·VIDYA
RAVI
(SN 3014
MITIS
ITAR
मुक भागि प्रकाशक
व श्री सातवळकर,
बी ए
भारत मुदगालय, स्वाध्याय-मळ
अंध (जि. सातारा)

·भगवद्गीतेचा उपदेश मानवी जीवनामध्ये ओतप्रोत मराया . पईला 'मारतीय-विद्या-भयन' या नवची सम्या भरतीय विद्यांच्या पिनाचे प्ररंगनीम कार्य करत आहे. या संस्थेतील विद्यभ्यंच्या पुढे भगादी- ददा ध्यल्याने पायी, असे मग या सम्यग्या संचानी सागितले तेय मी भरत-रष्टाच्या हिंदी या र-भाषेमध्ये जी प्याल्याने दिदी, तीच दहा इन हिंदीमध्ये गिद्ध मी अदेत, हेच मा मराटमध्ये अनुवादून मी या या स्पामध्ये जनतेपुढे टेयीत आहे तो मरटी परम प्रिय हेतील, अशी मादे गीता प्रेय गुमला चर्चेचा प्रन्य नहीं तो मनी म्याहारामध्ये उतरण्यामाठीच तला. यदिक-सनातन मर्यादप्रमाणे 'धर्म' हा संपूर्ण आदर्श मानवी व्यवहारा- स्वस्प माहे पमध्ये रजर्गीय, सामाजिक, भोगिक, पर्निक असे परस्पर- मन- पुरपयनांच्या समदतीने पाडले जातात, तमे विभाग नाहीत मानवी पन है एक, माद व अविभक्त असे सर्वगपूर्ण जीवन आहे यातय रय अदे सर्व व्यवहार अन्तत देत असतात हे दरारण्यामाटीच पदेशामध्ये राजीव पहाराचे ज्ञान क्में अहे, ते या व्यसनामध्ये पवले आहे यक या पिपेपन वस्न तेतील उपदरात क्सा उलट राजव्यव- आहे ते जणू शस्तील हाच या पुस्तकमा देश आहे तो रिती संधला, नींच टरवश्याचे आहे प, जि. सातारा पुर-पूर्णिमा, गुरसार अपड. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर शक १८६९, रुवन् २००४ तम ३२६८ स्वघ्याय-मण्डल ·पृष्ठक १ गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान अनुक्रमणिका १ कुरुक्षेत्रावरील घोषणा धाकृष्णांनी छोषित केलेले युद्धाचे हेतु युद्धाच्या वेळची घोषणा युद्धभूमीवर एवढा वेळ मिळेल । इन्द्र-युद्ध आणि सकुल युद्ध युधिष्ठिराचे मामांशी विनयपूर्ण वर्तन २ u ७ भारतीय युद्धकाल ५ + भारतीय युद्ध का झालें। पर्वेतिहास दुर्योधनाचे म्हणणे पाण्डवाचे उत्तर धृतराष्ट्राचे कपटजाल युद्धाचे हेतु, सम भाव दुसऱ्याची उन्नति, सर्वाची उन्नति योगक्षेमाची जबाबदारी स्वकनि सिद्धि कौशल्याने कमें करा! २ गीतेतील काही पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ २ धर्म-सस्थापना चार वर्णाची व्यवस्था, त्यांची कार्य योग व साम्य-योग भरू मणि भक्ति ·विषयानुक्रमणिका (५) ४६ ४७ ८४ यशाचे महत्व यायकाचे प्रवर्तन ३. विश्वरूपाचे दर्शन दियर विधिधाति एकरव रखदेवते, विश्वरूप ईपराया विभूति आनन्दमाप पार पल 8. विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम अनन्य-मावासारण विध मानन्दमय आहे विध सपिशानदस्यस्प आहे परमेघर विपस्पात प्रत्यक्ष दिसत आहे परमेश्वराचे विश्वरूप पवित्र भाई. विवस्पात जन्म है पंधन नम्हे । एहरपाश्रम व आई. जय परमेश्वराचा पुन माहे. औपच्या देहांत नियोको व त्रिलोकीन सर्व देवता (चित्र) जवाच्या देहांत ३३ देवनाचा प्रवेश (चित्र) भावाचे प्रशाभूमि जन्माचा देश गर्न र अमूर्त विश्वरूप हाच परमेश्वर आहे सर, अक्षर अमि उत्तम पुग्य अनन्य-योग अन्यभ व भाणि मनन्दमाव, मनुष्याचा व्यवहार ८४ ९७ १०७ .

·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान १.११ ११॥ ११५ द्वैत आणि द्वन्द्र विश्वरूप म्हणचे अनन्यमाव अनन्य-भकि आणि अन्यभक्ति अनन्य-भक्त अन्य-मक देव आणि भक्त देवताविज्ञान, भूतविज्ञान व आत्मशान भक्त आणि मक ईश्वराची नित्य-भक्ति भनित्य मक अनन्य भकोपासून लाभ नित्ययुफ योगी अनन्य-योग ६ भागवत राज्यशासन योग शन्दा अर्थ राजोची विद्या आध्यात्मिक राज्यशासन व्यक्ति आणि राष्ट्र १३१ १३॥ पुरप आणि प्रकृति अध्यात्म, अधिभूत, अधिदेवत १४॥ १४ १४ पिण्ड-प्राण्डाची एक्ता बारमा आणि राजा यांनी अकता भसा पुरुष आणि प्रकृति (कोष्टक) नि पक्ष राजा ७ कर्मयोग कर्म करणे ही प्रभ्याची सहज प्रवृत्तीच आहे १४ १॥ १५ ·विषयानुक्रमाणका (७) कर्माचे तीन भेद कर्माचे लक्षण अखण्ड विश्वकाचा सेवा १६८ सनातन धर्म तप १७४ १७६ १७९ दान यज्ञ सहज कर्माचा त्याग करू नका कमे कशी करावत चार वर्गाचा करें फलत्यागाने व्यवहार होऊ शकतो काय ? कर्म केलेच पाहिजे कर्माचे फल कर्माच्या फलाचा त्याग ओवन-निर्वाह कसा होईल? कर्म-फ्लत्याचे अनेक भेद फल-त्याग, फल भोग (सकलन) त्यागी व भोगी मनुष्याची विचार-सरणी अध्यात्मांतील अवनैतिक सेवक भव्यय राज्यशासन-- प्राचान कालची व्यवस्था २. योग आणि व्यवहार भाषेत 'योग' शब्दाचा उपयोग गीत योगाचा उपयोग कर्म-योग, ज्ञानयोग, बुद्धियोग भक्तियोग, ब्रह्मयोग, सन्यासयोग १८२ १८५ १८६ १८७ १८८ २०१ २०५ २०६ २०७ ·(क) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान २. २२। २२ १२१ - अभ्यासयोग, अनन्ययोग, साम्ययोग, आत्मयोग - मात्मसंयमयोग, ध्यानयोग, वियोग, संयोग योगाचा अर्थ योगा गीततील अर्थ, माग योग यम आणि नियम स्वराद् आसन प्राणायाम प्रत्याहार ধাগ, বাল, সুখি देवी वृति भासुरी वृत्तीचे घोर परिणाम राष्ट्रीय शिक्षण १०. श्रीमद्भगवद्गीचे ध्येय विषसेवा हेच ध्येय आहे • विर' शब्दाचा अर्थ काय ! ईश्वराची सत्ता मुफीचे स्वरूप नित्य-शुद-बुद्ध-मुफ-स्वभाव विश्वरूपांत जन्म अनिकेत स्थिति 'स्व' ला व्यापक करा खात्मज्ञानानंतर संतानोत्पत्ति २३ ·ॐ गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान कुरु-क्षेत्रावरील घोषणा भगवान् श्रीकृष्णांनी घोपित केलेले भारतीय युद्धाचे हेतु जेव्हां युद्ध सुरू होतात, तेव्हा पुढारी लोक मोठमोठ्या धर्मतत्त्वांच्या वोषणा करतात. या घोषणातून असे प्रकट केले जाते की, या घोषणांतील सत्याप्रमाणे जनतेचा राज्यकारभार यापुढे चालविला जाईल. कुरुक्षेत्रांत भारतीय पद्ध या नावाचे एक अतिप्रसिद्ध युद्ध झाले. त्या युद्धांत कौरव आणि पाण्डव भांच्याकरिता भारतवर्षातील प्रायः सर्व राजे आपापल्या सैन्यासह लढण्यासाठी एकत्र झाले होते. प्रारंभी भगवान् श्रीकृष्णांनी या भारतीय समराचे युद्ध-हे। प्रकट केले. त्या घोषणेचे नांव 'भगवद्गीता' हे होय. तणे पाहिले तर ही षणा होऊन ५००० वर्षे होऊन गेली, तरी पण अजूनहि तिचे महत्त्व चिन्मात्र कमी झालेले नाही. युद्धाच्या वेळची घोषणा ही भगवद्गीतारूप घोषणा युद्ध-क्षेत्रावर ज्या वेळी केली गेली, ती वेळ १(रा.त.) a ·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान शान्ततेची नव्हती. पराकाष्ठेची अशान्ति निर्माण झाली, दोन्ही बाजूची सैन्य युद्धाकरिता तयार झाली आणि जेव्हा युद्ध करणे अपरिहार्य होऊन बसले, तेव्हांन हिचा जन्म झाला. अर्थात् तो घोषित करण्यात युद्धानंतर ज्या पद्धतीने राज्यशासन केले जाणार होते, ती पद्धति संपूर्ण विश्र्वात जाहीर व्हावी, हा हेतु होताच. सध्याच्या युद्धघोषणा करणारे राजनीतिश आपले कुटिल हेतु सिद्ध करण्या- करिताच या घोषणांचे अवडंबर माजात असतात. जनतेला समांत दावून तिला आपल्या मागे येण्यास लावावे, हाही एक हैतु या घोषांच्या मागे मयतोच. परंतु भगवद्गीतास्पी घोषणा ज्या महा-पुषाकडून केली गेली, त्याचे वर्णन त्याच्याच शब्दात ऐकणे अधिक बोधप्रद होईल- न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नामवासमवासव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ (भ.गी.) "मला भैलोक्यात साम्राज्यवृद्धीची मुळीच इच्छा नाही किंवा आणखी एखादी गोष्ट मला प्राप्त व्हायची राहिली आहे, असेही नाही. जनतेचे कल्याण हार माझ्या जीवनाचा ध्येयबिंदु झालेला आहे आणि याचकरिता मी जन्मभर परिश्रम करीत आहे." अशा सन्माननीय महापुरुषाच्या मुखातून निघाल्यामुळेच गीतेला थानचे मानाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. ज्यास आपला स्वतःचा असा कोणताही इट स्वार्य सायावयाचा नाही, त्याच्या घोषणेत छल किंवा कपट भराणेच पाक्य नाही, याच एकमात्र कारणामुळे ही युद्धद्देतूंची घोषणा इतकी निघालंक झाली आणि आजही तिच्या स्वरूपात याचितही कमीपणा आलेला नाही. आज- फालच्या युद्ध-घोषणांची शाईही पाळण्यापूर्वीच त्या नाक्यूल केल्या जातात आणि यदाकदाचित् त्या मान्यही फैश्या गेल्या, तरी त्यांच्या प्रयोगात भरपूर कापट्याचा उपयोग केला जातो. भगवन्तांना ही जी घोषणा केली तिच्या द्वारे त्यांना एसाद्या राज्यव्यवस्थेची नवीन पद्धतीने रचना करायची नव्हती, तर सत्य सनातन सवत मानव - ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा धर्मात समाजाच्या शैथिल्यामुळे जी व्यवस्था निर्माण झाली होती, ती करणे आणि तिच्या जागी प्राचीन धर्माच्या सुव्यवस्थेचे प्रतिष्ठापन करून तद्विषयक पुनर्जागृति करणे, हाच तिचा उद्देश होता. तात्पर्य, असे की ही घोषणा करणाऱ्या महा-पुरुषाला अहंकाराचा स्पर्शही झाला नव्हता. ही घोषणा करते वेळी स्वतः भगवान् यासंबंधी म्हणतात- इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमन्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्याकऽब्रवीत् ॥१॥ एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नएः परन्तप ॥ २॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोकः पुरातनः ॥३॥ (भ.गी. ४१-३) हा अव्यय सत्य सनातन ( साम्य) योग्य मी पूर्वी विवस्वानास सागितला होता. विवस्वानाने मनुला सांगितला आणि मनूने इक्ष्वाकूला सांगितला. याप्रमाणे हा (साम्य) योग परम्परेनें अनेक राजींना माहीत होता. [ मनुष्य हा स्वभावतःच मर्यादांचे पालन करण्यांत शिथिल असल्यामुळे पथभ्रष्ट होत असतो, हे तूं जाणतोसच. यामुळे ] दीर्घ कालानंतर या साभ्ययोगाची शासन- प्रणाली नष्ट झाली. ती पुरातन शैलीच मी आज तुला पुनः एकदा सांगत आहे." याप्रमाणे सत्य सनातन, शाश्वत आणि अन्यय साम्ययोगाच्या शासनमर्यादेची ही घोषणा आप्तकाम ( प्राप्त गोष्टीतच तृप्त असणा-या )आणि अकाम ( आणखी काही मिळविण्याची इच्छा नसलेल्या) अशा भगवान् श्रीकृष्णांकडून कुरुक्षेत्रावर भारतीय युद्धाच्या वेळी केली गेली. ही घोषणा, करण्यांत तिच्या कांच्या मनात एक नवीन व्यवस्था स्थापित करण्याचा अभिमान तर नव्हताच, पण प्राचीन धर्मव्यवस्थेला शिरोधार्य मानण्याचा निरभिमान मात्र त्याचे ठायी वास्तव्य करीत असलेला स्पष्ट दिसतो. म्हणूनच ही घोषणा अत्यन्त महत्त्वाची आहे. आता कदाचित् कोही जिज्ञासूच्या मनात अशी शंका निर्माण होईल की, 'युद्धभूमीवर ऐन युद्धप्रसंगी एवढा मोठा ग्रंथ सांगण्यापुरता वेळ मिळाला कसा?" * ·(8) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान विस्येचं, तर अछे म्हणणे आहे की, 'ही गीता प्रक्षिप्त असून महाभारताच्या रचनेनंतर बऱ्याच वर्षांनी ती त्यांत घुसडून दिली गेली आहे. या आणि अथा अनेक शंका गीतेसंबंधी मात्र प्रचलित आहेत म्हणून येथे त्यावेविषयी योडायण विचार केला पाहिजे. युद्धभूमीवर एवढा वेळ मिळेल काय? श्राज उपलब्ध असलेल्या गीतेत १८ अध्याय आणि ७०० लोक बाहेत.. यांतून धृतराष्ट्र आणि संजय याचे ६८ श्लोक कमी केल्यावर बाकी सर्व लोक धीकृष्ण आणि अर्जुन यांचे संवादरूप आहेत-- पद शतानि सविंशनि लोकानां प्राद केशवः । अर्जुनः सप्तपञ्चाशत् सप्तपष्टिं तु सक्षयः ॥४॥ धृतराष्ट्र लोकमेकं गीताया मानमुच्यते । (म. मा भीष्म. ४३) भगवान श्रीकृष्णांचे श्लोक ६२. अर्जुनाचे संजयाचे ॥ धृतराष्ट्राचा एकूण श्लोक-संख्या ५ पशी गणना महाभारतात केलेली आहे. भाजच्या गणनेप्रमाणे गीत। केवळ ... लोकच सापडतात. कदाचित् हा फरक लोकगणना-पद्धती- मुळेही होत असावा. बाजच्या ७.. लोकांपेको धृतराष्ट्र आणि संजय याच संवाद प्रत्यक्ष कुरुक्षेत्रावर न झाल्यामुळे त्या उभयतांचे लोक सोडून दिल्यास ६५७ श्लोक शिष्क राहतात. हे लोक मात्र अर्जुन आणि श्रीकृष्ण यांच्या संवादाचे आहेत. विचारपूर्वक या ६ लोचा पाठ करूं गेल्यास दीड तास लागतो. संवादाला घोडा कमी वेळ लागेल, पण दीड तास मान मामध्या दृष्टीने ठीक आहे. मातो मापन्या समोर असा प्रश्न आहे, "महाभारतीय युद्ध सुरू होण्याच्या ६७ १ ·कुरक्षेत्रावरील घोषणा - - वेळी दोन वीरांना आपापसात बोलण्याकरिता इतका वेळ मिळाला काय!" या प्रश्नाचा विचार करण्याकरितो भारतीय युद्धाचे स्वरूप समजावून घेतले पाहिजे. द्वन्द्व युद्ध आणि संकुल युद्ध (युद्धीचे प्रकार दोन-एक द्वन्द्वयुद्ध आणि दुसरे संकुल युद्ध. महाभारतीय युद्ध है इन्द्रयुद्ध होते आणि राम-रावण-युद्ध संकुल युद्ध होते द्वन्द्वयुद्ध है धन्युनाच्या नियमांस अनुसरून होत असते. संकुलयुद्धात तसली नियमांची काही भानगड नसते. वाचकांच्या माहितीसाठी इन्द्रयुद्धाचे काही नियम खाली दिले आहेत- न कूटैरायुधैहन्यायध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥१०॥ न च हन्यात्स्थलारूद न लीयं न तासलिम्। न मुककेशं नासीनं न तयास्मीति वादिनम् ॥११॥ न सुप्तं न विसन्नाहं न नग्नं न निरायुधम् । नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ १२॥ नायुधव्यसनप्राप्तं नाते नातिपरिक्षतम् । नभीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ।। ९३ ॥ ( मनुस्मृति म०७) कूट शस्त्राचा उपयोग करूं नये, वाकडीतिकडी शस्त्रे आणि विषदिग्ध शन्ने यांचाही उपयोग करू नये, रथारूढाने पादचान्यावर आघात करता कामा नये. क्लीब, भयभीत, केस मोकळे सुटलेला, भूमीवर स्वस्थ बसलेला, 'मी तुशा आहे' असे म्हणणारा, झोंपलेला, कवच न घातलेला, वस्त्रहीन नम, आयुधरहित, न लढणारा, केवळ युद्ध पाहण्याकरितां उमा असरेला, दुसऱ्या बरोबर लवणारा, ज्याच्या हातातील शस्त्र खाली पडले आहे असा, नातलगाच्या मृत्यून दुासी झालेला, शारीरिक व्याधींनी पीडित-जसमी, युद्धापासून निवृत्त झालेला, अशा लोकांवर शन्न चालविता कामा नये." था नियमांप्रमाणेच ज्यांचे मारतीय युद्धति पालन केले गेले, असे कितीतरी .

·गीतेतील राजकीय तस्वहान आणखी नियम सांगता येतील, रथारूढ रथारुडाशीच लढत असे. घोडेस्वार घोडेस्वाराशी, गजाट गजास्दाशी आणि पदाति पदातीशींच लढत बसे. भातःकाली संध्या, हवन, पूजा इत्यादि नित्य कर्मे आटोपल्यावर मगच युद्ध सुम होत असे. संध्याकाळी संध्येच्या वेळी संध्या करण्याकरिता लढाई बन्द होत अ. रात्री लढाई होत नसे. घमोरचा वीर युद्धाम सिद्ध होईपर्यंत युद्ध घोबत असे. ज्याच्याशी युद्ध करायचे तो जर कोणाशी बोलण्यात अथवा दुसऱ्या एखाद्या कामात गुंतला असेल तर तो मोकळा होईपर्यंत युद्ध करण्याची मनाई होती. दोघेही वीर एकमेकांना विचारून एकमेकोची तयारी झाल्यावर मगव युद्धास प्रारम्भ करीत असत. रानी उभय पक्षांचे वीर एकमेच्या शिविरोत जाऊन परस्परांच्या कुशलाची चौकशी करीत. दोन वीर जेव्हा युद्ध करीत, तेव्हां अन्य घोर किया प्रेक्षक त्याचे युद्ध पहात उभे रहात असत, भारतीय युद्धाच्या शेवटच्या दिवशी भीम आणि दुर्योधन यांचे गदायुद्ध झाले. ते पाहण्याकरितां श्रीकृष्ण, बलराम आणि इतरही लोक चारी बाजूंना निःशंक मनाने बसले होते. शेवटी जेव्हा भीमान दुर्योधनाच्या माडीवर • गदापात भेला आणि त्या आपाताने माण्डी मोइन दुर्योधन खाली पडला, तेव्हा प्रेक्षकमधून बलराम क्रुद्ध होऊन उभे राहिले. त्यानी भीमाची निन्दा करीत त्याला म्हटले, " माण्डीवर गदाप्रहार कस्न तूं गदायुद्धाच्या नियमांचा मंग फेला आहेस!" अ म्हणून भीमाचा वध करण्याकरितां बलराम त्याच्यावर भावून गेले. जर श्रीकृष्ण मध्ये धावून जाऊन सांची समस्त २ करते, तर कदाचित् बलरामाचे हातून भीमाचा वधही झाला असता ! तात्पर्य, द्वन्द्वयुदातले नियम मोडणे हा एवढा मोठा अपराध मानला जात असे. अशा परिस्थितीत भगवान् श्रीकृष्णा आणि अर्जुन यांना मापसात बोलण्या- करिता सास दोन तासांचा वेळ मिळणे अगदी सहजच शक्य होते. । शिवाय पाण्डवानी युद्धारासून निवृत्त व्हावे, या हेतूने कौरवांनी एका मोठ्या थोरल्या कपट-बालाची योजना केली होती, मगवद्गीतेच्या पहिल्याच ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा w सोकांत धृतराष्ट्राने संजयाला जो प्रश्न विचारला आहे, त्यांत तो म्हणतो, "माझे पुम आणि पाण्डूचे पुत्र कुरक्षेत्रावर युद्धाच्या हेतूने एकत्र जमल्यावर मग पुर्दे काय झाले ?" (म.गी. ११) या प्रश्नातील रहस्य असे आहे की, "मी संजयाकडून पाण्डयांना युद्धापासून निहत करण्याचा जो साव रखला होता, तो कोठपर्यंत यशस्वी झाला? अर्जुनादि पाण्डव कपट-प्रयोगात सोपडले की नाही ?" कौरव पक्षीय लोक पाण्डचांच्या युद्धनिवृत्तीचीच वाट पहात होते. अशा स्थितीत अर्जुन जर युनिवृत्तीच्या गोष्टीच बोलत असेल तर त्याला तितका वेळ मिळणे सहज शश्य आहे. युधिष्ठिराचे भीष्मांशी विनयपूर्ण वर्तन भारतीय युद्धाच्या वेळची सरी परिस्थिति लक्षात येण्याकरिता गीतोपदेश होण्याच्या वेळच्या माणखी एका घटनेकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. युसारे प्रारम्भी अर्जुन उत्साहरहित होऊन युद्धापासून निवृत्त झाला. गीतोपदेश ऐकल्या- नन्तर तो परत उत्साहपूर्ण होऊन आपले गाण्डीव धनुष्य उचलून युद्धाकरिता रथांत उभा राहिला तोच- ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृपे ॥ ११ ॥ विमुच्य कवचं बोरो निक्षिप्य च परायुधम् । अवरध रथात् क्षिप्रं पद्यामेव कृताञ्जलिः॥१२॥ पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः। वाग्यतःप्रययौ येन प्राइमुस्रो रिपुवाहिनीम् ॥१३५, (म. भा. भीम. ४२) "धर्मराजाने आपल्या शरिरावरचे कवच खाली उतरून ठेवलें, অম্লান্ত ठेऊन दिली, आपल्या रथातून खाली उतरला, आणि हात जोडून शत्रुसेनेच्या समीप जिकडे भीष्मपितामह होते, तिकडे तो अनवाणी मुकाट्याने चाल लागला." फौरवपक्षाकडील लोक धर्मराजाला हात जोडून येताना पाहून त्याची हसून याळी कई सागले ! अर्जुन, श्रीकृष्ण, भीम, नकुल आणि महदेव हे आपापल्या ·(८) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान रथांतून खाली उतरून युधिष्ठिराजवळ आले आणि-" है तुम्ही काय करीत माहात !" असें स्थास विचारू लागले. तेव्हा धर्मराजाच्या उत्तरावरुन साना. पळले की, भीष्म, द्रोण, कृप, शल्य इत्यादि गुरुजनोची युद्धासाठी अनुशा घेऊन त्यांचा भाशीर्वाद मिळविण्याकरितो धर्मराज त्यांच्याकडे जात आहे. युधिष्ठिर त्यांच्या जवळ पोहोचल्यावर त्याने त्यांच्याजवळून युद्धाची अनुज्ञा घेतली, त्यांचे मृत्यु कोणत्या उपायाने होणार, एतद्विषयक पृच्छा केली आणि प्रत्येकाशी आवश्यक तितकें बोलणे-चालणे झाल्यावर सगळ्यांचे आशीर्वाद घेऊन तो परत आपल्या सैन्यात येऊन रथारूट झाला. यावेळी त्यांचा जो संवाद झाला, तो येथे देण्याची आवश्यकता नाही. पण मीमांशी झालेला पार्तालाप संक्षेप-रूपाने खाली दिला आहे- आमन्त्रये त्या दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सह । अनुजानीहि मां तात माशिपश्च प्रयोजय ॥३७॥ भीम उवाच- यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते । शपेयं त्यां महाराज पराभावाय भारत ॥ ३८॥ प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्य जयमाप्नुहि पाण्डव । अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।। इति सत्यं महाराज यद्धोऽसयर्थेन कौरवैः॥४॥ अतस्त्यां क्लीपवद्वाक्यं प्रवीमि कुरनन्दन । (म, भा, भीष्म. ४३.) धैर्य धारण करणा-या धर्मराजाने समुद्राप्रमाणे पसरलेल्या त्या दोन्ही सेना युद्धाकरिता सिद्ध झालेल्या आणि वारंवार पुढे सरकत असलेल्या पाहून मारले कवच अंगावरून काहून धनुष्यासह साली ठेऊन दिले. मग तो आपल्या रथांतून खाली उतरून मीष्मपितामहांकडे पहात पहात त्यांच्याकडे जाऊ लागला ! जवळ गेल्यावर तो म्हणाला, "हे अजिंक्य पितामह, मी बापणाबरोबर में युद्ध करणार आहे, त्याकरिता पापण मला अनुमति द्या यानन्तर .

·कुरक्षेत्रावरील घोपणा मागि भाशीर्वाद द्या. " मी म्हणाले, "हे पोपलें धर्मराजा ! र माझ्याकडे अशा विनयाने न येताच, तर मी 'तु पात्र व्हावा म्हणून तुला शाप दिला असता. पुत्रा ! मी तुझ्यावर प्रगा मानो आहे. भात युद्ध कर माणि मी तुला असा आशीर्वाद देतो, त्यात तुमा गय प्राप्त होईल. हे धर्मराजा हा अर्षाचा दास आहेपण अर्थ कोणाचा दाध नारी मादी लोक कौरयांना पैशाने बांधले गेरों आहात. म्हणूनच मला एमाथाडीपाप्रमाणे असे निस्साव भार करा लागत आहे. भीष्मांनी धर्माध " तुझा विजय होईल " में सांगून निरोप दिला. अशा प्रकारे द्रोणाचार्य, पृपाचार्य, शभ्य इत्यादि लोशी धर्मराजाने समापन केलें आणि त्यांचे आशीर्वाद ५ युर करण्याची अनुशा पेसन युधिष्ठिर आपस्या " पाकर परत माला. तिको श्रीकृष्ण कर्णाकडे गेले. त्यांनी यास धर्मराजाला सहाय्य करण्याविषयी परोपरीने रिनविले. पर कर्ण शेवटपर्यन्त ती गोष्ट रचूल करीत नाहींसें पाहून शेवटी ते परत येऊन अर्जुनारया रथावर विराजमान झाले यानंतर धर्मराज उप म्याने ओरडून म्हणाला की, (म. भा. मी. ३९४-९६) "जो कोणी कौरवसेनेचा त्याग कम्न भामदार येऊ इच्छीत अमेल, त्याने इको निघून यावे. " ऐन कौरम-रोनेंतला युयुन हा वीर स्योरयाकडून निपुन पण्डयाक्टे येऊन मिळाला. त्याचे हे आगमन दुंदुभी पाजवून जाहीर केले गेले. इत हा सगळा विधि भावरल्यावर मगच गर्मराजाने भाप कार मनून श धारण केली. यानन्तर युदास प्रारम्भ झाला. पर सीमितन्याप्रमाणे भीष्म, द्रोण, कृप लागि शल्य यांच्याजवळ जाणे, त्यांना प्रयास करणे, सारे आशीर्वाद माग, आणि मग परत येणे, या पुमच्या गोीना थोडाघोडा ये निधनाव लागला नसेल कारण हे सगळे लोक जवळ जवळ उभे नव्हते. हा प्रकार होण्यापूर्वीच रोन्याचे यूह रचले गेले होते आणि प्रश्यक धीर प्यूहामध्ये भागापच्या नियुक्त स्थानी उभा होता. कर्ण, तर सर्व मैन्याच्या मागे उभा होता. मासा निवर्शया मागे उभ्या असलेल्या ·गीतेतील राजकीय तस्वहान कर्णाला भेटण्याकरिता श्रीकृष्णांना कमीत कमी एक मैल तर अवश्य चालावें लागले असेल आणि पुनः ते पायी. प्रत्येकावरोवर बोलणे, त्याचा आशीर्वाद घेणे आणि मग दुसऱ्याजवळ पोहोचणे, याला कमीत कमी पंधरा मिनिटे लागलीच असतील. अशा हिशोबाने एकूण दीर तासाचा वेळ या भेटी घेण्यांत खर्च झाला असेल. भगवद्गीतेचा उपदेश ऐक्न अर्जुन युद्धास सिद्ध झाल्यावरही धर्मराजाने भाशीर्वादाकरिता इतका वेळ घेतला, आपण पूर्वीच्या श्लोकांत 'पाहिलेच आहे की, जर धर्मराज भीष्मादिग्रंच्या जवळ त्यांची अनुज्ञा घेण्याकरिता न जाता, तर त्यांच्यापैकी, प्रत्येक जणाने धर्मराजाला शापच दिले असते! तात्पर्य असे की, इन्द्रयुद्धातला हा एक शिष्टाचार होता. त्याचें परिपालन होणे अत्यावश्यक होते आणि भीष्मादि वीर धर्मराजापासून याच शिष्टाचाराची अपेक्षा करीत होते. द्वन्द्वयुद्धाच्या या नियमांकडे पाहतां हे सिद्ध होते की, अर्जुन आणि श्रीकृष्ण या उभयतांच्या संवादाकरिता तास दीड तास, आणि धर्माला भाशीर्वाद घेण्याकरिता आणि नमस्कार करून शिष्टाचार पाळण्याकरिता तास दोन तास वेळ मिळणे सहज शक्य होते. जे पृच्छक आजकालच्या युद्धांकडे बघून सगळी युद्धे सारसींच असावीत, असे अनुमान काढतात आणि युद्धाच्या प्रारम्भी गीतोपदेशाला लागणारा वेळ मिळणे शक्य नाही, असे म्हणतात, त्यांना न्युद्धाचे है नियम माहीत नसावेत आणि म्हणून त्याचे हे विधान पज्ञानजन्य आहे, असे म्हणावे लागते. नुश्तींच युरोप आणि चीनमध्ये जी युद्धे झाली, ती संकुल युद्धे होत. भाजच्या वर्गात द्वन्दयुद्धे करण्याकरिता में सौहार्य लागते, त्याचा सगळीकडेच अभाव आहे. रामरावांचें युद्ध हे संकुल युद्ध होते. भगवान् रामचन्द्राच्या सेनेनें लंका नगरी दोन वेळा जाळली होती. या दोन्ही वेळी त्या नगरीमध्ये बालक, वृद्ध, निया, संन्यासी अशी निपदवी माणसे रिती जल्न गेली, याची गणनाच नाही. ज्यांना संकुल युद्धांचे विषयी अधिक माहिती पाहिजे असेल, त्यांनी राम- रावण युद्ध वाचावे. कौरव-पाण्डवांच्या युद्धात जोपर्यन्त भीष्म, द्रोण आदि पर ·। कुशवावरील घोषणा (११ ) माणसे जिवन्त होती, तोपर्यंत द्वन्द्रयुद्धाचेच पूर्वोफ नियम पाळले जात असत, त्यांच्या वेळी कुरुक्षेत्रावर काही योगी संकुल सही झाली. पण या वृद्ध सेनानायकांच्या दक्षतेने ती वेळीच थांबविली गेली, मात्र भीष्मदोगांच्या नंतर हा नियम टिकू शकला नाही. तथापि भारतीय युद्ध हे मुख्यत्वे करन इन्द्र युद्ध होते आणि राम-रावण युग हे मुख्यतया संकुल युद्ध होते. या एवन्या विवेचनावरून हे सिद्ध होते की, भारतीय युद्ध है द्वन्द्वयुद्ध असल्यामुळे कृष्णार्जुनाना आपापसात संवादाकरिता आवश्यक तेवढा समय मिळणे अगदी शक्य होते. कारण ते द्वन्द्वयुद्धाच्या नियमांप्रमाणेच होते. भारतीय युद्ध-काल भारतीय युद्ध हे सुमारे पाच हजार वर्षापूर्वी झाले. जर गीता समरभूमीवर गाइली गेली असेल, तर ती इतकी प्राचीन असली पाहिजे. परन्तु आम महाभारत-रचनेचा काल दोन अडीच हजार वर्षांपूर्वीचा समजला जातो. विद्वान् लोक असे समजतात की, भगवान् व्यासांचे "जय, वेशम्पायनाचे "भारत" आणि सोती. "महा-मारत" अशी महाभारताची तीन संस्करण झाली. लोकाय होते, भारतात २४०..लोड होते, आणि महाभारताची लोकसंख्या १..... होती. तृतीय संस्करण है विक्रमाचे पूर्वी अंदाजे २-३ व झाले. "जय " आणि " भारत" हे अन्य आज उपलब्ध नाहीत. तरी विद्वानांच्या मते महाभारतातील आन्तरिक प्रमाणांवरून त्या ग्रंथांचे अस्तित्व सिद्ध आहे. त्यांचे म्हणणे असे आहे की, भगवनीता या तृतीय संस्करणाच्या वेळी त्यात समाविष्ट केली गेली. तेव्हा याविषयों अधिक विचार करणे जय ८०.. प्राप्त आहे. भाषा हेच प्रमाण मानावयाचे असेल, तर गीतेची भाषा पाणिनी-पूर्वकालीन भसावीसे वाटते. गीतेत 'त्यांच्या स्थानी 'त्वाचा उपयोग आढळतो. "विद्या मां सोमपाः" ( भ. गी. ९४२०) असे काही छन्द प्राचीन पद्धतीचे वाटतात आणि पाणिनी ज्या प्रयोगाना अशुद्ध म्हणेल, असे तर किती तरी प्रयोग गीतेत बावळतात.

·(१२) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान उदाहरणार्य- गीतेतील प्रयोग पाणिनीय प्रयोग निवसिध्यसि ( १२१८) निवत्स्यसि मा शुधः (१४४५) मा शोच; मा शोची: प्रसविध्यध्वं (1) पासविष्यवं संयमता (१-२९) संयग्छता हे ससेति (१४) हे ससे इति प्रियायाईसि (2017) प्रियाया अईस शक्य अहं ( 91४८५४) शक्योऽहं सेनानीना (१०२४) सेनान्या योगस्य जिज्ञासुः (६४) योग जिज्ञासुः धर्मस्य अभाधानाः (२३) धर्मे अभधानाः विभूतयः ( 1011६,१९) विभूती सपनुयात् ( २१८) अपनुदेव पण एवन्या अपप्रयोगांनाच संपत नाही. तर परस्मैपद आणि आत्मने- पदाविषयोंही पुष्कळ गोंधळ आहे. कवीच्या पाण्यात एक दोन अपप्रयोग असतील तर ते क्षम्य गणले जातील. पण गोतेच्या लेखनपद्धतीवरून बसें पाटते की, हा लेखक पाणिनीय व्याकरणाशी अपरिचित असून एखाद्या प्राचीन ध्याकरणास अनुसरून आपल्या काव्याची रचना करीत आहे. यावरून हा प्रन्य पाणिनी-पूर्वकालीन आहे, असे पाटते. भगवद्गीतेचा लेखक हा असामान्य विद्वान् आहे. तो वैदिक तत्वज्ञानात तज्ज्ञ आहे, धर्माधर्माचा निर्णय करण्यात अत्यन्त कुशल आहे, मानवधर्माच्या सनातन तत्त्वांचे त्याला उत्तम ज्ञान आहे. असा हा लेखक जा पाणिनी व्याकरण सर्वमान्य झाल्यावर गीतामन्य लिहिता, तर त्याच्या प्रन्यात अपाणिनीय प्रयोग बाले नसते, म्हणून भगवद्गीता पाणिनीपूर्वकालीन आहे, हे मानणे भागच आहे. पाणिनी-काल विक्रमकालापूर्वी सुमारे एक हजार वर्षे मानला गेला आहे. त्या अर्थी गीतेची रचना तत्पूर्वी ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा माली असली पाहिजे. जरी कालनिश्चितीकरिता व्याकरणाचे प्रयोग है प्रमाण फारचे प्रबल प्रमाण होऊ शकत नसले, तरी दुसन्या प्रमाणांनी त्याचे मूल्य ठरवता येणे शक्य आहे. पिंगल या नावाचा पिंगलसूत्राचा कर्ता हा पाणिनीया धाकटा भाऊ होता. जनमेजयाच्या सर्पसत्रांत हा एक सदस्य झाला होता. जर हे खरे असेल, तर पाणिनीचा काल आणखी पाठीमागे नेला पाहिजे. कारण जनमेजय आणि पाण्डव यांच्यामध्ये फार थोडे अन्तर आहे. सर्वानुक्रम सूधाचे टोकावार आचार्य पड्गुरु यांनी आपल्या व्याख्येत असेंच विधान केले आहे. पाणिनीय अन्य म्हणून प्रसिद्ध भरलेल्या वेदोग-शिक्षेच्या मावप्रकाश नामक टीकेत प्रारम्भीच या विधानास पुष्टि दिलेली आहे ( पहा परिभाषा, ७, ९.). जरी बसें मानण्यात अनेक आपति आहेत, तरी दोन प्राचीन विद्वान् आपल्या टीकेत असे लिहीत अपल्यामुळे ही गोष्ट अवश्य विचारणीय आहे. जर ही दोन प्रमाणे मानण्यायोग्य असतील, तर मग पाणिनी भाणि जनमेजय हे समकालीन ठरतील. गोतेचा काल तर 2. पाणिनी-पूर्व आहेच. पण ही प्रमाणे संदेहयुक्त आहेत. श्रीमद्भगवद्गीतेचा उपक्रम आणि उपसंहार हे तर निःसंशय भारतीय युवाशी संन्धित आहेत. अर्जुन प्रथम युद्धापासून विमुख झाला होता, गीताश्रवणानन्तर तो युद्ध करून त्यात विजयी झाला, गीतेच्या प्रारम्भाचे आणि शेवटचे हे लोकच गीते, भारतीय युवाशी समकालीनत्व सिद्ध करीत आहेत. गीतेवी रचना वेदिक पवनाच्या आधारावर अर्थात् वेदमन्त्रावर झाली आहे, हेच तिच्या प्राचीनतेचे प्रवल प्रमाण आहे. जेव्हा आम्ही पूर्वोक अपाणिनीय शन्दप्रयोगाच्या प्रमाणांबरोबर या प्रमाणाचा विचार करूं, तेव्हा ही दोन्ही प्रमाणे मिळून गीतेची प्राचीनता निःसंशय सिद्ध करतील. सर्व वैदिक प्रमाणे देण्यात आवश्यक तो समय आमच्याजवळ नाही. पण नमुन्या. करिता एक दोन प्रमाणे साली दिली आहेत, गीता म०।१-२ मध्ये म्हटले आहे. की, "मी म्हणजे श्रीकृष्णाने हा साम्पयोग विवस्वानास सांगितला. विवस्वानाने मनूला सांगितला, मनूने ·गीतेतील रामकीय तत्वज्ञान याकूला सांगितला, परम्परेने या साम्ययोगाचे शान राजश्रेष्ठांच्या व्यवहारा- माये होते. पण पुढे दीर्घ कालानंतर तो नष्ट झाला. तोच साम्ययोग माज भी (श्रीकृष्ण ) सुला (अर्जुनाला ) सांगत आहे." या लोकांत (1) मी, (२) विवस्वान्, (३) मनु, (४) इस्याङ्क धाणि (५) अन्य राजर्षि, इतस्यांची नावे आहेत. विवस्वानाला उपदेश करणारा हा ." मी" कोण, एतत्संबंधी उल्लेख येथे नाही. अर्जुनाला उपदेश करणारा "मी" म्हणजे स्वतः श्रीकृष्ण हे स्पष्ट आहे. पण विवस्थानापेक्षा मोठा हा "मी" कोष, हे मात्र गूढ आहे. जरी, 'आदित्यानां अदं विष्णुः । (गी. १०३७) 'मीच विष्णु आहे,' असे गीतत धांगितले असले, तरी याचे स्पष्टीकरण वैदिक वायायावरूनच होऊ शकते. घेर आणि भाह्मण ग्रंथांत है"मी" 'अष्टौ पुत्रासो अदितः" (. १.७२|) या मंत्रात अग्वेद अदितीच्या आठ मुलांचे वर्णन करीत आहे. अध्वर्यु प्राह्मणांत या साठ मुलांची नावे दिली आहेत-1) विष्णु, (२) मिन, (३)वण, (४) धाता, (५) अर्थमा, (६) अंश, (७) भग, (6) विवस्वान, या आठ मार्वात एगळ्यांत थोरला भाऊ ' विष्णु ' असून सगळ्यात धाकटा 'विवस्वान् ' आहे. भोरल्या भावाने धास्ट्या भावाला साम्ययोगाचा उपदेश केला असेल आणि धाकल्या भावाने तो ग्रहणही केला असेल, हे संभवनीय आहे. भगवान् श्रीकृष्ण हे असे विष्णूचे अवतार आहेत. तात्पर्य, अशा प्रकार या वैदिक पचनाचहन आणि परम्परेवरूनच विवस्वानासे उपदेश करणा-या विष्णुचा निषय होऊ शकतो. घरील मन्त्राचा यि बृहस्पति र आहे. या वृहस्पतीचे वर्णन गौतेने "पुरोधसां च मुख्य..वृहस्पति " ( म गो. १०।२४) अशा प्रकारे आदराने केले आहे. कारण हा वृहस्पति ऋषि विष्णु माणि विवस्वान् यांच्या मातेचे वर्णन करीत आहे. "मनुधैवस्वतो राजा" (श. RI. RA||३३ ) मनुहा विवस्वानाचा' . - ·कुरक्षेत्रावरील घोषणा . . . पुत्र आहे. म्हणून पित्याने पुत्रास साम्यधर्माचा उपदेश करणे सहज शक्य आहे. याप्रमाणेच इक्ष्वाकु हा मनूचा पुत्र असल्यामुळे हे साम्यधर्म-विषयक र शान मनूने इक्ष्याकूला दिले. अशा प्रकारे वैदिक-परम्परेन "मी (विष्णु), विवस्वान्, मनु आणि इक्ष्वाकु " हे कोण, ते कळून येते. ऋग्वेदात “ अहं मनुरमयं सूर्यस्थ, अहं कक्षीवान ऋपिरस्मि विप्रः।" (क्र. १२६१) असा एक मन्त्र आहे. गीतेत या वैदिक मन्त्राप्रमाणेच विभूति-योग मागितला आहे. वेदामध्ये असे अनेक मन्त्र आहेत. ऋग्वेदांत 'पुरुष एवेदं सर्व' (ऋ. १०।९०२) असा मन्त्र आहे आणि गतित यासुदेवः सर्वे । ( म. गो. ७१९) असे म्हटले आहे. गीतेतल्या विश्वरूपाचे वर्णन अशा प्रकारे वेदांत आढळते. या दोन्ही धनांतील शब्दसाम्यही पाहण्यासारखे आहे. वेदामध्ये ज्याप्रमाणे 'विश्वरूप' या पदाचा उपयोग परम रम्याकरिता केला गेला आहे, त्याचप्रमाणे गीतत अकराव्या अध्यायांत विश्वरूप-दर्शन' हा शब्द-प्रयोगही तसाच आहे. या विश्वरूप- दर्शनाचे मूळही वेदामध्ये आहे. विश्वरूपाचे वर्णन करणारे वेदमंत्र अनेक आहेत. पण या विषयाचे वर्णन पुढे येणार असल्यामुळे येथे त्याचा अधिक निर्देश करीत नाही. उपनिषदांचा अर्थात् वेदशिरोभागाचा गीतेशी अत्यन्त निकट संबंध आहे, हे सर्वमान्यच आहे. या- प्रमाणे गीता आणि वेद याच्या निकट संबंधामुळे गीतेत वैदिक परम्परेचे साक्षात् दर्शन होऊ शकतें, गीतेतील कित्येक श्लोकांच्या अर्थावर वेदवचनांनीच प्रकाश पर्दू शकतो. ता पर्य, गीतेचा लेखक केवळ वेदाशी परिचित होता, इतकेच नव्हे तर तो गीतत वैदिक परम्परा असण्डित ठेऊ इच्छीत होता. गीतेच्या प्राचीनतेचे है एक प्रबल प्रमाण आहे. भारतीय-युद्धाचा काल विक्रम संवनाचे पूर्वी ३.०० वर्षे आदे, याविषयी आता काही संदह उरला नाही. कारण ही गोष्ट प्रहांच्या गतीवरूनही सिद्ध होत आहे. इजिप्त देशातल्या एका पिरॅमिडमध्ये एक लांकडी मूर्ति मिळाली आहे. गीतेतील "जीवभूतः सनातनः शरीरमवाप्नोति यच्चाप्युत्कामति ।"

·गांततील राजकीय तत्त्वज्ञान . . (भ.गी. १५/०) या श्लोकाचा अनुवाद त्या मूर्तीवर शब्दशः कोरलेला आढळला आहे. त्या थडग्यांत या मूर्तीबरोबर ज्या इतर वस्तु सापडल्या, त्याही सर्व भारतीय होत्या. "जीव दुसरें शरीर धारण करतो, हा पुनर्जन्मवाद त्या वेळी इजिप्तमध्ये प्रचलित नव्हता. म्हणून तेथील लोक प्रेतांना वाळवून ठेवीत असत. आशा देशांत भारतीय वस्तूंच्या बरोबरच भारतीय विचार-गौतेचे विचार- सांपडावेत, हे खरोखरच आश्चर्य आहे आणि हा अनुवाद गीतेतील श्लोकाचाच आहे. कारण अन्यत्र कोठेही असले पचन नाही. हे थडगे विक्रमपूर्व ३... वर्षांचे आहे. अशा सारखींच दुसरी कित्येक प्रमाणे गीतेचे महामारतकालीनत्व सिद्ध करीत आहेत. भारतीय-युद्धास भाज पांच हजार वर्षे झाली पाणि गोताही सत्कालीनच आहे. पण या इतर कारणांपेक्षा आमच्या मते गीतेचा उपक्रम, उपसंहार आणि तिच्या कालाविषयी आजपर्यन्त चालत आलेला विश्वास, ही फारणेच अधिक प्रयल आणि मुख्य आहेत.ज्याने जय आणि भारत यांना महाभारताच्या रूपानें वृद्धिंगत केलें, तो असे म्हणतो की, " गीतेचा विचार करताना ती भारतीय युद्धाचे वेळी निर्माण झाली, असे समजून तिचा विचार करा. "कोण. त्याही काव्याचा विचार करतेवेळी ते काव्य रचणाऱ्या कवीच्या म्हणण्यासच मुख्यतः अनुपरले पाहिजे. म्हणूनच महाभारताच्या लेखकाच्या म्हणण्याप्रमाणे गीता हें कुरुक्षेत्रांत अर्जुनाला कर्तव्यप्रवण बनविण्याकरितो गाइले गेलेले काम्य आहे, असे समजूनच बाम्ही तिचे अध्ययन करू इच्छितो. अर्थात् गीता ही कुरुक्षेत्रावर केली गेलेली युद्धहेतूंची घोषणाच आहे आणि या दृष्टीनेच आपण गांता-काव्याचा विचार करूया- मारतीय युद्ध का झाले? माता भगवद्गीतेच्या दारे युद्धहेतूंची घोषणा ज्या युद्धात केली गेली, ते भारतीय युर को झाले, हे पाहिले पाहिजे. भारतीय युद्ध हे घरगुती म्हणजे भावाभावांतील युद्ध होते. ते काही एका राष्ट्राचे दुसन्या राष्ट्राशी झालेलें युद्ध नव्हते. एकाच कुटुंबातील चुलत भावांत एष घनघोर युद्ध की झाले, हे अवश्य ·कुरुक्षेत्रावरील घोपणा . पाहिले पाहिजे. जरी हे घरगुती युद्ध होते, तरीदेखील त्यात ४० लक्ष वॉर एकत्र झाले आणि मारले गेले या दृष्टीने हे एक अत्यन्त प्रचण्ड युद्ध होते. हे युद्ध कोणत्या राज्यशासनविषयक प्रश्नासबंधी मतभेद होऊन झाले, याचा विचार केला पाहिजे. विष्णु, विवस्वान, मनु, इलाकु, अशा परम्पोनें जो साम्ययोग राजपामध्ये प्रचलित होता आणि कालकरन ज्याचे विस्मरण झाले होते. तो साम्ययोग या युद्ध-प्रसंगी श्रीकृष्णांनी अर्जुनास सांगितला. हे सगळे राजर्षि वनात जाऊन तपश्चर्या करीत राहिले नव्हते, तर हे सगळे प्रजाहिततत्पर राजे होते. अर्थात् हा साम्य-योग म्हणजे राज्यशासनयोगच होय, यात शंका नाही. उलट भर्जुन तर भिक्षा मागून आणि वनवासी यनून तपश्चर्या करण्याच्या गोष्टी बोलत होता. या गीतोपदेशामुळे वनात आण्याचे रहित बस्न तो राज्याविषयी विचार करू लागला. या प्रत्यक्ष परिणामाचा विचार करताही गीतेत राज्यशासनविषयक निर्देश आहेत, हेच सिद्ध होते. गीता है काव्य असल्यामुळे त्या काण्यात काव्यरूप होऊन दडून बसलेले ते निर्देश शोधून काढ्न तत्संबंधी विचार केला पाहिजे, आणि राज्यसंचालनाच्या दृष्टीने त्यांचे काय महत्त्व आहे, ते पाहिले पाहिजे पूर्वेतिहास हस्तिनापूरचा विचित्रवीर्य राजा निपुत्रिक मरण पावला, म्हणून त्याच्या अम्बिका मागि अम्बालिश या दोन राज्यांनी नियोगद्वारा व्यासांपासून अनुक्रमें धृतराष्ट्र आणि पाण्ड अशा दोन पुत्रांना जन्म दिला. धृतराष्ट्र धोरला असूनही आंधळा असल्यामुळे गादीवर बसण्याकरिता अयोग्य ठरला आणि पाण्ड धाकटा असूनही निर्दोष असल्यामुळे रंगलाच गादीवर बसविण्यात आले, पाण्डु हा अत्यन्त शूर होता, त्याने राज्यवैभवात चागलीच वृद्धि केली. पण काही कारणा- मुळे त्याला त्रीसंगापासून दूर रहावे लागल्याने उत्साहहीन होऊन त्याने राज्य- त्याग केला आणि आपल्या दोन्ही पत्नींना घेऊन तो हिमालयांत जाऊन राई लागला तेथे देवजातीच्या पाच वीराशी नियोग संबंध होऊन पाण्च्या स्त्रियाना (रा.त.)

·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान पांच पाण्डद झाले. यानन्तर पाण्डु मरण पावला. हे पाण्डव पाण्डच्या राज्य स्यागानन्तर जन्मले होते. इकडे हस्तिनापूरच्या गादीवर पाण्डूच्या अभावी दुसरा कोणीच योग्य राजा नसल्याने आंधळ्या धृतराष्ट्रालाच गादीवर बसविण्यात आले.. गादीवर आल्यावर त्याला शंभर औरस मुले झाली, पुढे हिमालयांतून पांचही पाण्डव हस्तिनापूरला आले आणि धनराष्ट्राच्या पुनामरोबरच त्यांचे राहणे, शिकणे इत्यादि होऊ लागले. भीष्म पितामहाच्या देखरेखीखाली द्रोणाचार्य आणि कृपाचार्य यांच्या जवळ या सर्व मुलांचे शिक्षण मुरू झाले. धृतराष्ट्रानंतर राज्याचे वारस पाण्डव होतील, हा विचार दुर्योधनादि कौरव आणि धृतराष्ट्र यांना रात्रंदिवस त्रास देऊ लागला. एखाची युक्तीने पाण्डवांचा नाश करावा, असा सल्ला घृतराष्ट्रास कुटिल-राजनीतिकुशल कणिकानें दिला. त्याने सागितले की, "राज्य-व्यवहारांत नीति आणि बनीति हा विचार करण्याचे कारण नाही." धृतराष्ट्र आणि त्याचे पुन यांना हा विचार पसंत पडला आणि निरनिराळ्या युक्त्यांनी पाण्डवांचा छळ सुरू झाला. त्यांना विष दिले, पाण्यात बुडविण्याचा प्रयत्न झाला, लाक्षागृहात जाळण्याचा प्रयोग झाला, सपा- कडून चाबविले गेले, अये अनेक स्पटप्रयोग कौरवांकडून केले गेले. परन्तु भीष्म पितामह, द्रोणाचार्य, भगवद्भक्त विदुर आणि भगवान् श्रीकृष्ण हे सगळे पाण्डवांचे सहाय्यकारी होते; यामुळे पाण्डव सुरक्षित राहिले. अनेक भानगडी. नंतर अर्धे राज्य पाण्डवाना दिले गेले. ते उत्कृष्ट शासक होते, म्हणून त्यांनी आपले राज्यश्वर्य पुष्कळ वादविलें. हे काही धृतराष्ट्रपुत्राना साधत नव्हत. धर्मराजाने राजसूय यज्ञ केला आणि सर्व राजांना जिंकून तो सम्राट् झाला, दुर्योधनाला हे त्याचे ऐवर्य पाहवेना. युद्धात पाण्डीना जिंकणे तर अशक्यच होते. म्हणून दुर्योधनाने धर्माला यूत खेळायला बोलावून आणले आणि त्यांत दुर्योधन विजयी झाला. या कपट-गतामुळे पाण्डवाचे सर्व राज्यवैभव दुर्योधनास मिळाले आणि रातांत ठरल्याप्रमाणे फण्डव पनीत गेले. नियमाप्रमाणे त्यांनी बारा वर्षे वनवास आणि एक वर्ष अज्ञातवास मोगला. मग परत येऊन त्यांनी ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा - आपल्या राज्याची मागणी केली. तेव्हा राज्यपदावर आरूढ असलेल्या दुर्योधना- में सांगितले की, "सुईच्या अप्रावर राहील, इतकीही भूमि पाण्डवांना युद्धाशिवाय मिळणार नाही." दुर्योधनाचा हा हट्ट हेच युद्धाचे मूळ कारण होय. त्यावेळी दुर्योधनाचे जे म्हणणे होते, त्याचा सारांश पुढे दिलेला आहे- ( दुर्योधनाचे म्हणणे १. आम्ही धृतराष्ट्राचे औरस पुत्र असून धृतराष्ट्र गादीवर बसल्यानन्तर आमचा जन्म झाला आहे. यांमुळे गादीवर आमचा अधिकार आहे २. पाण्डून राज्यत्याग केल्यानन्तर नियोगपद्धतीने पाण्डवांचा जन्म झाला आहे, ते पाण्डूचे औरस पुत्र नाहीत. ३. आमचे वडील धृतराष्ट्र हे थोरले भाऊ असल्याने गादीचे खरे अधिकारी तेच आहेत. आणि आम्ही त्यांचे धोरस पुत्र असल्याने गादी आमची आहे. ४. मध्येच मंत्र्यांच्या संमतीने पाण्डूला गादी मिळाली होती पण ती मंत्र्यांची । अनधिकार चेष्टा होती. काही वेळ पाण्डु गादीवर होता खरा. पण तेवढ्याने कोही पाण्डूचा गादीवरील अधिकार सिद्ध होत नाही त्याला गादीवर बसण्याचा इस नव्हता. जिथे पाण्डूचाच गादीशी काही संबंध पोहोचत नाही, तिथे त्याच्या मुलाचा संबंध कसा येणार ! आणि त्यात या त्याच्या अनौरस, क्षेत्रज, नियोगजन्य संततीविषयी तर चोलणेच नको! ५. पाण्डवाची भाचारपद्धतीदेखील विचिन आहे. या पांचाची मिळून एकच पत्नी आहे या हस्तिनापुर प्रातामध्ये अशी प्रथा नाही. आमचा कुलाचारही असा नाही. यामुळे हे गादांचे अधिकारी होऊ शकत नाहीत. ६. ज्याला आम्ही व्यभिचार म्हणतो, तो यांचा दैनंदिन सदाचार आहे. यामुळे हे आमच्या वंशातले नाहीत. ५. द्यूताच्या अटी याच्याकडून पुया झाल्या नाहीत. या देशात सौर कालगणनापद्धतीप्रमाणे वर्ष मोजले जाते. त्या पद्धतीप्रमाणे याचा बारा वर्षांचा वनवासही पूर्ण झाला नाही आणि एक वर्षाचा अज्ञातवासही पुरा झाला नाही. याप्रमाणे वृत्तातील अटीप्रमाणे तेरा वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच हे प्रकट झाल्यामुळे - * ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान यांना परत बारा वर्षे वनवास व एक वर्ष अज्ञातवास भोगला पाहिजे. त्यानंताच हे राज्याधिकाराची मागणी करूं शरतात. तत्पूर्वी त्यांना तसे करण्याचा आधिकारच नाही. ८. द्यूताच्या अटी याच्याकडून पूर्णपणे पाळल्या गेल्या, तरच आम्ही । यांच्या मागणीचा सहानुभूतिपूर्ण विचार कर; एरवीं नाही. ९.तेरा वर्षे वनवास आणि अज्ञातवासात घालविल्यामुळे यांचा राज्यकारभार करण्याचा अनुभव नाहीसा झाला आहे भारतवयाचे हित संरक्षण करण्याचा भार आमच्या डोक्यावर आहे. म्हणून या वनवासीयांच्या हाती त्यांच्या राज्य- कारभाराची सूनें सोपविण आम्हाला इष्टही नाही. म्हणून प्रथम यांनी राज्य- कारभार चालविण्यास योग्य बनून नंतर मग राज्य मागण्याकरितो यावे. १०. जर यांच्यात राज्य-संचालनापुरती योग्यता असती तर मग है राज्यभ्रष्ट तरी को झाले असते ! हे राज्यभ्रष्ट झाले, एवढीच गोष्ट यांची अयोग्यता सिद्ध करण्यास पुरेशी आहे. अशा या मालायकाच्या हाती जनतेचा राज्यकारभार सोपवून आम्ही तिचा विश्वास-पात करावा काय ? है धान शक्य नाही. यामुळे जोपर्यन्त हे राज्य चालविण्यास समर्थ होत नाहीत, तापर्यंत यांना राज्य देणे अयोग्य आहे. हा एकन्दर दुर्योधनाच्या म्हणण्याना साराश भाहे. यावर पाण्डवाने में उत्तर होते, ते असे की- पाण्डवांचे उत्तर १. धृतराष्ट्र हा जरी थोरला भाऊ होता, तरी आंधळा होता. कोणीही माधळा हा कोठेही राज्य चालविण्यास योग्य समजला जात नाही. म्हणून शास्त्राची अनुकूलता आणि भामचे बोल पाण्डमहाराज याची योग्यता गोष्टींचा विचार करता त्यांना गादी मिळाली, हेच योग्य झाले. अर्थात् ते मापल्या स्वत त्या योग्यतेमुळेच राजे झाले, कोणारया कृपेमुळे नव्हेत. आणि एकदा आमच्या बदिलाचा गादीवरील अधिकार सिद्ध झाला की, मग काही विशेष प्ररण असत्याशिवाय तो नाहीसा होऊ शकत नाही. आम्ही त्या सामर्थ्य या ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा पाण्डमहाराजांचच पुत्र असल्यामुळे स्वाभाविक रीतीनच राज्याचे अधिकारी आहोत. शारीरिक वैगुण्यामुळे धृतराष्ट्र हा जन्मतःच अनधिकारी होता, म्हणून स्याचे पुनही अनधिकारीच आहेत. २. आम्ही पाण्डव नियोगजन्य संतति आहोत; हैं मान्य, पण स्मृतींनी नियोगजन्य पुराना पितृवित्ताचे अधिकारी मानले आहे. तीच स्मृति या देशात चालते. म्हणून तिच्याप्रमाणे आम्ही राज्याचे अधिकारी माहात. जर नियोग मप्रमाण असेल, तर मग धृतराष्ट्रही नियोगजन्य पुत्र असल्यामुळे राज्याधिकारी होऊ शकत नाही, मग त्याच्या पुत्रांची काय कथा ! ज्या कारणाने प्रतिपक्षी धृतराष्ट्राचा राज्यावरील अधिकार मान्य करतात, तेच कारण बामची योग्यता सिद्ध करण्यास पुरेसे आहे. ३. शारीरिक व्यंगामुळे धृतराष्ट्र हा राज्यावर बसण्यास अयोग्य ठरला. जोपर्यंत शारीरिक व्यंग कायम आहे, तोपर्यंत ती अयोग्यताही तशीच राहणार आहे. दुसन्या योग्य वीराच्या अभावी जरी तो गादीवर आला असला, तरी त्याची अयोग्यता दूर झालेली नाही, म्हणून त्याच्या पुत्रांनाही गादीवरील अधिकार प्राप्त होत नाही. येथे " अयोग्य " चा अर्थ " गादीवर बसण्यास अयोग्य " असा समजावा. ४. कोणत्याहि धर्मशास्त्राप्रमाणे नियोगजन्य पुन हा अनधिकारी सिद्ध होऊ जावत नाही. ५. आमचा जन्म हिमालयाच्या पुण्य-प्रदेशांत झाला असल्यामुळे आमची भाचार-पद्धति तेथील परिस्थितीला अनुकूल अशी आहे. अनेक भावाची एक धर्मपत्नी हा आचार तिकडे आजही रूढ असून, तीच तेथील सनातन धर्ममर्यादा आहे. जसे येथील लोक मार्य आहेत, तसेच हिमालयातील लोकदेखील थार्यच आहेत. धर्माची गति अत्यन्त सूक्ष्म आहे. ६. देशभेदाप्रमाणे आचारांतही परिवर्तन होत जाते. जरी एका देशाचा भाचार दुसन्या देशाच्या आचाराहून मिन असला, तरी त्यामुळे तो निंद्य ठरूं गत नाही. त्यांची योग्यायोग्यता ठरविताना त्या देशांतील आप्त पुरुष त्या 1 ·(२१) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान भाचाराविषयी काय म्हणतात, ते पाहिले पाहिजे. ७. चूताच्या वेळच्या अटी आम्ही संपूर्णपणे पालन केले आहे. त्यावेळी पर्षगणना पौरपद्धतीने व्हावी, असे काही ठरले नव्हते. आम्ही चान्द्र वर्ष 'मानतो. म्हणून चान्द्र वर्षगणनेप्रमाणे तेरा वर्षांची अट पूर्ण झाली आहे आणि म्हणून आमचे राज्य आम्हाला परत मिळाले पाहिजे ८. अटी पाळण्यात कोणताही दोष राहिलेला नाही. ९. वनवास आणि अज्ञातवास यांमुळे आमच्यात कोणताही दोष निर्माण झाला नाही. उलट आम्ही शीतोष्णादि सहन करण्यांत नगरवासीयांपेक्षा अधिक योग्य झालो आहोत. त्यामुळे आमची सहनशक्ति अधिक वाढली आहे. यनवासात असतांना गंधर्वानी धृतराष्ट्र-पुत्राचा पराजय केला, त्यावेळी आम्हीच स्यांना सोडविले होते आणि उत्तर-गोरक्षणाचे वेळी थाम्ही धृतराष्ट्र-पुत्रांचा पराभव करून त्यांच्यावर विजय मिळविला होता. ही दोन प्रमाणे भामची योग्यता सिद्ध करण्यास पुरेशी आहेत. यामुळे राज्य सांभाळण्यास आम्हीच अधिक योग्य आहोत, हे सिद्ध होत आहे. १०. धृतराष्ट्र-पुत्रांनी कपटाने आमचे राज्य लबाडले होते, पराक्रमाने मम्हे. त्यांनी भरसभेत आमच्या पत्नीवर वस्त्रहरणावा अत्याचार केला; भाणि आम्हाला लाक्षागृहांत जाळण्याचा प्रयत्न केला या क्रूर पापामुळे तेच थाततायी आहेत, असे सिद्ध झाले आहे. म्हणून आततायी लोकांना राज्यभ्रष्ट करणेच योग्य आहे. आमच्या धर्म-पालन-तत्परतेमुळे आमचा राज्याधिकार सिद्ध झाला आहे आणि त्यांच्या आततायीपणामुळे ते अयोग्य ठरले आहेत. म्हणून पाण्डवांचे राज्य त्यांना परत मिळालेच पाहिजे. शिवाय पाण्डवानी राजसूययशद्वारा सम्राटपद मिळविले होते. धृतराष्ट्र-पुत्रांनी काही ते मिळविले नाही. . X x पाण्डयांचे म्हणणे थोडक्यात हे असे होते. परन्तु राज्य, सैन्य, द्रश्य, अधिकारी हे सगळं घृतराष्ट्राच्या स्वाधीन होते. यामुळे केवळ आपले म्हणणे ·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा खरे ठरले म्हणून तेवण्यावरच पाण्डवांचे राज्य स्याना परत मिळणे अशक्य होते. राजेलोक नुसत्या कारख्या मागण्याने कधीच ऐकत नसतात. अगदी तीच गोष्ट या यायतीतही खरी ठरली. भगवान् श्रीकृष्ण जेव्हां शिष्टाई करण्याकरिता धृतराष्ट्राच्या सभेत गेले, तेव्हां दुर्योधनाच्या मुखातून "युद्धाशिवाय सुईच्या खप्रावर मावेल इतकीही भूमि मिळणार नाही" असे शब्द बाहेर पडले, या एवढ्या मोठ्या अन्यायानन्तर युद्ध करणे अपरिहार्य झाले, दोन्ही पक्ष युद्धाची सिद्धता करू लागले, पाण्डवांचं ७ अक्षौहिणी आणि कौरवांव ११ अक्षौहिणी अशी सैन्ये तयार याली. याच वेळी वृतराष्ट्राने पाण्डवाना भ्रमात पाडण्याकरिता एक कंपटजाल रचले. ते असें- धृतराष्ट्राचे कपटजाल युद्ध अनिवार्य आहे, असे पाहिल्यावर धृतराष्ट्राने संजवाला पाण्डवाच्या छावणीत पाठवून त्याच्याकडून पाण्डवांना निवृत्तिपर उपदेश करविला आणि त्याना युद्धापासून निवृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. पाण्डव है धार्मिक प्रवृत्तीचे असल्यामुळे त्यांच्यावर धार्मिक उपदेशाचा परिणाम चागलाच होईल, है धृतराष्ट्र जाणून होता. धृतराष्ट्राच्या प्रेरणेने संजयाने पाण्डवाना पुढील उपदेश केला. (पहा, म. मा. उद्योग प. अ. २० ते ३२) "पाण्डवहो! धृतराष्ट्र सर्वदा तुमचे हितच इच्छीत असतो. पण तो वृद्धपणामुळे असहाय्य झाला आहे. दुर्योधन त्याचे ऐकत नाही, यामुळे धृतराष्ट्र रानंदिवस दुखी असतो. पाण्डव हो, तुम्ही त्यांच्या स्थितीचा तर विचार करा ! तो रात्रंदिवस तुमच्या कल्याणाचीच चिन्ता करीत असतो. पण तुम्ही हे काय माण्डले आहे ? तुमच्यासारख्या सात्त्विक आणि धार्मिक पुरुषानी युद्धास सिद्ध रहावें, है सरोसरीच एक मोठे आश्चर्य आहे! युद्ध है तर कसायाचे काम आहे, तुमच्यासारख्या धार्मिकांचे खचितच नव्हे. तुम्ही धर्म, सत्व, शान्ति याच्या पालनाचे व्रत घेतले असल्यामुळे दुर्योधनाय क्षमा करावी. पण काय तुम्ही मापल्या भावाची कत्तल करणार? आणि हैं सगळे कशाकरितो ? ऐहिक क्षणभंगुर दुःखमय असार संसाराकरिता तुम्ही सगळ्या आप्तांचा वध करणार .

·(२४) गीततील राजकीय तत्वज्ञान काय ! अरेरे ! काय आजपर्यन्तच्या तुमच्या धर्मपालनाचे हेंच फळ ? है विश्व आणि यातले भोग, हे दोन्ही नश्वर आहेत. भावाचा आणि गुरुजनांचा वध करून मिळविलेले राज्य तुमच्याजवळ चिरस्थायी होऊन राहौल काय ! आपल्या संबंधोयाच्या रकाने माखलेले भोग भोगून तुम्हाला आनन्द होईल काय ! क्षणभंगुर भोगाच्या इच्छेने या सर्वाचा वध करण्याकरिता तुमच्यासारख्या धार्मिकानों सिद्ध व्हावे, हीच मोठी आश्चर्याची गोष्ट आहे ! आपल्या भावाचा वय करून तुम्ही चिरंजीव व्हाल काय? काय तुम्हाला मृत्यूची भीति वाटत नाही? मग तुम्ही परलोक-साधन करण्याऐवजी युद्धरूप कसायाचे काम करून नरकाची साधना का करीत भात ? मनुष्य तर भीक मागूनही जिवन्त राई शक्ती आणि धर्मसाधन कर शकतो. अशाचत आणि मायामय असार संसाराच्या क्षणभंगुर भोगात फसून तुम्ही या भयानक क्रूर महारास प्रवृत्त झाला अहात. हे तुम्हास इहलोकी तर निन्दनीय आहेच, पण परलोक्यंतही है वाधक होऊन बसेल. म्हणून या घोर कर्मापासून तुम्ही नियत व्हा. त्रियांचा धर्म मोठा वाईट आहे. नव्हे, ते पाएच आहे. म्हणून त्याचा त्याग करून, वनांत जाऊन तप करा आणि पुण्य मिळवून परलोशातील शाश्वत सुख प्राप्त करून प्या. या घोर युद्धामुळे तुमच्या हातास इहलोकातील निन्दा, आणि परलोकांतील बाधा, याहून काहीही लागणार नाही. म्हणून तुम्ही युद्धापासून निवृत्त व्हा. अशा प्रकारे संजयाने पाण्डवाना युद्धापासून नियत्त होण्याविषयों जो उपदेश केला, त्याचा परिणाम अर्जुनाच्या मनावर स्थायी रूपाने झाला. यामुळे जेव्हा ल्याला युद्धांत दोन्ही बाजूंना आपले भाऊ, गुरुजन आणि संबंधी दिसले आणि या युद्धात है मारले जातील अशी जेन्दो स्याची खात्री झाली, तेव्हा त्याने भावाने तूना दिली, आणि "युद्ध करणार नाही," असे म्हणून तो युद्धापासून निवृत्त झाला. कपटी धृतराष्ट्र संजयाकडून पाण्डवाना उपदेश करवून में पडचूं इच्छीत होता, नेमके तेच अर्जुनाने केले. युनिवृत्तीची कारणे सांगताना अर्जुनाने भगवान् श्रीकृष्णाजवळ संजयाने सांगितलेल्या तत्त्वांचाच उस केला. दोर भर्जुन युद्धापासून निवृत्त झाला, हे पाहून भगवान् श्रीकृष्ण श्राश्चर्थ- ·कुरक्षेत्रावरील घोषणा चकित झाले! अर्जुन असें करीलसें त्यांना वाटले नव्हते. पण जे नको होते, तेच नेमके झालें। धृतराष्ट्र या अर्जुनाच्या युद्ध-निवृत्तीचीच वाट पहात होता. म्हणून दोन्ही सैन्ये सिद्ध झाल्याचे ऐकून त्याने मोठ्या उत्कण्ठेने संजयास विचारले- धर्मक्षेत्रे करक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ २॥ या लोकांत धृतराष्ट्र विचारतो की, 'माझे आणि पाण्डूचे पुत्र युद्धाच्या इच्छेनें कुरुक्षेत्रांत एकत्र जमल्यावर मग काय झाले?' या प्रश्नातं संजयाकइन फरविलेल्या उपदेशाचा पाण्डवावर योग्य परिणाम झाला की नाही, असे धृतराष्ट्राला विचारावयाचे आहे. साम्राज्यवादी लोक अनेक युक्तिप्रयुक्तीनी जित लोकांची मनें आपल्या लार्धान करून घेऊ इच्छितात. त्या युक्तीत जितोवर धर्मवचनाचा प्रयोग करून त्यांना निवृत्तिमार्गाला लावणे याचाही अन्तर्भाव होतो. पाण्डवाना युद्धापासून निवृत्त करण्याकरिता धृतराष्ट्राने याच युक्तीचा अवलम्ब केला होता, आणि तिचा अर्जुनावर चांगलाच परिणाम दिसून आला ! अर्जुनाने युद्ध न , करण्याचा निश्चय केल्यामुळे धृतराष्ट्राचे मनोरथ मफल झाले !! युद्धाच्या प्रारम्भी धृतराष्ट्र मोठा चिन्तित असलेला दिसून येतो. साम्राज्यवादी लोकाच्या मनाला चिंतेचे भूत नेहमीच भिववीत असते. कारण पाशवी बलाने संपादित, संवर्धित आणि संरक्षित अशा साम्राज्यात जे दलित लोक राहतात, त्याच्यामध्ये कान्तीची ज्वाला केव्हा उद्भवेल, याचा काही निश्चय नसतो. धृतराष्ट्रालाही हीच काळजी लागलेली होती. अर्जुन युद्धापासून निवृत झाल्यामुळे पाण्डव पूर्णपणे उदासीन झाले व सौरवपक्षीयास अत्यानन्द झाला. अशा वेळी पाण्डव-पक्षाचे पुढारी भगवान् धाकृष्ण यांनी अर्जुनाला युद्धाचे हेतु समजाऊन सांगून त्याला युद्ध करण्यास प्रवृत्त कैलें. ही घोषणा करण्यात एकट्या अर्जुनाला समजवावे हाच हेतु नव्हता, तर भर्जुनाच्या मिषाने भगवन्ताना विश्वकल्याणार्य आपल्या उद्देशाची घोषणा .

