·. श्रीः भूमिका अये घिद्वरा विभूपितवसुन्धराः विदितमेव तत्रभवतामत्रानेकानि दर्शनानि सन्ति. तत्रापि प्रधानेषु पसु दर्शनेप्ये न्यायदर्शनमिति, अस्मिश्च न्यायदर्शने ईश्वरो निराकारो नित्यज्ञानादिगुणयुक्तो व्यापकः भपञ्चस्य निमित्तकारणमिति, जीवाश्थानन्ता व्यापमा मनस्संयोगेनैव ज्ञानादिगुणयुक्ता ईश्वरा- तिरिक्ता इति, भूतेष्वाकाशो नित्यस्तदतिरिक्तभूतानां परमाणवो नित्याः परमाणुभिणुकादि- क्रमेण स्थूलभूतसृष्टिर्भवतीति, आत्मादिपदार्थतत्त्वज्ञानात्सर्वज्ञानेच्छादिशून्यो पोसो जायते इत्यादि स्वीकृतं तच तत्र तत्र संदर्भेषु स्पष्टमेवेत्यलमत्र तलतिपादनेन । अस्य च न्यायदर्शनस्य केनापि गौतमनाम्ना न्यायाचार्येण मूत्राणि प्रणीतानि, अयं हि गौतमोऽहल्यापतित्वेन मसिद्धो गौतममहर्पिरेवेत्यत्र तु ममाण नोपलमे, मूत्राणि चैतानि मायः भसादरहितान्येव, अस्य च गौतमस्य न प्रकृष्टं मूत्रमणयनपाण्डित्यमस्तीत्यमे स्पष्टमेव प्रतीयते तथा हि द्वितीयाध्यायद्वितीयाहिके " सहचरण ६३” इत्यादिसूत्रे "बामणमञ्च" इत्यादि. वाक्यं नापि लक्ष्यार्थसंग्रहपरं संभवति- तत्र मञ्चस्य लक्ष्यवाभावात् , नापि लक्षकराब्दः संग्रहपरं संभवति-तत्र ब्राह्मणशब्दस्य लक्षकत्वाभावादेवं कटादिप्वपि तत्र विज्ञेयम् , एव- मेवान्यत्रापि बहुपु मूत्रेष्वसंगतिस्तत्र तत्र मतिपादितेति विभावनीयम्, अथापि न्यायदर्शनस्य मूलभूतान्येतान्येव सूत्राणीत्यलम् । एतेषां च न्यायसूत्राणां केनापि वात्स्यायनमिश्रेण न्यायभाप्य विरचितम् , कथायं वात्स्यायनमिश्रः कदा चोत्पन्न इति चामे द्रष्टव्यं. यद्यपि नान मे प्रतिरस्ति अयाप्ययं पत- अलिशवरस्वामिनोरनन्तरभावीत्येपां लेखशैलीस्वरूपेण स्पष्टं प्रतिभाति तदेतदने वात्स्यायन- समयसमीक्षायां स्पष्टम् । किं चास्य लेखममादेनानुमिनोमि यत् कामसूत्राणामयमेव फतेति, कामसूत्रकारित्वात् कामपरायणत्वं तेन च ममादित्वं प्रामोति- अद्यत्वेपि कामपरायणानां ममादित्वमनुभूयते इति स्पष्टमेव, अत एवार्य बहुत्र स्वलेखेषु प्रमाई करोति, दोपभायं मूत्र- फारस्याप्यनुभूयते, यदि चायं कामपरायणो नासीत्तदाप्यन्यत्र मनचित्त आसीदित्यत्र तु न संशयः अत एव मन्ये नन्दराज्योच्छेदपरायणवाणाय एवापमिति एतचाग्ने प्रतिपादितम् । यद्यपि न्यायदर्शनस्येदं भाष्यं प्रमाणशिरोरत्नमेव नातः परं प्रमाणमस्ति तयापि नताशलेखेनापत्ये कोप्युलप्रपाण्डित्यपदवीं मामुयादिति स्पष्टं बुरे, यहुन चापं वक्तव्यमपि न यक्ति बहुन चाऽपामेव पुनरुक्तिमातनोतीति मन्ये छात्राणां गायास्य जन्मनातमित्यलं दृद्धानामधिकसमालोचनया । अस्य भाप्यस्योत्तरोत्तरं लिपिकाररपि प्रमादो न परित्यक्ता इति यदुव पाठविरुपैरनुमीयते, पाठविकल्याथवे श्रीगुरुचरणसंगोधित न्यायमाप्पपुस्तके स्पष्ट मुपलभ्यन्तै, तात्पर्यटीकायां च कचित् कचिदन्यथर मूलपागे दृश्यते, मयापि कचित् कचिन् तात्पर्यटकानुल्येन वार्तिकानुल्येन च मूलपारः संशोधितः । मूत्राणि तु चानिकानाल्ये- नवोपन्यस्तानि- तस्यार सर्वप्रधानतात् । निरकानि चार निचिन् स्थूलासर बारपानि माम्य- फारस्पैच वर तर मयानवाश्यानि येदितव्यानि । अस्य दर्शनस्य पनि ग्वाणि भाप्पागन ·, भूमिका. पूर्वमेव विनष्टानीति समावयामि- अत एव बहुत्र पूर्वपक्षसूत्राणि संमति नोपलभ्यन्ते । समग्रोय ग्रंथो न विनष्ट इति खेद एव, वस्तुतस्तु सूत्रभाष्ययोर्याशानि वाक्यान्यशुद्धान्युप- लभ्यन्ते तेनायं ग्रन्यः सरस्वतीदेवताकहोमयोग्य इत्येव प्रतिभाति- अत एवास्याध्ययनपरम्परा नष्टा । एतेपां च सूत्राणामेतद्भाप्यात् पूर्वमपि किमपि व्याख्यानमासीदिति प्रथमाध्याय- द्वितीयाहिकनवमसूत्रस्य "अवयवविपर्यासवचनं न सूत्रार्थः" इत्यादिभाष्येण स्पष्टं प्रतीयते । नाप्यस्माकमर्थकामपरायणानामद्यत्वे एतादृशदर्शनानामपेसास्ति, नाप्येतानि संपदायदर्श- नानि- वेदान्तानामेव संप्रति संप्रदायदर्शनत्वात् । अस्य ग्रन्यस्याऽध्यायाः पञ्च सन्ति. प्रत्यध्यायं चाहिकद्वयम् , तत्र प्रथमाध्याये पोडश- पदार्थानां लक्षणम् , द्वितीयाध्याये- संशयप्रमाणानां परीक्षा शब्दस्यानित्यवस्थापनं च, तृतीयाध्यायमारभ्य चतुर्याध्यायप्रयमादिकपर्यन्तमात्मादिममेयाणि परीक्षितानि, चतुर्थाध्याय- द्वितीयाहिके तु तत्त्वज्ञानं तत्फलं तत्कारणं च निरुपितं परमाणोनित्यत्वं च व्यवस्थापितम् , पश्चपाध्यायस्य प्रयमाहिके जातिभेदा द्वितीयाहिक च निग्रहस्थानमेदा निरूपिताः, अन्यन् सबै विषयमूचनिकायां तत्र तत्र ग्रन्ये च स्पष्टमेव । अस्य च भाप्यस्य संपूर्णस्य प्याख्यानं वानिकमेवोपलभ्यते. वार्निकस्य च व्याख्यान तापर्यटीका, तात्पर्यटीकाकारणापि कचिन् कचिद् भाष्यस्य मूलवारयानि प्याख्यातानीति तस्य महानुपकारोयं स्मनच्य एव अथापि नोभयत्रापि सामन्येन भाप्यवारयानां व्याख्यान- मुपलभ्यो न च बार्तिकतास्पर्पटीकाभ्यां छायाणां मूलार्थनिज्ञासां निरर्तने इतिहनोहुभि- डायरम्य टीकानिर्माणार्य मेरिनोरम् । पपा पाम्प प्रन्यस्य सविधागुरुभ्यो महामहोपाध्यायसीमाईश्रीश्रीगङ्गाधरशागि. गरणेपो ये पायायां: श्रुनाम्नान् मंमन्य चार्तिकस्य तात्पर्यटीकायाय साहाय्येनेपा मसलादाण्या व्याया विरचितास्ति. अर र नत्र नारगुने पानिकलात्पर्यटक अपि चोप- पाने, पापि पैपा पगमपटा मयानिश्रमेण विविनास्ति पुदियमापेक्षा चार मूत्रभाप्पयोः प्रमादरारियनगनुमेयास्ति सयाप्पण्या: संचार निर्मगग रिद्वांग पर ममाणम् । अस्यां पदीयां मगा गमान्यपि प्याग्यावानि भाप्पस्य पान्ननिम्पायांनि गाणि वारयानि प्पागपातानि, कचिन पगिन् गन्यिाय गोपगोम्याप पदपैर परित्यनाम् । मृतस्य था। परिपाटसिपपरम्यमानेर समन्या गंगता पा पाटाः मीना: परिन्यनामान्ये इनादर मे प्रमानापा: मंतिम समय मयं प्यम् । गगमोहनम्यागिदाय पितः । ग्यापमाप्यय टीयं मोपपिप्पनि कि धान॥ पारनामामान का मातां मन्यसनागिरे पिपनि मन मादपोरया न गरिनम् ।। न पायात पन दोपरि मनः । टोग दरिमानापि नगिनानां सामने ||" मादीन्या कामानिनिननीपनि योनि पाप न मायदष्ट पातु मंत्र में ।। मनिनिपिग पिपति- श्रीनगर: पसनदीयः गुमनामाशाती पानी.

·विदरवात्स्यायनसमयसमीक्षा यद्यपि ग्रन्थकाराणां देशकालयोनिशये मे प्रवृत्तिनास्ति तथापि यः खलु नन्दराज्योच्छेद- कर्ता कोधैकमूर्तिः पुष्पपुरवासी कौटिलेयार्थशास्त्रनिर्माता कौटिल्यापरनामधेयश्चाणक्यः सपवाएं न्यायमाप्यकर्ता कामसूननिर्माता च वात्स्यायनमिश्र इति निश्चिनोमि, तथा हि- "वात्स्यायने मलनागः कौटिल्यश्चणकात्मजः । द्वामिलः पक्षिलस्वामी विष्णुगुप्तोऽगुलश्च सः ॥” इत्यभिधान चिन्तामणी 'विष्णुगुप्तस्तु कौण्डिन्यश्चाणक्यो द्रमिलोशुलः । वात्स्यायनो मल्लनागपक्षिलस्वामिनावपि n" इति विकाण्डपकोशे • इत्यादिकोशवायैर्वात्स्यायनादयः शब्दाचाणक्यस्य याचका इति स्पष्टमेय, द्वितीयश्लोके कौटि- त्यशब्दस्यैव मान्या कौण्डिन्य इतिपाठो जात इति संभावयामि, मच प्रमाणे विनसायशानां कोशवाक्यानाममामायं संभवति, अस्य वात्स्यायनस्य पक्षिलस्वामीति नामधेयं धाचस्पति- मिश्रेण तात्पर्यटीकायामुक्तम्, मल्लनाग इति कामसूत्रवृत्ती पासवदत्तायां चोकम, चाणक्यस्य विष्णुगुप्त इति नामधेयं दशकुमारे प्रयुक्तम्, वात्स्यायन इति स्वयमेवोक्तम्, एनानि च नामानि कोशकारैरपि संगृहीतानीति कोशयास्यप्रामाण्यं तेन चायं वात्स्यायनोचाणक्य एवेति सिध्यति। कामसूत्रकर्तापि चायमेव वात्स्यायन:- विपक्षे वाधकाभावादिति मल्लनागोप्ययमेव अस्य च नन्दराज्योच्छेदकर्तृत्वेन कौटिल्यप्राधान्यात् कौटिल्य इति, चणकात्मजत्वाधाणिक्य इति गोप्रा- धान्याद्वात्स्यायन इति नामधेयम्, विष्णुगुप्त इति पितृसतं स्यात्, एतादृशोद्धतकार्यकारित्यस्य द्रविडकानांटिकयोरेव संभवादयं द्राविड: स्यादिति द्रविडशब्दस्य दमिल इतिजातम्, कामसूम- निर्मातृत्वात कामपरायणत्वं तेन च कपोतादिपक्षिपालकत्वं प्राप्नोति- अद्यत्येपि प्रायस्तथा दर्श- नादिति पक्षिल इति नामधेयं द्राविडत्यात् पक्षिलस्वामीति नामधेयं जातमिति तर्पयामि । ननु महाभाये कौण्डिन्यशन्दपाठादयं कौण्डिन्यस्ततीपि प्राचीनःसंमपतीति चेन्न-न्यायमाप्येप्यस्मिन् द्वितीयाध्यायद्वितीयाहिके यारान्देति ६१ सूनस्य भाप्ये कौण्डिन्यशन्दस्य पाठादिति नायं को. ण्डिन्यः किंतु कौटिल्य एव । विशिष्टादेतस्यापि प्रथम माप्यकर्ता कश्चिद् मिडनामको जात सोप्ययमेव माऽन्यो वा कश्चिदिति नायधार्यते । किं च प्रथमस्य न्यायसूत्रस्य न्यायमाप्येऽत्र "मास्तु चतस्रो विद्याः पृया प्रस्थाना:- यासां चतुर्थीयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या " इति विद्यानां घातुर्विध्यमुक्तम्, पयमेव चाणश्यनि- मिसस्य कौटलीयार्यशारत्रस्य विद्यासमुद्देशनाममारणेपि- "आधीक्षिको प्रयो पाता दण्डनीति. श्वेति विद्याः""चतन एवं विद्या इति कौटिल्यः" इत्युकम्, इत्युमयोरपि प्रन्ययोरयसंपादः स्पष्ट पय । पर्व कोटलीयार्थशास्त्रस्य शासनाधिकाराज्यमारणे- "यसंघात पदम" इत्या. दिना पदलक्षणादिकं या प्रतिपादितं ताशमेव- " विमत्यन्ता: पदम् २-२-५९" इति न्यायसूचस्य भाप्यपि प्रतिपादितमित्ययंसंयादेनोमयोरप्यनयोगेन्ययोरेगकर्तृपत्यमनुमिनामि । चि-कौटलीयाशाखस्य शासनाधिराराग्यप्रकरणे पय- "पदसम्दी यास्यमय- परिसमाहौ" इति पाक्यलक्षणमुक्त तदेवयाश्यलक्षणम्-"न सामयिकन्याशादायसंप्रत्ययस्य २-१-५५" इति न्यायसूत्रस्यमाप्ये उत्तम, न चौमयोप्रन्ययोरल्यतरम्मिपि यदुक्तम् ' सा. दिक परयाक्यानुवादविमुपलभ्यते. नाप्येताशोत्तमानां विदुषां परयाश्यचौर्यमुपपचते. मायुः कार्यसंपादसहितऽस्मिन् पाक्यलक्षणयाक्ये घुसाक्षरन्यायः प्रयमदति. तस्मादेनरमाया- अपूर्णसंपादादप्यमयोप्रत्यापोरेकफर्तफवं स्पष्टमय प्रतिपयते ।

·८ गौतमसमयसमीक्षा। शतिशतवर्षेभ्यः किंचिर्वाचीन एवेति सुबन्धुदिङ्नागयोरन्तरालवयंयमुद्योतकर इतिस्थूलमान- मेवोपलभ्यते- विक्रमपूर्वभाविना सूक्ष्ममानस्यानुपलम्भादित्यलम् । अस्य च न्यायवार्तिकस्य विद्वद्वरेण वाचस्पतिमिण मैथिलेन न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका- समाख्या व्याख्या चिरचिता वाचस्पतिमिश्रश्वायं वैक्रमे वस्यकवसु (८९८) वत्सरे जीवनासी. दिति तेन स्वयमेवोक्तम्-- "न्यायसूचीनिवन्धोऽसायऽकारि सुधियां मुदे। श्रीवाचस्पतिमिण वस्पतयसु (८९८) वत्सरे ॥" इति तस्मादित एकादशशतवर्षेभ्यः पूर्वो वाचस्पतिमिश्रसमय इतिसिद्धम् ॥ अस्याश्च न्याययार्तिकतात्पर्यटोकाया टीका तात्पर्यपरिशुद्धिसमाख्या उदयनाचार्येण विर- चिता उदयनाचार्यश्चायं यैक्रमे प्रझवेदसनम (१०४१) वत्सरे ताम्वराङ्क (९०६) शकायदे जीवनासीदिति तेन स्वयमेवोक्तम्-- 'तकाम्बराङ्क (९०६) प्रमीतेप्पतीतेपु शकान्ततः। घपूदयनश्चने सुवोधां लक्षणायलीम् ।।" इति तदनेनेती नवशतवर्षेभ्यः पूर्व उदयनाचार्यसमय इतिसिद्धम् ॥ तात्पर्यपरिशुद्धरपि टीका विद्वदर वर्धमानोपाध्यायेन विरचिता। एतेषां सर्वेषां न्यायशास्त्र सन्दर्भाणां मूलं श्रीगौतमप्रणीतं न्यायसूत्रमेव गौतमसमय सामा- न्यरूपेणापि नापधारयितुं शक्यते अयाप्ययमितस्त्रिसहस्रपपेभ्यो नातिपूर्वकालभावीत्यनुमिनोमि. तथा हि-न्यायसूप्रद्वितीयाध्यायान्ते- "आरतिस्तदपेक्षत्यात् सत्त्वव्ययस्थानसिद्धेः २-२-६४" तिसूण जैमिनिमतानुवादादयं गौतमो जैमिन्यनन्तरमावीति स्पष्टमेय, “न तदनवस्थानात् २-२-६२" इतिसूत्रेण पौद्धमतस्य ध्यक्तिशकिवादस्य प्रत्यारयानात् कलिकालान्तांविनो यौना- प्ययमनन्तरमायीत्यपि स्पष्टमेय, उक्ताद् भाप्यफारायाणक्यात पूर्वमायीत्यपि च स्पष्टमेय अथापि नातिदीर्घकालपूर्वभाषी- यतो बानां सूत्राणां माप्यकारणोता अर्या सांकेतिका एव प्रतीयन्ते सकितिकार्यशानं च सांकेतिकार्यवानपरम्परा विना नोपपद्यते सांयेतिकार्यशानपरम्पराच गाति. दीर्घकालपर्यन्तं स्थातुमईति अत एवोत्तरोत्तरं टीकाप्रन्या विरच्यन्ते येन सांकेतिफार्थविलोपोन स्यात्. सांकेतिकार्यपरम्पराया अनन्तत्यसंभप तादाटीयानिर्माण प्यर्थमेव स्यात् तस्मात् सांके- तिकार्ययर्णनात् सूत्रकारमाप्यारयानांतिदीर्घकालव्ययधान संमयतीति मन्ये भाष्यकारात् सूत्र- कारोयं विभिशतवर्षमात्रपुर्यभारी सन् इतरित्रसदसवर्षपूर्यकालं नाऽन्येतुं मोति । गौतमोयम- हल्यापतिरित्यत्रापि प्रमाण नापलभ्यते। यत्तु कधिदेर्श सूपकारमाप्यकारादीनामनिप्राचीनत्यमुए. पर्णित रानु न प्रामाणिकमयधार्यते इति सर्वेषां पष्टमय । ये तु स्मृतिपुराणादिषु म्यायनान्धी. क्षिपयाविशदास्तेनुभ्यायदर्शनस्यगौतमादपि प्राचीन यनोपपपन्ने तम्यय न्यायदर्शनम्य गूप्राण्य- नेन गौतमेन विरचितानि मौग्निकांपदेशपरम्परया प्रातस्यैवार्यज्ञातम्य पारयनिबन्धदर्शनात् । " " "कापादेन तु संतोतं. शारनं योपिक महम् । गौतमेन तथा न्याय माग्नु कपिरेन पे पति पापुरापपर्य प्रदश्यने तयाधुनिवनिर्मित गन्न प्रमाण यतम्तदप्रिमर्य- दिजन्मना जैमिनिना पूर्व यंदमयार्थतः । निरज पादेन तंजारनं महचरम् ।" स्पर्य जैमिनिम्याप निरीभ्यरपादपाय प्रतिपायने लन्यमाने घडमिनिमं निरीयग्याटम्य नामापि मोपलभ्यते तस्मादममाणमिदं पर मीमांमाना परमेश्वरान मर्यनः राम गुमा- रिसमहरनं सोश्यातिके पोपलरने अमिनम्नु पंडालम्प ना ना समनिनिन निर्गवाया. दपरस्परम समी" परं मिनिमुंग्यवान् ४-३-11'निदानगंजमाष्टमय जमिनः ·दार्शनिकसमीक्षा। सेश्वरवादपरत्वं प्रतिपद्यते । तस्मादुक्तं पद्मपुराणपधमाधुनिकनिर्मितमेव. यत्र हि श्रुतिवाक्यान्यपि कानिचिदाधुनिकनिर्मितानि प्रवर्तन्ते तत्र का कथा स्मृतिपुराणादिवाक्यानामाधुनिकनिर्मितत्वे एतादृशेन सत्येनचार्य देशो नष्ट इत्यत्र न कस्यचिद्विप्रतिपत्तिरुपपद्यते । यैर्यानि यानि याहशानि च स्वस्वमतपोपकाणि वाक्यान्यपेक्षितानि तैस्तैस्तानि तानि तादृशानि च विरचय्य श्रुतिस्मृत्या- दिग्रन्थेषु प्रक्षितानीति नात्र संशयः, किं बहुना कैश्चिनु स्वदेशमापामहत्त्वप्रतिपादकान्यपि वास्यानि विरचय्य स्मृत्यादिपु प्रक्षिप्तानि तानि च तद्वंश्यैरयत्वे प्रमाणत्वेन भदयन्ते । दर्शनानि चैतानि परस्पर विरुद्धानि प्रायः पदार्थस्वरूपप्रस्तारण प्रवृत्तानि दृश्यन्ते तथा हि- परिमाणं हि त्रिविधमेव संभवति सूक्ष्मं महत् मध्यमं च तत्र जीवात्मनः कश्चित् सूक्ष्मं कैश्चित महत् कैश्चित् मध्यमं परिमाणं स्वीकृतं तदेतत् स्वस्वमतानुसारेण जीवपरिमाणवर्णनं प्रस्तारत- मेव. न च परिमाणस्य चतुर्थः प्रकारोस्ति यदि स्यात्तदा सोपि केनचित्स्वीकृतः स्यात्, एवं जीवस्य केन चिदनित्यत्वं केनचिनित्यत्वं केनचित्प्रवाहनित्यत्वं स्वीकृतं न चान्यान विधा वर्तते. एवं जीवस्य ज्ञानस्वरूपत्वं ज्ञानधर्मरत्वं ज्ञानस्वरूपत्वेसति मानधर्मवत्वं पापाणकल्पत्वं च स्तः स्वीकृतं न चानान्या विधा वर्तते । प्रपञ्चस्यापि कैश्चित् सत्वं कैश्चिदसत्वं फैश्चित् सदसद्विलक्ष- णत्वं कैश्चित्प्रवाह नित्यत्वं कैश्चित् संदिग्धत्वमपि स्वीकृतं न चान्यान विधा वर्तते, घटपटादीनां विनाशप्रत्यक्षाभिस्यत्वं वक्तुं न शक्यते अन्यथा नित्यत्वमपि केनचित प्रतिपादितमभविष्यत्. एव- मेव सर्वेष्वपि प्रमाणेषु प्रमेयेषु च प्रस्तारेणैव प्रवृत्तानि दर्शनानीत्यवधार्यते । पदार्थस्वरूपं चैक- विधमेव संभवति न तु परस्परविरुद्धमनेकविधमपीति परस्परविरोधेनाऽप्रामाण्ये प्राप्ते चालनी- न्यायेन सर्वेषामप्यऽप्रामाण्यमापद्यते ततश्च “वृद्धिमिच्छतो मूलमपि नष्टम्" इत्युपलन्धम् । 'नास्तिकं मां तु मंस्यन्ते स्वयं नास्तिकचेतसः' पतैश्च दर्शनैरुत्तरोत्तरमनर्थानां वृद्धिरेव कृता न निवृत्तिरिति तस्ववित्सु स्पष्टमेव, श्रद्धाजडा- नामल्पाशानां चात्र विचारेऽधिकार एव नास्ति । दर्शनाचार्याश्चैते प्रायः रागद्वेषक्रोधादिभिः साधारणपुरुपदोपैरपि रहिता नोपलभ्यन्ते, अत एवैते स्वगुरुत्वमहत्त्वयोः स्थापनार्थमेव स्वस्वमतप्रतिपादनार्थ प्रवृत्ता न तु जगदुपकाराय नध परमतखण्डनादिकं शान्तपुरुषकार्य संभवति शान्तानां तत्र प्रवृत्तेरनुपलम्भाव. तथा च योग. सूत्रम्- " मैत्रीकरणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातचित्तप्रसादनम् इति । बहुन चैभिः श्रुत्यर्था अपि तादृशा असंगताः प्रतिपाद्यन्ते यारशान् विद्वान स्वीकर्नु न शक्नोति, एषां परस्परविरोधेन धर्मस्य वास्तवं तत्त्वं विध्वंसितं ज्ञानं च भगवत्प्रेम चान्तःकरणा- निष्कासितम्, न चैषु परमतखण्डनं स्वमहत्त्वस्थापनं च विना किमप्यन्यत् तत्पमुपलभ्यते । एषां शिप्यतेषामेतादृशं मिथ्यातिमहत्यमुपपाद्यते येन वास्तवमप्येषां महत्त्वं संशयविषयतामा- मोति । परमात्मा च परमेश्वरोपि सन्नेपां भृत्यतुल्य एष । आकुलीकृतश्चेभिर्वेदः । एतेपामेताश- कृपयैव सर्वजनापेक्षित लौकिक देशमहत्त्वमत्यन्ताभावप्रतियोगिता प्राप्तम् । अपि च ब्रह्मवादिभिम्रह्मणो चैष्णवैश्व विष्णोः शैवैध शिवस्य शक्तिश्च शके: परमा दुर्गतिः क्रियते इति तन तन स्पटमेव भगवत्मतिमास्तु तदधिष्ठातृणां मीडनकभूता एय। अद्यत्वेष्येपैव गतिरुपलभ्यते-मिथ्याभापणतो न विभ्यति पुरुपमा मूर्स मन्यमाना ययेच्छ- माचरन्ति, स्वस्यसंप्रदायाऽस्वीकृतानपि पदार्यान् प्रतिपादयन्ति यया दीक्षामात्रेण मोक्षपदप्राप्ति कापणमदानमात्रेण च परमेश्वरकृपामुपपादयन्ति । एपामाचार्याणां गृह ये जायन्ते ते मपि अवतारभूता पर जायन्ते ये च नियन्ते ते कामकपरायणा अपि सर्वेऽपवर्गपदमेव प्रामुवन्ति, भानमत्यपवर्गाधतेपो सनि बदरीफलेभ्योपि सुलभा उपलभ्यन्त " अगदव्यापारवर्जम्" इति सूत्रस्यापि गतिनास्ति । सर्य च पृथिवीवित्ततेपामेयोपमोगार्थ मन्ये परमात्मना चिनिर्मितम् । एतेषामुपानदर्थमपि रलान्यवश्यमपश्यन्ते परेपामुदरपूर्त्ययमप्यनस्याप्यत्यावश्यफवा नास्ति, यथ चिच्या प्राधमस्ति तत्सर्वमेभ्यः समर्पणीयमेवैयेषां पिरिति एतं विस्तरेण । पच च गतिः ·समयसमीक्षा। प्रायः पृथ्वीपतीनामवलोक्यते साधरणप्रजाजनाथ नु पृथिव्यां किमपि नास्तीति मन्ये एतेप्येवमेय मन्यन्ते । कलिकालोत्पन्नत्वेनैवैपामाचार्याणां तदर्शनानां च महत्त्वं स्पष्टं प्रतिभासते । पमिम॒तस्य साकल्येन जन्मजरामरणादिसंसारदुःखमपि निवर्तयितुं शक्यते जीवतस्तु कण्टकवेधवेदनापि निवर्तयितुं न शक्यते इत्येप सल्वेषां महिमा । 'धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां भृशं प्रविष्टा वयमेव तत्र' इत्येपामुद्घोपः। "विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम्" इतिन्यायेन तत्त्वोपपादने प्रवृत्त- रेतैः किंवा तत्त्वोपपादनव्याजेन स्वाग्रहा पोपपादिताः, परेण यत् सम्यगुक्तं स्यात् तद्वश्यमेय खण्डनीयमित्येपो दृढा प्रतिज्ञा, किं बहुना परोक्तं प्रत्यास्याय तदेव कालान्तरे स्वसिद्धान्तत्वेन स्वीकुर्वन्ति चेत्येपांतत्यपरत्वम् ,सम्यगुक्तम्- "एकालजां परित्यज्य नरः स्वार्थ प्रसाधयेत्" इति। पृथ्वी चेयमृते श्रीरामचन्द्रशासनसमयाहुकालमारभ्यानर्थानां निवासस्थानभूतैयास्ति, येन यत् समीहितं तदेव संपादितं तचार्थो वा स्यादनयों वा । यस्मिन् काले देशे च प्रजाजनैः यर्किचिदपेक्षितं तत्साधनार्थ यहवासलु गुरशब्दवाच्या वञ्चकाः कटिवद्धाः संजायते. तत्साधन- ध्याजेनैव महत्तरं गुरुवं संमानं धनं च लभन्ते. स्वस्वमार्गेषु प्रजां विविधोद्योगैराकर्षन्ति, प्रजाजनचायं विवेकदृष्टिराहित्यात् तेषां चञ्चकत्वं नायधारयितुं शमोति । देशवायं मायोऽर्थ- कामकपरायणोपि परमविरक्तीपवर्गपदाधिकारी न चात्र कोप्येताशास्ति यः सलु नरफादागतो नरकं गच्छति गमिप्यति चा, मद्यमांसादिपरायणा अपि स्वर्गमेव सद्यो गच्छन्ति । अन च गाव- पामिधं पृतं बहुभिविमोतं फ्रीतं भक्षितं चाथाप्यपं देशः परमधार्मिकस्तदुक्तम्- " पश्य लक्ष्मण पम्पायां धका परमधार्मिकः" इति । एकैककापिणार्थमप्यत्र मादभिरपि सदाभियोगाः प्रवर्तन्ते अयाप्यय देशः परमसंतोषी । अनि मिथ्याभाषणपरायणोप्ययं देशः सत्यवादी। गर्भपात- नान्यप्पन प्रायः पातियत्यपदप्रविष्टानि पर्तन्ते । वेश्यावृन्दवालाप्ययं देश पत्नीरतधारी । परदेष- परायणोप्ययं देशः शान्तिप्रधानः । अपत्यप्रधानपुरयाणां या शरीरयामा शयनभोजनमलत्यागादि- रूपा सापि देशोपकारायय, न फोप्यत्र स्थायां) प्रवर्तते । परस्परमेमपकमत्यादिरहिताप्ययं देशः स्वयंशासनाधिकारी सद्ग्रहणानभिज्ञापि स्वराज्याभिलापी, अतिसुकमारोपि सिंहसिंहासनारू- दः, युभुक्षितापि शरः, परकण्टरनिनिपुणापि दया, परफीपनीत्यनभिज्ञपि परमनिपुणः, शब्द- मात्रेण स्वराज्यप्रात्यमिलापीति मन्ये गीर्वाण एव, सूयादिनिर्माणानभिशोपि परं प्रवीणः । निर्ज- लदुग्धस्य सुलकमात्रमप्यमोपलम्धुं न शक्यते अथाप्ययं सरकः सत्यव्यापारपरथ, अन्नदीनापि शौर्यशतिरहितोपि च स्वराज्यं करिष्यति, गुणस्यपानभिशोपि गुणेकनिधिः, म्यदोपथपणा- रपि निर्दोप:- स्यदोपानभिमन्यमाप्रादेय । अप्रदि विधाविहाना अपि विदांसः शास्त्रियदयाच्या- घ, शासनशक्तिरहिता अपि भूपालाः सिदान्दपारयाश, म्यणसिंहासनारुमा अभियोगपरायणा गरपादना फोशपुटिपराध संन्यासिनः पियादितारादित्यमा पपा यवम्, अध्यपनदीना यथेच्छ भांगपरा अपि ग्रामचारिणः । धर्मसमाधर्मशालापाटबालादिनिर्माणमयदेशीलागला पत्र देशमधानानां निस्पृहाणामाजीरिका, पग्यश्चनमय परोपकारः, म्यार्यमय परमार्थः, भूनां पद्य पिद्वांस', हा पप गुग्यः, श्रीमन्न एव सरलसद्गुणगार्ण मानापाय, अर्थशामिकागषणा पर मदानुभाया मदामानस्नदुन- अन्ता साना पदिगयाः समामायेप पेप्यायाः" नि । कार्य या च्यपहार या परीक्षा जापत मृणाम् । वारस्याउन पर्यों मासमुपदग्पत् नि । इत्यादिकं सर्वमेय रतस्यों का रिजानन्यति एतमनेनाधिन पाया मिति सपिनयं विनापपति- श्रीमताम गुटलनाचारवाणी " ..

·॥अथ॥ न्यायाचार्यश्रीगौतमप्रणीतन्यायसूत्राणाम् अकारादिक्रमेणानुक्रमणिका सूत्राणि ३ ... १ ३ ~ ... ३ ... ... ४ ... १ ... ... १ ... अणुश्यामतानित्यत्ववत अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा अत्यन्तप्रायैकदेशसाधात अथ तत्पूर्वकं त्रिविधम् अध्यापनादप्रतिपेयः अनर्थापत्तो अनवस्थाकारित्वात् अनवस्थायित्वे अनिप्रहस्थाने अनित्यत्वग्रहात् अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः अनिमित्तनिमित्तत्वात् अनियमे नियमात् अनुक्तस्यार्थापत्तेः... अनुपलम्भात्मकत्वात् अनुपलम्भात्मकत्वात् अनुपलम्मादपि अनुवादोपपत्तेश अनेकद्रव्यसमवायात् अनेकान्तिकः सव्यभिचारः अन्तहिश्च अन्यदन्यस्मादनन्यत्वात् अपरिसंख्यानाथ अपरीक्षिताभ्युपगमात् अपवगेप्येवं प्रसङ्गः अप्लेजोवायूनाम् समनीषातात् अमत्यभिज्ञानम् अप्रत्यभिज्ञाने अप्राप्य महणम् अ.आ.सू.सं. सूत्राणि अ.आ. सू० अभ्यासात् २ २ ७४ अभ्युपेत्य कालभेदे २ ६७ अयसोऽयस्कान्ताभिगमनवन् २ १ ४४ अरण्यगुहापुलिनादिपु .. ४ २ ४२ ५ अर्यादापन्नस्य २ १५ २ २ २७) अापत्तितः १ २१ २ ४) अर्थापत्तिरप्रमाणम् २ ३ २ २५ / अलातचदर्शनवन् २ २ ५३ / अवयवनाशेपि १ १० २ २२ / अवयवविपर्यासवचनम् २ १२ ३ २ २४ अवयवान्तराभावेपि २ १२ १ २२ / अपयवावयप्रसनः ४ १५ १ २३ / अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे १ २ २ ५६ / अविज्ञातं चाज्ञानम् २ १७ १ २२/ अविशेषाभिहितेऽयें २ १२ २ २ २१ / अविशेपे वा किंचिन् २ १७ १ ३०/ अविशेषोते हेतो ५ २ २ २०) अव्यकमहणम् ४५ २ ६०/ अव्यभिचाराश ३ १ ३६ / अव्यवरथात्मनि २ ४ २ ५/ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि २ २२ ४ २ २०/ अश्रवणकारणानुपलब्धेः २ २ ३४ २ ३१/ असत्ययें नाभावः २ २ ९ ३ १ १५ / अस्पर्शत्वान् २. १ १ ३१ अस्पर्शवादप्रतिषेधः २ ३८ ४ २ ४३ आ- ३ १ ६२ / आकाशव्यतिमेदात् २ १८ ३ ४६ आकाशासर्वगनवं या १९ ३ ७/ आकृति तिलिजाल्या २ ३ २ ५ आकृतिस्तदपेशवान् ३ ४४ मात्मनित्यचे १ १४ मारमरणयदरसा ३ २ ३ १ ४२/आरमशरीरन्दियायंत्र ... २ ... ... १ ... ... ... or ... ४ ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... १ २ ... ... ... २. ... ... ... ४ ... अभावात् भावोत्पत्तिः ... ४ মি যানিমাস ·१२ न्यायसूत्रानुक्रमणिका- अ आ० ० ३ २ १ ३ २ २ २८ ... ... ... २ ... ... ... २ ... १ १ १ २ ९ १ ४६ १ १ ४५ २ ३८ ... १ ३ ३ २ ... M ૨ सूत्राणि अ० आ० सू० सूनाणि आदशोंदकयोः ३ १ ४९ कर्माकाशसाधात् संशयः आदित्यरश्मेः ३ १ ४७ कर्मानवस्थायिग्रहणात् आदिमत्त्वात् २ १३ कारणद्रव्यस्य आप्तोपदेशः शब्दः १ १ ७ कारणान्तरादपि आप्तोपदेशसामर्थ्यात् १ ५२ / कार्यव्यासमात् आश्रयाव्यतिरेकात् ४ ५१ / कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वम् कालात्ययापदिष्टः... इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःपज्ञानानि १ १० कालान्तरेणानिप्पत्तिः इन्द्रियान्तरविकारात् ३ १ १२ किंचित्साधान् ... इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ३. १ ५५ फुड्यान्तरितानुपलब्धैः इन्द्रियार्यसंनिकर्पोत्पन्नम् ४ कुम्भादिप्वनुपलब्धेरहेतुः इन्द्रियैर्मनसः संनिकर्पाभावात् ३ २ २१ कृतताफर्तव्यतोपपत्तेः फौकदेशवृत्तित्वात् कृष्णसारे सत्युपलम्भात् ४ १९ फेशनसादिष्वनुपलब्धे. उत्तरस्यामतिपत्तिरमतिमा २ उत्पादध्ययदर्शनात् ४९ ममनिर्देशादप्रतिषेधः उदाहरणसाधर्म्यात् १ उदाहरणापेक्षः फरिधर्मानुपपत्तेः... १ उपपचिकारणाभ्यनुज्ञानात् २६ पचिद्विनाशकारणानुपटाधे. क्षीरविनाशे उपपन्नश्च सद्वियोगः ३ उपलदधेरद्विप्रवृत्तित्वात् २ उपलभ्यमाने पानुपलब्धेः ३५ उभयकारणोपपत्तेः २५ | गन्धन्यायव्यतिरेकान् समयसाधार्यान् १६ गभरसम्परांगदानाम् उभयोः पक्षयोरन्यनस्य २ २८ गन्धरमपम्पनदाः गुणान्तगपरयुग्गर्ददाम समात्यनुमधाम् ५९ / गोत्याद् गोमिदिया ईश्वरः कारणम् १ ३ ... ... ... ४ १८ / यशसमूहे ५ ... ४ १ or १ ३४ / ममत्तित्वान् १८ ६ २४ ... १ ... ... ३ ३ २ २ ... १३ ४० ५० सुदादिभिः पर्तनाव २ २ २ १ १ ... ३ ... ... १ १ १ २ ३ १ २ २ १४ ... ५ १ ५ ... ८ १ १ १ एकचोपपत्नविशेष एकविनाश द्वितीयविनामार... ३ एकस्मिन् भदाभावा ४ স্থানীয়গাম্বা । ३ •३ घटादिनिपत्तिदर्शनान ९ माणरमनरम्बाश्रीवाणि... ११ ६४ मंन्दिगाश्रयः ग्य ... एलेनानियमः प्रयुगा १ २ २ १ २ ... ऐन्द्रिपस्वादूगदीनाम् মিমি রাবার বানান ५.न्यानिमिमगन् मनमाधनोपास ३.नप्रणाम्यामः । ३ ... ... ३ १ in ·न्यायसूत्रानुक्रमणिका- '१३ अ० आ. सू० ... ३ १ १ १८ २ १ ... ... ६९ ३ ... ... om ३ १ ... १ १ ४ २ ३ २ ... ... १ २ ... ४ २ ३ १ ४८ २ २ ४ ... ... ४ २ ... २ ६ ४ ८ १ सूत्राणि अ० आ. सू. सूत्राणि ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनः २ २३) तदुपलब्धिः ज्ञानविकल्पानाम् ... १ ३१ तद्विकल्पात् ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसंनिरुपात् ३ २ २५ / वद्विनिवृत्तवा ज्ञानायोगपद्यादेकं मनः ५८ तद्विपर्ययाद्वा तळ्यवस्थानं तु तत्कारितत्वादहेतुः २१ / तद्व्यवस्थानादेव . तत् विविधम् २ ११ तन्खाधिकरणाभ्युपगम० तत्त्रैराश्यम् ३ तन्निमित्तं तु तत्त्वप्रधानभेदाच २ ३७ तयोरप्यभावः तत्त्वमाकयो नावविभागात् २ १५ तलक्षणावरोधात् . तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थम् ५० तल्लिङ्गत्वात् तत्प्रामाण्ये वा न... २ १४ व शिष्यगुरुसब्रह्मचारि० तत्प्रामाण्ये वा २ २ ६ ताभ्यां विगृह्य कथनम् तत्संबन्धात् १ ५४ तेनैव तस्याग्रहणाच तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः २ १० ते विभयन्ताः पदम् तयात्यन्तसंशयः २ ५ तेषां मोहः पापीयान् तथा दोपा. २/तेषु चावृत्तेः तथाभावादुत्पन्नस्य १३ / तैश्वापदेशः तथा वैधात् १ ३५ काल्याप्रतिषेधश्च तथाऽऽहारस्य ३ २ ६६ / त्रैकाल्यासिद्धेः तथैत्युपसंहारात् १ ४८ काल्यासिद्धेहेतोः सदत्यन्तविमोक्षः १ २२ स्वपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य तदृष्टकारितमितिचेत् २ ७१ / स्वगव्यतिरेकात् ... तदनित्यत्वम् २ तदनुपलब्धेः. १ २९) दर्शनस्पर्शनाभ्याम् तदनुपलब्धेः २ १९/ दिवशफालाकाशेपु तदनुपलन्धेरहेतु: ३ १ ३३ / दुःखजन्मप्रवृत्तिदोप० तदन्तरालानुपलब्धेः २ २६ } दुःखविकल्प तदप्रामाण्यम् १ ५७ / दृष्टानुमितानाम् तदभावश्चापवर्गे ४५ / दृष्टान्तविरोधात सदभावः सात्मकप्रदापि १ १५ दृष्टान्तस्य तभावे नास्त्यनन्यता ૨ तदयोगपद्यलिङ्गत्वाच १ २४ दोपनिमित्तम् तदर्थ यमनियमाभ्याम् ४६ दोपनिमित्तानाम् ... तदर्थे व्यत्याकृतिजातिक २ ६० द्रव्यगुणधर्ममेदान्... सदसंशयः तदात्मगुणत्वपि २ २० द्रव्ये स्वगुणपरगुण तदात्मगुणसद्भावात ३ १ सदाश्रयत्वात् २४ धर्मविकल्पनिदेश... १ २ १ १ १ १ २ १ २ २ ५ રે २७ १५ १२ १८ ... २ ... .. १ ३ २ ३ २ १ ४ ~~ २२ ... २ १ १ ३ .. ... ४ ... १ १ २ ३२ दृष्टान्ते च २ २ ... ९ ३४ २ १ ३५ ४४ ४८ २ ४ ... २ ... २ ५ द्रव्यविकारे २ ४ ३ ... १४ .

·न्यायसूत्रानुक्रमणिका- सूत्राणि अआ. सू० धारणाकर्षणोपपत्तेभ ... ... १ ... २ ४ १ ८ ... ४४ २ ४ ३ ३ २ २ ૨ ... ५० ... ... ४ ... २ १९ २ २ ४ १ ६४ ... :: .. ३ ३ ५९ न-अंताभ्यागम० न- अणुनित्यत्वात् न- अतीतानागवयोः न- अतुल्यप्रकृतीनाम् न- अनित्यतानित्यत्वात् न- अनेकलक्षणः न- अन्तःशरीरवृत्तित्वात न- अन्यत्र प्रवृत्त्यभावात् न- अन्यत्वेप्यभ्यासम्य न- अर्थविशेषप्रावल्यात् न- अर्थविशेषप्रायल्यात् न- आकृतिव्यत्तयपेक्षत्वात् . न- आत्मप्रतिपत्तिहेतूनाम् न- इतरेतरधर्मप्रसङ्गात् न- उत्पत्तिकारणानपदेशात् न- उत्पत्तिकारणोपलब्धेः न- उत्पत्तिनिमित्तत्त्वात् न- उत्पत्तिविनाश० न- उत्पत्तिविनाश न- उष्णशीतवर्षकाल न- एक्देशनास० न- एकप्रत्यनीकभावात् न- एकस्मिन् न- फर्मकर्तृसाधनबैगुण्यात् . न- कर्मानित्यत्वात् न-कारणावययभावात् न- कार्याश्रयकर्तृवधात् नक्तश्चरनयनरश्मिदर्शनास न-केशसंततेः न-गत्यभावात् न घटाद् घटानिष्पत्तेः न-घटाभावसामान्य ... अ० आ. सू० एताणि २ १ ३५/न- तदयान्तरमावात् न- तदाशुगतित्वात् ३ २ ७५ न- तद्विफाराणाम् २ २४ नदोपलक्षणाविरोधात् ४ न-निप्पन्नावश्यम्भावित्वात् २ ४३ न पयसः ४ १ २६ न-पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः १ ३५ न पार्थिवाप्ययोः... २ २६, न पुत्रपशुखी० ३ १ २४ । न पुरुपफर्माभावे २ २ ३०न प्रत्यक्षेण २ १ २९ । न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवन् ४ ३९ न प्रलयोष्णुसद्भावात् २ ६६ । न प्रवृत्तिः प्रतिसंधानाय २ १ १६ न बुद्धिलक्षणाधिष्टान० ३ १ ४८ न युगपदग्रहणात्... २ २२ न युगपदनेकियोप० १ ३२ न युगपदानुपलब्धेः २ ६५ न रानावंप्यनुपलब्धेः ३ २ १२ । न रूपादीनाम् १ ३० न लक्षणावस्थिता० १ न विकारधर्मानुपएः २ १ ३८ न विनष्टेभ्यः १ न विपयव्यवस्थानान् ८न व्यवस्थानुपपत्तेः २ १ ५८ न शब्दगुणोपलब्धेः २ २ २३ । न सद्यः २ ४२ न सर्वगुणानुपलब्धेः ३ १ ६ न साथ्यसमत्वात् ३ ४३ | न सामयिकत्वात् ६५ न सुरयम्यान्तराल. ३ २ ८न संकल्पनिमित्तत्वात् १ १२ न संकल्पनिमित्तत्वात् २ १४ । न स्मरणगालानियमात् १ न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् २ १० न स्वमावमिद्धिः न स्वभावसिद्धः २ ६२ न हेतुनः कार्यसिद्धः ३ १ ५६ / नाऽसीतानागतयोः ३ ... ३ १ ४० २ ... ... २ . ११ २ ४ १ १ १७ २ ४ ३ ४ ३ १ ... ७२ १ १ १ ... ... ३ ३ २ ... or १ १ ४ २ ... ३ २ २७ १ ६८ ... ४ ... २ ३ ४ १ १३ ३९ न चावयव्यवयवा... न चैकदेशोपलब्धिः न- तदनवस्यानात् ज-तर्थयगुवात... १ २ २ ·न्यायसूत्रानुक्रमणिका--- अ० आ. सू० २ १ ३ ९ १९ ४ २ ९ १ ... १ २ ... ५ .. २ ... २ ... २ ३ ... ३ सूनाणि नात्ममनसोः नानुमीयमानस्य नानुवाद्पुनरुक्तयोः नाऽप्रत्यक्षे गवये नाऽभावप्रामाण्यम् नाऽसत् न सत् निग्रहस्थानप्राप्तस्य नित्यत्वप्रसङ्गश्च नित्यत्वेऽविकारात् । नित्यमनित्यमावान् नित्यस्याप्रत्याख्यानम् नित्यानामतीन्द्रियत्वात् निमित्तनैमित्तिकभावात् निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेच निमित्तानिमित्तयोः नियमश्च निरनुमानः नियमहेत्वभावात् नियमानियमविरोधात् नियमानियमौ तु... निर वयवत्वादहेतुः निर्दिष्टकारणाभावेपि • नेन्द्रियार्थयोः न्यूनसमाधिकोपलब्धेः ... * ه س م ع م ه م ر . م ه ع ه ه ه سه سد م س ه م ع 8 १ ... ... ५ २ २ ... ... १ ... ५ २ १ ४ २ १ ... २ . ... ... ... अ० आ० सू० सूत्राणि १ २१ । पूर्व हि प्रमाणसिद्धौ १ ३४ पूर्वाभ्यस्वस्मृत्यनुबन्धात् १ ६६ पृथक्चावयवेभ्योऽवृत्तेः ४७ पृथिव्यापस्तेजो वायुः ७ | पौवापर्यायोगात् १ ४८ / प्रकृतादर्थात् २ २१ प्रकृतिविवृद्धी २ ७३ प्रकृत्यनियमात् २ ५१ प्रणिधाननिवन्धाभ्यास ५ १ ३५ | प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानाम् .. १ २८ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनय० २ ५२ प्रतिज्ञातार्थप्रतिपेधे ७ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरम् . ९ प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः २४ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा ३ १ १८ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च ३ २ ११) प्रतिद्वन्द्रिसिद्धः २ ५७ / प्रतिपक्षहीनमपि ३ २ ३९ प्रतिपक्षात् १ ४३ प्रविषयविप्रतिपेधे १ २७ प्रतिपेधं सदोपमभ्युपेत्य १८ प्रतिपेषानुपपत्तेः २ ४२ प्रतिपेयाप्रामाण्यम् प्रतिपेधेपि समानो दोपः ५ प्रतिपेध्ये १ २० प्रत्यक्षनिमित्तत्वात् २ ३७ प्रत्यक्षमनुमानम् २ १७ । प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिः ४१ / प्रत्यक्षादीनाम् ९. प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः १० प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धः ३६ प्रदीपास्सिन्तविक ४ ६२ प्रदीपोपादानप्रसङ्ग ३ १ २८/ प्रधानशब्दानुपपचे १ १ १९ प्रमाणवर्कसाधनोपालम्भः २ ५३/ प्रमाणतश्वार्थप्रतिपत्तः ३ २ २ ४१ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनक ३ ६८/ प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम ५ १ १ १ ४१ ४२ २० ... २ ... २ ... २ २ ... १ १ سه २ ... ३ २ ... ... ... पक्षप्रतिपेधे पद्मादिषु ধশ্ববিত্ত परं वा त्रुटेः परिशेषात् परिपत्प्रतिवादिभ्याम् १ ... ... ३ २ द ... १ १ ... ५ २ २ १ ૨ ३ १ पश्चात् सिद्धी २ २ २ १ १ ... २ ... १ ... पाणिनिमित्तप्रश्लेषात् पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च पार्थिव गुणान्तरोपलब्धेः पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः पूरणप्रदाहपाटन पूर्वकृतपालानुवन्यात् पूर्वकृतपालार्नुबन्धात् पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षान... ४ १ ४ २ २ ... ... ६२ } प्रमाणतः सिद्धः १ १७ ... ४ ... १ ... १ ४ ·न्यायसूत्रानुक्रमणिका- अ.आ. सू० ... ... ... ... २ २ २ १ १ २४ १ २ २ ४९ ७ अ. आ. सू० सूत्राणि २ १ १६ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः १ ३७ / यथोक्तहेतुत्वाचाणु १ १ २८ यथोक्तहेतुत्वात् १ १ २० यथोक्ताध्यवसायादेव १ १ यथोक्तोपपन्नः १ १ १७ यमर्थमधिकृत्य ६. यस्मात् प्रकरणचिन्ता १ ४५ / यावच्छरीरभावित्वात् २ १८ याशब्दसमूहत्याग ४ १ ६६ | युगपज्ञानानुत्पत्तिः १२ युगपज्ञेयानुपलब्धेश्व १ १२ युगपत्सिद्धौ १ रश्म्यर्थसनिकर्षविशेपात् रोधोपघातसादृश्येभ्यः नाणि प्रमेयता व प्रयत्नकार्यानेकत्वात् प्रवर्तनालक्षणा दोषाः प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः प्रवृत्तिर्ययोक्ता प्रवृत्तिामधुद्धि०... प्रसिद्धसाधर्म्यात् .. प्रसिद्धसाधात् . प्रागुशारणात प्रागुत्पत्तेः प्रागुत्पत्तेः प्रागुत्पत्तेः पानिप्पत्तेः प्रातिमवत्तु प्राप्ती चानियमात् प्राप्यसाध्यमप्राप्य वा प्रीतेरामाश्रयत्वात् प्रेत्याहाराभ्यासकतात् २ ... २ २ ३ २ १९ २ २ ११ ... २ ... १ ७ ... ४ ४ १ १ २ ८ ५२ लक्षणव्यवस्थानादेव २२ लक्षितेपु लिङ्गतो प्रहणात् लौकिफपरीक्षकाणाम् २ ३ १४ १ ... or १ ४ १ ३ १ ४ २ २ ... याधनानिनिवृत्तः.. धाधनालक्षणं दुःसम् पाह्यप्रकाशानुग्रहात् बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानम् धुद्धिसिद्धं तु तदसत् युद्धेश्चैवम् बुद्धया विौचनात्तु भूतगुणविशेपोपलव्धेः भूतेभ्यो मृत्युपादानवत् ... ... ... ... ४ २ २ १ २ २ २ २ १ ३९ १ ४२ २ १ २ १ ... ३ ३ वचनविधातः १ ४१ वर्णक्रमनिर्देशवत् १ १५ वर्णत्वाव्यतिरेकात् १ ५० वर्तमानामावः वर्तमानाभाये वायरमेवोपचारप्टटम् वाक्यविभागस्य विकारपमित्व विकारप्राप्तानाम् १ ३९ विकारादेनोपदेशात् ५२ विसावस्य परिषदा १ ६८ विद्याऽविवामिष्यात् ३२ विधिविधायकः २ ३२ विधिविहितम्यानुवचनम् २ ३५ विध्यर्थवादानुवादक २३ विनासकारणानुपरम्धे विनाकारणानुपरम्धेः ७ विप्रतिपचिरप्रतिपचिश्व २ ३ २. २ ... मध्यन्दिनोल्काप्रकाश मनःकर्मनिमित्तत्वाच मन्सायुर्वेदप्रामाण्यवत् महदणुमहणात् মাত্তানা मिप्योपलब्धिविनाश मूर्विमता प ३ २ ३ ४ १६ ४ ६३ ... ... २. २ २ १ १ १ ... ४ ० ... ... ... २ २ ३३ १९ पत्र संशयस्तत्रैवम्... २ १ १ ·न्यायसूत्रानुक्रमणिका १७ अ. आ० ० ३ ४ २ ... १ २९ ... २ ७० २ २ १ १ १ २३ ... ... ... cord or craw aw was casnaww ... ... ... १ २९ ४ ४ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेः ... १ १ १३ ... २ ४ ... ४ ... २ ... १ ... ... १ ... सूत्राणि अ० आ० सू० দুরগি विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ३ स प्रतिपक्षस्थापनाहीन: विप्रतिपत्त्यव्यवस्था २) समाधिविशेषाभ्यासात् विप्रतिषेधाच न त्वगेका ३ १ ५४ समानतासिद्धः... विभत्यन्तरोपपत्तेश्व २ ३९ / समानप्रसवात्मिका जातिः विमृश्यपक्षप्रतिपक्षाभ्याम् १ ४१ / समानानेकधर्माध्यवसायात् विविधवाधनायोगात् १ . ५५ समानानेकधमोपपत्तेः विषयत्वाव्यतिरेकात् ३ १ ५८ समारोपणादात्मन्यप्रतिपेषः विषयप्रत्यभिज्ञानात् २ २१ सर्वतन्त्रप्रतितत्र०... विष्टं घपरं परेण . ३ १ ६६ / सर्वतत्राविरुद्धः वीतरागजन्मादर्शनात् १ २५ / सर्वत्रैवम् वृत्त्यनुपपत्तेरपि सहि २ ६ / सर्व नित्यम् १३ / सर्व पृथर व्यका व्यक्तानाम् ११ / सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच व्यक्तिर्गुणविशेपाश्रयः २ ६८ सर्वमनित्यम् व्यक्त्याकृतिजातयस्तु २ ६७ १ सर्वमभावः व्यत्तयाकृतियुक्तपि ६५ / सर्वसंयोगशब्दविभवाच व्यभिचारादहेतुः ५/ सर्वाग्रहणम् व्याघातादप्रयोगः १५/ सव्यदृष्टस्येतरेण व्यासक्तमनसः ३२ / सव्यभिचारविरुद्ध० ध्याहत्तत्वादयुक्तम् ४० सहचरणस्थानतादर्थ्य व्याहतत्वादहेतुः १ २८) संख्यैकान्तासिद्धिः व्याहतत्वादहेतुः २ २७ / संवानानुमानविशेषणात् व्यूहान्तराद्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनम् ३ २ १६ / संप्रदानात् संबन्धाच भाब्दे ऐतिह्यानान्तर्भावात् । २१संभवतोऽर्थस्य शब्दार्ययोः पुनर्वचनम् १५, संयोगोपक्ष शब्दार्यव्यवस्थानात् १ ५४) संसर्गाचानेकगुणग्रहणम् शब्दोऽनुमानम् २ १ ४९ / साधर्म्यवाभ्याम् शरीरगुणवैधात् ५५ / साधर्म्यवैधाभ्याम् शरीरदाहे ३ १ ४. साधर्म्यवैधयोत्कर्ष शरीरव्यापित्वात्... ५२ / साधर्म्यात्तुल्यधर्मोपपत्तेः शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् ३ ६८ साधात् संशये शीरतरगमनोपदेशरत् १ ६७ । साधादसिद्धः श्रुतिप्रामाण्याच ३ २९ / साध्यत्वावयविनि स- साध्यत्वादहेतुः - सगुणद्रव्योत्पत्तिवत् २६ / साध्यदृष्टान्तयोः सगुणानामिन्द्रियभावात् ३ ७०/ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा सधः कालान्तरेच ४४ / साध्यसमत्वादहेतुः स द्विविधः १ ८) साध्यसाचात् ३ २ १ २ २ ६३ ४ १ २ ... ४ २ २ २ १ २५ ... १ ... २ २ ... ... ... ... २ ५ १ २ १८ २ २ १ २ ... १ १ ३२ १५ २ ... ... ... هم س १ १ ... २ ३ . ... ५ ४ ... १ १ २ .ua ... १ १ ३ ३ ४ ... १ १ om ३ ·१८ न्यायसूनानुक्रमणिका- भ० ० ० ૨ ... ... ... ... सूत्राणि साध्यातिदेशाच साध्याविशिष्टः सामयिकत्वात् सामान्यदृष्टान्तयोः सामान्यवतः सिद्धान्तमभ्युपेत्य सिद्धान्तमभ्युपेत्य सुखस्यापि ... सुप्तव्यासक्तमनसाम् सुवर्णादीनाम् मक आसू० सूत्राणि ६ / स्मरणं वात्मनः ८ स्मरत: शरीरधारणोपपत्तेः २ १ ५५ स्मृतिसंकल्पवध ५ १ १४ स्वपक्षे दोपाभ्युपगमात् ५० स्वपक्षलक्षणापेक्ष. १ ६ स्वप्नविपयाभिमानवत् ५ २ २३ स्वविपयानविक्रमेण ... २ १ ४३ ... ... ४ २ ... ... २ १३ सुपुप्तस्य स्वप्नादर्शने १ ... ... ४ २ ... २ १ २६ हीनमप्यन्यतमेनावयवेन २ २ ४७ | हेतूदाहरणाधिकम् ६३ } हेतूपादानात् १ ३६ / हेत्वपदेशात् २ १ ६४ हेत्वभावादसिद्धिः... १ ५१ हेत्वाभांसाश्च यथोक्काः ९ ५३५ २ १० ॥ इति ॥ सेनावनवद् प्रणम् स्तुतिभिन्दा परकृतिः स्थानान्यत्वे नानात्वात् स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् स्फटिफेयपरापरोत्पत्तेः 33 mr03 ... ३ २ २४ ·अथ केपांचित्सूत्राणामत्र समुचितपाठाः प्रदर्यन्तै- - 'प्रतिवनसिद्धः प्रतितनसिद्धान्तः १-१-२९ । 'विशेषपरीक्षणार्थमपरीक्षितोभ्युपगतोऽभ्यु- पगमसिद्धान्तः १-१-३११'शब्दादातोद्यसिद्धिवत् तसिद्धिः२-१-१५ प्रमेयता च तुलावत् कि वा तुलाप्रमेयतावत् २-१-१६॥न प्रत्यक्षेणैकदेशोपलम्मस्वीकारात् २-१-३१११ शब्दार्थ- योधव्यवस्थादर्शनादप्रतिपेवः २-१-५४।।' शब्दादेतिह्यस्याऽनर्थान्तरभावाद् अनुमानादर्थापचिसंभ- वाभावानामनर्थान्तरमावाचाप्रतिषेधः२-२-२'1'सामान्यवत्त्वस्य साधनविशेषणत्वात् २-२-१६ ॥ 'नाऽतुल्यप्रकृतीनां विकाराणां विकल्पात् २-२-४३'। 'विकाराणामपुनरापत्तेः २-२-४६ ।। 'नित्यत्वेऽविकारात् क्षणिकत्वे च प्रकृतित्वानुपपत्तेः २-२-५१ । 'व्यत्तयाकृतिजातिसमुदाये प्रयो। गाचदर्थे संशयः २-२-६० । नाऽऽनन्त्यव्यभिचाराभ्याम् २-२-६२ सहचरणस्थानतादर्य- वृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाऽऽधिपत्येभ्यः- यष्टिमञ्चकटयमाढकतुलागणाकृष्णान्नपुरुपशब्दानां ब्राह्मणमश्वस्थवीरणराजसत्तुचन्दनतीरशाकटप्राणकुलेषु अतनावेपि तदुपचारः २-२-६३ ।। 'समान- ज्ञानजननी जातिः २-२-७०॥'संघातातिरिक्त आत्मा-दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थमहणात् ३-१-१॥ 'तस्या आत्मगुणभावादप्रतिषेधः ३-१-१४' । 'मन्तःकरणामावो निरनुमानः ३-१-१८। 'न पञ्चभूतविकाराणामुष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् ३-१-२१ । सरागस्य जन्मस्वीकारात् ३-१-२५ । शरीरं पार्थिवं जलादीनामङ्गभावात् ३-१-२८ । इन्द्रियाण्याहवारिफाणि मह- दणुमहणात् ३-१-३१। वाह्यप्रकाशनिरपेक्षप्रत्यक्षस्याऽभिभवात् ३-१-४२' ॥ 'कर्माकाशसा- धाद् बुद्धौ नित्यत्वानित्यत्वसंशयः ३-२-१ । 'नित्या बुद्धिविषयप्रत्यभिज्ञानात् ३-२-२॥ 'प्रत्यभिज्ञाविनाशे च विनाशप्रसङ्गात् ३-२-५''न ज्ञानमिन्द्रियार्थयोर्गुण:- तद्विनाशेपि शाना- वस्थानात् ३-२-१८' 'ज्ञानक्रियाकरणत्वास न मनसः ३-२-१९।। 'बुद्धः कर्मवदनवस्थायित्व- प्रहणात् ३-२-४४', 'शरीरे चैतन्यविरोधिगुणादर्शनात् ३-२-५१॥ तत्रैराश्यम्- रागद्वेष. मोहानामर्थान्तरभावात् ४-१-३१'न- एकविनाश्यत्वात् ४-१-४ गतेपो मोहः पापीयान्- समूढस्येवरानुत्पत्तेः ४-१-६॥ 'व्यक्ताद् व्यक्तानामुत्पत्तिः- प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ४-१-११। अभावाद् भावोत्पत्तिः- उपमृद्य प्रादुर्भावात् ४-१-१४ । ईश्वरः कारणम्- पुरुषार्मवैफल्यदर्श- नात् ४-१-१९१'न कारणस्य (प्रमाणस्य ) एकदेशत्वात् ४-१-४२१॥'प्रागुत्पत्तेरसत्- उत्पत्तिदर्शनात् ४-१-४९'। 'प्रीतेरात्मनिष्ठत्वादप्रतिपेधः ४-१-५२। 'मनीनामात्मनि समा• रोपणादप्रतिषेधः ४-१-६१ । 'अवयवानां कृत्सैकदेशयोhत्यसंभवादवयव्यभावः ४-२-७॥ 'तत्समवेतत्वादपृथग् ग्रहणम् ४-२-२८१'प्रमाणानुपपत्युपपचिम्यां सर्वशून्याभावः ४-२-३०॥ 'समाधिविशेषाभ्यासात् तत्त्वज्ञानम् ४-२-३८ । 'पूर्वकृत्तसुकृतविशेपाचदुत्पत्तिः ४-२-४१॥ 'न-शरीराभावात् ४-२-४४॥ तदर्थ यमनियमादिभ्य आत्मसंस्कारः ४-२-४६वाभ्यां विगृह्य विप्रतिपत्तिः४-२-५१॥ घटादिनिप्पत्तिदर्शनात् पीडनार्थ पाभिचारादप्रतिषेधः ५-१-८॥ अविशेपेणोके देती प्रतिषिद्ध विशेषणान्तरं प्रक्षिपदो (विशेषणान्तरप्रक्षेपे) इलन्तरम् ५-२-६" अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं च ५-२-१५॥ इति ॥५१॥ एतनिर्दिष्टसंख्याकानि सूनाम्येवंविरचनीयान्यासन इति संभाषयति- सुदर्शनाचार्यशास्त्री काशी ·अथ संशोधनपत्रम् -- सिद्धो या + पृ० पं० अशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं० अशुद्धम् ५१२ समुदाय समुदायः ८६ २७ देतुः ६ १५ दाणे पदार्थ ९२ १७ त्यात स्यात् ६ २४ विमर्पमात्रम् विमर्शमात्रम् ९३ २३ सामथेन सामध्येन ७ १७ वैतण्डिः वैतण्डिकः ९७ १४ विपतक विषयक ७ १८ कायोजन प्रयोजन ९७ १५ तद्विपाया तद्विपया ९ ३५ एथगू पृथग ९८ १७ सिद्धी १३ १ज्ञानान्तर ज्ञानानन्तर १०२ १५ प्रतिपेधरूपे प्रमाण्यप्रविपेषरूपे २०१३ इति। इति १०८ ३ सन्धिः लब्धिः २१ १ तद न तद् ११० ३२ इति इति तत्रापि पूर्व- (अन्यत्परिशिष्टे द्रष्टव्यम्) २१ १० प्रसज्यते वाना प्रसज्यते- इन्द्रिया- १२३ १९ पाना र्थसंनिकपोत्पन्नत्वा- १२३ २० वित विनः १२३ ३४ एतत्कृतः एवत्कृत:- कान्तत्वात् २२ ९ (परिशिष्टे द्रष्टव्यम्) १२३ ३५ सध्यति सिध्यति २५ ४ न. १२४ २८ सद्भावः. सत्त्वम् १३४ ११ प्रत्ययस्य प्रत्ययस्य हेतु -१३७ २३ पततः पतव:- ४०२० सत् सन् १३७ ३० पवितव्यकालः पतितव्यकाल: ४० २० 1 तथा तथा ४१ ७ निवर्ततेति निवर्तते इति रितरे १३८ ८रितर १३९ २९ दपि दपि इतरेतरापेक्षा- गन्धवत्वेन ४६ ३१ गन्धत्त्वेन दाः १४१ ११ दव्या ऽधिक्रियते ७ ऽथिक्रियते १४१ २३ सति सति ४८१३ सानस्य मानस्य २४२ १८ क्रियमाणवा क्रियमाणवा- ५३ ६ वाक्य वाक्ये १४२ ३३ यः ५९ १३ पक्षस्य: पक्षस्य १४२ ३४ त्रैकाल्यान्वितो अतीतानागतयुक्तो ६१ २५ हेतू १४८१६ नास्ती नास्ति ६४ २ इतिः? :१ इति १४९ १२ कस्य कस्य ६५३५ यक्ष १५१ ३० संयन्ध संपन्धान्तर ६९२९ चव चैव १५१ ३२ संबन्ध ७१३६ स्थानान स्थानाना १५५ २ ऽभ्यासेन ७२ २९ पहि पञ्चम्यन्तवादि १५५ २८ दौर ७८३५ सादृश्या सादृश्यस्या १५६ २० विषिस्वरूपमा उक्त विधेविष्यमाद ८१ १३ धानस्य- धानस्य १५६ २१ प्रवर्तनम् अनुमोदनम् ८५ ५ सद्भाव सद्भाव १५६ २९ विमानते विमजते त्रैकाल्यान्विठो यः संबन्धान्तर ऽभ्यासे न दोपवान् ·संशोधनपत्रम् । परकृति, पृ० पं० अशुद्धम् पृ० पं० अशुद्धम् शुद्धम् १५६ ३० परकृति २२८ २० पटलो पटले १५६ ३५ प्रकृतो सर्वजित् प्रकृतो २२९ २३ स्मृतिः स्मृतिः १५८ २६ सोमयाग इति सोमयाग २२९ ३५ ति, ति १६२ १७ सूत्रेण मवेति सूत्रेण २३६ १४ देतु हेतु १६२ २५ इत्यानित्यवे इत्यनित्यने २४५ २८ मापदद्यते नापद्यते १६४ ८ तत्सु सत्सु २४७ ६ पतम् १६४ २९ दित्यर्थपति दित्यर्थापत्ति २४८ ३ तेजा १६७ २९ असति 'असति २४९ १६ धर्माणां धर्माणां १६९३२ तथा तयात्राभावाख्यमेव | २५१ १९ भोगार्थम् उपभोगार्थम् तथा २५३ ३२ दित्याशयः। त् न च भवतीति १७० ३६ नेति, नेति, यानिः यत्र. चक्षुरस्मेरमावःप्रास तेषाम् तत्र, इत्याशयः। १८१ १६ इति अनुपलभ्यमानत्वा- २५५ १५ थमेव र्थमेव दिति २५६ ३२ आवि अवि १८२ ३४ व्याचष्टे व्याचष्टे- अस्पर्श- २५९ १९ ज्ञानवाद् ज्ञानवद् मिति, तथा २६१ २८ याणं याणां १८५ २० संभवात् संभवात् प्रयोगाद्वा २६५ २३ चेक धेकक १८९ १४ व्यत्तस्य व्यक्तस्य शब्दस्य २६९ ३१ श्वैक १९२ ३५ नोपपद्यते उक्तसांख्यमते नोप -२७० ९रकस्य रेकस्य पद्यते २७२ १० सयुक्त संयुक्त १९३ ५ विकारा विकारा २७४ ३६ परस्पर परस्परं १९३ १४ नामिव्यकिः नाभिव्यक्तिः २७६ २९ कानिचित्- कानिचित्- रसना- २१०२३ स्यवा स्यैवा दीनि २११ २२ आढक आढकं देहीत्यत्र २७७ ९ दिभि दिभिः आढक २७७ १७ दृष्टान्तः दृष्टान्त. २११ २३ तुलया तुलांदहीत्यत्र तुलया । २७० २४ कारण, २११ २५ योग कृष्णं देहीत्यादौ | २७९ १४ भाये र्भावे योग २८२ १३ ज्ञानमेव प्रत्यक्षमेव तत् २८६ १३ सूत्रंच सूत्रंच-विषयान्त- २१३ ७हि हि रव्यास आत्मधर्म २१४ १३ रूपरसगन्धरप• गन्धरसरूपस्पर्शानां इत्युत्तरन वक्ष्यमा- नि णत्वात् २८९१६ वश्व वश्य २१८ २९ यः य, २९४ ३२ एव २२१ ३६ माध्यान्या प्राधान्या २२२ ३७ मस्तीति मस्तीति मृतारीर-२९८ २५ प्रसव प्रसङ्ग दाहे ३०३ २५ दशपाह दृशपाद २२३ ३३ एचञ्च ३०५ १९ सत्त्वेति सत्त्वेपि २२८ १९ आवरणौ आवरणे ३०९ ८ दे॒पयो उपयोग २२८ २० मावरणी आवरणे ३१० २० निध्ययो निवृत्यो २१२ २१ तत् एतच ·२२ संशोधनपत्रम् । १०. पृ० पं० अशुद्धम् ३२५ २८ एतत् ३२७ ३ ३ ३३१ २ पदार्थान ३३२ २४ वर्तमाने, ३४१११ व्ययसायः ३५९ ३१ भान्तिरेव ३६८ १० उत्तष्ट ३७२ ४ व्याघातो ३७२ २३ ाघात:- पं० अशुद्धम् शुद्धम् उक्तं ३९०१२ पवर्ग पवर्ग: ५३ ३९४ १ पृथक पृथक् पदार्थान् ३९८ २१ किंवा कि वाऽयमभावः वर्तमाने ४११ ३६ त तु न तु व्यवसाय: ४१३ १६ पूर्वकतः पूर्वकृतः भ्रान्तिरपि ४१५ ३१ तदर्थमिति, तदर्थमिति, तदर्थम्= तत्त्वज्ञानसिद्धयर्थम उत्कृष्ट याघात: | ४२३ ६ क्रियागुणहेतु- क्रियाहेतुगुणयुक्तं व्याघातः= वैध- य॑म् ४२४ १९ विशिष्ट विशिष्टमेव सामाना. ४२५ २० अप्रास्या अमात्या तदेतत् ४३३ २० प्रसज्यत् प्रसज्येत ज्ञानस्य सत्त्वात् ४४२ २३ क्षस्यानुवादः पक्षस्यानुवादः वाग ४४६ ३६ पप्ठेपोति पष्टपीवि स्वर्गात् ४४९ ३१ असर्वगत्व असर्वगतत्व पूर्वजनचरित्रम् ४५२ ३७ तस्मिन् तदस्मिन् मुसाभावश्च सिद्धः ४५३ २३ साधनत्वादि साधनादि प्रवृत्तौ भोगेन नष्टा-४५८ २४ साख्य सांख्य याम् ३७३ ३२ सामा ३७४ १७ तदेतत ३७६ ३३ ज्ञानात् ३७८.२३ वाग ३८२ २६ स्वर्गात ३८५ २४ चरित्रम् ३८६ १६ सिद्धः ३८६ २० प्रवृत्ती, किंचिच्छात्रोपयोगाय नूत्नं चापि निवेशितम् । अतोन्यदन्त्यभागेन परिशिष्टेन गोध्यताम् ।। एतद्दिशा स्वयं शोध्यमशुद्धं यदि दृश्यते । अवश्यं शिप्यतेऽशुद्धिः सूक्ष्मदृष्टयापि दर्शने । प्रत्यलम्

·अर्थ
सूत्रकारस्य तात्पर्य बुद्धा स्वमत्तिमानतः ।
मूत्रत्रितयभाप्यं च करोत्येप सुदर्शनः ।।
इदमन्यद् बौद्धमतम्-
सर्वं पृथक्-भावलक्षणपृथक्त्वात् ।। ४-१-३४ ॥
सर्व पदार्थमा पृथक् नैयापिकादिभिर्यत् गयादिव्यक्तीनां गोत्वादिजातिभिरभेद
उच्यते तनोपपद्यते, कुतः ?, भावलक्षणपृथक्त्वाव- भावलक्षणस्य- जातिशब्दवाच्याया
आकृतैः पृथक्त्वात् गवादीनां तत्तयक्तिमात्रे पर्याप्तत्वात्= सर्वासु व्यक्तिष्वनुगतत्वाभावाद,
अयमर्थः-आकृत्यतिरिक्ता तु जातिनिरूपयितुमेव न शक्यते. आकृतिश्च प्रतिव्यक्ति पर्या-
वोपलभ्यते अत एव 'नेयं सा गौः' इतिविशेषप्रतीतिर्भवति । व्यवहारश्च व्यक्त्यैव सिध्य-
तीति व्यों जातिस्वीकारः । गवादिशब्दवाच्यत्वग्रहश्च लोफव्यवहारात सिध्यन् न जातिम-
पेक्षते इति गवादिव्यक्तीनामभेदकारणीभूताया जातेरभावात् सर्व पृथगेव । किं च नित्या
जातिरित्युच्यते न च कस्यापि नित्यत्वं संभवति- सर्वस्य क्षणिकत्वात् 'यत् सत् तत् क्षणि-
कम्' इतिव्याप्तेर्वाधासंभवात् उक्तं च-
" पृथक्त्वे व्यक्तितो जातिदृश्येत पृथगेव सा।
अभेदे व्यक्तिमात्र स्यादू देधा चैन्न विरोधतः ।।
नाऽध्याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत्
जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसंततिः ॥” इति ॥ १॥
अत्रोच्यते-
न- अनेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तेः ॥४-१-३५॥
यदुक्तम्- 'सर्व पृथक्- जात्यभावात्' इति तन्नोपपन्नते तस्मात् ? जात्यात्मना
व्यक्तीनामभेदस्यापि संभवात् न सर्वे पृथर्गवैत्यर्थः कस्मात् ? अनेकलक्षणैरेकभावनिप्पन
अनेक क्षण: आकृतिशब्दवाच्यैर वयवसंयोगैरेकभावस्य-व्यक्तनिप्पत्तेः जायमानत्वादित्य-
न्वयः । भृगसास्नाद्यनेकावयवसंयोगेनैव गवादिव्यक्तिनिप्पत्तिरुपलभ्यते स तु संयोगः सर्वासु
गवादिव्यक्तिषु प्रत्यक्षमीक्ष्यते इति न तस्यापलापः संभवति । यदुक्तम्- 'नेयं सा गौः'
इति मतीतिरनुगतधर्माभावादेव संभवतीति तत्रोच्यते-द्विविधा ह्याकृतिरस्ति तत्रैका सर्वा-
नुगता तामेवाश्रित्य ' इयमपि गौरियमपि गौः' इत्यनुगता प्रतीतिर्भवति. अपरा च तत्त.
ब्यक्तिपर्याप्ता तां चाश्रित्य 'नेयं सा गौः' इतिविशेषप्रतीतिरप्युपपद्यते । आकृत्या च पाभि-
ध्यज्यते सा जातिरित्युच्यते, आकृतिजात्योश्च भेदः प्रत्यक्षसिद्ध एव, जाति च विना
शब्दशक्तिग्रहो न संभवति । अनेक चाक्यवसंयोगा न तेपां वाच्यत्वमुपपद्यते- एकस्य
धाच्यत्वसंभवादिति सिद्धम्- अस्ति जातिरिति, जात्या च व्यक्तीनामभेद इति न सर्व
पृथगेयेति ॥२॥

·२४ लक्षणव्यवस्थानादेवाऽप्रतिषेधः ॥४-१-३६ ।। अप्रतिषेधः जातिभतिषेधः किं वा सर्वाभेदप्रतिषेधो नोपपद्यते, कस्माद ? लक्षण- ध्यवस्थानादेवेत्युन्यते, लक्षणस्य- आकृतेर्व्यवस्थानात्= गवादिन्यक्तिषु व्यवस्थितत्वात्- अध्यात्पतिव्याप्तिरहितत्वादित्यन्वयः, शृङ्गसानादिसंयोगो हि सर्वासु गोव्यक्तिप्यनुगत- रूपेण वर्तते एव- वायकाभावात्, तेन च जातिरभिव्यज्यते, ब्राह्मणजातिरित्यादिपदवाच्या च जातिरेव, जात्यभाषे एतादृशशब्दानामर्थशून्यत्वमेव स्यान्न चैतद्युक्तमुत्पश्यामः । तस्मात् सिद्धा जातिस्तया चामेदोपि सिद्ध इति सर्बमवदातमित्यलम् ॥ ३॥ इति जातिसमर्थनम् ।। अवयविनस्तु सिद्धयर्थं मार श्द सूमनय तसु जातिसिद्विकृते मया ॥ वर्णितम् ।

·न्यायदर्शनस्य अकारादिक्रमेण विषयानुक्रमणिका विपयः पं० पृ० ... ... ... ... ७ ९ ... ... ... ... १ ... ... ... ... विपयः पं० पृ० अर्थापत्तिसमलक्षणम् १ ४३२ ४ ४५६ / अर्थापत्यादीनां पृथक्प्रमाणत्वशङ्का २ १६४ ५ .५१ / अर्थापत्यादीनामनुमानादावन्तर्भाधः ६ १६५ १ ४५५/ अवयवसूत्रम् १ ४५६ / अवविखण्डनम् ४ ४३९ अवयविनि पूर्वोत्तरपक्षौ ३५५ / अवयविनि संशयः ६ ३९२ १ ३५६ / अवयविमण्डनम् १० ३०२ ४२७ / अवयविमण्डनम् ६ १६९ / अवयविसमर्थनम् ७ ४३६ / अवर्ण्यसमलक्षणम् ३ ४२३ ७ १३५ / अविज्ञातार्थलक्षणम् ४ ४५३ २४ / अविशेपसमलक्षणम् ... १ ४३३ १० १५७ / अहेतुसमलक्षणम् १ ४२३ / अहङ्कारनिवृत्युपाय: १० ३७७ आ- आकाशधर्मविशेपाः १ ४०१ ३ आकाशविभुत्वम् १० ३७८ आकतिलक्षणम् ४ २१४ ३९ आकृतेर्वाच्यत्वम् ४ ४५८ आकृतेर्वाच्यत्वखण्डनम् ४ २१२ आत्मनित्यत्वम् २३५ ७ ४५६ आत्मनो देहादिभिन्नत्वम् १० २२० ५ ४५४ आत्मनो मनोभिन्नत्यम् ८२३३ १ ४२५ आत्मपरीक्षारम्भः १ २१७ २ ३५१ आत्मसिद्धिसूत्रम् ३५१ आनन्दमोक्षवादसण्डनम् ३०४ ५ २६९ / इतिहासपुराणधर्मशास्त्राणांप्रामाण्यम्? ३८५ ९ १५६ इन्द्रियकारणानि २ ३४ ३४ इन्द्रियननात्यस्थापनम् २ २६० १ ४५२ / इन्द्रियपरीक्षारम्भः १ २४६ ६ १६७ / इन्द्रियपञ्चवस्थापनम् २ २६४ ... अशानेलक्षणम् अधिकरणसिद्धान्तलक्षणम् अधिकलक्षणम् अननुभापणलक्षणम् अनित्यसमलक्षणाम् अनिमित्तकारणवादः अनिमित्तकारणवादखण्डनम् अनुत्पत्तिसमलक्षणम् अनुपलब्धिप्रामाण्यम् अनुपलब्धिसमलक्षणम् अनुमानपरीक्षारम्भः... अनुमानलक्षणम् अनुवादलक्षणम् अपकर्पसमलक्षणम् अपवर्गखण्डनम् अपवर्गपरीक्षारम्भः अपवर्गप्रयोजकक्रमसूत्रम् अपवर्गमण्डनम् अपवर्गसूत्रम् अपसिद्धान्तलक्षणम् अपार्थकलक्षणम् अप्रतिभालक्षणम् अप्राप्तकाललक्षणम् अप्राप्तिसमलक्षणम् अभावकारणवादः अभावकारणवादखण्डनम् अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् अयुगत्स्मरणकारणम् अर्थपरीक्षारम्मः अर्थवादभेदार अर्थसूत्रम् अर्यान्तरलक्षणम् अर्यापत्तिमामाण्यम् ... ८ ४०० ... ४ ... .. ... ७ ... ... ... ... ... ... ७ ३० ७ .. ७ .. ... ... ... ... ... .. ५ ·२६ विषयानुक्रमणिका । पं० पृ० ... ... ... ... ... ... ... ७ ... ... ७ ... ... ... .. ९ ... ... विषयः विषयः पं० पृ० इन्द्रियसूत्रम् २ ३३ जैनमतखण्डनम् इन्द्रियकारणव्यवस्था ४ २७६ शानानामनेकत्वम् २८८ इन्द्रियाणां वायगुणग्राहकत्वम् इन्द्रियाणां भूतकार्यत्वम् ७ २६८ तत्त्वज्ञानपरिपाकप्रकार: इन्द्रियादिचैतन्यवादनिरासः तत्त्वज्ञानफलम् ई ३१३ | तत्त्वज्ञानविपयः ३८९ ईश्वरकारणत्ववाद: ८ ३५३ तत्त्वज्ञानोत्पत्तिप्रकार:- ईश्वरलक्षणम् समाधिस्वरूपंच ३ ४१२ तर्कलक्षणम् उत्कर्पसमलक्षणम् ५ ४२२ उदाहरणलक्षणम् ५६ दुःखळक्षणम् ३८ उपचारच्छललक्षणम् ८३ / दुःखसंज्ञाभावनोपदेशप्रयोजनम् १५ ३७५ (छलविपयको बादः) ८५ दृशन्तलक्षणम् १ उपनयलक्षणम् ५९ / दोपनिमित्तम् उपपत्तिसमलक्षणम् ५ ४३४ दोषपरीक्षा उपमानपरीक्षारम्भः २ १४३ दोपराशिनयम् उपमानलक्षणम् २६ / दोपलक्षणम् उपलन्धिसमलक्षणम् उपोद्घातभाप्यम् १ निगमनलक्षणम् ६० निप्रहस्थानप्रभेदनामानि ४ ४४८ कार्यसमलक्षणम् ३ ४४२ निमहस्थानलक्षणम् कालातीतलक्षणम् (जातिनिग्रहस्थानवहत्यम्) क्षणिकवादः ७ २८८ नित्यपदार्यगणना १२ ३५७ क्षणिकवादखण्डनम् . ५ २८९ नित्यसमलक्षणम् ८४४० नियमस्वरूपम् गर्भपूर्तिमकारः निरनुयोज्यानुयोगलक्षणम् ३ ३३४ निरर्थकलक्षणम् १ ५५३ च- निर्णयलक्षणम् चलरश्मिसमर्थनम् ७ २४७ निर्विशेपेभ्वरखण्डनम् नेत्रद्वित्यम् उलविध्यम् १० ७९ न्यूनलक्षणम् छललक्षणम् ७९ पदलक्षणम् ६ २०७ जपलक्षणम् ७० परमाणुसाययपत्यम् .. १ १०२ जल्पवितण्डाप्रयोजनम् ९ ४९६ परमाणुसावययत्वसण्टनम् ४०२ जातिप्रभेदनामानि ३ ४१९ पर्यनुयोग्यांपेक्षणलक्षणम् जातिलक्षणम् १ २१५ पुनरवलक्षणम् ३-८४१५ जातिलक्षणम् २ ८६ / पृयिव्यादीनां गुणव्यवस्था जातेांच्यत्वम् ८ २१२ | प्रकरणसमलक्षणम् जातेाच्यत्यसण्डनम् १ २१३ |मकरणसमलक्षणम् जात्यारतिविशिष्टव्यर्याच्यत्वम् ५ २१३ प्रतिष्ठान्तरलक्षणम् नमतम् १ ३४० । प्रनिशालक्षणम ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... द ... ... ... ७ ... ... ४ ... ... ८ ... ७ ... ... ... ८ ... ५ ... ४ ·विषयानुक्रमणिका। २७ पं० पू० ... पं० पृ० विपयः १ ४५० ७ ४५० भ्रान्तरमाद्वयम् १० ४४८ ... ... ४ ४११ ... ... १ ... .." ... ७ ... ... २ ३२९ ६ ३३१ ३ २८५ १ २८६ १ ३२९ २३४ ३५ ७ ३४७ ... विपयः प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम् प्रतिज्ञाहानिलक्षणम् प्रतितन्त्र सिद्धान्तलक्षणम् प्रतिदृष्टान्तसमलक्षणम् प्रत्यक्षममाणपरीक्षारम्भः प्रत्यक्षलक्षणम् प्रत्यक्षस्थानुमानात् पार्थक्यम् . प्रत्यक्षस्यानुमानेऽन्तर्भावशङ्का प्रमापापरीक्षारम्भः (प्रमाणानामप्रामाण्यम्) (प्रमाणानां प्रामाण्यनिरूपणम् ) प्रमाणसंख्यासूत्रम् प्रमेयचातुर्विध्यम् प्रमेयोद्देशसूत्रम् प्रयोजनलक्षणम् प्रवृत्तिपरीक्षा प्रवृत्तिलक्षणम् प्रसन्नपदापरिशिष्टम् प्रसङ्गसमलक्षणम् प्राप्तिसमलक्षणम् प्रेत्यभावपरीक्षा प्रेत्यभायलक्षणम् ... ९७ ... ७ ... .. ... ४ ... २ ३७० ... . ... ... ... ... ... ७ ३८७ ... १ ४२६ मतानुशालक्षणम् १ ११३ / मनस एकत्वम् भनसोऽणुत्वम् २ १२२ मनसोऽणुत्वमेकत्वं च मनसो विभुत्वनिराकरणम् मनःपरीक्षारम्भः ९७ मनस्साधनम् मनस्सिद्धिसूत्रम् मोहप्रावल्यम् ७ १ ३९० ૨ २९/ यमस्वरूपम् ४८/ यागादिफलखण्डनम्.. ३ ३४५ / यागादिफलमण्डनम् . ६ ४६१ / रागादिदोपनिमित्तम् ... १ ४२६ १ ४२५ वर्णानामनित्यत्वप्रतिपादनम् धणेपु संशयः ३७ वर्यसमलक्षणम् वर्तमानकालसमर्थनम् १ ३७० वाक्छललक्षणम् ३८ बादलक्षणम् विकल्पसमलक्षणम् विक्षेपलक्षणम् ३ २९८ वितण्डालक्षणम् २९८ विधिलक्षणम् १ २८० विपद्धलक्षणम् धर्म्यसमलक्षणम् ८ २८१ व्यक्तिलक्षणम् ४ २९९ भ्यतेयांच्यत्वम् २ २९६ व्यक्तर्याभ्यन्यसण्डनम् ४ २९५ २ २८२ / शन्दप्रमाणहरिग्यम् ६ ३१३/शब्दप्रमाणपरीक्षारम्भः १२ २९५{सन्दमामाण्यम् ४ ३१९/सन्दमामाण्यम् ४ ३२४ादलक्षणम् ... ३ ४२३ १३७ २ ४ ४२३ ... फलपरीक्षारम्भः फललक्षणम् ... १ ... ... ७२ ... ७ ... ... ... ७४ ... ... १.१० ४२० ११ २९३ ... ... ... ... ... बुद्धिनित्यत्वम् धुद्धिनित्यत्वखण्डनम् धुद्धिपरीक्षारम्भः युनिसूत्रम् घुझेरनित्यत्वम् बुद्धरात्मगुणत्वे दोपामाव: युमेरात्मगुणत्वम् युद्धरारमगुणत्वम् युद्धरिन्द्रियार्थगुणत्यनिरासः धुदेशनिवत्यनिराकरणम् पुदेर्भूतेन्द्रियमनोगुणत्यनिरासः धुर्मनोगुणत्वनिरास: युरेक्षणिकरयम् पुरे शरीरगुणत्यनिरासः पौरमनिरासः ... ४ ... २८ ... ... ... ४ १६० ७ २७ ... ...

·२८ विषयानुनमणिका। पं० पृ० पं० पृ० ... ... . ... ४ ३६३ ... ... ... २ २ ४२० ... ... ... ... ८४२३ ... ८ ... विषयः विपयः আবৰিৱালা ८ १७१ सर्वपृथक्त्ववादः शम्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ५ १७२ / सर्वपृथक्त्यवादखण्डनम् शब्दाप्रामाण्यराका ५ १५१, सर्वानित्यत्ववादः शब्दार्थयोः संयोगादिसंबन्धाभावः ६ १४८ सर्वानित्यत्ववादखण्डनम् शरीरकारणम् १० ३४९ सर्वाभावत्ववादः शरीरचैतन्यम् ३०८ सर्वाभावत्ववादखण्दनम् शरीरचैतन्यखण्डनम् ११ ३०८ | सत्यभिचारलक्षणम् .. शरीरपरीक्षारम्भः ४ २४३ साधर्म्यसमलक्षणम् সুখােমু ६ ३२ साध्यसमलक्षणम् शरीरवृत्तम् ७ ३३५ साध्यसमालक्षणम् शरीरस्य पार्थिवत्यम् ८ २४३ सामान्यच्छललक्षणम् शरीरस्यादृष्टजन्यत्यस् २ ३३२ सिद्धान्तवातुर्विध्यसूत्रम् भारीरस्याएजन्यत्वम् १ ३४१ सिद्धान्तलक्षणम् शून्यवादः ८ ३९९ सुखसत्तासाधनम् शून्यवाद १ २०४ संख्यैकान्तवादः शून्यवादखण्डनम् ३ १०० संख्येकान्तवादखण्डनम् शन्यवादखण्टनम् ८ १०४ | संशयपरोक्षारम्भः संशयलक्षणम् पटपक्षीप्रारम्भः ८ ४४३ संशयसमलक्षपाम् पोडशपदार्थोद्देशसूत्रम् सांख्यमतखण्डनम् सांख्यमतखण्डनम् स- स्मरणानिमित्तानि सहादः स्मरणस्यात्मगुणत्वम् सहादः स्वप्नप्रभेदार.. सद्वादखण्डनम् स्वमस्यानुभूतार्थविषयकत्वम् सद्वादखण्डनम् समाधिखण्डनम् ८४१२ समाधिमण्डनम् २ ४१३ | हेतुलक्षणम् .. सर्वतन्त्र सिद्धान्तलक्षणम् ५० इन्वन्तरलक्षणम् सनित्यत्ववाद २ ३५८ हेत्वाभाससूत्रम् सर्वनित्यत्वयादखण्डनम् ४ ३५८ | देन्यामासानां निग्रहस्थानत्वम् ... ... ... ... ... ६ ४२८ ७ ३०७ १ ३३९ ७ ... . ... .. ... ... ... ... ... ... ... ८ ७२ अथ अन्धप्रामेण विषयानुक्रमणिका. प्रथमाध्याये-पोडशपदार्थलक्षणानि । द्वितीयाध्याये-संशयस्य प्रमाणानां व परीक्षा. शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम्, पदार्थनिर्णयश्च । तृतीयाध्यायमारभ्य चतुर्थाभ्यायप्रथमाहिकपर्यन्तम्- प्रमेयपरीक्षा । चतुर्थाप्यायद्वितीयाहिफे- तत्वज्ञानविषयाः, अवयविविवेचनम्, परमाणविवेचनम् शून्यवाद निरासः, तत्त्वज्ञानोत्पचिसिद्विपकारश्च । पञ्चमाध्यायप्रथमाहिक-जातिमेदनिरूपणम् । पञ्चमाध्यायद्वितीयाहिके-निप्रहस्थानम्मेदनिरूपणम् । इति ·सर्वेपामुपकाराय मया ग्रन्था विनिर्मिताः मत्र- 'सर्वविदुरैर्विहिते नाम- अन्परित दोपविरहः सचि. रन्तनैपि प्रकाशनातिसंतापात् त्यक्ता फाचित्परिकृतिः ·॥ श्रीः॥ प्रसन्नपदापरिभूपितम् न्यायभाष्यम् ॥ श्रीपरमात्मने नम ॥ प्रमाणतोऽर्थप्रतिप्रत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत् प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरेण नार्यपतिपत्तिः नार्थपतिपत्तिमन्तरेण प्रवृत्तिसामर्थ्यम्, प्रमाणेन खल्वयं शातार्यमुपलभ्य तमर्थमभीप्सति जिहासति वा, तस्येप्सानिहासाभयुक्तस्य समीहा प्रवृत्ति- अथ प्रसन्नपदा Home- ॥ भगवते श्रीवाजिवक्त्राय नमो नम ॥ आयं विद्यानिदानं विधिविबुधवरैर्वन्द्यमानाधिपग्रं धाम्नां धामैन्दवानां दनुजभुजरुजां जन्मनां छम जिझम् । प्रशालोकार्कमर्तिप्रतिकृतिममतिध्वान्तदन्त्येणशक वक्र भकाधचक्रे हरिमिह तुरगग्रीवमु प्रपद्ये ॥ नत्वा श्रीमद्हयग्रीवं व्याख्याविनविनाशनम् । स्मृत्वा श्रीमत्पदाम्भोज श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणाम् ।। पालानां सुखमोधार्थ न्यायभाष्यार्थमासिनीम् । सुप्रसन्नपदां टीका करोत्येष सुदर्शनः ॥ अय पुरुषार्थचतुष्टये मोक्षस्यैव प्रधानत्वात् संसारदुःसनिवृत्तिरूपत्वात् संसारदुःसानां चाऽसह- त्वाद् न्यायदर्शनानुसारेण मोक्षप्रयोजकीभूतज्ञानसिद्धयर्थं ताशज्ञानविशेयपदार्थनियरनिरूपणार्य च न्यायाचार्यः श्रीगौतमः सूरयन्दं निर्मिमीत सूनार्थानां च मन्दबुद्धिदुरवशेषत्वात् तेया सूत्राणां श्रीग- रस्यायनमियो माप्यमरीरवन, भाष्यार्यस्यापि दुरीमत्वादेपा प्रसन्नपदा प्रवितन्यते सूत्रभाप्ययोः । तत्र मेयसिद्धेर्मानाधीनत्वाद् मानानां च न्यायमते परत: प्रामाण्यस्वीकारान् प्रथमं वाव भाष्यकार: खकीयेन व्याख्येयविशेषवाक्येन प्रमाणानां परतः प्रामाण्यं प्रध्नाति-प्रमाणत इति, प्रमीय. तेऽनेनेति प्रमाण प्रत्यक्षादिचतुष्टयम्, प्रमाणत:-प्रमाणेनाध्यप्रतिपचौ= घटादिपदार्यशाने जाने प्रवृत्ति. सामर्थ्यात्- हानोपादानादिलक्षणायाः प्रवृत्तेः= चेष्टायाः सामात्= फलामिसंपन्या= माफ्ल्यान्- समीझमानपदार्थोपलभ्या प्रमाणमर्यवत् सफ्टम्प्रमाणत्वेन शावं मरतीत्यन्वयः, उत्पन्नस्य प्रमाणस्य वद्विपयोपलच्या प्रामाण्यपहो भवतीति परत: प्रामाण्यम्. तद्विपयानुपलब्ध्वा घामामाण्यमदी माती- त्यममाण्यमपि परत एवेत्यर्थः । मयं भावः-प्रमाणानां प्रामाण्यमत्रामाण्यं घेति दयमपि सव इति अना:, सम समाति- अमामाण्यस्यापि स्वत एव प्रात्या प्रतिपि प्रवृत्त्यनुपपरे । मत प्रामाण्यं परतोनामाण्यं च स्वत ·मह-मागभूदिति, प्राणभेस्पन मोरण्यातनामनन्तुन्देन गर्दप = अनन्न एव, मनन्नयन " पकधिन् मुग्ररूपो पथाऽनुलपदार्थमंधान्य आरममत, मर्य- समीयते इत्यर्थः- पदार्यम कधिन् वारशमुग्यस्य हेतुभूतो यथाऽनाला: पगरी पीपरपर्यायः प्राणिमामिदान प्रतिलपदार्यसंयन्धजन्यः देशापरपर्यायः मानिमामिक्षा, सान्धादयः, कश्चिद् दुपारी दा नया प योगस्यम्- "परिणामतारसंगारनिधिोरच दुम्ना एक पदार्थों पालमुलम्मद प्रविष्टाः शम्पर्शरूपासमादयः, गिरीविटारा प मंगारे दुपाम् साहसदुपय देतुभूतो पया इग्म दुःसजनमित्यर्थः । जीपमेनोमुरदीन मरि मैदानाना मेव मई विभिन" दि मुबादिलमगः प्रमामा:- प्रभाविपी रापोस्पिरमार- प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १आहिक- रित्युच्यते, सामर्थ्य पुनरस्याः फलेनाऽभिसंवन्धः, समीहमानस्तमर्थमभीप्सन् जिहासन् वा तमर्यपामोति जहाति वा । अर्थस्तु सुखं सुखहेतुश्च दुःखं दुःखहेतुश्च सोय प्रमाणार्थोऽपरि- संख्येयः-प्राणभृद्धदस्यापरिसंख्येयत्वात् । इति बौद्धमतमपि न युक्तम्- प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, प्रवृत्तेः प्रामाण्यज्ञानाधीनत्वात् । प्रामाण्यं स्वतोप्रामाण्यं च परत इत्यपि भाट्टादिमतं न युक्तम्-प्रामाण्याप्रामाण्ययोर्मध्ये एकस्य स्वतस्त्वमपरस्य च परतस्त्व- मित्यत्र नियामकाभावात् प्रामाण्यविशिष्टज्ञानस्य प्रामाण्यग्रहाथै प्रवृत्त्यनुपपचेश्च नहि स्वतःप्रकाशस्य प्रदीपस्य प्रकाशः प्रकाशान्तरेण जिज्ञास्यते भवति च प्रामाण्यग्रहार्थे प्रवृत्तिः तस्मात् प्रमाणानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं चेति द्वयमपि परत एव स्वीकार्य तत्र पदार्थ ज्ञानविषयतां प्राप्ते तस्योपादानार्थ हानार्थ वा प्रवृत्तिमवति तया च प्रवृत्त्या तस्मिन् पदाथें उपलब्धे वा निरस्ते वा सति जातस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यमवधार्यते यथा रजतेन च रसनिक सति रजतोपलव्ध्या रजतज्ञानस्य प्रामाण्यं यथा चात्मज्ञाने सति संसारपरित्यागेनात्मज्ञानस्य प्रामाण्यम्, यत्र च प्रवृत्तेर्न फलाभिसंवन्धो भवति तत्र ताशपलानुपलब्ध्या ज्ञानस्याऽप्रामाण्यमवधार्यते यथा शुक्तिरजतादिज्ञानस्य । न चैवमुचरो- त्तरप्रामाण्यज्ञानापेक्षायामनवस्था- फलोपलब्धौ जातायां तयैवाऽविश्वासनिवृत्त्या तत्रैव विधामसंभवा. दित्यलम्। उक्तस्यवाक्यं व्याचक्षाणो भाष्यकारः प्रवृत्तिसामर्थ्यप्रकारमाह-प्रमाणमिति, प्रमाणमन्तरेण: प्रमाणं विनाऽर्थस्य= पदार्थस्य प्रतिपत्ति:-प्रमितिर्न भवति-प्रमाणस्यैव पदार्थप्रमितिहेतुत्वात् , पदार्थ- प्रतिपत्ति च विना प्रवृत्तिसामयम्= प्रवृत्तिसाफल्यम्- फलोपलब्धिर्न संभवति- प्रवर्तमानस्य पदार्थप्र- विपत्तेरेव फलोपलब्धिकारणत्वात्, तथा च प्रथम प्रमाणेन पदार्थप्रमितिजीयते ततः प्रवृत्तिः ततः फो. पलब्धिर्जायते इति क्रमः सिद्धः । प्रमाणस्यार्थवत्त्वमाह-प्रमाणेनेति, अयं ज्ञाता धैत्रादिः प्रत्यक्षादिनः माणेनार्थम् प्रमाणविषयीभूवं पदार्थमुपलभ्य= मात्वा ते पदार्थमभीप्सति प्रहीतुमिच्छति यदि स इष्टो भवति यदि पानिष्टो भवति तदा मिहासति- त्यत्तुमिच्छति एताशेच्छानन्तरं च महणं या त्यागो वा भवति क्या प फ्रमः- जानाति इच्छति यतते इति । प्रवृत्चिपदार्थमाह- तस्येति, तस्य= मातु: ईसा. जिहसाप्रयुक्तस्य प्रणेच्छया त्यागेच्छया वा प्रेरितस्य या ममीदा महणानुला या त्यागानुकूला वा चेष्टा सा प्रवृत्तिरित्युच्यते । सामर्थ्यपदार्थमाह- सामर्थ्यमिति, अरया:= प्रवृत्तयः फलेनाभिसंबन्धन अविसंवादित्त्वम्= फलप्रदत्वं तदेव सामर्थ्य= प्रवृत्तिमामय॒मित्युच्यने । पर्यवसितमाह- समीदमान इति, समीहमानः प्रवर्तमानः- प्रवृत्तः पुरुषस्तम्- प्रमि पदार्थमभीप्सन साहणण्ठायां सत्यां । पदार्थमामोति- गृहाति किंधा जिहासन्- तस्यागेच्या सत्यां सं पदार्थ महाविक त्यादि । तथा १ पदार्थप्रतिपत्त्यैव प्रवृत्तिसामय प्रदार्थप्रविधि प्रमाणनयति मि. प्रतिसामध्यनेश्व ज्यमहः प्रवृत्त्यसामध्येन पाप्रामाण्याह इत्यस्यांदे मिटमिनि प्रामाण्याशामाण्ययोद्योतष सस्त्व प्राप्तमित्यर्थः । सामान्यरूपेण पदार्थविधामा- अरे . . प्रामा - सोयामिनि, मोयन ज्यनन्तन्वं प्रासमा ·- उपक्रमः]] न्यायभाष्यम्। अर्थवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरित्यर्थवन्ति भवन्ति, कस्माद ? अन्यतमा पाययस्यानुपपत्तेः । तत्र यस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स प्रमाता. स येनार्य प्रमिणोति तत् प्रमाणम् . योऽयः प्रमीयते तद प्रमेयम् । यदर्थविज्ञानं सा ममितिः, चत्तसपु चैवं विधास्त्र- अर्थतत्त्वं परिसमाप्यते। किं पुनस्तचम् ? सतश्च सद्भावोऽसतश्चाऽसद्भावः । सत् सदिति गृह्यमाणं यथाभूतमऽविपरीतं तत्वं भवति, असञ्चाऽसदिति गृह्यमाणं यथा- भूतमविपरीतं तत्त्वं भवति । - . , ज्ञानप्रामाण्यस्य फलमाह- अर्थवतीति, ज्ञानप्रामाण्ये सत्येव प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरिति अर्थव- न्ति= सफलानि भवन्ति तत्र प्रमाता ज्ञातपदार्थोपलब्ध्याऽर्थवान- सफलप्रवृत्तिर्भवति. तत्प्रमेयं चोपल- ब्धिकर्मत्वात् सफलं भवति, प्रमितिब्ध प्रमेयप्रकाशकत्वात् सफला भवति. इदमेव चैषां साफल्यम् , ज्ञानस्य प्रामाण्याभावे चैतादृशं साफल्यं न संभवति ज्ञातपदार्थस्य तत्राभावाद् यथा शुक्तिरजतज्ञान- काले ज्ञातं रजतं तत्र न भवतीति न शुक्तिरजतज्ञानस्य प्रामाण्यं न वा ज्ञात्रादीनां साफल्यम् । प्रमिति- श्वात्र प्रमाणजन्यमात्मसमवेत यथार्थ ज्ञानम् । उक्तनियमहेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति, उत्तरमाह-- अन्यतमेति, अन्यतमस्य- ज्ञानप्रामाण्यस्यापाये= अभावे सति अर्थस्य- प्रमात्रादिसाफलस्योक्तस्यानुप- पत्तेः= असंभवात् प्रमात्रादीनां साफल्यं ज्ञानप्रामाण्याधीनमेवेत्यर्थः । अत्र वार्तिकम्-" अन्यतमत्वार्यः साधकतमाओं द्रष्टव्यः प्रकरणात् प्रकरणं हि चतुर्वर्गे प्रमाणं प्रधानमिति वर्ण्यते " इति । अत्र प्रमाल- क्षणमाह-यस्येति, प्रमाता-प्रमात्मकज्ञानविशिष्टः । ईप्साजिहासामयुक्तस्य- ईप्साजिहासाभ्यां प्रेरितस्य । प्रमाणलक्षणमाह- स इति, सः- प्रमाता येन प्रत्यक्षादिना पदार्थ प्रमिणोति यथार्थरूपेण जानाति तत् प्रमाणम् । प्रमेयलक्षणमाह- य इति, प्रमीयते प्रमाणेन ज्ञायते तदनेन शुत्तिरजतादीनां प्रमेयत्वं प्रत्याख्यातं विज्ञेयम् । प्रमितिलक्षणमाह- यथेति, अर्थविज्ञानम्-प्रमाणजन्यमात्मसमवेत यथार्थ पदा. र्थज्ञानं पौरुषेयो वोध एव प्रमितिरित्यर्थः । तत्र प्रमिणोतीति प्रमाता प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं प्रमीयते इति प्रमेयं प्रमितिरिति भावे तिन् । उपसंहरति- चतसृष्विति, अर्थतत्त्वम् पदार्थजातम् = पदार्थमात्रम् एवंविधासु उक्तेषु प्रमावादिषु चतुर्पु परिसमाप्यते अन्तर्भवति नैभ्यो वहिर्भूतं किंचिदपि संभवति यथा लोके ये पदार्थाः सन्ति तेषु कश्चित् प्रमाता वा प्रमेयं वा प्रमाण वा प्रमितिर्वा स्यात् नाथान्तरं यथा 'घटमहं जानामि' इत्यत्राहम्पदार्थः प्रमाता घटश्च प्रमेय धात्वर्थः प्रमितिः प्रमितिजनकं च प्रमाण नान्यत् किमप्यत्रावशिएमस्ति यस्योक्तप्रमात्रादिचतुष्टयातिरिचत्वं स्यात् , एवमेव सर्वत्र पदार्थाना प्रमात्रादिचतुष्टयेऽन्तर्भावो विज्ञेयः। उक्तस्य पदार्थानां तत्त्वस्य स्वरूप जिज्ञासते-किं पुनरिति । उत्तरमाह-सत इति, सतो घटादेः पदार्थस्य सद्भावः सत्त्वम् विद्यमानत्वमेव तत्त्वम् = स्वरूपम्. असतश्च शशविषाणादेरसद्भावः- अस- त्वम् अविद्यमानत्वमेव तत्त्वं शशविषाणादिकं हि क्वचिदपि नोपलभ्यते इत्यर्थः । उक्तवाक्यं व्याचष्टे- सदिति, सद् घटादिकं सदिति- सत्त्वेनरूपेण गृह्यमाणम् - ज्ञायमानं यथाभूतम् विद्यमानस्वरूपवि- शिष्टं सदेव भवति, अविपरीतमिति- विपरीतम् असन्न भवतीति सतः सत्वमेव तत्त्वम् स्वरूपम् । असच शशविषाणादिकम् असन- असत्वरूपेण- नास्तीति गृह्यमाणं यथाभूतम् अमदेव भवति अवि- परीतमिति-विपरीतम् सन्न भवतीत्यऽसतोऽसत्त्वमेव तत्वम् ।

·न्त . प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये. १ाहिके- कथमुत्तरस्य प्रमाणेनोपलब्धिः? सत्युपलभ्यमाने तद्वदनुपलब्धेः प्रदीपवत् । यथा दर्शकेन दीपेन दृश्ये गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति. यद्यऽभविष्यद् इदमिव व्यज्ञास्यत विज्ञानाभावाद् नास्तीति. तदेवं सत: प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशय- तीति । सच्च खलु पोडशधा व्यूढमुपदेक्ष्यते ।। तासां खल्लासां सद्विधानाम्- प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धार्ताऽवयवर्तकनिर्णयवादजल्प- वितण्डाहेत्वाभासच्छंलजातिनिहस्थानानां तत्त्वज्ञानाद् निःश्रेय- साधिगमः ॥१॥ निर्देशे यथावचनं विग्रहः, चार्य द्वन्द्वसमासः, प्रमाणादीनां तत्त्वमिति शैपिकी पष्ठी, तत्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्याधिगम इति कर्मणि पाठयौ, ते एतावन्तो विद्यमानार्थाः, एपामवि- ननूत्तरस्य असतः कथं प्रमाणेनोपलब्धिः स्यात्-प्रमाणानामसत्पदार्थमाहकत्वाभावात् प्रमाणे- रग्रहणे चासतोऽसत्त्वं तस्वमिति निरूपणासंभवादित्याशङ्कते- कथमिति । उत्तरमाह-सतीति, प्रदीप- वत्-प्रदीपेनेव प्रमाणेन सत्पदायें उपलभ्यमाने सदनुपलब्धेनुपलभ्यमानस्यासत्त्वमवधार्यते इत्यसतो. ऽसत्त्वेन प्रमाणत उपलब्धिः= प्रमाणविषयत्वं संभवतीत्यन्वयः, यथा प्रदीपो विद्यमानं घटादिकं प्रकाश- यन् अविद्यमानं पटादिकमपि नास्तीति प्रकाशयति तथा प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन सति- सत्त्वविशिष्टे शशादावुपलभ्यमाने सति तद्वत्- शशादिवत् शशविषाणस्यानुपलब्धेः- अनुपलभ्यमानत्वात् ज्ञायते शशविषाणं नास्तीत्येवंरीत्या प्रमाणेनाऽसतोप्युपलब्धिरुपपद्यते इत्यर्थः । व्याचष्टे- यथेति, दर्शनेति कर्तरि दीपेनेति च फरणे तृतीया. यथा दीपेन दृश्ये घटादौ गृह्यमाणे सति वदिव- गृह्यमाणघटादि- फमिव यन् पटादिकं न ज्ञायते सत् पटादिकं नास्त्यत्रेवि ज्ञायते, उक्त विनिगमनामाद- यदीति. यदि पटोग्राऽभविष्यत् भवेत् तदा इदमिव घटादिकमिव व्यज्ञास्यत= विज्ञायेत न प विज्ञायते इवि विज्ञानाभावादा पटो नास्तीति निश्चीयते तदेवम् एवमेव- प्रदीपवदेव सतः शशादः प्रकाशकं प्रमाणम् असदपि शशविपाणादिकं प्रकाशयति यया- यदि शशविषाणं स्यात् तदा प्रमाणेन से गृह्यमाणे तद्विपाणमपि गृहोत न च गृह्यते इति प्रहणाभावाद् निश्चीयते नास्ति शशविषाणमिति सत्प्रकाशनार्थ प्रवृत्तेन प्रमाणेनाऽसदपि नास्तीति प्रकाश्यते. प्राधान्येन तु प्रमाणस्याऽसद्विपयत्वं नास्त्येवेत्यर्थः । असतः प्रभेदासंभवात् सतः प्रभेदमाह- मति, न्यूदम्- संभिप्तम्- संक्षेपेण सन् पोटाधाऽमिममूणो. पदेश्यते इत्यन्वयः ॥ अमिममूत्रमवतारयति- तासामिति, सद्विधानाम्- सटाकागणाम. तासां राल्यासाम्= तेपा पन्येषां सद्विधानाम= सत्स्वरूपाणा प्रमाणादिनिप्रहरथानान्नानां पोटशपदार्थानां तत्त्वज्ञानात्= यथार्थ- ज्ञानाद् निःश्रेयसाधिगमः- मोक्षप्राप्तिर्भवतीत्यन्वयः । सूत्रमाह-प्रमाणेति, सूनार्यः स्पष्ट एव । न पात्र येदान्तविरोधः शङ्खनीयः- वेदान्तैमोक्षसाधनत्वेन विहित परमात्मज्ञानं म च परमामा प्रमेयान्वर्गत एवेत्यत्रापि मोक्षार्थपरमात्मझानस्य सामात् । व्याचष्टे-निदेश इति, निर्देश- सूखे ययावचनं यथालि- झंच विप्रहः कर्तव्यो यथा प्रमाणानि प्रमेयाश्च मंगयच प्रयोजनं चेति । प्रमाणादीनां मपामपि प्राधान्येन जातम्यन्वात् इन्द्रसमाम आश्रयणीय इत्याह- चायें इति, इन्द्रसमामाश्रयणामा पूर्वपूर्वेषां प्रमाणादीनां गौणत्वापत्त्या प्राधान्येन विजेयत्वं न स्यान् । निमहायानानामितिपटमा स्वरूपमाह- ·१६ पदार्थोदेशः] न्यायमाध्यम्। परीतज्ञानार्थमिहोपदेशः, सोयमनवययेन तन्त्रार्थ उद्दिष्टो वेदितव्यः । आत्मादेः खलु प्रमेयस्य तत्त्वज्ञानाद् निःश्रेयसाधिगमः तचैतद् उत्तरसूत्रेणाऽनूयते इति । हेयं तस्य निर्वर्तकं हानपात्य- न्तिकं तस्योपायोऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वार्यर्थपदानि सम्यग बुद्धा निःश्रेयसमधिगच्छति । । तत्र संशयादीनां पृथग्ववनमनर्थकम् - संशयादयो यथासंभव प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्त- भवन्तो न व्यतिरिच्यन्ते इति । सत्यमेतत् . इमास्तु चतस्रो विद्याः पृथक्मस्थानाः माणभृताम- नुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयमाऽऽन्वीक्षिकी न्यायविद्या तस्याः पृथमस्थानाः संशयादयः. पदार्थाः तेपां पृथग्वचनमन्तरेणाऽध्यात्मविद्यामात्रमियं स्याद् यथोपनिपदः तस्मात् संशया. दिभिः पदाथैः पृथक् प्रस्थाप्यते। प्रमाणादीनामिति । तत्त्वस्य ज्ञानं तत्त्वज्ञानं तस्मात्. निःश्रेयसस्याधिगमः निःश्रेयसाधिगम इति व कर्मणि पंष्ठी । ते एते प्रमाणादयः एतावन्त: पोडशसंख्याका विद्यमानार्थाः विद्यमानाचाऽश्चेिति विद्यमानार्या:- सद्रूपाः पदार्था इत्यर्थः । प्रमाणादीनामत्रोपदेशस्य प्रयोजनमाह-एपामिति एषां प्रमाणा- दीनाम् अविपरीतज्ञानार्थम् यथार्थज्ञानार्थमिह सूनकारेणोपदेशः कृतः । सोयम् प्रमाणादिसमुदाय अनवयवेन साकल्येन तत्रार्थः न्यायशास्त्रप्रतिपाद्योऽर्थ उद्दिष्टः= उद्देशेन-संज्ञारूपेणोक्त:--प्रमाणादीनां लक्षणपरीक्षणयोर्वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । ननु “आत्मा का मरे द्रष्टव्यः" इत्यादिश्रुतिमिरात्मज्ञानमेव मोक्षसाधनमित्युच्यते न तु प्रमाणादिक्षानमित्याशझ्याह-आत्मादेरिति । तचैतत् मोक्षप्रातिप्रकारो मोक्षसाधन वा । उत्तरसूत्रेण- अप्रिमेण द्वितीयसूत्रेण । अनूद्यते उच्यते- वश्यते । संक्षेपेण मोक्षप्रा- प्तिप्रकारमाह- हेयमिति, हेयम् दुःसं जन्मजरामरणादिदुःसं संसाररूपं हेयमस्ति हेयं च इयत्वादेव विज्ञेयम्- अज्ञातस्य हानासंभवात् तस्य हेयस्य निर्वतकम् संपादकम् जनक अविद्यासृष्णादिकं राग- द्वेपादिकं च विज्ञेयं त्यागार्यमेव हेयनिर्वतकानां रागद्वेषादीनां हानम् त्यागप्रकारोपि विशेयः- हाना- कारविज्ञानाभावे हानासंभवात्, हानस्यात्यन्तिकत्वं च पुनरनुत्पादः पादीनां तारशः परित्यागः कर्तव्यो यथा पुनः सरन्धो न स्यादित्यर्थः । तस्य- हानस्योपायः= तत्त्वज्ञानं चाधिगन्तव्यं ज्ञात्वा च संपादनीयम् । उपसंहरति-- इत्येवानीति, एतानि उक्तानि चत्वारि हेयं हेयनिर्वतकम् हेयसाधनं हानं हानसाधनं चैतानि अर्थपदानि शास्त्रप्रतिपाद्यानि सम्यक् यथार्थरूपेण भावा मोक्षपदं प्राप्नो- तीति मोक्षसाधनोपदेशार्थमेव शास्त्रारम्भ इत्यर्थः । ननु पदार्थमात्रस्य ययासंभव प्रमाणप्रमेययोरन्तर्भावः संभवतीति किमर्य सूत्रे संशयादिकं पृथ- गुक्तमित्याशझते- तत्रेति, उक्त हेतुमाह- संशयादय इति, यथासंभवम्- योग्यतानुसारेण । न व्यतिरि- च्यन्ते प्रमाणप्रमेयाभ्यां न व्यतिरिक्ता भवन्ति । उत्तरमाह- सत्यमिति, यदुक्तं तन सत्यम् अपापि इमाश्चतस्रो विद्या:-यो वार्ता दण्डनीतिरान्वीक्षिकी चेवि पृथप्रस्याना:-पृथक् पृथग्विषयातिपाद- नपरा जीवानामनुप्रहायोपदिश्यन्ते तत्रामिहोत्रादिकर्मप्रतिपादिफा प्रयी नयी विद्या, हलकटादि. वाणिज्यप्रतिपादिका वार्ता विद्या, राजनीतिप्रतिपादिका दण्डनीतिर्विद्या प्रमाणादिषोडशपदार्थप्रति- पादिकान्वीक्षिकी न्यायविद्या यासाम आसा चतसृणा विधानां मध्ये इयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या चतुर्थी तस्सा न्यायविद्यायाः संशयादयः प्रतिपाद्याः गर्या:पृथरमस्थाना:= वातादिविद्याअयप्रतिपाद्य- पदार्थवृन्दापेक्षया स्वरूपलक्ष्यण्यविशिष्टा:- पृथगुपपादनयोग्या: सन्तीत्या प्रतिपादनीया एव, तेषां संशयादीनामत्र प्रमाणप्रमेयाभ्यां पृथक् कयनं बिना इयं न्यायविद्याभ्यात्मविद्यामात्रम् येदान्तवियर स्थाद् यथोपनिषदः, संशयादिप्रतिपादनं परित्यज्य मोक्षसाधनीमूततत्वज्ञानमात्रस्यात्र प्रतिपादनेऽस्पा न्यायविद्याया येशन्तविद्यात्वमेव स्यात् तेन प नैरर्थक्यमपि स्यान्- मोअसाधनोमूतवत्वज्ञानमात्रस्य वेदान्तेन प्रतिपादितत्वादेयत्ययः । उपसंहरति- तम्मादिति, तम्मान न्यायविद्याया नरर्ययस्य निरा.

