि वागादिशब्देभ्य स्त्रीरयस्यायुत्पत्तिपक्षे रामशानादिशदेग्य. पुधपुसकरवयोर्योधस्य सार्वजनीनानुभवसिद्धत्वालिनस्य प्रातिपदिकार्थत्यमेव । लुतविभक्तिरमरणादपि योघानीकारेण सपाकारकोयिभक्तिया स्वार्थों द्रव्य लिन सदया कर्मादिरेव च । भी पसेव नामार्थानय केषाशिदमिमा ॥ इति । अनिमा लिङ्गान्ता इत्याहु । नन्वेकवचनावादेरनुगतस्य दुचतया कथ तेन रूपेण स्यादीनामेकरयादिवाचस्यम् । तथाहि-न ताग्देकायादिवा घकरव तत् , वाचताया शततारूप वेनास्माऽऽध्यार, योधयत्तारुपाये मुद्विवचनादीनामपि शमिप्रमेणकरवादियोधन याऽतिप्रसङ्गात् , योधस्य शक्ति 'इति मते आमामयस्य दुरस्कार । नाप्येकवचनरवादिक जाति , मुरादिना सार्यात् । नच पाणिनिसङ्कनसम्ब-धेनैकवचनादिपदयाच तत्, साहशमतस्य सतरधेन सम्पन्ध कस्यचिदेययनादिपदादौनसादियों अव्य इत्याकारकस तस्यापि सम्भवेनातिप्रसङ्गतादधस्थ्यात् । पाणिनिसङ्केतरयेन तावे ग्यारणान्तरमतृपुरपातरस्यापि पाणिनिसङ्केततुल्यसकतसम्यन्धेन एकवचनादिपदयात्वस्य, 'डिस्यादिपदान स्वौजसादियोदग्य' इत्याकारकपुष्पविशेषीय सहतसम्बन्धेन डियादिपदवायस्य वा विनिगमनाविरहेण शमतावदकरवापत्तरिति घेन, मुस्वामत्यादिनैवैकवचनस्य शक्यवायुपगमेनोपदोपानवकाशात् , कार्यतावच्छेदककोगवायरहितोत्तरनियंशाच न परस्परजन्योपस्थितौ व्यभिचार । नच 'दधि' 'मधु' इत्यादी न्यभिचार , सब सुप्तविमरयनुसन्धानेनैव थोपायुपगमात् । कयमन्यया धोनकतावादिमतेऽपि केवलप्रातिपदिकान् नदुपपत्ति , धोतकस्यैवाभागन् । नपानेमुवादीना शक्तस्वावग्वेदकावे गौरवात् प्रातिपदिकापरपकरय तत्वमुषितम्, लाघवादिति शाम उत्तरीत्या प्रातिपदिकत्यस्याप्यनुगतस्य दुर्वचत्वात् , सदज्ञानेऽप्येवादियोधस्मानुभवसिद्धत्यात् । पदावन वर्णन शक्तरये तु विभक्तरेपि यायक्तासिदे ,वस्यायुपरिपते प्राग्वर्णवायुपस्थितरप्यनावश्यकस्वार तदनुरोधेन तापने गाया पदायभायनान्स मिसाएदजन्योपस्थितैरराम यक्प्रयुपम्यायपर बायोमोन पर चेशि स्वाधी सहयादियापक यमेवी भाव । . .

·२५२ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे 'धोतिका वाचिका वा स्युद्वित्वादीनां विभक्तयः । प्रमा घोतिकेति-अत्र 'द्वित्वादीनां विभक्तयः' इत्युक्त्या सह्याकारकयोर्वाचक्त्वे एव मतभेदो दर्शित, नतु लिङ्गाशे, इति लिङ्गं प्रातिपदिकार्थ एवेति ध्वन्यते । अत एव लिङ्गस्य टायादिद्योत्यत्वेन विशेपणतय भानम् । तदुक्तम्- गरे द्रव्यश्च लिङ्गश्च सङ्ख्याकदिरेव च। अपी पञ्चैव नामार्थात्रयः केपाश्चिदग्रिमाः ॥ इति । ननु सङ्ख्या-कारकयोविभक्तिवाच्यत्वपक्षे यन विभक्तेलृक् तत्रोचरितशब्दाभावात् संरया-कार- कयोः शाब्दबोधो न स्यात् । नप स्मृतया विभक्या योधः, 'उच्चरितशब्दः प्रत्यायफो नानुचरितः' इति भाष्य- विरोधादिति चेन्न, तत्र लुग्विघायकशास्रवलेन प्रकृतेरेव तत्रार्थे शक्तिकल्पनात् । 'विभचिरमरणाद् बोध:' इति नैयायिकोक्तं तु न युक्तम् , 'पटं पश्य' इत्यादौ शब्दाश्रिततयां स्मृतस्याकाशरयापि शाब्दयोधापत्तेरिति पश्चोलिनः। ननु सङ्ख्याफारफयोरपि प्रातिपदिकार्थत्वमेवारतु, सुप्त्वायनेकधर्माणां शतायन्छेदकापेक्षया सहकेतसम्बन्धेन प्रातिपदिक्पश्वत्त्वमेकमेव शकतावच्छेदकमस्स्विति चेन्न, सङ्केतसम्बन्धेन नामपद- यत्त्वस्य, घटादिपदयस्वस्य च विनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकत्वे गौरवस्य दुर्द्धरत्यात् । विस्तरस्तु दर्पणव्याख्या पोतकतावादिनां पुनरयमाशप - प्रकृतीनां घटेकरवायोपिकलिसयो शतयुनोच दूषणायका पात् , किमये फायविशिष्टे घटादी पृयकशल्यनम्युपगमेनान्वयस्यकामावात् , अनन्तप्रधुनीनामेकापादिशत तायरुपनगौरयस्याप्यभावाय, घटपदस्यैकरये शक्तिभ्रमदशायाम 'चट प्रमेय.' इत्यादिवाक्यादेवरवं प्रमेयमिति योग्य मामिदत या तदनुरोधनकायो दिविषयकशापयोधे घटादिपदनन्यकरवायुपस्थिनेगुनाया भारश्यकावाच । किय विभः स पावाचस्वमते समानविषयकानुमितिसामीप्रतियधनाया प्रातिपदिकजन्यपपस्थिति स्वादिजन्यकरवाघुपस्थिति निवेश्या, सयाच सयौविशेष्ययिशेपणभाये यिनिगममाविण प्रतियध्यप्रतिमा एएयम् । मन्मते सनुभयरपतीय वैक विशिधविश्यकोपरियतिरतय नियंति एवम्, यिशिष्टविषयकोपरिपतरावाद प्रकारतानिरूपितमादिविशेष्यताशाहिरयेम, पदादिविशेषतानिरपितवरयादिमकारताशारिरयम या निवेत या विनिम. कपापारह साम्पामा एक भनामरो माटोस्थिायरयोगशीन) Irम माविरहेण प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमायपाम् , सत्र मन्मने पोग्पतासाने विशिष्टविषयकोपरिधतेः प्रादेवं विशेमपग शिर निवपापम, हर सारस्पानिएकापागुपरिपनी योग्यमानानस्य शिर निवेश्य चयमिति आतुरमित ভাষায়। সিমছিল সহকাৰী নখেনঘািষ ঘাস। gথ ‘ায় মিলে যাকে বীনাদিমনিমিত্তাবধােন জয়। मचभमपर.'यतो बोपपारणाप पारमादिमामप्पापापा । एवं रीयोपमर्गाणामपियोपमिनि रिसम्मतिमारपोतिषायाचिका वेति । पापा ममुरापोनिया इति पापोलम 'पTETTIडिशियो Arrantiernorm Rोरमलाप म । मामा-पानी गादमदा परिमायामा पानासामु काश्मिरपर्य।

·-rue. २५३ नामार्थनिर्णयः इति वाक्यपदीयेऽपि पक्षद्वयस्य व्युत्पादनाद । शास्त्र इति-बहुपु स्थलेषु व्युत्पादनं व्यञ्जयितुम् , प्राधान्येन तु सरूपत्रादौ व्यक्तम् ॥२॥ शब्दस्तावच्छाब्दवोधे भासते, न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहत । प्रमा व्युत्पत्तिवादादी द्रष्टव्यः । शास्त्र इतीति-अस्य कारिकायामुक्तिरिति शेपः । तथाच यदुपु स्यलेगु व्युत्पादन व्यञ्जयितुं कारिकायां शास्त्रे इत्युक्तिरित्यर्थः ॥२५॥ शब्दस्य शाब्दबोधविषयत्वे विप्रतिपन्नान्नैयायिकादीन् प्रति शाब्दयोपविपयत्यं द्रढयितुमाह- शब्दस्तावच्छाब्दयोध इति । प्रत्यय इति-बोध इत्यर्थः। स च योधो निर्विकल्पकातिरिक्त एय, तार- भाने निर्विकल्पपत्वासिद्धेरिति गुरवः । नतु शब्दजन्यो योध एव । शादानुगमात् सदनिरूपितविपयिता. रूपसम्बन्धात् । तेविना। यः-प्रत्ययः शब्दनिरूपितविषयितारूपसम्यन्धारते भवेत् स प्रत्ययो लोके दर्पणन्यास्या यदि च नामार्थधात्वर्थयोर्भेदेन परस्पाान्वयापादनम, तण्डर कमेकपारविश्यापोधे द्वितीयान्तनदुलपदमममि. म्यारापचतीत्यादावानुपूर्वा विशेषज्ञानस्य हेतुत्यरूपनयंच निरसितुं शक्यम् । अनभिहिताधिकारस्थापि सलमा मिय: इति पो एवोपयोगरत पक्षे "कर्मणि द्विनीया" (पा० सं० २ । ३ । २) "दपेयो." (पा० र ३ । २ । २२) इत्यादीनामेकवाक्यतयैव प्रवृत्तस्तत्र विशेष्यविशेषणभारे कामचारात् । एकस्य पाकर्म, कर्मणि पदेकरयमिनि दिपा याश्या- सम्पत्तिः प्रथमझदरे द्वितीयादीनाम् , तिडादीनान कर्मादियाचकतयाम्यतरेणाभिधानेन्यतरम्य गतापादनभिदिनमूग्रमा फरम् । द्वितीये तु कृता कर्मणोऽभिधानेऽपि तद्गतसशपाया अनभिधानात् मातां द्वितीयां पारयितु सदयमरः । सनि •तस्मितनभिहितकर्मगतरवाभावान द्वितीयादिप्रसनः । सहयापि यदि प्रातिपदिकायस्तोटवाग्यापासम्भयार मूत्रायमेव । नन्वनभिहितसूनामावे 'भीमं कटं करोति' इत्यादी भीष्मादिपदाद द्वितीयायनुपपत्तिः, विशिष्टस्य कटा किययेप्सिततमत्वात् प्रातिपदिकार्यमा प्रयमाप्रसन्नात् । तस्यपक्षे स्वभिधानस्य दादिभिः परिगगनार कटप्रतिदिनीय याऽमिहितेऽपि तस्मिन् भीष्मादिपदेभ्यो द्वितीयादिविभक्त सूपपादत्वादिति चैन, विशिष्टस्य विधिरसायां धर्मिमाण तोपाभावाद्धर्माणामपीप्सिनतमत्वात् कर्मचम् , तस्य चान्यायपदोशरदिनी. पयानभिधानात् । 'कृतः कट.' इत्यादौ तु प्रत्ययस्य धातरवत्तित्वेन तेन प्रातिपदिकार्यपि पनिष्ठम्मंगमानभिधानाय. विशेषादर्ममिनिष्टतदभिधानमिति भीष्मादिविशेषणवाचकपदेभ्यः प्रथमोपपत्तिरिति म कापि तदनारम्भेऽनुमतिः । तदुक्तं भाष्ये "कटोsपि कर्म भीष्मादयोऽपि" इति, तदाऽस्तु कारकमपि प्रातिपदिकाः, अस्मिरि पक्षे कारकस्य प्रत्यर्थ- व्यक्तिविशेषणतैव विमतिद्योन्यावादिति केचित् । नवं प्रातिपदिकार्थप्रकारकयोधे सुजन्योरस्थितेहेनुस्य विसीयेतेति वाप्यम्, इष्टगत् । एनाकर जातिलिजमाया. कारकविशिष्टनन्यस्य प्रातिपदिकाद् बोधनो हेनुहनुमावस्य गगममुमायमान' वाद् वियोयनैव तु काररस्पोनितानुमान, माध्यापारमन्येविपर्यः। तत्र पन्मक क्रियान्वयानुरोधाधेति पञ्चकपास्योपपत्तिरिति । यहुषु स्थलेविति धनुष्कपक्षी सनोपपदमित्यय कैयटेनोपन्यस्तो, निमिति परम्नु वृत्तिकारेगार प्राधान्येनेति ना मगामेराया भापकृतोपन्यासादिति भावः। सूत्रादावियादिनानिभिहितादिस्यमप्रहः ॥२५॥ 'घटमानय' इत्यादिशादियोधे घटादिशब्दस्य भाने प्रमागाभावेन तस्य भातिपदियवसाधनमनुभितमियामी परिहरति- शब्दस्तावदिति । तत्र इरिवाक्यं प्रमागपति- न सोऽन्तीति । प्रत्ययः-गाद बोधारमकः । शन्दानुगमादिति शन्दविषयभ्वादिपर्यः । .

·२५४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अनु विद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ इत्याधभियुक्तोक्तः । 'विष्णुमुचारय' इत्यादावर्थोचारणासम्भवेन, विना शब्दविपयं शान्दयोधासङ्गतिश्चेति सोऽपि प्रातिपदिकार्थः। प्रभा - , नास्तीत्यर्थः । सर्व ज्ञानं तादात्म्यसम्बन्धेन शब्देनानुविद्धमित्यतः शब्दोऽपि शाब्दबोधे भासते इत्यर्थः । ज्ञाने शब्दनिरूपितं तादात्म्यमारोपितमेवेति बोधयितुमिवशब्दप्रयोगः। यः शब्दः ज्ञातः सन्नर्थमुपस्थापयति स एव शब्दः प्रकारतया भासते, नतु शब्दान्तरम् । केचित्तु शब्दार्थयोस्तादात्म्यस्यारोपितत्वेनार्थभाने तत्तादात्म्यापनशब्दस्यापि भानमित्यसङ्गतम्, भ्रमस्थले शुक्तौ रजतप्रतीतावपि रजतस्याक्षतत्ववदिति शब्दार्थयो देऽपि ज्ञानसामान्यसामथ्या एच शब्दविष- यकज्ञानजनकत्वं कल्प्यतेऽनुभवबलादतः शब्दभानोपपत्तिः । अर्थज्ञानेनोद्वोधकविधयोपस्थितस्य शब्दस्य चाक्षु- पादिप्रत्यक्षेऽपि न भानानुपपत्तिरित्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते, उपस्थापकार्थज्ञाने उपस्थाप्यस्य ज्ञानादर्शनात् । अतः 'घटादिशब्दः, तत्तच्छाब्दवोधविपयः, अभियुक्तोक्तसक्लक्त्वज्ञानविषयत्वात्' इति शाब्दबोधविपयत्वं साध्यते । यावज्ज्ञानविपयत्वं तदन्तर्गतयत्किञ्चिज्ञानविपयत्वं विना न सम्भवतीति नाप्रयोजकत्वम | घटादिशब्दे तत्तच्छाब्दबोधविषयत्व पुरस्कारेण 'न सोऽस्ति' इत्यभियुक्तोक्त वाक्यजन्यबोधविषयत्वमादाय न सिद्धसाधनमित्याहुः । वस्तुतस्तु-शब्दार्थयोर्यास्तविकतादात्म्यमादायार्थभाने शब्दभानमुपपादनीयम् । खड्गादिशब्दोचारणे मुखोच्छेदादिरूपदोपस्तु न, मुखोच्छेदादिकारणतावच्छेदकीभूतसंयोगादिसम्बन्धरय शब्देऽभावादिति शाब्दिकाः। नन्वस्तूक्तरीत्या शब्दस्य शाब्दबोधविषयत्वम् , परन्तु तस्य घटादिशब्दशक्यत्वे मानाभाव इत्यत आह-विष्णुमिति-शब्देनार्थमात्रस्य बोघेऽर्थे उच्चारणर्मताया बाधेन 'विष्णुमुञ्चारय' इत्यतो बोधानापत्तिः। शब्दस्यापि शक्यत्वे तु तत्रोच्चारणकर्मत्वसम्भवेन विष्णुरूपार्थबोधकं शब्दमुचारय इति बोधः । अत एव "उदेति सविता ताम्रस्तान एवारतमेति च। इत्यादौ उदयास्तसमययोर्महतामेकरूपत्वबोधनाय कथितपदत्वस्यादोपत्वमालङ्कारिकैः स्वीकृतम् । शाब्दबोधे शब्दस्याभाने तूभयत्राप्येकप्रतीतेरेव सत्त्वात् पदान्तरोपादानेऽप्येक्रूपत्वलाभेनान कथितपदत्यस्य दोपत्वं दुर्वारमेव स्यात् । शब्दभानस्वीकारे तु ताम्रपदभिन्नरक्तादिपदोपादाने पदान्तरस्यैव शाब्दयोधविषयत्वे. नेकरूपत्वानापत्तिः । सोऽपि =शब्दोऽपि । प्रातिपदिकार्थ इरि-शब्देऽर्थे च एक्स्न्तगतफलद्वय यायेन ७. शक्तिः । तथाच 'विष्णुमुच्चारय' इत्यादौ वाचकत्वसम्बन्धेनार्थः शब्दे विशेषणम् । 'विष्णुं पश्य' दर्पणव्याख्या ॐ अनुविद्धमिति ॐ विशिष्टमित्यर्थः । अनुग्यवमायो यथाऽर्थेन विशिष्टज्ञान विषयीकरोति तथा शब्देन विशिष्ट मपीत्यर्थः । वैशिष्ट्यचार्यद्वारक बोध्यम् । घटपदजन्ययोधानातरम 'घटं शादयामि' इत्येवानुष्यबसायान पलशं कुम्भ वेत्यत एव "उदेति सविता ताम्रः" (भानुः) इत्यादौ न पौनरुत्यम् , तत्पदानुपादाने उदयास्तयो कान्दयाँधे ऐकरूप्यानिर्वाहादिति भावः । ननु तापनाऽपि शब्दमानं सिद्धम्, न विशेष्यस्वेनेति कथं शब्दस्य शब्दास्वमिचिरत भाह- विष्णुमिति के भधारणासम्भवेनेति वदता पक्षणाऽवसरोऽपि स्चितः। 8 असद्गतिरिति , अनुपपत्तिरित्यर्थः । ६ सोऽपि %D साम्दोऽपि। प्रातिपदिकार्थ इति 5 प्रकारान्तरणोपस्थितस्य विशेष्यावासम्भवादिति भावः । - , ·नामार्थनिर्णयः २५५ नच लक्षणया निर्याहः, निरुढलक्षणायाः शक्त्यनतिरेकात् , 'जबगढदशमुबारय' इत्यादौ स्याग्रहेण शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया अग्रहाच । प्रमा पादिस्थले स्ववाच्यत्वसम्बन्धेन शब्दोऽर्थे विशेषणम् । नचैवमुपस्थितीयमुर यविशेष्यतायाः शब्देऽर्थे प 'मानय' इत्यत्रार्थविशेषणीभूतशब्द 'घटमुभारय' इत्यादी गन्दविशेषणीभूतेऽर्थे च मुन्दरादिपदार्थान्तरा- पापतिरिति वाच्यम्, तत्पदप्रयोज्यशाब्दबोधीयविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वासमानाधिकरणोपस्थितीय. शेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेः कारणत्वस्वीकारात् । प्रकृते विशेपर्णीभूते शन्दे, अर्थे च शान्दप्रकारतासमानाधि- णवीपस्थितीयविशेप्यतेति न दोपः । नन्वेवं सुन्दरादिपदार्थस्य घटरूपार्थेऽन्ययाभिप्रायेण 'सुन्दरं घटमानय' इत्यस्याप्यनापत्तिः, अर्थ- विशेष्यतायाः 'घटमुभारय' इत्यत्र प्रकारतासमानाधिकरणोपस्थितीयविशेष्यताया अर्थेऽपि सत्त्वादिति 1, इतरपदार्थनिष्ठाकारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्धेन शान्दयोध प्रति तत्पदप्रयोज्यशाब्दयोधीयविगेप्यता- रूपिताकारताश्रयत्वप्रकारकतापीयविशेष्यत्वाभावसमानाधिकरणोपस्थितीयविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेः एणत्वात् । 'सुन्दरं घटमानय' इत्यन च 'घटगदः घटपदप्रयोज्यघटार्थनिष्टविशेष्यतानिरूपित- दवोधीयप्रकारताश्रयो भवतु' इत्याकारकत्तात्पर्यायविशेष्यतासमानाधिकरणेयोपस्थितिविशेष्यनेति न र्थान्तरान्वयस्तत्र । घटरूपेऽर्थे च तादृशप्रकारताश्रयत्वप्रकारक्तात्पर्यायविशेष्यताया अभायेन तादा- पर्यायविशेष्यत्वाभावसमानाधिकरणोपस्थितीयविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेः सत्त्वात्तत्र मुन्दरादिपटा- घय उपपद्यते। लक्षणयेति-स्वचाच्ययाचक्त्वरूपसम्बन्धात्मिकया, नादशसम्बन्धमूलिक्या या लक्षणयेत्यर्थः । ढेिति-निरूढत्वञ्च- 'स्वजन्यशाब्दयोधसमानाकारक्शाब्दयोधध्वंसकालिकग्वजन्यशाब्दयोधमामान्या- पम् । स्वपदं लाक्षणिक शब्दपरम् । तथा च निरूढलक्षणास्थले गहापदनिष्टलमणाज्ञानजन्यतटविषयी बोधस्तादृशयोधसमानाकारक्रतटविषयको बोधः कस्यचित् ततः पूर्व जात एव भवेत् , गङ्गापदेन शबोधस्यानादित्वादिति तद्वोधध्वससमानकालिक एव सर्वोऽपि गङ्गापट सन्यतटविपयको बोध इनि णिसमन्वय ऊहनीयः । एतच्चानादिलक्षणायाम् , शको चाक्षमित्याह-शक्तयनतिरेकादिति-शक्तिरूप- दित्यर्थः । निरूढलक्षणायां शक्ती चानादितात्पर्यस्यायेक्षितत्वादिति भावः । लक्षणाया असम्भवस्थला. धेिनाह-जयगडेति-जयगोति समुदायस्य कुत्रापि शक्तचभायाक्षणा न सम्भवतीति भावः । कदा समुदायस्योचारणकर्मत्वमसम्भवि, वर्णानां क्षणस्थायित्वात् । तथा च प्रत्येक्स्योचारणवर्मतयेय दाये कर्मत्वमारोपणीयमिति प्रत्येकवर्णानामर्थस्य कोशे प्रसिद्धतया शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा स्यादिति दर्पणव्याख्या * लक्षणया # स्ववारयवाचकत्वसम्बन्धरूपया निर्वाह इति तावताऽपि पदवास्यवामिदेरिनि मायः । नेरूद्वेति निल्हत्वच लक्षणायामनादितात्पर्य प्रदाधनियम, अनादिवस तर स्वजन्यबोधसमानाकारपूर्व. धन्वंसवत्वम् । शक्त्यनतिरेकादित्यस्यास्मन्मत इत्यादि । एतत्तत्त्वमने वक्ष्यते । तस्या अमारिकत्वमप्याह- जयगडदशमिति सत्र समुदायस्य कुत्राप्यशत्वादिति भावः । ॐ अमहादिति ६ मन्मते तु ताशसमुदायस्यत्र शक्यतयाऽनुपपत्तिरिति भाषः । ननुगत समुदायस्याशतवेऽपि तद्घटककारादिवर्गानामेशतरकोशादोबादी वाविप्रतिपादनात्तत्तदर्थवाचकवरूप- ·२५६ प्रमादर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अज्ञातायाश्च वृत्तेरनुपयोगात् , 'गावमुच्चारय' इति भाषाशब्दानामनुकरणे साधुतासम्प्रतिपत्ते, तेषां शक्त्यभावेन परनये लक्षणाया असम्भवाच्चेत्यभिप्रेत्य पोढाऽपि कचित् प्रातिपदिकार्थ इत्याह- शब्दोऽपि यदि भेदेन विवक्षा स्यात् तदा तथा । नोचेच्छोत्रादिभिः. सिद्धोऽप्यसार्थो व भासते ॥२६॥ यद्यनुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षा तदा शब्दोऽपि प्रातिपदिकार्थः । प्रमा चेन्न, शक्तावज्ञातायां शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया ज्ञानासम्भवादित्याह-अज्ञातायाश्चेति-प्रत्येकवर्णशक्थ- ज्ञानेऽपि उक्तवाक्येन शाब्दबोधदर्शनात्तत्र शब्दस्य प्रातिपदिकार्थत्वमावश्यकम् । गावमिति-गाव इति अपशब्दः तमनुकृत्याह-'गावमुच्चारय' इति । साधुतासम्प्रतिपत्तेरिति-साधुत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । तथाच भाष्यम्-न चापशब्दपदार्थकः शब्दोऽपशब्दो भवति": यो हि मन्यतेऽपशब्दपदार्थकः शब्दोऽपशब्दो भवतीति तस्यापशब्द इत्येवापशब्दः स्यात्' इति । एतेनानुकरणस्य साधुत्वं स्पष्टमेव वोधितम् । गाव इति भापाशब्दे नैयायिकादिमते शोरभावेन तम्य शक्यार्थाप्रसिद्ध्या लक्षणाया असम्भवः । शब्दस्य शक्यत्वे तु गावशब्दरूपार्थेनेवार्थवत्त्वात्प्रातिपदिकरवेऽम्विभक्तिः सुलभा । पोटेति-पूर्वोक्तपञ्चकसहितः शब्द इति पोढा प्रातिपदिकार्थः । कचिदिति-अनुकार्यानुकरणयो- आंदविवक्षायामित्यर्थः । पटदिति कुर्वित्यादी अनुकरणानुकार्ययोर्भेदस्य ध्वनिमयत्व-वर्णमयत्वादिरूपविरद्ध- धर्मसम्बन्धेन सिद्धत्वाद् यदि अनुकार्यानुकरणयोर्भेदविषक्षा तदा शब्दोऽपि तथा = =प्रातिपदिकार्थः । घेद = यदि । नो= भेदविवक्षा न । तदा श्रोत्रादिभिः= श्रयणेन्द्रियेण । आदिना शक्तिज्ञानतत्संस्काराणां संग्रहः । सिद्धोऽपि - उपस्थितोऽपि । असो-शब्दः । अर्थों व=शक्यार्थ इव । शानवं वं पपुर्यशः' इतिवत् इवार्थकोऽन्न क्शन्दः। भासतेशाब्दबोधविपयो भवति । दर्पणव्याख्या एक्षणायास्तत्र मानुपपत्तिरत आह-ॐ अज्ञाताया इति । गगापदस्य वस्तुतः स्वशक्यप्रवाहसामीप्यरूपसम्बन्धस्यामहे लक्ष्यार्थबोधस्यानुदयेन ज्ञाताया एव तस्याः पदार्थोपस्थित्यौपयिक्त्वेन प्रकृते रादप्रहादुसानुपपसिरतदवस्थैवेति भावः । ननु शाब्दयोधाव्यवहितप्राकाले ताशवृत्तिग्रहासत्त्वेऽपि यदा कदाचिजातताशयत्तिग्रहादिनोदबुद्धमस्कारेण पदा. पस्थितिद्वारा तादृशशाब्दबोधोपपत्तिः सुक्रेस्यत आह- गावमिति ॐ गोराब्दानुकरणे साधुस्वस्य सर्वरेवाग्युपग- मादित्यर्थः । ६ परनय इति परः नैयायिकस्तन्मते तेषां शक्तभावेन तद्घटितलपणाया अप्यप्रसराद् घृत्तिमावारम- कार्यवत्वनिबन्धनप्रातिपदिकरयाचनुपपत्तिरिति भावः । पोढाऽपीति के पूर्वोक्तपञ्चकसहितः शन्दोऽपीत्यर्थः कचित् १ = अनुकरणस्थले । सच्चानुकरणं द्विविधम् । ध्वनैवर्णस्य च । तत्राधम-परस्तरोतीत्यादि । द्वितीयम्-भुयो वुगिस्यादि । भेदविवक्षेति पटरियादी ध्वनिमगरव-वर्णमयत्वाम्याम् , भुयो युगिरयादावर्थपदार्थस्य-शब्दपदार्यकरयाभ्यां तद्विपक्षेत्यर्थः । शब्दोऽपि प्राति- पदिकार्थ इति तथाच "मतौ छः सूममाग्नोः" (पा० स०५।२ । ५९) इति सूने योऽसावाग्मायेऽस्यवामानः पट्यते स प्रश्तेरस्यवामीयमित्यादी पदार्थोऽत पर प्रातिपदिकस्यासिद्धिरितीति भावः । मुळे भऽयमासते इति पाटे भर्षे = घटादिस्वरूपे भवमासते विशेषणतया रिपयो भवतीत्यर्थः ।

·२५७ नामार्थनिर्णयः यदि न भेदविवक्षा, तदा श्रोत्रादिभिरुपस्थितोऽप्यर्थवद् भासते। अपिहेती, उपस्थितत्वाद्भासते इत्यर्थः। अयं भावः-अनुकार्यानुकरणयोर्भेदेऽनुकार्यस्य पदानुपस्थितत्वात् तसिद्धये शक्तिरुपैया, अभेदे प्रत्यक्षे विषयस्य हेतुत्वात् स्वग्नत्यक्षरूपां पदजन्योपस्थितिमादाय शाब्दबोधविषयतोपपत्तिरिति । यद्यप्यतिप्रसङ्गवारणाय . प्रमा जत्सिद्धये = अनुकार्योपस्थितिसिद्धये । शक्तिरिति-अनुकार्यनिरूपिता शक्तिरनुकरणे उपेया = स्वीकार्या । नन्वनुकरणेनानुकार्योपस्थितये भेदेऽभेदे चोभयत्रानुकार्यनिरूपिता शक्तिरनुकरणे क्ल्पनीयेति भेदपक्षे एव शक्तरावश्यात्वकथनमयुक्तमत आह-अभेद इति । प्रत्यक्ष इति-अनुकरणश्य श्रावणप्रत्यक्षे प्रत्यक्षात्मकज्ञानस्य विपयोऽनुकरणात्मकः शब्दः स चानुकार्यादभिन्न इति स्व (अनुकार्य ) प्रत्यक्षरूपां शब्दा. रमकानुकरणजन्यामुपस्थितिमादाय शब्दस्य शाब्दयोधविपयतोपपत्तिः, पदप्रत्यक्षस्य विपयविधया पदजन्य- स्वात् । अतिप्रसङ्गेति-घटोऽस्तीत्यादौ समयायेन शब्दाशयतया आकाशोपस्थितेरपि पदजन्यतया पदजन्यो- पस्थितिमात्रेण शाब्दबोधविपयत्वे आकाशस्यापि शाब्दयोधविपयत्वापत्तिरूपातिप्रसङ्गत्यर्थः । दर्पणव्याख्या घस्तुतस्तु भूपणपालोचनयासावों घ भासते इति पाठः । तत्र 'व'शब्द मादृश्ये, नथाच भेदपक्षे यथाऽनुकार्य रूपोऽर्थी विशेग्यनया शायदयोधे भासते तथाऽभेदपक्षेऽनुका भिन्नानुकरणशब्दोऽपीत्यर्थः । तत्रानुपस्थितस्य क्थ मानमित्याकाहा. यामुत्तम्-- श्रोत्रादिभिरिति ॐ आदिना-गृत्तिज्ञानतजन्यसंस्कारसमह इति केचित् । वस्तुतस्तु-लिप्यायनुसहितस्य तम्य शाब्दे भानसम्पत्तये-आदीति । 'पदोपस्थितमेव शाब्दयोधे भासते' इति स्वसावनिकमिति भावः । अत एव सारसना 'अर्थवभासते' इति तद्विवृतम् । एतेनाभेदपक्षेऽनुकरणस्यार्थामावेन तदंशे भानवर्णनमसम्भवदुति कमित्याशङ्का समाहिता । नन्यभेदपक्षेप्यनुकार्यस्य शाब्दे मधं भानम्, पदवृत्तिजन्योपस्थित्यभावादत आह- अयम्भाव इति 'पदानुपस्थितस्यात्' इत्यस्य शान्दयोधे भानानुपपत्येति शेपः । तत्सिद्धये 4 शाब्दयोधजनकपदजन्योपस्थितये इत्यर्थः । * शक्तिरिति असम्यद्धस्य तस्मृस्यजनकत्वादिति शेषः । तथाच पदवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिसद्भावात्तस्य शाब्दविषयता मुलमैति । ६8 अभेदे इति , अभेदविवक्षायामित्यर्थः, तापक्षे निरूप्यनिरूपयन्त्रयोर्भेदनिबन्धनस्येनानुकरणे तवृष्यमा म्भवादिति भायः । ॐ हेतुत्वादिति 8 उपस्थितिनिष्टजन्यतायामन्चेति । * स्वप्रत्यक्षेति अनुकरणप्रत्यक्षरूपामित्यर्थ । ॐ शाब्दबोधविषयतोपपत्तिरिति ॐ अयमाशयः-अभेद- पक्षे स्वप्रत्यक्षरूपामुपस्थितिमादाय यथा शाब्दे शब्दस्य भानम्, तथैव 'घटमानय' इत्यादी घटादिपदानामपि त सामग्री मादाय भानस्य दुर्षारतया शाब्दयोधमानस्य शब्दविषयकत्यसिदिः, तदुक्तं 'स्वं रूपम्' इति सूत्रे भाप्ये-"मैतद्वक्तव्यम्, किं कारणम् ? सध्दपूर्वको व्यर्थे सम्प्रत्ययः, भातश्च शब्दपूर्व.' योऽपि त्यसो नान्नाऽऽहूयते नाम प तेन यदा नोपलव्य तदा गृरति-कि भवानाहेति, शब्दपूर्यवधार्थस्य सम्प्रत्ययः, इह शास्ने शब्दे सम्भवादर्थस्य निवृत्तिः' इति । सन-'शब्द पर्वको हि' इत्यादिना शब्दवृत्तिज्ञानस्य पदार्थोपस्थिरयादारन्वयव्यतिरेको प्रदश्य 'सन्दपूर्वक' इत्यादिमन्थेन प्रकारान्तर प्रदश्यते, शब्दविशेषणक इत्यर्थः । तेना असम्भवेऽर्थविशेषणतयोपस्थिते शब्दे कार्यमित्यर्थः । तयाचोभाप्याच्छन्दतदर्थ- गोरभयोरेव शम्दानानम् । यन्त्र च रोके शब्दे इतरपदार्थान्वययाधतााो शब्दस्य विशेषणता । यत्र स्व . मुच्चारण" "अग्नेर्दक" ( पा० सू० ४ । २ १ ३३) इत्यादौ तन शब्दांशेऽर्थस्य विशेपणतेति स्पष्टप्रतिपः, विषय- स्वमनारत्येति . वाक्यपदीयाच्चेति अतिप्रसङ्गेति -घटोस्तीत्यनः योपस्थितस्याकाशादेः शाब्दे मानापत्तिवारणायेत्यर्थः । - समवायनशान विषयत्वादिना B ·२५८ प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे वृचिजन्यपदीपस्थितिरेव हेतुः, तथाप्यत्राश्रयतया वृत्तिमत्त्वस्य सत्त्वान्नानुपपत्तिः । निरूपकता- ऽऽश्रयताऽन्यतरसम्बन्धेन वृत्तिमत एव शाब्दयोधविषयत्वं कल्प्यते इत्यनवद्यम् , सम्बन्धस्योमय- निरूप्यत्वात्, पदादर्थस्येव तद्बोधकत्वेन स्वस्यापि ज्ञानसम्भवाच्चेति । . प्रभा वृत्तिजन्येति-'विषयतया शाब्दबोधं प्रति पदविशिष्टोपस्थितिः कारणम्' इत्यर्थः। वैशिष्टयञ्च- स्वजन्यत्व-स्वनिष्ठवृत्तिविशिष्टविषयकत्वोभयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकवैशिष्ट्यश्च-स्वाश्रयत्व-स्वनिरूप. करवान्यतरसम्बन्धेन । तथाचाकाशोपस्थितेः घटपदजन्यत्वेऽपि घटपदनिष्ठवृत्तिविशिष्टविपयक्त्वाभावेन नातिप्रसङ्ग इति भावः । तत्रैव घटपदस्य शाब्दबोधचिपयतोपपत्तिः, घटपदोपस्थितेरुभयसम्बन्धेन घटपदवि- शिष्टत्वात् । एवञ्चाभेदानुकरणपक्षेऽनुकार्यस्य वृत्त्यानुपस्थितत्वेऽपि तदुपस्थिती पदविपयक्त्वेन पदजन्यत्वस्य स्वा (वृत्ति) अयपदविपयकत्वेन स्य (पद) निष्ठवृत्तिविशिष्टविषयक्त्वस्य च सत्त्वेन शाब्दयोधविपयत्योए. पत्तिः । तथाच बोधनिष्ठविपयिताव्यापकविषयिताक्त्यं शब्दस्य सिद्धम, शब्दार्थयोरतादाम्येन झानस्यार्थ- विपयक्त्वे शब्दविपयकत्वस्य नियतत्वात् , अनुभवषलाज्ञानसामान्यसामग्या एव शब्दभासकरयोपगमाय । वृत्तिमत पवेति-आश्रयतासम्बन्धेन शब्दस्य, निरूपकतासम्बन्धेनार्थस्य च वृत्तिमत्तया शाब्दयोध- विपयत्वम् । निरूपक्तासम्बन्धेन वृत्तिमत एवार्थस्य अर्थवत्सूत्रे ग्रहणान्नाभेदपक्षेऽनुपरणश्य प्रातिपदिक्त्यगिति विभत्त्यप्राप्तिः । कल्प्यत इति-अन्यतरसम्बन्धेन वृत्तिविशिष्टस्य शाब्दयोधविषयत्वकल्पने गौरवसत्वेऽप्यनु. भवानुरोधात् तत्कल्प्यत इति भावः । तदुत्तम्-'वं रूपम्' इति सूत्रे भाप्ये-'नैतद् वक्तव्यम्। किं कारणम । शब्दपूर्वको हि अर्थसम्प्रत्ययः। अतश्च शब्दपूर्वको योऽपि हासौ नाम्नाऽऽहूयते । नाम च यदाऽनेन नोपल- ब्ध तदा पृच्छति किं भवानाहेति । शब्दपूर्वपश्वार्थस्य सम्प्रत्ययः। अन्न शास्त्रे शब्दे कार्यसम्भवादर्थस्य निवृत्तिरिति ।' मनूक्तसम्बन्धेन वृत्तिविशिष्टस्य शान्दबोधविषयत्वमिति कल्पनेऽपि स्व (शब्द) प्रतियोगिक- स्वपिशिष्टस्य पृत्तिरूपसम्बन्धस्यानुयोगिन्येव सत्त्वेन प्रतियोगिनः शन्दस्य भानानुपपत्तिरित्यत आह-- उमयनिरूप्यत्यादिति-सम्बन्धस्य शब्दार्थोभयनिष्ठत्वादित्यर्थः। तथाच शब्दप्रतियोगिफः सम्यन्धयेत्तदा प्रतियोगितया शन्देऽनुयोगिताया पार्थे तबृत्तित्वम् । पदादर्थस्येवेति-अर्थस्य यथा त्तिरूपसम्यन्धयत्त्वं तथा तद्योधकत्वेन = वृत्तिमदर्थयोधपत्वेन स्यस्यापि = शब्दस्यापि पृत्तिरूपसम्बन्धमत्त्वेन घोविषयत्य- मिति भावः। दर्पणश्यास्त्या त्तिजन्येति विज्ञानजम्येत्यर्थः । पदोपस्थितिरिति पटपदं नित्यादौसायपदोपस्थितनाया दर्शनार अटवे च तदमापेऽनुकरणस्य शारदविरपा दुपरमिति मारः। आभयतयेविय बोधकर शतिः' एपम्युपेरय । 'योसायं साइनि पक्ष निरूपमति बोध्यम् । मम्वाधयतामसाग सिमावस्यवादयोधविपपरये सम्माये निरूपामगंग कृषिमत: भाई भानामुपति. रत माह- निरूपफसेदि 3 प्रामाणिगौरवस्यादशेषावादिमि मारः। मनयमिनि तिमि. स्वरयेय प्रातिपदिक सनाशधापक्षेसंज्ञाप्रविरिति भावः। मा साविपोगिक विशिष्टसम्बन्धाभपतापाः सरिमामयुपगमेन ममनुरजस्य कृतिमय re-- र सम्पन्यस्येगि IE सोमाय ने सि RETATIोमागेप: । तरपEIR - ·२६० प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे विषयत्वमनादृत्य शब्दैर्नार्थः प्रकाश्यते । इति चेति । प्रसङ्गादनुका-नुकरणयोरमेदपक्षे साधकमाह- अत एव गवित्याह भू सत्तायामितीदृशम् । न प्रातिपदिकं नापि पदं साधु तु तत् स्मृतम् ॥२७॥ 'गचित्ययमाह' 'भू सत्तायाम्' इत्येवमादयो यतोऽनुकरणशब्दा अनुकार्यान्न भियन्ते । . प्रभा अयम्भाव.-द्रव्यचाक्षुपत्वावच्छिन्नं प्रत्यालोकसयोगस्य हेतुत्वमावश्यकम्, अन्यथा चक्षुःसयोगाव- स्थायामन्धकारेऽपि घटादिप्रत्यक्षापत्ति.। तथाच दीपो यथा घटं प्रकाशयमात्मानमपि प्रत्यक्षीकरोति, तथा अर्धगोचरशब्दनिष्ठशचिसहकृत एव शन्दोऽर्थस्य स्वस्य च प्रत्यायकः । यथा घटायभावे स एवालोकः स्वमान विपयकप्रत्यक्षजनकरतथाऽर्थे तात्पर्याभावे शब्दे च तात्पर्ये सति स एव शब्दस्तवृत्यैव स्वमात्रबोधं जनयति । यत्तु दर्पणकारादय.-ज्ञानत्वव्यापकविपयिताकत्व न शब्दे साधयितुं शक्यते धदादिप्रत्यक्षाद्यव्यवहित- प्राक्काले घटादिपदोपस्थितेरनैयत्येन ताशप्रत्यक्षादेः घटपदादिविपयक्त्वासम्भवादिति तन्न, पदपदार्थयो स्तादात्म्यमते पदोपस्थितेनैयत्यात् । नच तादात्म्ये 'घटरूपोऽर्थे घटशन्दो न' इति व्यवहारासङ्गति , भेदा. भेदघटितस्यैव तादात्म्यस्य स्वीकारेण भेदयोद्भूतत्वविवक्षा तथा व्यवहारसम्भवात् । पदविषयक्तान- जनकतायाः प्रमाणचतुष्टयेऽपि स्वीकारेण ज्ञानमाने तद्भानस्य निराकर्तुमशक्यत्वादिति गुरयः । दर्पणव्याख्या व रूपमिति सूत्रभाष्यादप्युनाथस्यैव लामादिति तस्यैव पद्यान्तरमाह - विपयत्वमिति * स्वस्थ विषयता मसम्राय शब्दरयों न योध्यते इत्यर्थः, स्वजन्यार्थबोधस्वस्य स्वविषयकरवायाप्यत्वादिति यावत् । भर्य भाव -शब्दार्थयोरभेदमते सन्मूलकाध्यासाच्छान्दादोऽऽमारवृत्ती जायमानायां शब्देनापि तस्यां स्वागार- समर्पणमिति शान्दयोधस्य शन्दविषयमवसिद्धिरिति । भन्न वदन्ति--"न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके" इत्युक्त वात् कि योधस्वावच्छेदेन शम्दविपयकावं प्रतिज्ञायते, उत मारयमिति पदयाप्छन्दस्वावगेरेन सायम् । किं पा शादरवसामानाधिकरण्येन । नाप , घटादिपक्षाग्यवहितमा फाले घटादिपदोपस्थितेरनयत्येन ताशयस्य घटादिपदविषयायामामगन् । एव घटानुमितावपि समान न सम. वति, व्यापरतया सदय छेदवतया या व्यापिग्रहे तदमानार , तदनन्तरम् 'घरपद मासारोम' 'घरपदमनुमिनोमि' इत्यनुग्यवसायामावाप । न द्विीप , घटपदमानजन्यापस्थितस्तदारपदेऽभायेन तस्य शापियरयामाभयात् , पदला. मस्य सम्पन्धिज्ञानविषयाऽयस्मारकायेन हस्तिरकसंगनन्यहस्युपरिधनी हस्तिपरस्यैव समन्यार्थीपस्थिनायुवोधकताव रहेदकपदस्य विषयरवासम्भाप । 'मटो न पटराद' इति मागनीनमतीया शम्दार्ययोतादाम्ये मागाभायेन मा कारपत्ते: सदाकारतासम्भवोऽपि घटसम्दयोधानन्सरं घटपर शादयामीति प्रीते मायनीनाये क्षणविलम्पमहिष्णुता सामवेदपि न लस्यास्नपारयमिति न किजिदेनन् । पपिप मिले शिपयेऽनुमिनिसामग्या पश्ययान २५ तासानुमितिमामग्रीहासे केरलयपविशिविपिन पारधीनोयनामिनीला माथीन पग नमान दुलपादमेव पगारेशानिविशिष्टभिमरिया .

·नामानिमः अतस्तेपामर्थवचामापात् 'अर्थवदधातुः' (पा० ० ११४५२) पापानी न प्राविधिक नापि पदत्यम् , अथ न माघुलमिन्युपश्यने । अन्यथा 'प्रत्यय: (पा. प्र3212) ( पा० ० ३०१२ ) 'अपदं न प्रोन' इनि निशादिलानादगानानिमिर्गः ॥२७॥ इति श्रीमद्रमोजिमहात्मजकोण्डमाने यारभूपनगारं नामानिांगः ॥१॥ अतः = भनु कार्यानुरुग्णयोग्भटा । भागभागरि-निकायमान fretrin 'अर्थया' मूने पाहणान प्राने आप्रयनामम्यन्येन गमिमन पनि विषयवेऽपि वृत्त्या अयि पयस्योपजनात्यामागास प्रतिमा माइन्यमम्मन्धेनेगनुकरणेनानु कार्योपम्पिनि । गयानागुराम प्रति मनु गरणमिति फार्यकारणभाययशादनुम्निानुरायो । गनेर सिनेमा भेदवि विषयकयोधजनम्न्यात्प्रातिपदिकत्वेन गुपन या पात्यम । भोटको प्राrin Tr.. पैन पदत्याभार इति । माधुयमिति शासशोधिामा भाषिक मा. गम् । अन च पूर्योक्कम 'शला त्रस्य भागमेय मानन । म अटका मा. नि-प्राय सर्वत्र प्रत्ययविधी पामीनि7 नग्माहित्य सम्म भार error रत्वस्य लाभात् पर पर प्रत्यार ािदित प्रा मे ME 'TET नयमात्म 'परउग' इनि सूत्रम्प भाप्पाला म । माप भेजनम Fire मनिष्ठविधेयता निरूपिनादेवनारदाधर्म पनि नुस् : मा. मादाय यशस्यतया 'न केवला प्रनि प्रयोगमा नारि सेवाय न निग्नkirime गगपठितानां विभक्तिरहिनानाम् 'भू मना गम्' 'मी दीनाममापुरमा EET धुत्ववोधनान् । अभेदपमे सु प्रातिन्वाभायाम निर्धारण समिति नामrefragrat 'अपद न प्रयुजीत' इति निषेधविपरमादर नाम 'भू ममता नि नि RT इत्यादिशिष्टप्रयोगाअपदपदर अगिनिनिरगन् 'मरमिन न प दिन परिनिप्निया-अमत्तनियपिपुगतामोदकानाम् मानु र पक्कीभूतधर्मस्याभागन् परिनिष्ठिकानेर। मापा , mirat . विशेष , इमो प पक्षी जाति शिवाय शिष्योगानुमायो । भन srx - टाया नुमितिमामाया प्रविधि मन पर, रिना माया गादविरतामा परेग्नुपगमार, उपम्पा ri माएर सचिदन्याति दिने नानापुरा में शामि माया प्रदागोदिति सामान लेत- गा। म परे नियुकमायामा भाष तामांगमरमर ने मनोति न सागर विशिम जिया मरियाग २६

·२६२
प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे
प्रभा
विभक्तिरहिताश्चानुकरणप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते।-
अत्रेदमाकूतम्- ज्ञानमात्रे शब्दस्य, वाच्यार्थस्य च भानमिति सिद्धान्तः शाब्दिकानाम् । यथा निर्वि-
कल्पके विशकलितयोघंट-घटत्वयोर्भानम् , तथा आनुपूर्व्याः, शब्दस्य च विशवलितयोर्भानम् । ततो घटः
शब्दवाच्यो घट इति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि ज्ञानं जायते । नच चानुपादिप्रत्यक्षस्थले शब्देन तन्निष्ठानुपूर्व्या
जात्या वा चक्षुरादिसन्निकर्पाभाव इति वाच्यम् , इन्द्रियसम्बद्धविशेषणतायाः, इन्द्रियसम्बद्धतादात्म्यस्य वा
सन्निकर्पस्योभयत्र सम्भवात् । नचैवं तद्वाचस्य सर्वस्य भानापत्तिः, तार्किकमते चक्षुःसंयुक्तसन्निकर्षण
घटत्वस्य निर्विकल्पक ज्ञानकाले द्रव्यत्वस्य भानवारणाय अदृष्टविशेषस्य, कालविशेषस्य या हेतुत्वकल्पनवदस्म
न्मतेऽपि तथाकल्पनसम्भवात् । 'वृद्धिरादेच्' इति सूत्रे सामानाधिकरण्येन निर्देशात् 'रामेति द्वयक्षर नाम
मानभगः पिनाकिनः' इति स्मृतेः, 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इति श्रुतेश्च शब्दार्थयोस्तादात्म्येन अर्थनिरूपितव्या.
प्यत्वावगाहिपरामर्शस्यैव शब्दविषयकविशेषणतया शब्दविपयकानुमितो कारणत्वसम्भवाश । शब्दार्थयो-
रतादात्म्यस्य भेदाभेदरूपतया भेदस्योद्भूतत्वविवक्षायाम् 'घटं पश्यामि' 'घटरूपोऽर्थः घटशादो न'
इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः।
नच पदज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया अर्धस्मारकत्वेनार्थस्मृती तद्भानासम्भवः, हस्तिदर्शने हस्तिपक
स्मृतौ हस्तिनो भानादर्शनादिति वाच्यम् ,हस्तिपकस्मृती हस्तिनो भानस्येष्टत्वात् । एवं भिन्नविषयकानुमितिसा.
'ममीकाले 'घटशाब्दबोधो जायताम्' इति या इच्छा तस्याः शब्दविपयकत्वमपीति न सा शाब्दबोधे शब्दज्ञान-
प्रतिबन्धिका, इत्येवं 'ज्ञानमाने शब्दस्य भानम्' इति पक्षे आपतिवा दोपा निराकरणीया इति दिक् ।
भूपणे बालकृष्णेन कृता व्याख्या मनोरमा
नामार्थनिर्णयस्तत्र पूर्णः प्रीयान्महेश्वरः॥
दर्पणव्याख्या
* अन्यथेवि भेदपतस्यैवान्युपगमे इत्यर्थः । ६ प्रत्ययः परश्चेति नियमशाखाणां निपेधमुसेनापि प्रवृते
'प्रत्ययपरैव प्रकृतिः प्रयोक्तम्या न केवला' इति नियममूलकस्य "अपदं न प्रयुजीत" इति निषेधविधे. प्रत्यययोग्यस्य स्पर्य
बिना प्रयोगेऽतिक्रमणादमाधुतापत्तेरिश्पर्य । अस्मन्मते तु तस्य प्रत्यययोग्यस्वाभावाग्निपेशविश्यताया एवामावातदतिक्रमणा
प्रसक्तः साधुरवादेव प तावादेशादिरपि । अन्यथा मापारान्दैविय न त प्रवृत्ति स्यादिति भावः ॥ २० ॥
इति श्रीभूपणसारदपणे नामानिरूपणम् ॥ ४॥

·समासशक्तिनिर्णयः अथ समासशक्तिनिर्णयः - प्रभा समासान् विभजते- सुपां सुपा तिङा नाम्ना धातुनाऽथ तिडां तिडा । सुमन्तेनेति विज्ञेयः समासः पड्विधो युधैः ॥२८॥ सुपां सुपा-पदद्वयमपि सुबन्तम् 'राजपुरुषः' इत्यादिः । सुपा तिङा- पूर्वपदं सुपन्तं उत्तरपदं तिडन्तम् 'पर्यभूपयत्' 'अनुव्यचलत्' । ॥ अथ समासशक्तिनिर्णयः॥ सामान्यतो नामार्थ निरूप्य समासस्यापि नामविशेपत्वात् तदर्थ निरूपयितुं प्रराद्गात्समासभेदानाह- मासानिति-'विशेषज्ञानं सामान्यज्ञानपूर्वकम्' इति न्यायादादी समासत्वस्यैव निरूपणीयत्वेऽपि तस्य प्रत्यात्तत्रैव विप्रतिपत्तेश्च तद्भेदा एव मूलकृता प्रदर्शिताः । समासत्वञ्च पाणिन्यादिमातसम्बन्धेन समास- इयत्त्वरूपम् , एकार्थीभावापन पदसमुदायविशेपत्वं वा। ननु पदपदेन शक्तस्य ग्रहणे कृदन्ते तद्वितान्ते तिव्याप्तिः, मुयन्ततिडन्तयोHहणे कुम्भकारक्टवादिष्यव्याप्तिः, तम कृदन्तधातुभ्यामेव समासविधानेन शिविपदसमुदायत्वाभावादिति चेन्न, तत्र पदपदेन पदत्ययोग्यस्य ग्रहणात् । पदत्ययोग्यत्वच-पदत्यप्रयो. कप्रत्ययनिष्ठविधेयतानिरूपित्तोदेश्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपम् । तथाच फारशन्दै तादृशधर्मस्य प्रातिपदि- स्वस्य, भ्रूशब्दे धातुत्वस्य च सत्त्वेनादोषादिति गुरवः। एकार्थीभावश्वावक्ष्यते। सुपामिति-सुपा सह सुपां समासः। एवमुत्तरत्र योजनीयम् । सुप्पदं सुबन्तपरम् तिइपदमपि तदन्त- परम् । तथाच सुयन्तप्रतियोगिकसाहित्यविशिष्टसुबन्तनिरूपितत्तित्वविशिष्टः समास एकः । तिइन्तप्रतियोगि- कसाहित्यविशिष्टसुबन्तनिरूपितवृत्तित्वविशिष्टो द्वितीयः । नामप्रतियोगिकसाहित्यविशिष्टमुवन्तनिरूपिवत्तित्व दर्पणन्यास्या कृप्तशक्यैव निर्वाहास नामसमुदायारमकसमासेऽतिरिका शक्तिरिति मत दूपयिष्यन् ममला समासा निरूपयिनु- मादौ तद्विभागमदर्शनमित्याशयेनाह- समासानिति समासत्वज्ञ शक्तिसम्बन्धेन समासपदवावम्, एकार्थीमावा. पमपदसमुदायधिशेयो वा । एकार्थीभाषे मानन "कि पुनः समर्थनाम ? पृथगानामैकार्थीभावः समर्थवचनम् , क पुन. पृथगर्यानि, पपैकार्थानि । याये पृथगोंनि- राज्ञः पुरपः' इति, ममासे पुनरेकार्थानि-'राजपुरुषः" इति समस्त्रस्य भाष्यम्, सन्मूलिका वक्ष्यमाणा युक्तयश्च । सग्नेकार्थत्वमेकोपस्थितिविपयार्यकत्यम् । मरवेकार्थतत्वम, घटादिपदानामपि घटघटवतत्सम्यन्यरूपनानार्यशष्ट- नैकार्थतानापतः । नानोपस्थितिविषयाकरवं पृथगर्थकरवम् । यथा वाक्ये पृथक्पदार्यानाकाहादिसहकारेण विशिष्टार्य ययः, भैवं वृत्ती, किन्यवयवस्या समुदायशक्तिसहकूतया जायमाना पदार्योपस्थितिरेव विशेष्यचिोगमावा विशिष्टार्यमा हते, "rer सम्" इति भाष्यात् । राजपुरुषादिपदम्-'राजसम्बन्धवरपुरपादौ शादम्' इत्याकारकः शनिमहात प्राप्ताप्राप्तविवेकेन विशिशक्ति पष्टयाद्यर्थे पर्यवस्यति । अत एव न त राजादी सुन्दरादिपदार्यान्वयः, एकदेशवाद । 'देवदत्तस्य गुरुकुलम्' इत्यादौ न गमकपार स इति पश्यते । जहस्वार्यावृत्तिः पदानामानर्थयमिति तु न सम्यक, 'महावाहुः इत्यादापास्वायनापत्तेः । भूतपूर्वगत्याश्रयणन्तु सत्यां गतावनुचितम् । तदुक्तम्- . - - ·२६४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणपणसारे 'गतिमतोदात्तवता तिडाऽपि समासः' इति चातिकात् समासः । सुपां नाम्ना 'कुम्भकारः' इत्यादिः । 'उपपदमतिङ् ( पा० सू० २।२।१९) इति समासः । स च "गतिकारकोपपदानां कृद्धिः सह समासवचनं प्राक् सुयुत्पत्तेः' इति परिभाषया भवति सुवुत्पत्तेः पाक् , अनोत्तरपदे सुबुत्पत्तेः प्रागित्यर्थात् । प्रभा विशिष्टस्तृतीयः । धातुप्रतियोगिक्साहित्यविशिष्टसुबन्तनिरूपितवृत्तित्वविशिष्टश्चतुर्थः । तिडन्तप्रतियोगिकसाहि त्यविशिष्टतिडन्तनिरूपितवृत्तित्वविशिष्ट. पञ्चमः । सुवन्तप्रतियोगिक्साहित्यविशिष्टतिडन्तनिरूपितवृत्तित्ववि- शिष्टः पठः । अन्न साहित्यञ्च सङ्केतसम्बन्धेन समासशग्दवत्वरूपगुणकृतम , अपर्याप्त्या उभयमपि समासप दवत् । तथाच 'समासान् विभजते' इत्यत्र स्व (विपूर्वकभजधातु) समभिव्याहतपदा (समासपदार्थताच- च्छेटकीभूत (समासत्व) धर्मव्याप्यमिथोविरद्धधर्मसुबन्तप्रतियोगिफ्साहित्यविशिष्टसुबन्तनिष्ठसमासत्व, तिह. न्तप्रतियोगिकसाहित्यविशिष्टसुवन्तनिष्ठसमासत्व, नामप्रतियोगिकसाहित्यविशिष्टसुबन्तनिष्ठसमासत्व, तिड. न्तप्रतियोगिक्साहित्यविशिष्टतिडन्तनिष्टसमासत्व, सुबन्तप्रतियोगिकसाहित्यविशिष्टतिडन्तनिष्ठसमासत्वरूप पड्धर्मावच्छिन्नविषयकयोधनानुकूलो व्यापारः विपूर्वकभजधात्वर्थः प्रकृते । गतिमतति-'कुगतिप्रादय' (२।२।१८) इति सूत्रे भाप्ये गतेरितउन्तेन सह समासविधानार्थमिदं वार्तिकम् । उदात्तवता, गतिमता च तिडा गतिःसमस्यते इत्यर्थः । 'उदात्तवता' इत्यस्योदाहरणम्-'यत्परियन्ति' इति । अन्न 'निपातैयद्यदि इति सूत्रेण 'तिड्डतिड.' इति प्राप्तस्य निघातस्य प्रतिषेधे 'यन्ति' इत्यस्य प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्ततया परिरूपगतेरदात्तवता 'यन्ति' इत्यनेन समासः । 'गतिमता' इत्यस्योदाहरणम्-'अनुव्यचलत्' इति । अन्न 'वि' इत्यस्य 'अचलत' इत्यनेन 'सह' इति योगविभागात् समासः ! 'व्यचलत्' इत्यनेन 'अनु' इत्यस्य 'गतिमता च' इत्यनेन समासः । अत्र परत्वात् 'तिड्डतिड.' इत्यनेन निघाते उदात्तवता इत्यस्याप्राप्त्या 'गतिमता च' इत्युक्तम् । 'सह' इति योगविभागेन सिद्धे वार्तिकं व्यर्थमिति केचित् । वातिकादिति-इदमुपलक्षणम्-- 'सह' इति योगविभागस्य । तेन 'वि' इत्यम्य 'अचलस्' इत्यनेन योगविभागात् समाम इत्यस्य मासङ्गतिः । अन समासफलन्तु समासस्वरः, 'न समासे' इत्यनेन 'इकोऽसवणे' इत्यस्य निषेधे, 'पर्यभूपत्' इत्यत्र, दर्पणन्यास्या ब्रहत्त्वार्या नु तव यन द्विविरोधिनी । इति । अवयवार्थविरुद्धो यन्न समुदायार्यस्तव सा, यथा । कृष्णसादाविति तदर्य । अयमेव पक्ष.- समासे सलु भिनव शक्ति पहजशब्दवत् । इतिवदतो मूए कृतः सम्मन', तथा सति पागदादी पोगरमभ्युपगमेन सदरातोपन्यासमार्थयात् । जहरस्वायां तिरिनि पक्षस्य तत्सम्मतरये स्वमते तस्य पक्षतया परेनन तदनभ्युपगमेन तदुपन्यामागुपपत्तः स्पष्टवान् । अधिरमप्रे पश्यत इति । की गतिमतोदात्तयतेति ६ उपलक्षणमिदम्-'सह मुपैति योगविभागस्यापि । 'भनुम्याम्' गानोर्थ चलविण्यनेन देवाचदिप्यनेन युगपरसमास, अम्धिति मुगानेन यति मादायम्य समाया । सत्या ममाम संगायो शालतिधाधणादेश, समामान्लोदात्तस्वर भयति । तिटकरयस्योन स्याम् प्रहरपधण्यापारय सहायाग्पपायो- ग्यापाशा न तत. मुयुत्पति। समयपरिपासकोग्यगियघनस्प मु नावर, इन्टमि मक्षपदमागम्मवादित भार। तया मुपन्तस्याममिधानावाप्रसिरिति भार ।

·समामशक्तिनिर्णयः
२६५
अन्यथा 'चम्मक्रीती' इत्यादौ नलोपानापनः ।
सुपां धातुना--उत्तरपदं धातुमात्रम्, न तिङन्तम् , 'करमः' 'आयतस्तू:', "फिन्यचिमच्छयाय-
तस्तुकटमुजुश्रीणां दीर्घश्च" इति वानिकात् । तिहां विज्ञा-'पिबतखादता' 'पचतभृक्षता' इत्यादिः,
"भारव्यातमारल्यातेन क्रियासातत्ये” इति मयूरव्यंसकाधन्तर्गणसूत्रात् । तिडा सुबन्तेन-पूर्वपदं .
तिङन्तमुत्तरं सुवन्तम्-~~-'जहिस्तम्घः', "जहि कर्मणा बहुलमामीण्ये करिश्चाभिदधाति' इनि
मयूरव्यंसकाधन्तगणसूत्रात् ।
अयं पवियोऽपि समासः "सह सुपा" (पा० ० २ । १ । ४ ) इत्यत्र योगविभागेन
भाष्ये व्युत्पादितः, स्पष्टः शब्दकौस्तुभादौ ।। २८ ।।
-
प्रभा
'अनुव्यचलन्' इत्यत्र च यसिद्धिः । अन्यथा-पूर्वपदे, उत्तरपदे च सुयुत्पत्तेः प्राक् समासस्वीकारे।
बानिदिति चार्तिके धातुसुबन्तयोर्द्वन्द्वघटकतया निर्देशेन निपातनादित्यर्थः । पविध इतिएका माया-
पन्नत्ये सति सुबन्तद्वयादिघटितत्वम् । एकार्थीभावत्यस्य सर्वत्र वक्ष्यमाणभेदेषु सम्बन्धः । सुयन्ततिइन्त-
घटितममुदायत्वम्, सुबन्ननामघटितसमुदायत्वम् । नचात्र 'राजपुरुषः' इत्यानिध्यातव्याप्तिः, सुयन्तनाम-
पर्याप्तोद्देश्यताकसमासत्यस्य तदर्थकलात् । सुलतधातुघटितत्वम, नर्चतस्य 'कश्रितः' इत्याविष्वतिच्याप्ति,
सुबन्तधातुपर्याप्तोद्देश्यताकसमासत्वस्य तदर्थकत्यात् । तिडन्तद्वयघटितत्वमा तिङन्तपूर्णपदमुवन्तोत्तरपद-
घटित्तसमुदायत्वम् । पएणां समासानामेतानि पडलक्षणानि । भाष्ये त्युत्पादित इति-चिन्त्यमेतन , उत्तपति-
घत्यस्य भाज्यकृताऽसंस्कृष्टत्वात् । तथाहि--'सहग्रहणं क्रियते सहभूतयोरेय ममाससंज्ञा यथा स्यात् , पाकस्य
समाससंज्ञा मा भूद्धिति ।' इति सहमहणम्य प्रयोजन गर्गदण्डनन्यायन सगुदाये वाक्यपरिसमातिविधया
संसाध्य उक्तम्-एवं तर्हि सिद्धे सति यत्सहग्रहणं करोति तस्यैतत् प्रयोजन योगाई (सूत्रायययम) यथा
विज्ञायत्त । सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । सह सुप् समस्यते । केन सह १ समर्थेन । 'अनुन्य.
चलत्' 'अनुप्राविशन्' । वत' सुपा । सुपा च सह सुम्समम्यते । अधिकारच लक्षणम (विधायक) च ।
दर्पणव्याख्या
* अन्यथेति सुबुसत्तेः प्राक्समाससंज्ञाऽभ्युपगम इत्यर्थ । नलोपेत्यस्यापदवादित्यादिः । यद्यपि 'उअपदम्'
(पा०पू० २१ २११९) इति सूत्रे भाष्येऽनयोयोगयोनिवृच मुसुपेत्युक्तम् , तथाप्युपदमिति महासंज्ञावलादेव पूर्वपदस्थ
मुनुत्पत्यनन्तरम् (एव) समास इति भावः । 'मासूबुत्राचेः' इत्येकदेशप्रयोजनप्रदर्शनमिण परिभाषा प्रयोजनमत
दर्शितम् । मुनुत्पत्ते. पश्चात् समासे हि स्वार्थ-द्रव्य-लिङ्ग सड्सका काराणा कमिकलस्यान्तरण पहिरङ्गभावमूलकस्य "कुत्सिते"
(पा० सू० ५। ३१७४) दति सूरभाष्यसम्मतत्वेनान्तरङ्गत्वात् सुत्रुत्पत्तेः पूर्व टायनदन्तयार "फ्रीता करणपूत"
(पा. २०४।१।५०) शी डीयोऽनुपररिति दिक् ।
*भाप्ये व्युत्पादित इति तत्राहि प्रत्येक समाममशागारगरूप राहशन्दप्रयोजन समुदाये वाक्यारिसमातिन्यायेन
परिहत्य "एय तर्हि सिद्ध सति पत् सहप्रहप करोति तत्तत् प्रयोजनं योगाङ्ग यथा विज्ञायेन, तति योगाने योगविभाग:
परिष्यते । सह मुफ् समस्यते । केन सह समयग, अनुमनलत् 'भनुप्रापिगत् । ततः सुपा, सुपा न सह मुप समस्यने ।
अधिकारश्च लक्षणच, यस्य समासस्य बन्यलक्षणं नास्ति इद तस्य रक्षग भविश्यति" इत्युक्तम् । तत्राधिकारप्रयोजनम् ---
देवदतः पचतीत्यादौ समानाधिकरणेन समानसशासारण कोध्यम् ॥ २८ ॥

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे म्यं भाप्पादिमिद्धं तद्भदं पुत्पाद्य प्राचीनवैयाकरणोतविमागम्याव्याप्स्यनिष्पाप्यादिभिन्न- वनगस्य प्रायिकत्यं दर्शयति- समासस्तु चतुति प्रापोवादस्तथा परः । प्रमा यम्य ममासम्यान्यलक्षणं नास्ति स्टे तम्य लभरणं भविष्यति' इनि । ने पट्यधत्तं पेनापि पाटनमा एय मजपाकाराः 'समासो द्विधा-विशेषमंगापिनिमुक्तमुपेति विहिनः । तद (विशेषमा) युगा। अन्य धतुर्था, 'अत्र्ययीभाव-तत्पुरुप-पष्टुमाहि-द्वन्द्वभंदात । अत्र्ययीमारवादि । पासिन्यादिमाग मम्यन्धनात्ययामायादिपश्यत्यमे वेनि नाव्यात्यनिन्यानी' इत्याहुरिति गुरवः । गमे दमाममामभरम। रायस्पति-लश्यनायउंदकममनियनत्यं लक्षणत्वम् । ममनियतत्व-त्र्याप्यन्य-व्यापकन्याभयमम्मोन पगारपिशिष्टत्वम् । यथा 'गोः माग्नाय त्यम' लक्षणम । माग्ना गु गलपारलः । लक्ष्यगायनपगोत्र मानावरच योगगोमयमध्ययन परम्परविशिष्टत्वान । यद्यपि 'प्रन्या मिनिइति सये भाष्ये 'मुगमा गुमगधाः' इत्यत्र समृसिर्गम्यने 'सपुत्रः मन्दायः भाएमागनः' इगि शेपे मारय गायन, भारत । गागरयोगमनप दोषः । इ. फधित ममामः पृर्वपापान: । पभिरपहाभयानः। पशि पदार्थप्रधानः । कधिनुभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदाधं प्रधानोऽगर्याभायः। नाप्रधानगरपः । पप्रधानों पर उभयपटाधमानी मन्नः। नयाय पूर्वपदार्गमा गम्मत । समता में गमागा निर्दिश्यन्ते । रिन् ? भव्यगायां नि । गोप्य गन्गा यी समुपोन मगायो । পার [লাপগমিদানি শাটি কােমিননা; না গবেষনা सुगन्नतिध्येयाय्यामायालया। प्रारम्भमामांग पगारिने गया 'मि. गहम' wiपिपली न्याyिx नगानि मगामधिनियमभया' यादिना समाधान मा भाय। !ि-पा'' शोधमायाम पाnिfनाए । -यन पादयः । म नि माया - Reser.

·समासशक्तिनिर्णयः २६७ योऽयं पूर्वपदार्थादिप्राधान्यविषयः स च ॥ २६ ॥ भौतात् सोऽपि रेखागययादिवदास्थितः ॥ ६ ॥ चतुर्धा, अव्ययीभाव-तत्पुरुप-द्वन्दू-बहुवी हिभेदात् । अयं प्रायोबादः, 'भूतपूर्वः', 'इन्भूः', ( 'काराभूः' ) 'पायतस्तूः', 'वागविय' इत्याद्यसङ्ग्रहात् । तथा पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुपः उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुग्रीहिरित्यादि लक्षणमपि मायिकम्, 'उन्मत्तगङ्गम् 'सूपमति' 'अर्द्धपिप्पली' . प्रभा - योपाद इत्यर्थः । अपरं वादमाह-योऽयमिति । प्राधान्येति-अस्य पाद इति शेषः । इन्भूः दृढं भवति' इति इन्भूः । उणादिसूत्रेण दृढशब्दस्य इन्नादेशो निपातनात, नृपः,यन्त्रम, चक्रं या इन्भूशब्दार्थः । काराभू-कारा- न्धनागारम, तत्र भयः काराभू-बन्दीकृत इति यावत् । आयतस्तू -आयतम-दीर्घ स्तौति इति श्रायतस्तूः । रते 'सह' इति योगविभागात निपातनाच केवलसमासा:-विशेषसंज्ञारहिता इत्यर्थः । पूर्वपदार्थ इति-उत्तर- पदार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितपूर्वपदार्थनिष्ठविशेष्यताकोपस्थितिजनकोऽव्ययीभावः । पूर्वपदार्थनिष्टप्रकारता- निरूपितोत्तरपदार्थनिष्ठविशेष्यताकोपस्थितिजनकस्तत्पुरुषः। पूर्वपदार्थनिष्ठविपयतया साक्षानिरूपितत्वा- भाववती या उत्तरपदार्थनिष्ठविपयता तादृशयिपयताकोपस्थितिजनकः समासो द्वन्द्वः । पूर्वपदोत्तरपदभिन्न- पदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितोत्तरपदार्थनिष्ठप्रकारताकोपस्थितिजनकः समासो बहुव्रीहिरित्यर्थः । अत्र पूर्व- पदभिन्नत्वनिवेशात् 'अर्द्धपिप्पली' इत्यादौ नातिव्याप्तिः। परस्परेति-लक्ष्यतावच्छेदकस्य लक्षणाभावयति, लक्षणस्य च लक्ष्यतावच्छेदफाभावयति वृत्तित्वादित्यर्थः । यथा पूर्वपदार्थप्रधानत्वरूपलक्षणाभाययति "उन्मत्तगङ्गम' इत्यत्र लक्ष्यतावच्छेदकस्याव्ययीभावत्वस्य वृत्तित्वम्। लक्ष्यतावच्छेदकाव्ययीभावत्याभाव- वति अर्द्धपिप्पली' इत्यत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वरूपलक्षणस्य वृत्तित्व मिति परस्परव्यभिचार इत्यर्थः । व्यभि- चारमेव दर्शयति-तथाहीति । उन्मत्तगणमिति-उन्मत्ता गगा यस्मिन्देशे स देश उन्मत्तगङ्गम् । अत्र बहुव्रीहि- लक्षणातिव्याप्तिरव्याप्तिश्याव्ययीभावलक्षणस्य । सूपप्रतीति सूपस्य-द्विदलस्य लेशः सम्बन्ध इत्यर्थः । तत्पुरुष. लक्षणातिव्याप्तिरव्यामिश्याव्ययीभायलक्षणस्य । भद्धपिप्पलीति-अव्ययीभावलक्षणस्यातिव्याप्तिरव्याप्तिश्च तत्पुरुषलक्षणस्य । भाप्य तु 'समुदाये दृष्टाः शब्दा अवयवेऽपि दृश्यन्ते' इति न्यायेन पिप्पली कायादिशब्दाः पिप्पल्यवयव कायावयवपरा इति । अर्द्धपिप्पलीत्यस्थाऽभिन्नपिप्पल्यवययः, 'पूर्वकायः' इत्यस्य पूर्या- भिमकायावयव इत्यर्थेन, एवम् 'भिक्षाद्वितीयम्' इत्यस्य 'भिक्षावययद्वितीयम्' इत्यर्थेन कर्मधारयमाश्रित्य 'पूर्वापराधरोत्तरम्' 'अर्ध नपुसकम्' 'द्वितीयतृतीय' इति सूत्रत्रयमेकदेशिसमासविधायकं प्रत्यारयातम् । दर्पणव्याख्या * भूतपूर्व इत्यादिर एका वश्त्यमाणयत्किञ्चिलक्षणाक्रान्तत्वेऽपि तत्तदधिकारीयराताननुशिष्टत्वादसग्रहो बोध्यः, समासाधि- कारीयसूत्रानुष्ठितत्वाद्विभागे तदसलहे इष्टापत्तेरयोगात् । पूर्वपदार्थेत्यादिर प्राधान्यच समासघटकपदार्यप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्यत्वम् । तथाच पूर्वपदार्थ- विशेष्यकोपजनकत्वमव्ययीभावत्वमित्यर्थः। एवममेऽपि । 'उपयुम्भम्' इत्यत्र कुम्भनिरुपितसामीप्यस्य विशेष्यतया बोधात् 'राजपुरुषः' इत्यादौ राजमम्बन्धिपुरुषस्योत्तरपदार्थस्य, पीताम्बरः' इत्यत्र पीताभिन्नाम्बरसम्बन्धिनोऽन्यपदार्थस्य, साहित्यापमधखदिरयोः पूर्वोत्तरपदार्थयोर्विशेष्यतया भानाद् यथाय लक्षणसमन्वय :। धारादिरी, इत्यय ·२६८ प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे वित्राः' 'शशकुशपलाशम्' इत्यादौ परस्परच्यभिचारात् । तधाहि—'उन्मत्तगङ्गम्' इत्यव्यय भावे पूर्वपदार्थप्राधान्याभावादव्याप्तिः, अन्यपदार्थमाधान्याद् बहुव्रीहिलक्षणातिव्याप्तिश्र, अन्य पदार्थे च संज्ञायाम्" (पा० ०२॥ १।२१) इति ममासात् । 'सूपमति' इत्यन्यपीमा उत्तरपदार्थप्राधान्यात्तत्पुरुपलक्षणातिव्याप्तिः, अव्ययीभावाच्याप्तिश्च । 'सुप् प्रतिना मात्रा' (पार सू० २ । ११६) इति समासात् । 'अर्द्धपिप्पली' इति तत्पुरुपे पूर्वपदार्थप्राधान्यसत्त्वाद् अव्ययी- भावातिव्याप्तिः, तत्पुरुषाव्याप्तिश्च, "अद्धं नपुंसकम्" ( पा० सू० २। २ । २) इति समासान् । एवम् ‘पूर्वकायः' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । 'वित्राः' इति बहुयीहावुभयपदार्थप्राधान्याद् द्वन्द्वाति व्याप्तिः, यहुग्रीह्यव्याप्तिश्च । 'शशकुशपलाशम्' इत्यादिद्वन्द्व समाहारान्यपदार्थप्राधान्यान बहुव्रीम- तिव्याप्तिः, द्वन्द्वाच्याप्तिश्च स्यादिति भावः । सिद्धान्ते तु 'अव्ययीभावाधिकारपठितत्वमव्ययीभावत्वम्' इत्यादि द्रष्टव्यम् । अगम्भवषामि ·* अनेकयोक्तप्विति. 'अथ तेषा अवता किं जहत्त्वार्या चिपहात्तिखतवाया' इत्यादिनस्यादिताचार्य समासशक्तिनिर्णयः २६६ त्याह-भौतादित्यादि-रेखागवयादिनिष्टलागृलादेास्तवपश्यलक्षणत्ययदेतेपामपि न समाग- लक्षणत्वम् । योधकता तु तद्वदय स्यादिति भारः ॥ २६ ॥ ननु पूर्वपदार्थप्राधान्यादि समासे सुवचम् । तथाहि-'समर्थः पदविधिः' इति सूत्रे भाष्यकार- नेकधोक्तेष्वपि पक्षेपु जहत्स्वार्था-जहत्स्वार्थपक्षयोरेवैकार्थीभाव-व्यपेक्षारूपयोः पर्यवमानं लभ्यते । प्रभा (समुदाये ) शक्तिस्वीकारेण तद्घटकपदानामानर्थक्यात् । कस्यचिन्मते विशेपणनया भाममानार्गकपदा. नामेवानर्थक्यमिति राजपुरुषादी राजादिपदस्य पूर्वकायादो कायादिपदस्य चानर्थक्यम । एवमप्युनलभणा- सम्भव एच, तेपां पूर्वोत्तरपदयोः सार्थक्य एव सम्भवात् । भौतादिति- पूर्व भूतं भूतपूर्वम तदेवेति भीतपूर्व्यम । स्यार्थे प्यञ् । वृत्तेः पूर्वकालिकभवनाश्रयी- भूतात् पूर्वपदार्थप्रधानत्वादिरूपाद्धेतोः वृत्तौ तदभावेऽपि रेसागवयवत् । रेसामयप्रतितो याम्तविकपाणि- पादाद्यभावेऽपि 'अयं पाणि:' 'अयं पादः' 'इदं मुखम्' इति वास्तविकव्यवहारवत वृत्तावपि व्यवहार इति भावः । यद्वा भावे प्यम् । भूतपूर्वत्वादित्यर्थः । न समासलक्षणत्यमिति-रेयागवयवृत्तिलाझूलादेर्वास्तवपशुगत- त्वावानाद् यथा न वाम्तय पशुलक्षणत्वम तथा तादृशमोधजनकत्वम्य तत्तत्समामेवभायान्न याम्तवसमास- लक्षण तेषाम् । वृत्तौ समुदाये शक्तिस्वीकारणावयवानामान क्यमिति भावः । बाधक्ता विति-रेसागव. यादिनिष्ठलाहूलादेरिव सादृश्येन गवयादिनिष्टलाडूलादिबोधनद्वारा यान्तयगवयादिबोधकत्यवद् वृत्तः प्राक विग्रहवाक्यनिष्ठतत्तदर्थयोधजनकत्वस्येव सादृश्येन समासनिष्ठतनदर्थयोधजनयत्यद्वारा ताशयोधजनक त्याश्रये तत्तत्समासत्यवोधकता तु स्यादेय । अयम्भावः--यद्यपि शब्दानां नित्यतया तदपेक्षप्रापालाभावम्नथाऽपि समाससंज्ञाप्रवृत्तिकालात्याका- लोऽव प्रास्तस्मिन्काले समासघटकपूर्वोत्तरपदसजातीयं यत्पदं तम्य योऽर्थो ज्ञातन्तस्य समासेऽपि प्राधा- न्यमिति कल्पनयवाखण्डत्य तत्तत्समुदायस्य तत्तत्समासबोधकत्यम । पूर्वपदार्थादिप्राधान्य यद्यपि पायऽप्यस्ति वस्तुगत्या, तथापि समासे तस्यारोपेणाविद्यमानस्याश्रयणेन लक्षणत्वमिनि । नवजहत्स्वार्थवृत्तिपझे प्राचीनोक्तं वास्तियक लक्षणं वक्तुं शक्यमित्याशड्कने-सन्वित्यादिना । जहाति-जहत् त्यजत् स्त्रम्-पद यमर्थम्, स जहत्स्वोऽर्थः । ग्य (पद) कर्नुकत्यागकर्मीभूतोऽयं : यावत् । जहत्स्वोऽर्थी यस्यां वृत्तौ सा हत्स्वार्था वृत्तिः । म्यशब्दोऽत्राात्मीयपरः । श्रर्थन्यात्मीयञ्च पद दर्पणव्यारया मूले भौति शब्दनित्यतायादिमते यथाश्रुतभीतपूर्वस्याप्यव्ययीभावादावसाम्भनदार-सोऽानिट ब्र हारोऽपीत्यर्थः । परेवेति । अन्यस्य कथमन्यधर्मयोधकत्वमत आशयं प्रकाशयति ठारे रेखागनयंत्यादि देवेति रेसागययादिवदेवेत्यर्थः । यथा गपयादावविद्यमानमपि रेसागत्यादिनिस रेयाविपुछ गाडि मूल्याभेदाध्यवसायाद गधादियोधकम् , तथा समारोऽपियमानमा विग्रवारनपुग्दादिमा REET Ecात्तिपक्षे तु पूर्वपदार्थप्राधान्यव्यपरागे न पुनः दुश्पनाद इत्यायपेन मुमबटानि-नन्यिति । पा भाव्यपेक्षति एका भावसूक्तः । व्यपेशा तु स्वार्थपर्यवसाधिना पदानालाहावामगार पावसान लभ्यते इति * समर्यसूप्रभाप्यपालोचनया तु सममिति पE र ·२७० प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसार तबाजहत्स्वार्थापो उक्त व्यवस्था नासम्भपिनीत्याशयां मनसिकृत्य पाह- जहत्वार्थाजहत्स्वार्थे हे वृत्ती ते पुनखिधा ॥ ३० ॥ भंदः संसर्ग उभयं चेति वाच्यव्यवस्थिते : ॥३०॥ जहति पदानि स्वार्थ यस्यां सा जहत्स्वार्था । पदे वर्णवद् वृत्तौ पदानामानर्थक्यमित्यर्थः । नथाच जहत्स्वार्थत्वमेवैकार्थीभावः । अजहत्स्वार्थत्वं व्यपेक्षा । आद्ये समुदायस्यैव विशिष्टार्थोपस्थापफरयेऽ वयवभूतानि पदानि न स्थार्थोपस्थापकानि वैयर्थ्यात , अनन्यलभ्यस्य॑व शब्दार्थत्यान । अज्ञहत्स्वार्थत्वपक्षे परस्परापेक्षत्यरूपव्यपेक्षात्वस्य सम्भवात् तत्पक्षेऽवयवा. स्वार्थोपस्थापका एव । तथाच 'स्वार्थपर्यवसायिनां पदानामाकाक्षावशात् परस्परान्ययो व्यपेक्षा' इति फलति । तति- घटकत्वं सप्तम्यर्थः । तदघटकाजह- स्वार्थपक्ष इत्यर्थः । उत्तेति- पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभाव इत्यादिलक्षणरूपव्ययस्थेत्यर्थः । नासायिनी सम्भविन्येवेत्यर्थः। ते-जहत्स्वार्थाऽजत्स्वार्थे । भेद इति- भेदो यान्यः । संसों वान्य. । उभयम्-भेदसमगात्मकमुभव थान्यम् । इति यान्यस्य-शक्यार्थस्य व्यरस्थितः व्यवस्थाया हेतो. पुनलिधा-भेदयाचिका, ससंगैयाचिका, भेदसंसर्गोभययाचिका ति द्वयी वृत्तिस्त्रिधेत्यर्थः । यार्थमिति-जति (पदानि ) स्वार्थ यस्यां वृत्ती सा 'जहत्स्वार्था' इति द्वितीयान्तस्वार्थपदप्रथमान्तजहत्पदघटितव्यधिकरणबहुहिरेय मूलमन्थत्तः प्रतीयते । स च 'सप्तमी विशेषणे' इति समम्यन्तस्य पूर्वनिपातविधानेन ज्ञापितात कचियधिकरणानामपि बहु हि- रिति वचनादुपपाद्य । यस्तुतस्तु हति स्वानि (श्रात्मीयानि पदानि ) यमर्थमिति प्राप्तोदकवद् द्वितीयान्तार्थे समानाधिकरणबहुव्रीहिं कृत्वा जहरस्वोऽर्थो यस्यामिति समानाधिकरणबहुबहिणेव व्युत्पाद्य. । वृत्ताविति-- शक्तरामादिपढघटकरेफादिवर्णानामिव वृत्तिघटकपदानामप्यानर्थकत्व मिति भावः । अन्यथा तन पदानामर्थ- वत्त्वस्वीकारे तुल्ययुक्त्या वर्णानामप्यर्थवत्त्वापत्तिरिति भावः । अत्र पक्षे वृत्तिघटकेषु पदेषु अर्थवच्छन्द- निमित्त कार्य तु प्राग्भाविनमर्थमादाय 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यादिशास्त्रारम्भसामाद्वा भवत्येवेति बोध्यम् । तेन 'महाबाहु' 'सुपन्थाः' इत्यादीनां सिद्धिः । दर्पणव्याख्या बाद्धभेदेन, किनु, भय ये वृत्ति वर्तयन्ति किं ते आहुरित्यादिभाष्याद् वाक्यादेवेयं वृत्तिनिष्पति मतमालम्ध्याय विचार इति लभ्यते । समासशक्तथैव इत्येवकारेणावयवशक्तिव्यवच्छेदः । दृष्टान्तमात्-~*पादिपदानामियेति । आनुपूर्व्यन्तर चटकवाभावविशिष्धानुपूर्ध्या एव गकतावच्छेदकत्वेन वृषभादिपदान्तर्गतकृपादिममवेतानुपूा. शत ताऽनवच्छेदक्तवत् समासान्तर्गतराजानुपूर्व्याः शक्ततापच्छेदकत्यासम्भवादित्यर्थः। अन्यथा समादिपदादग्न्यादीनामयय- पार्थानामपि पदायाँपस्थितिशाब्दबोधयोरापत्ति , अवान्तरमुधुत्पत्यापत्ति, धन पनमित्यादौ जश्त्वाऽऽपत्तिश्च । वाक्ये तु पदान्यर्यवन्यत्र । 'राजमम्बन्धी पुरुष' इत्याद्यर्थे राज्ञः पुरुषः, 'पुरुषो राज' इत्यादिविशिष्टानुपूर्तीद्वयम्य शक्यतावच्छेद कत्वकल्पनाऽपेक्षया पदशक्तिकल्पनाया एव लघीयस्त्वादिति भावः । नचैतत्करपे विशिष्टरूपीपादानविरितवानापरया, मरानाहः, सुपन्याः, इत्यादौ दोष , अनर्धक्त्वान् । एवमवस्य निबन्धनप्रातिपदिकत्वा विन नलोपायनापत्तिश्चेति वाच्यम, वृतिप्राग्भास्निमर्यवत्वमारोप्य तत्तकार्यस्य सूपपादत्वात् । इच "प्रत्ययासरपदयाच" (पा० सू०७१ २११७) इति सूपभाष्ये स्पटम् । .

·ममामशक्तिनिर्णयः २७१ अयं भावः-समागशक्त्यैव राजविशिष्टपुरुषभान (बोध) गम्भये न राजपुमापदयोगपि पुनम्न- बोधकत्यं कन्प्यम् , वृपभयावकादिपदेपु वृपादिपदानामिव । . प्रभा . प्राचमानः समर्थ जयादुरगुधारयाण मानः समः उपादिनि रमादेवी पूर्वरताप सरनाम-, रा-पम्, लभ्यते इति । + ननु पदेषु घटकतया निविष्टानां वर्णनां उनापि अर्थयोषजनकत्वस्याटिनयाऽऽनयऽपि गृति- घटकराजादिपदानां वायऽर्थगोधजनकत्येन दृष्टानां ममासे ताशार्थबोधोलादने तालमा कारणामानर्थ- क्यमसङ्गतमत आह-अयम्भार इति । राजमिनिष्टेति--राजसम्बन्धविशिष्रेत्यर्थः, सत्यादिमायभाग्य प्रकार. विधियय भानोपगमात् । 'राज्ञः पुरुषः' इति वाक्यऽपि मसर्गतर्यय भानयादिमने तु ग्यवाभिमान गजविशिष्टपुम्पेति यथाश्रुतमेव साधु । तद्योपान्तम्-गजादिनोगमन्चम । गिनि फरमियत्यय , प्रयोजनविरहात, योधावृत्तिप्रसङ्गाम । ननु 'सम्भेदे (मम्मिल्य योधने) नान्यतरययाम नि म्यायन द्वायपावितियत् न योधावृत्तिप्रमनः। एवञ्च समासघटकपदानामग्यर्थयोधक श्रन्यमाय इन्यन प्राr- गपभेति-शक्ततावन्छेदकान्तराघटकीभूता याऽऽनुपूर्वी गय शकतापदिपा। यथा पृषभवापशाना- वन्छेदकघटफीभूतं वृपत्वं लघुभूतमपि नायच्छेदकम । केवलयपशन्दप्रयोगे तु प्रान्डेदय भयप, गग. नावच्छेदकान्तराघटकवादित्यनुभवमिद्धम । तथैव 'गजपुग्ण' इत्यत्र समुदायनिष्प्ररामनारन्द्रय गज- पुग्पत्यम । तद्घटकीभूतं यदराजत्य तद राजम्पार्थनिष्ठगायनानिरूपितगमगायन्दर न म्यादिति गज. पदस्यानर्थक्यं तत्पक्षे । न चाम्मिन्पले 'महाराहु' 'मुपन्था' इत्यालापार न म्यान, अर्थ यरिभाषया अर्थयतोरेव महत्पथिशदयोरात्यविधानादिति वान्यम, निमागभा यरचागेपण नतासायं । श्रम ग्य 'श्रान्महत' 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यादिसून मार्थकम । 'ईदनी च मयम्यर्थ इन्यत्र तु अर्थप्रामाम. भादगारोपितम्यैव सप्तम्यर्धनित्वम्य प्रहरगामेति न 'या'यश्वनि प्रन्युटाहरणपग्भाग्यविगंभ । नगर पूजादिपदेषु योगरूढत्योन्छेद , अवयवृत्यानुपा ममुदायनिशानापन्दकरदस्वादिति यान्यम, योगम्डस्थलेऽनुभयवलात शनतावन्डेटकपटकीभुताया अपि अययानिष्टानुपा शगवानी मान , पूर्वपदम्यानर्थक्येऽपि 'राजपुरप' इत्यादी राजनि निशेपगत्वब्यवहारम्नु गजपुरपयान्छिन्नम्य योधे रातो विशेषणत्वाभिप्रायात् । 'चम्पकपुष्पवासिततिलतल न्याया। दर्पणच्याम्या नरम् 'वा'या' इत्यादी न दापा, जालगाया पत्तागनस्यादिति "ती न गायों ( p० ।। १. १९) इति सूमस्थभाष्यतिरोधी दुष्परिहर , आरोपिताऽवत्तस्य रामासाऽन्तर्गनादेश सीमादिति गाया अर्धग्रहणसामध्येनारोपितार्गस्य तत्रामहणादित्यासयात् । एस्सा पदस्य प्रतित प्रासय गानमा मान मेष एव दारणम् । योगदिस्यते तु यागानमांग दान पम्युगमान तान्दानि । नगार पक्षे राजादिपदे मणि सार्थत्यागे समान न स्यात्तरमानेका पदागिमी गागार निशिना राजादिविशिरुणाग्नेनाइदोलान् । अपग मनापापिं मात Prin द्वितीयम्यापि समाधानात् । निकासरि मुमन स्वामोदान्वयमाप्रेग या बारमाहाभाषा मशागमा राजादिपशः पुरे पिरो गमिति स्याहार रति तदर्थ इति वाला इत्तिा गोपतिः। पगला दिलो पुस्य परमगि प्रार्तमानः स्व कर्म जाति, तामा तथा राजामी प्रतिमानः स धर्म हात र सहारा पुरुषों .

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपण सारे अन्यथा राजपदेन विग्रहवाक्य इव, राज्ञः स्वातन्येणोपस्थितिमत्त्वात्, 'प्राद्धस्य रात्रः पुरुष इत्यत्रेय 'ऋद्धस्य राजपुरुषः' इत्यस्याप्यापनेरिति । अजहदितिन जहति पदानि स्वार्थ यस्यां सा अजहत्स्वार्था । अयमभिप्रायः-- राजपुरुषादिसमासादौ नातिरिक्ता शक्तिः, कल्पकाभावात् अलप्तराजादिपदादे- वार्थोपस्थितिसम्भवे तत्कल्पनस्य गौरवपराहतत्त्वाञ्च । क्लृप्तशक्तित्यागोऽप्यप्रामाणिकः कल्प्येत । तथाचाऽऽकाङ्क्षादिवशात् क्लृप्तशक्त्यैव विशिष्टार्थबोधः । प्रभा अयमत्र विशेष:--'यथा तक्षा राजादिकर्मणि प्रवर्तमानः स्वमर्थ जहाति, एवं राजादिपदमपि स्व- मर्थ जह्यात । एवं हि दृश्यते लोके पुरुपोऽपरकर्मणि प्रवर्तमानः स्वमर्थ जहातीतिवत् यदा राजा पुरपार्थे प्रवर्तमानः म्वमर्थ जह्यात्, उपगुश्चापत्यार्थे स्वमर्थ जह्यात्' इति भाष्ये पुरुपार्थे प्रवर्तमानोऽपत्यार्थे प्रवन मानः इति भाष्येण पूर्वपदमेव स्वार्थ जहातीति प्रतीयते । अन्यथा--पूर्वपदस्या यर्थोपस्थापकत्ये । आपत्तेरिति- जहरमार्थने तु राजपदार्थस्य पृथगु स्थित्यंभावेन 'पदार्थ. पढार्थेन' इति न्यायविरोधान्न तत्र विशेपणा- न्ययः । न जहती त-शत्रन्तप्रकृतिकजसन्तं पद जहतीति । न जहत्म्यार्थी अजहत्स्वार्थे ति विग्रहः । गनु समुदायशक्तथैव राजविशिष्टपुरुषस्य बोधनिर्वाहेऽवयवशक्तिर्यर्थत्यत आह-यमित । अतिरिक्तति- जहत्स्वार्थपक्षवत् समुदाये शक्तिरत्र पक्षे नानीयते इति भावः। क्ल्पकाभावादिति-'ननुराजपुरुप.' इत्यनेन 'राजसम्बन्धवान् पुरुपः' इति सम्बन्धप्रकारकबोध एव समुदायशक्तिकल्पक , विभक्तरभायेन सम्बन्धोप- स्थितेः समुदायशक्तिसाध्यत्वात् । नव सम्बन्धस्य संसर्गतथैव भानमाकानावशादिति घान्यम, नामार्थयो- भेदसंसर्गेणान्ययस्य 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्तत्तिविरुद्धत्वादित्यन याह-कृप्ताक्तिकरा मादीति- क्लुप्तशक्तिकराजादिपढादेवेति पाठः । क्लृप्ता शक्तिपस्य राजादिपदस्य तत् क्लुप्तशक्तिकम । क्लृप्तशक्तिमान नद् राजादिपदं तस्मादित्यर्थः । तानस्य समुदायशक्तिकल्पनस्य । 'नामार्गयोरभेनान्वय,' इति व्युत्पत्तिः समासानिरिक्तविषयेति स्वत्वसंसर्गको बोधो नानुपपन्न इत्यत आह-गौरवपराहतत्वादिति-व्युत्पत्ती वृत्ति- घटकातिरिक्तत्वेन निवेशे तत्र तत्र समुदा शक्ति कल्पनापेक्षया लाघवमेवेत्यभिप्रेत्याह । क्लसत्तित्याग दति । आकाक्षादिवशादिति-स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्टपुरुष इत्याकारकयोधं प्रति राजपदाव्यवहितोत्तर- दर्पणव्याख्या अन्यथैतिक वृत्ती व्यपेक्षारूपमामाभ्युपगमे इत्यर्थः । इत्यस्यापि इत्यपिना राज्ञः पुरुषो भार्यायाश्चेत्येका द्रयमिति विषयताशालिगोधजनकस्य समुच्चयः । श्रापत्तेरिति अस्मन्मते तु पदार्थैकदेशवा देऽपि शमप्युपगमेन (अ) राजकीयभिनवेनावगते विशेषगान्तरायोगाच्च ग सेति भारः । मजहत्वावृत्तिपक्षस्य भाष्यानुसारेणा-यय पाद- नाद 'पपेक्षायां साममेके' इत्येकी श्मताश्रितामनुसत्याह-श्रयमभिप्राय इति । #नातिरिक्तेति क्लनप्रत्येकवृत्य चिरित्यर्थः । कल्पकाभावादितिक कल्पकस्यान्यथानुपरतिरूपप्रमाणस्याभागादित्यर्य । ननु विनिष्टानुपरत्तिरेर तालिका मरिष्यतीत्यत आह-क्लप्सराजाटोति तानस्य--विशिष्टदाकिस्तान स्थेल्यननु स्यादेर यसक्षे प्रत्येकाशपिरलगा, सैय नेतिक गौरवावसरोऽन थाह- -क्लमशक्तीति मृत्तिमायाले, सलमाया: प्रत्येपदशत्तिस्तत्तरित्याग इत्यर्थः। कालभेदेनाप्यस्यैर दस्यार्थ रवानयंत्रयोस्पिद्धतात्, नलोपादिव्य घरयनुसत्या च वृत्तिदायां तस्वीकारस्यैगचितावादिनि भार । ननु प्रत्यक्यता तत्तत्तदायीपस्थितायपि रिशिष्टे शनग्नप्तीपारेण तदनुपस्थित्या कप तस्य शान्दारिपयनत्यत आहापातिक आकारक्षेति आदिपदाधोग्यताऽऽदिपरिमहः, गडादायाहित पुरुषपदयादिपारणसमयधा .

·यस्यै सा कल्येतेति भारः। अयमेवेतिअयमभिप्राय इत्यादिनोक्त एवेत्यर्थः । भाष्यकाररित्यस्य 'परस्सरन्यांचा समासशक्तिनिर्णयः २७३ अयमेव व्यपेतापनो मतान्तरत्वेन भाष्यकाररुतः । नचात्र मते समासे 'ऋद्धस्य' इति विशेषणान्चयापत्तिः, "सविशेपणानां वृत्तिर्न, वृत्तस्य वा विशेपणयोगो न" इति वातिकात् । तथाचैतन्मतवादिनां पूर्वोत्तरपदार्थसत्त्वाद् पूर्वपदाीप्रधान इत्या- दिव्यवस्था सूपपदेति भावः। प्रभा पुरुषपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानरूपकारणवशादित्यर्थः। नन्वत्र पक्षे प्रमाणाभाय इत्यत आह-अयमेवेति- अजहत्स्वार्थावृत्तिरिति पक्ष एव । तथाचात्र भाष्यमेव प्रमाणमिति भावः । मतान्तरलेनेति-राथाच भाष्यम्-'परस्परव्यपेक्षां सामर्थ्यमेके' इति । बहुव्रीही, द्वन्द्वे च समुदायस्यान्यपदार्थ, समूहे च शक्तिः, 'अनेकमन्यपदार्थ' 'चार्थे द्वन्द्वः' इति सूत्रबलात् । एवञ्च चित्राद्यन्विताया गोः स्वस्यामिभावसम्बन्धनान्य- पदार्थेऽन्वये चित्राभिन्नगवस्वामीति बोधः। द्वन्द्वेऽपि समूहे पर्तिपदार्थयोरवयवावयविभावसम्बन्धेनान्यय इति तयोरपि व्यपेक्षापक्षण निर्वाहः। अन्य पदार्थ समूहे च शक्निकल्पनेऽपि वर्तिपदार्थविशिष्टे तम्मि- न शक्तयकल्पनेन लाघवसत्त्वात् । अचयापत्तिरिति-पृथगुपस्थितीयमुरयविशेष्यतायाः सत्त्वादिति भावः । विशेषणानामिति-'ऋद्धस्य राज्ञ. पुरुप.' इति वास्ये ऋद्धम्येति विशेपणसत्वान् राजपुरुप इति समासो न वति । एवम् 'राजपुरुषः' इति वृत्तिघटकीभूतस्य राजपदार्थस्य विशेषणसम्बन्धो न भवति, ऋद्धम्येत्यादि- बैशेपणतया नान्येतीत्यर्थः । वृत्तस्य-इत्यस्य समासघटकरने सति पदान्तरार्थनिष्ठविशेप्यतानिरूपितप्रका. ना ऽश्रयस्येत्यर्थः । पुरुपपदार्थे तु अन्वयविवक्षायां 'सुन्दरः राजपुरुप' इति भवत्येव, पुनपे प्रकारनाऽऽश्र- पत्वस्याभावात् । समासघटकमात्रस्य सविशेपणत्वे समासाभावे तु 'उपमितं व्याघ्रादिमि' इति सूत्रे 'सामान्याप्रयोगे' इत्यस्य चयापत्तिः, 'पुरुपो व्याध इव शूरः' इत्यत्र पुरुपे शूर इति विशेषणमत्त्वात समासाप्राप्तेरिति सामान्याप्रयोगग्रहणाज्ञापकाद् विशेष्यस्य मविशेपणत्वेऽपि समासो भवत्येवेनि राज- पुम्पः सुन्दरः' इत्यादौ न दोपः । वातिकादिति-अनन्तसमासे शक्तिकल्पनापेक्षया वार्तिकारम्भे एय लाधव. मिति भावः। एतन्मतेति-व्यपेक्षासामर्थमितिवादिनां मतेत्यर्थः । सूपपादेति-अव्याप्त्यतिव्यापिटोप- परिहारेऽपि लक्षणसमन्वयसम्भवेनासम्भवो नेति भावः । अत एव 'सुबामन्त्रिते' इति सूत्रे 'मुनिति किमर्थम् । करोप्यटन् । नैतदस्ति, असामर्थ्यान्न न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् ? समानाधिकरणमममर्थ- वद् भवतीति' इति भाष्योक्त सइगच्छते । एकार्थीभावस्यात्र ग्रहणे तु सूत्रवैयर्थ्यमेव स्यादिति व्यपेना- सामयस्यैवात्रावश्यकता। ननु समर्थसूत्रे एकार्थीभाव एव सामर्थ्यम् , 'सुवामन्त्रिते' इत्यत्र मूत्रारम्भ- सामर्थ्यात् तदनुपस्थितिरिति चेन्न, 'ऋतेन मित्रावरुणाकृताधावृतस्पृशा' इत्यत्र'ऋतेन' इत्यस्य पराग- वभावादाष्टमिकनिघातापत्तेः । अत्र समर्थपरिभाषोपस्थित्या व्यपेक्षारूपसामर्थ्यस्य ग्रहणे तु ऋतनेत्याय 'आशा' इति पदोपात्तव्याप्तिक्रियायामन्वयेन सामर्थ्याभावान परागवद्भावाभावे पाप्ठेन 'आमन्त्रितस्य इत्यनेन आधुदात्तसिद्धिरिति स्पष्टं चेदं वेदभाप्यादौ । दर्पणव्याख्या नादित्यम् । तथाच प्रत्येकपदार्थोऽपस्थितिसहताऽऽकाहाऽऽदिभिरेव विशिष्टबोधसम्भवेन तत्पूर्व विशिष्टोपस्थित्यपेक्षा सामर्थ्यमेके' इत्यादिनेति शेषः। उतापत्तिमुदरति-मनचानेति। अन्वयापत्तिरिति यथाश्रुताभिप्रायेग सम्बन्ध णायामापत्तेरमावस्य ·२७४ प्रभा-दर्पणसहित ययाकरणभूषणसारे प्रसङ्गाद् वृत्तिभेदमपि निरूपयति-ते पुनरितिद्वे अपि वृत्ती त्रिविधे, याच्यविध्यात् । वान्यमेवाह-भेद इत्यादि । भेदः अन्योन्याभावः। तथाच 'राजपुरुषः' इत्यादावराजकीयभिन्न प्रभा प्रसङ्गादिति--तिसामान्येन विशेषस्य स्मरणात् स्मृतस्योपेक्षानहत्यरूपप्रसगसगतेरित्यर्थः। भेद इति- एतेषां समासवाच्यत्वे मानन्तु समर्थसूत्रस्थं भाप्यमेव । तथाहि-सामर्थनाम भेदः, संसर्गो वा । अपर -~-भेदसंसर्गौ वा सामयमिति । क: पुनर्भेटः संसों या । इह रात इत्युक्ते सर्व बं (अश्यो गृहं पा) प्रसक्तम, 'पुरुप इत्युने सर्वः स्वामी प्रसक्त' । प्रमतिरतदेव यदा प्रमाणान्तरेण पुरुषम्य पारतन्ध्यं निर्णा- राम । अन्यथा पुरुप इत्युक्तेऽस्तीगि प्रतीतिः म्यानतु स्वामिगात्रापः । 'इहेदानी 'राजपुरपमानय' इत्युक्ते राजा पुरुपं निवर्तयति-अन्येभ्यः स्वामिभ्यः। पुष्पा गजानं निवर्तयति अन्येभ्यः म्वेभ्य इति' । श्रत्र फैयर:-'यदि च वृत्तौ भेदसंमर्गी न स्यातरम तदा सामर्यमेव न स्यात, तदात्मकत्वान सामाग्येत्यर्थः। तब संसर्गाविनाभायित्वादनुमोयगानसंसर्गो भेटः मामWमिति भेदः समासवाच्यः । भेदाविनाभा- वित्वादनुमीयमानभेदः संसर्गो वा सामर्यमिति संसर्गः समासवान्यः । नत्र भेदपले राजा पुरुपं माम्यन्तरेभ्यो निवर्य स्वार्थ जहाति । पुरुपस्त्वजहदपि वा म्यान्तरेभ्यो राजानं निवर्तयतीति । ततश्च कृतकार्यस्य भवतु राजार्थस्य निवृत्तिः । अकृतकार्यस्य निवृत्ती वृत्तिरेव न स्यादिति भेदो वान्यः । एवम राज्ञः' इत्युक्ते सर्व स्वं प्रसक्तम्, पुरुष इत्युक्ते मर्वः स्वामी प्रसक्ता राजपुम्पः' इत्युक्ते राजा स्वत्वेन पुम्पमेय मम्मन्नाति नान्यम्, पुम्पः स्वामित्वेन राजानमेव सम्बनाति नान्यम् । इति संसर्गः समासाः। भी या योगपद्येनाश्रीयमाणो सामर्थ्यमित्युभयं समासार्गः। भेदशब्दो विशेषाकोऽपि सम्भवति, यथा- 'द्रव्यभेदानाह' इत्यादावत श्राह अन्योन्यामान इति । ननु 'राजपुरुषः' इत्यादौ भेदः समासाः' इति सत्यमा परन्तु राजप्रलियोगिकः पुरुषानुयोगिक , उत पुरुषप्रतियोगिको राजविशिष्टपुरुषप्रतियोगिको या राजानु- योगिकः । नाद्यः राजपदार्थस्य पुरपे विशेषणत्वेन 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यापरत्र विशेषणत्वायोगात्' भेदे विशेपणत्यायोग', राजभेदस्य राजसम्बन्धिमाने सत्त्वेनाव्यार्वतकत्वात् वक्ष्यमाणप्रयोजनासिद्धेश्च । न द्वितीया, भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन सह विरोधाद् राजनि पुरुपभेदस्य वाच्यत्वे तत्र पुरुषत्वस्य सच्चन पुरुपभेदस्य याधितत्वात् । तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपुरुषभदस्याच्यावर्तकत्वात् , 'राज- धनम' इत्यादी धनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य राजनि सम्भवेऽपि तदनुपयोगाच । तृतीयो राजविशिष्ट पुरुषभेदोऽपि वक्तमशक्यः, प्रयोजनविरहादित्यत आह-तथाचेति । बोध इति-राजभिन्नासम्बन्धी पुरुप इति बोध इत्यर्थः । नराजपुरुपः' इत्यनेन राजसम्बन्धवान , स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्टो वा पुरुष इति षोधोऽप्यनुभवसिद्धस्तस्यानुपपत्तिरिति पान्यम, भेदस्य ससर्गाविनाभूतत्वेन तादृशभेदरूपहेतुना संसर्गा- नुमानात ताशबोधसिद्धेः । ताइशयोधो मानस एव, नतु शान इति भावः, नतु अराजयिभिन्नः पुरुष दर्पणव्याख्या *प्रसङ्गादिति स्मृतिकालापटिनोपपतानहताऽवच्छेदकधर्मवधादित्यर्थः । *वृत्तिभेदमिति घृते समासा- दिवृत्ते दम् मेमसर्गादिल्पातमित्यर्थः । तदुन्न भाप्ये-- "सामर्थ्यन्नाम भेदः, ससगों सा | अपर आह--मेदससर्गों वा सामध्य-" इति । यदि वृत्तौ भेदरारा न स्याता तदा सामयमेव न स्यात्तदात्मणत्वात्सामयस्य" इत्यतस्लदस्त तस्येति तद्भागः । भेद इति ससर्गाविनाभाविवादनुमीयमान (सप्तर्ग: । तादात्म्यसम्बन्धावन्तिनप्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । तदेह मअन्योन्याभाय इति । Annu ·२७६ प्रभा-दर्पणसहित चैयाकरणभूपणसारे व्यपेक्षावादस्यैवं युक्तिभाष्यविरुद्धत्यात् तन्मूलकः 'पूर्वपदार्थप्रधानः' इत्याद्युत्सर्गोऽप्ययुक्तः । किन्तु 'रेखागवय' न्यायेनोत्सर्गोऽपि परम्परयंव बोधक इत्याशयेन समाधत्ते- प्रभा व्यवहारानुपपत्तिरिति वान्यम्, पुटे चम्पकाद्यसत्त्वेऽपि तत्सम्बन्धमात्रान निष्कासिताम्वपि चम्पकमल्लि- कामुमनासु 'अयं चम्पकपुटः' 'अयं मल्लिकापुट' इति व्यवहारवद् राजपदस्यार्थानुपस्थापकत्वेऽपि विशेषण- त्यव्यवहारोपपत्तेः । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाप्ये-"अन्वयाद्विशेषणं भवत्ययं मल्लिकापुटोऽयं चम्पकपुट इति निष्कीर्णास्वपि सुमनःसु अन्वयाविशेषणं भवत्ययं मल्लिकापुटोऽयं चम्पकपुट इति" इति । यता भेदसंसर्गी वा सामयम्" । तथाहि-राजपदसन्निधानात् पुरुषपदेन राजभिन्नास्यामिकराजस्वामिकयुरुपमेव बोधयति । अतो न राज्ञः स्यान्तरेण सम्बन्धः, नापि पुरुपस्य स्वाम्यन्तरेण सम्बन्धः। तदुक्तम्भाष्ये-भेदसंसर्गों या सामर्थ्यमिति । कः पुनर्भेदः, संसर्गो वा । इह 'राज्ञः' इत्युक्ते सर्व स्व प्रसक्तम्, पुरुप इत्युक्ते सर्वः स्वामी प्रसक्तः । इहेदानी राजपुरुपमानय इत्युक्ते राजा पुरुपं निवर्तयत्यन्येभ्यः स्वामिभ्यः, पुरुपोऽपि राजानमन्ये- भ्यः स्वेभ्यः । एवमेतस्मिन्नुभयतो व्यवच्छिन्ने (उभयस्मिन्परस्परेणावच्छिन्ने) यटि स्वार्थं जहाति फार्म जहातु न जातुचित् पुरुषमावस्यानयनं भविष्यति" इति, अनेन भाग्येण परस्परसम्बन्धाद् भेद संसर्गी यथाकथञ्चिद्वोधविषयौ भवत इत्येव लभ्यते, न तु याच्यो ताविति । किञ्च भेदसंसर्गयोर्बोधविषयत्वे मेदे संसर्गे च प्रतियोगितासम्बन्धेनान्वयाय राजपदार्थस्यावश्य- कतया जहत्स्वार्थावृत्तिरिति पक्षे राजपदेन तदर्थोपस्थित्यभावरूपत्यागकथनस्यासङ्गतिः । किञ्च द्वन्द्व- बहुब्रीह्योमेंटसंसर्गयोः शक्यत्वं दुर्वचम् । एवञ्च पुरुपत्वेन रूपेण पुरपपदमेव व्यक्तिविशेष बोधयति । नापि पुरुपस्य स्वाम्यन्तरेण सम्बन्ध इति भाप्योक्तेः पुरुपत्वेन रूपेण व्यक्तिविशेपज्ञानस्यापि देवदत्तस्वामिकः पुरुप इति ज्ञान प्रति विरोधित्वम् । अत एव का चन्द्रः इति प्रश्ने प्रकृष्टप्रकाशः चन्द्र इत्युत्तरे चन्द्रत्वेन प्रकृष्ट प्रकाशशददस्य वोधकत्वमिति तात्पर्य ग्राहकत्वं चन्द्रशब्दस्य वेदान्तिभिःवं कृतम् । एचश्नोत्रपदे एव यन्त्र ताशार्थलात्पर्य ग्राहकत्वं पूर्वपदस्य तत्रैकार्थीभावः। अत एव 'एकार्थीभाव सामथ्यं परिभाषा चेत्येवं सूचमभिन्नतरकं भवति' इति भाष्ये एप एव पक्षः समीचीन इति बोधयितुं तरनिर्देशः । ननु यथा एका भावमात्रस्य ग्रहशो 'समर्थः' इति सूत्रम्यावृत्त्या सामर्थ्यद्वयपरकत्वं न भवति, तदुच्यने-सूत्रमभिन्नतरक भवति वाक्यभेदो न भवतीति । एवं व्यपेक्षामात्रस्य स्वीकारेऽपि सूत्रं न भिद्यते इति एकार्थीभावः सामर्थ- मिति समीचीनमित्यत्र विनिगमकाभाव इति चेन्न, व्यपेक्षापक्षे अनेकविधगौरवस्य, भाध्ये तरनिर्देशस्य च विनिगमकस्य सत्वादित्यल विस्तरेण । परम्परैवेति-वृत्तिवाक्यार्थयोधकवाक्ये यो राज्ञ इत्यादेरों रेष्टस्तस्य सत्तामात्रेणोत्सर्गः पूर्वपदार्थ- प्रधान इत्यादियोधक इत्येव परम्परा । 'राजस्था' इत्यादेः समुदायस्य राजसम्बन्धविशिष्टपुरुपादावययर शक्तितो भिन्नैव शक्तिः । यथा पङ्कजादिशन्दे अपयवशक्तितो भिन्नैव पात्वावच्छिन्ननिरूपिता समुदाय दर्पणन्यारया अध्यपेक्षावादस्यति अव्यवहितोक्त विधया वण् ितस्येति शेषः । उत्तानहस्वार्थपक्षस्य तु नियित्वमेवात भाव । *एवं युक्तीति उत्त वक्ष्यमाणेला भाप्येति "गानाकारवान्निपातयुष्मदस्मदादेशप्रतिषेध" इत्यादिभाष्यदूपित- खादित्ययः।

·समासशक्तिनिर्णयः समासे सलु भिन्नैव शक्तिः पङ्कजशब्दयत् ।। ३१ ।। बहूनां वृत्तिधर्माणां वचनैरव साधने । स्यान्महद् गौरवं तर मादेकार्थीमार प्राश्रितः ॥ ३२ ॥ प्रभा तम, , शक्तिरित्याह-जशब्दवदिति । तिधर्माणामिति--एका भावपक्षे स्वत सिद्धाना वृत्तिधर्माणां ध्यपेक्षापन वचन = सविशेपणाना वृत्तिन' इत्यादिवार्तिकादिरूपै । साधने-समर्शने । गौरवगिति-गौरवश्याने मूले प फुटीभविष्यति । तस्मादिति-व्यपेक्षाया गौरवादेकार्थीभाव आश्रित इत्यर्या । एषार्थीभार इति-शनि- विधा-व्यपेक्षारूपा, एकार्थीभावरूपा च । तर स्वार्थपर्यवसायिनां शदानामाकासावशाद यः परम्पर सम्बन्ध सा व्यपेक्षा । सा च वाक्ये एव । समासादिवृत्ती तु एकार्थीभावरूप सामर्थ्यम। तदेव 'ममर्ग पदविधि ' इति सूत्रे समर्थपदेन गृह्यते । तदुक्त समर्थसूने भाप्ये-'किं समानाम। पृथगनामेका भाव समर्थवचनम । पृथगाना पदानामेका भाव समर्थमित्युच्यते । क पुन पृथगर्यानि, मार्थानि । वाम्य पृथगर्थानि-राज्ञ पुरप इति । समासे पुनरेकार्थानि-राजपुस्प इति । यत्त एकार्थत्वमेकोपस्थितिजनकत्वमिति दर्पणकार । तचासङ्गत घटशदेऽपि तथावापत्ते । चेष्टापत्ति, समासे पुनरेकार्थानीति भाप्यविरोधापत्तेरिति पनालिन । एकार्थीभायत्यश्च-'यत्किञ्चिपदजन्यपृथगुपस्थितिनिपयाक्त्वेिन दृष्टाना शदाना विशिष्टविषय- कशरत्योपस्थितिजनकत्वम'। घटपटेऽतिप्रसङ्गवारणाय प्रानामित्यन्तनिवेश । श्रीपगवादीप्रत्ययानातथा- 'टत्वाभायेनाव्याप्तिवारणाय यत्किञ्चित्पदेति । तथाच उपगोरपत्यमित्यादौ अपत्यपदजन्योपस्थिति- येपयार्थमापदघटितत्वेन तत्व सिद्धम । विभक्तिघटितेपु 'रामाभ्याम' इत्यादिपु नातिव्याप्ति , निभक्ति मान्यवाचकश वान्तराभावादिति मञ्जूपाकारा । एतदपि चिन्त्यम, लोमवल्लागलायन्छिन्नाचकपशुशन्दे -'सत्कृत्यालङ्कृता कन्या यो ददाति स फूट'। इति पारिभापिककूकुन शब्दे चातिव्याप्तिरिति शक्तिविशिष्टत्वमेका भावत्वमिति गुरर । वैशिष्टयन- स्यपर्याप्त्यधिकरणपटितत्य-स्यनिरूपकार्थेतरार्थनिम्पितशक्तिपर्यात्यधिकरणघटितवन्यज्ञानप्रयोज्यज्ञान- विपयशक्तिपर्याप्त्यधिकरणवतत्रितयसम्बन्धेन । लक्षणसमन्वयम्तु-वृत्तिघटकपटनिष्टशक्तिमादाय विधेय । यथा-राजपुर प' इत्यत्र राजपद निष्ठराजत्वावन्छिन्ननिरूपितशक्तिविशिष्टत्व राजपुरपपदस्य । रसम राज- त्वावच्छिन्ननिरूपिता शक्तिस्तपर्यायधिकरण राजाद तद्घटितत्वस्य, पनिरूपको राजरूपोऽस्तिदितरोऽर्थ. पुर.परू पस्तच्छक्ति पर्याप्त्यधिकरण पुरुषपद तटिनत्वस्य, स्वज्ञान राजपद निष्ठशत्तिज्ञान तत्प्रयोज्यज्ञान राजपुरुषत्वावन्छिन्ननिर पितसमुदायनिष्ठशक्तिमान तद्विपय समुदायनिष्टा शक्तितत्पर्यायधिकरए त्यस्य च राजपुरप इति समुदायेऽक्षतत्वम् ! 'लिट्' इत्यादायपि शचित्रयम-आस्वागत्वावच्छिन्ननिरपिता शतिरेका, निह प्रात्यादने इत्युक्ते' । कर्तृत्वावन्छिन्ननिरूपिता शतिरपरा, कर्तरि विविधानान् । भारता- दनक त्यावच्छिन्ननिरूपिता शक्तिश्च, समर्थ पदविधिरित्युक्तते । आद्यशक्तिद्वयान्यतरशक्तिमादाय लक्षण- समन्वय । एवमेव वृत्तिमात्र शक्तित्रयम् । नच जहत्स्यार्थाया वृत्तिघटके पदे शत्रभाव', घटफपदशक्त- रोपस्थापकत्वाभावेऽपि शत्ततावच्छत्यानुपूर्वीसत्त्वे शत्तिसत्ताया वाधकाभावात् । नच जातिविशेषवाचक- मरडूप सरसकृष्ए सर्पादो समुदायशक्तिज्ञानस्यावयवशत्तिज्ञानाप्रयोज्यतयाऽन्त्यसम्बन्धाभावेनाव्याप्ति ,मण्डू- पसम्बन्धिसरत्यावच्छिन्ननिरुपिताया ,मृणामिनसत्वावन्छिन्ननिरूपिताया शरैकार्थीभानरुपायास्तन स्त्यात् । अन्यथा 'योगाद् रूढिलायसी' इति सिद्धान्तमनापत्ति । समुदायशलियत्वाद् अवयवशता योधो न जायत इति त्वन्यत् । . - ·ममा-दर्पगगहित पेयाकग्गभूपगमार गमाम इति-गिमापापलधगम, "गम: पदविधिः" (पा. मु. ३.१ १)न्यत्र पदमुदित्य यो विधीयते-गमामादिः म मम:-विनवायाधाभिधान गनः मन गाधुगिन मूत्रा- स्य माप्पान्लाभान् । समितिमाम मारगारम. एका भापति या गफमागित्यधः । द यात-रेस्यमा विषयगगा माधनिरूपिता. पदत्यागगयान्गनगमायर्याकमा प प्राग, तेन 'न पदालाही त्यादिम 'अन्यारा' यादी पा समर्थपरिमापापस्थिगिः । गपंयं कर्मण्यम्' इत्यादि-- मिभागर गगांपरिमागनुपस्थिति, परम्पेन, गुपन्नोन या मादयनियनोदशनाफ्त्याभायादिनि पागम, पारिभिरादेन परमायोजपमगारसियोरगंगानिष्टकोयनानिमपिताश्यतायन्दक- सम्पाफशाग्यविध्यार्थप प्रगान । सभाप पनमणां गुमानां पविभिरयन गामध्यंनिमित्तफरनं मिद्धम । খাrি-বান্নযাত্রা; সবা:-গাযযাত্মিয়ব্যানায় নামেন্যাসখানা, संशा प्रानिपटियमंशा भानुमंशा प, प्रानिपश्पिादित्यभिषय पप्रत्यगायधिफरवादीनाम, भानानिधित्य तिया विधानात । प्रातिपदिसम-धातुमंशाऽन्यतरनिष्टमियतानिपिनादिग्गना दन्ताद्धिमान्नमना- पन्तममासमंशायमान्यतमनिष्ठा नव्याडेटफा प्रायः, नसिनप्रन्यया. ममाममा मनादिः तत्सम्पादक सार 'एयुनहगा' 'तम्यापरयम' 'मुपा' 'धागो पर्मण' इत्याटि, ननियत्वं प्राधिनसगाममन्नादिपु । एने प मामाधिनाः । गत सामागं नय प्रयतन्ते । गप गुलचिनममाममामन्नादिपु जानेषु मामार्यम, सति मामा टाटय इत्यन्योन्याशय इति यान्यम, गुदानियिधायपशापारम्भमामात्तदुद्देश्यपु आरोपिन- मामयस्य सत्यान । अन एय एफार्थीभाय :ति नियनत्ययान्नटित निशः। पारोपितफा भार एच च वृत्ती निमित्तम । :-समासमंदादिः । समभा-विप्रायास्यार्थाभिधान शतं. मन साधुरिनि पन्धन दर्पणल्या या पृत्तिमाति० मापद स्नायकम् । भजहावायलक्षणया मातापस्मारसमित्यर्थः । याक्यार्थाभिधान इति तथाभिधाने इत्यर्थ । भाथ्यादित्यस्य 'समयांना पदाननम्' इत्यादिः। मूले पाजशब्दयदिति सतम्यन्तादतिः, उपमेये सप्तमीदर्शनात् ! पनजान्दे यथायातयतिरिक्तशक्ति स्तत्समारोऽपीत्यर्थः । नन पहजादे रुढिस्वीकारे मानाभाष , समुदायात् पनत्वविशिष्टप्रतीतेरेर मानत्गत्, पदानियतार स्थिते रुदयेक्साप्यत्वात् पयजादाद् योगेन कुमुदस्यापि गोधमसम्भाच्च । विस्वीकारेप्युद्भितदेन शादेरिख योगेन पङ्क जादेन मुदमपि यो यत इति तु न, यत्र योग-रूदिभ्यामेकार्थावस्तष केरल्योगिमार्थवाध रुढे प्रतिवन्धरकल्पनात् । अपग रुट्या नियमतः स्मृत पद्ममेर क्त्तव्यत्तिशतप्रत्ययेन पानिवत्ततया बोध्यते । 'बाधक विना व्यक्ति यमनाना समिहितव्यक्ति नेपपरत्वम्" इति नियमाद्, व्यक्ति वचनाना यत्तिचिद्व्यतितात्पयंकाणी सन्निहितो या व्यत्तिविशेषस्तरारत्वमिति तदर्य । “घटेन जमादर" इत्यत्र सन्निहितमच्छिद्रप्यक्ति नोधयारणाय तत्र 'बाधक पिना' इति । तथाच पद्मे तात्पर्य्यसत्नेन तदेव योगेनापि प्रतीयते, न कुमुदम् । प्रयमक्ल्पस्तु रूदिशानस्य ग्राह्याभावानवगा हिलात्, जनकशानापिघटकत्वाच्च प्रतिबन्धक्तासम्भवान क्षादक्षमः, सिद्धरनायत्या 'मणिम प्रादि' न्यायेन प्रतिबन्ध कलाभ्युपगमेऽप्यन्यन तथाकपने मानाभागत् । इत्पञ्च पदानुभवसामग्रीमत्वात् तस्यैर योध, सामम्यां पलानुत्सादे प्रतिबन्धपत्रपेक्षणादिति ताधिाः। तद्दृष्टान्तन वृत्तिसामान्य समुदाय शतिरावश्यीति क्यने पूर्वोकार्थ एव पर्य्यवस्पतीति । न कुमुदस्य । सत्यां हि ·समासशक्तिनिर्णयः -२७६ पदोदेश्यकविधित्यन-कृत्तद्धितममामकशेष मनायन्तधातुरूपासु पत्रस्यपि वृत्तिप्यम्यर । विशिष्टशक्त्यस्तीकर्तृ णां व्यपेक्षावादिना मते दूपणं शक्तिसाधकमेवेत्याणयेनाह-पङ्कजशब्दय- दिति-पङ्कजनिकनरपि योगादेवोपस्थिती तत्रापि ममुदायशक्तिर्न मिदयंत । नच पनत्वरूपेणोपस्थितये मा कल्प्यत इति याच्यम्, प्रभा ममामसंज्ञादिकमुद्दिश्य सामथ्र्य विधीयते इति प्रतीयते, गामगनम, ममामादिपु मामार्यम्य निमिन- वात । तथाच समर्थः कृदादीन लभते । यद्वा कृढाढय. मामा र्याश्रिता इत्येवं यमुचितम । पति- उद्यायेकशेपस्योक्तपढविधित्वं नास्ति, तथाऽपि द्वन्द्वयिपये एक्शेषविधाना उन्मर्गममानदेशा' इनि न्याय- कशेपस्यापि सामर्यविषयत्व लभ्यते । बिगिएशक्तिपीरन गामिति-अम्य वृत्तापिनि शेप'। मणिमा मिति-व्यपेक्षाशक्ती यह पणं तदेवफार्थीभावरूपशक्तिसाधकम । ननु समासे शक्तिसाधनाय प्रवृत्तम्य 'पट्जशब्दयत' उनि न्यान्नासद्गतिः, तम्यापि ममामत्वादिनि चेन्न, ये कापि वृत्ती शत्ति नन्छन्ति तेऽपि पइजशन्दे योगादि म्बीउर्वन्ति तन्मतेनाम्य प्रान्तभ्य सत्त्वात् । योगादेवेति-योगः-अवयवशक्तिम्तम्या एवेत्यर्थः । व्युत्पत्तियचित्र्येण नामाग्यापि पट्सम्याधि- फरणतानिरूपकत्वसम्बन्धेन जनधात्यर्थोत्पत्तारन्ययः, मप्तमोग्मग्रंगनाधिकरणद्वारा धान्ययः । उत्पत्तेश धात्वव्यापारे जनकतया, व्यापारम्य चानयतया डप्रत्ययाकर्नरि अन्यय इनि पसाधिकरणकोसत्यनु फूलव्यापाराश्रय इति बोधोपपत्तौ परमते समुदायश फिर्यति भावः । पद्मवरूपति-तद्धर्मावन्छिन्न- विपयकोपस्थिति प्रति तद्धर्मावन्छिन्नविपयकशत्तिज्ञानस्य कारणतया पात्यायन्छिन्ने शक्तिः फलयन इति भाव' । तत्कयत इति--तनका भायरुप माम' यम । लिग्नितपुम्तोपु 'तत्कल्यते' इत्येव पाठ 1 करायते इत्यपि काचित्कः पाठः। दर्पणव्यारया नन्यजनस्वार्थवृत्तिरप पिशिष्टात्त सम्बन्धागे विरामस्याक्तत्वादास्येऽपि सम्बन्धागे एा ते सीमगत् क, वृत्ति-चाक्ययावयाकरणनये विशेष इति चेदवाः-ता हि पलपलात् पदारिस्थितिमा नियमतः सम्परा उद्घोष कासमवधानकानेन पृयगुपस्थितयोः पार्थयो. ससर्गोषः । वृत्ती तु पदार्थो रस्थितिसमगरमे नियमन मम उद्योधकसमाधानक्सनाद् विशिष्टायोरस्थितिरिति पैलमण्योपरत्ते । अत एव प्राप्तादादी शिविर तु न बोध , तनाप्रयुज्यमानद्वितीयार्थः सम्बन्धश्चोभय सनुदायकियाध्यम्, अनन्यलम्यचात् . कल मशनयर राजदिदा दाजादेशपस्थितिसम्भवेन तत्र समुदायशरिकल्पने गौरवान्न । 'नामार्थयोरमेदान्धयः' इत्यादिव्युगनपश्च पृथगुणिना गाविषया इति । जहत्वार्यवृत्तिाक्षे पनशन्दस्य पूर्वोकरीत्या दृष्टान्तरवासम्भवेनाऽज्यपा मूलमरतारयति- विशिष्टशन्यस्वी- कर्तृणामिति । साधकमितिक विशिष्टशक्तिमाधकमेवेत्यर्थः । व्यापादिनये गबपुरुष ' इत्यादी प्रत्येकाला त्याह-पङ्कजनिकत्तुरीतिर तेन रूपेण पत्यारीत्यर्थः । श्योगादेवेति: अपपायरेव पर्थः । तत्रापि दिपदेऽपि । तत्र तस्वीकारे तु किमर ·२८० प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे चित्रग्बादिपदेऽपि स्वामित्वेनोपस्थितये तत्कन्यनाऽऽवश्यकत्वात् । लक्षणयय नथोपस्थितिरिति चेत्, पङ्कजपदेऽपि सा सुवचा । एवं ग्थकारपदेऽपि । प्रभा . तत्कल्पनेति-समुदायशक्तिकल्पनेत्यर्थः । नहि चिनग्यादिपदेन समुदायशक्ति विना स्वामित्वेनोप- स्थिति, सम्भवतीति भावः । रमणयेति-'योध्यसम्बन्धो हि लक्षएा' इति मते समुदायस्य लक्षणया, शक्य- सम्पन्धो लक्षणेति मते उप्रत्ययस्य लक्षणयेत्यर्थःनिच पङ्कजपदे समुदायशक्तिस्वीकारेऽप्यवयवशक्त्या कुमु. दादियोध स्यादिति याच्यम् , केवलयौगिका बोधं प्रति समुदायशक्तिज्ञानजन्योपम्धितेः प्रतिबन्धकत्वात् । केचित्तु 'मणिमन्त्रादि' न्यायनोक्तप्रतिवन्ध्यप्रतियन्धकभावकल्पने गौरवात् । रूट्यर्धतावच्छेदका- वच्छिन्नविपयतानिरूपितयोगार्थ निष्ठविषयताकवोधं प्रति अवयवशक्तिसहकृतरूढिशक्तिज्ञानं कारणम्' इति न केवलं यौगिकार्थयोधः । 'रुदिर्योगापहारिणी' इति तु यत्र योगार्थव्यर्थयोरभेदयाधनत्रय, यथा-- मण्डप-प्रयीणादिपु । तत्र प्रतिवन्ध्यप्रतिबन्धकमायोऽपि न, किन्तु रूट्यस्य शीयोपस्थितिकत्वेन बोधात मदुचरितन्याय एवं तनियामक इत्यन्यत्र विस्तरः । सेतिलक्षणेत्यर्थः, नतु शक्तिः । पङ्कजपदं योगदमावस्यापलक्षणमित्याह-एयमिति-पड्वज- पदवदित्यर्थः । रथकारसदेऽसीति समुदाये जातिविशेषनिरूपिता शक्ति सिध्येदिति शेषः। तथा योगमाव- कल्पने । चशब्दो वाम्यालङ्कारे । सासु रथकार इति--रथकार.न्शूद्रजातीयः । तथाहि माहिध्ये ए करि- एयामुत्पन्नो रथकारः । 'महिप्येण करिण्यान्तु रथफारः प्रजायते' इति स्मृतः । माहिष्यश्च-क्षत्रियेण वैश्या- यामुत्पादितः। करिणी च वैश्याच्छूद्रायामुत्लादिता कन्या ! नपास्य जात्यन्तरत्यम, अनुलोमसङ्कराणां मात्रवृत्तिजातिमत्त्वात् । अत एव 'बाहाणक्षत्रियवैश्यैः क्षत्रियावश्याशूद्रासूत्पन्नाः क्षत्रियवैश्यशूदा व भवन्ति' इति शङ्कस्मृतिः सङ्गच्छते। अनुलोमसंकरश्च-निम्नजातीयत्रीपूजजातीयपुमपेणोत्पन्न । अत्र मीमांसायामाशङ्कितम-किमन रथकारपद शुद्रत्वव्याप्यजात्याश्रयपरम्, उत रथकर्मकोत्पादकwrimon ना 'अग्न्याधानं नोपपद्यते' आधानस्य निषेधात् । अतो रथकारपदेनाव- 'इति न्यायेन समुदायशक्त्या शूद्रस्य शीघोपस्थितिकतया ग्रहणम् । नच वेदेऽधिकाराभावः, अग्न्याधानविधायकश्रुत्या तदुपयोगिमन्त्रेषु अधि. कारकल्पनमिति निर्णीतम् । नैयायिकमते च समुदायशक्तरभावाल्लक्षणयैव शूद्रस्य ग्रहणं वक्तव्यमि- ति लक्षणां विनय समुदायशवत्या शूद्रस्याधिकारित्वं प्रकल्प्य विधानसामर्थ्यादपूर्वविधानकल्पनमयुक्तम् । निषेधकचतिविरोधवारणाय रथकारक काग्न्याधानोपयोगिपन्त्रकर्मकाध्ययनभिन्नाध्ययननिषेधपरत्वं श्रुते- धान्यम्, इति सकोचादिरूपं गौरवं बिनवावयवशत्या ब्राह्मणादिग्रहणेनैव श्रुतिविधानोपपत्तो तदयुक्त म्यादिति भावः समुदायशक्तिवादिनये तु रूढिशम्या शूद्रस्यैवोपस्थित्या अगत्या मीमांसफानां तत्कल्पनं युक्तम्। दर्पणव्याख्या * तत्कल्पनस्य रूढिकरनस्येत्यर्थः । * तथोपस्थितिरिति * सामिवादिना साम्याच स्थिति रित्यर्थ * मुवचेति : पानादिनोपस्थितिरपि लभणयेति मनु गम्यमित्यर्थः । रणकाराधिकरणविरोधमरि नगाह- पमिति । .