·गीततील राजकीय तत्वज्ञान
.
करावयाची होती; म्हणूनच या शोधणेला विशेष महत्त्व आहे. भाता था
घोषणेतील काही महत्वपूर्ण वचनं पाहूं.
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनापर्याय संभवामि युगे युगे।
(भ. गो. १८)
युद्धाचे हेतु
१. आम्ही सजनाचे संरक्षण करू,
२. आम्ही दुष्टांचा नाश कर,
३. आम्ही मानवी व्यवहाराची उत्तम व्यवस्था लाऊ,
४. प्रत्येक विग्रहाचे वेळी आमचा हाच उद्देश असेल.
ही घोषणा जगात मानवाच्या कल्याणाच्या उद्देशाने केली गेली आहे. पीडित
जनतेसाठी हे आश्वासन आहे. पान्डवानों राज्यपष्टतेचा अनुभव घेतला होता;
राज्यभ्रष्ट झाल्यामुळे त्याचे सद्गुण लोप पावले होते; त्यांना कशाचीही भाशा
उरली नव्हती, अशा वेळी ही घोषणा केली गेली. धृतराष्ट्राच्या राज्यात
सज्जन मुरक्षित नव्हते, दुष्ट लेक प्रबल पाले होते, मानवाच्या सुरक्षितते.
विषयी कोणत्याही प्रकारची शाश्वती नव्हती, राज्यकर्ते घर आपली बचनेंही
पाळीत नसत, अशी सगळ'कडे अव्यवस्था झाली होती. ही दूर करण्याचा
हेतूनेच ही घोषणा केली गेली. धृतराष्ट्राच्या राज्यात सर्वाकडे समदृष्टीने पाहिले
बात नसे म्हणून भगवन्तांनी घोषणा केली की-
सम-माव
विधाविनयसंपने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि"
शुनि वैष श्वपाके व पण्डिताः समदर्शिनः ॥
(भगी. ५/१८)
५. विद्वान् ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुना, चाण्डाल यांवर भामची समदाट
राहील.
-

·कुरुक्षेत्रावरील घोषणा । विद्याविनयसंपन्न असा एकुलोत्पन्न ब्राह्मण आणि नीच कुलात उत्पथ झालेला कुत्र्याचे मांस खागारा चाण्डाल, या दोघांच्या मध्ये क्षत्रिय, वैश्य, शुद्ध या सर्वाचा अन्तर्भाव झालेला आहे, व पशूत गाईपासून कुश्यापर्यंत सर्व पशूही माले. या घोषणेचा अर्थ असा की, आमच्या राज्यव्यवस्थेत या सर्वाकडे सम दृष्टीने पाहिले जाईल. अधिक विद्येमुळे ब्राह्मणाचा पक्षपातंही केला जाणार नाही आणि अज्ञानामुळे चाण्डालाचा तिरस्कारही होणार नाही. सर्वांचे पालन, सुरक्षा तता, आणि उजति याकरिता त्यांना सारखाच संधी मिळेल, यानंतर-- अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभार । साधुरेव हि मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो दिसा ।। मांहि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । त्रियो पैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ (भ.गी. ९३०,३२) दुराचायची उन्नति ६. दुराचारी मनुष्यही आमच्या शासन-पद्धतीमध्ये बाला व तो आमच्या व्यवस्थेप्रमाणे चालू लागला, तर त्याला साधु गणले जाईल. सर्वांची उन्नति ५. पापयोनीत निर्माण झालेले नीच जातीचे लोक, वैश्य, शद आणि स्त्रियाही श्रामच्या व्यवस्थेप्रमाणे परम श्रेष्ठ योग्यता प्राप्त करून घेऊ शकतील, त्यांच्या- समतीत कोणत्याही प्रकारचा अडथळा आणला जाणार नाही. याप्रमाणे वेश्य, यद, अन्त्यज व स्त्रिया, या सर्वांची समभावानें उन्नति होण्याचा मार्ग या पद्धतीने मोकळा झाला आहे. त्याचप्रमाणे- योगक्षेमाची जबाबदारी अनन्याचिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।। ( भ. पी. ९४२२) ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान । १. अनन्य होऊन जो मनुष्य आमच्या या योजनेत नियनिरन्तर सम्मीलित होऊन कार्य करीत राहील, त्याच्या योगक्षेमाचा भार आमच्यावर राहील. याप्रमाणे आपल्या व्यवस्थेत संमीलित होणा-यांची सुव्यवस्था करण्याचे अभिवचन देऊन त्यांना निश्चिन्त केले आहे. त्यांनी निश्चित होऊन आपापली कम योग्य रीतीने करीत असावे. त्यांच्या पालनपोषणाची व्यवस्था आणि त्यांच्या घरदाराची चिन्ता करण्याचा भार था शेषण शासनसंस्थेने उचलला आहे. याप्रमाणे येथे पोषणाचे वचन देऊन कार्यकत्यांची चिन्ता दूर केली आहे. स्वकर्माने सिद्धि स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानयः ।। (म १८४६) आपल्या कर्माने त्याची पूजा करणारास उत्तम सिद्धि प्राप्त होईल. जो मनुष्य जे सत्कर्म योग्य रीतीने करूं शकतो, ते त्याने थामच्या शासनव्यवस्थेत येऊन करावे. त्यामुळे त्याची निवयाने उन्नति होईल. याप्रमाणे प्रत्येक अवस्थेतील मनुष्य आणि प्रत्येक चांगले काम करणारा मनुष्य आरली उमति करून घेऊ शकेल, असा विवान या घे पणेच्या द्वारे सर्वान्या अन्त:- करणात निर्माण करण्यात आला आहे. कौशल्याने कर्म करा कर्मप्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा फर्मफलहेतुर्भूमाते संगोऽस्त्वकर्मणि (४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा धनंजय। सिध्यसिम्योःसमो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥१८॥ तस्माद्योगाय युज्यस्व योग कर्मसु कौशलम् ॥५०॥ (म. गी. २) १०. तुम्ही आपले कर्म अ पन्त काशयाने सिद्धि-असिद्धीचा विचार न पर करा. या पल शाम व्हावे, असा हेतही मनात घर नका. कर्म न ·कुरक्षेत्रावरील घोषणा (२९) करण्याकडेही आपली प्रवृत्ति होकं देकं नका आमच्या व्यवस्थेत येऊन कार्य करणारांची पद्धति अशी असावी- करायचे त्यात कौशल्याची पराकाष्ठा करावी. त्यात कोणत्याही प्रकारें अनास्था दासवू नये. अशा कार्यकत्यांच्या योगक्षेमाची चिन्ता आम्ही करूं. भगवद्गीतेत या दहा घोपणाच आहेत असे नव्हे, तर आणखीही कित्येक महत्वपूर्ण घोषणा गीतेत आहेत. येथे केवळ उदाहरणारिता दहा घोषणा दिल्या आहेत. भगवद्गीता हे एक काव्य आहे. म्हणून त्यावरचे कवि-वाचे आवरण हळूवार हाताने काइन टारले पाहिजे. तसेच 'धर्मसंस्थापना' या शब्दाचा अर्थ 'मानवांची धार्मिक, राजकीय, सामाजिक, भौयोगिक इत्यादि विषयातील उमतीची सुव्यवस्था ' असा समजला पाहिजे आणि हा अर्थ ग्रहण करून मगच या गीतारूपी घोषणेचा विचार करणे उचित आहे अशा रीतीने विचार केला महणजे असे समजून येईल की, या ग्रंथातील घोषणाचा मानवी उमाशों अत्यंत निकट संबंध आहे. 'यापुढे माता क्रमाने या घोषणांचा विचार करावयाचा आहे

·(३०)
गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान
श्रीमद्भगवद्रीतेतील
काही फारिमाषिक शब्दांचे अर्थ
श्रीमद्भगवद्गीता हे एक शास्त्र आहे. यासंबंधी गीतेतच असा उल्लेख
आहे की-
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद् बुया पुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ।।
( म. गी. १५२०)
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवामोति न सुखं न परां गतिम् ।
तस्माच्छास्नं प्रमाणं ते कार्यकार्यव्यवस्थिती।
हात्या शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहासि ॥
(भ.गी. १६२३-२४)
" हे निष्पाप अर्जुना ! हे अत्यन्य गुन्ध शास्त्र मी तुला सांगितले आहे. है
जाणून मनुष्य बुद्धिमान् आणि कृतकृत्य होतो. जो या शास्त्रविधीचा त्याग
करन मनाला घाटेल तसे घागतो, त्याला सिद्धि, सुख आणि श्रेष्ठ गति यापैकी
एकही प्राप्त होत नाही. म्हणून कार्य आणि भकार्य यांचा विचार करताना तुला
हेच सात प्रमाण मानणे योग्य आहे. याकरिता या शास्त्राच्या विधानाने
को सिमान्त ठरेल, तोच आचरण तुला उचित होईल."
शिवाय प्रत्येक अध्यायाच्या अन्ती असणाऱ्या संकल्पांत गीतेचा "योगशाख्ने"
असा निदा केला आहे. यावरून असें ठरते की, भगवद्गीता हे एक शास्त्र आहे.
प्रत्येक शानाची एक स्वतन्त्र परिभाषा असते. तिचे ज्ञान करून घेतल्याशिवाय
जर त्या शास्त्राचे अध्ययन कैलें, तर त्या अध्ययनाने त्या पानाचे यथार्थ

·पारिमापिक शब्दांचे अर्थ । . शान हो शकत नाही. म्हणून गीताशास्त्राच्या परिमारे ज्ञान करून घेतले पाहिजे. आता आपण त्याचा उपक्रम करूं. धर्म-संस्थापना 'जेव्हा जेव्हा धर्मास ग्लानि येते आणि अधर्माची वाढ होते, तेव्हा महात्मे जन्म घेतात,' असें एक विधान गीतेत आहे- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८॥ (भ. गो. ४) सज्जनांचे संरक्षण, दुष्टांचा नाश आणि धर्माची स्थापना करण्याकरिता महात्मे प्रत्येक युगात अवतीर्ण होतात. ' या श्लोकात 'धर्माची ग्लानि,' अधर्माचे आक्रमण ' आणि धर्माची स्थापना' ही पदे मोठ्या महत्वाची आहेत. भगवान् श्रीकृष्णांनी ज्या धर्माची संस्थापना केली, तो धर्म माननीय सर- तुष्ट्राचा पारशी धर्म, पं० येशूचा त्रिस्ती धर्म, १० मोहमद पैगंबराचा मोहमदीय धर्म, भगवान् युद्धाचा यौद्ध धर्म किंवा पु० महावीरांचा जैन धर्म, यांच्यासारखा आहे की काय, हे पाहणे अवश्य आहे. पूर्वोक्त धर्माप्रमाणे भगवान् श्रीकृष्णानी कोणत्याही धर्माची स्थापना केलेली नाही, हे सर्वास माहीतच आहे भगवान् श्रीकृष्णाना कोणी धर्माचार्य म्हणत नाही. पण ते 'विशिष्ट व्यवस्थेचे निर्माते 'होते, हे मात्र सत्य आहे. ती व्यवस्था कोणती होती, ते समजल्यावर धर्मसंस्थापना म्हणजे काय, हे कळून येणे संभवनीय होईल. म्हणून आता आपण या अनपदाच्या व्यवस्थेचा विचार करूं. भगवान् श्रीकृष्णानी गीतेत सांगितलेली आपली परंपरा अशी आहे. "मी (मादित्यातला विष्णु, विवस्वान्, मनु, इक्ष्वाकु, अनेक राजर्षि, मगवान् श्रीकृष्ण, अर्जुन." ही परम्परा गीत चवथ्या अध्यायातील पहिल्या व दुसन्या ·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . लोकांत सागितली आहे. 'आदित्यानां अहं विष्णुः। (गी. १०२१ ) आणि- पाण्डवानां धनंजयः। [गी, १०३५] असेंही विभूतींचे वर्णन गीतत केलेले आहे. आरंभी जे ज्ञान विष्णूने विव- स्वानास सांगितले होते, तेच मर्नु, इक्ष्वाकु व अनेक राजपाच्या परम्परने भग- चान् श्रीकृष्णापर्यंत येऊन पोहोचले आणि त्याच ज्ञानाचा उपदेश या युद्धप्रसंगी ते अर्जुनाच्या दारे सर्व जगास करीत आहेत. ही क्षत्रियाची परम्परा आहे. या- पैकी एकही क्षत्रिय वीर येशू निस्त किंवा बुद्धाप्रमाणे धर्मप्रवर्तक नम्हता. हे सगळे राज्यकारभार व्यवस्थित चालविणारे श्रेष्ठ राजे होते. यांना राज्यकारभार फरतांना युद्धे करणे, दुष्टाना शासन करणे, प्रजेचे पालन करणे इत्यादि पर्तव्य करावी लागत. यापैकी एकही शमदमादाच्या द्वारे तप करून शरीर वृश कर• ण्यात प्रसिद्ध असलेला असा ब्राह्मण नव्हता. जर शमदमादिसाधनेंच भगवन्नास इष्ट असती, तर अर्जुन तीच आचरण्याची इच्छा करीत होता! एवढंच नव्हे तर तो धनांत जाऊन कन्दमुळे खाऊन देह क्षीण होईल, असे तपही आचरण्यास तयार झाला होता. परन्तु भगवान् श्रीकृष्णांनी त्याला त्यापासून निदत्त केले, आणि युद्ध करून राज्यव्यवस्था करायला लावले. विवस्वान्, मनु, इचाकु इत्यादि राजषानी इंच राज्यव्यवस्थेचे कार्य केले, ही कथा इतिहासप्रसिद्ध आहे. या ठिकाणचे राजर्षि पद " राजांमध्ये श्रेष्ठ " अशा बर्याच वाचक आहे." राजामध्ये शमदमादि तपसाधनें करणारा राजा " हा मर्य त्यातून निघत नाही. जो राजा आपले राज्य उत्तम रीतीने चालवितो, प्रभाजनाचे पालन, पोषण आणि उन्नति याची उत्कृष्ट व्यवस्था करतो, तो राजर्षि अर्थात् राजांतील उत्तम राजा होय या शब्दातील ऋषि हे पद घेष्ठतेचे द्योतक आहे. भगवान् श्रीकृष्णांनी अर्जुनास ज्या ज्ञानाना उपदेश केला, ते ज्ञान अशा श्रेष्ठ राजाच्या शासनव्यवहारामध्येच जीवित आणि जागृत होते. मध्यतरी त्याचा लोप झाला होता, श्रीकृष्णानी त्याचा पुनस्कार केला. या विवेचनावस्न हे स्पष्ट होईल की, गोवार धर्म , हे पर ·“पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ राज्यशासनाच्या सुव्यवस्थेसाठी आवश्यक असणान्या वर्तव्यांचा बोध" करीत आहे. याविषयीं गातील आणखी एक वचन पाहण्यासारखे आहे.-' राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धये सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ (म. गो. ११२) 'हे भगवद्गीताशात्र राजांची विद्या आहे, हे राजाचे गुह्य ज्ञान आहे. हैं पाविश्य-प्रदान करणारे आहे. हे प्रत्यक्ष अनुभव देणारे आहे. हे धर्मरूप, सहन भावरता येण्याजोगे आणि (-अव्ययं-economical ) ज्याच्या आचरणाला फारशा खर्चाची आवश्यकता नाही, अशा प्रकारचे आहे.' येथें गीत सागितलेल्या विद्येला 'राजविद्या ' पाणि ' राजगुह्य' असे म्हटले आहे. पुष्कळ टीकाकारांना या पदाचे अर्थ ' श्रेष्ठ विद्या आणि श्रेष्ठ गुह्य ' असे केले आहेत परन्तु पूर्वोक्त परम्परेचा विचार करता हैं स्पष्ट दिसते की, हे राजश्रेष्टांचे राज्यशासन-विषयक ज्ञान आहे; आणि त्या राज्यशासनव्यवस्थेतील गुद्यांचा संग्रह या ग्रंथात केला आहे. या संबंधात वेदांतील काही प्रमाणे पाहण्याजोगी आहेत. धर्माय समाचरं (पा. य. ३०६, काव. ३४४ ६ ) धर्म जाणण्याकरिता राजसभेतील सभासदांना जाऊन भेटा.'जर कोणाला धर्मासंबंधी म्हणजे राज्यशासन-व्यवस्थे- संबंधी काही शंका असेल, तर त्याने राजसभेतील सुयोग्य सभासदाला भेटून त्यासंबंधी माहिती प्राप्त करून घ्यावी, या वेदवचनाने धर्म शब्द अधिकच स्पष्ट झाला. त्याचा येथील अर्थ राज्यशासनसंबंधों कर्तव्य ' असा आहे, हेच राजाच्या यशाचे रहस्य आहे. आणि यासंबंधी माहिती मिळीचे स्थान राज्यशासक सभेचे सभासद इंच आहे,भगवान् श्रीकृष्ण ज्या धर्माच्या संस्थापने- करितो कटिबद्ध झाले होते, ती संस्थापना म्हणजे राज्यशाधनाची सुव्यवस्थाच होती आणि तिच्यातील काही वैशिष्टये प्रत्यक्ष कृतीत आणण्याकरितांच भगवान् श्रीकृष्णाचें जीवन व्यतीत होत होते, हे इतिहासात सुप्रसिद्ध आहे. एकदा हो गोष्ट सिद्ध झाली. म्हणजे यात कोणकोणत्या सिद्धांताचा अन्तर्भाव होतो, ते पाहिले पाहिजे. ३(रा.त.)

·(18) गीतेतील राजकीय सविधान . राज्य शासनाची सुव्यवस्था याचा अर्थ राज्यातील सर्व प्रकारच्या राजकीय, सामाजिक, धार्मिक, भौद्योगिक जीवनाची मुव्यवस्था, असार आहे. महामारता. मान असे दिसून येते की, जेथे पाणा राज्य करीत असत, ते नवों मी गवि वसत मसत, आणि लहान खेन्यात सुधारणा होऊन त्यांची मोठी नगरें होत असत याच्या उलट कौरवाच्या राज्यात नगरातील जनसंख्या कमी होत असे. याचे कारण राज्यशासनपद्धतीतील मित्रता हेच होय. भगवान् श्रीकृष्ण या शासन-व्यवस्थेत आणखीही काही विशेष उस सुधारणा कर इच्छीत होते, आणि या कामाकरिता त्यांनी मर्जुनाला बापल्या हाती धरले होते. अर्जुन जैन्हा 'मी युद्ध करणार नाही,' म म्हणू लागला, तेव्हो मगवान् श्रीकृांनी त्याला सांगितले की, 'तूं या युद्धांत केवळ निमित्तमात्र होऊन उमा रहा. मर्यवेते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।। (भ.गी.11॥३३) 'हे भानु मैलेले आहेत. येथे तूं केवळ निमित्तासाठी उमा रहा.' जर तूं युद्ध करणार नसलास तर तेवन्याने हे युद्ध थांबणार नाही, त्या ठिकाणी दुसरा योदा येऊन उभा राहीन, इतकेंच भाता है युद्ध टळणार नाही. 'विशेष रीतीने धर्म-संस्थापना करण्याकरिताच ' भगवान् श्रीकृष्णांनी विषव्यापक योजना असण्याचे ठरविले होते आणि म्हणूनच त्यांनी अर्जुनास 'राजविद्या' आणि 'राजगुह' यांचा उपदेश केला होता. म्हणून राजविद्या' आणि 'राजगुह्य' यांचा पर्य' राज्यशासनाची विद्या' आणि 'राज्यशासनाचे गुय' असाच आहे भगवान् श्रीकृष्ण जी धर्मसंस्थापना कर इच्छीत होते, ती जनतेच्या विशिष्ट राज्यशासनासषधींची योजना होती, समाजाची चार वर्ण आणि चार आश्रम अशी वर्णाश्रमध्यवस्था केलेली आहे. योग्याकर्तव्याचा विचार करू जाता या व्यवस्थेत कोणकोणती कर्तव्ये अन्तर्भूत होतात, ते कळणे सहज शक्य हे, म्हणून भातो त्यांचा विचार कर ·पारिभाषिक शनाये (६५) , चार धांची व्यवस्था आर्याच्या समाजव्यवस्सत माग, क्षत्रिय, वैश्य माणि पूनम पार वर्ग आहेत. धर्मसंस्थापनेमुळे या चारही वर्षाची सुव्यवस्था झाली पाहिजे, स्वार- प्रमाणे ज्या लोकांचा समावेश या चार वर्णात होत नाही, त्योना आपण अवर्गीकृत, अंत्यज, निषाद किंवा आणखी एखादे नोव दे. हे लोक चातुर्वर्य- व्यवस्थेच्या बाहेर असूनसुद्धा राष्ट्रात त्याचे एक स्थान असल्यामुळे त्यांचीही व्यवस्था लागली पाहिजे. गीतेच्या पाचव्या अध्यायातील अठराव्या श्लोकात 'पण्डिन आणि श्वपाक (चाण्डाल) यांना प्रमटीने पाहण्याविषयी घोषणा केतकी आहे. त्याचप्रमाणे तिच्या नवव्या अध्यायाच्या पत्तिमाघ्या श्लोकात केलेली " पापयोनि आणि शूद्रांनादेखील समति करण्यास पूर्ण अवसर दिला जाईल, " ही घोषणाही 'भगवान् श्रीकृष्णाना पसंस्थापनेत अन्त्यजांच्या वतीचा समावेश केला होता,' असेंच सिद्ध करीत आहे. 'पाक' आणि पापयोनि ही नावे चातुर्वण्याबाहेरील जातींची आहेत. वेदमन्त्रांत नरमेधाच्या प्रसंगी सर्व वन्य जातीना यज्ञमण्डपति आणून सगळ्यांच्या उन्नतीबरोपण त्याच्याही उन्नतीचे साधन करावे, असे स्पष्ट वादात सांगितले आहे. या सनातन वैदिक समाप्रपद्धतीचे पुनरुत्थान गीतेत केले गेलें आहे. अर्थात् पापयोनीच्या संपूर्ण उद्धाराची योजनाही या धर्मवस्थापनेत आहेच.. चारही 'वर्णाची कार्य मनुष्याची जाति कर्मानच होऊ शकेल. मनुष्यामध्ये जशी कर्तृत करण्याची शाकि असेल, तशी त्याची उन्नति होईल. याकरिता या चारही वर्णाच्या उन्नतीकरितां गीतेचा काय कार्यक्रम आहे, ते आता पाहूं. १. ब्राह्मणाची कम- शम, दम, तप, शुद्धता, शान्ति (क्षमा करणे), सरळपणा, ज्ञान, विज्ञान, आस्तिस्य (ईश्वरावर विश्वास ) ही ना करें माम्हणाने करावयाची अाहेत- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ (गी. १८४१) , * ·गीतेतील, राजकीय तत्त्वज्ञान यापैकी जनतेत ज्ञान पाणि विज्ञान याचा प्रसार करण्याची शैक्षणिक ध्यवस्था राज्यस्येच्या द्वारे पाठशाला, विश्वविद्यालये इत्यादीच्या सहाय्याने दोऊ शकेल, तसेच नगराची स्वच्छता करण्याचेही काम स्थानिक संस्काइन होऊ शकेल. शान आणि विज्ञान यांचा यथायोग्य प्रसार झाल्यावर बाकी राहिलेली कामें मनुष्य आपल्या उन्नतीसाठी स्वतःच करून घेईल. कारण ती सर्व कामे शान-विज्ञानावर अवलंबून आहेत. हे नऊ गुण मनुष्याच्या सभ्यतेची कसोटीच आहेत. २. क्षत्रियाची कमें- शौर्य, सेजस्विता, धैर्य, दक्षता, युद्धोतून परावृत्त न होणे, दान, राज्यावे शासन करणे, ही सात कर्मे क्षत्रियाची होत- शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षानं फर्म स्वभावजम् ।। (गी. १८४३) युद्धशास्त्राच्या उत्तम शिक्षणाने याणि नियमित राहणीच्या अभ्यासाने समाजांत हे गुण वाढविता येतील, राज्यसंस्थेच्या द्वारे ह्या कर्माचे शिक्षण देणे योग्य होईल. ३. वैदयांची कर्म- शेती, गो-रक्षण आणि व्यापार ही वैश्यांची करें आदेत-- कृषि-गोरक्ष्य-वाणिज्यं वैश्यं कर्म स्वभावजम् । (गी. १८४४) या तिन्ही धंधाचे शिक्षणही राज्यसंस्थेकडून दिले जाणे योग्य आहे. शेती, गोरक्षण, व्यापार-व्यवहार, पैशाची देवघेव इत्यादींचे शिक्षण देणारी मोठमोठी विद्यालय चालू करून हे काम होतं शकेल. 8. शुद्राची कम रहाचे वर्ग दोन एक सच्छूद च दुसरा असच्दः यांतला पहिला मर्ग विविध कलच्या द्वारे मापले उदरभरण करतो शिल्पा विविधजीवेत् 'म स्मृतिवचनही आहे आणि दुसरा वर्ग पहिल्या तीन वर्णाची सेवा करून आपली उपजीविका चालवितो, .

·पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ याप्रमाणे या चार वर्णात चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला राहतात व पोसल्या जातात, आणि धर्मसंस्थापनेत यांच्या संवर्धनाची व्यवस्था केली जाते. चारही वर्णाच्या या कर्माचा जे विचार करतील त्यांना कळून येईल की, मनुष्याच्या उन्नतीला आवश्यक असणा-या सर्व विद्यांचा अन्तर्भाव या कांत झाला आहे. यदाकदाचित एखाद्या नव्या विद्येचा शोध लागला, तर ती शिक- विण्याची व्यवस्था करणे हे धर्मसंस्थापना करणारा आवश्यक कर्तव्यच आहे. तात्पर्य, धर्मसंस्थापनेचा अर्थ एखाद्या नूतन धर्माची स्थापना करणे (Establishing a new order of religion) असा नव्हे.. येय गौतम बुद्धाप्रमाणे नूतन धर्मस्थापनेची कल्पनाच नाही. तर जो चारही वर्णाच्या उन्नतीची आणि उपजीविकेची कार्ये आहेत, त्यांची उन्नति आणि सुव्यवस्था करणे हा भाव आहे (Establishing by mutual co-operation, a new order in social, moral, industrial & economic conditions of society). प्राचीन काळी मोठमोठाली गुरुपुले असत. हजारों तरुण त्यांत शिकत असत. त्यांना तेथे ज्ञान, विज्ञान, कला, युद्ध, यत्रे इत्यादि सर्व विद्यांचे शिक्षण दिले जात असे. म्हणून 'धर्मसंस्थापना ' या शब्दांत जो धर्म शब्द आहे, तो केवळ पारलौकिक ( Religion) धर्मावा वाचक नाही. तर तो या चार वर्णाच्या संपूर्ण ऐहिक व्यवसायांचा योधक आहे व या व्यवसायांत सगळ्या प्रकारच्या औद्योगिक जीवनाचा अन्तर्भाव होतो. हा 'धर्म' पदाचा योग्य अर्थ लक्षात येण्याकरिता संपूर्ण व्यावसायिक जीवनाचा विचार केला पाहिजे. तो विचार येथे करण्याचा आमचा मानस नाही; तर येथे केवळ 'धर्म' आणि 'धर्मसंस्थापना' याचेच अर्थ स्पष्ट करावयाचे आहेत. हा भाव लक्षात न घेतो, जर 'धर्म' शब्दाचा 'पारलौकिक तस्कर्ष करणारा' एवढाच अर्थ घेतला तर मूळ भगवंता- च्या घोषणेवा अर्थ समजणे शक्यच नाही, भगवान् श्रीकृष्णांना जी धर्मसंत्या- पना करावयाची होती, ती विवस्वान्, मनु, इक्ष्वाकु आणि अनेक राजांच्या परम्परेत व्यक्त केली गेली होती. आज 'मनुस्मृति' नावाची मनूची धर्म- ·(१८) गीतेतीबराजकीय तत्वज्ञान . व्यवस्था उपलब्ध आहे. तिचे अवलोकन केल्यास 'धर्म-व्यवसोने स्वरूप लक्षात येईल. या अर्मासाठी आणखी इतर स्मृतीही पाहण्याजोग्या माहेत. पूर्वोक चार वर्गातील प्रत्येक वर्णात कितीतरी पोट जातींचा अन्तर्माण होतो. या प्रत्येक जातीचा स्वतःचा असा एक उद्योग आहे व तो दुसऱ्या जातीला करता येत नाही. एका वर्णाचा उद्योग दुसन्याने करूं नये, अशा प्रतिबंधक व्यवस्थेने स्या उद्योग करणाराच्या व्यवसायाला सहजच संरक्षण मिळते. अशा प्रकारे ही संरक्षणाची (Protection) योजना या व्यवस्थेत केली गेली आहे. प्रश्येक जातीला आपल्या कर्मात पाहिजे तेवढी उमति करायला पाव भाई. पण दुसया जातीचा उद्योग करण्यास मात्र तिला प्रतिबन्ध माहे. या योजनेने सर्वांचे संरक्षण आणि सर्वाची उन्नति होऊ शकते. आजच्या 'युनियन, गिल्ट' इत्यादींमध्ये हीच कल्पना आहे. उन्नति आणि संरक्षण या बाबतीत प्राचीन वर्ण-व्यवस्थेची तुलना आजच्या युनियन आणि गिल्डरया व्यवस्थेशी करून पाहणे मनोरंजक ठरेल, यासंबंधी विचार करणारीनी इस्डे अधिक लक्ष द्यावे. येथे आम्हाला केवळ यासंबंधाचे दिग्दर्शनच करणें आहे. चार वर्णाच्या व्यवस्थेत संरक्षणाचे सत्त्व कसें सामावलेले आहे, हे गीततील खालील श्लोकोवरून कळून येईल- स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः ॥४५॥ श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥१७॥ (म. गो. १८) 'जो मनुष्य मापापल्या कर्मात कुशल व तत्पर असतो, त्यालाच उत्तम सिद्धि प्राप्त होते. पापलें नियत कर्म गुणहीन असले तरी तच करणे अधिक श्रेयस्कर आहे. दुसऱ्याचे कर्म कितीही सोपें दिसले तरी ते करण्याने कधीही हित होत नाही. मनुष्य त्याच्या स्वभावानुरूप ठरवून दिलेली कर्मेन करीत असतो. यामुळे त्याला पापाचा स्पर्श होऊ शकत नाही. हा उपदेश अर्जुनाला केला आहे. अर्जुन हा क्षत्रिय मसरूपा युद्ध ·पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ. . करणे हा त्याचा स्वभाव होता. पण तो भापल्या बतंत्र्याचा त्याग मन शमदमादि माम्हणाची कृत्य करीत होता. भगवन्तांनी त्यास पांगितले को, क्षत्रियाला क्षत्रियोचित कम करणेच इष्ट आहे, प्राम्हणांना मदमादि कृत्ये करायला कितीही बरी दिसली, तरी तो करणे हे क्षत्रियास श्रेयस्कर नाही. याप्रमाणे भगवान् श्रीकृष्णांच्या धर्मसंस्थापर्नेत क्षत्रियाला ब्राह्मणाची कामें करण्यास प्रतिबंध होता. या प्रतिबंधाचा संबंध आर्थिक व्यवहाराशी आहे. ग्राम्हणाचे काम हे अनुत्पादक ( upproductive) आहे. क्षत्रियाचे कर्म है संरक्षक (Protective ) आहे, ५ वैश्याचे व शूद्राचे कर्म उत्पादक (Productive) आहे. माम्हण हे द्रव्योत्पादन करीत नसल्यामुळे राष्ट्रात त्यांची संख्या मर्यादित असली पाहिजे. उत्पादक उद्योगधंदे करणाराची संख्या राष्ट्रास भावश्यक इतकी असावी. हे नियंत्रण राहण्यासाठी या सगळ्यांवर राजा नियंत्रण असले पाहिजे. जर ही व्यवस्था समाजाच्याच इच्छेवर सोपविली गेली, तर मग राष्ट्राच्या भाषिक अवस्येवर तिचा दुष्परिणाम होईल. जैन आणि बौद्ध धर्माच्या भरभराटीच्या काळात असेच झाले. या धर्मानी मनुष्यांची पात्रापात्रता आणि राष्ट्राची आवश्यकता यावर ध्यान न देता परसकट सर्वास भिक्षु बनण्याचा उपदेश केला यामुळे राष्ट्रांत अनुत्पादक मनुष्याची संख्या वाढली, आर्षिक व्यवस्था बिघडली आणि क्षत्रियांची संरक्षक दलेही कमी झाली. चहूंकडे लढाऊ क्षत्रियांचा अभाव होउन भिक्षूचे आणि संन्याशाचे ताडेच जिकडे तिकडे दिसू लागले. याचा परिणाम जोहायचा होता तोच झाला व मारतवर्ष परकीयांच्या दास्यबंधनात पडला। म्हणून कोणी कोणते कर्म करावे, यावर राजाचे नियंत्रण असावे लागते. यांचंच नाव धर्मसंस्थापना, आणि मनास येईल तसे वागण्याची वृत्ति बोशळणे याचे नाव धर्माची ग्लानि. या धर्मग्लानीपासून राष्ट्राचा दबाव करण्याकरिता सगळ्या राष्ट्रावर 'धर्मसंस्थापक संस्थेचे लक्ष असले पाहिजे. कल्पना करा की, युद्धाचा प्रसंग उपस्थित झाला आहे. तर अशा वेळी ·(20) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान सगळ्या क्षत्रियानी युद्धाकरिता सिद्ध झाले पाहिजे. त्या वेळी कोणाही धानिय संन्यासी अयवा भिक्षु पनून बनांत जाऊ शकणार नाही. एवढेच नव्हे तर सगळ्या क्षत्रियाना युद्धास पाठवून आन्तरिक रक्षणाचा भारतरलेल्या वर्गाना मापल्या शिरावर ग्यावा लागेल. याविषयी मन्चा एक श्लोक पाहण्यासारखा आहे- शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्य धो यत्रोपरभ्यते। द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥ (मनु. ८।३४८) 'जन्ही धर्म संकटात सापडतो, तेव्हा द्विजातीनी शस्त्र धारण करावे' अर्थात् स्या घेळी क्षत्रियानी युद्धावर जावे व ब्राम्हण, वैश्य व शूद्रांनीही देशांतील व्यवस्था सुरक्षित ठेवावी. अशा प्रसंगी जर क्षत्रियच संन्यास घेवं लागले, तर राजाने त्यांच्यावर निबन्ध घालून त्यांचे नियमन केले पाहिजे. स्वधर्मच श्रेयस्कर, आणि परधर्म भयावह," या गीतेच्या विधानाचा हाच अर्थ आहे. धर्म शब्दाचा हा पास्तविक अर्थ मनन करण्याजोगा आहे. येथे 'धर्म' शब्दाचा अर्थ स्नानसंध्यादि कर्मे असा नसून राष्ट्रीय, सामाजिक, आर्थिक आणि औद्योगिक सुव्यवस्था, असा आहे. ही सुव्यवस्था निर्माण कर- ण्याकरिताच महारम्पनि अवतार होत असतात. धर्म-संस्थापना म्हणजे प्रत्येक वर्गाच्या कर्माची राष्ट्रीय आवश्यकतेनुसार व्यवस्था. स्नानसंध्या भागि जपतपादि साधने ही धर्म शब्दाने येथे अभिप्रेत नाहीत. ही साधने द्विजाकरिता आवश्यक असतील पण येथे तर राष्ट्रात जितके लोक आहेत, त्या सर्वाची योग्य उन्नति व्हावी व कोणालाही सतत होण्या प्रतिबंध न व्हावा, यासाठी सर्वांच्या म्यवसायांची योग्य व्यवस्था लावणे अभिप्रेत आहे. म्हणून मेथील "धर्म शब्दाच्या अर्थाचा राष्ट्रीय, सामाजिक, आर्थिक आणि प्रौद्योगिक उन्नतीशी अधिक संबंध आहे याच दृष्टीने विचार केला असता असे स्पष्ट होते की, " धम्य युखं (गी. २,३1) "धम्र्य संग्राम" (गी. २-३१) इत्यादि ठिकाणी F ·'पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ (४१) - उल्लेखिलेलें धर्मयुद्ध हे चार वर्गाची सुरक्षितता निर्माण करण्याकरिता आणि , पूर्वी सांगितलेली राष्ट्रीय सुव्यवस्था निर्माण करण्याकरिताच आवश्यक झालेले युद्ध होप, श्रीकृष्णार्जुनाच्या या संवादास "धये राजगुह्यं " (गो. १२) राज्यशासनाचे गुह्य ज्ञान ' असे म्हटले आहे, ते अगदी योग्य आहे. घामृतं" (गी. १२-२०) म्हणजे अमरत्व प्राप्त करून देणारा धर्म, असाही याचा उल्लेख केला आहे. येथे अमरत्व म्हणजे राज्याचे अमरत्व. या गीताशास्त्रोक राज्यशासनशास्त्राप्रमाणे ज्या राष्ट्राचे राज्यशासन घालेल, ते राष्ट्र सर्वदा जीवित आणि जागृत अवस्थेंत राहील, म्हणजेच ते राष्ट्र अमरत्वाचा अनुभव घेईल. 'या धर्मावर श्रद्धा न ठेवणारे नाना प्रशरची दुःख भोगतील ' (गी. ९४३) असे सांगून भगवन्तानी जनतेला सावधगिरीची सूचनाही देऊन ठेविली आहे. हा धर्म · शाश्वत ' आहे, (गी..१४॥२७) अर्थात् हा कधी निरुपयोगी होत नाही. अनेक शतके लोटल्यावरही हा जुना होत नाही, या एवढ्या विवरणावरून 'धर्म' आणि 'धर्मसंस्थापना ' या पदाचा अर्थ लक्षात येईल. योग व साम्ययोग गीतत योग शब्दाचे अनेक पारिभाषिक अर्थ आहेत. जेथे कर्म आणि अनुष्ठान असे अर्थ आहेत, त्याविषयाचे विवेचन पुढे केले जाईल. येथे केवळ राज्यशासनविषयक अर्याविषयीच विचार करावयाचा आहे. गी. ४।१-३ मध्ये म्हटले आहे की ' हा योग मी (विष्णूने) विवस्वानास सागितला होता. मनु, इक्ष्वाकु तसेंच अन्य राजर्षि योना परम्परेनें हा योग प्राप्त झाला होता. परन्तु पुष्कळमा काल व्यतीत झाल्यामुळे हा योग नष्ट शाला. तोच पुरातन योग आज मी (श्रीकृष्ण ) तुला सांगत आहे. तूं माझा परम मक आणि मित्र असल्यामुळे मी हे गुह्यं तुजजवळ उघड केलें आहे.' येथे ' योग' शब्द तीन वेळा वापरला असून 'रहस्य' शब्द एका पापरला आहे. पुढे अर्जुनाने याच योगाचा ' साम्ययोग' असा उल्लेख केला आहे- ·(१२) गीतेतील राजकीय तत्वान . योऽयं योगा त्वया प्रोतःसाम्येन मधुसूदन । (भ.गी. (११) भगवन्ता, तूं जो साम्ययोग मला सांगितलास, ' असे बर्जुन म्हणत माहे. ज्यामध्ये सर्वाकडे धमष्टीने पाहिले जाते, त्यास साम्पयोग असे नांग आहे. माम्ही पूर्वी पाहिले आहे ही, भगवान श्रीकृष्ण जी व्यवस्था निर्माण कर इच्छीत होते, तीमध्ये चाहाल, पापयोनि, अपच, श्री, शह इत्यादि सगळ्यांना आपली उन्नति कस्न घेण्याला सारखाच अवसर मिळणार होता, या सर्वानार समभावाने धागविले जाणार होते. हा भाव व्यक्त करण्याकरितांच अर्जुनाने या योगास पाम्ययोग म्हटले आहे. मनु आदि राजर्षाना सागितला गेलेला योग निःसंशय राज्यशासनयोगन होता. आज मनुस्मृतीत आणि अन्यान्य स्मृतीत हाच योग सांगितलेला आढळतो. आज उपलब्ध असलेली मनुस्मृति ही मृगने लिहिलेली आहे, तरी ती मूळ मनुस्मृतीवरच आधारलेली आहे, म्हणून तिला मनुप्रणीत धर्मशास्त्र ( Lar of faau ) म्हणतात. (Lar, order, justice, equity and righteous living) विधि, व्यवस्था, न्याय, समता व सदाचार इत्यादि सर्व विषय मनुस्मृतीत आणि अन्य स्मृतीत विवेचिले गेले माहेत. 'योग' शब्दाचा असा विस्तृत अर्थ येथे सापडतो. साम्ययोग -याचा अर्थ (Order of equanimity) समत्वाच्या दृष्टीने केलेली व्यवस्था, असा आहे. हे सर्व भाव राज्यशासनसंबंधीच असल्यामुळे या राज्य- शासनयोगाचा उपदेश विवस्वान्, मनु, इक्ष्वाकु, अनेक राजर्षि आणि अर्जुन इत्यादींना केला गेला. यापैकी एकही तपश्चर्येचा इच्छुक नव्हता. उलट पनांत जाऊन तपश्चर्या कराची, असे इच्छिणारा अर्जुन या योगाच्या श्रवणानन्तर धनगमनापासून निवृत्त होऊन युद्ध कस्न विजयधी मिळविण्यास पाणि राज्य- शासनाची नवी व्यवस्था प्रचलित करण्यास मिद साला. म्हणून ' योग' किंवा साम्ययोग ' हे राज्यशासनाच्या एका विशिष्ट पद्धतीचे नाव आहे, हे निःसंशय सिद्ध झाले.

·पारिवारिक शांचे बर्ष वनगमनास तयार झालेल्या अर्जुनाला यापासून निवृत्त करण्याकरिता या 'साम्य-योगा'चा उपदेश केला गेला आणि तो सफलही भाला, यावान या योगाचे स्वरूप स्पष्ट कळून येते. भक्त आणि मक्ति पूर्वी एके ठिकाणी (अ.४३) अर्जुनास भक्त म्हटले आहे. अर्जुन श्रीकृष्णाचा भक्त होता, ही सर्वास माहीत आहे. आज नामस्मरण करणे, हार देवाच्या भकीचा अर्थ होऊन बसला आहे. चहूंकडे माजचे मछजन टाळ-मृदंगाच्या घोषात ईश्वराचे नामस्मरण करून कृतकृत्य झालौं । इच्छा केली ते पावलों में स्वताचे समाधान करून घेत आहेत. सामान्य जनताही या लोकांना मरू मानून यांचा उदोउदो करते. ईश्वराच्या भक्तीचे हेच लक्षण सध्या मानले जात आहे. पण मा अर्जुन असा टाळ-मृदंगाच्या घोषांत भजन करीत बसला नव्हता. एवढेच नव्हे तर त्याने भगवान् श्रीकृष्णाचीही फारशी सेवा केलेली नव्हती. उलट भगवान् श्रीकृष्णच अर्जुनाची सेवा करीत असत । त्यांनी त्याचा रथ होक्ला, घोडे धुतले, शिवाय जेव्हा जेव्हा पाहवावर आपति झाली, तेव्हा तेव्हा श्रीकृष्णच त्यांच्या सहायाकरिता धावून गेले. भत्ताकडून सेवा घेणे तर दूरच राहिलें, पण देव मात्र येथे भक्तांची सेवा करताना आढळतो? इतके असूनही अर्जुनाच्या भकपणात काही वैगुण्य आले नाही; तेव्हा अर्जुनाने केलेल्या भकीया विचार करणे आवश्यक आहे. आपण माता भत्ताची लक्षणे पाहू या. महाभारतकालीन श्रीकृष्ण-भक्त अर्जुनाप्रमाणेच रामायण कालीन हनुमान् हाश्रीरामचंद्रांचा मोठा भक्त होता. हा इतुमानही टाळ कुटीत श्रीरामाचे भजन करीत बसला नव्हता. याप्रमाणेच पूर्वीच्या भक्तांची चरित्रे पाई जातो आज प्रचलित असलेल्या भक्तिमार्गाचे अनुसरण कोणीही केलेले आढळत नाही. पण याच्या जोडीचे मत पुढे झाले नाहीत, असे ज्या अर्थी म्हटले जाते, त्या अर्थी त्याच्या भक्तीचा अवश्य विचार केला पाहिजे. अर्जुन आणि हनुमान् यांनी आयुष्यभर काय केलें ? हनुमन्ताने आणि ·(४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान अर्जुनाने श्रीराम आणि धीकृष्ण याचें नामस्मरण केले होते, असे सिद्ध करणारे एकही प्रबल प्रमाण सध्या उपलब्ध नाही. पण श्रीराम आणि श्रीकृष्ण यांना समाजाच्या व्यवस्थेची घडी पुनः बसविण्याचें में महान कार्य आरंभिले होते, दुष्टांचा नाश आणि सज्जनांचे संरक्षण करण्याचा जो भार उचलला होता, त्यामध्ये मात्र तनमनधनाने, किंचितही कुचराई न करता, अर्जुन आणि हनुमान यांनी त्याना जेवढे करता येणे शक्य होते, ते सर्व लें. जर या मकांच्या भजीचे काही रहस्य असेल तर ते हे होय. पण आजचे भवजन सरजनांचे परित्राण, दुष्टांचे निदालन, समाजाची शासन-विषयक सुव्यवस्था, यांपैकी कशातही काडीइतका भाग घेत नाहीत. भगवन्तांनी आपले जे जीवनोद्देश सागून ठेवले आहेत, त्यापैकी एकाचाही अवलंब न करता केवळ एखाया ठिकाणी हजारोंच्या संख्येत जमून टाळ-मृदंगाच्ण घोषात ईश्वराचे नामस्मरण करणे, हेच श्रेष्ठ भत्तीचे लक्षण होय, अशी या भक्तां'ची समजूत होऊन बसली आहे ! पग आम्हांसमोर अर्जुन आणि हनुमान् हे दोन महाभक्त आदर्शभूत आहेत. यांना जशी भक्ति केली, तिचेच अनुकरण करणे आम्हांस योग्य आहे. अर्जुन आणि हनुमान् या दोघांच्या आयुष्याचा विचार केला असता असे कवून येते की, भगवान श्रीरामचन्द्रोनी आणि श्रीकृष्णांनी पूर्वोक समाजाची मुव्यवस्था स्थापन करण्यासाठी क्रमशः रावणादि राक्षस माणि कौरव याचा नाश करून तत्कालीन सज्जनांचे रक्षण करण्याचे ठरविले होते, आणि नंतर राज्य. शासनाच्या द्वारे चार वर्गाची सुव्यवस्था करण्याचे योजिले होते. या आयोजना- तलि जेवढा भार हनुमान् आणि अर्जुन यांना उचरता येण्याजोगा होता, तेवढा स्यांनी उचलला. यापासून असा बोध मिळतो वी-(१) सज्जनाचे संरक्षण, (२) दुष्टांचा नाश भागि (३) धर्माची संस्थापना, हे विविध कार्य ईश्वराचे स्वतःचें आहे. भकांनी हे कार्य होईल तितके तन-मन-धन लाऊन केले पाहिजे आणि या कर्माच्या द्वारेच परमेश्वराची सेवा केली पाहिजे, परमेश्वराच्या सेवेचा हाच मार्ग आहे. ज्या कोणाची सेवा करावयाची असेल, त्याला त्याच्या आवडत्या + ·पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ (४५) . कामात सहाय्य केले पाहिजे. हीच त्याची सेवा आणि हिचेच नांव भकि, 'भकि ' हा शब्द ' मज्-सेवायाम् ' या धातूपासून सिद्ध झालेला आहे. अर्थात् 'भक्ति शब्दाचा अर्थ सेवा.' सेवा परमेश्वराचीच केली पाहिजे. परमेश्वर में करूं इच्छितो, ते पूर्वोक ठान कांच्या द्वारे सूचित केलेले आहे. ते निविध कार्य ईश्वराचे प्रिय कार्य आहे. ते कार्य आपल्याकडून होईल तितके करणे, ते करताना ईश्वरापण-बुद्धि ठेवणे, त्याकरिता पारितोषिक मिळण्याची इच्छा न ठेवणे, ते कार्य ईश्वर-सेवा मावाने करीत असणे, यार्चेच नाव ईश्वरभक्ति. पूर्वोक्त तीन कामे करण्याचरिता स्वतःस योग्य बनविणे, हेच अनुमान प्रत्येक मनुष्याने करावें. अस्तु भगवद्गीतेत जी भक्ति सांगितली आहे, तिचे लक्षण आणि स्वस्प थोडक्यात हे असे आहे. ईश्वराचे नामस्मरण अथवा अप करणेही एक मोठे साधन आहे. परन्तु त्या साधनाचे स्वरूप केवळ नामघोष न करता त्याबरोबरच त्या नामाच्या अर्थाचं मनन करणे, त्या नामाच्या दार श्रोधित होणारा अर्थ आपल्या जीवनात उतरविण्याचा प्रयत्न करणे, असे आहे. उदाहरणार्थ, हरि है ईश्वराचे नाम घ्या. 'दुःखांचे हरण करणारा ', असा याचा अर्थ. समाजाची दुःखै दूर करण्याचे जेवढे सामर्थ्य आपल्यात अबेल, तेवन्याचा उपयोग करून समाजाची सेवा करणे, याचाच अर्थ तें नाम आपल्या जीवनात ओतणे होय, ' राम शब्दाचा अर्थ मानन्द देणारा असा आहे. जो मनुष्य समाजाचा सात्विक भानन्द वृद्धिंगत करण्याचे काम करील, त्यानेच रामाचे भजन केले असें समजावे. याप्रमाणे संस्कृत भाषेत देवाची हजारों मारे सुप्रसिद्ध आहेत. त्या नामाच्या अर्थाचं मनन करण्याने आणि तो अर्थ आपल्या जीवनात उतरविल्याने जो लाम होईल,तो केवळ आंधळे नामस्मरण केल्याने कदापि होणार नाही. हा भर्य आपल्या जीवनामध्ये दावून, एकरूप कान टाकणे, हे एक फार मोठे अनुदान आहे आणि त्यानेच मनुष्याची उन्नति होऊ शकेल. नामघोष करणे है एक चित्तकाम्यासाठी साधन आहे. जर अर्जुन आणि हनुमान् हे दोघे श्रीकृष्ण आणि श्रीराम यांच्या विशाल ·गीतेतील राजकीय तत - योजनेत माग न तो केवळ सबि नामस्मरण करीत रोहिणे असते, तर मग त्यांच्या उपास्य देवतांनी सचित त्यांची सपेक्षाच केली असती. ईन तर नामस्मरणादि साधन माचरण्याकरिता पनोतच जायला निघाला होता. मनात जाऊन त्याने मोठ्या एकतानतेने श्रीकृष्णाचे मजन केले असते; पण भगतांस है नको होते. म्हणून त्यांना त्याचा निषेध कस्न त्याला आपल्या देशव्यापी राष्ट्रीय योजनेत कार्य करावयास लावलें. : यावस्न भकीची यथार्थ कल्पना येऊ शकेल. मफि है सेवेचेंच दुसरे भाव मारे; त्यातही 'अनन्य-भाति अधिक श्रेष्ठ आहे. पतित 'अनन्य-भक्ति' हा शब्द वारंवार आला आहे. याचा अधिक विचार पुढे होणार आहे. येथे केवळ इतकेच सांगावयाचे आहे की, भाज 'अन्-अन्य-भाक' वा 'मर्थ आपल्या उपास्य देवतार्वाचून इतर कोणत्याही देषसाची उपासना न करणे, असा होऊन बसला आहे. हा अर्थ गीता किंवा उपनिषदें पात कोठेही सापडत नाही. गतित 'अनन्य-भकी'चा भयं 'मनन्य होउन सेवा करणे, असा आहे. • उपासक आणि उपास्य ' या दोघांत अन्यभाव नाही, उपासक आणि उपास्य हे दोघेही एच सत्तेची दोन बाहेत, उपाधक उपास्याहून मिष नाही, हे समजून जी सेवा केली जाते, ती अनन्य भक्ति होय आणि गौतेला हीच भाकि अभीष्ट आहे. आपल्या उपास्य देवताविरहित अन्य दैवताची उपासना न करणे, हा माज समजला जाणारा अर्थ गीतेत नाही. या विषयावरील प्रमाणे भाणि स्पष्टीकरण योग्य प्रसंगी दिले जाईलच. गीतेत 'अनन्य मसी'वर विशेष जोर दिला गेला आहे, पण उपास्याशी अपृथक्, अभिल, होऊन सेवा करणे, असा मर्म तेथे ग्रहण केल्यानेच त्या सर्व वचनांची संगति लागू शकते, हे विसरता नये. । . . यज्ञाचे महत्त्व . शब्दाचा अर्थ गतित यज्ञाचे स्थान अत्यंत उच्च आहे. धाज यश अग्नीत इविभ्यांची आहुति देणे, इतकाच समजला जातो, पण वैदिक यज्ञ-- संस्थांचे वेळी या शब्दाचा इतका संकुचित अर्थ केव्हाच मानला जात नव्हता. भगवद्गीतेत ध्यापक यज्ञ-संस्थेचे तत्व मोठ्या सुंदर पद्धतीने मांडले गेले आहे- ·पारिमाषिक शबांध देवमेवापरे या योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नौ अपरे यह योनवोपजुहति ॥१५॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जुद्धति । शम्दादीविषयानन्य इन्दियाग्निषु शुद्धति ॥२६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि वापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुहति मानदीपिते ॥२७॥ द्रव्ययशास्तपोयला योगयवास्तथापरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाय यतयः संशितवताटा अपने जुद्धति प्राणं प्राणेऽपानं तयाऽपरे। प्राणापानगती बस्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेयु शुद्धति । सर्वेऽन्येते यशविदो यशक्षपितकल्मपाः ॥३०॥ यज्ञशिष्टामृतमुजो यान्ति प्रा सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३१॥ एवं बहुविधा यक्षा वितता ब्रह्मणो मुझे। कर्मजान्विद्धि तासर्याने ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥३२॥ श्रेयान्द्रव्यमयाधमानयज्ञ परन्तप । सर्व कर्माखिलं पार्थ माने परिसमाप्यते ॥३३॥ ( भ.गी ) (१) योगी देवतांस उद्देशन यज्ञ करतात, (२) कोणी प्रमा ग्नीत आपला याच समर्पण करतात, (३) दुसरे सयमाग्नीत श्रोत्रादि इद्रियांचे हवन करतात, (४) कोणी इन्द्रियाग्नीत शब्दादि विषयाचे हवन करतात, (५) कोणी आरमध्यमरूप अग्नि ज्ञानाने प्रदीप करून त्यात सगळ्या इंद्रिय-कर्माचे आणि प्राणकमचि हवन करतात, (६) कोगी द्रव्याचा यज्ञ करतात, (७) दुसरे काही नपाप यज्ञ करतात, (८) तिसरे योगसाधनरूप यज्ञ करतात, (९) कोणी स्वाध्याय ज्ञानाचा यज्ञ करतात, (१०) कोणी पानांत प्राणाचे हवन करतात, (११) तर दुसरे काही प्राणास अपानाचे हपन ·(80) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . करतात; (१३) कोणी प्राण पाणि अपानाच्या गतीचा रोष ,करून,प्राणायाम करतात, (१३) कोणी बाहार नियमित करून प्राणाचं प्रातच हवन करतात. हे सगळे यशाचे तत्त्व जाणतात आणि या करून आपल्या पापांचा नाश करतात. यज्ञ केल्यावर में बम-- शिक्षक राहते, त्याचे सेवन करणारे सनातन प्रमाला प्राप्त करून घेतात. पशन करणाराख या लोकांतही सुख मिळत नाही, मग परलोकात तरी त्यांना स्थान कसे मिळेल ? घेदाने अशा अनेक यज्ञाचें विधान केले आहे. कर्माच्या द्वारेच ते सपळे यज्ञ पूर्ण होऊ शकतात, असे जाणून मनुष्य मुक्त होतो. द्रव्य-यशाहून ज्ञानयज्ञ अधिक श्रेष्ठ आहे; कारण शानांतच सर्व कमावी समाप्ति होते.' येथे कितीतरी प्रकारचे यज्ञ सांगितले आहेत. यापैकी काही यज्ञ शरिरांतच होतात. उदाहरणार्थ-(1) इन्द्रियांचे संयमानीत हवन, (३) विषयाचे इन्द्रिया- ग्नीत हवन, (१) इन्द्रियकर्मे आणि प्राणकर्मे यांचे मात्मसंयमाग्नीत हवन, (1) अपानाचे प्राणांत व प्राणाचे अपानांत हवन, (५) आहाराचे नियमन करून प्राणाचेच प्राणांत हवन. हे सर्व सज्ञ व्यक्तीच्या शरिरातच होणारे आहेत. पण समाज आणि राष्ट्र यांच्या क्षेत्रात या यांचाही बराच परिणाम होतो. उदाहरणार्थ- विपयांचे इन्द्रियाग्नीत हवन- याचा अर्थ असा आहे की, यम- नियमपूर्वक विषयाचे ग्रहण करून त्याचा उपभोग घ्यावा. मनुष्याचे शाश्वत कल्याण करणाऱ्या मर्यादित भोगावेच प्रहण करणे इष्ट आहे. त्यामुळे राष्ट्रात भावश्यक मुखोपभोगांच्या साधनांची उत्पत्ति करण्याची प्रवृत्ति वाढते. जसे, योग्याने प्राणायामाचे कालात गाईचे दूध व तूप सेवन करणे इष्ट आहे. जर राष्ट्रात अशा योग्यांची संख्या वाढली, तर त्यांच्याकरिता गाईचे दूध व तूप यांची अधिक आवश्यकता निर्माण होऊन ती उत्पन्न करण्याकडे लोकांची प्रवृत्ति वाढेल, ब्रह्मचान्यांनी योगाभ्यास प प्राणायाम केलाच पाहिजे, असा जर नियम फेला गेला, तर मग लाखों लोक गाईच्या दूध-तुपाचे सेवन करू लागतील आणि त्या प्रमाणांतच त्या वस्तूंची आवश्यकता निर्माण होईल.

·पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ (४२) याचप्रमाणे इतर अनेक विषयांच्या भोगाच्या न्यूनाधिश्याचा परिणाम राष्ट्रावर होऊ लागतो, हे पाहता येणे शक्य आहे. स्वाभ्याय-शान-यक्ष- हा तर ज्ञानयशच आहे. आपले ज्ञान दुसन्यास यज्ञभावाने देणे म्हणजेच ज्ञानयज्ञ करणे होय. हे ज्ञान चारही वर्षाच्या कार्य- व्यवहाराचे किंवा अध्यात्म-विषयकही असू शकेल. अर्थात् हा ज्ञानयज्ञ राष्ट्राची मर्यादा उनघून अन्य देशही व्यापून टाकणारा होऊ शकतो; आणि यावरच राष्ट्राचा उत्कर्ष किंवा अपकर्ष अवलंबून आहे. या विवेचनावरून हे स्पष्ट होईल की, वरवर वैयक्तिक दिसणान्या या यज्ञांचा राष्ट्राच्या उन्नतीशी अत्यन्त घनिष्ठ संबंध आहे. राष्ट्रांत शमदमार्ने संयमपूर्ण वागणारे लोक जितके अधिक होतील, तितका त्याच्या राष्ट्राचा संस्कृतीवर व सभ्यतेवर अधिक परिणाम होईल. त्यामुळे समजाच्या सुखात वृद्धि होईल व राष्ट्रीत शान्तिही नादं शकेल व त्याचे यशही वाटेल, द्रव्ययक्ष- द्रव्ययज्ञ, संपतीचा यज्ञ, हाही राष्ट्राच्या उन्नतीला पोषक असाच आहे. ज्यांच्याजवळ विपुल द्रव्य असते, ते सर्वमेध यज्ञ करून आपलें दम्य राष्ट्राच्या हिताकरिता अर्पण करतात. या द्रव्याने राष्ट्राची हजारों का होत असतात. बहुतकरून सर्व यज्ञाकरिता द्रव्य हे आवश्यकच असते व त्या यज्ञांनी राष्ट्राचे हितही होत असते. या यज्ञात एक महत्त्वाचे तत्व आहे त्याच्यासंबंधी खालील श्लोकात उलेख केला आहे- यशार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः । तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ सहयज्ञाः प्रजाः पृष्ट्वा पुरोवार प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेप वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥१०॥ देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु यः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥११॥ ४ (रा. त.)

·(५०) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान इष्टान्भोगान् हि वोदेवादास्यन्ते पक्षमाविताः। तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुक्के स्तेन एक्सः॥१॥ (गी.३) "यज्ञावांचून अन्य हेतूंनी जी कर्मे केली जातात, ती काला बंधनकारक होतात. म्हणून असंग-भावानें यज्ञरूप कर्मे केली पाहिजेत. प्रजापतीने प्रजेबरोबर यज्ञाची उत्पत्ति करून प्रजेला सांगितले की- या यशाने तुम्ही आपली उन्हति करून घ्या. हा यज्ञच तुम्हाला तुमचें अभीष्ट देणारा होईल. तुम्ही यश कस्न देवांची संभावना करा,देव तुमचे सहाय्यक होतील. अशा प्रचार परस्पराची समृद्धि करून तुम्ही धेय प्राप्त करून प्या. यज्ञाच्या द्वार देवताना हविर्भाग न देता जो स्वतःच उपभोग घेतो तो चोर समजावा." यात "परस्परं भावयन्तःश्रेयः परमवाप्स्यथ।" या वाक्यावहन यज्ञाचे स्वरूप स्पष्ट होत आहे. परस्परा, आदरपूर्वक सहाय्य हाच यज्ञ होय भोकात परस्परांची संभावना असा शब्दप्रयोग आहे. त्याचा अर्थ परस्परांचा सन्मान, आदर, प्रेमभाव आणि परस्पराच्या हिताकरिता त्यागभाव मसा आहे. परस्परातील प्रेमभावामुळे उभयतांकरितो जो परस्पराकडून त्याग होतो, तेच यशाचे मुख्य तत्व आहे. हेच मनचक असून हे सतत फिरत राहिले पाहिजे. यज्ञचका प्रवर्तन एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्य स जीवति ॥ (गी, ३॥१६) 'जो या यशाचे प्रवर्तन करीत नाही, तो पापी आहे. केवळ इन्दियांच्याच मुखाची इन्छा करणारा तो पापी येथे व्यर्थच जगतो.' है यज्ञचक्र सतत चालू राहिले पाहिजे. या दक्षचत्राची गति समजण्यासरिता खाली एपदोन उदाहरणे दिली आहेत- . .

·पारिभाषिक शब्दांचे,मर्थ (१) समुद्राच्या अथवा पृथ्वीवरील पाण्याची वाफ होऊन मेघ तयार होतात आणि त्या मेघाच्या योगाने पाऊस पडून नद्या, तलाव, समुद्र परत मस्न जातात. हे पर्जन्यवृष्टीचे चक्र सतत चालू आहे. जर का है बंद झाले, तर अनर्थच होईल !(२) वृक्षापासून पोज निर्माण होते आणि त्या बीजापासून पुनः वृक्ष उत्पन्न होतात. हेही एक चकच आहे. हे जर बंद पडले तर दुष्काळ पहून माणसें मरतील. (३) मनुष्याच्या शरिरात रक्ताचा प्रवाह चालू असतो. शुद्ध रकाचे मलिन रक्त होते आणि मलिनाचे पुनः शुद्ध बनते. हा प्रवाह चाल राहिल्यानेच मनुष्याचे आरोग्य टिकते. जर हा प्रवाह पंद झाला तर मनुष्याच्या शरिरावर सूज येऊन तो मरेल. येथे अशी शेकडो चक्रे चालत असल्यामुळेच मनुष्य-प्राणी मुखी आहे. ही चकें जर सारखी फिरत न राहिली, तर या जगात अनर्थ होईल. मनुष्यांनी आपल्याजवळील हविष्य देवास द्यावयाचे आहे व त्याबदल देवांनी आपली सहायक शाकि मानवास द्यावयाची आहे. हाच परस्पर--संभावनारूप यज्ञ आहे. माता राष्ट्राचा व्यवहार पहा; राजा आणि प्रजा, भांडवलवाले आणि मजूर, ज्ञानी आणि शिष्य, समर्थ आणि असहाय्य इत्यादि दोन प्रकारचे वर्ग राष्ट्रात असतात. यांचा परसरात संघर्ष सुरू असतो. जर हे परस्परांची संभावना म्हणजे प्रेमाने परस्परांचा सन्मान, महाप्य आणि परस्पराचे हित करतील, तर त्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या यज्ञाने सर्वांची उन्नति होईल आणि हेच करणे सर्वास योग्य आहे. या उदाहरणांत यशाचे राष्ट्रीय स्वरूप स्पष्ट झाले आहे. गीतेला हर इष्ट आहे. 'देवपूजा-अंगतिकरण-दान' या अर्याच्या यज् धातूपाधून 'वज्ञ' शब्द झाला आहे. यात देवपूजा, संगति आणि दान या कर्माना प्राधान्य आहे. आपल्याहून मोठे असतील, त्याचा सन्मान करणे इष्ट आहे. आपल्या बरोबरी- च्या लोकांशी संघटन करावे आणि ज्यांची शासि आपल्यापेक्षा कमी असेल, त्यांना आपल्या शक्तीचे दान करणे योग्य भाहै. समाजति हे तीन प्रकारचे * TIYA ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान . लोक असतात. यज्ञामुळे या तिघांशीही संबंध येतो. या तिघांची प्रसन्नता हुँच यसाचे सुफल आहे. अशा प्रकार यशामुळे राष्ट्रातील सर्व लोकांचे संघटन होऊन त्यांचा उत्कर्ष होतो. याविषयी पुढील प्रकरणात अधिक विवरण येणार असल्यामुळे येयें एवढंच पुरे. याप्रमाणे गतित कित्येक सांकेतिक शब्द आहेत आणि त्यांचे पारिमाषिक अर्थ राष्ट्रीय-हित-साधनाचा भाव दाखवीत आहेत, आम्ही येथे धर्म, धर्म-संस्थापना, योग, साम्ययोग, राजविद्या, राजगुह्य, भऊ, भक्ति, यश, यशचक्र प्रवर्तन इत्यादि शब्दांचे गीतेतील पारिमाषिक अर्थ पाहिले यावरून असे क्ळून श्रा की, ही पदें गतित राष्ट्रीय भावनांचा विचार व प्रचार करण्याकरिता योजिली गेली आहेत. भगवान् श्रीकृष्ण जी राज्य शासन-पद्धति प्रचलित कई इच्छीत होते, त्या पद्धतीला पोषक असेच अर्थ या पदातून निघतात आणि त्याच अयांनी गीतेत या पदांचा उपयोग केला गेला आहे. गतित आणखीही कित्येक गूढार्यवाचक शब्द आहेत पण त्यांचा विचार पुर्वाल प्रकरणात केला जाईल, ·विश्वरूपाचं दर्शन विश्वरूपाचे दर्शन ईश्वराच्या सर्वरूपाचे दर्शन श्रीमद्भगवद्गीतेमध्ये वैदिक परम्परेप्रमाणे परमेश्वराच्या स्वरूपाचे यथार्थ वर्णन आहे. संपूर्ण गीतेचे तत्वज्ञान याच ईश्वरस्वरूपाच्या पायावर आधारलेले आहे. म्हणून या लेखांत ईश्वराच्या विश्वरूपाचाच विचार करावयाचा आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेचा अकरावा अध्याय विश्वरूप-दर्शन या नावाने प्रसिद्ध आहे. 'विश्व-रूप-दर्शन' म्हणजे परमेश्वराच्या यथार्थ विश्वरूपाचा साक्षात्कार. हैं विश्वरूप म्हणजे ईश्वराचेंच समप्र रूप होय. प्रत्यक्ष दिसणा-या प्रभून्या या सत्य स्वरूपाचा साक्षात्कार घडविण्यासाठीच हा अकरावा अध्याय लिहिला गेला आहे. सबंध गीतेत हाच अध्याय मुख्य आहे, आणि याच्या आधारावरच गीतेचे तत्वज्ञान-मन्दिर उभारले आहे. सर्व तत्त्वज्ञाने या विश्वरूपाच्या कसोटी- भर घासून पारखली जावीत, एवढे याचे महत्व आहे. एवढेच नव्हे, तर अनेक वैदिक सूचात ईश्वराचे स्वरुप से वर्णन केले आहे, अगदी तसेंच संक्षपाने या अध्यायांत सांगितले असम्यामुळे हा अकरावा अध्याय अनेक वैदिक सफांचे सारच आहे, असे म्हटले तरी चालेल. परमेश्वराचे स्वरूप अगदी गुप्त, लपवून न ठेवतो, त्याला प्रगट करून या अध्यायाच्या द्वार ते जगाच्या पुढे उघड केले आहे. पण हा अध्याय इतका महत्वाचा असूनही गीतेसंबंधी विचार करणारानी आजपर्यंत त्याच्याकडे दुर्लक्षच केले आहे असे दिसते. कित्येकांचे असे मत आहे की, हा अध्याय म्हणजे नुसते अलंकारिक काव्यमय वर्णनच आहे. यासाठी तत्वज्ञानाचा विचार करताना ह्या अध्यायाकडे फारसे लक्ष देण्याचे कारण नाही. आणि म्हणूनच त्यानी या भायायाची उपेक्षाही केलेली असाधी. पण आम्ही या ठिकाणी हे स्पष्ट करूं इच्छतो की, हा अभ्यायच भगवद्गीतेच्या शानाचा मूल आधार आहे. हे केवळ काव्यात्मक वर्णन नसून त्यात विशेष ·(५४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान महत्त्वाचें गुह्य तत्वज्ञान सांगितलेले आहे. ज्या एम तत्वाच्या मानाने सर्व तत्त्वे सूर्य-प्रकाशासारखी स्पष्ट होतात, तेच तत्त्व या अध्यायाच्या द्वारे प्रकट झाले आहे.ते असे आहे, पहा- विश्वरूपाचा अर्थ विश्वरूप या पदाचे अनेक अर्थ होतात. ते सगळे खाली दिले आहेत- १.विश्व-[All, whole, entire, universal, every one; Aziz universe, whole world, fasa=tbe coul la ad, असण्ड, संपूर्ण, विश्वव्यापी, प्रत्येक, विश्व, जगत्, संपूर्ण असन्ड जगत् आणि आत्मा. २. रूपं= [ Form, figure, appearance, quslity of colour, any visible object of figure, beautiful form, elegance, grace, an image.] भाति, भाकार, रूप, रंगाचा गुण, दृश्य वस्तु, किंवा पदार्थ, सुंदर रूप, लालित्य, लावश्य, शोभा, कोमलता, भव्यता, प्रतिभा. ३, विश्वरूप- [Omniform, all- formed, haring all forms.] = सर्वरूप, अराण्ड, अनंत असलेला. या अर्याचा विचार करता, 'विदरूपाचे जे अर्थ होतात, ते येणेप्रमाणे- "पूर्व धारण करणारा, संपूर्ण भसण्डित रूपधारी, विश्वव्यापक आशरयुक्त, प्रत्येक रूपाने युक्त, संपूर्ण विश्व ज्याचे रूप आहे असा. या विश्वात दिसणारी प्रत्येक वस्तु आत्म्याचेच रूप आहे. येथे जो कोही ग्रोमा, सौंदर्य, लालित्य, लाग्य, कोमलता, भध्यता, विशालता दृष्टीस पडते, ती सगळी आत्म्याची आहे." विश्वरूप या शब्दात हे एवढे अर्थ सामावले आहेत. 'विश्व-रूप-दर्शन याचा अर्थ असा आहे की, या विश्वात जे जे पदार्थ दिसतात,ते परमात्म्याचे स्वरूप आहेत, हे बोटसून त्या पदार्यात परमेश्वराचे रूप पहाणे, दिसते ते सर्व प्रभूचे रूप हे जाणून त्याचा साक्षात्कार करून घेत, मी सर्वेश्वराच रूप पहात आहे, असा अनुभव घेणे. या अकराव्या अध्यायात ·विश्वरूपाचे दर्शन ( pantheism ) "सर्वेश्वर-सिद्धान्त " अर्थात् " जे होळी दिसे, तें तें ब्रह्मरूप, "हे सष्ठ कमन दाखविले आहे. थे विश्वरूप शब्दातले रूप हे पद केवल " दृष्टीला दिसणारें, " या अपाचे वाचक नाही. रूप- परियाया [ To form, to see, to consider, to observe carefully, to find out, to investigate. )- आकारवान होणे, किंवा आकार प्रकट करणे, पाइणे, विचार करणे, चितन करणे, लक्षपूर्वक निरीक्षण करणे, शोधणे, तपास करणे, संशोधन करणे, इत्यादि सगळे अर्थ या रूप् धातूपासून निष्पन्न होतात, या सर्व अर्याचा विचार करता है स्पष्ट होते की, रूप शब्दाने बौधित होगाच्या अर्थात केवळ डोळ्यानी पहाण्याच्याच कियेचा अंतर्भाव होत नाही, तर इतर सर्व इंद्रियांना गम्य होणारे ज्ञान आणि मनाने केले जाणारे चितन, इत्यादि रूप शब्दांत समाविष्ट आहे. मनुष्याच्या संपूर्ण इंद्रियानी आणि आन्तरिक साधनांनी ज्याचे ज्ञान होते, त्याचे नाव विश्वरूप. म्हणून अकराव्या अध्यायात ज्या विवरूपाचे वर्णन आहे, ते केवळ डोळ्याना दिसणारेच नसून इतर सर्व आन्तर आणि बाय इंद्रियानी ग्राह्य होणाऱ्या वस्तूंचा समावेश या विवरूपात झालेला आहे गतिच्या दहाव्या अध्यायात परमेश्वराची विशिष्ट रूपें म्हणून ज्याचा उहेस केला आहे तीही सगळी वेचक डोळ्यांनी दिसणारी नाहीत, तरी पण ती विश्वरूपात समाविष्ट आहेत उदाहरणार्थ आत्मा (२०), मन, चेतना, (२२), ओं, जपयज्ञ (२५), काम (२८), काल (३०), वायु (३१), अध्यात्मविद्या, वादविवाद (३२), अ (३३), मृत्यु, कोर्ति, वाणी, स्मृति, मेघा, कृति, क्षमा (३४), तेजस्विता, जय, व्यवसाय, सत्व (३६), दण्ड, नति, मौन, शान (३८) ही त्या त्या श्लोकात मागितलेली ईश्वराची हमें विश्वरूपात समाविष्ट असूनही केवळ डोळयाना दिसणारी नाहीत. यावरून हे सिद्ध होते की, केवळ डोळ्यांनी दिसणारेच नव्हे, तर इतर इंद्रियांनी जाणले जाणारे तत्त्वही विश्वरूपात समाविष्ट झालेले आहे. विश्वरूपाचे दर्शन केवळ डोळ्यांनीच होऊ शकत नसल्यामुळे गीतेत ११३८ भ ·(५६) गीतेतील राजकीय तत्त्वहान या श्लोबत अर्जुनाला दिव्य दृष्टि दिल्याचा उल्लेख भआहे. गोता १११३२ या श्लोकोत "माँ काल आहे," असे म्हटले आहे. पण काल ही वस्तु काही डोळ्यांनी दिसणारी नहे. तसेंच १११३९ मध्ये "माझे रूप वायु आहे," असे म्हटले आहे. वायु ,हाही डोळ्यांचा विषय नाही. आणखीही अकराव्या अध्यायांत डोळ्यांनी न दिसणाऱ्या कितीतरी पदार्थांचा विश्वरूप म्हणून उल्लेख केला आहे. दिव्य दृष्टि गीता १११८ मध्ये म्हटले आहे की, भगवन्तांनी अर्जुनाला दिव्य हॉट दिल्यावर मग तो विश्वरूपाचे दर्शन कर शकला. या उल्लेखावरून कित्येकांचा असा समज झाला आहे की, हे दिव्य दृष्टीचे ज्ञान म्हणजे एखादा मंत्रप्रयोग किंवा योगप्रयोग असेल. कित्येकांची कल्पना अशी आहे की, ज्याप्रमाणे चित्रपटावर निरनिराळी इये दिसतात, तशी अर्जुनाला या वेळी दिसली असतील, किंवा अर्जुनाच्या समोर मोठे थोरले आकाशाला व्यापून टाकणारे विकाळ रूप उभे राहिले असेल. पण या सगळ्या पेवळ कल्पनाच आहेत. दिव्यदृष्टि हा एकादा मंत्रप्रयोग, योगनिद्रा अथवा योगसामर्थ्य यापैकी काहीही नसून ती जगाकडे पहावयाची एक निराळी दृष्टि आहे. प्रत्येक मनुष्य विश्वाचे रूप पहात असतोच. अर्जुनाच्या समोर सर्व विश्व होते, आणि चार सामान्य मनुष्यांप्रमाणेच तोही विश्वरूप पहात होता. सूर्य, चंद्र, पृथ्वी, तारागण, वृक्ष, पर्वत, नद्या, समुद्र, मेघ इत्यादि अनेक वस्तु या विश्वात आहेत, माणि लोक त्यांच्याकडे पहातही असतात. हेच विक्षाचे रूप. अर्जुन हैं रूप पहातही होता. पण या साध्या पाहण्यांत अणि दिव्य दृष्टीने पहाण्यांत घोडासा भेद बाहे. मनुष्य प्रत्येक वस्तु खण्डित रूपात पहातो. त्याला प्रत्येक वस्त दुसया वस्तू हुन धेगळी दिसते. प्रत्येक मनुष्यास या विभिन्नतेचा अनुभव येतो. सर्व साधारण मनुष्याची दृष्टि या विभिन्नतेच्या चष्म्यातूनच जगाकडे पहात असते, दृष्टीतील हा विभिन्न- तेचा दोष दूर करून तिच्यात एकत्व पहाण्याची शक्ति निर्माण करणे, याचाच अर्थ दिव्य-दृष्टि देणे होय. ही गोष्ट लक्षात येण्याकरिता खाली एकदोन उदाहरणे दिली आहेत.