·. ६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १ाहिके- तत्र नाऽनुपलब्धे न नितिऽर्थे न्यायः प्रवर्तते । किं तर्हि ? संशयितेऽर्थे, यथोक्तम्- "विमृश्य पक्षमतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः १-१-४१" इति विमर्श:- संशयः पक्षमति पक्षौर न्यायप्रवृत्तिः अर्थावधारणम्= निर्णयः= तत्त्वज्ञानमिति । स चायम् 'किं स्वित्' इति वस्तुविमर्पमात्रमनवधारणं ज्ञानं संशयः प्रमेयेऽन्तर्भवन् एवमयं पृथगुच्यते । अथ प्रयोजनम्- येन प्रयुक्तः प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्. यमर्थमभीप्सन् जिहासन् वा कारभते. तेनानेन सर्वे प्राणिनः सर्वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्या व्याप्ताः तदाश्रयश्च न्याय: प्रवर्तते । कः पुनरयं न्यायः १, प्रमाणैरर्थपरीक्षणं न्यायः । प्रत्यक्षागमाश्रितम् अनुमान सान्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी न्यायवि. द्या-न्यायशास्त्रम् । यत् पुनरनुमान प्रत्यक्षागमविरुद्धं न्यायामासः स इति । कार्यत्वादेव प्रमाणप्रमेयाभ्यां पृथक् संशयादिभिः पदार्थैः प्रस्थाप्यते निरूप्यते न्यायविद्या, किं वेयं न्यायविद्या संशयादिभिः= संशयादिपदार्थनिरूपणेन वेदान्तविद्यातः पृथक् प्रस्थाप्यते= विभज्यते- पृथक्रियते- वेदान्ते संशयादीनां निरूपणाभावादित्यर्थः । अन्वीक्ष्यन्ते विचार्यन्ते विपया अस्या मित्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या- तर्कप्रधानत्वात् । प्रमेयापेक्षया संशयादीनां पृथग्वचनस्य प्रयोजनं वत्तुमारभते-तत्रेति, अनुपलब्धे सर्वथाऽक्षातपि पदाणे न्यायः प्रतिज्ञाद्यवयवसमुदाय: विचारो न प्रर्वतते-सर्वथाऽज्ञातविषयक विचारस्यासंभवात् ना- पि निर्णीते पदार्थे विचारः प्रवर्तते-विचारफलस्य निर्णयस्य जातत्वादेव । किं तहि ?- तर्हि विचारः प्रवर्तते ? इत्याशझ्याह-संशयिते इति, सामन्यतो ज्ञाते विशेषतश्चाज्ञाते संशयो भपति तादृशसंशय- निवृत्त्यर्थ संशयिते विचार: प्रवर्तते । उक्त सूत्रं प्रमाणयति-विमृश्येति, पक्षप्रतिपक्षाभ्यां विमृश्य- संशय्य पदार्थावधारणं निर्णय: यथाऽनित्यः शब्दः कृतकवाद् नित्यः शब्दोऽभिव्यज्यमानत्वादिति विमृश्य= संशय्य स्वस्वमतेन शब्दे नित्यत्त्वानित्यत्वयोरन्यनरस्यावधारणमेव निर्णय इत्यर्थः, तदनेन सूत्रेण निर्णयस्य संशयपूर्वकत्वमुक्तमिति संशयिते एव विचारः प्रवर्तते इति सिद्धम् । सूत्रमुक्तं व्याच- टे-विमर्श इति, विमृश्येत्या धात्वों विमर्शः संशय एव, पक्षप्रतिपक्षाभ्यामित्यस्य न्यायप्रवृत्तिरर्थः, तथा च संशयानन्तरं न्यायप्रवृत्तिस्तया चार्थावधारणं निर्णय इत्याशयः । उपसंहरति- स चेति, स चार्य संशयः किस्सिन= किमिदम् स्थाणुर्वा पुगपो वा इत्याफारकं वस्तुविमर्पमात्रम् सामान्यतो वस्तु- स्वरूपमात्रग्रहणम् अनवधारणम्- निश्चयरहितं ज्ञानमेव संशयः स च यद्यपि प्रमेयत्वात् प्रमेयेऽन्तर्भूत एपेति न पृथग् वक्तव्यस्तथापि न्यायप्रवृत्तेः संशयाधीनत्वात् संशयस्य प्राधान्यं प्राप्तमित्येवमर्थम प्रधानत्वेन प्रमेयात् पृथगुच्यते संशय इत्यन्वयः । प्रयोजनस्य प्रमेयात् पृथगवचनस्य प्रयोजनमाह- अथेति । प्रयोजनलमणमाह- येनेति, येन मुसादिना प्रयुक्त:- प्रेरित: मुसादिसाधनोपादाने पुरुषः प्रवर्तते तदेव सुसादिकं प्रयोजनमित्युच्यते । उक्तं विशदयति- यमर्थमिति, यस्यार्थस्य प्राप्तीच्छया त्यागेच्छया वा फर्मारमते तन प्रयोजन तन्त्र मुसमाप्तिःसनिवृत्तिश्च यथायथं प्रयोजनं वेदितव्यम्-प्राप्तीच्याविषयम्य सुयादेः प्रयोजनत्वसंभवेपि स्यागेच्छाविषयस्य त्याज्यस्य दु.सादः प्रयोजनत्वासंभवान् दुःसादेनित्तिरेव प्रयोजनम् । तेनाऽनेन- प्रयोजनेन व्यापा:- संपदा: "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते" न्युक्तमेव । तदाश्रयश्च-प्रयोजन नाधीन एन्यायः विचारोपि प्रवर्तते इति विचारफलरूपत्वादेव प्रमेयापेक्षया प्रयोजन पृथगुतमिल त्यर्थः न्यायस्वरूपं जिज्ञासते-के इति । उत्तग्माह-प्रमाणैरिति । प्रमाणे = इत्वादिभिः । आन्वीक्षित कोशब्दम्यार्यमाह-प्रत्यक्षेति, यदित्यादि., या प्रत्यक्षागमाश्रितम प्रत्यभाषाभ्यामनुसत्यम् अनुमान ·। पदादिशः न्यायभाष्यम् । तत्र बादलल्पो सपयोजनौ वितण्डा तु परीक्ष्यते-वितण्डया प्रवर्तमानो वैतण्डिकः स प्रयोजनमनुयुक्तो यदि प्रतिपद्यते ? सोऽस्य पक्षा= सोऽस्य सिद्धान्त इति चैतण्डिकत्वं जहाति. अथ न प्रतिपद्यते ? नायं लौकिको न परीक्षक इत्यापद्यते, अथापि परपक्षप्रतिषेधज्ञापन प्रयोजनं ब्रवीति ? एतदपि तागेव । यो ज्ञापयति यो जानाति येन ज्ञाप्यते एतच्च प्रतिपद्यते यदि ? तदा वैतण्डिकत्वं जहाति. अय न प्रतिपद्यते 'परपक्षपतिपेधज्ञापनं प्रयोजनम्' इत्येतदस्य वाक्यमनर्थकं भवति । वाक्यसमूहय स्थापनाहीनो वितण्डा तस्य यद्यभिधेयं प्रतिपद्यते । सोऽस्य पक्ष स्थापनीयो भवति. अथ न प्रतिपयते ? मलापमात्रमनर्थकं भवति चित्तण्डावं निवर्तते इति । - तदेवाऽन्वीक्षेत्युच्यते । अन्वीक्षापदार्थमाह-प्रत्यक्षेति, ईक्षितस्य-ज्ञातस्य मनु- पश्चाद् ईक्षणम् अन्वीक्षा तया अन्वीक्षया अनुमानेन प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या- अनुमानप्रधानत्वात् । प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधे चानुमानस्यानुमानाभासत्वमाह- यदिति, तत्र 'जलन्हदो वन्हिमान माधारत्वात्' इत्यनुमान प्रत्यक्षविरोधादनुमानाभासः, 'नरशिरकपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वात् शमवत्' इत्यनुमानमाऽऽगमविरोवाद- नुमानाभास:-- आगमेन नरशिर:कपालादीनामशुचित्वप्रतिपादनात् । "तेनाऽनेन" इत्यादिना सर्वस्य सप्रयोजनत्वमुक्तं तत्र यादनल्पी तु सप्रयोजनाविति प्रसिद्धर्म- ५- निर्णयजनकत्वात् वितण्डा तु न निर्णयजनिकैति परीक्ष्यते- सप्रयोजना या निष्पयोजना वेत्याह- तत्रेति । तथा च वार्तिकम्- "वितण्डा तु परीक्ष्यते सप्रयोजना निष्प्रयोजना वैति, एफे सावद् वर्णय- न्ति-निष्प्रयोजना दूपणमानत्वात्" इति । वैतण्डिकशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह-वितण्डयेति । स वैतण्डिः कप्रयोजनमनुयुक्तः किं तेऽत्र प्रयोजनम्' इति पृष्टः सन् यदि प्रतिपद्यते स्वप्रयोजनं स्वीकरोति-अस्य सण्डन मे प्रयोजनं किं भास्य मण्डनं मे प्रयोजनमिति तदा स एवास्य- वैतण्डिफस्य पक्षः स एव च सिद्धान्त इति वैतण्डिकत्वं जहाति- स्वपक्षस्थापनाहीनस्य वैतण्डिकत्येन स्वपक्षवीकारे वैवण्डिकरवा- नुपपत्तेः । मथ न प्रतिपयते- यदि वैतण्डिका स्वप्रयोजनं न स्वीकरोति तदाऽयं वैतण्डिको न लौकिका लोकन्यवहारमः नापि परीक्षका शास्त्रज्ञः किं तन्मत्त एवेत्यापद्यते प्राप्नोति- उन्मत्तस्यैव नियोजन प्रवृत्तिसंभवादित्यन्वयः । अथेति- यदि पैतण्डिक: परपक्षप्रतिपेयज्ञापन परपक्षमण्डनमेव स्वप्रयोजन वदति तदेतदपि तागेवर एवं हि परपक्षसण्डनमेव तस्य सिद्धान्त इति वैतण्डिकत्यानुपपत्तिस्तदवस्येव- नहि कस्यचित् स्थापनमेव सिद्धान्त इति नियमोरतीत्यर्थः । उक्तमेव विशदयति- य इत्यादिना, या यद् शापयति यः- यत् आनाति येन च प्रमाणेन ज्ञाप्यते एतत् प्रमाणप्रमेयादिक यदि वण्डिका प्रतिपद्यते। स्वीकरोति तदा कस्यचित् प्रमाणप्रमेयादिसिद्धान्तस्य स्वीकाराद् पतण्डिकत्वं जहावि. अय- यदि न प्रतिपद्यते न स्वीकरोति तदास्य वैण्डिकस्य "परपमप्रतिपेधज्ञापन मे प्रयोजनम्" इत्येतदुर्फ वा. क्यमनर्थकं भवति- यद् ज्ञापयति येन च ज्ञाप्यते तयोरस्वीकारे परपसण्डनस्याप्यसंभवान, परपक्ष- सण्डनस्यापि स्वरूपस्वीकारप्रमाणाधीनत्वात् । वितण्डालक्षणमाइ- पाक्येति, स्थापनाहीनो पाक्य- समूह एव वितण्डेत्युच्यते तन तरय- खोक्तवाक्यसमूहस्य यदि अभिधेयम् प्रतिपाचार्य प्रतिपद्यते स्वीकरोति तदा सः वानवाक्यार्थ एखास्य वैतण्डिकस्य पो भवति पनवास स्थापनीयो मति वया घायं वैतण्डिकवरहितो भवति-स्थापनाहीनस्यैव वैतण्डिकावसंभवान, अथ स्वोक्तपास्यस्यायन स्वीररोति तदा वत् प्रलापमानम्- उन्मत्तमापितमेव भवतीति तदुत्तवास्यम्य विवण्हातं नौपाधते इस्युभयतः पाशारग्जः, वदनेन वितण्डाया भनुपपत्तिरेय प्रदर्मिता यस्नुनस्तु पम्यापनाहीनन्यपि परपासण्डनमानमेव वितण्डायाः प्रयोजनं यासाभ्या उभय पेति न मिटाया मरूपायो. भनयोरनुपपचिर्न वा परपासण्डनमाग वैतडिकवानपत्ति:- FARPापने व पेनकिanti ·८ " प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये १माहिके- अथ दृष्टान्तः प्रत्यक्षविषयोऽर्थ = या लौकिकपरीक्षकाणा दर्शनं न व्याहन्यते, सच प्रमेयम् तस्य पृथग् वचनं च तदाश्रयावनुमानागमौतस्मिन् सति स्यातामनुमानागमौ असति च न स्याताम् तदाश्रया च न्यायपत्तिः। दृष्टान्तविरोधेन च परपक्षप्रतिषेधो वचनीयो भवति. दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षः साधनीयो भवति। नास्तिकच दृष्टान्तमभ्युपगच्छन् नास्ति- फत्व जहाति अनभ्युपगच्छन् किंसाधनः परभुपालमेत ? निरुक्तेन च दृष्टान्तेन शक्यमभिधा- तुम् । " साध्यसाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्तः- उदाहरणम् १-१-३६" "तद्विपर्ययाद् विप रीतम् १-१-३७" इति । . भवात् । तथा च वितण्डाया अपि परपासण्डनमात्रेण सप्रयोजनवादुक्त सर्वस्य सप्रयोजनत्वमुपपन्न तथा च तात्पर्यटीका- "तस्माद् वितण्डापि प्रयोजनवती नाऽव्यापक प्रयोजनमिति सिद्धम्" इति । "न दूपणमात्र वितण्डा कि त्वभ्युपेत्य पक्ष यो न स्थापयति स वैतण्डिक उच्यते" इति वार्तिकम् । भाष्य चेद पुनरुक्तदोपदुष्टमेवेति विज्ञेयम् । दृष्टान्तलक्षणमाह- अथेति, प्रत्यक्षविपयः प्रत्यक्षीकृत' महानसादिपदायों दृष्टान्त, एव प्रत्यक्ष- पदार्थमात्रस्य इधान्तत्व स्यादित्याशस्याह- यनेति, दर्शनम्ह प्रत्यक्षादिक्षानं यत्र न व्याहन्यते न व्यभिचरति, महानसे यहिधूमयो साहचर्यदर्शनस्य व्यभिचारो न भवतीति वन्हानुमिती महानसो दृष्टान्त एवमन्यत्रापि दृष्टान्तो विज्ञेय ।स= प्रान्तोपि । तस्य दृष्टान्तस्य प्रमेयापेक्षया पृथगवचनस्य प्रयोजनमाह- तस्येति, सदाश्रयो दृष्टान्ताधीनावनुमानागमो प्रवतेते इति दृष्टान्तस्यापि प्राधान्यात् प्रमेयापेक्षया पृथगवचनम् । अनुमानागमयोदृष्टान्ताधीनत्वेऽन्वयव्याप्तिमाह- तरिमन्निति, तस्मिनः दृष्टान्ते । व्यतिरेकव्याप्तिमाह- असतीति । उपसहरति तदाश्रयेति, न्यायप्रवृत्ति पश्चावयवात्मका नुमानप्रवृत्तिरपि तदाश्रयाः दृष्टान्ताधीनेति प्राधान्यात दृष्टान्तस्य पृथगवचनमित्यर्थ । दृष्टान्तप्रयो- जनमाह- दृष्टान्तेति, दृष्टान्तविरोधेन परपक्षप्रतिपधो वचनीयो भवतिस्परपक्ष प्रतिपेथ्यो भवति यथा यदि वन्ानुमाने परेण जलहृदो दृष्टान्त प्रदर्शितस्तदा जल हदे वन्यभावस्य सर्वप्रसिद्धत्वात् पर्वतेपि परपक्षस्य वहिसत्त्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्य - जल हददृष्टान्तेन वाभाव एव प्राप्त इति । दृष्टान्तसमा- धिना= दृष्टान्तानुकूल्येन च स्वपक्ष साधनीय - महानसलमणदृष्टान्तस्यानुकूल्येन स्वपक्ष वहिसत्व साध्यते इति स्वपक्षसाधन परपक्षप्रविपधश्च दृष्टान्तप्रयोजन सिद्धम् । किंचिदप्रयतमाह- नास्तिक इति, नास्तिक' क्षणिकपदार्थवादी स यदि दृष्टान्त स्वीकरोति प्रदर्शयति वा तदा वन्झनुमानकाले पूर्वदृष्टस्य महानसस्य सेन सत्ता स्वीकार्या-असतो दृष्टान्तत्वानुपपत्तेस्तथाच महानसस्य स्थिरत्वस्वीकारापत्या नास्तिकत्यानुपपत्ति = क्षणभगवादानुपपत्ति प्राप्ता अनभ्युपगच्छन् = यदि क्षणिकत्वेन पूर्वदृष्टस्यानु. मानकाले सत्त्वानुपपत्त्या दृष्टान्त न स्त्रीकरोति तदा विंसाधन साधनहीन कथ परम्= प्रतिवादि- नमुपालमेव- प्रतिवादिमतखण्डन स्वपनसाधन १ कय कुर्यात् ? उमयोरपि दृष्टान्वाधीनत्वादित्यर्थ । उके हेतुमाह-निरुकेनेति, उत्तेन विद्यमानेनैव दृष्टान्तन शक्यमभिधातुम् प्रतिपादयितु शम्यत्वात् तथा च नास्तिपेन क्षणिकत्वानुरोधेन विद्यमानदृष्टान्तास्वीकारेण विमपि साधयितु न शक्यत इत्यर्थ । साधम्यदृष्टान्तनिरूपकसूत्रमाह- साध्यसाधादिति, साध्यसाधात् साथ्यभूतवन्हिविशिष्ट- पर्वतसादृश्यात् तद्धर्मभावी= वन्हिधूमसाहचर्यविशिष्टो महानसादिष्टान्त एवोदाहरणम् तदनेन रान्तानुकूल्यात् स्वपक्षसाधनमुत्तम् । वैधयान्तनिरूपकसूत्रमाह- तद्विपर्ययादिति, सद्विपर्ययात्र साध्यसाधयविपर्ययात्= साध्यवैधात् विपरीतम्- वैधयदृष्टान्तो भवति यथा वन्यनुमाने दो व्यतिरेकी दृष्टान्तस्वदनेन दृष्टान्तप्रातिकूल्यात् परपासण्डन सूचितम् ।

·पंदायोंदिशः] न्यायभाष्यम् । अस्त्ययम् । इत्यनुज्ञायमानोऽर्थः सिद्धान्तः स च प्रमेयं तस्य पृथग् वचनं सत्तु सिद्धान्तभेदेषु वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते नाऽतोन्यथेति। साधनीयार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चाऽवयवाः प्रतिज्ञादयः समूहमपेक्ष्य अवयवा उच्यन्ते, तेषु प्रमाणसमवाय आगमः प्रतिज्ञा, हेतुरनुमानम् , उदाहरणं प्रत्यक्षम् , उपनय उपमानम्, सर्वेपामेकार्यसमवाये सामर्थ्यमदर्शनं निगमनमिति, सोयं परमो न्याय इति, एतेन वादजल्पवितण्डाः भवर्तन्ते नातोऽन्यथेति. तदाश्रया च तत्वव्यवस्था, ते चैते अवयवाः शब्दविशेपाः सन्तः प्रमेयेऽन्तर्भूता एवमर्थ पृथगुच्यन्ते इति । सिद्धान्तस्वरूपमाह- अस्तीति, 'अयमेवमस्ति' यथाऽऽत्मा नित्य इत्येवमनुज्ञायमानः- स्वीकिय- माणः किं वा प्रतिपाद्यमानः पदार्थः सिद्धान्तो यथात्मनित्यत्वम् । सः- सिद्धान्तः प्रमेयमेव प्रमेयात् तस्य- सिद्धान्तस्य पृथग्वचनं तु सत्सु सिद्धान्तमैदेपु वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते यथैकस्य शब्दनित्यत्वं सिद्धान्तः परस्य च शब्दानित्यत्वं सिद्धान्त इति सिद्धान्तभेदाद् द्वयोर्वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते मतः- सिद्धान्तभेदाद् अन्यथा सिद्धान्ताभेदे न प्रवर्तन्ते इति कादजल्पवितण्डानां प्रवर्तकत्वेन प्राधान्यात् सिद्धान्तः प्रमेयात् पृथगुक्त इत्यन्वयः। अवयवस्वरूपमाह- साधनीयार्थस्येति, साध्यस्याऽर्थस्य सिद्धान्तस्य यावति यत्परिमाणके शब्द- समूहे-वाक्ये सिद्धिः प्रतिपादनं परिसमाप्यते-निष्पधते तस्य- वाम्यस्य पञ्चसंख्याका ये प्रतिज्ञाद- य: प्रतिज्ञाहेतु दृष्टान्तोपनयनिगमनास्या भागास्तेऽवयवा इत्युच्यन्ते. तेपी प्रतिज्ञाद्यवयवानां यदययरत्वं सत् समूहम्- उक्तशब्दसमूहमपेक्ष्यैर विज्ञेयं शब्दसमूहमनमेक्ष्य तु प्रतिज्ञादीनां तत्तदेकैकार्थप्रतिपादक- त्वान्नाऽवयवत्वमुपपद्यते । प्रतिज्ञादीनां स्वरूपमाह-तैष्विति, तेपु- पश्चस्वऽनयवेषु मध्ये प्रमाणसमवायः- प्रमाणसंवन्धी प्रमाणेहेत्वादिभिरुपपाद्यमान आगमः- शब्दसमूहः प्रतिज्ञा यथा-' पर्वतो वन्हिमान । इति, अत्र प्रतिज्ञावाक्यार्थस्य हेत्वादिभिरुपपाद्यमानत्वेन प्रतिज्ञावास्यस्यापि उपपाद्यमानत्वमभ्युगम्यो- तम्-" प्रमाणसमवायः" इति । हेतुस्वरूपमाह-हेतुरिति, अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमानं हेतुः-हेतुनैवानुमी. यमानत्वात् यथा-'धूमात्' इति, यद्यपिधूमज्ञानमेव हेतुस्वयापि धूमज्ञानजनकत्वात् 'धूमात्' इतिशन्दोपि हेतुः, अन्न धूमशब्दस्य घूमज्ञाने पञ्चम्याश्च ज्ञाप्यत्वे लक्षणेति 'धूमझानज्ञाप्यो वन्हिः' इत्यर्थः । उदाहरण- स्वरूपमाह-उदाहरणमिति, साध्यसाधनयोः साहचर्यविशिष्टः प्रत्यक्षीकृतः पदार्थ उदाहरणम् दृष्टान्तो यथा-'महानसबन्। इति । उपनयस्वरूपमाह- उपनय इति, उपमानम् दृष्टान्तसादृश्यमुपनयो यथा- 'योयो धूमवान् स स वन्हिमान् यथा महानसस्तथा चाय पर्वतः' इत्युपनयनाम्येन दृष्टान्तसादृश्य- मेव प्रतिपाद्यते इत्युपमानमेवोपनयः, 'तथा चायम्' इत्यस्योपनयस्य 'महानसर पन्हिव्याप्यधूमधायं पर्वतः' इत्यर्थः । निगमनस्वरूपमाह- संपामिति, संपाम् = प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनयानाम् एकार्यस- मयाये साध्यसंबन्ध साथ्यसाधने सामर्थ्यप्रदर्शनम् = शक्तिप्रदर्शनम् = उपसंहारो निगमनं यया 'तस्मान् स्था' इति वन्हिव्याप्यत्मवत्त्वात् वन्हिमान । इत्यर्थः । उपसंहरति- सोयमिति, सोयम् पञ्चायय- वात्मकः परमो न्याय' अनुमाननयोगः, निभिरप्यायवैः साध्यसिद्धिसंभरेपि पश्चभ्योऽनयोभ्योधिक स्थापयत्रस्यापेक्षा न जायते इति पञ्चावयवात्मरन्यायस्य परमलम् । कारयात्मकन्यायस्य प्रयोजन. माह- एतेनेवि, अत:- न्यायान् मन्यया न्यायाभाव वाइजम्पवितण्डा न प्रान्त- एकनोकावयो. किंचित्र साप्यमाने परस्य पतन निविपत्ती वामन्यविनानां प्रवृत्तिसंभवान् । तत्वन्यस्या पापि सदाश्रया न्यायाधौनेति मक्यवसमूहात्मकन्यायस्य प्राधान्यं प्राप्त तन तक्यवाना एयरपचनमारश्यक. मेवेत्यर्थः । अपयवानां प्रमेयापेक्ष्या पृथग्यचनस्य कारणमा-ते चेति, परमर्थम् तत्वन्यस्थापत्यन पादनपवितण्डामवर्तमत्वेन च प्राधान्यादेवाऽत्रया: प्रमेयाग पृयगुग्यत इत्यत्वयः । भश्यमानां द. स्वरूपत्वं सदस्य च प्रमेयत्वं प्रसिद्धमेव ।

·१० . प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये १माहिक- तर्को न प्रमाणसंगृहीतो न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुयाहकस्तत्त्वज्ञानाय कल्पते, तस्यो. दाहरणम्- किमिदं जन्म कृतफेन हेतुना निर्वयते ? आहोस्विकृतफेन ? अथाऽऽकस्मिकम् ? इति, एवमविज्ञातेऽर्थे कारणोपपल्या ऊहः प्रवर्तते- यदि कृतन हेतुना नियंत ? ततो हेतूच्छेदादुपपन्नोयं जन्मोच्छेदः, अथाऽकृतकेन हेतुना ? ततो हेतूच्छेदस्याऽशक्यत्वादनुपपन्नो जन्मोच्छेदः, अथाऽऽकस्मिकम् ? ततोऽस्माद निवर्त्यमानं न पुनर्निवय॑तीति निवृत्तिकारण नोपपद्यते तेन जन्मानुच्छेद इति । एतस्मिन् तर्कविपये कर्मनिमित्तं जन्मेति प्रमाणानि मवर्त- मानानि तणानुगृह्यन्ते, तत्त्वज्ञानविषयस्य विभागात् तत्त्वज्ञानाय कल्पते तर्क इति । सोय- मित्थम्भूतस्तर्कः ममाणसहितो वादे साधनाय उपालम्भाय चार्यस्य भवतीत्येवमर्थ पृथगुच्यते प्रमेयान्तभूतोऽपीति । तर्कस्वरूपमाह- ता इति, तो न प्रमाणसंगृहीत = प्रत्यक्षादिप्रमाणेष्वन्तर्भूतो न वा प्रमाणा- न्तरम् प्रत्यक्षादिप्रमाणातिरिक्तप्रमाणभूत किं तु प्रमाणानामनुप्राहक = सहायकस्तत्त्वज्ञानाय कल्पते प्रमाणैस्तत्त्वज्ञाने जननीये सहकारी भवति । उदाहरति-तस्येति, तस्य तर्कस्य, जन्म- शरीरसंबन्ध', कृतकेन- अनित्येन हेतुना फर्मणा निर्वय॑ते सपद्यते, अकृतकेन- नित्येन हेतुना वा सपद्यते, आकस्मि- फम्= अहेतुक वा जन्मेति त्रिधा विकल्प्य तर्कप्राप्तिमाह- एवमिति, एवम् उक्तरीत्या बहुधा विकल्पस- भवात् गर्थे जन्मकारणस्वरूपे अविज्ञाते= अनिश्चिते सति कारणोपपत्त्या= कारणोपपादनपूर्वक किं या प्रयोजनेन अह - तर्क प्रवर्तते । प्रथमकल्पे तर्कमाह- यदीति, यदि कृतकेन अनित्येन हेतुना जन्म संपद्यते तदा हेतूच्छेदात्= अनित्यस्योच्छेदसमवेन हेतो- जन्मकारणस्याप्यनित्यस्योच्छेदात् सत्कार्यस्य जन्मनोप्युच्छेद उपपन्नो जन्मोच्छेदे च मोक्षसभव , कारणविनाशे कार्यविनाशस्य सभवात् । द्विती- यकल्पे तमाह- अथेत्ति, यद्यऽकृतकेन- नित्येन हेतुना जन्म सपन्यते तदा नित्यस्य जन्महेतोरच्छे- दासभवात् तत्कार्यस्य जन्मनोप्युच्छेदोऽनुपपन्न - कारणोच्छेद विना कार्योच्छेदासभवात् तथा च मोक्षासमव । तृतीयकल्ये तर्कमाह- अथेति, यदि माकस्मिकम् अहेतुक जन्म तदाऽकस्मात्= हेतु विनैव सपद्यमान जन्म न निवर्त्यतिन निवृत्तो भविष्यति इति यतो निवृत्तिकारण नोपपद्यते यत कारणनिवृत्त्यैव कार्यनिवृत्ति समवति अनच पक्षे जन्मनो निहेंतुफ्त्वस्वीकारेण फारणमेव नास्ति येन तदुच्छेयात् जन्मोच्छेद स्यादिति जन्मानुच्छेद प्राप्त । तेन जन्मशरणस्यामावाजन्मकारण- निवृत्तेरसभवेन । तर मात्मा वा अरे प्रष्टव्य " इत्यादिश्रुतिभिमोक्षसाधनविधानादस्ति मोक्षः स च जन्मोच्छेद विना न सभवतीति जन्मानुच्छेदप्रापको द्वितीयतृतीयाल्पो न युक्ती, किं च भावस्य कार्यस्य सर्वत्र विनाशित्व दृष्टमिति ससाररूपकार्यस्यापि विनाशित्वमावश्यकमेव, कि च सृष्टिवैषम्यात् ससारस्य कर्मजन्यत्व सिध्यति कर्म पानित्यमेव अतिरप्याह-"क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति " इति, तथा च फारणीभूतफर्मणामुच्छेदेन जन्मोच्छेद उपपन्न इति प्रथम एव फल्पस्तकेंणोपपद्यते इत्यागय । पर्यवसिवमाह-एतस्मिन्निति, एतस्मिन् उत्ते वर्गविषयेतरोंदाहरण फर्मनिमित्तम् फर्मजन्य जन्मति प्रवर्तमानानि प्रतिपादयन्ति प्रमाणानि चणानुगृहन्त । प्रमाणानि पान " तद् यथह पर्मचितोरोक क्षीयते" "कपूयचरणा' कपूया योनिमापधैरन् । “ रमणीयचरणा रमणीया योनिमापधेरन् । इत्या- दीनि तानि च 'जन्मनो जन्यत्वाद् विनाशित्वम् ' इत्यादितकेंणानुगृह्यन्ते । अनुप्रहश्च प्रमाणप्रति- पाचार्थस्य समर्थनम् । तपेिक्षावारणमाह- तत्वज्ञानवि, नत्वज्ञानविषयस्य तत्त्वम्य विभागात अने- फत्वात् दर्शनभेदेन भेदात् सर्फ विना वत्त्वनिश्चयासमवेन वरतत्त्वमानाय फल्पते तत्त्वज्ञानजनको भवति । नवनिर्णयस्य कर्तव्यत्वे हि तत्त्वनानात्व हतुः । उपसहरवि- मोयमिति, सोयमित्यम्भूतः- उफम्वरूपस्तो मानरूपत्वेन प्रमेयान्तभूतोपित्रमाणसहित = प्रमागमहतो वादऽयम्य-स्वपक्षस्य साथ- " ·पदार्थोदेशः] न्यायमाप्यम् । निर्णय तत्त्वज्ञानं प्रमाणानां फलं तदवसानो वादस्तस्य पालनार्थ जल्पवितण्डे । तावेतौ वर्कनिर्णयौ लोकयात्रां बद्दत इति । सोयं निर्णयः प्रमेयान्तर्भूत एवमर्थ पृथगुद्दिष्ट इति । बादः खलु नानाप्रवक्तृका प्रत्यधिकरणसाधनोऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसानो वाक्यस- मूहः पृथगुद्दिष्ट उपलक्षणार्थम्- उपलक्षितेन व्यवहारस्तत्वज्ञानाय भवतीति । तद्विशेषौ जल्प- वितण्डे तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थमित्युक्तम् । निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुद्दिष्टा हेत्वाभासा वादे चोदनीया भविष्यन्तीति. जल्पवितण्ड- योस्तु निग्रहस्थानानीति । छलजातिनिग्रहस्थानानां पृथगुपदेश उपलक्षणार्थ इति. उपलक्षि- माय स्थापनाय परपक्षस्य चोपालम्भायः खण्डनाय समर्थो भवतीति एवमर्थम= साधकत्वबाधकत्वाभ्यां प्राधान्यात् प्रमेयापेक्षया पृथगुच्यते इत्यन्वयः । निर्णयस्वरूपमाह-निर्णय इति, वादविषयीभूतस्य पदाथर्य तत्त्वज्ञानम्= यथार्थ ज्ञानमेव निर्णयः स च प्रमाणानां फलम्-निर्णयार्थमेव प्रमाणप्रवृत्तेः, तदवसानः निर्णयावसानो वादः निर्णये जाते वादसमाप्तिदर्शनात् , तस्य-वादस्य पालनार्थम्= वृद्धयर्थं जल्पविण्डे किं वा तस्य निर्णयस्य पालनार्थ रक्षार्थ जल्पवितण्डे तथा च जल्पवितण्डाभ्यां सिद्धान्तबाधको हेतुर्निवार्यते । तर्कनिर्णययोः फल- माह- तावति, तर्कनिर्णयाभ्यामेव लोकयात्रा लोकप्रवृत्तिर्जायते इति स्पष्टमेव । उपसंहरति- सोयमिति, सोयं प्रमेयान्तर्भूतोपि निर्णय एवमर्थम्- लोकयात्रानिर्वाहकत्वेन या प्रमाणफलत्वेन वा प्रधान्यात् प्रमेयापेक्षया पृथगुक्त इत्यन्वयः । वादस्वरूपमाह- वाद इति, नानाप्रवक्तृकः= अनेकप्रवक्तृक:- वादिप्रविवादिभ्यां प्रवृत्तः प्रत्यधि- करणसाधना स्वस्वसिद्धान्तसाधक: अन्यतराधिकरणनिर्णयावसानः= द्वयोः सिद्धान्तयोमध्येऽन्यतरस्य- एकतरस्याऽधिकरणस्य सिद्धान्तस्य निर्णयेऽवसानम्- समाप्तिर्यस्य किं वाऽन्यतराधिकरणनिर्णयस्याव- सानं यत्र सोन्यतराधिकरणनिर्णयावसानः= अन्यतरसिद्धान्तस्थापक इतियावत् एतादृशो वाक्यसमूह एष वाद इत्युच्यते । अधिक्रियते इत्यधिकरणं साथ्यम्= सिद्धान्तः। बादस्य प्रमेयात् पृथगुक्तिकारणमाह- पृथगिति, उपलक्षणार्थम्= स्वरूपज्ञानार्थम् । तत्त्वसाधकत्वेन प्राधान्यादपि पृथगुक्तः । वादोपलक्षणफ- लमाह- उपलक्षितेनेति, उपलक्षितेन= ज्ञातेन वादेन यो व्यवहारः स तत्त्वज्ञानाय भवति. वादस्वरूपं ज्ञात्वा या वादे प्रवृत्तिस्तया तत्त्वज्ञानम् निर्णयो जायते नाऽन्यथेत्यर्थः । जल्पवितण्डयोः स्वरूप- माह--- तद्विशेषाविति, तद्विशेषौ वादविशेषौ, तत्र जल्पेऽन्यतरनिर्णयावसानं न संभवतीत्ययमेव वादाद् भेदः अत्र "अन्यतरनिर्णयावसानत्वेन जल्पाद् भेदो वादस्य " इति तात्पर्यटीका, स्वपक्षस्थापनाहीनो वाद एव वितण्डेत्युच्यते । ते च जल्पवितण्डे तत्वाध्यवसायस्य तत्वज्ञानस्य संरक्षणार्थमित्युक्तमेव पूर्वम-" तस्य पालनार्थ जल्पवितण्डे " इति । हेत्वाभासादीनां वक्ष्यमाणत्वाद् गौरवाच स्वरूपनिरूपणं परित्यज्य प्रयोजनमात्रमाह-निप्र-' हेति, हेतुवदाभासन्ते इति हेत्वाभासाः सव्यभिचारादयो यथा वन्यनुमाने पापाणवत्त्वादयस्तत्र पराजयकारणत्वाद् हेत्वाभासा निप्रहस्थानेष्वन्तर्भूता एव अथापि वादे चोदनीया भविष्यन्ति= निर्दिष्टा भवन्ति- वादेऽप्रयोज्यानामपि हेत्वाभासानां भ्रान्त्या प्रयोगो भवतीत्येतदर्थमेव हेत्वाभासा निग्रह- स्थानेभ्यः पृथगुद्दिष्टाः सूत्रकृता. वस्तुतस्तु स्वविद्यामेदज्ञापनार्थमेव पृयगुद्दिष्टास्तथा च वार्तिकम् - "एतदेव तु न्याय्यं पृथगुपदेशप्रयोजनं विद्याप्रस्थानमेदज्ञापनार्थत्वादिति" इति । किं वा वादे प्रयुत्ता हेत्वाभासा हेत्वाभासत्येन प्रदर्शनीया येन प्रतिवादिनः साध्यसिद्धिन स्यादित्याशयो वर्णनीयः । निग्रह- स्थानानां प्रयोजनमाह-अल्पति, निरहस्य पराजयस्य स्थानानि कारणानीति निग्रहस्थानानि प्रति- शाहान्यादीनि वक्ष्यमाणानि तानि जल्पवितण्डयोचोदनीयानि-प्रयोन्यानि भविष्यन्तीत्यन्वयः, जल्प.

·4 १२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. आद्रिके- तानां स्वाक्यपरिवर्जनं छलजातिनिग्रहस्थानानां परवाक्ये च पर्यनुयोगः । जातेश्व परेण भयुज्यमानाया: सुलभः समाधिः स्वयं च सुकरः प्रयोग इति । सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभिः पदार्थविभज्यमाना- भदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥ तदिदं तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमार्थ यथाविधं वेदितव्यम्. इह लध्यात्मविद्यायामात्मा- वितण्डाभ्यां साध्यसाधने प्रवृत्तो विजिगीपुनिप्रहस्थानः पराजयं प्रापणीय इत्याशयस्तथा च वार्तिकम्- "विजिगीपुल्पवितण्डाभ्यां प्रत्यवस्थेयः" इति । अत्र वादस्य सद्धेतुकत्वाद् वादे विशेपतो निग्रह- स्थाननिदेशापेक्षा न भवति किं तु हेत्वाभासनिर्देशापेक्षा भवति-अन्यथा परपराजयासमवादितिहेतो- वादे हेत्वाभासानां चोदनीयत्वमुक्तम् , जल्पवितण्डयोस्तु सद्धेतुकत्वनियमाभावात् जल्पवितण्डाभ्यां प्रवृत्तस्य निग्रहस्थानैः पराजयः संभवतीत्यभिप्रायेण जल्पवितण्डयोनिग्रहस्थानानां चोदनीयत्वमुक्त- मिति प्रतिभाति-भूतानुरूपो बलिः' इतिन्यायात् । छलजातिनिप्रहस्थानानां पृथगवचनस्य कारण माह-छलेति, उपलक्षणार्थ:- छलादिस्वरूपज्ञानार्थः । छलादीनां स्वरूपज्ञानस्य प्रयोजनमाह-उपलक्षिता: नामिति, उपलक्षितानाम्= ज्ञातानां छलजातिनिप्रहस्थानानां स्ववाक्यपरिवर्जनम्= स्ववाक्येप्वऽप्रयोगः परवाक्ये= परेण प्रतिवादिना स्ववाक्ये प्रयुक्तानां पर्यनुयोगः- त्वया छलादयः प्रयुक्ता इति निर्देशश्च संभवति न त्वज्ञातानामपीत्युपलक्षणार्थ पृथगुपदेशः, तथा च वार्तिकम्-“छलजातिनिप्रहस्थानानि स्वयं न प्रयोक्तव्यानि" इति । पृथगपि जातिज्ञानप्रयोजनमाह-जातेरिति, जातिक्षाने सति परप्रयुक्ताया जाते: समाधिः मुलभो भवति स्वयं च प्रयोग:-परप्रयुक्तमाते तित्वनिरूपणं मुकरं भवति, तदेतत् जाति जाना- भावे न संभवति, छलजातिनिपहस्थानानां स्वयमऽप्रयोक्तव्यत्वादत्र प्रयोगशब्दो जातित्वनिरूपणपर एवं विज्ञेयस्तदेतद् वार्तिफे स्पष्टम् । छलजातिनिग्रहस्थानानां ज्ञानप्रयोजनमुक्त्वा पुनरपि जातिमात्रज्ञानस्य प्रयोजनप्रतिपादने भाष्यकारस्य विशेषाभिप्रायो नावधार्यते, किं च बहुवमनवधानं भाष्ये दृश्यते । उपसंहरति-सेयमिति, आन्वीक्षिकी न्यायविद्या प्रमाणादिपोटशपदार्थनिरूपणेन विभग्यमानाs विद्यान्तरेभ्यः पृथक् क्रियमाणा= विलक्षणा सर्वविद्यानां प्रदीप:- अनुप्राहिका- सर्वेषां शास्त्राणां न्याय. शाखसापेक्षत्वाद् उक्तं च-“काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्रोपकारकम्" इति, सर्वकर्मणाम्= लोकव्य- वहाराणामुपाया- प्रवर्तिका-तर्कनिर्णयाभ्यामेव लोकव्यवहारसंभवात् , सर्वधर्माणाम् वैदिककर्मणामा- नया प्रवर्तिका- देहान्तरलभ्यस्वर्गादिसाधनीभूतेषु कर्मसु सग शरीरातिरिक्तनित्यात्मनिश्चयादेव प्रवृत्तिसंभवान् उक्तं च “यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः" इति, विद्योदेश फौटलीयार्थ- शाखस्य विद्यासमुद्देशाध्यविभागे प्रकीर्तितेत्यर्थः, तदेतत् पूर्वत्र वात्स्यायनसमयसमीक्षायां द्रष्टव्यम् । निःश्रेयसाधिगमार्थम्= मोक्षप्राप्त्यर्थमुक्तं तत्त्वज्ञानं यथाविद्यम्-प्रतिशास्त्रं भिन्न भिन्नं विशेयमि- त्याह- तदिदमिति, यथा सांख्ये प्रतिपुरुषविवेकज्ञानम् अद्वैतवादेऽअद्वैतज्ञानं मोक्षप्रयोजकम् , कि वोकविद्याचतुष्टयमध्ये अग्यां फर्मज्ञानमेव तत्वज्ञानं सतत्पलमाप्तिश्च स्वर्गादिप्रातिरेवान नि:- श्रेयसाधिगमः, वार्तायां वाणिज्यज्ञानं तत्वज्ञानं वाणिज्याद् लाभ एर निःश्रेयसाधिगमः, नीति- शाने सामदानादिज्ञानमेव तत्त्वज्ञानं तकलभूनं राज्यादिव नि:श्रेयसाधिगम इत्यर्थः । न्याय. शाखस्यास्य तत्त्वज्ञानमाह- इद्देति, दर्शनशास्त्रत्वात् प्राधान्येन मोझसाधनानां प्रतिपादने प्रवृत्तत्वाधेयं न्यायविद्याऽध्यात्मविद्या तदनात्मादितत्त्वस्यज्ञानमेव तत्वज्ञानम् अपरगामिश्च निःश्रेयमाधिगमः, मात्मानमविन्य प्रवृत्ता विधाऽध्यात्मविद्येयुच्यते । तत्वज्ञानादनन्तरमपत्रगंगाप्तिकालं जिज्ञासने- तदिति, उत्तरमाह- नेति, तत्त्वज्ञानानन्तरमेव मोझो भवतीति नियमो नासीन्यर्थः । पुननिमासने- ·मोक्षोपायः] न्यायभाष्यम्। दितत्वज्ञानम् । निःश्रेयसाधिगमः- अपवर्गमाप्तिः तत् खलु निःश्रेयसं किं तत्वज्ञानान्तरमेव भवति ?. नेत्युच्यते, किं तर्हि १. तत्वज्ञानात् ॥ १॥ दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरा- पाये तदनन्तरापायादपवर्गः ॥२॥ तत्रात्माद्यपवर्गपर्यन्तं प्रमेये मिथ्याज्ञानमनेकप्रकारं प्रवर्तते, आत्मनि तावत् 'नास्ति' इति. अनात्मनि 'आत्मा' इति. दुःखे सुखमिति, अनित्ये नित्यमिति. अत्राणे त्राणमिति, सभये निर्भयमिति. जुगुप्सितेऽभिमतमिति. हातव्येप्रतिहातव्यमिति, महत्तौ नास्ति कर्म नास्ति किमिति । उत्तरमाह- तत्वेति, तत्त्वज्ञानानन्तरं प्रारब्धकर्मफलानां भोगे जाते मोक्षो भवतीत्यर्थस्तथा च श्रुतिः- "तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" इति स्मृतिश्च-"नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशवैरपि" इति ॥ किं वा " तत् सलु" इत्यादिवाक्यस्याग्रिमसूत्रेण संबन्धस्तथा च तत्त्व- ज्ञानाद् मियाज्ञानादिनिवृत्तौ दोपादिदुःखान्तनिवृत्त्यापवर्गः' इत्यन्वयः ॥ १॥ तत्त्वज्ञानादपवर्गप्राप्तिप्रकारं सुत्रयति- दुःखेति, दुःसायुक्केषु मध्ये उत्तरोत्तराणा= मिध्याज्ञान- दीनामपाये- निवृत्ती सत्त्यां तदनन्तराणाम् तत्पूर्वाणां दोषादीनामपायात्- निवृत्त्याऽपवर्गः संभवती त्यन्वयः, तथाहि-मिध्याज्ञानापाये रागद्वेपादिदोपापाय:- मिथ्याज्ञानस्यैव दोपकारणत्वान् कारणनि- त्तो कार्यनिवृत्तेः प्रसिद्धत्वात्. दोपापाये धर्माधर्मलक्षणप्रवृत्तेरपाय:- दोपाणामेव प्रवृत्तिकारणत्वात्. प्र. त्यपाये जन्मापाय:- प्रवृत्तेरैव जन्मकारणत्वात्. जन्मापाये सर्वविधदुःसापाय:- जन्म हि शरीरसंबन्धः शरीरसंबन्धं विना दुःसासंभवात् जन्मन एव दुःखमूलत्वात् दुःखापायेऽपवर्गः- अपवर्गस्यात्र दुःसनि- वृत्तिरूपत्वात्. सुखरूपत्ये हि तादृशं सुखं विषयसंबन्धमूलकमेव स्यादित्यनित्यमेव स्यात्तेन चाऽपवर्ग- स्थानित्यत्वमापोत न चैतदिष्टम्. आत्मनश्च सुखरूपत्वं नानूभूयते इति नोपपद्यते च येनात्मसुखेनाऽपवों सुखं नित्यं स्यादिति दुःसनिवृत्तिरेवापवर्ग इति संभवति- ध्वंसरूपाया निवृत्तनित्यत्वसंभवादिति संक्षेपो विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । मिथ्याज्ञानं च विपरीतज्ञानम् अविद्येति यावत् सा च प्राधान्येन चतुर्विधा तथा च योगसूत्रम्-"अनित्याऽशुचिदुःखाऽनात्मसु नित्यशुचिमुसात्मख्यातिरविद्या" इत्ति, अनित्यादिषु नित्यत्वादिज्ञानमविद्या- मिथ्याज्ञानमित्यर्थः, इतिसूत्रार्थः, मिध्याज्ञानं च्याचष्टे- तति, तत्र-सूत्रोक्तपदार्थेषु आत्मादि आत्मानमारभ्य, आत्मादितत्त्वज्ञा- नादपवर्ग इत्युक्तमिति हेतो: " आत्माद्यपवर्गपर्यन्तम् " इत्युक्तं वस्तुतस्व लोके शुच्यादिपदायप्वपि रमतादिमिथ्यानानं जायते एव, प्रमेये इति सप्तम्यर्थो विषयत्वम्, प्रवर्तते- जायते । आत्माद्यपापर्यन्त प्रमेयाश्चाग्रिमे नत्रमसूत्रे द्रष्टव्याः। आत्मविषयकं मिथ्याज्ञानमाह- आत्मनीति, सत आत्मनो नास्तीति- ज्ञानमसत्त्वमाहकत्येन विपरीतत्वाद् मिथ्याज्ञानमेव एवमपि बोध्यम् । अनात्मनि शरीरे आत्मत्वज्ञान विपरीतत्त्वाद् मिथ्याज्ञानमेव. दुःखे संसारे किंवा पुत्रकलनधनादौ सुसमिति ज्ञानं मिथ्याज्ञानमेव उक्तं च-" अर्थमनर्थ भावय नित्यं नास्ति ततः सुसलेशः सत्यम्" इत्यादि । अनित्ये पृथिव्यादौ नित्यत्व. ज्ञानम् , अत्राणे- अरक्षके प्रवादी रक्षकत्वज्ञानम् , सभये संसारे राजपदादौ वा निर्भयत्वज्ञानं मिध्या- ज्ञानमेव. जुगुप्सिते मलमूत्रादिपूर्णत्वेनाशुद्धे शरीरे मभिमतम् अनुमूलं ग्राह्य शुद्धमितिज्ञानं मिथ्या- ज्ञानमेव उक्तं च-" स्थानाद्वीजादुपटम्भानिस्यन्दानिधनादपि कायमाधेयशौचत्त्वात् पण्डिता पशुचि विदुः" इति, हावव्ये त्याज्ये मंसारपदार्थे अप्रतिहातव्यम्= अत्याज्यत्वज्ञानं मिध्याज्ञानमेव । धर्मा- धर्मलक्षणप्रवृत्तिविषयं मिथ्यानानमाह-प्रवृत्ताविति, सृष्टिवैषम्यस्य धर्माधर्माभ्यां विनोपपचेरसंभवेन कर्मसत्त्वमावश्यक तन सतोः कर्मतत्फलयो स्तीतिज्ञानं मिध्याज्ञानम् । दोपविषयकं मिध्यानानमाह- ·१४ , प्रसन्नपदापरिभूषितम्-. [१ अध्याये. १माहिरे- कर्मफलमिति, दोपेषु नायं दोपनिमित्तः संसार इति, प्रेत्यभावे नास्ति जन्तु वो वा सत्य आत्मा वा यः मेयाद मेत्य च भवेदिति, अनिमित्तं जन्मानिमित्तो जन्मोपरम इति. आदिमान् प्रेत्यभावोऽनन्तश्चेति. नैमित्तिकः सन्न कर्मनिमिचः प्रेत्यभाव इति. देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्ता- नोच्छेदमतिसंधानाभ्यां निरात्मकः प्रेत्यभाव इति, अपवर्गे भीप्यः खल्वयं सर्वकार्योऽपरमः सर्ववियोगेऽपगर्वे बहु भद्रकं लुप्यते इति कयं बुद्धिमान सर्वसुखोच्छेदमञ्चैतन्यममुमऽपवर्ग रोचयेदिति, एतस्मान्मिथ्याज्ञानादनुकूलेषु रागः प्रतिकुलेषु उपः. रागद्वेषाधिकाराचाऽसत्ये- मायालोभादयो दोपा भवन्ति । दोपेष्विति, रागद्वेषादिदोषाणां प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तत्र नास्तीतिज्ञानं नोपपद्यते इति दोपेषु संसारा- ऽकारणत्वज्ञान मिथ्याज्ञानमेव- दोपाणामपि संसारकारणत्वात् यतो दोपैः प्रेरितो जीवः कर्म करोति तेन च संसारो भवति, किं च रागादिदोपेव्वदोपत्वज्ञानमपि मिथ्याज्ञानमेव लोके हि रागादिदोपेषु गुणत्वज्ञानमनुवर्तते इति स्पष्टमेव ।जन्मादिविषयकं मिध्याज्ञानमाह-प्रेत्येति, प्रेत्यभावे जन्ममरणयोः, जीव इति जन्तुपदव्याख्यानम् आत्मेति सत्त्वपदव्यारयानं प्रेयात्= नियेत प्रेत्य मृत्ला भनेन्- जायेत- जन्मसंवद्धः स्यात्. जन्ममरणयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वेन प्रत्याख्यानासंभवात् तयोर्जीवन संबन्धोत्र प्रत्याख्यातो वेदितव्यः- यदा हि नित्य आत्मैव नास्ति तदा तस्य कथं निरन्तरं जन्ममरणाभ्यां संबन्धः स्यात् ?-नि- त्यस्यैव मरणानन्तरं जन्मसंभवात् न च नित्य आत्मा तस्माद् मृतो न जायते इत्येवं चार्वाकमतेन व्याख्येयं किंवा शून्यवादेन व्याख्येयं तत्र शून्यातिरिनस्य सत एवाभावात् जन्मादिकमनुपपन्नं तत्रात्मना सह जन्ममरणयोः संबन्धस्य सतोप्यसत्त्वज्ञान मिध्याज्ञानमेर, जन्ममरणे निष्कारणके इति द्वितीय मिथ्या- ज्ञानमाह- मनिमित्तमिति, जन्मोपरम:= मरणम् , मत्र समारणकयोजन्ममरणयोनिष्कारणकत्वज्ञानं मिथ्याज्ञानमेव, अपवर्गेण सान्तयोरपि जन्ममरणयोरनन्तत्वज्ञानलक्षणं मिध्याज्ञानमाह-मादिमानिति, क्या च मोक्षपदायों नास्तीत्यर्थः । जन्ममरणयोः सकारणकत्वस्वीकारेपि कर्माऽकारणकत्वज्ञानलक्षणं मिथ्याज्ञानमाह- नैमित्तिक इति, प्रेत्यभावो नैमित्तिकोपि सन् न फर्मनिमित्तकः किं वा ' अफर्म- निमिचः' इतिच्छेदः, अन्न पक्षे शुत्रस्य गर्भाशये स्थितिनिमित्तकं जन्म मरणं च धातुवैषम्यनिमित्तक- मित्याशयः । सात्मकयो: आत्मसंनद्धयोजन्ममरणयोनिरात्मकत्वज्ञानलक्षणं मिथ्याज्ञानमाह- देहेति, निरात्मकः- आत्मासंबद्धः- मारमरहित: प्रेत्यमावो नित्यस्यात्मनो नास्ति-नित्यात्मस्वीकाराभावात् कि तु देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासंतानस्योच्छेद एवं मरणं प्रतिसंधानम- परस्परसंपन्न एक जन्मति यौद्धमत तादृशोच्छेदप्रतिसंधानाभ्यामेत्र मेत्यभावम्योपपत्तेरात्मापेक्षाया अभावाद् निरात्मकः प्रेत्यभावः, अन देविवाक्यं यौद्धाभिमतपञ्चस्कन्भमाहक वेदितव्यं तत्र देहःप्रसिद्ध इन्द्रियशब्दो रूपसन्धपरः बुद्धि. शब्दो विज्ञानस्कन्धपर: वेदानाशदी वेदनारकन्धपरः, सविपयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः पालयविज्ञान. प्रतिविज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः सुखदुःसादिप्रत्ययवाहो बेदनास्कन्ध इतियुद्धिवेदनयोविभेदो विस्तरस्तु धौद्धमन्ये द्रष्टव्यः । अपवर्गविषयकं मिप्याज्ञानमाह- अपवर्ग इति, भीष्मः- भीपण:- असह्यः । सर्वविप्रयोगे पुत्रालवादिसर्वपदार्यसंपन्धरहितेनमें धाः- सर्व भद्रवम्- मुग्मं गुप्यते-- मुखस्य सुखजनकालादिपदार्यसंयोगमन्यत्वात् अपवर्गे च सुपजनककलयादिपदार्थसंसर्गारवीकारा. दित्यर्थः । आक्षिपति- कयामिति, सर्वमुसोच्छेदम्- सर्वमुग्यरहितम् अचैतन्य= भानरहितम्- न्यायमत मोक्षे सर्वज्ञानराहित्यस्वीकारान् तथा चाऽभीष्मेऽपवर्गे भी मत्वज्ञानं सभषेऽमहत्वतानं बुद्धिमद्ग- विविषये बुद्धिमद्गच्यविषयत्वज्ञान विपरीनत्वाद् मिण्यामानमेव । उक्तमिध्यातानम्य फलमाह- एतस्मादिति, जायते इविशेषः । गगतपयोः परमाइ- रागद्वेपेति, रागद्वेश्योरधिकारान् उदेशान असत्यादयो दोपा भवन्ति, असत्यम्- मियाभापगम. - परगुणेषु दोषागेप: माया- दम्मः लोमः अयुतसंप्रइच्छा।

·N मोक्षोपाय.] न्यायभाष्यम् । दोपैः प्रयुक्त:- शरीरेण प्रवर्तमानो हिंसास्तेयप्रतिषिद्धमैथुनान्याचरति, वाचाऽ नृतए- रुपसूचनाऽसंबद्धानि, मनसा परद्रोहं परद्रव्याभीप्सा नास्तिस्यं चेति, सेयं पापात्मिका प्रतिरधर्माय । अथ शुभा- शरीरेण दानं परित्राणं परिचरणं चेति, वाचा सत्यं हितं मिय स्वाभ्यायं चेति, मनसा दयामस्पृहां श्रद्धा चेति, सेयं धर्माय । अन प्रवृत्तिसाधनौ धर्माधर्मो प्रवृत्तिशब्देनोक्तौ यथा- अन्नसाधना: माणाः 'अन्न वै प्राणिनः प्राणाः' इति, सेयं प्रवृत्तिः कुत्सितस्याऽभिपूजितस्य च जन्मनः कारणम् । जन्म पुनः शरीरेन्द्रियबुद्धीना निकायविशिष्टः प्रादुर्भावः तस्मिन् सति दुःखम्, तत् पुनः प्रतिकूलवेदनीयं वाधना पीडा ताप इति । त इमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता धर्मा अविच्छेदेनैव प्रवर्तमानाः संसार इति । यदा तु तत्त्वज्ञानाद् मिथ्याज्ञानमपैति तदा मिथ्याज्ञानापाये दोपा अपयन्ति. दोपापाये मिथ्याज्ञान व्याख्याय दोषाणा फलमाह-दोपैरिति, रागादिदो प्रयुक्त प्रेरित । दोपप्रयुक्तस्य निपिद्धा शरीरप्रवृत्तिमाह- शरीरेणेति, प्रतिपिद्धमैथुनम् अगम्यागमनम् । निपिद्धा वाक्प्रवृत्तिमाह- वाचेति, अनृतम्= अनृतभाषणम् परुपम परुपभापणम् सूचना- पिसुनता असबद्धम् अनर्थकभापणम् अविद्यमानदोपभाषणम् “आचरति" इत्यनुवर्तनीयम् । निषिद्धा मन प्रवृत्तिमाह- मनसेति, परद्रव्याभी- 'साम्- अन्यायेन परद्रव्यग्रहणच्छाम् नास्तिक्यम्- वेदनिन्दाम् आचरतीत्यन्वय । निपिद्धा प्रवृत्तिमु. पसहरति-सेयमिति, अधर्माय= पापादृष्टजनिकेत्यर्थ । शरीरादीना शुभाम् धोत्पादिका प्रवृत्तिमाह- अथेति, दानम् पात्राय दानम् , परित्राणम् पररक्षणम् परिचरणम् वृद्धसेवा, आचरतीत्यन्वय । शुभा वाक्मवृत्तिमाह-वाचेति, सत्यम्-सत्यवचनम् हितम् हितवचनम् प्रियम्- प्रियवचनम् स्वाध्या- यम्- बदाभ्यसनम् आचरवि । शुभा मन प्रवृत्तिमाह- मनसेति, आचरतीत्यर्थ । शुभा प्रवृत्तिमुप- सहरति-- सेयमिति, सेय शुभा प्रवृत्तिधर्माय- पुण्यादृष्टजनिका । पुण्यपापानुसारणैव जात्यायुभोंगा भवन्ति तथा च योगसूत्रम् " सत्ति मूले तद्विपाको जात्यायु गा ” इति । स्पष्टमन्यत् । प्रवृत्तिपदार्थ व्याचष्टे-- अति, अत्र उक्तसूत्रे प्रवृत्ति साधन ययोस्तो प्रवृत्तिसाधनी धर्माधर्मा प्रवृत्तिशब्दवाच्यो, अब दृष्टान्तमाह- यथेति, यथा 'अन्न वै प्राणिन प्राणा ' इत्यनाऽन्न साधन येषा तेऽनसाधना प्राणा 'अनम्' इत्यन्नशब्देनोवा यथा च "आयु घृतम् ॥ इत्या घृतसाधनमायुधृतश- देदेनोक्तम्-साध्यसाधनयोरभेदोपचारात क्थात्र प्रवृत्तिसाधनौ धर्माधर्मा प्रवृत्तिशब्देनोक्तौ । उपसहरति- सेयमिति, प्रवृत्तिः= धर्माधर्मों कुत्सितस्य- निकृष्टस्य अभिपूजितस्य= उत्कृष्टस्य च सूनोत्तस्य जन्मन कारणम् , वस्तुतस्तु न केवल जन्मन एव कि तु सर्वस्यैव कुत्सितस्य पापं कारण सर्वस्यैव चोत्कृष्टस्य पुण्य कारणम् । तथा च प्रवृत्तिशब्दवाच्ययोधर्माधर्मयोनिवृत्ती तत्कार्यस्य जन्मनो निवृत्तिर्जन्मनिवृत्ती च दु सनिवृत्तिस्ततश्चापवर्ग इत्युपसहार । जन्मपदार्थ व्याचष्टे- जन्मेति, शरीरन्द्रियजुद्धीना निकायविशिष्ट - परस्परसनद्धानाय प्रादुर्भाव. स जन्मत्युच्यत, गर्भवो मृतशरीरोत्पत्तावपि जन्मशब्दप्रयोगाभावात् शरीरादीना परस्परसपद्धत्व विशेषणम्, तस्मिनः जन्मनि सत्येन दुस भवति नान्यथेत्याह- तस्मिन्निति । दुखपदार्थमाह-वदिति, तत्- दुख प्रतिमूलवेदनीयम् प्रतिकूलपदार्थसयोगजन्य प्रतिफूलत्वेन ज्ञायमान मनोविकारविशेष एव दुसमित्यर्थ । दु खस्य पर्यायनयमाह- याधनेति, ताप = सताप:- देश । ससारपदार्थमाह- ते इति, दुपजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानीति धर्मा । अविच्छेदेन- नरन्त. यण । तया च मिथ्याज्ञानाद् दीपा दोष प्रवृत्ति प्रवृत्त्या जन्म जन्मना प दुसमिति ससारपदार्य । अपवर्गक्रममाह- यदति, अपैति- निवर्तत तदा मिथ्याज्ञानापाये= मिथ्याशाननिवृत्तौ दोया अपयन्ति ·, A प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. श्ाहिक प्रत्तिरपैति. मटत्यपाये जन्माऽपैति. जन्मापाये दुःखमपैति. दुःखापाये चाऽऽस्यन्तिकोऽपवर्गा निश्रेयसमिति। तत्त्वज्ञानं तु खलु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यातम्- आत्मनि तावदस्तीति, अनात्म- न्यऽनात्मेति, एवं दुःखेऽनित्येवाणे सभये जुगुप्सिते हातव्ये च यथाविपयं येदितव्यम् । मह- चौ- अस्ति कर्म अस्ति कर्मफलमिति, दोपेषु-दोपनिमित्तोयं संसार इति, प्रेत्यभावे खल्वस्ति जन्तु वः सच आत्मा वाया प्रेत्य भवेदिति. निमित्तवजन्म निमित्तवान् जन्मोपरमइति. अना- दिः प्रत्यभावोऽपवर्गान्त इति. नैमित्तिकः सन् प्रेत्यभावः प्रतिनिमित्त इति. सात्मकः सन् देहेन्द्रियधुद्धिवेदनासंतानोच्छेदमविसंधानाभ्यां प्रवर्तते इति, अपवर्ग-शान्तः खल्वयं सर्व- विप्रयोग सर्वोपरमोऽपवर्ग: बहु च कृच्छं घोरं पापकं लुप्यते इति. कथं युद्धिमान सर्वदुः- खोच्छेदं सर्वदुःखाऽसंविदमपवर्ग न रोचयेदिति. तद् यथा मधुविपसंपृक्तानमनादेयमिति एवं सुखं दुःखानुपक्तमनादेयमिति ॥ २ ॥ निवर्तन्ते, दोपापाये प्रवृत्तिरपैति- धर्माधर्मनिवृत्तिः, प्रवृत्यपाये जन्म अपैति- निवर्तते, जन्मापाये च दुःखमपैति निवर्तते, दुःखापाये च निःश्रेयसशब्दवाच्योऽपवर्ग:- अपवर्गस्यात्र दुःसनिवृत्तिरूपत्वात् , आत्यन्तिकवं पुनरनुत्पादः- पुनः संसारसंबन्धाभावः। तस्वज्ञानस्वरूपमाह- तत्वज्ञानमिति,मिथ्याज्ञानविपर्ययेण= मिथ्याज्ञानवैपरीत्येन व्याख्यातं वि- जयं तथा च यत्र नास्तीति मिथ्याज्ञानं तवास्तीति तत्त्वज्ञानं विज्ञेयम् । तत्त्वज्ञानमुदाहरवि- आत्मनीति, आत्मनः सत्त्वज्ञानं तत्त्वज्ञानम्, अनात्मनि आत्मभिन्ने शरीरादौ अनात्मेति= आत्मभिन्नमितिज्ञानं तत्वज्ञानम् । दुःखे दुःसमिति. अनित्ये चानित्यमिति. अत्राणे चात्राणमिति. समये च समयमिति. जुगुप्सिते जुगुप्सितमिति. हातव्ये हेये हेयमितिज्ञानं तत्त्वज्ञानम् , यथाविषयम् प्रतिविषयं किया विषयानुरूप्येणेत्यर्थस्तथा च विषयस्य यद् यथार्थ स्वरूपं तद्विपयकं ज्ञानं तत्त्वज्ञानं चेदितव्यं यथा दु.से दुःयत्वज्ञानम् । प्रवृत्तिविषयकं तत्वज्ञानमाह-प्रवृत्ताविति, प्रवृत्तिश्च धर्माधर्मावित्युक्तमेव । दोपविषयक तत्त्वज्ञानमाह-दोपेप्विति । जन्ममरणयोस्तत्त्वज्ञानमाह-प्रेत्येति, जीव इत्याद्यनेकपर्यायप्रयोगप्रयोजन चिन्त्यं किं वा जन्तुरिति परिच्छिन्नामाभिनायेण सत्त्व इत्यन्तःकरणात्माभिप्रायेण आत्मेति विश्वात्मा- भिप्रायेणेति व्यारत्येयम्, प्रेत्य= मृत्वा भनेन्- जायेत तथा च जन्ममरणयोनित्यात्मसंबन्धित्वज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमित्यर्थः, जन्ममरणयोद्वितीय तत्त्वज्ञानमाह- निमित्तति, निमित्तवत् = फर्मनिमित्तकं जन्म तत्त्वज्ञाननिमित्तको जन्मोपरमः- अपवर्गः । अत्र तृतीयं तत्त्वज्ञानमाह- अनादिरिवि, अपर गन्तिः= अपयर्गेण सान्तः= निवर्तते इत्यर्थः । अत्र चतुर्थ तत्त्वज्ञानमाह- नैमित्तिक इति, प्र. तिनिमित्तः- धर्माधर्मनिमित्तको न तु स्वकल्पितनिमित्तेन नैमित्तिक इत्यर्थः । अन्न पश्चर्म तत्व हानमाह- सात्मक इति, देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रविसंधानाभ्या प्रवर्तमानोपि प्रेत्यभावो न निरात्मकः किं तु सात्मक एव तत्र देहेन्द्रियनुद्धिवेदेनासंतानस्योच्छेदनात्मन एर मरणम् देहादिवियोगः प्रतिसंधानेन:- पुनः संयोगनारमन एव जन्मेति प्रेत्यभारः सात्मम इति तत्त्वज्ञानम् । अपवर्गविषयकं तत्त्वज्ञानमाह- अपगें इति, सर्वोपरम = सर्वनिवृत्तिम्पा, पृच्कम् कष्टम् । पाप. कम पापमपवर्गे लुप्यते तया चापवर्ग फल्याणत्यज्ञानं तत्त्वज्ञानम । अत्र द्वितीयं तत्वज्ञानमाह- फथमिति, सर्वदुःसासंविदा सर्वदुःसज्ञानरहितम् , दुग्योच्छंदसत्यपि दु.यज्ञानं संभवतीत्यभिप्रायेण सर्वदुःरासंविदमिति विशेषणम्, तथा धापवर्गे बुद्धिपद्रुचिविषयत्वमानं तत्त्वज्ञानम् । उपसंहरति- तदिति, किंवा ननु संसारे दुःसवन् सुररामप्यम्त्येवेति फयं संसारो हेय इत्याशस्याह- तदिति, यथा मधुसंपत्तम मधुमित्रमप्यन्नं विशमिश्रवादनादेयम्= अपारामे स्याज्यमेन-दुरधानत्वान् ·, प्रमाणविभाग] न्यायभाष्यम् । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः- उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति. ता नामधेयेन पदार्थ- मात्रस्याभिधानम् उद्देशः तत्रोदिष्टस्य तत्वव्यवच्छेदको धो लक्षणम्. लक्षितस्य ययालक्षण- मुपपद्यते न वेति प्रमाणैरवधारणं परीक्षा। तनोद्दिष्टस्य प्रविभक्तस्य लक्षणमुच्यते यथा प्रमाणाना प्रमेयस्य च, उद्दिष्टस्य लक्षितस्य च विभागवचनं यथा छलस्य " वचन विधातोऽर्थ- विकल्पोपपत्त्या छलम् १-२-१० तत् निविधम् १-२-११" इति । अथोदिष्टस्य विभागवचनम्-- प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ।। ३ ।। अक्षस्याऽक्षस्य प्रतिविषयं दृत्तिः प्रत्यक्षम् . वृत्ति स्तु संनिको ज्ञान वा. यदा संनि- कर्पस्तदा ज्ञान ममितिः. यदा ज्ञानं तदा हानोपादानोपेक्षायुद्धयः फलम् । अनुमानम्- मितेन तथा सासारिक मुसमपि दु सानुपक्तम्- अनेकदुःसमिनितमस्तीति त्याज्यमेर अपवर्गश्च सर्वदु सर- हितत्वात् सपाद्य इत्यर्थ , स्पष्टमन्यत् ॥२॥ एतच्छात्रस्य पदार्थप्रतिपादनप्रकारमाह-त्रिविधेति, प्रवृत्ति = पदार्थप्रतिपादनशैली । उक्तविथ्य- माह- उद्देश इति । उद्देशत्वरूपमाह- तोति, पदार्थाना नामधेयमानस्य कथनमुदेशो यथा प्रथमसूने प्रमाणादिपोडशपदार्थाना नाममानकीर्तनम् । लक्षणस्वरूपमाह- तोति, तन= उद्देशवाक्ये उदिष्टस्य- नामधेयमानेणोक्तस्य पदार्थस्य तत्त्वव्यवच्छेदक = पदार्थान्तरेभ्य स्वरूपन्यवच्छेदको धो लक्षण यथा- प्रमाणस्य प्रमितिजनकत्वमिविलक्षण प्रमितिजनकत्त्व च प्रमाणातिरिक्तेपु प्रमेयेषु प्रमाणामासेप्वपिच नास्तीति प्रमाणस्य स्वरूपव्यवच्छेदको धर्म । लक्षणलक्षण च " अन्यात्यऽतिव्याप्त्यऽसभवेतिदोपत्रय- रहितत्वम् । तदेवद् दोपयरहितत्व प्रमितिजनयत्वेऽस्त्येव- सपु प्रमाणेषु प्रमितिमनकत्वस्य सत्त्वाद- न्यन्न घाऽसत्त्वात्, रक्ष्यविशेष लक्षणस्याऽसमन्वयोऽत्र्याप्ति , अलक्ष्ये लझणसमन्वयोतिव्याति , सर्वेष्वपि लक्ष्येषु लक्षणाऽसमन्वयोऽसभर इत्यलम् । परीक्षास्वरूपमाह- लक्षितस्येति, लक्षितस्य कृतल- क्षणस्य पदार्थस्य यथालक्षणम्- लक्षणानुसारेण स्वरूपमुपपद्यते न पति प्रमाणरवधारण परीक्षा ययाय द्वितीयाध्याये सशयादीना परीक्षा कृता । उद्देशलक्षणपरीक्षाभ्यश्चतुर्थ प्रकारी विभागोप्यस्ति सप पचित् सति समवे लक्षितत्य फपिचाऽलक्षितस्य नियत ताह-वरेत्यादिना, तया च वार्तिकम्- "3. दिष्टस्य विभागो द्वेधा भवति लक्षितस्यालक्षितस्य च लक्षितस्य छलादेरलक्षितस्य प्रमाणादरिति" इति । चत्रेति- प्रमाणानि प्रथमसूत्रे उदिष्टानि तृतीयसूने प्रविभक्तानि चतुर्यसूत्रमारभ्य लक्षिवानि, एवं प्रमेयस्याप्युदेशविभागलक्षणक्रमो विशेय । लक्षणानन्तर विमागरममाह- उदिष्टस्येति, लस्य प्रथमसूने उद्देश प्रथमाध्यायद्वितीयान्हिकदशमसूरे लक्षण तदप्रिमसूत्रे च "सन् त्रिविधम् ॥ इति विभाग एव । प्रथमकल्पानुसारण उद्दिष्टस्य प्रमाणस्य विभागनियामाह- अथोरिष्टस्येति । विभागमूतमाह- प्रत्यक्षेति, प्रत्यक्षादीनि चत्वारीणि प्रमाणानीति सूनार्य , न्यूनाधिकसरयाव्यानंदवाने स्पट । अब 'स्वसमभिन्याहतपदार्यतावच्छेदकव्याप्यपरस्परासमानाधिश्रणयावद्धर्मप्रकारमानानुालोव्यापारो विभागपदार्य ' इत्यनुसधैय यथार प्रत्यरत्वादिधर्मचतुश्याप्रकारकमानानुलो व्यापारी विभाग । प्रत्यशशब्दव्युत्पत्तिमाह- अक्षस्येति, ममस्याक्षस्य- पराधीनामिन्द्रियाणा या स्वस्वविषय प्रति वृत्तिः प्रति सयोगो या तर प्रत्ययमित्यर्थ । गृत्तिपदार्थमाह-वृत्तिरिति, सनिका-विषयेन्द्रिय- सयोग' स प प्रमितिमनकत्वात् प्रमाणम् , ज्ञानमिति- पिपेन्द्रियमयोगजन्य ज्ञान या प्रत्यभम् । विषयेन्द्रियसयोगस्य परमाह- यदति, विषयेन्द्रियसयोगे सत्येय यजमानमुत्पात वा प्रत्यामिति रित्युच्यत नान्यथा यया मुफीन्द्रियसयोगे उत्पन्नमपि रमतमान न प्रमिति । शानरलमाद- यांति, दुसदस्य दान सुसदस्योपादानम् अनपक्षिवस्योपा हानादियुद्धगध कान गिना न समान्तीति . ३ ·. प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. आदिवे- लिङ्गेनार्थस्य पश्चान्मानमऽनुमानम् । उपमानम्- सामीप्यज्ञानम्- 'यथा गौरवं गवयः' इति सामीप्यं तु सामान्ययोगः । शब्दः शब्दयतेऽनेनार्थ इति अभिधीयते= ज्ञाप्यते । उपलब्धि- साधनानि प्रमाणानीति समाख्यानिर्वचनसामा बोद्धव्यम्-प्रमीयतेऽनेनेति करणार्याभि- धानो हि प्रमाणशब्दः । तद्विशेपसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानम् । किं पुनः प्रमाणानि प्रमेयमभिसंप्लवन्ते ? अथ प्रतिप्रमेयं व्यवतिष्ठन्ते? इति । उभयया दर्शनम्- 'अस्त्यात्मा' इत्याप्तोपदेशात् प्रतीयते. तत्रानुमानम्- "इच्छाउपमयत्नसुखदुःख- ज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति १-१-१० प्रत्यक्षम्- युञ्जानस्य योगसमाधिजम् आत्ममनसोः संयोगविशेपाढात्मा प्रत्यक्ष इति । अग्निराप्तोपदेशात् प्रतीयते- ' अवाग्निः' इति. प्रत्यासीदता धूमदर्शनेनानुमीयते. प्रत्यासन्नेन च प्रत्यक्षत उपलभ्यते । व्यवस्था पुन:- “ अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इति लौकिकस्प स्वर्गे न लिङ्गदर्शन न भत्यक्षम् , स्तनयिलुशब्दे श्रूयमाणे शब्दहतोरनुमानं तत्र न प्रत्यक्षं नागमः, पाणौ स्पष्टमेव । अनुमानरान्दव्युत्पत्तिमाह- अनुमानमिति, मितेन- प्रमितिविपयेण लिनेन धूमादिनाऽनु- पश्चाद् मानमनुमानं यथा पन्धादेः । उपमानस्वरूपमाह- उपमानमिति, उपमानेन उपमया वा प्रवृत्त. मुपमानमिति यावत् , सामीप्यज्ञानम- सादृश्यज्ञानम् , उदाहरति- यधेति, यथाशब्दस्योपमावाचकत्ये- नोपमाबोधकत्वादिदमुपमानोदाहरणं फलं तु गवयगवयपदयोर्वाच्यवाचकभावलक्षणायाः शरवधारणमे- वात्र शास्त्रे विज्ञेयम् । सामीप्यपदार्थमाह- सामीप्यमिति, सामान्ययोग' समानधर्मसंबन्धः- सादृश्य- मिति यायन् तदेतद् गोगमययो. प्रमिद्धमेष- समानातिमत्त्वात् । शब्दपदव्युत्पत्तिमाह-शब्द इति, शन्दयते अभिधीयनेऽनेनार्थ इति गदा, प्रमाणमात्रस्यार्थशापरत्वाद् साप्यते इत्यस्य शत्योपस्थाप्यते इत्यर्थः। प्रमाणानामुपलब्धिमाघनत्वम् पदार्थप्रतीतिगरणत्वमुपरीत्या समारत्यानिर्वचनसामात्- प्रत्यक्षादिशब्दव्युत्पत्तिसामान पोराच्यं यथा “ अमस्याक्षस्य प्रतिविषयं वृत्तिः प्रत्यक्षम्" इत्यादि। प्रमाणपदव्युत्पत्तिमाह-प्रमीयते इति, प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणमिति प्रमाणशब्दः परणार्थाभिधानः- प्रमि- विपरणत्वोधर:- पणत्ययोधरल्युट्यत्ययपटितवान् । वद्विषसमास्याया.-प्रमाणविरोपापफमत्य- क्षादिशब्दस्यापि तथैव- पाणव्युत्पत्या व्यायानं पर्नयं यथा प्रत्यक्ष्यतेऽनेनेवि प्रत्यक्षम् कि या 'war- मनं प्रतीति प्रत्यक्षम्' इति, अनुमीयतेऽनेनेन्यनुमानम् उपमीयतेऽनेनेत्युपमानं गन्दपनेऽनेनेति शन्द इति । प्रमाणाना मंगमंगै सिसामने- पिमिति, प्रमेयम्= प्रत्येक प्रमेयं अभिसंप्टान्त- संपर्यन्त, अभिसंप्रम-मार, किया प्रतिप्रमेय घ्यवतिष्ठन्त= व्यायया प्रवर्तनोन संकोयन्त, सर्वाणि प्रमा- जान्येकरिमन शिये प्रवन्नेि न वेति प्रानामय । उसग्मार- उभयति, पचित प्रमाणानां मंकरोपि दृश्यते पचिद म्यरथापि रश्यने स्यर्थ । प्रथम प्रमाणाना संपामुदादाति- नीति, नदनेनात्मनः शब्दयोध्यत्तमुत्तम् पादयोप्ये आत्मन्यनुमानप्रतिमाह-वति, मात्मनो रिट्वमिति- इन्चादीनां गृतारीरेवदर्शनाद् शायन-सायाप्रय रागनिरिण एवात्माग्नीतीच्छादिना टिष्ट्रनारमनोनुमान- मपि मंभाति, युवानर योगिनो योगममाभिमन्यं प्रत्यभमन्यात्मनि प्रवर्तन यार-प्रत्यक्षमिति, भारमन्यमारमाह- आरममनमोगित, नदनात्मनि प्रमाणाना मंपर: प्रदर्शित दियायोग- योग्य पासपदा प्रमाणाना मारमुदावि-ममिगिनि, भवानिरितिदयोप्यत्र प्रयागीदना- अमिमी गरदना मानेन प्रधुमनामुमीतन्यानिमित्यनुमानविण्य प्रसामनेन मनिममी प्राप्लेन प्ररपक्षेप्यनिरपम्पनेमी प्रमाणना मंस एपमन्यत्रापि यथाममा योध्यम् । গমালালা অম্বানুৱাৰি-চাবি।খিয়াবিহি : নাদিম नुमानमपि न मंधासी-मर्गयात्यनियमनामाया मगममपि न ममानिनु" अमिोरम" ·प्रत्यक्षलक्षणम्] न्यायभाष्यम् । १९ । प्रत्यक्षत उपलभ्यमाने नानुमान नागम इति, सा चेय ममितिः प्रत्यक्षपरा- जिज्ञासितमर्थ- माप्तोपदेशात् प्रतिपद्यमानो लिङ्गदर्शनेनापि बुभुत्सते. लिङ्गदर्शनानुमित च मत्यक्षतो दिक्षते. प्रत्यक्षत उपलब्धेऽर्थे जिज्ञासा निवर्तते. पूर्वोक्तमुदाहरणम् । अनिरिति प्रमातु ममातव्येऽर्थे प्रमाणाना सकरोभिसप्लवः, असकरो व्यवस्थेति ॥ ३ ॥ ॥ इति निसूत्रीभाप्यम् ॥ , अथ विभक्तना लक्षणमिति- इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४॥ इत्यादिश दमामोध्यत्व स्वर्गेऽस्तीति शादप्रमाणव्यवस्था । स्तनयित्नो शन्दकरस्य मेघाद शाद श्रूय माणे- श्रुते सति गृहाभ्यन्त स्थितस्य श दहेतो - श दलक्षणहेतुना मेघादेरनुमानमेव भाति न तर प्रत्यक्ष वाऽऽगमो वा प्रवर्तत- असभवादित्यनुमानन्यवस्था, किंवा शकुन शन्दहेतोमेधादरनुमानमि त्यन्वय । पाणौ हस्ते प्रत्यक्षेणोपलभ्यमाने बदर प्रत्यक्षमेव प्रवर्तते नानुमान नाप्यागम इति प्रत्यक्ष-य- वस्था । उपसहरति-सा चेयमिति, प्रत्यक्षपरा-प्रत्यक्षावसाना प्रत्यक्षानन्तर तत्र प्रमाणापेक्षा न भव- तीत्यर्थ । प्रमिते प्रत्यक्षावसानत्वे हतुमाह-जिज्ञासितमिति, प्रतिपद्यमान = जानान , तदनेन शब्दा- नन्तरमनुमानप्रवृत्ति प्रदर्शिता, अनुमितमपि पदार्थ प्रत्यक्षेण द्रष्टुमिच्छति प्रत्यक्षेण दृष्टस्य पार्थस्य जिज्ञासा निवर्तते- प्रत्यक्षानन्तर तत्र प्रमाणापेक्षा न भवतीति हेतो प्रमिति प्रत्यक्षावसाना विज्ञयेत्य थे । अस्योदाहरण तु पूर्वोक्त यथा- “ अमिरातोपदशात् प्रतीयत" इत्यादि तत्र प्रत्यासनेन प्रत्यक्षोप लधेऽमौ जिज्ञासा निवर्तते इति प्रमिति प्रत्यक्षावसानेत्याह- पूर्वोक्तमिति । एवमुक्तोटाहरणषु प्रमा- णाना सकरस्य विषयमाह- अमिरितीति, अमिरिति प्रमातु = अग्निप्रमातु किं वानामिरस्ति न येति प्रमातु प्रमावन्येथे= भग्नौ प्रमाणानाम् उकरीत्या शब्दानुमानप्रत्यक्षाणा य सार सोऽभिसप्टर, यश्च स्वर्गादावसकर प्रदर्शित सा प्रमाणाना व्यवस्था विशेषेचन्वय । समन्यत् ॥ ३॥ ॥ इति मिसूत्रीप्रसन्नपदा॥ प्रमाणाना लक्षणमवतारयति- अथेति, रिभक्तानाम् तृतीयसूण धनुर्धा विभकाना प्रमा- णाना लक्षणमुच्यत । इन्द्रियार्येति- इन्द्रियार्थयो सनिकग- संयोगनोत्सनम् अत्र्यपदश्यम्= शाद योधातिरिक्तम् भव्यभिचारिक भ्रमातिरिक्तम् व्यवसायात्मकम् निधयात्मकम् सशयाविरिषम् यन् शान तन् प्रत्यक्षमित्यन्वय । इन्द्रियार्यसनिक सत्यपि सनिकृष्टविषयक शदनापि शान सभवतीति सव्यवच्छेदार्यम्- अन्यपश्यमिति विशेषणम्, व्यपदिश्यत: पदेन भायत इति व्यपस्यमिति शान्द- योधनामधेयम् । भ्रमात्मक ज्ञान व्यभिचारि भवति: अतस्मिन् वदयुद्धिरूपवार यथाऽरजतम्य रजत- त्वरूपण प्रणम् तदपि इन्द्रियार्यसनिकपात्पन्नमव्यपरश्य च भवतीति तव्यवदार्य-मत्यभिचा- रोति विशपणम् । अथापि स्याणु पुग्पो वा' इतिसशयात्मशानऽविन्याति स्यादिनि तव्य ई. दार्थम्- व्यवसायात्ममिति निशषणम्, समयम्नु निथयात्मको न भाति । अनुमानस्थल प्रमयणन्द्रि- यसयोगाभापान शाब्दयोधरयाऽव्यपदस्यत्वामायादुपमानकरणस्य साम्यवानग्य चाय यशामावामारय प्रत्यशलमणम्यानुमानादावविश्यासिरिवि सूचार्य ।

·२० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. आहिके- इन्द्रियस्यायन संनिकर्पाद उत्पद्यते यज् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्, न तस्दानीमिदं भवति- आत्मा मनसा युज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति ?, नेदं कारणावधारणम्- 'एतावत् प्रत्यक्षे कारणम्' इति कि तु विशिष्ट कारणवचनमिति यत् प्रत्यक्षज्ञानस्य विशिष्टकारणं तदुच्यते यत्तु सपानमनुमानादिज्ञानस्य न सद् निवर्तते इति । मनसस्तहीन्द्रियेण संयोगो वक्तव्यः ।, भिद्यमानस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य नाय भिद्यते इति समानत्वानोक्त इति ॥ यावद वै नामधेयशब्दास्तरर्थसंप्रत्ययोऽर्थसंप्रत्ययाच व्यवहारः तत्रेदमिन्द्रियार्थसंनि- फांदुत्पन्नमर्थज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं वा भवति रूपरसशब्दाच विषयनामधेयं तेन व्यप- दिश्यने ज्ञानम्- रूपमिति जानीते रस इति जानीते. नामधेयशब्देन व्यपदिश्यमान सद व्याचष्टे- इन्द्रियस्येति, इन्द्रियार्थसंयोगादुत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्येव प्रथमं वक्तव्यम् अत्र दोपे प्राप्त तन्निवारणार्थ विशेषणं दास्याम इत्यर्थः । ननु इदानीम् 'इन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षम्' इत्येतावदुक्ते इदम्- 'आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमथेन ततः प्रत्यक्षम्' इत्येपा न्याय. शास्त्रसंमता प्रत्यक्षप्रक्रिया न मातिन सिष्यतीत्याशङ्कते-न तहीति । उसरमाह- नेदमिति, यदिदं प्रत्यलक्षणमुक्तं तत् एतावत्- इन्द्रियार्थसनिक एव प्रत्यक्षेत्र प्रत्यक्षस्य कारणम्' इति । कारणाव. धारणम्= प्रत्यक्षमापणनियम:= इन्द्रियार्यमंनिपातिरिके शात्ममन संयोगादी प्रत्यक्षकारणत्वव्यव- पछेदो नास्ति येनोचा प्रत्यक्षप्रनिया न सिध्येन् किं तु विशिष्टकारणवचनम् प्रत्यक्षस्य यद् विशेषकारणं इन्द्रियार्थसंनिकर्प. स एरानोन्यते न तु ज्ञानमानसामान्यकारणम् आत्ममनःसंयोगादिकमपीत्यन्वयः । स्योरमेव ध्याचष्टे- यदिति । अनुमानादिस्थडे चानुमेयादिना इन्द्रियसंयोगो न संमति प्रत्यक्षेप मातीति इन्द्रियार्थमंनिवर्ष प्रत्यक्षस्य विशिष्टं फारणम् । पर्यवसितमाह- यत्त्विति, यत्तु भारममन:- संयोगादिकमुत्तम् अनुमानादिशानन्य समानम्-साधारणं पारणं सन्न निरनते किं तु सदापि साभारणं फारणं गृह्यते ण्येति नोकप्रत्याश्यिया विरोष इत्यर्य । ननु यद्या प्रत्ययाऽसाधारणं फारणमु. न्यते सदाय मनईद्रियमंयोगोपि वायोस्ति नम्यापि प्रत्यक्षामाभारणवारणयान न पात्रोक इत्याश• ते मनम इति। उत्तरमाद-भिवमानस्येति, माध्यमिदममंगनमेव-इत्याभासतुन्यत्वादिति विभाध्यम्, मिपमानम्य- इन्द्रियमेरेन दादिविषयमेदन प यदुप्रकाम्य प्रत्यमबानस्याऽयम्= मनइन्द्रियसंयोगो नभिने कि त्वमा-गरजवान अनुतने एपेति समान वान् इन्द्रियार्थसनिकर्षमुन्न्यन्यानोफ इन्यन्वयः, रोनेन्द्रियार्थमनिग मनहन्द्रिगमयोगोपि गृहीतो भवत्येव- मनहन्द्रियसयोग बिना इन्द्रियायो- गस्यामभगत मनमा प्रेरितम्यन्द्रियम्यान मंयुश्यमानतादिति तोरेव मनहन्द्रियमंनिषयों न पृथ- गुग इत्यर्थः । तथा पवातिपम्- "इन्द्रियमन गयोगम्नीमाधारण गनुपमग्येय -- म हायमनुमाना. दिशानाना पारण भगति, न- अनेक नम्योपवाग इन्द्रियागनिकरप्रणेन इन्द्रियमनामयोग तो पेदितव्यः । विकारणम् ? उभोमाधारणया, न प यायदमाभागणं पारणं सायन् ममभिनत्य- मित्यर्थः" इत्यादि । ममानाममान जातीयेभ्यो व्यवदायमेर लमग माति म प प्यपद ग्रन्य. धन्य इन्द्रियार्यसनिमात्रमपनापि भाति न मनान्टियमयोग यायालय। मन्यादेशत्यतिर माश्य प्रायितुनुसमर- यावदर्शमिति, यास्यंम प्रये पटपटादिपाय घटपटादयो नामसादा:-मादा यन्नं नैनवायाधर पटपटादेः मंत्र- स्पग-पान भायने तेन भावानेनार्यम्बाज्रनाटियागे मपनि मन= साराध्यवहारात को न्द्रियमंनिम्नानुनमान झरमिनिस्पमि मागिपर, मानि रमेनियमनियां- समानं रम यमरमविका मानि परमादिगाम गादिसिय नामधेयभूना पर अनन्य दिन स्मादिकने गर-मन 'ममिति मानीने ति पानं.

·प्रत्यक्षलक्षणम् न्यायभाष्यम्। २१ शादं प्रसज्यते अत आह-अव्यपदेश्यमिति, यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्यसंयन्ऽयज्ञानं तद् नाम- धेयशब्देन व्यपदिश्यते. गृहीतेपि च शब्दार्थसंबन्धे 'अस्यार्थस्यायं शब्दो नामधेयम्' इति. यदा तु सोऽर्थो गृह्यते तदा तव पूर्वस्मादर्थज्ञानान्न विशिष्यते तदर्थविज्ञानं वाटगेव भवति, न चाम- तीयमानेन व्यवहारः तस्माद ज्ञेयस्यार्यस्य संज्ञाशब्देन इतिकरणयुक्तेन निर्दिश्यते- रूपमिति ज्ञानं रस इति ज्ञानमिति तदेवमर्थज्ञानकाले स न समाख्याशब्दो व्यामियते व्यवहारकाले तु व्यामियते, तस्मात्- 'अशाब्दमर्थज्ञानमिन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नम्' इति । दिश्यते निर्दिश्यते रसशब्देन च 'रस इति जानीते' इति रसज्ञानं व्यपदिश्यते तर रूपादिनामधेय- शब्देन व्यपदिश्यमानं सत् रूपादिप्रत्यक्षज्ञान शाब्दम-शाब्दबोधरूपं प्रसभ्यते भवतीति अतः तळ्यवच्छेदार्थ सूत्रकार आह- अव्यपदेश्यमिति, "शाब्दं प्रसन्यते " इत्यत्र 'शाब्दमपि प्रत्यक्षं प्रस- ज्यते । इत्येवं वक्तव्यमासीत् । किं वा एतादृशं शाब्दं प्रत्यक्षं प्रसज्यते' इत्येवं प्रत्यक्षशब्दाध्याहारेण मूलान्वयः । उक्त स्वाभिप्राय विशदति- यदिदमित्यादिना, शब्दार्थसंबन्धे- वाच्यवाचम्भावे अनुपयुक्ते अगृहीते शक्तिमहात् पूर्वकाले यदिदं रूपाद्यर्थज्ञानं जायते सत् परेण गृहीतशक्तिकेन पुरुषेण रूपादि- नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते= निर्दिश्यते- अस्येदं रूपनानं रसज्ञानमिति, 'मस्यार्थस्य- रूपादिपदार्थस्य अयं शब्द रूपादिशब्दो नामधेयम्= वाचकः' इत्येवं शब्दार्थसंबन्धे गृहीतेपि-शक्तिमहे जातेपि यदिदं रूपाद्यर्थप्रत्यक्षं जायते तदपि रूपादिनामधेयशब्देन व्यपदिश्यते- मस्येदं रूपज्ञानं रसज्ञानं वेति ताशं शाब्दं प्रत्यक्ष प्रसज्यते इत्यर्थः । प्रत्यक्षशाब्दयोस्तुल्यतामाह- यदेति, यदा सोऽर्थ:-- दिरिन्द्रियेण गृह्यते तदा वत्-रूपेन्द्रियसंनिकपोत्पन्न रूपप्रत्यक्षं पूर्वरमात्= शाब्दात् अर्थज्ञानात रूपमितिक्षानान विशिष्यतेन विलक्षणो भवति किं तु तदर्थविज्ञानम् रूपप्रत्यक्षं तागेर शाब्दज्ञानसदृशमेव भर- तीत्यन्वयः, किं वानेन अन्थेन शक्तिमहात् पूर्वमनन्तरं च जायमानयोः प्रत्यक्षशानयोः सारश्यं प्रदर्शितं वैदितव्यम् तादृशसादृश्यात् शाब्दमपि प्रत्यक्षं स्यादिति तादृशशाब्दे लक्षणस्यातिव्याप्तिनि. वृत्त्यर्थम् 'अत्र्यपदेश्यम्' इतिविशेषणमित्यर्थः, अत्र "यदा तु सोऽयों गृह्यते नामधेयरहितो नामधेय- स्मरणात् पूर्वमविकल्पेन तदा पूर्वस्मादऽव्युत्पन्नावस्थायामर्थज्ञानान्न विशिष्यते यतो न विशिष्यते तस्मात्तदर्यशानं वागेव भवति" इति तात्पर्यटीका । अज्ञातेन च पदार्थेन व्यवहारो न संभवतीति व्यवहारार्थ पदार्थज्ञानापेक्षा प्राप्तेत्याह-न चेति । पर्यवसितमाह- तस्मादिति, शेयस्य-ज्ञातस्यास्य रूपादानम् इतिकरणयुकेन- इतिशब्दयुक्तेन संज्ञाशब्देन व्यपदिश्यते- 'रूपमितिशानं रस इति शानम् । इति, तदेवम् तत्र पदार्थप्रत्यक्षकाले ससमाख्याशब्दोन व्याप्रियते न प्रयुज्यते किवान योधं जनयति व्यवहारकाले तु व्याप्रियते-शब्दव्यापार विना व्यवहारासंमपात-प्रयोजदेन 'घटमानय' इतिवाक्ये एके सत्येव प्रयोज्येन घटानयनसंमवात् प्रत्यक्षादिना व्यवहारनिदेशासंभाजपसंहरति- तस्मादिति, तस्मात् शाब्दप्रत्यक्षशानयोगकरीत्या सदृशत्वात् शान्दशानन्यवच्छेदार्थम् 'मन्यपदेश्यम्' इतिविशेषणे प्रक्षिते- ' अगाब्दम् इन्द्रियार्यसंनिरूपोत्पन्नमर्थज्ञानं प्रत्यनम् । इति प्रत्यअलक्षणमिदानी सिद्धमित्या न्वयः । शान्दमानस्य प्रत्यक्षसहशवान् वीतयत्यभटमणस्यातिन्यामिः स्यादिति तयवच्छेदा- थम् अत्र्यपदेश्यम्' इतिविशेषणमिति माध्यमृदागयः प्रतीयते. तत्र शाब्दशानस्य प्रत्यक्षसादम्याति- पादनार्थम्-- " यावर्षम् " इत्यादिमन्यः शब्दाहरः । यत्र हि पदायेंन्द्रियमंनिक सत्येव नाद- शानमुत्पद्यते तादृशशाब्दमानेऽतिव्याप्तिर्न स्यादित्याशयेन 'मन्यपदेश्यम् । इतिविशेषणमित्यनुमंधे. यम् । वस्तुतस्तु " मध्यपदेश्यम्" इतिविगेपण व्यर्थमेर- शादमानादिधिन्द्रियायंसनिको समस्या- ऽवीकारान, सादृश्यमाग्रेण तव्यान्छेदाय विशेषमापेमायां चानुमितियारत्यर्थमपि विशेग्मापना स्यादित्यलम्। - - ·" २२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. आलिफ- ग्रीष्मे मरीचयो भौमेनोष्मणा संसृष्टाः स्पन्दमाना दूरस्थस्य चक्षुपा संनिकृप्यन्ते तत्रे- न्द्रिपार्थसंनिको उदकमिति ज्ञानमुत्पद्यते तच्च प्रत्यक्ष प्रसज्यते इत्यत आह- अव्यभिचारीति. यद् अतस्मिन् तदिति तद् व्यभिचारि. यत्तु तस्मिन् तदिति तद् अव्यभिचारि प्रत्यक्षमिति । दूराचक्षुपा ह्ययमर्थ पश्यन् नावधारयति- धूम इति वा रेणुरिति वा तदेतद् इन्द्रिया- र्थसनिकपोत्पन्नमऽनवधारणज्ञानं प्रत्यक्ष प्रसज्यते इत्यत आह- व्यवसायात्मकमिति । न चैत- मन्तव्यम्- आत्ममनःसंनिकर्पजमेवाऽनवधारणज्ञानमिति, चक्षुपा ह्ययमर्थं पश्यन् नावधारयति, यथा चेन्द्रियेणोपलब्धमर्थ मनसोपलभते एवमिन्द्रियेणाऽनवधारयन् मनसा नावधारयति, यचैतद् इन्द्रियानवधारणपूर्वक मनसाऽनवधारणं तद् विशेषापेक्ष विमर्शमात्रं संशयो न पूर्वमिति । सर्वत्र प्रत्यक्षविपये ज्ञातुरिन्द्रियेण व्यवसाय:- उपहतेन्द्रियाणामनुव्यवसायाभावादिति । अव्यभिचारित्वविशेषणस्य सार्थक्यमाह- ग्रीष्मे इत्यादिना, प्रीष्म ऋतौ मरीचयः= सूर्यकिरणा भौमेन पृथिवीसंवन्धिना ऊष्मणा तेजसा संसृष्टाः संयुक्ताः स्पन्दमाना:- चाकचस्यत्र्यापारवि- शिष्टा दूरस्थपुरुषस्य चक्षुपा मंयुज्यन्ते तत्र एतादृशस्थले इन्द्रियार्थसंनिकात्= मरुमरीचिकया चक्षुःसंनिकर्पाद् उदकमिदमिति ज्ञानं जायते तदपीन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नमशाब्दं चेति तन् प्रत्यक्षं प्रसज्यते तत्रोक्तप्रत्यक्षलक्षणस्यातिव्याप्तिः प्राता इत्यतः- तव्यावृत्त्यर्थमाह- अव्यभिचारीति, यदु- तलक्षणं ज्ञानमव्यभिचारि तन् प्रत्यक्षम् उक्तं मरुमरीचिकासूदकज्ञानं तु नाऽव्यभिचारि किंतु व्यभिचार्यवेति न तत्रैतादशप्रत्यक्षलक्षणस्यातिव्याप्तिरित्यन्वयः । ज्ञानस्य व्यभिचारित्वमाह- यदिति, यज् ज्ञानम् अतस्मिन्- उदकादिभिन्ने तदिति उदकादिरूपं तज्ज्ञानं व्यभिचारि- विषयानुपलब्ध्या विपयन्यभिचारेण ज्ञानस्य व्यभिचारित्वमुपचर्यते किं वा स्वविपयाभावेपि तज्ज्ञानोत्पत्त्या ज्ञानस्य व्यभिचारित्वं मुख्यमेव 1 शानस्याऽव्यभिचारित्वमाह- यत्त्विति, यशानं तस्मिन्- उदफे तदिति- उदकमिति तज् ज्ञानमव्यभिचारि तदेव प्रत्यक्षं व्यभिचारि प प्रत्यक्षाभासस्तथा च- 'अशान्दमि. न्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नमव्यभिचारि अर्थशानं प्रत्यक्षम्' इतिप्रत्यक्षलक्षणं संपन्नम् । व्यवसायारमफत्वविशेषणस्य सार्थक्यमाह- दूरादिति, अयं द्रष्टा दूराध पाचक्षुःसंनिकृष्टम- प्यर्थ पश्यन् नाऽवधारयति= न निश्चिनोति धूमो वायं रेणुवेति तदेतद् अनवधारणज्ञानम्- अनिश्चया- स्मकम् संशयात्मकमपि ज्ञानम् इन्द्रियार्थसंनियोत्पनत्वेनोक्तप्रत्यक्षलक्षणाकान्तन्यात् प्रत्यक्षं प्रसन्यते तद्व्यवच्छेदार्थमाह- व्यवसायात्मकमिति, यद् व्यवसायात्मकम् निश्चयात्मकं ज्ञानं तत् प्रत्यक्षं भवति यथा घटे घटोयमिति, धूमो वा रेणुर्वा. स्थाणुवा पुरुपो चेत्यादिक तु क्षानं न व्यवसायात्मक मिति नात्र प्रत्यक्षलक्षणम्यातिन्यासिरित्यन्वयः । यद्यपि संशयात्मकताने एका कोटिविपरीतापि भवति तथाप्येका कोटि: सुपरीतापि भवत्येवेति नाव्यभिचारित्वविशेषणेन संशयव्यवच्छेदः संभवतीति व्यवसायात्ममिति विशेषणस्य सार्थक्यम् ! ननूक्तं सशयमानमात्ममनामनिर्पजन्यमेव भवति न विन्द्रियसंनिकजन्यमिति इन्द्रियार्यसैनिकोंत्पन्नत्वविनेपणेनर मंशयव्यवच्छेदः संभवतीति व्यवमा- यात्मकमिविविशेपणं व्यर्थमेपेत्याशक्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह- पति, इन्द्रियार्थसनिक सत्यपि संशयात्मकं ज्ञानं जायते इति तस्येन्द्रियार्यमंनिकपोत्पन्नत्यविशेषणेन व्यवच्छेदोन संभवतीति सदर्य व्यवसायात्मकमिति विशेषणमावश्यकमवत्ययः । उक्त दृष्टान्तमाह- ययेति, यथा इन्द्रियगोपल. ध्यम्- घाघेन्द्रियसंनिष्टं मनसा उपलमते मधारयति नथा याहोन्द्रियेणानस्चारण सति मनमा. प्यनवभारणं भवतीत्यनधारणात्मकमपि मानमिटियार्थसंनिकषात्पन्नमपि भवतीति तद्व्यपग्छदार्थ व्यवसायारमकमितिविशेषगमावश्यकर्मत्यर्थः । वदेतन मंगयात्म मानं न प्रत्यक्षमित्याह- यगेति, इन्द्रियानवधारणपूर्वकम् इन्द्रियगानवधारणकारणथं यद मानममनधारणात्मकं शानं सद विशेषापे.

·, प्रत्यक्षलक्षणम् ] न्यायभाष्यम्। आत्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यम् ?- अनिन्द्रियार्थसंनिकर्पज हि तदिति । इन्द्रियस्य वै सतो मनस इन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशो धर्ममेदात् . भौविकानीन्द्रियाणि नियतविप- याणि सगुणानां चैपामिन्द्रियभाव इति. मनस्त्वभौतिकं सर्वविपयं च नास्य सगुणस्येन्द्रिय- भाव इति, सति चेन्द्रियार्थसनिक संनिधिमसंनिधि चास्य युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिकारणं वक्ष्याम इति, मनसथेन्द्रियभावाद् न वाच्यं लक्षणान्तरमिति, तन्वान्तरसमाचाराचैतव मत्येतव्यमिति- परमतमप्रतिपिद्धमनुमतमिति हि तन्त्रयुक्तिः । व्याख्यातं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ क्षम् निश्चयापेक्षम् = निश्चयसाकाङ्क्ष विमर्शमात्रम्= किमिदमिति सामान्यरूपप्राहकं संशय एवेति पूर्वम् = प्रत्यक्षं न भवतीति तद्व्यवच्छेद आवश्यक एवेत्यर्थः । ननु यदि पाहोन्द्रियेण व्यवसाय: मा. धारणं स्यात्तदाऽनवधारणमपि वाह्येन्द्रियेण स्यात् न चैवमस्ति व्यवसायस्य बुद्धिधर्मत्वादित्याश- पाह- सर्वत्रेति, प्रत्यक्षपदार्थविषयको व्यवसायो वाह्येन्द्रियेण प्रथमं भवति तदनन्तरं मनसेत्यनव- धारणक्षानमपि इन्द्रियसंनिकृष्टविषयक यायेन्द्रियसंनिकर्षजन्यमेवेति सिद्धम् , उक्त हेतुमाह- उपह- तेति, येषां याह्येन्द्रियं नास्ति तेषां मनःसत्त्वेपि नष्टेन्द्रियविषयस्य मनुव्यवसाय:-- अवधारणं न भवति यथाऽन्यस्य रूपानवधारणं बधिरस्य च शब्दानवधारणमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधारणस्य यायेन्द्रिया- न्यत्वेनाऽनवधारणस्यापि बाह्यविषयकस्य पाझेन्द्रियजन्यत्वे सिद्ध तद्व्यवच्छेदार्थ व्यवसायात्मकमिति. विशेषणमावश्यकमेवेत्यर्थः । नन्विन्द्रियसंनिकषों हि बाह्येन संभवति न स्वान्तरेणात्मादिनति आत्मादिविषयफप्रत्यक्षरय लक्षणं वक्तव्यं यतस्तत्- आत्मादिप्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंनिकर्षजन्यं न संभवति येनोपप्रत्यक्षलक्षणेनामादि- प्रत्यक्षस्यापि संग्रहः स्यादित्याशते-~आत्मादिष्विति । मात्मादिप्रत्यक्षमपि मनोलक्षणेन्द्रियमन्य मैवेति तस्योक्तप्रत्यक्षलक्षणेन संग्रहः संभवत्येवेति न पृथक् तहक्षणनिर्वचनापेक्षास्वीत्याशयेन प्रथम मनस इन्द्रियत्वं साधयति, इन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशकारणं चाह- इन्द्रियस्येति, इन्द्रियस्य सत: इन्द्रिय- भूतस्यापि मनसो यः सल्विन्द्रियेभ्यः " मारमशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः" इत्यपिमनवमसूत्रे पृथगुपदेदाः स धर्मभेदात् इन्द्रियेभ्यो विलक्षणत्वादेवास्ति न बनिन्द्रियत्वात वया च मनोपीन्द्रियमेवेवि मन्ः- संनिकर्पजन्यस्यात्मादिप्रत्यक्षस्योकप्रत्यक्षलक्षणेन संग्रहो जातः । इन्द्रियाणां मनसायोक्तं धर्ममेदमुपपाद- यति- भौतिकानीति भौतिकानि स्थूलभूतजन्यानि यथा वैजसं चक्षुरिति, तथा चभू रूपमेव गृहाति घाणं च गन्धमेवेति नियतविपयाणि तयैपामिन्द्रियाणां पाहाना सगुणानाम् रूपादिविशिष्टानामेये. न्द्रियत्वमस्ति यथा पापो रूपविशिष्टत्वं प्राणस्य गन्धविशिष्टलमिति, मनसातोपरीत्यमाह- मन इति, मनो नित्यत्वादभौतिक रूपादिसर्वविषयमाहकं च न च रूपादिविशिष्टं घेत्यर्थः । मस्य- मनसः । मनसः पोहशवमसूत्रेण वक्ष्यमाणं विशेषमाह- सतीति, अनेकेपामिन्द्रियाणां स्वस्वविषय रूपरसादिभिः संनिक सत्यपि यद् युगपत् सर्वेषां मानं नोत्पद्यते वादशयुगपमानानुत्पत्तौ अस्य= मनसः संनिधिम- संनिधि च कारणं वक्ष्याम इत्यन्वयस्वया च येनार्यसंसष्टेनेन्द्रियेण सह मनःसंनिभिः= मनःनिकों भवति तेन तद्विपयविषयकं ज्ञानं जायने येन चेन्द्रियेण मनोऽसंनिधिः= मनःसंनियों न भाति तन च ज्ञानं न जायते इति इन्द्रियजन्यशानोत्पत्ती मनस इन्द्रियसंनिकः कारणम् इन्द्रियार्यसंनिस्य सत्यपि उमानानुत्पत्ती पेन्द्रियेग सह मनोऽसनिधिः कारणम् । मनसधाणुयाद् युगपदनेन्द्रियमंनिकों नोपपद्यते इत्यपि वक्ष्यति । उपसंहरति- मनसचेति, मनस इन्द्रियभायात्- इन्द्रिपत्यान् भारमादि. प्रत्यक्षमपि मनोलाणेन्द्रियसंनिरर्षजन्यमेवैवि पूर्वोत्तप्रत्यक्षलक्षणामान्यमेवैवि भारमादिप्रत्यक्षस्य ला. गान्तरं न याच्यम्= नापैक्षितमस्तीत्यत्ययः । ननु सूरकारेण तु मनस इन्द्रियन्य नोएमिति क्या मायमित्याशपाह- सन्दोति, गन्मान्तरसमाचागत्-शामान्वामिटान्नान एता: मनम इन्द्रिय ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. आहिक- अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानम्-- पूर्ववत् शेपवत् सामान्यतोदृष्टं च ॥५॥ तत्पूर्वकमित्यनेन लिङ्ग लिट्विनोः संवन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं चाभिसंवध्यते, लिङ्गलि. गिनोः संवद्धयोर्दर्शनेन लिजिस्मृतिरभिसंवध्यते. स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चामत्यक्षोऽर्थोऽनुपीयते। पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति। शेपवत्- तद् यत्र कार्येण कारणमनुमीयते- पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वं च दृष्ट्वा स्रोत- सोऽनुमीयते- भूता दृष्टिरिवि । सामान्यतो दृष्टम्-व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र दर्शनमिति तथा चादित्यस्य, तस्मादस्त्यप्रत्याक्षाप्यादित्यस्य प्रग्येति । प्रत्येतव्यम् । उक्त हेतुमाह- परमतेति, हि यतः अप्रतिपिद्धं परमतमनुमतमेव भवतीति तन्त्रयुक्ति:- शायरीतिस्तदन्न मनस इन्द्रियत्वं परशाघोकं न प्रत्याख्यातमित्यनुमतमेव । पदनेन भाप्येण प्रत्यक्षं प्रमाणं व्याख्यातमित्युपसंहरनि- व्याख्यातमिति ॥ ४ ॥ अनुमानप्रमाणं निरूपयति- अथेति, अथ= प्रत्यक्षानन्तरं तत्पूर्वकम् प्रत्यक्षपूर्वक विविधमनु- मान प्रमाणं निरूप्यते इत्यन्वयः, तत्पूर्वकभित्यनेन प्रत्यक्षस्यानुमानकारणत्वमुक्तं प्रत्यक्षं चात्र साध्य- साधनयोाप्यव्यापकभावसंबन्धविषयकं साधनविषयकं च विज्ञेयं यथा प्रथमं महानसे वहिधूमयोः संबन्धप्रत्यक्षं भवनि तदनन्तरं पर्यते धूमप्रत्यक्षं भवति सदनन्तरं पर्वते वहपनुमिति यते इविक्रमः । उक्त विध्यमाह- पूर्ववदिति । अन्यत् सर्व भाप्ये स्पष्टमेति सूत्रान्वयः । व्याचष्टे- तदिति, सपक्षेषु लिलिजिनोः साहचर्यदर्शनेन संपन्धदर्शनम् = व्याप्यव्यापकमावसंबन्धग्रहो भवति, पक्षे च लिङ्ग- प्रत्यक्षम् । अभिसंबध्यते गृह्यते । साभ्यस्मृत्यपेक्षामाह- लिनेति, सपझे साध्यसाधनयोः संवद्धयोरेव प्रत्यक्षं भवतीति पझे साध्यसाधनयोरन्यतरस्य साधनस्य धूमादेर्दर्शनाद् " एकसंन्धिानमपरसंबन्धि- स्मारकम् । इविन्यायेन साध्यस्मृति यते साप्यभिसंयध्यते- अनुमितिकारणत्वेन गृह्यते । पर्यवसिव- माह-- स्मृत्येति, तथा च सपक्षे साध्यसाधनयोर्व्याप्तिमहो भवति तदनन्तरं यदि कचित् साधनप्रत्यक्षं भवति तदा तेन प्रत्यक्षेणोक्तरीत्या साध्यस्मृतिर्भवति तदनन्तरं दृष्टेन साधनेनाऽप्रत्यक्षस्य साध्यस्य वहपादः पक्षेऽनुमितिर्भवति- 'पर्वतो पद्विमान् धूमात्' इतिक्रम इत्यन्ययः । पूर्ववरनुमान निरूपयति- पूर्ववदिति, पूर्वपन्- पारणवत= फारणदर्शनेन कार्यविषयकमनुमानं पूर्ववदित्युच्यते यथा मेधोनत्या उन्नतेन- पृष्टपुन्मुखेन मेघेन भविष्यत्कालिका सृष्टिरनुमीयते अत्र मेघोन्नतिः कारणं पृष्टिश्च तत्कार्यमिति स्पष्टमेव । पवनुमानं निरूपयति-शषपदिति, शेपवन कार्यवन्= कार्यदर्शनेन कारणविषयकमनुमान शेषवदित्युच्यने यथा धूमेन यहपनुमानम् , पूर्वभूतकारणा. पेश्या कार्यमेव शेषः । उदाहरति- पूर्वेति, नद्याः पूर्वोदकविपरीतम्- मलिनमुदकं दृष्ट्वा नदीपात्रस्य पूर्णत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसा- प्रवाहस्य शीप्रत्वम्-शोगामित्व परवा तत्कारणभूवा वृष्टिरनुमीयते- 'भूता वृष्टिः। इति, अत्रोदकदीनां मालिन्यादिकं कार्य शृष्टिश्च वकारणमिति कार्येण कारणानुमान सिद्धम् , साध्यतावच्छेदकसंवन्धो भूतकालिकतं हेतुतावच्छेदकसंबन्धश्यानन्तरभावितम् । मामान्यतो एटमनुमान निरूपयति- सामान्यत इति, अन्यत्र दृष्टस्य यदन्यत्र दर्शनं वद् अन्यापूर्वकम् गतिपूर्वक मेव भवति यया मथुरायां दृष्टस्य पैग्रस्य यत् काश्यां दर्गनं तद् गतिपूर्वकमेव भवति गतिहीनस्य तथा- दर्शनाभावादिति सामान्यतो दर्शनेनाऽप्रत्यक्षमनुमीयते वपा चादित्यस्यापि पूर्वस्या दृष्टस्य यन् पश्चि- मायां दर्भनं तेन देशान्तरमातिदर्शननादित्यम्यारत्यापि प्रया= गतिरनुमीयत- अनादि।

·२५ - . अनुमानलक्षणम् ] न्यायभाष्यम् । अथ वा-पूर्ववदिति यत्र यथापूर्व प्रत्यक्षभूतयोरन्यतरदर्शनेनाऽज्यतरस्याप्रत्यक्षस्या- नुमान यथा धूमेनाग्निरिति । शेपवद् नाम परिशेपः स च प्रसक्तमतिपेयेऽन्यत्राप्रसङ्गाव शिष्यमाणे संमत्ययः यथा-'सदनित्यम्' इत्येवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामविशेषेण सामान्य- विशेषसमवायेभ्यो विभक्तस्य शब्दस्य तस्मिन् द्रव्यकर्मगुणसंशये न द्रव्यम्- एकद्रव्यत्वात् न. कर्म- शब्दान्तरहेतुत्वात् . यस्तु शिष्यते सोयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्तिः । सामान्यतो नाम यत्राप्रत्यक्ष लिङ्गालिनिनोः संवन्ये केनचिदर्थेन लिङ्गस्य सामा- न्याद् अमत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा. इच्छादयो गुणा गुणाश्च द्रव्यसंस्थानाः तद् यदेपां स्थानं स आत्मेति । उक्तं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- अथ वैति, अत्र यत्रेति पदं व्यर्थमेव । " पूर्ववत् " इत्यस्य " यथा- पूर्वम् " इत्यर्थः, अत्र- "पूर्ववत्पदे वतिप्रत्ययो न तु मतुविति भावः' इति श्रीगुरुचरणाः। पूर्ववन् = सपक्षे हटवत् पक्षे हेतुना साध्यानुमानं पूर्ववदनुमानमित्यर्थः, सपक्षे प्रत्यक्षभूतयोहिथूमयोर्मध्ये पक्षेऽन्यत. रस्य धूमस्य दर्शनेनाऽप्रत्यक्षस्यान्यतरस्य वढेर्यदनुमानं तत् पूर्ववद् तथाच धूमेनामिरनुमीयते । " अमिः" इत्यत्र अमेरिति युक्तम्। द्वितीयं व्याचष्टे-शेपेति,परिशेपः- परिशिष्टे पर्यवसानमिति यावत, सः= परि- शेषः । यथा शब्दस्यानित्यस्य प्रसक्तेषु सामान्यादिषु नित्येपु प्रतिपेधे अन्तर्भावासंभवे अन्यय द्रव्य- कर्मणोरमसङ्गात् अन्तर्भावासंभवात् शिष्यमाणे परिशिष्टे गुणे संप्रत्ययः अन्तर्भाव इति शब्दस्य शेषनदनुमानेन गुणत्वं सिद्धमित्यन्वयः । अत्र "शेपवद् नाम परिशेषः द्रव्यत्वकर्मत्वयोः शन्दे निरा- कार्यत्वेनोपयुक्तत्वात् वाभ्यामन्यद् गुणत्वं शेपः स यस्यानुमानस्य प्रतिपाद्यतया (संमतः) तत् शेप- वत्" इति तात्पर्यटीका । उदाहरति- यथेति, सदनित्यम् सत्ये सत्यनित्यत्वम् इत्यादिना अर्थात् द्रव्यगुणकर्माणां सत्वे सत्यनित्यत्वमविशेषेण धर्मोस्ति शब्दस्याप्यस्ति- उपलभ्यमानत्वेन सत्त्वं विनाशि- त्वादनित्यत्वं च-सामान्यादिप्वनिसत्वं नास्तीति सामान्यविशेषसमवायेभ्यो विभक्तस्य- पृथकृतस्य शब्दस्य अर्थादनित्यस्य शब्दस्य नित्येषु सामान्यादिप्वन्तर्भावो न संभवतीति वस्मिन् शब्दे सत्त्वा- नित्यत्वधर्माभ्यां द्रव्यगुणकर्मणामऽविशेपेण साम्येन द्रव्यकर्मगुणसंशये-द्रव्यत्वकर्मत्वगुणत्वसंशये अर्थान सामान्यादिवहिर्भूतस्य शब्दस्य किं द्रव्ये कर्मणि गुणे वान्तर्भाव इति संशये जाते. अनित्यभूतः शब्दो न द्रव्यम्-एकद्रव्यत्वात् अर्थादनित्यं हि द्रव्यं स्वकारणीभूतैरनेकैद्रव्यैरारब्धं भवति- सावयवत्वात् शब्दश्च न तथास्ति किं त्वेकद्रव्यमेव= एकपदार्थ एव निरवयव एपेत्यर्थः, परमायादिषु नित्यद्रव्यध्वपि नान्तर्भवति- अनित्यत्वादिति शब्दो न द्रव्यम्, नापि कर्म-शब्दान्तरहेतुत्वात् . कर्म हि प्रथममेव शब्दमुत्पादयति न तु द्वितीयादिशब्दमपि शब्दस्तु स्वसजातीयं शब्दान्तरमप्युत्पादयतीति व्यतिरेफात् न कर्म, यस्तु उक्तद्रव्यादिभ्यः शिप्यते= परिशिष्टो गुणः स गुण एवार्य शब्द इति शब्दस्य गुणेन्ती- वस्तथाचोक्तशेषवदनुमानेन शब्दस्य गुणत्वं सिद्धम्- शब्दो गुणः गुणातिरिक्तद्रव्यादिभ्यो बहिर्भूतत्वाद् रूपादिवदित्यर्थः । वस्तुतस्तु कर्म न शब्दजनकं भवति किंतु शन्दजनकसंयोगादिजनकमिति सदस्य कर्मतो व्यावृत्तिः । किं वा शब्दान्तरदेतुत्वात शब्दान्तरहेतुकत्वात् शब्दान्तरजन्यत्रादित्यर्थः कर्म तु न शब्दजन्यं भवतीति शब्दान्तरजन्यवाद देतोः शब्दस्य कर्मतो व्यात्तिरित्येवं व्याख्येयम् । तृतीयं व्याचष्टे- सामान्यत इति । उदाहरति- यत्रेति, लिङ्गालिजिनो:- साभ्यसाधनयोः संघ- न्धेप्रत्यक्षे सति लिङ्गस्य केनचिदर्थेन दृष्टेन सह सामान्यात सादृश्यात्- सारश्ये सति वालासा- दृश्यवसाद् यत्र तेन लिलेनाप्रत्यक्षं साध्यं साध्यते तत्र सामान्यतोदृष्टं सदनुमानमुच्यते यथा वारयादि- फरणकलापः फधिष्ठिव एव कार्यकरो दृश्यते इति पधुरादिकमपि करणत्वात् वास्यादिसादृश्येन फर्वशिष्ठितमेव कार्यका संभवतीति चक्षुगदिनाऽप्रत्यक्षस्यात्मनः सिद्धिर्भाति, यथा पेच्छादिभिगमा ४ ·4 २६ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. आदिके- विभागवचनादेव त्रिविधमितिसिद्धे त्रिविधवचनं महतो महाविपयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रेणोपदेशात् परं वाक्यलाघवं मन्यमानस्याऽन्यस्मिन् वाक्यलाघवेऽनादरा, तथा चायमित्यम्भू- तेन वाक्यविकल्पेन प्रवृत्तः सिद्धान्ते छले शब्दादिषु च बहुलं समाचारः शास्त्रे इति । सद्विपयं च प्रत्यक्ष सदसद्विपयं चानुमानम् । कस्मात् ?, त्रैकाल्यग्रहणात् निकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते भविष्यतीत्यनुमीयते. भवतीति च अभूदिति च । असच खल्वस्तीतमनागतं च ॥५॥ अयोपमानम्- प्रसिद्धसाधात साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ मातेन सामान्याव प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनपुपमानमिति- यथा गौरवं गवय इति । किं पुनरत्रोपमानेन क्रियते ?, यदा खल्वयं गवा समानधर्म प्रतिपद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमय मतिपयते गम्यते तदेतत् सामन्यतोदृष्टमनुमानम् । स्वाभिप्रायं विशदयति- इच्छादय इति, गुणातिरिक्तद्रव्या- दिभ्यो बहिर्भूतत्वाद् इच्छादयो गुणा एव. गुणाश्च म्पादयो द्रव्यसंस्थाना:- द्रव्याश्रिता एव दृष्टा इति रूपादिसारश्यादिच्छादीनामपि गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वं प्राप्त वत्= तन एपामिच्छादीनां यत् स्थानम् आश्रय स आत्मेति इच्छादिभिः सामान्यतोदृष्टेनात्मा सिध्यति । इच्छादयः फचिदाश्रिताः गुणत्वाद् रूपादिवत् इच्छादयो न सामान्यादिप्वन्तर्भूता: अनित्यत्वात् नापि द्रव्यभूता गुणानाश्रय- स्मात् द्रव्यस्य च गुणाश्रयत्वात् . नापि फर्मभूताः संयोगविभागाजनकत्वादिति पारिशेप्यादिच्छादीनां गुणवं सिद्धम् । इच्छादय आत्माश्रितास्ततोऽन्यत्रानुपपद्यमानत्वात् आत्मपरिमाणवदितीच्छादिभिः रामसिद्धिः । भाप्योक्तोदाहरणे फेनपिन रूपादिना लियास्येच्छादेव्याश्रितवं सादृश्यं व्यारयेयम् । विभागैति- " पूर्ववन् शेपवन सामान्यठोर घ" इतिविमागवचनादेवानुमानस्य विध्यं सिद्धमेवाथापि पावश्यापदापयोधफे सूत्रे यन् "त्रिविधम्" इत्यनपेक्षितं वचनं तामन्यस्मिन् वाक्य- लाघवेऽनादरादित्यन्ययः, उपपादयति- महत इति, स्वरूपेण महतो विषयेण च महत इति महाविष- यस्य किंवा "महत" इत्यस्यैव व्याल्या " महाविश्यम्य ॥ इति न्यायम्य अनुमानस्य स्पीयसा- अल्पशन्दपटितेनेफेन सूत्रेणोपदेशान्- उपदेशः फूत इति परं वाक्यलाधवम् वाक्याल्पवं जातमिति गन्यमानस्य सूमकारस्य उपलायवादन्यस्मिन्- विविधपदपरित्यागेन भायमाने वास्यलाभये आदरो नास्तीति हेतोरेव सरे विविधमिति वचनस्योतिर्विोया । उत्तमन्यत्रातिदिशति- तथा चेति, अस्मिन् शाने छलादिपु स्यम्भूतन: 'त्रिविधं द्विवियम्' इत्यादिम्पेण वाक्यविकल्पेन वायवैचित्र्येण- वाक्यप्रयोगेण पहुटम- पत्र समाचार रीतिशब्दापरपर्यायः प्रसार मत्त उपलभ्यने यथा गई "स द्विवियो रटादृष्टार्थत्वात् १-१-८" इति. घले घ"तन् प्रिविधम् १-२-११॥ इति, मिटान्तं ५ भाष्यकारस्यैव वाफ्यम् “ म पतुर्विधः" इति । प्रत्यक्षानुमानयोय॑निरेफमाह- महिदि, सपियमन वर्तमानविश्यमेव प्रत्यभं भवति वदुषम-" सत्संप्रयोगे पुरुषम्येन्द्रियाणा पुद्धिजन्म तथा यम" नि! सदसद्विपयकम् वर्तमानावर्तमानविषयकमनुमान भाति । अनुमानम्याऽवर्तमानविषयका निशा- सत-कम्मादिति । उत्तरमाह-कास्येति, कास्थानाम् कासयादिना पदार्थानामनुमानेन पर पादनुमानरया वर्तमानविषयकत्वमपि सिद्धम् । उ व्याचष्टे-विकालेति । उदाहरति- भविष्यतीति, वृष्टिभविष्यतीति मभूदिति प पूर्वमुतमेव वृष्टिभन्न ५ मति दृष्टिरित्यनुमायनं 1 पदनी पपा- नागतं सवाऽसदित्युन्यले अवर्तमानवादित्या - असति ॥५॥ उपमान:माणम्य समागमाह-प्रमिति, प्रसिदेन- दृष्टेन गवा यन् माधयंम माध्यं तम्मा कि वा प्रसिद्ध दर या माधयम् गर गौमादाय तामात तेन मान्य- गवयगयादयोबांच्य- ·२७ . . মাগমু। न्यायभाष्यम् । इति, समाख्यासंबन्धमतिपत्तिरुपमानार्य इत्याह । यया गौरेवं गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थम् इन्द्रियार्यसंनिकोदुपलभमानोऽस्य गवयशब्दः संज्ञेति संज्ञासंझिसंबन्ध प्रतिप- यते इति । यथा मुद्गस्तया मुद्गपर्णी यथा मापस्तथा मापपर्णी इत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात् संज्ञासंज्ञिसंबन्ध प्रतिपद्यमानस्तामोपी भैषज्याऽऽहरति । एवमन्योपि उपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितन्य इति ॥६॥ अय शब्द:- आप्तोपदेशः शब्दः॥७॥ आमः खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यायस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा, साक्षा- वाचकभावसंबन्धस्य साधनम् अवधारणम् उपमानम् उपमानप्रमाणफलम्, 'गोसहशो गवयः' इति श्रवणानन्तरं वनं गतः पुरुषो गोसदृशं जीवं दृष्ट्वा 'अयं गवयपदवाच्यः- गोसदृशत्वात् । इत्येवं गव. यगवयशब्दयोवाच्यवाच्यकभावसंबन्धमधारयति-तद्वधारणे चोक्तं प्रसिद्धसाधर्म्यमेव कारणम् . तंद- तदुपमानं प्रमाणमित्युच्यते इतिसूत्रार्थः ।व्याचष्टे-प्रज्ञातेनेति, प्रसिद्धन= प्रज्ञातेन- दृष्टेन गवा सामा- न्यात्- सादृश्यात् प्रज्ञापनीयस्य= गवयगवयशब्दयोर्वाच्यवाचकभावसंबन्धस्य प्रज्ञापनम् अवधारणम् तद्विषयकं यत् प्रमाणं तदुपमानम् । प्रज्ञापनमित्यत्र णिजयोंऽविवक्षित एव अन्यथा 'गोसहशो गवयः इतिवाक्यवक्तुरेव व्यापार उपमानं स्यात् । उदाहरति- यथेति, यथा गौरवं गवयः गोसहशो गया गोसदृशो गवयपदवाच्यो विज्ञेय इत्येवमनेन वाक्येन ज्ञायमानं यत् गोसादृश्यं तेन यदि गवयस्य गवय- पदवाच्यत्वप्रज्ञापनं विवक्षितं तदा णिजथों विवक्षित एव विज्ञेयः। उपमानफलं जिज्ञासते-किमिति, किं वोपमानवैयर्थ्यमाशङ्कते-किमिति । स्वाभिप्रायमाह- यदेति, यदावनं गतोयं पुरुषो गवा समानधर्मम गोसदृशं जीवं प्रतिपद्यते- पश्यति तदा तमर्थम् गवयं प्रत्यक्षत एवं प्रतिपद्यते जानाति तथा य गययज्ञानं प्रत्यक्षेणैव संभवतीति व्यर्थमेवोपमानं प्रमाणम्-तत्फलानुपलम्भादित्यर्थः । उत्तरमाह- समा- 'ख्येति, नगवयव्यविज्ञानमुपमानफलमुच्यते येनोपमानस्य वैयर्य स्यात् किंतु समास्यासंपन्धप्रतिपत्तिः- गवयगवयशब्दयोर्वाच्यवाचकभावसंबन्धावधारणमेवोपमानार्थः- उपमानफलमस्ति तथोपमानातिरिकेन प्रत्यक्षादिना न सिध्यतीति नोपमानवैयर्थ्यमित्यर्थः । इत्याह-इत्यभिप्रायः सूनकारस्येत्यर्थः । किंवा यदेत्यारभ्योत्तरवाक्यं विज्ञेयं तथाचात्र गवयव्यक्तः प्रत्यक्षवादेव समाख्यामविपत्तिरवोपमानफ्लमित्यर्थः । वाच्यवाचकभावावधारणं क्रमेणोपपादयति- यथेति, आरण्यकेन 'यथा गौरवम् तादृशो गवयः' इत्युपमाने उपमानवाक्ये उपमाघटितवाक्ये प्रयुक्त बच्छ्रवणानन्तरं वनं गतो वने गवासमानधर्मम्- गोसदृशम् अर्थम्= पशुम् इन्द्रियार्थसंनिकर्षाद् उपलभमानः- पश्यन् ‘गोसदृशो गवयः' इतिवाक्यं च स्मरन् अस्य-गोसशस्य पशोगवयशब्दःसंज्ञा वाचक इत्येवं संज्ञासंनिसंबन्धम् वाच्यवाचकमावसंपन्य प्रतिपद्यते- अबधारयति तथा चोपमानप्रमाणस्य वाच्यवाचकसंबन्धावधारणे एव पर्यवसानात् वाच्यवा- चकसंबन्धावधारणमेवोपमानफलं वयोपमानातिरिक्तप्रमाणेन न सिध्यतीति सपमानसार्यस्यं ने गवयव्यक्तिज्ञानमुपमानफलं येनोपमानस्य वैयध्ये स्यादित्यर्थः । उपमानस्योदाहरणान्तरमाह- ययेति उपमाने सादृश्ये प्रयुक्ते निर्दिष्टे सति उपमानात् तादृशसादृश्याद् मुद्गरणीमुद्गपणींशब्दयोवाच्य- वाचकभावसंबन्धम् ' या मुद्गसदृशा सा मुद्गपर्णी' इत्येवं प्रतिपयमान: जानान:-शाला तामो- पधीम् मुद्गपणी भैपन्याय- वैद्यार्थम् भाहरति-आनयति । उपसंहरवि- एवमिति । मुत्सितत्या- घोद्धव्य. उदाहर्तव्यो वेत्यर्थः । इत्युपमानम् ॥ ६॥ शब्दप्रमाणं लायति- आप्त इति, आतस्य- यथार्थशानेन साक्षात्कृतपदायस्य यातविषयक उपदेशः स शब्दाशब्दप्रमाणं किं वा प्रमाणभूतं वाक्यं यथा सानाविशिष्टो गोपदार्यः' इत्या. .

·२८ । प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १ाहिक करणमर्थस्याऽऽप्तिस्तया मवर्तते इत्याप्तः कृप्यार्यम्लेच्छानां समानं लक्षणं तया च सर्वेषां व्यवहाराः मवर्तन्ते इति । एवमेभिः प्रमाणैर्देवमनुप्रतिरक्षा व्यवहाराः प्रकल्पन्ते नाऽतो. न्यथेति ॥ ७ ॥ स द्विविधः- दृष्टाऽदृष्टार्थत्वात् ॥ ८॥ यस्येह दृश्यतेऽर्थः स दृष्टार्थः यस्याऽमुत्र प्रतीयते सोऽदृष्टार्थ एवगृपिलौकिकवाक्यानां विभाग इति । किमर्थं पुनरिदमुच्यते ?, स न मन्येत- दृष्टार्थ एवाप्तोपदेशः प्रमाणम्- अर्थ- स्यावधारणात् इति, अदृष्टार्थोपि प्रमाणम्- अर्थस्पानुपानादिति ॥ ८ ॥ ॥ इति प्रमाणभाष्यम् ॥ दीति सूत्रार्थः । व्याचष्टे-आप्त इति, यथार्थज्ञानेन साक्षात्कृतः- प्रत्यक्षीकृतः किं वा विज्ञात: पदार्थ. धर्म:- पदार्थस्वरूपं येन स साक्षात्कृतधर्मा. यथादृष्टस्येति- पदार्थों येन वास्तविकस्वरूपेण ज्ञातस्तेनैव रूपेण परं प्रति तस्यार्थस्य चिख्यापयिपया वक्तुमिच्छया प्रयुक्तः प्रेरितो य उपदेष्टा- यथार्थपदा. थोपदेष्टा स आप्तः । आप्तशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह- साक्षात्करणमिति, पदार्थस्य यथार्थरूपेण यः साक्षा. स्कारः स आप्तिस्तयाऽऽन्या पदार्थसाक्षात्कारेण= पदार्थसाक्षात्कारपूर्वकम् उपदेष्टुं प्रवर्तते इत्याप्तः । इदं चाप्तलक्षणं ऋष्यार्यम्लेन्टानां सर्वेषा समानमेव तथा च कृपिप्वायेषु म्लेच्छेपु च ते एव आहा ये पदार्थयथार्थस्वरूपं साक्षात्कृत्यैवोपदिशन्ति न भ्रान्त्येति तथाच आप्तोपदेशेन हि सर्वेषां जनानां व्यवहारा: प्रपतन्ते न तु धान्तवञ्चकाद्युपदेशेन. भ्रान्तागुपदेशेन व्यवहारे कृतेपि फलोपलब्धिर्न संभव. तीति विशेषः । उपसंहरति- एवमिति, एभिः प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दः प्रमाणः सर्वेपो व्यवहारा: प्रकल्पन्ते= निष्पद्यन्ते= सफला भवन्ति, अत:- प्रमाणादन्यथा प्रमाणाभावन प्रमाणामासेन च व्यवहारा न प्रकल्पन्ते। देवमनुष्येषु प्रमाणचतुष्टयेन प्रवृत्तिः स्पष्टवा पक्ष्यादिपु हि प्रत्यक्षं विन्द्रियसत्त्वात् रषष्टमेव. सजातीयसमुदायादौ गत्यादिकं चानुमानेनैव संभवति, सजातीयशब्दं श्रुत्वा चैकत्रीमाव: शब्दप्रमाणपुरस्सर इति यथायथं विक्षयम् ॥ ७॥ प्रमाणभूतशब्दस्य द्वविध्यमाह- स इति, स.- शब्दः- मातोदशो द्विविध:- दृष्टार्थोऽधार्थव तत्र दृष्टाओं यथा 'घटमानय ' इत्यादिस्तदर्थस्य पदादेदृश्यमानत्वात् अष्टार्यों यथा " ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यगेत " इत्यादिस्तदर्थस्य स्वर्गादरदृश्यमानत्वादितिसूतार्थः । ज्याचष्टे- यस्येति, यस्य वाक्यस्येह- लोकेऽर्थः= प्रतिपाद्यायों दृश्यते स दृष्टाथों यथा वैद्योपदेशादिः । यस्य च वाक्यस्य प्रति. पाचोथ: अमुत्र- परलोके प्रनीयते= मातुं गम्यते सोऽदृष्टार्थी यथा स्वर्गाशुपदेशवाक्यम् आत्म. ज्ञानादिवाक्यं चेत्यर्थः । उपसंहगति- एवमिति, धृष्यादिवाझ्यानाम् एवम् दृष्टादृष्टायचेन द्विधर विभागः । वाक्यस्य द्वैविध्यकथनप्रयोजनं जिज्ञासते- किमर्थमिति, इदम् = द्वैविध्यम् । उत्तरमाह- स नेति, स= उपदेष्ट्रन्यो जनः अर्धस्य- दृष्टार्थस्य प्रत्यक्षादिनाऽवधारणा अवधारणसवात् दृष्टार्थ एवातोपदेशः प्रमाणमस्ति नाऽपार्योपदेशोपि- तत्प्रतिपाद्यार्थस्याअधारणासंभवादिति न मन्येत- भ्रान्त्या न प्रतिपद्यत इतिहतोद्वविध्यमुक्तं तथा च यथा दृवाय प्रत्यक्षादिनाऽवधारणसंभशन् तत्यतिपादकं दृष्टार्थ याक्यं प्रमाणं तयाऽदृष्टार्थम्यापि स्वगांदरनुमानप्रमाणेनावधारणसंभवात् तत्प्रतिपा. दकमदृष्टार्थमपि वाक्यं प्रमाणमेवेत्यन्वयः । प्रामाणिकाना दृष्ट्रायंत्रकृतेः साफ्ल्यं दृष्ट्वा स्वर्गारवार्थवि. पयफयागादिप्रवृत्तेरपि साफ्यमनुमीयते- यागवृत्तिः साला प्रामाणिकात्तिन्वादध्ययनादिप्रवृत्ति वत् इति । यागादित्तिसापत्न्य च स्वर्गायधीनमिन्यदृष्टस्य स्वगांदरप्यनुमाननाधारण संमत्त्येति स्वर्गादिस्वापसाधनादियोधकमपि वाश्यं प्रमाणमेयरम ॥ ८॥ इतित्रमाणप्रमनपदा ।। .

·२९. . प्रमेयविभागः] न्यायभाष्यम्। किं पुनरनेन प्रमाणेनार्यजातं प्रमातव्यमिति ? तदुच्यते--- आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यभाव- फलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ।। ९ ॥ तत्रात्मा सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भोक्ता सर्वज्ञः सर्वानुभवी, तस्य भोगायतन शरीरम्, भोगसाधनानि इन्द्रियाणि, भोक्तव्या इन्द्रियाः, भोगो युद्धिः । सर्वार्थीपलब्धों नेन्द्रियाणि पभवन्तीवि सर्वविपयमन्तःकरणं मनः शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेदनानां निर्वृत्तिकारणं प्रवृत्ति- दोषाय । नास्येदं शरीरमपूर्वमनुत्तरं च. पूर्वशरीराणामादिर्नास्त्रि उत्तरेपामपवर्गोन्त इति प्रेत्यभावः । ससाधनसुखदुःखोपभोगः फलम्, दुःखमिति नेदमनुकूलवेदनीयस्य सुखस्य प्रतीतेः प्रत्पाख्यानम्, किं तहि?, जन्मन एवंदं ससुखसाधनस्य दुःखानुपङ्गाव-दुःखेनाऽविप्रयोगाव- विविधवाधनायोगाद् दुःखमिति समाधिभावनमुपदिश्यते. समाहितो भावयति भावयन् निर्वि- यते निर्विण्णस्य वैराग्यं विरक्तस्याऽपवर्ग इति, जन्ममरणमबन्धोच्छेदः सर्वदुःखमाणम् अपवर्ग उत्तप्रमाणानां साफल्यार्थ प्रमेयजातं प्रमातन्यं जिज्ञासते-किमिति । "मानाधीना मयसि- द्धिनिसिद्धिश्च लक्षणात्" इत्युक्तदिशा मेयसिद्धेर्मानाधीनत्वात् प्रथम प्रमाणनातं निरूप्य प्रमेयनि- रूपणमारमते- तदिति, तन्= प्रमाणैः प्रमेयम् । आत्मैति- आत्माद्यपवर्गान्तं द्वादशपदार्यानां पृन्दमन प्रमेयम्- एतावन्मात्रप्रमेयज्ञानस्यैवापर्गप्रयोजकत्वाद् एतदतिरिक्तप्रमेयाणां सत्त्येपि तद्विशानस्यापपर्ग: प्रयोजकत्वाभावान तोक्तमिति सूत्रार्यः । व्याचष्टे- तोति, यः पर्यायेण यथासंभवं च सरस्य द्रष्टा भोक्तानुभवी च स मात्मा, इन्द्रियेपु मनसि चैतल्लक्षणं नोपपद्यते- तपां रूपादिमुसादिशानेषु यथा- ययं करणत्वात् क्रियाणां सफरणकत्वनियमात करणानां च समर्नुकत्वनियमात् सानादिक्रियाणां यः फर्ता स आत्मेति सिद्ध आत्मा । शरीरलक्षणमाह- सस्येति, वस्य पात्मनो यत् भोगायतनम्= भोगरयानं साक्षात् सत् शरीरं प्रसिद्धमेर । इन्द्रियलमणमाह- भोगति, तस्यात्मनो यानि भोगसाध. नानि% भोगक्रियाकरणानि सानोन्द्रियाणि पशुरादीनि पश्च, फर्मेन्द्रियाणां पाशमियाफरणत्यम् । अर्थलमणमाद- भोक्तव्या इति, ये भोक्तव्यास्ते इन्द्रियाः सदसशरूपरसगन्याः । युद्धिलक्षणमाह- भोग इति, तस्यात्मनो यो भोगः- मुगादिशानं सा युद्धिः। मनोरमणमाह- सर्वेति, सायोपटम्यो- सर्वार्थविषयकशानजनने इन्द्रियाणां सामर्थ्य नास्तीति यन् सर्वविपयम्- मुसादिसर्वविश्यमादकम् अन्तःकरणं तदेव मन इत्युच्यते । प्रचिदोपयोक्षणमाह- शरीरवि, प्रवृत्तिः धर्माधर्मी । शरीरा- दीनां निवृत्तिकारणम् संपत्तिकारणं यन् तव प्रवृत्तिशब्दयात्र्यं दोपशब्दयाच्यं प, दोगध रागडे. पादयः "मुसवेदनानाम् " इत्यत्र 'मुसदुपदनानाम्' इतिपाठो युक्ता प्रेत्यभायम्वरूपमाह- नास्पति, अस्यमात्मन इसम् यतमानं मगरम् अपूर्णम् पूर्वशरीरापूर्वकम-पूर्वशरीररहिवन कि मुनमगरा। पूर्वमपिशरीरान्तरमासीदेवेति शरीरपाम्पराऽनादि: सिद्धा यद्यसरी सता पूर्णभरोग्यम् शरीर. स्वादितिार गरी प्रायः अनुत्तरम= उत्तानगररहिवमपि नदिएसटगंगदनन्तरमपि गरीरामा भविष्यति आमोशरित्यपः, पर्ययसितमाह- पूति, आदिनाग्नि-गरीपापराया अनादित्या उत्तरेषां प शरीराणामपरगान्त- अपनगंगान्नम्नया प भगद्गीतम- "मामुपैन्य तु पानंप पुनर्गन्म नवित" इति, पेयं भन्ममाणपरम्पग सैप नेत्यभाव न्युय्यते । परमाह- ममापननि, साभनयो: मुमदुपयोरपभोग पर परपदार्य, मुगारगोपभोग नमानाम्यामेर मातीयुष्य- मगानविरिया गुगगनगाधनानामंर युनिश्यियास भोगाय पसनुमा दुराम प्रविष्टोदनीयत्वं विशेषम् । मनु मंगार दुसरा मुगम सम्यगति मूर्य नोगिमार.