·समासशक्तिनिर्णयः २८१ तथाच "वर्षासु रथकारोऽग्निमादधीत" इत्यत्रापि गिना लक्षणां नृप्तयोगेन ब्राह्मणादिरिपयतयवो- पपत्तौ तत्कल्पनां कृत्वा जातिविशेषस्याधिकारित्वं प्रकल्प्यापूर्वविद्याकल्पनमयुक्तं स्यादिति भावः । साधकान्तरमाह-बहूनामिति-वृत्तेधर्माः विशेषणालिङ्गसहयाद्ययोगादयस्तेपां वचनैः (एव) साधने गौरवमित्यर्थः। प्रभा ननु पङ्कजपदे लक्षणास्वीकारे रथकारपदेऽपि तथा स्यादिति तुप्रतिवन्दी (अनिष्टान्तरप्रसञ्जकं वाक्यं प्रतियन्दी) प्रतिवन्दिनश्च नोत्तरत्नमत आहाध कानामिति । वृत्तधर्मा इति-एका भारवृत्तेः फलानी- त्यर्थः । विशेषणेति-राजपुरुष' इत्यत्र द्वस्येति न विशेषणान्यय'। 'कुक्कुटाण्डम्' अत्र नवं न प्रती. यते । 'राज्ञो.' "राज्ञाम्" वा पुम्प' इतिवद् राजपुरप इत्यत्र सड्या न शाब्दयोधविषयो भवति । तेषाम्= विशेपणाद्ययोगानाम् । वचनैः सविशेपणानाम्' इत्यादिभि । दर्पणव्याख्या * लक्षणामिति * निरूढलक्षणामित्यर्थ , तस्या. शक्तिसमक्ष-वादिति भार । * योगेनेति * प्रत्येपदवायु- स्थाप्यरथ कत्तृन्निनेत्यर्थः । उपपत्ताविति शास्त्रमनाचग-तरेणाप्यनुष्ठाननिर्वाह इत्यर्थ । * तत्कल्पनामित्यादि रूदिकल्पनामित्यर्थः । (प्रतिलोमजातये ) रूढिं ता कम्पयित्वेति या रत् । ** जातिविशेपस्येति * रथकारस्तु माहिष्यात् करण्या यस्य सम्भर । इति स्मृतिसङ्केतितजातिविशिष्टस्येत्यर्थ । * अयुक्तमिति विनैव शास्त्रमकाच विधेश्वारिताप्यादिति भावः । ननु नेय युक्तिविशिष्टशक्तिसाधिका, प्रतिबन्देरनुत्तरत्वात् , तदुद्धारस्य स्वयमेव वर्णयिष्यमागत्राच्च । किञ्च पहनादे लक्षगाऽपि न मुवचा । तथाहि-सा कि पराजपदे, उत तदस्यपडप्रत्यये । न तावदाः, समुदाये शम्त्यभान तद्घटितलक्षणाया एवासम्भवात् । किञ्च जहत्स्वार्थायास्तस्यास्तत्रासम्भा एप, अपनार्थपिराधिन्या रूढेरभागात् । जहत्स्यार्था तु तत्रैप यत्र रूदिरािधिनी । इत्यभियुक्तोरे । यथा 'मण्डपं भोजय' इत्यत्र मण्डासदस्य गृहविशेषे रूढिर्योगतिरोधिनी, रूढपथग्रहे मण्डपानम्तृत्व रूपयोगार्थस्य याधाचत्र "रूढेयोगापहारता" इति प्रमादादेव शक्त्या मण्डपानक बोधासम्भयान्मण्डपादस्य मण्डवानकरि लक्षणा । तयाच तत्र रूढयर्थग्रहसम्बन्धितापच्छेदकतया गृहोतचैनत्वादिनै तम्बोधो न मण्डपानकत्तरियन । नच तथा प्रते, पनवेन लक्षणायाममयमार्थस्याभावेनाजहत्स्वाया अप्पसम्भवाञ्च । जहत्त्वार्या खवयवापतीत्यनुसत्या न वक्तुं शक्या ।नान्त्यः, प्रकृत्यर्थस्यानन्ययापत्ते., तदर्थे प्रत्ययस्यासाधुतापतेश्चेति लगानसराइनायत्या तत्र विशिष्टशक्त्यभ्युरगमः। "राजपुरुषः" इत्यादौ तु प्रत्येकग्दवृत्त्याऽपि विशिष्टार्थबोधनिर्माहे समुदायशक्ति कल्पन तत्रानुचितमेव । नापि रथकाराधि करणविरोधः, यौगिकार्यरयकरणनिमित्ते वर्षाभिधानस्य सङ्करस्य विशिष्टाधानापेशया लत्वेऽपि ऋभूगा त्वा देतानामिति म.परांहभुमीवत्वपर्यायप्रतियोम जातिरय कारस्येप तदधिकारानगत्या लाघगनादरेण रूढार्ने तत्र विशिष्टाधान कलनात् । नचापूर्वविद्याध्ययनकल्पनागौरवम् , पलमुखत्वात् । प्रते राजपुरमादिममुदायै शक्तिप्राहक न तादृशं कोशादि, येन तबलादवयाः परित्यज्येतत्यपरितोपान्मूलम पतारयति-साधकान्तरमिति लिनेति ‘कुक्कुटाण्डम्' इत्यादी पुक्कुटपदाणे स्त्रीत्वस्याप्रतीतेरिति भाव सवयेति राज्ञो राग मा पुरुर इति वाक्ये उपसर्जनपदानि सञ्जयामिशेष युक्त स्वार्थमभिदधति समासे उन्तर्भूतस्यर्थ प्रधानार्ममभिदधतीति भाण्याचा राड्याविदोपस्याप्रतीतेरिति मारः। साग- दोत्यादिपदात "इमे तोकार्थीभापता विशेषाः, ससयाविरोग व्यकानिधानमुपसर्जनविशेषाणाम् चायागे" इति भाष्यो- तस्य राज्ञो गयाश्चपुरुषाः' 'देवदत्चयज्ञदत्तविष्णुमित्राणा गौ.' इत्यादौ चायोगस्य च सद्ह । वचनैरिति विशेष णानां चिन" इत्यादिभिरित्यर्थः । उनाने प्रकायति - ·२८२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अयं भावः विशिष्टशक्त्यस्थीकारे 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्रेय 'राजपुरुषः' इत्यत्रापि स्याद् विशेषणा- राजपदेन स्वतन्त्रोपस्थितिसत्त्वात् । विभापावचनञ्च समासनियममारणाय कार्यमिति । ननु "सविशेपणानाम्" इति वचनान्न विशेपणाधन्वयः, विभापावचनश्च कृतमेवेत्याशङ्का समाधत्ते-चचनैरेवेति । न्यायसिद्धमेव सूत्रम् | व्यपेक्षाविवक्षायां ( व्यासस्य ) वाक्यस्य, एकार्थी- भावे समासस्येति स्वभायादेव मयोगनियमसम्भवात् । सविशेपणेत्यपि विशिष्टशक्तौ राज्ञः पदार्थैक धन्वयः, प्रभा विशेषणायन्वय इति-'पद्धस्य राज्ञः पुरुषः' इतिवद् 'ऋद्धस्य राजपुरुषः' इत्यपि स्यादिति भावः । स्वतन्नति-शक्त्यभारयसम्बन्धायच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्योधम्प्रति मुख्यविशेष्यनासम्बन्धेनोपस्थितिः कारणम्' इति कार्यकारणभावस्य राजपदार्थस्य पृथगुपस्थिती सत्त्वेन विशेषणान्वयः स्यात् । राजसम्बन्धक्सुरुपस्योपस्थिती तु राजपदार्थस्य मुरविशेष्यत्योप- स्थितेरभावेन न विशेषणद्यन्वयः । उक्तकार्यकारणभावस्वीकारादेव घटत्वे नित्यपदार्थस्यान्वया- भिप्रायेण 'नित्यो घटः' इति न प्रयोगः, घटत्वस्य विशेप्यतयाऽनुपस्थितेः । एवं राजपुरुप' इत्यन पुस्पेऽन्वयाभिप्रायेण 'राजपुरुपः सुन्दरः' इतिवत् 'राजपुरुषो - देवदत्तस्य च' इति न प्रयोगः, 'राजवैशिष्ट्येनैव पुरुपपदार्थस्योपस्थित्या एकसम्बन्धेन यस्किश्चिद्वैशिष्ट्येनोपस्थिते तत्सजातीयसम्बन्धेने- तरपदार्थान्ययस्याव्युत्पन्नत्वात् । अत एव 'पटो द्रव्यत्वस्य' इति न प्रयोगः, समवायसम्बन्धेन घटत्ववैशिष्ट- येनोपस्थिते घटे.समवायसम्बन्धेन तत्र पदार्थान्तरान्वयस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । एवं राजपदार्थस्य पुरुपे न्वयवद् अश्वादावन्वयामिप्रायेण राजपुरपोऽश्वश्च' इति वाक्यस्य न प्रामाण्यम् , एकत्र (पुरुपे) विशेषण- तयाऽन्वितस्यापरन (अश्यादी) विशेपणत्यायोगादिति न्यायविरुद्धत्यात् । नियमवारणायेति-विभापाधि- काराभावे व्यपेक्षापक्षमात्रवादिनो व्यपेक्षायामेव समासस्य विधानेन वृद्धिसंज्ञावन्नित्यत्वं समाससंज्ञायाः स्यात्तथाच चाक्यस्य निवृत्तिरेव आत्तद्वारणाय सूत्रं कार्यमिति भावः। सूत्रमिति--"विभापा' इत्यधिफार- सूत्रमित्यर्थः । एकाभिाववादिनये तु एकार्थीभावविवक्षायां समासस्य, व्यपेक्षायां समासाप्राप्त्या वाक्यस्य च सिद्धतया विभाषासूत्रं न कार्यमिति भावः । एवम् समर्थानां प्रथमाद्वा' इत्यत्र, 'धातोः कर्मणः' इत्यत्र च वाग्रहणं न कार्यम् , उक्तविवक्षाद्वयेन तद्धितसनादिवृत्तेर्वाक्यस्य च सिद्धत्वात् । तदुक्तम् 'यावचनानर्थक्यम्' स्वभावसिद्धत्वात्' इति । वृत्तिघटकविशेपणे लिङ्गायोगः 'कुक्कुटाण्डम्' मृगक्षीरम् इत्यादौ कचिदेव, न सर्वन, तेन 'राजीपुत्रः' इत्यादी स्त्रीत्वस्य बोधविषयत्वेऽपि न दोपः। अन्ये तु किजातीयं मांसमिति प्रश्ने छागस्य मांसमित्युत्तर जात्यन्तरसम्बन्धनिवृत्ताव वाक्यतात्पर्येण वाक्येऽपि लिङ्गविशेपर्वाधादर्शनान लिङ्गविशेपाबोध एकार्थीभावकृत इत्याहुः। वस्तुतस्तु यत्र यत्र लिगविशेषयोधादर्शनं तब तत्रैका भाव इति न व्याप्ति', किन्तु असति बाधके यत्र यत्रैकार्थीभावस्तत्र तत्रोपसर्जनपदार्थे विशेषणाद्यनन्वय इत्येवेति कधिद्वाक्येऽपि लिङ्गविशेषानन्ययदर्शने न क्षतिरिति पञ्चोलिनः। दर्पणव्याख्या -अयम्भाय इति * 1 न्यायसिद्वमेव सूमिति इह यशाया समालो न मा हामभावे याश्यं न भवति, विभिनधिपयोग बाध्यायकमावासम्भवादिति न्यायसिद्धरिमापावचग नामित्यर्थः । तदुक्त माध्ये -"न मा भानो" इति । एकाधीना रिकसनानाय शिकल्पेनेति भावः।

·२८३ समासशक्तिनिर्णयः देशतयाऽन्वयासम्भवान्न्यायसिद्धमिति भावः । अत एव व्यपेक्षापक्षमुद्भाव्य "अथैतस्मिन् व्यपंक्षायां सामध्ये योऽसावेकार्थीभायकृतो विशेषः स वक्तव्यः" इति भाष्यकारेण दूपणमप्युक्तम् ॥ ३२ ॥ - तथा 'धवखदिरौं' 'निष्कौशाम्बि:' 'गोरथः' 'घृतघटः' 'गुडधानाः' 'केशहः' 'सुवर्णालङ्कारः' 'द्विदशाः' 'सप्तपर्णाः' इत्यादायितरेतरयोग-निष्क्रान्त-मुक्त-पूर्ण-मिश्र-सवात-विकार-सुच्यत्यय- लोप-वीप्साद्यर्थो वाचनिको वाच्य इत्यतिगौरवं सांदिति दूपणान्तरमाह- प्रभा न 'वृत्तायुपसर्जनपदार्थे संख्या न प्रतीयते' इत्यस्यापि संरयात्वव्याप्यैफत्वत्यादिना एकत्वादिसंरया न प्रतीयते इत्येगार्थः, किन्तु संख्यात्वेन स्पेण एफ्त्यादिसरया प्रतीयत एव । इयमेव वृत्तावभेदकत्वसंरया प्रतीयते इत्युक्तं भाष्ये । भेदो विशेषरूपं तदभावरूपैकत्वसंख्येत्यर्थः। विशेषरूपं यदेकत्वत्वादि तत्प्रतीत्य- भावरूपेत्यर्थः । उपसर्जनपदार्थगता संख्या न प्रतीयते, उपसर्जनपदोपात्ता तु प्रतीयते इति 'द्विपुनः' इत्यादी न दोपः । भाष्यविदरतु केनापि रूपेण संख्या न प्रतीयते, संकोचेन भाप्यव्याख्याने मानाभावात् । 'स्त्वत्पुत्रः' 'तावकीनः' 'मांसजातः' इत्यादी एकत्वत्वेन रूपेणैकत्वसंख्या प्रतीयते । 'युप्मपुत्रः' 'योप्माकीणः' इत्यादा- बनेकत्वेन रूपेणानेकसंख्या भासते । अत एव 'गोषुचरी' 'वर्णासु जाप्तः' इत्यादी बहुपचनसत्वेऽपि बहुत्वबोधः, किन्तु बहुत्वारोपेण संस्कारमात्रम् । अत एव राजपुरुष इत्यादी संरयाया अप्रतीतिर्न सुवभाव- कृता, उक्तेषु सत्सत्त्वेऽपि तदप्रतीतेरित्याहुः । भवयासम्भवादिति-पदार्थः पदार्थनान्येतीति न्यायविरोधादिति भावः । अत एव भेदस्य पशुत्येऽ- न्ययाभिप्रायेण 'अपशुः पशुः' इति वाक्यस्य न प्रामाण्यम्। अत एव-व्यपेक्षापक्षे गौरवादेव। ये यटोक्तं दूपण- माह-तथेति। लोप इति-विग्रहवाक्ये निष्क्रान्तः कौशाम्न्या इत्यादी प्रान्ताद्यर्थस्य वोधाय यथा क्रान्तादिशब्दानां प्रयोगो भवति तथा वृत्तिजन्यबोधेऽपि तेषां भीनमस्तीति तत्तदयवाचकानां सम्प्रयोगः स्यादिति तेषां लोपो वक्तव्य इति भावः। वाचनिका पाच्य इति-'पार्थे द्वन्द्वः' इत्यत्र 'चार्थे' इत्येको योगस्तत्रानेकमिति सुथिति चानुवर्तते । एय- न्यानेकं सुबन्तं चार्थे वर्तते, तच द्वन्द्वसंज्ञक भवति इति वाक्यभेदेन पचनादेव पोद्धव्य इत्यर्थः । एवम अत्यादयः कान्ताद्यर्थे वर्तन्ते इत्यर्थकम्-प्रत्यादयः कान्ताद्यर्थे' इति वाक्यं भिस्वा द्वितीयन 'प्रथमया' इत्यनेन समाससंज्ञा विधेया, इत्येवमनेकवचनरर्थयोधनेऽतिगौरयमिति भावः । 'धवसदिरी' इत्यत्र 'समाहृतौ धवसदिरौ' इति समाहृतार्थः, 'निष्कौशाम्यः' इत्यत्र निष्मान्तः कौशाम्च्या इति कान्वार्थः । 'गोरथः' इत्यत्र गोभिर्युक्तो रथ इति युक्तार्थः, 'घृतघटः' इत्यत्र घृतपूर्णो घट इति पूर्णार्थः । 'गुडधाना' इत्यत्र गुडमिश्रा धाना इति मिश्रार्थः, फेशचूड इत्यत्र केशसघातभूवा (जटीभूता) चूहा (शिसा) दर्पणव्याख्या *अन्वयासम्भवादिति* वृत्तौ घुपसर्जनपदेन प्रधानार्थाभिधायिना भाव्यम्, स्वस्य विशेषगाऽऽकाहायाञ्च प्राधान्यमिति कथमेकदा प्राधान्यमेनार्थीभावश्चारय, युगपद्गुगप्रधानभावविरोधादिति न्यायसिद्धमेवेत्यर्थः । अव पवेतिक व्यपेशावादस्याऽऽपातरमणीयत्वादेवेत्यर्थः। * दूषणमप्युक्तमिति * भस्य नानाकारकाग्नियातयुष्मदस्मदादेशप्रतिषः । 'भयं टण्डो हरानेन' इत्यादिनेति शेषः ॥ ३२ ॥ कैयटोक्तं दोषरावातमाह-तथेत्यादि । इति दूपणान्वरमिति हत्याकारक दूषणान्तरमिरयम् । पूर्वोत्तानामिति * 'निष्कौशान्चिः' इत्यादौ क्रान्तार्थाचकाना लोपवचनामा दिकानामिस्पर्भः। एतदूषणोदारस्य वक्ष्यमाणत्वादाह- दुपणान्वरमितिका ·प्रभा २८४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे चकारादिनिधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभजनम् । कर्तव्यं ते न्यायसिद्ध त्वस्माकं तदिति स्थितिः ॥३३॥ आदिना 'घनश्यामः' 'हंसगमनः' इत्यादाविवादीनां पूर्वोक्ताताञ्च संग्रहः । दूपणान्तरमाह- बहु युत्पत्तिमञ्जनमिति । अयमाशयः-'चित्रगुः' इत्यत्र स्वाम्यादिप्रतीतिरनुभवसिद्धा। नच तत्र लक्षणा, 'प्राप्तोदको ग्रामः' इत्यादौ तदसम्भवात् , 'प्राप्तिक-भिन्नमुदयम्' इत्या- दिवोधोत्तरं तत्सम्बन्धिग्रामलक्षणायामांप 'उदककर्तृप्राप्तिकर्म ग्रामः' इत्यालामात् । प्राप्तेति क्तप्रत्ययस्यैव कर्शकस्य कर्मणि लक्षणेति चेत्तहि समानाधिकरणप्रातिपदिकार्थयोरभे- दान्वयव्युत्पत्तेदकाभिन्नमाप्तिकम्मति स्यात् , अन्यथा समानाधिकरणमातिपदिकार्थयोरभेदान्वय- व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः, प्राप्तेर्धात्वर्थतया कर्तृतासम्बन्धेन भैदेनोदकस्य तत्रान्वयासम्भवाच । अन्यथा 'देवदत्तः पच्यते इत्यत्र कर्तृतासम्बन्धेन देवदत्तस्यान्वयसम्भवेनानन्वयानापत्तेः । यस्येति संघातार्थः, सुवर्णालङ्कारः' इत्यत्र सुवर्णविकारोऽलङ्कार इति विकारार्थः, 'द्विदशाः' इत्यत्र द्विरावृत्ता दश इत्यर्थात् सुज्लोपः। सप्तपर्णः' इत्यत्र प्रतिपर्व सप्त सप्त पर्णनि यस्येति वीप्सा प्रतीयते । एते शब्दा एतादृशार्थबोधका इति वचनं कर्तव्यमित्येवं रीत्या गौरवमिति यावत् । तदाह- चकारादाात-च-फ्रान्तादीनां निपेधः- लोप इत्यर्थः । पूर्वोत्तानान्चति-निष्कौशाम्बिरित्यादौ प्रान्ता- द्यर्थवाचकानाम् । तर- समांसे। तदसम्बात्-लक्षणाया असम्भवात्। प्राप्ताति-प्राप्त इत्यत्र कर्तरि क्तः। तथाच प्राप्तिकभिन्नमुद कमिति 'नामार्थयोरभेदान्वय.' इतिः व्युत्पत्या वोधोत्तरमित्यर्थः। तत्सम्बन्धि-प्राप्तिकर्ज मिन्नो- दकसम्बान्ध । भला-दार-सम्बन्धिलक्ष्एायामपि प्राहियमिनोदय सम्बन्धी ग्राम इत्येवार्थः स्यान्न तूंदककर्तृकप्राप्तिकर्मग्राम इति । नन्वन स्वर्गीकताहिकर्मत्वरुप एव सम्बन्धो वाच्य इति उदककतृकप्राहि- कर्मग्राम हात लभ्यत एवेति चेन्न, सम्बन्धत्वेन स्पेण प्राप्तिकर्मत्वस्य भानेऽपि फर्मत्वत्वेन स्पेण तदलाभात् । स्यादा – यावाचय.सममियाहारे जातियाचयाना विशेष्यत्यम्' इति नियमन प्राप्तिकाभिन्नमुदफमिति योधः स्यादित्यर्थः, प्राशदत्य क्रियायाचपत्यादुदय शटल्य जातिवाचयत्वाच । लक्षण्या प्राप्तिकमर पार्थ- लाभाप उदकस्य कर्तृतया प्राप्तायन्ययो न स्यादाप तु 'नामाथेयोरनंदान्वय.' इति व्युत्पत्याऽभेदान्यय एव स्याटाते धोतायतु तथाभिधानम्। समानाधिकरण-अत्र सामानाधिकररया-समानावभत्ति फत्यम् ।व्युत्त- चार-राजा पुरुष.' इत्यत्र स्वस्वामभावसम्बन्धेनराजविशिष्टःपुरप इति बोधयारणाय तथाव्युत्पत्तिरावश्यी। भन्यथा-कहतासम्बन्धेन उदफ्स्य प्राप्तिान यायामन्वयस्वीकार। समानाधिकरणार-समानविभक्तिकप्रातिपटिफा. र्थयोरित्ययः । जययासम्मयान्यातनामार्थधात्वर्थयोः साक्षाद् भेदेनान्ययाव्युत्पत्तरिति भावः । अन्यथा--- नामावावर्धयोः साक्षाद् भेदान्ययोऽध्युत्पन्न.' इति व्युत्पत्यनाफारे । अनन्वयार-देवदत्तस्य फवास- म्बन्धेन पाऽन्ययस्यावाधितत्येनेष्टरयानन्ययस्य-अान्यतार्थविषयकयोधजनकत्वाभावस्य भना-प्रसिद्धः। दर्पणव्यारया व्युतराचिनगारिपत्तुमाए- अयमाशय ति । • लक्षेगे ति . यास्य पति शेष । चित्रगुः' इत्यादी वाक्यस्य गास्यामर UR.मीपतालसम्मवादाह - प्राप्तोदको माम इति । लक्षणा- यामपाति मीमासमतेन । सवाध्यसा३.५स्यैा तेवगत्वाऽन्युपरमात् । बोधोत्तरम् स्यानुसार प्रतिस-धान सतात र लक्षणायामपि० या ना तत्र १६.गाया भराम्भय गुमपात | अर्थालाभादितिक मासमादा-नाम-नुभ्यासादार राई समानाधिकरणति: यामानापियार मनापासम् । अन्यथा यातायोदय पटायार भेटायानम्युगमयः । भनापसेरिनि सासवरा यांचागाata भारः। मनु ता समानामिनायियस्यैर नियमन रास. भा.प्राचारति । अन्ययासम्मयादिति नागपणालयाः माशा देनान्यदलाराम साद' तिः भन्यथा देवदच इति• अन्यान्सरपनम्नागम इस्पः। .

·.
.
प्रभा
.
समासशक्तिनिर्णयः
२८५
अथोदकाभिन्नकर्त्तका माप्तिरिति बोधोत्तर तत्सम्बन्धिग्रामो लक्ष्यते इति धैन, प्राप्तीत्वर्थतपा
कार्यकर्तारं मति विशेष्यताया असम्भवान् , ' प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्यैव माधान्यम्" इति
व्युत्पत्तेः प्राप्तपदे प्राप्त विशेष्यत्वे तस्या एवं नामार्थत्वनोदकेन सममभेदान्चयापत्तथ ।
एवम् 'ऊढरथः' 'उपहृतपशुः' 'उद्धृतोदना' 'बहुपाचिका' इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अत्र हि
रथकर्मकवहनकत्ता, पशुकर्मकोपहरणोदेश्यः, श्रोदनकर्मयोदणाधिः, पापाय यधिकरण मनि
योधाभ्युपगमात् । अतिरिक्तवृत्तिपक्षे च घटत्यविशिष्टे घटपद येवोदय पत्यपाहियमत्यविशिष्ट माहोदक.
इत्यादिसमुदायशत्तयैव निर्वाह इति भावः ॥ ३३ ॥
अयेति-क्तप्रत्ययार्थकर्तरि उदकरयाभेदेनान्वयः । फर्नु पृत्तित्वसम्यन्धेन प्राप्तायन्वयः ।
विशिष्टप्राप्तेश्च सम्बन्धिनि-कर्मणि लक्षणया उदकाभिन्नर्मूकप्राधिकर्मग्राम इति योधः स्यादित्याह-
लश्यते इति-पाक्येनेति शेषः,. उदकपदेन या । कारम्प्रतीतिक निरूपितविशेष्यतायाः प्राय
प्राप्तावसम्भवादित्यर्थः । 'सत्यप्रधानानि नामानि' इति न्यायविरोधोऽपि योध्यः । ननु 'प्रकृनिप्रन्ययो' इनि
पायो भवन्मते,कर्तुरार यातार्थस्य प्रकृतिवाच्यनियाम्प्रति विशेपणत्वेन व्यभिचरितः, 'सत्त्वरधानानि नामा-
न' इति न्यायोऽपि वृत्त्यघटकनामपर एव इत्यत श्राह-प्राप्तपदे इति । नामार्गत्वेनेरि-नामजन्यप्रतीतिविशे-
यत्येनेत्यर्थः। 'नामजन्यप्रतीतिविशेप्ययोरभेदेनान्वय.' इति व्युत्पत्तरित्यर्थः। न फेयलं द्वितीयार्थ यदु-
नीहावेव व्यभिचारः, किन्तु तृतीयाद्यर्थबहुनीहायपीत्याह-एयमिति ।
अदरय इति--ऊडो रथो येनेति कर्थेि यदुवीहिः । यत्कनु कवहनफर्माभिमो रथ इति योधः । उपरतः
पशुर्यस्मै इति सम्प्रदानार्थ बहुनाहिः । यदुद्देश्यकोपहारकर्मीभूत पशुरिति प्रत्ययः । उद्धृत श्रोदनो यस्या इति
अपादाने बहुब्रोहिः । यदावधिकोद्धरणफर्माभिन्नौदन इति शान्तमतिः । यहयः पाचका यस्यामिति
अधिकरणे यहुव्रीहिः। नगर्यधिकरणवृत्तिवहुत्वसर याविशिष्टाभिन्नपाचका इति प्रतीति, इरथं व्यपेक्षा.
पादिमते बोधः । एकार्थीभाववादिनये तु समासार्थस्याभेदेनान्वयानुरोधाद रथफर्मफयहनमभिन्नोऽनड्वान
इत्यादि बोध इत्याह-भन होति । घटपदस्यैवेति-यथा घटपदस्य घटत्वविशिष्टे घटे शरमा परि घटत्यनिशि.
घटोपस्थितिः, नतु घटत्यस्य घटस्य च पृथक । एवम् ‘ऊढरथ.' इत्यादिसमासस्य रयादिकर्मफयहनम्त्या-
यवच्छिन्ने शक्त्या विशिष्टविषय फोपस्थित्या विशिष्टविपयफ एन शालयोधः । 'नामार्यधात्यययोः
साक्षादभेदेनवान्ययः 'प्रकृतिप्रत्ययार्ययोः प्रत्ययार्थरदेव प्राधान्यम्' 'समानाधिकरणनामार्थयोरभेटान्वय'
इत्यादिव्युत्पत्तयस्तु पृथगुपस्थितिविपया इति समुदायशक्तिवादे नासां व्युत्पत्तीनां भद्गः ॥ ३३ ॥
दर्पणव्याख्या
प्रामो लक्ष्यत इतिः । वास्येनेति शेषः । उत्तयोघरय सम्वक्तिको काsपिल देव, तदेव नानी-
त्याह--: प्राप्तेर्धात्वर्थतयेति : "प्रकृतिप्रत्ययया " इति न्यायस्य सझपादौ अभिनरितन्ध सम्भाबार-- मानरदे
इति । * नामार्थत्वेनेति नामजयप्रतीति शेयस्यै नामार्गत्वादिति भार ।
अभेदान्ययापत्तश्चेति समानविभक्तिनामार्थयारिति भार | द्रव्यमिति० । मान्मने 'वानामम्मिी
रयः' इति चौधोत्तर सम्बन्धिनि रक्षणायामर रयमकवानपत्तांकनान्' इतीमितापस्पाम एव । कमांकनमय
यस कार लक्षणाया तु धात्वर्यबहने रणस्य कर्मनया भेदसम्बन्धनायो दुर्लभ एन, उनचुगिदिन पूर्वान
दिशाऽवसेयमित्यर्थः। अब होति बोधाम्युगमादित्येन्नान्वयि ! भर 'उतरयः' इत्यादिमाम
पिपन्यामने
निरोध इत्याह-अतिरिक्तेति ॥३३॥

·प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे साधकान्तरमाह- अपष्ठ चर्थबहुव्रीही व्युत्पत्त्यन्तरकल्पना । क्लप्सत्यागश्वास्ति तव तत् किं शक्ति न कल्पयेः ॥ ३४ ॥ अयं भावः । चित्रगुरित्यादिपु चित्रगवीणां स्वाम्यादिमतीति विना शक्तिमुपपद्यते । नच तत्र लक्षणा । सा हि न चित्रपदे,. चित्रस्वामी गौः' इति चोधापत्तेः । नापि गोपदे, 'गोरयामी चित्रः' इत्यन्वयवोधापत्तः । चित्रादिमात्रस्य लक्ष्यैकदेशत्वेन तत्र गवादेरन्वयायोगात् । नच 'चित्राभिन्ना गौः' इति शत्तयुपस्थाप्ययोरन्वयवोधोत्तरं ताशगोस्वामी गोपदेन लक्ष्यते इति वाच्यम् , गोपदस्य, चित्रपदस्य वा चिनिगमनाविरहेण लक्षवत्वासम्भवात् । . प्रभा साधकान्तरमिति-समासशत्ताविति शेषः । अपष्ठधति-- अन्न पष्ठीपदं सप्तम्या अप्युपलक्षणम् । षष्ठयर्थ- बहुव्रीहाविव तुल्ययुक्त था सप्तम्यर्थबहुव्रीहायपि व्युत्पत्यन्तरकल्पनायाः अतिरिक्तशत्ति कल्पनार पाया अप्रसक्तेः । कृप्तत्यागश्चेति--कृप्तशक्तयैव निर्वाहे ऽमृप्तशक्तिकल्पनाया अन्याय्यत्वात्' इति व्युत्पत्तित्यागश्चे- त्यस्यार्थः। तप-व्यपेक्षावादिनः । शक्तिम्-एकार्थाभावात्मिकाम् । चित्रगाणामिति-'चित्रगोस्वाम्यादि' इति लिखितपुस्तकेषु पाठ उपलभ्यते, परन्तु स चिन्त्यः, टचो दुर्यारत्वात् । चित्रगीरवाम्यादीति तचित- मिति पञ्चोलिनः । चित्रगुपदेन चित्राणां गवां स्वामी इति बोधः समुदाय एकार्थीमावात्मिक शक्ति पिना नोपपद्यत इत्यर्थः । लक्षणेति–कि पूर्वपदे लक्षणा, उत उत्तरपदे इति विकल्प्य नाद्येत्याह-सा हीति लक्षणा होत्यर्थः । चित्रपदस्य चिनस्यामिनि लक्षणायां वृत्तिजन्योपरिर्थातविशेष्यस्य स्यामिनो नामार्थथोर- भेदान्वय इति न्यायेनाभेदसम्बन्धेन गोपदार्थेऽन्वये चित्र स्वामी गौरिति बोधापरित्यर्थः । पूर्वपदे लक्षणायां दोपमुक्त्या उत्तरपदे तस्या दोपमाद-नापीति । गोरखामात- गोरयामिनो गोपदातिया तत्र चित्रस्याभेदान्वये 'चित्रो गोस्वामी' इति चोधापत्तरित्यर्थः । लप्यपदेशतति--'चित्रपक्षस्य चित्रस्वामिनि, गोपदस्य गोरयामिनि वा लभणायां चिवपदार्थगोपदार्थयोर्लक्ष देशत्वेनेत्यर्थः । अन्ययायोगादिरि-पदार्यः पदान' इति न्यायविरोधादिति भावः । अन्वयनांपाचरामति--शीघ्रोपस्थितिकराया पदार्थोपरिवत्यादि । सामग्रीवशात् शक्यार्थयोरेवान्वयवोधोत्तरं गोपदेन चित्राभिन्नगीस्वामित्वेन पेणान्वयार्थो लक्ष्यते । सायोपच लक्ष्यतावच्छेदपपिप्रत्यादिविशिष्टगवीरवामित्वस्योपनियतये प्रायश्यमः । साशोध घ चित्रपर्द तात्पर्यप्राहकम् । दर्पणव्याख्या परपयाचीहिपहुंदामे बीज प्रदर्शयति-अयम्भाय इति *पना शक्तिमिति । गुदापनि मित्यर्थः । -नय तनेति तारारामुदायघट पूर्वोत्तरपदयोरित्ययः । चिस्यामीति . समानाधिनांग! यो: इति युसोरिति भावः । ननु गोपदस्य गोमति प्रणा । गरि चित्रस्यामदानये चिमाभिमगोरसागीति प्राधा नानुरपनोऽत आर-- चित्रादिमात्रस्येति भादिगा गादिपरिप्रदः । प्रायम्यान पूर्वपदे त्यापन मिश्र पदोगदानम् । लक्ष्यफदेशत्वनैतिक पगौरवारिपादायदेशनसः। अन्ययायोगादिति । एपदाता नितिमि वामपन्धन आदि प्रति पिप्यतासम्मन्नारपद: योnilear पगिरामा: 'पार्य: परामान्यति" मामिलोविरोधानुमानपामयादि मामः । पम्पDिEY -ममि.

·प्रभा समासशक्तिनिर्णयः २८७ नच गोपदे साक्षात् सम्बन्ध एवं विनिगमक इति वाच्यम् , एवमपि 'प्राप्तोदकः' 'कृतविश्वः' इत्याद्यपष्टयर्थबहुधीही चिनिगमकामाप्तः । यौगिकानां कर्वावर्थकतया साक्षात्सम्मन्धाविशेषात् । नच 'पदद्वये लक्षणा' इति नैयायिकोक्तं युक्तम् , बोधावृत्तिप्रसङ्गात् । नच परस्परं तात्पर्य्यग्रा- हकत्वादेकस्यैवैकदा लक्षणा, न द्वयोरिति न बोधात्तिरिति वाच्यम् , एवमपि विनिगमनाविरहताद- स्थ्येन लक्षणाया असम्भवात् । नच चरमपदे एव सा, प्रत्ययार्थान्धयानुरोधात् , प्रत्ययानां सन्निहितपदार्थगतस्वाथयोधकत्य- व्युत्पत्तेरिति वाच्यम् , एवं हि बहुव्रीयपम्मयापत्तेः । “अनेकमन्यपदार्थे” (पा० सू० २ । २।४) साक्षासम्बन्ध इति--गोपदे लक्षणायां सत्यनिरूपितस्वामित्वरूपसाक्षात्सम्बन्धः शम्यसम्बन्धः, । चित्रपदस्य तु गुणवाचित्वात् स्वसमवायिनिष्ठावत्यनिरूपितम्यामित्वम्पः शस्यसम्बन्धो गोघटितपरम्परा. सम्बन्धो लक्षणारूपो वान्य इति लाघवमेव गोपदे लक्षणायां विनिगमकम् । नैयायिकमते शुक्छादिशब्द- वचित्रशब्दस्य गुणवाचकत्वेन शस्यसम्बन्धः परम्परारूप इत्यस्य वक्तु शम्यत्वादत श्राह-एमपीति- गोपदे लक्षणायां लाघवरूपविनिगमकसत्वेन निर्वाहीत्यर्थः । प्राप्तादक इति--'द्वितीया भितातीत' इत्यनेन द्वितीयान्तस्य प्राप्तशब्देन समासविधानाज्ञापकात्सकर्मकादपि कर्तरि क्त। 'तयोरेव' इति सूत्रेण फर्मणि के तु अभिहितत्वेन द्वितीयाया अप्राप्त्या समासविधानवयर्थ्य सष्टमेव। प्राप्तमुदकं यमिति कार्य पहुनाहिः । अत्र प्राप्तोटक पदयोः समानार्थकत्वम् । प्राप्तिकभिन्नमुद कमित्यर्थात् । तविश्व इति--कर्मणि चः । अगापि कृतविश्वशब्दयोरेकार्थबोधकानम्, कृतिकर्माभिन्नं विश्वमित्यर्थान् । एवंविधेषु कर्मादिवाचकप्रत्ययान्तघटि- तेपूभयोः समानार्थकत्वेन तुल्यैव शक्यसम्यन्धरूपा लक्षणेति पूर्वपदे उत्तरपदे येत्यत्र विनिगमनाविरह एव । अगष्ठ्यर्थेति - ननु 'अध्यापकपुत्रको देशदत्तः' 'पाचकगुरुपको प्राम' इत्यादी पष्ठीसप्तम्यर्थबहुनीहायपि द्वयोमुव्यवाचकतया विनिगमनाविरहस्यैव सत्त्वात् परगताभिप्रायेणापि अपष्ठयर्थ इति सकोचोऽसङ्गत इति चेन्न, पष्ठीसप्तम्यर्थबहुव्रीहौ गुणवाचकस्य विशेषणत्वे 'पीताम्बरः' 'चित्रगुः' इत्यादी विनिगमकसत्त्वेन 'अप- व्यर्थ' इत्युक्ते । तथाच पष्ठयर्थबहुप्रीहिपदेन गुणवाचकपदघटितबटुन हेरेव प्रहणम्, नतु पष्ठयर्थ बहुजाहि- मात्रस्य । इदरि नैयायिकगतेन । शाब्दिकनये तु तेपामपि गुणियानकतया अपष्टयर्थ इति संकोचो व्यर्थ एव । पदद्वय इति- चित्रपदं गोरदमच चिनगवीस्वामिनि लाक्षणिकमित्यर्थः । विनिगमनेति- फस्य पदस्य तात्पर्यप्राइकत्यं कस्य लक्षणेत्या पिनिगमनाविरहताटवस्थ्यमेवेति भावः । ननूतरपदस्य विभक्सिन्निहित. तया वक्ष्यमाणव्युत्पत्तिरेव पिनिगमिका भविष्यतात्यत आह-नचेति । असम्भवाररेति- यत्समुदायघटक- भनेक सुवन्तमन्यपदार्थप्रतिपादकं तादशसमुदायस्य बहुनाहिसंज्ञाविधानेन उत्तरपदमात्रस्यान्यपदार्यप्रति- रातकरये बहुव्रीहिसज्ञाविधायकशास्त्राप्राप्या बहुनायसम्भवारत्तेरित्यर्थः । दर्पणन्यारया *साक्षादिति गोद्वारक इत्यर्थः । तथाच पष्ठ्यर्थबहुनीही न सुत्रस्यन्तरक्लनमिति मारः पदद्वय इति * विनि- गममाभावादिति भावः नैयायिकेति भस्य प्राचीनेत्यादिः । एकदेशाचयरक्षे हि वैरित्यमुक्तम् शोधावृत्तीति माध्यमानस्य स्वामिनो द्वधा भानापरित्यर्थः । विनिगमनाविरहेति चित्रपद तात्पर्य्यप्राहक्मुत गोपदमित्येक्तरपञ्चगतियुत्तिपिरहतादयस्य्येनेत्ययः । #असम्भवादिति एकतरपदे लक्षणाया असम्भवादित्यर्थः। पदद्वये लक्षणायानु उपदोप इति मानः । प्रत्ययार्यान्वयान पपत्तिरेव उपपदे लक्षगाया विनिग मेका भविष्यतीत्याशय निराचष्टे-नयेवि एवं हौतिक - ·२८८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे इत्यनेकनुवन्तानामन्यपदार्थप्रतिपादकत्वेन तद्विधानात् । किश्चैयं सति घटाऽऽदिपदेष्यपि चरमवर्ण एव वाचकताकन्पना स्यात् , पूर्वपूर्ववर्णानां तात्पर्य ग्राहकत्वेनोपयोगसम्भवात् । एवं सात चरमवर्णमाश्रयणेऽथयोधापत्तिरिति चेद् अत्राप्युदकपदमात्र- श्रवणादर्थप्रत्ययापत्तिस्तुल्येत्यन्यत्र विस्तरः । प्रभा तद्विधानादिति-अयम्भाव:-यस्मिन्नर्थे यस्य शब्दस्य शास्त्रेण साधुत्व योध्यते तस्य शब्दस्य तेन शास्त्रेणार्थवाचकत्यं न विधीयते, किन्तु लोकसिद्धं तत्तदर्थप्रतिपादकत्वमुद्देश्यतावच्छेदकत्वेनाश्रित्य तत्त- कार्यविधानद्वारा तत्तच्छब्दानां साधुत्व बोध्यते । अत एवं पक्तिविंशत्यादिशब्दानां व्यवहारतस्तत्तदर्थ- वाचकत्यस्य सिद्धत्वेऽपि 'पक्तिविंशति' इति सूत्रेण साधुत्ववोधनं सगच्छते । अत एव समर्थसूत्रे भाध्ये-'स्वभावत एव तेषां शब्दानामर्थेष्वभिनिविष्टानां निमित्तत्वेनान्वारयानं क्रियते' इत्युक्तम् । एवश्च लौकिकमर्थप्रतिपादकत्वं निमित्तत्वेनाश्रित्य बहुव्रीहिसंज्ञा विधीयते । तच भवन्मते सुबन्तसमुदाये नास्तीति बहुव्रीह्यसम्भव इति । ननु चरमपदे लक्षणास्वीकारेऽपि पृर्घपदमपि तादशलक्षणायां तात्पर्यग्राहकतया अन्यपदार्थे वर्तत एवेति बहुब्रीह्यसम्भवोक्तिश्चिन्त्येत्यत आह–किञ्चेति । एवम् बहुव्रीही चरमपदे एव लक्षणायाम् । ननु चरमवणे एव वाचकताऽस्तु को दोप इति, अत आह-एव सतीति-चरमवणे एव पाचके सतीत्यर्थः । अर्थबोधापत्तिरिति-उदककर्तृकप्राप्तिकर्मरूपार्थवोधापत्तिरित्यर्थः । एतेन उदकशब्दादप्यर्थवोधो जायते एवेत्य- पास्तम । ननु तादृशार्थबोधकत्वप्रकारकतात्पर्यग्राहकपूर्वपदाभावान्नोदकमात्रश्रवणात् तदर्थवोधापत्तिः । विश्व कोशादिप्रामाण्येन वर्णसमुदायात्मकघटादौ शक्तिरङ्गीक्रियते, अत्र तु चरमपदस्य लक्षणवान्यपदार्थबोधो- पपत्तौ अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः' इनि न्यायेन समुदायशक्त्यसिद्धिरत आह-अन्यत्र विस्तर इति-भूपणे विस्तर इत्यर्थः । तत्र हि प्रत्ययानां सन्निहितगतस्वार्थवोधकत्वस्वीकारो न सम्भवति 'सर्वकः' 'दधि इयद् दर्पणव्याख्या पदार्यलक्षकत्वे इत्यर्थः । बहुनीह्यसम्गवे हेतुमाह- अनेकमिति तदनिधानादिति बहुव्रीहिविधानादित्यर्थः । अयम्भावः । वृविशिष्टार्थकत्वं न शास्त्रकगम्यम् । “अचतुर" इस्यादावर्यानादेशनात् । किन्तु लौकि- व्यरहारगम्यम् । "स्वभावत एव तेषा शब्दानामेष्वर्णेष्वभिनिविष्टाना निमित्तत्वेनान्याख्यान क्रियते" इति समर्थसूत्रभाष्यात् । “अनेकमन्यपदार्थे" (पा० सू० २ । २ । २४) "चाय द्वन्दू" (पा० सू० २। २। २९) इत्यादीनामनेकप्रथमान्तमन्यार्थप्रतिपादकं बहुव्रीहिसज्ञक भवति. चार्थे वर्चते यः प्रथमान्तसमुदाय सज्ञको भवतीति क्रमेण लोकसिद्धार्थाऽनुवादेन बहुव्रीह्यादिसज्ञाविधायकवमात्रम् , अर्थस्यापि विधाने घास्यभेदापोः । स्वसमानार्थकवाक्यानिवृत्तये विभाषाऽधिकारोऽपि विधेयः स्यात् । एवञ्च सुध-तसमुदायस्यान्यार्यप्रतिपादक्त्वे कथ बहुव्रीहि स्यादिति । नन्वेकपदस्यान्यार्यप्रतिपादकत्वे तासर्यप्राहकतयाऽपरपदस्याप्युपयोगित्वेन समुदायस्य विशिष्टार्यप्रतिपादकत्व मविकलमत आह-किञ्चैयमिति: समासस्थचरमपदस्पैर लशक्ने सतीत्यर्थः । इष्टापचाराह-एवं सतीति चर- मवर्णस्य वाचकत्वे सतीत्यर्यः अत्रापि प्रासोदकादारपीत्यर्थ आपत्तिरिति भापायव्यतिरेकनिर्णयकालिकाऽऽपाय- च्याप्याऽऽआदकत्ताशनसत्वादिति भावः । नन्दकपदमात्रभरणान लक्ष्यायाध , तदानी लक्षगालियसायास्तात्सर्यग्राहक विपदोपस्थितेरभागदत आह- अन्यति भूषणे इन्स: 1 निस्तर इति उत्तरपदल या प्रत्याभावेन तत्र प्रत्ययार्यानन्ययाऽऽपचिरित्यादि ·समासशक्तिनिर्णयः २८४ एवञ्च, अपष्ठयर्थबहुव्रीही व्युत्पत्यन्तरकल्पना, उक्तयुक्तेः । अगत्या शक्त्यन्तरकल्पनेत्यर्थः । प्सत्याग इत्यस्य कलाशत्योपपत्तिरिति व्युत्पत्तित्यागथ तयास्ति । तत् किं सर्वत्र समासे शक्ति न कल्पयेरिति वाक्यार्थः । यत्तु व्यपेक्षावादिनी नैयायिक-मीमांसकादयः । न समासे शक्तिः, 'राजपुरुषः' इत्यादी राजपदादेः सम्पन्धिलणयैव 'राजसम्बन्ध्यभिन्नः पुरुषः' इति बोधोपपत्तेः । प्रभा ददाति' इत्यादी व्यभिचारात् । 'दधि बहुपदुर्ददाति' इत्यत्र बहुजर्थस्य दनि अन्चयापत्तेश्चेति प्रातिपदिकात कर्मवादी स्वादय इति 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिशास्त्रोधितत्वात् प्रत्यासत्तिन्यायेन लब्धायाः 'प्रत्ययानां प्रत्यान्वितस्वार्थयोधकत्वम्' इति व्युत्पत्तेः तादृशव्युत्पत्तिसिद्धस्य प्रकृतिप्रत्यययोः परस्परान्वितार्थयोधकत्ये एव साधुत्वस्य भगः, उत्तरपदमात्रस्याप्रकृतित्यात्, प्रत्ययनिष्ठविधेयतानिरूपितोदेश्यतापर्याप्यधिकरणम्यैव प्रकृतित्वात् । तदर्थ व्युत्पत्त्यन्तरस्वीकारापेक्षया समुदायशक्तिरेव न्याय्येत्यभिप्रायेणाह-वञ्चेति । व्युत्पश्यन्तरकल्पना-समुदाये शक्तिकल्पना । उक्तयुक्तरिति-प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोरन्वयानुपपत्तिरूपयुक्ते- रित्यर्थः । तस्किमिति--तदिति तस्मादित्यर्थेऽव्ययम् । कलयेरिति-सम्प्रश्ने लिङ् । नोधापपतरिति-नचेयं समासस्य वृत्या अर्थविषयकबोधजनकत्वाभावात् प्रातिपदिकमानापत्तिः, स्व-स्वावयवान्यतरनिष्ठमृत्त्याऽ भविपयकबोधजनकत्यरूपार्थवत्त्वस्य ग्रहणेनादोपात्, समासग्रहणसामर्थ्यादेव प्रातिपदिकत्वसम्भवाच । दर्पणव्याख्या तत्रोक्तम् । *व्युत्पत्तीति व्युत्पत्तित्यागः प्रश्ते प्रतिज्ञाहानिरेव ! #व्यपेक्षावादिन इति समर्थसूरे "परस्परान्वययोग्य. स्वरूपसामर्थ्यमेव व्यपेक्षा" इतिगादिन इत्यर्थः। *न समासे शक्तिरिति ! सगासेराजपुरुषादिरामुदाये, विशिष्टशक्तिर्ने त्यर्थः । रामासस ज्ञाप्रयोजकत्य क्लप्तप्रत्येकपदवृत्यतिरिक्त नास्तीति यावत् । संस्टार्थ समर्थमिति भाष्यकारोक्तः, ससर्गस्य पृथगुरस्थितिनिबन्धनत्वात् परस्सरव्यपेक्षेव सामर्थ्यम् । इसुसोः सामध्ये" (पा० २.० ७॥ ३ ॥ ४४ ) इत्यत्र समर्थपदस्य सादृशार्थकस्यस्य गरेवाङ्गीकारात्, पराभवद्भावानुरोधाच्च । अन्यथा समासादावेका भान, परागमद्भादो व्यपेक्षेति वाक्यमेदापः । तत्र व्यपेक्षाऽनादरे तु "ऋतेन मिनावरणावृतावृधावृतस्पृशौ" इत्यादावृतेनेत्यादेः पराङ्गवद्भावे सति 'आमन्त्रितस्य च" (पा. सू०१।१।९८) इत्याद्युदात्तताऽऽपत्तिः । नाच "तनिमित्तग्रहण फव्यम्" इति वार्तिकेनाऽमन्त्रितार्थस्य यन्निमिचं तवाचकमेर पराङ्गादित्यर्यफेन नियमि तत्वात् पराभवद्भावाप्रसक्तिरिति वाच्यम्, समर्थपरिभाषामाश्रित्य तत्प्रत्याख्यानस्यैव न्याय्यत्वात् । “ऋतेन मिनावणी" इत्येतयोः समभिध्याहृतक्रियान्वयित्वेन परस्परमसामर्थ्यात् "मित्रावरुणावृतस्पृशौ” एतयोस्तु पाठिं कान्वयबोधसलाद स्त्येव सामथ्र्यम् , स्पष्ट चेद वेदभाष्ये। अत एवानन्तरपाटोऽपि चरितार्यः । 'पुत्रो राश' पुरुषो देवदत्तस्य' इत्यादी निस्कव्यपेक्षारूपसामर्थ्याभायादेव समासामसक्तः। समर्थनार्यस्तु पदसम्बन्धी समासादिविधिः साधासर परया वा समयोज्यविषयतानिरूपितविपयताप्रयोजावरूप व्यपेक्षाऽपरनामफसामवत्पदाऽभितो योध्य इति बहुमीही चिताऽदिविषयतायाः साक्षात्प्रयोजकरवाभावात्परम्परयति । तिलावच्छेदेनेकार्थीमानादिमते सावयवार्थातिरितार्थाभिधायकलरूपवृत्तिलक्षणस्य कर्मधारयेऽव्यात, तप्रायवार्धातिरिक्तार्थनामाषात् । वृत्तित्वसामानाधिकरण्येन तु रयन्तराऽदिशबरूढे पङ्कजादियोगरूढे च कोशाs दिसिदायाः समुदायशक्तरस्माभिरष्यभ्युपगमेन सिद्धसाधनात् । शुद्धयोगिकचित्रग्पादितमुदाये अक्तयम्युगमतु को अनुक्तपासमासपटकप्रत्येकपदवृत्येयोपपत्तेभ देय इति तदभिसन्धिः । शक्तिसनानुपपत्यमावं तत्प्रयोजनवया दर्शयात- राजपुरुष इत्यादाविति भत्र राजपुरुषपदगभूयगाणविभक्तिपूर्वपदफपठीसमासपरम् , तेन 'दास्याः पुनः इत्यारा समासेन दोषः।

·२६० भभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अत एव राज्ञः पदार्भकदेशनया न तत्र 'शोमनस्' इत्यादिपिरोपणान्धयः । ना घनश्यामः, 'निष्कौशाम्निः' 'गोरथः' इत्यादी शादिमपोगापतिः, उतार्थतयर क्रान्तादिपदमयोगासम्भवात् । न वा "विभाषा" (पा० सू० २।७।११) इति सूत्रापश्यफत्वम् , लक्षणया 'राजसम्बन्ध्यमिन्नः पुरुषः' इति घुबोधयिपायां समासस्य, राजसम्मन्धरानिति घुबोधयिपायां विग्रहस्येत्यादिप्रयोगनियमसम्भ- , प्रभा अत एप-राजसम्बन्धिनि लक्षणाभ्युपगमादेव। तत्रेति-तत्रजनि 'पदार्थः पदार्थेन' इति न्यायविरोधादिति भावः। उत्तापकतयेरि-'धनश्यामः' इत्यत्र घनशब्दस्य घनसहशे, 'निकोशान्विः' इत्यत्र निःशब्दस्य द्योतकत्य. माश्रित्य कौशाम्बीपदस्य कौशाम्ब्यवधिकनिष्क्रमणकर्तरि, 'गोरथः' इत्यन गोशब्दस्य गोयुक्ते च लक्षणयो- सार्थकतयेत्यर्थः । प्रयागासम्भवादिति-उतार्थानामप्रयोग.' इति न्यायादिति भावः । यदुक्त पूर्व विभाषा' इति सूनश्च कार्यमिति तत्र समाधातुमाह-न पति । विग्रहस्येति-'राज्ञः पुरुषः' इति विग्रहस्येत्यर्थः। अय- म्भावः-राज्ञः' इत्यत्र पष्ठ्यर्थः सम्बन्धस्तन राजपदार्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वय.। सम्बन्धस्य च स्वरूपसम्बन्धेन पुरुपेऽन्वय इति राजनिरूपितसम्बन्धवान् पुरुप इति बुबोधयिपायां विग्रहस्य प्रयोगसम्भ- चादिति । नियममम्मवादिति-नच कर्मधारय समासेन, विग्रहेण च एकविधवोधस्यैव दर्शनेन तर उक्त नियमानुपपत्तिरिति वाच्यम्, 'नीलमुत्पलम्' इति वाक्ये नीलपदोत्तरविभक्तेरभेदोऽर्थः, तस्य स्वरूपसम्बन्धेन उत्पलेऽन्ययविवक्षायां वाक्यस्य, नीलपदस्य नीलभेदाभावयति लक्षणया नीलभेदाभाववभिन्नम् उत्पल- दर्पणव्याख्या मच सम्बन्ध एव रक्ष्योऽस्वेपञ्च व्याससमासयोः समानाकारबोधजनकत्ववादोऽप्युररत्स्यते । राजाऽऽदिसम्बन्ध रूपलक्ष्यार्थस्योत्तरपदायें आश्रयतयाऽन्वयेनैवोपपत्ती सम्बन्धिनि लक्षणाऽभ्युपगमे प्रयोजनाभावश्चेति वाच्यम्, 'राजा पुरुषः' इत्यादावपि राजा दिपदार्थस्य स्वस्वामिभावसम्बन्धेन पुरुषादावन्वयमारणाय निपातातिरिक्तनामार्थनिष्ठाभेदातिरिक्त- सम्बाधारच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धिं प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययनिपातान्यतरजन्योपस्थितेहेतु. त्वस्यावश्यक्तया प्रकृते राजसम्बन्धरूपनामार्थस्य प्रत्ययनिपातान्यतरानुपस्थिते पुरुशदावन्वयासम्भवात् निपाताति रिक्तत्वविशेषणात् 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादाविपदार्थसादृश्यस्य नामार्थस्य प्रत्ययज-यापस्थित्यविषये मुखे निपातातिरि- क्तनामार्थचन्द्रस्य तथोपस्थित्यविधये सादृश्येऽन्वयेऽपि न क्षति । अभेदातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नवस्य प्रकारताया निवेशाच्च राजा पुरुषः इत्यादावमेदान्वयेऽपि न सा। नच समस्यमानातिरिक्तत्वेनापि नाम्नो विशेषणीयत्वान्न प्रकृतेऽनुपरचिरिति वाच्यम्, गौरवात् , दिदगत्या सोचेऽपि सर्वत्र सङ्कोचस्यान्याय्यत्वाच्च, प्रकृते सम्बन्धिलगाऽभ्युपगमलग्गतिसत्त्वात् , निशतानो घोतकवनये घटा दिपदाना घशादिप्रतियोगिकलाक्षिणकतयैवोपपत्ती व्युत्पत्ती निपातातिरिक्तवस्याप्रवेशाच्चेति भावः। अत एवेति पूर्वपदस्य सम्बन्धिलाक्षणिकवादेवेत्यर्य । (न) विशेषणान्वय इति"पदार्थः पदार्गेनान्वेति" .इति व्युत्पत्चरिति भावः । ननु 'गभीरायां नया घोषः' इत्यादौ नदीपदलक्ष्यनदीतीरामैकदेशनयादी गमीरायन्वयवदत्रा- प्येकदेशान्वयो दुरि इति चेन्न, दृष्टान्तासिद्धः। तत्राप्येत मते नदीपदस्य गभीरनदीतीरलक्षकताया गभीरपदस्य तात्पर्य ग्राहकतायाश्च वक्ष्यमाणतया अदोषात् तादृशव्युतः ससम्बन्धिव्यतिरिक्तविषयतया चैत्रस्य नप्त्यादावेकदेशान्वयेऽपि क्षतिविरहादिति । उतार्थतयेति तत्र निरादीना द्योतकतया कौशाम्म्यादिपदस्यैव कौशाम्यवधिकनिक्रमणकायमें लक्षणाऽम्युपगमेनैवेप्सितार्गबाधोपपचौ फ्रान्तादिशन्दानामुपादानासम्भवादित्यर्थः । * आवश्यकत्वमिति * तेन पारायणादावदृष्टार्मपतया स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थकतया वा तदुपयोगेऽपि न अतिरिति मात्र ।

·ननु व्युत्पत्तिपक्षे यौगिक्तमुदकादिपदानामपि सममत आह-प्रत्ययानामिति: । स्थाश्रुतम्त्यमवस्योदयदौ २६१ समासशक्तिनिर्णयः चात् । नापि पङ्कजपदप्रतिवन्दी शक्तिसाधिका, तत्रावयवशक्तिमजानतोऽपि योधात् । नच शत्तयग्रहे लक्षणया तेभ्यो विशिष्टार्थमत्ययः सम्भवति । अत एव राजादिपदशस्यग्रह 'राजपुरुषः' चित्रगुः इत्यादौ न बोधः। नापि (नच) चित्रगुरित्यादी लक्षणासंमदेऽप्यपष्टपर्थयधीही लक्षणाया असम्भवः बहुव्युत्पत्तिभउजनापत्तेरिति वाच्यम् , 'प्राप्तोदकः' इत्यादायुदकपदे एच लघणा- स्वीकारात् । पूर्वपदस्य यौगिकत्वेन तल्लक्षणाया धातुमत्ययतदर्थ ज्ञानसाप्यतया विलम्पितत्त्वात् , - प्रभा मिति युयोधयिपायां समासस्य च वक्तुं शक्यत्वात् । नचैवमपि द्वन्द्व समासवाक्ययोर्नियमानुपपत्तितादयरध्यम, उत्तरपदेन लक्षण्या साहित्यविधायां द्वन्द्वस्य, पशब्देन साहित्यविवक्षायां वाक्यस्य च प्रयोगनियमसम्भवात् । एदीपगादी तद्धितादियशायपि योध्यम् । उपगुनिरूपितसम्बन्धवदपत्यमिति विवक्षायां वाक्यस्य, उपगुसम्बन्भ्यभिन्नमपत्यमिति विवक्षायां तद्धिप्तवृत्तेश्च प्रयोगः । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । शक्तिः पङ्कजशब्दवदिति पूर्वोक्त दृष्टान्त निराकरोति-नात | प्रतिबन्दाति-अनिष्टान्तरप्रसजिफोति रित्यर्थः पङ्कजशध्दै समुदाये शक्तिस्वीकारोक्तिः समासेऽनिशत्ति साधिका नेति भावः। शक्तिज्ञानं विना शक्यानुपस्थिती शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया श्रमायेन लपण्या पात्या- वच्छिन्नस्य बोधोनैव सम्भवति भावः। एवञ्च पङ्कजादेऽययशक्त्यानेऽपि पात्वापच्छिन्नविषयकयोधस्य सर्यानुभवसिद्धतया तत्र समुदायशक्तिरावश्यकीति सिद्धम् । अत एक-अवयवशाक्ततानस्य विशिष्टायोध- प्रयोजकत्वादेव । न बोध हात-तत्राव यशक्तिमानचिरहदशायां शादियोधाभायः सर्वानुभवसिद्ध इनि योधाभावस्तत्र इष्ट एवेति भावः। अपाठ्यर्थ इति कारिफोक्त दोष परिहरति-जासात-लिखितपुस्तक नापीत्येव पाठः । मुद्रितेपु नचेति । नापीत्यस्य वाच्यमित्यनेनान्वयः। लक्षणाया असम्भव हात-'असम्भया' इति प्रथमान्त एव पाठः, सप्तम्यन्तस्यानन्वितार्थकत्वादिति पालन । तवाया-योगिकपूर्यपदलभ- णायाः । धातुप्रत्ययेति-धातुश्च प्रत्ययश्च तदर्भश्चति धातुप्रत्यय तदर्थास्तेषां ज्ञानेन सायचयेत्यर्थः। धातु- प्रत्ययज्ञानं विना तदर्थज्ञानासम्भवेनार्थानद्वारा घायरानमाप लक्षायाः प्रयोजफमिात मायः। दर्पणव्याख्या प्रतिबन्दीति * पङ्कजादिपदे पदत्वादिविशिशत्त पम्युपगमरूपेत्यर्पः । * अवयवशत्तिमनानतोऽपि . इत्यपिना दृष्टान्त-दान्तिकयार्वेषम्यं सूच्यते । शक्त्यग्रहे अवयक्तिमहामाये । तेभ्यः पहजादपदघटका- वयवेभ्यः । विशिष्टार्थप्रत्यय इतिः। पद्मवादिरूपण पमादिनोध इत्यर्थः । सणायाः शतिर्थाटतत्वात् , किन्तु समुदायशक्त्युपस्थिते तस्मिन्नययवशक्त्युपस्यापितपङ्कजनिकर्तुरभेदान्बयोपगम एवेति भावः । म एवेतिक सत्सदीयलक्षणामहे तत्पदशत्ति ज्ञानस्य हेतुत्वादेवेत्यपः उचरपदलशणायां विनिगमकमाह-यौगिकत्वेनैतिक । अविलम्बितत्वात् इत्यगेन शीप्रोपस्थितिकत्वमुत्तरपदक्षगाया विनिगमकमिति सूचितम् । बाधात् प्रकृत्यमपदमन्यथा ब्याचष्टे-सन्निहिवेति: दण्डिनमानय' इत्यादी व्यवहितपदा दण्डादो मतान्य धारणाय समिहिनेति । तपाच "मणुरपि विशेषोऽप्यवसायफ्रः" इति न्यायेनोचरपदे एव लणेवि न बोधानिक दृक्षगमपीति भावः। पूजिदूषणान्तरमुरवि- ·- २४२ प्रभा-दर्पणसहित चैयाकरणभूपणसारे प्रत्ययानां सनिहितपदार्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्त्यनुरोधाच । घटादिपदे चातिरिक्ता शक्तिः कल्प्यमाना विशिष्टे कल्प्यते, विशिष्टस्यैव सङ्केतितत्वात् । बोधकत्वस्यापि प्रत्येक वर्णेष्वसत्त्यात् । प्रकृते चात्यन्तसनिधानेन प्रत्ययार्थान्ययसौलम्यायोचरपदे एव सा कल्प्यत इति विशेषः । प्रभा ननु 'शक्तं पदम् "शक्यसम्बन्धो लक्षणा' इति मते धातोः क्तमत्ययस्य च शक्तत्वेऽपि प्राप्तपदस्याशततया तर शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया असम्भव इति क्तप्रत्यये एव लक्षण वाच्या। तथाच तन्न लक्षणायां प्रत्ययमात्रज्ञानं तदर्थज्ञानवापेक्ष्यते' उदकपदे लक्षणायामुकपटहानम् , तदर्शज्ञानम्यापेक्ष्यते, इत्युभयत्रापि साम्यमेव, नहि पूर्वत्र धातुतदर्थज्ञानस्यापेक्षा, यतो विलम्बितत्वं स्यादितीदमसङ्गतम् । नच प्रत्ययस्योद- ककर्तृकप्राप्तिकर्मणि लक्षणायां तात्पर्य ग्राहकतया धातुज्ञानं तदर्शज्ञानश्वापेक्ष्यत एवेति वाच्यम्, उदकेऽपि ताशार्थे लक्षणायां पूर्वपदतदर्थज्ञानस्यापेक्षितस्येन साम्याक्षतेरिति यौगिके पूर्वापदे लक्षणायां विलम्बितत्य दुरुपपादमित्यरुचेराह-प्रत्ययानामिति । उक्तव्युत्पत्त्यनुरोधेन चरमपदे एय लक्षणेत्यत्र प्रतिवन्दितया यदुक्तं शाबिदकेन घटपदेशाप चरमवणे एव वाचकता स्यादिति तन्निराकरोति-घटादिपद इति । अतिरिक्तति- नन्यतिरिक्तत्वं भिन्नत्वम्, तच्च यत्किश्चित्प्रतियोगिळं सर्वनैवेतीदमसङ्गतमिति चेन, घटशब्दघटकधातु- प्रत्ययशक्तिपतियोगिकभिन्नत्वस्य, घटपदातिरिक्त यद्गृहीतशतिर्फ पदं तच्छक्त्यतिरिक्त लास्य, बोधकत्वा- पेक्ष्याऽतिरित्तत्यस्य या विवक्षितत्वात् । सङ्केतितत्वादिति-कोशादिना सङ्केतितत्वस्य बोधनादित्यर्थः । ननु वोधजनकत्वरूपा शक्तिञ्चरमपणे एवास्तु, किन्तु बोधजनकत्वं शक्ति विना अनुपपन्नमिति तदतिरित्ता फल्यमाना शक्ति रएत्यस्यापीत्यर्थः। तदन्यथानुपपत्त्या इति-घटादिपदापेक्षया समासस्य लक्षणायां भेद इत्यर्थः । समासदृष्टान्तेन घटादिपदेपु परमपणे आप- दर्पणव्याख्या * घटादिपदे चेति । अकलयमानाः' इत्युक्तया अक्लप्सत्वं सूचयति- विशिष्टस्यैवेतिर व्यवहारादिना तत्रैव तनिर्धारणादिति भावः । असत्वात् इत्यस्य येन तत्रापि विनिगमकगवेषणा स्यादिति शेषः । उत्तरपद इति प्रासादकादिषटकोदकादिपदे इत्यर्थः । सा लक्षणा । विशेष इति घटादिपदात् समासस्य लक्षणाया वैषम्यमित्यर्थः ।। भनेदं बोध्यम्-उपयुक्त्योपकुम्भमित्यादाधुत्तरपदस्यैव समीपाद्यमें रक्षाणा, पूर्वपदं तासर्यमाहकम् । तत्पुरुषेऽपि चिदपिप्पलीत्यायेष देशिनि चरमपदस्यैव सा पिप्पत्यद्धांयर्थे, इतरद् द्योतकम्। नीलोत्पमित्यादिधर्मधारये तु न घापि मा, प्रत्यक्पदशक्त्युपस्थितयोरभेदान्वयौलम्यात् । बहुप्रीही स्त्तरपद एव सेति सार एव व्यक्तम् । पागिपाद- मित्यादिद्वन्द्वेऽप्युत्तरपदस्य पाणिादसमाहारे लक्षगा, पदान्तर द्योतरम् । तत्रैव परमरया यादनकर्मवान्वयः । एयमितरे- तरयागद्वन्द्र साहित्यापनप्रत्येकपदार्ययोरुत्तरपदर सा | अत एव द्विवचनाद्वित्वाद्यन्वयस्तन । समाहारद्वन्द साहित्य विशेष्यम् , अत्र तु विशेषणमिति भेदः। यहा समाहारद्वन्देऽपि साहित्याप्रतीतेनं सत्र स६.गा, किन्तु प्रत्येक्पदशक्त्युपस्थाप्ययोरेष साक्षाद् यादनक्र्मला न्धयः । “इन्द्रव प्राणि" (पा० ० २ १ ४ । २) इतिप्रकरणातिदिक्विसमासस्यैव मुख्य समाहारपदव्यपदेश्यत्वम् । इसरपरसदार भोपारिकानात तरेतरयोगे ताप्रसन्न । एवमितरेतरयोगेऽपि न पक्षणा, एकस्मात्यारुदपदद्रयात ·. 7 समासशक्तिनिर्णयः २६३ स्वीकृतश्च घटादिपदेष्यपि चरमवर्णस्यैव वाचकत्वं मीमांसकम्मन्यरित्याहुः । प्रभा वितामापत्तिमिष्टापत्त्या परिहरन्नाह-स्वीकृतञ्चेति । मीमासम्मन्यैरिति--श्रात्मानं मीमांसकं मन्यन्ते, न तु ते मीमांसका इति सूचनेन घरमवर्णस्य वोधकत्वाभाय एय सर्वसम्मतो न तु योधफत्वमितीष्ठापत्तिर- युक्तति ध्वनितम् । आहुरिति-अन्न व्यपेक्षावादिनः-'उपकुम्भम्' इत्यादी प्रत्ययार्थान्धयसीलभ्याय उत्तरपदस्य दर्पणव्याख्या प्रत्येकशक्त्युपस्थितार्थयोदित्वान्वयसम्भवात्, एकत्रियाऽन्वयित्वरूपस्य एकबुद्धवच्छिन्नत्वरूपस्य या साहित्यस्य पधा. देवावगमेन पूर्व तत्र लक्षणामहासम्भवाच्च । 'चार्षे द्वन्दः' इत्यस्य चार्यान्वययोग्य इत्यर्थान तद्विरोधोऽपि । युक्तञ्चैतत्, द्वन्दलावच्छिन्नस्य प्रधानीभूतार्यद्वयप्रतिपादकत्वे एव "द-दः सामासिकस्य च" (गीता) इत्यनेनं मासरागूहमध्य द्वन्द्वस्य विभूतितया परिगणनस्य भगवत्तस्य सङ्गते । पिशिष्टशक्त्या, लक्षणया या तस्य प्रधानीभूतरामा- भारप्रतिपादकरवे तु समासान्तराद् इन्द्रस्याविशेषाचदसङ्गतिः स्पष्टैव । यत्तु भारतभावदीपे-सममेकवाऽऽसन समासो विदुषां गुरुशिष्याणा वा मन्त्राथें कयार्य वैकत्रावस्यानम् । तत्र विदितमर्थजात सामासिकम्, चातुरथिकष्टक् तस्य “ठरयेक" (पा. सू० ७ । ३ । ५०) इतोकादेश , "यस्यति च" (पा० ० ६ । ४ । १४८) इत्यलोपः । तस्य मध्ये द्वन्दरहरयोऽहम् 'द्वन्द्व रहस्य" (पा० सू०७।१।१५) इति सूते शब्दस्य रहस्यवाचित्व शान्दिकप्रसिद्धमिति व्याख्यातम् । तत्तु विदितार्थस्य चतुर्थे चतुरथ्यञ्च अदर्शनाद्रयन्तराधिकरणन्यायेन सङ्केतितसमासशन्दात् पारिभाषिकसमा- सरूपार्थस्यैवोपस्थितेरुचितत्वेन प्राप्तस्य सामूहिकठक' समासशब्दाचदनभिधानात् । 'इन्द्र रहस्य" (पा० सू० ७॥१॥ १५) इत्यनेन रहस्ये व्युत्पादितद्वन्द्वस्य नित्यनपुसकत्वेन पुलिंगस्य तदाचित्वासम्भवात् । समासवाचिनश्च तस्य पुलिंग- तायाः "चार्य द्वन्द्रः" (पा० सू० २ । २ । २ । २९) इत्यादौ दृष्टत्वात् पारिभाषिक्त्वाच्च तेन समासस्यैर ग्रहणस्योचि- तत्वाञ्च चिन्त्यम् । नन साहित्यामानेऽन्यतरस्य क्रियाऽन्वयविवक्षायाम् ‘पश्य धव खदिर हिन्धि' इतिवाक्यवत् 'पश्य धयखदिरी छिन्धि' इति प्रयोगापत्चिरिति वाच्यम् , प्रत्ययार्थद्वित्वावच्छिन्नधर्मिकस्यैव पदायान्तरान्वयवोधस्यान्यन दर्शनेनात्रापि तदवच्छेदेनान्वयस्यैवोचितत्वात् । मच द्वित्वान्वययोग्यतावच्छेदकसाहित्यानमन्तरेण द्वित्वान्वय एष दुर्लभ इति वाच्यम् , योग्यताऽप्रच्छेदको. पस्थित्तेरनपेक्षणात् , उपस्थितेयोग्य एव तदन्वयात् । अत एव घटेन जलमानय' इत्यत्र छिद्रेतरस्यैव योग्यतारलेना. न छिदेतरत्वप्रकारकः शान्दबोध , ता प्रकृत्यर्यतावच्छेदकस्यैव द्वित्वान्वययोग्यतावच्छेदक्त्वेऽपि क्षतिविर- हाच्च । विवेचित चेदमधिकमन्यत्र । चौमयसनापग्निमादधीयाताम्' इत्यत्र समुच्चयसाहित्यराभो न स्यादिति वाच्यम् , "यत् कर्त्तव्य तदनया सह" इति वचनान्तरात्तत्सिद्धेः । यद्यपि द्वन्दे परस्परान्वपितरूपव्यपेक्षा दुर्घटा, तथापि "चार्य द्वन्द" (पा० ० । २०२९) इति विधिसामथ्यादेव तत्र यमास , तदर्थस्त, समुच्चयान्वाचययोस्वनभिधानादेव न दन्द इति सर्ट भाष्य यकस्या क्रियायामेकरूपेणान्वयित्वमेव ता सामर्थ्यमिति, तन्न, निदेतस्य क्वचित् पूर्वोत्तस्य सामथ्र्य- स्थायणे समर्थगने वाक्यमेदापत्तेः, एकक्रियान्वयित्वस्य ततोऽननुभवान्चेति पूर्वोकापक्षिमिष्टत्वेनापि परिहरवि- * स्वीकृतमिति परमवर्णस्यैवेति • पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्योदयुसस्कारसहितान्तिमवर्गस्येत्यर्थः । नातः केवलनरमवर्णा- ·प्रभा २६४ प्रमा-दर्पणसहित वयाकरणभूपण सारे भत्रोच्यते--समासे शच्यस्वीकारे तस्य मातिपदिकसंझादिकं न स्यात् , अर्थवत्त्वाभावात् कुम्भसमीपे लक्षणा, पूर्वपद तात्पर्यग्राहकम् । तत्पुरुपे एक्देशिसमासेऽपि उत्तरपदे एव लक्षणा, पूर्वपदं तात्पर्यप्राहकम् । फर्मधारय तु न लक्षणा, किन्तु शपयार्थयोरभेदान्वयः । समाहारद्वन्द्वे पाणिपादम्' इत्यादी उत्तरपदस्य पाणिपादादिसमाहारे लक्षणा, पूर्वपदं साशार्थलमरणायां तात्पर्य माहफम् । समाहार-समूहः- अपेक्षावुद्धिविशेषविपयताश्रयः। नप समाहारे फर्मत्वाचनन्ययः, वाधादिति याच्यम , स्वघटकवृत्तित्वरूप- परम्परासम्बन्धेनान्वयसम्भवात् । इतरेतरयोगद्वन्द्वेऽप्युत्तरपदस्य साहित्यविशिष्टधवसदिरादी लक्षणा । अत एव साक्षात्परम्परया वा निरूप्यनिरूपफभावापन्नविषयतामयोजकत्वरूपसामध्य द्वन्देऽप्युपपन्नम् । स्वार्थनिष्ठविषयतानिरूपितविपयतानिरूपितविपयताप्रयोजकत्वसम्बन्धेन धयसदिरपदयोः परस्परविशिष्टत्व- रूपं सामर्थ्य सिध्यति । धवनिष्ठविषयतानिरू पिता या साहित्यनिष्ठा विषयता तनिरूपिता खदिरनिष्ठा या विषयता तत्प्रयोजकत्वं सदिरपदस्य । एवं सदिरपदविशिष्टं धवपदमपि योध्यम् । साहित्यस्यामाने तु उक्तसामर्थ्यानुपपत्तिः। एकधर्मावच्छिन्नेऽन्वयित्वरूपमेव सामर्थ्य मिति तु न युक्तम्, 'समर्थः पदविधि: इत्यस्यावृत्तिप्रसगात् । विभक्त्यर्थसचाया विशेष्यभूतधवसादिरयोरन्वयः । समाहारे तु साहित्यस्य विशे- इयतया तद्गतैकत्वमेव विभक्त्या योध्यते इत्येकवचनमेव । यदि तु द्वन्द्वविपये साहित्यस्य न प्रीतिस्तदा न तत्र लक्षणा । अत एवोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्व इत्युद्घोपः सङ्गच्छते । 'द्वन्द्वश्च प्राणि' इत्यादिशास्त्रेण विहितसमाससंझफत्यं समाहारद्वन्द्वत्वम्, तदतिरिक्तद्वन्द्वत्वमितरेतरयोगत्वम् । ननु धवसदिरादेः पार्थ- वाचकत्वाभावाद् द्वन्द्वानुपपत्ति, 'चार्य द्वन्द्वः' चान्यययो-यकार्थानां द्वन्द्व इत्येवार्थः। अत एव गीता- याम्-'द्वन्द्वः सामासिकस्य च' इत्युक्तिः सङ्गच्छते । सामासिकरयेत्यस्य समाससमूहस्य मध्ये इत्यर्थात् । समासान्तरे पूर्वपदोत्तरपदार्थयोविशेष्यविशेषणभावो द्वन्द्व सर्वपदार्थानां समप्राधान्यमित्येव श्रेष्ठत्वम् । नच साहित्यस्य द्वन्द्ववोध्यत्वाभावे उत्तसामर्थ्यानुपपत्तिः, द्वन्द्वोत्तरभाविद्वित्यान्वयविषयतामादाय साम- य॑स्य सूपपादत्वात् । एवञ्च 'न धवं छिन्धि' 'दिरश्च पश्य' इत्यत्रेय द्वन्द्वानुपपत्तिः, साक्षात्परम्परया वा निरूप्यनिरूपफभावापनषिपयताप्रयोजकत्वरूपसामर्थ्यरय 'इसुसोः सामर्थ्य' इत्यत्र वृप्तत्वात् । अत एव ऋतन, मित्रावरणावृता' इत्यादी व्यपेक्षाभावे पराग बद्भाववारणाय आमन्त्रितस्य यत्रिमित्तं तद्वाचकपः पराङ्गवद्भवतीत्यर्थकस्य तन्निमित्तग्रहणं कर्त्तव्यम्' इति वार्तिकरय सामर्थ्यानुकृत्या वा सिद्धमिति 'मुबाम- त्रिते पराङ्गवत्' इति सूने भाष्ये प्रत्यार यानं सङ्गच्छते । अन्यथा पराजयद्भावविपये एकार्थीभावस्या- सम्भवात् भाष्यासद्गतिः स्पष्टैव । नचैवं द्वि गुसमासेऽपि समाहारस्य वाच्यत्वं न स्यादित्युपसर्जनत्वा- भावेन द्विगोः' इति दी न स्यादिति वाच्यम्, 'तद्धितार्थ' इवि सूत्रे समाहारे इत्यस्य समाहारे विधातुमिष्टे इत्यर्थेनादोषादिति दिक् । पूर्वोक्तरीत्या एका भाषाभावेऽपि नैयायिक्न सर्वस्मिन्दोपे परिहते स्वसिद्धान्तेन शाब्दिकः समा- धने-अप्रोच्यते इत्यादिना। तस्य-समासस्य । संशादिकमिति-श्रादिना सुब्लुफा, समुदायासुयुत्पत्ते, 'अनुदात्तं पदम्' इति सूत्रस्य प्रवृत्तेश्व संग्रहः । ध्यपेक्षया अर्थविषयकबोधजनकत्वरूपार्थवत्त्वस्य प्रहणे तु गौरवम्, शब्दाधिकारप्रसङ्गश्च, पूर्व सूत्रे एतादृशार्थवश्वस्याग्रहणात्, चित्रग्यादायसम्भवश्व, गोपदस्दैव लक्ष- गाया विशिष्टार्थवोधकत्वात् । मघार्थवोधजनकज्ञानविषयशब्दत्यमेव अर्थवत्वम्, अस्ति च प्रकृते तत्, दर्पणव्याख्या र्थनोधापसिः। अधिक्मने वक्ष्यते । "व्यपेक्षाया सामर्थ्य समास एकोऽसद्गृहीतो भवति" इति भाष्याद्ययं प्रकाश वनैयायिकमतं दूषयति-* मनोच्यते इमि * । संज्ञादीत्यादिना पदत्यादिपरिमहः । .

·२६५ समासशक्तिनिर्णयः "अर्थवदधातुरमत्ययः प्रातिपदिकम् ' ( पा० सू० १ । २ । ४५) इत्यस्याप्रवृत्तेः । नच "कत्त- द्वितसमासाथ" ( पा० सू० १ । २ । ४६) इत्यत्र ममासग्रहणान् मा, नस्य नियमार्थताया भाष्यसिदाया वैयाकरणभूपणे स्पष्टं प्रतिपादितत्वात् । प्रभा चित्रगुशब्दोऽर्थविषयकयोधजनको भयस्विति ज्ञानविषयतायाः समुदाये सत्त्वादिति वाच्यम्, चित्रशन्द रतात्पर्यवाहकतया गोशब्दो लक्षणया अर्थविषयकगोधजनको भवत्विति मानमादाय प्रत्येकं विभक्त्युत्प- च्यापत्तेः । नकाद्विर्वचनन्यायेन समुदायादेव सुप्, समुदायस्य कार्यभावे यनावयवस्यापि कार्य- भाक्त्यं तत्रैव तत्प्रवृत्या प्रकृते समुदायात्पुपि पूर्वपदरूपावयवाव्यवहितोत्तरत्नस्याभावेन तदप्रयतेः । 'एका- चोद्वे' इत्यादिसूत्रेषु विभक्त्यन्तसमाननिदेशेनावयवाद्वारणं तु न, गौरवात, छान्दसत्वेनापि तदुपपत्तेर्वक्तुं शक्यत्वाच । तदुक्तम्-'स्यान्महद्गौरवं तस्मात्' इति । साम्प्रातिपदिकसज्ञा । तथाच समासपाहणं विध्यर्थमेव स्यादिति भाय' । तस्य-समासग्रहणस्य । ननु 'विधिनियमसम्भवे विधिरेय ज्यायान्' इति अभियुक्तोक्तेर्विधित्वमेवोचितम् । किञ्च 'असूर्यम्पश्या' 'शशशृङ्गम्' इत्यादापर्भवत्याभावेन प्रातिपदिक- सज्ञाया असिद्धथा 'सिद्धौ सत्यामारभ्यमाणो विधिनियमाय कल्पते' इति न्यायविपयाभावेन नियमा. त्यानुपपत्तिश्चेत्यत आह-भाष्यसिद्धाया इति । तथाच भाष्यप्रामाण्याभियमार्थत्वमेवेति भावः । भूषणे स्पष्टमिति--'प्रसूर्यम्पश्या' इत्यादायपि सूर्यकर्मकदर्शनाभायवति शक्तिकल्पनया 'अर्यवत्' सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञा सिद्धा। तदुक्तं कैयटेन-'असमर्थसमासेऽपि क्रियायामुभयोः सन्निपातादेकार्थी- भावस्तवारकोऽस्त्येव' इति । 'शशशृङ्गम्' इत्यादावपि सण्डशः प्रसिद्ध शशरूपा, शृङ्गापश्चार्यः । आरो- पितसम्बन्धश्च शक्य इति 'अर्थवत्' सूत्रेणैव प्रातिपदिकसंज्ञा सिद्धा। यद्वा बौद्धार्थमादायार्थवत्त्वं तत्र सुवचम् । किञ्च 'असूर्यललाटयोः' इति ज्ञापकादपि प्रातिपदिकत्वं सिद्धम् । नहि सुधुत्पत्ति विना समीपोचारितपदत्वरूपमुपपदवं सम्भवतीति शाब्दिकनये समासमहणम्य नियमार्थत्वं सुवचमेव । किञ्च समासग्रहणादपि प्रातिपदिकत्वं वक्तुमशक्यम् , तर अर्थवत्' इत्यस्यानु- वृत्तेः। समासांशे वदसम्बन्धस्तु न, एकत्रान्वयित्वाभावेन समासानुपपत्ते । नहि अन्यतरस्य धनिकत्वे 'चैनमैत्री धनिको' इति प्रयोग इष्यते । छान्दसत्वात्साधुत्वकल्पनायान्तु गौरवमेव । किन 'बहुपटवः' इत्य- वार्थवत्सूत्रेण प्रातिपदिकत्वाय वृत्ती समुदायेऽर्थवत्वं स्वीकार्यम् । 'कृत्तद्धित' इति सूत्रे स्वान्यवहितपूर्वव- स्वाव्यवहितोत्तरत्वान्यतरसम्बन्धेन तद्धितविशिष्टो यः स्य (तद्धित) पटितः स प्रातिपदिफसंज्ञको मवती. त्यस्तु न, पचतीत्यादावपि प्रातिपदिकत्यापत्तेः । उक्तसम्बन्धेन तद्धितविशिष्टायाः प्रकृतेरेय पदणे माना भावो गौरवञ्च । किञ्च समासग्रहणस्य विध्यात्ये वास्यस्य 'प्रामं गच्छति' इत्यादिरूपस्य पूर्वस्त्रेण प्रातिपदिकसज्ञा दुर्वारा । नच वाक्यस्य प्रातिपदिकत्वे 'तृतीयाप्रभृतीनि' इति सूत्रेऽन्यतरस्यां प्रहरी व्यर्थम्, इति तत्सामर्थ्याद् वाक्यस्य प्रातिपदिकत्वं न भवतीति ज्ञाप्यते इति वान्यम्, समासामावे उत्तरपदप्रकृतिस्वराप्रवृत्तेरेय फलत्वात् , 'दधि उपदंशम्' इत्यादी 'इकोऽसवर्णे' इत्यस्य समासाभावेन समासे' इति निषेधाप्रवृत्त्या प्रकृतिभावरूपफलस्य सत्त्वाच । दर्पणव्याख्या * भाष्यसिद्धाया इति • "समासमहणमर्थवत्समुदायाना नियमार्यम्" इति भापसिदाया इत्यर्गः । ति याक्यस्याप्यर्मवत्वेन प्रातिपदिकत्वप्रमत्ती तयाचये वचनारम्भमाशकर नियमान ·२६८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे तथाच मातिपदिकसंज्ञारूपं कार्यमेवार्थवत्तमनुमापयति-धूम इव वहिम् । किश्चैवं 'चित्रगुमानय' इत्यादौ कर्मत्वाद्यनन्यापत्तिः, प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितसार्थबोध- . प्रभा , । , - दिपु धातुपु च न दोपः, तेषां प्रातिपदिक्त्ये एकत्वादीनामभावेन सुपोऽप्राप्ते', अपवादेस्तिमादिभिर्माधाच । धूम इवेति धूमो यथा वह्निमनुमापयति, तथा प्रातिपदिकसंज्ञारूप कार्य समासेऽर्थवत्त्वमनुमापयेदिति भाव । तथाहि-समास एकार्थीभावात्मकशक्तिमान् , प्रातिपदिकसज्ञकत्वात् , पङ्कजशढवत् , यन्नैवं तन्नैवम् , यथा 'दशदाडिमानि' इत्याद्यनर्थकसमुदायः । ननु पर्युदासन्यायेनातिप्पदेनार्थवत एव ग्रहणात् अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वं न स्यादित्यर्थयदित्यस्य प्रयोजनामावेन समासग्रहणस्य नियमार्थतयोक्तन्यासे दोपाभाव इत्यरुचेराह-किञ्चेति । एवम् समुदाय- शक्त्यस्वीकारे । इत्यादाविति-आदिना 'पूर्वकाय.' इत्यादेरितरेतरयोगद्वन्द्वस्य च संग्रहः ।' दर्पणव्याख्या नचार्थवत्समुदायपटकवर्णानामर्थवत्त्वपक्षस्यापि भाष्ये दर्शनात्तग्रहणेऽपि विभक्तिर्वारेति वाच्यम्', तर क्षेऽपि, "सद्धातस्यैकार्थ्यात् सुबमाया वर्णात्" इति भाष्याचन्त्रेणैकैच विभगिः समुदायाश्यार्थगतमेकत्व बोधयेत् । एकमेव तदेकत्व तच्चैकेन सुपा प्रत्यायितमिति बोधनीयाभावाद् विभत्ते प्रत्येकवर्णादनुस्चेरिति भाव । ननु समासवाक्यस्यार्णवस्वाऽभावेऽपि न प्रातिपदिकसशानुपपत्ति , "वृत्तद्धित" (पा० पू० १ । २ । ४६) इति सूत्रेणैर तत्सम्भवात् । सम्माति विधित्व नियमकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । समासग्रहणमेव च समास एका मावाभावे मानम् । वाक्यस्य तु न पूर्वसूत्रेण तत्प्रसक्तिः, अभवत्त्वाभावात् । सतर्गस्याशक्यवेऽप्याकासादिवशादेव तद्भानस्य सूपपादत्वात् । एष प्रवृतिप्रत्ययसमुदायस्याप्यनर्थकत्वेनाप्राप्तसंज्ञाविधानाणे कृचद्धितग्रहणमिति समस्तस्यैव सूत्रस्य विधायकत्वम् । आधसूत्रस्य तु भव्युत्पन्नसाधुशब्दस्वरूपमेव, नतु बहुपटुरित्यादिसमुदायोऽप्युत्तरपदलाक्षणिकतादृशसमुदा यस्यार्थवत्त्याभागात् । कृदन्तानां केपाञ्चिदर्थवत्त्वेऽपि धातुत्वात् , एव तद्धितानामपि 'इ' 'इयान्' इत्यादोना प्रत्ययत्वेन तादृशसमुदायस्य त्यनर्थक्त्वेन पूर्वसूत्राविषयत्वेन तन तर प्रातिपदिकत्वविधानार्थ सूत्रकारेण द्वितीय सूत्र प्रणीतम् । अत एवात्रार्थवदिति नानुवर्तते, असम्भवात्प्रयोजनाभावाच्च । तत्र कृच्छन्देन प्रत्ययपरिभाषया तदन्तग्रहण सज्ञाविधावित्यस्य प्रायिकत्वात् , डतरादिवत्केवलकृतामप्रयोगेण तदुपादानवैयर्थ्याच्च । यद्यप्युक्तयुक्त्या तद्धितपदस्य तद्धितान्तपरतैव लभ्यते तथापि लक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तबहुपट्वादिसङ्ग्रहाय तत्स्याव्यरहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तलितविशिष्टप्रकृतिघटितसमुदायतद्धि सान्तान्यतरपरतया व्याख्येयम् । प्रकृतित्वञ्च प्रत्ययविधानावधित्वम् । 'इ'"इयान्' इत्यादौ तु प्रत्ययस्यैव तदन्तत्वान्न दोष । पचतक्यादिसमुदाया न्तर्गततद्धित्तप्रकृतेर्निरकटितवैशिष्टघाभावान्न तनातिप्रसङ्ग , द्ग्रहणपरिभाषाया अनन्तरग्रहणज्ञापिताया असार्वत्रिकत्वाच्च न मूलकेनोपदशमित्यादावतिप्रसक्ति | एव समासग्रहणेनाप्यमाप्तप्रातिपदिकसंज्ञाविधानागाजपुरुष इत्यादिसमुदा यात् स्याद्युसत्तिः सुलमेति तर विशिष्टशक्त्यभ्युपगमो निष्प्रमाणक । वाक्यस्य सा नेत्युक्तमेव, तत्र कोशादिना शक्त्यपरिच्छेदात् । यन तु कोशादिक परिच्छेदकं तत्र समासे पङ्कजादौ वा न निषारयामः । एवञ्च वाक्यस्यार्यवत्त्वाभावेन प्रातिपदिक्सशऽप्रसस्तव्यावृश्चिकपालाभावेन समासग्रहणस्य नियमार्थस्ववर्णनमसाम्प्रतम् । भाष्ये तस्य नियमपरतया वर्णन तु ससर्गस्य शक्यत्तमित्येकदेशिमतमनुसृत्यैवेत्यरुचेराह किञ्चैयमिति । एवम् समासे विशिष्यतपस्यीकारे। फर्मरसायनन्नयापचिरित्यस्य गवादिपदा इति शेष । तर हेतुमाह-* प्रत्ययानामिति तपथ प्रकृतिसम् ·समासशक्तिनिर्णयः २६६ जनकत्वव्युत्पत्तः विशिष्टोत्तरमेव प्रत्ययोत्पत्तेविशिष्टस्यैव कृतित्वात् । यत्तु सन्निहितपदार्थगत- स्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिरेव कल्प्यत इति, तन्न, 'उपकुम्भम्', 'अर्द्धपिप्पली इत्यादौ पूर्वपदार्थ विभक्त्यर्थान्वयेन व्यभिचारात् । नच तत्रापि सन्निधानमेव, श्रानुशासनिकसन्निधेवितितत्वात् । (स्थाच यत्पढोत्तरं याऽनु- शिष्टा सा तदर्थगत स्वार्थ बोधयति । समासे च समस्यमानपदोत्तरमेवानुशासनमिति वाच्यम् , प्रभा पूर्वपदार्ग इति-उपपदार्थार्द्धपदार्थस्यैव विशेष्यत्वाद्विभत्ते विशेष्यगतसरयादिवोधपत्यस्यैध निय- मेन पूर्वपदस्योत्तरपदेन व्यवधानात् सन्निहितत्व नास्तीत्यतो व्यभिचार इति भावः । ननु उपयुम्मम' इत्यन कुम्भशब्दस्यैव लक्षणया कुम्भसमीपाद्यर्थक्त्वम् , 'अर्द्धपिप्पली' इत्यादावपि लक्षणया अर्धश दस्य विशिष्टार्थकत्वमित्युक्तव्युत्पत्ती व्यभिचाराभाव इतिचेन्न, विशिष्टे शक्तिस्वीकारेणवोपपत्ती शक्यार्थतत्सम्बन्ध- ज्ञानाद्यपेक्षणेन लक्षणाया गौरवात् , इतरेतरयोगद्वन्द्वे पूर्वपदार्थोऽपि विभक्त्यर्थान्वयन व्यभिचाराध । न तनापीति-नचेत्यस्य वाच्यमिति वक्ष्यमाणेनान्वय । तत्रापि-पूर्वपदेऽपि । सन्निधानमति-सन्निधानन्य नागा- व्यवहितपूर्वत्यरूपम् , फिन्तु सन्निहितत्वेन शास्रनोधितत्यम् । तथाच-पानुशासनिकसन्निधेर्विवक्षितते । समस्यमानपदोत्तरमेवेति--समस्यमान पदम् समसनकर्मीभूत पदम् । तथाप समासविधायक शास्त्र- घटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्टानामेव साक्षात्समसनकर्मला लभ्यते । सुदन्तेन सहाव्यय समस्यते इत्युक्ताययस्य साक्षात्समसनकर्गत्वम् । तथाच समासस्य विधीयमाना प्रातिपदिकसज्ञा समासफर्मय योधयेत् । तथाच समासपदेनाव्ययीभावस्य ग्रहणेऽव्ययमेव विशेष्यतया गृहाते, 'सुबन्तेन सहाव्यय समस्यते' समासपट- जन्ययोधीयविशेष्यतायास्तत्रैव सत्त्वात् । एवमेपदेशिसमासे एकदेशे एव समासपदजन्ययोधीयविशेष्यता यहुनीही, द्वन्द्वे च समासपदजन्ययोधीयविशेप्यता सुबन्तमाः। इत्थश्च प्रातिपदिकपदयोध्यसमासोत्तरत्य- दर्पणव्याख्या प्रत्ययविधानावधित्वम् , न तु प्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वम् , बहुपटुरित्यादौ पटवादिशब्देऽव्याप्ते । नाचताव मुसिडी यौ तत परी, सैव च प्रकृतिराया" इति माश्यात् प्रत्ययाव्यवहितपूर्वस्या प्रतितराम इति वाच्यम, तदर्थानवबोधात् । यो ततो विधानावधेरसति विशेषानुशासने परौ तावेव मुसिडापित्युपरक्षणम्, प्रत्य यान्तरस्यापि, यतो विहिती सेव प्रकृतिरिति तदर्यात् । भायेत्यभ्यासामिप्रायेग । तथाच समासोचरपदस्य विधाना वधित्वरूपप्रतित्वाभाषेन तदर्थे न कर्मलाऽऽयन्वय सम्भाति, उक्तव्युत्तचिविरोधादिति भाव.। प्रत्ययागामिति व्युत्पत्तिईि दण्डिनगानयेत्यादौ दण्डादौ कर्मत्वान्वयवारणाय स्वीक्रियते । तदर्थश्च 'प्रत्यर्थनिष्ठनि- पयतानिरूपितविषयतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितित्वेन हेतुता' इति तन प्रश्ते समिहि- तत्वेने निवेशस्तायतैयोक्तस्थले व्यभिचारवारणात् , न तु प्रकृतित्वेन, गौरवादिति मत दूषयितुमुपन्यस्यति-यत्त्विति । * सन्निहितेति सनिहितत्वञ्चाव्यरहितपूर्वनेनानुसन्धीयमानत्वम् । तस्य च चिनग्यादिपदे गादी सत्त्वानोक्तानुपाचिरिति भावः। व्युत्पत्तिरेवेत्येवकारेण पूर्वोचप्रकृतित्वघटितव्युत्पचिव्यपच्छेदः। उपकुम्भादौ व्यभिचा रोज़ानान्तु प्राचीनमते । नम्पनये तत्रोत्तरपदे रक्षणाऽभ्युपगमेन तदप्रसचे । तत्रापि* उपकुम्भादिसमासेऽपीत्यर्थः । आनुशासनिकेति , सन्निहितत्व नायवरितपूर्वक्त्वम ! तत्वेनानुसन्धीयमानत्व या, घरादिरापित्यादी पवादिपदायें विभक्त्यर्यानन्वयप्रसङ्गात् , किन्तु सन्निहितत्वेनानुशासनबोधितत्वम् । तच्च धवादिपदार्यानामियोपादि- पदापोनामस्तीत्याशयवानाह-* तयाचेति *। * समस्यमानपदोत्तरमिति : समासत्यानेकपदरामुदायात्मक्तया ·३०० प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अर्थवत्यन्त्रण विशिष्टस्यैव प्रातिपदिकत्वेन विशिष्टोत्तरं विभक्त्यनुशासनात् । अथ प्रकृतित्वाश्रये विभक्त्यर्थान्वयः' इत्येव कल्प्यत इति चेत्तहि, 'पङ्कजमानय' 'दण्डिनं पश्य' 'शालिनं पूजय' इत्यादौ पङ्क-दण्ड-शूलेप्चानयन-दर्शन-पूजनादेरन्ययप्रसङ्गात् , 'अघट- मानय' इत्यत्र घटेऽप्यानयनान्वयापत्तश्च । नच दण्डादीनां विशेषणतया न तत्रानयनाद्यन्वयः, . प्रमा .. विशिष्टविधीयमानविभक्तः सन्निहितत्व पूर्वपदेऽप्यस्तीति तद्गत कर्मवादिक विभत्तिर्बोधयेत् । अत्र सन्नि- हितत्वञ्च-स्वादिप्रत्ययनिष्ठविशेष्यतानिरूपितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताश्रयस्वरूपम् । तच्च पूर्वपदेऽ. क्षतम् । यद्वा पदसमुदायात्मकसमासोत्तर विधीयमाना विभक्तिः समुदायस्य प्रत्येकानतिरित्ततया प्रत्येक- पदोत्तरगपि विहितैवेति उत्तसन्निहितला पूर्वपदेऽपि सुलभम् । तदाह-यपदोत्तर यानुशिष्टेति । 'वृक्षप्रचलन'- न्यायेन तस्मादित्युत्तरस्य' इति परिभापावलात् पदसमुदायात्मक्समासाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टय विभधि- र्भवतीति त्वन्यत्। समासस्यार्थवत्सूनेणैव प्रातिपदिकसज्ञाविधानात् प्रातिपदिकसमाया समासे सज्ञित्व- मर्थवत्त्वेनैव, नतु समसनकर्मत्वेनेत्यानुशासनिकसन्निहितत्वमपि समुदाये एव, नतु तद्घटके, विशिष्टे एवार्थवश्वसत्वादित्याह-अयवसूणति- ननु नियमस्य निषेधमुसेन प्रवृत्तौ तु पूर्वपदेऽपि तादृशसन्निहि- तत्वमक्षतमेवेति चेन्न, 'पुनेण सहागत. पिता' इत्यत्र पुनप्रतियागिकसाहित्य विशिष्टे पितरि आगमनकर्तृत्व- विधानवत् सुबन्तादिविशिष्टे सुबन्तादी समाससज्ञाया विधानेन समसनकर्मत्वस्यापि विशिष्टे एव सत्त्वात्, 'समस्यते' इत्युक्तिस्त्वबुधानाम् इति शेखरोक्त्या, समसनकर्मत्वस्याविधानेन समुदायवृत्तिसमाससज्ञाया एव सकेसम्बन्धेन विधानाच । विशिष्टोत्तरभवति- एवघटित एव पाठ । प्रकृतित्याश्रये इति-प्रकृतित्याश्रयार्थे इत्यर्थ, अर्धस्यार्थे एवान्वयौचित्यात् । प्रकृतित्वञ्च-प्रत्यय- निष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यतारूपम् , तदवच्छेदकरूप वा तदाश्रयत्वापर्याप्त्या पूर्वपदेऽप्यक्षतम् । अन्वय प्रसङ्गादिति-पवादिपदेष्वपि प्रकृतित्वानयत्वस्यापर्याप्त्या सत्वादिति भाव । दण्डविशिष्टस्यानयनतात्पर्ये दण्डेऽप्यानयनान्वय इष्टापत्तिसम्भावनया स्थलान्तरमाह-अघटमिति-अत्र तु घटभिन्नस्यानयने न कस्यापि घटानयने इष्टापत्तिरिति भावः । विशेषणतयेति–'प्रधानाप्रधानयो प्रधाने कार्यसम्प्रत्यय.' इति न्यायेन पहजादावान्वय. स्यान्नतु अप्रधाने पवादाविति भाव. । 'एफन विशेपणतयाऽन्वितस्यापरत दर्पणव्याख्या समुदायस्य प्रत्येकानतिरिकतया समासरूपमातिपदिकाद् विहितविभत्तरेतचपदसन्निहितलादिति मावः। सम्भवेदेव यदि समासग्रहणनिरन्धा प्रातिपदिक्संज्ञा, किन्तु तस्य नियामक्तया पूर्वस्त्रेणैव सा वाया । तयाची प्रकारासम्भव इत्याचयेनाह* अर्थवत्सूनेणेति तथाच शास्त्रोपितरान्निहितत्वमपि विशिष्टस्यैर, न केवलपूर्वपद स्येत्युक्तस्यले व्यभिचारो दुरुद्धर इति माय । प्रकृतित्वस्य पर्याप्यारयविलक्षणसम्बधेन समुदायमानविमान्तत्वेऽपि केवलाश्रयतया तद्वत्त्यस्य प्रत्येकदेशेऽपि सम्मादुकव्युत्पचिशरोरे आश्रयतेव निवेशनीयत्याशयेन शकते- अथे-' * प्रतिलाश्रये प्रकृतिलाश्रयायें। भसन्निहितप्रत्यय दूपणमुहाव्य सनिहितेऽपि वाह-अपटर्माि पदार्यप्राधान्यमत्याशयेन दूषणादाननम् । तरपञ्चाऽग्रे वक्ष्यते । - विशेषणसयेति एकत्र विशेषणतया पर परम पदन्यय नैराबादपादिति भार 1 यर प्रापि विशेषणेनापरात्यय इति यथाभुत दूषयवि- - ·- समासशक्तिनिर्णयः ३०१ 'पाकानीलः' 'धर्मात् सुखी' इत्यादौ पाक-धर्मादिहेतुताया रूप-सुसादावनन्वयमसङ्गात् । यच्च-प्रकृत्यर्थत्वं तजन्यज्ञानविषयत्वमात्रम् , तच्चानाविस्द्धमिति, तन्न, 'घटं पश्य' इत्यत्र घटपदाद समवायेनोपस्थिताकाशवारणाय वृत्त्या प्रकृत्यर्थत्वस्यावश्यकत्वात् । अर्थ 'प्रत्ययप्राग्वर्तिपदजन्योपस्थितिविशेष्यत्वं प्रकृत्यर्थत्वम्' इति चेन, गामानयति कृष्णो दण्डेन' इत्यत्रे कृष्णे तृतीयार्थान्वयमसङ्गात् । . प्रभा विशेषणत्वायोगात्' इत्यभिप्रायेण तु नेयमुक्तिः, 'पाकानीलः' इत्याद्युत्तरपन्थविरोधात् । न हि जन्यत्वं कचिद्विशेपणतयाऽन्वितमिति नीलादौ विशेपणं न स्यात् । नापि 'प्रकृतिजन्यप्रतीतिविशेष्ये एव विभक्त्य- र्थान्वयः' इत्यभिप्रायेणापि 'विशेपणतया', इत्याधुक्तिः, 'पाकानील.' इत्यादिसमाधानासगतेः। पाकानील इति-पाकः-विलक्षणतेजःसंयोगः, विक्रित्त्यनुकूलव्यापारो था। जन्यत्वरूपपञ्चम्यर्थस्य 'प्रधानाप्रधानयोः' इति न्यायेनाप्रधाननीलसुसाटावन्थयो न स्यात्। सुसे, नीले च जन्यत्वाश्रयत्वस्य सर्व- जनानुभवसिद्धतया 'प्रधानाप्रधानयोः' इति न्याय. प्रायिक इति मन्तव्यगिति भावः । 'पाकानीलः' इत्यत्र नीलपदस्य गुणे एव शक्ततया नीलत्वगुणविशिष्टे लक्षणया नीलगुणस्य विशेष्यत्वं योध्यं नैयायिकमते । शान्दिकमते तूभयत्र शक्तिरेव । अत एव 'गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः' इति वार्तिकं सगच्छते। 'प्रकृत्यर्था- न्वितस्यार्थबोधकत्वमिति व्युत्पत्तौ प्रकृत्यर्थत्व न वृत्त्या प्रकृतिप्रयोज्यज्ञानविपयत्वम् , किन्तु यथाकथश्चित् प्रकृतिप्रयोज्यज्ञानविपयत्वम् , तदाह-यच्चेति । तच्चाति--तय-प्रकृत्यर्थत्वम् , भत्र='उपकुम्भम्' अर्धपि- प्पली' इत्यादौ पूर्वपदार्थे । भविरुद्धमिति-कुम्भपपिप्पलीपदयोर्लक्षणायामपि पूर्वपदस्य तात्पर्य प्राहकतया लक्ष्यार्थीपस्थिती प्रकृतिप्रयोज्यज्ञानविपयत्वमक्षतमेवेति भावः। आकाशवारणायेति-आकाशे दृशिकर्मत्या- न्वयवारणायेत्यर्थः । ननु चाक्षुपज्ञानं प्रत्युद्भूतरूपवत्त्वस्य फारणतया नाफाशे दर्शनकर्मत्वान्वय इति चेन, शेनिसामान्यार्थत्वेऽन्वयापत्तेरित्याशयात्। प्रत्यर्थत्यस्य - प्रकृतिजन्य ज्ञानविषयत्वस्य । आवश्य- फत्तात्-अवश्यं मवेशनीयत्यात् । प्रत्ययप्राग्वीति-अस्य वृत्त्येवि शेषः। तेन 'घटं पश्य' इत्यत्र आकाशे न कर्मवान्धयः । विशेष्यत्वमिति-विशेष्यत्वोक्त्या 'घटं पश्य' इत्यत्र घटत्वे 'दण्डिनं पश्य' इत्यत्र दण्डे पन दर्शनकर्मता, तत्रोक्तविशेष्यत्वाभावात् । अत्र प्रत्ययप्राग्वतित्यं नाव्यवहितत्वघटितम् , द्वन्द्वघटकपूर्वपदार्षे फर्मवाद्यनन्वयापत्तेः । कृष्ण इति-कृष्णपदेऽपि तृतीयाप्राग्वर्तित्वस्य सत्त्वात् । नघ प्रकृतिघटकप्राग्वर्तिपद- दर्पणव्याख्या * पाकान्नील इत्यादि * नीलव-सुखयोः स्वाश्रये विशेषणतयाऽन्वितयोः पाकादित्याद्यन्तर्गतपञ्चम्यर्थ हेतुत्वस्यानन्वया- पत्प्रेरित्यर्थे । * तज्जन्यज्ञानविपयत्वेति * तत्पदार्यः प्रकृति । मानपदेन दृचिप्रतिपाद्यत्वस्य व्यवच्छेद। * भत्र चित्रग्यादिसमासान्तर्गतगवादिपदायें इत्यर्थः। * अविरुद्धमिति * अबाधितमित्यर्थः । घर पश्य' इत्यत्र शिर्शानसा- मान्याः । आकाशवारणायेति समवायेनोपस्थिताकाशे दृश्यर्थकर्मत्वाद्यन्वयवारणायेत्यर्थः। वृत्त्या प्रत्यर्थ- त्वस्येति चिजन्योपस्थितिविषयत्वस्येत्यर्थः । 'यादिवास्ये यावन्तोऽर्था सम्भवन्ति' इति न्यायेनोफव्युत्पत्ति दूधयितुमर्थान्तरपरतया व्याचष्टे अथेति. पूर्व तु प्रत्ययसनिहितपदार्थत्वं प्रकृतित्वम् , अन तु तत्प्राग्वर्चिपदार्थत्वमिति मेद । प्रसङ्गादिति प्रत्ययप्रातिपद- जन्योपस्थितिविषयताया कृष्णे सत्त्वादिति भाव |'प्रत्ययानाम्' इति व्युत्पत्रेफार्थीमाश्यादिमते सत्वेऽपि मास्मन्मते सा सार्वत्रिकी, समास एवासम्भवात् । किन्तु प्रकृते व्युत्पत्यन्वरमेय कस्प्यते इत्यभिप्रेत्याह-अथेति ।, ·३०२ मभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे ५ अथ समस्यमानपदार्थगठस्वार्थबोधकत्वं समासोतरविभक्तो कल्प्यत इति चेन्न) अक्लम- कल्पनां क्लुप्तव्युत्पत्तित्यागश्चापेक्ष्य समुदायशक्तिकल्पनस्यैव युक्तत्वादिति दिक् । अपिच समासे विशिष्टशस्वस्वीकारे 'राजपुरुपः' 'चित्रगुः' 'नीलोत्पलम्' इत्यादी सर्वत्रा- नन्वयमसङ्गः, राजपदादेः सम्बन्धिनि लक्षणायामपि, (तण्डुलः पचति' इत्यादौ कर्मत्वादिसंसर्गेण तण्डुलादेः पाकादावन्वयवारणाय प्रातिपदिकार्थप्रकारकयोधं प्रति विभक्तिजन्योपस्थितेहेतुताया आवश्यकत्वात् , पुरुषादेस्वथात्वाभायात् । 'तण्डुलः शुभ्रः' इत्यादौ च प्रातिपदिकार्थकमयमार्थे तराहु- लादेः, तस्य च शुक्ल अभेदेनैवान्वयः । " प्रभा जन्योपस्थितिविशेप्यत्वस्य निवेशान्नोक्तदोपः। एवमपि 'यहुपटुः' 'दधि इयद् ददाति' इत्यताव्याप्त्यति- च्याप्त्योः सखादित्यरुचेराह-अथ समस्यमानेति । अक्लति-अलप्तस्य समस्यमानपदार्थेतिनियमस्य कल्प- नामपेक्ष्येत्यर्थः । लप्तव्युत्पत्तीति-कृप्तायाः, प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थ' इति व्युत्पत्तेस्त्याग इत्यर्थः । नन्वनन्तसमासरूपसमुदायेप्ननन्तशतिकल्पनापेक्षया व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनायां क्लुप्तव्युत्पत्तित्यागे च न गौरवमत आह-दिगिति-दिगर्थस्तु-राजपुरुपः' इत्यादी राजपदस्य राजसम्बन्धिनि लक्षणायां राज्ञः पदार्थोकदेशतया शोभनाद्यन्वयवारणेऽपि 'दास्याः पुत्रः' इत्याालुक्समासे लक्षणायां मानाभावेन दास्यादी शोभनाद्यन्ययो दुर्वारः । नच दास्या इति डसन्तस्य सम्बन्धिनि लक्षणा, ससन्ते शक्त्यमापेन शक्यार्थ- सम्यन्धरूपलक्षणाया असम्भवात् । न पष्ठया , तदेकदेशे सम्यन्धे पदार्थकदेशतया दास्या अनन्वयापत्ते, 'मुश्विधी न लक्षणा' इति सिद्धान्तभनाय । किञ्च रातः पुरुषः' इति वाफ्याद्यथा राजसम्बन्धनकारक पुरुषविशेष्यकः, स्वत्वससर्गको राजप्रकारकः पुस्पविशेष्यकश्च योघो जायते, एयम् ‘दास्याः पुरः' इत्यत्रापि तथेच योष इष्टः, स दासीशन्दस्य सम्यन्धिलक्षणायां न स्यात् । फिश्च त्वदुचव्युत्पत्तेः 'यहुपद्धः' इत्यनाच्या- निश्च । तदर्थ व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनायां गौरवन । तिरदिकाति-भेदसम्बन्धापच्चिन्नप्रातिपदिकार्गनिष्ट- प्रफारताकयोध प्रतीत्यर्थः । तेन स्तोक पपति' इत्यादी स्तोफरूपप्रातिपटिफार्थस्य अभेदेन पापेऽन्ययेऽपि न व्यभिचारः । याताभासादिति-पुरुषस्य विभक्तिजन्योपस्थितिविपयत्याभावादित्यर्थः । प्रातिपदिकाuth- दर्पगन्याया -अक्लुप्तकल्पनामिति . समस्यमानपदार्गविषयतानिरूपितविषयवासम्मन्येन शान्द प्रति विशेषतासम्बन्धन प्रत्यप जन्मापस्थित्तेः कारणलान्तरवस्पनामिरयमः। मा प्रसपाना मिहितपदामंगतस्यार्योधकत्यारा प्यारामाससाधारन्येकैर गुरानिः । सनिहितमा मारि- पटकरपे गति प्राविमिति नोपपगमत माह-०दिगितिक व्यायने चारन्युपत्यशया पदरतस्य प्रावियर तर युरासी निवेशे गौरयनिस्यादिदिगई । मनु प्रसपानामि गुल मविप्रायटित प्राप्रित्यारोपोगान भेिदेन पायपरमया याभ्यः । समान समायणले रामरमागरदायस मापायांचयायागर्म पापETI भार-- • अपि विमानेगमागेपु पिविनियमनाया गुत्गसिपागगामा लापरवर पाणी साभार-मपि गति अनन्ययमयत वि. नामांयोति मुलगी। मनम्पपमेगा- राजपचारितिक मरिना Truture: एमा। arren armer सादो ममिवासि भार-TRIastषभदेनयान्वय पनि।

·- समासशक्तिनिर्णयः ३०३ 'शुभेण तण्डुलेन' इत्यादौ च विशेषणविभक्तिरमेदाधिका, . प्रभा प्रातिपदिकपदं लक्षणया प्रातिपदिकार्थपरम् । तथाच प्रातिपदिकमर्थो यस्याः सा प्रातिपदिकार्यिका मा चासी प्रथमा चेति प्रातिपदिकार्थकप्रथमा तदर्थे तण्डुलस्याभेदसंमर्गेणान्ययः । प्रथमार्थस्य पामेदेन शुभेड- न्वयः । तथाच तण्डुलाभिन्नाभिन्न शुभ्र इति 'सएडुलः शुभ्रः' इत्यनेन बोधः । एतेन तण्डुलः शुभ्रः' इत्यत्र तण्डुलपदार्थस्य 'नामार्ययोरभेदान्ययः' इति नियमेन शुभ्रेऽन्ययान् प्रानिपदिकार्थकप्रकारकयोधं प्रति विभक्तिजन्योपस्थितिः कारणम्' इत्यस्य व्यभिचार, एनन्यायाग्नीफारे कर्मतासम्बन्धेन तण्डुलविशिष्टः पाक इत्यर्थे 'तण्डुलः पाकः' इत्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिनि तयारगाय विरो- प्यतासम्बन्धेन प्रातिपदिकार्थप्रकारकत्रोध प्रति धातुभिन्नजन्योपस्थितेः कारणत्यं पान्यम् । तथाच 'राज- पुरुप.' इत्यत्र धातुभिन्नपुरुपपटजन्योपस्थितेः सत्त्यात् स्वत्वससर्गकराजप्रकारकबोधे पाधकामाय इत्यपा. स्तम् , तण्डुलः शुभ्रः' इत्यत्रापि तण्डुलस्य प्रथमार्थाभेदे एवान्ययात् । प्रथमया प्रातिपदिकार्थचार्यत्नेन योप- स्थाप्यते इति न घटो घट इतिवत् शाब्दबोधानापत्तिः । यद्वा विभक्त्या असत्यरूपेण तण्डुलस्योपस्थितिरिति विरूपेणोपस्थितिसत्चान्नान्ययाधः। श्रय मूलकता तण्डुलप्रकारको बोधः वीकृतः, स घासङ्गतः, 'जातिगुणरायकयोः समभिन्याहारे जातिवाचकस्य विशेष्यतामयोजकत्यम्' इति नियमेन तण्डुलस्यैव विशेष्यतया भानौचित्यात् । नन्वेरमपि 'शुभ तण्डलम्' शुभ्रा तण्डुलेन' इत्यादी विशेषणविभक्त. साधुत्यमानार्थकतया शुभ्रस्य तण्डुल एयान्वयनोननियमे व्यभिचारतावस्थ्यगित्यत आह-सुभेणेति । अभेदार्षिफेतिनचाभेदार्थ द्वितीयादिविधायकशास्त्रामायः, दर्पणव्याख्या तथाच तण्डुलान्वयिनि प्रातिपदिकार्थे विभत्तिजन्योपस्थिते सत्यान्न तन व्यभिचार इति भावः । शुभ्रेण तण्डुटेन इत्यादी व्यभिचारमाशप निरावष्टे- अभेदार्थिकेति अथवा कर इस तासमानाधिकरणभीमाऽऽदिम्या द्वितीया मरिभ्य तीति द्वितीयादिविभक्तरनामिहितपूरे भाष्यकृताऽभिधानात् सामानाधिकरण्यस्य समानाधिकरणयोर्विशेष्यरिशेणपयोमाभ्या- भेदस्य विशेषगपदाचाविभक्त्यर्थलाभात् तत्रापि शुभ्रणेति तृतीयाजन्यामेदापस्थितिसावान व्यभिचार इति मानः । नम्वत्र अभेदो यदि भेदत्वावच्छिन्नाभारस्तदाऽप्रसिदिः, भेदस्य केवरान्वयित्वात् । यदि भेदप्रतियोगितामार सादा 'नीलो पनि प्रति वापस चि: द्विपादिना नीटभेदामारस्य यही सलाद रिमोपविभक्त्ययेक देश मेदे प्रकृत्यर्थत्यानन्ययापत्तिः । नच भेदेऽभावे च द्वितीयादेः शक्तिः। भेदे च महात्यर्थस्य प्रत्यर्पताऽपन्देदमान्टिनप्रतियोगिवारलेना- उतसम्पन्धेन प्रकृत्यर्थविशिष्टभेदस्य तु तत्वावधिनप्रतियोगिताकत्वेनामावऽन्ययोपगमानौतापत्यादिरिति वाच्यम् । 'प्रमेयो घट' इत्यादी प्रमेयागछिन्नभेदाप्रसिश्योपप्रमरासम्भवाद, नीलरादिपरनारदस्तिनीय घट इति वाक्यस्य मामाण्याऽऽपश्च । नीलबादिना नीलभेदाभावस्य घटेबाघात् । नच तद्व्यक्तिलामन्छिनामेद एव विभक्त्यर्थः । तया सत्यपूर्वयचिनिष्टतद्व्यचित्तस्य मानाउम्मवेन तदयन्छिन- प्रतियोगिताकाभावे शक्तिमहासम्भवनापूर्वव्यस्त्यभेदान्ययाऽनुपपत्तेः। अमावबुधिशिश्वैशिष्ट्याऽवगाहित्वानुपात्या एक. धर्माऽवन्दिनप्रतियोगिताकाभावेऽरथर्माऽस्किमप्रतियोगितायाः सम्पन्यतया मानासम्मवान्चेति चेन, अमेदस्ता दाम्पम् , रान्च सत्यसाधारणो धर्मः । असाधारण्या स्वप्रतियोगिचित्य-स्वसामानाधिकरण्यामयसम्बन्धेन मेदारि. शिष्ट यचदन्यत्तमित्येवमात्रवृत्तिधर्म एव, वलिनाधेयतया प्रत्यर्याध्यय । अपूर्वपपिनिष्ठतान्यतिलस्प विशिम्य. - न्वय ·भभा-दर्पणसहित वैयाकरणमूषणसारे पाठिंको वाऽन्वय इति नातिप्रसङ्गः । तथाच समासे परस्परमन्वयासम्भवादावश्यिकैव समुदायस्य तादृशे विशिष्टार्थे शक्तिः । -- म } प्रभा 1 - -- । कर्माद्यभेदस्य कर्मादिरूपतया 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिनैवाभेदे द्वितीयादेविधानात् । ननु समानाधिकरण- स्थले विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यैव कर्मादीनामभिधानाद् विशेषणवाचकपढोत्तरविभक्तिः साधुत्वार्थिकै वेति व्यभिचारतावस्थ्यमित्याह पार्णिको येति-कर्मादिप्येव द्वितीयेति 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिशास्त्राणां नियमार्थसया विभक्तीनां साधुत्वार्थफत्वं न युक्तम् , किन्तु कर्माद्यर्थकत्वमेव । नच विशेषणे कर्मत्वाभावा, कटोऽपि फर्म भीष्मादयोऽपि कर्म' इति भाष्योक्त्या विशेषणेऽपि फर्मत्वसत्त्वात् । तथाच 'कारकाणां क्रियायामेयान्वय.' इति नियमेन विशेष्यविशेषणयोः परस्परमन्वयाभावादुक्तनियमे व्यभिचाराभावः । ननु क्रियायामन्ययेऽपि विभक्त्यर्थेऽनन्वयेन व्यभिचारतादवस्थ्यम् , विभक्त्यर्थान्वयद्वारैव कारकाणां क्रिया न्वयनियमात् । नन्वेवं तण्डुले शुभ्रस्यान्वयाभावेऽव्यावर्तकतया 'शुभ्रेण तण्डुलेन शूलिनं पूजयेत्' इति विधिस्थले शुभ्रेण वस्त्वन्तरेण, श्यामतण्डुलेन च पूजने विधिवैगुण्यानापत्तिः। किञ्च 'नीलोत्पलमानय' इत्यादी सामर्थ्याभावान्नीलोत्पलयोः समासानापत्तिरिति चेन्न, विशेष्यविशेषणयोः पाणिकपरस्परान्वय- योधस्वीकारेणादोपात्-पाष्टिक इति-काचित्कः पाठः । पृष्ठम् पश्चात्कालः, तत्र भवः पार्टिकः, 'फालाह' इति ठन् । पार्णिक इति पाठेऽपि पाणिः पृष्ठम् पश्चातकालस्ततष्ठम् क्रियायामन्वयवोधोत्तरं 'शुभ्रगुण- विशिष्टः क इत्याकाक्षायामुपस्थिततण्डुले एपान्वयेन शुभ्रामिन्नस्तण्डुल इति मानसिर्फ धोधमादायेष विशेषणत्वम्, सामर्थ्यश्वोपपाद्यमिति भावः। पार्टिकवोधकृतसामर्थ्यमादाय समासे घ 'विशेपणं विशेष्येण' इति सूत्रमेव मानम् । तत्सूत्रसामर्यन सामर्थ्याभावेऽपि विशेष्यविशेषणयोः समास इति कल्पनापेक्षया ईशसामर्थ्यमादायापि समास इति कल्पनस्यैयौचित्यात् । परे तु प्रथमायाः प्रातिपदिकार्थो न वाच्यः, किन्तु द्योत्य एव । वाच्यत्वे तु योधावृत्तिप्रसङ्गः, घटो घट इतिवदनन्ययापत्तिश्च । नच विभक्त्याऽसत्येनोपस्थितिरिति नानन्वयः, सर्वजनानुभवविरुद्धत्वात् । 'प्रातिपदिकार्थे प्रथमा' इत्यस्य तचत्वातिपदिकेन प्रातिपदिकार्थे विवक्षिते तदुत्तरं प्रथमा इत्येवार्थः । एवं विशेषणविभक्तरभेदोऽर्थ इत्यष्यसद्गतम्, तादृशानुशासनाभावात् । नच फर्माद्यभेदस्य फर्मादिरूपतया 'फर्मणि द्वितीया' इत्यादिसूत्रमेव मानम्, कर्मवादिनैव तत्तत्सूनेण कर्मादीनां विभक्त्यर्थत्वयोधनात् , विशे- प्यवाचकपदोत्तरविभक्तरेपि अभेदार्थकत्वप्रसङ्गाय । अत एव भाष्यकृता विशेपणवाचकाद् द्वितीयाद्युपपत्तिः प्रकारान्तरेण समाहिता । तथाहि-अनभिहिते' इति सूत्रे 'विशिष्टस्य क्रिययेप्सितत्वात् कर्मत्वादुभयत्रापि द्वितीया' इत्युक्तम् । अत्र कैयटः यथेश्यर (धनिक) मुहृदः स्वयं निर्धना अपि तद्धनेनैव धनमाजस्तद्वत् तदेकयोगक्षेमत्वादिति । विशेपरणस्य विशेष्यसमानशक्ति विना एकार्थबोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यानुप- पत्तिरिति विशेष्यसमानशक्तिकत्वं तस्य । अयम्भाव-विशिष्टनिष्ठं फर्मत्य विशेष्यविशेषणयोः समानविभक्तिमत्वं विना थोपयितुं न शक्यत दर्पणच्याख्या रामसक्यत्वेऽप्येकमात्रधर्मत्येन सामान्यरत्यागत्या मुमहात् मर्थ मुस्थमिति। पार्मिक इति । शाम्दयो धोसर कालिक स्पर्णः 1 अन्वय इतिः सदाध इत्यर्य। भरुणाधिकरणरीत्या सर्वेषां विभक्त्यांना प्रथम निपापामेवान्यषेन पत्र प्रादिपापांन्वये रिमजियोपस्थितिमत्याचसोऽपि नारध्युसचेयभिचार इति मात्र ।

·समासशक्तिनिर्णयः किञ्च 'राजपुरुषः' इत्यादौ सम्बन्धिनि, सम्पन्धे या लक्षणा | नायः, 'राज्ञः पुरुषः' इति विवरणविरोधात् । समाससमानार्थकवाक्यस्यैव विग्रहत्यात् ) अन्यथा तस्माच्छक्तिनिर्णयो न स्यात् । नान्यः 'राजसम्बन्धरूपः पुरुषः' इति बोधप्रमात् । प्रभा . तर इति विशेषणादपि अपर्याप्त्या कर्मत्वमादाय सैव विभत्तिरिति । अथवा 'कटोऽपि कर्म भीष्मादयोऽपि' इति पक्षान्तरेण समाहितम् । अत्र पक्षे विशेपणे पृथक कर्मत्वशक्ति, विशेष्ये च पृथक् , परन्तु व्याभेदात न पार्थक्येन शक्तिज्ञानम् । अत्र पक्षे विशेष्यविशेषणे परस्परमन्विते एव क्रियायां सम्पन्नावः । नयं कारकाणां क्रियान्वयनियमभङ्गः, साक्षात् क्रियाजनकानां साक्षात्, द्रव्यद्वारा नियाजनकानां द्रव्यद्वारंव क्रियायामन्यय इति तत्तात्पर्य्यात । तथाच प्रथमाया द्योतकतया 'शुभ्रस्तएडुल.' इत्यत्रोक्नच्युतत्तव्यभिचार एव । प्रकारतायां भेदसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे तु दोपाभाव इत्यत वाह-किन्चेति । दर्पणव्याख्या ननु मामार्थयोरिति न्युत्सचे राजा पुरुषस्तण्डुलः पनतीत्यादी राज सस्वामिमारसम्पनन पुरुष, ताडलस्य फर्मतासम्बन्धेन धात्वर्थपाकेऽन्ययवारणायाऽवश्यकरनेऽपि राजा पुरुषः रताक पचतीत्यनाभेदसम्मन्येनान्यवाद् व्यगिचारयारणायामेदातिरिक्तसम्बन्भारन्धिरत नामार्थनिष्ठप्रकारतायां निशनीयम् । नच विशेषगविमत्तरभेदार्थक्तया निर्वाह , कट एव क्मेति माध्यव्याख्यायसरे मीष्मादीना समर्मरत्वेऽपि विदोष्यसम्बन्धिविभक्त्यैर भीष्मादिपदोचरे भवितव्यम् , तदेकयोगक्षेमसात् । केरलाना च प्रातिपदिकानाम् “प्रत्यय" "परश्च" इति नियमेन प्रयोगानहत्वात् । ययेश्वरमुद्रः धय निर्धना अपि तदीयधनेनैव तल्लभाजः, एव गुणा भगति "अनभिहित" सूने वदता फैयटेन विशेषणविभक्तेः साधुत्वमानार्थकत्य स्पष्टमेवोक्तम् । विभत्त्यप्रातिपदिकार्थविशेष्य- फनामा(पुष्पा)दिमकारकपोधस्य समानाधिकरणविशेष्यविशेषणमायस्थलेऽननुभवाच्च । अत एक व्युत्पनी भेदेनेति पश्यते । तथाच तक्षे लक्ष्यार्थराजसम्बन्धिनः पुरुपादापन्जयो नानुपपन्नोऽत आह-*किन्चेति । विवरणविरोधादिति । अर वदन्ति-विग्रहस्य विवियमाणसमानार्थकत्वम् , नावित्रियमागजन्यत्रोधे ययविशेषकरने सति यात्प्रकारक बाधजनकत्व तत्तद्विशेष्यक्तत्तत्प्रकारकोपजनकत्वम् , प्राप्तमुदक यमित्यादेः प्राप्तोदकादिसमाराविमहत्वानुपाचे, पचति, व्याकरणमधीते इत्यादीना पाचको चैयाकरण इत्यादिकृतद्धित्तान्तविग्रह मानापत्तेच, तर विग्रहविगृह्यमाणजयोधविषय पदार्थानां विशेष्यविशेषणभाववैपरीस्यात् । नापि तजन्ययाधीययायद्विषयविषयबोध जनकत्यम् , पुरुषस्य राजेत्यस्यानि राजपुरुषादिविग्रहत्यापत्तः । किन्तु विनियमाणजबोधजनक्त्व तद् वाच्यम् । प्रासमुदक यमित्यादेः प्राप्तादादिसमासज बोधविषयाः परस्परसम्बन्धतासयेविषयीभूतान यावन्त पदार्था उदकादयस्तापद्विषयकवोधजनकत्वम् । घरकीया मते ये- तारन्मात्रभ्य घटकर्मकानयनतिरिति विग्रहत्वधारणाय यारदिति । राश• पुरुष सुन्दर इत्याधिकाऽवगाहिनो राजपुरुष इति विग्रहसमिटमेव । वस्तुतस्तु शक्तिमहणार्य प्रयुज्यमाने तरिमन्नतात्पर्य्यविषयार्थकपदप्रयोगदौलंभ्यमेव । पुरुषस्य राजेत्यादेस्तु मिहला- रणाय तात्ययविषयत्व विशेषगम् । तत्र पुरुष प्रतियोगी न, घटः कर्मसमित्यादिसमुदायस्य पटफर्मकानयेत्यादिरिग्रहत्तन् । पुमा फरोतीत्यादीनां तु क्त्तु लाक्षणिकानागेय न्यायनये कुम्भकारादिविमहत्तम् । प्रकृते च राजपुरुष इत्यादित्यस्य राज्ञः पुरुष इति वाक्ये असतस्यान तस्य विग्रहत्वानुपातिरिति । अन्यथेति, समानाऽयंस्थामावे इत्यर्थः । * तस्मात् * विग्रहवाक्यात् । न स्यादिति * तत्समाना- ऽर्षकवाक्यस्यैव गच्छत्तिनिर्णायक्लादिति भावः । सम्बन्धलक्षणाकला दूषयति-नान्त्य इति * नीलोसलादिसमास- 30 ·३०६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे विरुद्धविभक्तिरहितप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्ययव्युत्पत्तेरित्यादि प्रपञ्चितं वैयाकरणभूपणे । अत एव "वपटकर्तः प्रथमभक्षः" इत्यत्र न भक्षमुद्दिश्य प्राथम्यविधानं युक्तम् , प्रभा विरुद्ध विभत्तिरहितेति-विरुद्धविभक्तित्वश्व-विशेष्यपाचफपदोत्तरविभक्त्यर्थभिन्नार्थकविभक्तित्वम् । ताशविभक्तिरहितत्व राजशब्देऽस्तीत्यभेदान्वयापत्तिरिति भावः । अत एव-समासे एकार्थीभावस्वीका- रादेव । वषटकत्तु रिनि-ऋत्विजो हविश्शेष भक्षयन्ति' इति वाक्यान्तरेण प्राप्त भक्षणमनूद्य 'वपटकर्तु प्रथमभक्ष' इति श्रुत्याप्राप्त प्राथम्यं विधीयते । वपट-देवतोद्देशेन हविस्त्यागसम्बन्धी मन्नविशेपस्तं करो- तीति वपटकर्ता। वपणनामकमन्नोधारयिता होतविशेपस्तस्यैव प्रथम भक्षणमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तितम्। यदि भक्षणमनूद्य प्राथम्यं विहित स्यात्तदा यो भक्षो वाक्यान्तरेण प्राप्त स वपटकर्तु प्रथम इति विच्छिद्य-वाक्य दर्पणव्याख्या सग्रहाय समानविभक्तिकेत्यपहायोक्तम्-* विरुद्धविभक्तिरहितेति * विरुद्ध विभक्तिकधातुप्रातिपदिकार्थयो 'स्तोक पचति' इत्यादारमेदाऽन्वयदर्शनादाह-* प्रातिपदिकार्थयोरिति * तथाचाभेदतसर्गावच्छिन्नप्रातिपदिकार्थनिष्ठप्रकार वानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति विरुद्धविभत्तिरहितपदजन्योपस्थितेहेतुतया तस्या राजपुरुष इत्यादिसमास- चरपदार्थे पुरुषादी सत्वादभेदाऽन्वयो दुर्वार इति भाव । ननु विरुद्धविभत्तिराहित्य ज्याससमागसाधारणम् , न विशेष्यवाचकादस्य विशेषणाचकपदाऽमतिकविभक्त्य प्रकृतित्वम् . नीलघरमानयेत्यादारभावात् । नापि विशेषणवाचकपदस्य विशेष्यवाचकपदाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वम् , विशेष्यपदाकृतिकत्वस्य तदनुत्तरत्वस्य तदुत्तरत्वेनाऽप्रतिसन्धीयमानत्वस्य वा नीलो घट इत्यादौ नीलपदोत्तरविभक्ती घटादिपदोचरविभक्ति मिनाया सत्वेन तत्राभेदान्वयानुपपवेरिति चेत् , मन केचित्-विशेषणपदे विशेष्यवाचकपदमतिकविभक्तिरजातीयभिन्न विभक्त्यप्रकृतिकत्वमेव विरुद्ध विमति राहित्यम् । साजात्यञ्च प्रथमात्वादिना सुत्वादिना या नीलो घट इत्यादौ विशेषणविभक्तविशेष्यविमक्तिभिनत्वेऽपि तत्सजातीयभिजनस्वाभावेनोक्तविरुद्ध विभक्तिराहित्यस्य तत्राक्षतत्वादिति । वस्तुतस्तु विशेषणविभक्ते साधुत्वमात्रार्यकत्वमिति मते विशेष्यगचकादोचरविभक्तिविरुद्धत्य स्वार्थभिन्नार्थ- कत्वम् । नीलो पट इत्यादौ विशेषणविभक्तनिरर्थक्तया तत्र विशेष्यविभत्तिविरुद्धार्थविभत्तिद्वितीयादिरूपैव, तदमकृति स्वस्य, विशेषणवाचकपदे सत्यान्न तदा प्रहः । एव नीलघरमानयेत्यादिसमस्तस्थले विशेषगविभक्तरेषाभावेन तादृशवि भक्त्यप्रकृतित्य विशेषणवाचकपदस्याव्याहतम् । अत एव चैत्रस्य सुतस्य धनमित्यादौ नाभेदान्वयाऽऽफासा । तत्र विशेषणविशेष्यविभक्त्योर्तिभिनसम्बन्धार्थकत्वात् । नापि स्तोकमत्तीत्याद्यसद्ह । पूर्वकरूपे तु विशेषणयाचकविभक्तस्तिर.. विजातीयत्वेनोत्ताकाज्ञायास्तवासस्पेन तदसम्रा स्पष्ट इव । सारे, प्रातिपदिकार्थयोरिति प्रकृताभिप्रायेणे । तथानोतविरुद्धविभक्त्यप्रकृतिप्रातिपदिकार्थनिष्ठाभेदससर्गावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबोधे धातुप्रातिपदिकान्यतरजन्योपस्थिति कारणमित्यर्थ परित इति । ननु पूर्वनिरुच विरुद्धतिमपिराहित्यस्याभेदान्वयबोधाकाइत्वे चैनस्य मुतस्य घनमित्यादौ तदापचिरत आह-- अपश्चितमितिक विभक्त्यर्थमन्तर्भाव्य नामार्यान्वय एपोचव्युत्सतिरिति तोलम् । तस्यापि सार्थकविभात्यप्रतित्व मपि विशेषणवाचकपदे निधेशनीयमत्र तात्पर्यम् । गीमासकैरपि विशिष्टशविपभाऽभ्युपेय इत्याह-परा एवेति । समारो एकार्थीभावस्य सर्वसम्मतनगदेयेत्यर्थः । प्रभक्षमुदिरयेवि 'ऋषिजो हवि शेषान् भचयन्ति" इति निहितभशण मनवेत्यर्थ।