·विश्वरूपाचे दर्शन विविधत्वांत एकत्व १. सोन्याचे नाना प्रकारचे अलंकार घडविले. प्रत्येक अलंकाराचे स्थान, आवार आणि उपयोग यांत भिन्नता आहे खरी. पण सोन्याच्या सोनेपणांत कोठेही मिनभाव नाही. सर्व अलंकार हे सौनच आहे, यात शंका नाही. या उदाहरणांत स्या अलंकाराकडे अलंकार-दृष्टीने पाहणे ही भेददृष्टि, व सुवर्गदृष्टीने पाहणे ही एकरव-दृष्टि किंवा अदृष्टी आहे. हीच दिव्य दृष्टि होय. २. पाखरेची अनेक खेळणी तयार केली. त्या खेळण्यात प्रायेक खेळणे वेगवेगळ्या जातीचे आहे, असे जरी वाटले, तरी साखरपणा मात्र सर्व खेळण्यांत एकच आहे असे एक्स्य पाहणे ही दिव्य दृष्टि होय, प्रत्येक मनुष्य बलकार आणि खेळणों याचेबरोबरच सोने आणि साखर योस पहातच असतो अलंकार पहात असून सोने न पहाणारा असा कोणीच असणार नाही. या दोन्ही दृष्टि मनुष्यांत आहेतच, विश्वाला पहात असताना तो एक्रवद्दष्टीचा उपयोग करीत नाही, इतकेंच, कारण त्याला प्रत्येक वेळी प्रत्येक पदार्थ वेगळा दिसतो. आणि यामुळेच सुप्त असलेल्या या एकत्वदृष्टीचा उदय त्याच्यात होत नाही. सर्वच मनुष्य विश्वरूप पहात असतात, विश्वरूप न पहाणारा असा मनुष्य शोधूनही सापडणार नाही. पथ ही सगळी मनुष्य विश्वात विभिन्नत्तेचा अनुभव करतात. या विभिन्नतेला व्यापून असणारी भी एकता, तिचा साक्षात्कार त्याना होत नाही. समजावून सांगितल्यानेच ही एक्त्वष्टि मनुष्यास प्राप्त होऊ शकते. जतिच्या सातव्या अध्यायांत हे समजावण्यासाठी म्हटले आहे - भूमिरापोऽनलो वायुःयं मनो युद्धिरेव च। अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरप्या tent परेपमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥(म.गो. ५) 'पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश, मन, युद्धि, अहंकार आणि जीवभाव यशी नऊ प्रकारची ईश्वराची प्रकृति आहे. अर्थात् है नवविध ईश्वराचे शरीरच ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान भा.प्रकृति म्हणजे शरीरच. हे नवविष शरीर माझे आहे, असे प्रत्यक्ष भगवान् म्हणतात. यावरून कळून येते की, या नऊ तत्त्वांचे मिळून जसे ममुष्य-शरीर झाले आहे, तसच ईश्वराचा विराट् देहही या नऊ तत्त्वांचाच झालेला आहे. ही एकंदर नऊ तत्त्वे एकापेक्षा एक सूक्ष्म व एकाच्या भात एक अशी आहेत. जीवभाव हा सर्वांच्या आत असून त्याच्या बरोबर अहंकार आणि बुद्धि यांचे वास्तव्य आहे. युद्धीच्या बाहेर मन त्याच्याबाहेर आकाश, आणि आकाशानंतर वायु, तेज, जल व पृथ्वी ही तत्त्वे आहेत. भगवन्ताच्या म्हणण्यावरून हे इंश्वराचे शरीर आहे, हे सिद्ध होत आहे. एकदा ही गोष्ट मानली की, मग जेथे जेथें ही नऊ तत्वे असतील, तेथे तेथे ते परमात्म्याचें शरीर आहे, असे म्हणावे लागेल. हे समजल्यावर जेथे जेथे पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश ही तत्त्वे दिसतील तेथे तेथें परमात्म्याच्या स्वरूपाचा साक्षात्कार होऊ लागेल. ही पचमहाभूतें कोठे नाहीत? ह्याच्यावाचून विश्वातील एकही स्थान रित नाही. म्हणून जेथे परमात्म्याचा देव नाही, अशी जागा कोठे शोधूनही सापडणार नाही. आम्ही आत्म्याला देहावरून जाणू शकतो, तसेंच परमा म्यालाही त्याच्या विश्वरूप देहावरुनच जाणता येईल. देहाला पाहिल्यावरच आत्म्याचे ज्ञान होते. देह बाजूला ठेऊन वेव आत्म्याला जाणणे असंभवनीय आहे. त्याचप्रमाणे विश्वरूप देहावरूनच परमात्मा, परब्रम्ह किंवा ईश्वर यांचा साक्षात्कार होऊ शकेल, ॐ खं ब्रह्म । (घा. य. ४०१७) ओंकाराने जाणले जाणारें ब्रह्म बाकाशवत् आहे ' अयवा आकाशन स्याचा देह बाहे, असेही म्हणता येईल तसेंच अग्निही त्याचा देह आहे अग्नि कोठे नाही विचाराअन्ती असें कलून येईल की, तो सर्वत्र आहे. पृथ्वी, पांगी, वृक्ष, प्राणी, सूर्य, चन्द, इत्यादि सर्वात तो भरलेला आहे जर आग्नि है परमात्म्याचे शरीर आहे, ही गोष्ट खरी आहे, तर मग भाग्न सर्वन व्याप्त असल्यामुळे परमारमाही सर्वत्र असलाच पाहिजे तसेच जेथे जेथें जीवभाव आहे तेथें तेथेही परमात्म्यांचा देह आहेच. तो जीव-भाव सर्वत्र असल्यामुळे निदान ·विश्वरूपाचे दर्शन सर्व प्राणी तरी परमात्म्याचे देहीच आहेत, हे सिद्ध झाले. भगवद्गीतेच्या या दिव्य दृष्टीने विधाकडे पाहिले असल सर्व प्राणी मिळून परमेश्वराचा देवच आहेत, हे समजून येईल, आकाश हे पामारण्याचे शरीर आहे. म्हणून संपूर्ण आकाश हैं परमात्म्याचा दहन आहे. याचप्रमाणे गीतेत सागितलेली नवविध शरीर परमात्म्याची आहेत, ही वस्तुस्थिती ध्यानात आल्यावर सर्वत्र परमात्मा अनुभवास येऊ लागेल. या तत्वापैकी प्रत्येक तत्त्व कोठे कोठे आहे, याचा शोध करून ते तत्त्व परमात्म्याचे शरीर आहे, असा निश्चय करीत जावे. परमेश्वर- खाक्षारकाराचा हा अभ्यास आहे. याच अभ्यासाने विश्वरूप हे अस असून ते परमात्मरूप आहे, ही प्रतीती होऊ लागते. सर्वसाधारण समजूत अशी की, मानवी दृष्टीला फरू बाह्य शरीरच काय ते दिसू शकते. आत्मा अदृश्य असल्यामुळे तो चर्मचडूंना दिसू शकत नाही. आणि आत्मा व परमात्मा या दोन्ही वस्तु मिळून तत्वतः एकच तत्व असल्यामुळे आरम्याप्रमाणेच परमात्माही मानवी दृष्टीला अश्यच आहे. पण गीतेचा सिद्धांत असा आहे की, धर्मचक्षना न दिसणारे अदृश्य असे परमात्मस्वरूप आहेच, पण पृथ्वी आप-तेज-वायु-आकाश-मन-बुद्धि-अहंकार- जीवभाव ही सगळी एकत्र मिळून आणि एकएकटी परमात्म्याची शरीर असल्यामुळे परमात्मा हा विश्वस्पाने चर्मच नाही दृश्य आहे. ज्या ठिकाणी या नक वस्तूपैकी एकादी वस्तु दिसेल तेथें तें परमात्म्याचे शरीर आहे, असे समजावे. सर्व प्राण्यात ही नऊ तत्वे आहेत. म्हणून गीतेच्या सिद्धान्ताप्रमाणे जीवमानाची शरीरे ही परमात्म्याची. शरीरे अर्थात् परमात्मरूपेंच आहेत. याचप्रमाणे वृक्षादि इतर पदार्थही परमात्म्याचे शरीर असल्यामुळे ती परमात्म- रूपंच आहेत. सूर्य, चंद्र, तारागण ही सर्व तेजस् तत्वाची बनलेली आहेत; आणि तेज किंवा अग्नि हे परमात्म्याचे शरीर असल्यामुळे ही सर्व परमात्मरू मादेत, हे पूर्वी एकदा सांगितलेच आहे. पृथ्वी, जल, वायु ही सगळी परमात्म्याची शरीर असल्यामुळे परमात्मरूप आहेत, हाही उल्लेख पूर्वी येऊन गेलेलाच आहे. आता असा प्रश्न निर्माण होतो की, गोते. पूवाऊ वचन मानल्यावर जिच्यामध्ये ·(६०) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान ही नऊ तत्त्वे नाहीत, अशी कोणती वस्तु कोठे आहे बरे! अर्थात् अशी वस्तु कोठेही असणे शक्यच नाही. विश्वात असलेला प्रत्येक पदार्थ या नऊ तत्वांनी युक्त असल्यामुळे से सर्व परमात्म्याचे शरीरच आहे. म्हणून सर्व विश्व है परमात्म्याचे शरीर आहे. यामुळे जे विश्वाचे रूप इंद्रियगोचर होईल किंवा न होईल ते परमात्म्याचेच रूप आहे, ही गोष्ट सिद्ध झाली. हेच विश्वरूपाचे दर्शन.प्रत्येक मनुष्य अशा विवेकाच्या सहाय्याने परमेदवरा- स्या या रूपाचा साक्षात्कार करूं शकतो. या दृष्टीमुळे सो मनुष्य पूर्वी जसे विश्व पहात होता, तसेच ही दृष्टि प्राप्त झाल्यावरही पाहील. पण पूर्वी रयास में भेद- दर्शन होत होते, त्याचे जागी आता त्या भेदांमध्येच अभेद दिसू लागेल. वेदामध्ये याच सिद्धान्ताचे प्रतिपादन केले आहे. वेद म्हणतो- ग्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥ सहनशी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वतो पृच्चात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥ पुरुष एवे सर्व यद्तं यच भव्यम् ।।२।। (ऋ. १०-९०) हेच मंत्र यजुर्वेद आणि अथर्ववेदातही आहेत. याचे तात्पर्य असे की, 'माझग, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे या परमात्म्याचे मुख, बाहु, माया आणि पाय आहेत. या पुरुषाची हजारों मस्तके, हजारों डोळे, (हजारों हात आणि हजारों माया)आणि हजारों पाय आहेत. हा पुष्प या विश्वरूपाने पृथ्वीवर सर्वत्र राहतो, आणि विश्वास व्यापूनही शिरक उरला आहे. सर्व काही हा परमात्माच आहे. जे भूतकाळी होतें, वर्तमानकाळी आहे, भविष्यकाळी असेल, तर सर्व परमात्माच आहे." पूर्वोक्त वर्णनाने हा सिद्धान्त अधिक स्पष्ट होतो. ज्या अर्थी पचमहाभूत, अन्तःकरण-चतुष्टय व जीवभाव हे परमात्म्याचे देह पाहेत, त्या अर्थी सर्व प्राणी प्रभूचीच स्पे आहेत. याविषयी अधिक लिहिण्याची आवश्यकताच नाही.

·विश्वरूपावें दर्शन (६१) रुद्रदेवतेचें विश्वरूप वाजसनेयी यजुर्वेद सहितच्या १६ व्या अध्यायात रुद्रदेवतेच्या स्वरूपांची मोजणी केली आहे हा रुदाध्याय कमी अधिक प्रमाणात प्रत्येक यजुर्वेद-सदितत आहे यात असा उल्लेख आहे की, सर्व मनुष्य, प्राणी, वृक्षवनस्पती आणि स्यावर जगमादि पदार्थ देवतेची रूपे आहेत. एवढेच नव्हे, तर त्यापैकी कित्येकांची नावे तेथे दिली आहेत या नावांत "मत्री, सेनानी, निषगी, कक्षाणा- पति, इयुधिमान, सभा, समापति, पुत्, धन्वकृत, रथी, अरय, कुलाल, कौर, स्तेन, स्तेनपति" अशी कितीतरी निरनिराळे व्यवसाय करणा-या मनुष्यांची नावे रुद्रध्यायांत आहेत ही सर्व रुद्राची रूपे आहेत. येथे रुद्रपद ईश्वरवाचक असल्यामुळे ही रूप ईश्वराचीच आहेत यात शका नाही पुरुपसूकाने जो सिद्धान्त माण्डला, त्याला रुद्रसूक्ताने पुष्टि दिली बाहे या रुद्रसूक्तांत चारही वर्णाच्या लोकांचा उल्लेख सदरपाने केला गेला आहे चोर-दरोडेखोर इत्यादि दुष्ट-प्रवृत्तीचे लोकही सदाचीच स्वरूपे आहेत, मग मंत्री व सेनापति योध्या रदस्वरूपत्वाबद्दल शवाच नको याप्रमाणे वेद ईश्वरस्वरूपाचे वर्णन करीत असून त्यावरून हा निश्चित वैदिक- सिद्धात आहे, हे स्पष्ट होत आहे. भगवद्गीतेने पूर्वोक दिव्य दृष्टीच्या तत्वज्ञानाने पाच सिद्धाताचे समर्थन केले आहे एक्दा पञ्चभूतांना परमेश्वराचे शरीर मानले की, मग सर्व विश्व हे त्याचे शरीर बनतेंच अर्थात् सर्व विश्व है पर- मात्मस्वरूप ठरते, हे कोणीहि मान्य करील दिव्य दृष्टीची ही एवधी सिद्धता सातच्या अध्यायाचे प्रारंभीच करून ठेवल्यावर मग त्याच अभ्यायात पुढे भगवन्त म्हणतात-- वासुदेवः सर्वम्। (गी० ७१९) "हे सर्व विश्व वासुदेव म्हणजे परमात्माच आहे. अधात या विश्वात जे में म्हणून काही आहे, ते सर्वच्या सर्व परमात्म्याचे स्वरुप आहे येथील गीतावचन व वेदवचन यातील शब्दांचे साम्य पहाण्यासारखे आहे-- ·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान पुरुष पवेदं सर्व - (ऋ.१०१९-२) वासुदेवः सर्वम् । (गी.१९) ही दोन्ही वचनें भगदी एकसारखी आहेत. वेदवदनांशी गीतेचा इतका घनिष्ट संबंध आहे, हे पाहिल्यावर भाता आपण भगवद्गीतेच्या माराव्या अध्यायांत विश्वरूपाचे वर्णन कसे केले आहे, ते पाई. त्यांतली अंदी पचने अशी भाहेत- १. अनेक -बाहु-उदर-वक्त्र-नेत्रं, (१६) २. अनन्तवीर्य, अनन्तबाई, (९) ३. बटुवा-नेत्रं, यहुवाहु-उरु-पाद, यहु-उदरं, बहु- दंष्ट्रा-करालं, (२३) ४. अनेक-पत्र-नयन, (१०) या ठिकाणी परमेश्वराची अनेक मुसे, अनेक नेत्र अनेक दाढा, अनेक उदरे, अनेक बाहु, अनेक मोम्या, अनेक पाय व भाणसीही इतर अनेक अवयव आहेत, असे म्हटले आहे. आपण काही देवतांच्या मूर्ति पहातो, त्यांना अनेक मुखें व भनेक हात असूनही पोट मात्र एकच असते. अनेक पोर्ट असलेली देवतेची मूर्ति मजून कोणीही पाहिली नाही. "अनेक पोटें," याचा सरळ अर्थ असा आहे की, जितकी पोटें तितके पृथक् प्राणी असलेच पाहिजेत. अर्यात पूर्वीच्या वर्णनांत असलेली 'अनेक-उदर, 'बहु- उदा, ही पर्दै एकाच शरिराचे वर्णन करीत मसून अनेक भिम व परस्पर-पृथक् प्राणीच त्या वनवास अभिप्रेत आहेत. अभ्यासंनी विचार केला असता त्यांस बसें साढळून येईल की, घेदर्मग्र माणि. ही गीतापचनें, पति विलक्षण साम्य आहे. उदाहरणार्य- घेदाचे वर्णन गीतेचे वर्णन सहायशीर्या अनेक-पत्र, बहु-वक्त्रं सहन सक्षः अनेक नेत्र, पहुनेत्र, अनेक-नयनं सहस्रपात पहुं-पाद सहस्रबाहुः बहु-बाई, अनन्त-माटु ·विश्वरूपाचे दर्शन याप्रमाणे वेदांतील पर्देच किंचित् फरक करन गतित घेतली गेली आहेत. भाता गीता ईश्वरस्वरूपाविषयी आणखी काय म्हणते, ते पाहूं या. १, अनन्तरूपः। विश्वरूपः। (१९१६) २.विश्वमूर्तिः। (१२१६) ३.सर्य। सर्वः असि। (१९४०) ईश्वराच्या स्वरूपाचे मनन करतेवेळी ही पदें महत्वाची आहेत; कारण ही ईश्वराच्या स्वरूपाचा योध करीत आहेत. (१) ईश्वराची रूपे अनन्त बाहेत, ईश्वर विश्वास आहे, ( २ ) हे सर्व विश्व ईश्वराची मूर्ति आहे, (३) ईश्वर हे सर्व आहे, जे काय आहे, ते सर्व ईश्वरच आहे. गीतेचा ही पर्दे विचार करण्याजोगी आहेत. (१) 'अनन्तरूप' पदाने ईश्वराची अनन्तरूपे आहेत, हे सिद्ध झाले. (२) विश्वरूप ' पदानें विश्व है ईश्वराचे रूप आहे, हे स्पष्ट झाले. (३) 'विश्वमूर्ति', पदार्ने विश्व ही ईश्वराची मूर्ति आहे, हे कळून पालें, ३ (१)'सर्व' पदाने हे सर्व ईश्वरच आहे हे व्यक्त झाले. या विश्वात असलेले यचयावत् पदार्थ प्रत्यक्ष ईश्वररूपच आहेत. हा या सर्व वचनांचा आशय आहे. येथील 'सर्व' हे पद विश्वातील एकही वस्तूचा त्याग करीत नाही, जे काय बरे वाईट पदार्थ आहेत, ते सगळे ईश्वररूपच आहेत. प्रत्यक्ष ईश्वरच त्यांच्या रूपाने आमच्यासमोर उभा राहिला आहे नुसते स्थावर जंगमच नव्हे, तर सर्व प्राणी व मनुष्य ही सर्व निःसंदेह ईश्वराची रूपे आहेत. अर्थात् वर ईश्वराचे स्वरूप वर्णिताना जो त्याच्या अनंत मस्तके, नेत्र, मुखें, बाहू, छात्या, पोटें, मांड्या व पाय इत्यादींचा उल्लेख केला आहे, तो करीत असताना उल्लेस- कांच्या समोर समष्टिरूपाने सर्व मनुष्येच असली पाहिजेत. आज भापल्या भारतवांत चाळीस कोट लोक आहेत, तितकीच प्रभुची मुखें व मस्तके असून या संख्येच्या दुप्पट डोळे, कान, हात आणि पाय आहेत. या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास 'अनंत बाहु, बहुवचनेन,' इत्यादि वर्णन यथार्थ आहे, असे .

·(६४) गीततील राजकीय तत्वज्ञान - अनुभवास येऊ लागेल. पृथ्वीवर असलेला मानवसमाज हे सर्व ईश्वराचं अखण्ड रूप बाहे. ज्ञानी लोक हे ईश्वराचे मस्तक, शूर मनुष्य हे त्याचे हात, व्यापारी हे त्याचे पोट आणि भ्रमजीवी हे त्याचे पाय होत. याप्रमाणे आमचा ईश्वर मनुष्यसमूहाच्या रूपाने आम्हास प्रत्यक्ष आहे. पशु, पक्षी, कृमी, कोटक इत्यादि सर्व त्या प्रभूचीच रूप आहेत. पक्ष- वनस्पति, सर्व स्थावर पदार्थ, हीही त्याचीच रूपे आहेत. सर्व विश्वांत ईश्वराच्या स्वरूपाहून वेगळा किंवा भिष्ट असा एकही पदार्थ नाही, प्रत्येक वस्तूचा व्यवहारांत उपयोग करताना ते ईदवराचे रूप आहे, ही गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. आपण सर्वसाधारणपणे धागताना एखाद्या वस्तूचा तिरस्कार करतो, आणि दुसरीविषयी आदर बाळगतो. पण हे योग्य नव्हे. सर्व विश्व हे एक अखण्ड जीवन आहे. येथे एका ईश्वराव्यतिरिक आणखी काहीही नाही. अशा स्थितीत कोणाचा तिरस्कार करावा ? प्रत्येकाशी प्रेमाने आपि भादरानेच वागले पाहिजे. सगळ्यांशी प्रेममय, समभावयुक्त व्यवहार म्हावा, हीच गोष्ट गीतेने या विश्वरूप वर्णनाच्या द्वारे व्यक्त केली आहे. भगवद्गीतेने अशा प्रश्चरें विश्वाला ईश्वररूपत्व दिले आहे. परन्तु दुदैवाने भाम्हा भारतवासीयांनी आजपर्यंत या ईश्वराचा स्वीकार केला नाही केवळ एक रामानुजाचार्यच काय ते विश्वाला परमेश्वराचा देह मानतात. इतर सर्वांनी विश्वाला तुच्छ, त्याज्य, हेय, टाकाऊ, दुःख हेतूष मानलें आहे ! ईश्वराचे शरीर असलेल विश्व कधीतरी टाकाऊ होईल काय? पण ते तसे मानले गेले आहे, ही गोष्ट मात्र खरी, देती लोक तर विश्वाला त्याग्य मानतातच, पण धमत् शंकराचार्य हे अद्वैत-सिद्धान्ताचे प्रतिपादन करीत असतो देखील विश्वाला भ्रम, ईश्वराहून भिट आणि दुःख-हेतुब मानतात. जैन, बौद्ध हे तर या विश्वाला क्षणिक व दुस-स्वरूप मानतात. मात्र वेद, उपनिषद व गीता ही विश्व हे ईश्वराचे रूप माहे, असे सांगतात, म्हणून विश्व हे क्षणिक व दुखाप आहे, असे न समजतो प्रत्येकाने त्याला परमात्मापव सुखदायी मानाचे इंच हचित आहे.

·विश्वरूपाचे दर्शन दुःख होत असेल त्याचे कारण शोधावे हैं निराळे; पण दुःखाचे कारण आपणा- मध्ये असावे व ते जगावर आरोपावे हे योग्य नव्हे. आतापर्यंत आपण वेदवचनें व गीतेतील घचर्ने पाहिली. माता यासंबंधी महत्त्वाची अशी उपनिषद्वाक्य पाहूं या. आत्मा या इदं सर्वम् (म. उ. १२५४२) ब्रह्मैतत् सर्वम् । (बू. २०५३) सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत् । ( ईश उ.५, वा.य.४०५, काण्व २.४.१७) सर्वे ह्येतद् ब्रह्म । (माण्डूक्य २) सर्वे हयमात्मा । (न. उ. ५) ब्रह्मवेदं सर्व सचिदानंदरूपं । (नृ.उ.५) नारायण पवेदं सर्पम् । (नारायण उ, २) सर्व खलु इदं ब्रह्म । (छो. उ. ३।१४१) अहमेवेदं सवम् । (छा. उ. ५।२।६।२५११) पतदात्म्यमिदं सर्वम् । (डॉ. र. ६।९।४) स एवेदं सर्वम् । (छा. उ. ॥२५॥२) इदं सर्वे यदयमात्मा । (बृ. उ. २१४१६; १॥५॥७) ओंकार पवेदं सर्वम्। (छा. र. २।२२।४) हे सर्व विश्व ब्रह्म, भारमा आणि नारायणरूप आहे, असेच ही सगळी उपनिष- द्वचर्ने धागतात.ब्रह्म, परब्रह्म, आत्मा, परमात्मा, नारायण, ओंकार, वासुदेव देव, महादेव, रुद, इंद, अदं, सः' इत्यादि सर्व नावें जो एक असून विश्वाकार झाला आहे, अशा वस्तूची द्योतक आहेत. सगळ्या उपनिषदा हेच सार आहे. सर्वाणि भूतानि यात्मा एव । (ईश न. ५) है ईशोपनिषदाचे वचन आहे; आणि त्यात सर्व भूतमान मामा आहेत.' ही वस्तुस्थिति स्पष्टपणे सागितली आहे. येथे “ भूर्ते ". याचा पंचमहाभूतें किंवा प्राणिमात्र यापैकी कोणताही अर्थ घ्यावा. या विश्वातली प्रत्येक वस्तु ५(रा.त.)

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान निर्माण झाली असल्यामुळे तिला 'भूत,' अशी संज्ञा आहे, हे सर्व निर्माण झालेले पदार्य 'आत्मा' किंवा भात्मस्वरूपच आहेत. ज्याप्रमाणे सोन्यापासून अलंकार घडले जातात, व अलंकार बनल्यानंतरही ते सोनेच असते तशीच पद्मापासून ही सर्व भूते निर्माण झाली आहेत, व ती बनल्यानंतरही प्रारूपच आहेत. आणखी एक उपनिषद्वाक्य येथे आपण पाहूं या- अग्निद्र्घा चक्षुषी चन्द्रसयौं दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताच वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पढ़यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा (मुण्डक उ.२४) याच अर्याचा एक श्लोक मागवतात आहे- इंद्रादयो बाहय आहुरुनाः कर्णी दिशः श्रोप्रममुप्य शब्दः । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गंधो मुखमग्निरिक्षः॥२९ चौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यमापोस्य तालू रस एव जिदा॥३०॥ (भागवत २११) या दोन्ही वचनाच्या प्रतिपादनाप्रमाणे खालीलप्रमाणे कोष्टक बनते- जीवात्माचे परमात्म्याचे व्यक्ति-शरीरातील अवयव विश्वदेहामील देवता मस्तक अग्नि भुवया नक्षनें सूर्य-चन्द रात्रि-दिवस अश्विदेव दिशा पाहू इन्द्रादि देवना पाणी वेद पदी अग्नि पापण्या नाक ·विश्वरूपाचे दर्शन ( ६७) प्राण पाय वायु आप् जिन्दा रस ফি पृथ्वी याप्रमाणे हे 'सर्वभूतान्तरात्म्याचे विश्व शरीर' आहे. आणि या विश्व- शरीरातील काही अंशापासून जीवाचे पिण्डारीर बनले आहे. अर्थात् हे जीवाचें शरीर त्या विश्वशरीराचा एक अंश असल्यामुळे त्याच्याहून पृथक् नाही. परमेश्वराच्या विस्वमूर्तिरूपी सागरातला एक बिन्दु म्हणजे जीवशरीर होय. हा या दोषाचा अन्योन्य संबंध आहे. विश्व हीच परमेश्वराची प्रचण्ड मूर्ति आहे. आणि स्वतः परमात्माच या मूर्तीच्या आकाराने प्रकट झाला आहे. याविषयीं ऋग्वेदाचा एक मनं पहाण्या- सारखा आहे-- रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इंद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते। (B. ६४७११९) 'प्रत्येक रूपाकरितां तो प्रभु प्रतिरूप झालेला आहे. हे त्याचे रूप त्याच्याच दर्शनाकरिता आहे. इन्द्र आपल्या अनेक शक्तीनी अनन्तरूप होऊन राहिला आहे. परमेश्वराचे यथार्थ रूप समजण्यास हा मंत्र अत्यंत उपयोगी आहे. 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते।'' प्रभु आपल्या अनन्त शीनी अनन्त रूपांनी नटलेला आहे ।' हैं वचन तर अगदी स्पष्टच आहे. याहून अधिक स्पष्ट अ काय घर सागता येईल? इन्द्र हा परमात्माच आपल्या अनंत शक्तीनी नानाविध रूपांनी नटलेला माहे. ही विश्वांत व्यक्त झालेली रूपे त्या परमात्म्याचीच असून त्या प्रत्येक रूपात एक क्यिा अनेक शती निवास करीत आहेत. म्हणूनच विश्वान गुण, शमी आणि में यात विविधता दिसून येते. आणि अग्नि यात तेज, जलात शीतलता, ·गीतेतील राजकीय तत्वहान " वनात पुष्टि, औषधात रोगहरण सामर्य, त्याचप्रमाणे वेगवेगळ्या पदार्यात वेगवेगळ्या शकी प्रकट होतात, या सर्व शाकि ईश्वराच्या असून त्या भिन्नभिन्न वस्तूंच्या द्वारे विश्वात व्यफ झालेल्या आहेत. याविषयी खालील मंत्र पहाण्याजोगे आहेत- तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः। तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः॥ (वा, य. ३२% काण्व य. ३५२३) तदेवाग्निस्तद्वायुस्तरसूर्यस्तदु चन्द्रमाः। तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापास प्रजापतिः।। (ते. आ. १०१११२ना. उ. ११३; म. ना. उ. १७) 'त प्रमच अग्नि, सूर्य, वायु, चन्द्रमा, शुक्र, अमृत, ब्रह्म, जल आणि प्रजापति आहे.' यावर टीका करताना सायनाचार्य लिहितात, “ययजगद- विद्यादृष्ट्या नानाविध प्रतीयते,सत्सर्व विद्यादृष्ट्या अखण्डेकरसं ग्रीवा (ते. आ. सा. भा. १३) अर्थात् अविद्या दृष्टीने विश्वामध्ये जे भाग्न, वायु इत्यादि वेगवेगळे पदार्थ दिसतात, ते सर्व दिव्य दृष्टीने पाहिले असता ब्रह्मरूपच दिपतात. विद्यादृष्टि व अविद्यादृष्टि या अनुक्रमें सुखदायी व दुःखदायी आहेत, यात संशय नाही. सामान्य मनुष्य गुरुमुखाशिवाय तत्वाव- बोधास पारसा असल्यामुळे पृथ्वी, आप, तेज यांना भिन्न वस्तु मानतो. पण तस्वस मान या सर्व वस्तूचे ठिराणी ब्रह्म-स्वरूपाचा अनुभव करून त्यांच्याशी . समदृष्टीन व्यवहार करतो. पूर्वोक मनातील 'सत्' पद् ब्रह्मवाचक आहे. 'तत् एव.सु ' असे म्हणून हा मंत्र शुकाचें ब्रह्मरूपत्व वात आहे. अर्थात् मनुष्य-शरीरातील शुक अथवा वीर्य हे अनच आहे. वीर्याच्या ब्रह्मत्वामुळे त्यापासून निर्माण झालेली प्रजाही ब्रह्मरूपच सिद्ध मारी. पुरुषसूकांत म्हटल्याप्रमाणे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र हे त्या पुरुषाचे अवयव आहेत. हा पुरय-सूचीतील सिद्धान्त कार्याच्या ब्रह्मत्वामुळे माणिकच दृढ झाला आहे. कारग ब्रह्मरूप वीर्यापासून .

·विश्वरूपाचे दर्शन . . निर्माण होणारी जीव-जाति प्रमाहून वेगळी असूच शकत नाही. मनापासून दुसन्या कशाची ही उत्पत्ति मानणे युक्तिसंगत होणार नाही. हीच गोष्ट ऋग्वेदाच्या खालील मंत्रांत सांगितली आहे- इन्द्र मिश्रयरुणं अग्नि माहः, अथो दिव्याससुपर्णो गमरमान। एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ (ऋ० १४१६४१४६) "(एकं सत् ) एकर सत आहे. त्या एकालाच (विप्रा बहुभा पदन्ति ) शानी पुरुष विविध प्रकारांनी वर्णितात. त्या एक मतालाच शामी पुरुष श्राग्नि, वरुण, इन्द्र, यम, मातरिदया, मित्र, सुपर्ण, परत्मान् इत्यादि नवि देऊन त्याचे वर्णन करतात. या मंत्राचा विचार केला असता असे आढळून येईल की, एकच सदस्तु असून आग्न आदि देवतांच्या विविध सूतात तिचेच वर्णन विविध प्रकारांनी केले जाते. यावहन असे सिद्ध होते की- सर्वे घेदा यत्पदमामनन्ति । ( 43 उ. १।२।१५) देव सरहमेय वेद्यः । (गी. १५।१५) सर्व वेदांतील अनेक देवतांचे वर्णन करणाऱ्या सूत्रांनी एकाच परमात्म्यावे वर्णन केले जाते. एकाच सद्वस्तूची अग्नि आदि सर्व नाव असल्यामुळे तिचीच ही भिनभिन्न रूपे आहेत. एकाच सद्वस्तुपासून हा सर्व विद्याकार निर्माण झालेला आहे. अथवा संपूर्ण विश्व मिळून एकच सवस्तु आहे. तैत्तिरीय भारण्यातील पुढील मंत्र हाच माव प्रदर्शित करीत आहे.~ सहनशीपं देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुयम्। विश्वं नारायणं देवं अक्षरं परमं विभुम् ॥ {है आ. १०1991) याचे सायणभाष्य पुढीलप्रमाणे आहे.-" ....सहनशार्प अनन्त शिरस्कं, ......सर्यजगदात्मकं विराडूपं महेश्वरस्य देहः । ...अस्मदादीनां शिरसि सर्याप्यपि तदीयान्येव इति अनन्त- १ ..

·(७०)
गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान
"
शिरस्त्वम् । अस्मदादीन्यक्षाणि इन्द्रियाणि तदीयान्येव
......विश्वं जगदात्मकम् ।
हा नारायण देव, महादेव, हजारों मस्त आणि अवयव यानी युक्त आहे.
कारण आम्हा सर्व प्राण्यांची मस्तके, डोळे, नाक, कान आदि अवयव हे त्याचेच
अवयव आहेत, अर्थात् त्याचे अवयव सहस्रावधि आहेत.' प्राणिमात्र है ईश्वराचे
स्वरूप आहे, असे पूर्वोक्त भाष्यांत सायनाचार्यानी स्पष्ट म्हटले आहे. ईश्वर
हा 'विश्वस्प' आहे, इतकेच नव्हे तर तो प्रत्यक्ष विश्वच आहे. वरील मंत्रात
'विश्व' पद परमात्म्याच वावक आहे. विष्णुसहस्रनामाच्या प्रारंभीच असे
म्हटले आहे की,
विश्वं विष्णु
(वि. स. ना. १)
"विश्व हाच विष्णु आहे, " अर्थात् विश्व हे विष्णु असून विष्णु दा विदव
आहे. विष्णु हैं 'व्यापक ' या अर्थाचं नाव आहे. हा व्यापक विष्णु म्हणजे
है प्रत्यक्ष दिसणारे विश्वच होय. हेच सर्व शास्त्रांनी केलेले वर्णन भगवद्गीता
अकराव्या अध्यायात विश्वरूप-दर्शनाच्या रूपाने करीत आहे. वेद, उपनिषदें,
भगवद्गीता, विष्णुसहस्रनाम, श्रीमद्भागवत इत्या दे मर्द अन्य या सिद्धान्ताची
सिद्धि करीत आहेत. ही गोष्ट पाचच्या ध्यानी येईलच.
आता गीतेचे एतत्संबंधी वर्णन पाई या-
पश्यादित्यान्यसूरुद्रान अदियनी मरुतस्तथा ॥ ११-६
अनेकयपत्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥१०॥
दिव्यमाल्पाम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
साधर्यमय देधमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥११॥
तकस्थं जगहस्तं प्रविभकमनेकधा ।
अपश्यदेवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥१२॥
पक्ष्यामि देवास्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ॥
ब्रह्माणर्माशं धमलासनस्थं पश्चि सर्वानुरगांव दिव्यान् ॥१५॥

·विश्वरूपाचे दर्शन (७१) - . अनेकवाहदरवस्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूप ॥१६॥ अनन्तयाहुं शशिसूर्यनेनं पश्यामि त्यां दीप्तहुताशरस्त्रम् ॥१९॥ रूपं महसे यहुपक्यनेनं महाबाहो यहुयाहरुपादं चहूदर यहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रदयथितास्तथाहम् ॥१३॥ अमीच त्यां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंवैः भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सदास्मदीयैरपि योधमुत्यैः ॥२६॥ यत्राणि ते त्यरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमांगः ॥२७॥ यायुर्यमोऽग्निरुणः शशा प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ॥३७॥ (भ, गी. ११) या परमेश्वरस्वरूपात द्वादश आदित्य, अष्ट वसु, अकरा स्त, दोन अश्विनीकुमार आणि सर्व मरुद्रण याना पहा. '(६) हे देवगणांचे वर्णन आहे, व इश्वराचे अधिदैवत स्वरूप होय. या ईश्वराच्या रूपात अनेक मुझे, अनेक नेम असून या स्वरूपात पहाण्या- जोगी अनेक रही दिसत आहेत. या देवाने अनेक दिव्य आभूपर्ने धारण फेली असून हातात अनेक दिग्यायुधे घेतली आहेत. हा अनेक दिव्य बत्रे ल्याला असून याने अनेकविध पुष्पमाला धारण केल्या आहेत. तसेंच याने आपल्या शरीरात विविध चन्दने आणि उटगी लावली आहेत. हा आधारक देव अनन्त असून यई दिशांस तोडे कस्न उभा आहे ' (१०-११) है वर्णन प्रत्यक्ष समोर दिसणाऱ्या सैनिकांचे आहे. ते सैनिकच अर्जुनाच्या समोर नानाप्रकारची वने, माला इत्यादि लेऊन हातात नानाविध आयुधे घेऊन उभे होते. विश्वरूपातील ही पैनियाची रूपंच अर्जुनास दिसत होती, शिवाय हे सैनिक चारी दिशांना तोंड करून उभे होते. सर्व सैनिकांना ईश्वराचे स्वरूपात पाहून अर्जुन हे प्रत्यक्ष दिसणाच्या वस्तुस्थितीचे वर्णन करीत आहे या एका प्रभूच्या स्वरूपांत हे विश्व एकरस पण अनेकधा विभक्त होऊन राहिलेले दिसत आहे. '( १२ ) या वर्णनाने, संपूर्ण विश्व एक असूनही प्रत्येक .

·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान वस्तूच्या भिन्नत्वामुळे विभिन्न दिसते, ही गोष्ट स्पष्ट झाली आहे अर्थात येथे एकरवात विभिनत्व व विभिन्नरवात एकत्व दासवले आहे. या विश्वरूप ईश्वराच्या शरीरात सर्व देव, सर्व भूतांचे संघ, कमलासन ब्रह्मा, ईस, ऋषि, दिव्य सर्पही दिसत आहेत.' (१५) हे पर्णन भूतकालाचें आहे. हे सर्व ऋषिगण भूतकाली होऊन गेलेले आहेत. पहा, या ईश्वररूपात अनेक याहु, भनेक उदरे, अनेक मुखें व नेत्र आहेत. चन्द-सूर्य याचे क्षेत्र आहेत. पदी अमि याचे मुख आहे. या स्वरूपात मुखादि अनन्त अवयवांना अन्तर्भाव झालेला आहे.' (१६, १९, २५) सर्व लोकाचे अवयव हे ईश्वराचेच अवयव आहेत, हे जाणून में दृश्य प्रत्यक्ष दिसत होते, साचेच हे वर्णन आहे. 'हे प्रभो, हे सर्व धृतराष्ट्राचे पुत्र, अन्य सगळे राजे, भीष्म, कर्ण आणि श्रामच्या सैनेंतील सेनानायक तुझ्या मुखात प्रविष्ट झाले आहेत. तुझ्या सपकासाला हे सगळे चुरडले भान माहेत, फिल्यका तर दार्गसाली पूर्ण झाले आहे. (२६,२०) हे सर्व वर्णन भविष्यकालाचे असून हो घटमा युद्धाच्या वेळी घडणारी आहे 'हे प्रभो, तूंच वायु, यम, अग्नि, वरुण, व प्रजापति पितामह आहेस. (A) वर्णन अधिदेवताचे असून ६ व्या श्लोकाशी याचे साम्य आहे. अस्तु, याप्रमाणे या वर्णनांत भूतकाल ५ भविष्यकाल या दोन्हींचे वर्णन आहे. वर्तमान काल तर प्रत्यक्ष समोर दिसतच आहे. युद्ध एकदा अनिवार्य झाल्यापर हे सगळे धीर मरणार, हे अर्जुनाला कडून चुकले व तो या वीरांच्या मरणासंबंधी कल्पना करू लागला. “ युरोपमधील सभ्यता युद्धाच्या साईत जळून भस्म होणार!" असे लेख प्रान्तिदप्टे लोक युद्ध होण्यापूर्वी ४५ वर्षे लिहीत होते. से स्यांनी लिहिले व तसे झालेही अर्जुनाला विश्वव्यापिनी दृष्टि मार माल्यावर आणि युर अटळ आहे, असे ठरल्यावर तो या पोरांचा धुराडा होण्याची दृदय अन्तर्दृष्टीने पाहुन त्याचं धन करत होता. या एकंदर वर्णनात पुष्कळसे वर्णन अनास समोर दिसणाऱ्या वस्तुस्थितांचे होते. या वर्णनातले हैं ·विश्वरूपाचे दर्शन वैशिष्ट्य पहाण्याजोगे माहे. जेव्हा भ.गी. ७४-५ या लोशत सागितल्याप्रमाणे पश्चमहाभूते हा ईश्वराचा देह आहे हे कळून भालें, पाणि यामुळे सर्व विश्व पायमौतिक असल्यामुळे ते स्वराचा देवच आहे, अशी त्यास प्रतीति माली, तेव्हा मग अर्जुनाच भेदांत अभेद माणि अमेदांत मेद पहाण्याची दृष्टी प्राप्त होऊन,लानंतर हे सर्व विश्व अखण्ड मून प्रमाणे एकच आहे, अशी दृढ भावना त्याच्या मनात निर्माण झाली. हुँच विश्वाचं रुप सर्वाय दृष्टीसमोर दिसत आहे. यास न पहाणारा मनुष्य कोठेही अस्तित्वात नाही. पण हे सबंध विश्वरूप प्रत्यक्ष पुढे असूनसुद्धा ते एकाच विश्वात्म्याचे हप आहे, पावर बहुतेकांचा विश्वास बसत नाही. म्हणून हा रुपे विभिनर आहेत, असे ते समजतात. पण जेथे जथै पञ्चमहाभूते व अन्तःकरण- । चतुष्टय आहेत, ते सर्व एकाच अद्वितीय परमात्म्याचे स्प आहे, ही गोष्ट एकदा त्यांना यदून माली, की मग या विविधतेतही सखण्ड एकताच अनुस्यूत आहे, हे त्यांना स्पष्टपणे समजेल. हे समजणे म्हणजेच दिव्यदृष्टि प्राप्त होगे, ही दृष्टि कोणालाही वर सांगितलेल्या विशिष्ट मनन-पद्धतीने प्रास होऊ शकेल. अर्जुनाला ही दृष्टि सातव्या अध्यायातय प्राप्त झाली असल्यामुळे या अध्यायात भगवन्तानी केवळ "दिव्यं ददामि ते चक्षुः ।" असे म्हटले आहे. याहून अधिक वर्णन न करण्याचे कारण असे की, एकदा सांगितलेले ज्ञानच पुनः पुनः सांगण्याचे काही प्रयोजन नाही. सर्वच मनुष्य विश्वाला पहातात. दिव्यदृष्टिवान् मनुष्य त्यांत एकता आणि अखाडिलता अनुभवतो, आणि पर्वसाधारण मनुष्य त्यांतील विविधतेवर मोहित होतो, हाच दोघातला भेद आहे. गीता हा तत्वज्ञानविषयक अंथ असूनही त्याची भारा काव्यमयी आहे. म्हणून हा काव्याचा पडदा दूर करून तिले शुद्ध सत्य तत्वज्ञानाचे दृष्टीने पहाता आले पाहिजे. असे पाहिल्यावर जे विश्वरूप दिसेल त्याचच वर्णन वर केले आहे. आता असा एक प्रश्न निर्माण होतो की, विश्वरूप परमेश्वराचे हे वर्णन ११व्या अध्यायात आहे की, गीतेत आणखीही त्याचा उरेख केलेला आहे ! - ·(७२) गीतताल राजकीय तत्त्वज्ञान धस्तूच्या भिन्नत्वामुळे विमिन दिसते, ही गोष्ट स्पष्ट झाली आहे अर्थात येथे एकत्वांत विभिन्नत्य व विभिनयात एकत्व दाखवले आहे. या विश्वस्त ईश्वराच्या शरीरात सर्व देव, सर्व भूतांच संघ, ममलासन ब्रह्मा, ईश, ऋषि,दिव्य सर्पही दिसत आहेत.' (१५) हे वर्णन भूतकालाचे आहे. हे सर्व ऋषिगण भूतकाली होऊन गेलेले आहेत. 'पहा, या ईददररूपात अनेक बाहु, अनेक उदरें, अनेक मुखें व नेत्र आहेत. चन्द्र-सूर्य याचे क्षेत्र आहेत. प्रदीप्त अग्नि याचे मुख आहे. या स्वरुपात मुखादि अनन्त अवयवांचा अन्तर्भाव झालेला आहे.' (१६, १९, २३.) सर्व लोकांच अवयव हे ईश्वराचेच अवयव आहेत, हे जाणून में दृदय प्रत्यक्ष दिसत होते, त्याचेच हे वर्णन आहे. 'हे प्रभो, हे सर्व धृतराष्ट्राचे पुन, अन्य सगळे राजे, भीष्म, कर्ण आणि आमच्या सैनतील सेनानायक तुझ्या मुखात प्रविष्ट झाले आहेस. तुझ्या दंतपंक्षाखाली हे सगळे चुरडले जाम आहेत, कित्येकाचे तर दाढोखाली चूर्ण झाले आहे. '(२६,२५) हे सर्व वर्णन भविष्यकाला असून ही पटना युद्धाच्या वेळी घडणारी आहे. "हे प्रभो, तूंच वायु, यम, अग्नि, वरुण, व प्रजापति पितामह आहेस.' (९) हे वर्णन अधिदैवताचे असून ६ व्या श्लोकाशी याचे साम्य आहे. वस्तु. याप्रमाणे या वर्णनात भूतकाल य भविष्यकाल या दोन्हींचे वर्णन आहे. पर्तमानकाल तर प्रत्यक्ष समोर दिसतच आहे. युद्ध एकदा अनिवार्य झाल्यावर हे सगळे वीर मरणार, हे अर्जुनाला करून चुकले व तो या वीरांच्या मरणासंबंधी कल्पना करू लागला. “ युरोपमधील सभ्यता युद्धाच्या खाईत जळून भस्म होणार!" असे लेख शान्तिप्टे लोक युद्ध होण्यापूर्वी ४१५ वर्ष लिहीत होते. ते त्यांनी लिहिले व तसे झालेही अर्जुनाला विश्वव्यापिनी दृष्टि प्राप्त झाल्यावर आणि युद्ध अटळ आहे, असे ठरल्यावर तो या वीरांचा चुराज होण्याची दृश्ये अन्तदृष्टीने पाहून त्यांचे वर्णन करत होता. या एकंदर वर्णनात पुष्कळसे वर्णन अर्जुनास समोर दिसणा-या वस्तुस्थितांचे होते. या वर्णनातले हैं ·विश्वरूपाचे दर्शन - वैशिष्ट्य पहाण्याजोगे आहे. जहाँ म, गी. ७॥४-५ या लोकांत सांगितल्याप्रमाणे पञ्चमहाभूते हा ईश्वराचा देह आहे हे कळून आले, आणि यामुळे सर्व विश्व पाश्चमौतिक असल्यामुळे तें ईश्वराचा देहच आहे, अशी त्यास प्रतीति झाली, तेव्हा मग अर्जुनास भेदांत अभेद आणि अमेदांत भेद पहाण्याची दृष्टी प्राप्त होऊन, त्यानंतर हे सर्व विश्व अखण्ड मूर्तीप्रमाणे एकच आहे, अशी दृढ़ भावना त्याच्या मनात निर्माण झाली. हेच विश्वाचे रूप सास दृष्टीसमोर दिसत आहे. यास न पहाणारा मनुष्य कोठेही आस्तत्वात नाही. पण हे सबंध विश्वरूप प्रत्यक्ष पुढे असूनसुद्धा ते एकाच विश्वाम्याचे रूप आहे, यावर बहुतेकांचा विश्वास बसत नाही. म्हणून ही हमें विभिभच आहेत, असे ते समजतात, पण जेथे जय पञ्चमहाभूते व अन्तःकरण- चतुष्टय आहेत, ते पर्व एकाच अद्वितीय परमात्म्याचे रूप आहे, ही गोष्ट एकदा त्याना कळून आली, की मग या विविधतेतही अखण्ड एकताब अनुस्यूत आहे, हे त्यांना स्पष्टपणे समजेल. हे समजणे म्हणजेच दिव्यदृष्टि प्राप्त होणे, ही दृष्टि कोणालाही वर सांगितलेल्या विशिष्ट मनन-पद्धतीने प्राप्त होऊ शल, अर्जुनाला ही दृष्टि पातव्या अध्यायांतच प्राप्त झाली असल्यामुळे या अध्यायात भगवन्ताना केवळ "दिव्यं ददामि ते चक्षुः।" असे म्हटले आहे. याहून अधेिक वर्णन न करण्याचे कारण असे की, एकदा सांगितलेले ज्ञानच पुनः पुनः सांगण्याचे काही प्रयोजन नाही. सर्वच मनुष्य विश्वाला पहातात. दिव्यदृष्टिवान् मनुष्य त्यात एकता आणि अखण्डितता अनुभवतो, आणि सर्वसाधारण मनुष्य स्यातील विविधतेवर मोहित होतो, हाच दोर्यातला भेद आहे. गीता हा तत्वज्ञानविषयक ग्रंथ असूनही याची भाषा काव्यमयी आहे. म्हणून हा काव्याचा पडदा दूर करन यतले शुद्ध सत्य तत्त्वज्ञानाचे दृष्टीने पहाता आले पाहिजे. असे पाहिल्यावर में विश्वरूप दिसेल खाचंच वर्णन घर केलें आहे. आता असा एक प्रश्न निर्माण होतो की, विश्वरूप परमेश्वराचे हे वर्णन ११ व्या अध्यायात आहे की, गीतेत आणखीही त्याचा उलेख केलेला आहे ! - ·(७४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . . - दहाव्या अध्यायांत ज्या ईश्वराच्या विभूति सागितल्या आहेत, त्यांची व या विश्वरूपाची संगति कशी काय जुळते! याचा विचार करण्याकरिता दुसन्या अध्यायापासून जी विश्वरूप-दर्शन-सूचक वचने आहेत, त्यांचा क्रमशः उस पापुढे करीत आहो- (१) दुसन्या अध्यायात नित्यः सर्वगतः आत्मा।' (लो. २४) असे म्हटलेले आहे. सर्वांचा सर्वगत असा एकच आत्मा आहे, असे मानले म्हणजे विश्यातली सर्व रूपं या आत्म्याची आहेत, हे सहजच सिद्ध होते. दुसन्या अध्यायात हा विश्वरूपाचा, एका आरम्पाचा संकेत आहे. (२) तिसऱ्या अध्यायाताल १५ च्या श्लोकात 'सर्वगतं ब्रह्म ' असा उल्लेख सर्वव्यापक एक्च ब्रह्म आहे, विदवार्ताल सर्व पदार्थास स्याने व्यापून टाकलेले आहे, असा या वचनाचा आशय आहे. तात्पर्य तिस-या अध्यायातही या संबंधी ही सूचक पदे आहेत. (३) चयच्या आणि नवप्या अभ्यायांतील खाली दिलेले श्लोक पहाण्यारसे आहेत- ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ब्रह्माग्नी ब्रह्मणा हुतम् ब्रह्मैप तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ (भ.गी, ४।२४) अई ऋतुरई यज्ञः स्यधाहमहमौषधम् । मंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरदं हुतम्॥ (भ.गी. ५११६) 'ब्रह्म हीच अर्पगकिया, ब्रह्म हेच हविर्द्रव्य, माप अग्नीत माझच माहुती देत आहे. सर्व कर्मे प्रारूपच बाहेत, अशी युद्धि ज्यास्त्र प्राप्त होते, तो प्राप्त होतो. तो स्वतःच मा बनतो.' 'मीच ऋतु आहे. यशही मीच, स्वधा आणि हवन करण्याच्या औषधि हेही मांच आई. मी मंत्र, मीच घृत, मीच अग्नि आणि हवनांतील आहुतिदेखील मीच आहे.' जेव्हा विश्वरूप-दर्शनामुळे सर्व पदार्य ब्रह्मरूप होतील, तेव्हाच हे मंत्र यथार्थ रीतीने अनुभवांत येऊ शकतील. सगळे विश्व हे प्रमाचे रूप आहे, हे ·विश्वरूपाचे दर्शन अनुभवसिद्ध झाल्यावरच ब्रह्मस्प यजमान, ब्रह्ममय अग्नीत ब्रह्माचे स्वरूप भसलेल्या हवनपदार्थाचे हवन करीत आहे, हे सत्य प्रतीतीस येईल. एहवी ज्यास हे विश्वरूपदर्शनाचे तत्त्व समजले नाही, असे लोक या गीतेच्या वचनाना अर्थहीन मूर्खपणाची वचनें असेंच म्हणणार ! परन्तु यामुळे त्याचाच मूर्खपणा उघड होतो, ही गोष्ट वेगळी. सर्व विश्वात एक्च एक सत् असून ही समोर दिसणारी सर्व रूपें त्याचीच आहेत, हे अनुभविल्यानन्तरच यजमान, ऋत्विज, अग्नि, वेदी, हविर्द्रव्य, मंत्र इत्यादि सगळी त्या सद्वस्तूचीच रूपे आहेत, अशी प्रतीती येईल, मग त्या सदस्तूला 'ब्रह्म' हे नाव द्या, की 'मह' म्हणा. वषया अध्यायाच्या पूर्वोक्त श्लोकांत याला 'ब्रह्म ' म्हटले असून नवव्या अध्यायांत त्याचाच उल्लेख 'अहं' असा केला आहे. सर्व विश्व हे ब्रह्मरूप झाल्यामुळे अहं' ही ब्रह्मच आहे. कारण त्या सद्वस्तू हुन वेगळा असा कोणीही दुसरा राहू शकत नाही. असो. याप्रमाणे चवथ्या व नवव्या अध्यायातील ही वर्णने विश्वरूप ब्रह्माच्या अखड सत्तेचा स्वीकार करून नंतरच केली गेली , ६ आहेत . विद्वान ब्राह्मण, (४) पाचव्या अध्यायातील साली दिलेला श्लोक' याविषयी विचार फरण्यासारखा आहे- विद्याविनयसंपन्ने बाह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ (भ गी ५/१८) गाय, हत्ती, कुना आणि स्वपाक म्हणजे कुत्र्याचे मास खाणारा चाण्डाल, या सर्वाना पण्डितसमदृष्टीने पहातात. वरवर पाहिले असता विद्वान् ब्राह्मण व अडाणी चांडाल यांचेविषयों समधुद्धि बाळगणे कठीण व सर्वथा विपरीत आहेसे वाटते पण जेव्हा सर्व विश्व ब्रह्माची मूर्ति आहे, असा निश्चय होईल, तेव्हा मग ही दोन्ही ब्रह्माचींच रूपे आहेत हे समजून त्याचे. विषयी समदृष्टि निर्माण होईल. पण्डित लोक सर्वत्र समबुद्धीने पहात असल्यामुळे त्याच्या दृष्टीला ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुना व चाण्डाल हे सर्व ब्रह्मरूपच दिसतात विश्व ब्रह्मरूप आहे, हा सिद्धान्त मानल्यावर मगच या श्लोकांतील ·(७३) गांततील राजकीय तत्त्वाहान विधान सत्य व यथार्थ आहे हे कळून येईल. म्हणून हा श्लोक या अध्यार्याप्त विश्वरूपदर्शनाची सूचनाच देत आहे. (५) महाच्या अध्यायात सर्वत्र समदर्शनः' असा (गी. ६२९ मध्ये ) एक उल्लेख आहे. याचा अर्थ ' सर्वत्र ब्रह्माचे दर्शन,' असा आहे. हैं पचन संपूर्ण विश्वास ब्रह्माप पाहण्याविषयी सागत आहे. पूर्वी चवथ्या व नवव्या अध्यायों तील लोकांविषयों में लिहिले ते येथे विचारात घ्यावें (६) सानच्या अध्यायांतील चवण्या व पांचच्या श्लोकांत तर दिव्यदृष्टीचे मर्मच सांगितले आहे, व त्याच दृष्टीने पुढील एकोणीसाव्या श्लोकांत 'वासुदेवः सर्व ' असे म्हटले आहे या ठिकाणी सर्व विश्व वासुदेवमय असल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. सरे पाहिले तर येथेच अर्जुनास 'विश्वरूप-दर्शन' करावेलें गेलें आहे. अथवा याचे स्पष्टकिरण करण्याकरितांच पुढे अकरावा अध्याय सांगितला आहे, असे म्हटले तरी चालेल. अराध्या अध्यायाचा सारांश येथे या दोन पदासच वर्णन केला आहे, असे समजावें (७) पाठव्या अध्यायांत असा उल्लेख आहे की, अव्यकाध्यक्तयः सर्वाः ममयन्त्यदरागमे । राध्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंशके (१८) एका अध्यक तत्वापासून या सर्व व्यजी सृटीच्या प्रारभी प्रकट होतात, आणि प्रलयकाली सारयातच लय पावतात. ' अर्थात् एकच अध्यक्त धतू पासून ते अनेक व्यक रूपात प्रगट होते. म्हणून हे विश्व त्या अव्यसाच रूप आहे. (८) नवव्या अध्यायात समोऽहं सर्वभूतेषु' (ो. ५) असे म्हटले आहे. ईश्वर सर्व भूतात सारख्या स्वरूपाने भरला आहे, असे म्हणणे म्हणजेच सर्व भूर्ते ईश्वराची रूपे आहेत. या सिद्धान्तास पुष्टि देणे होय. जरी सर्व भूतामध्ये सम, याचे दोन अर्थ होऊ शकतात, तरी पूर्वी सांगितलेल्या एकंदर वचनांशी सुसंगत असा हाच अर्थ असल्यामुळे त्याचाच स्वीकार करावा है पोय था. (९) दहाव्या अध्यायांत 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' (१२) मी यश पर्व जगतास आपल्या एका अंगाने ग्यापिलें आहे.

·विश्वरूपाचे दर्शन ई (७७) है विधान पाहतां नया अध्यायांतील वचनांशी मुसंगत असाच याचा अर्थ लापटा पाहिजे, हैं पुनः एकदा सांगण्याची आवश्यकता नाही. दहाव्या अध्यायात ईश्वराच्या विभूतीचा विस्तार सांगितला आहे. त्याचा आता विचार पर- ईश्वराच्या विभूती या दहाव्या अध्यायात आणि सातभ्या अध्यायांत ८ मासून ११ पर्यन्तच्यों लोकांत ईश्वराच्या विभूती सांगितल्या आहेत. हा विनि-विस्तार पाहिला असतो या विभूतीहुन भन्य रूपे ईश्वराची नसून ती भित्र सत्तेची हमें असली पाहिजेत, असा समज होणे संभवनीय आहे, म्हणून त्याविषयी विचार करणे येथे आवश्यक आहे. दहाव्या अध्यायातील काही विभूति अशा आहेत. १पाण्डवानां धनंजयः (३७) १स्रोतसामस्मि जान्हवी (३१) ३ मेक शिखरिणामदम् (२३) (२) पाण्डवांमध्ये अर्जुन, (२) खोतांमध्ये गंगा नदी, (३) पर्वतोमध्य मेरु, या ईदवराच्या विभूती आहेत. ही वचनें भात्यन्तिक सब मानल्यास पाण्डवातील धर्म, भीम आदि बंधु, नद्यांतील यमुना, सिंधु इत्यादि मया व पर्वतातील हिमालयादि ही ईश्वराची कप नाहीत, असे मागावे लागेल. पण सातव्या अध्यायांत सर, 'ईश्वरच सर्व विश्व आहे ' असे (१९व्या श्लोकात) म्हटले आहे. जर हे सर्व विश्व ईदवरच आहे, तर पत्रिी पाण्डव, सगळे जलप्रवाह आणि सर्व पर्वत ही ईश्वराचीच रूप आहेत. मा पाण्डवातील अर्जुन हेच ईश्वराचे रूप, असे १० च्या सध्यार्यात को म्हटले ? याचा हेतु असा की 'पर्व हमें ईश्वराची' हेच आत्यन्तिक सत्य आहे व तेंव मकराव्या अध्यायांत सांगावयाचे आहे. तो उपदेश प्रण करण्याची तयारी रहावी म्हणून दहाव्या अभ्यायोत स्वराची विशेष में कोठे आणि कशी आहेत, ते सांगितले आहे. जेव्हा शिष्याच्या अथवा जिज्ञासूच्या मनात 'पाण्डवांतील अर्जुन हा ईश्वराची विभूति ' असा बोध मिप होईल, तेव्हा ( सहजच असा प्रश्न करील की "तर अन्य पाण्डव ईश्वराची रूपे नादात काय?

·गीतेतील राजकीय तत्त्ववान मग ती कोणाची रूपे आहेत ! जिच्यापासून भीम इत्यादि पाण्डवीची उत्पत्ति मानली जावी, अशी ईश्वराहून भिन्न सत्ता अस्तित्वात आहे काय? जर त्या भिन्न सो मस्तित्व मानले, तर 'ईवरच सर्व काही आहे ' (१९) या घोषणेचा अर्थ काय" असे अनेक प्रश्न साधकाच्या पुढे उभे राहतील. भशा वेळी त्याला अकराव्या अध्यायातील उपदेश केला तर तो त्याच्या मनावर योग्य प्रकारे ठसेल संपूर्ण विश्वरूप हे ईश्वराचे अद्वितीय रूप आहे, हे समजून माल्यावर मग "ईईवरच सर्व काही आहे " हे सिद्धातपास्य असल्याचा बोध त्याला होईल. मधला दहावा अध्याय हा अकराव्या अध्यायातील उपदेशाची प्रस्तावना आहे असे समजावे. एकदो अकरावा अध्याय त्याच्या मनात योग्य प्रकारे उसला म्हणजे मग दहावा अध्याय त्याने विसरावयाचा आहे. कारण मांशिक सत्य प्रगट करण्याकरिताच दहावा अध्याय निर्माण झाला आहे. विस्वरूप हैं परमेश्वराचे रूप आहे. ' हे अकराव्या अध्यायात सागितले गेलेले तत्वच पूर्ण सत्य आहे जेव्हा जिज्ञासूला हे दर्शन होईल, तेव्हा मग पातम्या अध्यायातील 'श्वरच सर्व काही आहे,' हे सिद्धान्तिक सत्य त्याच्या मनात पूर्णपणे ठसेल, आणि नंतर त्याच्या समोरील सृष्टीत ईश्वराहून भिन अशी सत्ताच राहणार नाही. संपूर्ण विश्वाबरोबर स्वत लाही सो वररूपात पाहील, आणि अशा प्रकारे तो ईश्वराहून अभिन्न व अनन्य होईल, हेच परम प्राप्तटय आहे. जे जाणल्याने सर्व काही जागल्यासारखे होते, ते हेच परम श्रेष्ठ बसे बान आहे. , अनन्य अनन्य-माव परमेश्वराच्या विश्वरूपासबंधी इत्तका अनुभव घेतल्यावर मग शब्दाने काय बोध होतो ते सहज समजू शकेल. गीतेत- पुरपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्वनन्यया ॥ ८१२२ भक्त्या त्यनन्यया शक्यः महमेवंविधोऽर्जुन। ११५४ अपि चेत्सुदुराचारो भजने मामनन्यभार ॥ ९॥३० अनन्येनैव योगेन मां भ्यायन्त उपासते॥ १२॥६ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी॥१६१०

·विश्वरूपाचे दर्शन
(७१)
मजयनन्यमनसो हावा भूतादिमव्ययम् ।।९।१३
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ८.१४
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना 11८४८
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ॥९२२०
इतक्या वचनात अनन्यभावाचे वर्णन आहे. न्यास--
(९) अनन्यभार (८२१:१९३५४), अनन्यभाइ (९।३०)
(२) अनन्ययोग (१२१६,१३३१०)
(३) अनन्यमनाः (९।१३ ) अनन्यचेताः (१८), अनन्या
चिन्तपन्तः ( ९।२२), अनन्यगामी चेतः (८1८)
असे तीन भाग दिवतात ही अमन्य मायाची प्राप्ति विश्वरूप दर्शनानेच
होते. विश्वस्प-दर्शनाने संपूर्ण विश्व में एक अखण्ड अद्वितीय परमारम्याचे
स्प सिद्ध झाल्यावर ' मीही त्या विश्वस्याचा एक अंश आहे.' हे निस्थित होते
आणि हे ठरल्याबरोबर साधक इंवररुप पनतो, तो ईश्वराहून अपृथक् अथवा
अनन्य होतो. नर आणि नारायण यांचें असें ऐक्य होते, जीव शिवात मिसळून
जातो. यावेळी साधक सर्व काही प्रभूच आहे,' असेही म्हणेल, व त्याचबरोबर '
'सर्व काही मीच आहे' असेही म्हणेल.
अनन्य होऊन ईश्वरा मनन करण्याचा हा अर्थ आहे ईश्वराशी अभिन्न
साल्यावर मगच गीतेचा उपदेश व्यवहारात येऊ शकेल. आणि ज्ञान
दुप्राप्यही नाही. साधारण-बुद्धिवान् मनुष्यही ही गोष्ट समजूं चल, भापलीशी
पहन घेऊ शकेल, व त्याला हे शान व्यवहारातही आणता येईल. "अनन्य
पदाचा जो अर्थ आज समजला जातो, तो गीतेस अभिप्रेत नाही.
-
या फल
आतापर्यंत ईश्वरान्या विषापासंबंधी विवरण ऐले. यावरून असे सिद्ध झाले वी-
1. ईथर विश्वरूप आहे. या विश्वात में वाही म्हणून आहे, ते सर्व ईश्वराचे
रूप आहे.
२. ईधर विवरूप असल्यामुळे तो अदृश्य नसून प्रलक्ष दिसणारा आहे.
३ विद्यरूपाची सेवा करणे हेच मनुष्याच्या उमतीच एक मात्र सधन बाहे.

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . ४. विवरूप है ईश्वारूप असल्यामुळे हैं हेय, त्याज्य, दुःखरूप नाही. कारण ईस्वर सचिदानंद-स्वरूप आहे. ५. ज्याप्रमाणे बीजाचा विस्तार होऊन वृक्ष होतो, आणि त्याची फुले व फळे ही विकासाची पराकाष्ठा आहे, त्याचप्रमाणे ईश्वररूप धोजाचा विस्तार होऊनच हा. विश्वरूप वृक्ष अस्तित्वात आला आहे, म्हणून ही पूर्णतेची पराकाष्ठा आहे. विस्वाकडे काही लोक हीन टीने पाहतात, ती हीन दृष्टि सर्वथा त्याज्य आहे. ६. विश्वाला दुःखरूप मानून ज्या विचारपद्धति प्रचलित झाल्या आहेत, ल्या सर्व गीतेच्या या 'विश्वरूप परमेस्वर सिद्धान्ताने सण्डित झाल्या आहेत. 'स्रो. 'परमेश्वर विश्वरूप आहे,' हा सिद्धान्त मानल्याने विश्वातील मानवाच्या विचारपद्धतीत व आचारति मोठी विलक्षण क्रान्ति व उलथापालय होणार आहे. आज विश्वाच्या व्यवहारात राजा-प्रजा, मालक-मजूर, पुरोगामी- प्रतिगामी इलादि पक्षोपपक्षाचा विग्रह सुरू आहे. हे सगळे अज्ञानामुळे स्वतःला दुसन्यापासून मिष मानतात. पण गीतेचे म्हणणे असे आहे की, हे सगळे पक्षोपक्ष मिळून एकच संड जादन आहे, आणि हे सर्द ईश्वराचे स्वरूर आहे. या गीतेच्या सिद्धान्ताचे अनुकरण केल्यास राजे आणि अधिकारी प्रजेला ईश्वर- स्वरूप मानून तिची सेवा करण्यांतच स्वतःस तास समजतील. त्याचप्रमाणे प्रजा, मालक, मजूर हे सर्व विश्वसेवेच्या योगाने आपले जीवन सफल आणि कृतकृत्य होत, असे मानतील. गीतेच्या सिद्धान्ताचा स्वीकार करण्याने परस्परांची सेवा कस्न परस्परांचे हित साधणे, हेच एकमात्र सर्वाचे ध्येय होईल. याप्रमाणे गीतेचे है विश्वक्ष-दर्शन' ही केवळ कविरूपना, तात्विक चर्चेचा विषय, भक्तिरसाची भारतिकता किंवा मंत्र अथवा इन्द्रजालाचा चमत्कार नसून हाएक जिवन्त आणि जागृत सत्वा नाच' सत्य-सिद्धांत आहे. याचाच भानय करन मानवी व्यवहारतिले सर्व प्रश्न सुटतील. अणि या सिद्धांताची सर्वत्र जागृति झाल्यानेच कधीकाळी संपूर्ण मानव-व्यवहारात सुख आणि शान्तीचे राज्य प्रस्थापित होण्याची शक्यता आहे. पुढील प्रवचनात या विश्वस्प-सिताचाच संबंध येणार असल्यामुळे अभ्यासूनी विचार करन हा सिद्धांत आपल्या मनात उपविण्याचा प्रयत्न करावा.