·. प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. आहिके- इति । अस्न्यन्यदपि- द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवायाः प्रमेयं तद् भेदेन चाऽपरिसंख्येयम् । अस्य तु तत्त्वज्ञानादपवर्गो मिथ्याज्ञानात् संसार इत्यत एतदुपदिष्टं विशेपेणेति ॥ ९ ॥ तत्रात्मा तायत् प्रत्यक्षतो न गृह्यते स किमाप्तोपदेशमात्रादेव प्रतिपद्यते इति ?, नेत्युच्यते-- अनुमानाच प्रतिपत्तव्य इति । कथम् ? इच्छाढेपप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ यजातीयस्यार्थस्य संनिकर्षात् सुखमाऽऽत्मा उपलब्धवान् तज्जातीयमेवार्य पश्यन् । उपादातुमिच्छति सेयमुपादातुमिच्छा एकस्यानेकार्थदर्शिनो दर्शनपतिसंधानाद् भवन्ती लिङ्ग- पात्मनः-नियतविपये हि बुद्धिभेदमात्रे न संभवति देहान्तरवदिति । एवमेकस्याऽनेकार्यदर्शिनो यनेन सुखस्याऽसत्त्वं सून्यते ? इत्याशङ्कयाह- दुःखमिति, दुःखमात्रं यदुक्त सूरकता तेनाऽनुकूलवे- दुनीयस्य सुसस्य या प्रतीतिस्तस्याः प्रत्याख्यानं न क्रियते । किं तहि दुःसमात्रवचनस्य तात्पर्यमिति जिज्ञामते-किमिति । उत्तरमाह- जन्मन इति, जन्मारभ्यैवैदम्= दुःसं वाहुल्येनोपलभ्यते इति हेतोर्दु समाजमुक्तमित्यर्थस्तदुक्तम्- “दु.समेव सर्व विवेकिनः" इति । स्वाभिप्रायमाह- ससुखेति, मुससाधनविशिष्टस्यापि जीवस्य दुःसानुपज्ञान् दुःखेनाऽविप्रयोगात्- दुसस्यावश्यम्भावात्= विवि- धपीडायोगादिदं सर्व दु.सम्= दुःसस्वरूपं विज्ञेयमितिसमाधिभावनं संसारनिवृत्यर्थमुपदिश्यते यतः समाहित = समाधिविशिष्ट.= आत्मनिष्ठः सन् भावयति= संसारं दुःखरूपं निश्चिनोति. भावयन= सर्व दुःयमयमितिनिश्चयविशिष्ट सन् निर्विद्यते= संसारात् पराङ्मुखो भवति. निविण्णस्य च वैराग्यं जायते विरक्तस्य तादृशरैराग्येण चापवर्ग: संभवतीत्यपवर्गसाधनानुष्ठाने प्रवृत्तिसिध्यर्थमेव दुसमात्रमु- क्तमित्यर्थः । अपवर्गस्वरूपमाह- जन्मेति । द्रव्यादिकमन्यदपि प्रमेयमस्ति तच भेदेन= अवान्तरभेदश्चा- ऽपरिसंख्येयमस्ति अथापि द्रव्यादिप्रमेयाणा ज्ञानेनापरगों न संभवतीति नात्र तदुक्तम्- अपवर्गसाधक- ज्ञानविषयाणामेन प्रमेयाणामत्र वक्तव्यत्वादित्याह- अस्त्यन्यदपीति । वक्तात्मादिप्रमेयाणामुपदेशस्य प्रयोजनमाह- अस्येति, अस्य= उत्तात्मादिप्रमेय जातस्य तत्त्वज्ञानात् यथार्थवानादपवर्गः संभवति मिथ्याज्ञाना- अयथार्थज्ञानाच संसारोऽनुवर्तते इत्यतः= इतिहेतोरेतत् उक्तात्मादिप्रमेयजातं विशे- पेणोपदिष्टमित्यन्वय ॥९॥ ननु वदभिमत आत्मा प्रत्यक्षेण ग्रहीतुं न शक्यते- इन्द्रियसंनिकर्षायोग्यत्वादिति स आत्मा विमाप्तोपदेशमानगम्य इत्याशद्दत- तोति । वन उक्तप्रमेयेषु मध्ये । उत्तरमाह-नेति, नाप्तोपदे- शमानगम्य. किं त्यनुमानगम्योप्यस्तीत्यर्थ । आत्मनोऽनुमानगम्यत्वप्रकारं जिज्ञासते-कथमिति । अनुमेयस्यात्मनोनुमितिलिङ्गान्याह- इच्छेति, सूमोक्ता इच्छादय. पद पदार्था लिङ्गम् आत्मानुमा- पकलिगभूता इत्यन्वय , यथा इच्छादयः शरीरादिपु नोपपद्यन्ते मृतेष्वनुपलम्भात् न वा मनस्युपपद्यन्ते- गुणभूतानामिच्छादीनामुत्पत्तौ मनस. करणत्वादिति पारिशेष्येण यनेच्छादय, समवायेनोत्पद्यन्ते स आत्मेति, आत्मा शरीराद्यतिरिक्तः इच्छादिमत्त्वाद् यनै तन्नवमिति सूनार्थः । व्याचष्टे- यदिति, यजातीयस्य यागमधुरादिपदार्थस्येन्द्रियसनिकर्षादात्मा मुसमुपलब्धवान् तनातीयमेन मधुरादिपदार्थ पश्यन् तम् उपादातुम् ग्रहीतुमिन्टति सेयमुपादानेच्छा अनेकार्थदग्नि = पूर्वापग्मधुरादिपदार्थदर्शिन परस्य दर्शनप्रतिसंधानात् तत्पदार्थजन्यपूर्वमुसज्ञानस्य स्मरणात् सभवन्ती आत्मन. आत्मानुमाने लिङ्गं भवति यद् येन हि दृश्यते तेनैव तन् कालान्तरे स्मर्तुं शक्यते नान्येन तथा चात्मनो नित्यत्वे पूर्वजन्मनि स्तन्यपानेनात्मना मुसमुपलब्धमिति जन्मान्तरे तस्मरणान् स्तन्यपानादाविच्छा मभवति नाऽनित्यात्मपझे- एतन्डरीरादिना पूर्वजन्मनि स्तन्यपानजन्यमुखानुपलम्मनैतन्नन्मनि तस्मग्णाम- भवात भवति च स्तन्यपानादाविच्छेति तदुपपत्त्यर्थ निय आरमाऽनेक्शरीरमाही म्वीकार्य इतीला- ·आत्मानुमानम् ] न्यायमाप्यम् । दर्शनप्रतिसंधानाद् दुःखहेतौ द्वेषः । यजातीयोऽस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्तजातीयम) पश्यन् आदातुं प्रयतते सोयं प्रयत्न एकमनेकार्थदर्शिनं दर्शनमतिसंघातारमन्तरेण न स्यात्-नियतवि- पये बुद्धिमात्रे न संभवति देहान्तरवदिति, एतेन दुःखहेतौ पयनो व्याख्यातः । सुखदुःखस्मृत्या चायं तत्साधनमाददानः सुखमुपलभते दुःखमुपलभते सुखदुःखे वेदयते पूर्वोक्त एव हेतुः । चुभुत्समानः खवयं विमृशति-कि स्विदिति. विमृशंश्च जानीते- इदमिति. तदिदं ज्ञानं घुभुत्सा- विमर्शाभ्यामभिन्नकर्वकं गृह्यमाणमात्मलिङ्गं पूर्वोक्त एव हेतुरिति । तत्र देहान्तरवदिति विभ- लक्षणलिङ्गेन शरीराद्यतिरिक्त आत्मा सिद्ध इत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-नियतेति, बौद्धमते अहमाल- यज्ञानलक्षणो बुद्धिमेदः= बुद्धिविशेष एवात्मेति पुद्धिमेदमाने= बुद्धिविशेपमात्रमात्मेतिपक्षे उत्तेच्छा न संभवति यतो बुद्धिर्हि नियतविपया भवति यथा या बुद्धिर्घटविषया भवति सा पटविषया न भवति तथा च बुद्धेरनेकार्थप्राहकत्वाभावान् क्षणिकत्वाच अन्यबुद्धिव्यक्तिदृष्टस्याऽन्त्यबुद्धिव्यस्त्या स्मर्तुमशक्य- त्वाच पूर्वदृष्टरमरणं विनेच्छाया असंभवादनित्यात्ममते इच्छा नोपपद्यते, देहान्तरवदिति- यथा देहा- न्तरेण चैत्रेण दृष्टं मैत्रेण स्मर्तु न शक्यते. तत्कस्य हेतोः ? द्रष्टुभेदादित्येव वक्तव्यं तथा चाऽनित्याया बुद्धेरात्मत्वपक्षेप्यन्यया युद्धपा दृष्टस्यान्यया युद्धया स्मरणं नोपपद्यते स्मरणं विना घेच्छापि नोपपद्यते, नित्यात्मपक्षे विच्छोपपत्तिः प्रदर्शितैवेत्यर्थः । एवमपि व्याख्येयम् । आत्मनो द्वेपलक्षणलिङ्गमाह-एव- मिति, एवम् पूर्ववदेव एकस्याऽनेकार्थदर्शिनो नित्यस्यात्मनो यजातीयेन शञ्चादिनेन्द्रियसंनिकर्पाद् दुःसं प्राप्त तनातीय पश्यतो दर्शनप्रतिसंधानात् तत्पदार्थजन्यपूर्वदुःसानुभवस्य स्मरणात् तादृशदुःसहेती द्वेपो जायते स च द्वेपोऽनिल्यात्मपक्षे न संगच्छते- अन्येन दृष्टस्यानेन स्मरणासंभवाद् नित्यात्मपक्षे च संगच्छते नित्यस्य तस्यात्मनस्तदर्शनमरणयोः कर्तृत्वसंभवादिति द्वेपोपि नित्यात्मलिङ्गमिति सिद्धम् । नित्यात्मसाधकं प्रयत्नलमणलिङ्गमाह- यजातीय इति, अस्य- आत्मनो यजातीयोऽर्थः- धनादिपदार्थ: सुसहेतुः प्रसिद्धस्तजातीयं धनादिपदार्थ पश्यन् अयमात्मा तमादातुं प्रयतते स घायं प्रयन्नः पूर्ववदेव एकमनेकार्थदर्शिनं नित्यात्मानं दर्शनप्रतिसंधातारम्= तन्नातीयपदार्थजन्यपूर्वसुसानुभवस्य स्मतारं विना नोपपद्यते तेनायं प्रयनोपि पूर्ववद् नित्यस्यात्मनो लिमिति सिद्धम् । विपक्षे बाधकमाह-नियतेति, यदि नियसविषया बानित्या बुद्धिरेवात्मा स्यान् तदाऽन्ययुद्धिव्यक्त्या दृष्टस्यान्यबुद्धिव्यत्या स्मर्तुमशक्यत्वात् सुसजनकपदार्थप्राप्तिविषयकः प्रयत्नो न संगन्छते- स्मरणं विना प्रयत्नस्याऽसंभवात्, देहान्तरवदिति- यथा देहान्तरदृष्टं देहान्तरण समर्नु न शाक्यते तथैवानित्यात्मपक्षेपि पूर्वदृष्टस्मरणानुपपत्तिविज्ञेयेत्यर्थः । उक्तमन्यत्रातिदिशति- एतेनेति, सुखजनकपदार्यादानविषयकप्रयत्नवद् दुःसजनकपदार्थहानविषयकोपि प्रयत्नो नित्यात्मनो लिट्वं विनेयं पूर्ववदेवानित्यात्मपक्षे तदसंभवादित्यर्थः । सुखदुःसयोनित्यात्मलिङ्गत्वमाह- मुसदुःसस्मृत्येति, पूर्व येन पदान सुसमनुभूतं तन्त्रातीयपदार्थ पश्यन् तनातीयपदार्थेन पूर्वजावं सुसंस्मरन् तत्साधनम्= तादृश- सुखसाधनमाददानः= गृहीत्वा मुसमुपलभते दुःससाधनमाददानश्च दुःसमुपलभते अान् मुखदुःरी वेदयते मनुभवति भत्र पूर्वोक्त एव दर्शनप्रतिसंधानादितिहेतुर्विज्ञेयः अर्थात् सुमादिजनपदार्थस्य प्रहण परित्यागो वा वादशपदार्थजन्यपूर्वमुखदुःसानुभवस्य स्मरणं विना नोपपद्यते ताशरमरणं १ नित्यात्मपक्षे घटते नाऽनित्यारमपक्षेपि- अन्यदृष्टस्यान्येन स्मर्तुमगम्यत्वादिति एवं प्रणाच्या मुखदुःस- मपि नित्यारमनो लिङ्गे भवत इत्यर्थः । ज्ञानस्य नित्यात्मलित्वमाह-मुत्समान इति, घुमुल्समानः भिज्ञासमानोयमात्मा विमृशति- विचारयति-किमिमिति, विशन- विपारयन् वश मानीत निधिनोति- इदमिति । उपसंहरति- सदिदमिति, इदं निधयात्मकं सानं युभुत्साविमर्शाभ्यामभिन्न- फर्नुकम्- एकातृकं गृह्यमाणं नित्यात्मनो लिङ्गं भवति. अर्थान् यस्यैर घुमुल्सा नायने तस्यैर मिल स्तिस्यैर पसान तत्र योद्धमते चुरेरनेाभणन्यायित्वाभावादेयाया युयुमुत्मादिप्रयंन संभातीति ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १माहिके ज्यते- यथाऽनात्मवादिनो देहान्तरेषु नियतविपया बुद्धिभेदा न मतिसंधीयन्ते तथैकदेहविषया अपि न मतिसंधीयेरन्- अविशेपात् । सोयमेकसत्वस्य समाचार:- स्वयं दृष्टस्य स्मरणं नान्य- दृष्टस्य नादृष्टस्येति, एवं खलु नानासत्वानां समाचार:- अन्यदृष्टमन्यो न स्मरतीति, तदेतदु- भयमशक्यमऽनात्मवादिना व्यवस्थापयितुमिति । एवमुपमन्नम्- अस्त्यात्मेति ॥ १०॥ तस्य भोगाधिष्ठानम्- चेप्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ कयं चेष्टाश्रयः १, ईप्सितं जिहासितं वाऽर्थमधिकृत्येप्साजिहासामयुक्तस्य तदुपायानुष्ठा- नलक्षणा समीहा चेष्टा सा यत्र प्रवर्तते तच्छरीरम् । कथमिन्द्रियाश्रयः ?, यस्यानुग्रहेणानुगृही- तानि उपघाते चोपहत्तानि स्वविपयेषु साध्वऽसाधुपु वर्तन्ते स एपामाश्रयः तन्छरीरम् । कथ- मर्थाश्रयः ?, यस्मिन्नाऽऽयतने इन्द्रियार्थसंनिकांदुत्पन्नयोः सुखदुःखयोः मतिसंवेदनं प्रवर्तते स एपामाश्रयस्तच्छरीरम् ॥११॥ नित्य मात्मा स्वीकार्य इति ज्ञानमपि नित्यस्यात्मनो लिट् सिद्धम् । पूर्वोक्त एव दर्शनप्रतिसंधानादिति हेतुः अर्थात् दृश्यमानसजातीयजन्यपूर्वसुखाद्यनुभवस्य स्मरणादेव बुभुत्सा जायते तादृशस्मरणं च नित्यात्मानं विना नोपपद्यते इतिप्रणाड्या बुभुत्सानन्तरं जायमानं ज्ञानं नित्यात्मलिई संभवति नान्यथेत्यनुसंधेयम् । तत्रेति-तत्र एवमुपपादिते सति देहान्तरवदिति धान्तभागो विभव्यते पृथग् व्याख्यायते- यथेत्यादिना, अनात्मवादिनः- अनित्यात्मवादिनो बौद्धस्य मते= अनित्यात्मपक्षे यथा देहान्तरेषु- देहान्तरगता नियतविपया बुद्धिमेदा:- बुद्धिव्यक्तयो देहान्तरगतयुद्धिव्यक्तिभिर्न प्रतिसंधीयन्ते न स्मर्यन्ते चैत्रज्ञानस्य मैत्रस्य स्मरणादर्शनात् तत्कस्य हेतोः दर्शनस्मरणकत्रों दादित्येव वक्तव्यं तथैकदेहविपया: एकदेहगता अपि बुद्धिभेदा एकदेहगतरपि धुद्धिमेदैः न प्रतिसंधीयेरन्- न स्मठे योग्या:-धुद्धिव्यक्तीनां क्षणिकत्वेन परस्परं भेदात् , अविशेपात्- घौद्धमते यथा देहान्तरग. तेभ्यो बुद्धिभेदेभ्यो देहान्तरगतबुद्धिभेदानां भेदस्तथा बुद्धिभेदानां क्षणिकत्येनकदेहगतानामपि बुद्धि- भेदानां भेद एवेत्यर्थः । वस्तुतस्तु "प्रतिसंधीयन्ते " इति फर्मणि प्रत्ययो न युक्तः किं तु 'प्रतिसंधति' इतिकर्तृप्रत्ययेन प्रयोनल्यं तथा च यथा देहमैदे सति बुद्धिभेदानां स्मरणकर्तृत्वं नोपपद्यते तथा देहभे- दाभावेपि बुद्धिभेदानां स्मरणकर्तृत्वं नोपपद्यते अणिकत्येन परस्परं भेदात् अन्यदृष्टस्य धान्येन रमर. णासंभवाद अन्यथा चैत्रदृष्टस्य मैत्रेणापि स्मरणं स्याद् न चैवमस्वीरयाशयः । पत्रादेः पूर्वदृष्टस्य स्मरणं प्रसिद्धमेन तेनोकरीत्याऽऽत्मनः स्थिरत्वं सिद्धम् । उपसंहरति- सोयमिति, सोयमेकसत्यस्य एकस्य जीवस्य समाचार:- वृत्तान्त उपपादितो यथा- स्वयं दृष्टस्यैव स्मरणं भवति नाऽदृष्टस्य नाप्यन्यरष्ट- स्येति । उक्तं सर्वजीवेष्वतिदिशति- एवमिति, अष्टमन्यदृष्टं च न कोपि मर्नु भाकोतीत्यर्थः । अनि स्यात्मवादे दोपमाह- तदेतदिति, एतदुभयम् - अष्टस्य स्मरणामावोऽन्यदृष्टस्य च स्मरणाभावोऽना- स्मवादिना अनित्यात्मवादिना व्यवस्थापयितुम उपपादयितुमशक्य एव- यवो यौद्धमते आणिकानां बुद्धीनामेवात्मत्वं तेन च स्मर्तृत्वं वक्तव्यं तथा पान्यबुद्धिव्यक्किदृष्टमेवान्यबुद्धिव्यत्त्या स्मर्तव्यं बार- टमेव च स्मर्तव्यमिति स्वारस्यान्यदृष्टस्य १ स्मरणामावो नोपपद्यने, नित्यात्मपक्षे नु आत्मनो नित्यत्वेन स्यायित्वात् मत्र्यस्य पूर्व दर्शन रपम्प चानन्तरं ग्माणमुपपद्यते इति सादृष्टान्याप्रयोः स्मरणाभाव उपपादयितुं शक्यते । पर्यवसितमाह- एवमिति, एवम् उत्तरीत्या इच्छादिलियोनिन्य भारमा देहादिन्यतिरिकोस्तीत्युपपन्न- सिद्धम् ॥१०॥ मात्मनिरूपणानन्तरं शरीरलक्षणमवतारयति- तस्येति, वस्य- उक्तम्यात्मनो मोगाविष्ठानम्- भोगस्थानं शरीरम्-शरीरे एव भोगसंभवादित्येवं सूत्रगान्वयः । ऐति- चेष्टाया:चेरित द्रियाणामर्धानाम-मुरादुरमादिभोगानां च य आश्रयनन्गरम्, अर्थपदन गन्नादिप्रष्टण तु भोग्यानां ·--- ३ -- .. इन्द्रियनिरूपणम्] न्यायभाष्यम् । भोगसाधनानि पुन:- घाणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ जिघ्रत्यनेनेति घाणम् गन्धं गृहातीति । रसयत्यनेनेति रसनम्, रसं गृहातीति । चष्टे- ऽननेति चक्षुः. रूपं पश्यतीति। स्वस्थानमिन्द्रियं वक् वदुपचारः स्थानादिनि । शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम्. शब्दं गृह्णातीति । एवं समाख्यानिर्वचनसामर्थ्याद् बोध्यम्- स्वविषयग्रहणलक्षणानी- दियाणीति । भूतेभ्य इति- नानाप्रकृतीनामेपां सतां विपयनियमो नैफमकृतीनाम. सति च विषयनियमे स्वविषयग्रहणलक्षणत्वं भवतीति ।। १२ ।। गन्धादीनां भोगाधिष्ठानत्वसंबन्धेन शरीरवृत्तित्वं विज्ञेयमिति सूत्रान्वयः । शरीरस्य चेष्टाश्रयत्व जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- ईप्सितमिति, पदार्थमधिकृत्य= उपलभ्यज्ञात्वा उद्दिश्य वा ताशपदार्थस्येप्साजिहासाभ्यां प्रयुक्तस्य- प्रेरितस्यात्मनः तदुपायानुष्ठानलक्षणा= पदार्थप्रातिपरित्या- गोपायानुष्ठानस्वरूपा समीहाशब्दवाच्या चेष्टा प्रवृत्तिः सा चेप्टात्मनो यत्र वर्तते- प्रवर्तते सच्छरीर- मिति चेष्टाश्रयः शरीरमिति सिद्धम्- शरीरे एव स्थितस्यात्मनो चेष्टासंभवात् । इन्द्रियाश्रयत्वं जिज्ञासते- कथमिति, इन्द्रियाणामाश्रयः स्थूलं शरीरं नैति सिद्धान्तेन जिज्ञासा । उत्तरमाह~ यस्येति, यस्य= शरीरस्य, स्वविषयेषु रूपादिपु. ज्ञेयानां साधुत्वं यथा भगवाचिमारूपत्य. अज्ञेयानामसाधुत्वं यथा हागन्यास्तनादिरूपस्य, वर्तन्ते- प्रवर्तन्ते इन्द्रियाणि, एपामिन्द्रियाणाम् , शरीरोपकारादिनैवे. न्द्रियाणामुपकारादिकं संभवतीति खोपकारादिनोपकारकत्वादिनैव शरीरस्पेन्द्रियाअयत्वमित्याशयः, तया च वार्तिकम्- "शरीरानुविधानमिन्द्रियाश्रयत्वं घूमो न पुनराधाराधेयभावेनेन्द्रियाणि शरीरे वर्तन्ते इति ॥ इति । शरीरस्यार्थाश्रयत्वं जिज्ञासते- कथमवि, भोग्या गन्धादयः पुष्पादिनिष्ठास्त- अन्याः सुखादयधात्मनिष्ठा भवन्ति न शरीरस्था इत्याशकया जिज्ञासा । उत्तरमाह- यस्मिन्निति, यस्मिन् आयतने शरीरलक्षणस्थाने स्थितस्यात्मन इन्द्रियार्थसंनिकांदुत्पन्नयोरर्थपदवाच्ययोः सुरदुःसयोः प्रतिसंवेदनम्: प्रत्येकज्ञानेन स्मरणेन वा भोगेन वाऽयमात्मा प्रवर्तते इतिहेतोरेव तस्य शरीरस्यार्थाश्रयवं किं वा शरीरे स्थित्वैव सुसाद्यर्थमोगसंभवात् शरीरस्यार्थाअयत्यमुच्यते न स्वाधारत्येनेत्यर्थः, अत्र वार्तिकम्- " न हि गन्धादयोऽर्थाः शरीरष्टत्तयः यत्तु तेषां फार्य सुखदुःसी- पलब्धिनिमित्तत्वं तनाऽसति शरीरे भवतीवि शरीराश्रया उच्यन्ते" इति । तदनार्यशब्देन विषयो या सजन्यमोगो वा प्रायः यः सः उक्तप्रवृत्त्याश्रयः, एपाम्= भर्यानाम् ॥ ११ ॥ इन्द्रियलक्षणमवतारयति- भोगेति, भोगसाधनानि=सुसादिमोगकरणानि यानि वानीन्द्रियाणी- त्यर्थः ।माणेति-प्राणादीनि पञ्च इन्द्रियाणि= ज्ञानेन्द्रियाणि शनि च ययासंख्य भूतभ्यः पृथिव्यादि. महाभूतानां कार्याणीति सूत्रान्वयः । प्राणशब्दव्युत्पतिमाह-भिवतीति, मत्र जिप्रत्यादिग्रियाणां को लात्मा विजयः। प्राणप्राहामाह-गन्धमिति । रसनशब्दव्युत्पत्तिमाह-रसयतीति । रसनेन्द्रियमाहामाह- रसमिति । पशुःशब्दव्युत्पत्तिमाह- चष्टे इति, प= पश्यति । धनुर्मासमाह- रूपमिति, रूपविशिष्टं द्रव्यमपि धनुहिमेन । त्यस्ाब्दव्युत्पत्तिमाह-वगिति, त्वरस्थानम्= लांच स्थितम् । स्याना स्थित्या. स्वचि स्थित्या वक्शब्दस्य स्खगिन्द्रिये उपचार:- लक्षणा यथा द्रवि स्थिवो द्रविड इत्युच्यते तया त्वचि रिपत्या स्वगित्युय्यते इन्द्रियविशंप:. प्राएं चास्य सः स्पर्शविशिष्टं द्रव्यं च । श्रोत्रमन्द- व्युत्पत्तिमाह- गृणोतीति । प्रोत्रप्राहामाह- शब्दमिति । उपसंहरति- एमिति, एवम् उत्तरीत्या माणादिसमाख्यायाः जिप्रत्यनेनेवि प्राणम् इत्यादिनिर्मापनसामानः स्युत्पत्तिमामध्यादय समि पयमहणालमणानि स्वविश्यमहणमेव आणे स्वरूपं येणं नानि किंवा स्वविषयमाहाणि इन्द्रियाणीति योध्यम्-भिनत्यनेनेतियुत्पत्ति भानुमान 'मा गन्योपादाने इनि तपाप पत्तिमामप्योदय करा.

·- प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १माहिक- कानि पुनरिन्द्रियकारणानि ? । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ संज्ञाशब्दैः पृथगुपदेशो भूतानां विभक्तानां सुवचं कार्य भविष्यीति ॥ १३ ॥ इमे तु खलु- गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ १४ ॥ पृथिव्यादीनां ययाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रममाः विपया इति ॥ १४ ॥ अचेतनस्य करणस्य युद्धेनिं वृत्तिः चेतनस्याऽकर्तुरुपलब्धिरिति युक्तिविरुद्धमर्थ मत्याचक्षाणक इवेदमाह- बुद्धिरुपलब्धिनिमित्यऽनन्तरम् ॥ १५ ॥ नाऽचेतनस्य करणस्य बुद्धेनिं भवितुमर्हति. तद्धि चेतनं स्यात्, एकथायं चेतनो विधया गन्धप्राहकत्वं प्रांणलक्षणं सिद्धम् एवमन्यत्रापि योध्यमित्यर्थः । भूतेभ्य इति बहुवचनसार्थक्य- माहू- भूतेभ्य इति, एपाम् इन्द्रियाणां नानाप्रकृतीनाम्- भिन्नभिन्नभूतोत्पन्नानां सतामेव= भिन्नभि- अभूतेभ्य उत्पन्नानामेव विषयनियमः- माणं गन्धमेव गृहात्तीत्यादिनियम उपपद्यते- पृथिव्युत्पन्नस्य प्राणस्य पृथिवीगुणभूतगन्धमात्रप्राहकत्वसंभवात्. तेजस उत्पन्नस्य चक्षुषस्तेजोगुणभूतरूपमात्रमाहकत्व- संभवात् नेकप्रकृतीनाम्= नैकभूतोत्पन्नानां विषयनियम उपपद्यते. यदि पश्चापीन्द्रियाणि एकभूतो- त्पन्नानि स्युस्तदा स्वाऽप्रकृतिभूतस्थगुणभाहकत्वे प्राप्ते सर्वेषामिन्द्रियाणां गन्धादिसर्वगुणमाहकत्वमा- पद्येत न चैवमस्ति- विषयनियमदर्शनादितीन्द्रियाणि नैकप्रकृतीनि किं तु स्वस्वभिन्न प्रकृतीनीति सिमितिहेतोः " भूतेभ्यः" इत्युक्तम् तदनेन सांख्यादिमतं प्रत्याख्यातं वैदितव्यम् । उपसंहरति-- सतीति, स्वविषयग्रहणलक्षणत्वम् स्वविषयप्रणलक्षणानीन्द्रियाणि इति यदुक्तं स्वविषयमाहकत्वं लक्षणं तत् सिद्धमित्यर्थः ॥ १२॥ इन्द्रियाणां कारणानि जिज्ञासते- कानीति । पूर्वसूत्रोक्तवाणादीनां यथासंस्यक्रमेण कारणा. न्याह-पृथिवीति, पृथिव्यादीनि पञ्च भूतानि प्राणादीनां क्रमेण कारणानीत्यन्वयस्तत्र पृथिवी माणस्य मापो रसनायास्तेजश्चक्षुपो वायुस्त्वच आकाशं श्रोत्रस्य कारणमिति सूत्रार्थः । ध्याचप्टे- संक्षेति, पूर्वसूत्रे " भूतेभ्यः" इत्यनेनेन्द्रियाणां सामान्यतो भूतकार्यत्वमुक्त्वा पुनरन योयं भूतानां पृथिव्यादिसंज्ञाशब्दैः पृथगुपदेशः सोऽनेन सूत्रेण विभकानां भूतानामिन्द्रियलक्षणं फार्य सुवचम्- सम्पगुक्तं भविष्यतीत्येतदर्थ एव यथा-पृथिव्याः कार्य प्राणमित्यादि, "भूतेभ्यः" इतिसामान्यवचनेन फस्य भूतस्य किमिन्द्रिय कार्यमिति विशेषज्ञानं न संभवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति-इमे इति, इमे गन्धादयः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः यथासंख्यं प्राणादीना- मर्धाः- विपया:-प्राणादीन्द्रियमाह्यत्वादिति सूत्रार्थ: । व्याचष्टे- पृथिव्यादीनामिति, पृथिव्यादीनां यथाविनियोगम्= यथासंभवम् यथासंख्यं गन्धादयो गुणास्ते एवेन्द्रियाणां ययाक्रमम्= यथासंख्यम् अर्था:- विपया यथा प्राणस्य गन्धो रसनाया रस इति । द्रव्येपु पृथिव्यप्तेजसां चक्षुर्माहात्वं त्वम्पाद्यत्वं च वायोश्च स्वरमाहात्वमिति विज्ञेयम् । पृथिव्यादिगुणा इत्यत्र धिज्यादयश्च गुणाश्चेति द्वन्द्वसमासपझे पृथिव्यादीनामपि प्राणादिपावत्वं प्रसज्येति दोपोनुसंधेयः । विशेषस्तु चर्दिक द्रष्टव्यः । अत्र " इमे तु पलु" इतिभाप्य सूत्रानन्तरमेव युक्तम् ।। १४॥ मनिमसूत्रमवतारयति- अचेतनस्येति, बुद्धेनिश्चयक्रियायां फरणत्वम्, अचेतनाया युद्धवृत्ति व्यापारो ज्ञानमिति सांस्यरुत्तम्-" अध्यवसायो बुद्धिर्धमों जानं विराग ऐश्वर्यम् " इत्यादिना, कर्तृ- ·मनोनिरूपणम् ] न्यायभाष्यम्। देहेन्द्रियसंघातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलक्षणार्यस्य वाक्यस्याऽन्यार्थप्रकाशनमुपपत्तिसा- मर्थ्यादिति ॥१५॥ स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभास्वमज्ञानोहाः सुखादिप्रत्यक्षमिच्छादयश्च मनसो लिङ्गा- नितेषु सत्सु इयमपि- युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ वरहितस्य चेतनस्यात्मन उपलब्धिरेवेत्यपि सांस्यैरुक्तम्-" तस्माच विपर्ययात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरु- पस्य. कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्कृत्वमकर्तृभावश्च" इत्यादि तदेतद् युक्तिविरुद्धम्- बुद्धिज्ञानोपलब्धिशब्दाना- मेकार्थबोधकत्वात् तथा चात्मन उपलब्धिसंभवे बुद्धिज्ञाने अपि प्राप्ते एव- बुद्धिज्ञानोपलब्धीनां सामा- नाधिकरण्यदर्शनात् किं वैकार्थपरत्वात्, अचेतनाया बुद्धश्च ज्ञानात्मको व्यापारो न संभवतीति युक्तिविरुद्धं सांख्यमतं प्रत्याचक्षाणका निराकुर्वन् इव इदम् अप्रिमसूत्रमाह-दुद्धिरितीत्यन्वयः । बुद्धिरिति- अनन्तरम् अभिन्नार्थक बुद्धधादिपदत्रयमिति सूत्रान्वयः । व्यावष्टे- नैति, अचेतनापे- क्षया चेतनस्य ज्ञानेनैव विशेष इत्यर्थः । तद्धीति- यदि बुद्धिर्ज्ञानविशिष्टा स्यात्तदा बुद्धिरेव चेतनम् आत्मा स्यात् न चैवं संभवति बुद्धरात्मत्वपक्षे दशमसूत्रे दोषाणामुक्तत्वात् । किं चानेकाः सल्लु बुद्धयः- अस्थायित्वात्. एकश्वायं चेतन आत्मा देहेन्द्रियसमुदायव्यतिरिक्त इति बुद्धरात्मव्यतिरिक्तत्वादेव ज्ञान- विशिष्टत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । बुद्धिशब्दस्यान्तःकरणपरत्वेनापि बुद्धरात्मभिन्नत्वं करणत्वं च प्राप्तम् । प्रमे येति- प्रमेयस्य क्रमप्राप्ताया बुद्धलक्षणार्थ निर्मितस्य वाक्यस्य- सूत्रस्याऽन्यार्थप्रकाशनम् सांख्यमतख- ण्डनपरत्वप्रकाशनम् उपपत्तिसामर्थ्यात् युक्तिसामर्थ्यात्-स्वबुद्धिसामर्थ्यादेव विज्ञेयमित्यर्थः प्रतिभाति । अत्र " प्रमेयगणपठिताया अपि बुद्धेविषयत्वप्राप्तावपि वियित्वमुपपत्त्या सिद्धमित्यर्थः" इतिश्रीगुरु- चरणा:, " उपपत्तिसामर्थ्यात्- पर्यायशब्दाभिधानाद् बुद्धिवृत्तेनिराकरणम् " इति च वार्तिकम् ॥१५॥ मनस्साधकसूत्रमवतारयति-स्मृतीति, स्मृतिर्हि आत्मन आन्तरज्ञानलक्षणा क्रिया सा चेन्द्रियल- क्षणं करणं विना न संवति तस्मात् स्मृतेर्यदान्तरमिन्द्रियं करणं तदेव मनः । अनुमानस्थले व्याप्तिस्मृतिः । साध्यस्मृतिश्च संमता साच मनो विना नोपपद्यते इत्यनुमानमपि मनोलिङ्गम् । आगमः शब्दप्रमाणं शब्देन पदार्थे प्रमीयमाणे शक्तिमहस्मृत्यपेक्षा भवति सा च मनो विना नोपपद्यते इत्यागमोपि मनोलिङ्गम् । 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' इत्यादिसंशयस्थले स्थाणुपुरुषयोः समानधर्माणां स्मृतिर्भवति बदनन्तरं संशयः स्मृतिश्च मनो विना नोपपद्यते इति संशयोपि मनोलिङ्गम् । प्रतिमा- "वो मे भ्राताऽऽगन्ता' इत्या. दिरूपं प्रातिभं ज्ञानं तव स्वविषयस्य भ्रात्रादेः स्मृति विना नोपपद्यते स्मृतिश्च मनो विना नोपपद्यते इति प्रतिभापि मनोलियम् । स्वमज्ञानमपि दृश्यमानेनेन्द्रियसंनिकांद्यभावात् स्मृतिरूपमेवेति मनो विना भोपपद्यते इति स्वप्नज्ञानमपि मनोलिङ्गम् । उहा- 'यद्यत्र पहिर्न स्यात्तदा धूमोपि न स्यात्' इत्यादि- रूपस्तः स च वहिस्मृतिसापेक्षः स्मृतिश्च मनो विना नोपपद्यते इति ऊहोपि मनोलिङ्गम् । एदाह- रणेषु स्मृतेरेव साक्षाद् मनस्साधकत्वं विज्ञेयं प्रपञ्चस्तु व्युत्पत्त्यर्थः । सुखादिप्रत्यक्षं ह्यात्मनो मन.कर- णकमेव स्वकीयसुखादी प्रमाणान्तरप्रसारासंभवादिति यदेव सुसप्रत्यक्षकरणं तदेव मनः । मादिपदात् दुःखादिक प्राह्यम् । इच्छादयोप्यात्मव्यापाराः सकरणका एव तत्र बाह्यस्य करणत्वासंभवाद् यदेवेच्छा. दिव्यापारकरणं तदेव मनः । मन.शब्दवाच्यमान्तरमिन्द्रियमस्ति तेन विना स्मृत्यादीनामनुपपत्तेः, किंवा स्मृत्यादयः सकरणका व्यापारत्वाद बाह्यव्यापारवद् यदेव स्मृत्यादिकरणं तदेव मन इति स्मृत्यादीनि मनोलिङ्गानि । तेपु-स्मृत्यादिलक्षणलिनेषु सत्खपि इयम्= सूत्रोचा युगपरज्ञानानुत्पत्ति- रपि मनसो लिङ्गम् = साधिका भवतीत्यन्वयः । युगपदिति- स्वस्वविषय रूपरसादिभिरिन्द्रियाणां संयोगे सत्यपि तैश्चेन्द्रियैरात्मनो विमुत्वात् संयोगे सत्यपि स्परसाधनेकविषयमाण्यज्नेकानि सानानि युगपद् नोत्पद्यन्ते तेन शायतेऽस्ति किंचित ।

·- । प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये.आद्विषे- अनिन्द्रियानिमित्ताः स्मृत्यादयः करणान्तरनिमित्ता भवितुमर्हन्तीति ! युगपञ्च खलु प्राणादीनां गन्धादीनां च संनिकषु सत्सु युगपद् भानानि नोत्पद्यन्ते तेनानुमीयते- अस्ति तपदिन्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमव्यापि यस्याऽसंनिधेर्नोत्पद्यते शानं संनिश्चोत्पद्यते इति । मनःसंयोगानपेक्षस्य हीन्द्रियार्घसंनिकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपदुत्पधेरन् ज्ञानानीति ॥१६॥ क्रममाप्ता तु- प्रवृत्तिर्वायबुद्धिशरीरारम्भ इति ।। १७ ।। मनोज धुद्धिरित्यभिप्रेतम्- बुध्यतेऽनेनेति बुद्धिः । सोयमारम्भः शरीरेण वाचा मनसा च पुण्यः पापश्च दशविधः तदेतत्कृतभाष्यं द्वितीयस्वे इति ॥ १७ ॥ प्रवर्तनालक्षणा दोपाः ॥ १८ ॥ प्रवर्तना= प्रवृत्तिहेतुत्वम्. ज्ञावारं हि रागादयः प्रवर्तयन्ति पुण्ये पापे वा, यत्र मिथ्या- फारणान्तरमपि येनात्मेन्द्रियविषयाणां संयोगे सत्यपि युगपद् ज्ञानानि नोत्पद्यन्ते. यदेव कारणान्तरं तदेव मनः, मनवाणु तस्मान्मनसो युगपदनेकैरिन्द्रियैः सह संयोगो नोपपद्यते इति युगपदनेकानि ज्ञानान्यपि नोत्पद्यन्ते किं तु येनेन्द्रियेण मनस्संयोगो भवति तेनैकमेवैकदा ज्ञानं जायते, चत्र यदि मनोशु न स्यात्तदा युगपज्ञानानुत्पत्तिोपपद्यतेति मण्येव मन इति सूत्रार्थः ।, व्याचप्टे-मनिन्द्रियेति, उक्ताः स्मृत्यादयः अनिन्द्रियनिमिचाः पाहोन्द्रियकरणका न भवन्ति- स्मर्यमाणेन बाहोन्द्रियसंयोगासंभवात् किं तु करणान्तरनिमित्ताः दाह्येन्द्रियातिरिकफरणजन्या भवन्ति- आत्मनियारूपत्वात् यदेवान्तरं मृत्यादीनां फरणं तदेव मन इत्यर्थः । युगपत् एकस्मिन् काले गन्धादीनाम् गन्धादिभिः सह, सत्सु-सरस्वपि, गन्धादिसंयुक्तेन्द्रियैश्वात्मसंनिकषेपि सति युगपद् भानानि गन्धादिज्ञानान्यनेकानि नोत्पद्यन्ते तेनानुमीयते । मनोऽनुमानप्रकारमाह- मस्तीति, तत्त. दिन्द्रियसंयोगि- एकस्मिन् काले एफेन्द्रियसंयोगयोग्यम्- अणुत्वात् , निमित्तान्तरम् करणान्तरम् , अव्यापि अणु । यस्य- मनसः । असंनिधेः- इन्द्रियेणासंयोगाद् ज्ञानं नोत्पद्यते, संनिधेः- इन्द्रियेण संयोगाच ज्ञानमुत्पद्यते । विपक्षे वाधकमाह-मन इति, यद्यणुभूतस्य मनस इन्द्रियेण संयोगापेक्षा शानो- स्पत्तौ न स्यात्तदा इन्द्रियाणां युगपन् स्वस्यविषयैः संयोगसंभवात् विषयसंयुक्कैरिन्द्रियश्च विभोरात्म. नोपि युगपत्संयोगसंभवात् युगपदनेकानि ज्ञानान्युत्पधेरन् न चोत्सद्यन्ते तेनानुमीयतेऽस्ति मन इति युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् । स्पष्टमन्यन् ।। १६ ।। प्रवृत्तिलक्षणमवतारयति- अमेति, क्रमप्राप्ता= सूत्रोक्तपदार्थनिरूपणक्रमप्राप्ता प्रवृत्तिलक्ष्यते ।मg- त्तिरिति- वागबुद्धिशरीराणामारम्भः चेष्टा किया प्रवृत्तिरित्युच्यते, प्रचिश्व सा धर्माधर्माविति- सूत्रार्थः । व्याचष्टे-मन इति, सूत्रोक्युद्धिपदार्थो मन:-बुध्यते= ज्ञायतेऽननेविव्युत्पत्या. ज्ञानसाधनं च मन एवेति ज्ञानसाधनभूता बुद्धिरत्र मन एव न तु ज्ञानम्- ज्ञानस्य व्यापारासंभवात् मनसश्च व्यापारसंभवात् , उपसंहरति- सोयमिति, आरम्भ क्रिया, तदेतत् शरीरादिक्रियाणां पुण्यरूपत्वं पापरूपत्वं प्रत्येकस्य दशक्षित्वं च द्वितीयसूतभाप्ये "शरीरेण प्रवर्तमानः" इत्यादिना द्रष्टव्यम् । पुण्य- पापशब्दयोरारम्भविशेषणत्वात् पुंस्त्वम् ।। १७ ॥ दोपलक्षणमाह-प्रवर्तनैति, प्रवर्तना= प्रवर्तस्त्वमेव लक्षणं स्वरूपं येषां ते प्रवर्तनालक्षणा दीपा रागादय इतिसूतान्वय. । दीपाणां प्रवर्तकरं च द्वितीयसूत्रमाध्ये प्रतिपादितमेव ! ब्याचष्टे- प्रवर्तनेति, तथा च प्रवृत्तिहेतुत्वलगा दोपा इत्यन्वयः, पुण्यपापकारणीभूता दोपा इत्यर्थः । दोषाणां प्रवर्तकत्व. माह- ज्ञातामिति । दोषागां फारणमाह-योति, यतात्मनि मिष्यासानं भवति सामान तेन ।

·प्रेत्यभावलक्षणम् ] न्यायमाप्यम् । ज्ञानं तत्र रागद्वेपाविति । प्रत्यात्मवेदनीया हीमे दोपाः कस्माल्लक्षणतो निर्दिश्यन्ते ? इति, कर्मलक्षणाः खलु रक्तद्विष्टमूढाः-रको हि तत्कर्म कुरुते येन कर्मणा सुखं दुःखं वा लभते. तथा विष्टस्तथा मूढ इति, रागद्वेषमोहा इत्युच्यमाने बहु नोक्तं भवतीति ॥ १८ ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १९ ॥ उत्पनस्य कचित् सत्चनिकाये मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स प्रेत्यभावः, उत्पन्नस्य- संव- दस्य, संबन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभिः, पुनरुत्पत्तिा- पुनर्देहादिभिः संबन्धः, पुनरि- त्यभ्यासाभिधानम् । यत् कचित् प्राणभृनिकाये वर्तमानः पूर्वोपाचान् देहादीन् जहाति तव मैति. यत् तत्राऽन्यत्र वा देहादीनऽन्यान् उपादत्ते तद् भवति. प्रत्यभावः- मृत्वा पुनर्जन्म, सोयं जन्ममरणप्रवन्धाभ्यासोऽनादिरपवर्गान्तः प्रेत्यभावो वेदितव्य इति ॥ १९ ॥ मियाज्ञानेन रागद्वेषमोहा दोपा भवन्ति, मिथ्याज्ञानं चाविद्या सा च "अनित्याशुचिदुःसानात्मसु नित्यशुचिसुसात्मख्यातिरविद्या " इत्युक्ता । दोपनिरूपणकारणं जिज्ञासते-प्रत्यात्मेति, अप्रसिद्धस्य हि ज्ञानार्थ लक्षणापेक्षा भवति रागादयो दोपाश्च प्रत्यात्मवेदनीया:= प्रत्यात्मप्रसिद्धाः- सफलजीव- प्रसिद्धा इति नेपां लक्षणापेक्षेत्यर्थः । उत्तरमाह- फर्मेति, रक्तः रागविशिष्टः, द्विष्ट:- द्वेषविशिष्टः, मूढः मोहविशिष्ट एते रक्तद्विष्टमूढाः कर्मलमणाः- क्रियाप्रधाना:- कियापरायणा भवन्ति । एतेषां फर्माह-रको हीवि, द्विष्टस्तथा तत्कर्म पुरुते येन फर्मणा सुखं दुःसं पा लभते. मूढोपि तथा तत्कर्म फुरते येन कर्मणा सुसं दुःसं वा लमतें इत्यन्वयः । दोपाणां सर्वप्रसिद्धत्वेपि हेयत्वेन दोपा न मावा इति हेचोदोपा लक्षिवा दोषाणां इयत्वं च प्रवर्तकत्वाद विज्ञेयम् अत एव रतादयः फर्ममधाना भवन्ति, फर्मपर हि संसारानुत्तिर्भवति अपवर्गप्राप्तिश्च न भवतीति वाशर्मकारणत्वाद् दोपा हेया इति हेयत्वमापनार्थ प्रवर्तनारक्षणत्यमुपमित्यर्थः। अत्र "परिहारभाष्यम्-कर्मलमणा इति तस्यार्थ:- स्वरूपतः स्फुटत्वेपि न निर्वेदविपयतया सुटता तया चेह प्रयोजनं प्रवर्वनावत्स्येन चैते निर्वेदविषयाः सा प प्रवृत्त्या कार्येण लक्ष्यते इति फर्मलमणा इत्युचम्" इति वात्पर्यटीका । रागेति-यदि "प्रवर्तनालमणा दोपा" इति नोच्येत किंतु 'रागद्वेपमोहा दोपाः' इत्युच्येत तदा प्रत्येकं रागद्वेपमोहानां पुनः स्वरूपायने पहुनोत्रम् यदूतं भवति- अधिवक्तव्यत्वाद् गौरवं स्यादिवि "प्रवर्तनालणा दोपाः" इत्युक्त क्षया प रागद्वेपमोहेषु प्रवर्तकत्वाद् दोपलं गृहीतं भवतीति प्रवर्तनालमणत्वं दोपत्वमिति लक्षणं सिमित्यर्थः । अ "बहु नोकं भवतीति-स्वरूपमानं रागादीनामुक्तं भवति न तु प्रवर्तनायत्वमपि तपामित्यर्थः" इति वात्पर्यटीका । किंवा पहूक्तं न भवतीत्यन्वयस्तया च रागद्वेपमोहा दोपाः' इयुके दोषाणां नाम- मायमेवोकं स्यात् न तु लमणमपीति यहूकं न भवति. "प्रवनालक्षणा दोषाः" इत्युठे तु दोषाणां रक्षणसिद्धपा परके जादमित्येवमुपमित्यर्थः ॥ १८॥ प्रेत्यमा लमयति- पुनरिवि, या पुनरुत्पतिः- मरणानन्तरं भन्म स प्रेत्यभायः, प्रेत्य प्रत्या भाक- उत्पत्तिरिसि सूचान्ययः । ध्यायरे- उत्पन्नस्येति, पिन कस्मिन्नपि सत्त्वनिका शरीर. न्द्रियसंपाते उत्समस्य जीवस्य मृत्वा मरणानन्तरं योपचिः सा पुनरसचिः स एव प्रेयमाप इत्यु. प्यते । मनूपत्तिस्तु शरीरस्यैव संमपति मात्मन:- नित्यत्वाम्. शरीरं प यदुल सदर मम्मीभूत नष्टमिति न शरीरस्यापि पुनगत्पचिरपपधने इत्याशाप अपनस्यतिपदं प्याय-संयतस्पति, सयाप एपित सत्पनिकाये उत्पनस्य- संपद्धस्येत्यर्थः, आत्मनो नित्यत्यनाउनेगरीरैः सह संपन्या नागुपपनः शरीरस्य तु पुनरुत्पसिनाच्यते । संन्धिनमा६- संपन्न मावि, देदेन्द्रियादिमियरमनो यः पुनः संबमः स एष प्रेत्यमाय इत्यर्थः । मुसिग्य मानम् , पेदना ए फळमोगः । पारितमाह-पुनरिति । पुनरसधिरित्यत्र पुनःपन बायासाय पीनन्यायाभिधानम- पापनमस्ति-यमाइम्पानादि.

·३८ -- - प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १ाहिके- प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ सुखदुःखसंवेदनं फलम्, सुखविपाक कर्म दुःखविपाकं च, तत् पुनर्देहेन्द्रियविपययुद्धिषु सतीषु भवतीति सह देहादिमिः फलमभिमेतं तथा हि प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः फलम् एतत्सर्वं भवति. तदेतत् फलम् उपात्तमुपात्तं हेयं. त्यक्तं त्यक्तमुपादेयमिति नास्य हानोपादानयोनिष्ठा पर्यवसान वास्ति, स खल्वयं फलस्य हानोपादानस्रोतसोह्यते लोक इति ॥२०॥ अथैतदेव- वाधनालक्षणं दुःखम् ॥ २१ ॥ वाधना= पीडा= ताप इति. तयाऽनुविद्धम् अनुपक्तम् अविनिर्मागेन वर्तमान त्वात् । प्रेत्यपदार्थमाह- यदिति, प्राणमन्निकार्य= शरीरे, पूर्वोपाचान= पूर्वगृहीतान् , तन् प्रैविक प्रेतीत्युच्यते, गृहीतदेहादीनां त्याग एव प्रेत्यपदार्थ इत्यर्थः । भावपदार्थमाह- यदिति, तत्र देशे भन्यत्र वा देशे लोके वेत्यर्थः । उपादत्ते- गृह्णाति, सद् भवति= संभवतीत्युच्यते, अन्यदेहादीनां प्रणमेव भावपदार्थ इत्यर्थः । पर्यवसितं प्रेत्यभावपदार्थमाह- मृत्येति । उपसंहरति- सोयमिति, योयं जन्मम- रणयोः प्रबन्धस्य शृखलायाः संवन्धस्य वाऽभ्यासः- पौनःपुन्यं सोऽनादिरपवर्गान्तः अपवर्गपर्यन्तं वर्तमानः= अपवर्गनित्रयः सोय प्रेत्यभावो विज्ञेय इत्यन्वयः । “ जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्युवं जन्म मृतस्य च" इति भगवगीतमनुसंधेयम् ।। १९ ॥ प्रमेयसूत्रपठितं फलं लक्ष्यति-प्रवृतीति, प्रवृत्त्या धर्माधर्माभ्यां रागद्वेपादिदोपैश्च अनिता उत्पादितः अर्थः- सुखदुःखभोग एव फलपदार्थः, शरीरादिकमपि गौणं फलमेव- प्रवृत्तिजन्यत्वात् । यद्यपि फलस्य प्रवृचिजन्यत्वमेव नथापि रागद्वेषादिदोपैविना मुसादिभोगो न संभवतीतिहेतोरेव दोषाणामपि फलहेतुत्वमुक्तम् । मन्त्र “अनघ प्रतिजनितः' इतिवक्तव्ये दोपप्रहण न फेवलं प्रवृत्ति प्रति दोषाणां हेतुभावोऽपि तु प्रवृत्तिकायें मुखदुःसे अपि प्रतीतिदर्शनार्थ- दोषसलिलाय. सिक्तायां सल्वात्मभूमौ धर्माधर्मग्रीगे सुरपदुःसे जनयतो नान्यथा " इतितात्पर्यटीका, इतिसूत्रार्थः । व्याचटे-मुसेति, सुखदुःसयोः संवेदनम् भोग एवं प्रधानं फलम् ! फलकारणमाह-गुसविपाक- मिति, सुखविपाकम्= मुसजनकं पुण्यं दुःसविपाकम् दुसजनकं प पापं कर्म तत्पुनः= वय मुरादुःस. संवेदन देहादीनां मत्वे एव संभवति नात्यति पलं देहादिभिः सदेवाभितम् अर्थाद यया सुरादुर भोगः फलं तया देहादिकमपि फलमेव-धर्माधर्मजन्यत्वान् । वाहिक एवं हि मुसदुःससंवेदनेन सह देहादेरपि फलत्वस्वीकारात्, "प्रवृत्तिदोपनिवोर्थः फलम् " इतिसूत्रेण यत्पलमुकं तद् एतत्सर्वम्- देहादिक सर्व धर्माधर्मजन्यं फलमिति सिद्ध भवतीत्यर्थः । मुरादुरा संवेदनं च देहेन्द्रियविषयबुद्धिभि- विना न संभवतीति स्पष्टमेव । मा“गरीरादीन् धर्माधर्मादारभ्य सुगंदुःसोपभोगे फुरुतः" इतिवा. तिकम् । वदेतन्- शरीरादिलक्षणं फलम् उपाचमुपात्तं भोगावसानकाले मग्णकाले पदयम्त्यायपः- स्यक भवति, त्यत्यतम् त्यस्तशरीरादिसदृशं त्यागानन्तरं या शरीराधन्तरम उपादेयम् पाहाम:- गृहीतं भवतीति भस्य फलस्य हानोपादानयो.= त्यागपरिपयो:- गृहीतफरल्यागस्य अगृहीवफलपह- णस्य च निष्ठा पर्यवसानं नास्ति विनापवर्ग, प्रलयेपि पर्यवमानं न भवति पुनरपि समें पलहानोपादा नयोरवश्यम्भावान् , अत्र "निष्ठा समाप्तिः सा च प्रलपेप्यस्नीत्यव उस्वम्- पर्यवसानमिति अक्सा नमानमस्ति न पुनः परितः- पुनरपि सगै हानोपादानयोर्माणादित्ययः" इति तासर्यटीका । पसंह- रवि-स इति, सोयं लोकः= जगन् पलविषयकहानोपादानयोः स्रोतसा प्रवाईण- नरन्तयेंग असते- निर्वाचते- धार्यते इत्यन्वयः- फलोपमोगरगाहम्यैव संमारपदार्यवादित्यर्थः ॥ २०॥ क्रममाप्तं दुःसलभगमववारयति- अथेति, एतदेव-रोगदिसमग परमेव यापनारगम पोडास्वरुपं सन् दुःसमित्युच्यते. तत्र वस्तुदो दुःगमारमसमीतमेव अयापि पारामजनसान जी. .

·अपवलक्षणम् ] न्यायमाप्यम् । दुखयोगाद् दुःखमिति, सोयं सर्व दुःखेनाऽनुविद्धमिति पश्यन् दुःखं जिहामुर्जन्मनि दुःख- दशी निविद्यते निर्विण्णो विरज्यते विरक्तो मुच्यते ॥ २१ ॥ यत्र तु निष्ठा यत्र तु पर्यवसानं सोयम्-- तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥ तेन दुःखेन जन्मनाऽत्यन्तविमुक्तिरपवर्गः । कथम् ?, उपानस्य जन्मनो हानम् अन्यस्य चानुपादानम्, एतामवस्थामपर्यन्तामपवर्ग वेदयन्तेऽपवर्गविदः, तद्' अभयमज्जरमऽमृत्युपदं ब्रह्म क्षेममासिरिति । नित्यं सुखमात्मनो महत्त्ववद् मोक्षे व्यज्यते तेनाभिव्यक्तेनाऽत्यन्तं विमुक्तः सुखी भवतीति केचिन्मन्यन्ते, तेषां प्रमाणाभावादनुपपत्ति:-- न प्रत्यक्षं नानुमान नागमो या विद्यते- 'नित्यं सुखमात्मनो महचवन्मोक्षेऽभिव्यज्यते' इति ।। रादिकपि दुःसमित्युच्यते इति सूत्रेण सहान्वयः, अर "एतदेव शरीरादि वाधनानुपनाद् दुःसमित्यु- च्यते स्वभावतस्तु दुःसमेव दुःसम्" इति वार्तिकम् । व्याचप्टे- याचनेति, सया: पीडया अनुपातम् संबद्धम् दुःसजनकमितियावत्, अविनिर्भागेन- दुःससाहित्येन वर्तमानं सर्वमेव शरीरादिकं दुःस- योगाद् दुःसमित्युच्यते यथा मधुरसंयोगाद् मधुरमित्युच्यते तया । उपसंहरति- सोयमिति, सोयं दुःसी सर्व दुःसयुक्तमिति पश्यन= जानानः दुःसस्यानिष्टत्वाद् दुःसं जिहामुर्जन्मनि दुःखदी संसाराद् निर्विद्यते निविष्णः सन् विरज्यते विरक्तः सन् मुच्यते- अपवर्गपदं लभते इत्यन्वयः । तया च संसार किंचितसुखे सत्यपि अपवर्गसाधनीभूतनिर्वेदत्य सिद्धपर्थ सर्वस्य दुःसमयत्वमुच्यते तथा च योगसूत्रम्- " परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणत्तिविरोधाच दुःसमेव सर्व विवेक्निः" इति ।। २१ ॥ अपवर्गलक्षणमवतारयति- यत्रेति, यत्र यस्यामवस्यायामुक्तयोः फरहानोपादानयोदुःखस्य या निष्ठा पर्यवसानम् अत्यन्तसमाप्तिर्भवति सोयम्= साऽवस्थाऽपवर्ग इत्युच्यते इत्यन्वयः । तदिति- सन्- तस्य- दुःपस्याऽत्यन्तविमोक्षः- अत्यन्तनियत्तिरवाऽपवर्गपदार्थः, प्रलयेपि दुःसनित्तिर्भवति सद्व्यात्त्यर्थमऽत्यन्तपदं प्रलयानन्तरं सर्गे पुनर्दुःसभोगस्याऽवश्यम्भावाद् न प्रलयेऽत्यन्तदुःसनिवृत्तिः संमपति. अपवर्गानन्तरं तु न दुःखभोगसंभवोस्तीत्यपवर्गे दु:सस्यात्यन्तनिवृत्तिः संभवति, दुःसनिवृत्ते- रात्यन्तिकत्त्वं च पुनरनुत्पाद इतिसूत्रायः । ध्याचष्टे- तेनेति, नत्- तेन. दुःसेन= दुसमयेन । जन्म- निवृत्त्या मरणनित्तिरदेिवं लब्धा । जन्मनोऽत्यन्तक्मुित्तियकार जिज्ञासते- फयमिति । उत्तरमाह- उपात्तस्येति, गृहीतस्य जन्मनस्तत्प्रयोजकीभूनकर्मभयेण हानम्- निवृत्तिर्भवत्येव तत्त्वानमाहात्म्याद- न्यस्य जन्मनो ग्रहणं न भवतीतिरीत्या जन्मनोऽन्यन्तरिमुन्तिभवनीत्यर्थः । अपवर्गावस्याया अविना- शित्वमाह- एतामिति, एताम= जन्मनिवृत्तिलक्षणाम् । अपर्यन्ताम् = विनाशरहिताम् । मपर्गस्वरुप महत्त्वमाह-वदिति, अभयम्= पुनर्भयरहितम्, अमृत्युपरम्= मृत्युस्थानभिग्नं किया मृत्युरहितम् । तदेव वेदान्तिभिमत्युच्येने, तदेव दुःसनित्त्या क्षेममातिरित्युच्यने इत्यर्थः । परिहारा पेशन्तमत- मनुवाति-नित्यमिति, यथारमनः सरूपभूतमपि महत्त्वम् विमुत्र संसारे नाभिभ्यरत मोभावस्यामा पाभिव्यपने उपात्मनः सरूपभूतमेर नियं मुखं संमार नाभिव्यन्यने मोक्षायस्थायां पामियम मोझायरयायां तेन नित्यमुसेनाभिन्योन विमुक मुग्यो भवति या पन दुपनितिमायमरवर्ग: नित्यमुसमातिरपीति पेचित पदान्तिको मन्पन्त, मुरास्यास्पसरूपये "न्य विमानमान मम" इति श्रुतिः प्रमाणम् । परिदरति-गामिनि, तपा पदान्दिना मुरारुपनोभमतम्य मागामाया. दंगानुपात्तिः । प्रमाणामायमाद- नेति, 'मात्मनो नित्यं मुर्गमहत्तामोमिन्यन्यने नय. -इन्द्रियमंनिकरांसंभवान्. नानुमानम्-रिद्वाभाशर, नागमो का प्रमानं विश इस्यामानिमेष पन्ममिय: । तिमयम्" इत्याम्य भोमिया, मत्र मनानि = मुमानिलिया ·" प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. १माहिके- नित्यस्याभिव्यक्ति = संवेदनम् , तस्य हतुवचनम् ॥ नित्यस्याभिव्यक्ति:- संवेदनम् ज्ञानमिति, तस्य हेतुर्वाच्यो यतस्तदुत्पद्यते इति ।। सुखवन्नित्यमितिचेत् ?, संसारस्थस्य मुक्तेनाऽविशेषः ॥ यथा मुक्तः सुखेन तत्संवेदनेन च सन्नित्येनोपपन्नस्तथा संसारस्थोपि मसज्यते.इति- उभयस्य नित्यत्वात् ।। अभ्यनुज्ञाने च धर्माधर्मफलेन साहचर्यम्: योगपद्यं गृह्यते ॥ यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफलं सुखं दुःखं वा संवेद्यते पर्यायेण तस्य च नित्यसंवेद- नस्य च सहभावा- योगपचं गृह्येत, न सुखाभावो नाऽनभिव्यक्तिरस्ति-उभयस्य नित्यलात् । अनित्यत्वे हेतुवचनम् ॥ अथ मोक्षे नित्यस्य सुखस्य संवेदनमनित्यम् ?, यत उत्पद्यते स हेतुर्वाच्यः ।। ननु नित्यस्य स्वरूपभूतमुखाय संवेदनम् ज्ञानमेवाभिव्यक्तिपदार्थ ज्ञानं च मुक्कस्य नानुपपाम्- मानस्वरूपत्वादित्याशङ्कते-नित्यस्येति । उत्तरमाह- तस्येति, ज्ञानं हि सर्व सहेतुकम् कारणजन्यमेव इष्टमिति तस्य मोक्षावस्थायां नित्यसुखविषयकज्ञानस्य हेतुवचनम्- हेतुर्वक्तव्यः न प मुक्तावस्थाया. मात्ममनासंयोगादिकं झानकारणमुपपद्यते इति न नित्यमुसक्षानमध्युपपद्यते इत्यर्थः । स्ववाक्यं स्वयं व्याचऐ-नित्यस्येति, तस्य- नित्यसुसविषयकज्ञानस्य । यतो हेतोः। वन- नित्यमुखविषयकं ज्ञानम् ।। नन्वऽनित्यस्य कारणं भवति न तु नित्यस्यापि नित्यसुसविषयकं १ ज्ञानं सुखवन्नित्यमेवेति न तत्कारणवचनापत्तिरित्याशदत्त- सुसवदिति । उत्तरमाह- संसारति, सुसतज्ञानयोनिस्यत्वे हि संसा- रावस्थायामपि नित्यसुसज्ञानं मातं तथा च संसारस्यस्य मुक्तेनाऽविशेषः पदमुक्तयोः साम्यं प्रारम्- नित्यसुरज्ञानववादित्यर्थः । स्वयं व्याचटे- ययेति, तरसंवेदनेन नित्यमुसज्ञानेन । सन्नित्येन- सता नित्येन च उपपन्नः- युक्तः किं वा ' मुक्तः सन् ' इत्यन्धयः । संमारस्थोपि । पथा- नित्यमुग्रझानेनो. पपन्नः प्रसज्यते । उक्त हेतुमाह- उमयस्येति, उभयस्य- मुसतज्ज्ञानयोनित्यत्वान् संसारावस्यायामपि प्राप्तिः सदैव ॥ मस्तु संसारावस्यायामपि नित्यमुसज्ञानमित्यारादयाह- अभ्यनुज्ञाने इति, संसारावस्यायामपि नित्यमुखज्ञानस्य स्वीकार कृते सांसारिकेण धर्माधर्मपलेन दुग्गदिना साहचर्यम् योगपचं नित्यमुरा- ज्ञानस्य स्यात् न च योगपद्यमुपलभ्यते इति प्रत्यक्षविरोध इति न नित्यमुग्मज्ञानोपपत्तिरित्यर्थः । स्वयं प्याचटे- यदिदामिति । उत्पत्तिस्थानेषु- देहादिषु । पर्यायेण प्रमेण । तम्या धर्माधर्मफलदुगदः । नित्यसंवेदनस्य- नित्यमुग्यज्ञानस्य । योगपचं गृहोत संमारावग्यायामपीत्यर्थः । योगपञ्चमहमुपपादयति- नेवि, संसारावरयायां तादृशमुग्यस्याप्यमावो नास्ति अनभिव्यक्ति:- तारमुग्यानस्याप्यमावो नास्ति- उभयस्य तारसमुसतमानयोनित्यत्वान् तथा च संमागवायायामपि मोक्षमुग्गनुभवः प्रातो न पोष. सभ्यते इति न नित्यमुसज्ञानोपपत्तिरित्यर्थः ।। मनु नित्यमुग्यस्य शान न नित्यं देन संमागरस्यायामापतत्यानपाहअनित्यत्वे इति, मुग. ज्ञानस्यानित्यत्वे तस्य हेनुवचनम फारणं वत्तव्यम्-अनित्यम्य कारणमन्यव नियमान् मोक्षावग्यायांप तासभर नोपपचले इति न नित्यमुपस्य हानसमरत्ययः म्वयं प्यावरे- अति । तामाह- पन इति, मोक्षावस्याय यो हतोहनिमुत्पद्यते मुरम्य स हेनुवफल्यः न पा मस्यने इय॥ ।

·: मपवर्गवादः] न्यायमाध्यम्। आत्ममनःसंयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । आत्ममनस्संयोगो हेतुरितिवेत् ?. एवमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तरं वचनीयमिति ।। धर्मस्य कारणवचनम् ॥ यदि धर्मो निमित्तान्तरम् ?. तस्य हेतुर्वाच्यो यत उत्पयते इति ॥ योगसमाधिजस्य कार्यावसायविरोधात् प्रक्षये संवेदननिवृत्तिः ।। यदि योगसमाधिजो धर्मों हेतुः १. तस्य कार्यावसायविरोधात् अक्षये संवेदनमत्यन्तं निवर्ततेति ।। असंवेदने चाऽविद्यमानेनाऽविशेषः । यदि धर्मक्षयात् संवेदनोपरमे नित्यं सुखं न संवेद्यते ? इति. किं विद्यमान न संवेयते । अथा विद्यमानमिति ?, नानुमानं विशिष्टेऽस्तीति ॥ नन्वात्ममनस्संयोग एव तादृशज्ञानस्य हेतुरिति नानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह---मात्मेति, मात्म- मनरसंयोगत्य हि विषयसांनिध्यादिनिमित्तान्तरसहितस्यैव ज्ञानहेतुत्वं दृष्टं न तु स्वतन्त्रस्य अन्यथा- अस्ममनस्संयोगस्तुसंसारावस्थायामस्त्येवेति संसारावस्थायामपि नित्यमुसस्य ज्ञानं स्यात्, मोक्षावस्थायां च नोकं निमित्तान्तरं संभवतीति न नित्यस्यापि मुसस्य ज्ञानं संभवतीत्यर्थः । स्वयं ध्यानटे-आत्मेति । हेतुः- सुसज्ञानहेतुः । उत्तरमाह- एवमपीति, तस्य= आत्ममनस्संयोगस्य । स्पष्टमन्यन् ।। ननु तादृशं निमित्तान्तरं धर्म एव तथा च धर्मसहित मात्ममनस्संयोगो मोक्षावस्थायां मुस- मानस्य हेतुरिति अनित्यज्ञानस्योत्पत्तिर्नानुपपन्नेत्याशड्क्याह- धर्मस्येति, तादृशधर्मरयापि कारणवच- नम् कारणं वक्तव्यं येन मोक्षावस्यायां स धर्म सत्पद्यते न प धर्मकारणं मोक्षावस्थायां संमतीति न धोपि संभवतीत्यर्थः । स्वयं व्याचशे-यदीति । उत्तरमाह-वस्येति, वस्य-धर्मस्य ।। मनु न फर्मजन्यो धर्म आरममनस्संयोगस्य सहकारी येन तस्य हेतुवचनमापयेत किं तु मोम- प्रयोजसीभुवो य आत्मसाक्षात्कारस्वकारणीभुवो यो योगसमाधिस्वत्रन्यो धमों मोक्षायरथाया- मपि पर्तते तस्याश्रयत्वादिति तादृशो योगसमाधिजो धर्म एवात्ममनस्संयोगस्य सहकारीति न घकारणवपनापत्तिरिति आत्ममनस्संयोगेन नित्यमुसस्य शानं मोमावस्यायामुपपनमित्याशद्धपाह- योगेति, कार्यावसायस्य- मलयस्य विरोधात्-प्रलये किमपि जन्यं स्यातुं न मोतीति प्रलयकाले योगसमाधिमन्यस्यापि धर्मस्य प्रय= विनाशे जाते नित्यमुससदिनस्य नितिः प्राप्नेति प्रलयकाले मुषस्य नित्यमुसशानं नोपपधने इत्यर्थः । स्वयं प्याचरे यदीति, हेतुः मात्ममनरमयोगमदकारी। तस्य योगसमाधिमधर्मस्य । कार्यावसायविरोधान् प्रलयविरोधान् प्रय्यानुरोधान् प्रभये-गिनाशे जाते तत्कार्यभूतं नित्यमुसस्य संवेदनमपि प्रलये निवतेवेव न तिदित्यर्थः ।। ननु सहकारिभूतस्य योगसमाभिमन्यस्य धर्मस्य प्रटयकाले परिक्षये सति नित्यमुग्नमवेदन मा भवनु नैवावता नित्यमुनस्यामायः प्राप्नोतीत्याराहपाह- असंवेदने इति, एवं हि नित्यमुगायाऽमरेदने नित्यमुसस्याविद्यमानेनाऽविगेर-तुम्यत्वं प्राप्तम् अविधमानत्यम्- मभाव एवं प्रात इत्यर्प:- सायमा मस्र सुररस्य पुरुषार्थत्वसंभान सत्त्वसभराया स्वयं प्याव- यदीति, भर्मशया योगममाथि अपक्षयाम्। विधा विस्पयति-रिमिति सोहनाभायो विमानस्यापिमरति भविमानम्यागि भाविका विशिष्ट विद्यमानस्यैव नित्यमुपस्य संदनाभायोपमितिािमानं न मंझावानि. विमास्यापि नियमुपस्य संवेदनाभावः प्राग्नथाप मुसम्पारिपमान येनानिग्यं मा नानि.

·. ४२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १माहिके- अप्रक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानम्- उत्पत्तिधर्मकत्वात् ॥ योगसमाधिजो धर्मो न क्षीयते इति नास्त्यनुमानम्. उत्पचिधर्मकमऽनित्यमिति विष- र्ययस्य त्वऽनुमानम् । यस्य तु संवेदनोपरमो नास्ति तेन संवेदनहेतुनित्य इत्यनुमेयं नित्ये च मुक्तसंसारस्थयोरविशेप इत्युक्तम्- यया मुक्तस्य नित्यं सुखं तत्संवेदनहेतुश्च संवेदनस्य तूपरमो नास्ति- कारणस्य नित्यत्त्वात् तथा संसारस्यस्यापीति. एवं च सति धर्माधर्मफलेन मुखदुःखसंवेदनेन साहचर्य गृह्यतेति ॥ शरीरादिसंवन्धः प्रतिबन्धहेतुरितिचेत् १. न- शरीरादी- नामुपभोगार्थत्वात् . विपर्ययस्य चाऽननुमानात् ॥ स्यान्मतम्- संसारावस्यस्य शरीरादिसंबन्यो नित्यसुखसंवेदनहेतोः मतिबन्धकः तेना. त्यसुसस्य मोक्षावस्थायां संवेदनस्वीकारे मुक्तस्य यद्धतुल्यत्वं स्यादित्यर्थः । किं चाविद्यमानस्य सुसस्यासं. घेदनपक्षे उक्तस्य मोक्षकालिकसुसस्याभाव एव सिद्ध इति दुःसनिवृत्तिरेवापवर्ग इति सिद्धम् ।। सहफारीभूतस्योपयोगसमाधिजधर्मस्याऽविनाशित्वं चानुपपन्नं येन प्रलयकालेपि नित्यसुरससं. वेदनमुपपद्यतेत्यभिप्रायेणाह- अप्रक्षयश्चेति, धर्मस्य उपयोगसमाधिमधर्मस्य अपक्षयाअविनाशित्वं निरनुमानम् अनुमानसाध्यं नास्ति- तस्य धर्मस्योत्पत्तिधर्मकत्वात्= कार्यत्वात्. यच कार्य तद् विनाश्येव दृष्टं धर्मश्चार्य योगसमाधिजन्यवान् कार्यमेव कार्यत्वाच विनाशी तथा प तस्य धर्मस्य प्रलये विनाभा- पश्यम्भावात् न सत्साहाय्येन मुषस्य नित्यमुग्यसंवेदनमुपपद्यते इत्यर्थः । स्वयं प्याय- योगेति, इति इत्यत्र । योगसमाधिजधर्मस्य विनाशित्येऽनुमानमाह- उत्पत्तीति, उत्पत्तिधर्मषम्- कार्य सर्वमनित्यमेय दृष्टं घटादिवदिवि योगसमाधिनमधाप्यनिन्यः पार्यत्यादिवि विपर्ययस्य योगसमाधिधर्मविनाशित्व- स्यानुमानं संभाति । विपक्ष पाधकमाद- यस्येति, यम्य मते मोक्षापरथाया नित्यमुग्पसदनस्य चपरम:- विनाशो नास्ति तेन संयेदनईतोरपि नियत्वमनुमेयम्- वाम्यम्- मदनदंतुनित्यः संवेदनरय नित्य. मादिति, संवेदनहेतौ च नित्य- संवेदन देतोनित्यत्ये प मुक्तपद्धयोरविशेष एव स्यात्- मुख्यमपि नित्य वसंवेदनमपि निन्यं संवेदनफारणमपि नियमिनि चार मुगसंवेदनं गुस्नर पदम्यापि स्यादेव- नित्यन्यात् प्रतिपन्याभावाच किंवा विपर्यये फागणाभावादित्यर्थः । मुक्तभंगाररथयोरमविकोपमेय विदयति-पति, समदनहेतु - मित्यमुररामदनदनुः, उपामः- दिनाना, कारणग्य= नियमुग- पेदनशारणस्य, तपा- गुगवद् पदम्यापि नियमुरवदनं मा सुग्गस्य सत्योदनम्य संवेदनकारणम्य पत्वया नित्यवस्तीमागहिनि पदमुपयोरवियर मार I उपमहाति-एवं पनि, पपयामि नित्यमुपपने नाम नाम नित्यनुपर्मवेदन संमागवस्थायामपि भावपटनेन मुग्यदुःमर्मवेदनेन मदोन येत न पोपट दनि न नियमुपमयदनमुमते इति न सुस्तम्यापि नियाग्रगमनाप- पराने इयर्थः । पर नित्यमुग्यमवेदनार मारपमियन्यय ।। मनु रिमुग्यमांदनाय गदिमपन्धः प्रविशतु - प्रदिपको नीति दि. संपादेव पर निगमुग्गर्मवेदनानिनांग्गीयान- गीति । परिति-नि । पEि. हेतुमा-गरीरादीनामिनि, गंगदीन गुरभोगचेन निवदनानिमन्वय नोपन हि भोगमाघनीभूतं गगंगादिक भोग विकास समाति- Fमानम्य बनियामबाग. मियनुग्गोदनं च भोafrrar दिये हमनस्य मुनिया गाना नित्यमुमदनभमभोगविला या मार्गावर मोगे मननुमान अनुमानामावान् शरीगदिनभर भोगविला नाररत न पद्धत नियमदिनानिनं मदिया।

·থাষা? न्यायमाप्यम्। - विशेपो नास्तीति?, एतद्यायुक्तम्- शरीरादय उपभोगायर्यास्ते मोगमतिरन्धं करीप्यन्तीत्य- नुपपन्नम् । न चास्त्यनुमानमशरीरस्यात्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । इष्टाधिगमार्था प्रवृत्तिरितिचेत् ?.न- अनिष्टोपरमार्थत्वात् इदमनुमानम्- इष्टाधिगमार्यो मोझोपदेशः प्रत्तिय मुमुक्षूणां नोभयमनर्थकमिति । एतचायुक्तम्- अनिष्टोपरमार्थो मोक्षोपदेशः प्रचिव मुमुक्षूणामिति । नेष्टमनिष्टेनाऽननुचिद्धं संभवतीति इएमप्यनिष्टं संपद्यते. अनिष्टहानाय घटमान इष्टमपि जहाति- विवेकदानस्पा- शक्यत्वात् ॥ दृष्टातिकमश्च देहादिषु तुल्यैः ।। यथा दृष्टमऽनित्यं सुखं परित्यज्य नित्यसुखं कामयते, एवं देहेन्द्रिययुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या देहेन्द्रिययुद्धयः कल्पयितव्याः, साधीयश्चैवं मुक्तस्य चैकात्म्य फल्पितं भवतीति ॥ स्वयं व्याचऐ-स्यान्मतमिति, शरीरादिसंबन्धस्य नित्यमुससीदनहेतुप्रवियन्यकत्ये नित्यमुससं- येदनप्रतिवन्धयत्यमर्यादेव प्रामम् । पर्यवसितमाह- तेनेति, तेन तस्मात् यमुफ्योगविशेष:- साम्य नास्ति यतो पद्धस्य शरीरादिसंबन्धात नित्यसुखसंवेदनापचिर्नास्ति मुक्तस्य च नित्यसुससंवेदनमुपपद्यते-- प्रतियन्धकीभूतशरीरादिसंबन्धस्यामावादित्यर्थः । परिहरवि- एतपेति । परिहारदेतुमाह- शरीरादय इति, अनुपपन्नम्- भोगसाधनस्य भोगप्रतिवन्धमत्यासंभवान् ! विपक्षे पावरमाह-- न घेति, मस्ति- भवति । यद्यशरीरस्याप्यात्मनो भोगः स्याचदा शरीरादिसंबन्धस्य भोगविषयमत्वं कल्प्येवापि न चैवमस्ति सशरीरस्यैव भोगसंभवात् नित्यसुखसंवेदनस्यापि भोगत्वादयति मुख्यत् पदस्यापि सुग्पसं. येदन स्यादेव न पोपलभ्यते इति न मुफस्यापि सुखसंवेदनमुपपद्यते इत्ययः । प्रत्युवाशरीरत्वान् मुफ्स्यैर मुखसंवेदनं नोपपद्यते- सशरीरस्यैव सुरसंवेदनादिलमणभोगसंभवादिवि भायः ॥ ननु इष्टाधिगमार्या इष्टप्रात्या प्रकृचिर्भवतीवि प्रसिद्धमेव वा यदि मुख्य नित्यमुपसपैद- नरक्षणेष्टस्य प्रातिर्न स्यात्तदा मोझसाधनेषु प्रवृत्तिर्न स्थान मावि प प्रचिरिति मुस्वम्य नित्यमुयमं. वेदनलमणेष्टस्य प्रातिरनुमीयते इत्याराने- इष्टेति । परिहरवि- मेति । परिदारहेतुमाह-- अनिष्टेति, मोक्षसाधनेषु प्रहत्तेरनिष्टोपरमार्थत्वात् अनिष्ट्रनित्यपत्यान् अनिष्टनियमपि प्रतिश्यत पया | संसारदारालणानिष्टस्य निहत्त्यर्थमेव मोझसाधनेषु प्रवृत्तिर्भवतीति न साहरायोनिन्यमुग्गसयनलाभ विनानुपपचिरित्यर्थः । स्वयं ध्याचष्टे- समति, मुस्तो नित्यमुपसदनविशिष्टो मोशसापने पूर्व प्रयत्यार संप्रतिपमगर इति । मुमुक्षगां मोझोपशो मोझमाधने प्रति युभयं नाऽनया सम्मारि सागिमार्थम् निमगुएपिदनलामार्थमिति मुस्वस्य नित्यमुपसदन सिमित्यर्थः । परिदरनि-ए. ऐति । परिदारंतुमार- अनिऐति । साभिप्रायमाह- मेष्टमिति, यद् पदिष्ट पनिटेन दुनानगु. पिरमरहित न संमातीति सारसनिष्टसंसर्गादिश्मनिटं संपने पया मार्मरन गिगा. दनिटं संरयो सवानिदानाय अनिष्टत्यागाय पटमाना-मानः पुरुर मरि विनाति- पियानम्प-विपनदानस्य- शानिष्टमारियाणायामापयाग यम्मा मंगामनियापर्य मुरमपि स्थानमोनि म मुगरप नित्यगुगर्सदनमुने स्पः ।। मासने दोरान्तरमाद-रविदर पर्ण र मनियर री स्टारो मोशामायाप नियमुगालीगपटाविनोदशाधि पुस्पाप मुगाहारपोरि निया: सीविन मुलाय मियांदादिमा सीरिने-देशीनामनिसानियाmar ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये. माहिके- उपपत्तिविरुद्धमितिचेत् १. समान ॥ देहादीनां नित्यत्वं प्रमाणविरुद्धं कल्पयितुमशक्पमिति समानम्- सुखस्यापि नित्यत्वं प्रमाणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यमिति ।। आत्यन्तिके च संसारदुःखाभावे सुखवचनाद् आगमेपि सत्यऽविरोधे । यद्यपि कश्चिदागमः स्याद मुक्तस्याऽऽत्यन्तिकं सुखमिति १. सुखशब्द आत्यन्तिके दुःखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते- दृष्टो हि दुःखाभावे सुखशब्दप्रयोगो बहुलं लोके इति ।। नित्यसुखरागस्याऽप्रहाणे मोक्षाधिगमाभावः- रागस्य बन्धनसमाज्ञानात् ॥ यद्ययं मोक्षे नित्यं मुखमभिव्यज्यते इति नित्यसुखरागेण मोक्षाय घटमानः १. न मोक्ष- मऽधिगच्छेत् नाधिगन्तुमर्हतीति- बन्धनसमाज्ञातो हि रागः न च बन्धने सत्यपि कश्चि- न्मुक्त इत्युपपद्यते इति ।। च मुक्तस्य नित्यसुखमपि न संभवति- सुसस्याप्यनित्यत्वनियमदर्शनादित्यर्थः । स्वयं ब्याचष्टे- ययेति, कामयते= कल्पयति वेदान्ती। अतिक्रम्य= देहादीनामनित्यत्वनियममुलक्षय= परित्यज्य । विपक्षे वाधकमाह- साधीय इति, आक्षेपवाक्यमिदम् , एवम्= मुक्तस्य नित्यदेहादिमत्वस्वीकारे ऐकाल्यम्= अद्वैतं न संभवति-नित्यदेहादिभिरेव सद्वितीयत्वापत्तेरित्याशयः ।। ननु देहादीनां नित्यत्वं अनित्यत्वनियमादुपपत्तिविरुद्धमिति न मुक्तस्य नित्यदेहादिमत्त्वापत्तिरि- त्याशङ्कते- उपपत्तीति । उत्तरमाह- समानमिति, सुसस्यापि नित्यत्वमुपपत्तिविरुद्धमेव-अनित्यत्वनि यमदर्शनादिति समानमेवेति न मुक्तस्य नित्यसुससंवेदनमुपपद्यते इत्यर्थः । स्वयं व्याचप्टे- देहादीनामि- ति, प्रकृतं सामान्यमाह- सुखस्यापीति, प्रमाणविरुद्धम्= अनित्यत्वप्रत्यक्षविरुद्धम् । तस्मान्न मुक्तस्य नित्यं सुसं संभवतीत्यर्थः ।। ननु " स स्वराड् भवति" इत्याद्यागमेन मुक्तस्य सुसमुच्यते इति मुक्तस्य मुसवत्वं प्रामाणिकमे- येत्याराकथाह- आत्यन्तिके इति, मुक्तस्य सुबोध भागमे सत्याप विरोधो नास्ति- यतातादृशागमेन मोक्षावस्थायामात्यन्तिकस्य संसारदुःसाभावस्य पोधनार्थमेव मुक्तस्य मुसमुच्यते. लोफेपि दुःखाभावे मुसवचनमुपलभ्यते यथा भारापगमे वदति सुसी संवृत्तोहमिति, मुक्तस्य दुःसनितिमात्रकथने दुःसा- भाव भात्यन्तिको न सिध्येदिति आत्यन्तिकस्य दुःसामावस्य पोधनार्थमेवागमैन सुसमुच्यते इत्यर्थः । स्यं व्याचष्टे- यदीति, यदि 'मुक्तस्यात्यन्तिक मुरां भवति' इति योधकः कश्चिदागमोपि स्यात्तदापि तादृशागमे मुखशब्द आत्यन्तिके दुःपामावे प्रयुक्त इति लक्षणावृत्त्या वादश आगम उपपद्यते एवेति न ताशागमविरोध इति न मुक्तस्य नित्यसुससंदनापत्तिः। उक्त विनिगमनामाह-रष्ट इति, लोके यथा भारापगमे वदति मुखी संपत्तोहमिति मात्र दुःसाभावयोधनार्थमेव सुसशब्दः प्रयुक्तो न तु मुसयोध- नार्थ एवमेव मुक्मुसगोधकागमेपि सुसरादो दुःसाभावपर इत्यर्थः ।। उक्तवेदान्तमतेनुपपत्त्यन्तरमाह-नित्येति, वेदान्तिना हि मोझावम्यायां प्राप्स्यमाणस्य नित्य. मुखस्य रागेणैव मोक्षसाधनेषु प्रवृत्तिर्वक्तव्या तत्र मुमुक्षोनित्यमुसविषयफरागस्य सहाणे अनिवृत्ती मोआधिगमाभाव.= मोक्षप्रात्यभावः प्राप्त:-रागस्य यन्धनसमासानान्- पन्धनरूपल्वात् पन्धने सति च मोक्षासंभवान् निन्यमुपरागस्य च मोक्षकालेरिवकव्यत्वान् तत्वाति विना नद्रागनिवृत्तेग्ममवात् कि वा नित्यमुसप्राप्तौ नित्यसुसरागद्धरपि संभवादित्यर्थः । स्वयं ध्याची- यथयमिति, मोक्षे मोशाव- ।

·F संशयलक्षणम्] न्यायभाप्यम्। . प्रहाणे नित्यसुखरागस्याऽप्रतिकूलत्वम् ॥ अथास्य नित्यसुखरागः महीयते तस्मिन् महीणे नास्य नित्यसुखरागः प्रतिकूलो भव- ति ?, यद्येवं ? मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति अथापि न भवति. नाऽस्योभयोः पक्षयोर्योक्षाधिगमो विकल्पते इति ॥ २२॥ ॥ इति प्रमेयभाष्यम् ॥ स्थानवत एव वर्हि संशयस्य लक्षणं वाच्यमिति तदुच्यते-- समानाऽनेकधर्मोपपत्तेविप्रतिप्रत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ।। स्थायां नित्यं स्वरूपभूतं सुखमभिव्यज्यते इति नित्यसुखस्य रागेण यद्ययं मुमुक्षुमोक्षाय घटमानः घटते- प्रवर्तते प्रवृत्ति कृतवान् ? तदायं मोक्षं नाधिगच्छेत्= नाधिगन्तुम् न प्राप्तुमर्हति हि यतो रागो बन्धनसमाज्ञातः- बन्धनरूप एव बन्धने च सति न कश्चिदपि मुक्त इत्युपपद्यते संभवति- बन्धमोक्षयोरेकत्र विरुद्धत्वादित्यन्वयः ॥ ननु मोक्षसाधनेषु नित्यसुसरागेण प्रवृत्तस्यापि मोक्षसाधनानुष्ठानमाहात्म्यादस्य नित्यसुखरागोपि पश्चात् प्रहीयते इति नित्यसुखरागस्य प्रहाणे- परित्यागे कृते प्रतिकूलत्वम् मोक्षप्रतिकूलत्वं न संभव. तीति न मोक्षानुपपत्तिरित्याशङ्कते-पहीणेति । वार्तिककारस्तु-प्रहीणनित्यसुखरागस्य अप्रतिकूलं दुःख.. हानमात्रं मोक्षे भवतीत्येवमभिप्रायेण वर्णयांचकार । स्वयं ध्याचष्टे- अथेति, अस्य- मुमुक्षोः । तस्मिन् नित्यसुखरागे । प्रतिकूल: मोक्षप्रतिबन्धकः, नित्यसुखरागस्य नष्टत्वात् नष्टस्य थ प्रतिबन्धकत्वासंभवा- दित्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह-योवमिति, यदि एवम् मुमुक्षोनित्यसुखरागो नष्टस्तदा मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति मथापि- किं वा न भवतीति वक्तव्यं तत्राऽस्य वेदान्तिनो मते नित्यं सुखं भवति न वा भवतीति उभयोरपि पायोमोक्षाधिगमो न विकल्पते- नोपपद्यते यतो नित्यसुखाभिव्यक्तिपक्षे तु पूर्व दोपाः प्रदर्शिता एवेति मोक्षानुपपत्तिः, नित्यसुखाभिव्यक्त्यभावपक्षे तु नित्यसुखरहितस्य वैदान्तिना मोक्षत्वं न स्वीक्रियते इति मोक्षानुपपत्तिरित्याशयः प्रतिभाति । वाचस्पतिमिश्रास्त्वेवं वर्णयन्ति- "ययेवाभित्यादेमाप्यस्यायमर्थ:- एवं वैराग्येण मोक्षमाणस्य भकृत सत्या मसलत्य' यदि नित्यं सुस भवति कामं भवतु मा भूत् (वा) उभयोरपि पक्षयोवीतरागप्रवृचौ न मोक्षाधिगमो विकल्पते न संदिग्धो भवतीत्यर्थः" इति, मत्र पक्षे अस्य- मुमुक्षोरित्यर्थः ।। २२ ।। प्रमेयनिरूपणानन्तरं संशयलक्षणमवतारयति- स्थानवत इति, स्थानवतः- क्रमवता- क्रमेण प्राप्तस्य । तर्हि प्रमेयनिरूपणानन्तरम् । तत्-संशयलक्षणम् । समानेति-विशेषापेक्षः-पुरुपत्यादि- विशेषधर्मनिर्णयापेक्षः किं वा वक्ष्यमाणा विशेषरूपेणाऽपेक्षा- बुद्धिविशेपो यत्र स विशेषापेक्ष एताशी विमर्श: किमिदमित्याकारकमनिश्चयात्मकं ज्ञानं संशय इतिलक्षणम् । संशयस्य चत्वारि कारणान्याह- समानेति, समाना:- सहशा अनेके च ये धर्मास्तेपामुपपत्तेः- उपलब्च्या संशयो जायते यथा स्थाणुपुरुष- योरारोहपरिणाहादीनां समानानेकधर्माणामुपलब्ध्या संशयो जायते-'स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति, विप्रति- पत्तेः- परस्परविरुद्धसिद्धान्तज्ञानादपि संशयो जायते यया फेचिदात्मनो विभुत्वं वदन्ति केचिदणुत्वं तत्रैतादृशविरुद्धसिद्धान्तज्ञानात् संशयो जायते- आत्मा विमुर्वाणुवा' इति, उपलब्धेरल्यवस्था:- अनियमादपि संशयो जायते यया सदेवोपलभ्यते इति नियमो नास्ति किं त्वऽसदपि शुचिरजतादिक. मुपलभ्यते- ज्ञायते इति कचिद् रजतज्ञाने आते सत्त्वासत्त्वनिर्णायकप्रमाणाभावात् संशयो जायते- किमिदं दृश्यमानं रजतं सदासद्वेति, अनुपलब्धेरव्यवस्थात:- अनियमादपि संशयो जायते ययाऽसत ·. प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [१ अध्याये. १आदिके समानधर्मोपपत्तेविशेषापेको विमर्शः संशय इति- स्थाणुपुरुपयोः समान धर्ममारोहप रिणाहौ पश्यन् पूर्वदृष्टं च तयोविशेपं घुभुत्समानः किस्विदित्यनन्तरं नावधारयति तद् अनव धारणं ज्ञानं संशयः। 'समानमनयोर्धममुपलमे विशेपमन्यरतस्य नोपलभे' इत्येपा बुद्धिरपेक्षा संशयस्य प्रवर्तिका वर्तते तेन विशेपापेक्षो विमर्शः संशयः । 'अनेकधर्मोपपत्तेरिति-समानजातीयमऽसमानजातीयं चाऽनेकं तस्यानेकस्य धर्मोपपत्तेः- विशेपस्योभयथा दृष्टत्वात्- समानजातीयेभ्योऽसमानजातीयेभ्यश्चार्या विशिष्यन्ते ( यथा) गन्धवत्त्वात् पृथिवी अवादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्मभ्यश्च । अस्ति च शब्दे विभागजवं विशेषः तस्मिन् द्रव्यं गुणः कर्म वेति संदेहः-विशेपस्योभयया घटत्वात् किं द्रव्यस्य सतो एवानुपलब्धिर्भवतीति नियमो नास्ति किं तु सतोप्यनुपलब्धिर्भवति यथा पृथिव्यन्तर्गतस्य सलिलस्येति कचिदनुपलभ्यमाने पदार्थे संशयो जायते-किमसन्नोपलभ्यते- असत्वात् किं वा सन्नोपलभ्यते- प्रतिम- न्धकादिति समानानेकधर्मोपपत्त्यादिकारणैर्जायमानो विशेषापेक्षो विमर्श एव संशयो यथा स्याणुर्वा पुरुषो वा' इति इतिसूत्रान्वयः । व्याचऐ-समानेति, इदं च संशयलक्षणम् । उदाहरति- स्थाण्विति । समानधर्ममाह-मारोहेति, आरोहः- ऊर्श्वत्वम्, परिणाहः- विस्तारः- स्थूलत्वम् , तयोः- स्थाणुपुरुषयोः पूर्वदृष्टं विशेपम् स्थाणुत्व. पुरुषत्वादिविशेषधर्म किं वा पुरुषत्वादिव्याप्यधर्म करचरणादिमत्त्वं बुभुत्समानः- भिशासमानोपि अनन्तरम् तादृशसमानधर्मज्ञानानन्तरं यत् किंखित्= किमिदमिति विशेषरूपं नावधारयतिन निश्चिनोति किं वा किंस्विदितिज्ञानानन्तरं यन्नावधारयति तदेवाऽनिश्चयात्मकं ज्ञानं संशय इत्य- न्वयः । अपेक्षास्वरूपमाह-- समानमिति, उपसंहरति- तेनेति, तेन= उत्तापेक्षायाः संशयप्रर्वतकत्वेन, विशेषापेक्षः- विशेषरूपेणापेक्षात्रेति विशेषापेक्षः किं वा विशेषस्य-विशेषधर्मस्याऽपेक्षा अप्रवीतिजिंक्षा. सा पाउनेति विशेषापेक्षो विमर्श एव संशय इत्यन्वयः। अनेकधर्मोपपत्त्या संशयमुदाहरवि-- मनेकेति । अनेकशब्दं धर्मिपरमाह- समानेति, यया पृथिव्याः जलादिकं द्रव्यत्वेन समानजातीयं गुणादिकं चाऽसमानजातीयं द्रव्यत्वानामान्तत्वात. मने- फस्य- समानजातीयाऽसमानजातीययोयें धर्मास्तेषामुपपचे- उपलब्धेः संशयो जायते इत्यन्वयः । हेतुमाह-विशेपस्येति, उभयया समानजातीयेभ्योऽसमानजातीयेभ्यश्च विशेषस्य-व्यवच्छेदस्य किंवा व्यवच्छेदकधर्मविशिष्टत्वस्य दृष्टत्वात् दृश्यमानत्वात-निरूप्यमाणत्वात् तादृशविशेपनिरूपणकारणी- भूतश्च संशयः समानाऽसमानजातीयधर्मोपपचे यते इति प्राप्तम् अत एव समानाऽसमानजातीयेभ्यो विशेपस्य निरूपणात् स संशयो निवर्वते इत्याशयः । उकमुदाहरति- समानेति, समानजातीयेभ्योऽया- दिभ्योऽसमानजातीयेभ्यश्च गुणादिभ्यः पृथिवी गन्धवत्वात् गन्धवत्वधर्मेण विशिष्यते व्यवच्छिद्यते-- गन्धवत्वस्य पृथिवीमात्रवृत्तित्वेन जलादिषु गुणादिपु पावृत्तित्वात् । तत्र गन्धवत्त्वस्य पृथिवीमान- वृत्चित्वेन गन्धवत्वात् पृथिव्याः द्रव्यत्वादिनिधयो न संभवतीति किं पृथिवी द्रव्यं वा गुणादिरूपा वेति संशयो जायते तत्र गन्धस्य गुणत्वान् गुणस्य घ द्रव्यमानयत्तित्वात् गन्यत्वेन पृथिव्या द्रव्यत्वं निश्चीयते । प्रकृतमाह- अस्तीति, विभागजत्वं शब्दमात्रवृत्तिल्वात् शब्दस्य विशेषः- विशेषधर्मः, यदि विमानत्वं द्रव्यादिपुफचिदपि स्यात्तदा सदृष्टान्तेन विभागजत्वात् सदस्य द्रव्यत्वादिनिश्चय.स्यादपि न चैवमस्तीवि शब्दे द्रव्यत्वादिसंशयो जायते तदाह- तस्मिन्निति, तस्मिन् गन्दे । उक्त हेतुमाह- विशेषस्येति, उभयया= समानजातीयेभ्यो गुणेभ्योऽममानजातीयेभ्यश्च द्रव्यादिभ्यो विशेषस्य दृश्य- मानत्वात् विभागमलस्य शब्दमात्रवृत्तित्वेन अन्यत्रावृत्तित्वात् उस्मान् शब्द द्रव्यत्वादिसंदेहः। टक्के विशदयति-किमिति, किं न्यस्य सताः- द्रव्यभूतस्य शन्दस्य गुणकर्मभ्यो विनेप:- व्यतिरकोस्ति।

·संशयलक्षणम् न्यायभाष्यम्। । गुणकर्मभ्यो विशेषः १. आहोस्विद् गुणस्य सत इति १. अथ कर्मणः सत इति ?, विशेषापेक्षा अन्यतमस्य व्यवस्थापकं धर्म नोपलभे इति बुद्धिरिति । विमतिपत्रेरिति- व्याहतमेकार्थदर्शनं विमतिपत्तिः= व्याधात: विरोध:- असहभाव इति, 'अस्त्यात्मा' इत्येकं दर्शनम् 'नास्त्यात्मा' इत्यपरम्. न च सद्भावाऽसद्भावौ सहकत्र संभवतः न चान्यवरसाधको हेतुरुपलभ्यते तत्र तत्त्वानवधारणं संशय इति । उपलब्ध्यव्यवस्थातः खल्वपि- सचोदकमुपलभ्यते तडागादिपु मरीचिषु चाविद्यमान- मुदकमिति. अतः कचिदुपलभ्यमाने तत्त्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्याऽनुपलब्धेः 'कि सदुपल- भ्यते ? अथाऽसत् ?' इति संशयो भवति । अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः- सच नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि असचानुत्पन्नं निरुद्ध वा. ततः कचिदनुपलभ्यमाने संशयः- किं सन्नोपलभ्यते उताऽसन्निति संशयो भवति, विशेषापेक्षा किं वा गुणस्य सतः- गुणभूतस्य द्रव्यकर्मभ्यो विशेपोस्ति ? किं वा कर्मणः सत:- कर्मभूतस्य शब्दस्य द्रव्यगुणेभ्यो विशेषोस्तीति ? संदेह इत्यन्वयः, शब्दस्य द्रव्यादिषु कस्मिन्नन्तर्भावोस्तीति संशयो जायते इतिप्रघट्टकार्थः । संशयकारणीभूतां विशेषापेक्षामाह-विशेषापेक्षेति, अन्यतमस्य- द्रव्यगुणकर्मत्वानामन्यतमस्य द्रव्यत्वादेर्व्यवस्थापकधर्मज्ञानाभावादेव शब्दे द्रव्यत्वादिसंशयो जात इत्यर्थः । व्यवस्थापकधर्मामावविषयकं ज्ञानमेव विशेषापेक्षेत्यन्वयः । तत्र शब्दो न द्रव्यं गुणाश्रयत्वा- भावात् . नापि कर्म संयोगविमागजनकत्वाभावात्. नापि सामान्यादिरूपो विनाशित्वात् नाप्यभावः भावत्वेन प्रतीयमानत्वादिति पारिशेष्याद् गुणत्वनिश्चयो भवति- शब्दो गुणः विभागजत्वाद् विभागजवि भागवदिति संक्षेपः ।। विप्रतिपत्तेः संशयोत्पत्तिमुदाहरति- विप्रतिपत्तेरिति । विप्रतिपतिपदार्थमाह- व्याहतमिति, व्याहतम् परस्परविरुद्धम् एकार्थदर्शनम्= एकपदार्थविषयकं ज्ञानं विप्रतिपत्तिः । विप्रतिपत्तेः पर्याय त्रयमाह- व्याघात इत्यादिना । उदाहरति- अस्तीति, स्वाभिप्रायमाह-न चेति, सद्भावासद्भावी- सत्वासत्त्वे । सह= एकदा । अन्यतरस्य सत्त्वस्य वाऽसत्त्वस्य वा साधको हेतुश्च नोपलभ्यते. तत्र अन्यतरसाधकहेतोरनुपलम्मै सति तत्त्वस्य- सत्त्वासत्त्वयोरन्यतरस्यानवधारणमेव संशय इति, तत्र मृतशरीरादिपु चैतन्यव्यभिचारात् तादृशचैतन्याश्रय आत्मास्त्येवेति निश्चीयते । उपलब्ध्यव्यवस्थातः संशयोत्पत्तिमुदाहरति- उपलब्धीति, उपलब्धेरव्यवस्थात:= नियमामा. वादपि 'किं सदुपलभ्यते अथाऽसत्' इति संशयो भवतीत्यन्वयः । निरूपयति- सति, सदप्युदक तडागादिपूपलभ्यते अविद्यमानम्= असदप्युदकं मरीचिपु= सिकतामयमरुस्थलोपरिपवितेषु सूर्यकिरणे. यूपलभ्यते तथा च सदेवोपलभ्यते= प्रतीयते इति नियमो नास्ति किं त्वसदपि प्रतीयते यथा शुकिर- जतम् इत्येपोपलन्ध्यव्यवस्था अतः कचिदुपलभ्यमाने प्रतीयमाने जलादी तत्त्वव्यवस्थापकस्य- सत्त्वासत्त्वयोर्व्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धौ सत्त्वासत्त्वयोरन्यतरस्य निश्चयासंभवात् संशयो जायते-किमिदं प्रतीयमानं वस्तु सदस्ति किं धाऽसदिति, तदनन्तरं सत्त्वासत्त्वयोरन्यवरस्य व्यव- स्थापकप्रमाणसाहाय्यात् सत्त्वं वाऽसत्वं वा निश्चीयते तेन संशयो निवर्तते इत्यन्वयः। अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः संशयोत्पत्तिमुदाहरति- अनुपलब्धीति, अनुपलधेरत्र्यवस्यातः= निय- मामावादपि कि सन्नोपलभ्यते उताऽसनोपलभ्यते' इति संशयो भवतीत्यन्वयः । निरूपयति- सक्षेति, कचित् सदपि नोपलभ्यतेन प्रतीयते ययाऽन्तःप्रविष्टं कीलकमूलमुदकं प. मसपि नोपल- म्यते यथाऽनुत्पन्नं निराद्धम् - विनष्टं च मूलकीलकोदकादि त्या चाऽसत एवानुपलब्धिर्भवतीति नियमो नास्ति किंतु सदोप्यामृतस्यानुपलब्धिर्भवतीत्येपाऽनुपलब्ध्यव्यवस्था सवय कचिदनुपलम्या ·में प्रसन्नपदापरिभूषितम्। [१ याये, १माहिक पूर्ववत् । पूर्वः समानोऽनेकश्च धर्मो शेयस्थः, उपलब्ध्यनुपलब्धी पुननि गदै एतावत्ता विशेषेण पुनर्वयनम् । समानधर्माधिगमात्= समानधर्मोपपचेविशेपस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति ॥ २३ ॥. स्थानवतां लक्षणमिति समानम्- यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ यमर्यमाप्तव्यं हातव्यं चाऽध्यवसाय तदाप्तिहानोपायमनुतिष्ठति प्रयोजन तद् वेदितव्यम् , प्रवृत्तिहेतुत्वादिममर्थमाप्स्यामि हास्यामि वेति व्यवसायोऽर्थस्याधिकारः, एवं व्यवसीयमानो- ऽयोऽथिक्रियते इति ॥ २४ ॥ माने अप्रतीयमाने सत्वासत्वयोरन्यतरस्य व्यवस्थापकप्रमाणानुपलब्धौ सत्वासत्त्वयोरन्यतरस्य निश्चयाभावात् संशयो जायते-- यदिदं कीलकमूलं न प्रतीयते तत् सदाऽसद्वा- किं सप्यावरणा- दिप्रतियन्धकान्न प्रतीयते किं वाऽसत्त्वादेव न प्रतीयते इति । अत्र संशयकारणीभूतां विशेषापेक्षामाह- विशेपेति, पूर्ववत- अनुपलभ्यमानस्य सत्त्वासत्त्वयोरन्यतरस्य व्यवस्थापकं प्रमाणं नोपलमे इति बुद्धि- रेव विशेषापेक्षा । ताशसंशयानन्तरम् उपलब्धिप्रतिबन्धक निश्चिते सति सतोऽनुपलब्धिः उपलब्धि- प्रतिबन्धकाभावे च निश्चिते सत्त्यऽसतोऽनुपलब्धिरित्येवमनुपलभ्यसानस्य सत्त्वासत्त्वयोनिश्चयो भवति तेन संशयो निवर्तते इत्यन्वयः । पूर्व इति- पूर्व:- सूत्रे प्रथमोक्तः समानो धर्मः समानधर्मत्वम् भनेको धर्मः= अनेकधर्मवत्वं च शेयस्थम् विषयस्य विज्ञेयं यथा स्थाणुपुरुषयोः, उपलब्ध्यनुपलब्धी व ज्ञान- गते- ज्ञातृधौ विज्ञेयो, एतावता विशेपेण- उपलब्थ्यनुपलव्ध्योतिगतत्वेनैव विशेपेण पृथगुतिरस्ति वस्तुतस्तु उपलब्ध्यव्यवस्थास्थलेऽनुपलदध्यव्यवस्थास्थलेपि च समानानेकपोपपत्तेविप्रतिपत्तेर्वा संशयो जायते यथोपलब्धिरनुपलब्धिश्च सदसतोः समानवोपलभ्यते कि वोपलब्ध्यव्यवस्थावोऽनुपलब्भ्यन्यत्र- स्थातश्चापि समानानेकथोपपत्तेविप्रविपत्तेरेव वा संशयो जायते न साक्षादिति पृथग्वचनापेक्षा नास्ति अथापि ज्ञातृगतयोरपि उपलभ्यनुपलब्ध्योः संशयजनकत्वमस्तीति विशेषेण पृथगुचिरस्तीत्याशयः प्रतिभाति विशेषस्तु चिन्तनीयः । संशयलक्षणमुपसंहरति- समानेति, समानर्धमज्ञानाजायमानः स्थाणुपुरुषयोविशेषधर्मस्मृतिसापेक्षो विमर्श एव संशय इत्यर्थः, वस्तुतस्नूक्तस्वरूपो विमर्श एवं संशय प्रत्यवधार्यम. विमर्शस्वरूपं चोक्तमेव ॥२३॥ प्रयोजनलक्षणमवतारयति- स्थानवतामिति, स्थानवताम्= क्रमेण प्राप्तानां प्रयोजनादीनां लक्षणमुच्यते इति समानम्- पूर्वोक्तसंशयलक्षणसमानमेव किं वा सर्वत्रानुसंधेयमित्यर्थः । यमिति- यमर्थम पदार्थमधिकृत्य निश्चयेनोद्दिश्य पुरुषः प्रवर्वते वत् प्रयोजनं यथा ज्ञानमुद्दिश्याध्ययने प्रकृ. तस्य ज्ञान प्रयोननं शमदमाधनुष्ठाने प्रवृत्तस्याऽपवर्ग: प्रयोजनमिति सूत्रान्वयः । ध्याचष्टे- यमिति- यमर्थम् आप्तव्यमध्यवसाय प्राप्तव्यत्वेन निश्चित्य तत्मात्युपायमनुतिष्ठदि वन प्राप्तव्य प्रयोजनं वेदित- न्यम्, यं चार्थ हावन्यमध्यवसाप त्याज्यत्वेन निश्चित्य तद्वानोपायमनुतिष्ठति तत् हावन्यं प्रयोजन वेदितव्यं. वस्तुतस्तु हेयस्य हानमैव प्रयोजनं हानकर्मत्याद् इयमपि प्रयोजनमित्युक्तमित्यर्थः । अधिक त्येतिपदार्थपदकमधिकारपदार्थमाह- प्रवृत्तीति, इममर्थपू सुखजनरुपदार्थमाप्स्यामि दुःसजनकपदार्य हास्यामि इति व्यवसाय:= निश्चय एवार्थस्याधिकारः- उद्देश:- निश्चयविषयत्वम्- प्रवृत्ति शुत्वान् एतादृशाध्यवसाये सत्येव प्रवृत्तेायमानत्वाद् अध्यवसायं विना प्रवृत्त्यभावादित्यव्यवसाय एवाबाधित कारपदार्थः, कि वा सनतादृशोथ्यवसाय एवाधिकारपदाथों विशेय:- मोक्षं प्राप्स्यामीत्यध्यवसायनैव मोक्षसाधनेषु प्रवृत्तिसंभवादित्यर्थः । अधिकारविषयं किं वाऽधिक्रियमाणमाइ- एवमिति, व्यवसीय- मान:- निश्चीयमानो योऽर्थोऽधिक्रियते- उद्दिश्यते चन् प्रयोजनं भवति, किंवा व्यवसीयमानोऽर्थोऽधि: क्रियते अधिकृतो भवतीति तदेव प्रयोजन वियमित्यन्ययः । स्मर" मुपदुम्योरवाप्तिहानाम्यामयं लोफः मयुज्यते इति मुरादुःसाप्तिहानी प्रयोजनमिति " इति वार्विकम् ॥ २४ ॥ , .

·४९ स्टान्तसिद्धान्तलक्षणम् न्यायभाष्यम्। लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ लोकसामान्यमऽनतीता लौकिका:- नैसर्गिक वैनयिकं युद्धयतिशयममामा वरिपरीताः परीक्षका:-तर्केण प्रमाणरय परीक्षितुमर्हन्तीति, यथा यमर्थ लौकिका युध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सोऽर्थो दृष्टान्तः । दृष्टान्तविरोधेन हि प्रतिपक्षाः प्रतिपेद्धव्या भवन्तीति. दृष्टान्तसमा- पिना च स्वपक्षाः स्थापनीया भवन्तीति, अवयवेषु चोदाहरणाय कल्पते इति ॥ २५ ॥ अथ सिद्धान्तः- इदमित्यम्भूतं चैत्यभ्यनुज्ञायमानमर्थजातं सिद्धं. सिद्धस्य संस्थितिः सिद्धान्तः, संस्थिति:= इत्यम्भावव्यवस्था धर्मनियमः । स खल्वयम्- तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ दृष्टान्तलक्षणमाह-लौकिकेति, यस्मिन् पदार्थे लौकिकानाम्- शास्त्रीयज्ञानरहितानां परीक्ष. काणाम् शास्त्रीयज्ञानवतां च बुद्धिसाम्यम्- साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यविषयकबुद्धेः साम्यं भवति स दृष्टान्तो यथा महानसे वह्निधूमयोः सामानाधिकरण्यविपथिका बुद्धिलौकिकानां परीक्ष- काणां च साम्येन वर्तते इति वह्रिसाधने महानसो दृष्टान्तः एवमन्यत्रापि योन्यमिति सूनान्वयः । व्याचष्टे-लोकेति, लोकसामान्यम्= लोकप्रणाली किंवा लोकमतिमऽनतीता अनुरुध्य वर्त- माना एव लौकिकाः शास्त्रीयज्ञानरहिता इतियावत् , उक्त ध्याचष्टे- नैसर्गिकमिति, नैसर्गिकम्- स्वभा- यसिद्धं वैनयिकम्= शिक्षाजन्यं च बुद्धयतिशयमप्राप्ता एव लौकिकाः तद्विपरीता:- लौकिकविपरीता:- नैसर्गिक वा वैयिक वा बुद्धयतिशयं प्राप्ताः परीक्षका इत्युच्यन्ते तन फेषां चित् शिक्षा विनैव बुद्धष- तिशयो भवतीति ते नैसर्गिकबुद्धपतिशययुक्ता विज्ञेयाः फेपा चिच शिक्षया धुद्धपतिशयो भवतीति ते पैनयिकबुद्धधतिशययुक्ता विज्ञेयाः, शास्त्रीयज्ञानान्तो परीक्षका इतियावत् , उक्ते हेतुमाह-तणेति, उक्तयुद्धयतिशययुक्ता हि तर्केण प्रमाणैश्चार्थ परीक्षितुमर्हन्तीति परीक्षका इत्युच्यन्ते न तु लौकिका एवं भवन्तीत्यर्थः । उदाहरति- यथेति, यमर्थ महानसादिकं लौकिका यया- वहिधूमयोः सामाना- धिकरण्यविशिष्टं वुध्यन्ते परीक्षका अपि तमर्थ महानसादिकं तथा पहिधूमयोः सामानाधिकरण्यवि. शिष्टमेव बुद्धयन्ते इति सोधे.= महानसादिदृष्टान्त इत्युच्यते वयादिसाधने । दृष्टान्तस्य फलमाह- दृष्टान्तेति, प्रतिपक्षाः- स्वविरुद्धाः प्रतिवादिपक्षाः यथा वह्निमान् जलन्दवदित्युक्त दृष्टान्तविरो- धेन जलन्दविरोधेन वहिमत्त्वं प्रतिपिथ्यते जलम्हदे वह्निधूमयोरसंभवप्रदर्शनद्वारा। दृष्टान्तसमा- धिना= दृष्टान्तानुकूल्येन यथा वह्निमान् महानसवदित्या दृष्टान्तभूते महानसे वह्निधूमयोः सामा- नाधिकरण्यप्रदर्शनेन स्वपक्षो वह्निमत्त्वं स्थापनीयं भवति, प्रतिज्ञादिपञ्चावयवेपु चायमेव दृष्टान्त उदाहरणमित्युच्यते किं वा उदाहरणाय साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यनिदर्शनाय फ्ल्पते= स. मों भवति ।। २५॥ सिद्धान्तलक्षणमाह- अथेति, इत्यम्भूतम् एतहूपम्, यथाऽयमात्मा इत्यम्भूत: नित्य एवेति रूपेणाऽभ्यनुज्ञायमानम्- स्वीक्रियमाणमर्थजातम् आत्मनित्यत्वादिकं सिद्धमित्युन्यते-प्रमाणेन सिद्ध- स्वात वादशस्य सिद्धस्य संस्थिति. व्यास्वैवान्त सिद्धत्यान्तः सिद्धान्त इत्यन्वयः । संस्थितिपदार्य- माह- संस्थितिरिति, इत्यम्भावस्य या व्यवस्था नियमः सा संस्थितिः धर्मनियमः= सिद्धस्य धर्म- नियमो यथा सिद्धस्यात्मनो नित्यत्वधर्मनियम एव सिद्धान्त इत्यर्थः । मन "मर भाष्यकारः सिद्धा- तसामान्यलक्षणसूतमपठित्वैव तात्पर्य व्याचष्टे-मय सिद्धान्त इत्यादिनेति तात्पर्यटोकाया रयते तेन सामान्यलक्षणसूत्रं (सिद्धान्तस्य) किमप्यासीद् यदद्यन्ये न पाप्युपलभ्यते इतियोध्यम् " इति श्रीगुर घरणाः । एवं सिद्धान्तशब्दव्युत्पत्ति प्रदश्यांग्रिमसूरमववारयति- स इति, सोय सिद्धान्तः वनाधिक

·प्रसन्नपदापरिभूषितम्-
[१ अध्याय. १णाहिक-
,
तन्वार्थसंस्थितिः तन्त्रसंस्थितिः, तन्त्रम्- इतरेतराभिसंपद्धस्यायसमूहस्योपदेश:-
शास्त्रम् । अधिकरणानुपक्कार्यसंस्थितिः अधिकरणसंस्थितिः । अभ्युपगमसंस्थितिः अनवधारि-
तार्थपरिग्रहः वद्विशेपपरीक्षणायाऽभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ २६ ॥
तन्त्रभेदात्तु खलु स चतुर्विधः-
सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥ २७ ॥
तत्रताश्चतस्रः संस्थितयोऽर्थान्तरभूताः ॥ २७ ॥
तासाम्-
सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्तेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥
यथा घाणादीनीन्द्रियाणि. गन्धादय इन्द्रियार्थाः. पृथिव्यादीनि भूतानि. प्रमाणे-
रर्थस्य ग्रहणमिति ।। २८ ॥
रणाभ्युपगमानां संस्थितिलक्षणो विज्ञेय इत्यन्वयः । तत्रेति- तसंस्थितिः सिद्धान्तः तत्रशब्देनाप्रि-
मसूत्रानुरोधात सर्वतत्रं प्रतितत्रं च द्वयमपि ग्राह्यम् १ अधिकरणसंस्थितिः सिद्धान्तः २ अभ्युपगमर्स-
स्थितिः सिद्धान्तः ३ इति त्रिधा सिद्धान्त इति सूत्रान्वयः । तत्रं हि शास्त्रं तस्य सिद्धान्तस्तप्रसिद्धान्तो
यथा न्यायशास्रस्य परमाणुवादः सांख्यस्य प्रकृतिवाद इति, अधिकरणं हि शास्त्रस्य भागविशेपो यथा
मीमांसायां प्रसिद्धं तस्य सिद्धान्तोऽधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमः किचिवालं परपक्षस्वीकारस्तस्य
सिद्धान्तोऽभ्युपगमसिद्धान्तः परसिद्धान्त इति यावत् स चाभ्युपगमोपि दोपप्रदर्शनार्थ इतिसूत्रार्थः ।
व्याचटे- तप्रायति, संस्थितिः= व्यवस्था नियमः। तन्नपदार्थमाह- इतरेतरेति, पर्यवसितमाह-
शामिति । एकमात्रविषयस्य शास्त्रत्वं संमतं नास्तीति इतरेतराभिसंनद्धस्पेत्युक्तं परस्परसंनद्धस्येत्यर्थः ।
अधिकरणसिद्धान्तमाह- अधिकरणति, अधिकरणानुषतार्थस्य= अधिकरणसंनद्धार्थस्य, यथा पश्चल-
क्षण्या तत्तलक्षणसिद्धान्त इति, वस्तुतस्त्वधिकरणसिद्धान्तलक्षणमने तन्निरूपकसूत्रभाष्ययोर्द्रष्टव्यम् । म.
भ्युपगमसिद्धान्तमाह- अभ्युपगमेति । अनवधारितार्थपरिप्रहः= अनिश्चितपदार्थस्वीकार:- परसिद्धान्त
इतियावत् , अस्य फलमाह- तदिति, परसिद्धान्तस्य विशेषरूपेण परीक्षणाय स्वीकारः क्रियते यन
सोऽभ्युपगमसिद्धान्त इत्याशयः ॥ २६ ॥
अग्रिमसूरमवतारयति-तत्रभेदादिति, अत्र तिमादिभेदात् । इत्येवं वचव्यमासीत्, स:-
सिद्धान्तः । सिद्धान्तमदे सूत्रेण कारणमाह- सर्वेति, सर्वतप्रसंस्थितिः परतत्रसंस्थितिः अधिग्णसं.
स्थितिरभ्युपगमसंस्थितिरिति चतुर्धा संस्थितिः संमति आसा चनसणामपि संस्थितीनाम् अर्थान्तर-
भावात- अर्थान्तरत्वात पदार्थान्तरत्वात् परस्परं भेदात् सिद्धान्तोपि चतुर्विधो भाति यथा सर्व.
तपसिद्धान्तः प्रतितपसिद्धान्तोऽधिकरणसिद्धान्तोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति, रमणं पामप्रे स्पष्टमेवेति
सूबान्वयः । व्याचऐ-तति, एता:- सूत्रोधाः सर्वतप्रसंस्थित्यादिरूपाः । अर्थान्तरमूना:- परस्पर
भिन्ना इति संस्थितीनां भेदात् सिद्धान्तोपि चतुर्वा भिन्नो भरतीत्यर्थः ॥ २७ ॥
अग्रिमसूत्रमवतारयति- वासामिति, तासाम्= दृचाना पवरणां संस्थितीना मध्ये सर्वतन्त्र
संस्थितिः सर्ववप्रसिद्धान्त इत्यर्थः । मवेति- सर्वेमौरविरुद्धः= स्पीयतः प्रेयधिकृतः प्रति.
पादितो योऽर्थस्तस्य सिद्धान्तः सर्वनम्नसिद्धान्त इत्युच्यने यया पृथिव्यादीनि भूतानीति सपि भायैः
खीरवमनीति पृथिव्यादीनां भूतन्यं सर्वतपसिद्धान्त इतिसूत्रान्वयः । व्याचष्टे- यति, प्राणादीना.
मिन्द्रियत्वं गन्धादीनामिन्द्रियार्थलम्= प्राणादीन्द्रियप्रायवं पृथिन्यादीनां भूनन्य पदार्थम्य प्रमाण
प्रणम्- निश्चय इत्यादयः सर्वतप्रसिद्धान्दा.- सर्वशाम्नः स्वीकृतवादित्यन्वयः ॥ २८ ॥

·सिद्धान्तनिरूपणम्] न्यायमाप्यम् । समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्तसिद्धान्तः ॥ २९ ॥ यथा- नाऽसत आत्मलाभः. न सत आत्महानम्. निरतिशयाश्चेतनाः. देहेन्द्रियमनस्सु विपयेषु तत्कारणे च विशेष इति सांख्यानाम् , पुरुषकर्मादिनिमिचो भूतसर्गः. कर्महेनबो दोपाः प्रवृत्तिय. स्वगुणविशिष्टाश्चेतनाः. असदुत्पद्यते उत्पन्न निरुध्यते इति योगानाम् ॥ २९ ॥ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥३०॥ यस्यार्थस्य सिद्धावन्येा अनुपज्यन्तेन वैविना सोर्थः सिध्यति तेऽO यदधिष्ठाना: सोऽधिकरणसिद्धान्तः यथा- देहेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्यग्रहणादिभिः, प्रतिवप्रसिद्धान्तस्य लक्षणमाह-समानेति,समानतस्वशास्त्रसदृशशास्त्रेऽसिद्धः मप्रतिपादितः परतन्त्रे च सिद्धः प्रतिपादितो यः सिद्धान्तेन विषयः स प्रतितप्रसिद्धान्तः, धनं तत्रं प्रतीति प्रति- तत्रं प्रतितत्रस्य सिद्धान्तः प्रतितसिद्धान्तः तत्चच्छानसिद्धान्त इतियावत् यथा पोडशपदार्थवादो न्यायशाषसिद्धान्तः. सप्तपदार्थवादः वैशेषिकशालसिद्धान्त इति प्रतिवनसिद्धान्त इति वक्तुं शम्यते, समानतने यथा न्यायवैशेषिको सांख्ययोगी इतिसूत्रान्वयः । अत्र- "समानशब्द एकपर्यायः नया- यिकानां हि समानं तत्रं न्यायशास्त्रं परतत्रं च सांख्यादिशात्रम्" इति तात्पर्यटीका । सा पा चिन्त्या, अत्र " समानतत्रासिद्धः परतत्रासिद्धः" "समानतप्रसिद्धः परतत्रासिद्धः" इत्येवमपि द्विधा सूरपाठ उपलभ्यते स तु संगतो न प्रतिभाति, । वस्तुतस्तु 'प्रतितप्रसिद्धः प्रतिवमसिद्धान्तः' इत्येवं सूतं पठनीयमासीत् । भाप्यकार: सूत्रन्यास्यामुपेक्ष्य उदाहरणमात्रमाह- यथैति, मामलामा उत्पत्तिः सदेवोत्पद्यते इत्यर्थः, मात्महानम् विनाशः सन्न विनश्यतीत्यर्थः, निरतिशया:- विशेपरहिताः घेतना:- आत्मानः चेतनत्वादिरूपेण सर्वेयात्मानः समानस्वरूपा इत्ययः, देहादौ स्थूलत्वादिरूपः फफायाधि- क्यादिरूपश्च विशेषः, इन्द्रियेषु पटुल्लापटुत्वादिरूपो विशेषः, मनस्सु सत्त्वादिगुणवो विशेष:- यत्यस्य- चिन्मनः सात्त्विकं भवति कस्यचिद्रामसमिति, विषयेषु- शब्दस्पर्मादिषु च विशेषः स्पष्ट एव, सत्कारणे देहादिकारणे, कारणे विशेपं बिना कार्य विशेषासंभवात्, इन्द्रियाणां मनसय सारस्यम- तेऽहवार फारणम् । सांख्यानाम्= सांख्यानामेव । उर्फ च सांस्यैः- " असदकरणान् " " तद्विपरी. तस्वया प पुमान् " "मरतेमहांस्ततोऽद्वारस्वरमाद्गणच पोडशः" "एने स्मृता विशेपाः" इत्यादीत्यलम् । मन्तान्तर सिद्धान्तमाइ-पुरुषेति, दोपानरागादयः, प्रवृत्तिः धर्माधर्मी, धमों धर्महेतुः पायं च पापहेतुरित्याशया, चेतना-मात्मानः स्वगुगविशिष्टा:- मानादिगुगरिशिष्टास्तया प गुगता. रतम्येन साविशयत्वं प्राप्तम् , मसदेव पटादिकमुत्पद्यते- सत उत्पत्त्यसंमयान, सन्नं प निरम्यने विनश्यति इति योगानाम् योगानामेव मतम्, मत्र योगशन्दी पिकपर इति पंचित इत्यर्थः । अर"निरतिशयाश्चेतनाः" इति न सांख्यमानमतम्- येदान्नैरपि स्वीकारात् “पुरषानिमित्तः" इत्यादिकमपि न योगमात्रमतम्- अन्यैरपि यदुभिः शारयमेर स्वीकारादिवि पित्यम्, मान्यकारोयं या प्रमादं करोतीत्यनुमंधीयते यदभ्यः श्रूयते थेत्यलम् ॥ २९ ॥ अभिकरणसिद्धान्तम्ब समाह- यदिति, यस्य सिद्धो मत्याम् मन्यारणमिति अन्येषां प्रापरनिशानां पदार्यानां मिद्धिरापति सोऽभिरमसिसान्तो यया प्राथम्त्वेनेवगिदी मन्यामी. श्वरस्य सर्वचादिक सिम्यवि-समन्यादिक विना परवानुपरग्निोसितिपिरणाम. द्वानमः, परस्परसंबसानां पदायांना मिसान्तोऽविरणसिद्धान्त इनियाया विधावपः । प्यायटे- पस्येति, सस्ते यया पदार्पस्य मात्मनः सिती मन्येश्यः इन्द्रियनानानाद मनुग्गलेमाभियन्त मायाम् इन्दिपनानालादिमिरिना सोर्यः माना न सिध्यति ते पायाः सन्दिपनानासादर पति छाना-पीनसितप.समानामविसरणसित , पदिन्दिापनिरिट भान ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये, १ाहिके- अत्रानुपङ्गिणोर्याः- इन्द्रियनानात्वं नियतविषयाणीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणलिङ्गानि ज्ञातु- निसाधनानि. गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं गुणाधिकरणम्, अनियतविषयाचेतना इति, पूर्वार्थसिद्धावतेऽर्थाः सिध्यन्ति, न तैर्विना सोर्यः संभवतीति ॥ ३० ॥ अपरीक्षिताभ्युपगमात् तदिशेपपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ स्यात्तदा इन्द्रियनानात्वादिकं न सिध्येत् किं त्वेकेनापीद्रियेण सर्वज्ञानसंभव: स्यात् एवं हीन्द्रियस्यै- वात्मत्वं स्यात्, आत्मनश्च चक्षुपा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञा जायते सा चात्मैक्यं प्रयोजयतीतीन्द्रियस्या- प्यात्मभूतस्यैक्यमेव स्यात् न नानात्वम, यदा हि देहेन्द्रियव्यतिरिक्त आत्मा तदात्मनो रूपज्ञानकरणं चक्षुर्गन्धज्ञानकरणं ध्राणमिति इन्द्रियनानात्वं चक्षुपा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञा च जायते इति इन्द्रिय नानात्वादिकमात्मसिद्धयधीनमित्यात्माधिकरणसिद्धान्त इत्यर्थः । उदाहरति-- यथेति, दर्शनस्पर्शना- भ्यामेकार्थप्रहणात्= चक्षुपा पूर्व दृष्टस्य चक्षुर्विनाशानन्तरं त्वचा प्रत्यभिज्ञानात् देहेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता आत्मा सिध्यति यदि देहेन्द्रियसमुदाय एव ज्ञाता स्यात् तदा द्रष्टुश्चक्षुपो विनाशानन्तरं चक्षुपा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञा न स्यात् अन्यदृष्टस्यान्येन प्रत्यभिज्ञानासंभवादिति देहेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञातेति सिद्धपति- तस्यैस्यात् प्रत्यभिज्ञानसंभवादित्याशयः । प्रकृतमाह- अत्रेति, अनुपङ्गिणः- संघद्वा:- मर्थात्प्राप्ताः । एकस्मिन्नात्मनि सिद्धे तस्यात्मनो ज्ञानकरणानामिन्द्रियाणां शेयरूपादिनानात्वेन नानात्वं प्राप्तं नानात्वेन च नियतविपयत्वं प्राप्तं यथा रूपमाहक चक्षुर्गन्धप्राहक प्राणमिति, यद्यारमा इन्द्रिया- तिरिक्तो न स्यात् किं तु इन्द्रियमेवारमा स्यात्तदा तस्य प्रत्यभिज्ञावशादेयत्वं स्यादितीन्द्रियनानात्वं न सिध्येत् ततश्च तस्येन्द्रियस्य सर्वमाहकत्वापत्त्या नियतविषयत्वमपि न स्यात् । देहेन्द्रियातिरिक्तात्मसत्त्वे हि रूपादिस्वस्वविषयकज्ञानलमणलिट्रेनेन्द्रियाणि ज्ञातुर्ज्ञानसाधनानीत्यपि सिध्यति अन्यथेन्द्रियस्यैवा- स्मत्वे तस्य ज्ञातृत्वमेव स्यान्न तु धानसाधनत्वं तथा च स्वविपयज्ञानानुमेयत्वमपि न स्यात् किं तु स्वयं- प्रकाशत्वमेव स्यादात्मनः स्वयंप्रकाशत्वादित्यर्थः । गन्यादीति- यदि गन्धाद्यतिरिक्त गन्धादिगुणाधि. फरणं च द्रव्यं न स्यातदा तस्य चक्षुपा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञानं न स्यान्- त्वचो रूपादिपाहकत्वा. भावादिति, यदा हि गन्धादतिरिक्तं द्रव्यं तदा तस्य चक्षुषा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञानं संभवति तथा रूपादिगुणाश्रयत्वाचक्षुरादिमाहात्वमप्युपपद्यते-- चक्षुरादीनां रूपादिद्वारैय द्रव्यमाहफत्वान् , किं प यद्यात्मलक्षणं द्रव्यं ज्ञानादिगुणाधिकरणं न स्यात्तदा तस्य चानुपादिज्ञानकर्तृत्वं प्रत्यभिज्ञापर्तृत्वं पन स्यादित्यात्मसाधकप्रत्यभिज्ञावशादेव द्रव्यस्य गन्धादिगुणातिरिकत्वं गुणाश्रयत्वं च प्राप्तम् । अनि- यतेति- यद्यात्मापि नियतविषया रूपादिपु किंचिन्मात्राहकः स्यात्तदा तस्य म्पादिकिंचिदमाह- फत्वेपि स्पशादिमाहकत्वामारापत्या लया प्रत्यभिज्ञा न स्याद् माति च प्रत्यभिज्ञति घेवना- आत्मानोऽनियतविपया:- सामन्यां सत्यां पर्यायेण सर्वपाहफा इत्यपि सिद्धम् । उपसंहरति- पूर्वार्थति, पूर्वार्थस्य देहायतिरित्तात्मन. सिद्धौ एनेऽर्या:- इन्द्रियनानालादय उपपादितप्रकारेण सिध्यन्ति, वै इन्द्रियनानात्वादिभिश्च विना मोर्यः- आत्मापि न सिध्यति सथा हि यदीन्द्रियाणां नानात्वं नियत. विषयत्वं च न स्यात्तदेकत्वादनियतविषयत्यानेन्द्रियेणैव पूर्वदृष्टम्य प्रत्यभिज्ञासंभवाद् देहेन्द्रियावि- रिक्त मारमा न सिध्येत् इतीन्द्रियनानात्वाधवीनाऽऽममिद्धिः, तथा यदिव्यं गन्यादिगुणातिरिक्त न स्यात्तदा गन्नादीनां प्राणादिना ग्रहणमंभवात् आत्मप्राधस्याभावापत्त्याज्मसिद्धिर्न स्यात् प्रत्यमिता, घोचा द्रव्यन्यत्र भनति रूपाद्यतिरिक्द्रव्याभावे च द्रव्यप्रत्यभिदेव न प्राप्नोति ययात्मसिद्धिः स्यादिति द्रव्यस्य गुणातिरिक्तवादौना चात्ममिद्धिरित्याशयः । तथा धैने विश्याः परम्परमानवादधिकरणसि. द्धान्तभूता इत्युपपन्नं विस्तरम्नु स्वयमेव फतव्य इत्यलम् ॥ ३० ॥ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षगमाह- अपरीक्षिति, नविशेषगरीमगम्= पफीयमिद्धान्तविश्याय विशेषरूपेग परीक्षणार्थ योगभितस्य समानासिद्धम्याऽभ्युपगमः- म्योफारः सोऽभ्युपगममिद्धान्त - ·, अक्यवनिरूपणम् ] न्यायभाष्यम्। यत्र किंचिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते- अस्तु द्रव्यं शब्दः स तु नित्यो अथा- नित्यः ? इति द्रव्यस्य सतो नित्यताऽनित्यता वा तद्विशेषः परीक्ष्यते सोऽभ्युपगमसिद्धान्तः, स्वबुद्धयतिशयचिख्यापयिपया परयुद्धयऽवज्ञानाय प्रवर्तते इति ॥ ३१ ॥ अथावयवाः- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यऽवयवाः ॥ ३२ ॥ दशावयवानेके नैयायिका वाक्य संचक्षते- जिज्ञासा संशयः शक्यमाप्तिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति. ते कस्मानोच्यन्ते ? इति, तत्राप्रतीयमानेऽर्थे प्रत्ययार्थस्य प्रवर्तिका जिज्ञासा. अप्रतीयमानमर्थ कस्मात् जिज्ञासते ?. तं तत्त्ववो ज्ञातं हास्यामि वोपादास्ये उपे- इत्यर्थः, अपरीक्षितस्याभ्युपगमादभ्युपगमसिद्धान्त इत्युच्यते इत्यन्वयः। तद्विशेषपरीक्षणं तु कारणमेवेति कार्यकारणयोरभेदमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्येन " तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः" इत्युक्तम् । व्याचष्टे- यत्रेति, अपरीक्षितम्- स्वशास्त्रासिद्धम् । उदाहरति- अस्त्विति, न्यायमते शब्दो द्रव्यं न किं तु गुण एवं अथापि मीमांसकमतेन शब्दस्य द्रव्यत्वमभ्युपगम्य नित्यत्वानित्यत्वे परीक्ष्येते इत्यर्थः, सः शब्दः, द्रव्यस्य सत:- द्रव्यभूतस्य द्रव्यत्वेन स्वीकृतस्यापि शब्दस्य तद्विशेषः= शब्दधमों नित्य- त्वमनित्यत्वं वेति परीक्ष्यते यत्र तत्र शब्दत्य द्रव्यत्वाभ्युपगमोयमभ्युपगमसिद्धान्त एवमन्यत्रापीत्यन्वयः। अभ्युपगमसिद्धान्तकारणमाह-- स्वबुद्धीति, स्वबुद्धरतिशयस्य= महत्त्वस्य चिख्यापयिपया प्रकाशने- च्छया परबुद्धेः प्रतिवादिबुद्धेरवज्ञानाय= अवहेलनाय- मन्दत्वज्ञापनाय चाभ्युपगमसिद्धान्ते पुरुषः प्रवर्तते- परकीयसिद्धान्तमभ्युपगम्यापि तद्विशेषं निराकरोति यथा शब्दस्य द्रव्यत्वमभ्युपगम्यापि नित्यत्वं निराकरोति- यदि शब्दो नित्यः स्यात्तदा विनैव व्यापार नित्यमुपलभ्येत न चोपलभ्यते इति द्रव्यभूतोपि शब्दो नित्यो न संभवतीत्येवम् । “परबुद्धपवज्ञानायः" इत्यत्र " परबुद्धयवज्ञानाच" इत्यपि पाठः स तु चिन्त्य एव- पञ्चम्यनुपपत्तेः ॥ ३१ ॥ अवयवविभागसूत्रमवतारयति- अथेति, निरूप्यन्ते इति शेषः । प्रतिज्ञेति- 'पर्वतो वहिमान् । इतिप्रतिज्ञा. 'धूमात्' इतिहेतुः, 'यो यो धूमवान् स स वह्निमान् यथा महानसः' इत्युदाहरणम् 'धूमवांश्वायम् । इत्युपनयः तस्मादहिमान ' इतिनिगमनम्- उपसंहार इति पञ्चाऽनुमानस्यावयवा इतिसूत्रान्वयः, लक्षणं चैपामने स्पष्टमेव । उदाहरणोपनयाभ्यां व्यवयवमनुमानं बौद्धाः संगिरन्ते. उदा- हरणान्तमुदाहरणादि वेति व्यवयवमनुमानं मीमांसकादयः संगिरन्ते इत्यादिकं सर्व तत्तच्छानेष्वेव द्रष्टव्यं विस्तरभयान्नेह प्रतन्यते । सूत्रस्य स्पष्टार्थत्वाद्भाष्यकार एकदेशिनां मतमनुवदति- दशेति, वाक्ये अनुमानवाक्ये, संचक्षते= संगिरन्ते । तेषु दशस्ववयवेषु पञ्च त्ववयवा एते प्रतिज्ञादय एव सूत्रोक्ता ज्ञेयाः शेपान् पञ्चावयवानाह- जिज्ञासेति, प्रथमं पर्वते वर्जिज्ञासा जायते. तदनन्तरम् 'अस्ति न पा' इति संशयः. तदनन्तरं शक्यप्राप्तिः= साध्यसंभवः किं वा प्रमाणे यन्साध्यसाधकवं तस्य ज्ञानं जायते. अत्र "शक्यं प्रमेयं तस्मिन् प्राप्तिः शकता प्रमाणानां प्रमातुश्च " इति वाप- येटीका, तदनन्तरं प्रयोजनमुपतिष्ठते "प्रयोजनमनुद्दिश्य " इतिन्यायात् , तदनन्तरं शक्यप्राप्त्या संशयव्युदासो भवति. तदनन्तरं प्रतिज्ञाद्यवयवाः प्रवर्तन्ते नान्ययेति तेपामाशयः । अत्र 'जिज्ञासा संशयः शक्यमाप्तिः संशयव्युदासः प्रयोजनम् । इतिक्रमेण वक्तव्यमासीत् शक्यप्राप्त्या संशयव्युदासे जाते प्रयोजनोपस्थितिसंभवात् उत्तरोचरं प्रति पूर्वपूर्वस्य हेतुत्वादित्यनुसंधेयम् । अत्र शिप्यप्रश्नम- नुवदति- ते इति, ते जिज्ञासादयः पञ्चावयवाः । प्रथम जिज्ञासाकार्यमाह-तत्रेति, तत्र जिज्ञासादिषु मध्ये । पदार्थेऽप्रतीयमाने अज्ञाते सति तद्विपयकज्ञाने प्रत्ययार्थस्य- तद्विषयकज्ञानार्थिनः पुंसः प्रपतिका भवति जिज्ञासा न तु ममता ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये. १ाहिके- क्षिष्ये पेति. ता एता हानोपादानोपेसाबुद्धयस्तत्वज्ञानस्यार्थः तदर्थमय जिज्ञासते सा खखि- यमसाधनमर्थस्येति । जिज्ञासाधिष्टानं संशयश्च व्याहतधोपसंघातात व तत्त्वज्ञाने प्रत्यासन्नः । व्याहतयोहि धर्पयोरन्यतरतु तत्वं भवितुमर्हतीति. स पृथगुपदिष्टोप्यसाधनमर्थस्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमार्थानि सा शक्यप्राप्तिनं साधकस्य वाक्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञा. दिवदिति । प्रयोजनं तत्वावधारणम् अर्थसाधकस्य वाक्यस्य फलं नैकदेश इति । संशयव्यु- दासः प्रतिपक्षोपवर्णनं तलनिपधे तत्वाभ्यनुज्ञानार्थ न त्वयं साथस्वाक्पैकदेश इति । प्रकरणे तु जिज्ञासादयः समाः- अवधारणीयार्थोपकारात्, तत्वार्थसाधकभावात्तु प्रतिज्ञादयः साध- कवाक्यस्य भागा:= एकदेशा:- अवयवा इति ।। ३२ ।। साध्यसाधिकेति न जिज्ञासाया अनुमानावयवत्वं संभवतीत्य । अप्रतीयमानविषयकजिज्ञासाकारणं पृच्छति- अप्रतीयमानमिति । उत्तरमाह- तमिति, तम् अप्रतीयमानं तत्त्वतो ज्ञातम्= ज्ञात्वा अनिष्टं हास्यामि इष्टमुपादास्ये इष्टानिष्टाभ्यामतिरित्तमुपेक्षिप्ये इतिविचाऱ्यांप्रनीयमान जिज्ञासते. तर ता एवा हानोपादानोपेक्षायुद्धयस्तत्त्वज्ञानस्याऽर्थः- प्रयोजनभूताः= फलभूता इत्ययम- पुरुषः तदर्थम्- हानोपादानोपेशाबुद्धधम्= हानाचर्यमेवाऽप्रतीयमानं निशासते सा चैषा निमासाऽर्थस्य मनुमेय- स्याऽसाधनमेव-- तद्विपयकमानमात्रे प्रवर्तकत्येन प्रकृतसाध्यसाधने प्रवर्तकत्वाभावात् साध्यसायकत्वा- भावाच साध्यसाधकस्यैवानुमानावयत्वसंभवादिति न जिज्ञासाऽनुमानावयव इत्यर्थः । संशयस्यानुमा- नावयाचं प्रत्याचष्टे- जिज्ञासाविष्ठानमिति, जिज्ञासानन्तरं संशयो जायते इति संगयो जिशासा. विधानम्= जिज्ञासाकार्य स प संगयो व्याहतयो.= परस्परविरुद्धयोर्धमयोगपर्मपाता= प्राप्त:- दर्श नातू जायमानः कस्मिन् वत्वज्ञाने प्रत्यासन्नः संपद्धो भवतिम फस्यापि तत्त्वज्ञानस्य कारणं भवतीति नानुमानावयवो भवतीत्यर्थः । कारणमाइ- व्याहतयोरिति, व्याहतयोर्धमयोरन्यतर एव धर्मों सत्त्वं भवितुमर्हति न तु धर्मद्वयमपि येन विद्धधर्मद्वयावादकस्य मंशयस्यापि सत्याना स्यात् , सच संशयःप्रयम पृथगुदिष्टोपि न कस्यविदर्यस्य सापको भरवीति नानुमानावया इत्यर्थः । पशब्दर- दिवपाठपक्षे तु ' उफस्वरूप संशयस्ववसाने तत्त्वविचारे व प्रत्यासमान मंग्रदो भाति-मंशया- नन्तरं विचारमात्ते, नवनुमानसंबद्ध इति न संशयोप्यनुमानावयत्र" इत्येवं व्याश्येयम् । गम्यमाते- नुमानावयवत्वं प्रत्याचटे- प्रमातुरिति, प्रमातु: प्रमाणानि- इन्द्रियमंयोगादीनि प्रमेयशानायर्यानि भवन्ति पत्र प्रमेयशाने प्रमाणाना प्रभातु यन्मामर्य सा गस्यप्राप्तिरित्युच्यने मा २ प्रमाणामात. गतेति न साधकस्य वास्यस्य- अनुमानशक्यस्य प्रतिक्षादिर मागेन युध्यते भागो भविशुमदतीति न शस्यत्राप्तिरप्यनुमानावयत इयर्प, अय-"स्य प्रमेयं सस्मिन् प्राप्ति गफता प्रमाणानां प्रभातु। साप स्वरूपमहकारिभ्या देवा सामिमा मायकारोऽनया पाचोमनपा दर्शयति- प्रमातुः प्रमाणा- नीति" इति तात्पर्यटीया, अत्र प्रमाणाना प्रमेयज्ञानोत्पादन मापेग मनाया गयामपि महकार्य- पेनयोक्तं स्वरूपसहकारिभ्यामिनि । प्रयोजनम्यानुमानावयावं निगचष्टे-प्रयोमनमिति, प्रयोजन दि सत्ताधारणं या दानादिक या सार्यमावर यास्यामः अनुमानवाक्यम्य फारमेव न नु कारण- मिन्येकदेश:- अवयरो भवितुं नाईतीयर्थः । संगरव्युतामयानुमानापरवं मन्यापटे-संगति, মৰিখীধনমিমি- মামিনদা বিমীৰৰ গৰি বিত্তশালী नम् इरादनं वदेव संगयन्दाम: म १ नयाभ्यनुशाना सनमनको भावीमन्वय । विरुखभोपपादनेन संगनिगमो मस्तीति विपद्धबोरगदनमेर मंगययुधाम दिग्ध- एक परस्य विरुद्धपम्प प्रदिषधे फ्ले मंशादोज्यं मंगपादामनमूहानदेव अनिस्टोकगनं हर हन्या. म्यनुमानार्यम् तत्वानननरिया नरवालीकाकार माति तथा प मंगयच्युदाम, नगर साभारोगा अनुमानापाक्यको भवितुं नाईदीत्यर्थ, या हानियवम्प प्रतिसत

·अवयवनिरूपणम्]
न्यायभाष्यम् ।
तेषां तु यथाविभक्तानाम्-
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥
प्रज्ञापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रहवचनं प्रतिज्ञा साध्यनिर्देश:- अनित्यः
शब्द इति ।। ३३॥
उदाहरणसाधात् साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥
उदाहरणेन सामान्यात् साध्यस्य धर्मस्य साधनम् प्रज्ञापनं हेतु!= साध्ये प्रतिसंधाय
धर्मम् उदाहरणे च प्रतिसंघाय तस्य साधनतावचनं हेतु:- उत्पत्तिधर्मकत्वादिति, उत्पचिधर्म-
कमनित्यं दृष्टमिति ।। ३४ ॥
नित्यत्वे निराकृते नित्यत्वानित्यत्वयोः संशयव्युदासेनानित्यत्वं परेण स्वीक्रियते, अत्र--"तदुपवर्णनप्रति-
पेधे सति तत्त्वज्ञानाभ्यनुज्ञानार्थम् , ज्ञायतेऽनेनेति तत्त्वज्ञान प्रमाणं तदभ्यनुज्ञानार्थ संशयव्युदास-
स्तर्कापरनामा व्युदस्यते ह्यनेन प्रमाणाभ्यनुज्ञानद्वारेण प्रमाणेतिकर्तव्यताभूतेन संशय इति । इति
तात्पर्यटीका । जिज्ञासादीना प्रयोजनमाह-- प्रकरणे इति, प्रकरणे- कथाप्रवृत्तौ वादारम्भ एव जिज्ञा-
सादयः समर्था = कारणभूता:- जिज्ञासादिकं विना कथाप्रवृत्तेरसंभवादिति कथामवृत्तिकारणीभूता
अपि जिज्ञासादयो नानुमानवाक्यावयवा इत्यर्थः । अत्र- " प्रकरणम्= कथाप्रवृत्तिः, ते च जिज्ञासादय
उत्पन्नाः प्रकरणस्योत्थापकाः स्वरूपेण न पुनः स्वज्ञानेन येन स्वशब्दप्रतिपाद्याः सन्तः प्रकरणेप्यङ्गं
भवेयुर्यथा प्रतिज्ञादयः स्वज्ञानेन स्वार्थान् प्रतिपादयन्तः, तस्मात् सर्वथैव जिज्ञासादिवाचकपदप्रयोगोऽन-
र्थक इति भावः" इति तात्पर्यटीका । जिज्ञासादीना प्रकरणाङ्गत्वे कारणमाह- अवधारणीयेति, भव.
धारणीयार्थोपकारात्= निश्चेयस्याऽर्थस्य उपकारकत्वात्= निश्चयजनकत्वात् । प्रतिज्ञादीनामनुमानाव-
यवत्वे कारणमाह- तत्त्वार्थेति, तत्त्वसाधकभावात् साध्यसाधकत्वात् प्रविज्ञादय एवोक्ताः पञ्चाऽनुमान-
वाक्यस्य भागाः- एकदेशा:- अवयवाः न तु जिज्ञासादयोपि- साक्षात् साध्यसाधकत्वाभावा-
दित्यर्थः ।। ३२॥
प्रतिज्ञालक्षणमवतारयति- तेपामिति, तेपाम= प्रतिज्ञाद्यवयवानां यथाविभक्तानाम्= विभाग-
क्रमेण प्राप्तानां मध्ये साध्यनिर्देशः प्रतिक्षेत्यन्वयः । साध्यस्य निर्देश.- कथनं प्रतिक्षेति सूनान्वयः ।
व्याचष्टे- प्रज्ञापनीयेनेति, प्रज्ञापनीयेन= साध्येन धर्मेण पदार्थेन वहयादिना विशिष्टस्य धर्मिणः-
पक्षस्य पर्वतादेः यत् परिग्राहकं वचनं सा प्रतिज्ञा यथा- ' पर्वतो वह्निमान्' इति । प्रघट्टकार्थमाह-
साध्यनिर्देश इति । अन- "परिगृह्यतेऽनेनेति परिग्रहः स च वचनं चेति परिग्रहवचनम्" इति
तात्पर्यटीका । उदाहरति- अनित्य इति । स्पष्टं सर्वम् ।। ३३ ।।
हेतुलक्षणमाह- उदाहरणेति, उदाहरणस्य साधर्म्यात्= सादृश्यात्. यथोदाहरणे महानसादी
वहिधूमयोः साहित्यं दृष्टमिति तत्सादृश्यात् पर्वतेपि धूमसत्त्वे यहिसत्त्वं प्रामोतीति उदाहरणसाधा
साध्यस्य यत् साधनम् = साधकं स हेतुर्यथा 'धूमात्' इति धूम इतिसूत्रान्वयः । व्याचष्टे- उदाहरणे
नेति, प्रतियोगित्वं तृतीयाः, सामान्यात= सादृश्यात् दृष्टान्तसादृश्यादित्यर्थः । साध्यस्य धर्मस्य-
साध्यलक्षणधर्मस्य । पर्यवसितमाह- साध्ये इति, साध्ये= पक्षे धर्मम्= हेतुभूतपदार्थ धूमादिकं प्रति-
संधाय दृष्ट्वा उदाहरणे च महानसादौ प्रतिसंधाय अनुसंधाय साध्ययाप्यत्वेन स्मृत्वा तस्य धर्मस्य
धूमादेर्यत् साधनतावचनम्- साध्यसाधकत्वकथनम्= साध्यसाधावचनं स हेतुरित्यन्वयः । उदाहरति-
उत्पत्तिधर्मकत्वात्- जन्यत्वादिति, 'अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्' इत्यन्वय । उदाहरणसाधर्म्य-
माह- उत्पत्तिधर्ममिति, उत्पत्तिधर्मकं जन्यमनित्य दृष्टं यया घटादिकम् उत्पचिधर्मस्य शब्द
इत्यनित्य इत्यर्थ इत्यनित्यत्वसाधकमुत्पत्तिधर्मकत्वं हेतुरित्यलम् ॥ ३४॥

·प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. १ाहिके- किमेतावद् हेतुलक्षणमिति !, नेत्युच्यते. किं तर्हि ?- तथा वैधात् ॥ ३५॥ उदाहरणवैधाच साध्यसाधनं हेतुः, कथम् ?. अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वान, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं यथाऽऽत्यादिद्रव्यमिति ॥ ३५ ॥ साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥ साध्येन साधर्म्यम्= समानधर्मता. साध्यसाधा कारणात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त इति, तस्य धर्मस्तद्धर्मः तस्य- साध्यस्य, साध्यं च द्विविधम्- धर्मिविशिष्टो वा धर्मः- शब्दस्या- नित्यत्वम् १, धर्मविशिष्टो वा धर्मी- अनित्यः शब्द इति २, इहोत्तरं तद्महणेन गृहाते इति, कस्मात् ? पृथग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तद्धर्मस्तद्धर्मस्य भावस्तद्धर्मभावः से यस्मिन् दृष्टान्ते शहते-किमिति, एतावत्= साध्यमाधात् साध्यसाधस्त्वम् । उत्तरमाह- नेति । आधिक्यं जिज्ञासते- किमिति । हेतोद्वितीयं स्वरूपमाह- तथेति, वैधात्= विपक्षोदाहरणवैधादपि तथा: साम्यसाधको हेतुरित्यन्वयः, यो न यहिमान् स न धूमवान् यथा जलद इतिव्यतिरेकल्यात्या जलदवैधादपि धूमः पर्वते वद्विसाधको भवति. अलहदधम्य च धूमे व्यतिरेफित्वमितिसूत्रार्थः । न्याच - उदाहरणेति, उदाहरणवैधान= व्यतिरेक्युदाहरणधान् साध्यसाधनम= साध्यसाधको हेतुः, ययान्वप्युदाहरणसाधाद् हेतोः साध्यसाधकत्वं भवति तथा व्यतिरेक्युदाहरणधादपि हेतोः साध्यसाधकत्वं भवतीत्याशयः तदेतद् अन्वयव्यतिरेविहेतुस्थले योध्यम् । साधम्र्येण साधकल. माह- अनित्य इति । वैवान् साध्यसाधकत्वमाह- मनुत्पत्तिधर्मकमिति, यनोत्पत्तिधर्मकं तनित्यं भवति ययात्मादिद्न्यं शब्दश्वोत्पत्तिवर्मक इति न नित्यो भवितुमर्दति तथा पारमादिनित्यपदार्थवेध. दिप्युत्पत्तिधर्मकत्वं हेतुरनित्यत्वस्य साधो भवतीति व्यतिरेक्युदाहरणवैधादपि साध्यसाधकत्व हेतुलमणमित्यर्थः ॥ ३५॥ उदाहरणलक्षणमाइ- साध्येति, साध्यैन= पझेग साधम्यान्= माट्यान्. साधनभूवधूमादिप- क्षार्याधिकरणचन पक्षसरश इतियावत् , सद्धर्मभावी- पक्षधर्मविशिष्ट पक्षे साध्यमानो यो धर्म पदार्या वयादिस्तद्विशिष्ट इवियावन् एतारशो यो रटान्तः स एबोदादग्णमिन्युच्यने यथा महानसा. दिरिनि सूमान्यया, वदेवदन्वयिदृष्टान्तलक्षणम् । व्याय- माध्येनेति, साध्येन- परेण प्रतियोगिलं सृतीयाः, साध्ययत्वेन पनस्यापि साध्यवान् , साधर्म्यप- ममानधर्मा= साधनीभूतपदार्थविशिष्टयेन सारश्यम् । एतादृशात् साधनावमादृश्यादेव मदानसादिशान्तनधर्मभागी भातीत्याह- माध्यमा- धात फारणादिति, तद्धर्मभाविशन्दस्य प्युत्पत्तिमाह - ठम्येनि, माध्यस्य पक्षश्य पर्वतादेः । पक्षय देवि यमाह- साध्ये घेति, धर्मिविशिधा पति धर्म:- पदार्थो बलपादिरपि पशो मावि यत्र पदपादिकमुरिश्य पर्वतादितित्वं साध्यते यया- 'यतिः पतत्तिः पनि दृश्यमानधूमजनस्त्वाम् । इति, उदाहरति-शब्दस्येति, अनित्ययमुद्दिश्य सदयनियमानेनित्यचर पर: स्यात् । द्वितीयो भिमाइ- धर्मविशिष्ट इति, धर्मेग बहपादिपदान विशिष्टो धर्मा पनादिरपि पक्षो मति यत्र पर्वतादिकमुरिश्य वनपादिमत्वं माध्यने यथा- 'पर्वतो परिमान् नि । मानि- भनिन्य नि, यथाऽनित्यचरिशिष्टः गन्दो पर.- मनोऽनिया'नि गब्दमुदिश्यानिन्य माध्यते इति भव एव पशः । मत्र माझं सबसपार- इति, मुदपणन नद्धर्ममावी पर उपान दरारमा धर्मविशिष्टो मी पर्वतादिदादिश सत्येन प्रए यन्वयः होम गारगं जिलाम- पस्यादिवि । उचरमाह-पृथगिति, " नदममा "न्य धर्मगन्दम्य पृपामयोगामिन्यः, यपत्र - ·" 1 अवयनिरूपणम् ] न्यायभाष्यमा वर्तते स दृष्टान्तः साध्यसाधात् तद्धर्मभावी भवति स चोदाहरणमिप्यते, तत्र यदुत्पद्यते तदुत्पत्तिधर्मकं तच्च भूत्वा न भवति= आत्मानं जहाति- निरुध्यते इत्यानित्यम्. एवमुत्पत्ति- धर्मकत्वं साधनम् अनित्यत्वं साध्यम्. सोयमेकस्मिन् द्वयोधर्मयोः साध्यसाधनभावः साधाद व्यवस्थित उपलभ्यते. तं दृष्टान्ते उपलभमानः शब्देप्यनुमिनोति- शब्दोप्युत्पत्तिधर्मकत्वाद अनित्यः स्थाल्यादिवदिति । उदाहियतेऽनेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् ॥३६॥ तदिपर्ययादा विपरीतम् ।। ३७ ॥ दृष्टान्त उदाहरणम्" इति प्रकृतम्. साध्यवैधदिऽतद्धर्मभावी दृष्टान्त उहाहरण- मिति- अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वाद्, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यमात्मादि. सोयमात्मादि- पूर्व वयादिकमेव पक्षत्वेन तत्पदेन गृहीतं स्यात्तदा वहयादिधर्माणामुष्णलादीनां दृष्टान्त महानसा- दावनुपलब्ध्या धर्मपदमनपेक्षितं स्यादिति सूत्रे 'तायी । इत्येवोध्येत. तद्भावित्वं च वहयादिमत्त सश्च महानसादौ संभवति, अत्र च धर्मशब्दः पृथप्रयुक्त इति तस्य पक्षस्य यो धर्मों वहपादिस्तभा- वित्वं महानसादावस्तीत्यत्र तत्पदेन पक्षल्वेनोत्तरं धर्मविशिष्टो धर्मी पर्वतादिश्व गृह्यते एवं च धर्मपदम- .नर्यकं न भवतीत्याशयः, वस्तुतस्तु नैतदपि युक्तं वह्नयादिकमुद्दिश्य पर्वतादिवृत्तित्वसाधने महानसादे. दृष्टान्तत्वाभावात् पर्वतादिवृत्तिपदार्थान्तरस्यैव दृष्टान्तत्वसंभवादित्यनुमंधेयम् । संप्रति सद्धर्मभावि- शब्दस्य साकल्येन व्युत्पत्तिमाह- तस्येति, तस्य- पक्षस्य पर्वतादेर्धमविशिष्टधर्मिणः । स तद्धर्मभावः- । साध्यरत्त्वम् । स साध्यसाधात् तद्धर्मभावी यो दृष्टान्त स एत्रोदाहरणमित्यन्वयः । अत्र- " साध्येन साधर्म्यमित्यादिभाष्यं तस्यार्थः- साध्येन धर्मिणा (प्रकृते) शब्देन साधर्म्य दृष्टान्तस्य स्थाल्यादेः कृतकत्वं हेतुस्तदनित्यत्वेन साध्ये च शब्दे दृष्टान्ते च स्थाल्यादौ समानं तस्मात् कारणात प्रयोजकात् तद्धर्मभावी= तस्यैव साध्यस्य शब्दस्य धर्म:- धर्मान्तरम् येन विनिष्टः शब्दः सिपाय- यिपितोऽनित्यत्वेन वद् अनित्यत्वं तद्धर्मः स एव भावस्तभावः सोऽस्यास्तीति भावी स्याल्यादिः अनित्यत्वधर्मवानितियावत् तेन ताशा दृष्टान्तेनोपलक्षितं तद्विषयं वचनमुदाहरणमिति" इति तात्पर्यटीका । प्रकृते अनित्यः शब्द इत्यत्र नियोजयति- तति, तथ- उत्पत्तिधर्म प, भूत्वान उत्सव. न भवति- विनश्यतीत्यर्थः, अस्यार्थमाह- आत्मानमिति, आत्मानमू- स्वरूपम् स्वष्यत्तिम् । अस्याप्यर्थमाह- निरुध्यते इति, निरुभ्यते- विनश्यति, तथा घोत्पत्तिधर्मकम् इति= इति देतो.. विनाशप्रतियोगिवादनित्यमित्यर्थः । साध्यसाधनयोः प्रकृते स्वरूपमाह- एवमिति, एवम् उत्पत्ति- धर्मकस्य विनाशित्वात् । अनुमितिप्रकारमाह- सोयमिति, द्वयोर्धमयो.= प्रश्न नित्यत्वोत्पत्तिधर्मक- त्वयोः सोयं साध्यसाधनमावः एकस्मिन् पक्षे गदादी साधान साहयर्यात व्यवस्थितः- नियत उपलभ्यते- यत्रोत्पत्तिधर्मरत्वं तनानित्यत्वमिति, तम- साम्यसाधनभावं स्टान्तं स्यात्यादौ उपलभ. मानः- जानानः पुरुषः शब्देप्यनुमिनोति- शब्दोप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्याल्यादिवदिति, प्रयम पसे साभ्यसाधनयोः माहचर्य सामान्यतो ज्ञात्वा तदनन्तरं दृष्टान्त स्मृत्वा तदनन्तरं तेन साधनेन त साध्यं पोऽनुमिनोतीति= प्रमाणेनावधारयतीत्यर्थः । उदाहरणशब्दव्युत्पत्तिमाह- माहियनं ति, धर्मयो- साध्यसाधनयोः साध्यसाधनभाव उदाहियन भनेनेत्युदाहरणमित्यन्वयः यथा मदानसदित्यलम् ॥ ३६॥ ध्यतिरकिटष्टान्तस्य लक्षणमाह-तदिति, तद्विपर्ययात- पवैधया विरोम् मनमानी साप्परहितो दृष्टान्तो व्यतिरफि उदाहरणं यथा यो नाऽनित्यः स नोसन्धिक: यथावि मा. रमनि टान्त उत्पत्तिधर्मरस्य नास्तीति रम्य तरमा अनित्यत्वमपि नास्तीयाजदर्ममापित मातमित्यात्मा व्यतिरेकी शान्तः प्राते प्रतिभूयायः । म्याचोरान्त इति, मालम् पूर्वपादनुय.