·समासशक्तिनिर्णयः एकमसरतामङ्गापनेरिति तृतीये-न्यङ्गः स्विष्टकृतं यजति" इत्यत्राङ्गानुवादेन त्रित्वविधानं प्रभा भित्त्वाऽन्वयो वाच्यः, स न सम्भवति 'प्रथमभक्षः' इति समासानुपपत्तेः। यथा 'पण्डितो ब्राह्मणः' इत्युक्ते यः पण्डितः स प्रामण इति प्रतीयते । तथा 'पण्डितब्राह्मए।' इति समासेन न प्रतीयते । अत एव समासे विधेयाविमर्शस्य दोपत्वमुक्तमालङ्कारिकः । तदुक्तम्-एकप्रसरतामझापचेरिति-एकप्रसरता-मिलितार्थबोधजनकतारूपा एकार्थाभावात्मिका शक्तिः, तस्या भङ्गस्तद् वाधरूपो यो वाक्यभेदस्तस्यापत्तरित्यर्थः। उद्देश्यविधेयभावस्यानेकपदसाध्यत्यमेव, नेकपद- साध्यत्वमिति भावः। यच्छा, विशिष्टस्य (प्राथभ्यविशिष्टभक्षणस्य) . अधिकरणे। ज्य रिति-'पशी हृदयस्याग्रेऽवद्यति' इत्यादिश्रुत्या एकादशानामङ्गानाम्-जिहाद्यगानां होमस्य विधानेन 'प्रकृतिवविकृतिः कर्त्तव्या' इत्यतिदेशवाक्येन विकृतियागेऽपि एकादशानामझानां होमे प्राप्ते तदङ्गमनूद्य त्रित्वं विधीयते इति पूर्वपक्षे एकप्रसरताभङ्गभिया-विशिष्टार्थविषयकोपस्थितिजनकताया घाधरूपो यो वाक्यभेदरूपो भगस्तद्भिया त्रित्वविशिष्टाङ्गान्तरं विधीयते इति नितिम्-पूर्वमीमांसायां दशमाध्याये तृतीयपादे । समासेऽपि पृथगुपस्थितिस्वीकारे मीमांसकोक्त उद्देश्यविधेयभावनिरासो विरुद्ध तेति भावः । एका दशाङ्गानि हृदयम्, जिह्वा, वक्षः, यकृत्, वृक्की, सध्यं दोः, उभे पार्वे, दक्षिणा श्रोणिः, गुदम् , इति । नच तच्छन्दयोगाभायात्प्राथम्यस्य विधेयताशङ्का प्रयुक्ता, यत्तच्छन्दयोरुद्देश्यविधेयमावनिर्णायकत्वस्योपलक्षण- स्यात् । अन्यथा प्रथमो देवदत्त इत्यनेनापि उद्देश्यविधेयप्रतीतिर्न स्यात् । नच विधेयताया विशेष्यनिष्ठतया 'इको चरणचि' इत्यादिसूत्रेषु दृप्रत्येनेदमसङ्गतम्, अज्ञातस्यै च विधेयत्वमिति नियमेन विशेष्ये इव विशे- पणेऽपि तत्सम्भवात् । अत एव 'प्रथमो देवदत्तः' इत्यत्र विशेषणेऽपि प्राथम्ये विधेयत्वप्रतीतिः। परे तु 'लोहितोप्पीपाः ऋत्विजः सञ्चरन्ति' 'सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपो भवति' इत्यादिपु समस्तेप्यपि उष्णोप- यूपारनी अनूद्य लोहितत्यसप्तदशत्वयोर्विधेयत्यस्य मीमांसायां सिद्धान्तितया समस्तप्रयोगेऽपि प्राप्ताप्रासादि- पोलोचनया उद्देश्यविधेयभावः प्रतीयत एव । अत एवालङ्कारिचरपि समासस्थले विधेयाविमर्शस्य दोपत्वे वीज विलम्वेन प्रतीतिः, सद्भुदयोगो वेत्येवोक्तम् । नतूद्देश्यविधेयभावाप्रतीतिरिति । एवश्चास्य प्रमाणत्वेनो- पन्यसनं विफलमयेत्याहुः। दर्पणव्याख्या * एकप्रसरतामगापत्तेरिति * उद्देश्यविधेयम्भवनान्वये पृयगुरत्यितेनियामकवेन सदनुरोधेन तदभ्युपगमे मिशिष्टाऽयोपस्थितिजनकत्वरूपैकप्रसरतामापरित्यर्थ । तैर्विशिष्टशक्त्यनभ्युपगमेऽपि विशिलक्षणाया अभ्युपगमेनका मसरतायास्तन्मलसिद्धत्वात् । नचोद्देश्यतयाऽन्वये यउब्दयोगप्रायभ्यादीनाम्, विधेयतयान्वये च तच्छन्दयोगादीना तन्न- तया तर तदभावात् कर्य तदापादानमिति वाच्यम् , सति तात्पथ्ये प्रथमो मशः, पण्डितो ब्राह्मण इत्यादावुद्देश्यरिपेयभावेन बुद्धरानुभविफतया यच्छन्दयोगादीना प्रायिकत्वात् । तादृशशाम्दोघे भएमातपदजन्योपस्थितेहे तुता तु न, दामोदरः पूज्यः, राजपुरुषा सुन्दर इत्यादितस्तयात्रोधानुपपचेः, तत्र च प्राथम्यविशिष्ट भक्षणान्तरमेव विधीयने शन्दवृत्या, ततध प्रासाप्रासयिकेन प्राथम्यविधि:पर्दस्यतीति सिद्धान्तादिति मावः। ध्यङ्गरिति । तत्र होज्याशेषभूतत्रिरिशिध्यत्किञ्चिदविधानम्, किया नित्वविशिष्टाशेषाङ्गपिधानमिति संशये

·प्रमा-दर्पणसहिते पैयाकरणभूषणसारे
पाख्यातं तद्धितकृतोर्यत्किञ्चिदुपदर्शकम् ।
गुणप्रधानभावादी तत्र दृष्टो विपर्ययः ॥ ३६॥
तद्धितकृतोर्यत्किञ्चिदर्थयोधकं विवरणमाख्यातम् , तत्र विपर्ययो दृष्टः। तथाहि-'श्राक्षिकः"
"कुम्भकारः' इत्यत्राक्षकरणकव्यापाराश्रयः, कुम्भोत्पत्त्यनुकूलव्यापाराश्रय इति वोधः । 'अर्दीव्यति'
'कुम्भं करोति' इत्यत्राक्षकरणिका देवनानुकूला भावना, कुम्भोपत्त्यनुकूला भावनेति बोधः । कृत्म-
त्यये कारकाणाम् , अाख्याते च भावनायाः प्राधान्यं वदतो मीमांसकस्यापि गुणमधानभायांश-
व्यत्यासो न विवरणत्ययाधक इति नात्र पाक्षिकस्य, 'चित्रा गायो यस्स' इत्यादेविंग्रहत्वे वाधक-
मस्तीति भावः ॥ ३६ ॥
प्रभा
आख्यातमिति–तिष्ठन्तमित्यर्थः । तच तिडन्तघटितवियरणपरम् । तथाच 'अटीव्यति' इत्याद्या.
फारफ तिडन्तघटितं विवरणमित्यर्थः । यत्किञ्चिदिति इदमीपदर्थेऽव्ययम् । यत्किञ्चिदर्थस्य ईपदर्थस्य ।
उपदर्शकम्बोधकम् । गुणेति-विशेष्यविशेपणभायादावित्यर्थः । त तद्धिततोः। आक्षिक इति-'तेन
दीव्यति' इति फर्तरि ठक् । कुम्मकार इति--'कर्मण्यण' इति फर्तरि श्रण | भावनेति-भावप्रधानमाख्यातम्'
इति सिद्धान्तादिति भावः। तद्धितकृतोरर्थयोधकवास्ये गुणप्रधानभायवपरीत्यसत्त्वेऽपि विवरणत्वव्यय-
हारयत् चित्रा गावो यस्येति वाक्येऽपि विवरणत्वमम्भवादिति भायः । तथाच पृत्तिजन्यवोधसमान-
विषयफयोधजनकत्वमेव विमहत्वम्, नतु वृत्तिजन्ययोधीयप्रकारताविशेष्यतासमानप्रकारताविशेष्यताक-
योधजनकत्वम् । किश्च चित्राणां गवामयमिति विप्रष्टो भाप्यवार्तिफादिविरद्धः । तथाच भाप्यवाति-
फम्-'मत्वर्थ यादिः' 'कर्तृकर्मवचनेनाप्रथमाया अप्रथमाविभक्त्यर्थे बहुप्रीहिः 'शेपो थीदि.'
इति । नघालोकिके प्रथमान्तानामेव निवेश इति न भाप्यादिविरोध .इति वाच्यम्, यद्विभक्त्यन्तानां
लोके यारये सनिवेशस्तद्विमक्त्यन्तानामेय परिनिष्टितानां लौकिके याक्ये प्रवेशम्यौचित्यान, नतु पष्टय.
न्वानाम,
उपस्थित परित्यज्यानुपस्थितफल्पने मानाभायात् । अन्ये तु 'तप्रटो विपर्ययः' इत्यस्यायमर्थ:-
फातिमुस्यविशेप्यकयोधजनकल्यै विप्रयास्यस्य, भावनामुल्यविशेप्यफयोधजनकत्वं छत्तद्धिनादेरिति,
सद्विपरीतपिशेप्यविशेपणमायापनार्थयिपयफयोधजनपत्यरूप एयान विपर्ययपदार्यो नत्येकाधिपरणे,
पिरोप्यतादिविपर्ययसत्येऽपि आपल्यातापिकनिष्ठत्वाभायात् ।
अयम्भायः-विपर्यया निधा-समानाधिकरणः, व्यधिफरणा तमामः-देवदत्तस्य म्यभाय.
विपर्ययोगदिनीयः--पनवामायान्मत्रस्य स्वभावो विपरीनः' इति । समद्वितीयविपर्यय एक नियिमह
योरिति प्रतीयते । परन्तु प्राय एषाय विपर्ययः । सयादि-सोम प्रयुष्य 'अटीदव्यनि' इत्यादितिरन्नया
दर्पणुध्याक्ष्या
परिणम्-- अयोधपमितिः। भायातम विनाम् । सध विस्तार
सातापारयादीत्यादि।
Arr. Inामागगभरसी मोपान मानाचा मार-कारमय
Trenारपालाम्मान | प्रापास्यम् मुबातम् । . afer,
rrrrrary NIm" निनादिति ॥ ॥

·समासशक्तिनिर्णयः ३११ नन्वस्तूक्तरीत्या सर्वत्र समामे शक्तिः, 'अस्तु च तथाविग्रहस्तथापि पष्ठीतत्पुरुष-कर्मधारययोः शक्तिमत्त्वाविशेषान्निपादस्थपत्यधिकरणसिद्धान्तसिद्धिर्न स्यादित्यत आह- प्रमा क्यस्य यथा भावनाविशेष्यफयोधजनकत्वम् , न तथा वृत्त्यर्थप्रदर्शकविग्रहवाक्यस्य, फिन्त्येतस्य तद्धितर- तोरिव कीदिविशेष्ययोधजनकत्वमेन । एवन न पृत्तिविग्रहयोः समानार्थत्वमङ्ग इति । वाक्यपदीयगद्य- मप्येयमेव पुअराजन व्याख्यातम् । तथाच पाण्यातं तद्धित' इति कारिकायाम् ‘गुणप्रधान' इत्यंशेन लोक- प्रयुक्तवृत्त्यर्थप्रदर्शकतिडन्तयोरेव चैपरीत्यं योध्यते इति भावः । एतेन 'राज्ञः पुरुपः' इत्यादिविग्रहवाग्यस्य, 'राजपुरुप.' इत्यादिवृरोश्च समानविशेष्यताप्रकारताकयोधजनकत्वं सर्वत्र सूचितम् । नच 'याक्ये व्यपेक्षा' 'वृत्तावेकार्थीभाव.' इति भाप्यविरोधः, लोके प्रयुक्तवाक्ये इति तदर्थात् । वृत्तावित्यस्य वृत्तिविपये-विप्रहे वृत्तौ च एका भाव इति च तदर्थाच्चेति भावः। अत एव 'तद्वहति रथयुग' इति सूनस्थं भाप्यं संगन्छते । तथाहि-रथादिभ्यः प्रत्ययविधानमनर्थकम् , तस्येति विहितत्वात्' इति । ननु रथ वहति' इत्यर्थे पष्ठ्य. न्तत्वाभावात् 'तस्येदम्' इति न स्यादितीद भाप्यम् प्रसङ्गत स्यादिति चेन्न, 'रथस्य वोढा' इत्यर्थे भाप्यनाप- र्यात् । अत एव 'चोढा' इति द्रव्यप्रधानम्' 'वहतीति क्रियाप्रधानम्' इत्याशइक्य 'य एवार्थो रथं यहति, स एव रथस्य वोढेति' इति सूनवययं समर्थ्य 'द्विरथ्य' इत्यन प्राग्दीव्यतीयत्वाभावाल्लुङ् मा भूदिति फला. नरमुक्तम् । 'य एव रथ यहति' इति भाप्यस्य विमवाफ्यात्मकस्येत्याशयः। अन्यन तु भायप्राधान्यमेव तस्येति भाव इत्याहुः ।। ३६ ।। तथाविग्रह चिना गावो यस्येत्याद्याकारक । शक्तिमत्वेति-एकार्थीभावात्मिकायाः शक्तगमयन तुल्यत्वादित्यर्थः । निषादेति--विप्रात् शूद्रयां जातो निपाद इत्युच्यते । तदुक्तम्- विप्रान्मूर्द्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विश खियाम् । अम्बष्ठ. शूद्रयां निपादो जातः पारशवोऽपि च ॥ इति स्थातीति--स्थपतिनशिल्पी, राजा वा । तदुक्तम्- स्थपतिः कारभेदेऽपि भूभृद् भूमिधरे नृपे ।। इति । सिद्धान्तसिद्धिरिति-सिद्धान्तस्य-प्रमाणेनिधितार्थस्य सिद्धिः-अनुष्ठानोपयोगिनी निप्पत्तिः । नहि 'निपादस्थपतिं याजयेत्' इत्यत्र निषादस्थपतिशन्दः किं कर्मधारयः, उत पष्ठीतपुरुषो पहुनीहिर्ता इत्याशक्य निपादस्थपतिशब्द: फर्मधारयः, लक्षणाविरहात् । नतु तत्पुरपादिस्तन, लक्षणाऽऽनयणे गौरवादिति नत्य- सिद्धान्तस्तत्सिद्धिरेकार्थीभावस्वीकारे न स्यादुभयर शक्तिमत्त्याविशेषेण कुत्रापि लक्षणाया अभावादिति भावः । ननु निपादस्थपति शूद्रस्तस्य वेदेऽनधिकाराद् याजनासम्भव इति चेन्न, विधिसामाद यागोपयो- ग्यध्ययनस्य कल्पनात् । नच गौरवम् , फलमुखगौरवस्यादोपत्यात् । फलम् लाधयादिरूपं मुसे आदी यत्र तादृशगौरवस्यादोपत्वादित्यर्थः । दर्पणव्याख्या * शक्तिमत्त्वाविशेपादिति शक्तिमत्त्वमेकार्थी ः। * सिद्धान्तसिद्धिरिति • सिद्धान्तस्य-मीमासिता- र्थस्य सिद्धिः-अनुष्ठानोपयोगार्हस्वामित्यर्थः । तयाहि-"निषादस्थति यायेत्" इति श्रूयते । तर निषादस्थपतिशब्दः कि पष्ठीतत्पुरुष , बहुवीहिर्वा, उत कर्मधारय इति सशये, फर्मधारयेऽपूर्वविद्याध्ययनकस्पनागौरसाद् बहुव्रीही वाक्यलक्षगाया गोरवालावात् पठीतत्पुरुष एवेति पूर्वपढे, तत्पुरुषस्यापि पूर्वपदलाणिकतया कर्मधारयाऽपैश्या गौरवालायात् , , ·३१२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे पर्यवस्थच्छाब्दयोधायिदरमाकृक्षणस्थितेः । शक्सिग्रहेऽन्तरङ्गत्वबाहिरगत्त्वचिन्तनम् ।। ३७ ॥ पय्यवस्यश्चासौ शाब्दबोधश्च तस्मादविदूरथासौ माक्क्षणश्च तदानीन्तनलाधवमादायाधिकरणा- विरोध इत्यर्थः । अयं भावः-निपादस्थपतिपदस्य समासशक्तिपक्षे, निपादरूपे, निपादानाञ्च स्थपती, निपादस्वामिके पुरुषान्तरे चेत्येवं सर्वत्रशक्तसामानार्थत्वम् । तथाच "नानार्थे तात्पर्याद विशेषावगतिः" इति न्यायेन तत्कल्पनायां पदद्वयेन पूर्वोपस्थितार्थे एवोपस्थित्यादिलाघवात् तत् प्रभा . पर्यवस्सन-फलीभवन् । तदानीन्तनेति-समासजन्यशाब्दवोधाव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तशक्तिप्रहनिष्टान्त- रजवहिरङ्गमावस्य चिन्तनमादायेत्यर्थः । निषादस्वामिक इति-निपादः स्थपतिः स्वामी यस्येति बहु- बीहिपक्षे पुरुपान्तरे इत्यर्थः । तत्कल्पनायाम् तात्पर्यकल्पनायाम् । पूर्वोरस्थितार्थ इति-समासशक्ग्रिहात प्राक् पदद्वयेन उपस्थितेः निपादरूपस्थपती एवेत्यर्थः । राघरादिति-पष्ठीतत्पुरुपशचिप्रहस्य पष्ठयर्यसम्बन्ध- पाधिकविषयकत्वेन बहनोहेश्वान्यपदार्थरूपाधिकविषयकत्वेन तदपेक्षया पूर्वोपस्थितयर्तिपदार्थ माना- पेक्षत्वेन कर्मधारयशक्तिपहे तात्पर्यकल्पने लाघवमिति भावः । जैमिनिनाप्युक्तम्-स्थपतिर्निपाद स्याच्छन्दसामर्थ्यात्' इति । निपादाभिन्नस्थपतिरेव निपादस्थपतिपदयोध्या, अन्तरगत्वेन तथाविधेऽर्थे शीग्रोपस्थितिजनकत्वानुकूलशतिरुपसामर्थ्यादित्यर्थः । ननु मीमांसकमवे समासे नानाशक्तरेभावात् फर्थ दर्पणव्याख्या फर्मधारय ए। अपूर्वविद्याध्ययनस्योचरकारकल्प्यत्वेन तादृयगौरवस्य पलमुसतया भदोपत्वादिति सिद्धान्तितम्, तद विरुद्धोत, भन्मते तत्पुरुषत्रीकारेऽपि गौरवानवकाशादिति भावः। * तदानीन्तनेति. ताशयास्यजन्यशाब्दबोधाव्यरहितमाशणवृत्तिशतिग्रहनिष्टान्तरनयहिरनभावचिन्तन प्रयुक्त गपामादायेत्ययः । तदेव निरादयविश्रयम्भाष इति 1 निपादरूप इति स्थरतापित्यनेनान्वितम् । निपादानामिति । निषादसम्बन्धिस्थपतारित्यर्थ । तन पट्यसम्मधान्त येणेकार्थीभावान्युपगमात् । निपाद- स्वामिक इवि थपतिशम्दस्य स्वाम्यर्थकतया निषादाभिन्नस्वामिक पुसोत्यर्थः। तत्रान्यपदार्यान्त वेश समुदायपि साचरात् 'नानार्थ इत्यस्य नृत्यानेकापरिस्थिती जातायामिति शेषः । 'न्यायेन' इत्यस्य व तारार्णमिति सन्देरे पति । तत्कल्पनायाम् तारार्थ मानायाम् । • पूर्योपस्थितार्थ एवेति * । समासघटकप्रत्येकादशक्त्युपस्थापितार्थमाय- विषयपधारपोयात्मिहस्यान्तरमत्वेन प्रथमोपस्थितार्य एगपरिधतिघवानिदस्थपतिशब्दस्य तासयंमसीपवे वेन विवागतिः । ननु यहि तादाविपयशक्तिमहारस्थापित, सदुरस्थितेविसयितत्गदित्यामण्डलार्थः । নি। মা সুমিরমি সব সমাস। যা অন্যান্য সামানখখা प्रत्ये हातपाइयो रिपवेरसम्भवेन फ तन्मूलमतिमा इति तस्यान्तरसमथनमानसमेत स्यादिति योप्पम् 10 . पारायंम् । फलप्यते -अपधार्यते । ननु "योगो रिमयोग " इत्यादिना परिणा योगादीनां विशेषयगतिहेतुल योभ्यते, सत् का शासनस्य गिरनुममिति पेन, मानाशरपुरिपटाने योगादिनरिमनपारो सारा रितिरिति शा मानपदती गगरिय पापमा । योगादीनां दास्तायाम गौरांगेन ताराय सिक समm. I ·समासशक्तिनिर्णयः कल्प्यत इति । परेपामपि सति तात्पर्ये 'यष्टीः प्रवेशय' इतिवन्लक्षणाया दुरित्वात् , तात्पर्य्यमेव कल्प्यकोटाववशिष्यत इति दिक् ॥ ३६॥ इति चैयाकरणभूपणसारे समासशक्तिनिरूपणम् ॥ ५ ॥ प्रभा नानार्थकत्वमत प्राह-परेषामिति । लक्षणाया इति-पध्यर्थसम्बन्धविशिष्टे, अन्यपदार्थविशिष्टे च लक्षणाया दुर्वारयादित्यर्थः । नच निपादशब्दस्य जातिवाचित्वात् स्थपतिशब्दस्य स्वामिवाचकत्वेन गुणवाचकत्वात् विशेषणतया पूर्वनिपात उचित इति वाच्यम्, पूर्वनिपातस्यानित्यत्वात् , राजदन्तादित्वोच तस्य परनिपात- करणात् । नच स्यामिनः स्वे नित्यसाकाक्षत्वेन पष्ठीसमास एयोचित इति वाच्यम् , जैमिनिना 'लिङ्ग- दर्शनाच' इति हेत्वन्तरोक्तेः । लिगञ्च दृश्यते कूटन दक्षिणेति तदर्थः । कूटं हि निपादानामेव स्वमिति शयरस्वामी । तात्पर्यमेवेति ननु तात्पर्यग्राहकेषु हर्युक्तेषु संयोगादिपु लाघवस्यागएनादिदमसङ्गतमिति चेन्न, स्वरादय इत्यादिना तस्यापि ग्रहीतुं शक्यत्वादित्यलम् ॥ ३६ ।। समासेन समासस्य शक्तीनां निर्णयो गतः । प्रभायां बालकृष्णेन कृष्णो ननम्यतेऽसकृत् ।। ।। शुभम्भूयात् ।। दर्पणव्याख्या ननु प्रत्येकपदवत्तिपक्षेऽनायासेनैवाधिकरणसिद्धान्तापपत्तौ विशिष्टशक्तिपक्षे ताशसिद्वान्तसमर्थने क्लेशो दुष्परिहर एवेत्यत माह-*परेपासपीति: । * प्रवेशयेतिवदिति * तात्पर्य्यस्यैव लक्षणानियामकतया सत्सत्वे वाक्यलक्षगया समासान्तरबोधस्य दुरितया तात्पर्याभायेनैव तदवगतेरिणीयवादित्यर्थः । ननु "निषादस्यपति याजयेन्" इत्यत्र स्थपतिशब्द सामिपर्याय , श्रेष्ठार्यायो वा । उभय ऽयमौ गुणाननः । तस्य च जातिपचननिषादपदेन कर्मधारये सत्र गुगवचनस्यैव पूर्वनिगनियमेन स्पपत्तिनिपादमिति प्रसज्ज्येत, नतु निपादस्यपतिमिति स्यात् । किञ्च उभययापि स्यपतिशब्दार्थस्य नित्यसम्बन्धिमापेवत्वेन षष्ठीममास एवं न्याय्या, नतु कर्मधारय इति कथमुक्तसिद्धान्तसङ्गतिः प्रकृतेऽतीत्यत आह-*दिगिति* तदर्यस्त्वत एवास्वरसात् "लिङ्गदर्शनाच" इति सूत्रं हेत्वन्तरोपसबाहक प्रणोतं महर्षिणा । तच्च शयरस्वामिना, 'कूट हि निषादानामेवोपकारकम् मायांणाम् । एवञ्च तनिपादानामे स्वम्" इति भाष्ये व्याख्यातम् । तथाच कुटदक्षिणालिङ्गात् कर्मधारयत्वे निर्णति स्थपतिशब्दस्य राजदसा- दियात् परनिपातो योध्या, सम्पन्धाकासानिवृत्तिरप्यर्थतो निपादाना स्वत्वलाभादुपपद्यते । एवं लावादिविचारस्तु कयश्चित् सम्भवमानणेति समनवद्यम् ।। ३६ ।। इति चैयाकरणभूपणसारदर्पणे समासशक्तिनिरूपणम् ।

·३१४ मभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ॥ अथ शक्तिनिर्णयः॥ शक्तिप्रसङ्गात् तस्याः स्वरूपमाह- ॥ अथ शक्तिनिर्णयः॥ प्रभा शक्तिप्रसङ्गादिति-"समासे खलु भिन्नैय शक्तिः पङ्कजशब्दयत्।" इति समासप्रकरणोक्तप्रन्थेन "एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिन. स्मारकम्" इति न्यायेन शत्तित्व- रूपधर्मसाजात्यसम्बन्धेन घटादिपदनिष्ठशतरपि स्मरणात् स्मृतस्योपेक्षानहत्वरूपप्रसङ्ग सङ्गत्या आह- तस्याः स्वरूपमिति--शक्तराकार इत्यर्थः । येषां पदानामर्थनिरूपितवृत्तिज्ञानं नास्ति ततः पदार्थोपस्थिति', शाब्दबोधश्च न जायते, अतः "तद्धर्मावच्छिन्नार्थविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति तद्धर्मावच्छिन्नार्थनिरू- पितवृत्तिविशिष्टज्ञानस्य हेतुत्वम्" वाच्यम् । ज्ञाने वृत्तिवैशिष्ट्यश्च-स्वाश्रयपदविपयकत्व-स्वविषयकोबुद्धसंस्कारसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । तत्र पदज्ञानाभावेऽपि शाब्दबोधवारणायाद्यसम्बन्धः । वृत्तिज्ञानजन्यसंस्कारसत्वेऽपि विस्मृतवृत्ति- कस्य शाब्दयोधवारणाय द्वितीयः । वृत्तिज्ञानश्च आज्ञाप्याज्ञापकद्धयो. 'घटमानय' इत्युक्तिरूपघटकर्मका- नयनरूपव्यवहारेणाप्तोपदेशादिना च पदनिष्ठत्तिजिज्ञासोर्जायते । तथाच 'तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितवृत्तिविपयफपदज्ञानत्वरूपकारणतावच्छेदकघटकतया निविश्वृत्तानस्य विशिष्टज्ञानं प्रति विशेपणज्ञानं कारणम्' इति विशेषणज्ञानविधया आवश्यकत्वम् । तत्र वृत्तित्वसामान्य- लक्षणन्तु 'शाब्दबोधीपयिकसम्बन्धत्वम्', पदपदार्थोभयनिरूपितसम्यन्धत्वम्' वा । सा च वृत्तिविधा-शक्ति लक्षणा चेति । सत्र ईश्वरसङ्केतशक्ति' । आधुनिकसङ्केतः परिभाषा । शक्त्या अर्थबोधकं पदं याचकमित्यु- च्यते । योध्यश्चार्थो वाच्य इति । परिमापया अर्थबोधकं पारिभापिकम्-यथा नदीवृद्धयादिपदम् । यत्पद शक्किं परिभापां विनापि सादृश्यादिना योधकं तल्लाक्षणिकम् इत्युच्यते । 'श्ररमाच्छन्दादयमर्थो घोद्धव्यः' इति 'इदं पदमेतदर्थविषयकबोधजनक भवतु' इति अर्थविशेषियका, पदविशेष्यिकेश्वरेच्छा था। ईश्वरेच्छा संकेतः, स एव शक्तिः । लक्षणा च शक्यसम्बन्धरूपा। तत्र तात्पर्यानुपपत्तिरेव लक्षणाबीजम्, नत्वन्वया- नुपपत्तिः, गगापदस्य नौकायां लक्षणाप्रसङ्गात् । घोपपदस्य मीने लक्षणापत्तिरिति तु न, 'न विधौ परत शब्दार्थः' इति न्यायात्, इति नैयायिकाः । दर्पणव्याख्या प्रसङ्गादिति "समासे खलु भिन्नैव शक्तिः" इति मन्पेन स्मृताया शकेरनुपेक्षणीयत्यादिति भाव । माहीत नचिकात् पदात् पदार्थोपरिपतेः शान्दवोधस्स चादर्शनाचर्मापन्टिनविषयकशान्दबुदि प्रति तदर्गावन्धिमा निरूपित वृचिविषयकपदशान करणम्, वृत्या पदजन्यपदार्थोपस्थितियापारः, तां विना तदनुत्पत्वे नतु वृत्तिमत्त्वेन ज्ञातं पदम्, भतीगनागवशन्दानुसन्धानाडान्दचौघानुदयप्रसङ्गात् । दृचिध-शविलक्षणामेदाद् द्विविधा । तत्रायें पदसङ्केतः शक्तिः। स चेदपदमिममर्थ मापयतु इति पदविशेष्य- फेश्वरेजलात्मक । 'अस्मात् पदादयमों बोभ्यः' इत्याकारपदार्थविशेष्यकेश्वरेच्छारूपो वा, विनिगमकामावात् । तया चार्पयोधर्फ पदं धानकमिति व्यवहियते । शास्त्रकारादिसङ्केतः परिभाषा । तया चार्थबोध पदं पारिभाषिकमिति व्यव- हिपते. या नदीपादिपदम् । लगा तु शक्पसम्बन्ध । तत्कालका च मुख्याधगधोनीततासगुपतिः । तपाहि-गङ्गाया घोषः' इत्यत्र गमापदस्य घोपामाववत्प्रयाहार्यकरवेन तीरतायर्यकरवे उपीते सात्सर्यविषयवीर- ·३१५ शक्तिनिर्णयः इन्द्रियाणां स्वविपयेष्वनादिर्योग्यता यथा । अनादिरथैः शब्दानां सम्बन्धो योग्यता तथा ॥ ३७ ॥ प्रभा चैयाकरणमते तु वृत्तिस्त्रिधा-शतिर्लक्षणा व्यञ्जना छ। तत्र शक्तिज्ञानं विना शक्यसम्यन्धरूपाया लक्षणाया ज्ञानासम्भवात् प्रथमं शक्तिरूपाया वृत्तेः स्वरूपमाह-इन्द्रियाणामिति । सविषयेष्विति-स्वम् इन्द्रियं तज्जन्यं घटादिज्ञानं तद्विपयेपु घटादिपु इत्यर्थः। तथाच इन्द्रियजन्य ज्ञानरूपं यत्कार्य तद्गतं सविषयकत्वं कारणेपु-इन्द्रियेपु आरोप्योक्तम्-स्वविपयेविति । एतेन ज्ञानेच्छायनसंस्काराणागेव सविपय- दर्पणव्याख्या स्मृति विनाऽनुपपद्यमानेन तीरशान्दबोधेन तस्मृतिराक्षिप्यते । सा च गङ्गापदति विनानुपपद्यमाना तग्शानमाक्षिपति । तद्विषयो गङ्गारदनिरूपिता तृचिन शक्तिः, तस्यानाभावादतस्तीरस्मारिका काचिदन्यैर वृत्ति कस्प्यते । स च गशापदशक्य. सामीप्यरूपेव तेन रूपेण गृह्यमाणा तीर स्मारयत्यनुभावयति च । शक्यादशक्योपस्थितिस्तु न लक्षणा, उपस्थितिदेतोस्त. स्यास्तत्त्वासम्भवात् । नापि स्वयोध्यसम्बन्धः, समाराशक्तिनिरूपणोत्तयुक्तेः। नन्वीश्वरेच्छायाः शक्तित्वासम्भवः, घटपदस्यापि पटे शक्तत्त्वप्रसङ्गात्, 'घटपदात् पटो बोदव्य' इतीचाया विषय. तया पटेऽपि सत्वात् । यदि चेश्वरेच्छीयषटपदजन्ययोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वे शत्तिरिति न पटपदेऽतिप्रसन, तद्विषयत्वेऽपि तादृशविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तवानभ्युपगमादित्युच्यते, तदापि गनापदात् तीरबोध- स्यापि जायमानत्वेन सन्मात्रविषयकेश्वरेन्छीयगन्नापदजन्यबोधविषयत्वप्रकारवानिरूपितविशेष्यत्तस्य तीरे सत्वाच्छक्त्यैर निर्वाहे कृत लक्षणयेति चेन्न, गमापदवाच्यत्वव्यवहारस्य तीरादावसत्वेन गङ्गापदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानि- रूपितविशेष्यत्वसम्बन्धेन ईश्वरेन्छीयगङ्गादिपदाना प्रवाहादौ शक्ति, तीरादिनिष्ठविशेष्यवायाश्च गङ्गादिपदजन्यबोधरि पयत्यप्रकारतानिरूप्यत्वेऽपि न तस्या वादृशविषयतात्मेन तादृशमकारवानिरूपितत्वम् , अपि तु शुद्धविषयतात्वेनैवेत्यभ्यु- पगमान तया लक्षणाऽन्यथासिद्धि , नापि विषयललक्षणसम्बन्धस्य पदे जन्यजनकमावे च सत्वेऽपि तत्रातिप्रसङ्गः। ता लक्ष्योपरियतिनियामकः सादृश्यात्मक सम्बन्धो गौणी, तदतिरिक्तस्तु शुद्धलक्षणेति व्याहियते । शुद्धाप्युपादान- लक्षणभेदेन द्विविधा । तत्र मुख्यस सृष्टा यार्थीपस्थापकत्वमुपादानत्वम् । शक्याविषयकटक्ष्यायोस्थितिजनकल लक्षणत्वम् । 'यष्टी प्रवेशय, 'गझाया पोष' इत्यादिके यथाययमुदाहरणे । तत्राप्याद्याऽजहत्स्वार्या, अन्त्या च महत्त्वात्युच्यते । वने- दान्तराणि खन्यतोऽप्रधाऱ्याणोति नैयायिका आहु । मोमासकास्तु उत्तयुक्त्या लाक्षणिक पदस्य वाचकत्वपरिहारेऽपि नेश्वरेच्छायाः शतितम् , ईश्वरस्यैवानभ्युपगमात् । नन्विच्छाया ईश्वरीयत नुपादेयमेवञ्चाऽऽधुनिकसङ्केतशानादपि शान्दबोधोदयेन वायसङ्केतस्य वृचितानिर्वाहः । याधु. निकसतत्वेन तात्पर्य्यस्याऽपि वृत्तित्वप्रसङ्गस्तु न, पदार्योपस्थितिनियामकसदेवस्यैव वृत्तित्वेन तस्याऽतत्वात् । वन्धानस्य साक्षादेव शान्दधीजनकतया पदार्थोपस्थित्यात्मकव्यापारानपेक्षणाद् वृत्युपस्थापितार्य एव प्रकरणादिना तदवधारणात् । आधुनिकस तितडित्यादिपदेषु वाधुनिक्सपेतस्य प्रागवघारितस्य डित्यादिव्यक्तिमान्दघावनपदार्योरस्थिती नियामकत्वेन तवृत्तित्वस्य सौलम्यादिति चेदेवमपि सङ्केत्तस्य निष्प्रतियोगिकतया तदीयोचविष्यत्तस्याप्यानावरमगीय तयाँ सम्बन्धित्वासम्भवेन पदार्थानुपस्यापकत्वाद् दृचित्वानिवांहात् । तस्मात् पदपदार्ययोरांच्यवाचक्रमावनियामकः सम्बन्धः पदार्यान्तरमेव । नाप्यसौ समवेत , अभावादावपि सत्वात् । किन्तु वैशिष्टपाख्येन सम्बन्चान्तरेण पर्चवे इत्साहुः । पायात्व यथा न समवायि तथा वक्ष्यत इति वदता दीधितिकृतापि तन्मठमेवानुभवम् । तदेवनानामठानि निरा. कर्तुमादौ सरस्वरूपप्रदर्शनमित्याशयेन मूलमवतारयति-तत्याः स्वरूपमिति दस्पा-यो । निर्विपदार्गा देवा कप .

·३१६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारै इन्द्रियाणाम् चतुरादीनां स्वविपयेषु-चाचपेषु घटादिषु यथाऽनादियोग्यता-तदीयचाच- पादिकारणता, तथा शब्दानामपि अर्थः सह तबोधकारणतैव योग्यता, सैव शक्तिरित्यर्थः । ननु न बोधकारणत्वमनादिभूतं शक्तिः, आधुनिकदेवदत्तादिपदे तदभावात् । प्रभा फवया 'इन्द्रियाणां स्वविषयेषु' इत्युक्तिरसद्गतेत्यपास्तम् । इन्द्रियाणामित्यत्र निष्टत्वं षष्ट्यर्थः । स्वविपयेपु इत्यत्र निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः । याग्यता-फारणता। तथाच इन्द्रियनिष्ठा इन्द्रियविपयघटादिनिरूपिता या फारणता सा यथा अनादिस्नथा सकलशब्दनिष्पा घटादिनिरूपिता योग्यताऽपि अनादिः। नच घटादि- निरूपितेन्द्रियनिष्ठा कारणतेत्यसद्गतम्, घटादेरिन्द्रियाजन्यत्वादिवि वाच्यम्, घटादिज्ञानगतकार्यत्य- स्यारोपेण तदुक्तः। वस्तुतस्तु घटादिविपयफचाक्षुपादिज्ञाननिरूपिता योग्यता (फारणता) इन्द्रियनिष्ठा यथा अनादि- स्तया शब्दनिष्ठा अर्थविपयकज्ञाननिरूपिता योग्यता ( कारणता )ऽपि अनादिः । योग्यतायामनादित्वा- 'इन्द्रियजन्यज्ञानप्रतियोगिकध्यंसच्याप्यत्वम्' कालिफसम्यन्धेन व्याप्यव्यापकभायो योध्यः । तथाहि-यदा यदा घक्षुरादीन्द्रियनिष्ठा ज्ञानजनकता तदा तदा तज्ञानपूर्वकालिफतदिन्द्रियजन्यमानध्वंस इति ध्यंसस्य व्यापकत्वम्, मानजनकतायाश्च व्याप्यत्वं सुलभम् । नच सृष्टगारम्भे इन्द्रियनिष्ठप्राथमिकमानजनकताकाले रादिन्द्रियजन्यपूर्वप्नानाभावेन वध्वंसरयाभावाद् व्यभिचार इति वाच्यम, तत्पूर्व सृष्टिमालिकतारामान ध्वंसस्य तदानीमपि वक्तुं शक्यत्वान् । प्रागभायाप्रतियोगित्वं याऽनादित्वम्, शानजननसामर्थ्यरूपायाः जनफताया नित्यतया, प्रागभाषाप्रतियोगित्वस्याक्षतेः। इयश्च योग्यतास्पा शक्ति पदार्यान्तरम्,नत्यीश्वरेण्या- रूपा, ईश्वरेन्या-तान-यत्नानामन्यतगरूपये मानाभावेन सर्यरूपत्ये गौरयात् । भूपणकाराभिमत थोपजन- फत्वं शफिरिति सिद्धान्त रपटीफर्तु याक्यपदीयफारिफयाऽऽ६ प्रन्यकार:-इन्द्रियाणामिति । शब्दकीए- भेऽप्युपम्-घटादिघोषजननसामर्थ्य मेय घटादिपदानां शपिरिति । शन्नार्थयोः सम्यन्धो योग्यता । बनानादित्यविशेषणं न युपमिति ध्यनयमाह-मान्यति । भा...निएतत्कालियपिश्यादिसंरेत. पिपयेत्यर्थः । तदभायात्-अनादित्यपिशिष्टयोधफारणत्यस्याभायात् । पोधफारणत्यस्य सस्पेऽपि योधगता- दर्पपल्याख्या ·शक्तिनिर्णयः अन्यथा पित्रादीनां सङ्केताज्ञानेऽप्यन्वयबोधप्रसङ्गः, लाक्षणिकातिव्याप्तिश्चेति सङ्घतज्ञानमपि हेतुर्याच्यम् । तथाचावश्यकत्वात् स एव शक्तिरस्तु । प्रभा नादित्वस्याभावेन विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभाव इति भावः । अन्यथा-देवदत्तादिपदेऽप्यनादित्वविशिष्ट- बोधकारणत्वस्वीकारे । पिनादीति-यदि देवदत्तादिपदेऽपि अनादियोधकारणता स्यात्तदा पित्रादिसंकेत- ज्ञानस्य तदमाहकतया पित्रादिसंकेतज्ञानाभावेऽपि देवदत्तादिपदाच्छाब्दयोधापत्तिरिति भावः। ननु योधकारणत्वमेव शक्तिः । अनादित्वं नहि शक्तिशरीरे निविष्टम्, किन्तु प्रसिद्धत्वमात्रयोधकम् । तथाच देवदत्तादिपदे तादृशशक्तरप्रसिद्धत्वात् सत्त्वेऽपि न बोध इत्यत आह-लावणिकेति-अत्र प्रसिद्ध- योधकारणत्वसत्यात् तटनिरूपितापि गङ्गापदे शक्तिः स्यादिति भावः। नन्वप्रसिद्धयोधकारणत्वस्य सत्ता- मात्रेण बोधस्वीकारे 'नहि वह्निरविदितशक्तिर्न दहति' इति व्युत्पन्नवदव्युत्पन्नस्यापि बोधवारणाय यथा प्रत्यक्षप्रमाणचक्षुरादेरनाद्यर्थप्रत्यायकत्वे सत्यपि इन्द्रियंसन्निकर्षापेक्षा, तथा अत्रापि संकेतप्रहसचिवस्यैव वोधकत्वमित्याह-सकेतशानमिति-तथाच लक्ष्यतटादिनिरूपितसंकेतज्ञानाभावानातिव्याप्तिरिति भावः । अपीति-अपिना योग्यताज्ञानसंग्रहः । तथाचःसंकेतज्ञानस्य हेतुत्ये सिद्धे च । स एय-संकेत एव । संकेतश्च- 'अस्माच्छन्दादयमों बोद्धव्यः' इत्याद्याकारकेच्छारूपोऽर्थविशेष्यकः । इदं पद ( घटादिपद ) जन्यवोधीय- घिपयतावानर्थ इति तदर्थात् विषयतानिष्ठप्रकारतानिरूपिता विशेप्यता अर्थे सुलभेति अर्थविशेष्यकत्व- मुरासंकेते । इदंपद ( घटादि) गिममर्थ बोधयतु इत्याकारकेच्छारूपः पदविशेष्यकश्च इदमर्थ, (घटाद्यर्थ) विपयकबोधजनफतावत्पदं भवतु इति तदर्थात् बोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः पदे सत्त्वात् । सकेतस्य शक्तित्वादेवार्थबोधकं पदं शक्तमिति व्यवहारः। अर्थवोधकत्वस्यैव वाचकत्वे तु दण्ड- वान् दण्डवान्' इतिवत् उद्देश्यताऽवच्छेदकविधेयताऽवच्छेदकयोरैक्यादुद्देश्यविधेयभाव एव न स्यात् । फिश्च योधजनकत्वान्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानशक्तेर्बोधजनकत्वरूपत्ये आत्माश्रयापत्तेः, स्वस्य स्योपपाद- फवासम्भवात् । तत्रेदं तत्त्वम्--ईश्वरसंकेतः शक्तिः तया बोधकं वाचकम् । आधुनिकसंकेतः परिभाषा तया बोधकं पारिभापिकम् । घटपटादिपदं याचकम् । पृद्धिगुणादिपदं पारिभापिकम् । यत्र चोभयविधोऽपि संकेतो नास्ति, अथ च साश्यादिना पोधर्क तल्लाक्षणिकमित्युच्यते । लक्षणा च शक्यसम्बन्धरूपैव । यत्र सादृश्यातिरिक्तसम्बन्धरूपा लक्षणा सा शुद्धा इति, यत्र सादृश्यात्मकसम्बन्धरूपा सा गौणी इति च व्यवहियते । मुख्यार्थपूर्वकतात्पर्यानुपत्तिरेव लक्षणायीजम् । यथा 'गङ्गायां घोपः' इत्यत्र । प्रथमं गगापदेन प्रवाहविशेषोपस्थितिः । तत्र घोपाभावज्ञाने जाते इदं गङ्गापदं घोपाभाववत्प्रवाहार्थकमिति ज्ञानानन्तरम्-- गहापदं तटविषयकतात्पर्यवत् घोपान्वय्यर्थयोधजनकत्वप्रकारकतत्कालिकाभिप्रायविपयत्वात् यन्नवं तन- यमित्यनुमित्या तात्पर्यज्ञाने जाते 'तटे घोपः' इति शादयोधो जायते । स च तटोपस्थिति विनाऽनुपपन्नः । तटोपस्थितिश्च गङ्गापदे तटविषयकवृत्तिं विनाऽनुपपन्ना सती गङ्गापदस्य तटे वृत्तिं कल्पयति। तत्र कोशाध- भावात् तटनिरूपिता शक्तिरूपा वृत्तिस्तु असम्भवन्ती सती अनुमितिविपयलक्षणायां पर्यवस्यति । नयी- श्वरेच्छायाः शक्तित्वमेव युक्तम्, ईश्वरेच्छाया एकत्वेन लाघवात् । सा यथा घटपदाद् घटो योद्धव्य इत्या- दर्पणव्याख्या सामातीलाह--* अन्यथेति * सङ्केतनिरपेक्षस्यैव तस्य शाब्दबोघहेतुत्वे इत्यर्थः । * लाक्षणिकेति * तत्राप्यनादि- भूतस्यापि गोधजनक्त्वस्य सत्वादिति भावः। आपश्यकत्वादिति अवश्याऽपेक्षणीयज्ञानविषयत्वादित्यर्थः। स एय- - ।

·३१८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे स चाधुनिके पित्रादेः, गवादौ चेश्वरस्य चेति चेत् । अत्रोच्यते-सङ्केतो न स्वरूपेण हेतुः, अगृहीतशक्तिकादर्थयोधमसङ्गात् । प्रभा कारिका, तथा पटपदारपटो बोद्धव्य इत्याफारिकापि । तथाच घटस्य घटपदवाच्यत्ववत्पटस्यापि घटपद- वाच्यत्वापत्तिः, ईश्वरेच्छीयविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया घटपदेऽपि सस्यात् । ईश्वरेच्छाया एकत्वेऽपि घटपदजन्ययोधविपयतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेच्छावत एव यदि घटपदस्य वाच्यत्यमित्युच्यते, तदापि ईश्वरेच्छायाः सन्मात्रविषयकत्वेन 'गगापदात् तटो बोद्धव्यः' इत्याकारिकेच्छार अपि आवश्यकत्वेन गङ्गापटजन्यवोधीयविपयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्धेन तटस्यापि ईश्वं च्छाविशिष्टतया गद्गापवाच्यत्वापत्तिरिति चेन्न, 'गङ्गापदं वटवाचकम्' इत्यस्य, 'तटो गद्गापवाच्य इत्यस्य वा व्यवहारस्य लोकेऽदर्शनेन 'गङ्गापदजन्यवोधविषयतावॉस्तटः' इत्यस्य दर्शनेन च गङ्गापदजन्य योधीया या विषयत्वनिष्ठा प्रकारता तस्यां शुद्धविपयंतात्वावच्छिन्नत्वमेवाङ्गीक्रियते । वाच्यत्वघटकविपयत्व निष्ठप्रफारतायाश्च गङ्गापदजन्यवोघीयविपयतात्वरूपविशिष्टधर्मावच्छिन्नत्वमपेक्ष्यते इति तादृशनिपयत त्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता विशेष्यता च प्रवाहे एव, नतु तटे इति गङ्गापदवाच्यत्वस्य तटेऽनतिप्रसद्गात इथञ्च 'तत्तत्पदजन्यवोधविपयतात्यायच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्धेनेश्वरेच्छाविशिष्टोऽयं याच्यः' इत्यभ्युपगमान्न लक्ष्याधणेप्वतिव्याप्तिरिति सर्व सुस्पष्टम् । स च-संकेतश्च । भाधुनिफे-याधुनिक संकेतविपये देवदत्तादी । इदं नैयायिकमतेन । अन मीमांसकाः-ईश्वरेच्छा न शक्तिः, ईश्वराभावात् । किन्तु यस्य फस्यचित्संक्त एव शक्तिः अत एव देवदत्तादिपदादपि शाब्दयोधः । नच द्वादशेऽहि पिता नाम कुर्यात्' इति श्रुत्या तत्रापि ईश्वरसंके तसत्त्वाग्न दोपः, तत्तदानुपूर्वीमत्पदघटितसंकेतस्यैय शक्तियात् । अन्यथा अपभ्रंशानामपि तव (नैयायि फस्प) मते शक्त्यापत्तिः । नचैवं तात्पर्यस्यापि संकेतरूपत्वान्छत्तित्वापत्तिः, पदार्थोपस्थितिजनकस्यय संफेतस्य शतित्यस्याफारात्। तात्पर्य्यस्य तु साक्षाच्छाब्दयोध प्रत्येषार्थविशेपविपयफत्वनिर्णायकतया फारणत्वम्, नतूपस्थिति प्रत्यपीत्यदोपान् । शब्देन पृरयोपस्थितेषु अनकार्येषु प्रकरणादिना तात्पर्य निर्णय इति च लोकप्रसिद्धिरिति, तन्न युक्तम्, पदपदार्थयोः सम्पन्धोऽभिधा, सम्यन्धस्य घ सप्रतियोगिफत्व- नियमात् । संकेते तु सप्रतियोगिफत्वरयानुभयविरुद्धत्यासम्यन्धत्याभावः। किन्तु शक्तिः पदार्थान्तरम्, सेय घ पदपदार्णयोर्याच्ययाचफमावनियामिफा । साथ यशिप्यास्यसम्यन्धेनार्थनिष्ठा प्रतियोगित्यसम्बन्धेन पदनिष्ठा पेति मीमांसफमत निराफतुं स्यमतमाह-भोग्यते सादिना-आदी संत शपिरिति मत निरस्यति समेत रवि । संतोऽमातोऽपि पहिरिय स्वरूपतः सत्तामाग्रेण हेतुः १ 'मातः सन् या हेतुः । पानमपि कि सामान्यरूपेण (येन पेनापि धर्मेण) उत विशेषरूपेण ? नाय, स्यस्य रूपम् स्यनिष्ठो धर्म विशेषः मफेवत्वम्, वेन सतोऽजायमानस्यापि हेतुत्ये। अगहीतातियात-अज्ञातमनरूपत्तिफादपि रान्दा दर्पणव्याख्या गत एक पलपारेल पेपनपना.गोतस्प रारूपतः वारा शास्य था, तयारि मान्यो विमा मिममिति किन दूपति- या इतिस्परुपेरोनि. सरप यममिति गुमाया रमपमेग मरेगमेनेरपर्ष । लेन पटेदाप शनापप प्य संकता नहेतुरिति यावत् । अगृहालराषिकादिति। भारमादित्यपः भोपप्रसहादिनिता त विमानमामि ।

·३१६ शक्तिनिर्णयः नापि सामान्यतो ज्ञातः, प्रमेयत्वादिना तज्ज्ञानेऽपि बोधप्रसङ्गात् । नापि सईतत्वेन -तज्ज्ञानं हेतुः, गवादिपदेष्वपीश्वरादेः सङ्केतत्वेन तज्ज्ञानशून्यानां लौकिकमीमांसकादीनां तत्तदर्थ- योधजनकत्वग्रहवतामेव चोधोदयेन व्यभिचारात् । नचार्थधीजनकतावच्छेदकत्वेन प्रभा दर्थबोधापत्तिरित्याह-अग्रहीतेति । सामान्येन ज्ञानं निराकरोति-नापीति । प्रमेयत्यादिनेति-प्रमेयत्वस्य सर्यान्वयितया संकेतस्यापि तेन रूपेण ज्ञानसम्भवादिति भावः। सस्तत्वेनेति-संकेतत्वरूपविशेषधर्मेणे- त्यर्थः । गवादिपदेविति-वादिपदेषु ईश्वरसंकेतस्यैव सम्भवेन ईश्वरानगीफर्तृमते तत्र संकेतकर्तुरमावान् संकेतत्वेन ज्ञानाभावेऽपि योधादर्शनान्न संकेतत्येनापि तज्ज्ञानं हेतुरित्याह-शरादेरिति-आदिना महः पिणां संग्रहः । ईश्वरादेः संकेतत्वेन ईश्वरादिकर्तृकेच्छाविपयत्वेन । तज्ज्ञानशून्येति-गयादिपदेषु संकेतकरी- श्वरादेरभायात् । संकेतस्याप्यभावेन तज्ज्ञानशून्यानाम् मंकेतज्ञानशून्यानाम् । लौकिकमीमासमादीनामिति- लौकिकाच मीमांसकाश्चेति विग्रहे द्वन्द्वे लौकिकमीमांसकास्ते आदयो येपामित्यर्थे द्वन्द्वघटिवो यमुग्रीहिः । तत्र लौकिका व्यावहारिकपदार्थमात्रज्ञानवन्तः पामराः । मीमांसकास्तु श्रुति-लिङ्गादियलाचलविचारपूर्यफ- फर्मकाण्डविपयकतत्त्वनिर्णायकजैमिनिप्रणीतप्रन्थविशेष मीमांसामधीयते विदन्ति वा ये वे उच्यन्ते । आदिना चार्याकादिनास्तिकसंग्रहः। तत्तदयति-'गवादिपदं गवाद्यर्थविषयकयोधजनकम्' इत्याकारकज्ञानवतामित्यर्थः। प्रणवतामेवेति-एक्शब्दः सततज्ञानं व्यवच्छिनत्ति । तद्व्ययच्छेदस्य 'तज्ञानशून्यानाम्' इत्यनेनैवोचल्या- देवफाररहित एव पाठो युक्तः । बोधोदयेनेति-'इदं पदमेतदर्थविषयकयोधजनकतावत्' इति पदविशेष्यफार्थ- विषयकबोधजनकत्वप्रकारकज्ञानाच्छाब्दयोधोत्पत्त्येत्यर्थः । व्यभिचारादिवि-संकेतज्ञानस्य पदविशेप्यकयोध- जनकत्वप्रकारकज्ञानत्वेन सत्वेऽपि तत्तदर्थनिरूपितेश्वरसंफेतत्वावच्छिन्नशक्तिज्ञानत्येन सङ्केतज्ञानरूपकार- णस्यासस्वेन शाब्दबोधरूपकार्यस्य च सत्त्वेन कार्यतायच्छेदकसम्बन्धेन कार्याधिकरणस्यत्यन्ताभावीय- प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपकारणतायां व्यभिचारात्-कार्यसत्त्वेऽपि कारणासत्वरूपाद् व्यभिचारा- दित्यर्थः । यद्यपि संकेतत्वेन संकेतज्ञानस्य हेतुत्वशक्षायां कारणतावच्छेदकदले नेश्वरस्य निवेशस्तथापि गया. दावाधुनिक संकेतकर्तुरभावात्संकेताभावे योधानापत्त्या ईश्वरस्यैव संकेतयितृत्वस्यावश्यफतया 'गयादिपदे- प्वपीश्वरादेः' इति प्रन्योक्त्यनुरोधेनेश्वराज्ञानवतां तकृतज्ञानाभावप्रदर्शनायेश्वरोचिर्नासङ्गवा । यदुक्तं प्राक 'संकेतत्वेन' इति तत्र विशेषरूपेणेति शेषः, तत्पूर्व सामान्यतः इत्युक्तः। तत्र विशेषरूपं न संकेतत्वम्, किन्तु तत्तदर्थधीजनकतावच्छेदकत्वरूपमितिशक्षा निराचष्टे-नचेति-गोपदं गोरूपार्थविषयकयोधजनकमिति नानस्य शाब्बोधजनकत्वं मीमांसकैः स्वीक्रियते । केन रूपेण तत्र जनकतेत्याकाङ्क्षायाम् 'तत्तदर्यजनकतावच्छे- दकत्वेन' इत्युक्तम् । अयं भावः यथा कस्यचित्पुरुपस्य पटरूपार्थस्य घटत्वेन ज्ञानामावेऽपि ततो जला- हरणदर्शनेन जलाहरणकरणत्वेन घटस्य ज्ञानमस्त्येव । एवं संकेतकर्तुरीश्वरस्य ज्ञानामावे वत्कार्यरूपसं. दर्पणव्याख्या * सामान्यत इति * जनकाजनकसाधारणरूपेणेत्यपः । * सङ्केतत्वेनेति * ईश्वरीयसदेवतादिना विशेषम- णेत्यर्थः । • तज्ज्ञानशून्यानामिति * सदेते ईश्वरीयत्वमविदुषामित्ययं । . लौकिकमीमांसकानामिति । वैदिकानां तेषा कथञ्चिदीश्वरबोधसम्भवादुक्तम्- लौकिकेति । अथवा शैकिकाना व्यावहारिकादार्थमात्र विषयाजा- नवता पामराणामिति यावत् , मीमासमानां चेत्यर्थः। श्योपोदयेनेवि सङ्केतत्वेन तज्ज्ञानमात्राद् गवायर्थबोधोदयेनेत्यर्पः।

·३२० ममा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूपणसारे तज्ज्ञानं तथा, ततोऽपि लाघवेनार्थधीजनकत्वेनैव हेतुतायामस्मत्पत्तसिद्धः। नचाधुनिकदेव- दत्तादौ सङ्कवज्ञानादेव बोधेनास्य व्यभिचारः, तत्रापि "इदम्पदम् एनमर्थ योधयतु" इतीच्छाग्रहे- पदे तदर्थबोधकत्वस्पारगाहनेन व्यभिचाराभावात् । प्रभा तस्य मीमांसकानां संकेतत्वरूपविशेषधर्मेण ज्ञानाभावेऽपि पदविशेष्यफयोधजनफत्यप्रकारफज्ञाने पदस्य विशेष्यतया विशेप्यितासम्बन्धेन शाब्दबोधकारणीभूतोक्तज्ञाने पदस्य विशेपणतया भानेन तत्र पदे ज्ञान- निष्ठशान्टयोधीयकारणावच्छेदकत्वस्य विशेप्यित्वरूपविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्य वक्तुं शक्यतगा तत्तदर्थ- विपयकशाब्दबुद्धित्वावन्छिन्नजन्यतानिरूपितबोधजनकत्वमकारकपदविशेष्यकज्ञाननिष्ठा या जनकता ताह- शजनकतानिरूपिता विशेप्यित्वसम्बन्धावच्छिन्ना याऽवच्छेदक्ता तादृशावच्छेदक्त्वप्रकारकं ज्ञानम् 'तादृश- योधजनकतावच्छेदकतावद्गवादिपदम्' इति । तथाच गवादिपदनिप्ठेन तादृशावच्छेदकत्येन संकेतज्ञानस्य कारणत्वं नानुपपन्नमिति कस्यचिन्मतं दूपयति-नतोऽपीति-अर्थधोजनकतावच्छेदकत्वरूपधर्मादपीत्यर्थः । ननु अर्थघीजनकतावन्छेदकत्वप्रकारकज्ञाने जनकतात्वेन जनकता तु निविष्टैवेति ताशजनकतात्वेनेव संके तज्ञानस्य कारणत्वेऽवच्छेदकत्वानिवेशप्रयुक्तलाघवमित्याह-लाघवेनेति-तत्पदविशेष्यकतत्तदर्थविपयको धजनकत्वप्रकारकज्ञानत्येन कारणतायां लाघवेनेत्यर्थः । अस्मसक्षेति-वोधकत्वं शक्तिः' इति भूपण- कारभिमतपक्षसिद्धरित्यर्थः, ननु तत्तदर्थविषयकयोधजनकत्वज्ञानस्य कारणत्वे यत्र संकेतत्वेन सकेत- ज्ञानाद् बोधस्तत्र व्यभिचारः,अर्थधीजनकत्वज्ञानस्याभावादित्याह-नगधुनिकेति। व्यभिचार इति-'कारणा. भावे कार्याभावः' इति व्यतिरेकव्याप्तेर्व्यभिचार इत्यर्थः । व्यभिचारं निराकरोति-जनापीति-तादृशसकेत- ज्ञानेऽपीत्यर्थः । इच्छाग्रह इति-पदविशेषियका या इच्छा तद्रूपो यः सकेतस्तद्म इत्यर्थः। पद इति-'इदं पदमेनमर्थ योधयतु' इतीन्छारूपसकेतस्य 'इदं पदमेतदर्थविषयकबोधजनकतायत्' इत्यर्थकत्वेन संकेतस्या- र्थबोधजनकत्वप्रकारकपदविशेष्यकतया तज्ञानस्यापि अर्थविपयकबोधजनकत्वप्रकारकपदविशेष्यकत्वमक्ष- दर्पणव्याख्या ययपि सङ्केतरवेन सतज्ञानकारणताचादिमते नेश्वरीयतादेनिवेशस्तथापि गवादावीश्वरस्येति तद्ग्रन्थालोचना- येश्वरीयत्सादेनिवेशस्तदभिमत इत्यभिप्रेत्य दूषितमिति ध्येयम् । तचदर्यधीजनकत्वग्रहवतामेवेत्येपकारेण निरुत्सङ्केत शानवत्तव्यपच्छेद । स च तज्ज्ञानशू-यानामित्यस्यैवानुवादः । एपशून्यपाठस्तु सुगम । इदञ्च शक्तिमहरूपकारणप्रदर्श कम् । * तज्ज्ञानम् -सङ्केतशानम् * तथा *-हेतु । सङ्केतितपदस्यैवार्थधीजनकत्वेन पदनिष्ठजनकताया सद्देतस्या- यच्छेदकखादिति भार । * ततोऽपाति अर्थधीजनक्तानिरूपितविषयतासम्बन्धाऽच्छिन्नाऽवच्छेदकतरस्याऽवच्छेदकत्वाऽपेक्षयार्थधीजन- क्तात्वेन हेतुताया औचित्येन वैयाकरणेष्टसिद्धिरित्यर्थः, सङ्केतज्ञानस्येद पदमधीजनकताऽवच्छेदकादित्याकारकस्याऽर्थ- धीजनकताऽवच्छेदकत्वाऽच्छिन्नप्रकारताकसानत्वेन हेतुत्वे गौरवादिदं पदमर्थधीजनकमिति ज्ञानस्यैवार्यधीजनकतावाव- च्छिनाकारताक्शानवेन हेतुत्यमुचितम् , लावादिति भाव । वस्तुतस्तु तन्मते सतत्येनैव हेतुतेति नोक्त विकल्यावसर इति चोध्यम् । सङ्केतज्ञानादेवेत्येवेनाऽगंधीजनकवाह- युदास. । अस्य-बोधकत्वग्रहस्य, व्यभिचारो व्यतिरेके । * तनापि सङ्केतमात्रादर्थशेषस्थलेडपीत्यर्म । * इच्छाग्रह रवि • इदमदविशेष्यकैतदर्यबोधकलाकारकेच्छाग्रहे इत्यर्मः। * अवगाहनेनेति - विषयीकरणेनेत्य । ज्ञानेच्छा ·शक्तिनिर्णयः ३२१ नच स्वातन्त्र्येणार्थयोधनाजानं कारणं याच्यम् । अन्यया 'नेदं नदीजनकम्' इति शानयतः 'अस्माच्छन्दादयमों युद्धोऽनेन' इति जानतस्तद्ग्रहापरिनि पाच्यम् , प्रमा तम्, इच्छाविशेषरूपसकेनविषयकं यज्ञान तत्र ग्यविषयाभूतायामिन्यायां यत्प्रकारका गतिरोऽयकरय तादृशेन्याज्ञानेऽपि तत्त्रकारक बनविशेषकस्यप मानमिति नियमः । राधाच मरेनमानस्थलेऽययंधी जनकत्वज्ञानमतमेवेति भावः । सातम्येगेति-इसराविशेषणवेनेत्याः। प्रहने तु अर्गधीजनमत्वमिन्दा. रूपे संकेते विपयितासम्बन्धेन विशेरणीभूप तज्ञानेऽपि भासते, ननु मंतिमानेऽर्मयोजनाय माहिर इति मायः । अन्यया अन्यत्र विशेपणतया भासमानस्यापि योधजनकन्यज्ञानस्य कारण मर- 'घटपदं घटत्वावच्छिन्नविषयकयोधजनकतावत' इति तात्पर्येण चरेण 'घटमानय' इति यास्यमुशारितम । मैत्रेण तद्वाक्यं भगात् 'घटपट पदत्यायन्मिन्नविषयकोधनानारत' इत्यम्पेण शात्या पटो पुरः। ततो विष्णुमित्रेण 'घटपद पटत्वावन्छिन्नविषयकयोधजनरुवामाश्या' इति जानना 'घटपटापदी बुनो- नेन' (मत्रेण) इति ज्ञातम् । इत्थश्च पारतन्त्र्येण (अन्यत्रज्ञाने रिशेपणनया) भाममाने योजना- नस्य शाब्दबोधकारपत्ये भ्रान्तज्ञाने घटपटे पटलान्छिन्नयोधजनकत्वस्यागाहनेन प्रान्नाने जानती सानेऽपि नाशयोधजनकत्वस्य विपयतया श्रधान्तस्यापि घटपटातादयोगपतिः। पिन परम्पग्या तम्मा नस्य कारणत्वे 'घटपट पटत्वावच्छिन्नविषयकगोधजनकत्वाभावया' इनि मानवत. पुंमोऽपि प्रमानपत्तियो- गितया योधजनकत्वज्ञानसत्वाद् घटपदात्पदयाधापत्तिः । ननु ज्ञानेनराविशेषणत्येन बोधजनम्त्वज्ञानाय फारणत्ये घटपदाद् घटस्यापि बोधो न स्यात् पदे विशेषणतयय योधजनरत्वज्ञानमत्वादिति चेन्न, इतरा- विशेपणत्येन' इत्यस्य विपयितया ज्ञानेतराविशेषणत्वेनेत्यर्धात् । नयाच पदे योधजनकत्वस्य सरूपेण विरोष रणत्वेऽपि न दोपः। यत्तु-पारतन्त्र्येण योधजनकत्वतानस्य कारणत्वे 'ययस्या नागरामगाहानांन्ति चंदनाम' इत्यन वयस्यापदं हरीतकीम्, नागरपद शुएठीच योधयतु इति तात्पर्यणोपरिनस्थले पयस्या तरणीयोप- कम्, नागरपदं नागरिकपुरूषोधकमिति वोधुर्योधं जानतो क्यस्यापदं नान तर पायोधमिनि जाननाजप षयस्यापदात्तरुणीनोधापत्तिरिति तन्न, वयस्याशन्दम्योभयार्थफत्येन ययस्यापदं समापिपयध्यापजनक- त्वाभाववदिति ज्ञानासम्भवात् । तद्ग्रहापरिति-घटशब्दात्स्टयोधापत्तरित्यर्थः। पारतन्त्र्येरा यारजन दर्पएव्याख्या दिरिषयकशानस्य तद्विषयकवनियमादिति भारः। स्वातन्त्र्येति । इतरारिसेगवेनेत्यगः । प्राते धारे विपितरा रिोगीभूतबोधक्सर वसानेन विपयीपरणादिवि भारः। * अन्यथेति पारतन्येगापि वोधतासानप शादयीनुस इत्यर्थः । इशारचिनिरामागद-- नेदं वी- जनकमितीति * ! • अस्माच्छादिति । एतन्छन्दनन्यैताशयकोपविषयोऽयं इत्यागरका मानपतत इत्यर्थः । पदविशेष्यकामंधीजनकत्तबोधग्रहे विद्यमाने तोऽधीनतावगादिनः 'इद पदनेवश्यंतीननम्वेन बुद्ध नेन' इति महत्यासम्मपात्तदपदापास्मादिस्यायरकोपमह उन । एतस्मिलन व प्रदिपन्यता, प्राथामरानमा- दिवादिति मार। * तमदापत्तेरिति • पदादिशान्दयोपाररित्यर्पः । उक्तनानत्य नियविनयकवेडी न देन मेऽन बोधका विषयीक्रियते मेन तस्य सचिव स्यात् । किन्तु वाघाये तत्पदजन्दासापाने ताइशोपनियसने तया, ·३२२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपयसारे नेदं तद्धीजनकमिति ग्रहवतो वाधेन पदे.परग्रहं जानतोऽपि तद्ग्रहासम्भवात् । अन्यथा भ्रान्तिज्ञस्यापि भ्रान्तत्वापतेरिति । प्रभा कत्वज्ञानस्य फारणत्वे निपतितामापत्ति परिहरति-नेद तद्धीति-इदम्-घटपदम् । तद्धीजनकन्न-पटत्वाव- च्छिन्नविपयकबोधजनकत्वाभाववदिति निश्चयस्य 'घटपदं पटत्वावच्छिन्नविषयकबोधजनकतावत्' इति ज्ञानं प्रति प्रतिवन्धकतया प्रतिबन्धफरूपबाधसत्वेनेत्यर्थः । पदे-घटादिपदे । परग्रहम् घटपद पटत्वावच्छि- ऋविषयकयोधजनकतावत्' इति परस्य-अन्यस्य भ्रान्तस्य महम्-ज्ञानं जानतोऽपीत्यर्थः । तद्ग्रहासम्भवात्न घटपदे पटत्वावच्छिन्नविषयकबोधजनकत्वज्ञानासम्भवात् । अन्यथेति-घटपदे पटविषयकयोधजनकत्या- भावावगाहिनिश्चयसत्त्येऽपि तत्र पटविषयकयोधजनकत्वावगाहिज्ञानस्वीकारे इत्यर्थः । भ्रान्तिशस्येति-- 'रजतत्वाभाववान् शुक्त्यादी रजतत्वेन रुपेणानेन ज्ञातः' इति ज्ञानयत इत्यर्थः । ननु भ्रान्त्यात्मकज्ञाने इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् तज्ज्ञानासम्भव इति चेन्न, चेप्टादिना तज्ज्ञानानुमि- तिसम्भवात् । अयं पुरुषःशुक्ति रजत जानाति' इति ज्ञानवान्, अथ नेदं रजतमिति च ज्ञानवान् यःस एव भ्रान्तिज्ञ.। यत्र चैत्रस्य शुक्ती रजतत्वभ्रमो जातस्तत्र चैत्रीयं ज्ञानं यथा शुत्तौ रजतत्वप्रकारकम् , तया भ्रान्तिज्ञस्य मैत्रस्यापि यदि शुची रजतत्वप्रकारकं स्यात्तदा सोऽपि भ्रान्तः स्यात् । तथा तु न भवति, किन्तु भ्रान्त्यात्मकज्ञाने शुक्तिविशेष्यकरजतत्यप्रकारकं रजतत्वावगाहिज्ञानं जायते, नतु शुतो रजतत्वावगादि- ज्ञानं भ्रान्तिज्ञस्य । ननु पदविशेष्यकाविपयकयोधजनकत्वप्रकारकज्ञानस्य पदार्थोपस्थिति प्रति कारणत्वस्वीकारेण यथा पदनिष्ठस्यार्थधोजनकत्वस्य शक्तित्वम् , तथा अर्थविशेष्यकपदजन्यधीविषयत्वप्रकारकज्ञानस्यापि पदार्थो पस्थितिं प्रति कारणत्वं याच्यमिति पदजन्यधीविपयत्यमपि अर्थनिष्ठं शक्तिः स्यात् । नचेष्टापत्ति, परस्परोपस्थिती व्यभिचारप्रसङ्गात् । तथाहि -यत्र पदविशेष्यफशक्तिज्ञानादुपस्थितिस्तत्रार्थविशेष्यफ- शकिज्ञानाभावः। यत्रार्थविशेष्यकशक्तिज्ञानादुपस्थितिस्तत्र पदविशेष्यकशक्तिज्ञानाभाव इति 'कार्यजनकत्वे ति फार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यरूपकारणत्वम्' कुनापि शक्ती न स्यात् , फार्यसत्वेऽपि दर्पणव्याख्या देन मुल्यविनिवेयतया पदावऽपंचोधकलमप्परगायत इति तु निम् , तुल्यविरिपर मानाभावात् , तत्प्रतिबन्धरण मालामारागाहिनी नेदं तदीजनकमिति शानस्य जागरूकत्यापन। मन पदनिठाधीशन म्लादर्यनिष्ठपदजन्योपविषयत्समरि अनियिनिगमनाविरहात् , उभयवितानान्छाम्दयो। परय रावांनुमरसिदत्वाच, कारसायन्सेदककोयामध्यरहितोतरत्यनिषेधाग्न न परस्सरन्यशान्दयोधे म्पभिचार । एषञ्च दितीपाकिमहरूात् सरमादरोयापतिः मुकरेवि यान्यम् , तमा सति गेदमपंधीवनकमिति प्राखामापानयगाहिनोऽ- प्रतिपादरपोपन्यारोपप्पांत् । माहामारानगाहित्येप्युमयविषयकि प्रत्पमपम्पविरेभ्यो प्रतिस्पयोरगमेग सरन्यायरस पापस्याम्पादने नशनस्थासम्भव एवेत्वारापन दूपयति-. नेदं राखीजनकमिति । पान. अमामाग्यमानानास्पन्दिानिपानिपारमकप्रतिबन्धकमायनेयम्। . समदासम्भवात् - अपरिशेपारनन्य. मापरिपपरामदासमरादिरसः। अन्ययेति • पापप्रदेऽपि नापमानस्स रवा पुदमनेनेति मास, इदं विपारा परमरणशन्तिमसमेन दोपामगरसमी गपो-प्रान्तमारतेरितिवमायाति तरपगारिमानात पपारितिभावः।

·शक्तिनिर्यायः ३२३ इदञ्चार्थधीजनकत्वं पित्रादिसङ्केतज्ञानादेव गृह्यते, अतस्तज्ज्ञानात् पूर्व न बोपः। नापि लाक्षणिकोच्छेदापत्तिः, इष्टत्वात् । प्रभा - तत्तदभावस्य सुलभत्वादिति चेन्न, यया सामग्या एका शचिहते तरयाः सामण्या एवापरशक्तिमानेऽपि फारणतया 'तुल्यवित्तिवेद्यत्व (समानसामग्रीमाह्यत्व) न्यायेन पदविशेष्यफशक्तिमानस्यार्थाशे पदजन्यो- पस्थितिविपयावगाहित्वस्यार्थविशेष्यफशत्तिज्ञानस्य च पदांशेऽर्थोपस्थितिजनफत्याचगाहित्वस्य प फल्पने- नैकसत्त्वेऽपरसत्ताया अपि सत्येनादोपात् । यदि च तुल्यवित्तिवेद्यत्वे:मानाभायस्तदा फार्यतावच्छेदक- कोटी 'स्वसामानाधिकरण्य-स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिफत्वोभयसम्बन्धेन तचच्छतिज्ञानवैशिष्टयं तसदु- पस्थिती निवेशनीयमिति न कापि व्यभिचारः । इत्थच 'नेदं सद्धीजनफम्' इति ज्ञानरय 'तत्यकारफतद्- विशेष्यकबुद्धिम्प्रति तदभावप्रकारकतद्विशेष्यकयुद्धरेव प्रतिबन्धकत्वम्' इति ज्ञानं प्राह्याभाववाहित्येन प्रतिबन्धकमुच्यते । नच ग्राह्यस्य-ज्ञानविषयत्वेनाभिप्रेतस्य प्रतियोगिनोऽभावापगाहिज्ञानस्य प्रतियोगिप्रकार- कबुद्धिम्प्रति प्रतिवन्धकत्वमिति ग्राह्याभावावगाहितदेव प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभाव इति वादिमतेऽविशेष्यक- शक्तिज्ञानाच्छाब्दयोधो दुर्वार इति वाच्यम्, अर्थविशेष्यकशक्तिज्ञानम्प्रति माहाभावानवगाहित्वेऽप्युभय- विधशक्तिज्ञानं प्रति अन्वयव्यतिरेकाभ्यामनुभवसिद्धप्रतिवन्ध्यप्रतिबन्धफभावस्वीकारेणादोपात् । अत एव 'घटवद् भूतलम्' इति बुद्धिम्प्रति 'भूतले घटाभायः' 'घटाभावो भूतलवृत्तिः' 'भूतलवृत्त्य- भावप्रतियोगी घटः' इत्यादिनिश्चयानां सर्वानुभूत प्रतिवन्धकत्वं सगछते । ननु उक्तार्थ(जनकत्वं शब्द- श्रवणमात्रेण गृह्यते चेत्तहिं . अगृहीतसकेतादाप नारायणादिपदाच्छाब्दयोधापत्तिरित्याशङ्कायामाह- पदश्चार्यधीति--शक्तित्वेनाभिमतचेत्यर्थः। अत इति-शक्तिज्ञानं प्रति संकेतज्ञानस्य कारणत्वादेवेत्यर्थः । तज्ज्ञा नात्-संकेतज्ञानात् । न बोध इति- अर्थविपयफयोधजनकत्यस पत्तिज्ञानाभावेन शान्दयोध इत्यर्थः । इष्टत्वादिति-लक्षणारूपा वृत्ति वारित, किन्तु तोरेऽपि शक्तिरेवेति भावः । ननु घटपदेन शक्त्या पट- त्वविशिष्टस्य बोध इव गङ्गापदेन शक्त्या प्रवाहत्यविशिष्टस्यैव बोधः स्यानतु तीरत्वयिशिष्टस्य, सन्न तीर- निरूपितशक्तरेभावात् । नच तीरत्यावच्छिन्ननिरूपिताऽपि शांतस्तत्रास्तीति वाच्यम्, तीरपर्यायपु कोशादी तदगणनादिति चेन्न, प्रवाहत्वेनैव रूपेण तीरस्यापि वोधात् । नच तीरे प्रयाहत्वाभावाद् बोधानुपपत्तिः, दर्पणव्याख्या भनेदश्चिन्त्यम्-यत्रेदं पदमेतदर्थ बोधयत्तिति सङ्केतज्ञानमात्राच्छान्दबोधस्तन बोधकताकिज्ञानस्य हेतुतावादि- मते व्यभिचारो दुरुद्धर एव । नच तत्र सङ्केतज्ञानमेय गोधकताज्ञानमित्युक्तमेवेति वाच्यम्, सविषयकशानस्य तद्विषयवि. पयकत्वेऽपि तद्विशेष्याशे तत्प्रकारो न तेन विषयीत्रियते । घटमहं जानामि' इत्यनुव्यवसायेन ज्ञानाशे घटत्वप्रकारकत. घटविशेष्यकत्वयोरेव विषयीकरणात् । अन्यया भ्रान्तिस्य भ्रान्तत्त्वापत्तिरनिवार्यष स्यात् । अत एव शब्दचिन्तामणी तात्सर्यविषयससर्गज्ञानपूर्वकत्वस्य पदपक्षकानुमानेन सिद्धावपि नेतरपदायेंऽभिमतापर- पदार्थसंसर्गसिद्धिः, तादृशससर्गशनपूर्वकत्वानुमानेन तत्पदार्थे इतरपदार्यतासविषयसंसर्गस्याविषयीकरणादित्यस्वरसात् पदार्थपशकानुमानमवतारित पक्षधरमिरिति । शकिमाहकगाह-* इदम्चेति * शफित्वेनाभ्युपेतं मोधकस्वञ्चेत्ययः । पित्रादित्यादिनाप्तपरिग्रहः । * गृह्यत इति + कार्यतावच्छेदककोटौ स्वातन्यनिवेशान्न संकेतानाजन्ये संकेतशनात्मकबोधकतालगने व्यभिचार इति भावः । पूर्वोक्षां लाक्षमिकोन्दापतिमिहत्वेन परिहरवि-नापीति ·३२६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे तत्तदुपस्थितिमत्त्वं कार्य्यतावच्छेदकम् , तत्तदुपस्थितित्वञ्च कारणतावच्छेदकम् , अनन्तकार्य- कारणभावमसङ्गात् । किञ्च पदार्थोपस्थिति प्रत्यपि शक्तिज्ञानत्वेन, लक्षणाज्ञानत्वेन च हेतुतेति व्यभिचारः, गौरवश्च पाग्यदेव द्रष्टव्यम् । नच 'इदं पदमेतदर्थयोधकम्' इति शक्तिज्ञानेन कार्यकार- णभावकल्पनेऽपि तत्तदर्थभेदेनानेककार्यकारणभावकल्पने गौरवं तवापि समानम् , परस्परम्पभिचार- वारणायाव्यवहितोत्तरत्वघटितत्वे च सुतरामिति वाच्यम् , " प्रभा सचदुपस्थितिमत्त्वमिति-शक्तिज्ञानजन्योपस्थितिविशिष्टशाब्दबुद्धित्वम् , लक्षणाज्ञानजन्योपस्थितिवि. शिष्टशाब्दबुद्धित्ववेत्यर्थः । तदुपस्थितीति-शक्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वम् , लक्षणाज्ञानजन्योपस्थितित्व चेत्यर्थः । अनन्तेति-नचोपस्थितेद्वैविध्यात् कार्यकारणभावोऽपि द्विविध एव स्यादित्यनन्तेत्यसगतमिति वाच्यम् , व्यक्तिभेदेन द्विविधोपस्थितेरप्यानन्त्यमित्याशयात् । शक्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वेनोपस्थितिमात्रस्यो। काव्यवहितोत्तरत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् तत्तव्यक्तहणे कार्यकारणभावानन्त्यं स्पष्टेमेवेति भावः। यद्वा--- अव्यवहितोत्तरत्वम् स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्थाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्यम् । प्रकृते स्वम् उपस्थितिः । गौरवान्तरमाह-किञ्चेति-वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिः, उपस्थितिजन्यः शाब्दबोध इति उपस्थितिं प्रत्यपि शक्तिज्ञान लक्षणाज्ञानयोः कारणत्वस्यावश्यकत्ये यत्र शक्तिज्ञानादुपस्थितिस्तन लक्षणाज्ञानाभावः, यत्र लक्षणाज्ञानादुपस्थितिस्तत्र शक्तिज्ञानाभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिव्यभिचारवारणाय उपस्थिती तत्तव्यक्तित्वेन शक्तिज्ञान-लक्षणाज्ञानयोः स्वाव्यवहितोत्तरत्वं निवेश्य कार्यकारणभा वस्वीकारे व्यक्तीनामानन्त्यात्कार्यकारणभावानन्त्येऽतिगौरवमिति भावः । ननु पर्योक्तरीत्या सामान्यतः कार्यकारणभावस्वीकारे उपस्थितेः, शाब्दयोधस्य चादर्शनेन तत्तत्पदं तत्तदर्थश्च निवेश्यैय कार्यकारणभायो वाच्य इति लक्षणाऽनङ्गीकर्तृमतेऽपि गौरवं तुल्यमित्याह नवेद- मिति-गद्दापदं प्रवाह विषयकबोधजनकम्' इति शत्तिज्ञानत्वेनोपस्थिति प्रति कार्यकारणभावफल्पने पीत्यर्थः । पदतदति-पदश्च तदर्थश्चेति पदतदर्थों तयोर्भेदेनेत्यर्थः । पदभेदेन यथा भगीरथसातावच्छिन्न- प्रयाहविपयकोपस्थिति प्रति गहापदं भगीरथसातावच्छिन्नप्रवाहविपयकबोषजनकमिति शक्तिमानस्येव जास्वीपदं तादृशार्थयोषजनकमिति शक्तिमानस्यापि कारणत्वमिति पदभेदेन कार्यकारणभावभेदः । प्रवाह- दर्पणव्याख्या जन्मशान्दयोधे व्यभिचारसारणाय गत्यन्तम् । प्रकृते रक्षणाशानजन्योपस्थितिजन्यशान्दयौधे उक्तसम्बन्धन प्रातिशानज- न्योपरिणतिौशिष्ट्याभायेन तत्कायंतावच्छेदकाक्रा तत्वाय व्यभिचार इति भारः । अनन्तति - स्वतस्य तत्त्व्यक्तिरिश्रान्तत्वेनाननुगततया तयारीताभ्याहितोचरत्वसम्बन्धनोपस्थितिमत्स्य कार्यताछेदकोटी निवेश कार्यकारणभागानन्त्यमिति भावः । न्यायसाभ्यादाह-किचेति • प्राग्यदेवेति निशान मिनाऽपिलगाशामति पदार्थोरियो.एवं लामान पिनाऽपि शक्तिशानारदातस्थिरोसायोगपस्थितीताया परस्सर पमिनार, भन्साहितोचरतरसम्पन्न तत्तलारणनैशिष्टपस काम्पंताडाच्छेदकोनियो न गौत्य वारदेवत्यर्थः । नगु थापासरियादिनारि गहापद प्रायोधकमिति सचिमहातार्योरस्थिति-धान्दरोधयोरारधिशरणाय परगागरी सदनिवेश भारस्या , सामान सादिमते र गौरपमित्याशप निराकरे-गचेति । * परपरेति गमापदनिस्तारपोरकसम frना सारादिपदनियताविहेण गारगोधासपीः परसाजन्यमोधे म्पमिपारयतिरोपापेल्पर्षः। * ·शक्तिनिर्यायः ३२७ शक्तिभ्रमानुरोधेन तत्तत्पदतत्तदर्थ भेदेन कार्यकारणभायानन्त्यस्य तयापि साम्या । लषयाका- र्यकारणभावकल्पनागौरवं परं तवातिरिच्यते । अथ पृत्तिजन्योपस्थितित्वेनैव शाब्दबोघहेतुता, प्रभा विपयकोपस्थिति प्रति 'गगापदं प्रयाइविपयकोषजनकम्' इति ज्ञानस्येय तीरविपयकोपस्थिति प्रति गिद्गा. पदं तीरविषयकबोधजनकम्' इति शत्तिज्ञानस्यापि फारणत्वमित्यर्थभेदेन फार्यकारणभायभेदः । एवं लक्षणावादिमतेऽपि प्रवाहविषयकोपस्थिति प्रति गङ्गापदनिष्टशक्तिशानजन्योपस्थितिः फारणम् । तारविषय. कोपस्थिति प्रति गङ्गापदनिष्ठलक्षणाज्ञानजन्योपस्थितिः फारणमिति फार्यकारणभावद्वयेन माम्यमे येत्याह- गौरवं तवापि समानमिति । परस्परव्यभिचारेति-यत्र 'गगापदं तीरयोधकम्' इति शक्तिमानेन तीरोपस्थितिस्तन 'नटपदं तीरवोधकम्' इति तीरोपस्थापकशक्तिज्ञानस्याभावः। यत्र 'सटपदं तीरयोधकम्' इमि शत्तिमानेन तीरोपस्थितिस्तत्र 'गगापदं तीरयोधकम्' इति शक्तिज्ञानस्याभाष इति व्यतिरेकव्याप्तिन्यभिचारवारणाय समवायेन स्वसामानाधिकरण्य-स्वाव्यवहितोत्तरत्वोभयसम्बन्धेनोक्तत्रितयसम्बन्धेन या तत्तन्छत्तिज्ञान- वैशिष्टयं तत्तदुपस्थितो तत्रय तत्तदुपस्थितिवशिष्टयं तत्तच्छाब्दवोधे घ निवेश्यमिति वैयाकरणमतेऽपि अतिगौरवं स्फुटमेवेति भावः। गौरवसाम्यं सण्डयति-शकिझमेति- अयम्भाव'-यन 'गद्गापट तीर शक्तम्' इति शक्तिभ्रमस्तन तीरोपस्थितिं प्रति गङ्गापदशक्तिवानस्य कारणत्वम् । यत्र 'गद्गापर्ट तीरे लाक्षरिण- कम्' इति ज्ञानात्तीरोपस्थितिस्तन तीरोपस्थिति प्रति गङ्गापदनिष्ठलक्षणाज्ञानस्य कारणत्यम । एवं तीरो. पस्थितिं प्रति तटादिपदनिष्टशक्ति ज्ञानस्यापि फारणत्वमित्युक्तरीत्या कारणत्रयशिष्टयं तारोपग्धिती नि. श्यैवात्रापि व्यभिचारो धारणीयो लक्षणावादिना। शत्तिवादिनस्तु 'गद्गापदं तीरे लाक्षणिकमिति सानामायेन तीरोपस्थिती तादृशज्ञानकारणत्वस्य तदव्यवहितोत्तरत्वनिवेशस्य चाभावेन लायवमिति लक्षणवादिमते कार्यकारणभावे गौरव दुप्परिहरमिति भावः । तदाह-लगाकार्यकारणभारकल्पनागौरवमिति । ननु तीरोपस्थिति प्रति गङ्गापदनिष्टलक्षणाज्ञानम् , भ्रमस्थले गद्गापदनिष्टशतिज्ञानम , तटापिट- निष्ठशक्तिज्ञानश्च कारणमिति फारणत्रयम्वीकारे एव गौरवम् । परन्तु लक्षावादिनापि तारोपस्थिति प्रति गङ्गापदनिष्ठवृत्तिज्ञानं तटादिपदनिष्ठराविज्ञानञ्च कारणमिति कारणद्वयमेव स्वीमियते । लक्षणाशानस्यापि वृत्तिज्ञाने एवान्तर्भाव इति गौरवाभाय इत्याह-अय चीति-थयम्भायः 'तीरविषयकशान्दयोधप्रति गङ्गापदनिष्ठवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिः कारणम्' इत्येव वाच्यम् । एवञ्च गङ्गापदनिष्टत्तिमानजन्योपस्थिविन्य- मेव फारणतावन्छेदकमित्युक्तरूपेण लक्षणानानजन्योपस्थितेरपि कारणत्वे गौरयाभारस्वयं पृथक् कार्य- कारणभावाकल्पनात् । इदमुपलक्षणम्-तोरविषयकशान्दयोधम्प्रति तटादिपदनिष्टशक्तिज्ञानजन्यापस्थिति त्वेनापि फारणत्वस्य । दर्पणन्याख्या * शक्तिभ्रमानुरोधेनेति * गनारदस्स तीरे शतिभ्रमदया तीरोगस्थित्यादे ममदमदतया तवाति तचत्कारणताक्छेदककोटौ तत्पदत्तदतर्यनिवेशस्यावश्यक्तादित्ययः । तवेति ल्शगावीरित्यर्थः । शतिज्ञानकरणता शारित्वेन निवेशे स्वादेयोनदोष किनु रित्वेनेति न तत्सम्मावनेत्याशवे-अथेति वाच्यमिति पकिन्योपस्थितानिरभमन्योरस्थिरि शकिर साधा. रणतिवावरिउन्नजन्यत्वसत्त्वादिति भावः ।

·३२६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे वृत्तिज्ञानत्वेन च पदार्थोपस्थितिकारणतेत्येवं मया वाच्यमिति चेन्न, शक्ति-लक्षणा- न्यतरत्वस्य, शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलपदपदार्थसम्बन्धत्वस्य या वृत्तित्वस्य कारणतावच्छे- दकत्वाच्छक्तित्वमपेक्ष्य गुरुत्वात् , शान्दबोधहेतुताऽवच्छेदकपदार्थोपस्थितिहेतुवृत्तेरज्ञाने तटित- कार्यकारणभावग्रहस्याप्यसम्भवात् । - प्रमा वृत्तिज्ञानत्वेनेति-एवं तीरोपस्थिति प्रत्यपि गङ्गापदनिष्ठवृत्तिज्ञानं कारणमिति वृत्तिज्ञानत्वमेकमेव कारणताऽयच्छेदकमिति तेनैव रूपेण लक्षणाज्ञानस्यापि संग्रहे दोपाभाव इति भावः । इदमप्युपलक्षणम्- तीरविपयकोपस्थितिं प्रति तटादिपदनिष्ठशक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वस्य । तथा कार्यकारणभावस्वीकारेऽपि गौरवमाह-शक्तिलक्षणेति-शक्तिभिन्नं सत् लक्षणाभिन्नं यत्तभिन्नत्वरूपान्यतरत्वे जगप्रवेशकृतगौरयस्य स्वरूपकृतगौरवस्य, शक्तिभेदविशिष्टो यो लक्षणभेदो लक्षणाभेदविशिष्टो य. शक्तिभेद इत्येवं भेदानां विशेष्यविशेपणभावव्यत्यासेन निवेशप्रयुक्तगौरवस्य च सत्त्वादाह-शाब्दबोधदेत्यिति शाब्दबोधस्य हेतुः शान्दवोधहेतु स चासौ पदार्थोपस्थितिश्चेति कर्मधारयस्तदनुकूलो यः पदपदार्थयो. सम्बन्धः-शक्तिरूपो लक्षणारूपो वा तत्त्वं वृत्तित्वम् । पदार्थोपस्थित्यनुकूलपदपदार्थसम्बन्धत्वमात्रोक्तो गगनपदस्य तदर्थेनाकाशेन सह यः सम्बन्धः समवायरतस्यापि आश्रयतयाऽऽकाशोपस्थापकत्वात् समवायेऽतिव्याप्तिः स्यादिति पदार्थो- पस्थितौ शाब्दयोधहेत्विति विशेषणम् । तथाच पदनिष्ठवृत्तिज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितावेव शाब्दवोधहेतुत्वस्य सत्त्वेन शाब्दबोधहेत्वित्यादेः शाब्दयोधहेतुपदनिष्ठवृत्तिज्ञानजन्योपस्थित्यनुकूलपदपदार्थसम्बन्धत्वमित्यर्थो लभ्यते । एवञ्च पदार्थोपस्थितिम्प्रति वृत्तिज्ञानं कारणमित्युक्तौ वृत्तिज्ञाने साक्षात्परम्परया वा यद्विशेपणी- भूत तत्सर्व कारणतावच्छेदकं स्यात् । वृत्तिज्ञाने च वृत्तित्वं साश्रयविपयित्वसम्बन्धेन विशेपणीभूतमिति गुरुभूते वृत्तित्वे कारणत्वावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया शक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वं स्वीकृत्य लघुभूते शक्तित्वे एव कारणतावच्छेदकत्वं स्वीकार्यम् । एवञ्च वृत्तिज्ञानत्वेन कारणत्यं हेयमेव । किञ्च शाब्दबोधनिष्ठकार्यतानिरू- पिता या वृत्तिज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितिनिष्ठा कारणता तदवच्छेदकस्य पदार्थोपस्थितिवृत्चे =(पदार्थोपस्थितिवृत्ते- रित्येव पाठा, हेतुपदवयात् , काशिकाकारादिभिस्तथैव व्याख्यातत्वाञ्च ) पदार्थोपस्थितिनिष्ठस्य धर्मस्य पदनिष्ठवृत्तिज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वरूपस्य विशिष्टज्ञाने विशेपण ज्ञानस्य कारणतया विशेपणीभूतवृत्ति- त्वज्ञानं विना ज्ञान न सम्भवतीति कारणतावच्छेदकज्ञानमन्तरा शाब्दवोध-पदार्थोपस्थित्योः कार्यकारण- भावोऽपि न सम्भवतीति शाब्दबोधपदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावज्ञाने वृत्तित्वज्ञानं कारणम्। वृत्तित्वज्ञाने च वृत्तित्वघटकतया निविष्टशाव्दवोधपदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावज्ञानं कारणमित्यन्योऽन्यानयतया किमपि ज्ञानं न भवतीति भावः। दर्पणव्याख्या *शक्तिलक्षणेति * शक्तिभिन्नत्वे सति लक्षणाभिन्न यत्तदिनत्वस्येत्यर्थः । शान्दवोधेति - शान्द गोषजनिका पदार्थोपस्थितिः पदवृदिशानजन्योपस्थितिस्तदनुरेत्यर्य , कारणताछेदकत्वे धारण दूपगमाह- गुरत्वादिति - अस्मदम्मितप्रति यमपेक्ष्य निरुत्तान्यतरत्वादेगुस्तादित्यर्थः । द्वितीये दूरगान्तरमाह-* शाब्दयोधहेत्विति । शाब्दबोधानुनत्वस्य तन्ननकत्वस्य पारणताऽवन्छेदकोपस्थित्यनत्वेन तस्य च पदवृत्तिशानजन्योपस्थितिवात्मकतया तानस्य स्वपटप चित्तमान पिना असम्भयेन कार्यकारणभामह एप दुर्घट इत्यर्पः । सयाच वृतित्वप्रहे चान्दयोधपदायोरस्थित्योः कार्यकारणभावग्रहस्तग्रहे च निरुपदपराधसम्मन्धल. उमयमा या ·३२६ शक्तिनिर्णयः अथ ममापि शत्तिज्ञानत्वेनैव हेतुता, शक्पसम्बन्धज्ञानरूपलक्षणायां शक्तरपि प्रवेशान , इति चेन, शक्तिज्ञान-पदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावे समानविषयत्वस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा , प्रभा आपतितं गौरवं प्रकारान्तरेण परिहन्नाह- -भय ममापीति-लक्षणायां वृत्तित्वयादिनो ममापीत्यः। एतेन शक्यसम्बन्धरूपलक्षणायाः केनाप्यपलपितुमशस्यत्वात् 'लक्षणा नाङ्गीक्रियते' इत्यमगतमित्यपास्तम, लक्षणायाः सर्वसम्मतत्वेऽपि तत्र वृत्तित्वस्य सर्वसम्मतत्वाभावात् । शक्तिशानत्वेनेति-नतु शत्तिज्ञानत्वेन, लक्षणाज्ञानत्वेन च हेतुत्वमित्यर्थः । हेतुतेति-शाब्दयोधम्प्रति, तदनुकूलपदार्थोपस्थिति प्रति प हेतुनेत्यर्थः, लक्षणायाः शक्तिविपयार्थसम्बन्धरूपतया लक्षणाज्ञानविपयतायाः शतावपि सत्त्वादिति भावः । ननु 'शक्याशक्योपस्थितिलक्षणा' इति नये लक्षणायास्तारोपस्थितिरूपतया तज्ज्ञानविपयतायाः शतावसस्वेन शक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वं दुर्वचमित्यत आह-यस्यसम्बन्वेति । शत्तरी प्रवेशादिति-शक्तरपि विरोपणतीय प्रवेशः, नतु देवदत्तगृहस्य काकादेरिव कादाचिरकत्वे सति व्यावर्तकरयोपलक्षणतयेति भावः । ननु लक्ष- पायां शक्तर्विशेषणत्वेऽपि यदि शक्ती पदार्थोपस्थिती च 'तत्पदजन्यपदार्थोपस्थिति प्रति तत्सदनिष्टशक्ति- ज्ञानं फारणम्' इत्येवंरूपेण विपयमनिवेश्य र कार्यकारणभावः स्यात्तदा लक्षणाज्ञानस्यापि गगादिपदनिष्ठ- प्रवाहविषयकशक्तिविपयकत्वेन गङ्गापदजन्यतारविषयकोपस्थितिम्प्रति गङ्गादिपदनिष्ठशक्तिज्ञानत्येन कारण- त्वं वक्तुं शक्यम् । तथापि नैवं कार्यकारणभावोऽत्र, किन्तु 'तत्तत्पदजन्यतत्तदर्थविपयकोपस्थिति प्रति तत्त- स्पदनिष्ठतत्तदर्थनिरूपितशक्तिमान कारणम्' इ ते विपयं निवेश्यैय वक्ष्यमाणदोपपरिहाराय कार्यकारण- भावो वाच्यः, तथाच तीरविषयकोपस्थितिम्नति गङ्गापदनिष्ठतीरनिरूपितशक्तिज्ञानस्य कारणतया लक्षणा- स्थले तादृशशक्तिज्ञानाभावेन शक्तिज्ञानत्वेन कारणत्यं दुर्लभमित्याह-शक्तिशानपदार्थो रस्थित्यारिति । ,समानेति- कार्यकारणभावे समानविपयत्वप्रवेशस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । तद्विपयकोपस्थितिम्प्रति तद्विपयकशक्तिज्ञान- त्वेन हेतुत्वस्यावश्यफत्वादिति यावत् । 'गङ्गापदशक्यसम्बन्धि तीरम्' इति लक्षणाज्ञानस्य तीरविषयकत्ये सति शक्तिविपयकत्वेऽपि तीरांशे शक्तिविपयफत्वानवगाहितया उपस्थितेश्च तारविषयकत्वावगाहनेन समानविपयकत्वाभावान्न तादृशकार्यकारणभावेन निर्वाह इति भावः। अन्यथा शक्तिवानपदार्थोपस्थित्योः समान विपयकत्वाभावेऽपि कार्यकारणभावस्वीकारे । दर्पणव्याख्या रूपवृत्तित्वग्रह इत्यन्योन्याश्रयेगोक्तस्य वृचित्यासम्भव इति भावः । वस्तुतस्तु विजातोयपदार्थो रस्थितिजनकपदपदार्थयोः सम्बन्धः शक्तिः । वैजात्यस्य निवेशाच्च नाकाशोपरिपति- जनकसमवायादावतिव्याप्ति । तादृशवैजात्यपरिचायकच शान्दबोधानुलेति । नतु तेन रूपेणोपस्थितेनिवेश इत्यन्तिमला- पस्यादुरास्वमिति 1 *ममापि लक्षणाऽनीकत्तरपीत्यर्थ । प्रवेशादिति तथाच लपणाशनस्यापि शमिशनत्वेनैव हेतु- वेन लक्षणाशानजन्यलक्ष्यार्थीपस्थित्यादौ दाक्तिशानस्य हेनुताया व्यभिचार इत्यर्थः । विषयमनिवेश्या यदि विशनपदार्थों पस्थित्यो कार्यकारणभावः सम्भवेत् तदा स्यादप्युक्तप्रकारः, स एव न सम्भवतीत्याह-शचिज्ञानेति । प्रभावश्यक- त्वादिति तदर्थविषयकोपस्थिति प्रति तदर्यनिरुपिततपदनिष्ठशक्तिशानत्वेन हेतुताया भास्यकल्प्यत्वादिस्ययः । भावश्यकत्वमेवाह अन्यथेवि शक्तिज्ञानपदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावे समानविषयत्वानिवेशे इत्ययः । मनमा मयत इयुतधा लक्षणानाराव बोधितम् ।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ० . , गगा-तीरयोः सम्पन्धाग्रहवतो गङ्गापदशक्ति जानतोऽपि 'गङ्गायां घोपः' इति वाक्यातीग्बोध- प्रसङ्गः, शक्तिज्ञानस्य हेतोः सत्त्वात् । अपिच 'घटमानय' इति वाक्यम् , हस्तिनश्च स्मरतः, घटपढादिम्पो घटादेः, गजाद्धस्तिपकस्य च समूहालम्बनस्मरणवतो घटानयनवद्धस्तिपकस्यापि शाब्दबोधापत्तिः, समूहालम्पनरूपायां पदापिस्थितौ वृत्ति (पद) जन्यत्वसत्त्वात् । तथाच 'विपयतया शाब्दबोधं प्रति तदंशविषयकत्तिजन्योपस्थितिहेतुः' इति वाच्यम् । एवञ्च प्रभा सम्पन्धानवत इति-प्रवाहो गङ्गापदशम्यः' इति ज्ञानवतः 'गङ्गापदशस्यसम्पन्धितौरम्' इति ज्ञानाभाववतः पुरुपस्य गगापटात्तीरवोधो न जायते । असमानविषयकस्यापि शक्ति ज्ञानस्य हेतुत्वे तु गङ्गा- पदात् तीरोपस्थितेस्तद्वाराशाब्दबोधस्य चापत्तिरित्यर्थः। ननु तद्विपयकशाब्दबोधप्रति शक्तिमानजन्यतद्- विपयकोपस्थितिः कारणम , इति कार्यकारणभावे समानविपयकत्वनिवेशोऽस्तु इति गङ्गातीरयोः सम्पन्धाप- हवतः प्रवाहो गङ्गापदशस्य इति जानतोऽपि तीरोपस्थितेरभावान शान्दवोध इत्यन आह'अपिचेति । स्मरत हति-वाक्यविपयकं हस्तिविपयकञ्चैकमेव समूहालन्धना (विपय) त्मकं स्मरणम् । इदश्च पदरानं कारण- मिति मतेन । यदि तृवरितः शब्दःप्रत्यायक इति मतं तदा वाक्यमित्यस्य श्रुतवत इति शेषः । तथाच घटादि- पदहस्त्युभयविषयक्समूहालम्चनात्मपस्मृतिरूपज्ञानेन वाक्यश्रवणात्मक हस्तिम्मरणात्मफज्ञानद्वयेन या घटा- दिपदनिष्ठशतिस्मृतिद्वारा घटादिपदार्थविपयिका हस्तिगफविपयिका च समूहालम्बनस्मरणात्मिका एका उपस्थिनिः । एपा चोपस्थितिघंटादि पदनिप्ठशक्तिज्ञानजन्या। अन एय पूर्वत्र वाक्यस्मरणोक्तिः । तादृशोप- पस्थितेश्च घटकर्मफमानयनमिति शाब्दवोधो जायते । 'हस्तिपककर्मकमानयनम्' इति शादयोधस्तु न जायते' शरिज्ञानपदार्थापस्थित्योरपि सगानविपयक्त्वनियमात् , प्रकृते घटादिपदनिप्ठशतिज्ञानस्य हस्तिपकविपगकतया हस्तिपकविषयकसमूहालम्पनात्मकोपस्थितेर्हस्लिपकविपयकशक्ति ज्ञानजन्यत्याभावात् । तस्यामेवोपस्थिती घटादिपदनिष्टघटादिपिपयकशनिशानजन्यत्तमरवेन घटादिविपयक्शान्दयोधोपपत्ति । इत्त्यश्च हरिनपकस्योपस्थले शाब्दबोधवारणाय शनिज्ञान-पदाथोपस्थिति-शाब्दयोधानां समान विषयपत्य- स्यावश्यकतया 'गगायां घोपः' इत्यादिस्थले तीरादिविपयकोपस्थितिशाब्दयोधम्प्रति प्रवाह विषयकशत्ति- सानत्वेन कारणत्वममम्भवदुक्तिकमित्याहीपयतयेति-प्रकृते हस्तिपकनिष्ठविपयतया, शाब्दयोधं प्रति साटशविपयतया हस्तिपकांशविपयफशक्तिज्ञानजन्योपस्थिते. तुत्वमिति तादृशोपस्थितेरभावान्न शान्दयोध इति भावः। एपन्न-लक्षणावृत्त्यन्तरमेव । अत एव 'श्रयं लक्ष्यः' 'प्रय शस्यः' इति ध्यवहारवगुण्यमप्युपपद्यते, मित्यन्यन्न यिस्तर। दर्पणव्याख्या ·शक्तिनिर्णयः लक्षणाया अपि शक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वमसम्भवदुक्तिकमिति । एतेन शक्तिमयोज्येयोपस्थितिहेतुरिति न लग्णामाने कार्यकारणभारान्तरं ममापीनि परास्तम् , प्रयोज्यत्वस्यानतिप्रसक्तस्य दुर्यच त्या त्यादि विस्तरेण प्रपशितं भूगे ।। ३७ ॥ प्रमा - एतेनेति--उत्तरीत्या हस्तिपक्रय शाब्दयोधापत्तिम्पदूपर्ण नेत्यर्थः। शक्तिको प्रयोगत्याय जन्यजन्यत्वरूपत्वेन तारोपस्थिनी गहारदानशशिकानजन्या भ्याविपयकोपस्थिनिस्तारामांगायिनि- रिति शक्तिहानप्रयोज्योपस्थितित्वेन कारण लक्षणाताजन्योगस्थितरपि मग लक्षणाविप कार्य- कारणभावकल्पनप्रयुक्तं गौरयं नास्तीति तद्भावः। राम्नमिन- शशिकानप्रयो यताहशोपनियनियमान पकोपस्थितावपि सत्येन हस्तिपकर शानयोधापत्तेर्दुवारत्याहित्यर्थः। ननु विषयनामम्पयन शान्दयो प्रति शतिज्ञानप्रयोज्यतावच्छेदफविषयतासम्बन्धेन तत्परनिष्टशांगडानप्रयोन्यापरिनिः कारणम् । अतः लि. पकनिष्ठोपस्थितीयविषयताया घटादिपनिष्टशक्तिमानस्यायनानयन्द कनया न मानन्धन नारशापति तेरभावात् न शाब्दयोधः । 'गगायां घोपः' इत्यादी कागनष्ठविपयनागाध नियमेन मत्थान गनापगष्ट- शक्तिवानप्रयोज्यतावच्छेदकतया नादशसम्पन्धना स्थिते. मरवान्या-दोधोपपत्तिः। यत्र यत्र नानिष्ठ शक्तिज्ञानप्रयोज्यता तत्र तत्र नियमेनोपस्थितीया रिपयता मंच नाशप्रयोक्तायन्नंदिरा । पटादप प्रयोज्यताव्यापिका हस्तिपकविषयता नास्तीति न सा नाशप्रयोज्यतावच्छोदनि न रान दोप इत्या श्राद- प्रयोज्यत्वस्येति-यदि जन्यन्यत्वा प्रयोज्यत्वं तदा 'घट५६ घट शामात ज्ञानाद् घटांगस्थिती पनि स्यसमवायित्वेनोपस्थिताकाशस्यापि शाब्दयोधापत्तिः, प्राकाशनिष्ठविपयताया घटादिपदनिष्टशमिजान- प्रयोज्यतायच्छेदकत्यस्य सत्वात् । श्राफाशनिष्ठविपरताया. गा.शयोध्यता यापपत्यान। यदि माग न्यस्वरूपं प्रयोज्यत्वं तदा जन्यत्वं परित्यज्य तानवेशे फ्लामायः, लक्षणाजन्यायितेरमहरा- दुर्वचत्वाम्चेति । वस्तुतस्तु-अर्थविषयकबोधजन फत्वं न शक्तिः, शाब्दयोध प्रति शधि कानम्म नुन्यावश्यक:- या शत्तिज्ञानं कारणमित्यस्य वोधजनक्त्वज्ञान कारणम्' इत्यर्थकनया शक्तिमाननिशा-दयोधजनर- तायाः शक्तिशाने विशेपणतया भासमानानागयन्दकत्वं सर्वसम्मनम, नमन मिनि, अपायोप- जनकता अवच्छेदिकाऽपि शनिशाने विशेषणीभूना बोधजनतयत्यात्मानयेय स्यय सामन्छेदकाला- सम्भवात् । फिश्च प्रयोजकयुद्धेन प्रयुक्तं वाक्य श्रुत्वा घटानयनं कुर्यन् प्रयो यद्धः 'पटानयनं मध्या इति जानवान् , 'पटानयनविषयफप्रवृत्तिमस्यात् मदीयशानयन्' इति प्रयोज्ययोजक व्यवहार यता पालेनानुमितज्ञानस्य फारणाकाक्षाया कारणान्तरानुपलाध्या 'पटनानय' इनि याम्यमय तरकारला निचिनोति । वाक्यस्यार्थेन सह सम्बन्धाभाये तद्विषयक बोधजनकरनोपान इनि योपजनात्यानुगपत्या कल्प्यमानस्य शक्तिरूपसम्बन्धस्यापि योघजनरत्यरूपत्वं न सम्भवति । यया भोजन रिनाउनुपचनानी- दर्पणव्यास्या ·प्रभा-दर्पणसहित चैयाकरणभूषणसारे दर्पणव्याख्या वान् देश इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगायनुव्यवसायामकोपस्थितायपि सत्वाचद्विषयस्यापि शाब्दबोधापत्ति , साक्षाजन्यो- पस्थितेरसंग्रहध, साक्षाजन्यत्वस्य तत्त्वे तु लक्षणाशनजन्योपस्थित्यसंग्रहः, इत्युभयसाधारणस्य तस्य निर्वस्तुमशक्यत्वात् । स्वरूपसम्बन्धरूपस्य तस्याननुगतस्योभयसाधारण्यं तु सुतरामसम्भावितमिति भाव' । अन्यथासिद्धिनिरूपकतानवच्छेदव- शक्तिशाननियतोचरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपं शक्तिप्रयोज्यत्वमुभयसाधारणं सुवचमित्यपि केचित् । अधिकमग्रे वायते । मत्र वदन्ति-मर्थबोधजनकत्वस्य वस्तुतः पदनिष्ठस्य वाच्यवाचकव्यवहारनियामकशक्तिवसम्भव एवोककार्यकार- णभावे गौरवलाघवादिचर्चा, नतु तस्य तद्रूपत्वसम्भवः । तथाहि-शाब्दयोधं प्रति वृत्तिज्ञानस्य हेतुतेति निर्विवादम् । सा च भवदुक्तार्थधीजनकत्वस्य पृत्चित्वे न सम्भवति, तद्रूपायास्तस्याः शाननिष्ठशाब्दघीजनकतायामनवच्छेदकत्वात् । आत्मा- श्रयेण स्वस्यैव स्वावच्छेदकत्वासम्भवात् । किश्च प्रयोज्यप्रयोजकव्यवहारद्रष्टप्रयोज्यप्रवृत्यनुमिते प्रयोज्यघटानयनादिशाने उपस्थितत्वाच्छाब्दस्यैव हेतुताया- मवधाय॑माणायामसम्बद्धस्य फारणत्वानुपपत्या कल्प्यमानसम्बन्धस्य जनकत्वात्मक्त्वासम्भव , स्वयमनुपपद्यमानस्वेन होतस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तस्मान बोधपत्वं शक्ति.' -एव न्यायमताभ्युपेतास्मात् पदादेतदनिशेध्यकत्रोधो भवत्यि. स्थाकारकेश्वरेच्छाविषयत्तस्यापि सङ्कतीयगङ्गापदजन्यत्वप्रकारतानिरूपितबोधत्वायच्छिन्नोद्देश्यताकनिरूपितविशेष्यत्वकृश्य- वच्छेदकताधेयतासम्बन्धावन्छिनावच्छेदकत्वपर्यवसितस्य न शक्तित्वम् , लक्षणोच्छंदापचेः । गमापदाचीरवोधोदयेन गङ्गापदात् तीरविशेष्यकबोधो भववितीच्छाया अपि भागवत्या सम्भवात् , तादृशेच्छीय- निरुतावच्छेदक्ताया लक्ष्ये तीरेऽपि सम्भवात् ताशापच्छेदक्तात्वेन शक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधे कारणताफ्यने गौरवाच । तीरादिनिष्ठावच्छेदकतायाः पूर्वोक्तविशेष्यत्यवृत्त्यवच्छेदकतानिरूपितत्वेऽपि न विशेष्यवृत्यवच्छेदक्तात्वेन तनिरूप्यत्वम्, किन्तु शुद्धावच्छेदकतामात्रेणेति न ताशकिस्तीरे इति तु शिष्यप्रतारणामानम् । इच्छाविपरत्वम् , ज्ञानविषयत्वं पा शक्तिरिति पिनिगमनाविरहाच्चेत्यधिकमने वक्ष्यते । तस्मात् पदपदार्पयोर्वाच्याचकभावव्यवहारनियामक सम्बन्धः पदार्यान्तरमेव । तस्य च लक्ष्यव्याहत्तस्यैव धर्मिप्राहकमानसिद्धयालयबोधार्य शक्यसम्बन्धरूपलक्षणावृतेरगि स्वीकार आवश्यकः । तज्ज्ञानस्य चान्दनोधे हेतुत्यान्तरकल्पनभयुक्तगौरवन्तु पलमुखत्वान्न दोषावहम् , अन्यथाऽनुपपरे । अत एव शक्यलक्ष्प ध्यपहार स्वरसत साठते । भयग शक्तिलक्षणाशनयो शान्दार प्रत्येकल्पेगैर ऐतुता । तथाहि तन्छाद्वं प्रति शक्तित्यावच्छिासायनिक विषयतानिरूपितपदनिष्ठप्रकारतानिरूपिततदर्थविशेष्यताक्शानवेन हेतुता । शक्तिसम्बन्धेन, शक्यसम्बन्धेन वा परप्रकार कराने शतः उसर्गवात् । चिनिष्ठापच्छेदकताया पर्याप्तेरनिवेशेन शक्यसमन्धप्रकारकशनस्यापि तेन कोडीकर मात् । परन्तु पदनिष्ठप्रकारतानिरूपितताशसांसर्गिकविषयतायामविशेष्यतानिरूपितवानम्युगमान शक्तिरामधेन पदाभायप्रकारपबुद्धिप्रतियध्यतं लक्षणाशानस्य । "इन्द्रियाम्" इत्यादिहरिपाय यमर्थ:-इन्द्रियाणां चाभुपादिविषयेषु-पटादिषु पुरुषप्रयस्नानपेश यथा योग्यता: तदीयचाशुपादिकारणातार छेदकरूपास्ति तथा सामपि पदानां सम्बन्धी योग्यता-तच्चान्दोधजनताऽयम्छेदकधर्म, गतु जनकत्यमेच, उपयुत्तो , रति न विरोधोऽसीति सर्वमनयद्यम् । तद्माहरा-म्यापरणस्मृत्यादि । राराम्-- सचिम म्याररणारमानकोशातास्या व्यवहारतम । यास्यस्य रोगादिशतिनिध्यत: सिस्पदस्प याः ॥ इति । सप पारमादि सामे निमामिमी नेशाविरमतम् । यता समातेन ": गि" (१० ४६९) रति पूग कृतारेर शतिः परिधित, नतु परीति यवत्तीयम् । एषम् "गुणे मा." मोनानि यापासन गुणे एय समिनिमंते, ना गनिनि, गौरवात् । गुलियोधा आदिदेग्यो निक ·शक्तिनिर्णयः दर्पणव्याख्या लक्षणैवेति च तदुक्तः । निरूदत्यञ्च प्राट निरुतम् । उपमानस्य तु सादृश्यशानास्मकस्यातिदेशराक्यार्यस्मृतिद्वारा गवयादिर्गवयादिपदवाच्य इति शत्तिपरिच्छेदक्त्यम् । इदमेतद्वाचकमित्याकाराऽऽप्तास्यादपि तद्ग्रह । आतत्वञ्च तदर्थविषयकयथार्थशानयत्यम् । व्यवहारात यया प्रयोजन घटमानये युक्ते प्रयोज्यवृद्धनाऽनीते घटे पावस्था घटकर्मकानयनादिकार्य घटकमकानयनादिज्ञानसाध्यमित्य नुमिमीते, व्यवहारे व्यवहर्तव्यज्ञानस्य हेतुत्वात् । अन्तर तद्धतुनिशासायामुपस्थित तद्वाक्यमेव तद्धतुस्वेनापधारयति । तस्य चार्यासम्बदस्य तद्धनुत्वानुपपत्याउरोंन साफ पश्चाद् वाक्यस्य सम्बन्धमयधारयति । सैय शक्तिरिति व्यरहियते । यपि प्रथम तेन याक्यस्यैव वाक्याऽयधारित सः, तथापि घर नय' 'गामानय' इत्यावापोद्वापाभ्या पश्चामात- प्रत्येकादशक्ति प्रहेण प्रागजातवाक्यशक्तिमहे चन्द्रादेज्योतिःशास्त्राध्ययनज-यशतयोजनादिपरिमाणग्रहेण पायात्सेन प्राथमि- कालरपरिमाणाह इवाप्रामाण्य गृह्यते इति नैयायिका । प्रत्येकपदशक्तिग्रहेणैयाकासादिसहतेन वाक्यार्पयोधोपपवेरिति तदाशयः। भन्ये तु वाक्यार्यशक्तिपइस्य प्रत्येकपदशरत्युपजीव्यावानेतबाधासम्भवेन प्रागजातशक्तिमहत्येव चपावमित्याहुः। पास्यशेषाच-"यौर्नुहोति" इत्यत्र यवपदस्य दी शूकविशिष्टे आर्याणा प्रयोगात् कङ्गी म्लेच्छाना प्रयोगात् क शचिरिति सन्देह यनान्या भागधयो म्लायन्ते अयेते मादमाना वोचिष्ठन्ति" इति वाक्यशेपेण दीर्घशूकपिशिष्टे तनिर्णय । विवरणस्य यथा शक्तिप्राहकत्व तथा धात्वर्थनिरूपणे उक्तम् । "इह सहकारतरी मधुर पिका रौति" इत्यादी प्रसिद्धसहका रादिपदसन्निधानात् पिकादिपदाना कोकिलादौ शक्तिरिच्छित्तिरिति । सैपा शक्ति नार्येषु सयोगादिना नियम्यते । रादुक काव्यप्रकाशे- स योगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थः प्रकरण लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधि ॥ सामय॑मौचिती देशः कालो व्यक्ति स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव ॥ इति ।। शब्दार्थस्यानय छेदे सन्देहे तन्निरासद्वारा विशेषनिर्णयस्य जनका संयागादय इति तदर्य । शक्योपस्थितानाम- नेकेषामेकतरमानार्थतासयंनिर्णयद्वारा तत्तदर्थबोधजनकत्व तेषामिति भावः। तर सरत्सा धेनुरवत्सा धेनुरिति क्रमेण सयोगविप्रयोगयाख्दाहरणे । साहचर्यम्सादृश्यम् , सदृशयोरेव प्रायश सह प्रयोगात् , एवञ्च 'रामलक्ष्मणौ इत्यादायुमया मार्ययोयुगपदेव साहचर्यग्रहाधीनतात्पर्यग्रहेण विशेषायगतिरिति नान्यान्याश्रय । 'रामार्जुन गतिस्तयाः' इत्यादी विरोधेन सा । भञ्जलिना जुहोति' 'अञ्जलिनाऽदित्यमुपतिष्ठते' इत्यादौ धात यवशाचदाकाराअलिपरत्वम् । 'से-धयमानय' इत्यादौ तु भोजनादिरूपप्रकरणेन सा । अक्ताः शर्करा उपदधाति' इत्यादी 'तेजो वै घृतम्' इत्यादिस्तुतिरूपालिझादत्तपदस्य धृतसाधनाने तात्ययावगतिः । 'रामो जामदग्न्य ' इत्यादौ नामदग्न्यप दसनि मानेन रामपदस्य परशुरामपरता । एवम् 'अभिरूपाय कन्या देया' इत्यत्राभिरूपतरायेति सामर्थ्यादवगम्यते । 'यन्च निम्य परशुना' इत्यत्रौनित्यात् परशुपदस्य छेदनार्थत्वम् । 'त्यत्र परमेश्वरः' इत्यत्र राजधानीरूपदेशात् परमेश्वरपदस्य राजपरत्वम्। 'चित्रभानु ति' इत्यत्र चित्रानुपद रात्रौ यहर्दिषा सूर्यस्य बोधकम् । "मिन माति', 'मिनी माति' इत्यादी ध्या लिसादाटो सुहृदोऽस्ये सूर्यस्य बोधक मित्रपदम् । 'स्थूलपृपतीमनड्वाहीम्' इत्या स्वरात् तत्पुरुषबहुप्रौद्यनिर्णय । भादिषदात् पावणवादि, यथा-'सुसिक्तम' इत्यन सुशन्दश्य कर्मप्राचनीयस्य पूजार्थकत्वम् , सुपिकमित्यत्रोपसर्गस्या- न्यार्षकत्वम् । एवम्-'मगायकः' इत्यत्र णत्वात् प्रणयनकर्तृगोधः। 'प्रनायक" इत्यत्र तदभावात् प्रगतनायबोध इत्याधम् । - ·३३४ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूपणसारे दर्पणव्याख्या यत्तु-~पदपदायगार्योऽयः स शब्दो य शब्दः सोऽयं इतीतरेतराध्याममूलक तादात्म्यं भेदव्याकमस्ति । तस्य यानाः प्रणयादि । आमित्येमातरं बरा' इति भेदाभेदयोदर्शनात् । आधे भेदस्योद्भूतत्यविक्षया पठी, अभेदस्योद्भू तत्वविक्षया सत्ये प्रातिपदिकार्थे प्रथमा । स एव सम्पन्ध पदादपयोच्यानभानव्याहारनियामक । शक्तिस्तु सदत, पदार्थान्तर वेति महानुयायिमतम् । वलु न साधीय', अध्यासमूलस्थासतस्तस्य सम्बन्धवाण गमगत् , भेदाभेदयोः परसराभारूरतया विरुदत्यनैकपासम्मपन्न यस्यचित् तथा पाससम्भवेऽपि सर्वेषा तथाऽभ्यामे मानाभावात् , घटपदनाऽपि घटस्योपलभ्यमानतया तयास्तादात्म्यस्यासम्मततिरसाच्च । नन पाकरते प्रास् श्यागेऽपि पाोचरम् 'अयमिदानीं न श्याम' इति प्रतीते दाभेदी न विरुद्धाविति गन्यम् , अव्याप्यवृत्तीना तेपागेकावच्छेदेन विरोधानपायात् । अत एप तत्र देशकालावठेदवभेदेनेव 'अयभिटानी न श्याम' 'वृक्षो मूले न कपिस योगी,' इति, नतु तदनयगाहिनी घटोऽय न श्यामा वृक्षो ग कापस योगीति प्रतीतिः, कि सभेदवादे घटपदनाशे पानाशापत्तिरेव शब्दवदर्भस्यापि श्रानेन्द्रियप्रायतायाः शब्दस्य चक्षुरादीन्द्रियग्राहातायाापत्तिरिति बहुल्या कोप । दाब्दस्य यथा न नित्यत्र तथा यश्यते । नचात्यन्तभेदे घट. पटोऽत्य ताऽभेदे घणे घट इति सामानाधिकरण्यादर्शनाद् भेदाभेदवादापपत्तिरिति दशकयम् , 'शब्दो घट.' इत्या ननुभवात् घटो न शब्द , शब्दो न घट' इत्याद्यनुभवाच्च भेदरयैर सिद्ध । ओमित्येकावरम्' इत्यादी वक्षरसदस्य प्रतिपाय निस्टलक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्तेस्तद्वारयस्योपासनाकाण्डस्थतया भेदेऽप्यभेदोपास नपरतयोपपत्रचेत्यन्यत्र विस्तरः। सा च शक्तिस्त्रिधा-योगः, रूदिः, योगरूढियति । प्रकृतिप्रत्ययनिरूपिता तत्तदयें या शत्तिः स योगस्तन्मात्रेणार्थ- बोधक पद यौगिकमिति याहियते । यथा पाचपादिपदम् , तखटकधातुप्रत्ययया पानादौ, कर्नादिनारके न व्युत्पनत्वात् । भवयवार्थाप्रतीतो केवल समुदायस्य तत्तदर्थे या शक्ति सा रूदि, तयाऽर्थचोयक पद रूढम् । यथा-गणिन पुरादि । अश्वग धादिपदात कदाचिदापधिनिष्ठसमुदायनितिशक्त्योपनियोध । कदाचित्तु अश्वस्य गन्धोऽस्यामिति व्युत्पत्त्या वाजिशालादिवोधोऽवयशक्येति यौगिकरूढि पृथइनोक्ता, उक्त्यारेरान्तर्भावात् । । "रूदियोगापहारिणी" इति तु प्रकारणाद्यभाये । लागणिक तद् वानिशालागाधे इत्यपरे । यत्रावयवार्थसहकृता समुदायशक्तिरबोधिका सा योगदिस्तयाऽर्थनोधक पद योगरूढम् । यया-पङ्कजादिपदम् । तन पकाधिकरणकोणत्या श्रयपद्मयविशिष्टनोधाद् अनुपपत्तिप्रतिसन्धान विनापि पद्माधान तर लक्षणासर इत्यादि प्रपञ्चित पूर्वमेव । गङ्गाया घोष' इत्यादी गङ्गापदस्य तीरे शक्यसामीप्यरूपलक्षणाग्रहे तदाऽऽहितसंस्कारज-यतीरादिस्मृत्या तीरा धिकरणकयोपशाब्दबुद्धि । लक्ष्यव्यवहारान्यथानुपपत्त्या स्वगाया अप्यवश्यम युपेयत्वात् । अन्वयाऽनुपपत्तिमतिसन्धान च तकल्पने वीजम् । यथोत्ते क्वचिनिराकाङ्घत्वमपि तद्वीजम् । यया वदन तस्या वदन मुखममुसं भाति चान्यासाम्" इस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नग्दनत्वावा उन्नप्रकारतानिरूपितपदनत्वावच्छिन्नविशेष्यताको चौधौन सम्पति तादाम्य- सम्बन्धावन्निताशप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धी विधेयताऽन छेदकभेदस्य तन्त्रत्वात्, इति वदनवावच्छिन्नार्थकरदनपदनिरूपिताकासा न वदनपदेऽतस्तत्र वदनपद लक्षणयाऽऽहादकपरम् । तदुपस्थिताहादकत्या पन्छिनरयामेदान्वयो वदने अनुशासनयोधितनैरारावयमपि कचिचथा । यथा- कृतसीतापरित्याग. स रत्नाकरमेखलाम् । बुभुजे पृथिवीपाल पृथिवीमेव केवलाम् ।। इत्या भुजियातोरवनवाचस्यात्मनेपदनिराकाइतया पाच्यार्यबुद्धौ प्रतिबद्धाया तद्धातुना स्वार्यपालनसम्बन्धि । शासन लक्ष्यते । आत्मनेपदसममियातमुनिशच्छेदेनाऽऽरयातम्रोध्यकवितपाल्नबोध रूपायोग्यत्वरूपनैरापाइपस्य, ·३३५ शक्तिनिर्णयः दर्पणव्याख्या "भुजोऽनने" (पा० सू० १ । ३ । ६६) इति सूत्रेण याधनात् । तत्र के पदेन तत्कालिकरामाभिनपृथिवी गलकर्षक मोगकर्मनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकै कत्ययोगिनी व्यतिरभिधीयते । एपकारेण पृथिव्यन्ययोगव्यवच्छेदः । एवञ्च तकालिकरामाभिन्नपृथिवीपाल कर्तृकभोगकर्मनिष्ठान्योन्याभारप्रतियागितानयच्छेदकैम्त्वविशिष्टामिनपृथिवी- र्मिकभोगकर्ता पृथिव्यन्यस्त्रीकर्मकगोगाका रामाभिन्न पृथिवीपाल दति न्यायनये वाक्याचाघ । 'हिरेपो गधुरं रोति,' 'पिकः कूमति कानने' इत्यादौ तु मुख्याध एप लक्षणामीजम् । किन्तु सा लशिवमणे युच्यते, लक्ष्यसमासायपदय पिशिघटितत्वात्तस्या । तमाहियेन पुरुपेग द्विरेशादिपदस्य प्राणिविशेपे रूदिर्न गृहीता किन्तु द्वौ रेपो यति व्युत्पस्या रेपद्वयसम्बन्धि भ्रमरपदे शस्यसम्बन्धलक्षणा गृहीता तस्य प्राणिविशेषविशेष्यफमधुरारारकर्तृत्वशाब्दबोधस्य तासायविषयस्यानुपपस्या दिरेपपदात् सलक्ष्योपदयघटितपदयाच्यत्वलक्षणयापस्थिते प्राणिविशेषे मधुराऽरारकर्तृत्वान्वग इति द्विरेषपदेन भ्रमर पदमुपस्याप्यते । तेन च प्राणिविशेषोपस्थितिरिति तु न सम्यक् , 'प्रत्ययानाम्' इति ट्युत्पत्तेस्ता प्रत्ययार्यान्चया. सम्भयात् । भ्रमरपदे लक्षणायामपि न तेन तदुपस्थितिः, उच्चरितस्यै पार्थप्रत्यायकवादित्यप्याहुः । एवम् "पिक जति कानने" इत्यादावपि नोध्यम् । एपमू- गङ्गा हरति वै पुसा दृग पीताऽवगाहिता । इत्यत्र पीता गङ्गा पाप हरतीति वाक्ये गङ्गापदान सशक्यप्राहायपावयविभावसम्बन्ध रूरतश्चणामहाःहितसमा रसह तादुपस्थितोचत नले पानकमत्वाऽन्वय । तात्पर्य्यानुपपत्तिरेर वा सन र सणारीजम् । तदुनायवेनातनैरा- काङ्क्षपादीनामुपयागः । अत एप 'यष्टी प्रवेशय' इत्यादौ यथ्यादिपदाना तद्धारणतरि लक्षणा, यष्टिषु प्रवेशर्मयान्य- यानुपरसमावेऽरि भोजनादिप्रकरणोन्नीतवात्सर्याविषयभोजनप्रयोजनकप्रवेशकर्गलानुपपत्तेस्तर जागरूयात् । एवम् 'कुन्ता प्रविशन्ति' 'छनिणो यान्ति' इत्यादिष्पप्यूह्यम् । ननु छनिशब्दस्य पदद्वयघटितत्वेन वाक्यतया न्यायनये कय तस्य लक्षणा, शक्याप्रसिद्ध । किञ्चान नैकमार्थ गन्तृत्व लक्ष्यताऽवच्छेदकम् , 'यान्ति' इत्यस्यान प्रयापत्त, गन्तृत्वेनोपस्थितस्य गमनामाइक्षाविरहादिति चेत् सत्यम् , सम्बन्धिशक्तमतुप एवं तकसार्थसम्बन्धिलक्ष्यक्त्याभ्युपगमेनोपदोपदयस्यामसत्तेः । नच छापौयय॑म् , तस्य तात्पर्यप्राहक्त्वेन सार्थक्यात् । 'यक्षिणक पद नानुभागम्' इति सम्प्रदायः। स्वराक्यानुगव प्रत्येव पदाना कारण- सम् । इतरपदार्थेन सह सशक्यानुभावकत्वेन क्लप्ताद्घोषादिपदादेव तीरानुभवोपपोर्न शक्यादशम्योपस्थितिलक्षणेत्यभ्युप गच्छता मते स्वजन्योपस्थितिसम्बन्धेनैव पदस्यानुभारकतया तक्ष्याश्च तीरादावभावाचस्याननुभावकस्वमिति तन्मूलम् । नच तत्सम्भवति, शक्योपस्थितात्तीरादेरप्रकृत्यर्यतया तत्र प्रत्ययार्थान्चयासम्मवात् । वस्तुतस्तु लाक्षणिक पदमुद्देश्यविधेयभावेनान्ययाजनकमित्येव तदर्थः, उद्देश्यविधेयभावेनान्वये शक्तिमत्त्वस्य तन्नत्वात् । अत एव "न विधौ पर शब्दार्थः" इति सनच्छते । किञ्च तन्तुसयोगस्य पटसयोगहेतुत्रतात्पर्य के तन्तुः पट जनयति' इति सर्वलाक्षणिकगक्येऽन्वयानुभवापापाऽपर्लाक्षणिकपदस्यानुभावपत्वमेव न्याय्यम् गङ्गापदात्तीरमनु- भगामि' इति प्रतीतेश्च तादृशप्रयादे नाभिनिवेष्टव्यम् । ननु स्वायत्ते शब्दप्रयोगे किमित्यवाचक पद प्रयोक्ष्यामहे' इति न्यायाचीरायवाचक्गनादिपदाभिधानमनु. चितम् । प्रयोजन जिज्ञासाया पावनत्वादिप्रतिपत्त्ये तदिति यदि, तर्हि वृचि मिना तस्य शाब्दे भानासम्भवाचदर्थ व्यञ्जना. चिरपि तृतीयाऽग्नीकरणीया । अत एव- भवलाना श्रियं हवा पारिवाहैः सहानिशम् । तिष्ठन्ति चपलायन सफालसमुपागतः॥

·ममा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नन्येवं भाषादितो बोधदर्शनाद् योधकतारूपा शक्तिस्तत्रापि स्यात् । तथाच साधुताऽपि स्यात् , शक्तत्वस्यैव साधुताया व्याकरणाधिकरणे प्रतिपादनादित्याशङ्कां द्विधा समाधत्ते- प्रभा नत्वस्य पीनत्वं नोपपादकम् , किन्तु तद्भिन्नं रात्रिभोजनरूपमेय । एवं योधजनकत्वानुपपत्त्या फ्ल्यमानः शब्दार्थयोः सम्बन्धः पदार्थान्तरमेव, नतु वोधजनकत्वरूपः । अत एव मीमांसोधजनफतावच्छेदकधर्म- विशेषात्मिका शक्तिरिति स्योकृतम् । तज्ज्ञापकश्च कोपव्यवहारादि ॥ ३७॥ चोधजनकत्वस्य शक्तित्वे दोपमाशक्य निराचष्टे नन्वेवमिति–योधजनकत्वस्य शक्तियाङ्गीकार इत्यर्थः । भाषादित इति-भाषा-अत्रापभ्रंश' यज्ञादावुधारणेन पापहेतुतया अपभ्रश्यते-पत्यते नरकादाव- नेनेति करणे घनि अपभ्रंशः-तत्तद्देशीयव्यावहारिकोऽसाधुशब्दः । यद्यपि भाप्यते या सा भाषेति व्युत्पत्त्या 'गुरोश्च हल.' इति कर्मणि अप्रत्यये भापाशब्दश्शब्दमात्रपरः। अत एव 'सख्यशिश्वीति भापायाम्' इति पाणिनिसूत्रं सद्गच्छते । तथापि प्रकृते साधुशब्दप्रतिकूलतया अत्र प्रयोगादसाधूनामेवात्र तेन ग्रहणम् । मनापि-गगादिशब्देऽपि । कोशाप्तव्यवहारज्ञाप्येश्वरेच्छादिरूपस्य शक्तित्ये तु न दोपः तत्रेश्वरेच्छादि- रूपाया. शक्तः कल्पकाभावात् । तथाच शक्तत्वे च । व्याकरणाधिकरण इति–साधुपदप्रयुक्तिनवमाधिकरणे । तथाच सूत्रम्-'प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छव्देषु न व्यवस्था स्यात्' इति सूत्रे 'अनादिवाचकत्वं साधुत्वं तद्वि- पर्ययश्वासाधुत्यम्' इत्युक्तम् । अग्रे च 'यद्यपि अमीपामवाचकत्यं यद्यपि च मुख्याभाये गौणलाक्षणिकयो- रप्यसम्भवस्तथापि वाचकाशक्तिजतया मूलशदोपस्थापकत्वेन (स्मारणेन) प्रत्यायकत्वं भविष्यति' इत्यनेन 'असाधुरनुमानेन' इति पक्ष उपपादित. शास्त्रदीपिकायाम् । द्विधेति-साक्षाद्वोधकत्वाभावेन बोधकत्वस्य सत्त्वेऽपि साधुत्वस्य शक्तत्वादतिरिक्तत्वेनेति प्रकारद्वयेनेत्यर्थः । दर्पणव्याख्या इत्य र अशक्ताना श्रियम पहत्य पुश्चल्यो जल्याहकैः साफ रमन्ते इत्यतातर्यविषयलढ्यर्थानालिनितान्तरस्यापि प्रतीतिः। सा चाधद्वारिकाऽपि- "भ्रम धार्मिक सिन्ध सोडासा मारितस्तेन । गोदातीरनिअप्रतिष्ठितनिसर्गदृससिंहेन ।।" इत्यादी प्रतिभाजुषा सहृदयाना यक्तृमोडम्यवैशिष्टयस्फूर्ती सिंहप्रतीत्यनन्ता गोदातीरे इवीरभ्रमणायोग्यत्वप्रत्ययादिति चेन, रूपनालिग्नितार्थस्य केरल्योगेन प्रतीत्यसम्भवेऽपि लक्षणया तस्या सूपपादत्वात् । पापनत्वादिप्रतीतिविशिष्ट लक्षणयाऽपि शुद्धलक्षणयैवानुरपत्तिपरिहारे विशिष्ट तदम्युपगमे वीजाभार इति तु न, 'यष्टीः प्रवेशय' इत्यत्रापि तदनापः, याच्या वैयनिकयुदरनुमानेनापि गतार्थाच्च । वस्तुतस्तु गालिप्रदानादेरिवेताऽपि तथा तासर्यमेवोनीयते, न सन्वयमोध , अनुमिति, गोधे व्यभिचारपशधर्म- सन्देहे या तयोरसम्मगर तम्यं भगोडापाभ्युपगमादित्यन्यत्र रिस्तर ॥ ३७॥ यदि पुनरानुभाविको रोजाना घरमयादी शन्दादमुम प्रत्येमोति प्रत्ययरतदा व्यसनावृत्तिरप्रत्यदेवेति स्वोर. विषमतमालाम्ग मूलमरतारयति-नन्विति एवम्-रोधकारस्येव शक्तित्व * तत्रापि अपभ्रंशात्मकभाषा- यामपि। * स्यादिति । तस्या भगि बोधपररात् । बरेजादीनो शक्त्तिवादिना तु नायमतिमरात इति भारः। Ver-तधाचेति । "नाrशितो" इत्यादिनिरविधिविषयमानास्पेशापचे महास्य गरिति गापः। -द्विधेवि भानागुवक्मियामारस्यरस्थाग्नेन साधुसरयाऽन्यपानिपंचनेन चैत्यर्थ । तयो.