·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम কিছুটা मनुष्याच्या आचार-व्यवहारावर होणारा परिणाम विश्वरूप हे परमेश्वराचे स्वरूप असून ते अखण्ड, एकरस व एकच एक अविभक्त जीवन आहे परमेश्वराच्या अनन्त शफि नानाविध रूपें धारण कम्न या विश्वात अवतीर्ण होत असतात, हे समजले आणि तसा अनुभव आला म्हणजे मनुष्याच्या जीवनात, त्याच्या आचारावर आणि व्यवहारावर या अनुभवाचा कसा काय परिणाम होऊ शकेल, ते आता पहावयाचे आहे १.अनन्य-भावाचे दृढीकरण विश्व हे अद्वितीय अशा परमात्म्याचे अखण्ड स्वरूप आहे, अशी प्रतीति होऊ लागताक्षणीच " मीही त्या परमा म्याच्या रूपाचाच एक अश आहे,' कळून येते व स्वनःस हीनदीन मानण्याचे काहीएक कारण नाही, असा निश्चय होतो. " मी ईश्वराहून पृधन आहे, ईश्वर पूर्ण आहे, मी अपूर्ण आहे, अशी माशी पूर्वी असलेली भावना अज्ञान जन्य होती, मी नि सन्देह ईश्वरस्वरूप आहे." हे ज्ञान झालें, म्हणजे त्यायोगे साधकाचा आत्मविश्वास नि सशय वृद्धिंगत होणे शक्य आहे. महासागरातील जलबिन्दु सागराहुन वेगळा नसतो, वृक्षाचे पान वृक्षाहून निराळे नसते. वस्त्रातील सूत आणि मुतालि कापूस ही क्रमशः वाहून अथवा मुतापासून निराळी नाहीत सुवर्गाचे अरार अरंगररूपाने विल्सत असाही सुवर्णरूपच असतात तसा मी, जीवरूप असताही परमात्मस्वरूपाहून तत्वतः भिम नाही ज्याप्रमाणे आकाश, महाकाश आणि घटात असलेले टाकाश, ही एकच आहेत, त्याप्रमाणेच जीव आणि शिव हे तत्त्वतः क, अभिन्न आणि अनन्य आहेत, हे ज्ञान विवरूपाचे यथार्थ दर्शन झाल्यावर प्राप्त होते म्हणून या ज्ञानाच्या योगाने आपला हीनता, दीनता व तुच्छता ६ (रा.त) ·(८०) गीतेतील राजकीय तत्यज्ञान सहजच नाहीशी होते, एवच नव्हे तर विश्वातील सर्व पदार्याचं मानीद निकृष्टत्व दूर होऊन, ते साक्षात ब्रह्मरूपच आहेत, हे स्पष्टपणे अनुभवास येते. मा ते सर्वच्या सर्व पदार्थ परममारया श्रेष्ट भशा स्पामाय सुशोभित झालेले दिस लागतात. मनुष्याची स्वत:विषयीची व लगताविषयींची हीनत्वाची करुपना दूर होणे, हा विश्वरूपदर्शनाने होणारा एक मोठा राम आहे. सर्व विष सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे वाटू लागले की, ईवर स्वतः जसा साचिदानंदरूप आहे, तसेच विश्व हेही स्पच रूप असल्याने, तेही त्याच्या- सारखेच सच्चिदानंदरूप आहे, यात तिळमात्र शंका उरत नाही. या दिव्य दृणीमुळे भून्यवाद आणि विश्वाला भ्रम, हीन, दीन, तुच्छ आणि साज्य मानणारांचे अनेक प्रकारचे संदेहवाद सहजच दूर होतात याच्या या मिथ्या श्रोतिवादापेक्षा गीतेचा हा आनंदवाद नि संशयच श्रेष्ट आहे. २. विश्व आनन्दमय आहे. परमेश्वर स्वतः सचिदानन्द असल्यामुळे त्याचे स्वरूप जे विव, तही त्यार गुणांनी युक्त अमले पाहिजे. ईसरच विश्वरूप नारा आहे, म्हणून ज्याप्रमाणे ईश्वर पूर्ण आहे, त्याप्रमाणे विश्वही पूर्ण आहे- पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेयावशिष्यते ॥ ( उपनिषशान्ति ) " तो (ईश्वर) पूर्ण आहे आणि हे (विश्व) ही पूर्णच आहे कारण पूर्णा पासून निर्माण झालेली वस्तु पूच असली पाहिजे. पूतन पूर्ण पाजूला पाढले तरी पूर्णच शिर राहते " अर्थात् परमेश्वर पूर्ग आहे आणि है विश्व ईश्वरापासून निर्माण झाले असल्यामुळे तेही पूर्णच आहे कारण पूर्णापासून पूचीच उत्पत्ति दी गस्य अहे. पूर्गारासून कधीही अपूर्ण वस्तु निर्माण होऊ गत नाही. परमेश्वरापासून हे पूर्ण विश्व निर्माण होऊनही ईश्वराच्या त्यात काहीमुझे चूनरणा आदे। न ही कारण पूर्णतून पूर्ण पाटल्यावर पूर्ण अशिष्ट राहते. मान ईश्वराप मून एद में पूर्ण विश्व उत्पन्न झाल्या. वरही ले पूर्ववत् पूर्णच गदा है, परयान यसरिचितही न्यूनाधिक भच ·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम - निर्माण झालेला नाही, हेच त्याच्या पूर्णत्वाचे द्योतक आहे. ईश्वरापासून विश्व क्सें निर्माण झालें, या प्रश्नाचे उत्तर देताना शास्त्रकारांनी अनेक उदाहरणे दिली आहेत. गाँतत ईश्वराला विश्वरूप, विश्वमूर्ति, विश्य, सर्व' असे म्हटले आहे. जे जे म्हणून अस्तित्वात आले आहे, ते ते सर्व ईश्वररूपच आहे. यावरून ईश्वरनामक कोने ईश्वररूपी उपादान कारणापासून, अर्थात् स्वतःपासूनच है विश्वस्प निर्माण केले, असा गोतेचा सिद्धान्त आहे. शाखार या विचारसरणीला 'अभिन्न-निमित्त-उपादान- कारण 'असे म्हणतात. सुवर्ण अलंकार केले, तरी से सोनपणाहून भिन्न असू शकत नाहीत; सासरेची राळणी सासर-रूपच असतात; लाकडाची देवल, , पेटी इत्यादि भिन्नभिन्न उपकरणे तयार केली तरी त्यामुळे त्याच्या लाकूडपणात काही न्यूनत्व येत नाही, त्याचप्रमाणे ईश्वरापासूनच हें विश्व निर्माण झाले असल्यामुळे, किंचा ईश्वरच विश्वरप बनला असल्यामुळे से ईश्वरस्वरूपाहुन भिन्न असणे सर्वथा अशक्य आहे. ईश्वरापासून विश्व में धनले आणि बनल्यानतर ही त्याचे स्वरूप ईश्वरमयच कसे अ है, इत्यादि प्रश्नावर वरील दोनही उदा. हरणानों चागाच प्रकाश पई शकेल, भग्नीपासून निघणा-या ठिणग्या अग्निरूपच असतात पण्याची वाफ आणि बर्फ ही दोन्ही जलरूपच असतात. समुद्रात तरंगणा या बर्फाच्या तुकन्यांना समुद्राहून पृथक् मानता येणार नाही. त्याचप्रमाणे परमेश्वररूपी अथांग महामात हे विधान्तर्गत सर्व पदार्थ वढन्या तुकड्यासारखे तरंगत आहेत. समध्ये परस्पर-विभिन्नता दिसून येत असताही इचरम्वापान्या दृष्टीने शिवा तत्व हे मब अभिनय आहेत शापमापासून मृत पाणि मुतापासून कापड होते कोणत्याही जाताचे कापड है कापयाचेच रूप असते. तय हे विश्वही परमेश्वर-स्वरुपच आहे. परमेश्वरा. पसून सूचारमा निर्माण झाला आणि त्याच्यापासून विश्वस्यो यत्राची निर्मिति माली. या बाहयानी उपनिषदादि ग्रंयानी विश्वरूप ईश्वराचा हा हिट प्रश्न ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान अगदी सोपा केला आहे राजा, राणी, सेवक, कारकून, रय, घोडे इत्यादि साखरेची खेळणी तयार केली समेत ती आपापन्या जागीच राहतील, पण त्यापैकी कोणतेही सेळणे दुधाची गोडी वाढविण्याकरिता दुधात टाकलें, तर त्याच्या खेळांतील स्थानामुळे दुधाच्या गोडीत काहीही कमी-जास्तपणा येणार नाही दुधात राजा टाक्य काय किंवा एखादा सेवक टाकला काय, दोन्ही पदार्थ दुधाची गोडी सारखीच वाढवितील याचप्रमाणे विश्वात अनेक रस उत्पन करण्याकरिता जी विविधता निर्माण केली गेलो तीमुळे विश्वाच्या किंवा ईश्वररूपाच्या आनंद-धनतेंत मुळीच न्यूनाधिकता निर्माण झाली नाही म्हणून विश्व ईश्वराचे रूप असल्यामुळे ते भानन्दमयच म है. सर्वन साध्या आनन्दमयतेचा अनुभव साधकाने प्यावा. जर कोणास या आनन्दाचा अनुभव नसेल, तर याच्या दृष्टिकोणांतच काहीतरी दोष असला पाहिजे. विश्वामध्ये कोणताही दोष नाही, ते स्वयंपूर्ण, अगदी जसे असावे तसेच आहे ३. विश्व सच्चिदानन्दरूपच आहे. गीतने 'विश्वरूप परमेश्वर' हा सिद्धान्त सिद केला आहे, यावरुनच विश्व सच्चिदानन्दरूप आहे, हे स्पष्ट झले. विश्व व त्यांतील प्रत्येक वस्तु " आहे " आणि म्हणून तो " सर " आहे, याविषयी कोणालाही संशय घाटण्याचे काही कारण नाही. हे विश्व प्रकारात आहे, अनुभूत च', ज्ञानाचा विषय होत आहे, म्हणून ते विश्व 'चित् ' हे त्याचप्रमणे विश्वातील सर्व पदार्थ कोणा ना कोणाला तरी सुख देत आहेत; कोणालाच आपण केव्हाही सुस न देणारा पदार्थ या विश्वात नाहीच नाही आणि म्हणूनच हैं विश्व 'आनन्दमय ' ही आहे. विश्वमात्रात जर मानन्दाचा पूर्णपणे अभाव अमता, तर मग कोणीहो जिवन्तच राहिले नसते या भनन्दाचा उपभोग घेत असल्यामुळेच प्राणी जीवित रगत आहेत. मनुष्य जर आपन्या दिवसभरानार अनुभवाचा विचार करील, तर त्यास असें निश्चितपणे कटून येईल की, आपणा दिवसांतील बहुतेक वेळी ·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम (८५) आनन्दाचार उपभोग घेत आहोत. 'गाढ निद्रा, अशामुळे होणारी तृप्ति, विश्रान्ति, प्रिय वस्तुची प्राप्ति, इत्यादि किती तरी प्रसंगांनी मनुष्य विश्वातील अखण्ड आनन्दाचा उपभोग घेत असतो. दिवसांत दुःखाचे क्षण थोडे भासून मानन्दाचेच अधिक असतात. मनुष्य ज्याला दुःख मानतो, तच अनेक वेळां सुख असते. उदाहरणच द्याव- याचे झाले तर असें देता येईल वी, विद्यार्थी अभ्यास करीत असता तो दुःखाचा अनुभव करतो हे खरे, पण अभ्यास हा सुखदाताच आहे. असे शेकहो अनुभव सांगता येतील, म्हणून हे विश्व गीतेच्या विश्वरूप-सिद्धान्ता- प्रमाणे सचिदानन्दस्वरूपच आहे कारण हैं विश्व ज्यांचे रूप आहे, तो स्वतः सचिदानन्द आहे. या विश्वरूपदर्शनाने जगदु,खवादाचे निरसन झाले आहे. त्याचप्रमाणे विश्व हे दुग्यमय आहे, असे मानून जो मतें प्रचलित झाली आहेत, ती सर्व मानण्यास अयोग्य आहेत, हेही यावरून निश्चितपणे सिद्ध आहे. ४. परमेश्वर विश्वरूपांत प्रत्यक्ष दिसत आहे परमेदवर विश्वल्प आहे; विश्वाचे रूप डोळ्यांना दिसूं शक्ते, त्या अर्थी पामेश्वरही दिसू शकतो, यात विश्वाच्या रूपाचे दर्शन हेच परमेश्वराचे दर्शन आहे. परमेश्वर प्रत्यक्ष असून विश्वरूपाने तो प्रत्येकात आणि प्रत्येकाच्या समोर विलसत आहे. विश्वरूप-दर्शनाच्या सिद्धान्ताची माहणी करुन गीतेने परमेश्वर अश्य आहे," हा सर्वाचा गैरसमज दूर केला आहे विश्वरूप है ईश्वररूपच आहे, अखण्ड विश्वच परमेश्वर आहे आणि विश्वातील प्रत्येक वस्तु परमाम्याचे अंशस्वरूप आहे या विश्वमात्रात ईईवराहून भिन्न अशी कोणतीही दुसरी वस्तु नाही, म्हणून में जे दिसते, ते ते ईश्वराचेच रूप आहे. विश्वरूप परमेश्वर प्रत्यक्ष दिसत आहे. या प्रत्यक्ष ईश्वरास सोडून अप्रत्यक्षाच्या मागे लागणे, प्रत्यक्ष ईश्वराची सेवा करण्याचे सोडून देऊन अप्रत्यक्षाचे ध्यान करण्याचा प्रयत्न करणे, हे सर्व प्रकारे अयोग्य आहे. याविषयी गीता म्हणते- ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान . केशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अन्यका हि गतिदुःखं देहवद्भिरवाप्यते ।। (गी. १२-५) जे आपले चित्त अव्यचात स्थिर हं पाहतात, त्याना फारच क्ट सहन करावे लागतात. कारण अव्यक्त रूपात प्रगति करण देहधारी मनुष्योम फारच कठीण आहे." आणि आपणास तर देहधारी मनुष्याच्या विषयाच विचार करावयाचा आहे जे देहधारी आहेत, त्यांचा भव्यत्तात प्रवेश होणे अत्यंत कठीण आहे. अर्थात् विश्वरूपाची सेवा हीच सुसान होणारी ईश्वरसेवा आहे. कारण विश्वरूप हे प्रत्येक मनुष्यास प्रत्यक्ष दिसणारे आहे. म्हणून याची सेवा करणे मनुध्यास शक्य आहे. मनुष्याची उभाते होणे ईस्वरसेवेनेंच संभवनीय आहे, ते दुसऱ्या कशानेही होणे शक्य नाही. ज्या ईश्वराची सेवा करून ही मानवाची उन्नति व्हावयाची, तो ईश्वर विश्वरूपच आहे. म्हणून या विश्वरूप परमेश्वराची मेवा, हाच मनुष्याचा धर्म, हेच त्याचे वर्सव्य व हेच त्याचे कृतकृत्य होण्याचे साधन आहे. प्राचीन काली भफश्रेष्ट हनुमान् आणि अर्जुन यानी प्रत्यक्ष भगवान् श्रीरामचन्द्र व श्रीकृष्ण यांनीच उपासना केली होती. ते कोणत्याही अप्रत्यक्ष अव्या स्वरूपाचें ध्यान करीत वाले नव्हते अथवा त्यानी कोणा प्राचीनकालीन विभूतीचीही उपासना केलेली नाही. म्हणून सर्व भवानी विश्वरूपामध्ये प्रस्ट झालेल्या भगवन्ताचीच सेवा करावी, त्यास योग्य आहे. भगवान है विश्वरूपांत नाना रूपे घेऊन प्रकट झाले आहेत. ग्राम्हण, क्षत्रिय, वैश्य आणि सूद यांची रूपें ही क्रमशः भगवंताचे मस्तक, बाहु, मांच्या व पाय आहेत (इ.1.1९.). यांत सर्व मानवाचा अन्तर्भाव झाला आहे. साचप्रमाणे पशुपक्षी, वृक्षवनस्पती, स्थावरजंगम, वायु, विद्युत् इत्यादि स्थल व सूक्ष्म सृष्टि ही सर्व ईश्वराचीच रूपे असून ती उपासना व सेवा करण्यास योग्य अशीच आहेत. या विश्वाची सेवाच मानवाला उन्मनीचा मार्ग दासवाल, मनुष्यांची सर्व प्रकारची उमाति याच साधनाने होऊ शकेल.

·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम ८७) मानवरूपामध्ये प्राम्हण क्षत्रिय-वैश्य-शद्र(ज्ञानी-पार-व्यापारी व कारागीर) ही ईश्वराची हमें आहेत, तसेच पशूमध्य गाय, घोडा, बारी, मेंढी इत्यादींच्या पान परमेश्वर मटला आहे. हाच प्रकार वृक्ष-वनस्पतीविषयीही समजावा. ही सर्व ईश्वराची रूपे सेवा करण्यास योग्य अशीच आहेत. हिंदुधर्मात मानवाची पूजा तर होतेच; पण त्याबरोबरच गाई, घोडे, हत्ती, वड, पिंपळ, औदुंबर, इत्यादि पशूची व क्षाचीही पूजा केली जाते. गंगा, यमुना, नर्मदा, तापी, तुंगभद्रा इत्यादि नाममाणेच पर्वत व प्रसिद्ध स्थाने याचीही पूजा करण्याचा प्रघात आहे. कित्येक लोक हिंदूची ही पूजापद्धति पाहून विस्मयचकित होतात. पण विश्वरूप परमेश्वर मानणान्याच्या दृष्टीने प्रत्येक वस्तु ईश्वराचे स्वरूप असल्यामुळे ही पूजापद्धति योग्यच आहे. मात्र हिंदुजनता या ईश्वरस्वरूपावर गंधाक्षता टाकून त्याची पूजा पूर्ण होते, अशी जी कल्पना करून रवा आहे, ती चूक आई. या स्वरूपाची खरी सेवा केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, गाईवर गंधाक्षता व फुलें घाहिल्याने तिची पूजा झाली, असे समजले जाते, पण है। पूजा नव्हे, उपासनाही नव्हे व सेवा तर निश्चितच नव्हे. हा पूजेचा भ्रम आहे. आणि भ्रमाने कार्य पूर्ण होणे अशक्य आहे. विदेशी लोक गाईची उत्तम सेवा करतात आणि गोमाता त्या सेवेमुळे त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांना प्रत्येक दिवसास तीस चाळीस शेर अमृतासारखें दूधही देते. याचे नाव मेवा. हिन्दुसमाज जी सेवा करतो, ती सेवा नसून उपहास मात्र आहे. अशा उपहासाने गोमाता प्रसन्न होण असंभवनीय आहे. भशा प्रकार उपासना, सेवा व पूजा यांची वर लोकांनी समजून घ्यावी. विश्वरूप उपासनेत ब्राम्हण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद, पशुपक्षी, वृक्ष-वनस्पति आणि स्थावर जात यांची शक्य तितकी सेवाच केली पाहिजे आणि तीही ही उपास्य प्रसन्न होईपर्यंत प्रसन झाल्यावर ती उपास्य उपासकाला प्रसन्न मनाने इट वर देतील व त्याचे सुख वाढवतील. मनुध्यांमध्ये जो मनुष्य आत्यंत निकृष्ट अवस्थेत कशी तरी जगत आहेत, स्यांना सर्व प्रकारे सहाय्य करमें हीच त्यांची सेवा होय. स्वच्छता, स्नान, ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान ( भोजन अथवा पलाहार ) वनसमर्पण इत्यादि अनेक मार्गानी त्याची सेवा केली पाहिजे. गीतेने या ठिकाणी प्रत्यक्ष दिसणाच्या विश्वरूपी प्रभूची उपासनाच सांगितली असल्यामुळे, या प्र-यक्ष दिसणान्या विदवाला क्षणिक, हीनदीन, दुःखमय म्हणून हेय, त्याज्य मानणान्याच्या नान्त मताचा सदाच या प्रतिगदनाने पूर्णपणे येथे निरास झाला आहे. बहुधा सर्व साप्रदायानी या संपूर्ण विश्वास त्याज्य ठरवून अव्यक ईश्वरालाच उपास्य मानले आहे. पण गीतेने विश्व हे ईश्वराचे रूप ठरवून विश्वरूप हँच सेवनीय ठरवले असल्याने इतर सर्व मते आपोआपच खण्डित झाली आहेत. यावरून गीता आपल्या पाचकास कोणता मार्ग दाखवीत आहे, ते क्ळून येईल, तिच्या मताप्रमाणे विषसेवा हाच मानव धर्म असून तोच एक मानवी उन्नतीचा साधक असा सरळ मार्ग आहे. गीता म्हणते- अवज्ञानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमानितम् ।। (गी, 11) "मूर्ख माणसें मानव देहाचा पाश्रय फेलेल्या मज ईदवराचा अपमान करतात." इंश्वर हा मानव-देहात अवतीर्ण झाला आहे, त्याची सेवा न करता अजाणते सोक त्याचा अपमान करून कोणा दुसन्याचीच सेवा करीत असतात. आणि हा मम वर्षानुवर्ष असाच चालला आहे. भुकेलेला दीन दरिद्री भिकारी (या रूपात प्रत्यक्ष ईश्वरच दारी येतो, त्याला शिव्या देऊन होवून देणारी माणसे देवळात जाऊन तेथें हजारों रुपये दान करून "आपण ईश्वराची पूजा केली," अशी स्वतःची फसवणूक करून घेतात ! ग्वरोखरीच हे केवढे आश्चर्य आहे बरें? याप्रमाणे सर्वत्र मानव-देहांत अवतीर्ण झालेल्या ईश्वराचा निरादरच होत आहे. इतकेच नव्हे तर, पशु-पक्षी, वृक्ष-लता इत्यादि रूपानी नटलेल्या ईश्वराचाही निरादरच होत आहे. उलट पक्षी ज्या मूर्ति अथवा मंदिर, मशिदी इत्यादींना सेवेची आवश्यकता नाही, त्याचे साज-शृंगार केले जात आहेत; म्हणून गीतेचा हा उपदेश अगदी योग्य आहे व त्याप्रमाणे वागल्यासच मनुष्य योग्य मार्गाने भाऊ शछेल. पण गीतेच्या उपदेशाकडे कोण पर लक्ष .

·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम देण्यास तत्पर आहे? ५. परमेश्वराचे विश्वरूप पवित्र आहे. 'देवही परमेश्वराचे हे स्वरूप पाहण्याची इच्छा बाळगतात.' (गी. ११-५२) अर्थात है रूप दिव्य माथि पवित्र आहे, यात शंका नाही. या रूपाचे दर्शन अनन्य भक्तीनेच होत असते (गी ११४५३). जे रूप पाहण्याची इच्छा प्रत्यक्ष देवमुद्धा करतात आणि जें अनन्य भत्तीनेच प्राप्त होऊ शक्त, ते विश्वरूप दोषयुक्त, हीम, हीन अ च शकत नाही. म्हणून विश्वरूप ही पस्तु पवित्र आहे. आम्ही सर्व मानव या विश्वरूपात समाविष्ट आहोत हे विश्वस्य साम्हा सर्वाचे निवासस्थान आहे गीतेचे विश्वरूप सर्व जगाला त्याच्या पाविण्याचा संदेश देम आहे. पण हे सर्व असे असतांही भलीकडे सर्वसामान्य लोकाची अशी समजूत झाली आहे की, हे विश्व एक कारागृह असून सर्व मनुष्य ही यांतील बदिवान् आहेत, किंवा विश्व हे एक मोठे जा असून आम्ही सर्थ त्यात सापडलेले मत्स्य आहोत. यातून सुदन जाणे हेच आमचे कर्तव्य आहे. अथवा विश्व है एक माणसाना भ्रमात पाडण्याकरिता निर्माण केलेले इन्द्रजाल माहे यात पसतो उपयोगाचे नाही. अशा प्रकारची अनेक ममें आज समाजात प्रचलित आहेत, पण परमेश्वराचे स्वरूप असलेले हैं विश्व कारागृह, इन्द्रजाल, गौडबंगाल, भमजाल अशा काही पटजालान्या स्वरूश नसून ते एक आयंत पवित्र असे कार्य-क्षेत्र आहे. या ठिकाणी असलेला आपला अनन्य संबंध जाणून या विवाशी अनन्य होऊन आपली कर्तव्ये करून प्रत्येकाने तार्थ व्हावे गातेची हो विश्वरूप-दर्शनाची विचारसरणी एकदा समजली का,मग पूर्वी सागितलेले सर्प भ्रमवाद नष्ट होऊन मनुष्य एका उच्च कर्तव्यभूमीवर आरूढ होतो. तेथे तो स्वतंरतेने विचरण कर लागतो, आणि त्याला आपल्या मनिक श्रेष्ठत्वाचाही अनुभव येतो. , ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान 1 ६. विश्वरूपांत जन्म येणें हैं बन्धन नव्हे. विश्वरूप हैं परमेश्वराचे रूप असल्यामुळे यातील जन्म हा कुकर्मा पर आहे, असे मानणे योग्य नव्हे. परन्तु जगाला दुःखमय मानणारानी जन्मास दोषमूलक म्हटले आहे त्याची विचारपद्धति असी आहे-मिथ्या ज्ञानाने प्रवृत्ति होते, प्रवृत्तींमुळे कर्मे होतात, कर्मापासून दोप उद्भवतात, दोषामुळे दु ख होणे स्वाभाविकच आहे दुःख भोगण्याकरिता अन्म घ्यावा लागतो, जन्मामुळे शरीर प्राप्त होते, शरिरात दु से भोगावी लागतात एक्दा शरि-प्राप्ति झाली की, मग दाखे भोगणे अनिवार्य आहे. म्हणून दु से भोगावी लागू नयेत, अशी इच्छा असेल तर शरीर-धारणा होऊ न देण्याची व्यवस्था केली पाहिजे. यावर हे अशी युक्ति सुचवितात की, दुःस नको असेल तर शरीरप्राप्ति बंद झाली पाहिजे, शरीरप्राप्तीचे पारण दोप होत म्हणून दोष घडता नयेत. दोष कापासून सभवतात, म्हणून निर्दोष होण्याकरिता कर्म सोडले पाहिजे; पण हे तर शक्य नाही, यावर उपाय काय । कमें ही वासना अथवा प्रवृत्तीमुळे होतात, म्हणून ती वासना अथवा प्रवृत्तीच नाहीशी केली पाहिजे. वासनाहीन अथवा प्रभृत्ति- शुन्य मनुष्य सर्वात श्रेष्ठ आहे, कारण त्याचे ठिकाणी प्रति नसन्यामुळे साजरडून कमै होणार नाहीत. धर्माच्या अभावी दोष निर्माण होणार नाहीत. यामुळे तो मनुष्य निर्दोष होईल. या निदोषत्वामुळे लाला भोगावयाची दुखें राहणार नाहीत, आणि म्हणून तो मुक्त होईल. याप्रमाणे त्यांनी प्रवृत्तिशून्य मनुष्य त्यार करण्याची युफि शोधून काढली ! पण हे सर्व तर्कट युपिशून्य आहे. कारण हा विचारप्रवाद मनुष्याला प्रवृत्तिन्य, कर्महीन आणि वासनाशून्य बनवितो. पण ही स्थिति प्राप्त होगेंच अशक्य आहे. आणि जर हे शक्यही झाले, तर ते मनुष्याच्या उन्नतीचा घात करणारे ठरेल. मनुष्याचा आत्मा प्रयत्नशील आहे. "अन् - सातत्य-गमने" या धातूपासून आत्मा हा शब्द सिद्ध झारा आहे त्याचा अर्थ सतत गमन, सतत प्रयत्न, सतत कर्म करणे असा आहे. हा अर्थच मुळी आरम्याच्या निज स्वभावाचा उल्लेख करून तो प्रतिशून्य होऊ शकत नाही, ही गोष्ट सिद्ध करीत आहे. मनुष्याचा स्वभावही ·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम सतत प्रयल करणे हाच आहे याविषयों गीता म्हणने- न हि कश्चिाक्षपामपि जातु तिष्ठत्यकर्मरत्। कार्यते हावशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैगुणैः । (गा० ३४५) "धर्म केल्याविना कोणीहि मनुध्य एक क्षणभरही राहू शकत नाही. मनुष्य हा प्रति-स्वभावाच्या आधीन होऊन प्रकृतीच्या गुणाप्रमाणे कमें करीतच असतो." अर्थात् मनुष्याची प्रकृति मनुष्याकडून में करवून घेतच अमें असूनही या अकर्मण्य लोक्यनी मनुष्याला प्रवृत्तिशून्य बनविण्याकरिता अर्मवाद निर्माण केला खरा, पण तो मनुष्याच्या स्वाभाविक प्रकृतीशी सर्वथा विरुद्ध असल्यामुळे त्याज्य आहे. हा वाद म्हणजे कधीही पूर्ण न होणारी एक इन्छा आहे ! शरीर धारण करणे याना अनुचित वाटते पण ईश्वराच्या स्वरूशत येण्यास आणि त्याचा अंश बनण्यास हे इतके घाबरतात बा, कोण जाणे! वस्तुतः परमेश्वराच्या विश्वरूपामध्ये अंशरूपाने जन्म घेऊन त्याच्या विश्वव्यापी कार्यासाठी आत्मार्पण करणे, हाच मुक्तीचा खरा मार्ग आहे. पण परमेश्वराचा एकेक अंश निष्क्रिय बनवून तो त्याच्या विश्वव्यापी कार्यापासून पृथक् व्हावा, अशी या महामागाची इच्छा आहे की काय, न कळे! हे कदापि होणे शक्य नाही. ईश्वराच्या विश्व-शरीराचें अस्तित्व या कर्मशून्यवाद्याच्या इच्छेवर मुळीच अवलंबून नाही, हे येथे सांगण्याची मुळीच आवश्यक्ता नाही. विश्वरूप हे प्रभूचे रूप अमन्याचे सागून गीतेने या प्रवृत्तिशून्य लोकान्या या मतावर कुठाराघात केला आहे. जन्म घेऊन परमेश्वराच्या शरीराचा अंश बनण्याचे, आणि ईश्वराच्या कार्यात सहभागी होण्याचे महद्भाग्य जीवाला प्रास होऊ शकते, हे ताव गीतेने येथे स्पष्ट केले आहे. म्हणून मनुष्यमात्रा प्रवृत्तिशून्य ३ क्रियाहीन करण्याचे ध्येय अशास्त्रीय आहे. गीतेचा असा सिद्धान्त आहे की, विश्वरूपी परमेश्वराची एक विश्वव्यापक मोठी योजना निश्चित झालेली आहे.तिला जाणून तिच्यातील आपल्या वाट्यास झालेले कर्तव्य कर्म प्रत्येक मनुष्याने केलेच पाहिजे. हे कर्म करीत असता ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान विदवात येऊन आपले विश्वकल्याण-योजनेतील कार्य करण्यास समर्थ होऊ शकतो. हे ईश्वरीय जीवभूत अंश इन्द्रियाच्या शचीना बरोबर घेऊन आपल्याला देग्य असे स्थान शोधीत आकासात स्रित सतत. जेथे लाना योग्य स्थान दिसेल तेथें तै प्रविष्ट होतात. जर या प्रवृत्तिदन्यवाद्याच्या इच्छेप्रमाणे सगळे स्त्रीपुरुष ब्रह्मचारी राहिले, तर मग ते ईश्वरीय वंश कोठे प्रविष्ट होतील ' अर्थान् या प्रवृत्तिशून्यवाद्याचा सर्वच उपक्रम परमेश्वराशी विद्रोह परणारा आणि म्हणून मूर्सपणाचा आहे. तसे घडणे सर्वया अशक्य आहे. ईश्वराविरुद्ध केलेलें बड कसे यशस्वी होईल ! गीता तर म्हणते की, जीव हे प्रभूचे अंश असून त्याच्या विश्वक-याण-- योजनेत भाग घेण्याकरिता या जगात येत असतात. स्त्रीपुरुष-संबंधामुळेच त्या ईश्वराच्या अशाचे गर्भ-रूपाने विश्वामध्ये येणे संभवनीय होते. म्हणूनच गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे स्त्रीपुरुष-संबंधही याच कारणासाठी श्रेष्ठ आहे. कारण स्वत: भगवानच म्हणतात- धर्माऽविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।। ( गो ११) " धर्माशी विरुद्ध नसणारा काम हा ईईवराची विभूति आहे." असा कम ईदवराची विभूति आहे, त्याअर्थी ह्या कामाची उपत्ति ज्या गृहस्थाश्रमात व बोपुरुषसंबधात होते, तो गृहस्थाश्रम व त्यातील धर्मयुक्त स्त्रीपुरूसंबंध हे परमेश्वराच्या विभूतीचे सहाय्यकच आहेत म्हणून आत्यन्तिक ब्रह्मचर्य है योग्य नव्हे. एखया योग्य मनुष्याने एकाया विशिष्ट सद्धेतूकरिता अमे हमचर्य पादणे हे अपवादादाखल गणले जाईल. पण सर्वांनी आजीवन ब्रह्मचर्य पाळगे हैं तर मीच योग्य नाही. गातेने अशा प्रकारे ब्रह्मचर्य आणि सन्यास याचा अतिरेक करणान्याच्या मताचे सहजच पेलें आहे जन्म-धारण केल्यानेच जीर ईश्वराच्या विश्वम्पामध्ये प्रकट होऊ शकत सल्यामुळे जन्म पविन आहे आणि तो जन्म स्त्रीपासून होत आस यामुळे छांदी पवित्र माहे आगि खोशी संवध गृहस्थाश्रमातच येत असल्यामुळे ·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम पृहस्थाश्रमही श्रेष्ठ आहे. या गृहस्थाश्रमाविषयी ज्या विकृत भावना अज्ञानी लोकांकडून पसरविल्या गेल्या आहेत, त्या सर्वथा त्याज्य आहेन, गीतेच्या विश्वरूपदर्शनाने हा सिद्धान्त आपोआप मिद्ध होत आहे. आजपर्यंत पुष्कळ संतांनीही गर्भवासाची निंदा केली आहे; पण तो सर्व अशास्त्रीय आहे. बोही संतांच्या ग्रंथात अशी वचने आदळतात की, गर्माच्या नाति, कानात व तोटनि मल, मूत्र व कृमी वातात ! गर्भस्थ जीव विष्ठेत शिजत असतो. पण हे सर्व शास्त्रीय वर्णन शरीरशास्त्राच्या भज्ञानाचे द्योतक आहे. तेथे परमेश्वराचा अंश नऊ महिने रहावयाचा, ते स्थान किती तरी पवित्र ययले पाहिजे । गर्भाची स्थिति इतकी उत्कृष्ट असते की, ती पाहून विधात्याच्या रचना कौशल्याचे कौतुकच करावेस व टते. गर्भावस्थेत कोणत्याही प्रकों क्लेश होत नाहीन, पण शरीर व जन्म यांचे विषयों, ज्याच्या मनात तिरस्कार होता, त्यांनी अशा गोष्टी पसरविल्या व मूर्ख लोक त्या शब्दशः खन्या मानून बसले । गर्म है देवतेचे मन्दिर आहे. ते एक पवित्र स्थान असून त्यात देवाचे अंश पाळले व पोसले जातात, म्हणूच ते श्रेष्ठ स्थान आहे. असो. अशा प्रकार विश्वरूपदर्शनाने हे सर्व मिथ्यावाद उध्वस्त झाले आहेत, ८. जीव परमेश्वराचा पुत्र आहे. परमेश्वर हा पिता असून जोय हे त्याचे पुत्र आहेत. यासंबंधी गतिचे स्पष्ट कथन आहे ही- पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ॥ (गो. ९११५) तासां ब्रह्म महद्योनिः अहं बीजमदः पिता। (गी, १४१४) पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्यमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान. (गो. १११४३) पितेव पुत्रस्य सपेव सत्युः प्रियः प्रियायाई सि देव सोढुम् (गी. १११४४) । 'परमेश्वर हा राराचा रिता आहे. परमेश्वर आपले बीज आपल्या प्रहनीचे ठिकाणी स्थापित करतो आणि त्यामुळे विवाया विस्तार होतो."

·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान . याच बीजरूपी अंशाने मनुष्याची उत्पत्ति झालेली आहे. वेदामध्येही मानवाना 'शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्राः' (ऋ. १०११३१) असे म्हटले आहे. अमृतस्वरूप परमात्म्याचे जीव है पुत्र आहेत. पिन्याच्या प्रत्येक अवयवावे मंच वीर्यद्वारा पुत्रात येतात. पित्याच्या विश्वदेहात तेहतीस देवता आहेत, जांबाच्या देहात त्या तेहतीस देवाचे अंश भिन्नभिन्न अवयवात व स्तन्य करून आहेत याप्रमाणे पिता आणि पुत्र याचे साम्य आहे. हे साम्य पाहून असा निश्य होतो की, मनुष्य हा ईश्वराची लहानशी मूताँच आहे. अर्थात या एश्वर्याची वृद्धि करणे हे मनुष्याचे कर्तव्यच आहे.(चिनें पहा . ९७-९८-९९) वेदामध्ये असे म्हटले आहे की “ सप्तऋपयः प्रतिहिताः शरीरे" (वा. य. ३४५५) मनुष्याच्या शरिरात सात ऋषि वास्तव्य करीत आहेत. म्हणून शरीर हा सात ऋषींचा पवित्र आश्रम आहे. घेदाचे हे वर्णन ध्यानात ठेवण्याजोगे आहे. वेदाने शरिरास तेहतीस देवताचे मन्दिरही म्हटले आहे. 'सर्वा शस्मिन् देवता गावो गोष्ठ दयासते"(अथर्व. ११।८१३२ ) " ज्याप्रमाणे गाई गोठ्योत राहतात, त्याप्रमाणे सर्व देवता (इन्द्रियरूपाने ) या ठिकाणी राहतात. " याप्रमाणे वेदाने मनुष्य-शरिरास देवता, मन्दिर, ऋषींचा पवित्र आश्रम, आणि परमेश्वराच्या पुत्रास राहण्याकरिता तयार केलेले पवित्र निवासस्थान म्हटले आहे. गीताही जीव हा ईश्वराचा पुत्र आणि अंश व शरीर हे पवित्र स्थान असल्याची साक्ष देत आहे. या शरिरास या भ्रमवाद्यानी केवळ पिंजरा किंवा कारागृहच नव्हे तर पू, विष्ठा, मूत्र यांचा गोळा असे म्हणून त्याची निंदा केली आहे ! वेदांमध्ये शरिराविषयी आदर प्रदर्शित केलेला दिसतो, त्याप्रमाणे गीतेतही शरिराला आत्म्याचे कार्यक्षेत्र (गी. १३१) म्हटले आहे. अशा शरिराला मूत्र-विष्ठेचा गोळा म्हणणे म्हणजे शरिराविषयी किळस उपन करणे आहे. आज तरी आपल्या समाजात शरिराची निन्दा वरणच ज्ञानीपणाचे द्योतक समजलें झाते. पण हैं मई केवळ भ्रमिष्ठपणाचे द्योतक आहे शरिराला मलमूत्राचे आगर, म्हटल्यामुळे त्याच्याविषयों अंत:करणात जी

·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम
स्दलीका
दिशा-
अधिनी कुमा
দি
प्रति
वायु
मरुत
इंद्र
-
पर
-आत्मा
शुषलेकि-
सरस्वती
त
आप
-पृथ्वी
पृथ्वी-
जीवाच्या देहांत त्रिलोकी य त्रिलोमीमध्ये
सर्व देवतांचे अंशभावान अवस्थान
७(रा.त.)

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान
वरुण
यापु
पर्वत
ओपी
अमी
जीयांच्या देहांत तेहतीस देवतांचा प्रवेश

·रूपी
यांनी
सेवा
साच
क्षाचीच
शक्ति
MAH
जाण्याची
जे लोक
मातीशिवाय
विकास करून
-/-
पौन वृक्षरूप
जीवाचे क्षेत्र, जीवाची/यज्ञभूमि
ही बीजाची
केली पाहिजे.
यक्ष दृश्य असणारे
मृगजलारया मागे
ध्यानी धरावा.
त, ईश्वर सर्वदा
पविन विश्वरूपात
ram, विश्वकल्याणाच्या
देक कालोत पढ़ें
HAI

·(१००) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान अवर्णनीय किकम निर्माण झाली, तिच्यामुळे या मतप्रचारकाना त्या शरिराचा त्याग करणे, हेच आपले शेवटचे ध्येय मानावे लागले ! जे शरीर सर्वोत्तम साधन म्हणून तयार झाले होते, ते याच्या मताप्रमाणे शौचकूप गणले गेले । शरीर हे शौचकूप आहे, हे एकदा मानले की, मग त्यात अधिक काल राहण्याची कोण इच्छा करील शौचकूपात कोणालाहा फार वेळ बसवत नाई. देवता मन्दिरात आणि प्रषींच्या पवित्र आश्रमात राहण्याची वैदिक कल्पना जोपर्यंत अस्तित्वात होती, तोपर्यंत दीर्घ आयुष्य प्राप्त करणे आणि या मन्दिरा पवित्र राखणे, हे आर्याचे ध्येय होते. परन्तु तेव शरीर मलमूत्रमय मानले जाऊ लागले, तेव्हापासून ते क्षीण करण्याची प्रवृत्तीच वाहू लागली, एवढेच नव्हे तर स्नान न करणे, सोंड न धुणे, हेही तप मानले गेलें। अशा रीतीने आजच्या व प्राचीन वैदिक विचारांत आकाश-पाताळाइतके अन्तर पडले आहे विश्वरूपाचे दर्शन करवून गीतेने हे सर्व आधुनिक विश्वनिंदेचे भ्रामक च घातक कुविचार नष्ट केले आहेत आणि मनुष्यप्राण्याला सनातन वैदिक मार्गावर पापण्याचा प्रयत्नही केला आहे पण या विश्व-रूप-दर्शनाच्या अध्यायाचा नित्य पाठ करणारेही या विश्वाला बंधन मानतात, हे मइदाधर्य आहे !!! जीवाने स्वतःस परमेश्वराचा पुन समजावें. आपण नर आहोत व नारायण होण्याचे सामर्थ्यही आपात आहे, हे विसरूं नये. परमेश्वराच्या पुत्रास कारागृहात घारण्याचे सामर्थ्य कोणातही नाही हा परमेश्वराचा पुत्र जेथे म्हणून जाईल, तेथील पारतंत्र्याच्या शृंखला तटातट तुटतील, अमें सामर्थ प्रत्येक जीवांत आहे. परमेश्वराच्या बीजापासून विश्वरूपी महावृक्ष विस्तारला आहे बीजांत जी शक्ति गुप्त होती, तीच वृक्षरूपाने प्रकट झाली आहे. वृक्ष धनणे हा बोजाचा स्वभावच आहे बोजाचा वृक्ष झाल्याने काही विघडलें अथवा एखादी होन वस्तु प्रकट झाली, असे कोणीही मानीत नाही, फलपुष्पांस हेत वृक्ष हैं जिशतांच्या विस्ताराचे वैभवच आहे याचप्रमाण परमात्मस्प बोजापासून बनलेला हा विश्वरूप प्रचण्ड वृक्ष हनि-दीन अपवित्र है ऊच शक्त नाही तो ·(१०१) विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम 304म तर ईश्वरीय शक्तींचा परिपूर्ण विकास आहे." पूर्ण अदः पूर्ण इदं " तें बीज पूर्ण आहे, त्यापासून बनलेला हा वृक्षही पूर्णच आहे. याप्रमाणे विश्वरूपी वृक्षाचे वर्णन केलेले आहे. आता येथे असा प्रश्न निर्माण होतो की, बोजाचा वृक्ष होऊन तो फ्लपुष्पांनी समृद्ध झाल्यावर त्याचा त्याग कस्न बाजाकडे धांव घ्यावी की वृक्षाचीच सेवा परायो ! आज तर 'जगताचा त्याग करून मुळाचा शोध करा,' असाच आगोश सर्वन ऐकू येतो. म्हणून याविषयी गीतेचे काय मत आहे, ते पाहिले पाहिजे. गीता स्पष्टपणे असे सांगते की, विश्वस्पी फलपम्पानी बहरलेल्या वृक्षाचीच सेवा करा. कारण हाच मार्ग योग्य आहे. बीजात असलेल्या सर्व गुप्त शक्ति यक्षरुपाने प्रकट झाल्या आहेत. म्हणून वृक्षाचा त्याग करून बीजाकडे जाण्याची यापुढे यत्किंचितही आवश्यकता नाही, असा गांतेचा संदेश आहे. जे लोक पक्षाचा त्याग करून मुळाचा शोध करावयास जातात, त्याचे हाती मातीशिवाय पाहीदी लागणार नाही. कारण यीज हैं स्वत.न्या गुप्त शक्तीचा विकास करून पूर्ण होण्यासाठीच स्वतः वृक्षरुप झाले आहे. म्हणून ते बीज वृक्षरूप झाल्यानंतर कधीही सापडणार नाही. वृक्ष, पाने, फुले, फळे, ही बीजाची रूपंच आता हाती लागण्यासारखी आहेत, म्हणून त्यांचीच सेवा केली पाहिजे. म्हणून मानवानी विश्वरूपाचीच सेवा परावी. हे प्रत्यक्ष दृश्य असणारे विश्वरूप सोडून कोणा अदृश्य सत्तेच्या मागे लागणे, हे मृगजलाच्या मागे धापण्याप्रमाणे आहे । विश्वरूपदर्शनाचा हा संदेश सगळ्यानी ध्यानी धरावा. ९. जन्माचा उद्देश ईश्वराचे अंश जीवरूपाने त्याच्या विश्वरूपांत जन्म घेतात. ईश्वर सर्वदा पवित्र आहे. त्याचा अंशही पवित्र आहे आणि तो या पविन विश्वरूपात अवतीर्ण होतो. याचा हेतु हा की, परम पिता परमात्म्याच्या विश्वकल्याणाच्या च्यापन कार्यात सहभागी होण्याकारती आपण समर्थ व्हावें. वैदिक कालांत पुढे JALA ·. गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान लिहिल्याप्रमाणे विचार-प्रवाह जागृत होते-" ब्रह्माचा अंश अपल्या बरोबर तेहतीस देवताच्या घशाना घेऊन जावरूप होण्याकरिता येतो व तो आपल्या जन्माकरिता योग्य स्थान पाहून तेथे प्रवेश करतो आईच्या उदरांत नऊ महिने राहिल्यावर तो जन्म पावतो आणि आपल्या पित्याप्रमाणे यज्ञ कर इच्छितो, परम पिता परमात्मा नेहमी यज्ञ करीत असतो, त्याप्रमाणे हा अमृत पुनही यश करीत असतो. अमे शंभर यज्ञ करून जीव हा शतक्रतु बनतो." हे वैदिक वर्णनही पूर्वीच्या वर्णनाप्रमाणेच बोधप्रद आहे. अर्थात् विश्वरूपात जन्म घेणे हे कोणत्याही प्रकारे हानिकारक नाही. विश्वरूपात ईश्वराच्या देहाचा एक अंश होऊन राहणे परम भाग्याचे लक्षण आहे. परमेश्वराच्या विश्वरूपाचा एक भाग होणे, हे वाईट में असं शकेल ? यामुळे शरीरधारणाविषयी किळस निर्माण करणारी विचार-परंपरा निय आहे, हे ठरते. शरीरधारणेमुळे वाहाँही अनिष्ट निर्माण होत नाही शरीर हे कोणत्याही प्रकार निंय नसून ते मानवाचे श्रेष्ठ कार्यक्षेत्र आहे. परमेश्वराच्या कार्यात सहभागी होण्याचे ते एक उत्तम साधन आहे. मानवी जीवनाचा हा उद्देश प्रत्येकाने नेहमी लक्षात ठेवावा आणि दारीर, जीवन आणि जगत् याची निन्दा न करता आपले कर्तव्य करीत असावे. ) ईश्वराचे कार्य- (१)सजनांचे संरक्षण,(२) दुष्पांचे निदोलन आणि (३) धर्मसंस्थापन, असें तीनप्रकारचे आहे. या कार्यात तनमनधन- पूर्वक करता येईल सेवढा शर्याचा विस्तार करणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. हेच जीवनाचे ध्येय आहे मफयेष्ठ अर्जुन आणि मातिराय हे याच मार्गाने गेले, म्हणून प्रत्येकाने त्यांचंच अनुकरण करावे १०. मूर्त आणि अमूर्त विश्वरूप हाच परमेश्वर आहे विश्वम मूर्त आणि अमूर्त असे विविध आहे साकार व निराकर, जद भागि चेतन, घश्य आणि परश्य हे त्या द्विविधतेचे स्वरूप होय. पृथ्वी, भाप आणि ते ही साकार व रश्य असून वायु आणि आकाश ही निराकार आहेत.

·विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम यानाच मूर्त आणि अमूर्तही म्हणता येईल. मूर्त किंवा साकार विवपाला तुरछ समजणे योग्य नव्हे; कारण तोही पवित्र विवशत्याचाच एक भाग आहे. दुसरे अ को साकार अथवा निराकार हो चिरकाल दिसणारी गहीत पाणी विजलें म्हणजे त्याचे बर्फ होते व उष्णतेने त्याची चाहीं बनते, वाफ, पाणी व बर्फ ही तिन्ही एका जलतत्वाचीच भिन्न रु आहेत. अशाच प्रकारे धन पदार्थावर निरनिराळे प्रयोग केल्यास ते वायुरूप होऊन महश्य होतात, आणि पुनः कांही प्रयोगानंतर तेच घनीभुत होऊन दृश्यही होतात म्हणून धनव, दयन्द व वायुरूपन्य या नीन निरनिराळ्या वस्तु नसून त्या तीन अवस्था एकाच तत्वाच्या आहेत. जड आणि चेतन असेही दोन पदार्थ परस्सा पूर्णपणे पृथक् अमे अस्तित्वात नाहीत, कारण आजपर्यत जडाचे चेतनाहन वेगळे अस्तित्व कोणारयादी अनुभवास आलेले नाही. एका बाटलीत केवळ जड आणि दुसरीत नुमते चेतन भरून ठेवण्यात आजपावेती कोणाही शास्त्रज्ञास यश आलेले नाही. कारण हे भेद वस्तुगत नसून कल्पनागत किंवा अवस्थागत आहेत. सडीसासरच्या राज्यांत ज्याप्रमाणे "पडा आणि गोडी" या दोघानेही एकसमयावच्छेदेकरून अस्तित्व आहे, त्यामागे जड भाणि चेतन हो परस्परांत मिसळलेली आहेत, या स्वतंत्र भशा दोन वस्तु नाहीत. आग या दोन्ही पृथक् मानल्या जातात, हे खरे आहे. पण ती चूक आहे. ज्याच्यापासून हे विश्व निर्माण झाले, त्या " सत् " वस्तूत या जह-वतनांचा अन्तर्भाव आहे. विश्वका अनेक पदार्थाची खिचडी नसून ईश्वर, परमात्मा, ब्रह्म, आमा, परब्रह्म, मत, नारायण, वासुदेव इत्यादि भिन्न भिन्न नावानी ओळखली जाणारी एकच एक वस्तु विश्वरूप बनलेली आहे. त्या सदस्तूंत अनन्त गुणाचा समुचय असल्यामुळे विश्वात विविधता आली आहे. एकेक गुणाचा विकास होऊन विश्वातील निरनिराळे पदार्थ निर्माण झाले आहेत, विश्वातील अनेकत्वाचे हेच एकमान कारण आहे. एका मुलभूत " मन् " वस्तूचेच विश्वातील नानाविध प्रकार झाले आहेत. एक " सत् " वस्तूव या विश्वात नाना प्रकारे विलसत माहे. या वावर ·(१०४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान हैं दिसणा-या भिनत्यातही एकत्वच विराजत आहे. या बहुविध वैद्वांच्या मुळाशी एक निर्द्वन्द्व सदस्तूच आहे. कारण तीच अनेक रूपानी प्रकट झाली आहे यामुळे मूर्त-अमूर्त, सगुण-निर्गुण, साकार-निराकार या भेदकल्पना व यावर भाधित असलेली मतमतातरें निर्मूल आहेत हैं सिद्ध झाले असून एकच सन् " विश्वरूपाने विल्सत आहे, हे स्पष्ट झाले आहे भगवद्गीते, " परमेश्वर विश्वरुप आहे, असा सिद्धान्त सांगितल्यामुळे कितीतरी प्रान्त कल्पनाचे निराकरण झाले आहे कोणाही साधकाला या विभिन्न मतांच्या श्रम-जालात फसण्याचे आता काही कारण नाही साधकाचे जे काही बनावयाचे असेल, जे काय लाने करावयाचे आहे आणि में काय त्याला साधावयाचे आहे, त्या सगळ्याचा संबंध या विश्वरूपाशीच आहे प्रत्येकानें जाणून आपापली कर्तव्ये करावीत व कृतन्य व्हावे, हे लास योग्य आहे ११.क्षर, अक्षर आणि उत्तम पुरुप गीतेत 'क्षर, अक्षर आणि उत्तम ' अशा तीन प्रकारच्या पुरुषाचे वर्णन माहे. हे पुरुपीन आहेत, दोन आहेत की एकाचीच ही तीन रूपे आहेत, चाविषयी अनेक शश अभ्यासूच्या मनात निर्माण होतात त्यासंबंधी थोडक्यात विवरण असे आहे- द्वाविमौ पुरुषो लोके क्षरश्चाक्षर एय च । क्षरःसर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१६॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ।।१७।। यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके येदे व प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१८॥ यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥१९॥ (भ.गी. १५) । ति (१) क्षर, (२) अक्षर आणि (३) उत्तम पुरुष, अशी .

·(१०५) विश्वरूप-दर्शनाचा परिणाम . तीन नावे आली आहेत. आता प्रश्न आहे की, हे तीन वेगवेगळे पुरुष आहेत काय ? जर हे तीन भिन्न पुरुष असतील, तर “वासुदेवः सर्वम् ' (गी. ७११९) हे सर्व वासुदेवच आहे,' हा सिद्धान्त खोटा ठरेल आणि विश्वरुप हे ईश्वराचेच रूप आहे, हा सिद्धान्नही सिद्ध होणार नाही. याप्रमाणे या तीन पुरुषास परस्पराहून भिन्न व पृथक मान याने गीतेच्या सर्व सिद्धान्ता- मध्ये उलथापालथ होऊ लागते. म्हणून या तीन पुरुषाच्या स्वरूपाविषयी येथे विचार करणे आवश्यक आहे. क्षर पुरुप-तुम्हे होऊ शकणारा जह पदार्थ, अक्षर पुरुप- ज्याचे तुकडे होऊ शस्त नाहीत, जे सर्वन घ्याप्त असून अखण्ड आहे, असे चतन्य-तत्त्व. हे जड आणि चेतन पदार्थ खडीसाखरेचा खडा आणि गोडी, याप्रमाणे एकमेकात आहेत, ते परस्पराहून भिन्न नाहीत. जडत्व आणि चेतनत्व हे दोन्ही एकच मत् वस्तूचे दोन गुण किंवा दोन भाव आहेत आणि या दोन गुणानी युक्त असलेल्या सत् वस्तूचे नावच 'उत्तम पुरुष' किंवा 'पुरुषोत्तम' असे आहे. खडा+ गोडी-सडीसाखर या उदाहरणात खडीसाखर हा एकच पदार्थ असून खडा व गोडी हे दोन त्याचे गुण किंवा दोन भाव आहेत. हे दोन्ही भाव नेहमी खडीसाखरेतच राहतात. खडीसाखर ही एकच वस्तु स य आहे. खडा व गोडी हे दोन भाव परस्परांहून पृथक् वस्तुरूप नाहीत. याचप्रमाणे जड प्रकृति, चेतन जीव व पुरुषोत्तम हे तीन वेगळाले पदार्थ नाहीत. जड+ चैतन = पुरुषोत्तम एका पुरुषोत्तमाचेच जड प्रवृति अथवा क्षर आणि चेतन जीव किंवा अक्षर, असे दोन भाव आहेत. हे दोन भाव ज्यात सामावले आहेत, तो एक परमात्मा हीच एक सत्य वस्तु आहे. विश्वरूप हे त्याचेंच रूप आहे. म्हणून "हे सर्व वासुदेवच आहे," हा सिद्धान्त मुख्य आहे. गतित दोन अथवा तीन पदाधीचे ·(१०३) गीततील राजकीय तत्वज्ञान वर्मन मुळीच नाही. गौतेनं वर्णिलेला असा एकच 'सत्' पदार्थ म्हणजे 'पुरुषोत्तम' हा असून त्यापासूनच हे विश्व निर्माण झाले आहे किंवा तोच अनत रूपांनी नटून विश्वरूप बनला आहे. अशा रीतीने हा जड व चेतनाचा भेद निर्मूल असून ते दोन्ही एकाच सदस्तूचे दोन भाव आहेत, हे सिद्ध झालें. परमेश्वर विश्वरूप आहे, हे गीतेने सांगितलेलें तल समजून घेतलं म्हणजे हा बोध प्राप्त होतो. विश्वरूप वराच्या या सिद्धान्तान ज्या अनेक भ्रान्त मताचे सदन केलें, त्यापैकी उदाहरणांसाठी म्हणून काहींचा येथे उल्लेख केला आहे. अशाच प्रकारे विचार केला असता सय वैदिक तत्त्व कोणते व असन्य मतान्तर कोणते, याचे ज्ञान होईल म्हणून अधिक विस्तार न करता हा लेख येथेच संपवितो. o- ·अनन्य-योग अनन्य-योग अन्यभाव आणि अनन्यभाव . १. मनुष्याचा व्यवहार मनुष्याच्या व्यवहारात अन्यभाव व अनन्यभाव असे दोन भाव दिसून येतात, अन्यभाव' या शब्दाचा अर्थ 'दुपाचा भाव' असून 'अनन्यभाव'. चा अर्थ ये दुअआभाव नाही, असा एकपणाचा भाव, ' असा आहे हे दोन्ही भाव व्यवहारात भिन्त भिन्न वेळी आढळून येऊ शक्तील पण याप्रत मात्र चहूंकडे व्यवहारात 'अन्यभाव'च अधिक प्रमाणात दिसून येतो. कोणी साधु किंवा महात्मा आचरणात अनन्यभाव आणित असेल कदाचित. पण म सर्वसाधारण जनता ही अन्यभावा' चाच उपयोग करते, असे स्पष्ट दिस हे माझे घर, हे माझे शेत, हे माझे धन, हे माझे कुटुब, हे माझे गाव, हा माझा देश, ही माझी जाति, हा माझा साप्रदाय, हा माझा धर्म, अशा प्रकारे 'माझा' हा शब्द सगळ्यांच्या बोलण्यात आढळतो. याचा अर्थ असा, "ह घरदार इत्यादि सगळ्यावर माझाच अधिकार आहे, दुसऱ्याचा नाही.' हाच अन्यभाव होय. त्याचप्रमाणे हैं दुपयाचें घर, हे दुसया शत, हे दुसन्याचे गांव, हा दुसन्याचा देश, ही दुसन्याची जाति, हे दुस-याचे कुटुब, हे दुसन्यांचे धन, हा दुस-याचा धर्म, अमा दुजेपणाचा भाव आज मानवाच्या व्यवहारात सर्वत्र आढळून येतो. प्रत्येक कार्यक्षेत्रात हा अपभावाचा व्यवहार चालू आहे, आणि आज मनुष्याच्या उन्नतीची जी मर्यादा मानली गेली आहे, तिच्यातही दुजा- भाव राहणारच असे दिसते. "मी" आणि "मी नाही," " हे माझे आहे," आणि " हे माझे - ·गीततील राजकीय तत्वज्ञान t . नाही, हा व्यवहार दुजाभावामुळे होणारा असून, सध्या सर्वत्र याचाच प्रसार आढळून येतो. सर्व मानवो व्यवहार रात्रंदिवस यान्याच आधारावर चाल- तात. ते व्यवहार आणि अन्यभाव याचा संबंध तुटणे जवळ जवळ अशक्य झाले आहे, इतका हा अन्यभाव मनुष्याच्या स्वभावाशी मिसळून गेला आहे. २.द्वैत आणि द्वन्द्व 'अन्य, मिन्न, भेद, द्वैत आणि द्वन्द्व' ही पदें या अन्यभावाच्या अर्थाची बोधक आहेत यातील द्वन्द्व हा शब्द युद्धाचा वाचक आहे जरी अन्य, भिन्न, भेद, द्वैत ' हे शब्द युद्धाचे वाचक नाहीत, तरी ते युद्धाच्या स्थितीचे पोषक आहेत, एवढे मान निश्चित अन्य शब्दाचा । अर्थ भिन्नता असा आहे. भिन्नता ही भेद दर्शविते भेदांत दोन पक्ष असतातच. दोन पक्ष असले की त्यामध्ये द्वैत असणे अनिवार्य आहे. आणि जेथे दोन पक्ष अहेत तेथें युद्ध हे ठरलेलेच असते. याप्रमाणे अन्यभावापासून भिन्नता, भिन्नतें- तून भेद, भेदातून द्वैत, द्वैतापासून द्वन्द्व, आणि द्वन्द्व म्हणजेच युद्ध होय आज विदयात घहूंकडे अन्यभावाचेच राज्य असल्यामुळे प्रत्येक क्षेत्र ततें युद्ध सुरू आहे, शान्ति नष्ट होत आहे आणि संहार चालला आहे. ही प्र पक्ष डोळ्यांपुढे दिसणारी स्थिति असल्यामुळे ही सिद्ध करण्याकरिता निराळी प्रमाणे देण्याची येथें आवश्यक्ता नाही. युद्ध बंद करण्याकरिताही युद्धाचीच तयारी केली जात अदे, भाणि तिच्यामुळे पुन' नवीन युद्धे निर्माण होत आहेत याप्रमाणे सगळे जग अशान्तिच्या खाईत जळत आहे. जोपर्यत मानवसमाज अन्य मावाने आपले व्यवहार चालू ठेवील, तोपर्यंत युद्धाचा भनि भडकणे अनिवार्यच आहे अन्यभावाने व्यवहार करीत असता शान्तीची इच्छा करणे म्हणजे पचाग्निमध्ये बसून शीतलतेची इच्छा करण्यासारखें आहे. पण हे अगदी संभवनीय आहे. मध्याचा मानवसमूह हा शान्तीकरितो युद्धाची इच्छा करीत असून त्याप्रमाणे वागतही आहे तो सतत कायेने, वाणीने, लेखानी व मनाने युद्धाची बाजे पेरीत असून अशान्तीची कटुपळे चाखीत आहे.

·अनन्य-योग जर काहीतरी उपाय करून आपण मनुष्याच्या व्यवहारांतून या 'अन्यभावा दूर क्रूं शकू, तरच या युद्धाची बीजे नाहीशी होणे शक्य आहे. पण जो अन्यभाव मानवी व्यवहारात शिरन तेथे आपलं स्थान घट्ट करून बसला आहे, तो दूर क्मा होणार ? आणि जर तो दूर होणार नाही, तर मग युद्धाची आग कशी थंड होणार ? हे सध्याचे धकाधकीचे जीवन शान्तिपूर्ण कसे होईल ? हा एक मोठा प्रश्नच आमच्या समोर उभा आहे. ३. विश्वरूप म्हणजे अनन्यभाव भगवद्गीतेच्या अकराव्या अध्यायाने अखण्ड विश्व हे परमेश्वराचे अखण्ड रूप आहे, असे सिद्ध करून, या नानाविध विविधतेने नटलेल्या विश्वात अनन्य- भावच नांदत आहे, असे सिद्ध केले आहे. परमेश्वर हा एकरस, एक, अद्वि- तीय आणि अनन्य आहे. त्याच एकाचे विश्व हे रूप आहे त्यामुळे जरी यात विविधता भासत असली, तरी ईश्वराच्या एकत्वामुळे त्यात मुख्यतः एकताच आहे. मनुष्य या विश्वातील एक अंश असल्यामुळे तो विश्वरूपातच सामावलेला आहे. आणि म्हणून तो विश्वाशी अ-पृथक्, अनन्य आणि अद्वितीय आहे. अर्थात् तो विश्वाशी एकरूपच आहे, विश्वाहून वेगळा नाही. विश्वाचा आणि त्याचा अनन्य-संबन्ध आहे. मनुष्य विश्वाहून भिन्न नाही, हे गीतेच्या विश्वरूप सिद्धान्ताने स्पष्ट झाले आहे. ज्या एका ईश्वराचे हे विश्वरूप आहे, त्यातील एक बिन्दु म्हणजे मनुष्य, विश्वरूपांत सर्व मनुष्याच्या समूहाचे रूप गोवले गेले आहे, ते विश्वरूपाहून वेगळे नाही. जर सगळे विश्वाचे रूप हे एका अद्वितीय ईश्वराचंच रूप आहे, तर मग सगळ्या मनुष्याचा अन्तर्भाव या विश्वातच होत अमल्यामुळे सगळी मानवीरूप परमेश्वराच्या स्वरूपांतच सामावली आहेत. म्हणून कोणाचेही रूप विश्वरूपाहून वेगळे नसून सगळे विश्वल्याशी अनन्यभावाने एकरूप झालेले आहेत. सर्व मिळून एकच सत्ता किंवा एकच जीवन आहे. या ठिकाणी वेगवेगळ्या सत्ता नाहोत. सर्व मिळून एकाच ईश्वराचे एकच अख3, अद्वितीय, एकरस रुप आहे.

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान याप्रमाणे विश्वरूपाचे दर्शन करवून गौतेन अनन्यभावाचा संदेशच सर्व मनुष्यांना दिला आहे. येयें प्रश्न असा उपस्थित होतो का, हा संदेश व्यवहारांत आणता येणे शक्य आहे काय ? को हा तात्विक सिद्धान्ताचा विषय केवळ निष्क्रिय वृद्धांनी करावयाच्या चर्चेसाठीच आहे ! गौतेचा उपदेश हा मानवी म्यवहारात उप. योगी पडणारा असून तो केवळ चर्चेचा विषय नाही, हे सर्वास माहीत आहे. म्हणून हा अनन्यभाव व्यवहारांत कसा येईल, हा विचार करणे सर्वास योग्य माहे. वस्तुतः हा मोठाच गहन प्रश्न आहे. पण हा घोडविणेही तितकेच आय- श्यक आहे. अनन्यभावाचा उपदेश करताना गौतेने अनन्यभावानें उपासना अथवा भक्ति करण्यास सांगितले आहे. पहा- ४ अनन्यभक्ति आणि अन्यमक्ति अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्।। (भ.गी. ९।२२,२३) "(ये जनाः) जे लोक (अन्+अन्याः) अन्यभावाने व्यवहार न करतां, अर्थात् अनन्य होऊन कार्य करणारे (मां उपासते) मज ईश्वराची उपासना कर- तात, (तेषां नित्याभियुकाना) त्या नित्य तपरतेने कार्यात निमग्न असणाऱ्या लोकांचा (अहं योगक्षेमं वहामि) मी योगक्षेम चालवितो. पण जे (अन्य- देवता-माः) उपास्य देवतेला आपणाहून भिन्न मानून माफ करतात, ते विधिमार्ग सोइन का होईना, पण मज ईश्वराचीच उपासना करतात." अनन्य-मक्त या श्लोकांत दोन प्रकारचे भरू वर्णिले आहेत. एक "अनन्याः चिन्त- यन्तः नित्य-अभियुक्ताः" अर्थात् स्वताला ईश्वराहन अभिन सपजणारे, त्याचे अभिन्नपपाचे मनन करणारे, मापले कर्म नेहमी कुशलतेने करणारे, ·अनन्य-योग नित्य सत्कमांत तत्पर असणारे, त्यांस अनन्यमक असे म्हणतात. विश्वरूप ईश्वरीत आपला समावेश झाला आहे, हे जाणणारे, आपण ईश्वराशी अभिष्ठ माहोत, हा अनुभव असणारे, आणि म्हणूनच स्वतःला ईश्वराशी अभिन्न किंवा भनन्य समजणारे, याच अभिन्नतेची अर्थात् जीव-शिवाच्या एकत्वाची भापल्या मनात सदोदित जागति ठेवणारे, आणि स्वतःचा व्यवहार हा ईश्वराशी होणारा व्यवहार आहे हे ओळखून त्याप्रमाणे वागणारे अनन्यभक्त होत. अन्य-मक्त दुसन्या जातीच्या भत्तांस " अन्य-देवता-भकाः " असे नाव दिले माहे. माझी उपास्य देवता माझ्याहून भिन्न आहे, आणि मी तिच्याहून वेगळा आहे, असे मानून तिची उपासना करणान्याना 'अन्यमक' असे नाव आहे. जरी हे विधि सोइन उपासना करतात, तरी हेही भक्तच आहेत. विधि- पूर्वक भक्ति न केल्यामुळे याच्या भक्तीमुळे मिळणाऱ्या पात काहीतरी कमी- पणा असेल, पण यांचा मुख्य दोष म्हणजे अन्यभाव हा आहे. याविषयी उप- निषदात म्हटले आहे- येऽन्यथाऽतो विदुः अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति । (छां ॥२५॥२) "जे उपास्य देवतेला आपणाहुन भिन्न मानतात, ते दुसऱ्याला आपला राजा मानतात, म्हणून ते दुसन्याचे दास होतात. यामुळे त्याना मिळणारे लोक क्षीण असतात." हाच उपास्य देवतेला स्वतःहून भिन्न मानण्याचा दुष्परिणाम आहे. "अन्यराजानः" म्हणजे दुध याचे स्वामित्व मानणारे म्हणजे पराधीन. है लोक त्या दुसन्या स्वामीचे दास असतात. स्वराज्य प्राप्त करून त्यांत 'स्वराद' बनणे हे साध्य केवळ अनन्यभतीनेच प्राप्त होऊ शकेल. 'मी माझा राजा आहे, मीच माझा शासक आहे 'हा माव एका अनन्यभक्तीनव अंगी बाणू शकेल. अन्यभाव हा दुसन्याच्या बंधनात टाकणारा भाव आहे, म्हणूनच 'अन्यदेवता. भक्त' हे विधिमार्ग से डून भक्ति करितात, असे म्हटले आहे. कोणा दुसन्याला ·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान राजा मानून आपण लाचे दास्य स्वकारणे हे ज्ञानी मनुध्यारा योग्य नव्हे वेदाचे ज्ञान अनन्यभाव वाढवून सर्वास स्वतन करणारे आहे, म्हणून 'अन्यमाव' हा स्वीकार करण्यास योग्य नव्हे. याविषयी आगसो एक उपनिषदात्य आहे, ते भने- अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसौ, अन्योऽहमस्मीति, न स वेद, यथा पशुः, एवं स देवानाम्। यथा ह वै बद्दयः पशवो मनुष्यं भुंज्युः, एवमेकैक पुरुषो देवान् भुनक्ति, एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति, किमु यहुपु, तस्मादेपा तन्न प्रियं, यदेतन्मनुप्या विद्युः।। ( ११४।१०) "जो अन्यदेवतेची उप मना रतो, म्हणजे माझ्याहून दश्ता भिन्न असून मोदी देवतहून भिन्न आहे, असे मानतो, तो जणू काय देवाचा पशूच आहे ज्या- प्रमाणे अनेक पशु हे मनु याकरिता भोग देतात, लाप्रमाणे तो एकट' मनुष्य देवाचा भाग होऊन राहतो आपला एखादा पशु कोणी चोराने नेला, तर अप णाला किनी दुःख होते . मग अनेक पशु चोरून नल्यावर तर अधिकच दुःख होईल त्याचप्रमाणे कोणा मनुष्यास ब्रह्मज्ञान झालेले देवाना आवडत नाही कारण लामुळे त्याचे भोग कमी होतात या उपनिषद्वचनाने अन्यभावाने हाणा या भक्ताचा दुष्परिणाम प तिच्यामुळे होणारे दुःख यावर चागलाच प्रकाश पडत आहे देवामा 'पतु' पनण्यापेक्षा स्वरार" होणे कितीतरी चांगले अहे भक्ति करण्याकरिता देव आणि भक्त याच्यात भेदभाव आवश्यक आहे, असे मानणा यांना गोताव उपनिप समजलीच नाहीत, अग्ने म्हटले पाहिजे 'उपास्य-देवतेस अन्य मानून अन्यभावाने तिची उपासना करणे हे विधीला से हून आहे,' या गातेच्या वचनाचे तात्पर्य हेच आहे अनन्यभक्त हे श्रेष्ठभक माहेत, आणि अन्यभक्त हे विधिहीन भक्ति करणारे आहेत अनन्यभक हे स्वतः देवताप झालेले असतात आणि अन्यमस हे स्वत स देवतेहून भिन मानून तिचे दास्य स्वीकारीन अमलात ·अनन्य-योग ५. देव आणि मक्त' देव आणि मक हैं एक द्वन्दु मानले गेले आहे. या द्वन्द्वावरून अनेक द्वन्द्वाची कल्पना करता येण्याजोगी आहे. देव आणि भक्त, राजा व प्रजा, मालक आणि मजर, अशी किती तरी द्वन्हें विचारांत घेण्याजोगी आहेत. ज्याप्रमाणे, अनन्य भक्ति करणारे भक्त स्वतःला देवाहन अभिन्न, एकरूप, अविभक्त मानतात, आणि स्वतः देवरूप होऊन तिची उपासना करतात, साप्रमाणे स्वराज्यात प्रजा ही आपणास राज्य-शासनयंत्राशी अविभक्त व एकरूप मानते, आणि आपल्या हिताकरिता आपला राज्यकारभार स्वतः चाल. विण्याचा अनुभव घेते. ती प्रजा स्वराट् पदवीला प्राप्त होते-तसेच जेथे मजूर स्वतःला मालक समजतात, कारखाना हा आपणा सर्वाचा आहे, असा अनुभव करतात, स्वतःला मालकाशी अविभक्त, एकरूप किंवा अभिन्न मानतात, तेथे तेही आपल्या कार्य-क्षत्रात 'स्वराद' च होतात. आता अन्यमावाचा काय परिणाम होतो, ते पाहू या. पूर्वी दिलेल्या उपनिषद्-वाक्यांत म्हटलेच आहे की, अन्यभक्त हे देवतांचे पशु आहेत, ते त्यांचे दास आहेत, आणि देवतांना भोग पुरविणे हेच त्यांचे काम आहे. राज्यशासनाच्या यंत्रात हा प्रकार तितकाच अनर्थकारी आहे. अन्यमावाने होणाऱ्या राज्यकारभारात प्रजा ही राजाचे भोग वाढवण्यासाठी असते, राजपुरुषांकडून चिरडली जाते. ती आपल्याला अधिका-यांहून वेगळं मानते. राजा, अधिकारी आणि प्रजा यांत नेहमी संघर्ष चाललेला असतो. आणि म्हणून दोन्ही पक्ष नेहमी चिन्तेत मग्न असतात. संघर्ष हाच अन्यभावाचा परिणाम आहे. याचप्रमाणे अन्यभावामुळे मालक व मजूर याच्यातही रात्रंदिवस युद्ध चाललेले असते. मालक मजुराना कमी वेतन देऊन त्याच्याकडून आधिक काम वरूवून घेण्याची इच्छा करीत असतो आणि मजूर याच्या उलट, काम क्मी करून वेतन अधिक घेण्याच्या प्रयत्नात असतात. तात्पर्य अन्यमाव हा लढाया व युद्धे यांचे मूल कारण आहे उपनिषदानें “अन्यराजानः" या शब्दाच्या द्वारे या अन्यभावानें उपासना करणा-या भत्ताम'दुसन्यास राजा समजून ८ (रा. त.)