·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये १आहिक- शान्तः साध्यवैधात्- अनुत्पत्तिधर्मकत्वात् अतद्धर्मभावी योऽसौ साध्यस्य धर्मोऽनित्यत्व स तस्मिन्न भवतीति. आत्मादौ दृष्टान्त उत्पत्तिधर्मस्तस्याभावाद नित्यत्वं न भवतीति उपलभमानः शब्द विपर्ययमनुमिनोति- उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यः शब्द इति । सापर्योक्तस्य हेतोः साध्यसाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्, वैधोक्तस्य है- तोः साध्यवैधादऽतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्, पूर्वस्मिन् दृष्टान्ते यो तौ धौ साध्यसा- धनभूतो पश्यति साध्येपि तयोः साध्यसाधनभाषमनुमिनोति, उत्तरस्मिन् दृष्टान्ते ययोधर्मयो रेकस्याऽभावादितरस्याभार पश्यति तयोरेफ्स्याऽभावादितरस्यामा साध्येऽनुमिनोतीति तदेतद् हेत्वाभासेपु न सभवतीत्यऽहेतो हेत्वाभासाः । तदिद हेतृदाहरणयोः सामर्थ्य पर- ममूक्ष्म दुःखवोध पण्डितरूपवेदनीयमिति ॥ ३७ ।। र्तनीय तथा च तद्विपर्ययाद् दृष्टान्तो विपरीतमुदाहरणम् । इति सूत्रव्यक्ति सिद्धा । तद्विपर्ययपदार्थ माह- साध्यधादिति, हेतोरसत्वन पक्षवैधादित्यर्थ, विपरीतत्वपदार्थमाह- अतद्धर्ममावीति, साध्यरहित इत्यर्थ । एतादृशो दृष्टान्तो व्यतिरेक्युदाहरणमित्यन्वय । प्रकृतपक्षसाध्यहेतूनाह- अनित्य इति, व्यविरक्युदाहरणमुदाहरति-- अनुत्पत्तिधर्ममिति, तदनेनात्मन' पक्षधम्य हेतुराहित्य प्रदर्शितम् । नित्यमित्यनेनाऽसद्धर्मभावित्वम् अनि यत्राहित्य प्रदर्शितम् । निगमयति- सोयमिति, इष्टान्त - व्यतिरकदृष्टान्त., आ मनि पश्वैवयंमाह- साध्येति, उत्पत्तिधर्ममताभाव ण्व शब्दवैधय तस्माद् अतद्धर्मभावी= अनि यस्वरहित । आत्मन्यतद्धर्मभाव समन्वयति- योसाविति, साध्यस्य- पक्षभूत- शब्दम्य, तस्मिन् = आत्मनि न भवति नारतीत्यऽतद्धर्मभावी आत्मा । उपसहरति-अति, आत्मनि उत्पत्तिधर्मकत्वाभावाद् अनित्यत्वाभावम् उपलभमान = प्रमीयमाण पुरुष अनित्यत्वोत्पत्तिधर्मरत्वयो साध्यसाधनभाव प्रमाय शब्द उत्पत्तिधर्मस्याद् विपर्ययम्= नित्य वाभावम् अनित्यत्यमनुमिनोति- अनित्य शब्द उत्पत्तिधर्मरत्वस्य भावान् = सत्वान- उत्पत्तिधर्मादान् यो नाऽनित्य स नोत्पत्तिधर्मको यथाऽऽत्मति अात्मा तद्विपर्ययद् विपरीतम्= व्यक्तिरक्युदाहरणमित्यन्वय । अन्नयन्यतिरसाभ्यामुत्याहेतुशान्तयो परम्पर व्यवस्थामाह- साधयति, साधयेण:- मन्वयव्याच्या उत्तस्य इतोरुवरीत्या य साध्यसाथम्यात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त स एवोदाहरण भवति महानसादिक यथा पर्वतो वहिमान् धूमात् महानसबदिति न तु व्यतिरेकी दृष्टान्तो मल ददादिरदा- हरण भवतीत्यथ । वयम्यग:- व्यतिरक यात्या उक्तस्य च हतोरतरीत्या य साध्यवैधाद् अनद्धर्म- भात्री रटा तो भवति स एकोदाहरण भवति अलहदादिः यथा यो न परिमान् म न धृमत्रान् भवति यथा जरहद इति नास्यान्वयी दृष्टान्तो महानमादिग्दाहाण मयतीत्यर्थ 1 प्रथमान्य समन्व- यति- पूर्वेति, पस्मिन् अन्वयिनि शान्त महानसाती यौ तौ या पहिधूमौ साध्यमाधनभूती- माध्यसाधनभाग्न पुमान् पश्यति साध्य पापि तयो - यतिधूमया माध्यसाधनभावमनुमिमोनिक माध्यसाधनमायेन साधना साध्यममिनोती यर्थः । उत्तगरिमन्= व्यनिरशिणि हटान्त जलाइदादी ययोर्मयो = वहिधूमयोमध्य पस्य= वढेरभावाद् नात्य= धूमन्याभाव पश्यति माध्य- पहेपि तयो = पभावधूमाभावयोर्भध्य पस्य- धूमाभागस्याऽमान17- धूमसत्त्वाा इनरम्य बद्रभाव स्याऽभावम वहिमत्वमनुमिनोनीचनन प्रकार व्यनिरकिशन्नम्यानुमानोपकायव नियम, एवमेव मनित्य शाद उत्पत्तिधमवार त्रापि ममन्वय कन य अान्वयी दृशत ग्यात्या दिव्यतिरको यान्त मारमानिरिति सर्व पूनर साम् । हामामन्यो इनूना विशपमाह- तदत दिति, तइतन्- साध्यसाधरत मानसाधनभनो वा व्याप्यव्यापमाणे या माध्ययाप्यत्र या । हेतुष्टातयो प्रनिए -न_पमर्ग-भिमिनि, मामध्यममा यमामवरणमामध्यम् । पति ·अवयनिरूपणम् ] न्यायमाप्यम् । उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः॥३८॥ उदाहरणापेक्षा उदाहरणतन्त्रः- उदाहरणवशः, वश:- सामर्थ्यम् । साध्यसाधर्म्य- युक्ते उदाहरणे- स्थाल्यादिद्रव्यमुत्पत्तिधर्मकम् अनित्यं दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति सा- ध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंहियते, साध्यवैधयेयुक्ते पुनरुदाहरणे- आत्मादिद्रव्यमऽनु- त्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न च तथा शब्द इत्यनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारसतिपेधेन उत्पत्तिधर्म- कत्वमुपसंहियते, तदिदमुपसंहारद्वैतमुदाहरणद्वैताद् भवति । उपसंहियतेऽनेनेति चोपसंहारो फेदितव्य इति । द्विविधस्य पुनहेंतोर्द्विविधस्य चोदाहरणस्योपसंहारद्वैतं च समानम् ॥ ३८॥ तरूपवेदनीयम्= प्रशस्तताकिग्राह्यमित्यर्थ - स्थूलदृष्ट्या हेतुत्वोदाहरणत्वातीतो सत्यामपि पर्यवसाने सूक्ष्मबुद्धया व्यभिचारप्राप्ते संभवाद् बहु दर्शनाच, प्रशस्तपण्डित्तवेदनीयं यथा घटादौ पार्थिवत्वलोहले. ख्यत्वयोर्व्याप्तिप्रहे जातेपि हीरकादी व्यभिचारदर्शनं जायते लोहलेख्यत्वाभाववत्यपि हीरकादौ पार्थिवत्वस्य सत्त्वाद् व्यभिचारः प्राप्त इत्यलम् ।। ३७ ।। उपनयलक्षणमाह- उदाहरणेति, साध्यस्य पक्षस्य- य उदाहरणापेक्षा दृष्टान्ताधीनोऽन्वयि. दृष्टान्तस्थले तथा तथा चायमित्युपसंहारः व्यतिरेकिदृष्टान्तस्थले च न तथा न चायं तथेत्युपसंहार स उपनय इत्यन्वयः, उपसंह्रियते हेतुरनेन पक्षे इत्युपसंहारः स एवोपनयः, यथा 'पर्वतो वहिमान धूमाद् यो यो धूमवान् स वहिमान यथा महामसः तथा चायं पर्वतः' इति तथा वह्नि- च्याप्यधूमवानित्यन्वयिदृष्टान्तेनोपनयः, यो न वह्निमान् स न धूमवान् यया अलहदः अयं घ न तथा अयं पर्वतस्तु तथा= धूमाभाववान्न किं तु धूमवानेवेति व्यतिरेकिदृष्टान्तेनोपनयः । उदाहरणं विनोपनयस्य संभावना नास्तीति उदाहरणापेक्ष इत्युक्तमिति सूनार्थः, मा- "साध्यस्य= पक्षस्य उदाह- रणापेक्षा उदाहरणानुसारी य उपसहार- उपन्यासः प्रकृतोदाहरणोपदर्शितव्याप्तिविशिष्टहेतुविशिष्ट- पक्षविषयकबोधजनको न्यायावयत्र इत्यर्थः" इति विश्वनाथभट्टाः । व्यावऐउदाहरणेति, इति त्रय- मपि पर्यायपदम, उदाहरणवशः= उपाहरणवश्यः= उदाहरणाधीनः- उदाहरणं विनोपनयस्याऽसंभवा- त्. उदाहरणेन सिद्धस्यैवार्थस्योपनयेन पक्षे उपसंहारादिध्यर्थः । अन्वयिहष्टान्तसाध्यमुपनयमुदाहरति-- साथ्यसाधम्यति, साध्यसाधम्यग युक्ते- प्रयुक्ते सति उदाहरणे, अन्वय्युदाहरणस्थले इत्यर्थः, माह-- स्थाल्यादीति, अनित्य. शब्द. उत्पत्तिधर्मवाद उत्पत्निधर्मक च स्थाल्यादिद्रव्यमनित्यं दृष्टं शब्दश्वायं तथा उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शन्दस्य पक्षभूते शन्दे उन्पतिधर्मकत्वं हेतुम्पनयेनोप- सद्वियदे इत्यन्वयः, व्यतिरेकिदृष्टान्तसाध्यमुपनयमाह- साप्यौधयेति, पश्चर्येण प्रयुक्के चोदाह- रणे- अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्याद् अनुत्पत्तिधर्मकं चात्मादिद्रव्यं नित्यं दृष्टं शब्दश्चायं तथा= अनुत्पत्तिधर्मको न किं, तूत्पत्तिधर्मक एव. तथा चाऽनुत्पत्तिधर्मकत्यस्य उपसंहारप्रतिषेधेन= न तथा इत्यनेन पक्षे शब्दे उत्पत्तिधर्मकत्वमुपनयेनोपसहियते इत्यन्ययः । उपनयद्वैतस्य कारणमाह- तदिद. मिति, उपसंहारद्वैतम् उपनयद्वैतम्, अन्वथ्युदाहरणस्थळेऽन्वयेन व्यतिरेक्युदाहरणस्थले च व्यतिरे. केणोपसंहारो भवतीत्युपनयद्वैतं सिद्धम् । उपनयस्योपसंहारत्वकारणमाह- उपसंद्वियते इति, अनया व्युत्पत्त्या उपनय एवोपसंहारो वैदितव्य इत्यर्थ । उपनयद्वैते विनिगमनामाह-द्विविधस्येति, अन्य- यिव्यतिरेकित्वाभ्या द्विविधस्य, हेतूदाहरणयोते तयोरुपसहारस्यापि द्वैतं समानम्- तुन्यं युक्तं वेत्यर्थः । यदाहि अन्वयिव्यतिरेकिल्लाभ्या हेतूदाहरणयोद्वैतं तदोपसंहारस्य- उपनयस्यापि द्वैतमावस्या कमेत्यर्थः । किं वेदं वाक्यमनिमसूत्रस्यावरणभूत विज्ञेयम ॥ ३८ ॥ प्रकृत- ·. ६० प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [१ अध्याये. १माहिके हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ।। ३९ ।। साधयोक्ते वा वैधयोक्ते वा यथोदाहरणमुपसंदियते- तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम्, निगम्यन्तेऽनेनेति मतिज्ञाहेतूदाहरणोपनया एकत्रेति निगमनम्, निग- म्यन्ते समय॑न्ते= संवध्यन्ते । तत्र साधम्र्योक्ते तावद् हेतौ वाक्यम्-अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा. उत्पत्तिधर्मकत्वादिति हेतु:. उत्पत्तिधर्मकं स्थाल्यादिद्रव्यमऽनित्यमित्युदाहरणम्. तथा चोत्पत्तिधर्मकः शब्द इत्युपनयः. तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादऽनित्यः शब्द इति निगमनम्, वैध. योक्तपि- अनित्यः शब्दः १ उत्पत्तिधर्मकत्वाद २ अनुत्पत्तिधर्मकमात्मादिद्रव्यं नित्यं दृष्टम् ३ न च तयाऽनुत्पचिधर्मकः शब्दः ४ तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्दः ५ इति । अवयवसमुदाये च वाश्ये संभूयेतरेतराभिसंवन्या प्रमाणान्यथै साधयन्तीति, संभवः तावत् शब्दविषया प्रतिज्ञा आप्तोपदेशस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतिसंधानात् अनृपेच स्वात- निगमनलक्षणमुपपादयति- हेविति, हेत्वपदेशान्= हेतुव्यपदेशान्= उपनयनहेतुनिर्देशमाश्रि. त्य प्रतिज्ञाया यत पुनर्वचनं तद् निगमनं यथा 'तस्मात्तथा यहिमान् ' इनि, तथाच पती वहिमा. न १ धूमान् ? यो यो धूमवान् स वद्विमान् यथा महानसः ३ तथा पायम् ४ तस्मात्तया ५ इत्यत्र तस्मात्तथा' इति प्रतिज्ञाया: पुनर्वचनमेष निगमनम् । उपनयन हेतूपसंहारः कृत इति तदनन्तरं सा- ध्योपसंहारोप्यावश्यक एवेति स एव निगमनेन क्रियते, साध्योपमहारश प्रतिक्षायाः पुनर्वचनमेयेति सूत्रार्थः । ध्याचरे- साधम्योंके इति, हेतो साधम्र्येण- उदाहरणसाधयेण: अन्धयव्यात्या धोके वैध- म्येण उदाहरणवैधयण= व्यतिरेकल्यात्या योक्के यथोदाहरण उदाहरणानुसारेण पक्षे निगमनेर साथ्यमुपसंहियते इत्यन्वयः, उदाहरति- स्मादिति, 'अनित्यः शब्दः' इति साप्योपसंहार एव निगमनम् । निगमनशब्दव्युत्पत्तिमाह-निगम्यन्ते इति, एकत्र- सात्यसिद्धी, निगमनेन मा योपर्ग- हारे कृते हि प्रतिमाहतूदाहरणोपनयानां माध्यसाधने पर्यवसानं भवति नाऽन्यधेत्यर्थः । निगमनपदा. गाह- समयन्ते= मंश्यन्ते इति, निगमनेनेव प्रतिसादीनां माध्यसिसपा मेयधो भवति- साध्य. प्रतिपादफचान, माथ्यसामा भानीति यावन इत्याशयः प्रतिमाति । माधयेगोषदंतुरो पचा- वयवाक्यान्याह-तरेत्यादिना, तथा रयाल्यादितव्यवन् । निगमनावयवयाक्यमाद- गरमादिति, भर अनित्यः पादः' इत्येव निगमनम् । वैधम्यगोत्तदे तुपक्षे पचायपयवास्यान्याद-वियोगीति, धेरयों से पि देतो सावर वाफ्यमित्यन्ययः । मनित्यः गन इति प्रतिमा, विधर्मश्यादिति हेतु, समनुत्पत्तिधर्मकमात्मादिद्वन्य निन्यं भवतीति व्यतिरेक्युदाहरणम, न प वयानुत्पनिर्मक दावि व्यतिरेक्युपनयः, यदा हि नानुत्पत्तिधरमदोपविभपनामादुरसत्तिधर्मपगादनिया द इति निगमनं निगमनाय साप्योरमहाराजगद् ध्यतिरेपिस्वं न संभवती यनुमंधेयम। प्रतिशारायानां मभूयातिपादकलमाद- अयोनि, भवागमुदाय वाश्ये याययश्यमु. भायात्म, वाफ्ये प्रमाणानि-प्रनिगादीनि मंगूय मयुग्य- मिलिया पाश्चादय अर्थ माध्य साधयन्ति नान्यन्यन्वयः । मभूदेनि भातयः समर पनि प्रनिशानानां वाययाना मंत्र प्रातिमाह-मंभव इति, दविवादानित्यत्रपिया प्रमं प्रनित पनि अनियः ति, माय- विलो- भानो भानोपशायर पनि गम प्रयन परीमा यिने प्रपनाममा पानुमानेन अनि ना पक्षमाण, मार-प्रनृपं. मिति, शििभन्नम्प- योगमायादिनार पुपर मामा-मनुमानाम्यो दिनमा सदानिय र नयामि मनुमानमानी. .

·अवयनिरूपणम् ] न्यायभाष्यम् । व्यानुपपत्तेरनुमानं हेतुः, उदाहरणे सादृश्यप्रतिपत्तेः तचोदाहरणभाष्ये व्याख्यातम्- प्रत्य- क्षविषयमुदाहरणम्- ऐनाएसिद्धेः, उपमानमुपनय:- तयेत्युपसंहारात. न च तथेति चोप- मानधर्ममतिषेधे विपरीतधर्मोपसंहारसिद्धः, सर्वेपामेकार्थप्रतिपत्तौ सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनमिति । इत्तरेतराभिसंबन्धोपि- असत्यां प्रतिज्ञायामनाश्रया हेत्वादयो न प्रवर्तेरन, असति देती कस्य साधनभावः प्रदर्येत उदाहरणे ? साध्यै च कस्योपसंहारः स्पाद ? कस्प चापदेशात प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति ?, असत्युदाहरणे फेन साध वैध वा साध्य- साधनमुपादीयेत १ कस्य वा साधर्म्यवशादुपसंहारः प्रवर्तेत ?, उपनयं चान्तरेण साध्येऽनुप- यम् अनुमानं च हेतुरेवेति अनित्यः शब्दः' इत्याप्तोपदेशरूपायाः प्रतिज्ञायाः परीक्षणं हेतुनैव संभव- तीति प्रतिज्ञानन्तरम् 'उत्पत्तिधर्मकत्वात्' इत्यादिहेतुरुच्यते इति हेतुसंभवः सिद्ध इत्यर्थः । उत्पत्ति- धर्मकत्वेपि शब्दस्यानित्यत्वं कथं स्यात् किंवद्वा स्यादित्येवं हेत्वनन्तरं सादृश्यजिज्ञासा जायते तथ सादृश्यं उदाहरणे ज्ञायते- 'यथोत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्थाल्यादिस्तथा शब्दोप्यनित्यः' इत्युदाहरणे एव सादृश्यप्रतिपत्तेहेत्वनन्तरमुदाहरणसंभवः सिद्ध इत्याह- उदाहरणे इति, "सादृश्यप्रतिप्रतिपत्तेः। इत्यत्र सादृश्यप्रतिपत्तिः इतिवक्तव्यमासीत् । तच पक्षसपक्षयोः सादृश्यं चोदाहरणभाप्ये उदाह. रणसूत्रभाष्ये व्याख्यातमित्यन्वयः । उदाहरणस्य विशेपमाह-प्रत्यक्षेति, तथोदाहरणं प्रत्यक्षशानविषयम् प्रत्यक्षभूतमेव माझं नाऽप्रत्यक्षम, उक्के हेतुमाह-दृष्टेनेति, प्रत्यक्षेणैवोदाहरणेनाऽप्रत्यक्षपदार्थसिद्धि- संभवात् यथा प्रत्यक्षेण वास्यादिकरणवत्वेनात्मनः सकरणत्वमनुमीयते= साध्यते, यशुदाहरणमप्रत्यक्षं स्वात्तदा तत्राभिप्रेतधर्मसिद्धधर्थमनुमानान्तरापेक्षायामनवस्यैव स्यादिति प्रत्यक्षमेवोदाहरणं भवतीत्यर्थः । उपनयसंभवमाह- उपमानमिति, उदाहरणानन्तरं तत्सादृश्येन साध्यव्याप्यहेतोः पझे उपसंहार आव- श्यक इति तदर्थमुपनयसंभवः सिद्धः उपनयश्योपमानमेवेत्यर्थः, उपनयस्योपमानत्वे हेतुमाह- तति, तथेत्युपसंहार अपमानेनैव भवतीति तथेत्युपसंहारादुपनय उपमानमित्यर्थः । व्यतिरेक्युपनयस्य प्रकृत- इतूपसंहारकत्वमाह-न च तथेति, मयं शब्दश्च तथा अनुत्पत्तिधर्मको नेत्यनेनोपमानधर्मस्य= मनुला- त्तिधर्मकत्वस्य प्रतिषेधे कृते तद्विपरीतधर्मस्य- उत्पत्तिधर्मकत्वस्य उपसंहारः सिष्यतीति व्यतिरेक्युपन- यस्यापि पर्यवसाने प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतूपसंहारक्त्वं सिद्धमित्यर्थः । उपनयेन हेतूपसंहारे वृत्ते साध्योप- संहारापेक्षा जायते इत्युपनयानन्तरं निगमनसंभवः सिद्ध इत्याह- सर्वेषामिति, सर्वेषाम् प्रविज्ञापन यान्तानाम् एकार्यप्रतिपत्ती= साथ्यप्रविपत्ती सामर्थ्यप्रदर्शनमेव निगमनम्- यतोयं साध्यव्याप्यहेतूमान् मतः साध्यवानिति निगमेन प्रतिपादनात् प्रतिक्षादीनां साध्यसाधावलक्षणं सामर्थ्य सुटी. भवतीत्याशयः। प्रतिज्ञाद्यव्यवनां परस्परसंबन्ध वा परस्परसापेक्षवं पोपपादयति- इउरेतरेति, इलाययवानां प्रतिक्षराश्रयः- सन्यामेव प्रतिज्ञायां हेत्वाद्यवयानां प्रवृत्तिसंभवादिति हेत्वाधवयवानां प्रतिज्ञया संबन्धः सिद्ध इत्याह-असत्यामिति । तोरावश्यकतामाह-मसतीति, प्रतिज्ञासिद्धिातुनैव संमतीति हेतुसंबन्धः सिद्धा, साधनभावः प्रतिक्षासायासम्, स च साध्यसाधनभाव उदाहरणे प्रदर्शनीयो भाति यया- यो धूमगन् स पहिमान् महानसबदित्याह-उदाहरणे इति । कि पाऽमति हेतायुपनयेन साध्यै पक्षे फस्योपसंहाः स्यान् ? न पश्यापीति हेतोरावस्याना~ उपनपेन पडे देतोरवोपसंहा. गत, कि प यशुपनयेन पो हेनुपसंहारो न स्यात् तदा पस्य ध्यादेशान् प्रतिज्ञायाः पुनर्वाचनलागं निगमनमपि स्यान् ? इति निगमनेनापि हेतुसंबन्धः सिद्धः। दाहरणसंपन्धमाह- अमन्युहादरणे पति, यादाहरणं न स्यात्तदा साम्यसा पसे साधर्म्य वा वैषम्य वा पेनोपायत ? कम्य च साम्य- शान् पसे उपनयनिगमनाम्यां हेतुमाग्ययोरपमहार स्यात् । न स्यादेवि समुहाहरणापेक्षा माता ·, प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १आहिके- संहृतः साधको धर्मो नार्थ साधयेत् ?, निगमनाभावे च नाऽनभिव्यक्तसंवन्धानां प्रतिज्ञादीना- मेकार्थेन मतीयेतार्थमतिपादकत्वम् ? इति । अथावयवार्थ:- साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा संवन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः, उदाहरणेन समा- नस्य विपरीतस्य वा साध्यस्य धर्मस्य साधकभाववचनं हेत्वर्थः, धर्मयोः साध्यसाधनभाव- '' प्रदर्शनमेकत्र उदाहरणार्थः, साधनभूतस्य धर्मस्य साध्येन धर्मेण सामानाधिकरण्योपपादन- मुपनयार्थः, उदाहरणस्थयोधर्मयोः साध्यसाधनभावोपपत्तौ साध्ये विपरीतप्रसङ्गमतिपेधार्थ निगमनम् । न चैतस्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धौ सत्यां साधर्म्यवैधाभ्यां मत्यवस्थानस्य विकल्पाद जातिनिग्रहस्थानवहुत्वं प्रक्रमते- अव्यवस्थाप्य खलु धर्मयोः साध्यसाधनभावमुदाहरणे जाति- तथा चोदाहरणस्यापि संवन्धः सिद्धः । उपनयनसंबन्धमाह- उपनयमिति, अन्तरेण= विना, यापनयो न स्यात् तदा साध्ये- पक्षे साधको धर्मः- हेतुनोपसंहृतः स्यात् अनुपसंहृतश्वाऽर्थम्= साध्यं न साध- येदिति हेतूपसंहारायोपनयापेक्षा प्राप्लेत्युपनयसंबन्धः सिद्धः । निगमनसंबन्धमाह- निगमनाभावे इति, निगमने सत्येव प्रतिज्ञादीनां परस्परसंबन्धस्याभिव्यक्तिर्भवति-निगमनेनैव प्रतिज्ञोपसंहारादिति, यदि निगमनं न स्यात्तदाऽनभिव्यक्तसंबन्धानां प्रतिज्ञादीनाम् एकार्थेन= पक्षेण किं या समुचयेन- एकीभावेन अर्थप्रतिपादकत्वम्= साध्यसाधक न प्रतीयेत निगमने सति च साध्यसापकतं प्रतीयते इति निगमनसंबन्धः सिद्धः । पर्यवसाने निगमनेनैवोपसंहाराद् निगमनेन प्रतिज्ञादीनां परस्परं संपन्या- भिव्यक्तिर्भवतीत्यनुसंधेयम् यथा निगमनेन साध्योपसंहारे कृते साध्यस्य हेतुना संबन्धः सिद्धः साध्य- साधनभावप्रदर्शनार्थ दृष्टान्तेन संबन्धाभिव्यक्तिपत्ति ततश्च प्रतिज्ञाहेतुभ्यामपि संन्धाभिव्य- तिर्भवतीत्यलम् । संप्रत्यवयवानां प्रयोजनं प्रतिपादयति- अयेति, साध्यस्य धर्मस्य वद्रपादेः धर्मिणा- पक्षेण सह संपन्धोपादानम्= संपन्धोधनमेव प्रतिज्ञार्य:- प्रतिमाप्रयोजनम्- 'पतो यहिमान , इतिप्रतिशया वः पर्वते सत्त्वज्ञानस्य जायमानवात । हेतुप्रयोजनमाह- उदाहरणेनेति, अन्वय्युदाहरणेन समानस्य साध्यस्य व्यतिरेक्युदाहरणेन विपरीतस्य या साध्यस्य माधकमावश्चनम् मत्वोपपादन हेतुप्रयोजनम्- साधकभावयनमात्रस्य हेतुस्वरूपत्वान् किं वात्र 'साध्यत्ववचनम् । इतिवक्तव्यमासीन, विपरीतस्य वा साध्यस्य ॥ इति तु पूरन स्पष्टम् । धर्मयो. साध्यसाधनयोरेर साध्यसाधनभावप्रद- शनमेवोदाहरणप्रयोजनम्, किंवा एकत्र " इत्यस्य ‘सामानाधिकरण्ये मनि' इत्यर्थः । साधनभूतम्य धर्मस्य धूमादः साध्येन धर्मेण धयादिना मह सामानाधिारण्योपादनमुपनययोजनम् - उपनयेन साध्यविशिष्टपक्षे हेतोः सत्त्वोपपादनादित्यर्थः । उदाहरणस्थयोधर्मयोः- माध्यमाधनयोक्दाहरणे सामानाधिकरण्येन अविनाभावेन वा माध्यमाधनभावोपपत्तौ जानायां साध्यै- पो विपरीनामनग्यः साध्यामावापत्तेः प्रतिष एवं निगमनायोजनमू-निगमनेन साध्यामात्र प्रतिषिद्ध माध्यमिदं: संभवादित्यन्वयः । पञ्चस्ववयोपु मध्ये प्रतिता तु साध्यवान् माविकच न भवति उसनयनिगमने प नुमाध्ययो. रुपसंहारपरे एवेति न ते अपि माध्यमाधर भवन इति पारिशेप्यान् ईनुदाणयोग्य वानुतः माय. सापकत्वं पर्यरस्यनि ते च हेतूदाहरणे याऽव्यभिचारिणी भवनम्नदा माध्यमाय भवन नि हनुदाह रणयोः परिशुद्ध अव्यभिचारित्वस्य फरमाह-न चेति, एतस्याम्= उपायाम् अव्यभिचारिय. रूपायां नहाहरणयोः परिसुद्धौ मयां साधयंवेम्याभ्यां प्रन्यवापानम्य विषपान जातिनिहरयाना - ॥ सामानस्य ॥

·तर्कनिरूपणम् ] न्यायमाप्यम।. वादी प्रत्यवतिष्ठते. व्यवस्थिते तु खलु धर्मयोः साध्यसाधनभायं दृष्टान्तस्थे गृह्यमाणे साधन- भूतस्य धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानं न साधर्म्यमात्रस्य न वैधर्म्यमात्रस्य चेति ॥ ३९ ।। अत ऊर्च तर्को लक्षणीयस्तर्क इति- अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकः॥ ४० ॥ अथेदमुच्यते-- अविज्ञायमानतत्त्वेऽर्थे जिज्ञासा ताबजायते- जानीये इममर्थमिति, अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहतौ धौं विभागेन विमृशति- किंस्विदित्येवम् ? आहोस्विनैवम् ? इति, विमृश्यमानयोधर्मयोरेफ कारणोपपत्याऽनुजानाति- संभवत्यस्मिन् कारणम्- प्रमाणम्- हेतुरिति, कारणोपपत्त्या स्यादेवमेतद् नेतरदिति । योबहुत्वं न प्रक्रमतेन प्राप्नोतीत्यन्वयः । किं वा साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानविकल्पान्जातिनिग्रह- स्थानबहुत्वमुक्तम सा जातिनिग्रहस्थानं च हेतूदाहरणयोः परिशुद्धौ सत्यां न प्रक्रमते इत्यन्वयः । साधयंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पात् जातिनिग्रहस्थानबहुत्यमित्यादि सर्वमेतदध्यायान्ते द्रष्टव्यं नेह विस्तरभयादुपपाद्यते । उक्त हेतुमाह- अव्यवस्थाप्येति, धर्मयोः- साध्यसाधनत्वेनाभिमतयोः पदार्थयोरुदाहरणे साध्यसाधनभावमव्यवस्थाप्यैव जातिवादी- जात्युत्तरवादी प्रत्यवतिष्ठते= शङ्कते, साध्यसाधनभावे व्यवस्थित तु जावेरवसरो न भरतीत्याह- व्यवस्थिते इति, धर्मयोः साध्यसाधनयो. ईष्टान्तस्थे साध्यसानभावं व्यवस्थिते= व्यभिचाररहिते गृह्यमाणे तु साधनभूतस्य धर्मस्य धूमादेर्यद हेतुत्वेनोपादानं तन्न साधर्म्यमात्रस्य= साधर्म्यमात्रेण येन वैधम्र्येण प्रत्यवस्थानात जातिः प्रसस्त न या वैधर्म्यमात्रस्य-वैधर्म्यमात्रेणोपादानं येन साधम्येण प्रत्यवस्थानात जातिः प्रसरत् किं तु अव्यभिचारिणी हेतोः साधर्म्यवैधाभ्याम् = अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिवैशिष्टयेनैवोपादानं भवतीति न साधयंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पात् जातिनिग्रहस्थानबहुत्वं प्रक्रमते इत्यन्वयः । यदा हि फेन चिदुक्तम् 'पर्वतो वद्विमान् पापाणमयत्वात' इति तत्र वैधर्मेण जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते- 'यो न वद्विमान् स न पापाण- मयः' इति व्यतिरेकव्याप्तिनास्तीति वयभाववत्यपि अलहदे पापाणमयत्वस्य संभवात् पापाणमयत्वं वहिसाधक नेति वैधम्येण प्रत्यवस्थानं विज्ञेयम् , यदा हि फेन चिदुक्तम्-'पर्वतो वहिमान जलाभावात् । इति तत्र साधन्येण जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते 'यो जलाभाववान स वद्विमान ' इत्यन्वयध्यातिनास्ति- घटादौ अलाभाव सत्त्येपि वहयभावादिति जलाभाश्वत्त्वं वहिसाधकं नेति साधम्र्येण प्रत्यवस्थान विशे- तदेतत् प्रत्यवस्थानमऽन्वयव्यतिरेफव्याप्ती शुद्धायां न संभवतीत्यरम् ।। ३९ ।। तलक्षणमवताग्यति-- अत इति, तर्कः= एवन्भुतस्तर्क इत्येवं तो लक्षणीय इत्यन्वयः । अविज्ञातति- अर्य= पदार्थे अविज्ञाततत्त्व= अविज्ञातस्वरूपं सति कारणोपपत्तितः= हेतूपपादनद्वारा नाशपदार्थस्य तत्वज्ञानार्थम् ययार्थस्वरूपक्षानार्थ य ऊहा- संभावना स तर्फः यथा स्थाणुए पुरपो वेति संहाये जाते एतादृशदेशकालयोः पुरुषसत्त्वं नोपपद्यते इत्यादिकारणप्रतिपादनेन दृश्यमानस्य यत् स्थाणुत्वसंभावनं स तकः, यया च यद्यत्र वहिन स्यात्तदा धूमोपि न स्यादिति धूमोपपादनेन परिसमा. वन तर्फ स च संशये सति प्रमाणानां तत्त्वावधारणे सहकारिकारणमिति सूत्रार्थः । म्याचटे- अयेदगिति, सामान्यतो शातं तत्वतयाज्ञाते तत्वज्ञानार्थ जिज्ञासा तावन्- प्रथमं जायने, मिशासा. म्यरूपमाह- जानीये इसममिति । अय= जिशासानन्तरं मिशासारिश्पीभूतस्य पदार्थम्य घ्यावी परसरविरुद्धौ धौ विभागेन- पार्यस्येन विमृगति यया स्याशुपुरुषधर्मो यया च पर्वते यहिम यम्ममावत्तं च यक्ष्यमाणोदाहरणस्थले पारमन इसचिनर्मकत्वमनुसचिधर्मघ्नं नि, रिमामुदा. दति-किमिति, इत्येवम् = उपत्तिर्मकः, भवम् अनुत्पत्तिधर्मको घामंति, मर " सिदि. पम् ? आहोखियम् ? " दापिपाठः । विमानन्तरं तगाद- विक्ष्यति, विमृश्यमानयोर्मयो यम्।

·६४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. १माहिके- तत्र निदर्शनम्- योऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानीते तं च भो तत्त्वतो जानीये इति जिज्ञासा, स किमुत्पत्तिधर्मको वाऽनुत्पत्तिधर्मक इतिः विमर्शः, विमृश्यमानेऽविज्ञाततत्त्वेऽयें यस्य धर्मस्याऽभ्यनुज्ञाकारणमुपपद्यते तमनुजानाति- यद्ययमनुत्पत्तिधर्मकस्ततः स्वकृतस्य कर्मणः फलमनुभवति ज्ञाता. दुःखजन्मपत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरमुत्तरं पूर्वस्य पूर्वस्य कारणम् उत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति स्यातां संसारापत्रगौं, उत्पतिधर्मके ज्ञातरि पुनर्न स्याताम्- उत्पन्नः खलु ज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संवध्यते इति नाऽस्येदं स्वकृतस्य कर्मणः फलम्- उत्पन्नव भूत्वा न भवतीति तस्याऽविद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मणः फलोपभोगो नास्ति तदेवमेकस्याऽनेकशरीरयोगः शरीरवियोगश्चात्यन्तं न स्यादिति । यत्र कारणमनुपपद्यमानं पश्यति तन्नानुजानाति, सोयमेवंलक्षण ऊहस्तर्क इत्युच्यते । उत्पत्तिधर्मकत्वानुत्पत्तिधर्मकत्वयोर्मध्ये एकम् एकतरं धर्मम् अनुत्पत्तिधर्मकत्वं कारणोपपत्त्या- आत्मनो नित्यत्वे एव कर्मादिफलं संभवति अन्यथा कृतहानिरकृताभ्यागमः स्यादित्यादिना नित्यत्व- कारणोपपादनेनाऽनुजानाति संभावयति । अभ्यनुज्ञास्वरूपमाह- संभवतीति, अस्मिन्- यथाऽनुत्प- त्तिधर्मकत्वे कारणम् = प्रमाणलक्षणं हेतुः संभवतीति नित्यत्वकारणस्य कृतकर्मफलभोक्तृत्वस्योपपत्या एतत् मात्मा एवम् अनुत्पत्तिधर्मक एव, इतरत्= उत्पत्तिधर्मक आत्मा नेत्यन्वयः । स्वयमुदाहरति तम्- तत्रेति, वत्र तर्फे निदर्शनम् उदाहरणम् । योयं ज्ञातव्यार्थज्ञाता में जानीये इति आत्मविषया जिज्ञासा प्रथमं जायते, जिज्ञासानन्तरं जायमानं संशयमाह- स इति, सा= ज्ञाता आत्मा । विमर्श:= संशयः । एवमर्थे= आत्मपदार्थेऽविज्ञाततत्त्वे अत एव विमृश्यमाने यस्य धर्मस्य= उत्पत्तिधर्मकत्वस्य वाऽनुत्पत्तिधर्मकत्वस्य वाऽभ्यनुज्ञाकारणम् स्वीकारकारणमुपपद्यते तमेव धर्ममनुजानाति, अत्रानुसत्तिधर्मकत्वम्य कारणमुपपादयति- यदीति, अयम्- आत्मा, ततः- मनुत्पत्तिधर्मकत्वात- नित्यत्वात् , नित्यस्य हि शरीरवियोगानन्तरं स्वर्गनरकदेहान्तरादिषु गमनं संभवतीति तत्र तत्रायमात्मा स्वरतकर्मफलमनुभवति= अनुभवितुमर्हति, आत्मज्ञाने आते च दुःसजन्मप्रवृत्तिदोपमिध्याशानानां मध्ये उत्तरमुत्तरं पूर्वपूर्वस्य कारणमिति फारणाभाचे कार्याभा- पन्यायेन उत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावान् = पूर्वपूर्वापायादपरगोपि संभवतीति आत्मनो नित्यत्वे संसारापवर्गों संभवत इत्यन्वयः । दुःसजन्मेति पूर्व व्याख्यातम् । विपक्षे पाधकमाइ- उत्पत्तिधर्मय इति, यद्यऽनित्यः स्यादात्मा तदा तस्य संसारापा न संभवत इत्यर्थः । उक्तमुपपादयति-- उत्पन्न इत्यादिना, ज्ञाता मारमा यानित्यः स्यात्तदोत्पन्नः सन् देहेन्द्रियबुद्विवेदनाभिः संयध्यने संबध्येतेति मस्य- आत्मन इदम् शरीरादिकं स्वकृतकर्मणः फलं न स्यात यतोऽनित्यन्येन पूर्वमात्मैव न संभवति न तरो तरकृतं फौति कमिदं कर्मफलं स्यादित्यर्थः । आत्मनोऽनित्यत्वे दोपान्तरं किंवा विनाशि- खमाह- उत्पन्नश्चेवि, उत्पन्ना- भनित्यश्य पदार्थः भूला उत्पध न मावि विनम्यत्येवेति सम्य- अनित्यस्यात्मन: अविद्यमानस्य- अनुत्पन्नम्य निरद्धस्य विनष्टम्य च सतकर्मणः फलोपमोगो नास्तिन संभवति- विद्यमानस्यर भोगमंभवात् , अनित्यस्य च प्रागभावप्रध्यमो नियतायेवेन्यात्म- भोपि स्यावामनित्यत्वादेवेत्यर्थः । उपसंहाति- तदेवमिति, वदवम् आन्मन उत्सत्तिधर्मकनाऽनित्य मारमनोऽनेकशरीरैः संयोगो वियोगवाज्यन्तम्- सर्वथा न समवनि, तत्र फलोपभोगम्य वैषम्यान फर्मफलस्वमुपपद्यते स्वतकर्मक्लस्य प्रानिचारमनो नित्यत्वे एत्रोपपद्यते त्यात्माऽनुअनिधर्मक मित्य एवेत्यर्थः । "शरीरवियोगः" इत्यत्र 'अनेरशरीरवियोगः' इति वफल्यमासीन तफयसिर- कमाह-योति, यत्र फारणोपपचिर्न भवति तन्नाऽनुमानाति ययात्मन उत्पनिधर्मकत्रमिनि, भारमन उत्पत्तिधर्मकले फूतहानिरपवाभ्यागमश्व दोषः म्यादिति नोलात्तिवर्मकस्य तजमिध्यतीत्ययः । अगमुपसंहरति- सोयमिति, एवं लम: सूमोनाचम्पविशिष्ट उर एव सः। , ·निर्णयलक्षणम् न्यायभाष्यम्। कथं पुनरय तत्त्वज्ञानार्थो न - तचंज्ञानमेवेति ?. अनवधारणा अनुजानात्ययमेकतर धर्म कारणोपपत्या न लवधारयति न व्यवस्यतिन निश्चिनोति- एवमेवेदमिति । मयं तत्त्वज्ञानार्थ इति ?. तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्षणादूहाद् भावितात् प्रसन्नादनन्तरं प्रमाणसाम- ाद तत्वज्ञानमुत्पद्यते इत्येवं तत्वज्ञानार्य इति । सोयं तर्क: प्रमाणानि भतिसंदधानः प्रमाणा- भ्पनुज्ञानात् ममाणसहितो वादे प्रदिष्ट इति अविज्ञाततत्वमनुजानाति यथा सोऽयों भवति तस्य यथाभावः तत्वम्- अविपर्यय:- यायातथ्यम् ॥ ४० ॥ अस्मिश्च तर्कचिपये- विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ११ ॥ स्थापना= साधनं प्रतिपेघा उपालम्भः तौ साधनोपालम्भौ पक्षमतिपक्षाश्रयो व्यति- पक्कावऽनुबन्धेन प्रवर्तमानौ पक्षपतिपक्षावित्युच्येते. तयोरन्यतरस्य निवृत्तिरेकतरस्याऽवस्थान- ननूक्तलक्षणस्तर्कस्तु तत्त्वज्ञानमेवेति विज्ञायते 'अनुत्पचिधर्मक मात्मा' इत्यादिवर्कस्य तत्त्वज्ञान- रूपत्वादिति अयम् तर्कस्तत्त्वज्ञानार्थ इति कथमुक्तमित्याशङ्कते- कथमिति । उत्तरमाह- अननधारणा- दिति, उक्तं व्याचप्टे- अनुजानातीति, अयम्=तकरः कारणोपपत्त्या हेतुप्रतिपत्त्या एकतरं धर्म यथोक्तरीत्यात्मन अनुत्पत्तिधर्मकत्यमभुजानाति संभावयतीतियावत् न वधारयति= न निश्चि- नोति- एवमेवेदमिति- अत्माऽनुत्पत्तिधर्मक एवेति न निश्चिनोति. तथा च तस्य निश्चयरूपत्वा. भावान वत्वज्ञानं तर्कः किं तु तत्त्वज्ञानार्थ:- तत्त्वज्ञानसहकारीत्यर्थः । तकस्य तत्वज्ञानरूपत्वाभावेपि तत्त्वज्ञानार्थत्वं जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- तत्वज्ञानेति, वत्वज्ञानविपयस्य मात्मानुत्पत्तिधर्म- कत्लस्य याऽभ्यनुज्ञा उपपत्तिः उपपत्त्यनुसंधानं वा तल्लक्षणादूहान भावितात- चिन्तितान् प्रसन्ना अवाधितात् एतादृशाहादनन्तरम् एतादृशोहसहकारेण प्रमाणसामर्थ्यात् तत्वज्ञानमुत्पद्यते इत्येयं- रीत्या प्रमाणसहकारित्वेन तत्त्वज्ञानार्यस्तर्क इत्युच्यते इत्यन्वयः । "अभ्यनुज्ञालक्षणादात्" इत्यत्र "अभ्यनुज्ञालक्षणानुपहात्" इत्यपि पाठः । उपसंहरति- सोयमिति, तोयं प्रमाणानि प्रतिसंदधानः- समाधानः- प्रमाणसमाधानपरः प्रमाणाम्यनुज्ञानात्- प्रमाणानुल्या प्रमाणानुकुलो वादे प्रदिष्टः- उपदिष्टो वैदितव्यो न तु प्रमाणप्रतिकूलोपीत्यन्वयः। “मविज्ञातत्वमनुभानाति" इत्यनत्यं तत्त्वपदार्थ- माह-- अविज्ञातेति, सोों यया भवति वस्यार्थस्य ययाभाव एव तत्त्वम् अविपर्यया यायातथ्यम्- यथार्थत्वमेव वत्त्वमित्यन्वयः, यथाऽऽत्मानुत्पत्तिधर्मकोस्तीति तस्य नित्यत्वमेर ययाभावः तदेव सत्त्वं सब पूर्व न निश्चितमासीदित्य विज्ञाततत्त्वे आत्मनि सर्कसाहाय्येन प्रमाणैस्तस्वज्ञानम् नित्यलमान- मुत्पाद्यते इत्यर्थः । तदनेन तरेण तर्कफरोऽविज्ञाततत्त्वं पदार्थमनुजानाति अवधारयतीत्यन्वयः ॥४०॥ निर्णयलक्षणमवतारयति- अस्मिन्निति, अस्मिन् उक्त तविषये विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यां यद- भावधारणं स निर्णय इत्यन्ययः । विमृश्येति- विमृश्य इदमे वाऽनैवं वैति संशयं एत्वा पश्यविपक्षा. भ्याम्- संदिग्यविषयकसण्डनमण्डनाभ्या सिद्धार्थविषयकं ययभारणम् निश्चयः स निर्गय इचिसूत्रा- न्ययः । तदेतलाणं संदिहा परीक्षानन्तरं जायमानस्य निर्णयस्येति विशेयम्- माप्यकारण पादादिश्त निर्णये पिमराहित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्. प्रत्यक्षादिप्रमाणे यमाननिर्णये प पक्षप्रतिपक्षयोरप्यभावान् वस्मान् 'तत्त्वावधारणं निर्णयः' इत्येव व्यापकं रक्षणं मन्तव्यम् । प्याय-स्थापनेति, स्वपमस्यापना साधनमित्युच्यते. परपक्षस्य प्रतिषेधः= सण्डनम् उपासम्म इत्युच्यने तो साधनोपाटम्मी यो यथार पश्यतिपशायौ-- पक्षप्रतियाविश्यको व्यतिपको परस्परसंबद्धी- उत्तरप्रत्युत्तररूपी अनुबन्धनः उचरोत्तर अमेग प्रातमानी दो पक्षप्रतिभारित्युच्येत एतादशाभ्यां पक्षविपशाम्याम् विशेर- विशिष्टसाधनोपालम्माम्याम् सदनमग्नाम्यामांवधारणं निर्गय इत्यर्थः । पर्यरसिरमाह-मयो. .

·- प्रसन्नपदापरिभूषितमू [१ अध्याये. आहिरे- मवश्यम्भावि यस्पावस्थानं तस्यानधारणं निर्णया, नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं संभवतीति। एको हि प्रतिज्ञातमथ तं हेतुतः स्थापयति प्रतिपिद्धं चोद्धरतीति. द्वितीयस्य द्वितीयेन स्थापना- हेतुः प्रतिपिध्यते तस्यैव प्रतिपेधहेतुथोदधियते स निवर्तते. तस्य निवृत्तौ योऽवतिष्ठते तेनार्या- यधारणं निर्णयः, उभाभ्यामेवार्थावधारणमित्याह । कया युक्त्या १. एकस्य संभवो द्वितीय- स्याऽसंभवः, तावेतौ संभवासंभवौ विमर्श सह निवर्तयत उभयसंभवे. उभयासंभवे वऽनिवृत्तो विमर्श इति । विमृश्येति= विमर्श कृत्वा, सोय विमर्शः पक्षपतिपक्षावऽवद्योत्य न्याय प्रवर्तय- तीत्युपादीयते इति, एतच्च विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोर्वोद्धव्यम् । या तु धर्मिसामान्यगतौ विरुद्धौ धौं हेतुतः संभवतस्तत्र समुच्चयः- हेतुतोऽर्थस्य तथाभावोपपत्तेः यथा- 'क्रियावद् द्रव्यम्' इतिलक्षणवचने यस्य द्रव्यस्य क्रियायोगो हेतुतः रिति, तयो उक्तलक्षणपक्षप्रतिपक्षयोमध्ये अन्यतरस्य निवृत्ति - निवृत्त्या एकतरस्य- द्वितीयपक्षस्या- ऽवस्थानम् सिद्धिरावश्यकीति यस्य पक्षस्याऽवस्थानम् सिद्धिस्तस्य पक्षस्यावधारणं निर्णय इत्यन्वयः । इन चार्थावधारणं पक्षप्रतिपक्षमानाभ्या न सभवति- पक्षप्रतिपक्षयो. सत्त्वेपि तदर्शनादिति पक्षपति- पक्षयोः "व्यतिपत्तौ इत्यादीनि विशेषणान्युत्तानि सूत्रे च "विमृश्य" इत्युक्त तथा च विमर्शानन्तरं पक्षप्रतिपक्षाभ्या निर्णयो जायते परीक्षास्थले इत्यर्थ. । निर्णयस्येतिकर्तव्यतामाह- एक इत्यादिना, एक पक्षी त स्वप्रतिज्ञातमर्थ हेतुना स्थापयति यथा 'आत्माऽनुत्पत्तिधर्मकः फर्मफलभोक्तृत्वात्' इति, परेण प्रतिपिद्ध चात्मनित्यत्वमुद्धरति प्रत्याचाटे, द्वितीयेन प्रतिपक्षिणा द्वितीयस्य- पक्षिण स्थापना- हेतु प्रतिषिध्यते यथोक्तं फर्मफलभोक्तृत्व तस्य= तेन वादिना पक्षिणा य. प्रतिपक्षिसाध्यस्य प्रतिपेध. हेतुरुक्त. स प्रतिपक्षिणा पद्भियते= निरस्यते तथा च स निरस्तो हेनुनिवर्तते तस्य निवृत्तौ जाताया य प्रतिवादिहेतुरवतिष्टते स्थिरो भवति तेन स्थिरण हेतुना यत् तत्त्वार्थावधारण स निर्णय इत्युच्यते इति निर्णयसिद्धिमकार , तथा चोभाभ्याम् पश्मतिपत्राभ्यामुभाभ्यामेवार्थावधारण सभवति नान्यतरे- णेति सूरकार उमाभ्यामेनार्थावधारणमित्याहेत्याह-उभाभ्यामिति । नन्वर्यावधारण होफेनैव पण सम• वति न द्वाभ्या निरम्नस्य द्वितीयपक्षस्य तत्त्वावधारपत्वासभरादितिक्थमुभाभ्यामेवार्थावधारणमित्युत्तमि- ति भिज्ञासते- येति, क्या युक्त्या उभाभ्यामेवाक्धारणमित्यर्थः । उत्तरमाह- एक्स्येति, एकस्य पन- स्य सभव = सिद्धिभत्रति द्वितीयस्य पक्षस्याऽसंभव - असिद्धिर्भवतीति यस्य सिद्धिर्भवति तस्यावधारण भवतीत्येवरीत्या परीक्षाया पक्षप्रतिपक्षाभ्यामविधारण सिद्धमित्यन्वयः। तावेतो पक्षपतिपक्षयो. सि- द्धपसिद्धिलक्षणों सभवासभवौ सह-मिलित्वा विमर्श सराय निवर्तयन उभयसभ स्वपक्षस्थापनस्य परपक्षप्रतिपंधस्य च सभये सत्त्वे सति, उभयासमवे स्वपस्यापनमानेण षा परपक्षप्रतिपेधमानण या विमर्शोऽनिवृत्त न निवर्तत इन्यन्वय । अब "साधनमात्रनिदेशे प्रतिवाद्युक्तदूषणानुद्धरण सत्प्रतिपक्षिा तत्त्वेन दूषणानुभावनेपि दृपणसभावनामारेणापि सशयावस्थितिसममात् परीक्षाया. सशयपूर्वकत्वेन संशयारणतयोपस्थितकोरिद्वयमध्ये एफ्तरकोटेरवाधने प्रतिक्षामात्रेण सशयनिवृत्तेरसंभवात् " इति श्रीगुरुचरणा । विमृश्येतिपद व्याचशे-विमृश्येति । विमापेक्षापारणमाह- सोयमिति, सोय सरायो पादिप्रतिवादिनी: पक्षप्रतिपक्षी अवद्योत्य- प्रकाश्य सस्थाप्य न्यायम्-प्रतिशायमान प्रवर्तय. तोति हेतोरव उपादीयते= गृहते- प्रथम समय्यने इयर्थ । एन एपक्षावधारणं तन भाति यत्र पर्मिस्थयोरेव विरद्धयोधर्मयो, सशयो भवति ययात्मनि नित्यतानित्यत्ययो. परस्परविरद्धयो धर्मयोः साये जाते एकतरधर्मावधारण भवति- उभयधपिसहारासमादित्यर्थः । समुभयपक्षमाह-- यति, धर्मिसामान्ये इंतुतो विद्धियोधर्मयो, सभा दि समुच्चयो भवति न वन्यतरयाध - अर्थम्च- सामान्यमियो हेतुतस्नयामावस्य- वारशविरद्धधर्मविष्ट पम्योपपचे । उदा.

·- , : निर्णयलक्षणम्] न्यायभाष्यम् । संभवति तत् क्रियावत् यस्य न संभवति तदक्रियमिति । एकपर्मिस्थयोश्च विरुद्धयोधर्मयोरयु- गपद्भाविनोः कालविकल्पो यथा- तदेव द्रव्यं क्रियायुक्त क्रियावत् . अनुत्पन्नोपरतक्रिय पुनरक्रियमिति । न चायं निर्णये नियम:- विमृश्यैव पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति किं तु इन्द्रियार्यसंनिकर्पोत्पन्नपत्यक्षेावधारणं निर्णय इति, परीक्षाविपये तु विमृश्य पक्षमतिपक्षा- भ्यामर्थावधारणं निर्णयः, शास्त्रे वादे च विमर्शवर्जम् ।। ४१ ।। ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाप्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥ हरति- यथेति, 'क्रियावद् द्रव्यम् । इति द्रव्यलक्षणे कृते यस्य वाय्वादिद्रव्यस्य क्रियायोग.- किया- वत्वं हेतुतः गमनादिलक्षणहेतुतः संभवति तद् वायवादिद्रव्यं क्रियावत् सिध्यति. यस्य चाकाशस्य क्रियावत्त्वं न संभवति- व्यापकत्वात् तद् अक्रियमपि सिध्यत्ति. तथा च क्रियाक्त्वं क्रियारहितत्त्वं चेति विरुद्धावपि धौं सामान्यतो द्रव्ये संभवत इति नैकतरस्य वाधः । धर्मिविशेपेपि विरुद्धयोधर्मयोः कचित् कालभेदेनोपसंहारो भवतीत्याह- एकेति, अयुगपद्भाविनोः= एकस्मिन् कालेऽसंभवतोः, काल- विकल्प:- कालमेदेनोपपत्तिः । उदाहरति- यथेति, यथा घटः क्रियायोगकाले क्रियावान् भवति अनु- त्पन्नोपरतक्रियम् अनुत्पन्ना उपरता वा क्रिया यस्य तद् अनुत्पन्नोपरतक्रियं क्रियानुत्पत्तिकाले क्रिया- विनाशकाले च स एव घटोऽक्रियम् कियारहितोपि भवतीति एकस्मिन्नपि घटादिद्रव्ये क्रियारहि- तत्त्वक्रियासहितत्त्वयोविरुद्धयोधर्मयोः कालभेदेनोपसंहारो भवति एवमन्यत्रापि सति संभवे उपसंहारो विज्ञेयः, नित्यत्वानित्यत्वयोस्तु कालभेदेनाप्येकत्रोपसंहारो न संभवतीत्येकतरस्य वाध एव भवतीत्यलम् । "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः” इतिलक्षणं निर्णयमानस्य नास्ति किंतु परीक्षाविषयकनिर्णयमात्रस्येत्याह- न चेति । स्वाभिप्रायमाह- किं विति, इन्द्रियार्थसंनिकर्षणोत्पन्न- प्रत्यक्षस्थले तु नाशप्रत्यक्षेणैव विषयस्यार्थस्यावधारणं निर्णय इत्येव लक्षणं तत्र विमर्शपक्षप्रतिपक्षाणाम- भावात् । विमर्शपक्षप्रतिपःनिर्णयसंभवस्थलमाह- परीक्षेति, परीक्षायां प्रवृत्तायां परीक्षणीयविपयं विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेवार्थावधारणं भवतीति तत्रैवेदं निर्णयलक्षणं समन्वेति, शास्त्रे च वादे च विमर्श- वर्जम= संशयं विनव निर्णयो भवति तथा च शास्त्रेण निर्णये विमर्शपक्षप्रतिपक्षाणां त्रयाणामपि प्राप्ति स्ति, वादजल्पवितण्डासु च निर्णये पक्षप्रतिपक्षयोः संभवेपि विमर्शस्य प्राप्ति स्ति-वादिप्रति- वादिनोस्तादृशविषयस्य निश्चयसत्त्वेन संशयाऽसंभवात् , संशये सति हि परीक्षणीयस्य विषयस्य विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यां निर्णयो जायते इविविवेकः । विमर्शवर्जमर्थावधारणं निर्णय इत्यन्वयः । अन्न-"न हि ज्योतिष्टोमादीनां स्वर्गादिसंबन्धनिर्णये आगमेन कर्तव्ये विमशोऽस्ति ( भवति ) नापि वादजल्प- वितण्डासु विमर्श:- निश्चितयोरेव वादिनोस्तत्र प्रवृत्तेरित्यर्थः" इति तात्पर्यटीका ।। ४१॥ ॥ इति न्यायभाप्यप्रसन्नपदायां प्रथमाध्यायस्य प्रथममाहिकं समाप्तम् ।। M ·अथ न्यायभाष्यप्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् . तिसः कया भवन्ति वादो जल्पो वितण्डा चेति. तासाम्- प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- वयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥ १ ॥ एकाधिकरणस्थौ विरुद्धौ धौ पक्षप्रतिपक्षौ- प्रत्यनीकभावार- अस्त्यात्मा नास्त्या. स्मेति । नानाधिकरणस्थौ विरुद्धौ न पक्षमतिपक्षौ यथा नित्य आत्मा. अनित्या युद्धिरिति । परिग्रहः- अभ्युपगमव्यवस्था, सोयं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः, तस्य विशेषणम्-प्रमाणतर्क- साधनोपालम्भः= प्रमाणैस्तर्केण च साधनमुपालम्भश्वास्मिन् क्रियते इति । साधनम् स्थापना, उपालम्भः प्रतिषेधस्तौ साधनोपालम्भौ उभयोरपि पक्षयोर्व्यतिपक्तौ- अनुपद्धौ यावदेको निवृत्त एकतरो व्यवस्थित इति, निवृत्तस्योपालम्भः व्यवस्थितस्य साधनमिति । वादलक्षणमवतारयति-तिर इति, अत्र-"नानाप्रवक्तृके विचारे वसति तद्विचारवस्तु विचार- विपया वाक्यसंदृब्धिः कथेति यावत् तस्यां कथायामेप नियमस्तिस्त्र एवेति" इति तात्पर्यटीका । तासाम् वादजल्पवितण्डानां मध्ये वादो निरूप्यते इत्यन्वयः । प्रमाणेति-प्रमाणवर्णाभ्यामेव साधनम् स्वपक्ष- स्थापनम् उपालम्भः परपक्षप्रतिपेधो यस्मिन् स प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः, किं वा प्रमाणः साधनं तकेंण चोपालम्भो यस्मिन् स इत्येवमन्वयः, तदनेन विशेषणेन जल्पवितण्डाभ्यां वादस्य प्यावृत्तिः सिद्धा-अल्पवितण्डयोः प्रमाणाभासस्त भासैरपि च साधनोपालम्भयोः संभवान् । सिद्धान्ताविरुद्धः- सिद्धान्तानुकूलः प्रतिज्ञाशुक्तपञ्चावयवसंपन्न एवम्भूतो यः पक्षप्रतिपभयोर्वादिप्रतिपादिभ्यां परिप्रहः स वाद इति सूत्रान्वयः । व्याचष्टे- एकति, एकाधिकरणस्यो- एकविपयको यो विरुद्धौ धर्मों तौ पक्षप्रति- पक्षावित्युच्यते-- प्रत्यनीकभावात् परस्परविरुद्धत्वात् पक्षस्य प्रत्यनीक (विरुद्धः) प्रतिपक्ष इत्यर्थः यथा- 'अस्त्यात्मा' 'नाम्त्यारमा' इति पक्षप्रतिपक्षी- एकस्यैवात्मनः पारपरविरुद्धयोर्भावाभावयोः प्रतिपादकत्वात् एतादृशपक्षप्रतिपक्षयोः परिप्रदो वाद इत्यर्थः । प्रत्युदाहरणमाइ- नानेति, नानाधि- फरणस्था भिन्नविषयको विग्द्वापि ध पक्षप्रतिपक्षी न भवतो यथा- 'नित्य पात्मा' नित्या. युद्धिः' इति- यात्मनित्यत्वेन बुद्धपनित्यत्वस्य विरोधाभावात् । नित्यत्तानित्यत्वयो: मामान्यतः पारं विरोधाद् विरुद्धायित्युक्तं स च विरोधो विषयमैदेन वितर्तने इनि तत्र पनप्रतिपनत्वयोगपि निवृत्ति वति । परिमापदार्थमाह- परिप्रद इति, अभ्युपगमस्य- स्वीकारम्य व्यवस्या यथा यादिप्रतिदिनो- मध्ये एफेनात्मनो नित्यत्वं परेण पानित्यवं स्वीकार्य एवमेव वादसंभवान् । उपमहावि-सोयमिति, उत्तलक्षणयोः पक्षप्रतिपक्षयोरफलमगो यः परिमदः स वाद इत्यन्वयः । यादविशेषणमाइ- मस्येति, सम्प= वादस्य प्रमाणतर्फसाधनोपालम्म इति विशेषगम्, व्युत्पचिमाह- प्रमाणरिति, म प्रमाणतर्फमाध. नोपालम्म इतिगेपः । साधनपदार्थमाइ-साधनमिति, स्थापना- स्वपक्षस्थापना, उपासम्मपदार्यमाह- उपालम्भ इति, प्रतिषेधः- परपसम्यण्डनम् । ताविति-तीसाधनोपाल उभयोगपि वादिप्रनिवादिनीः पभयोन्यंतिपती संरद्धौ भवनम्तया प वादिनापि म्यपनम्यापनं प्रनिवादिनमण्डनं पकव्यं प्रति वादिनापि सपनरयापन वादिपक्षमण्डनं च फनयमिन्यपः । माधनोरालम्मयोग्यविमाह- यावदिति, एक: पश.किवा वादिप्रतिवादिनोर्मध्ये एकः । निवृत्त पगमो नमानि एकाच व्यवम्बित सिद्धो न भवति यायन् तावन् माधनोपालम्भो प्रवने न्यर्थः । पलमाह- निवृतम्यनि, निवृताय:

·पादलक्षणम् ] न्यायभाष्यम् । ६९ जल्पे निग्रहस्थानविनियोगाद् वादे तलतिपेषः । प्रतिषेधे कस्यचिदभ्यनुज्ञानार्य सिद्धान्ता- विरुद्ध इतिवचनम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति हेत्वाभासस्य नियहस्थानस्यान ऽभ्यनुज्ञा वादे। पञ्चावयवोपपन्न इति-"हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ५-२-१२ हेतूदाहर- णाधिकमधिकम् ५-२-१३" इति चैतयोरभ्यनुज्ञानार्थमिति । अवयवेषु प्रमाणतान्तर्भाव पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणं साधनोपालम्भव्यतिपयज्ञापनार्थम् अन्ययोभावपि पसौ स्थापनाहेतुना म- वृत्तौ वाद इति स्यात् । अन्तरेणापि चावयवसंबन्ध प्रमाणान्यर्थं साधयन्तीति दृष्टं तेनापि कल्पेन वादपराड्मुस्य, उपालम्भः= पराजयः, विज्ञेय इतिशेषः । साधनम्= सिद्धिः- जयः । जल्पापेक्षया बादस्य विशेषमाह- जल्पेति, तदेतदप्रिमसूत्रे स्पष्टम् , तत्प्रतिषेधः= निग्रहस्थानविनियोगाभावो वादे विज्ञेय इतिविशेषः । द्वितीयविशेषणसार्थक्यामाह- प्रतिपेधे इति, परपक्षप्रतिषेधस्थले कस्यचित्स्वीकार आवश्यक एव-- परपक्षप्रतिकूलपक्षस्वीकाविना परपक्षप्रतिपेघासंभवादिति वादे कस्य चिदर्थस्य स्वीका- रार्थमेव सिद्धान्ताविरुद्ध इतिवचनम् विशेषणम् । हेत्वाभासलक्षणनिप्रहस्थानस्य वादे विनियोगमाह- सिद्धान्तमिति, कंचित् सिद्धान्तं स्वीकृत्यैव तद्विरोधी हेतुर्विरुद्ध इतिवक्तुं शक्यते तथा च सिद्धान्ता- विरुद्ध इत्येन वादे सिद्धान्तविरुद्धस्य प्रत्याख्यानं प्राप्तं तच्च प्रत्याख्यानं प्रतिवादिना विरुद्धस्य प्रयोगे कृते एव संभवतीति वादे विरुद्धस्याभ्यनुज्ञा प्राप्ता विरुद्धसादृश्याच्चान्येषामपि हेत्वाभासानामनुज्ञा प्राप्ता तत्र हेत्वाभासानां निग्रहस्थानेष्वेव गणनास्ति निग्रहस्थानानां च वादे प्रतिषेध उक्त इति हेत्वाभासा- तिरिक्तानामेव निग्रहस्यानानां वादे प्रतिपेथो विज्ञेय इतिपर्यवसितमित्यर्थः । तृतीयविशेषणस्य सार्थक्यमाह-पञ्चेति, प्रतिज्ञादिपञ्चावयवयुक्तो वादो भवतीति सूत्रेऽन्वयस्तत्र पञ्चत्वस्याविवक्षयाऽवयवानां न्यूनत्वमाधिक्यं च संभवति तन्न कर्तव्यम्- न्यूनत्वाधिक्ययोनिप्रहस्था- नरूपत्वात् तथा चात्रावयवानां पञ्चत्वसंख्याया विवक्षितत्वात् "पश्चावयवोपपन्न.” इति वचनमवयवानां न्यूनत्वे न्यूनस्याऽऽधिक्ये चाधिकस्याभ्यनुज्ञानार्थम्= निग्रहस्थानत्वसिद्धयर्थमेव बोध्यमित्यर्थः । न्यून- लक्षणमाह-हीनमिति, अधिकलक्षणमाह- हेविति । अवयवेष्विति-वादे हि विशेपतोऽनुमानप्रमाण- स्यैव प्रसारो भवति अवयवाश्चानुमानावयवा एव तथा च प्रमाणतर्कयोरवयवेष्वन्तर्भावः प्राप्तः- अनुमा. नेन तदापेक्षिततर्कस्यापि प्राप्तेरिति पञ्चावयवोपपन्न इत्यनेनैव वादे प्रमाणतर्कयो मे सिद्धेपि पृथक् प्रमाणतर्कमहणं साधनोपालम्भव्यतिषङ्गज्ञापनार्थम्-उभयोरपि साधनोपालम्भयोर्वादे व्यतिपङ्गस्य संव- न्धनियमस्य ज्ञापनार्थमित्यर्थः, अत्र-" पश्चावयवोपपन्न इत्यनेनैव प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भत्वलाभे सिद्धे पुनरुपादानं प्रमाणैः साधनमेव कार्य तर्कणोपालम्भ एव कार्य इतिगोधनार्थम्" इति श्रीगुरुचरणाः । वि. पक्षे वाधकमाह- अन्यथेति, अन्यथा उक्तनियमाभावे उभावपि पक्षी वादिप्रतिवादिपक्षी स्थापनाहेतु- ना= स्वपक्षस्थापनामात्रेण प्रवृत्तौ सन्तौ वादसंज्ञा लभेता न चवमस्तीति प्रमाणेन साधनं वण चौपा- लम्भ इति व्यवस्था विज्ञेया, अत्र-" अन्यथैकः सस्थानस्थित एक शब्दस्यानित्यत्वं प्रति पञ्चावयवो. पपन्नं वाक्यं प्रयुते अपरोपि तादृशः शन्दनित्यता प्रति तादृशमेव वाक्यं प्रयुङ्के इति सोपि वादः प्रसज्येत, साधनोपालम्भविशेषणाय च प्रमाणतर्कप्रहणं कर्तव्यमितिभावः" इति तात्पर्यटीका, स्वपक्ष- साधनमात्रस्य परपक्षखण्डनमात्रस्य वा वादत्वं न प्राप्नुयादिति हेतोः पृथक्षमाणवर्कप्रहणं कृवं तथा चाव- यवपञ्चकेन प्रमाणतर्काभ्या च साध्यं पृथक् पृथवेगेति प्राप्तं तत्र स्वपक्षसाधनं परपक्षसण्डनं चेत्युमया- स्मकस्यैव वादत्वं सिद्धं न तु स्वपक्षसाधनमात्रस्य वा परपक्षखण्डनमात्रस्य वा, अन्यथा पृयक प्रमाण- सर्कप्रणमनर्थक स्यादित्याशयः । पृथक् प्रमाणतर्कप्रहणस्य प्रयोजनान्तरमप्याह- अन्तरेणेति, अवयव. प्रयोग विनापि प्रमाणैरर्थसिद्धिर्भवत्येवेति तेनापि कल्पेन- अवयवनिरपेक्षैरपि प्रमाणैरर्थसाधनप्रका.

·७० जल्प प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. २आहिरे- साधनोपालम्भौ वादे भवत इति ज्ञापयति । “छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्या२" इतिवचनाद् विनिग्रहो वाद इति मा विज्ञायि- छलजातिनिग्रहस्यानसाधनोपालम्भ एवं जल्प: प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भो वाद एवेति मा विज्ञायीत्येवमर्य पृथक् प्रमाणतर्वग्रहणम् ॥ १॥ यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनो- पालम्भो जल्पः ॥२॥ यथोक्तोपपन्न इति प्रमाणतर्फसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहः । छलजातिनिग्रहस्यानसाधनोपालम्भ इति- छलजातिनिग्रहस्थानः साधन- मुपालम्भश्वास्मिन् क्रियते इत्येवंविशेषणो जल्पः । न खलु वै छलजातिनिग्रहस्यानैः साधनं कस्यचिदर्थस्य संभवति--प्रतिषेधार्यतवैपा सामान्यलसणे विशेषलक्षणे च श्रूयते- “वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् १-२-१०" रेण= अवयवप्रयोगरहितैरपि प्रमाणे साधनोपालम्भौ वादे भवत इति पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणेन सूत्रकारो विज्ञापयति । पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणस्य प्रयोजनान्तरमाह-छलेति,"छलजातिनिप्रहस्थानसाधनोपालम्भो " इत्यप्रिमसूत्रवाक्याद् विनिप्रह- निग्रहस्थानै रहितो वाद इति मा विज्ञायि किंतु निप्रहस्थानाना वादेपि प्रयोगो भवत्येवेत्यर्थः, अत्र “विनिमहो जल्प" इनिपाठस्त्वसगतो भाति, स्वोत्तमेव व्याचटे- छलजातीति, छलजातिनिहत्थानाना वादे प्रमाणतर्फयोश्च जल्पे प्रयोगो न भव. तीति न विशेय किं तूभयनैव भवतीत्यर्थं तदेवत् पृथत् प्रमाणतर्कप्रहणेन लभ्यते इत्यन्वयः, लाभप्रकार चैन भाष्यकार एव ज्ञातवान् । किं वा परेण प्रयुक्ताना छलजातिनिप्रहस्थानाना परिहारार्थमेव विशेष- तस्तपस्यांपेक्षा जायते इति पचावयवापेक्ष्या पृथगपि प्रमाणतर्कमहणेन वादजल्पयोरुभयोरपि छलना. तिनिमहस्थानानामभ्यनुज्ञा प्राप्ता । किं वा पचावयवाहणेनैव प्रमाणतो लधाविति पृथक् प्रमाणत- प्रहण स्वसाफ-या वादभल्पयोरुभयोरपि छलजातिनिप्रहरथानानां प्रयोग योतयति तथा प स्वपक्ष- स्थापन पञ्चभिरवयवे पर्तव्य परप्रयुक्तछलादीना निरासश्च प्रमाणतर्याभ्या पर्तव्य इत्याशय प्रतीयत्ते अन्यत्तु नावधारयामीत्यलम् । वस्तुतस्त्वेव सकरेण वादाल्पयो पार्यक्य न सभवतीवि प्रमादेनैवेदमुपपा. यति भाप्यारोप फामरामायणत्वात् यत कामसूत्रनिर्मातायमिति क्षन्तव्यम् । अत्र- "प्रयोजना. न्तरमन्वाचिनोति-छगनावीति, विनिप्रही जल्लो मा विमायिक यादगतनिप्रहरयानरहितो मा विज्ञा. यीत्यर्थः, तद्विशाने फीदनोयों भरवीत्याद-रभाविनिप्रहस्थानेति, वादगतो निमहोन जम्पे अला. गतश्च निमहोन वादे इति मा विशायि, सोयमिष्टोयों प्रमाणतर्कप्रणालभ्यन" इतितापयटीका ॥१॥ जस भयति- यथोधिति, यथोक्कोपपनः वादविशेषगैर्युक्त , तया प प्रमाणतर्थसाधनोपा. लम्म सिद्धान्ताविरुद्ध पश्चाययवोपपन्न' एलजातिनिप्रदायानोपालम्मथ परप्रतिपश्नपरिषदो जल्प इत्यन्वयः, किं वा प्रमाणतर्फ ग्लभाविनिप्रहम्थानोपारम्भ इन्येवमन्यय कन्य, अर्थश्च पूर्ववरेय व्याख्येय ध्याचटे- ययति । यथोकोपपन्नपदपारा पदार्थचतुष्टयमाह-प्रमाणत्यादिना । छलमातीति- विशेषगन्युत्पत्तिमाह-छरजादीति, स्पष्ट सर्वम् । अत्र- "जन्य प्रमाणादीना प्रयोगपि प्रमाणेनैव साधन तणवोपालम्भ इविनियमाभावाद् नैन माय वादवित्र्यान्ति " इति श्रीगुरुचरणा. । मूग. कोगशयेन तु उलमातिनिप्रहस्थानाना जल्प व विनियोगो न वाद निमिष्यति तन वादलय. योगेपि सिध्यतीदि विभाधनीयम् । छलभातिनिप्रस्थान यण्डनमेव ममवनि न कम्पधि मण्डनमपीति पय मने एलमानिनिमा. पाने साधनमुफमित्याशक्य समाधानाय पूर्वपभमान पन्यिति । पाम् छलमादिनिषद- -

·जस्पलक्षणम् ]
न्यायमाप्यम् ।
"साधयेवैधाभ्यां प्रत्ययस्थान जातिः १-२-२८" "विषतिपत्तिमतिपचिश्च निग्रहस्या-
नम् १-२-१९" इति, विशेषलक्षणेष्वपि यथास्वमिति ? । न चैतद्विजानीयात- प्रतिषेधार्थ-
तयैवार्थ साधयन्तीति, 'छलजातिनिग्रहस्थानोपालम्भो जल्पः' इत्येवमप्युच्यमाने विज्ञायते एत-
दिति- प्रमाणेः साधनोपालम्भयोश्छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभावः स्वपक्षरक्षणार्थत्वात् न
स्वतन्त्राणां साधनभाव: यत्तत् प्रमाणैरर्यस्य साधनं तत्र छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभावो
रक्षणार्थत्वात्-तानि हि प्रयुज्यमानानि परपक्षविघातेन स्वपक्षं रसन्ति तथा चोक्तम्- "तत्त्वा-
ध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीजप्ररोहरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवद ४-२-५०" इति,
यथासौ प्रमाणैः प्रतिपक्षस्योपालम्भस्तस्य चैतानि प्रयुज्यमानानि प्रतिपेयविधातसहकारीणि
भवन्ति. तदेवमणीभूतानां छलादीनामुपादानं जल्पे न स्वतन्त्राणां साधनभावः. उपालम्भे तु
स्वातन्यमप्यस्तीति ॥२॥
स्थानानाम् । छलस्य सामान्य लक्षणमाह-- वचनेति । जातेः सामान्य लक्षणमाह- साधम्र्येति । निग्रह-
स्थानस्य सामान्य लक्षणमाह- विप्रतिपत्तिरिति । अर्थश्चैपामने भाष्ये एव द्रष्टव्यः । विशेषलक्षणानि
तु छलस्य प्रथमाध्यायद्वितीयाहिके जातेश्च पञ्चमाध्यायप्रथमाहिक निग्रहस्थानस्यच पञ्चमाध्यायद्विती.
यालिके द्रष्टव्यानि, छलजातिनिप्रहस्थानानां विशेपलक्षणेष्वपि यथास्वम्= तत्तलक्षणाक्यानुसारेण
प्रतिषेधार्यतैव विज्ञायते न साधकत्वमित्यन्वयः । उक्त परिहरति-न चेवि, छलजाविनिमहस्यानानि
अर्थम् स्वपक्षं प्रतिषेधार्थतयैव- परपझप्रतिपेपमुखेनैव साधयन्तीत्येतद् न विनानीयादित्यर्थमेव सूत्रे
" छलजातिनिमहस्यानसाधनोपालम्भः" इत्युक्तं तदनेन वचनेन छलजातिनिमहस्थानानामपि स्वपक्ष-
साधनत्वमपि प्राप्तमित्यर्थः । स्वामिप्रायमुद्घाटयति- छलजातीति, “ छलनातिनिप्रहस्थानोपालम्भः ।
इत्यत्र 'छलजातिनिप्रहस्थानसाधनोपालम्भः' इत्येवं पाठो युक्तः- सूत्रानुसारात् । “छलजातिनिप्रदरथा-
नसाधनोपालम्भो अल्प" इत्युच्यमाने यद्विज्ञायते तदाह-प्रमाणैरिति, प्रमाणैः साधने उपालम्भे च क्रिया
माणे छलमातिनिप्रहस्थानानां स्वपझरक्षणार्थत्वात् स्वपक्षरक्षकत्वान् अङ्गभावः मङ्गत्वम् सहकारित्वं
भवति. स्वतन्ताणाम्-प्रमाणनिरपेक्षाणां साधनभावः- साधनत्वं स्वपक्षसाधरुवं न संभवति. तया
च एलजाविनिमहस्यानानां प्रमाणाङ्गत्वेन स्वपक्षरक्षकले प्राप्ते प्रतिपंधमुखेनेवासावकत्वमिति नियमो
नोपपद्यते इत्यर्थः । स्त्रोक्तमेव व्याचष्टे- यत्तदिति, अर्थस्य- स्वपक्षस्य, वर= स्वपक्षसाधने, मङ्गभाव
सहकारित्वम् , रक्षणार्थत्वात् स्वपक्षरक्षकत्वात् । उक्त हेतुमाह- तानीति, तानिएलजातिनिह.
स्थानानि, परपासण्डनं हि स्वपक्षरक्षणार्यमेव भवतीति परपक्षमण्डनद्वारा एलजाविनिमहरयानानी
स्वपक्षरक्षकत्वमपि सिद्धम् , परपक्षविघातेन परपसण्डनद्वारा । उक्त चतुर्याध्यायसूर्य प्रमाणपति-
तत्त्वति, यथा शस्यस्यानपरितः फष्टकशारवाभिरावरणं बीजारोहस्य= पोमातुरस्य यस्यस्य रक्षणार्थ
भवति तथा जल्पवितण्डे अपि तत्त्वाप्यवसायस्य- स्वसिद्धान्तस्य रक्षणार्य मन इति सूचार्यः, एलजाति.
निमहस्थानप्रधानयोल्पवितण्डयोः स्वपक्षरक्षकत्वाचनान् प्रातामातविषकन्यायेन एलनातिनिप्रदरथा-
नानामेवं स्वपमरक्षकत्वमपि सिद्धं तच परपक्षप्रतिपंचमुसेनेत्यर्थः । सूनाभिप्रायमाह-यथेवि, सपाटम्म
खण्डनं क्रियते तस्य- परपभसण्डनस्य- परपसाहनार्थ पैतानि= एलमातिनिप्रहस्थानानि प्रयुग्य.
मानानि प्रतिपयस्य स्वपश्यविषेषरूपस्य परपक्षस्य विधातन प्रमाणाना सहकारीणि भवन्ति । पसं.
हरति- तदेवमिति, एवम् उसकारेण जल्पे छलादीनां यदुपादानम- प्रयोगः सोऽशीभूनानाम:
प्रमाणाद्गत्वेनैव भवति. स्वतन्त्राणाम्=प्रमाणनिरपेशागां तु एटनानिनिमदम्यानाना साधनमान:स्स-
क्षसापपत्यं न भवति. उपाटम्भे- परपक्षस्यण्डने तु स्वातन्त्र्यमप्यम्पेर- एनाविनिमहायानान
प्रमाणनिरपंझानामपि परपभविशातस्त्वं तूपचन- परपश्यविपातायर फपिवतादित्यन्वयः ॥२॥

·प्रसन्नपदापरिभूषितम्-
[१अध्याये. २माहिफे-
स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ।। ३ ।।
सा- जल्पो वितण्डा भवति, किंविशेषणः १. प्रतिपक्षस्थापनया हीना= यो तौ समा-
नाधिकरणौ विरुद्धौ धौं पक्षमतिपक्षावित्युक्तं तयोरेकतरं वैतण्डिको न स्थापयतीति. परप-
क्षपतिपेधेनैव प्रवर्तते इति । अस्तु तर्हि 'स प्रतिपक्षहीनो वितण्डा' ? । यद्वै खलु तत्
परमति-
पेधलक्षणं वाक्यं स वैतण्डिकस्य पक्षः, न त्वसौ साध्यं कंचिदर्थ प्रतिज्ञाय स्थापयतीति
तस्माद् यथान्यासमेवास्त्विति ॥ ३ ॥
हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुसामान्याद् हेतुबदाभासमानाः, ते इमे-
संव्यभिचार-विरुद्ध-प्रकरणसम-साँध्यसम-
कालातीता हेत्वाभासाः॥४॥
वितण्डां लमयति- स इलि, स- जल्प एव प्रतिपक्षस्थापनाहीन:- स्वपक्षस्थापनाहीना
परपासण्डनमानपरः सन् वितण्डत्युच्यते तथा च प्रमाणतर्काभ्यां पञ्चभिरवयवैः छलजातिनिग्रहस्था-
मैश्च यत् परपश्खण्डनमात्रं नियते स्वपक्षश्च न स्थाप्यने सा वितण्डेत्यन्वयः, परपक्षस्य स्वपक्ष एव
प्रतिपक्षी भवतीति सूत्रे प्रविपक्षशब्देन स्वपक्ष एव ग्राह्यस्तदेतद् भाष्येण स्पष्टमिति सूनार्थः ।
घ्याच - स इति । किविशेषणः= केन विशेपेण विशिष्टः सन् जल्पो वितण्डा भवतीति जिज्ञासते-
फिमिति । उत्तरमाह- प्रतिपक्षेति, प्रतिपक्षस्थापनया- स्वपक्षस्थापनया । स्वाभिमायं विशदयति-
याविति, पक्षप्रतिपक्षयोः स्वरूपं चैतद्वादलक्षणभाप्ये सष्टमुपपादितम् । तयोः= पक्षप्रतिपक्षयोमध्ये
एकतरम्= स्वपनं वा प्रतिपक्षभूतं परपनं वा वैतण्डिफा= वितण्डया प्रवृत्तो न स्थापयति किंतु
परपक्षप्रतिषेधेनव प्रवर्तते= परपक्षसण्डनमानं करोति अत एर स वैण्डिक इत्युच्यते- स्वपक्षस्थाप.
माहीनस्य परपक्षमण्डनमानस्य वितण्डापदवाच्यत्वादित्यन्वयः । ननु स्वपक्षस्य स्थापनाभावेनाऽभाव
एव प्रातस्तथा च 'प्रतिपक्षहीन:- स्वपक्षहीनः सन् मा= जलो वितण्डा' इत्येव वितण्डालभणं
किन क्रियते इत्याशङ्कते- अस्त्विति । उत्तरमाह- यदै इति, वैतण्टिक्स्य स्वपक्षामायो नास्ति-
কিমান বনু খাত্ব নিয়ে ব্যাখ্যা হাসন রচিত্র দীর্ঘরি
बादशपक्षसत्त्वात् ‘स प्रतिपक्षहीनो वितण्टा' इत्येवं वितण्डालणं नोपपगते । असो- वेण्टिक:
साध्यं फमप्यर्थ प्रतिज्ञाय न स्थापयतीति 'प्रनिपभस्थापनाहीनो जन्पो वितण्डा' इत्येव सूत्रोक्त अण
संमतीत्युपसंहरति- तस्मादिति, यथान्यासम्= सूत्रानुमारणैत्र लभयमानु- युक्तम्- “स प्रतिपक्ष
भ्यापनाहीनो विदण्टा" इति इत्यर्थः ॥३॥
हेवामासनिरूपगमारमने- हेतुलशनेति, हेनुलगन्य माप्यन्याप्यत्वाय अभावशम् हवामासा
मईतया, हेतुमामान्यान् हेतुमारश्यान. मादृश्यं परेनुबोधकश्मित्यन्नादप्रतिपाय यया
वहिमान् धूमान्' इत्यत्र धूमपानयोगानयव 'धूमपान यदे । त्यत्र परिपतपयोगाद यहोईनुष्य
प्रतीयने यस्तुतस्तु पहे,महेतु व नास्ति-व्यभिचारित्वादिनि पञ्चम्यन्नपदप्रनिगरवाहिनुवदामासने
दति हेत्वाभासः । ईनुमामान्याद् हेतुबदाभासमाना हेत्वाभामा हेनुसनगाभारानतुलमणानामा-
स्तत्वाव्हेतब इत्यन्वयः । मामांन्यलाग च यदिपायन नानम्यानुमितिरिरोयित्वं नत्वं हवामान
त्वमिति, हेत्वाभामवविधरस्वानम्यानुमिनिविरोधिन्वं च महमंत्यन्म । हवामामविमागमृत्रमा
तारयति इति, ते इमे इलामामाः पधविशयः। मत्यभिधागे गिद्धः प्रकरणमम: माध्य.
समः कालातीन इति पञ्चविधा न्वाभासा अनि मधान्वय.॥१॥

·हेस्त्राभास न्यायभाप्यम्। तेषाम्--- अनेकान्तिकः सव्यभिचारः ॥५॥ व्यभिचार:- एकत्राऽव्यवस्था. सह व्यभिचारेण वर्तते इति सव्यभिचारः, निदर्श- नम्-नित्यः शब्दोऽस्पर्शत्वात्. स्पर्शवान् कुम्भोऽनित्यो दृष्टो न च तथा स्पर्शवान् शब्दस्त- स्माद् अस्पर्शलात् नित्यः शब्द इति । दृष्टान्ते स्पर्शवत्वमनित्यत्वं च धर्मों न साध्यसाधनभूती दृश्येते- स्पर्शवांचाऽणुनित्यश्चेति । आत्मादौ च दृष्टान्ते “उदाहरणसाधा साध्यसाधने हेतु:१-१-३४" इति. अस्पर्शत्वादिति हेतुनित्यत्वं व्यभिचरति- अस्पर्शा बुद्धिरनित्या चेति, एवं द्विविधेपि दृष्टान्त व्यभिचारात् साध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणाभावादहेतुरिति । नित्य- त्वमप्येकोऽन्तः अनित्यत्वमप्येकोऽन्तः एकस्मिन्नन्ते विद्यते इत्यैकान्तिको विपर्ययादऽनैका- न्तिक:- उभयान्तव्यापकत्वादिति ॥५॥ हेत्वाभासानां विशेपलक्षणान्यवतारयति-तेपामिति, तेपाम्= उक्तानां पञ्चविधानां हेलाभा- सानां मध्ये योऽनै कान्तिः स सव्यभिचार इत्यर्थः । अनैकान्तिक = व्यभिचारी हेतुर्व्यभिचारण सह वर्वमानत्वात् व्यभिचारयुक्तत्वात् सव्यभिचार इत्युच्यते यथा धूमवान् बढेरिति धूमाभाववत्त्यद्वारशाटे वृत्तित्वाद्वद्विधूमव्यभिचारीति सभ्यभिचार इतिसूनान्वयः। व्याचष्टे-व्यभिचार इति, एकत्र- साध्यवति अव्यवस्था सत्त्वनियमाभावः यथा धूमवत्येव वहिर्वर्तते इतिनियमो नास्ति, धूमश्च वह्निमत्येव वर्तते इति नियमोस्ति । सव्यभिचारशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह-सहेति । सव्यभिचारमुदाहरति-नित्य इति, निदर्शनम् उदाहरणम् । मन्त्राऽस्पत्यम्- स्पर्शरहितत्वं हेतुनित्यत्वव्यभिचारी विज्ञेयः- नित्यत्वरहितेपि ज्ञानादौ वृत्तित्यान् । पूर्वपक्षी अस्पर्शत्वस्य हेतोनित्यत्वसाधकत्वमुपपादयति- स्पर्शकानिति, नित्यत्वरहिते कुम्भादावस्पर्श नास्ति नित्ये चात्मादावस्तीति साध्यव्याप्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः, तथा कुम्भादिवत् । उप- संहरति--तस्मादिति । उक्तं प्रत्याचष्टे- दृष्टान्ते इत्यादिना, दृष्टान्त व्यतिरेकदृष्टान्ते कुम्मे, अनित्यत्वं स्पर्शवत्वसाध्यं नास्तीत्यर्थः, धर्मो= अनित्यत्वस्पर्शवत्वे । स्पर्शवत्त्वस्यानित्यत्वासधत्वप्रदर्शनार्थ व्यभिचारं प्रदर्शयति- स्पर्शवानिति, अणुः परमाणुनियोपि स्पर्शगनस्ति तथा चाऽनित्यत्वाभाव. यत्यपि परमाणो वृत्तित्वात् स्पर्शवत्वमनित्यत्वन्यभिचारि जातमिति नाऽनित्यवसाय संभवतीत्यर्थः । अन्वयव्याति दूपयति- आत्मादाविति, आत्मादावन्वायदृष्टान्तेपि च नित्यत्वाऽस्पर्शस्त्रयोः साध्यसा. धनभावो न दृश्यते--अस्पर्शत्वस्य नित्यत्वव्यभिचारित्वादित्यर्थः, भाग्यपाठस्नु निक्ल इत्र प्रतिभाति । हेतुस्वरूपमाह- उदाहरणेति, तदेतत् प्रथमाहिकस्य चतुस्त्रिंशसूत्रे स्पष्टम्, अस्पर्शत्वस्य चात्माशुदा- हरणसाधात् नित्यत्वसाधकत्वं न संभवति- व्यभिचारित्वादित्यर्थः । कि वात्मादिदृष्टान्ते उदाहरण- साधात् साध्यसाधनं हेतु:- अस्पर्शत्वहेतोः शब्दनित्यत्नसायकत्वमुच्यते राय न संभनति बुद्धयादी व्यभिचारादित्येवं व्याख्येयम् । व्यभिचारं प्रदर्शयति- अस्पर्शत्वादिति, नित्यत्वाभाववत्यामपि बुद्धी वर्तमानत्वादस्पर्शवं नित्यत्वव्यभिचारि जातमिति शब्दनित्यत्वसाधकं न संभवतीत्यर्थः । उपसंहरति- एमिति, एवम् उक्तरीत्या द्विविधेपि दृष्टान्ते= अन्वयिदृष्टान्ते व्यत्तिरकिष्टान्ते च व्यभिचागत नित्यत्वारपर्शययोःसाध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणाभावात्= साध्यव्याप्यत्वाभावादस्पर्शवमत्राऽहेतु : हेत्वाभास एव । यत्र यताऽस्पर्श तत्र तत्र नित्यत्वमित्यन्वयव्याप्तिरपि नास्ति- बुद्धी व्यभिचारात् । यताऽस्पर्शत्वं नास्ति तत्र नित्यत्वमपि नास्तीति व्यतिरेकञ्यातिरपि नास्ति-परमाणौ व्यभिचारादित्य 'स्पर्शतं नित्यत्वसाधकं न संभवनीत्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्त्यमावश्यायं भाप्योक्तपरमाणुदृष्टान्नानुरोधेन प्रदर्शित इत्यनुसंधेयम् । किं वा यत्र नित्यत्वं नास्ति ताम्पत्वं नास्तीति व्यक्तिक यातिनास्ति- बुद्धौ व्यभिचारात् । अनेकान्तिशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह-नित्यत्रमिति, अन्तः- कोटिः, प्ररने इतिष, ·- प्रसन्नपदापरिभूपितम। [१ अध्याये. २आहित- सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः॥६॥ तं विरुणद्धीति तद्विरोधी अभ्युपेतं सिद्धान्तं व्याहन्तीति, यथा- सोऽयं विकारो व्यक्तेरपैति नित्यत्वप्रतिपेधात् , अपेतोप्यस्ति विनाशमतिपधात , न नित्यो विकार उपपद्यते इत्येवं हेतुः 'व्यक्तेरपेतोपि विकारोस्ति । इत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । कथम् ?, व्यक्तिः आत्मलाभः अपाय अच्युतिः. यद्यात्मलाभाव मच्युतो विकारोस्ति? नित्यत्वप्रतिषेधो नोपपद्यते- यद व्यक्तेरपेतस्यापि विकारस्याऽस्तित्वं तत् खलु नित्यत्वमिति, एकस्मिन्नन्ते- एककोटिविशिष्टे पर्वते इत्यैकान्तिकः- अव्यभिचारी. विपर्ययात्- तद्विपरीतः- ऐकान्ति कविपरीतः- व्यभिचारी हेतुरनैकान्तिक इत्युच्यते- उभयान्तव्यापकत्वात- साध्यवति साध्याभाववति च वर्तमानत्वादेकान्तिका अत्यभिचारी न भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ विरुद्धाख्यं हेत्वाभासं लक्ष्यति-सिद्धान्तमिति, न कश्चिदपि सर्वविरुद्धो भवतीत्यभिप्रायेण सिद्धान्तमित्युक्तम् , सिद्धान्तमभ्युपेत्य= यः सिद्धान्तोऽभ्युपेतस्तद्विरोधी हेतुर्विरुद्ध इत्युच्यते. साध्या- भावव्याप्यो हेतुविरुद्ध इतियावत् यथा वहिमान जलादित्या जलं वहपभावव्याप्यत्वाद् वहिविरुद्धम् । विशेषविपक्षायां चात्र सिद्धान्तपदेन साध्यं प्राय तथा च साध्यविरोधी विरुद्ध इतिसूत्रार्थ: । व्याचटे- तमिति, तम्- सिद्धान्तम्- साध्यम् , तदेतद् विरुद्धशदनिर्वचनम् । उक्त ब्याचटे- उभ्युपेतमिति, यो हेतुः स्वीकृत सिद्धान्तं व्यान्ति= साध्याभावापादको भवति स हेतुविरद्ध इत्यन्वयः । उदाहरति- सोयमिति, सतोपि विकारस्य स्वरूपप्रच्युतिसाधनाथ सांस्यानुमानमिदम, अयम् महत्तत्वादिलक्षणों किार प्रकृतिविकारः व्यत्तेरपति- स्वरूपात् प्रत्युतो भवति- रूपान्तरेण परिणमले इत्यर्थः, हेतुमार- नित्यत्वप्रतिषेधादिति. अनित्यवादित्यर्थः, यत्र यानित्यत्वं तत्र तत्र परिणामित्वं यथा मृदादाविति स्पष्टमेव, मस्यैव व्याख्यानं क्रियते- "म नित्यो विकार उपपद्यते" इति, यो हि विकारः स विशरवा. देवाऽनित्यः- विकारलं हि कार्यत्वं पार्यश्चानित्य इति स्पष्टमेवेत्यर्थः । सारयसिद्धान्तमाह- अपंत पति, अपेतः= व्यत्तेरपेत = स्वरूपप्रच्युतोपि महत्तत्वादिलअणो विकारोऽस्ति- सप्नेव न स्वऽसन्- विनाश- तिपंथात् विनाशाऽप्रतियोगित्यान् सत्स्वान् विनासाप्रतियोगिनधसत्त्वं स्पष्टमेव, सांल्यमते विकाराणा नित्यत्वाभावपि सत्त्वमस्ति- सद्वादस्वीकारा सतश्च सर्वथा पिनाशास्वीकारादित्याशया, उक्त घ... " सत्कार्यम्" इति । उपसंहरति- इत्येवमिति, हेतु:- नित्यत्वप्रतिषधादितिहेनुः 'न्यतापतोपि विकारोस्ति' इत्यनेन स्वसिद्धान्तेन- सारस्यादिसिद्धान्तन विरुध्यत इति विरद्ध:- सारयसिद्धान्त. विरद्धस्य विकारासत्त्वस्यापदफन्यादित्यत्ययः । मर- "मोदाहरणभाष्यम्- यया सोयं विवार इति, महदहद्वारपवतन्मात्रैकाइसेन्द्रियभूतमूक्ष्ममहाभूतानि विकारस्तस्य व्यक्ति: धर्मरक्षणावस्थापरिणाम- स्तरमादपाय इनि, अत्र हेतु:- नियत्वप्रतिपेवादिनि, तस्य व्यापयानम्-न नित्यो विकार उपयों इति, अपेतोपि विकारोम्ति- विनागप्रतिषेधान् , मोयं नित्यन्यप्रतिपादिति हेतु 'व्यत्तेपेटोपि विरोस्ति । इत्यनेन बसिद्धान्तेन विरभ्यते " इतितात्पर्यटोका । नित्यत्वप्रतिपंधान नित्यवाभा. दितिहंतुना विकाराणामसर प्राप्तं तन् माग्न्यसिद्धान्तविपद्धमित्यागया, अनियम्य सन संभ- पति नित्यायैव सत्वमभवादिति नैग्याविटाभित्रायः । उत्तहेतोः सिद्धान्तविरुद्ध जिज्ञासने- ययमिति । जितामिनमुपादयति- व्यतिरित्यादिना, व्यक्ति प्रायम्ह आरमामा पसरवन्, मरायः प्रयुति:- स्वरूपविनाश तियान, म्वाभिमायमाह- यदीनि, यद्यात्मलामान न्युन - स्वरूपंगाविशमानोरि विकारोति ममेव ना नियन्यातिपत्र निस्यत्वातियादितिइनोंपायने- विधाय मरन नियत्वयामादित्याशयः । नियन्त्रम्बम्पमा-पहिति, मस्तिरमेव निन्यसमिनि नियमाभारि व्यनपिनम्मानि गुनिया ·७५ हेत्वाभासाः] न्यायमाप्यम्। नित्यत्वप्रतिषेधो नाम विकारस्याऽऽत्मलाभात् प्रच्युतेरुपपतिः- यदात्मलाभात् मत्यवते तद- ऽनित्यं दृष्टम्. यदस्ति न तदात्मलाभात् मच्यवते, अस्तित्वं चात्मलाभात् अच्युतिरिति विरुद्धावेतौ धौ न सह संभवत इति, सोयं हेतुर्य सिद्धान्तमाश्रित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति ॥६॥ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः॥७॥ विमाधिष्ठानौ पक्षप्रतिपक्षावुभौ अनवसितौ प्रकरणं तस्य चिन्ता, विमर्थात् प्रभृति प्राइ निर्णयात् यत् समीक्षणं सा जिज्ञासा यकृता स निर्णयार्थ प्रयुक्तः उभयपक्षसाम्यात् त्वमेव स्यात् अन्यथा व्यतिरपेतस्यास्तित्वमेव न स्यादित्यर्थः । नित्यत्वप्रतिपेवस्वरूपमाह-नित्यत्वेति, अच्युतेरुपपत्तिः प्रच्युतिरित्यर्थः । मामलाभात् प्रच्युवस्यानित्यत्वमाह- यदिति, यथा घटादिकमिति- शेषः, तया च यदि विकार आत्मलाभात- स्वरूपान् प्रच्युतो भवति तदा तस्य नित्यत्वप्रतिषेध उपपद्यते इत्यर्थः । सत मात्मलाभात् प्रच्युतेरभावमाह- यदस्तीति, यदस्ति तमात्मलाभात् प्रच्यरत इति. यदि विकारोऽस्ति= सन्नेव तदा तस्यात्मलाभान् प्रच्युतिनोपपद्यते इत्यर्थः । पर्यवसितमाह-- अस्तित्वमिति, अस्तित्वं स्वरूपप्रच्युतिरिति च परस्परविरुद्धौ धर्माविति सह एकत्र न संभवत इति विकाराणामस्तित्वं वा स्वरूपप्रच्युतिनोपपद्यते न तु द्वयमपीति नैग्यायिकाभिप्रायः, एतद्विरुद्ध प माग्यः स्वरूपाच्युतस्यापि विकारस्यास्तित्वं स्वीकृतं. तत्र सारत्यैः स्वरूपाच्युतिसाधनार्थ नित्यत्वप्रतिपादिति- हेतुः प्रयुक्तः- नित्यत्वस्य स्वरूपप्रच्युतिप्रतिवन्धकत्वात्. तत्र नित्यत्वप्रतिषेधादितितुर्विकारस्यास्ति. बसिद्धान्तेन विरुध्यते- अस्तित्व सति नित्यत्वप्रतिषेधानुपपत्तेः नित्यत्वप्रतिषेधे च सत्यस्तित्यानुपपत्ते. रित्याशयः । उपसंहरति- सोयमिति, सौयं विरुद्धारयो हेतुर्य सिद्धान्तमाश्रित्य प्रवर्तते= प्रयुमने वर्मत्र व्याहन्तीति सिद्धान्तविरुद्धत्वाद्विरद्ध इत्युच्यने इत्यर्थः । यद्यपि विन्दः व्यभिचारी भाति तयापि साध्याभावव्याप्यत्वलक्षणदोपविशेपमाश्रित्य व्यभिचारितो विरुद्धस्य भेदः- भ्यभियारिणि माध्याभावव्याप्यत्वनियमासंभवादित्यलम् ॥ ६॥ प्रकरणसमं हेत्वाभासं लायति- यस्मादिति, यस्मात् हेतोः साध्यसायनार्य प्रयुकार प्रकरणस्य:- पक्षप्रतिपक्षयोः- साप्यतदभावयोरर्थात् मर्य पक्षः साम्यवान् या साम्पाभाववान पति चिन्ता जिज्ञासा आयते स हेतुनिर्णयार्थ साध्यसाधनार्थमपदिष्टः प्रयुधः सन् प्रकरणममः- मानिपत इस्युच्यते, एताहतो. साध्यतदमायेत्युभयव्याप्यत्वादतरमादुक्ता चिन्ता गायने इवि घ्यान्वयः । भय- "तथा च निर्णयार्थ प्रयुधो देतुर्य निर्गय जनयितुमराहम्नुल्ययलेन परंग प्रतिभाग किंतु धर्मिणः साप्यरत्त्वं तदमाववत्वं वेति चिन्ताम्- मिशासां प्रातयति स प्रकरणसमः" इति विरना- पमहाः । प्याचष्टे-विमर्शनि, बिमारिष्टानी संनयमाश्रितौ संशयेन प्रवृत्ती अनसिनो अम. माता-निर्णयान पूरालिको यो पानतिपक्षी उपौ सावुभौ प्रकरणमित्युन्यो तस्य प्रकरणम्य पिलान मिमामा, माध्यतदभारविश्यकचात् पापविपी माध्यतदभावगारेर सयोरेर प्रकरणामिनि नामधेगम, मत्यतिपयरे साम्यतदभावयोन्यगम्य निधो न भरनीति प: माध्यान या गाण्याभायमान पेनि शिक्षामा मायने या परिमान् पापानमयन्यादिया पागमयनुना पहिलाभाषपोग्न्यनाम्य निभयानमगदन्यतरभिशमा भाम-किपिमिष्टा ४ इति । चिन्नापदायमार-पिनादिति, - समाप निकापन्न यत् गमग- पिचार म मिामा मेर रिन्युयो भिन्नमम रिपार मा पिन्ना पराला- देन प्रता-देन न निषा म.antगोइंगुनिया अपुरमार प्रागमन : युग्मने, प्रसनगमावस्य भुपतिमाह- इमपेनि, सामापाय परपी ·प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. २आहिरे- प्रकरणमनतिवर्तमानः प्रकरणसमो निर्णयाय न प्रकल्पते । प्रज्ञापनं तु-अनित्यः शान्दो नित्यधर्मानुपलब्धेरिति, अनुपलभ्यमाननित्यधर्मकमऽनित्यं दृष्ट स्थाल्यादि, नित्यः शब्दोऽनि- त्यधर्मानुपलब्धेः अनुपलभ्यमानाऽनित्यचर्मकं नित्यं दृष्टमाकागादि (इति)। यत्र समानो धर्मः संशयकारणं हेतुत्वेनोपादीयते स संशयसमः सव्यभिचार एव, या तु विमर्शस्य विशेपापेक्षिता उभयपक्षविशेपानुपलब्धिय सा प्रकरणं भवर्तयति- यया शब्द नित्यधर्मो नोपलभ्यते एवमनित्यघोपि. सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धिः प्रकरणचिन्ता प्रवर्तयति । कथम् ?. विपर्यये हि प्रकरणनिटत्तेः- यदि नित्यधर्मः गन्दे गृह्यते ? न स्यान मकरणं. यदि वाऽनित्यधर्मो गृघेत? एवमपि निवर्तेत प्रकरणम् । सोयं हेतुरुभौ पक्षी प्रवर्तयन अन्यतरस्य निर्णयाय न प्रकल्पते ॥ ७ ॥ समानत्यान= साध्यतदभावाभ्या व्याप्यत्वात प्रकरणमनविवर्तमान पक्षप्रतिपक्षयोरनियर इति प्रा. रणसम इत्युच्यते स च निर्णयाय ममयों न भवतीत्यन्वयः। प्रज्ञापनम् उदारणम्, उदाहरति- अनित्य इति, नियम्य पदार्थस्य यो धोऽविनाशित्वादिगः तदनुपरधरित्यर्थः । रटान्तमाह-- अनुर. लभ्येति, नोपलभ्यमानो नियपदार्थयों यर सद् अनुपलभ्यमाननित्यधर्मकम् भनित्यं भवति यथा स्थाल्यादीति निराधमांनुपरब्धेरितिहेनुना शब्दम्यानित्यत्वं प्राप्तमि वन्ययः, नित्यत्वसाधाप्रयोग- माद-नित्य इति, प्रयोगद्यस्यापि पापाव्याघातपत्रात प्रकरणसमत्यम् । अव यथा विद्यमानाय निन्यस्यानुपरषिः मंभानि तपा विमानम्यापि प्रतियन्धमान मभरतीनि नियमांनुपररिति नुना शध्द नियत्वानियत्ययोग्न्यनानियो न संभवनीति प्राणचिन्ना प्रति वन नियतने इत्ययं हेनुः प्राणमम इत्यर्थः । तर "यथा निया नियमानुपन्द्रविध यमनि पत्यारोपि नित्य भानुपरमिशः मयं सत्यानुपगमाविषम्पोमयपसमा. प्राणममा गुराधा प्रसपनिमाया. मेपमियमपीत्यर्थः गुजातिमात्र का प्रलमा प्रतिनिमितु मनिषायगया. गिरगापि पाणममत्वामहादिनि" इति माटी । मयभिपरप्राममयोगानुसादयति- योनि, समान - मामाभापयोगमान गनगर ए. मंदार भीम तुमको मनमम : गुपन पथा गायो विचारमा मामीन भरति सपा मोनोति मगरमा म पमपमिया पप गया पान - हिमन दमायो: ममान मप ममीरगनुचारमापरणममो न मानी यर्थः । प्राणET - पेनि, या मि मारय मिनिता या धीमयो: पश्यो- Nafra:- RAEfi मा प्रा n Rig REARS TRA विन-नि, नियम नियम नियमा, असा - मोमिनोय ! नि-मन- पी-नियनोदra-rearrant frra IITTE. दिनानिEिAT-THAT-fraid-निना निगि विनियमन निगम rismri दिन में 277 RE-Raigril मन-मीपति | Norf, :1-प्रतिको ཙr པཎ་ཙཀrཝxཀཱ ཀའ་འ མནྡལviཎ ཀཱ༣ t: nཔཎཝཱརཱཎས ཨrt- मेरमा ममि Tragri Raar ·हेत्वाभासाः] न्यायभाध्यम। साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः ॥८॥ द्रव्यं छायेति साध्यं गतिमचादिति हेतुः साध्येनाविशिष्ट:-- साधनीयत्वात् साध्यसमा अयमप्यसिद्धत्वात् साध्यवत् प्रजापयितव्यः, साध्यं तावदेतत् किं पुरुषवच्छायापि गच्छति ? आहोस्थित आवरवद्रव्ये संसर्पति आवरणसंतानादसंनिधिसंतानोयं तेजसो गृह्यते ? इति , सर्पता खलु द्रव्येण यो यस्तेजोभाग आत्रियते तस्य तस्याऽसनिधिरेवाऽविच्छिन्नो गृह्यते इति । आवरणं तु प्राप्तिप्रतिषेधः ॥ ८॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥९॥ साध्यसमं हेत्वाभासं लक्षयति- साध्येति, साध्यत्वात् साध्यवत् साधनीयत्वात् साध्यावि- शिष्टः- साध्यसदृशः- साध्यवत् निश्चयाविषयीभूतो हेतुः साध्यसम इत्युच्यते यथा छाया द्रव्यं गतिमत्त्वादित्यत्र छायायां गतिमत्त्वं निश्चितं नास्तीति साध्यसमः-- साध्यत्वादिति सूत्रान्वयः । व्याचप्टे- द्रव्यमिति, अत्र छायायां द्रव्यत्वं साध्यं गतिमत्त्वादितिहेतुः यत्र यत्र गतिमत्त्वं तत्र सर द्रव्यत्वं यथा शरीरादाविति स्पष्टमेव, अत्र छायायां गतिमत्त्वं हेतुः सिद्धं नास्तीति साध्येनाविशिष्टः साधनीयत्वादेव साध्यसमोस्ति । उक्तं व्याचष्टे- अयमपीति, गतिमत्त्वादित्ययं हेतुरपि छायायामद्या- वधि मसिद्धत्वात् साध्यक्त्= द्रव्यत्ववत् प्रज्ञापयितव्यः- हेत्वन्तरेण साधनीय एवेति साध्यसम इत्यु. च्यते इत्यन्वयः । छायायां गतिमत्त्वस्य साध्यलमाह- साध्यमिति, एतत् गतिमत्वम् । गतिमत्त्वस्य साधनाथ संशयपक्षमाह-किमिति । द्वितीयपक्षमाह-मावरकेति, भावरकद्रव्ये इति तेजस प्रकाश स्थावरके द्रव्ये शरीरादौ संसर्पति= गच्छति सति मावरणसंतानात आवरकळतं यत् प्रकाशावरणं तस्य संतानात्= कालिकनैरन्तर्यात् तेजसः- प्रकाशस्य असंनिधिसंतानः= संयोगाभावनैरन्तमिदं ताशदेशे (छायाविशिष्टत्वेन गृह्यमाणे देशे) गृह्यते किमित्यन्वयः, अस्मिन् पक्षे प्रकाशावर शरी- रादिकमेन गच्छति न तु छायापि छाया हि प्रकाशावरणमात्रं किं वा प्रकाशावरण प्रकासंयो- गाभावमात्रमिति न तस्य गत्तिमत्त्वमुपपद्यते किं तु प्रकाशावरके शरीरादौ वर्तमानं गतिमत्त्वं छायायां भ्रान्त्या प्रतीयते यथा कण्ठोपरि वर्तमानं मुसं भ्रान्त्या दर्पणे प्रतीयते. अन्यथा शरीरादीनामगमनेपि छाया गच्छेत् न चैवमस्तीति न छाया गच्छतीत्यर्थः । सिद्धान्वमाह- सर्पतेति, सर्पता- गच्छवा द्रव्येण शरीरादिना योयस्तेजोभागः आप्रियते तस्य तस्य तेजोमागस्याऽसंनिधिः छायासरन्धयोग्य- देशे संयोगाभाव एवाऽविच्छिन्नः- नैरन्तयेण यो गृह्यते स एव छाया न तु द्रव्यान्तरं येन छायायां गतिमस्वं स्यादिति गतिमत्त्वं छायायामसिद्धत्वात् साध्यसमस्ततश्च न द्रव्यत्वसाधक इत्यन्वयः। वस्तुतस्त्वर- 'सर्पता द्रव्येण यो यो भूभाग आश्रियते तत्र तत्र यस्तैजसोऽसनिधिः स पर. छाया न यान्तरम् । इत्येवं वक्तव्यमासीत् । आवग्णपदार्थमाह- आवरणमिति, प्राप्तिमतिपेधः- संयोगाभावम्तेजसः ॥८॥ फालातीतं हेत्वाभासं लायति- फालेति, यम्य हेतोरेकदेगः कालात्येन युक्तो भवति पक्ष- प्रहणकाले न संभाति एतादृशोपदिष्टः-- निदियो हेतु: फालातीत इत्युच्यने यया 'नित्यः गन्दः संयोगव्यगायत्वात् भैरीदण्डादिसंयोगन्यगपत्वान्' इत्यत्र मेरीदण्डादिसंयोगानन्तरं धन्दमहणं मा. नीति शब्दमहणफाले संयोगव्यङ्गपचादिति हेतोरंकदेगः संयोगः- मेरीदण्डादिमंयोगः स्वरूपेण न संभवतीत्यर संयोगव्यद्गपवादितिहेतुः कालात्ययापदिष्टत्वात् पालावीत. यया घपतो यद्धिमान मनचित् मंन्धन बद्रपुपादकव्यापारविशिष्टत्वादित्यत्र पर्वतमहणाले साध्यमाधनमाले या इत्वेषदेगो वनगुत्पादकव्यापारो नाति तदनन्तग्मेर पदिसंभवादिनि पदपुत्पादाभ्यापारविशिष्टलादिति हेतुरन कालातीत रवि सूपान्वयः । अत्र- "यस्यापदिश्यमानस कालात्ययेनैकदेशो युज्यते स एपदेशात्ययान् ·प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [१ अध्याये. २आहिके- कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थस्यैकदेशोऽपदिश्यमानस्य स कालात्ययापदिष्टः कालातीत इत्युच्यते, निदर्शनम्-नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्गयत्वाद् रूपवत. प्रागृधं च व्यक्तेरवस्थित रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दोप्यवस्थितो भेरीदण्डसंयोगेन व्यज्यते दारुपरशु- संयोगेन वा तस्मात् संयोगव्यङ्गयत्वात् नित्यः शब्दः. इत्ययमहेतुः कालात्ययापदेशात्= व्यज- फस्य संयोगस्य कालं न व्यङ्गयस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति- सति प्रदीपघटसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति. न निटत्ते संयोगे रूपं गृधते, निवृत्ते (तु)दारुपरशुसंयोगे दूरस्थेन शब्दः श्रूयते विभा- गकाले, सेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति न- संयोगनिमित्ता भवति, कस्मात् १. कारणाभावाद्धि कार्याभाव इति, एवमुदाहरणसाधर्म्यस्याभावादसाधनमयं हेतुत्वाभास इति । कालात्ययापदिष्टः कालातीत इत्युच्यते उदाहरणम्- नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्गयत्वादिति उपलब्धि काले संयोगो नास्ति सोयं संयोगो हेतुविशेषणत्वेनोपात्त उपलब्धिकालमत्येति यदोपलभ्यते (शब्दः) तदा संयोगो नास्ति दारुत्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्तौ शब्दोपलब्धिरिति" इति वार्तिकम् । व्याचष्टे-कालात्ययेनेति, अपदिश्यमानस्य निर्दिष्टस्य प्रयुक्तस्य यस्यार्थस्य- हेतोरेकदेशः फा- लात्ययेन- अनिकालेन युक्तः- अवर्तमानःस कालात्यय इति कालातीत इत्युच्यते- कालात्यये अपदिष्टः फलात्ययापदिष्टस्तत्त्वात्, कालम्- पक्षमहणकालं साध्यसाधनकालं वाऽत्येतीति कालातीत इत्यन्ययः। उदाहरति-नित्य इति, शब्दः पक्षः नित्यत्वं साध्यम्. रूपं प्रकाशसंयोगव्यङ्गयत्वं शब्दे च भेरीदण्डादि- संयोगव्यङ्ग्यत्वं व्यङ्गयत्वे च कृतमत्वनिवृत्त्या नित्यत्वं प्राप्नोतीत्याशयः । दृष्टान्तसमन्वयमाह-प्रागिति, व्यक्तेः= अभिव्यक्तितः प्रार- पूर्वम् ऊम् पश्चाधापस्थितम् विद्यमानमेव घटरूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च तथैव-रूपयदेव शब्दोपि स्वाभिव्यक्तेः प्रागूर्व चावस्थितः= विद्यमान एव भेरीदण्डसंयो. गेन दारुपरशुसंयोगेन च व्यज्यते नोत्पाद्यते येनानित्यः स्यादिति भैरीदण्डादिसंयोगव्यङ्गपत्वामित्यः शब्द इत्येवं पूर्वपक्षेण शब्दनित्यत्वमुपपादितम् । उक्तहेतौ फालातीतत्वमुपपादयति- इत्ययमिति, संयो. गव्यङ्गत्वादिति शब्दनित्यत्वस्याहेतुः= असाधक:- फालात्ययापदेशात् फालात्ययापदिष्टत्वात्। रूप प्रकाशसंयोगाभिव्यद्वयत्वमुपपादयति-व्यलकम्येति, व्यङ्गयस्य प्रकाशसंयोगाभिव्यापस्य दृष्टान्तस्य म्पस्य व्यक्ति अभिव्यक्तिय॑ अकस्य प्रकाशसंयोगस्य कालं नाश्त्येति यतः प्रदीपसंयोगे सत्येव रूपप्रहणं भवति प्रदीपसंयोगे निवृत्ते व रूपं न गृह्यते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां रूपे प्रकाशसंयोगाभि- व्यङ्गयत्वमुपपद्यते, शन्दे संयोगाभिव्यङ्गपत्वस्याभावमाह-निवृत्ते इति, दारूपरासंयोगे निवृत्ते सवि दारुपरशुविभागकाले दूरस्थेन गन्दः श्रूयते अभिव्यखानिवृत्तौ धाभिव्यङ्गपस्याभिव्यक्तिर्न भवति यथा प्रकाशसंयोगनिवृत्ती स्पस्य तया च यदि शब्दोपि भेरीदण्डादिसंयोगाभिव्यतपः स्याचदा संयोगनिवृत्ती न गृह्येव गृह्यते च संयोगनिवृत्तापपीति न संयोगाभिव्यगमा भब्द इत्यन्वयः । उपमह. रवि-सेयमिति, व्यक्ति:- अभिव्यक्ति प्रहणम , संयोगशालमन्येति मंयोगशाले न भवतीति न मेरी. दण्डादिसंयोगनिमित्ता संभवति- कारणं विना तत्वार्यासंभवान् । गब्दप्रहणस्य संयोगकारणकत्वा- भावं निजामते- फरमादिति । उत्तरमाह- पारणेति, कारणामाचे कार्य न भरतीति नियमान यदि गदप्रहणस्य भेरीदण्डादिसंयोगः फागणं स्यात्तदा साहगमयोगे निवृत्ते गदहणं न स्यात् भवनि च भयोगे निवृत्तेपि शब्दप्रहणमिति न गन्दप्रहणं वाहनमयोगारणकं किं नु तानमयोगेनाद उत्साधने उत्पन्नश्च गदस्ताहासंयोगानन्तग्मपि प्रणमामन्या गृपने इत्यर्थः । उपमहाति एवमिनि- एवमुरीत्या उदाहरणसाधर्म्यम्य रूपमारण्याभावाद् अांद यथोनीया रूप प्रकाशमयोगाभि- व्यापत्वमुपपये तया भन्दै मेरीदण्टादिमंयोगामिन्यगपत्वं नोपरानं इति संयोगव्यपरादित्यय हेतुरसाधनम शब्दनित्यत्वमा न भवतीवि पासानीतास्यो इंसामास एवेत्यन्वयः । - ·३ छलम्] न्यायभाष्यम्। अवयवविपर्यासवचनं न सूत्रार्थः । कस्मात् ?. “यस्य येनार्थसंवन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः अर्थवो घसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् ” इत्येतद्वचनाद् विपर्यासेनोक्तो हेतुरुदाहरणसाध- यात् तथा वैधात् साध्यसाधनं हेतुलक्षणं न जहाति अजहद्धेतुलक्षणं न हेत्वाभासो भव- तीति । "अवयव विपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ५-३-११" इतिनिग्रहस्थानमुक्तं तदेवेदं पुन- रुच्यते इत्यतस्तन्न सूत्रार्थः । ॥९॥ अथ छलम्- वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १०॥ न सामान्यलक्षणे छलं शक्यमुदाहर्तु विभागे उदाहरणानि ।।१०।। विभागश्च- तत् त्रिविधम्- वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ सूत्रकारानभिमतमुक्तसूत्रस्य व्यास्यानान्तरं प्रत्याचष्टे- अवयवेति, प्रतिज्ञाद्यवयवाना विपर्या- सेन= व्युत्क्रमेण यद् वचनम् प्रयोगः स कालात्ययेऽपदिष्टत्वात् कालातीतो यथा- 'पर्वतो धूमाद वहिमान् । इति किं वा 'वह्निमान् महानसरद् धूमात्' इत्यादिव्युत्क्रमणप्रयोगे. अन हेत्वपयस्य कालात्ययो जात इति कालातीतो हेतुर्हेत्वाभास इत्येवं कालातीतशब्दस्य स्थूलार्थबुद्धया फैनचित् सूत्रं व्याख्यातं स न सूत्रार्थ इत्यर्थः । अवयवविपर्यासवचनस्य सूत्रानर्थत्वे कारणं जिज्ञासते- कम्मादिति । उत्तरं पनाह- यस्येति, यस्य पदार्थस्य येन पदार्थेन सह अर्थता= सामर्थ्यात् संपन्धो भवति नस्य पदार्थस्य तेन पदार्थेन सह स संबन्धः समीपस्थस्येव दूरस्थस्यापि भवत्येव यथा पिना, पुत्रस्य तथा च वाहिना धूमस्य स्वज्ञानज्ञाप्यत्वलक्षणः संनन्धो यथा 'यतिमान् धूमान् ' इत्यत्र भवति तथा 'वद्विमान् महानसबद् धूमात्' इत्यादायपि व्यवधाने सत्यपि भवतीति अपयरविपर्यासेन वचनेपि तोहेत्वाभासत्वं नापद्यते इत्यर्थः, विपक्षे वाधकमाह- अर्थत इति, अर्थतः स्वशत्या असमर्थानाम् परस्परसंवन्धर- हितानामानन्तर्य साध्यसाधनभावे कारणं न भवति. नहि वह्निमान् जलादित्येवमानन्तयेपि वहिजलयोः साध्यसाधनभावः संभवति तस्माद् हेतोविपर्यासेन वचनेपि हेत्वाभासत्वानुपपरया उक्तमवयवविपर्या- सवचनम्= व्याख्यानं न सूनार्थ इत्यर्थः । स्ववक्तव्यमाह- इत्येतदिति, उक्तवचनानुकूल्यात् 'वहिमान् महानसबद् धूमात् । इत्येवं विपर्यासेनाप्युक्तो हेतुः उदाहरणसाधान् प्रत्युद्दाहरणधयाय या साध्यसाधनम= साध्यसाधकलं हेतुलक्षणं तम जहाति अनहद्धेनुलक्षणम्- हेतुलक्षणाभावरहितः= हेतुलक्षणयुक्तच हेतुहेलाभासो न भवतीति हैतोविपर्यासेनापि प्रयोगे साध्यसायकवसंभवाद हत्या- भासत्वापत्तिास्तीत्यन्वयः, अवयवानां विपर्यासेन वचने तु अप्रातकालनामकं निमहायानं पचमाध्याये उक्तमिति तादृशावयाविपर्यासस्यैवानापि सूनार्थत्वे पुनरविरेव स्यादिति तन सूनार्यः किं तु भाप्योक एव सूत्रार्य इत्याह- अवययेति ॥ ९ ॥ लं समयति-- वचनेति, मर्थविकल्पस्य- अर्थभेदस्य- वत्तुरनभिप्रेतरयान्तिरस्योपपादनेन यो पचनविधाय:- वाक्यविरोधप्रदर्शने तत् छलमिन्युच्यने यथा- नवीनयम्यस्वाभिमायेण 'नायला इत्युके नवत्वसंख्यानुपपचिनदर्शनेन वास्यपिरोयनदर्शनं छलमिति सूत्रार्थः । मा सामान्यलक्षणे उदाहरणप्रदर्शनासंभवमाह- नेवि । निमार्ग विशेग्लभगे । द्रष्टव्यानीतिशेषः ॥ १०॥ एलविमागसूरमववारयति- विमागति, ज्यानां विभाग इत्यन्वयः। तदिति- तन्= टलं विविनम्- वाटलं सामान्यञ्चलमुपधारनं घेति सूनान्वयः ॥ ११॥ .