·शक्तिनिर्णयः ३३७ 4 असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदिष्यते । वाचकत्वाविशेपे वा नियमः पुण्यपापयोः ॥ ३८॥ असाधुः गाव्यादिः, अनुमानेन-साधुशब्दमनुमाय, वाचकन्योधकः फैथिदिप्यते । तथाच लिपियत्तेपा साधुस्मरणे एवोपयोग., नतु साक्षात्तद्वाचकत्वम् , अतो न साधुत्वमिति भावः । उक्तं हि वाक्यपदीये- ते साधुष्पनुमानेन प्रत्ययोत्पनिहेतवः । तादात्म्यमुपगम्येर शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥ प्रभा कन सूपपादम्। अनुमानेनेति-अन माधातु स्मृती। अन्तर्भावितण्यर्थश्च । अन्यथा घटस्मरति' इत्यादिप्रयोगाद- र्शनात् स्मरणकर्तृत्वस्य चेतने एवं दर्शन 'असाधुश- साधुशब्दमनुमाय गोधक' इत्यर्थे स्मृतिकर्तृत्वस्य शदे बाधात् 'समानर्तृकयो' इति क्त्वाप्रत्ययानुपपत्ति । शतस्य प्रयोगकर्तृत्वे तु समानपत्र- यद्वा शब्दे चेतनत्वारोपेण स्मृतिकर्तृत्व बोद्ध्यमिति पञ्चाग्नि । पैथित् नैयायिका- दिभि । वाचकत्याविशेष इति-रढत्यात व्यवहारस्या वशेप ग्रन्थकार आह तन च शास्त्र नियामकम् । 'साधु- शब्दैरेवार्थोऽगिधेयो नापशद' एवं नियमाणमभ्युदयका र भवति । असाधुश दप्रयोगे तु धर्माभाव पाप- त्येनोपचर्यते । अपराब्दाना बोधकत्वे मतत्रयम्-अपश देन साधुस्मरण तत एव घोध इत्येकम् । अप- शद शदेन तादाम्यापन्नोऽर्थम्बोधयताति द्वितीयम् । अपशब्द' शदवत साक्षादेवार्थ वोधयतीति तृतीयम् । तृतीयमादाय 'नियम पुण्यपापयो' इत्युक्ति । तद्वाचकत्यम् तस्य-अमाधुश दस्य वाचकत्वम् गोधक्त्वम् । न साधुत्वमिति-पाचकत्वमेय साधुत्वमिति मत इत्यर्थः । तयाच-साधुशद जानता व्युत्पन्नानामसाधूना साधुशदस्मरणाद्बोध अव्युत्पन्नानान्तु शक्किभ्रमादेव बोध । ननु रजवत्व जानत एव शुक्ती भ्रमो भवति न बजानत इति पामराणा भ्रमासम्भव इति चेन्न, कदाचिद्व्युत्पन्नोऽसाधुशद साधुशट बुद्ध्या व्यवहृतवान् , तन्दृष्ट्वा पामरास्तथेव व्यवहर्तुमारब्धा इति पूर्वपूर्वभ्रमादुत्तरोत्तरभ्रम । यद्वा- 'घटमानय' इति केनचिदुक्तम् , तदानीमेवान्येनोथरित गगरीशब्द श्रुत्वा घटमानयन्तञ्च तन्दृष्ट्वा गगरी- शब्दादेवास्य बोध इति पामरस्य भ्रमो जातरतत एवोत्तरोत्तरेपा भ्रम ! त-प्रसाधुशदा । साधुध्विति- विपयत्व सप्तम्यर्थ । साधुशब्दविपयक स्मरण फारयित्वा । प्रत्ययोत्सत्तिहेत--प्रत्यय अर्थयोधरतदुत्पत्ति- फारणानि भवन्ति इति पूर्वार्थि । तादात्म्यमिति-साधुराब्दतदर्थयोस्तादात्म्यम् । ययो शब्दार्थयो परस्पर दर्पणव्यारया मूले * अनुमानेन पाचफ इति : आमानमत्र स्मृति । अनु-पश्चा मानम्-मितिरिति व्युत्पन्चे नतु व्यातिज्ञानम् , राजू यानामपि शाब्दयोधदर्शनात् । गाव्यापभ्रशाना गयादिशब्दविकृतित्वेनोद्बोधविधया हारिति प्रतिस्मारक्ला- दित्याशये व्याचष्टे--*अनुमानेन साधुशब्दमितिका अनुमायेति स्मृत्वेत्यर्थ । वक्ष्यति च- तेषां साधुस्मरणे एखोपयोग इति । अपभ्रशाना साशाद् योधकता तु शब्दजनक्साधुत्वस्याभावादसाधुत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धक्तादेति भारत हरिसम्मतिमाह---उक्त हीति । ते अपभ्रशा । 'साधुपुर इति विषयसप्तमी, साधुविषयकस्मरणेनेत्यर्थः। प्रत्ययेति गवारार्थबोधकारणानीत्यर्थ । पक्षान्तरमाह-* तादाम्यमिति * साधुगवादिशब्दतादात्म्यप्रकारक्शान ·३३८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे न शिप्टेंरनुगम्यन्ते पाया इस साधवः । ते (न) यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात् साक्षादवाचकाः ॥ बम्बम्बेति यदा पालः शिक्ष्यमाणः मभापते । अव्यक्तं तद्विदां तेन ध्यक्ते भवति निर्णयः॥ एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रंशः प्रयुज्यते । प्रभा लोके शिष्टव्यवहारे तादात्म्यमुपलभ्यते तयोरेव वाच्यवाचकभावः । यदर्थस्य यत्र शब्दे तादात्म्यन्तदर्थनिरू- पिता तस्मिन् शब्दे शक्तिः, अपभ्रंशस्य तु शिष्टव्यवहारविषयत्वाभायान्मार्थेन सह तादात्म्यम् । परन्त्वसाधु- शब्दा अपि अर्थेन सह तादात्म्यमुपगता इवार्थप्रकाशका भवन्ति । एतेन वोद्धरपभ्रंशेऽर्थतादात्म्यभ्रमाच्छ- क्तिभ्रमेण बोध उपपादितः। अन्ये हेलाराजादयस्तु अन्यथा व्याख्युः । तथाहि-विवाग (विरुद्धवाग्) अशक्तव्यक्तीनां बाल- वदन्धादिवदनुमिता (अनुस्मृता) वृत्तिर्विदुपां वाचिका । नहि विद्वांसोऽर्थमपभ्रंशशब्दात् साक्षात्पश्यन्तोति नापभ्रंशानामर्थे कश्चित्सम्बन्धः। अत एव पुराफल्पेऽनृतादिभिरिवापभ्रंशैरपि रक्षिता वागासीत् । अवाचका एवापभ्रंशाः । ते तु सादृश्यात् साधुशब्दमनुमापयन्ति (स्मारयन्ति)। तथाच सहकारकः-'शब्द- प्रकृतिरपभ्रंश.' इति । शब्दः प्रकृतिः-उपादानकारणं यस्य सोऽपभ्रंशः। तथाच स्वप्रकृतिभूतशब्देन तादा- म्यापन्न एवापभ्रंशोऽर्थमभिटधाति । न शिष्यैरितियतः शिष्टैः पाणिन्यादिभिः साधवः पाया इव स्मृतिशास्त्रेण व्याकरणस्मृत्या ते अपभ्रंशाः । नानुगम्यन्ते अनुगतप्रकृतिप्रत्ययादिरूपेण न योध्यन्ते । तस्मात्-पाणिन्यादिभिरननुख्यातत्वात् । बम्बम्बेति-मात्रादिभिः 'अम्मा' 'अम्बा' इति कथयेति शिक्ष्यमाणो पालो यदाऽशक्त्या 'म्बा' म्बा' इति किञ्चिदव्यक्तमस्पष्टाक्षरं भासते, तदिदाम् व्यक्तविदाम् , तेन–अव्यक्तेन व्यक्ते ज्ञाते सति निर्णयो भवति यर्थज्ञानं जायते । एवमिति-साधी प्रयोक्तव्ये-प्रयोक्तुमहत्वेऽपि कथश्चिदपभ्रंशः यः शब्दः प्रयुज्यते- दर्पणव्याख्या विषयतामापाय वेत्यर्थः । एवकारो वाऽर्थे । गोपदे उच्चारणीये करणापाटपेन गावीत्युच्चारितम् , वस्तुतो गोपदमेवेदमिति तादाम्येन भासमाना गाव्यादिधन्दा गवादिरूपार्थस्य प्रकाशका इत्यर्थः । नच वक्ष्यमाणक्ल्याभेदः, तत्रापभ्रंशगतानुपूर्ता एव शक्ततावच्छेदकत्वात् । अत्र तु साधुगतायास्तस्यास्तत्त्वमिति भेदादिति भाव । यच्च-शब्दार्थयोस्तादात्म्यं शक्तिरिति स्वोक्तार्थे तादात्म्यमित्यादिहरिकारिकार्द्धस्योपष्टम्भकतयोपन्यसनम् , तन्मुधैव, तादात्म्यस्य शक्तित्वेऽपि शब्दनिष्ठतादात्म्यशानस्यार्थानोधकत्वेन तस्य शक्तित्यासम्भवात् । उपक्रमोपसहारपालोचनया साधुशन्दतादाम्यमान्याऽपभ्रंशानामर्थचोधकजनकलमिति पक्षान्तरपरतयेर तद्व्याख्यानस्यौचित्यादिति । अवाचक्त्वे युक्तिमाह-* न शिष्टैरिति * यतस्तेऽपभ्रशाः साधव पर्याया इव शिष्टः स्मृत्यादिना न प्रतिपा यन्तेऽतो न वानका इत्यर्थः । ते साधुवित्यायुक्तमर्थ विशदयति-* बम्बम्वेत्यादि * 'भव्यक्तम्' इति भापणक्रियावि. शेषगम् | • तद्विदाम् * अन्यत्तसन्दश्रोतृणम् । तेन * साधुविकृत्यपभ्रशश्रवणेन । * व्यक्ते * अपभ्रशप्रकृति साधुन्दे । अस्य स्मृते सतीति शेप. । * निर्णयः * तदर्थशान्दबोधो भरतीत्यः । * पवमिति- गमेवेत्यर्थः * साधी गरादिशन्दे । अपभ्रंश. न्यान्यादिः । - ·शक्ति निर्णय: ३३६ तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥ इति ।। नन्वपदंशानां साक्षादवाचकत्ये किं मानम् , ? शक्तिकल्पकव्यवहारादेस्तुल्यत्वात्, इति चेत् सत्यम् , तत्तदेशभेदेन भिन्नेषु तेषु तेषु शक्तिकल्पने गौरवात् । नच पर्यायतुल्यता राया, तेषां सर्वदेशेष्वेकत्वात् , विनिगमनाविरहेण सर्वत्र शक्तिकल्पना, नहि अपभ्रंशे तथा, अन्यथा भाषाणां पर्यायतया गणनापत्तेश्च । एवञ्च 'शक्तत्वमेवास्तु साधुत्वम्' इति नैयायिकमीमांसकादीनां मतं -- वन्मतेनैव द्रष्टव्यम् । इदानी स्वमतमाह-वाचकत्वाविशेपे वेति । अयं मावः-अपभ्रंशानामशक्तत्व वठो प्रोध एवं स्यात् । नच साधुस्मरणात् ततो बोधः, तानविदुपां पामराणामपि पोधात् , तेषां साधोस्रोधाच न " प्रभा " प्रयुक्तो भवति तेन-अपभ्रंशेन साधुव्यवहितः साधुस्मरणद्वारकः कश्चिदर्थोऽभिधीयते प्रत्याय्यते। अपभ्रंशानां वाचकत्वाभावं द्रढयितुं शङ्कतेनन्विति । दाक्तिकल्पकेति-शक्ति कल्पकेषु मुख्यो वृद्धव्य- वहार पर । स चापभ्रंशेष्वपि तुल्य एवेति । अपभ्रशानामपि वाचकत्वमेवास्त्विति मायः । ततधात- नानाविधेषु बुद्धिस्थेवित्यर्थः। तथाचापभ्रंशानां नानात्वेन संस्कृतस्य च सर्वत्रैकानुपूर्वीकत्वेन योधकतया तत्रैव लाघवात् शक्तिरिति भावः । पर्यायतुल्यतेति-यथा एकस्यार्थत्याने के साधकः पर्यायास्तथाऽविशेषाद- पभ्रंशा अपि सन्वित्यर्थः । तेषाम्-साधुपर्यायाणाम् । एकस्यादिति-विष्णुनारायणादिपर्यायाणा सर्व देशेष्वेकरूपेण बोधकत्वादित्यर्थः । तथा-सर्वदेशेष्वेकरूपता । अन्यथा अपभ्रशेप्यपि शक्ति कल्पनायाम् । एवञ्च-अपभ्रंशानामशक्तत्वे च । नच शक्तत्वस्यैव साधुत्व लाक्षणिकानामसाधुत्यम्, तेयामपि प्रयाहादी शक्तत्वात् । नचैवं पटादीनां पटाद्यर्थे साधुत्वापत्तिः, शत्तत्वस्य वृत्तिमत्वपरत्वेनादोपात् । तन्मतनैति- 'असाधुरनुमानेन' इति युक्तमताभिप्रायेण नैयायिकादीनां मतमित्यर्थः । आहेति-कौण्डभट्ट इति शेपः । वाचकत्याविशेपेति---शब्दापशब्दयोर्वाचकत्वकृतभेदाभायेऽपि व्याकरणस्मृत्या नियमः क्रियते-साधुभिर्भा. पणे पुण्यमसाधुभिर्भापरणेऽपुण्यमिति याचकत्वन्तूभयो सममेवेति भावः । अतः 'समानायामर्थावगती शब्देन चापशब्देन च, तत्र धर्मनियमः क्रियते शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति' इति भाप्यं सगच्छते । तत =अपभ्रंशात् । तान्याधुशब्दान् । भविदुषाम्-अजानताम् । तेषाम्पामराणाम् । साधा-साधुशदात्। दर्पणव्याख्या * तेन असाधुशब्देन 1 *साधुध्यवहितः साधुस्मृतिद्वारकः । बकश्चित् प्रसिदोऽम्बादिरूपः । * अभि- घीयते *-बोज्यते इत्यर्थ । उक्तगेवार्य दयितुमाशङ्कते- नन्विति । तेषाम्बसाधुपर्यायाणाम् । * एक- त्वादिति एकजातीयत्वादिस्य तथा एकजातीयतम् , येन तत्रापि विनिगमकामागच्छतिक्त्सना स्यादिति भार। * अन्यथेति * एकजातीयत्वस्य धचिक्ल्पनायामतन्त्रत्वे शक्तिमत्त्वाविदोषात् साधूनामिवापदंशानामपि कौशादौ प्रतिगदन प्रसज्येतेत्यर्थः । * तन्मतेनैवेति ते साधुष्यनुमानेनेत्यायुक्तहरिमतेनैवेत्यर्थः । अपभ्रशाद् चोपस्योदरीत्यो- पादितस्यात् तत्र शक्तिक्लन स्वाग्राहकमूलकमित्याशङ्का निराचिकीस्तरोक्प्रकारासम्मय दर्शयति-* अयम्भाव इति *1* तानिति * साधुशब्दानित्यर्थः। अज्ञाने हेतुमाह-* पामराणामिति *। * योधादिति व्यवहारेण तेषां बोषानुमानादित्यर्थः।

·३४० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नच शक्तिभ्रमात् तेभ्यो बोधः, बोधकत्वस्याबाधेन तद्ग्रहस्याश्रमत्वात् । 'ईश्वरेच्छा शक्तिः' इति मतेऽपि सन्मात्रविपयिण्यास्तथा वाधाभावात् , शक्तेः पदपदार्थविशेषघटिताया भ्रमासम्भवाचेति । प्रभा . यदि प्रत्यक्षश्रुतादपि न बोधश्चेत्तर्हि स्मृतात्कथं बोधः स्यादिति भावः। तेभ्यः-अपशब्देभ्यः । अबाधेनेति-अप. शन्दे पामराणां वोधजनकत्वप्रकारकनिश्चयात्मकज्ञानविपयतायाः सत्त्वेन बोधजनकत्वाभावरूपबाधज्ञाना- सम्भवेनेति भावः, तदभाववनाज्ञानम्प्रति तद्वत्तानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्यात् । ईश्वरेच्छेति-- गगर्यादि . पदादपि घटादिविषयकयोधदर्शनेन 'घटो गगरीपदजन्यवोधीयविपयतावान् भवतु' इत्याद्याकारिकेश्वरे च्छाशक्तिरावश्यकी । अन्यथा घटादिनिष्ठाया गगर्यादिपदजन्यवोधविपयत्ताया ईश्वरेच्छाया अविषयत्वेन तस्याः सन्मात्रविपयत्वं हीयेत । नचलाघवादीश्वरक्यमिव तदिच्छाया अप्यैक्यात् गगरीपदजन्यवोधषिप- यत्वप्रकारिका या इन्छा तीयविशेप्यतयैव शक्तिः। एवम् 'पटः पटपदजन्यबोधविपयतावान् भवतु' इत्याद्याकारिकायाः समूहावलम्बनात्मकेश्वरेन्छीयविशेप्यतायाः पटादावपि सन्चाद् गगरीशब्दास्पटादि- वोधापत्तिरिति चेन्न, तत्पदजन्यबोधविपयत्वनिष्ठविपयतात्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपकेश्वरेच्छीयविशेष्यतायाः पटादौ सत्वेऽपि गगरीपदजन्यबोधविषयतात्यावन्छिन्नविपयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छीयविशेष्यताया घटनिष्ठाया एव गगरीपदस्य शक्तित्वेनाभिमतत्वात् , तस्याश्च घटे एव सत्येनादोपात् । एवमेवान्यपदस्या- न्यपदाणे शक्तिरिणीया । तथाच गगरीपदजन्यबोधविषयतात्वायच्छिन्नविपयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित. विशेप्यतारूपा शत्तियदि घटेऽस्ति तदा भ्रमत्वासम्भवः, तदभाववति तत्प्रकारयज्ञानस्यैव भ्रमत्वात् । यदि घटे नास्ति तर्हि अन्यत्रापि नास्तीति सुतरां भ्रमत्वासम्भवः, कचिज्ज्ञातस्यैव भ्रमत्वसम्भवात् । ननु पदविशे- पियफाया अपि इच्छायाः शक्तित्वेन घटविपयकयोधजनपत्वनिष्ठप्रकारतानिमपितपिशेप्यताकेच्छायास्ता- शविशेप्यतासम्बन्धेन घटपदे एय प्रसिद्धतया गगरीपदे तभ्रमसम्भव इति चेन्न, घटपदनिष्ठविशेष्यता- सम्बन्धेनैव तादृशेन्छायाः शत्तित्वेन भ्रमत्वासम्भवादित्याह-पदपदार्थविशेषेति । दर्पणव्याख्या तयाचानधीतशास्त्राणा तेषा साधुत्वप्रकारक्राब्दशनासम्मवेन न ता साधुशब्दरमृतिकापन या शान्दद्विापार यितुं शक्येति मावः। किस साधुशन्दरमृतिपत्पना पयश्चित् सम्मयेदपि यदि प्रत्यक्षश्रुतसाधुगन्दाचेषा बोधादयः स्यात् । स एव नास्तीस्याह-~तेषां साधोरिति । शक्तिभ्रमादिति अर्थनिरूपितायाः साधुसन्दनिठायाः परेसा भ्रमादित्य । किं बोधपरवरूपरिभ्रमात् तत्र घोध उपपयते, उतेपरेन्टारूपतिभ्रमात् । तत्र नाय • योधफत्वस्येति । द्वितीये त्याह-. ईश्वरेच्छेति । सन्मात्रेतिक मानपद परनार्थकम् | भाशार पौधस्य योभयसिसत्येन मोधारयेनेश्वरेच्छाया भपि तपायायेन तामादायारि न दानिशनस्य भ्रमसति । प्रतीते_मस्ये विषयपदेष तन्यत्वादिति भारः। मगु साणिक भ्रंशेऽपि यानाम्यवहाराणापेन सदस्यास्पेसरेच्यरूपाय प्रो पायाभआर--- *राणेरिति 1 घमासम्भवानपेतिक स्प्यिारोपजनवयम्रपारायाहारसदाशियन होताना पदाप्पिसमयेन त माराम्भसारिप । पयाधुतामिायगेदम् । परिपतयिोगतरूपायावसारमारिसमा. শশবাবা রঘাষ্যে দ্য গল কম দাবির হল। খান সাথি এমন फरस इस्याह-- ·शक्तिनिर्णयः ३४१ उक्तच वाक्यपदीये- पारम्पर्यादपभ्रंशा विगुणेप्वभिधात्पु । प्रसिद्धिमागता येषु तेषां साधुरवाचकः ॥ दैवी चाग व्यवकीर्णेयमशक्तैरभिधाभिः । अनित्यदर्शिनां त्वस्मिन् वादे बुद्धिविपर्ययः ।। इति ।। अवाचका-अबोधकः, बुद्धिविपश्ययः एते एव वाचका नान्ये इति विपर्याय इत्यर्थः । किश्च . विनिगमनाविरहाद् भापायामपि शक्तिः। नच तासां नानात्वं दोपः, प्रभा उक्तम्चेति-अपभ्रशानां वाचकत्वमुक्तमित्यर्थ । पारम्पादिति'चतुर्वर्णादीनां स्वार्थे उपसछ्यानम , इति यातिकात्स्वाणे प्यम् । परम्परात इत्यर्थ । अभिधागपु-यक्तूपु । विगुणेषु वागिन्द्रियदोपयशादुधारण- सामर्थ्यरहितेषु सत्सु पारपात्-ताशवक्तपरम्परातो येपु अर्थेषु प्रसिद्धिम् रूढिम् आगता प्रासारतेपा- मर्थानां साधु-शब्द स्मरणद्वारा अनाचका-योधको न भवति किन्त्वसाधुरेव साक्षाद् बोधको भवतीत्यर्थ । देवीति- इय देवी संस्कृतम्पा वाम्। अशक्त. उच्चारणसामर्यरहितैरभिधातृभिव्य-विकृतानुपूर्वी- का कृता । अनित्यदर्शिनाम् शब्दानित्यत्ववादिनां नैयायिकानाम् । अस्मिन् वाद-शत्तिविचाररूपे वादे । एते. साधवः । नान्ये नापभ्रशा' । ननु तत्तत्पदजन्यवोधविपयत्वकारिका तत्तदर्थविषयकबोधजनकत्व- प्रकारिफा बेश्वरेच्छा शक्तिरिति मते द्वितीयेच्छाया अर्थ घटितत्वेऽपि पदघटितत्याभावाद् गगादिशब्दे तभ्रमसम्भव इत्यत आह-किश्चेति । दर्पणव्याख्या भाषाया शत्तिरायश्यिकेति भाय । अस्मिन्नपि पक्षे हरिसम्मतिमादर्शयति- * उत्पन्चेति । पारम्पर्यादिति स्वार्थे व्यञ् । विगुणेषु इति* हेतुगर्भ विशेषणम् । वैगुण्यश्च परणापाटवरूपम् , अभिधातृवैगुणयरयापन शनियामकत्वात् । तयाच विगुणेष्वमिधातृषु सामु परम्परया येषु प्रसिदिमागता इत्ययः। देवीति सस्कृतरूपेत्यर्थः । * अशक्तेः * -करणापाटवद्भिः * व्यवीणी =उच्छिन्नानुपूर्वीका कृतेत्यर्थः । * अनित्यदर्शिनाम् ॥ शब्दानित्यत्वपादिनाम् । * अस्मिन् वादे-दानिवियादे इत्यर्थः । ननु तेषां साघुरवाचक ' इत्यनुपपनम् , यस्मिन:पभ्रशा प्रयुज्यन्ते तद्वाचक्त्यस्य साधुषु सर्वसम्मतवादतो ग्याचष्टे- अधोधक इति व्यवदित साधुन तत्र आधक , किन्तु साक्षादपनशा एव तत्चदानुपूर्वीमत्वन वाचका इति भावः। नन्धिय अपभ्रंशरूपा बार अभिधातगुण्येनोसिमानुपूर्वीकाऽपि देवं संस्कृतस्पैन । नैयायिकाना त्वस्या अबोध क्त्ये भ्रम एव । पारम्पादित्युपपादनात् साधुतादात्म्यभ्रान्तिमूलकशक्तिभ्रमेण योधकरसम्भवादित्यर्यकम् 'देवीवाग्व्य याणेयम् , इत्यपि पूर्वोत्तान्तिमकत्सत्योपोइलकम् । नचैव तेषा साधुरवाचक' इत्यनुपपन्नम् , तलरूपे आगेपित साधुवकायपभ्रशान चौधरत्वेन साधुस्मरणाद् धानभ्युपगमात् । तेषामित्यादे साधुतादाम्यारोपविषयात एव सिया यांना बोधका , नतु तसदानुपूर्धीमत्त्वेन बोधका इत्यर्थाचरमानोक्तयुक्त्याऽपभ्रशाना तत्त्वेन वाचकतामिद्धिरत माह-- * फिन्चेति 1 तासाम् *-भाषाणाम् । * दोप इति * तथाच गौरवात् तय शक्तिरित्यर्थः ।

·. ३४२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे संस्कृतवन्महाराष्ट्रादिभाषायाः सर्वत्रैकत्वेन प्रत्येकं विनिगमनाविरहतादवस्थ्यात् । किश्चानुपूर्वी पदेवच्छेदिका । सा च पर्यायेष्विव भापायामप्यन्यान्यैवेति कस्तयोविंशेष इति विभाव्यं सूरिभिः । तथाच सस्कृतवद् भाषायाः सर्वत्रैकत्वेन प्रत्येक शब्दाः शक्ता एव । नच पर्यायतया भापाणां गणनाऽऽपत्तिा, साधूनामेव कोशादी विभागाभिधानात् । नन्वेवं साधुता तेषां स्यादित्यत आह-नियम इति—पुण्यजननबोधनाय साधूनाम् । "साधुभि पितव्यम्" इति विधिः । पापजननयोधनाय "नासाधुभिः" इति निषेधः । तथाच पुण्यजननयोग्यत्वं साधुत्वम् । पापजननयोग्यत्वमसाधुत्वम् तत्र जनकताऽचच्छेदिका च जातिः । प्रभा महाराष्ट्रेति- इदमुपलक्षणम्-सर्वभाषायाः सर्वत्रैकरूपेण बोधकत्वात् । नहि काचन भाषा देशभेदेन भेदमुपैति । यदि विकृता तर्हि भापान्तरमेव सा । नन्वानुपूर्वी वाचकतावच्छेदिका सा च साधुशब्देषु एका। अपभ्रंशानान्तु नानात्वान्नानानुपूर्वी शत्त तावच्छेदिकेति गौरवमित्याशङ्कायामाह- विश्चानुपूर्वीति-नानापर्यायनिष्ठा नानानुपूर्वी यथा शक्ततावच्छेदिका साधुपु स्वीक्रियते तथा नानाs- पभ्रंशनिष्ठाया नानाऽऽनुपूर्व्याः शक्ततावच्छेदकत्वास्वीकारे वीजाभाव इति भावः। तयो-साध्वसाध्वोः। नच संस्कृतशब्दानां वाचकत्वे सकलशिष्टपरिगृहीतत्वमेव धीजम्, 'शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेपु, विकारे एव एनमायो भापन्ते' इति भाष्यात् संस्कृतस्यापि सकलशिष्टपरिगृहीतत्वाभावात् । 'भापाशब्दाः शत्ता एव' इत्येव पाठ । 'भापायाः सर्वत्रैकत्वेन प्रत्येक शब्दाः शक्ता एव' इति त्वपपाठः, पुनरुक्तघटितत्वात् । विधिरिति-तथाच भाप्यम्-'शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति, एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति' इति । 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति' इति च । सम्यग्ज्ञात:- साधुत्यप्रकारकज्ञानविपथीभूतः । शास्त्रान्वितः-व्याकरणशास्त्रव्युत्पादनमागेंणानुसहितः। शिक्षोक्तस्थानप्रय- नादिवैशिष्टयेनोच्चारितः । निषेध इति–'न म्लेच्छित नापभापितये' इति भाप्ये 'न म्लेच्छित' इत्यस्यैव दायार्थमनुवादः-'नापभापितचे' इति अपशब्देन न भापणीयमित्यर्थः। कृत्यार्थे तवैकेन्वेन्यत्वनः (३-४-१४) इत्यनेन म्लेच्छ-भापधातुभ्यां तवैप्रत्ययः । समानायामर्थावगतौ शब्देनापशब्देन च तन्न शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते, शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति' इति च निषेध इत्यर्थः। तथाच पुण्यजनकः साधुशब्दप्रयोगः, पापजनकोऽसाधुशब्दप्रयोगः । समवायेन पुण्यविशेपं प्रति स्वाभिव्यञ्जककण्ठाद्यभिघातादिजनफकृतिमत्त्वेन साधुशब्दः कारणम् । पुण्यजननेति-शब्दनिष्ठः पुण्यजनकतावच्छेदको धर्मो जातिविशेषः साधुत्वम् । अप- दर्पणव्याख्या सकलदेशशिष्टपरिगृहीतत्वमेव विनिगमरमत आह-अवच्छेदिकेति - बोधजनकताऽवच्छेदिवेत्यर्थः * तयोरिति साध्यपभ्रंशयोरित्यर्थः। सक्लशिष्टपरिगृहीतत्वन्तु न विनिगमम् , "शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेषु प्रयुज्यते। विकारे एवैनमाऱ्या मापन्ते" इति भप्यात्तद्देशनियतसस्कृतेषु शक्तिसिस्थानापत्ते , वाचस्य व्यञ्जफ्तायामालवारिषाणां प्राकृतपोदाहर- स्यासतलापश्च । अत एव तत्तद्देशीयशिष्टाना तत्तद्रापामु निस्सन्दिग्धशक्तत्वप्रत्ययः सङ्गच्छते । नचासो भ्रमः, मोधका भागदिति भावः । उसहरति-* तथाचेति । एवम् =अपभ्रंशनामपि शतले * तेपाम् *-अपभ्रंशानाम् । • साधुता स्यादति शकत्वस्यैव साधुत्वादिति भावः । * साधुभि पितत्वमिति छ साधूनेव प्रयुञ्जीतेत्यादिरूप अत्यः। नासाधुभिरिति • "नापशित न ग्लेम्छित" इत्यादिनिषेधविधिरित्यर्थः । * योग्यत्वम -- जनकवावोदकधर्मवायम् । वन-याधुशन्दे । * जाविरिति .

·शक्तिनिर्णयः तज्ज्ञापकञ्च कोशादि, व्याकरणादि च । एवमेव च राजम्यादेर्लाह्मणे फलाजनकत्ववद् गवादिशब्दानां नाश्यादी साधुत्वमिति सङ्ग- च्छते । आधुनिकदेवदत्तादिनानामपि "दूधक्षरम्" इत्यादिभाष्येण व्युत्पादितत्वात् साधुत्वम् । एवञ्च प्रमा . . भ्रंशशब्दनिष्ठः पापजनकतावच्छेदको धर्मविशेषोऽसाधुत्वम् । साधुत्वं जातिः, कत्यादिना सार्यन्तु न जातित्ववाधकम् , ययोर्धर्मयोर्लोके पैयधिकरण्यस्यैव प्रसिद्धिस्तयोरेव साङ्कर्यम्य जातित्वबाधकत्वात् । साधु- त्वकत्यादिधर्मयोस्तु 'करोत्यादिशब्दघटकः कफारः साधुः' इति व्यवहारस्यापि दर्शनेन सामानाधिकरण्यस्य सर्वसम्मतत्वात् । नरवसिंहत्वयोस्तु लोके वैयधिकरण्यमेवेति तयोः साङ्कर्य जातित्वयाधकम् , इति न नरसिंहे नरत्वं सिंहत्वञ्च जातिद्वयम् , किन्तु नरसिंहत्यं जात्यन्तरम्। साङ्कये भेदभञ्जकत्वस्यैव पाधवी- जल्यात्। एवञ्च भूतत्वमूर्तत्वे जातिरूपे एव । आकाशातिरिक्तभूतचतुष्कं मूर्तम् , इति व्यवहारदर्शनेन नरत्वसिंहत्वयोरिव वैयधिकरण्याभावात्। कोशादिति-आदिना भाष्यशिष्टप्रयोगानुमानादीनां सद्गहः । अत्र कोशादिव्याकरणद्योरन्यतरप्रयोग उचितः । अत एव भूपणे कोशव्याकरणादिकमित्युक्तम। अत्र कोशो- पन्यासेन तत्तदर्थपुरस्कारेणैव शब्दानां साधुत्वं योधितम् । अन्यथा कोशस्य तत्तदर्थनिरूपितशक्तेरेव बोध- कतया साधुत्वज्ञापकत्येनोपन्यसनगसङ्गतमेव स्यात् । बमेर-तत्तदर्थपुरस्कारेण शब्दानां साधुत्वादेव । राजसूयादेरिति- राजा राजसूयेन यजंत' इति श्रुत्या राजकर्तृकेप्टभावनायामेव राजसूययागस्य करणत्वबोधनेन राजपदस्य रूठ्या क्षत्रियार्थकतया वाह्मणस्य तदनधिकारित्येन कृते राजसूर्य फलाजनकत्ववदित्यर्थः । नाश्वादी साधुत्वमिति-तत्तदर्थनिपन्धनत्वात्साधुत्वस्येत्यर्थः । अत एव 'मस्करमस्करिणौ येणुपरिव्राजकयोः' इत्यादिसूत्रेषु अर्थनिर्देश. सङ्गच्छते। नवं लाक्षणिकानामसाधुत्वापत्ति', तीराद्यर्थे केनापि साधुत्वायोधना- दिति वाच्यम् , शिष्टैरतीराद्यर्थे लाक्षणिकानां प्रयुक्तत्वेन तत्रापि साधुत्वाक्षतेः, शक्यतावच्छेदकारोपम्यैव लक्षणात्येन शक्यार्थमादायैव तत्प्रयोगसत्याच । आधुनिकेति- कोशाययोधितार्थे स्वेच्छया अशिष्टः प्रयुक्ता- नामित्यर्थः । दूधक्षरमिति--'धोपवदाद्यन्तरन्तरथं यक्षरं चतुरक्षरं वा पुरुपस्य नामकृतं कुर्यान्न तद्धितम्' इति भाप्येणेत्यर्थः। दर्पणव्याख्या तत्र प्रमाणन्तु “एकः शब्दः सम्यग् ज्ञात शास्त्रान्वित. मुप्रयुक्तः खर्गे लोके च कामधुर भवति" इति “एकः पूर्व- परयोः" ( पा० सू० । । १६६४ ) इत्यत्र भाष्यपठितश्रुतिः । सम्यग् शात माधुत्वेन शात । यदिह परिनिष्ठित तत् साधु इत्यापत्तिलभ्यवाक्येन च तत् । शास्त्रान्तिः शान्त्रव्युत्पादनमा गाभिसहित । मुप्रयुक्त शिक्षायुक्तमार्गेण प्रयुक्त दान तदर्थः, "ते हेऽलय इति कुर्वन्त पराभूत्" इति श्रुतिश्च । यदि च कवादिना साकयान्न तस्य जातिवमिति विमाव्यत तदास्तूपाधिरिति भावः । सापकमिति तदभिव्यञ्जकमित्यर्थ । यथैतत्तयोक्तम् । व्याकरणादिपदाच्छिष्टमयुक्तस्यपरिग्रहः । एवमेवेतिक तत्चदर्यपुरस्कारेण तत्तच्छन्दाना साधुत्पर्यवसानलाभेनैवेत्यर्थ । * फलाजनकत्ववदिति * क्षत्रियाधिकारिकृतस्य तर पप्रवणादिति भाव | साधुत्वमिति : गवागर्थपुरस्कारेणैर गगदिशब्दाना प्रयोगे पुण्यजनक्लस्सं सापुत्वमित्ययः । नन्याधुनिदेवदचाद्यर्ष पुरस्कारेणदेवदचादिशब्दाना शास्त्रेऽव्युत्पादनात तेषा देवदनादौ साधुता न स्यादव आह- * "घोषपदाद्यन्तरन्तरण द्वपक्षरं चतुरक्षरं या पुरुषस्य नाम वृतं कुर्यान *याधुनिकेति * I द्वयक्षरमिति ·३४४ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे यः शब्दो यत्रार्थे व्याकरणे व्युत्पादितः स तत्र साधुरिति पर्यवसितम् । गौणानां गुणे व्युत्पादनात् तत्पुरस्कारेण प्रवृत्ती साधुत्वमेव । आधुनिकलाक्षणिकानां त्वसाधुत्वमिष्टमेव । अत एव 'ब्राह्मणाय देहि' इत्यर्थे 'ब्राह्मणं देहि' इत्यादिकं लक्षणयाऽपि न साधुरित्यादि विस्तरेण अपश्चितं भूपणे ॥ ३८॥ अतिरिक्तशक्तिग्रहोपायमाह- - प्रभा व्याकरणेनेति-एतेन व्याकरणेन व्युत्पादि साधुत्वं ध्वनितम् । नच व्याकरणापरिगृही- तानां रथन्तरादीनामसाधुत्वापत्तिः, 'पृपोदरादीनि यथोपदिष्टम्' 'उणादयो बहुलम्' इत्यादिना तेपामपि परिग्रहात् । गौणानामिति-गुणादागता गीणाः मोर्यादिगुणयोगात् माणवकाढी प्रयुक्ताः, न लाक्षणिकाः सिहादिशब्दाः, नैयायिकमते गुणिनि प्रयुक्ताः शुष्टादिशब्दाश्च गुणे-प्रकारीभूते प्रवृत्ति- निमित्ते तादृशगुणमादाय व्युत्पादनात्-वाचकत्वेन बोधनात् । तत्पुरस्कारेणशक्यतावच्छेदफारोपात तादृश- प्रवृत्तिनिमित्त पुरस्कारेण प्रवृत्ती-प्रयोगे । 'सिंहो माणवकः' इत्यादी आरोपे निमित्तं क्रौर्यादिगुणयोगः "शुल्लो घटः' इत्यादी गुणिनि शुलत्वारोपे शुकुगुणयोगो निमित्तम् । वैयाकरणनये तु शुशब्दो गुणगुरिए नोम्भयत्रापि शक्त एव । अत एव 'गुणपचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट.' इति वार्तिकं सङ्गन्छते । अन्यथा लक्ष- या प्रकृत्यय मतुबर्थस्य गुणिनोऽभिधानात् मतुपोऽप्राप्त्या लुगविधानानुपपत्तेः । आधुनिकलाक्षणिकानामिति- नन्याधुनिकदेवदत्तादिनाम्नां शरीरविशेषावच्छिन्ने शास्त्रेण व्युत्पादनादसाधुत्यापत्तिरत आह–असाधुत्व मिति । अत एयेति—यः शब्दो यत्रार्थे व्याकरणे व्युत्पादितस्तस्य तत्रैव साधुत्वादेवेत्यर्थः । अत एव 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यादिसूत्रं चरितार्थम् । अन्यथा शेषपप्ट्याः कर्मादी लक्षणया सिद्धे तद्वैयर्थं स्पष्टमेव । नन्नपभ्रंशानां वाचकत्वे 'अर्थवत्' इत्यनेन प्रातिपदिकसज्ञापत्तिः, तत्तच्छास्त्रप्रवृत्ती साधुत्वस्यापि उद्देश्यतावच्छेदकटले निवेशात् । नच शास्त्रप्रवृत्तौ साधुत्वम्, साधुत्वे च शास्त्रप्रवृत्तिरित्यन्योऽन्याश्रय इति पाच्यम, 'भूवादयो धातवः' इत्यनेनावृत्त्या साधुत्वस्यापि विधानात् । नच तस्यापि तत्राप्रवृत्त्यापत्तिः, तदुद्देश्यतावच्छेदकत्वेन साधुत्वस्याप्रवेशात् । 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति, 'साध्वनुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे' इति च भाष्यात् साधुत्वस्य सिद्धत्वात् कोशादिना तज्ज्ञानेन शास्त्रप्रवृत्तौ बाधकाभावाच ॥ ३८ ॥ ननु पुण्यजननयोग्यत्वं साधुत्वम्, तज्ञापकञ्च कोशव्याकरणद्युक्तम् । एवञ्च येषां शब्दानां कोशेन व्याकरणेन याऽनुक्तिस्तेपामसाधुत्वापत्तिरत आह-अतिरित्तेति-कोशव्याकरणाद्यतिरित्तो यः शक्तिमहो- दर्पणव्याख्या तद्धितम्" इति भाष्यस्थामृत्येत्यर्थः। तत्तद्देशभाषाऽनुसारेण क्रियमाणाना नाम्ना तु शास्त्राव्युत्पन्नवादसाधुत्वमेवेति भावः । * गौणानामिति शुक्लादिशब्दानामित्यर्थः । गुणे-स्वशक्ये शुकादिरूपे । * व्युत्पादनादिति * “गुणवचनेभ्यो मतुपो टुक्" इति स्मृत्या 'गुणे शहादय पुसि" इत्यादिकोशेन चेत्य- त्यादि । तत्पुरस्कारेणनीलायर्मपुरस्कारेणेत्यर्थ * प्रवृत्ती -गुणिनि प्रयोगे । शक्यार्थस्य बाधे भन्वयानुपपत्तिप्रति सन्धानात्तलक्ष्याथों स्थापनेऽपि शक्यार्यमादाय तेषा साधुत्व नानुपपन्नमाशपयार्थपुरस्कारेण तेषा शास्त्रध्युग्पन्नस्यादित्यर्थ । गोणपदस्य निरूदलाक्षगिकपदोपलक्षणत्वाच्च न गङ्गाया घोष इत्यादौ गङ्गादिपदानामसाधुत्वमिति भावः । - अाधुनि- फानामिति * ऐच्छिकयत्किञ्चित्सम्बन्धेन शास्त्रत्तासर्याविषये प्रयुत्तानामित्यर्थः ॥ ३८॥ ननु शक्कियाहषयोः कोशव्याकरणयारिद्यमानत्याक्तिग्रहोपायकथन व्यर्थमत माह अतिरिक्तति कोशव्या ·शक्तिनिर्णयः ३४५ सम्बन्धिशब्दे सम्बन्धो योग्यतां मति योग्यता । समयाद् योग्यतासंविन्मातापुत्रादियोगयत् ॥ ३६॥ सम्बन्धी विषयः । योग्यतां प्रति योग्यता-सम्बन्धिशब्दं प्रति योग्यता विपय इति । समयात्-व्यवहारात्, योग्यतासंवित्-शक्तिग्रहः । घटपदमत्र योग्यमेतत्सम्बन्धीति व्यवहारात् सा ग्राह्यत्यर्थः ॥ ३६॥ इति वैयाकरणभूपग्णसारे शक्तिनिर्णयः ॥६॥ प्रभा पायस्तमाहेत्यर्थः । सम्बन्धिशब्द इति--इन्द्रियाणामिति कारिकायां यः सम्पन्धशब्दस्तत्र वाच्यत्वेन प्रतीति- विपयो यो योग्यतारूपः (शक्तिरूपः) सम्बन्धः । याग्यताप्रति-योग्यतयैव (सम्बन्धपदनिष्ठशस्त्यय) ज्ञाप्यः। 'लक्षणेत्त्थंभूत' इत्यादिना लक्षणे द्वितीया, वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युन्' इतिवत् । तदुक्तं हेलारा- जेन-'सम्बन्धशब्दो योग्यतालक्षणं सम्बन्धं योग्यतयैव प्रतिपादयति' इति । एवं समवायशब्दोऽपि अनादिसिद्वया स्वनिष्ठयोग्यतयैव समघायरूपं स्वार्थ प्रतिपादयति । एतेन सम्बन्धे सम्बन्धान्तराभाव इत्यपास्तम्, योग्यतारूप (शक्तिरूप ) सम्बन्धस्य सर्वत्र सत्त्वात् । ननु योग्यताया एव सम्बन्धले सङ्केतस्य कोपयोग इत्यत आह -गयादिति - समयात्-सङ्केतात्, अनादिसिद्धाया योग्यतायाः (शक्तेः) सपिज्ञानं भवति । तत्र दृष्टान्तमाह-मातापित्रेति-'इयमस्य माता' 'अयमस्य पिता' इति व्यवहाराद् यथा सिद्धस्यैव जन्यजनकभावस्य ज्ञानम्, तथा योग्यताज्ञानं सङ्घतात्स्यादिति भावः । अन्धकारस्त्वन्यथा व्याचप्टे-सम्बन्धी विषय इति-सम्बन्धशब्दे विपयीभूतो यः सम्बन्धः शक्तिरूपस्तस्य 'अयं शन्द एतदर्थ- सम्बन्धी' इति योग्यताम्प्रतियोग्यताशब्दं प्रति विपर्याभूता या योग्यता तस्याः 'अयं शब्दोऽग्रार्थे योग्यः' इति समयात्-व्यवहारात्, योग्यतासपिच्छक्तिज्ञान जायते, योग्यतासम्बन्धयोरक्यात् 'योग्यतासविद्' इति सम्बन्धसंविदोरप्युपलक्षणम् । मातेति पूर्ववद् व्याख्येयम् । मञ्जूपाकारैस्तु-इमे कारिके इत्थं व्याख्याते । तथाहि-इन्द्रियाणाम्-चक्षुरादीनाम् । स्वविषये= रूपादिविपयकज्ञानजनने। अनादि-पुरुपप्रयत्नानपेक्षा । यथा योग्यता-तजनकतोपच्छेदकधर्मवत्वरूपा। तथा शब्दानामर्थेऽनादिः सम्बन्ध एव याग्यता-तजनकतावच्छेदको धर्मः । सम्बन्धशन्दे सम्बद्ध यतेऽर्थेन सह यः स सम्बन्धो घटादिः, कर्मणि घन् । सम्पन्धिशन्दे-घटादिशब्दे योग्यताम्प्रति-योधजनकतावच्छेदकधर्मयत्त्व- रूपयोग्यतानिरूपितो यस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धः स एव योग्यता, स्वाभाविकी एव । समयान्-अनादि- वृद्धव्यवहारपरम्परारूपास्गदादिसमयेन गृहीतादीश्वरसङ्केतान्निश्चीयते । यथा मातापुत्रयोः जन्यजनकभा- वस्य 'इयमस्य माता' इत्यादिव्यवहारो निश्चायक इति अत्र-अर्थे । अयम् अर्थः । एतत्सम्बन्धी घटादिपद- सम्बन्धी । सायोग्यता। पञ्चोलियालकृष्णस्य प्रभायां शफिनिर्णयः। प्रीत्यै भूयाद् भगवतोभवानीविश्वनाथयोः।। ॥शुभम्भूयात् ॥ दर्पणव्याख्या करणाभ्यामतिरित्तो यः शविग्रहोपायस्तमित्यर्थः । तथाचानधीतव्याकरणाना तेन शक्तिमहासम्मवात् तदर्य व्यवहाररूप- मप्युपायमाहेतिपय॑वणानान वैयमिति भाव । एवेन मन्यतातिरिक्तशतैरननीकारेण तद्ग्रहोपायप्रदर्शन न्यमित्या- शक्षापि समाहिता । विषयपदाध्याहारेण मूलं ब्याचष्टे-* सम्बन्धो विपय इति । - .

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अथ नार्थनिर्णयः। नअर्थमाह--- नसमासे चापरस्य प्राधान्यात् सर्वनामता ॥ आरोपितत्वं नञ्योत्यं न ह्यसोऽप्यतिसर्ववत् ॥ ४० ॥ अथ नर्थनिर्णायः प्रभा . वृत्तिस्त्रिधा-शक्तिलक्षण व्यञ्जना च । तन्न लक्षणायाः शक्त्यैव गतार्थत्वं समर्थ्य व्यञ्जना निरूप- णीया । व्यञ्जनाया द्योतकत्वस्वरूपतया द्योतकनबर्थ निरूपयति-नन्समासे इति यद्यपि नसमासस्यापि समासशक्तिनिर्णये एव निरूपणमुचितम् , तथापि नको द्योतकतया पृथड् निरूपयति-नसगास इति-- अत्र 'नन्समासे' इत्युक्त्या 'घटो न पट: 'अत्र घटो नास्ति' इत्यादावसमासस्थले घटमेदवान पदः, घटप्रतियोगिकोऽभाव इत्यादिप्रतीत्या नञोऽभावार्थकत्वेऽपि दोपाभावः, तथापि 'श्रसः' इत्यादौ तदभाव इत्याद्यर्थऽभावे तदर्थस्य विशेषणतया 'संतोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः' इत्युक्त्या सर्वनामकार्य न स्यादि- त्याह-अपरस्येति नल्समासे त्रयः पक्षा भाष्ये उत्ताः । तथाहि-१ अन्यपदार्थप्रधानः, २ पूर्वपदार्थ- दर्पणव्याख्या तथाचायमेतत्सम्बन्धीति व्यवहारे सम्बन्धो विषयः । अयोग्यतां प्रति:-इदमन योग्यमिति योग्यताव्यवहारे योग्यताविषयो यतोऽत समयात् तद्व्यवहाराद्योग्यताया बोधक्तारूपशक्ते सवित्-ज्ञान भवतीत्यर्थ । तत्र हटान्त -*मातापुत्रादियोगवदिति यथाऽयमेतत् सम्बन्धीति व्यवहारस्तयोर्जन्यजनकभावनिश्चायकस्तद्वदित्यर्थ । अन्ये विद हरिपद्यमित्य व्याचक्षते-*सम्मधिशब्दे-अयमेतत्सम्बन्धीति ध्याहारे। ३ योग्यतामिति *- शरोधजनकताऽवच्छेदकधर्मवत्वरूपयोग्यताव्यपहारनिरूपितो यस्तादात्म्यरक्षणोऽन्यो वा सम्बन्ध. स एव योग्यताऽभरप- यो विषय इति शेष । स चानादिः, वृद्धव्यवहारापरपर्यायोऽस्मदादिसमयान्निश्चीयते, नतु बोधजन कलमेव शक्तिः, एतोषजननेऽय योग्य इति व्याहारान् । अत एवैतच्छेपे- सति प्रत्ययहेतुत्व सम्बन्ध उपपद्यते । शब्दत्यायें यतस्तस्मात् सम्बन्धोऽस्तीति गम्यते ।। इत्यन्तेनोहार्य सष्टीकृत इति । अधिकमन्यतोऽवधार्यम् ॥ ३९ ॥ इति वैयाकरण भूपणसारदर्पणे शक्तिस्वरूपनिरूपणम् ॥ ६ ॥ 'समा पल भिनेव' इत्यत्र पराजयन्दवदिति वदता समासे तद्घटकप्रत्येकशक्तिसहकृतसमुदायशक्तेपेक्षास्थमाती- कृतम् । तच्चानुपपनम्, यत्र समासघटकप्रत्येकपदस्यानयकल तत्र प्रत्येकशपिसाचिभ्यासम्भवात् । यथा नसमासघटकनमः। तयोराभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते । इत्युक्ते । एपञ्च नहरस्वार्थावाद इवेशस्थले उचरपदार्यादिप्राधान्यस्य सरसतोऽनुपपचिरपीतीमां यहां परिहचु नपर्धनि- रूपगमित्यहि- नर्थमिति । भूले नन्समास * इति । अर्थ भावः--'धो न पट , 'घटो मास्ति' इत्पादावमारशान्दबोपस्य सार्वजनीनप्रसिद्धिसिद्धत्वान्नमोऽभावार्थक रगावश्यकम् । तथाचोत्तरपदार्यप्राधान्यादिव्यवस्था मुलभा । यद्यपि 'घटो न' इत्यादारभावविशेष्यक एव बोधः, स गरि 'भग इत्या अनुरोधेनारोपितहराकररमी नमोन्हीकरणीयमिति रोपपूरणेन व्याचष्टे सारे-- ·ननिर्यायः ३४७ नसमासे अपरस्य-उत्तरपदार्थस्य माधान्यात् सर्वनामता सिद्धपनीति शेषः। मा पर आरोपितत्वमेव, नद्योत्पमिति-अम्युपेयमिति शेषः । अयं माया-'अमः' इत्यादी 'पारोपितः सः' इत्यर्ये सर्पशब्दस्य प्राधान्यागपान् सर्वनामता सिद्धयति । अन्यथा 'प्रतिसः' इत्यत्रेय सा न स्यात्, 'पटो नाम्नि' स्याहार- प्रमा प्रधानः,३ उत्तरपदार्थप्रधानश्चेति । यदा जाती ग्राह्मणादिशटा 'नास्ति माग मामरागम्य मोजमा' इति तदा अन्यपदार्थप्रधान क्षत्रियादिः। यदा अमरसामान्यत्तिन प्रामादिमिविरोध्यते 'मामपना. सन्' अग्राह्मणशब्देनोच्यते तदा पूर्वपदार्थप्रधानः । यहा तु दुरुपदेशान्मिायामानामा प्रारिमाली. प्रयुज्यते । स्वाभाविकी प्रामाणपदार्थनिवृत्तिा नत्रा द्योत्यते, तसा उत्तरपदार्यघानः। अयम्भाव-अनियतविशेषगुणस्य नियनविशेषगुणप्रतिपादनाय पिरोपा सुगने, ननु मामा हाय ! यदि घ नत्रा प्राह्मणपदार्थः प्रतिपिध्यते तदा रार्यात्मना तदर्थस्याभागा यमुत्तरपदाप्राधान यात् । तस्मात् 'अनाक्षण.' इत्यत्र नयो ग्रामणगरिशेषगुम्स्यायपनादनपत्यमेर । नमानामा रान्दोऽपि मारण्याचक एवं स्यादिति । यद्वा-भेदप्रतियोगितामण' इत्यर्थ मासदस्य सिंगनमा नय कर्मत्वान्वयेन 'अग्रामणमानय' इत्युक्ती प्रामणस्यानयनं प्रमन्येत । अन्यपदार्थप्रधानस्वाति, भाषा, पद्यन्यपदार्थप्रधानस्तर्हि 'अव हेमन्तः, इति हेमन्तम्य लिन यचना तत्ममामम्पाधि प्रानानि, प्रथया पुनरस्तूत्तरपदार्थप्रधानः । ननु घोत्तम्-'अमामणमानय' इत्युत् प्राममात्ररथानगर्न प्रानीतीनि, नेपोर यथेह 'राजपुरुषमानय' इत्युक्ते राजा विशेषकः प्रयुज्यते तेने विशिष्टम्यानयन भी दारिता नविशेपकः प्रयुज्यते, तेन नब्यिशिष्टस्यानयनं भविष्यति । फः पुनरमी (नम् ) निवृत्तपदार्थक , निन पदार्थो मुख्यं पाहाण्यं यस्मिन् सः क्षनियादिरर्थ । साहश्या दनापारोपितमामय इत्यर्थ: पारिन नन्द्योत्यमिति स्पष्टमेवोक्तम्। आरोपितत्वा तदभापन्निष्ठपिरोप्यतानिरूपितनिष्टा फारनास्तीतिषित यत्वम्, तथाच 'अग्राझण" इत्यनेन ब्राह्मणत्वाभापयतमरियादिनिष्टपिरोयनानिपिनमानिटकार ताफप्रतीतिपिपयीभूतानाक्षणक्षपियादिरिति थोघः । अत एव-उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यानुराधादेय। नरबारी पितत्वार्थकत्याभावे उत्तरपदार्थप्राधान्य न स्यादिति भार | नभ्यायमिनसमामघटकापरत. पदानामारोपितनाहाणत्यादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति नया पोत्यत इत्यर्थः कारिफाया योजनानि भावः। अन्यथा उत्तरपदार्थस्य प्राधान्याभावे । 'असर' इत्यस्य सांभिन्न, मर्यामागे या इत्यय । म इति-'सर्वकर्मकातिक्रमणकर्ता' इत्यर्थे सर्वशब्दस्य प्रकारतामयोजस्तपाइनरपदागनिष्ठसिंयनानिरिटी पस्थितीयप्रकारताप्रयोजकत्वरूपोपसर्जनत्वस्य सत्यान् ‘संशोपसर्जनीमूनानां नियो यन्यः' इति यानि केन निषेधात् सर्वनामता न स्यादित्याह-गन सादिदी-सर्वनामता न स्यादित्ययः। दर्पपन्याच्या • सिम्यतीति अत एवेति प्राधान्यानुपरेत्पर्य । ननु नसमावे कर्थ प्राधान्यनुचिरस्तोलामा प्रयन्मार इविका अन्यया मारी- खित्वार्थकत्वानभ्युपगमे, मेदापरत इति सान्द । सासनामा! न म्यादितिः अट: AN HIST प्रतियोगिता पदार्थस्योरसनत्वेन सडोन्सर्बनाना सचिन मदिरा इलाज दमा भदप्रतियोगी सः इति वा बेपार मामोदरम मसात्वानिरव मा-- पटो नाताया - ·३४८ प्रमा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे भावविषयकवोधे तस्य विशेष्यताया एव दर्शनात् । अस्मद्रीत्या च स प्रार्थों चोधो मानसः । तथाच 'असर्वस्मै' इत्याद्यसिद्धिासङ्गो नेति । अत्र चारोपितत्वम्-आरोपविषयलम् । प्रारो- पमानमर्थो विषयत्वं संसर्ग इति निष्कर्षः। प्रमा तस्यन्नमर्थाभावस्य । विशेष्यताया इति-'घटो नास्ति' इत्यस्य नैयायिकमते 'सत्तावान् घटाभाव' इति, शाब्दिकनये घटाभिन्नैकाश्रयवृत्तिवर्तमानकालावच्छिन्नसत्ताभाव इति च योधः। एतेन 'असर्वः' इत्यस्य प्रति- योगितासम्बन्धेन भेदादिविशिष्टः सर्वः' इत्यर्थेऽपि सर्वनामता सिध्यतीत्यपास्तम् , नादृशबोधस्यानुभवविरु- द्धत्वात्, 'अब्राह्मणमानय' इत्यादौ ब्राह्मणस्यैवानयनप्रसक्तेश्च। नन्वेवम् अघटः' इत्यादिना 'घटभिन्नः' इत्या- यर्थस्य सर्वजनानुभवसिद्धस्यापलापापत्तिरित्याह-भस्मदिति । सः 'घटभिन्नः' इत्याकारकोऽभावविशेष्यकः । शाब्दस्तु 'पारोपितघटत्वाश्रयः' इत्येव । आर्य इति -घटभिन्ने एव घटत्वारोपात् आरोपितघटत्वस्य घटभे- दस्य च सामानाधिकरण्यात्फलतीति भावः । तथाच नम आरोपितार्थकत्वे च । लापवादाह-आरोपमार मिति--आरोपश्च-तदभाववद्विशेष्य तत्प्रकारकं ज्ञानम् । विषयत्व ससर्ग इति'विषयतासम्बन्धेनारोप- विशिष्टं यद् ब्राहाणत्वं तद्वान्' इति 'अब्राहाणः' इत्यनेन बोधः। तथाच नमः शक्यतावच्छेदकमारोपत्वमिति लाधवम् । आरोपितस्य शक्यत्वे तु आरोपविषयत्वं शक्यतावच्छेदकमिति गौरवम् । यद्यपि विपयत्वस्य संसर्गत्वे प्रकारत्वे वा शक्यत्वं स्वीकार्यमेव, तथापि समासे एका भायात्मकशक्तिस्वीकारेणाकाडक्षामा स्यत्वासम्भवः । नचैवं लाघवाभाव', संसर्गीभूतविषयत्वस्य सम्बन्धाभावकृतलाघवसत्यात् । विषय- स्वस्य प्रकारविधया भाने तु निरूपितत्व-स्वरूपसम्बन्धयोर्भाने गौरवम् । भाष्ये तु पक्षान्तरमप्युक्तम्-'प्रथया सर्व एवैते शब्दा गुणसगुदायेषु वर्तन्ते, ब्राह्मणः, क्षत्रिय वैश्यः, 'शूद्रः' इति । तपः श्रुतञ्च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिव्राह्मण एव सः ॥ समुदाये ब्राह्मणशब्दः प्रवृत्तोऽवयवेष्वपि वर्तते । जातिहीने गुणहीने चेति । अयम्भावः-नशब्दः कचिर गुणं निधति । 'अब्राहाणोऽयं यस्तिष्ठन् मूत्रयति' 'अब्राहाणोऽयं यस्तिष्ठन् भक्षयति' इति । अत्र ब्राह्मण शब्दो जातिमात्राश्रयपरः । नम्पद गुणक्रियाराहित्यं द्योतयति, गुणनियारहितो ब्राह्मणत्वजातिमानित्यर्थः कचिजाति निषेधति-शुच्याथारं पिङ्गले कपिलकेशं गौरं दृष्ट्वाऽध्ययस्यत्ति ब्राह्मणोऽयमिति, ततः पश्चात माणेन' 'अब्राह्मणोऽयम्' इति जानाति, अत्र ब्राह्मणशब्दः शुचित्वादिगुणमात्राश्रयपरः । नन् प जाति निषेधति 'ब्राह्मणत्वजातिरहित , शुचित्वादिगुणविशिष्टश्चायमिति बोधः । नन्वारोपस्य नब्वाच्यत्वे नको द्योतकत्याभङ्गः इत्यत आह- दर्पणव्याख्या दाविति तस्य * नमर्थस्य । नमभावावस्य विशेष्यताया तन्त्रत्वादिति भावः । मनु तथापि 'यघटः परः' इस्यतो पाभिन्न पर' इति सर्वसिद्धप्रतीत्यनुपपचिरत आह- अस्मद्रीत्येति - सः -मेदबोध । श्रार्थ इति • अपांत् उपस्थितिविषयादागत स्याः। - मानस इति • तत्र शान्दतप्रत्य यस्यमिद एयेति भारः । नन्वसर्वशब्दस्य सर्वनामसाभावे या शतिरत आह- तयाचेति । अत्र चेति * भारोपितत्व मन्यायमिति कल्पे चेत्यर्थः । निष्कर्ष इति - विषयावस्य संसर्गमर्यादयैर लाभादनन्यलभ्यारोपस्यैर नषत्वम् ।

·नर्थनिर्णयः ३४६ घोत्यत्वोक्तिनिपातानां द्योतकत्वमभिमेत्य ॥ ४० ॥ 'घटो नास्ति' 'अब्राह्मणः इत्यादावारोपयोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात् पक्षान्तरमाह- अभावो था तदर्थोऽस्तु भाष्यस्य हि तदाशयात् । विशेषणं विशेष्यो वा न्यायतस्त्ववधार्य्यताम् ॥ ४१ ॥ तदर्थ नअर्थः अर्थपदं द्योत्यत्व-याच्यत्वपक्षयोः साधारण्येन कीर्तनाय । भाष्यस्येति- तथाच नसूत्रे महाभाष्यम्-"निवृत्तपदार्थकः" इति, निवृत्तं पदार्थो यस्य "नपंसके भावे क्तः" (पा० सू० ३ । १ । ११४ ) इति क्तः । अभावार्थक इत्यर्थः । प्रभा %D योत्यत्वोक्तिरिति-निपातमात्रस्य द्योतकत्वमिति सिद्धान्तानुरोधात्तथोक्तिः, नतु वाचकत्वस्वीकारेऽन दोप इति भावः । नहीति-अतितर्वयत्-अतिसर्वपदजन्योपस्थितीयप्रकारता यथा सर्वाऽऽर्थे तथा 'श्रसः' इति पदजन्योपस्थितीयप्रकारताख्यविषयता तत्पदार्थे नास्ति किन्तु . मुख्यविशेष्यतारयविपय- तैवास्तीति भावः। नचारोपितत्वस्य ननर्थत्वे 'वायौ रूपं.नास्ति' पीतः शङ्को नास्ति' इत्यादी शाब्द- बोधानापत्तिः, वायधिकरणकरूपकर्तृकसत्तायाः पीतशतकर्तृकसत्तायाश्चाप्रसिद्धया कथमसदर्थसत्तायां विशिष्टसत्तात्यारोप इति वाच्यम् , विशकलितानां वाय्यादीनां प्रसिद्धरदोपात् । मिलितापसिद्धेश्चाप्रयोज- फत्वात् । विशिष्टं तावन्त एय पदार्थास्ते च प्रसिद्धाः । यद्वा-विशिष्टप्रसिद्धिराहार्यरूपैय । किञ्च रूपकर्तृ- कसत्तायां वाय्वधिकरणकत्वम्, शङ्खकर्तृफसत्तायां पीतकर्तृकत्यञ्चारोप्यते । रूपकर्तृकाऽऽरोपितवाय्वधि- करणत्विका सत्ता इति, शद्वकर्तृकारोपितपीतकर्तृकत्विका सत्ता इति च बोधः। यत्तु-समासघटकस्यैव नत्र आरोपितत्वार्थकत्वमिति तन्न, यत आरोपितत्वं नम्द्योत्यमतो नब्स- मासे अपरस्य प्राधान्यात् सर्वनामता सिध्यतीति हेतुत्वमात्रोक्त्या समासघटकस्यैष नत्रस्तदर्थकत्वमित्यस्या- लाभात्।समासघटकस्यापि न आरोपितत्वार्थकत्वादेवाने 'घटो नास्ति' इत्यत्र दोपोक्तिः सङ्गच्छते ॥४॥ घटो नास्तीति-श्रारोपिता घटकर्तृका सत्ता इति, आरोपितम्राह्मणत्वविशिष्ट इति च बोधः। घटा- भिन्नाशयकसत्ताभावः, ब्राह्मणभिन्न इत्याकारकसर्यजनानुभवविरुद्ध इत्यर्थः । अर्थपदमिति-तद्वाच्यस्तद्- योत्यो वेति वक्तव्येऽर्थपदं योद्ध-थार्थपरतया साधारण्येनोभयो!धनायेत्यर्थः । भाष्यस्येति-पूर्वपदार्यस्य प्राधान्ये 'श्रसः' इत्यादिसर्वनामकार्याभावादिरूपं दूपणमुक्त्वा 'अथवा पुनरस्तूत्तरपदार्थप्रधानः' इत्युक्तम् । 'अन्न पक्षे 'प्रतियोगितासम्यन्धेन भेदविशिष्टो ब्राह्मण' इत्यर्थे ब्राह्मणस्यैव विशेष्यतयाऽब्राह्मणमानयेत्युक्ते ग्रामणस्यानयनं प्राप्नोति' इत्युक्त्वा 'नैप दोषः, इदन्तापदयं प्रष्टव्य...... राजपुरुषमानय' इत्युक्ते राजा विशेषकः प्रयुज्यते, तेन राजविशिष्टस्यानयनं यथा भवति, तथा इहापि नविशेषकः प्रयुज्यते तेन नविशि- दर्पणव्याख्या नखारोपविषयत्वस्य, गौरवादिति मान । नन्वारोपस्य वाच्यताभ्युपगमे द्योतकताप्रतिपादक्मूलविरोधोऽत आह-* द्योत्य- त्योफिरिति वाच्यस्यापि तस्य विशेषणतेय, नाभाववद्विशेष्यतेति सूनयितुमेव तथोक्तिरिति मार. ॥ ॥ नास्तीति * यद्यपि समासयोग्यना एयारोपार्थक्त्व मूले उक्तम् , तथापि 'घटो नास्ति' इत्युक्तिर तत्राप्यारोपाननुभव इति दृष्टान्तात्यवधेयम् ! 'नद्योत्यम्' इत्यत्र नभो विशेषणतया व्याधानेन चोपस्थितत्वेऽपि त्यदादीनां बुद्धिस्थपरामर्शकत्वाचदा तत्परामशी नानुचित इत्याह-* तदर्थ इति । • साधारण्येनेति ·३५० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे यत्तु-निवृत्तः पदार्थों यस्मिन्नित्यर्थः । सादृश्यादिनाऽध्यारोपितम्राहाण्याः क्षत्रियादयोऽर्था यस्य- त्यर्थ इति कैयटः, तन्न, अध्यारोपितबााययस्य क्षत्रियादेवाच्यत्वात् । प्रभा . टस्यानयनं भविष्यति । कः पुनरसी (नम्) निवृत्तपदार्थकः' इति भाष्यस्येत्यर्थः । निवर्तनम्-निवृत्तम् (अभावः) पदार्थ:-अर्थो यस्य स निवृत्तपदार्थक अभावार्थकननित्यर्थः । आरोपितार्थकत्वपरत्वेनोक्त- भाष्यस्य कैयटोक्तं व्याख्यानं खण्डयति-यत्चिति । निवृत्त इति-निवृत्तः पदार्थो मुख्यं ब्राह्मण्यं यस्मिन् स सादृश्यादिनाऽध्यारोपितम्राह्मण्यः क्षत्रियादिरित्यर्थः । अध्यारोपितेति अध्यारोपितं ब्राह्मण्यं येपु ते इत्यर्थः । शक्यतावच्छेदके लाघवाल्लोकप्रसिद्धेश्वाभाव एव नवाच्यः । 'प्रवाहारणो देवदत्तः' इत्यत्र सामा- नाधिकरण्येनान्वयरतु नमर्थभेदस्य तद्वति लक्षणयोपपाद्यः । नवाच्यत्वात्-गनो वाच्यत्वाभावादित्यर्थः । यद्यपि 'सन्देहाद् दुरुपदेशाच ब्राह्मणशब्दो वर्तते' सन्देहात्तावत् गौरं शुच्याचारं पिगलम् ( उत्कृष्टकान्ति- मन्तम् ) तदुक्तम् शब्दार्णवे- पिङ्गलस्तु परच्छायः पिङ्गे शुक्लाङ्गखण्डवत् । इति कपिलकेशं दृष्ट्वाऽध्यवस्यति-ब्राहाणोऽयम्' इति । ततः पश्चादुपलभते नायं ब्राह्मण इति अब्राह्मणोऽयमिति । पूर्व शौचाचारगौरवर्णादिकं दृष्ट्वा ज्ञातं ब्राह्मणोऽ- दर्पणव्याख्या प्रकृतेऽर्थपदस्य तजन्यबोधविषयपरतया पक्षद्वयस्य सग्रहः । तत्रासति बाधके वाचकत्वमेव । सति तु तस्मिन् द्योतकताऽपीति भावः। - नवाच्यत्वादिति * यद्यप्युत्तरपदार्थप्राधान्येन नतत्पुरुषस्य, ब्राह्मणस्याऽनयनं प्राप्नोति । नमः प्रयोगानमर्थविशिष्टस्यान यनं भविष्यति । कः पुनरसौ नबर्थो ? निवृत्तपदार्यकः । ब्राहाणदृष्टस्य गौरत्वादेर्दर्शनाद् दृष्टोपदेशाद्वा पूर्व ब्राह्मणोऽगित्यध्य- वस्यति । ततः पश्चादुपलभते नायं ब्राह्मण-' इति । ततोऽब्राह्मणोऽयमिति प्रयुक्त। आतश्च तद्दृष्टगुणदर्शनाद् दृष्टोपदेशाद्वा ब्राह्मणवायध्यवसायपूर्वकमेव नाय ब्राह्मण इति ज्ञानम् । नखय कालवर्णमापणे दृष्ट्वाऽध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति । यथास्थितं वस्तुतत्त्यं तस्य नितिं भवति" इति नमसूत्रभाष्यपर्या-लोचनया कैयटोतार्थस्यैव साधुत्वं लभ्यते । तथापि तद्भाष्यस्य भेदप्रत्यक्षे कचिद् यो यानुपलब्धेहेतुत्वप्रदर्शनपरतयैवोपपत्तेर्ना आरोपवाचकत्वे तदुपष्टम्मकत्वाभावात् । भन्यथाऽत्यन्तसदृशे उक्तयुक्त्या तदारोपासम्भवेन तर नार्यस्तदर्थक्त्वासम्भवात् 'अघट पट.' इत्यनापतः । 'प्रतियोग्यभावान्मयो तुल्ययोगक्षेमो' इति तान्त्रिको नीलो घटः' इत्यादौतादात्म्येन घटाशे नीलपदार्थमानानसमभिन्या- हारे तादात्यानन्यासिनीलगावदोषण सोनमसिहाय नमोऽमवाईक विमानमार्नेद रजागिर रजतमिति वाक्यजन्ययोधयोस्तपदभागनगाहितया परस्परपतिमध्यप्रतिबन्धकमानानापशेष नमो भेदार्थकत्वमावश्यकम् । नच ननोऽभेदार्गकन्वे 'मत्रादाणमानय' इत्यादिता ब्रामणभिन्नलोष्टादेरपि बोधाऽऽअतिः । नचेष्टारचित, महाराहाण. मानयेत्युक्ते लोष्टमानीय कृती भवति" इति माध्यविरोधादिति वाच्यम् , पटत्वेन घटाकघटपदात् सन्निहितव्यक्तिमोधवत् प्रकरणादिना ब्राह्मणभिन्नमात्रार्यकाद् प्रामगपदात् क्षत्रियादेरेष बोधसम्मगत् । तस्मादघटो न पट इत्याधसमस्ते नमो भेद भेदत्वस्याखण्डोपाधितया तस्य शक्यताऽयच्छेदकत्वे लाघवात् । समासघटकस्य तस्य तु उत्तरपदस्य तद्भिन्ने लक्षणायां सासर्यमादकत्वमेव । नच "न ब्राह्मणैरेतैरुपद्रुतम्" इत्यादौ नत्रो मेदार्थकत्वे तत्प्रतियोग्यनुयोगिवाचक्ष योः समान विभक्तिकत्याऽनुपपचिः, सामानाधिकरण्याभावादिति धान्यम् , प्रतियोग्यनुयोगिनोरमेदान्वयबोधीपयिकाकालायां उत्यामेष नमा मेदबोधनेन तयोः समानविमक्तिकत्वस्य तदुपजीव्यसात् । एपञ्च नभा भेदबोधने प्रतियोग्यनुयोगि. पाचकादयोः समानविमकिवचनरवं नियामकमत एव 'भूतले न घटः' इत्यादौ न भेदबोधः। एव शकि, ·नर्थनिर्णयः दर्पणव्याख्या दृश्यते च--"यजतिषु ये यजामहं कराति नानुपाजेषु" इत्यत्र नत्रा पर्युदासबोधः। उकनारये यजतिशन्दो यागस्वरूपाचनः । तथाच अनुयाजभिनेषु यागेषु ये यजामहशब्दवन्मन्न करोति-उच्चारयतीस्यः । मत एवातानुयाज- मिन्नेषु यजतिषु ये यजामहपदवन्मन्त्रमयोगरूरैकार्यविधानादेश्यियाभरसरूपैकराक्यसमुपश्यते । अन्यथा यागे ये यजामहपदयन्मन्त्रविधानमनुपाजे निषेधविधानमिति विधेयद्यार्यकत्वरूपवाक्यमेदापचे , ये यजामहपदानुपनकलने गौरवाञ्चेति भावः । अन्ये तु-शास्रविहितप्रतिषित्वात् , पोडशिग्रहणामहणवद्विकल्यापोनानुयाजेपित्या नमः प्रतिरोधार्यक्लम् । तथाहि-क्रियायाः फारकसामाक्षित्वाद् विनिगमनापिरहेग सकलकारकरिशिष्ट प्रतियोगिभूता भाग्नामुद्दिश्याभायनि- धिस्तत्र वाच्यः । एवञ्चोद्देश्यस्य प्रसिद्धर्य तत्प्रासिरपेशिता । प्राप्तिसापेशत्वात् प्रतिरोधस्य । प्राधि पचिद्रागतः, यथा-"न कला भक्षयेत्" इति । तत्र कलाभक्षणादेरागत इष्टसाध नत्यागत्या प्रसकाया क्लअभधगभारनाया निषेध- शास्त्रेण निवृत्तिनिश्चयावेऽवगतेऽर्थात् तद्विषयकलाभक्षणस्यानिष्टाधनलाक्षेत् ततो निचिः । प्ररते तु ये यजामहरी- तीति शास्त्रादेव सा । एवञ्च निषेधस्य शास्त्रविषयत्वेन प्राबल्यषद् विधिशास्त्रस्याप्युपजीव्यत्वेन प्राबल्यानिपेन रिधरत्य ताधायोगाद् विकल्प एव प्राप्नोति । विकल्पे च "बीहिभिर्जुहोति" "यर्या जुहाति" इत्यादौ प्रथम मी नुठाने घेदस्य विपर्यासमिति जनकवासम्ममा यवशास्त्रस्याप्राप्तप्रामाण्यस्वीकारः, प्रतीतप्रामाण्यररित्यागश्चेति दोपद्वयम् । प्रयोगान्तरे योपादाने यवधानस्य सीता प्रामाण्यपरित्यागः, परित्यक्तप्रामाण्योपादानश्चेति दापयमिति चत्वारो दोषाः। पुनस्तृतीते प्रयागे प्रोद्यपादाने प्रीदिशास्त्र स्य स्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागः, त्यतप्रामाण्यवीकारश्चेति दोषद्यम् । चतुर्थे यबोपादाने नीदिशास्त्रस्यास्वीयताप्रामाण्यता कारः स्वीकृतप्रामाण्यश्यागश्चेति दोपद्वयमिति चत्वारोऽन्येऽपीरयष्टदोषविकल्पापत्त्या नअनुयाजपदाभ्यामनुयाजमैदो बोप्यते। साऽय पर्युदास । अस्मिन पक्षे ये यजामहो न कर्त्तव्यतया प्रतीयते, 'यजतिषु ये यजामहकरोति' इस्पनेनेर विधानात् । किन्तु सामान्यशास्त्रविहितयेयजामहमन्य तस्यानुयाजव्यतिरिक्तविषयता योध्यते । तथाच सामान्यशास्त्रस्य विशेषविधिसापेक्षवानानुपाजेनित्यनेनानुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्पणादनुयामव्यतिरिक्त ये यजामहः कर्चव्यतया प्रतीयतेऽनुयाजेषु तु न कर्तव्यतया प्रातः, नारि प्रतिषिद्धः स इति न विकल्पः । नच नमानिये धोपनेऽपि पदशास्त्रेणाऽऽहवनीयशास्त्रस्येव नानुयाधिति विशेषशास्त्रेण यजति ये यजामहकरातीति सामान्यशास्त्रस्य बाधान विकल्स इति वाच्यम् , परस्परनिरपेक्षयोहि बाध्यबाधकभावः, पदशास्त्रेणाऽऽहवनीयशास्त्रस्पानपेशणात् स उचितः । निषेधशास्रस्य तु प्रतियोगिरिधर्थमस्त्यपेक्षा विध्यर्थस्य । "प्रसत हि प्रतिषिद्धपते" इति न्यायेन न तद्बाध , असम्भवात् । क्लूिक्तयुक्पा विकल्प एव । तथाच द्विरदृष्टकल्पनाप्रसङ्गोऽपि । विधेझैव इायते । यदनुयाजेषु ये यजामहरणे न कमनीपरो निषेधाच्च तदकरणादनृतबदनाकरणादिव दर्शपूर्णमासयोः । स चोपकारोऽशुरूप एवेत्यतोऽपि विकल्यो न युक इत्याहुः । अत्र केचित्-निषेधशास्त्रानालोचनेन सामान्यशास्त्रालोचनमात्रेण भ्रमात्मकप्रतियोगिप्रसिद्धपामावबोधनसम्मोन विकल्याप्रमत्ते, विशेषनिषेधे सामान्यविधेस्तदिवरपरत्वस्य 'बामणेभ्यो दधि दातन्यम्' 'कौण्डिन्याय न दावत्र्यम्' इत्यादी व्युत्पचिसिद्धत्वाच्च । नच तत्रापि पर्युदास एव ना बोध्यते, नभा पर्युदासबोधने विशेष्यविशेषणवाचकादयोः समानविमक्तित्वस्येव तयोः समानवयनस्यापि तन्त्रत्वात् , तस्य प्रकृतेऽभवात् । अन्यथा न महतो राश इत्यादनि, न महतां राज इत्यादावार महदप्रतात्यापतिः । एको न दावितिक्त् कथञ्चित समर्थनेऽपि द्वितीयस्य दातव्यमित्यस्य नैरसमस, आया दधि दातव्यं कौण्डिन्याय न' इत्यत एव कौण्डिन्यभिन्न प्रामगोद्देश्यकदधिदानवाघसम्मादित्याहुः ।

·३५२ ममा दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रमा यमिति । पश्चादाप्तजनोपदेशादिना ज्ञातम्-'नायं ब्राह्मणः' इति । इत्थमेव दुरुपदेशाच दुरुपदिष्टमस्य भवति-अमुस्मिन्नवकाशे ब्राह्मणस्तमानयेति, स तत्र (उपदिष्टस्थाने) गत्वा य (ततः स्थानाद् ब्राह्मणे गते तत्र स्थितं क्षत्रियादिकम् ) पश्यति तमध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति । ततश्च पश्चादुपलभते 'नायं प्राह्मणः' अब्राह्मणोऽयम्' इति निति तस्य भवति । अत्र तस्थाने कियत्कालपर्यन्तं 'ब्राह्मणस्तिष्ठति' इति नोकं तेनेति वत्स्थाने कश्चन स्थितं दृष्ट्वा प्रयोज्यका ज्ञातं ब्राह्मणोऽयमिति, पश्चादृपदेशादिना ज्ञात नायं ब्राह्मण इति । ब्राह्मणज्ञानपूर्वकाम्राह्मणज्ञानप्रदर्शनेनैतदुक्तं भवति यत् 'निवृत्तः पदार्थ:-पूर्व यो ज्ञानः ब्राह्मणत्वरूपः पदार्थःस तो यस्य क्षत्रियादेः स एव सादृश्यादिना अध्यारोपितब्राह्मण्यः क्षत्रियादिरेव नबर्थ इति कैयटोक्तं युक्तं प्रतीयते, तथापि ब्राह्मणगुणचारादिविशिष्टे ब्राह्मणत्वयोग्यताप्रदर्शनपूर्वकृतदनुप- लब्धावेव भाष्यतात्पर्यकल्पनयोपपत्तौ नन आरोपवाचकत्ये तद्भाव्यस्य प्रामाण्यानहत्वात् । किश्च यिटमले सारश्यादिना तद्धारोपस्थले एव तादृशननः प्रयोगे 'घटो न पटः' नीलो न रक्तः' 'अघटः पटः' इत्यादा. वत्यन्तासदृशे नमः प्रयोगानुपपत्तिः । किञ्च 'ननोऽभावे यद्धर्मावच्छिन्ने येन सम्बन्धेन यस्य प्रकारतया भानं नसमभिव्याहारे सद्धर्मावच्छिन्ने प्रकारतावच्छेदकतत्सम्बन्धावच्छिन्नतन्निष्ठप्रतियोगिताकाभावः प्रकारतया भासते' इति नियमः । तदुक्तम्-'प्रतियोग्यभावान्ययो तुल्ययोगक्षेमो' इति । एवञ्च 'नीलो घटः इत्यादौ नीलपदार्थोऽभेदसम्बन्धेन घटे प्रकार इति नसत्वे 'नीलो न घटः' इत्यादी घटत्वावच्छिन्नेऽभेद- सम्बन्धावच्छिन्ननीलनिष्ठप्रतियोगिताकाभावस्य भानमुचितम् , तद्भज्यते, नन आरोपितार्थकवामते, नम- सत्त्वेऽपि 'आरोपितनीलत्ववान घटः' इत्याकारकबोधस्यैव तन्मते सत्त्वात् । नबो भेदरूपाभावार्थकत्वे तु न दोपः 'घटो न पट:' 'नीलोन रक्तः' इत्यादितः 'पदभेदवान् पट.' 'नीलभेदवान् रत' इत्याद्याकारक- बोधे बाधकाभावात् । नचैवं 'अनाह्मणमानय' इत्यादिना लोप्ठादेरप्यानयनापत्तिः ब्राह्मणभेदस्य तर सत्वादिति याच्यम् , घटमानय' इत्यादी प्रकरणादिना घटत्वेन व्यक्तिविशेपयोधवद् ब्राह्मणभेदवघेन क्षत्रियादेरेय योधसम्भयात् । अत एव 'नवाक्षणमानय इत्युक्त लोष्ठमानीय कृती भवति' इति भार्य सद्गच्छते । फिश्च नत्र आरोपितार्यकत्वे आरोपितत्वं शक्यतावच्छेदकम् , भेदार्थकत्वे तु असण्डोपाधिरूप भेदत्यमेवेति लापयपि भेदार्थकत्वे धीजम् । नच समासाभाये नमो भेदार्थकत्वे 'न घटः पटः' इत्यादी प्रतियोग्यनुयोगिनोः समानाधिकरणानुपपत्तिः, अभेदेनान्वयाभावादिति वाच्यम्, यन्न नन्समभिव्याहारा भावे प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदान्वययोधीपयिकी श्राफाइझा (समानविमक्तिकत्वम् ) तत्रैव नबो भेदार्थ- फत्वम् । अत एव भूतले न पटः' इत्यादी न भेदबोधकतम्, किन्तु अत्यन्तामाववोधफत्वमेव । एवञ्च प्रतियोग्यनुयोगिनोः समानविभक्तिकत्यमभेदार्यकत्ये उपजीव्यम् । अत एव 'प्रतियोग्यभावान्ययो तुल्ययो. गक्षेमो' इति नियमस्यापि नानुपपत्तिरित्याशयात् । उक्तनियमवाक्यार्थश्च नमसरये यत्र धर्मिणि यस्य पदार्थस्य येन सम्बन्धेन प्रकारता नसत्वे वर धर्मिणि तस्य पदार्थस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताफा- भायः नकारतया भासत इति । 'घटः पट.' इत्यत्र समानविभक्तिफत्वसत्त्वाद् घटाभिन्नः पट इति भ्रमा त्मको पोपा सम्भवतीति 'पटो न पटः' इत्यन 'घटभेदयान पदः' इत्येय योधः, उपनियमानुसारात् । नमो भेदार्थकत्ये समान विभक्तिपत्यस्योपजीव्यत्वादेय मीमांसायाम् 'यजतिषु येयजामहं फरोति नानुयानेषु' दर्पणव्याख्या विकसतिरूपदोगमायेऽरियारपमेसाऽऽपरोजांगरूकाया समानामरिक्सादेस्तोपनियाम पोप नमः पराणप्पमेय, नाथुपारिपस्पोचितमिवि तु परे । - ·नार्थनिर्णयः ३५३ अन्यथा सादृश्यादेरपि वाच्यतापत्तेः । यत्तु-तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नर्थाः पट प्रकीर्तिताः ॥ इति पठित्वा अब्राह्मणः, अपापम्, अनश्वः, यनुदरा कन्या, अपशो या अन्ये गोश्वेभ्यः, अधर्म इत्युदाहरन्ति । तत्वार्थिकार्थमभिप्रत्येति स्पष्टमन्यत्र । प्रभा इति श्रुतो पर्युदास एव नात्यन्ताभावः । एतदर्थश्च-'येयजामह' इति पदघटितमन्त्रमनुयाजभिन्नेषु यागेपु उधारयेदिति । अत्र यजतिशब्दो यागपरः । यदि तु नबत्रात्यन्ताभावार्थफः स्यात्तदा यजतिषु (यागेपु) येयजामहं (येयजामहपदवन्मन्त्रम् ) करोति-उगारयति इत्येकं विधिवास्यं स्यात् । 'नानुया- जेपु इति वाक्यमनुयाजेपु येयजामहपदघटितं मन्यन्नोचारयेदिति निषेधकं स्यादिति वास्यभेदापत्तिरूप- गौरवं स्यादिति भावः । यद्वा-पर्युदासानाश्रयणे 'नानुयाजेषु येयजामहं फरोति' इत्यत्र विकल्पः स्यान् । तथाहि-प्राप्तिसापेक्षो हि निषेधः यथा 'वीहीनवहन्ति' इति शास्त्रं यतुष्यार्थमवधाते स्वतः प्रवृत्तं पुरुष- म्प्रति न प्रवर्तते, चैयर्थ्यात् । फिन्तु नसविदलनादौ प्रवृत्त पुरुषम्प्रति प्रवर्तते, कर्तव्यत्वेन प्रसक्तस्य निपे- धात् । प्राप्तिसापेक्षत्वान्निपेधानामनुयाजेपु येयजामहनिपेधे तस्य तत्र प्राप्तिर्वक्तव्या । सा च न भोज- नादाविव रागतः प्रवृत्तिः सम्भवति, अतः 'यजतिपु येयजामहं करोति' इति शास्त्रात् सा वक्तव्या । शास्त्र- प्राप्तस्य निपेधे विकल्पः स्यात् । विकल्पश्चानुयाजेपु स्वेन्छया येयजामहमन्त्रं पठेन्न पठेद्वेत्येवं रूपः । रागतः प्राप्तस्य शास्त्रेण यथा सर्वथा बाधः, न तथा विधिशास्त्रेण प्राप्तस्य निपेधशारनेण सर्वथा वाधः । नच पदशास्त्रेण आहवनीयशास्त्रस्य बाध इव 'नानुयाजेपु' इति विशेषशास्त्रेण 'यजतिपु येयजामहं करोति' इनि सामान्यशास्त्रस्य वाधः स्यादिति वाच्यम्, शास्रयोहि न तत्र वाध्यवाधकमायो यत्र परस्य निरपेक्षता । न हि पदशास्त्रस्य स्वार्थविधानार्थमाहवनीयशास्त्रस्यापेक्षाऽस्ति। निषेधशास्त्रस्य तु प्रसक्तस्य निषेधार्थ 'यजतिषु ये यजामहं करोति' इति विधिशास्त्रस्यास्ति अपेक्षेति न बाध्यबाधकभावः । अन्यथा यथाकथश्चित्प्रतीयमानस्य वाच्यत्वाङ्गीकारे। वाच्यत्वापत्तेरिति-नचेष्टापत्तिः, शक्यतावच्छेदके गौरवात् । तत्सादृश्यमिति-'अनाह्मणः' इत्यनेन माहारणसदृशः । अपापम्-पापाभावः । अनसः अश्वभिन्नः । अनुदरा-अल्पोदरा। अपराव इति-गोवेभ्योऽन्ये पशवोऽप्रशस्ता इत्यर्थः । अपशा =अप्रशस्ताः पशव इत्यर्थः । अधर्म:-धर्मविरुद्धः । आर्थिकार्यमिति-पारोपित ब्रामणत्वविशिष्ट आरोपितपापत्वविशिष्ट एवंविधशाब्दबोधानन्तरं मानसो योघ इत्यर्थः। दर्पणव्याख्या प्रकृतमनुसराम --अन्यथेति लाघवानादरेणाऽऽरोपिरत्वस्य नवाच्यत्वाभ्युपगमे इत्यर्पः । सादृश्यादेः इत्यादिना पठिष्यमाणाल्पत्वादे. सगह । 'अब्राह्मण' इत्यादेाह्मणसदृशः, पापाभाव , यश्वभिन्न., अलोदरा, गवावेतराः पशवोऽप्रशस्ताः, धर्मविरुद्ध इत्यादिकमेगा । ननु सादृश्यादेवाच्यत्वे कग ततस्तद्बोधोऽत आह- तत्त्विति तपठनं तित्यर्थः। अभिप्रेत्येति * भेदप्रतियोगित्वप्रकारकबामगादियोघानन्तरमाविमानसत्रोधमभिप्रेत्येत्यपः । प्राणादिबोधस्य तत्तत्पदादेव सम्भवादिप्रतियागित्वेन ब्राह्मणादिनोपनाय यदब्राह्मणादिपदोपादान तत्साहश्यादिना क्षत्रियादियोधनार्थमित्यूहमूलकवत्रियादिवोधस्य मैदप्रतियोगी प्राण इत्यादिशक्यार्थबोधोचरमेन सम्भवादिति भा ·३५४ मभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे विशेषणमिति-प्रतियोगिनीति शेपः । तथाचासनपदे सर्वनामता । "अनेकमन्यपदा" "सेव्यतेऽनेकया सन्नतापाङ्गया" इत्यादावेकशब्दार्थप्राधान्यादेकवचननियमः । 'अत्रामणः इत्यादा- युत्तरपदार्थमाधान्यात् तत्पुरुपत्यम् । 'अत्यं भवसि 'अनहं भवामि' इत्यादौ पुरुषवचनादिव्यवस्था चोपपद्यते । प्रभा विशेषणमिति ननु नमर्थभेदस्य प्रतियोगिभिन्ने स्वरूपमम्बन्धेन विशेषणत्वे 'अब्राह्मणः' इत्यादी समा- सानापत्तिः, प्रतियोगिनः ब्राह्मणेन सामर्थ्याभावादत आह प्रतियोगिनीति नगर्यो भेदः, ब्राह्मणत्वाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रतियोगिनी विशेषणमिति भावः । एतेन भेटप्रतियोगितायाः केवलान्वयितया 'अना मणः' इत्यत्र घटादेरपि भेदविशिष्टतया योधानापत्तिरित्यपास्तम् । ब्राह्मणत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन "भेदस्य ब्राहाणे एव सत्त्वात् । भेदस्य विशेपणत्ये 'भेदप्रतियोगी ब्राहाणः' इति शाब्दबोधः 'ब्राह्मणभिन्नः' इति मानसबोध आर्थिक इति भाव.। 'अबाह्मण. क्षत्रियः' इत्यादी 'क्षत्रियवृत्तिभेदप्रतियोगी ब्राह्मणः' इति वोधः । नच क्षत्रियस्य वृत्तित्वसम्बन्धेन नबर्थभेदेऽन्वयानापत्तिः, नामार्थयोर्भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नवादिति वाच्यम्, निपातेतरनामार्थयोरेय तथात्वात् । उत्तरपदार्थस्य प्राधान्ये फलमाह-उर्वनामतेति । अनेकमिति-तथान भाष्यम्-'इदं सल्वपि भूय उत्तरपदार्थप्राधान्ये सति सङ्गहीतं भवति, किम् ? अनेकमिति । किमत्र सही- तम्, एकवचनम् , कथं पुनरेकरय प्रतिपेये द्विपहूनां सम्प्रत्यय: स्यात्, प्रसज्यायं क्रियागुणो ततः पश्चान्नि- वृत्ति करोति । तद्यथा 'आनय' 'पासय' 'शायय' 'भोजय' अनेकमिति'। अयम्भाव. अनेकशब्दो यदि बहूनां पाचकस्तदा बहुवचनं प्रामोति । यद्येकप्रतिषेधमात्रमस्यास्तदा 'अनेको जन भागतः' इत्यत्र द्विबहूनां प्रतीतिर्न स्यादित्याशङ्कायामुक्तंभाष्यकृता-प्रसज्येति यन्त्र क्रियागुणी विधायानेकमित्याह वन निराश्रययोः क्रियागुण्योरसम्भवात् एकप्रतिषेधादनियतसख्यद्रव्याक्षेपे सति बहानाम्प्रतीतिः । इदन्च भाष्यमत्यन्ता- भावो नमस्तस्य च प्रतियोगिनि विशेषणत्वमित्यभिप्रायेण । वस्तुतस्तु प्रसन्यप्रतिपेधस्यासगासे एव प्रती. त्या इदं भाष्यमेफदेशि। अत एव यत्र सलु पुनर्न प्रसज्येते तत्र कथम् 'अनेकं तिष्ठति' इति । भवति चैव जातीयकानामप्येकस्य प्रतिपेधेन बहूनां सम्प्रत्ययः । तद्यथा न न एक प्रियम् । न न एक मुखम्, इति भाष्ये पक्षान्तरमुक्तम् । अयम्भाव.-पर्युदासे द्वयादिसद्धयायुक्त एवानेकशब्दार्थ. । यस्माद् द्वयादिप्वेकत्वमारोप्य प्रतिषिध्यते, यथा-क्षत्रियादौ प्रामणत्यम् । एवञ्च यथा-अब्राह्मणान्क्षत्रियादिरुच्यते तथाऽनेकपदेन सहयान्तरयुक्तः प्रतियोगितासम्बन्धेन भेदविशिष्ट एक इति । सेव्यते इति- पर्जयन्त्या जनै सङ्गमेकान्तत- स्तर्फयन्त्या सुखं सङ्गमे कान्ततः। योपयैप स्मरासन्नतापाड्या सेव्यतेऽनेकया सन्नतापाङ्गया । दर्पणण्याख्या योधे शादत्तप्रत्ययस्यानुभवालक्षणयेव साहश्यादिना ब्राह्मणादिवोध इति वन्ये । विशेषगर विशेष्यसाकाहतादाद-- प्रतियोगिनीति * एवञ्च भनाभण.' इत्यादे प्रतियोगितया भेदविशिष्टो ब्राक्षण इत्यागाकारको घोध इति भारः। मेदस्य प्रतियोगितयोत्तरपदार्यान्वये उपरतिमाह- तथाचेति । *सर्वनामता चेत्यादि-प्रथमान्तचतुष्टयस्य 'उपपद्यते' इत्यनेनान्चय । सर्वनागता-गर्वनामसंज्ञा 1 तदन्त.

·ननर्थनिर्णयः ३५५ अन्यथा त्वदभावो मदभाव इतिवदभावांशे युष्मदस्मदोरन्ययेन युप्मत्सामानाधिकरणपस्य तिवसत्त्वात् पुरुपव्यवस्था न स्यात् । प्रमा मा० स०४-लो० ४२। सन्नती अपाङ्गी यस्यास्तया स्मरात्-स्मरतापात् फूणितनेनया अनेच्या योपया एप कृपणः सेव्यते इत्यर्थः । अत्वमिति-वक्तृसम्योध्यः युष्मदर्थः । अस्मच्छरोगारयिता अस्मच्छदार्थः । भेदविशिष्टस्त्वम्, भेदविशिष्टश्चाहमिति अत्वमनहमित्यनेन बोधः । अन्यया नत्र भावस्य युष्मदम्मदर्ष. रूपप्रतियोगिनि विशेपरणत्वाभावे, अभावस्य विशेष्यत्वे इति यावत् । वदमार इति-एतेनोत्तरपदार्थप्रा- धान्यवादिनयेऽत्यन्ताभावस्यापि विशेपणतया भानं सूचितम् । इतिपदिति- त्वदभावो मदभावोऽस्ति' इत्या- दाविव युप्मत्सामानाधिकरण्याभावान्मध्यमोत्तमपुरुपी न स्यातामित्यर्थः। फिरुच 'अयुयां भवथः 'अयूर्य भवथ' इत्यादी द्विवचनादिकमपि न स्यात्, कर्तुरभावस्यैकत्वात् । अन्वयेनेति-विशेपणतयाऽन्ययेनेत्यर्थः। सामानाधिकरण्यस्येति-समानाधिकरणे-समानमधिकरणम्-अर्थो यस्य तस्मिन, केन समानमित्याकारक्षायां प्रत्यासत्या यस्य स्थाने मध्यमपुरुपो विधीयते तेन समानम् । तथाप लकारेण तुन्यमित्यर्थः । लकारस्य लोके प्रयोगाभावात् तुल्यत्वस्य च स्ववाच्ययाचफत्वरूपेणैव वक्तव्यतया सदादेशेन तुल्यत्वमादायाह- तिट्वाच्यकारकवाचिनि युष्मद्युपपदे इति-लकारस्य इह त्रयोऽर्थाः-कर्तृ-फर्म भावाः । वन यदा भावे लस्नटा लवाच्यभाववाचकत्वस्य धातुप्रत्यययोरेव सम्भवेन युप्मदादिनाममु तरसामानाधिकरण्यासम्मयात् तियादयो प्राप्नुवन्तीति 'तड्भावकर्मणोः' इति भावे तड्विधानसामर्थ्यात् 'अपदं न प्रयुञ्जीत' इति भाप्याग प्रथमो- पस्थितत्वात् प्रथमपुरुपस्यौत्सर्गिकमेकवचनमेव, कर्तृकर्मादीनां द्वित्वबहुत्येऽपि न द्विवचनादयः । एवञ्च लकारस्य कर्तृवाचकत्ये युप्मदोऽपि यदा कर्तृवाचकत्वम् , लस्य कर्मवाचकत्वे युष्मदोऽपि यदा कर्मचार- फत्वं तदा मध्यमः । एवम् अस्मच्छब्दे, वद्भिन्ने उपपदेऽपि योध्यम् । स्थानिन्यपीति-स्थानम् असद्गः सोऽन्यत्र स्थानी। प्रसङ्गश्चाविद्यमानस्यैवेति । स्थानिनि-अप्रयुज्यमाने-अनुधार्यमाणे, अपिशब्दादुच्चार्यमाणे या युप्मदादौ मध्यमपुरुपादयः । 'तिवाच्यकारकवाचिनि' इति तु न युक्तम्, स्यविधेयतिघटितस्य विधाना- मागसिद्धत्वेन स्वोद्देश्यत्वासम्भवात् । आरोपितवारकत्वमादाय 'लवाच्यकारकवाचिनि' इत्येय पार्नु युक्तम् । नन्वेवमपि 'परमत्वं पचसि' 'त्वकल्पः पचसि' 'यहुत्वं पचसि' इत्याद्यसिद्धिः, लकारवान्यार्य- वाचकत्वस्य युप्मच्छब्देऽभावात् । नच युष्मद्घटिते उपपदे इत्यर्थान्न दोषः, 'अतित्वं भवति' इत्यताति- प्रसद्गादिति चेन्न 'युप्मदि साधने इत्येवं भविष्यति' इति भाप्येणेव समाहितत्वात्। नन्वयमपि युप्मदि साधने दर्पणव्याख्या विधिनेति शेषः । अन्यया संज्ञोपसर्जनानां सर्वादिस्वाभावे तदर्थस्य नमविरोषगत्वे उत्संशानुपरचिरिति मारः | * अनेकम् इत्यादाकमिनमिति बोधे स्वीक्रियमाणे एकप्रतियोगिकमेदवति द्वित्वस्य यदुतस्य वाऽमश्यम्मान ततस्तद्बोधकद्विवचनबहुवचनयोरापचिः, एकत्वार्यस्य तस्य तर वाघाचद्बोधवचनस्यानुपतिश्चेति भावः । * तत्पुरुपत्वमिति * भेदविशेषगत्वे तदनुपपत्तिः स्यात् । पुरपेवि * तिगदिनिकमविवारपत्यमः। * वचनेति • एकवचनत्वादिस्पेत्यर्गः । "अयुवां भवय " इत्यादी युष्मदस्मदयामापविशेष्यचौघे अनारे दिवास्य बाधाद् द्विवचनाद्यनुपपचिः । 'भावनाऽन्वयिन्येव सहपाऽन्वयः' इति त्वदम्युपगमेनान्यार्यगतसयामादाय दिपचनाम- पादनस्य कर्तुमशक्यत्यादिति भावः। * अन्यथेति नमर्याभावस्पोचरपदायांविरोपगत्ये तदिशेयत इति यावत् । * पुरुपयवस्यति ·३५६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अस्मन्मते च भेदप्रतियोगित्वदभिन्नायिका भवनक्रियेत्यन्वयात् सामानाधिकरण्यं नानुप- पन्नमिति भावः । विशेप्यो वेति-प्रतियोगिनीति शेपः । अयं भावः-गौणत्वेऽपि नसमासे "एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि" (पा० सू० ६.१ । १३२) इति ज्ञापकात् सर्वनामसंज्ञा नानुपपन्ना । 'असः शिवः' इत्यत्र सुलोपवारणाय 'अनसमासे' इति हि विशेपणम् । नच तत्र प्रभा इत्यस्य युष्मदर्थे कारके इत्येवार्थस्तदाऽपि देवदत्तादेः सर्वस्यैव युष्मदर्थत्वात् 'देवदत्तः पचति' इत्यादापति- व्याप्तिः। नच युप्मच्छन्दनिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावद्विषयतावदर्थे साधने इत्यर्थेन प्रयोजकताया- श्चापर्याप्ताया अपि ग्रहणेनादोपः, 'अतित्वं भवति' इत्यादावापत्तितादवस्थ्यादिति चेन्न, युध्मच्छन्दवृत्त्या- नुपूर्व्ययच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतायदुपस्थितिव्यापफमुख्यविशेष्यतावदर्थे साधने इत्यर्थेनादोपात् । प्रयोजकता च पूर्ववदपर्याप्ताऽपि । अतित्वमित्यादी तादृशमुख्यविशेष्यतावदर्थे कारकत्वाभावान्न दोपः । न स्यादिति--अभावस्य कर्तृत्वेन लकारवाच्यकारकवाच्यत्वस्य युप्मच्छन्देऽभावान्मध्यमोत्तम पुरुपयोर्व्यवस्था न स्यादिति भावः । सामानाधिकरण्यमिति-- लकारारमदोः प्रवृत्तिनिमित्तयोरेकाधिकरणवृत्ति- त्वरूपं सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । शेष इति--'अब्राह्मण.' इत्यादेः ब्राहाणभिन्नक्षत्रियादिरः। नन्वेवम् 'असः' इत्यस्य तद्भिन्न इत्यर्थे तच्छदार्थस्योपसर्जनतया 'त्यदादीनामः' इत्यादेरप्रवृत्याऽसिद्ध धापत्तिरित्यत आह-गौणत्वेऽपीति । ज्ञापकादिति-नच सर्वनामत्वाभावेऽपि एतत्तदोरित्यस्य चैयाभावेन ज्ञापकत्वानुप- पत्तिः, उपसर्जनत्वेन सर्वादित्वाभाये तदन्तर्गणतया 'त्यदादित्वस्याप्यभावेनात्वाप्रवृत्त्या ननुसमासे 'हल्ड याभ्यः' इति सूत्रेण सुलोपस्य सिद्धतया सूत्रस्य चैयर्थ्याभावेऽपि 'अनन्समासे' 'इत्यस्य वैयर्येन ज्ञापकत्वसम्भवात् । तदाह-अनन्समासे ' इति । ज्ञापकादिति- नसमासे उपसर्जनत्वेऽपि सर्वादित्वप्रयुक्त कार्य भवतीत्यर्थे ज्ञापकादित्यर्थः। सर्वनामसति-इदमुपलक्षणम्-सर्वाद्यन्तर्गणकार्यमानस्य । दर्पणव्याख्या "युष्मद्युपपदे" (पा० सू० १ । ४ ।१०५) इति सूतद्वयाविषयतया "शेपे प्रथम:" (पा० सू०।१४।१०८) इत्यस्य प्रवृत्त्या प्रथमपुरुषस्यैवापत्चेरित्यर्थः। * नानुपपन्नगिति * । तथानोत्तव्यवस्था सुलभेति भावः । ननु नर्थ- मेदस्य प्रतियोगितयोचरपदार्यान्वये 'अघटमानय' इत्यन सभेदप्रतियोगिलस्य घटे सत्त्वात्तद्बोधानन्तरं घटानयनस्याप्या- पचिरत आह-मूले- विशेष्यो वेति । विशेषणाकाद्वायामाह-सारे * प्रतियोगिनीति * । उत्तरपदार्यरूप- प्रतियोगिनीत्यर्थः। निरूपितत्वं सप्तम्यणः । उत्तरपदार्थरूपप्रतियोगिनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताश्रयो नगर्ग इति यावत् । ननु तर्हि उत्तरपदार्याप्राधान्ये पूर्वोकदूषणगणो दुष्परिहरोऽत आह* अयम्भाव इति *। *गौणत्वेऽपीति * नमसमासघटकैतदायर्षस्य नमविशेषणत्वेऽपीत्यर्थ * ज्ञापकादिति । तत्सूत्रस्थानसमासग्रहणाशापकादित्यर्पः। शापक्तामेव प्रपञ्चयति- असः शिव इति । “एतचदोः" (पा० सू० ६।१ । १३२) इत्यनेन परस्परसाहचर्यात् सर्वनामतत्तद्भया परस्य सोईलि लोपो धीयते । नतत्पुरुषान्तर्गततत्तदोरुपसर्जनतया सर्वनामत्यामानादेगनतिप्रसङ्गे व्ययं सदनसगासग्रहणं नसमासे सर्वादे सर्वनामताशापनेन चरितार्यमिति भावः । साहचर्यज्ञापनत्वस्यासाविकम्य सूचयन सूत्रे सर्य- नारप ग्रहणे मानान्तरमाह- ·नजर्थनिर्णयः ३५७ + - तच्छब्दस्य सर्वनामताऽस्ति, गौणत्वात् । 'अकोः' इत्यकसहितव्यावृत्त्या सर्वनाम्नोरेव तत्र ग्रहण- लाभात् । तथाच 'अनसमासे' इति ज्ञापकं सुवचम् "अनेकमन्यपदार्थे" इत्यादावेकवचनम्, विशेष्यानुरोधात् । "सुवामन्त्रिते पराङ्गवत् स्वरे" (पा० सू० २ । १ । २ ) इत्यतोऽनुवर्तमानं सुव्ग्रहणं विशेष्यमेकवचनान्तमेव ! किश्चानेकशब्दाद् द्विवचनोपादाने, बहूनां बहुवचनोपादाने द्वयोर्षहुव्रीहिर्न सिद्धयेदित्युभयसंग्रहायकवचनम् , जात्य- भिप्रायम्, श्रौत्सर्गिकं वा। प्रभा गौणत्वादिति--उपसर्जनत्वादित्यर्थः। ननु सर्वनाम्न एव तत्र सूने ग्रहणमित्यत्र मानाभाव इत्याशङ्कायामाह, भकोरिति- सर्वनाम्न एवाकचः सम्भवेन विप्रयोगन्यायेन 'अवत्सा गौः' इतिवत् सर्वनाम्नोरेव प्रहणलाभा- दिति भावः । वस्तुतस्तु सर्वनाम्नो ग्रह्णाभावेऽपि 'अनवसमासे' इत्यस्य वैयर्थ सूपपादमिति सर्वनामप्रहण- प्रयासो व्यर्थ एघेति पञ्चोलिनः । विशेष्यानुरोधादिति-'असति वाधकेऽभेदेन विशेषणीभूतार्थफपदं विशेष्यवा- चकपदसमानवचनम्' इति नियमानुरोधादित्यर्थः । नन्वन विशेष्यवाचकपदाभाय इत्यत आह-सुबामन्त्रित इति । नन्वत्र विशेष्यविशेपणयोः समानवचनकत्वे 'अवर्षा हेमन्तः' इति नसूत्रस्थभाष्यप्रयोगासङ्गतिः, 'गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इति नन्सूत्रस्थभाष्याक्त्यैव समादितत्वात् । अत्राश्रयपदेन विशेष्यस्येव प्रतियोगित्याश्रयस्य प्रतियोगिनोऽपि ग्रहणेन योगतलिङ्गसहस्ये भवतः। एवञ्च नसमासे कचित्प्रतियोगिगते लिङ्गसख्ये कचिदनुयोगिगते लिङ्गसङ्ये भवत इति तत्त्वम् । ननु तव्यत्तव्यानीयरः' इत्यत्राधिकृतस्य 'प्रत्ययः इत्यस्य 'नन्दिअहिपचादिभ्यः' इत्यत्राधिकृतस्य 'धातोः' इत्यस्य च वचनविपरिणामवत्सुविति स्यादित्यरुचेराह-किञ्चेति-'अनेकमन्यपदार्षे' इति सूत्रे द्विवचनान्तोपादाने बहूनां सुबन्तानां पहुवचनान्तन्यासकरणे च द्वयोः सुबन्तयोर्य हुनीहिर्न स्यादित्युभयोHहणार्थमौत्सर्गिकमेकवचनमिति भावः । जात्यभिप्रायमिति-एकभिन्नत्यरूपसामान्यगत- कत्वाभिप्रायमित्यर्थः । यथा बहुव्रीहिपु सम्पन्नेषु 'सम्पन्नो वीहिः' इत्यत्र बौहिए बहुत्वसत्यात् समवायेन स्वायकत्वान्ययस्य थाधात् स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धेन नीहावन्ययस्तथा 'अनेकम्' इत्यत्र स्वार्थकत्वस्य स्वाश्रय कभेदवश्वसम्बन्धेन द्वयोर्वहुषु वाऽन्वय इति भावः । स्वम्-एकत्यं तदाश्रयः प्रकृते एकभेदस्तद्वत्त्वं द्वित्वादिप्यिति समन्ययः । भेदत्वस्य जातित्वाभावा- ज्जात्यभिप्रायमित्यसगतमित्यत आह-औत्सर्गिकमिति--एकवचन मिति योगविभागेन द्वित्वबहुत्ययोरभाये दर्पणव्याख्या * अकोरिति # असर्वनाग्नः सर्वनामविहिताकजसम्भवेन तत्पर्युदासात् सर्वनाम्नोरेव तयोर्ग्रहणं निश्चीयत इसर्थः । एतत्कल्पे एतत्तदुत्तरस्य सोहलि लोप इति सूत्रार्थः। अर्थद्वारक्सम्बन्धाश्रयणेन व्याख्यानं तु पूर्वक्ल्याभिप्रायेणो- तरपदलक्षणाभिप्रायेण वेति भावः । * विशेष्यानुरोधादिति । असति विशेषानुशासने विशेषणाचपदस्य विशेष्य- वाचकपदसमानवचन नियमादिति भावः । ननु विशेषणस्य विशेष्यसङ्ख्याविरुद्धसख्यावत्वेऽपि विशेषगवाचक्पदात्तद्वचनमित्या प्रमागाभावोत आह-- * फिन्चेति * । नन्वनेकशब्दोपादानादेव द्वयोर्बहूना वा तसिद्धविचनबहुवचनयोरपि समयपरिपालनार्थत्यसम्मा- देकवचनोपादान व्यर्थमेवेत्यत आह-~* औत्सनिक वेति । "एक्वचन मुत्सर्गतः परिष्यते" इति, "न केवलाः" ·पमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे "सेव्यतेऽनेकया" इत्पत्रापि 'योपया' इति विशेष्यानुरोधात् , प्रत्येक सेवनान्वयवोधनाय चैकवचनम् , नतूत्तरपदार्थप्राधान्यप्रयुक्तम् । अत एव "पतन्त्यनेके जलरिवोर्मयः' इत्यादिकमां सूपपादम्। प्रभा एकत्वे, एकत्वाभावे चैकवचनविधानादिति भावः । तथाचोक्तम्-'एकवचनमुत्सर्गतः फरिष्ये' इति । न केवल विशेष्यानुरोधादेवैकवचन किन्तु साभिप्रायमपीत्याह-प्रत्येक मिति--एवं कयोपा (स्त्री) कर्तृककृष्र. कर्मकसेवनम् , न तु योपासमुदायकर्तृकसेवनमिति प्रत्येकप्रीविद्योतनायेत्यर्थ । दाति-उत्तरपदार्था धान्याभावेऽपि एकवचनस्य समर्थिततया उत्तरपदार्थप्राधान्यं न स्वीकार्यमिति भावः । अत एव-पूर्वपदार्थ प्राधान्यादेव । अनेके इति-यदि प्रतियोगितासम्बन्धेन भेदविशिष्ट एक इत्यर्थ' स्यात्तदा 'उर्मयः' इति बहुवचनान्तोपस्थाप्यवहुत्वविशिष्टेषु उर्मिपु भेदविशिष्टेकस्याभेदेनान्वयवोधो न स्यादिति भावः। नच भेदेऽन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनैव प्रतियोगिनोऽन्वयो वाच्य। अन्यथा ब्राह्मणेऽपि ब्राह्मणत्व-घटत्वोभयधर्मावच्छिन्नब्राह्मणनिष्ठप्रतियोगिताकभेदस्य सत्त्वात् 'अब्राह्मण' इति प्रयोगापत्तिः । तथाचैकत्वस्य केवलान्वयितया . एकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्याप्रसिद्धतया एकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धेन एकपदार्थस्य भेदेऽन्वयानापत्तिरिति वाच्यम्, व्यासज्यवृत्ति धर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वानिरूपको यो, भेदस्तद्विशिष्टो यो विशेष्यतावच्छेदको धमस्तत्त्वरूपानेकत्वस्य स्वीकारेणादोपात् । धर्मे भेदवैशिष्टयश्च-स्वसामानाधिकरण्य-स्यप्रतियोगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । भेदश्च तत्तद्व्यतिप्रतियोगिको ग्राह्य.। तथाच 'इमौ द्वौ तद्व्यक्तिन' 'इमे वहवस्तद्व्यक्तिन' इत्यादिभेदमादाय लक्षणसमन्वयो बोध्य. । वादृशधर्मत्वन्च द्वित्ववहुत्वादीनाम् । ननु पूर्वपदार्थप्राधान्ये 'उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरप.' इति व्युत्पत्तिविरोध', तादृशव्युत्पत्ते प्रायिकत्व- स्योत्तत्वात् । ननुत्तरपदार्थप्राधान्येऽप्यनेकशब्दस्यैकशेपेण एको रथोऽश्वो गज इत्याद्यर्थप्रतीत्या बहुवच- नान्तत्वोपपत्तिरिति चेन्न, सदुच्चरितानेकशब्देन सक्लार्थप्रत्यायनसम्भवेनानेकानेकशब्दस्य प्रयोगा- प्राप्त्या एकशेपाप्राप्ते, पृथगविभक्त थन्तरथादिशब्दप्रयोगे एकस्यैवानेक्शब्दस्यावृत्त्याऽन्वयसम्भवेनैकशेषा. मुपयोगाच्च द्वन्द्वनिर्देशेऽपि एकस्यैव समुदिते ऽन्वयसम्भवाच्च । एपपादमिति–उत्तरपदार्थप्राधान्ये भेदप्रतियोगी एक इत्यर्थे तु 'अनेके' इति बहुवचनान्तत्व दर्पणव्याख्या इति नियममूलकवचन विहितमित्यर्थ । सति तासये कचित् सार्थकमप्येक्यचनमिप्यत एवेत्याह- प्रत्येकमिति एफभिन्नत्वेनोपस्थितासु योषामु प्रत्येक सेवनान्वयबोधायेत्यर्थ 1 उपसंहरति- नत्विति । अत एवेति . भनेकशब्दस्यैकभिवार्यक्त्यादेवेत्यर्थः। * सूपपादमिति * ! मैदप्रतियोग्यकार्यक्त्वे तु दुरुपगद स्यात् , एकशेपेण यमर्णन त्वगतिकगविरिति भावः । माध्योदाहते "मस्तिष्ठति" इति प्रयोगे 'जन' इत्यप्याहार्यम् । प्रत्येक स्थित्यन्वयबोधार्थच तत्रैकवचनम् । भनेको जना ति त्यसाचेर । उचरपदामंप्राधान्यादिव्यपदेशस्तु प्रायिक इत्यायपि माध्यम् । अत्य भवसि' इत्यादिना भनहरम पामि' इत्यादिगंबते । युष्मद त्यस्मदोऽप्युहमशम् । एवम् 'लदिमा' इत्यत्रापि रक्षणेति हुनेयायिपाय गुणरेण, स्यमते सदनम्युपगमात् । अवम्भासि' स्यादापारापादिमाघस्य ण्यांनुभयविरदवालनामारे सर्वप्राचरपदस्य स्वामिप्रा पशिफ्लमेर पुधामिति मार ।

·नार्थनिर्णयः ३५६ प्रभा 'श्रत्वं भवसि' इत्यादौ युष्मदस्मदोस्तद्भिन्ने लक्षणा । नत्र द्योतकः । तथाच मिनेन युप्मदर्थेन तिडः सामानाधिकरण्यात् पुरुषव्यवस्था । त्वद्भिन्नाभिन्नायिका मानक्रिया इति शाब्दबोधः । एवम् 'न त्वं पचसि' इत्यत्र सदमिन्नाश्रयकपाकानुकूलभावनाऽभाः । 'घटो नास्ति' इत्यत्र घटाभिन्नाश्रयकास्तित्वामार इतिरीत्या बोधः, असमस्तनत्रः क्रियायामेयान्वयात् । दुम्पपादमिति भावः । ननु 'असः' इत्यादी 'एतत्तदोः' इति सूत्रेऽनमहणं पूर्वपदार्थप्राधान्येऽपि उत्तरपदार्थप्राधान्यप्रयुक्तकार्यप्रवृत्तिज्ञापकमिति दोपाभावेऽपि 'अत्यं भवसि' इत्यादी प्रथमपुरुषापनिम्नद. वस्थेवेत्यत आह-अत्यमिति । इत्यादापिति--आदिना 'अनह भवामि' इत्यस्य संग्रहः । भिटेन गुमदन सद्भिन्नेन युष्मदर्थेन । युष्मदिति-अस्मदोऽप्युपलक्षणमेतत् । अतएव अनई भयामि' इत्यादेः मितिः । यामानाधिकरण्यादिति-अनन्समासग्रहणज्ञोपितात् 'नसमासे पूर्वपदार्थप्राधान्येऽपि उत्तरपदार्थप्राधान्य प्रयुक्तकार्यप्रवृत्तिः' इति वचनादपि पुरुपव्यवस्था सिध्यतीति भावः । नवस्य नियायामन्वये शाब्दयोधप्रकारमाह-एवमिति । भावनान्वय इति-अस्य 'इतिरीत्या योधः' इत्यत्रान्वयः । नन्वसमस्तनमा सफलकारकविशिष्टक्रियाया अभावयोधने 'भूतलं घटवत्' इति नम्प्रति प्रतिवन्ध्यत्वं प्रतिबन्धकत्व या न स्यात् । एवमारोपितार्थकत्येऽपि नत्रस्तदनुपपत्तिः, नत्रसत्ये त्प्रकारफयद्विशेष्यको घोधो नन्सत्वे तदभावप्रकारकतद्विशेष्यकत्रोधम्प्रत्येय प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकमाव- वीकारात् । ननश्चैप स्वभावो यत्स्यसम्बन्धिप्रविपक्षयोधकवमिति । नास्तात्या घस्तीति सत्त्वशदेन सम्बद्ध्यमानो न सत्त्वप्रतिपक्षमसत्त्वं गमयतीति वाच्यम्, प्राथाभावविधया प्रतियध्यप्रतिबन्धपत्या- भावेऽपि अनुभवसिद्धप्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावेनादोपात् । क्रियायामेवेति-समासाघटकनननिष्ठविशेष्य. जानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन शाब्दयोधम्प्रति भावनात्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेन धातुजन्योपस्थितः कारणतया धात्वर्थप्रतियोगिकाभावविशेप्यफ एव बोध इति भावः । क्रियामहरण गुणस्याप्युपलक्षणम् । अन एव नसूने भाष्यम्-'नभश्चैपस्वभावो यत्प्रसज्य क्रियागुणो पश्चानिवृत्तिं करोति'। प्रसज्य-रियाय ततः प्रतिपेध इत्यर्थ । तेन गुणभावयोधेऽपि प्रसज्यप्रतिषेधो गम्यते । गुणोदाहरणन्तु 'न न एक प्रियम्' इति भाप्यवचनमेव । अान' इति पष्ठयन्तम् । अत्र हि एकत्वप्रतिषेधेन सहस्यान्तप्रयुक्तप्रियप्रतीतिर्भवति । 'न सन्देहः' इत्यादौ च सन्देहात्यन्ताभावः प्रतीयते । सन्देहश्च गुण एय, एकथर्मिकविरुद्धनानाधर्मप्रकारक- ज्ञानरूपत्वात् । पूर्वोदाहरणे एकत्वं सख्यारूपो गुणस्तस्य प्रतिषेधः । न-अस्माकं प्रियमेक नेति तदर्थात् । एवम्चैकत्वसंरयाप्रतिषेधः फलति । तदुक्तं यटेन-'अनेकत्यसदस्याप्रतिपे- धादेव सयान्तरयुक्तवस्तुप्रतीतिः' इति । नचास्तीत्यस्याध्याहारादेकर्तृफसत्य निपिथ्यते इति 'प्रसज्य क्रियागुणों पश्चानिवृत्ति करोति' इति भाप्यविरोधान् । प्रसज्यप्रतिपेयाकनी गुणेऽप्यन्वय इति क्रियया सह यत्र नम्' इति प्रसज्यप्रविषेधलक्षणे रियापदं गुणस्याप्युपलक्षणं बोध्यम्। दर्पणव्याख्या प्रसज्यप्रतिषेधार्थक्नो व्यवस्थामाह--* एवं न त्वं पचसीत्यादि : ननय युप्पदपांन्वये तु प्राते पुरुषव्यवस्था न सिद्ध्येदिति सूनयितु पचसीति मप्यमपुरुषनिर्देशः । अधिकं स्मदावेवौच्म् । इदमुटिशगम्-पटीन स्त 'इस्यादौ द्विवचनानुपपत्ते । क्रियाप्रतियोगिकाभावविशेश्यो] हेनुमाइ- असमस्वेति व्याख्यानात् न तदर्थ यातिपयस्य तादृशनगाभारनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्पन्धन मोघे पानुजन्योपरिपतमांगाला वच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धन हेतुलस्य पूर्वमुक्त्वादिवि भार । वाच्यम्, ·३६० भभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे स चाभावोऽत्यन्ताभावत्वान्योन्याभावत्वादिरूपेण शक्यः, प्रभा तथाच घटाभावः नन्वभावनिष्ठशक्यताया अवच्छेदकं किम् ? न तावदभावत्वं 'मैत्रो न गच्छति' इत्यादावपि भेदवोधापत्तः । नापि प्रसज्यप्रतिपेपत्वेन, उक्तदोपतादवरथ्यात् । प्रसज्यप्रतिपेधत्वेनेत्यस्य विधानपूर्वकप्रतिपेधत्वेनेत्यर्थः । तथाच यत्र क्रिया न विधीयते न तिष्ठति' इत्यादी तत्राभावाप्रतीतिरत आह-स चेति-अभावश्चेत्यर्थः । अत्यन्ताभागस्वेति-अत्यन्ताभावशब्दोऽन्वर्थसंज्ञा तथाहि अन्तमतिक्रान्तोऽत्यन्तः। अन्तशब्दोऽन्न जघन्य- वाची, 'अन्तो जघन्यं चरमम्' इत्यमरात् । जघन्यत्वञ्च-स्व (अत्यन्ताभाव ) प्रतियोगिनिष्ठतादृशाभाव (अत्यन्ताभाव) प्रतियोगित्यरूपम् । यथा-'घटाभाव.' इत्यत्र स्वः घटामावस्तत्प्रतियोगी घटस्तन्निष्ठोऽत्यन्ताभावः--पटाद्यभावः, घटाद्यभावो वा, नतु घटत्वात्यन्ताभाव इति घटत्वं घटाभावप्रतियोगिघदनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि घटाभावप्रतियोगिनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वामाववति घटत्वेऽपि घटाभावस्य सत्त्वेन स्वप्रतियोगिनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वव्यभिचारी, तादृशप्रतियोगित्वाभावाधिकरणे घटत्वेऽपि सत्त्वात् । एवञ्चात्य- दर्पणव्याख्या नन्यभावस्य केन रूपेण शक्यता । न तावदभावत्वेन । 'चैत्रो न पचति' इत्यादावपि भेदबोधापते । प्रसज्यप्रति पेधत्वेन शक्यत्वेऽपि स एव दोषः, भेदस्यापि योग्यानुपलब्धिजन्यप्रत्यक्षविषयत्वात् । तदनुपस्थितावपि नमोऽभाषणोधा चेत्यत आह-स चेति अभावश्चेत्यर्थ । तथाच नञोऽन्योन्याभावत्वेनात्याताभानरवेन वाऽभावे शक्ति कल्पनान दोपः। अत्यन्ताभावत्वेति * अन्तम्-स्वप्रतियोगिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमतिक्रान्तः व्यभिचरितोऽत्यन्त । स चास। यभापति विग्रहः। तस्य भाषस्तत्त्वम् । स्वप्रतियोगिनिष्ठस्यसदृशाभावप्रतियोगित्वन्यभिचार्यभाषत्वमिति यावत् । 'अन्तो जघन्यं चरमम्' इत्यमरेगान्तराब्दस्य जपन्ये वृत्तिबोधनात् जघन्यत्वञ्चोक्तार्थस्य जघनवृत्तिमोप्यधात् । घटात्यन्ताभावस्थ सप्रतियोगिनिष्ठासन्धाभाषप्रतियोगित्वाभाववति परवृत्तिधर्गे सस्वातत्व नाक्षतम् । घटान्योन्याभारस्य तु स्वप्रतियोगि- निशान्योन्याभारप्रतियोगित्वम्यापकसानद्व्याचि । व्युत्पत्तिप्रदर्शन चेदम् । लक्षण सत्यन्ताभावस्य तादात्म्येतरसम्बन्धा- परिजनप्रतियोगिताकामावत्यम् । * अन्योन्याभायेति * अन्योन्यस्मिंस्तादास्येनामावः अभवनगिति व्युत्राच्या तादाम्य- रामधारच्छिन्न प्रतियोगिताकामायवमन्योन्याभारत्वम् । ताभ्या शक्य इत्यर्थ । वस्तुतस्तु अत्यन्ताभानस्याभावरवेनैव शक्यता, ननुक्तरूपेण, गौरवात् , तेन रूपेण बोधस्याननुभवाच्च । अत पा "तत्सादृश्यमभाषध" इत्यत्रामाररवनयात्यन्तामारोपादानम् । नच नम सयोगादिसम्बन्धापन्छिनपतियोगिताकामायावादिनाऽभावे शतपनभ्युपगमे 'भूतले न घटः' इति याक्यजनोपरम सयोगसम्बन्धेन भूतलविशेष्यकपर विशिष्ट दिपिरोधितानापचिस्तरां सगावच्छिन्नतनिशिष्टबुद्धौ भगवाशे सांसर्गायन्छिन्नमतियोगितारतापगाहिन्या एव तदभारदः प्रतिबन्धक गदिति वाच्यम् , निमतभारत्वेन शतायपि सयोगादीनां लक्षणे तादाम्येतरसम्पन्धत्वेनानुगतरूपणैव निवेशनीयतया नम्पदासपा ऽध्याये विशिष्य र योगारच्छिनप्रतियोगिताक्रसभानासम्मयात् , प्रतिबन्धकत्यानुरपचितादवस्यात् । सारशविशिष्ट युधि रोिषित्वानुरोधेनाकाहायलादेव ताराप्रतियोगितायत्तस्य विशिष्यप्रतियोग्यभानयो सम्पन्धविधया भानस्योपगन्तव्यत्वात् । मन्वन्योन्यामाणधारणामावर नगदमचिनिमिचरवेऽन्योन्याभाये तत्र पृथक्शत्तिकलनामर्थक्यम् । नना अन्योन्यामापरमारपोयानुरोधादम्यारि शक्यताछेदकलासनगाररसयम् , अन्यथा तादात्म्यसम्पन्न प्रतियोगि प्रकार घट रति बोधे नायं घट इति याक्पमादेरमतिबन्धक्यापचे । अन्योन्याभापतागाभायुदेरेर वारा. पुरविरोधितात। पगमारयानिवि युदररि गदविरचित्तारपति यायम .