·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान त्याची गुलामगिरो करपारा,' असे म्हटले आहे, तर गीतेने, “अन्यदेवता." म्हणजे आपल्याहून वेगळ्या देवतेची उपासना करणारा, असे याचे वर्णन केले आहे. या दोन्हींचा अर्थ एकच आहे. एखाद्या राजाचे दास्य स्वीकारणे, पापणाहून कोणी मोठा देव मानून दासभावाने त्याची भक्ति करण, अथवा कोणा मालकास्या हाता खाली काम करणे, या तिन्हींचा अर्थ एकच. हैं मग दास्याचेच द्योतक आहे. अन्यभावात दुसऱ्याचा दास व्हावे लागते. दोषामध्ये जो प्रबल असेल, तो दुसन्याला दास करील, आणि दास्यांत तर असन्ध दुःखच आहे. म्हणून भन्यभाव हा दुःख वाढविणारा असून, अनन्यभाव हा सुखाचे संवर्धन करणारा धा. धर्मव्यवस्था, राज्यव्यवस्था, उद्योगव्यवस्था आणि दुस-या व्यवस्था, यांमध्ये जेधे अधे अन्यभावाचे साम्राज्य असेल नेथे पोडाच निर्माण होईल आणि जेथे म्हणून अनन्यभाव असेल, तेथें सुखाचो वृद्धि होईल. म्हणूनच गीतेने अनन्य- भावार्च स्तुति करून अन्यमावापासून दूर राहण्याची सूचना दिली आहे. अनन्य भक्तांच्या योगक्षेमाचा भार भगवान् स्वतः आपल्या शिरावर घेत माहेत, याचे कारण हेच आहे. विश्वरूप ईश्वरांत आपल्या अस्तित्वाचा अनुभव घेणे, व स्वतःला ईश्वराशी एवरूप, अभिन घ अपृथक् मानणे, हेच अनन्य भक्तीतील मुख्य तत्व आहे. राज्यशासन आणि भारसाना यांच्याविषयों प्रजा व मजूर या ठिकाणी जर असाच अभिनभाव नाईलपाला. तर स्याम 'स्वराद' होण्याचार स्वामीपणाचा अनुभव येऊ लागेल. देव पशि भक, रजा व प्रजा, आणि मालक व मजूर या सर्याविषयी एश्च तत्त्व लागू अहे, हे याचकांनी ध्यानात ठेवा गर्वन एव च नियम काम करीत आहे. अभिलतेचा ! एकापायाचा नियम हा नेहमी सुखदारी असून पृथवभाव ने नेहमी पुढेच पेटत राहतील हे नेहमी लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. ६. देवताविज्ञान, भूतविज्ञान व आत्मज्ञान भाजपर्यंत भासालानाल नियम कागदी पायन व व्यापारादि ·अनन्य-योग व्यवहारांत लावले नाहीत, म्हणून हा विषय आम्ही येथे थोड़ा अधिक स्पष्ट २ केला आहे वेद, उपनिषद्, गीता इत्यादि प्रथात दैवतविज्ञानाचीच चर्चा येलेली आढळते. भूत-विज्ञान व मानव-धर्म-विज्ञानाविषयी कचितच एखादे ठिकाणी उल्लेख आढळतो. त्या देवतविज्ञानावरूनच मनुष्याने मानवी व्यवहाराचें ज्ञान जाणून घेतले पाहिजे. हा नियम सार्वत्रिक असल्यामुळे सर्वाना याचे ज्ञान असणे आवश्यकच आहे.पण दुर्दैवानें सांप्रत सास याचा विसर पडला आहे. म्हणूनच या ठिकाणी अन्यभक्ति आणि अनन्यभक्ति है शब्द केवळ आधिदैवत (उपासना) क्षेत्रातच वापरावयाचे नसून, ते आघि भौतिक (प्राणिव्यवहार) अथवा अधियज्ञ ( धर्मव्यवहार ) आणि अधिकर्म ( कार्यव्यवहार ) क्षेत्रातही याच नियमाचा उपयोग करावयाचा आहे, हे येथे विशेषरूपाने स्पष्ट करणें प्राप्त झाले आहे गीतेचा विचार करणारांनी याचा लक्षपूर्वक विचार करावा. "यद्देवा अकुर्वस्तत्करवाणि" अर्थात् याचरण देवानी केले तसेच आम्ही करावें या वचनाने असे सिद्ध होत आहे की देवतांची वर्णने मानांसाठी आदर्श म्हणून घेण्यासाठी आहेत सध्या जे राजकीय आणि औद्योगिक क्षेत्रात धर्माचे नियम पाळीत नाहीत, ते अशुद्ध मार्गाने जात आहेत आपणास आता या नियमांची माहिती झालेली आसल्यामुळे आपण मानवी व्यवहाराच्या प्रत्येक अंगात अन्यमाय आणि अनन्य भावाच्या आचरणाने काय इष्ट परिणाम होणे शक्य आहे ते पाहूं. गीतेतील सर्व आधिदैविक वर्णन जहा याप्रमाणे मानवी ध्यवहारात येतील, तेव्हाच गीतेचा उपदेश व्यवहारात आला असे म्हणता येईल गीता ही मनुष्यांनी व्यवहारात आणण्या साठीच सागितली आहे. ७. भक्त आणि भक्ति भाता भर, भक्तीचे स्वरूप आणि भक्ताच्या कर्तव्याचा विचार केला पाहिजे 'भज सेवायाम्' या घातूपासून भक्त आणि भत्ति ही दोन पर्दै निर्माण झाली आहेत 'भजते य स भक्तः' अर्थात जी सेवा करतो तो भक म्हणावा 'भन्' धातूचा अर्थ सेवा करण, सन्मान करणे, आदरमत्कार करणे असा आहे अर्थात् ' भत्त' शब्दाचा अर्थ सेवा, सन्मान व आदरमत्कार .

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . करणारा असा होतो. सध्या ईश्वराच्या नावाचा जप करणारासच भक म्हटले जाते. पण गौतेच्या दृष्टीने भकाचे प्रधान कर्म नन्हे, सेवाभाव, सत्कारमाव, आदरभाव हे मुख्यतः भक्तामध्ये पाहिजेत. ज्याच्या मनात व व्यवहारोत हे तीन भाव असतील, तोच खरा मक्त होय. आपल्या कडून होणाऱ्या कर्माच्या योगाने अनन्यभावाने विश्वरूप ईश्वराची सेवा करणे, पूजा करणे आणि त्याचेधि षयी आदर व्यक्त करणे, याचेच नोव भक्ति. ही भक्ति" मी माझ्या उपास्य. देवतेहून पृथक् नाही," हे जाणून केली पाहिजे. जो 'आपण विश्वरूपाचा अंश आहोत,' असा अनुभव घेतो, व जो या विश्वरूपास परमात्मरूप मानतो, तो प्रत्येक कर्म करताना स्वतःला ईश्वराहून अविभक, अभिभच, अपृथक् किंया एकरूप च मानील. ईश्वराशी भापला हा संबंध कधीही न तुटणारा असा आहे, हे ज्ञान त्याला ज्या वेळी होईल, त्यानंतर स्याना ईश्वराशी 'नित्ययोगच होत राहील, याच योगाला गीते " नित्य युक्ता , नित्य-अभि-युक्ता" असे म्हटले आहे. या भकाया ईश्वरा- शी असणारा हा योग सतत. रात्रंदिवस ६ प्रतिक्षणी होत राहतो. या योगाचा वियोग कधीच होत नाही, पिस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान झाल्यावरच या नित्ययोगाचे अविच्छिन्नतेने भाचरण होणे शक्य आहे. ज्यांनी विश्वरूपास पाग्य रीतीन जाणले आहे, ते स्वत:ला त्या विश्वरूपापासून पृथक कसे बरें समजाल ? 'अनन्य " यावा अर्थ गतिच्या टीकाकारांनी मोठा विलक्षणकेला आहे. उदाहरणार्थ- यनन्याश्चिन्तयन्तो मां I. Those people mha, thinkiog on Me tvith singleness of purpose. (Dr. Belralkar ) Il Those who worship Dir alone chinking of no other. ( Annie Besant) प्रया " अनन्य" शब्दाचे असेच अर्थ केले जातात. पण पूर्वी क्षेलेल्या ॥

·अनन्य-योग - - स्पष्टीकरणाप्रमाणे पाहिले तर हे अर्थ योग्य नव्हेत हे उघड आहे. याचा भरा अर्थ पुढे दिल्याप्रमाणे आहे- III Those who identify themselves with Dſe, realise that they are not separate fromlle, meditate on Me (or think of Me, or worship Me.) "धन्-अन्य, म्हणजे अभिन्न होऊन माझे चिन्तन, ध्यान, पूजन, आदर अथवा सत्कार करतात;" हा त्या लोकार्याचा वास्तविक अर्थ बाहे, पण अनेक लोक या शब्दाचा अर्थ, "मला सोडून जे अन्य कोणाही देवतेची पूजा करीत नाहीत,' असाच करतात. हा अर्थ योग्य नव्हे. कारण गीतेचा सिद्धान्त व हा अर्थ यात पुष्कळच अन्तर आहे. विश्वरूपाचा सिद्धान्त न समजल्यामुळे हा असा अर्थाचा अनर्थ झाला आहे. अनन्य भक्त हे श्रेष्ठ आहेत. कारण ते ईश्वर- रूप होऊन मक्ति म्हणजेच सेवा करीत असतात. सर्वाचा सारखाच आदरसत्कार करतात. यांची ही भक्ति विधिपूर्वक भाक्क आहे. हेच भक्त नित्य-अभि-युक्त व सर्वप्रकारे सर्वकाल भक्ति करणारे होत. याच्याकडून घडणाऱ्या कृत्यांनीच ईश्वराचा योग्य सत्कार होत असतो. याच्याकडून होणारी प्रत्येक किया ही ईश्वराची सेवाच होत असते. यांचा व ईश्वराचा संबंध कधीही तुटत नाही, अर्थात् तो अखण्डित - असतो. , - ८. ईश्वराची नित्य भक्ति आता ईश्वराचे स्वरूप व त्याची भक्ति यांचा विचार करावयाचा आहे. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे ईश्वराचे मस्तक, हात, उदर व पाय आहेत. पशुपक्षी, वृक्षवनस्पति आदि मर्वच्या सर्व वस्तुजात ईश्वराचे स्वरूप आहे. यांच्याशी आदरपूर्वक व्यवहार केला पाहिजे. याचा सत्कार करून त्यांची सेवा करणे हाच सर्वांचा धर्म आहे. हैं भक्तीचं यथार्य रूप आहे. ईश्वरसेवा हीच भाक्ति होय. आणि त्या सेवेत ईश्वराचा आदर आणि सन्मान ही होत असली पाहिजेत. हे संपूर्ण विश्व ईश्वराचे ·गीततील राजकीय तत्वज्ञान रूप असन्यानंच ते सेवा करण्यास योग्य आहे. जेथें जशी सेवा करणे आवश्यक असेल, तेथे त्या प्रकारची सेवा करणे हेच भत्ताचे वर्तव्य आहे आणि ही सेवा अनन्य भावानेच केली पाहिजे. पूर्वी ईश्वर आणि भक्त या द्वन्द्वाविषयी उल्लेख केला. आता दुसरे द्वन्द्व राजा व प्रजा; तिसरें धनी आणि कामगार, चौथे द्वन्द्व वैद्य ३ रोगी, गुरु आणि शिष्य हे पाचवे द्वन्द्व. या विश्वात अशी अनेक द्वन्द्वे आहेत. या सर्वात अनन्यभाव स्थिर राहिला पाहिजे, तरच सुख होणे शक्य आहे. "मी वैद्य आणि हा रोगी या दोघांचेही जीवन एक भविभक्त आणि अखण्ड आहे "असा विचार वैद्य व रोगी याच्या मनात निर्माण झाला पाहिजे. वैद्याने रोग्याची मेवा मीच ते आहे, अशा बास्मीयतेने करावी प्रत्येक द्वन्द्वांत हा असाच आत्मीयतेचा भाव राहिला पाहिजे. कोठेही अन्यभाव निर्माण झाला की, ती सेवा विधिपूर्वक न होता तेथे अन्यमावामुळे होणारे सर्व दोष निपजतात. म्हणून या द्वन्द्वभावापासून दूर राहणे सर्वास योग्य आहे. ९. अनित्य भक्त पूर्वी नि-यभवाच्या व्यवहाराचे वर्णन केले आहे. अनित्य भक्त हा त्याहून विपरीत आहे. आपला ईश्वराशी संबंध नित्य आणि अखण्ड आहे, असें हा मानीत नाही. "जेव्हा मी देवळात जाऊन देवाचे पूजन अथवा भजन दर्शन, सेवढ्यापुरताच देवाना व माझा संबंध येतो, इतर धेळी त्याचा माझा काही संबंध नाही" अशी याची कल्पना अमते हा नेहमी ईश्वरास स्वत हुन भिन्न मानात असतो. या विधिहीन मलाचेच भाव " अन्य-देवताः " अनित्य भक्ता" असे आहे. याची अशी समजूत आहे की, देवाचे आस्तित्व केवळ देवळातच आहे आपण प्रपंचाच्या खटपटीत वावरत आहोत या प्रापंचिक व्यवहारांत ईश्वराचे अस्तित्व कसे असेल : परमार्थ हा या दुासमय प्रपंचाहून अगदी घेगळा आहे. आम्ही देवळात जाऊन निरनिराळ्या उपचारांच्या द्वारे तेथील देवाची पूजा करू आणि त्या प्लेनच ईश्वर प्रम दोऊन तो आमची प . "किंव ·(११२) अनन्य-योग नष्ट करील. मक्तीचे स्यान केवळ देऊळ आहे. घर आणि बाजार यात भक्तीहून वेगळा असा व्यवहार करायचा असतो भक्ति आणि व्यवहार यांचा परस्परांशी काही संबंध नाही, या समजुतीमुळे है अन्यभक व्यवहारात लाहीलबाडी करून, लोकांना फसवून त्यापासून मिळणा-या पैशाचा उपयोग देवाच्या पूजेकरिता करतात ! आणि याला भक्ति हैं गोंडस नाव दिलेजाते। पण आपण केलेला कपटपूर्ण व्यवहार हा ईश्वराशीच केला असून त्या कमाईतला काही भाग देवपूजेकडे खर्च करून आपण देवालाही त्या कपटव्यव- हारात भागीदार करीत आहोत, याच्या लक्षातही येत नाहीं। असो. अशाप्रकारे विश्वरूपाचे यथार्य ज्ञान न झाल्यामुळे व्यवहारात आणि परमार्थात जो भेद मानला गेला आहे, त्यामुळे किती तरी अनर्थ झाले आहेत हे अन्य- देवता-मक किंवा अन्यभक्त ईश्वराचीच भक्ति व पूजा करीत असूनही ते ती विधि सोडून करीत असल्याने ती अनेक अनास कारण होत आहे या अन्यभक्ताकडून सदोदित ईश्वराची उपासना होऊच शकत नाही कधी हे भाति करितात, तर कधी व्यवहारात दंग असतात व्यवहार करीत असनाही तोच परमार्थ घडला पाहिजे. हे केवळ अनन्य भक्तीनेच शक्य आहे पण जे संपूर्ण विश्वरूपाला ईश्वराचे रूप मानणारे अनन्य भक्त आहेत. त्यांच्या मनात, "मी ईश्वराश आहे, असा भाव सतत जागृत असतो, व संपूर्ण विश्वाला ते ईश्वराचेंच रूप मानतात याप्रमाणे आपला आणि विश्वाचा अनन्य संबंध आहे, हे पाहून ते जो व्यवहार करतात, तो सर्व ईश्वरस्वरूपाशीच होत असतो, म्हणून त्यांचा व्यवहार व परमार्थ दोन्ही एकरूपच असतात. व जेथे जातील तेथे त्याचे उपास्य दैवत त्याच्या समोर उपस्थितच असते ते यामुळे जे काही करतील, ती त्याची सेवान होते, ते आणि त्यांचा ईश्वर हे एकमेकापासून दूर असतील, असा एक क्षणही असत नाही यामुळे संपूर्ण प्रपंचच त्याना परमार्यरूप झालेला असतो व त्याच्या आयुष्याच्या प्रत्येक क्षणात ईश्वराची सेवाच त्याच्याकडून होत राहते. हीच अनन्य आणि विधिपूर्वक भक्ति होय. हान अनन्ययोग होय याच्या योगानेच मनुष्य कृतार्थ होतो.

·(१२०) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान - . बहुधा लोकांचा असा समज आहे की, व्यवहार आणि ईश्वरमक्ति यांचा परस्पर संबंध नाही. कित्येक लोक शुक्रवारी अथवा रविवारी प्रार्थना-मन्दिरांत जाऊन उपासना केली, म्हणजे ईश्वराची मक्ति झाली, असे समजतात. तर दुसरे काही एकादशी, शिवरात्र, सोमवार हे दिवस देवभकीकरिता राखून ठेवलेले आहेत, असे मानतात. तसेंच किटकांची समजूत अशी आहे की, मंदिर, चर्च, मशिदी, यामध्ये गेल्याने किंवा काशी, रामेश्वर, अाशलेम, मका, मदीना इत्यादि स्थानाच्या यात्रा केल्याने ईस्वरोपासना होते. पण या सर्व मतांचे अनुयायी आपण द जग याहुन ईस्वर वेगळा आहे,असे मानतात. याची भक्ति ही अन्यभक्तीच आहे व या अविधिपूर्वक भतीचा परिणाम मानवी मनाचे दास्य वाढविण्याकडेच होतो. घोणा एकास राजा करून भापल्या डोक्यावर बसवावे,व आपण त्याचे दास्य पत्करावे, यासारखाच हा प्रकार हानि कारक आहे. म्हणून अनन्यभक्ति श्रेष्ठ आहे, अनन्यमकाच वसणे, बोलणे चालणे इत्यादि गर्व व्यवहार ईश्वरामध्ये व ईश्वराशीच होतात. म्हणूनच हे भक्त नित्याभिः युक्त' अर्थात् ईश्वराशी नेहमी मयुक्त असतात. आणि त्यामुळे त्यांना ईश्वराचा विरह एक क्षणभरही अनुभवावा लागत नाही. १० अनन्य भक्तीपासून लाभ. पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्वनन्यया। (गी, ८१२२) पूर्वी सांगितलेल्या अनन्यवीच्या भाचरणानेच त्या परम पुरुषाची प्राप्ति "परः पुरफः अनन्यया मफ्त्या लभ्यः " या चरणाचा अर्थ भाषान्तरकत्यांनी मोठ्या विलक्षण पद्धतीने केला आहे. "The supreme Ferson is attained by singlepointed devotion. " (Dr. Belvalkar). **The highest spirit may be reached by uverersiog derotian to Bimalone. (Annie Besant) , .

·अनन्य-योग - अनन्यभसीचा अर्थ एकाप्रमक्ति असा समजला जातो, पण तो योग्य नव्हे. उपास्य देवतेला सोडून दुसऱ्या कोणत्याही देवतेची भक्ति न करणे, असाही एक अर्थ केला जातो. पण तोही अशुद्ध आहे. या विश्वमानात एका प्रभूवाचून दुसौ कोणीही नसून तोच विश्वरूपाने नटला आहे, असे निश्चितरूपाने जाणून केलेल्या त्याच्या भक्तीस अनन्य भक्ति म्हणावें. गीतेतील अनन्य वादाचा हा अर्थ असून तो एक अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धात आहे. हा चागला समजल्याशिवाय गीतेचा आशय समजणे अशक्य आहे. हाच अनन्यभावाचा सिद्धात गीतेने खालील लोकांत अधिक स्पष्ट केला आहे-- भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहं एवंविधोऽर्जुन । शातुं द्रष्टुं च तस्येन प्रवेष्टुं च परंतप । (गी. १५४) " याप्रमाणे आचरल्या गेलेल्या अनन्य भक्तीनेच (अई) मला अर्थात् ईश्वराला (द्रष्टुं) पाहणे, (ज्ञातुं) जाणणे आणि ( तत्त्वेन प्रवेष्टुं ) तस्वतः माझ्यांत पविष्ट होणे संभवनीय आहे. येथे ईश्वरास पहाण्याच्या शक्यतेचा उल्लेख केल' गेला आहे. अर्थात् ईश्वर हा विश्वरूपानेच दिसू शकतो, हे वेगळे सांगणे नको, (ज्ञातुं ) ईश्वरास जाणणे म्हणजे विश्वाला व विश्वरूपाला अर्थात् त्यांतील पदार्थाना जाणणच होय. येथे 'प्रवैष्टुं म्हणजे.ईश्वरीत प्रविष्ट होणेही सांगितलेले आहे. ईश्वराला विश्वरूप मानल्यावरच त्यांत प्रवेश करणे शक्य आहे; तत्त्वतः सर्व मानव ईश्वरात प्रविष्टच आहेत, मग ते ही वस्तुस्थिति जाणोत अथवा न आणोत. अनन्य होण्यानेच ईश्वरांत आपला प्रवेश झाला आहे, ही गोष्ट ध्यानात येऊ शकते. विश्वरूप ईश्वराला पाहता येते, जाणता येते, व त्यात प्रवेश ही करता येतो, हे या वचनाने स्पष्ट झाले आहे. सध्या लोक ईश्वराच्या ज्या स्वरूपाची कल्पना करनात, तो ईश्वर पहाता येत नाही, जाणला जात नाही, व त्यात आपला प्रवेश झाल्याचे ज्ञान तर कोणालाच होत नाही, म्हणून शातुं, द्रष्टुं, प्रवेष्टुं " ·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . . ही गीतेतील पदें विश्वरूप ईश्वराचेच वर्णन करीत आहेत, याकरिता ही पर्दै अत्यन्त महत्त्वाची आहेत. यापैकी "द्रष्टुं" या पदाचा अर्थ ईश्वरास पादमें, असाच आहे, यात संशय न ही. उपनिषदातही असेच म्हटले आहे- आत्मा धा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः। (पृ. उ.) आत्म्याम पहावे, त्याचे वर्णन ऐक वें, आणि त्याचे मनन करावे ' या उपनिषद्वाक्यात "द्रष्टव्यः" या पदावरून आत्म्यास पाहणे शक्य आहे, स्पष्ट होते. विश्वरूपने विलसत असलेला आत्मार पाहिला जाणे शक्य आहे म्हणून वरील उपनिषवाक्यातही विश्वरूप ईश्वराचेंच वर्णन आहे. याप्रमाणे ईश्वर विश्वरूप आहे, हा गीतेचा सिद्धान्त मानन्यावरच त्याच्याशी आपला अनन्य संबंध आहे, हे जाणणे शक्य होते. म्हणून प्रथम या अनन्य भावाविषयोंच विचार करून तो चागला समजावून घेतला पाहिजे. कारण हेच गीतेचे वैशिष्ट्य आहे व तो वदोपनिषदाचा मुख्य सिद्धांत आहे. या अनन्यभावाचे वर्णन करण्याकरिता आपण एक दोन उदाहरणे या, जीव हा पाण्याचा थेंब असून विश्वरूप परमेश्वर हा महासागर आहे, स्या थेवाने महासागरात शेठही प्रवास केला, तरी तो नेहमी त्या महासागराशी अभिन्न राहील. 'मी या महासागराचा अंश असून सागर हे माझे पूर्णरूप आहे.' हा भाव याच्यात नेहमी मामृत राहील,द माझा त्याच्याशी. अनन्य संबंध आहे,' देही तो कधीही विसरणार नाही. यालाच अनन्य भाव म्हणतात महासागराशी पाण्याच्या थैवाचा जो संबंध, तोच आपला परमेश्वराशी आहे. "जीवना ईस्वराचा अंश आहे." या वचनाने गीतेला नेमकी हीच वस्तुस्थिति मांगावयाची आहे विश्वास व्यापून असणाऱ्या वायूचावं अा आमचा प्राग आहे, आणि तो श्वासोच्छ्वासाचे कार्य करीत आहे हा प्राण बाहेरील वायूशी अनन्य आगि अभिन्न आहे. असाच अनन्यभाव आणण्याचा अभ्याच विश्वाकरे पाहुन विवेकाने । करीत जावा.

·अनन्य-योग माह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र है अनुक्रमें ईश्वराचे मुरु, हात, उदर व पाय आहेत. याचा परस्पराशी सबंध कसा असावा, या प्रश्नाचे उत्तर या विचारसरणीत मिळर्ते ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य ब शूद्र अथका ज्ञानी, व्यापारी,आणि कारागीर यानी परस्परांस आपणाहून वेगळे समजू नये बानी या चारी वर्णात अनन्यभाव पहावा, व त्याप्रमाणे आपला व्यवहार करावा अनन्यभाव हा अभेद्य सघटनचा दर्शक आहे आपल्या शरीरात डोके, हात, पोट आणि पाय आहेत. वरवर जरी हे अवयव वेगळे दिसले तरी ते शरीराशी अभिन्न अथवा शरीरस्प आहेत जोपर्यंत हे सुरक्षित आहेत, तोपर्यंतच शरीराचे अस्तित्व आहे हे जेव्हा वेगळे होतील, किंवा वेगळेपणाने वागू लागतील, त्या क्षणी शरीराचा नार हेच राष्ट्रासबधानही सत्य आहे जोपर्यंत राष्ट्रातील ज्ञानी, शूर, शेतकरी afr. कारागीर है अनन्यभाव ने सपाटेत अवस्थेत राहतील, तोपर्यंतच राष्ट्राचे बन वाढत जाईल. ज्या क्षों यान्यातील अनन्यभाव न होईल, आणि प्रयक वर्ग आपणास वेगळे समजू लागेल, त्या क्षणी राष्ट्राच्या अय पाताम प्रारम जेव्हा राष्ट्रात अनन्यभाव पाडतो, तेव्हाच परकीय शत्रूचे आक्रमण झोत जर शबूचा पराभव करणे असेल, तर अनन्य भावच वादविला पाहिजे, किंवा तो मुप्त असलेला अनन्यभाव जागविला तरी पाहिजे अशाप्रकारे अन भाक ही राष्ट्रीय जीवनात परिणत होत असते मानांचे सर्वच व्यवदार अशा अनन्य भावाने हावत, हा गोतेचा मुदेश आहे शिवाय आणखी-- १२ नित्ययुक्त योगी अनन्यचेताः सततं यो मो स्मरति नित्यश । तस्याहं मुलमः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४॥ (मी ८ ·(१२४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान 'ज्याचे चित्त अनन्य भावाने युक्त आहे व जो अनन्य मावाने नेहमी मज ईदवराचे स्मरण-किंवा ईश्वराची सेवा-करितो, त्या नित्ययुक्त योग्याला मी सुलभतेने प्राप्त होता.' जो परमात्म्याशी पर्वदा संयुक्त असल्याचे जाणत असतो,कधीही ईश्वराहून विभफ होत नाही आणि आपले कर्तव्य अनन्यमावाने करतो, तो नित्ययुक्त योगी होय. कोगालाही विदवरूप परमेश्वराशीच नहमी संयुक्त राहणे शक्य आहे विश्व रूपाशी विमत होणे शक्यच नाही. मनुष्याचा सर्व व्यवहार हा नेहमी विस्वरूपाशीच होत असतो. तो व्यवहार नेहमी ईश्वराशी करण्याच्या युद्धीने जाणून करावा, हेच येथे मुख्य तत्त्व आहे. अशा योग्याला कधीही कोणाचेही . भय नसते. पूर्वीच्या श्लोकात " " नित्य-अभि-युक्त पद आहे, व या श्लोकांत 'नित्य-युक्त" पद आहे. या दोन्ही पदाचा आशय एकच आहे, भाणि याचा अनन्य भावाशी घनिष्ठ संबंध आहे. नित्ययुक्तासंबंधी खालील श्लोक पहाण्यासारखे आहेत- ते धानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते। प्रियो दिशानिनोऽत्यर्थे अहं स च मम प्रियः॥१७॥ उदाराः सर्व पर्वते ज्ञानी त्यात्मय मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥१८ वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥१९॥ (गी... " या सर्वात ज्ञानी हानित्ययुक्त असतो. तोच एकमकही असतो. ज्ञानी हाच माझा आत्मा आहे, आणि तोच युतात्मा आहे. कारण हे सर्व विश्व वासुदेव माहे, असा अनुभव त्यालाच येत असतो. जो सर्व विश्वाला परमेश्वर मानतो" त्यालाच येथे शानी म्हटले आहे. हेच ज्ञान्याचे प्रधान लक्षण आहे. ' है मर्व वासुदेवरूप आहे," अस ओळखणे, हेच खरे ज्ञान होय. तो शानी या संपूर्ण विश्वाला परमेश्वराचे रूप मानतो, " ·अनन्य-योग खत ला त्या रूपात पहतो आणि स्वत विश्वरूप परमात्म्याशी अनन्य होतो, हाच नित्ययुक्त, नित्यामियुक्त आणि युक्तात्मा होऊ शकतो कारण याला परमेश्वराहून वेगळी अशी कोणतीही वस्तु पालेली नसते ज्या कोणाशी साधा सबध येतो, तो ईश्वररूपच असल्यामुळे त्याचा ईश्वराशी लिस्य सबंध असतो म्हणून साची नित्ययुक अवस्था ही अगदी सहज घडणारी स्थिति आहे. हेच गीतेत पुढील लोकान्या द्वारे सांगितले आहे- महामानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिता । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥१३॥ सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढनता। नमस्यन्तश्चमां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४॥ शानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथपत्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५॥ (मी ९) "दैवी प्रकृतीचा आश्रय करून, अनन्यमन होऊन ते माझी उपासना करतात, माझा सेवा करतात, सर्वदा माझेच वर्णन करतात आणि दृढवती होकन है यत्नपूर्वक माझीच सेवा करता है नित्ययोगी होत एक्त्वाने अथवा पृथक्त्वाने ते विश्वरूप परमेश्वराचीच भक्ति किंवा सेवा करतात" या ठिकाणी परमेस्वरास · विश्वतोमुख' म्हटले आहे सगळीकडे प्याची अनन्त मुखें आहेत, असा हा सर्व प्राण्याच्या समणिरूपाने विलसणारा विश्वरूप परमेश्वरच आहे आणि हाच सर्वदा सेवा करण्यास योग्य आहे मानव माणी, गाई इत्यादि पशु या सर्व प्राण्याची मुखें हो त्या विश्वतोमुख परमे- ३वराची सगळीकडे पसरलेली मुखे आहेत. हीच सदा करण्यास योग्य आहेत नित्ययुक्त, युक्ता मा व नित्याभियुक्त होऊन ज्या परमेश्वराची सेवा करावयाची, तोच हा विश्वरूपप्रभु विश्वतो मुख झाला आहे याचे दर्शन करावे, याचीन सेवाही करावी ·(१२६) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान १२. अनन्ययोग गीतेत सागितलेला अनन्ययोग सिद्ध करण्याची हीच रीत आहे. याविषयी खाली दिलेले श्लाक लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत- मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। (गी. १३१) क्लेशोऽधिकतरस्तेषामध्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहयद्भिरयाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६॥ तेषामई समुदर्ता मृत्युसंसारसागरात्। भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥ मय्येव मन आधस्व मयि बुद्धि निवेशय । नियसिध्यसि मग्येय मत ऊर्य न संशयः ॥८॥ (गी. १२) 'ईश्वराची अनन्य योगान व्यभिचाररहित भफि केली पाहिजे.' अनन्ययो- गानच खरी व्यभिचाररहित मात होऊ शकेल. कारण जे. दुस-या उपास्याची कल्पना होणे शक्य असेल, तेथेच पहिले उपास्य याजूला ठेऊन दुसऱ्या उपास्याची उपासना करणे शक्य आहे; पण जेथें एक्च विदवरूप ईश्वर मोनला असेल, तेथे त्यास सोडून दुसन्या उपास्याची उपासना फैशी और संभव शकेल ? म्हणून विश्वरूप ईश्वराचा स्वीकार इंच एक अव्योमचारिणी भक्ति आणि मनन्य योग साध्य होण्याचे मुख्य साधन आहे. आणखी म्हटले आहे ते ॐ मस्त मज ईश्वरांत सर्व कर्म समर्पण करतात आणि मानारया द्वारे अनन्य होऊन माझी उपासना करतात, त्यांचा मी उद्धार करतो मज ईरांत तूं आपले मन लाव. माश्यांत मुसीचा प्रवेश कर व मग तू माझ्यातच राहशील, यात शंका नाही.

·अनन्य-य -योग या ठिकाणीही सर्व कर्म ईश्वरातच समर्पण करावयाची आहेत, हे येथे लक्षात येण्याजोगे आहे विश्वरूप ईश्वरीतच सर्व कर्माचे समर्पण शक्य आहे. कारण मनुष्याची सर्व कर्मे ही विश्वाशीच होत असतात. विवाशी संबंध नसलेले असे एकही कर्म असूच शकत नाही, त्यामुळे विश्वरूप ईश्वराची कल्पना मानल्यावरच अापल्या सर्व कमांचा संबंध प्रत्यक्ष ईश्वराशी येणे शक्य आहे."मयि निवास- प्यास' अर्थात् मा ईश्वरीत राहणे "देही विश्वरूप ईश्वरातच शक्य आहे. याप्रमाणे विश्वरूप ईश्वराचा स्वीकार केल्याने अनन्य योग, अव्यभिचारिणी भक्ति ईश्वरांत संपूर्ण कर्माचे समर्पण, ईश्वरांत मन आणि बुद्धि ठेवणे, आणि ईदवसंत निवास करणे' हे सर्व सिद्ध होईल. शिवाय-- अभ्यासयोगयुक्न चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८॥ (गी. ) ' अभ्यासयोगाने युक्त झालेल्या अनन्यगामी चित्ताने चिन्तन केल्याने भक्त परम दिव्य अशा पुषास प्राप्त होतो. येथें ज्याचे अनन्यगामी मन झाले आहे, जेथे अनेक आकर्षक उपास्य देवताची कल्पना देरी असेल, तेथे एममध्ये मन लाकन दुपयोकडे न पाहणे, हे शक्य होणार नाही. मन है मत्यन्त चंचल असल्याने केव्हा एका विषयावरून दुसऱ्यावर आऊन बसेल, हे सांगता येत नाही. म्हणून मिन देवताच्या आकर्षणाने मन एकावरच स्थिर राहील हें संभवत नाही पण जर विक्षरूप ईश्वर आहे असा सिद्धांत मानला, तर मग विश्वात कोठेही मग भटकलें, सरी ते विश्वरूपातच राहील, . भाणि त्याला अन्यन पळणे शक्य होणार नाही व ते सहजच मनन्य होऊ शकेल थंडीत उष्णता वरी बाटणे आगि उन्हाळयात थंड पाणी पावडरों है अगदी सहज आहे. पण विश्वरूप ईश्वराचा स्वीकार केल्यावर उष्णता आणि यंत पणी ही दोन्ही ईश्वराचीच म्वरूपे असभ्यामुळे त्यापैकी कोणतेहै। आवडो, तो आवड ईवनी भावर होईल आणि इक? निकडे मटण्याचा दोष मनाला ·(१९८) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान लावण्याचे कारण राहणार नाही. ते काठेही गेले तरी एका ईश्वरस्वरूपातच स्थित राहील याप्रमाणे विश्वरूप ईश्वरातच "चित्ताचे अनम्यगामित्व आणि अव्यभिचारिणी भाकै" यांची शक्यता आहे. दुसन्या कोणत्याही उपायाने हे शक्य होणार नाही अशा साधकाला नेहमीच परम पुरुष अर्थात् परमात्मा प्राप्त असतो, हा साधक नेहमी त्याचे एक अंग होऊन राहात असतो अर्थात् स्वतः परमपुरुष होण्याची सिद्धि याला यावेळी प्राप्त अमते कोण- त्याही दुसन्या साधनाने हे शक्य होणे नाही याचे फल केवढे मोठे मिळते, तें पहाण्या सारखे आहे- अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामन्यभाक। साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितोहि सः॥३०॥ क्षिर्म भवति धर्मारमा शवच्छान्ति निगच्छति । कौतेय प्रतिजानीहिन मे भक्ता प्रणश्यति ॥३१॥ मां हि पार्थ व्यपाधित्य येऽपि स्यु. पापयोनयः। त्रियो वैश्शास्तथा शूद्रास्ते पियान्ति परांगतिम् ॥३२ किं पुनर्वाह्मणाः पुण्या मक्ता राजर्षयस्तथा ॥३३॥ (गीता ९) "दुराचारी मनुष्यही जर अनन्य होऊन भक्ति करील, तर तो साधु बनेल कारण तो योग्य मार्गावर भालेला असतो. म्हणून तो धर्मात्मा होईल आणि त्य स शाश्वत शान्ति मिटल, परमेश्वराचा अनन्य भक कधीही नष्ट + होत नाही. स्त्रिया, पापी, शूद्र हेही अनन्य भकीने श्रेष्ट स्थितीला प्राप्त होतील मग ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि श्रेष्ठ राजर्षि उन्नत होतील, याविषयी को घर संशय बाळगावा!" अनन्यभावाने भक्ति केल्या है महान् फल आहे. मनुष्य दुराचारी आणि भांडण करणारा का होतो? द्वैतभावाने व्यवहर चालू, माला, म्हणजे "हा मजहून वेगळा आहे. म्हणून त्याल सुटा. त्याच्याशी भांडावे त्याप लुटले तर माझे काही विपडणार नाही," असे दुष्ट विचार मनुष्याच्या मनात प्रपल 2 ·. अनन्य -योग A होऊन वाढू लागतात, आणि त्यामुळेच मनुष्य दुष्ट बनतो. द्वैत, द्वन्द, अन्यमान यांच्यामुळेच मनुष्यात दुष्टता निर्माण होते आणि पाडते. याचा उपाय अनन्यभावात स्थिर होणे हाच होय जर अन्यभावच नष्ट होईल तर मग कोण, कोणाशी, का लढेल ? लढाई, भाटणे, स्पर्धा हे सगळे रोग बरे करणारा वैव एक अनन्यभावच आहे हा अनन्यभाव मानवी व्यवहारात कोणत्या मर्यादेपर्यंत येऊ शकतो, या विषयों खालील दोन ओक पहाण्यासारखे आहेत-- ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ग्रहणा हुतम् । ब्रह्मैव तन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२८॥ (गी.४) . अहं तुरहं यज्ञ स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेयाज्यमहमानिरहं हुतम् ॥१६॥ (गी. ६)' "अर्पण, इवि, अग्नि, आहुति, हे सर्व ब्रह्मच आहे ज्याला ही प्रतीति येते, तो ब्रह्मच होतो." आणि "क्तु, यज्ञ, सधा,औषधी, मंत्र, धृत, आग्नि आणि आहुति मीच आहे" या ठिकाणी प्रम्ह व मी, ही दोन पदें समानार्थी आहेत. या विश्वातील प्रत्येक वस्तु ब्रह्म आहे, तचि ईश्वरे आहे आणि मी त्या ईश्वराचा अश असल्यामुळे ते सर्व मीच आहे. येथे ब्रह्मरूपाने, ईश्वररूपाने अथवा माझ्या पाने सर्वत्र समभावच नादत आहे, सर्वत्र अनन्य-भावाचे साम्राज्य आहे, विश्वरूप ईश्वर मानन्याने ऋतु, यज्ञ, समिधा, मंत्र, आहुति, यजमान ही सर्व ईश्वराचीच रूपे झाली कोणांतही कोणत्याही प्रकारचा भेद राहिला नाही. अनन्यभाव हा घळ यज्ञक्षेत्रांतच पहावयाचा नसून सर्व व्यवहारात अनुभवावयाचा आहे अर्थात् सर्वन अनन्यभाव पाहिल्याने राजा, मत्री, सेनापति, राजसमा, सदस्य, सैनिक, अधिकारी, सगळे कामगार, सर्व जनता, पशुपक्षी, वृक्ष वनस्पती, स्थावरजंगम, हे सर्व ब्रह्मरूप आहेत, हे घिद्ध झाले न्यायालयांत दोन्ही पक्षकार आणि न्यायाधीश हे ईश्वररूप आहेत. ९ (रा. त) - .

·(१३०) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान विद्यार्थी, शिक्षक, परीक्षक ही ईश्वराचीच रूपे आहेत. रोगी, वैद्य आणि औषधि ही तिन्ही ईश्वररूपेंच आहेत याप्रमाणे जेवढे क्षेत्र विस्तृत करणे यावश्यक असेल, तेवढे विचाराने पाढवावे आणि तेथपर्यंत सर्वम समभावाने ईश्वरच आहे, याचा अनुभव घ्यावा. सर्व विश्वच ईश्वराचे रूप आहे आणि विश्वातून कोणताही पदार्थ सुटलेला नाही, हे प्रथम जाणावें व जेवढे वर्णन करायचे असेल तेवढे करीत जावें तें सर्व विश्वरूपाचेच वर्णन होईल १३. अनन्यभावाने व्यवहार तत्वज्ञान हे केवळ विचाराकरिता किंवा चर्चेकरिता असते, असा अनेक लोकांचा समज आहे. परन्तु गीताशास्त्र हे वेवळ चर्चेकरितो सांगितलेले नाही. विवस्वान,मन, इक्ष्वाकु आणि दुसरे अनेक राजर्षि हे केवळ चर्चा करण्याकरिता या गीताधर्माचा उपयोग करीत नव्हते, तर ते राज्यकारभाराकडे याचा उपयोग करीत असत, भगवान् श्रीकृष्णांनाही केवळ विवासनिमयासाठी हा उपदेश केलेला नाही. अर्जुन हा राज्यासन चाल देण्यात योग्य व्हावा, हाच एक उद्देश या उपदेशामागे होता राज्यव्यवहार आणि सम जशासन हैं अन्यभावाने चालवा की अनन्यभावाने हा प्रश्न आज आमच्यापुढे निर्मण झाला आहे. आजच्या राज्यतंत्राचे सुन्न अन्यभाव ' हे आहे. पण गांता असे सांगते की, ते सूत्र 'अनन्यभाव,' है असले पाहिजे. जर अनन्यभावाने राज्यकारभार चालणार असेल, तर अजचे व्यवहाराचे नियम यदले पाहिनत सर्व विधिनियमातही परिवर्तन केले पाहिजे. गीतेच्या कथनाप्रमाणे अनन्यभावाच्या शासनाने सर्व लोक मुखी हाणार असल्यामुळे हा अनुभव घेऊन य इण्याजोगा आहे याचा विचार पुढील लेखात केला जाईल, , ·मागवत राज्यशासन मागक्त राज्यशासन . भगवान् श्रीगोनी गतिमध्ये सांगितलेल्या AISALI 'भागवत राज्यशासन' में नाव त योप आहे. भगवद्रीता हा प्रय समयमासी. क्या परपौतीम भाई. गायधी गीताय काय गत ते पदा- इमं पियस्यते योग प्रक्तियानामध्यमम् । विवस्वान्मनवे पाद मनुरिष्याकयेऽययीत् ॥१॥ पय परम्पराप्राप्तमिमं राजयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टा परन्तप ॥ म पवायं मया तेऽद्य योगः प्रोसः पुरातनः । भकोऽति में ससा चेति रह घेतदुत्तमम् ॥३॥ (जी.) "रयोगविषम्यान, मनु, शाह आणि अनेक व राजा याग पूर्ण सांगितला होता, तार योग भगा औरष्णांनी मनाम या वेळी मागिता" प्रोणि भनि हेही क्षत्रियच होते क्षाविमोहन रेगळा असा या परम्पॉन कोषाही दिधन नदी अर्पा गीता योग्य राज्यव्यवहारा शाप साई, म्हणून ते क्षत्रियांस सांगितले. या निकायों या शाशाला 'योग' अगरले. सम्दाने गाकडून अग यादी कारण ना. सवामूरभ अर्ध कुशलतेने केलेली योजना' 80' आहे. 'योग' शब्दाचे अर्थ योगमा मिमि शनात भित्र भित्र अर्थ होत असतात अध्यात्म सामान-- योगाया अयन, शाजा आहे, सोधियोजना आहे. दोन वस्तूना जोगे आहे. प्यपदार " कामदा( Business) आहे. . " पास्तु " * ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान " " " " " - ५न्द्रजाल शास्त्रात योगाचा अर्थ हरतलाघव Trick माहे. युद्ध माहित्याची जुळवणी आहे कर्मयोग कुशलतेने होणारे कर्म आहे ज्योतिष प्रहाची युति आहे. रसायन अनेक रसाचे मिश्रण आहे. राज्यशासन कुशलतापूर्ण शासन-प्रबंध आहे. याप्रमाणे अनेक शास्त्रात योग शब्दाचे निरनिराळे अर्थ आहेत. सध्या योगाचा अर्थ योगशास्त्र, एवढाच लोकांस माहीत आहे. पण ज्या वेळी आमची संस्कृति जिवन्त होती, त्या वेळी हा 'योग' शब्द सर्व शास्त्रात वापरला जात असे व प्रत्येक मनुष्य आपापल्या शास्त्रीय परिमाषेप्रमाणे त्याचा अर्थही समजून घेत असे आज दुर्दैवाने प्रत्येक शब्दाच्या अर्थाविषयी असाच घोंटाळा झाल आहे, आणि एकच अध्यात्मिक अर्थ प्रत्येक ठिकाणी घेतला गेल्यामुळे तर अधिकच गोंधळ माजला बाहे. जे लोक योग धन्दाचा विचार करतात, ते अध्यात्मशास्त्रच काय ते विचारात घेतात सध्या गतेविषयोंही असाच प्रकार झाला आहे. गीताशास्त्र राज्यशासना. संबंधी आवश्यक तो उपदेश करीत आहे, ही गोष्ट पुष्कळांच्या स्मरणातून माहीशी झाली आहे आणि त्यामुळे गीताशान हैं क्षत्रिय राजांच्या परंपरेत प्रचलित होते, हा विचारही लुप्त झाला आहे गीतेचा प्रत्येक अभ्यास तिच्याकडे अध्यात्मशान म्हणूनच मध्यां पहात असतो या कल्पनेमुळे दुर्दैवाने लोक असे समजू लागले आहेत की, गीता हा पेन्शन घेतल्यावर म्हातारपणी वाचावयाचा प्रन्य अाहे. आजही मनुष्य आता मरणार, अशा वेळी गीतेचा पाठ सुरू केला जातो! जणू काय गीतेचा आणि इहलोकाचा काही सबन्धच नाही ! वास्तविक क्षत्रियांच्या परंपरेत हजारों वर्षे जीवित आणि जागृत असलेले असे हं गति शास्त्र आहे. आध्यात्मिक सत्त्वज्ञानाच्या या आधारशिलेवर आधारलेली राज्यशामनाची ही पद्धते एका विशिष्ट रीतीने प्राचान आर्यसमाजात स्थिर ·मागवत राज्यशासन भाली होती. अनेक श्रेष्ठ राजचि अनुभव या पद्धतीत गाँवले गेले होते, अपना अनेक राजांनी या पद्धतीप्रमाणे आपला राज्यकारभार चालविला होता. या কৰি হত স্ক্যান্স ব্য গ ত অন্যান অঙ্কন तेष ध्यानधारणतच निमग्न असा दिसत नाही. हे सगळेच राजे महा प्रतारी व शर वीर होते. म्हणून आम्हास असे म्हणावयाचे आहे की, गाँतेषा विचार याच प्राचीन राजकारणी व्यावहारिक दृष्टीने माला पाहिजे. या दृष्टीने विचार. म केल्यामुळे शन्दांचे वास्तविक अर्थही बदलण्याची पाळी मध्यो भारी माहे. याविषयी सालील लोक पाहणे मोठे मनोरंजक ठरेस- राजांची विद्या राजविद्या राजगुह्यं पयिमिदमुचमम् । मत्यक्षावगमं या सुसुम्नं कर्तुमव्ययम् ॥ २॥ अनघानाः पुरुषाः धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारयमनि ॥३॥ (गी. ९) 'हे गीताशास्त्र राजाची (गज्यकारभार करणारांची) विद्या आहे. हे गीता- शास्त्र राज्याचे (शासन करण्याचे ) गुह्य ज्ञान आहे. ( राज्यशासनशास्त्र) रविन्न आणि उत्सम आहे. पारं फल प्रत्यक्ष अनुभवात दिसून येणार आहे. हा राजत्या राज्यशासनाचा धर्म आहे. हा सन आवरता येण्याजोगा आहे. 'पाणि (म-व्यय) याप्रमाणे व्यवहार करण्यासाठी फारसा व्ययही रावा लागत नाही. जे पुष्प या राष्ट्रधर्मावर अशा ठेवीत नाहीत, ते माझ्या योग्यतेय प्राप्त न होता समायी माग लागल्यामुळे दुःखाचेच बांटेकरी होतात. पील 'राजविद्या' शब्दाचा अर्थ 'राग्यशासन करण्याची विद्या ' ( Science of administration of Kingdom ) असा माहे. पण आज त्याचा अर्थ "श्रेष्ठ विद्या" असा केला जात आहे. राजविद्या या शब्दाचे, king-eraft, regel policy, state policy, ad. ministration of state, administrstion of government, * ·(१३४) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान ॥ politics, असे अनेक अर्य कोशात आढळतात. पाचप्रमाणे "राजगुह्म" शब्दाचा अर्थ 'श्रेष्ठ गुह्य ' असा सध्या केला जोतो. पण कोशात या शब्दाच अर्थ Secrets in administration of government, secrets in royal policy, secrets in politics, असे आहेत. म्हणजे राज्य चालवताना उपयोगात आणावयाचे गुप्त संकेत असा याचा अर्थ आहे. गीतेतील राज्यशासनाचा निर्देश करणाप्या पदांचे अर्थ अशा रीतीने पूर्णपणे बदलले गेले आहेत आणि या सर्व लोक हे नवीन अर्थच मान लागले आहेत. याचे कारण असे की, गीलेला राज्यशासनविषयक ग्रन्थ न मानता सध्या केवळ आध्यात्मिक प्रन्यच मानले जात आहे; एवढंच नव्हे, तर राजकारणाचा अध्यात्माशी असलेला संबंध सध्या पूर्णपगें तोइनही टाकला गेला आहे वर दिलेल्या गीतावचनातील "राजविद्या " आणि " राजगुह्य ही पदें स्पष्टपणे राज्यकारभाराचा निर्देश करणारी आहेत. राज्यशासन गीतेने सांगितलेले राज्यशासन अ है. हे ( कर्तुं सुसुखं ) आचरणस सुलभ आहे (Very easy to perform) आणि यात ( अ-व्ययं ) व्ययही पारसा नाही, हे कसे सिद्ध होते ते आपण पुढे पाहूं. जें सहज होऊ शकतें । माणि ज्याकरिता पारसा व्यय करावा लागत नाही, ते राज्यशासन सर्वोष्ट आहे, हे वेगळे कशाला सिद्ध करावयास पाहिजे ? घरील लोकांत असेही सांगितले आहे की, जे या विधिनियमावर गद्धा ठेवीत नाहीत, ते परम पदाम प्राप्त न होता दुःखें आणि कष्टच भोगीत राहतात. सर्वत्र ईश्वर माहे, असे मानून जे सर्व प्राणिमात्रात त्या ईश्वरस्वरूपांतर' पाहनात, सर्वत्र त्याचा अनुभव घेतात, सर्वचा परस्पराशी अनन्यसम्बन्ध आहे असें जाणन व अन्य भावास दूर करून अनन्य भावाने व्यवहार करतात, तेच या प्रकार राज्यशासन चालवू शकतात. या राज्यशासनात परस्परांत इन्द्रभाव नसच्यामुळे सर्षा वा संघर्ष होणार ·भागवत राज्यशासन नाहीत, परस्परांशी समन्यमावाने, मापुलकीने सर्वजण वागतील व परस्परांचे साहायक होऊन ते सर्व विश्वसेवा करीत राहतील. थोरक्यांत या राज्यशासनाचे स्वरूप आहे. यामुळेच ह्या राज्यशासनास अधिक व्यय येत नाही. कारण यांत कोणाही मनुष्य दुसन्यास लुटण्याची इछा न करता त्याची सेवा करीत राहतो. म्हणून शान्तीचे संरक्षण करण्याकरिता वेगळी व्यवस्था ठेवण्याची आवश्यक्ताच येथे नसते. या विषयावर पुढे विस्तारपूर्वक लिहिले अणार आहे. म्हणून येथें मंक्षेपानें हैं नुसते सुचविले आहे. आध्यात्मिक राज्यशासन भागवत राज्यशासनाचेच नाव आध्यात्मिक राज्यशासन आहे. गीतला आध्यात्मिक शास्त्र मानावे, याविषयी सामचाही मतभेद नाही पण आपल्या अध्या मशास्त्रात राज्यशासनाचाही समावेश होत असे, हेच ara Bf विधालें गेले आहे. आमच्या मते राज्यशासन हा अध्यात्मशास्त्राचा एक महावाचा भाग आहे. सध्या मात्र अध्या-म आणि राज्यशासन ही अगदी भिन्न मानली जात आहेत याविषयीची आमची भूमिका याच लेखांत स्पष्ट होईल. गाता है अध्यात्मशान आहे. हे खालील वचनावरून सिद्ध होत-- मदग्रहाय परमं गुप्य अध्यात्मसंज्ञितम् । यत्ययो यचस्तेन मोहोऽयं विगतोसमा (गी ११११) अर्जुन म्हणतो - " भगवान श्रीकृष्णानी मला ने गुध अध्यात्मज्ञान सांगितले, त्यामुळे माझा मोह नए झाला. " अर्जुनाने हा आपला स्वानुभव सागितला आहे. या ठिकाणी अर्जुनास कोणता मोह झाला होता, आणि तो नष्ट होऊन त्याचे • मन कशा प्रकारचे झाले, हे पाहिले पाहिजे. अर्जुन स्वराज्य-प्रारीसाठी युद्ध करून शचा पराभव करण्याकरिता रणभूमावर आला होता. तेथे सास मोह हासन तो युद्धापासून निवृत होउन, वनात जाऊन संप करण्याची इच्छा कर लागला. यामुळे एका दृष्टिकोनातून पाहिले तर अर्जुनाइन त्याच्या मष कळत साहाय्यच होपार होते, पण गीत अध्यात्मशान ऐकल्यावर तो शग्रंचा . -- ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान नाश करण्यास आणि गोसोक्त राज्य शासन चालविण्यास उद्युत साला. गीतेच्या अध्यात्माचा हा परिणाम लक्षात ठेवण्याजोगा आहे. गीतेचा उपदेश ऐक्न अर्जुन स्वराज्यप्राप्तीचे प्रयत्न करण्यान सिद्ध झाला, पण सध्या मात्र लोक गीतेच्या अध्ययनानन्तर स्वराग्यप्राप्तीकरितो प्रयल करणे तर दूरच राहिले, पण संसाराचाही त्याग करू पाहतात ! गीतेच्या मर्यासम्बन्धी हा केवढा गोंधळ झाला आहे बरें ! जे अध्यात्मज्ञान पूर्वी क्षत्रियोकरितांचा सांगितले जात होते, ते सध्या राज्यव्यवहाराम निरुपयोगी समजले जाऊ लागले आहे ! म्हणूनच गीतेची परम्परा ही क्षभिय-परम्परा होती, हे जाणूनर तिवा विचार करणे योग्य बाहे. असो. वर दिलेल्या वचनावरून गोता आयात्मिक प्रन्य आहे, हे सिद्ध झाले. आतां अध्यात्माच्या अर्याविषयी विचार करूं-- स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। (गो. ८३) अध्यात्म म्हणजे स्व-भाव. स्वभावाचा अर्थ पाहणे आवश्यक माहे. 'भाव' शब्दाचा अर्थ ( Being, existing, existence, अर्थात् ) मस्तित्य असा आहे. 'स्व' चा अर्थ आपलें, स्वता. यावरून ' स्वभाव' या अर्थ 'आपले अस्तित्व, आपली स्थिति, ( one's Own existence)' स्वभावच अध्यात्म आहे. याचा अर्थ, स्वताचे अस्तित्व कसे आहे, ते दाखविणारे अध्यात्मशास्त्र, अथवा अध्यात्मशास्त्र म्हणजे आपल्या अस्तित्वाचे शाल, आपल्या जीवनाचें पार, जीवनामध्ये वैयक्तिक, सामाजिक व राजकीय जीवन येतेच. आपल्या अस्तित्वाचे स्वरूप काय आहे, आपले जीवन कसे होते, ते कसे होईल, पापले अस्तित्व स्थायी रूपाने टिकू कसे शकेल, इत्यादि विचार अध्यात्मशास्त्र करीत असते. राज्यशासनशास्त्रातही अध्यात्मशानाप्रमाणेच आपले राष्ट्रीय मस्तित्व कसे होते, सध्या ते कसे आहे, ते अस्तित्व कायम कसे टिकेल, आपला नाश करणारे शत्रु कोण आहेत, त्यांची शक्ती किती आहे, त्यांचा पराभव करम्या- करिता आम्हास कोणत्या व्यवस्था कराव्या लागतील, इत्यादि विगर बामध्दे - करावा लागतो.

·भागवतराज्यशासन . अध्यात्मशास्त्र में व्यक्तिगत आरम्याचा विसर करते, हे तर सुप्रसिद्ध आहे. स्यारया क्षेत्रात व्यक्तिगत आत्मा, पुद्धि, वित्त, अहकार, इन्दिय आणि शरीर येतेच, पण सर्वच्यापक समटीच्या आरम्याचाही विचार यात येत असतो, हे पुष्कळ लोक विधरतात. अनेक व्यक्ति मिळून राष्ट्र होने म्हणून वैयक्तिक गुणांचा धामुदा. विक विस्तार म्हणजेच राष्ट्रविचार हे म्हणणे स्वाभाविकच आहे. जे नियम म्यकीच्या अस्तित्वामध्ये लागू असतात, तेव योज्या फार विस्ताराने राष्ट्रामध्येही लागू होतात. अनेक व्यक्ति मिळूनच राष्ट्र बनत असल्यामुळे व्यतीतून विकसित शालेले सामुदायिक नियम म्हणजेच राष्ट्राचे नियम होत. याप्रमाणे अध्यात्माचे नियमच व्यक्ति आणि राष्ट्र यांत समान रीतीने अनुभकाय येणे स्वाभाविक आहे. गोत म्हटलें पाई- अध्यात्मविद्या विधानाम् । (गो. १०.३२) 'पर्व विद्यात अभ्यामरिया है ईश्वराचे स्वरूप आहे." अर्थात् हीच विश मुख्य माहे ही सर्व विद्याची आधारशिला आहे. म्हणून राज्यशासन विद्येचे मूल सिद्धान्तही या अध्यात्मनियंत अधणे अगदी स्वाभाविकच माहे व्यक्ति आणि राष्ट्र भासो व्यक्ति आणि राष्ट्र याविषयी विचार केला पाहिजे, अनेक व्यकाचे मिळून राष्ट्र होते. मातीचा पट तयार झाल्यावरही ज्याप्रमाणे त्यात मातीचे गुणधर्म असतात, सोन्याचे अलंकार घडल्यानतरदेखील त्यातून ज्याप्रमाणे घोपण नाहीसे होत नाही, त्याप्रमाणे व्यक्तिसमूहापासून निर्माण झालेल्या राष्ट्रा- तही व्यक्ताचे गुणधर्म भरुण अगदी शक्ष्य आहे याविषयों पुडील कोटक पहा- व्यक्तीत राष्ट्रांत गुण गुणीजन নিয়ন্ত্রি ज्ञानी ( ब्राह्मण) शौर्यवाकि शर ( सत्रिय) धनसंग्रहशाक्ति ध्यापारी (वैश्य) ।

·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान अज्ञान कर्मशक्ति कर्मचारी (१६). असंस्कृत ( निषाद) म्यतीतील वैयक्तिक गुणच केंदित होऊन राष्ट्रात शादियुक्त पुरुष झाले आहेत. व्यतीमध्ये असणारी शक्तीच त्यांच्यात परम उत्कर्यास पोचली आहे. व्यक्तीत ज्ञान-गुण अथवा ज्ञान-श के होती, तीच राष्ट्रात ज्ञानीजन अर्थात् ब्राह्मण वया रूपाने व्यक्त झाली, व्यक्तीत शौर्य होते व ते या व्यसीचे संरक्षण करीत असे तोच शौर्यगुण उत्कर्षास पोचून त्याचा क्षत्रिय झाला व तो राष्ट्राचे रक्षण क्रूं लागला. मनुथ्योत धन-सालमा अथवा भोगेरछा आहे, म्हणून तो आपल्याजवळ भोग्य पदार्थ एकनित करीत असतो हा गुण ज्याच्यात अद्धि पावला त्यांना वैश्य हे नाव मिळाले. हे वैश्य राष्ट्रात धनधान्य एकत्र करून त्याचा सर्वत्र प्रसार करतात. व्यक्तींत कर्म करणे, हा गुण आहे, ज्याच्यात कर्माच्या कौशल्याची वृद्धि झाली, ते कर्मकुशल शुद्ध झाले. याप्रमाणे व्यतीत -शौर्य-भोगयुद्धि-धर्मकुशलता हे गुण होते, तेच गुण राष्ट्रात ज्ञानी, शूर, व्यापारी व कामगार अथवा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र या नावानी उत्कर्षास पवले गुण तेच, पण ते त्यात गुणरूपाने दिसतात व राष्ट्रात गुणजिनाच्या रूपाने दिसतात त्यांनाव वर्ग, वर्ग, अथवा जाति असे नाव दिलेलें आदळते शान-शौर्य-भोगालमा-कर्मचातुर्य हे गुण न्यूनाधिक प्रमाणाने प्रत्येक व्यक्तीत असतातच हे संस्कारांनी पुढे विकसित होतात, म्हणून 'असंस्कार,' हाही एक पांचवा गुग व्यतांत स्वभावतःच असतो. ब्राह्मण जरी ज्ञानगुणाने युक असला, तरी तो क्षनियाच्या शौर्यगुणाने उणा असेल. य चप्रमाणे असंस्कार हा गुण प्रत्येक व्यक्तीत कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात असतोच तात्पर्य राष्ट्रा- नील जननेवर क्तिीही संस्कार केले, तरी कोणत्या तरी अंगात ती जनता प्रसंस्कृत राहणारच. याप्रमाणे व्यत्वात शन, शौर्य, भौगलालसा, कर्मचातुर्य व असंस्कार (भज्ञान) है धर्म गुणरूपाने र हणे स्वाभाविक आहे राष्ट्रातही ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्या - - । .

·भागवत राज्यसासन - -- - 14 शूद व निषाद है राहणारच. प्रारम्भीचे चार वर्णाचे नागरिक शुभ संस्कारांनी युक्त असतील. यांना वर्गीकृत (elassified) म्हणतात. व पावण्यास अव/- कृत ( unclassified) म्हणतात. प्रत्येक राष्ट्रात असे होणे अगदी स्वाभाविक आहे. या विवरणाने हे स्पष्ट माले की, शान-शौर्य- भोगालमा-कर्मचातुर्य यांमुळे जे उन्नतीचे अथवा अवनतीचे नियम व्यक्तीला लागू असतात, तेच राष्ट्रासही लागू आहेत. व्यक्तीचे प्रमाण लहान आणि राष्ट्राचे मोठे, इतकाच काय तो भेद अमेल अध्यात्म शान हैं वेवळ व्यक्तीचाच विचार करते, असा ज्याचा आग्रह असेल, त्यांना अ पन्या या मतात परिवर्तन करून हे मान्य करावे लागेल की, अध्यात्मशास्त्राचे नियम व्यक्तीला तर लागू पडतातच, पण लेच नियम विस्तृत प्रमाणात समाज आणि राष्ट्र यानाही लागू पडतात कारण व्यक्तीचे गुणच राष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात विकसित होऊन वर्ग बनत असतात म्हणून अध्यात्मविद्या ही सर्द विद्याची आधारशिला आहे, हे सत्य आहे. व याच कारणाने व्यक्तीमध्ये आत्म. शासन दर्शविणारी व राष्ट्रामध्ये किंवा व्यक्तिसमूहामध्ये राज्यशासन विद्याही 43 17 सीच आहे. या विवेचनावरून आपण अमे पाहिले हौं व्यक्ति याणि राष्ट्र यात एच नियम कार्य करीत आहेत आणि त्यात त्या गुणांचा संकोच आणि विस्तार, याहून कोणतीही भिन्नता नादी- ज्ञानी ब्राह्मण शर क्षत्रिय व्यापारी वैश्य कर्मवुशल शुद्ध M/ समष्टि Collective aggragate व्यक्ति ज्ञान शोर्य भोग म यष्टि Individual ·(१०) गीततील राजकीय तत्वहान . . असंगोऽयं पुरुषा। पुरुष आणि प्रकृति आतापर्यंत आपण व्यक्तीतील गुण व राष्ट्रातील गुणी यांचा परस्पर संबंध पाहिला. आता भध्यात्मशास्त्रात ज्या पुरुष आणि प्रकृतीचा विचार मुख्यत्वेकरून केला जातो, त्यांचा राज्यशासनास - कसा संबध येतो, याचा विचार कर. 'पुरुष ' म्हणजे ' आत्मा, ' आणि ' प्रकृति ' म्हणजे त्याची 'शक्ति' किंवा 'शरीर', हे सर्वांसव माहीत आहे. भात्मा किंवा पुरुष हा सर्वशक्तिमान् असूनही अकर्ता आहे, स्वतः काहीही करीत नाही, पुढील वचनांनी स्पष्ट होईल. (पृ. १३५) आत्मा--- ---अकर्ता। (श्वे) विद्धियकर्तारं अव्ययं। (गी. ४.१३) आत्मानं अकर्तारं पश्यति । (गी. १३२९) 'पुरुष संगरहित, यकर्ता आहे, आत्मा अकर्ता आहे'- अर्थात् मात्मा स्वतः काहीही करीत नाही प्रत्येक कर्म प्रकृतीकडून केले जाते. सर्व करें अमृतीच करते. मात्मा हा केवळ द्रष्टा आहे, कर्ता नाही. याविषयीं गीता म्हणते,- प्रकृत्येव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथास्मानं अकर्तारं स पश्यति ॥ कार्यकारणकर्वत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । (गी.१३३२९,३.) 'सर्ष कमें प्रकृतीच करते, सर्व को प्रकृतीच्या द्वारेच होतात, आणि भामा आकर्ता आहे, असें जो पाहतो, तोच पर्व दृष्टीनी सत्य पाहतो. तसेच कार्य, कारण माणि श्र्तृत्व या सर्वांचे मूल कारण प्रकृतीच आहे. ' याप्रमाणे मारमा भकर्ता असून प्रकृतीच सर्व कर्म करते, हे गौतेने प्रतिपादिले आहे. मत्यंत प्राचीन काळी कपिल महामुनींनी आपल्या सांख्यदर्शनात हार पिदान्त मांस्य माहे- - . .

·(१४२) भागवत राज्यशासन असङ्गोऽयं पुरुषः . (सौ. द. १५) मूलप्रकृतिरविकृतिःमहदायाः प्रकृति विकृतयः सप्त । पोडशफस्तु विकारो न प्रकृतिनं विकृतिः पुरुषः ॥३॥ अगुणस्य सतः 1800 (सांख्यकारिका) मूल प्रकृतीच अनेक विकृतीना (विशेष प्रकारस्या कृतींना) निर्माण करून सृष्टि-निर्मितिसंबंधी सर्व कार्य करते. पुरुष अथवा आत्मा हा प्रकृताहो नाही आणि विकृतीही नाही. हा आत्मा अगुण असल्याने काही करीत नाही. प्रतीच सर्व करीत असून आत्मा अकर्ता आहे. ' सांख्यशास्त्राने केलेल्या या प्रकृति आणि पुरुषाच्या स्वभाववनाचाय स्वीकार गीत्न केला आहे. 'प्रकृति' या शब्दाचा 'प्रजा' हा अर्थ बहुधा सर्वासच माहीत असेल प्रकृति शन्दाचे अर्थ मोर्शत पुढीलप्रमाणे आढळतात- प्रकृतय=King's ministers, s body of ministers or councillors, ministry, the subjects of a king. the constituent elements of a state, the King, the minister, the allies, treasury, army, territory, fortresses and the corporation of citizns खामी-अमात्य- सुहत्-- कोश-राष्ट्र-दुर्ग-बलानि च (मनु.९)तसेच मनुस्मृतीच्या नवव्या अन्यायांतील २९४ व्या श्लोकात म्हटले आहे- स्वाम्यमात्यो पुरं राष्ट्र कोशदण्डी सुहृत्तथा । सप्तप्रकृतयो होताः सप्ताहं राज्यमुच्यते 'राजा, मंत्री, नगर, राष्ट्र, कोश, दण्डशासन, सुइत, या साताचे मिळून राज्य होते.' याचेच नाव प्रकृति, वरील कोशांतील अर्थातही हाच माव आहे. मंत्रिमंडळ, दरबार,प्रतिनिधि सभा, राजाचे मत्री, प्रजाजन, जनता, सेना, कार्यकत्यांचे संघ, किल्ले इत्यादि सर्व मिळून राजाची प्रकृति होते सर्व सामान्य. रीत्या प्रकृति या शब्दाचा प्रजा असा अर्थ आहे. वर सविध प्रकृतीचे वर्णन थेले आहे. हे प्रकृतीचे भेद सप्त, मऊ, पचवास अथवा बहात्तरपर्यंत वाढविले ·(१४२) गीतेतील राजकीय तत्त्वधान . २ गेले आहेत. वेगवेगळ्या कार्यव्यवहारामुळे राष्ट्रात जितकी कार्याची भंगे असतील, तितके जास्प प्रकृतीचे भेद मानणे योग्यच आहे. वरील विवरणाने पुढील समीकरण सिद्ध झाले. . व्यक्ति<-- अध्यात्म आरमा, पुरुष हा अकर्ता राजा, महाराजा अक्र्ता प्रकृति सर्व कार्य करणारी प्रजा (प्रकृति) कार्यकता राष्ट्रात राजाने स्वतः काहीही करायचे नसून प्रत्येक कार्य प्रजेकडून प्रजेच्या हितासाठी, प्रजेच्या प्रतिनिधींच्या द्वारे व्हावयाचे आहे. अध्यात्मातील हा नियम राष्ट्रात जशाच्या तसा सुरक्षित दिसत आहे, हे येथे लक्षात ठेवण्याजोगे आहे. सध्या कित्येक लोकांचे अमे म्हणणे आहे की, स्वराज्य-शासनात (Self. government ) प्रजेने आपल्या हिमांचे संवर्धन करण्याकरिता आपल्या प्रतिनिधींच्याद्वारे स्वत:वराज्यशासन करावे, त्यात राजाने काही विक्षेप निर्माण करू नये, त्याने केवळ द्रष्टाय होऊन रहावे. पण हे कितीतरी शतकापूर्वी आमच्या अध्यात्मशास्त्राने सागितले आहे. जे स्वतः निःपक्षपात मुनि विचार करू इच्छितात त्यांनी याचा विचार कराचा. प्रकृति अगि पुरुष यांचा जो सम्बन्ध अध्यात्मशांत पर्णिला आहे, तोच संपूर्ण जबाबदारीच्या राज्यशासनात पूर्णत्वाने प्रकट झाला आहे. असा हा अध्यात्म व राज्यशासन याचा मेळ बाहे. ऋषि-मुनि 'भारमा आणि प्रकृति' या माधेन सर्वगामी सिद्धान्त घालत असत. , व्यवहार करणारांनी त्या सिद्धान्ताचा आपल्या संक्षिप्त अथवा विस्तृत कार्यक्षेत्रो- प्रमाणे, विचार करावा आणि त्याना आपल्या लहान मोम्या व्यवहारात आणावें. गतित म्हटले आहे- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः || अहंकारविमूढारमा कर्ताहमिति मन्यते ।। (गी. ३।२७) । प्रकृतीच्या गुणांकडून सर्व कर्मे केली जात'त. , अर्थात् प्रतीच सर्व -

·(१४३)
भागवत राज्यशासन
--
-
-
काही करीत असते.आत्मा हा वस्तुतः अर्ता आहे. परन्तु अहंकारामुळे मूर्ख
बनलेला मनुष्य मूर्खपणाने स्वत लाच कर्ता समजतो,' आणि या मूदपणामुळे
फसतो. यावरून हे स्पष्ट झाले की, (प्रकृतीने) प्रजेनेच आपल्या गुणकर्माप्रमाणे
आपल्या विकासासंबंधी सर्व क्में करावीत, (आत्मा, पुरुष, स्वामी) राजाने
त्या प्रजेने केलेल्या कर्माचे निरीक्षण मात्र करावें, प्रजेचे चातुर्य पाहून
सन्तुष्ट व्हावे, पण स्वत. या कमांत इस्तक्षेप करूं नये, जो मूढ बनून प्रजेच्या
कर्मामध्ये विघ्न आणील, अथवा त्याचा भार स्वतःवर आढून घेण्याचा यत्न
करील, ता बन्धनांत पडल,
जो राजा सर्व कर्तव्यांचा भार आपल्याच शिरावर घेतो आणि स्वतः
कर्मर्तृत्वाचा अभिमान धारण करतो, तो 'अहंकार-विमूढ-आत्मा' असून
आदर्श राजा नन्दे. स्वतः काही न करता जो प्रजेला आपले राज्यशासन
• चालविण्याचे पूर्ण स्वातन्य देतो, तोच आदर्श राजा होय. जे अध्यात्म.
शास्त्राचे मुख्य सिध्दान्त, तेच स्वराज्यशासनाचेही सर्वोत्कृष्ट सिद्धान्त आहेत.
है येय वाचांनी पहा.
प्रकृति पुरुषं चैव विद्धधनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ।।
(गी० १३।१९)
'प्रकृति आणि पुरुष हे दोन्ही अनादि आहेत. प्रकृतीपासूनच त्रिगुण आणि
त्यांच्यामुळे नाना प्रकारचे विकार होतात या विकारापासून सर्व सृष्टीची उत्पत्ति
होते. याप्रमाणे सगळे कार्य प्रकृतीकडूनच होतें पुरुष किंवा आत्मा हा प्रकृतीचा
अधिष्ठाता अथवा अध्यक्ष आहे. त्यांच्या अध्यक्षत्वाखाली प्रकृति सर्व कार्य करते.
आत्मा स्वतः काही न करता प्रकृतीचे सर्व कौशल्य पाहत असतो. याचप्रमाणे
पुढील पचनेंही पाहण्यासारखी आहेत-
प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतमाममिमं कृत्स्नं अवशं प्रकृतेर्वशात् ॥८॥

·(ve) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान . न च मा तानि कर्माणि निवघ्नन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसकं तेषु कर्मसु ।।१।। मयाध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सबराचरम्। हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥१०॥ (गो. १) " मी प्रकृतीचा अधिष्टाता असून, तिच्या स्वाधीन होऊन सर्व प्राणिमात्रांस पारंवार उत्पन्न करतो. मी त्या कर्माविषयी उदासीन असल्यामुळे अर्थात् ती सर्व कर्मे प्रकृतीकडून होत असल्यामुळे मला ती बन्धनकारक होत नाहीत. माझ्या अध्यक्षत्वाखाली ही माझी प्रकृति चराचर विश्व निर्माण करते, आणि यामुळे हे जगताचे चक सारखे फिरत असते" आरमा हा प्रकृतीचा अधिष्ठाता अथवा अध्यक्ष आहे. सभेच्या कामाचे निरीक्षण करणे, हे अध्यक्षाचे काम असते. अध्यक्ष हा दोन विवाद करणा-या पक्षांपैकी एकाचाही पक्ष घेत नाही. काहीशा नियमबाह्य वर्तन होऊ न देणे. एवढेच अध्याचे काम असते. एवढ़े झाले म्हणजे त्याने हेवळ निरीक्षक म्हणूनच तेथे रहावयाचे असते. फार झाले तर त्याने सभेचा निर्णय प्रकट करावा. पाचप्रमाणे राजाने राज्यशासनातील राजसभेचे काम केवळ साक्षी बनून पहावें, स्यात कसलाही हस्तक्षेप करू नये, तर केवळ अध्यक्ष किंवा निरीक्षक म्हणूनच रहा. अध्यक्ष याचा अर्थ (अधि-अक्ष) आपल्या दृष्टीने चाल कार्यावर लक्ष ठेवणारा, असा आहे. राजाचेही एवढेच कार्य आहे. त्याने राजसभेने केलेल्या कामावर केवळ स्वाक्षरी करावी, अन्य राज्यशासनाचे सर्व दायित्व प्रकडे अर्थात् प्रजेच्या प्रतिनिधीकडेच असावे. या ठिकाणी प्रकृतीचे सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुणच सर्व कार्य करतात, असे म्हटले आहे. (गीता ३।२५, १५१९) त्याचप्रमाणे राष्ट्रासही तीन गुणच अर्थात् तीन गुगधारो लोकच सर्व कार्य करीत असतात. पहा- . . व्यक्ति राष्ट्र (यतिसमूह) स्वामी, राजा अध्यक्ष पुरुष, मरमा * ·मागवतराज्यशासन (४) तमस् प्रकृति, शाकि प्रजा, जनता, शक्ति गुणत्रयविलास গুয়ানতান্ত (1) सत्त्व () ज्ञानी (ब्राह्मण) (२) सावरजस् (२) शूर (क्षत्रिय) १३) रजा+तमस् (३) व्यापारी (श्य) (४) कर्मचारी (शुद्ध) प्रकृतीचे तीन गुण असल्यामुळे मनुष्याचे चार वर्ण झाले आहेत. एखादी काठी तीन नयाँ तोडली, तर तिचे चार तुकडे होतात. याप्रमाणे या तीन गुणांमुळेच मानवसमाजाचे चार वर्ण झाले आहेत. सत्यापासून ब्राह्मण, तमोगुणापासून शूद, सत्याशी जवळ असलेल्या रजोगुणाासून क्षत्रिय आणि तमोगुणमिश्रित रजोगुणापासून वैश्य, असे हे चार वर्ण झाले आहेत, आणि हे चार वर्णच राष्ट्रातील सर्व प्रकारची कामे करीत मातात. या उदाहरणावरून प्राध्या- मिक सिद्धान्त हे व्यतिव्यवहारात व राष्ट्रव्यवहारात कसे कार्य करतात तें समजेल. अध्यात्म, अधिभूत, आधिदेवत गतित पारंवार - गुहां अध्यात्मसंशितं । ' ' गुन्द्र अध्यात्ममान मागतो,' असे म्हटले आहे. या गुह्याविषयी विचार करणे आता आवश्यक आहे. गतित अथवा बहुतेक सर्व धार्मिक ग्रन्थात एक तर अध्यात्माचा अथवा आधिदेवताचा विचार केलेला असतो, मधील अधिभूताविषयों लिखाण मी आढळते. आपण येथे ज्या मानवधर्माचा विचार करूं इच्छितों, तो अधिभूतविषयक आहे. हा विचार कोठेही स्पष्टपणे जरी दर्शविला गेला नसला, सरीतो अध्यात्म आणि अघि देवत याच्या अनुषंगाने जाणून घ्यावयाचा असतो. त्याचा आणण्याची रीत खाली दिली आहे. (१) अध्यात्मशान- शक्तीच्या अन्तर्गत , शक्तींचे ज्ञान, भामा, धुद्धि, इत्यादि इन्द्रिय व शरीर या विषया ज्ञान. (२) आधिभूतक्षान- याचे दोन प्रकार--(१) प्राण्यांच्या संबधीचे १० (रा.त.)