·८० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [१ अध्याये. २आहिक- तेपाम्- अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् ।। १२ ।। नवकम्बलोय माणवक इति प्रयोगः अत्र 'नवः कम्बलोऽस्य' इति वक्तुरभिप्राय:, विग्रहे तु विशेपो न समासे, तत्रायं छलवादी वक्तुरभिप्रायादविवक्षितमन्यार्थम्- 'ना कम्बला अस्येति तावदभिहितं भवता' इति कल्पयति. कल्पयित्वा चाऽसंभवेन प्रतिपेधति- 'एकोऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बला:' इति, तदिदं सामान्यशब्दे- वाचि छलं वाटलमिति । अस्य प्रत्यवस्थानम्- सामान्यशब्दस्याऽनेकार्थत्वेन्यतराभिधानकल्पनायां विशेपवर- नम्-' नंबकम्बलः' इत्यनेकार्यस्याभिधानम्- 'नवः कम्बलोऽस्य"नव कम्बला अस्य इति. एतस्मिन् प्रयुक्त येयं कल्पना 'नव कम्बला अस्येत्येतद् भवताभिहितं तब न संभवति ' इति एतस्यामन्यतराभिधानकल्पनायां विशेपो वक्तव्यः यस्मादियोपोयविशेपेषु विशायते- अपमयों- ज्नेनामिहित इति. स च विशेषो नास्ति तस्माद् मिथ्यानियोगमासमेतदिति । प्रसिद्धश्च लोरे अग्रिमसूत्रमवतारयति- तेपामिति, तेपा विभत्ताना छलानां मध्ये मूत्रन् वाटलं लभयती. त्यर्थः । अविशेषेति, मन अविशेषाभिहितार्थे ' इति वक्तव्यमासीन अविशेषेण सामान्यरूपेगाऽभि- हितोऽथों यस्य साहो अविशेषेणार्थयोधके वाक्ये प्रयुक्त सति वारभिमायाम: अभिमायापेक्षया याऽर्यान्तरकल्पना तद् वारच्छलं यथा नगीनाम्यस्त्वाभिप्रायेण 'नवकम्बल. तिसामान्यशपये प्रयुक्त वारभिप्रायापेक्षया यार्थान्तरस्य नवमंग्याफरम्मलत्यस्य पन्पना तया पैषम्पटे पापयवि. रोधप्रदर्शनं तद् वारलमिति सूत्रार्थ , यथाश्रुतसूत्रप नु अ- पदार्थ याविशेषाभिहितन्वं नोपपाने यस्या विशेषेणैवाभिवानाद् यापये स्वपिशेपंगाभिदिवायत्यमुपरने इत्यनुगंधेयम् । प्याचंट नोति, प्रयोगः- उदाहरणम् । अत्र यत्तुरभिप्रायमाह- अति, 'नव' कम्पलोडम्य नि यारभिप्रायपो विमह.. 'ना नयमख्याफा: कम्बला अस्य ' इति उपाधभिवापक्ष विमद इनि विपई विपोति समासस्नुभयग्रापि नवरपर' इन्येवेति समासे विंगपो नास्तीति यायमा नपर्मग्यापराव वर्णनमपि संभवचीत्यर्थः । एतापनि प्रदर्शयति- सोति । मन्यामाद-गोनि । पायनि वाक्या. धम् । प्रविधमाह- एक इति । नव नवमंग्याफा. । उहाति- सदिदामिनि, मामान्येति या. लसदस्य व्युत्पत्ति । नया पनसम्म इति गामान्य मयरभावाप्येनार्ययोर पाये फनलस्य नयचसंख्याफ्यानुपतिप्रदर्शनमा वामयन्वरः पमन्या। एवं निरूपितलाय प्रत्यारयानमाामाद- मायेनि, मर TIPTER, प्रत्यराधानमा नमारभ्यते, मयुएः सामान्यानो यत्रानेकाओं मवति ना सम्पन्याभिधानरमायाम मच. सगर्भकल्पनायो विशेषायनम् पस्सिलान्यता पायो विगो बगायो भनि नमावि सकलितोय उपधेनेत्यर्थः । उदाहरति- नति, 'नमा पनि सामान्यर या न मने. कापाभिवानम् अायोगमस्ति यनोग्र 'ना वाममोरया लपि मा यया मर्यान चाप: संभाति अव एवायं ममामाद युग्मने. एतस्मिन 'नाद' yि सनि या भारत र पम्यग कम्पति माताजनिहितका नवग्याप सायं चन ममानि- एर काय पमान वीरगन्दाना TREArem' विशेष मनोरगदको विषयमा नाशिक व R' पकिय विर-अजय मोतिनिशियन नाम- हिल.'रविन मनोमालिन नपा अन्य . .

·न्यायभाष्यम् ।
.
"
-
शब्दार्थसंबन्धोऽभिधानाभिधेयनियमनियोगः- अस्याभिधानस्याऽयमर्थोऽभिधेय इति. समानः
सामान्यशब्दस्य विशेपो विशिष्टशब्दस्य, प्रयुक्तपूर्वाश्चमे शब्दा अर्थे प्रयुज्यन्ते नाअयुक्तपूर्वाः,
प्रयोगश्चार्थसंपत्ययार्थः अर्थमत्ययाच व्यवहार इति, तत्रैवमर्थगत्यर्थे शब्दमयोगे सामर्थ्याद
सामान्यशब्दस्य प्रयोगनियमः. 'अजां ग्रामं नय' 'सर्पिराहर' 'ब्राह्मणं भोजय, इति सा-
मान्यशब्दाः सन्तोऽर्यावयवेषु मयुज्यन्ते. सामर्थ्याद् यत्रार्थक्रियादेशना संभवति तत्र प्रवर्तन्ते
नार्यसामान्ये-क्रियादेशनाऽसंभवात् , एवमयं सामान्यशब्दः 'नवकम्बलः' इति. योऽर्थः
संभवति- 'नवः कम्बलोऽस्य ' इति तत्र प्रवर्तते. यस्तु न संभवति- ' न कम्बला अस्य
इति तत्र न पवर्तते, सोयमनुपपद्यमानार्थकत्सनया परवाक्योपालम्भो न कल्पते इति ॥१२॥
सिध्येत् तस्मात् एतत्= "नव कम्बला अस्येति भवताभिहितं नवक्रम्बलशब्देन । इति नियोग-
फुचौधं मिथ्यानियोगमात्रं यतो मया नवीनकम्बलाभिप्रायेणैव नवकम्बल इत्युकं न तु नवसंख्याफ-
कम्बलामिप्रायेणेत्येवं छलस्य प्रत्याख्यानं कर्तव्यमित्यन्वयः । अत्र 'नवकम्बलः' इतिशब्दस्य 'नाः
कम्बलोऽस्य' इत्येवार्थः संभवति न त्वन्य इत्युपपादनार्थ ग्रन्थमारमते- प्रसिद्धश्चेति, लोके शब्दार्थयोर-
भिधानाभिधेयनियमनियोग- वाच्यवाचकभावलक्षण: संबन्धः प्रसिद्ध एवं यथा ' अस्याभिधानस्य-
घटादिशब्दस्य अयमर्थः- फम्बुप्रीवादिमदादिपदार्थः अभिधेयः- वाच्यस्तस्य च घटादिशब्दो वाचक:'
इति, तत्रापि सामान्यशब्दस्य समानः= सामान्यार्यों वाच्यो भवति यथा प्राह्मणशब्दस्य प्राह्मणत्वा..
वच्छिन्नः सामान्यः. विशिष्टशब्दस्य- विशेषशब्दस्य विशेपो वाच्यो भवति यथा तैलङ्गाराब्दस्य लक्षः
स च विशेषार्थ एव । अनेनोपपादनेन प्रकृते भवन्मते किं प्राप्तभित्याशपाह- प्रयुक्तति, इमे सर्वे
शब्दा प्रयुक्तपूर्वा.- तत्तदर्थविशेषयोधनार्थ पूर्वरातः प्रयुक्ता एवाघुनाऽय- अर्थप्रत्यायनार्थ प्रयुज्यन्ते न
त्वप्रियुक्तपूर्वास्तथा च तत्तदर्थप्रत्यायनार्य शब्दप्रयोगोऽनादिकालिकः सिद्धः शब्दप्रयोगभार्थसंप्रत्य-
यार्थ: दर्थप्रतीत्यर्थ एव ताशार्थप्रत्ययाच लोक्व्यवहारो भवति लोकव्यवहारश्च प्रसिद्धार्थविप.
यको भवति । पर्यवसितमाह- तत्रेति, एवमुक्तरीत्या शब्दप्रयोगे अर्थगत्यये= तत्तदर्यप्रतीत्यर्थ सिद्ध
सामान्यशब्दस्य प्रयोगनियमः तदर्यबोधकत्वं सामर्थ्याद् भवति यतो यादृशार्थप्रतिपादनसमर्थः शब्दो
भवति ताशार्थे प्रयोगो भवति नान्यत्र । उदाहरति-मजामिति, मत्र अजामामसर्पिर्माक्षणशब्दाः
सामान्यशब्दाः- सामान्यत एवाजादिपदार्थानां योषकत्वात् अथापि अर्यावयपु- व्यक्तिविशेपेयेर प्रयु-
ज्यन्त मर्यादेते सामान्यशब्दा अपि यत्र यस्यां व्यको अर्यत्रियादेशना- नयनादिक्रियानिदेशः संभ-
वति तन: तस्यामेव व्यक्ती तद्वोधानार्थ सामर्थ्यात्= स्वशक्या प्रवर्तन्ते ययात्रामादिशब्दः संनिहिता.
यामेवाजादिव्यको प्रवर्तते न त्वर्यसामान्ये= अनादिपदार्थमा- क्रियादेशनाऽसंभाल- ममादि-
पदार्थमात्रे नयनादिक्रियानिर्देशासंभवात् न हि फेनाप्यऽसमनाभादिमात्रस्य नयनादिक्रिया निष्टुं
शक्यते. न च मना नय' इत्यादिशब्देन सामान्यवाचनाप्यजामात्रस्य नयनं प्रतिपादयितुं शक्यते
वस्मात् सामान्यशन्देनापि वतुविशेपार्यविषयकाभिनाये सति विशेषत्र्यक्तिरेव घोप्यते न सामान्य.
विशेपशन्दस्य तु सामान्ययोधने शक्तिरेव नास्तीत्यर्थः । प्रमतमाह-एवमिति, पवम् ममादिशब्दमा
नवकम्यलः' इत्ययमपि सामान्यशन्द एवं अस्य योऽयः संमत्रवि- 'नयः कम्यलोऽस्य' इति तत्र
प्रवर्तते समेव योधयति यस्त्वयों न संभवति- 'नत्र कम्बला अस्य इति तत्र न प्रवर्तते- तं न पोष.
यति. असंभवयात्र नवसंख्याककम्बलानां प्रत्यक्षानुपलभ्या याधादेय । उपसंहरति- सोयमिति, 'नर.
फम्पला मस्येति भवताभिहितं तप न संभवति- कम्मलस्यैकवान् । इत्येवं योऽनुपपरामानार्थकम्पनया
परवाश्योपालम्म:- महास्यविरोध प्रदर्शनं तद् न कल्पते न युफ इत्येवं प्रदर्शितटस्प प्रत्यास्यानं
कतम्यमित्यन्वयः ॥ १२॥

·प्रसारदापरिभूषितम् [१ अध्याये. २माहिक- संभवतोऽर्थस्याऽतिसामान्ययोगादसंभूतार्थ- कल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ 'महोसत्वसौ ब्राह्मणो विधापरणसंपन्नः' इत्युक्ते कविदाइ- 'संभवति ब्राह्मण विद्याचरणसंपत्' इति, अस्प वपनस्य वियातोऽर्थविकल्पोपपच्या असंभूतार्थविकल्पनया क्रियते- 'यदि ग्रामणे विद्याचरणसंपत् संभवति ? प्रात्येपि संभमेत् बायोपि ब्राह्मणः सोप्यस्तु विद्याचरणसंपन्नः' इति, यद् विवक्षितमर्थमामोति चाऽत्येति च तदतिसामान्य पया ग्राह्मणत्वं विद्याचरणसंपदं कचिदामोति कचिदत्त्येति, सामान्यनिमित्तं छलं सामा- न्यरउलमिति । अस्य च प्रत्ययस्थानम्- अविवक्षितहेतुकस्य विपयानुवादः प्रशंसावाद वाक्यस्य, तदनाऽसंभूतार्थकल्पनानुपपत्तिः यथा- 'संभवन्त्यस्मिन् क्षेत्रे शालयः' इति. अनिराकृतम- सामान्यच्छल लायति- संभवत इति, संमयतोऽर्थस्य= संभावितार्थस्य वाक्यस्य किंवा संभा. वितस्पार्थविशेषस्य यथा माझणविशेषस्य अतिसामान्ययोगात्= अतिसामान्यस्य ब्राह्मणत्वादिधर्मस्य संबन्धाद् याऽसंभूतार्थकल्पना तत् सामान्यच्छलमित्युच्यते- सामान्यधर्माश्रयणेन प्रवृत्तत्वाद् . यथा संभवति प्राधणे विद्याया आचारस्य च संपत्तिः' इत्युक्ते परो वदति 'यदि प्राह्मणे विद्याचरणसंपन् तदा सा प्रात्येपि स्यात् प्रात्योपि ब्राह्मणः' इति. अन प्रात्यस्य ग्राह्मणत्वेपि उपनयनादिसंस्कारा. भाया वस्तुतो विद्याचरणसंपद् न संभवति तत्रातिसामान्यं ब्राह्मणत्वमाश्रित्य असंभूतार्थस्य= असं. भावितार्थस्य प्रात्ये विद्याचरणसंपदो या कल्पना तदेव सामान्यच्छलमिति सूनार्थः । व्याचप्टें-- अहो इति, प्राह्मणः- प्राह्मणविशेषः । उक्त कश्चिन् स्वीकरोति- संभवतीति । मन छलमवतारयति- मस्येति, अस्य- उक्तस्य, अर्थविकल्पोपपत्या वचनविधातश्छलमिति सामान्यलक्षणमनुवदति-वचनस्येति, अर्थवि. फल्पोपपत्त्या अर्थविकल्पोपपादनपूर्वकमसंभूतार्थकल्पनयोक्तचनस्य विधातः क्रियते विरोध प्रदर्य- ते यत् तदेव च्छलमित्यर्थः, किं वागाऽसंभूतार्थकल्पनैवार्थविकल्पोपपत्तिर्विज्ञेया । छलवाक्यमाह- यदीति, प्रात्ये उपनयनादिसंस्कारहीने जन्ममात्रेण प्राह्मणे, स:- प्रात्यः । अन "सावित्रीपतिता नात्या:" इत्यादिस्मृतिरनुसंधेया. प्रात्यस्य संस्काराभावाद विद्या न संभवति अधापि प्रात्यगतग्राह्मणत्वमाश्रित्य या विद्याचरणसंपत्कल्पना सा ह्यऽसंभूतार्थकल्पनैव तया पूर्वोक्तवाक्ये यो विरोधः प्रदर्शितस्तदेव च्छलम्, सा चासंभूतार्थ कल्पना प्राह्मणत्वं सामान्यमाश्रित्य कृति सर्व स्पष्टम् । मनोकं प्राह्मणत्वस्य विद्याच. रणसंपत्प्रयोजकत्वं न संभवतीति प्रदर्शनमेव विरोधप्रदर्शनम् । मतिसामान्यस्य स्वरूपमाह- यदिति, विपक्षिवमर्थ यथान विद्याचरणसंपदम्, मानोति सामानाधिकरण्येन पामोति यथा प्रामणविशेष- व्यक्ती माझणत्वस्य विद्याचरणसंपदश्च सामानाधिकरण्यं स्पष्टम्, अत्येति व्यभिचरति प्रात्ये । उकम- दाहरति- यथेति । सामान्यच्छलशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह- सामान्येति । उक्तच्छलस्य सण्डनप्रकारमाह- अस्येत्यादिना । न विवक्षित: उत्तो हेतुर्यत तस्याविवक्षितहेतु- कस्य धास्यस्य प्रशंसार्थत्वाद् विपयानुवादा- विषयानुवादमानपरत्वं भवति यथोक्तवाक्ये ब्राह्मणत्वं विद्याचरणसंपदेतुत्वेन नोकं येन ब्राह्मणत्वहेतुना प्रात्ये विद्याचरणसंपदापत्तिः स्यात् किं तूतं वाक्यं प्राझणविशेषस्य प्रशंसापरमिति तादृशमाझणे विषयमूताया विद्यमानाया विद्याचरणसंपदोऽनुवादमात्र- परमेधेति तत् तस्मादन उक्तवाक्येऽसंभूतार्यस्य प्रात्ये विद्याचरणसंपदः कल्पना नोपपद्यते- ग्राह्य- णत्वस्य विद्याचरणसंपडेतुत्वेनानुसत्तादित्यन्वयः, उदाहरति- यथेति, संभवत्यस्मिन् क्षेत्रे शालयः' ·छलम् ] - - न्यायभाष्यम् । ऽविवक्षितं च वीजजन्म. प्रवृत्तिविषयस्तु क्षेत्रं प्रशस्यते. सोयं क्षेत्रानुवादो नास्मिन् गालयो विधीयन्ते इति, बीजासु शालिनिटत्तिः सती न विवक्षिता, एवम् 'संभवति ब्राह्मणे विद्या- चरणसंपत्' इति संपदिपयो ब्राह्मणत्वं न संपद्धतुः, न चात्र हेतुर्विवक्षित:-विषयानुवाद- स्वयं प्रशंसार्थत्वाद् वाक्यस्य । सति ब्राह्मणत्वे संपद्धेतुः समर्थ इति विपयं च प्रशंसता वाक्येन यथाहेतु फलनितिर्न प्रत्याख्यायवे, तदेवं सति वचनवियातोऽसंभूतार्थकल्पनया नोपपद्यते इति ॥ १३ ॥ धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ।। १४ ।। अभिधानस्य धर्मो यथार्थमयोगः धर्मविकल्पः= अन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र प्रयोगः तस्य निर्देशे= धर्मविकल्पनिर्देशे यथा-'मञ्चाः क्रोशन्ति' इति. अर्थसद्भावेन प्रतिषेधः-'मञ्चस्थाः इत्यत्र योजजन्म- शालिसत्त्वं न निराकृतम्- 'शालयो न सन्ति' इति, नापि विवक्षितम्-'शालयः सन्ति । इति. किं त्वनेन वाक्येन प्रवृत्तिविषयः- व्यवहारविषयभूतम दृश्यमानम्= प्रस्तुतं क्षेत्रं प्रश- स्यते- शाल्युत्पादनसमर्थमिदं क्षेत्रमिति, सोयं क्षेत्रानुवाद एवं प्रशंसागर्भवादित्यस्मिन् वाक्ये शालयो न विधीयन्ते- शालिसत्त्वं न प्रतिपाद्यते, वीजात्तु या शालिनिर्यत्ति- शालिसंपत्तिरस्ति सा न विव- क्षितास्ति नापि निराकृतास्ति. तथा च यथेदं वाक्यं क्षेत्रप्रशंसापरमेव न तु शालिसत्त्वपरं तथैवोक्तं वाक्यं प्राह्मणविशेषस्य प्रशंसापरमेव न तु ग्राह्मणत्वस्य विद्याचरणसंपद्धतुत्वप्रतिपादनपरं येन प्रात्ये विद्याचरणसंपदापत्तिस्तेन स्यादित्यर्थः । प्रकृतमाह- एवमिति, संपद्विषयः विद्याचरणसंपत्समानावि. फरणम् । नेति- अत्र वाक्ये हेतुः= हेतुत्वेन ब्राह्मणत्वं न विवक्षितं येन तादृशमाह्मणत्वेन प्रात्येपि विद्याचरणसंपदापत्तिः स्यात् किं त्वस्य वाक्यस्य प्रशंसार्थत्वात् विषयस्य माझणविशेषनिष्ठाया विद्या- चरणसंपदोऽनुवादमात्रमित्यर्थः । सतीति- ब्राह्मणत्वे सति विद्याचरणसंपदो हेतुरध्ययनाभ्यासादिः समर्थ:- संपजनको भवति नान्यथेति विषयप्रशंसापरेण वाक्येन यथाहेतु अभ्यासाद्यनुसारेण फल- नितिः= संपत्याप्तिर्न प्रत्याख्यायते तथा च विद्याचरणसंपन् यत्रास्ति तर स्वहेतुनास्ति न तु प्राह्मणत्व- मात्रेण येन प्रात्येप्यापयेत तथा चैवमसंभूतार्थकल्पनया वचनविघातः उक्तवाक्ये विरोधी नोपपद्यते किंतु संभूतार्थकल्पनयैव विरोध मापद्यते इत्येवमुपसंहरति- तदेवमिति ॥ १३ ॥ उपचारच्छलं लक्षयति-धर्मेति, धर्मविकल्पेन- शक्लिक्षणयोरन्यवरवृत्त्या निर्देश प्रयोगे कृते अर्थात् शच्या शब्दप्रयोगे कृते लक्षणया योर्यसमावस्य प्रतिषेधस्तथा लक्षणया गन्दप्रयोगे यते स्या यस्तदर्थसद्भावस्य प्रविपेधस्तद् उपचारच्छलं यया लक्षणया 'गङ्गायां घोपः' इत्युक्ते 'न गया- या पोप: संभवति इति शल्या यो गङ्गाप्रवाहे घोपसद्भावप्रतिपेपत्तदुपवारच्छले. यथा पशच्या 'गलायां मीनः' इत्युक्त गङ्गापदलक्षणया यो गलातीरे मीनसभावप्रपिंधनदुपचारन्टलमिति सूना- न्वय, "धर्मः शब्दस्यायन संबन्धस्तस्य विफसा- विविधः फन्पः शचिलसणान्यतारूपस्तथा पशक्तिलक्षणयोरफतरवृत्त्या प्रयुक्त शब्दे वदपरवृत्त्या यः प्रतिषेधः स उपचारच्छम् ॥ इति विश्वना. थभट्टाः ध्याचट-अभियानस्येति, मभिधानस्य- शब्दस्य ययार्यप्रयोगः गच्या यः प्रयोगः स श्व भर्मः, अन्यत्र दृष्टस्य योऽन्यत्र प्रयोगः- लक्षणया प्रयोगः स एव धर्मविफलस्तन्य धर्मविकल्पस्य निर्दिी अर्थात् लाक्षणिकराब्दप्रयोगे ने शपया यस्तयसभारम्प प्रतिषेधस्तदुपपारच्छलमित्यन्वयः । उदाह- रति- यधेति, मन मशब्दम्प मध्यस्थपुरुप लाणा | मन एलमवतारयति-अति, अर्थम्योगन. फत्वम्य मरथपुरुषेषु सदायेन मधेपु प्रविषभदन्यः. बलत्या भासतमान प्रति माओ.

·-
-
८४
प्रसन्नपदापरिभूपितम् [१ अध्याये. २आहिक
पुरुपाः क्रोशन्ति न तु मञ्चाः क्रोशन्ति का पुनरत्रार्थविकल्पोपपत्तिः, अन्यथा प्रयुक्त
स्याऽन्यथाऽर्थकल्पनम्- भत्या भयोगे प्राधान्येन कल्पनम् । उपचारविपर्य छलम् उपचार
च्छलम् , उपचार:= नीता सहचरणादिनिमित्तेनाऽतद्भावे तद्वदभिधानम् उपचार इति ।
अत्र समाधिः- प्रसिद्ध प्रयोगे वक्तर्ययाभिप्राय शब्दार्थयोरनुज्ञा प्रतिषेधो वा
छन्दतः, मधानभूतस्य शब्दस्य भाक्तस्य च गुणभूतस्य प्रयोग उभयोलॊकसिद्धः सिद्धमयों
यया वक्तुरभिप्रायस्तथा शब्दार्थावनुज्ञेयौ प्रतिषेध्यौ वा न छन्दतः, यदि वक्ता प्रधानन्द
प्रयुङ्क्ते ? तथाभूतस्याभ्यनुज्ञा प्रतिषेधो वा न छन्दतः, अथ गुणभूतं ? तदा गुणभूतस्य,
यत्र तु वक्ता गुणभूतं शब्द प्रयुते प्रधानभूतमभिमेत्य परः प्रतिपेधति ? स्वमनीपया मतिपे-
धोऽसौ भवति न परोपालम्भ इति ॥ १४ ॥
सद्भावस्य ' इति वा पाटो युक्तः) प्रतिपेयवाक्यमाह-मश्चस्था इति । सामान्यलक्षणोक्तामर्थविकल्पो-
पपत्तिमत्र जिज्ञासते- केति । उत्तरमाह- अन्यथेति, अन्यथा- लक्षणया प्रयुक्तस्यात्र मञ्चशब्दस्य
अन्यथा- शत्याऽर्थकल्पनम् अयार्थमणमेवार्थविकल्पोपपत्तिः । उक्तं व्याव- भत्त्येति, भच्या
लअणया प्रयोगे कृते प्राधान्येन- शत्याऽर्थकल्पनम् शत्यार्थग्रहणमितियावत् । उपचारच्छलशब्दस्य
व्युत्पत्तिमाह- उपचारेति, उपचारविषयम- लक्षणाविषयम् । उपचारपदार्थमाह- नीतार्य इति, नेयार्थ
इत्यर्थः, गौणीलक्षणाकारणमितियावत् । व्याचष्टे- सहेति, अतद्भावेपि मचानां क्रोशर्तृत्वा-
भावेपि सहचरणादिनिमित्तेन- क्रोशनकर्तुपुरुपसंबन्धेन तद्वत्- मोशनकर्तृवद् यदभिधानम् शब्देन
कथनं स उपचार इत्यलम् ।
उक्तच्छलस्य खण्डनप्रकारमाह- अति, समाधि स्वपसमाधानं तत्प्रकार उच्यते इत्यर्थः ।
प्रसिद्ध शब्दप्रयोगे कृते वक्तुः यथाभिप्रायम्- अभिप्रायानुसारेणैव शब्दार्थयोः- शब्दार्थस्य मनुज्ञा
स्वीकार:- मण्डनं प्रतिपेयः खण्डनं वा कर्तव्यं न छन्दतः स्वेच्छया= वक्त्रभिधायपातिकूल्येन, किं
घा शब्दार्थयोरित्यत्र अर्थस्य सण्डनमण्डने प्रसिद्ध एव शब्दस्यापि यथा सूर्याभिप्रायेण 'मित्र'
इत्युक्ते सुहृदभिप्रायेण 'मित्रम्। इति वक्तव्यं न 'मिनः' इति पुंस्त्वखण्डनमित्येवं शब्दस्वरूपस्यापि
सण्डनमण्डने संभवतस्ने भपि वक्त्रभिप्रायानुसारेणैव कर्तव्ये न छन्दतस्तथा च सुहृदभिप्रायेण 'मित्रः'
इत्युक्ते सूर्याभिप्रायेण च । मित्रम्' इत्युक्त खण्डनं कर्तव्यम् 'मित्रः' इत्यस्य सूर्याभिप्रायेण 'मित्रम्।
इत्यस्य च सुहृदभिप्रायेण मण्डनं च पर्तव्यं न इन्दत इत्यनुसंधेयम् । प्रधानभूतस्य शक्तयेत्यर्थः,
माक्तस्य लाक्षणिकस्य. भाक्तस्य गुणभूतत्वं च गौणार्थयोधकत्वात् , उभयोः= शाक्तभाक्तयोः प्रयोगो
लोके प्रसिद्ध एव यथा- 'गजाया मीनः' 'गङ्गायां घोषः' इति । उत्तमेवाह- सिद्धति, सिद्धप्रयोगे-
प्रसिद्धप्रयोगस्थले, तथा वाभिप्रायानुसारेण । स्वाभिप्राय विशदयति- यदीति, यदि यत्ता प्रधा.
नशब्दम् शत्या शक्यार्थाभिप्रायेण शब्दं प्रयु वदा क्याभूतस्य- शम्यार्थस्यैव शम्यार्थमाश्रि.
त्यैव सण्डनमण्डने कर्तव्ये न छन्दत:- अशायार्थमाश्रित्य सण्डनमण्डने न कर्तव्ये इत्यर्थः, अध:-
यदि च वक्ता गुणभूतम्- लाक्षणिकम् लक्ष्यार्थाभिप्रायेण शब्द प्रयुक्त तदा गुणभूतस्य लक्ष्यार्थ-
स्यैव लक्ष्यार्थमाश्रित्यैव सण्डनमण्टने पर्तव्ये न तऽलक्ष्यार्थमावियेत्ययः । उपसंहरति- योति,
यत्र 'मधा: क्रोशन्ति' इत्यादौ गुणभूतम्- लाक्षणिक मधादिशब्द प्रयुक्रे प्रधानभूतम् शत्यार्थ
घ मञ्चादिकमभिप्रेत्य= माश्रित्य पर. प्रतिपंधति-'न मचाः क्रोशन्ति' इति वदमी प्रतिषेधः
स्वमनीषया छन्दतः क्रियते इति परोपालम्भ:- परवाक्यदोपो न भरतीत्यरमुक्तच्छलस्य निराकरण
कर्तव्यमित्यन्वयः ॥ १४ ॥

·-- । छलम् न्यायभाष्यम्। ८५ वाक्छलमेवोपचारच्छलम्- तदविशेषात् ॥ १५॥ न वाक्छलादुपचारच्छलं भिद्यते- तस्याप्यन्तरकल्पनयाऽविशेषात्, इहापि । स्थान्यर्थो गुणशब्दः प्रधानशब्दः स्थानार्थ इति कल्पयित्वा प्रतिपिध्यते इति ॥ १५ ॥ न- तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ न बाक्छलमेवोपचारच्छलम्- तस्यार्थसदूभावप्रतिपेपस्याऽर्थान्तरभावात् । कुतः ?, अर्थान्तरकल्पनात् अन्या पुर्यान्तरकल्पना अन्योऽर्थसद्भावप्रतिषेध इति ॥ १६ ॥ अविशेपे वा किंचित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः ॥ १७ ॥ छलस्य द्वित्वमभ्यनुशाय त्रित्वं प्रतिपिध्यते-किंचित्साधा. यथा चार्य हेतुस्वित्र प्रतिषेधति तथा द्वित्वमप्यऽभ्यनुज्ञातं प्रतिधेपति- विद्यते हि किंचित्साधम्य इयोरपीति । अथ द्वित्वं किंचित्साधान निवर्तते ? नित्वमपि न निवस्यति ॥ १७ ॥ वाक्छलोपचारच्छलयोरमेदमाशङ्कते-- वागिति, उपचारच्छलं वाक्छलमेव न तु वाक्छलाति- रिक्तम्- तदविशेषात्= उपचारच्छले वाक्छलापेक्षया विशेषाभावात् यथा 'नवकम्बलः' इत्यत्र नव- संख्याककम्बललक्षणस्यान्तरस्य कल्पनेन दोपापचिस्तथैव 'मश्चाः' इत्यत्र मञ्चलक्षणस्यार्थान्तरस्य फल्पनेन दोपापत्तिरिति वाक्छलोपचारच्छलयोरविशेषादैक्यमेव न भेद इति सूत्रार्थः । व्यावटे-नेति । भेदाभावे हेतुमाह- तस्येति, तस्य उपचारच्छलस्यापि अविशेपात्= वाक्छलापेक्षया विशेपाभावा- दित्यर्थः । उक्तं विशयति- इहापीति, यथा वाक्छलेऽर्थान्तरं कल्पयित्वा प्रतिपिच्यते-न नव कम्बला इति तथेहापि= उपचारच्छलेपि मञ्चशब्दः स्थान्यर्थः- मश्वस्यपुरुपपरो गुणशब्दा= लाक्षणिकोस्ति संस्थानार्थ:- शक्यमञ्चपरः प्रधानशब्दः-शक्त इति कल्पयित्वा मञ्चशब्दस्य मञ्चलक्षणं शक्यार्थ- माश्रित्य क्रोशनकर्तृत्वं प्रतिपिध्यते तथा चार्थान्तरकल्पनमुभयत्र समानमेवेति वाक्छलोपचारच्छलयो- रमेद एवेत्यर्थः ॥ १५॥ उक्तामेदं निराचष्टे- नेति, वाक्छलोपचारच्छलयोरमेदो नास्ति- कारणमेदात वाक्छलेऽर्थान्त- रकल्पनम् सपचारच्छले चासद्भावप्रविषेध इति तत् तस्य- अर्थसद्भावप्रतिपेयस्य अर्थान्तरकल्पना- पेक्षया अर्थान्तरभावात्- मिन्नत्वादिति सूत्रान्वयः । च्याचटे-नेति, हेतुमाह- तस्यैति, अर्थान्तरमा- वात् अर्थान्तरकल्पनापेक्षया भिन्नत्वादित्यर्थः । भेदप्रतियोगिनं जिज्ञासते-- कुत इति, करमादर्या- न्तरत्वम् ? इत्यर्थः । उत्तरमाह- मर्यान्तरेति, वाक्टले अर्थान्तरकल्पनात् उपचारच्छले चार्थान्तरकल्प- नस्याभावादुभयो छलयो दः सिद्ध इत्यर्थः । प्रघट्टकार्थमाह- अन्येति । यत्र शक्येनार्यान्तरेण शक्या- थस्य लक्ष्येणार्थान्तरेण लक्ष्यार्थस्य वा प्रतिपेवस्तत्र वाक्छलं यत्र च शक्यार्थेन रक्ष्यार्थस्य लक्ष्यान वा शक्यार्थस्य प्रतिपेधस्तत्रोपचारच्छलमितिविवेकस्तदेवदुपचारच्छलत्त्या स्पष्टम् ॥ १६ ॥ विपझे याधकमाइ- अविशेपे इति, वाक्हलोपचारच्छलयोरतरीत्या किंचित्साधयात्- मर्या- न्तरकल्पनामानप्रयुक्तसाधादविशेपे- अमेदे हि प्रयाणामपि छलानां किंचित्साधय संभवत्येव तस्माच साधात् त्रयाणामपि छलानामैक्यं स्यादिति एकच्छलप्रसङ्गः- एकमेव छलं स्याद् न तु द्वे अपीति सूत्रान्वयः । व्याचटे- छलस्येति, वाग्छलसामान्यच्छलपोः स्वीकारेण एलस्य द्वित्वम् भेदद्वयमभ्यनुज्ञाय स्वीकृत्य उपचारच्छलाऽस्वीकारेण छलस्य त्रित्वम्- मेदनयं प्रतियिष्यते त्वया। नित्वप्रतिषेधे हेतुमाह- किंचिदिवि, किंचित्साधर्म्यात्= अर्थान्तरकल्पनाप्रयुक्तसाधर्म्यात् । नित्वप्रति. - 4 ·प्रसन्नपदापरिमूपितम्- [१ अध्याये. राहिके- अत ऊर्ध्वम्- साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ मयुक्ते हि हेतौ यः प्रमझो जायते स जातिः, स च प्रसङ्गः- साधम्र्यवैधाभ्यां प्रत्यवास्थानम् उपालम्भः प्रतिपेध इति । उदाहरणसाधर्म्यात साध्यसाधनं हेतुः इत्यस्यो- दाहरणवैधय॑ण प्रत्यवस्थानम्. उदाहरणवैधात् साध्यसाधनं हेतुः इत्यस्योदाहरणसाधम्र्पण अत्यवस्थानम् । मत्सनीकभावाजायमानोऽयों जातिरिति ।। १८ ॥ • विप्रतिपत्तिरप्रतिपतिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥ पेधे चाधकमाह- ययेति, हेतु:- किंचित्सावादितिहेतुः, यथा- वाक्छलोपचारच्छलयोरभेदः किंचि- साधात् इत्येवं वित्व प्रसिपेत्ति तया-त्रयाणामपि छलानामभेदः किंचित्साधर्म्यात् इत्येवं द्वित्वमपि स्वीकृतं प्रतिषेधति- प्रतिषेधेनु तथा च छलैक्यमेव स्यान्न तु छलद्वित्वमपीत्यर्थः, द्वित्वप्रति- पेधे हेतुमाह- विद्यते इति, द्वयोः- वाक्छलसामान्यच्छलयोरपि किंचित्साधर्म्यम्= अर्थविकल्पोपप- तिप्रयुक्तं साधर्म्य विद्यते एव अर्थविकल्पोपपत्तिहि छलसामान्यलक्षणोक्त वात् विष्वपि छलेष्वनुस्यू- तारतीति तादृशसाधर्म्यात् छलैक्यमेवस्यात् । विपक्षेनाधकमाह- अथेति, यदि किंचित्साधर्म्यात्म अर्थविकल्पोपपत्तिप्रयुक्तसाधम्र्येपि द्वित्वं न निवर्तते- वाक्छलसामान्यच्छतिभेदद्वयं स्वीकियते तदा किंचितसाधयेपि वाक्छलोपचारच्छलयोरर्थान्तरकल्पनाप्रयुक्तसाधयेपि त्रित्वमपि न नियंतीति- छलस्य भेदत्रयमुपपन्नमित्यर्थः ॥ १७ ॥ जातिलक्षणमवतारयति- अत इति, जातिलक्षणीयेतिशेषः । साधयति- वादिनोदाहरणसा- धर्येण= अन्वयव्याप्त्या साध्यसाधने कृते प्रतिवादिना यत्तत्र वैधयेण= व्यतिरेकव्यात्या प्रत्यवस्थानम् । विप्रतिपत्तिः= साध्यानुपपत्तिप्रदर्शनं सा जातियथा 'अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवद् व्यतिरेफेण व्योमवत् । इत्युक्ते 'यदि नित्याकाशवैधादनित्यः स्यात् शब्दस्तदाफाशेनाऽमूर्तत्वसाधान्नित्यः किं न स्यात् । इत्येवं जातिकच्या, तथा वादिनोदाहरणवैधम्येण= व्यतिरेकव्याप्त्या साध्यसाधने कृते यत्तत्र प्रतिवादिना उदाहरणसाधम्र्येपा प्रत्यवस्थानं मा जातियथा अनित्यः शब्दः मृतकत्वाद् घटवद् यन्न कृतकं समानित्यं यथाफाशः' इत्युक्ते यद्यनित्यपदसाधादनित्यः स्याच्छब्दस्तदाऽमू- तत्वलक्षणादनित्यघटवैधानित्यः किं न स्यात् । इत्येवं जातिवतन्या तदेतद् वृत्तौ स्पष्टमितिसूनार्थः । व्याचप्टें- प्रयुक्त इति, साध्यसाधनार्थ प्रयुक्त । प्रसङ्गा- आपचिः- स्वसाध्यानुपपत्तिरितियावन् । उक्तप्रसङ्गस्य स्वरूपमाह- स चेति, प्रत्यवस्थानपदार्थमाह- उपालम्भ इति, उपालम्भस्वरूपमप्याह- प्रतिपेध इति, साथ्यप्रतिषेधो जातिरित्यर्थः । विभागमाह- उदाहरणेति, यत्रोदाहरणसाधाद देतुः साध्यसाधको भवति तनोदाहरवैधम्येण प्रत्यवस्थानम्- साथ्यानुपपत्तिप्रदर्शनं कर्तव्यं यत्र चोदाहरण- वैधाद् हेतुः साध्यसाधको भवति तत्रोदाहरणसाघम्येण प्रत्यवस्थानं कर्तव्यम् एतादृशं प्रत्यवस्थानमेव जातिरित्यन्वयः । जातिप्रमेदाच सोदाहरणाः पञ्चमाध्यायारम्भे द्रष्टव्या इदं तु सामान्यलक्षणमात्रम् । जातिशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह- प्रत्यनीकेति, प्रत्यनीफमावात्-विरोधात वाद्याश्रितसाध्यसाधनप्रकारा- पैश्या बिगद्धप्रकाराजायमानोर्थ:- साध्याक्षेप: साध्यप्रतिषेध एव जाविरित्यन्वयः, जायते इति जाति. रित्यर्थः । जातियातिनिरपेक्षेति विश्वनाथमट्टाः ॥ १८॥ निप्रहम्यानलक्षणमाह- विश्तीति, विप्रतिपत्तिः- विपरीतं ज्ञानं यथाऽदेती हेतुत्वज्ञानम् . . विपत्ति= अज्ञानं च निमदस्यानं विशेषस्तु पञ्चमाध्यायद्वितीयाहिफे द्रष्टव्य इति सूत्रान्वयः ।प्यायटे- ·. - १ . t त निग्रहस्थानम्] न्यायमाध्यम् । *विपरीता वा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः, विमतिपद्यमानः पराजय पामोति निग्रहस्थानं खलु पराजयमाप्तिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविपयेप्यभारम्भः परेण स्थापित वा न मतिपेधति. प्रतिषेध वा नोद्धरति । असमासाच नैते एव निग्रहस्थाने इति ॥ १९ ॥ किं पुनदृष्टान्तवजातिनिग्रहस्थानयोरभेदोऽय सिद्धान्तवद्भेदः ? इत्यतः आह- तदिकल्याजातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ तस्य- साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पानातिवहुत्वम्, तयोश्च विमतिपत्य- अतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वम् । नानाकल्लो विकल्पः विविधो वा कल्पो विकल्पः । तत्र- अननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यप्रतिपत्तिनिग्रह- स्थानं शेषस्तु विपतिपत्तिरिति ॥२०॥ विपरीतेति । फलमाह-विश्तीति, विप्रतिपद्यमानः= उक्त विप्रतिपत्तिविशिष्टः । पराजयप्राप्ती हेतुमाह- निरहेति, पराजयप्राप्तिः पराजयप्राप्तिकारणमित्यर्थः । विप्रतिपत्तिश्चोता निमहस्थानमेवेत्युक्तविप्रति- पत्तिविशिष्टः पराजयं प्रामोतीतिसारः । अप्रतिपत्तिपदार्थमाह- अप्रतीति, आरम्भविपयेपि वाद्युक्तस्य । खण्डनयोग्यतायामपि यः खण्डनस्याऽभारम्भः स एवाप्रतिपत्तिः । उक्त विशदयति- परेणेति, यत् परेण, स्थापितमू साधितं परो न प्रतिषेधतिन खण्डयति सोभारम्भस्तथा परेण स्वपक्षे प्रदर्शितं प्रतिपेधम् खण्डनं नोद्धरति न प्रत्याचष्टे सोप्यप्रारम्भः एतादृशोभारम्भ एवाऽप्रतिपत्तिरित्यन्वयः । द्विविध मेव निग्रहस्थानमिति न भ्रमितव्यमित्याह- असमासादिति, 'विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्यौ' इत्येवं समासे कृते द्विवचनसार्थक्यान्निग्रहस्थानस्य द्वैविध्यमापद्येत एकवचनं तु साधुत्वार्थमप्युपन्नमिति न वैविध्या- पत्तिः, वस्तुतस्तु विपत्तिपत्तिरमतिपत्तिश्च निग्रहस्थानकारणं तत्प्रस्तारानिप्रहस्थानबहुत्वं भवति जाति- बहुत्ववदित्यन्वयः ॥ १९॥ अमिमसूत्रमवतारयति- किं पुनरिति, अन्न जातिनिमहस्यानयोः परस्परं भेदाभेदयोजिज्ञासा नास्ति किं त्वऽवान्तरभेददिभावयोरेवेति विभाव्यम्, तथा हि-जातिनिप्रहस्थानयोः किं दृष्टान्त. वदऽभेदः ? किं वा सिद्धान्तवनेदः ? अर्थात् यथादृष्टान्तत्यक एव प्रकारोस्ति न वैवान्तर- भेदास्तथा जातिनिग्रहस्थानयोरपि किमेकैक एव प्रकारः किं वा यथा सिद्धान्तस्य सर्वतत्र- प्रतितत्रादिलक्षणा अवान्तरमेदा यहवस्तथा जातिनिमहस्थानयोरपि अवान्तरभेदा वह्व इत्याशङ्कप जातिनिग्रहस्थानयोरपि सिद्धान्तवदऽवान्तरमैदान् सूत्रकारः प्रतिमानीते- तद्विकल्पादिति, यद्यपि उदाहरणमेव दृष्टान्त उदाहरणस्य च साधर्म्यवैधाभ्यां वैविध्यमुक्तमिति दृष्टान्तस्यापि द्वविध्यं संभवति तथापि दृष्टान्तलक्षणे दृष्टान्तस्थानेकप्रकारत्वं नोकं किं चोदाहरणमवयवविशेष इति दृष्टा- न्तोदाहरणयोर्भेद इतिविज्ञेयम् । वद्विकलादिति- तत् तस्य- साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पात्= याहुल्याजाति. 'बदुत्वम्= जातेहवः पतुर्विंशतिसंरयामाः प्रकारा भवन्ति तथा तनु- तयोः विप्रतिपत्त्यप्रविपत्त्यो. विकल्पात् बाहुल्यान्निग्रहस्थानबहुलम्= निमहस्थानस्य बहवः- द्वाविंशतिसंख्याकाः प्रकारा भवन्तीति सूत्रान्वयः । व्याचटे- तस्येति, विकल्पात: बहुत्वात् । निग्रहस्थानपक्षे तत्पदार्थमाह- तयोरिति । विकल्पपदार्थमाह-नानेति, अन "नानाकल्प इति स्वरूपतः, विविध इति प्रकारतः" इति तात्पर्य- टीका । निमहस्थानेषु विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योविभागमाह-वति, अननुभापणादिपु पसु निप्रहस्थानेषु अप्रतिपत्तिनिप्रहस्थानम् निमहस्यानकारणं किंवा पराजयकारणं श्रेष:- पपु- अन्येपु प्रतिक्षाहा. न्यादिनिप्रहस्थानेषु विप्रतिपत्तिनिरहस्यानम्-निमहस्थानकारणं किंवा पराजयकारणमित्यर्थः ॥२०॥ ।

·८८ न्यायभाष्यम् । इमे प्रमाणादयः पदार्या उद्दिष्टा यथोदेशं ललिताः, यथालक्षणं परीक्षिप्यन्ते इति विविधाऽस्य शाखस्य प्रचिदिन्तयेति ।। ॥ इति धात्स्यायनीये न्यायमाप्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाहिकं समाप्तम् ॥ प्रथमाध्यायश्व समासः ।। प्रथमाध्यायमुपसंहरति- इमे इति, प्रथमसूत्रेण उद्दिष्टास्तदने यथोद्देशम् उद्देशकमेण लक्षिता लक्षणेन प्रतिपादिता इत अप्रे द्वितीयाध्यायमारभ्य इमे प्रमाणादयः पदार्थाः परीक्षिप्यन्ते इविहेतो न्यायशास्त्रस्य प्रवृत्तिमद्देशलक्षणपरीक्षाभित्रिविधा वेदितव्येत्यन्वयः ।। श्रीः ।। ॥ इति न्यायभाष्यप्रथमाध्यायस्य प्रसन्नपदाख्या व्याख्या समाता ॥

·अथ सटीके न्यायभाये द्वितीयाध्यायस्य मथममाहिका अत कच प्रमाणादिपरीक्षा सा च "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः १-१-४१" इत्यये विमर्श एव परीक्ष्यते- समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायादा न संशयः ॥ १॥ समानस्य धर्मस्याऽध्यवसायात संशयो न धर्ममात्रात् , अथ वा 'समानमनयोधर्ममुप- लभे' इति धर्ममिग्रहणे संशयाभाव इति, अथ वा समानधर्माव्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि अथ द्वितीयाध्यायप्रसन्नपदा Owo- देववन्ध हयग्रीवं प्रणम्य वरदायकम् । द्वितीयाध्यायटीकेयं न्यायभाष्यस्य तन्यते ।। उद्दिष्टानां लक्षितानां च प्रमाणादीनां परीक्षणार्थ द्वितीयाध्यायमवतारयति- अत इति, अतः- प्रथमाध्यायाद् ऊर्ध्वम् अनन्तरम् , किंवा लक्षणानन्तरमित्यर्थः। सा च परीक्षा विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यां यदर्थावधरणं तद्रूपेति प्रथमं विमर्शः संशय एव परीक्ष्यते- विमर्शस्य प्रथमभावित्वादित्यन्वयः । यद्यप्यु- देशरमेण प्रथमं प्रमाणपरीक्षा प्राप्नोति तथापि प्रमाणप्रवृत्तेरपि प्रायः संगयपूर्वकत्वादर्यक्रमेण संगय- परीक्षेव प्रथम युक्ता-पाठक्रमापेक्षयाऽर्थक्रमस्य प्रयलत्वादित्याशयः । समानेति-मत्र संशयलक्षणसूत्रमाध्यं प्रथमं द्रष्टव्यम्, समानधर्मस्य सदृशयमस्याध्यवसायाद्यः संशयः प्रथमाध्याये लक्षितः सन संभवति-सदृशयोरपि पदार्थयोधर्मा मिन्ना एव भान्ति न हि स्थाणुधर्माः पुरुपे पुरुषधर्मावास्थाणौ संभवन्ति येन संशयः संभवेत् तद्धर्माध्यवसायेन च तस्मिन् संशयासंभवात, अनेकस्य धर्मोऽनेको यथा कृतकत्वं शब्दस्य समानजातीयानां गन्धादिगुणानामसमानजातीयानां घटा- दिद्रव्याणां च धर्मस्तस्यवसायादपि संशयोन संभवति-न हि कृतकत्वधर्माध्यासायात् गब्दो दम्य वा गुणो वेति संशयो जायते, द्वयोः स्थाणुपुरुपयोरन्यतरस्य धर्माध्यवसायात्= मसाधारणधर्माध्यवसायादपि संशयोन संभवति-असाधारणधर्माध्यवसायस्य निश्चयहेतुत्वेन प्रत्युत संशयप्रतिकूलत्वात् तया च प्रथमा- ध्याये यः संशय उद्दिष्टो लक्षितच "समानानेकधर्मोपपत्तेः २३ " इत्यादिना स नोपपद्यने इति सूत्रा- न्वयः । अस्य प्रत्याख्यानं च पष्टसूत्रमारभ्य वक्ष्यति । च्याचष्टे- समानस्येति, ममानस्य उमयमाभा. रणस्य धर्मस्याऽध्यवसायात्- ज्ञानात् निश्चयाद्वा संशयः संभवति न धर्ममानानुसमानधर्मसत्त्वमातान समानधर्मो हि ज्ञातः सन् संशयजनको भरति न तु स्वरूपसत्तामात्रेणेत्यर्थः तया च समानधर्मोपपत्त- यत् संशयकारणत्वमुक्तं तन्नोपपद्यते इत्याशयः नन्वस्तु ममानधर्माभ्यासायादेव संगय इत्याशाप वर्णकान्तग्माह- मय वेति, मनयोः स्थाणुपुरुपयोः समान धर्ममारोहादिकमुपलमे इति शानमेव समान- भर्माप्यासायस्तदन धर्मधर्मिणोप्रहणं जातं धर्मधर्मिग्रहणे च जाने संशयाभार:- संशयानुपपत्तिरित्ययः । ननु धर्ममिग्रहणे जातेपि धर्मस्वोमयसाधारणत्वज्ञानात् कथं न संगयः स्यात् । इत्याप वर्णकान्तर. माह- अथ वेति, समानधर्मन्य= माभाग्णधर्मविशिष्टधर्मिणोऽध्ययमायादपि पायान्तरभूत भगिणि ·. प्रमनपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १ाहिक संशयोऽनुपपन्न:- न जातु रूपस्यार्थान्तरभूतस्याऽध्यवसायादर्थान्तरभूते स्पर्श संशय इति, अ वा नाऽध्यवसायात अवधारणादऽनवधारणज्ञानं संशय उपपद्यते-कार्यकारणयोः सारूप्या भवादिति । एतेन "अनेकधर्माध्यवसायात्" इति व्याख्यातम् । अन्यतरधर्माध्यवसायाच संशयो न भवति- ततो धन्यतरावधारणमेवेति ॥ १ ॥ विप्रतिपत्त्यऽव्यवस्थाध्यवसायाच ॥ २ ॥ न विमतिपत्तिमात्रादन्यवस्थामात्राद्वा संशयः, कि तर्हि ?. विपतिपत्तिमुपलभमानस्य मंशयः, एवमव्यवस्थायामपीति । अथ वा 'अस्त्यात्मा' इत्येके 'नास्त्यात्मा' इत्यपरे मन्यन्त इत्युपलब्धेः कथं संशयः स्यात् ? इति । तथोपलब्धिरव्यवस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थितेति विभागेनाध्यवसिते संशयो नोपपद्यते इति ।। २ ।। संशयो न संभवति, उदाहरति- नेति । किं वा समानस्य धर्मस्याध्यवसायादपि साम्यानुयोगिनि धमें एव संभवति संशयो न तु धर्मिणि- धर्मिविषयक इत्यर्थः । नन्वेवमि संशयस्वरूपमुपपन्नमित्याशङ्कथाह- अथ वेति, अर्थावधारणात्= पदार्थनिश्चयात् अनिश्चयात्मकः संशयो नोपपद्यते, अत्र हेतुमाह-कार्यवि, कार्यकारणयोः- संशयावधारणयोः साम्प्यस्य- साम्यस्याभावात्- परस्पर विरुद्धत्वात् कार्यकारण- भावश्च सरूपयोरेव भवति. विरोधश्चात्र अवधारणत्वानवधारणत्वरूपाभ्यां विज्ञेयः । वस्तुतस्तु सूत्रार्थम- ज्ञात्वैवायं भाष्यकारः सूत्रव्याख्याने प्रवृत्तः अत एवानेकानऽर्थविकल्पान् करोति इत्यनुसंधेयम् एवं बहुत्र प्रमाद उपलभ्यते । उक्तमन्यत्रातिदिशति- एतेनेति, अनेकधर्ममात्रात् 'अनेक धर्ममनयोरुपलभे' इति धर्मधर्मिपणे च अनेकधर्माध्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि संशयोऽनुपपनस्तथाऽनेकधर्माध्यवसायादनव- धारणात्मकः संशयोऽनुपपन्न इत्येवमुक्तवत् प्रस्तारः कर्तव्य इत्यर्थः । तृतीयं व्याचटे- अन्यतरेति, ततः- अन्यतरधर्माध्यवसायादन्यतरधर्मिनिश्चय एव संभवति न संशय इति ॥ १ ॥ विप्रतिपत्तेमपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थायाश्च यत्संशयलणे संशयकारणत्वमुक्तं तत्रानुपपत्तिमाह- विप्रतीति, " न संशयः" इनिपूर्वसूत्रादनुवर्तनीयम्, विप्रतिपत्त्यध्यवसायादपि संभयो न संभवति- विप्रतिपत्तिहि अस्त्यात्मेत्येफे नास्त्यात्मेत्यन्ये । इत्यादिस्पो विरोध एव तत्रैतादाविप्रतिपत्तेरध्यव- सायादपि संशयो नोपपद्यते- व्यवस्थाज्ञानसंभवान् . न ह्युभयोर्वादिप्रतिवादिनोः परस्परं मतविरोधेपि तटस्थस्य वा वादिप्रतिवादिनोर्वा सशयः संभवति- वाचार्यवाक्यानुल्येनेकतरपक्षस्यावधारितत्वातू । अव्यवस्थायाः उपलब्ध्यव्यवस्थाया अनुपलब्ध्यव्यवस्थायाश्चाध्यवसायादपि संशयो न संभवति यत उपलब्ध्यव्यवस्थायाम्- 'सदप्युपलभ्यतेऽसदप्युपलभ्यते इत्युपलभ्यमाने सत्तासत्वयोः मंशयो आयते । इत्युदाहृतं तत्र यदुपलभ्यते तन् सदेव भवति मरुमरीचिकासपि जलम्य पश्चीकरणप्रक्रियया सत्त्वात् फि वा तत्र प्रभाकरमतेन जलस्य स्मर्यमाणत्वादुपलब्धिरेव नास्ति येनाऽसदुपलब्धिः सिध्येत् वतचो. पलभ्यमाने जलादावसत्त्वसंशयः स्यादिवि भोपलब्ध्यव्यवस्थाथ्यवसायात संशयः संभवति । अनुपल- ध्यव्यवस्थाध्यवमायादपि मंगयो नोपपद्यते यतोऽनुपलभ्यन्यवम्यायाम्- ' सतोप्यनुपलब्धिर्भवति अम- तोप्यनुपलब्धिर्भवतीति अनुपलभ्यमानेपि सत्वासत्वयोः संशयो भायते इत्युदाहत सत्र मन्नहितमनुप. लभ्यमानमपि व्यवधानादिप्रविन्धवशानोपलभ्यते इति मदेव, यच्चामत्त्वादेवानुपलभ्यमान सदमद चेति निश्चयसंभवान्न विदुपोनुपलभ्यमाने सत्वामत्वयो: संगयो नायनं अविदुषां पात्राविकार एवं नास्ति तथा धानुपलन्थ्यव्यवस्याध्यवमायादपि मंगयो नोपपद्यते इनि सूत्रान्वयः । प्याचष्टे-नेति । संमयकारणं निभासते-किमिति । उत्तरमाद- विप्रतिपत्तिमिति । उपन्यत्रातिदिशति- एवमिति, विप्रतिपत्तिरव्यवस्था च न स्वरूपसती मंशयकारक किं नु माता मनीत्यर्थः । नन्वस्तु विप्रतिपत्तेगमा व्यवस्थायाच मानादेव संमय इति मंशयापत्तिमा पनान्तामाह- मय पति, इत्युपलब - ·संशयपरीक्षा) न्यायभाष्यम्। . विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ॥ ३॥ यां च विमतिपत्ति भवान् संशयहेतुं मन्यते सा संपतिपत्ति:- सा हि द्वयोः प्रत्यनी- कधर्मविषया. तत्र यदि विपत्तिपत्तेः संशयः ? संपतिपत्तेरेव संशय इति ॥३॥ अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाऽव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ न संशयः, यदि तावदियमव्यवस्था आत्मन्येव व्यवस्थिता ? व्यवस्थानादव्यवस्था न भवतीत्यनुपपन्नः संशयः, अथाऽव्यवस्थाऽऽत्मनि न व्यवस्थिता ? एवमतादात्म्यादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति ॥४॥ आत्मादेः सस्वासत्वयोर्मतभेदेन व्यवस्थयोपलब्धेः संशयो नोपपद्यते इत्यर्थः । अव्यवस्थाध्यवसायादपि संशयानुपपत्ति व्याचष्टे- तथेति, कचिदुपलब्धिरव्यवस्थिता कचिचानुपलब्धिरव्यवस्थितेति विभागेन अध्यवसिते= अव्यवस्थाम्यवसाये जाते संशयो नोपपद्यते- अध्यवसायस्य संशयविरुद्धत्वादित्यन्वयः, अत्र "विभागेनाध्यवसिते" इत्यत्र "विभागो नाध्यवसिते " इति पाठान्तरं तथा च उपलविधरव्य. पस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थिता इतिविभागः पदार्थेऽध्यवसिते सति न संभवतीति संशयो नोपपद्यते, पदार्थाध्यक्साये जाते सत उपलब्धिरसतश्चानुपलब्धिरिति निश्चयसंभवेन उपलब्ध्यनुपलब्ध्योरव्यव- स्थाया विभागो नोपपद्यते येन संशय उपपद्यतेत्यन्वयः । वस्तुतस्त्वस्पष्टार्थमिदं वाक्यमित्यलम् ॥ २ ॥ विप्रतिपत्तेः संशयहेतुत्वे दोषान्तरमाह किं वा विप्रतिपत्तिमुपलभमानस्यापि संशयो नोपपद्यते इत्याह- विप्रतिपत्ताविति, 'मस्त्यात्मा नास्त्यात्मा' इत्यादिविप्रतिपत्तौ सत्यामपि संप्रतिपत्तेः- निश्चयस्य सत्त्वादेव संशयो नोपपद्यते इत्यन्वयः, वादार्थ विप्रतिपत्तावुपस्थितायामपि कस्यचित् अस्त्यात्मा' इति संग्रतिपत्तिः कस्यचिच्च नास्त्यात्मा इति संप्रतिपत्तिर्भवत्येव संप्रतिपत्तौ च सत्या संशयो नोपपद्यते- परस्परविरोधादिति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- यामिति, भवान संशयस्थापकः संशयकार- णत्वेन यां विप्रतिपत्तिं निर्दिशति सा विप्रतिपत्तिः संप्रतिपत्तिरेव- एकस्य पक्षस्य संप्रतिपन्नत्वादेवे- त्यर्थः । हेतुमाह- सा हीति, सा विप्रतिपत्तिहि द्वयोः-- वादिप्रतिपादिनोः प्रत्यनीकधर्मविषया- परस्परविरुद्धधर्मविषया- आत्मनः सत्त्वासत्त्वविपयास्ति तत्रैकेन सत्त्वमपरेण चासत्त्वं संप्रतिपन्नमेवेति विप्रतिपत्तिः संप्रतिपत्तिरेव तत्र यदि विप्रतिपरया सशयस्तदा संप्रतिपत्त्यैव संशय इति प्राप्तम्- उक्तरी- त्या विप्रतिपत्तिसंप्रतिपत्त्योरभेदात् संप्रतिपत्त्या च संशयो नोपपद्यते विरोधात् तथा च विप्र- तिपत्त्यापि संशयो नोपपद्यते-विपतिपत्तेः संप्रतिपत्तिरूपत्वादित्यन्वयः॥३॥ उपलब्ध्यनुपलब्ध्योरव्यवस्थातः संशयानुपपत्तिमाह- अव्यवस्थेति, अव्यवस्थाया अव्यवस्थात्मनिः- स्वस्वरूपे व्यवस्थितत्वादुक्ताव्यवस्थयापि संशयो नोपपद्यते इत्यन्वयः, उपलब्ध्यव्यवस्थाऽनुपलब्थ्य- व्यवस्था च स्वात्मनि व्यवस्थितास्ति न त्वव्यवस्थिता येन संशयापत्तिः स्यात्, उपलन्ध्यव्यवस्था उप- लब्धौ व्यवस्थिता अनुपलब्ध्यव्यवस्था चानुपलब्धौ व्यवस्थिता न तु पदार्थे साऽव्यवस्था व्यवस्थितास्ति येन पदायें संशयः स्यादित्यर्थः । किं वा यथा पूर्वसूत्रे विप्रतिपत्तिसंप्रतिपत्त्योरभेदः प्रदर्शितस्त- थात्र व्यवस्थाया अव्यवस्थायाश्चाभेदः प्रदर्श्यते- अव्यवस्थायाः स्वात्मनि स्वरूपेण वा व्यवस्थित तत्वात् अव्यवस्थाया अपि अव्यवस्थितत्वाभावेन व्यवस्थारूपत्वात् तत्र व्यवस्थातस्तु संशयो नोप- पद्यते-विरोधादेव, यदा हि व्यवस्थातः सशयो नोपपद्यते तदाऽव्यवस्थातोपि संशयो नोपपद्यते- उक्तरीत्या व्यवस्थाऽव्यवस्थयोरभेदादित्यर्थः । व्यावष्टं- नैति, न संशय इत्यनुवर्तनीयं तथा चाव्यव- स्थायाः स्वात्मनि व्यवस्थितत्वादेव तया न संशय उपपद्यते इत्यन्वयः। उक्ताव्यवस्था स्वात्मनि व्यव. स्थिता वाऽनवस्थिता वैति द्विधा विकल्प्य प्रथमपक्षे संशयानुपपत्तिमाह- यदीति, अव्यवस्था आत्मनि- स्वात्मनि खरूपे व्यवस्थानात= व्यवस्थितत्वाव्यवस्थारूपा न भवतीत्यनुपपन्न, संशय.-लयाऽन्यव- ·- . ९२ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [२ अध्याये. १आहिफे- तथाऽत्यन्तसंशयः- तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५॥ येन कल्पेन भवान् समानधर्मोपपत्तेः संशय इति मन्यते तेन खत्वन्त्यन्तसंशयः मस- ज्यते- समानधर्मोपपत्तेरनुच्छेदात् संशयानुच्छेट:- नायमतद्धर्मा धर्मी विमृश्यमानो गृह्यते सतत तु तद्धर्मा भवतीति ॥ ५॥ अस्य प्रतिपेधमपञ्चस्य संक्षेपणोद्धारः- यथोक्ताध्यवसायादेव तदिशेपापेक्षात् संशये नाऽसं- शयो नाश्त्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ न संशयानुसत्तिः संशयानुच्छेदश्च प्रसज्यते, कथम् ?. यत्तावत्- 'समानधर्माध्यवसायः संशयहेतुः न समानधर्ममानमित्ति, एवमेतत् । कस्मादेवं नोच्यते ? इति, "विशेषापेक्षः" स्थाया एर सशयजनकत्वस्योक्तत्वादित्यन्वय , द्वितीयपक्षे सशयानुपपत्तिमाह- अथेति, यदि चाव्य- वस्था स्वात्मनि न व्यवस्थिता तदा मतादात्म्यात व्यवस्थितत्वाभावादेवाऽव्यवस्था न सभवति यतः पदार्थस्य स्वरूपव्यवस्थायामेव स्वरूपसिद्धिर्भवतीति अव्यवस्थाया अपि व्यवस्थायामेव स्वरूपसिद्धि अव्यवस्थाव सभवति न त्वव्यवस्थायामपीति अव्यवस्थाया अव्यवस्थितत्वेऽव्यवस्थास्वरूपसिद्धपऽभा- वादेव सशयाभाव = सशयानुपपत्ति सिद्धा- अव्यवस्थास्वरूपे सिद्ध एव सशयापत्तिसंभवात् अव्य- वस्थास्वरूप च तदव्यवस्थानादेवासिद्धमित्याशय ॥४॥ सययस्वीकारऽत्यन्तसशयापत्तिलक्षण दोपमाह- तथेति, यथा सशयारणानुपपत्तिस्तथा सशय. स्वीकार तद्धर्मसातत्योपपत्ते = सशयकारणानुवृत्त्युपपनेरत्यन्त सशयः स्यात्= सायनिवृत्तिर्न त्यात्, पदार्थमावस्यानुवृत्ति सभवतीति एतस्य समानधोपपत्त्यादिलक्षणस्य सशयकारणस्पापि ज्ञानरूपत्वा- दनुवृत्ति संभवति सति च कारणे कायर्यावश्यभावान् सशयानुच्छेद प्रातः स च नेष्ट इति सशयो न स्वीकार्यस्तथा च सशयकारणासभवेन तदनुसृत्त्यसभवादत्त्यन्तसंशयापत्तिनास्तीति सूमार्थ । ध्याचंटे- येनेति, येन कल्पन= प्रकारण ममानधोपपत्ते सशयो जायते इति भवान् मन्यते तेनैव पल्पन समान. धर्मज्ञानानुकृत्यायन्तसशय = समयानुन प्रसन्यते । अत्र हेतुमाह- समानेति । समानधर्मोपपत्त्य- नुच्छेद समानधर्मनिटपरमाग कारणमाह- लायमिति, भय धर्मा सशयविषयो विमृश्यमान सन् अतधर्मा- समानधर्मरहितो न गृह्यत किंतु मनतम् सदा तद्धर्मा- समानधर्मविशिष्ट एव भवति तथा च समानधर्मविशिष्ट व सदा गृह्यत समानधर्मविशिष्टमानमेव समयकारण वदनुवृत्त्या हि सण्यानु- वृत्ति प्राप्ता सतय समयानुच्छेद प्राप्त म च नेष्ट इति सशयो न स्वीकार्यस्तथा च सशयवारणा. भावेन तदनुगृत्तेरप्यसभवान् मशयसातत्यापत्ति स्थादित्यर्थ ॥५॥ श्व पञ्चभिः सूरै प्रतिपादितस्य पूर्वपक्षस्य समाधानमारभन- अम्येनि, प्रतिषेधस्य- साय. स्वरूपप्रतिपयस्य, सक्षेपश्च मूत्रवाक्ये । ययोति- तद्विगंगपेशा= अन्यतरम्वरूपनिर्णयाफादाविशि पाद ययोकाध्यवसायान् समानानवधर्माध्यवसापाा सगयो जायत एव तदेवं गाये जात उपपन्न प नामशय सायाभावापत्तिास्ति अत्यन्तमायापत्तिरपि च नास्ति- एकतास्वरूपनिर्णयेन सगयो- दरसभवादिति सूत्रार्थ, अन्यत्सर्व मगयलनगरमाध्ये उपन्यम् । च्याचष्टे-नैति । मभयानुत्पचे सायानुन्दस्य च प्रसनमाभावकारण जिनामत- पथमिनि । उचग्माह- यदिनि, ममानधर्माध्यक- साय समयहेतुर्न नु ममानधर्ममाप्रमिति यदुनमान्यप्रयमम्यभाप्ययोम्चया वमनत्मयुनमत्या न्वया, यदि ममानधर्म व मनायाण म्यातदान नुत्या मगयानुग्दापनि स्यादपिन पत्रमम्ति नु माननमध्यवमाय मायहेनुम्ना पायापनिर्णयर समानधर्माध्यक्षमायनिगच्या गाय- ·। संशयपरीक्षा न्यायभाग्यम् । इतिवचनात् तसिद्धेः. विशेषस्यापेक्षा आकाडा सा चानुपलभ्यमाने विशेष समर्या । न चोक्तम्- 'समानधर्मापेक्षः' इति । समाने च धर्मे कयमाकाङ्क्षा न भवेद् यययमप्रत्यक्षः स्यात्, एतेन सामयन विज्ञायते- 'समानधर्माध्यवसायात्' इति । उपपत्तिवचनाही. समानधर्मोपपत्तेरित्युन्यते. न चान्या सद्भावसंवेदनादृते समानधर्मोपपत्तिरस्ति, अनुपल- भ्यमानसद्भावो हि समानो धर्मोऽविद्यमानवद् भवतीति । विषयशब्देन वा विपयिणः प्रत्ययस्याभिधानं यथा लोके 'धूमेनानिरनुमीयते' इत्युक्ते 'धूमदर्शनेनाग्निरनुमीयते' इतिज्ञायते, कथम् ?. दृष्ट्वा हि धूममथानिमनुमिनोति नाऽदृष्टे. न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रूयते. अनुजानाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वं तेन मन्यामहे-विषय- शब्देन विषयिणः प्रत्ययस्याभिधानं बोद्धाऽनुजानाति. एवमिहापि समानधर्मशब्देन समान- धर्माध्यवसायमाहेति । निवृत्तिः संभवत्येव. स्वकारणात् समानधर्माध्यवसायात् निर्णयापूर्व संशयोत्पत्तिरपि संभवतीत्यर्थः । स्वीकरोति- एवमिति, एतत्= उक्तम्, एवम् युक्तमित्यर्थः । संशयलक्षणसूने एवम् = अध्यवसायः स्पष्टः कथं नोक्त इति जिज्ञासते- कस्मादिति । उत्तरमाह-- विशेपेति, संशयलमणे उक्तेन विशेषापेश्शन्दे- नोत्ताध्यवसायस्य सिद्धिमुपपादयति- विशेफ्स्येति । आकाक्षा- जिज्ञासा, सा च विशेषापेक्षा विशेष नुपलभ्यमाने एव समर्था- उपपन्ना भवति न च विशेषोपलब्धावपि । विशेषानुलम्भे चार्यादेव संशयः प्राप्त इत्यर्थः । संशयानुच्छेदापत्त्यभावमाह-न चेति, यदि संशयलक्षणे 'समानधर्मापेक्षः समानधर्मजन्यः संशयः' इत्युक्तं स्यात्तदा समानधर्मानुसृत्त्या संशयानुच्छेदः स्यादपि न चैवमुक्तम । किंवा संशयस्य समानधर्मापेक्षत्ये समानधर्मानुवृत्त्या संशयानुवृत्तिः स्यादपि न चैवमुक्त किं तु विशेषापेन इत्युक्तम् अपेक्षिते च विशेषे विशाते संशयोच्छेद उपपन्न इत्यर्थः । यदि समानो धमाऽप्रत्यक्षः स्यात्तदा समानधर्म- स्याप्याकाला स्याद् न च भवतीति विज्ञायते समानधर्मप्रत्यक्षं जातं तदेव संशयकारणं विशेषविज्ञान च संशयनिवर्तकमिति संशयस्योत्पत्तिनिवृत्त्योरनुपपत्तिनास्तीत्याह- समाने चेति । एतेन सामध्येन- समानधर्मप्रत्यक्षसत्तासामथेन समानधर्माथ्यवसायात संशयो जायते न तु समानधर्ममानादिति सिद्ध प्रकृतेऽध्यवसायस्य प्रत्यक्षरूपत्वादित्यर्थः ।। एवं विशेषापेक्षशब्देनार्थात् प्रकृतार्थसिद्धि प्रतिपाद्य सशयलक्षणघटकोपपत्तिशब्देन साभादपि प्रकृतार्थसिद्धिमुपपादयति- उपपत्तिवचनादिति, "समानानेकधमोपपत्तेः" इतिस्यनान् समानानेका धर्माध्यवसाय एवोपलभ्यते--प्रकने उपपत्तेरध्यरसायरूपयादित्यन्वयः । सक्षेपेणोक्त स्वास्य स्वयमेव । व्याचष्टे- समानेति, इत्युच्यते- इत्युक्तम् । स्वाभिमायमाह-न चेति, समानधर्मस्य सहावमदनमेय समानधर्मोपपत्तिरस्ति-स्वरूपान्तरासंभवात. संवेदनं च प्रत्यार तदेवाध्यवसायपदार्य इत्युपपत्तिश. ब्दोपाध्यवसायपर एवेत्यर्थः । उक्त हेतुमाह- अनुपलभ्येति, अनुपलभ्यमानः सदायो यम्य नाम: समानधर्मोऽसमेव स्यात्, उपलभ्यमानसद्भावश्चायं समानो धर्म इत्युपलभ्यमान इनि मास ममानधर्म- स्योपलबिरेवाभ्यवसाय इति समानधर्माध्यरसायः सिद्धः । प्रकारान्तरेण समानधर्माध्यवसायसिद्धिमुपपादयति-विश्यमन्दनति, विश्परामादेन दिए. यिणः प्रत्ययस्य तद्विपयमानस्याप्यभिधानम्- योयो भवत्येव तया पात्र समानधर्मगनः ममान- भर्मशानपरः पानं चायवमाय एतिरीन्यापि ममानामांध्यामाय उपलभ्यते इत्यर्थः । साहरति- गयेति, इति मायते इत्ययों भवतीत्यर्यः, ' भूमा' त्या मगदो घूमशान: सिने- ·प्रसन्नपदापरिभूपितमू- [२ अध्याये. १आह्रिफे- यदुक्तम्- ' समानमनयोधर्ममुपलभे इति धर्ममिग्रहणे संशयाभावः' इति, पूर्वदृष्ट- विषयमेतत्- यावहमयों पूर्वमद्राक्षं तयोः समान धर्ममुपलमे विशेष नोपलमे इति. कयं नु विशेपं पश्येयं येनाऽन्यतरमवधारयेयमिति, न चैतत् समानधर्मोपलब्धौ धर्मर्मिग्रहणमात्रेण निवर्तते इति । यथोक्तम्- नार्थान्तराध्यवसायादन्यत्र संशय इति. यो ह्यान्तराध्यवसायमानं संशय- हेतुमुपाददीत स एवं वाच्य इति । यत्पुनरेतत्- कार्यकारणयोः सारुप्याभावादिति, कारणस्य भावाभावयोः कार्यस्य भावाभावी कार्यकारणयोः सारूप्यम्= यस्योत्पादाद् यदुत्पद्यते यस्य चानुत्पादाद् यन्नोत्पद्यते फथमिति । उत्तरमाह- दृष्टुति अथ= धूमदर्शनानन्तरम्, दर्शनं च ज्ञानमेय. धूमे ह्यद्दष्टेऽज्यनुमितिर्न भवति, वाक्ये= "धूमेनामिरनुमीयते। इतिवाक्ये । इदं वाक्यमपार्यक्रमेव किं न स्यात् ? इत्याश- पाह- अनुजानातीति. स्वीकरोतीत्यर्थः । पर्यवसितमाह- तेनेति, वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वाद् वाक्ये दर्शनशब्दाश्रवणाच विषयशब्दः= धूमशब्दो धूमज्ञानपरस्तथा प्रकृतेपि समानधर्मशब्दः समानधर्मा- ध्यवसायपरः समानधर्माध्यवसायस्योपपत्तिश्च समानधर्मज्ञानादेवेत्ययः । अत्रत्यप्रथमसूत्रभाष्यगतं द्वितीयं संशयपरिहारवाक्यमनुवति- यदुक्तमिति, वाक्यार्थस्तव द्रष्टव्यः, धर्मधर्मिणोर्शाने जाते संशयो नोपपद्यते इत्याशयः । तत् परिहरति- पूर्वदृष्टेति, एतत्= धर्म- धर्मिग्रहणं समानधर्मग्रहणं वा पूर्व दृष्टौ यो स्थाणुपुरुषो तद्विषयकं न चैतन्मात्रेण संशयाभाव उपपद्यते इत्यर्थः । संक्षेपेणोक्त स्वयमेव व्याचष्टे- यावहमिति, अहं यावर्थों स्थाणुपुरुषो पूर्वमद्राक्षं तयोः स्थाणुपुरुपयोः समान धर्ममारोहपरिणाहादिकमुपलमें विशेषम्- पुरुपत्वव्याप्यं वा स्थाणुत्वव्याप्यं वा विशेषधर्म नोपलमे येनान्यतरनिश्चय: स्यात् तदन्न फयं नु ताशविशेष पश्येयं येन विशेषधर्मदर्शनेन स्थाणुपुरुपयोरन्यतरमधारयेयम् इत्यवधारणाकाहा जायते प्रतीयते च तया चावधारणाभावः प्राप्तस्तन च संशयः सिद्धा, एतम् अयं पुरपः अन्यतरावधारणाकाडा वा एपा समानधोंपलब्धौ आतायां धर्म- धर्मिग्रहणमात्रेण न निवर्तते कि वन्यतरावधारणेन निवर्तते तेन ज्ञायते समानधर्मोपलब्धौ सत्यां धर्म- धर्मिशानमाण संशयाभावो नोपपद्यते किं तु संशय एवोपपद्यते, यदि धर्मधमिज्ञानमात्रेणान्यतरावभा• रणासाक्षा नियतेत वदा स्यादपि संशयाभावो न चैवमस्तीत्यन्वयः।। अप्रत्यायमसूत्रभाष्यगत तृतीयम् “समानधर्माध्यवसायादान्तरमूते धर्मिणि संशयोऽनुपपन्नः" इत्येतन संशयपरिहारवाक्यमनुवदति- यथोक्तमित्यादिना । अन्यत्र अर्थान्तर संशयोनुपपन्न इत्यर्थः विशेषस्तु तर द्रष्टव्यः । परिहरति- य इति, उपादीत बदन, एवम् नार्थान्तरादित्येवम, वाच्या उपालब्धव्यः । सूत्रकारणार्थान्तगध्यवसायादन्तिरे समयो नोक्तो यस्यैवं परिहारः स्यात् किंतु यद्गतसमानधर्मस्याध्यवसायस्तस्मिन्नेव संशय उत्तम्तस्य च नवं प्रत्यारयानं संभवतीत्यर्थः । अप्रत्यप्रयमसूत्रभाष्यगतं चतुर्थ संशयपरिहारवाक्यमनुवदति- यत्पुनरित्यादिना, समनं धाक्यं तदर्थच तव द्रष्टव्यों, कार्य संशयः पारणं च समानधर्माध्ययसायम्तयोः मंशयत्वनिश्चयत्वरणवि. रद्धधर्मात्रान्वयन सारूप्याभावः. कार्यकारणभावय मरूपपोरेप संभवतीति न समानधर्माध्यवसायात संशय उपपद्यते इत्यर्थः । एवं परिहान् साम्प्यपदार्थमाह- कारणस्येति, पारणमत्व यार्यमत्त्वं कारणासर य पार्यासत्त्वमित्येवा यावन्वयम्यनिरपी वाव कार्यकारणयोः सायं न तु समानधर्म- पत्यम् । उक्त मेन च्याचं- यस्येति, यम्य कारणस्य. पादान् सत्त्वान. यत् कार्यम् , यम्य पारणाय अनुसादान ममत्त मनि. या पार्यम, नत यायेनिपदत्याग्यम् , इनग्न = यदिनिपदहगवान्यम, दत्यनमः- कान्वयन्यनिरपरभणय कार्यकारणयोः मारयम नाप गाम्यं माये मंहायचा. .

·९५ क . मंडायपरीक्षा न्यागमाप्यम् । तन् कारण कार्यपितरद इत्येत्सारूप्यम् अस्ति च संशयकारणे संशये तदिति । एतेन अनेक धर्माध्यवसायादिति प्रतिषेधः परिहत इति । यत्पुनरेतदुक्तम्-विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच न संशय इति, पृयक्मवादयोव्याहत- पर्थमुपलमे विशेषं च न जानामि नोपलमे येनान्यतरमवधारयेय वत्कोत्र विशेपः स्याद् येन- फतरमवधारयेयमिति संशयो विमतिपत्तिमनितोयं न शक्यो विमतिपत्निसंपतिपत्तिमात्रेण निर- तयितुमिति । एवम् उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थाकत संशये बेदितव्यमिति । यत्पुनरंतत्- “विमतिपत्नौ च संमतिपत्तेः३" इति, विमतिपनिशब्दस्य योर्थः तदध्य- वसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुस्तस्य च समाख्यान्तरेण न नित्तिः समानेऽधिकरणे च्याह- रणे समानधर्माध्यवसाये घास्त्येव- समानधर्माध्यवसाय सत्येव संशयसंभवादित्यन्वयः । उत्तमन्य. प्रातिदिशति- एतेनेति, यदुक्तं प्रयमसूत्रमाप्येत 'अनेकधर्माध्यवसायादपि संशयो नोपपद्यते । इति सोपि प्रतिपंच उत्तरीत्या परिहतो वेदितव्यस्तत्र ययोत्तरीत्या समानधर्माध्यवसायान् संमायः सिद्ध- स्वयानेकधर्माध्यवसायादपि संशय: सिद्ध श्वेत्यर्थः, विशेपम्लल संजयलक्षणमूत्रमाप्ये द्रष्टव्यः । कि च ममानधर्माध्यवमायात समानधर्म संगयासंभवेपि धर्मिणि संशयो नानुपपन्न इति विशेयम् । संशयपरिहारपरं द्वितीयसूत्रं परिहर्तुमनुवदति- यत्पुनगिनि, विप्रवीतिमूनार्यस्तु पूर्व प्रतिपा. दिवस्तर द्रष्टव्यः । उक्तं परिहरति- पृथगिति, पृयालयादयोः- स्वस्खसिद्वान्तेन वाद प्रवृत्तयोः पुरुपयोः किं वा सप्तम्यन्तं पदं भिन्नभिनगारयोरित्यर्थः व्याहतम् परस्परविरुद्धम अर्थ मिला- न्तमुपलमै यथा- 'अस्त्यात्मेत्येके. नास्त्यात्मेत्यपरे ' इति, आत्मास्ति या नास्ति पेति विशेपमूत्र मात्मसत्तासत्वयोाप्यं भर्म न जानामि नोपलभे येन विशेपोपलम्भेनात्मसत्त्वासत्तयोमध्येऽन्यतर. मधारयेय तदव को विशेषोस्ति येनैकतरमधारयेयमित्याकाला वर्तनं तया शायते संशयोस्तीति अन्ययाध्यतरावराणाकाहा न स्यात् तस्मात् 'मस्त्यात्मेत्येक नाम्यात्मेत्यपर' इति विप्रतिपत्ति जन्यः 'मात्मास्ति या नास्ति वा' इति संशयः सिद्धः स च विप्रतिपत्तिसंप्रनिपत्तिमात्रेण विनि- पक्षमतभेदात् व्यवस्थासनमानेण निवर्तयितुं न शस्य इत्यन्वयः, यादिप्रतिवादिनो सस्वमनानुमारण निशयसंभवेप्यनभिस्य तटस्थस्य तु विविपत्तिन्यपस्थाशानमात्रेण संशयामायो नोपपद्यते इत्यर्थः । अग" विप्रतिपत्तिसंप्रतिपत्तिमाण " इत्यर 'विप्रतिपत्तिन्यसम्यामानमाण' इत्येवं पाठो शुभः । एवारसत्यवस्थाताने सत्यपि संशयः प्रसिद्ध पर । उपमन्ययातिदिशति- समिति, "अश्यम्या. व्यवसायात्" इति द्वितीयमूरभागेन य उपलभ्यनुपातम्योरव्यायाध्यमायानगयमानसंशयस्य परिहारः श्वः सोपि नोपपपने इत्यत्ययः, वैदितव्यम्= ण्डनग्याहन येदितव्यमित्यर्थः, अप्रत्या पूर्वपास्तु अनन्यदिनीयसूत्रमाप्ये द्रष्टव्यः, उपलभ्यनुरलभ्योरभ्यरम्पया संशयोत्सविध संगया. समभाप्ये द्रष्टच्या समोसारेगेगास्य पूरस्य परिहारः फन यो यथोदाहनसकारण मदमनोरप. लपरनुपरनिश लोमसिद्धास्ति ताभ्यां पोपलायमानानुपलभ्यमानयो मरासमायः ममान्य- मेति तस्य यमनमागापहवो न संभाति, इत्य विश्लोग। मायपरिहारपरं नृतीयमूयमनुवदति- ययुनरिति. सिनियसायिनि ममायन म्यः । परिहरति-विनियमितपस्येवि, वितिरतिरामय य. 'ममयामा नाम्यारमा' : पसरविरोपलानोपंतापमाप-भारममत्वामधयोगस्थितिम गिHTET. पासपोरन्यायायामाहाधिभिः स एष मंगपतुरुन गयो मायने पायान्य. सगरभारगार नसाल, नस्य उमापामानिटमंगलयानयाय मायागम तृतीयम्- गोपनिमित रिमति: मप्रनिनिरिनि मातारापन मिति: मानो नो ·4 प्रसन्नपदापरिभूषितम- [२ अध्याये. १माहिय- तायौँ प्रयादौ विमतिपत्तिशब्दस्यार्थः तदव्यवसायश्च विशेषापेक्षः संशयहेतुः न चास्य संमति- पतिशब्दे समाख्यान्तरे योज्यमाने संगयहेतुत्वं निवर्तते. तदिदमकृतबुद्धिसंमोहनमिति । यत्पुनः “अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थाया:४" इति, संशयहेतोरर्यस्या- तिषेधात् अव्यवस्थाभ्यनुज्ञानाच निमित्तान्तरेण शब्दान्तरकल्पना व्या, शब्दान्तरकल्पना- अव्यवस्था खलऽव्यवस्था न भवति- अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वादिति। नाऽनयोरुपल- ब्ध्यनुपलब्ध्योः सदसद्विपयत्वं विशेषापेक्षं संशयहेतुर्न भवतीति प्रतिपिध्यते । यावता चाव्यव- स्थात्मनि व्यवस्थिता न तावताऽऽत्मानं जहाति तावता ह्यनुज्ञाता भवत्यव्यवस्था, एवमियं क्रियमाणापि शब्दान्तरकल्पना नार्थान्तरं साधयतीति । सत्त्वासत्वयोर्मतभेदेन व्यवस्थया विप्रतिपत्तिः संप्रतिपत्तिरेवेति समाख्यान्तरकरणं तृतीसूनभाष्ये स्पष्टमेव । उक्तं व्याचष्टे- समाने इति, समानेऽधिकरणे= एकपदार्थविषयको व्याहतार्थों परस्परवि- रद्धौ प्रवादी पक्षावेव विप्रतिपत्तिशब्दस्याओं यथा- 'आत्मास्ति वा नास्ति वा' इति. तदध्यवसाय:- आत्मसत्त्वासत्त्वयोरुपस्थितिः विशेषापेक्ष'= अन्यतरावधारणाकालाविशिष्टो यः स संशयहेतुरित्युक्त न चास्य- सशयकारणस्य विप्रतिपत्तिशब्देन सह "विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्ते." इत्येवं समाख्यान्तरे- संप्रतिपत्तिशब्दे संयोज्यमानेपि संशयहेतुत्वं निवर्तते किं त्वस्त्येवोक्ताध्यवसायस्य संशयहेतुत्वम्- तार- शाध्यवसायात् संशयोत्पत्तेर्दर्शनादित्यन्धयः । उपसंहरति- तदिदमिति, इदम् "विप्रतिपत्तौ च संप्र. तिपत्तेः" इतिवचनेन विप्रतिपत्तेः संप्रतिपत्त्यभेदकथनम् अकृतबुद्धिसंमोहनम् मूर्खसंमोहनं संभवति न तु पण्डितसंमोहनमिति विप्रतिपत्त्याप्युक्तरीत्या सिद्धः संशय इत्यर्थः । संशयपरिहारपरं चतुर्थसूत्रमनुवदति- य पुनरिति. अव्यवस्थात्मनीतिसूतथि पूर्वत्र द्रष्टव्यः । परिहरति-संशयेति, उत्तरसूत्रेणाऽज्यवस्थायाः स्वस्वरूपे व्यवस्थितत्वं प्रदर्शितं न तु संदायहेतुभूतपदा- र्थस्य उपलब्ध्यनुपलब्ध्योरव्यवस्थायाः खण्डनं कृतमिति तदप्रतिपेधात् स्वस्वरूपे व्यवस्थितत्वप्रतिपाद- नार्थम् अव्यवस्थायाः स्वीकाराम तादृशाव्यवस्थाजन्यसंशयस्य प्रतिषेधो नोपपद्यते इति निमित्तान्तरेण- स्वस्वरूपे व्यवस्थितत्वेनाऽव्यवस्थात्वानुपपत्तिद्वारा संशयप्रतिषेधार्थ शब्दान्तरकल्पना= अव्यवस्थात्म- नीतिसूचकल्पना व्यर्थी तथा च संशयप्रतिषेधासभवाद् उपलब्थ्यनुपलब्ध्योरव्यवस्थातोपि सिद्धः संशयः सा चैपा संशयसिद्धिः संशयलक्षणमूरभाष्ये द्रष्टव्या । यत् सलूक्त चतुर्थसूत्रेण अव्यवस्थाया व्यवस्थात्व. मुपपादितं तादृशब्दान्तरकल्पनामनुवदति- शब्दान्तरकल्पनेति, अव्यवस्थेनि । परिहारहेतुमाह- अन्य. वस्थात्मनीति, अव्यवस्थाया अव्यवस्थात्मनिम्बस्वरूप व्यवस्थितत्वात् स्वरूपं सिद्धमेव स्वस्वरूपे व्यवस्थितस्यैव स्वरूपसंभवात् स्वस्वरूपे व्यवस्थित्या थाऽव्यवस्थाया व्यवस्थात्वासंमनात तथा चाव्य- वस्थाया. सिद्धपा तत्वार्यस्य सशयस्यापि सिद्धिनिरामधेिरत्यर्थः । उक्तं संशयहेतुप्रतिपेवाभावमुद्- घाटयति- नेति, अनयोरपलभ्यनुपलब्भ्योविशेषापेक्षम् अन्यतगवधारणाकालाविविष्टं यन् सदस- द्विषयत्वं तदेवाऽज्यवस्था सैव सशयकारण साऽन्यवस्था सशयकारणं न भवतीत्येवं न प्रतिपियते उक्ताव्यवस्थायाः सायकारणत्व न प्रतिषिध्यते किं तु व्यवस्यात्वमुपपाधते तेन च न संशयप्रतिषेध उपपद्यते इत्यर्थः । यावता यावत्पर्यन्तं चाव्यवस्थाऽस्मनि- स्वरूप व्यवयितानि तावता धावत्पर्य- न्तम् आरमानम् स्यरूपं न जहाति किं नु सत्येन, किं वा यावता येन कारणेन तावता- तेनैव कारणेनेत्यर्थः, तावता= एतावता अव्यवस्थायाः म्वरूपमत्त्वेनाव्यवस्था बीना भवति तेन चाव्यवाया- फार्यभूतः सशय. सिद्धः। उपमहरति-स्वमिति, शब्दान्तम्पत्पना उत्तचतुर्यसूत्रमन्पना रियमाणापि अान्तरम् संशयाभावं न माधयतीयन्वय.।

·, संशयपरीक्षा न्यायभाष्यम् ९७ यत्पुनरेतत्- "तथास्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ५" इति, नायं समानधर्मादिभ्य एव संशयः। किं तर्हि ?. तद्विपयाध्यवसायाद् विशेपस्मृतिसहितात् इति, अतो नात्यन्तसंशय इति । "अन्पतरधर्माध्यवसायादा न संशयः" इति. तन युक्तम्-विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः इतिवचनाव. विशेपश्चान्यतरधर्मो न तस्मिन्नध्यवसीयमाने विशेषापेक्षा संभवतीति ॥ ६ ॥ यत्र संशयस्तवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥७॥ यत्र यत्र संशयपूर्विका परीक्षा शास्त्रे कथायां वा तत्र तत्रैवं संशये परेण प्रतिपिद्धे समा- धिर्वाच्य इति, अतः सर्वपरीक्षाव्यापित्वात् प्रथम संशयः परीक्षित इति ॥ ७॥ अथ प्रमाणपरीक्षा- प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम्-त्रैकाल्यासिद्धेः॥ ८॥ प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं नास्ति-त्रैकाल्यासिद्धेः- पूर्वापरसहभावानुपपवेरिति ॥८॥ संशयपरिहारपरं पञ्चमसूत्रमनुवदति- यत्पुनरिति । तथेतिसूत्रार्थः पूर्वत्र द्रष्टव्यः । परिहरति- नायमिति । अयं संशयः समानधर्मादिभ्यो न जायते यदि समानधर्मादिकमेव संशयकारणं स्यात्तदा तदनुवृत्त्या तत्कार्यभूतस्य संशयस्याप्यनुवृत्त्याऽनुच्छेदापत्तिः स्यादपि न चैवमस्ति । संशयकारणं जिज्ञा- सते-किमिति । उत्तरमाह- तद्विपयेति । विशेषस्मृतिमहितान संशयविषयभूतपदार्थविपतकस्मृति- सहितात् तद्विपायाध्यवसायात्= समानधर्मविषयकज्ञानात् संशयो जायते. विशेषावधारणेन तादृशा- ऽध्यवसायनिवृत्त्या संशयनिवृत्तिरपि भवत्येवेति अत्यन्तसंशयः= संगयानुच्छेदो नापद्यते इत्युपसंहरति- मत इति । संशयकाले स्थाणुपुरुपादीनां स्मृतिश्च प्रसिद्धव । संशयपरिहारपरस्य प्रथमसूत्रस्य द्वितीयसण्डं परिहारार्थमनुवदति-अन्यारेति, अर्धस्तु तत्रैव द्रष्टव्यः । परिहरति- तन्नेति । परिहारहेतुमाह- विशेषेति, वचनात संशयलक्षणसूत्रे कथनात् । विशेषापेक्षशब्दप्रयोगस्याभिप्रायमाह-विशेषश्चेति, अन्यतरधर्म एवं विशेषपदार्थस्तथा च तस्मिन्- अन्यतरधर्मेऽध्यवसीयमाने विशेषाध्यवसायो जात एवेति विशेषापेक्षा न संभवति विशेषापेक्षच संशय इत्युक्तं तथा घान्यतरधर्माध्यवसायात संशयाभावो ममेष्ट एवेत्याशयः, अन्यतरधर्माध्यरसायस्य संशय- फारणत्वं तु नोकमिति तत्सरिहारो व्यर्थ एवेत्यर्थः । अन्यतरधर्माध्यवसायस्तु प्रत्युत निश्चयका- रणं न संगयकारणमित्यनुसंधेयम् । समानशानादिभिरक्तैः संशयकारणैः संशयः संभवत्येवेति न संशयानुपपत्तिः ॥६॥ संशयपरीक्षामुपसंहरति- यत्रेति, या यस्मिन् पदायें संशयो जायते तत्रैरम उक्तसंशयस- माधानवन उत्तरोत्तराणां प्रसङ्गः- उचरं वाच्यम् । उचरं च समाधानमेव । किया या संशयः परेण प्रतिपिध्यते तत्रेत्यन्वय इतिसूचार्यः । व्याचष्टे- योति, कयायाम् पादजल्पवितण्टामु । एवम् उत्तरीत्या समाधिः समाधानं कर्तव्यमित्यन्वयः । उपसंहरति-मव इति, परीक्षायाः संशयपूर्वकत्वात् संशयस्य सर्वपरीक्षाव्यापफलं प्राप्तं तस्मात्. प्रथम संशय एव परीक्षित इत्यन्वयः ॥७॥ ॥ति संशयपरीक्षा। संगयपरीभानन्तरं प्रमाणपगामवतारयति- भयेति । प्रत्यक्षादीनामिति- प्रत्यमादीनां चतुर्णामपि प्रमाणानां प्रामाण्यं नोपपद्यते-कात्यासिद्धः- कालमपत्तित्यासंभवान् , अनभिगतावा. विवाविषयलं हि प्रमाणानां प्रामाण्यं सदनेन प्रमाणरिपयम्य यदि फाटमपत्तिमत्वज्ञानं स्यातदा वटामाणस्य प्रामाण्यं स्यान्. फालप्रवृत्तिसत्तपाहावं प प्रमाणानां नोपारने-कालाय.

·प्रमाणेन खलु प्रसन्नपदापरिभृषितम् [२ अध्याये. १माहिक- अथ सामान्यवचनस्यार्थविभागः- पूर्व हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसंनिक- पात् प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥९॥ गन्धादिविपर्य ज्ञान प्रत्यक्षं तद् यदि पूर्व पश्चाद् गन्धादीनां सिद्धिः १ नेदं गन्यादि- संनिकांदुत्पद्यते इति ॥९॥ पश्चातसिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥ असति प्रमाणे केन प्रमीयमाणोयः प्रमेयः स्यात् ?, प्रमीयमाणोऽर्थः ममेयम् इत्येतत् सिध्यति ॥१०॥ युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वा- ऽभावो बुद्धीनाम् ॥ ११ ॥ त्तित्वासंभवात् वर्तमानकालमात्रवृत्तित्वादिति प्रत्यक्षादिप्रमाणानामप्रामाण्य प्राप्तम् । नच प्रमाणान्तरेण प्रमाणान्तरविपयस्य कालत्रयवृत्तिसत्त्वग्रहणं भविष्यतीति वाच्यम्- एवमपि भविष्यत्कालस्यानन्तत्वात तवत्यविषयबाधशद्वया प्रमाण्यापहारादिति सूत्रार्थः । च्याच - प्रत्यक्षादीनामिति । नास्तीत्यत्र हेतुमाह-काल्येति, अस्यार्थमाह- पूर्वति, प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरभावस्य सहभावस्य चानुपपत्तेरि- त्यर्थः । पूर्वापरसहभावानामनुपपत्तिश्चेयमप्रिमेण सूत्रत्रयेण क्रमेण व्युत्पाद्यते ॥ ८॥ सूत्रत्रयमवतारयति- अथेति, कात्यासिद्धरित्यस्य किं वा पूर्वापरसहभावानुपपत्तेरित्यस्य सामान्यवचनस्य विभागेनार्थः प्रतिपाद्यते इत्यर्थः । पूर्वमिति- प्रमेयापेक्षया पूर्व प्रमाणस्य सिद्धौ इन्द्रियार्थसंनिकात् प्रत्यक्षस्योत्पत्तिरुक्का सा न संभवति, प्रत्यक्षलक्षणे " इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नम् ॥ इत्येवं प्रत्यक्षस्येन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नत्वमुक्तं तच्च प्रमाणापेक्षया पूर्व प्रमेयसिद्धौ संभवति न तु प्रमेयापे- क्षया पूर्व प्रमाणसिद्धौ- प्रत्यक्षोत्पत्तिकाले ह्यऽसता प्रमेयेणेन्द्रियसंनिकासंभवादिति सूत्रार्थः। व्याचष्टे- गन्धादीति, तत्= प्रत्यक्षम, पूर्वम्= प्रमेयापेक्षया पूर्वम्, पश्चात प्रत्यक्षापेक्षया पश्चात् । पर्यवसित. माह- नेदमिति, एतस्मिन् पूर्वापरभाव इदं प्रत्यक्षं गन्धादिसंनिकर्पान्नोत्पत्तुमईति- तदा गन्धादीनाम- भावादित्यर्थः । तदनेन प्रत्यक्षलक्षणाव्याप्तिः प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरभावानुपपत्तिश्च प्रदर्शिता ॥ ९ ॥ उक्तविपरीतस्य पूर्वापरभावस्यानुपपत्तिमाह- पश्चादिति, प्रमेयापेक्षया यदि पश्चात् प्रमाणसि- द्धिस्तदा प्रत्यक्षस्य प्रमेयेन्द्रियसंनिकर्पोत्पन्नत्वसंमवेपि प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धियोक्ता "मानाधीना मेय. सिद्धिः" इति सा नोपपद्येत- प्रमाणापेक्ष्या पूर्वमेव मेयसिद्धरत्र स्वीकारादिति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे- असतीति, प्रमीयते इति प्रमेयस्तस्य प्रमेयत्वं च प्रमाणाधीनमिति प्रमाणानन्तरमेव प्रमेयसिद्धिः संभ- वति न तु प्रमाणात् पूर्वमपि । प्रमेयस्य प्रमाणाधीनत्वमाह-प्रमाणेनेति, प्रमाणेनैव प्रमेयत्व सिध्यतीत्यर्थः। अनेनापि प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरभावानुपपत्तिः प्रदर्शिता ॥ १० ॥ प्रमाणप्रमेययोः सहभावानुपपत्तिमाह- युगपदिति, प्रमाणप्रमेययोः युगपत्सिद्धौ= सहभाये एककालिकत्वपक्षे बुद्धीनाम्- ज्ञानानां प्रत्यर्थनियतत्वान् = एकमात्रविषयमाहकत्वात् किं वा प्राणनादि- झानानां गन्धादिमात्रमाहकत्वाद् यद् क्रमवृतित्वम् क्रमेण :जायमानत्वमुक्कं वदभावः तदनुपपत्तिः प्राप्तत्यन्वयः, ज्ञानानामेकार्थविषयकवेन प्रत्यर्थनियतत्वं प्राप्तम्-प्रत्यर्थनियतत्वाभाये घनेकविषयकत्वसं. भवनकार्थविषयावनियमो नस्यात्, प्रत्यर्थनियतत्वेन चक्रमवृत्चित्वं प्राप्त क्रमवृत्तित्वाभाये होकस्मिन्नपि ·प्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम्। . - यदि प्रमाणं प्रमेयं च युगपद् भवतः ? एवमपि गन्धादिष्विन्द्रियार्थेषु ज्ञानानि प्रत्यर्थ- नियतानि युगपद् संभवन्तीति ज्ञानानां प्रत्यर्यनियतत्वात् क्रमचित्लाभावः- या इमा बुद्धयः क्रमेणार्थेषु वर्तन्ते तासां क्रमवृत्तित्वं न संभवतीति । च्यापातश्च- "युगपद् ज्ञानानुसत्तिर्मनसो लिङ्गम् १-१-१६" इति, एतावांश्च प्रमाणप्रमेययोः सद्भावविषयः स चानुपपन्न इति. तस्मात् प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं न संभवतीति ।। ११ ।। अस्य समाधिः- उपलब्धिहेतोरुपलव्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभाया- ऽनियमाद् यथादर्शनं विभागवचनम् . कचिदुपलब्धिहेतुः पूर्व पश्चादुपलब्धिविपयो यथाऽऽदित्यस्य प्रकाशः, उत्पधमानानां Sararai गदी सविदुपलब्धिहेतुरुपल- तूपलब्धिविषयः। कालेऽनेकार्थज्ञानैरनेकपामर्थाना प्रतिभासे जाते ज्ञानाना प्रत्यर्थनियतत्वं नोपपद्यत- तादृशानेकार्यप्रतिभा- सानामेकज्ञानजन्यत्वप्रसङ्गापत्तेरिति ज्ञानाना प्रत्यर्थनियतत्वसिद्धयर्थ क्रमत्तित्व स्वीकृत तच क्रमवृत्तित्वं प्रमाणप्रमेययोः युगपत्सिद्धौ नोपपद्यते- यदा हि प्रमाणप्रमेययोर्युगपत्सिद्धिस्तदा प्राणजज्ञानेन गन्धस्यैव सहभावः स्यादित्यत्र नियामकाभावात् सर्वेषामपि ज्ञानाना तद्विषयाणा च सहभाव. प्राप्तः सहभावे च ज्ञानाना प्रत्यर्थनियतत्वनियामक नोपपद्यते प्रत्यर्थनियतत्वोपपत्यभावे च मवृत्तित्वं नोपपद्यते- प्रत्यर्थनियतत्वेनैव अमवृत्तित्वसंभवात् स्वीकृतं मवृत्तित्वमिति प्रमाणप्रमेययोः युगपसिद्धि = सहभावोपि नोपपद्यते तेन प्रमाणप्रमेयभावानुपपत्त्या प्रमाणाना प्रामाण्यानुपपत्तिरिति सूत्रार्थ. प्रतिभाति, अन 'युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वाभावो बुद्धीनाम् । इत्येव वक्तव्यमासीत् । व्याचष्टे- यदीति । एवमपि युगपद्भावेपि, विषयत्व सप्तम्यर्थ इति इन्द्रियग्राह्यगन्धाधर्थविषयकाणि ज्ञानानि प्रत्यर्थनियतानि युगपत् प्रमेये. सह संभवन्ति= जायन्ते इति मवृत्तित्वाभाव आपद्यते इत्यन्वय, अत्र "प्रत्ययनियतत्वात्। इति समवृत्तित्वाशे हेतुस्तया च प्रत्यर्थनियतत्वाद् यत् अमवृत्तिल युक्त ज्ञानाना तदभाव प्राप्त इत्यर्थ., वस्तुतस्तु "प्रत्यर्थनियतत्वान्" इति पाठो व्यर्थ एर- समन्वयासभ- वादिति विभाव्यम् । स्वाभिमायं विशदयति- या इति । क्रमवृत्तित्वाभावस्वीकारे च न्यायसिद्धान्त- विरोधमुद्घाटयति- व्याघात इति, युगपदितिसूत्रं पूर्वन व्याख्यातम् अत्र ज्ञानाना युगपदनुत्पत्तिरका सा च मवृत्तित्वमेवेत्यर्थ. तब क्रमवृत्तित्वमुक्तरीत्या प्रमाणप्रमेययो. सहभावे नोपपद्यते इतिभाव.। पर्यवसितमाह- एतावाश्चति, प्रमाणप्रमेययो. सद्भावस्य विषयः- प्रकारः पूर्वोत्तरसहभावैरुत्तरेतावान त्रिविध एव संभवति स चोक्तरीत्या नोपपद्यते तस्मात् प्रमाणाना प्रामाण्यं नोपपद्यत इत्यर्थ ॥ ११ ॥ उप्रामाण्यपरिहारस्य प्रत्यारयानमारभते-अस्येति । उपति- उपलब्धिहेतो = प्रमाणस्य प्रमाण- सहकारिणश्च उपलब्धिविषयस्य चार्थस्य- प्रमेयस्य च प्रदर्शितपूर्वापरसहभावाना नियमाभावाद् यथा- दर्शनम् पूर्वापरसहभावा लोके यथा दृश्यन्ते तया विमागेन बक्तव्यं न तु पूर्वापरसहभावेष्वेकस्य भावस्य सर्वत्र नियम. सभवतीत्यन्वय. । स्वोक्त स्वयमेव ध्याच?~ कचिदिति । आदित्यप्रकाश अना- दित्वात् घटादिप्रकाश्यापेक्षया पूर्वभावीति स्पष्टमेव । द्वितीयं पूर्वापरभावमुदाहरति- उत्पधेति, उत्पद्य- मानानाम् सादीना घटादीना मध्ये, अवस्थितानाम् प्रदीपप्रकाशापेक्षया पूर्वमस्थिताना प्रदीप- प्रकाश. पश्चाद्भावीवि स्पष्टमेव । सहभावमुदाहरति- कचिदिति, वहिमान् धूमात्' इत्यत्र धूमज्ञा. नवहिज्ञानयोरविकपूर्वापरभावाभावादेव सहभावो विज्ञेयः, वस्तुतस्तु धूमज्ञानाद् पहिज्ञानमनन्तरभावि घहिश्य पूर्वभावी, सहभावस्तु तत्र विज्ञेयो यत्रोत्पत्तिकाले एवं विषयो गृह्यते । उपलब्धिहेतुमुफ्टम्धि.

·१०० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. १माद्रिके- एवं प्रमाणपमेययोः पूर्वापरसहभावेनियते यथाऽर्थो दृश्यते तथा विभज्य वचनीय इति, तत्रै- फान्तेन प्रतिपेषानुपपत्ति:- सामान्येन खलु विभज्य प्रतिषेध उक्त इति । समाख्याहेतोस्त्रैकाल्ययोगात् तथाभूता समाख्यो. यत्पुनरिदम्- 'पश्चासिद्धौ- असति प्रमाणे प्रमेयं न सिध्यति-प्रमाणेन ममीयमा- गोऽर्थः प्रमेयमिति विज्ञायते' इति, प्रमाणमित्येतस्याः समाख्याया उपलब्धिहेतुत्वं निमित्तं तस्य काल्पयोग:- 'उपलब्धिमकापी' 'उपलब्धि करोति' 'उपलब्धि करिष्यति 'इति समाख्या- हेतोः काल्ययोगात् समाख्या तथाभूता, प्रमितोऽनेनार्यः प्रमीयते प्रमास्यते इति प्रमाणम् . ममित प्रमीयते प्रमास्यते इति च प्रमेयम्, एवं सति भविष्यत्यस्मिन हेतुत उपलब्धिा प्रमा. स्यतेऽयमर्थः ममेयमिदम् इत्येतत्सर्वं भवतीति । त्रैकाल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवहारानुपत्तिः, विषयं चाह- उपलब्धीति, वस्तुतस्विदमपि न युक्तम्- प्रकाशादीनां प्रमाणत्वाभावात् , उपलब्धिहेतु. शन्दन प्रमाणपणे विरोधः स्पष्ट पर प्रमेयापेक्षया सद्विपयाप्रमाणस्य पूर्वभाविवादर्शनात् । पर्यव- सितमाह- एवमिनि, यया= पूर्व वा पश्चाद्वा । प्रमाणापेक्षया प्रमेयस्य पूर्वभायित्वमेव युक्त प्रमेयगत- प्रमेयत्वस्य प्रमाणाधीनत्येपि प्रमेयस्वरूपस्य प्रमाणानधीनत्वात । उपसंहरति- तति, प्रमाणप्रमेययोः सामान्यत: पूर्वापरसहभावनियमाभायपि यः पूषांपरसहभावनियममाश्रित्य प्रमाण्यप्रतिपर एकान्तेन- नियमेनोक्तः स नोपपद्यते, पस्यधिशानम्य प्रामाण्यप्रतिपंधसंभपि सपा शानानां प्रामाण्यप्रतिपंधासं. भवात् । उक्त हेतुमाद- सामान्येति, सामान्यन= मामान्यत: यः पविभन्य- पूर्यापरमहभायानां विभा. गेन निभिः मप्रामाण्यप्रतिपेध उसः मनोपपाते- मामान्यत वसत्याग् मामन्यतय प्रमाणानां प्रामा• ण्यानिपेशासंभवान, पूर्यापरमभावस्यापि मामान्यरूपेण= एकरुपैग मर्वतासंभवादित्यर्थः प्रतिभाति । "पातिमती" इनि दामसूत्रोण प्रामाण्यप्रविषवं प्रत्याचंट- समायेति, प्रमाणमितिसमा. रयाया देनी प्रतिनिमितभूनरय उपलदिनुस्म्य कास्ययोगाम= कालप्रयेपि प्रमाणे गंभशस समाम्या प्रमाणमिनिममाया सयाभूना- विधालयुफा नया व प्रमाणमिति समारयाया पास्य- योगान प्रमाणाना प्रामाण्यं मा परपु पटत्त्वादिस्यत्ययः । सोमायाभिमायं विशयति- यत्पुनरि- स्यादिना । परिहाराय दाम्भाध्यमर्थतीनुवाति- पशादिनि, "मानाधीना मेयमितिः" इत्युमेर। छ परिहाति-प्रमाणमिनि, मर प्रथम सन्नति पर यमामी, निमिनमा प्रतिनिरिसम- उपल सिनुत्वव प्रमाणमितिममारवाया. मात्र प्रामवाण । म्य- पवितुवाय । रापयोग. मुबादति- उपलथिमिति, प्रमाणमिनि । सपाभूता- प्रिपारगा। प्रमाणाप्युपकारय- योगमाह-प्रमित त्यादिना । अमेयादयुयनकाययोगमा मिममिनि नि-१५. मिति, परम प्रमाप्रमेयमार पयोमवान्यगोगाम् भरिमन प्रमेयेक प्रयविषयोपद्मिनाक প্রমাণ সব স্বপ্ন মালা খামাস এ নাগরিক বা মাথায়গা स्पयोगेन र प्रमुग्न नि न समयमाभ्यांनदोषनिमित्यर्थः । न विदयनि-प्रमा. सान्देवत्-प्रमाणानां प्रकार प्रमाय च प्रमेय मितिमा भनि- मिनि। नियम-यति, सभ्य समायनो मिनिमिटम्य पाल्यालयाने मान्मायो नुररहित पा 'पापम्मानपत्र पति निगम्य पापरवर कायमंन्धा हि सुनिम्यि पापाम्यानयनमुने यदि पारन पाम रिदये ना गानयनाले समयारिमानन्धान माय ·सामान्यतः प्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम् । १०१ यथैवं नाभ्यनुजानीयात् तस्य 'पाचकमानय पक्ष्यति 'लावकमानय लविष्यति' इतिव्यवहारो नोपपद्यते इति । “प्रत्यक्षादीनाममामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः २-१-८" इत्येवमा- दिवाक्यं प्रमाणप्रतिषेधः . तत्रायं प्रष्टव्यः- अथाऽनेन प्रतिषेधेन भवता किं क्रियते इति, कि संभवो निवर्त्यते ? अथाऽसंभावो ज्ञाप्यते ? इति, तद् यदि संभवो निवर्त्यते ? सति संभवे प्रत्यक्षादीनां प्रतिषेधानुपपत्तिः, अथाऽसंभवो ज्ञाप्यते ? प्रमाणलक्षणं प्राप्तस्तहि प्रतिषेधः- प्रमाणासंभवस्योपलब्धिहेतुत्वादिति ॥ ११ ॥ कि चात:- त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभाग:- पूर्व हि प्रतिपेधसिद्धावसति प्रतिपेध्ये किमनेन प्रतिपिध्यते ?, पाचकत्वानुपपत्त्या पाचकानयनलक्षणो व्यवहारो नोपपद्यते भवति च व्यवहार इति प्रतिनिमित्तस्य काल्यं स्वीकार्यम् एवं प्रमाणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य उपलब्धिहेतुत्वस्यापि काल्यं स्वीकार्य सिद्ध चोपलब्धिहेतुत्वे प्रमाणानां प्रामाण्यं सिद्धमेव- प्रामाण्यस्योपलब्धिहेतुत्वरूपत्वादित्यर्थः । स्वयं व्याचष्टे-- यश्चेति, एवम् समाख्यायाहेतोः- प्रवृत्तिनिमित्तस्य कालत्रयसंयन्धं नाभ्यनुजानीयात्न स्वीकुर्यात् तस्य पाचकमानय' इत्यादिव्यवहारस्यानुपपत्तिः प्रदर्शितरीत्या विज्ञया । अनुपपत्तिप्रदर्श- नार्थ पूर्वपक्षप्रथमसूत्रमनुवदति- प्रत्यक्षादीनामिति, वाक्यम्= सूत्रवाक्यम । तत्रेति विषयत्वं सप्तम्यर्थः, अयम् पूर्वपक्षी । प्रष्टव्यमाह- अथेति, प्रत्यक्षादीनामित्यादिप्रतिपेधवाश्यं किमर्थमित्यर्थः । उतपतिप- धवाक्यप्रयोजनं द्विधा विभजते- किमिति, अत्र "अनेन प्रतिषेधेन" इत्यनुवर्तनीयम् । प्रथमकल्पे दोप- मुद्घाटयति- तद् यदीति, यद्यनेन प्रतिपेधेन प्रमाणेपु प्रामाण्यस्य संमवो निवत्यंते संभवाभावः प्रति- पाद्यते तदा निष्पतियोगिकस्यामावस्याऽसंभवात् प्रामाण्यसंभवः प्रतियोगी स्वीकार्यस्तया च प्रत्यक्षादिप्र- माणानां प्रामाण्यसंभवे सति प्रतिषेधानुपपत्तिः- प्रामाण्यप्रतिषेधो नोपपद्यते इत्यर्थः । द्वितीयकल्प दोप. मुद्धाटयति- अथेति, यद्यनेन प्रतिपेधेन प्रत्यक्षादिपु विद्यमान एव प्रमाण्यासंभवो ज्ञाप्यते प्रदीपेन घट इव तथा च प्रमाण्यसंभावामावप्रतियोगित्वेन प्रमाण्यसंभवापत्तिर्नास्तीत्यभिप्रायस्तदा त्वव्यदर्शितः प्रति- पंध. प्रामाण्यप्रविषयः प्रमाणलक्षणम् प्रामाण्यं प्राप्त:--प्रामाण्यासंभवज्ञापकत्वात् ज्ञापकस्यैव प्रमा- जयादित्यन्वयः, प्रामाण्यासंभवज्ञापकस्य प्रमाण्यप्रतिषेधस्य प्रामाण्यप्राप्ती हेतुमाह-प्रमाणासंभवस्येति, प्रमाणस्य= प्रामाण्यस्याऽसंभवोऽनेनेति प्रमाणासंभवः-प्रामाण्यप्रतिपयस्तस्य उपलब्धिहेतुत्वात्-प्रामा- ण्यासंभवज्ञापकत्वात् ज्ञापकस्य च प्रामाण्यावश्यम्भावात् प्रामाण्यस्य ज्ञापकत्वलक्षणलादित्यन्वयः। किंवा प्रमाणासंभवस्येत्यस्य प्रामाण्यासंभवज्ञापस्य प्रतिपयस्येत्यर्थः, उक्तप्रतिपेयस्य प्रामाण्ये विशेषात् प्रत्यक्षादीनामपि प्रामाण्यं सिद्धम् अप्रामाण्ये चाऽप्रामाण्यसाधफत्वं नोपपद्यते इत्युमयतः पाशारज्जु- रित्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रामाण्यप्रतिपेधस्य प्रतिपेधसूरमवतारयति-कि चेति, मतः एतत्सूत्रोक्ताकारतश्चापि प्रमाणानां प्रामाण्यस्य प्रतिषेधो नोपपचते इत्यर्थः त्रिकाल्यासिद्धेरिति- यथा प्रमाणानां काल्यासिद्धपा प्रामा- म्यानुपपत्तिर्भवता प्रदर्शिता तथैव भवदुतस्य प्रामाण्यप्रतिपयस्यापि त्रैकाल्यासिद्धपा प्रामाण्यं नोपपद्यते प्रामाण्यप्रतिषेधस्य प्रामाण्यामाचे च प्रमाणानां प्रामाण्यमुपपन्न, यदि च काल्यासिद्धिदोष सत्यपि भवदुरूप्रतिपेषस्य प्रामाण्यमस्ति तदा तद्वत् प्रमाणानामपि कात्यासिद्धिदोप सत्यपि प्रामाण्यमुपपन- मिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- अस्येति, मरूप एतत्सूत्रार्थस्य पूर्वापरसहमावैविधा विभागो यथा पूर्व प्रामाण्यमतिपय पवाय प्रमाणामाण्यमिति प्रयमः कल्पस्वत्र प्रतिषध्ये पूर्व सत्येव तत्प्रतिषेधः संम. पति नान्यथा अत्र च प प्रतिषभ्यं पूर्व नास्तीति गर्यः प्रामाण्यानतिरंधः । यदि पनिषध्यं प्रामाण्य ·१०२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. १माहिक पश्चात् सिद्धो प्रतिपेधासिद्धि:- प्रतिपेधाभारादिति, पुगपसिद्धो प्रतिपेध्यसिदध- भ्यनुज्ञानादनर्यशः प्रतिपेध इति, प्रतिपेपलक्षणे च वारयेऽनुपपद्यमाने सिद्धं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वमिति ॥ १२॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधान प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ कथम् ?. "काल्पासिद्धेः" इत्यस्य हेतोर्यादाहरणमुपाटीयते ? हेत्वर्यस्य साधलं दृष्टान्त दर्शयितव्यमिति. न च वहि प्रत्यक्षादीनाममामाण्यम् , अथ प्रत्यक्षाटीनाममामाण्यम् ?. उपादीयमानमप्युदाहरणं नार्थ साधयिष्यतीति. सोयं सर्वप्रमाणाहतो हेतुरहेतु:-"सिद्धान्तम- म्युपेत्य तविरोधी विरद्धः १-२-६ "इति, वाक्यार्थी घस्य सिद्धान्तः स च वाक्यार्थ:-'प्रत्य- क्षादीनि नार्थ साधयन्ति ' इति. इदं चावयपानामुपादानमर्यस्य साधनायेति । अथ नोपादी- यते? अमदर्शितहेत्वस्य दृष्टान्ते न साधकत्वमिति प्रतिषेधो नोपपद्यते-हेतुत्वासिद्धेरिति ॥१३॥ पूर्वमस्ति पश्चार प्रतिपंधसिद्धिरिति द्वितीयः फ्ल्पस्तदापि पूर्वसिद्धस्य प्रामाण्यस्य प्रतिपेधासिद्धि- प्रतिपंथासभवादित्याह-पश्चादिति । पूर्वसिद्धस्य प्रामाण्यस्य पश्चासिद्धेन प्रामाण्यप्रतिपेधेन प्रतिपंधो नोपपद्यते- सिद्वस्य प्रतिपचासंभवादित्यर्थः । यदि च प्रतिपेथ्यस्य प्रामाण्यस्य तत्प्रतिपेवस्य च युग- पत्सिद्धिरिति तृतीय. यस्पस्तदापि प्रतिपध्यस्य प्रामाण्यस्य सिद्धिस्वीकारात् तत्प्रतिपंधो नोपपद्यते इति व्यर्थ एयेत्याह-युगपदिति । प्रतिपंधलणे प्रतिपेधरूपे वाक्येऽनुपपद्यमाने च प्रत्यक्षादीना प्रामाण्यमु- पपन्नमेवेत्याह-प्रतिपधलक्षणे इति ॥ १२ ॥ दोपान्तरमाह-- सर्वेति, सर्वेपा प्रमाणाना प्रामाण्यस्य प्रतिपेधे भवता कृते शब्दप्रमाणरूपस्य प्रामाण्यप्रतिपयस्यापि प्रामाण्य नोपपद्यते तथा चाऽप्रमाणेन पदार्थसिद्धयसभवात् प्रमाण्यप्रतिपंधस्या- नुपपत्तिस्ततश्च सिद्धं प्रमाणाना प्रामाण्यमिति सूत्रान्वय. । उत्ता प्रतिपेधानुपपत्ति जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- त्रैकाल्यैति, प्रमाणानामप्रामाण्ये काल्यासिद्धेरितिहेतुरुक्तस्तत्र हेतोरदाहरणानुकूल्येनैव साध्यसाधकत्वं भवतीति नैकाल्यासिद्धेरित्यपि हेतुना प्रामाण्याभावसाधनार्थमुदाहरण प्रदर्शनीय वत्र यादाहरणमुपादीयते- प्रदश्यते तदा तन दृष्टान्ते हेत्वर्थस्य= हेतुभूतपदार्थस्य शल्यासिद्धे. साध्य- सायकत्व प्रदर्शनीय साध्यसाधत्वं चान प्रामाण्याभावसाधकत्वमेव प्रामाण्यामावसिद्धिश्च प्रामाण्य. प्रसिद्धि विना नोपपद्यते-निष्प्रतियोगिफाभावस्यासभवात् प्रामाण्यप्रसिद्धिश्च प्रत्यक्षादिष्वेव प्रदर्शनी- येति प्रत्यक्षादिपु प्रामाण्यप्रसिद्धिस्वीकारे प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्य नोपपद्यते इत्याशयः प्रतीयते, किंवा प्रदर्शितदृष्टान्त हेतो. साध्यसाधकत्ये प्रामाण्यं स्वीकार्यमेव तथा च न प्रामाण्यप्रतिषेधोपपत्तिरिति न प्रत्यक्षादीनामप्यऽप्रामाण्यमित्याशय , विपक्षे बाधकमाह- अथेति । उपादीयमानमपीति-प्रदर्शितमप्यु. दाहरणमर्थम- प्रामाण्याभाव न साधयिष्यति- प्रत्यक्षादीना सर्वेपामपि प्रमाणानामप्रामाण्यस्वीकारण प्रामाण्याभावसाधकानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् अनुमानाप्रामाण्ये च प्रदर्शितस्यापि दृष्टान्तस्य साध्यसाधावासभवादित्यर्थ । काल्यासिद्धेरितिहेतोहेत्वाभासत्वमाह- सोयमिति, प्रमाणा- नामप्राण्ये किमपि न सिध्यतीति प्रमाणाप्रामाण्यसाधकोय हेतु सर्वप्रमाणैाहत एवेत्यऽहेतुः-- हेत्वाभास एव । कीय हेत्वाभास इत्याशङ्कयाह- सिद्धान्तमिति, सूत्रमिदं पूर्वन व्याख्यात वथा च सिद्धान्तविरुद्धत्वाद् विरुद्ध इत्यर्थ । अस्य पूर्वपक्षिण, सिद्धान्तमाह- वाक्यार्य इति, वाक्यार्थ = प्रतिधसूधार्थ । तादृशवाक्यार्थमाह- प्रत्यक्षादीनीति, प्रत्यक्षादीन्यप्रमाणानीति पूर्वपक्षिण. सिद्धा. न्तस्तत्साधकत्व च काल्यासिद्धेरिति तोर्न सभवति प्रत्युत स्वप्रामाण्यापेक्षित्वेनाऽप्रामाण्यविरुद्धत्वमेव जात्तमिति नामामाण्यसाधकत्व सभवतीत्यर्थ । स्वाभिप्रायमाह- इदमिति, अत्र प्रत्यक्षादिक पक्षीकृत्य अर्थासाधकत्वम्= अप्रामाण्य काल्यासिद्धेरिविहेतुना साध्यते तथा चेद प्रतिज्ञाद्यवयवानामुपादानम्- , ·प्रमाणपरीक्षा] न्यायमाष्यम्। १०३ तत्मामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ प्रतिषेधलक्षणे स्ववाक्ये तेपामवयवाश्रितानां प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्येऽभ्यनुज्ञायमाने पर- वाक्येप्यवयवाश्रितानां प्रामाण्यं प्रसज्यते- अविशेषादिति. एवं च न सर्वाणि प्रमाणानि प्रतिपिध्यन्ते इति । “विप्रतिषेधः" इति वीत्ययमुपसर्गः संमतिपत्यर्थे न व्याघाते- अर्था- भावादिति ।। १४ ॥ त्रैकाल्याप्रतिपेश्व- शब्दादातोद्यसिद्धिचत्तसिद्धेः ॥ १५ ॥ किमर्थ पुनरिदमुच्यते ? पूर्वोक्तनिवन्धनार्थम् . यत्तावत् पूर्वोक्तम्- 'उपलब्धिहेतोरुपल- ब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानियमाद् यथादर्शनं विभागवचनम्' इति तदितः समु- प्रयोगोऽर्थस्य अप्रामाण्यस्य साधनाथैवास्ति तत्रैतादृशानुमानस्य प्रमाण्य स्वीकार्यमिति न संश प्रमाणानामप्रामाण्यमुपपद्यते इत्यर्थः । द्वितीयपक्षमाह- अथेति, उक्तदोपपरिजिहीर्षया यशदाहरण नोपादीयते तदा दृष्टान्ते अप्रदर्शितहेवर्थस्य- अमदर्शितहेतुत्वस्य- व्याप्तिप्रहरहितस्य काल्यासिद्धे. रितिहेतोः प्रमाण्याभावसाधकत्व नोपपद्यते इति प्रामाण्यप्रतिषेधो नोपपयते- प्रामाण्यप्रतिषेधकस्य त्रैकाल्यासिद्धेरिति हेतोहेतुत्वासिद्धरित्यन्वयः । दृष्टान्तप्रदर्शनं विना साध्यसाधकल्वं न संभ. वतीत्यर्थः ॥१३॥ विपक्षे पायकमाह- तदिति, तन- तस्य प्रामाण्यप्रतिपेयवाक्यस्य यदि प्रामाण्यमभ्युपगम्यते तदा सर्वेषां प्रमाणाना विप्रतिपेय - प्रामाण्यप्रतिपेयी नोपपद्यते- प्रामाण्यप्रतिपेयवाक्यस्यापि प्रमाण- त्वात् तस्य च त्वया प्रामाण्यस्वीकारात किं च तदृष्टान्तेन सर्वेषामपि प्रमाणाना प्रामाण्य सिद्धम्, प्रामाण्यप्रतिपेषवाक्यस्य प्रामाण्यावीकारे च तेन प्रामाण्यप्रतिषेधो नोपपद्यते-- अप्रमाणस्य साधकत्वा- संभवादिति सूत्रार्थः । व्याचटे-प्रतिषेधेति, प्रतिपेधलअणे प्रतिपेवरूपे स्ववाक्ये- 'प्रत्यक्षादीन्यप्र- माणानि काल्यासिद्धे.' इतिवाक्ये अवयवाश्रितानाम् प्रतिशाधवयरमूलाना तेषामनुमानप्रत्यक्षा- दीना प्रामाण्ये स्त्रीरते परवाक्येपि प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रिताना प्रत्यक्षादीना प्रामाण्यं प्रसज्यते- भविशेपात्= स्ववाक्यस्य प्रामाण्यं न तु परवाक्यस्येत्या विशेपाभावादित्यन्वयः । उपसंहरति- एवमिति, एवम् स्ववाक्यप्रामाण्यात् तदृष्टान्तेन च सपा प्रामाणानां प्रामाण्यापत्त्या न सर्वप्रमाणप्रामाण्यप्रतिपय उपपद्यते, प्रतिषिध्यन्ते= प्रतिपक्षुमर्हन्ति । विप्रतिपेपशन्दघटकस्य वीत्युपसर्गस्यार्थमाह-वीति, सप्रति. पत्त्य विशेषार्थे, व्याघाते विरुद्धायें न- अर्थाभावात वाक्यार्थानुपपत्ते, अत्र यदि वीत्ययमुपसर्गों व्यापाते स्यात्तदा सर्वत्रमाणाना विप्रतिपेध प्रतिपंथाभावस्तस्य च नैतिपदेन प्रतिषेधे सर्वप्रमाणाना प्रतिषेध एव प्रातः स्यात् स च न सूनार्थ सभवतीति वीत्ययमुपसगों न व्यापाते कि तु सप्रतिपत्त्यर्यक इत्यर्थ ॥१४॥ प्रमाणाना त्रैकाल्यप्रतिधो नोपपद्यते इत्याह-कास्येति, प्रमाणानां कास्यस्य कालप्रयेपि ययाययं प्रमेयमाहकवस्य अप्रतिषेधः प्रतिपयो नोपपद्यने- या शब्दात वाद्योत्पनरादाद मातो- परय- तच्छब्दोत्पादकवाद्यस्य सिद्धि - अनुमितिर्भवति तया ससिद्धेप्रमाणाना कात्यमितिः संभवति कि या प्रमाणे यमानप्रमया प्रमाणाना मामाण्यसिद्धिः समवति-प्रामाण्य विना प्रमोत्तेर. संभवान् कि या तत्सिद्धेप्रमाणान् प्रमेयसिदे. समवार प्रमाणाना कास्य सिद्धमिति नमात्य प्रतिषेधः संभवतीति सूनार्य । अत्र 'शब्दादातोधसिद्धिया प्रेमास्यापतिपथसिद्धिः' इत्पेर वाव्यमा- सीत, अत एवान- "अ धकारान्त न सूपान्तर्गतमिति तत्त्वालोर " वित्ति । कास्यामिद्धिस्नु पूर्व द्वादशसूत्रे प्रत्याग्यारेति फिमर्थमिद मूसमिनि जिज्ञासने-विमर्थमिनि । उत्तरमाह-पूपनि, पूर्णस्य निबन्धनार्थम्= दायाधम् । पूर्णक पात्यमुपस्थापयति- उरलम्भीति, वदता ममाधान- ·१०४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये.आहिरे- ज्यानं यथा विज्ञायेत । अनियमदी खत्वयं कृपिनियमेन प्रतिपे, प्रत्याचष्टे- त्रैकात्यस्य चायुक्तः प्रतिपेघ इति । तत्रैकां विधामुदादरति- शब्दादातोयसिद्धिवदिति, यथा पश्चात् सिद्धेन शब्देन पूर्व- सिद्धमातोयमनुमीयते. साध्यं चातोयं साधनं च शब्दः, अन्तहिते घातोये स्वनतोऽनुमानं भवत्तीति- वीणा वायते येणुः पूर्यते इति स्वनविशेषणातोचविशेष प्रतिपद्यते. तथा पूर्वसिद्ध- मुपलब्धिविपर्य पथासिद्धेनोपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यते इति. निदर्शनार्थत्वाचास्य शेपयोधियो- र्ययोक्तमुदाहरणं पेदितव्यमिति । कस्मात पुनरिह तन्नोच्यते पूर्वोक्तमुपपाद्यते ? इति, सर्वथा नावदयमर्थः प्रकाशयितव्यः स इह वा प्रकाश्येत तत्र वा न कश्चिदिशेप इति । प्रमाणं प्रमेयमिति च समाख्या समावेशेन वर्तते- समाख्यानिमित्तवशात. समाख्यानिमित्तं तूपलब्धिसाधनं ममा- णम् उपलब्धिविषयश्च प्रमेयमिति. यदा चोपलब्धिविषयः कचिदुपलब्धिसाधनं भवति तदा प्रमाणं प्रमेयमिति चैकोऽर्थोऽभिधीयते ॥ १५॥ भाष्यारम्मै द्रष्टव्यम् । तदिति- उपलब्धिहेतोरित्यादिभाष्यं यत्पूर्वमुक्कं वत्- तस्य इत:- अरमात् सूत्रात् समुत्थानम्= उपपत्तिः समर्थनं वा यथा विज्ञायेत अत इदं सूरमुच्यते इत्यन्वयः प्रतिभाति, वस्तुतस्त्वयुक्तमेवेदं पूर्वजातेन सूत्रेण पश्चादाविभाष्यस्य समर्थनासंभवात् । सूत्रप्रथमसण्डस्याभिप्राय- माह- अनियोति, अनियमदी प्रमाणप्रमेययोरुत्तरीत्या पूर्वापरसहभावानामनियमदी अयम् सूत्रकारो ऋपिः पूर्वपक्षिणा पूर्वापरसहभावनियमेन= तादृशनियममाश्रित्य नवमसूत्रमारभ्य यः प्रामाण्य- प्रतिपेध उक्तस्तं प्रत्याचष्टे इत्यन्वयः । प्रत्याख्यानवाक्यमाह- बैकाल्यस्येति, तदिदं सूत्रपूर्वसण्डस्य व्याख्यानम् । प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरसहभावनियमो नास्ति येन त्रैकाल्यप्रतिषेधः स्यात् कि तु यथायथं पूर्वापरसहभावसंभवात् त्रैकाल्यमुपपद्यते इत्यर्थः । तत्रेति--तत्र पूर्वापरसहभायेपु. विधाम= प्रकारम् । उक्त व्याचटे- यथेति, आतोद्यम्= वाधं पूर्वसिद्धं तदुत्पन्नेन तत्पश्चादाविना शब्देनानुमीयते- एतच्छब्दकारणीभूतं वाद्यं गृहाभ्यन्तरेऽस्तीति । साध्यसाधनपदार्थविभागमाह- साध्यमिति । पर्यवसितमाह- अन्तहिते इति, अन्तहिते प्रत्यक्षागोचरे विषयत्वं सप्तम्यर्थः, सनत - शब्दात् । अनुमितिमाह- वीणेति, वेणी फुत्कारपूरणेन वादनं भवतीति "पूर्यते " इत्युक्तम् । दृष्टान्तमुपसंहरति-- स्वनेति, वीणाशब्देन वीणां वेणुशब्देन वेणु प्रतिपद्यते- जानाति अनुमिनोतीत्यर्थः । प्रकृतमाह- तथेति, यथा पूर्वसिद्धमातोद्यं तच्छन्देन पश्चाद्धाविना प्रतिपद्यते तथा पूर्वसिद्धं घटादिकं पश्चाद्धाविना प्रत्यक्षादिप्रमाणेन प्रतिपत्तुं शक्यते इति न प्रमाणा- नामप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति- निदर्शनेति, "शब्दादात्तोद्यसिद्धिवत्" इत्यस्य सूत्र- वाक्यस्य निदर्शनार्थस्त्रात्- दृष्टान्तार्थत्वात्= दिप्रदर्शनार्थत्वात् प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरसहभावेषु शेपयोयोः प्रकारयोः समाधानभाष्यारम्भोक्तमुदाहरणं वेदितव्यं यथा “कचिदुपलब्धिहेतुः पूर्व पश्चा- दुपलब्धिविषयो यथाऽदित्यस्य प्रकाशः" इति, उत्पत्तिकालिकविपयस्य विज्ञाने प्रमाणप्रमेययोः सह- भाव उदाहर्तव्य इति । तादृशाप्रकारद्वयमत्र किं नोदाहृतमिति जिज्ञासत्ते-- फस्मादिति । उपपाधते- स्मार्यते । उत्तरमाह- सर्वथेति । अयमर्थः= प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरसहभावः । प्रकाशयितव्यः= उदाहत. व्यः । तत्र पूर्वन । प्रमाणमपि प्रमेयं भवत्येवत्याह- प्रमाणमिति । समाख्यासमावेशे हेतुमाह-समाख्ये. ति। प्रमाणप्रमेयसमाख्ययोनिमित्तम्- मत्तिनिमित्तमाह-समास्यानिमित्तमिति । समायेशमुदाहरति- यदेति, ययकैमेव चक्षुरुपलब्धिसाधनत्वास प्रमाणमुपलब्धिविषयत्वाच प्रमेयमपि भवति, एवमेकोपि पदार्थः प्रत्यक्षादिः प्रमाणं च प्रमेयं च भवतीत्यभिधीयले इति न फश्चिदिरोया। स्पष्टमन्यन् ॥ १५॥ - ·प्रमाणपरीक्षा] न्यायमाष्यम् । अस्यार्थस्यावद्योतनार्थमिदमुच्यते- प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यवत् ।। १६ ।। गुरुत्वपरिमाणज्ञानसाधनं तुला प्रमाणम्. ज्ञानविषयो गुरुद्रव्यं सुवर्णादि प्रमेयम्. यदा (च) सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरमतिपत्तौ सुवर्णादि प्रमाणं तुलान्तरं अमेयमिति, एवमनवयवेन तन्त्रार्थ उद्दिष्टो वेदितव्यः- आत्मा तावदुपलब्धिविषयत्वात् प्रमेये परिपठितः उपलब्धौ च स्वातन्त्र्यात् प्रमाता, बुद्धिरुपलब्धिसाधनत्वात् प्रमाणम्, उपलब्धिवि- पयत्वात् प्रमेयम्. उभयाभावात् प्रमितिः, एवमर्थविशेपे समाख्यासमायेशो योज्यः । तथा च कारकशब्दा निमित्तवशात् समावेशेन वर्तन्ते इति. 'वृक्षस्तिष्ठति' इति स्वस्थिती स्वातन्त्र्यात् कर्ता, 'वृक्ष पश्यति' इतिदर्शनेनाप्तुमिप्यमाणत्वात् कर्म. 'वृक्षेण चन्द्रमस ज्ञापयति' इति ज्ञापकस्य साधकतमत्वात् करणम्. 'क्षायोदकमासिञ्चति' इति आसिच्यमानेनोदकेन वृक्षमभिप्रैतीति संभदानम्. 'वृक्षात् पर्ण पतति' इति "ध्रुवमपायेऽपादानम्" इत्यपादानम्. 'क्षे वयांसि सन्ति' इति “आधारोऽधिकरणम्" इत्यधिकरणम्, एवं च सति न द्रव्यमानं अप्रिमसूत्रमवतारयति- अस्येति, अस्यार्थस्य प्रमाणप्रमेयसमाख्ययो. समावेशस्य. अवद्योतना- र्थम्= उपपादनार्थम् , इदम्- अनिमसूनम् । प्रमेयतेति- यथा तुलायाः पदार्थान्तरपरिमाणज्ञाने प्रमाणत्वं भवति तुलान्तरेण तत्तुलाया' परिमाणज्ञाने च प्रमेयत्वमपि भवति तथा प्रत्यक्षादिप्रमाणानामपि प्रमेय. स्वमपि सभवति- समाख्यानिमित्तात्= यथोपलब्धिसाधनत्वात् प्रमाणत्वमुपलब्धिविषयत्वाच्च प्रमेयत्वमि- तिसूनार्थः । अन्न 'तुलावत' किंवा 'तुलाप्रमाणवत्' इति वक्तव्यमासीत् । तुलायाः प्रामाण्येपि यथा प्रमेयता तद्वदेव सर्वप्रमाणाना प्रमेयता संभवतीति सूत्रान्वयः। व्याचष्टे- गुरुत्वेति, गुरुत्वादिलक्षण- परिमाणज्ञानसाधनत्वात् तुला प्रमाणं प्रमेयं च तया सुवर्णादि । तुलायाः प्रमाणत्वमुपपाद्य प्रमेयत्वमुप- पादयति- यदेति, सुवर्णादिना पलादिना परिमाणद्रव्येन तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते= परिमीयते यदा तदा तादृशतुलान्तरस्य ज्ञाने सुवर्णादि परिमाणद्रव्यं प्रमाणं भवति तादृशतुलान्तरं च प्रमेयं भवतीत्येकस्या एव तुलायाः सुवर्णादेश्च प्रमाणत्वं प्रमेयत्वं चोपपादितम् एवं सर्वप्रमाणाना प्रमेयत्वमपि संभवति- ज्ञानविषयत्वादित्यन्वय.) अन "सुवर्णादि" इत्यत्र 'तुलान्तरम्' इतिवक्तव्यमासीत् तथा च तुलान्तरेण तुलान्तर प्रमेयमित्यर्थ. स्यात् । उपसंहरति- एममिति, अनवयवेन साकल्यैन, तत्रार्थ- शाखसिद्धान्त. एकन विविधसमाख्यासमावेश. । उद्दिष्ट = प्रतिपादित । आत्मनि प्रमेयममातृसमा- ख्ययोः समावेशमाह- आत्मेति, नवमसूत्रे परिपठित , प्रमातृत्वमाह-- उपलयाविति, प्रमाता- प्रमितिकर्ता " स्वतन्त्र. कर्ता" इत्यनुसधेयम् । बुद्धौ प्रमाणप्रमेयप्रमितिसमास्याना समावेशमाह-- बुद्धिरिति, उभयाभावातू- उपलब्धिसाधनत्वविपयत्वयोरभावात, प्रमित्तिरिति प्रमाणजन्यो बोधः स च न प्रमाण न च प्रमेयम् । उपसंहरति- एवमिति, अर्थविशेषे- पदार्थान्सरेपु । यथेन्द्रियादिक- मुपलब्धिसाधनत्वात् प्रमाणमुपलविषयत्वाच प्रमेयमित्यलम् । कर्नादिकारकशब्दाना स्वत्वसमास्याप्रवृत्तिनिमित्तशादेकन समावेशमुदाहरति--तथा चेत्या- दिना । एकस्यैव वृक्षस्य क्रमेण पड्डिधकारकत्वमुदाहरति- वृक्ष इत्यादिना, कर्तृममारयासमावेशे स्वातन्त्र्यं निमित्तम्- "स्वतत्र. कर्ता" इतिसूत्रम् ११ कर्मत्वमाह- वृक्षमिति, दर्शनेनामिप्यमाण- त्वात् दर्शनविषयत्वात्, वृक्ष इतिशेप, “कतुरीप्सिततम कर्म में इतिसूत्रम् २१ परणत्वमाह-- वृक्षेणेति, ज्ञापत्रस्य चैनादे ज्ञापनसायातमत्वाद् वृक्ष. करणम् " साधकतम करणम्" इतिसतम् श संपदान- बमाह- वृक्षायेवि, वृक्षः संप्रदानम् " कर्मणा यमभिप्रेति स सप्रदानम्" इतिसूनम् ४ अपादानव- माह- वृक्षादिति, सुनमाह- ध्रुवमिति । इत्या वृक्षोऽपादानम् ५। अधिवरणत्वमाह-वृक्षे इति, ·प्रसन्नपदापरिभूपितम् [२ अध्याये. १माहिफे- कारकं न या क्रियामात्रम् । किं तर्हि १, क्रियासायनं क्रियाविशेषयुक्तं कारकम्- यत् क्रिया- साधनं स्वतन्त्रः स कर्ता. न द्रव्यमानं न क्रियामात्रम्, क्रियया व्यामुमिप्यमाणतमं कर्म. न द्रव्यमानं न क्रियामात्रम्, एवं साधकतमादिष्वपि, एवं च कारकान्वाख्यानं यथैवोपपत्तित एवं लक्षणतः कारकावाख्यानमपि न द्रव्यमात्रेण न क्रियया वा । किं तर्हि ?. क्रियासाधने क्रियाविशेपयुक्त इति, कारकशब्दयाय प्रमाणं प्रमेयमिति स च कारकधर्म न हातुमर्हति. अस्ति भो कारकशब्दानां निमित्तवशात् समावेशः. प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि- उपलब्धिहेतुत्वाद. प्रमेयं च- उपलब्धिविपयत्वात् , संवेद्यानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि च-'प्रत्यक्षेणोपलभे अनु- मानेनोपलभे उपमानेनोपलभे आगमेनोपलभे. प्रत्यक्षं मे ज्ञानम् आनुमानिकं मे शानम् औप-' मानिकं मे ज्ञानम् आगमिकं मे ज्ञानम्' इति विशेपा गृह्यन्ते, लक्षणतश्च ज्ञाप्यमानानि ज्ञायन्ते विशेपेण- 'इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानम् ' इत्येवमादिना ॥ १६ ॥ सूरमाह- आधार इति, इत्यत्र वृक्षोधिकरणम् । क्रियामात्रस्य वा क्रियारहितद्रव्यमानस्य वा कारकत्वं न भवति यद्येवं स्यात्तदा कर्मादिकारकशब्दानामेकन समावेशो न स्यात् स्वरूपस्य वैविध्यासंभवादि. त्याह- एवमिति । कारकस्त्ररूपं जिज्ञासते-किमिति । कारकस्वरूपमाह- क्रियेति, क्रियासाधनत्वे सति क्रियाविशेषयुक्तत्वं कारकत्वं यथा दण्डस्य घटायुत्पत्तिसाधनत्वमप्यस्ति स्वयमपि चक्रधामणादि. क्रियायुक्तत्वमस्ति एवमन्यत्रापि बोध्यम्. तथा च द्रव्यक्रिययोस्तत्तद्विशेष्यविशेषणभाववैविध्येन विशेष. णीभूतक्रियावविव्येन वैकत्र विविधसमाख्यानां समावेशः संभवतीत्यर्थः । कर्तृसमास्यानिमित्तमाह-- यदिति, स्वतन्त्रः क्रियासाधनमित्यन्वयः । प्रतिपेथ्यमाह- नेति । कर्मसमाख्यानिमित्तमाह- क्रिययेति । प्रतिपेथ्यमाह- नेति । कर्म विना क्रिया न भवतीति स्पष्टमे । साधकतमादिपु- करणादिपु. व्याख्येयमितिशेपः, यथा 'साधकतमं करणम्' 'दानोद्देश्यं संप्रदानम् ' ' विभागे ध्रुवमपादानम्' 'आधारोऽधिकरणम् ' इति न द्रव्यमानं क्रियामानं वा फरणादिकं भवतीति । उपसंहरति- एवं चेति, कळदिकारकाणाम् ‘क्रियायां स्वातन्त्र्यात् कर्ता' 'परसमवेतक्रियाफलशालित्वात् कर्म' इत्याग्रुपप- तितोऽन्वाख्यानम् उपपादनं तत्र च न द्रव्यमानस्य वा क्रियामात्रस्य वा कारकत्वं. तथा फर्नादिकार काणाम् ‘क्रियासाधने स्वतन्त्रः कर्ता 'परसमवेतक्रियाफलशालि कर्म' इत्यादिलक्षणतोप्यन्वाख्यानं न द्रव्यमानेण- द्रव्यमानेपन का किराया लियालमानेण संभवति, वर्ष या नियात्वं कान कारफलक्षणं किं तूक्तरूपमैवेत्यर्थः । कारकलक्षणान्वाख्यानं जिज्ञासते-किमिति । उत्तरमाह- क्रिया- साधने इति, पूर्व व्यारयातम् । पर्यवसितमाह- कारकशब्द इति, 'प्रमीयतेऽनेन' इतिव्युत्पत्त्या प्रमाण- मिति 'प्रमीयते ' इतिव्युत्पत्त्या प्रमेयमिति कर्मकारकशब्दः, सः= प्रमाणप्रमेयादि. फारफशब्दवाच्यश्च कारकधर्मम् उपलब्धिसाधनत्वविषयत्वादिकं धर्म हातुं नार्हति । फलितमाह- अस्तीति, कादिकारकशब्दानामेकौत्र वृक्षे समावेश उदाहृतस्तथा च प्रमाणप्रमेयशब्दयोरपि कारक- शब्दत्वात् प्रवृत्तिनिमित्तवशेनैका समावेशः संभवत्येर तदेवाह- प्रत्यक्षादीनीति, प्रत्यक्षादीनि उपलब्धिहेतुत्वात् प्रमाणानि भवन्ति उपलब्यिविषयत्वाश प्रमेयाण्यपि भवन्ति-प्रमेयत्वस्य फेवलान्व. यित्वान् । प्रत्यक्षादीना प्रमेयत्वं प्रमाणत्वं चोपसंहरति- सेवेद्यानीति, संवेद्यानीत्यनेन प्रमेयत्वमुक्तम् । प्रत्यक्षादीना प्रमाणत्वमुदाहरति- प्रत्यक्षेणेति, तृतीययोपलब्धिसाधनत्वं प्रातं तेन च प्रमाणत्वम्, प्रत्यक्षादीना प्रमेयत्वमुदाहरति- प्रत्यक्षमिति, अन प्रत्यक्षादीना परामर्शात प्रमेयलं प्राप्तम् । इतिक इत्येवं विशेषा:- प्रमाणत्वप्रमेयत्वलक्षणा विशेषाः । सामान्यत: प्रमाणत्वमुस्त्वा प्रत्यक्षत्वादिविशेपस्या मुक्त सूचयति- लक्षणत इति, विशेषेण= प्रत्यमत्वादिविशेषतरतु लक्षणतो झाप्यमानानि जायन्ते लक्षणं च'इन्द्रियार्थसनियोत्पन्नम् । इत्यादिक नच पूर्वमुक्तमित्यर्थः ॥ १६॥ . करणकारकशब्द, ·प्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम् । १०७ - सेयमुपलब्धिः प्रत्यक्षादिविपया कि प्रमाणान्तरतः ? अथाऽन्तरेण प्रमाणम् = असा- धना ? इति, कश्चात्र विशेष: १, प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥१७॥ यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणेनोपलभ्यन्ते ? येन प्रमाणेनोपलभ्यन्ते तत् प्रमाणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसद्भावः प्रसज्यते इत्यनवस्थामाह- तस्याप्यन्येन तस्याप्यन्येनेति, न चानवस्था शवयाऽनुज्ञातुम्- अनुपपत्तेरिति ॥ १७ ॥ तद्विनिवृत्तेर्वा ? प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धिः॥ १८ ॥ यदि प्रत्यक्षायुपलब्धौ प्रमाणान्तरं निवर्तते ? आत्मेत्युपलब्धावपि प्रमाणान्तरं निव- स्पति-- अविशेपात. एवं च सर्वपमाणविलोप इति ॥ १८ ॥ अत आह- न-प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत् तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥ यथा प्रदीपप्रकाशः प्रत्यक्षाङ्गत्वाद् दृश्यदर्शने प्रमाणं स च प्रत्यक्षान्तरेण वापः पूर्वपक्षी जिज्ञासते- सेयमिति, प्रत्यक्षादीनां प्रमेयत्वेन योपलब्धिरक्ता सा प्रमाणान्तरेण भवति किंवा विनैव प्रमाणान्तरमिति जिज्ञासा, द्वितीयपक्षं विशदयति-मसाधनेति । उक्तोपलब्धिः प्रमा- णान्तरेण वा भवतु प्रमाणान्तरं विना वा कोत्र विशेष इति सिद्धान्नी जिज्ञासते-- कश्चेति । पूर्वपक्षी सूत्रेण विशेपमाह- प्रमाणत इति, यदि प्रत्यक्षादीनामुपलब्धिः प्रमाणान्तरेण सिध्यति तदा तादृश- प्रमाणान्तरस्याप्युपलब्धिः प्रमाणान्तरेणैव स्यादित्युत्तरोत्तरं प्रमाणोपलब्ध्यर्थं प्रमाणानाम्= प्रमाणविषय- काणां प्रमाणान्तराणां सिद्धिप्रसङ्गः- आपत्तिः स्यादित्यनवस्थादोप इति प्रथमपक्षे विशेप इतिसूत्रा- न्वयः । व्यावष्टे- यदीति, प्रमाणेन प्रमाणान्तरेण । उक्त दोपमाह- येनेति, प्रत्यक्षादीनीति शेपः, तथा च प्रत्यक्षाापलब्ध्यर्थं प्रमाणान्तरं स्वीकार्य तादृशप्रमाणान्तरस्याप्युपलब्ध्यर्थं प्रमाणान्तरं स्वीकार्य- 'मिति तस्य तस्य प्रमाणान्तरस्य अन्येनान्येन प्रमाणान्तरेणोपलब्धावनवस्थेत्याह- तस्येति । अनवस्था वस स्वीक शस्येत्याह-न चेति । उक्त हेतुमाह- अनुपपत्तेरिति, अनवधायां पदार्थसिद्धेः पर्यव- सानं न संभवतीति नानवस्था खीकर्तुं शम्येत्यन्वयः ॥ १७ ॥ प्रमाणान्तरमन्तरेण प्रमाणसिद्धी दोपमाह- तदिति, तद्विनिवृत्तेः- प्रमाणान्तरविनिवृत्तेः, यदि प्रमाणन्तरं विना प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धिरिति नानवस्था ? तदा यथा प्रमाणं विना प्रमाणसिद्धिस्तथा प्रमाणं विना प्रमेयसिद्धिरपि स्यादिति सर्वप्रमाणविलोप एव स्यादिति द्वितीयपक्षे विशेष इतिसूत्रार्थः । व्याचष्टे- यदीति, निवर्तते-नापेक्ष्यते, अत्र पक्षे दोपमाह- आत्मेति, विषयमात्रोपलब्धी प्रमाणापेक्षा न स्थादित्यर्थः, प्रमेयस्य प्रमाणेनोपलब्धिर्न प्रमाणस्येत्यत्र विशेषाभावात् । उपसंसहरति-एवं चेति ॥१८॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति-अत इति, अतः- पूर्वोक्तदोपप्राप्तः। नेति-पूर्वोक्तदोपो नास्तीत्यर्थः, सक्के हेतुमाह-प्रदीपति, यथा घटादिभासकस्य प्रदीपप्रकाशस्य सिद्धयर्थम् उपलभ्यर्थ प्रकाशान्तरापेक्षान भवति तथा तत्सिद्धेप्रमाणसिद्धपर्थमपि प्रमाणान्तरापेक्षा न भवतीति प्रदीपप्रकाशसिद्धिवन् प्रमाणसि. द्विस्वीकारे न फोपि दोप इतिसूनाथ, यदा हि प्रमाणानामुपलन्धिः प्रमाणान्तरेण तदाप्रमाणानां प्रमेयत्व- मेव न प्रमाणत्वं प्रमेयस्य चप्रमाणेनोपलन्या नदोपः यदा हि प्रमाणलं वदा नोपलब्धिविषयत्वमितिन प्रमाणान्तरापेक्षेत्याशयः, अन्यथा खतःप्रामाण्यापतिः स्यात् सा चाम्रानिऐत्यनुसंधेयम् ध्याचऐ-यथेति, प्रत्यक्षानत्वात्प्रत्यक्षसहकारित्वान्, इत्यनेन प्रदीपप्रकाशस्य प्रमाणत्वमुक्तं. प्रमेयत्वं चाह-स चेवि, ·- प्रसन्नपदापग्मृिपितम् [२ अन्याये. १आद्रिपे- संनिकर्पण गृह्यते, प्रदीपभावाभावयोर्दर्शनस्य तथाभावाद् दर्शनहेतुरनुमीयते. 'तमसि पढीप- मुपाददीथाः' इत्याप्तोपदेशेनापि प्रतिपद्यते, एवं प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनं प्रत्यक्षादि- भिरेवोपसचिः। इन्द्रियाणि तावत् स्वविषयग्रहणेनैवानुमीयन्ते. अर्धाः मत्यक्षतो गृह्यन्ते. इन्द्रियार्यसंनि- कर्पास्त्वावरणेन लिङ्गेनानुमीयन्ते. इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमात्ममनसोः संयोगविशेषा- दात्मसमवायाच मुखादिवद् गृह्यते. एवं प्रमाणविशेपो विभज्य वचनीयः । यथा च दृश्यः सन् प्रदीपप्रकाशो दृश्यान्तराणां दर्शनहेतुरिति दृश्यदर्शनव्यवस्था लभते एवं प्रमेयं सत् किंचिदर्थ- जातमुपलब्धिहेतुत्वात प्रमाणममेयव्यवस्था लभते, सेयं प्रत्यक्षादिभिरेव प्रत्यक्षादीनां यथा- दर्शनमुपलब्धिर्न प्रमाणान्तरतो न च प्रमाणमन्तेरण निस्साधनेति ।। तस्य प्रदीपप्रकाशस्य चक्षुस्संनिरर्पग्राह्यत्वात् प्रमेयत्वमपि प्राप्तमिति प्रदीपप्रकाशवत् सर्वप्रमाणाना प्रमाणत्व प्रमेयत्वं चोपपन्नमित्यर्थः । प्रदीपप्रकाशस्यानुमितिविपयत्वमाह- प्रदीपभावेति, तथाभावात्- भावाभावयोः सभवात् , प्रदीपसत्त्वे दर्शनसत्त्वं प्रदीपासत्त्वे तमसि दर्शनासत्त्वमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रदीपप्रकाशो दर्शनहेतुरित्यनुमीयते अनुमितिविषयत्वाच प्रमेयत्व प्राप्तम् , प्रदीपप्रकाशस्य शान्दयोध- विषयत्वमाह- तमसीति, इत्याप्तोपदेशेनापि प्रदीपप्रकाशो दर्शनहेतुरिति प्रतिपद्यते= ज्ञायते इति ज्ञानविषयत्वात् प्रमेयत्वं प्राप्तमित्यन्वय । उपसंहरति- एवमिति, यथादर्शनम् लोके यथा दृश्यते तदनुसारेणेत्यर्थः । वस्तुतस्तु प्रदीपप्रकाशस्य ग्राहकत्वेन प्रमाणत्व ग्राह्यत्वेन प्रमेयत्वं चोपनम्य एवमुप- सहार. प्रमादकृत एवेत्यनुसधेयम्- उपक्रमोपसंहारयोरेकविपयक्त्वनियमात् । प्रत्यक्षादीना प्रत्यक्षादि- भिरेव सिद्धिसभवात् प्रमाणान्तरस्वीकारापेक्षा नास्तीत्याशयः । प्रत्यक्षकारणीभूताना पदार्थाना ज्ञानप्रकारमाह- इन्द्रियाणीति, आत्मा विभुरेवातो मनरसंयुत्तो. प्यथापि कदाचिद् घटादिप्रत्यक्षं न भवति कदाचिद् भवतीति घटादिज्ञानेन तत्साधनीभूतानीन्द्रिया- ण्यनुमीयन्ते- नियामानस्य सकरणकत्वनियमेन शानक्रियाया अपि सकरणकत्वात् ज्ञानक्रियाकरण चेन्द्रियाणीत्यर्थ । घदादीना प्रत्यक्षप्राधत्वमाह- अर्या इति । इन्द्रियाणामपि मातपदार्थमारत्वं न दृश्यते गृहाभ्यन्तरस्थितपदार्थप्रहणाभावादितीन्द्रियाणा प्रानि संनिपांपेक्षा प्राप्ता- इन्द्रियैः स्वसनि. वृष्टस्यैव महणादित्यावरणेन लिनेन थापरणस्य पदार्थग्रहणप्रतिबन्धात्यनेन्द्रियार्थसंनि अनुमी. यन्ते, प्रत्यक्षस्य ग्रहणप्रकारमाह- इन्द्रियार्थेति, यथात्मनि समतत्वादात्मना मनस्सयोगविशेषेण सुपा- दिक गृह्यते तथैव प्रत्यक्षादिज्ञानमप्यात्मनि समवेतत्त्वादात्मना मनरसयोगविशेपेण गृह्यने चेतनस्य प्रहणसमर्थत्वात् । स्वाभिप्रायमाह-एपमिति, किं येन प्रमाणेन फ्थ गृह्यने इति विभज्य= विशेषरूपेण वक्तन्यं न तु सामान्यरूपेग- सर्वस्य सर्वग्राहक्याभावा, तथा १ प्रत्यक्षादिज्ञानमात्मना गृह्यते ज्ञानं चात्मसमवेतमेवेति तद्ग्रहणार्थ याचप्रमाणापेक्षा नास्ति येनानपस्या स्या। घटादिकं प नात्ममम. घेतं येन ज्ञानवद् पाहाप्रमाणं दिनापि गृहोतेति न सर्वप्रमाणविलोपापत्तिरित्यर्थ । प्रदीपकागस्य प्रमा. णत्वं प्रमेयत्वं चाह- ययेति, दृश्यदर्शनव्यवस्थाम= प्रमेयत्रमाणम्यापनाम् । दृश्यतेऽनेनेति दानम् दर्शनप्रमाणमित्यर्थः । प्रमाणाना प्रमेयत्यमाद- एमिति, किं चिदर्थजातम- प्रत्यक्षादिषम् आत्म. ग्राह्यत्वात् प्रमेयं घटादिपाहावा प्रमाणमिति प्रमागप्रमेयन्यवम्याम्= प्रमाणप्रमेयस्वरूपना भने । उपसंहरति- संयमिति, प्रयहादीनामुपलचि प्रमाणान्तानोपि नाम्नि येनोदानवस्था स्या प्रमाण विनापि नास्ति येन निम्माधना स्यात् ततश्चीतरीन्या मत्रमाणविलोपापत्ति. म्यात् । प्रत्यक्षाशुपर- धौचारममनरसयोग एव साभन न घाई प्रमाणमिन्युक्तमेति नानवस्वत्यर्थः ।