·नअर्थनिर्णयः ३६१ प्रभा अत्यन्तःस्तार न्ताभावः अन्तम्-स्वप्रतियोगिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमतिकान्तः व्यभिचरित इति शस्यप्रतियोगित्वव्यभिचारी, स चासावभावश्चेति कर्मधारयेण तादृशप्रतियोगित्वव्यभिचारी अ. भावोऽत्यन्ताभाव इत्यन्वर्थत्वं सिद्धम् । इदश्च योगार्थमानप्रदर्शनम् । अत्यन्ताभावत्वञ्च- तादात्म्येतरसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वम् । नित्यत्वे सति अभावत्वम्, कालिपसम- गाभावत्वं वा । कस्यचिन्मते अत्यन्ताभावो द्विधा-चायो रूपाभावादिरूप एक, भूतले घटामायः सामयिकात्यन्ताभावरूपो द्वितीयः । समयभेदेन यत्र कदाचित्तद्वत्ता, कदाचित् तदभाववत्ता च तत्रैवायम् । अयं भायः यस्य वस्तुनोऽभावस्तद् वस्तु तस्याभावस्य प्रतियोगि, प्रतियोगिनो भावः- प्रतियोगिता प्रतियोगिवृत्तिधर्मः। प्रतियोगिताया अवच्छेदकः कश्चन धर्मः, सम्बन्धश्च । धर्मसम्बन्धाभ्यां प्रतियोगिताऽवच्छिद्यते । तत्र यः प्रतियोगितायाः समनियतो धर्मो घटत्वादिरूपः स प्रतियोगितावच्छेदकः । प्रतियोगी स्वाधिकरणे येन सम्बन्धन नास्ति स सम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकः । यथा-'संयोगेन भूतले घटो नास्ति' इत्यत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावन्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः प्रतीयते । भविष्यतो घटस्य स्वाधिकरणे-कपालादौ योऽभावः (अत्र घटो भविष्यति) इत्यादिवाक्याभिव्यगायः स प्रागभाव इत्युच्यते । भूतस्य घटस्य यो नाशः स 'पटो नष्टः' इत्यादिवाक्ययोध्यः प्रध्वंसाभाव इत्युच्यते । एती च न नपद: योध्यौ, इत्यभावत्रयं संसर्गाभावशब्देन व्यवह्रियते । अन्योन्याभावस्तु 'कर्मव्यतिहारे सर्यनाम्नी हूँ वाच्ये' इति वार्तिकेनान्यशब्दस्य द्वित्वे बहुलप्रहणात् समासवदावाभावे द्वित्वपूर्वभूतान्यप्रकृतिकसप्तम्याः सावादेशे 'अन्योन्य हि' इत्यस्याभावशब्देन सगासे बहुलग्रहणवलेनैव सोरलुकि 'सुपो धातु' इति सप्तम्या लुकि च 'अन्योन्याभाव' इति पदं सिद्धयति । अन्योऽन्यस्मिन् तादात्म्येनाभवनमन्योन्याभावः । तादा. म्यम्-तस्य आत्मा स्वरूपं तदात्मा, तदात्मनो भावस्तादात्म्यम् , अभेद इत्यर्थः। अन्योन्याभावस्य प्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्धश्च तादात्म्यमेव । अत एव तादाल्यसम्बन्धावन्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्या- भाव इत्यभिधीयते । यथा-'घटः पटः' इत्यत्र समानविभक्तिकत्वात् 'नीलो घटः' इतिवत् 'घटपटयोः' अभेदः प्रतीयते । तत्र 'घटो न पटः' इत्युक्ती 'पटभिन्नो घटः' इति पोधो जायते । सोऽयमभेदनिषेधकोऽभावोऽन्योन्याभावः । 'पटभिन्नो घटः' इतिवत् 'घटभिन्नः पटः' इत्यपि प्रतीयते । एवञ्च 'अन्योन्याभाव' स्वप्रतियोगिनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्यव्यापकः । एवम्- अन्योऽन्यपदं तादात्म्यसम्यन्धपरम् , तेनाभाव इति तृतीयासमास । अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तृतीयाः। तथाचासाधारणधर्मरूपतादाम्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावत्संसर्गतानिरूपकप्रतियोगिताफाभा- वत्वमन्योन्याभावत्वं फलितम् । तेन संयोगेन संयोगी नास्ति, समवायेन समवायी नास्ति, इत्याद्यत्य- न्ताभावे न व्यभिचारः । यद्वा-अन्योऽन्यम्-परस्परं तनिष्ठो योऽभावः सोऽन्योऽन्याभावः । ननु संसर्गा- दर्पणव्याख्या तत्राभावसस्य नम्पदशक्त्या तादात्म्यसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य समानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचक- पदयोः समभिन्याहाररूपाकाहायलेन लाभेन तादात्म्यसम्बन्धारच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वरूपान्योऽन्याभारतापगाहितयेय ततः प्रतिबन्धकत्वोपपत्नी तेन रूपेण शक्तिकलानस्याकिञ्चित्करवात् । नच नास्त्येव तदवच्छिन्ने शक्तिः, पृथगुपादाने स्वभावसामान्यस्य ननर्थत्वालामायैवेति वाच्यम् , तया सति "नार्थाः षट् प्रकीर्तिताः" इत्यस्यासङ्गत्यापरिति चेत् , स्यादेव, यद्यन्योन्याभावत्वम् तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो गिताकाभाषतरूप निर्वक्नु शक्येत , तदेव न, संयोगितादाम्यस्य सयोगरूपतया सयोगात्यन्ताभावेऽतिव्याः। सम्बन्ध- विधया तादात्म्यनिष्ठावच्छेदकतानिवेशेऽपि सयोगसम्बन्धारच्छिन्नमयोगधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकात्यन्ताभावातिव्याप्तिता- ·प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा भाव इत्यत्र कः समासः ?-संसर्गवासावभावश्चेति तु न, संसर्गस्य भावपदार्थतयाऽभावेऽभेदेनान्वया- योगात् । नच संसर्गपदं तादात्म्यसम्बन्धभिन्नसम्बन्धपरम् । एवमन्योऽन्यपदं तादात्म्यसम्बन्धपरम् । तथा संसर्गेण तादात्यसम्बन्धभिन्नसम्बन्धेनाभारः संसर्गाभावः। अन्योऽन्येन-तादात्म्यसम्बन्धेनाभावो- ऽन्योऽन्याभावः । तादात्म्येतरसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः संसर्गाभावः । तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः । ननूक्तसंसर्गाभावत्वलक्षणे ध्वंसे प्रागभावे चाव्याप्तिः, ध्वंसप्रागभावीय- प्रतियोगितायाः सम्बन्धानवच्छिन्नत्वादिति चेन्न, संसर्गपदस्य तादाम्यसम्बन्धानवच्छिन्नप्रतियोगितापरत्व- मन्योन्यपदस्य तादात्म्यसम्बन्धानवच्छिन्नप्रतियोगितापरत्वश्चाश्रित्य तयोरभाव इति व्युत्पत्त्या संसर्गाभावा- न्योऽन्याभावशब्दयोःप्रयोगे वाधकाभावात्। नचैवमपि संयोगेन संयोगी नास्ति' इत्यादावत्यन्ताभावलक्षणा- व्याप्तिः, प्रकृते संयोगस्य तादात्यरूपतया तादात्म्यसम्बन्धानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभावादिति वाच्यम्, तादात्म्यत्वेन तादाम्यसम्बन्धानयच्छिन्नत्वस्य निवेशेनाटोपात् । तादाम्यत्वश्चासाधारणधर्मत्वरूपं नतु संयोगत्वम्पम् । निरूपकत्वस्य पष्ठ्यर्थतया अभावे तादृशप्रतियोगितानिरूपक्त्वस्य सरवादुत्तात्यन्ताभाव- त्वेनान्योऽन्याभावत्वेन च नर्थाभावस्य भानमिति भावः । मनूक्तात्यन्ताभायल्यस्य गुरत्वेन लघुभूनान्यो- ऽन्याभावत्वेनैवाभावस्य शम्यत्यमस्तु, एवमुत्पत्तिमदभावत्वरूपध्वंसत्वस्य, उत्पत्तिशून्यनाशप्रतियोग्यभाव- त्वरूपमागभावत्वस्य चान्योऽन्याभावत्वापेक्षया गुरुतया शक्यतावच्छेदक्त्वकल्पनमनुचितमिति ऐन, नास्तीत्यादिप्रतीतिवलादनुयोगिताविशेष एवात्यन्ताभावादिर्नतूक्तरूप इति स्वीकारेणादोपात् । नष तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वमन्योऽन्याभावत्वमिति स्वीकारे 'संयोगेन संयोगी नास्ति' इत्यादावत्यन्ताभावेऽतिव्याप्तिः, संयोगिनिष्ठतादात्म्यस्य संयोगरूपतया संयोगरूपतादास्यसम्बन्धावच्छि- दर्पणव्याख्या दस्थ्यात् । तादात्म्यतावच्छिनतादात्म्यससर्गता निवेश्य परिष्कृतस्य तस्य वाच्यतावच्छेदकत्वे तु 'घटस्तादात्म्येन न पट.' इति प्रयोगानुपपति । एवञ्च तादात्म्यस्यान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसमपि प्रामाणिकम् । इह सयोगेन पटो नास्तीतिरत् 'अयं तादात्म्येन न घट ' इत्यादिप्रत्ययात् । एवंञ्च तादृशानुयोगिताविशेषप्रकारताकत्वमेवाभेदसम्बन्धेन प्रति योगिमकारकपीविरोधिवे तन्न मिति तदनुरोधेन नत्र पृथगन्योन्याभावे शक्तिरारदियकेति । ननु ननोऽविशेषणात्यन्ताभावबोधकत्वे 'भूतले न घटः' इत्यादिवाक्यजनोधेऽत्यन्ताभावभानापतिः । नच नजद- जन्यात्यन्ताभावबाधेऽनुयोगिवाचकपदोचरसप्तमीममभिहारज्ञानस्य हेतुत्वानोतापचिरिति वाच्यम् , 'चैत्रो न पचति' इत्यादिवाक्यजभावनात्यन्ताभावबोधे व्यभिचारणाक्तकार्यकारणभावस्यैासम्भवादिति चेत् ,. अत्र वदन्ति-पत्र नमममियाहारे प्रतियोग्यनुयोगिनोराधाराधेयभाषससर्गरोधीपयिकाकासा तत्रैव नत्रोऽत्य न्ताभावार्थकत्योपगमेन नोक्तस्थले तद्बोधापचि', तर नसमभिव्याहारे तादृशयोधीपयिकाकासानिरहात् । न पचति चैत्र:, 'नेद चैत्रस्य' इत्यादौ नसमभिव्याहारे तिर्थस्य कृत्यादेः प्रथमान्तादोपस्थापितचैत्रादौ पठपस्वतस्येदपदार्थे भाधारापेयमावयोधीपरिकप्रथमान्तपदादिसममिव्याधाररूपाकाङ्कायाः सत्वेन तर नजा कृत्याद्यभावनोधनसम्भवात् । एवञ्च यत्र प्रतियोग्यनुयोगिनोराधाराधेयभावबोध सप्तमी विनाऽनुपपन्नस्तत्रानुयोगिवाचकादात् सप्तम्यप्यपेक्ष्यते । यथा--'भूतले न घटः' इत्यादौ । तदुक्तं दीधितिरता-वस्तुतो न पचति चैनौ नेद मैत्रस्येत्यादौ विमतपति सम्बन्धादेरमावस्य बोधने नभा सप्तमी नापेश्यते, थपेश्यते न प्रातिपदिकार्थस्येति" इति । नव नेत्रोन पचतीत्यादौ नत्राख्यातापभानाभाययोधने चैत्रौ न पचतवैवान पचनीत्यादी द्विवचनादया. पाचि', भषामते भापनाऽनयिनि सहपान्वयनियमेन मायनान्वयिन्यभावे द्वित्वादयभावेन द्विवचनादिना तस्य पोषपितु ·नमनिर्यायः प्रमा नप्रतियोगिताकाभावत्वस्य तत्र सत्त्वादिति याच्यम्, तादात्म्यावन्छिन्नतादालयसम्यन्धनिष्ठावच्छेदकतार- प्रतियोगिताकाभावत्वरूपान्योऽन्याभावत्वस्य विवक्षितत्यात् । प्रकृते च संयोगत्वावन्छिना संयोगसम्बन्ध निष्ठावच्छेदकता, नतु तादात्म्यावच्छिन्नेति न दोपः। यद्यपि संयोगितादात्म्यस्य संयोगरूपत्वे तत्तादात्य मपि संयोगत्वरूपमेवेत्यत्यन्ताभावेऽतिव्याप्तिस्तदवस्थव, तथापि संसर्गतापच्छेदकं तादाम्यत्वम् , नतु संयो- गत्वादिरूपम्, किन्तु संयोगिव्यक्तिवृत्यसाधारणधर्मत्वरूपमेवेति उक्तात्यन्तामावीयप्रतियोगितानिरूपिता संयोगसम्यन्धनिष्ठावच्छेदकता नासाधारणधर्मत्यरूपतादात्म्यत्वेनावच्छिन्नेति न दोपः । तचपेणेति- अत्यन्ताभावत्वादिरूपेण बोधस्यानुभवसिद्धत्वादित्यर्थः। घटप्रागभावध्वंससमये 'अत्र घटो नास्ति' इत्या- दिना घटप्रागभावः, घटध्वंसाभाव इत्याकारिकैव प्रतीतिर्नत्वत्यन्ताभावात्मिका प्रागमावण्यंसयोरत्यन्ता- भावेन सह विरोधस्य प्राचीनतार्किकसम्मतत्वेन ध्वंसप्रागभावसमयेऽत्यन्तामावस्यासम्भवादिति भायः। केचित्तु-श्रभावत्वमेव शक्यतावच्छेदकम् , 'चैत्रो न गच्छति' इत्यादी चैत्रकर्तृकगमनाभाययोष- रयानुभवसिद्धत्वात्। ननु 'चैत्रो न गच्छति' इति याक्यात् तादृशोधासम्भवः, 'नत्रसमभिव्यापारे यादृशधर्मिणि येन सम्बन्धेन यः प्रकारतया भासते, नब्समभिव्याहारे तादृशर्मिणि तत्सम्यन्यापन्छिन- प्रतियोगिताकाभावः प्रकारतया भासते' इति नियमात् प्रकृते क्रियामुरयविशेष्यफयोधस्यय नमसमभि- व्याहारे सिद्धान्तितत्वेन नसत्त्वे कथं समवायेन क्रियाभावभानमिति चेन्न, क्रियायां चैत्रकर्तृफन प्रकार- तया भासते। क्रियायां चैत्रकर्तृकत्वन-चैत्रनिष्ठाश्रयतानिरूपकत्यम् । प्रहते चैत्रनिष्ठायाः समयायसम्य- न्धावच्छिन्नाश्रयतायाः क्रियानिष्ठविशेष्यतानिरूपितनिरूपफत्वनिष्ठप्रकारतायच्छेदकतया मानेन नसग- भिव्याहारे तत्सम्बन्धायच्छिन्न (स्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपिर प्रकारतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्न) प्रति. योगिताफक्रियाभावस्याप्यङ्गीकारात् । एवम् 'घटो न पटः' इत्यादावप्यन्योऽन्यामायस्य योधः सम्भवनि । अभावत्यावच्छिन्नस्य नना तत्र तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य समानविभत्तिकप्रतियोग्यनु- योगिवाचकपदसमभिव्याहारवशाद् भानेन निर्वाहात् । 'प्रतियोग्यनुयोग्यमानान्वयी तुन्ययोगमेमो' इति नियमस्य नन्समभिव्याहारे प्रतियोग्यनुयोगिनोर्यत्सम्बन्धावच्छिन्नाश्रयत्वप्रकारकयोधीपयिकाकाक्षा तत्स. दर्पणव्याख्या मशक्यत्वात् । वैयाकरणमते तु तत्र धात्वर्थक्रियाभावस्यैव नया बोथनेन द्वित्वादिरिशिष्टचेप्रककक्रियामाव इति बोधा- भ्युपगमेन ताहशानुपपत्त्यभावादिति वाच्यम् , नामभिव्याहारे भावनाभावान्वयिनि तिर्थसङ्गपान्वय इति व्युत्पत्यन्तराभ्युपगमेन द्विवननायुचे । सन्म. तेऽपि यच्चत्रकर्तृकः पाकोऽप्रसिद्धस्तन चैत्रो न पचतीति प्रयोगानुपपत्या क्रियाप्रतियोगितामावस्य नगा प्रसायिम- शक्यत्वाचा नच तत्र नसा भेद एव बोध्यते । प्रतियोगितया चैत्रादिविशिष्टस्य तस्याऽऽस्यातायंकय्यान्वयान गयो- गानुपपचिरिति वाच्यम् , तथा सति प्रतियोगितासम्बन्धारन्छिनधावप्रयरकनोधे असमस्तनलदइन्योपरिपते हेनुत्तरया- य व्यभिचारेण स्वसिद्धान्तव्याघातात् । नसमभिव्याहारे आल्यातापमानान्वय्यकत्तयत् तन्मममिन्याहारे मायना. चयकिवरूपठामानाधिकरण्यस्य युष्मदादी सत्यान्न न त्व पचसीत्यादो मध्यमादिपुरुषानुपातिः । यदा नसमभिव्याहारे समोधकर्तृत्वबोधक्तम् । तत्समभित्याहारे न भूतपूर्व तदादाय पुरुषोमचिरिति । इर्द नवधेयम्-'नसमभिव्याहारे प्रतियोग्यनुयोगिनोर्यः सम्बन्धी मागते तत्समभिन्याहारे तुसम्बन्धावच्छिन्नतदमायस्वदन- योगिनि भासते' इति व्युत्पत्तेनं भूतले न पट इत्पादासन्योन्यामायोपत्तनियामक लादावेगौरम् । परन्तु परतादिवि.

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे तत्तद्रूपेण बोधादित्यायन्यत्र विस्तरः ॥४१॥ इति चैयाकरणभूपणसारे नअर्थनिर्णयः ॥ ७ ॥ -Co#OC- प्रभा म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाधेयाभावस्यापि भानमित्यर्थः। नच 'जले समवायेन नीलरूपं नास्ति' इति वाक्यान्नीलरूपाश्रयतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य पृथग्भानाभ्युपगमो भवता कार्यः, स च न सम्भ- वति, उक्तनियमेनैव सम्बन्धावच्छिन्नत्वलाभेन समवायेनेतिशब्दात् पुनस्तभानाङ्गीकारेपौनरुक्त्यापत्तिरिति वाच्यम् , उक्त नियमवशाद् यत्र समवायेनेत्यादिपदसमभिव्याहारो नास्ति तत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वं प्रति- योगितायामेव भासते । यत्र तु समवायेनेत्यादिसमभिव्याहारस्तनाभावांशे तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वस्य प्रकारतया मानमित्यङ्गीकारात् । नवा किञ्चन नास्तीति बोधयन्ती श्रुतिर्यतः । तदर्थनिर्णयो यातो बालकृष्णप्रभाश्रितः ।। ॥शुभम्भूयात् ।। दर्पणव्याख्या सिष्टोपस्थापकपदसमध्याहृतनादिपदस्य घत्वावच्छिन्नमतियोगितासान धन पटप्रकारवाभावशान्दत्यस्य, तथा नीलादि- साकामगद्गुपस्थापकपदसमभिव्याहतनसदस्य नीलघटत्वावच्छिन्नमतियागिताकत्वर मान्धेन नीलपादिप्रकारकशाब्द- बुद्धिवस्य च कार्यतावच्छेदकत्योपगमान नीलघटो न घट इत्यादिप्रयोगप्रसक्तिः, भवति च पीतो घटो न नीलघट इत्या दिप्रयोगोपपत्तिरित्यायन्यतोऽवधार्यमित्याशयवानाह-* इत्याधन्यत्र विस्तर इति * ॥४१॥ इति वैयाकरणभूषणसारदर्पणे नर्थनिरूपणम् ।।७।।

·निपातार्थनिर्णयः ३६५ ॥ अथ निपातार्थनिर्णयः॥ मादयो द्योतकाः, चादयो वाचकाः, इति नैयायिकमतमयुक्तम् , अथ निपातार्थनिर्णयः प्रमा N नयो निपातत्वेऽपि 'ब्राह्मणवशिष्ठन्यायेन तदर्थ निरूप्य 'प्रादयो द्योतफाश्चादयस्तु वाचकाः' इति नैयायिकोक्तं चैपम्यमयुक्तमिति ध्वनयन् निपातानां द्योतकत्वं समर्थयते--प्रादय इत्यादिना । द्योतका इति-ननु द्योतकता व्यञ्जकतारूपैव, सा प व्यञ्जना न नैयायिकसम्मतेति दृष्टान्तासङ्ग- तिरिति चेन्न, तन्मते द्योतकत्वस्य स्वसमभिव्याहतपदगतवृत्तिबोधकत्वरूपत्वात् । तस्य च 'प्रजयति' इत्यादी प्रशब्देऽपि •सम्भवः, तन्मते प्रकर्पविशिष्टे जये धातो र्लक्षणाया. स्वीकारात् । तत्र प्रपदं तात्पर्यग्राहकम् । अन्ये तु प्रकर्षः प्रशब्दवाच्य एव । तस्य च प्रकारतया जिधात्वर्थे जयेऽन्वयः । नच 'नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाद्भेदेनान्वयोऽव्युत्पन्नः' अत एव कर्मतानिरूपकत्वसम्बन्धेन पाके ऽन्ययाभिप्रायेण 'तण्डुलः पचति' इति न प्रयोग इति वाच्यम्, तादृशव्युत्पत्ोर्निपातातिरिक्त- विपयकत्वात् । अत एव मीमांसकमते 'न कलञ्जम् (विपाक्तशस्त्रहतमृगमासम्, पक्षिविशेपं वा) भक्षयेत्' इत्यादी भक्षणनअर्थाभावयोः साक्षादेव परस्परमन्वयेन कलञ्जकर्मकभक्षणाभायप्रयोज्यमपूर्व- (पुण्य ) मिति वोधः । नैयायिकमते नबर्थोऽभावरतत्र लिडर्थस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाघ- नत्वस्य प्रतियोगितयाऽन्वयः । अभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन भक्षणरूपधात्वर्थेऽन्वयः । तथाच बलवद- निष्ठाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वाभाववद्भक्षणमिति बोधः। नचैवं प्रशब्दस्य प्रकर्षवाचकत्वे 'प्रतिष्ठते' इत्यादी प्रकर्षाप्रतीतो प्रकृष्टा स्थितिरित्येव बोधः स्यादिति याच्यम्, द्योतकतावादिनयेऽपि तद्दोपताद- वथ्यात् । नच द्योतकत्वमते धातूनामनेकार्थत्वोत् स्थाधातुरत्र गमनार्थक इति तद्गतादित्वं प्रशब्दो द्योतयतीति वाच्यम् , निपातानां वायकत्वादिनाऽपि तथात्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । 'यश्चोभयोः समो दोपः परिहारस्तयोः समः' इति न्यायात् । निपातानामपि अनेकार्थतया प्रकर्षे इवादित्येऽपि प्रशब्दस्य शक्तिस्वीकारात् । श्रादित्वश्च तदर्थविषयककृतिध्वंससमानकालिकत्वम् । नच प्रशब्दजन्यप्रकर्पविषयकबोधम्प्रति जिधात्यादिसमभिव्याहाररूपायाः, तजन्यादित्वविषयकवोधम्प्रति स्थाधात्वादिरूपाया आकाक्षायाः कारणत्वान्नोक्तदोष इति वाच्यम्, दत्तोत्तरत्वादित्याहुस्तन्न युक्तम्, पातूनामनेकार्थत्वस्य सर्वसम्मतत्वेन प्रकर्षादिविशिष्टतत्तदर्थे धातूनां शक्तिकल्पनेनैव तादृशार्थबोधसम्म निपाताना पृथक् शक्तिकल्पने तान्योपस्थित्यादीनाञ्च पृथक्कल्पनेऽतिगौरवप्रसङ्गात् । अनेकार्थकशब्दस्यले एकस्यैवार्थस्य एकदोपस्थिती नियामफस्यापेक्षणेन प्रशब्दस्यैव तात्पर्यप्राहकत्वेन नियामकत्वात् । किन निपाताना वाचकत्वेऽपि प्रशब्दस्याप्यनेकार्थतया तत्र तात्पर्यग्राहकस्यापेक्षणेऽननुगततत्तद्वातूनां तात्पर्य माहफत्वकल्पनापेक्षयाऽनुगतप्रशब्दस्यैव तत्कल्पकत्वमुचितम् । किञ्च शतानां घटादिपदानां कियायोगे दर्पणव्याख्या प्रासङ्गिक निपातोपसर्गार्थनिरूपगमित्याशयेन मूलमत्तारयति- प्रादयो द्योतका इति: द्योतरवास्पशत्तिमात इत्यर्थः । एव 'प्रजयति' इत्यादौ न प्रकर्षाार्यस्य विशेष्यतेति भावः । मतान्तरे तु तात्पर्यग्राहक्त्व द्योतक | ·३६६ प्रगा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपण सारे पेपम्ये पीजाभावादिति धनयनिपावानां द्योतफत्वं समर्थयते- घोतकाः पादयो येन निपातायादयस्तया । 'उपास्येत हरिहरी' लकारो दरयते यथा ॥ ४२ ॥ येन हेतुना मादयो योतकास्तेनैव हेतुना चादया-निपातास्तथा= द्योतका इत्यर्थः । अयं भाव:--'ईश्वरमनुभवतिः इत्यादानुभरादिः प्रतीयमानो न घालः, 'भरत' इन्पाप्यापनः । नोपमः, तथा सन्यमकृत्पर्धतया तत्राख्यातार्यानन्ययापन, मत्ययानां माल्यान्वितस्यार्थयोध- कन्यव्युत्पत्ते, 'अनुगन्दति' इत्यादी अनुभवादिमत्ययापत्तन। . प्रमा फेचलानापि प्रयोगदर्शनेन प्रशब्दस्य प पेयलस्य मादशा प्रयोगादर्शनात प्रशद्वय प्रकर्ष शतिरयुर । लक्षणया प्रशन्दस्य प्रकर्षयिशिष्टतत्तदर्ययोपपत्वं मतदातुभ सात्पर्य प्राहक प्रत्यरिन, शायार्थाभाये शस्य सम्बन्धम्पलक्षणाया असम्भया , पाग्याताप्रतित्वेन तदर्थ थारयाताान्वयानापत्तेश । प्रत्ययानां प्रत्यान्यितस्यार्थयोधपत्यव्युत्पतेरियाहुः । न प्रादीनागिय 'पटमानय' इत्यादी घटादिपदानामपि घदकर्मत्वादी लक्षणा स्याद् द्वितीयादेस्तात्पर्यप्राइफतया सत्र शतिन सिध्येदिति वाच्यम्, फर्मत्यादिपर्य- न्तस्य प्रातिपदिकार्यस्ये तस्य निरूपकतासम्यन्येनानयनादिधात्यर्थेऽन्ययानापतेः, नामार्थधात्यर्थयोभैदेना- न्ययस्यान्युत्पन्नत्वात् । नच 'स्तो पचति' इत्यादायभेदेन नामार्धधात्यर्थयोरन्ययस्य व्युत्पन्नतया पटकर्मके लक्षणयाऽभेदेनानयनेऽन्ययोऽस्त्यिति धान्यम् , 'पर्मणि द्वितीया' इत्यादेः शतिमाहफत्वसिद्धान्तस्य विरुद्ध- त्वापत्तेः । वरमादुपसर्गाणां द्योतकत्वमेव । उपसर्गसंज्ञाया: मियायोगे विधानात् क्रियायाधफयातुन एप घोत्यार्थविशिष्टमियाभानम् । 'मुजनः' इत्यादी क्रियावाचफासमभिव्याहारे उपसर्गस्यामायाद वाचकत्व- मेव । अत एव निर्मक्षिकम्' इत्यत निरित्यरय ध्यसवाचक्तया, 'उपकुम्भम्' इत्यत्र 'उप' इत्यस्य समीपया- चकतयाऽव्ययीभावः सिद्धयति । वाचका इति--'घटः पटश्च' इत्यादी पटसमुशितः पटः' इत्यादि प्रमेण वोधस्यानुभविकत्वादन्वयव्यतिरेकाभ्यां यादीना वाचफत्यमेवेति नैयायिका आहुः । येषम्ये-मादीनां घोतक्त्वम्, चादीनां वाचकत्वमिति भेदे। पीजभाादिति-यथा मादिद्योत्यार्थस्य धात्वर्थे विशेषणत्वं तथा पार्थस्यापि विशेषणतया वैपम्यं नास्तीति भाव । तार्किरुपसर्गाणा द्योतरत्व स्वीप्रियते तत्सम्मतदृष्टान्तेनाह-तथेति । फारिकोत्तरार्होपात्तहेतु व ने चादीनामपि द्योतक्त्वं किन्तु प्रमा. णान्तरमप्यस्तीत्याह-अयम्भार इत्यादिना । पालथं इति भूधात्वर्थ इत्यर्थः । तेनानुभवरय जाधात्वर्थत्वेऽपि न दोपः । अन्ययव्यतिरेकाभ्या लापपादुपसर्गवाच्य एवानुभवादित्याशहां परिहरना- नापसाय इति । ननु धात्वर्थफलस्थानापन्नानुभवस्यान्वर्थत्वेऽपि तजनकव्यापारस्य धात्वर्थतया श्राख्या- कार्यान्वयः स्यादित्यत आह अनुगउत्तीति 1. प्रत्ययापोश्चेति-नचोपसर्गेणानुभवादियोधे तत्तद्धातुसम- दर्पणव्याख्या तर नेत्यत्र यच्छन्दो नोचराद्धपठितहेतुमाअपरामर्शक , किन्तु हेत्वन्तरपरामर्शकोऽपि इत्याद-* असं भाव इति । नधात्वर्थ इति * न तत्प्रयोगान्तर्गतधातुशक्य इत्यर्थः । * आपत्तेरिति अनुभवादिप्रतीत्यापरित्या । *नोपसगार्थ इति * न तदारुमभिट्याइतप्रादिशक्य इत्यर्थः । * अनन्ययापत्तेरिति । एतच्चानुभवादिमात्रप्र- तीतिमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तथास्वीकार कियार्यक्त्वेन अनुभगदेर्घातत्यानापनेरिति बोध्यम् ।

·३६७ निपातार्थनिर्यायः न विशिष्टार्थः, गौरवात् । तथाच धातोरेव विद्यमानत्यादिवाचास्यास्तु लक्षणा, उपमर्गस्तात्पर्यग्रा. हक इत्यस्तु । तथाच तात्पर्यग्राहकत्वमेव द्योतकत्वमिति । तच्च चादिष्यपि तुल्यम् । 'चेत्रमिय पश्यति' इत्यादौ सादृश्यविशिष्टं चैत्रपदलक्ष्यम् , पणन्द- स्तात्पर्यशाहक इत्यस्य सुवचत्वादिति । तत्र स्वयं युक्त्यन्तरमाह-'उपास्यते हरिहरौ' इति-पत्र युपामना किमुपसर्गार्थः, विशिष्टस्य, धातुमात्रस्य वा । " प्रभा भिव्याहारस्य कारणत्वं कल्प्यत इति वाच्यम्, सत्तादी शक्तत्वेन तृप्तस्य धातोरेवानुभवार्थकत्यमुपसर्गस्य द्योतकत्वमित्यस्यापि वक्तुं शस्यत्वात् । विशिष्टार्थ = अनुभू' इति समुदायार्थः । गौरवादिति-विशिष्टानुपूयाः शक्ततावच्छेदकत्ये विनिगगनाविरहादव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेनानुविशिष्टभूराद्धस्याव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धन भूशब्दविशिष्टस्यानोर्या वाचक्त्वकल्पने च गौरवादित्यर्थः। विशिष्टस्य प्रकृतित्याभावेन तदर्थे प्रत्ययार्था- धयानापत्तिरपि दोपो बोध्यः । तयाचेति-धातोम्पसर्गस्य विशिष्टस्य च याचक्त्यासम्भये चेत्यर्थः । विद्यमानत्वादीति - श्रादिना 'यागात् स्वर्गो भवति' इत्यत्रोत्पत्ते सह. धातोर्निदामानत्ववाचकत्वविरोपण हेतुगर्भितम् , यतो धातोविद्यमानत्यवाची, अतस्तस्य शस्यसम्बन्ध रूपा लक्षणा मम्भवति । प्राप्यस्तु न फस्याप्यर्थस्य वाचका इति शक्यसम्बन्धरूपा लभरणा तत्र न सम्भवतीति भावः। नन्वेवमुपसर्गस्य तात्पर्यपाहफत्वसिद्धावपि न द्योतकत्वसिद्धिरत आह-तथाच तात्पति । नन्वे प्रादीनां द्योतकत्ये तेषां पृथगर्थाभावेन नियायोगाभावादुपसर्गरवानापत्तिरिति चेन्न, यत्र यस्य फलस्य धात्वर्थव्यापारविशेषणतया प्रतीतिर्यत्मादिगम्या तन तादृशार्थयोधकाः प्रादय उपसर्गसंतका इत्यर्थस्यय क्रियायोग इत्यादिना विवक्षितत्वात् । तन्चेति-निरुक्तद्योतकत्वन्चेत्यर्थः । द्योतकत्वसिद्धये युक्त्यन्तरमाह- सायमिति। दर्पणव्याख्या नधनुभवार्थ खेऽपि तस्य पलस्थानीयत्वेन तदन्ययिन्यापारसामान्यार्यकान्वादेनं धानुल्यानुगतिरत भाह- *अनुगच्छत्तीत्यादाविति अनानोरनुभनार्थक्त्वे तदनुरोधेन गमेरपि व्यापारसामान्यार्थकताया एगम्युयतया तथा प्रतीतिर्दुवारा स्यादित्यर्थः। पशुतस्तु सयोगावरुद्धव्यापारेऽन्ननुभास्य बाधेनान्वयासम्भवानानोरनुभवार्थक्तसम्भाग्नेति भार। गौरवा. दिति * विशियानाः शक्ततापच्छेदारले गौरगदित्यर्थ ! * तथाचेति धातूपसर्गविशिष्टाना प्रत्ये प्रतीयमानानु भार्थप्रतिपादकल्यासम्भवादिति समुदितार्थ । विद्यम नत्लादीत्यादिनोत्पत्तिह्यते । लक्षणेत्यस्यानुभवादिरूपेऽय इति शेष। रक्षणाकल्पिकायास्तासर्यानुपपत्तेस्तात्पर्य्यग्रहाधीनतया तस्य चोपसर्गसमभिव्याहाराद्यायतलादित्यर्थ । मन्वेतायतोपसर्गस्य तात्सर्यग्राहकत्वमेव समायातम् , न द्योतक्त्वमत आह-* तथाचेति * तात्पयंप्राहकल्व- मेवेत्येवकारेण द्योतक्त्वस्य वृत्यन्तरत्वव्यपच्छेदः । अनुभवादिफ्ले घातास्तात्सर्यप्राहकत्वस्योपसर्गसमभिव्याहाराधीनता "उपसगाः रियायोगे" (पा० सू० १ १४ । ५९ ) इत्यत्रापि क्रियाविशेषणीभूतार्यताटाय्यं प्राहकत्वमेयोपागों त्रियायोगे इत्यनेन विपक्षितगिति भावः । एतत्त्वमागे वक्ष्यते । * तोति * द्योतक्त्त इत्यर्प । सर्मकत्तस्पत्यनापत रित्यनेनान्वितम् ।

·. ३६८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे नायः, तथा सति स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वरूपसकर्मकत्वस्थास्धातोरुपासनारूपफल- वाचकत्वाभादनापत्तेस्ततः कर्मणि लकारो न स्यात् । न द्वितीयः, गौरवात् । तृतीये त्वागत द्योतकत्वम् , तात्पर्यग्राहकत्वलाभादिति भावः । 'दृश्यते' इत्यत्र 'कमणि' इति शेपः ॥ ४५ ॥ तवादिष्वपि तुन्यमित्याह- तथान्पत्र निपातेऽपि लकारः कर्मवाचकः । विशेपणाद्ययोगोऽपि मादियचादिके समः ॥ ४३ ।। अन्यत्र = 'साक्षाक्रियते,' 'अलक्रियते,' ऊरीक्रियते शिवः, इत्यादौ । अत्रापि धावोस्तत्तदर्थे + प्रभा तया सति-उपासनाया उपसर्गवाच्यत्वे सति । स्वाति-नच फ्ले स्वार्थत्वविशेषणं मास्तु, तथा. चोपासनाया उपसर्गार्थत्वेऽपि उपासनारूपपलव्यधिकरणव्योपारवाचकतया धातोः सकर्मकत्वं निर्याधमे- वेति यान्यम्, यत्किश्चित्पलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्यस्याकर्मधातावपि सत्त्वेनातिन्याप्तिवारणाय फले स्यार्थत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा विष्ठित्यादिरूपफलव्यधिकरणव्यापारवाचकतया शीहादेरण्य फर्मकत्यानापत्रोः । सकर्मक्त्यस्येति-अस्य 'अनापत्तेः' इति वक्ष्यमाणेनान्ययः । ततः श्रास्धातोः ! न स्यादिति---'ल मणि' इत्यनेन सकर्मकेभ्य एव कर्मणि विधानात् । द्वितीय इति-विशिष्टार्थ इत्यर्थः । गौररादिति-इदमुपलक्षणम्-भ्वादिगणे विशिष्टस्य पाठाभावेन धातुत्वानापतेः। नप 'उपास्यते' इत्यादि शिष्टप्रयोगदर्शनाद भ्वादी पाठः कल्प्यते इति याच्यम्, एवमपि पिशिष्टेऽद्विर्वचनादिव्यवस्थानुपपत्तेः । उच्च वाक्यपदीये- अडादीनां व्यवस्था पृथक्त्वेन प्रफ्ल्पनम् । धातृपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृशः।। इति । इदं दूपणमनुभवतीत्पादावपि योध्यम् । ननु भावे लकारेऽपि 'उपास्यते' इति स्यादित्यत आए- मृतीये-धातुमानार्थत्वपश्ये। भागामिति–उपरान्दासमभिन्याहारे पातुमात्रेण तादृशार्थाप्रतीतेपशब्दारस नाशार्थतातार्यपादकत्वं फल्पनीयमित्यागत द्योतकत्यमित्यर्थः । सो इति-मावे लगरे 'हरिहरी दृश्यते' इति प्रयोगानुपपत्ते ॥४२ ।। पञ्चेति--पोषकत्वम्पत्यर्थः । तया मादियत् । भन्सर-पादिरूपे निपाते समभिव्याहते। मारक ती-अस्य पश्यते' इति शेफ। भानिलक्ष्यप्यपि । सनद हरा-साक्षात्पूरभातोः इन्द्रियमनिकनिष्ठ प्रयोजनानिमपितप्रयोग्यतायद्विपयताशालिप्रत्यक्षानुकूलन्यापारनिरूपितम् । अलपूर्वाधानोः शोभानु. पलव्यापारविरोपनिरूपिवम् । उरीपूर्यफरधागोः स्यारत्यगुरलव्यापारनिरूपिता पारफत्यमित्यर्थः । पराव्यात्या ·निपातार्थनिर्यायः कर्मणि लकारसिदधयं तत्तदर्थवाचकत्वं बाध्यमित्युपसर्गवत् द्योतकत्वममीपामपीत्यर्थः । यद्यपि कृधातोः सकर्मकत्वमस्त्येव, तथाप्ये पर्थेषु सकर्मकना न स्यात् । अन्यथा 'याचिकुरुते' 'सन्धया विकुर्वते इत्यत्रापि स्यादिति भावः । अथोपासना-साक्षात्कारादिनिपाताऽस्तु, "साचात्मत्यततुल्ययोः" इति कोशस्वरसात् । तदनुकलो व्यापार एव धात्वर्थोऽस्तु । स्व-स्पयुक्तनिपातान्यत्तरार्थफलव्यधिकरणव्यापारयत्वं गर्म- कत्वमपि सुवचमिति दृष्टान्तदान्तिकाययुक्ताविति नेदं साधकमिति चेन्न, नामार्थधात्वर्ययोमदन सानादन्वयासम्भवेन निपातधात्यर्थयोरन्वयासम्भवात् । अन्यथा 'तण्डुलः पचति' इत्यत्रापि कर्मतया प्रमा धातोरतचदर्थे लक्षणायान्तु याचकत्यम्' इत्यस्य बोधकत्वमर्थः । शक्तत्वे तु यथाश्रुतमेव साधु । धमीणाम- चादीनाम् । ननु भ्वाद्यकर्मकधातुरिव कृधातु कर्मक, फिन्तु सकर्मक एव । तथाच न कर्मणि लकारानुपप- तिरत पाह-सपीति । एमपु-साक्षात्कारादिप्वर्थेषु । अन्यथा यत्र कुरचित्सफर्मकत्यस्य दर्शनेन सर्वत्र सकर्मकत्यस्वीकारे । इत्यापि स्यादिति-करोति पदम्' इत्यत्र धातोः सकर्मकत्यस्य दृष्टतया 'पिपुरते सैन्धवाः' इत्यत्रापि सकर्मकत्यापत्तिः । नचेष्टापत्तिः, तदर्थे 'सेन्धर्यविक्रियते' इति भावे प्रत्ययानुपपत्तेः । किश्च साक्षाक्रियते गुरुः' इत्यन्न गुरोलकारेणाभिधानं न स्यात्, साक्षात्कारस्य निपातकाच्यखेन गुरो- र्धात्वर्थफलाश्रयत्वाभावात् । शिखरमादिति--यद्यप्यतेन कोशेनोपशब्दस्योपासनार्थकत्वं न सिध्यति, लथापि निपातान्तराणां तथात्वदर्शनेन 'अथ निपाता उगावचेवर्थेषु निपतन्ति' इति निम्ते निपातशब्दार्थ- निर्वचनेन चोपशब्दस्यापि तदर्थत्वं कल्यते इति भावः। कृधातोापारगात्राचिये गुर्गटोनां धात्वर्थफ- लाश्रयत्वाभावात् कर्मत्वं न स्यादिन्याशङ्कामपाकरोति--सत्ययुगति--स्व-(धातुः) श्व स्व (धातु) युक्त- निपातश्चेति सरपयुक्तनिपातो तयोरमतरत्यार्थभूतं यत्फलं तव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वमित्यर्थः । अन 'वाचित्यम्' इत्येव लिखितपुस्तकेषु पाठः । नतु व्यापारवत्त्वमिति । दृष्टा तेति-~'उपास्येते ह रहरी' होने दृष्टान्तः। दृष्टान्तमहतीति दान्तिकम् 'साक्षात्कियते' इत्यादिः । नेद मारमिनि-इटम साक्षास्क्रियते' इत्यादिस्थले गुर्वादेः कर्मणो लकारेणाभिधानम् | कम्-धातोर्विशिष्टार्थकत्वस्य निपातानां द्यानकचत्य प साधकम् उपपादक नेत्यर्थ । साक्षादिति-विभक्त्यर्थफर्मवाद्यन्वयद्वारा सन्चयो भवत्ययेत्यर्थः । विम- पत्यर्थकर्मत्वादिसम्बन्धेनैवान्वये तु भेदेनेत्यस्य विभक्तिवाच्यभिन्नभेदसम्बन्धेनेत्यर्थः । भवयासम्मनेति-- साक्षात्काररूपं फलं निपातार्थः, व्यापारमानं ऋधात्वर्थः! फलस्यानुकूलत्वरूपभेदसम्बन्धेन व्यापारेऽन्वयेन दर्पणव्याख्या * श्रमीपामिति * चादिनिपातानामतीत्यर्थः । अस्त्यैवेति * 'घटः क्रियते' इत्यादी कर्मगि टकारदर्शनात् हनन सकर्मकत्वानुपात्या साक्षात्कारे सवति भार । * एप्विति * साशातारादिरूपयेष्टित्यर्थ । अन्यथेवि धचिदान्तरमादार कृम. सकर्मकस्य सर्वत्र तत्याझीकारे इत्यर्थः । * वायुर्विकुरुत इति विकारानुकूलव्यापारपाचकत्यापि सम्मकापसा "अकर्मकाच्च" (पा० ० १३१५) इति विहितात्मनेपदानुपपचिरिति भावः । उपासते गुरुरित्यादाघुपाद्युपसर्गागामुगमनायवाचकत्वेऽपि पूरोंचमुकर्म कलानुपपत्रि परिहरति अथेतिः । इदमिति सकर्मकत्यानुपात्तिलामित्य । असाधकम्बन्योतात्माकम् । ४७

·३७०
प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे
तण्डुलानां धात्वर्थेऽन्वयापतेरिति । किञ्च प्रादीनां वाचकत्वे 'भूयान् प्रकर्षः' 'कीदृशो
निश्चयः' इतियत् 'भूयान् म' 'कोटशो निः' इत्यपि स्यात् । अस्मन्मते प्रादेरनर्थकत्वान्न तदन्वय
इत्पतो योवकता तेषां स्यादिति । साधकान्तरमभिमेत्याह-विशेषणेति । 'शोभनः समुचयो द्रष्टव्या'
इतिवत् 'शोभनव द्रष्टव्यः' इत्यस्यापत्तेस्तुल्यसमाधेयत्वादिति भावः ।
अपिच निपातानां वाचकत्ये प्रातिपदिकार्थ योविना पष्ठयादिकं भेदेनान्वयासम्भवः । अन्यथा
'राजा पुरुषः' इत्यस्य 'राजसम्बन्धी पुरुपः' इत्यर्थापत्तेरित्यभिमेत्याह-प्रादीति-'धवखदिरयोः
प्रभा
साक्षात्कारानुकूलो व्यापार इति बोधो न स्यात्, नामार्थधात्वर्थयोर्भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्यादिति भावः ।
अन्यथा नामार्थस्य भेदसम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयस्वोकारे । नच फर्मत्वेनान्वये द्वितीयाऽऽपत्तिः, कर्मत्वस्या-
वाकाक्षाभास्यत्वेन प्रत्ययवाच्यत्वविवक्षायामेय द्वितीयादिविधानात्तदप्राप्तेः । ननु 'नामार्थधात्वर्थयोः'
इति व्युत्पत्ती निपातेतरनाम्नो प्रहणेनादोप इत्यत आह-किश्चेति । इत्यपि स्यादिति-अभ्युपगमवादेनैतत् ।
वस्तुतस्तु-चादिनिपातानां समुच्चये नित्यसाकाक्षतया शब्दशक्तिस्वभावात् समुच्चयार्थकपदं विना प्रयोगा-
सम्भवः । तदन्वय इति-भूयः पदार्थस्य प्रशब्दार्थे, कीदृशपदार्थस्य निश्शब्दार्थेऽन्वय इत्यर्थः । साधोति-
अस्य निपातानां द्योतकत्ये इति शेपः । तुल्येति- तुल्येन-आदितुल्येन निरर्थकत्वहेतुना समाधातुं शक्यत्या-
दित्यर्थः । 'विष्णुमुपासते' इत्यादावुपाद्यर्थे फर्मत्वान्ययासम्भवात् तेषामपि द्योतकत्वमेवेति भावः। यदि तु
निपातानां याचकत्वे 'चार्थे द्वन्द्वः' इति सूत्रं मानमित्युच्यते, सदा ममापि 'ईपहुः सुपु कृच्छाकृच्छार्थेषु सल्'
इति सूत्रं प्रादीनां वाचकत्वे मानत्येन गृहाण । पष्ठ्यादिकमिति-आदिना द्वितीयादेः संग्रहः । एवञ्च
'अभेदातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रातिपदिकार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्यन्येन शाब्दयोधम्प्रति विशे-
प्यतासम्बन्धेन विभक्तिजन्योपस्थितिः कारणम्' इति कार्यकारणभावस्यावश्यकतया 'धवञ्च खदिरश्च' इत्यत्र
तदभावेन धवादेश्वार्थसमुनयेऽन्वयासम्भवः । अन्यथा पप्ठ्यादिकं विनापि नामार्थयोर्भेदसम्बन्धेनान्वयस्वी-
कारे! आपचेरिति-अत्र 'राज्ञः पुरुषः' इतिवद् 'राजा पुरुषः' इति लिखितपुस्तके पाठः । स्वत्वसम्बन्धेन
राजप्रकारकपुरुपविशेष्यकबोधापत्तेरिति भावः । आदीतीति-'विशेपणाद्ययोगोऽपि' इति कारिकांशे आदि-
दर्पणव्याख्या
व्युरात्तौ निपातातिरिक्तत्वविशेषणान्नेयमापत्तिरत आह-* फिञ्चेति *। * इत्यपि स्यादिति * अभ्युच्चयवादोऽय
चाशुपस्थाप्यसमुच्चयस्य नित्यं समुच्येयसापादयतया समुच्चयार्यकपदप्रयोग विना चादिप्रयोगासम्भवात् । शब्दशक्ति-
स्य नित्य पातुपरतन्त्रोपसर्ग सार्थस्य धात्वर्थविरोपगतया योपनेन यदसमभिव्याहारे तत्प्रयोगस्याप्यसम्भवात् ।
मत एर वक्ष्यति-* तुल्यसमाधेयत्वादिति ।
ननु निपाताना वाचकाने "चार्य द्वन्द्वा" (पा सू० २।२।२९) इत्यादिसूत्रमेव मानम् । प्रादीना वाचकत्वे
तु मानानुलभाद् द्योतकनैपोचितेति चेत्, तत् किम् इषदुः सुषु कृच्छाकृच्छ्ार्येषु खल्" ( पा० ० ३।२६) इत्या-
दिनात्मक मानं पामिपिहितमिति विभावय । पष्ठणदिकमित्यादिपदेन तदर्थविहितद्वितीयादिपरिग्रह । अभेदातिरिक्तसम्ब-
न्याच्छिनप्रातिपदिकार्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्पेन शान्दसाच्छिन्न प्रति विशेष्यतया विकिनन्योपस्थितेहेतुतया
माते तदभावेन
भेदावयासम्मर स्पर्यः । अन्यथा उक्तकार्यकारणमावानभ्युपगमे । आपत्तेरिति ।
भेदेनान्वयोधागरित्यर्थ आदीति भेदान्वयसाइकमादिपदमित्यर्थः ॥ ४३ ॥

·निपातार्थनिर्णयः ३७१ समुचयः' इतिवत् 'धवस्य च खदिरस्य च' इत्येव स्यादिति भावः ॥ ४३ ॥ ननु प्रातिपदिकार्थयोझेदान्वयबोधे विरुद्धविभक्तिजन्योपस्थितितुरिति कार्यकारणभावी निपातातिरिक्तविषय एवेति नोक्तदोप इत्याशङ्कयाह- पदार्थः सदृशान्वेति विभागेन कदापि न । निपातेतरसङ्कोचे प्रमाणं किं विभावय ॥ ४४ ॥ सदृशा-सदृशेन, समानाधिकरणेनेति यावत् । अन्वेति, अभेदेनेति शेषः । विभागेन-असह- शेन, असमानाधिकरणेनेति यावत् । " प्रभा . पदेन भेदसम्बन्धेन नौमार्थयोरन्वयापत्तेः सद्गृहः, तदाह-वास्य चेति । इत्येवेति-नतु 'धयश्च पदिरा' स्यादिति भावः॥४३॥ . प्रातिपदिकार्थया देति ननु प्रातिपदिकार्थयोर्भेदेनान्वयस्य कायदृष्टत्यादिदमसगतमिति चन, भदन' इत्यस्य भेदघटितपरम्परासम्बन्धेनेत्यर्थात् । तथाच विभक्त यर्थान्वयद्वारय प्रातिपदिकार्थेन समं प्रातिपदि- कार्थान्ययो भवतीति नियमो निपातातिरिक्तविपयफ एव । 'प्रातिपदिकार्थनिष्टभेदघटितपरम्परासम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शान्दयोधम्प्रति निपातेतरपदजन्योपस्थितिः फारणम्' इनि धवस्य च इति न स्यादित्यत आह-सदृशेति । ननु 'सदृशा' इत्यायन्तरयात्रानन्ययोऽत श्राह-महादशेनेति- तथाच तृतीयान्तम् , नतु 'वाचा' 'निशा' इत्यादिवदावन्तम् । यत्किश्चिदपेण सादृश्यस्य व्यधिकरणेऽपि सम्भवादाह-सगानाधिकरणेनेति-स्ववाचकशब्दसमानाधिकरणशब्दयान्यनेत्यर्थः । श्रथया सनिष्ठपदार्ग- तावच्छेदकसमानाधिकरणपदार्थतापच्छेदकाधिकरणेन, तादात्म्यसम्बन्धेन सम्बन्धिना या। ईशपदार्ग योरभेदसम्बन्धेनान्वयः स्यादित्याशयेनाह-अभेदेनेति । ननु समानविभक्तिफपदोपस्याप्यतेन सादृश्या- भावेऽपि 'मृदु पचति' इत्यादायन्वयो दृश्यते इत्यसदृशेन नान्वेतीत्यनुपपन्नमत पाह-असमानाधिकरणेनेति- स्वनिष्ठपदार्थतावच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिपदार्थतावच्छेदकाधिकरणेन फटाचन नान्ये- तीत्यर्थः। अयम्भावः-अभेदसम्बन्धन प्रातिपदिकार्थप्रकारकयोधम्प्रति विरविभक्तधनयरद्धप्रातिपदिक- धात्वन्यतरजन्योपस्थितेर्हेतुताऽवश्यं वाच्या। अत एव 'राज्ञः पुरपः' इत्यत्राभेदान्वययोधो न । तथाच दर्पणव्याख्या भेदान्वयेति । 'प्रातिपदिकार्ययोरभेदान्वय' इति पाठस्तु तादृशान्वयनोधै रिमतिजन्योपस्थितगुतस्प ना. ऽप्यनभ्युपगमादप्रक्रान्तत्वान्च चिन्स्य । निपावातिरिवि । तयाच समुच्चयापर्यस्य निपाताथवेन न तेन साह पदार्थान्तरस्य भेदान्वयानुपपत्चिरित्यर्थः । सहक्छन्दस्य समाना दृगितिव्युत्पन्नस्योपादानेनन्वयारत्या प्रकृते तुत्यस्दस्स, "तमिवेमं पश्यन्ति जनाः" इति भाष्ये कर्तृकर्मव्युत्पन्नस्य वा तस्य प्रहमित्यभिप्रेत्य न्यायप्टे- सरोनेतिः तुल्येनेत्यर्थः। ननु विरुद्धविभक्तिकस्यापि नामवादिना तुल्यत्वात् तेनामेदेनान्वयाचिरत आह-समानाधिररोनेवि तयाच समानविभक्तिकपदोपस्याप्यत्वेन सादृश्यस्य विवधानोकदोष इति भावः । एवश मूटेऽन्वेतीत्यन्तरममैदेनीति शेषः । 'स्तोक्म्पचति'इत्यादौ विभिन्न विभकिपदोपस्थाप्यवादसहदेनाप्यमेदान्वयादाह-समानाधिप रोनेनिक विशेषवानकपदप्रतिकविभक्तिविरुदावविभकिम्युपस्थाप्पनेत्य।

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारं अयमर्थः-समानाधिकरणमातिपदिकार्थयोरभेदान्वयन्युत्पत्तिनिपातातिरिक्तविपयेति कल्पने मानाभावः, गौरवञ्च । अस्माकं निपातानां द्योतकत्वादन्वय एव नास्तीति नायं दोपः। अत एव 'घटो नास्ति' इत्यादी घटपदं तत्मतियोगिके लाक्षणिकमिति नैयायिकाः ।। ४४ ।। प्रभा इत्यादी 'घटश्च इत्यादायाप्यभेदान्वययोधापत्तिः स्यादिति । ननु 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्ती निपाता. तिरिक्तत्वविशेषणदानेनादोप इत्यत आह-मानाभाव इति। ननु कीदृशो निः' इत्यादिप्रयोगापत्तिरेव मानमि- त्यत आह--गौरवञ्चेति । ननु निपातातिरिक्तत्वेनासंकोचे तवापीदं दूपणमत पाह-अस्माकमिति । अन्वय एवेति-पृथगुपस्थितयोरेव संसर्गस्यान्वयरूपत्यादिति भावः। नायं दोष इति-धवस्य च' 'खदिरस्य च इति दोपो नास्तीत्यर्थः, व्युत्पत्तेः पृथगुपस्थितिविपयत्वात्। प्रकृते च धवादिपदेनैव धवसमुच्चयस्योपस्था- पनादुक्तव्युत्पत्तेरविपयत्वम् । अत एव-निपातातिरिक्त्वेन संकोचामायादेव । लाक्षणिकमिति–'घटोन' इत्यन्न समानविभक्तिकत्वेऽमि घटाभेदस्याभाव बाधाद् घटपदस्य घटप्रतियोगिके लक्षणया 'घटप्रतियोगिका. भिन्नोऽभावः' इत्यभेदान्वय उपपद्यते । सद्दोचे तु उक्तव्युत्पत्तेरविपयतया घटस्य प्रतियोगितानिरूपकत्य- रूपभेदसम्बन्धेनापि नमर्थाभावेऽन्वयसम्भवाल्लक्षणाप्रयासो व्यर्थ एव स्यादिति भावः। नैयायिका इति प्राञ्च इति शेप. 1 नव्यास्तु-'घटो न पट.' 'चैत्रो न पचति' 'चैत्र इव मैत्र' 'पुत्रेण सहागत.' भेदसम्बन्धेन नामार्थयोरन्वययोधः क्लुप्त एव । आधे घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन घटस्य भेदे 'दर्पणव्याख्या ननु वाचक्तावादिनोकव्युत्पशेनिपातातिरित्तत्वेन सङ्कोचनीयेत्युक्त्यैवाक्षेपीध्ये मूले समानाधिकरणेत्यादिव्युत्पत्ति क्थनेऽर्थान्तरमत आह-अयमर्थ इति स चेत्यम्-" विगेन क्दाचन" इत्यनेन व्यधिकरणयारभेदान्वयं व्यान्छिन्दता नामार्ययो देनावय इति व्युत्पत्तिरेव प्राधा येन प्रदर्यते, नतु समानाधिकरणयोरिति व्युत्पत्यन्तर तथा । कि तु दृष्टान्त निधया तदुपन्यसन मिति नोक्तदोषः। तयाच प्रधानीभूतव्युत्पत्तावर निपातरसङ्कोनो कीर्शन मिति सर्व मुस्थम् । गनु नागार्थयोरभेदान्वयबोधे समानविभक्तिकपदजन्योपस्थितिहेतुताया पदाशे निपातातिरित्तसं निवेशनीयमिति नोक्दोष इत्यवतरण तु समीचीनम् । नन तादृशव्युत्पतेर प्रशान्त वात् क्यमेतदिति वाच्यम्, मूलोक्तादिपदेनैव पाचादिक मन्तरेण भेदेनान्वयासाभव प्रतिपादयता समान विभक्तित्वेन धवश्रेत्यादावभेदान्ययापादानस्यापि कुक्षीवृतत्वात्तदेव च सामानाविपरण्य व्युत्सची निविष्टमिति यथाहतगूलसनगनादिति । मनु तदन्मयानुपरतिरेव मानमत माह-गौरवञ्चेति । ननु तवापीदं दूपणं समानमत आह-अस्माक- मिति घोतक्तावादिनामित्यर्थः । द्योतकत्वादिति चादीना समभिन्याहतपदसमुचिततचदयरूपलक्ष्यायें तापयंपार- क्यादित्यर्थ । नास्तीतिर समुच्चयादेस्तनिरूपकत्वादेश समभिच्याहतपदेनैव लाभाचस्य पृथगुपस्थित्यभावेनान्वयस्यै याभावनातस्थलस्य तादृशव्युत्सत्यविषयत्वादिति भावः । अत एवेति । व्युत्प, निपातातिरितत्वविशेषणप्रवेशादे. वेष । लाक्षणिकमिति । व्युत्पतेस्तद्घटितले तु का लक्षणानुसरण व्यर्थमेव स्यादिति भाः। नैयायिकास्तु नो वानरताया माध्यमम्मतत्वात् 'घटो न पर' चैनो न पचति' इत्यादी नामावस्य विशेषण सपा पदचैत्रादिपन्ययानुरोधादुत्तव्युत्पत्तौ व्यभिचारवारणाय निपातातिरिक्लविशेषणमापश्याम् । एवञ्च पाच पटत्यादी विचिजन्योपरियति विनाऽपि चाय पयदिधन्नयः मुलभः ।

·निपावार्थनिर्णयः ३७३ अपिच निपातानां पाचकत्वे काव्यादापवयो न स्यादिति साधकान्तरमाह-- शररु रिवोदीच्यानुद्धरिप्यन् रसानिर । इत्यादावन्वयो न स्यात् सुपाञ्च श्ररणं ततः ॥४॥ अत्रोस्रसशौः शरै रससरशानुदीच्यानुद्धरिष्यन्नित्यर्थः । अयश्चोत्रादिशन्दानां तत्सदृशपरत्वे सशन्दस्य घोतक्त्वे सत्येव सङ्गच्छते । अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधस्त्वम्यु- खत्तिविरोधः । तथाहि-उरिति करणे तृतीया। नचोस्रोऽत्रकरणम् । इयार्थसशस्य परणत्वेऽपि तस्य करण नानेन बोधयित शक्यम्, अभकृत्यर्थत्वात् । इरशन्दस्य चासत्त्वार्थस्तया तदुत्तरतृतीयाया प्रभा तस्य स्वरूपसम्बन्धेन पटे, द्वितीये प्राख्यातार्यकत्यभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन चैत्रे, तृतीय चरस्य निरूपित्त- त्यसम्बन्धेन इयार्थसादृश्ये, चतुर्थे पुत्रस्य प्रतियोगितासम्पन्धेन सहार्थसाहित्येऽन्थय । तथाचेषु भदेना- न्ययसिद्धये नामार्थयोरभेदान्वय इति व्युत्पत्ती 'निपातेतरत्व' विशेषण निवेशनीयमेव । यद्वा 'निपातारित नामानिष्ठविपयतानिरूपितनिपातार्थावृत्तिविषयतासम्बन्धेन नामार्थप्रकारकशा दवोध प्रति विशेप्यता- सम्बन्धेन विमतिजन्योपस्थिति कारणम्' इति कार्यकारणभावेन दोप परिजगु ॥४४॥ ननु अनन्तनामसु समुच्चयादिनिरूपितशक्तिकल्पनापेक्षया परिगणितनिपावष्वेव शक्ति फल्पनोचिते- त्याशङ्कायामाह-अपिचेति-उक्तदोपाणा कथञ्चिद्वारणेऽपि स्थलान्तरे टोपोऽरत्येवेति माया भयति-- 'उससदृशे शरै' इत्यादिनोक्तार्थश्चेत्यर्थ । अन्यया-उस्लादिशदाना उनादिसशे लक्षणाया अरवीकारे। प्रत्यान्वित इति-प्रकृतिनिष्प्रवृत्तिविषयान्वितेत्यर्थ । प्रकृते उनसदृशाना उनपदनिष्टकृत्यविषयतया तृतीयाकरणत्वान्ययो न स्यादिति भाव । उस्तै -किरण । भग-उदग्देशीयराजोद्धरणनियायाम् । दवाति-वार्थसदशाभिन्नशराणा करणत्वेऽपि । तस्य-सहशार्थस्य । अनेन-उस्लपटोत्तरतृतीयारु प- प्रत्ययेन । अप्रकृत्यर्थरवेति-इवार्थ सदृश' इति गते तृतीयाप्रकृतिभूतोसशदात्वाभापादित्यर्थ । ननु इवशब्दोत्तरलुप्यमानतृतीयया स्वप्रकृतीवार्थसशस्य करणत्यप्रतीति स्यादत आह-असत्वाति- लिङ्गसङ्यानन्वितमसत्वम् । तथाच 'चादयोऽसत्ये' इत्यनेनाव्ययदया अव्ययेपु कारकत्वाभाया. दर्पणव्याख्या नच घो नेत्यत्र घरय नामार्थत्वाद्विभचिजन्यापस्थिति विना तकारकप्रतियागितास साक्ननविशेभ्योपा नुपपत्तिपरिहरैवेति वाच्यम्, एतद्भिौर घादिपदाना तत्प्रतियोगिक लक्षणाऽभ्युपगमात् निपातातिरिक्त नामापया साधादेना वयोऽयुत्टन इत्यन द्विवचनस्वारस्येन निपातिरिचनामार्गनिठमेदसमधान्टिनाकारतानिरूपितनिाना- पावृत्तिविशेष्यतासम्बन्धेन बाधे शिष्यतासम्बन मिक्तिजन्यापस्थित हेतुत्वकल्पनाता सामञ्जस्यादित्याहु ॥४४॥ उत्तव्युटरचेनिपातातिरिक्तविषयत्वेन पूर्वोक्तदापपरिहारेऽपि स्थलातरे त मतेऽन्वयानुमतिद्वारेवत्याशयन मूलम- पतारयति अपिचेति । इत्यर्थ इति इत्य यययोघ ससम्मा इत्यय । श्रयन्चेतिम उपायान्वयबापश्रय र्य । धन्यथेति निणतानां वाचकवाभ्युपगम इत्ययं । व्युत्पत्तिविराध व्यक्तीकराति-(* उदाचादरण) *तथाहीत्यादि। • नन्विवशन्दोचर मतृतीयाकरण एवैवार्या वय सुल्भोऽतआह- यशदस्येति । असत्वाकतयेविका ·-- ३७४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे असम्भवात् । सम्भवे वा श्रवणप्रसङ्गात् , उस्रपदोत्तरतीयानन्वयमसङ्गाचेत्याह-सुपाञ्चेति । सुपां श्रवणश्चेत्यर्थः । चकारादुस्रपदोत्तरतृतीयाऽनन्वयः समुचीयते । इत्यादावित्यादिषदात् । "वागर्थाविव सम्पृक्तों" "पार्वतीपरमेश्वरौ वन्दै" इत्यत्र वागर्थयो- वैदिकर्मत्वाभावात्तदुत्तरद्वितीयाया अनन्वयः । इवार्थस्य कर्मत्यान्वययोधासम्भवश्व संगृह्यते । यदि च विशेषणविभक्तिरभेदार्था, साधुत्वमात्रार्था वा तदाऽपि इवशब्दस्य वाचकत्वेऽनन य एव । उस्रसदृशशराणां समानाधिकरणपदोपस्थाप्यतया भेदेनान्वयायोगात् । प्रभा करणत्वाभावेन करणतृतीयाया असम्भवादित्यर्थः । नचैवं 'स्वयं कृतम्' इत्यादिपु करणत्वेनान्वय- दर्शनादिदमसङ्गतम् , तत्र करणत्वस्य स्वयमित्यव्ययार्थत्वेनादोपात् । नन्वत्रापि करणत्वमिवार्थ, तेन सम्बन्धेनोद्धरणे अन्वयोऽस्तु, अत एव 'दीधितो' 'पृथिव्यामेव गन्धः' इत्यत्र एवशब्दोत्तरलुप्तपञ्चम्या समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वस्य व्यवच्छेदेऽन्ययेन 'पृथिवीसमवेत. पृथिव्यन्यसमवेतत्वाभाववान गन्धः' इति बोधो दर्शितः । तथैव इवशब्दस्यापि करणार्थकत्वेन तदुत्तरतृतीयया तद्बोधेन नानुपपत्तिरत आह- सम्भवे वेति-अत्र वाशब्दोऽनादरपरः । कारणत्यव्याप्यधर्मेणेयार्थसदृशस्योपस्थितेः केनाप्यनभ्युपगमात् । कारणत्वेनेवार्थस्यान्वयं स्वीकृत्य सत्त्वार्थकरवाभ्युपगमे तु निपातत्वाभावेनाव्ययत्वाभावाल्लुगप्राप्त्या तृतीयायाः श्रवणप्रसङ्ग इत्याह-श्रमणेति । अनन्वयप्रसङ्गादिति---इवशब्दस्य वाचकतावादिनये उसस्य निरू- पितत्वसम्बन्धेन सादृश्ये एवान्नयेन तृतीयाकरणत्वस्य तत्र वाधादन्ययो न स्यादिति भावः । इदमुपल- क्षणमुझे करणत्याभावेन तृतीयाया अनुत्पत्तेः । ननु इवशब्दस्य सत्त्याकत्वेऽपि स्वरादिपाठेनाव्ययतया सुपो लुक् सिद्ध्येदित्यत श्राह- कारिकायां श्रवणन्चेति-चशब्दो भिन्नक्रमः सुपा श्रवणब्चेति । तथाच चशब्दो दोपान्तरसमुच्चायकः । समुन्यमाह-चकारादिति । दिकर्मवाभावादिति--वागर्थयोः सादृश्यरूपे इवाणे एयान्वये द्वितीयार्थकत्वस्यानन्ययः, द्वितीयाया अनुत्पत्तिश्चेति भावः। सानुलमानेति-'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति न्यायेन क्रियमाणा विभक्तिविशेष्यवाचकप्रकृतिकविभतिसजातीयव विभक्ति' तुमुचिता । अन्यथा अभेदान्वययोधो न स्यात्, अभेदान्वयबोधे विरुद्धविभक्तिराहित्यादेः कारणत्वात् । सिसशशराणमिति-त्रिपदो द्वन्द्वः। समानाधिकरणपदेति–'उस्र"इव' 'शरै.' इति विरुद्धविभक्तिरहितपदैरुपस्था- पतत्वेनामेदान्वय एव स्यान्नतु भेदान्वय इति भावः । भेदेनान्वयैति-उसपदार्थस्य प्रतियोगित्यसम्बन्धेन दर्पणव्याख्या लेशाधनन्वय्यर्यपतयेत्य निपातत्वादिति यावत् एकच कारपानन्ययितावच्छेदकरूपेगोपस्थितेऽयं नैराशापात् कारला वयासम्मयेन तदर्थयनृतीयाया असम्भवादिति भावः । सम्भवे वेति । वाफारोऽनास्थायाम् । अव्यये यशब्दस्य छाप्य- एत्वाचदम्युपगमे तु तता रिभरतच्छ्यणस्य च दुर्निवार्यतेय स्यादिति दूपणान्तरमाह-उसपदोत्तरेति अनन्य- पप्रसङ्गादितियाचयतागदिमत इति शेषः । मुपल गम् , तृतीयाऽनुपपत्ते । उसस्येवार्थ सदृशान्वये उदरणकरणस्वस्य तनाभावात् । अस्मन्मते तूम्पराइवर- गोसायस्य परणत्याग्न तदनुपचिरिति भारः। तदुत्तर गुम्व्यतिरिक्त प्रत्ययश्रमगत्तागरगगमोन साच्चैयासम्ममा नफारस्यायपास इलाह-सुपा श्रवणाचेति । चपाररामुपय दर्शयति-उस्लपदोचरतृतीयति । तृतीयाया• स्वदर्शस्य भगवयमेष पटयति-- उससरोत्यादि-तत्तत्पदार्थानामित्यर्थ । मेदेनान्वयति णमामाधिकरण्यं भागापास्युपम्पुररिति मार |

·निपातार्थनिर्णयः
३७५
बाधादभेदेनापि न सः । नासाभिन्नसदृशाभिन्नः शर इत्यर्थो द्रष्टव्यः ॥ ४५ ॥
प्रभा
सदृशपदार्थंकदेशे सादृश्ये, सादृश्यस्य च स्यनिष्ठानुयोगितासम्मन्येनान्ययो वाधित इत्यर्थः । तथाच 'धन-
श्यामः' इत्यादौ धनपदं स्वसदृशे लाक्षणिकम् । अत एयोत्तरपदार्थेऽभेदेनान्वयात कर्मधारयसमास-पुवद्-
भावी सिद्धौ । नच धनपदस्य सदशपरत्वे सशस्योपमेयत्वेनोपमानवाचकत्यानुपपत्तिः, स्वतन्त्रप्रयोगमादाय
भूतपूर्वगत्या उपमानवाचकत्वव्यवहारात् , सदशपरत्वेऽपि विशेषणीभूतधनमादाय तथात्याग । द्योत्यस्यापि
सदशस्यानुभववशाद् विशेष्यतया मानम् । उस्राभिनेति-उसाभिन्नः सरशः उस एवेति तस्य शरे, शरः उसी
नेति भेदसत्त्वादभेदान्वयोऽपि बाधित एपेति भाव.।इवशब्दस्य द्योतकत्वे तु उसप्रतियोगिफसादृश्यविशिष्टा-
भिन्नः शर इति योधः । परे तु केपाश्चिन्निपातानां द्योतकत्यम् । अत एव नेत्यनेनाभाषयोधः, कस्याभाव इत्या-
काक्षा च सङ्गच्छते । अत एव 'आनो दिवः पर्वतादा' इत्यादी 'आ' इत्यस्यार्वागित्यर्थेन दिग्योगलक्षणा
पञ्चमीति निरुक्त उक्तम् । किश्च द्योत्यस्य विशेपणत्यमेव । अत एव 'त्रियाम्' इति सूत्रे वाचकतापक्षे
स्त्रीत्वस्य प्राधान्यमाशडक्य द्योत्यत्वेन समाहित भाष्ये । 'हेतुमति च' इत्यत्रापि भाष्ये प्रत्याविशेषणाय
णिचो द्योतकत्वमुक्तम् । हरिणाप्युक्तम्-
निपाताः द्योतकाः केचित् पृथगर्थाभिधायिन. ।
आगमा इव केऽपि स्यु सम्भूयार्थस्य वाचकाः ॥
इति । अत एव 'चतुष्टयो शद्धानां प्रवृत्ति, नामापातोपसर्गनिमाताः' इति भाष्ये उक्तम् । एवञ्च द्योत्यार्थस्य
विशेपणत्यनियमेन 'उनसदृशैः शरैः' इति बोधोऽपि न युक्त । किश्च 'सदृश परत्वे उपमानवाचकत्याभा-
वात्' 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (२।१ । ५४) इति समासानुमपत्तिः। विप्रहेऽपि सदशपरत्वेन भूतपूर्व-
गत्याऽपि न निर्वाहः । 'घनेन तुल्यम्' इति न विग्रह., 'मृगीव चपला' इत्यर्थे मृगचपला इत्यादी पुंवरवा-
नापत्तेः। केवलघनादिशब्दप्रयोगे 'घनः' इत्यादावुपमानवाचकत्यस्य दुर्वचतयाऽपि भूतपूर्वगतिरयुक्तंव ।
किश्च 'घनश्यामः' इत्यादी श्यामस्यौपमेयेऽन्वयेनोपमेयमाववाचकतयोपमानोपमेययोः साधारण-
धमवाचकत्वानुपपत्तिः । अत एव भाप्ये उक्तम्-'यदि शस्त्रीव श्यामा देवदत्ता' इति विग्रहस्वदा
'शस्त्रयां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं स्यात् । अयं भावः-श्यामापदार्थस्य देवदत्तायामेवान्वयेन शस्त्यां श्यामत्वं न
प्रतीयेत, इति तत्र 'श्यामा' इत्यध्याहारेण योजनीयं स्यादिति । यदि यया शस्त्री श्यामा तद्वदेवदत्तेति
विग्रहस्तदा देवदत्तायां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं स्यात्' इति । एवम् 'तस्यामेवोभयं वर्तते' इति भाष्ये सिद्धान्तितम् ।
तस्यामेव-उपमेयायां देवदत्तायामेव । उभयम्-पूर्वपदमुत्तरपदश्च । सादृश्यमूलकाभेदाध्यवसायादुपमान-
दर्पणव्याख्या
ननु तईमेदान्वयस्तन स्यादत आह-*वाधादिति सादृश्यस्य भेदघटितत्वादिति माव. । अनेदं बोध्यम्-
वाचकतावादिना इादिना सादृश्यादियोधने पर्युदासननिवानुयोगिप्रतियोगिवाचकपदयो समानविमक्तिक्तस्य-
लिङ्गसङ्घषाविभेदेऽप्यम्त्युपमानोपमेयता ।
विमतिः
पुनरेकैवमुपमानोपमेययो॥
इति अनुशासनसिद्धाया नियामकताया अभ्युपगमैन प्रते उसनिरूपिवसादृश्याश्रयशरकरण कोद्धरणोष.
सूपपादः । मेदाभेदगोर्विकारस्योपन्यासस्तु सारकारोचभिन्त्य एवेति ॥ ४५ ॥

·३७६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ननु त्वन्मते 'अब्राह्मणः' इत्यादौ तत्पुरुषलक्षणाव्याप्त्यापत्तिः, पूर्वपदस्यानर्थकत्वेनोत्तरप- दार्थप्राधान्याभावात् । उपसर्गस्यार्थवत्त्वाभावेन मातिपदिकत्वाभावाद्विभक्तिश्च ततो न स्यादित्यत पाह- नञ्समासे चापरस्य द्योत्यं प्रत्येव मुख्यता । द्योत्यमेवार्थमादाय जायन्ते नामतः सुपः॥४६॥ नसमासादी योत्तरपदार्थामधानता सा द्योत्यमर्थमादायैव । तमेवार्थमादायार्थवत्त्वाद प्रातिपदिकत्वमित्यर्थः। वस्तुतः "अव्ययादाप् सुपः" (पा० सू० २।४ । ८२) इति ज्ञापकात् सुबुत्पत्तिः । प्रभा याचकरयांप्युपमेयपरत्वम् । साधारणधर्मत्वनिहाय तन्नादिना उभयत्र सम्बन्धः। तदुक्तं कैयटे 'एयञ्चोपमेये श्रुतः कथमुपमानं न संस्पयति' इति । भाप्येऽपि 'श्यामत्वस्योभयत्र भावादुभयगुणवाचकत्वाञ्च श्यामशब्द- स्य सामान्यवचनत्वम्' इति । एवञ्च 'घनश्यामः' इत्यनेन उपमानश्यामघनाभिन्नः श्यामो देवदत्त इति वोधः। समासे तु एकार्थीभावात्तथावोधः । नचैयं 'पुरुपो व्याघ्र इव शूरः' इत्यत्राप्युभयत्र सम्बन्धाद् विशेपणस्यापि सविशेषणत्वेन सविशेषणानां वृत्तिर्ने ति समासाप्राप्त्या 'सामान्याप्रयोगे' इत्यस्य वैयय॑म् । साधारणधर्मवत्येनेतरसापेक्षत्वरूपोपमानत्वस्य साधारणधर्माशे नित्यसापेक्षत्वेनादोपात् , सामान्याप्रयोगे ग्रहणाज्ज्ञापकासापेक्षत्वेऽपि समासस्वीकाराच्च अत एव 'राजपुरुषो धनी सुन्दरश्च' इत्यादि सिध्यति । तथाच सापेक्षत्वराहित्यं न समासप्रयोजकम् , किन्तु गमकत्वमेव तादृशार्थविषयकयोधजनकत्वमेव । शब्दशक्तिस्वभावात्वचिदेव गमकत्वमिति 'ऋद्धस्य राजपुरुषः' इत्यत्र गमकत्याभावात् समासासाधुत्वम । तन्मते द्योतकत्ववादिमते । 'अत्राह्मणः' इत्यत्र उत्तरपदस्यैवारोपितब्राह्मणत्ववदर्थकतयाऽन्यपदार्थनिरूपि. तविशेष्यताया उत्तरपदार्थेऽभावेन ताटशव्यवहारानुपपत्तिरिति भावः । उपसर्गस्येति-द्योतकमानस्योपलक्ष- रणमिदम् । अर्थवत्याभावेनेति-उपसर्गाणां द्योतकस्यादिति भावः । द्योत्यार्थमिति–इतरपदार्थ निष्ठप्रकारता निरूपितविशेष्यताशालियोघजनकत्वमुत्तरपदार्थप्रधानत्वम् । तत्रेतरपदार्थपदेन वाच्य-लक्ष्य-द्योत्यात्मय- खिविधोऽपि अर्थो गृह्यते । प्रझने 'अत्राह्मणः' इत्यादावारोपितरूपद्योत्यार्थे प्रकारतायाः सत्त्यान्न दोप इति भावः । प्रातिपदिकत्वमिति - द्योतकत्यं व्यञ्जनैवेति वृत्त्याऽर्थविषयकयोधजनकत्वरूपार्थवत्त्वस्य द्योतकेऽपि सत्त्वात्प्रातिपदिकत्यमक्षतमेवेति भावः । व्यञ्जनारूपवृत्त्यन्तरस्यास्वीकारेऽप्याह-पस्तुतस्त्विति । शापकादिति- दर्पणव्याख्या उत्तरपदार्थप्राधान्याभावादिति प्राधान्यस्यान्यनिरूपितलनियमात् 1 द्योत्यार्थमिति दोतरताकृत्यु पशारितार्थमित्यर्थः तमेवेति । द्योत्यमेवेत्यर्थः । अर्गवत्यादिति- भय भाषः-योतनवाया गरि वृत्तित्वेन सयाऽर्थयत्तस्य पोतोऽप्यसतलान तनियन्धनप्रातिपदिकरशानुपरचिः । नहि शक्तिलचगान्यतरदेवार्योपस्थापयामिति पचनमस्तीति। ननु शम्दापरियतसामान्यस्य विशेष पर्यवस्थापलं गोतकरसम्, ना सदुपरधानत्तमेयेति न तदादापागार सम्भोऽत आह-ज्यरतुतस्त्यिति । सापकादिवि पोतरतागदे तेरामनगम्यादा मुकावे नवधानमनपंक गनुपा शारमिति मारः।

·३७७ निपातार्थनिर्णयः "निपातस्यानर्थकस्य ' इति वार्तिकाद्वा प्रातिपदिकत्वम् । "कृत्तद्धितसमासाच" (पा० सू०१। २१४६) इत्यनुक्तसमुचपार्थकचकारेण निपातानां संग्रह इति वा योध्यम् । तस्माद् युक्त निपातानां द्योतकत्यम् । उक्तश्चात्यधिकरणयात्तिके- चतुर्विधे पदे चात्र द्विविधस्पार्थनिर्णयः । क्रियते संशयोत्पत्तेनॊपसर्गनिपातयोः ।। तयोराभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते । यदर्थद्योतको तौ तु वाचकः स विचार्यते ॥ ॥ उपसर्गेण धात्वर्थो वलादन्यः प्रतीयते । प्रभा द्योतकतावादे उपसर्गाणां वृत्त्याऽर्थविषयकयोधजनकत्याभावेऽपि ध्यसरूपस्य लुकः प्रतियोगिपूर्वफत्वेन प्रतियोग्यन्यथानुपपत्त्या तत्कारणतावच्छेदकस्य प्रातिपदिकत्वस्यानुमितिः स्यादिति भावः। अनुमितिप्रयो। पध-'द्योतकाः प्रातिपदिकत्वयन्तः, लुकप्रतियोगिपरत्वविशिष्टस्य सुपोऽयधित्येन शास्त्राश्रितत्वात्, वा-- दिवत्' इति । ननु निपातभिन्नेषु स्वराद्यव्ययेषु वृत्त्याऽर्थयोधकत्वेन प्रातिपदिकत्वात् 'अव्ययादाप्मुप' इति सूत्र लुम्विधानाय चरितार्थमत आह-निपातस्यानर्यकस्येति--सूनेणैव सिद्ध वार्तिकमपि मास्वित्याह- चकारेणेति-इदमुपलक्षणम् -'अधिपरी अनर्थको' इति सूत्रस्यापि । तथाहि-क्रियायोगाभावाद् गत्युपसर्ग- संज्ञाया अप्राप्त्या तद्बाधनार्थम् 'अधिपरी अनर्भको' इति सूत्रं व्यर्थ सन्निपावानामवित्तप्रयुक्त कार्य झापयति तेन प्रातिपदिकत्वं स्यादिति भावः। अत एव येषां द्योत्योऽप्यर्थो नास्ति तेपाम् 'तु''हम' इत्यादीनां प्रातिपदिकत्वं सिध्यति । उपसंहरति-तस्मादिति । स्त्रीयसिद्धान्ते मीमांसफसम्मतिमाह-- उक्तश्चेति । चतुर्विधे नामाख्यातोपसर्गनिपातरूपे । नाम-सुयन्तम् । आख्यातम्-तिइन्तम् । द्विविधस्य- नामाख्यातरूपस्य । संशयानुत्पत्ती हेतुमाह-योरिति-श्रानर्थक्याविचाराविषयता । याचकस्य नाम्नो जातौ शक्तियक्ती वा, धातोः फले व्यापार, उभयत्र या शक्तिरिति विचारोऽपेक्ष्यते इति भावः । ती-उपसर्गः निपाती।सनामाख्यात्मकः शब्दः । अन्य उपात्तार्थातिरिकः । दर्पणव्याख्या ननु स्वरादीना सत्ववचनानामपि रात्वादिहित सुन्दुविधानेन चरितार्थस्य तस्य न शापकत्वमत माह- *निपातस्येति । तदार्तिकप्रत्याख्याने त्याह-कृत्तद्धितेति । समह इति अनर्यस्यापि निपातस्य प्रातिपदिकर- मित्यर्थः । उपरति-तस्मादिति । एतत्कल्पे मीमासकसम्मतिमाह- उक्तल्चेति । चतुर्विध इविक नाम- न्यातोपसर्गनिपातभेदेन चतु प्रवार इत्यर्थः। पदे-सुतिइन्तरूपे । द्विविधस्य नामाख्यातस्वरूपस्य । अर्म- निरूपणे हेतुमाह- संशयोत्पत्तेरिति । नामार्थो जातिः, किं वा व्यकिः । धात्वयों व्यापार उत पलम', पोभयमिति सन्देदे तनिरूपणत्यौचित्यादिति भावः। * सयोः -निपातोपसर्गयोः । व्यापारः * चिलगाय- HTHHउपसर्गनिपातौ । भ्यदर्भद्योतकौर यदर्थविषयक्वायर्यग्रहजनको । स-नामाख्याता शब्दः । तस्य च.तिचदितघटितलाचदयोऽपि विचार्यत इत्यर्थः । यद्यपि स्वान्तत्वनिबन्धन - निपातयोरपीति तयोः पार्थस्येन निर्देशोऽनुचितः । तयारि लिनसनपा.

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपयसारे प्रभा ' महाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।। इति । अनोपसर्गपदं निपातोपलक्षणम् । धातुपदं पदान्तरस्येति बोध्यम् ॥ ४६ ॥ नन्यन्ययव्यतिरेकाभ्यां निपाताना तदर्थावाचकत्यमेव युक्तम् , योधकतारूपशक्तरवाधात् । फिञ्चोक्तरीत्या 'पचति' इत्यादौ धातोरेर कर्तविशिष्टभावनायां लक्षणाऽस्तु तात्पर्याग्राहकत्वमात्र तिडादेः-स्यादित्यरुचेः पक्षान्तरमाह - ननु 'उपसर्गेण' इति वृद्धोक्तावुपसर्गमात्रस्योपादान विरुद्धमित्यत आह -- अत्रोपसर्गेति । लिसितपुस्तकेपु 'वृद्धोक्तावुपसर्गपदम्' इति पाठ । धातुपदमिति-फारिकाया 'धात्वर्भ' इत्यत्रोपात धातुपदमित्यर्थ । नन्वधिकरणवार्तिके उपसर्गनिपातयोरपि मुवन्तत्वात् सुबन्तयोधकनाम्न पृथग- ग्रहण व्यर्थमिति चेन, लिङ्गाधन्वय्यर्थप्रतिपादक हि नामेत्यभिप्रायेण पृथगुपाटानात् । उपसर्गाणा निपातत्वेऽपि पृथगुपादान गोगलीवर्डन्यायेन । ननु सामान्यविशेपवाचिना द्वन्द्वस्य भाष्यायसम्मततया गोवस्य बलीवर्देऽपि सच्चेन गोवलीपर्देति द्वन्द्वोऽसङ्गत इति चेन्न, गवा सहितो बलीवर्द इत्यर्थक- नाटोपात । पदातरस्य चन्द्र इव मुस नश्यते' इत्यादो चन्द्रादिपदस्य ।। ४६॥ द्योतकतापक्ष समर्थ्य वाचकत्वपक्ष समर्थयतेविति । 'चन्द्र इव मुख दृश्यते' इत्यादाविवादि- समभिग्राहारे तेपामा प्रतीयन्ते, तदभावे तु न इत्येवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थी । निपाता वाचका, स्वममभिव्याहारप्रयोज्यार्थप्रतीतिकल्यात् । ननु पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमिती पक्षतावच्छेदकव्याप- कत्ल हेतायपेक्ष्यतेऽनर्थकनिपाते निपातत्यस्य सत्त्वाद्धेतोश्चासत्वात् , पक्षतावच्छेदकसामानाधिकर- ण्येन हेत्वभावरूपभागासिद्धिरिति चेन्न, पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनैवानुमितेरिहत्वात् , तरच भागासिद्धेरदोपात् । ननु निपातेयु ईश्वरेच्छारूपशक्ती मानाभाव इत्यत आह-जोधकतेति--तथाच योधकवरूपशक्तावनुभव एव प्रमाणमिति भाव । नन्वन्ययव्यतिरेको तात्पर्यग्राहकत्वेनाप्युपपन्नावित्यत आह-कि चेति-'प्रजयति' इत्यत्र प्रकर्षविशिष्टो जयो जिधातोरेवार्थ । प्रादीनान्तु तात्पर्यग्राहकतयोपयोग इत्युक्तरीत्येत्यर्थ । यदि यन्वयव्यतिरेकाभ्या तिडा वाचकत्वमभिमत तर्हि ताभ्यामेव निपातानामपि पाचकत्वमभ्युपेयमिति भाव । विद्यादेरिति-श्रादिना कृताम् , सनादेश्च सग्रह । दर्पणव्याख्या निष्ठाकारतानिरुपितविशेष्यताशाल्यर्थकस्वरूपपारिभापिकनामसमादाय तथोक्तम् । उपसगाणा निपावत्वेऽपि तदुपादानन्तु ब्राह्मणपसिष्ठ न्यायेनेति बोध्यम् । ननु 'उपसर्गेण धात्वर्य' इत्यर निपाताचव्याप्योपसर्गत्वेन प्रादीनामुपादानात् कथ तच्चादीना द्यातक्ये उपष्टम्भकमत आह-उपसर्गपदमिति । “पदान्तरेति* --चन्द्र इव मुखम्' इत्यादा वन चन्द्रादिनामापसमित्यर्य । एवञ्च न सानिपाताना याचकत्वमिति नमितव्यमिति भाव ॥ ४६ ॥ इदानीं नाचतापर्श परिप्परोति-नन्नितिर । *अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । चन्द्र इव मुसम्' इत्यादा पिदिनिपातसत्ये सादृश्याद्यर्थप्रतातस्तदसत्य तदप्रतीतच निपाताना घगदिपदवद्वाचक्त्वमेव युक्तमित्यर्थ । गन्यिता दिदातरभावात् यचं तेषां वानक्तमत आह-योधकतारूपेति तथाच तदर्थयोधकत्वमेव तद्वाचकत्वमिति नेपा मरि पगदिपदवद्वाररतामेन्यर्थ । नयन्त्यव्यतिरेक्योस्तदर्यतातर्यग्रहे उपयागस्य प्रागभिहितत्वान्न तयोवाचकताप्रयाजकत्वमत आह-किनेतिः। उरोत्येतिया शब्दार्थतया प्रजयति इत्यादी प्रष्टजयस्य लपणया जिशातारेवापस्थिती न दिीना प्रायम् पालीवाहरलय दोषपागादिशुमरीत्येसर्थ । तिहाद स्यादिति तत्रान्वयम्यतिरेकाम्या ·निपाता निर्णयः ३७६ प्रभा नच कृतां द्योतकत्ये सर्वानुभवविरुद्धं तदर्भस्य विशेषणत्वं स्यादिति वाच्यम् , अनुभवानुरोधा मत्य. प्रधानानि नामानि' इति निरुक्तवचनाच द्योत्यस्यापि कृदर्थस्य विशेपणत्वमित्वाशयात् । एवं सत्तादारपि चोध्यम् । परेतु-सुप्तिडां द्योतकत्वमिष्टमेव। अत एव पश्चर्फ नामार्थः पञ्चकं धात्वर्थः' इति प्रयादोऽयुपपद्यते । अत एवं 'पच' 'प्रजर्घाः' 'अचकात्' इत्यादी तिडोभावेऽपि कर्ताधर्थप्रतीतिः । लुप्तविभक्ति स्मरणाद् योध इति तु न युक्तम्, 'प्रत्ययलोपे' इति सूत्रस्य प्रत्ययनिमित्तककार्यमात्रफ्लक्त्वं वदता भाप्यता तत्पक्षस्य तिरस्कृतत्वध्वननात् । अत एव कर्नाद्यर्थानां विशेपणत्वम्, घात्यर्थस्य विशेष्यत्यश्च सद्गन्छते। यत्र तद्धितादी प्रत्ययस्य वाचकता तत्र तदर्थस्य विशेष्यताया दृष्टत्वाच । नच वाचकताबोधफ्स्य 'लः कर्मणि च' इत्यादि सूत्रस्य विरोधः, कर्तृकर्मविपयाद्धातोर्ल इत्येवं व्यारयानेनादोपात् । अत एव 'भावे' इत्यनेन सारूप्यम । वन धातुनैव भावस्योक्ततया भावार्थविपये वर्तमानाद् धातोरित्यास्यैयौचित्यात् । नच यन फर्तृकर्मणोः प्रती- तिस्तत्रापि भावे प्रत्ययापत्तिरिति वाच्यम् , सकर्मकेभ्य' कर्मणीति विशेषानुयादेन विहितवाद भाष कारानभ्युपगमात् । पञ्चकस्य धात्वर्णत्वादेव 'भावकर्मणोः' 'शेपात्कर्तरि' 'दधेकयोः' इत्यादीनां नियमा. त्विपरं भाध्यमुपपद्यते इत्याहुः, तन्न, यत्र धातोर्न श्रवणम्, किन्तु प्रत्ययमात्रस्यैव 'व्यतिसे' इत्यादौ तत्रापि कर्नाद्यप्रतीत्या तिमा गोतक्त्यासम्भवात् । तत्र यदि धातुस्मरणेन कादिप्रतीतिश्चेत्तहिं यत्र प्रत्ययस्य लोप धातुमाघम्य श्रवणं पत्र लुप्तविभक्तिस्मरणेन कादिप्रतीतिर्याच्येति तुल्ययोगक्षेमत्वात्तिडां वाचक्त्वसिद्धनिष्पत्यूह त्यात् । अन स्व स्वोत्तरतिङ्वाच्यकर्ताद्यर्थगतद्वित्वारोपेण द्विवचनादीनि द्योतफ्तवादिनस्तवोत्तिः सङ्गन्छन । नन फर्नादेस्तिड्वाच्यत्ने 'प्रकृतिप्रत्ययो' इति न्यायेन प्राधान्यापत्ति', 'भायप्रधानमार यातम्' इत्यनेनामगिरम्य तस्य वाधात् । अपिच 'प्रविश' इत्यत्र यथा श्रूयमाणस्य प्रविशेत्यस्य गृह प्रविशत्य; शक्तिम्नया 'अजी.' 'अचकात्" इत्यादौ प्रत्ययलोपेऽपि श्रयमाणस्य कीदिविशिष्टे शाक्तरस्तु, वाचकदेशन्यायान् । यथा 'प्रविश' इत्यस्य गृहं ग्राम सभा या प्रविशेत्यर्थेऽपि 'प्रविश' इत्यस्य न त्रिलिद्गवाचकत्वम् , तथा प्रावधानु- मात्रात्क द्यर्थस्य प्रतीतावपि धातुन तेपा याचकः, अपि तु प्रत्यय एवेति न तन्मत टोपसम्भावनाडाप, इति दिक् । दर्पणव्याख्या कादिवाचकस्वावधारणे तु प्रादीनामपि वाचकलविधुतिरिति भावः। परे तु "अजघां." "अचकात्" इत्यादी पाामागार कर्नादिबोधन तिडा घोतकरने दष्टेवापत्ति । नच तन लुप्तविभक्तिस्मरणाद् बोध । लोपमजानताऽपि नोधात् प्रत्ययल सगस्य लोपालत पदता माध्यता लुप्तविभक्तिस्मरणाद् मोधस्यानभ्युपगमाच्च । यस प्रत्ययस्य वाचक्ता तनेर मतिप्रत्ययार्ययोः, इति नियमानाः । यथा-'पाचकः' इत्यादिकृदन्ते । "ल: कर्मणि" पा. सू० ३ । ४ । ६९) इत्यादी कर्मपिपयादातोरित्ययान्न तद्विरोधः, "भावे" इत्यस्य सर्वैस्तथैव व्याख्यानात् । नच सर्वव धातो वनाविषयत्वाचव लकारः स्यादिति राइपम् , 'मारपियात्' इत्यस्य पनि यामागध- पादित्यर्थेनादोषात् । अत एव "भावम॑णो " (पा० सू० १॥२१३) “रोगात् करि परस्मैपदम्" (पा० १० १।३।३१) 'पेकयोः" (पा सू० १ । ४ । २२) इत्यादीना नियम इति माया दुचिरागतिः । तेयानिदिशायंत्वेन "अनिदि- धार्याः स्वाय भान्ति" इति न्यायेन सर्वत्र सिद्धत्वादित्याहुः । वचिन्त्यम, यतिसे' इत्यादौ पातु विनापि कर्तृदोघेनाद्ययुः शैथिल्यात् , तुल्ययुक्त्या मुगामान घातकतारते- ·प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे निपातानां वाचकत्वमन्वयव्यतिरेकयोः। युक्तं वा नतु वद्युक्तं परेपां मतमेव नः ॥४७॥ एवञ्च 'धात्वर्थप्रातिपदिकार्थयो/देनान्वययोधो न व्युत्पन्नः' इति निपातातिरिक्तविषयः । समानाधिकरणप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वय इत्यपि तथेत्यगत्या कल्पनीयमिति भावः । नत्विति- नैयायिकोक्तं मादि-चायो पम्यमित्यर्थः। यत्तु-सर्वेषां निपातानां वाचकत्वेऽर्थयत्सूत्रणव तेषां प्रातिपदिकत्वसम्भवात् "निपात- स्थानर्थकस्य" इति विधिर्षयर्थ्यम् । प्रभा भन्वयत्यतिरेकयोरिति-अस्य 'सतोः' इति शेष । अन्वयव्यतिरेकयोः सतोर्निपातानां वाचकत्व युक्त वान्युत्तमेव । वाशब्द एवार्थे । वत्प्रादिचाधोपम्यं नतु युक्तम् । परेपां यन्मतं तदेव नः अस्माकं वैयाकरणानाम् । पाचकत्वं द्योतकत्वं वा । परन्तु चैपम्यं नतु युक्तम् , अर्द्धजरतीयस्यानौचित्यादिति भावः । एषश्च-निपातानां वाचकत्वे च । तथा निपातातिरित्तविपयः । इतरे दोषाः प्रागद्धृता एव । सकर्मकत्वं स्वस्व- युक्तनिपातान्यतरार्थे त्यादिपूर्वोक्त बोध्यम् । प्रत्ययानां प्रकृतिसमभिव्याहृतनिपातप्रकृत्यन्यतरार्थान्वितस्वार्थ- बोधकत्वं वाच्यम् । अत एव 'प्रतिष्ठते' इत्यत्रोपसर्गस्य गतिवाचकत्वेऽपि न क्षतिः। उपसर्गस्य पलमात्र- वाचकत्वं धातोर्व्यापारवाचित्वमिति स्वीकारे तु प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थे एवान्वयात् पूर्वव्युत्पत्तौ अन्यतरा- थैति निवेशस्य नावश्यकत्वम् । एवं नामार्थप्रकारकभेदसंसर्गकवोधं प्रति प्रत्ययनिपातान्यतरजन्योपस्थितेः कारणत्वं वाच्यम् । नच गौरवम्, उक्तरीत्या वाचकत्वे स्थिते गौरवस्यागत्या सोढव्यत्वात् । अत एव 'न' इत्येतन्मात्रेणाभावविपयको बोधः, पदान्तरसमभिव्याहाराभावेन द्योतकत्वासम्भवात् । ननु सकल- निपातानां वाचकत्वे केवलानामपि प्रयोगापत्तिरिति चेन्न, गत्युपसर्गयोः ते प्राग्धातोः' इति नियमेन केपाश्चित् केवलप्रकृतिप्रत्ययवदुपपत्त्या केवलानां प्रयोगाभावात् । नेत्यादीना केपाश्चित्तथा त्यस्येष्ठत्वाच । तदुक्तं हरिणा- प्रत्ययो वाचकत्वेऽपि केवलो न प्रयुज्यते । समुश्चयाभिधानेऽपि व्यतिरेको न विद्यते ॥ दर्षणव्याख्या द्धांतोद्विवचनाद्यनुपपचेभ, प्रत्ययलवणस्य लोपालवेऽपि लुप्तविभचिरमरणजन्यबोधस्य फलस्याभ्युपगमे बाधकामावाश्च । स्वोत्तरतिड्याच्या दिगतद्वित्वारोपेण द्विवचनादिरिति स्वोक्तिविराधाच्च । भवदुक्तरीत्यैर कर्तृविशिष्टभावनापाचकात्, धर्मविशिष्टभावनावाचकात्. केवलभावनागचाच धातासकारा भान्तीत्यय लः कर्मणीत्यर्थपर्यवसानेन अनिर्दिष्टार्था' इति न्यायेनापि तत्तकारकादिविशिष्टभावनायकाना तिडा सर्वत्र विध्यसम्भनेन नियमस्यान्ययय सङ्गमनीयत्वादिस्यन्यन रिस्तरः । ननु निपाताना वाचक्त्वे 'घटो न पट इत्यादी घटादेः प्रतियोगितया नामावे तस्य चाश्रयतया घटादा पन्ययोऽनुपपनः । भेदसम्बन्धन प्रातिपदिषार्थप्रशारणोघे विशेष्यतया प्रत्ययजन्यापस्थितेहेतुतायाम् "नामाया देनाच- ५" इति युत्पत्तिसिद्धत्वात् , एवं "समानाधिकरणनामार्थयाः" इति व्युत्पत्र मेदान्ययापत्तिश्चेत्यत आह-एवञ्चेति । * विधियमय मिविवाहयाचिकेन प्रातिपदिषशाविधानवैयमित्यर्थः ।

·शक्तिमहस्यापीति * घटागर्मवोधे घटशक्तिशानस्य, समुन्चयादिचोघे तच्छत्तिानस्य ३८१ निपावार्थनिर्णयः सर्वेषां द्योतकत्वे "चानर्थकस्य" इति व्यर्थम् । तथाच काँचद् द्योतकाः, केचिद्वाचका इत्य- म्युपेयमिति, तन्न, एवं हि 'चादयो द्योतका मादयो याचकाः' इति गैपरीत्यावारणात् । सर्जधानकानां पादपूरणमात्रार्थमुपात्तानां संग्रहाय वार्तिकारम्भस्य कैयटादौ स्पष्टत्वात् , तस्य प्रत्याख्यातत्वाच । 'परेपाम्' इति बहुवचनं मीमांसकसंग्रहाय । केवलवृक्षशब्दात् समुचयायोधायकारश्रवणे तद्- बोधायकार एव तद्वाचकः, न योतकः। किञ्च - द्योतकत्वे पदान्तराणां तत्र शक्तिः फल्प्या, चकारादेर्योतकत्वशक्तिश्च कल्प्येति गौरवं स्वादिप्ति हि समुच्चयाधिकरणे स्थितम् , तदपि न युक्तमिति भावः। तथाहि-अन्वयव्यतिरेको तात्पर्यग्राहकत्वेनाप्युपयुक्तौ । घटादिपदानामेव समुचिते लक्षणा, तात्पर्यग्राहकः प्रकरणादिवच्चादिरिति स्वीकारान्न शक्तिद्वयकल्पनाऽपि । अस्माकं लक्षणा- ग्रहदशायां बोधात्तत्तत्कार्यकारणभाव आवश्यकः । एवं शक्तिग्रहस्यापीति पक्षद्वयेऽपि कल्प्यान्त- राभावेन गौरवाभावादुभयमपि युक्तमित्यभिमतम् । प्रभा इति । 'शोभनः सगुचयः' इतिवत् 'शोभनश्च' इत्यस्य, 'घटरय समुभयः' इतिवत् 'घटस्य च' इत्यस्य पाप- त्तिस्तु न, शब्दशक्तिस्वभावेन नित्यपरतन्त्रतया इतर विशेपणत्वेनैव स्वार्थोपस्थापफत्वात् , पप्ठ्यर्थसम्बन्ध- योधम्प्रति, भेदेनान्वयबोधप्रति च चादिनिपातेतरजन्योपस्थितेरेव हेतुत्वास । व्यर्पमिति-योतकत्वपक्षे सर्वेपागेय निपातानामनर्थकतया व्यावालाभादिति भावः । प्रत्याख्यातत्वादिति-'अधिपरी अनर्थको' इत्यस्यानर्थफस्यापि निपातस्यार्थवत्कृतं कार्य भवतीत्यर्थे व्यापकतामाश्रित्य प्रत्याख्यातत्वादित्यर्थः । मीमास- केति-मीमांसकानां भाष्यकारादिभेदेन नानात्वाद् बहुवचन मिति भावः । शक्तिद्वयेति-घटादेनिपातानाच पृथकशक्तिद्वयकल्पनाऽपीत्यर्थः । अस्माकम्-वाचकत्वद्योतकत्योभयस्यीकर्तृणाम् । तत्त कार्यकारणभार समुचित- घटादिविषयकबोधप्रति घटादिपदनिष्टलक्षणज्ञानत्वेन कार्यकारणभावः। शक्तिप्रद स्यापति- यथा घटादि- विषयकशाब्दबोधम्प्रति घटादिपदनिष्ठशक्तिज्ञानत्वेन हेतृत्वम्, तथा समुचितविषयफशादयोधे समुचितविप- यफशक्तिज्ञानत्वेन फारणत्वमित्यनुभवानुरोधेन सममेवेति भावः । दर्पणव्याख्या (* अनर्थकस्यैति *) *व्यर्थमिति व्यभिचाराभावेन तस्य विशेषणत्वायोगादिति मारः। प्रत्याख्यातत्वादिति "चद्धित" (पासू०११२।४६) इत्यत्र चशन्देनैव तदर्यस्य रामुञ्चितखादिति भावः। वश्यमाणावरसादाह-*किञ्चेति प्रकरणादिवदित्यनेन घोतकताया वृत्तिस्वाभावो ध्वन्यते । अस्माकमितिक पक्षद्वयाभ्युपगन्तृणामित्यर्थ । कार्यकारणभाव इति - समुन्चितघटादिशन्दबौधे पटपदनिरूपितलचणाशानवेन - हेतुतेत्याकारक इत्यर्ष । हेतुतेत्याकारकः कार्यकारभानोऽप्यावश्यक इस्पर्षः । कल्यान्तराभावेनेति द्योतकतापक्षे वाचकापशेऽपि तत्पशक्लप्साधिककल्पनीयाभावेनेत्यर्थः । .

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अत एव । “स वाचको विशेषाणां सम्भवाद् द्योतकोऽपि वा"। इति वाक्यपदीयं सङ्गच्छते । दर्शनान्तररीत्या वाचकत्वमेव द्योतकत्वमेवेति नियमस्तु न युक्त इति ध्वनयन्नाह-'मतमेव नः' इति ॥ ४७ ।। पर्यवसितमुपसंहरनाह- निपातत्वं परेषां यत्तदस्माकमिति स्थितिः । व्यापकत्वाच्छक्ततायास्त्ववच्छेदकमिष्यते ॥ ४८॥ परेपां यन्निपातत्यम्-असत्त्वार्थकत्वे सति चाऽदिगणपठितत्वम् , शक्तिसम्बन्धेन निपातपद- वत्त्वञ्च । जाति, प्रमा भत एव-पक्षद्वयेऽपि युक्तेः साम्यादेव । सः-उपसर्गः। द्योतकत्वमेवेति-निपातानामिति शेप.॥४७॥ एतावता प्रपन्चेन पक्षद्वयव्युत्पादनाद् यत्कृतं तभानमोहनिवृत्तयेऽवतरणप्रदर्शनव्याजेनाह- "पर्यायसितमिति फलितमित्यर्थः । परेषाम् अन्येषां वैयाकरणादीनामित्यर्थः। तत्-निपातत्वम् । अरमाकम्= वैयाकरणानाम् । स्थिति मर्यादा । 'चादयोऽसत्त्वे' इति सूत्रार्थानुसारेणाह-सत्तार्थकत्व इति-लिङ्गान्वयि सत्त्वम्, विशेष्यतया तद्भिन्नार्थप्रतिपादकमसत्वार्थकम् । नचैवं घटादिशब्दस्याप्यसत्त्वार्थकत्वापत्ति, पुंस्त्वत्वेन पुंस्त्वस्योपस्थापकतया तादृशार्थप्रतिपादकस्य सत्त्वादिति वाच्यम्, विशेष्यतापदेन शाब्दबोधी- यमुख्यविशेष्यताया ग्रहणात् । तथाच प्रादीनां चादीनाश्च सत्त्वार्थकतया निपातत्वमुपपन्नम् । ननु 'चादयोऽसत्त्वे' इति सूत्रे 'असत्त्वे' इत्यस्य प्रसज्यप्रतियेधपक्षे वाक्यद्वयं कल्पनीयम्-'यायो निपातसक्षकाः' इत्यर्थकम्-'चादयः' इत्येकम् , 'सत्वेऽर्थे चादयो न निपातसंज्ञकाः' इत्यर्थकम्-'असत्त्वे' इत्यपरम्, इति वाक्यभेदः, प्रतिषेधार्थकनवः क्रियायामन्वयेन सत्त्वेन सहानन्वयादसमर्थसमासः, निपेभेन शास्त्रवाधश्चेति दोपत्रयसत्त्वात्पर्युदास एवाश्रयणीयः। एवञ्च 'असत्त्वे चादयो निपातसज्ञका' इत्यर्थे सर्यथाऽनर्थकेपु चादिपु निपातसज्ञानापत्तिरत आह-शक्तिसम्बन्धेनेति-नैयायिकानां मते ईश्वर- सङ्केतः शक्तिः । वैयाकरणानां योधकता, तदवच्छेदकोऽखण्डो धर्मविशेपो या शक्तिः । नन्वेवं शक्यताव च्छेदकं पदमेव, तथाच तेपामानन्त्याद् गौरवमत श्राहजातिति-ननु हत्वादिना सार्यान्न जातित्वम्, दर्पणव्याख्या अत पवेवि कल्प्यपक्षद्वये युक्तियाभ्यादेवेत्यर्थःसवाचक इति उपसर्ग प्रक्रम्येदम् , 'प्रतिष्ठते' इत्यत्र "गतिनिवृत्तिवा. चकः स्पाया, उपसर्गस्तदभावरूपगतिवाचकः" इति पुञ्जराजेन तदर्गस्य कथनात् । 'वाचकत्वमेव इत्यस्य निपाताना मित्या दिः, एवं 'योतकत्वमेव' इत्यस्योपसर्गाणामित्यादि । * मतमेवेतीति 1 या अथवा, अन्वयव्यतिरेकतो निपाताना याचकत्वं युगम् । • नः अस्मा मते परेषां यदेकस्य याचकस्वमपरस्य घोसकस्वमिति मतम् , तदेव तु न युक्तमिति मूलयोलगा ॥४७॥ ननु "चादयोऽसत्वे" (पा० स० १॥ ४॥ ५७) इत्यत्र 'भसत्त्वे' इति प्रसग्यप्रतिपेपाश्रयणेऽरामर्थसमारापति, पास्यमेदापनिवेति पणुदाम एवाभपणीय । तथानोकलचणस्याश्रयणेऽनर्थक तस्मिन्नय्याप्ति। तावदन्यतमलस्य नियो गु गौरवमत मार-- राछिसम्यन्धेनेति । तस्य लश्यताऽरच्छेदकमभिप्रेत्याह- जाविरिति । निपाताद- शरयतापादकतया चस्सिविरिति भावः ।

·निपावार्थनिर्णयः . ३८३ उपाधिर्वा तदेवास्माकमपि । परन्तु सामान्य प्रभा यसमानाधिकरणल्व-स्वाभावसमानाधिकरणत्व-स्वाधिफरणपरयत्यन्ताभावप्रतियोगित्वंतत्वितयसम्य- रेन परस्पर विशिष्टत्वरूपसाकर्यस्य सत्त्वात् । सार्यस्य च जातियाधकस्यात् । तदुक्तम्- व्यक्तरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानपस्थितिः । रूपहानिरसम्यन्धो जातिवाधफसङ्गहः ।। इति ।। तथाहिह' इति निपाते हशब्दत्वं निपातशब्दत्वचेति इत्वसामानाधिकरण्यम् , निपात- चादिशब्दे हत्वाभावसामानाधिकरण्यम् , हन्त्यादिधातुघटकहशब्दे हत्वाधिकरणस्यत्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वमिति । चत्यमत्वादिसमानाधिकरणनानानिपातत्वस्वीकारे तु गौरवम् ] कार्यतावच्छेदकारणताच्छेदक- स्वयोरेव जातिसाधकत्वेन निपातत्वे च तत्त्वाभावेन जातित्वं दुर्वचम् । नव निपातपदशम्यतावच्छेदक- नया जातित्यसिद्धिः, तथा सति जातित्व- प्रभावत्वादीनामपि जातित्वापत्तेः । अत एच गुणत्वस्य कार्यतायाः कारणतायाश्चानवच्छेदकत्वाजातिवं निराकृतं दीधितिकृना । शक्यतावच्छेदकतया जातित्वसिद्धी तु दीधितिविरोधः स्पष्ट एव । एवञ्च निपातत्वस्य जातित्वे मानाभाव इत्यत पाह-उपाधिवेति-उपाधि- त्वञ्च-नित्यत्ये सल्यनेकसम्बद्धत्वम् । कचिदुपाधिवा जातिर्वेति पाठः । तस्यायमाशयः सार्यस्य जातिवाधकत्वासम्भयः । जातिनाशकत्वरूपं जातिबाधफत्वं साकये न सम्भवति, जातेनित्यत्यात् । नापि जातित्वाभावसाधकत्वरूपं वाधकत्वम् , प्रमाणाभावात् । ननु अनुमान प्रमाणम् , तथाहि भूतत्वं जाति- त्वाभाववत् , स्वसामानाधिकरण्य-स्वाभावसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन मूर्तत्वविशिष्टत्वात् , इति चेन्न, तदनुमानं यदि विशेषतस्तदा दृष्टान्ताप्रसिद्धिः । यदि 'उभयसम्बन्धेन जातिविशिष्ट तत्तजातिवा. भाववत् , यथा पृथिवीजलसंयोगः' इति सामान्यतस्तदपि न, द्रव्यत्वेऽपि पृथिवीत्वादेः पूर्वोक्तोमयसम्ब- न्धेन विशिष्टतया तत्र व्यभिचारात् । दर्पणव्याख्या मनु हत्यादिना साङ्कान निपातत्व जाति । तथाहि-निपातागभापति हवम् , धात्वादिहकारे हत्यामारवति निपातम्यम् निपातात्मकचकारे तयोरेकत्र हकारे समावेशात् । तदुपकताबीज तु सामानाधिकरण्य-स्वभावसामानाधि- करण्योभयसम्मधन जातिविशिष्ट जातित्यापच्छेदेन स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वनियमभङ्ग एन । निरुपाधिसहचारप्रहम शाशनियमेऽनुकूलतः ! अन्यथा तन्मात्रयलप्रवृत्ताना 'सत्तावान् जातेः' इत्यायनुमानाना विलयप्रसङ्गात् । यत एव "भूतत्य न जातिः' इति साम्प्रदायिका । हत्यादिव्याप्पनिपातत्वस्य नानात्वाभ्युपगमेन साकर्यस्य परिहारेऽपि सकलचादिसाधारण्यामावेनाननुगततया तस्यै. पासिद्धिनिष्प्रमाणस्यात् । किञ्च कार्यतापच्छेदकवादीना जातिवसाधकाना तत्राभावादी न सा जातिः । शक्यतारच्छेद- कत्य तु न तत्साधकम् , अभावत्वविभुत्लादीनामपि जातियापचे । अत एव गुणदीथिती गुगतस्य जातित्व दीधितिकता खण्डितमत आह-* उपाधिर्वेति !* सामान्ये *व्यारकरमे । इत्यर्थः । अय भाषः--उपसर्गेपुभयमतेऽपि द्योतकत्वे, वाचकत्ये वा कहानीये तु मिचित्योपस्थितांपठर्गवनिपातस्तयोरुभयो- धर्मयोर्मध्य पोल्यादिकमुपसर्गत्वावच्छेदेन कम्प्यम् , उत निपातरवारच्छेदेनेति समये अवच्छेदपनिर्गिनीपाया व्यापकतया निपतलावच्छेदेनैव तत् कल्प्यते, सदाहकलाघवात् । अत एवेश्वरानुमाने कर्तृअन्यत्वं घटवादिनाऽवन्च्यिते, उता. स्पेन, इत्यवच्छेदकजिशासायामुक्तलाधवात् कार्यत्वमेव तदवच्छेदकम् , नतु घटवादिकमिति न्यायसिद्धान्त इति ।

·प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे दर्पणव्याख्या अत्र वदन्ति-प्रमाणानां सामान्यधर्मस्यावच्छेदकतायां तत्र पक्षपातः, यत्र च पहूनां धर्माणामवच्छेदकत्वकल्पनाप्रयुक्त गौरवम् । यथा कर्चु जन्यत्वानुमाने कृतिजन्यताया घटत्वाद्यपेक्षया कार्यवस्य । यत्र तु विशेषोऽप्येक एव तत्रोक्युक्तिविर- हात् तस्यावच्छेदकत्वम् । अत एव व्यापारस्याधिकसंग्राहकत्वेऽपि कृतित्तस्यैवाख्यातशक्यतावच्छेदकत्वं स्वीकृतञ्च मीमा सकैरपि । द्रव्यप्रत्यक्षवं विहाय द्रव्यचाक्षुषत्वस्यैव रूपकार्य्यतावच्छेदकत्वम् । प्रकृते व्यापकत्वानिपातत्याधिकसमादकत्वेऽपि व्यापकोपसर्गतस्याप्येकत्वेन तस्यैवारच्छेदकत्वमुचितम् । निपातत्वस्यायोतकेऽवाचके पादपूरणमात्रार्थक वृचित्वेनातिप्रसका साद, प्रादयो द्योतकाः, उपसर्गस्वात्' इत्यनुमानान्च । नच प्रादीनां घोतकता निपातलिङ्गेनैव सेत्स्यतीति यान्यम् , तस्योपसर्गत्वरूपोधिमत्ततया तदसाधक्तात् । नच चेष्टादौ साध्याव्यापकसान तस्योपाधिसमिति वाच्यम् , शुद्धसाध्यान्यापकत्वसम्भवात् । भस्ति हि निपावत्वावच्छिन घोतक्त्वं यत्र तत्रोपसर्गस्वम् , यत्र निपातत्वं नादौ तत्र तदभावात् । ननु प्रकर्षाद्ययः प्रादिवाच्यः, तदन्वयव्यतिरेकानु- विधायिवान्दधीविषयत्वात् । यो यदन्ययव्यतिरेकानुविधयिशाग्दधीविषयः स तद्राच्य इति सामान्यव्याप्तौ घटादिदृष्टान्त । नचानन्यलभ्यत्वमुपाधिः, तस्य यान्यवरूपसाध्यव्यापकत्वात् कर्नादौ पाख्यातान्वयपतिरेकानुपायिवान्दधीविषये माधनाव्यापासादिति वाच्यम् , उकहेतुघटकशान्दबुद्धराक्षेपावजन्यत्वेन विशेषणेनानन्यलभ्यत्वस्य साधन म्यापकत्वेनोपाधि- खायोगात् । नच स्वरूपासिद्धिः, धातोरेव प्रकृष्टजयापकत्वेनोपसर्गस्य सातार्यमाऋग्राहकलादिति वाच्यम् , पातो; प्रकृष्टजरार्थ- फररस्य मन्यस्वैव खण्डनात् । नापि लभ्यता तस्य, प्रोचरत्वादेलक्षणतावच्छेदककोटिप्रवेशे गौरवात् । तस्माजसत्यादि धातोः शक्यतावच्छेदकम् , प्रकात्यादिकं तूपसर्गस्येति वाच्यम् । तयाच क रियसिद्धिः। रिचार्थस्य धातुलस्यत्वे जिपूर्व प्रतेनापि विनिगमनाविरहालयकतान्छेदककोटी निवेशापतिः । नापि तदर्थस्य धात्वन साकमनन्वयमसनः, निगतावि. रिक्तत्वस्योक्तब्युसती विशेषगात् । एवश्य 'शविठठे' इत्यादी घावोर्गरसभावोऽर्थः, सदभावशोपसर्गार्थः । वपाच ततो गत्यभावामारमानिति घी, गमनलप्रकारकनोधस्तूतरकालिको मानस एवेति चेन, 'प्रत्ययानाम् ' रति व्युत्पतेजांगरूपतया गमनामावयानिति बोरस्यापि गगनक्सुमायमानत्वात् । किच सयानोधानोफारे ताशस्थले प्रादीनाम सालमपि दुर्घटम् , निपाया अविशेषकस्यात् । फिया पत्रोपसगां: मापरिशेपिया, मत्सगांगों कियाभावविशेषकः । सादीनो घोतक्वान्यस्यापनोकरीत्याप्युरसंगांना साथसेयसि । निया खानान्त पाविद् वाचकसम् । तर ननयों निरूपितः। चार्यध समुच्चयादिभेदेन चतुर्विध इति, "चार्य " (पा० ए० २16101) पत्राकरेषु व्यक्तमेर । सासु मारपम् । तप समिभरले पनि सदस्यमय यम् । पतु-सादृश्यं न मेदपस्विमिति, "ननिरयुक्तम्" रति परिमारगेन रारापानापार | सदनोपकानुयोगिप्रतियोगिगचपदसा: समान रिमजिस नियामकम् । नातमन्द्र इस मुशमिस्स चन्द्रेणेव मुममिति यापु । लापारस्य सन्पयोगम्पपछेदः, अयोगप्पाछेदः, भायन्तायोगम्पयच्छेदमाः । तत्र विशेष्यगतरस्पले'पार्ष एय पादर 'स्पासान्यतादाम्पसनदोऽः भन्यररा--प्रममिन्याहवपदापपिक्षिपम् । रापान पायांपठादारमा भानुगामिन ई वि योपः । एपिम्मामेव गमः सर पिम्पत्यसमयेभाग सृषियीयम गति मोशाय बमोरिरिभाषिणमनिम्यारोऽपि नियामात्र भापायमानुपापियामेरामिपनि এয়। মোবাষাবাং থিঙ্কারাগধানমঘমামামায়াবী । শাহানা। ঘঃ বল যা যা লাগইন বাস্তবায়গার भोपाम्रो भावसारी किरानतेपरफोमायोगापापोः । राम arrant ·निपातार्थनिर्णयः ३८५ 'धर्म प्रमाणानां पक्षपाताच्छक्तता, द्योतकता वा तदवच्छेदेनैव कल्प्येति नैयायिकोक्त मादि- चाद्यो पम्यमयुक्तमित्यर्थः । व्यापकत्वात् सामान्यत्वात् । शक्तताया इत्युपलक्षणम्-द्योतक- ताया वेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ४८॥ इति वैयाकरणभूपणसारे निपातानां द्योतकत्वादिनिर्णयः ॥ ८ ॥ प्रभा वस्तुतस्तु शक्यतावच्छेदकतया चत्यप्रत्यादिभेदेऽपि 'निपातः' इति एकाकारप्रतीत्या वा निपातत्वे जातित्व सिध्यति । नचैवमभावत्वविभुत्वादीनामपि जातित्वसिद्धिरिति वाच्यम्, इष्टापत्तेः । अत एव- स्वजातिः प्रथमं शब्दैः सर्वैरेवाभिधीयते । ततोऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोहकल्पना । त्युक्त हरिणा । यदा विशुद्धा एवार्थजातयः शब्दैरभिधीयन्ते तदा सर्वे जातिवाचिन एव। किञ्च सामान्या- देचतुर्पु जातेरभावे 'जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः' इति गौतमसूत्रविरोधापत्तिः । अत एव - संयोगिद्रव्यभेदेन देशे च परिकल्पिते । तेषु देशेषु सामान्यमाकाशेयपि जायते ॥ इत्यप्युक्तं हरिणा । अत एव 'प्राकृतिः पदार्थः' इति मीमांसकाः। तत्र प्रवृत्तिनिमित्तम् , जातिः, प्राकृतिः, उपाधिरित्यनर्थान्तरम् । द्रव्यगुणकर्माण्येव जातिमन्ति इति तु स्वशाखप्रक्रियानिहाय नैयायिका आहुः । अत एव गौतमेन प्रवृत्तिनिमित्तस्योपाधेश्च पदार्थत्वं कुनापि नोक्तम् । नापि कार्यतायाः कारणताया याऽय- च्छेदकतयैव जातिसिद्धिरित्यपि नियन्त्रितम् । परन्त्यिति-अस्य 'चैपम्यं न युक्तम्' इत्यत्रान्वयः। परन्तुपदं केवलवाचि, केवलं वैषम्यम्म्याचकताया द्योतकतायाश्चावच्छेदकभेदो न युक्त इत्यथः । सामान्यधर्म- उपसर्गत्वापेक्षया व्यापकधर्म निपातत्वरूपे । प्रमाणानाम्-द्योतफत्ववाचकत्यावच्छेदक्त्वविषयकप्रमाणा- नाम् । पक्षपातादिति-व्यापकधर्मावच्छेदेन द्योतकत्ववाचकत्वरूपविधेयसाधकत्वादित्यर्थः । शक्ताव्याच- कता। तदयच्छेदेन-निपातत्वावच्छेदेन । नैयायिकोकमिति-प्रादय उपसर्गा द्योतका इति घोतकतावच्छेदक प्रादित्वमुपसर्गत्वं वेति पादयो निपाता वाचका इति वाचकतावच्छेदक निपातत्वमिति नैयायिकोक्त- मित्यर्थः । अयं भावः-उपसर्गाणां द्योतकत्वं वाचकत्वं वा उपसर्गवृत्तिधर्मायच्छेदेन फल्पनीयम् । तवृत्ति- धर्मश्चोपसर्गत्वं निपातत्वमित्युभयम् । फिमवच्छेदेन तत्कल्पनमिति संशये निपातत्वस्य व्यापकतया चादिषु याचकतावच्छेदकत्वेन तृप्ततया च तदवच्छेदेनैव द्योतकत्वकल्पनमुचितम् । यथा न्यायनयेऽदृष्टस्य कारण- स्वकल्पनायां तत्कार्यतावच्छेदकं कार्यत्वमेव, व्यापकत्वात्, नतु घटत्यादिकम्, पटत्वादिकमादाय विनिगमनाविरहादनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् । तथाऽनापि अनुगतरूपेण द्योतकत्वं पाचकत्वं वा युक्तम् । प्रकृते प्रमाणन्त्वनुमानमेव । तथाहि-निपाता द्योतकाः, निपातत्वात् , उपसर्गवत्' इति । नच निपातत्वस्थय पक्षतावच्छेदकराया हेतुत्वाच्च व्याप्यमहः, सिद्धसाधनञ्चेति याच्यम्, जातिरूपस्योपाधिरूपस्य वा निपा- तत्वस्य पक्षतावच्छेदकतया सङ्केतसम्बन्धेन निपातपदवत्त्वस्य च हेतुत्वेनादोपात् । नच पादपूरणमाार्थके पादौ द्योतकवापसाव्यस्यासत्त्वात् , निपातत्वस्य च सत्त्वाद् व्यभिचार इति वाच्यम्, पाचकत्याभावरूप- योतकत्वस्य साध्यत्वेन तस्यानर्थफनिपातेऽपि सत्येन क्षतिविरहात् । अत्र नैयायिकाः-यन्न बहूनां व्याप्यधर्माणामेकरय व्यापकधर्मस्य च - ·३८६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा व्यापकधर्मस्यावच्छेदकत्वकल्पनमुचितम्, नतु बहूनाम् , गौरवादननुगतत्वाच्च । यन तु व्याप्योऽपि धर्म एक एव व्यापकोऽपि तथा, तत्र व्याप्यधर्मस्यैवावच्छेदकत्वं कल्प्यते, तस्यावच्छेदकत्वे गौरवाभावात् । अत एव न्यायनये आख्याववाच्यायाः कृतेः कृतित्वेनैव व्याप्यत्वम्, नतु कृवित्वव्याएकव्यापारत्वेन । ईदृशस्थले मीमांसका अपि व्याप्यस्यैवायच्छेदकत्वमिच्छन्ति नतु व्यापकस्य । तद्यथा-द्रव्यचाक्षुपं प्रति उद्भूतरूपं कारणम्, तत्र द्रव्यचाक्षुपनिष्ठकार्यताया द्रव्यप्रत्यक्षत्वं न कार्यतावच्छेदकम्, किन्तु तव्याप्यं द्रव्यचाक्षुपत्वमेवेति मन्यन्ते। अद्योतके पादपूरणमात्रफलके निपाते द्योतकत्वरूपसाध्याभावेन निपातत्वस्य च सत्त्वेन व्यभिचरिनत्वाच्च निपातत्वस्यावच्छेदकत्वासम्भवः । तथाच 'प्रादयो द्योतकार, उपसर्गत्यात्' इत्यनुमानेन प्रादीनां द्योतकत्वमेधेति । किश्च निपातत्वहेतुफद्योतकत्वसाध्यकानुमित्यसम्भवः, उपसर्गत्वरूपोपाधिविशिष्टत्वात् । उपसर्गत्वे द्योतकत्वरूपसाध्यव्यापकत्यस्य निपातत्वस्य याचफवादिष्वपि सत्येन निपातत्वरूपसाधनाव्यापकत्वस्य च सत्त्वात्। नच चेप्टादीनामपि सङ्केतितार्थद्योतकत्वेन तत्र घोप- सर्गत्वस्यासत्वेन साध्याच्यापकत्वं निपातत्वरूपसाधनावच्छिन्नद्योतकत्वस्योपसर्गे एव सत्वेन निपातत्त्व- समानाधिकरणद्योतकत्वरूपसाध्यव्यापकत्वेन साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्याप्युपाधित्वात् । ननु उपसर्ग- वाच्य एव प्रकर्षः । तथाहि-'प्रकर्यादिः आदिवाच्यः, प्राद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिशाब्दबुद्धिविपयत्वात, मादिसत्त्वे तत्प्रतीत्या तदसत्त्वे चाप्रतीते । यथा घटादिरूपोऽर्थोः घटादिशब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायीति स घटादिपदवाच्यः । नचात्रापि 'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः' इत्यनन्यलभ्यत्वमुपाधिरिति वाच्यम् । तस्प वाच्यत्वरूपसाध्यव्यापकत्वेऽपि साधनाव्यापकत्वस्य दुर्वचत्वात्। तस्माजयादिर्धातुवाच्यः, प्रका- दिश्च नादियाच्यः । नच नामार्थधात्यर्थयोः साक्षाद् भेदसम्बन्धेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया प्रफर्पस्य स्वरूपसम्ब- न्धेन जयार्थेऽन्ययो न स्यादिति वाच्यम्, उक्तव्युत्पत्ती निपातारिक्तत्यनिवेशादिति चेन्न, 'प्रतिष्ठते' इत्यत्र गत्यभावस्य धात्वर्थत्वे तदभावस्योपसर्गार्थत्वे न्यायनये तिहर्थाश्रयत्वे गत्यभायाभावस्याप्रकृत्यर्धतया 'प्रत्ययानां प्रत्यान्वित' इति व्युत्पत्तिविरोधादनन्ययापत्तः, आधगमनस्य प्रतीत्यमावापत्तेश्च । 'प्रतिष्ठते' इत्यन प्रशब्दार्थाभावस्य गमनाभावरूपधात्वर्थम्प्रति विशेष्यतयैव भानाद् धात्यर्थगतविशेषकत्वाभावेनोप- सर्गत्वानापत्तिः । तस्मादुपसर्गा द्योतका एव । पादयश्च केचिद् वायफाः केचिद् द्योतफाय । पारफा यथा- नबोभायो पाच्या, सादृश्यमिय याच्यम् । सादृश्ययोधे च समान विभधिपत्य प्रतियोग्यनुयोगिनोर्निया- मकम, तेन 'चन्द्रेणेय मुसम्' इति न प्रयोगः । नपोपमानोपमेययोभिन्नलिङ्गकस्यले पन्द्र इव मुखमाहा. दकम्' इत्यादावुपमानगताहादकत्यस्याप्रत्यायकत्येन फर्थ साधारणधर्मयोधकत्यं तस्येति वाच्यम्, तस्योप- मादोषेप्येय परिगणनात् । द्वादयतीति लिद्दरहितार्योपस्थापकपदप्रयोगस्यय सत्रौचित्यात् । एवपदस्य तु प्रयोऽर्था याच्याः-२-अन्ययोग (सम्पन्ध ) व्यपच्छेदः (अभायः)। २-अयोग- (असम्यन्ध ) व्यवच्छेदः। ३-अत्यन्वायोगव्यवच्छेदश्च । तत्र विशेष्यवाफपदोत्तर एपफार अन्यत्या (भेदच) समिहितयिरोप्यार्थप्रतियोगिफ एय । योगश एपपई विना यः प्रतीयते स एय। तयाप- 'पार्य एय धनुर्धरः' इत्यय पार्षभिन्नतादाम्यामायपद्रधनुर्धराभिन्नः पार्थ इति योघः। एयम्-'फारसामेप विश्वनायः' इत्यनेन पाशीभिप्रासंयुषः फाशीमयुख्य विश्वनाथ इति योघः । इत्यन्ययोगव्यवच्छेद मिनाय सम्पन्धाभावः। विशेषणसनिहितयग्यले योगव्यवच्छेद-सम्यन्धामायामायः सम्पन्धः प्रमीयते । यथा 'शतः पाल्दुर पय' इत्यत्र पिरोपपतायडेदकधर्मसम्यन्धामायो विशेष्य प्रतीयते, सयापायापाले देन पाल्पवयममायामाकामायः प्रतीयये । पारदरत्यसम्पपामाषामायपान शहदवि थोपा बियामा पागायनायोगस्यवोदो योभ्यते । तयादि-नाल कमल भपत्यय त्यादी मियाराग्वैपपारंण ·निपातार्थनिर्यायः प्रमा सरोजत्यव्यापफत्वं नीलभवनाभाये प्रतिपिभ्यते । तथाच सरोजनिष्ठो योऽमायागप्रतियोगी नीलमयना. भावः सरोजनिष्ठं नीलभवनमिति यावत् , अभायाभायस्य प्रतियोगिरूपत्वात् । पस्तुतस्तु-सामान्यज्ञान न योधोपयोगि । अत एवं प्रमेयत्वेन प्रातिपदिकत्वेन या रामादिरादाने पातुत्वेन शक्यादिक्षानेऽपि न योपः। तयाच निपातानामपि पत्यादिरूपानुपूरिपरी शा। अब एवानुपूर्तरूपेण जानतां निपातत्वेनाजानतामपि योपः । फचियोतकरयमपि तथय । पया 'मर्स.' इत्यादी। कचिनरर्थक्यम् यथा पादपूरणमात्रफलके-घ, ये, सु, दि, इत्यादी । सदु हरिण- निपाता द्योतकाः केचित् पृथगर्याभिधायिनः। आगमा इव केऽपि स्युः सम्भूयार्थस्य पापफाः ॥ इति ।। दर्पणव्याख्या अन केचित्-अयोगे आस्यन्तिकत्व व्याधियते । तन्नान्ययितार ऐदकरयासम् | मदराम तपदि। तथानोरथले सरोजनिष्ठाभाषप्रतियोगिनीलभानाभास इति लोप इति मदन्ति । वस्तुतस्तु अन्ययोगप्परच्छेदायोगव्याछेदयोरेवारस्य परिः। अन्तमिवारमोदकासपोदेनागोगमा माणाध्यपनार्थकघातुरामभिन्याहारस्यापि नियामात्तात् 'शानमर्थ महात्ये रतिराम गर्न र दिगः । मियान्तरसमभिव्याहारे तु प्राय सामानाधिकरण्येन समानम् । पशान्वयितापदायामानापियर नायगाो. ऽत्यन्तायोगव्याच्छेदोऽन्ययितापछेदेन सयोगपाद इति न्यनियने । विस्तरात्तन्यताप्रपाणं । 'फेर भोश्यगे' इत्यादाराम्भारनाsरि सुदर्श । एपमन्येामरि साकाना निगलनामा कमायामा स्येवकारस्य याचकत्यासम्भवादयधारणात्मकशानगिरोगोतालमेर | 7 7 एमभिगारंवादानुगाजियः। या शनमय गृहात्येर, इत्यनारच्छेदकााग्छेदेनाहगामावानकिरणज्ञानप्रकारानपि नामक ममिति चौपादकपदार्थपटितः सः । परन्त्यनेकधासादीनां तचद पचिप्सनाशपेरफारस्पा सोनितेपन्य । यद्यप्युरसर्ग प्रकम्प- समानको विरोतागा सम्मागर गोतोऽनि च । इति हरिणा पक्षद्यमविशेगोकम् । प्रन्यावा न देवानुसतम् । उपानि फचित् सम्भत्रिनो मेदाः देवरनिदर्शिताः। उपसगँग सम्बन्धे प्यन्यन्ते प्रयरादिना ॥ इति तदुकोपतिरपालोनन पोरसर्गागो गोटामेगसीपते। भरेदं बोप्यम् - उपरार्गताजानतोऽनि 'प्रनपति' इत्यादी प्रारबपोश नैव टेज मतम् । निन्द्वानानी चलादिनैव वाचकता, या न मानक्तामन्तरेण निशंदः । प्रचिद् गोतालम्पुटपुनमनगमे । पर "रे:- इत्यादौ । चिनोभयम् । यया पादपूरणमात्रार्यके सादसम्- निगता पोटमा बेचित् अपगमोनियापिनः। भागमा इव के प्रति स्युः सम्भवार यानाः। रति । केचिदिनुभपन्यपी । मनसर्गत्वेन भारीनाम, निगतस्येन चारीना गोटस्टा वानाटा चेति विदेटनाला. कोदेन धोतवा, न निगवगाणदेनेति गिदः सिदान्टानामोचनमूना वचनना नोगद ·३८८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ॥अथ त्वादिभावप्रत्ययार्थनिर्णयः॥ भावमत्ययार्थमाह- प्रभा तस्मादुपसर्गत्वेन निपातत्वेन वा वाचकत्यादि घिन्त्यमेव । फर्मप्रवचनीयसंज्ञफा अपि प्रत्यादयो न क्रियाविशेपकाः, किन्तु क्रियानिरूपितसम्बन्धविशेपका एव । अत एव फर्म-क्रियां प्रोतवन्त इति फर्मप्रवचनीयाः। पाहुलकात्कर्तरि भूतेनीयर् । तेन सम्प्रति क्रियां न द्योतयन्ति, किन्तु क्रियानिरूपिर सम्बन्धविशेष द्योतयन्ति ये ते धर्मप्रवचनीयाः। क्रियागतविशेषफत्वाभावादुपसर्गत्वाप्राप्या उपसर्गसंज्ञा ऽपवाद इत्युक्तिः फलितार्थाभिप्रायेणेति दिए । निपातार्थस निर्णीत्या पातयन् विघ्नवारणान् । प्रभायां वालकृष्णस्य प्रभां दद्याद् इभाननः ।। ॥शुभम् भूयात् ॥ अध भायमत्ययार्थनिर्णयः। सामान्यतो नामार्थ तद्विशेपनिपातार्थ निरूप्य नामघटर्फ स्वार्थस्य प्रथमोपस्थितत्वात्तदर्थ सद्धित निरूपयितुमाह-मायेति भयन्ति-अर्थवोधनाय प्रवर्तन्तेऽनेनेति भावः । फरणे घन् । भाषा-तत्तरपन्न प्रवृत्तिनिमित्तम् । तदुक्तं परममूले-'प्रकृतिजन्ययोधे प्रकारीभूतो भावः' इति । प्रकारपदेन च मुस्त्यविशे- प्यतया साभान्निम् पितयिपयताश्रयस्य प्रहणम् । विपयता प प्रकारतारूपा, संसर्गतारूपा या। घटादिपद स्थले पटत्यादी प्रफारतारूपा । 'धोपगया 'राजपुरुपः' 'पापफ' इत्यादिपु प संसर्गवारूपा । एy दर्पणम्याख्या नियतिसरतम्, किन्तु नियागतसम्बन्धसत्यम्, मममिया मोपन्तः पर्मप्रवचनीपा. पलाना । अधिपोत सुधारणामप्यादेव ण । 'जामनुप्रापर्यत्' इसमय रेखभूतपनिरूपितलपलानमारसम्बन्धरण पनि मानिस गाना पोवनात् । एयमन्यापि रेयम् । भत एप न तेरसर्गरयम् । प्रियागयियोराको मुपसगी । उपम परिणा- कियापा पोवना सम्पपरसन यानः । मानियाassti सम्बन्धस्य मेषः॥ति।