·(१४६) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान ज्ञान, मनुष्याच्या व्यवहाराचे ज्ञान, (२) पञ्चमहाभूताचे झान. उपनिषदे आणि गीता, यात अधिभूत हे पद दोन्ही अर्थानी प्रयुक्त होते. पा आम्हास मानवधर्माचा निर्णय करणे असल्यामुळे पहिलाच अर्थ येथे अपग घेणार आहा. (३) आधिदैवत ज्ञान- इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य इत्यादि देवताच्या संबंधीचे ज्ञान, विश्वाचे ज्ञान. आध्यात्मात व्यक्तीच्या अन्तर्गत शौंचे ज्ञान, अधिभूतात प्रागिसमष्टि, विशेषतः मानवसमष्टीचे ज्ञान, आणि अधिदैवतात देवी शकोंचे ज्ञान समाविष्ट होते. याप्रमाणे या तीन ज्ञानाच्या द्वारे संपूर्ण विश्वाचे यथार्थ ज्ञान होते. चाविषयी ऋषिमुनीनी आपल्या प्रज्ञेने काही मामान्य नियम पनविले आहेत. मानव धर्माचा विचार करताना ते लक्षात घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. पिण्ड-ब्रह्माण्डाची एकता पिण्डोत आणि ब्रह्माण्डात एकच नियम कार्य करीत आहेत, आणि तात्विक दृष्टीने पिण्डग्रह्माण्डाची एकनाही आहे. - ब्रह्माण्डात आहे, तेच सूक्ष्म रूपाने विण्डोत आहे, आणि जे पिण्यात आहे. सेंच विस्तारशः उन्माण्डात आहे, हे जाणणे अत्यावश्यक आहे बाहेरील विश्वात असणारी पञ्चमहाभूतेच अन्याशाने पिडात आहेत. अस्थिरूपाने पृथ्वी, रतरूपाने जल, उष्णतेच्या रूपाने अग्नि, माणाच्या रूपात वायु, अणि अवकाशरूपाने आकाश या शरियत वास्तव्य बहन अहे, हे सर्वास विदेतच आहे. विश्वातील पञ्चतत्वच शरिरात सूक्ष्मरूपाने आहेत. म्हणून, दोन्ही ठिकाणी या पञ्चतत्वाचे नसर्गिक स्वभाव एरच असल्यामुळे दोन्दीकडे नियमही मारखेच आहेत. प्राणी हा विश्वाचा एक अंश अमन्यामुळे विश्वाताल सर्व तर यात आहेत. जशी विश्वातील पञ्चमहाभूत शरिरात आहेत, त्याचप्रमाणे विश्वातील प्रतिपुरुषही त्यात आहेतच. जीवशरीर हे विश्वव्यापक प्रकृतिपुख्याचा, परमेश्वराच! एक लहानमा संश आहे, म्हणूनच पिण्ड-माण्डाचे नियमही एकच अहेत. भेद नराच की, ब्रह्माण्ड अति विस्तृत असून पिउ बत .

·भागवत राज्यशासन लहान आहे हे ज्ञान होण्यासाठीच गोतत नवधा प्रकृतीचे वर्णन पुढे दिल्याप्रमाणे देले बाहे.. । भूमिरापोऽनलो घायुःख मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीय मे भिन्ना प्रतिरप्रधा॥४॥ अपरेयमितस्यन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीयभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥ (मो.) 'पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश, मन, बुद्धि, अहंकार आणि जीव ही अशी परमेश्वराची नवविधा प्रकृति आहे.' ईश्वराचे नाव पुरुष असून तो अकर्ता आहे जे काही कार्य होते, ते सगळे नविध प्रतीकट्नच होते. ही नवधा प्रति विशाम्या प्रमाणेच जीवात्म्याला देहांतही आहे जीयाच्या देशातील तिचे अंश लदान, व विश्वम्य शहरातील मोठे आहेत. लहान-मोठेपण हा भेद बाजूस सारला, तर दोन्ही ठिकाणो नवधा प्रकृति सारखीच कार्य परीत आहे. म्हणूनच दोन्ही ठिकाणी एपच नियम कार्य करीत आहेत, अथवा दोन्ही ठिकाणी एका प्रवृत्ति कार्य करीत आहे. नवधा प्रतीचे दोन ठिकाणों अस्ति बन्हें बाद केवळ हा विषय समजावा म्हणून येथे मानले आहे. खरें पाहिले तर विवभर एकच प्रति नांदत आहे व त्यात व्यक्ति, राष्ट्र या विश्व असा भेद नाहीच भाता तिन्ही स्थानातील या विषयाचे संकेत पदा- भध्यात्म अधिभूत अधिदेवत जीरशरिरात राष्ट्रात विश्वात ईश्वर प्रति प्रकृति अकार स्वरराष्ट्रीभाव अहंकार सभा ( प्रतिनिधि) कारिष (मनन करणाराचा सघ) आकाश (दिशा) मन दूरदशी * ·(१४८) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान प्राण शर सैनिक वार पृथ्वी प्राण . " वायु वक्ता भनि पाचे चिकित्सक जल पोषक बरिभद्र (सेनापति) सैनिक मरुत् वीरता योद्धा (राजा) इन्द्र रोगप्रतिकारक्ता चिकित्सक वैद्य अश्विनी औषधि भोपाधि शान, वाक ज्ञानी अग्नि (येथें पृ० १४९-१५. वरील आलेख पहा ) या कोष्टकावरून असे समजून येईल की, पिण्ड आणि ब्रह्माण्ड, म्यति वाणि विश्व, यांत जो संबंध आहे, तोच संबंध एक व्यक्ति आणि व्यक्ति समूह अथवा एक मानव आणि मानवसमूह अथवा राष्ट्र यामध्ये आहे. कोष्टक समोर ठेवून भापण आध्यात्मिक सिद्धान्तावरूनच राष्ट्रव्यवहार अर्थात राज्यशासनाच्या व्यवस्थेचें ज्ञान कस्न घेऊ शकतों -आत्मा आणि राजा यांनी अकती असावें १ अध्यात्मशावाप्रमाणे ब्रह्म, आत्मा अथवा पुरुष हा स्वत: अकर्ता आहे तो केवल दृष्टा, निरीक्षक आहे, त्याचप्रमाणे राज्यशासनात राजाने स्वत केवळ अष्टा, साक्षी, असंग, अकर्ता आणि अध्यक्ष असावे, २ अध्यात्मशानानुसार प्रकृतीच सर्व सृष्टींची रचना, पालन, आदि सहार करते, तिच्यामुळेच सर्व विकृति निर्माण होतात, सगळा प्रपंच तिच्या मुळंच वाढतो. विश्वात होणाऱ्या सर्व घडामोडी प्रकृतीच कार्य आहे याचप्रमा राष्ट्रशासनासही प्रकृति म्हणजे मुगळे प्रजाजन अथवा प्रजेकडून निवडर गेलेले प्रतिनिधि, अथवा स्यचि मंत्री, योनीच राज्यकारभार चालवावा. संपू राध्याचा सर्व कारभार प्रजेच्या उन्नतीला आवश्यक त्या पद्धतीने तिच्याहू -

·पुरुष
Į
कामः
(संकल्प)
प्रका
सगुणा, सक्रिया शक्ति,
देवमाता, अदिति
महत्तत्त्व (बुद्धि)
(आसुरी, मति, ख्याति, प्रज्ञा)
अहंकार (वैकारिक)
(अभिमान, पृथग्भाव, व्यक्तिभाव)
मिगुण
तेजस्
हिरण्यगर्भ
-
T
।
मन
परमानेंद्रिय
पंच
पंचमहाभूत
सर्व अंगरष्टि
(१४९)

·पिण्डसमूह समष्टि संघ विष्ट ध्यटि व्यक्ति कार्यशकि (१५०) प्रद्माण्ड परमेष्ठी विश्व माया प्रकृति आदिशक्ति कर्तृत्ववानांचा संघ काम मंत्र मंनिमण्डळ, बुद्धिमानाचा संघ महत्तत्य घुद्धि, प्रभा प्राश आसुरी, मति, ख्याति, प्रशा अहीर मननशील-संघ प्रातिनिधिक समा तेजस् अभिमान, पृथग्भाव अहंकार हिरण्यगर्भ सत्त्वमष्टि शानशाक रजमूसत्त्व शार्यशाक रजसतमस भोगशात शानी संघ ( Literary Associations) वीर-संघ (Army Divisions) वैदय-संघ ( Trade Unions) कर्मचारी संघ ( Labour Unions ) भ राष्ट्र तमस् कर्मशक्तिः ·(१५१) भागवत राज्याशसन निवडल्या गेलेल्या प्रतिनिधींनी चालवावा. भायांचे राज्यशासन भया रीतीने अध्यात्मशास्त्राच्या पायावर निर्माण केले गेले आहे. याचा वाटेल तेवढा विस्तार करता येईल, क्विा है विचारान्ती समजून येऊ शकेल पण या ठिकाणी याचा विस्तार यापेक्षा अधिक वाढविण्याची, आवश्यकता नाही. प्रजेने राज्यकारभार चालवावा असा जो सिद्धान्त आधुनिक राज्य शासनशानाचे मंथन करून नुक्तेच हाती लागलेले सार आहे, असे मानले जाते, तोच सिद्धान्त अध्यात्मशास्त्राने हजारों वर्षापूर्वी सिद्ध केला होता, है येथे स्पष्टपणे दिसण्यासारखे आहे. आर्यांच्या राज्यकारभारात हा सिद्धान्त अतिप्राचीन कालीही मानला जात असे, हे पुढील वेदमंत्रांवरून आढळून स विशो अनुव्यचलत् । तं सभा च समितिश्च सेना च सुरा च अनुव्यचलत् । (अथर्व. १५।९।१-२) जो (राजा) प्रजेला अनुकूल असा व्यवहार करतो, त्याला सभा, समिति, सेना आणि धनकोश अनुकूल हेतात अर्थात् ग्रामसभा, राष्ट्रसमिति, सेना आणि राष्ट्रीय धनकोश प्रजेच्या अधिकारांत असतात, आणि जो राजा प्रजेन्या अनुकूलतेप्रमाणे वागतो, त्याला हो अगें अनुकूल होतात. राजाकडून प्रजेवर होणार अत्याचार हे सेना आणि कोश याच्या बळावरच सभवतात ते चळ जर प्रजेच्या स्वाधीन असले, तर हे अत्याचार होणे शक्यच नाही, गीतेने हीच गोष्ट 'प्रकृतीच (प्रजा) सर्व काही करते. स्वामीने, आत्म्याने (राजाने) कसलाही कर्तृत्वाभिमान धारण करू नये, जो असा अभिमान धारण करतो, तो दुःखाचा वाटेकरी होतो,' ( गी० ३।२७ )या गूढार्थक वर्णनाच्या द्वार सागितली आहे. जर पूर्वोक्त परिभाषा नीट समजली, तर या गूढ वचनाचा अर्थ सहज स्पष्ट होऊ शकेल.. विड्बै गभो राष्ट्रपलो, राष्ट्रमेव विशि आ हन्ति, राष्ट्री विशं आत्ति, तस्मात् राष्ट्री विश (श.प.प्रा.) घातुका।

·गीततील राजकीय यत्वज्ञान . . . 'प्रजा नाना प्रकारच्या भेदांनी विघटित असते, राजा अनियंत्रित परन्तु सुप्रंघटित असतो, म्हणून असा राजा प्रजेवर आघात करतो, जणू काय अनि. यंत्रित राजा प्रजेला खाऊनच टाकतो. म्हणून अनियंत्रित राजा प्रजेला घातक असतो. "या ठिकाणी राजशक्ति संघटिन असून जनता विघटित असते, बो म्हटले आहे. म्हणून राजा आपल्या संघटित शक्तीने प्रजेतील पक्षोपपक्षावर मापात करून त्यास संघटित होऊ देत नाही अशा प्रकार प्रजेच्या द्विताचा नाश करून तो सर्व शक्ति आपल्या हाती केन्द्रित करतो. म्हणून केयाभूत शक्ति हेच दु खाचें मूळ आहे. याप्रमाणे या ठिकाणी शशांच्या विकेन्द्रीकरणाचा गौरव वर्णन शत्तीच्या केन्द्रीकरणाचा निषेध पेला आहे. सभा च मा समितिश्चावतां प्रजापतेहितरौ संविदाने । येना संगच्छा उपमा स शिक्षात् वार पदानि पितरः संगतेषु॥ (अथर्व. १२) प्रामसभा भाणिराष्ट्रसमिति, या दोन प्रजापालन करणा-या राजाच्या जणू काय कन्याच आहेत. राजा यांचा पिता आहे. या समांचे समायद राजाला योग्य ते शिक्षण देवोत, राजाला जेव्हा यांच्याविषयी काही बोलावयाचे असेल, तेव्हा त्याने चांगलेच बोलावे.' या मंत्रात राज्यशाधन करणाच्या प्रमाच्या संबंधाने अत्यन्त महत्वाचे विचार सांगितले आहेत. (१) प्रामसभा-हिने गावाच्या कामाची व्यवस्था पहावी. प्रत्येक गांवाचे काम प्रामसभेच्या द्वारे व्हावे. (२) राष्ट्रसमिति-हिने संपूर्ण राष्ट्राच्या कामाची व्यवस्था करावी याप्रमाणे प्रत्येक गावात कार्य करणारी प्रामसमा असली म्हणजे त्या राष्ट्रात असलेल्या अनेक गावांच्या संख्येइतक्या प्रामसभा त्या राष्ट्रति निर्माण होतील. त्यांचे प्रतिनिधि राष्ट्रसमितीत येऊन या मध्यवती सभेच्या द्वारे सर्व राष्ट्रावा मासमप्रबन्ध से करतील, प्रत्येक गांधात प्रामसभा असल्यामुळे अधिकाराचे विभक्तीकरणही झा, आणि मध्यवतो महासमितीत आवश्यक ती शाही ·मागवत राज्यशासन राहिली या दोन्ही सभा प्रजेच्याच आहेत याच्या द्वारे प्रजाच आपला राज्य- कारभार करते हैं उघड आहे (३) राजाच्या आज्ञेने या सभाची निर्मिति होते, म्हणून राजा यांचा जना म्हटला आहे. पण या नात्यामुळे राजा या प्रजाच्या सभांचा पलीचत् भोग घेऊ शकत नाही. या यमा ( दुहिता-पूरे हिता) राजाच्या अधिकारक्षे- नापासून दूर राहणेच अधिक हितकारक आहे समा आणि समिति या स्वतंत्र असून. या राजाच्या अधिकारांत नसत, ता स्वतत्र असत, (8) राजा हा प्रजापति आहे, म्हणून त्याने प्रजेच्या पालनाची समांच्या अनुमतीने व्यवस्था करावी, समा आणि समिति याच्या निर्णयाप्रमाणे कार्य करावें (५) या राष्ट्रसमितीच्या सभासदांनी निपक्षपाताने राजाय आपले मत सांगत असावे. या वेळी त्यानी आपण राजाचे (पितरः) निर्माते माहेत असे समजावें सा उदझामत् । सा सभायांन्यकामत् । सा समिती न्यकामत् । सा आमंत्रणे न्यझामत् । (अथर्व) 'तो प्रजेची शधि प्रामसमेंत सत्कान्त झाली ती राष्ट्रसमितीत आणि मधिमण्डलात उकान्त झाली. याप्रमाणे गांवांत प्रामसभा, राष्ट्रात राष्ट्रीय समिति आणि प्रजेच्या प्रतिनिधी मत्रिमंडळ बन्न खाच्या द्वारे राज्यसरमार चालावा. सभा, समिति माणि मंत्रिमंडळ या तिन्ही प्रजेच्याच संस्था आहेत म्हणून यांच्या द्वारे चालणारा राज्यकारभार हा प्रजेच्या हितास पोषक असाच होणे शक्य आहे, त्यांत राजाचा हस्तक्षेप होऊ नये, हे वरील वेदमत्रांनी दाखवरें बाहे. 'प्रकृति सगळा अपच करते, पुरुष केवळ अशा किंवा दटामात्र आहे, अशा या संकेताच्या भाषेत गीतनेही हाच गोष्ट प्रतिपादन केली आहे आणि सोख्यशास्त्रानेही आध्यात्मिक सिद्वान्ताव्या द्वारे हैन सागितले आहे. परमेश्वर हा राजाचा राजा माहे. त्या पामेश्वराचाही केवळ अर्ता पात्र ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान स्वरूपात आम्ही स्वीकार कर, त्याने स्वतः कोहीही करता कामा नये. मर्द कार्य त्याच्या प्रकृतन करावे, असे आग्रहपूर्वक सांगणारे षि या लहानशा पृप्वीवरील अल्प-शक्ति धारण करणारा राजा तो अनियंत्रित असावा, असे कसे वर म्हणतील जे राजारया राजाला न भिता लाला अकर्ता राहण्यास सांगतात, ते पृथ्वीवरील अल्पशाच्या राजावर तरी प्रजेच्या नेत्यांचे आवरण घालण्यास कसे भितील? अस्तु. याप्रमाणे वेदव मुली प्रजातंत्र राज्याचा आदेश देत आहे. अध्यात्म- शास्त्रांतही निराळ्या पद्धतीने हेच तत्व पुरस्कारले आहे आणि गीता त्याचाच अनुवाद करीत आहे. हे तत्व अध्यात्माच्या सिद्धातातून दाखविले असल्यामुळे से चिरस्थायी झाले आहे; कारण वैदिक तत्त्वज्ञान हे केवळ पर्चा करण्याकरिता नसून प्रत्यक्ष आचरण्याकरिता आहे. एका मनुष्यास व्यक्ति हे नाव आहे; अशा अनेक व्यक्तीचा समूह विशेष ध्येयाने एक्तेनें राहू लागला, तर त्याला राष्ट्र असे म्हणतात. मनुष्य हा संघ करून राहण्याकरिताच निर्माण झाला आहे. एकटे राहून मनुष्याची उरति होणे शक्य नाही. म्हणून वेदाने त्यास सामुदायिक जीवन दर्शविणारे 'वाता' असे नाव दिले आहे. व्यतीत स्वभावतः ज्या गुणांचे वास्तव्य असते, तेच गुण, राष्ट्रातील गुणी पुरुषांत प्रगट झालेले दिसतात. पहा- व्यक्ति राष्ट्र (व्यक्तिसमूह) गुण गुगी जन मानी जन बारागिरी कारागीर बलवान् याचप्रमाणे अनेक गुणविषयी जाणावे, यावरून स्पपणे असे काटुन येईल की, भ्यक्तिविषयक नियमच विस्तृत बनून राष्ट्रासही लागू पडतात. आर्यशास्त्र हैं व्यतीचे नियम सांगणा-या अध्यामशानाची महती वर्णन करते, त्याचप्रमाणे बल ·(१५५) भागवत राज्यशासन आधिदैविक शाखाही वर्णन करते. यांच्या अनुसंधानाने मानवी समष्टि अर्थात् राष्ट्राच्या शासनासंबंधीच्या ज्ञानाचाघोध करून घेणे उचित आहे. या ज्ञानालाच ते अशा रीतीने गुप्तपणे सांगितले असल्याने गुह्यज्ञान असे म्हणतात. यावरून हे ज्ञान क्षत्रिय परम्परंतच का राहिले, याचा बोध होऊ शकतो. क्षत्रियांस राज्यशासनात याचा उपयोग असल्यामुळे हे ज्ञान त्याच्यातच राहिले होते. अध्यात्मविद्येचे सर्व सिद्धान्त याप्रमाणे राज्यशासनात उपयोगी होत असतात. या ठिकाणी आम्ही मुख्य अध्यात्म मिद्धाताचें राज्यशासनात परिवर्तन करण्याची रीति स्पष्ट करून दाखविली आहे. यावरून अध्यात्मशास्त्राचे मिद्धान्त राज्यशासनामध्ये कसे बनतात ते समजून येईल. गीततील नवव्या अध्यायात अध्यात्मविद्येच्या वर्णनानेच राजविद्येचा विचार केला आहे, त्यातील काही वचनें आता पाह--- नि:पक्ष राजा समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय ॥२९॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेवस मन्तव्यः सम्यग्ध्यवसितो हि स.॥३० मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ किं पुनर्मामणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ (गी. ९४३२,१३) सर्व मनुध्यांशी राजा निःपक्ष वर्तणूक करील, राजाला कोणी शत्रु नाही, अथवा कोणी मित्रही नाही. एखादा दुराचारी मनुष्य जर राष्ट्रसेवा करूं रागेल, तर त्याला साधु (योग्य) मानले जाईल. ( अर्थात् पूर्वीच्य अनाचारामुळेच त्याला नेहमी करिता त्याज्य समजले जाणार नाही. सुधारणेकरिता सर्वामच अवसर मिळेल.) पापयोनि, शूद, स्त्रिया आणि वैश्य हेही उच्च योग्यता प्राप्त .

·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान वई शकतात. मग पवित्र प्राण आणि शानिय याची उपति होईल, आणि त्यांना योग्य अवसर दिला आईल हे काय सांगाया पाहिजे." याप्रमाणे ही वाक्ये जशी अध्यात्मविषयक आहेत. त्याचप्रमाण ही राग्य. शासनाची नातीही प्रकट करतात. आता भागखी काही पचने पाहूं- (१)न च मत्स्थानि भूतानि (५)= सर्व भूते ईराधीन नसून स्वतंत्र साहेत. ( सर्व माणसे सर्वस्वी राजाचे आधीन नाहीत. सर्व प्रजा स्वतंत्र आहे, प्रजेची सविस्वतत्र आहे ) [जेच्या अस्तित्वावरच राजाचे अस्तित्व अवलंबून आहे. राजाच्या अभावी प्रजा राहू शकते. राजा सापेक्ष आहे, प्रजा माम निरपेक्ष राहू शकते.] (२) भूतप्रामः प्रस्तेर्वशात् अवशः (c)-भूतमात्र प्रकृताच्या स्वाधीन पसन्याने परतंत्र आहे. (प्रत्येक मनुष्य हा प्रजाकृत नियमानी पापला आहे, तो वाटेल तसे वागू पाकत नाही. प्रत्येक मनुष्याभोवती त्याच्या संपाच्या नियमांचे बन्धन आहे) [जरी कोणी मनुष्य ' मी लढणार नाही,' असे म्हणेल, तरी प्रजेरया प्रेरणेने त्यास लढावेच लागेल. (गी. १८०१९) एवढा प्रजेना माधिकार राष्ट्ररक्षणाच्या वेळी प्रत्येक मनुष्यावर असतो.. (३) जगत् विपरिवर्तते (१०) जगत परिवर्तनशील आहे. म्हणून या परिवर्तनाप्रमाणे शासनाच्या नियमातही परिवर्तन होणे इष्ट पाहे. (४) "राक्षसी अाणि भामुरी कर्म करणारा शान, कर्म आणि आशा व्यर्थ आहेत." (१२)- त्यांचा परिणाम कोणासाठीही सामदायक होऊ शकत नाही. म्हणून "सास देवी प्रकृतीचा आथय करणेच योग्य आहे "(१३) दै प्रकृतीचा भाचार सत्य, भाईसा असा असतो असे गाँत सोगितले आहे. (५) 'अनन्यभावाने जे लोक राजकार्यात लक्ष घालतील, त्यांचा योगक्षेम राजसंस्थेकडून चालविला जाईल. ' (१२) हंविधान राष्ट्रासाठी कार्य करणान्यांना आपल्या योगक्षेमाविषयी विश्वास वाटावा यासाठी आहे. अमा राणावर विधास्त्र टेकन साना राष्ट्रहितासाठी स्वत , समर्पण करावे , ·भागवत राज्यशासन याप्रमाणे ही नवव्या अध्यायातील वचने आहेत. मुख्यत. अध्यात्मविद्येचें प्रतिपादन करीत असूनही त्यातून राज्यशासनविषयक अर्थही ध्वनित होतो. शब्दांचा मुख्य उपयोग अध्यात्मज्ञान करून देणे हाच आहे म्हणून राजविद्या- विषयक अर्थ पाहताना वाक्यरचना आणि अर्था, विवरण यात अवश्यक तें परिवर्तन करावे लागते याप्रमाणे पाहिल्यावर गीततील अध्यात्मिक सिद्धान्तावरून उत्तम राज्यशासन सिद्ध होऊ शकते असे दिसेल, कारण त्यांत कोणाही स्वार्थी मानवाचा स्वार्थी हात नाही ते मूळ आत्मिक नियमावर आश्रित झालेले राज्यशासन अमते आणि हे नियम अढळ असल्यामुळे हे राज्यशासनही सर्व प्रजेस स्थायी सुख देणारे होऊ शकते है असे राज्यशासनपर अर्थ ध्वनित करणारे आध्यात्मिक सिद्धान्त केवळ नवव्या अध्यायातच आहेत असे नव्हे, तर गीततील बहुधा सर्व नियम अशाच प्रकारे मानवी आचरणात आणण्यास योग्य अहेत, हे कमश पुढे दाखविलें जाईल. हा विषय नधीन असल्यामुळे विचार करणारानी मोठ्या सावधपणाने याचा विचार करून हा विषय समजून घ्यावा. .

·(१५८) गीततील राजकीय तत्वज्ञान कर्मयोग कर्म करणे ही प्राण्याची सहज प्रवृत्तीच आहे भगवद्गीतेत कर्मयोगाचे विशेष महत्त्वपूर्ण वर्णन केले आहे. नसे पाहिले असता गतित अनेक योग सांगितले आहेन. परन्तु कर्मयोगोविशिष्यते' (गी.१५४६) कर्मयोगाचे वर्णन विशेष रीतीने केले आहे. कारण स्वाभारिक धर्म या पान कर्माचा संपन्ध प्रत्येक मनुष्यप्राण्याशी आहेच--- न हि कश्चित् क्षणमपि जातु निप्ठन्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥ (गी. ३५) "कोणीही प्राणी कम न करता एक क्षणभरही राहू शकणार नाही. प्रकृतीच्या गुणामुळे अवश होऊन तो कर्म करीतच असतो" अर्थान् कर्म न करता राहणे मनुष्यास अशक्य आहे. जरी त्याने प्रयत्नतः कर्म करणे टाळने, तरी शरीरस्वभावामुळे कम होईलच. अशी कल्पना करा की, एक सतत चालणारी मोटार आहे. तिची गति केव्हाही थाबविता येत नाही. अशा अवस्थेत तिला योग्य मार्गावरून चालविणे, हेच तिन्यांत असलेल्या माणसाचे कर्तव्य आहे. नाहीतर ती मोटार आपल्या गतीमुळे कुठे तरी सायांत जाऊन पडेल, स्वत हो मोडेल, आणि आत बसणाराचेही प्राण घेईल. मनुष्याचीही अशीच स्थिति आहे. कम करणे हा मनुष्यस्वभाव असल्यामुळे त्याजकडून कम होतच राहतील, मग तो कोणत्याही का स्थितीत बसेना! पश्यन्, पृण्वन्, स्पृशन्, जिनन्, अनन्, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन् । मलपन्, विसृजन् , गृहन्, उन्मिपन्,' निमिपन् अपि ।। (गी० ५.८-९) 'पाहणें, ऐकणे, स्पर्श करणे, वास घेणे, खाणे, जाण, झोपणे, श्वास घेणे, शब्द बोलणें, देणे, घेणे, पापन्या झावणे आणि उघडणे ही कामे तर माणसाकडून होतच - .

·कर्म-योग - राहतील शिवाय मनुष्याने अगदी काहाँच न केले, तरी त्याचे कडून ' स्वस्थ बसणे हे कम तर घडेलच! तात्पर्य मनुष्य कर्म न करता राहू शकत नाही. परन्तु या शरीर धर्माचा उपयोग काय ? मनुष्यास जी कर्मे करणे आवश्यक आहे,' ती कर्मे ही नव्हेत वेदाने मनुष्याला 'ऋतु, यज्ञ' ही नावे दिली असून असेही दर्शविले आहे की मनुष्य यज्ञमय आहे अर्थात् मनुष्याने यज्ञरूप बनाव हा त्याचा हेतु आहे यज्ञरूप कर्माशिवाय मनुष्याने काहीही करू नये कमांचे दोन प्रकार एक यशरूप कर्म आणि दुसराअयशरूप-कर्म यापैकी अयशरूप कर्माचा त्याग करन केरळ यशरूप कर्मच करून मनुष्य आपले जीवन सफल कसे करू शकेल, याचा विचार करून आपणास निर्णय घेतला पाहिजे हा विचार करीत असता तीन प्रकारची में आपल्या समोर उभी राहतात- कर्माचे तीन भेद कि कर्म किमकर्मति कवयोऽप्यन मोहिताः । तस्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥ कर्मणो ह्यपि योद्धव्यं योद्धव्य व विकर्मणः। अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥ कर्मण्यकर्म य. पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स युद्धिमान् मनुष्येषु स युक्त कृत्स्नकर्मसत् ॥ १८ ॥ (गी० ४) 'कर्म काय आणि अर्म काय, याविषयी मोठमेठे ज्ञ नीही मोहित झाले थाहेत. म्हणून जे जाणले असतां यशुभापासून मुक्तता होईल, असे कर्म मी तुला सागतो मनुष्याला कर्म म्हणजे काय, विकर्म म्हणजे काय आणि अकर्म म्हणजे काय हे जाणून घेतले पाहिजे, कर्माचा परिणाम अत्यन्त सूक्ष्म असतो जो मनुष्य कमान अकर्म पाहतो आणि अकर्म करीत असता कर्म होते अमा अनुभव करतो, तो मनुष्यांमध्ये अत्यन्त बुद्धिमान आहे, यात सदेह नाही, तोच कुश- लतापूर्वक कर्म करणारा आहे, आणि तोच मपूर्ण में यथायोग्य रीतीने कर. पाराही आहे.'

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान या मातेच्या श्लोकांत अत्यन्त मोठे तत्वज्ञान सौमितले आहे. या हिराणों प्रथम कर्माचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. कर्म, भकर्म आणि विधर्म असे है कांच तीन प्रकार प्रथम आपणस कर्म शब्दाचा मूळ धात्वर्थ पाहिला पाहिजे 'क'- करणे या अर्याचा हा धातु आहे. कर्म करणे हा याचा अर्थ आहे कृ+मन्= कर्मन् ' अशा प्रकारे कर्म शब्द बनला आहे. काही करण्याकडे मन लावणे, आणि ते करणे, अर्थात् कोणतीही गोष्ट मन पूर्वक करणे, म्हणजेच कर्म होय. जे करण्यात मनुष्याचे मन गुंतले नाही, अर्थात् जे अगदी सहन त्याचेकइन झाले, त्यास र्म म्हणता येत नाही. मन लावून केलेल्या कर्माच उत्तरदायित्व काय ते मनुष्याकडे असते.) केवळ कर्म याचा अर्थ क्वळ क्रिया असा आहे. ती केवळ किया काही स्तुत्य होऊ शकत नाही. नुसता हात उचलणे, हीही किरा माहे. पण तिचा उपयोग धय ? असल्या नुसत्या क्रियेचा विचार आपणास करावयाचा नाही. जे कर्म केल्याने मनुष्याचे 'यज्ञ' नाव सार्थ होईल, त्या कर्माचा विचार आपणास करणे आहे. ते करीत असता थापल्या समोर फर्म, अकर्म आणि विकर्म ही नीन प्रकारनी कम उमी राहतात. आता आपण यांचा विचार कर- 'विकर्म' = (विरुद्ध कर्म ) अशुद्ध रीतीने केलेले कर्म, अन्याय्य कर्म, जे कर्मकाणे मनुष्यास योग्य नाही, जे निषिद्ध आणि हानिकारक आहे, जे करण्याने व्यक्तीची आणि समाजाची हानि होते, जे करणे मनुष्याच्या उपाय भहितकारक आहे, असे अपवित्र कुर्म, स्वास विकर्म म्हणावे, (विविधं कर्म) नाना प्रकारची कर्मे एकदम करण, अनेक व्यवहार एकाच वेळी करणे, यामुळे एकावडेही धडपणे मन न लागणे व मन एकाभ न झाल्यामुळे सगळी व में बिघडणे, (विगतं कर्म ) प्रारम्भ केलेल्या कर्मास पुरे न करता तसेच सोडणे, हे तीन अर्थ विक्र्म दाब्दाप सून निष्पा होतात. परन्तु या ठिकाणी विरुद्ध अपवा निषिर फर्म, हाच पहिला अर्थ घेणे योग्य आहे; कारण इतर अर्थ यातच समाविष्ट होतात. . , ·कर्म-योग (१६१) अशा विरुद्ध अथवा निषिद्ध कन करणे, हे कोणामच उचित नाही. जो कमें धर्मशानाला अथवा मानवी उनतीला विरुद्ध अमतील, त्याचा सर्वस्वी त्याग केला पाहिजे. याचप्रमाणे वर्मत्याग करणे, अथवा आपणाकडून न होणारी अनेक क्में करणे हेही उचित नाहीं है। संगठी विकर्मे असून ही मानवतेची हानि करणारी आहेत. मनुस्मृतीत अनेक विरमाचा उद्देश आहे उदाहरणार्थ-- कितवान्कुशीलान् फ़रान्पापण्डस्याँच मानवान् । विकर्मस्थान्छौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात् ॥ एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः। विकर्मक्रियया नित्यं वाघन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ (मनु० ९।२२५-२२६) जुगार खेळणारे, धूर्त, क्रूर में करणारे, पापण्डी, दारू दुरानदार, हानिशरक क्में करणाऱ्या लोकास राताने आपल्या राष्ट्रातून हादून द्या कारण है राजाच्या राज्यातील प्रच्छन चरच आहेत. सद्वर्तनी प्रजेला हे कट देणारे असत्यामुळे राजाने याच्यापासून आपल्या प्रजेचे रक्षण करावे." या मनुस्मृतीतील वचनात विस्मीची काही उदाहरणे दिली आहेत. याच्या मननाने विमोची माही कल्पना येऊ शकेल. ही विस्में अनेक प्रकारची' आहेत. ही विश्र्ने क्रून मनुष्य आपली, स्वतःची आणि समानाची हानि बम्न घेतो म्हणून ही निषिद्ध में क्रू नयेन या सिरमौविषयी एपढेंच विवरण पुरे अकर्म (न कर्म ) कर्म न करणे, आळशी राणे, कर्म करण्याची येण्यना नमणे, कर्म करण्यास लागणारी शाक अथवा अधिकार नमणे, कर्म करण्याच्या स्थानी चमण्याचाही अधिकार नसणे, कर्म केले अमताही न केल्याप्रमाणे होगें, अगंग मात्रामुळे दोपापासून अलिस रापणारे कर्म, दोपाचा लेप लागू न देणारे कर्म, हे अकर्माचे अर्थ आहेत है ' अर्म' पद गीतेत दोन वेगवेगळ्या अर्थानी योनिले गेले आहे पहा- मा ते संगोऽस्त्यकर्मणि ॥ कर्म ज्यायो हकर्मणः। (गी. २०४७) ११ (२०१०) ·(१६२) गीततील राजकीय तत्वज्ञान . शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥ (गी. ३८) न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।। (मी. ३५) आळसाकडे तुझी प्रवृत्ति नसावी, कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे श्रेयस्कर आहे. कर्म न करता शरीरच जिवन्त राहू शकणार नाही. कोणीही मनुष्य कर्म न करतो . एक क्षणभरही राहू शकत नाही. ' या वाक्यात 'ने' चा अर्थ कर्म न करणे किंवा आळस असाच आहे. परन्तु- कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः॥ (गी. ४११०) आत्मानं अकर्तारं स पश्यति ॥ (गी. १३१२९) मां विद्धि भकर्तारमव्ययम् ॥ (गी. ४११३) जो कर्मात अन आणि अनौत कर्म पाहतो, आत्म्याला जो अर्ना असें ओळखतो. ' या ठिकाणची अर्म आणि अना ही पदें कर्ने न करणे किंवा आलस्य, याची घोतक नसून असंग वृत्तीने केलेल्या क्रमांची बोधक आहेत. हे अर्म उच्च अवस्थेचे चिन्ह आहे. हे अर्म दोष उत्पन करणारे नमून मनुष्याची उनति करणारे आहे. पण आलस्य दर्शविणारे आर्म है दोष पाटविणारे आहे. कारण त्यामुळे शरीरच राहणे शक्य नाही, मग उन्नति कोठून होणार ? अस्नु. याप्रमाणे गीतेच्या वचनांवरूनच असे सिद्ध झाले की, एक 'अकर्म' पद आलस्याचे वेधक आहे, आणि दुसरे श्रेष्ठ कर्माचें येधक आहे. आळम हा माणसाचा शत्रु असल्यामुळे मनुष्याने त्यापासून दूर रहावे. कर्म केले असताही तें न केल्याप्रमाणे निलेप राहणे, ही अवस्था अत्यन्त श्रेष्ठ थसून हिच्यान उत्तमत्तम क्में संभवतात आणि कर्ने होऊनमुदा समाज अथवा राष्ट्र यास त्याचा काही उपयंग होऊ नये, या प्रकारचे दुसरेही एक 'अर्म' आहे. जसे स्नान,भेजन, चैन किंवा आपल्या अस्तित्वाकरिता ज्याची नितांत आवश्यकता आहे, असे झोपणे, चालणे इत्यादि कर्म. मनुष्याचे जीवित यावरच अवलंबून असल्या- मुळे मनुष्यास ही धर्मे करणें प्राप्तच आहे. पण ही केली अथवा न केली, तरी त्या- .

·कर्म-योग 2 पासून समाज अथवा राष्ट्र याचा कोणताही लाभ होणार नाही म्हणून त्या दृष्टीने कस्नही न केल्यासारपीच असल्यामुळे ही कम असूनसुद्धा अकमेव आहेत अशी कल्पना वरूकी, कोणी एकाने आपल्या स्वास्थ्याकरितां कपडे घातले, स्नान अथवा भोजन मैलें, तर त्यापासून समाजास काय लाम झाला 2 ज्या यांचा स्वध केवळ वैयक्तिक अस्तित्वाशेच काय तो आहे, तीही सर्व असेच होत सामाजिक दृष्टीने याचे मूल्य पारसें नादी में काही मूल्य आहे, ते सामूहिक दृष्टीने फारसे महत्वाचे नाही अशा प्रकारे विरम आणि आने याचा विचार केला, त्यावरुन अमे आढळून थाले की, विनि तर सर्व दृष्टीनी त्याज्य आहे आळस हेच ज्याचे स्वरूप आहे, ते आर्मही त्याज्यच आहे आपले अस्तित्व रासण्याकरिताच केवळ जे कर्म आव. श्यक आहे, ते तर देलेच पाहिजे पण सामानिक दृष्टीने ते फार महत्त्वाचे नाही तिसरे जे श्रेष्ठ अर्म आहे, ते मान्य केलंय पाहिजे त्याचे शास्त्रीय नाव 'अर्म' अमल, तरी तेच खरोखर वर्म' आहे कारण ते मनुष्याची उनति करणारे आहे आना आपण कर्माचा विचार करू कमीच लक्षण कर्माचे तीन भेद सागून त्यातील दोहोची लक्षणही आपण पाहेली म्हणून आला कमांच्या तिसऱ्या प्रारायें रक्षण आणणे अगदी सुलभ आहे पूर्वा सागित- लेया कमांची लक्षणे ज्यात नाहीत, ते या कर्मचे रक्षण समना अर्थात में निषिद्ध अथवा विरुद्ध कर्म नाही, जे करूनही न बेल्यातच जमा नसते, जे केवळ वैयक्तिक अस्तित्वालाच सहायक नसते, जे केले असता विश्वरुपाची सेवा अथवा पूजा होते, त्याला 'कर्म म्हणा याविषयी गीता म्हणते,-- स्वकर्मणा तमन्यर्य सिद्धि विन्दति मानयः ।। (गी १८१४६) 'आपल्या कर्मना (विश्वरूपी) परमेश्वराची पूना केली असतां सिद्धि मिळते, हे गीतेचे कथन मनन करण्यास येग्य माहे कोणी साधारण मनुष्य घरी आला, तर त्याच्या स्वागतासरिता मनुष्य फारशी सिद्धता करीत नाही यग जर रोगी मोठा पूतनीय पुष घरी यावयाचा असेल, तर मग मनुष्य त्याचें आतिथ्य करण्यारिता

·(१६४)
गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान
विशेष योजना करतो. याणि जर कोणी महात्मा अथवा राजाच यावयाचा अर्मल
तर तो आपले घरच काय पण घराबाहेरील स्थान आणि येण्याचा मार्गही लपस्थित
सजविनो, आणि त्याचे होईल तितकें उत्तम स्वागत करतो. मग या ठिकाणी प्रत्यक्ष
परमेश्वराचीच पूजा आणि स्वागत करावयाचे आहे ! या सिद्धतेत मनुष्य उग
कशाला टेल? म्हणून तो बर्मदी व्यवस्थित श्रतो, आणि सिद्धताही उत्कृष्ट
ठेवतो.
परमेश्वराची पूजा आपल्या कर्माने करावयाची आहे. आपली कने त्याच्याकरिताव
समर्पित करावयाची आहेत. या हेतूनें जो क्में करील, तो त्यात कोणत्याही प्रकारचे
न्यून ठेवणार नाही. ईश्वराला आपली कर्मे अर्पण करण्यासंबंधाने गीतेत पुरील वचने
आहेत---
यत्करोपि यदनासि यज्जुद्दोपि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥
(गी. ९२२५)
मत्कर्मकन्मत्परमो मन्द्रक्त संगवर्जितः ।
निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥
(गी. ११:५५)
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ।
(गी. १२११०)
युक्त आसीत मत्परः। (गी. २१६१, ६।१४)
ये तु सर्याणि कर्माणि माय संन्यस्य मत्पराः।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ।।
(गी. १२२६)
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥
(गी. १८५७
.

·कर्म-योग , में तूं करशील, जे खाशील,जें हवन करशील, जे देशील, जे तप करशील, तें मला (विश्वरूपाला) अर्पण कर. मज (विश्वरुमा ) करिता पर्म कर. माझी (विश्व रूपाची) सेपा कर. दुसऱ्या कोणाच्या संगाचा विचारही करू नकोस. (कारण विश्वरुप श्वरास सोडून दुसऱ्या कोणाचेही येथे अस्तित्व नाही.) सर्व प्राण्याशी निर्वैर व्यवहार कर माझ्या ( विश्वरूपाच्या ) सेवेकरिताच कर्म करण्याचा विचार तूं आपल्या मनाशी कम्न टेव. मन (विश्वरूपा) करिता कर्म केल्यानेच तुला सिद्धि प्राप्त होईल मज- (विश्वरुपा) करिताच तूं कुशलतेने कर्म कर. जे सर्व कर्मे मन (विश्वरूपा) करिताच अर्पण करितात, आणि अनन्य होऊन माझे ( विश्वरूपाचें ) ध्यान करतात, ते सिद्धि प्राप्त करतात आपली सर्व कर्मे मन पूर्वक मला (विवरुपाला ) अर्पण करून माझ्या ( विवरुपाच्या) ठिकागीच सतन आपलें चित्त स्थिर कर.' या टिकाणा आपली सर्व कमें विश्वरूप परमेश्वराला अर्पण करण्याचा स्पष्ट भाव आहे. हा भाव सर्वोस माहीतही आहे पण सध्या रोकाया अमा समज आहे की, विश्वरूप हैं भ्रमजाल असून ते त्याज्य आहे, निराकार परमेवर याहून भिन आहे, आणि त्यालाच आपली कमें समर्पित करावयाची आहेत. पण प्रत्यक्षाचा त्याग करून अप्रत्यक्षाच्या मागे लागणे, एवढाच याचा अर्थ आहे याचा परिणाम असा होतो की, हातचे जे प्रत्यक्ष आहे,ते सुटलें आणि अप्रत्यक्ष आहे, ते तर कधीच मिळत नाही ! गीतेनें वर्णिलेले विश्वरूप प्रत्यक्षही आहे आपणास काय पाहिजे आणि काय नको, हे ते विवरूप सागत असताही तिकडे मुळीच लक्ष न देना' मानवी शरिरानी अवतीर्ण झालेल्या ईश्वराची निन्दा करणे - (गी० ९१११) आणि जो कधीच बोलत नाही, त्याच्या मागे लागणे, हा मानवी व्यवहार उचित नव्हे पण तो सध्या असाच चाल आहे. 'मला अमुक वस्तु पाहिजे,' असे विश्वरूप परमेश्वर नेहमी नानाविध मुखानी प्रकट करीत असतो. उदाहरणार्थ, परमेश्वर शिष्यरूपाने येऊन 'मला विद्या शिरवा,' अमें म्हणनो अशा वेळी निपक्षपाताने अध्यापनाप स्वकर्म करून त्या परमेश्वरावी सेवा करणे, हेच मनुष्यास उचित आहे मानवरूप धारण करुन परमेश्वर दुकानावर वस्तु किन पेण्यारिता येतो त्या वेळी त्याला न पसवले जाईल, इकडे लक्ष द्यावे.

·(१६६) गीततील राजकीय तत्वज्ञान आपल्या या देशात परमेश्वरास याग्य ता नैवेद्य न मिळाल्यामुळे लवेच्या सख्येत तो उपाशी पोटी मरू लागला आहे, त्याला औषधही मिजत नाही पण तेंव दुसरीकडे मान अन्न सडण्याकरिता फेकून दिले जात आहे हे अत्याचार काही क्मा नाहीत ! परमेश्वर हा विश्वरूप असल्यामुळे आमचा रारदिवस चाललेला ध्याहार हा परमेश्वरा शीच चालला आहे त्या व्यवहाराचे हे स्वरूप मानपदण्यानच आहे पण तिकडे कोण रक्ष देत आहे घरें ? आगगाडीच्या डब्यात एक मनुष्य झोपून दहा माणसाची जागा अडवनी यामु होणारे क्ट विश्वरूपासव होत असतात एखाश व्यापारी आपल्या कोठारात लाखो रुपयाचें धान्य एकत्र करून ठेवतो, आणि मग तें महाग दराने विस्ता हे त्याचे कृत्य विश्वरुपाला कष्टदायकव ठरते कोणी एक मनुष्य एक 'लिमिटेड कम्पनी' निमाण करतो, आणि व्यापारात अशी काही याचना करतो की, त्यामुळे लाखों लेगाच कट पाडतात कोणी राज्यव्यवहाराची सूत्रे आपल्या हाती ठेऊन कोट्यवधि मनुम्याच्या उन्नतील प्रतियध करतान केणी आपल्या स्वार्थाकरिताच युद्धे निर्माण करतात, आणि त्याल सा लेप मरतात आणि जखमी होतात हे सगळे कुन्यवहार परमेश्वराशीच होत असतात यामुळे विश्वरूप परमेश्वर प्रस्त होत आहे जॉपर्यन्त त्याचा तो केप शान्त होत नाही, तोपर्यंत केवळ शबा वाडवून शाति प्रन्यापिन होगें करण आहे या मर्व लोकाच्या मनात विश्वसवेचा भाव निमाण याला पाहिजे पण विश्वसेवेच्यास्थानी 'मी विश्वा चा भोग घेईन, आणि अन्य रोशस त्यापासून वचित ठेवीन, हा भाव वाढत आहे आणि वादविला जात आहे जर याऐकाच्या मनात 'विश्वरूपाची सेवा करणे, हा आपला धर्म आहे,' हा भाव स्थिर होइल, तर ते या विश्वाचेवस्वर्गात रूपान्तर करतील पग सध्यातरी त्यानी या विश्वाला मृत्यूचे घर वनविलें आहे !!! या विवेचनामुळे क्में कशी असावी, हे स्पष्ट झारें ओं केवळ व्यतीच्या अस्ति त्वासच कारण नाहीत, आणि जी व्यक्ति आणि समाज यास घातक ठरणार नाहीत, पण ज्यामुळे विश्वरूप परमेश्वराची सेवा होते, त्यानाच कर्म म्हणावें भाणि गीतेत 'कर्म' शब्दाने त्यावाच उदेख केलेला आहे यजुर्वेदाच्या प्रारम्भींच म्हटले आहे की- ·(१६७) कर्म-योग देवो वः सवितो मार्पयतु श्रेष्टतमाय कर्मणे आप्यायध्वम्। (वा. य० ११) 'सर्व विश्वाला निर्माण करणारा देव तुम्हा सर्व मानवाना श्रेष्ठतम कर्मे करण्यावी प्रेरणा करो. आपण सर्व उनतिपथावर अग्रेसर व्हा.' या ठिकाणी श्रेष्ठतम कर्म अमा शब्दप्रयोग आहे. हेतु आणि उनति याच्या अनुरोधाने कर्माचे कर्म, श्रेष्ठ कर्म, श्रेष्ठतर कर्म आणि श्रेष्ठतम कर्म असे चार भेद होतात. जे कर्म विश्वरूपाच्या सेवेकरिता केले जाते, तेच श्रेष्ठतम कर्म होय. म्हणून सर्वदा मानवानी विश्वरूपाच्या सेवेकरिताच कर्म केले पाहिजे आपल्या जीवन-निर्वाहासाठी आवश्यक असलेली कमें क्शा प्रकारे करावीत, असा एक प्रश्न या ठिकाणी निर्माण होतो याचे उत्तर असे आहे की आपले जीवनही विश्वम्प ईश्वराच्या विश्वरूप जीवनाशी निगडिन झालेले आहे, हे अनुभविले पाहिजे. आपण स्वत विश्वरूप ईश्वराशी अनन्य, अपृथक् आणि म्हणून विश्वरूपातच समाविष्ट आहोत, असा विश्वास अनुभवाने उत्पन झाला पाहिजे. असा विचार मनात स्थिर झाला, म्हणजे आपलें आस्तित्वही विश्वरूपाच्या अस्तित्वाशी एकरूप होऊन जाईल आणि मग स्वतःच्या जीवननिर्वाहाकरिता केलेली कर्मही विश्वरूपा- करिता केलेली कर्मच आहेत असे होईल. याचाच अर्थ 'अकर्मात कर्म होणें (गी० ४११८) असा आहे सर्वसाधारणपणे विश्वरूपाला परमेश्वर मानणारा मनुष्य प्रारम्भी अौसमजत असतो की, " मी जिवन्त राहून विश्वरूप ईश्वराची सेवा करावी, याकरिता मी जेवतो ही सेमा यथायोग्य व्हावी, म्हणून मी व्यायाम करतो विश्वरूपाच्या सेवेविषयींचा माझा उत्साह वाढावा, याकरिता मी विश्राति घेतो" प्रारम्भी हेच भाव मनुष्याच्या मनात स्वत च्या जीवनासंधींच्या कर्माविषयी असतात पण त्याला विशेष योग्यता प्राप्त झाली,म्हणजे तो स्वतःच विश्वरुपाचे अंग देऊन कार्य करतो, आणि विश्वरूप आणि तो स्वत. यात वेगळेपणा रहात नाही. याचंच नाव 'अनन्यभाव ' होय. तात्पर्य, अखण्ड विश्वरूपाची सेवा करण्याच्या सद्भाग्नेने आणि अनन्यभावाने जी ·कर्म योग चीच सेवा करतो, कारण असेच करणे त्याला शक्य असते सपूर्ण शरिराची सेवा एकाच चेट करता येणे तर त्याला कधी शस्यच नादी एका वेळी एकाच अवयवाची सेवा होणे शक्य आहे पण तो अपयव आपल्या पित्याच्या अखण्ड शरिराचाच एक अवयर आहे, हे ओळखून जर ती सेवा त्याने फेरी, तरच ती निर्दोष हाऊशाल जो अवयव दु खाने पीडित असतो, अथवा ज्यात माही कमीपणा असतो, त्याचीच आपण सेवा शुलपा करीत असतो निरोग अथा निर्दोष शरिराची से कर- ण्याचे काही कारणच नाही याचप्रमाणे विश्वस्पातही ज्या टिसी सेवेची आवश्य कता असेल, त्याच ठिकाणी सेना करणे हा आहे आणि ती विश्व-मेगा विश्व हे असण्ड एकरस आहे, या भावनेनें रेली पाहिजे खण्डित भानाने पेरेल्या सेवने अनर्थच निर्माण होतील आता विश्वरुपाची सेवा कशी आणि कोठून सुरू करायची, याचा विचार केला पाहिजे विश्वरूपात ज्यामिाणी पष्ट होत असतील, तेथे जाऊन संवा केरी पाहिजे दलित जाती, पददरिता देश, या ठिकाणी असून मानयता प्राट याली नाही अशी स्थाने, ही मेय करण्यास योग्य अशी क्षेने होत आपण ही असण्ड परमात्म्याची सेवा करीत आहात, अगा भावनेनच सेवा करी पाहिजे कारण खण्ड-भानननें केल्ली सेवा ही अनर्मास कारण हाते, हे आपण या पूर्वी पाहिलच आहे अशा रीतीने विचार केला थमता अमें आइजून यते की, मनुभ्याच्या पुढें है मेवेचे अयन्त विस्तीर्ण क्षेत्र आहे क्तिीही माणसे सवा करु लागली, तरी तें क्षेत्र सपण्या सारखे नाही, एवढे हे कार्य प्रचण्ड आहे जानपर्यंत वेद, उपनिषदे आणि गीता यानी हा विश्वमवेचा उपदेश केलेला असूनही तो फारसा काणास ऐकू गेला नाही वैदिक ऋषिमुनींनी हे विश्वसवेचे कार्य कल सरे, पण पढे ती प्रथा वन्द पडली गीताकारी पुन श्रीकृष्णानी त्या कामाम प्रारम्भ क्रा होता पण पुढे ते कार्य पुढे चालविणारा काणी निर्माण याला नाही, म्हणून ते बंद पडलं आता आपणास त्याचा पुनरुद्धार कला k- । पाहजे . सनातन धर्म -- तसे पाहिले तर आमचा सनातन धर्म हा विश्वसवेचाच धम आह ‘सग-तन' ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान या शब्दाचा अर्थच " सेवाभावाचा प्रसार करणे' असा आहे. 'सन् ' धातूचा अर्थ (सन् संभनौ) सम्यक् भक्ति म्हणजे सम्यक् सेवा करणे, असा आहे. " तन " चा अर्थ विस्तार असा होतो. अर्थात् ' सनातन' चा अर्थ 'विश्वरूपाची सेवा करण्याच्या कार्याचा विस्तार करणे, असा आहे. सनातन धर्म हा संपूर्ण विश्वरूपाच्या सेवेने त्याची प्रसन्नता संपादन करण्यावाच विचार करणारा धर्म 'आहे. तो लहान लहान भागांचा विचार करीतच नाही. याच्यानंतर निर्माण झालेली मतमतांतरे मात्र आपापल्यापुरताच विचार करतात व अखण्ड विश्वरूपाचा विचारही करीत नाहीत. हा भेद ' सनातन धर्म' व अन्य धर्म यांत आहे, हे येथे लक्षात ठेवावे.) परमेश्वराच्या विश्वमायी सेवा अनन्यभावाने करण्यानेच सगळ्यांचे तारण होऊ शकेल, हे सत्य सनातन धर्माने ओळखले आणि ते वेदमुखाने प्राटही केलें. उपनिषदे आणि गीता, यांनी त्याचाच अनुवाद केला. याप्रमाणे विश्वरूपाची अनन्य आणि अखण्ड सेवा करणे, हाच मनुन्याचा शाश्वत धर्म अनादि कालापासून ठरला आहे. जेवढें-जेवढे या धर्माचें आधग्ण होत जाईल, तेवढें-तेवढे मानवतेचे रूप उज्वल होत आईल. सर्व आर्य शास्त्रांत याच विश्वसंवारूप धर्माचे वेगवेगळ्या पद्धतीनी विव. रण वेलें आहे. उदाहरणार्थ- त्याज्यं दोपवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीपिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ यशदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥५॥ पतान्यपि तु कर्माणि संगं त्यक्त्या फलानि च। कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥६॥ (गी. १८) "कर्माचा त्याग हा दोषाची वृद्धि करणारा आहे, म्हणून यज्ञ, दान आणि तपरूप कमें केलीच पाहिजेत. यांचा त्याग करणे कधीही योग्य नव्हे. ही क्में मनुष्यास पवित्र ·(१७१) कर्मयोग करणारी आहेत. फलाचा त्याग करून आणि भोगाचा संग साइन ही कमें करणेच योग्य आहे, असे माझें निश्चित आणि उत्तम मत आहे " कौविषयीं भगवन्ताचा हा असा आदेश आहे. यावरून यज्ञ-दान-तप ही कर्मे करणे प्रत्येकास आवश्यक आहे, हे सिद्ध झाले. तप तप हे शीत आणि उष्ण सहन करून आपले सामर्थ्य वाढविण्याचे एक उत्तम साधन आहे गीतेत केलं तपाचे वर्णन पुढीलप्रमाणे आहे- देवद्विजगुरुप्राशपूजन शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥१४॥ । अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्य नियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाड्मयं तप उच्यते ॥१५॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१६॥ श्रद्धया परया ततं तपस्तत्रिविध नरे। अफलाकांक्षिभिर्युक्त सात्त्यि परिचक्षते ॥१७॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥१८॥ मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ या तत्तामसमुदाहृतम् ॥१९॥ अशास्त्रविहितं घोर तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥२॥ कर्षयन्तः शरीरस्यं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्त शरीरस्थं तान्विद्धयासुरनिश्चयान् ॥६॥ (गी० १५) या ठिकाणी तपाने में विस्तारपूर्वक वर्णन केले आहे, ते विचारपूर्वक पाहणे योग्य आहे. येथे काही उदाहरणे देऊन शारीरि वाचिक आणि मानसिक तपाचे स्पष्टीकरण करीत आहो.

·गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान १.शारीरिक तप देव, ब्राह्मण, गुरु आणि विद्वान् यांचा सत्कार करणे पविनतेची वृद्धि करणे, व्यवहारांत सरळपणा टेवणे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, आणि अहं सेचे आचरण करणे, ही शारीरिक तपें होत. अहिंसायुक बर्तनाने निर्वैर भाव वाटतो व त्यायोगाने सर्व सामाजिक संघर्ष • दूर होऊ शस्तान, है या ठिकाणी विचारांत घेण्याजोगे आहे. ब्रह्मचर्य पाळल्याने वीर्य स्थिर होऊन त्यायोगे आरोग्य, बल आणि दीर्घ आयुष्य प्राप्त होऊ शरते. एवढेच नव्हे तर गृहस्थाश्रमातही ब्रह्मचर्याच्या पालनाने व्यभिचार वगैरे अनेक सामानिक दोष दूर होतात. (आज) सरळ व्यवहाराने लवाडी, कपट, इत्यादि सर्व कुटिल व्यवहार दूर होतात. (शीचं ) शुद्धता आणि पवित्रता यांमुळे वैयक्तिक, मामीण आणि राष्ट्रीय आरोग्य वाटने. विद्वानाचा गौरव होत असल्यामुळे अनेशंस विद्वान् होण्याविषयी उत्तेजन मिळेनें. याप्रमागें या तपाचे राष्ट्रीय महत्व फार आहे, ते वाचकानी जाणावे. २. वाचिक तप-जे गेंकरून दुसऱ्याचें मन न दुखेल असे पोलगें, सत्य भाषण करणे, त्यातही खरेपणा आणि हितकारित्व आणि स्वाध्याय, हे वाचिक तपाचे लक्षण आहे. सर्वदा उत्तम प्रन्याचे अध्ययन करन आपले ज्ञान वाढवीत असगे, सत्य, प्रिय आणि हितकारक तेच बोलण, कधीही असत्य, अप्रिय आणि अहितकारक भाषण न करणे, तमेव कोणाम टॉवेल अमेही न बोलणे, हे वाचिक तप होय. या तपाने याचिक मात्र स्वरूप समजून येईल, ३.मानसिकतप-मन प्रमन्न ठेवणे, सोम्यता धारण करणे, मौन पाळणे अर्थात् अधिक न बोलणे, आत्ममयन अथवा मनोनिग्रह पाळणे आणि मनोभावनांना शुद्ध आणि पवित्र करणे, हे मानसिक तप होय. अर्थात् ही मानमिक कमें होत. ही में आचरल्याने केवळ वयक्तिरच नव्हे, तर मामाजिक आणि राष्ट्रीय स्वास्थ्याचाही . लाभ होतो. ४. सात्त्विक तप- फलाची आशा न धरता येगयुक्त होऊन अर्थात् यम पाइन में पूर्वोक तप केले जाते, त्याम सात्त्विक तप असे म्हणतात. याचे शारीरिक, पाचिक आणि मानसिक अमे तीन भेद हानात.

·कर्म-योग
(१७३)
५ राजस तप- आपला सन्मान व्हावा, आपली कीर्ति बादाबी, या हेतूने
आन्तरिक इच्छा नमताही केवळ दखावा निर्माण करण्याकरिता जे दाभिक तप
आचरले जाते, त्या क्षणिक पल देणाऱ्या तपास रानस तर असे म्हणतात हेही
शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक से तीन प्रकारचे असू शकते
याची कितीतरी उदाहरण देता येतील एपाया पाशालेला दान दिने, तर
तेथे आपला पुतळा ठेवण्याची अट घालणे, हे आणि याच प्रकारची कृत्ये रास
तपाची समजावा यामुळेही रामास थोडासा लाभ होतच असतो
६ तामस तप - मूर्खपणाने, अनागतेपणामु, आपल्या शरिरास पीडा देऊन
दुसऱ्याचे अनिष्ट करण्याकरिता केलेल्या तपाला तामस तप असे म्हणतात हेही वर
सागितलेल्या तीन प्रकारानी युक्त असते यामुळे देश वाटत असल्यामुळे हे टाळावें
हेच बरें
अगानीय पद्धतीने, दम्भ आणि अहाराने युक्त, काम, राग आणि बल यानी
प्रेरित हेऊन, सर्व शरिरास अत्यत का देऊन आणि आत्म्यासही दु स देकन जै तप
भावरिल जाते, ते आमुरी तप होय हे स्वत करणान्यास आणि अन्य रोगास कर
देणारे आहे म्हणून हे आमुग तप करणे योग्य नव्हे
तपात किती प्रकारच्या कार्याचा अन्तभार होतो, त्याचे या ठिकाणी स्लेपाने वर्णन
लं आहे याचा विचार केला असता असे कळून येईल की, यापैकी साविक आणि
राम या जातींची शारीरिक, वाचिक आणि मानमिक त आचरणे योग्य आहे
पण तामस तपाने सर्वासच श होत असल्यामुळे त्यापासून दूर राहणेच योग्य ठरेल
दान
आता दानाचा विचार करू दानातही सालिक, रानम व तामस असे तीन भेद
आहेत ज्याना आवश्यकता अमेल, त्यानाच दान दिले जावे, ती आवश्यकता पूर्ण
करण्यारिता रिटेल दान हे व्यक्तीकडून किंवा संघाकडून होणारे अत्यन्त महत्त्वाचे
सामाजिक कार्यआहे याविषयी मीवा म्हणते-~-
दातव्यमिति यहान दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले चपात्रे च तदान सात्त्विक स्मृतम् ॥२०॥

·(१७४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसंस्मृतम् ॥२१॥ अदेशकाले यहानमपात्रेभ्यश्च दीयते। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२॥ (गी.१७) १. सात्विक दान-दान देणे येग्य आहे, आणि दान देणे आपले कर्तव्य आहे,असे ओळखून प्रत्युपसराची इच्छा न धरता, योग्य स्थानी, योग्य काली आणि योग्य मनुष्यास में दान दिले जाते, त्यास साविक दान असे म्हणतात. हे साविक दान सगळ्याचे कल्याण करणारे आहे. दान घेणाऱ्याम देणाऱ्याची आणि दान देणान्यास पेणाचाची माहिती नसावी, असे गुप्त दान व्हावें; पण योग्य वेग योग्य मनुष्यामव दान दिले जावे.अशा दानाम सात्त्विक दान असे म्हणतात. २.राजस दान-जें परतफेडीच्या इच्छेने दिले जाते, ज्यात फलाची इच्छा केली आते, आणि जे अति कष्टाने दिले जाते, ते राजस दान समजावे. थोड्या प्रमाणात पा दानानेही लाभ होतोच. पण घेणारा आणि देणारा, दोघांसही देश होत असल्यामुळे में दान मध्यम प्रतीचे आहे. ३ तामस दान- देश, काल आणि पान याचा विचार न परता, सत्कार. करण्याचा विचार मोडून, दुसऱ्याचा अपमान करण्याकरिता में दान दिले जाते, तें नामस दान समजायें. या तामस दानाने दानाचे फल तर मिळ्न नाहीच, पण सासव देश मान होतात, म्हणून अशा रीतीचे दान करणे योग्य नन्हे. या ठिकाणी गीतेनें सात्विक, राजस आणि तामम दानाचा विचार करून जनतेला दान- विषय अगदी स्पष्टपणे समजाविला आहे. दान हे धर्माचे जीवनच आहे. जे मामयंग आहेत, त्यानी असमर्थास आपल्या सामर्थ्याचें दान करणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे दान करण्यासंबंधी गीतेने केलेले निर्देश बहुमेल आहेत. याचा योग्य विचार करून सर्वांनी आपली दातृत्वभावना मुधारली पाहिजे. या दानाने विश्वरूप देसराची सेवा घडत आहे की विश्वरूपाचे क्लेश वाटत आहेत, ते पाहिले पाहिजे. . यज्ञ मनुभ्याचे जीवन धामयच झाले पाहिजे.'ऋतुमयोऽयं पुरुषा' असें उपनिषद्वाम्य ·फर्म-योग 1 - आहे, ते विचारणीय आहे. गीतेने या यज्ञाचे तीन विभाग करून यज्ञ कसा कराया आणिक्सा करू नये ते समजाविलें आहे पहा~ 'अफलाकांक्षिभिर्यशो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स साविकः ॥११॥ अभिसंघाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यत्र विद्धि राजसम्॥१२॥ विधिहीनमसृष्टान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यशं तामसं परिचक्षते ॥१३॥ (१७) १. सात्त्विक यज्ञ-पल-भोगाची इच्छा न करता विधियुक्त आणि वर्तव्य बुद्धीने जो यज्ञ केला जातो,त्यास सात्त्विर यज्ञ म्हणतान. २. राजस यश- फलभोगाच्या इच्छेने, दंभाने, आपलं महत्व वाढविण्याच्या हेतूने केलेल्या यज्ञास राजस यज्ञ म्हणतात. ३. तामस यश-विधीस सोइन, मन्त्र न म्हणता, अनदान आणि दक्षिणा न देता मदारहित अन्त करणाने केलेल्या यज्ञास तामम यज्ञ म्हणतात, याप्रमाणे गीतेने यज्ञाचे वर्णन केले आहे. गीतेने केलेला हा यज्ञाचा व्यापक अर्थ साधकानी लक्षात आणावा. न्यग्रह, स्वाध्याययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ असे अनेक वैयक्तिक, सामाजिक आणि राष्ट्रीय यज्ञ गीतेतील चवथ्या अध्यायात सागितले आहेत. मनुष्याचे जीवन यज्ञमय बनविण्याच्या दृष्टीनेच गीता या सर्व यशाचा विचार करते, हैं उघड आहे केवळ खनसामग्रीचा यज्ञ, हे यज्ञाचे प्रतीकमान आहे गीतेच्या दृष्टीने बुद्धि, मन, प्राण,ईदिये, शरीर,समाज आणि राष्ट्राचे संपूर्ण व्यापार हे यज्ञातच अन्त- भूत होतात. एपढ्या व्यापक दृष्टिकोणातून गीतेने यज्ञाचा विचार केला आहे. हे सगळे या सात्त्विक, राजस आणि तामस असे तीन प्रकारचे होत असल्यामुळे, कोणतें कर्म शेणत्या विभागांत बसते, हे प्रत्येकाने विचार करून ठरवावे. येथे या विषयाचा, अधिक विस्तार करण्याची आवश्सस्ता नाही. यो यज्ञ, दान आणि तप यांचे स्वाएर पाहणे होते, ते आतापर्यंत पाहिले आहे ·। कर्म-योग (१७७) करिता आपल्या सह-ज कर्माचा त्याग करणे योग्य नव्हे यज्ञामध्ये देवपूना + सगतिकरण + दान' ही तीन कमें मुण्य असतात सत्कार करण्यास योग्य अशा सजनाचा सत्कार, जनतेच सघटन आणि हीन दीनास त्याची सहायता करण्याकरिता दान, याचेच नाव यज्ञ यानेच संपूर्ण राष्ट्राचे धारण होते या यज्ञात दुसन्याही अनेक सत्कर्माचा अन्तर्भाव होतो, त्याचा सूज्ञानी विचार करून ती जाणा' आम्हारा येथे यज्ञाचे लक्षण सापावयाचे आहे, ते हे की, ज्या ठिकाणी श्रेष्ठ पुरुषाचा सत्कार होतो, समानाचे संघटन होते आणि पतितोद्धाराचे कार्य होते, तो यज्ञ होय प्रत्येक कर्म याक्योटीवर पारखून ते यज्ञ ठरते की नाही, ते पाहिले पाहिजे | कमें कशी करावीत? ने करताना ती कशी करावीत, याचाही विचार करणे यथ आवश्यक आहे याविषयी गीतेचे निर्देश अगदी स्पष्ट आहेत- योगस्थः कुरु कर्माणि ॥ (गी० २।४८) "योगात स्थित होऊन कम करा' अशी माविषयीं गातेची आज्ञा आहे. येगाचा अर्थ काय, असा प्रश्न या ठिकाणी निर्माण होणे अगदी स्वाभाविक आहे. याविषयी गीता म्हणते--- योग कर्मसु कौशलम् । (गी १५.) समत्वं योग उच्यते। (२०४८) समाधी अचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि । (गे २१५३) अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः । (गी १२१६) यावरून हे स्पष्ट झाले की, (१) कर्मरेतील कुशलना, (३) समभाव, (३) वाञ्चल्य- रहित बुद्धि आणि (४) अनन्यभार याचें नांव योग असे आहे अशा चतुर्विध योगा- मॅच कर्मे केरी पाहिजेत (१) यौशल्य (skill in onetidn), (१) समगृत्ति (equantity), (३) वचरतारहित बुद्धि ( Lti sovable resolute mind ) आणि (४) अनन्यभार (tdentity) या चार क्मोत्यानी है म योगाम अनुसरून झाले की नाही, हे सिद्ध होऊशवनें प्राप्रमाणे या चार प्रशारानी परीक्षा करनर में केली पाहिजेत याविषयी गीतेच म्यारील निर्देश पाहों योग्य आहे-- १२ (रात) ·कर्म-योग . असेच कर्माविषयों निर्देश पीतेंत सांगितले आहेत 'ईश्वर विश्वरूप आहे, मीही त्या विश्वरूप ईश्वराहून भिन्न नाही, आणि म्हणून मी में कर्म करीत आहे, से ईश्वराशींच करीत आहे अशा भावनेने प्रत्येकाने कर्म केले पाहिजे, हेच कर्म मनुष्याची उमति करणारे असल्यामुळे मनुष्याने याचे आवरण अवश्य करायें आपरी सर्व कर्मे ईश्वराशीच हेत आहेत, ती ईश्वरालाच समर्पित होत आहेत, या भावनेने मनुष्य कर्म करीत असल्यास त्याच्यामइन विपरीत धर्म होणे शक्यच नाही त्या वेळी आपणास कोण्या सत्पुरुषाकरिता एसादें कर्म कराययाचे अमने, त्या वेग आपण ते कर्भ क्तिी व्यवस्थित करतो, हे सर्व ज्ञाणत असतातच मग तेंच वर्म जर विश्वात्म्याकरिता करणे असेल, तर आपण ते विशेषच शााजीपूर यरू, हे काय निराले सागितले पाहिजे. सध्या विश्वरूप ईश्वराचीच कल्पना सप्त झाल्यामुळे मनुष्य आपल्या विषयी फारशी काळजी घेत नाही, म्हणूनच भगाबीतेने विश्वका ईश्वराचे दर्शन करवून मनुष्याम सारध केले आहे या विश्वरूप ईश्वरसेवेच्या भावनेने मनुष्या. कडून कधीही दोषयुक्त कर्म होणार नाही या योगाने प्रतिक्षणी कर्माची शुद्धता वाढतच जाईल, आणि त्याबरोबर मनुष्याची उन्नतीही होत जाईल अगा हा फर्मरोग सर्वोकरिता असून प्रत्येकास त्याचा अधिकार आहे चार वर्णांची कमें या कर्मयोगात ब्राह्मण ज्ञानप्रमाराच्या द्वारे,क्षत्रिय जनते रक्षण कम्न, वैश्य पृती आणि घ्यापाराच्या द्वारे आणि नानाप्रकारची कला पौशल्याची स्में पान शर, असे हे चार वर्ण राष्ट्रकार्य करीत असतात हेच कार्य जर अनन्यभागाने होईल व ईसर पिस- रूप आहे व त्याची सेवा करावयाची आहे या मानेने होईल, तर थेयटा मोटा या भाग होईल, याची प्रत्येशने कल्पना करायी. अर्थात् कर्मयोग हा थेपर चर्चेचा विषय नसून जनतेच्या समोर ठेपलेरा तो एक राष्ट्रीय या परोपर सार्वजनिर कार्यक्रम आहे. राष्ट्रकार्य करणारानी याचें मान कम्न धी पाहिजेथागि या आपरण सर भास्यमेर + केलेच पाहिले