·प्रमाणपरीक्षा] न्यायभायमा १०९ , तेनैव तस्याऽग्रहणमिति चेत् ? न- अर्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरेव ग्रहणमित्ययुक्तम्- अन्येन ह्यन्यस्य ग्रहणं दृष्टमिति, न- अर्थभेदस्य लक्षणसामान्यात्-प्रत्यक्षलक्षणेनाऽनेकोर्यः संगृहीतस्तत्र केन चित् कस्यचिद् ग्रहण- मित्यदोपः, एवमनुमानादिप्वपीति, यथोद्धृतेनोदकेनाऽऽशयस्थस्य ग्रहणमिति ॥ ज्ञातृमनसोश्च दर्शनात् । 'अहं सुखी अहं दुःखी च' इति तेनैव ज्ञात्रा तस्यैव ग्रहणं दृश्यते. " युगपज्ज्ञानानुस- तिर्मनसो लिङ्गम् " इति च तेनैव मनसा तस्यैवानुमानं दृश्यते, ज्ञातुर्डेयस्य चामेदो ग्रहणस्य ग्राह्यस्य चाभेद इति ॥ यदुक्तम्- “सेयं प्रत्यक्षादिभिरेव प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनमुपलब्धिः" इति तत्रात्माश्रयदोषेणा- शकते- तेनैवेति, तनैव प्रत्यक्षेण तस्यैव प्रत्यक्षस्य ग्रहणं नोपपद्यते- मामाश्रयदोपादसंभवाचेत्यर्थः, उक्तं परिहरति-- नेति, परिहारहेतुमाह- अर्थेति, लक्षणसामान्यात्- सामान्यलक्षगाद् अर्थमेदस्य- लक्ष्यपदार्थमैदस्य प्राप्तत्वात् . सामान्यलक्षणं हि लक्ष्याणामनेकत्वे एव क्रियते न त्वेकव्यक्तिमात्रस्य प्रत्यक्षादीनां च " इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नम्" इत्यादि सामान्यलक्षणं कृतं तेन लक्ष्याणां प्रत्यक्षव्य- तीनां भेदः अनेकत्वं प्राप्तं तथा चैकस्याः प्रत्यक्षव्यक्तेरपरया प्रत्यक्षव्यत्या ग्रहणम्- उपलब्धिर्भवतीति नात्माश्रयदोपो न चाप्यनवस्था- उत्तरोत्तरप्रत्यक्षाणां नियमेन प्रहणेच्छाया असंभवात् द्विवकोटि- पर्यन्तं धावनेनाऽनाश्वासनिवृत्तिसंभवादित्यर्थः । अत्र " प्रत्यक्षजातीयेन प्रत्यक्षजातीयस्य महणमातिष्ठा- महे न चानवस्थास्ति- किंचित् प्रमाणं यत् स्वज्ञानेनान्यधीहेतुर्यथा धूमादि किंचित पुनरझातमेव बुद्धि- साधनं यथा चक्षुरादि. तत्र पूर्व स्वज्ञाने चक्षुराद्यपेक्षं चक्षुरादि तु ज्ञानानपेक्षमेव ज्ञानसाधनमिति काऽनवस्था, बुभुत्सया च तदपि शक्यज्ञानं सा च कदाचिदेव फचिदिति नानवस्था " इति तात्पर्य- टीका । व्याचष्टे- प्रत्यक्षादीनामिति, अयं हि सिद्धान्तिवाक्यानुवादः । अत्र पूर्वपक्षी दोपमाह- मन्ये- नेति, तथा च तेनैव प्रत्यक्षादिना तस्यैव प्रत्यक्षादेहिणं नोपपद्यते इत्यर्थः । परिहरति- नेति। परि- हारहेतुमाह- धार्थभेदश्येति, एतद्वाक्यं च्याचष्टे- प्रत्पक्षेति, "इन्द्रियार्थसंनिफपोत्पन्नम्" इतिप्रत्यक्ष- लक्षणेन अनेको:- प्रत्यक्षाणामनेकत्वं प्राप्तं तथा च केनचिन् प्रत्यक्षेण कस्यचित् प्रत्यक्षान्तरस्य महणं भवतीति नात्माश्रयदोपः। एवमनुमानादिष्वप्यन्येनान्यस्य प्रहणे न फोपि दोप इत्याह- एवमिति । सजातीयेन सजातीयमहणे दृष्टान्तमाह- यधेति, यथोर्ध्वमुद्धृतेनोफेन वत्सभातीयत्वमाशयरथस्य: कूपादिनिष्ठस्य जलस्य गृह्यते- मधुरमित्यादि. तथैव प्रत्यक्षान्तरण प्रत्यक्षान्तरमहणे न कोपि दोप इत्यर्थः, अत्र " उद्धृतजलजातीयत्वं फूपादिस्थस्य जलस्योद्धृतादन्यस्यैव गृह्यते न तेनैव वस्य महणं तयेदापीत्यर्थः" इति श्रीगुरुचरणाः ॥ तेनैव तस्य महणे दृष्टान्तमाह-शातृमनसोरिति, यया भावात्मना माता गृपते यथा च मनसा मनो प्राह्यते तया प्रत्यादिना प्रत्यक्षादिमहणे न फोपि दोष इत्यर्थः । दर्शना महणदर्शनात् । ध्याची- महमिति, इति= इत्यत्र, जात्रा आत्मना । तस्य- अहमित्यात्मनः । मनसा मनोमाणमुदा- हरति- युगपदिति, युगपशानानुत्पत्तिलक्षणेन लिन मनसैव मनसो प्राधवं दृश्य, स्वाभिमायमाद- धातुरिति, शात्रा मातृप्रहणे स एव शाता स एव घ झेय इति मातृमययोरमेद एव. मनोनुमाने घ मन एव प्रहणम् प्रहणसाधनं करणे न्युनत्ययश्रयणात् प्राहा घेति ग्रहणमायोरमेद इति ययात्राभेदेपि पाहत्वप्राहकत्वमुभयमुपपद्यते तथा प्रत्यक्षादीनामपि प्रत्यादिभिर्महणमुपपद्यते इत्ययः ।। ।

·११० प्रसन्नपदापरिमूपितम्- [२ अध्याये १ाद्विषे- निमित्तभेदोऽत्रेति चेत् ? समान । न निमित्तान्तरेण विना ज्ञाताऽन्मानं जानीते. न च निमित्तान्तरेण विना मनसा मनो गृयते इति, समानमेतत् प्रत्यक्षादिभिः प्रत्यक्षादीना ग्रहणम् इत्पपायर्यमेदो न गृह्यते इति ॥ प्रत्यक्षादीनां चाविषयस्यानुपपत्तेः । यदि स्यात् किंचिदर्थजातं प्रत्यक्षादीनामविषयः यत् प्रत्यक्षादिभिर्न शक्य ग्रहीतुं वस्य ग्रहणाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत तनु न शक्यं केन चिदुपपादयितुमिति, प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनमेवेदं सचाऽसच सर्व विषय इति ।। कैचित्तु दृष्टान्तमपरिगृहीतं हेतुना= विशेपहेतुमन्तरेण साभ्यसाधनायोपाददते यया भदीपप्रकाशः मदीपान्तरमकाशमन्तरेण गृह्यते तथा प्रमाणानि प्रमाणान्तरमन्तरेण गृह्यन्ते इति. स चायम्--- पूर्वपक्षी शङ्कते-- निमित्तति, अन झात्रा ज्ञातृग्रहणे मनसा च मनोग्रणे निमित्चमेदोस्ति अर्थात् मात्मा पेनचित् निमित्तेन- विशेषणेन ज्ञाता भवति यथा मनस्सयोगेन केनचित् निमित्तेन सुसादिसमवायेन च शेयो भवति. मनोपि इन्द्रियसंयुक्तत्वादिना विशेषणेन ग्रहणम्- ग्रहणसाधन भवति ज्ञानविपयत्यादिना च ग्राह्य भवतीति निमित्तमेदादमेदेपि प्राद्यप्राहकत्वमुपपद्यते न चैव प्रत्यक्षादिमि प्रत्यक्षादिग्रहणे निमित्तमेद सभाव्यत्ने इत्यर्थ । उत्तरमाह- समानमिति, निमित्तमेदोयं प्रत्यक्षादि- प्वपि समानो यथोपलब्धिसाधनत्वात् प्रमाणत्वमुपलब्धिविषयत्वाच प्रमेयत्वमिति निमित्तभेदस्यापि सत्त्वात् प्रत्यक्षादीना प्रत्यक्षादिभिप्रहणे न कोपि दोष इत्यर्थ । पूर्वपक्ष व्याचष्टे- नेवि, निमित्तान्तर घोक्तमेव मात्मानम्- स्वम्। उचरपक्ष व्याचष्टे- समानमिति, प्रत्यक्षादिप्वितिशेप, उक्त व्यावष्टे- प्रत्यक्षादिभिरिति, प्रत्यक्षादिमि प्रत्यक्षादीना प्रणेपि अर्थमेद = दृष्टान्तादुताद् वैसादृश्य न गृह्यते किंतु उक्तो निमित्तमेदोस्त्येवेत्यमेदेपि ग्राह्यप्राहक्त्यमुपपद्यते इत्यर्थ । अत्र " अर्थभेदो गृह्यते " इति- पाठपक्षे तु अर्थमैद'- निमित्तमेदो गृह्यते- अस्त्येव प्रत्यक्षादिमि प्रत्यक्षादिग्रहणे इत्यर्थ । निमित्तमे दश्वोक्त एव-प्रमेयत्वेन रूपेण प्राह्यत्व प्रमाणत्वेन च रूपेण ग्राहकत्वमिति ।। प्रत्यक्षादीना प्रत्यक्षादिविषयत्वे उपपत्तिमाह- प्रत्यक्षादीनामिति, प्रत्यक्षादीनामविषय कोपि नास्ति किं तु सर्वमेव पदार्थजात प्रत्यक्षादीना विषय एव-प्रमेयत्वस्य देवलान्वयित्वादिति प्रत्यक्षा- दीनामपि प्रत्यक्षादिविषयत्व प्राप्त तेन प्रत्यक्षादिभि प्रत्यक्षादिग्रहण सिद्धमिति मूलार्थ । प्रत्यक्षादीना फोप्यविषयोस्तीत्यगोपपत्रभवादित्यन्वय , प्रत्यक्षाद्यविषयस्वानुपपवेरिति यावत् । व्याचष्टे- यदीति, यदि किंचिदर्थजातं प्रत्यक्षादीनामविपय स्यात्तदा यन् प्रत्यक्षादिमिर्मीतु न शस्येत तस्य प्रणाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत अपेक्ष्येत ततश्च प्रत्यक्षादीना प्रत्यक्षाद्यविषयल स्यादपि तत- पदार्थमात्रस्य प्रत्यक्षाद्यविषयत्व तु फेनाप्युपपादयितु न शक्यते किं तु यथादर्शनम् यथायोग्यमिद सर्व सचाऽसच पदार्थजात यदस्ति तत्सर्वमेव प्रत्यक्षादीना विपयो भवत्येवेति पदार्थत्वात् प्रत्यक्षादीनामपि प्रत्यक्षादि. विषयत्व सिद्धमित्यर्थ । असत' शान्दवोधविषयत्व भट्टपादेरुतम्- " अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमय शब्द फरोति हि" इति ।। "न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवन् तत्सिद्ध " इत्युक्तमूत्रविषयक प्रमाणाना स्वयप्रकाशत्ववादिनाम- भिप्रायमनुवदति- केचिदिति, दृष्टान्तम् तत्सूत्रोक्त प्रदीपप्रकाशलक्षण दृष्टान्त हेतुनाऽपरिगृहीतम् विशेपहेतु विनैव स्वयप्रकागत्वहेतुमुपेक्ष्य स्वरूपमाण साध्यसाधनाय-प्रमाणेपु प्रमाणान्तगनपे- क्षत्वसाधनायोपाददते समर्थयन्ति तथा हि- यथा प्रदीपप्रशानो न प्रदीपान्तरमाक्षेप किंतु ·प्रमाणेपरीक्षा न्यायभाष्यम् । क चिन्निवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क चिदनेकान्तः । ययाऽयं प्रसनो निवृत्तिदर्शनात् ममाणसाधनायोपादीयते एवं प्रमेयसाधनायाप्युपादेय:- अविशेपहेतुत्वात्, यथा स्थाल्यादिरूपग्रहणे मदीपप्रकाशः प्रमेयसाधनायोपादीयते एवं प्रमाण- साधनायाप्युपादेय:- विशेपहेत्वभावात् , सोयं विशेपहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्त एकस्मिन् पक्षे उपादेयो न प्रतिपक्षे इत्यनेकान्तः= एकस्मिंश्च पक्षे दृष्टान्त इत्यनेकान्त:- विशेपहेत्वभावादिति॥ स्वयंप्रकाश एव तथा प्रमाणान्यपि न प्रमाणान्तरमापेक्षाणि कि तु स्वयंप्रकाशान्येव तथा च प्रमाणानां प्रमाणान्तरमाह्यत्वापेक्षा नोपपद्यते इत्यर्थः । अत्र "अपरे तु हेतुविशेपपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्तमात्र प्रदीपप्रकाशसूनेणोपाददते यथा फिल प्रदीपप्रकाशः प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरेण गृह्यते तथा प्रमाणान्यपि प्रमाणान्तरमन्तरेण प्रहीप्यन्ते इति तान् प्रतीदमुच्यते- कचिन्नित्तिदर्शनात् (इत्यादि)" इति- पातिकम् । ये प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तेन प्रमाणानां प्रमाणान्तराविषयत्वं साधयन्ति तेषां मतेऽत्र प्रदीप. प्रकाशः स्वरूपमात्रेण दृष्टान्तः स्वयंप्रकाशश्व किं वा स्वयंप्रकाशलहेतुना दृष्टान्त इति विकल्प्य प्रथमकल्प दोपमाह- कचिदिति, स चायं प्रदीपप्रकाश: स्वरूपमात्रेण दृष्टान्तीकृत: कचिन्नित्ति- दर्शनात् कचिदनिवृत्तिदर्शनाचाऽनेकान्तः= व्यभिचारी- साध्यासाधक इत्यन्वयः, प्रकाशकापेक्षायाः फचिन्नित्तिश्यते यथा प्रदीपप्रकाशे-प्रदीपप्रकाशस्य स्वप्रकाशार्थ प्रकाशान्तरापेक्षा न भवतीति. फचित्र प्रकाशकापेक्षाया निवृत्तिन दृश्यते यथा घटादो- घटादेः स्वप्रकाशार्थ प्रकाशापेक्षाया दर्शना. दिति स्वरूपमात्रतः प्रदर्शितेन प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तेन पदार्थमानस्य प्रकाशकानपेक्षत्वं न सिध्यतीति प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तः= अनेकान्त:= साध्यासाधक एव अन्यथा घटादीनामपि प्रकाशकानपेशवं स्यादि- त्यर्थः । प्रदीपप्रकाशस्य स्वरूपमात्रेण प्रकाशानपेक्षवं नास्ति येन प्रमाणानां प्रमाणान्तराविषयत्व. मापयेत कि तु स्वयंप्रकाशत्वेन. स्वयंप्रकाशलं च प्रमाणेषु नास्ति येन प्रमाणानां प्रमाणान्तरानपेशत्व- मापद्यतेति भावः । इदं च कचिदित्यादिवाक्यं सूनकारत्यैर सूतमित्यपि केषां चिन्मतम् । व्याचरे- यथेति, मयं प्रसङ्गः: प्रकाशकानपेशवप्रसङ्गः किं वा प्रदीपप्रकाराष्टान्तोयं यथा निवृत्तिदर्शनात्= प्रदीपप्रकाशप्रकाशार्थ प्रकाशकान्तरस्य नित्तिदर्शनात् अनपेक्षादर्शनात् प्रमाण- साधनाय= प्रमाणानां प्रमाणानपेक्षत्वसाधनायोपादीयते- प्रदयते तया प्रमेयसाधनाय:- प्रमेयाणामपि प्रमाणानपेक्षत्वसाधनाय= स्वयंप्रकाशत्वसाधनायोपादेयः- अविशेपहेतुत्वात- विशेपदेवोरभावात् नाम प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तेन प्रमाणानां स्वयंप्रकाशत्वं संभवति प्रमेयाणां धन संभवतीत्यन हेतोरमावात् तथा च सर्वप्रमाणविलोप: स्यादित्याशयः । विरुद्धदृष्टान्तमाह- यति, यथा स्थास्यादिरूपग्रहणकाले प्रमेयसाधनाय रूपनिश्चयाय प्रदीपप्रकाश उपादीयते तथा प्रमाणसाधनाय प्रमाणान्तरापेक्षा स्यादेव- विशेपहतोरभावात् रूपादीनां परप्रकाश्यत्वं संभाति प्रमाणाना प न संभवतीत्यर हैतोरमावास् तया घरूपादिवन् प्रमाणानामपि प्रमाणान्तरविषयत्वं सिद्धमित्यर्थः । उपसंहरति- सोयमिति, सोयं प्रदीप- प्रकाशो रटान्तः स्वयंप्रकाशवहेतुपरिमहं विना स्वरूपमाण एकस्मिन् = प्रमाणानामेव प्रमाणान्तरान. पेशत्वपक्षे उपादेया- समर्थोस्ति न तु प्रतिपक्षेत्र प्रमेयाणा प्रमाणानपेमत्येपीत्यनेकान्त:- साभ्यासायक इत्यन्ययः, उसमेव पुनराह- एकस्मिधेति, दृष्टान्तस्यानेकान्तने एपनीयत्वं तुः एकपक्षीयवेषि विशेपहेतुर्नास्तीतिहेतुरित्यनेकान्तः, योरपक्षीयत्वे विशेपहनुः स्यात्तदा न स्यादप्यनेमान्तयमित्याशयः प्रतीयते । यदि महानसदृष्टान्तेन यस्य चिहिमवं स्यात् कस्य चिय न स्यात्तदा यथा महानसदृष्टान्त. स्यानेकान्तत्यमापन तयात्रापि विशयं. यया ५ 'अय रिझान पैटवा' इत्यत्र अंग्रष्टान्तन मूर्यस्य विद्वत्त्वं नापने इवि रटान्तस्याने शान्त तथा प्रदीपप्रचारारष्टान्तन प्रभयानां सयंप्रकाश नापी इति स्टान्तस्यानेशान्तत्वं प्रातं सनश प्रमाणेयर स्वयंप्रकामवमानं नोपपने प्रत्यर्थः । पत्र * স থ প্রীতদান. দুমাস ম] মা মূ গমষ ঘধি নিষানুক্ষ, ·११२ प्रसझपदापरिमूपितम् [२ मध्याये १आहिरे- विशेपहेतुपरिग्रहे सति उपसंहाराभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः। विशेपहेतुपरिगृहीतस्तु दृष्टान्त एकस्मिन् पक्षे उपसंहियमाणो न शक्योऽननुज्ञातुम् एवं च सति 'अनेकान्तः' इत्ययं प्रतिषेधो न भवति । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरुपलब्धावऽनवस्थेतिचेत् १ न-संविद्विपय- निमिचानामुपलब्या व्यवहारोपपत्तेः । प्रत्यक्षेणार्थमुपलमे अनुमानेनार्थमुपलमे उपमानेनार्यमुपलभे आगमेनार्यमुपलभे इति. प्रत्यक्षं मे ज्ञानम् आनुमानिकं मे ज्ञानम् औपमानिक मे ज्ञानम् आगमिक मे ज्ञानमिति संविद्वि- पयं संविनिमित्तं चोपलभमानस्य धर्मार्थमुखापवर्गप्रयोजनः तत्मत्पनीकपरिवर्जनमयोजनश्च व्यवहार उपपद्यते सोये तावत्यैव निवर्तते. न चास्ति व्यवहारान्तरमनवस्थासाधनीय थेन प्रयुक्तोऽनवस्थामुपाढदीतेति ॥ १९ ॥ प्रदीपप्रकाशो दृष्टान्तो भवतु मा भूत् स्थाल्यादिदृष्टान्त इत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्य , सोयमुभयथाऽने- कान्तो हेतुमन्तरेणाऽदृष्टान्त. प्रसक्त " इति वार्तिकम् । तथा च स्याल्यादिवत् प्रमाणान्यपि प्रमाण- विपया भवन्तीति सार ।। द्वितीयकल्पे स्वाभिप्रायमाह- विशेषेति, स्वयप्रकाशत्वलक्षणविशेपहेतो परिप्रहे सति= स्वय. प्रकाशत्वलक्षणहेतुना परिगृहीतोय प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तो यथा यो य स्वयप्रकाश स प्रमाणान्तरान- पेक्ष प्रदीपप्रकाशवदिति प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तस्य एकस्मिन्नेव पक्षे प्रमाणपक्षे एव उपसहारस्य सभवेन अनुज्ञानात स्वीकारात् अप्रतिषेधः = 'अनेकान्त । इत्युक्तप्रतिपेधो न सभवति यतो दीपप्रकाशस्य प्रकाशकस्वादेव प्रकाशान्तरानपेक्षत्वमुच्यते प्रकाशकत्व च प्रमाणेष्वन्तीति प्रमाणाना प्रमाणान्तरानपेक्ष- त्वमापद्यते न तु घटादिप्रमेयाणामपि- घटादिषु प्रकाशकत्वाभावादिति प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तेऽनेकान्तल. दोपापत्तिर्नास्ति दोपान्तर तु भवति यथा स्वप्रकाशकस्यापि दीपप्रकाशस्य चक्षुषा ग्रहण भवति तथा प्रमा णानामपि प्रमाणान्तरैर्महणमुपपद्यते इति विरुद्धत्व दोष इत्यर्थ । व्याचष्टे- विशेपेति, विशेषहेतु प्रका- शकत्वम् । पक्षेत्र प्रमाणपक्षे । उपसह्रियमाण = समन्वीयमान , अननुज्ञातुम् अस्वीकर्तुं न शक्य , एव च सति दृष्टान्त दृष्टान्तोपसहारे वा स्वीकृत 'अनेकान्त ' इति प्रतिपधो न भवति- रष्टान्तस्योक्तमने कान्तत्व न भवतीत्यन्वय ।। अनवस्थादोषणाशङ्कते- प्रत्यक्षादीनामिति, उत्तरोत्तर प्रत्यक्षाद्यन्तगपनयाऽनवस्या स्पष्टैवेति प्रमाणाना प्रमाणान्तरप्राह्यत्व न स्वीकार्यमित्यर्थः, परिहरति-नेति, परिहारहेतुमाह- सविदिति, सवि. द्विपयाणा घटादीना सविन्निमित्ताना प्रमाणाना चोपलाच्या सविद्विपयनिमित्तविषयमस्य व्यवहारम्यो- पपत्ति समवतीति नाऽनवस्थादोष इत्यन्वय , यथा घटविषयकप्रमाणेन घटोपलब्धी जाताया घटविष यको ग्रहणादिव्यवहार उपपद्यते न तु प्रमाणपरम्परापक्षा तथा प्रमाणविषयकेणानुव्यवसायादिप्रमाणेन पूर्वप्रमरणोपलब्धी जावायां प्रमाणविषयक स्वप्रमेयविषयकत्वादिव्यवहार प्रामाण्यव्यवहारो वोपपद्यते एवेति न प्रमाणपरम्परापेक्षा येनानवस्था स्यात्-द्विनकोटिपर्यन्तमायावनेनाऽविश्वासनिवृत्ते सभवा- दित्यर्थः । सविद्विपयोपलब्धिमुदाहरति- प्रत्यक्षेणेति, 'अर्थमुपलमे' इति सविद्विपयस्योपलब्धि स्पष्दैव तत्र प्रत्यक्षादिक प्रमाण करणम् , सविन्निमित्तस्य प्रमाणस्योपलब्धिमुदाहरति- प्रत्यक्षमिति, 'प्रत्यक्ष मे ज्ञानम्' इति प्रत्यक्षादेरुपलब्धि प्रत्यक्षादिक च सविनिमित्चमितीय सविनिमित्तोपलब्धि , सविद्विविषय घटादिक सविनिमित प्रत्यहादिप्रमाण चोपलभमानस्य- सातु पुरुषस्य धर्मादिपुरुषार्थ- प्रयोजन- धर्मादिषु प्रवृत्तिरूपो व्यवहार तत्प्रत्यनीवपरिवर्जनप्रयोजन-धर्मादिविरहिंसादिनित्ति- - ·प्रत्यझपरीक्षा न्यायमाष्यम् । '११३ सामान्येन प्रमाणानि परीक्ष्य विशेषेण परीक्ष्यन्ते, तत्र- प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिः- असमग्रवचनात् ।। २० ॥ आत्ममनस्संनिको हि कारणान्तरं नोक्तमिति, न चासंयुक्त द्रव्ये संयोगजन्यस्य गुणस्योत्पतिरिति. ज्ञानोत्पत्तिदर्शनादात्ममनस्संनिकर्षः कारणम् । मनस्संनिकानपेक्षस्य चे. न्द्रियार्थसनिकर्षस्य ज्ञानकारणत्वे युगपदुत्पधेरन् बुद्धय इति मनस्संनिकोपि कारणम् ॥२०॥ तदिदं सूत्रं पुरस्तात् कृतभाष्यम्- नात्ममनसोः संनिक भावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ २१ ॥ आत्ममनसोः संनिक भावे नोत्पद्यते प्रत्यक्षम् इन्द्रियार्थसंनिकभिाववदिति, सति चेन्द्रियार्यसंनिक ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात कारणभावं त्रुवते ॥ २१ ॥ रूपश्च व्यवहार उपपद्यते एव सोयं व्यवहारः तावत्यैव- संविद्विपयनिमित्तयोरुपलब्धिमात्रेणेव निवर्तते- संपद्यते एवेति नानवस्थापत्तिरित्यन्वयः । अनवस्थापत्ति प्रत्याचष्टेन चेति, उक्तप्रमाणप्रमेयविषयक- ध्यहारातिरिकं अनवस्थासाधनीयम्-प्रमाणपरम्परासाध्यं व्यवहारान्तरमेव नास्ति यदर्थ प्रमाणानवस्था स्वीक्रियतेति नानवस्थापत्तिदोंप इत्यन्वयः । येन व्यवहारान्तरेण, उपाद्दीत स्वीकुर्यात् । तारती. शब्द तक्तोपलब्धिपरः ॥ १९ ॥ ॥ इति सामान्यतः प्रमाणपरीक्षा समाता। सामान्यतः प्रमाणपरीक्षां समाप्य विशेषतः प्रमाणपरीक्षारम्भमाइ- सामान्येनेति । विशेपविरी- क्षायां प्रत्यक्षपरीक्षासूत्रमवतारयति-तत्रेति । प्रत्यक्षेति- चतुर्थसूत्रोक्तं प्रत्यक्षलक्षणं नोपपद्यते-असमन- पचनात्- सर्वेषां प्रत्यक्षकारणानामकथनादित्यन्वयः, मात्मा मनसा युज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमन ततः प्रत्यक्षमिति न्यायशाने प्रत्यक्षप्रकारस्वत्र प्रत्यक्षलक्षणसूत्रे प्रत्यक्षकारणीभूत इन्द्रियार्थसनिक एवोक्त मात्ममनस्संनिको मनइन्द्रियसंनिकर्षश्च नोक इत्येवमसमप्रययनात् प्रत्यक्षलक्षणस्यानुपपत्तिः- असंभव दोपप्रस्तत्वात् फेवलमिन्द्रियार्थसनिकर्पमात्रेण प्रत्यक्षमात्रस्योत्पत्तरसंभवादिति सूनार्यः । व्याची- मात्मेति, भात्ममनस्संनिकोंपि प्रत्यसकारणं तय प्रत्यक्षलझणे नोक्तमित्यसमप्रवचनता प्रामा । मारममनसंनिकर्षस्य प्रत्यक्षकारणत्वमाह-न चेति, यया यहिसंयोगजन्यस्य रूपस्य गुणस्य यदिसयोग विनोत्पत्तिर्न, संभवति तथाऽममनरसंयोगजन्यस्य प्रत्यक्षस्य झानस्यापि मनसाऽसंयुक्त आत्मनि द्रव्ये जपत्तिर्न संभवति मात्ममनस्सनिकण पक्षानोत्पतिदर्शनात् मात्ममनरसंनियापि कारणं सप प्रत्यक्षलक्षणे नोक्त इत्यसमप्रवचनता । विपक्षेबाधकमाइ-मन इति, यद्यात्ममनासनिरूपों मनह. न्द्रियसंनिश्च प्रत्यक्षकारणं न स्यात्तदा पश्चानामपीन्द्रियाणामेकरिमन्नपि काले स्वस्त्रविश्य रूपादि- भिः संयोगसंभवात् सर्वैरपि सामोन्द्रियरेकरिमन् काले भारमनोपि विमुत्वेन संयोगममरान युगपदेर रूपाचने कार्यविषयकाणि मानान्युत्पधेरन् नचोत्पद्यन्ते इति मारममनस्संनिकोपि प्रत्यक्षकारणं स्वीकार्य क्या कस्मिन् फाले सपामिन्द्रियाणां स्वस्वविषयस्तादशेन्द्रियैश्वात्मनः संयोगस्य संमपि मनमः सबैरिन्द्रियरेफस्मिन् काले संयोगो न संभवति- भगुत्यादिति युगपशानानुत्पत्तिममर्थनार्थ मनम्स. निकोपि प्रत्यक्षकारण स्वीकार्य तब प्रत्यक्षलणे नोकमित्यनुपपचिरित्यन्वयः ॥ २०॥ "नाममनसोः" इत्यप्रिमसग यत्यतिपाधं तत् प्रत्यक्षागस्यभाप्ये प्रतिरादितमेल्याह- बदिदामिति । "वदिदमनात्ममनसोः संनिकत्यादि इति तात्पर्यटीका। यरतुतम्विई याम्य भाज्याने पश्यमासी । नामवि-भारममनसो. संनिकीमा प्रत्यक्षोसामिन संमपवीत्पात्मानस्संनिम्मोपि

·११४
प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. १माहिके-
दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२॥
दिगादिपु सत्सु ज्ञानभावात् तान्यपि कारणानीति. अकारणभावेपि ज्ञानोत्पत्ते-
दिगादिसंनिधेरपर्जनीयत्वाद- यदाप्यकारणं दिगादीनि सानोत्पत्तौ तदापि सत्सु दिगा
दिपु ज्ञानेन भवितव्यं न हि दिगादीनां संनिधिः शक्यः परिवर्जयितुमिति । तत्र कारण-
भावे हेतुवचनम् एतस्माद् हेतोर्दिगादीनि शानकारणानीति । आत्ममनस्संनिकस्तर्युप-
संख्येय इति ॥ २२ ॥
तत्रेदमुच्यते-
ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नाऽनवरोधः ॥ २३ ॥
ज्ञानपात्मलिगम्- तद्गुणत्वात्. न चासंयुक्त द्रव्ये संयोगजस्य गुणस्योत्पत्ति-
रस्तीति ॥ २३ ॥
प्रत्यक्षकारणं तच्च प्रत्यक्षलक्षणे नोक्तमिति प्रत्यक्षलक्षणस्याऽसमप्रवचनत्वं प्राप्तमिति दोप इति सूत्रा-
न्वयः । व्याचष्टे- आत्मेति, यथेन्द्रियार्थसंनिकर्पाऽभावे प्रत्यक्षं नोत्पद्यते इन्द्रियार्थसनिक सति
चौत्पद्यते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामिन्द्रियार्थसंनिकर्पत्य कारणभावम् प्रत्यक्षकारणत्वं ध्रुवते- कथयन्ति
शास्त्रकारास्वयात्ममनरसंनिकर्षस्याप्यऽभावे प्रत्यक्षं नोत्पद्यते भावे चोत्पद्यते इति तस्यापि प्रत्यक्षकारणत्वं
प्राप्त तच प्रत्यक्षलक्षणे नोक्तमित्यसमप्रवचनता ततश्चासंभवदोपः प्राप्त इत्यन्वयः ।। २१ ।।
उक्तमन्यत्रातिदिशति-दिगिति, दिग्देशकालाकाशेपु सत्सु प्रत्यक्षमुत्पद्यते न चासत्स्विति तेपामपि
कारणत्वेनाऽकथनात् एवम् उक्तवत् प्रसङ्गः- असमप्रवचनताप्रसङ्गः, सप्तम्ययों निरूपितत्वमिति
सूत्रार्थः ।व्याचऐ-दिगादिष्विति, तानि- दिगादीनि । अकारणभावे= प्रत्यक्षं प्रत्यकारणत्वेपि दिगादि.
संयोगस्य निवृत्तिन संभवतीति प्रत्यक्षं प्रति कारणत्वं प्राप्तं स च नोक इति प्रत्यक्षलक्षणे दोष इत्यर्थः;
उक्तं विशदयति- यदापीति । दिगादिसंयोगस्य कारणत्वं नास्ति- अन्यथासिद्धत्वादित्याह सिद्धान्ती-
तत्रेति, कारणभावे दिगादेः कारणत्वे, उक्तं विशदयति- एतस्मादिति, तथा च दिगादीनामकारणत्येन
सदकथनं न दोप इत्यर्थः । अत्र- “नित्यं दिगादि व्यापकं चेति नित्यत्वाद् व्यापकत्वाच न शक्यः
संनिधिः परिवर्जयितुमिति तत्र कारणभाव हेतुर्वक्तव्यः-२ हि संनिधिमात्र हेतुत्वे कारणम्" इति.
वार्तिकम् । पूर्वपक्ष्याह- आत्मेति, अस्तु दिगादीनामकारणत्वम् आत्ममनस्संनिकर्षस्तु प्रत्यक्षकारणमस्ति
स सूपसंख्येयः- प्रत्यक्षलक्षणे वक्तव्यो न चोक्त इति प्रत्यक्षलक्षणे समप्रवचनाभावो दोषः
प्राप्त इत्यन्वयः ॥२२॥
उत्कपूर्वपक्षस्य प्रत्याख्यानारम्भमाह- तदमिति, तत्र प्रत्यक्षलक्षणदोपे प्राप्त इदम अग्रिम
सूत्रमुच्यते । ज्ञानेति- आत्मनो ज्ञानलिङ्गत्वात् ज्ञानशाप्यत्वात् ज्ञानगुणकन्चात् तारयाज्ञानस्य च
भावकार्यत्वात् भावकार्यस्य चाऽसमवायिकारणसापेक्षत्वात् असमवायिकारणं चात्रारममनस्संनिकर्ष
एवं संभवति- ज्ञानसमवायिकारणे आत्मनि वर्तमानस्वादित्यात्ममनस्संनिकांस्य अनवरोष:- असंग्रहो
नास्ति किं वर्षादेव संग्रहः संभवतीवि न प्रत्यक्षलक्षणे मारममनस्संनिकपस्याऽवचनं दोपः- मर्यादेव
प्रामवादिति सूत्रार्थः । व्याचटे- ज्ञानमिति, ज्ञानस्यात्मलित्वे हेतुमाह- तदिति, ज्ञानस्य सद्गुण
खात= मात्मासाधारणधर्मत्वादात्मलिङ्गत्वम्, तय ज्ञानमात्ममनस्संनिकर्षजन्यमेव न चासंयुक्त द्रव्ये
आत्मनि संयोगमस्य गुणस्य ज्ञानस्योत्पत्तिः संभवतीति अर्थादेव शानकारणीभूत आत्ममनासनिक
उपलभ्यते इति न प्रत्यक्षटक्षणे भारममनासनिकर्पस्यावचनं दोपायेत्यर्थः ॥२३॥

·प्रत्यक्षपरीक्षा] न्यायभाष्यम्। ११५ . तदयोगपद्यलिङ्गत्वाच न मनसः ॥ २४ ॥ अनवरोध इति वर्तते, "युगपञ्ज्ञानानुत्पतिर्मनसो लिङ्गगम् १-१-१६ " इत्युच्यमाने सिव्यत्येव मनस्संनिकापेक्ष इन्द्रियार्थसंनिकों ज्ञानकारणमिति ।। २४ ।। प्रत्यक्षनिमित्तत्वाचेन्द्रियार्थयोः संनिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दानां निमित्तमात्ममनस्संनिकपः. प्रत्यक्षस्यैवेन्द्रियार्यसैनिकर्ष इत्यऽसमानोऽसमानत्वात् तस्य ग्रहणम् ॥ २५॥ सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः संनिकर्षनिमित्तत्वात् ॥ २६ ॥ इन्द्रियार्थसनिकर्पस्य ग्रहणं नात्ममनसोः संनिकर्पस्येति, एकदा खल्वयं अयोधकालं प्रणिधाय सुप्तः मणिधानक्शात् प्रबुध्यते, यदा तु तीत्रौ ध्वनिस्पी प्रबोधकारणं भवतस्तदा मनइन्द्रियसंनिकर्षस्याप्यर्थात् प्राप्तिमाह- तदिति, मनसः तदयोगपद्यलिङ्गवान ज्ञानायौगपद्य- ज्ञाप्यत्वाद् मनइन्द्रियसंनिकस्यापि अनवरोधः असंग्रहो नास्ति किंतु मनइन्द्रियसंनिकपोप्यर्थादेव ज्ञानकारणत्वेन प्राप्त इति प्रत्यक्षलक्षणे तस्याप्यवचनं न दोपायेति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- अनवरोध इति, वर्तते= पूर्वसूत्रादनुवर्तनीयमित्यर्थः । मनस्संनिकर्षस्यावश्यकतामाह- युगपदिति, सूत्रमिदं पूर्वन व्याख्या- तम्, दृश्यमानाया युगपरज्ञानानुत्पत्तेः समर्थनाय मनस इन्द्रियेण संनिकर्षस्य ज्ञानकारण स्वीकार्य- मेवेति इन्द्रियार्थसंनिकों मनस्संनिकर्षापेक्षः= मनइन्द्रियसंयोगसापेक्ष एव ज्ञासकारणं भवतीति मनइन्द्रियसंनिकर्षस्य ज्ञानकारणत्वेनार्थादेव लभ्यमानत्वात् प्रत्यक्षलक्षणे तस्याप्यवचनं न दोपायेत्यर्थः । ज्ञानकारणमिति सिध्यत्येवेत्यन्वयः ॥ २४ ॥ ननु यदि प्रत्यक्षकारणस्यात्ममनरसंनिकर्षस्य मनइन्द्रियसंतिकर्षस्य चार्थात् प्राप्तिसंभवात् प्रत्य- क्षलक्षणे कथनापेक्षा नास्ति तदा इन्द्रियार्थसंनिकोपि न वक्तव्यः- अर्यात्प्राप्तिसंभवादित्याशङ्कप वास्तवमुत्तरमाह- प्रत्यक्षेति, इन्द्रियार्थयोः संनिकर्पस्य प्रत्यक्षनिमित्तत्वात् प्रत्यक्षासाधारणकारण. त्वात् प्रत्यक्षलक्षणे “इन्द्रियार्थसंनिकोसन्नम्" इत्येवं स्वशब्देन तद्वाचकशब्देन वचनम् कथन- मस्ति मात्ममनस्संनिकर्षस्तु ज्ञानमात्रस्य साधारणकारणमिति स नोक्त:- असाधारणस्यैव वक्तव्यत्वादिवि न प्रत्यक्षलक्षणे कोपि दोप इतिसूत्रार्यः । व्याचष्टे- प्रत्यक्षेवि, आत्ममनरसंनिरूपः प्रत्यक्षादीनां सर्वेपामेव निमित्तमू साधारणकारणमिति प्रत्यक्षलक्षणे नोक्तः, इन्द्रियार्थसंनिकर्पस्तु प्रत्यक्षस्यैवाऽस- मानः- असाधारणकारणमित्यसमानत्वात् तस्य- इन्द्रियार्थसंनिकर्षस्य ग्रहणम्- कथनमस्त्येवेति न प्रत्यक्षलक्षणे कोपि दोषः । एवं मनइन्द्रियसंनिझर्षेपि विज्ञेयम् ॥ २५ ॥ प्रत्यक्षलक्षणे इन्द्रियार्थसंनिकर्पमात्रप्रहणे उपपत्यन्तरमाह- सुप्तेति, सुप्तस्य व्यासकमनसः- अन्यत्र संलग्नचित्तस्य च यत् प्रत्यक्षं जायते तस्य इन्द्रियार्थसंनिकनिमित्तत्वात= इन्द्रियार्थसनिकप. मात्रजन्यत्वादपि प्रत्यक्षलक्षणे इन्द्रियार्थसनिकर्षमात्रय महणं कृतं नात्ममनस्संनिकर्पस्येत्यन्वयः, सुमिकाले ह्यारमा न मनः प्रेरयति येनात्ममनस्संनिको मनइन्द्रियसंनिकर्षश्च स्यात् किं तु सुप्तस्य य आकस्मिकः प्रबोधः स शब्दश्रवणेन्द्रियसंनिकर्षाद्वा स्वचा पदार्थसंनिकाद्वा भवतीति तन् प्रत्यक्षं फेवलमिन्द्रियार्थसंनिफर्षमात्रादेव जायते. यदा च पुरुषस्य चित्तं फचित्संलग्नं भवति सदापि यत्पदायर्या. न्तरप्रत्यक्षं तदपि इन्द्रियार्थसंनिकर्षमात्रादेव ायवे- मनसोऽन्यत्र व्यासक्त्वात् पदार्थान्तराभिमुख्या- संभवादिति सूत्रायः । व्याव-इन्द्रियायेंति, प्रत्यक्षलक्षणे इविशेषः । इन्द्रियार्थसनिकर्षमात्रमन्यस्य प्रत्यक्षस्य प्रतिपादनमुपक्रमते- एकदेति, एकदा कदाचिन्, अयम्- जीवः, प्रयोषकालं प्रणिधायs - ·११६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. १ाहिके- प्रसुप्तस्येन्द्रियार्थसंनिकपंनिमित्तं प्रबोधज्ञानमुत्पद्यते तत्र न ज्ञातुर्मनसश्च संनिकर्षस्य प्राधान्य भवति, किं तर्हि १. इन्द्रियार्थयोः संनिकर्पस्य- नह्यात्मा जिज्ञासमानः प्रयत्नेन मनस्तदा प्रेरय वीति । एकदा खल्वयं विपायान्तराऽव्यासक्तमनाः संकल्पवशाद् विषयान्तरं जिज्ञासमानः मयत्नप्रेरितेन मनसा इन्द्रिय संयोज्य तद् विषयान्तरं जानीते, यदा तु खल्वस्य निस्संकल्पस्य निर्जिज्ञासस्य च व्यासक्तमनसो वाह्यविषयोपनिपातनाद् ज्ञानमुत्पद्यते तदेन्द्रियार्यसनिकर्षस्य माधान्यम्- न ह्यबासौ जिज्ञासमानः प्रयत्नेन मनः प्रेरयतीति । प्राधान्याचेन्द्रियार्यसैनिकर्पस्य ग्रहण कार्य गुणत्वान्नात्ममनसोः संनिकर्पस्येति ॥ २६ ॥ प्राधान्ये च हेत्वन्तरम्- तैश्चापदेशो ज्ञानविशेपाणाम् ॥ २७ ॥ त: इन्द्रियैरर्थश्च व्यपदिश्यन्ते ज्ञानविशेपाः, फयम् ?. 'घ्राणेन जिघ्रति' 'चक्षुपा पश्यति' 'रसनया रसपति' इति. 'घ्राणविज्ञानं चक्षुर्विज्ञानं रसनविज्ञानम् 'गन्धविशानं सामुरुममये मयोत्थातव्यमितिसंकल्प्य सुप्तः प्रणिधानवशात् तादृशसंकल्पवशात् प्रबुध्यते इति वत्रा. स्मनस्मंनिकोंपि फारणं भवति । इन्द्रियार्यसंनिसर्पमात्रजन्यज्ञानमाह-यदेवि, यदा तु मुप्तस्य वीमशम्देन या तीनस्पर्शन या प्रयोधो आयते तदा तादृशं प्रयोगात्मकं ज्ञानमिन्द्रियमानस्य शब्दस्पर्शादिविषयेण संनिमोजायते शब्दादेश तत्र प्रत्यक्ष भवति वयात्ममनरसंनिकर्पस्य मनइन्द्रियसंनिकस्य च प्राधान्य न भवति- सुनस्यात्, किंतु इन्द्रियार्यसंनिकर्षस्यैव प्राधान्यं भवतीति प्रत्यक्षमात्रव्यापकत्येन प्राधा- . न्यात् इन्द्रियार्थसनिकर्षस्यैव प्रत्यक्षलक्षणे प्रहणं कृतं नान्यस्येत्यन्वयः । उत्तप्रत्यक्षे फरय प्राधान्य भवतीति जिजासते-किमिति । उत्तरमाह- इन्द्रियार्थयोरिति । उके हेतुमाह- नहीति, उक्ताकस्मिक- प्रयोधस्थले मात्मनः पदार्यभिशासापि न भवति प्रयत्नोपि न भवति सुमत्वात् ततश्च न मनः- चिचं प्रेरयति ठस्मात् तन्द्रियार्यसंनिकस्यैव प्राधान्यं भवतीत्यर्थः । जिज्ञासापूर्वकमत्यभमुदाहरति- एकदेति, एकदा पदायिा. अयम्= भीर, यहा मनो विषयान्तरे घ्यासक्तं न भवति यदा विषयान्वरमान. विषयासंग्लभात् विषयान्तरं जिलाममानः प्रयन मनः प्रेरयति प्रेरितं प मन इन्द्रियेण संयुज्यते इन्द्रियं च विषयेग संयुन्यते तता पत्तत्यानं आयने पताहशमत्यक्षे पारममनामनिकोपि कारणं भयति । प्रानं ग्यासक्तमनस इन्द्रियायमंनिकर्षमाप्रमन्यं प्रत्यभमुदादति- यदेवि, यदा जीयो च्यासचमना भवति तदा विश्यान्नारय संकल्पो जिशासा पन भवति बयापि यासस्य विषयम्यारा. देरपनिपातनातन इन्द्रियेग धोनमनिषाद शानम- घटत्यनं जायने पारसमयपीन्द्रियार्थसनिक- स्यैव प्राधान्यं भवति नात्ममनम्ननिकादि:- सदाच्या ध्यासफमनम्त्वात् एपन्यक्षविषयीभूतपदार्पस्य मिलामाया: प्रपत्रम्य घामावादिस्यन्वयः। एते हेसुमार- नहीति, अन पाविपये कि या मनमोऽन्यत्र च्याममिकाले । ममी याममनाः । यदि दि मनमः प्रेग्णापूर्वक मंनिकरः स्यापदा स्वादपि नाम प्राधान्यं न पैमास्ति । पमंदाति- प्राधान्यादिति, प्रत्याभलक्षणे इतिषः, गुगत्याम मानवान । या युक्तम्परयोग्यारममनम्मंनिक भवस्येव मयापि ताय प्राधान्यं न भवतीत्यर्थः । एतादशरथरे पदार्थ इन्निनन्द्रियं मनमा मनप्रात्मना मंजुध्यत इत्येवं युग्ममेग संयोगा मान्तीति मथर भापमानवावन्दियामंनिकस्य प्राधान्य दिलयम् ।। २६ ।। अपिमामाताम्यनि-प्राधान्य इति, प्रन्यो इन्दियामनिवर्षम्य माशान्यमिमग देल. लामाहेन्दन्तर गिनि- मानगिगाम- प्रत्यक्षविरोपाला ने दिया धादेश व्यगो भाति या पातु में rनं गमनं में कानम् ' लीटि संदेशः 'महानं रमदानम् । यध्यप- पेश:- "मान्दैन मग मान्ति इन्यिासात या पेन्द्रिमा प्रत्यक्षात या ग्यशे.

·. - * प्रत्यक्षपरीक्षा ]: न्यायभाप्यम्। 7 पविज्ञानं रसविज्ञानम् । इति च, इन्दियविषयविशेपाच पञ्चषा युद्धिर्भवति अतः माघन्यमि- न्द्रियार्यसनिकर्षस्येति ।। २७ ॥ यदुक्तम्- 'इन्द्रियार्यसैनिकर्षग्रहण कार्य नात्ममनसोः संनिकर्पोति. फरमान १. सप्त- : व्यासक्तमनसामिन्द्रियार्ययोः संनिकर्षस्प ज्ञाननिमित्तवान्' इति. सोयम्- व्याहतत्वादहेतुः ॥ २८॥ यदि तावत् कचिदात्ममनसोः संनिकर्पस्य ज्ञानकारणवं नेप्यते ? तदा “युगपज्ञाना- नुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् १-१-१६" इति व्याहन्येत. नेदानी मनसः संनिर्पमिन्द्रियार्यसनि- कर्पोऽपेसते. मनस्संयोगानपेक्षायां च युगपज्ज्ञानोत्पतिप्रसङ्गः । अय मा भूद् व्याघात इति सर्व- विज्ञानानामात्ममनसोः सैनिकर्पः कारणमिप्यते ? तदवस्यमेवेदं भवति- 'शानकारणत्वादात्म- मनसोः संनिकर्पस्य ग्रहण कार्यम्' इति ॥ २८ ॥ विन्द्रियार्थसनिकर्षस्य प्राधान्यं प्राप्तं तेन सस्य प्रत्यक्षलक्षणे प्रहणं कृतं नात्ममनस्सनिकर्पस्येति सूनार्थः । व्यावहे- तैरित्यादिना, ज्ञानविशेषा:- प्रत्यक्षाणि । उक्तन्यपदेशस्य प्रकार निमासते- कथमिति । इन्द्रियैर्व्यपदेशमुदाईरति- प्राणेनेति, फरणत्वं तृतीयार्थः, इदं भेदगर्भमुदाहरणम् , अभेदगर्भमाह-प्रण- विज्ञानमित्यादिना, प्रणान्य विज्ञानमित्यर्थः । अयन व्यपदेशमुदाहरवि- गन्धविज्ञानमित्यादिना, पूर्वन्द्रियस्य शाननिरूपम्त्वादिन्द्रियेण शानन्यपदेश उत्तरप्रार्थस्य शाननिरुपफत्वादर्थेन मानव्यपदेशः । इन्द्रियेति- इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां पश्याना विषयाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्मानां च पथाना विशेषा भेदादू रूपादिविषया चक्षुरादिजन्या बुद्धि प्रत्यक्षं पञ्चधा भवति । उपसंहरति-मत इति, प्रत्यक्षे इन्द्रियार्थसंनिकर्पत्यैव प्राधान्यमिति सस्यैव प्रत्यक्षलक्षणे महणं कृतं नान्यस्य, प्राधान्ये पानेन्द्रियाणा- मर्यानां च प्रत्यक्षव्यपदेशमूलत्वमेव हेतुरित्यन्वयः ॥ २७ ॥ पूर्वपक्षी दूपयितुं सिद्धान्तिनोकमनुवदति- यदुतमित्यादिना, 'मुप्तव्यासफमनसां यदानं जायते सद इन्द्रियार्थसनिकर्पण जायते नात्ममनरसंनिकणेति प्रत्यझे इन्द्रियार्थसनिकर्पस्य प्रामान्य प्रासं तेन च प्रत्यक्षलक्षणे इन्द्रियार्यसंनिकर्यस्य महणं कार्य नात्ममनस्संनिकस्य । इवि यदुधम् योयं देतुरामः सोय हेतुरतुरेव न्याहतत्वादित्यन्वयः । एक मिसूत्री पूर्वपक्षी प्रत्याचष्टे- व्याहतवादिति, यदुत. सूत्रत्रयेण प्रत्यक्षे इन्द्रियार्थसनिकर्षस्य प्राधान्यं कारणत्वं पोपपादितं तन् युगपमानानुत्पत्तिसिद्धान्तेन विरुदत्वाद् व्याहतं व्याहतत्वाचाहेतु, यदि प्रत्यक्षे इन्द्रियार्यसंनिकर्ष एव कारणं स्याचदा एकस्मिन्नपि काले पशुरादीनां पधानामपीन्द्रियाणां स्वस्तविषये रूपादिभिः संनिरर्थमंमयाद् युगपदप्यनेकानि भाना- न्युत्पोरन् न चैव स्वीरतमिति युगपमानानुत्पचिममर्थनार्थ मनस्मनिर्पस्यापि प्रत्यक्षारण स्वीय तया पेन्द्रियार्थसनिकर्षमावस्य प्रत्यसकारणत्वं य उचो इंतुः स म्याहवत्वात् साम्यसाभको न मातीति प्रत्यक्षलणे मनस्सनिस्पस्य प्रहणं कार्य न प वृतमिलि प्रत्याअणे दोषः प्रात इविधार्थः । ध्याचटे- यदीति, यदुफरीत्याऽऽममनरसंनिकर्षस्य नाकारण ये स्वोरला युगपानेमानानुत्पधि- हिन्यतेत्यर्थः । सिद्धान्युरुपझे मनरसंनिकषांनपेशामाह-नेपानीमिति, सानीम् इन्द्रियार्थसनि. फरमारस्य प्रत्यक्ष कारणत्वपक्षे प्रत्यशोत्सादने इन्द्रियार्थसनिकर्षस्य मनस्सनिषापेक्षा न ममाति- स्वमायस्य कारणत्यात, अशानिष्टमाद- मन इति, मनामयोगानपेशायाम् मनामनिरप मन्यना. फारमन्ये युगपदनेशानोत्परिप्रसङ्ग स्थान- सपासपीन्द्रियाणामेम्मिपि पाले मातयियः सद संनिरपेसमपार सारगन्द्रियध सह शिमोरात्मनोप्यकरिमन पाटे संनिमयादित्यर्थः । पाया. पादास्वीकाररक्षे प्राकमाइ- अपेति, यदि युगदानानु मावियाभातो न सीपि ·. प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ मध्याये. १ाहिके- न- अर्थविशेषप्राबल्यात् ।। २९ ।। नास्ति व्याघात:-न ह्यात्ममनस्संनिकर्षस्य ज्ञानकारणत्वं व्यभिचरति. इन्द्रियार्थसंनि- कर्पस्य प्राधान्यमुपादीयते- अर्थविशेपमावल्यादि सुप्तव्यासक्तमनसां ज्ञानोत्पचिरेकदा भवति । अर्थविशेषः कश्चिदेवेन्द्रियार्थस्तस्य प्रावल्यं तीव्रतापटुते, तच्चार्यविशेपपावल्यमिन्द्रियार्यसनि- कर्पविपयं नात्ममनसोंः संनिकर्पविषयं तस्मादिन्द्रियार्थसंनिकपः प्रधानमिति । असति प्रणिधाने संकल्पे चाऽसति सुप्तव्यासक्तमनसां - यद् इन्द्रियार्थसंनिकांदुत्सयते शानं तत्र मनस्संयोगोपि कारणमिति मनसि क्रियाकारणं वाच्यपिति, ययैव ज्ञातुः खत्वय- तदा युगपज्ञानानुत्पचिसमर्थनार्थ मनस्संनिकस्यापि प्रत्यक्षकारणत्वं स्वीकार्य ततश्च मनसोऽणुत्वातू एकस्मिन् कालेऽनेकैरिन्द्रियैः संनिको न संभवतीति युगपदनेकज्ञानापत्तिर्नास्ति ततश्च युगपदनेक- ज्ञानानुत्पत्तेल्घातो नापद्यते किं तु मनस्संनिकर्पस्य प्रत्यक्षकारणत्वं प्राप्तं तेन तस्य प्रत्यक्षलक्षणे प्रहणं कार्य न तु कृतमिति प्रत्यक्षलक्षणे स दोपस्तदवस्थ एवेत्या- तदवस्थमिति, प्रत्यक्षकारणत्वादात्म- मनसोः संनिकर्षस्य प्रत्यक्षलामणे ग्रहणं कर्यमितीदं प्रदर्शितं दूपणं तदवस्यमेव पूर्ववत् प्रास- मेरेत्यन्वयः ॥ २८ ॥ पूर्वपक्षिणा प्रदर्शितं व्यापातं प्रत्याचष्टेनेति, प्रदलितो व्याघातो नास्ति-प्रत्यक्षे अर्थविशेषस्य- इन्द्रियार्थसनिकर्पस्य प्रावल्यात= प्राधान्यादेव प्रत्यक्षलक्षणे प्रहणं कृतं न तु मनस्संनिकर्षप्रतिपेधार्यम् वथा च प्रत्यक्षेपि मनस्संनिकर्षस्वीकाराद् युगपज्ञानानुत्पत्तेापावो नास्ति मनस्सनिकर्पश्च ज्ञानमा- अस्स साधारणं फारणमिति प्रत्यक्षेप्यर्थात् प्राप्तमेवेति तस्य प्रत्यक्षलक्षणे प्रणापेक्षा नास्तीति न तदमहणप्रयुक्तः प्रत्यक्षलक्षणे फोपि दोप इतिसूत्रार्थः । च्याचष्टे- नास्तीति । " संभवव्यभिचाराम्या स्थाद्विशेषणमर्थवत्" इतिन्यायात् मनस्संनिकर्षस्य ज्ञानेषु व्यभिचाराभावादेव तस्य प्रत्यक्षलक्षणे प्रदणं न कार्यम् इन्द्रियार्थसनिकर्षस्य वनुमानादौ व्यभिचारात् प्रणं कार्यमित्याह- नहीदि । कि घ प्रत्यक्षलक्षणे इन्द्रियार्थसंनिकर्पस्य प्रहणेन प्राधान्यमुपादीयते= प्रतिपाद्यते न तु मनरसंनिफस्याभावः प्रत्यक्षे इत्याह- इन्द्रियार्थेवि । प्रत्यक्षे इन्द्रियार्थसंनिफर्पायल्यस्योकं कारणं स्मारयति- अर्थविशेषेति, सुसयासतमनसामेकदा कदा चित् अर्थविशेषस्य- इन्द्रियसंयुक्तार्यस्य प्रावस्यादेव मानोत्पतिर्भ- पतीति प्रत्यक्षे इन्द्रियार्यसंनिसर्पस्य प्राधान्यं प्राप्त प्राधान्यादेव प्रत्यक्षलक्षणे महर्ण कवमित्यन्वयः तदेवत् पूर्वन स्पष्टम् । अर्थमावल्यस्वरूपमाह- अति, अर्थविशेषः शन्दादिः कश्चिदेव कदाचित् इन्द्रियार्थ:- इन्द्रियसंयुक्तो भरति न सर्वः सर्वदा सन्द्रियसंयुचस्य या तीनता पटुता था वदेष प्रायल्यम् , नत्र शब्द वीयवा स्पर्श च पटुता निद्रानाशता सर्वाङ्गीणता या विशेया, शब्दस्पशी- भ्यामेव निद्रानाशसंभवान् । उक्त पार्थविशेषस्य प्रायल्यमिन्द्रियार्थसनिकर्षविषयम्= इन्द्रियार्थसंनि: कर्पजनक भवति नाममनमोः संनिकर्पजनकं भवतीति प्रत्यछे इन्द्रियार्थसनिकर्षस्य प्राधान्यं प्राप्त प्राधान्याचारय प्रत्यझलमले प्रहणं कृतं नान्यस्येत्यर्थः । इन्द्रियार्थसंनिकों विषयो यस्येत्येवं या इन्द्रियार्यसनिकर्षस्य विषय इत्येवं पुंस्त्वपरिणामेन वा व्यारत्येयम् ।। सकेन प्रत्यक्षे मनस्संनिकर्पस्यापि कारणत्वं प्राप्तं मनस्संनिय मनस्समोतक्रियाजन्यो वाच्य इति साहनियाकारणं जिज्ञासते- अमतीति, प्रणिधाने अपने संब-इच्छायाम् अय "प्रयुकं प्रणिधानं संकल्प इच्छा " इति तात्रयंदीका, यदा हि मात्मनि प्रणिधानादि माति यदा सेन रिते मनसि त्रिया संभवति क्रियया प मनस्संनिसरों यदा पात्मनि प्रणिशानादिकं न भवनि ददात्मना प्रेरणामान्मनसि क्रिया न संभवति क्रियाया अमारे च मनामनिकोपि न मंभवति मादि च मनस्संनि इति नामकियायाः पारणं वछत्यमिति निझामार्यः अन्यत् निरा- ·. प्रत्यक्षस्यानुमानान्धर्भावः] न्यायमाप्यम्। मिच्छाजनितः प्रयत्नो , मनसः प्रेरक आत्मगुण एवमात्मनि गुणान्तरं सर्वस्य साधक प्रवृत्तिदोपजनितमस्ति येन प्रेरित मन इन्द्रियेण संवध्यते. तेन ह्यर्यमाणे मनसि संयोगा- -भावात् ज्ञानानुत्पत्तौ सर्वार्यताऽस्य निवर्तते. एपितव्यं चास्य गुणान्तरस्य द्रव्यगुणकर्मकार- कत्वम् अन्यया हि चतुर्विधानामनां भूतसूक्ष्माणां मनसां च ततोऽन्यस्य क्रियाहेतोरसंभवाद शरीरेन्द्रियविषयाणामनुत्पचिप्रसङ्गः-॥ २९ ॥ प्रत्यक्षमनुमानम्- एकदेशग्रहणादुपलब्धेः ।।। ३० ।। यदिदमिन्द्रियार्यसंनिकांदुत्पद्यते ज्ञानम् ‘सः' इति एतत् फिल प्रत्यक्षं तदखल्लनु- मानमेव, कस्मात् १. एकदेशग्रहणाद् वृक्षस्योपलब्धेः- अर्वाग्भागमयं गृहीत्वा वृतमुपलभते न चैकदेशो क्षः, तत्र यथा धूमं गृहीला वहिमनुमिनोति तागेव तद् भवति । दितमेव । उत्तरमाह- यथैवेति, यथा प्रणिधानादिकाले आत्मनि पदार्थज्ञानेच्छा जायते वया चेच्छया प्रयत्नो भवति स च प्रयत्न आत्मगुण एव मनसः प्रेरको भवतीति तेन प्रयत्लेन मनसि संनिकर्षानुकूला किया जायते तया च क्रियया मनसः संनिकपत्तथैवात्मनि प्रवृत्तिजनितम् धर्माधर्मजन्यं रागद्वेषा- दिदोपजन्यं च सर्वत्य साधकम् जनकम् अदृष्याख्यं गुणान्तरमप्यस्ति येन तेनादृष्टेन मनसः प्रेरणं भवति तादृशप्रेरणेन मनसि संनिकर्षानुकूला क्रिया जायते तया मनस इन्द्रियेण संनिकों जायते तथा च सुप्तव्यासक्तमनसां यद् इन्द्रियार्थसंनिकोदुत्पद्यते ज्ञानं तत्र यो मनस्संनिकर्पस्तस्य कारणीभूता या क्रिया तस्याः कारणमात्मसमवेतमदृष्टमेवेत्यर्थः इदं चादृष्टं प्रणिधानादिकालेपि कारणं भवत्येवे- त्यनुसंधेयम् । विपक्षे वाधकमाह- तेनेति, तेनादृष्टेन यदि मनसः प्रेरणं न स्यात्तदा मनस इन्द्रियेण संनिकोपि न स्यात्तथा च ज्ञानमपि नोत्पद्येत ततश्च भोगोपि न स्यात् ततश्वास्य- अदृष्टस्य सर्वार्यता सर्वसाधकत्वं निवर्तेत, न चैवं संमवति भोगस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यस्य- अदृष्टास्यस्य गुणान्तरस्य- आत्मगुणस्य'द्रव्यगुणकर्मसाधकत्वं स्वीकार्य तया चैवाहशादृष्टमेव मनरसमवेतकियाका रणमित्यन्वयः। विपक्षे पाधकमाह- मन्यथेति, यद्यदृष्टं मनसि क्रियाजनकं न स्यात्तदा मूवसूक्ष्माणां भूतसूक्ष्मरूपाणां पार्थिवादिचतुर्विधानामणूनां मनसां च या क्रिया तस्यास्ततः- अदृष्टादन्यस्य हेतोरसं. भवात् तादृशी क्रिया न स्यात् ततश्च शरीरादीनामुत्पचिरपि न स्यादित्यदृष्टस्य क्रियाकारणत्वं स्वीकार्यमित्यर्थः । शरीरादीनामुत्पत्तिय क्रियाविशिष्टपरमाणुभिरेयेति सप्टमेव ।। २९ ॥ ॥ इति प्रत्यक्षलक्षणपरीक्षा समाप्ता, संप्रति प्रत्यक्षस्थानुमानेन्तावमाशङ्कते- प्रत्यक्षमिति, यदिदं प्रत्यक्षलाणसिद्धं प्रत्यक्षं तद अनुमानमेव अनुमानातिरिकं न संभवति, हेतुमाह- एति, ययानुमाने एकदेशस्य साधनस्य धूमादेमहणाद् एकदेशस्य वहादेपलब्धिः योघो जायते तथैव प्रत्यक्षस्थलेपि वृक्षादिपदार्थस्यैकदेशेन पूर्वमागेनेन्द्रियसंनिकों भवतीति वावन्मात्रस्य महणाद् इन्द्रियाऽसंनिकृष्टस्य परमागस्योपलब्धिर्भवतीति भनुमानापेक्षया प्रत्यक्षे विशेषाभावात् प्रत्यक्षस्थानुमानेऽन्तर्भावो युक्त इतिसूत्रार्थः। म्याचष्टे-यदिदमिति, इन्द्रियार्यसंनिकांदुत्पद्यमानं यत् 'वृक्षोयम्' इत्याफारक क्षानं तदेव प्रत्यक्षमित्युच्यते तत्त्वानुमान मेनेत्यन्वयः । प्रत्यक्षस्थानुमानत्ये हेतुं निशासते- फरमादिति । उत्तरमाह-एकदेशेति, एकदेशपदणात वृक्षपूर्वभागमात्रमणात् वृक्षस्योपलम्धिर्भवति न तु सर्वेग यूशेणेन्द्रियसंयोगो मपति- अशस्यत्वाग. भनुमानेप्युक्तरीत्यैकदेशमणानुपलन्धिर्भवतीति तत्सारस्यात् प्रत्यक्षमनुमानमेयेत्पर्यः । विशयनि-

·१२०
प्रसन्नपदापरिभूषितम्-
[२ अध्याये. १माहिके-
किं पुनर्गृह्यमाणादेकदेशाद् अर्थान्तरमनुमेयं मन्यसे ?, अवयवसमूहाक्षे अवयवान्तराणि
द्रव्योत्पत्तिपक्षे तानि चाऽवयवी चेति । अवयवसमृहपक्षे तावदेकदेशग्रहणाद् यक्षबुद्धेरभाव:-
न ह्ययमाणमेकदेशान्तर वृक्षो गृह्यमाणैकदेशवदिति । अथ एकदेशग्रहणादेकदेशान्तरानुमाने
समुदायमतिसंघानात् तत्र वृक्षधुद्धिः १, न तर्हि वृक्षद्धिरनुमानमेवं सति भवितुमर्हतीति ।
द्रव्यान्तरोत्यत्तिपक्षे नाऽवयव्यऽनुमेयः- अस्यैकदेशसंवद्धस्याग्रहणाद् ग्रहणे चाविशेषादनुमे-
यत्वाभावः, तस्माद् लघुद्धिरनुमानं न भवति ॥ ३०॥
अर्वागिति, अयं पुरुषः अर्वाग्भागम् वृक्षस्येन्द्रियसंनिकृष्टभागमात्रं गृहीत्वा धृक्षमुपलभते वृक्षवि.
पयकज्ञानवान् भवति धृक्षैकदेशस्तु वृक्षो न भवति तथा च यथा धूमप्रहणेन वह्रिज्ञानं जायते तथैव
वृक्षकदेशग्रहणेन वृक्षज्ञानं जायते इति तत्- प्रत्यक्षं ताहगेव- अनुमानसदृशमेव भवतीत्यनुमानमेव
न प्रमाणान्तरमित्यन्वयः।
'वृक्षोयम् । इतिप्रत्यक्षेऽनुमैयव्यक्ति सिद्धान्ती पृच्छति-किमिति, यथा गृधमाणाद् धूमाद-
नुमेयो वह्निः पदार्थान्तरमेव तथा 'वृक्षोयम्' इतिप्रत्यक्षस्यले गृह्यमाणाद् वृक्षैकदेशाद् विज्ञेयो वृक्षो न
पदार्थान्तरं यदनुमेयं स्यादित्याक्षेपः । पूर्वपक्षी अत्रानुमेयमाह- अवयवेति, अवयविनो धौद्धमतेन अवय-
वसमूहरूपत्वपक्षे अवयवान्तराणि= इन्द्रियासंनिकमान्यवयवान्तराण्यनुमेयानि, द्रव्योत्पत्तिपक्षे= अवय.
वेवऽवयविन उत्पत्तिपक्षे- अवयसमूहातिरिक्तावयविपक्षे च वानि- अवयवान्तराणि अवयवी चानुमेयः-
इन्द्रियासनिकटत्वादित्यर्थः । अत्रोत्तरमाह- अवयवसमूहेति, अथयवसमुदायातिरिक्तोऽवयवी नास्तीति-
पक्षे वृक्षवानाभाव एंव- वृक्षज्ञानोपपत्तेरभावात्. इन्द्रियेण वावद् वृक्षैकदेश एव गृहीत: सघन वृक्ष
इति त्वयैवोक्तम् यथा हीन्द्रियसंनिकृष्ट एकदेशो वृक्षो न भवति तथैवाऽगृह्यमाणमपि वृक्षस्यैकदेशान्तर
वृक्षो न भवति- एकदेशत्वादिति ज्ञानद्वयमपि तत्तदेकदेशविषयकं जातं न तु अवयवसमूहविषयकं पृक्ष-
श्वाऽवयवसमूह एव न तु एकदेश इति प्रथमकल्प वृक्षबुद्धेरमाव एवं प्राप्तः न घेतयुक्तमिति नावयंव-
समूहोऽवयत्रीत्यर्थः । भवति चेन्द्रियसंनिकर्षे सति वृक्षप्रतिभास इति तदेव वृक्षप्रत्यक्षं न त्वनुमानमिल
त्याशयः । नन्धकदेशमहणादेकदेशान्तरस्यानुमाने जाते मिलिवस्य समुदायस्यापि प्रतिसंधानम्म ज्ञान
जायते इति तत्र- प्रथमकल्प वृक्षवुद्धिरुपपद्यते- समुदायप्रतिसंधानस्यैव वृक्षयुद्धिरूपलादित्याशङ्कते-
अति । प्रत्याचष्टे नेति, एवं सति वृक्षद्धिरनुमा न भवितुमईति यव एकदेशान्तरविपयफमेवानु.
मानं न तु समुदायविषयकं. पृशक्षानं तु अवयवसमुदायविषयकमिति नानुमानमित्यर्थः। द्वितीयकल्पे
दोपमाह- द्रव्यान्तरेति, अवयवैष्वस्यवसमुदायातिरिकाऽवयविन उत्पत्तिपक्षे= अवयवसमूहातिरिका.
वयविपक्षे तस्यावयविनः 'पृशोयम्' इतिप्रत्यक्षरयलेऽनुमैयत्वं न संभवति, अन हेतुमाह- अस्यैति,
मस्य- वृक्षस्य एफदेशे संबद्धस्य- समवेतस्याऽप्रहणात् अमहणे पैरदेशासंबद्धत्तं हेतुः नहि वृक्ष
एकदेशसंबद्धो भवति येनैकदेशसंबद्धस्य प्रहणं .स्यात् किं तु सर्वावयवसंपद्धो भवति. सर्वेषां
घावयवाना ग्रहण न संभववि- संनिरष्टैरवयवैर्व्यवधानान्, महणे एकदेशसंबद्धम्य महणे पाविशेषान-
एफदेशवद् वृक्षस्यापि प्रत्यक्षविषयत्वं प्रासं नानुमेयत्वमिति वृक्षस्यानुमैयत्वाभावः प्राप्त इति नेन्द्रियम.
निकजन्या वृक्षवुद्धिरनुमानं भवितुमईतीवि उपसंहरति- तस्मादिति । वृक्षो ययेन्द्रिय सनिष्टमाग.
मात्रसमवेतो न भवति तयेन्दियासनिकृष्टभागमानसमयेतोपि न भवति यदीन्द्रियासंनिमागमात्र
समवेतः स्यादन्द्रियासंनिकृष्टमागस्यानुमेयत्ये वृक्षोनुमेरः स्यादपि न घेक्सस्तीत्याशयः । थन-
"यथैशयमवाभामिन्द्रियसंघद्ध प्रत्यक्षत उपलभते तया वृक्षमपीति नानुमेयो वृक्षः" इतिवातिकम् ।
"महणे इत्यत्र "एकदेशसंपस प्रणे " इत्यपि पाठान्तरम् ॥ ३०॥

·प्रत्यक्षस्यानुमानान्तर्भावनिरास:] न्यायमाप्यम् । १२१ एकदेशग्रहणमाश्रित्य प्रत्यक्षस्यानुमानत्वमुपपाद्यते तच्च- न-प्रत्यक्षेण यावत् तावदप्युपलम्भात ॥ ३१ ॥ न प्रत्यक्षमनुमानम्, कस्मात् ?. प्रत्यक्षेणैवोपलम्भात्- यत् तदेकदेशग्रहणमाश्रीयते प्रत्य- क्षेणासावुपलम्भः, न चोपलम्भी निर्विपयोस्ति यावश्चार्यजातं तस्य विपयस्तावदभ्यनुज्ञायमानं प्रत्यक्षव्यवस्थापकं भवति । किं पुनस्ततोऽन्यदर्थजाम् ?. अवयवी समुदायो वा । न चैकदेशन- हणम् अनुमान भावयितुं शक्यम्- हेत्वभावादिति ॥ अन्यथापि च प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वप्रसङ्ग:- तत्पूर्वकत्वात् । प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानम्- संबद्धावमिधूमौ प्रत्यक्षतो. दृष्टवतो धूममत्यक्षदर्शनाद् अग्नाद- नुमानं भवति. यच्च संबद्धयोलिङ्गलिझिनोः प्रत्यक्षं यच्च लिङ्गमात्रप्रत्यक्षग्रहणं नैतदन्तरेणानु- मानस्य प्रवृत्तिरस्ति न त्वेतदनुमानम्- इन्द्रियार्थसंनिकर्पजत्वात्. न चानुमेयस्येन्द्रियेण संनि- कदिनुमानं भवति, सोयं प्रत्यक्षानुमानयोर्लक्षणभेदो महानायितव्य इति ॥ ३१॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- एकदेशेति, इन्द्रियेण वृक्षकदेशस्य ग्रहणं भवति तेन वृक्षैकदेशान्तरस्य यद् ज्ञानं तदनुमानमेवेतिरीत्या प्रत्यक्षस्यानुमानत्वम् अनुमानेऽन्तर्भाव उपपाद्यते तञ्च प्रत्यक्षस्थानुमा- नत्वं नोपपद्यते इत्यन्वयः । नैति- प्रत्यक्षेण= इन्द्रियसंनिकर्पण यावत्तावत्- यावतस्तावत.= यस्य कस्यचिद्भागस्य- वृक्षैकदेशस्योपलम्भात= ग्रहणात् तच्च ग्रहणं प्रत्यक्षमेव- इन्द्रियसंनिसर्पजत्वादिति न प्रत्यक्षस्यानुमानत्वम् = अनुमानेऽन्तर्भाव उपपद्यते इतिसूत्रार्थः । वस्तुतस्त्वत्र 'न--प्रत्यक्षेणैकदेशोपलम्भ- स्वीकारात् । इत्येवं सूत्रं पठनीयमासीत् । अत्र " यत्तदेकदेशग्रहणं भवताऽऽश्रीयते प्रत्यक्षं तत् ताव- तामि च प्रत्यक्षस्य लक्षणं सिध्यति. न चैवं प्रतिज्ञायते सर्व प्रत्यक्षस्य विषयः किं तु यावदिन्द्रियार्थ- संनिकर्यादुपलभ्यते तावत् प्रत्यक्षस्य विषय इति" इतिवार्तिकम् । व्याचष्टे- नेति । प्रत्यक्ष नानुमान- मित्यत्र हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । उत्तरमाह- प्रत्यक्षेणेति, वृक्षकदेशस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात् ताशप्रत्यक्षस्य त्वयापि स्वीकार्यत्वान्न प्रत्यक्षमनुमानमित्यर्थः । उक्तमेव व्याचष्टे- यदिति, यदेकदेश- ग्रहणं तत् प्रत्यक्षकृतमेवेत्यर्थः । न चेति- उपलम्भो हि निर्विपयो न भवतीति तस्य= उपलम्भस्य यावदर्शनातं विपयस्तावदर्थजातं स्वीक्रियमाणं स्वविषयकोपलम्भस्य प्रत्यक्षस्य व्यवस्थापकम् साधक भवतीति सिद्धमनुमानातिरिक्तं प्रत्यक्षमित्यर्थः । वृक्षकदेशादतिरिक्तं वृक्षप्रत्यक्षविषयं पृच्छति-किमिति, ततः= इन्द्रियसंनिष्टादेकदेशात् । उत्तरमाह- अवयवीति, अस्माकं मते एकदेशादतिरिक्तोऽवयवी प्रत्यक्षस्य विपयस्तव मते चावयवसमुदाय एव-न ह्येकदेशः समुदायो भवतीत्येकदेशादतिरिक्तः समु. दाय एव वृक्षप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः । उपसंहरति-न चेति, यत् सल्वेकदेशमहणं तद् अनुमान भावथि- तुम्= कर्तुं न शक्यम्-तस्यानुमानत्ये हेतोरभावादिति तदेकदेशमहणं प्रत्यक्षमेव-इन्द्रियसंनिकर्पजन्य- स्वादिति सिद्धमनुमानातिरिक्तं प्रत्यक्षमित्यन्वयः॥ प्रत्यक्षस्थानुमानेऽन्तर्भावनिरासमुपसंहरति- अन्ययेति, अन्यथा प्रकारान्तरेणापि प्रत्यक्षस्या- नुमानेऽन्तर्भावो न संभवति- तत्पूर्वकत्वात्= अनुमानस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वात्- हेतुभूतधूमादिप्रत्यक्ष विनाऽनुमानस्याऽसंभवादिति न प्रत्यक्षस्य स्वरूपाभावः संभवतीत्यर्थः । स्वयमेव व्याचष्टे-- प्रत्यक्षेति, अनुमानस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वमुपपादयति-- संपद्धति, संबद्धौ समानाधिकरणी किंवा व्याप्यव्यापकभाव. संबन्धविशिष्टी, दृष्टवतः- महानसादौ दृष्टवतः, धूमप्रत्यक्षदर्शनात्= धूमस्य प्रत्यक्षेण दुर्शनान, अमोल अमिविषयकम् । अनुमानस्य प्रत्यक्षं दिनाऽसंभरमाइ- यथेति, प्रत्यक्षं महानसादी, एतदन्तरण:- उप्रत्यक्षं विना । लिदादिदर्शनं च नानुमानम्- इन्द्रियार्थसनिकर्षजत्लादित्याह-न विति ।

·१२२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. माहि- न चैकदेशोपलब्धिः- अवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ न चैकदेशोपलब्धिमात्रम्, किं तर्हि १. एकदेशोपलब्धिः तत्सहचरिताऽवयव्युपलब्धिय, कस्मात् १. अवयविसद्भावात अस्ति ह्ययमेकदेशव्यतिरिक्तोऽवयवी, तस्यावयवस्थानस्यो- पलन्धिकारणप्राप्तस्य एकदेशोपलब्धौ अनुपलब्धिरनुपपन्नेति ।। अकृत्स्नग्रहणादितिवेत् ? न- कारणतोऽन्यस्यैकदेशस्याभावात् । न चावयवाः कुल्ला गृह्यन्ते- अवयवैरेवाऽवयवान्तरव्यवधानात. नावयवी कृल्लो गृह्यते इति-- नायं गृह्यमाणेप्ववययेषु परिसमाप्त इति, सेयमेकदेशोपलब्धिरनिवृत्तैवेति । कृत्स्न- अनुमेयन चेन्द्रियसंनिकों न भवतीत्याहै-न चेति, अनुमेयस्य यदनुमानं भवति तद् इन्द्रियसंनिकान भवतीति नियमाद् लिनविषयकं यदिन्द्रियसंनिकर्पजन्यं ज्ञानं तदप्यनुमानं न भवति किं तु प्रत्यक्ष मेवेति सिद्ध प्रत्यक्षमित्यर्थः । उपसंहरति- सोयमिति, प्रत्यक्षमिन्द्रियसंनिकर्पजन्यं भवति अनुमान चेन्द्रियसंनिकर्पजन्य न भवतीत्ययं लक्षणमेदा= स्वरूपभेदः प्रत्यक्षनुमानयोमदानस्तीति न प्रत्याभ स्यानुमानेन्तर्भावः संभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ यदि प्रत्यक्षेण वृक्षकदेशमात्रस्योपलभिः स्यात्तदा वृक्षज्ञानमनुमानं स्यादपि न चैवमस्तीत्याह- न चेति, प्रत्यक्षेण पक्षकदेशमात्रस्योपलब्धिर्न भवति किं त्वऽवयविनः सद्भावात् तस्याप्यवयविभूतस्य वृक्षस्य प्रत्यक्षेणैवोपलब्धिर्भवतीति प्रत्यक्षस्यानुमानान्तर्भावे हेतुत्येनोपन्यस्ता एकदेशमात्रोपलब्धिनि- राकृता येदितव्या- ताशावयविज्ञानस्य व्यानिशानादिमूलकत्वाभावेनानुमानत्वानुपपत्तेरिति सूत्रार्थः । व्याचटेन चेति । एकदेशोपलब्धिमात्रम्= एकदेशमात्रोपलब्धिर्न भवतीत्यर्थः । यद्येकदेशस्योपलब्धिर्न भवति तदा फस्य भवतीति जिज्ञासते- किमिति । उत्तरमाह- एकदेशेति, वृक्षोयमिति प्रत्यक्षेणैक- देशस्य तदक्यविनश्योपलब्धिर्भवति न त्वेकदेशमात्रस्येत्यन्वयः । तत्सहचरितः= एकदेशसहचरितः- एकदेशविशिष्टः, किं वा वृक्षतदेकदेशयोरवयवसमुदायवृत्तित्वात् सहचारः मामानाधिकरण्यम, मात्र " न हीन्द्रियेण संनिकृष्यमाणे एकदेशे तत्सहचरितोऽवयवी न संनिकृष्टः तेन यथैकदेशः संनिकर्षा- दुपलभ्यते एवमवयव्यपि संनिकांदुपलभ्यते” इति वार्तिकम् । अवयव्युपलब्धिकारणं जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाद- अक्यविसनावादिति, अवयवातिरिकापयविसद्भावमाह- अस्तीति, तस्य- अवयविन: अवयवस्थानस्य अवयवाः स्थानमाश्रयो यस्य तस्य अवयवसमवेतस्येत्यर्थः, उपलब्धिकार- णेनेन्द्रियेण प्राप्तस्य- संनिकृष्टस्यैक्देशोपलब्धौ आतायामनुपलब्धिरनुपपनवेत्यन्वयः । यथा घटज्ञाने जाते घटसमवेतरूपस्यापि ज्ञानं जायते एव तयैकदेशप्रत्यक्षे जाते एकदेशसमचेतावयविनः प्रत्यक्षमव श्यम्भावि, किं च स एकदेशोऽवयविन एवेति तदेकदेशप्रत्यक्षे वयविनोपि प्रत्यक्षमयश्यम्भावीति नेकदेशमात्रोपलब्बियनावयविप्रत्यनमनुमानं स्यादित्यर्थः । नन्ववयवी घरोप्ववयवेषु धर्तते न स्वेकदेशमात्रे करताना चावययाना प्रत्यक्षेण महणं ने भवतीनि नैकदेशोपलब्धौ अवयव्युपलब्धिरुपपद्यते इत्यासते- अरस्नेति, फरसाश्यवग्रहणाभावा- नावयव्युपलब्धिः प्रत्यक्षेण संभवतीत्यर्थः । निराकरोति-नेति, वृक्षस्योपादानकारणभूतो योऽवयव समुदायस्तदतिरिक्तस्यैकदेशस्याऽभावात. यदि हि कारणातिरिक्तोप्येकदेशः स्यात्तदा तदुपलब्धावपि अवयव्युपलब्धिर्न स्यादपि न चैवमति तथा चोपलभ्यमानोप्येकदेशोषयविन उपादानकारणमेव उपादानकारणोपलधौ च तत्समवेवावयविनोप्युपलधिरवश्यम्भाविनीत्यैकदेशोपलब्धौ अवयव्युपलब्धि रुपपन्नेत्यर्थः । पूर्वपनं व्यावटे-न चेति, उक्त हेतुमाह- अश्यवैरिति, अवयवा- इन्द्रियसंनिहि. रवयवैः । अवयव्यनुपलब्धिमाह- नावयवीति, फरमः खन्चक्याममुदायोऽवयवीत्युच्यते तत्रावयवाः ·अवयविनि पूर्वपक्षः] न्यायभाष्यम् । १२३ मिति वै खल्वशेषतायां सत्यां भवत्ति. अकृल्लमिति शेषे सति. तचैतद् अवयवेषु बहुप्वस्ति- अव्यवधाने ग्रहणाद् व्यवधाने चाग्रहणादिति । अङ्ग तु भवान् पृष्टो व्याचष्टाम्- गृह्यमाणस्यावयविनः किमगृहीतं मन्यसे ? येनैकदेशो- पलब्धिः स्यादिति, न ह्यस्य कारणेभ्योऽन्ये एकदेशा भवन्तीति, तत्रावयवत्तं नोपपद्यते इति । इदै तस्य वृत्तम्- येषामिन्द्रियसंनिकर्षाद् ग्रहणमवयवानां तैः सह गृह्यते येपामवयवानां व्यवधानादग्रहणं तैः सह न गृह्यते । न चैतत्कृतोस्ति भेद इति । समुदायोप्यशेषता वा न्तरख्यवधानात् कृत्तस्यावयवसमुदायस्य ग्रहणासंभवात् कृत्लावयवसमुदायलक्षणस्यावयविनो ग्रहणं न संभवतीत्यर्थः । उक्के हेतुमाह- नायमिति, यद्यवयवी गृह्यमाणेष्वेदेशावयवेषु परिसमाप्तः= पर्यास्या समवेतःस्यात्तदैकदेशोपलब्धौ अवयव्युपलब्धिः स्यादपि नचायमेकदेशमानसमयेत इत्येकदशोपलब्धावपि नोपलभ्यते प्रत्यक्षेणेत्यर्थः । उपसंहरति-- सेयमिति, तथा चैकदेशमात्रस्य योपलब्धिरका सान निवर्तते न प्रत्याख्यातुं शक्यते तथा चैकदेशमानोपलब्ध्याऽवयविनः प्रत्याभावादनुमानमेव भवतीत्यर्थः । प्रत्याख्यानमारभते- कृत्समिति, अशेपतायाम् यदि शेपो न भवति तदा कलशब्दप्रयोगो भवति. यदि च शेपो,भवति दैवाऽमृत्लशब्दप्रयोगो भवति. तचैतत्- कृत्मात्नशब्दप्रयोगः किं वा कृतला- किन्नग्रहणमवयवानां बहुत्वे सति भवति तत्र अव्यवधाने कृत्स्नग्रहणात् व्यवधाने च कृत्स्नाग्रहणात्. तथा चावयवानां बहुत्वात् फल्लग्रहणमत्स्नग्रहणं वा संभवति अवयवी त्वेक एवेति न तस्य कृरनाकाप्र- हणमुपपद्यते किं त्वेकदेशप्रत्यक्षे सति एकदेशसहचरितावयविनः प्रत्यक्षं स्यादेवेति यदुक्तम्-" नाक्यवी कुत्तो गृह्यते” इति तदनुपपन्नमित्यर्थः । अत्र- " उत्तरभाष्यविवरणपरं भाष्यम्- कृत्स्नमिति समित्यादि. सदेकग्रन्यतया अन तु भवानित्यादिसंबोधनोपक्रम भाष्यं व्यवस्थितम्" इति तात्पर्यटीका वस्तुतस्तु कृत्स्नमित्यादिभाष्यमपि पूर्वपरभाष्यमेवेति रोचते यतः- कृत्स्नातलंगहणमवयपानामेवोपपद्यते नावयवित इत्यस्यविनोनुमानमेव स्वीकार्यमित्याशयः, अत एवाने अनेत्यादिक सिद्धान्तिवाक्यं संगच्छते, । एकदेशमानोपलब्ध्यनुपपत्तिप्रतिपादनमारभते- अङ्गेति, संवोधनमिदम् । व्याचष्टाम्- बदतु । वक्तव्यं पृच्छति- गृह्यमाणस्येति, एकदेशप्रहणेऽवयविप्रहणं भवत्येवेति नैकदेशमात्रोपलब्धिरित्यर्थः । अस्य- अवयविनः कारणेभ्यः- अवयवभूतेभ्य उपादानकारणेभ्योऽन्ये एकदेशा न भवन्ति किं तूपादान- कारणान्येव. तेषु च गृहीतेषु तत्समवेतस्यावयविनोपि ग्रहणं भवत्येवेति नैकदेशमात्रोपलब्धिरित्याह- न होति । तर कारणातिरिक्तैकदेशेषु अवयववृत्तम्= अवयत्वं नोपपद्यते- उपादानझारणानामेवाऽवय- व्यवयवत्वादित्याह- तत्रेति, किं वा तत्र अवयविनि अवयववृत्तम् = अवयवस्वभावा- एकदेशे उप. लभ्यमाने एकदेशान्तरवद् मनुपलभ्यमानत्वं नोपपद्यते किं तूपलभ्यमानत्वमेवेत्यवयविग्रहणमुपपन्न. मित्यर्थः । पूर्वपक्षी स्वाभिप्रायमाह- इदमिति, तस्य- अवयविनः, वृत्तम्- स्वभावः । येषामवयवाना. मिन्द्रियसंनिकर्षाद् अहणं भवति तैरवयवैः सहावयवी गृहाते येषां चावयवानां व्यवधानादग्रहणं तैरवयवैः सह- तादृशावयवसमयेतो न गृह्यते इति वृत्तं तथा चैकोऽवयवी न सिध्यति एकत्वं प्रहणामहणयोग- भयोरसंभवादित्यऽवयवसमुदायातिरिक्तोऽवयवी नास्तीत्यर्थः, तया चात्र वार्तिकमू- "यथा गृहमाणा• नामगृह्यमाणानां चावयवाना भेदस्तयाऽवयविनोपि गृहामाणागृह्यमाणावयवाश्रितस्य भेदः प्रातस्ततश्च नेकोऽवयवी" इति । एतत् प्रत्याचष्टेन चेति, एतत्कृत: अवयवानां ग्रहणामहणतोऽत्रयवानामेव भेदः सध्यति न स्ववयविनोपीत्यर्थः । अवयवसमूहमात्रपक्षे अवयव्यस्वीकारपझे क्षबुद्धेग्भावमुपपादयति- समुदायोपीत्यादिना, वाशब्द एक्कारार्थ:- अशेषदेव समुदायपदार्थस्सा वृक्षवुद्धिविषयो वृक्षः किमय वसमुद्रायः ? किंवा तत्प्राप्ति:- अवयवसंयोगः । इविवतन्यम् , स्वाभिप्रायमाह- उभययेति उमयथा- ·१२४ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १आहिये- समुदायो वक्षः स्यात् ? तत्माप्तिर्वा ? उभयथा ग्रहणाभावः- मूलस्कन्धशाखापलाशादीनामशेषता वा समुदायो वृक्ष इति स्यात् १ प्राप्तिर्वा समुदायिनामिति ? उभयया (अपि ) समुदायभूतस्य वृक्षस्य ग्रहणं नोपपद्यते इति अवयवैस्तावदवयवान्तरस्य व्यवधानादशेपग्रहणं नोपपद्यते प्राप्तिग्रहणमपि नोपपद्यते-माप्तिमतामग्रहणात् , सेयमेकदेशग्रहणसहचरिता वृक्षवुद्धि ब्यान्त- रोत्पत्तौ कल्पते न समुदायमाने इति ॥ ३२ ॥ साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ "अवयविसद्भावात् " इत्ययमहेतु:-- साध्यत्वात् साध्यं तावदेतत्- कारणेभ्यो द्रव्या- न्तरमुत्पद्यते इति. अनुपपादितमेतत्, एवं च सति विपतिपत्तिमात्रं भवति विपतिपत्तेवावय- विनि संशय इति ॥ ३३॥ सर्वाग्रहणमवयव्य सिद्धेः ॥ ३४॥ यद्यवयवी नास्ति ? सर्वस्य ग्रहणं नोपपद्यते । किं तत् सर्वम् ?, द्रव्यगुणकर्मसामान्य- उभयथापि- कल्पद्वयेपि ग्रहणाभावः वृक्षाहणाभावः- वृक्षवुद्धेरभाव एव स्यादित्यर्थः, तदेतद्ने स्पष्टम् । प्रथमकल्पं विशदयति- मूलेति, मूलादयो हवयवास्तेषां याऽशेपता स समुदायः स एव वृक्ष इति, वाग. ब्दार्थश्चिन्त्यः । द्वितीयकल्पं विशदयति-प्राप्तिरिति, समुदायिनामवयवानां प्राप्तिः परस्परसंबन्धो वा वृक्ष इत्यर्थः । कल्पद्येपि वृक्षवुद्धेरभावमाह- उभयथेति । प्रथमकल्पे वृक्षग्रहणासंभवमाह- अवय- वैरिति, इन्द्रियसंनिटरवयवैरवयवान्तराणां व्यवधानादशेषावयवग्रहणं नोपपद्यते अशेपतैव समुदाय इति समुदायग्रहणं नोपपद्यते समुदाय एव भवन्मते वृक्ष इति वृक्षग्रहणमपि नोपपद्यते इत्यर्थः । द्वितीय- कल्पे वृक्षाहणाभावमाह-प्राप्तीति, प्राप्तिमताम् = अशेषावयवानां ग्रहणं नोपपद्यते व्यवधानादित्युक्तमेव तत्र प्राप्तिमतामग्रहणे प्राप्तिग्रहणमपि नोपपद्यते अत्र पक्षे प्राप्तिरेव वृक्ष इति वृक्षग्रहणमपि नोपपद्यते तथा च कल्पद्वयेपि पूर्वपश्रिमते वृक्षवुद्धेरभावः सिद्धः । उसंहरति- सेयमिति, एकदेशग्रहणेन सह जायमाना सेयं वृक्षवुद्धिव्यान्नरोत्पत्ती- अवयवातिरिक्तावयविस्वीकारपक्षे एव कल्पने- उपपद्यते न तु अवयवसमुदायमात्रपक्षे इति तदुपपादनार्थमवयवसमुदायातिरिक्तोऽवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ पूर्वसूत्रेऽवयव्युपलभ्या अवयविसझावो यो हेतुरुक्तस्तं पूर्वपेझी प्रत्याचष्टे- साध्यत्वादिति, अब यविन. साध्यत्वात्- सिद्धत्वाभावात्तत्रावयविनि संदेह एव- अवयवी अस्ति न वेति, तथा च "अव- यविसद्भावात्" इतिहेतुर्न संभवतीति सूत्रार्यः । व्याचष्टे- अवयवीति, अहेतु अवयव्युपलब्धहेतुः । अहेतुत्वे हेतुमाह- साध्यत्वादिति, उक्तं ध्याचष्टे साध्यमिति, साध्यमाह- कारणेभ्य इति, कारणेभ्यः- उपादानकारणीभूताक्यवेभ्यः, द्रव्यान्तरम् अवयत्रातिरित्तोऽवयवी उत्पद्यते इति साध्यमेव न सिद्धम् , पर्यवसितमाह- अनुपपादितमिति, एतत्= अवयविसद्भावः। उपसंहरति- एवं चेति, एवम्= “अवयवि. सद्भावात्" इतिवचनमात्रान् अवयविनि विप्रतिपत्तिमात्रम्-विरुद्धपोत्यापनमात्रं जातं तामविप्रति. पत्तेधावयविनि संशयो ज्ञातो न निश्चय इति “अवयविसनावात्" इत्ययमहेतु:- अवयविमावस्य सिद्धत्वाभावादित्यन्वयः ॥ ३३॥ अत्रयविमभावास्वीकारे सिद्धान्ती दोपमाह- सर्वेति, अवयव्यमिद्धेः- यावयविमद्भावो न म्वीक्रियते वदा सर्वग्रहणं नोपपद्यते- मरैरवयवैरिन्द्रियसंनिकासंभवान इन्द्रियसंनियुकदेशेन एकदे. मान्तरम्य व्यवधानाद् व्यवधाने च प्रणासंभवादिति सर्वग्रहणानुपपत्तिः, अवयविस्वीकारे नु एकदेशेन सहावयविनोपि ग्रहणमुपपदे अवयवी चैक एवैति सर्वप्रहणमुपपद्यते अवयविस्वीकार घ " भववि- सभावात्" इति हेतुरुपपन्न इतिमूनार्थः । व्याचष्टे- यदीति, तदेत्यध्याहार्य तदा सर्वस्येत्यन्वयः ।

·५ अवयविसाधनम् ] न्यायभाष्यम् । १२५ विशेपसमवायाः । कर्य कला ?, परमाणुसमवस्थानं तावद् दर्शनविषयो न भवति-अतीन्द्रिय- खादणूनाम्. द्रव्यान्तरं चावयविभूतं दर्शनविषयो नास्ति. दर्शनविषयाश्चेमे द्रव्यादयो यन्ते ते निरधिष्टाना न गृह्येरन् गृह्यन्तै तु- 'कुम्भोयं श्याम एको महान् संयुक्तः स्पन्दते अस्ति मृन्मयश्च' इति. सन्ति चेमे गुणादयो धर्मा इति. तेन सर्वस्य ग्रहणात् पश्यामोऽस्ति द्रव्यान्तर- भूतोऽवयवीति ॥ ३४॥ धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ ३५॥ अवयव्यर्थान्तरभूत इति, संग्रहकारिते वै धारणाकर्पणे, संग्रहो नाम संयोगसहचरितं गुणान्तरं स्नेहद्रवत्वकारितम् अपां संयोगादामे कुम्भे अग्निसंयोगात् पक्के । यदि त्ववयवका- उक्तं सर्वपदार्थ जिज्ञासते-- किमिति । सर्वपदार्थमाह- द्रव्येति, 'वृक्षोयम्' इत्यत्र द्रव्यं पनादिकं रूपादिर्गुणः कर्म चलनकम्पनादिकं सामान्य वृक्षत्वं विशेषः तद्व्यक्तित्वं किं वा सजातीयविजातीय- भेदः समवायः वृक्षत्वसंबन्धः अवयवावयविसंबन्धश्चेति द्रव्यादीनां समुदायः सर्वपदार्थः । अवयव्य- ऽस्त्रीकारपक्षे पूर्वपक्षी सर्वप्रहणासंभवं जिज्ञासते- कथमिति, कथंकृत्वा केन प्रकारेण सर्वाग्रहणमुच्यते इत्यर्थः । सर्वाग्रहणमुपपादयति- परमाण्विति, परमाणुसमवस्थानम्= परमाणुसमुदायो दर्शनविषयः- प्रत्यक्षविषयो न भवति- अणूनाम्- परमाणूनामतीन्द्रियत्वात् इन्द्रियाग्राह्यत्वात् . अवयविभूतं द्रव्यान्तरं स्थूलमपि दर्शनविषयो न भवति- त्वयाऽवयिनोऽस्वीकारात्- अस्वीकृतस्य दर्शनविषयत्वासंभवादि- त्यन्वयः । विपक्षे धाधकमाह- दर्शनविषया इति, गृह्यन्ते तु इमे द्रव्यगुणादयो दर्शनविषयाः= दर्शनवि- पयीभूतास्ते द्रव्यादयो निरधिष्ठाना:- निराश्रया न गृह्येरन्- न ग्रहीतुं शस्यन्ते तस्मात्तेषां गृह्यमाणानां ग्रहणसिद्धयर्थ सेपामयीभूतोऽवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः, एतदेवाह- गृह्यन्ते इति, कुम्भ इति द्रव्यमुक्तं श्याम एको महान् संयुक्तः' इत्यनेन रूपसंख्यामहत्त्वसंयोगा गुणा उक्ता. स्पन्दते इति कर्म. अस्तीति सामान्य सत्तारूपत्वात् . मृन्मय इति विशेषः । स्वाभिप्रायमाह-सन्तीति, गुणादयो धर्मा एवं धर्माश्च निराश्रया न भवन्तीति तेपामाश्रयभूतोऽवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः। उपसंहरति- तेनैति, सर्वस्य= द्रव्यादिसमुदायस्य ग्रहणात् द्रव्यान्तरभूत:= अवयवातिरिक्तोऽवयवी सिद्धस्तथा च तहणेन तदाश्रित तानां नर्मभूतानां गुणादीनां ग्रहणं संभवति एक इतिबुद्धिरपि संभवति. अवयव्यस्वीकारपक्षे च सर्वग्रहणम् एक इतिज्ञानं चोक्तरीत्या न संमवति- अनेकप्ववयवेध्वेकत्वस्यासंभवादित्यन्वयः ॥३४॥ अवयविसावे हेत्वन्तरमाह- धारणेति, धारणं यथा घटस्य शिरसि स्थापनम् माकर्षणं सर्वस्य ग्रहणं स्वाभिमुखीकरणं वा एतयोर्धारणाकर्षणयोरुपपत्त्यर्थमपि एकोऽवयवी स्वीकार्यस्तस्यैकत्वाद् धारणाकर्षणे संभवत', अवयवानां तु धारणाकर्षणे न संभवत एकत्वाभावात् अवयवावस्थाया परस्पर संयुक्तत्वाभावाच सिकताराशिवदिति सूत्रार्थः, धारणाकर्षणयोरवयविन्येवोपपत्तेरवयविसाव. सिद्ध इत्यन्वयः । व्यावष्टे- अवयवीनि, धारणाकर्षणोपपत्तेरवयवी अर्थान्तग्भूत - अवयवानिरिक्तः सिद्ध इत्ययः । उपपादयति- संग्रहेति, धारणाकर्षणे संग्रहकारिते= एकत्रीभावकृत- अवयवाना परस्परह- संयोगेन संभवत इति अवयव्यवस्थानापन्नानाम् अवयवाना परस्परं दृढसंयोगाभावात् मागल्येन धारणाकर्षणे न संभवत इति तदुपपत्त्यर्थमवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः । संग्रहपदार्थमाह- संग्रह इति, संयोगसहचरितम्- संयोगसमानाधिकरणं गुणान्तरम् धर्मान्तरं एकत्रीभावलक्षणं किं वा दाम , तदेतद् घटादिपु प्रत्यक्षम् । अस्य कारणमाह- स्नेहेति, स्नेहेन द्रवीभावेन चाय संग्रहो जायते यथा घृतेन वा जलेन वा गोधूमचूर्णस्य । उदाहरति- अपामिति, आमे= अपके कुम्मे यः संग्रहः अवयव- संयोगः स मृत्तिकायामपां संयोगात् जायते. पक्के च कुम्मे यः संप्रहः सोऽनिसंयोगाजायते इत्यन्वयः । . - ·. - - प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १माहिप- रिते अभविष्यताम् ? पांशुराशिममृतिप्वप्यशास्येताम् , द्रव्यान्तरानुत्पत्तौ च णोपलकाष्ठादिषु जतुसंग्रहीतेप्वपि नाभविष्यतामिति । अयावयविनं प्रत्याचक्षाणकः ‘मा भूत् प्रत्यक्षलोपः' इत्यणुसञ्चयं दर्शनविषयं पति- जानानः किमनुयोक्तव्य: ? इति, 'एफमिदं द्रव्यम्' इत्येकबुद्धेपियं पर्यनुयोग्यः किमेक- बुद्धिरभिन्नार्थविषया? आहो भिन्नार्थविपया ? इति, अभिन्नार्थविपयेति चेत् १ अर्थान्तरानुन्ना- नादवयविसिद्धिः, नानार्थविपयेति चेत् ? भिन्नेष्येकदर्शनानुपपत्तिा अनेकस्मिन् एक इनि व्याहता युद्धिर्न दृश्यते इति ॥ ३५॥ सेनावनवद् ग्रहणमितिचेत् ? न-- अतीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६॥ विपक्षे याधकमाह- यदीति, यदि धारणाचपणे अवयवकारिते- अवयवानामेव साफ्ल्येनाभविष्यता तदा पागुराशिप्रभृतिपु- धूलिराशेरपि अज्ञास्येताम्= भवेता न च भवत इति धारणाकर्षणे अवय- विन्येव संभवतो भावयवेविति अवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः । अवयव्यस्वीकारे दोपमाह- द्रव्यान्तरति, द्रव्यान्तरानुत्पत्तौ अवयवातिरिकावयन्यस्वीकार तृणादिपु जतुना लाक्षया संगृहीतप्वपि (विषयत्वं सप्तम्यर्थः) धारणाकपणे नामविष्यताम् जतुसंगृहीनेष्वप्यवयवेष्येकवाभावात् साकल्येन धारणाकर्षणे न सभवत अवयवातिरिक्तात्रयविनस्तु सभवत एकत्वादित्यर्थः । जतुना संग्रहश्यावयव्युत्पादनार्थ अन्यथा संग्रहवैय्यर्यमेव- अवयवाना पूर्वमपि सत्त्वात्. तया च य. सग्रहविशिष्ट सोऽवयव्येवेति सिद्धोऽवयत्रीत्यर्थ.॥ पूर्वपक्षिणि पूर्वपक्षमुपरमते- अथेति, य पूर्वपक्षी अवयविन न स्वीकरोति 'वृक्षोयम्' इत्याका• रकप्रत्यक्ष च स्वीकरोतीति तादृशप्रत्यक्षस्य लोपो मा भूदिति हेतोरणुसञ्चयम्= परमाणुसमूह दर्शन- विषयम्= प्रत्यक्षविषय प्रतिज्ञानान- स्वीकुर्वाण = स्वीकरोति स रिम्= कयम अनुयोक्तव्य प्रष्टव्य ? येन परास्त. स्यादिति विचार' । प्रष्टव्यमाह- एकमिति, 'एकमिद द्रव्यम्' इत्यतैकत्वज्ञा- नस्य विषयम्= विषय प्रति को रिपय इति पर्यनुयोग्य प्रष्टव्य इत्यन्वय । प्रष्टव्य द्विधा विकल्पयति- किमपति, 'एकमिदम्' इत्येषा एकत्वबुद्धिः किमभिन्नार्थविषया? किंवा भिन्नार्यविषया' इति । प्रथमाल्पमनुवदति- अभिन्नेति, एकत्वयुद्धरभिन्नार्थविषयावे अर्थान्तरस्य= अवयवातिरित्तावयविन अनुझानात्= स्वीकारापत्त्या अवयविसिद्धि. सजाता यतोऽवयवाना परस्पर भेदाद् अभिनत्व न सभवति एकत्वयुद्धेश्वामिनार्थविषयकत्व स्वीकृतमिति अवयवी त्येकत्वादभिन एवेति एक्त्वनुद्धिरवयविविषया सिद्धेत्यर्थ । द्वितीयकल्पमनुवदति- नानाति, भिनार्थविषया चेदित्यर्थः, अन दोपमाह-भिनेविति अवयवेपु भिन्नेषुः- अनेवेषु एकदर्शनानुपपत्ति = एकत्वज्ञान नोपपद्यते विरोधात् , उक्त व्याचष्टे- अने. करिमन्निति, अनेकस्मिन् अनेवायचेपु 'एकमिदम्' इति व्याहता विरुद्धा धुद्धिर्न दृश्यते-न समवति तस्मात एकत्वज्ञानमेकद्रव्यविपयामिति वक्तव्यम् एक च द्रव्यमवयव्येव सभवति- एकरव• समवायान् अनैवेष्वत्रयवेषु चैकत्व नोपपद्यत इत्येकत्वबुद्धिविषयत्वेनाप्ययको अभयवातिरिक्त सिद्ध इत्यर्थः ।। ३५ ॥ पूर्वपक्षी अनेरेवण्यायपष्वक्त्वगुद्धिमुपपादयनि- सेनेति, यथाऽनेष्वपि सेनाङ्पु हत्यादिपु वनाट्नेषु च वृक्षेषु 'एका सेना' 'एकं वनम् । इत्येवमेकत्वगुद्धिरपपद्यते तयाऽवयवप्वप्यनेप्यासेन ग्रहणम् एत्वथुद्धिरपपद्यते इत्यर्थ । प्रत्याचष्टे- नैति, हेतुमाह- अतीति, सेनाहाना बनाङ्गाना परथरत्वेनेन्द्रियग्राह्यत्वान् तत्र तत्समुदायविषया एक्त्वयुद्धिम्पपद्यते प्रस्तावयना तु परमाणुरूपत्व. नाऽतीन्द्रियत्वान् नत्समुदायविण्याप्पैकत्वमुद्धिनोपपद्यते यदि परमाणूनामिन्द्रियमाहात्व स्यात्तदा तौ .

·J . अवयविसाधनम् ]. न्यायभाष्यम् । १२७ यथा सेनाङ्गेषु वनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्त्वेषु 'एकम् । इत्युपपद्यते बुद्धिः एवम- णुपु संचितेप्वगृह्यमाणपृथक्त्येषु 'एकम्' इत्युपपद्यते बुद्धिरिति । यथाऽगृह्यमाणपृथक्त्वानां सेनावनाङ्गानाम् आरात कारणान्तरतः पृथक्त्वस्याग्रहणं यथाऽगृह्यमाणजातीनां पलाश इति वा खदिर इति वा नाऽऽरात् जातिग्रहणं भवति यथाऽगृह्यमाणप्रस्पन्दानां नाऽऽरात् सन्दग्रह- णम्, गृह्यमाणे चार्थनाते पृथक्त्वस्याऽग्रहणात् 'एकम्' इति भाक्तः प्रत्ययो भवति. न वणूनां गृह्यमाणपृथक्त्वानां कारणत: पृथक्त्वस्याग्रहणाद् भाक्त एकप्रत्यय:- अतीन्द्रियत्वादना- मिति । इदमेव परीक्ष्यते- किमेकप्रत्ययोऽणुसंचयविषयः ? आहो स्विन्न ? इति, अणुसंचय एव सेनावनाङ्गानि न च परीक्ष्यमाणमुदाहरणमिति युक्तम्- साध्यत्वादिति ।। दृष्टमितिचेत् ? न- तद्विषयस्य परीक्षोपत्ते ।। फत्वबुद्धिरपि जायेत न चैवमस्तीत्येकत्वबुद्धरुपपत्त्यर्थमवयवी स्वीकार्यः स च एकः स्थूलश्चेति तत्रैकत्व- बुद्धिरुपपद्यते इवि सूत्रार्थः । पूर्वपलं व्यावटे- यथेति, दूरादगृह्यमाणं पृथक्त्वं येषां तेषु । पृथक्वग्रहणे होकत्वबुद्धिर्न जायते इत्यनुसंधेयम् । प्रकृतमाह- एवमिति, संचितेपुत्र एकत्रीभूतेपु. परमाणूनामेकत्री- भावं विनेन्द्रियपाहात्वासंभवादित्याशेयः । उक्तं प्रत्याख्यातुमारभते- यथेति, अगृह्यमाणपृथकृत्वानाम: पृथक्त्वेन ग्रहणायोग्यानाम् आरात- दूरात् कारणान्तरतः दृष्टिदोपात् पृथक्त्वस्य ग्रहणं न भवतीति. यथा चा गृह्यमाणजातीनाम् = पलाश इति वा खदिर इति वैति पलाशत्वादिजात्या महणायोग्यानां वनाङ्गाना दूरात् पलाशत्वादिजातिग्रहणं न भवतीति. यथा चा गृह्यमाणप्रपन्दानाम्= महणायोग्य. कम्पानां धृक्षाणां दूरात् स्पन्दग्रणं म भवतीति. तत्रार्थजाते सेनाद्यले गृह्यमाणे सति तद्धर्मस्य पृथक्त्वस्याऽग्रहणात् 'एकमिदम् । इति भाक्तः= गौणः प्रत्ययः ज्ञानं भायते. अनेकेष्वकत्वज्ञानं गौणमेवेति स्पष्टमेवेत्यन्वयः । एवं जातिमहणाभावे भाक्तः साम्यमत्ययः स्पन्दग्रहणाभावे च भाक्तो निश्चलत्वप्रत्ययो विज्ञेयः, अत्र- "भक्ति माऽतथाभूतस्य तथाभावि सामान्य उभयेन भन्यते इति भक्तिः यथा वाहीकस्य मन्दामन्तस्संज्ञामुपादाय वाहीको गौरिति” इतिवार्तिकम्, उभयेन- उपमानोपमेया- भ्यामित्यर्थः प्रकृते एकत्ल विशिष्टाविशिष्ठयोरेकत्वप्रत्ययस्य साम्येन जायमानत्वाभाक्तत्वं विज्ञेयम् ।प्रक- तमाह-न विति, पूर्व यथाशब्दप्रयोगादत्र तथेत्यध्याहार्यम् , परमाणूनां तु गृह्यमाणपृथरत्वानाम् अनु. मानादिना पृथक्त्वेन ग्रहणयोग्यानामित्यर्थः विशेषणमिदं न समजसमिति ' अगृह्यमाणपृथरत्वानाम् ' पतिपठनीयम्' कारणतः पृथक्त्वस्याऽग्रहणापि भातोपि एकत्यप्रत्ययो न संभवति- परमाणुनामतीन्द्रि- यत्वेन कथमपि प्रत्यक्षविषयत्वं नोपपद्यते इति न संचितेष्वपि परमाणुषु सेनावनाझवदेकरवबुद्धिरुपपद्यते सस्मादेकत्वबुद्धेरुपपत्त्यर्थं तद्विपयोऽवयत्री स्वीकार्य इत्यर्थः । इदं ह्यस्य भाष्यकारस्य लेसपाण्डित्यं पदुत्तरपक्षारम्भोप्यत्र न स्पष्ट इति विभावनीयम् । सेनावनाङ्मयोदृष्टान्तत्वासंभवमाह- इदमेवेति । परी. श्यमाह-किमेकेति, किमेकत्वप्रत्ययः परमाणुसमूहविषयकः संभवति किं वा न संभवतीति परीक्षणीयम. स्ति यतः सेनावनाङ्गानि दृष्टान्तभूतानि भवन्मते परमाणुसमूह एव- अवयविनोऽस्वीकारान् तथा च सेवावनाझानामप्येकत्वप्रत्ययविषयस्त्र परीक्ष्यमाणमेवास्ति न तु सिद्ध. परीक्ष्यमाणं चोदाहरणं न युक्तम् न संभवति- साध्यलात साध्यनिश्चयाविषयत्वात् सिद्धस्यैवोदाहरणत्रसंभवात् तथा च परमाणुभूतेषु सेनावनाङ्गेष्वेवैकत्वात्ययविपनत्वं नारतीति कथं सदृष्टान्तेन वृक्षाद्यवयवभूवपरमाणुष्वे. फत्वप्रत्ययविषयस्वं स्यात्, यदि सेनावनालानि स्थूलानि तदा स्थूलस्यावयवित्वान् सिद्धोऽवयवी सरमादेकत्वप्रत्ययविषयोऽवयवी स्वीकार्य इत्यर्थः ।। मनु सेनावनाङ्गेपु एकमिदम्' इत्येवमेकस्वप्रत्ययो इष्ट इति न " सेनावनयन्" इति दृष्टान्त- स्यासिद्धिरिति तद्वन् प्रकृतम्यवयसमूहस्यैकस्वप्रत्ययविषयत्वं संभवतीति नाऽवयविस्वीकारापचिरि.