·रम्बन्धरूपभाग्योधकत्वात् सत्संग्रहार्थमाह-स्यतलोरिति *। .भावप्रत्ययेति. भारविहिततदिनप्रस्पयेत्यर्थः। २ वादिभाषमत्ययायानर्णयः कृत्तद्धितसमासेभ्यो मतभेदनिबन्धनम् । त्वतलोरर्थकथनं टीकायां हरिणा कृतम् ।। ४६ ॥ "कृर द्धितसमासेभ्यः सम्बन्धाभिधानं भावमत्ययेनाऽन्यत्र रूट्यमिन्नरुपान्यमिचरितसम्ब- न्धेभ्यः" इति वार्तिकवचनमिति मीमांसकादीनां भ्रममपाकुर्वनाह-टीकायामिति । भदरिणा महाभाष्यटीकायामित्यर्थः । त्वतलोरिति-भावमत्ययमात्रोपलक्षणम् । अयमर्थः-समासादी शक्तिः कल्प्यमाना राजादिसम्बन्धविशिष्टे कल्प्यते प्रभा स्वादिप्रत्ययेन क्रमशः जन्यजनकभावस्य स्वस्वामिभावस्य क्रियाफारफभावस्य संसर्गतया योधः। संसर्गः स्यापि प्रकारतया भानाङ्गीकारे तु विपयतापदेन प्रकारताया एव ग्रहणेऽपि न दोपः। तथा घोपु जन्य- जनकभावसम्बन्धेन उपगुविशिष्टमपत्यम् , उपगुसम्बन्धवदपत्यमिति या स्वस्वामिभावसम्बन्धेन राजयि. शिष्ट. पुरुषः, राजनिरूपितसम्यन्धवत्पुरुप इति घा, क्रियाकारकभावसम्बन्धेन पाकविशिष्टः फोदिः, पाफ- निरूपितसम्बन्धवान् फर्नादिरिति या योधः । वैयाकरणनये तु फदादिवृत्तिषु पाचक इत्यादिषु प्रकारविघया संसर्गविधया या संसर्गादेभीनमेका भावात्मकविशिष्टशक्त्यैव । अत एव 'श्रीपगयः' इत्यत्रोपगुपदार्थ धनिन इत्यस्य, 'पुत्रीयति' इत्यत्र पुत्रे 'विद्वांसम्' इत्यस्यान्वयाभिप्रायेण 'घनिन ओपगयः' विद्वांस पुत्रीयति' इत्यादेनं साधुत्वम् । नचैवं 'पर्वतो वधिमानु, धूमात्' इत्यत्र धूमस्य हेतुतया यहावनन्ययापत्तिः, 'वृत्तस्य विशेषणयोगो न' इति व्युत्पत्तेर्वदः पदार्थकदेशत्याच्चेति वाच्यम , यतिविशिष्टे पर्यते एवं तदन्वयाङ्गीकारात् । नच पञ्चम्यर्थहेतुत्वस्य निरूपकपर्वते वाघ इति वाच्यम् , धूमझानगतहेतुलनिरूप फत्वस्य वहिज्ञाननिष्ठस्य वहावारोपेणान्ययस्य पर्वतेऽप्यारोपेण तत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अत एव न्याय- भाष्यवार्तिककारैः 'प्रज्ञापनीयधर्मविशिष्टो धर्मी साध्यः' इत्युक्तं सङ्गच्छते। उभयथापि संसर्गस्यैव त्यादि. प्रत्ययेन योधनमित्याह-कृद्धितेति । सम्बन्धाभिधानमिति- फारतया, संसर्गतया या भासमानरय सम्बन्धस्य त्यादिप्रत्ययेनाभिधानमित्यर्थः। भावप्रत्ययेनेति-भावे विहितप्रत्ययेनेत्यर्थः । भन्योति-अस्यार्थो मूले पर वक्ष्यते । इति वार्तिकेति-'इति यातिफफारवधनम्' इति पाठः । पचित् इति वार्तिक पचनमिति या पाठ 'वार्तिकवचने' इति पाठरतु हेय एव । भूपणे तु 'इतिष पनं वार्तिकफारीयम्' इति भ्रमं मीमांसकानामिति पाठः। तथाच कृत्तद्धितेति पारश्य सम्बन्धेभ्य इत्यन्तं वार्तिककारवचनम् , यार्तिकमिति यायति मामा- सकानां भ्रम एव। वस्तुतस्तु भाष्यस्य स्वकृतटीकायां हयुतमेवैतत् 'कृत्तद्धितसमासेभ्यः' इति, नतु यार्तिकमित्याह- भ्रममिति । महाभाग्यटीकायामिति- स्वकृतमहाभायटीफायामित्यर्थः । ननु त्यादेरिति वच्च्ये त्ववलोरिति कथनेन प्यनादीनामन्तिरत्वशङ्का स्यादत अाह भाषप्रत्ययमाति--तथाचोपलक्षणतया तेपामपि महरा मिति भावः । अपमिति-यक्ष्यमाण इत्यर्थः । भर्प इति तात्पर्यार्थ इत्यर्थः। सम्बन्धविशिष्ट इति-स्यनिष्टविषयः तानिरूपितविषयमावस्यसम्बन्धेन सम्बन्धविशिष्टे इत्यर्थः। तेन सम्बन्धस्य संसर्गतया मानेऽपि नासह दर्पणव्याख्या हरियाय विष्णोति-- अयमर्थ इत्यादिना । 'इत्युचम्' इत्यस्य समाराविनिरूपणावर व ·३६० प्रभा-दर्पण सहिते वैयाकरणभूषणसारे इत्युक्तम् । तथाच तदुत्तरमावप्रत्ययः सम्बन्धं वदतीत्यर्थः। एतदपि 'भेदः, संसर्गः, उभयं वेत्युक्तेषु भेदपक्षे न सम्भवतीत्यत आह-मतभेदेति-पक्षमेदेनेत्यर्थः । एवञ्च राजपुरुषत्वम् , औपगवत्यम् , पक्तृत्वमित्यादौ स्वस्वामिभावसम्बन्धः, उपग्यपत्य- सम्बन्धः, (अपत्यापत्यवत्सम्बन्धः) क्रियाकारकभावसम्बन्धः, इत्यन्वययोधः । औपगवादाव- व्यभिचरितसम्बन्धे तु अर्थान्तरवृत्तिस्तद्धित उदाहार्यः । प्रभा उक्तमिति-समासशक्तिनिरूपणे 'राजसम्यन्धवान्' इत्येव शाब्दं भानमित्यादिनेत्यर्थः । तदुत्तरेति-समासा- द्युत्तरेत्यर्थः । वदतीति-बोधयतीत्यर्थः । एतदपि--कृटाद्युत्तरत्वादेः सम्यन्धवाचकत्वेऽपि । भेद इति-- अराजकीयभेदवान् इति भेदः समासार्थः। संसर्ग इति--राजकीयसम्बन्धवानित्यर्थः । उभयमिति- अराज कोयभेदवान, राजकीयसम्बन्धवाँश्चेत्यर्थः । मेदपक्ष इति-अराजकीयभेदविशिष्टपुरुप इत्यर्थके भेदपक्षे इत्यर्थः । न सम्भवतीति-राजपुरपः' इत्यतः पुरपे राजसम्बन्धस्यामानादिति भावः। राजसम्बन्धवतो वस्तुगत्या पुरुपन्येन वोधे पुरुपत्वमेव त्यप्रत्ययार्थः । पुरुपत्वरूपे प्रत्ययार्थे च राजसम्बन्धवतः पुरुपस्य तव्यक्तिमात्रनिरूपिताधेयतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्यान्यय इति नातिप्रसङ्गः। 'राजपुरुपः' इत्यतो भेदमा. त्रस्य भानपक्षे भेद एव त्वाद्यर्थः । पक्षभेद इति-कृदन्तादिविहितभावप्रत्ययस्य सम्बन्धोऽर्थ इति मतभेदेन हर्म्युतिनतु सिद्धान्तोतिरिति भावः । स्वस्वामिभावेति--त्वप्रत्ययार्थोऽत्र स्वस्वामिभावसम्बन्धः, अन्ययबोधस्तु राजपुरुपनिष्ठः स्वस्वामि- भावसम्बन्धः । उपग्वपत्यनिष्ठोऽपत्यापत्यवत्सम्बन्धः, पाककर्तृनिष्ठः क्रियाकारकभावसम्बन्ध इत्याद्याका- रकः । उपग्यपत्येति-'अपत्यापत्यवत्सम्बन्धः' इति लिसितपुस्तकेपु पाठः । अन्वयनोघ इति--शब्दजन्यो बोध इत्यर्थः । पृथगुपस्थितयोरर्थयोगकाक्षाभास्यसम्बन्धेन विशेष्य- विशेषणभावापन्नार्थविपयफयोधस्यैवान्वयबोधत्वेन प्रकृते चैकार्थीभावशक्तिवादिनये पृथगुपस्थित्यभा- वेन सत्त्वस्य वत्मशक्यत्वात् । विशिष्टोपस्थितार्थबोधेऽपि शब्दजन्यत्वन्त्वक्षसमेव, शाब्दयामि' इत्यनु- भवस्य सत्त्वात्। उपस्थितिविपययोर्थयोः सम्बन्धोऽन्वय इति मते तु यथाश्रुतमपि साधु । अव्यभिचरितसम्बन्ध इति-व्यक्तरुत्पत्तिमारभ्य प्राविनाश तद्व्यक्तिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिसम्यन्ध इत्यर्थः। उपग्वपत्ये च जन्यजनकभावसम्बन्धो नास्ति इत्यस्याभायेन तादृशसम्बन्धेऽत्यन्ताभावाप्रति- योगित्वं सुलभम् । अर्थान्तरकृचिरिति-देवतार्थकादितद्धितान्ताद् भावप्रत्यये 'ऐन्द्रत्वम्' इत्यादौ इन्द्राभिन्न- 'दर्पणव्याख्या * सम्बन्धमिति - उत्तरपदार्थे पूर्वपदार्थसम्बन्धस्यैव धर्मत्वेन भासमानत्वादिति भावः । भेदपक्ष इति • ताक्षे हि 'राजपुरुषः' इत्यत्र 'थराजकीयभिन्नः पुरुषः' इति बोधेन पुरुषाशे राजसम्बन्धामानादिति व । * उपग्वपत्यसम्बन्ध इति • उपग्यपत्ययोर्जन्यजनकभावात्मकः सम्बन्ध इत्यर्थः । * अन्वयवोध इति . चरादोत्तरभावप्रत्ययस्य तत्तत्सम्बन्धवाचक्त्वादिति भाव । * अव्यभिचरितसम्बन्धे त्विति * भव्यभिचरितसम्बन्धरूपजात्यैव मानोपगमे वित्यर्थः। तुशन्दसूचिता चिचीजन्तु "तस्यापत्यम्" (पा० सू० ४।१।८२) इत्यनेन पष्ठीप्रकृत्यापग्वादिसम्बन्धेऽपत्येऽणादीना विधानेन व्यर्थसम्बन्धान्तमांवेणैव तत्रैकार्थीमावस्यापगन्तव्यतया ततापत्याचशे संसर्गस्यैव प्रकारतया तस्यैव तदुत्तरमावप्रत्ययार्थ- वेन बातेरतद्वान्यवासम्भवादिति छ अर्थान्तरवृत्तिरिति * पावर्षपरितार्यदृचिराक्षिकाद्यन्तर्गतष्ठगादिरित्यर्थः । तदर्ग - ·तदितान्तत्वेऽपीत्यरिना तदुत्तरभावप्रत्ययेन सम्बन्धाभिधान प्राप्नोतीति सूचितम् । *अभेदप्रत्ययादिवि इदञ्च पख्यमें ३६१ स्वादिमाधमत्ययार्थनिर्णयः 'दामोदरत्वम्' 'कृष्णसर्पत्यम्' इत्यादी जातिविशेषयोपादाह-अन्पत्रेति-रूटेरभिन्नरूपा- व्यभिचरितसम्बन्धेभ्यश्चान्यत्रेत्यर्थः । रूढिरुक्ता । द्वितीयं यथा शुलत्यम । अत्र "तदस्यास्त्यस्मिन्" (पा० सू० ५। २ । १४) इति मतुपः "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः" (पा० वा०) इति लुप्तत्वात् तद्धितान्तत्वेऽपि 'घटः शुक्लः' इत्यभेदमत्ययाद् गुणस्य प्रकारत्वेन भानं जायते । तृतीयम्- प्रभा देवतासम्बन्ध इति बोधः । अनेन्द्रोद्देश्यकदानकर्मत्वसम्बन्धो दत्ते हविष्युत्पद्यते, नतु ततः प्रार, इत्य- व्यभिचरितसम्बन्धभिन्नत्वं तत्र । तथाच 'औपगवत्वम्' इत्यस्य उपग्वपत्यत्वमित्येवार्थः । दामोदरस्वमिति-दामोदरपदस्य नारायणपरत्वे कल्पभेदेन तभेदमादय यत्किञ्चिद्व्यक्तिपर- त्वेऽवस्थाभेदेनानेकव्यक्तिवृत्तित्वाजातित्वमुपपाद्यम् । कृष्णसर्पत्वमिति कृष्णसर्पो जातिविशेपः । यहुल- ग्रहणान्नित्यसमासः । उक्तेति-दामोदरत्वम्, कृष्णसर्पत्वमित्यनेन । तद्धितान्ता रूढिशब्दाः-पर- हस्ति-फुजरादयः । समासाः :-सप्तपर्ण-लोहितशाल्यादयः। कृदन्ताः-गृह-रजक-ग्राहादयः । एतेभ्यो जातादेव त्यादयः, नतु सम्बन्धे । अभिन्नरूपाः शुक्लादयस्तद्धितान्ताः । एते च 'गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः' इति मतुपो लुकि गुणे गुणिनि चाभिन्नरूपाः समानानुपूर्वीकाः । तथाच तद्धितान्तेभ्योऽपि शुक्लादिभ्यः प्रकारीभूते गुणे, एव प्रत्ययः, नतु गुणगुणिनोः समवायसम्बन्धे । 'शुक्लो गुणः' इति गुणवाच- कात्तु जातावेव त्यादयः । तदाह-द्वितीयमिति-अभिन्नरूपादाहरणमित्यर्थः । तृतीयमिति-अव्यभिचरित- सम्बन्धोदाहरणमित्यर्थः। सतो भावः सत्तेति जातायेव प्रत्ययः । सद्वस्तु सत्तासम्बन्ध नहि कदाचिद् व्यभि- परति । सद्वस्तुनि अव्यभिचरितसत्ता (जाति) सम्बन्धस्य सत्त्वेऽपि नहि 'सत्' शब्दः तादृशसम्बन्धम- पेक्ष्य सदस्त्वभिधत्ते, किन्तु सत्तारूपां जातिमपेक्ष्यैव सद्वस्त्वभिधत्ते इति जातादेव सत्प्रत्ययः। पुरुपे राज- सम्बन्धे जाते राजसम्बन्धमपेक्ष्यैव राजपुरुषशब्दस्तत्र प्रवर्तते इति सम्बन्धे एव तत्र त्यादिः। घवसदिरा- दिद्वन्द्वादपि जातिसमुदाये संज्ञाशब्दात् संज्ञारूपे सज्ञिन्यध्यस्ते प्रत्ययः । यथा डित्थत्यमित्यत्र । यद्वा व्यक्ता- वेव प्रकारतया भानमाश्रित्य त्यप्रत्यय इति व्यत्तरेव प्रकारतया भासमानत्त्वात्वप्रत्ययार्थोऽपि। तदुक्तं हरिणा- जातिगुणाजातिगुणे समासकृतद्धिताच्च सम्बन्धे । डित्यादेश्व स्वरूपे धवखदिराजातिसंघाते ॥ तदुक्तं भाष्ये-'यस्य गुणस्य भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्ववलौ' इति । अत्र कैयट:-गुणशब्देन यावान् कश्चित्पराश्रयो भेदको जात्यादिरर्थः स सर्व इह गृह्यते' इति । दर्पणव्याख्या कर्नादौ देवनादिरूपक्रियाया क्रियाकारक्भावसम्बन्धस्य प्रकारतया मानादित्याशयः । वेरिति कथमध्यवयवयोगादर्थविशेषप्रसिद्धादित्यर्थः । * अभिन्नरूपादिति * प्रत्ययान्तत्वेऽपि प्रत्ययलुका प्रवृतिसमानाऽऽकारात् 'शिष्यमाग लुप्यमानायर्यामिधायि' इति न्यायेन प्रकृत्यारितप्रत्ययार्थाभिधायिन रत्ययः अव्यभिचरितसम्बन्धेभ्य इति * अव्यभिचरितो व्यक्तिनिष्ठात्यन्तामावाप्रतियागी सम्बन्धः समगयात्मको यण जात्यादेस्तद्विशिष्टयाचकेभ्य इत्यर्थः । नात पाकादिना नाशेन स्वाभयनिष्ठाभावपतियोगिना तत्त्वम् । उक्त 'दामोदरत्या' इत्यादी जातिविशेषेण भानादिति मन्येनेत्यर्थः । * द्वितीयं यथेति : अभिन्नरूपोदाहरण ययेत्यर्थः । विहितस्य मतुप सम्पन्धाकत्वशानिरासाय । 'तृतीयम्' इत्यस्योदाहरणं ययेति शेष।

·३६२
प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे
सतो भावः सनेति । अत्र जातादेव प्रत्यय इति.दिक् ॥ ४६॥
दण्डीत्यादौ प्रकृत्यर्थविशिष्टद्रव्यमात्रवाचकता तद्धितस्येति पदन्तं मीमांसकम्मन्यं प्रत्याह-
अत्रार्द्धजरतीयं स्याद् दर्शनान्तरगामिनाम् ।
सिद्धान्ते तु स्थितं पक्षद्वयं त्वादिषु तच्छृणु ॥ ५० ॥
प्रभा
दिगिति-यं धर्ममपेक्ष्य शब्दस्यार्थाभिधाने प्रवृत्तिस्तदेव प्रवृत्तिनिमित्तं स एव त्वादिप्रत्ययार्थः । सप
कचिजातिः, कचिद्गुणः, कचित्सम्यन्धः, कचिद् द्रव्यम्, कचिद्भावः' इति यथायथमूह्यम् । यथा घटत्वं
जाविः । गुणवाचकात् त्वे शुक्लत्वं रूपत्वव्याप्यजातिः, गुणिवाचकात् त्वे शुश्रुत्वं गुणः, राजपुरुषत्वम्भराज-
पुरुपसम्बन्धः, दण्डवत्वम्न्दण्डः, दण्डसम्बन्धो वा, घटाभाववश्वम्-घटाभावः, घटाभावसम्पन्धो वा,
दण्डत्यत्वम् दण्डः । घटाभावत्वत्यम्-घटाभाव इति ॥४९॥
अत्र विशेपो वक्ष्यते-दण्डीत्यादाविति-'दण्डी' इत्यादौ मत्वर्थीयप्रत्ययान्ते दण्डादिरूपप्रकृत्यर्थ-
विशिष्टो यः कश्चनार्थः पुरुपदेशादिरूपः स एव मतुवर्थः, नतु द्रव्यदण्डान्तरयोः सम्बन्धः । सम्बन्धस्य
तु वाक्यविधया विशेष्यविशेषणभावबोधोत्तरमार्थप्रतीतिरेव, न शाब्दः । अत एव 'पाचकः' इत्यादिकदन्ते-
ऽपि क्रियाविशिष्टक_दिरेव कृदर्थः, सम्बन्धस्तूत्तरकालमर्थतः। तदुक्तम्-
पाकन्तु पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः ।
पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित् ।।
इति । नच दण्डादियुक्तं द्रव्यमनन्तमिति शक्तिमहासम्भवः, दण्डत्वेन दण्डमनुगमय्य तेनानुगमसम्भ-
वात्। नच 'दण्डी' 'कुण्डो' इत्यादौ दण्डत्वकुण्डत्वादीनामप्यनन्तत्वात्तेन रूपेण दण्डादेरनुगमा-
सम्भवेनं तद्युक्तद्रव्याणामनुगमासम्भव इति वाच्यम् , प्रत्यर्थत्वेन दण्डादीननुगम्य तयुक्त द्रव्याणामनु
गमसम्भवादित्याह- भवाति-अर्द्ध जरत्या अर्द्धजरती सैवेतीवार्थे कन्, तस्य लुका, सदृशे लक्षणया का
अर्द्धवृद्धातुल्यन्यायोऽर्द्धजरती। यथा कामिनो जरत्या अप्य विषयवासनया कामयन्ते , मुखस्तनादिकन्तु
सौन्दर्यराहित्यान्न कामयन्ते इत्यर्द्धस्य कामनाविपयत्वमर्द्धस्य तदविपयत्यश्चानुचितम् । यथा वा अर्द्ध
जरत्याः कुक्कुट्याः पाकाय, अर्द्धश्च प्रसवाय चेति कौशलासम्भवः, किन्तु जरत्या एवं पाकः, युवत्यास्त
प्रसवात्वम् । तथा एकस्यैव द्विविधकार्यकरत्वं न युक्तम् । प्रकृते कस्यचिद्भावप्रत्ययस्य सम्बन्धवाच.
दर्पणव्याख्या
* सत इति * सन्छन्दजन्यत्रीधे समर्थकांशे सत्तायाः प्रकारतया भानात्तदुत्तरभारमत्ययेनापि - सेवाभिधीयते
। तयाचीपरथरेषु भावप्रत्ययान्तात् सम्बन्धाभानादुकास्ये अन्ययुगत्तमिति भारः।
ननु 'मलं सचम्' इत्यादी सतोऽरि शौक्यादिसम्बन्धस्य मावप्रत्ययेनानभिधानरत् 'राजपुरुषः' इत्यत्रारि
नमिधान स्यात् . तगापि राबादीनां पुरमादिग्दा स्वादिसम्बन्धन प्रगरतेत्यस्यापि चतुं शक्यस्यादिस्यत आह-
दिगिति • तदर्मस्तु निर्वश्यमागमाये "तस्य मार" (पा० सू०५।१।११।) इति सूत्रेण सतगदयो विधायन्ते ।
ननु आविरदिगा नातावेर सम्बन्ध एनेति नियमः । तथाच यत्प्रयदर्मप्रारबोधः शास्त्रारसम्मतः ए एय
सागभिरेयः इति रुन्यादिमिनाते इदन्तादितोऽपि सम्बन्ध रफयोधस्य भाष्यसम्मतत्वात् तस्य प्रायपेना.
- नोरु मारमत्पयस्य जात्यायभिधायकत्तमिति ॥४९॥

·त्वादिभावप्रत्ययार्थनिर्णयः ३६३ अत्र-भावप्रत्ययविपये । तथाहि - दामोदरत्यम् , घटत्यमित्यादी भापमत्ययस्य सम्बन्धा- नभिधायकत्वेन मीमांसकानां दण्डित्वमित्यादिष्यपि तदभिधानं न स्यात् । प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारः पकृत्यर्थसमवेतो हि तदुचरभावमत्ययेनाभिधीयते । अन्यथा घटत्यमित्यत्र द्रव्यत्यादः, दण्डित्यमित्यादी दण्डादेश्च तदुत्तरभावमत्ययवाच्यताऽऽपत्तेः । नच तन्मते दण्डीत्यादियोधे सम्बन्धः प्रकारः । प्रभा करवं कस्यचित्तदिरयाचकत्वं न युक्तमित्यर्द्धजरतीयन्यायविपयः । तुल्ययोर्भावप्रत्यययोविभिनाशकत्वं न युक्तमिति भावः। सम्बन्धानभिधायकत्वेन-सम्पन्धानभिधानेन । दर्शनान्तरगामिनामित्यस्यैवार्गः --गीमाराम- नामिति । तदभिधानमिति-सम्बन्धाभिधानमित्यर्थ । न स्यादिति- उक्तन्यायनिरोधादिति भावः । ननु 'दामोदरत्यम्' 'घटत्वम्' इत्यादिपु भावपदेन दामोदरादिनिधो धर्मविशेष उच्यते, 'दण्डित्यम्' इत्यादी तादृशो भावः संयोगादिरेवेति तेन तदभिधाने किं बाधकमित्याशङ्कायामाह -यातिन पाने -हिती यत उक्तरूपो भावस्तदुत्तरभावप्रत्ययेनाभिधीयते । तव (मीमांसकस्य) मते दरिडलमित्यादौ दण्डि पदजन्य- शाब्दवोधोगप्रकारतायाः सयोगेऽभावेन भावप्रत्ययेन तदभिधान न स्यादिति भावः। 'प्रकृतिजन्यो प्रकारीभूत.' इति विशेपणाभावे 'घटत्वम्' इत्यनेन प्रन्यर्थनिष्टस्य द्रव्यत्वादेरपभिधानं स्यादित्यर्थः । एवम् 'दण्डित्वम्' इत्यनेन दण्डस्यय प्रत्यर्थे प्रकारतया भासमानत्वेन प्रत्यय नाभिधान स्यात्, नतु सयोगस्य, तस्य तत्र संसर्गतया भानसत्त्वात् । तन्मते-मीमांसकमते। प्रकार इति-दरट पर संयोगसम्बन्येन प्रकारः । शाब्दिकमते तु दण्डस्य प्रकारत्वेऽपि प्रकृन्यर्थे पुरुपादौ समवायसम्मन्येन वृत्तिवाभाराम तस्य भावत्यमिति न तत्र प्रत्यय इति भावः। नचैवम् 'दण्डत्वत्वम्' 'प्रभावत्यम्' इत्यत्र दण्डस्वे, प्रभावे च दण्डत्वत्वस्याभावत्वस्य च स्वरूपसम्बन्धेनैव प्रकारतया भावप्रत्ययवाच्यत्वानुपपत्ति', प्रकृत्यर्थसमवेते. त्यस्य प्रकृत्यर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताऽवच्छेदकसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थनिष्ठेत्यर्थेनादोपात । ननु यत्र प्रकृतिजन्यबोधे प्रकार स्वस्मिन् समवायेन नास्ति तत्र स्वसमवेतः सम्बन्धः संयोगादिरेव वादिवाच्यः दर्पणव्याख्या 'प्रकृत्या विशिष्टद्रव्यमावरचनता' इति पाठः । मानपदेन सम्बन्धव्यत्रच्छेदः । * वद्धितस्येति । इत्यादेरित्यर्थः । * सम्बन्धानभिधायकत्वेनेति * प्रकृतिजन्यबोधे तस्याप्रकारत्वादिति भार । तदभिधानम् * सम्बन्धाभिधानम् । न स्यादिति * किन्तु दण्डस्यैवाभिधान स्यात् , नच तदभिधानमिष्टमिति भाव । ननु प्रकृतिजन्यबोधविषयत्वे सति प्रकृत्यर्थवृत्तित्व भावरयम् । तच्च दण्डसम्बन्धस्यावतमिति भाग्प्रत्ययेन तदभिधान भविष्यतीत्यत आह--* प्रकृतिजन्ययोध इति में उत्ताधरय भायत्वे तु 'दामोदरत्वम्' इत्यादी जातिगुण- सम्म धस्यापि भावार्थता राज्यतेति भान । क्रमेण दलद्वयव्यावय॑माह-* अन्यथेति * एफ्तरदामात्रीपादाने इत्यः। * तदुत्तरेति * घटदण्डिग्दोचरेत्यर्थः । तथाच घटत्वम्' इत्यादौ द्रव्यत्तस्यैर त्वन्मते दण्डीत्यादी दण्डसम्बन्धमा पदार्थतयाऽप्रकारवादभावत्वेन न तस्य प्रत्ययार्थत्वसम्भव इति भावः। वस्तुतस्त्वन्त्यदलोपादान व्यर्थम् , मनुवादीना सम्पन्ध्यर्थक्तया दण्डीत्यादिवाक्यजन्यवोधै सम्पन्नस्यैर प्रसारलेन दण्डादीना प्रत्यय प्रकारत्वादेगनतिप्रसङ्गात् । मीमासकैकदेछिमने मत्वर्षीयाना सम्पन्धपाचकत्वेऽपि तदमिय विशेष्यबोधस्यैव तैरभ्युपगमेन तन्मतेऽपि प्रतिजन्यबोधविशेष्यारो दण्डादनाम कारस्वेन प्रयोजनविरहादिति THIS नीयम् | *सम्बन्धः प्रकार इतिः अस्य येन तस्य सादिप्रत्ययाच्यता स्यादिति मेष । -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·द्योतकत्वनय इतिक वाचकत्वनये प्रकपरयोपसर्गार्थत्वेन तद्विशिष्टे धातोलंक्षमाया भक्पनेन दृष्टान्तत्वा- सम्भवादिति भावः । प्रकृष्टजयवदिति प्रकृत्यंशमानमादाय दृष्टान्तत्व बोध्यम् । ४०५ देवतामत्ययार्थनिर्णयः नन्दग्न्यादिदेवस्य प्रकृत्यैव लाभान्न तत्र शक्तिः कल्प्या । नच देवतात्वेन रूपेणोपस्थितये सा कल्प्यते । प्रकृतेर्लक्षणयैव तथोपस्थितिसम्भवात् । उपसर्गाणां द्योतकत्यनये 'प्रजयति' इत्यत्र मकृष्टजयप्रत्ययवदित्यभिप्रेत्याह- प्रदेय एव या शक्तिः प्रकृतेर्वास्तु लक्षणा । देवतायां निरूढेति सर्वे पक्षा अमी स्थिताः ॥ ५४॥ प्रभा विस्त्यागजन्यस्वर्गादिफलातिरिक्तफलाश्रयत्वोद्देश्यत्वं देवतात्वम् । देवतानिष्ठं फ्लञ्च 'अस्येदं फलं भवतु' इतीच्छात्मकप्रीतिरेव । 'क इदं कस्मै अदात्' इति मन्त्रप्रयोज्यस्वामित्वयति प्रतिग्रहीतरि अतिव्याप्तिवार- गाय हविस्त्यागे मन्त्रकरणकेति विशेषणम् । तथाच तागर्थस्य मन्त्रयोधितत्वेऽपि तत्र मन्त्रस्य करणता योधवचनाभावान दोपः । दर्शश्राद्धे मृतपत्नीनां तत्त्ववारणायोद्देश्यत्वनिवेशः, 'न योपिद्यः पृथग्दद्यात्' इत्यादिना तासामुद्देश्यत्यनिषेधात् । नच दर्शश्राद्धे मन्त्रस्य करणत्वाभावात्पित्रादीनामपि देवतात्यानुप- पत्तिः, 'अनुमतोऽस्य नमस्कारो मन्त्रः' इति गौतमरमृतेस्तत्र नमस्कारस्यैव मन्त्ररूपत्वात् । अथवा 'मन्त्र- स्तुयत्वं देवतात्यम्' । यद्वा समुदायशक्त्या देवताशब्दो दर्शपूर्णमासादी यागे यत्सम्प्रदानत्येन चोदित तत्र सर्वत्र वर्तते न जातिवचन इति । अत एव 'वायवृतुपिग्रुपसो यत्' 'कालेभ्यो भयवत्' इत्युपपद्यते । यस्य वाक्यं स पिः, याऽनेन बोध्यते सा देवता' इत्यनुक्रमणिकायामुक्तः ॥ ५३ ।। देवतारखेनेति-प्रकृत्या इन्द्रत्वादिरूपेणोपस्थितावपि देवतात्वेन रूपेणानुपस्थितेरिति भावः । = शक्तिः । प्रकृतेः-इन्द्रादिशब्दस्य लक्षणयति-इन्द्राभिन्नदेवतात्यायच्छिन्ने लक्षणय वेत्यर्थः । तयोपस्थितीति- देवतात्येनोपस्थितीत्यर्थः । द्योतकवनय इति-स्वसमभिव्याहृतपदनिष्ठत्तिविपयकतात्पर्यप्राहकत्वनये इत्यर्थः । प्रकृष्टेति-शत्रुपराड मुखीकरणं जयः, उत्कर्पण वर्तनं वा । तत्र प्रशब्दसमभिव्याहाराद्यथा प्रकृष्ट जयस्य लक्षणया प्रतीतिर्भवति तथाऽनापि स्यादिति भावः । लक्षणेत्युक्तिः परवासनया एतन्मतेप्रसिद्धा शक्तिरेय । निरूढेतीति- निरुढेत्यस्य लक्षणायामन्वयः । निरूढा लक्षणेत्यर्थः। लक्षणायां निरूढात्वन्तु अना- दिप्रयोगावच्छिन्नत्यमेव । तथाच लक्षणायाः प्रयोजनस्यापेक्षा नास्तीति भावः । यत्तु-माणवके संकेति- तादग्निशब्दात् प्रत्ययोत्पत्तिवारणाय निरूढेत्युक्तिरिति तन्न, अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः। शास्त्रार्थस्तेषु फर्त्तव्यो न शब्देषु तदुक्तिपु ॥ इति ।। वाक्यपदीयेनैव समाहितत्वात् । युक्तब्चतत्-पुराणादिप्रसिद्धेषु निरुदेषु साधुपु सूत्रस्य चारितार्थनासा. धुपु यत्र पुत्रचित् संकेतितेपु शास्त्राप्रवृत्तेः । अत एव कचित्क्षत्रिये संकेतितब्राह्मणशब्दवाच्यत्वस्य सत्वेऽपि न तद्धनने 'बामणो न हन्तव्यः' इत्यस्य विषयता, नापि 'बाझणमाणववाडवाद्यन्' इत्यस्य तत्र प्रवृत्तिः। पशा इति-देवताविशिष्टं देयं प्रत्ययार्थः। १ । देवता देयञ्च पृथक्प्रत्ययार्थः । २। इन्द्रायभिन्नदेवताय प्रकृतेर्लक्षणा, देयश्च प्रत्ययार्थः। ३ । देवतात्वं देयश्च प्रत्ययार्थः। ४ । इन्द्रादिदेवता प्रत्यर्थः, देयं द्रव्य प्रत्ययार्थः । ५। इत्यादिपक्षा इत्यर्थः । दर्पणव्याख्या

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४१२
प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे
दुक्तो विचारः शास्त्रान्तरीयः सह तद्रीत्यैवोक्तः । आरोपितप्रकृतिप्रत्ययार्थमादाय वा । वस्तुतो
विशएशक्त्यैवार्थोपस्थितिरित्याह-~-वस्तुत इति ॥ ५५ ॥
इति वैयाकरणभूषणसारे देवतामत्ययार्थनिर्णयः ॥ १० ॥
प्रभा
करण्येनान्वयानुरोधात 'सम्बन्धी'। यद्वा सम्बन्धः, आश्रयश्च प्रत्ययार्थः । नच अन्यतरार्थे प्रत्ययविधानेन
सिद्धेऽन्यतरग्रहणं व्यर्थम् , 'गावः सन्त्यस्मिन्' इति विवक्षायां क्रियाकारकभावमूलकशेषस्य (सम्बन्धस्य)
अभावेऽपि मतुप्रसिद्धयर्थम् 'अस्मिन्' इति । एवमाधाराधेयभावस्य कारकत्वाविवक्षायामाधाराधेय-
भावाभावे सम्बन्धत्वेन विवक्षायाञ्च मतुवर्थम् 'अस्य' इत्यप्यावश्यकम् ।
ननु 'सम्भवे व्यभिचारे च सति विशेष्यविशेपणभावो भवति' नीलोत्पलवत् । नच सत्तां पदार्थो
व्यभिचरति, सत्तामन्तरा पदस्योचारयितुमशक्यत्वात्, यावबुद्ध्या पदार्थो न विपयीकृतस्तावत्पदस्य
प्रयोगाभावेन बुद्धिसत्तासमाविष्टार्थस्यैव बहिः सत्यासत्त्वप्रतिपादनाय 'गौरस्ति, गौनास्ति' इत्यादिशब्द
प्रयोगात् । एवञ्च सत्ताया व्यभिचाराभावेन 'अस्ति' इत्युपाधिग्रहणं व्यर्थमेवेति चेन्न, या सम्प्रति मुख्या-
वर्तमानलक्षणा बाया सत्ता तस्यां यथा स्याद् भूतभविष्यतोरतीतानागतवस्तुपरामर्शिन्का बुद्धयोत्प्रेक्षितो.
पचरितरूपा या सत्ता तस्यां मा भूत् । तेन 'गायोऽस्याऽसन्' 'गावोऽस्य भवितार.' इत्यों 'गोमान्' इति ,
प्रयोगाभावः। नन्वेचं विद्यमाने एवं देवदते तद्गधीनामतीतानागतत्यप्रतिपादनाय 'गोमानासीत्' 'गोमान्
भविता' इति प्रयोगो जायते स न स्यात्, प्रकृत्यर्थस्य सम्प्रति सत्ताया अभावादिति चेन्न, तत्र साक्षाद्
गोसत्ताया अकथनेन गोमत एय सत्तायाः कथनात् । यदि तब गवां सत्ता विवक्षिता स्यात्तदा गायोऽस्य
सन्तीति गोमान्' इत्यत्र यथा मतुबन्तेन सहास्तीति न प्रयुज्यते, प्रत्ययेनैवास्त्यर्थस्य प्रतीतत्वात, तहापि
'गीमानासीत्' 'गोमान् भविता' इत्यत्रास्तेः प्रयोगो न स्यात् ।
सत्यपि या प्रयोगे यथेह बहुवचनं भवति 'गायोऽस्यासन्' 'गावोऽस्त्र भवितारः' इति, एवमिहापि
स्याद् बहुवचनम् 'गोमानासीत्' गोमान् भविता' इत्यत्र । रारमान्नैपा गयां सत्ता कथ्यते किन्तु गोमत एव ।
तन्त्र गोमवारूपं तु तस्यातीतानागतमिति भूतभविष्यत्प्रयोगः । यथा 'ईश्वरोऽयमासीत्' 'दरिद्रोऽयं भयि.
प्यति' इत्यत्रेदमस्य संत्येऽपि ईश्वरत्वदारद्रयांशमादाय भूतभविष्यत्प्रयोगः । सा वाक्यार्थपशादुप-
जायमाना बहिरङ्गेति नान्तर शब्दसंस्कारं निवर्तयति । यथा-'ग्राम न गच्छति' इत्यत्र फ्लाश्रयत्ये-
नौद्देश्यत्याभावेऽपि जातं फर्मत्वं न निवर्तयति, इति भूतभविष्यत्सत्तायां 'मा भूत्' इत्यस्तिमहणम् ।
दर्पणव्याख्या
• तद्रीत्ययेति भावान्तरीयरीत्यैवेत्यर्थः । गनु वैयाकरणमते जगवृत्याश्रयणे "न पूगनात्" "तेन रक्त
गगा" त्यादिपूषागा मा गतिरत थाह- पारोपितेति 1 विशिष्टशक्त्यति रियति । वृत्ती
गोन जहावापक्षे सद्पटकासनिराणयानुस्य गेटयन स्वाक्षे विशिष्टशनि प्रदत्य प्रत्येशसिनिक
पितरणस्यानिस्यमय । एतत्यूचनायर मुनीवरयुगसमिति नु रहस्यम् ॥ ५॥
इति ययापरणभूषणसारदार्पणे देषताप्रत्ययानिरूपणम् ॥१०॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रभा-दर्पणसहित वैयाकरणभूपणसारे प्रभा , प्रयोगः । ते च वर्णाः परमाणुवन्निरवयवाः । एते च एकत्वविशिष्टा एव । यथा एक एव अफारः, इकार, उकारश्चेत्येवं रूपेण । अपर्णादेरेकत्वे तत्र अत्वकवादिजातयोऽपि न सन्त्येव । अत एव 'सोऽयं गकारः' इति व्यक्त्येकत्वप्रत्यभिज्ञाऽपि सङ्गच्छते । नन्वकारदीनामैक्ये हस्वदीर्घप्लुतोदात्तादिभेदो न स्यादिति चेन्न, व्यञ्जकध्वनिधर्माणां हरवत्वादीनामेव वर्णेप्ववभासात् । एवमेय कत्वादीनामवभासोऽपि योध्यः । एवञ्च परमार्थतो न वर्णधर्मा इस्वत्यकत्यादयः, किन्तु ध्वनिधर्मारत्येते वर्णे केवलमाभासन्ते । ननु वायवीयानां ध्वनीनां श्रोत्रेन्द्रियाग्राह्यत्वात्कथं वर्णेपु फरवादिधर्मावभासः? उच्यते-द्विविधः शब्दः- वर्णो ध्वनिश्च । शब्दत्वमुभयानुगतम् । वर्णविशेषाः ककारादयः, ध्वनिविशेषाः शङ्खघोपादयः । ध्वन्या- स्मकश्च शब्दो वायुः। सच वायो कर्णविवरं प्राप्ते संयुक्तसमवायेन श्रोत्रेन्द्रियं संस्कृत्य तेन (ोनेण) गृह्यमाणः कदाचित्कत्वादिधर्मरहितः शयघोषादिषु केवलो गृह्यते । कदाचिच वर्णानभिव्यञ्जयन् वर्णो- पश्लिष्ट एव प्रतीयते । अथवा नास्त्येव ध्वनीनां ग्रहणम् , वायवीयत्वात् । परन्तु दुतादिसंस्कृत श्रोत्रे न्द्रियमेकस्मिन्नपि गकारादी संस्कारानुसारेण भेदप्रत्ययं जनयति । यथैव हि गत्वादिजातिवादिवशेपिकन- येऽविद्यमानमेव शब्दोऽल्पत्वं महत्त्वच ध्वनिसंरकारानुसारिण्या बुद्धचा प्रतीयते तथा द्रुतादिकमपि श्रोनं प्राप्य क्षिप्रमन्यतः प्रयातेपु ध्वनिपु तत्संयोगरूपसंस्कारस्य श्रोत्रेऽल्पकालमवस्थानान्छब्दोऽपि तत्क्षण एवाविर्भूय तिरोभवन द्रुत इति गृह्यते। तथा मध्यमो विलम्वित इति । युक्तो ध्यसकधर्माणां दूतादीनां व्यगचे शब्दे भ्रान्त्या समारोप इति । नप कथमनयगतेपु नादेषु तद्धर्मप्राप्तियंग गेषु शब्देपु इति वाच्यम् , यथा पित्तदोपदूपितं रसनेन्द्रियं मधुरगत मधुरत्वमगृहदेव मधुरं तित्तत्वेन गृहाति, यथा वा पारिन्द्रिय पित्तगतं पीतत्यमगृहदेव शगतं श्वेतत्यं पीतत्वेन गृहाति, तथा ध्वनिगतान द्रुतादीनगृहदेव श्रोत्रं द्रुतादित्वेन दर्पणव्याख्या पान यसदे यादसमभिन्याहारप्रयुक्त यदिशेष्यकयत्स सगंकयत्प्रकारकयोधजनवर तसदे तत्सदनिरूपिताकाक्षा । यथा 'पटमानयति' इत्यत्र घटपदे कर्मताविशेष्यकाधैयतासमर्गीया फर्मतेति बोधीपयिकाम्पदनिरूपिताबाहक्षा, ता दिना घटः कर्मलमित्पत्र पटपदेन साहशयोपाननात् । एवं धातुपदेऽन्यारण्यातनिरूपिताकाइझोला । मा एगनयन तिरित्यय नानयागाला तिरिति योधः, धातागल्यातासमभिव्याहारात् । इयमेयमारमा व्याकरणेन प्रतिगयते । तथाच सचरादे तवादप्यांपरीमावरूरणममियाहारः सेति पलति, ता रिना यत्रयुताना कारसे कर्मत्वपदेऽसदसभ्रमददायां यटीया पतति योभोदयन तहान हेतु तु स्वरूपसतो था । नच जनितान्चयपोमावास्यात् पुनरपि ताहरामोपारचिः, उपासा, पालानीमप्यपिसादिति यान्पम् , प्रातान्वयबोधसमानापारघोषानुपादितसस्यापि स्वरूपसरा भाकामालेन अनिता वयोपयले तदमायेनारत्त्यसम्मवात् , तासम्पविरपररूपमातरमेन पोधविशेषगान । योपदय नायतामिति तासायन अनिवानये यश दितीयानिराकारत शतमानपुरमन बनिसायान्तरमोषस्य मशागताधा सम्मत "मयवि पुगपुरुषोभणार्मतार"रत्पादौ राह पुररेग यशवयोमाननने सदा निराकारम् । नम्मा-पसाय परादापतिरेकरगुन ताराविषयोभूनानपानगुभारमा सेन सह तरपाकाहा! 'अपमेति पुत्री राम पुरा विग राजपुतवीपोचारित रामपस्य पुरुष्कारणापानी ताNिE. diframe I पुषण तासगारेगामापार, एRA न सासरगनायो मा भी. गानिस्तारानामगादेगरपोशादिया। एग दोगद प्रागसागायला {ratRENARimirmat मारपस्य र विमानमाविरारमि। .

·स्फोटनिर्यायः ४४७ प्रभा शब्द प्रतिपचते । एवं वर्णक्यनित्यत्ववादिमीमांसकानाम्मते वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यच नास्त्येव, गकारादी- नामयोगपद्यात् , सर्यगतत्वाच्च । गोपदादिरूपावयव्यारम्भकं सामर्थ्यमपि नोपपद्यते, युगपदवस्थितैरेवाने- कावयवरवयवव्युत्पत्तिदर्शनात् । वर्णानां विभिन्नप्रयत्नाभिव्यद्गत्वेनोपलब्ध्या योगपद्याभायात् । फिन्च वन्तुपटयोरिव कारणपरिमाणादधिकं परिमाणं कार्य्यस्य । नच विभुभ्यो वर्णेभ्यो परिमाणाधिक्यं पदादि- रूपकार्यस्य सम्भवतीत्यतो नावकल्प्यतेऽवयवी । नच वर्णमात्रस्वीकारेऽर्थयोधानुपपत्तिः, प्रत्यक्षर योधा- दर्शनात् । नच वर्णसमुदायादर्थधीः, युगपदभिव्यक्तिरहितानां समुदायस्याप्यसम्भवादिति याच्यम् , कमवर्तिनां वर्णानां क्रमिफसंस्कारेण साहित्यकल्पनात् । यथा 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र क्रियारूपयागस्य ऋमिकत्वेन समुदायासम्भवाद्विनाशित्वाच कालान्तरभाविस्वर्ग प्रति वेद्बोधितकारणत्वानुपपत्त्या चिर- स्थायि यागजन्यमदृष्ट कल्प्यते, तथैकवर्णनार्थबोधादर्शनात् सकलोधारणेऽर्थबोधदर्शनाच संहत्यकारित्वे नश्चिते युगपदनवस्थानात् स्यरूपतो वर्णसमुदायासम्भयेन संस्कारतः समुदायकल्पनम् । तत एव चार्थ- .धोपपत्तिः । अत्र स्फोटयादिनो वैयाकरणाः-शब्दानित्यत्वयादिनामनन्तवर्णानन्त्यतद्वारा तद्भवंस प्रागभा- पकर मनम् , पदादीनां योधकत्व सिद्धये तत्प्रयोजकसंस्कारस्मृतिस्वीकारे च महद्गौरवम् । एवं मीमांसकादीनां मते वर्णनां विभुत्वनित्यत्वस्वीकारे यद्यपि अनन्तवर्णतयंसप्रागभावाकल्पनया पर्णनित्यत्ययादिनाऽपेक्षया लाघवं वर्तते, तथापि नवस्वराणां त्रयस्त्रिंशद्व्यञ्जनानां विसर्गादीनाश्च नित्यानां स्वीकरणे तद्व्यञ्जफानां ध्वनीनां फ्रमेणाभिव्यक्तिमता प्रत्येकवर्णेनार्थाबोधात् सकलोचारणानन्तरं बोधदर्शनात् संहत्यकारितोपपत्तये तत्प्रयोजकभावनाऽऽख्यसंस्कारस्मृतिकल्पने च गौरवात् सर्वानुभूतपदयाक्यादीनां मिथ्यात्वकल्पनत्यानु- चितत्वाच तन्मतं चिन्त्यम् । अतोऽत्वकत्वादिधर्मयन्तो वर्णरूपा धनय एयार्थप्रत्यायकं स्व (ध्वनि) रूपमपितं कालत्रयायाधितं शब्दब्रीव व्यञ्जयन्ति । तदेव शब्दब्रह्म स्फोट इत्युच्यते । स्फुटत्यर्थोऽनेना- स्मावति स्फोटः । करणेऽपादाने वा 'अकर्तरि च फारके संज्ञायाम्' इति पनि साधुः । स एव स्फोटस्तत्त- दर्थनिरूपिततत्तच्छक्तिमान् । कत्वादिविशिष्टवर्णातिरिक्त पूर्वपूर्ववर्णानुभवसहनरितान्त्यवर्णानुभवव्यद्गयोs- र्थप्रत्यायफः शब्द इति यावत् । तत्तदर्थनिष्ठविषयतानिरूपकशक्तिमत्त्वं स्फोटत्वम् । नच शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियरूपप्रत्यक्षप्रमाणपाह्यत्वाच्छोत्रेण च वर्णातिरिक्तस्य शब्दस्यानुभवाभावात्स्फोटासिद्धिः, मो इत्येवं पदम् 'गामानय शुक्लाम्' इत्येक पाक्यम्' इत्येकपदवाक्यानुभवस्य, 'सोऽयं फकारः' 'सोऽयं गकारः इति प्रत्यभिज्ञायाच प्रमाणत्यात् । नेच वर्णविपयफत्वेनैव तदुपपत्तिः, वर्णानां नानात्वेनैकत्वानुभवस्य तत्र वाधितत्वात् । नच वर्णसमुदायविषयक तत् , वर्णोत्पत्तेस्तदभिव्यक्तेर्वा क्षणस्थायित्वेन, ऋमिकत्वेन समुदायासम्भवात् । नच प्रत्येकवर्णानुभवभावितैः संस्कारैः संहत्य सर्यवर्णविपया एका स्मृतिर्जायते इति स्मृतिगतकत्यमादाय तथाव्यवहारः असति याधके एक पदमेकं वाक्यम्' इत्यनुभवे मिथ्यात्वस्य पत्तु- मशक्यत्वात् । नच वर्णेष्वेवोपाधिकैकत्यप्रहः, तादृशोपाधेर्वत्तुमशक्यत्वात् । उपाधिः सलु एकधीविपर्य- त्यम्, एकार्थवोधकारणत्यं था। तथाहि-चरमवर्णप्रत्यक्षानन्तरं योधदर्शनान्यथानुपपत्त्या नानावण विपयकसंस्कारकल्पनया एका स्मृतिः कल्प्यते इति एकस्मृतिरूपधीविषयत्वस्योपाधेः सत्त्वेनैकत्वं वाच्यमा, वयन सम्भवति, एकधीविषयाणां शशकुशपलाशानामैक्यापत्त्या शशकुशपलाशाः' इति बहुवचनानाप नाप्यकार्ययोधकारणत्यस्योपाधित्वम् , प्रतिवर्ण योधादर्शनेन वर्णेषु घोघहेतुत्वयाभावात् । न पर वर्णानुभवानन्तरं दृष्टयोधान्यथानुपपत्त्योक्तसाहित्यकल्पनया समूहे च योधहेतुत्यस्य सत्त्वात्ताइशोपाधि- न्योन्याश्रयस्य दुप्परिहरणीयत्वात् । तस्मादनुपाधिकोऽयाधितश्च पदवाक्यैकत्वप्रत्ययो वर्णतिरक ·४४८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपयसारे , वाचकमन्तरा न सम्भवतीति तादशप्रत्ययविषयः स्फोटः स्वीकार्यः। ननु तव मतेऽपि प्रत्येकपाभिव्यक्त स्फोटेनार्थयोधादर्शनाद् वर्णसमुदायाभिव्यक्तस्फोटस्यैव वाचकता वाच्येति समुदायस्यावश्यकत्ये तेनैवार्थ- प्रतीतिसिद्धौ स्फोटो व्यर्थ इति चेन्न, प्रत्येकवर्णाभिव्यवस्फोटश्य वाचकत्वेनैवोपपत्ती वर्णसमुदायकल्पन- स्यानावश्यकत्वात् । अन्तिमवर्णातिरिक्तपूर्ववर्णेनाभिव्यक्तास्फोटादर्थयोधस्तु न, रमपरीक्षणन्यायात् । यथा-वनादिरबानां परिचयो बहुवारं चापप्रायक्षे कृते जायते । एवं पूर्वपूर्ववर्णेनाभिव्यक्तस्फोटविषयक- प्रत्ययेनाहिसंस्कारे चित्तदेशेऽन्तिमवर्णाभिव्यक्तस्फोटेनैवार्थप्रत्ययो न पूर्ववर्णाभिव्यक्तेन, शब्दशक्ति स्वाभावात् । यथा दूरेऽवस्थितः सहकारतरुः हस्तिनलालराशिरूपेण प्रतिभाति, ततोऽपि सामीप्ये वृक्षत्वेन, ततः सहकारात्मना प्रतीयते, तथैवान्तिमवर्णभिव्यक्तः सम्यक् प्रतीतः स्फोटोऽर्थबोधं जनयति। तथाच 'ऋलक सूने भाष्ये उक्तम्-'उभयतः स्फोटमानं निर्दिश्यते-रश्रुवेलश्रुतिर्भवति' इति । 'तपरस्त- त्कालस्य' इति सूने भाप्येऽपि एवं तर्हि स्फोटः शब्दः, ध्वनिः शब्दगुणः (शब्दव्यञ्जकत्वेनोपकारकः) । फथम् ? भेापातवत्' तद्यथा भेाघातः (भेरीताडकः) भेरीमाहत्य कश्चिविंशतिपदानि गच्छति कश्चिस्त्रिंशत् कश्चिचत्वारिंशत् स्फोटस्तावानेव भवति, ध्वनिकृता वृद्धिः। ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्यानस्तु खलु लक्ष्यते । अल्पो महाँश्च फेपाश्चिदुभयं तस्वभावतः ।। इति ।। ननु भेाघातस्थलेऽर्थयोधकरफोटाभावात्फोटस्तावानेवेति भाप्यासगतिरत आह भाप्ये ध्वनिरिति-- भेोधातस्थले ध्वनिः स्फोटश्च स्तः । व्यञ्जको ध्वनियंगथ स्फोटश्च स्त इत्यर्थः, परन्तु व्यङ्गथानां स्फोट. रूपाणं शब्दानां व्यञ्जकत्वेन सम्बन्धी यो ध्वनिः स एवाल्पो महाँश्च प्रतीयते । व्यगधः स्फोटस्तु अभिन्नकाल एवेत्यर्थः। अयम्भावः-ध्वनिविविधः-प्राकृतो वैकृतश्च । पत्र प्राकृतः कत्यहस्वत्वा दासत्वानुनासिकत्वादिधर्मविशिष्टः । स्फोटः स्वयं प्रकाशोऽपि स्तिमित (पिण्डीभूत ) धायुना प्रतिद्ध इति तवरोधनिराकरणद्वारा स्वाभिन्नत्वेनैव स्फोटं प्रकाशयति । अत एको नित्यो व्यापकः स्फोटः नानारूपध्वनिरूपाकान्तो ज्ञातवृत्तिकोऽनेकरूपेण भासमानोऽन्तिमवर्णाभिव्यक्तोऽर्थ प्रत्याययति । प्राकृत- वनिरेव पर्णशब्देन व्यपहियने । पर्णरूपानाक्रान्तः स्फोटः पृथग नैव प्रतीयते इति सूक्ष्मेक्षिफयाऽपर्या- लोचयन्तो नैयापिकादयः स्फोटो नैवास्तीति नुवन्ति । वैकृतो ध्वनिश्च प्राकृतध्वनिनाभिव्यक्तस्फोटस्योप- लब्धो (प्रतीतो) चिराचिरकालत्यसम्पादकः । अत एव 'एक एवाकारोऽनेन तमुच्चारितोऽनेन विलम्बितम्' इति वृत्तभेदेऽपि वर्णस्यैकत्वव्यवहारः सङ्गच्छते । द्रुतत्वादेर्वृत्तिगतत्वादेव 'अभ्यासार्थे द्रुता वृत्तिमध्या वैचिन्तने स्मृता । शिष्याणामुपदेशार्थ वृत्तिरिष्टा विलम्बिता' इत्युक्तम् । भाध्ये 'ध्वनिकृता वृद्धिः' इत्यस्य वैकृतध्वनिकृतोपलब्धिकालवृत्तिरित्यर्थः इत्यलमतिविस्तरेण-। स्फोटशब्दश्च योगरूढः । योगमात्रस्वीकारे तु अर्थेभ्योऽपि अर्थान्तरं व्यज्यते इत्यर्थस्यापि स्फोटत्वापत्तिः । किञ्च चेष्टयाऽयर्थयोधनाच्चेष्टायामति- व्याप्तिः । नापि केवलरढत्वं तस्य, व्याकरणकल्पितप्रकृतिप्रत्ययजन्यवोधाभावसमानाधिकरणसमुदायक्ति निरूपफार्थविपयशयोधजनकत्वरूपर ढलक्षणाक्रान्तत्वात् । स च स्फोटोऽटविधः-वर्णस्फोटा, पदस्फोटा, वाक्यरफोटः, पर्णजातिस्फोटा, पदजातिस्फोटः, वाक्यजातिस्फोटा, अखण्डपदस्फोट:-श्रखएडवाक्यस्फोट- श्चेति । वर्णस्फोटश्य ससण्डासण्डभेदेन द्वैविध्यन्तु न, सुघन्ततिङन्ततदादिभिन्नस्य, वाक्यभिन्नस्य च प्रकृतिप्रत्ययसमुदायरूपस्य, प्रकृतिरूपस्य, प्रत्ययरूपस्य चैकवर्णमात्रवर्णरफोटपटकवर्णशब्देन ग्रहणात् । तदययवानाचार्थाप्रत्यायकतयाऽर्थप्रत्यायकस्यैव सण्डस्य सपएडस्फोटपदेन ग्रहणन सखएडवर्णस्फोटा- युक्तिरित्याशयः। १-तथाच वर्णपदयोभ्यचरमवर्णाभिव्यक्तरकोटेन यत्र पोधस्तत्रैव वर्णरफोटपदव्यव- शर्यत्वम् । २-एवं सुवन्ततिङन्ततदादिघटकान्त्यवर्णाभिव्यक्तस्फोटेनार्थप्रतीतो पदस्फोट इति व्यव- ।

·सोटनिर्णयः ४४६ ॥ अथ स्फोटनिरूपणम् ॥ सिद्धान्तनिष्कर्षमाह- प्रभा इति वाक्यम्, हार । ३-सुवन्ततिडन्तपदजन्यबोधपूर्वफवाक्यचरगवर्णाभिव्यक्तरकोटस्य योधकर पाझ्यस्फोट इति व्य- पहियते । ४-प्रकृतिप्रत्ययजन्ययोधाभाने सति पदस्फोटेन पोधेऽस डमदरफोटः । यथा--मणि-नूपुरादि, 'व"न' इत्यादि च५-पदजन्ययोधाभावे सति वाक्यस्फोदेन योधेऽसण्ड गम्यस्फोट 1 यथा-पारगण- ज्ञानशून्यानां वाक्यतो बोधे वाक्यम् । वर्ण पदवाक्यगतजातिव्यगयरपोर्टोंधे ममश ६-वर्णनातिरकोट । ७–पदजातिस्फोट । वाम्यजातिस्फोट इत्युन्यते। तत्र वाक्यस्फोटज्ञानार्थमेवेतरेषा स्फोटानामुपयोग । नच स्फोटस्य प्रतीयमानत्वात् 'उच्चरित शट सम्प्रत्यायको भपति न प्रतीयमान' इत्यणुदित्सूनमाप्य- विरोधास्फोटेन बोधानापत्तिरिति धान्यम् , 'न प्रतीयमान' इति भाष्यस्य श्रयमाण सन प्रनीयमान प्रत्यायको न भवतीत्यर्थात् स्फोटस्य च व्यन्नकरूपेण श्रोतमाहात्लेन भाप्यविरोधाभावात् । सहासति भावेन प्रतीयमानस्यैवानुचारित याप्रत्यायकल मति तदर्थाद्वा । नैयायिकमीमासम्मत सण्डयितु समत स्थापयितुमुपक्रमते-सिद्धान्तेति-चैयाकरणसिद्धान्तेत्यर्थ । नैयायिका वाक्ये शक्ति नाङ्गीकुर्वन्ति । तथाहि-शक्तं परम । पटसमुदायो याम्यम्। तथाच पनि पाके पच' इति, कृती 'ति' इनि शक्तम् , तयो समुदायरूपत्वात् । पारस्य तो जाना. रूपो य सम्बन्ध स स्वस्वाथाभिधानसमर्थयो प्रकृतिप्रत्यययो पो पर्यरूपसमभिव्याहाररूपामाइझया लभ्यते । एवञ्च जनकत्वसम्बन्धावच्छिन्नपाक्रवारच्छिनप्रकारतानिरूपिततित्वावच्छिन्नयिशेन्यताशाला योध. 'पचति' इत्यनेन जायते। सन प्रकृतिप्रत्ययार्थयो सम्बन्धमानप्रयोजिका प्रतिप्रत्यययो समभिव्याहा. ररुपाफाइव । एवम् 'घटम्' इत्यत्र घटस्याधेयतासम्मन्येनामर्थकर्मतायामन्ययेन श्राधेयIT छिन्नपटत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकर्मतात्यावच्छिन वशेष्यताकनोधेऽपि सम्बन्धमानप्रयोजिका घटर- दाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टाम्मदत्वरूपाकाइय । अन्यथा घट, फर्मत्वम् , पानयनम् , कात', इतिपदसमु- दायेनापि 'आधेयत्वसम्बन्धानच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकर्मवत्यायच्छिन्नविशेष्यता, निर. कत्वसम्यन्धावच्छिन्नकर्मत्वत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितानयनत्वावन्दिनविशेष्यताक, अनुलत्वसम्य- न्धावच्छिन्नानयनत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकृतित्यायच्छिनविशेष्यतानिरूपको योध स्यात् । या शमम- भिव्याहारप्रयुक्त यत्कारफयत्ससर्गकयद्विशेप्यकयोधोऽनुभवसिद्ध, वादृशपदसमभिन्याहाररूपामाझा सादृशशाब्दयोधप्रयोजिका । अस्ति च 'घटमानये' इत्या घटनिष्ठकर्मवानिरूपकानयनजनिका तिरिति योधप्रयोजिकाफाइक्षा । घट , फर्मत्यम्, आनयनम् , कृतिः, इत्यनतु सा नास्त्यतो न वाटशो योधोऽनेन । सैव शान्दवोधप्रयोजिकाकाङ्क्षा व्याकरणेन प्रकृतिप्रत्ययादियोधनद्वारा प्रतिपायते । सा धाकाइमा माता दर्पणव्याख्या मीमासकादयस्तु वाक्यस्य तत्र लभगा नतु तत्र शठिरिति त मत खपिनु फाटनिरूपगमिस्याशयेन मूरम ववारयति- सिद्धान्तेति । यद्वा ननूतरीत्या व्याकरणस्य प्रतिप्रत्ययेषु तत्तदर्थवाचकततिप्रतिपादकत्वमनुपरम, प्रकृतिप्रत्ययानामिकाविनाशिनानावर्गऽऽमकतयाऽस्थिरस्तेन अमस्यशदा वन शक्तिहस्य कमप्यसमवेत तपातपादकस्यास्य शास्त्रस्याप्रामाण्यरसङ्ग इस शहानिराकरणाय सारनिरूपामित्याशयेन मूलमपटारमाह- सिद्धान्तनिष्कर्षमिति तयाचोपोदातसङ्गतिरोषाधेयम् ।तच मानेरकरगन्नु मूल एप मव्यळम । भाना .

·४५० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे वाक्यस्फोटोऽतिनिष्क तिछतीति मतस्थितिः । साधुशन्देऽन्तर्गता हि बोधका नतु तत्स्मृताः ॥ ६१ ॥ प्रभा- धत्वरूपस्य सती शाब्दयोधप्रयोजिका, दाहं प्रति वहिरिव न स्वरूपसती प्रयोजिका । घटः, कर्मत्वम् , इति केनचित्र युक्तम् । तत्र यदा कर्मत्वपदे घटपदाव्यहितोत्तराम्पदत्यभ्रमः कस्यचिच्छ्रोतुर्जातस्तदा तस्य सतो 'घटनिष्ठं कर्मत्वम्' इति योधो जायते । यस्य तु अम्पदे कर्मत्वपदभ्रमस्तस्य तादृशो बोधो न जायते इत्यन्वयव्यतिरे- फाभ्यां ज्ञाताया एव तत्तच्छाब्दबोधकारणीभूताकाक्षायाः कारणत्वं न स्वरूपसत्याः। नच 'प्रथमक्षणे घट- मानय' इत्याफाक्षाज्ञानं जातं द्वितीयक्षणे घटकर्मकानयनम्' इति शाब्दबोधोऽपि निष्पन्नः, तृतीयक्षणे उक्ताकारः शाब्दबोधः पुनरपि स्यात्ततः प्राक्क्षणे आकाङ्क्षाज्ञानस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । आकाक्षायां तात्पर्यविपयान्वयबोधानुपहितत्वस्यापि विवक्षितत्वात् । जातबोधस्थले जनितान्वययो- तात्पर्यविपयान्यययोधानुपहितत्तस्याभावेनोक्तदोपानवकाशात् । यदि तु अनेन वाक्येन शाब्दबोधद्वयं जायतामिति तात्पर्यन्तदा तत्र वोधद्वयस्य तात्पर्य्यविषयतया प्रथमशाब्दयोधे जातेऽपि स्वरूपत. शब्दनिष्ठस्य बोधद्वयानुपहितत्वस्य सत्यारपुनरपि शाब्दबोधो जायत एव, तात्पर्य- विषयबोधसमानाकारवोधानुपहितत्वस्यैव शाब्दबोधजनकशब्दे प्रविष्टत्वात् । नन्वेवमपि वाक्यसमुदाय- रूपमहावाक्यतो वोधानुपपत्तिः, तात्पर्य्यविषयबोधसमानाकारोधोपहितत्यस्यैव सत्त्वादिति चेन्न, बोधे समानाकारकत्वस्य अन्यूनानतिरिक्तविपयकत्वरूपस्य विवक्षितत्येन महावाक्यजन्यबोधस्य चाधिकविपय- कतया तज्जन्यबोधे वाधकाभावात् । तथाच साकाङ्क्षपदसमुदायादेव शाब्दयोधोपपत्तेः पदसमूहस्य वाक्य- स्य पदार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थे शक्तिकल्पनमप्रामाणिकं विफलं गौरवप्रस्तश्च । पदार्थसंसर्गस्तु वृत्त्या अनुप- स्थित एवोक्ताकाक्षातात्पर्याभ्यां भासते, नतु तन शक्तिः कल्पनीयेत्याहुः । मीमांसकास्तु संसर्गे पाक्यस्य लक्षणा । नच पदसमुदायरूपवाक्यस्य क्वचिदप्यशक्ततया शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया असम्भवः, 'ज्ञाप्यसम्बन्धो लक्षणा' इत्यस्यैव तैः स्वीकारान् । भवति च वाक्यार्थोऽपि वाक्यज्ञाप्य इति 'वाक्यस्य लक्षणा' इति नासङ्गतम् । अत एव 'गभीरायां नद्यां घोपः' इत्यत्र गभीराभिन्ननदीसम्बद्धतीरे पोप.' इति बोधः। शक्यसम्बन्धस्य लक्षणामस्वीकारे तु 'गभीरायां नद्याम्' इति द्वयोः पदयोः समान विभक्तिफतयाऽभेदेनान्वयस्यावश्यकरपेन नदीपदस्य तीरे लक्षणायां गभीरपदार्थानन्वयापत्तिः, तदभेदस्य तीरे वाधात् , गाम्भीर्यस्य जलगुणत्वात् । गभीरपदस्य तीरलक्षकत्वे तीराभेदस्य नद्यां बाधादनन्यापत्ति स्तदवस्थैवेति 'गभीरायां नद्याम्' इति समुदायस्य लक्षणया 'गभीराभिमनदीपदसम्बद्धतीरे घोपः' इति शाब्दबोध उपपद्यते । तदुक्तम्-'सर्वत्रेय वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थितम्' इति मन्यन्ते तत्सर्व नैयायिकमीमांसकोक्तं सण्डयितुमाह-वाक्यस्माट इति । यद्वा-उपाया..शिक्षमाणानां बालानामुपलालनाः । असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते । इत्यभियुक्तोक्त्या कल्पितेन प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन तत्तदर्थ- विभागेनच परमार्थतर शक्तस्य वाक्यस्फोटस्यैव बोधने व्याकरणतात्पर्येण प्रकृतिप्रत्ययादिनिरूपणमपार- मार्थिकमिति सूचयितुमाह-वाक्यतोट इति । ननु वर्णस्फोटादिभेदेनाष्टौ स्फोटा अत्रैवावतरणे उक्ता वाक्यस्फोटमात्रोक्तिरसगतेत्यत श्राह-भतिनिष्कर्ष इति-प्रमाणैनिीतः संक्षिप्तोऽर्थो निष्कर्ष इत्यु- च्यते । यीति-सुटति-प्रकाशते-ज्ञातो भवत्यर्थोऽनेनास्माद्वेति व्युत्पत्त्याऽर्थनिष्ठविपयतानिरुपकोप- स्थितिजनकतावच्छेदकशक्तिमतः शब्दस्य स्फोटपदार्थतया वर्णस्फोटशब्देन कल्पित सुप्तिहन्ततदादिरूपपद- तत्समुदायम्पयाक्येतरो यः प्रवृतिप्रत्ययादिस्तव्यङ्गयस्फोटस्यैव प्रहणं बोध्यम् । यथा 'पचवि' इत्पन्न

·No text on this page.

·No text on this page.

·स्फोटनिर्णयः विधिकोटिरन्येपाम् , नेति वैयाकरणानाम् । साधुशब्दे 'पचति' 'रामः' इत्यादिमयुज्य- मानेऽन्तर्गतास्तिविसर्गादय एव प्रभा . स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वेन विकरणानामपि प्रकृत्यर्थेनार्थवत्यादुत्तदोपो निरसनीय इति गुरवः । तथाच साधुशब्दान्तर्गतस्मारितानां लादीनां वाचकत्वं नवेति तात्पर्य्यम् । अयम्भाव:- नैयायिकादीनाम्मते साधुशब्दान्तर्गतादेशानां स्थानिस्मारकत्वेनैवोपयोगो नत्वर्थप्रत्यायने । अर्थप्रत्या: यकत्वन्तु 'लः कर्मणि' 'स्वौजसमौट्' इत्यादिसूत्रविहितलादीनामेव । वैयाकरणनये तु प्रयोगान्त. र्गतास्तिविसर्गादय एवार्थप्रत्यायकाः, नतु लाघवेन शास्त्रप्रक्रियानिहाय कल्पिता लकारसका. रादयः, कल्पनामूलकतया तेपामनियतत्वात् । किञ्च णलादिना तियादिस्मरणम् । तेन घ लस्मरणम , एवं विसगादिना रोः स्मरणम् , तेन च सकारस्मरणम् । तथाचातिगौरवम् । किञ्च स्थान्यादेश भावमजानतामवैयाकरणानामादेशमात्रश्नवणाद् बोधदर्शनेन स्मारितानां योधकत्वं दुर्वचन । एवञ्च साधु- शब्दान्तर्गतवर्णस्मृतिवर्णा वाचका नवेति विप्रतिपत्तिः । एवञ्च 'वटो भिक्षामट, गान्चानय' इति समुच्चये एकत्र बटी भिक्षाकर्मकप्राप्तिकर्तृत्वम, गोकर्मकानयनकर्तृत्यञ्च यथा भासते न तथा संशये इति तव्यावृत्ता कोटिताख्या विपयतेति सूचकनाह-विधिकोटिरिति-अत्र प्रकृताभावप्रतियोगिसत्तायोधन विधिकोटिः (पक्षः, कोटिः' इति पर्याय ) पक्षश्च-'एकाधिकरणस्थः विरुद्धो धर्मः। यथा 'अस्त्यात्मा' नारत्यात्मा' इति । नानाधिकरणस्थस्तु विरुद्धो धर्मो न पक्षः । यथा 'नित्य आत्मा' 'अनित्या बुद्धिः' इति । श्रयमेव च प्रतिपक्षः, प्रत्यनीकभावात् । तथाच स्मृतानां वाचकत्वमित्यन्येपामु नैयायिकानाम्मतम् । नेतीति- स्मृताः-वाचकत्वाभाववन्त इत्यभावसत्तावोधनरूपा निषेधकोटिवैयाकरणानान्तदेव वैयाकरणमतं विशदयति-साधुशब्द इति । ननु साध्वन्तर्गतानामादेशानां परम्परया बोधजनकत्वेऽपि न शक्तिमत्त्वरूपयाच- दर्पणव्याख्या मास्यमित्यर्थः । नतु सशयननक वाक्यमेव सा । परोक्ष ज्ञान निश्चयात्मकमेवेति प्राचीनप्रयादेन संशयजन करवस्य वाक्ये असम्भवात् । वस्तुतस्तु संशय जनकपाक्यस्यमेव विप्रतिपत्तित्वम् । तचदमारसहचरितधर्मवर्मिज्ञानस्य समानानेकेति सूत्रण विप्रतिपचेरप्याहत्येव सरायहेतुत्वोत्कीचनादित्यपधेयम् । मूले असाधुशब्दान्तर्गतपर्णपाचकताविचारस्याप्रस्तुतस्वं मत्ता.. * साध्विति • र साधन्तर्गतवर्णत्वसामानाधिकरण्येन वाचकवादिसायने तवाक्यस्य विप्रतिपत्तिस्थासम्भवः नैयायिकैरपि साधन्तर्गताना पाश्चि वाचकवायुपगमात् । तादृशपर्णलावच्छेदेन वाचकस्वादिसावने तु वैयाकरणाना परेषां विकरणेषु बाधश्चेत्यत आह-तसूरमृता इतिः । ननु ययाश्रुते साधुशब्दान्तर्गता वाचकास्तदन्तर्गतवर्णस्मारिता नेत्यर्थलाभादेतद्वाक्यस्य विभिन्नधर्मियोधपत्याद्विप्रतिपत्तित्वस्यैवासम्भव , एकमिकविरुद्धकोटिक्सशयजनकस्यैव तत्त्वा- दतो व्याचष्टे सारे- साधुशब्दान्तर्गता इति * साधन्तर्गतवर्णस्मारिता इत्यर्थः । यथाश्रुते साधनन्तर्गतविपरी- वानुपूर्वीकपर्णाना योचकत्तस्य केनाप्यनभ्युपगमाद् बाधसिद्धसाधनयोरापत्तेः । तस्मारितत्वञ्च-शास्त्रबोधितादेशादे- शिमान-निमित्तनिमित्तिभावान्यतरसम्पन्धेन ! तेन अस्यापरयम् 'इ' 'इयान्' इत्यादे संग्रहः । ॐ विधिकोटिरिति * समुन्नध्यावृत्ता कटिताख्या विषयता संशये आवश्यकीति सूचनायोक्तम्-कोटिरिति । अन्येपाम्-नैयापिकानाम् ।। तः "लः कर्मणि' 'वौजसमौट्" इत्यादिविहितप्रत्ययानामेन वाचकसम् , तिम्धिसगांदीना यादेशिस्मृतिद्वारा बोधकत्व- मेव लिपिउदित्यभ्युपगमा । तथान साधन्तर्गतवर्णरमारितवर्णत्वावच्छेदेन मतभेदेनोभयसाधनानोक्तदोष इति भावः । यथाश्रुतमूलोक्तविप्रतिपत्तिमनुसत्याह-* साधुशब्द इत्यादि । ननु सावन्तर्गतवर्णानां योधक्संगधनेऽपि न

·No text on this page.

·लत्वस्येति 1 जातिरूपतयवि. डादिष्ट-दत्यनुगवतात्या वत्सद्धिरित्यभिमान । प्रभा . पच्छेदकमिति वाच्यम् , लद्वादिसमानाधिकरणलत्वस्यानतिप्रसवेनारच्छे कत्यसम्भावित्रसमधर्म- अनुप्रयुग्यमानधातरधादिनारि तदर्थर पारसनोकदोशात आह- ब्रझेति । भादिना 'मय दियो लिड्. स्फोटनिर्णयः ४५५ 'बम' इत्यादागदेशलुगादेरभावरूपस्य गोधक नामम्माय । किन्तु तैः स्मृता लकाराः, स्वादयन वाचकाः, लत्वस्य जातिरूपतया शक्तताऽवच्छेदकचौचित्पात् , वाचकतयाऽकर्मकत्वेन भायकोरेव लिट् । यत्र तु ईक्षादिभ्य सकर्मकेभ्य श्राम, उमानुप्रयुग्यमानस्यापि सकर्मकतया कर्मण्यपि लिट् सिद्धयति । नच नव्यमते कर्मणि तिड्प्रत्यये फलस्येच प्राधान्यन पाम्प्रत्यनु प्रयुज्यमानोभयधात्वर्यफलयो प्राधान्यनाभेदान्ययानुपपत्ति, फलनले नाम्ममभि याहारे उभयपाल- ध्यापारयोरेय फर्मणि प्रत्ययेऽपि प्राधान्यस्वीकारेणभेदान्वयोपपत्ति । फलव्यापारयो प्रथशक्तिराम मते तु कर्तरि कर्मणि या तिप्रत्यये व्यापारस्यैव प्राधान्यस्वीकारेग टोपाभाव' । एपब्चानुप्रयुज्यमानोत्तर- लिडादेशेन भावरूपेण कालकारकादिनोध' स्यादत आह-त्यादापिति-आदिना तिप्यनभनेण युक्त काल 'अद्य तिष्य' इत्यत्र कालार्थकस्याणो 'लुयरिशेपे' इत्यनेन लुपि, 'लिट्' इत्याने फायफाय स्यिो लोपे तत्तदर्थनोधानुपपत्ते सद्गृह , लुग्लोपयोरप्यभावरूपत्यान् । एवम् 'पारि' 'आनय 'श्रपाचि' इत्यादिप्यपि योधानुपपत्तिरूपो टोपो योध्य' । नच य शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी' इति न्यायन प्रकृत्यैव प्रत्ययार्थस्यापि योध इति याच्यम्, प्रते शक्त्यन्तरकल्पनापेक्षयाऽयन श्रूयमाणप्रत्ययस्यने हप्तेन प्रत्ययस्य वाचकरयेनलुगादिरथलेऽपि प्रकृया प्रत्ययस्य स्मरणकल्पनाया एर युक्त्यादर्द्धजरतीयानौचित्यान् भाररूपस्येति-हेतुगर्भ विशेषणमिदम् , यतो लुकोऽभायरूपत्वमतस्तस्य गोधपरमासम्मन,शादयोधक नस्य भावनिष्ठवयाऽमान कुत्रापि वोधाजननात् अभावस्य शानाधजनकरने यत्किञ्चिदमावेऽपि योधा- पत्तेश्च । असम्भवाचेति-शादिकमते उच्चरित शद प्रत्यायको भवति नानुचरितः, इति भा'यान्यमाए- शदानामेव योधकत्वम् । तथाच प्रकृते ब्रह्मेत्यादायादेशानामयणेन योधो न स्यादिति भारते श्रादेश। आदेशाना याचपापले तिप्त्याद ना वहूना शततारच्छदकापेक्षया स्यानिनो वाचकत्यपश्ये शकता लाघवमप्यस्तीत्याह-स्वस्येति-लडादिघटकलेपु 'ल' इत्यनुगतप्रीत्या लत्यापजातिसिद्धिः । तदुक्त सरूपसूने भाप्ये (१ । २ । ६४ ) 'कथ पुनर्जायते एकातिराित, प्रत्याऽविशेषान्' इति । अस्या बुद्धिरतस्या तद्विपयजातक्यादेव। गौतमेनापि समानप्रसवात्मिका जाति' (न्या० ४०-४०) इति वदता अनु. गतप्रतीतेर्जातिसाधकर सूचितम् । एतेन कारणताऽपच्छेदकतया कार्यताऽनन्छेदकतया या जानिमिद्धि रिति नैयायिकोचमपास्तम् । यदि तु 'लकार दन्तस्थानयासयोगविशेषनन्य" इति प्रवीत्या लगारे जन्नता, तदानयायिकाभिमतकार्यतावच्छेदकतयाऽपि लवनाविसिद्धि । नच लत्यरर धानु-प्रातिपनिम्-प्रत्यय घटकसकललकारयत्तितया कृतिनिरूपितशक्ततायाध दशलकारमात्तित्वेनातिप्रसवत्वान लन शच्चा- स्याप्यवच्छेदकरयस्वीकाराच्च । नव्यनेयायिकात लत्वस्य कृतिनिरूपितशतताया अधिकवृत्तिनया लट्यादिसमानाधिकरणलत्यस्य कृतिनिरूपितशत्वाभावयति कर्बयफशतस्मृतेऽपि लकारे सत्तेन प्यार दर्पणव्याख्या तरिति * आदशोरत्यय । उकदापमा क्या--- धुक्' इत्यादिसंप्रहः । लुगादेरित्यादिना लुबनायो स ·४५६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे अव्यभिचाराच । आदेशानां भिन्नतया परस्परव्यभिचरितत्वात् । लः कर्मणीत्याद्यनुशासनानुगु- ण्याच्च । नह्यादेशेष्पर्थवत्तायोधकमनुशासनमुपलभामहे इत्याहुः। तान् स्वसाधकयुक्तिभिर्निराचटे- - प्रभा चाराच्च न लत्वं शक्तवावच्छेदकम् , किन्तु तिप्त्वादिकमेवेत्याहुः। तथाच उक्तविप्रतिपत्तौ प्राचीननैयायिकः सहव विवादो वोध्यः । अव्यभिचारान्वेति-यत्र यत्र तिपा, ससा, झीत्यादिना च यत्र यत्रात्मनि कृतिविषय. कोपस्थितिस्ता सत्रात्मनि तादृशोपस्थित्यव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन 'लपदं कृतिविपयफबोधजनकावत्' इति शक्तिज्ञानस्य सत्येन कार्याव्यवहितप्राक्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावीयप्रतियोगि- वानवच्छेदकधर्मवत्वरूपकारणत्वं रूकारनिष्ठशक्तिज्ञाने सिद्धयति । तिवादिपदनिष्ठशक्तिज्ञानन्तु यत्र तिपा कृतियोधः, तत्र तस्पटनिष्ठशक्तिज्ञानं नास्तीत्यभावस्य सरवन तस्पदनिष्ठशक्तिज्ञानन्वमभावीयप्रतियोगिता. वच्छेदकमेवेवि तज्ज्ञानस्य कारणत्वं न स्यात् , व्यभिचारात् । एवं यत्र तसादिना कृतिबोधसत्र तिप्पदनि- शविज्ञानं नास्तीत्यभावमादाय तिप्पदनिष्टशक्तिज्ञानयमप्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति तस्यापि व्यभिचारात् कारणत्वासिद्धिरिवि चालनिन्यायेनैकेन शक्तिज्ञानेन कृवियोधेऽपरशतिज्ञानस्यासस्थाक- स्यापि तिवादिपदनिष्टशक्तिज्ञानस्य कारणत्वं न स्यात् । लकारस्य वाचकत्वे तु केनाऽपि लादेशेन कृतिबोध• स्थले प्रादेशस्मृतलपदनिष्ठशक्मिानं नास्तीत्यस्य वक्तुमशक्यतया लकारनिष्ठशक्तिज्ञानस्याव्यभिचारित्वम् । व्यभिचारित्यादिति-यत्र कमेन कार्यम् , तत्कारणश्चानेकं तत्रैकरमाकारणात्कार्यसिद्धौ कारणान्तरस्यामा वाद् व्यभिचारः । यदि तु कार्यमपि प्रतिकारण भिन्न तदा व्यभिचाराभावः। एवञ्च यदा कृतिविषय- फोपस्थितिरूपमेकमेव कार्यन्तदा व्यभिचारः। यदि तु तिप्पदनिष्ठशक्तिज्ञानविशिष्टकृतिविषयकोपस्थिति- म्प्रति विपदनिष्टशक्तिज्ञानं कारणम् । उपस्थिती शक्तिज्ञानवैशिष्टयन--स्वाव्यवहितोत्तरत्य-स्वसामाना: धिकरण्योभयसम्बन्धेन । एवं तस्सदनिष्ठशक्तिज्ञानविशिष्टकृतिविपयकोपस्थितिम्प्रति तस्पदनिष्ठशक्तिज्ञानं कारणम् । वैशिष्ट्यच्च-पूर्ववत्तदा व्यभिचाराभावादाह- कर्मगीति-अनेन लत्वस्य शक्ततावच्छेदकरने पाणिनिसम्मतिरपि सचिता । भादेशेविति-थादेशानामर्थवत्ताबोधक किमपि पाणिनिसूत्रं नोपलभ्यते इति भाव । यद्यपि शन्दत आदेशानामर्थवावं पाणिनिना न योधितन्तथापि स्थानेऽन्तरतमः' इति सूत्र. निर्माणेन, भाप्यता चास्य सूनस्य प्रयोजनम् 'तस्थस्थमिपां तान्तंतामः' इत्यत्र एकार्थस्यैकार्थः 'द्वधर्यस्य द्वयर्थः' बर्थस्य यतों यथा स्यात्' इत्युक्त्या यदर्थाभिधानसमर्थः स वस्यादेश इति प्रयोजनं प्रदर्शयता, आदेशानामर्थवत्त्वं सूचितन्तथापि तदजानतामियमुक्तिः। तान-नैयायिकादीन् । स्वसाधकेति-वकायं तन्मतं प्रयोगान्तर्गतश्रुयमाणादेशानामेव वाचकत्यमिति तन्मतपोषकयुतिमिनैयायिकादीन् । तन्मतं निगटे-प्रच्यायतीत्यर्थः। दपणव्याख्या व्यास्तु-पकन यसकतया तसिद्धिः । सर्वलकारसाधारणलवस्यातिप्रसक्लाशलकारमानाने रातिप्रदात् पूर्वमनुपरियो पचनियादी तिरोधापरया तय शक्तताऽरदात्यासम्मान तिप्ततस्वादियमेव तर मोदकमिाया। सपाचोचविप्रतिपत्ती प्राचीने सह विवाद एवेति योध्यम् । •अध्यभिचाराच्यविस्तारसतिग्रहस्य कृति योधात् पूर्व नियमेन सत्तात् वितादीना शस्यतार: ऐक्रेतु तदायिनशतिग्रह विनाही तमादिशनि प्रयत् यतिधेना:देशयागपवागादिमते व्यभिचारी दुर्गर इति माः। ननु तामकोटा साहिताचानिशमेश्माचरत पाह-ल फर्मणीतीति । इत्याहुरिति. भागादेशिनामेर पागले सप्रगामिति सभामः । • स्यसापरेवि समनारिपोरस । म्यपरिपतेरियादित न

·No text on this page.

·- ४५८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे व्यवस्थानापत्तेध । सर्वेषां शक्तत्वे गौरयम् , व्यभिचारश्चास्त्येव। आदेशानां प्रयोगान्तर्गततया नियत- त्वाद् युक्तं तेषां शक्तत्वम् । तथाचादेशिस्मरणकन्पना नेति लापम् । साधकान्तरमाह-व्यवहुतेरिति- व्यवहारस्तावच्छक्तिग्राहकेपु मुख्यः । भभा रधानिनों वाचकावे एव गौरवमित्याह- साकये गौरमिति । व्यभिचार इति-यथा यहूनां तिवाद्या. देशानां धानकत्व त्वया (नयायिकेन) व्यभिचार उक्तस्तथा तव मतेऽपि बहूनां स्थानिनां वाचकत्वेऽपि गदा पोगन्धानिना बोधस्तदा स्थान्यन्तरं नास्तीति 'चालनि'न्यायेन व्यभिचारात्' कस्यापि 'स्थानिनो धानमन्वं न स्यादिति भावः । कारणाव्यवहितीसरवादिकं निवेश्य व्यभिचारवारणे तु गौरवादिदोप- पदम्पम्य नत्परिहारस्य चोभयोः स्थान्यादेशवाचकतावादिनोः समत्वेऽपि स्थानिस्मरणकल्पनाऽभावरूप लाधयम , प्रयोगपटफत्वेन शीघोपस्थितिकत्वं स्थानिज्ञानशन्यानां तियादेशं च शृण्वतामवैयाकरणानां योपदसंगचादेशानां वाचकरवे विनिगमकमित्यादेशानां पाचकत्वमेव ज्याय इत्याद-उबाचेति । ननु योधपचापा यदि शनिम्तमा तिडाह्यादेशादिभिरेष चोधात तेवेव बोधकत्वरूपा शक्तिः सिद्ध-पति । परन्नु नैयायियमते देवरसंयनम्पा शक्तिः, पदार्थान्तर या। तस्याश्च शक्ते. पाणिन्यादिसूत्रेण स्थानिप्येव प्रनिरादनान सरमनपा पदार्थान्तरम्पा या सा फल्यक्ति विवादिपु शक्त्यसिद्धिः । यद्यपि स्थानि- मरणार नारपगारयमत्र पक्षेऽनिरिन्पते । तथापि प्रमाणतः मिद्धार्थे गौरवस्यादोपत्वमित्यत श्राह- ति-प्रयोगान्तर्गनादेशानां वाचकत्ये माध्ये हेत्यन्तरमित्यर्थः । व्यवहतेरिति-व्यवहतिर्व्यवहार- ग्नन इत्यर्थः । व्यवहारस्य प्रमने प्रनिपाटकव्यक्त्योः शब्दद्वारा परस्पराभिप्रायावेदनरूपः । व्याहार इति- 'गणित व्याकरणापमानकोशामयाक्या व्यवहारतश्च ।.वास्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य महाभियुनाफे यंपहारम्य शकिपादकन्यम् । धातुप्रकृतिप्रत्ययादीनां शक्तिमान व्याफरणामायते । गानमअमिनियम मागतान ! शानशमिफादे सादृश्यज्ञानेन यन्यतिमान सदेवोपमितिः । नमा गौरिययग' नि यास्यामानांतर गवयदर्शनेन यद्गोमाटश्यज्ञानं तेन 'गययरद पुरो रश्य- मानामनिर्मापनमिया' इति पनिशानं गदुपमानात सादृश्यमानान ! फोशः शन्दतदर्थमनिपाइको विशेषः । सगः नागिन यथा 'यादिधनिनां यामः, प्रासादो देयमूभुजाम्' इत्यतः । वस्तुतरतु पोशागागायिपंप गलायाधगुपादानं ' मायशिष्ठ न्यायेनेति गुरव । प्राप्तयास्याच्यचिप्रहः । Amar ·४५६ स्फोटनिर्णाय: प्रभा आप्तोऽत्र शडप्रयोगहेतुभूतयथार्थज्ञानवान् । यथा 'कोक्लि पिकपदवाच्य.' इत्याप्तपराक्यात् कोकिले पिकपदशक्तिमह । व्यवहारत शक्तिग्रहो यथा-आज्ञाएकप्रयोजक्वृद्धन 'घटमानय' इत्युक्तम् । तत आज्ञाप्यप्रयोज्यवृद्धेन घट आनीत , ततो गामानय' इत्युक्ते गौरानीयते इति गोपटशदयोरन्वयव्यतिरेकाच्या गोत्वावच्छिन्ने, घटत्वावच्छिन्ने च शत्तिरवधार्यते । पाक्यशेषात् कृतार्थोपपा-कान्तिमगाम्यान्यशि- ग्रहो यथा-'यवमयश्चरुर्भवति' इति यज्ञप्रकरणे उक्तम् । तत्र यवपदस्य च शक्तिरित्याकाहझाया याश्य- शेपेण 'यनान्या ओपधयो म्लायन्ते अथैते मोदमानास्तिष्ठन्ति' इति । 'वसन्ते सर्वसत्याना जायते यन शातनम् । मोदमानाश्च तिष्ठन्ति यवा करिणकशालिन ।' इति वाक्यशेपे दार्पशूकस्य वर्णनाद दीर्घशूके एव शक्तिनतु म्लेच्छप्रसिद्वेऽर्थे प्रियगी। तन तु म्लेच्छाना शक्तिभ्रमात्प्रयोग ति मुक्तावलाकारादय । वस्तुतस्तु यवशब्दस्य दीर्घशूके शिष्टाना व्यवहारदर्शनात्तत्र शक्ति । प्रियङ्गा 'सर्पपविशेपे' म्लेच्छाना व्यवहारात्तत्रापि शक्ति, इत्थ नानाशक्तिकत्वात् । 'यवमयश्चरु' इत्यत्र पस्य प्रणमित्याशवाया सिद्धान्तसूनम्-'शास्त्रस्था या तन्निमित्तत्वात्' (मी० द० १ ० ३ पा० ५०) शास्त्रस्था शिष्टा हि अर्थनिर्णायका इति शप । तन्निमित्तत्यात्-शिष्टनिमित्तत्वात् । बदार्थस्यति शेष अन भाष्यम्-य शाखस्थाना स शदार्थ । के शास्त्रस्था ? शिष्टा ‘क पुनराय्यावर्त ? प्रागादर्शात् प्रत्यक कालकवना' दक्षिणेन हिमवन्तमुत्तरेण पारियानम् । एतस्मिन्नार्यावर्ते निवासा ये ब्राह्मणा कुम्भाधान्या थलोलुपा किञ्चिदन्तरेण कस्याश्विविद्याया पारङ्गतास्तत्रभवन्त शिष्टा' इति महाभाप्य (६३१८९) पतजाल । 'तेपामविच्छिन्ना स्मृति शन्देपु वेदेषु (वदार्थेपु ) च । तन शिष्टा निमित्त श्रुतिरमृत्यवधारण । तहि एन समामनन्ति यवमयेषु करम्भपानेषु पाक्यशेषम्-'यत्रा-या ओपधयो ग्लायन्त अर्यते मो माना इनोत्त- रान्ति' इति दीर्घशूकान यवान दशयति वेद इति । शिष्टा हि वाक्यशेपेण यत्रान्या' इत्यादिना यपत्याच्या दीर्घशूका एयेति निर्णयन्ति । एवञ्च 'तप्वदशनाद्वरोधस्य समा विप्रतिपत्ति स्यात् इत्यादिसूत्रार्यपयो- सोचनेन मञ्जूपाकारसम्मत्या च शक्तिविषयक तात्प-नणायकोऽय वाव यशपो नतु शाक्त ग्राहक इति प्रतीयते । तस्माद्वाक्यशेपाच्छत्ति ग्रहस्य नैयायिकाक्तमिदमुदाहरण चिन्त्यम् । तदुदाहरणन्तु-प्रत्ययाल प्रस्तर' इति वैदिकवाक्य अश्वस्य बाल (केश) इात प्रतीयत । परन्तु अश्वबालपदमा काशनिरूपित- शचिमत्' 'यो – देवेभ्योऽश्यो भूत्वाऽपाममासोऽप प्रापिरत् । स बालधौ गृहीतरतान् घालान्मुमत्या विवेश ह । ते याला काशता प्राप्ता पार्योऽत प्रस्तरातु ते' हात वाक्यशेपात् । एवम् एक्षव्यौ विधी' इति वाट कयाधये ऐ१८५८८ लोपाद् व्यवहारान्' ३६ययययपरम्,वाक्ट शेपासु काशमूलके इति योध्यम् । विवृते विवरणात् शाक्तमह । विवरण श्व-समानार्यशब्दान्तरेण तायक- तत्समानार्थकवाक्य वा । यथा सुत्रामा-इन्द्र । पचति-पाक करोति' इति । सिद्धपदस्य सान्निध्यात- प्रसिद्धार्थकपदसम्बन्धात् । यथा 'इह सहकार रौ मधुर को गात' इत्यत्र सहकारतरो रीति' इत्यानि- सान्निध्यात पिकपदस्य कोकिले शक्तिमह । वस्तुतरतु सिद्धपदसमभिव्याहारोऽप अनुमानविधयव शाप- पाहक । सद्यथा-'इह श्राम्रवृक्षे गधुररावती पिकपदयाच्य' इत्येव सान्निध्याद् घोध । पिकपदस्य शक्तिमहाभावाकोक्लित्वेन रूपेण बोधासम्भवात् । आग्रतरी रवन्त कोकिल चक्षुपा दृष्ट्वा 'काफिल पिक- पट्याच्य , सहकारतरी मधुररावकर्तृत्वात्' इत्यनुमानादेव कोफिलत्वेन शक्तिमह । तन शतिमाहपु व्यय- दारो मुख्य । तवान्यापेक्षया मुख्यत्व-शक्ति प्राहकान्तरानपेट्य शात्तप्राहकत्वम् । व्याकरणदीनाशात्त- प्राइकरय तु व्यवहारज्ञानम पक्ष्यसे । तथाहि-'तस्यापत्यम्' इत्यादना अण्णादिपदस्य शक्तिहेऽपत्यादिपक्ष- शक्तिज्ञानमपेक्ष्यते, अपत्यपदस्य शरत्यक्षानेऽण्पदश्य शक्ति महासम्भवात् । अपत्यपदस्य शक्तिकानन्तु नाह . थनम्, - ·४६० प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे स च श्रूयमाणतिङादिष्वेवेति ते एव वाचका इत्यर्थः । किश्च तद्धतुन्यायत इति-- प्रभा तदर्थकपदान्तरशक्तिज्ञानेन, पदान्तरशक्तिशाने पदान्तरशक्तिज्ञानस्यापेक्षणेऽनवस्थाप्रसगात् । किन्तु अपत्यपदे व्यवहारेणैव शक्तिज्ञानं वाच्यम् । व्यवहारेण शक्तिज्ञाने च नहि शक्तिमाहकान्तरापेक्षेति व्यव- हारे शक्तिमाहकान्तरानपेक्षत्वरूपं मुरयत्वं सिद्धम् । स च व्यवहारशक्तिप्रहश्च । ते-तिवाद्यादेशाः। यत्तु प्रवर्तकवृद्धस्य प्रवृत्तिप्रयोजकलिडादिप्रत्ययघटितपदप्रयोगद्वारा अज्ञाप्यवृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपव्यवहारेणोदा- सोनवालानां शक्तिज्ञानसम्भवेऽपि लिडाद्यघटितपदंघटितवाक्यघटकपदानां शक्तिज्ञानासम्भवः, तेषां व्यव- हाराविषयत्वादिति तन्न, प्रवर्तनार्थकप्रत्ययघटितवाक्ये 'घटमानय' पटं नय, इत्यादी व्यवहारतः कार्या- न्विते घटादी शक्तिहेऽपि पावापोद्वापाभ्यां तादृशवाक्यघटकपदानां शुद्धघटाद्यर्थेऽपि शक्तिमहे बाधका- भावात् , कार्यान्वितघटविषयक्शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति कार्यान्वितघटत्वावच्छिन्नविषयकशत्तिज्ञानं कारण- मिति कार्यकारणभावमादाय कार्यान्वितघटशाब्दबुद्धित्वस्य कार्यताकारणतावच्छेदकत्यापेक्षया घट- विषयकशाब्दबुद्धित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्ये घटशक्तिज्ञानत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वे लाघवाञ्च । किञ्च कार्यान्वितघटादिविषयकवोधम्प्रति कार्यान्वितघटादिविषयकशक्तिज्ञानस्य कारणत्ये 'चैत्र ? पुत्रस्ते जातः 'कन्या ते गर्भिण' इत्यादिप्रवृत्तिप्रयोजक क्रियावाचकपटाघटितवाक्येन शाब्दबोधानापत्तौ श्रोतुश्चैत्रादेः सुखदुःखानापत्तिः । नचात्मान्तरस्थसुखदुःखयोज्ञातुमशक्यतया तादृशवाक्यार्थयोधजन्यसुखदुःखे नैवोत्प- येते इति वाच्यम, मुसप्रसादगुखमालिन्यादिदर्शनेन लिगन सुखदुःखयोरनुमानस्यानुभवसिद्धत्वात् । नचोक्तस्थलेऽपि 'तं पुत्रं पश्य' इति कार्यत्वबोधकपदाध्याहारेण कार्यान्वितस्यैव बोध इति वाच्यम्, पुनो जातः, भृतः, दग्धश्च इत्युक्तो तदर्शनासम्भवेन 'तं पश्ये' इत्यध्याहारस्य कर्तुमशक्यत्वात् । एतेन व्यवहारे लोडाद्यादेशघटितप्रयोगस्यैव दर्शनेन तत्रादेशेषु व्यवहारतः शक्तिसिद्धावपि प्रवर्तकक्रियारहितेषु 'देवदत्तः पचति' रामरय, आगत्य, इत्यादीनां व्यवहाराविषयत्वेन तघटकादेशेषु 'लः कर्मणि' इत्याद्यनु शासनेनैवार्थनिर्णयस्यावश्यकतया लादिरूपस्थानिना याचकत्यसिद्धी कार्यान्वितार्थबोधफवाक्यघटक- पदेष्यपि स्थानिनामेवानुशासनानुगुण्याद् वाचकत्वमस्तु, अर्धजरतीयस्यानौचित्यादित्यपास्तम, व्यवहारे. णैवोत्तरीत्या सर्वत्र पदान्तर्गतानामेव शक्त्यवधारणात् । नन्वाद्यशक्तिमहस्य व्यवहारेण वाक्येध्येय सम्भवेऽपि पश्चादावापोद्वापाभ्यां लाघवात् पदशक्तिग्रहे वाक्यशक्तेस्त्यागस्तथा व्यवहारादादेशेषु शक्तिमहे ऽपि स्थान्यर्थयोधकानुशासनानुरोधेन लाघवेन चादेशेषु शक्तिग्रहस्याप्रामाण्यकल्पनेन स्थानिना- मेव वाचकत्वसिद्धिरत आह-किञ्चेते । तद्धेतन्यायत इति-तस्य कारणीभूतस्य हेतुम्ततिः, सपासो न्यायश्च तद्धेतुन्यायस्तरमादित्यर्थः । तद्धेतोरेव कारणत्यमस्तु किं तेन (तस्य फारणत्वे. दर्पणव्याख्या * सचेति * न्याहारजन्यशक्तिमश्चेत्यर्थः * तिजादिप्येवेति * ध्यपहारेण पूर्व पाक्ये तद्महेऽपामागे द्वागभ्यो पचानयरकतिहादिवेर तन्निर्णयादिति भाव । ननु प्रयोगान्तर्गतमणेषु सर्वसिद्धव्याहारेण शक्तिहे 'पटमानय' त्यायन्तर्गतशवादीनामपि वानकलापचिः । नच सेप्टा, रिकरगाना नैरामिति सिद्धान्तम्यागात् । किचानयना। दिव्यवहारस्य लोडायन्तप्रयोग विनाऽसम्भवेन तादृशप्रयोगान्तर्गतवर्णानां तेन तरगसिद्धारपि तद्रहित्याक्यान्तर्गतवर्ग थाचकरसमनुशासने वेष्टटयम् । 'सथान सत्रादेशिना वाचकरससिद्धानन्ययाप्यादेशिपु सा कल्प्येश्यस्तरसादाह- • किति 1 त स्विति "मेतोरेख सत्वे कि तेन" इति न्यायाकारः । लामूलकधार्य न्याया। उभगोहें तुरने ·स्फोटानणेयः ४६१ लकारस्य बोधकत्वे 'भू ल' इत्यतोऽपि चोधापत्तिः स्यात् । तादृशोघे भवतीति सम भिव्याहारोऽपि कारणमिति चेत् तावश्यकत्वादस्तु तादृशसमभिव्याहारस्यैव वाचकत्वशक्तिः । मभा न) इति न्यायाकारः। अयम्भावः यथा समाप्ति प्रति मङ्गलस्य कारणत्वं वदतां मते भोगादिना नाश्यविनध्वंसपूर्वकसमाप्ती विघ्नध्वंसस्य नियतपूर्ववर्तित्वेन कारणतायाः क्लुप्तत्वेन मद्गलस्थ- लेऽपि विघ्नध्वंसेनैव समा युपपत्ती मङ्गलस्यान्यथासिद्धत्येन कारणत्वाभावः । 'नच विन्नध्यंसस्य मङ्गलव्यापारस्वेन व्यापारण व्यापारिणो नान्यथ सिद्धिः, अन्यथा दण्डकुलालादिव्यापारस्यैव पट प्रनि कारणत्वे दण्डादोनामप्यन्यथासिद्धत्वापत्तिरिति वाच्यम् , यत्र व्यापारिणः प्रमाणयोधितकारण- त्योपपत्तये व्यापारस्य कारणत्यमुपेयते तत्रैव व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धत्वाभावफल्पनात् । यथा 'स्वर्गकामः सोमेन यजेत' इति श्रुत्या योधितकारणताकक्रियारूपयागस्य चतुक्षणमात्रस्थायितया कतिपय- वर्षानन्तरं सम्भावितमरणोत्तरभाविस्वर्गम्प्रति प्रागव्यवहितक्षणवर्तित्वाभावेन कारणत्वासम्भवात् तत्कारण- त्वोपपत्तये स्वर्गाव्यवहितप्राक्क्षणस्थापपूर्वरूपव्यापारेण यागरूपव्यापारिणो नान्यथासिद्धिः । लाघव- मूलकं 'तद्धेतुन्यायतः' इति न्यायं सङ्गमयति-कारस्येति । भू र इति-नच 'ल' इत्यतोऽपीत्येव वक्तव्य भूग्रहण व्यथम् , न केयला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि केवलप्रत्ययः' इति भाष्योत्तन्यायानुसारेणोभयोक्तेः । तिवाद्यादेशैः स्मृतस्य लकारस्य वोधकत्ये प्रत्यक्षश्रुतस्य बोधकरवं सुतरां सिद्ध-वेदिति भावः । नच भू ल इत्यत्र नित्यविध्युद्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वे सति शास्त्रजन्ययोधीयविधेयताश्रयघटितत्वरूपस्य तव्यगचजाति- रूपस्य वा साधुत्वस्याभावेनासाधुत्वज्ञानं बोधप्रतिबन्धकम् , असाधुनाऽपभ्रंशेनापि योधदर्शनादसाधुत्व- ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । स्मृते लकारेऽपि असाधुत्वस्य सत्येन ततोऽपि बोधानापत्तेश्च । बोधापत्तिरिति- फळधयोधीपत्तिरित्यर्थः । नचेष्टापत्तिा, अन्यथा लकारस्यावोधकत्ये 'यदर्थाभिधानसमर्थः स तस्यादेशः' इति प्रक्रियालाघवाय कल्पितबोधकरवमादाय प्रक्रियानिर्वाहार्थमेव वैयाकरणः स्वी कारेण तात्त्विकयोधकत्वस्य लकारेऽभावेऽपि न्यायविरोधाभावात् । तादृशोध इति-'भू ल्' इत्यत एफकर्तृक- वर्तमानकालिकभवनानुकूलव्यापारविषयक इत्यर्थः। समभिन्याहार इति--पूर्वापरीभावापन्नपरिनिष्ठितसमुदा- पघटकयावद्वर्णोच्चारणमित्यर्थः । आवश्यकत्वादिति । परिनिष्ठितसमुदायघटकयावत्वर्णोच्चारणं विना के वललकारेण बोधादर्शनेन समभिव्याहारज्ञानस्य कारणताया आवश्यकत्वादित्यर्थः। समभिव्याहारस्यैवेति- एक्कारेण लकारव्यवच्छेदः तनुपायत: तस्य कार्यजनकत्वेनाभिमतनिष्ठकारणत्वस्य हेतुत्वेनाभिमतो यः समभिव्याहारादिस्ते नैव लाघवमूलकन्यायेन समभिव्याहारस्यैव कारणत्यं स्यात् , लकारस्य त्वन्यथासिद्धत्वं स्यादिति भावः । वानसशक्तिबोधजनकत्वरूपा शक्तिः। पौर्यापर्यभावरूपस्य समभिव्याहारस्य वाचक- दर्पणव्याख्या -* लकारस्येति । * बोधापत्तिरिति * भानकर्तृत्रोधापत्तिरित्यर्य । न केवलेति न्यायात् केवललारस्य प्रयोगानस्तात् 'भू' इत्युक्तम् । लकारदशाया शोऽसम्भवान्न भरतीत्युपाचम् । तथाच भवति इत्यत्रानु- संहितामारावया कर्तृयोधस्तथा प्रत्यक्षतलकारादपि कर्तृ बोधापत्ति रति भावः । नचासाधुत्वज्ञान प्रतिय धकम् , शक्तसरूपसाधुताया अघि सवादपभ्रशादपि योघोदयेन तदीयज्ञानस्याप्रतिबन्ध कलाम्चेति माव । तादृशेति • आपादितकर्तृ बोधे इत्यर्थः । समभित्र्याहार इति + पूर्वापरीभावापन्नवर्णसमुदाय संयर्थः, भावश्यकताच निा लकारेणापि भोधाजनने नोक्तराममित्याहारस्यापेशवादित्यर्थः। * वाचकत्वशक्तिरित न्यायविरोध इति वाच्यम् , गौरवात्त सङ्गमयति , ·४६२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे अन्यथा लकारस्य वाचकत्यम् , समभिव्याहारस्य कारणत्वञ्चत्युभयं कल्प्यमिति गौरवं स्यात् । तथाच तादृशसमभिव्याहतावर्णा वेत्यत्र विनिगमनाविरहात्मयोगान्तर्गतावर्णा वाचका इति सिद्धयतीतिभावः। प्रभा स्वसाधनं वक्ष्यमाणवर्णस्फोटोपयोगीति नादौ प्रतिज्ञा तेन स्फोटस्य वाचकत्वेन विरुद्धयत इति भावः । एतेन साध्वन्तर्गतवर्णानां वाचकत्वसाधनमप्राप्तकालिकमित्यपास्तम् , तादृशवाचकत्वसाधनस्य वर्णस्फोटोपयोगि- त्वात् । तिवाद्यादेशानां वाचकत्वमनभ्युपगच्छतां स्थानिनां वाचकत्वश्च वदतां मते गौरवं द्रढयति-अन्ययेति- तिवाद्यादेशसमभिव्याहारस्य वाचकत्वानङ्गीकार इत्यर्थः। ननुक्तरीत्या वर्णानां पूर्वापरीभावविशिष्टयर्णसमु- दायरूपसमभिव्याहारस्य वाचकत्वं सिद्धम् , 'नतु साधुप्रयोगान्तर्गतवर्णनामत आह-तथाचेति । साश- समभिव्याहारे इति-अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन धातुविशिष्टो यो विकरणस्तद्विशिष्ठो यस्तिस्तद्रूपान्भवति शब्दरूप इत्यर्थः । पौर्वापर्यविशिष्टवर्णसमुदाय इति यावत् । समभिव्याहता इति पूर्वापरीभावापन्नपरि- निष्ठितप्रयोगघटका इत्यर्थः। पिनिगमनेति-द्वयोः पक्षयोर्मध्य एकस्यैव पक्षरय साधिका युक्तिर्विनिगमने- त्यर्थः । वस्तुतस्तु पर्णा एव वाचकाः, प्रत्येकावृत्तिनो धर्मस्य समुदायावृत्तित्वनियमाद् वर्णानामवाचकत्ये समुदायस्य वाचकावासम्भवात्तद्धेतुन्यायतस्तेपामेव पाचकत्वौचित्यात् । नच प्रत्येकावृत्तिनोऽपि द्वित्वधर्मस्य समुदायवृत्तित्वदर्शनाद्वाचकत्वस्य प्रत्येकवर्णावृत्तित्वेऽपि समुदायस्य वाचकत्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । द्वित्वस्यापि समवायेन प्रत्येकवृत्तित्वात् । केचित्तु आदेशेन स्थानी स्मार्यते स्मृतश्च स्थानी वाचक इात मते ये आदेशाना वाचकत्यपक्षे वाचक्त्वावच्छेदेनाभिमतास्तिवादयस्ते एव तन्मते स्मारकतावच्छेदका वाच्या इति तधेतुन्यायेन ते तित्यादयो वाचकतावच्छेदका एव सन्तु । नचादेशानां येन केनापि रूपेण स्मारकत्यग: स्त्विति न तद्धेतुन्यायावसर इति चान्यम् , अतिप्रसङ्गात , यत्किश्चिद्रूपेण स्मारकत्ये यथेच्छरूपाणां स्गारकतावच्छेदपत्वे गीरयात् । किञ्च एकदादियोधकत्व शास्त्रेणापि एकवचनादिध्येव बोध्यते, 'द-कयोद्विवचनकरचने' 'वहुपु बहुवचनम' इति पाणिन्युक्तेश्च । एतेन स्थानिनो लकारादय एवं याचपा इति मतं निरस्तम्। नचादेशानां वाचक्रव तेषां पहुत्यागौरवम्. स्थानिनां यथेच्छकल्पना- दर्पणव्याख्या यचोधरारूप गिरित्यर्थ । नचाप्रातकालता, वर्णपोटोपयागित्यत् तस्या इति भार । वाचकत्यानभ्युपगमे भादेशिक शानिपादिमने गौरव प्रदायति - * अन्यथेति * उत्तरामध्याहारस्य वाचवतानभ्युपगमे इत्यर्थः । ॐ गौरवमिति में याप्यादेशगचकागदमने भूति' इत्यता विरामानभग्नकबाधपारगाय तादृशोधे विति' इति एमभिध्याहारस्य हेतु माया भारपार पवाद् , गौरवसाम्यमंत्र, तथाप्यादेशिस्मृत्यप गनप्रयुक्तलाघवमशुष्णमेघेति भावः। नन्वेतायता रामभि व्यापारय समायातम् , न प्रयागान्तर्गतधातुप्र-ययाटपानां वर्णनामत शाह तथाचेति विनिगमनावि. रहारिति नग वर्णाना राहुल्याप पिनिगमाम् , उत्तानुपूटयास्तदनुगमकत्वादिति मायः। यस्तुतस समभिन्याहारण यानक तापटफगाणांनामा रक्ताया गीरगम , घर्गना वानफ्ले न्नानुपूच्या एमस्या एव तत्तमिति लायाभर निगगामिति पापम् । ननु प्रयोगान्तर्गतवर्ग:मारतासारछेदेन वानमवसिद्धी प्रताय नानापामारमा नाय " भूला भग्ननि पान रामदनगनुचितम , नासपारस्य प्रयोगातर्गतवरगारिरा यार । वधान नौनयुक्ति REACTETTER TIसाधिका । नाप्यत्र तदनुयायापाशः, रामभिव्याहाराय लवाचक्तागदोपयागितया शान्दार्थ gोऽतिदानमाया मानामायन सेन ६५.ययारिदा । कारस्य वान वनुशासमस्या मानपादिसप. .

·No text on this page.

·४६४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे निराकाङ्क्षतया शानजादौ कर्तरीत्यस्यामयुत्तेः । अन्यथा घनादावपि प्रवत्त ।। ६२ ।। 'देवदत्तः पचमानः' इत्यादिसामानाधिकरण्यानुरोधाच्छानचः कर्ता वाच्यः स्यादित्याशङ्कयाह- प्रभा सम्बन्धेनाश्रयेऽन्वये कृत्याश्रयः कर्ता लभ्येतेति भावः । निराकाईक्षतयेति-'यदर्थाभिधानसमर्थः स तस्यादेशः' इत्यभियुक्तोक्त्या स्थानेऽन्तरतमः' इति परिभाषया च फकल कारस्थाने कर्थकः शानजादेशः, कर्मार्थक- लकारस्थाने कर्मार्थक इत्येवमादेशाच्यार्थविषयकाऽऽकाक्षाया निवृत्त्या 'कर्तरि कृत्' इत्यस्यानुपस्थिति रिति भावः। अन्यथा अर्थाकाङ्क्षाभावेऽपि शास्त्रप्रवृत्ती। प्रस्ततेति-भावे' इत्यधिकारेण घनोऽर्थाऽ काढ़ाया निवृत्तावपि 'कर्तरि कृत्' इति सूत्र प्रवर्ततेत्यर्थः। ननु नैयायिकस्य मते शानजादे कर्तृ- वाचकत्वे मानान्तरमध्यस्तीत्याह-देवदत्त इति-देवदत्तादिनामार्थस्य शानजादान्तार्थेन सममभेदान्वस्य सर्वानुभवरूपव्यवहारदर्शनात् लकारस्य कृतिवाचकत्वेऽपि शानजादीनां कर्तृवाचकत्वं स्यादिति भावः। नच शतशानचोः कर्थकत्वे 'कर्तरि कन्' इत्यनेन तृजादियत् स्वातन्येण कर्तरि विधानेनैव सिद्धे लटः स्थाने आदेशपविधानं व्यर्थम् , लटो वर्तमानकालार्थकतया शशानचोरपि तदर्भकत्वलाभार्थमादेशत्व- कल्पनात् । नचैवं 'वर्तमाने लट्' इत्यतो 'वर्तमाने' इत्यनुवर्त्य स्वातन्त्र्येण कर्तरि विधानेऽपि तदर्थलाभः स्यादिति वाच्यम् , लटः कर्मार्थकत्वे शानचोऽपि कर्मार्थकत्योपपत्तये आदेशस्यायश्यकत्वात् स्यातनये तु कर्मणि शानचो विधायकाभावात्कर्मार्थकत्वासिद्धेः। किञ्च लटः स्थाने आदेशविधाने लडादेशात्मागेव लटः कृत्प्रत्ययत्वात्प्रातिपदिकत्ये सुपि च सति 'सिद्धन्तु प्रत्ययोत्तर पदयोश्चेति वचनात्' । सिद्धमेतन् । कथम् ? प्रत्ययोत्तरपदयोश्च शतृशानची भवत इति वक्तव्यम् , इति भायात्प्रत्यये तद्धिते समासे च कृते तयोः परतः शतृशानची भरत । तथाच कुर्वतः पचतो वा, कुर्माणस्य पचमानस्य वाऽपत्यम् 'कोर्यत.' 'पाचतः' इति, 'कौणि:' 'पाचमानिः' 'कुर्वतो भक्तिः कुर्वद्भक्तिः, कुर्वाणभक्तिः' इत्यादि सिद्धचति । स्वातन्त्र्येण तद्विधारे शतृशानचः पूर्व तद्धितप्रत्ययस्य, समासस्य चासम्भवात्पूर्वोक्तप्रयोगासिद्धिः । :-'कुर्वतः पचतो या देवदत्तस्य अपत्य भक्तियों' इत्यर्थे तद्धितसमासौ न प्राप्नुतः, शनाद्यन्तस्या- प्रथमान्तरलेन देवदत्तादिना सामानाधिकरण्यादपत्यभक्त्योर्योगाभावेनासामर्थ्यात् । यदि तु भक्त्यपत्य- योरेव सम्पन्धस्तदाऽपि सामानाधिकरण्याभावात् तो न स्याताम् । प्रथमाया अन्याऽप्रथमा-द्वितीयादिविभ- क्तिस्तदन्तेन समानार्थके लटि शतृशानचोर्विधानात् । उक्तवार्तिकबलात्तु प्रत्यये उत्तरपदे च परतो विधानसामा वैयधिकरण्येऽपि, सामर्थ्याभावेऽपि च प्रवर्तते । तदुक्तं भाष्ये-नवा एष दोपः, किं कारणम् , लकारस्य प्रातिपदिकत्वम् , लकारः कुन् , कृत्प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकसंज्ञा । प्रातिपदिक- संज्ञाश्रया स्वायुपत्तिर्भविष्यति । 'तस्मादुत्तरपदसिद्धिः इति । यद्यप्यत्र पक्षे 'कीर्वाणि.' इत्यादि न सिद्धयेत् , लडन्तस्यादन्तत्वाभावेन 'अत इन्' इत्यस्याप्राप्तः । तसिद्धयर्थच व्यवस्थितविभापाया दर्पणव्याख्या भागः1 अन्यथेति भनाकाक्षेऽपि शास्त्रप्रवृत्तावित्यर्थ । शक्ततावच्छेदकमैदस्य तत्रापि सत्यादिति मावः ॥ ६२ ।। * सामानाधिकरण्यानुरोधादिति • शाननः कृतिवाचकले सर्वानुभवसिद्धाभेदान्वयबोधानुपपरित्यर्थः । बहादेशलोधनपल धात्वर्थे वर्चमानवप्रतीतिरेवेति मध्यम् । * पचतिकल्पमिति * इञ्च स्वाद्यन्त नामेति मतमनु सत्य । 'सत्तप्रधानानि नामानि' इति निरुक्तात् द्रविशेष्यकोषजनकल नामत्तम् । तदेव च नामार्थयोरिवि भ्युदाधि- एटरम् । अव एव निपातारय भेदान्वय इति मतेनेदं दूपणमिति तु परे । लक्षणेत्यस्य लस्येति शेषः। अयम्भावः-

·No text on this page.

·प्रमा-दर्पणसहिते चैयाकरणाभूपणसारे लः कर्मणीत्यनुशासनश्च लापात् कल्पिते लकारे कदिाचित्वं कल्पितमादायेत्युक्तम् । ।। ६३ ॥ इति यस्फोटनिरूपणम् ॥ प्रमा दान्ययः' इति व्युत्पत्ती नामजन्यप्रतीतिविशेप्ययोरेय पहाणम् । इत्यश याफरणनयेऽपि पचतितरां मैन' 'पचतिकल्प मैनः' इत्यत्र भावनायो विशेषणीभूतस्य तिर्थक मैग्रे फयमभेदान्ययः, एफन पिरोप्यतया:- न्वितस्यापरत्र निशेषणत्यायोगात् । नच लक्ष्यानुरोधात तिसन्तप्रकृविकतद्धितान्ते नामजन्यप्रतीतिधिपय- योरेवाभेदान्वयः, नतु विशेष्यभूतयोरिति व्युत्पत्तीः संकोचः, अरमन्मतेऽपि लस्थानिकटत्प्रत्ययस्थलानुरोधेन तथा संकोचसम्भवादिति याच्यम् , नामपदेन 'नामार्थयोः' इति व्युत्पत्तौ निपातेतरस्य प्रातिपदिकमात्रस्य मुयन्तमात्रस्य ग्रहणात् । द्रव्यमुरयविरोध्यकयोधजन कस्यैव महणे तु न मानम् । 'नामाण्याव' इति पद विभाजकभाग्यवाक्येऽपि तथैव । ससप्रधानस्यैव प्रदणे स्वरादिगणपठितानां पुनरादीनामसादापत्तिः । उपसर्गनिपातमहणन्तु गोयलीयर्दन्यायेन । नच नामत्येन सामानाधिकरण्यात् ,. स्वसमभिव्याहतपदा- र्थवावच्छेदकधर्मव्याप्यमिथोविरद्धयायधर्मयोधनरूपविभागानुपपत्तिः, प्रातिपदिकत्यरूपनामत्येन सम. मुपसर्गत्यनिपातस्वयोर्विरुद्धत्वाभावादिति वान्यम, निपातभेदविशिष्टनामत्येनेय विभागस्य थिय- क्षितत्वात् । पचतितराम्' 'पचतिकल्पम्' इत्यादितद्धितान्तवृत्तायेफार्थीभावात्मकशक्तिस्वीकारेण फायर्थ- विशेष्यकोधजनकतया न सामानाधिकरण्येनान्वयानुपपत्तिः। 'नामजन्यप्रतीतिविशेष्ययोरेवाभेदान्वय इत्यत्र प्रतीतिः शक्तिज्ञानजन्योपरियतिरूपा ग्राह्या । तथाच 'पचतितराम्' इत्यादायेफार्थीमावामायेऽपि न दोषः, तिडा कर्तु मुख्यविशेष्यतयैवोपस्थितिसत्त्वात् । शाब्दयोधे भावनायां विशेषणमित्यन्यन् । नचादे- शाना याच करले 'ल कर्मणि' इति सूनविरोध इत्यत पाह-7: कर्मणीति । उकमिति-~आरयातार्थनिरूपणे इति शेप. । एपश्च पदघटकप्रतिप्रत्ययादिरूपरुपितः स्फोटो वर्णरफोट इति तत्त्वम् । वादिभिप्यतान्नीतो वर्णरफोटश्चिकित्सया । यशोधि बालकृष्णेन मानभेपजमूरिणा ।। ।। शुभम्भूयात् ॥ वर्णपदयाक्यासण्डपदासण्डवाक्यरफोटरूपाः पन्चव्यक्तिस्फोटाः, मीमांसकमते लाघवादर्थगतजातेरेव यथा शस्यत्वं तथा शकत्वमपि शब्दगतशक्ततावच्छेदकज़ातेरेवेति वर्णजातिस्फोट पदजाविस्फोटवाक्य- जातिस्फोटभेदेन यो जातिस्फोटा: पूर्व परिगणिताः । तत्र यथा पारमार्थिकब्रह्मज्ञानाय आनन्दवल्याम् "अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानगयानन्दमयरूपाः पञ्चकोशा अपारमार्थिकब्रह्मत्वेऽपि उपयोगित्वेन प्रद. शिताः। तेषु पूर्वपूर्वकोशस्य ब्रह्मज्ञानाय वहिरङ्गत्वम् , उत्तरोत्तरस्यान्तरनत्यम् , तथा पारमार्थिकस्फोटात्म- फाह्मज्ञानायाष्टौ स्फोटा अपारमार्थिका उपायत्वेन प्रदर्शिता र्यादिभिः । तेष्वपि पूर्वपूर्वस्फोटस्य यहिरङ्ग- त्वमुत्तरोत्तरस्यान्वरङ्गत्वम् । अत एव वाक्यरफोटस्य सर्वोपेक्षयाऽन्तरङ्गत्वेन 'चाक्यस्फोटोऽतिनिफ' इत्यु- दर्पणव्याख्या 'वाणा वैयर्थमत आह-* लः कर्मणीति *। * उक्तमिति * आख्यातशत्तिनिरूपगावसर इति शेषः । एवञ्च प्रयोगे श्रूयमाणप्रकृतिप्रत्ययघटक्वर्णेषु शक्तिवर्णकोटमिति पर्यवसन्नम् ।। ६३ ।। इति वर्णसोटनिरूपणम् ॥ १३ ॥ स ·पदस्पोटनिरूपणे उपजीव्योपजीवकभावस्थापि सङ्गतित्व सूचयन् मूलमवतारयति-- एवमिति # उत्तरीत्येत्यर्थः। पानतिरिक्तत्वेन यानयतायाः प्रत्येकवणे विश्रामो वाच्या, तथाच कथ समुदितताडशवर्णरूपपदस्य वाचकतेत्यत प्रत्येकर- भवाचा निरस्यति प्रतिवर्णमिति *!* अनुभवविरुद्धत्वादिति * घटशब्दादमुमर्थ प्रत्येमीत्येव प्रतीतेरित्यर्थः। आधयान्तरमप्याह-प्ररोगमिति । अर्थवत्य इति तदभ्युपगम इत्यर्थः। नलोपादीत्यादिना जश्त्वदित परिगह । ४६७ फोटनिर्णयः अथादेशा वाचकाचेत् पदस्फोटरततः स्फुटः ॥ ६४ ॥ एक्मादेशानां वाचकत्ये सिद्ध पदस्फोटोऽपि सिद्ध एवेत्याह-अथेत्यादि । आदेशाः= तिविसर्गादयः। अयं भावः-समभिव्याहृतवर्णानां वाचकत्वे सिद्धे तादृशवर्णसमभिन्न्याहाररूपपदस्य वाचकता सिद्धयति, प्रतिवर्णमर्थस्मरणस्यानुभयविरुद्धत्वात् , प्रत्येकं वर्णानामर्थवत्त्व प्रातिपदि- कत्याऽपत्नौ "न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य" इत्यादिभिः 'धनम्' 'यनम्' इत्यादी नलोपाद्यापत्तेश्च । प्रभा कम् । निरुपाधिकं निखिलनामरूपात्मकप्रपञ्च कारणीभूतं शब्दब्रह्म तु स्फोटाष्टकानिन्नमेव । सतायता मन्थेन सर्ववहिरङ्गभूतो वर्णरफोटो वर्णितः, अत. परं तदपेक्षयाऽन्तरङ्गभूतं पदस्फोट निरूपमितुमाह-अथा. देशा इति । एवम्-पूर्वोत्तरीत्या। सिद्ध दति- साधुप्रयोगान्तर्गतानां प्रकृतिरूपाणां प्रत्ययरूपाणाञ्च पूर्वापरी- भूतवर्गसमुदायरूपाणां वर्णस्फोटानांवाचकत्ये सिद्धे तुल्ययुक्त्या प्रकृतिप्रत्ययसमुदायरूपपदस्फोटस्यापिपाच- स्त्वस्य सिद्धिरेव, तेपामवाचकत्ये पदस्यापि वाचकत्य न स्यादिति भावः । एतेनादेशानां वाचकत्यमुपजीव्य- म्, पदस्य पाचकत्वमुपजीवकमिति सूचनादुभयोरुपजीव्योपजीवकभावात्मिका हेतुताऽऽस्यसङ्गतिवानता। अभावरूपा अपि लुग्लोपादय आदेशा.सन्ति तन्निरासायाह-तिबिति । इदमुपलक्षणम् प्रयोगान्तगतादेशानाम् । ननु यावद्वर्णानामेव वाचकत्ये कथं प्रकृतिप्रत्ययसमुदायरूपपदस्य प्रकृतिप्रत्ययरुपादेशानाम्च वाचकत्वसिद्धि- रत आए-अयम्भाव इति । पूर्वापरीभावविशिष्टयर्णानां प्रकृतिरूपाणा प्रत्ययरूपाणाञ्च समभिव्याहृतवर्णानां पाचकत्वनतु प्रत्येकवर्णानान्तत्त्वम्। तथाच आनुपूर्वीविशिष्टयर्णसमभिव्याहाररूपपदस्य वाचकता सिद्धयात, पदस्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायरूपत्वादिति भावः । ननु समुदायस्य वाचकत्वे तस्याययवानतिरिक्ततया प्रत्येक वर्णानामपि याचफत्वं स्यादत आह-प्रतिवर्णमिति । अनुभवविरुद्धत्वादिति । घकारादर्थयोधो जायते इति नानु. भयः, किन्तु घटशब्दादर्थप्रत्ययो भवति, इत्येवानुभवः। स च प्रतिवर्णमर्थानुभवे विरुद्ध चेतेति भावः । प्रत्यक पर्णानां वाचकत्वे दोपान्तरमाह-प्रत्येकमिति । अर्थवत्वे- अर्थपत्त्यापत्तौ । न लोपति-आदिना जश्त्वादि- संग्रहः । सुपः श्रवणन्तु नापादितम् , सुघटितसमुदायस्यापि प्रातिपदिकत्वेन 'सुपो धातुप्रातिपदिकयो, इति लुका निवृत्तः । नच प्रत्येकवर्णात्सुपि समासग्रहणकृतेन ‘यन संपाते पूर्वो भागः पदन्तस्य चेत्समासस्थय इति नियमेन समुदायस्याप्रातिपदिकत्वे लुगभाव ,समाससाजात्येन विभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकपदघटितवाक्यप्येय नियमप्रवृत्या पदपटकपर्णानामेकमवृत्तिनिमित्तात्रयपदार्थस्यैव बोधकत्येन नियमाप्रवृत्तः । प्रातवणे सल्या- फवाभाव सगिय कधपनस्यापि प्रमाणसत्त्वे एव प्रवृत्तिस्वीकारे तु सुपोऽनुत्पत्तेनेयमापत्तिः । नपाव्य- दर्पणव्याख्या आदेशानामपि कपाञ्चित् मयोगान्तर्गतत्यादाह-* विविसर्गादय इति में प्रयोगान्तर्गतवर्णा इति यावत् । तात्ययादवर्णानां वाचकरवे कथ पदसोटसिद्धिरतो भावार्थमाह-* श्रयमिति * समभिव्याहत तुकार्यम् । सिद्ध इतिअनुपूर्वविशिष्टतायता वर्णानागवाचकत्वे भानुपूर्वीरूपपदस्य वाचक्त्वाशा दुराशेति भावः। ननु समुदायस्य प्रत्ये

·No text on this page.