·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान
कर्मफलत्यामाने व्यवहार
होऊ शकतो काय!
"
"
गीतेने कर्म-फल-स्यागाचे फार मोठे महत्त्व वर्णन केले आहे असेही म्हणता
येईल की, कर्म-फल-त्यागाचा सिद्धात, हेच गीतेच वैशिष्ट्य आहे म्हणून याचा
विशेष विचार धरणे आवश्यक आहे. प्रथम आपण गीता 'कर्म-फल-त्याग'
या शब्दाचा अर्थ काय करते ते पाहूं आणि नंतर व्यवहारांत त्याचा उपयोग होऊ
शकतो की नाही, होऊ शकत अमेले तर कोणत्या पद्धतीने, तो लाभदायक होईल की
नाही, याचा विचार कर.
कर्म-फल-त्यागाचा अर्थ व कर्माचे स्वरूप
प्रथम " फर्म-फल-त्याग" या शादाच्या अर्थाचा विचार कर.
म्हणजे काय, "कर्माचे-फल
कोणते, त्या
-फलाचा त्याग
म्हणजे काय, असे तीन प्रश्न येथे निर्माण होतात.
कर्म" या शदाचा अर्थ आपण " कर्मयोग " या लेखात पाहिला आहे. में
निषिद्ध अपना हानिकारक नाही, जे वेवळ व्यतीच्याच अस्तिलाकरिता उपयोगी
पडणार नाही, आणि में विश्वरूप ईश्वराची सेवा व पूजा करण्यारिताच केलें आते,
त्याचे नाव कर्म होय. आपल्या कर्मानेच विश्वरूपाची म्हणजे ईश्वराची पूजा केली पाहिजे.
या पूजेसाठी केलेल्या कृतीय धर्म असें नार आहे-
शमोदमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जयमेव च ।
ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥४२॥
शौर्य तेजो धृतिदाक्ष्यं युद्ध चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥४३॥

·कर्म-फल-स्याग (१८१) . कृषिगोरक्ष्यवाणिज्य वैश्यं कम स्वभावजम् । परिचर्यात्मक कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥४४॥ स्वे स्वे कर्मण्यभिरत. संसिद्धिं लभते नरः।' (गी० १८) ब्राह्मणाची कम- इन्द्रियाचे शमन, आत्मसयम, शीतोष्ण सहन करण्याचे तप, गुद्धता, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान-विज्ञान, आणि आस्तिक्य ही ब्राह्मणाची स्वभावर कमें आहेत ज्ञान हे ब्राह्मणांचे कार्य क्षेत्र आहे. क्षत्रियाची कम- शौर्य, तेजस्वीपणा, धैर्य, दक्षता, युद्धापासून परावृत्त न होणे, दान देणे, प्रभुत्व (अधिकार चालविण) ही क्षत्रियाची स्वभावज कर्मे आहेत राष्ट्राचे सरक्षण, हे क्षत्रियाचें कार्यक्षेत्र आहे वैश्याची कम-शेती, पशूवें सरक्षण आणि व्यापार, हे वैश्याचे कार्यक्षेत्र बाहे शुद्राची कम- इतर तीन वर्गाची सेवा, (आणि अन्य स्मृतीत सागितल्याप्रमाणे विविध शिल्पाला,) हे शूद्राचे कार्यक्षेत्र आहे सूचना- प्रत्येक मनुष्याने आपलें नियत कर्म करावें या नियत कर्माच्या दारेच त्याला उच्च पद प्राप्त होऊ शस्ते एखाद्या क्षणात प्राविण्य मिळविलेल्या मनुष्याने आपले कर्म सोडून दुसऱ्याचे कर्म करण्यास प्रवृत्त होऊ नये यामुळे करणारास संरक्षण ( Protection ) मिळते, आणि स्पर्धाही कमी होते म्हणून कोणीही मनुष्याने स्वम सोडू नये, हा नियम नि सशय राष्ट्रीय महत्त्वाचा आहे ज्या देशांत मनास वाटतील ती को करण्याची मनुष्यास मुभा असेल, त्या ठिगणी सर्धा आणि अशान्तता वाढणे हे अगदी स्वाभाविकच आहे म्हणूनच म्हटले आहे- श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियत कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विपम्॥४७॥ सहज कर्म कौन्तेय सदोपमपि न त्यजेत् । (गी १८) ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान "आपलें वर्म गुणहीन अयका कष्टदायी असले, आणि दुसऱ्याचे जरी अगदी महज होणारे असले तरी आपले कर्म सोई नये. आपलेच कर्म करणे श्रेयस्कर आहे" वरील वचनांचा विचार करा असतो हे कोणासही कलन येण्याजोगे आहे की, शन-क्षेत्र, शौर्यक्षेन, वणिक क्षेत्र,आणि कलाक्षेत्र ही इतर सर्व देशांत असणारी चार क्षेत्रेच या ठिकाणी सांगितली आहेत. या चार क्षेत्राच्या विचाराने सर्व राष्ट्रातील कार्य- क्षेत्रांचा विचार होत आहे ब्राह्मणाच्या ज्ञानक्षेत्रात सर्व प्रकारचे दान आणि विज्ञान यांची उन्नति आणि हान- प्रचाराची कार्य येतात उपदेश करणारे, अध्यापक, सभांची कार्ये, नाना प्रकारची विज्ञानाची कायें या सर्वांचा अन्तर्भाव या क्षेनात होतो क्षत्रियाच्या राष्ट्र संरक्षणाच्या क्षेत्रात राष्ट्राची अन्तर्गत आणि बाह्य सरक्षणाची ध्यवस्था, सेना-विभाग, निरनिराळे दुर्ग, वैमानिक विभाग इत्यादींचा अन्तर्भाव होतो वैश्याच्या क्षेनात सर्व प्रकारची शेती, धान्य, फळे, फुले यांची उपज करण्याची भ्यवस्था, स्यांची विकी, त्यासंबंधीचा व्यापार, गाई, घोडे इत्यादि पशु पालन, पशुच्या गुणाचे संवर्धन, इत्यादि कार्यात समावेश होतो. सवाच्या कार्यक्षेत्रात नाना प्रकारच्या कला-कौशल्याची या इयादि भन्तर्भूत होतात राष्ट्राच्या ज्या ज्या म्हणन आवश्यकता असतात, आणि ज्या नवीन आवश्यकता परिस्थितीप्रमाणे निर्माण होतात, त्या सर्व या चारही कार्य-क्षेत्रांत सामावल्या जातात कोणताही आवश्यकता पूर्ण महोईल असा संभव या व्यवस्थेत नाही. सर्व रागीय वमोचें हैं स्वरूप येथे स्पष्ट झाले आहे कर्म केलेच पाहिजे। प्रत्येर मनुष्याने आपापले कर्म केलेच पाहिजे कोणगही स्वकर्म सोडण्याचा अधिकार नाही. पहा- पर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भमा ते संगोऽम्त्यमणि ॥ (गी. 10) ·कर्म-फल-त्याग 'मनुष्यास कर्म करण्याचा अधिगर आहे. फलावर त्यांचा अधिकार नाही. कोणीही फलाच्या इच्छेने पर्म करूं नये, आणि कर्मत्यागही कोणी करू नये." अर्थात् प्रत्येकाने आपले नियत कर्म केलेच पाहिजे, आणि ते कर्तव्य समजून केले पाहिजे. 'मला या कर्माचे फल मिळावें," या इच्छेने ते करू नये आणि 'मला फल मिळत नाही, म्हणून त्या कर्माचा त्यागही करू नये. राष्ट्रातील सर्व मानवसमाज अशा प्रकारे कमौनी बाधला गेला आहे. सर्व राष्ट्रातील समाज अशा रीतीने ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य शूद या चार वर्णोत वाटला क्ला आहे. या वर्ण-व्यवस्थेच्या बाहेर कोणीही राहू शकत नाही. जे लोक जंगली आहेत, तेही शदातच अन्तर्भूत होतात, त्याना असच्छूद्र असे म्हणतात. हे चारही वर्ण आपापल्या कौनी वाधले गेले आहेत. यांनी आपापलें नियत कर्म करीत राहिले पाहिजे, फ्ल मिळो अथवा न मिळो, कोणालाही कोणत्याही अवस्थेत स्वतःचे कर्म सोडण्याचा अधिकार नाही इतकेंच नव्हे, तर आपले कर्म सोडून दुसऱ्याचे कर्म करणेही योग्य नाही. प्रत्येक वर्षाच्या मनुष्याकरिता गीता हाच आदेश देत आहे की, राष्ट्रातील सर्व मनुष्यानी आपापल्या नियत कौत दक्ष व प्रवीण असावें ही कर्म कौशल्याने करणे आवश्यक आहे 'कर्माचे फल न मिळाल्यामुळे मी आपले कर्म कसें तरी करून टाकीन,' हैं चालणार नाही. शक्य तेवढ्या दक्षतेने व कौशल्याने सर्व कर्मे केली पाहिजेत. म्हणुन . म्हटले आहे.- योगस्थः कुरु कर्माणि । (गो. २६४८) में आपलें करावयाचे कर्तव्य कर्म असेल, ते अत्यन्त कौशल्याने केले पाहिजे. क्से तरी करणे योग्य नव्हे. आणि हे करूनसुद्धा- मा कर्मफलहेतुर्भूः। (गी. ॥४७) आपल्या कर्माच्या फलाची आशा करू नये.' अर्थात् कर्माचे फ्ल मिळो अथवा न मिळो, या दोन्ही अवस्थात आपले कर्म उत्तमांत उत्तम रीतीने केले पाहिजे. भगवान् स्वतः आपल्याविषयी म्हणतात- न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। (गी ४१४) ·(१८४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान 'माझी कर्मफलाकर इच्छा नसल्यामुळे मला कामुळे निर्माण होणारा दोप लागत नाही. आणखी पुढे ते म्हणतात- न मे पार्थाऽस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानयासमयाप्तव्यं वर्त पत्र च कर्मणि ॥ २२॥ यदि घईन वर्ते जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम परमानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३॥ उत्सीदेयरिम लोका न कुपों कर्म चेदद्दम् । संफरस्य च फर्तास्थामुपदन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥ " अर्जुना! मला कोणनेही कर्म करण्याची आवश्यकता आहे असे नाही, मला मिळवावयाचे अरोही काही नाही, ज्यासाठी मला करण्याची आवश्यकता भासूं शकेल असे असूनसुद्धा मी न रीतच अपनो, जर मी धर्म केले नाही तर लोकही में करणार नाहीत आणि जनतेमध्ये सार होऊन मोठा अनर्थ होईल." हे स्वतः भगवन्तांनीच म्हटले आहे. भगवान् श्रीकृष्णाला सर्व प्रकारची सुख प्राप्त होनी. अप्राप्त असे काही नन्हते. फलाची अपेक्षा नसतादेखील ते सनत धर्म करीत असत. हेच सर्वांनी घेण्याजोगे उसम उदाहरण आहे. किंबहुना हाच मानवापुढे उत्तष्ट आदर्श आहे. जर अगलेया स्थिनीतच सन्तुष्ट राहून प्राह्मणांनी आपले भच्यापन आणि नप्रमाराचे कार्य सोडून दिद; र क्षनियानी आपल्याच भेगगुसांत निमम राहून बननेच्या संरक्षणाच्या कार्याकडे दुश्श परे, जर भरपूर पैसा मिळाल्यावर पैश्यांनी पशुपालन, व्यापार आणि शेती यांचा त्याग केला आणि जर शनी आपल्या कला- कौशल्याची उन्नति केली नाही व ते आम्गी झाले तर राष्ट्राचा नाशन झाला, असे समजावे. आणि राष्ट्राचा नाश म्हणजे सर्वस्वाचाच नाश होय. म्हणून कितीही पुरामंपत्ति वाढली असली, तरी त्यांचा त्याग करणे कोणाराही योग्य नाही. "कर्मत्याग करूं नये" या आदेशांतच गीतेचे वैशिष्ट्य आहे राष्ट्राच्या मुस्थितीचा धर्माशी संबन्ध आहे आणि मानवममाजाची मुस्थिति कर्मावरच अवलंबून ·कदाचित् सन्मानप्रदा अशा एसाद्या पदवीपासून तो थेट अनेक प्रकारच्या धन- कर्म-फल-स्याग आहे म्हणून कर्म सोडणे योग्य नन्हे याच हेतूने श्रेष्ठ पुरुष सतत क्में करीत असतात यावस्न वर्माचे स्वरूप वाचकाच्या रक्षात आले असेलच प्रत्येकाने आपले नियत कर्म कैलेच पाहिजे, केणीही धर्म-त्याग करू नये आणि त्याचप्रमाणे कर्मफ्लाचीही इच्छा करू नये आता कर्म -फलाचा अर्थ पाहू या. कर्माचे फल कर्म म्हणजे काय याचा विचार आपण केला, आता कर्माच्या फलाचे स्वरूप पाहणे आहे विद्या शिकविणे, हे ब्राह्मणावें कर्तव्य कर्म आहे विद्या शिकविणाऱ्या अध्या. पकाम आपल्या अध्यापनरूपी कर्माव काय घरे फ्ल मिळतें ? क्षत्रियाचे काम राष्ट्राचे सरक्षण करणे हे आहे तो नगराचे सरक्षण करता अथवा सैन्यात भरती होऊन युद्धात रहून राष्ट्राचे रक्षण करतो त्याबद्दल त्याला काय घर मिळनें । पशु पालन, शेती आणि व्यापार यानी वैश्यास काय बरे लाभ होतो आणि परिचर्येपासून किंवा कल्पनौशल्यापासून शूदास कशाची वरे प्राप्ति होते ! अध्यापकास मासिक वेतन मितें, नगररक्षक आणि सैनिक यानाही वेतन मिळ्ने, पैस्याना व्यापारात द्रव्यलाभ होतो, आणि क्लापानास धन मिळते, हे सौसच माहीत आहे हा लाभ अथना वेतन अनेक प्रकारानी मिळू शक्तें. साद्या राज्यात मासिक वेतन रुपयाच्या स्वरूपात मिळेल, तर दुसऱ्या ठिकाणी जमिनीच्या स्वरूपात मिळेल, तर आणखी एखाद्या ठिराणी दक्षिणा, पारितोपिर, पदवी किंवा आभूषणाच्या स्वरूपात मिळेल कर्मफल कोणत्याही स्वरूपात का मिळेना, ने मिळेल ते इतके असेल की, त्यामुळे कार्यकर्त्यांचा नीरननिर्वाह चालू शोल आणि तो त्याच्या आधारावर आपले कार्य पुढे सतत चालवू शकेल जे काही मिळेल, त्याची नावे दक्षिणा, वेतन, पारितोषिक अशा भिन्न भिन असेनात का, त्या सगळ्याचे तात्पर्य एच आहे राष्ट्राच्या अथवा विश्वरुप ईश्वराच्या सेवेकरिता त्या मनुष्याने जे काय गर्न केले, त्याच्यामाठी त्याला त्याचा चरितार्थ चालेल, इनमें जीवनाचे साधन मिळणे, हेच त्याच्या कर्माचें फल आहे ते फल संचयापर्यंत असू शकेल पण ते असें असाव की त्यामुळे कार्यकर्त्यास आपल्या कामाचे ·(१८८) गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान एक कारण नाही, हे यावरून स्पष्टच झाले. याप्रमाणे गीतेने वेतन न घेतां रोपा वर- घ्यायचा योगक्षेम चालविण्याची व्यवस्था शासनसंस्थेकडून व्हावी, अशी योजना केली आहे. म्हणून कार्यकत्यांनी निश्चिन्त होऊन आपापली कमें रीत असावे. त्यांचा प्रपंच प्रजापति-सम्योडून चालविला जाईल. कर्मफल-त्यागाचे अनेक भेद कर्मफल-त्यागाचे अनेर भेद आहेत, त्याचा आता विचार करणे आहे. (३) अनाधित कर्मफलं कार्य कम फरोति यः। (गी. ६१) " जो सापल्या धर्माच्या पलाचा ( अर्थान् आपल्या वेतनाचा आपल्या जीवन- निर्वाहाकरिता) आश्रय करीत नाही, परन्तु आपले कर्तव्य कर्म योग्य रीतीने करीत असतो" तो श्रेष्ठ कार्य परतो. (२) सर्वकर्मफलत्यागं ततः शुरु यतारमयान् । (जी. १२११) ध्यानात् फर्मफलत्याग त्यागाच्छान्तिरन्तरम् । (गी. १२।१२) सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः । (M १२) यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते । ( १८199) * सर्व कर्मच्या फांचा त्याग करा आणि आपल्या शक्तीप्रमाणे प्रयत्न करीत असा, (कर्म करीत आ.) ध्यानापेक्षा आपण केलेल्या पर्माच्या पराचा त्याग अधिक श्रेष्ठ आहे. त्यामुळे उत्तम शान्नीचा लाभ होतो. आपल्या धर्माच्या (पेतनरूप)पलाना त्याग करणे,यामच त्याग असे म्हणतात. जो आपल्या कर्मीच्या फलावा त्याग करतो, त्यामन स्यादी अने म्हणतात. ' पण या Bिा कर्मफलाचा धर्य येतन ' असा गृहीत घरला आहे. जो मनुष्य कर्म करतो, पण त्याचा मापदला म्हणून घेतन अथवा पारि. दोषिक रूपाने शाही न घेता त्याचे अर्पण करतो, त्यामच येथे श्रेष्ठ मानले आदे. .

·।
कर्म-फल-त्याग
(१८९)
7
या ठिकाणी पुढील तत्वे वाचकांच्या लक्षात येतील--
(१)जीवननिर्वाहाकरिता कर्मफलाचा आश्रय न करणे आणि-
(२) कर्माच्या फलाचा त्याग करणे.
योत अवश्य भेद आहे. एखादा मनुष्य आपल्या वेतनाच्या आधारावरच
जिवन्त रहात नाही, याचाच अर्थ असा की, त्याच्या आजीविवेचा आधार
त्याच्या वेतनाहून वेगळा असा आहे. आणि दुसरा कोणी आपल्या वेतनाचा
त्याग करतो, याचा अर्थ तो वेतन घेतो, आणि मग त्याचा त्याग करतो. अर्थात्
'कर्मफ्लाचा नाश्रय " आणि "कर्मफलाचा त्याग" या दोहोंचा अभिप्राय
वेगवेगळा आहे. आणखी पहा-
(३) त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः।
(गी, ४।२०)
कर्माच्या फलाच्या उपभोगाचा त्याग करून त्या फ्लाचा आश्रय न करता
तो ( योगी ) सर्वदा नित्यतृप्त असतो. ' या ठिकाणी वेतनाचा उपभोग स्वतः न
करता आपल्या जीवननिर्वाहाकरिता त्याचा आश्रयही करू नये, असे सांगितले
आहे. वेतन घेऊ नये, असा येथे उपदेश नसून त्याचा संग करावा की क्रूं नये,
याचेंच विवरण येथे केले आहे. संग याचा अर्थ विषयभोगेच्छा, यासंबंधी काही
-
वचने पाहण्यासारखी आहत
योगस्थः कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा धनंजय ।
(गी, २०४८)
ध्यायनो विषयान्पुंसः संगस्तेपूपजायते ।
संगात् संजायते कामः कामामोधोऽभिजायते॥
(गो. २१६२)
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमियाम्भसा
(गो. ५१.)

·गीततील राजकीय तस्यज्ञान
कायेन मनसा युद्धद्या फेयलरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः फर्म पुर्वन्ति संग-स्यफ्त्याऽऽत्मशुद्धये ॥
(गो. ५११)
एतान्यपि तु कर्माणि सहंस्यक्त्वा फलानि च ।
फर्तव्यानोति में पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ।।
(गी. १८६)
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।
सहंस्यपत्वा फलं चैय सत्यागःसाविको मतः।।
(गी० १८९)
नियतं संगरहितं अरागद्वेपतः कृतम् ।
अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ।
(गी- १८२३)
मकर्मसन्मत्परमो मद्धतः सङ्गवर्जितः।
-
शीतोष्णसुखदुःपेपु समः सङ्गपियर्जितः।
(मी. १२११८)
संग सोदन कोदाल्याने कर्मे कर. विषयांच्या ध्यानाने पियाशी सग दरम्याची
युद्धि उत्पन्न होते. संगामुळे काम उत्पन्न होतो व कामाची तृप्ति झाली नाही तर
मोष निर्माण होतो. ब्रह्मासाठी आपली सर्व कृत्य अर्पण करून जो संगभाव सोडून
कमे करतो, तो दोषापासून अलिप्त राहतो. योगी लोक मंगाचा त्याग करून शरीर,
मन, बुद्धि आणि रेवळ इन्दिथे, यांनी कर्म करीत असतात. संग आणि फलाचा त्याग
करून कमें फरावीत. संग आणि फ्लाचा त्याग करून, रागद्वप न धरता, जे नियत
कर्म केले जाते, ते सात्त्विक कर्म होय. संगपर्मित होऊन मज विश्वरूप प्रभूकरितां कने
कर. मनुष्याने शीत-उष्ण, सुख-दुःख, ही ममान मानून, संगरहित होऊन करें
करावीत.'
या यचात संग आणि फल या दोहोंचा त्याग करण्याविषयी सागितले आहे.

·कर्म-फल-त्याग
यावरून संग आणि फल ही दोन्ही वेगवेगळी आहेत, असे सिद्ध होते. संगाचा अर्थ
विषयाचा संग अर्थात् विषयभोगाची इच्छा होय आणि फलाचा अर्थ वेतन, हे पूर्वी
सागितलेच आहे.
.
.
कर्माचे फल वेतन आहे. वेतनापासून विषयोपभोग प्राप्त होतात आणि त्याची प्राप्ति
झाल्यावर त्याचा भोग घेतला जातो. ही भोगप्रवृत्ति म्हणजेच सग होय. संग सोडणे
याचा अर्थ भोगप्रवृत्तीचा त्याग करणे असा आहे. धर्मफलत्यागाहून हा अर्थ अगर्दी
वेगळा आहे. कर्माचे फल घेऊनसद्धां भोगाचा त्याग करता येतो. उदाहरणार्थ, कोणी एक
मनुष्य आपल्या कर्माचें वेतन म्हणून प्रतिमास एक सहस्र रुपये घेतो. पण भोगेच्छा.
विरहित राहून निर्धन विद्यार्थ्याकरिता त्या सर्व द्रव्याचे दान करितो, येथे त्याने आपल्या
कर्माल्या फ्लाचा स्वीकार तर वेला, पण त्याचा उपभोगमात्र घेतला नाही. म्हणून
'कर्मफलत्याग ' आणि 'फलसंगत्याग' ही दोन्ही अगदी भिन आहेत. त्याचप्रमाणे
'कर्मफलाचा अनाश्रय' ही अगदी वेगळा आहे. तसेच आणसी पहा--
मा कर्मफलहेतुर्भू । (गी. २६४५)
'कर्माचे फल मिळविण्याचा हेतु मनात धारण करूं नकोस.'
असहंन्न फलाकांक्षी। (गो. १८३४)
असनयुक्त होऊन फलाची इच्छा करणाऱ्यास राजस र्ता म्हणतात.'
रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मको शुचिः।
(गौ, १८२७)
'भोगी, आपल्या कर्माच्या फलाची इच्छा धरणारा, लोभी, दिसा करणारा
थाणि अपविन, अशा यास तामस कर्ता असे म्हणतात.
त्यक्त्या कर्मफलासंगं नित्यतृप्तः । (गी. ४।२०)
'कर्मफलाचा सग धरण्याचा भाव टाकून देऊन नित्यतृप्त राहणारा.
फले सको निवध्यते। (गी. ५.१२)
"पलावर आसक्त होणारा बंधनात पडतो.'
अभिसंधाय तु फलम्। (गी, १११२)
'पलाच्या इरछेने केले जाणारे कर्म राजस समजावें,'
,

·गतितील राजकीय तत्वज्ञान फलमुद्दिश्य या पुनः। (गी, १२) फलाच्या उगाने केले जाणारे कर्म' राजम होय. सनमिसंघाय फलम् । (गी, १५॥२५) पल य न ठेवता' योगी यश-दान-तप करतान, मुससंगेन पनाति। (गो. १४१६) सत्व-गुग मुसाशी संगान बाधून टाकतो.' धर्मरलाग्या सामाचा विचार करताना ही बचन ध्यानात घेणे अवश्य आहे. या वचनापैकी पाली दिलेली पदें विशेष महत्वाची आहेत- कर्म-फल-देनु. (२०४७) - मालाची इच्छा मनात बाळगून धर्म परणारा. वेतनावर दृष्टि ठेऊन काम करणाराची उन्नति कधीच होऊन नाही, फलाकांक्षी ( १८६३४) = कर्मपररूपी वेतनाची भाकक्षा धारण करणारा. कर्माचे काही का होईना, आपले वतन मिळाले की पुरे, अशी भावना ठेवणारा. फर्मफलपेपतुः (1८।२७) = कर्मफलाची इन्छा करणारा. हाही वेतनावर दृष्टि ठेऊनच काम करतो. फले सक्तः (५।१२), फलं अभिसंधाय (१२), फल उद्दिश्य (११११) हे सगळ आपापल्या धर्माच्या पलाशी बांधले गेलेले अमनात. यांची केवळ वेतनावरच दृष्टि असल्यामुळे (फले सको नियध्यते । ५४१२) हे धाधले जाऊन बंधनात पडतात. या ठिकाणी वेतन मिळेल, लाच ठिकाणी हे काम करतील. या यासमोर ध्येयरप असा एखादा सिद्धान्त असतच नाही. , मग त्या वेतनारिता वेळप्रसंगी वाटेल समले हान कर्म करण्यासही हे तयार होतील तात्पर्य, कर्मफगर्व आम के बागा, हा अध पानाचा मार्ग आहे. म्हणून- तदित्यनभिसंधाय फलं यशतपानिया दाननियाश्च विविधाः क्रिपन्ते मोक्षकांक्षिभिः॥ (गो. १५२५) ·कर्म-फल-त्याग 'फलाची इच्छा न करता यधनापासून मुक्त होण्याची इच्छा करणारे यज्ञ, दान, तप इत्यादि कर्मे करतात.' या ठिकाणी 'वधनांतून सुटण्याची इच्छा करणारे फलाची इच्छा न करता करतात,' असे म्हटले आहे. कारण जर त्यांचे लक्ष कर्माच्या फलावर असेल, र बंधनापासून सुटण्याची आशाच करायला नको. अर्थात् कर्माचे फल मोग ण्याच्या इच्छेनें बंधन आणि त्या फलाचा लाग करण्याने त्या पधनाची निवृत्ति कम होते. कर्माचे फल भोगण्याने बन्धन कसें निर्माण होते, ते आता पहूं या. कोणा एक मनुष्य आपल्या वेतनावरच उपजीविका करतो वेतन न मिळाल्यास तो उपाशी मरेल या वेतनाच्या लोभाने तो वाटेल ते वाईट कृत्य करील याचेच नाव घधन. पण जो मनुष्य वेतनाची अभिलाषा घरीत नाही, त्याला अर्थातच हैं व धन याधू शकणार नाही. हे व्यवहारात स्पष्ट दिसत असल्याने कोणामही उमजू शकल वेतनाच्या लोभ में वाटेल ते काम करणारा आणि वेतनाचा अमे. लापा न करणारा, असे दोन प्रकारचे कर्म करणारे लोक असतात, स्याम वेतना. ची अभिलाया न करणारे हे अधिक श्रेष्ट होत पण वेतनाची अभिलाषा करणे अथवा न करणे, ही दोन्ही गोग आहेत कर्मा या फलाचा त्याग अथवा अवैतनिक सेवा ही वेतन घेऊन होत असतेच्या सेवेक्षा नि.सशय फिनीतरी पगनी अधिक श्रेष्ट आहे आपग येथपर्यत 'बर्मफल चा आश्रय न करणे," "कर्मफ्लाचा त्याग करणे" अगि" कर्मफ्लाचा सग न करणे " हे फ्लत्यागाचे तीन भेद पाहिले भाता आणखी काही भेद असतील तर ते पाह या (४) मय्यर्पितमनोबद्धिर्मामेवप्यस्यसशयम्॥ (गी० ८1७) यत्करोपि यदनासि यहोपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कोन्तेय तत्कुरुप्य मदर्पणम् ॥ (गी०९।२५) 'मज (विश्वरूपा) मध्ये आपले मन आणि बुद्धि अर्पण करून तूं मलाच निः. सन्दह प्राप्त होशाल तू जें करशील, जे खाशील, जे हवन करशील, जे देशाल, १३ (रात.)

·(१९४) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान . में तप करशील ते सर्व कर्म मज (विश्वरूपाचे) ठिकाणी समर्पण कर या ठिकाणी शारीर, वाणी, मन आणि युद्धि यांचेकइन जे कर्म होईल, ते विश्वरूप ईश्वरास समर्पित करण्यास सांगितले आहे यामध्ये समर्पण न होण्याजोगे असे कोणतेही कर्म भवशिष्ट रहात नाही कर्माचे समर्पणात त्याचे फ्लही समर्पित होनेच कारण कर्मच समर्पण झाल्यावर कर्याला त्याचे फ्ल मिळण्याची शक्यता नाही या ठिकाणी सपूर्ण जीवनाचे समर्पण करावे, असा भाव स्पष्ट आहे कारण शरीर, पाणी, मन आणि घुद्धि यांच्या समर्पति जीवन-समर्पण सहजच होते. हाच भाव खालील गीतावचनावरून प्रकट होत आहे- मत्कर्मन्मत्परमः मद्भकासगर्जितः (गो ११५५) मत्कर्मपरमो भव। (गो. १२९१०) ' माझ्याकरिता कर्म करणारा आणि स्वत त्याचा भाग न करणारा.' या वचनावरून कर्म आणि धर्माचे फल विश्वरूप ईश्वरालाच समर्पण केले पाहिजे, हे स्पष्ट होते. कर्म करणाराने त्या कर्मफलाच्या भोगापासूनही दूर रहावे, हाभाउ 'सगवर्जित' पदावरून कळून येतो हाच कर्माच्या ममर्पणाचा आशय आहे 'संगर्जित , 'मत्कर्मकृत्' ही पदें असें दर्शवीत आहेत की, साधकाने विश्वरूप ईश्वराकरितो कर्मे करावीत आणि त्यांच्या फलांचा भोग (सग) स्वत करू नये अर्थात् पलही स्यावविश्वरूपाला अर्पण करावे. शिवाय (५) अनाधित कर्म फलं कार्य फर्म फरोति यः। स सन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाफियः n(गी १) काम्याना कर्मणां न्यास सन्यास कवयो विदुः । (गी, १२) मयि सर्वाणि कर्माणि सन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीनिर्ममो भूत्या युध्यस्व विगतज्वर ॥ (गी० ३।३०, सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्यास्ते सुखं घशी (गो. ११३ ये तु सर्याणि कमांणि मयि सन्यस्य मत्परा । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ।। (गी. १२२६ - ·(१९५) कर्म-फल-त्यांग + , चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः। बुद्धियोगमुपाश्रित्य मञ्चित्तः सततं भव ॥ (गी० १८५५) 'कर्माच्या फलाचा प्रश्रय न करता कर्म करणे, हाच संन्यास आणि हाच योग होय. भोगाच्या कामनेचा त्याग म्हणजेच संन्यास. अध्यात्मयुद्धीने मज विश्वरूप ईश्वरांत सर्व कर्माचा न्यास करून आणि भोगाची आशा सोडून ममन्वरदित होऊन तूं हे युद्धरूप कर्म कर. सर्व कर्माचा मनाने संन्यास करून इंद्रियांस स्वाधीन ठेवणारा योगी सुखाने राहतो. सर्व कम मज ईश्वराच्या ठिकाणी अर्पण करून अनन्य-योगाने जे माझें (विश्वरूप ईश्वरावेच ) ध्यान करतात, त्यांचा मी उद्धार करतो). मनाने सर्व कर्मे मला (विश्वरूप ईश्वराला) अर्पण करून साम्यबुद्धिरूपी योगाचा आश्रय करून चित्त सतत माझे ठिकाणी लावून रहा. या ठिकाणी संन्यासाचे तत्व स्पष्ट केले आहे. सर्व कर्तव्य कर्मे तर अवश्य केलीच पाहिजेत. कोणीही आपले कर्म सोडता उपयोगी नाही. पण त्याबरोबरच स्वतः त्या कमांच्या फलाचा भोगही करता नये. हा कर्माचा संन्यास नसून कर्मफलाचा संन्यास आहे. त्यागाविषयीं गौतेत पुढील वचने आहेत- कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा । (गी. २६४८) त्यक्त्वा कर्मफलासंग। (गी० ४।२०) कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति । (गी० ५/१०) कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वा । (गी०५।११) कर्मफलं त्यक्त्वा । (गी० ५/१२) त्याज्यं दोपवत् कर्म। (गी०१३) कमांणि संगं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि । (गी० १८६) सहज कर्म नत्यजेत्। (गी. १८४८) सर्यकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्याग। (गो. १८।२ ) यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागी। (गी०(१८११) ·. ? কি দুধ गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान पापल्या पहज प्रतीने प्रात झालेले पर्तव्य त्याग, उचित नव्हे. कर्तव्य फर्माचा त्याग हा दोष वाढविणारा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग न करता कर्म- फलाचा त्याग करावा. जे कर्मफलाचा त्याग करतात, त्यांनच त्यागी म्हणावे.' याप्रमाणे कर्मफलत्यागाविषयों गतित अनेक आदेश आहेत. यातील शब्दप्रयोग हे जरी एकाच तालायाचे बोधक असले तरी व्यवहारांत यांमध्ये अनेक भेद हो घंभवनीय माहे म्हणून त्यांचाही विचार रेरा पाहिजे. संकलन फलत्याग फलभोग १. फलेगु ते अधिकार मरतु , फलेषु अधिकारः अस्ति (गो. २०४७) २. वर्मपलहेतुः मा : (२०४७) २ कर्मलहेनुः भूः ३. कर्मफले मे स्पृहान( ४१४) ४. अपलोः (१८०१३) ४ पला ५. संगं काय वा आत्मदि(५1११) ५ रागी कर्मफ्लायो हिमात्माऽशविः (१८१२७) १. फलं अनभिसंधाय (१२५) ६ पलं अभिसंधाय ( १७११२) ५. मदर्पणं पुरु (२७) ७ पलं उद्दिश्य (११२१) ८.संगदर्जितःमर्मक (11५५) ८ फलाक्षी (१४३४) कर्मरलं त्यक्त्वा शान्तिः(१२) फ्लभोगेन अशान्तिः त्यागारान्तिः ( १२०१२) ९. कर्म या न्याय (१२) ९ फले सत्तः नियम्यते (५/१२) धर्माणि संन्यस्य (३३०) धर्मफलं आश्रितः सरल अनाधितः कार्य राति कर्मफ्लभागः म-कर्म-फल-त्यागं कुछ(१२१११) गर्मपलागग पर यानि यह १०पलभोगादतृप्तः (४।२०) १५मदपग पुरुष (१२५) स्वभगाय घरोति .

·कर्म-फल-त्याग पण वेतन न घेणारे स्वयंसेवक या राज्यशासन-व्यवस्थेत आपले कर्तव्य वर्म करीत असतात. वेतनाक्डे याची दृष्टि नसून विश्वसेवा ही जीविताचें साफल्य करणारी आहे, आणि तीच ईश्वरपूजा आहे, असा यांचा विश्वास असतो. राज्य. प्रबंध करणाऱ्या संस्थेकडून याचा योगक्षेम चालत असतो आणि हे उत्तमौत उत्तम कार्य करीत असल्यामुळे यांच्या कर्मात कोणत्याही प्रकारचा दोष निर्माण होत नाही. . जरी हे सगळे कर्मफलाचा त्याग करणारे आहेत, तरी याच्या कर्मफलत्यागात अनेक भेद असल्यामुळे याच्यातही अनेक भेद आहेत. पूर्वोक्त श्लोकांत त्याग, दान, अनाश्रय, न्यास, संन्यास, समर्पण, संगवर्जन ही पदे आहेत. यांचे तात्पर्य एक्च असले तरी ही पर्दै एका अर्थाची नाहीत- १. कोणत्याही पदार्यावर आपला अधिकार निर्माण झाल्यावर मगच त्या वस्तूचे 'दान' होऊ शकते. म्हणून जे सेवक आपल्या वेतनाचे दान करतात, ते वेतन घेतातच ते घेतल्यावर मात्र ते स्वत त्याचा भोग न करता त्याचा विनि- योग आपल्य इच्छेप्रमाणे दानाकडे करतात. २.'त्याग' करणारे प्रथमच वेतन घेत नाहीत. त्याग आणि दान यात हा भेद आहे. वेतनावर ज्यांनी आजीविका अवलंबून नाही, ते वेतनाचा 'अनाश्रय' करतील. यांचा जीवननिर्वाह दुसन्या कोणत्या प्रकारे अथवा यांच्या स्वत स्या धनाने होत असेल, समर्पण हेही स्वीकारानतरच शक्य आहे ३. 'न्यास' आणि 'मंन्यास' हे शब्द एखाद्या ठिकाणी ठेवल्या गेलेल्या ठेवीच्या अर्याचे द्योतक आहेत, या ठेवीपासून एखाद्या निश्चित योजने. प्रमाणे एसाया कार्याकरिता तिच्या व्याजाचे अथवा मूळ रकमेचे दान होऊ शकते. एवढे मान निश्चित आहे की, ही सगळी पदें एकच अर्थ प्रकट करणारी नाहीत. व्यवहार करतेवेळी प्रत्येक दाता आपापल्या वेतनाच्या दानाचे स्वरूप वेगवेगळे ठेऊ शकतो. अन्य कोणी भापलें वेतन घेणे आणि न घेणे याविषयों उदासीनही असू शकेल. ज्या वेळी कर्मफलत्यागाचा नियम राज्यव्यवहारात आणला जाईल,त्या वेळी -- ·(२००) गीततील राजकीय तत्वज्ञान याचाही विचार करता येईल. आज तरी केवळ याची कपनाच करणे शक्य आहे; पण भागवत राज्यशासनातील हे मुख्य तत्व आहे, हे विसरता उपयोगी नाही. जे संपूर्ण विक्षाला ईश्वराचे स्वरूप मानतील आणि आपल्या वर्मान त्याची 'पूजा करणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे समजतील, त्यांच्याविषयी तर वेदनाचा प्रश्नच निर्माण होत नाही. कारण ईश्वराची पूजा करण्याबद्दल बोगी वेतन मागतही नाही, आणि कोणी ते देतही नाही. ते प्रत्येकाचे कर्तव्यच असल्यामुळे प्रत्येकाने ते केले पाहिजे. प्राचीन कालची व्यवस्था प्राचीन काळी हीच व्यवस्था चालू होती. राष्ट्रात मोठमोठी गुरुकुल असत आणि त्या ठिकाणी सहनावपि रापुन अध्ययन करीत असत. गुरु प्रत्येक महि- न्यास पी मागत नमत व शिष्य ती देतही नसत. गुरुकुलात येणा-या प्रत्येक विद्यार्थ्याला शिकविणे, हे गुरजने आपले कर्तव्य समजत असत. मुले हो रामाची नदी पिढी आहे, ते ईश्वराचे प्रत्यक्ष सस्प आहे, विद्यादानाच्या द्वारे त्या ईश्वराच्या स्वरूपाची पूजा करणे, हे गुरुजनांचे कर्तव्य आहे, असे मानले जात असे, आणि त्या पूजेबद्दल वेतन घेण्याची कल्पनाही त्यांच्या मनात उत्पन्न होत नसे. कारण सरस्वतीचा प्रवाह अखण्ड चालू राहिला पाहिजे. विद्या ही दानानेच . प्रसन्न होते. राष्ट्र-कुमाररूपी ईश्वरस्वरूपाची सेवा करून गुरुजन आपणास कृतस्य समजत असत ! या देशांत एक काळ असा होता की, त्या काळी विद्येची विकी करणे हा अपराध अपवा निय तृस्य मानले जात असे. आणि भाज की दिल्याशिवाय शिक्षण मिळणे कठीण होऊन मसलें आहे! या गुरुतुलात श्रीमन्त, गरीब आणि राजे या सर्वाच्या मुलाशी समान भावानेच व्यवहार होत असे; कारण त्या सर्वासघ ईश्वरा रूप मानले जात असे, आज याच भावनेचा अभाव झालेला आहे. गुरुकुलात गुरुजन कर्तव्यबुद्धीने शिश्वीत असत. विदोची विकी परणें निय मानले जात असे. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर शिष्य आपल्या शसीची पराकाष्टा करून गुरूस गुरुदक्षिणा देत असे, एवढेंच नव्हे तर क्षत्रिय आणि वैश्य देही गुरुकुलोय ·(२०१) कर्म-फल-त्याग । - मुक्षहस्ताने मोठमोठी दान देत असत त्यामुळे ऋषींच्या या आश्रमांची सांपत्तिक स्थिति अत्यत उत्तम असे, हे आश्रम इतके समद्ध असत की, आपल्या सेनेसह झालेल्या मोठमोटवा राजचिंही त्या आश्रमात थाटाचे स्वागत है त असे आणि एखादे वेळी जर एखाद्या स्वार्थी राजाने आश्रमांची रट रेली, तर त्यांना स्याबद्दल योग्य ते प्रायश्चित्तही मिळत असे । या आश्रमात इतकी समद्धता असूनही तेथील आचार्य, ब्रह्मचारी अथवा इतर कामें करणारे, हे अत्यत त्याग-भावनेने गहणे, हे आपले कर्तव्य समजत अमृत म्हणून आश्रमाची मापत्तिक स्थिति एवढी उत्तम असूनही ते उन्मत्त होत मसत सपत्तीचा खरा उपयोग कमा करावा, याचे हे आश्रम म्हणजे एक उदाहरणच होते. तात्पर्य, या ठिकाणी असा कर्मफ्लाचा त्याग केला जात असे सर्वच व्यवहार अशा प्रकारे होत असत बहुधा सर्व नामन्त सर्वमेध यज्ञ करून आपली सपत्ति जनतेच्या कल्याणाकरिता दऊन टाकीत असत राजा अशा प्रकारे आपल्या सर्वस्वाचे दान केल्यावर मातीच्या भाज्यांचा उपयोग करण्या तही आपला गौरव समपत असे आपण मिळविलेल्या द्रव्याचा त्याग, दान, न्यास अथवा अर्पण करावे, हीच रीति या वेळी प्रचलित होती स्वत च त्याचा भोग घछन इतरास त्यापासून यचित ठेवावें, ही कल्पनाच यावेळी अस्तित्वात नव्हती कर्मक्लत्यागात हाच भावना मुख्य आहे सध्या कर्म करणारा समनत असतो की, या कर्मामुळे मिळाले या सपत्तीचा उपभोग घेणे, हा मासा अधिकारच आहे. कर्ता हाच फ्लमोगाचा अधिकारी आइ, है सध्याच्या सर्व कायद्यांनी मानलेलें असें शिष्टसमत तत्व आहे कोणी एक वैश्य व्यापारव्यवहारात पुष्कळशी सपत्ति मिळवितो, आणि त्या धनाने पिपुल धान्य खरेदी करून दुस-या लोकाना त्या धान्यापासून वचित ठेवतो असे व्यवहार सध्या होत असल्याने सध्या गरिबांची दु खे प्रति दिवशी वाढत आहेत आज अनक प्रकारचे कर वसूल करून त्याचे द्रव्य रानकीय भाडात एकत्र केले जात आहे जी क्रिया वर्मपलत्यागाच्या सिद्धान्तानं गीता पूर्वी करू पहात होती, तीच सुपरटॅक्स या द्वारें जबरदस्तीने सध्या केली जात आहे राष्ट्रहिता- ·(२०२) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान - करितां धर्माचे फलस्वरूप द्रव्य एका ठिशणी गोळा होणे योग्य नव्हे, पण हे आपण होऊन व्हावे की कायद्याच्या ददपणामुळे व्हावे, एवढाच प्रश्न आहे. गीतेने कर्मफलत्यागाचा सिद्धान्त माइन खयंस्फूतान करविण्याचा यत्न केला आहे. मनुष्याने आपापली पर्मे करावीत; परन्तु त्या कर्माबद्दल धनरूप अथवा वेतनरूप फल मान्न 'स्वतः घेऊ नये, तर से फ्ल विश्वरूप ईश्वराच्या सेवेकरिता भर्पण करावे, असे सांगितले आहे. जर प्रत्येक कार्यकर्ता या स्वभावाचा बनेल आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद है कर्मफलत्यागी होतील, तर एके ठिकाणी धनाना संचय झाल्यामुळे जी दुःखाची वाढ होत आहे, ती होणार नाही आणि हें सगळे स्वेच्छेनेच झाल्यामुळे माज सुपरटॅक्सच्या घसुलीत ज्या लवाज्या होत आहेत, त्याही होणार नाहीत. अशा प्रकारे कर्मफलत्यागा' या सिद्धान्त राष्ट्रीय महत्वाचा भाद. ही सामाजिक आणि आर्थिक सुव्यवस्थेची शिष्टयपूर्ण पद्धति आहे आणि आर्थिक विषमतेमुळे निर्माण होणा-या अनेकविध दुःसांना दूर करण्याचे हे एक उत्कृष्ट साधन आहे. समाजांत समता स्थापन करण्याची ही एक उच्च पद्धति आहे. कर्म -फल-त्यागा' में शान्ति आणि सुख प्राप्त होते आणि फलाविषयी "आसफि वाढल्याने मनुष्य बन्धनांत पडतो, असे गीतेचे कपन आहे. माता याचा विचार 4 या. अशी कल्पना करा की कोणी एक मनुष्य मोठा युद्धिमान् भणि चतुर आहे. तो राष्ट्रशासनामध्ये काही काम करतो आणि त्या कर्माचे फल म्हणून दोन चार हजार रूपये घेतन मिळवितो. ते घेतन तो आपल्या घरीच स्वत:जवळ ठेवतो. एक तिजोरी विकत घेणे, तिच्या किल्ल्या सुरक्षित ठेवणे, चोर येऊ नये म्हणून बन्दोबस्त करणे, अधिक द्रव्य एकत्र झाल्यावर त्यांची राखण करण्याकरिता कोणी पहारेकरी ठेवणे, इत्यादि चिन्ता त्या मनुष्यास आणि प्रत्येक श्रीमन्तास लागून राहतात. जर ते द्रव्य बस्त ठेवले, तर ती बैंक युदल की काय, ही चिन्ता रात्रंदिवस मनास जाळीत असते. गतित हेच सांगितले आहे- .

·(२०३) कर्म-फल-त्याग . कामकारेण फले सको निबध्यते। (गी. ५।१२) 'स्वार्थवश होऊन फलभोगाविषयी आसत झालेला मनुष्य पंधनांत पडतो.' न्यायालयांत नव्या नव्या फिर्यादी दाखल होत आहेत. धनी आणि मजूर योजकडून नवे नवे ठराव पुढे येत आहेत. फलभोगामुळे ही कसकशी बंधने निर्माण होत आहेत, ते पहावें. कल्पना करा की, प्रतिमास चार हजार रुपये वेतन मिळविणारा मनुष्य तें' चेतन घरी न आणता आपले नाव फलत्यागी लोकांचे यादीत दाखन करील, आणि प्रजापतीच्या शासनव्यवस्थेच्या राष्ट्रीय महाकोशात तें वेतन जमा करील, तर त्याच शासनव्यवस्थेकडून त्याचा योगक्षेम उत्तम रीतीने चालून तो उत्तम शान्तीचा अनुभव करील. त्याला घरी तिजोरीची आवश्यकता उरणार नाही, की त्याला चोराचे भय राहणार नाही. त्याच्या घरी लग्न, मुंज अथवा दुसरे वहीं कार्य असले, तर त्याच्या योग्यतेप्रमाणे राज्यव्यवस्थेकडून योग्य ती व्यवस्था होईल, उत्सव यथासांग पार पडेल आणि त्याला कशाचीही चिन्ता करण्याचे कारण राहणार नाही. ही व्यवस्था शान्ति आणि समाधान देणारी नाही काय? आपले कर्तव्य कर्म कुशलतेने करण्याची जबाबदारीच फक्त कार्यावर असते, बाकी सर्व व्यवस्था राज्यव्यवस्थेकडून होत असल्यामुळे वाला कोणत्याही प्रकारचे कष्ट करण्याचे कारण उरत नाही. जर भविष्यकालांत राज्यव्यवस्थेची ही अशी पद्धति प्रचलित होईल, तर अनता किती तरी सुखी होईल, याचा विचार सूशानी करावा. या ठिकाणी व्यय-रहित व्यवस्था कशी होऊ शकते, हे या विवरणात दाखविले आहे. • कालाच्या अनुकूलतेप्रमाणे आगि साधनांच्या कमी-अधिरपणाप्रमाणे या शासनव्यवस्त कमांजास्त करणे हे योग्दच होईल. पण 'फर्मफलत्यागांत जो मूल सिद्धान्त सांगितला आहे, तो उत्तम आहे, हे निःसंशय आहे. हा सिद्धान्त केवळ कल्पनेतच ठेवावयाचा नसून हा व्यवहारात आणण्यासाठीच आहे. एवढेच नव्हे, तर त्यामुळे उत्तम राज्यव्यवस्थाही होऊ शकते आणि कमी खर्चा- मुळे जनतेत अधिक शान्तीही नौदूं शकते. , ·(२०) गतितील राजकीय तत्वज्ञान . आजपर्यन्त या कर्मपल यागाच्या सिद्धान्ताला सर्वन काल्पनिक मानीत असत. कर्मफलही त्यांच्या कम्पनेप्रमाणे अमूर्त, अपूर्व अस्य होते आणि ते ईश्वराचे ठिकाणी अर्पण करण, हाही त्यांनी केवळ मानसिक व्यवहार मानला होता! पण तो विचारसरणी चुची होती. आतां या सिद्धान्तास व्यवहारात धाणणे अगदी शस्य मागि योग्य आहे, असे सिद्ध करून येय आम्ही त्याचें हैं इतके विवरण केले आहे. हा प्रयोग व्यवहारात आणणे सूज्ञांच्या भागि अधिकारी श्रेष्ट पुरुषाच्या हाता आहे, ते त्यांनी करावे. जो जो कर्मफलत्यागाच्या सिद्धान्ताचा अधिकाधिक विचार केला जाईल, तो त असे पाइळून येईल की, 'कर्म-फल-त्यागा'च्या मुळाशी धनसंपत्ति वैयक्तिक स्वामित्वाची असू नये, हा सिद्धान्त जागृत माहे परमेश्वर विश्वरूप असन्यामुळे धर्व संपत्ति त्या विश्वरुप ईयराचीच आहे, कोणाही एका व्यक्तीची नाही. गतिने जनतेस (अनिकेत) गृहरहित आणि (अ-परिप्रह) म-संग्रही पविण्याचा सिद्धान्त प्रतिपादिला आहे. संपत्ति जर विश्वरूपाची मानली गेली, तर व्यक्ती तिजवरील स्वामित्व सहजच दूर झाले आणि मग 'अपरिग्रह, 'अनिकेत' आणि 'कर्म-फल-त्याग' हे सिद्धान्त पहजच सिद्ध होतील. . - कर्मालत्यागाचा विचार त्याला व्यवहारात आणण्याच्या दृष्टीने करण्याकडे जैन्हा जनतेची प्रवृत्ति वाढत जाईल, त्यानंतरच गीतेचे तत्त्वज्ञान व्यवहारांत आणण्याचा विचार मूर्त रूप धारण करील, त्या वेळी कदाचित् भाजचे धनपत्ति गीतेचा विरोधसुद्धा करताना दिसतील; पण गाता व्यवहारांत आणली जाण्याचा तो पहिला दिवस ठरेल आणि आम्ही त्याचे स्वागतच कर.

·गीसतील राजकीय तत्वज्ञान - कर्मयोग- कर्मयोगेन योगिनाम् । (गी. ३३) फर्मेन्द्रियः कर्मयोग असक्तः स विशिष्यते (गी. ३।३५) संन्यासः कर्मयोगश्च नि श्रेयसकरायुमौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासाकर्मयोगो विशिष्यते ॥ (गी• ५२) कर्मयोगेन चापर। (गी० १३१२४) हे फर्मयोगाचे उल्लेख गीतत भाइळतात. या ठिकाणी कर्मयागापेक्षा कर्म- योग अधिक श्रेष्ट आहे. असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे- ज्ञानयोग- शानयोगेन साख्यानाम् । (गीता ३३) श्रेयान्द्रव्यमयाचशाज्ञानयशः परन्तप । (गी ॥३३) धानयोन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । (गी० ९१५) ज्ञानयशेन तेनाइमिष्टः स्यामिति मे मतिः। (गी. १८) था वचनात ज्ञानयोगाचा स्पष्ट आणि ध्वनित उल्लेख आहे. याचप्रमाणे 'बुद्धि- योग 'शदाचे उपयोग पहा- बुद्धियोग- दूरेण हवर कर्म बुद्धियोगात् ॥ (गी. २९) ददामि धुद्धियोग तं येन मां उपयान्ति ते । (गी. १...) बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भय ॥ (गी० १८५७) तत्र तं बुद्धिसंयोग लभते पार्षदेहिकम् । (गी• ६४) युद्धियुक्तो जहातोह उमे सुरुतदुष्कृते । (पी. १६५.) कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । (गी. २५) इत्यादि बचनांत 'युद्धियोगा'चा उपयोग पाहतो. भातो भक्तियोगाचे उपयोग पहा- ।

·(२०७) कर्म-फल-त्याग - - भक्तियोग- मां च योऽन्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । (गी० ११।२६) या ठिकाणी भफियोग पद आले आहे. खाली दिलेल्या वचनांत 'ब्रह्मयोग' . -- . - बायोग- स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते । (गी० ५।२१) खालील वचनात 'संन्यामयोग । पद योजिले आहे.- संन्यासयोग- संन्यासयोगयुफ्तारमा विमुफ्तो मामुपैयसि। (गा, ९१३८) खालील पचनांत' अभ्यासयोग ' पद योजिलें आहे- अभ्यासयोग- अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । (गी. ८1८) अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय । (गो. १२१९) खालील वचनात 'अनन्ययोगा' चा उल्लेख आहे--- अनन्ययोग- मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। (गी. १३१०) अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते। (गो. १२२६) खानोल वचनात 'साम्ययोग ' पद आहे--- साम्ययोग- योऽय योगस्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । (गो. ६।३३) इहैव तैर्जितः सगों येषां साम्ये स्थितं मनः । (गी. ५.९) पुढील वचनांत ' आत्मयोग' पद आहे--- आत्मयोग- मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । (गी- १४४) . - ·(२००) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान - पुढील वरनांत ' आत्मसंयमयोग 'पद आहे-~ आत्मसंयमयोग- खात्मसंयमयोगानौ जुहति ज्ञानदीपिते। (गी, ४।२७) पुढील वमनात 'ध्यानयोग' ई पद आहे- ध्यानयोग- 'ध्यानयोगपरो नित्यं धैराग्यं समुपाश्रितः। (गी. १८५२) पुढील वचनोत 'वियोग' पद आहे- , वियोग- तं विद्या दुससंयोगवियोग योगसंशितम् । (गो. ६॥२३) रागद्धेपवियुक्तः इन्द्रियैः। (गी. २०६४ पुढील वचनान 'संयोग ' पदाना उपयोग केला आहे- संयोग- दु.पसंयोगपियोग योगसंज्ञितम् । (गी ६।२३) क्षेत्रक्षेत्रमसंयोगात् तद्विद्धि। (गी. १३२६) विषयेन्द्रियसंयोगात्। (गी. १८३८) दम्माहंकारसंयुक्ताः (गी. १५५) याशिवाय खालील पदांचा गीतेत उपयोग केला गेला आहे- 'योग, योगक्षेम (९।२२), योगधारणा ( ८1१२), योगबल (८११.), योगभ्रष्ट (1), योगमाया (१२५), योगपज्ञ (२८), योगयुक्त (५,६,७ ८१२७), पोगयुकारमा ६।२९), योगवित्तम (२रा), योगसिद्ध ( ११३८), योगसंसिद्धि ( ६३७), योगसंज्ञित (२३), योगसंन्यस्तकर्मा (११), योगसेवा (६२. ), पोगस्थ (२८), योगारूढ (६३-१), योगी (३।३ इ० ), योगेश्वर ( ७५,७४, महायोगेश्वर (१९), याशिवाय अध्यार्यान्या नावांत पुल योगाची नावें माहेत- (१) विषादयोग, (२) सांख्ययोग, (३) कर्मयोग, (२) ज्ञानकर्म- -- ·(२०९) योग आणि व्यवहार संन्यासयोग, (५) संन्यासयोग, (६) ध्यानयोग, (७)ज्ञानविज्ञानयोग, (८) ब्रह्माक्षरयोग, (९) राजविद्याराजगुह्ययोग, (१०) विभूतियोग, (1) विश्वरूपदर्शनयोग, (१२) भक्तियोग, ( ३ ) प्रकृतिपुरुपयोग, (१४) गुणत्रयविभागयोग, (१५) पुरषोत्तमयोग, (१६) देवासुरसप. विभागयोग, (१७) श्रद्धाश्रयविभागयोग, ( 10 ) मोक्षसन्यासयोग. याच अध्यायांची दुसरीही नावे सापडतात. ती अशी, ( ४ ) आत्मसंयमयोग, (६) अध्यामयोग, (७) ज्ञानयोग, ( ) महापुरपयोग, (10) मोक्षयोग. पाणसीही काही नावें उपलब्ध आहेत, पण त्यात ही मुख्य आदेत, म्हणुन येथे इतकीच पुरेत. एकाच गीतेत या इतक्या योगांचा उरेख आहे. अप्रत्यक्ष रूपाने आणखीही योग शब्दाचे निर्देश गीतेत आढळतील, पण त्यांचा विचार आपण बाजूला ठेऊ. योग शब्दाचा इतक्या विविध ठिकाणी उपयोग करून गीतेने जणू काय गोग चे माहात्म्यच वर्णन केले आहे. यामुळे योगाचे महत्त्वच सिद्ध होत अहे. म्हणून योगाचा विचार करणे पावश्यक आहे. योगाचा अर्थ योग शब्दात युज् ( समाधौ, ४ रमने• ), युज् ( योगे, ५ उभय. ), युज् ( अयमने, १ परस्मै, १० उभय०) हा धातु असून * चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध करणे, जोडणे, सयम करणे, ' हे याचे अर्थ आहेत, आणि ते येथे योग्यही आहेत चित्ताच्या स्वैर वृत्तींचा निरोध करणे, आमसंयम करणे, मन म्वाधीन करणे, इन्द्रिय स्वाधीन ठेवणे, शरीर स्वाधीन ठेवणे, असे योगाचे अर्थ आहेत शिवाय जोडण: हाही एक अर्थ आहे. ईश्वराशी आपला सबन्ध जोडगे, हा अर्थच योगाचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करीत आहे. इन्द्रियनिमह इत्यादि त्याची साधने आहेत. योग म्हणजे आपली स्वत ची शुद्धि करणे, परमेश्वराशी एकरूप होणे, आणि सामाजिक संबन्ध पवित्र ठेवणे होय म्हणूनच हा धातु परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी. असा उभयपदी आहे. उभयपदी धातु देन्दीचा सबन्ध जोडीत १४ (रा.त) ·(२१०) गीततील राजकीय तत्वज्ञान . . सनात. अम्मनेपद हे स्वतःची हाद्धि करण्याकरितो अनुष्टान केले पाहिजे, से दर्शवित, अाणि परस्मैपद, दुसरी माणसे अथवा पदार्थ यांशी चागले मन्बन्ध असले पाहिजेत, असे वनित करते. साधकानी या तीनही प्रयोगांकडे विशेष रक्ष पुरविणे आवश्यक आहे. योगाचा गीतेतील अर्थ गीतेने आपल्या परिभाषेत्रमा योग पदाचा अर्थ स्वतन केला आहे- योगः कर्मसु कौशलम्। (गी २०५०) समत्वं योग उच्यते। (गो.४८) योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन। (गी. ६।३३) अचला बुद्धिस्तदा योगमयाप्स्यसि (मी० २१५३) '(1) कति बुशलना, (२) सर्वत्र समत्ती (३) बुद्धीची स्थिरता' हे योगाचे अर्थ आहेत. कुशलतेने उत्तम कर्म होतात, सर्वत्र समत्ताने कोणाशीही पक्षात होत नाही, आणि बुद्धीच्या स्थिरतेमुळे करूं घातलेल्या कार्यात बुद्धी स्थिर होऊन काम करते, आणि ते कार्य निर्दोष होण्यात सहाय्य करते. है तोन्ही अर्थ योगाचा सामाजिक म्हणजे जनतेशी असलेला सम्बन्ध स्पष्टपणे दाखवीत आहेत. मनुष्याकडून समाज, राष्ट्र अथवा जनतकरिता जी करें महावयाची आहेत, सी अत्यन्त कौशन्याने, समभाव ने, चिसस्थिर ठेऊन अर्थात् चित्त रा चंचल होऊ न देतो झाली पाहिजेत, हाच भाव या अयांतून विमिन होतो. अष्टांग योग जरी गोतत अष्टांग योगाचे संपूर्ण वर्णन एका ठिकाणी असे नाही, तरी गीतेने भष्टगि योगाचा स्वीकार केला आहे. आणि त्या विषयी गीतत जागोजाग निर्देशही बादळतात. म्हणून या योगच्या आठ वंगांचा विचार करणे येथे सरोग्य ठरेल- यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान- समाघयोऽपाहानि ॥२९॥ 1 .

·(०११) योग आणि व्यवहार . अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहा यमाः॥३०॥ शौच-सन्तोप- -तप-खाध्याय-ईश्वरप्रणिधानानि नियमा॥३१॥ स्थिरसुखमासनम् ॥१६॥ वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायाम ॥४९॥ धारणासु योग्यता मनसः ॥५३॥ स्वस्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इय इन्द्रियाणां प्रत्याहारः॥५४॥ (यो. पा. २) देशवन्धः चित्तस्य धारणा ॥१॥ तम प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥२॥ नदेव अर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपंशून्यमिव समाधिः ॥३॥ अयमेकर संयमः ॥ (यो. पा. ३) (१) यम, (२) नियम, (३) आसन,(४) प्राणायाम, (५) प्रत्याहार, (६) धारणा, (1) ध्यान, (८) समाधि, हा अष्टांग योग होय. गीतेत याचा थोडक्यात विचार केला आहे. आपणासही योगान्या या आठ अंगांचा विचार गीतेरया अनुसंधानाने करणे आहे. त्याबरोबरच आपण या अंगाचा व्यक्ति आणि समाज यांच्याशी किनी घनिष्ट संबन्ध आहे याचीही चर्चा हं. यम आणि नियम योगसाधन ची तयारी करण्यासरिता ही प्रारम्भिक साधने आहेत. व्यक्तीच्या 'हतावरोवरच ही समाजाचेही हित करतात. एवढेच नव्हे तर समान आणि राष्ट्र । याच्या हिताकरिता ही अन्यन्न आवश्यक आहेत. नियमांची किती आवश्यक्ता माहे, ते पहा- नियम १. शोच-शुचिता= पवित्रता, शुद्धता. शारीरिक, मानसिक आणि वाचिक पवित्रता ही ध्यतीचे आरोग्य आणि मानसिक स्वास्थ्य यान्या रचनाकरिता यंत आवश्यक आहे. शारीरिक पवित्रतेने पारीर निरोगी राहते, वाचिक . * ·(११) गीततील राजकीय तत्यवान पवियतेने वाणी अपवित्र होत नाही, मांदण टळतात, आणि मानयिक पवित्रतेने मनात विचारांचा प्रवाह मुरू समो. समाजांत शान्ति निर्माण करण्याकरिता ही पवित्रता अत्यंत आवश्यक आहे. शरिराच्या पवित्रतेमुळे रोगाचा संगर्ग होणार नाही, वाचिक आणि मानसिक पत्रिनेमुळे आपापांत माटे होणार नाहीत. याशिवाय गावात आणि राष्ट्रात वरील पतची पद 'अधिक वाढ होईल, तिन मुष्ठ आणि शान्ति व निरोगीय प्रमाणात नांदल । यात शंका नाही. गनित या िवषयौ पुढील टोख आहेत- शुची देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ॥ (गी०६119) गुचीनां धीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽमिजायते ॥ (गी. ६४१) अनपेक्षः शुचिर्दक्षः। (गी. १२११६) जीचं...पतधानम् । (गी १३१) शौचं... संपर्द देवीमिजातस्य। (ii. १६३) शौचं...शारीरं तप उच्यते। (गो०१018) शाचं...ब्रह्मकर्म स्वभावजम् । (गी. 140२) नशाचं.. तेपु (असुरेपु) विद्यते। (गी. १६७) 'आसनाचा अभ्यास शुद्ध ठियगी बसून रा. योगाभ्यास करणारा पवित्र आणि श्रीमन्त घरी जन्म घेतो. (हे वर्णन शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक दृष्टीने पवित्र कुलाचे आहे.) भोगाची अपेक्षा न करणारा पवित्र अमतो. पवित्रता सामान प्राप्त होते. देवी सपतीने युक्त अयणारे शुद्ध असतात. शुद्धता है शारीरिक तप आहे. शुद्ध राहणे हे प्रामपचे स्वाभाविक कर्म आहे. जे आमुरी आणि राक्षसी प्रवृत्तीने युफ ममतात, त्यांचा भाचार पवित्र असत नाही.' या वर्णनात शुद्धता आणि पवित्रता याच अत्यंत महत्त्व वर्णिले आहे. आमुरी वृत्तीच्या लोकात पवित्रता असत नाही, तर देवी वृत्तीन्या पुरुषांचा तो स्वाभाविक गुणच आहे. शरीर, पाणी, मन, देश याच्या संबंधाचे कुलाचार हेम पवित्र असले पाहिजेत. २. सन्तोष- मनाची सन्तुष्टता, शान्तता आणि प्रसस्ता. जे काय ·. प्राप्त , म्हणते- योग आणि व्यवहार (२१३)' । होईल, त्यात समाधान मानण्याने सन्तोष होतो. याने स्वार्य कमी होतो. या संतोष-वृत्तीमुळे स्वार्थापासून निर्माण होणारे कलह कमी होतात, म्हणून हा सतोपही व्यक्ति आणि समाज याचे हित करणारा आहे. याविषयों गीता आत्मन्येव च सन्तुष्टः तस्य कार्य न विद्यते॥ (गी. ३॥१७) सन्तुष्टः सततं योगो यतात्मा। (गी, १२११४) सन्तुष्टो येन केनचित्। (गी. १२।१९) 'जो आपल्या आपणातच संतुष्ट असतो, त्याच्याकरिता कोणतेही कर्तव्य शेष रहात नाही. आत्मसंयम करणारा योगी संतुष्ट असतो. जे काही मिळते स्यानेच हा संतुष्ट असतो.' या ठिकाणी संतोषाचे महत्त्व वर्णिले आहे. संतोषाने स्पर्धा, संघर्ष आणि माडणे कमी होतात, म्हणून या गुणामुळे समाजात शातता नादण्यास मदत होते. ३. तप-शीत, उष्ण इत्यादि सहन करण्याचे सामर्थ्य, द्वंद्व सहन कर- व्याची शक्ति धर्मकार्य करीत असता जे कष्ट होतील, ते सहन करण्याचे सामर्थ्य, कोणतेही कार्य करताना कष्ट होतातच, ते सहन केले गेले, तरच कार्य, पार पडते. कष्ट सहन केल्याशिवाय कोणतेही कार्य हाऊं शकत नाही, म्हणूनच 'तपाविना साध्य नाही,' अशी म्हण पडली आहे. आणि यावरूनच ईश्वराने तपाच्या सहाय्याने हे विश्व निर्माण केले, असे म्हणतात. तात्पर्य प्रत्येक कार्यात तपाची आवश्यकता आहे. तपः। (गी १०१५, १६0 100) शारीरं तपः। (101१४) घामयं तपः। (11१५) तप.. (१११६, १८, १९, २४, २५, २८; १८१३, ५) गीतेत तपाचे वर्णन विशेष विस्ताराने केले आहे, इतके तपाचे महत्त्व आहे. या तपामुळे व्यक्ति आणि समाज यांची उन्नतीच होते. ४. स्वाध्याय- चागल्या अन्याच्या अध्ययनाने खरें ज्ञान प्राप्त करणे, गीतेत १६१, १५१५ आणि ४.२८ या तीन ठिकाणी स्वाध्यायाचे वर्णन केले ·(९१४) गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान . आहे ज्ञान प्राप्त करणे, त्याचे दान करणे, अध्ययन करणे शिकवि हैं सर्व वाचिक तप आहे खरा मनुष्यपणा हा ज्ञानावरच अवलम्बून आहे. ना. शिवाय मनुष्याचा विकास होगें शक्य नाही. म्हणून व्यफि अगि समाज यांसाठी स्वाध्यायाचे महत्त्व फार आहे. ५. ईश्वरप्रणिधान- ईश्वराची भक्ति, ईश्वरास आपरी कमें समर्पण करणे, त्याचे करिता आपले सर्वस्व अर्पण करणे, विश्वस्य ईश्वराच्या सेवेत आपल्या जीवनाचा व्यय करणे. तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्यां मई ईशंडयम् । (गी, १४४४) ईस्वरासमक्ष त्याच्या सेवेकरिता आपला देह समर्पित करून मी ईश्वराव सेवा करतो. ' याप्रमाणे गीतेत ईश्वराची भरिपूर्वक आराधना करण्याविषयीचे निर्देश आहेत. योगसाधनाच्या सिद्धतेसाठी हे पांच नियम आहेत. यान्या पालनाने व्यसादी योग्यता मागि तिचे सामथ्र्य वाढते, समाजातील संघर्ष यावून शातता वाढले यांच्या पालनाने मनुष्यात ईश्वराची सेवा, भक्ति आगि आराधना करण्याच योग्यता वाढते. आता आपण यापुढच्या पाच यमांचे मनन क्रू- ६. अहिंसा- अहिंसा हा एक मोठा सामाजिक शुभ गुग आई मनुष्य में एकमेकांशी आचरण है अहिलेने युक्त असेच झाले पाहिजे अस'भाव हे मानवो आचरणाचे उत्तम सूत्र आहे. मनुष्यांच्या आचरणात कायिक, वाचिक भआणि मानसिक अहिंसा स्पष्टपणे दिसली पाहिजे. कठोर शब्दाचा उच्चार हो वाणीची दिसा होय. पातकी विचार करणे ही मानसिक हिसा, आणि प्रत्यक्ष शस्त्राने कोणास ठार मारणे, ही शारीरिक हिंसा होय. यापैक एकदा हिम मनुष्याच्या आचरणात असतापामा नये. गीतेत १०५, १५,१६२,१४१४, या श्लोकात अहिंसने वर्णन कम्न तिची गणना देवी संपत्तीत केली आहे. 'सर्ग विश्व है ईश्वराचे रूप आहे, यातच मी आणि ज्याला मी मारणार हो, असे दोघे सामावला महोत हे विश्व एकच जवन आई जरम के दुमत्याच्या ·(२१५) योग आणि व्यवहार हिंसेचा विचार करीनं, तर ते स्वत:न्या घाताचा विचार केल्यासारखे होईल. स्वतःचा घात करणे कोणासही उचित नाही, म्हणून हिंसावृत्ति धारण करणे हेही अनुचित ठरते.' अशी विश्वरूप ईश्वराच्या उपासकांची विचारसरणी असते. म्हणून त्याच्या आवरणात हिंसा असणे शक्य नाही. कोणावरही केलेला आघात हा ईश्वरावरच होतो, किंवा तो स्वतःवरच होतो, असे ते जागत . असतात. ७.सत्य -स याचे पालन करणे, सत्य भाषण करणे. उच्च आणि सरळ व्यवहाराचे सूत्र सत्य है अपहे. गीतेत १०४, १६२, १६, १८४१५, १८१६५ इतक्या ठिकाणी सभ्याचे महत्त्व वर्णन केले आहे. हे संपूर्ण विश्व सत्या- वरच आधारलेले आहे. मनुष्याचे संपूर्ण व्यवहार सत्यानेच सुव्यवस्थित रीतीने चालतात. संपूर्ण विश्व हे एका सत्य अखण्ड परमेश्वराचे रूप असल्यामुळे स याचेच पालन केले पाहिजे. ज्याच्याशी आपण असत्याचा व्यापार करूं, ते ईदवराचेच रूप असल्यामुळे ईश्वराशी असत्य व्यवहार करण्याच्या दोषापासून आपण मुक्त होऊ शकत नाही. कोणाशीही असत्य आचरण करणे, हे स्वतःशीच असत्य आचरण केल्याप्रमाणे निन्दनीय होईल. विश्वरूपाला ईश्वरस्वरूप मानगारे कोणाशी असत्य वर्तन कमें मरें कर शकतील ? ८. अस्तेय- चोरी न करणे. याचेही अनेक प्रकार आहेत यज्ञ न करणारास गीतेने चोर म्हटले आहे (३११२). विश्वरूप ईश्वराचा उपासक कोणाचीही चोरी कशी करू शकेल ? कारण ज्याची चोरी करण्याकरिता त्याचा हात पुढे सरसावल ते ईश्वराचेंच स्वरूप आहे. म्हणून कोणाचीही चोरी केली, तरी तो ईश्वराचीच चोरी होईल. मग ती त्याच्या हातून कशी घडेल ? म्हणून विश्वस्प ईश्वर मानग्या हिंसा, असभ्य आणि चोरी ही अवश्य दूर होतील ९, ब्रह्मचर्य- विवाहाचे पूर्वी ब्रह्मचर्याश्रमाचे पालन करणे अगि विवाहाचे नंतर नियमाप्रमाणे वागणे, याचे नाव ब्रह्मचर्य ब्रह्माशी आवस्य केल्याप्रमाणे पवित्र आचरण करणे या नाद ब्रह्मचर्य, गोनेत ८1१1, 11१४, आगि ६१४ इतक्या ठिकागों ब्रह्मचर्याचे वर्णन आहे विश्वरूप ईश्वर मह, ·(१६) गतितील राजकीय तत्त्वज्ञान १०. - अथवा ह सर्वच्या सर्व विश्व प्रमच आहे, (सर्व खलु इदं ब्रह्म । ) हैं ध्यानी बाल्यावर साधक ईश्वराशी व्यवहार केल्याप्रमाणेच सर्वाशों व्यवहार करील, अर्थात् सोशी आदरानेच वागेल व हेच आदर्श आचरण होय. अपरिग्राह-- आपल्याजवळ भधिक संचय न करणे, आपल्याजवळ श्रावस्यकतेपेक्षा अधिक धान्य साठवून ठेवल्यास दुस-यास रोक पडतान माणि दुसन्यास भास होगें, म्हणजेच ईदवरास त्रास होणे आहे, कारण ईश्वर विश्वरूप आहे विश्वातील प्रत्येक वस्तु ईश्वररूपच आहे, त्यांपैकी वापणास सरोसर सावश्यक असेल, आपण जे पचवू शकू, तेवढच आपले आहे. त्याहून अधिका. 'चा आपण संग्रह केला, तर ते आपल्याच डोक्यावर चढून आपणास खाऊ लागते, म्हणूण हा आवश्यकतेपेक्षा अधिकाचा संप्रेद्द करणे पाप होय. भाज विश्वात चहकडे परिप्रवृत्ति वाढत असलेली दिसून येत आहे, म्हणून भादरें वाढतात. जे स्वतःजवळ आवश्यकतेपेक्षा अधिक साठवून ठेवतात, त्यांचा द्वेष भुकेल्यानी करणे हे अगदी स्वाभाविकच आहे. अधिक मह करणे याचाच अर्थ विश्वरूप ईस्वरास पसविणे असा आहे. आपल्या अधिक संग्रहामुळे ज्याला उपाशी मरावे लागते, तो विश्वरूपी ईश्वरच होय म्हणूनच तो उपाशी मरणारा मारणा- शी माडण करण्यास उभा राहतो. सभ्यांचे सगळेच कायदे आणि विधिनियम मनुप्याचा परिषद करण्याचा अधिकार मान्य करतात. जेव्हा समाज अपरिग्रहाच्य सिदान्ताप्रमाणे चालू लागेल, तेव्हो आजच्या कायद्यापैकी अनेक कायदे निरुपयोगी उरतील. गीता १८५३ मध्ये म्हणते, " परिप्रहाचा त्याग केल्याने मनुष्य प्रारूप होतो, " हे गीतेचे म्हणणे योग्यच आहे. संपूर्ण विश्व हा परमेश्वर आहे, बसे ज्ञान त्याला झाल्यामुळे विश्वातील सर्व भोग त्या ईश्वराकरिताय आहेत, हे त्याला रडू लागते. मग तो आपणाजवळ भोगाचा संग्रह य सा करील . म्हणून रूप होणे, विश्वरूप ईश्वराचा स्वीकार करणे आणि अपरिमह बताचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी एका वेळीच साध्य होणाया आहेत. यतचित्तारमा निराशी अपरिग्रहः। (गी. ६१.) 'आपले संयमन करणारा, आपल्या भागांच्या वाढीची इच्छा न धरणारा, आर- ·(२९७) योग आणि व्यवहार अहिंसा, सत्य, ल्याजवळ अधिक संग्रह करीत नाही. आपल्याजवळ भोगवस्तूंचा संग्रह कर• ग्याच्या वृत्तीमुळेच जगात भीषण युद्ध होत आहेत. गीता आणि योग यानी अपरिग्रहाचा उपदेश करून या सर्व संघाचे मूळच नष्ट केले आहे. अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे पांच यम विश्वरूप ईश्वराचा स्वीकार केल्यानेच सिद्ध होऊ शक्तील, आणि विश्वरूप ईश्वराच्या कल्पनेवरच का यमाची कल्पना आधारलेली आहे. जर समाज आणि राष्ट्र यात शान्तता स्थापन करणे असेल, तर या पाच यमाचे पालन होणे अत्यन्त आवश्यक आहे. दावरून समाजाच्या सुस्थितीकरिता योगाचे आचरण अत्यन्त इष्ट आहे, हेच विद्ध होत आहे. योग्याँच समोर नेहमी आदर्श समाज निर्माण करणे, हेच ध्येय असते. स्वराष्ट्र भागवत राज्यशासनात जसे नागरिक निर्माण करण्याची इच्छा असते, या प्रतीचे हे नागरिक होत. हे स्वयंशासक आहेत, म्हणजे याचे स्वत वर शासन चालते. यांनाच स्वराट् म्हणतात. हे स्वतःचे आचरण पारसून ते शुद्ध करीत असतात. ज्याच्या भाचरणात अहिंसा दृष्टीस पडते, त्याचे पालन करणे हा ज्याचा स्वभाव झालेला असतो, चोरी करण्याची कल्पनाही ज्याच्या मनात निर्माण होत नाही, जे ब्रह्मचर्याचे पालन करतात, अर्थात् ज्यांच्या मनात व्यभिचाराचा भाव निर्माण होत नाही, जे आपल्याजवळ आवश्यकतेपेक्षा अधिक साठा करीत नाहीत, जे काया-वाचा-मनाने पवित्र अमतात, जे सर्वदा सन्तुष्ट असतात, जे कष्ट झाले असताही धर्माचरणाचा त्याग करीत नाहीत, जे नेहमी ज्ञानप्राप्तीसाठी खटपट करीत असतात, ज्याना आपले आराध्य दैवत विश्वरूप ईश्वर आहे, हे माहीत आहे, आणि जे त्याच्याच सेवेकरिता सर्व करें ते " स्वराट " होत तेच स्वतःचे शासन करू शकतात आणि तेच भागवत राज्य शासनातील सुयोग्य नागरिक होत. ज्या ठिकाणी हे असे नागरिक असतील, तेथील राज्यकारभार चालविण्यास कमी व्यय लागेल, हे अगदों उघड आहे. कारण याच्या हातून अपराध होणारच करीत असतात, नाहीत.