·शाब्दबोधाव्यवहितप्राक्काले पूर्वोक्तानुपूया एव सत्त्वेन तस्या एव शत्ततावच्छेदक्ततस्यौचित्यात् । घरम- वर्णनिष्ठा या घटत्वरूपाऽऽनुपूर्षी तत्प्रतियोगिका या विपयिता तादृशविपयित्ताध्यापिका या घटशब्दघटक- णपणे एवेत्यर्थः । एवकारेण पदघटकतत्प्राक्तनवर्णव्युदास । तत्र हेतुमाह-* शक्तरिति • सरूपसम्बन्धात्मिकायां बोधारणतायां पतितासम्ममा चरमदेव बोधोदयेनान्यन तत्सरवे मानाभावादिति यार्य । मतान्तरेति सममित्याहनवनामवाचक्त्वे तत्समुदायपारस्य मुतरामानवलमिति यन्मतान्तर तखण्डनायेत्यर्थः। उत्तमित्यस्य मूल इति शेष । वस्तुतस्तु नेयमापत्तिः। उदोघस्त से दूषणान्तरमायाह-रामोऽस्तीत्यादि। *अयोधापत्त्येति उद्बोषकसमवधानस पलानुमेयत्वेन ताहशरथले पलाभावेनोदबहसंस्कारामावादिति बोया । ४६६ स्फोटनिर्णयः शक्तासज्यत्तित्वे मानाभावात् । पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्यसंस्काराश्रमेणार्थधीजनने सहकारिण इति न तन्मात्रोचारणादर्थधीरिति वर्णस्फोटवादिनां मतान्तरस्य दूपणायोक्तम् । रामोऽस्तीति वक्तव्ये राम् इत्यनन्तरं घटिकोत्तरमोकारोचारणेऽर्थबोधापत्या तादृशानुपूया एव प्रभा नानुगतीकृतघटानामिय ताशधर्मेणानुगतप्रतीतिविपयाकृतवर्णानां वाचकत्वे सिद्धे तस्माचरगवर्ण एव शक्तिरिन्याह-शक्तासज्येति-समुदायवृत्तित्वेत्यर्थः व्यासज्यवृत्तित्वञ्च स्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक- धर्मत्वरूपम् । यथा द्वित्य-त्रित्वादिकम् । तथाहि-'घटपटौ द्वौ' इत्यत्र घट एक', पटश्चकः, इत्यपेक्षाबु- या उत्पन्नं द्वित्वं पर्याप्तिसम्बन्धेन घटपटसमुदाये वर्तते, परन्तु तदेय द्वित्वं सगवायसम्बन्धेन प्रत्येक घटे पटे च विद्यते । तथाच समवायसम्बन्धेन द्वित्याश्रयो घटः, पंटो वा, तन्निष्ठो भेदो घटः पर्याप्तिसम्ब- धेन द्वित्तवान्नेत्याकारकः । तदीया प्रतियोगिता द्वित्वयनिष्ठा, तदवच्छेदको धर्मो द्वित्वमिति तत्र स्वाय- निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मत्वं सुलभम् । यस्य व्यासज्यवृत्तित्व चिकीर्पित रात्स्वम् । मानाभागादिति- अन्तिमनर्णोच्चारणोत्तरमेवार्थविपयकबोधजननात्तत्रैव बोधजनकतारूपा शक्तिरिति भावः । पूर्वपूर्वेति- उचरितपदघटकपूर्वपूर्ववर्णेल्यर्थः । एन पूर्वपूर्ववर्णनां नैरर्थक्यम् । सहकारिण.- सहायकाः । तन्मात्रेति चरमवर्णमात्रेत्यर्थः । गतान्तरस्येति-अवयवानामवाकरवे तत्समुदायम्पपदस्याप्यवाचकत्यमिति- यन्मतानगरम् -ग्रन्थकारमताद्भिन्न केपाविस्फोटवादिनां मतं तद्रूपणाय समुदायस्य वाचकत्वमुतमित्य- र्थः । स्थानिनां वाचकत्वपक्षे दोपनिकरणस्योक्ततया समुदायस्य वाचकत्वव्यवस्थापनं चरमवर्णस्य वाचकत्वं निराकर्तुमेयोपन्यस्तमिति तत्वम् । अर्थबाधापस्येति- इदश्च दूपणं चरमवर्णप्रवणसमये पूर्वपूर्ववर्णविषयक- संस्काराणामुयोधकसमवधानात्ममुबोधनेन तापतां वर्णानां स्मरणे सत्येय । वस्तुतस्तु संस्कारोद्योधकस्य फलानुमेयतया चरमवर्णमानश्रयणेन बोधरूपफलाभावात्तादृशस्थले उद्बुद्धसंस्काराभाव एवेति नाय दोपः। आनुपूर्या एवेति एवशन्देन चरमवर्णवादिना मते वाचकतायच्छेदकत्वेनाभिमतस्य चरमवर्णवृत्तितव्यः क्तित्वस्य व्यवच्छेदः । नन्वेवमपि घटवृत्यानुपूर्व्या पकारोत्तराकारोत्तरटफारोत्तरात्यरूपाया अपि चरमेड फारे ऐ सत्येन समुदाये तदभावेन तस्य पाचकत्वासिद्धिरिति चेन्न, अव्यवहितोत्तरत्यसम्बन्धेन पूर्वपूर्व- वर्णविशिष्टोत्तरोत्तरवर्णसमुदायस्वरूपानुपूर्व्याः समुदाये एव सत्त्वात् । नचाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेनोत्तरी- तरवर्णविशिष्टपूर्वपूर्ववर्णसमुदायस्वरूपाया आनुपूाः चिनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकत्ये गौरवम्, दर्पणव्याख्या ·४७० प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे शक्तताऽवच्छेदककत्वौचित्यादिति दिक् ॥ ६४ ॥ प्रभा . वर्णविषयकज्ञाननिष्ठा विषयिता तत्प्रतियोगित्वरूपानुपूर्वीघटकत्वस्य समुदायनिष्ठवाचकतावच्छेदकत्व वीकारात्, तादृशघटकत्वसम्बन्धेन आनुपूर्व्या वा शक्ततावच्छेदकत्वेनादोपाच्च । विपयिता च ज्ञाननिष्ठो धर्मविशेपः । तथाच यत्र यत्र घटत्वरूपानुपूर्वीज्ञाननिष्ठा विपयिता, तत्र तत्र घत्यादिरूपेण धकारादिवर्ण- विपयिता । तत्र स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्वरूपं व्यापकत्वं घकारा- दिज्ञाननिष्ठविपयितायां वर्तते, घटत्यानुपूर्वीज्ञाने धकारादिविपयिता नास्तीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । ताह शविपयितासम्बन्धेन प्रकारादिविशिष्टं पकारादिनानमिति विपयितासम्बन्धप्रतियोगित्वरूपमानुपूर्वी- घटकत्वं धकारादिपु सुलभमिति तेन सम्बन्धेनानुपूर्ताः सकलवणेपु सत्त्वात् समुदायनिष्ठवाचकतावच्छे- दकताऽपि सत्र मुलभेत्यलं पल्लवितेन । दिगिति--दिगर्थस्तु समुदायस्य वाचकत्वाभावेऽर्थवत्याभावात्प्राति- पदिकत्वानापत्तिः, यदि तु पूर्वपूर्ववर्णानां सहकारितामात्रेण समुदायस्याप्यर्थवत्त्वात्प्रातिपदिकत्वमित्युच्यते तदा चरमवर्णमात्रस्यापि प्रातिपदिकत्वापत्तिर्दुरा। वस्तुतस्तु चरमवर्ण एव शक्तिरिति मते समुदायस्य स्व- पर्याप्तवृत्त्याऽर्थविप करोधजनकत्वाभावात्प्रातिपदिकत्वं दुर्वचम्। किश्च चरमवर्णस्यैव वाचकत्वे समुदायस्य प्रानिपदिकत्येन विभक्त्युत्पत्ती 'घटं पश्य' इत्यादौ विभक्त्यर्थकर्मत्वान्वयानुपपत्ति, घटरूपार्थस्य प्रकृत्यर्थ- त्वाभावेन 'प्रकृत्यान्वितस्त्रार्थयोधकत्व प्रत्ययानाम्' इति व्युत्पत्तिविरोधात् । किश्च चरमवर्णम्यैष प्राति- पदिकत्वात्तत एव सुपि चरमवर्णरूपतदादिसुबन्तस्यैव पदतया 'अस्ति घटः' इत्यादौ समुदायस्यापदत्याश्चर: मस्य व्ययहितत्वाच्च 'तिडतिड' इति निघातानुपपत्तिः। किञ्च चरमस्यैव वाचकत्वे यौगिक रुढं योगरुठं योगिफरुढश्चेति पदविभागानुपपत्तिः । तथाहि-रुढम्-गौ, यौगिकम् पाचकः, योगरुढम्-पङ्कजम् । योगिकरुढम्–'अश्वकर्ण.' इति । तच्च चरमवर्णस्यैव वाचकत्वेऽसम्भव । ननु यत् स्वघटकप्रकृत्यादिचर- मवर्णशक्त्यैवार्थोपस्थापकं तद्यौगिकम् । यत् स्वघटकचरमवर्णशक्त्यैवार्थोपस्थापकं तद्रुढम् । यत् स्वप्रत्या दिचरमवर्णशक्त्या, स्वीयचरमवर्णशक्त्या चार्थोपस्थापकं तद्योगरुढम् । यत् स्वप्रकृत्यादिचरमवर्ण- शक्त्याऽर्थान्तरोपस्थापकरवे सति स्वीयचरमवर्णमात्रशक्त्यैवार्थान्तरोपस्थापकं तद्यौगिकरढम्, इति चेन्न, पाचकादिपदे यौगिकलक्षणासम्भवापत्ते, स्वीयचरमवर्णशक्त्याप्यर्थोपस्थापकत्वात् । तथाचो तदोषकदम्बनिरासाय समुदायशक्तिरुपेया। किञ्च घटपटादिस्थले कारादिवर्णसमुदायः पदं न वर्ण इति प्रतीतेः पूर्वापरीभूतावयवात्मकसमुदायरूपं पदमावश्यकम् । अत एव 'पदे वर्णः इति सर्वज: नौनव्यवहारस्य नासङ्गतिः । नच पर्णानामाशुविनाशितया पौर्वापर्यासम्भवः, वैयाकरणनये वर्णानां नित्यत्यस्य सिद्धान्तितत्वात् । पौर्वापर्यश्चात्र पक्षे उत्पत्तिकालानवच्छिन्नस्वज्ञानाधिकरणकालोत्पत्तिकज्ञा- नविषयत्वरूपम् तथाहि-घटशन्दे घस्याविर्भावानन्तरं घविषयकज्ञानगुत्पद्यते । तज्ञान द्वितीयक्षणे दर्पणच्याख्या ननु समभिव्योहारो न समूहः, वर्णानां प्रमिकाणामा निनाशिनाञ्च तदसम्मपादत एगव्याहितोचरल्यसम्बन्धन र पूर्वपूर्ववर्णवस्थम् , सम्पेयाभावात् । मावि वर्णसमवेत पदार्यान्तरम् , मानाभावात् , अन्यथा तादृशानुगती स्तवर्णाना पानवेनेवोपपती पदलोटस्य निरालापनताऽऽपत्ते , पदप्रयुककार्याणा वर्गापा दर्शनान्चेति का पदसोटसिद्धिरित्यत भाद-दिगितिक तदर्थस्तु यर्णसमुदायः पदम् , न वर्ण इति प्रतीतेगांतिरितपूपिरीभूततरसमुदायामकादस्वीकार मायण पर 'पदे वर्ग: इति पहारो:नि सरसत छनच्छते। नियाम यारत पापियंच-पूर्वपूर्वानुस- ·धानस्याव्यरहितोत्तरत्वसम्बन्धनोत्तरवर्णानुसन्धाने वाक्यस्कोटवश्यमागरीत्या सचान विषयकानुसन्धानमिशिष्टानुसन्धा- नविषयत्वरूपमिति नानुपचिरिति । यथा चैतत् तथा वाक्यमोटनिरूपणे वश्यत इति । तथाच 'वर्णसमुदायों वाचकः' इति पदमाटपक्षे पर्यवक्ष्यति ॥ ६४॥ पारिभापिकेति पाणिन्यादिसङ्केतिवेत्यर्थः। पूर्वे तु आदेशस्मारितवाना बांधक- त्वनिराशेन प्रकृतिपटकपर्णसमुदायरूपस्य, प्रत्ययघटकपर्णसनुदायरूपस्य च तस्य वाचकतोता । इदानीतूभयघटकरण समुदायस्सो सेति मेद । 'घट्' इति प्रकृतिः, एनेति प्रत्यय इति प्रकृतिप्रत्यययोविभागस्य ज्ञानासम्भवादिति योजनीयम् । सर्वे सर्वपदेति तिपादक भाष्यमेतत् । वलसादेरपि पक्षलादाह-व्याजेनेति तथाच निश्चित. ४७१ स्फोटानणेयः 'सुप्तिङन्तं पदम्' इति पारिभापिकपदस्य वाचकत्यस्वीकणां मतमाह- घटेनेत्यादिपु नहि प्रकृत्यादिभिदा स्थिता । वस्नसादाविवेहापि सम्ममोहो हि दृश्यते ॥ ६५ ॥ घटेनेत्यादौ 'घटे' इति प्रकृतिः, 'न' इति मत्ययः, 'घट्' इति प्रकृतिः, 'एन' इति प्रत्यय इनि विभागस्य, 'सर्वे सर्वपदादेशाः' इति स्वीकारे विशिष्य ~ - प्रभा तिष्ठति, तृतीयक्षणे नश्यति । अकारश्च घज्ञानस्योत्पत्तिकालेनानवच्छिन्ना घज्ञानाधिकरणकालिकी या उत्पत्तिस्तादृशोत्पत्तिकज्ञान विषय इत्येवमुक्तपौर्वापर्य वर्णस्य वर्णान्तरे मुलभम् । तथाच वर्णस- मुदायो वाचक इति तद्व्यङ्गमा पदस्फोटः सिद्धयति । विभजनीयप्रकृतिप्रत्ययात्मकसमुदायरूपः पदस्फोटो एतावतोता सम्प्रति 'अप्रवृत्तनित्यविध्युद्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तमुप्तिडन्तरूपपदस्य वाचकत्व पक्षमाह-तुप्तिदन्तमिति । पारिभाषिकमिति-इदं पदमेतदर्थविषयकयोधजनकं भवतु' इतिपदविशेयिका, अरमा- च्छन्दादयमों योद्धव्यः' इत्यर्थविशेष्यिका या शरीरिणामिच्छा परिभापा,तद्विपयीभूतं पदं पारिभाषिकम् । सुप्तिडन्तं पदम्' इति सूत्रप्रणयनात् 'पदपदं मुप्तिडन्ततदादिविपयकयोधजन भवतु' इनि पाणिनेरिन्छा- ऽनुमीयते । तादृशेच्छाविपयतया सुप्तिदन्तपदस्य पारिभाषिकत्वमिति भावः । चकत्वेति-- पूर्वोक्तप्रकारेण यादृशसमुदायस्यावयवानां प्रकृतिप्रत्ययादिरूपाणां वाचकत्व ताटशसमुदायस्य वाचकत्यं स्यादित्याशवा. निरासायासण्डपदस्फोटस्य वाचकत्यस्नीकर्तृ णां मतमित्यर्थः । सर्वपदादेशा इति-'युस्मदस्मभ्यां इसोऽश्' (पा० ४।१।२७) इति सूत्रभाष्ये 'किमर्थः शकारः ? सर्यादेशार्थः, नैतदस्ति प्रयोजनम् , थक्रियमाणेऽपि शका- रेऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्याकारादेशे त्रयाणामकाराणामतो गुणे पररूपत्वे सिद्धं रूपं स्यात् । यद्येतत् 'सफारस्याकार.' लभ्येत कृतं ( सिद्धम् ) स्यात् । तत्तु (सकारस्याकाररूपन्तु) न लभ्यम् । किं का रणम् ? अत्र हि आदेः परस्य' इत्यकारस्य (डसोऽकारस्य) प्रसज्येत । अत उत्तरं पठति अकारस्या (श्रा- द्याकारस्य ) कार वचने (अकारस्याकारादेशे) प्रयोजन नास्तीति कृत्वाऽन्तरेणापि शकारं (अकारस्य स्व- त एव सत्त्वेन तदादेशविधानवैयर्यन सामर्थ्यात्सर्वादेश एव स्यात् ) सर्वादेशो भविष्यति । अकारस्याप्या- कारादेशफलमाशङ्कय खण्डयति-'अर्थवत्तु आदेशे लोपार्थम्'। अनादेशे प्रात्यादिना बाधा आदेशेश लोपः' इति लोपार्थम् अकारस्याकारादेश, इति' । ननु 'अनादेशे' इत्यस्य श्रादेशभिन्ना या विभक्तिस्तत्रात्या- दि इत्यकारस्याकारादेशेऽपि उस्विभक्तरादेशभिन्नत्वेनात्यादिना बाधात् शेपे लोप इति न स्यादित्यादेशवि. धान व्य(भूय कल्पयति--सर्वे पादेशा सर्वपदादेशा इति । सर्वे आदेशा अर्थवतः समुदायस्य स्थान दर्पणव्याख्या ·४७२ ममा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रकृतिप्रत्यययोज़नासम्भवान्न यावत्यमित्यर्थः । पाकरणाविभागः सुज्ञेय इत्यतो वान्तव्याज- नाह-वस्नसादाविति-'यहुवचनस्य यस्तता' इति समुदायस्याऽऽदेश विधानानान वद्विभागः सम्भवतीत्यर्थः ॥६५॥ . प्रभा आदेशाः शब्दानां नित्यतया विकाररूपादेशासम्भवाद् युद्धिविपरिणामेनैयादेशत्वं वक्तव्यम् ।युद्धप्रार्थयच्च- उदमात्रविपयकत्वाद् आदेशानां समुदायादेशत्वमावश्यकम्। तथाच अस् इत्यस्य अस्' इत्यादेशे विभक्तरादेश- भिन्नत्याभावेनात्यादिना याधाभावात् , 'शेपे लोपः' इत्यस्य प्रवृत्यर्धमादेशविधान चरितार्थमिति भावः । एवञ्च शिरवाभावे अस इत्यस्य 'अस्' एव स्यात्तन्मा भूत् किन्तु असःस्थाने शिवाय प्रशिफतेसवमम' इति सिद्धयर्थ शित्करणम्। तदुक्तं भाष्ये-'आदेशे एपा विभक्तिः। फयम् ? सर्वे 'सर्यपदादेशादामिपुत्रस्य पाणिने। एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते' इति । तदुक्तं भाप्ये-'तस्मान्छितरणम्' मर्यादेशार्थ कर्तव्यमिति शेषः। अने शित्त्वं भाप्ये प्रत्याख्यातम् । तथाहि-न कर्त्तव्यः क्रियते न्यास एव । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । 'प-अ' इति। तथाचानेसाल्यात्सर्वस्य भविष्यतीति शित्त्वं न कर्तव्यमिति। श्रारदमवितरम्। तीमार पति-'श्राद्- गुणः' इत्यनेनापि 'घट इ.' इत्यस्य स्थाने 'घटेन' इनि धुद्धिः कर्तव्या, इत्यस्यैव योधनाद्विशिष्टादेशे प्रकृति- प्रत्यययोः पार्थक्येन ज्ञानासम्भावात्सुयन्त त्यैवासण्डस्य वाचकत्व स्वीकरणीयमित्यसएडपदस्फोटः सिद्धयनी- ति भावः । ज्ञानासम्भवादिति-पूर्वपरवर्णयोः स्थाने एक एकार प्रादेश इति पक्षे स एकारः पूर्वरथान्यकारघटित समुदायावयवः परस्थानीकारघटितसमुदायावययो वेति संशयकृतः प्रकृतिप्रत्ययविभागसंशयः। 'सर्वे सर्व- पदादेशाः' इति पक्षेतु प्रतिप्रत्ययं दूरोकरय समुदायस्पादेशनेन धीजे शाखापत्रादीनां लय इव प्रकृतिप्रत्य- ययोः सम्मोहारज्ञानाभाय एव । कश्चिम्लागः प्रकृतिः, कश्चिन भागः प्रत्यय इत्येवं भागत्वरूपसामान्येन सम्भ- वेऽपि विशिष्य-तत्तदानुपूर्वी रूपेण न सम्भव नीति विशिष्य ज्ञानासम्भवादित्युक्तमिति भावः । वाचकत्य- मिति-पार्थक्येनार्थनिरूपितं वाचकत्वमित्यर्थः। किन्त्यगत्या समुदायस्यैव वाचकत्यमुपेयमिति भावः । व्याजेनेति-अन्यप्रदर्शनेनान्यगतधर्मस्यान्यत्र बोधनमन्त्र व्याजः । तथाहि-घटेनेत्यादिसमुदायः, घटा यभित्रकरणादा शक्ताः, घटाद्यभित्रकरणादिप्रतीत्यन्ययव्यतिरेकानुविधायिज्ञानविपयत्यादित्येवं धन- सादिवदित्यनुमित्या प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावयोधनेनेत्यर्थः । नच वस्नसादीनामपि पक्षताऽव. च्छेदकतादृशसमुदायत्वाकान्तत्याद् दृष्टान्तत्वेनोपादानमसगतमिति याच्यम् , निश्चितत्साध्यवत एप दृष्टान्तत्यस्य सम्भवेन तस्य चार सत्त्वेन तदुपादानमित्याशयात् । अत एव 'व्याजपदमुपात्तम् । समुदाः यस्थेति-पदापरयोरपादादी स्थितयोः पष्टीचतुर्थीद्वितीयाश्रूयमाणबहुवचनान्तयोर्युप्मदस्मदोस्नसी स्याताम्' इत्यर्थकेन वहुवचननिष्ठपरमावयत्तानिरूपकयोर्युष्मदस्मदन्यतरनिष्ठाद्यवयवतानिरूपकयोः समुदाययोः स्थाने आदेशविधानादित्यर्थः । अबव' 'नः' इत्यत्र । गिभाग -प्रकृतिप्रत्ययविभागः । सम्भवतीति-तथाच यथा-वस्नसादौ वैयाकरणानामपि विभागज्ञानासम्भवस्तथा 'सर्वे सर्वपदादेशाः' इति दर्पणव्याख्या साध्यवत्वस्यैव दृष्टान्तत्वे तन्त्रत्वेन तस्य पवभिन्नत्वाभावेऽपि न दृष्टान्तत्वमनुपपन्नमिति मारः। तत्रावस्नसादित्यले । *विभाग प्रकृतिप्रत्यययोः पार्थक्येन निर्णय इत्यर्थः । अस्य वैयाकरणानामपीति शेष रे तु आमादौ प्रत्ययत्तस्यदृष्टस्वेन पामित्यादावामो व इत्यादेवसादे. प्रत्ययत्वमितराशस्य प्रकृतित्वमनुमतुमशक्यमित्युक्तरीत्या न प्रकृतिप्रत्ययछमुदायका

·No text on this page.

·৪৩৪ प्रभा-दर्पणसहिते वैयारणभूपणसारे 'हरेऽन' विष्णोध इत्यादी पदयोः “एडः पदान्तादति" इत्येकादेशे सति न तद्विमागः सुनान. । तथाच प्रत्येक पदाज्ञानेऽपि समुदायशक्तिनानाच्छान्दोधात् समुदायेऽप्पाररियकी शक्तिः । एपञ्च प्रकृतिप्रत्ययेषु विशिष्याज्ञायमानेष्यपि समुदायव्युत्पत्त्या गोधात् वनाप्याररियर शक्तिरिति प्रभा - पचति' इति । तदादेति याचकत्वमाहेत्यर्थ पारिफायामादिशब्दमारामाह-कष्णोऽवेति । इत्यादाविति-श्रादिना 'पतञ्जलि" 'मनीषा' इत्यादीना सग्रह' । पदयोरिति-अस्य 'एकादेशे' इत्यत्रान्वयः। तथाच 'हरे अव' इत्यस्य स्थाने 'हरेन' इत्यानुमानिफादेशे इत्यर्थ । यद्वा पदद्वयावययवर्णयोरेकादेश इत्यर्थ । तद्विभाग पूर्वोत्तरपदविभाग' । समुदाय इति'हरेऽत्र' इति समुदाय 'हरिनिष्ठाभिमुखीभावरूप- व्यापारानुकूलेच्छाविपय' म फर्मदं त्वभिन्नकर्तृवृत्तिप्रवर्तनाविपयो रक्षणम्' इत्येतदर्थनिरूपिता शचिराव. श्यिकात्यर्थ । पिशिष्य-सूनोपात्तरूपेण । शायमानेवितिलिही, लिहम्' इत्यादी ज्ञायमानेपपि प्रकृति- प्रत्ययप्रित्यर्थ । यस्तुतस्तु वाफ्यस्फोटस्य प्रकृतत्वेन 'प्रकृतिप्रत्ययपु' इत्यस्य पार्थक्येन ज्ञायमानपघटिवेषु 'पुस्तक पठति' इत्यादवाक्येषु इत्यर्थ एयोचित । समुदाय युत्यत्त्येत-समुदायस्य वाचक्त्वज्ञानेत्यर्थ । यदा 'पडित विंशति' इति सूननिपातिताना पतिविशत्यादिशा-निष्ठसमुदायशक्तियोधकत्वन्यायेनेत्यर्थ । पञ्च परिमाणमस्येनि पडित । पञ्चशदस्य टेलोपे तिप्रत्यय च निपात्यते । पहितशदश्च नानार्थफ । यथा प्रमनिवेशे-ग्रामणपडित , दशसरयायाम् पडिताय , पञ्च पादा परिमाणमस्य छन्दस सा पहित- श्छन्द । छन्दोविशेषे एनायययार्थानुगमो नान्यत्र । यद्यपि पाणिन्याद्याचार्यणोच्चारितस्य समुदायस्योपेप- त्तये यत्रावरवा अनुमीयन्ते सानपातनम्-विपरातविधि । यथा द्वौ दशती परिमाणमस्य दशद्धयरूपसमु. दायस्येति विंशनि , दशद्वाचिद्विशब्दात् शतिच प्रत्यय द्विश दस्य विभावे साधु । त्रयोदशत परिमाणमस्य दशस्त्रयात्मयसमूहस्येति त्रिंशत् , दशद्वाचिनिश दस्य निभावे शत्प्रत्यये च साधु । चत्वारो दशत परि- माणमस्य दशच्चतुष्टयात्मकसमूहस्येति चत्वारिंशत्, दशद्वाचिचतुशब्नस्य चत्वारिम्भावे शत्प्रत्यये च साधु । एवम्पश्चश दस्य 'पञ्चा' इत्यादेशे शत्प्रत्यय पञ्चाशत्, एवम् पड, सप्त, अष्ट, नव, दशत परिमाण मस्येति विग्रहे तिप्रत्यय पष्टि , सप्तति', अशदस्य 'अश्यादेशे च 'अशीति' नवतिरेते शदा बोध्या। विंशत्यादितो नवत्यन्ता स्त्रीलिङ्गा एव सख्याया सख्येये च । दश दशत परिमाणमस्येति शतम्, दशशब्द स्य शादेशे तप्रत्यये च शतम् । शत दशत परिमाणमस्येति सहस्रम्, शतशब्दस्य सहादेशे समत्यये च सहस्रम् । दश सहस्राणि परिमाणमस्येति अयुतम् दशशब्दस्य सहस्रवाचकस्य 'अयु' इत्यादेशे तप्रत्यये च अयुतमिति । एवमेव लक्षादय शदा पृषोदरादित्वान्निपातनीया । शतादिपरान्ताश्च नित्यनपुंसका सरयायाम, सरयेये चालमतिप्रसत्तेन। प्रकृतमनुसराम-ननु या पदविभागज्ञान न सम्भवति,तत्र वाक्यस्य दर्पणव्याख्या वाचकत्यम् । समुदाय इति पदसमुदायरूपे वाक्य इत्यर्थ । #एवमितिः वाक्यशक्तिवदित्यय । विशिष्य-सूत्रो पाचरूप । अज्ञायमानेनित्यनेा तनिष्ठवोधकत्वज्ञानासम्भा । सूच्यते-समुदायव्यु पत्त्येति: समुदायस्य वाचकत्व प्रणेत्यथ । योधात्-प्रत्याविशिष्टप्रत्ययानोधादित्यथ । तत्रापि-मुसिह तरूपपदेऽपि । शक्तिरिति* तस्कला- नत्यथ । ननु घटन इत्यादिमूलेन समयुक्तिकस्मोर द्योपादानात् कय पदफाटे साध्ये वाक्यस्कोटस्य दृष्टान्तत्वम् । किन प्रथम पदस्फोटामिद्धौ तदर्थसम्बधरू

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·-स्फोटनिर्णया नहम्' इत्यनुव्यवसायः। अनुभवाविपयस्य, स्वरूपतोऽनुभवविपये विदामानस्यानुव्यवसाये भानाङ्गीकारे प्रकारताविशेष्यतयोरपि घटपदस्य शक्तिः। अव एव 'घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितघदनिष्ठविशेष्यताकज्ञानवा. आम्रफलादिविषयकज्ञानानुव्यवसाये माधुर्यादीनामपि भानापत्तिः ! किन विपयतायाः शाब्दाविपयत्वे 'कुजसञ्जः' 'सञ्जकुब्जः' इत्यादी प्रतीयमानस्य बोधे विशेषस्यासिद्धिः परिहत्त॒मशक्या । समर्थसूत्रे भाष्ये जहत्वार्था चिरिति पक्षे 'राजपुरुपमानय' इत्युक्त पुरुपमानस्यानयनं प्राप्नोति ? इत्याश समय सिद्धान्तिनोक्तम् । नैष दोषः, जहदप्यसौ स्यार्थ नात्यन्ताय जहाति, यः परार्थविरोधी स्वार्थस्तं जहाति 'तद्यथा-तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमानः स्वं तक्षकर्म जहाति, नतु हिकितसितकण्डूयितानि । नचायमर्थः परार्थविरोधी विशेषणं नाम । तस्मान्न हास्यति । अयम्भावः'राज्ञः पुरुषः' इति वाक्ये राजपदार्थे विशेषणत्वं वृत्तावपि तत्र तन्न हीयते । परन्तु 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः' इत्येवं राज्ञि ऋद्धनिरूपितं यद्विशेष्यत्वं वाक्यार्थीभूत तस्य वृत्ती त्यागः। 'वृत्तस्य विशेषणयोगो न' इति न्यायेन ऋद्धादेवृत्तावन्वयो नेति विशेष्यत्व- स्प त्याग इति यावत्। एतेन शाब्दे विषयताया भान तस्या वाक्यशक्यत्वश्च सूचितम्। विशेष्यविशेपणभाव- ৪৩৪ प्रभा अत एव 'घटमानय' इत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधवारणाय घटादिविषयकशाब्दबोधे घटाद्यर्थकपदनिष्प्रवृत्तिज्ञानजन्यो. पस्थितेः कारणत्यं वाच्यमिति पदतदर्थभेदेनोक्तरीत्या कार्यकारणभायकल्पने गौरवम् । वाक्यशक्तिवादिनः स्तु स्वविषयवृत्तिनिरूपकत्वसम्बन्धेन वृत्तिज्ञानस्य, विषयतासम्बन्धेन तज्जन्योपस्थितेर्वाण घटादिपदश- क्तिमजानतः पुंसोऽभावेन न शाब्दबोध इत्येकविधकार्यकारणभावेनैव सर्वत्र निर्वाह इति महल्लाघयम् । वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेः कारणतावच्छेदकविषयतासम्बन्धेनाभावादेव शब्दाशयतयोपस्थिताकाशस्य शब्दोया रणकर्तृतयोपस्थितचैत्रादेश्च न शाब्दे भानापत्तिः। लाघवमूलकोककार्यकारणभावानुरोधेन संसर्गस्यापि शाब्दबोधोपपत्तये संसर्गनिरूपितवृत्तेर्वाक्ये कल्पनमावश्यकम् । ननु विपयतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्यावच्छि- नम्प्रति विषयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानस्य कारणत्वेऽपि संसर्गविषयकयोधो वाक्यशक्त्या न सम्भवति, वाक्यश- तिज्ञानजन्यसंसर्गोपस्थित प्रतियोग्यनुयोगिविशिष्टविषयकत्वेन शाब्दबोधरूपतया तादृशशाब्दयोधम्प्रतिशाद- वोधस्य कारणत्वासम्भवादिति चेन्न, 'घटमानय' इत्यादिवाक्यं घटकर्मकानयनविषयकबोधजनकतायत्' इति वृत्तिज्ञानविषयबोधीयविषयताया एव कारणतावच्छेदकविषयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानस्य कारणतास्वीकारण तस्य च शाब्दयोधभिन्नतयोक्तटोपाप्रसक्तेः, घटत्वादिनिर्विकल्पकज्ञानवत् । केवलसंसर्गविषयकोपस्थिती बोधका- भावाग । नच कलशपत्तिज्ञानवतो विषयतासम्बन्धेन घटे वृत्तिज्ञानस्य सत्वाद् घटपदवृत्तिगजानतोऽपि घटपदा घोधवारणाय विशेषतो घटादिपदात् घटत्वादिविशिष्टविषयकबोधे घटादिपदवृत्तिज्ञानस्य कारणात प्रातिस्विका कार्यकारणभावो वाच्य इति पिशेपकार्यकारणभावेनैवोपपत्ती सामान्यतो विषयतासम्बन्धन शादयोधम्प्रति विपृयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानरय कारणत्वमिति कार्यकारणभायो व्यर्थ इति वाच्यम, फूटय प्रयोजकत्वस्वीकारे महागौरयेण विषयतासम्बन्धेन सामान्यतो वृत्तिज्ञानरूपकारणभावस्यकस्य प्रयोजकत्यस्वीकारे महालाधवरूपफलसत्त्वात् । नच संसर्गविषयकशाब्दयोधं प्रति वाक्यनिष्वशक्तिमानस्य कारणत्वासम्भवः, शाब्दयोधात्मक संसर्गस्याज्ञानेन तन्निरूपितशत्तिज्ञानासम्भवादिति वाच्यम्, तात्पर्य्य- शानरूपामुपस्थितिमादायैव तात्कालिकस्य वाक्यशक्तिमहस्य सम्भवात् । यद्वा वृद्धव्यवहारेण प्राथमिक शक्तिमहो यथा मनसा, तथाऽत्रापि पदैः पदार्थोपस्थिती सत्यां मनसा सम्बन्धोपस्थिति नुपपन्नेति वाक्य रातिमहः । परन्तु मानसं ज्ञानं प्रायः संशयरूपमिति तन्निवृत्तये वाक्यशक्त्यादरः । तदत्रैय वक्ष्यत ·४८० प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रभा रूपे सम्बन्धे वाक्यशक्तरमाचे विशेष्यत्वस्य त्यागः, विशेषणत्वस्य चोत्याग इति भाष्योक्तिरसङ्गता स्यात् । तादृशविपयतायाः स्वरूपेणैव शक्यत्वं न विषयतान्तरेणेति नानवस्था । जात्याकृतिव्यक्त यस्तु पदार्थः' इति सूत्रे न्यायवार्तिकताऽपि विपतायाः शब्दशस्यत्वम्' 'प्रधानोपसर्जनभावस्यानियमेन पदार्थत्वम्' इत्युक्त्या स्पष्टमेव सूचितम् । प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाष्ये 'वीरपुरुषः' इत्यत्र प्रथमा न प्राप्नोति, आधिक्यात् । 'व्यति- रिक्तः प्रातिपदिकार्थः' इति प्रथमा न प्राप्नोति, नवा वाक्यार्थत्वात् । यदत्राधिकम्-'विशेष्यविशेपणभावो वाक्यार्थः स इत्युक्तम् । ननु संसर्गस्य वाक्यार्थत्वे 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र राजपुरुषयोः सम्यन्धस्य पष्ठी वाचिका' 'कष्टं श्रित.' इत्यत्र क्रियाकारकयोः सम्बन्धस्य द्वितीया वाचिका, इति समर्थसूत्रस्थभाष्यविरोधः, प्रकारतया भासमानसम्बन्धाभिप्रायेण तदुक्त्या विरोधाभावात् , विशेष्यविशेषणभावरूपसम्बन्धस्यैव वास्यशक्यत्वेनादोपाच्च । यद्यपि विभक्तिप्रकृत्यर्थगतविशेषणत्वमपि विभक्तियाच्यमेव, तथापि विशेष्य- निष्ठमितरपदार्थनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यत्वं वाक्यशक्यमेव । वाक्यार्थभूतश्च विशेष्यविशेपणभावो न ज्ञाननिरूप्य इति शाब्दयोधात्पूर्वमनुपस्थितत्वाच्छक्तिग्रहासम्भव इति तन्त्रान्तरोक्तिः शाब्दिकसिद्धान्ता- नवयोधप्रयुक्ता । तथाहि विशेषणत्वम्-तदधीनस्थितिकत्वरूपम् । विशेष्यत्वश्व-तस्थितिनियामकत्वरूपं वस्तु धर्म एव । गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यं प्रति विशेषणत्वमेव, द्रव्याधीनस्थितिकत्वारोपाम । गुणादीनान्तु परस्परमव्यवस्थितो विशेष्यविशेषणभावः, आश्रयद्वारैव तेपामुक्तधर्मवत्त्वात् । अभावस्य तु सर्वान्प्रति विशेषणत्वमेव । द्रव्याणान्तु यस्य यदधीनस्थितिकत्व नास्ति तयोधर्मपर्यालोचनया विशेष्यविशे. पणभावो भवनि । राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र राज्ञः पुरुषाधीनस्थितिकत्वाभावेऽपि तन्निष्ठस्वामित्वस्य पुम्पाधीन- स्थितिकवाद्विशेपणत्वम् । 'पुमपाणां राजा' इत्यत्र पुरुषनिष्ठस्वत्वस्य राजाधीनस्थितिकत्वाद्विशेषणत्वम् । एवम 'घटे रूपम्' इत्यत्र द्रव्यस्य गुणाद्यनपेक्षणात्वेऽपि आधारत्वस्य गुणादापेक्षणाद्विशेषणत्वम् इति तद- धीनस्थितिक्त्वं यत्र विवक्ष्यते तहिशेपणम् । तस्थितिनियामकत्वविवक्षणे विशेष्यत्वम् । तद्भाननियामकश्च घटपदं घटत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाश्रये शक्तम्' इत्याकारकशक्ति एव । 'नीलो घट' इत्यादी चाम्ये च नीलनिष्ठप्रकारतानिरूपिनघटनिष्टविशेष्यताभानप्रयोजको याक्यशक्तिग्रहः । ज्ञानमाने शब्दभाना. ङ्गीकारेग प्रत्यक्षादिज्ञानप्रयोजकमामय्या एर तत्तज्ञाने भासमानशब्दप्रयोज्यबोधसमानाकारकबोधजनक- त्यस्यैव नियमेन तत्तत्सामयव सम्बन्धमानप्रयोजिका।ज्ञानानपेक्षपूर्वोत्तविशेपणतासनिकर्पस्यैवाभावप्रत्य- से कारणत्वं नैयायिरप्यङ्गीकृतम् । अन्यथा ज्ञानात्पूर्व विशेषणतासन्निकर्पस्यासत्त्वादभावप्रत्यक्षानुपपत्ति- दुष्परिरय स्यात् । नन्याकाक्षादिसहकारेण पदान्येय वाक्यार्थयोधकानि भविष्यन्तीति वाक्यशक्त्यः गीकारोऽजागलास्तनसम एयेति चेन्न, गुरुभूतानन्ताकाइमायोग्यतादिज्ञानस्य कारणत्वकल्पने एव गौरवात् । अथ 'पटमानय' इत्यत्र पटपटाम्पदयोः प्रत्येक गृहीतशत्तिकम्य तादृशानुपूर्वीज्ञानतात्पर ज्ञानादिमता पटकर्मफमानयनमित्ति योधाभावात् तादृशयोधे घटपदोत्तरं द्वितीयादे., ततोधातोम्तत थारयातादिप्रत्ययस्य ममभिव्याहारः फारणमिति कार्यकारणभावतानयतश्च वोघदर्शनात्ताशयोधे तादृशकार्यकारणभाव- मानस्य तुत्वावश्यकत्यात्स एवाकाइमा । 'अयमेति पुगो राज्ञः पुरुपोऽपसार्यताम' इत्यत्र विपरीतयोध- বাহা शानपनी विधिनिगागरती पटमानयति पायाद् घोपारा पशाम्दयोधे घरायपदनिशानजन्योरिथसित्येन तसा पाम्पेयमेनानन्यापारमाकपने गौरयम् । भरममते तु विषयतासम्म साचिशानजन्योपरिणतर.

·No text on this page.

·४० प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे प्रमा , रूपे सम्बन्धे पाक्यशक्तरभावे विशेष्यत्वस्य त्यागः, विशेषणत्वस्य पोत्याग इति भाप्योक्तिरमगता स्यात् । तादृशविषयतायाः स्वरूपेणैव शस्यत्वं न विपयतान्तरेणेति नानवस्था । जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः' इति सूत्रे न्यायवार्तिकताऽपि विपतायाः शब्दशस्यत्वम्' 'प्रधानोपसर्जनभावस्मानियमेन पदार्थत्यम्' इत्युक्त्या स्पष्टमेव सूचितम् । प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाप्ये 'वीरपुरुपः' इत्यत्र प्रथमा न प्राप्नोति, आधिक्यात् । 'व्यति रिक्तः प्रातिपदिकार्थः' इति प्रथमा न प्राप्नोति, नवा वाक्यार्थत्वात् । यत्राधिकम्-'विशेप्यविशेपणभावो वाक्यार्थः स इत्युक्तम् । ननु संसर्गस्य वाक्यार्थत्वे 'राज्ञः पुरुपः' इत्यत्र राजपुरुपयोः सम्बन्धस्य पष्ठी वाचिका' 'कष्ट श्रितः' इत्यत्र क्रियाकारकयोः सम्बन्धस्य द्वितीया याचिका, इति समर्थसूत्रस्थभाप्पविरोधः, प्रकारतया भासमानसम्बन्धाभिप्रायेण तदुक्त्या विरोधाभायात्, विशेष्यविशेषणभावरूपसम्बन्धस्यैव वाक्यशक्यत्वेनादोपाच । यद्यपि विभक्तिप्रकृत्यर्थगतविशेषणत्वमपि विभक्त्यिाच्यमेव, तथापि विशेष्य- निष्ठमितरपदार्थनिष्ठविशेपणतानिरूपितविशेष्यत्वं वाक्यशक्यमेव । यास्यार्थभूतश्च विशेष्यविशेपणभावो न ज्ञाननिरूप्य इति शाब्दयोधात्पूर्वमनुपस्थितत्वाच्छक्तिमहासम्भव इति तन्त्रान्तरोक्तिः शाब्दिकसिद्धान्ता- नववोधयुक्ता । तथाहि विशेषणत्वम्-तदीनस्थितिकत्वरूपम् । विशेष्यत्वञ्च-तस्थितिनियामकरवरूपं यस्तु धर्म एव । गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यं प्रति विशेषणत्यमेव, द्रव्याधीनस्थितिकत्वात्तेपाम । गुणादीनान्तु परस्परमव्यवस्थितो विशेष्यविशेषणभावः, आश्रयद्वारैव तेपामुक्तधर्मवत्त्वात । अभावम्य तु सर्वान्प्रति विशेषणत्वमेव । द्रव्याणान्तु यस्य यदधीनस्थितिकत्व नास्ति तयोर्धर्मपर्यालोचनया विशेष्यविशे- पणभावो भवति । 'राज्ञः पुरुप.' इत्यत्र राज्ञः पुरुषाधीनस्थितिकत्याभावेऽपि तनिष्ठस्वामित्वस्य पुरपाधीन- स्थितिकन्याद्विशेपणत्वम् । 'पुस्पाणां राजा' इत्यत्र पुरुपनिष्टस्वत्वस्य राजाधीनस्थितिकत्याद्विशेषणत्वम् । एवम् 'घटे रूपम्' इत्यत्र द्रव्यस्य गुणाद्यनपेक्षणात्वेऽपि आधारत्वस्य गुणायपेक्षणाद्विशेषण वम इति तद- धीनस्थितिकत्वं यत्र विवक्ष्यते तद्विशेषणम् । तत्स्थितिनियामकत्वविवक्षणे विशेष्यत्वम् । तदाननियामकञ्च घटपदं घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाश्रये शक्तम्' इत्याकारकशक्तिग्रह एव । 'नीलो घट' इत्यादी वाक्ये च नीलनिष्टप्रकारतानिरूपितघटनिष्टविशेष यताभानप्रयोजको वाक्यशक्तिग्रहः । ज्ञानमात्रे शब्दभाना- गीकारेण प्रत्यक्षादिज्ञानप्रयोजकसामग्या एव तत्तज्ज्ञाने भासमानशब्दप्रयोज्यबोधसमानाकारकयोधजनक- त्वस्यैव नियमेन तत्तत्सामय्येव सम्पन्धभानप्रयोजिका।ज्ञानानपेक्षपूर्वोक्तविशेषणतासन्निकर्पस्यैवाभावप्रत्य- वे कारणत्वं नैयायिकरप्यङ्गीकृतम् । अन्यथा ज्ञानात्पूर्व विशेषणतासन्निकर्पस्यासरवादभावप्रत्यक्षानुपपत्ति- टुप्परिहरैच स्यात् । नन्वाकाक्षादिसहकारेण पदान्येव वाक्यार्थबोधकानि भविष्यन्तीति वाक्यशक्त्य- गीकारोऽजागलास्तनसम एवेति चेन्न, गुरुभूतानन्ताफाक्षायोग्यतादिज्ञानस्य कारणत्वकल्पने एव गौरवात् । अथ 'घटमानय' इत्यत्र घटपदाम्पदयोः प्रत्येवं गृहीतशक्तिकस्य तादृशानुपूर्वीज्ञानतात्पर्यज्ञानादिमतश्च घटकर्मकमानयनमिति बोधाभावात् तादृशबोधे घटपदोत्तरं द्वितीयादे, ततोधातोस्तत आख्यातादिप्रत्ययस्य समभिव्याहारः कारणमिति कार्यकारणभावज्ञानवतच बोधदर्शनाचादशयोधे तादृशकार्यकारणभाव- ज्ञानस्य हेतुत्वावश्यकत्वात्स एवाकाक्षा । 'अयमेति पुत्रो राज पुरुषोऽपसार्यताम' इत्यत्र विपरीतवोध- दर्पणव्याख्या शानवतो यत्किनिवृत्तिज्ञानवतो घरमानयेति वाक्याद् गोपापल्या प्रशान्दनोधे घटाकावृत्तिज्ञानजन्योरस्थितित्वेन हेतुता वाच्येत्यर्थमेदेनानन्तकार्यकारणभावकल्पने गौरवम् । अरमन्मते तु विषयतासाबन्धेन श्वृविज्ञानजन्योपस्थितेर ·चैत्रीयवृत्तिज्ञानस्य सत्यदशायां घटपदवृत्तिमजानतो मैत्रस्यापि योधापत्तिः । कारणस्य तत्र सरवादिति कार्यकारणभावासिद्धचा वाक्पशक्त्यसिद्धिरिति वाच्यम् , विषयमनिवेश्य समवायेन शाब्दम्प्रति समया- पदशक्तिज्ञानस्येव तत्समुदायरूपयाक्यज्ञानकार्यकारणमावरूपवास्यशविज्ञानस्य नैयायिकादिमिरपि भेदः । वाक्यशक्त्यगीकारादेव समासग्रहणस्य नियमार्थत्यपरं भाष्यमपि सङ्गच्छते । शाब्दे हेतुतायाः स्वीकृतत्वात् । स्फोटनिर्णयः प्रभा एय अन्यथा शान्दवोधस्या वारणाय तात्पर्य्यज्ञानमपि हेतुरिति चेत्तथापि सिद्धो वाक्यस्फोटः । पदज्ञानकार्यकारणभायरूप- एवञ्च वाक्यशतिरेवाकाइक्षेति परेपां नाममातहत वाक्यरूपसमासे शत्यभावेन 'अर्थवत' सूत्रेण प्रातिपदिकत्याप्राप्या भाप्योक्तनियमत्तानुपपत्तिः स्पष्टैर। मनु विषयतासम्बन शादयोधप्रति विपपतासम्बन्धेन पृत्तिज्ञानस्य कारणत्यस्वीकारे पटादी वाच्यम् , तत्पुरुपीयशाब्दयोधप्रति विषयतया तत्पुरुषीयवृत्तिज्ञानस्य हेतृत्वकल्पनेनादोपात् । नच पुरुषा- सामानन्यात कार्यकारणभावानन्त्यमिति समवायेन शाब्दं प्रति समवायेन वृत्तिज्ञानस्य कारणले त्यदुस- येन वृत्तिज्ञानस्य कारणत्वे अन्यविषयकवृत्तिज्ञानसमयायिनरचैत्रादेरन्यविषयकशाब्दवारणाय घटविषय- पशाब्दप्रति पटविषयकत्तिज्ञानस्य कारणत्वमिति एकस्यैव चैत्रस्य सहमशो योधे सहसम्पियाणां निवेशेन कार्यकारणभावकल्पनापेक्षया विषयतासम्बन्धेन चैत्रीयशाब्दयोधं प्रति विषयतासम्बन्धन चैत्रीयवृत्तिज्ञानवमित्यफेनैव कार्यकारणभावेन यत्र विषयतासम्मन्येन युत्तिज्ञानं तत्रैय विषयतासम्पन्न कार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकसम्बन्धन कार्यकारण योः सागानाधिकरण्यनियमेनोप- त्याऽनन्तविषयनिवेशाभावेऽप्यन्यविषयकत्तिवृत्तिज्ञानेनान्यविप, कशालयोधासम्भवेन तत्पुरुषीयत्वनिये- शेऽपि सहस्रशो विषयमनिवेश्यैव कार्यकारणभावेनानन्तविषयकृतानन्तकार्यकारणभावस्य सत्तत्पुर- पम्प्रति अनपेक्षणेन विषयतासम्बन्धेनैव कार्यकारणभावे महालाघवस्य सत्यादित्यन्यत्र विस्तरः । एवञ्चो- करीत्या वाक्यशक्तेः प्रमाणैयुक्तिभिश्च सिद्धौ 'अत्र वदन्ति' इत्यादिना दर्पणकारोक्तं याक्यरफोटसएड- तथाहि-प्रकृतिप्रत्ययादिरूपपदस्यार्थे सम्बन्धं विनाऽर्थोपस्थापकत्यासम्भयादर्थनिरूपितो पृश्यात्मक सम्बन्ध आवश्यकः । नतु प्रकृतिप्रत्ययात्मकसमुदायस्य सुधन्ततिङन्तरूपरय वत्समुदायरूप- वाक्यस्य वा विशिष्टार्थे शक्तिः, वाक्ये शक्ति विनाऽपि आकाक्षादिरूपकारणसमयधानादेय विशिष्वार्थ- योधसिद्धेरिति तन, समभिव्याहाररूपाकाक्षाया वाक्यशक्तिरूपत्वेन तत्सएडनायोगान् । यत्तु वाक्यज- न्योपस्थिते शाब्दबोधात्मकत्येन तस्याःशाब्दयोधम्प्रति कारणत्वासम्भय इति तम, घटमानय' इति या घट- फर्मकानयनविषयकबोधनकतावत्, इतिवृत्तिज्ञान विपयबोधीयविषयताया एव वृत्तिज्ञाननिष्ठकारणतावच्छे- कतया तस्य चोपस्थिनिरूपत्वेन शाब्दयोधभिन्नतयोक्तदोपाप्रसक्त्वस्योक्तत्यात् । घटत्यादिनिर्विकलक- मानवत् शान्दातिरिकवलसंसर्गविषयकोपस्थितेः सम्भवस्योक्त्याच्च । वाक्यशक्तिमविदुपो विवरणादि- ना घटादिपदशक्तिमजानन आकाङ्क्षादिना योधोदयेन व्यभिचारप्रदर्शनन्तु समभिव्याहारमपाकाक्षा- या वाक्यशक्तितोऽभिन्नत्वेनैव परिहतम् । यदपि वाक्यस्य समभिव्याहाररुपाकाइसाम्पत्ये 'घटः फर्म- चम्' 'घटीया कर्मता' इत्यर्थे निराकाइझम्, 'घटमानय' इति वाक्यञ्च तत्र साफाक्षम्' इति व्यवहारा. नुपपत्तिरिति तदपि न, पौर्यापर्य्यरूपसमभिव्याहारस्य शक्तिरूपत्वेन 'निराकाहझम्' इत्यस्य निशचि- फत्वार्थकतया निःशक्तिकमित्यर्थेन 'साफाक्षम्' इत्यस्य सशत्तिकत्वार्यकतया सशक्तिमत्वमित्यर्थेन चोक्त दोपानवकाशात् । एतेन वाक्यस्य समभिव्याहाररूपत्वे 'पदयोः समभिव्याहारः' इत्यर्थे 'पदयोर्वाक्यम्' इति व्यवहारस्यापत्तिरित्यप्यपास्तम् , समभिव्याहारस्य वाक्यशक्रूिपरवेनोक्तापत्तेहानविजृम्भि- तत्वात् । यत्र फवन समभिव्याहाररूपाकासव यास्यमिति शाब्दिकानामुक्ती सममिव्याहारपटम नमपास्तम् ।

·४८२ प्रमादर्णयसहिते ययाकरणभूपणसारे प्रमा पृति- - धिफरणपनन्तमिति पदसमुदायपरकतया न दोपायहम् । ममभिण्याहारराग पापयशशिरूपया तमानस्य शादमोधहेगुत्यं मयायिपानामपि मम्ममिनि शारदे पारयशशिशान तुरिनि शान्दि फानां रिरा पच इति त्यदुपिरेय रिलनि योध्यम् । शास्योपाम् पार समर्गस्य यथोपरियति. स्तथानुपदगेवाभिहितम् । शादयोधात् प्राए मनमा पायापरिपत्य युपगमे पारपापपस्थितः शान- योधरूपतया धनाधिगतानफारणत्यरूपप्रमाणत्यस्य शन्दे या इगिन यारयम, स्थानविषयगोभीय- विपयतया पृत्तिानस्यैप शाब्दे फारणत्यस्यीकारेण गिनाय प शादपोषाविरिणाया राब्दे - प्रामाण्यस्याक्षतत्वात् , एतेन 'धनभिगतार्थगनमा पेटस्य मीमांमासयसिसोच्चिय येत्यपानम, शानजन्योपरियतिमन्तरेय शान्दोपपरी , निर्षिफपरमानयत् पेयलमसर्गाश्योपस्थित्या शासपोषस्य यार्नु शक्यत्वाग । 'सामयिफ शन्दार्थप्रत्ययः' इनि काणाडोण: पाक्यराणिपारफानुशामनामायेग रामदा सम्भयाय याम्यस्फोट आपातरमणीय इत्यायापातरमणीयम , शनिमाटफशिरोगरे याहारस्येव याक्य. शक्तिमापत्वात् । फोशे धानूना प्रत्ययानाशायीनामयोधनेऽपि तापनि प्रादयन् पायऽगि शक्तिमा सम्भवात् , अयययशक्तियोधनद्वारा पाक्यशगियोधने एमानुशासनतात्पयो। अत्र पदतात्यारस्य पास्य- स्फोट प्रापातरमणीय एयेत्यन्तेन यास्यरपोर्ट निगार्यन्तो दर्पणकारा उपरोत्या प्रमाणापपरयादिभिर्यास्य. स्फोटसाधनेन परास्ताः । पाक्यशपत्यहीकारे तहानन्यापतिरपि न, 'घटमानय"पटमानग' इत्यायमागन्त- पदसमभिव्यादतानयादिपदघटिरसफलवारयेय पारयशतिः शपिविषयरयाधेयायनिरूपितत्यादेः फर्मवादिसम्पन्धस्यैक्यात् । घटमानय' इत्यय पटरप परजन्योपस्थित्यमापन न पटादिफर्मकानयनयोधा: पत्तिः । घटपदे गृहीतशत्तिकस्य छलशपदे शफिसमानतो निराफाइझपटपटा घटोपस्थिती 'फलरामानय' इति वाम्या घटकर्मकानयन योधापत्तिस्तु न, कार्यफोटो पारणाव्ययदिनोत्तरत्वस्य नियेशेन तत्सामाय: सिद्धः । एतेनोक्तदोपनिरासाय तत्तत्पदमन्तर्भाव्यय फार्यकारणभायफल्पनमायरयफमिति फाशिको नादरणीयम् । नन्वेवमपि चास्यनिष्टयोधकताया शचि वे मानाभाव इति चेन, शान्दधीविषयताया पत्त्या पदजन्योपस्थितिविषयताप्रयोज्यत्यनियतत्येन शान्योधे सम्बन्धमानान्यधानुपपत्तेरेय मानत्यान् । नच ससर्गतात्यविषयतातिरिक्त विपयतायामेव तादशोपस्थितीयविषयताप्रयोज्यत्वनियम इति याच्यम् , शसंकोचे कार्यकारणभावे गौरयान् सद्भानाय कारणान्तरकल्पने गौरवतरत्यादनुमित्यादिश्थलेषु सम्बन्ध भानस्यानुमित्यादिप्रयोजकप्रमाणप्रयोज्यत्वस्यैव दर्शनाज्ञानरूपाया यिपयताया विशेष्यादिनयसाधारण्या ऐक्यात्तद्भेदनिवेशस्य वक्तुमशस्यत्याज्ञानातिरित्त्येऽपि तस्या ऐक्येनेवोपपत्ती विध्यकल्पने प्रमाणाभा. वात् विपयरूपत्ये नैविध्यसम्भवेन भेदस्य निवेशयितु शक्यत्वेऽपि तत्र पूर्वमेय गौरवदोषस्यावेदितत्वाध । किश्च पाक्यशक्त्यनङ्गीकारे 'संसर्ग शाब्दयामि' इत्यनुव्यवसायानुपपत्तिः, शन्दसम्बद्धयोधस्यय तथाविधा नुव्यवसायविषयत्वात् । नच शब्दजन्ययोधविपयप्रकारविशेष्यनिरूपित्तनेन संसर्गस्यापि शब्दप्रयोज्यतया तथाविधानुव्यवसायोपपत्तिः, शब्दप्रयोज्यत्वेन शाब्दयामि' इत्यनुव्यवसायस्वीकारे धूमपदोपस्थितधूगलिङ्गि- पाया अनुमितेरपि शब्दप्रयोज्यतया तथानुव्यवसायापत्तेः । शन्दनिष्टवृत्तिविषयार्थविषयकशाब्दविपयस्येव 'शादयामि' इत्यनुव्यवसायविषयत्वस्य सर्वसम्मतत्वात्। ननुशादत्वजातिरेव तथानिधानुव्यवसायप्रयोजि- केति नानुमिते. पदप्रयोज्यत्वे तदापत्ति । सा च जातिराकाइक्षाज्ञानादिसामग्रीजम्पशादप्रयोज्ययोधनिष्ठैवे. तिचेन्, तथापि वाक्ये शस्त्यस्वीकारे 'इमे वाक्ये परस्परं सम्बद्धे' इति व्यवहारानुपपत्तिर्दुप्परिहरैव,शब्दाना- मर्थद्वारकसम्वन्धस्यैवाङ्गीकारेण वाक्ययोस्तदसम्भवात् । नच बोधरूपप्रयोजनद्वारक एव वाक्ययोः सम्बन्ध इति वाच्यम् , ईदशपरम्परासम्बन्धस्य सम्बद्धत्वव्यवहारप्रयोजकत्वे स्सनिष्ठद्रव्यत्यादिमत्त्वमादाय उदया तार-

·No text on this page.

·४८४ भभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे ननु वाक्यार्थस्यापूर्वत्वात् कथं तत्र शक्तिग्रह इत्याशङ्कयाह-अर्थ इति-वाक्यस्येति शेषः वाक्यस्य याक्यायें विशिष्य शक्त्यग्रहणश्चेत्तर्हि पदेऽपि समम् । पदे एवान्वयांशे शक्तिरिति पक्षी प्रभा अथै इति-संसर्गरूपवाक्यार्थे। निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः, तेन सम्बन्धेन सम्बन्धामहणकपदार्थे सम्बन्धेऽन्ययोऽ- र्थस्य । विशिष्यतत्तद्रूपेण । तथाच शाब्दयोधात्माग वाक्यार्थनिरूपितशक्तिरूपसम्यन्धस्य अप्रणम्- ज्ञानाभावश्चेद्वाक्ये इति शेपत्तदा पदेऽपि समम्-संसर्गरूपवाक्यार्थनिरूपिता वृत्तिः पदनिष्ठेवेति मतेऽपि घाक्यार्थयोधात्माक् संसर्गानुपस्थित्या संसर्गनिरूपितशक्तिरूपसम्बन्धज्ञानाभावः पदेऽपि तुल्यपरिहार इत्यर्थः । अयम्भावः येषां मते संसर्गः पदेन लक्षणया बोध्या, येषां वा पदे एवान्धयांशेऽपि शक्तिस्ते- पामपि शाब्दबोधात्मा संसर्गानुपस्थित्या तदंशे पदे लक्षणायाः शक्तेश्च ज्ञानासम्भवात्कथं निस्तारः । यदि पदेः पदार्थोपस्थिती तत पर समभिव्याहाररूपाकाक्षावशात् संसर्गोपस्थितावपि वृत्याऽनुपस्थितत्वान्न स योधः शादः स्यादिति शाब्दत्योपपत्तये पदे शक्तिं लक्षणां वाऽऽश्रित्य यथा पदनिष्ठमृत्तिज्ञान जायते इत्युच्यते तदा वाक्यार्थः संसर्गः' इति मतेऽपि वाक्ये शक्तिशानं तथैव सम्भवेत् । यथा प्रागविज्ञातहरिद्रानामकनदी- विशेपेण पुंसा 'हरिद्रायां नद्यां घोप.' इति वाक्ये श्रुते नदीपदसमभिव्याहारेण तदानीमेव हरिद्राशब्दे नदी- विशेषनिरूपितां शक्तिं गृहीत्या लक्षणया तत्सम्बन्धितटे घोष इत्यवगम्यते तथैव वाक्येऽपिशक्तिमहे बाधकाभाव इति। अपूर्वत्वादिति-शाग्योधासागनुपस्थितत्यादित्यर्थः। पदशस्त्यभास्यसम्बन्धस्य शाब्दवोधमात्रगम्पत्वा- दिति भाः। यद्यपि कचित् 'भूतले घट.' इत्यादी संयोगादिसम्बन्धस्य शाब्दयोधात्मागपि चक्षुरादिसन्नि- फर्पण ज्ञानमादाय शक्तिप्रहसम्भवस्तथापि इन्द्रियायोग्यस्य तथात्वासम्भवात्सर्वत्र तदभावाच 'अपूर्वत्वा- दित्युक्ति । तयास्यार्थे । निरूपितत्यं वलयः वाक्यार्थनिरूपितशक्तिप्रह इत्यर्थ. विशिष्यत्तत्संसर्ग- तापच्छेदकरूपेण । अन्वयाध इति-अयम्मायः-तत्तत्पदेन वृत्त्या पदार्थशानं जाते। तच पदार्थशान. दर्पणव्याख्या मानजन्यादायोतिदशापा पमानयेति वा पक्किमपिदुप आकाहादिवशाच्छादनाघोदपेन व्यभिचारात् । यदी सममियाहारका और पास्यमिति तदपि न, तथा सति 'घटरीया कर्मता' इत्यादिवोधे घटमानयेति थाक्यं साकासम् । निराकान-घटः कर्मस्त्रमिति रार्थमिदल्याहारानुपपत्तिः । पदयोः सममिव्याहार.' इतिवत् पदयोयोक्यमिति व्यवहार प्रसप्रति समभिन्याहतादानामेय वाक्यमुपगन्तव्यम् । तथाच समभिव्याहारस्य मान्दयोधहेतुरवेऽपि वाक्यस्य तस्व दुरुपरादमैयेति फ यास्यशक्तिसिदिः । रामभि याहारनिष्ठपोषजनकत्वमयतो पौधे तज्शानं हेतुरिस्यपि रिफ पनः । धन्वयम्यतिरेकाम्यां समभिन्याहारशनस्यैव दादा हेतुस्वेन तनिटबोयजनकत्वशानस्य हेनुताया एवाभावात् । मन तदनि एम्मानि, शान्याधात् प्रा सगस्ये गानुपरिपतेः । सामान्यतस्तदुपस्थिताप विशेषरूपेण भानार्य तारार्यशानाय रणे स मूलधिम्यात् तर यायावासिमपारतिः । यस्यमागरीत्या घान्दबोधात् माक् तदुपस्थिस्यभ्युपगमे यास्यक्ति सनमन्पोरिधरपनन्तरं घान्दोधाम्यागमे या शापामाण्यमनापतिः, अनधिगतार्थप्रहकारणत्या प्रमाणत्वात् । अत पर गूE "दिमाशा" सा रामायमहतं कृतम्। गावपानी तु तदेय सष्टमे | "सामयिका पा" इति यादोह संपनिमशानादेरमान स्ट्मासम्मगचेति पायकोट भारतरमीय तपूनियार भित्य मनसि निपाय मिन् प्रकारान्तरं यस्य याशयेनाहनन्यिति।। •भपूर्णत्वाम् -गादोषार गास्थित यात् । नगदशात् पूर्ण पदे प्रत्यवायुरशितपशानिरिण HTHE भुगम एनेति परे सममिति गुणगानमा भायं प्रायवि. पदे श्येति पानामेजारिता ·स्फोटनिर्णयः ४८५ तद्ग्रहासम्भवस्तुल्य इत्यर्थः । यदि च पदशक्तिः पदार्थाशे ज्ञाता, अन्वयांशे चाज्ञातोपयुज्यत इति कुञ्जशक्तिवादस्तदा ममापि वाक्यस्य प्रभा मुपस्थितिशब्देन व्यवह्रियते । तत उपस्थितयोः पदार्थयोर्वक्तृतात्पर्य विषयसम्बन्धेन यद्विशिष्टज्ञानं तदेव शाब्दयोध इत्युच्यते । तथाच 'घट' इत्यत्र घटशब्देन घटस्य प्रथमया एकत्वस्य चोप- स्थितिः । तत्रत्वं समवायसम्बन्धेन पटे विशेषणतया भासते 'समवायसम्बधेन एकत्वयाम् घटः इति । स एव शाब्दयोधः' अन्वयवोध इति वा व्यवहारविषयः । तत्र समघायस्य यद्भानं तत्कीदृश. शब्दप्रयोज्यम् ? इति जिज्ञासायां नैयायिकैः उपस्थापकघटपदसुपदयोः पौर्वापर्य्यरूपसमभिव्याहारप्रयोज्यम् इति । माध्यैस्तु सम्बन्धविशिष्टैकत्वे सुपदस्य, एवमन्यिते एव घटे घटपदस्य शक्तिरिति तत्तत्पदप्रयोज्यम्, इति मीमांसासिद्धान्तसिद्धिः, तत्तत्पदानां स्वयोध्यार्थसम्बन्धरूपलक्षणाप्रयोज्यमिति, वैयाकरणे क्यशति- प्रयोज्यमिति चारयायते । तथाच यथा 'अन्वयांशेऽपि पदस्यैव शक्तिः, इति मते शाब्दयोधात्प्रागनुपस्थिते- ऽपि सम्बन्धविशेष सामान्यतः शक्तिं स्वीकृत्य 'गाम्' इति पदं सम्बन्धविशिष्टं गां प्रतिपादयति, 'आनय' इति पदमपि सम्बन्धविशिष्टमानयनं वोधयति 'गामानय' इति परस्परसममिव्याहारे जाते च 'गोकर्मका- नयनम्' इति प्रमादिसमभिव्याहारवलेन फर्मत्वादिसम्बन्धविशेपस्यावगतिः । अत एवैकपदार्थे ज्ञाते अत्रा- न्विताभिधानवादिनः - न वाक्यार्थबोधकतया वाक्यस्फोट', पदानामेवान्निताभिधायकत्यात् । पदानाम- न्ययसामान्ये शक्ती समभिव्याहतपदोपस्थापितपदार्थविशेष्यनिरूपितान्ययविशेषः सेत्स्यति। किञ्चैकपदम योगेऽपि अन्वयविशेषस्य नियमेनाकाक्षादर्शनात् तस्याश्चान्वयसामान्यज्ञानपूर्वकत्यनियमात्तत्र सामान्या- न्ययज्ञानरयान्यतोऽसम्भवाच्छन्द एवान्वितघटादिकमभिधत्त इति सन्न, 'घटमानय' इत्यत्र चतुष्टयबोधाप- सेः । 'इसरान्यितो घट.' 'इतरान्वितं कर्मत्वम्' 'इतरान्वितमानयनम्' 'इतरान्धिता कृतिरिति । वाक्यशक्ति नये तु पटपकारकर्मविशेष्यकशाब्दयोधे पटपदोत्तरद्वितीयाया इत्यादिकार्यकारणभावनानात्वविरहान्न दोपः। एवम् पदमेव लक्षणया सम्बन्धरूपं वाक्यार्थत्वेन वैयाकरणैरभिमतं योधयत्ति' इत्यस्यायमाशयः- 'गामानय' इत्यत्र गोपदं गोकर्मके लाक्षणिक सत् आनयनादिकं प्रतिपादयति । एवमानयतिरपि लक्षणया सत्तव्यक्किं बोधयति । यत्र यत्र वाक्ये यो योऽर्थो विशेष्यत्वेन विवक्षिसस्तमेवार्थ स्वपदेन सामान्य याचिना लक्षित सन्तमितराणि पदानि स्वार्थाभिधानद्वारेण तत्सम्बन्धिरूपेण लक्षयन्ति इति तथैव रीत्या एतन्मसद्वयेऽपि शाब्दबोधात्मा सम्वन्धार्थनिरूपितं शक्तिज्ञान लक्षणाशानं वा सम्भवेत्तथैव वाक्येऽपि शत्तिमहो वैयाकरणनयेऽपि । 'यश्चोभयो. समो दोपः परिहारस्तयोः समः' इति न्यायेन स्यात्तदुक्तम्-शक्ति प्रहासम्भवस्तुल्यः इति ।। कुजशत्ति वाद इति-हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरु' बुद्धो वायुर्यवा दर्पणव्याख्या शक्ति, अन्ययभसामान्यरूपेण ज्ञानम् , भत एर घटादिपदादन्धितघटायुपस्थिती नियमेन तत्प्रतियोग्याकाहा भवति- विमपिता, मिलियत कर्मस्पमित्यागाकारा, सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाजनकत्वात् । विशेष रूपेण भाने समादिपदसमभिव्याहारों नियामकोऽत एव तस्य शाब्दे भानम् , पदवृत्तिविषयत्वात् , अशक्यस्यापि भानेऽति- प्रसवात् । नय घटमानयेत्यत्रेतरान्वित कर्मत्वमितिरीत्याऽनेक्धा ससर्गस्य भानापचिः, सत्यदेभ्यस्तथार्थोपरिधता- ययापारिशादेवधेत तमानप्रसद्गात् । नचाकाडायास्ताननियामकत्वावस्यात्वेन तन वृचिवपनाऽपायति वाच्यम् , HARS सदभ्युपगमात् । तथाच पदशक्त्यैव ससर्गानोपपत्तो तन न याक्यशक्तिः, पदस्यापेच्या यायत्तस्य गुरुचेति तमतम् । तथाचान्विताभिधानमतेऽपि पदे वाक्याशक्तिमहास: समान इत्यर्थः । * ·..दय, ४८६ २२ । शक्तिरज्ञातैवोपयुज्यत इति वादाभ्युपगमस्तुज्य इति भावः । ननु वृद्धव्यवहारं पश्यतो मनसा पदा- र्थवद्वाक्यार्थे ऽपि तद्ग्रह इति चेत् तुल्यमित्याह-लक्षणादित-लश्यते-तर्यतेऽनेनेति लक्षणम्- मनस्तस्मात् । अपिपदं पदपदोत्तरं बोध्यम् । पदेऽपि लक्षणात्तदग्रहवेत्तर्यस्तु वाक्येऽपीति शेषः । वस्तुतस्तु समुदितार्थे विशिष्टवाक्यस्यैव प्रथम प्रमा कुर्यात्तदा त कुन्जमादिशेत् , इत्युक्तलक्षणः कुञ्जो यथा विकृताङ्गेन किश्चित्कर्तुमशक्तोऽविकृतेन चक्षुरादिना कार्य कत्तुं समर्थश्व, तथा शाब्दबोधात्प्रागनुपस्थितत्वात् पदेऽन्वयांशनिरूपिता शक्तिरज्ञाता सत्यनुपका. रिका पदाथाशे च हाता शाव्दवोघोपकरिकेति भावः। शक्तिरिति-वाक्यार्थनिष्ठाऽन्वयांशनिरूपिता शक्ति- रित्यर्थः । श्रभ्युपगम इति-सदसदविवेकेन स्वीकारोऽभ्युपगम इति तदुक्तिरज्ञातशत्रनुपयोगानिर्मूल- त्वं तत्पक्षस्य सूचयति । पश्यत इति-अस्य पुंस इति शेषः । अज्ञातायाः शक्तेरनुपयोगान कुजशक्तिवादः साधुरित्याशयेन प्रकारान्तरमाह-रक्षणादिति यद्यपि लक्षणशब्दश्चिहे योगरुढस्तथापि प्रकृतानुरोधेन लभणशब्दो मनःपर एवेति व्याचष्टे-उक्ष्यत इत्यादिना । अयम्भावः-एक आज्ञापकवृद्धोऽपर आज्ञाप्ययुद्धस्तयो 'गामानय' इत्यादिना गोकर्मकानयनादिव्यवहारदर्शनात् व्युत्पित्सु चोलो यथा प्रथम याक्ये एव गोकर्मकानयननिरूपितां शक्ति मनसा गृह्णाति, तथा पदैः पदार्थोपस्थिती मनसाऽन्वयांशेऽपि पदानां शक्तिग्रहः स्यादित्याह-पदेऽपीति -अस्य तद्ग्रह इत्यत्रान्वय । लक्षणात्मनस. । तनहा अन्वयांशे शक्तिप्रहः । वाक्येऽपीति-वाक्येऽपि मनस एव शक्तिमहोऽस्त्यिति भावः। वस्तुतस्तु तात्पर्यज्ञानरूपामुप- स्थितिमादाय वाक्येऽन्वयांशे शक्तिप्रहस्तात्कालिक एवेति न शक्तिमहानुपपत्तिरिति ध्येयम् । एतावता प्रघट्ट फेन पूर्व पदे शक्तिप्रहस्ततः पदार्थोपस्थितौ गनसा सम्वन्धांशे शक्तिप्रह इत्युक्तम् । अधुना प्रयोज्यप्रयोजक- पृद्धव्यवहारदर्शनसहकवमनसा प्रथमं वाक्ये एव शक्तिमहस्तदनन्तरम् 'गामानय'. इत्यनुक्त्वा 'पटमानय' इत्युत्ती घटफर्मकानयनप्रतीत्या घटपदस्यावापे 'योजने' गोपदस्योद्वापे 'निष्कासने' अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तत्पदस्य तत्तदर्थे शक्तिमह इत्याह-वस्तुतरितति । पाक्यस्यैवेति- तत्तत्पदस- मभिव्याहारविशिष्टवाक्यस्येत्यर्थः । अस्य पृद्धव्यवहारदर्शनेनेति शेपः । तेन वाक्यशक्तिमहात्पूर्व- कोशादितः शक्प्रिहेऽपि न दोपः । पदानामेवान्वये शक्तिकल्पन तु न युक्तम् , सामान्यतोऽन्यितार्थ दर्पणव्याख्या पदार्थानां प्रागुपस्थित्या सत्र पदार्गशक्तिग्रहसम्भवादति भार I • अज्ञातवेति • वृत्यभ्युपगमस्तु शान्दे मानानु- परवेति भार 10 पदार्थवदिति • सप्तम्यन्तादति , उपमेये सप्तमीदर्शनात् । पाक्याऽपि सर्गेश्रीत्यर्थः । दस घोप्यत्वं शक्तिरित्यभिप्रेत्य • सद्भः शक्ति प्रहः । लक्षणशन्दस्य विहादी प्रसिद्धः प्रकृतोपयोग्यपरतया सागर-लक्ष्यत इति । मूले . अर्थे इति • निरूपितत्य सप्तम्यम् । तच्छन्दा शक्तिशानेऽन्वेतीत्यमित्य म्यानटे-पदेऽपीत्यादि. मह इति 0 वाक्यापंनिरूपिताविमा इत्यः । अय भाव- -घटमानयेत्यादि सप्यारावस्य पदे पदार्मादिनियतप तमास्यश्रपणे पदैः पदार्थोस्थित्यादिसमधाने मनसा तत्ससोरस्थितिना नगरमा । परन्तु मानमस्य प्रायः संशयात्मकस्यापि सम्भवान्निभयाणं • शन्दाऽऽदरः । सप्र शक्तिप्रद हेतुलिझानिगाय- पप गान समतामुम्मादिति । ननु हान्दनिटकिनिर्णयस्या शान्दा हलताऽयधारणेन तस्य शान्दवोधात प्रागुलरीयान यापयको दबोधचित्त दुगंटमेवरयत भार- यरतुरारित्वति ।

·स्फोटनिर्यायः ४८७ तद्ग्रहः । भावापोद्वापाभ्यां परं प्रत्येकं तद्ग्रह इति योध्यम् ॥ ६६ ।। इयमेव मीमांसकानां वेदान्तैकदेशिनाच गतिरित्याह- प्रभा पदानां शक्तिस्वीकारेऽपि सम्बन्धविशेषयोधाय तत्तत्समभिव्याहारे तत्तत्सम्बन्धबोधकारणत्यमभ्युपेयम् । अज्ञाते कारणत्वे बोधादर्शनेन तज्ज्ञानस्यापि कारणलमिति गौरवम्। 'गामानय' इत्यादी चतुष्टयादियोधापत्ति- श्चेति वाक्यशक्तिस्वीकारे एव लाघवम् । संसर्गस्य कथादिच्छाब्दविपयत्वोपपादनेऽपि विशिष्टयुद्धी भास. मानस्य विशेष्यविशेपणभावनिरूपितय वाक्यशक्तिरिति पूर्वोक्तं न विस्मर्त्तव्यम् । तदा विशेष्यविशेषण- भावापन्नवाक्यार्थशक्तिप्रदः । तथाच शालयोधम्प्रति वाक्यवृत्तिविशिष्टज्ञानमेव कारणम् । वृत्तिवैशिष्टा श्व-स्वाश्रय (वाक्य) विषयकत्व-स्व 'वाक्यशक्ति' विषयकोदबुद्धसंस्कारसामानाधिकरण्योभयमम्बन्धे- 'न । तादशवृत्तिविशिष्टज्ञानस्येदानीन्तनयाक्येष्यपि मुलभत्वान्न शाब्दयोधहेतुत्वे व्यभिचारसम्भयः। शाब्द- योधात्प्राग वाक्यार्थोपस्थितेरनपेक्षणाच नोक्तदोपायफाश । नन्वेवं यदि तर्हि पदस्फोटामिद्विरत आह- आयापोद्वाभ्यामितियोजनवियोजनाभ्यामित्यर्थः । परम् केवलम् । तद्ग्रहः प्रत्येकपदे पदार्थनिरूपित. शक्तिप्रहः। एवञ्च प्रत्येफपदशक्तिज्ञानसहकृताऽऽकाहादिवशेन यदा याक्वार्थयोधस्तदा पदस्फोट इति व्यवलियते । प्रकृतिप्रत्ययज्ञानमन्तरा 'या' 'न.' इत्यादी पदस्फोटवत् । यदा तु प्रत्येकपटशक्तिनिरपेक्ष्यैव पाक्यशक्तिज्ञान योधं जनयति तदा वाक्यस्फोट एव । यथा 'पटुत्सन्तः' इत्यत्र । यत्तु उपस्थिताः पदार्थास्त- दुपस्थिति वा शाब्दबोधहेतुर्नतु पदझान वाक्यज्ञान वा, तद्विनाऽपिशाब्दबोधदर्शनेन व्यभिचारात्। उक्त हि- 'पश्यतः श्वेतिमारूपं हेपाशब्दश्च शृण्वतः । खुरनिक्षेपशब्दश्च श्वेतोऽयो धायतीति धीः' इति । नन्न, तथा सति चक्षुरादिना पदार्थोपस्थिती शाब्दबोधापत्तेः । नचेष्टापत्तिः, केनाप्यननुमतत्वात् , 'पश्यामि' इत्यनुव्यवसायाविरुद्धत्वाच । चाक्षुपस्थले शादतपयहारराभानान्न तथात्वमिति चेत्प्रकोऽपि तथावस्य वक्तु शक्यत्वात् । श्वेतोऽश्यो धापति' इति धियोऽनुमानेनैवोपपत्तेः । एतेन पदार्थी एव वाक्यार्थयोधका त्यपि परास्तम्, प्रत्यक्षेण गवायुपस्थिती फस्येयमिति जिज्ञासमानस्यापि सन्निहितं देवदत्तं पश्यतश्व पुंसस्तत्र स्वामित्वाध्यवसायाभावात् । तस्मान्निर्मूला पदार्था एन वाफ्यार्थप्रत्यायका इति । किञ्च शाब्दवोधो नानु- भवरूपोऽपि, स्वर्गनरकादिकं शाब्दगतः पुरुषस्थ स्वर्गादिकमनुभवामीत्यप्रतीतेः । किन्तु रमृत्यनुभवभिन्न ज्ञानवव्याप्यं शाब्दलं जात्यन्तरमेन, तादृशव्यवहारदर्शनात् ॥ ६६ ।। इयमेवेति--स्फोटस्वीकाररूपैवेत्यर्थः । गति:-उपाय । दर्पणव्याख्या * तद्ग्रहः - विशिष्टवाक्यार्थशक्तिप्रहः। तथाच शत्तिग्राहकशिरोमणिना व्यवहारेग पूर्व वाक्ये एव शक्तिप्रहेण तस्यैव शा ब्दबोधहेतुत्वावधारणातादृशचेभ साश्रयविषयकत-पविषयकोबुद्धसरकारसामानाधिकरण्योभयसम्ब-वेन वैशिष्टयस्ये. दानीन्तनपास्यज्ञानेऽपक्षतत्वान नृविज्ञानस्य शान्दनोधे हेतुताया व्यभिचारः, मध्ये याक्यार्थो रस्थितेरनपेचगाच नोक्तदोगा. वसर इति भावः । ननु तर्हि पदसोटप निरालम्बनतारत्तिरत आह-* आवापोद्वापाभ्यामिति आनयनापसारणा यामेकपदोपादानापराादानुपादानाभ्यामिरर्य ! * तद्महः प्रत्येकादे प्रत्येकपदार्यशक्तिग्रहः। तथाच प्रत्येकपद- शक्तिसानिध्येनाऽऽकारादिवशात् पदादाक्यार्यशाब्दबोधस्तदा पदसोटः, यदा तु तन्निरपेश्या या बोध जनयति तदा वाक्यतोट इति मतदय पर्य्यपस्यतीति भाव । केचित्-उपस्थिताः पार्थास्तदुपस्थितिर्वा शाब्दबोधदेवनंतु पदज्ञानमपि, तदिनाश्री शान्दना रोदयेन व्यभिवारात् । तदुक्तम्-'पश्यतः नेतमारूपं हेपायन्दन शृणपतः । खुरविक्षेपशब्दच ·४८८ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे सर्वत्रैव हि वाक्पार्थों लक्ष्य एवेति ये विदुः । भाट्टास्तेऽपीत्थमेवाहुर्लक्षणाया ग्रहे गतिम् ॥ ६७ ॥ भाट्टाइति-इति तदनुयायिनांवाचस्पति-कल्पतरुप्रभृतीनामुपलक्षणम् ।ननूक्तपक्षद्वयमनुपपन्नम् , उत्पत्ते प्रभा सर्वत्र सर्वविधियाक्यजन्ययोधस्थले । वाक्यायः-संसर्गरूपः। लक्ष्य एव-लक्षणया बोध्य एव । भाटा =कुमारिलभट्टानुयायिनो मीमांसकाः । अयमाशयः-तन्मते पदाभिहितैः प्रत्यासत्याऽऽकाक्षायोग्य- स्वसनाथैः पदार्थर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते । तत्र 'गामानाय' इत्यत्रानयतिरानयनत्वमभिधायानयन- व्यक्ति लक्षयति । गोपदमपि गोकर्मके लक्षणाया स्वार्थद्वारेणानयनमेव प्रतिपादयति । एवं यत्र यत्र वाक्ये यो योऽर्थो विशेष्यत्वेन विवक्ष्यते तमेवेतराणि पदानि स्वार्थाभिधानद्वारेण तत्सम्बन्धिरूपेण लक्षयन्तीति । एतन्मते 'गभीरायां नद्यां घोप.' इत्यत्र प्रत्येकादस्य तीरे लक्षणा न सम्भवति । तथाहि न नदीपदं तीरलक्षकम् , गभीरत्वस्य नदीधर्मतया तीरे गभीरपदार्थानन्वयापत्तेः । न गभीरं तीरम् । नापि गभीरपदं तथा, तोरे नद्यामित्यापत्तेः । नहि तीर नदी, गभीरनदीतीरे घोपः इत्यर्थालाभाव । नापि गभीरपदं नदीपदं वा गभीरतारे लाक्षणिकमन्यतरत्तात्पर्यग्राहकन्चेति कस्य तात्पर्यग्राहकत्वं कस्य लक्षकत्वञ्चेत्यत्र विनिगमनाविरहेण यथावासम्भवादिति 'गभीरायां नद्याम्' इति वाक्यबोध्यस्य गभीराभिन्ननदीरूपार्थस्य स्वबोध्यसंयुक्तत्वसम्बन्धेन वाक्यस्यैव यथा लक्षणा तथा सर्वत्र वाक्यार्थ- भूतसंसर्गे उत्तरीत्या लक्षणा । एवञ्च यथा तन्मते वाक्यार्थज्ञान तथा वैयाकरणमतेऽपि वाक्यात्मक स्फोटः सिद्धयेदिति भावः । उपलक्षणमिति-वस्तुतस्तु 'भाट्टाः' इत्यस्यैव भट्टानुयायिन इत्यर्थकतया शक्त्यैव याचस्पत्यादिसंग्रहसम्भवेनोपलक्षणोक्तिश्चिन्त्येति गुरवः । लक्षणाया इति - पदसमूहात्मकस्य वाक्यस्य वाक्यार्थे ( संसर्गे) शक्त्यभावात्तद्बोधोपपत्तये वाक्यस्य या लक्षणा तस्याः प्रह-ज्ञाने । इत्थमेव वैयाकर- णाभिमंतस्फोटरीत्यैव गतिम्-उपायं विदुरित्यर्थः । पक्षद्वयमिति-पदवाक्यस्फोटद्वयमित्यर्थः । यद्वा वाक्य- लक्षणपक्षः, वाक्यस्फोटपक्षश्चेत्यर्थः । उरचेरिति-आगसत्त्वे सति सत्यरूपाया उत्पत्तरित्यर्थः । वर्णनित्यत्ववादिमतेनेदम् । तन्मते हि प्रथमक्षणे वर्ण उत्पद्यते । द्वितीयक्षणे तस्य स्थिति । तत्रैव क्षणे वर्णान्तरस्योत्पत्तिः । तृतीयक्षणे वर्णस्य द्वितीयक्षणोत्पन्नवर्णेन नाशः, प्रत्यक्षयोग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यत्वात् , शब्दस्य चाकाशरूपविभुविशेषगुणत्वात् । वैयाकरणनये तु परः सन्निकर्षः' (१।४।१०९) इति सूत्रे भाप्ये 'गोः' इत्यत्र 'यावद्गकारे वाग् वर्तते न तावदोकारे' इत्युक्त्या येनैव यनेनेको वर्ण उच्चार्यते तेन यत्नेन सहेय विनष्टे तस्मिन् वर्षे वर्णान्तरमुत्पद्यते इत्यर्थलाभेन न पूर्ववर्ण- स्थितिकाले उत्तरवर्णोत्पत्तिरिति प्रतीयते इति । वैयाकरणाभिमतवर्णनित्यतापक्षे आह- दर्पणव्याख्या इतोडतो धावतीवि धी' इति, तन, शन्द गिना आयमानस्य घादिनानुपस्यापि शान्दताप । तत्र पश्यामि, न थाम्दयामीत्यनु पपगायान शान्दावं यदे तदा प्रफ्तेऽपि समम् . उप्रतीतेरनुमानेनैव निर्वाहात् तत्र शान्दप्रत्यय सिद एवेत्यादि सयभूम्यम् ॥ ६६ ॥ * उपलक्षणमिति लन्मते गभीराया गया घोप' इत्यादी प्रत्यकपदशक्त्या पशपसम्पन्न रूपलधगया गोपदिशाऽभीप्सितानिये बोधासम्भात् स्वयोध्यसम्पन्धस्य लक्षणस्वाभ्युपगमेन पाक्यार्थमात्रे पापसाती कारादिति भावः । * पभद्रयमिति पदवास्यमेदेन व्यास्थित स्कोग्यमित्यर्पः। अनुपपचिमेगा--

·No text on this page.

·No text on this page.

·शहर स्फोटनिपायः कचिदिवेत्येव पाठः। एवं वाक्येऽप्याह-वाक्यादिति । पदानामपि वाक्याद्विवका मेदो नास्तीन्यः। अयं भावः-चाक्यम् , पदश्चाखण्डमेय, नतु वर्णसमूहः, अनन्तवर्णकापने मानामावात् । वत्ता:- त्पादकत्वेनाभिमतवायुसंयोगनिष्ठं तत्तद्वर्शजनकतापाः, व्यजकताया याऽवच्छेद प्रमा पदमुपात्तम् । तथाच अन्योदेशेनान्यसाधनमन व्याजः । ननु दृष्टान्तयाक्यानामीपम्योपप यादिपपटिग. त्वनियमेन प्रयते तदभावाद् दृष्टान्तेत्युक्तिरसम्गतेत्याशायां यथारादमध्याहत्य रष्टान्तत्यगुपपाध्यति- ययेति । वस्तुतस्तु वर्णस्फोटशब्देन प्रकृतिप्रत्ययस्फोटरय प्रहरणमभिप्रेमिनि पूर्व मुसमिति यापट. स्याप्यखण्डत्वं सूचयितु 'वर्णेप्वयवा नच' इत्युतम् । प्रनिदिति--चिरपुस्तके 'पप्यययया इय' इनि पाठ उपलभ्यते इत्यर्थः । ऋफारादिवणेपु प्रतीयमाना अपि रेफादयो यया रेपादिमदोन न गृपन्त तथा पदे वर्णाः, याक्ये पदानि च प्रतीयमानान्यपि तस्यतो न गृयन्त इत्यर्थः । तयाचयपर- घटित्वेन दृष्टान्तेत्युक्तिः सगतैवेति भावः । रियक इति -प्रविवेक इति चितम , फारिफायां सयैव पाठात् । भेद इति--पृथग्भावार्यकाद् विच्घातो ये पनि वियफ यम्भायः, स प मंदो एवेत्युक्तम्-भेद इति । प्रशब्दोऽत्रात्यन्तपरस्तथाप पदत्वेन वापर त्येन मंदसत्वेऽपि असरबत्वेन भेदी नास्त्येव । एतच फारिफायामत्यन्तपदेन सूचितम् । ननु घटपटादिपक्षमायए प्रत्यक्ष पफारपकारा- दिवर्णाना श्रूयमाणराया वर्णनामसत्यप्रतिपादनमसनतमित्याशायामाह-अयम्मान दनि । यसमा अययवाघटितमेवेत्यर्थः। एक फारव्यावृत्यर्थ दर्शयति-नयति । यसमूहः-वर्णावयवफसमूहः। अनन्तेत-- अनेत्यर्थः । एतेन अन्तशब्दस्य चरमायययवाचितया प्रत्येफशन्देपु घरमायययस्य सत्त्येनानन्तत्यमन- ६.मित्यापास्तम् । मानाभावादिदि-ननु 'फरोति' 'गन्छति' इत्यादी ककारी गफार इति विलशरातातिरय मानमित्यत आह-तत्तदति- वणोत्पादः वर्णोत्पत्तिरतचनकायनत्यत्र वशिष्ठ तृतीयाः, ष प्रकारका निरुत्यरूपम् । वरय घ सम्मतपदाफदेशे ज्ञानेऽन्ययः । तथाच पनिजन्य तानिरपितजनमाया- रफानविप भूतो यो यायुसंयोग-पर ठतात्यायाम घातर परतानि पयजात्यमित्यन्ययः । विभिन्ना जाति-धर्मो यस्य स विजातिः पदारतस्य भावो यजात्यम्= साधारणो धमः। वयायुसंयोगनिष्टोत्य- कत्वादिरूपः । सब पर नियन्यतानिरूपिता, अभव्यासनिजनतानिरुपिता या या वायुमण्ठसंयोगाना जनता सा यत्किठिघरायश्छिन्ना, जन५ तात्याद् घटनिहकार्यतानिरूपितकपाल निष्टकारणतावत् , इविकारणवायच्छेदफतया सिद्धपति । तथाच यायुसंयोगविशेषसमयेवं यदत्वकत्यादिक दर्पणव्याख्या मूल ज्याचष्टे- यथेति * 1 * इवेतीति • भषयमा इवेत्यर्ष । तथाच यथाधुतस्पैर दृष्टान्तलं नानुमनमिति । 'विनिर् पृयामा' इति प्रत्युपसष्टयमन्तमानसाधनप्रविवेशदार्थः पृथग्भायो मेदे पप॑वस्यतीत्याशयेनाह- भेद इति । ननु पदादिप्रतीतो तदधयाना वर्णानामुपलभ्यमानत्वात् क्यं तदसचमत आह-अयम्माय इति अखएट- मेवेति व्याख्यातार्यमेवगरम्यवन्छेय सष्टयति- नत्यिति , अनन्तेति : अनेरेत्यर्थः । ननु 'कार 'गकारः' इति प्रतीतिरेव वर्णकल्पने मानम् । यदि च वर्गामियअकस्वेनोसादकरवेन पाऽभिमतवायुसंयोगविशेषानियह- स्फोटे व स्वादिना ताशप्रतीतिविषय इति विभाव्यते, तदारि उसमा कारः, नष्ट ककार' दरयादिप्रतीत्यनुचिः। स्फोटातिरिक्तककारादीनां सयाऽनभ्युपगमात् । सस्य न नित्यत्वात् त्यसकनिटाया उसस्तविषयत्वे सुखादीनामति नियता चिरत माह- सत्तवर्णो:पादकरनेदि ये प्रमाग दयति- यजनस्ताया इत्यादि।

·No text on this page.

·रीत्या वर्णानां युगपदवस्थानासम्भवेन वाचकतानुसत्यस्यर्थः । बर्मानामनिस्पले प्रत्यनिशानुसच, साप्य स्फोटनिर्यायः ४६३१ स्यादिति वाच्यम् , प्रत्यक्षोपलम्यमानककारादेरेव याचकत्यस्यानुमरसिद्धत्वात् तथा शनाया- न्यथानुपपत्त्या तदेवेदं पदम् , 'तदेवेदं वाक्यम्' सोऽयं गकारः, इति प्रतीत्या प स्फोटोऽगएट: मिद्धयति । एतेन गौरित्यादी गकारौकारविसर्गादिन्यतिरेकैण स्फोटाननुभशन्यमाणानामेय वाचकत्वमस्तीत्यपारतम् । प्रभा - मात् । अत एव 'झोहित स्फटिक" इति बुद्धी स्वाश्रयसंयोगस्य विशिष्टयुधिनियामकयोपपत्तिः। नप मोटे समयायेन फत्वादिप्रतीत्या भ्रमत्वमेवास्त्विति वाच्यम, उत्तरफाले याधाभावेन भ्रमन्यासम्भयान. उपरम्प रासम्बन्धेन तत्प्रतीते. प्रमात्योपपत्ती भ्रमत्वकल्पनाया अन्याय्यत्यात । एययोत्तरीत्या कन्यादिना सोटस्य प्रत्यक्षत्वसम्भव इत्याह-प्रत्यभोपरभ्यमानेति । कादिरैवेति-पत्यादिना प्रनीयमानरपोटरये येत्यर्थ - वर्णानामनगीकारे वायुसंयोगानामवाचकत्ये चेत्यर्थः । यानफरवेति-वर्णाना तत्ममूहम्पपहनाक्याना स्वीकारे उत्पत्तावाविर्भावे वा घर्णानां युगपदवस्थानासम्भवेन तेषां याचकन्यानुपपस्या यानामनिन्याने प्रत्यभिज्ञानुपपत्या पदयास्पयोरेकत्वानुपपरया चेत्यर्थः । प्रत्यभिनागनुपपत्तिमेय दर्शयति-तर अव्यवहितोसरत्यायुक्तसम्बन्धेन वैशिष्टयमादाय पटाटिज्ञानोपपादनेऽयनित्यवर्णटित न दियायो. रप्यनित्यत्वापच्या, नित्यत्वपक्षेऽनन्तवर्णानन्ततदाविर्भायकल्पनापश्या च प्रत्यभिगा दुर्यपैर गादित्यारह एव स्वीकार्य इति भावः । नच व्यक्तिभेदेऽपि तदेवेद शाटकम्' तदेवेट मौषयम' इति तत्त्वेन प्रमिता दर्शनाद्वर्णानामनित्येऽपि साजात्येनोक्तप्रत्यभिज्ञोपपत्ति. साजात्यमादाय 'तरजातीयमिटम्पदम' इति व्यय हारस्याप्यापत्ते । नचेष्टा रत्ति , 'तदेवेदम्पदम्' इतिव्ययहारस्य वेष्टत्वप्रसिद्धः । एफरपोटाची कारंऽपि of वनम्' एको धान्यराशि' इति तदुपपत्तिरित्यपि न, यनराश्यादेरपि पलासाम्रादिभेदेनानिरित यसका. रात् । तदाह-अखण्ड इति । एतेनेति-प्रत्यभिमाऽनुपपत्त्याऽनन्तवर्णानामकलपनया, लापयेन च नित्यायन सिद्धम्य स्फोटरय वाचकत्यव्यवस्थापकेत्यर्थः । व्यतिरेकेश-भिन्नत्वेन । मननुभवादितिएतेन पोर्ट पर माना दर्पणव्याख्या गम रायस्यानारोपितस्य पानकतावदकर लापरात् । तयारि म पागस्य र कारत्ममत्यमस्तिस्यपः । ममा प्रत्य क्षेति । अयमाशय-पादिवर्गानामुक्तसं यागात्मकत्वेऽतीन्द्रियताऽऽात्तिानन सेरा, अनुमानिराधान् । नना तीन्द्रियधर्मत्वेन का साक्षात्कारपिपणत्यमिति वाच्यम् मुरभि चन्दनामति प्रतीतो कपुरयापस्मार रामापुर पयत्यत्तस्यापि श्राग्राह्यत्वसम्भवात् । विषयवान पर साटाऽशे करमतीवधान्सिमिति । ये तु-कादिमतातयः स्पाटांसे करगदिक समायेनारगाहेत तदा तस्याभालतसम्माना, रिनु साप्रथामिग्यपन्ययम्बने । तदा जात्यम् । नच स्वाश्रयाऽमियनपत्रस्य सम्पन्न प्रमामामात्र, अमितीतरी माना । शिटीतिनिय एव 'दिवः स्पटिफ' इते बुद्ध साधय पागस्य समन्य मामनन्ति । मकरिशेषो हि सम्बन्धः । अव नच समाविषव सा भ्रान्तिः । यथाकथक्षित प्रतीतः प्रमात्योपाची भ्रमत्वकसानाया अन्याम्पन्चात् अपिटम • याचकत्वानुपपत्त्येति • पररास्ययाणमन्दरूपरने उस यक्ष्यत इत्याहु रगनये नास्तात्याह- तदेवेदमित्यादि । ततस्करस मेदावगाहित्याविष्कायमानुपाय - पापड कधिच्छत्ति प्रदोषणदनेऽप्यनित्यवर्गपटितपदवास्यपोरनित्यतया प्रत्याभना नाचियनिहरैयत मा । एनाल 'भणास्तम्' इत्यन्वयि, प्रत्यभिज्ञानुपरचिसिदासरसोरस्य वाचावयवस्थापनेलयं । मननुभवादिति, । उपसहरवि-० तथाचेति ·४४४ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसार तेषां स्फोटानिरिक्तत्वाभावात् । यत्तु वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे प्रत्येकादर्थयोधापत्तिः । समुदायस्य तु क्रमवतामाशुतरोत्पन्नानां तथैवाभिव्यक्तानां वा ज्ञानमसम्भाव्यमेव । पूर्यपूर्ववर्णानुभवसंस्कार- प्रभा भावेन तस्य वाचकत्वं दुरापास्तमेवेति सूचितम् । तेषाम्-गकारादिवर्णानाम् अतिरिक्त्त्वाभावादिति-परम्परया प्रतीयमानवायुसंयोगगतगत्वादिप्रकारकप्रतीतिविषयस्फोटस्यैव वाचकरवस्वीकारेणातिरिक्तवतन्त्रवर्णानाम- भावादित्यर्थः । कैयटोक्त स्फोटसाधनप्रकारं दूपयितुं तन्मतमुपन्यस्यति-यत्त्विति-वर्णानां प्रत्येक पाचकत्वं समुदायभावमापन्नानां वेति विकल्ल्या दूषयति-वर्णानामिति । द्वितीयपक्षं निरस्यति-समुदायस्येति--समु. दायस्य 'ज्ञानमसम्भाव्यम्' इत्यन्वयः। कमवतामिति-क्रम-पौर्यापर्यम् । तेनोत्पत्तिमतामाविर्भवतां वेत्यर्थः । ननु क्रमेणोत्पन्नां ज्येष्ठमध्यमकनिष्ठपुनादीनामिय समूहववर्णानामपि तत्सम्भव इत्यत आहभाशुतरेति- फ्रमेणोत्पन्नानां सहोत्पन्नानां या स्थायित्वे एव समुदायत्वसम्भवादाशुतरोत्पन्नानां पूर्ववर्णस्थित्यधिकरण- द्वितीयक्षणोत्पन्नानां समुदायस्य ज्ञानमसम्भवि । एकक्षणोत्पन्नानां मुरज-मृदग-वीणादिशब्दानां समुदाय- प्रत्यक्षस्यानुभवसिद्धत्यावाशुतरोत्पन्नपदमाशुतरविनाशिनाम् तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनामुपलक्षणम् । तृतीयादिक्षणे पूर्वपूर्ववर्णानां नाशेन वर्णद्वयसमुदायस्य प्रत्यक्षसम्भवेऽपि वर्णत्रयादिसमुदायस्य ज्ञानमः सम्भाव्येव। तदुक्तम्-शाममायमिति ।अभिव्यक्तेरपि तृतीयक्षणवृत्तिध्वसप्रतियोगितया सैव गतिरिति भावः। विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तादाम्यसम्बन्धेन विषयस्य कारणतया वर्णसमुदायरूपविपरस्यैवासत्त्वे प्रत्यक्षासम्भवादित्याशयात् । वर्णसमूहस्यैव वाचकत्यसमर्थन केनधिदुक्त सण्डयन् कैयट पाह-पूर्वपूर्व- वर्णोति-वर्णस्यानित्यत्वनय वर्णस्य श्रावणप्रत्यक्षात्मकानुभवासम्भवात् तज्जन्यसस्कारासम्भवः । तथाहि- प्रथमक्षणे पर्ण उत्पद्यते, द्वितीयक्षणे तस्य स्थिात , वर्णान्तरस्य चोत्पत्ति., तृतीयक्षणे उत्पन्न वर्णान्तरेण पूर्ववर्णस्य नाशः, योग्यविमुविशेषगुणाना स्वोत्तरवर्तिविशेषगुणनाश्यावनिरमात् । तथाच द्वितीयक्षणे एवं यर्णस्य श्रावणानुभवो याच्यः। स च न सम्भवति, गत्वादिधर्मावशिष्टव्यक्ति विषयात्मकस्य तस्य विशिष्ट पुद्धित्वेन बन च विशेपण्ज्ञानं कारणमिति नैयायिक स्वीकृतस्यात् । तथाच क्तः पूर्व गत्वादिधर्ममात्रस्य निर्विकल्प ज्ञानमपेक्ष्यते । तस्य चोत्पत्तिक्षणे गत्वरूपविषयाभावेनासम्भवः, विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षम्प्रति सादात्म्येन विषयस्य कारणतया विपयस्यैवासत्वे प्रत्यक्षासम्भवात् । तदुत्तम्-'सम्बद्धं वर्तमानश्च दृश्यते चक्षुरादिना' इति गकाराधुत्पत्तिक्षणोत्पन्नतया गत्वादिस्मृत्यैव द्वितीयक्षणे एव सविफल्पफज्ञानसम्भव इति तुन याच्यम् , पूर्व जातकादाचित्कगत्वाचनुभवजस्मृत्या विशिष्टबुद्धिसम्भवेऽपि प्राथमिफगत्वादिविशिष्ट- बुद्धरुपपादनस्य यत्तुमशक्यत्यादिति चेदनोच्यते--संसारस्यानादितया फस्यापि गत्वादिज्ञानस्य प्राथम्या- सम्भवेन नवजातशिशोर्जीयनाटयशात् प्रयुद्धसंरफारजन्यरतनपानप्रवृत्तिप्रयोजठसाधनत्यविषयवस्मृते. रिखतमन्मनि प्राथमिफगत्यादिविशिष्टयुद्धिजनफरत्याटिस्मृतेः कल्पनेनोमानुपपत्तरभावात् । गत्वादिस्त- दर्पणव्याख्या प्रयाग तप प्रमागामायन यानकादूरपराहमिति भाः + तेपाम् , गकारादिवाना - रफोटा सिरितनमल प्रातिपदिपारस्यारमार्गमायुगमादिति माय । आयिनाशिनां सहोत्पमाना समुदापामगार-मयसामिति । अकागामार स्थायिन सहास्यानाम्- माशुप्तरेति . सनी TRPakirala: A TRम्भाव्यमिति पक्षे तादात्म्येन विषयम्य तया समूहरूपविषय Rafai . त . नु wiferदिमत Titaraiगिना dat प्रत्यक्षस्या ।

·" ४६५ स्फोटनिर्णयः सहकारेणौकदाममूहालम्बनरूपसकलज्ञानसम्भवस्तुसरो रसः, राज-जरा, नदी-दीनादिसाधारण इत्यतिप्रसङ्ग प्रभा प्रयोजकसंस्कारस्योद्बोधकल्पने मानन्तु गत्वादिविशिष्यानुभव एव । केचित्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्य- विभुविशेषगुणनाशं प्रति स्वसामानाधिकरण्य-स्वाव्यवहितपूर्ववर्तित्वोभयसम्बन्धेन योग्यविभुविशेष- गुणः कारणम् , इति सामान्यतः कार्यकारण मावो यदि स्यात्तदोक्तरीत्या गत्वादिविशिष्टस्य प्रत्यक्षं न स्यात् । परन्तु मरणाव्यवहितप्राकालोत्पन्नशब्दनाशे, सुपुप्तिप्राफालोत्पन्नज्ञानादिनाशे घोत्तोभयसम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुणस्याभावेनोक्तकार्यकारणभावे व्यभिचारवारणाय कार्य्यतावच्छेदककोटो चरमगुणा- तिरिक्तत्वेन योग्यविभुविशेषगुणे संकोचकल्पनवत् प्राथमिकगत्वादिविशिष्टवुद्धिविषयवर्णातिरिकत्येनापि कोचात् प्राथमिकगत्वादिविशिष्टबुद्धिविषयवर्णस्य तृतीयक्षणस्थायित्वस्यापि स्वाकारेण द्वितीयक्षणस्थग- गादिनिर्विकल्पकज्ञानमादाय तृतीयक्षणे सविकल्पकज्ञानकल्पने न काचिदाननुपपत्तिः । गुणे योग्यत्यञ्च- [ लीफिकप्रत्यक्षविपयत्वम् , निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षाविषयत्वेन स्वोत्तरोत्पन्नज्ञानादिना नाशानुपपत्तेः । केन्तु 'लौकिकसाक्षात्कारविषयत्व-निर्विकल्पकान्यतरत्वरूपम् । प्राथमिकगत्वादिविशिष्टयुद्धिनाशम्प्रति वोत्तरचतुर्थक्षणवृत्तित्वविशिष्टं स्वयमेव कारणम् । एवमेव चरमज्ञाननाशम्प्रति सोत्तरक्षणत्तित्वविशिष्टं वयमेष कारणमिति मर्य सुस्थम् । समूहालम्पनेति – 'गो:' इत्यत्र 'गफारः' श्रीकारः 'विसर्ग' इत्येवंरूपः, पल्यौत्वविसर्गत्वादिनानाधर्मनिष्ठप्रकारताकनानात्तद्वयनि निष्ठमुरयविशेष्यतारूपसमूहालम्पनात्मकेत्यर्थः । प्रकारताद्वयादिनिरूपितमुख्य विशेष्यताद्वयादिनिरुएकज्ञानत्वस्यैव समूहालम्बनत्वात् समूहः उक्तरूपः, श्रालम्पनं विपयो यस्य ज्ञानस्य तत्समूहालम्यनम । सकलेति-तत्तत्पद्घटकसर्ववर्णेत्यर्थः। सरः रसः, इत्युभ- यत्रापि सकाराकाररेफाकारपिसर्गात्मकवर्णसंस्कारसहकारेण तादृशवर्णसमूहस्य ज्ञानसत्त्वेन सरोरसयोः, जरा राजा, नदी दोनादिपदानां समानार्थत्वापत्तिरित्याह-अतिप्रसङ्ग इति - सर-शब्दादिघटकसकलवर्णानुभव- जन्यसंस्कारसहकोरेण ताशवर्णसमुदायविपयकसमूहालम्बनात्मकज्ञानेन तत्तदर्थबोधापत्त्या पाया- पत्तिरूपातिप्रसङ्ग इति भावः । नच येन क्रमेण वर्णानुभवस्तेनैव क्रमेण स्मरणेऽपि वर्णभाने न दोष इति वाच्यम् , पूर्व ज्ञातस्य पश्चात् , पश्चाज्ज्ञातस्य पूर्वमपि स्मरणदर्शनेन ताशनियमासिद्धेः । नचान्यत्र घटपटादिविषयेऽनुभवस्मरण गे क्रम नेयमाभावेऽपि वर्णविपयेऽनुभवरमरणयोः कमनियम इति वाच्यम् । परश्यो ज्ञातपदस्य प्रथमं श्वो ज्ञातपदस्य पश्चादपि स्मरणदर्शनेन क्रमेणैव वर्णस्मरण- दर्पणव्याख्या सम्भगत् कथं तजन्यसस्कारस्य सहकारितासम्पनः । तपाहि-फादिप्रतीतिः ककारादौ विशेषणतया कादित्वमरगाहते । विशिष्टबुद्धौतिशेषणशानस्य हेतुतया ककारात्यत्तिद्धितीयक्षणे निर्विकल्पकमभ्युपेत्य तृतीयक्षणे विशिष्टज्ञान याच्यम् , सच्चन सम्भवति, 'गम्बद्ध वर्तमानञ्च दृश्यते चक्षुरादिना' इति वृद्धोक्तः । प्रत्यक्षे विषयस्य कार्यसहमावेन हेनुतया तृतीयपणे तद्वर्णरूपविषयस्यामायात् । नच ककारायुसचिचगोत्पन्न करवादिरमृत्यैर द्वितीयक्षणे एर मरिकल्पसम्भव इति याय, एमपि प्राथमिकविशिष्टबुद्धेदुरुपपादत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति-संसारस्यानादितया बारस्य नपानप्रति हत्विष्टसाधनलामृतेरिख प्राथमिकात्यादिविशिष्टबुद्धिजन करगृतेः सम्भवान्न तदनुपपचि । कागरायतस्यनन्तर का गार इति विशिष्टयुद्धरेव च तादृशकल्पने मानमिति । अन्ये तु-प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुगना : MAITHTOण्य-स्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन-यदि सामान्यतस्तादृशविशेषगुणस्य कारणा सारा समय दिप्रत्यक्षानुपातिः प्रसज्येत अपि, सैव न, अन्तिमशन्दनाशे मुसिप्राकालोत्पन्नशानादिनाशे च व्यभिचारान् । मिन्ट विजातीयगुणगाशे येजात्य नरगशब्दादिव्याचमित्र प्राथमिकविशिष्टबुद्धिविपयार्णव्यावृत्तमपि । नच तारक . -

·No text on this page.

·स्फोटनिर्णयः ४६७ प्रभा 'अस्त्यत्र वर्तमानकालोऽस्ति, कथं तर्हि भूत-भविष्यत्सत्ता गम्यते 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' इति भाप्यान् मतुपा वर्तमानकालिफसताया एव प्रत्यायकत्वयोधनात् 'नयो घटो जलवान्' इत्यादिप्रयोगापत्तेने सम्भ- वस्तथापि यथाकथञ्चिपदादिप्रत्यक्षलोपपादने पि तत्र वृत्यानयत्वज्ञानासम्भवः, पदादेरविद्यमानत्वात । नन्विदानीम् अनीते पदादी वृत्त्यानपत्याभावेऽनि पूर्वकालापच्छेदेनातीते घटे रूपाश्रयत्ववत् अतीत पदे वृत्याश्रयत्वं मुबयमिति चेन, वर्णसमु गयात्मक सदस्य कदाप्यसत्त्वात् । नच बुद्धिविषयपर्णसमुदायात्मक- पदे वृत्याश्रयत्नागीकारे बाधकामाय , 'श्रतोतं घटं जानामि' इति सर्वग्नीनिमिद्वज्ञानाश्रयन्यदिति वाच्यम् , पदवास्ययोरभावेन शब्दार्थसम्बन्धस्यैव हान्यापत्तः। तदुक्तं वाक्यपदीय-प्रशाटो यदि वाक्यार्थः पदार्थोऽसि तथा भवेन्' इति । एतस्यायमर्थः-यदि पदसमूहरूपवाक्यासम्भवेन तेन यास्यार्थस्य शक्तिपहासम्भवाद् वाक्यार्थो न श-दशक्यरतर्हि वर्णसमूहरूपपदस्याप्यसम्भयेन तेन पदार्थम्यापि शान्ति महासम्भवावदार्थेऽपि शदजन्य योगविषयो न स्यात् । तथाच शमस्य प्रमाकरणलानुपपत्तिः । किन उभारणभेदाद् भिन्नानाम्पदानामानन्याद् व्यक्ति राद इव शक्तिमहासम्भवः । एयच गृहीतशतिकस्यैव योधकत्यमिति नियमेनानुतपूर्वावदान्तरात्वदार्थोपस्थित्यनुपपत्ति' । नच मामान्यलक्षण प्रत्यासत्त्या घट- जात्पनुगतीकृतसकलघटव्यक्तिचित्र शकायच्छेदकपदगघटत्यादिरूपानुसूयोऽनुगतीनवटाटिपदे- प्वपि शक्तिप्रहः स्यादिति वाच्यम् , भानुपूर्वाः कालपटिन या काल भेटेन भेटाइनुगमास भयेन प्रको सामान्यलक्षाप्रत्यास तेरनुस्योगादानुपूर्या शकसावन्डेदक बातम्भनात् । किम्येपमे पदमेक यास्यमिति युद्धस्तदेवेदम्पदामेति बुद्वेवानुम्पत्ति, अनुभाग मा प्रादित्यख एड रकोटः सोकाः । स्वीने तु तस्मिन् नित्ये ब्रह्मणि अन्तःकरणोपाधि भेदेनानेकजीयव्ययहारघन , नानारञ्जनमाधनद्रव्याहितनाना- वर्णोपरागेण पटादे नवमोचरितवर्णक्रमेणैव ततद्वर्णगतकामादिनाऽभिव्यक्त सत्र शक्तिपदः पारोपितपोया- पर्यग्रहश्च सिध्यति । तथाच भिन्नभिन्नरूपेणाभिव्यक्ते स्फोटे शक्तिप्रदान्न सरो रस इत्यादिन कयोधापत्तिः । नाप्येकपायाभिव्यक्तस्फोटे शक्तिमहात्पर्यायान्तरे शक्त्यमहेऽपि वोधः, पर्यायान्तर्गतवर्णभिव्यक्त फोटे शक्तिमहाभावाद् गृहीतशक्तिकस्यैव योधकत्यनियमात् । तस्य प रफोटरस्य वत्तदानुपूर्धन्तर्गतप्रथमादि- वर्णाभिव्यक्तिमत्त्वेऽपि रनपरीक्षणन्यायेन चरमपर्णभिव्यक्तरफोटस्यैव धोधकत्यनियमान्न प्रत्येकवर्णाभि- व्यक्ताद् बोधापत्तिः । नचैवमपि चरमवर्णातिरिकवर्णनां वैयर्यम् , पूर्वपूर्ववर्णरूपेण स्फोटानुमवतन्य- संस्काराणामपि चरमवर्णाभिव्यक्तस्फोटेनार्थबोधजनने सहकारित्वात् । चरमत्वञ्चानतिदिष्टं माहामिति एकवर्णाभिव्यक्तस्फोटेनार्थयोधेऽपि न क्षतिः। यथा 'अ' शब्दादिना यासुदेवादियोधे। अनुभवच चरमवर्णा- भिव्यञ्जनीयस्फोटविषयकस्तदानीन्तनो ग्राह्य इति न कालान्तरीयानुभवजन्यसंस्कारसहकारेण प्रथमवर्णा- भिव्यक्तस्फोटादर्थयोधापत्तिः । फिच पूर्वानुभवजन्यसंस्कारसरयेऽपि तस्य सहकारित्वासम्भयोऽनुद्भुतत्वा- भाववसाकल्पनेन लाघवान् । तदेवेदम्पदमित्यादिप्रत्यभिज्ञोपपत्तये च स्फोटस्यावश्यफत्यादित्यन्यत्र विस्त फोटस्यकत्वादेकं पदमेकं वाक्यमित्यादिव्यवहारोऽप्युपपद्यते । भिन्नं पदं भिन्नं वाक्यम् इत्यादि व्यवहारस्तु अभिव्यञ्जफभेदादेवोपपादनीय इति कैयटोक्त-वर्णसमुदायस्य योधफवासम्भवः स्वतन्त्रणा स्वीफाररूपं लापयश्चासण्डस्य वाचकत्वस्वीकारे योजमित्याहुः । स्फोटस्तु भूपणकारमते सफलशाय- प्रपश्चात्मकवियर्वकारणीभूतं प्रस्नेव शब्दब्रह्मपदेनाभिधीयते इति मूले एप वक्ष्यते । शेसरकारात पर पश्यन्ती मध्यमा वैगरीति चतुर्विधवाड्यये या मध्यमा याक् तस्या यो नादांशस्वदात्मकः । तदुक्तं मजा पायाम-तत्र मध्यमायां यो नादांशस्तस्यैव स्फोटात्मनो याचकत्वेन' इनि 'स्फोटपदस्य व नत . EB

·No text on this page.

·No text on this page.

·स्फोटनिपोपः ५०१ एवं सति प्रतिपाय शक्तिग्रहापश्यम्भायेन तत्तत्परायगतशत्तिग्रहहेतताया उचितन्यान् । तथा सति शक्तिग्रहत्व र हेतुत्वे लायपात् । अन्यथा तत्पर्यायामिन्यतगतराति ग्रहत्येन तत्वे गोरसात् । न द्वितीयः, अनन्तपदानां तेषां शक्तिसापेक्ष्य क्रमागधेय शक्तिकल्पनम् तागादिशी परिमलोक्तमपास्तम् । पर्यायेरनेकशक्तिस्वीकारस्य सर्वगिद्धत्याद , प्रमा - फलशरूपपर्यायाभिव्यक्त्यवच्छिाशक्तिप्रहाभावाश्नोत्तापत्तिरिति भाय । एसमिति-स पासी पायागला. र्याय. रात्पर्यायजन्योधम्प्रति तत्पर्यायाभिव्यरत्यान्यिनराक्तिहस्य कारणले मतीयर्थ । माश्य म्भायेनेति--स्फोटयादिनये तत्सर्यायाभिव्यरत्यान्पिन्नशतिमहत्येन कारणवस्यानरयरनेपर्य । 3. त्वादिति-तत्पर्यायाभिव्यक्त्यवन्छिन्नशक्तिमहत्तस्य फारणतारन्छेकत्यापेक्षया रात्पर्यापप्रतिपारय स्य कारणतावच्छेदकत्येऽवच्छेदकतयाऽभिव्यक्तरप्रवेशेन लापमानौचित्यादित्ययं । EिRTIFr-तता. र्यायावच्छिन्नशक्तिमहत्येनेत्यर्थ । रापमान्यति-चो हेती यत उसम्पण नुतने लाघवं गाइत्या । मोट. वादिमते गौरवमाह-प्रन्ययोते-उत्तनैपरीत्ये इत्या । गौरवस्य पूर्यमुकत्येऽसष्टमशिराय श्राr-ur- येति । तत्वे हेतुत्ने । न द्वितीय इति-पर्यायभेदेन सोटभेद इति पक्षोऽपि पस्नु न मा त्यो । अनन्तेति-प्रतिपर्यायामिक्तानामि । तेपाम्फोटानाम् , अस्य कल्पनामिनि शेष, उत्तर शनियोत्पन्न समुशायकस्य च श्रमणात् । शचिञ्चेति-स्फोटभेदात् तद्गतशतेपि भेटेन नानारातिफलानाम्पत्य .. दिति-वर्णाना पद्धटितपदानाच कल्पने ण्य लायवाद् यतिरिकरफोटकल्पना मुधी माराम मिति-स्फोटाफल्पने एव लाघवात् स्फोटयादोऽयुक्त इति परिमलाचार्योक्तमित्यर्ग। आदिना न्याय- रक्षामणे सग्रहः । परपायेथिति एकधर्मापन्छिन्नार्थवाचकनानापदचित्यर्थः । शमनासन्उफदेन शन्धि भेदस्य न्याग्यत्वादिति भावः। भगति पर्यायभेदेन भिन्नभिन्नरातिरपीकारस्य । सगिरताशि- तथाच पर्यायभेदेन भिन्नेऽपूर्वस्फोटेऽपि वाचकत्यकल्पनाप्रयुक्त दूपर नेत्यर्थ । नन कारनाय दक:- लेवच्छेदकतयाऽभिव्यक्तिनिवेशप्रयुक्त गौरव तदयस्थमेव, सोटस्य पाचकवनयऽपि अभिव्यक्ष्मिनिरय स्फोटानतिरिक्तत्तत्पदस्येव विपयितया शक्तिमहेऽवन्छेदकत्वकल्पनेनोक्तगौरवस्याप्यमाना। अयम्मा- वर्णा, पर्यायाश्च स्फोटातिरेचा, ते स्फोटाभिव्यञ्जका, इति यति वैयाकरणभिमतममपिया ता 'पर्यायस्थलेषु एक एप स्फोटो नाना या' इत्यादिपूर्वोक्दूपणायकाशोऽभविष्यत् । सदेव तु नाम्नि, किन्नु दर्पणव्यारया उतरथले चासोरस्य फलशरूपपयाभिव्यक्तयनशक्तिप्रइस्पितामागन भर्ष पर पति भारत मितिः तत्पर्यायन-यशान्दवाधे सत्ययायाभिव्यक्पाचिनशक्तिमहस्य हेनुलाम्युग्गम इस्पयं 1 0 शक्तिपहायरसम्मायनेति नाग्रहीत रिशेपणन्यायेन वत्सपाये शक्तिमहस्यावश्यमभ्युपेप गादिवि भाव ! • उचितन्यादिति • यौनियार- • तथा सतीति । । शक्मिहत्वेनेति • ततायतराचिमहत्येनेवर्य। लाययारिति सरल फारणता उदकावे लापादिल । नो हेतौ । पूल गौरा प्रायवि-- अन्ययन + चिम्मनन् । * न द्वितीय इति पर्ण यस्यले सोटनानालमियप पो ने यर्थ • अनन्नेति • मनात फलनामि शपिमिति - तन्भेदनिनानन्तरानिकलनामारे पय 1 लत्यागिनिन्द सालानाऽपायति तदार ! • पर्यायेष्विति एपमान्टिनर पस्नानादेशि । . अनेति पर मैदमिनेपर्यः । * सर्वसिद्धत्वादिति - तपाच परमया नानाय कल्पना नाव न । य- .

·५०२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे, . - तदवच्छेदकानुपूर्व्याः मागुपपादनादिति दिक् । प्रभा आरोपितकत्वादिविशिष्टाः स्फोटा एव वर्णाः पर्यायाश्चेति स्फोटास्वीकर्तृ णामनन्तवर्णादिस्वीकर्तृ णां परेषां मत इव पर्यायस्थलेऽपि समान एव कार्यकारणभावः । इयानेव विशेषो यदतिरिक्तवर्णवादिनये स्वरू- पतो भिन्न एव पर्यायः, स्फोटस्वीकर्तृमते तु स्फोटस्यैक्येऽपि भिन्नभिन्नपव्यरूपरूपितत्वेनौपाधिकः स्फो. टभेदः पर्यायानतिरिक्त इति नास्ति' कार्यकारणभावे वैषम्यम् । वायुसंयोगादिगतकत्वादिवैशिष्टयेन स्फोटत एव वर्णदिव्यवहारस्याप्युपपत्तौ अतिरिक्तनाम् अनन्तवर्णानान्तनागभावध्वंसादीनाश्च स्फोटवा. दिनयेऽभावेन तलयुक्तं महल्लाघवं तन्मत इति । नच पर्यायभेदेन स्फोटभेदेऽपि तत्त्वतः स्फोटैक्यमते घटपदात्मके स्फोटे गृहीतशक्तिकस्य पुंसः कलशादिपदाच्छाब्दयोधापत्तिरूपदोपतादवस्थ्यम् , स्फोटस्यैक्या- दिति वाच्यम् , वर्णवादिमते घंटत्वप्रकारकघटविशेष्यकबोधम्प्रति घटपदनिष्ठशकिज्ञानस्य कारणत्वे कलशादिपदाद् घटयोधस्थले प्राप्तव्यभिचारवारणाय घटपदनिष्ठशक्तिज्ञानाव्यवहितोत्तरजायमानघटत्व. प्रकारकघटविशेष्यकयोधम्प्रति घटपदनिष्ठशक्तिज्ञानं कारणम् , इत्येवं कार्यदले कारणव्यवहितोत्तरत्वस्य निवेशवत् , स्फोटवादिमतेऽपि उक्तरीत्या कारणाव्याहतोसरत्वस्य निवेशेन दोपस्य वारणीयत्वात् । कार्ये कारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशप्रयुक्तगौरवमपि स्फोटवादिनामतिरिक्तवर्णवादिमततुल्यमेव । ननु स्फो- टस्य नानात्ये नानावणैरेव निर्वाहे स्फोटवैयर्यम् , एकत्ये शक्तरप्यैक्येन पर्यायस्थलोक्तदोपप्रसङ्ग इत्यत आह-तदवच्छेदकेति-शक्ततावच्छेदकेत्यर्थः। स्फोटस्यैक्येऽपि शक्ततावच्छेदिका सत्तत्पदवृत्यानुपूर्येव । तथाच शक्यताच्छेदकभेदेन पीलुशब्दादी शक्तिभेदवत् शक्ततावच्छेदकानुपूर्वीभेदात्स्फोटेऽपि शक्तिभेदा- नोक्तदोपायकांश इति भावः। ननु स्फोटस्य नित्यतया तदभिन्ना वर्णा अपि नित्या एवेत्युत्पत्तिध्वंसघटि- ताव्यवहितोत्तरत्वघटितानुपूर्धपि वक्तुमशक्येति तस्या अवच्छेदकत्वमपि दुर्वचमित्यत आह-प्रागुम्पादना दिति-'स्वविषयकाभिव्यक्त्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकाभिव्यक्तिविपयत्वसम्बन्धेन वर्णविशिष्टवर्णरूपाया आनु पूर्व्याः प्रागुपपादनादित्यर्थः । ननु यदि वर्णा नित्यास्तदा नित्यानां तेपामानुपूर्धपि प्रन्यकृतैवोपपादिता। . तथाच तादृशानुपूर्वीविशिष्टानामेव तेषां पदत्यम्, तद्विशिष्टानां वाक्यत्यञ्चास्तु । नित्यत्यादेव सोऽयं ककार:, तदेवेदमदम्, तदेदं याक्यम् , इति प्रत्यभिज्ञाऽप्युपपत्स्यते कृतं स्फोटेनेत्यत आह-दिगिति-तदर्थस्तु यदि अनारोपितकत्वादिविशिष्टा वर्णास्तदा तेपां बहुत्वाद् गौरवम् । यदि पारोपितं कवादिक वर्णस्त्वेक एव तहि वर्णः, स्फोट इति शब्दमात्रे भेद इति स्फोटपक्ष एव सिद्धः। यदि तु न नित्या वर्णाः, नापि नित्यः दर्पणव्याख्या यः सोयाऽभिव्यजका इति स्वीकारे भवदुक्तदूषणस्यावसरः, नतु स्फोटस्य वर्णानतिरेकाक्षे, तत्र पृयशक्तिकस्पनाया अभावेन गोरषासम्मगत् । पप्यायशक्ति प्रहकार्यताऽवच्छेदककोटापव्यरहितोत्तरत्वनिवेशेन व्यभिचारवारजन्तूभयोः राम• मिति नुसमते सोटानतिरेण वर्णानां निस्यत्वादुत्सचिघटिताव्यवहितोचरवणेषु पूर्वपूर्ववर्णवत्यरूपयत्ततापच्छेदका मुपूम्यसम्मयोऽत आ६-- तदपच्छेदफेति शक्तावच्छेदकेल्यर्थः । प्रागितिक पाभिव्यक्स्यधिकरणक्षणोत्पचिकामि. पक्षितिपयसमिति प्रत्येति शेषः। ननु यांना नित्यत्याभ्युपगमे नित्याणे रेप सोटकार्योसची फोटस्यैवासिद्धिः। पाह-प्प्यां माहियोगदितत्वाचदिशिष्टानामेन तेषां पदत्वेन तत्प्रत्ययस्य सौलभ्येन शक्तिप्रहस्य सूपपादत्यातदे- पर पद यायमिति प्रस्यभिशोप त्यत माह- दिगितिक सदधस्तु यदि स्वतन्त्रा नित्या पणाः स्युस्तदा स्यादेव तैः सोयानिदि किनुक्सादिना प्रतीयमानः पोट एल कारादियणं इत्यमुपगमेनीवात्ययासिद्धपमाभपांदत एष .

·स्फोटनिर्णयः ५०३ शब्दकौस्तुभे तु वर्णमालायां पदमिति प्रभा कश्चन स्फोटः, किन्तु अनित्या ध्वनय एय सन्तीत्युच्यते तदा द्रुतमध्यमविलम्यितत्तिभेदेन भिन्मेपु ध्वनिपु अन्यतमस्मिन् 'अतो भिस ऐम्' इत्यादिपु नपरफरणे तदभिन्नेषु अकारादिपु मायनापत्तिः । सोटरीकार तु यत्तिभेदेन ध्वनिभेदेऽपि वायुसंयोगादिगतेन एकमात्रकन्यविशिष्टास्येन प्रतीयमानम्फोटश्यक्यान् नय तपरकरणात सर्वामु वृत्तिषु तस्येक्यादसादिः सिध्यति । तदुक्तम्भाष्य-तपरसूत्रे 'सिद्धन्तु अवस्थिता या वक्तुचिराचिरवचनाद् वृत्तयो पिशिष्यन्ते' इति 'ये द्रुत्तायां वृत्ती वर्णाः' 'ते विभागाधिका मभ्यमायाम' 'य च मध्यमायां वर्णाः त्रिभागारते तु विलम्बितायामिति च। अत्र वयटः द्रुतं श्लोकम् , सच पोधारयनि पारि नाटिकाया (जलघटिकातः) यस्या नवपानीयपलानि (जलबिन्दयः) सयन्ति, तस्या एप मध्यमायां वृत्ती द्वादशपलानि स्रवन्ति..."विलम्बितायां त पोडशपलानि सवन्ति' इति । समान्तःकरणस्य परिणाम- विशेष एव वृत्तिरूपलब्धिरिति बोच्यते । पूर्वोक्तविन्दुलवणकालपरिच्छिन्ना मृत्ति ? तमध्यमथिलम्धितादि- शब्देन त्र्यवाहियते । उद्योतकारस्तु-नाडिकापदेन सुपुम्नां नाडीमाइ। 'मुप्' इत्यध्यक्त या मनति-न्दायते सा सुपुम्ना, म्ना अभ्यासे इत्यतः के रूपम् । प्रीवास्थमेरुदण्डयाह्यस्था, इडापिटललानादयोर्मध्यगता या सूक्ष्मा नाडी सा सुपुम्ना सा हि योगक्रियया ब्रह्माण्डसम्बद्धासती अमृतबिन्दुल्लाविणीति योगिनां प्रसिद्धि। एवञ्च हृदयप्रदेशगतेन वायुसंयोगेन जनितो नादः प्राकृनध्वनिरच्यते । तेनाभिव्यक्ता सूक्ष्मा मधमा याय पाचकस्फोटशब्देनोच्यते । तत पारयपर्यन्तमागच्छना तेन वायुना स्फोटस्योपलब्धि (मान)जनको येछनो ध्वनिर्जायते । तस्या ध्वने र्यावत्कालं सत्ता तायता कालेन व्यत्तस्य स्फोटरयोपलब्धिः परिच्छिद्यते, नतु स्फोटः । स तु यारशप्राकृतध्वनिना व्यक्तो द्वस्वत्वादिरूपस्तादृश एव यकृतध्यनिगतकालमेदेन स्फोट फाल. भेदाभाय एव । यथा गन्तृ णामालस्यादिभेदातिभेदेऽपि न मार्गभेदस्तथा चिराचिरकालोसारणजनकय- नाजायमानवैकृतध्वनेरूपलब्धीनामेव कालभेदो नतु स्फोटकालभेदस्तदुत्तम्भाष्य-फोटस्तु तापानेवेति'। दीक्षितमतमाह-शब्दकौस्तुम इति कुम्-पृथ्वीम् , स्तुम्नाति-रुणद्धीति कुस्तुभन्समुद्रः मूलविभुजादित्वारके रूपम् । तत्र भवः कौस्तुभो मणिः पण । तदुक्तम्-'कौस्तुमस्तु महातेजाः सूर्यकोटिसमप्रमः' इति । कौस्तुभ इय कौस्तुभः । शब्दानां प्रकाशकत्वेन, सर्वश्रेष्ठत्वेन पृहणीयत्वेन च लक्षणया मन्थविशेषपरः । वर्षमागशामिति- दर्पणव्याख्या नानापर्णकलानापयुक्तगौरवशट्टापि नेति । ननु कोऽसौ फोटो यदनतिरिक्ता वर्ग इति चेदवाः शरसिसशात्मक मायाविन्दपरपर्यायत्रिगुणात्मकाव्यक्तप्रभवः शन्दब्रह्मारनामा चेतनापिठितोऽनभिव्यक्तवर्गविशेषी रयः परादिशन्दव्या दियमाणो नादः काट इत्युच्यते । स च सर्वगतोऽपि पुरुषस्य ज्ञाताविवक्षाधीनप्रयत्नाधिष्ठितमूलाधारस्पारनेनाभि व्यक्तः परेशि व्ययहियने । नामिपर्यन्तमागच्छा तेनाभिव्यक्त परयन्तीति । पुनईदयमागता तेनैवाभिव्यश्वस्तच. दोल्लेसिशनविषयः परश्रोत्राग्राह्यत्वात सूक्ष्मो मध्यमा यागिति । वक्त्रा तु कर्णरिवाने सूक्ष्मतरवारभिघातेनोगशुशन्द- प्रयोगे च भूयते । स एव नाऽऽस्यपर्यन्तमागच्छवा तेन वायुना कण्ठदेशे गत्वा मदानमाहत्य परावृत्त्य दचस्याने वभि- व्यक्त. परभीत्रेणापि ग्रहीतु शक्यो पैखरीति व्यवहियते । उस्ता प्रमाणश्च--"चत्वारि शारिमिता (नि)पदानि, तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिण, गुहा त्रीणि निहिता नेनयन्ति, नुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति" इति श्रुतिः, "निन्दोस्तस्मा- मिद्यमानाद्रवोऽव्यक्तात्मकोऽभवत् । स एव अतिसमनः सहमति गीयते' इति पुरागवाक्यञ्च । भागरतेऽप्या. दशस्कन्धादौ स्फुटरोऽयमः। शिक्षायामपि-भास्मा बुद्धा समेत्यायन्मिनी युक्त विवक्षया । मनः कायामिमाएन्ति स प्रेरयति मास्तम् । मोदीणों भूभन्यभिहतो पत्रमापद्य मानवान् जनयते-इत्यनेन । क्याच हृदयावन्टिनमप्य- ·प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे पीनेणीतिरिका एव रको अन्यथा करातातिरिका घायपिदिनसमवेति प्रतिपादितम् ॥६॥ प्रभा वर्णपरम्परारूपसमूहे इत्यर्थः । प्रती रिति-आधाराधेयमावावगाहितीतेोरेगर्थः । अयन्तदाशयः-- वर्गसमूहात्मकपदस्यैव स्फोटरूपत्वे वर्णमालापदयो भंदामादाधारायेयभावो न स्यात्, चने चैत्र झी व्यवहारादर्शनेनाधाराधेयभावस्य परस्सरभेदनियतत्वात्। अभेदेऽपि श्राधाधे पभावस्वीकारे 'कपाले घटः' इति प्रतीत्या नैयायिकैः साधितं घटस्य कपालातिरिक्तत्व विरुद्धयेतेत्याह-मन्ययेति-प्रतीते पदार्थसाधकत्वा- भावे इत्यर्थः। नच कपालातिरिक्तघटाभावे घटे कपालसयोगः कारणम् इति व्यवहारानुपात्तिः, कपालसमूहा- स्मकघटसाधकतयैव तदुपपत्तेः। शब्दकौस्तुभेतु' इत्यत्रतुनाऽरुचिः सूचिता । तथाहि-स्फोटरय वर्णसमूहान- तिरित्तत्वेऽपि वर्णमालायां पदम्' इति प्रतीतिर्नानुपपन्ना वर्णमालापदेनानुपूर्व्यवच्छिन्नवर्णानाम् , पदशब्देना नुपूयाश्च ग्रहणे श्राधाराधे रमावे वाधकामावात् । कपालस्पाल्पपरिमाणवदषयरजन्यतया घटस्यं तु तदधि- कपरिमाणपदवथवजन्यतया वैजात्येन 'फाले घटः' इति प्रत्तोतेरपि नानुमतिः, कारणभेदेन कार भेदस्य सर्वसम्मतल्यात्। ननु कोऽसी नित्यः स्फोटः ? यमाश्रित्योक्तव्यवस्थोपपादनाय व्यापृतोऽमीति चेत् सूक्ष्म प्रणवरूपम्ब्रह्मतत्त्वमेव स्फोट इति गृहाण । तथाहि-ईश्वरस्य सिसृक्षामिका या माया चिपापरपर्याया शन्दवहा परनामा चेतनाधिष्ठिरोनामेव्यतरण शेरो सारादिशब्देन पक- द्वियमाणो नाद एव स्फोटशब्देनाभिधीयते । स च य पपि सर्पग स्थापि पुरुपरा ज्ञानार्थवि रक्षा जाप मानयनविशेषेण मूलाधारस्थपवनेनाभिव्यकः सूरमतः पररा' इति व्यवतियने । नामि ले गयोमध्यगतस्य प्रदेशस्य शरीरस्थसकलनाडोना मूलस्थानत्वात् मूलाधरित्येन व्यवहारः । पणवत्यहुलो देहायामः । तत्रागु- लार्द्धसहित सप्तचत्वारिंशतगुलात्मकम् अध उपरि च परित्यज्यकाङ्गुलपरिमितं मध्यं मूलाधार इत्युच्यते । तदुत्तम 'पाप्यन्ताद् द्वयहुलादुर्द्ध लिगाश द्वयगुलादधः । मध्यमैकाझुलं यच्च देहमध्यं प्रचक्षते ॥ इति । मूलाधारास्थितः पवनो नाडीद्वारेण कार्याणि करोति, इति योगपातञ्जले स्पष्टम् । नाभिपरन्तिमागन्छ- ता पवनेनाभिन्यतः सूक्ष्मवरः पश्यन्तीशब्देनोच्यते । हृदयपर्यन्तमागच्छता ,तेन वायुनाऽभिव्यक्तः परपुरुपयोजेन्द्रियाग्राह्यत्वात् सूक्ष्मः मध्यमा यागुध्य ते । स एव च वक्त्रा कर्णपिधाने, सूक्ष्मतरवाय्यभि- धातेनोशंशुशब्दप्रयोगे च श्रूयते । तत श्रास्यपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना कण्ठदेशगत्या मूर्द्धानमाहत्य परावृत्य च तत्तस्थानेष्वभिव्यक्तः स्थूलः परपुरुपेणापि ग्राह्यो वैखरी वागित्यभिधीयते । तत्र परा पश्यन्ती च योगिनां समाधौ निर्विकल्पकसविकल्पज्ञानविषय ईश्वराधिदेवा । मध्यमा बुद्धिविपयो हिरण्यगर्भ- पतहरा वलभवः -- दर्पणव्याख्या माया यो नादोश भान्तरप्रणररूपः स एर वाचकः । “ओंकार एवं सां वाक् सेपा समिभिव्यंज्यमाना नानारूरा भवति" इति श्रुते । सर्वमाणिहद्देशस्यत्वाच्च ब्राग्व्याहार्योऽपीत्यन्यत्र विस्तर । इति प्रतीतेरिति , अन्यथा वर्गपरम्परारूपमालयास्तत्समूहरूपदानतिरित्त तयाऽऽधाराधेयभारारगाहितीत्यनुपचिरिति गायः। अन्यथेतिक प्रतीते पदार्थासाधक्य इत्यर्थः । 'काले घ2:' इति प्रतीत्या भेदावगादिया तसिदिः, प्रतीतेदसारकत्वे तु पाद्यसिदित सर। कगलतरयोगानादार तादृशमनीत्युपतेरिति माउ । कौस्तुभे सिति तुशन्देनाचा सचिता। तद् बीजन्तु यांतिरिनसोटानलीवारेऽपि नोक्तप्रतीत्यनुपातिः। आनुपूज्यंगनिवांनां मालापदार्थवेन तत्रानुपूर्वारूप. दापारायभायणागत् । घरकगलादीना विजातीयारणजन्यत्वेन तद्नेदरयाफ्लपितृमशक्यत्वेनोक्तातिपमहामावा.

·पोटनिर्यायः १०४ नन्वेवं शास्त्रस्यामामाण्यमसङ्गः, पदस्यायण्डा , गावस न प्रकोपया पदव्युपाटनमा. प्रमा देवत्या । येसरी याग पिराधिदेवत्या। तदुगामध्ये पवार पारिविनानि पदानि नानि नगा ये मनीपिण. । गुहा त्रीणि निहितानि नहुयन्ति सुराग धागो मनुमा यान्तिी | पुग- विन्दोस्तरमाद् भिद्यमानाद्रयोऽव्यक्तारमकोऽभवत् । म एप निमम्मने. शहरी गोपी शिक्षायामपि-प्रात्मा बुद्धचा समेत्या मनो युध निरक्षया । माः फायामिमा तिमति मारतम् । सोदी मूद्धभिहतो वक्त्रमापद्य मालाः । वर्णाननगते । अनि एका यानिमायां यो नादांश प्रान्तरः प्रणवरूपः स एय वाचकः । 'पोद्वार पर मयां यार , म मरिमाना नानारूपा भवति' इति श्रूतेः । अनादिनिधन ब्रह्म शन्दतत्व यदक्षरम् । रिवर्ततेऽर्यभान प्रकिया जगतो या जी हागे । सर्वप्राणिहदयदेशत्याग स एन ग्रहपटव्यवहार्योऽपात्यन्यत्र यिनर'। अन्ये गु याना नोटा- स्मकत्वम् । किन्तु स्फोटस्य वाभिव्यगचत्यमेव । नच प्रत्येकवर्गामध्यगादर्थयोधानि, परममा भाग क्त्यनन्तरमेव योधदर्शनेन चरमयभियतरफोटस्यैव पापक योपगमान । तम्येऽपि पER-frie म्बनात्त तद्रूपरुपितस्येव प्रतात्या नानात्वातीतिरोपाधिस्यय । एमग्येय मुपस्य टर्परा भाई प्रयतुलत्यादिभेदेन भेदयन् । दर्पणादिगतस्य मुगाभाये तु प्रीमियभनय रणन झुत्प्रकाशभेदस्य च दृष्टान्न योध्यम् , स्फोटक पादेय न तत्र जारलानग । यसभन भाग- पारूपरुपि तस्येवाभिव्यक्तेशन काचिदपि वर्णराहिन्येन मानम् । नन यांना प्रनिनिमम बीना. यः, अनादिसस्कारस्यैव तन बीजत्वात् । ते प स्फोटा येन ममेरा चिनगातेने समेत ता तरेति न सरोरस इत्यनयोरक्यासक्ति। व्यसकल्पमपिते एर तमार्गनिरपिताम्नप्रदान गटापरली भिव्यक्ते शक्तिप्रहयतः पुसोऽगृहोतशक्तिकात्कलशादिपदार्शोधापत्ति । मामे मेन्याम पादिव्ययहारोऽप्युपपद्यत इयाहुः । ६८। एवम त-असरहरपोटर्दय याचकत्यादीकार यर्थ:- याफरणशास्त्रस्येत्यर्थः प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां व्युत्पादनद्वारा तत्तदर्थीनारवातम्यति भारः । क्यस्याप्युपलक्षणम् । भराण्डत्वादिति - निरसयययत्तादित्यर्गः। पदमुत्रनेत-पदापिटकहना यया. दर्पणव्याख्या चेति । अन्ये तु- यांना स्फोटात्मासम् । किनु साटस्य वर्गनियनपत्तनेर । मन प्रकारका दोषः, प्रयोगान्तर्गतसक्लवांना तपसत्वेधी चरमरगंभिमादा तर यानोगमादन - भ्या-युचरमवाधः, तस्यै कऽसि तत्र RHETA भिमागीता प्रताया नानासन की एकस्येर मुरास मागद गायभिमकायापलादिप्रतीति । भव रानुगायन तत्र माना। वर्गमिन्नव्या कामागच न कदाचिदी वराहत्येन तमनस्तत्रनिरिम्यसमांकारन गरमार ते चयन कमेग निचस्यालेने क्रमेम व्यसारितना तस्पेसम्युगमान न सरा सर तयारीमा तपाय शचिमहान्न न घरादिपम्पा यानियवसोटे गृहीत कलारसिदादागा, अन एपमा पदक पापमिति व्यवहारः सररात. मात्र इत्याह ॥ ६८ ॥ एसमिति मोरस्वैर वानरवे सापः । बागाय- प्रसझमेरोपादयति-पदस्येति वास्यस्य युगमग मेदम् । असरडत्यादिति प्रायोनागाल्पा। वथाभूतस्यैव नानकमाया माहिती माः । शास्त्रम्य गमर। प्रविनयवाभ्यानितिन ·५०६ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे प्रार्थयादित्याशङ्का समाधत्ते- पञ्चकोशादिवत्तस्मात् कल्पनेपा समाश्रिता । उपेयपतिपत्त्यर्था उपाया अव्यवस्थिताः ।। ६६ ।। उपेयमतिपत्त्यर्था इत्यन्तेनान्वयः । अयं भावः-यथा भृगुवल्याम् "भृगुनै चारुणि वरुणं ब्रम पृष्टवान् । स उवाच 'अन्नम्' इति, तस्योत्पत्त्यादिकं बुद्ध्वा पृष्टे-प्राणमनोविज्ञानाऽनन्दा- प्रभा दितत्तदर्थतदन्वयादिविपयकज्ञानमात्रफलादित्यर्थः । एवश्च प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन पदवाक्यार्थवाचक- त्वबोधकस्यास्य शास्त्रस्य पदादेरखण्डत्वेऽप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । तस्मात्-पदेन वाः' इति पूर्वकारि- कया पदस्य वाक्यस्य चाखण्डत्वप्रतिपादनेनाखण्डपदादिरूपस्य स्फोटस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्पञ्चकोशा- दिवत् उपेयप्रतिपायी एपा कल्पना समाश्रिता । एपा कल्पना असतोऽपि प्रकृतिप्रत्ययादेरुहः । 'उपेयाविपत्यथी' इत्यस्यैकवचनेन बीत्यरूपलिङ्गेन र विपरिणमय्य 'उपेयप्रतिपत्यर्थी' इति योऽन्तस्तेना- न्वयः कार्यः । अस्य कारिकापूर्वार्द्धस्येति शेषः। यद्वा उत्तरत्र यत इत्यध्याहार्य यतो हेतोरुपेयप्रतिपत्त्या उपाया थव्यवस्थिताः, स्तम्मात् अव्यवस्थितत्वात् पञ्चकोशादिवदेपा कल्पना समाश्रितेत्यन्वयः। उपेयस्य- प्राप्नु योग्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः प्राप्तिः, ज्ञानं वा । समाश्रितेत्यस्य पाणिनिमुनिनेति शेषः । अयम्भाव इति- तैत्तिरीयोपनिपद्गता अनुक्समूहात्मिका भृगुप्रश्नाश्रिता भृगुवल्ली। तब यरुणपुनो भृगुः स्वपितरं वरुणं ब्रह्म पृष्ट्यान् । यरुणश्च तस्मै 'अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति' ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान् । 'यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रणन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति' इति ब्रह्मलक्षणञ्चोक्तवान् । स च भृगुः पितुर्ब्रह्मोपलब्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणञ्च श्रुत्वा तपोऽतप्यत । तपसि प्रवृत्ती चेदं कारणं यद् भृगुणा विचारितं यत् पिता स्वरूपतो ब्रह्म नोपदिष्टवानतोऽवगम्यते नूनं तत्प्रापर्क साध- नान्तरमध्यपेक्षते पिता । सर्वेषां हि साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति तपश्चचार भृगुः । तच तपो- ऽन्तःकरणसमाधानम् , द्वारकत्वाद् ब्रह्मप्रतिपत्तेः । , तदुक्तम्-'मनसश्चेन्द्रियाणाञ्चेकाप्रयं परमं तपः। तज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ इति ।। सच तास्तप्पना 'अन्नं ब्रह्मेति व्यज्ञानात्' यतोऽन्नाद् जायन्ते। तेन जीवन्ति । तत्राभिसंविशन्ति इति ब्रझलक्षणदर्शनात् । अत्र अद्यते-मुज्यते-उपलभ्यते सर्वैरिति सर्वप्रतिपतृसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूतपनक पिरामंज्ञकमनराब्देनोच्यते । अन्नपदवाच्यस्य भूतपश्चकस्य विराज उत्पत्यादिदर्शनात्पुनः तपस्नप्त्या प्राणो अमेति व्यज्ञानात्' अन प्राणशब्देन लक्षणया प्राणकारण क्रियाशक्तिविशिष्टतया हिरण्यगर्भ उच्यते । तस्याप्युत्पत्त्यादिदर्शनात् । मनो प्रीति व्यजानात् । अत्र मनः शब्देन संकल्पात्मकशक्तिविशिष्टं चैतन्य मुच्यते । ततस्तस्याप्युत्पत्त्यादिदर्शनात् 'विज्ञानं ब्रहोति व्यजानात् तपसैव तस्यापि ब्रह्मलक्षणानाकान्तत्व दर्पणव्याख्या ताभ्या यद् व्युत्तादनम्-शक्ति मोधन तन्मात्रप्रयोजनात्यादित्यर्थ । तथाच प्रतिप्रत्ययविभागेन पदार्थवाचत. बपरस्पाप शास्त्रस्य परस्याखण्डत्वेऽपामा पारत्तिरिति मायः!* उपेयप्रतिपत्यति पचनविपरिणामेन उत्तरमा पनि । उपेयस्यम्बोधनीयस्थ प्रतिरत्ये एपा कल्पना श्रिता-स्वीता मुनिनेति शेषः। तत्र दृष्टान्तमाह-०पञ्चका शादियदिति हटान्तमेर स्कुटयति-अयम्भाव इति तन हि "भृगु वारुणियरुणं ब्रा पृष्टवान्, म उवाचाल प्रम" इति तस्योत्सायादि घुष्पा पुनस्तेन पृष्ट "प्राणो ब्रह्म" इति तस्यापि तयात्वं बुद्घा पृष्टः "मनो ब्रह्म" इति । ताराप्यधितमान प्रेधा माति-"मस्थूल तत्पुरीपम्, सन्मभ्यमं वन्मा यदगीयस्तम्मनः" इति भरणादनित्यत्वमयधार्य ·स्फोटनिर्णयः स्मकपञ्चकोशोत्तरं "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इति ज्ञेयं ब्रह्म प्रतिपादितम् । तत्र कोशपञ्चकव्युत्पादन शुद्र- ब्रह्मबोधनाय । यथा वा अानन्दवल्लीस्थपञ्चकोशव्युत्पादनं वास्तवशुद्धत्रमबोधनाय | एवं प्रकृतिमत्य- प्रभा बुद्धया 'श्रानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' एवं तपसा विशुद्धामा प्राणादिपु ब्रह्मलक्षणमपश्यत् शनैः शनैरन्तर- नुप्रविश्यान्तरतमानन्दं ब्रह्म विज्ञातवान् । ब्राह्यान्त,फरणसमाधानलक्षणं परमं तपोऽनुष्ठेयमिति प्रकरण- तात्पर्य्यम् । पञ्चकोशोचरमिति-असिकोशयदात्माच्छादकत्वं कोशत्वम् , पश्चीयतेभ्यो भूतेभ्य उत्पन्नः स्थूलो देहोऽन्नमयः कोशः। तदुक्तम् १--स्यात्पश्चीकृतभूतोत्यो देहः स्थूलोऽन्नसंजकः' इति । २-कर्मेन्द्रियपश्चक- विशिष्टवायुपञ्चकरूपः प्राणमयाख्यः कोशः । तदुक्तम्-'लिझे तु राजसैः प्राणैः प्राणः कर्मेन्द्रियैः सह' इति । ३-ज्ञानेन्द्रियपश्चकविशिष्टमनोरूपो मनोमयः कोशः । 'सात्विकै धीन्द्रियैः सार्क विमर्शात्मा (संशय त्मा) मनोमय इति । ४-ज्ञानेन्द्रियपञ्चकविशिष्टयुद्धिरूपो विज्ञानमयः कोशः। तदुक्तम्-तैरेव साकं विज्ञान- मयो धीनिश्चयात्मिका' इति । ५-कारणशरीरभूतायामविद्यायां यन्मलिनसत्वं तदेव प्रियमोदप्रमोटा- स्याभिः, इष्टदर्शनला मभोगजन्यसुखात्मिकाभिरन्तःकरणवृत्तिभिः सममानन्दमयकोश इत्युच्यते । तदुक्तम्- 'कारणे सत्त्वमानन्दमयो मोदादिवृत्तिभिः' इति तत्तकोशतादाम्यापन्न अात्माऽपि अन्नमयादिशब्देनी- च्यते। अत एव 'तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तरात्मा प्राणमयोऽन्योऽन्तरात्मा मनोमयः' इति श्रुतिः सङ्गच्छते इति पञ्चकोशात्मकातात्त्विक ब्रह्म यथा वरुणेन तात्विकरह्मज्ञानोपायतया उपदिष्टम् । तथैव व्याकरणे पारियनिना असण्डनित्यस्फोटरूपपदवास्यज्ञानोपायतया प्रकृतिप्रत्ययादय उपदिष्टा इति भावः । ततः परम् 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युक्तम् । 'प्रविष्ठा' इति द्वधचोऽतस्तिडः' इति दीर्घः। सर्वस्याविद्या- फल्पितस्य द्वैतस्य पुच्छम् अवसानभूतम् आधारभूतं या ब्रह्म प्रतिष्ठ' इत्येवमद्वैतं ब्रह्म उपदिष्टम् । वस्तुतस्तु अरुणेनोपदिष्टस्य कोशचतुष्कस्योत्पश्यादिकं घुवा पुनः पृष्टो घरुणः 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञास्व' इत्युक्तवान् । ततस्तपस्तप्त्वा 'प्रानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् तदनन्तरं नापि प्रश्नो नाप्युत्तरम् । नापि 'पुच्छ प्रा प्रतिष्ठा' इति । वाम्य भृगुवल्यां वर्तते । यतस्तत्रानन्दपदं न मानन्दमयकोशपरम् ,किन्तु शुद्धनक्षपरमेवेति । पञ्चकोशादिय त्' इति फारिकायां यो दृष्टान्तःस आनन्दवल्लीरथपञ्चकोशाभिप्रायेणैव । अत एव 'भृगुरुणिवरणं पितरं ब्रह्म पृष्टवान् । वरुण उवाच-'अन्नम्' इति । अस्योत्पत्त्यादिक समीक्ष्य पुनः पप्रच्छ । तरा उत्ततार प्राणो ब्रह्म' इति । तस्यापि अतथालायधारणानन्तरं पुनः प्रश्ने आह-मन इति-तस्यापि 'प्रशितमन्नं त्रेधा भवति-यस्थूल तत्पुरीपं यन्मध्यम तन्मांसम् यदीयस्तन्मनः, इति श्रुतायुत्पत्ति- श्रवणात् पुनः प्रश्न आह-विज्ञानमयमिति । तस्यापि वृत्युपहितत्वेनातथात्वं बुद्ध्वा पुनः पृष्टवान् । ततः 'पानन्दो ब्रह्म' इत्युत्तरिते वस्तुतत्वं प्राप्तः स्थितो भृगुः । एवश्च पथ्यमस्य शुद्धमापरकत्वा- तस्माद् भृगुवल्ली नोदाहरणम् , किन्तु प्रजायन्ते। याः काश्च पृथिवीश्रिताः ॥अन्नमयः कोशः। तस्माद्वा एतस्मा- दर्पणव्याख्या पुनः पृष्टः, "विज्ञान प्रम" इति तस्यापि पृत्युपहितत्व ज्ञात्वा पुन पृष्टेनोपदिष्टम्-"मानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" । ततो वस्तु प्राप्य स्थित इति प्रतिपादितम्। ननु नेय बल्ली पञ्चको समतिपादिका । पञ्चमस्यानुपायत्वादकोशत्वातस्यैर तर ब्रह्मत्वबोधनादित्याशझ्यानन्दवलीस्थपञ्चकोशोदाहरणमाह-* यथा वेति * तत्रत्या हि पञ्चकोशा उपाया . त ·प्रमा-दर्पणसहित वैयाकरंयभूषणतारे यादिव्युत्पादनं वास्तवस्फोटव्युत्पादनायैवेति । ननु प्रत्यक्षस्य स्फोटस्य श्रवणादितोऽपि वोधसम्भवाद प्रभा दन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एव पुरुपविध एव । प्राणं देवा अनु- प्रणन्ति । मनुष्याः पशनश्च ये 'सर्वमेव ते आयुर्यन्ति ये प्राणं ब्रह्म उगसते ॥२॥ प्राणकोशः । 'तस्माद्वा एतस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयादन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः ॥३॥ इति मनोमयः फोशः । 'तस्माद्वा एतस्मान्मोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः॥४॥ इति विज्ञानमयकोशः। 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञान- मयात् अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः ॥ ५॥ इति आनन्दमयकोशः। नन्वानन्दवल्ल्यामपि यदानन्दपदं तदपि मुख्यब्रह्म परमेर । अत एव 'श्रानन्दमयोऽभ्यासात' (ऋ०१पा०१ १०६सू०१२) इत्यादिसूत्रकदम्बेस्त- अत्यानन्दपदत्य आनन्दमयकोशतादात्म्यापन्नजीवपरकत्वं ब्रह्मसूत्रकता खण्डितमिति चेन्न, यद्यनमयादिभ्य इवान दम मोऽन्तर श्रात्मेति न श्रूयते, तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् , यत आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते त. स्य प्रियमेन शिरः । मोटो दक्षिणः पक्षः । प्रमोट उतरः पक्षः। आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुन्छ प्रतिष्ठा' (ते. २२॥ इति तन यद् ब्रह्मनन्त्रपर्ण प्रकृतम् । 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति । तदिह ब्रह्मपुन्छ प्रतिष्ठा' इत्युच्यते। तद्विजिज्ञासाविपनान्नमयादय प्रानन्दमयपर्यन्नाः पञ्चकोशा. कल्प्यन्ते' इति शारीरिकभाष्यकृतैव समाहितत्वात् , सूत्रे 'आनन्दमयपदस्य तद्वाक्यशेपे श्रूयमाणब्रह्मपदे एव तात्पर्याच्चेत्यन्यत्र विस्तरः । श्र- प्राप्यन्नादिशब्देन पूर्वोक्त एव कोशो ग्राह्यः । श्रानन्दशब्देनात्र 'करणे सत्यमानन्दमयो मोदादिवृत्तिमिः' इत्युक्त एव प्राह्यः, उत्तरत्र शुद्धब्रह्मोक्तः । ततो 'ब्रह्म पुन्छ प्रतिष्ठा' इत्युक्तम् । अत्र पुच्छमविद्याकल्पितस्य सर्वस्वारसानम् , सर्वाधार वा ब्रह्म प्रतिष्ठा, इत्युक्त्या अनेनैव वास्तविक ब्रह्म उपदिष्टम् । अत्र श्रूयमाणं यद् ब्रह्मादं तदेव मुख्यनमारम् । अत एव जगदाधारार्थकपुच्छादोपादानं सगच्छते। लाङ्कलात्मकमुरया- नस्य तन यावाढाधारे लाक्षणिकमन पुच्छपदम् । ब्रह्म तु पञ्चकोशतादाल्यापन्नचैतन्यादन्यदेव। तदुक्तम्---- 'अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोवियेकतः । स्वात्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते' ।। इति । एपञ्च यथा पश्नकोशाः सयोधारणब्रह्मप्रतिपादनाय श्रीपयिकत्वेनोक्ता , ननु तेषां वास्ववब्रह्मत्वम् । गयेही अभारतवयो. प्रकृतिप्रत्यययोर्वाचकत्वव्युत्पादनं वास्तवस्फोटनिष्ठवाचत्यत्रोधनायेति निर्गलि- सोऽर्थः । प्रत्ययस्य तव्यञ्जका पेण श्रवणेन्द्रियगोचरस्येत्यर्थः । श्रवणादित इति-आदिना मनननिदिध्यास- नयो. सङ्ग्रहः । श्रवणश्चात्र न कर्णेन्द्रियजन्यज्ञानपरम , प्रत्यक्षस्येत्युक्त्या पौनरुक्त्यापत्तेः। किन्तु 'उप- कमादिनिः पडमिलिङ्गे याक्थानामद्वितीये रफाटाख्ये ब्रह्मरिण तात्पर्यावधारणम् । तात्पर्य्यनिश्चायकोपक्रमा- दिक्त्यनुस धानमित्यतिनः । वाक्यानां कुत्र तात्पर्यमिति जिज्ञासायां तन्निर्णयानुकूलो व्यापार इति केचित् । मननश्च--श्रुतार्थस्योगपत्तिमिचिन्तनम् । अर्थासत्वशङ्कानिवर्तफयुक्त्यनुसन्धानमित्यद्वैतिनः । शब्दावधारतेऽर्थ मानान्तराविरोधाशङ्कायां तन्निराकरणाय तर्कात्मकज्ञानजनको मानसो व्यापार इति श्रध्वरीन्द्रधर्मराजः । वाधकसाधकप्रमाणोपन्यासरूपयुक्तिभिर्वाक्यार्थानुचिन्तनमिति तार्किफाः। निदिध्या- दर्पणण्याख्या अदिष्ट मानन्दकोषस्यापि वैषयिकतया:निस्यलेनाप्रझमात् किन्तु 'ब्रहा पुच्छ प्रतिष्ठा" इत्यत्र भूयमागतमापदस्य। मुपारम् । अत एवाऽघाराधकः पुन्छगन्दोऽयुरपयते, तश्य लागुलरूपमुस्यार्थस्य बाधात् । एवञ्चानन्द यस्ता या मांधारनाथनापापायसयापाताः, ननु तेषां पास्तरनान्यम्, तहाप्यरास्तपप्रकृति-प्रत्यया था Trयान याससानिठवा चालवावनायेवालागः। अषणादित इति भादि न ।

·स्फोटनिर्णयः ५०० न शास्त्रं तदुपाय इत्यत पाह-उपाया इति उपायस्योपायान्तरादूपकत्वात्। तथाच व्याकरणाम्यामजन्य- ज्ञाने वैजात्यं कल्प्यते । मन्त्रजन्यमिवार्थस्मरणे । वेदान्तजन्यमिव ब्रह्मशाने । तस्य च ज्ञानस्य यजादीना. प्रमा , सानञ्च निपूर्वका ध्यायतेःसनि बाहुलकाल्ल्युटि रूपम्। तथापरोक्षनिश्चयत्यसम्पादफरतः। विजातीयप्रत्यय- तिरस्कारेण सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणमिति चेदान्तिनः । श्रुतार्थस्य नरन्तयण दीर्घकालमनुसन्धानमिति नैयायिकाः । न शास्त्रमिति-व्याकरणशास्त्र विनापि श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः स्फोटयोधसम्भयेन व्यभि. पारात् स्फोटज्ञानसाधनत्वं व्याकरणे न सम्भवतीति भावः। नन्वेफ कार्यम्प्रति यनानेफस्य कारणता सत्र फा. य॑तावच्छेदफदले फारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशाद् व्यभिचाराभाय इत्याशयेनाह-उआय इनि-ननु मुससाभ्य. श्रवणादिना स्फोटशानसम्भवे ब्रह्मायाससाध्यव्याकरणज्ञानजन्यस्फोटज्ञाने गौरवमित्यत आह-याचे ते-- अन्यथासिद्धस्फोटज्ञानार्थ व्याकरणारम्भे चेत्यर्थ.। कल्यत इत -व्याकरणाध्ययनस्य स्फोटज्ञानत्यमातून कार्य्यतावच्छेदकम् , किन्तु वैज्ञात्यसमानाधिकरणरफोटज्ञानत्वम् । एवञ्च ताहशमानत्यायच्छिन्नश्रयणा- दिसाध्यमिति न गौरवस्य दोपावहत्वं प्रकृते, लघुसाध्यस्य गुरुसा यत्नतीकारे एर गौररस्य दोपत्यात । वस्तुतस्तु श्रवणादीनामनेफजन्मसाध्यत्येन दुष्करत्वाल्लायवेन स्फोटज्ञाने एव व्याकरणस्योपयोग इनि षोभ्यम् । नच वैजात्यविशिष्टस्य कार्यतावच्छेदकरचे प्रमाणभावः, व्याकरणशास्त्रारम्भस्य य प्रमाणत्वात् । तय वैजात्यं पुएयजनकतावच्छेदकधर्मविशेषरूपम् । नच स्फोटज्ञानरूपकार्यगतवैजात्यस्य कार्यासाग- नुपस्थितेः कार्यकारणभावग्रहासम्भवः, स्फोटज्ञानानुत्तरकालावृत्तित्वस्यैव पोटज्ञानत्वसामानाधिकरण्येन स्वीकारादिन्यत्र विस्तरः । जन्यतावच्छेदकजात्यकल्पनायां दृष्टान्तमाह-म-वजपरिवत-तत्र तत्र हरि रादिदाने मन्त्राणां विनियोगो दृश्यते । तत्र मन्नं पिनाऽपि हविर्दानादिकं स्यात् किं मन्नेगेति संशयऽर्थ- स्मरणार्था हि मन्त्रा इत्युत्तरितम् । प्रकारान्तरेणापि मन्त्रार्थस्मरणं स्यात् किं मन्त्रेणेति पुनराभेपे सम- हितं मीमांसायाम्-मन्त्रजन्यार्थस्मरणे किश्चिद्वैजात्यं स्मरणे फल्यते। तथाच पंजात्यविशिष्टमन्त्रार्थस्मृ- तित्वं मन्त्रजन्यतावच्छेदकम् , नतु मन्त्रार्थस्मृतित्वमात्रमिति ताशकार्यकारणभावस्वीकारे यथा न व्यभिचारः। एवं ब्रह्मज्ञानस्य भाषाग्रन्थतोऽपि निष्पत्या व्यभिचारेण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मज्ञानम्प्रति कार- एणत्वं न स्यादिति तत्र ताशकारणत्योपपत्तये व्यभिचारयारणाय यथा वेदान्तवाक्यजन्यतापच्छेटक चैजात्यविशिष्टब्रह्मज्ञानत्वम् , नतु ब्रह्मज्ञानत्वमात्रम् । तथा व्याकरणजन्यस्फोटनानेऽपि बजात्यं कल्प- यित्वा कार्यकारणभावस्वीकार नास्ति व्यभिचार इति भावः । वेदान्त-यमवेति-अवापि 'वेदान्तजन्य पदम् वैजात्यविशिष्ट वेदान्तजन्यतावच्छेदकपरम् । नन्वेवमपि पुरुपार्थचतुष्टयान्यतमसाधनस्य फलतया व्याकरणजन्यस्य स्फोटज्ञानस्य चतुर्विधपुरुषाथपु कन्याप्यसाधनतया वैयर्यमत आह-तस्य चेत-व्याकर शास्त्राभ्यासजनितस्फोटज्ञानस्येत्यर्थः । यज्ञादीनामिति-फलमनुद्दिश्येश्वरार्पणयुद्धपा कृताना यादीना- दर्पणव्याख्या न शास्त्रमिति एतन्छास्त्र विनाऽपि अवगाऽदिना तद्बोधेन व्यभिचारादिति भारः। उपायस्योपायान्तरादूपत्वे सहयान्तां युतिमाह- तथाचेति व्याकरणाध्ययनस्य स्पोटज्ञानव न कायंतावच्छेदकम् , किन्नु नाशज्ञानगतरंजात्यम् तवच्छिन्नन्न नौगयान्तरादिति न ध्यभिचारः । वैजात्यस्य प्रागनुपस्यितारपि फारणतामहो रिधिवादोदिशाजमेर शनि भारः । मन्त्रजन्यमिवेति मन्त्रजन्यताभन्छेदकमिवेत्यर्थः । एवमप्रेऽपि । ननु पुरुषायांसाधकस्य तस्य समादनवैय. मत आह- तस्य चेति * सोशानस्य चेत्यर्थः । * यज्ञादीनामिति • कामनापरित्यागेन विघीयमानाना .

·प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे मन्तकरणशुद्धाविव शरीरादिशुद्धावुपयोगः, साक्षात्परम्परया चा स्वर्गमोक्षादिहेतुत्वञ्च । तदुक्तं वाक्यपदीये तवारमपवर्गस्य वाङ्गमलानां 1 - प्रभा मित्यर्थः । तदुक्तम्-ध्यानात् कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्' इति । आदिना विधिपूर्वकदानादि- परिग्रहः । तथाच श्रुतिः-'तमेतं वेदान्तानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेष विदित्वा मुनिर्भवति' इति (वृ० प्रा० ४ अ० ४ प्रा० २२ म०) वेदानुवचनेन-वेदाध्ययनेन । अनाशकेन- उपवासरूपव्रतविशेपेण । उपवासस्य तपसैव गतार्थत्वात् कामानशनेन-कामत्यागेनेति वार्थः । अनया श्रुत्या यथा यज्ञादीनां परम्परया मोक्षसाधनत्वं तथा शास्त्रजन्यस्फोटज्ञानस्यापि परम्परया मोक्षसाधनत्वं ध्वन्यते । अन्त करणेति-साक्षादित्यादिः। शरीरादिशुदायिति-स्फोटज्ञानस्यापि शरीरशुद्धौ साक्षादुपयोग इत्यर्थः । आदिनेन्द्रिय परिग्रहः । एवञ्च न शास्त्रययमिति भावः । ननु शरीरादिशुद्धेरप्यपुरुषार्थतया तत्साधने स्फोट ज्ञाने प्रवृत्तिर्न स्यादत पाह-अदिति-साक्षात्स्वर्गहेतुत्वम् , परम्परया च मोक्षहेतुत्वमिति भावः । अत एव 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः मुष्टु प्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति' इति भाष्योक्ता श्रुतिः सगच्छते । श्रर कामधुकादश्रयणात् कामफलकत्वमप्युक्तम् । मोक्षसाधनत्वमपि 'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोs- स्य पादाः द्वे शोपे सप्त हस्तासोऽस्य । विधायद्वो वृषभो रोरवीति । महो देवो मामाविवेश, इति श्रुत्या स्पष्टमेव भाष्यकृतैव प्रदर्शितम् । अत्र भाष्यम्-'महता देवेन नः सायं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरणम्' इति । फयटोऽपि 'महता-परब्रह्मणेत्यर्थः । इति 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये' इति स्मृतिरपि तत्र मानं बोध्यम् । परम्परयति - यज्ञाद्यनुष्ठानद्वारा वेत्यर्थः, यज्ञेऽपभापणस्य निषेधात् । तदुक्तम्-'श्राहितामिरपशब्द प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां सरस्वतीमिष्टिं निर्वपेदिति' इति । परम्परा च आत्मज्ञानघटिता पाया 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या मोक्षस्यात्मज्ञानफसाध्यत्ववोधनात् । तन हरि प्रमाणयति- तामिति-रफोटझानस्य मोक्षम्प्रति हेतुत्वं हरिणाप्युक्तमित्यर्थः। तद्-व्याकरणम् । द्वारम् उपायः। अपरर्गस्य- प्रात्यन्तिकमोक्षस्य । या इमानामितिन्याचां मलाः-'प्रस्तं निरस्तमबिलम्वितं निहतमम्बूकृत ध्मातमथो विक- पितम् । संदष्टमेणीकृतमर्द्धर्फ द्रुतं विकीर्णमेता स्वरदोपभावना इति । अतोऽन्य व्य अनदोपा, इतिभाप्योक्त- प्रस्तादयः, अपभ्रंशा या! व्याकरणतो हि प्रत्ययायहेतुभूतानपशदान प्रयुक्ते । ज्ञानं हि तस्य शरणम्। यता याचा मला प्रक्षभेदरूपाः । तदुक्तम्भाप्ये सत्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धोरा मनसा याचमात अन्ना स. सायामप्यानि जानते भद्रपां लनीनिहिताधियाचि' इति । अस्यार्थ:-यथा तिवउना-चालनिना सत्तोस्तु. पातापनीयते, तथा व्याफरणेन याचोऽपशब्दा अपनीयन्ते इत्यर्थः । तदाह 'धीरा:-ध्यानवन्तो ययाकरणाः । दर्पणव्यास्या मित्यर्थः । यशादीत्यादिना तमेत यंदानुगननेन बाम गा विरिदिन्ति योन दानन सरसाऽनाशन" इति श्रुत्युक्त दानादिरिद गदीरादिना यागिन्द्रियररिग्रह । ननु पारीरादिशुरप्यपुरार्थतया तदुदेशनापि प्रतिदुर्घटत्यत मार- सामादिति गांदगदिनाऽरिप्रदः । साधासाहेगुतम्, परगरपाऽवसम्मत्यर्थः। सर्गः HTTE" इति भायटितभूति, परमरया मोशखग्य प, '३ प्रमाणी येदितत्ये" इति रति प्रमाणम् । गरापर गात्मानम् "तमे मिदिरा" इति भरया सदतिरिक्तस्य धामीपतरसम्पादयोधनादिति या | उमा दरियादिगार तदुपमिति । सानादारमस्सोटमविशदर शारम् । अपयस्येविक मान्यपः । प्रारमिति सदुपयोगीय । तुगनिमार-+यामशानामिवि।

·स्फोटनिर्णयः चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविध प्रकाशा । इदसायं पदस्थान मिदिमौनताम् । प्रमा मनसा प्रज्ञानेन-निर्विकल्पकज्ञानेनेय याचमकत असाधुभ्यो वियितां शासनाने सहरणेन गुमिनाः । अना=ब्रह्मप्रतिगदकशन्दे ससाया शब्दार्थयोरभेदयुद्धमा ममानमाना. । तामद ग्रीक यानयन्नः । तेनैव दृष्टान्तेन सर्वपदार्थेषु अनिरूपितामेदज्ञानयन्तः सस्पानिमायुग्गानिस्पमिति गाया । जानतेप्राप्नुवन्ति । यत एतेपां याचि भद्रा लदमी स्वरकाशमनपा अधि-अधिक निहिना स्थिता गर. तीति गर्थः । अयम्भावः- शास्त्रमा प्रकृतिप्रत्यय दिवि मागेन माधुत्यं माया सामानान्तो मान. • सनानेन वाचमसाधुभ्यः पृथक् कृतवन्तस्ते तमानपूर्यफसाघुरादप्रयोग लंगानाकरणशुद्धगोत्र पर दो मार्गो ब्रह्मरूपरतत्रात्मना सह समाने ख्यातयः-त्यतमेदमाराः सरपानि-मायुज्यानि प्रानुगनि। म पने याचि दाख्ये ब्रह्मणि भद्रा लक्ष्मीः सर्वभासात्रामा 'अधि:श्रधिकं निहिला मरति । एनन्दारमाध्य. प्रयोगव्यग यस्य ध्वनिरूपयेसरीरूपमपितस्येय तैर्याचकरस्वीकारेण नस्य मान्यन्नविचार मनानिरित मानानुपलम्भनेन तत्तदुपाधिभिन्नचित्त एव घोषकनया महादेय मर्मयोधपु प्रानुनी जानायां तनय दृष्टान्तेन सर्वपदार्येषु ब्रह्मबुद्धियाकरणानाम् । यत्तु-पदार्थयास्पार्थमादगा 'सर मानम' इत्यादितस्तद्योधात्सा तेषां वाचि निहितेति तन, यतो यायो निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा मद' इति श्रुत्ग मा णस्तन्म-दया शब्दामोध्ययोक्तरित्यन्यत्र पिरतरः। चिकित्मिनमिलि चिकितनेऽननेनि चिन्मितम , अग्नयनार्थकात् फितेः सन्नन्ताद् बाहुलकारकरणे हे साधु । यतो वाटमलर्मका ग्नयनसाधन म्याराम तो मोक्षद्वारम्-मोक्षोपयोगीत्यर्थः । पचप्रम्-शम्मझनकाशमया सर्वविमानां पवित्रम् । कि 'TTEE सी विद्यासु इत्यधिविद्यम् , विभक्त्यर्थेऽपयीभावः । मासु विद्यातायोगिनया प्रकारान इलयः। तथाचोक्तम्-'भापः पवित्र परमपृथिव्या अभूयः पवित्रं परमं हि मन्त्राः । तपाच सामजुरापि सम. हर्पयो व्याकरणं निराहुः इति । अत्र मन्त्रपदेन 'ग्यजुम्मामा मकमन्त्र कारणीभूतानाम्-अग्नियाम्यादि- त्यानां मध्ये यात्यपेक्षयाऽग्नेरधिफपवित्रन्यस्यौचित्येन तहकार्यभूतानाम्-मृगादिमन्दा पवित्रामध्यपु. टमेयोक्तम्।मन्त्रापेक्षयाव्याकरणस्य पवित्रतमत्वन्नुसम्लमपत्रकारणीभूतारायागापमारकन्न योग्यमा एतेन जलापेक्षया मन्त्राणाम्, तदपेक्षयाव्याकरणस्य च पवित्रतमत्वम 'वम्मादान्मन भााराःमम्भूतः''पा- फाशाद् यायुः' 'वायोरग्निः' 'अग्नेराप.' अभ्यः पृथ्वी इति श्रुत्युत्तयमविरुद्धमित्यपास्तमिनि-न | इसमव्याकरणशास्त्रम्। पदे तेस्थीयतेऽस्मिन्निति स्थानम्, अधिफरणे ल्युट् प्रथमं पादयित्यधिकरणमित्यर्थः। सिद्धीति-सिद्धि मोक्षरतस्य साधनानि एव सोपानानि-उपरिगमनाय निःश्रेण्यः, उपपूर्वकादतिमा पनि उपानं श्वासप्रहणम्, उपरिगमनं या तेन सह वर्तन्तेऽति सोपाननि, रोगां पाणि-प्रन्ययापरम्परा या ते माद्यम्-मोक्षमार्गगमने यावन्ति मोपानानि सन्ति तेषु व्यारा प्रथम मोपानमिति मारः। - व्याकरणम् । व्याकरणमुदिरयागजपद्धतित्वं विधीयते इति विधेयप्राधान्याद् व्याकरहस्य नपुंमरनि 'इयम्' इति स्रोलिन निर्देशः, शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य' इतिवत्' तदुनम्-'टरेचविधेययोरक्यमानदय- दर्पशव्याख्या *चिकित्सिवमिति अपनयनाथगननाद कितेः स्मर बाइमरम्मकारनपनमाग्न परस्तो मारमार्गमयः। मनः शुद्धो यज्ञादोनामिव बारादावर वस्पोरयोगादिवि मार । यः सम्वेदाना मध्ये जिन्दविन्न शिवानु प्रकग दीप्यत इत्यर्थः । तपाचोकम्-" च सामग्पंडरा पवित्र माया म्याकरम निरा" । समिति ·५१२ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे इयं सा मोक्षमाणानामजिला राजपद्धतिः । अत्रातीतविपर्यासः कैवलामनुपश्यति ॥ इति । . नचालीकया प्रकृतिमत्ययकल्पनया कथं वास्तवस्फोटबोधः, तस्या अलीकत्वासिद्धपक्ष्य- मा इत्वात् । एवम् 'रेसागश्यन्यायः' आदिपदेन गृह्यते ।। ६६ ।। ननु स्फोटस्य वर्ण गतीनाञ्च नित्यतया ककार उत्पन्न इति प्रभा सर्वनाम पर्यायेण तत्तलिङ्गभाग्भवनि' इति । मोक्षमागानाम्-मुमुक्षुणाम् । अनिमा अवका । राजपद्धतिः-राज मार्गःच्याकरणक्षेये स्पोटरूपेराजमार्ने। गतीतेति-अतीतः-अपास्तो विपर्यास:-भ्रमो यस्य पुंसःस भ्रमः शुन्य इति यावत् । केराम-परां वाचम् । मनुस्मयवियोगजधर्मसाहाय्येन जानातीत्यर्थः। एवं योगित्यसिद्धी नत्रज्ञाने न कोऽपि प्रतिबन्धक इति भावः। तदुक्तं भागवते-समाहिनात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। हया- काशादभूनाटो निरोधाद्विभान्यते ॥ ७॥ यदुपासनया अझन् योगिनो मलमात्मनः । द्रव्यक्रियाकारकख्य धुना यान्त्यपुनर्भवम् ।। ३८॥ इति । अरगार्थः समाहितात्मनः कृतसमाधेः, परमे प्रक्षाणि तितिम्लीयते इति परमेष्टिनरपतुर्मुसस्य मन्नणो हदि य आकारास्तस्मान्नादोऽभूत् । यः फर्णपुटपिधानेन श्रोत्रवृत्तिनिरो- पादरमहादिप्यपि विमारयते-वितर्यते । यस्य नादस्य परास्योपासनयाऽऽत्मनो मलं द्रव्यमधिभूतम् , झिया अध्यात्मम् , कारकम् अधिदेवम् , इस्पारयं मलं पाप धूत्वा-अपोश योगिनोऽपुनर्भवम-मोक्ष था- नि इपि । अरोकतामिदोगी-प्रतिप्रत्ययविभागस्य शशङ्गादिवय नात्यन्तिकासत्यन , किन्तु अनम- यातिपयकोरादिरन्मायिक यादनिर्वचनीयत्वमेवे यस्य वक्ष्यमाणप्रायत्यादित्यर्थः। नच पास्तविकदर्पणस्य- सूर्यमनिवियनान्धकारनाशो यथा न भवति वयाऽवास्तवेन प्रकृत्यादिना यास्तवस्फोटयोधो न स्यादिनि- पान , अयालयमरिण ममापिम्येन प्रमामन्येपयतः पुरुषस्य मणिप्राप्तिपदवास्त नापि पारतमोपलब्धि- मम्मयात् । रेगामापासन-रेसालियने नायास्तयन गययासारेण यथा वास्तविकगवयर योधरतयाऽयाल. पेना पादिना यासाररपोटगन स्यादिति भार। भादरदेने त पत्रकाराादियदित्यादिपदेनेत्यर्थः । ननु पानी सोटामा पन्य गवाहिक रसोटनिष्ठं नयन्जरुगयुनिष्ठ या ? पाये स्फोटस्वैयफया. दिविशिधावार पनिरपाया 'फमार न.'इनिन स्यादित्याह :-कार उन्नति। फत्य विशिष्ट ग्यानित्य 'गोऽय कारः' इति नातिनं स्यात् , यस्या नित्यत्येन व्यचे दात् । ननु जातेरायिधफधर्म- दर्पणल्याच्या ·मुदाचवोदिमकारप्रतीतिजनकसमित्यर्थः। अधिक स्प्रे श्यते । दृष्टान्तरफुटीकरणाय मीमासकमतमाह- ममा योगवृति मिनेन 'कत्व साक्षात्करामि' इति प्रतीत्या स्वसमवेतभ्यञ्जकसमपायस्यैव ससर्गतोपगमेन लौकिकविषयत्वानपायात् । तादृशानेकरतीतीना भ्रम.कल्पनापेक्षा एत:कल्पनाया एवोचिस्यात् । 'भारोपे सति निमिचानुसरणम्' इति न्यायात् । नामिति कविताना समजायसम्बन्वेन तदचीनामप्युनसम्बन्धेन तर कल्पिताना वायुसयोगगतधर्मविशेषाणामुपाधिस्व- स्फोटनिर्णयः ५१३ न स्यात् । वायुसंयोगनिष्ठजातेः स्फोटे भाने कादिमतीतीनां भ्रमत्यापत्तिश्चेत्यत पाह- कल्पितानामुपाधित्वं स्वीकृतं हि परैरपि । स्वरदैर्पाद्यपि ह्यन्ये वर्णेभ्योऽन्यस्य मन्यते ॥ ७० ॥ विशेषरूपतयाऽनित्यतयोत्पत्तिप्रतीतिनिर्वाह इत्याह-वायुसयोगेति-अन्त्ये (व्यञ्जकवायुसंयोगनिष्ठत्वे ) कत्वाभावयति स्फोटे फत्वप्रतीत्या भ्रमत्वं फकारो गकार इत्येवं रूपाणां कादिप्रतीतीनां दुर्वारमित्याह- भ्रमत्वापनिश्चेति--इदञ्च दूपर्ण प्रतीतेः समावायसम्यन्धावच्छिन्ना या वायुसंयोगनिष्ठजातिवृत्तिप्रकारता तन्निरूपकत्वाभिप्रायेण । ननु स्वमवेवाभिव्यञ्जकसमवायस्य प्रत्यक्षप्रयोजकता न कापि दृष्टेत्यत आह- कल्पितानामिति-समवायेन वायुसंयोगवृत्तीनामपि स्वाश्रयाभिव्यङ्गयत्वसम्बन्धेन स्फोटे प्रतीतानामित्यर्थः । स्वं करवादि तदाश्रयो वायुसंयोगस्तदभिव्यङ्गयत्वं स्फोटे । उपाधित्यम-स्याश्रयाभिव्यङ्गथत्वसम्बन्धेन फत्वादिप्रकारकप्रतीतिजनकत्वम् । एवञ्चैतादृशसम्बन्धस्य घायुसंयोगसत्त्वकाले एव सत्त्वमिति तस्या- नित्यतयोत्पत्तिप्रतीति नानुमपन्नेति भाव.। वायुसंयोगगतधर्मस्य कत्वादेः श्रोनेन्द्रियग्राह्यत्वमपि स्यसमवे- ताभिव्यञ्जफसमवेतत्वसम्बन्धेन । स्वम् श्रोत्रम्, तत्समवेतः स्फोटस्तदभिव्यञ्जको वायुसंयोगस्तत्सम- वेतत्वं फत्यादौ । नच पविधसन्निकर्षान्यतमसन्निकर्पण जायमानप्रतीतेरेव लौकिकात्यक्षतयोक्तसन्निकर्ष- स्य तत्राभायेन करयादिलोकिकप्रत्यक्षवानुपपत्तिरिति वाच्यम् , प्रत्यक्षानुरोधेन वायुसंयोगगतधर्मत्वेन 'कत्वं साक्षाकरोमि' इति प्रतीतेरेव तन्मते कल्पनेनादोपात्, अनेकत्र भ्रमत्यप्रतीतिकल्पनापेक्षया तेन रूपेण एक- विधायाः प्रतीतेरेव कल्पने लायवात् । कल्पितानामित्या मीमांसकाभिमतं दृष्टान्तमार-घरदैयद्यिपीति-अय- म्भावः-मीमांसामते अकारादयो वर्णा नित्या एकत्वविशिष्टा एन ध्वनिगतोदात्तत्वादीनामारोपादुदात्तादि- भेदेन भिन्ना इति मन्यन्ते । वेदान्तिनोऽप्येवाहुः । इयान् विशेषस्तन्मते यद् ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यानित्य- तया सृयाद्यकालिकोत्पत्तिकन्यविशिष्टप्रलयकालिकनाशप्रतियोगित्वरूपमेव नित्यत्वं पर्णेपु, नत्वनुत्पत्ति- कत्ये सति ध्यसाग्रतियोगित्यरूपम् । मीमांसकमते तु इदमेव नित्यत्वं वर्णेष्विति । तदाह-घरदैाद्यपीति- वर्णेभ्योऽन्यस्य-भिन्नस्य ध्यनेः ध्वनिनिछोदात्तत्य-दीर्घत्वाद्यपि नित्येपु वर्णेषु मीमांसकादयो यथा मन्यन्ते तथा नित्ये एकस्मिन् ब्रह्मरूपे स्फोटे वायुसंयोगनिष्ठाः कत्वादय उत्पत्तिविनाशाश्च प्रतीयन्ते । तद्वशायोक्तव्यवहाराणामुत्पत्तिस्तन्मत इव स्यादिति न स्फोटवादिमते किश्चिदनुपपन्नम् । दर्पणव्याख्या करादिजातीनान्चेत्यर्थः । * न स्यादिति * भय भारः-'उत्तन्नो नष्टो या ककारः' इत्यादिपतीतिः ककारादिवर्णात्मकः सोनत्तिजातिपोरस्पादिमावेन विषया वाच्यः । तथाच न सम्भाति, दयौरेय नित्यत्वाजायमानायास्तस्या विषयमान भ्रमशारिति ताराप्रतीते भ्रान्तत्वे इष्टापचापा-यायुसंयोगेति । * कादिप्रतीतीनाम्, #कारो गार - दिगुदीनाम् । भ्रमत्वापत्तिरिति ययाश्रुताभिप्रायेणेदम पूर्वोत्तान्तिमकल्पे भ्रमत्वाप्ररागात् । नच वन्मतेऽपि त्वादीना लोयत्यानु चिन्तव्यञ्जकात्रसमपेतसमपापस्य लौकिकवनिकर्पस्याभागादिति वाच्यम् , तन्मते कलादीना वायुम- ६५ ·प्रभा दर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे स्वीकारस्थलमाह-स्वरदाद्यपीति । आदिनोत्पत्तिविनाशसंग्रहः। उदात्तत्वादि न वर्णनिष्ठम् , तस्यैकत्वात् , नित्यत्वाच । तच, स एवायमिति मत्यभिज्ञानात् । नच गत्वावच्छिन्नमतियोगिता भेदामावस्तद्विषयः । व्यत्यंशाभेदस्यापि भासमानस विना वाधकं त्यागायोगात् । नचोत्पत्तिपती- तिर्वाधिका, प्रागसत्त्वे सति सत्त्वरूपाया प्रभा भादिनेति-दादीत्यत्रादिनेत्यर्थः । भूषणे तु'श्रादिना ह्रस्वत्वादिकमपि गृह्यते' इत्युक्तम् । मीमांसकमतमाह- उदाचदपादीति-आदिनाऽनुदात्तत्वादिसंग्रहः। उदात्तत्यानुदात्तत्वादयो विरुद्धधर्मा एकस्मिन्नकारादौ न सम्भव न्तिा किन्तु वर्णभेदे एव । वर्णभेदश्च तेपामनित्यत्वे अकारादीनामनेकत्वे वा स्यात् , तदेवतुन सम्भवतीत्याह- तस्येति--अकारादेरित्यर्थः । एकत्वादिति-अकारादेरेकत्वादुदात्तत्वादिविरुद्धधर्माणां सन्निवेशासम्भवः। एकत्र सन्निवेशे तेषां सामानाधिकरण्याभावरूपो विरोधो विहन्येतेति भावः। तच्च-मीमांसकाभिमतं वर्णानां नि- स्यत्वमेकत्वञ्च । प्रत्यभिज्ञानादिति-तत्रेदन्तावगहि, संस्कारेन्द्रियसनिकपोमयजन्यं वा ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं तस्मा- दित्यर्थः । यदि तूतप्रत्यभिज्ञायाम् 'तदेवेदं रजतम्' इति भ्रमेऽतिव्याप्तिः, तदा अभिज्ञाम् अनुभवं प्रतिगता प्रत्यभिज्ञेति प्रतीत्या 'अनुभवरूपं तन्नन्यसंस्कारसहकृतसन्निकर्पजन्यं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति परिष्करणीयम् । अनुभवानुरूपत्वाभावान्नोभ्रमेऽतिव्याप्ति. 1 सा च 'सोऽयमकारः' 'सोऽयं चैत्रः' इत्यादिरूपा । या व्यक्तिः पूर्वमनुभूता सैव व्यक्तिः पुनः प्रत्यक्षविषयीभूता चेत्तदा प्रत्यभिज्ञाशब्देन व्यवहियते । तथाच तव्यक्ति त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेटावगाहिन्या बुद्धरेव तद्रूपतया भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन सह विरोधात्त. त्यभिज्ञायां व्यकिभेदे प्रतियोगितावच्छेदकाभूततव्यक्तित्वस्य व्यक्त्यन्तरेभावेन तत्र भेदस्यैव सत्त्वेन प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिः । तद्व्यक्तरेव तद्विपयत्वे तु तद्व्यक्तित्वेन सह तद्भेदस्य विरोधेन तव्यक्तित्वसत्त्वे तभेदाभावसत्वेन प्रत्यभिज्ञोपपद्यत इति भावः । तद्विषय इति—'सोऽयं गकारः' इति प्रत्यभिज्ञाविषय इत्यर्थः । तथाच पूर्वगकाराद् भिन्नेऽपि गकारे गत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकस्य सत्वेन तद्विरुद्धस्य भेदस्य ताभावेन व्यक्तिभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञा न विरुध्येतेति भावः । व्यक्त्यशामेदस्येति-अतीतकालवृत्तिव्यक्तरेतत्का- लवृत्तिव्यक्ती तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावस्येत्यर्थः । त्यागायोगादिति-तत्प्रतीत्यविषयत्व- कथनस्यायुतस्यादित्यर्थः । उसचिमतीतिरिति-'उत्पन्नो गकारः' इति प्रतीतिनित्यत्वे बाधिका-व्यक्त्यभेदांश- प्रवीत मत्वसाधिकेत्यर्थः । प्रागसत्वे सतीति-स्त्राधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिता फाभावय समवृत्तिवरूरायाः स्वाधिकरणक्षणप्रागभायाधिकरणम्, स्वाधिकरणक्षणप्रागभावाधिकरण- क्षणमागभावानधिकरणच यः क्षणस्तवृत्तित्वरूपाया उत्पत्तेरित्यर्थः । स्वम्-उत्पद्यमान वस्तु । यथा 'इदानी घट उत्पद्यते' इत्यत्र इदानींपदवाच्यसमये घंटोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्तरक्षण घटाधिकरणम् , तत्क्षणध्वंसा- धिकरणत्वसम्बन्धस्तदुत्तरक्षणे तेन सम्बन्धेन घटाभाववाँस्तदुत्पत्तिक्षणः तवृत्तित्वं घटस्यास्तीति लक्षण- दर्पणव्याख्या * उदातत्यादीति * आदिनाऽनुदानव गरिमाः । उदाचत्वानुदात्तत्वयोः परस्परविरोधाद्वर्णभेदेन तसचा पाया । पामे नित्यत्वे, अनेकत्ये या स्यात्, तदेव तु न सम्भवतीत्पाह- तस्यैफत्वादित्यादि • नित्यत्ये प्रमाणमाह- • तातिनित्यत्तम्, एकल येत्यर्थः । • त्यागायोगादिति : अविषयत्यायागादित्ययः । *याधिकेति : या नातिगांधो गर्य: प्रागसरये सतीत्यादि साधिकरगममयसयतसम्यन्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकामापा- प्रशासन अलिकविशेगनासन्यरूगया इस्यपः । मितीयादिशगसम्बन्धस्य निकत्सम्बन्धेन स्वयत्तान गाविप्रसङ्गः।

·मेयोगावगाहिन्या 'लोहित समिति पतीतेयथा न भ्रमत्वम. तथाऽस्या अपीति भाव. भवशिष्यते * स्फोटनिर्णयः उत्पत्तैर्वर्णेष्वनुभवविरुद्धत्वात् । अत एव वर्णमुच्चारयतीति प्रत्ययः, नतूत्पादयतीति प्रत्ययोज्यवहारथ । उचरितत्वञ्चताल्योष्ठसंयोगादिजन्याभिव्यक्तिविशिष्टत्वम् । किञ्च व्यञ्जकध्वनिनिष्ठोत्पत्त्यादेः परम्परया वर्णनिष्ठत्यविपयत्वेनाऽप्युपपत्तेर्न साऽतिरिक्तवर्णसाधिका । परम्परया वर्णनिष्ठत्वाभ्यु- पगमाच न भ्रमत्वम् । साक्षात्सम्बन्धांशे भ्रम इत्यवशिष्यते । प्रभा समन्वयो घोध्यः । यदि तु उत्पत्त्यधिकरणक्षणनिरूपितवृत्तित्वं घटे नास्तीत्युच्यते तदा पूर्वोक्ता प्रागभावध- टितोत्पत्तिर्योध्या । अनुमाविरुद्धत्वादिति-उत्पत्तिपदार्थघटकप्रागसत्वरूपविशेषणांशस्य वर्णेषभावेन उत्पत्ति- विषयकानुभवविपयताया अभावादित्यर्थः । ननु 'उत्पन्नो गकारः' इत्यनुभवस्य सत्त्याविरुद्धत्वोत्तरसङ्गते. ति चेन्न, तादृशानुभवस्य 'अभिव्यक्तो गकारः' इत्यर्थविषयकत्वात् । अत एवेति-अनुभवविरुद्धत्वादेवेत्यर्थः । प्रत्ययः-प्रतीतिः । व्यवहार अर्थविशेपनोधनाय शब्दविशेपोच्चारणम् । ननूधरितत्वमपि प्रयत्नविशेप- जन्यत्वमेवेति कथं नित्यत्वमत आह-उच्चरितत्यञ्चेति । अभिव्यक्तिविशिष्टत्यमिति-अभिव्यक्तिः-शानम् , तद्विपयत्वामत्यर्थः । ननु 'उत्पन्नो घटः' इतिवत् 'उत्पन्नो गकारः' इति प्रतीतेरपि प्रागसत्त्वविशिष्ट- सत्त्वरूपोत्पत्तिरेय विपयो वाच्या, समानाकारकप्रतीत्योविभिन्नविपयकत्वस्यानुचितत्वात् । फिश्च वर्णाभिव्यक्तिजनकः फाएठताल्वाद्यभिघात एवोधारणपदार्थो नतु वर्णोत्पत्यनुकूल इत्यत्र मानाभायः । किश्च शब्दानित्यत्ववादिनये 'उत्पद्यते वर्ण' 'वर्णमुत्पादयति' इत्यादिव्यवहार इष्ट एवेति नानु- भवविरोधोऽपीत्यत पाह-किञ्चेति । उसयादेरिति-श्रादिना 'विनष्टो वर्णः' इति प्रतीतिसाक्षिको विनाशो माहा.। परम्परया म्वाश्रयध्वनिव्यगायत्वसम्बन्धेन । स्वः उत्पत्तिः। नाशस्य च स्वप्रतियोगिव्यङ्गयत्वरूपा पर- म्परा । स्वः-नाशः, तत्प्रतियोगी ध्वनिः।सा 'उत्पन्नो वर्ण. विनष्टो वर्णः, इत्यादिरूपा प्रतीतिः। अतिरिक्तवर्गति- अनित्यवर्णेत्यर्थः । अतिरिक्तवर्ण इत्यस्य 'स्फोट' इत्यर्थस्तु न, वर्णनित्यत्वयादिमीमासकमते स्फोटानगी- फारात् । ननु पनिनिष्ठोत्पत्त्यादेरुक्तपरम्परया नित्यवर्णेष्वपि प्रतीतो भ्रमत्यापत्तिरत आह-परम्परयति- स्वाश्रयसंयोगसम्बन्धेन स्फटिके जपाकुसुमगतरतत्वावगाहिन्याः रक्तः स्फटिकः' शत प्रतीतर्यथा न भ्रमत्वं सेन सम्बन्धेन रक्तत्वस्य स्फटिके सत्वात् , तथोक्तपरम्परया नित्यवर्णेष्यप्युत्पत्त्यादेः सत्त्वाद् भ्रमत्वाभाव इति भावः । ननु परम्परया प्रतीतो भ्रमत्वाभावेऽपि साक्षात्सम्बन्धेन उत्पत्तेः स्यानयत्वेन नाशस्य स्वप्रति- योगित्वेन नित्यवर्णेप्यभावाद् भ्रमत्वं तदवस्थमेवेत्यत आह-भ्रम इत्यशिष्यत हात- साक्षासम्बन्धेन दर्पणन्याख्या अत एवेति अनुभवविरुद्धलादेवेत्यर्थः । प्रत्ययः ज्ञानम् । व्यवहार: शब्दप्रयोगः । ननूच्चारणमपि तदुस- त्यनुकूली व्यापार एव । तथाच सर्वप्रतीतिर्वर्णानित्यवसाधिकेत्यत आह-, उच्चरितत्यम्चेति भाव्यतिशिल तापयतम् । तयाब तादृशमत्ययाभिव्यक्तिनिष्ठ वर्णनिरूपितविपयित्वमेव विपीक्रियते, न त्याचानष्ठ वर्णवृतित्वमति न यानित्यसाधिकेति भावः । मनु वर्णाभिव्यक्तिजनक कण्ठनाल्याद्यभिघात एवोच्चारणपदार्थ , ननु वर्नासचिननक इत्या | किञ्च वर्णानित्यत्ववादिनामुश्यते वर्णो वर्णमुत्सादयतीत्यादिप्रयागा इष्टा एवेति नानुभवविरोधोऽपीत्यत आह- किन्नेति र उत्पस्यादेरिस्यादिना पिगष्टो वर्णः' इति प्रतीतिसाक्षिकविनायः परिग्यते । * परम्परया = सायनिव्यङ्गपत्यरूपया । * नातिरिक्तेति श्-वर्णानित्यत्वसाधिकेत्यर्थः । ननु स्पोयतिरित्तति तदर्थः, त सोया नकारात् । नन्वेवं धन्युत्पत्यादैस्तादृशप्रतीत्या वर्णाववगाहने भ्रान्तत्वापत्तिरत आह-* परम्परया वर्गवि. .

·प्रभादर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारै तदपि सोऽयमित्यत्र व्यक्यभेदांशे तव भ्रमत्यवत्तुल्यम् । परन्तु ममातिरिक्तवर्णतत्मागभावंध्वंस- कल्पना नैति लापश्मतिरिच्यते । नच वर्णस्थले ध्वनिसत्त्वे मानाभायः, तदुत्पादकशङ्खाय- भावेन तदसम्भवश्चेति वाच्यम् , ककाराद्युच्चारणस्थले तत्तत्स्थानस्य जिह्वाया ईपदन्तरपाते वर्णा- नुत्पत्तधन्युत्पत्तेश्च दर्शनाद , जिह्वाभिवातजवायुकण्ठसंयोगादे निजनकत्वकल्पनात् । प्रभा नित्यवर्णपूत्पत्त्याद्यवगाहिनी या प्रतीतिस्तस्या भ्रमत्वरूपदूपणमवशिष्यत इत्यर्थः। तदपि-नित्यवर्णवादिनये उक्तभ्रमत्वरूपदूपणमपि । व्यक्त्यमेदारा इति-अनित्यो वर्णः' इति नैयायिकमते कालान्तरे उच्चरितस्य अधुना उरितस्य च गकारस्य तव्यक्तित्वेन भेदोऽपि 'सोऽयं गकारः' इत्यभेदावगाहिनी या प्रतीतिस्तस्या अभेदांशविपये इत्यर्थः । तर भ्रमत्सवदिति--तस्याः प्रतीतेर्यथा तव नैयायिकस्य मते भ्रमत्वं तथा साक्षात्स- म्मन्धेन नित्यवणेपूत्पत्त्यादिप्रतीतेभ्रंमत्वं मम (मीमांसकस्य ) मते तुल्यमित्यर्थः। एकस्याः प्रतीतेभ्रंमत्वा- पत्तिरूपं दूपणमुभयोः समानमिति फलितोऽर्थः । तथाच 'यस्तूभयोः समो दोपः परिहारस्तयोः समः' इनि न्यायेन तदूषणमुमाभ्यां गोढव्यमिति भावः। ननु मतद्वयेऽपि दूपणसाम्ये 'अनित्या वर्णाः साक्षा- दुसत्यादिमन्तश्च' इति मतोपेक्षा मीमांसकानां नि:जा स्यादित्याशङ्कामाह-परन्सिति । मम-नित्यवर्ण- वादिनः। अतिरिक्तति-नित्यवर्णवादे एक एव ककारः, एको गकारः, इत्येवं रूपेण परिगणिता वर्णाः । अनित्यवर्णवादे अनन्ताः ककारगकारादयस्तदुक्तम्-अतिरिक्तवर्णेति अधिकवणेत्यर्थः । तथाचानित्यत्वेऽ. नन्ता वर्णास्नलागमावास्तध्वंसाश्च । नित्यत्वे परिगणिता एव वर्णाः । नापि तत्प्रागभावो नापि तद्ध्वंस इति लाघयम् । तदुक्तम्-गधामतिरियत इति --अधिक लाघवमस्तीति भावः । एवञ्चानन्ववर्णतत्याग- भायतध्वंसकल्पनापेक्षया परम्परासम्बन्धेन नित्यवर्णेपूत्पत्यादिप्रतीतिकल्पनायामतिलाययं वर्णनित्यता- पादिनयेऽस्तीति भावः । ननु नित्यवर्णस्थले धने नैयत्यं यदि स्यात् तदा परम्परासम्बन्धेन तद्मतोत्प स्यादिफमादाय 'उम्पन्नो गकारः' विनष्टो गकारा, इत्यादिमतीतीनामुपपत्तिः स्यात् , तदेव तु न सम्भवति वर्यस्थले ध्यनिसत्त्ये मानाभावादित्याशङ्कच निराचष्टेनचेति-वर्णस्थले पार्थक्येन ध्यनेरनुपलम्भादिति भायः । ननु लाघयाद् यीनां नित्याने सिद्धे 'उत्पन्नो गकारः' इत्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरेव तत्र ध्वनि- सवे मानं स्यादत श्राह-ठदुरगदकेति-शवाद्योष्टामिपावजयायुसंयोगरूपस्य धनिकारणस्याभावादित्यर्थः । समामा इति-वर्णस्यले भ्यन्युत्पत्तेरसम्मव इत्यर्थः । यर्णस्यले ध्यनिनयत्यं समर्थयति-भाराचारणेति- फकारापारणस्यरूपयोग्यतासरख इत्यर्थः । यानुतरितिभ्यानभिव्यक्तरित्यर्थः। नित्यत्यपक्षे वर्णोत्पर. मायान् । धन्युरारिति-भोः श्रावणप्रत्यक्षविपयत्येन तद्गतोत्पत्तेरपि श्रावणप्रत्यक्षविपयत्यमित्यभि. प्रायरोदम्। दनादति-दशिरम शनसामान्य। तेन न पायपानविपयत्येऽपि सदसङ्गतिःजिहामिगत मेति-- मयोगजसयोगाभिमायणेवम् । जिलातत्तत्स्थानयोरभिघाताप्यसंयोगरतसन्यो यो पायुफराठसंयोगादिस्तरण दर्पणव्याख्या समान इति प्रतीत रनि । ना तोपिमेन परपरायायाने गौरकम भाद- •पनियमिअतिरिति विपर्यः । तपागाने मतदादिलानाधया साततनियमाता INTEREntr mitana भरः यदि प्रहले पनिनेगस्यं स्यात् स्यारेन तदोपलीतारा पE REHATI MARRIORप निराम.. नयेति गंगापेन पोरननुमतिमा मनाना न पर. उत्पादति सोभितमाम योगारिम्पः।

·नुभूयमानाया: प्रतीतेजिहाभिधात मकण्ठवायुसयोगादेहतोश्च तत्त्वान वांभिव्यक्तिरयले घ्नन्यनयत्यमित्युक्तसम्बन्धरिपया- प्रतीतिनिराबाघेति भाव - वेतिवर्णस्थले पन्यसववादिन एवेत्यर्थ 10 विपरीतगौरवमिति स्वकारण- यावत् । पामिति पर्णनित्यतावादिना मीमांसकानामित्यर्य: । एवञ्चेति # उत्सत्यादीना वावृत्तिल इत्यर्थः। घनौ वर्णोत्सादकसामग्याः प्रतिग्रन्धक्त्वासनाध्यन्यकल्पनाप्रयुक्लापसापेक्षया विपरीतगौरवग्रस्नेति स्फोटनिर्णयः ५१७ तस्य च वर्णोत्पत्तिस्थलेऽपि मत्त्वात्तवैव प्रतिवन्ध्यमतिबन्धाभावकल्पना निष्पमाणिकी स्यादिति विपरीतगौरवम् । एवं परस्परविरोधादुदात्तत्वानुदात्तत्वहस्वत्वदीर्घत्यादिकमपि न वर्णनिष्ठ युक्तमिति तेपामभिप्रायः । एवञ्चोत्पत्यादिमतीतीनां तत्ममावस च निर्वाहः परेपामपि प्रभा . ध्वनिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकत्वानुमानादित्यर्थः । तथाहि-तत्तस्थान जिहाभिघातजयायुकण्ठसंयोगा- व्यवहितोत्तरजायमानध्वनि प्रति तत्तस्थानजिह्वाभिघातजवायुफरठसंयोगः कारणम् तादृशमयोगस्य तादृशध्वन्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात् , इत्यापनुमानेन कार्यकारणभावः सिद्धयति । तस्य तादृशवायुसंयोगादेः । वर्णोत्पत्तिस्थलेन्वर्णाभिव्यक्तिस्थले । समादिति एवञ्च वर्णतः पार्थक्येनानुभूय- मानाया ध्वनिप्रतीतेः, तत्तत्स्थानजिह्वाभिघातजवायुकण्ठसंयोगादिरूपस्य कारणस्य च सत्त्वात्। 'वर्णोत्पत्ति- स्थले न ध्वनिनयत्यम्' इति केपाश्चिदुक्तिः परास्ता । नच वर्णाभिव्यक्तिस्थले ध्वनेः पार्थक्येनानुपलम्मात् तादृशध्वन्युत्पत्तिम्प्रति वर्णाभिव्यञ्जकसामया अयच्छेदकतासम्बन्धेन. ध्वनिम्मति समवायेन वायुफर्ण- संयोगस्य वा प्रतिवन्धकत्वकल्पनाद् ध्वनिनयत्याभाव इत्याशङ्कायामाह-तरैवेति-वर्णस्थले ध्यन्यसत्वया- दिन एवेत्यर्थः । निष्प्रमाणिकेति-निर्गतं प्रमाणं यस्याः सा निष्प्रमाणिका इत्येय पाठः। 'निष्प्रमाणिकी' इति त्वपपाठः । विपरीतेतिलापवविपरीतेत्यर्थः । वर्णाभिव्यक्तिस्थलेऽध्यनिसत्तावादापेक्षया स्वकारणवलाजा- यमानध्वनौ वर्णाभिव्यञ्जकसामध्याः प्रतियन्धकत्वकल्पनायामेव गौरवमिति भावः। एवम्-वर्णानां नित्यत्वे एकरवे चेत्यर्थः । परम्परेति-एकस्मिन्नकारादी घटत्यपरत्वयोरियोदात्तत्वानुदासत्वादीनां सामानाधिफरण्या- भावरूपविरोधादित्यर्थः । वर्णनिष्ठमिति-नित्यवर्णनिष्ठमित्यर्थः, किन्तुध्वनिनिष्ठमेव। वर्णे तु सम्बन्धान्तरेण प्रतीयते । तेषाम्-मीमांसकानाम् । नच कुड्यादिव्यवधानादिना शब्दे श्रुते प्रमदाशब्दोऽयम् ' वालोधारित- शब्दोऽयम्' इति भेदज्ञानानुपपत्तिः, अकारादिवर्णानामैक्यात् , अनित्यत्वे तु न दोपः, वर्णनां भेदादिति वाच्यम् , तन्मते बालोचरितत्वाधनुमापकस्य तत्तदुचारितयणे वैजात्यस्यासम्मयेऽपि वालागुचरितत्यताल्यो- संयोगादिगतवैजात्यस्य वर्णेष्धारोपेण बालाघुचरितत्यानुमित्युपपत्ते, धूमत्वेन ज्ञायमानधूल्यादिपदा- र्थान्तरेणापि वह्नयनुमितेइष्टत्वात् । नच 'सोऽयं गकारः' इति प्रत्यभिज्ञानुरोधेन वर्णनां नित्यत्वमिव से दीपकलिका' इति प्रत्यभिज्ञया दीपकलिकाया अपि नित्यत्वमेकत्वश्च सिद्धयेदिति वाच्यम् , तर प्रत्यक्ष- माणेन दीपफलिकाया नाशप्रतियोगित्वे सिद्धे अगत्या प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वस्य, सादृश्यमूलकाभेदालम्यनस्य वा स्वीकारान् । वर्णानामेकत्ये 'घटिकः' इत्यत्र द्वयलक्षणष्ठन् , 'घटेन' इत्यादी 'सायेकाचः' इति एका- ज्लक्षणमुदात्तत्यादिकञ्च आवृत्तिगतृद्वित्वसङ्ख्यया अकारगतैकत्वस्य बाधाद्वारणये । स्पष्टश्चेदमश्रण सूत्रे इत्यर्थः । तरप्रमावस्येति-वर्णानां नित्यत्वेऽपि 'उत्पन्नो गकारः' 'विनष्टो गकारः' इत्यादिप्रतीतीनामा स्वस्य निर्वाह इत्यर्थः, नित्येऽपि वर्णे परम्परयोत्पत्त्यादेः सत्त्वात् । परेशाम्-वर्णनित्यत्यवादिना भीमा- दर्पणव्याख्या श्वर्णानुत्पत्तैरिति वर्णानभिव्यरित्यर्थ ! *दर्शनादितिक दृशिर्शानणामान्यार्थः। सत्त्वादेति-तगाच पार्थक्येना- पलाजायमाने ·५१८ प्रमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे . समान इति प्रतिबन्योत्तरमिति भावः ॥ ७० ॥ प्रभा सकानाम् । समान इति-गकाराविषयकोक्तप्रतीतीनां तासां प्रमात्वस्य च तुल्य एव निर्वाह इत्यर्थः । एवञ्चा- सण्डस्फोटस्वीकारे वाधाभाव इति भावः। प्रतिवन्यैवेति-उभयपक्षे प्राप्तशङ्काया तुल्ये समाधाने प्रतिवन्दी) वदिधातोरोणादिके इनप्रत्यये छोपि प्रतिवन्दीति तयेत्यर्थः। कचित्प्रतिवन्येवोत्तरम्, इति पाठः । था- च कचित् प्रतिवन्देरप्युत्तरत्वमिति भावः। अन्यथा प्रतिपन्देरनुत्तरत्वे परसिद्धान्तस्यैव भङ्गापत्तेः । एवञ्च स्फोटमरवीकुर्वद्भिः नित्यानफारादीननेकवान् स्वीकुर्वद्भिश्व मीमांसकैरुत्पत्त्यादिमतीतेस्तत्मात्यस्य चोपए. सये यः समाधिः समाश्रयणीयः स एव अकारादीन अनेकवर्णान स्वीकुर्वद्भिः, एर्फ नित्यश्च स्फोटं लाघवात् स्वीकुर्वद्भिर्वयाकरणैरुत्पनीतेत्तत्प्रमात्वस्य च सिद्धये श्राश्रयणीय इति भावः । एवञ्च लाघवानुगृहीतो दर्पणव्याख्या • प्रतिवन्धयेति पयमिमतसमाधिसमाधेयम् प्रतिरादकमुत्तरं प्रतिपन्दिस्तयेत्यर्थः । तयाच तर मीमांसकत्वत्यादि. प्रतीने प्रमाने या गमाधिराश्रितः । एपारमाभिरप्यनुसतंव्य इति भारः नथाचाराग्यवाक्यस्फोटस्वीकारेन किञ्चिद बायमिति पलिवम् । नन्वेतकल्पे पदानामतत्वेन मीमाससिद्धान्तविरोधः। तथाहि-'नीदिभिर्यजेत' इत्यन यागेन समाप्राधेरे मोहिप्रतिनियमाया-प्रीहिभिरेर नान्येइति । तर बी भावे नित्यकर्मणः, प्रारम्पकाम्यकर्मण लोरो मा भूनिति प्रतिनिधिरुगदीयते । नीहितस्य शरयुपलधगत्वेन प्रतिनिधेरपि प्रीतत्वात् । भान्मते तर प्रतिनिध्युपादाने पास्यामायानगुनानित्यारिलोपारिधिः, नीगरकरणक्रियाया अन्यत्वात् । 'क्रिया न प्रतिनिधीयते, द्रव्यन्तु मति ने पवे एकति परिमापाया उन्छेदभ । एम् "पेतं डागमालमत" इत्यर क्रियायाश्चागद्रव्येग सम्बन्धः धोत , दितीयाभुरा तस्य साशात्प्रतिपादनात् । श्वेतगुगस्य नु वाक्यीयः सः । तत्यामानाधिकरण्याचस्य निगुणस्य हा निरनिकरगस्य गुगल नामामात् । श्येनगुगस्य छागसमयमुपजोन्मेर क्रियासम्मन्यान्युविप्रतिपादितदार- सामन्याद नातिरादिवगुण समय दुर्बलतात , उजागाभाचे न्यायकराग आलभ्यते, न घेतगुग पुगो मेष:, भविपार, तप चागडा असम्मात् । एपमेर वरपदापनियन्धनमीमांसान्यायासम्भोऽपि । असण्य. टस् भन्मो मायसेन मेन कस्य पापा मयेदिति चेत् . अयाहुः--भपाडवाफ्यादसण्टतत्तदयांच रेसागर. কলা খাখালী নির্যায়ণ মনিরানঘাতি, স্বামী পযাখানকিরণমুন ন্য বাম পানিহাবিয়ংয়েনানামা বলে। ষামােসাদ ৰীতিঃ पक्षमापना गाराससम, पास्याधर गरि तापशिश्नर, परमापदणया सर्वस्यापि म्यादारियासत्यादिति । Arry-TIME ना निरयो सम्भवेत् । तय ३ प्रभागामायः, पगारस्थायरायमादिकारण काद! intimat मामाद ती बानिमामिपावरगार कामरान प्रत्ययायरेका fate Truraग सासापाचन बन्याय प्रतियोगिता गराम विलाय. AARTIEjादेश, गमादितावर नाशताकम्पने प्रतियोगितासम्पन्न परनाम् समानाधिकरम्प-शामदामपहन बोम्पपिपिगुलरप देतापा ramIresireen दिमे बाजारसम् मा दांभिराम, arti PERATीन गौरदमी पापा, सnिery. writerar TRIVENILE परिविक्षा in mantri fare greinfarrfariबाईनाsarmma rela Tel मा १KattEETITITrai मम् . UPRATIMATE TE- .

·मानं तव तस्यातजातीयोऽयमित्याकार, तर तु स्वरूपेण तत् तत्र सोऽप्यमित्याकार इत्यम्युपगमात्, तन्नातीयामेदागा- स्पोटस्य धन्यतिरिक्त्वाभावाश्व योगशास्त्रादौ तस्य निरूपण तूपासनार्थमेवेति मागुतप्रायम् । सराण्डसोटस्तु मागेर निरस्त इस्यानुपूर्व्यरच्छिन्नवर्णानां याचकत्वमूह्ममिति वदन्ति । इत्थमिति * पूर्वोत्तप्रकारैरित्यर्थः। * पन्चधेति २ वर्णगटवायाखण्डपदाखण्डवाक्यमेदामिना इत्यर्य: ॥ ७० ॥इति भूपणसारदपणे व्यक्तिस्फोटनिरूपणम्॥ ५१६ स्फोटनिर्णयः इत्थञ्च पञ्चधा व्यक्तिस्फोटाः । प्रमा भाष्यादिसम्मतेऽखण्डस्फोटवादे न किञ्चिद्वाधकमिति तत्त्वम् । इत्यञ्चेति-उक्तप्रकाररित्यर्थः । पञ्चेति--१ वर्णस्फोटः, २ सखण्डपदस्फोटः, ३ सखण्डवाक्यस्फोटः, ४ अखण्डपटस्फोटः, ५ असण्डवाक्यस्फोटश्चेति पश्च व्यक्तिस्फोटा इत्यर्थः।वर्णस्फोटे ससण्डभेदस्तु न, वर्णावयवानां निरर्थकत्वात, सार्थकस्यैव स्फोटत्यात। ननु स्फोटवादिनये मीमांसकसिद्धान्तो विरुद्धयेत । तथाहि-स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र यागे साधनाकाइ- क्षायां यस्य फस्यचन द्रव्यस्याक्षेपे प्राप्ते 'बीहिभिर्यजेत इति श्रुतिनियमयति-'नोहिभिरेव यजेत नान्यः इति । तत्र कचन यागे प्रारब्धे बाहेरलाभे सति नित्यकर्मणः प्रारब्धकर्मणश्च लोपोमा भूदिति प्रतिनिधिरुपा- दीयते । नच प्रतिनिधेरुपादाने ब्रीहिश्रुतिविरोधः, तत्र श्रुतो नोहे योगसाधकशक्त्युपलक्षणत्वेन शक्तिमतेः प्रतिनिधेरपि श्रीतन्वात् । तथाच स्फोटयादिनये 'बाहिभिर्यजेत' इति श्रुत्या असण्डार्थस्यैव बोधेन बोहे पृथगनुपस्थित्या प्रतिनिधि!पपद्यते । मुख्यस्यालाभे तत्सदृशो य उपादीयते स प्रतिनिधिरित्युच्यते । प्रकृते घ वाक्यार्थस्यासण्डतया मुख्यस्य नृङ्गतुल्यत्वेन श्रुतेनियमार्थत्वस्य प्रतिनिधित्वस्य चानुपपत्तिः । नीहि- भिर्यजेत' इत्यसण्डवाक्याथेस्य अखण्डयाक्यार्थः नीवारककरणयागः प्रतिनिधिः क्रियते चेत्तर्हि बीहिश्रुति- वोधितयागक्रियातः नीवारकरणकयागक्रियाया भिन्नतया 'क्रिया न प्रतिनिधीयते द्रव्यन्तु प्रतिनिधीयते एव' इति सिद्धान्तभङ्गः । एवम् 'श्वेतछागमालभेव' इति श्रुत्या पालम्भनं विधीयते । तत्र छागस्यालम्भन- क्रियया श्रीतः सम्बन्धः, द्वितीयाश्रुत्या (शब्देन) बोधितत्वात् । श्वेतगुणस्य लालम्भनासम्भवाद् वाक्यप्रा- तद्रव्यद्वारा सम्बन्धः। तत्र श्वेतच्छागालाभे श्वेतगुणविशिष्टो मेपो नालभ्यते, किन्त्वन्यपर्णविशिष्टोऽपि छाग एवालभ्यते, पालम्भनक्रियया छागसम्बन्धस्य छागपदोत्तरद्वितीयारूपश्रुत्या बोधितत्वादिति द्रव्या- न्तरसम्बन्धस्य वाक्येन प्रापितत्मात् 'श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समारयानां पारदौर्बल्यम्, अर्थवि.. दर्पणव्याख्या अभिव्यक्ति सती, मसती वा । नायः, घटानुस्रतिदशाया पटस्येव तस्या अपि मत्त्वाद् घट इति प्रतीत्यापन । अभिव्यक्त रप्यभिव्यक्त्यांनीकारे तु तस्या अपि कार्यत्वेन सत्तादुतदोषो दुरुधर एस । अन्त्ये--स्वसिद्धा-तव्याघातः युतितौल्येन पदाथान्तरस्याप्युत्पत्तिसिद्धेरिति । किश्चोत्पन्नो घो नष्टा घट इति प्रतीत्या घटादीनामनित्यत्ववदुत्पन्नः ककारो नएस इत्यविलक्षगप्रतीत्या ककारादीनामनित्यत्सगेवावधार्यते । कागदीना सयोगधर्मसन्तु दुरुपपादव । यसमेतत्वेन भोगाग्राह्यत्वप्रसन्नात् । नवातसनिफांदेव तत्प्रत्यक्षोपपचिः, तया सति शब्दत्यादिप्रत्यक्षानापनः । नन तत्सम्यस्य कारणोमीति प्रतीतो भाने प्रमाणमस्ति, शगोमीति प्रतीतेः समवायविषयक्त्वदुक्तप्रतीतेररि तद्विषयक्रोनोपर तेश्च । समायाशे सर्वत्र तादृशप्रतीतीनां भ्रमपमित्यपि न वर्णसमवेतत्यस्य तनाभ्युपगमेन पियाराधात् । एव वर्णानामने न तत्रोदात्तत्वादिप्रतीतिरपि स्वरसतः सङ्गन्छेते इति दृष्टान्तदौर्भिक्ष्यमेर । एपञ्च वर्णप्रागभावसाना प्रमाणसिद्धानामपलपितुगशक्यत्यान तत्कल्पनागौरवमपि । नच वर्गानित्यतावादिमते सोऽय गकार इति प्रत्यभिज्ञानुपाति, तयाजातीयलविषयत्वेनोप गदने तु तजातीयोऽयमित्येवाकार स्थादिति वाच्यम् , या प्रत्यभिनाया गत्यादेजातिवन हिन्यास्तदेवोपमित्याकारायाः प्रत्यभिज्ञायाः सर्वसिद्धत्वाञ्च । तस्माद् वर्णात्मस्पोटस्य वाचवत्वमसम्मपदुक्तिक ·प्रमादर्पणसहित वैयाकरणभूषणसारे ५२० प्रभा . प्रकर्षात्' इति न्यायेन श्रुत्यगोधितगुणसम्यन्धस्यैव त्याग इति गुणान्तरविशिष्टच्छागालम्भनं युक्तमित्युक्त तत्सर्व विग्धेत । किन्न व्याकरणसिद्धान्तविरोधोऽपि स्यात् । तथाहि-समानाधिकरणपदार्थयोरभेदा- न्धयः, पूर्वपदार्थोऽव्ययीभाव', उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष', इत्यादिवैयाकरणनिकायप्रसिद्धव्यवहारानु- पपत्ति', असण्डपक्षे पूवोक्तस्य सर्वस्यासम्भवात् । पदार्शनिवन्धनमोमांसकोक्तस्य 'श्रुति-लिङ्ग' इति न्याय- स्यासङ्गत्यापत्तश्चेति चेन्न, यथा पदेषु कल्पितप्रकृतिप्रत्ययविभागमादाय प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वम्न- त्ययानामित्यादिव्यवहारस्तथाऽखण्डेपु वाक्येपु वस्तुतः पदानामसत्त्वेऽपि पावापोद्वाराभ्यां कल्पितपदान्या- दाय मीमांसाभिमतस्य चैयाकरणसम्मतम्य च सकलप्रकृतिप्रत्ययपदाद्याश्रितविचारस्य निर्वाधमुपद- यितुं शक्यत्वात् । बलायलाद्यधिकरणेपु श्रुति-लिङ्गादीनां वलायलाभावविचारो जैमिनीयेरेवमेवोपपाद्य । यद्यपि यस्तुतो वाम्यस्याखण्डत्वे तादृशकल्पनाया भ्रमरूपत्वाद् ऋपीण तत्त्ववेत्तृत्वेन तदसम्भवः (फल्पना- ऽसम्भयः तथापि व्यवहारकाले तत्वज्ञैरपि तैरतत्परिव तत्त्वभूतेन वस्तुना व्यवहारासम्भवात् कल्पितैरेव पदपदार्थम्यार्थविचार. क्रियते इति स्वीकारेण तेषां वचनावलम्वेनैव तदीयानां विचारसरणिरिति सर्व- मनवम् । नेयायिकास्तु उत्पत्त्यादिप्रतीतिदर्शनाद् वर्णानामनित्यत्यमेव । भेरीदण्डादीनां ध्वन्यात्मक्शब्दं प्रति कारणत्वमिव कण्ठादिस्थानवायुसंयोगादीनामपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णोत्पादकत्वमेव प्रतीयते । नयोत्पत्तिस्पीकर्तृमते तन्नाशकसामायभावात् उत्पन्नस्य वर्णस्य तृतीयक्षणेनाशायोग',प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्यविभुविशेपगुणनाशम्प्रति स्थाव्यवहितोत्तरत्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुण- स्यैव हेतुताया ज्ञानादिस्थले छप्तत्वात् । नच वर्णोत्पादकत्वेनाभिमतसाममया वर्णाभिव्यक्तिरेव जायते, नतु पत्पित्तिरिति यान्यम् , वर्णाभिव्यक्तित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे गौरयेण वर्णवृत्तिकत्यादिजातेरेवा- वच्छेदकत्वकल्पने लाघवान् । नचाभिव्यक्त्युत्पत्तिवादेशी स्वविषयकन्वादिजन्तेरेव विपयितासम्बन्धेना. यन्ठेदकत्वेन गीरयाभाय इति वान्यम् , एव स्वीकारे फोलाहलादी कलादेरभावेन तदप्रत्यक्षत्यापत्तेः। नहि कोलाहलप्रत्यक्षं फत्यादिविपयफ येन लौकिकविपयतया कार्यतायच्छेदकं स्यात् । किञ्चैय घटा त्पादकमामप्र या अपि तदभिव्यनित्यस्यैव कार्यतावच्छेदकरयापत्तौ घटादिजन्यमानस्य नित्यत्यापते । नप माग्यमताभिप्रेतसत्कार्यवादिसिद्धान्तेन भावमात्रे नित्यत्वस्येष्टतया नापत्तिरिति याच्यम् , सूक्ष्मेs- क्षिया पालोयनेन तन्मतस्याप्यापातरमणीयत्वात् । तथाहि-कारणेन कार्यस्याभिव्यक्तिरेव, नतृत्पत्ति- रिति तन्मतम , तच्चानुपपन्नम् , कार्याणामभिव्यक्ति. कारणव्यापारालाम् सती, असती या । नाय', स्वमते पटोत्पत्ते प्रागपि घटस्य सतव अभिव्यक्तिरूपकार्य्यस्यापि सत्त्वस्यायश्यफतया घटस्य प्रत्यक्षल्या. पसे। नर फारगन्यापारात्यागनभिन्यताया एयाभिव्यक्ते.सत्येनाभिव्यकाया अभिव्यक्तरेव प्रत्यक्षत्यप्रयो- जफाया नोधापत्तिरिति पाग्यम् , अभिव्यपरप्यभिव्यक्त्यनीकारेऽनयस्यापत्तेः । नान्यः, फारणल्यापारा- स्मार फाय॑मानस्य मचमते अभिव्योरपि फारतिया तदसत्वानीकारे स्यसिद्धान्तमहापत्तेः । फिश्च 'टपनो पट''गष्टी पट' इति प्रनीत्या पटादीनामनित्यत्ययत् 'उत्पन्न फकार' नष्ट करार' पिनष्टः फफार इनि प्रनीतियशानामनित्यत्वमेयोनितम् , प्रतीते समस्ये पम्ये थीजाभावात फिश्य घायुगत. म्य, गरमयोगगनाय या फरमादे पणे पोट पा भानागीकारे सत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः, स्वसमवेसमवायसनिक- पाय कयाक्षिप्रत्यायोजकतया पत्यादेयंगाममधारयेन प्रत्यक्षत्वस्य दुरपपायरयात् । स्ययोग्रेन्द्रियम् । नप प (योग) गंयुट (पा) ममयापमनिता स्वममयेतत्याफममयायसमिकण या सत्प्रत्यक्षमम्मष निपाध्यम, गया गनि गादलादेगरि प्रत्यक्षमापोनर'कफार मोमि' इगि प्रनीतीशदत्यसम्पन्या- मगरया न सत्यभानमिन पागम, Trt Pणोमि' इनित मश्याग, 'श गोमिनि प्रवीने -

·No text on this page.

·. ५२२ प्रभा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे योज्यं गकारःश्रुतःमोऽयं हकार इत्यपि स्यात् , स्कोरस्यैवात् , गकारोऽयं न हकार इत्यनापत्तेश्च । किश्च स्फोटे गत्याद्यम्युपेयम् , न या ? आये तदेव गकारोऽस्तु । वर्णनित्यतावादिभिरतिरिक्तगत्वा- नङ्गीकारात् । तथाचातिरिक्तस्फोटकल्पने एव गौरवम् । अन्त्ये-गकारादिमतीतिविरोधः। वायुसं- योगवृत्ति, ध्वनिवृत्ति वा वैजात्यमारोप्य तथा प्रत्यय इति चेन्न, प्रतीतेविना बाधकं भ्रमत्वायोगात् । अस्तु वा वायुसंयोग एव गकारोऽपि । प्रभा त्यर्थः। सोऽयं गकार इति-यथापूर्वमुच्चरितगकारविषयिका इयं प्रत्यभिज्ञा स्फोटस्यैक्येनोपपद्यते । तथा वर्णामाचे स्फोटमात्राङ्गीकारेगकारहकारयोरप्यैक्येन गकाराभिज्ञानेऽपिहकारविषयिणी प्रत्यभिज्ञा प्रमात्मिका स्यादित्याह-इत्यपि स्यादिति । स्कोटस्यैकत्वादिति-एकस्यैवासण्डस्फोटस्य सकलवर्णरूपत्यादित्यर्थः। यत्त दर्पणकारादयः--तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वम्' इति नियमेन हकाराभिन्नस्फोटा भिन्नगकारे तद् (हफार) अभेटायगाहिबुद्धः प्रमात्यापत्तिरित्यर्थ इति तन्न, स्वाभिन्नद्वारकस्वस्वरूपानुगमस्थले एव तुल्यायविपय- त्वात् । यथा कार्यकारणयोरभेदयादिनये प्रकृतेः कार्य महत्तत्त्वमिति तयोरभेदः, महतः कार्यमहकार इति तयोरप्यमेदः। तथाचाहकारे प्रकृत्यभिन्नमहदभिन्नत्वेन प्रकृत्य भिन्नत्वम् । नहि प्रकृते हकाराभिनस्फोट- द्वारकगकारस्वरूपानुगमः, स्फोटे हकाराभेदाज्ञानेऽपि गकारे स्फोटाभेदानुगमात् । ननु स्फोटमानवादिनये 'योऽयं गकारः श्रुतः सोऽयं हकारः' इति प्रतीतिरिष्टैव, अद्वैतवादिमते 'योऽयं देवदत्तः स यज्ञदत्तः' इति यदित्यत थाह-अनापतेश्चेति-स्फोटात्मकगकारहकारयोरैक्येन भेदायगाहियुद्धर्याधादिति भावः। ननु स्फोटस्पेश्येऽपि फरसगत्यादिविरुद्धधमोध्यासमूलकभेदानुभवेन नोक्तापत्तिः । नपाध्यस्तकत्यादिमादाय भेदारगाहित्ये तत्प्रतीते. प्रमात्वानुपपत्तिः, प्रमावस्य तन्मवे दुरापास्वत्वादित्यत आह-कञ्चेति । गत्यादीति- उपाधित्वेनामिमतमनारोपितं गत्यादीत्यर्थः, पारोपितगत्वादेनित्यानेकवर्णवादिनाप्यगीकाराघाश्रुतास: पतेः। भाधे-स्फोटे गत्वाद्यगीकारे । तदेव-अनारोपितगत्वाद्येय। गकारोऽस्त्विति-नय गत्वं जाति तु वर्ण इतीहमसद्गवम् , पर्णनित्यतावादिना मीमांसकेन धर्मधर्मिणोरभेदेन गत्याद्यतिरिक्तवर्णानङ्गीकारात् । सदाह-अतिरिकेति । एवेति-एयेन स्फोटनिरासः । गफारोऽपीति-गत्वेन प्रतीति विषयोऽपीत्यर्थः। तथाच दर्पणव्याख्या स्पोटस्येपत्यादितिः सदाभिमानिनस्य तदमिनसनिपमेन हकारात्मबलोभिनगारे सदभेदायगादिशु प्रमात्सात्ति- सिपः। अनापत्तेश्येति गमेदादेव प तायमेदायगाहियुद्धे प्रमालानुपररित्यर्थ । ननु यात्मफरपोटस्यैकरऽपि गाशियां मागमूला मेदनीवर्ना गतिः प्रामापन्न वस्या वगै स्यादिमते दूरागस्तमेयेत्यत आह-फिचेतिक उगवितामिमतगटवारीपः। पाये-मोटे गरमागरसे । तदेव -गरमे । ननु गरयादेणधर्मतया भेदेन अगं तर वामरामन भार-. पर्णनित्यतायादिभिरिति मीमांसकादिमिरियम । अतिरिणति . समोरमागमादित्ययः । 'गौरपमिति • गशगदिमतीत'नो गत्वादिशिशिरगकारादिपिपासेनापति TOTRATIME अन्त्यक-गैरे गानयुगमा विरोध इतिः । गादिप्रतीत्यापत्तितिपः। PARTMसनि विस्तारपारीिति मर । पायुमंयोगावृत्तीनि-समते व्यनि- पाति- मरा योगा गरोत रगतामार-धारोप्येनि भ्रमत्यायोगादिति HAREit मरासिनीको प्रममा गर । मननिरिकनकारनामा TEETH HER पाप्यम भाr-प्रतिपय पापले प्रादि प्रामाग्यनिरी ·५२३ प्रभा स्फोटनिर्णया तस्यातीन्द्रियत्वं दोप इति चेद्धर्मवदुपपत्तेरिति कृतं स्फोटेन । तस्मात् सन्त्येव वर्णाः, परन्तु न वाचकाः, गौरवात् , (आकृत्यधिकरणन्यायेन जातेरेव वाच्यत्ववद्वाचकस्यापि युक्त त्याच । प्रतीतेर्न भ्रमत्वम् । तत्य वायुसंयोगस्य । वायुस्पर्शस्य प्रत्यक्षानुरोधेन अतीन्द्रियपदार्थमात्रगतधर्मः साक्षा- कारविपयत्वाभावव्याप्य इति यथा न स्वीक्रियते तथा वायोरतीन्द्रियत्वेऽपि तत्संयोगगतगत्वादेरपि 'गकारः' इत्यादिप्रत्यक्षानुरोधेनेन्द्रियाविपयत्वं न स्वीक्रियत इति भावः । अतीन्द्रियत्वं दोष इति-प्रतियन्धक इत्यर्थः। संयोगप्रत्यक्षम्प्रति सफलतदानयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वं वचव्यम् , अन्यथा घटाफाशसंयोगादेरपि प्रत्यक्षत्वापत्तिः। एवञ्च वायोरप्रत्यक्षत्वेन वायु-कण्ठादिस्थानसंयोगरयापीन्द्रियाविपयत्वेन संयोगरूप- गफारादेरप्रत्यक्षत्वापत्तिरिति भाषः। 'यश्चोभयोः समो दोपः परिहास्तयोः समः' इति प्रतिवन्द्योत्तरयति- धर्मदिति- धर्मपदेनान वाय्वनुयोगिकवृत्तिमतः स्पर्शस्य प्रहणम् । यथा वायोरप्रत्यक्षत्वेऽपि तद्गतस्पर्शस्य त्वगिन्द्रियेण प्रत्यक्षं तथा कण्ठाद्यनुयोगिकवायुसंयोगरूपस्य गकादेः श्रोनेन्द्रियेण प्रत्यक्षं स्यात् । नच संयोगप्रत्यक्षम्प्रति यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वात्संयोगाश्रयीभूतस्य वायोरप्रत्यक्षत्वे गकारादेः प्रत्यक्षज्ञान- विषयत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् , बहिरिन्द्रिय माह्यद्रव्यानुयोगिकसंयोगप्रत्यक्षे एव यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वात् । यद्वा 'गगने शब्द.' इतिवत् 'वायुसंयोगे गत्वम्' इत्यत्र संयोगांशे ज्ञानलक्षणलौकिकसन्निकर्पजन्य गत्वांशे श्रोत्रेन्द्रियलौकिकसन्निकर्पजन्यं प्रत्यक्षमस्तु, संयोगांशे लौकिकप्रत्यक्षे एव यायदाश्रयप्रत्यक्षरय हेतु- त्यात् । अत्र पक्षे धर्मवदित्यस्य गगनधर्मशब्दवदित्यर्थः । कृतमिति- स्फोटेन फिश्चित्साध्यं नास्तीत्यर्थः । तत्तद्वायुसंयोगरूपगफारादिभिरेयार्थयोधसम्भवादतिरिक्तस्फोटकल्पना व्यर्थेति भावः । तस्मादिति-उप- रीत्या वर्णानां प्रत्यक्षत्वसम्भवादित्यर्थः। गौरवादिति-- तत्तद्वर्णभेदेनानन्तवोधकत्यशक्तिकल्पने गौरयादि त्यर्थः। आफ्स्यधिकरणेति-'विशयो विषयश्चैव पूर्यपक्षस्तथोत्तरम्, निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधिरणं स्मृतम्' इति मीमांसकोक्ताकृत्यधिकरणरीत्येत्यर्थः। तत्र हि 'नासत्यामाकृती व्यक्तिभिः शब्दस्यापौरुपेयः सम्बन्धः शक्तिरूपः सिद्धधति, तासामनित्यत्वात् , व्यक्तीनामानन्त्याद् व्यभिचाराच्च जातिरेव वाच्यति निर्णीतम् । ननु 'प्राकृतिस्तु कियार्थत्यात्' (मी०१ पा ३ अ० १० सू० ३३) इति सूने आकृति पदार्थः । श्यन धितं चिन्वीत' इति चयनमाकृती सम्भवति न व्यता' इत्युक्तं । अवययसंस्थानमाकृतिस्तस्या एप चयनसम्भयात् । तच्च प्रतिपिण्ड भिन्नमित्यानन्त्यादिदोपस्तत्रापीति चेन्न, आक्रियते-निरूप्यते यांचर दर्पणव्याख्या भायः । * तस्य संयोगस्य ! * अतीन्द्रियत्यमिति • लौक्किविषयताशून्यत्वमित्यर्थः । दोपबाधकमित्यर्थ । प्रतिबन्योचरयति-धर्मयदिति यथा अतीन्द्रियमात्रवृत्तिधर्मत्वस्य साक्षात्काराविषयत्वव्याप्यत्वं स्त्रया न स्वीमियते, तथाऽतीन्द्रियसयोगगतविपश्य मयाऽ यियः । यद्यतीन्द्रियस्यैवैन्द्रियक्तमत्यातासम्भवक्तिकं तदा ताआत्यस्य स्पोटधर्मवत्वमपि , तथैव प्रत्यक्षानुपपवेरिति भाव । ननु यत्वादिधर्माणामतीन्द्रियत्वेऽपि शानसधगया कादिमतीवो तदाने बायकाभाव इति चेन्न, फकार इति प्रत्यये, काय साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसाये कत्याशे लौकिकविषयत्वावगाइनोक- प्रकारोऽसम्भवात् । 'शसर पीतः" इति शनानन्तरोसनः पीतत्य पश्यामीति प्रत्ययस्तु भ्रम एव । दापविशेषस्य ताहरा विषयतानियामकस्वकल्पने गौरवादिति विभावनीयम् । उपसहरति तस्मादिति • फत्वादिविशिष्टविषयकसाशाका. रानुपपत्तिप्रमाणसद्भावादित्यर्थः । * सन्त्येवेति वदभिमतस्फोटातिरिता वर्णाः सत्यवेत्यर्थः । परमिति: कित्वियः। * गौरवादिति * तत्तद्वर्णमेदभिन्नानन्तशक्तिकल्पने गौरवादित्यर्थः। ननु वापदणंगतादत्वादिभात्यनु- गतीतेग्वेकल्या एव शक्तरभ्युपगमान नानात्वप्रयुष गौरवमत भाद:-* आमत्यभिकरणेविक न्यायस्तु नामापं.

·१३४ प्रभा-दर्पणसहिते चैयाकरणभूपणसारै इदं हरिपदमित्यनुगतमतीत्या हयुपस्थितित्यारच्छेदेन हरिपदज्ञानत्वेन हेतुत्यत्तदवच्छेदकतया च जातिविशेषस्यारश्यकल्प्यत्वात् । नच वर्णनुपूर प्रतीत्यरच्छेदकत्वयोनिर्वाहः, घटघटनादेरपि सयोगविशेषविशिष्टमृदाकारादिभिश्चान्यथासिद्धयापत्तेः । प्रभा रनयेति जावेरेवानाभिधानात् । तदुक्तम्-द्रव्यगुणकर्मणां सामान्यमाकृति.' इति । एव पदानामानन्त्याद् व्यभिचाराच्च पदगता,जातिरेव वाचिका, गतिरूपेण भासमानः स्फोट एय वाचक इति यावत् । ननु तानद्वर्णगतपदत्वजातिसत्त्वे मानाभाव इत्यत आह-इदमिति-उच्चारणभेदेन पदानामानन्त्याद् 'इद हरि- पटम्' इत्येकाकारकसकलावणप्रत्यक्षात्मकप्रतीतेोतिविपयकत्व विना नोपपद्यत इत्यनुगतप्रतीत्या जाति सिध्यति । नन्यनुगतप्रतीतेर्जातिसाधकत्वे विभुत्वादेरपि जातित्वापत्तिरिति कार्यकारणतावच्छेदक तयेयजातिसिद्धिरिति नैयायिफसिद्धान्त.। प्रकृते च तदभावान पदत्वजातिरित्यत साधकान्तरमाह-हयुंप स्यिताति-शान्दत्यव्याप्ययुपस्थितित्वावच्छिन्न प्रतीत्यर्थः । तेन चक्षुरादिना हर्युपस्थितिमादाय न व्य- भिचार हरिपदज्ञानस्य कारणत्वे ज्ञाते विपयित्वसम्बधेन पदस्य विशेपणतया पदापन्छिन्ना कारणता धा. च्या। पढनिष्ठाऽमच्छेदकता यदि नव्यक्तित्वावच्छिन्ना तदा तद्व्यक्तित्वस्यानन्त्येन कारणता+च्छेदफता- यच्छेदकत्वे आनन्त्यव्यभिचारयोरापत्तिः । पदगतजावे. कारणतावच्छेटकतावच्छेदकरने च जाते क्याद् व्यभिचारानन्त्ययोरभाव इत्याह-तदवच्छ देक्तयति हेतुतावच्छेदकतावच्छेदकतयेत्यर्थ.। यद्वा तदवच्छे- दस्तया स्वाश्रयावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकनयेत्यर्थः । जातिविशवस्य पदगतजातिविशेषस्य । मायालादिति-लाधयादिति शेप । ननु हरिपदत्वादिजातेर्घटपदादिप्पलिप्रसक्तिवारणाय हरिपदादि- गतानुपूर्यास्तनियामकरय वाच्यमित्येवस्या श्रानुपूर्ध्या एवावच्छेदकत्वेनानन्त्यव्यभिचारापत्तिरित्याश. हा निराचष्टे-नचात । प्रतीतिरिति-पदभेदभेदेऽपि 'हरिपदम्' इत्येफस्या प्रतीत., एकस्या अपच्छेदकतायाश्च निर्वाहे जातिकल्पना व्यर्थेति भावः । सिधारचेरिति-अवयवानां सयोगविशेषविशिष्टा मृदेव घट । तया श्राकारादिभि अवयवसस्थानविशेपैश्च 'घट' इत्यादिप्रतीतिसिद्धी अवयवाद्भिनोऽवयी न सिद्धयेदिति भाय । न च दण्डादिकार्य्यतावच्छेदकतया घटत्वादिजातेरावश्यकता, सयोगविशेषावच्छि. नमृत्तिकात्वस्यैव दण्डादिकार्यतावच्छेदकत्वस्य यक्तु शक्यत्वात् । यद्यवयवसयोगविशेषाणामानन्त्येनान सुगमाद्, एव सयोगविशेषविशिष्टावयवाना नानात्वात् 'घटः' इति प्रतीतेस्तद्विषयकरये गोरवात् 'एको घट.' इति प्रतीत्यनुपपत्तश्च घटत्वादिजातेराश्रयणमितिचेत्तदा प्रकृतेऽपि तथैव पदादिगतजातिसिद्धिरतुल्या। दर्पणव्याख्या ITणे अपञ्चित । ननु तादशजाती मानामानात आह-* हरिपदमिति आगतधर्म स्निा साठताशपदेधे पाकारता सापतीत्यनुपपरेरिति भार । नन्वनुगवतीतिमात्रस्य जातिसाधकर विभुत्वादेरपि जातितापसिरत कारणता पन्छेका लादिनैर रातिनिर्माच्या, तदभाग प्रते क्य तस्य जातितमत आ६-* हर्युपस्थितित्वावच्छेदेनेति * कार्यताय दसप्रदर्शनमिदम् । * श्रवश्यति अन्यया तारसदा तचद्व्यरिस्पेन हेतुनया व्यभिचारेणासम्भादिति र । प्रतीत्यवच्छेदपत्वयोरिति । अनुगमतीत्यवन्छेदकत्ययारियर्थः। - वर्णानुपूयेति ताशमात्य भिपपरगावश्यकस्यया तयेत्यर्थः । * निर्वाह इति - तयारश्यक्लानियतपूचिनाऽरच्छेदकतानुपूर्णानुगतन साकारणतायडेकसयो भयेन तदपविशिदोपरिधतिया रेलमन्यथासितिरिति भाप । अन्यथासिया. - प्रदिप्रमागविरोधादिति भावः। ननु मावे अवस्ये जातिय शकतारम्छेदम माया, अन्या ·स्फोटनिर्णयः तरमात् सा जातिरेय याचिका, तादात्म्यैनावच्छेदिका चेति। ननु सरी रम इत्यादी तयोजात्योमचीर्थ- योधभेदो न स्यादित्यत आह-श्रीपाधिको वेति । या त्व) उपाधिरानुपूर्वी, संघ जातिविशेषाभिव्य- जिकैति भेदः करणीभूतज्ञानस्यति नातिप्रसङ्ग इति भावः । उपाधिमयुक्तमानलनण्ये स्टान्तमाह- वर्णानामिति ॥७१॥ ननु जाते. प्रत्येक वर्षेप्यपि सत्त्वात् प्रत्येकादथयोधापत्तिः स्यादिन्यत पाह- अनेकव्यक्त्यभिव्यगया जातिः स्फोट इति स्मृता । केचित् व्यक्तय एवास्या घनित्येनप्रकल्पिताः ॥७२॥ अनेकाभिव्यक्तिभिरभिव्यक्तंच जातिः स्फोट इति स्मृता । योगार्थनया बाधिकति प्रभा । तस्मात्-उक्तरोत्या जातिस्वीकारात् । ननु पटगतजातेयाचकत्वे घटपदत्यत्यं वाचतामछर्क यान्यम्, तश सकलघटपदसमवेतने सति तदितरासमवेतत्वरूपमिति जगतः प्रवेशादतिगौरवमत प्रासादास्पति- अभेदेनेत्यर्थः । अव छेदिकेति-पदत्वजातिगतवाचकताया अयन्छेदिवेत्यर्थः । तथा च जातिगतवाचकगाया जातिरेवावच्छेदिकेति न गौरवमिति भावः। तादात्म्यस्य वृत्त्यनियामकत्वेऽपि अवच्छेदकतावच्छटकने नानु पत्तिः, स्पाधिकरणसम्बद्धत्वस्येवावच्छेदकतानियामकत्वात् । जाल्योरितिपदद्वयेऽपि जात्याश्रयीमूत- वर्णानां तुल्यतया रसविषयकोपस्थापिकाया., सरोदिषयकोपस्थापिकायाश्च जातेगेन मत्ये विरोधाभावे- नोमाभ्यामुभयवोधापत्तिरितिभावः । उत्तापत्ति निराकरोति-भोपाधिको येति । प्रकृते पिकल्पार्थस्यामातत्या. दाह-त्यय इति । त्वर्थोऽनायधारणमित्याह-सवेति-प्रानुपूव्र्यवेत्यर्थः । तथाच पर्णानां तुल्यत्वेऽपि पौर्यापर्य- रूपानुपूर्वीभेदेनोभयत्रोभयार्थवाचकजातिसत्त्ये मानाभाव इति भावः । अमिन्यमिकेतीति-इनिहनी 1 गतोऽमि. व्यजकभेदोऽत एकत्रैकस्या एव जातेय॑क्त्या रसोपस्थितेः सर उपस्थितेश्च कारणीभूतजातिमानस्य भेट इति योजना। एकया आनुपूर्व्या भिन्नं जातिज्ञानम् , अपरया आनुपूा भिन्न जातिवानमिति भाय । तारम- दवदितिः तारत्वमन्दत्ववदित्यर्थः। यथैकेन वायुसंयोगेन तारत्वस्य-उच्चस्त्वस्य, अपरेण सेन मन्दत्वम्य- शनस्थस्य ज्ञानम् । तेन तोत्रं-मन्द मिति ज्ञानभेदः।। ७१ ॥ जातेरिति-घटपदादिवृत्तित्वेनाभिमतजातरित्यर्थः, बोधकजातेःसमुदायवृत्तित्वात्समुदायस्यावययानतिरेकाजाते. समुदायावृत्तित्वस्य स्वभानसिद्धत्वात्प्रत्येकव- णीभिव्यक्तजात्या योधः स्यादिति भावः। वर्णव्यक्तीति--आनुपूर्वीविशिश्वर्णव्यक्तिभिरित्यर्थः । दतियोध विपयो भवत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फोटपदं योधफपरमित्याह-योगेति । एतेन-पदघटफयावाभिव्य. दर्पणव्याख्या तस्य च तदितराचित्रविशिष्टतालतचित्यरूपतया तयासम्भवो गौरवादत आर-तादात्म्यनैतिक अभेदेनेत्यर्थः । तयाच नाक्तदोष इति भावः । एतत्चत्तमभिहित प्राक् । २ जात्योरिति • तयो पदयो रेपानारसकाररिसर्ग पटितता- विशेषाद्रससविशिष्टापस्था कतारच्छेद सरस्वविशिष्टोरस्यापकतार छेदकजात्यारेक्तरस्या एर सचायानिनिगमममानामती विलक्षणार्थबोधानुपपत्तिरित्यर्थ । वाशब्दस्य पक्षान्तरपरत्तभम निराकारोति वा त्वर्थ इति • भाधारणे दरयः । * भेद इति * तथाच तर वर्गतौल्ये प्यानुपूविलक्षण्येन रसत्वविशिधोरस्यारतावच्छेदकजातेनिरुताबा तोत. सम्बन्धेन रविशिष्टमस्यादिरूपानुपूर्या एव ध्यतया तदभावेन न मरः-पदाद्रसविशिधयोवाच , एएमयमापन भाः। मूले तारमन्दादित्सन तारमन्दशन्दो धर्मपरी ! वयान यथा वशांना नित्य समते विजातीसायुनालायमिरात- सचे तारत्नादिना भेदप्रतीतिस्तद्वदित्यर्थः ॥ ७१ ॥ गतिलोटमभिप्रेष्य सकने सारे-नन्वितिः 1. जानेरिति- अर्थबोधकजातेरित्यर्थः। प्रत्येकमितिक पदान्वगंततत्तवर्णेवित्यर्थः। एवमग्रेऽपि । अर्थयोधापत्तिरिति तदभि- ध्यक्षकवर्गसत्यादिति भावः । योगार्थतयेवि * एटयोऽरमादिति वश्यमामाययाव्युत्पत्यल्पपः।

·५२६ प्रमादर्पणसहिते वैयाकरणभूपणसारे यावत् । एतेन स्फोटस्य नित्यत्वात्सर्वदार्थोधापत्तिरित्यपास्तम् । अयं भावः यद्यपि वर्णस्फोट- पो उक्तदोपोऽस्ति । तथापि पदवाक्यपत्नयोन, तत्र तस्या व्यासज्यवृत्तित्वस्य धर्मिग्राहकमानसिद्ध- त्रादिति फैचिद् व्यक्तयो धनय एव ध्वनिवर्णयोर्मेदाभावादित्यम्युपैयन्ते इति शेपार्थः । (उक्तं हि काव्यप्रकाशे -"युधैयाकरणैः प्रधानीभूतस्फोटरूपव्यङ्गयव्यञ्जकस्य 'शब्दस्य ध्वनिरिति प्रभा जातेयोधकत्वस्वीकारेण । अपास्तमिति अभिव्यक्तजातेरेव बोधकत्वादिति भावः । वर्णजातिस्फोटपक्षे पघटकरर्णवृत्तिगत्वादीनामेव स्फोटाभिव्यञ्जकत्वे उकदोप-प्रतिवर्णमर्थवोधापत्तिरूप. । पदेति-पदवाक्य- जातिस्फोटपक्षे प्रतिवर्ण नार्थनोधरूपो दोप इत्यर्थः। तत्र-पदवाक्यजातिस्फोटपक्षे । तस्याः जाते व्यासज्ज्येति- पर्याप्तिसम्बन्धेन समुदायवृत्तित्वस्येत्यर्थ.। धर्मीति-धर्मो जातिरूपस्तग्राहकंयन्मानं पदवाक्ययोर्योधकरवान्य- थानुपपत्तिरूप तत्सिद्धत्वादित्यर्थः । एतेन जाते. समवायेनैव सत्य न पर्याप्येति न शङ्कथम् , अनुपपत्तेर- परिहारात् । ननु अनेकवर्णव्यगाथा जातिरित्यनुपपन्नं वर्णानां जातिव्यञ्जकताया अप्रसिद्धत्वादित्यत आह- कैश्चिदिति । अस्याः-जाते । श्राश्रयत्व पष्ठ्यर्थ.। व्यज्यते जातिरनयेति व्युत्पत्या जात्याश्रयीभूतव्यत्य : वर्णा एव व्यञ्जकत्वेन हेतुना घनित्वेन प्रकस्मिता धनय इति व्यवहता. । वर्णव्यक्तीनां धनित्वव्यवहारे प्रमारामाह---उक्तमिति ॥ ७ ॥ ननु जातेर्वाचकत्वमनुपपन्नम् , तादृशजातेर प्रसिद्धत्वात् , चद्वा जाते चकत्व दर्पणव्याख्या .* एतेनेति तदपटकमयदर्गाभिव्य जागच करगङ्गीकारेणेत्यथ । * सवदा-पदाश्रवणेऽपे । * *अपारतमिति जातेः सनातमत्वेऽभ्युक्तस्यले व्यसकासमधानाचदभिव्यक्त्यभान बाधस्यापादयितुमशक्यत्वादिति भार । ननुवर्णजातिको टपक्षे पद पटकयारद्वर्ण मतजातीनामपार्थबोधकत्वमु गन्तव्यम् । तत्र चान्यवर्णगतजातैरन्यवान भिव्यनयत्वात्ततर्ण एवा भिव्यका वाच्यः । तथाचोक्तदापरतदवस्थ एवेत्यत प्राह - अयम्भाव इति * • उक्तदोष इति * तथाच दुष्ट वात् स पक्षा नाश्रयणीय इति भावः । * तनेति पदे वाक्पे च * तस्याः पदत्यादिजाते । * व्यासज्यवृत्ति- स्वस्येति । पर्यापयाख्यविलक्षणसम्बन्धन वृत्तिवस्येत्यर्थ । ननु जाते; समवेतवस्यैर सार्वत्रिकतया क्यमेतस्या पर्याप्तत्यमत आह~-* धर्मिग्राहकेति धर्माती नातिस्तद्ग्राहक मान पदत्यस्य वाक्यस्य वा वाचकलानुपपत्ति सिदत्यादित्यर्थ । प्रत्यकपर्णविश्रान्तजातेचकत्वस्याचदूपणकालितत्वेनासम्भवादाचकालानुपपत्या कल्प्यमाना पदया। दिजाति यदि पुनः प्रत्येक निधान्ता स्यात् तदा तसिद्धिरेर न स्यात् , वाचकत्यानुपपत्तेरपरिहारादतस्तत्साधकमेव तत्पर्या- सत्वसाधकमेव नानेकव्यक्त्यभियनपत्यस्यानेकव्यतिपय्यासत्यर्थ इति मारः। वस्तुतस्तु घटादिप्रत्येकव्यक्त्यैक्ये घट इति सद्धिमनीत्या व्याहारेण च सिद्धपतु घटसादेः प्रत्येकमात्रवृत्तित्वम् । न झवणे घरपदादिव्यवहारो येन पदमादेः प्रत्येचिता थात् किन्तु पदशब्द 'पदं न प्रकार इति वारीत्यमिति ताहाजातो पयांप्तसमावश्यकम् । पदस न पर्याप्तम् , जातिवादिलनुमाने लप्रयोजकमनुकूलतकामावादिति निमावनीयम् । इद पुनरिहारधेयम् । अनेकव्यवस्पमियभायेरवस्यानुपूर्थयन्टिमरणाभिव्यगयेत्यर्थ । मात सरो रस इत्यादी अर्यभेदबोधानुपपतिः । एप पूर्याक्तार्थस्य पाय प्रपत्र । भानुपूर्वीवर्णयार्षिशेषणविशेष्यभावयत्यासः परं व्यतिरिच्यते । अत एवाग्नि- मान्यराततिरिति । व्यज्यनऽनयति ब्युसरया व्यतिपदायों वर्ण इत्यभिनेत्याह-~* ध्वनिवर्णयोरिति वर्णानां पानिनेय यादमेदापचारात एप पलसाया "अय गोरियन क शन्द" इति प्रश्ने " लाबोधकत्वेन गृहीतो निगोगा मह" इत्यर्षकम् । 'अश्या प्रतविदाको धनि शुद" इत्युक्तमिति भाषः। शेषार्थ इतिक प्रतरिकासराचार्य इत्यर्थ । वर्गे निम्यवहारे सम्मतिमार- उक्त हीति | काव्यप्रकाश इति । ' दिममातयिनि याये धास्याद् निध: पति पति स्यारयारस ar: 1 स्फोटच्याशि- ·सिद्धबाबामार्थयोरपि स्वामिन्नोपादानाभिनत्वेन परसराभिन्नाले मुस्थ पयप्रतीयमानजगत 'नेह नानाऽस्ति" इति श्रुत्या गपे हदे बाधितार्थप्रतीतेरविष्ठानसचैकनियम्यत्वेनायशिष्यमाणब्रह्मण. दूपस्य सामान्जातुमशक्यतयोपलक्षगीभूत. रूपनातनिरूपणद्वारा तज्ज्ञानाय शास्त्रस्थेपयोग इति । * कथमिति * सनन्छतापित्यनेनान्विनम् , पूनोपरनिराधादिति गाय मिथ्याजानरूगयास्तग्न्यसंस्का रूपाया वा जातिवासम्मदाह-नाविध दतिः अगिगायित इत्यर्थ । ५२७ स्फोटनिर्णयः व्यवहारः कृतः" इति ॥ ७२ ॥ ननु का सा जातिस्तनाह- सत्यासत्यौ तु यौभागीप्रतिभावं व्यवस्थितौ ॥ सत्यं यत्तत्र सा जातिरसत्या व्यक्तयो मताः ॥७३॥ प्रतिभावम् प्रतिपदार्थम् । सत्यांशो जातिः, असत्या व्यक्तयः । तत्तद्व्यक्तिविशिष्टं ब्रह्मर जातिरिति भावः । उक्तश्च कैयटेन "असत्योपाध्यच्छिन्नं ब्रह्मतत्यं द्रव्यशब्दवाच्यमित्यर्थः" इति । "ब्रह्मनत्वमेव शब्दस्वरूपतया भाति" इति च । कथं तह, ब्रह्मदर्शने च गोत्यादिजातेगप्पसत्वाद- "आत्मैवेदं सर्वम्" इति श्रुतिवचनादिति कैयटः सङ्गच्छताम् । अविद्या याविद्यको प्रभा - निष्पलं मोक्षरूपपुरुपार्थानुपयोगित्यात्, साक्षात्परम्परया या तदुपयोगित्वस्यैव फलत्याटित्याह-येनेति । ध्यास्थिती भासमानो। सत्यम्, कालत्रये थाधरहितम् । तत्र वाधितमसत्यम् । तत्र=सत्यासत्ययोर्यत्सत्य सा जाति , विधेयप्राधान्यास्त्रीत्यम् । विशिष्टम् उपलक्षितम्-आधेयतया व्यक्त्युपहितम्, विशेप्यान्वयित्व सति विधेयानन्वयित्वरूपोपाधित्वस्यैव व्यक्ती सत्त्वात् । विशेषणत्वं तु न चिशेप्यान्वयित्वे सति अभेदेन . विधेयान्वयित्वरूपविशेषणवस्याभावात् । जाति =जातिपदव्यवहार्यम् । 'द्रव्यं नित्यम्, इति भाप्ये कयटेनोक्तम् । असत्योपाधिना-व्यक्त्याऽऽधेयतयाऽवच्छिन्नम् । द्रव्यशब्दवाच्या-द्रव्यवाचकघटादियाच्यम् , द्रव्यात्मको यः शब्दस्तवाच्यं वा मीमांसकमते शब्दस्य द्रव्यत्वात् । प्रत्याहाराहि कान्ते ब्रह्मराशिरिषि प्रतीक कयटः ब्रह्मतत्वमेवेति । याचकशब्दरूपतया वेदरूपतया या । कैयटे 'प्रतिभाति' इति पाठः। ब्रह्मण. साक्षाज्ञातु- मशक्यतया रूपनामनिरूपणद्वारा तज्ज्ञानाय शास्त्रत्योपयोग इति भावः । जाते ब्रह्मरूपत्वे 'प्राकृतिरनित्या' इति प्रतीकस्थक्यटविरोधमाशङ्कय परिहरति-अपियेति-कार्यमानोपादानभूता सदसदादिमिरनिर्वचनीया, मिथ्याशाजन्यसंस्काररूपा वा अविद्या । ननूक्ताविद्याया अत्तिकतया घटपदादसकलसाधारणतया च जातित्यासम्भव इत्यत आह-मावियक इति--श्राविद्यक इति चिन्त्यम, युनो विधायकाभावात् । अविद्या दर्पणव्याख्या स्पोटरूप यद् व्यङ्ग्य तव्यञ्जकार्यात्मकशब्दस्येत्यर्थः ।। ७२ ।। नन्येतावता प्रय धेन पदत्यादेातित्वस्य, तद्वाचकलस्य यस्यानमालम् , पुरुषानुपयोगिरवादित्याशङ्कप समाधानपरतया मूलमवतारयति-ननु का सेति सा वाचनाभिभता जाति केति योजना । * सत्याश इति सत्यत्वम् कारवयानाध्यत्वम्, तद्विरीतमसत्यत्तम् । पठandirf व्यक्तीति * तव्यक्त्युपलक्षितमित्यर्थः, परमार्थप्रमणा व्यक्तीना वैशिष्टयासम्भवात् । यत एय जगत्कनुत्पादान, पलक्षगत्यमामनन्तीति जाध्यम् । जातिरिति तद्व्यहारविषय इत्यर्थ । असत्योपाति व्यक्तीनामुपाधिसञ्च, वरन सस्या अपि नानाप्रतीतिजनक्त्व तदवच्छिनम् तदुपरचितमित्यर्थः। द्रव्यशब्देति गा- व्यात्मको याशन्दस्ताव्यमित्यर्थ , मीमासकैः शन्दस्य दृध्यस्योपगमात् । शब्दस्वरूपतयेति श्रुस्यात्मकशब्दरूपतयेत्ययान 'हे वाणी चेदितः" इति श्रुते । अयमाशय:- आत्मन आकाशः सम्भूत." इत्यादितैत्तिरीयकश्रुतो ब्रह्मणी वा दपादानत्वश्ररणादुपादेयस्य चोपादानामिनसस्य लोका दिशन्देत्यर्य । गुणगत जातेरनलीका 'तस्माटेतस्मादा है * ·- ५२८ भमा-दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे धर्मविशेपो वेनि पनान्तरमादायेति द्रव्यम् ।। ७३ ॥ तमेव सत्यांशे स्पष्टयति- इत्थं निकृष्यमाणं यच्छन्दत निरञ्जनम् । प्रत्यक्षरं प्रास्तस्मै पूर्णात्मने नमः ॥ ७४ ।। श्रयमर्थः-"नामरूपे व्यारावाणि" इति। श्रुतिसिद्धा द्वयी सृष्टिः । तत्र रूपस्येर प्रभा -- निवृत्त , तस्या धयों या इत्यर्थ 'तेन नित्तम् ' इति तस्य धर्म्यम्' इति या ठकि प्राविधिक इति तू. तमो तथा च मतमेलेन नित्यत्यानित्यत्वयोरक्त्या न पूर्वापरक्यटविरोध । वस्तुतस्तु तत्तद्वयक्त्यवन्छि नव जातिरित्ति उपायेर्नन्यत्वादुपहितस्यापि जन्यत्वोत्तिन विरुद्धा । अनुपहितत्वाभिप्रायेण नित्यत्वम् । न हति-धर्म प्रत्युक्या मृत्तिमन एष धर्मतया वृत्तिमत्त्वम , विशेषपदेन पटाद्यर्थासाधारण्यकच सूचितम् १३। पूर्वाकासाडवाक्यस्फोटपश्वे परम्परया, चाम्यनातिस्फोटपक्षे च साक्षान्मोक्षसाधनत्व व्याकरण त्यावयितुम तारयनि-मेवे ते-'अयमात्मा तत्सयम , इत्यादिश्रुत्युक्तम् 'सत्य यत्तन इति कारिफया नात्ययं । इत्यम्-पूर्वकारिकोचप्रकारेण निगमागम्याचक वेनाध्यस्तेभ्य पृथक् नियमाण: रियारिसम्पन्धराहिल्यन ज्ञाप्यमानम् । निरचनम् अञ्जनादुपाधेनिर्गतमुपाधिरहितम् । अत एगवरम् यिाशि, थपिनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम इत्यादि स्मृते । एमाश यद्ब्रह्म तदेव शम्दतत्समू- होमागम् । श्रन शायर शायुगलथन । 'नामरूपे व्यापारिण' ( छ।०६।३।२) इति ने । चनुतस्तु इत्य कीमयमा यन्छ तवम श यरूपं जात्यात्मक तन्निरञ्जन क्षर ग्रीवेत्य- य ( नया प'मा पल्पित ना' इत्यादिना शस्नग्रहण एर सोधिष्ठान मुरु भवति । प्रारितिक योग्य इति शेष। पापनातिस्फोटरूप शतस्य नामाभिन जान-तीत्यर्थ । ननु नैयायिका गगनो- IIT श म पन्त इति ब्राह्मोपादानत्वमसगतगत पाह-अयमर्थ इति । द्वयोति-द्वावर्गशब्दात्मया श्यावर प्रथमपयकमममा मृििरयर्ग ! सपी, घटत्य सप्तम्या । मष्टिघटकल्पस्य . -