·(२१८) गीततील राजकीय तत्वज्ञान अपराधान्या अभावामुळे नगररक्षर, न्यायालये किंवा दुसरी काही संरक्षाचा भ्यवस्था करण्याचे कारण नाही, म्हणून हे राज्यश मन अगदी अन्य व्यय । होईल, हे अगदी सटच आ६. येयायंत योगाच्या यम आणि नियम या दोन अगाव च विचार केट, योगाची हीच दोन प्राथमिक अभे आहेत, भागवत राज्य-शाम नान्या पठरला. तून, प्रत्येक गृहस्थाच्या घरी, गुरुकुलात अणि ऋषिरात याचे शिक्षण दिले जात असे या शिक्षणाने सुशिक्षित झालेले न गरिक भगवत राज्यशासन चालवन असत शिक्षणातील हा ए अत्यत आवश्यक असा विषय होता शिम् लोकांना याचा अधिक विचार करावा. प्रत्येक विद्येया शिक्षणाकरिता अहिंग, सत्य, अस्तेय आणि अपरिग्रह ही भगे शिकणे आवश्यक असे सध्या विज्ञानाचा वृद्धि करून विज्ञानाचे रश हिमक शन्न अगि अने याची व ४ करीत अब जर याना अहिंसा, सत्य, अस्तेय भागि अप रहा, शिक्षण मिळेल, तर देव शास्त्रज्ञ उपशरक रीतीने शास्त्रांची प्रगति कान र काचे हित साधयाविषयी तत्पर होतील पण सध्या अगदी वाध्या उलट होत आहे शिक्षणत वरील नियमाचे शिक्षण दिले जात नाही, हॅन या अस्वस्थतेचे एकम कर मो. भाता योगाच्या दुस या अगाचा विच र को या आसन आसन' हा एक स्नायच्या आरचन-प्रसरण चाप य म आई हा केन्य ने शरिरातील रक्ताचे अभिमरण व्यवस्थित रीतीने बालने, भारोग्य प्राप हुने, शारिरात स्थिरता आणि मुख याचा अनुभव येऊ लागतो अपनानी शरीर पुत्र होत नाही पण शरिरातील नामा शुद्ध होऊन आरोग्य वाइने बल वाडग्य - फरितो दुसरे यायाम केले पाहिजन मोकळ्या इवनीत खेळ अगि बलवर्धक भ्यायाम याचा जोड मिळाग, तर आमन मुळे भयन लाभ होटो केक आसनांनी रेराची द्धि होऊन जे एके ठिसमें स्थिर यसग्याचा अन्य होतो, तो ध्यानधारणेन अतिशय उपयोगी परतो अमन च व्यायम मुर" याचकरिता आहे गं तेन अ मनाविषयों में दरले अई- ·(२१९) योग आणि व्यवहार " शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । उपविश्यासने यळ्यात् योगमात्मविशुद्धये। समं कायशिरोनीवं धारयनचल स्थिरः।। सप्रेक्ष्य नासिकानं संदिशश्चानवलोकयन्। (गो०६।११,१३) शुद्ध आणि पवित्र ठिकाणी आपले आसन असावे या आसनावर बसून आमशुद्धीकरिता योगाचा अभ्य स करावा शरीर, मस्तक आणि मान सम रेत ठेऊन इकडे तिकडे न पाहत. आपल्या नाकान्या अग्रभ ग'वर अचल "ति लावावी ॥ हैं ध्यानयोगाचे वर्गन आहे. यामुळे मनाची स्थिरता आणि इतर अनेक लाभ होतात याचा प्रारंभ आसनाने, होती. शरीर, मस्तक आणि मान ही सम रेषेत ठेवल्याने मस्तकातून पाठीच्या कण्यात उत्तम रीतीने मनाप्रवह च होतो कण्यात वाकडेपणा आल्याने मनाची शक्ति आणि बुद्धीचा प्रभ व कमा होतो. म्हणून आयनात शरीर-मस्तक-मान सम रेषेत ठेवण्याचा हा उपदेश अतिशय महत्त्वाचा आहे यसताना अगि चारता फिरतानाही या नियम पालन करणे अवश्य आहे प्राणायाम आसन हा शरिराचा व्यायाम असून प्राणायाम हा प्राणाचा व्यायाम अहे. शरिरात स्नायुमय्यानाशिवाय (१) मा सस्थान, (२) प्राणसस्थान, (३) मधिराभिसरण-सस्थान आणि (6) पाचनप्रस्थान अशी चार मुख्य संस्थाने आहेत. ही सर्वच महत्वाची असून यात प्राणसस्थानाचे महत्त्व सात अधिक आहे; कारण या स्थानी रुधिराची शद्धि होऊन शरिराम नवजीवन प्राप्त होते. स्वाभाविक रीतीने होणा-या यासोच्छ्वामाने प्राणाप आत घेणे आगि बाहेर सोडणे, या दोन्ही क्रिया व्यवस्थित होत नाहीत आणि या धाम • च्छ्वासाने फुप्फुसांचा तिमरा भ गच कामी लगून बाका उरलेले दोन भाग है रिकामे राहतात_पूर्ण प्राणायाम केल्यानेच सपूर्ण फुकुम काम करूं शकते ·(२२०) गांततील राजकीय तत्वज्ञान - फुप्फुसात रक्ताचे शुद्धीकरण होत असल्यामुळे हे कार्य संपूर्ण फुप्फुसाकडून करविणे अत्यन्त आवश्यक आहे. म्हणून पूर्ण प्राणायाम केल्याने संपूर्ण फुप्फुम कामी लागते आणि तिप्पट रक्तशुद्धि अधिक होते. शुद्ध रक्ताच्या पुरवठ्याने सर्व शरीर निरोगी होते. पूर्ण प्राणायाम झाल्याने मस्तक आणि मजेची केन्द्रदी व्यवस्थित कार्य कर लागतात, म्हणून प्राणायामाने मनावरही अनुकूल परिणाम होतो. त्याचप्रमाणे आत श्वास सोढल्याने पोट फुगते आणि श्वास पाहेर सोडून दिल्याने पोट आत बाढले जाते. जर श्वास पूर्णपणे माहेर सोडून दिला, तर चेम्बांच्या खालच्या भागापयत ओढ पोचते.यामुळे मलशुद्धि होण्यास सहाय्य होते. अर्थात् प्राणायामामुळे मज्जा, रक्त, पचनकिया आणि प्राण या चारही सस्थानावर इष्ट आणि शुभ परिणाम घडून येतो, म्हणूनच योगमन्यात प्राणा- यामाचे महत्त्व वर्णिले आई. সাধন কালি ব্যায়াম অব অনঙ্গ প্রকার অষ্ট, যা অধিকাৰ শূল शारिरावर होती, रोग नष्ट होऊन आरोग्यप्राप्ति होते. या सर्व भासनांचे भाणि प्राणायामाचे महत्त्व याठिकाणी वर्णन करण्याची आवश्यकता नाही, म्हणून हे पोस केलेले विवेचन येथे पुरे आहे. प्राण स्थिर झाल्याने मन स्थिर होऊ लागते. ही हठयोगानी क्रिया आहे. हात मासनाने शरीर आणि प्रागाने श्वसनक्रिया स्थिर करन मन शान्त करण्याची पद्धति मुख्य आहे. राजयोगात सुविचारहिया सहाय्याने बुद्धि पविध करून तिच्यात सद्विचारो- च्याच सहाय्याने मनाला एकाच विचारामध्ये स्थिर केले जाते. एकदा मन स्थिर होऊ लागले की मग प्राण आणि शरीर ही सहजच स्वाधीन होतात. ही राजयोगाची प्रक्रिया आहे. याममाणे हे दोन्ही योग मनाला घिर करण्याचा ध्यान करीत असतात. गतिने या दोन्ही मागाच वर्णन गेले आहे. पहा-- ·योग आणि व्यवहार (२१) सर्वाणि प्राणकर्माणि आत्मसंयमयोगाग्नौ जुति (गो. ४।२७) अपाने जुद्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती सद्या प्राणायामपरायणाः ॥२९॥ अपरे नियतादारा. प्राणान् प्राणेषु जुदति ॥३०n (गो. ४) स्पर्शान् कृत्वा वहिर्वाधान चक्षुश्चैवान्तरे भयो। माणापानौ ममौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७॥(गी ५) ध्रुवोमध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् सतं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। ( गो .) मूाधायात्मन प्राणमास्थितो योगधारणाम्।। (मी.१२) प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विध॥ (गो. १५।१४) घृत्यो यया धारयते मन प्राणेन्द्रियक्रिया योगेनाव्यमिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी। ( गो १८ ) (४) सर्व प्रागकर्मे आत्मसंयमात समर्पण करतात. प्राण आणि अपन याची गति बन्द करून अपानांत प्राण आणि प्रगात अशन लानून प्राणायाम आहार नियमित कान ग अगि अपान याना ममान करतत. *स्मध्यांत प्राण अन परम पुरुषाल्य प्राप्त होतात. मूर्धास्थानात प्राग स्थिर कस्न योगधारणेत मग्न असतात." या सर्व प्राणायामाच्या विभिन किया आहेत. यातले मुख्य गुथ असे आहे की, प्राणाची गनि बन्द केल्याने शरिराली सर्व मजाकेन्द्र उद्दीपित होतात, शरिराची व छिमें मोळी होतात, आणि चारी यानी प्राणाचा शरिगन्या गावागावातून अपि नसानसातून प्रवेश हो लागतो. प्राणायामाने शरिराची सर्वच केन्दें उत्तेजित होतात. घाम येण्याने प्रत्येक रोमरन्त शुद्ध होने प्रत्याहार अममयमच्या सहाय्याने इंद्रियाचा विषयांपासून हळू हई उपरम कान त्यांना विषयापासून निवृत्त करणे याचे नाव प्रत्याहार. याच्या अभ्यासान काही कालानन्तर विषयाकडे इन्द्रियाची प्रवृत्तीच होत न ही या ठिक" इन्द्रियास करतात, ·गीततील राजकीय तत्वज्ञान - पूर्णपणे निवृत्त करणे हा भाव नसून इन्द्रियाची प्रवृत्त संयमित व्हावी, मर्याद- पेक्षा अधिक वाढू नये, हेच येथे साय आहे. गीतेत प्रत्याहार हैं पद नाही, पण हा भाशय मान खालील वचनात आले आहे- यदा संहरते चायं मोऽहानीच सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यम्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता॥ (गो. २१५८) 'ज्याप्रमाणे कासव अापल्या अवस्वास आकुंचित करून घेतो, त्याप्रमाणे इन्द्रियांच्या विषयांपासून त्यांना मार्गे बोढतो, त्याची बुद्धि स्थिर झाली, बमें म्हणतात.' सबंध गीतत जागोजाग अनेक रीतीनी संयमाचाच उपदेश केलेला आहे. या प्रत्याहारामुळे समाज आणि राष्ट्र याचा अतिशय मोठा राम होऊ शकतो. इन्दियांच्या भोगलाल सेमुळे समाजामध्ये ज्या अनन्त अपत्ति निर्माण होतात, त्यांपासून मुफ्ता करन जर समाजामध्ये शान्ति प्रस्थापित करणे असेल, तर ते वाम प्रत्याहाराच्या साहाय्यानेच होऊ शकेल. धारणा, ध्यान व समाधि एखाद्या ठिकाणी चित्ताचे स्थिर राहणे, यास ' धारणा धिर स्थिर झाली, म्हणजे तिला ' प्यान' म्हणतात. यात ध्येयाशी तद्रूप माल्याचा अनुभव येतो. याच ध्यानाच्या स्थितांची उन्नति होऊन जेव्हा साधक स्वतःला विसरून जातो, तेव्हा त्या अवस्थेला समाधि म्हणतात आणि धारणा, ध्यान व समाधि याचे एकीकरणे म्हणजेच संयम होय. अर्थात् धारणा, ध्यान, म्माधि व सयम हे चित्तान्या एकाप्रतेचेच भेद आहेत. अन्तःकरण अथवा मन-युद्धि-चित्त-अहंकार याचे बल बाटविण्याकडे याचा उपयोग होतो. एकाम मालेले मन अत्यन्त सामर्थ्यवान होते. भास्थितो योगधारणाम् । (गो, १०) शानात् ध्यानं विशिष्यते। rयानात् कर्मफलत्यागः॥ ( १२११२) ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति। (A) म्हणतात.धारणा ·योग आणि व्यवहार . ध्यानयोगपरो नित्यम् । (गी. १८५२) अनन्येनैव योगेन माध्यायन्त उपासते। ( १२१६) "( साधक ) धारणेवर स्थिर राहतो. केवळ ज्ञानापेक्षा ध्यानाचे महत्त्व अधिक आहे. माधक ध्यानाने स्वत:मध्ये आल्याचे दर्शन करतो व अनन्ययोगाने ईराने ध्यान आणि त्याची उपासना करतो.' याप्रमाणे गीतेत धारणा आणि ध्यान यांचे वर्णन आहे. समाधर्धाचे वर्णन गीता पुढीलप्रमाणे करते- समाधौ अचला यद्धितिदा योगमवाप्स्यासि ॥ (गी. २।५३ ) 'समाधीत युद्धि स्थिर झाल्यावरच योग साध्य होतो.' येथपर्यंत आपण मिष्टांग योगाचें पातमल-योगदर्शन आणि गीता यानी केलेले वर्णन पाहिले. गीसित अष्टाग योगाचे वर्णन आहे, हेही आपण पाहिले. योगाच्या अंगोपांगाचे वर्णन सबंध गीतेत इतस्ततः विखुरलेले आहे. हे सगळे वर्णन एके ठिकाण सल्यामुळे गोता अष्टांग योगाचे वर्णन करीत नाही, असा लोराचा समज झाला राहे. पण गीतेन्या अनेक स्थानातील,वर्णने पाहिली असता असे आढळून येते! की, गीतेने अष्टांग योगाचे एकही अंग सोडले नसून या सर्व अंगाचा आपल्या एक विश्वरूप जीवनाच्या सेवेकरिता उपयोग करून घेतला आहे. हेच गीतेच्या उपदेशाचे वैशिष्ट्य आहे. अस्तु. एवन्या विवरणावरून अष्टांग योग हा वैयक्तिक आणि सामाजिक उन्नतीस अत्यन्त उपयोगी आहे, हे सिद्ध झाले. याची अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, शुद्धता, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वरपूजा ही उपागें सामाजिक स्माणि राष्ट्रीय व्यवहारास पवित्र करणारी आहेत, म्हणून ती राष्ट्रीय महत्त्वाची बाहेत. . याचप्रमाणे आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधि ही संगें मनुध्याची वैयक्तिक उन्नति करणारी आहेत. पूर्वी सांगितलेली उपांगही वैयक्तिक उनतीस साधक आहेस. व्यतीला योग्य बनवून, शत्ति संपन्न करन, समाज इत्तरदायित्व पाळण्यास समर्थ वरन ल स राष्ट्राच्या व्यवहारात

·(२२४)
गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान
यथास्थानी स्थापन करणे हे योगाच साध्य होणार आहे.
परमेश्वर विश्वरूप असून सर्व मानव त्याच्या विश्वम्पांत सामावले आहेत.
म्हणून त्याच्यावर एक दायित्व आहे. ते पार पाहण्यास त्यांना योग्य बनविणे, हैं
योगानेच साध्य होते. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांना आपापली वर्तव्ये
उत्तम रीतीने करण्यास समर्थ बनविणे हे योगाचे कार्य आहे. विश्वरूप ईश्वराची
सेवा, हे मनुष्याचे कर्तव्य आहे. ते कर्तव्य व्यवस्थित रीतीने पार पाडण्यास
मनुष्याचे ठिकाणी काही विशेष योग्यता पाहिजे. केवळ अशिक्षित आणि असंस्कृत
मनुष्य ते कार्य योग्य रीतीने करू शकणार नाही. त्याला संस्कार आणि विद्या
यांनी युक्त करणे आवश्यक आहे आणि हे कार्य योगसाधनाने होते. चारही वर्णाची
कार्ये राष्ट्रसेवेकरितां अत्यावश्यक आहेत, ती करण्यापरिता प्रत्येक वर्णाच्या
घटकात एक विशेष योग्यता पाहिजे. ती योग्यता योगाच्या द्वारेच प्राप्त होईल.
योगसाधनाने होणारे कार्य संस्काररूप आहे. शास्त्रांचे शिक्षण हे गुरुकुलान्या
शिक्षणापद्धतीने मिळत असते आणि स्वभावाला नियमांनी सुसंबद्ध करणे, हैं
योगसाधनाने होते.
अष्टाग योगासंबंधी इतके विवेचन पुरे आहे. भात उत्तम नागरिक बनवि.
ण्याकरिता गीतेच्या ज्या वेगवेगळ्या सूचना आहेत, त्यांचा विचार करूं.
देवी आणि आसुरी वृत्ति
गतिच्या सोळाव्या अध्यायात मानवारया देवी आणि आसुरी प्रवृत्तींचा विचार
केला आहे. त्या ठिकाणी देवी प्रवृत्ति आणि आसुरी प्राप्ति याचे काय परिणाम
होतात, याचा विचार केलेला आहे. मनुष्यांत देवी प्रवृत्तीचा उत्कर्ष होऊन आमुरी
पुण कमी व्हावेत, हेच शिक्षणाचे ध्येय आहे. पहा-
देवी वृत्ति
अभयं सत्वसंशुद्धि शानयोगव्यवस्थिति ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप मार्जचम् ॥१॥
अहिंसा सत्यमनोधस्त्यागः शान्तिरपेशनम् ।
दया भूतेप्यलोलुप्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥२॥

·(२२५) योग आणि व्यवहार तेज. क्षमा धृति शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सपद देवीमभिजातस्य भारत ॥३॥ दैवी सपद्विमोक्षाय मता ॥५॥ ( गी० १६) "(१) निर्मयता, (२) जीवनाची शुद्धता, (३) स्वाधानतेचे ज्ञान प्राप्त करण्याची इग्छा, (४) योगसाधनाने आपल्या उन्नतीचा यत्न करण्याची आतुरता, (५) दान देणे, (६) आत्मसयम, (५) यज्ञ करणे, (अष्टाचे पूजन, समानाचे सघन आणि दीनाना साहारय करणे) (८) स्वाध्यायाच्या द्वारे ज्ञानाची उन्नति, (९) तप म्हणजे सत्कर्मात होणारे कष्ट सहन करण्याची शक्ति, (१०) परळ व्यवहार करणे ( व्यवहारात कपट, लोडीलबाडा, वाकडेपणा न ठेवणे), (११) अहिंसा, (१०) सत्य, (१३) कोध न करणे (१४) त्यागभाव, (१५) शान्ति, (१६) चहाडी न करणे, (१५) प्राण्यावर दया करणे, (१८) लोभ न धरण, (१९) स्वभावातील मार्दव, (२०) वाईट काम करण्याचा लाज, (२१) स्वभावात चचलता नसणे (२२) तेजस्विता, (१३) सहनशकि, (२४) धैर्य, (२५) शुद्धता, (२६) द्रोह न करणे, (२७) गर्व न धरणे, हे २७ गुण देवी सपत्तीच्या मनुष्यात आढळून येतात " ही उत्तम नागरिकाची लक्षणे आहेत. यापैकी जीवनातील शुद्धता, ज्ञान आणि योग सिद्ध करण्याची इच्छा, दान, यात्मसयम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप, अहिंसा, स य, त्याग ह गुग योगाच्या यमनियमामध्ये येऊन गेलेच आहेत तसेच यापी काई धर्मफलत्यागातही आले आहेत याचे पालन केले असता पुरील गुणही सहज आपलेस होतात- 'निर्भ. यता ( सत्कर्म करताना कोणालाहा न भिणे ), मरळ आचरण, गोध न करणे, शान्तता-पालन, चहाडा न करगें, माघर दया करण, लोभ न धरणे, स्वभा- यांत मृदुता, वाईट कर्माम भिणे, चालतेचा त्याग । करणें, तेजस्विता, सकर्म करीत असता होणारी निन्दास्तुति महन करणें, धर्य, दोह न करणे, गर्वन करणे, 'हे गुण या ठिकाणी अधिक मागितल आहेत हे सर्व गुण विश्वरूप ईश्वर मानण्य च सिद्ध होणारे आहेत , उदाहरणार्य, सरळ व्यवहार हा गुण पहा विश्वरूप ईश्वर मानल्यावर कोणाशीही होगरा ०यवहार हा ईदवरारोंच १५ (रात)

·(२२६)
गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान
होणार असल्यामुळे तो सरळ होणे हे भनिवार्यच आहे. विश्वरूप ईश्वर
असल्यामुळे कोण कोणावर रागावेल आणि कोण कोणाची चहाडी करील? ईश्व-
राशी वागतांना कोण आणि कसा गर्व करील? याप्रमाणे हे सगळे देवी गुण विश्वरूप
ईश्वर मानल्यानेच अंगो बाणणारे आहेत. ज्या शिक्षण पद्धतीमुळे हे गुण अंगी
उतरतील, तीच शिक्षणपद्धति देशात रूढ झाली पाहिजे, तरच खरी शान्ति
स्थायी होईल.
आपण आज असे पाइतों की क्लेिक राष्ट्र विशिष्ट शिक्षण पद्धतीने आपल्या
लोकांत शौर्यवीर्यादि गुणाची वाढ करीत आहेत. तर मग आपणही पुढील
पिढीत देवी शिक्षणाची वृद्धि करून या देवी शुम गुणाची वाढ को करूं शकणार
नाही : शिक्षणाने सर्व काही साध्य होऊ शकेल.
आसुरी वृत्तीचे घोर परिणाम
माता आपण भामुरी मृताचे परिणाम कसे घोर होतात, याचा विचार करू.
याविषयी गीता म्हणते-
प्रचि च निवृत्रिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७॥
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ॥ ८॥
एतां दृप्रिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय ।
प्रभवन्त्युप्रकर्मापः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥९॥
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्याऽसद्राहान प्रवर्तन्तेऽशुचिताः॥१०॥ •
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।
कामोपभोगपरमा एतापदिति निश्चिता ॥११॥
आशापाशशतेद्धाः कामक्रोधपरायणाः
ईहन्ते कामभोगार्थ अन्यायेनार्थसंचयान् ॥१॥
इदमद्य मया लब्धं इमं प्राप्ये मनोरथम्
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥

·योग आणि व्यवहार असौ मया हतः शत्रुः हनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगीसिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥१॥ आयोऽभिजनवानमि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्ये इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः। प्रसक्ता. कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥१६॥ आत्मसंभाविताः स्तन्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥१७॥ दम्भो दर्पोऽतिमानश्च क्रोधः पारुप्यमेव च । अज्ञानं चामिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥४॥ अहंकारं बलं दर्प कामं क्रीधं च संधिताः। मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमारमनः । कामः क्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेतत्वयं त्यजेत् ।२१॥ एतर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारेनिभिर्नरः । आचरत्यात्मनःश्रेयस्ततोयाति परां गतिम् ॥२२॥ गौर, श्रासुरी प्रवृत्तीच्या लोकांचे गीतेने हे सविस्तर वर्णन केले आहे. म्हणून आपण याचा थोडक्यात विचार करूं. कोणत्या सत्कर्माकडे प्रवृत्ति असावी आणि कोणत्या असत् कर्मापासून निवृत्त व्हावे, हे आसुरी प्रवृत्तीच्या लोकास कळत नाही. हा विचार नसल्यामुळे ते में करूं नये ते करतात आणि जे करणे उचित आहे, ते करीत नाहीत. याचा त्यांच्यावर विपरीत परिणाम होतो. या आसुरी प्रवृत्तीच्या लोकांत पवित्रता, शुद्धता, सदाचार आणि सत्य यांचा मागमूसही नसतो. हे बहुधा नेहमी अपवित्र असतात, दुराचार करतात आणि असत्य व्यवहारांत मग्न असतात. ते या जगाला असत्य म्हणतात. या जगताला ईश्वराचा आधार नाही, याचा नियामकही कोणी नाही, या जगांत ईश्वर या नावाचा कोणी पदार्थ नाही, १६ . . . * ·गीततील राजकीय तत्त्वज्ञान असे त्यांचे मत असते. विश्व कोणत्याही प्रमाने नत्पन्न झाले नसून अर्थात् पंचतत्वं परस्परांत मिसळण्याने या सृष्टीची उत्पत्ति शाला नगून, हे विश्व आपो. आपच निर्माण होते आणि नष्टही होते, यामुळे येथे भाग मोगणे हेच एकमात्र मानवाचे साध्य असावे, असे ते म्हणतात. जर ते समान दपति मानतील, तर मग आरम्यापासून आकाश, वायु, अमि, जल, पृथ्वी, भाषधी, अन्न आणि प्राणी असा पम यांना मानाया गगल, आणि शेवटी आत्मतत्वाचा स्वीकार करावा लागेल. म्हणून हे मष्टि मानीत नाहीत. पन्चमहाभूताचे अणु स्थायी भसून एकमेकांपासून उत्पन्न झालेले नाहीत, अमें हे मानतात. म्हणून ईश्वराचे अस्तित्व याम अमान्य आहे. अशा रीतीने कोणी नियामक नसल्याने यांच्या मताने खा, प्या आणि मुख भोगा, हाच परम पुरुषार्य असतो. म्हणून याच्या राज्यात 'वळी तो कान पिळी' हान्याय असतो, जो सगळ्यात बलवान् असेल, तो राजा असावा, असे यांचे विचार असल्यामुळे हे सर्वांचा एक असण्ट आत्मा मानत नाहीत. यांच्या विचारांतून मात्मभावन नष्ट झाल्यामुळे यांची युद्धि विशाल न होता अल्प होत जाते, आणि यांना आपल्या हितापुढे दुसन्या हित दिसतच नाही. हे आपली शक्ति वाढवून तिचा उपयोग भयंकर कर्मे करून जगाचा नाश करण्याकडे करतात, आणि तसे करण्यात यांना मोठा आनंद होत असतो. ज्या कर्माचा कधीही शेवट होत नाही, अशी कमें परून हे आपले मोग पाढवितात, दम्म, मान आणि गर्व यानी युक्त होऊन अपवित्र कार्य करवितात, माणि मूर्खपणाने असद्विचारांना चिक्टून बसून तसलीच कार्य करीत असतात. हे अपरिमित चिन्तेची वाद करतात, आणि सौमुळे त्याचाच नाश होतो है दिसत असूनही हे त्याच चिंतेत गुरफटून राहतात, आपले कामोपभोग वाढवितात, आणि हेच परम साध्य आहे, असे मानतात. अनेक भाशाच्या पाशानी है बांधलेले असतात, काम-क्रोधानी युक्त असतात, माणि अशा प्रकारे कामाची वाढ झाल्यामुळे त्या कामाची पूर्ति करण्याकरिता है. अन्यायाने द्रव्य एकत्र करतात. परन्तु यामुळे यांची इच्छा मात्र कधीच तृप्त होत नाही, .

·योग आणि व्यवहार . - हे म्हणतात की.' पहा, आज मी हे प्राप्त केलें, उद्या तो मनोरम पूर्ण करीन, हे तर माझ्याजवळच राहील, याच्यानन्तर मी ते धन प्राप्त करीन, अशा प्रकारे माझे वय वाढतच जाईल. आज मी या शत्रूचा नाश केला, उद्या त्या शत्रूला नष्ट करून टाकीन. मग मला कोणीही शनु शिलक राहणार नाही. त्याच वेळी मी सर्वाचा राजा होईन, मीच भोग भोगीन, मीच या सर्वापेक्षा अधिक पलवान होईन, आणि म्हणूनच मी सर्वात सुखी होईन. मी श्रीमंत आहे, मी युलीन आहे, माझ्या तुलनेचा पुरुष या पृथ्वीवर दुमरा कोण आहे ! मी मोठमोठाले यज्ञ करीन, मी मोठमोठाली दाने देईन, त्यामुळे चहूकडे माझे यश वाढतच जाईल. आणि मग मी एकटाच त्या आनं। दाचा उपभोग घेईन" अशा अज्ञानामुळे उत्पन झालेल्या विचारांनी ते मोहित झालेले असतात. अनेक कुविचारोनी ते धान्त होतात, अनेक मोहजालांनी वेढले जातात, नाना प्रकारच्या कामोपभोगांत आसफ होऊन अन्ती ते घार नरकात पडतात. आपल्या पनि उन्मस झालेले, आपले मत कधीही न बदलणारे, धन, मान आणि घमेंट यांनी युक्त अये हे लोक मोठ्या दम्भाने विधीला सोडून मोठमोठाले यज्ञ करण्याचे अवडंबर करतात. पण त्यांत श्रद्धा किंवा भाक्ति याचा अगदी समाव असतो. है यज्ञ वगैरे सर्व काही स्वतःचा मोठेपणा वाढावा, म्हणूनच असते. दम्भ, गर्व, अभिमान, शोध, कठोरता, अज्ञान, बलाची घमेंड ही सर्व आसुरी प्रवृत्तीची स्वाभाविक लक्षणे आहेत. हे आपल्या कर्माच्या योगाने स्वताच्या आणि दुसऱ्याच्या शरिरात अमणाऱ्या ईदवराचा द्वेष करतात, आणि त्याची यथेरछ निन्दाही करतात. काम, क्रोध आणि लोभ, हे नरकाचे त्रिविध द्वारच आहे. यामुळे आपणाबरो- वरच सर्वांचा नाश होत असल्यामुळे यांचा त्याग करणेच उचित आहे. या तीन दारांतून नरकाचा मार्ग जात असल्यामुळे या कुमार्गाचा त्याग करणारा साधकच आपल्या कल्याणाचा मार्ग चोखाळू शकतो, आणि परम गतीला प्राप्त होतो. ।

·(२३०) गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान मशा प्रकारें विस्तारपूर्वक आसुरी प्रकृतीच्या लोकांचे वर्णन करून हा मार्ग कल्याणाचा नव्हे, असे गीतेने सागितले आहे. जगातील नाना देशात हेच आसुरी प्रकृतीचे लोक मोठमोठ्या अधिकाराच्या जागी असलेले दिसतात, माणि याच्याच- मुळे मोठमोठी भयानक युद्धे पेटतात आणि पुढेही पेटतील. याच्याचमुळे जगाचा नाश होतो आणि पुढेही होईल. राष्ट्रीय शिक्षण म्हणनच गीता यावर असा उपाय सांगने की देशदेशान्तरात देवी भावांची वृद्धि आणि आसुरी भावाचा नाश करणारी शिक्षणपद्धतीच रूढ व्हावी ज्यामुळे देवी भाव अंगी असलेल्या लोकाच्या हाती राज्यकारभार येईल, माणि भासुरी प्रवृत्तीचे लोक एकतर कमी तरी होतील किंवा वर तरी उठणार नाहीत अशीच राज्यव्यवस्था निर्माण व्हावी. आसुरी प्रवृत्तीच्या लोकास मन मानेल ते करण्याय मुभा नसावी. भागवत राज्यपद्धतात देवी भावनेला उत्तेजन मिळेल, आसुरी भावनेला कमी केले जाईल, आणि सर्व लोक स्वत च आपलें नियंत्रण करतील अशी व्यवस्था होईल यापुढे भगवद्गातेत सत्त्व, रज आणि तम प्रवृत्तीच्या लोकाची लक्षणे विस्तार- • पूर्वक दिलेली आहेत. उद्देश हा की त्यामुळे प्रत्येक मनुष्याची परीक्षा होऊन त्याचे गुण निश्चित केले जावेत, आणि त्या गुणोप्रमाणे साविक, राजस आणि तामस प्रवृत्तीच्या लोकाकडे अनुक्रमें सात्विक, राजस आणि तामस कमें सोपविली जावीत त्याच्या गुणास अनुकूल अशी कर्मे त्याकडे सोपविली असता ते ती ध्यवस्थितपणे करतील, आणि त्यामुळे विश्वाची यथायोग्य सेवा होईल हा मानवाच्या गुणाच्या परीक्षेचा विषय अत्यन्त व्यापक आणि महत्त्वाचा आहे. येथे केवळ संक्षेपाने त्याचा उल्लेख केला आहे व्यवहारांत योगाचा अन्यन्त उपयोग आहे, आणि सर्व मानवाना यामुळे सुख प्राप्त हो सकते हैं या विवरणात स्पष्ट पस्न सागितले आहे. 1 ·(२३१) श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय - या रेखात भगवद्गीतेचे ध्येय काय, हा विचार करणे आहे भगवद्गीता युद्धाच्या पेय सागितली व तिचा उद्देश सगळ्या विश्वात चिरन्तन शाति स्थापन करणे, हा हाता याविषयी गीता म्हणते-- मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥२६॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽह अमृतस्यान्ययस्य च । शाश्वतस्य व धर्मस्य सुषस्यकान्तिकस्य च ॥२७॥ (गी• १४) जो मज विश्वरूपाची अव्यभिचारिणी भाति- मवा -परतो, ता गुणातीत हाउन्न ब्रह्मभावास प्राप्त होतो 'मी' विश्वरूप, अन्यय आणि अमृत अशा ब्रह्माचा आधार आहे आणि शावत धर्म व अक्षय मुखाचा आश्रयही आहे' या ठिकाणा शाश्वत धर्म आणि अक्षय मुन्न याचा विचार आलेला आहे विश्वरूपाच्या वनातही ते विथरूर- शाश्वतधर्मगोता। (११११८) शादत धमाच सरक्षण करणारे आहे, असे सागितल आहे यावरून विश्वरूप ३वर हा शाश्वतधर्माच रक्षा कान अथय सुस देणाग आहे, हे सट हाते या . शिवाय अणखी पहा- आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठ समुद्रमाप प्रविशति यद्वत् । तद्वत्कामा य प्रविशन्ति सरम शान्तिमाप्नोतिन कामकामी॥ (२१७०) निर्ममो निरहकार स शान्तिमधिगन्छति ॥ (० २१७१) धान लभ्या परा शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ (१३९) ·गांततील राजकीय तत्त्वज्ञान - तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ (१८१६१) मत्प्रसादात् अवामोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८-५६ ) " भरलेल्या समुद्रास नया मिळाल्यावरही तो आपरी मर्यादा मोडीत नाही, स्याप्रमाणे अनेक प्रकारचे विषय प्राप्त झाल्यावरही याच्या कृतींत उच्खलता निर्माण होत नाही तो शान अमती ममन्व आणि अहंकार याचा त्याग केल्याने शाति प्राप्त होते. हानाच्या प्राप्तीने श्रेष्ठ अशी शाति मिळते. विश्वमा अगच्या प्रमादानें उत्तम शाति आणि शाश्वत स्थान प्राप्त होते." या, आणि दुसऱ्याही ठिकाणी गीतेने सर्वांच्या पुढे शाति हेच ध्येय ठेवले आहे गीतेने सागितलेल्या धर्माच्या पालनाने स्थिर स्वरूपाची शाति आणि असण्ड मुखाचा लाभ हेणार असल्यामुळे त्याच धर्माचे पालन करणें मास इष्ट व योग्य आहे. गीतेचा सर्व उपदेश पिण्ड--ब्रह्माण्डाची एकता मानूनच बेला गेला आहे. व्यक्तीच्या शानीपरिना जे नियम लागू पडतात, त्याच नियमावा विस्तृत प्रमागावर उपयोग केल्याने ते राष्ट्राच्या शालीमाटीही उपयोगी पडू शस्नात. (१) कामोपभोगाचा मयम, (२) अहंकार आणि ममत्व मोडगे, "हे माझे आणि तें दुमय' असे रहानमहान भेद ममाजजीवनात निर्माण न करता असण्ड भावाने सर्वच्या हिताचा विचार करणे, (३) यथार्थ ज्ञान प्राप्त करणे, *(४) आपण केरेल्या मेवने विश्वम्पाला प्रगान काप्न त्याचा प्रसाद मिळो. अगदी थोडक्यात विश्व-शातीचे हे चार उपाय येथे सागितले आहेत याचे पालन केले असता जशी व्यक्ला गुख-शनि प्रप्त होऊ शस्ने, त्याचप्रमागे सदर दी यांच्याच येगाने शानि आग मुख मात्र होईल. पण राष्ट्र किंवा गमाज यानी याचे पालन मान क्ल पाहिजे खरे पाहिले नर गावचे ध्येय विधमान है अहे. कारण मातेच्या तत्वज्ञानात एकाच अबण्ड, अविभक अशा विश्वरूपाचा उगम आहे, ·श्रीमद्भगवदगीतेचे ध्येय १२३३) शापि त्या विवरपाची प्रसन्नता हेच गीतेला इष्ट आहे व्यक्तीच्या समर्पणाने समानाची माति आणि समाजाच्या समर्पणाने विधानी शाति दरणे हे गीतेला अभिप्रेत आहे याचेच नाप यज्ञ परतु स्वत च्या मुखाकरिता व्यक्तीने समालाव्या मुखाचा विचार डोळयाआड वरावा, अथवा एकाच राष्ट्राच्या शानीरता त्या राष्ट्राने विश्वरूपाचा विचार त्यागावा, हे गीतेच्या तत्वज्ञानाच्या दृष्टीने अयोग्य आहे म्हणून गीतेत व्यक्तीकरिता सागितलेल्या मुनियमाव पारनच अत्यन्त मोठ्या प्रमाणावर राष्ट्राच्या जीवनातही झाले पाहिजे राणीय जीवनाचं सूत म्हणून हा सिद्धात विसरता उपयोगी नाही आणि मगच गीतेचा उपदेश हा केवळ व्यक्ती- करिता नसून समान आणि राष्ट्र याच्याकरिताही आहे, ही गोष्ट रक्षात येईर व त्यानतरच गीता व्यवस्थितपणे समजू शकेल भान गीतेव आदेश हे केवळ एकाच व्यक्तारिता आहेत अमें मानून अनेक व्यक्तींनी आपल्या धर्ननात सुधारणा केली आणि ते शाश्वत शातीला प्राप्तही झारे पण त्यामुळे गीतेच मुख्य ध्येय में रिश्व शाति, ते माध्य हापयानोगी परिस्थिति मुलींच निर्माण झाला नाही म्हणूनच या दृष्टीने यापुढे या रीतीने प्रयत्न करणे अवश्य झाल आहे. विश्वसेवा हेच ध्येय आहे गाताधर्माचे ध्येय विश्वरूपाची अखण्ड मेवा हेच आहे गीतत अनेक ठिकाणी भगवान् श्रीकृष्ण विश्वरूप-भावानेच बोस्त आहेत व त्या त्या दिगणताच भाव ग्रहण करणे योग्य आहे परमेश्वर विश्वरूप आहे, तो अखण्ड आहे, त्यात पन्थ आणि जाति हे भेद नाहींत संपूर्ण विश्व एर, असण्ड आणि अनन्य आहे त्याची न्याच अनन्य रूपात सवा करणे योग्य आहे त्याची सेरा करण्याकरिताच सर्व जीव निर्माण थाले आहेत सूर्य प्रकाश देतो, वायु वाहतो, मेघ वृष्टि करतो, म पढ़े देतात, नद्या वाहतात, अनि जळतो, हे सर्व विश्वमेवेसरिताव होत असते त्याचप्रमाणे मनुष्य पाहतो, एकतो, श्वास घेतो, कर्म करितो आणि निचन्त राहतो, हे सर्व विश्वरूपाया अश या माया नेच होत असतें तो विश्वरूपाचाच अश आहे व राहीलही तो ज्या मिरार १६ (रात) ·गीतेतील राजकीय तत्वज्ञान स्वरूपाचा अंश आहे, त्याची सेवा करणे आणि आपले जीवन त्या विराट स्वरूपाच्या चिरकालीन शांतीकरिता अर्पण करणे, हेच अंशाचें इनन्य आहे. त्या विराट् स्यरूपा- पासून वेगळे होण्याची त्या अशा कधीही इच्छा का नये. कारण ती इच्छा साल होणार नाही. तसा यन्न केला तर नाश मात्र होईल, अंश पाणि ह्ये ज्या पस्तूचा अंश आहे ती वस्तु म्हणजे अंशी है नेहमी एकाच राहणार, अंग अशीच्या शरिराचा भाग म्हणूनच राहील, अंशाला स्वतंत्र असे अस्तित्व नाही, वंश जिवंत राहील तर तो अंशीमध्येच, आणि मरेल तरीही तो अंशीमध्येच. अशापासून फुदन वेगडे होगे हैं अंशाम सर्वथा अगम्य आहे आणि असा वेग होण्याकरिता केलेला प्रयत्न हाही त्याच्या दुःण्यासच कारण होईल, तसे केल्याने त्याचा विनाशही होईल. म्हणून हा अनन्य भार जागणे आणि त्या अनन्य भावाने अशीची सेवा करणे हेच अंशाचे कर्तव्य होय. गीतेत अनन्य-योगाचा टरेप कस्न हेच सांगितले आहे. हा गीतेवा मुख्य सिद्धांत आहे. अंशी हा विश्वरूप असून विश्वांवला प्रत्येक पदार्थ हा त्याचा अंग आहे. सूर्य, चन्द्र, वृक्ष, वनस्पति, पशु, पक्षी, मनुन्य हे सर्व विश्वरूपाचेच अंश आहेत. ज्या धर्माचा विचार आपण करू इच्छिनो, तो मनुन्यांचा धर्म आहे. बाकीचे प्राणी आणि पदार्थ आपापल्या स्वभावधर्माप्रमाणे वर्णन आहेतच. मनुष्यांत स्वतन्त्र बुद्धि आहे, म्हणून तो तिच्या सहाय्याने या धर्मात उलथापालथ करू इच्छितो आणि त्याचा परिणाम म्हणून मुखदुः भोगीत अमनो. मनुष्याला दुःख भोगावी लागू नयेत, म्हणून या धर्माचे विवेचन गीतेने केले आहे. मनुष्याने आपणा स्वतःस विश्वरूपाचा अंश समजा, पहावे आणि वसा अनुभव घ्यावा. तसेच हा अशीच्या सेवेच कृत कृत्य होत असनो, हेही त्याने भोळखावें, आणि विश्वसेवा हेच आपले नियन पर्नन्य आहे असे समजून घेऊन तें करीत रहावे. विश्वरूप हेच ईश्वराच स्व आहे, असे गीतेने भाराव्या अध्यायांत सष्ट केलें आहे. या विश्वरूपांत सर्व विश्वाचा अन्तर्भाव होतो. त्याचप्रमाणे त्यांत आपलाही भन्तर्भाव होत असून आपण त्या विश्वरूपाचा अंश आहोत, हे ज्ञान प्राप्त करून ·धीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय येणे आणि याच मनन करून ते आपसे बस्न घेणे, हे प्रत्येक मनुष्याचे कर्नव्य आहे. यालाच ज्ञान असे म्हणतात. मनुष्यांकरिता जे काही जाणून घेण्याजोगे आहे, तेही हेच आहे यानेच सर्व मानवा व्यवहाराची परीक्षा हेईल सर्व धर्म आणि अधर्म, कर्तव्य आणि अर्तव्य याचा निर्णय यानेच होईल. या सर्व ज्ञान या झानाचा विस्तार आहे मनुष्यानी अहिंसा का पाळावी ? सत्याच पालन करावे अस्तेयकावरावं या सगळ्या प्रश्नाचे एकच उत्तर आहे सपूर्ण विश्वरूप ही एकर अखण्ड सत्ता आहे सब जीव त्याचच अश आहेत, म्हणून परस्पराशी व्यवहार करताना अहिंसा, सत्य, अस्तेय या नियमाचे पालन करणे अवश्य आहे 'माझे व्यकोचे वर्तन करें भमाव' या प्रश्नाचे उत्तर, तेच या वरील प्रश्नाचेही आहे एक्च सत्ता मान- ल्यावर कोण कोणाची हिंसा वरील याप्रमाणे विश्वरूपाचे व्यवस्थित ज्ञान झाल्यावर या सर्व शाच समाधान होऊ शस्तें म्हणूनच या ज्ञानाला श्रेष्टतम ज्ञान असे हणतात मनुप्यारा में समरणे आवश्यक आहे, ते हेच आहे यामुळेच मनुष्याचा व्यवहार सुधारेल हेच ज्ञान होय बाकीच्या सव शास्त्रास विज्ञान असे नाव आहे सपूर्ण विश्वरूप एक्च असण्ड आणि अनन्य अशी सत्ता आहे येथ दुराचा कोणत्याही पदार्थाचे अस्तित्व नाही मग विधर्माचा विचार निर्माणच कसा होतो, असा प्रश्न उत्पन होणं स्वाभाविक आहे याचे उत्तर असे-ज्याप्रमाणे महासागराचे पाणी एकच असूनसुद्धा त्यात एक माटी लाट उसळल्यावरोवर त्या एका पाण्यातच परवें, खालचे भाणि मधलं अम तीन भेद निर्माण हेतात, त्याचप्रमाणे अखण्ड विश्वरूप एक असूनसुद्धा त्यात विचार-लहरींमुळे विविध भावना निर्माण होणे सहज शक्य आहे या विश्वस्मात सगळीकडे एएच मन असूनमुद्धा त्यात साविक, राजस आणि तामस असे तीन भेद निर्माण होतात हे तीन भेद वस्तूच नसून स्थितीचे आहेत उदाहरणार्थ, " तमम् " याचा अर्थ गतिरहित स्थिति अला आहे " याचा अर्थ गतिमय स्थिति अमा आहे आणि “ मत्व" याचा पर्थ सम स्थिति असा आहे विचाराती अस आइटन यईल पी, गतिमय, गानरहित शाणि सम है 'रनस् ·गीततील राजकीय तत्वज्ञान - सर्व अवस्थांचे अथवा स्थितीच भेद आहेत. या वेगळ्या वस्तु नाहीत. कार वस्तूच्या या तीन स्थिति आहेन. विगुगामा विश्वाचा हाव अर्ध आहे. हाच निमन समाजांत लावून पहावा. समाजामध्ये कित्येक पुरुष गत्त्वगुणी, मानी आनि सन वृत्तीचं अगतात; कित्येक रजोगुणी, प्रयत्नशील, वीरपसीने युक्त अमे असतात आणि काही आठांन मग्न होऊन काहीच करीत नाहीत. वित्यक चेगे इत्यादि कुरमही करतात. सध्यांचा ममान चोरी करणारांना कारागृहावी शिक्षा देतो. अर्थात् तो समाज चोरयदल त्या चेरांना उत्तरदायी समजनो आणि त्यांना कारागृहांत बंद केरयावर रसाया मुन्य विचार करीत नाही. परन्तु विश्वम्पादी मनुष्य त्यांचा विचार येच्या दृष्टीने करील. तो म्हणेल की, हे तिश्यम्प ईश्वराचें। स्प माहे, सगये मनुष्ये समान आहेत, मग यामध्ये अपराध करणारे हे निर्माण झाले कमे ? ही जी चोरीची प्रतिक्रिया झाली, ती योगन्या सामाजिक वियचा परिगाम आहे ! अशा प्रकारे विचार केल्यावर त्याला ममजून येईल की, ममाहामध्ये परिम- हाचा आश्रय करन जे आपल्याजवळ आरश्यातेपेक्षा अधिक संग्रह कान टेवतान, त्याचा परिणाम म्हणजे ही चरीची प्रगति होय. हे लक्षात झाल्यावर विश्वरूपवाटी मनुष्य समाजातील परिप्रही लोकाना शिष्ठा करण्याचा यन्न करील, अथवा त्यांना परिग्रहान्य करून टाकील. विश्वरूपवादी राज्यांत कारागृह हे खरोखरच कारा-गृह म्हणजे कारागिरी निक- प्याचें स्थान होईल. आजच्या कारागृहातील चंदिवासी उनान मुच मुधारणा हेन नाही; कारण त्यांच्या रोगाचे अनुनानच नीटपर्गे केले जात नाही. ज्याप्रमाणे औषधा- त्यात शारीरिक रोग्याची आणि मानसिक चिकित्सालयांत मानसिक रोग्यांची परीक्षा केली जाते, त्याचप्रमाणे कारागृहांत त्या आर्थिक रोग्यांची चिकित्सा आर्थिक विष- मना दूर करण्याच्या उपायांनी केली पाहिले. याचप्रमाणे सध्याचे कायदे आणि इतर सर्व व्यवहार प्रत्येक मनुष्याचे अस्तित्व वेगवेगमाले मान्नव होत असतात. हे सर्व व्यवहार मनुष्याचे एक सामूहिक अस्तित्व आहे, असे समजूनच केले जातील. चानु आजच्या कायद्यांत बरेच परिवर्तन करा लागेल. पग परिणामी तें लाभदायकच ठरेल.

·(२२) श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय " , या व्यवस्थेत देश, जात, जन्म, वर्ण इत्यादि कारणांमुळे भेद मानले जाणार नाहीत. संपूर्ण विश्व हे एकच कुटुब मानले जाईल. सर्वाना एकाच कुटुंबाचे अंग होण्याचा अधिकार लाभेल. मनुष्याच्या आगच्या गुणांमुळे त्याच्या हातून जसजशी क्में घडतील, तसतसा अधिकार त्याला प्राप्त होईल, " विद्वान् ब्राह्मण, श्वपच चौडाल, निया, वैश्य, शुद्ध, हत्ती, घोडा, गाय इत्यादि सर्वोवर सम-दृष्टि राहील. (गी० ५।१८ ) अर्थात् है यांच्याकडून होणारी कमें उत्तमात उत्तम करीत राहतील, आणि याना जीवनाकरिता आवश्यक असलेल्या वस्तु भरपूर मिळतही राहतील. अम वृत्तीचा भाव असा आहे की, व्यवहारांत सर्वत्र समता पाळली जाईल. आज जाति आणि प्रदेश याच्याकरितां जी भाडणे होत आहेत, ती त्यावेळी हेपार नाहीत, कारण तेव्हा हे सध्याचे प्रतिबंधही राहणार नाहीत. ईश्वर विश्वरूप असल्यामुळे विश्वातील प्रत्येक अणु आणि परमाणु हा ईश्वर- रूपच आहे. ईश्वर सर्व विश्वात व्याप्त आहे, ही गोष्ट भाजही मानली जाते; पण हे मानणे वेगळे आहे. विश्वाला ईश्वराहून वेगळे मानून पुनः त्या विश्वात त्याहून वेगळा असा ईश्वर भरलेला आहे, असा या मानण्याचा आशय असतो. पण विश्वरूप ईश्वर मानणारे असे म्हणत नाहीत. ते असे समजतात की, विश्वच ईश्वराचे रूप आहे किंवा विश्वरूपच ईश्वर आहे. याने असे सिद्ध होते की विश्वात जे अणु, परमाणु, पस्तु किंवा दुसरे काहीं अस्तित्वात आहे, ते सर्व ईश्वराचेंच रूप आहे. ईश्वर" शब्दाचा अर्थ काय? आत्मा, ब्रह्म, ईश्वर इत्यादि शब्द " महासामर्थ्यवान् सत्ता हा अर्थ प्राट करितात. ही सत्ता झानमय, सर्वसामर्थ्यमय, कर्मशक्तिमय आणि स्वयंप्रत आहे. म्हणून या विश्वातील प्रत्येक अणु आणि परमाणु अनन्त सामर्थ्याने युक्त आहे. त्यामध्ये कोणत्याही प्रकारचा कमीपणा वा अधिपणा नाही. या विश्वातील प्रत्येक पदार्थ बराचे रूप आहे. असे असल्यामुळे ते सर्व सार • स्याच योग्यतेचे आहे. या सर्वेतील हैं समत्व पाहों आवश्यक आहे. म्हणूनच म्हटले चाहे की- " ·(२३८) गीततील राजकीय तत्वज्ञान सर्वत्र समबुद्धयः। (गी. १४) सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते। (गी० २।४८ ) साधुवपि च पापेषु समयुद्धिर्विशिष्यते । (गी. ६९) समः शत्री च मि च। (गो० १२०१८) समः सर्वेषु भूतेषु (मी० १०५४) 'सर्वत्र सम धुद्धि टेवणे योग्य आहे. सिद्धि आणि असिद्धि या इंद्वाविषयों सम भाव ठेवणे उचित आहे या समत्वालाच योग असे म्हणतात. साधु आणि पापी, शरु माणि मित्र, इत्यादि सर्व भूताविषयी समभाव ठेवणे योग्य होय." सर्व जीव विश्वरूपाचे समान अंश आहेत, हे जो ओळखील, तोच शत्रु आणि मित्र याचेविषयी सम भाव बाळगू शकेल हे सम भावाने युफ असणारे वर्तन विश्वरूप-दर्शनानन्तरच शक्य आहे हा सम भाव आचरणाची योग्य पद्धति दाखवून देतो. सगळमांशी सम-- भावाने आवरण होणेच योग्य आहे. शत्रूविषयीही मनात सम भाव असू द्यावा. मग • मित्राविषयी सम भाव असावा, हे वेगळे सागणे नको. सर्वाविषयी सम दृष्टि आणि सम भाष असावा, हाय गीतेचा संदेश आहे. विषम भाव तर सगळेच लोक पाळतात, आणि त्यामुळेच भाइणे आणि युद्धे ही घाइत आहेत. हे युद्धाचे मूळ नष्ट करुन त्याचे ठिकाणी सम भाव स्थापना, असा गीतेचा उपदेश आहे. ईश्वराची सत्ता यांतला ईश्वर शन्द कित्येक अभ्यासूंना येवणाराही होऊ शोल वेद आणि उपनिषदें यांनी ईश्वर शब्दाचा उपयोगवचितच केला आहे “ब्रह्म, आत्मा, सत्, एका, सर्य" हीच पदें वेद आणि उपनिदे यांत आढळतात. ईश्वर पद अलिबडेन उपयोगिले जाते. प्राचीन ऋग्री "सत् " या शब्दाचाच उपयोग करीत असत. आणि तोच शन्द युक्तिसंगत व तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने उपयुफ आहे. ईश्वर शब्दाप्रमाणे सन्, ब्रह्म इत्यादि शब्दाशी अनेक नव्या कल्पना जोडलेल्या नाहीत. सत् शब्दाचा अर्थ "ज्याचे अस्तित्व आहे ते;" आत्मा शब्दाचा अर्थ " सतत प्रेरणाशील तत्व," ग्रन ·(२३९) . श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय शब्दाचा अर्थ ".सर्वांहून मोठे, सामर्थ्यवान्." हे शब्द ईश्वर शब्दाहून निःसंशय चांगले आहेत सध्या ईशर हा शब्द सर्वांचा आवडता असल्याने त्याचाच उपयोग आम्ही येथे केला आहे. आम्ही ज्या ईश्वर पदावा या मिाणों उपयोग करतो, त्याचा अर्थ आमच्या मते 'सगळ्यांकडून आदर व सन्मान मिळविण्यास योग्य अशी सत्ता," असा आहे. हाय अर्थ " ब्रह्म, आत्मा, सत्" इत्यादि शब्दांनी प्राट होतो हा अर्थ लक्षात आणला असता असाही योध घेता येतो की, विश्वातील कोणत्याही पदार्थाशी जो व्यवहार करावयाचा, तो अधिकात अधिक आदर व सन्मान यानी युक्त असला पाहिजे. शत्रूवरोरही आदर आणि सन्मान यानी युक्त अमा व्यवहार करता येतो. म्हणूनच गीतेने सागितले आहे की, “शत्रु, मित्र, पापी आणि साधु याचे घरोबर सम भार ठेवावा." (गी० १२।१८,६१९) मग जे शटर नव्हेत, त्याच्याशी आदरयुक्त व्यवहार करावा, हे सांगणेच नमो. मुक्तीचे स्वरूप अलीकडे मुक्तीच्या स्वरूपाविषयी मोठ्या शिक्षण कल्पना प्रचलित आहे. इच्छारहित असलेलें मूल हे मुक्त असते, असे रामजले जाते. घेन्याप्रमाणे स्याहार करणारालाही मुक्त असे म्हणतात ! या कल्पनेला तर कित्येक आधुनिक उपनिषदांनीही पुष्टि दिली आहे ! ज्याला स्वतःची अशी काहीही इच्छा उरली नाही, तो ज्या ठिकाणी बसला असेल तेथेंच तो बसलेला राहील, म्हणूनच त्याला " परेशाप्रत" असे महाराज 1 आता स्नानाला उठायें।" अशी शिष्यांनी वितियापरन जो उनो आणि इतरही सर्व व्यवहार याचप्रमाणे परतो, त्याला मुक्त," असे म्हणतात सध्या असे मुक्त पुष्पक आढपतात । जे स्वत सरळ बोलत नाहीत, एक प्रश्न केला असता दुरारीच उत्तरे देतात, ज्यांच्या व्यवहारामध्ये शुद्धताही नमते, जे केवळ जिपन्तच असतात, पण व्यवहा- रांत यत्किंचितही कोणाच्या उपयोगी पई शकत नाहीत, ते मुक्त झाले आहेत, असे समजले जाते. पण गीता मुक्त शब्दाचा अर्थ वेगाय परत- " परेच्छाप्रात म्हणतात.

·(२४२) गीततील राजकीय नायाहान युद्ध होतो, आणि बुद्ध झाल्यारच मग मुक्त होतो. ज्यावेळी त्याला विश्वका धगर्ने पथार्थ ज्ञान होते, त्यावेच मनुष्य युद्ध देती, आणि विश्वम्याच्या मेनेव परता आणि मुलता प्राप्त होते. योजाचा पृक्ष होतो, तो फनो भागि फुरली, हे आपण नेहमी पहान बगतो. फव्यनी आणि फुलांनी भरलेल्या वृक्षाला पाहताना आम्हाला हे माहीत अगते की, हा सर्व विस्तार एका लहानशा वीजाचाच आहे. आता अमा विचार करा की, परमानी भागि फुलांनी बहरलेया घराजवळ जाऊन त्याच्या शीतल अन त्याच्या फलाच्या मुग्धाने आणि त्याच्या फळांच्या मधुर रसाने धानन्दार्ग प्रामि कम्न को अधिक योग्य आहे, की त्याची मुळे सहन कशान त्याच्या मूळ धीनाचा शोध करणे योग्य आहे? ईश्वररूपी जगढीजापासून हा विश्वरूपी महापक्ष निर्माण झाला आहे, आगि हा फुलें, पांद्या आणि फरानी सुशोभित झाला आहे. याचा त्याग कान याच्या मुव्यंचा शोध केला पाहिजे, असे ज्या रोगाने मत अरे, ज्यांचा मागय असा दिगनी की है विश्य निर्माण झाल्याने मूळ यस्तूत कोटेंनी बिघाड झाला आहे, म्हान या पाचा श्याग स्न मूळ वीज शोधून काढले पाहिजे. पग या चुकीच्या निदान्ताचा स्वीकार न करतां गीतेने असे सांगितले आहे की, पीज शोधण्याचे कट व्ययं आहेत. हैं विश्वरूपच उपास्य आहे, हे विश्वरूपच मनुष्याने सेवा करण्याम योग्य आहे. मूळ पीजान ज्या शक्ति होत्या, त्या सर्व यात प्रकट झाल्या आहेत आणि त्यांपासून आनन्द प्राप्त कम्न घेतला पाहिजे. या विश्वरूपाशी आपला असण्ड आणि अनन्य सम्बन्ध आहे, हे जागले पाहिजे, आणि अनन्य होऊनच या विश्वस्माची सेवा भागि उपासना केरी पाहिजे. हाच गीताधर्म आहे या विश्वाला तुच्छ, हेय, त्याच्य, हीन आगि दीन मानगार्ग संब मतमतान्तरे गीतेच्या या सिद्धान्तामुळे पराभूत झाली आहेत. विश्व हे परमेश्वराचे प्रत्यक्ष रूप आहे, असे सागून गीतेने सोरावर पुष्कळन मोटा उपकार केला आहे गीतेने आम्हारा भामच्याशी बलणारा आणि आमच्यारडून ·(२४३) श्रीमद्भगवडीतेच ध्येय - मेवा घेणारा ईश्वर दिला आहे. प्रत्येकाने आपापल्या शतीप्रमाणे याची न्यून किंवा अधिक सेवा परामी, आणि ती प्रत्यक्ष ईश्वरालाच पोचते, याचा कोणालाही अनुभव येऊ शकेल. जे लोक घरी आलेल्या भिकाऱ्याला शिव्या देतात, हावून देतात आणि मग देवळात जाऊन तेथील मूर्तीची षोडशोपचारे पूजा करतात, त्यावें तें कर्म कधीही ईश्वरमवेत समाविष्ट होणार नाही, असे गीतेने स्पष्ट केले आहे. विश्वरूप हे ईश्वराचे रूप आहे, याचा स्वीकार केला की, दारी आलेला भिकारीही सराचेंच रूप आहे. तो ईश्वर आपली सेवा घेऊन आपणास कृतकृत्य करण्या- करिताच आला आहे. त्याला शिव्या देऊन आपण त्याम हांकून दिले, आणि प्रत्यक्ष ईश्वराचा द्रोह केला, व ज्या ठिकाणी पोडदोपचाराचा काही उपयोग नाही त्या ठिकाण त्याचा वर्षाव करुन आपलें पाप धुवू इन्द्रिले पण गीतेच्या सिद्धानाप्रमाणे हे साध्य होणार नाही. मनुष्याने आपली सर्व कृत्ये पारसून पहावी, आणि आपले आचरण विचार स्वरास मानून होत आहे किंवा नाही, हेही पहा. या कसोटीवर में कृत्य उतरत नसेल, ते गीतेच्या सिद्धांताच्या विरुद्ध आहे गीतेवर श्रद्धा ठेवणे ही गोष्ट वेगळी, आणि तदनुकूल आचरण करणे हे अगदी वेग आहे विश्वरूपांत जन्म जो जीव जन्म घेऊन शरीर धारण करतो, तो विश्वरूप ईश्वराच्या विशाल देहात कुठेलरी अंशरूप होऊन येतो. या विश्वरूप देहात आपले अस्तित्व आहे असे जागणे, हे त्या जीवाला मोठे भाग्यव प्राप्त होत असते म्हणून जन्म हा दुख भोगण्या- करिता नसतो, तो पापाचे फळही नाही, तो पारतंत्र्यापही नाही आणि कोणत्याही दृष्टीने तिरस्कार करण्यासारसाही नाही. देह हा कारागृह, पिंजरा, भ्रमजाल, पापा फळ यांपैकी एपही नाही. ईश्वराच्या पचन देहात जीगाचे वास्तव्य असते. देह हा ऋषींचा आश्रम आहे किंवा ते देवनाचे मंदिर आहे, विश्वर महादेवाच्या विशाल दहाचा तो एष अश आहे. • देह प्राप्त हेणे हे पारतंत्र्यही नाही,आणि देहापासून मुकता मिळणे ही मुनीही ·(२४६) गीततील राजकीय तत्वज्ञान या अनि सर्व द्रव्य, सम्पनि, परे हे प्रतापनीचे आहे. त्यांवर काही म्यनाचा अविकार नमून त्या सावर प्रजापनीचाच भाविकार आहे. प्रशानाच्या राहगम्पादन मनामनांच्या हिताकरिता या दन्याचा टपयोग पाहिने नया बेटा जाईल. ताफ्य, भगिन स्थिति ही समाजाचा विकास झाल्यानन्तर अनित्यांत येगारी स्थिति आहे, हे विगग्ता नये. स्व'ला व्यापक करा प्रत्येक प्राण्यात 'स्व' अर्थात् “आपलेपण "अगव. या व्यापक म्हणजे विसाच्या पिस्नासएक विस्तृत केले पाहिजे. हेच गान विसाप- वर्णनाच्या द्वारे सागिनले यआहे. जे विश्वास आहे, तेच- सराचे रूप आहे, परमेश्वराचे रूप आहे, ग्रामाचे रूप आहे. किंवा माझे रूप आहे. सो चारोंचा अर्थ एच आहे. 'स्प ' चे व्यापकत्व एका म्यनीपुरतेच मान, हे दोष उत्पन्न करणारे आहे; परन्नु तोच 'स्व' विश्वरूपाएवटा प्यारा झाला, तर परम मिद्धि मिटारी धमें समजावे. भगवान् श्रीकृष्णा यांचा 'स्व' विश्वव्यापी होता आणि भर्नुन आपला 'स्व' देहाएषाच नानीन हेना. गीला हा या दोषांबा संवाद अहे. विश्वरूप आत्म्याचा अनुभव हा पग्म का अशा प्रकारच्या उन्नतीचा आदर्श भआहे, आणि व्यक्तिरूम आम्याचा अनुभव हा अज्ञानाचा दर आहे. म्हणूनच आपल्या वेदादि धर्मग्रन्यांत स्वार्थत्याग हे पद आटवून येत नाही. ही इल्पना विदेशी आहे. आपल्या , धर्मात स्वायांला विश्वव्यापक करण्याचा उपदेश आहे. भापत्या धर्मग्रन्यांत आत्मयह ही कल्पना भाटलने, भान्मत्याग नाही. आमच्यामध्ये रिती विदेशी आणि विजानीय कल्पना शिरल्या आहेत, याचा शोध करणे आज युक्त टरेल. यडाव आपण "देवपूजा-संगतिकरण-दान" परतो; पण स्वार्थ त्यागांत मनुष्याला स्वतःलाप पालवून यगावे लागते, आमच्या .

·(२४७) श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्येय . मुमति आत्मत्यागाची कल्पना नाही. जे अनन्त आणि वेगवेगळाले आत्मे मनतात, तेच एक आत्मा दुसऱ्यावर उपार करू शकतो, असे म्हणतात. पण सगळ्यांचा एकच आरमा असून तो सत् आहे, दुसरी कोणतीही वस्तु येथे नाही, असा ज्यांचा सिद्धान्त आहे, त्यांच्या मतांत परोपकार शब्दाला अर्थ काय असू शकेल परे ? ज्या विाणी कोणी परय नाही, त्या ठिकाणी परोपकार तरी कसा हो शकेल ? गीतेने नानात्मादाचे खण्डन केले आहे. म्हणून गीतेच्या या सिद्धान्ता- प्रमाणे जे सयुक्तिक असेल, तेच मानणे योग्य ठरेल, आत्मज्ञानानंतर संतानोत्पत्ति सध्या असे मानले जाते की, आरमज्ञान्याला काहीही कर्तव्य उरत नाही, इच्छाही निर्मण होत नाही. मग स्त्रीशी त्याचा सम्बन्ध कसा होईल ? परन्तु या मताचे प्रतिपादन करणारे लोक हे विमरतात की, बृहदारण्यक उपनिषदात ब्रह्मज्ञान प्राप्त माल्यार इट असेल तितमी सन्तानोत्पत्ति करण्याचा विधि मांगितला आहे, आणि रेख नावाच्या आत्मज्ञान्याची क्या सांगितली आहे. रेख ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश परण्यारितां दक्षिणा घेतो; काही गावेही इनाम म्हणून घेतो; राजपुनीशी विवाह करतो; रथ, घोडे, इत्यादिही घेतो; आणि नंतर ब्रह्मज्ञानाचा उपदेशही करतो. यावरून प्रज्ञान ही मरतेवेळी प्राप्त कम्न घेण्याची वस्तु आहे, असा जो ममज आहे, तो चुकीचा ठरतो. ब्रह्मज्ञान है ज्ञान विश्वातील देवी सम्पत्तीचा विशस करणारे आहे. गलितगात्र माणसांचा तो काथ्याकूट करण्याचा विषय नव्हे. वेदांमध्येही- यो ये तां ब्रह्मणो येद अमृतेनावृतां पुरीम् । तस्मै ग्रह्म च ग्राह्याध आयुः प्राणं प्रजां ददुः ।। (अवर्च, १०१२०१९) "जो ब्रह्मशान जागनो त्याला त्या प्रमाच्या कृपेनें दीर्घायुष्य, बलवान प्राण अर्थात् जीयन आणि उत्तम सन्तती प्राप्त होते." ब्रह्माच्या कृपेने भी सन्नती प्राप्त व्हावयाची नी दतक अगेल की औरग, याचा तरी विचार करा ! म्हणून आमचे अमे म्हणणे आहे की, ब्रह्मज्ञान हे कृप्याश्रमात ।

·(२४८)
गीतेतील राजकीय तत्त्वज्ञान
प्रवेश होण्यापूर्वी म्हणजे ब्रम्हचर्याश्रमांतच झाले पाहिजे.
ब्रह्मप्राप्तीकरितो आवरण करणे याचेच नांव ब्रम्हचर्य. म्हणून ब्रह्मचर्य संपा
तानाच ब्रह्मज्ञान होणे अंगदी स्वाभाविर आहे. त्याच्यानन्तर हस्थाश्रमात प्रवेश
होईल, आणि अशा झान्याला भी सन्तति होईल, निलाच सुमजा असे म्हणता येईल
भशी लोकसंस्था बाटल्यानेच या पृथ्वीवर स्वर्गाचे राज्य होऊ शकेल. हेच
भागवत राज्यव्यवस्था चालविण्यास योग्य होतील,
आज आम्ही या आदर्शापासून बरेच साली घसरलों माहेनि. ऋषिमुनींनी
टेवलेले ध्येय तर दूरव राहिले, पण भगवद्गीतने को सापनमार्ग सागितला
तोही सध्या आचरणात आणला जात नाहीं; म्हणून आचरणात स्तर
टीने गीतेचे अध्ययन केले पाहिजे आणि गीतोपदंशाप्रमाणे आचरण करणाग .
सधही स्थापन झाला पाहिजे, अशा रीतीने प्रयत्न केला तरच पोतेरे
आचरणात येईल.
व्यक्तीमध्ये शान्ति
राष्ट्रामध्ये शान्ति
घ
विश्वामध्ये शान्ति!
11
NOYA
TRATIY
(TERARI