·. - १२८ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. १आदिक- यदपि मन्येत- दृष्टमिदं सेनावनाङ्गानां पृथक्त्वस्याग्रहणादभेदेन 'एकम्' इतिग्रहणं न च दृष्टं शक्यं प्रत्याख्यातुमिति । तच नैवम्- वहिपयस्य परीक्षोपपचे दर्शनविपय एवायं परीक्ष्यते= योयमेकमिति प्रत्ययो दृश्यते स परीक्ष्यते-- किं द्रव्यान्तरविषयो वा? अयाणु- संचयविषयः? इति, अत्र दर्शनमन्यतरस्य साधकं न भवति । नानाभावे चाणूनां पृथक्त्वस्या- श्रहणादभेदेन 'एकम्' इतिग्रहणम् अतस्मिंस्तदितिप्रत्ययो यथा स्थाणौ पुरुष इति । ततः किम् ?. अतस्मिंस्तदितिप्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वात् प्रधानसिद्धिः । स्थाणौ पुरुष इति प्रत्यय- स्य किं प्रधानम् . योऽसौ पुरुपे पुरुषप्रत्ययः तस्मिन् सति पुरुषसामान्यग्रहणात् स्थाणौ पुर- पोयमिति, पूर्व नानाभूतेषु 'एकम्' इति सामान्यग्रहणात् प्रधाने सति भवितुमईति प्रधानं च सर्वस्याग्रहणाद नोपपद्यते इति. तस्मादभिन्ने एवायमभेदप्रत्यय:- 'एकम् ' इति ।। त्याशङ्कते- दृष्टमिति । परिहरति- नेति । परिहारहेतुमाह- तद्विपयस्येति, सेनावनानेषु य एकत्व त्ययस्तद्विपयस्य परीक्षोपपत्तेः- परीक्षणीयत्यात्. नामैकत्वप्रत्ययस्य किं परमाणुसमूहो विषयः किं वाऽवयवी विपय इतिपरीक्षणीयमस्ति न तु परिक्षितमिति “ सेनावनवत् ॥ इतिदृष्टान्तस्यासिद्धत्व सदवस्थमेवेत्यर्थः । पूर्वपरं व्याचले- यदपीति, 'एकम्' इतीदं ग्रहणम्= एकत्येन ग्रहणम एकत्व त्ययविषयत्वं इष्टमित्यन्वयः । दृष्टस्य- प्रत्यक्षस्य च प्रत्याख्यानं न संभवति तथा च "सेनावनवत् " इतिदृष्टान्तः सिद्धस्तेन परमाणुसमुस्यैकत्वात्ययविपयत्वं प्राप्नोतीत्यर्थस्तदाह-न चेति । उक्तं परिहरति- तश्चेति । परिहारहेतुमाह- तद्विपयस्येति । उक्तं व्याव- दर्शनेति, दर्शनविषय= एकत्वप्रत्ययविषय एव परीक्ष्यते विमवयवी वा परमाणुसमूहो वेत्यर्थः । परीक्ष्यमाह- योयमिति । एकत्वप्रत्ययविपर्य द्विधा विकल्पयति-किमिति । द्रव्यान्तरम् अवयवी । स्वविवक्षितमाह-अत्रेति, मत्र एवं संशये जाते दर्शनम्= सेनावनानेषु 'एकम् ' इतिज्ञानमात्रम् अन्यतरस्य- अन्यतरकल्पस्य= एकत्वात्ययोणु- संचयविषयक इतिपक्षस्य साधक न भवतीत्यन्वयः । उक्तदर्शनस्याऽसाधकत्वमुपपादयति- नानाभावे इत्यादिना, परमाणूना नानाभावे नानात्वे सति तेषां पृथक्त्वस्याग्रहणादभेदेन यदिदम् ‘एकम् । इति एकत्येन ग्रहणं तद् अतस्मित्तदितिप्रत्ययः= अनेकस्मिन् एक इति प्रत्ययो यथा स्थाणी पुरुप इति प्रत्ययस्तथा च मिथ्याभूत इति न साध्यसाधनसमर्थ इत्यन्वयः । ननु भवतु परमाणुषु एकमितिज्ञानम् अतस्मिन्तदितिप्रत्ययस्तेन का नो हानि. प्राप्तति जिज्ञासते- ततः किमिति । उत्तरमाह- अतम्मिनिति, अतस्मिस्तदितिप्रत्यय: प्रधानप्रत्ययसापेक्षः तस्मिस्तदितिप्रत्ययसापेक्षो भवति तथा च यथा रजते रजतज्ञानं विना शुपिरजतज्ञानं न संभवतीति शुक्तिरजतज्ञानेन रजते रजतज्ञान सिध्यति तथा एकस्मिन् एक्त्वज्ञान विना अनेकस्मिन् एकत्वज्ञानं न संभवतीति भनेकस्मिन् एकत्वज्ञानेन एफस्मिन् एकत्वज्ञानं सिद्धम् तत्र परमाणोस्त्वेकस्य प्रत्यक्षं न संभवति- अतीन्द्रियत्वादिति प्रधानभूतमेकत्वज्ञा• नमऽवविविषयकमेव स्वीकार्यमिति सिद्धोऽवयवीत्यर्थः। स्थाणौ पुरुषप्रत्ययस्य प्रधानप्रत्ययं जिज्ञासते- स्थाणाविति । उत्तरमाह- योसाविति, योऽसौ पुरपे पुरुषप्रत्ययः स स्थाणी पुरुपप्रत्ययस्य प्रधानमित्य- न्वयः । तस्य प्राधान्यकारणमाह- तस्मिन्निति, तस्मिन्- पुरुषे पुरुषप्रत्यये जाते सति हि पुरुषमामा- न्यप्रणान- पुरुषसादृश्यग्रहणात् स्याणावपि पुम्पोयमिति प्रत्यय: संभवतीति देतोम्नस्य प्राधान्यम् , प्रकृतमाह- एवमिति, एवं नानाभूतेषु अनेकेषु परमाणुषु 'एकम् ' इति प्रत्यक्षम प्रधाने पास्मिन् एकमिविप्रत्यये सत्येव सामान्यपदणात्= अगृह्यमाणपृथक्त्वादिलक्षणसादृश्यप्रणात् भवितुमर्हति, प्रधानम् एकस्मिन एकत्वज्ञानं च सर्वस्यावयवसमुदायस्याप्रहणानोपपद्यते संपामवयवानामग्रहणं ध व्यवधानादुकमेव तथा च नानाभूतेषु परमाणुष्येकत्वात्ययसिद्धपर्थमेकस्मिन् एकरवप्रत्ययः स्वीकार्य: स पाप्यरपरमाणुविषयको न संभवति परमाणोरतीन्द्रियत्वादिति अभिने एकस्मिन् सवयविन्येवा.

·अवयविसाधनम्] न्यायभाष्यम्। -- -- । - इन्द्रियान्तरविषयेष्वभेदप्रत्ययः प्रधानमितिचेत् ? न- विशेषहेत्वभावाद् दृष्टान्ताव्यवस्था । श्रोत्रादिविषयेषु शब्दादिप्वमिन्नेषु एकमत्ययः प्रधानमऽनेकस्मिन्नेकपत्ययस्येति । एवं च सति दृष्टान्तोपादानं न व्यवतिष्ठते- विशेपहेत्वभावात् , अणुषु संचितेष्वेकमत्ययः किम- तस्मिंस्तदितिमत्ययः स्थाणौ पुरुपमत्ययवत् ? अथार्यस्य तथाभावात् तस्मिंस्तदितिमत्ययो यथा शब्दस्पैकत्वादेकः शब्द इति ?, विशेपहेतुपरिश्रहमन्तरेण दृष्टान्तौ संशयमापादयत इति । कुम्भवत् संचयमात्रं गन्धादयोपीत्यनुदाहरणं गन्धादय इति । एवं परिमाणसंयोगसन्दजाति- विशेषप्रत्ययानप्यनुयोक्तव्यः तेषु चैवं प्रसङ्ग इति ।। ऽयम् अमेदप्रत्ययः प्रधानभूत एकत्वप्रत्ययः स्वीकार्य:- अयवविनः स्थूलत्वेनेन्द्रियप्राह्यत्वात् तस्मिन् एकत्वात्ययस्यानुपपत्तिर्नास्तीत्येवं रीत्याऽवयवी सिद्ध इत्यर्थः । नन्ववयवभूतेषु परमाणुप्वनेकेषु यदेकत्वज्ञानम् अतस्मिंस्तदितिप्रत्ययभूतं तस्यावयविन्येकत्वप्रत्यय एव प्रधानमिति राजाज्ञा नास्ति येन तस्मादवयवी सिध्येत् किं तु इन्द्रियान्तरविपयेपु= चक्षुरतिरिक्त- श्रोत्रवाणादिविषयेयु शब्दगन्यादिपु अभिन्नेषु योऽमेदप्रत्ययः एकत्वप्रत्ययः स एव प्रधान तथा चाने- केपु परमाणुष्वेकत्वप्रत्ययसिद्धयर्थमप्युक्तरीत्या प्रधानापेक्षायामवयविन्येकत्वप्रत्ययापेक्षा नास्ति येनाव. यवी सिध्येत् किं तु शब्दादिविषयकैकत्वप्रत्ययेनैव प्रकृतैकत्वप्रत्ययस्य सिद्धिसंभव इत्याशङ्कते- इन्द्रियान्तरेति । परिहरति-नेति, परिहारहेतुमाह-विशेपेति, प्रधानप्रत्ययो हि अतस्मिंस्तदितिप्रत्य- यस्य दृष्टान्तः- साधको भवति तत्र परमाणुप्वेकत्वप्रत्ययस्य किं शब्दादिविषयक एकत्वात्ययो दृष्टान्तः किं वा स्थाणौ पुरुपत्वप्रत्ययो दृष्टान्त इति दृष्टान्तव्यवस्था न संभवति- विशेपहेतोः- दृष्टान्तव्यव- स्थापकहेतोरभावात् तथा च स्थाणौ पुरुषत्वप्रत्ययस्य दृष्टान्तत्वै तद्वत् परमाणुष्वेकत्वप्रत्ययोऽतरिमस्तदिति प्रत्ययः स्यात् तत्र हि प्रधानप्रत्ययापेक्षा प्राप्ता प्रधानप्रत्ययेन चावयवी सिध्यतीति पूर्वोक्तदोपस्तदवस्थ शब्दादिविषयकैकत्वात्ययस्य दृष्टान्तत्ये चाऽवयविन्येकत्वात्ययस्याऽपेक्षा न संभवति तस्याऽत- मिस्तदितिप्रत्ययत्वाभावात् किं तु शब्दादिविषयकैकत्वात्यय एव दृष्टान्त इत्यत्र विशेपहेतुः-प्रमाणं नास्तीति भावविपत्याख्यानमुपपदाने इत्यर्थः । पूर्वपझं व्यान-श्रीवादीति, अनेकसिबियपस्या अनेकेषु परमाणुष्वेकत्वप्रत्ययस्य शब्दादिविषयक एकत्वप्रत्ययः प्रधानम्- साधको न त्वयविन्येकत्व- प्रत्ययो येन तस्मादवयविसिद्धिः स्यादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्ताव्यवस्थादोपमाह- एवं चेति, एवम् शब्दादिप्वेकत्वात्ययस्य प्रधानत्वस्वीकारे। दृष्टान्ताव्यवस्थायां हेतुमाह-विशेपेति । दृष्टान्ताव्यवस्था प्रदर्शयति- अणुष्विति, य एकत्वात्ययः स किमित्येवमन्वयः। द्वितीयकल्पमाह- अथेति, मर्थस्य- 'प्रकृतैकत्वात्ययविषयस्य, तथाभावात् एकत्वात् , तथा च प्रयमकल्पे प्रधानप्रत्ययापेक्षायामुक्तरीत्याव- यविसिद्धिः, द्वितीयकल्पैपि च प्रकृतकत्वप्रत्ययविषयस्यैकत्वं प्राप्तम् एकत्वं चानेकेपु परमाणुपु न संभव. तीति प्रकृतैकत्वप्रत्ययविषयत्वमेकत्वविशिष्टस्यावयविन एव स्वीकार्यमित्यवयविसिद्धि तेति दृष्टान्त- कल्पद्वयेप्यवयवी सिध्यत्यवेत्यर्थः । पूर्वपक्षिमतासिद्धिमाह-विशेषति, विशेपहेतोः- दृष्टान्तव्यवस्थापक- हेतोः परिग्रहम्= प्रदर्शनं विना, यथा वहिमानित्यत्र जलहदमहानसयोयोरपि दृष्टान्तत्वापत्ती वनि- संशयो जायते तथा प्रकृतेपि प्रदर्शितदृष्टान्तद्वयेन संचितपरमाणुविषयकैकत्वात्यये वस्मिस्तदितिमत्य- यत्वस्य संशयो जायते न तु व्यवस्थेत्यर्थः । किं च शब्दगन्यादीनामप्यणुभूतानामिन्द्रियपाहावासम. वादिन्द्रियप्राहाणामणुसमुदायभूतत्वमेव वक्तव्यं तया च गन्धादीनामपि घटादिवत् परमाणुसंचयरूपत्वं प्राप्त तथा च गन्धादिप्वपि योऽभेदप्रत्यया एकत्वात्ययः सोऽनेकस्मिन्नेम्वात्यय एवेवि मस्मिस्त- दितिप्रत्यय एव संजातस्तथा च वनापि उपधानप्रत्ययापेक्षा प्राप्तेत्यवयवी सिध्यत्येव, तत्र परमा. एव, ·- प्रसन्नपदापरिभूपितम्। [२ अध्याये. १माहि- एकत्वबुद्धिस्तस्मिंस्तदितिप्रत्यय इति विशेषहेतुः- महदिति- प्रत्येन सामानाधिकरण्यात् । 'एकमिदं महच्च' इत्येकविपयौ प्रत्ययौ समानाधिकरणौ भवतस्तेन विज्ञायते- यन्म- दव नदेकमिति । अणुसमृहातिशयग्रहणं महत्मत्यय इतिचेत् ? सोयमध्महत्स्वणुपु महत्लत्ययोऽत- स्मिस्तदितिमत्ययो भवतीति । किं चातः १ अतस्मिंस्तदितिप्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वात् प्रधान- सिद्धिरिति- भवितव्यं महत्येव महत्मत्ययेनेति ।। अणुः शब्दो महानिति च व्यवसायात् प्रधानसिद्धिरितिचेत ? न- मन्दतीव्रताग्रहणमियत्चानवधारणाद् यथा ;ध्ये । गुष्येकत्वमत्ययस्य तस्मिस्तदितिप्रत्ययत्वसाधने गन्धादयः= गत्वादिविषयकैकत्वप्रत्यय उदाहरणं न संभवति- तस्मिस्तदितिप्रत्ययत्वाभावादित्याह- कुम्भवदिति । उक्तमन्यत्रातिदिशति- एवमिति, महन्परिमाणं संयोगः पन्दो गोत्वादिजाविश्च प्रत्येक परमाणुपु न संभवतीति तदाश्रयोऽवयवी स्वीकार्य इत्याशयः, स्पन्दमहणार्थ स्पन्दाश्रयप्रणमावश्यकम्-धर्मिमहणं विना धर्मप्रहणानुपपत्तेस्वत्र परमाणोस्तु प्रत्यक्षं न संभातीति 'स्पन्दते । इतिस्पन्दप्रत्यये स्पन्दाश्रयत्वेनाऽप्रयविनः प्रत्ययः प्राप्त इति स्पन्दप्रत्ययेनाऽवयविसिद्धिविज्ञेया अन्यदप्रिममाप्ये स्पष्टमेव, पूर्वपक्षी एवम् एकत्वप्रत्य- यवन् परिमाणादिविशेषप्रत्ययान् प्रत्यपि मनुयोकव्या= प्रष्टव्यः- महत्परिमाणादिप्रत्ययविषयः क इति, तेपु= परिमाणादिप्रत्ययेष्वपि एवमू एकत्वात्यये इव अवयविसिद्धेः प्रसनः- आपत्तिरस्ति वश्यमाणरीत्येत्यन्ययः॥ परिमाणप्रत्ययेनाऽवयविसिद्धि प्रदर्शयति-- एकत्येति, ‘एपनिदम् । इत्येषत्वात्ययो नाऽतरिंग. म्तदितिप्रत्ययः किं तु सम्मिस्वदितिप्रत्यय एव महदिविप्रत्ययेन महत्त्वात्ययेन- 'एकमिदं महन्' इतिसामानाधिकरण्यात एकत्वात्ययस्य महत्वात्ययस्य पैर विषयकत्वात् तन परमाणुपु महत्त्वासंभात मायविनि प संभवात् अवयव्येव 'एकमिदं महन्' इवित्रत्ययस्य विषयस्तस्यैकत्वाचनत्वात्ययवस्मि रतदितिप्रत्यय एवं ययमवयविसितौ विशेषतुरित्यर्थः । व्याव- एकमिदमिति, एकत्वात्ययस्य महत्त्वात्ययस्य पाविषयस्त्वामाये सामानाधिकरण्यं न स्यान् । स्याभिप्रायमाह- तेनेति, तन= सामा• नाभिपरण्येन । ननु परमाणुसमूहस्य यदविजयप्रणम् = भाधिस्यग्रहणं मदेव महत्वात्ययो न स्वयविपदणं येनावयविसिद्धि स्थान प्राधिस्याहणेपि महान्ययो भवति यया पृष्टावित्याशते- भगुसमूदेति । सत्तरमाह- सोपमिति, यदि महत्वात्ययः परमाणुविषयास्तदा परमाणुपु महत्वामावात् मदपमन्ययोजरिमानादिविप्रत्ययो मा दयन्वयः। पत्र पूर्वपक्षी यानिष्टं भिमासते--कि पास इति । उधरमा:-- अस्मिमिति, प्रधानमिति: शानमहत्वात्ययमिद्धिर्माता, प्रभानसिद्धिगरप. माह- भवितव्यमिति, अस्मिातदिदिप्रत्ययरूपाय पापाणुविश्यकामदत्वात्ययाय प्रधान हि महपियो महात्सप्रत्ययानम्ग मिदिमाग- यतम्नेन विना पामाविषयशे मदस्यत्ययो न संभाति अत. मिस्तरितिस्यरूपवार वत्र मद्विषामदायत्ययेन महान पदार्थ मिः महत्वं च पामागुन गंभीवि भयध्ये महान् वन्य त्येवं महरिमागप्रन्ययविणरंगावयवी गिद्ध प्यपं. ॥ ন্তু যামানুবিয়াসfলাবিনশালী খী মানুষ খিৰিথিবী मदत्तात्पर र भानभानापोस्तीनि गजा मानि येन तम्मादपयशी मिप्येत किन 'माद 'महान् सानानि माययो भवतीति महान मित्र यय पव भनी सिदय भयं च प्रत्ययो नाविशयको नवयरी गिरियान- अहि, ·अक्यविसाधनम् ] न्यायभाष्यम् । . 'अणुः शब्दोऽल्पो मन्दः' इत्येतस्य ग्रहणम् 'महान् शब्दः पटुस्तीवः' इत्येतस्य ग्रहणम् , कस्मात् ? इयत्तानवधारणात्- न ह्ययम् 'महान शब्दः' इतिव्यवस्यन् 'इयानयम् । इत्यवधारयति यथा वदरामलकविल्लादीनि । 'संयुक्ते इमे' इति च द्वित्वसमानाश्रयमाप्तिग्रहणम् ।। द्वौ समुदायावाऽऽश्रयः संयोगस्येतिचेत् ? कोयं समुदायः ? प्राप्तिरनेकस्य ? अनेका वा प्राप्तिरेकस्य समुदाय इतिचे ? प्राप्तरग्रहणं प्रात्याश्रितार्योः । 'संयुक्ते इमे वस्तुनी' इति नात्र द्वे प्राप्ती संयुक्ते गृह्यते ॥ अणुः शब्दो महान शब्दः' इत्यन्वयः । एतत् प्रत्याचष्टे- नेति । परिहारहेतुमाह- मन्देति, यया द्रव्ये द्रव्यस्य दूराद् इयत्तायाः- तत्परिमाणस्यानवधारणात् 'अणुरयम् ' किं वा 'महानयम् । इति प्रत्ययो जायते तथा शब्दस्यापीयत्ताया अनवधारणादेव मन्दतीनताग्रहणम्- 'अणुः शब्दो महान् शब्दः' इति प्रत्ययो भवति तथा च शब्दविषयकमहत्वप्रत्ययस्यापीयत्तानवधारणमूलकत्वेनाऽतस्मिस्त- दितिप्रत्ययरूपत्वमेव प्राप्तं ततश्च नायं प्रधानं भवितुमर्हति किं त्वययविषयक एव महत्त्वप्रत्ययः प्रधान स्यात् तेन चावयवी सिद्ध एवेत्यर्थः । उत्तरवाक्येन मन्दशब्दोगुत्वपरस्तीवशब्दो महत्त्वपरः, तीयता- महत्त्वम् । मन्दतीव्रतामणम्= शब्देऽणुत्वमहत्त्वाहणम्- ' अणुः शब्दो महान् शब्दः' इति । व्याचष्टे- अणुरिति, अणुः= मल्पः= मन्द इति पर्यायशब्दाः । महान् पटुः- तीमः, इति च, अणुत्वादीनां शब्देऽसंभवात् मन्दस्तीनइत्यादिव्याख्यानम् । शब्दे महत्त्वादिग्रहणकारणं जिज्ञासते- फरमादिति । तादृशकारणमाह- इयत्तेति । इयत्तानवधारणमाह- नहीति, अयम्= महत्त्वादिवेत्ता, यया यदरादिकम् इयत्' इत्यवधारयति तथा 'महान् शब्दः' इति व्यवस्यन्नपि 'इयानयं शन्दः' इति नावधारयतीति इयत्तानवधारणादेव शब्दे महत्वादिप्रत्ययो जायते इतीयत्तानवधारणमूलकत्वाम्नायं प्रधानं भवितुमर्हतीति अवविविषयकमहत्वप्रत्यय एव प्रधानं स्यात् तेन चावयवी सिद्ध इत्यर्थः । संयोगप्रत्ययेनावयविसिद्धि प्रदर्शयति- संयुक्ते इति, 'संयुक्त इमे' इति द्वित्वसमानाश्रयायाः द्वित्वसमानाधिकरणायाः प्राप्त संयोगस्य ग्रहणमस्ति तर द्वित्त्वं द्वयोरेव भवति परमाणुदयस्य च प्रत्यक्षं न संभवतीत्येताशसंयोग- प्रत्ययविषयल्यमवयविद्वयस्यैव स्वीकार्यम्- प्रत्यक्षयोग्यत्वादिति संयोगप्रत्ययेनाप्यवयवी सिद्ध इत्यर्थः। ननूक्तस्य द्वित्वसमानाधिकरणसंयोगस्य द्वौ परमाणुसमूहावाश्रयो नावयवी येन वाहसंयोग- प्रत्ययेनावयवी सिध्येदित्याशते- द्वाविति । उत्तवाक्यस्य स्पष्टार्थत्वात् व्याख्यानं परित्यज्य समुदाय- पदार्थ पृच्छत्ति-- कोयमिति, माध्यमिदमसंगतमशुद्धं वा जातमिति विज्ञेयम् । अनेकस्य प्राप्ति: संयोग एव समुदायः किं वा एकस्यानेका प्राति संयोग: समुदाय इत्यन्वयः । अत्र- ४ कोयं समुदायः? किमनेकः समुदायो ? उताऽनेकस्य प्राप्तिः? इति, अनेकस्य प्राप्ति- समुदाय इतिचेन्, 'प्राप्ती माते' इति प्रत्ययः स्यादिति, कि कारणम्? समुदायस्य प्रामित्वेनाभ्युपगमात् , 'इमे वस्तुनी संयुक्त इति च न स्यात् । अथाऽनेका समुदायी समुदायः ? द्वित्वेन सामानाधिकरण्य, न स्यात्- 'संयुके इमे वस्तुनी' इति द्वित्वसमानाधिकरण: प्रत्ययो न स्यात् " इति वार्तिकम् । पूर्वत्र प्राप्तरेव समुदायत्वाम् प्राप्ती इति द्विवचनम्, उत्तरत्र समुदायस्यैकत्वेन द्वित्वासंभव इतिविभावनीयम् । द्वयोरपि कल्पयोदोपमाह- प्राप्तेरिति, उक्तकल्पद्येन प्राप्तिः संयोग एर ममुदाय इति प्राप्त सत्र समुदायम्य संयोगाश्रयत्वे मानव संयोगाश्रयत्व प्रामं न च प्रात्याश्रिताया- संयोगाशिवायाः प्रात:- संयोगस्य प्रहणं भवति- संयोगस्य संयोगवृत्तित्तामावादित्यर्थः । ध्याचष्टे- संयुक्त इति, 'संयुक्त इमे वस्तुनी' इत्या द्वे प्राप्ती संयु-द्वौ संयोगी संयुषो न गृह्येते इत्यन्वयः, 'संयुगे। . . । - ·१३२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १माहिक- अनेकसमूहः समुदाय इतिचेत् ? न- द्वित्वेन सामानाधिकरण्यस्य ग्रहणात्। 'दाविमौ संयुक्तावयौं ' इति ग्रहणे सति नाऽनेकसमूहाश्रयः संयोगो गृह्यते न च द्यो- रण्योहणमस्ति तस्मान्महती द्विलाश्रयभूते द्रव्ये संयोगस्य स्थानमिति ॥ प्रत्यासत्तिः प्रतीघातावसाना संयोगो नार्थान्तरमितिचेत् ? न- अर्थान्तरहेतुत्वात् संयोगस्य । शब्दरूपादिस्सन्दानां हेतुः संयोगः- न च द्रव्ययोर्गुणान्तरोपजननमन्तरेण शब्द रूपा- दिपु स्पन्दे च कारणलं गृह्यते तस्माद् गुणान्तरम् । इति द्विधपनान्तम् , यदि संयोगरूपा प्राप्तिरेव समुदायस्तदा संयोगस्य संयोगवृत्तित्वं प्राप्तं तेन संयोगयोः सयोग इति प्राप्तं न च द्वौ संयोगौ संयुक्तो गृोते संयोगस्य संयुक्तद्रव्यमात्रवृत्तित्वेन संयोगपृत्तित्वाभावादिति न संयोगरूपा प्राप्तिः समुदायस्तथा च संयोगस्य समुदायद्वयत्तित्वास. भवादवविद्वयत्तित्वमेव वपल्यमिति संयोगप्रत्ययेनाप्यायवी सिद्ध इत्यर्थः । नन्वनेफेषां परमाणूनां समूह एव समुदायस्तस्य च संयोगाश्रयत्वसंभवाग्न पूॉक्तदोपापत्तिरि. त्याशवते.- अनेकैति । एतन् पहिरति-नेति । परिहारहेतुमाह- द्वित्यैनेति, 'द्वी इमो संयुतो' इत्य द्वित्यसामानाधिकरण्यस्य प्रतीयमानत्वादित्यन्वयः, द्वित्वं च नाऽनेकेषु परमाणुपु संमयति-तफ यदुत्वान् नापि परमाणुसमूहे- तम्यस्त्वादिवि न पामाणुसमूहम्य संयोगाश्रयत्वमुपपद्यते इति संयोगा. अयभूतमवयविद्वयं स्वीकार्यमित्यर्थः । प्याचरी-दायिति, यदा द्वाविमो संयुत्तो पदार्यों इतिहणं भवति तदा नाऽनेपपरमाणुसमूहाश्रयः मंयोगो गृह्यते- अत्र मंयोगाश्रयम्य दिल्लयोधनान् परमाणुम. महे व द्वित्वामभवान्-तस्यकत्वात् । न पापि 'दारिमौ' इत्यत्र द्वयोः परमापोहणं संभवति- परमाणुद्रये द्वित्वममपि परमाणुद्वयम्य प्रत्यक्षामभवादिस्याह-न पेनि । उपमहाति- मम्मादिति, द्वाविमोगा महापरिशिष्ट द्वित्वाप्रयभून पश्ये अवयविनायव मयोगस्य म्यानम्माश्रय माइति पयोगप्रत्ययेनाप्यवयी मिद्ध श्ययः ।। मनु न भवभिमन: मंगो पैन म परमाणुगमूळे नोपरोन पामागुममाम्य प गंगोगायन ফি ঘনাদ্বানাবনা= ধ্বাসনায়াঃীবনাঘ বা মালি:= জমাঙিয়ামীসা मंयोगो न वान्ताम् भवपिमतो गुणम्वर, नारशा प्रयामतिय परमाणुमगृहेपि मंभगीनि नमयोगाप्रयन्येनावविन्नीगपत्तिरित्याश-प्रस्यामनिरिति । परिहानि-नेनि । परिहार- मुसाह- अयान्तरेनि, मभिमनग्न संयोगय गुगनार पार्थान्तहेतुत्वान यया मोदण्यगरोगेन शान्दो प्रायो पटसादिकमपि गन्तुमंयोग दिना न ममानि मान्दै पपायुमंयोगः पाणिनि मप्र मंयोग विना गाएपनिने म्याा अनि नमान्दाधुनिगिनि प्रयापयतिरिणी गुणमा मोग: मीरागत र नारनपयोगाययावयादि बीमार्ग-मनिमEिritr. पानादित्य ध्यान-, मंगेगमदादिल प्रतिपादितमेव । वि भानाम-न गि, योग्ययोगाय- मंगाय सनननमन्नान वान विना सालारण गवर, म दिपु सन्द पनि मनापर्यो निमपिठ महादिनितिं कारणमियां, यदि गण्डयोव गदपावं म्यादा मारमंग दिनारि यानिमामो मायेन नाप यामनिमम मोलमोगा माटो मा तिमि - ·अवयविसाधनम् ] न्यायभाष्यम् । - . - प्रत्ययविपयश्चाऽर्थान्तरं तत्प्रतिषेधो वा।। कुण्डली गुरु: अकुण्डलदछात्रः' इति संयोगबुद्धश्च यद्यर्थान्तरं न विषयः ? अर्थान्तर- प्रतिषेधस्तहि विपयस्तत्र- प्रतिषियमानवचन । 'संयुक्त द्रव्ये ' इति यदर्यान्तरमन्यत्र दृष्टमिह प्रतिपिध्यते तद् वक्तव्यमिति । द्वयोर्मह- तोराश्रितस्य ग्रहणाद् नाऽण्वाश्रय इति ॥ 'जातिविशेषस्य प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गस्या प्रत्याख्यानम्. प्रत्याख्याने वा प्रत्ययव्यव- स्थानुपपत्तिः। तत्तत्पदार्थसंयोगस्य हेतुत्वं विज्ञेयम्. तस्मात् संयोगो गुणान्तरम् अर्थान्तरम् प्रत्यासत्त्यतिरिक्तः प्रत्यय- विपयश्चेति संयोगप्रत्ययेन संयोगाश्रयत्वेनावयवी सिद्ध इत्याह- तस्मादिति ।। संयुक्त इत्यादिसंयोगबुद्धेयेदि संयोगलक्षणमर्थान्तरं न विपयस्तदा तत्प्रतिषेधः अर्थान्तरप्रति- यो विषयः स्यात् तत्र तादृशप्रतिपेधेन प्रतिपेयं वक्तव्यं स्यादित्याह-प्रत्ययविषय इति । व्याचष्टे- कुण्डलीति, कुण्डली कुण्डलसंयोगवान् , अकुण्डल:= अकुण्डलसंयोगरहितश्छात्रः । अर्थान्तरम्- मदभिमतो गुणभूतः संयोगः । अर्थान्तरप्रतिषेधस्य संयोगबुद्धिविपयत्वे दोपप्रतिपादकवाक्यमवतार- यति-तत्रेति। किं वा संयोगतदभावयोः प्रत्यक्षं प्रमाणयति- प्रत्ययेति, अर्थान्तरम् उक्तप्रत्यासत्यतिरिक्त एव संयोगः 'कुण्डली गुरु:' इत्यादिप्रत्ययविषयो भवति-प्रत्यासत्तेः सामीप्यरूपत्वेन संयोगतिरि- तत्वादित्यर्थः । संयोगाभावप्रत्यक्षमाह- तदिति, तत्प्रतिषेधः- संयोगप्रतिषेत्रोपि गृह्यते यथा-- अकुण्ड- लश्छात्र इति तत्र प्रतिषेधस्य सप्रतियोगिकत्वनियमेन संयोगं विमा संयोगप्रतिषेधो नोपपद्यते इति प्रत्यासत्यतिरिकः संयोगः स्वीकार्य इत्येवमथों व्याख्येयः, अत्र पक्षे 'कुण्डली गुरुरकुण्डलरछात्रा' इत्युदाहरणं मन्तव्यम् , संयोगबुद्धेश्चेत्यादिकं च वाक्यमग्रिमप्रधानवाक्यस्यावतरणभूतं विज्ञेयम् । प्रतिषिध्येति-- यदि संयोगबुद्धेरर्थान्तरप्रतिपेयो विषयस्तदा तादृशप्रतिषेधेन प्रतिषिध्यमानं वक्त- व्यम्- प्रतिपेयं विना प्रतिपेधानुपपत्तेरित्यर्थः । व्याचष्टे-संयुक्ते इति, अन्यत्र हप्तस्यैवान्यत्र प्रतिपेयो भवतीत्यभिप्रायेण " यदर्थान्तरमन्यत्र दृष्टम् " इत्युक्तम्, 'संयुक्ते द्रव्ये' इतिसंयोगबुद्धेरर्थान्तरपति- षेधविषयकत्वे यदिह प्रतिषिध्यते तत् प्रतिपेध्यं वक्तव्यं न चात्र प्रतिषेध्यं वक्तुं शक्यम्-प्रतिषेधयोधक- शब्दस्यात्राभावादिति न संयोगबुद्धरर्थान्तरप्रतिषेधो विषय इत्यर्थः । अत्र संयोगबुद्धिर्व्यवधानप्रतिपेध- विषयापि संभवति यथा 'सयुक्तौ घटौ' इत्यस्य 'व्यवधानरहितौ घटौ' इत्यर्थसंभवादिति एतादृशा- थान्तम्प्रतिषेधस्य संयोगबुद्धिविषयत्वम् "प्रतिपिध्यमानवचनम्" इत्यनेन निराक्रियते इत्याशयः प्रतीयते । स्वाभिप्रायमाह-द्वयोरिति, द्वयोमहतो:- स्थूलयोव्ययोराश्रितस्य= समवेतस्य संयोगस्य प्रहणात् न संयोगो गृह्यमाणः परमाणुद्वयाश्रितः- परमाणोर्महत्त्वाभावेन ग्रहणासंभवात् . आश्रयिप्रणं विना च तदाश्रितग्रहणासंभवादिति गृह्यमाणसंयोगाविभूतं सादृशद्रव्यं चावयव्येवेति सिद्धोऽव- यवीत्यर्थः । प्रत्यासत्तेरपि संयोगवस्वीकार न कश्चिद दोप:- तादृशप्रत्यासत्तरपि स्थूलद्रव्यद्वयनिष्ठाया एव ग्रहणसंभवेन तादृशप्रत्यासत्तिबुद्धयाप्यवयविसिद्धिसंभवादित्यनुसंधेयम् ।। संप्रति गोवादिजातिप्रत्ययेनाक्यविसिद्धयर्थं प्रथम आति साधयति-जातीति, 'अयमपि गौर. थमपि गौः' इत्येवं सण्डमुण्डादिगोव्यक्तिवनुगतं यद् गोत्वज्ञानं तदेव प्रत्ययानुवृत्तिः सा लिझं साधकं अस्य तस्य प्रत्ययानुवृत्त्यभिव्यज्यमानस्य जातिविशेषस्येत्यन्वयः, गवां सकलासु व्यक्तिषु यद 'गौः, . , ·१३४ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १ाहिके- व्यधिकरणस्याऽनभिव्यक्तरधिकरणवचन । अणुसमवस्थान विपय इतिचे - प्राप्ताप्राप्तसामर्थ्यवचनम् । किममाप्ते अणुसमवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेपो गृह्यते ? अथ मासे? इति । अमाप्ते ग्रहणमितिचेत् ? व्यवहितस्याणुसमवस्थानस्याप्युपलब्धिमसङ्गः- व्यवहितेऽणुस- मरस्थाने वदानयो जातिविशेपो गृह्यत । प्राप्त ग्रहणमितिचेत? मध्यपरभागयोरमासो अनभि- व्यक्तिः। यावत् माप्तं भवति तावत्पभिव्यक्तिरितिचे ? तावतोऽधिकरणत्वमणुसमवस्थानस्य- यावति प्राप्ते जातिविशेषो गृह्यते ताबदस्याऽधिकरणमिति प्राप्तं भवति तत्र- इतिज्ञानं जायते तद् गोत्वं विना न संभवति-- व्यक्तीनां परस्परं भेदान् गौः' इत्याकारकानुवृत्तशा- नकारणलासमवादिति प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गस्य जातिविपस्य गोत्वादेरप्रत्याख्यानम्- प्रत्यख्यान न संभवति । विपक्षे पायकमाह-प्रत्यारयाने घेति, यदि गोत्वादिजाविन स्वीक्रियेत तदा प्रस्ययस्य 'अयं गौः' इत्यादिज्ञानस्य व्यवस्था नोपपद्यते- गोल्वातिरिक्तस्य व्यास्थापधर्मस्थानुपलब्धेः, गव्येव गौः' इति ज्ञान जायते न घटादी इत्यत्र गोवृत्तिगोत्वमेव कारणम् उक्तं च- "गौः न स्वरूपेण गौ प्यगौ. गोत्याभिसंपन्यात्तु गौः" इति, एवं घटादिप्यपि योज्यं तदनेन गोत्वादिजातिः सिद्धा तस्या अभिकर. गत्वेनावयवी सिध्यति- परमाणूनां गोत्वाचा प्रयत्वानुपपत्तेरित्ययः, गोत्वादिप्रतीतो गोत्वाधाश्रयस्य प्रत्यक्षं स्वीकार्य स्वातलयेण गोत्वादेः प्रत्यक्षानहत्वात् तत्र परमाणूना प्रत्यझानहत्वात् गोत्वाद्याप्रय. तेन प्रत्याविषयत्वमवयविन एव स्वीकार्यमित्याशयः । जात्यावयविसिद्धिमाह- व्यनिकरणस्येति, गोव्यक्तिपु गोत्वस्यैवाभिव्यर्भिवति न तु प्यधि फरणरय घटत्वादेरपीति अभिव्ययमानगोत्वादेविकरणे वक्तव्यम्= स्वीकार्य यश गोवायधिकरणं तदेवाययवोत्ययः । यदि व्यविवरणस्यापि जातिविशेषस्य व्यक्तिवाभिव्यक्तिः स्यासदा सर्वासां जातीनां सर्वामु मजावीयाऽसमातीयामु व्यक्तिबभिव्यपया 'अयं गौरव' इत्येपा प्रत्ययव्यवस्था न स्यान् तत्र जातिसिद्धिरपि न स्यान्न धैवमम्नीत्याशयेन प्यविकरणस्यानभिव्यरित्युक्तम् । ननु मममवापानमः परमागुममूह एवं विषया- भात्याश्रय: किया जात्यायनत्ययविण्यो न स्ववयवी येनाध्ययकी सियेदित्याशले- अगुममयस्थानमिति । अत्र पोहयनि-प्राति, मगुम मस्याने प्राप्त इन्द्रियमनिटे सति कि वामदनियामंनिष्टेपि:न्द्रियस्य नानिमाणमामाय. मनीति बनयमिन्यःच्याचऐ-किमिति । तदाश्रय पामागुममाधिनः, पिष्टमन्यन् । पर प्रथम पमनुवनि- अप्रामे इति, मगुममूहे माने-दन्द्रियामंनिष्ट मति जानिग्रहण- मिनिवेदित्यर्थः । अत्र दोपमाह- प्यवहिनम्येति, प्यवहितम्यापिइन्ट्रियामंनिग्यापि मागुममाम्योपवित्रमन- प्रन्या भ्यात. धैवं मंमानीत्यर्थः । मामेव विजयति- म्याने अनि, अरहिनस्य परमागुममूहम अपने गाने मदाय नदाधिनो मन्यादिनानिविशेगेपि गान न पर्व ध्यभाने मनि गृपने हर दिनीपमनुषदनि-शाने नि, परमाणुमहे माने- इन्द्रिग- मंनिटे मी महाश्रिता मानिने ति नोग्दोष इति पहिल्या दोगमा मध्यनि, इन्द्रि यमनियों निम्माभिरमानेर मंमति २ नु मामाभा या मध्यामागयो मसानो इन्द्रियमंनिर्णयान वृदिलाताभित्र्यमित्र मान-सानिध्याय नयाअयो. মুসনা বগমস্থান নিকিন মনোন.ম সহ শায়াওসেমি বধি, नुभय। ननु पारन यागन् नमाग इन्द्रियमनिष्टनारदेव भारभित्र्यनिमानी. पा.

·अनुमानपरीक्षा] न्यायभाष्यम्। -- एकसमुदाये प्रतीयमानेऽर्थभेदैः। एवं च सति योऽणुसमुदायो वृक्ष इति प्रतीयते तत्र वृक्षवहुत्वं प्रतीयेत= यत्र यत्र ह्यणु- समुदायस्य भागे क्षत्वं गृह्यते स स वृक्ष इति, तस्मात् समुदिताणुसमवस्थानस्यार्थान्तरस्य जातिविशेषाभिव्यक्तिविषयत्वाद् अवयव्यर्थान्तरभूत इति ।। ३६ ।। ॥ परीक्षितं प्रत्यक्षम् ॥ अनुमानमिदानी परीक्षते- रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमऽप्रमाणम् ॥ ३७ ॥ त्याशङ्कते-- यावदिति । अन दोपमुपक्रमते-तावत इति, एवं हि यावति भागे जात्यमिव्यक्तिर्भवती- न्द्रियसंनिकृष्टे तावतोऽणुसमवस्थानस्य- परमाणुसमूहभागस्य जात्यधिकरणत्वं प्राप्तमित्यन्वयः । उक्त विशदयति- यावतीति, यावति भागे प्राप्ते- इन्द्रियसंनिकृष्टे, तावत् तावानेव भागः, अस्य- वृक्ष- वादिजातिविशेषस्याधिकरणमितिप्राप्तम् । अन दोपत्रोधकवाक्यमवतारयति-तत्रेति । उक्तपक्षे दोपमाह- एक इति, एकस्मिन् परमाणुसमूहे प्रतीयमाने सति अर्थमेद: प्रतीयमान- पदार्थानेकत्वं स्यादित्यन्वयः, यथा वृक्षावयवसमूहे प्रतीयमाने तादृशवृक्षावयवेषु पूर्वभागानामिन्द्रिय- संनिक सति सत्र वृक्षत्वनात्यभिव्यच्या तादृशपूर्वभाग एको वृक्षः परभागैरिन्द्रियसंनिक तत्रापि वृक्षवनात्यभिव्यच्या तादृशपरभागोऽपरो वृक्ष इत्येवं एकस्मिन्नेव वृक्षे वृक्षानेकत्वं स्यात्- वृक्षत्वाधि. करणस्यैव वृक्षपदार्थत्वात् यत्र वृक्षत्वाभिव्यक्तिस्तस्यैव च वृक्षत्वाधिकरणत्वात्. वृक्षत्वाभिव्यक्तेश्य प्रतिभागं स्वीकारात्, न चैकस्मिन् वृक्षे वृक्षानेकत्वं लोकसंमतमस्तीति दोष इत्यर्थः । व्याचऐ- एवं चेति, तत्र वृक्षत्येनाभिमते परमाणुसमूहे । उक्तं विशदयति यति । वृक्षत्वेनाभिमतपरमाणुसमुदा- यस्य यस्मिन् यस्मिन् भागे इन्द्रियसंनिकृष्टे वृक्षत्वं गृह्येतोक्तरीत्या स स भागो वृक्षः स्यादित्येकस्मिन्, वृक्षे वृक्षबहुत्वं प्राप्तं न चैवमस्तीति नायमपि पक्षी युक्तः । उपसंहरति- तस्मादिति, उक्तरीत्या परमाणु- समूहस्य जात्याश्रयत्वानुपपत्तेः, समुदिताणुसमवस्थानस्य= एकत्रीभूतावयवसमवेतस्य अर्थान्तरस्य:- अवयवसमुदायातिरिक्तस्य तत्रोत्पन्नस्यावयविन एव जातिविशेषाभिव्यक्तिविषयत्वात्- जात्यभिव्यच्या- श्रयत्वात्- जात्याश्रयत्वसंभवात् जातिप्रत्ययेनाप्यर्थान्तरभूत:- अवयवसमुदायातिरिक्तोऽवयवी सिद्धः तस्य चैकत्वात् समग्रस्य च जात्याश्रयत्वात् तदवयवानां तजात्याश्रयत्वानङ्गीकाराय नोकदोपाणामा पत्तिरित्यर्थः, तथा चावयविनः सत्त्वात् न तदेकदेशमात्रस्योपलब्धिर्भवति येन तदेकदेशेनाक्यविनोऽनु- मानात प्रत्यक्षस्यानुमानेऽन्तर्भावः स्यात् किं त्वऽवयविनोपि प्रत्यक्षमेव भवतीति प्रत्यक्षं प्रमाणान्तर- मेव-प्रमाणान्तरत्वाधकदोपाणां तत्र तत्र निराकृतत्वादित्यर्य इत्येवम् "न प्रत्यक्षेण ३१" "नैकदेशो- पलब्धिः ३२" इतिसूत्राभ्यामुपसंहारो योजनीय इत्यलम् ॥ ३६॥ ॥ इति प्रत्यक्षप्रमाणपरीक्षा समाता। अनुमानपरीक्षामारभते- अनुमानमिति । रोधेति- अत्रानुमानलक्षणावसरे उत्चान्युदारणान्यनु- संधेयानि । नद्याः पूर्णत्वेन लिलेन पृष्टभूतत्वानुमानमुक्तं तत्राममागे निरोधेनापि नद्याः पूर्णवं संभवतीति व्यभिचारि जातम् पिपीलिकाण्डसंचारेण वृष्टेमविप्यत्त्वानुमानमुकं तत्र उपपातेनापि पिपीलिकाण्ड- संचारो भवतीति सव्यभिचारी जातः, द्वितीयाध्यायप्रथमाहिरुपञ्चदशसूरमाप्ये शब्देन वाधानुमानमुक्त तन तच्छन्दसदृशोपि शब्दो भाति न च तत्सदशशब्देन तदनुमानं संमवतीवि शब्दो व्यभिचारी मात इति तत्र तत्र यथायथं रोधोपघातसादृश्येभ्योऽनया रीत्या व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम्-साभ्यासाधावा- ·- प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. १माहिये- अप्रमाणमिति- एकदाप्यर्थस्य न प्रतिपादकामिति । रोपादपि नदी पूर्णा गृह्यते तदाच 'उपरिष्ठाद् दृष्टो देवः' इति मिथ्यानुमानम्. नीडोपघातादपि पिपीलिकाण्डसंचारो भवति तदा च 'भविष्यति वृष्टिः' इति मिथ्यानुमानमिति, पुरपोपि मयूरवाशितमनुकरोनि तदापि शब्द- सादृश्याद् मिथ्यानुमानं भवति ॥ ३७॥ न- एकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ।। ३८ ॥ नायमनुमानव्यभिचारः अननुमाने तु खल्वयमनुमानाभिमानः । कथम्?. नाऽविशिष्ट लिग भवितुमर्हति, पूर्वोदकविशिष्टं खलु बोदवं शीघ्रतरत्वं सोतसो बहुतरफेनफलपर्णकाष्ठा- दिवइन चोपलभमानः पूर्णत्वेन नद्याः 'उपरि दृष्टो देवः' इत्यनुमिनोति नोदकटदिमात्रेण । पिपीलिकामायस्याण्डसंचारे 'भविष्यति वृष्टिः' इत्यनुमीयते न कासा चिदिति । ' नेदं मयूर- दिति सूत्रार्थ. । पूर्वपक्षसूत्रमिदम् । व्याचष्टे- अप्रमाणमिति, प्रतिपादकम्- साधकम् , अर्थस्य= साध्यस्य, ययेकदाप्यनुमानं साध्यसाधक स्यात्सदा प्रमाण स्यादपि न चैवमस्तीत्यर्थ । सर्वदार्थासाधकत्वमुपपाद- यति-रोधादित्यादिना, रोधात= प्रवाहाभिमुसानिरोधात् , उपरिष्टात् पश्वामागे, वृष्टेर्भूतत्वानुमान मिथ्या भवतीत्यप्रमाण भवतीत्यर्थ । नोडस्य- पिपीलिकानिवासस्थानस्योपयातादपि पिपीलिकाण्ड सचारो भवतीति तत्र घृष्टर्भविष्यत्त्वानुमान मिथ्या भवति तेन चाऽप्रमाणं भवतीत्यर्थ । वाशितमिति-- "विरश्या वाशित रतम्" इत्यमरः, पुरुपोपि मयूरशब्दसदृशशब्द कदाचिन् करोति वत्र तेनमयूरम- तानुमान शब्दसादृश्याजायमान मिथ्या भाति तेनाप्रमाणं भवति-मिध्याभूतस्य प्रामाण्यानुपपत्ते- रिति नानुमानस्य प्रामाण्य सभवति- उदाहृतस्थलेषु व्यभिचारस्य प्रदर्शनादित्यर्थ ॥३७॥ उत्तपूर्णपक्ष परिहरति- नैति, अनुमानमप्रमाण न किं तु प्रमाणमेयेत्यर्थ । परिहारहेतुमाह- एकदेशेति, एकदेशरोधकृतपूर्णत्वापेक्षया नीटोपघातजनासकृतपिपीलियाण्डसचारापेक्षया सादृश्यानु- योगिभूतरादापेक्षया प अनुमितिहेतुत्वेनोचाना नदीपूर्णत्वपिपीलिकाण्डसचारशदानाम् अर्थान्तर- भावात- भिन्नत्वादित्यन्ययस्ता रोधकृतपूर्णत्वापेक्षया वर्षाकृत नद्या. पूर्णत्व बहुदेशव्यापकत्वादिना विलक्षण भवति तेनैव सृष्टभूतत्त्वमनुमीयते न च तत्र व्यभिचारो भवति, प्रासातपिपीलिकाण्ड- संचारापेक्षया दृष्टिपूर्वकालिक पिपीलिकाण्डसचार बाहुल्यधैर्यादिना विलक्षणो भवति तेने। वृष्टेभविष्यत्त्वमनुमीयने न घनत्र व्यभिचारो भवति, सदृशशब्दापेक्षया प्रधान शब्द किंचिद्विलक्षणो भवति तेनैव प्रधानशब्दकारिसत्तमनुमीयते न च तत्र व्यभिचारो भवतीति नानुमानमात्रस्या- प्रामाण्यापत्ति, प्रदर्शितपूर्णत्वादीना हेत्वाभासत्वेन तत्र व्यभिचारपि सर्वत्र दोपासमवार नेदमुक्त हेत्वाभासा न भवन्तीत्यर्थः । च्याचट- नायमिति, अयम= पूर्वसूत्रप्रदर्शित , कि त्वनुमानाभासस्य व्यभिचार' स च युक्त एवेत्यर्थ । स्वाभिप्रायमाह- अननुमाने इति, अननुमाने हेलामासमूते रोधकृतपूर्णत्वादी अनुमानाभिमान'- हेतुत्वाभिमान इतिहेतोस्तत्र व्यभिचार इति न स दोपायेत्यर्थ । उक जिज्ञासते- फयमिति । उत्तरमाइ- नैति, अविशिष्टः विशेपरहित पदायों हेतुर्न भवति नहि. पहपनुमिदी धूममात्र हेतुर्भवति वि त्वयोदेशसलमो धूमस्तथा प्रतिपि विशिष्टानामय पूर्णत्वादीना हेतुत्वं भवति । पृष्टिभूतत्वानुमापक विशिष्ट पूर्णत्वमाह- पूर्वति, यता पूर्वोदय वर्षोंदकं प्राप्नोति स्रोतस ः प्रवाहस्य शीघ्रतरत्र बतरपेनादियुक्त चोपरम्यने सदा नद्या एतामविशिष्टपूर्णत्वेन 'उपरि तो देव' इत्येव वृर्भूतत्वमनुमिनोवि नोदयवृद्धिमात्रण ताप नव्यभिचार इति प्रमाणमनुमानम् । दृष्टि भविष्यत्त्वानुमापक विशिष्ट पिपीरिशण्डमचाग्माद- पिपीटियेति, पिपीलिकाप्रायस्य पपिपी. लिकाममुदायम्यान्मधारण 'मवियति वृधि इत्यनुपीयन न तुफामाचि पिपीलिकानामण्टमधारण तत्र घन व्यभिचार इति प्रमाणमनुमानम् । नेमिति- प्रदमिनायले पुरस्ताद मारभ्योपान ·वर्तमानफाटसाधनम् ] न्यायमान्यम् । वाशितं तत्सदृशोयं शन्दः' इतिविशेषापरिमाना मिथ्पानुमानमिति, यस्तु विशिष्टाछन्दा विशिष्टमयूरवाचित पदाति तस्य विशिष्टोऽयों गृधमाणो लिङ्ग यया सादीनामिति । सोयमनु- पातुरपरायो नानुमानस्य योऽयविशेषणानुमेपर्यम् अविशिष्टार्थदर्शनेन युभुन्सने इति ॥३८॥ त्रिकालविषयमनुमानम्-त्रैकाल्यग्रहणादित्युक्तम् भाव- वर्तमानाभावः-पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ ३९ ॥ गन्नाव मन्युतस्य फलस्य भूमो प्रत्यासीदतो यद् जय स पतिनोऽध्या तसंयुक्तः पति- तमाला, योऽधस्ताद स पतितन्योध्या तत्संयुक्तः कालः पतिनन्यकालः, नंदानी बनायोमा विद्यते पत्र पतनीति वर्तमानः कालो पृयेत. तस्माद पनपानः कालो न पियते इति ॥ ३९ ॥ तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे- तदपेतत्वात् ।। ४० ॥ मयूरसदत्वमानं मायने 'नायं मयूग्रामः' इविपिरोयानं पन आपने इविनोगत्र मयूरमधा. नुमानस्य व्यभिचारी भरति न तु पातुनो मानदेन मयूरमत्तानुमानस्येति प्रमागर्मशानुमान याद- यस्थिति, शिशिधारमा पनि पिरोपा शिशिष्टम् पास्ताविक मनमामि मानि-मा. याशिनमसि रास्य पुरुषस्य विशिष्टोत पाराविरुमयूरगन्दी गामागो टिम मयूरगामा भाति यया सरादीनामिति- सर्पमयूग्योः पररपरं येगा सम्य पालविश्मरमानानं मासिक मामा मयूगस्वभानिर्भवति गध सागमगादन गर म सामनुमायो. माविन तनुमानज्यभिपारो भग्नीवि प्रमागमेगनुमानसिपः | Twit- गोपनिनि, गोगन पूरमणिो देखाभासानुमानन्यापारीनुमानुपापराभो नानुमानापाSHITE म्यामिमारः। म. मागुरपराधमाद- यति, योनुमाता भबिभिरेव मिनिटर नहीगंगादिना गुनानुमान विािपनेन= सामान्यनीपूर्णवादितनेन पुगोस भनुमामिला मनुमिनो अनुमापुरेवापराम:- सामान्याय नहीवादानुपियरगुजादित्ययः । नीfferent पोरमे। पाप प्रमाणानुमाननमिति मिल ॥ ३८॥ भगिमारयनि-विराटेपि मगरियामानविपरमगुमानमिति भागादिया रसाय गमाश्मिाये + योगमार in-rini, 1 पानिमामिला पनि भारी भरिनामोन पायोरि पेना farm, मनाप NिagariLERTAIT: arrat-मरिसोरेप मापनगमामा गाः पारे-Enfir, " TAR " FREE, Tamrarilrrrri mar भूमिका Tinau Firmirmirijmerrimire गतिपर Tel, म य RITTratar ॥ fir.nामाhrimarinistirer.farwire. Unre. STRETRIErformaire TANTr- मेसिनी-मनोfor Timrम frier Fruinner. Harinitiatrimitmentiretit Prathafrrierrermfastermsammtariatri Anti-shirts, rrrrrrrrrr-frh. wijrrrrrrr- Art-simarrire.

·. १३८ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये.१आहिये- नाध्वव्यङ्ग्यः कालः, कि तर्हि !, क्रियाव्यगाया पततीति यदा पतनक्रिया व्युपरता भवति स कालः पतितकालः, यदोत्पत्स्यते स पतितव्यकालः, यदा द्रव्ये वर्तमाना क्रिया गृह्यते स वर्तमानः कालः, यदि चायं द्रव्ये वर्तमान पतनं न गृह्णाति कस्य उपरमम् उत्पत्स्यमानता वा प्रतिपद्यते । पतितः काल इति भूता क्रिया, पतितव्यः काल इति चोत्पत्स्यमाना क्रिया, उभयोः कालयोः क्रियाहीनं द्रव्यम्, अघः पततीति नियासंबद्धम्, सोयं क्रियाद्रव्ययोः संवन्ध गृह्णाति वर्तमानः कालः तदाश्रयौ चेतरौ कालौ तदभावे न स्यातामिति ॥४०॥ अंपापि- नाऽतीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ ४१ ।। यद्यऽतीतानागतौ इतरेतरापेक्षौ सिध्येताम् ? प्रतिपद्येमहि वर्तमानविकोपम्, नाऽतीतापे- माश्रित्यैव तत्पूर्वकालस्य भूतत्वं तत्परस्य च कालत्य भविष्यत्त्वमुपपद्यते नान्यथेति सिद्धो वर्तमानः फाल इतिसूत्रार्थः । ब्याचटे- नावेति, ययुक्तरीत्या कालोध्वव्यतपः स्यात् तदा तृतीयस्यायनोऽभावाद् वर्तमानकालस्याभावः स्यादपि न च कालोऽध्वव्यय इत्यर्थः । कालव्यस्तकं जिज्ञासते- किं तहीति, यदि कालो नायव्यङ्यस्तहि किंव्यङ्ग्यः ? इत्यर्थः । कालव्यचकमाह- क्रियेति । कालस्य क्रिया. व्यङ्ग्यत्वमुपपादयति- पततीति, यदा पवतीतिशब्दयोध्या पतनक्रिया व्युपरता= समाप्ता भवति तदा सः समाप्तपतनक्रियावच्छिनः वर्तमानापेक्षया पूर्वः कालः पतितकाला= भूतकाल इत्युच्यते इति वर्तमानमपेक्ष्यैव भूतत्वं संभवतीति सिद्धो वर्तमानः काल इत्यर्थः, भविष्यत्कालमाह- यदेति, यदा पत. नीतिशब्दबोध्या पतनक्रिया उत्पत्स्यते तदा सः भविष्यत्पतनकियावच्छिनः फालः पतितव्यकाल भविष्यत्काल इत्युच्यते इति वर्तमानमपश्यैय भविष्यत्त्वं संभवतीति सिद्धो वर्तमानः काल इत्यर्थः, मनेन फालस्य क्रियाव्यङ्गयत्वमप्युपपादितं वैदितव्यम्, भूतक्रियाव्यङ्गयो भूतकालः भविष्यलियाध्यतया भविष्यकालः वर्तमानक्रियाध्यतयश्च वर्तमानकाल इत्यर्थः । विपझे वाधकमाह- यदीति, यदि पनने वर्तमान न स्यात्तदा कस्य कथं तस्योपरमं भविष्यत्त्वं च जानीयात् । तथा च वर्तमाने पतने सिद्ध तदच्चिनो वर्तमानोपि कालः सिद्ध इत्यर्थः । पतित:- भूतः फाल इत्युक्ते भूता क्रियेति युध्यते. पनितव्यः फाल इत्युक्ते उत्पत्स्यमाना क्रियेति बुध्यते क्रियाया एव भूतभविष्यत्वसंभवात् कालस्य सदा वर्तमानत्वादिति वार्तिकाशय: । उभयोरिति- उभयोरपि भूतभविष्यत्कालयोद्रव्यं क्रियाहीनं भवति- तयोः फालयोः क्रियासत्त्वासंभवस्योक्त्वादिति वर्तमानकाले एव दिया संभवतीति क्रियाश्रयः काल वर्तमानकाल एवेति सिद्धो वर्तमानकाल इत्यर्थः । वर्तमानकाले क्रियासंबन्धमाह- अघ इति, वर्तमान फाले द्रव्यं नियासंबद्धं भग्नीति वादावर्तमानक्रियावच्छिन्नस्य वर्तमानकारस्य प्रहणं स्पष्टमंति सिद्धो वर्तमानः काल इत्यर्थः । उपसंहरति- सोयमिति, सोय वर्तमानः फाल प्रियाद्रव्ययोः माधाराधेयभावं संबन्धं समवायसंघयं वा गृहाति प्रायतीति तद्ग्राहकत्वादेव सिद्धः. वस्तुनम्तु पदार्थमात्रस्य प्राहको वर्तमान एव काल, इतरी अनीतानागतौ फालौ तदाश्रयो वर्नमानकालाधीनी- वर्तमानकालसापे- क्षत्वादिति तदभावे= वर्तमानकालाभावे अतीतानागतो फालौ न सिध्यतामिति तरिसपर्यमपि वर्तमानः फाला स्वीकार्य एप्रत्यर्थः ॥ ४०॥ अमिमसूनमवतारयति- अधापीति, किं चेत्यर्थः । नेति- अतीतानगतयोः कालयोः सिद्धिः इतरतगपेना= परस्परापेक्षया वर्तमानकालं विना न संभवति- इनरंतरापेक्षायामन्योन्याश्रयदोपादिति अतीतानागतकालयोः सिद्धिर्वतमानकालेनैव संभवतीति सिद्धो यर्नमानः काल इतिसूनार्थः ।घ्याचशे- यदीति, यद्यतीवानागती कालौ इतरतरापमो- वर्तमानकालं बिना संध्येताम्= अतीनानागतः अनागतेन चातीतः सिध्येन तदा वर्तमानविलोपमा वर्तमानकासाभावं प्रतिपद्यमहिन मस्ति- ·वर्तमानकालसाधनम् ] न्यायभाष्यम् । सानागवसिद्धिः नाप्यनागतापेक्षाऽतीतसिद्धिः । कया युक्त्या केन कल्पेन अतीतः. कथम- तीतापेक्षाऽनागतसिद्धिः? केन च कल्पेनाऽनागतः ? इति. नैतच्छक्यं निर्वक्तुम् अव्याकरणी- यमेतद् वर्तमानलोपे इति। यच मन्येत- हस्वदीर्घयोः स्थलनिम्नयोः छायातपयोश्च यथेतरेतरापेक्षया सिद्धिरेवम् अतीतानागतयोरिति, तन्नोपपद्यते- विशेपहेलभावात्. दृष्टान्तवत् प्रतिदृष्टान्तोपि प्रसज्यते- यथा रूपस्पशौं गन्धरसौ नेतरेतरापेक्षौ सिध्यतः एवमतीतानागताविति नेतरेतरापेक्षा कस्य चित्र सिद्धिरिति । यस्मादेकाभावेऽन्यतराभावादुमयाभावः। यकस्याऽन्यतरापेक्षा सिद्धिः? अन्यतरस्येदानी किमपेक्षा?. यद्यन्यतरस्यैकापेक्षा सिद्धिः? एकस्पेदानी किमपेक्षा १, एवमेकस्याभावे अन्यतरन सिध्यतीति उभयाभावः अतीतानागतयोर्वर्तमानाधीनत्वादित्यन्वयः । अतीतानागतयोरितरेतरापेक्षया सिद्धयभावमाह- नेति, अनागतकालसिद्धिरतीतापेक्षा अतीतकालमात्रेण न संभवति. अतीतकालसिद्धिश्च अनागतापेक्षा: अनागतकालमात्रेण न संभवति किं तु मध्यवर्तिनं वर्तमानकालमपेक्ष्येति सिद्धो वर्तमानकाल इत्यन्वयः । अतीतानागतकालसिद्धयर्थं वर्तमानकालापेक्षा किं वा वर्तमानकालं विनाऽतीतानागतयोरनुपपत्तिमाह-- कयेति, अस्यार्थमाह- केनेति, किंवा प्रकारजिज्ञासापरं पृथगेव वाक्यमिदम्। यथा हि मध्यगतपदार्थ विना परापरभावो न निरूपयितुं शक्यते तथा वर्तमानलोपे= वर्तमानकालाभावे योऽतीत इत्युच्यते सकेन प्रकारेणाऽवीत इत्युच्यते. अनागतसिद्धिश्च कथं तादृशातीतापेक्षेति. यश्चानागत इत्युच्यते स केन प्रकारे- णानागत इत्युच्यते. कथं चातीतसिद्धिरनागतापेक्षेति सर्व न निर्वक्तुं शक्यमित्यन्वयः, उक्तं व्याचष्टे- अव्याकरणीयमिति, व्याख्यातुमशक्यमित्यर्थः। यथा च मध्यस्थपदार्थेन परापरभावो निरूपयितुं शक्य अन्यथा परस्पराश्रयदोप: स्यात् तथा मध्यगतवर्तमानकालेनैवातीतानागतयोनिरूपणं शस्यमित्यर्थः । ननु यथा हस्वदीर्घयोः स्थलनिम्नयोः= उच्चनीचयोः छायातपयो: तमाप्रकाशयोश्च परस्परा. पेक्षया सिद्धिर्भवति- एतस्माद् दीर्घादिदं हवं ह्रस्वाञ्चेदं दीर्वमित्यादि तथाऽतीतानागतयोरपि परस्प- रापेक्षया सिद्धिः संभवतीति न मध्यगतवर्तमानकालस्य स्वीकारापत्तिरिति चौदयति- यच्चेति । परिहरति- तन्नेति, परिहारहेतुमाह-विशेपेति, अवीतानागतयोः परस्परापेक्षया सिद्धौ विशेपहेतोर- भावात. विशेषहेतुं विना दृष्टान्तमात्रेण साध्यसिद्धरसंभवादित्यन्वयः, दृष्टान्तवत्= प्रदर्शित-हस्वदी. दिदृष्टान्तवत् प्रतिदृष्टान्तः परस्परापेक्षसिद्धेरभावबोधकोपि दृष्टान्तः प्रसज्यते संभवति तदेवाह- यथेति, यथा रूपस्पर्शी गन्धरसौ परस्परापेक्षया न सिथ्यतः न हि रूपेण रसस्य रसेण वा रूपस्य सिद्धिः संभवति तथाऽतीतानागतावपि परस्परापेक्षया न सिध्यत इति कस्यचिन्- अतीतानागतयोर्म- ध्ये कस्यचिदपि परस्परापेक्षया सिद्धिर्न संभवतीति तत्सिद्धयर्थं वर्तमानकालः स्वीकार्य इत्यर्थः । वस्तुतस्तु नायं प्रतिदृष्टान्तो युक्तः- रूपादीनां किंचिन्निरूपितत्वाभावात् । इतरेतरापेक्षसिद्धरसंभवमाह- यस्मादिति, इतरेतरापेक्षसिद्धौ परस्पराश्रयदोपादवीतं विनाऽना- गतम् अनागतं विना चातीतं न सिध्यतीति एकाभावे अन्यतराभावेऽन्यतराभावादतीतानागतयो- रुभयोरपि कालयोरभाषः प्रसज्यते इत्यर्थः, उक्तं व्यावष्टे- यदीति, यद्येकस्य- अतीतस्य अन्यतरा- पेक्षा अनागतापेक्षा सिद्धिः इदानीम् तदा अन्यतरस्य अनागतस्य किमपेक्षा सिद्धिरिति वक्तव्य न चाऽतीतापेक्षा- अनागतसिद्धेः पूर्वमतीतस्याभावात्- अतीवस्य अनागवाधीनत्वात् , यदि चान्य- वरस्य अनागतस्य एकापेक्षा= अतीतापेक्षा सिद्धिः इदानीम् तदा एकस्य- अतीतस्य सिद्धिः ·. १४० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. माहिके- प्रसज्यते । अर्यसद्भावव्यङ्गपश्चायं वर्तमानः काल:- 'विद्यते द्रव्यम्' 'विद्यते गुणः' 'विद्यते कर्म' इति ॥ ४१॥ यस्य चायं नास्ति तस्य- वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणम्- प्रत्यक्षानुपपत्तेः॥ ४२ ॥ प्रत्यक्षम् इन्द्रियार्थसंनिकर्पज. न चाऽविद्यमानम्- असद इन्द्रियेण संनिकृप्यते, न चाप विद्यमानम्= सत् किंचिदनुजानातीति मत्यक्षनिमिन प्रत्यक्षविषयः प्रत्यक्षज्ञानं सर्वं नोपपद्यते. प्रत्यक्षानुपपत्तौ तत्पूर्वकत्वाद् अनुमानागमयोरनुपपत्तिः सर्वममाणविलोपे सर्वग्रहण नभवतीति । उभयथा च वर्तमानः कालो गृह्यते-कचिदर्थसद्भावव्यङ्गयो यथा 'अस्ति ट्रव्यम् । इति. कचित् क्रियासंतानव्यङ्गयो यया 'पचति छिनति' इति. नानाविधा चैकार्या क्रिया किमपेक्षेति वक्तव्यं न चाऽनागतापेक्षा- अतीतसिद्धेः पूर्वमनागतस्याभावात् अनागतसिद्धरतीताधी- नत्वादित्येवं विशेषरूपेण व्याख्येयम् । उपसंहरति- एवमिति, एवम् उक्तरीत्याऽतीतानागतयोमध्ये एकस्याभावेऽन्यतरत् अन्यतराभावे एकश्च न सिध्यतीति वर्तमानकालं विना अतीतानागतयोरुभयोरपि कालयोरभावः प्रसज्यते । वर्तमानकालसिद्धिमाह- अति, अर्थस्य पदार्थमात्रस्य सदाव:- सत्ता वर्तमानकाले एव गृह्यते न त्वतीतानागतयोरपीति अर्थसद्भावव्यपोयं वर्तमानकाल इत्यर्थसद्भाव स्वीकारे वर्तमानकालम्वीकारापत्तिरावश्यकी । उदाहरति- विद्यते इति, 'द्रव्यं विद्यते । इतिद्रव्य- सत्ताऽतीतानागतयोन ज्ञायते किं तु वर्तमानकाले इति सिद्धो वर्तमानकाल इत्यर्थः । एवमन्यत्रापि योज्यम् ।। ४१॥ अमिमसूत्रमवतारयति- यस्येति, यस्य मते अयम्= वर्तमानकालो नास्ति तस्य मते पदार्थग्रहण- मेव नोपपद्यते इत्येवं सूत्रार्थेनान्वयः। वर्तमानेति- वर्तमानकालाभावे प्रत्यक्षं नोपपद्यते- प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्राहकत्वात् उक्तं च "संबद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना" इति, प्रत्यक्षाभावे च सर्व प्रणानुपपत्ति:- अनुमानादीनामपि प्रमाणानां प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन प्रत्यक्षं विनानुपपत्तेरिति सूत्रार्थः, सर्वप्रणामावे प्रत्यक्षानुपपत्तिः प्रत्यक्षानुपपत्तौ च वर्तमानकालाभावो हेतुरिति सूत्रान्वयः । व्याचष्टे- प्रत्यक्षमिति, प्रत्यक्षं दोन्द्रियार्थसनिकर्पजन्यं भवति इन्द्रियसंनिकर्षश्च विद्यमानमात्रेण संभवति न त्वविद्यमानेनः अवर्तमानेन- असता, अयं च पूर्वपक्षी विद्यमानम्= सतू- वर्तमानं किंचिदपि न स्वीक. रोति- धर्तमानकालास्वीकारात् तथा घ वर्तमानकालाभावेन पदार्थस्य विद्यमानत्वासंभवात् प्रत्यक्ष निमित्तम्- इन्द्रियार्थसंनिकों नोपपद्यते- वर्तमानेनैवेन्द्रियसंनिकर्षसंभवात्. प्रत्यक्षविपयोपि नोप पद्यते- वर्तमानस्यैव प्रत्यक्षविषयत्रसंभवात्. प्रत्यक्षज्ञानमपि नोपपद्यते-- प्रत्यक्षज्ञानस्य वर्तमानमात्रः विषयकत्वादिति सर्व प्रत्यक्षनिमिचादिकं नोपपद्यते, प्रत्यक्षानुपपत्तौ च अनुमानादीनामप्यनुपपत्तिः- तेषां तत्पूर्वक्त्वात् प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् ततश्चैवं प्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणानामभावे प्राप्त सर्वप्रहणम्- कस्यापि पदार्थस्य प्रहणं न संभवतीति वर्तमानाभाचे सर्वप्रहणामाकः प्राप्तः न चैवमस्तीवि सर्वोपपत्त्यर्थ वर्तमान कालः स्वीकार्य इत्यर्थः। ग्रहण विना पदार्थस्वीकारासमवाद् वर्तमानकालपणाप्रकारमाह- उभयथेति, उभयथा अर्थ सदायेन क्रियासंतानेन च वर्तमानकालो गृह्यते, प्रथमप्रकारमाइ- पचिदिति, उदाहरति- यथेति अस्ति द्रव्यम्' इत्यत्र मस्तिपदयोध्यया द्रव्यसत्तया वर्तमानकालो व्यन्यते- गृह्यते-उत्तसत्ताया वर्त मानकालमाने संभवाद् अतीतानागतयोश्चासंभवादितियावः। द्वितीयप्रकारमाह- कचिदिति, उदाह रति- यथेति, 'पति' इत्यत्र क्रियासंतानेन पायनियापरम्परया वर्तमानकालो गृह्यते- अत्रावीता ·- + वर्तमानकालसाधनम् ] न्यायमाध्यम् । क्रियासंतानः क्रियाभ्यासच, नानाविधा चैकार्या क्रिया 'पचति' इति- स्थाल्यधिश्रयणम् उदकासेचनं तण्डुलावपनम् एघोपसर्पणम् अग्न्यभिज्वालनं दींधन मण्डस्रावणम् अधोव- तारममिति. छिननीति क्रियाभ्यास:- उद्यम्योद्यम्य परशुं दारुणि निपातयन् छिनची- त्युच्यते ॥ ४२ ॥ यचेदं पच्यमानं छिद्यमानं च तत् क्रियमाणं तस्मिन् क्रियमाणे- कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् ।। ४३ ।। नागतयोरप्रतीयमानत्वात् । क्रियासंतानपदार्थमाह-नानेति, नानाविधा- विविधावान्तरक्रियाविशिष्टा एकार्था एकपदार्थविपया क्रिया क्रियासंतान इति क्रियाभ्यासवेत्युच्यते, प्रथम क्रियासंतानमुदाहरति- पचतीति, पचतीतिक्रियासंतानस्यावान्तरक्रियाः आह- स्थालीत्यादिना, स्थाल्या अधिश्रयणम्- चुड्युपरिस्थापनम् उदकासेचनम्= स्थाल्यामुदकनिक्षेपः सण्डुलावपनम् स्थाल्यां तण्डुलनिक्षेपः एधोप सर्पणम् चुल्लो इन्धनसंयोजनम् अन्यभिज्वालनम् दीघट्टनम-स्थाल्यां दा परिभ्रामणम् मण्डनिस्सा रणम् ततः स्थास्या अधोवतारणम् इत्याद्यवान्तरक्रियाः पाके भवन्तीति पचतीति क्रियासंतान इत्युच्यते सा च पाकक्रिया एकपदार्थविपयति स्पष्टमेव- 'तण्डुलं पचति' इति । क्रियाभ्यासमुदाहरति-छिन- चीति, अभ्यासः- पौनःपुन्यं तदाह- उद्यम्येति, परशोः पुनः पुनः दारुणि निपातनेन क्रियाभ्यासः प्राप्तः स एव 'छिनत्ति' इत्यनेन बोध्यते, निपातयन चैत्रः “छिनति' इत्युच्यते इत्यन्वयः, तथा च क्रियासंतानेन क्रियाभ्यासेन च वर्तमान एव कालो गृह्यते नातीतोऽनागतो वा- उक्तक्रियासंतानक्रिया: कियाभ्यासयोरपि वर्तमानकालमात्रे एव संभवादतीतानागतयोश्वासंभवादिति सिद्धो वर्तमानकाल इत्यर्थः । क्रियाभ्यासोप्येकार्थविषयक इति स्पष्टमेव अवान्तरक्रियाश्चात्र उद्यमननिपातनाद्या प्रायाः, पचतीत्यन अधिश्रयणाद्यवान्तरक्रियाणां पौनःपुन्यं नास्ति क्रियाम्यासे छिनत्तीत्यत्रं चोद्यमननिपास- नाद्यवान्तरक्रियाणां पौनःपुन्यमस्तीति क्रियासंतानक्रियाभ्यासयोः परस्परं भेदः, लक्षणं चोकमुभयौव समन्वेतीति विभावनीयम् ॥ ४२ ॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- यथेति, यत् पच्यमानं तण्डुलं यच्च छिद्यमानं काष्ठं तत् क्रियमाणम वर्तमानक्रियाविशिष्टमित्युच्यते तस्मिन् क्रियमाणे- क्रियाविशिष्टे सति- तत्कर्मकपाकादिक्रियायां प्रवृत्तायाम् वर्तमानायां वर्तमानकालस्योभयथा ग्रहणं भवतीत्येवं सूत्रेण सहान्वयः । कृततेति- वर्तमाना हि पाकादिक्रिया क्रियासंतानः क्रियाभासचोच्यते तत्र काश्चित् स्थाल्यधिश्रयणादिरूपाः क्रियाः कृता:= जाता इति तासां कृतता काश्चित् दर्वीपट्टनादिरूपाः क्रियाः कर्तव्या इति तासां कर्तव्यतास्ति तथा चावान्तरक्रियाणां कृतत्वात् कर्तव्यत्वाच तत्संतानरूपायाः वर्तमानपाकक्रियाया अपि कृतत्वम् = भूतत्वं कर्तव्यत्वम्= भविष्यत्त्वं चौपपन्नं तादृशोपपत्तेस्ताइशवर्तमानक्रियाव्यङ्ग्यस्य 'वर्तमानकालस्य उभयथा अतीतानागतकालाभ्यां संबद्धस्य असंवद्वस्य च ग्रहणं भवति तर पचति । इत्यत्र संबद्धस्य ग्रहणं भवति- उक्तरीत्यात पाकक्रियाया वर्तमानाया अपि अवान्तरक्रियाद्वारा भूतत्वभविष्यत्त्वयोः संभवेन तत्संबन्धात् तद्व्यज्यमानस्य वर्तमानकालस्यापि भूतभविष्यत्तसंबन्धेना- तीतानागतकालसंबद्धत्वं प्राप्तम्, एवमेव क्रियाभ्यासस्थलेपि बोध्यम्-तत्राप्यवान्तरक्रियाणामुद्यमन- निपातनादीनां भूतमविष्यत्त्वसंभवात् । 'विद्यते द्रव्यम्' इत्यत्रातीतानागतकालयोः संपन्याभावादती- तानागतकालाभ्यामसंबद्धः शुद्ध एव वर्तमानकालः प्रतीयते इति वर्तमानकालस्योभयया ग्रहणं सिद्धमिति सूत्रार्थः । अत्र-" के पुनर्यपवृक्तस्य ? 'विद्यते द्रव्यम्' इत्यत्र हि केवल शुद्धो वर्तमानोऽभिधीयते, 'पचति छिनत्ति' इत्यत्र संप्टकः, कथम् ? काश्चिदन्न क्रिया व्यतीताः काश्विदनागताः एका च वर्त- भानेति" इतिवार्तिकम् ।

·, १४२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- - [२ अध्याये. आद्धिके- क्रियासंतानोऽनारब्धश्विकीर्पितोऽनागतः कालः 'पक्ष्यति' इति. प्रयोजनावसानः क्रियासंतानोपरमोऽतीतः काल: 'अपाक्षीत्' इति. आरब्यक्रियासंतानो वर्तमानः कालः 'पचति' इति, तत्र या उपरता सा कृतता या चिकीर्पिता सा कर्तव्यता या विद्यमाना सा क्रियमाणता. तदेवं क्रियासंतानस्थः त्रैकाल्यसमाहारः पचति पच्यते' इति वर्तमानग्रहणेन गृह्यते- क्रियासंतानस्य द्यवाविच्छेदो विधीयते नारम्भो नोपरम इति । सोयमुभयथा वर्तमानो गृह्यते- अपटक्तो व्यपटक्तश्च अतीतानागताभ्याम् स्थितिव्यङ्गया- 'विद्यते द्रव्यम्' इति. क्रियासंतानाऽविच्छेदाभिधायी च त्रैकाल्यान्वितः- 'पचति छिनत्ति' इति । अन्यश्च प्रत्या- सत्तिमभृतेरर्थस्य विवक्षायां तदभिधायी बहुप्रकारो लोकेपूलेक्षितव्यः, तस्मादस्ति वर्तमान काल इति ॥४३॥ - व्याचष्टे-क्रियेति, उक्तः क्रियासंतानो यत्राऽनारब्धः चिकीर्पितः भविष्यकाले कर्तुमिष्टो भवति तत्राऽनागत: भविष्यत्कालः प्रतीयते यथा 'पक्ष्यति' इत्यत्र, यन्त्र क्रियासंतानस्य प्रयोजना- वसानः= फलनिष्पत्त्या उपरमः- समाप्तिर्भवति तत्राऽतीतः= भूतः कालः प्रतीयते यथा अपाक्षीत् । इत्यत्र, यत्र च क्रियासंतान मारब्धो वर्तमान: अनुपरतश्च भवति तन वर्तमानः काल: प्रतीयते यथा- 'पचति । इत्यत्रेति त्रयाणामपि कालानां प्रतीयमानत्वेन सिद्धिर्जातेत्यन्वयः। अतीतानागतकालयोः क्रियाया उपरमानारम्भयोरेव संभवात् क्रियासत्वस्य चासंभवात् क्रियासत्त्वविशिष्टः कालो वर्तमानकाल इति सिद्धमित्याशयः । पचतीत्यत्र विशेपमाह- तत्रेति, तत्र पचतीतिक्रियासंताने या उपरता- उप• रतता= समाप्तता सा कृतता या चिकीर्पिता= चिकीर्पितवा= भविष्यकाले कर्तुमिष्टता सा फतव्यता या च विद्यमाना- विद्यमानता सा क्रियमाणता वर्तमानता अवान्तरक्रियाणामितिशेप इत्यन्वयः, वाक्यमिदमसंगतमिति अत्र 'या उपरतता सा कृतता या चिकीर्पितवा सा कर्तव्यता या विद्यमानता सा क्रियमाणता' इत्येवं किं वा 'या उपरता सा कूता या चिकीर्पिता सा फतल्या या विद्यमाना सा क्रियमाणा ' इत्येवं वक्तव्यमासीत् । उपसंहरति- तदेवमिति, एवम् उत्तरीत्या क्रियासंतानस्या- ऽवन्तरकृत कर्तव्यवर्तमानक्रियाविशिष्टत्वेन पचतिपच्यते' इत्यादौ कियासंतानस्यस्लैकाल्यसमा- हार:- त्रिकालसमुच्चयो वर्तमानकालग्रहणेनैव गृह्यते इति सिद्धो वर्तमानकाला, वर्तमानकालं विना कालत्रित्वासंभवेन गृह्यमाणस्य त्रैकाल्यस्यासंभवात् , अत्र वर्तमानकालपणे हेतुमाह- क्रियासंतानस्येति, मन्त्र- 'पचति' इत्यादी क्रियासंतानस्य स्थाल्यविश्रयणादिलक्षणक्रियासमुदायस्याऽविच्छेदः- वर्त- मानता विधीयते- अभिधीयते इत्या वर्तमानकालो गृह्यते न आरम्भः= भविष्यत्वं येन क्रियासंतानस्य भविष्यत्त्वेन भविष्यकालयोधः स्यात् नाप्युपरमो येनाऽतीतकालयोधः स्यादित्यन्वयः, अत्र "नारम्भः" इत्यत्र 'न अनारम्भः' इविक्तव्यमासीत्- अनारम्भ एव भविष्यकालमोधात् । सूत्रार्थमुपपादयति-- सोयमिति, सोयम् - पचतीत्यादौ गृह्यमाणो वर्तमानकालो द्विधा गृह्यते यथा- अतीतानागनकाला- भ्यामपयुक्तः संपद्धः अपतो न भवतीति व्यपताअसंबद्धश्चेति । व्यपकमुदाहरति-विद्यत इति, 'विद्यते द्रव्यम्' इत्यत्र द्रव्यस्थित्या वर्तमानकालो व्यज्यते स्थितिश्च नावान्तरक्रियाविशिष्टा क्रियासंतानरूपा येनावातीतानागतकालयोः प्रवेशः स्यादित्यन अनीतानागनाभ्यामसंबद्ध एव शुद्धो वर्तमानकालो गृह्यते, अपयुक्तमुदाहरति-क्रियेति, क्रियासंतानम्याऽविच्छेदाभिधायी यः पचति' 'छिनत्ति' इत्यादिप्रयोगम्तत्र काल्यान्वितो वर्तमानकालो गृह्यते- अन कासां चिद्वान्तरक्रियाणा कृतत्वात् कासांचित् कर्तव्यत्वान् एफस्या वर्तमानत्याच त्रैकाल्यसमाहार इत्यवीवानागतकालाभ्यां संबद्ध एवात्र वर्तमानकालो गृह्यते इत्यर्थः, यथा 'पचति' इत्यादावऽवान्तरक्रियाद्वारा काल्यसमा- हार: संभवति तथा 'विद्यते । इत्यादौ न संभवनि- अवान्तरक्रियाणामभावादिति विद्यते' इत्यादि.

·उपमानपरीक्षा] न्यायभाष्यम् । १४५ (अथोपमानपरीक्षा) अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिः ॥ ४४ ॥ अत्यन्तसाधादुपमानं न सिध्यति- न - भवति 'यथा गौरेवं गौः' इति, प्राय- स्साधम्यादुपमानं न सिध्यति- न हि भवति 'यथाऽनड्डानेवं महिपः इति, एकदेशसाधा- दुपमानं न सिध्यति-न हि सर्वेण सर्वमुपमीयते इति ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोपांनुपपत्तिः॥४५॥ न साधय॑स्य कृत्स्लपायाल्पभावमाश्रित्योपमानं प्रवर्तते, किं तर्हि !. प्रसिद्धसाधात् स्थले अतीवानागतसंवन्धरहित एव वर्तमानकालः प्रतीयते इतिविभावनीयम् । वर्तमानकालत्यान्यप्रका- रानपि सूचयति- अन्य इति, प्रत्यासत्तिप्रभृतेः= वर्तमानकालस्य सामीप्यसंवन्धमाश्रित्य पदार्थविव- क्षायां सत्यां तदभिधायी= प्रत्यासत्तिसंबद्धो बहुप्रकारो वर्तमानकालोऽस्ति स तु लोकेपु= व्यवहारात् उपेक्षितव्यः ज्ञातव्यः अन्न विस्तरभयानोच्यते इत्यन्वयः । अत्र- " अन्यश्च लोके प्रत्यासत्तिममृते. रथस्य विवक्षायामनेकप्रकारो वर्तमानस्य प्रयोगः-- कदाचिदयं वर्तमानमतीते प्रयुके आगतः सन् प्रवी- ति- एप आगच्छामि' इति, कदाचिदनागते प्रयुते यथा स्थितः सन् प्रवीति- 'एष आगच्छामि। इति, एवमन्येषु प्रयोगेपूमेक्षितव्यमिति" इतिवार्तिकम्, एते च प्रयोगा वर्तमानसमीप्ये विज्ञेयाः तदे- तत् “वर्तमानसामीप्ये " इति पाणिनिसूत्रे द्रष्टव्यम् । उपसंहरति- तस्मादिति, उक्तरीत्या वर्तमान- काल: सिद्धस्तेन त्रैकाल्यं सिद्धम् अतीतानागतयोः पूर्वपक्षिणा स्वीकृतत्वादेव तथा चानुमानस्य त्रैकाल्यविषयत्वमुक्तं सिद्धं पूर्वपक्षिकृता चानुमानस्य त्रैकाल्यविषयत्वानुपपत्तिः परास्तेत्यर्थः ।। ४३ ॥ ॥ इत्यनुमानपरीक्षा समाप्ता ॥ उपमानानुपपत्तिमाशङ्कते- अत्यन्तेति, उपमानप्रमाणमूलं हि साधर्म्यमेव तच साधये विविध संभवति- अत्यन्तसाधर्म्य प्रायस्साधर्म्यम् एकदेशसाधर्म्य च तदनेनत्रिविधेनापि साधम्र्येणोपमानं न सिध्यति- यतोऽत्यन्तसाधर्म्य हि गोर्गवैव संभवति तत्र नोपमानं प्रवक्ते न हि 'यथा गौस्तथा गौः, इत्येवं प्रयुज्यते, प्रायस्साधर्म्य तु वृपममहिपयोरपि संभवति तत्रापि नोपमानं प्रवर्तते न हि 'यथा वृषभस्तथा महिषः' इत्येवं प्रयुज्यते, एकदेशसाधर्म्य तु सर्वस्य सर्वेण संभवति तत्रापि नोपमान प्रवर्तते न हि सर्वेण सर्वमुपमीयते. न हि ' यथा गजस्तथा गवयः' इत्येवं प्रयुज्यते, गजगवययोश्च पशुत्वादि- नैकदेशसाधर्म्य विज्ञेयं तथा च त्रिविधस्यापि साधय॑स्य उपमानप्रयोजकत्वाभावात् प्रयोजकान्तरासंभ- बाधोपमानप्रमाणं न सिध्यतीति सूतार्थः । व्याचष्टे- अत्यन्तैति, अत्यन्तसाधये हि सर्वावयवसाधर्म्य- मैव तथ तज्जात्यवच्छिन्नस्य तन्त्रात्यवच्छिन्नेनैव संभवति यथा गोर्गवा, गोगवययोश्च नात्यन्तसाधय येन तत्रोपमानं प्रवतेत । अत्यन्तसाधर्म्यस्योपमानाप्रयोजकत्वेनाऽत्यन्तसहशयोरुपमित्यसंमनमुदाहरति- न चेति । प्रायरसाधये हि कैपांचिदवयवानां साधर्म्यमेव तच महिपहपभयोरपि संभवति-पुच्छविषा- णाधनेकावयवसाम्यात् न च महिपहपभयोरुपमितिः संभवतीत्याह-न हौति, एकदेशसाधयै च किंचिन् साधर्म्यमेवे तव सर्वस्य सर्वेण संभवतिनचस सर्वेणोपमीयते इत्याह- एफेति, उपमानप्रमाणस्य साधर्म्य. मेव प्रयोजकं वक्तव्यं तच विविधमपि नोपमानप्रयोजक संभवतीत्युपमानप्रमाणासिद्धिरित्ययः॥४४॥ उक्ताशहां प्रत्याचष्टे- प्रसिद्धति, लोम्पसिद्धात् साधात् उपमानसिद्धिः संभवतीति ययोक्त. दोपस्य- पूर्वसूत्रोक्तदोपस्योपपत्ति स्ति- यतोऽत्यन्तप्रायैकदेशसाधाणामुपमानप्रयोजकत्वं नायीयते किं तु सामान्यतः प्रसिद्धसाधयंत्य तथास्त्येव गोगवययोरिति सिद्धमुपमानमपि प्रमाणमिति सूत्रार्यः। व्याच - नेवि, येनोच्दोपेणोपमानस्यानुपपत्तिः स्यादिति शेषः । उपमानप्रयोजकसाधय निकासते..

·- प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२मध्याये. आहिके- साध्यसाधनभावमाश्रित्य मवर्तते. यत्र चैतदस्ति न तत्रोपमानं प्रतिपेढुं शक्यं तस्माद् ययोक्त- दोपो नोपपद्यते इति ॥४५॥ अस्तु तर्घपमानभनुमानम्-- प्रत्यक्षेणाऽप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६ ।। यया धृमेन प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य च र्यहणमनुमानम् एवं गवा मत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य गव- यस्य ग्रहणमिति नेदमनुमानाद् विशिष्यते ॥ ४६ ॥ विशिष्यते इत्याइ, कया युक्त्या ?- नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥१७॥ यदा ह्ययमुपयुक्तोपमानो गोदी गवा समानमर्थ पश्यति तदा अयं गवय इत्यस्य संज्ञा शब्दस्य व्यवस्था प्रतिपद्यते न चैवमनुमानमिति । परार्थ चोपमानम्- यस्य छुपमेयमप्रसिद्ध किमिति ! उत्तरमाह- प्रसिद्धति, प्रसिद्धात् साधाद् य: साध्यसाधनभावस्तमाश्रित्योपमानं प्रवर्तते तर साध्यं गवयगवयशब्दयोर्याच्यवाचकभावज्ञानम् = गत्यशब्दशक्तिमहः तस्य साधनमुपमानप्रमाणम् एतादृशसाध्यसाधनभावमाश्रित्योपमानप्रमाणं प्रवर्तते, उक्तसाध्यसाधनभावाश्रयणे च प्रसिद्धसाधर्म्य हेतुः न्यायनये उपमानस्य गवयादिपदशक्तिप्राहकत्वस्वीकारादित्यन्वयः । उपमानसिद्धिमाह- योति, या गोगवययोरेतत् = प्रसिद्ध साधर्म्यमस्ति तत्र उपमानप्रवृत्तिप्रतिषेधो नोपपद्यते तस्मात् पूर्वोक्त- दोपानुपपत्तेः सिद्धमुपमानमपि प्रमाणमित्युपसंहरति- तस्मादिति ॥ ४५ ॥ उपमानस्यानुमानेऽन्तर्भावमाशङ्कते- अस्त्विति । उपमानस्यानुमानेऽन्तर्भावस्य कारणं सूोणाह- प्रत्यक्षेणेति, यथानुमाने प्रत्यक्षेण धूमेनाप्रत्यक्षस्य बढेः सिद्धिर्भवति तथोपमानेऽपि प्रत्यक्षेण गवा गवय- पवाच्यत्वरूपेणाप्रत्यक्षस्य गवयस्य सिद्धिर्भवति किं वा प्रत्यक्षेण गोसादृश्येनाऽप्रत्यक्षस्य गवये गवय. पदवाच्यत्वस्य सिद्धिर्भवतीति उपमानस्यानुमाननुल्यत्वादनुमानेऽन्तर्भावः स्वीकार्य इति नोपमानं प्रभा. णान्तरमिति सूत्रार्थः । च्याचटे यथेति । प्रकृतमाह- एवमिति, ग्रहणम्- रावयपदवाच्यत्वेन रूपेण महणामित्यर्थः । सथा चेदम् उपमानमनुमानाद् न विशिष्यते इति सानुमानातिरिक्त प्रमाणान्तर मित्यन्वयः, स्पष्टमन्यत् ॥ ४६॥ उपमानस्यानुमानेन्तर्भावासंभवमाह- विशिष्यते इति, उपमानमनुमानाद् विशिष्यते भिन्नमेव प्रमाणमित्याह-- इत्युच्यते इत्यर्थः । उपमानस्यानुमानाद् भेदकारणं जिज्ञासते- फयेति, युक्तया कारणेन प्रकारेणेति यावत् । अस्य सूनेणोत्तरमाह- नेति, अप्रत्यक्षे गवये उपमानस्य प्रमाणस्यायम प्रयोजनं न पश्याम इतिहेतोरनुमानाद् भेद उपमानस्यैत्यन्वयः, यदि प्रत्यक्षेण गवा गत्रयोऽप्रत्यको गृहोत धूमैन वहिरिव तदानुमानसादृश्यादुपमानस्यानुमानेन्तर्भाव. स्यादपि न चैमस्ति किं तूपमानेन गवये गवयशब्दशतिहाते न चानुमानं शतिप्राहकं भवति, गम्यसादृश्यं च गोलिष्ठ गोदर्शनकाले प्रहीतुं न शस्यने प्रत्यक्षेण तदानी गरयस्यादृष्टत्वात् गवयप्रतियोगिफस्य गोनिष्ठसादृश्यस्य ग्रहणासंभ- वात् गमयदर्शनकाले घ गोरेवाप्रत्यत्वेन वनिष्ठसादृश्यस्याप्रत्यक्षत्वादिति नोपमाने प्रत्यक्षेणाप्रत्य. क्षप्रतिपत्तिः संभवति येनानुमानेन्तर्भावः स्यात् , नापि शरदेन्वर्भावः- उपमानप्रमेयस्य वाच्यवाचक मावस्य शब्दनानुक्तत्वादिति सूनार्थः । अत्र 'नामित गये सामध्यमनुमानस्य पश्यामः' इत्येवं सूत्र बत्तपमासीत् । म्याचटे- यदेति, उपयुक्तम्- प्रयुक्तम् ' गोसदशो गयः' इत्युपमानं यं प्रनि स उपयुत्तोपमानो गोदशी= गा दृष्टा यदारण्ये गवा समानम्- गोटसम् अर्थम्= गवयव्यक्ति पश्यति वाऽयं पुरुषः गवय इत्यस्य संज्ञाशब्दस्य व्यवस्था प्रविश्य गति गृहाविन भैरमनुमाने चित्रहो .

·शन्दप्रमाणपरीक्षा न्यायमाप्यम्। १४५ सदप प्रसिद्धोपमेयेन क्रियते इति । परार्यमुपमानमितिचेव ? नं- स्वयमध्यवसाया- भवति च भोः स्वयमध्यवसाय:- यया गोरेवं गश्य इति । नाध्यवसाय: प्रतिपिध्यते उपमानं तु तन्न भवति- "प्रसिद्धसापान साध्यसाधनमुपमानम् १-१-६" न च यस्योपमेयं मसिद्ध तं प्रति साध्यसाधनभावो विद्यते इति ॥४७॥ अथापि- तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धे विशेषः ॥ १८ ॥ तथेतिसमानधर्मोपसंहारादुपमान सिध्यति नानुमानम्- अयं चानयोविशेष इति ॥४८॥ (अय शब्दप्रमाणपरीक्षा-) शब्दोऽनुमानम्-अर्थस्यानुपलब्धेनुमेयत्वात् ॥ १९ ॥ भवतीत्यनुमानाद् भिन्नमेवोपमानं प्रमाणमित्यन्वयः । मेदस्य कारणान्तरमाइ- परामिति, अनुमान स्वार्थमपि भवति उपमानं च न स्वार्थ किं तु परार्थमेव भवतीत्यनुमानाद् भिन्नमवेत्यर्थः, हेतुमाह- यस्येति, यस्य हापमेयं गययायप्रसिद्धम् महावं भवति तदर्थम् अशावोपमेयाय प्रसिद्धोपमेयेन- मातोपमेयेन गत्यादिशब्दशक्तिप्रहाय उपमानं क्रियते- प्रयुज्यते न तु स्वार्थमिति परार्थत्वं सिद्धम् । उपमानस्योकं परार्थत्वमानं पूर्वपक्षी प्रत्याचष्टे- परामिति, उपमानं परार्थमेव भावीवि न याव्यम, उक्त हेतुमाह- स्वयमिति, स्वयमप्यवसायसत्तामाह- भवतीति, अभ्यरसायस्वरूपमाह- यति, पत्र हुपमानस्य स्वार्यत्वमपि सिद्ध तेन चानुमानतुल्यत्वमित्यर्थः । अल्योचरमाह- माध्ययसाय इति, 'यथा गौस्तथा गायः' इत्याकारकः स्वयमध्यरसायो न प्रतिपिश्यते कि तु स उपमानप्रमाणं न माति-शामिल पयस्त्वात् उकाध्यवसायविपयस्वाध्यरसायको मातस्यादेय. प्रमाणानां पासातविश्यमत्वस्वीकारात, परेण घामातत्वात् तं प्रति प्रयुफम्योपमानस्य प्रामाण्य संमति- अमावास्यारियर्थः । जो उपमानलक्षणसूयं प्रमाणयति- प्रसिद्धति, उपमानेनात्र साम्पसाधनमुके प्रसिद्धोपमेयस्य प साप्यानो गवयमादाकिमहः सिद्ध एपेति न तस्य सायनं संभवति, एनमेवाभित्रायमुहबाटपति-पशि, प्रसि. खोपमेयं प्रति साध्यसाधनभायः गश्यशलराकिमहस्य साप्यत्वम् उपमानस्य व सारनत्यं न विन- म मंभरति-सिद्धत्यादेवेति परार्धमेनोपमानं भवति न स्वामीत्यनुमानात् भेदः सिद्ध:-- अनुमान रावस्यापि समादियुपमानम्यानुमानेऽन्तमायो न संमत्रीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ मनिमसूत्रमवतारयति- भयापीति. किं घेत्ययः । उपमानस्यानुमानाद मेरे पारगानगरमाद- तति, 'यया गोस्लया गययः । इदेशमुषमाने तयादिशगाहारो भाति न ममाने मयादि. देशपमहारो भवतीनि नोरमानस्यानुमानादविर- अमेदः ममातीत्यनुमानापमान मामालर. मेसि सिमिति स्वार्थः । प्यायष्टे-पति, अनुमान सुनपेगिमारश्योरसंहारान मिसनमः। मनयो- उपमानानुमानयोग्पमपि विणगे यापमाने पं युग्मंदारी मागी अनुभागे पन मानि सरमा यो सिर त्यपः ॥१८॥ ॥त्युपमानपा समाता MPARINEETरम, मसानुमानेन्टमायमरा-RRENA माल भनुमानर-मापापासावरा मन नुमेयर मम्मा. परमानामानेनमार मोरापों में प्रभामिति मः। एER प ·. . १४६ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [२ अध्याये. १माहिके- शब्दोऽनुमानं न प्रमाणान्तरम् , कस्मात् १. शब्दार्थस्यानुमेयत्वात्, कयमनुमेयत्वम्। प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेः, यथाऽनुपलभ्यमानो लिङ्गी मितेन लिङ्गेन पश्चाद मीयते इत्यनुमानम् एवं मितेन शब्देन पश्चाद् मीयतेोऽनुपलभ्यमान इत्यनुमानं शब्दः ॥ ४९ ॥ इतथानुमानं शब्द:- उपलब्धेरदिप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥ प्रमाणान्तरभावे द्विभत्तिरुपलब्धिः= अन्यथा छुपलब्धिरनुमाने अन्ययोपमाने तद् व्या- ख्यातम् , शब्दानुमानयोस्तूपलब्धिरद्विभत्तिः ययाऽनुमाने प्रवर्तते तथा शब्देपि, विशेषाभावा- दनुमानं शब्द इति ॥ ५॥ संवन्धाच ॥ ५१ ॥ "शब्दोनुमानम्" इति वर्तते, संवद्धयोश्च शब्दार्थयोः संवन्धप्रसिद्धौ शब्दोपलव्धेरथग्र- हणं यथा संवद्धयोलिङ्गलिनिनोः संबन्धपतीतौ लिझोपलब्धौ लिनिग्रहणमिति ॥५१॥ व्याचटे- शब्द इति, शब्दः शब्दप्रमाणम् । शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावस्य कारणं जिज्ञासते- कस्मा- दिति, उत्तरमाह- शब्दार्थस्येति, शब्दार्थस्य- वाक्यार्थस्य अनुमेयत्वकारणं जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- प्रत्यक्षत इति, मत्र दृष्टान्तमाह- यथेति, लिङ्गी= साध्यः, मितेन- ज्ञातेन । अनुपलभ्य- मानः- अप्रत्यक्षः । प्रकृतमाह- एवमिति, मितेन= श्रवणगृहीतेन, प्रमेयस्य वाक्यार्थस्य अनुमेयत्वे शब्दप्रमाणस्यानुमानविधया योधकत्येनानुमानेन्तर्भावः सिद्ध इत्यर्थः स्पष्टमन्यन् ॥४९॥ अपिमसूत्रमयतारयति- इतश्चेति, इत: वक्ष्यमाणसूत्रोक्तकारणादित्यर्थः । उपलब्धेरिति-- शब्दा. नुमानयोरुपलब्धैः= प्रमेयबोधस्य अद्विप्रवृत्तित्वात् एकप्रकारत्वात्= समानरूपत्वात्- शब्दस्य लिङ्ग विधया बोधकत्वाद् यथा चैत्रो घटविषयकाभिप्रायवान् उच्चारकत्वसंबन्धेन घटमानयेतिवाक्यविशिष्टत्वाद मैत्रवत् इत्येवं वाक्यार्थस्यानुमेयत्वेन वाक्यस्य चानुमापकत्वेन शब्दानुमानयोः प्रमेयमोधस्यैकप्रकारत्वं सिद्धं तेन शब्दानुमानयोरेकलं सिद्धं तेन शब्दप्रमाणस्यानुमानेन्तर्भावः सिद्ध इति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे- प्रमाणेति, शब्दस्य प्रमाणान्तरमावे= अनुमानापेक्षया पृथक् प्रमाणत्वे शब्दानुमानयोः प्रमेयोपलब्धिः द्विप्रवृत्तिः द्विप्रकारा- भिन्नभिन्नस्वरूपा रयान् यथानुमाने प्रमेयोपलब्धिरन्यया अन्यप्रकारा मनु मितिरूपास्ति उपमाने चाऽन्यथा अन्यत्रकारा:- उपमितिस्वरूपास्ति तथा चौपलब्धेः स्वरूपमेदादनु- मानोपमानयो दः तत् एतम् उपमानपरीक्षायां तधेत्युपसंहारादित्यादिना व्यारयातमित्यन्वयः प्रकृन. माह-शब्देति, शब्दानुमानयोस्तु प्रमेयोपलब्धिः अद्विपत्तिः एकस्वरूपवारित- अनुमितिरूपत्वात शब्दस्योक्तरीत्या लिङ्गविधया योधकत्वात्. तदाह- यथेति, अनुमाने यथा लिट्लेन प्रमेयस्यानुमित्यर्थ प्रवर्तते पुरुषस्तथैव शब्देपि तादृशशब्देन शब्दार्थस्यानुमित्यर्यमेव प्रवर्तते नान्यथा तस्मादनुमानापेक्षया विशेपाभावानुमानमेव शब्दो न तु प्रमाणान्तरमित्यन्ययः ॥ ५० ॥ शब्दस्यानुमानेन्वर्भाव हेत्वन्तरमाइ- संवन्धादिति, यथानुमाने हेतुः संबन्धादेव साध्ययोधको भवति तया शब्दोपि स्वायन संबन्धादेव स्वार्थवोधको भवति तथा चानुमानतुल्यत्वादनुमानमेव शब्दो न प्रमाणान्तरमिति सूत्रार्थः । संवन्धायोपलब्धेरित्येवं पूर्वमूत्रेणान्वयः । व्याचष्टे- शब्द इति, वर्तते- पूर्वपूर्वसूत्रादनुवर्तनीयमित्यर्थः । यया परस्परं संबद्धयोलिनलिङ्गिनोः व्याप्यव्यापकभावसंयन्धस्य प्रतीती सत्यामेव लिमोपलन्धी जातायां लिहिणणं भवति तथा पदार्पयोरपि परस्परं संरद्धयोरेव संबन्ध- प्रसिद्धी= संबन्धनाने जाते एर शब्दोपलव्धेः- गन्दप्रत्यशेण उदर्थस्य महणं भवतीत्यनुमानतुल्यत्वा दनुमानमेव शब्दो न प्रमाणान्तरमित्यन्वयः । मन शब्दार्ययोः संबन्यो गम्यगमकभावरूपो विज्ञेयः॥५१॥ .

·शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम् यत्तावत् 'अर्थस्यानुमेयत्वात्' इति तन- आप्तोपदेशसामर्थ्यात् शब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ ५२ ॥ 'स्वर्गः अप्सरसः उत्तराः कुरवः सप्त दीपाः समुद्रो लोकसंनिवेशः' इत्येवमादेरसत्यक्ष- स्यार्यस्य न शब्दमात्रात् प्रत्ययः, किं तर्हि ?. 'आप्तैरयमुक्तः शब्दः' इत्यतः संप्रत्यय:- विपर्ययेण संपत्ययाभावात् न त्वेवमनुमानमिति । यत् पुन:- “उपलब्धरद्विपत्तित्वात् २-१-५०" इति. अयमेव शब्दानुमानयोरुप- लन्धेः प्रवृत्तिभेदः तत्र विशेषे सत्य हेतु:- 'विशेपाभावात्' इति । यत् पुनरिदम्- "संवन्धाच" इति, अस्ति च शब्दार्ययोः संवन्धोऽनुज्ञातः अस्ति च प्रति- पिद्धा- 'अस्येदम्' इतिषष्ठीविशिष्टस्य वाक्यस्यार्थविशेषोऽनुज्ञातः प्राप्तिलक्षणस्तु शब्दार्ययोः शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वव्यवस्थापनाय उतपूर्वपक्षत्य प्रत्याख्यानमारभते--- यत्तावदित्यादिना यदेकोनपञ्चाशत्सूने " अर्थस्य- अनुमेयत्वात्" इत्येवं वाक्यार्थस्यानुमेयत्वमुक्तं तन्न संभवति, मन सूत्रेण हेतुमाह- आप्तेति, शब्दात्- वाक्याद् योऽर्थसंप्रत्ययः- वाक्यार्थचोधो जायते स नानुमान- विषया जायते- शब्दार्थयोाप्यव्यापकभावसंबन्धासंभवात् किं तु आप्तोपदेशसामात्= अयं शब्दो- ऽस्यार्थस्य वाचक इत्याद्याप्तोपदेशमूलकशक्तिमहसामर्थ्यात् योग्यताकासादिक्षानसहकृताजायते न चैव- मनुमानस्य प्रकारः न हनुमानस्थले घूमज्ञानस्य वह्रौ शक्तिहो भवति- असंभवादित्यनुमानापेक्षया शब्दप्रमाणस्य विलक्षणत्वान्नानुमानत्वं समवत्ति किं तु प्रमाणान्तरत्वमेवेति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे-स्वर्ण इति, स्वर्ग इत्यादिलक्षणो लोकसंनिवेशः, पुराणेषु प्रसिद्ध एव इत्येवमादेः स्वर्गादिरूपस्याऽप्रत्यक्ष- स्यार्थस्य न स्वर्गादिशब्दमानात् वोधो भवति येनानुमानेऽन्तर्भावः स्यादित्याक्षेप', यदि शब्दमानात् शब्दार्थबोध: स्यात् तदा धूमेन वढेरिव शब्दार्थस्यानुमेयत्वं स्यादपि न चैत्रमस्तीत्यर्थः । शन्देन शब्दार्थ- योधप्रकार जिज्ञासते-किमिति । उत्तरमाह- आतैरिति, अयं घटशब्द आप्तैर्घटयोधनार्थमुक्तः प्रयुक्त इत्यतः इविज्ञानात् किं वा 'घटशब्दः कम्बुप्रीदिमत्पदार्यवाचकः' इति यदानरुक्त वत्सामदेिव घटशब्दाद् घटपदार्थबोधो भवति न तु तादृशोपदेशरहितात् श्रुतात् शब्दमानादिति शब्दः प्रमाणा- न्तरमेवेत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-विपर्ययेणेति, विपर्ययेण- उक्तातोपदेशं विना सन्दार्थनोधाभावा- दाप्तोपदेशसामादेव शब्दस्यार्थयोषकत्वं भवतीत्यर्थः । पर्यवसिवमाह- नेति, न त्वेवमाप्तोपदेश. सामदिनुमाने लिङ्गस्य वाच्यवाचकभावसंबन्धेन साध्ययोषकत्वं भवतीवि शब्दस्यानुमानापेक्षया विलमणत्वात् प्रमाणान्तरत्वं स्वीकार्यमित्यर्थः। उपल धेरित्यादिसूरोत परिहर्तुमनुवदति- यत्पुनरिति, यद् उपलब्धेरिवि सूनेण शब्दानुमानयो- रुपलब्धेरेकस्वरूपत्यमुक्त तत्परिहरवि- अयमेवेति अयम्= अगोष, प्रवृत्तिमेदाप्रकारमेदः, अनुमाने घ्यायऽनुसंधानेन लिङ्गस्य लिनियोधकलं भवति शाब्दस्यले च शब्दस्याप्तोपदेशसामादर्थयोधकत्वं भवतीति शादानुमानयोः प्रमेयोपलब्धेः प्रकारमैदा- स्वरूपभेदोस्ति तर सत्यपि प्रमेयोपलयः विशेपे- स्वरूपमेदे यः " विशेषाभावात्" इति शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावे हेतुरकः सोऽहेतुरेस- विशेषस्य सत्त्वेन उक्त हेतो धितत्वादित्यर्थः । संपन्यादितिसूनोकं परिहर्तुमनुवदति- यत्सुनरिदमित्यादिना, यत्पूर्व सूत्रेण शब्दस्य टिकविर- यार्थबोधकत्वमुफ वस्योत्तरमाह-मस्तीति, शन्दार्थयोर्वाच्यवायफभावः संयोऽनुज्ञात स्वीकनोस्ति. संयोगादिलक्षणय संयन्धः प्रतिषिद्धोस्ति वस्मान्न शब्दस्य लिङ्गविषयागोयम्वमुपपद्यते इत्यर्थः । उफ विशदयवि-मस्येति 'अस्य शन्दरयेदं वाचणाति m गाHिMA ·१४८ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [२ अध्याये. राहिक- संबन्धः प्रतिपिद्धः। कस्मात्?, प्रमाणतोनुपलब्धैः= प्रत्यक्षतस्तावत् शब्दार्थमाप्तेनोपलब्धिः- अतीन्द्रियत्वात् येनेन्द्रियेण गृह्यते शब्दस्तस्य विपयभावमतिहत्तोऽयों न गृह्यते, अस्ति चाती- न्द्रियविपपभूतोप्यर्थः, समानेन चेन्द्रियेण गृह्यमाणयोः प्राप्तिद्यते इति । प्राप्तिलक्षणे च गृह्यमाणे संवन्धे शब्दार्थयोः शब्दान्तिके वार्थ: स्यात् अर्थान्तिके वा शब्दः स्यात् उभयं वोभयत्र ॥५२॥ अथ खल्वयम्- पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ।। ५३ ।। स्थानफरणाभावादिति चार्यः। न चायमनुमानतोप्युपलभ्यते-शब्दान्तिकेऽर्थ इति । एत- स्मिन् पक्षेप्याऽऽस्यस्थानकरणोचारणीयः शब्दस्तदन्तिकेय इति अन्नाजन्यऽसिशब्दोच्चारणे विशिष्टस्याप्तोपदेशलक्षणवाक्यस्य अर्थविशेष:- प्रतिपाद्यो वाच्यवाचकभावरूपः शब्दार्थसंबन्धः स्वीक्रियते प्राप्तिलक्षणः= संयोगरूपस्तु संवन्धः शब्दार्थयोः प्रतिषिध्यते न स्वीक्रियते येन शब्दस्य लिनविष- यार्थपोषकत्वमापद्यतेत्यर्थः । शब्दार्थयोः संयोगसंवन्धस्य प्रतिपेयकारणं जिज्ञासते- कस्मादिति । उत्तरमाह- प्रमाणत इति, शब्दार्थयोः संयोगसंपन्धः प्रमाणेन नोपलभ्यतेऽतः प्रतिषिध्यते इत्यर्थः । संक्षेपेणोक्तं व्याचप्टे- प्रत्यक्षत इति, शब्दार्थप्राप्तेः- शब्दार्थयोः संयोगस्य । प्रत्यक्षेणानुपलब्धौ हेतु- माह- अतीन्द्रियत्वादिति, पदार्थस्य शब्दप्राहकवणेन्द्रियामाह्यत्वादित्यर्थः । उक्तं व्याचष्टे- येनेति, पदार्थों यद्यपीन्द्रियप्रायोस्ति तथापि येन श्रवणेन्द्रियेण शब्दो गृह्यते नस्य श्रवणेन्द्रियस्य विषयभावम् विपयत्वमतिवृचः= अतीतोस्ति श्रवणेन्द्रियग्राह्यो नास्ती पदार्थ इति न अवणेन्द्रियेण गृह्यते । स्वाभि- प्रायमाह- अस्तीति, यद्यप्यतीन्द्रियः= श्रवणेन्द्रियाग्राह्योपि शब्दवाच्यः पदार्थः विषयभूतः चक्षुरादी- न्द्रियविषयमूतोस्त्येव तथापि समानेन= एकेनेन्द्रियेण गृह्यमाणयोरेव पदार्थयोः प्राप्तिः= संयोगो प्रहीतुं शम्यते यथा घटपटयोर्वहिधूमयोश्व. शब्दार्थों च नैकेन्द्रियमाह्यो शब्दस्य अवणेन्द्रियमात्रमाह्यत्वात् तदर्थस्य श्रवणेन्द्रियाग्राह्यत्वादिति न शब्दार्थयोः संयोगसंवन्ध उपपद्यते गृह्यते च, ततश्च न शब्दस्य लिङ्गविधयार्थबोधकत्वापत्तिरित्याशयः। शब्दार्थयोः संयोगसंपन्धेऽनिष्टापत्तिमुपक्रमते- प्राप्तीति, शब्दा. र्थयोः प्राप्तिलक्षणे- संयोगरूपे संबन्धे गृह्यमाणे= स्वीकृते सति तादृशसंयोगोपपत्त्यर्थमर्थः वाच्यः पदार्शी शहालिने सब्दसामीप्ले म्यात किंवा शब्दः अर्धान्तिके बनायूसमीपे स्थान कि हा उभयमुभयत्र स्यात् नाम पदार्थः शब्दसमीपे शब्दश्च पदार्थसमीपे स्यात्-- अन्यथा संयोगासंभवादित्य- न्वयः । अस्य सण्डनं चामे द्रष्टव्यम् ।। ५२ ।। अग्रिमसूत्रमवतारयति-- अथेति, अयम्= संयोगसंवन्धः शब्दार्थयोर्वक्ष्यमाणहेतुनाऽनुपपन्नो विज्ञेय इत्यर्थः । उत्तप्रयमकल्पे दोपमाह- पूरणेति, यदि पदार्थः शब्दसमीपे स्यात् तदा मुखे स्यादिति प्राप्तम्-- शब्दस्य मुखे जायमानत्वात् तथा च अन्नादिशब्दानामुशारणे फ्तेऽनादिना मुखं पूरणं स्यात् अयादि- शब्दोचारणे कृते च मुसस्य दाहः स्यात् समादिशब्दोचारणे कृते च मुसस्य पाटनं स्यात् न चैत. दुपलभ्यते इति संपन्धाभावः- शब्दार्थयोः संयोगाभावः प्राप्तः- शब्दसमीपे पदार्थसत्ता न संभवतीति मूत्रार्थः । सूत्रे " संपन्धाभावः" इत्यर 'संयोगाभावः' इति वक्तव्यमासीन् । घ्याच - स्थानेति, सूत्रघटकचकारेण 'स्थानफरणाभावात् ' इति द्वितीयकल्पे दोपो माघ इत्यर्थस्वदेवदने स्पष्टम् । शब्दा- विफेऽर्थ इतिकल्पस्य प्रत्यक्षेणानुपलब्धिः सूत्रेणोकेवि अनुमानेनानुपलब्धिमाह-न चेति, शब्दा- न्तिकेऽर्थ इतिपझोनुमानेनापि न सिध्यति- अनुमापकदेवोरमावात् । अस्य परस्य सूत्रोत्तामनुपपत्ति मुपपादयति एतस्मिन्निति, एतस्मिन् शब्दान्तिकेय इतिपक्षे, आस्यम्यानकरणोचारणीयः- मुस- स्थाने- मुग्नदेशे प्रयत्र विशेपलमणकरणेन किंवा मुग्रस्थानगतमरणेनोशारणीयः शब्दो मुग्ये भवतीति प्राप्तं तया च यद्यर्थस्तदन्तिक शब्ददेशे भवति तदानाऽग्यादिशब्दोचारणे कृते यथामख्यं मुसस्याना.

·शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम् । १४९ पूरणप्रदाहपाटनानि गृोरन् . न च गृह्यन्ते, अग्रहणानानुमेयः पासिलक्षणः संबन्धः । अर्था- न्तिके शब्द इति- स्थानकरणासंभवाद् अनुचारणम्, स्थानं कण्ठादयः करणं प्रयत्लविशेषः तस्यान्तिकेऽनुपपचिरिति ! उभयमतिषेधाच नोभयम् । तस्मान्न शब्देनार्थः प्राप्त इति ॥५३॥ शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५४ ॥ शब्दार्थप्रत्ययस्य व्यवस्थादर्शनाद् अनुमीयते- अस्ति शब्दार्थसंबन्धी व्यवस्थाकारणम्, असंबन्धे हि शब्दमात्रादर्थमात्रे प्रत्ययमसङ्गः तस्मादमतिषेधः संवन्धस्येति ॥ ५४॥ अत्र समाधिः- न-सामयिकत्वाच्छन्दार्थसंप्रत्ययस्य ।। ५५ ।। न संवन्धकारितं शब्दार्थव्यवस्थानम्, किंवाह ?. समयकारितं यचदबोचाम- 'अस्येद- मिति पष्ठीविशिष्टस्य वाक्यस्यार्थविशेपोऽनुज्ञातः शब्दार्थयोः संवन्धः' इति समयं तमयोचाम इति । दिना पूरणादिकमुपलभ्येत न चोपलभ्यते तथा चाऽग्रहणात्- मन्नाग्यादिशब्दोचारणेऽन्नादिना मुसख्य पूरणत्वादेरनुपलब्थ्या शब्दार्थयोः प्राप्तिलक्षण:- संयोगरूपः संपन्यो नानुमेयः- वाधर्तकस्य प्रद. शितलादेवेत्यन्वयः । द्वितीयकल्पमनुवदति- मति, अर्थान्तिके शब्द इत्यपि कल्पो नोपपद्यते । अत्र सूत्रघटकचकारेण गृहीतं हेतुमाह- स्थानेति, यत्र भूतले घटादिपदार्थो भवति तत्र शब्दस्योचारणस्थानं मुसं करणं च न संभवतीत्यनुचरणम् पदार्थदेशे शब्दसत्त्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । शब्दस्य स्थानमाह- स्थानमिति, करणमाह- करणमिति, प्रयत्नः उच्चारणानुकूलो व्यापार, स्थानप्रयत्लो व्याकरणारम्भ स्पष्टौ । स्वाभिप्रायमाह- तस्येति, तस्य- स्थानस्य करणस्य च. अनुपपत्तिः अभावः । पदार्थदेशे शब्दस्य स्थानकरणयोरसंभवादसत्वं प्राप्तं तेन च शब्दार्थयोः संयोगाभावः प्राप्त इति द्वितीयकल्पोपि नोपपद्यते इत्यर्थः । तृतीयकल्पस्योक्तकल्पयोः समुच्चयरूपत्वेनोक्तकल्पयोरनुपपत्त्यैवानुपपत्तिर्विज्ञेयेत्याह- उभयेति । उपसंहरति- तस्मादिति, प्राप्त:- संयुक्तः, तदेवं शब्दार्थयोः संयोगसंवन्धो नोपपद्यते इति न शब्दस्य लिङ्गविषयार्थबोधकत्वापत्तियेनानुमानेऽन्तर्भावः स्यादित्यर्थः ॥ ५३॥ पूर्वपक्षी शब्दार्थयोः संवन्धावश्यकतामाह- शब्देति, शब्दार्थयोर्व्यवस्थानात व्यवस्थादर्शनात यथा घटशब्देन घटस्यैव वोधो भवति न पटादेरिति तस्मात् शब्दार्थयोः संबन्धस्य प्रतिपेयो नोप- पद्यते यदि शब्दार्थयोः संबन्धो न स्यात्तदोक्ता व्यवस्था न स्यात् किं तु सवैः शब्दैः सर्वेषां पदार्थानां बोधः स्याद् न चैवमस्तीति सिद्धः शब्दार्थयोः संबन्ध इति तादृशसंबन्धवशादेव शब्दस्यार्थबोधकत्वैन लिङ्गविधयैव वोधकत्वं स्यात् न हि साध्यतावच्छेदको हेतुतावच्छेदकश्च संयोग एव संवन्धो भवति येन शब्दार्थयोः संयोगाभावे शब्दस्य लिङ्गविषयार्थबोधकत्वं न स्यादिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- शब्देति, शब्दादर्थप्रत्ययस्य व्यवस्थादर्शनात् यथा घटशब्देन घटस्यैव वोधो भवति तस्मात् शब्दार्थव्यवस्थाकारणं शब्दार्थयोः संवन्धोस्तीत्यनुमीयते तादृशसंबन्धश्च घटादिशब्दानां घटादिपदाथरवास्ति न पटादि- पदाथै रिति शब्दार्थप्रत्ययव्यवस्थोपपद्यते । विपक्षे वाधकमाह- असंवन्धे इति । अर्थमाने इति सप्तम्यथों विपयत्वम् । उपसंहरति- तस्मादिति, रक्तव्यवस्थाकारणीभूतत्व संबन्धस्य प्रतिषेधो नोपपद्यते ॥५४॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- अग्नेति, अन्न- उक्तपूर्वपक्षे समाधिः= समाधानम् । समाधानसूत्रमाह- नेति, शब्दाद् यो व्यवस्थयार्थप्रत्ययः स संबन्धकृतो नारित- वस्य शब्दार्थसंप्रत्ययस्य-शब्दाजायमानस्य पदार्थबोधस्य सामयिकत्वात्-- संकेवमूलकत्वात् संकेतश्च 'अस्य शब्दस्येदं वाच्यम्' इत्याप्तोपदेश एव तथा च न शब्दस्य लिङ्गविधया योधमत्वमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- नेति, शब्दार्यव्यवस्यानम् शब्दादर्थप्रत्ययव्यवस्था संबन्धकारिवम् शब्दार्यसंयन्धमता नेत्यर्थः । व्यवस्थाकारणं निशासते- 1 ·१५० प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अभ्याये. १माहिके- कः पुनरयं समयः ?, 'अस्य शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयम्' इत्यभिधानाभिधेयनियम- नियोगः, तस्मिन्नुपयुक्त शब्दादर्थसंमत्ययो भवति. विपर्यये हि शब्दश्रवणेषि प्रत्ययाभावः, संवन्धवादिनापि चायमवर्जनीय इति । प्रयुज्यमानग्रहणाच समयोपयोगो लौकिकानाम, सम- यपालनार्थ चेदं पदलक्षणाया पाचोऽन्वाख्यानं व्याकरणम् . व्याक्यलक्षणाया वाचोऽर्थलक्ष- णम्, पदसम्हो वाक्यम् अर्थपरिसमाप्ताविति । तदेवं माप्तिलक्षणस्य शब्दार्थसंबन्धास्याऽर्थतु- पोपि अनुमानहेतुर्न भवतीति ।। ५५ ।। किमिति । उत्तरमाह-समयेति । समयस्य पूर्वोचत्वमाह- यत्तदिति, आप्तोपदेशेत्यादिसूत्रभाष्ये उफ सम- यस्वरूपवास्यमनुवदति- अस्येदमिति, अस्य शब्दस्येद वाच्यमितिपष्टोघटितस्य वाक्यस्य योऽर्थविशेष प्रतिपाद्य स शदार्थयो. संबन्ध एव स चानुज्ञात'- स्वीकृत एव वत्कृतैव शब्दादर्थप्रत्ययव्यवस्थेत्यर्थ, 'अस्येदम् । इत्यादिना यदवोचाम तत् तम्- शब्दार्थव्यवस्थाकारणीभूत समयमबोचामेत्यन्वयः । समेतवरूप जिज्ञासते- क इति । सवेत्तस्वरूपमाह- अस्येति, यथा 'घटशब्दस्य घटत्वावच्छिन्न वाच्यम्' इति अभिधानामिधेयनियमस्य-वाच्यवाचकमावसनन्धनियमस्य नियोग उपदेश एव समय इत्यर्थ, अर्थभातम् तज्ज्ञात्याच्छिन्नम्, अभिधीयतेऽनेनेत्यभिधानम्= वाचकम् अभिधीयते इत्यभिधे. यम्= वाच्यम् । अत्र- "अभिवानाभिधेययोनियम - गौशब्दस्य सानादिमानेवार्थ एवमश्नश दस्य पेसरादिमानेवेति तस्मिनियोगो पोद्धव्य इति भावत परमेश्वरस्य सांदी सोय समय इत्ययमर्थ तस्मिनुपयुक्तेः= शाते शब्दार्थव्यवस्था भरति" इति तात्पर्यटीका। पर्यवसितमाह- तस्मिनिति, तस्मिन उक्तसमये उपयुक्ते= साते सवि शब्दादपोधो जायते-- पदार्थवशेष प्रति शक्तिमानस्य कारणत्वात्। विपर्यये= उत्तसपेतमानाभाये हि शब्दश्रवणे जातेपि प्रत्ययाभाव - पदार्थज्ञान न जायते इत्यन्वय. प्यतिरेकाम्या शब्दादर्थव्यवस्था प्रति तत्संपेतज्ञानस्य फारणत्व सिद्वमिति न शब्दार्थव्यवस्था समन्धा. न्तरधना येन शब्दस्य लिलविघया पोधकत्वमापयेतेत्यर्थ । सन्मवादिना शब्दार्थयो समयातिरि. सयन्धान्तरस्योपाप्ययम्= समय अवर्जनीय : स्वीकार्य एव- समयान विना शदस्यार्थयोधकत्या. मावात् , वत्र सरधदयस्वीकार गौरवादावश्यको वाच्यवाचकभाव एव समन्ध स्वीकार्यों न तु सप न्यान्तरमित्यर्थः । सर्ववज्ञानप्रकारमाह- प्रयुज्येति, लौकिकानाम् रोये समयोपयोग = समयान भयुध्यमानपदणाद् भरति यया घटादियोधार्थ प्रयु यमानो यो घटादिशब्रस्ताहणात् तटस्थस्य 'घट• शब्दस्य घटे शकि.' इत्येव समेतमान जायत इत्यन्वय । व्यापरणस्य समेतज्ञापत्रमाह- समयपाल नार्थमिति, पदलअणाया पाचोधास्त्यानम् शन्दसाधुत्वन्युत्पादनलाण यद् व्यापरण पर समय- रक्षार्यमेव व्यापरणे च "भू सतायाम्" यादिना धान्नाम् "कर्मणि द्वितीया" इत्यादिना प्रत्ययाना पपिति परमेव, उप "शक्तिपद व्यापरणोपमानकोशातवाफ्याव्यवहारतम्य" इत्यादि । पास्यलभगाचो नियामकशानमार- पाक्येनि, वाक्यलगाया वाच - पाम्यम्याऽपक्षणमा अर्थशाम्पम् पाश्याप्रधान मोमासादियानम् अन्वाप्यानम् म्यु-पादपमस्ति-मीमामादिगानाणा• मेव वाक्यार्थनियाममत्वादित्यर्थ, म "परभणम्" इत्यत्र "अों समगम्" इयुपटम्यमान पाटम्बशुद्ध प्रति व्याकरणमाया द्रष्टव्यम् । यायलनगमाह- पदममूह इति, अपरिममाप्नो सममार्योषक पदसमूहो वास्य यया 'नौटं पटपानय' इति 'नीट परम्। दिगमोपि मन्न यास्यम्- साकावा ममप्रार्थोषवामायेनाग्मिमाभवान्त्यिन्धय । महति समिनि, हदवन गरीन्या प्राप्तिमार= सयोगमप गायो सबन्धम्यानुमान गुरतुर प्रयोजन टेगोपि नामीति नाजुमान म्यीकरण ममाति प्रयोमन विनानुमानाममाम् , म वयंपनी स्पुरत्यर्थमेव गाउदायो सरधोपश्यने अपनी पुरविता याच्यापामायफनोपपयन सयोगमर नेवि न सयोग स्वोधार्य-दापो भयो निट यानुपपने प्रतिदव नया प ·शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायभाध्यम् । १५१ जातिविशेपे वानियमात् ॥ ५६ ॥ सामयिकः शब्दादर्यसंपत्ययो न स्वाभाविक:-ऋष्यार्यम्लेच्छानां ययाकाम शब्दमयो- गोऽर्थमत्यायनाय प्रवर्तते. स्वाभाविक हि शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वे ययाकामं न स्यात्, यथा वैजसस्य प्रकाशस्य रूपमत्ययहेतुत्वं न जातिविशेष व्यभिचरतीति ॥ ५६ ॥ तदप्रमाण्यम्-अनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्यः ।। ५७ ॥ न शब्दो लिङ्गविधयार्थबोधको येनानुमानेन्तर्भूतः स्यादित्यर्थः । अत्र- "अर्थरूपस्तुपा- लेशोऽयतुप:' स नास्ति. केवलं परैः प्राप्तिलक्षणः संबन्धः कल्पित इत्यर्थः" इति तात्पर्यटीका ॥ ५५ ॥ शब्दार्यप्रत्ययस्य संवन्धन्तराकारणकत्वे सूत्रेण हेत्वन्तरमाह- मातीति, यदि शब्दादर्थप्रत्यय उक्तरीत्या संकेतमूलको न स्यात् किं तु पूर्वपक्षिमतेन शब्दार्थयोः परस्परसंबन्धकृतः स्यात् तदा संबन्धस्याऽभावासंभवात् संवन्धकृतत्वात् स्वाभाविकः स्यात् यथा धूमाद् वहिप्रत्ययः संबन्धकृतत्वात् स्वाभाविक इति सर्वसाधारण एव एवं शब्दादर्थप्रत्ययोपि संवन्धकृतत्वात् स्वाभाविकः सन् सर्वसा- धारणः स्यात् तथा च जातिविशेपे= देशविशेपे कि यार्यम्लेच्छादिनातिविशेपे शब्दस्य स्वार्थप्रत्याय- कत्ये अनियमः व्यभिचारो न स्यात् तथा च यवशब्दस्यायेंषु दीर्घशूकानपत्यायकत्येन म्लेच्छे- ध्वपि दीर्घशुकप्रत्यायकत्वं स्यात्- स्वाभाविकत्वात्. न चैवमस्ति किं तु म्लेच्छेपु मियनुप्रत्यायकत्र भवति आयेंषु च दीर्घशूफप्रत्यायकत्वं सोयं जातिविशेष स्वार्थप्रत्यायकत्वानियमः अर्थप्रत्ययस्य शब्दार्थसंवन्धतत्वं नोपपद्यते संकेतकृतत्वे चौपपद्यते- संकेतस्येच्छाधीनत्वेन यवशब्दसंफेतस्यार्थदीर्घ- शूके म्लेच्छश्च प्रियही कृतिसंभवादिति जातिविशेपे शब्दार्थप्रत्ययस्यानियमात एकरूपत्वनियमा- भावात् शब्दादर्थप्रत्ययः समयकृत एव न तु तदविरिकसंवन्यतः संभवतीतिसूत्रार्थः । अन " जाति- विशेपशब्देन पुनर्देशोऽभिधीयते " इतिवार्तिकम् । व्याच - सामयिक इति, संकेतमूलक इत्यर्थः । म स्वाभाविक न संबन्धान्तरकृतः- संवन्धकृतस्यैव स्वाभाविकत्वप्रदर्शनात, उक्त हेतुमाह- अपीति, अत्र वाक्यादौ यतः' इत्यध्याहार्यम् । अध्यादीनामर्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगो यथाकामम् यथेच्छम्- स्वातसंफेतानुसारेण प्रवर्तते यथा यवशब्दस्यार्याणां दीर्घशूफ म्लेच्छानां च प्रियसी प्रयोगो भाति- तथैव संफेतात् संकेतस्य च स्वाधीनत्वात्, संफेतश्चानानादिरेव प्राहस्तेन न पदार्थान्तरप्रत्ययापत्तिः । विपक्षेनाधकमाह- स्वाभाविक इति, शब्दादर्यप्रत्ययो यदि स्वाभाविका- संन्धातरकृतः स्यात्तदा ययाका शब्दप्रयोगो न स्यात् किं तु यवशब्दस्य स्वभावेन दीर्घशूरुयोषकत्वे स्टैच्छेषु मियानोधावं न स्यात्तेन म्लेच्छाना यशब्दस्य प्रियही प्रयोगो न स्यात् किं वा स्वभावेन प्रियदुनोधरुत्ये दीघ. सूसबोधकत्वं न स्यात्तेनार्याणां दीर्घशूके यथेच्छं प्रयोगो न स्यात्- स्वाभाविकस्य व्यभिचारासंभवा. दित्यर्थः । स्वाभाविकरय व्यभिचाराभाये दृष्टान्तमाहू- ययेति, यया तेजसस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्यय- इतुत्वम् रूपप्रकाशमत्वं जातिविशेपे देशविशेपे न व्यभिचरवि किं तु सनिव रूपप्रकाश भरत्येव तत्कस्य हेतोः ? स्वाभाविकत्वादेवेविवतव्यं तथा यदि शब्दस्याप्ययंप्रत्यायकत्व संपन्धनत्यात् स्वाभाविकं स्यात्तदा फुत्रापि न व्यभिवरदिति यादिशब्दानां सग समानरूपेण दीपशूलादि- प्रत्यायकवं स्यात् न चैवमस्तीवि तत्तदर्थप्रत्यायकत्वस्य व्यभिचारान्टदस्यार्थप्रत्यायस्त्वं न संपन्ध. कृतं किं तु संपवमूलकमेवेत्यर्थः । किं वात्र पूर्वपभिमुसेन शन्दादप्रत्ययस्य स्वाभाविकत्वमाक्षिप्य तम्य प्रत्याख्यानं सूचभाष्याभ्यां कर्तव्यं तथा पान स्वाभाविक इत्यस्य समन्धान्तरश्न इत्यों न फतव्यः कि तु मुरय एयति विभाव्यम् ॥५६॥ शब्दप्रमाणस्यानुमानेऽन्तर्मावो न संमरवीति पूर्वपक्षी अप्रामाण्यमागलं-वदिनि, म नस्य शन्दस्य- धास्यायामामाण्यमू- अन्नवव्यायासपुनरापदोंपन्यः अन्वत्वादियोराण वाक्यस्यामामा- ·. १५२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. आह्रिके- पुत्रकामेष्टिवनाभ्यासेपु, तस्येति शब्दविशेपमेवाधिकुरुते भगवान् ऋषिः । शब्दस्य प्रमाणत्वं न संभवति, कस्मात् १. अमृतदोपाव-पुत्रकामेष्टौ- "पुत्रकामः पुत्रेष्टया यजेत" इति. नेष्टौ संस्थितायां पुत्रजन्म दृश्यते, दृष्टार्थस्य वाक्यस्याऽनृतत्वाद् अदृष्टार्थमपि वाक्यम्- "अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इत्याद्यऽनृतमिति ज्ञायते । विहितव्याघातदोपाच- इवने "उदिते होतव्यम्" "अनुदिते होतव्यम्" "समयाध्युपिते होतव्यम्" इति विधाय विहितं व्याहन्ति- "श्यावोऽस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति" "शवलोऽस्याहुतिमभ्यवहरति योऽनुदित जुहोति" "श्यावशवलौ वास्याहुतिमभ्यवहरतो यः समयाध्युपिते जुहोति " (हति) व्याघाताचान्यतरद् मिथ्येति । पुनरुक्तदोपाच- अभ्यासे देश्यमाने "त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिर ण्यापादकत्वात् , अनृतत्वम्- मिथ्यार्थबोधकत्वम्. व्याघात:- पूर्वापरवाक्ययोः परस्परविरुद्धत्वम् पुन- रुकत्वं च स्पष्टमेवेति सूत्रार्थः, तदनेन घेदवाक्यानामप्रामाण्यं प्रदर्शितं तेपामप्रामाण्ये लौकिकवाक्या- नामप्यऽप्रामाण्यं स्यादेवेत्याशयः, अनृतत्वादिदोपोदाहरणानि च भाप्ये स्पष्टान्येव । व्याचष्टे-पुत्रेति, पुत्रकामेष्टिवाक्येऽनृतत्वम्, अमिहोत्रहवनवाक्येषु व्याघात: “निः प्रथमामन्वाह " इत्यादिष्वभ्यासनोध- कवाक्येपु पुनरुक्तिदोपः इत्येवं यथासंख्यमन्वयाः, अभ्यासः= एकवाक्यस्य पुनः पुनरुचारणम् । सून. घटकतच्छब्दस्य प्रतिपाद्यमाह- तस्येति, तस्येति- तच्छब्देन शब्दविशेपम् वेदवाक्यम्, अधिकुरुते , आश्रयति अप्रामाण्यवोधनार्थम् ऋषि:- सूत्रकारः । अन तच्छन्दस्य वेदवाक्यापरत्वे वैयर्थ्यमेव स्यात्-- सामान्यतः शब्दपदार्थस्य प्रकृतत्वेन पूर्वसूत्रेभ्यः प्राप्तिसंभवादित्यर्थः । सूत्रप्रतिपाद्यमाह- शब्दस्येति । शब्दाप्रामाण्यकारणं जिज्ञासते- कस्मादिति । पूर्वपक्षी उत्तरमाह- अनृतंति, " पुत्रकामः पुत्रेया यजेत" इति पुत्रकामेष्टिवाक्ये अनृतदोपात्-- अनृतत्त्वदोपादप्रामाण्यम्, अनानृतत्वमाह- नेष्टाविति, उक्तायामिष्टौ संस्थितायाम्= अनुष्ठितायाम् कृतायामपि पुत्रो न जायते इत्यनृतत्वं दोपः । उक्तमन्यः प्रातिदिशति- दृष्टार्थस्येति, यत् फलमेतच्छरीरेण लन्धुं शक्यते तद्वोधकं वाक्यं दृष्टार्थ यत् फलं शरीरान्तरेणैव लब्धं शक्यते तद्वोधकं वाक्यमदृष्टाथै यथा- "स्वर्गकामो यजेत " इत्यादिवाक्यम्- स्वर्गस्य शरीरान्तरेणेव लभ्यत्वस्वीकारात्. पुत्रस्य त्वेतच्छरीरेणापि लभ्यत्वात् पुनकामेष्टिवाक्यं दृष्टार्थ तन दृष्टार्थस्य पुनकामेष्ट्यादिवाक्यस्यानृतत्वे प्राप्ते " अमिहोनं जुहुयातू स्वर्गकामः" इत्यादिफमदृष्टार्थ- मपि वाक्यमनृतमिति ज्ञायते अमृतत्वाच तस्याप्यप्रामाण्यमित्यन्वयः। व्याघातदोपमाह-विहितति, विहितस्य व्याघातः= दोपयनं नादृशदोपाचामामाण्यं वाक्यस्येत्यर्थः, हवने= अमिहोनहोममुद्दिश्य "उदिते होतन्यम् "" अनुदित होतव्यम् । " समयाथ्युपिते होतव्यम्" इत्येवं सूर्यस्योदितादिकाले. प्वग्निहोत्रविधानं कृतम् , समयाथ्युषितकालोप्यनुदितकालविशेप एव तदुक्तम्- "तथा प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डले । रविर्यावन्न दृश्येत समयाथ्युपितं च तन्" इति । विहितस्य व्याघातमाह-विहिव. मित्यादिना, विहितं होमं व्याहन्ति= दूषयन्नि, उदितहोमस्य व्याघातकवाक्यमाह- श्याव इति, ये उदित जुहोति तस्याहुनि झ्याव:- यमश्वा राक्षसविशेपो वाऽभ्यवहरति= भक्षयति न साऽऽहुति हॉमोदेश्यदेवना प्रामोतीत्यर्थः, अनुदितहोमस्य व्याघातकवाक्यमाह- शवल इति, शबलः द्वितीयो यमश्वा राक्षसविशेपो वा, समयाथ्युपितहोमस्य व्यापातकवाक्यमाह-यावशालाविति, धाक्यं पूर्व- घदेव न्यारयेयम्, तदेवमुदितहोमे कृते श्यावनाहुतिभक्षणलक्षणः अनुदितहोमे शरलेनातिमक्षणलक्षण: समयाध्युपितहोमे श्यावशवलाभ्यामाहुतिभक्षणलक्षणो दोष उक्त इति पूर्वोक्तोदिवहोमादीनां व्याघावो जातस्तेन व्यापातेनाऽन्यतरत- होमविधायकं वाक्यं किंवा व्यापावोधक वाक्यं मिथ्या स्यादेव मिथ्यार्थवोधकत्वाशाऽप्रामाण्य प्राप्तमित्यर्थः । सिद्धान्ते तु यशुदितहोमकतानुदिते समयाप्युपिते का जुहोति यदि धानुदिवहोमकर्ता उदित समयाध्युपिते वा जुहोति यदि च समयाप्युपिनहोपकर्ता रदिने पादित वा सूर्य जुहोवि तत्र “श्याः" इत्यादिवास्यदोष उत्तः स्वीनिहोमकालस्य परित्यागे ·शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायभाष्यम्। १५३ त्तमाम्" इति पुनरुक्तदोपो भवति. पुनरुक्तं च प्रमत्तवाक्यमिति. तस्मादप्रमाणं शब्दा- अनृ- तव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्य इति ॥ ५७ ॥ न-कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५८॥ नानृतदोपः पुत्रकामेष्टौ, कस्मात् ?, कर्मकर्डसाधनवैगुण्यात, इष्टधा पितरौ संयुज्यमानी पुत्रं जनयत इति, इष्टिः करणम्- साधनं. पितरौ कर्तारौ. संयोगः कर्म. त्रयाणां गुणयोगाद पुत्रजन्म. वैगुण्याद् विपर्ययः, इष्टयाश्रयं तावत् कर्मवैगुण्यं समीहाभ्रेपः, कवैगुण्यम् अविद्वान प्रयोक्ता कपूयाचरणश्च, साधनवैगुण्यं हविरसंस्कृतम् उपहतमिति. मन्या न्यूनाधिकाः स्वरवर्ण- हीना इति. दक्षिणा दुरागता हीना निन्दिता वेति । अथोपजनाश्रयं कर्मवैगुण्यं मिथ्यासंप्र- योगः, कर्तवैगुण्यं योनिव्यापादो वीजोपघातश्चेति, साधनवैगुण्यम् इष्टावऽभिहितम् । लोके च दोपयोधनार्थ. तथा चोदितहोमका उदिते एव होत्यव्यमेवमन्यत्रापि विज्ञेयम् । पुनरुक्तिदोपादप्रामाण्य- माह- पुनरुक्तेति, अभ्यासे= पुनरुचारणे देश्यमाने विधीयमाने पुनरुक्दोपो भवति, उदाहरति- निरिति, यागेऽग्निसमिन्धनार्थाः सामधेनीनामका एकादशसंख्याका ऋचःमत्रा वेदे प्रसिद्धा एव तत्र श्रूयते “पञ्चदश सामधेनीरन्वाह " इति. एकादशानामृचों पञ्चदशत्वं च प्रथमान्त्ययो अचोः निरभ्या- सेन जायते तदेवोक्तम्- “त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्" इनि, त्रिः- त्रिवारं प्रथमा ऋचम् उत्तमाम्- अन्त्याम् अन्वाह= पठति इत्यर्थः । तदेतत् पूर्वमीमांसाया: पञ्चमाध्यायतृतीयपादतृतीयाधिकरणेऽन्यत्र च द्रष्टव्यम् । पर्यवसितमाह- पुनरुकं चेति । उपसंहरति- तस्मादिति, शब्दस्याप्रामाण्ये सूत्रोक्तहेतु- मनुवदति- मनृतेति, अनृतत्वादिदोपाणामप्रामाण्यापादकत्वात् तद्घटितं वाक्यमप्रमाणं तत्सादृश्या- दन्यदपि वाक्यमप्रमाणमिति वाक्यमात्रस्याप्रामाण्य प्राप्तमित्यर्थः ।। ५७ ।। पूर्वपक्षिप्रतिपादितं शब्दाप्रामाण्यं प्रत्याचष्टे- नैति, पुत्रकामेष्टिवाक्यस्याऽप्रामाण्यं नास्ति-पुत्र- कामेष्टौ कृतायामपि यः पुत्रजन्माभावः स कर्मकर्तृसाधानानां वैगुण्यात= वैकस्यात्- दोपादेव भवतीति न वाक्यस्याप्रामाण्यमितिसूत्रान्वयः । अन्यत् सर्व भाष्ये स्पष्टमेव । व्यावष्टे- नेति, उक्ते पुत्रका- मेष्टिवाक्येऽनृतत्वदोष एव नास्ति येनाऽप्रामाण्यं स्यात् । अनृतत्वदोपाभावकारणं जिज्ञासते- कस्मा- दिति । उत्तरमाह- कर्मेति, इष्ट्या- पुत्रकामेध्यनन्तरं पितरौ= मातापितरौ ऋतुकाले संयुज्यमानौ पुत्रं जनयतः नान्यथेति लोकप्रसिद्धमेव । कर्मादीनां स्वरूप वैगुण्यं चाह-इष्टिरित्यादिना, पुत्रौत्पत्तौ इष्टिः करणम् साधनम् , इष्टिसंयोगकर्तारौ पितरौ उभयोरेवाधिकारात्, मातापित्रोः संयोगश्च कति कर्मा. दीनां स्वरूपमुक्तम्, त्रयाणाम् कर्मकर्तृसाधनानां गुणयोगात्- साद्गुण्यात यथार्थप्रयोगात्= अपचा- राभावात्पुत्रजन्म भवति, वैगुण्यात वैकल्यात अपचारात् विपर्ययः= पुत्रजन्माभाव आपद्यते । एपा वैगुण्यमाह- इट्याश्रयमित्यादिना, इट्याश्रयम्= इष्टौ. इष्टयाश्रितकर्मणो वैगुण्यं हि समीहाभ्रेप:- क्रियाभ्रंश एव यथा कर्तव्यं तथा न कृतमिति, यत्र प्रयोक्ता विद्वान् - कर्मस्वरूपवेत्ता न भवति किं वा कपूयाचरणः- निन्दिताचारवान् भवति तत्र वन कर्तृवैगुण्यम् । यत्र हविरुतसंस्काररहितं भवति किं वा उपहतम्- अपकं दुग्धं भ्रष्टं वा भवति तत्र वत् साधनवैगुण्यम् , यत्र च मत्राणा न्यूनाधिकत्वं भवति स्वरवर्णादिहीनत्वं च भवति दक्षिणा दुरागता: असत्यतिग्रहादिप्राप्ता वा होना अल्ला वा निन्दिता दानायोग्या वा भवति तदपि तत्र साधनवैगुण्यमेव- मन्त्रादीनामिप्यत्वात् । एवमिष्टि- पक्षीयं कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यमुक्त्वा दृष्टोपाये कर्मादिवैगुण्यमाह- अथेति, उपजनाश्रयम्- पुत्रोत्पादने, पुत्रोत्पादनस्य कर्मणो वैगुण्यं मातापित्रोमिथ्यासंप्रयोग- यादृशेन संयोगेन शुक्रस्य गर्मागये प्राप्तिन स्यात् स मिष्यासंप्रयोग:- नैवं पुत्रो जायते इति, योनिव्यापाद: योनिदोपो येन गर्मशरणाक्तिन- श्यति स चाधिकमैथुनादिना भवति, बीजोपघात:- शुक्रदोपविशेपो येन गर्ने स्थितिमचिनश्यति ६ Do

·,
१५४
प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. आहिरे-
'अग्निकामो दारुणी मथ्नीयात्' इति विधिवाक्यम् तत्र कर्मवैगुण्यं मिथ्याभिमन्थनम्. कर्ड
गुण्यं महाप्रयत्नगतः प्रमादः . साधनवैगुण्यम् आई सुपिरं दारु इति. तत्र फलं न निप्पद्यते
इति नानृतदोपः, गुणयोगेन फलनिष्पचिदर्शनात, न चेदं लौकिकाद् भिद्यते- "पुत्रकामा
पुत्रष्टया यजेत" इति ।। ५८ ॥
अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥ ५९ ॥
'न व्याघातो हवने' इत्यनुवर्तते, योऽभ्युपगतं हवनकालं भिनत्ति- ततोऽन्यत्र जुडोनि
तत्रायमभ्युपगतकालमैदे दोप उच्यते- “श्यावोऽस्या तिमभ्यवहरति य उदित जुटोति"
तदिदं विधिभ्रेपे निन्दावचनमिति ॥ ५९॥
तदा कर्तृवैगुण्यम्, पुत्रोत्पादनकों: मातापित्रोवैगुण्यम्= दोप:- स्वरूपदीप इत्यर्थः, साधनवैगुण्यं
चेष्टिवैगुण्यमेव तच्च पूर्वमिष्टिमुद्दिश्य अभिहितम्= उक्तमेवेत्याह- साधनवगुण्यमिति, एतादृशवैगुण्येपि
पुत्रो न जायते । अत्र लौकिकवाक्यमुदाहरति-- अनिकाम इति, दारुणी- काष्ठद्वयं मनीयात् काटद
यमन्थनेनाग्निरुत्पद्यते यत इत्याशयः, अन्न कर्मादिवैगुण्यमाह- तत्रेति, यादृशमन्थनेनामि येता.
ऽतादृशं मन्थनं मिध्याभिमन्यनम् , कतृवैगुण्यमाह- कर्तृवैगुण्यमिति, प्रज्ञागतः प्रमादः मन्थनाज्ञानम्
प्रयत्नगतः प्रमादः शैथिल्यम् , दार= मन्थनीयं फाष्ठं यदि आई वा स्यात् सुपिरम्= सछिद्रम्
जरं वा स्यात्तदा साधनवैगुण्यं विज्ञेयम्- अन्न मन्यनीयकाष्ठस्यैव साधनत्वात् , पर्यवसितमाह-
तोति, तत्र= उक्तकादिवैगुण्ये सति तानवैगुण्यादेव फलाभाव:= अग्नेरनुत्पत्तिर्भवतीति अग्नि-
कामः' इत्यादिवाक्येऽनृतत्वदोषो नास्ति- कर्मादिसागुण्ये फलदर्शनान् , तदाह- गुणयोगेनैति
गुणयोगः- यथार्थता अपचारामावः । प्रकृतमाह-न चेदमिति, इद = "पुत्रकामः" इतिवेदिक
पुत्रकामेष्टियाक्यम् 'अग्निकामः' इति लौकिकवाक्यान्न भिद्यते- लौकिकवाक्यवदेव फर्मकर्तृसाधनाना
साद्गुण्यसापेक्षत्वान् . तया च ययोक्तरीत्या कर्मादिवैगुण्येन फलामावेपि न लौकिकवाक्यायाsप्रामाण्य
तथा कर्मादिवैगुण्येन फलामावेपि न वैदिकवाक्यस्यायामाण्यम्- प्रमाणमात्रस्य स्वेतिकर्तव्यतासापेक्ष
त्वान खेतिकर्तव्यतां विना फलजनसत्वाभावादित्यर्थः ॥ ५८ ॥
प्रदशितव्याघातदोपस्यामावमाह- मभ्युपेत्येति, होमायोदितादिकालेध्येकं कालमभ्युपेत्य स्वी.
कृत्य फालमैदे= तादृशस्वीकृतकालम्य परित्यागे दोपवचनात "श्याव;" इत्यादिवचनदीप उक्तस्तथा
पोदितहोमस्वीफळ उदित एव सूर्ये होतत्र्यम् नानुदित समयाथ्युषित वा एवमनुदितादिहोमम्वीकार
पक्षेपि नियमो विशेयस्तथा च न वास्येषु प्रदर्शितेषु व्यापातदोपो येनाप्रामाण्यं स्यादिति सूराथः ।
याचरे- नैति, नेति पूर्वसूत्रान् तत्पूर्वसूत्रास व्यापात इविपदमनुवर्तनीयं व्या पहने हवनवि-
भायकवाक्येपूक्तपु न व्यापातो दोपो येनाप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । मूत्रप्रतिपाद्यमाइ- य इति, मन्युः
पगतम्= स्वीनं हवनकालम् हवनस्योदिवादिकालं मिनति स्यमति, भिनत्तीत्यस्यार्थमाह- तव
इति, ततः= स्वीश्वकालादन्यत्र- अन्यम्मिन् काले जुहोति नत्र स्वीकनकालपरित्यागे तस्य दोष
उन्यते, दोपगोषस्वास्यमाह-श्याव इति, वाक्यं पूर्वत्र व्यास्यानम्, धोमाय उदितातिरिककालम्बी
पर्नुमत्सरित्यागेऽयं दोष उक्त, मनुदिवातिरिक्तकालम्बीकर्तुम्न परित्यागे "शटः" इत्यनेन दोप उक
ममयाध्युपिनातिरिक्तकालम्पीकर्तुश्च तत्परित्यागे "यावाली इत्यनेन दोष उक्त इविविज्ञेयम् ।
उपसंहरनि- नदिदामिति, तन्- तस्मादप "श्यावः" श्यादिवाक्यं विधिप- म्बीतकालय
परित्यागे निन्दावयनमैपेति नैपां वाक्यानामप्रामाण्यं नाप्यनादानिन्दायाश्यगराष्ट्रोमविनायकवाक्याना
स्याधानो येनाप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ ५९॥

·शब्दप्रमाणपरीक्षा न्यायभाष्यम्। अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६०॥ 'पुनरुक्तदोपोऽभ्यासेन' इतिप्रकृतम्, अनर्थकोऽभ्यासः पुनरुक्तः, अर्थवानभ्यासो. ऽनुवादः, योऽयमभ्यास:- "त्रिः प्रथमामन्वाह विरुतमाम्" इति अनुवाद उपपद्यते- अर्थव- चाद, विर्वचनेन हि प्रथमोत्तमयोः पञ्चदशत्वं सामर्थनीनां भवति तथा व मन्त्राभिवाद:-- "इदमहं भ्रातृव्यं पञ्चदशारेण वाग्वनेण वाधे योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः " इति पञ्च- दशसामिधेनीवत्रं मन्त्रोऽभिवदति तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति ॥ ६ ॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणाद ॥ ६१॥ प्रमाणं शब्दो यथा लोके ।। ६१॥ प्रदर्शितपुनरुवेनाऽप्रामाण्याऽभावमाह-अनुवादेति, अनुवादत्वोपपत्तेरित्यर्थः, "विः प्रथमामन्वाह" इत्युक्तस्याऽभ्यासस्य अनुवादत्वोपपत्तेः- अनुवादत्वसंभवात् पुनरुतत्वं नास्त्येव येन दोपत्वं स्यात्तेन चाऽप्रामाण्यं स्यादित्यन्वयः, निरर्थकस्याऽभ्यासस्य- पुनरुचारणस्य पुनरुक्तत्वं भवति न तु सार्थकस्यापि तस्यानुवादत्वसंभवात् अत्र च “पञ्चदश सामधेनोरन्वाह" इति श्रूयमाणं पञ्चदशत्वं सामधेनीना- .मेकादशसंख्याकर्चामभ्यासं विना नोपपद्यते स एवाभ्यासः “त्रिः प्रथमाम्" इतिवास्येनोक्त इति सामधेनीनाम्यां पञ्चदशत्वसंपादकत्वान्न निरर्थकस्तथा च न पुनरुक्तत्वलक्षणो दोषः किं तु अनुवाद एवेति न वाक्यस्याऽप्रामाण्यापत्तिरिति सूत्रार्थः, अत्र- "पुनरुक्तं नाम तस्यैवाऽर्थस्याऽनङ्गीकृतविशेषस्य सतः पुनर्वचनम्, अनुवादस्तु पुनः श्रुतिसामर्थ्यादझीकृतविशेषस्यार्थस्य वादः एवं सति यथोक्तो न दोपः" इतिवार्तिकम् । व्यावष्टे- पुनरुक्केति, “निः प्रथमाम्" इत्यत्राऽभ्यासेन पुनरुक्तदोपस्तेन चा- प्रामाण्यमिति यत् प्रकृतम् पूर्वमुकं पूर्वपक्षिणा तस्यान निरासः क्रियते इत्यर्थः । अभ्यासस्य वैविध्य- माह- अनर्थक इति, अभ्यासोऽनर्थकः सार्थकश्च भवति तत्राऽनर्थक एव पुनरको भवति न सार्थकोपि स लनुवाद इत्युच्यते । प्रकृतमाह- योयमिति । सोयमिविशेष: "त्रिः प्रथमाम्" इत्युक्ताभ्यासस्यानुवा- दत्वे हेतुमाह- अर्थवत्त्वादिति, उतार्थवत्त्वमुपपादयति-निर्वचनेनेति, प्रथमोत्तमयो ऋचौः “त्रिः प्रथ. साम्" इत्युक्तेन निर्दशन- निकाएमाप्टेन सामलीलामृतां प्रश्चान्दसुप्रपदाते पञ्चाशत्वं रुपमा पञ्चदश सामधेनीरन्वाह " इत्यनेन विधानादिति नायमभ्यासो निरर्थको येन दोप: स्यात् कि स्वनुवादोयमित्यर्थः । पञ्चदात्वस्य शत्रुबाधकत्वेन सार्थक्ये प्रमाणमाह- इमिति, भ्रातृव्यम्= शत्रुम, पञ्चदशलक्षणा अरा यस्य तत् पञ्चदशारं तेन वागवण= वाक्यलक्षणवण सामन्यात्मकेन वाधे इत्यन्वयः समितिशेषः । पञ्चदशसामधेनीलझणं वनमुक्तमत्रोऽभिवदति- स्तौति तत् सामधेनीना पञ्चदशत्वमभ्यासं विना न संभवति- एकाशत्वादिति "त्रिः प्रयमाम्" इत्यभ्यासः सार्यकत्वान्न पुन- रुक्दोप इति नाप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः ।। ६०॥ नन्वनुवादत्वेपि कथं सार्यस्यं स्याद् येन प्रामाण्यं स्याहित्याशङ्कप सूनकारोऽनुपादस्य सार्थक्य. माह- वाक्येति, वाक्यविभागस्य वाक्यविशेषस्य- अनुवादस्य मर्यग्रहणात्- समयोजनत्वात् सार्थक्यं तेन च प्रामाण्यमिति सूमार्थः, मर- "वाक्यविभागस्य मनुवादत्वेन विभक्तवाक्यस्य अर्थग्रहणा- प्रयोजनस्वीकारात् शिष्टैरिति शेपः" इतिविश्वनायभट्टाः । व्याचष्टे-प्रमाणमिति, विध्यनुवादादीना बाक्यविभागाना सार्थकत्वात् शब्द: वेदवाक्यं सर्वमेव प्रमाणं यथा लोफे-लौकिकवाक्यवदिति वेद- वाक्यानां प्रामाण्य सिद्धमित्यर्थः। अन= "समस्तानि वेदवाक्यानि पक्षीरल्याभिषीयन-प्रमाणे वेदवाक्यानि अर्थविभागवत्त्वाद् मन्वादिवाक्यवत्" इति वार्तिकम् ।। ६१ ॥

·- प्रसन्नपदापरिभूषितापू- [२ अध्याये. १माहिक विभागच ब्राह्मणवाश्यानां विविध:- विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ।। ६२ ॥ त्रिधा खलु ब्राह्मणवाक्यानि चिनियुक्तानि-विधिवचनानि अर्थवादवचनानि अनुवा. दवचनानीति ॥ ६२॥ तन- विधिविधायकः ।। ६३ ॥ यद् वाम्यं विधायकम् = चोदकं स विधिः, विधिस्तु नियोगोऽनुला वा यथा- “ अभि- हो जुहुयाच स्वर्गकामः" इत्यादि ॥ ६३ ॥ स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६४ ॥ विधेः फलवादलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः संमत्यया- स्तूयमानं श्रदधीतति. प्रव तिका च- फलश्रवणात् मवर्तते- "सर्वजितो वै देवाः सर्वमजयन् सर्वस्याऽऽत्यै सर्वस्य जित्यै मप्रिमसूत्रमवतारयति- विभागश्चेति, वेदस्य मनग्राह्मणभेदेन द्वौ भागौ तत्र प्राह्मणभागस्य प्रैविध्यमुच्यते । विधीति-निधिवचनानि अर्थवादवचनानि अनुवादवचनानि चेत्येवं विया ब्राह्मण वाक्याना विनियोगात्= समन्वयात् विभागाद्वा ब्राह्मणवाक्याना त्रैविध्य सिद्धं तत्र प्राह्मणभागस्य सर्वस्यापि लौकिकवाक्यवत् प्रामाण्ये सिद्धे तद्धटकानामनुवादवाक्यानामपि प्रामाण्यं प्राप्तमिति न "निः प्रथमाम्" इत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यापत्तिरिति सूनार्थ । व्याचप्टे- विधेति, विनियुक्तानि- विभक्तानि, धैविध्यमाह-विधीति ॥ २ ॥ तर विधिलक्षणसूत्रमवतारयति-तोति । विधिरिति-विधायकं वाक्य विधिरित्युच्यते यथा " स्वर्गकामो यत" इति वाक्यं यागविधायकत्वाद् विधिवाक्यमिति सूगार्थः । ध्याचप्टे- यदिति । विधायकपदस्यार्थमाह- चोदकमिति प्रवर्तकमित्यर्थ ।विधिस्वरूपमाह-विधिरिति, नियोग-विधानम् अप्रवृत्तस्य प्रवर्तनम् , प्रवृत्तस्य प्रवर्तनमनुज्ञा, पत्र- "यद्वाक्यं विधत्ते- 'इद पुर्यात् । इति स नियोग', अनुज्ञा नु यत्कर्तारमनुजानाति तदनुज्ञाशक्यम् यथामिहोत्रवाक्यमेवैतत् साधनावाप्तिप्रवृत्तिपूर्वकत्वमनु जानाति" इति वार्तिकम्, अग्निहोत्रसाधनं यद् दुव्यादि तदऽवाप्तो प्रवृत्तिपूर्वकत्वममग्निहोत्रस्यानु- जानाति- अग्रिहोत्रसाधनं विनाग्निहोनासंभवात् तदर्थ द्रव्योपार्जनादी प्रवृत्तस्य प्रवृत्तिमनुजानाति- स्वीकरोतीत्यर्थ । अत्र- " यदेतत् “अमिहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इतिवाक्यम अप्रवृत्तप्रवर्तकलक्षण कपेक्षियोपायता ज्ञापयद् विधिस्तदेव तत्साधनद्रव्याद्यवाप्तिप्रवृत्तिमनुजानाति " " तस्मात् तदेवामिहो- अादिवाक्यममाप्तेऽग्निहोत्रादौ विधिः अन्यतः प्राप्ते तत्साधनेऽनुज्ञेति सिद्धम्" इति च तात्पर्यटीका, तत्साधनोपार्जने इत्यर्थः । विधिवाक्यमुदाहरति- यथेति ॥ ६३ ॥ अर्थवाद चतुर्धा विमजते- स्तुतिरिति, इत्येवं चतुर्विधोऽयवाद् इत्यन्वय. ! परस्परविरोधयोधक वाक्यं परकृति, इतिहासवाक्यं पुगकल्प स्पष्टमन्यदितिसूनार्यः । व्याचष्टे- विधेरिति । फलवादः लक्षणा= फलस्यार्थवादरूपा, स्तुतिप्रयोजनमाह-संप्रत्ययाति, विधौ- यागादौ सूयमाने विश्वासो सादनायेंत्यर्थ , अत्र हेतुमाह-स्तूयमानमिति, स्तूयमाने यागादी तादृशस्तुत्या श्रद्धा जायते इति खुवि संप्रत्यया । स्तुतेः प्रवर्तकत्वमप्याह-प्रवतिकेति, प्रवर्तस्त्वे हेतुमाइ-फलथवणादिति, फला- तिशयमेवन च स्तुतिरिति फलश्रवणं स्तुतिपत्रणमेव तथा च फलश्रवणस्य प्रवर्तकत्ये स्तुते प्रवर्तकत्व सिमित्यर्थः । अत्र स्तुत्यर्थवादवाक्यमुदाहरति- सति, प्रकृती याग. सर्वस्य जित्य= जयाय भवति ·हा शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायमाध्यम्। १५७ सर्वमेव तेनामोति सबै जयति" इत्येवमादि । अनिष्टफलवादो निन्दा वर्जनार्था-निन्दिनं न समाचरेदिति “स एप वा व प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमो य एतेनानिष्ट्वाऽन्येन यजते गर्ने पतति- अयमेवैतद् जीयते वा प्रमीयते वा" इत्येवमादि । अन्यकटकस्य व्याहतस्य विधेर्वादः परकृतिः- "हुत्वा वपामेवाग्रेऽभिधारयन्ति अथ पृषदाज्यं तदुह चरकाचर्यकः पृपदाज्यमेवाग्रेऽभिधारयन्ति 'अग्नेः प्राणाः पृपदाज्य स्तोमम्' इत्येवमभिदधति" इत्येवमादि । ऐतिह्यसमाचरितो विधिः पुराकल्प इति- "तस्माद्वा एतेन ब्राह्मणा बहिप्पवमानं सामस्तोममऽस्तौपन्- योने यज्ञं प्रतनवामहे " इत्येवमादि। कयं परकृति- पुराकल्पौ अर्थवादाविति?, स्तुतिनिन्दावाक्येनाभिसंबन्धाद् विध्याश्रयस्य कस्यचिदर्यस्य द्योतनादर्थवाद इति ॥ ६४ ॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ।। ६५ ॥ अनेनैव देवाः सर्वमजयन् तेन= अनेन प्रकृतेन यागेनेत्यर्थः, तथा चैतद्वाक्यं स्तुत्या स्तूयमाने प्रकृते यागे श्रद्धां च प्रवृत्ति चोत्पादयतीति स्तुतिवाक्यमित्यर्थः । निन्दास्वरूपमाह- अनिष्टेति, अनिष्टफल- कथनं निन्दा, निन्दाप्रयोजनमाह- वर्जनाथेति, निन्दिते प्रवृत्तिवर्जनात्यर्थस्तदाह- निन्दितमिति । निन्दावाक्यमाह- स एष इति, सर्वेषां यज्ञानां मध्ये प्रथमो यज्ञो ज्योतिष्टोम एवेति सोमप्रधानयज्ञेषु प्रथमं ज्योतिष्टोम एव कर्तव्यः, यस्तुपुरुष एतेन ज्योतिष्टोमेनानिष्ठा- ज्योतिष्टोममकृत्वा मन्येन यागेन यजते स पतति, पतनपदार्थमाह- अयमिति, जीर्यते= विनश्यति. प्रमीयते- अपम्रियते, तदनेन सोम- प्रधानयागेषु प्रथमं ज्योतिष्टोमातिरिक्तयागे प्रवृत्तिर्निन्दितेति न कर्तव्येत्यर्थः, तदेतत् पूर्वमीमांसाया: पञ्चमाध्यायतृतीयपादचतुर्दशाधिकरणे द्रष्टव्यम् । परकृतिस्वरूपमाह- अन्येति, व्याहतस्य विरुद्धस्य, कर्तृभेदेन विरुद्धस्य विधेर्वादः कथनं परकृतिरित्यर्थः, उदाहरति- हुत्वेति, होमानन्तरं वपामभिधारयन्ति तदनन्तरं एपदाज्यम्, चरकाध्वयं- वस्तु पृषदाज्यमेवामेऽभिधारयन्ति. पृपदाज्यस्य प्रथमाभिधारणे प्रमाणमाहुः- अग्नेरिति, यतोऽमेः पृष- दाज्यं प्राणा अतस्तस्य प्रथममभिधारणमिति श्रुत्यर्थः, वपा= पशोर्हृदयस्य मेदः, अभिधारणम्- धृते. नाभिपेचनम्, पृपदाज्यम्= दधियुक्तमाज्यं होमार्थम्, चरकाध्वर्यवः- वैदिकविशेषाः, अकेपी प्रथम वपाभिधारणमुक्तं तद्विरुद्धं च चरकावयूणां प्रथमं पृपदाध्याभिधारणमिति परस्परविरुद्धविधेः कथनात परकृतिरित्याशय. । पुराकल्पस्वरूपमाह- ऐतिह्मेति, ऐतिह्मसमाचरितः- इतिहाससहशो विधिः पुरा. क्ल्पः- भूतार्थवाद इत्यर्थः, उदाहरति- तस्माद्वेति, " योने यज्ञम्" इत्यादिमन्त्रसमुदायात्मकं बहि- पवमाननामकं सामस्तोममस्तीपन इति श्रुत्यर्थः, अत्र " अस्तोपन्" इति भूतार्थकथनात् पुराकल्पत्वं विज्ञेयम् । स्तावकं निन्दकं वा वाक्यमर्थवाद इत्युच्यते तत्र स्तुतिनिन्दारहितयोः परकृति पुराकल्पयो- रर्थवादस्वकारणं जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- स्तुतीति, स्तुतिवास्येन निन्दावास्येन वा संव- न्धाद् विध्याश्रयस्य विधिप्रतिपाद्यस्य विधेयसंबद्धस्य वा कस्यचिदर्थस्य द्योतनादेव परकृतिपुराकल्प- योरर्थवादत्वं विज्ञेयम्, यथा पूर्वन वपापदाज्ययोरभिधारणस्य वैदिकसमुदायभेदेन प्राथम्यमुच्यते, परन च बहिष्पवमानसामगानमुच्यते, हविपामभिधारणं सामगानं च विहितमेवेति पूर्वमीमांसाया प्रसिद्धमेव तदाश्रितायेती परकृतिपुराकम्पावित्यर्थवादरूपावित्यर्थः । पूर्वमीमांसायामप्युक्तम्- " पण महता पुरुषेणेदं कर्म कृतमिति प्रतिपादकोर्थवादः परकृतियथा- “ अग्नि; अकामयन्” इति, पर. प्रवक्तृकार्यादिप्रतिपादकः पुराकल्पः” इति ॥ ६४ ॥ उद्दिष्टरयानुवादस्य स्वरूपमाह-- विधीति, विविविहितस्य पदार्थस्य अनुवचनमः- विधानानन्तरं किंचित्प्रयोजनाय कयनमनुवाद इत्युच्यते यथा-"दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत " इतिविधिका- ·यथा प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये १माहिक- वि यनुवचन नानुवादो विहितानुवचनं च, पूर्वः शब्दानुवादोअरोऽनुवादः, पुनरक्त द्विविधम् एवमनुवादोपि । किमर्य पुनर्विहितपन्यते ?, अधिकारार्यम्= विहितमधि- कृत्य स्तुतिौंध्यते निन्दा वा विधिशेपो वाऽभिधियते, विहितानन्तरार्थोऽपि चानुवादो भवति, एवमन्यदप्युत्भेक्षणीयम् । लोकेपि च विधिरर्थवादोऽनुवाद इति च विविध वाक्यम्- 'मोदन पत्' इति विधिवाक्यम् , अर्थवादवाक्यम्- 'आयुर्व! वलं सुख प्रतिभान चान्ने प्रतिष्टितम्' , अनुवादः- 'पचतु पचतु भवान्' इत्यभ्यासः, 'तिम पच्यताम्' इति वा 'अङ्ग पच्यताम्' इति (वा) अभ्येपणार्थम् , 'पच्यतामेव ' इति चावधारणार्थम् । यथा लोकिक वाक्ये विभागेनार्थग्रहणान प्रमाणत्वम् एव वेदवाक्यानामपि विभागेनार्यग्रहणात् प्रमाणत्व भवितुमर्हतीति ।। ६५ ।। क्येन विहितस्य दर्शयागस्य पौर्णमासयागस्य च- "य एव विद्वान् पौर्णमासी यजते, य एव विद्वान् अमावास्या यजते " इत्यनुवाद मनेन हि पटसु यागेषु मध्ये आग्नेयानीपोमीयोपायाजाना पौर्णमासी- काल अग्नेयैद्राग्नीपाशुयाजाना चामावास्याकाल प्रतिपाद्यते अन्यन् पूर्वमीमासाया दृष्टव्यमिति सूनार्थ । ध्याचप्टे- विधीति, विधेरनुवचन विहितस्यानुवचन चैतिद्विविधोऽनुगदो भवति तर पूर्व विध्यनु वचन शब्दानुवाद , अपर - विहितानुवचनमर्थानुवाद यथा पुनरुक्त द्विविध भवति वत्र अनित्य अनित्य ' इति शब्दपुनरुक्त अनित्यो विनाशी' इत्यर्थपुनरुक्त तथानुवादोपि द्विविध इयर्थस्तत्र विष्यनुवचन यथा- “य एवं विद्वान् " इत्युदाहृतमत्र "दर्शपौर्णमासाभ्या जयेत" इतिविधे शब्दानु वाद एव, विहितानुपचन यथा- " अग्निहोत्र जुहोति" इतिविहितस्याग्निहोत्रस्य दधिकरणकत्ववि धानाय- "दमा जुहोति" इत्यनुवाद् इतितात्पर्यटीकाभिप्राय । विहितानुवादस्य प्रयोजन जिज्ञासत- किमर्थमिति । उत्तरमाह- अधिकारार्थमिति, उक्त व्याचष्टे-विहितमिति विहितस्य यागादे स्तुति बोधनार्थ किं वा वेदविरुद्धत्वे निन्दावोधनार्थ किं वा विधि शेषभूतगुणवोधनार्थमनुवाद क्रियते तत्र स्तुतिबोधनार्थ यथा- " य एव विद्वान् " इत्यादि स्तुतिमोधनात् यथा च "सर्वजित " इत्यागुदा- हतम्, निन्दावोधनार्थ यथा-- " स एष वा व प्रथमो यज्ञ " इत्याशुदाहृतम् , विधिशेपयोधनार्थ यथा- दना जुहोति" इति विधिशेषस्य दधिद्रव्याय विधानाय- द्रव्य विना होमासभवादन दधि विधि शप । अनुवादस्य प्रयोजनान्तरमाह- विहिवानन्तरेति, विहितयोरनन्तरार्थ = मानन्तयार्थः- आन न्तर्यबोधनायेत्यर्थ , अत्र- " यथा सोमो विहितो दर्शपौर्णमासौ च तयोरानन्तर्य विधातुमुभयानुवाद - " दर्शपौर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत" इति " इति तात्पर्यटीका, “ सोमेन यगेत " सोमयागवि धानम् "दर्शपौर्णमासाभ्याम्" इति दर्शपौर्णमासविधानम् । उपसहरति- एवमिति, अन्य- अनु. वादप्रयोजनम्, यथा मीमासातृतीयाध्यायान्त- “वरसा सवनीया पुरोडाशा भवन्ति " इति सव. नीयपुरोडाशानुवाद सवनीयपुरोडाशेष्वेव वरसत्वस्य= मासमयत्वस्य नियमार्थ, इत्यादि स्वयमब विभावनीयमित्यर्थ । लौकिकवाक्यानामपि विध्यर्थवादानुवादभदन त्रैविध्यमाह-लोपीति । रौकिक विधिवाक्य माह- मोदनमित्ति । अर्थवादवाक्यमाह-आयुरिति, प्रतिभानम्= प्रतिभा, पचनीयान्नस्य प्रशसायो धकरवादर्थवाद , आयुरादीनामन्नायितत्वकथन चान्नप्रशसैव । अनुवादवाक्यमाह-पचतु इति, अभ्यास पुनरुक्ति , पचनु पचनु' इत्यभ्यासन विहितानुष्ठीयमानपाकक्रियाया अनुवाद स्पष्ट एव । प्रार्थनापूर्वक प्रवर्तनायामनुवादवाक्यद्वयमाह- क्षिप्रमिति अष्ट्रेति च, अनेन पाके प्रार्थनया प्रवृत्तिर्योध्यत, अध्ये पणा= प्रार्थनया नियोजनम् । अट्लेति सबोधनम् । नियमार्यमनुवादवाक्यामाह- पन्यतामेवेति,एवका रण पाकावधारण वोध्यते । पर्यवसितमाह- यति, यया प्रदर्शितटौकिक्वाक्याना विभागेन विध्यः " - ·. शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायमाध्यम् नानुवादपुनरुक्तयोविशेषः- शब्दाभ्यासोपपत्तेः ।। ६६ ।। 'पुनरुक्तमसाधु साधुरनुवादः' इत्ययं विशेषो नोपपद्यते । कस्मात ?. उभयत्र हि प्रती- तार्थः शब्दोऽभ्यस्यते. चरितार्थस्य शब्दस्याऽभ्यासादुभयमसाविति ॥ ६६ ॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाऽविशेषः ।। ६७ ।। नानुवादपुनरुक्तयोरविशेषः । कस्मात् ?, अर्थवतोऽभ्यासस्याऽनुवादभावात् . समाने- ऽभ्यासे पुनरुक्तम् अनर्थकम् अर्थवानभ्यासोऽनुवाद:- शीघ्रतरगमनोपदेशवत् 'शीघ्रं शीघं गम्यताम्' इति नियातिशयोऽभ्यासेनैवोच्यते. उदाहरणार्थ चेदम्, एवमन्योप्यभ्यासः- 'पचति पचति' इति क्रियानुपरमः, 'ग्रामो ग्रामो रमणीयः' इति व्याप्तिः, 'परि परि त्रिगर्तेभ्यो दृष्टो नुवादादिलक्षणस्यार्थस्य ग्रहणाद् ग्राहकत्वाद्वा प्रामाण्यं तथा वैदिकवाक्यानामपि विभागेन विध्यनुवा- दादिलक्षणस्यार्थस्य ग्रहणाद् ग्राहकत्वाद्वा प्रामाण्यमुपपद्यते तया च "त्रि: प्रथमामन्वाह " इत्यादि. वाक्यानामनुवादत्रं सिद्धम् अनुवादश्च सार्थकः सार्थकस्य च प्रामाण्यमावश्यकमिति प्रामाण्यं सिद्ध- मिति “अनुवादोपपत्तेश्च ६०" "वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणान्" इति सूत्राभ्यामुपसंहार्यम् इत्यलम् ॥६५॥ अनुवादपुनरुक्तयोः पूर्वपक्षी विशेषाभावमागते- नेति, अनुवादपुनरुक्तयोः परस्परं विशेपो नास्ति- उभयत्रापि शब्दाभ्यासस्य पुनरुधारणस्योपपत्तेः सत्त्वात् तथा च पुनरुतस्याप्रामाण्येऽनु. वादस्याप्यप्रामाण्यं प्राप्तं तया च "त्रिः प्रथमामन्वाह " इत्यादिवाक्यानां पुनरमामाण्यं प्राप्तमिति सूत्रार्थः । ध्याचटे- पुनरिति, अयं च पटिसूत्रोक्तसिद्धान्तवाक्यस्यानुवादः । स्ववक्तव्यमाह- इत्यय. मिति, अनुवादपुनरुतयोः साधुत्वासाधुत्वाभ्यां विशेषो नोपपद्यते । विरोपाभावकारणं जिज्ञासते- करमादिति । पूर्वपक्ष्युत्तरमाह- उभयत्रेति, उभयत्र-पुनरुतानुवादयोञतार्थः शब्दः पुनरुधार्यते चरितार्थस्य- ज्ञातार्थस्य शब्दस्योभयत्राऽभ्यासादुभयमेवाऽसाधु= मनमाणं तथा च पुनरुक्तवदनुवाद. स्याप्यप्रामाण्ये प्राप्ते " निः प्रथमाम्" इत्यादिवाक्यानाममाण्य प्राप्तमित्यर्थः ।। ६६ ।। उक्तपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे- शीयेति, अभ्यासात= पुनरुचारणमात्रसाम्यात किंवा अभ्यासात पुनरुतादनुवादस्याविशेषो नास्ति किं वस्ति विशेषः किं वा यया ' गम्यतां गम्यताम् ' इत्यभ्यासान् गीततरगमनत्योपदेशोभवतीति सार्थक्यात प्रामाण्यं तथानुवादेपि ज्ञातार्थशब्दाभ्यासस्यापि साम्यात. प्रामाण्यं भवति पुनरुक्तं च न सार्थकमिति न प्रमाणमिति न पुनरुक्तानुवादयोरविशेष इविसूत्रार्थः । न्यायटे-नेति । पुनरुक्तानुवादयोर्विशेषस्य कारणं जिनासते- फरमादिति । उत्तरमाइ- अर्थत इति, सार्थकस्याभ्यासस्य अनुवादभावात= अनुवादत्वस्वीकारात्, पुनरुकानुवादयोविशेषोपपादनार्थ पुनरुकस्वरूपमाह- समाने इति, समाने पूर्वोत्तापेक्षया समाने अनके इति यावन्- पूगेकापेनया विशेषाभावेन साम्ये मानर्थक्यस्य स्पष्टत्यात्. सति सातमी। अनुवादस्वरूपमाह- अर्धनिति, अर्थव- स्वादेव घ प्रामाण्यमनुवादस्य सिद्धम् । किंवा पुनमकानुनादयोः शब्दाभ्यासे समानेपि पुनरकम- नकम् अनुवादस्तु अर्थवान सार्थक इति प्रमाणमेवेत्यर्थः । अत्र रमान्तमाह-पोति, उदाहरति-- शीममिति, यया 'शीधं शीनं गम्यताम्' इत्यत्र सीम्रपदाभ्यासेन शोधतरगमनस्योपदेशो मायने इति सायं प्रामाज्यं च, क्रियातिशया-शीघ्रगमनम् । उक्त संझे सूचयति- उदाहरणार्थमिति। सामन्यनातिदिशति- एषमिति । उदाहरवि- पपवीति, क्रियानुपग्मः पाकक्रियासातत्यम् 'पति पचति । इत्यभ्यासेनैवीच्यते, 'प्रामो प्रामो रमणीयः' इत्यत्र देशे रमणीयस्यन्यामिरम्यासेनयोन्गने, ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ २ अध्याये १माद्विवे- देवः' इति परिवर्जनम् , 'अध्याधिकुण्डं निपण्णम् , इति सामीप्यम् , 'तिक्तं तिक्तम्' इति पकारः, एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाशेपविधिषु अधिकारार्यता विदितानन्तरार्यता चेति ॥६॥ किं पुनः प्रतिपेघहेतूद्धारादेव शब्दस्य प्रमाणत्वं सि यति?. न, अतश्च- मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यम्- आप्तप्रामाण्यात् ॥ ६८॥ कि पुनरायुर्वेदस्य प्रामाण्यम् !, यत्तदायुर्वेदेनोपदिश्यते- 'इदं कृत्वेष्टमधिगच्छति इदं वर्जयित्वाऽनिष्टं जहाति' (इति) तस्यानुष्ठीयमानस्य तयाभावः= सत्यार्थता: अविपर्यय', मन्त्रपदाना च विपभूताशनिप्रतिषेधार्थाना प्रयोगेश्यस्य तथाभावः एतत् प्रामाण्यम् । किंकृत- मेतत् ?, आप्तमामाण्यकृतम् । किंपुनराप्ताना प्रामाण्यम् ?, साक्षात्कृतधर्मता भूतदया यथाभूता थेचिरयापयिपेति = आताः खलु साक्षात्कृतधर्माण: 'इदं हातव्यम् इदमस्य हानिहेतु:. इद 'परि परि' इत्यत्र वृनेत्रिंगतदशपरिवर्जनमभ्यासेनैवोच्यते, ' अध्यधिकुण्डम् । इत्यन कुण्डसामीप्यम भ्यासेनैवोच्यते अन " नित्यवीप्सयो । " उपर्यध्यधस " इत्यादिसूत्रेणाऽध्यादिशब्दाना द्विरुचिरिति व्याकरणे द्रष्टव्यम्, 'तिक्त तिक्तम्' इत्यत्र तिक्तत्व प्रकारोऽभ्यासेनैवोच्यत इत्यन्वयस्तथा चैतादृशार्थ बोधकत्वादन्नाभ्यास सार्थक एव तदेतद्व्याकरणस्य द्विरुक्तिप्रकरणे द्रष्टव्यम् । प्रकृतमाह- एवमिति, एवम् उत्ताभ्यासाना सार्थक्यवत् , अनुवादस्य स्तुत्यादिष्वधिकारार्थत्वाद् विहितानन्तरार्थत्वाथ सार्थक्य सार्थम्याच प्रामाण्यमिति नानुवादपुनरुक्त्योरविशेपो येनानुवादस्याप्रामाण्य स्यादित्यर्थ । अन्यन् “ विधिविहितस्य " इतिसूत्रभाष्ये स्पष्टम् । स्तुतिनिन्दाशेपविधिपु- स्तुतिनिन्दाविधिशेषार्थ- स्यानुवादस्येत्येव वा व्याख्येयम् ।। ६७ ।। अप्रिमसूनमवतारयति- किमिति, आक्षेपवाक्यमिद न सिध्यतीत्यर्थ , शब्दप्रामाण्यस्य ये प्रति- पेचहेतवोऽनृतत्वादिदोपा उक्ता तपामुद्धारात- निरासात् शब्दस्याऽप्रामाण्य निवर्तितुमर्हति न तु प्रामाण्य प्राप्नुमपि अत' शब्दप्रामाण्यसाधनाय सूत्रेण प्रमाणमाहेत्यर्थ । मप्रेति- तत् तस्य शब्दस्य वेदवाक्यस्य प्रामाण्य सिद्धपू- आप्तप्रामाण्यात्= वाक्योपदेशकानामाताना प्रामाण्यात मत्रायुर्वेद प्रामाण्यवदिति सूगान्वय, पुरुपस्य प्रामाण्ये तदुपदिष्टवाक्यस्य प्रामाण्य रोकप्रसिद्धमेव किंवा वेदवाक्य प्रमाणम् आप्तप्रामाण्याद् मघायुर्वेदवाक्यवदित्येवमनुमान पर्तव्य आप्तप्रामाण्य च पक्षभूते वाक्ये आप्तकर्तृकत्वसवन्धेन सभवति । व्याचप्टे- किमिति, वेदप्रामाण्य खेव मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्याधीन जातमिति किमित्यादिनाऽऽयुर्वेदप्रामाण्यकारण पृष्टम् । उत्तरमाह- यदिति, इदम्= औपरसेवन कृत्वा इदम्= अपथ्य वर्जयित्वा= परित्यज्य, तस्य= उत्तोपदेशस्य तथाभाव = इष्टजनकत्वम् अनिःनिवर्त- कत्व च यत् तदेव प्रामाण्यम्- प्रामाण्यकारणमित्यन्वय , तथाभाव ध्याचष्टे- सत्याधतेति, सत्यार्य तामपि व्याचटे- अविपर्यय इति फलाऽविसवाद = फलोपलब्धिरित्यर्थः, सर्वव फलोपलब्धे प्रामा ज्यकारणत्वात् । मन्त्राणा प्रामाण्यफारणमाइ- विति, 'विप हर हर ''भूतयाधा हर हर ' इत्यादीना मत्रपदानाम्= मत्रवाक्याना विपादिप्रतिपधार्थाना मत्रशास्त्रोक्तरीत्या प्रयोगे कृतेऽर्थस्य-मत्रवाक्यार्यस्य तथाभाव- सत्यता विपनिकृत्यादरुपलब्धिरेव मप्रामाण्यकारणमित्यन्वय , अगनिपद जालपर विज्ञेयम् । उपसहरति- एतदिति, उत्तमेव प्रामाण्यम्= प्रामाण्यकारणम् । उत्तप्रामाण्यस्य कारण ! जिज्ञासत- किमिति । उत्तरमाह- आतंति, मासप्रामाण्यवृत मन्त्रादिप्रामाण्यमित्यर्थ । आतप्रामाण्यश्य फारण स्वरूप का जिज्ञासतै- किं पुनरिति । उत्तरमाह- साक्षादिति, साक्षात्कृत = प्रत्यशेण १ष्ट पदार्थो येन स साक्षातृत्तवर्मन्ठस्य भाव साक्षात्वधर्मता मूतन्या- जीयेषु दया यथाभूतार्थस्य- यथार्थस्य चियापयिषा उपदेशच्छा इति अयमेवाप्ताना प्रामाण्यस्य कारण तव जितय ऋष्यादिषु सभवत्येव । उमापु समन्वैति- आता इत्यादिना, दम- दु गम् , अस्य- दुमाय हानहेतुरिदम . - ·, शन्दप्रमाणपरीक्षा न्यायमाप्यम्। पस्याधिगतव्यम् इदयस्याधिगमहेतुः' इति भूतान्पनुफम्पन्ते, तेषां खल माणभृतां स्वपम- मवयुद्धयमानानां नान्यदुपदेशाद् अयोधकारणमस्ति, न चाऽनवयोघे समीहा वर्जनं वा, न चामृता स्वस्तिमाः, नाप्यऽस्यान्य उपकारफोप्यस्ति, इन्त वयमेभ्यो यथादर्शनं यथाभूतमु. पदिशामः ते इमे श्रुत्वा मतिपद्यमाना हेयं हास्यन्ति अधिगन्तव्यमेवाऽधिगमिप्यन्तीति एवमा. •सोपदेशः एतेन त्रिविधनासमामाण्येन परिगृहीतोऽमुष्ठीयमानोऽर्थस्य सायको भवति. एवमातो- पदेशः प्रमाणम् , एवमाप्ताः ममाणम् । दृष्टानाप्तोपदेशेनाऽऽयुर्वेदेनाऽदृष्टापों पेदभागोऽनुमातव्य:- प्रमाणमिति- आप्तमामा- ण्यस्य हेतोः समानत्वादिति । अस्यापि चैकदेश:-"ग्रामकामो यजेत" इत्येवमादिशार्यस्ते- नानुमातव्यमिति। लोके च भूयानुपदेशाश्रयो व्यवहारः, लौकिकस्याप्युपदेष्टुरुपदेष्टय्यार्यशानेन परानुनि- घृक्षया ययाभूतार्यचिख्यापयिषया च प्रामाण्यम् तत्परिग्रहादाप्तोपदेशः प्रमाणमिति । द्रष्टमर- दुःसप्रदपदार्थवर्जनम्, इदं सुसं मस्य- जीवस्य, अधिगन्तव्यम्= प्राप्यं सुखप्रदपदार्याननं च मुसमाप्ति. हेतुरित्यन्वयः, इति= इत्येवमाप्ता विचार्य भूतानि अनुकम्पन्त= स्वोपदेशेनानुगृहन्ति । एतादृशानु- महस्य कारणमाह- तेपामिति, तेपाम- उपदेष्टव्यानां जीवानाम् , उपदेशं विना योधकारणं नास्ती. त्याता उपदिशन्तीत्यर्थः । योधावश्यकतामाह-न घेति, समीहा- इष्टसाधनेषु प्रवृत्तिः, वर्मनम्- अनिष्टसाधनाद् निवृत्तिः । प्रवृत्तिनिवृत्त्योरावश्यकतामाह-न घेति, महत्वा- हत्तप्रतिनितिभ्यां विना, स्वस्तिमावा- मुग्यं दुःसनित्तिा न संभवतीत्यर्थः । नापीवि- मरय- जीवस्य, मन्या: उपदेशातिरिको पाशासिरिको धा । पुनराप्तविभारमाह- हन्तेति, इन्तामयानुफापायाम । पय- माताः, एभ्यः- जीयेभ्यः, ययादर्शनम्- स्वप्रत्यक्षानुसारेण, यथाभूतम्- पदार्थस्वरूपानुसारेण यथार्यम्, ते इमे= जीवाः, प्रतिपद्यमाना- श्रुतार्थयोधेन, हेयम- दुःरादिकम् , अधिगन्तव्यम्- माय मुम्पादि- फम् । उपसंहरति- एमिति, एतेन विविधन- साक्षात्रतधर्मना भूतदया यथामूनापंचियापयिता प इत्यनेन त्रिविधेनाप्तप्रामाण्येन परियहोव-प्रमाणीभूतः शादो या अनुष्ठीयमानः- संत्र्यमान औष- धादिरुपदेशो वार्यय= स्वेटरयारोग्यादः सापको भयति एवम् तया प फ्लोपटरच्या मातोपाः प्रमाणं गाति एवम् सना ययार्योपदेशात्यादाताः प्रमाण मासानां प्रामाण्यं सिद्धमित्यन्ययः । प्रातमाह-रष्टायति, रसायनायुदलमणेनाप्तोपरगेनारष्टायों मेदभागः 'प्रमाणम्' इत्यनुमा. तम्यः इत्यन्ययः, आयुर्वेदस्य दृष्टारोग्यापर्यत स्पष्ट मेर. येदस्य पसमांद्यरष्टायोपदेशनाष्टात्यम् । सुमाह- मावि, मारामाण्यलक्षण तोरुमपा समानत्यान् कि मायुर्वेद श यपि मत्ता- दिस्यमया य 'येदाप्रमाणम् भातगमाया मायुश्यन् 'दत्यनुमानप्रयोगः पान्तरमाह-माति, मम्य पदस्थापि "प्रामामः" इत्यारोहदेशो रष्टाप:- फलम्य भामग्यानेन नरेगापि erjाय. वाग कृयायो प प्रामामेष्टौ पाम इटिभिमाटम इति " प्रामपामः" इति यायम्य मान्य सिमिति तेन स्टायन पदमागेनारष्टाय बदमागस्य मामाभ्यामनुमातम्यम्-मायायों पदभाग: ममा येत्या दृष्टादमाग श्यन्ययः । न्यापनपे पंदम्पप्रनिर्विवादीघरम्य पारित स्पातनामाण्या माननिर्मितराद्रपम्प मानियनुसंधेयम् । प्रितिदिमागम्-मास्यं शाम्रगाय सिमि, मोनिदेव मा. पाम नामादित्रिनयन्याह- मोरी, मोके ५ भूपात पार प:- Time धीन एक मारमा प्रयोगारियानां सामान प्राी मोगमासानन्, ·. प्रसन्नपदापरिभूषितम् (२ अध्याये.आहिके- कृसामान्याचानुमानम्-ये एवाऽमा घेदार्थानां द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते एवायुर्वेदप्रभृतीनाम् इत्यायुर्वेदमामाण्यवद चेदमामाण्यमनुमातव्यमिति । नित्यत्वावेदवाक्यानां प्रमाणत्वे " तत्मामाण्यमाप्तमामाण्यात्" इत्ययुक्तम् । शब्दस्य वा- चकत्वादर्थप्रतिपत्तौ प्रमाणत्वं न नित्यत्वात, नित्यत्वे हि सर्वस्य सर्वेण वचनात् शब्दार्यव्यय- स्थानुपपत्तिः । नाऽनित्यत्वे वाचकत्वमितिचेत? - लौकिकैप्वर्थदर्शनात् । तेपि नित्या इति- चेत् ? न- अनातोपदेशादर्थविसंवादोऽनुपपन्नः-नित्यवाद्धि शब्दः प्रमाणमिति । अनित्यः स इति चेत् ? अविशेपवचनम् = अनाप्तोपदेशो लौकिको न नित्य इति कारणं वाच्यमिति । लौकिकोपदेष्टुरपि च प्रामाण्यम् उपदेष्टव्यार्थज्ञानादित्रितयेनैव भवति, उपदेष्टव्यार्थज्ञानेन= साक्षात्कृत धर्मतया. तत्परिग्रहात्= उक्तत्रितयपरिज्ञानात्, आप्तवृत्तिभूतदयादिपरिज्ञानेन तदुपदेशस्य प्रामाण्यं भवति, तथा च यदेव त्रितयं लौकिकवाक्यस्य प्रामाण्यकारणं तदेव वेदेप्यस्तीति सिद्धं चेदप्रामाण्य. मित्यर्थः । किं वा तत्परिग्रहात्= आप्तस्योपदेष्टुः प्रामाण्यज्ञानादित्यर्थः । प्रकारान्तरमाह- द्रष्ट्रीति, ये एवाला मन्वादय आयुर्वेदप्रभृतीनां दृष्टार्थानां द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते एव वेदार्थानां द्रष्टारः वेदवाक्यानां च प्रवक्तार इति आयुर्वेदप्रामाण्यवद् वेदप्रामाण्यमनुमातव्यम्- वैवाक्यं प्रमाण मन्त्राद्याप्तोपदिष्टत्वाद आयुर्वेदादिवत् इत्येवं द्रष्ट्रप्रवस्त्रोः सामान्यात साम्यात= ऐक्यादप्यनुमानमित्यन्वयः, अन्यथाऽऽयु- वेदादेरपि प्रामाण्यं न स्यादिति वेदाप्रामाण्ये घाधकतर्कोनुसंधेय इत्यर्थः । वेदवाक्यानां प्रामाण्यं नित्यत्वादेवाति नत्वाप्तप्रामाण्याद् वेदनिर्मातुराप्तस्याभावादिवि वेदप्रामा- ण्यमाप्तप्रामाण्यात् । इति यदुक्तं सूत्रेण तन्न युक्तमित्याशङ्कते-नित्यत्वादिति। उक्त निराकरोति- शब्द. स्येति, शब्दस्य= वाक्यस्य अर्थप्रतिपत्तौ स्वार्थबोधनिरूपितं यत्प्रामाण्यं तद्वाचकत्वादेव- बोधकत्वादेव भवति न तु नित्यत्वात् वाचकत्वेन प्रामाण्यं चाप्तप्रामाण्याधीनमेव-उपदेष्टुभूताप्तस्य प्रामाण्ये एव यथार्थ- चोवकत्वसंभवादित्यर्थः। विपक्षे वाधकमाह- नित्यत्वे इति, यदि शब्दा नित्याः स्युस्तदा तत: पूर्व संफेव. कर्तुरभावापत्त्या सर्वेण शब्देन सर्वस्य पदार्थस्य वचनात्= वोधापत्या शब्दविशेषादविशेषस्य प्रतीति- व्यवस्था नोपपद्येत. न चैतदिष्टम्, शब्दानामनित्यत्वे तु ततः पूर्व संकेतार्तृसंभवात् संकेतानुसारेण वोधकत्वात् शब्दार्थप्रतीतिव्यवस्थोपपद्यते इत्यर्थः । ननु चैदशब्दानामनित्यत्वे वाचकत्वमेव नोपपद्यते येन प्रामाण्यं स्यादित्याशङ्कते- नेति, अनित्यत्वे हि यस्य शब्दस्य संकेतो गृहीतः स तदानीमेव नष्टः यश्चेदानी बोधयति तस्य तु संकेतो न गृहीत इत्यनित्यये पोधकत्वानुपपत्तिरित्याशयः । परिहरति- नेति, लौकिकानामनित्यानामपि शब्दानामर्थदर्शनात= अर्थबोधस्य जायमानत्वात् वाचकत्वमसीति मनित्यत्वेपि वाचफत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । ननु ते= लौकिकाः शन्दा अपि नित्या एवेति न तोकनिय- मस्य व्यभिचार इत्याशङ्कते- तेपीति । निराकरोति-नेति, यदि नित्यत्वादेव शब्दः प्रमाणं तदाऽनातो. पदेशस्यापि नित्यत्वेन प्रामाण्यं स्यादेव तथा चाऽनाप्तोपदेशस्यार्थविसंवादो न स्यात् भवति चार्थवि. संवाद इति न नित्यत्वात प्रामाण्यं किं त्वातप्रामाण्यादिति युक्तं तथा पानातोपदेशे माप्तप्रामाण्या- भावादप्रामाण्यं तेन चार्थविसंपाद उपपद्यते इत्यर्थः । स्यादिति शेषः । नन्वनाप्तोपदेशः सोऽनित्य एवेति न तस्य प्रामाण्यापत्तिरित्याराइते- अनित्य इति, शन्दानां नित्यत्वेपि लौकिकवाक्यस्याऽनित्यत्वा- दित्यर्थः । परिहरति- भविशेपेति, मत्र विशेपहेतुनोक्त इत्यर्थः, उक्तं स्वयमेर घ्याचप्टे- अनाप्तेति, इति= इत्यत्र, लौकिक आप्तोपदेशो नित्यः अनाप्तोपदेशश्च न नि यः इत्यत्र कारणम्= हेतुः वान्यान पोक्त इति नेयं च्यवस्योपपद्यते इत्यर्थः । तथा च शब्दानां नित्यत्वं सर्वयोधापत्तिदोपादनित्यत्वमेव युक्तमित्याप्तमामाण्यादेव प्रामाण्यमिति सिद्धमित्यर्थः । .

·शब्दप्रमाणपरीक्षा] न्यायमाप्यम्। ययानियोगं चार्थस्य प्रत्यायनाद नामधेयशब्दानां लोके प्रामाण्यम्. नित्यत्वात् मामरण्या- नुपपत्तिा यत्रायें नामधेयशब्दो नियुज्यते लोके तस्य नियोगसामर्थ्यात् प्रत्यायको भवति न नित्यत्वात् । मन्वन्तरयुगान्तरेषु चाऽतीतानागतेषु संप्रदायाभ्यासमयोगाऽविच्छेद इति वेदानां नित्यत्वम् आप्तमामाण्याच्च प्रामाण्यम् , लौकिकेषु शब्देषु चैतत् समानमिति ॥ ६८॥ ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाप्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ॥ उपसंहरति- यथेति, लोफे नामधेयशब्दानाम् लौकिकशब्दानां ययानियोगम् संकेतानुसारेणै- वार्थप्रत्यायनादेव प्रामाण्यमस्ति न तु नित्यत्वात्. नित्यत्वात् प्रामाण्येऽनाप्तोपदेशस्यापि नित्यत्वापत्त्या प्रामाण्यं स्यात् न चैतद् युक्तमित्यन्वयः । उक्तमेव विशयति- यत्रेति, लोके नामधेयशब्दो यत्रार्थे आप्तैनियुज्यते संकित्यते तादृशसंकेतसामात् तस्यार्थस्य प्रत्यायको भवति न तु नित्यत्वात् । वेदानां नित्यत्वस्य स्वरूपमाह- मन्वन्तरेति, अतीतानागतेपु मन्वन्तरेषु युगान्तरेषु च वैदिकसंप्रदायानुसारेण वेदवाक्यानां योऽभ्यास:= पुनःपुनरुचारणं वेदार्थभूतयागादीनां च यः प्रयोगस्तयोविच्छेद = वैपरी- त्यम् अभावो वा न भवतीत्येतावन्मात्रेण येदानां नित्यत्वमुच्यते न तु शब्दाना नित्यत्वेन तथा चाप्त. प्रामाण्यादेव प्रामाण्यमिति सिद्ध तत्र सर्गादी परमेश्वरस्तदनन्तरं च ऋप्यायो वेदवाक्यानुपदिशन्ति ते चामाः प्रमाणभूताश्चेति तेषां प्रामाण्यादेव वेदवाक्यानामपि प्रामाण्यमिति सिद्धम्, यथा केनचित् खयं निर्माय वाक्यम् इदं वेदवक्यमित्युक्ते तस्यापि घेदवास्यत्वनिर्धारणार्थमातेपु प्रश्नो भवति तनातो. पदेशेन तस्याऽवेदत्वं वेदस्य च वेदत्वमवधार्यते इत्याप्तप्रामाण्याधीनमेव प्रामाण्यमापततीति विज्ञेयम् । एतत्= मासप्रामाण्याधीनं प्रामाण्यं लौकिकेप्वपि शब्देष्वस्तीति उभयत्र समानमेव तथा घायुर्वेदप्रामा- ण्यवद् वेदवाक्यानामपि यदाप्तप्रामाण्यात प्रामाण्यमित्युक्तं तत् सिद्धमिति नाप्रामाण्यं नापि नित्यत्वात् प्रामाण्यं किं त्वाप्तप्रामाण्यादेव प्रामाण्यमिति सिद्धमित्यर्थः॥६॥ ॥ इति शब्दप्रमाणपरीक्षा समाता ! ॥ इति न्यायभाष्यप्रसन्नपदायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथममाहिकं समाप्तम् ।।

·अथ न्यायभाष्यद्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमान्टिकम् ॥ अयथार्थः प्रमाणोदेश इति मत्वाऽऽह- न चतुष्टम्-ऐतिह्यार्थापत्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात् ॥ १ ॥ चत्वार्येच प्रमाणानि कि तहि १. ऐतिह्यमापतिः संभवोभाव इत्येतान्यपि प्रमाणानि तानि कस्मान्नोक्तानि ?। इति होचुः' इत्यऽनिर्दिष्टमवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यम् ऐतिद्यम् । अर्यादा पत्तिः अापत्तिः. आपत्तिः= प्राप्तिः= प्रसङ्गः, यत्राभिधीयमानेऽर्थे योऽन्योऽर्थः प्रसज्यते सोपत्तिः यथा-'मेघेप्वऽसत्सु दृष्टिर्न भवति' इति, किमत्र प्रसज्यते ? 'तत्सु भवति' इति । संभवो नाम अविनाभाविनोऽयस्य सत्ताग्रहणादन्यस्य सत्ताग्रहणं यथा-द्रोणस्य सत्ताग्रहणा- प्रमाणानां प्रामाण्यपरीक्षा समाप्य संप्रति तत्संख्याविवेचनार्थमनत्यवक्ष्यमाणविषयविवेचनार्य च द्वितीयमाहिकमारमते- अयथार्थ इत्यादिना । प्रमाणोद्देशः= " प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि १-१-३" इत्यत्रोकः प्रमाणानां चतुष्टुनिर्देशः अयथार्थः- अयुक्तः- परैरभ्युपगतानामपित्त्यादीना- मपि प्रमाणत्वादिति मत्वा पूर्वपक्षी "न चतुष्टम्" इत्यादिसूत्रमाहेत्यन्वयः । नैति- प्रमाणानां चतु. ट्रम्- चतुरसंख्याविशिष्टत्वं नोपपद्यते- उत्तप्रत्यक्षायतिरिकानाम् ऐतिह्यापत्तिसंभवाऽभावाख्या- नामपि प्रमाणानां प्रामाण्यादिति सूत्रान्वयः । वक्तप्रमाणचतुष्टयेन सहार्थापत्तिपर्यन्तं पञ्च प्रमाणानीति प्राभाकराः, अभावः= अनुपलब्धिस्तत्पर्यन्तं पद प्रमाणानीति भाट्टाः, ऐतिहमपि प्रमाणान्तरमिति पौराणिका:,संभवोपि प्रमाणान्तरमिति ज्योतिर्विदः, उदाहरणानि तु भाष्ये द्रष्टव्यानि । प्याचटे- नेति । प्रमाणसंख्यां जिज्ञासते-किमिति । पूर्वपझी उत्तरमाह- ऐतिह्यमिति, अभावः= अनुपलब्धिः । माक्षि- पति- तानीति, तानि ऐतिह्यादीनि। ऐतिह्यस्वरूपमाह- इतीति, 'इतिहोचुद्धा इति ऐतिह्यम्' इति "अनन्तावसथ" इत्यादिव्याफरणसूत्रे द्रष्टव्यम् , यथा 'इह वटे यक्षः' इति वृद्धवाक्याद् वटे यक्षसत्ता निश्चीयते तत्र प्रत्यक्षादीनां सामाभावादैविह्यमेव प्रमाणं तच्च प्रवादपारम्पर्यरूपमित्यर्थः, न निर्दिष्टः प्रवक्ता यस्य तद् अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं वाक्यं यथा 'इह वटे यक्षः' इत्यस्य प्रथमः प्रवक्ता येन तत्र यो दृष्टः स्यात् स न निर्देष्टुं शक्यते इत्यर्थः । अापत्तिमाह- अर्थादिति । आपत्तिपदार्थमाह- प्राप्तिरिति, प्रसङ्ग इत्यर्थः, लक्षणमाह- योति, मर्थापत्तिः अर्थापत्तिविषय इत्यर्थः, यत्र वाक्ये पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इत्यादौ दिवा भोजनामावेपि अर्थ= पीनत्वेऽभिधीयमाने योऽन्योधः रात्रिभोजन प्रसन्यते= कल्प्यते सोऽर्थापत्तेविपय इति समन्वयः, पीनत्वं भोजनं विना न संभवति दिवा भोजन चार प्रतिपिद्धमिति रात्रिभोजनं कल्प्यते इत्यनुसंधेयम् । उदाहरति- यथेति, मन प्रसन्यमानमर्थ पृच्छति- किमिति, उत्तरमाह- सरिस्वति, 'मेघेष्वऽसत्सु पृष्टिर्न भवति । इत्युक्ते मेषेषु सत्सु शृष्टिर्भ- वति । इत्यांदापद्यते- मेघ विना वृष्टेरसंभवादित्यर्थपतिरित्यर्थः । संभवारयप्रमाणस्य स्वरूपमाह- संभव इति, अविनाभाविनः व्याप्यस्य पदार्थस्य सत्तासानादन्यस्य= व्यापकस्य सत्ताज्ञानं सत्ताप्रहक या यत्तत् संभवाख्यं प्रमाणमित्यन्वयः, उदाहरति- यथेति, प्रस्यापेक्षयाऽऽढकम् अधिकम् आढफापेक्षया द्रोणोऽधिकस्तदुत्तम्- "पलं प्रकुञ्चकं मुष्टिः फुटवस्वचतुष्टयम् । चत्वारः फुडवाः प्रस्थश्चतुष्पस्थं तथाढकम् । मष्टाढको भरेद् द्रोणो द्विद्रोणः शूर्प उच्यते ॥ इति, ·प्रमाण चतुष्पव्यवस्थापनम् ] न्यायभाष्यम् । दाढकस्य सत्ताग्रहणम्. आरकस्य ग्रहणात् प्रस्थस्येति । अभाव:- विरोधी अभूतं भूतस्य. अविद्यमानं वर्षकर्म विद्यमानस्य चारवभ्रसंयोगस्य प्रतिपादकम्- विघारके हि वाय्यभसयोगे गुरुत्वादपां पतनकर्म न भवतीति ॥१॥ सत्यम् एतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणि. ममाणान्तरं च मन्यमानेन प्रतिषेध उच्यते सोऽयम्- शब्द ऐतिह्यानर्थान्तरभावाद अनुमानेापत्तिसंभवा- ऽभावाऽनर्थान्तरभावाचाऽप्रतिषेधः ॥२॥ तथा च यत्र सहस्रं भवति तत्र शतं भवत्येवेतिवन् यत्र द्रोणो भपति तत्रादकं भवत्येव यत्र चाढकं भवति तन प्रस्थो भवत्येवेति व्याप्यानां द्रोणादीनां सत्ताज्ञानाद् यदाढफादीनां व्यापकानां सत्ताझानं तसंभवप्रमाणादेव-द्रोणपरिमाणे आढकपरिमाणस्य संभरात्, अधिकपरिमाणेऽल्पपरि- माणस्य संभवश्व स्पष्ट एवेत्यन्वयः "फुडयः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृयर " इत्यमरः । अल्पानां परिमाणानां संख्यानां च व्यापकत्वमधिकानां च व्याप्यत्वमित्यत्र विभावनीयम् । अभावास्यममाणस्य स्वरूपमाह- अभाव इति, अभावपदेन विरुद्धाभावो प्रायस्तथा च तद्विरद्धामावशानेन वद्विरुद्धपदार्य- झानजनकमभावप्रमाणमित्याशयः, अभावस्यात्र ज्ञानजनकत्यादभाव इति प्रमाणनामधेयम्, विरोधिन- मुदाहरवि- अभूतमिति, अभूतम् अविद्यमानं भूवस्य- विद्यमानस्य सविरोधिनी विरोधि माति यथा विद्यमानस्य घटाभावस्याऽविद्यमानो घटो विरोधी यया चाविद्यमानं जलं विद्यमानस्य य:बिरोधि- वहिजलयोवैयधिफरण्यनियमात् तत्रान्यतरसत्वाशानेनान्यतराभावज्ञानं जायते एपेतिस्पष्ट मेरेत्यन्वयः, अभूतम्= अविद्यमानमित्यादिव्यारयानं च "अविद्यमानम् " इत्यादिमूलानुल्येन कृतमितिविमान्यम् , भूताऽभूतयोविरोधश्च स्पष्ट एव, उदाहरति- अविद्यमानमिति, अविद्यमाना यर्पणक्रिया विद्यमानम्य पृष्टिनिरोधकस्य वाग्वध्रसंयोगविशेषय प्रतिपादिका= योधिका भवति तया पाभूतस्य सृष्टिकर्मणो मानेन अर्थात् पृष्टपभावशानेन तद्विरुद्धस्य पृष्टिनिरोधकस्य यावधसंयोगविशेषस्य यदम शान बद. भावास्यप्रमाणेनेत्यन्वयः, यस्तुतस्तुं अभावशानमेवाभावप्रमाणस्य फलम् । उके हेतुमार-विभाग्य इति, विधारपे- शृष्टिनिरोधके वाय्यधसंयोगे विद्यमानेऽपां पतनं न भरति, गुरुत्वादपा पतनेन यत् भवितव्यं तन्न भवतीत्याशयः प्रतीयते, अभ्रस्यायोमागे यायुसंयोगेन पृष्टिनिगेधो मयति अर्पमागे प संयोगेन सृष्टिर्भवतीत्यनुसंधेयम् । किवा "अमायः" इत्यमावत्रमाणोरेशः, विरोधीत्यादिना प यस्य निरूपणम्, प्रभावाख्यं चेदं प्रमाणम् . अमावेन हि ताशाभावप्रतियोगिविरुद्धस्यैर सपाशानं जायते इति परस्पर विगतयोर्वकन्यत्वाद् भूतामूतयोविरुद्धयमुषम्-विरोभीति, इत्या व्याम्येयम्, पाग्य चेदं सर्वथा टिष्टायमेव । यस्तुतस्त्वर- 'अभागो नाम अविद्यमानस्यामायेन विधमानपदवा. रशमायमभावप्रमाणम् ' इतिवमव्यमासीत् । भन- "मभायो नाम प्रत्यनारम्य पदमाग बर्गेिमिनो पदणं यथा-विधारफे याय्यभसंयोगे सवि गुरुत्वातियन्मापां पात: प्रनिषितः यदपामपातेन विरोधिनं याप्यासंयोग प्रतिपयन" इतिराविरम्, यादिकं चेदं चिन्त्यमेर- ममपातस्य सागपामयोगस्य प परस्पर विरोधाभाग, द्धिपणेन तद्विमसमरणस्य पामभरादिति । भावशानाधीनविरोष्यन्दरफल्सनं पया- नालामायशानेन मालविरोश्निो प्यारम्य पल्पना अगापि च्यामिपिभिनेत्यासया, भय या कारणाभारादिना पार्यामागादिशानम् अमायः" ति शिनाय. महा। एपटेषु सर्वत्र प्यभिचारसंभगर योग्यानुपरम्याऽभारमानमेशभासमानामियम विपरोपर प्यः ।।१।। अमिमममरतारपति- सत्यमिति, कानामनिलादीनां प्रमाग मोरिया प्रमानाALg नसीकियो-वीले शमादित्वमायगंगादिपपं.। ऐनिमदीना प्रमाणात मीटर " अमावग्नु विरोष्य-

·.
प्रसन्नपदापरिभूषितम्-
[२ अध्याये. २आहिक
अनुपपन्नः प्रतिषेधः । कथम् ?, 'आप्तोपदेशः शब्दः' इति. न च शब्दलक्षणम् ऐति
ह्याद् व्यावर्तते. सोयं भेदः सामान्यात् संगृह्यते इति । प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य संवद्धस्य प्रतिपत्ति
रनुमानं तया चाापत्तिसंभवाभावाः, वाक्यार्थसंमत्ययेनाऽनभिहितस्यार्थस्य प्रत्यकनीकभा
वाद् ग्रहणम् अर्यापत्तिरनुमानमेव, अविनाभाववृत्या च संबद्धयोः समुदायसमुदायिनोः समुंदा
येनेतरस्य ग्रहणं संभवः तदप्यनुमानमेव, 'अस्मिन् सतीदं नोपपद्यते' इति विरोधित्वे प्रसिः
कार्यानुत्पत्या कारणस्य प्रतिवन्धकमनुमीयते । सोयं यथार्थ एव प्रमाणोद्देश इति 'सत्यमेतानि
प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणि' इत्युक्तम् ॥ २॥
प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां चतुष्टसंख्यायास्त्वया प्रतिपेव उच्यते सोयं प्रतिपेधः अप्रविपेधः- नोपपद्यते
इत्यर्थः-- ऐतिह्यादीनां शब्दादिष्वन्तर्भावादिस्यन्वयः। पूर्वपक्षं सूत्रेण प्रत्याचष्टे- शब्दे इति, 'इह
वटे यक्षः' इत्यैतिचं वाक्यमेव तथा चास्यैतियस्य शब्दे- शब्दमाणे मनर्थान्तरभावात्= अन्तर्भावात
शब्दप्रमाणादभेदात् . व्याप्येन व्यापककल्पनारूपाणामर्थापत्त्यादीनां चानुमानेऽन्तर्भावात् अप्रतिषेधः-
प्रमाणानां चतुष्टसंख्यायाः प्रतिषेधो नोपपद्यते इति सूत्रान्वयः । अनन्तरभावः अभेदः । सूने
'शब्दान. मनुमानात् । इत्येवं वक्तव्यमासीत् । व्याचप्पे- अनुपपन्न इत्यादिना, प्रतिपेया प्रमाण-
चतुप्रतिपेयः, सिद्धान्तकथनमात्रमिदम् । प्रतिपेषानुपपन्नत्वं जिज्ञासते- फथमिति । उत्तरमाह- आत
इति, इदं शब्दप्रमाणलक्षणम्, शब्दलक्षणम् आप्तोपदेशत्वं तथैतिधेप्यस्तीति ऐतिह्यस्य शब्दप्रमाणे.
ऽन्तर्भावः सिद्धा, उपसंहरति- सोयमिति, मयमैतिह्यरूपः शब्दमेदाः- शब्दविशेष आप्तोपदेशत्वलक्षण.
सामान्येन मंग्रहीतुं शक्यते एपेति नैतिा प्रमाणान्तरमित्यन्वयः । अर्थापत्त्यादीनामनुमानेन्तभावपद-
शनार्थमनुमानस्वरूपमाह- प्रत्यक्षेणेति, अन्तर्भावमाह- तथा पेति, वया= तद्रूपाः= अनुमानरवरूपा
एवार्थापतिसंभवाभावा:- प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षपदार्थज्ञानेनाप्रत्यक्षपदार्थज्ञानस्य जायमानत्वादित्ययः, इत्येवं
सामान्यरूपेणान्तर्भावमुक्त्वा विशेषरूपेणार्यापत्तेरनुमानेन्तर्भावमाह- पाक्येवि, पाक्यार्थस्य पीनत्वस्य
संप्रत्ययेन मानेन अनभिदितस्यार्थस्य रात्रिभोजनस्य शानमर्यापत्तिरित्युच्यते तत्र पीनत्यं व्याप्यं भोजन
प व्यापपमिति च्याप्यज्ञानेन व्यापमानस्य भायमानत्वादिदमनुमानमेपेत्यर्थापोरनुमानेऽन्तर्मायः
मिशः प्रत्यनीकमायार= अनुपपत्या. भोजनं विना पीनत्वमनुपपन्नम् विपद्धमिति पीनत्येन भोजन-
कल्पनं भवतीत्यर्थः । एवं मेघामाचे वृक्षमायस्य वास्यार्थस्य मानेन मेघसचे पृष्टिसत्त्वस्य शानं पदप-
भावे धूमामावस्य मानेन धूमसस्ये पहिसत्त्वज्ञानवदनुमानमेव । संभवस्यानुमानेऽन्तर्भावप्रतिपादनार्थ
संभवस्वरूपमाह- अविनेति, अविनामाववृत्त्या व्याप्यव्यापकमावसंबन्धन संपदयोः समुदायसगु.
दायिनोव्याप्यध्यापकरूपयोमध्ये इत्यन्वयः, इतरम्यक समुदायिनः, अन्तभावमाद- तहसीति, व
संभवरमाणम्, भादफाना समुदाय एवं दोग, समुदायोध्यारनीति समुदाय आट द्रोणाढफे प
ध्याप्यव्यापफापे- समुदायमगुदायिनोव्यायव्यापकम्पवादिवि व्याप्येन द्रोणादिना ( नमानेन)
व्यापारयादकादये जाने वन्नुपानमेरेवि न संमाः प्रमाणान्तामिययः । अभाषम्यानुमानेन्लीय.
माह- अस्मिमिति, यया पारणामा पार्य नोपपने पाप्यभ्रमंयोगशिपे मनि प दृष्टिनोपरचने
देवं विद्यमानानुस्यपानयोविरोपि मिटे कार्यानुत्पस्या कारणाय कारणनिष्ठं प्रतिबन्ध कि
वा पारणस्य कापोत्पादाविपरममावरमान मायने येव वयं मन कार्यानुनाने वारगति
पभ प्यापरमेर या प म्यायमूतकार्यातु-परीक्षानेन प्यारी नानिबन्धकम्प मनुमानमवेति
मावोपि प्रमाणान्तामिन्यर्पः, पारणग्य अमेय कार्यमूना या पृष्टिम्पप्रतिबन्धको भाग्य
प्रयोगबिगर । "शारणम्य" यत्र 'कार्यम्य नियमामी। पटारामापत्र प्रत्यक्ष
गयो नेवार मनधियः समाति- गोपमिति, प्रमागोयानुमानेगादिप्रमाण
अनि सम्मोल मारपनि- मयामिति ॥२॥

·अर्थापतिप्रामाण्यम् ] न्यायभाष्यम् । अवार्थापत्तेः प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते तथा हीयम्- अर्थापत्तिरप्रमाणम्- अनैकान्तिकत्वात् ॥३॥ असत्सु मेघेषु दृष्टिर्न भवतीति सत्सु भवति इत्येतदादापद्यते. सत्स्वपि चैकदा न भवति. सेयमापत्तिरममाणमिति ॥ ३॥ नानकान्तिकालमर्यापत्ते:- अनर्थापत्तौ अर्थापत्यभिमानात् ॥ ४॥ 'असति कारणे कार्य नोत्पद्यते' इतिवाक्यात् प्रत्यनीकभूतोऽर्थः- 'सति कारणे का- यमुत्पद्यते' इत्यादापद्यते. अभावस्य हि भावः प्रत्यनीक इति. सोयं कार्योत्पादः सति कारणे- ऽर्थादापद्यमानो न कारणस्य सत्तां व्यभिचरति- न खल्वऽसति कारणे कार्यमुत्पद्यते तस्माद् नाऽनकान्तिकी । यत्तु 'सति कारणे निमित्तमतिबन्धात् कार्य नोत्पद्यते' इति ?. कारणधर्मो- ऽसौ न त्वर्थापत्तेः प्रमेयम् । किं तस्याः ममेयम् ?, सति कारणे कार्यमुपद्यते इति= योऽसौ संप्रत्यर्थापत्तेरप्रामाण्यमाशङ्कते-- अत्रेति, प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा-प्रमाणत्वस्वीकारः । अप्रामाण्यमु. पपादयति- तथा हीति, इयम् अर्थापत्तिरित्येवं सूत्रेणान्वयः । अर्थापत्तिरिति-- इयमापत्तिः अप्रमा- णम्- अनैकान्तिकत्वात्= व्यभिचारित्वात्- 'मेघेषु सत्सु वृष्टिर्भवति । इत्युक्तस्यार्थापत्तिविषयस्य व्यभिचारात्- सरस्वपि मेधेषु कदाचिद् वृष्टिर्न भवतीति व्यभिचारः स्पष्ट एवेति सूत्रान्वयः । ब्याचऐ- असस्थिति, अर्थापत्त्यात्र लभ्यमाह- सरिस्वति । अर्धापत्तिविषयस्य व्यभिचारमाह- सत्स्वपीति । उपसंहरति । सेयमिति, यदा हि न प्रमाणं तदानुमानेऽन्तर्भावोप्यनुपपन्न इत्यर्थः ॥ ३॥ अर्थापत्तेरपामाण्यं निराकरोति-नेति । अत्र सूत्रेण हेतुमाह- अनर्थेति, अनर्थापत्ती- अर्याप- विभिन्नायाम् अर्थापत्यभिमानात् अर्थापत्तित्वज्ञानादनकान्तिकत्वं वदसीति नार्थापत्तेरनैकान्तिकत्वा- पत्तिः यतः 'सत्सु मेघेयु वृष्टिर्भवति' इत्यनेन मेघस्य दृष्टिकारणत्वं प्रतिपाद्यते न तु मेघसत्त्व वृष्टि- नियमोपि येन व्यभिचारापत्तिः स्यात् तत्र कारणे सत्यपि प्रतिबन्धकवशात् कदाचित् कार्य न जायते इति प्रतिबन्धकवशादेव मेघसत्त्वेपि कदाचिद् वृष्टधभाव उपलभ्यते नैतावता मेघे दृष्टिकारणवस्य व्यभिचारः संभवतीत्युपपन्नमर्थापत्तेः प्रामाण्यं तेन चानुमानेऽन्तर्भाव इति सूत्रार्थः । व्यावहे असतीति, प्रत्यनीकभूतः= विरुद्धः- विपरीतः, विपरीतमर्थमाह- सतीति, अयमापत्तिविषयः, यथा 'प्रकाश विना रूपप्रत्यक्षं न जायते । इत्युक्ते 'प्रकाशे सति रूपप्रत्यक्षं जायते' इत्याल्लभ्यते तथा । प्रत्यनी. कत्वमाह- अभावस्येति, प्रकृते अभावस्य 'असति कारणे' इतिव्यतिरेकस्य भावः= 'सति कारणे। इत्यन्वयः प्रत्यनीक = विरुद्धः, अन्वयव्यतिरेकयोश्च परस्परविरुद्धत्वं स्पष्टमेव व्यतिरेकच्यात्या चान्वय. व्याप्तिलाभोपि स्पष्ट एव. असतीति व्यतिरेकव्याप्तिः सती यन्वयव्यातिः । उपसंहरति-सोयमिति, असति कारणे' इत्याद्युक्ते सति कारणे कार्योत्पादोऽर्थादापद्यमानः कारणसत्तां न व्यभिचरति= कारणसत्तां विना नैव भवतीति सिध्यति । व्यभिचाराभावे हेतुमाह-न सल्विति । नानकान्तिको अर्थापत्तेर्व्यभिचारो नास्ति- 'सत्सु मेधेपु' इत्यनेन 'मेचं बिना दृष्टिर्न जायते । इत्यस्य प्रतिपाद्यत्वा. तत्र च व्यभिचाराभावादित्यर्थः । पूर्वपश्यभिप्रायमनुस्दति- यचिति, निमित्तप्रतिबन्धात्- कारण- गतप्रतियन्धकात् किंवा कारणनिष्ठकार्योत्पादकत्वप्रतिबन्धादित्यर्थः । अत्र स्ववक्तव्यमाह- कारणेति, कारणथम कारणदोपोयं यत्प्रतिबन्धकवशात् कार्य नोत्पद्यते इति । अर्थापत्तिप्रमेयं जिज्ञासते- फिमिति । उत्तरमाह- सतीति, एतदेव व्यावष्टे- योसाविति, कार्योत्पत्तेः कारणसत्वाव्यभिचार .

·. १६८ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २माहिये- कार्योत्पादः कारणसत्तां न व्यभिचरति तदस्याः प्रमेयम् । एवं तु सति अनपिनौ अर्थापत्य- भिमानं कृत्वा प्रतिपेष उच्यते इति, दृश्य कारणधर्मो न शक्यः प्रत्याख्यातुमिति ॥४॥ प्रतिपेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५॥ 'अर्थापत्ति प्रमाणम्- अनैकान्तिकत्वात्' इति वाक्यं प्रतिषेधः तेनाऽनेन अर्थापतेः प्रमाणत्वं प्रतिपिध्यते न सद्भावः, एवमनैकान्तिको भवति. अनेकान्तिकत्वादप्रमाणेनाऽनेनन कश्चिदर्थः प्रतिपिध्यते इति ॥५॥ अथ मन्यसे नियतविपयेप्वर्येषु स्वविपये व्यभिचारो भवति. न च प्रतिपेषस्य सद्भावो विपयः १, एवं तर्हि- तत्प्रामाण्ये वा नाऽर्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अर्थापत्तेरपि कार्योत्पादने कारणसत्ताया अव्यभिचारो विषयः न च कारणों निमित्तप्रतिबन्धात् कार्यानुत्पादकत्वमिति ॥ ६॥ एकानार्थापत्तेविपयस्तन च न व्यभिचार इत्यर्थः । उपसंहरति- एवमिति । प्रतिपधः अर्थापत्तिप्रामाण्य. प्रतिषेधः पूर्वोक्तः । सत्यपि कारणे या कार्यानुत्पत्तिः सा प्रतिबन्धकादेव प्रतिबन्धश्च यत्र प्रत्यक्षसिद्ध स्तत्र न तस्य प्रत्याख्यानं संभवति येन कार्यस्य कारणसत्ताव्यभिचारः स्यात्तेन चार्थापत्तिविषयस्य व्यभिचारादर्थापत्तेरप्रामाण्यं स्यादित्याह- दृष्टश्चेति । कारणधर्म:= कार्योत्पादप्रतिवन्धः ॥ ४॥ प्रतिवन्धुत्तरमाह- प्रतिपेय इति, " अर्थापत्तिरप्रमाणम् ॥ इत्येवं योर्यापपत्तिमामाण्यस्य प्रति- पंध उक्तस्तस्याप्यऽप्रामाण्यम्- मनैकान्तिकत्वात् व्यभिचारात= तद्विपयस्य अर्थापत्त्यमामाण्यस्याऽसं. भवात् विपयासस्वमेव च वाक्याऽप्रामाण्यम् अर्थापचिपामाण्यं च साधितमेवेति सूत्रार्थः । व्याचक्षणः प्रतिबंधवाक्यमाह-अर्धापत्तिरिति । सेनानेन-उक्तेन प्रतिपेघेन । पर्यवसितमाह- एमिति, एवम् अर्था- पत्तेः प्रामाण्यप्रतिपेपि सद्भावस्याऽप्रतिपेधात् , यदा हि सझावः सिद्धस्तदा हेतोः कचिदप्रामाण्यपि कचित् प्रामाण्यवदर्थापत्तेरपि कचिदप्रामाण्येपि चिन् प्रामाण्यमपि स्यादेवति तत्रोक्तप्रतिधस्यानका न्तिफल प्राप्त तेनाऽप्रामाण्यं प्राप्तं ततश्चानेन प्रतिपेन कश्चिदर्थः- मापत्तिप्रामाण्यं न शक्यते इति सिद्धमर्यापत्तेः प्रामाण्यमित्यर्थः ॥ ५॥ अप्रिमसूत्रमवतारयति- अथेति, नियतविपर्यप्वयंपु= नियतेषु बहुषु विषयभूतेषु पदार्थेषु मध्ये, किंवा अनियतविषयेषु' इतिछेदः, वस्तुतस्तु पदमिदं चिन्तनीयमेव सविषये प्रतिपाद्ये यो म्यभिचारः स एव व्यभिचारो भवति नान्यत्रत्यः उत्तप्रतिपयस्य चार्थापत्तिसझायो न विषया- उक्तयतिधेनापत्तिसझावो न प्रतिविध्यते येनापत्तिसायन प्रतिपेधस्य व्यभिचारित्वं स्यात् कि वर्यापत्तेरमामाण्यं विषयस्ता च न व्यभिचार:- अर्यापत्तेः प्रामाण्यासंभवादिति यदि मन्यसे एवं तदि-इत्यत्र सूत्रेणोत्तरमुच्यते इत्यन्वयः । अस्योचरमाह- तदिति, तत् तस्य= उत्तप्रतिपेधस्य यदि स्वविपये व्यभिचाराभावात् प्रामाण्यं तदापत्तेरपि स्वविषये= कार्यस्य कारणसत्त्वाव्यभिचार व्यभिः धाराभावात् मामाण्यं सिद्ध हेतोरुमयत्र समानत्वादन्यया प्रतिपयस्यापि प्रामाण्यं न स्यादिति सूत्रार्थः । व्याचक्षाणोऽपितेविषयमाह- अर्यापत्तेरिति । अर्थापोरविषयमाह-न चेति, निमित्तप्रतियन्धान यत् कार्यानुत्पादकत्वं कारणधर्मः स नार्यापत्तेविग्यो येन तदादायार्थापत्तरप्रामाण्यं स्यार, कार्यस्य कारणसत्वाव्यभिचारोपितेविषयस्ता न व्यभिचार:- कारण विना कार्यासंभवादित्यर्या- पत्तेरपि स्वविषय व्यभिचाराभावान् प्रामाण्यं सिद्धमित्यर्थ, ॥ ६॥ प्रतिपढे ·. अभावप्रमाणप्रामाण्यम् ] न्यायभाष्यम् । अभावस्य तर्हि प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते. कथमिति ?- नाऽभावप्रामाण्यम्-प्रमेयासिद्धेः ॥ ७॥ अभावस्य भूयसि प्रमेये लोकसिद्धे यात्यादुच्यते- “नाभावमामाण्यम्- ममेया- सिद्धेः" इति ॥ ७॥ अयायमर्थबहुत्वादकदेश उदाहियते- लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धिः॥ ८॥ तस्याऽभावस्य सिध्यति प्रमेयम् । कथम् १. ललितेषु वासस्सु अनुपादेयेषु उपादेयाना- मलक्षितानाम् अलक्षणलक्षितत्वात्= लक्षणाभावेन लक्षितत्वादिति, उभयसंनिधौ ‘अलक्षि- तानि वासांस्यानय' इति प्रयुक्तो येषु वासस्सु लक्षणानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन पति- पद्यते प्रतिपध चानयति प्रतिपत्तिहेतुथ प्रमाणमिति ॥८॥ असत्यर्थे नाभाव इतिचेत् ? न-अन्यलक्षणोपपत्तेः ॥ ९॥ संप्रत्यनुपलब्धेरप्रामाण्यमाशकते- अमावस्येति, प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा प्रामाण्यस्वीकारः । अभा. वस्थाऽप्रामाण्यकारणं जिज्ञासते-- कयमिति । सूत्रेणोत्तरमाह- नेति, अमावस्य= अनुपलब्धेः प्रामाण्यं नोपपद्यते- तत्प्रमेयस्यासिद्धेः- प्रमेयं विना तद्विषयकप्रमाणस्य स्वीकारासंभवात् , अभावपदार्थस्य च तुच्छत्वात् प्रमेयत्वं न संभवति किं वाऽभावप्रमाणेन भूतलादिकैवल्यमेव प्रहीतव्यं तच्च प्रत्यक्षस्यैव विषय इति प्रमेयाभावादभावाख्यप्रमाणस्याऽप्रामाण्य प्राप्तमिति सूत्रार्थः । अत्र- " नामावः प्रमाणम्-विष- याभावात् . यदविषयं तदप्रमाणं यथा गोशब्दोऽश्वप्रतिपादने " इति वार्तिकम् । सूत्रार्थस्य स्पष्टत्वात् तदुपेक्ष्य भाष्यकारः पूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे-मभावस्येति, अमावस्य= अभावप्रमाणस्य, प्रमेये घढाधमावे, वैयात्यात= हठादिना । अत्र- " सिद्धान्तमाह- अभावस्य भूयसीति " इति तात्पर्यटीका ॥ ७॥ अग्रिमसूरमवतारयति- मथेति, अर्थबहुत्लात्= मभावप्रमाणस्य प्रमेयाणां घटाद्यभावानां बहु- स्वात् साफल्येन प्रदर्शयितुमशक्यत्वेनायमर्थंकदेश:- सूत्रोक्तः प्रमेयैकदेश उदाहियते इत्यन्वयः । अभा- वस्य प्रमेयमाह- लक्षितेष्विति, लक्षितम् रागादियुक्तम् 'अलक्षितानि वनाण्यानय' इत्युक्ते लक्षि. सेषु लक्षितालक्षितेषु वस्त्रेषु मध्ये यान्य लक्षितानि तान्यानयति तत्राऽलक्षिवानाम्- रागादिरहि. तानां वखाणाम् अलक्षणेन लक्षणामावेन लक्षितत्वात- युक्तत्वाद् ज्ञातस्त्राद्वा तल्लक्षकस्य लक्षणाभावस्य वनविशेषणीभूतस्य तत्प्रमेयसिद्धिा- अभावप्रमाणप्रमेयत्वसिद्धिस्तथा चाभावारत्यप्रमेयस्य सत्त्वात् सत्प्रमातुमभावप्रमाणस्य प्रामाण्यं स्वीकार्य प्रमाणान्तरत्वं नास्तीत्युक्तमेवेति सूनार्थः । व्याचष्टे- तस्येति । प्रमेयसिद्धिकारणं जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- लक्षितेविति, अनुपादेयेपु= अप्राोषु. यदा हि 'मलक्षितानि वासांस्यानय' इत्युक्तं तत्र लक्षितानामनुपादेयत्वमलक्षितानामुपादेयत्वं च स्पष्टमेव । उपादेयत्वे हेतुमाह- अलक्षणेति, एतद् ध्याचष्टे- लक्षणाभावेनेति । उदाहरति-उमयेति, उभयसंनिधौ- लक्षितालक्षितवनसंनिधौ, प्रयुक्तः प्रेरितः= आप्तो भृत्य, लक्षणानि रागादिचिहानि, तानि- अलक्षिताजि- लक्षणाभाषविशिष्टानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते- तर लक्षणामावस्यैव व्यावर्तकत्वात् यथा नीलादेः, प्रतिपय च वानि वस्त्राण्यानयति प्रतिपत्तिहेतु- प्रमितिकारणं च प्रमाणमेव तया घालभितवाणा व्यावर्तकस्य लक्षणामावस्य प्रमेयस्य सिद्धषा वद्विपयकस्याभावास्यस्य प्रमाणस्य मामाण्यं सिद्धमित्यर्थः ॥ ८॥ प्रमेयभूतस्याऽमावस्याभावमाशङ्कते- असतीति, अर्थ- अमावप्रतियोगिन्यसति मविद्यमाने सति सदभावो नोपपते-निष्प्रतियोगिकामावस्यासंभवात् तथा च येषु वनेषु रमणानि न सन्ति .

·प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [२ अध्याये. २मालिके- यत्र भूत्वा किंचिन भवति तत्र तस्याभाव उपपद्यते. न चालसितेषु घासस्सु लक्षणानि भूत्वा न भवन्ति. तस्मातेपु लक्षणाभावोऽनुपपन्न इति, न- अन्यलक्षणोपपत्ते:- ययाऽयमन्येषु वासस्सु लक्षणानामुपपत्तिं पश्यति नैवमलक्षितेपु सोय लक्षणाभावं पश्यन् अभावेनार्य प्रति- पद्यते इति ॥९॥ तत्सिद्धरलक्षितेष्वहेतुः ॥१०॥ तेषु वासस्सु लक्षितेपु सिद्धिा= विद्यमानता येपो भवति न तेपामभावो लक्षणानाम्- यानि च लक्षितेषु विद्यन्ते लक्षणानि तेपामलक्षितेप्वभाव इत्यऽहेतुः- यानि खलु भवन्ति तेपा- मभावो व्याहत इति ॥१०॥ न-लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः॥ ११ ॥ न बमो यानि लक्षणानि भवन्ति तेपामभाव इति किं तु केषु चिल्लक्षणान्यवस्थितानि तेपु लक्षणाभावोपि कथं स्यात् यदि लक्षणानि तत्र सन्ति तदापि लक्षणाभावो न संभवतीत्यर्थः, परि- हरति-नेति, परिहारहेतुमाह- अन्येति, अन्येपु= लक्षितेषु वनेषु लक्षणानामुपपत्तेः- सत्त्वात् तद. भावोऽलक्षितेषु संभवत्येवेति नाऽभावाख्यस्य प्रमेयस्यापहवः संभवतीति सूत्रार्थः । अत्र " अन्यत्र लक्षणोपपत्रः" इत्येवं पाठो वृत्तिकाराभिमतः, अन्यत्र लक्षितेपु । पूर्वपलं ध्याचप्टे- यत्रेति, भूत्वान उत्पद्य, न भवति= विनश्यति । प्रकृतमाह-न चालक्षितेविति, अलक्षितेषु च वस्त्रेपु लक्षणानि भूत्वान उत्पद्य न भवन्ति= विनश्यन्ति इति नास्ति येनालक्षितेपु लक्षणाभावः संभवेत् . उत्पत्यनन्तरं विनाशेनैव तदभावस्य संभवादित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, तस्मात् लक्षणानामुत्पत्तिविनाशयोरभावात् तेपुर अलक्षितेपु लक्षणाभावोऽनुपपन्न इति नाभावस्य प्रमेयत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । निराकरोति-नेति। हेतुमाह- अन्येति, एतद् व्यावष्टे यथेति, अयम् आज्ञप्तः, मन्येपु= लक्षितेषु, उपपत्तिम्- सत्ताम् , नैवमलझिसेषु लक्षणानां सत्तां पश्यतीत्यर्थः । उपसंहरति- सोयमिति, तेन दृष्टेन लक्षणाभावेन व्यावर्तकेलार्थम्- अलक्षित वस्त्रं प्रतिपद्यते तथा च व्यावर्तकत्वेन लक्षणाभावसत्ता सिद्धा लक्षणाभावश्चाभावप्रमाणप्रमेय मिति सिद्धमभावप्रमाणस्य प्रामाण्यमित्यन्वयः, किं वा लक्षणाभावेन यदलक्षितानां महणं तदेवाभावाश्यं प्रमाणं तचोक्तरीत्या सिद्धमित्यर्थः ॥९॥ पूर्वपक्षी अमावस्योक्तव्यावर्तकत्वाभावमाह- तत्सिद्धेरिति, लक्षणानां लक्षितेषु सिद्धेः= सत्वात् व्यावर्तकत्वमुपपद्यते. अलक्षितेपु आहेतुः= व्यावृत्तिहेतुत्वं नोपपद्यते-- अभावस्य तुच्छत्वेन व्यावर्तकत्वा- संभवाद् भावस्यैव व्यावर्तकत्वादिति सूत्रार्थः, अन्न- "अभावस्य लक्षणाभावानिरवरूपस्य न न्यावर्त. कत्वमिति भावः" इति वृत्तिद्रष्टव्या । व्याच - तेविति, येपां लक्षणानां सिद्धिरित्यन्वयः, सिद्धि- पदार्थमाह- विद्यमानतेति । तेषां लक्षणानामभावो न संभवति- विद्यमानस्याभावासंभवादित्यर्थः । एतदेव व्याचष्टे- यानीनि, अलक्षितेपु लसणामावो व्यावर्तक इति यदुक्तं वद् अहेतुः न युक्त व्याह: तत्वादित्यर्थः, अत्र हेतुमाह- यानि खस्विति, यानि भवन्ति विद्यन्ते तपामभाव एव न संभवति पुत. स्तस्य व्यावर्तफत्वमित्याशयः ॥१०॥ उक्तपूर्वपक्षं निराकरोति- नेति, निपंधहेतुमाह- लक्षणेति, लक्षितेपु वनेषु लक्षणानामपस्थिता पेक्षया= अवस्थानापश्याअवस्थितिमपेश्य अवस्थितत्वान्- अवस्थिति ज्ञात्वा तेषां एक्षणानाम: लक्षितेपु वबेपु अभावस्य ज्ञान संभववि ज्ञातवाभावम्तेपामलक्षिताना प्रतीतिहेतुावृत्तिहेतुध संभवती त्यमावस्य प्रतीतिहेतुत्वसिद्धावृत्तिहेतुत्वसिद्धेश्व यदहेतुत्वमुक्तं तन्नोपपद्यते इति सूत्रार्थः । व्याचटे- नैति, भान्ति लक्षितेपु सन्ति, यत्र सत्ता भवति तत्रैवान्यदा प्रध्वंसाभावो भवतीति अलक्षितेपु लथ- ·" शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वविचारः] न्यायभाष्यम् । १७१ अनवस्थितानि केपुचित्. अपेक्षमाणो येषु लक्षणानां भावं न पश्यति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते इति ॥११॥ प्रायत्पचेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२॥ अभाववैतं खलु भवति-भाक् चोत्पत्तेरविद्यमानता. उत्पन्नस्य चात्मनो हानादविद्य- मानता. तत्राग्लक्षितेपु वासस्सुमागुत्पत्तेरविद्यमानतालक्षणो लक्षणानामभावो नेतर इति ॥१२॥ "आप्तोपदेशः शब्दः १-१-७" इति प्रमाणभावे विशेपणं ब्रुवता 'नानाप्रकारः शब्दः' इति ज्ञाप्यते. तस्मिन् सामान्येन विचार:-कि नित्योऽयानित्यः इति, विमर्शहेत्वनुयोगे च विमतिपत्तेः संशयः, 'आकाशगुणः शब्दो विभुनित्योऽभिव्यक्तिधर्मका' इत्येके, गन्धादिसह- णानां सत्त्वाभावात् प्रध्वंसोपि नास्तीति स्वीक्रियते इत्याशयः । स्ववत्तव्यमाह- किं विति, लक्षणानि लक्षितेष्ववस्थितानि अलक्षितेषु चाऽनवस्थितानीति घूमत्तत्र अलक्षितानि अपेक्षमाणो येषु वस्त्रेषु लक्ष- णानां भावम् सत्तां न पश्यति तानि वस्त्राणि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते= अलक्षितान्येतानीति जानाति तत्र लक्षणाभावस्य प्रतीतिहेतुत्वं सिद्धम् यतोऽन्यत्र स्थितस्यान्यत्रात्यन्ताभावोपि ज्ञातुं शक्यते ज्ञातश्च प्रतीतिव्यावृत्त्योहेंतुर्भवतीति प्रसिद्धमेति पूर्वपक्षो न युक्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ वास्तविकोत्तरमाह-प्रागिति, यथोत्पत्तेरनन्वरं प्रध्वंसाभावो भवति तथोत्पत्तेः प्राक् प्रागभावोपि भवत्येवेत्यऽलक्षितेपु लक्षणानामुत्पत्तेरभावात् प्रागभावो भवत्येव स एव वर्तमानः प्रागभावः प्रतीति- व्यावृत्त्योर्हेतुर्भवतीति न पूर्वपक्षो युक्त इति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- अभावेति । अभाववैविध्यमाह-प्रागिति, उत्पत्तेः प्राग याऽविद्यमानता स प्रागभावः, उत्पन्नस्य- उत्पत्यनन्तरम् आत्मनो हानात्= स्वरूपवि- नाशाद् याऽविद्यमानता स प्रध्वंसाभाव इत्युच्यते. तत्रालक्षितेपु लक्षणानां प्रध्वंसाभावस्यासंभवेपि प्राग- भावः संभवत्येव स एव प्रतीतिव्यावृत्त्योहेंतुर्भवति न इतर:- प्रध्वंसामाव:- असत्वादिति सिद्धम- भावस्य प्रतीतिव्यावृत्त्योहेतुत्वमित्याह- तत्रेति । तदेवमभावप्रमाणस्य प्रमेयसिद्धया प्रामाण्यमपि सिद्धं तस्य चानुमानेऽन्तर्भाव उक्त एवेत्यर्थापत्त्यादीनां प्रामाण्येप्युक्तप्रमाणचतुष्टये यथायथमन्तीवादुद्देश- सूत्रोकं प्रमाणानां चतुष्टुं सिद्धम्- प्रमाणान्तरासंभवादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ॥ इति प्रमाणसंख्यापरीक्षा समाता॥ - एवं प्रमाणपरीक्षा समाप्य शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वपरीक्षा भाष्यकार मारमते-माप्त इति, प्रमाणभावे शब्दस्य प्रामाण्ये "आप्तोपदेशः” इत्याप्तोपदेशत्वलक्षणं विशेषणं ध्रुवता सूत्रकता 'नाना- प्रकारः शब्दः इति ज्ञाप्यते यतः " आप्तोपदेशः शब्दः" इत्युक्ते अनातोपदेशलक्षणोपि शब्दः सिध्यति अन्यथातोपदेशत्वविशेषणं व्यर्थ स्यादित्यर्थः । प्रकृतमाह- तस्मिन्निति, सामान्येन- शब्दमानमुद्दिश्य विचारः क्रियते इत्यर्थः । विचारार्थ विकल्पयति- किमिति, शब्द इत्यनुवर्तनीयम् । शब्द नित्यत्वा. नित्यत्वयोः संशयस्य कारणमाह- विमर्शेति, विमर्शस्य- संशयस्य हेतोरनुयोगे- प्रश्ने जाते विप्रति- पत्तेः तत्चच्छास्त्रकारैः परस्परविरुद्धप्रतिपादनादेव संशयो जायते इत्युत्तरं विज्ञयमित्यर्थः । शब्द विप्र- तिपत्रि प्रदर्शयवि- माकाश इत्यादिना, तदेतत् प्रथमं प्रभाकरमवम्, अभिन्यतिधर्मक:- नित्यत्वाद- भिव्यज्यते प्रयलेत नोत्पद्यते इत्यर्थः, तदुक्तम्- चैवं सत्याकाशस्यासिद्धिरेव- शब्दलमणगुणा- नुमानसिद्धत्वात् " इत्याकाशगुणवमुक्तम् . तया- " एपा शालिकनाथेन शन्दनित्यत्वसाधनी । प्रभाकरगुरोईया न्यायशुद्धिः परीक्षिता ।।" इति च सन्दस्य नित्यत्वमुक्तम् ।

·१७२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २माहिक वृत्तिव्येषु संनिविष्टो गन्यादिवदवस्थितोऽभिव्यक्तिधर्मकः' इत्यपरे, 'आकाशगुणः शन्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवत्' इत्यपरे, 'महाभूतसंशोभजः शब्दोऽनाश्रित उत्पचिधर्मको निरी- धधर्मक' इत्यन्ये. अत: संशय:- किमत्र तत्वम् । इति, 'अनित्यः शब्दः' इत्युत्तरम् । कथम् - आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपवाराच ॥ १३ ॥ आदि:- योनिः= कारणम्- आदीयतेऽस्मादिति. कारणवद् अनित्यं दृष्टम्. संयोग- विभागजश्च शब्दः कारणवत्वादनित्य इति । का पुनरियमयदेशना- 'कारणवत्त्वात्' इति ?, उत्पचिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति= भूत्वा न भवति- विनाशधर्मक इति । सांशयिकमेतत्- किमुत्पत्तिकारणं संयोगविभागौ शब्दस्य? आहोस्विदभिव्यक्तिकारणम् १. इत्यत आहे- ऐन्द्रियकत्वात् (इति) इन्द्रियमत्यासचिग्राह्य ऐन्द्रियकः । सांख्यमतमाह- गन्धादीति, यत्र गन्धादयो वर्तन्ते तत्रैव शब्दोपि पृथिव्यादिषु वर्तते- शब्द स्पर्शादीनामुत्तरोत्तरभूतेषु सत्त्वस्वीकारात् गन्धादिवद् अवस्थितः= सन्नेव= सत्त्वादेवाभिव्यक्तिधर्मकः- अभिपातादिभिरभिव्यज्यमानो न तूत्पत्तिधर्मक:- सांख्यैरनित्यपदार्थानां सत्त्वाभिव्यत्तयोः स्वीकारात्, अत्र "सांख्यीयमतमाह- गन्धादिसहवृत्तिरिति । इति वात्पर्यटीका । वैशेपिफमतमाह-माकाशगुण इति, उत्पत्तिनिरोधधर्मक:= उत्पत्तिविनाशवान बुद्धिवत्= ज्ञानवत् , तथा च वैशेषिकसूत्राणि- " श्रोत्र- ग्रहणो योऽर्थः स शब्दः २-२-२१" गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् २-२-२५५ " अनि- त्यश्वायं कारणतः २-२-२८॥ " संयोगाद् विभागाच शब्दाच शब्दनिष्पत्तिः २-२-३१" "लिमा- चानित्यः शब्दः २-२-३२" इति । बौद्धमतमाह- महाभूतेति, घटादिपदार्था महाभूतरूपा एव शब्द कारणीभूतमाघातादिकमेव संक्षोभपदार्थः, अनाश्रितः= न गुणभूत इत्येव वैशेपिफमतादन विशेषः, निरोधधर्मका- विनाशी, अत्र- “बौद्धराद्धान्तमाह- महाभूतसंक्षोभन इति" इति तात्पर्यटीका । उप- संहरति-- अत इति, अतः= उक्तमतानां परस्परं विप्रतिपत्तेः= विरोधात् शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वयोः संशयः । अत्र तत्त्वं जिज्ञासते- किमिति । तत्त्वमाह- अनित्यः इति, अनित्यः शब्द इति न्यायसि. द्धान्त इत्यर्थः ।। शब्दानित्यत्वकारणं जिज्ञासते- कयमिति । सूत्रेण कारणमाह्- आदीति, आदिमत्त्वात- उत्पत्तिमत्त्वादनित्यः शब्द.- उत्पत्तिमतोऽनित्यत्वनियमात् , नमूत्पत्तिमत्वं न सिद्धमित्याशङ्कयाह- ऐन्द्रियकेति, ऐन्द्रियकत्वात्- इन्द्रियप्राह्यत्वादनित्यः शब्दः- इन्द्रियप्राह्यस्यानित्यत्वनियमात् रूपा दिवा, ननु नायमपि नियमः- सामान्यादौ व्यभिचारादित्याशङ्कयाह- कृतफेवि, उपचारात्- गात, अनित्यपदार्थसदृशत्वादित्यर्थः, यथा 'तीनं दुःखं मन्दं दुःखम् । इत्यनित्यं दुःसमुपचर्यते तथा 'तीन शब्दो मन्दः शब्दः' इत्युपचर्यते एतादृशोपचारादनित्यत्वं सिद्धम्-तीमत्वादिधर्माणां नित्येप्व. असंभवादिति सूत्रार्थः । अत्र- "म चोपचारेण प्रयोगेण तत्कारणं शब्दभेदप्रत्ययमुपलक्षयति- मस्ति हि शुकसारिकामनुष्यवक्त्रप्रभवेषु गकारादिपु रफुटतरा रूपमेदप्रत्ययाः पुंसाम्" इतितात्पर्यटीका, गा.'' रादीनामेतादृशमैदेनानित्यत्वं प्राप्तम्- नित्यत्वे मेदासमवादित्याशयः । ध्याचष्टे- आदिरिति, आदि. मत्त्वात् = कारणवत्त्वात्, आदीयते- उत्पाद्यतेऽस्मादित्यादिः= कारणम्, कारणवशानित्यं भवति घटा• दिवत् । शब्दकारणमाह-संयोगेति । " कारणवत्त्वात् " इत्यनेन किं प्रतिपाद्यते इति पूर्वपक्षी जिज्ञा. सते- फेति, अर्थदेशना- मोपदेशः । उत्तरमाह-उत्पचीति । उक्तं व्याचटे- भूत्वेति, भूत्वा उत्सव न भवति= विनश्यतीत्यर्थ., एतदपि व्यावटे- विनारोति, उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वादनित्यः शब्द इत्यर्थः। प्रयो- ·. शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् । न्यायभाष्यम् । १७३ किमयं व्यञ्जकेन समानदेशोभिव्यज्यते रूपादिवत् ? अथ संयोगनाच्छन्दाच्छब्दसंताने सति श्रोत्रमत्यासन्नो गृह्यते ? इति- संयोगनिवृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्यजकेन समानदेशस्य ग्रहण । दास्त्रश्चने दापरशुसंयोगनिवृत्तौ दूरस्थेन शब्दो गृह्यते. न च व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्य- ग्रहणं भवति तस्मान्न व्यञ्जकः संयोगः, उत्पादके तु संयोगे संयोगजाच्छब्दाच्छन्दसन्ताने सति श्रोत्रमत्यासनस्य ग्रहणमिति युक्तं संयोगनिवृत्तौ शब्दस्य ग्रहणमिति । इतथ शब्द उत्स- घते नाभिव्यज्यते- कृतकवदुपचारात्- 'तीवं मन्दम्' इति कृतकमुपचर्यते- 'तोत्रं सुखं मन्दं सुखम् ती दुःखं मन्दं दुःखम् ' इति. उपचर्यते च- 'तीव्रः शब्दो मन्दः शब्दः' इति । व्यञ्जकस्य तथाभावाद् ग्रहणस्य तीवमन्दता रूपवदिति चेत् । न-अभिभवोपपत्तेः। सूत्रोक्तं द्वितीयहेतुमवतारयति- सांशयिकमिति, संयोगविभागयोः शब्दाभिव्यक्तिकारणत्वस्यापि संभ- वात् शब्दोत्पत्तिकारणत्वं सांशयिकमेवेति न तेन शब्दस्यानित्यत्वमापद्यते इत्यर्थः, इत्याशङ्कायामाह- ऐन्द्रियकत्वादिति, एतद् व्याचष्टे- इन्द्रियेति, प्रत्यासत्तिः- संयोगः । इन्द्रियमाह्यश्चाऽनित्यो भवति यथा घटादिरिति शब्दोप्यनित्यः- इन्द्रियग्राह्यत्वादित्यर्थः । शब्दस्येन्द्रियग्राह्यत्वमुक्कं तत्रेन्द्रियेण शब्दग्रहणप्रकारजिज्ञासाथै द्विधा विकल्पयति-किमिति, अयम्= शब्दः, व्यचकेन संयोगादिना. किं यत्र संयोगादि भवति तत्रस्थः शब्दोऽभिव्यज्यते यथा रूपादिकं प्रकाशदेशस्थमभिव्यज्यते इति प्रथमकल्पार्थः, किंवा मेरीदण्डादिसंयोगेन यः शब्द उत्पन्नस्तत उत्तरोत्तरं शब्दसंताने शब्दे उत्पन्ने सति श्रोत्रं प्राप्तः शब्दो गृह्यते इति द्वितीयकल्पार्थः । अत्रोत्तर- माह-संयोगेति, भेरीदण्डादिसंयोगे नष्टेपि दूरस्थेन स शब्दो गृहते. व्यजके च प्रकाशे नष्टे व्ययस्य रूपस्य ग्रहणं न संभवति. एवं यदि संयोगादिरपि शब्दस्य व्यजकः स्यात्तदा तस्मिन्नष्टे शब्दो न गृह्येत गृह्यते च शब्द इति न संयोगादिनाऽभिव्यज्यते किं तूत्पाद्यते तथा चोत्तरोत्तरं शब्दोत्पत्ति- संभवेन श्रोत्रप्रत्यासन्नो गृह्यते शब्द इति व्यजकेन समानदेशस्य- व्यजकदेशस्थस्य शब्दस्य महणं नोपपद्यते यत उत्पन्नः सन वाऽभिव्यक्तः सन् वा शन्नो न व्यापक संभवति अवणेन्द्रियमपि न व्यापकं येल व्यवासदेशपय ग्रहणमापयेत महर्ष, लु भवतीलि श्री. प्राप्त एक गृहाते. इलि. प्रा. अमि दूरी पन्नशब्दस्य श्रोत्रस्य च गत्यभायेन श्रोत्रप्राप्तेरसंभवात् श्रोत्रप्राप्त्यर्थ पूर्वपूर्वशब्दादुत्तरोत्तरशब्दानां श्रोत्रप्राप्तिपर्यन्तमुत्पतिः स्वीकार्येति न्यायसिद्धान्तः । स्ववाक्यं स्वयमेव व्याचप्टे- दारुणम्चने इति, दारखश्चने काठच्छेदने प्रवृत्ते सति । शब्दस्य व्यङ्मयत्वपक्षे बाधकमाह-न चेति । उपसंहरति- तस्मादिति । स्वमते उपपत्तिमाह- उत्पादफे इति, संयोगादेः शब्दोत्पादकत्वस्वीकारे इत्यर्थः, शब्द- सन्ताने उत्तरोत्तरं शब्दोत्सत्ती सत्याम् । संयोगादेः शब्दोत्पादकत्वपक्षे संयोगे नष्टेपि शब्दाहणं युज्यते- उत्पादकनाशानन्तरमपि तदुत्पादिवग्रहणस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । ननु संयोगादेः शब्दोत्पादकत्वं संदिग्धमेव तेन च प्रोत्रप्रत्यासन्नस्य शब्दस्य ग्रहणमपि संदिग्धमेवेति नैवं शब्दानित्यत्वं सिध्यतीत्या. शङ्कप सूत्रोकं तृतीयहेतुमवतारयति- इतश्चेति, हेतुमाह- कृवकैति । व्यावटे- तीयमिति, 'तीप्रमिदं मन्दमिदम् । इत्येवं कृतकम् जन्यमेवोपचर्यते-प्रयुज्यते न तु नित्यमपि । उदाहरति-वीनं मुखमिति, सुखादीनामनित्यत्वं तु स्पष्टमेव तद्वदुपचारात् शब्दस्याप्यनित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । दार्शन्त्रिकमाइ- तीयः शब्द इवि, सष्टमन्यत् ।। ननु यथा रूपव्यजकस्य प्रकाशस्य तीरत्वेन रूपप्रहणस्य वीनत्वं मन्दत्वेन च मन्दवं भवति न तु प्रकाशामिन्यापस्य रूपस्य क्या शब्दव्यचकस्य संयोगादेतीमत्वेन शब्दमहणस्य तीमत्वं मन्दत्वैन ·१७४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् । [२ अध्याये. रवाहिक संयोगस्य व्यञ्जकस्य तीवमन्दतया शब्दग्रहणस्य तीव्रमन्दता भवति न तु शब्दो भियवे यथा प्रकाशस्य तीवमन्दतया रुपमहणस्येति, तच्च नैवम्-अभिभवोपपत्तेः तीम्रो भेरीशब्दो मन्दं तन्तीशब्दम् अभिभवति न मन्दः, न च शब्दग्रहणमभिभावकं शब्दश्व न भिद्यते (इति), शब्दे तु भिद्यमाने युक्तोऽभिभवः तस्मादुत्पद्यते शब्दो नाभिव्यज्यते इति । अभिभवानुपपत्तिश्च- व्यजकसमानदेशस्याभिव्यक्तौ प्राप्त्यभावात् । 'व्यञ्जकेन समानदेशोऽभिव्यज्यते शब्दः' इत्येतस्मिन् पक्षे नोपपद्यतेऽभिभव:-नदि भेरीशब्देन तन्त्रीस्वनः प्राप्त इति । अप्राप्तेऽभिभव इतिचेत् ? शब्दमात्राभिभवप्रसङ्गः। - ' च मन्दत्वं भवति न तु शब्दस्वरूपस्यापि तीनत्वं मन्दवं वा येन शब्दस्यानित्यत्वमापतेत्याशङ्कते- व्यक्षकस्येति, तथाभावात्= तीव्रत्वात् मन्दत्वाद्वा । परिहरति- नेति । परिहारहेतुमाह- अभिभवेति, फस्य चिच्छब्दस्य फेनचिच्छब्देनाभिभवो भवति अभिभयश्च तीत्रेण मन्दस्य संभवतीति शब्दस्यैव स्वरूपेण तीयत्वं मन्दत्वं च स्वीकार्य तेन च शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । अभिभयोपपत्तेः= अभि- भवस्योपपन्नत्वात् कि वाऽभिभत्रोपपत्त्यर्थमित्यर्थः । अत्र " रूपवत्" इत्यत्र 'रूपमहणवत्" इति वक्त व्यमासीत्, "अभिभवोपपत्तेः" इत्यत्र च ' अभिभवानुपपत्तेः' इत्येवं पूर्वपक्षिमते घाधकं वकन्य- मासीदित्यनुसंधेयम् । पूर्वपक्षं ब्याच - संयोगस्येति । विपक्षे वाधकमाह-न विति, शब्दभेदाभावे शब्दस्य तीवत्वं मन्दत्वं च नोपपद्यते इति शब्दस्य तीवत्वादिनिवृत्त्यर्थ शब्दभेदः प्रत्याख्यातः । अत्र न तु शब्दस्य ' इति वक्तव्यमासीत् । दृष्टान्तमाह- यथेति, तीव्रमन्दतेतिशेपः । परिहरवि- तचेति, वत् एतत् शब्दप्रहणस्य तीवमन्दत्वे नोपपद्यते इत्यर्थः । हेतुमाह- अभिमवोपपत्तेरिति । एतदू व्यावरे- तीव्र इति, तत्री वीणा । न मन्दोऽभिभवति । एतादृशस्याऽभिभाव्याभिभावकत्वस्य सिद्धप शब्दस्यैव तीवमन्दत्व स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु शब्दो न भिद्यते न नाना येन शब्दस्य तीन- मन्दुत्वे स्यातां तयोर्भेदं विनाऽनुपपत्तेः किं तु शब्दग्रहणमेव तीवं मन्दं शब्दग्रहणमभिभवतीत्याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतुमाह- शब्दे इति, ग्रहणं हि शानमेव न घ ज्ञानं ज्ञानान्तरेणाभिभूयते लोफे च शब्दस्यैवाभिभवः प्रसिद्ध इति तदुपपत्त्यर्थ शब्दस्यैव तीव्रमन्दत्वे स्वीकार्य तीवमन्दुत्वोपपत्त्यर्थं च शब्द- भेदः स्वीकार्य इत्यर्थः, युक्तः युज्यते । स्वमतेनोपसंहरति- तस्मादिति, उत्पन्नस्य शब्दस्य नानात्वं तेन तीमत्वं मन्दत्वं च तेनाभिभाव्याभिभावकभावश्चेति सर्वमुत्पत्तिपक्षे उपपद्यते नाभिव्यक्तिपक्षे इत्यन्वयः ।। व्यलकदेशस्थस्य शब्दस्याभिव्यक्तिपक्षे उक्ताभिभवानुपपत्तिमाह- अभिभवेति, व्यखफसमान- देशस्य-- व्यश्नकदेशस्थस्य शब्दस्यामिव्यक्तिपक्षे मेरीशब्दवीणाशब्दयोः प्राप्तेरसंभवाद् भेरीशब्देन वीणाशब्दस्याभिभवो नोपपद्यते- प्राप्तयोरेवाभिभाव्याभिभावकमावसंभवादिति नाभिव्यक्तिपक्षी युक्त इत्यर्थः । उत्पत्तिपक्षे तु उत्तरोत्तरोत्पत्त्या संभवति प्राप्तिः- संयोगः । खोकं स्वयमेव ध्याचष्टे- व्यखके. नेति । अभिव्यक्तिपक्षेऽभिभवानुपपत्ती हेतुमाह-न होति । प्राप्तः समानाधिकरणः । अभिव्यक्तिपक्षे तु अभिव्यज्यमानाः शब्दा अभिव्य सकदेशस्था एव स्युरिति तेषां प्राप्लिन संभवति भिनदेशस्थानां प्राप्तरसंभवादित्यर्थः । स्पष्टार्थमिदं भाप्यम् ।। ननु मेरीशब्दवीणाशब्दयोः परस्परं प्राप्त्यमावेपि मेरीशब्देन वीणाशब्दस्याभिभवः किं न स्यात् प्रकाशेन तमस इवेत्याशहत- अप्राप्ते इति, इदं शब्दविशेषणं किंवा 'अप्राप्ती' इत्यर्थः । परिहारमाह- शब्देति, अप्राप्तस्याप्यभिभवस्वीकारे भेरीशब्देन वीणाशब्दमात्रस्याभिभवः स्यात्- अप्राप्तः सर्वत्र समानत्वात्, प्राप्तस्याभिभवस्वीकारे तु दूरस्थस्य वीणाशब्दस्य भेरीशब्देन प्राप्तेरभावाभिमवापचिना । - ·न्यायभाष्यम्। शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ] १७५ अथ मन्येत 'असत्यां प्राप्तावभिभवो भवति' इति, एवं सति यथा मेरीशब्द: कंचित् सन्तीखनमभिभवति एवमन्तिकस्योपादानानिव दवीयस्स्थोपादानानपि तन्त्रीस्वनानभिभयेत-- अप्रासेरविशेषात. तत्र कचिदेव भैयो प्रणादिवायां सर्वलोकेषु समानकालास्तन्वीस्वना नथूये- रन् इति । नानाभूतेषु शब्दसन्तानेषु सत्सु श्रोत्रमत्यासत्तिभावेन कस्यचिच्छन्दस्य- तीनेण मन्दस्याभिभवो युक्त इति । कः पुनरयमभिभवो नाम ?, ग्राह्यसमानजातीयग्रहणकृतमग्रहणम् अभिभवः यथोल्लामकाशस्य ग्रहणार्हस्याऽऽदित्यप्रकाशेनेति ॥ १३ ॥ न- घटाभावसामान्यनित्यत्वाद् नित्येष्वप्यनित्यवदुपचाराच ॥ १४ ॥ न खल्वादिमत्त्वादनित्यः शब्दः । कस्मात् ?, व्यभिचाराव- आदिमतः खलु घटाभा- वस्य दृष्टं नित्यत्वम् । कथमादिमान् ?, कारणविभागेभ्यो हि धयो न भवति । कथमस्य नित्य- स्तीति एतादृशप्रारुपपत्यर्थ शब्दोत्पत्तिः स्वीकार्येत्यर्थः । पूर्वपक्षं व्याचष्टे- मयेति । मन दोपमाह- एवमिति, एवं सति प्राप्त्यभाषेप्यभिभवस्वीकारे । कंचित- समीपस्थम्, स्ववक्तव्यमाह- एवमिति, अन्तिकस्थम् भेरीसमीपस्थम् उपादानम्- वीणादिकमभिव्यक्तिस्थानं येषां शब्दानां वानिव-समीप स्थान शब्दानिव, दवीयस्स्यम्- दूरस्थम् उपादानम्- वीणादिकमभिव्यक्तिस्थानं येषां शब्दानां वानपि दूरस्थानपि शब्दानभिभवेत्, अन हेतुमाह- अप्राप्तैरिति । उक्तदोपमुपसंहरति- तोति, तर अप्रा- सावप्यभिभवस्वीकारे भेरीशब्दकाले कचिदपि वीणाशब्दो न श्रूयेत- अप्राप्तानामप्यभिभवस्वीकारात्, प्रणादितायाम् वादितायाम् । न चैवमस्तीति समीपस्थस्यैवामिभवदर्शनात् प्राप्ती सत्यामेवामिभवः स्वीकार्य: प्रात्युपपत्त्यर्थं च शब्दोत्पत्तिः स्वीकार्या- उत्पन्नानां शब्दानां कचिन् सामानाधिकरण्यसंभ- वादित्यर्थः । स्वपक्षे उपपत्तिमाह-मानेति, शब्दसंतानेपुः उत्तरोत्तरमुत्पन्नेषु शन्दे', श्रोनसत्यासत्त भाषेन-श्रीनप्राप्तिसंभवेन तर श्रोत्रप्राप्तेन तीरेण शब्देन श्रोत्रप्राप्तस्य मन्दस्य शब्दस्याभिभवो युज्यते इस्यन्वयः । अभिभवस्वरूपं जिज्ञासते- क इति । उत्तरमाह- प्राोति, दृष्टान्तमाह- यथेति, यया ग्रह- णारय माह्यस्य उत्काप्रकाशस्य तत्समानजातीयो य आदित्यप्रकाशस्त हणतं यदग्रहणं तदेवामि- भस्तथा प्रकृते ग्राहस्य वीणाशब्दस्य तत्समानजातीयमेरीशब्दमहणतं यदमहणं तदेव वीणाशब्दस्य भेरीशब्देनाभिभव स च प्राप्ती सत्यामेवोपपद्यते इत्यन्वयः ॥ १३ ॥ पूर्वसूण शब्दानित्यत्वे यद् हेतुनयमुक्त तत् प्रत्याचष्टे- नेति, आदिमत्त्वादिहेतूनां शब्दानित्य- स्वसाधा न संमपति- व्यभिचारित्नादित्ययः, व्यभिचारं प्रदर्शयति-घंटेति, साध्याभाषयति वृत्तित्व हि व्यभिचारित्वं तर घटामाये= घटप्रव॑से घनित्यत्वं साध्यं नास्ति उत्पत्तिमत्त्वं वस्तीति तम्य व्यभि. पारित्वं सिद्धम्, सामान्य घटत्वादावनित्यत्वं नास्ति ऐन्द्रियम्त्यम्- इन्द्रियपास पास्वीति तस्य व्यभिधारित्वं सिद्धम्- येनेन्द्रियेण व्यचिहते तेन्द्रियेण तनिष्ठनातेर्महणस्वीकारादेन्द्रियस्त्वं सामान्पे सिद्धम्, आकाशादावनित्यत्वं नास्ति अनित्यपदुपपारस्तु भवति- 'माकाशस्य प्रदेशः' इत्यादि- रिति अनित्ययदुपवारस्यापि व्यभिचारित्वं सिद्धम्, व्यभिचारिणश्य हेतोः साध्यसाधकत्वं न संमरनीति आदिमत्यादिनानपि पूर्वभूत्रोफाना व्यभिचारित्यान् शब्दानित्यवमायावं नोपपद्यते इति सूत्रार्थः । घटाभावसामान्ययोः नित्यलाय आदिमतोपि पटाभावस्य ऐन्द्रियास्यापि सामान्यस्य प नियन्या. दित्यन्वयः । ब्याचष्टे- नेति । शब्दस्यादिमत्त्वयनित्यत्वाभाचे हेतुं जिशासने- फरमादिनि । घर- माह- व्यभिचारादिति, व्यभिचार प्रदर्शयति- आदिमत इति, नित्येपि पटाभावे मादिमत्वमग्नीनि भनि यवत्र्यभिचारि जातमित्यर्थः । पटाध्वंसरयादिमत्त्वकारणं निमासने- अपमिति । इत्तामाद-- फारपंति, न भपति- विनश्यति- पटप्रयंसो आयने पपासादिलाकारणविमार्गम्य इत्यादिमान प्रबंस इत्यर्थः । प्रचंसस्य नित्यत्यकारण जिदासते- पथमस्पेति । उत्तरमाह- य इति, कारणविमा- ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [ २ अध्याये. २आहिरे- त्वम् ? योऽसौ कारणविभागेभ्यो न भवति न तस्याभावो भाषेन कदाचिद् निर्वयते इति । यदपि ऐन्द्रियकत्वात्. (इति) तदपि व्यभिचरति ऐन्द्रियकं च सामान्यं नित्यं चेति । यदपि कृतकवदुपचारादिति. एतदपि व्यभिचरति= नित्येष्वनित्यवदुपचारो दृष्टो यथा हि भवति- 'क्षस्य प्रदेशः कम्बलस्य प्रदेशः' एवम्- 'आकाशस्य प्रदेश आत्मनः प्रदेशः' इति भवतीति ॥ १४॥ तत्त्वभाक्तयोर्नानात्वविभागादव्यभिचारः ॥१५॥ नित्यमित्यत्र किं तावत् तत्त्वम्?, अर्थान्तरस्याऽनुत्पत्तिधर्मकस्याऽऽत्महानानुपपत्तिनि- त्यत्वं तचाभाये नोपपद्यते, भाक्तं तु भवति-'यत्तत्रात्मानमहासीत् यद् भूत्वा न भवति न जातु सद पुनर्भवति. तत्र नित्य इव नित्यो घटाभाव इत्ययं पदार्य इति । तत्र यथाजा- तीयकः शब्दो न तथाजातीयकं कार्य किंचिद् नित्यं दृश्यते इत्यऽव्यभिचारः ॥१५॥ गाद योऽसौ न भवति= प्रध्वंसो जायते तस्य प्रध्वंसस्यामावो न सिध्यतीति प्रध्वंसस्य नित्यत्वं सिद्धम् । वस्तुतस्तु " तस्याऽभावः" इत्यत्र 'तस्य भावः । इति वक्तव्यमासीत् तस्य च 'योऽसौ घटो न भवति विनश्यति तस्य घटस्य भावः= पुनः सत्ता न सिष्यतीति घटप्रध्वंसस्य नित्यत्वं सिद्धम् । इत्यर्थः । प्रकृते तु तस्येतिपदेन अध्वंसपरामर्शासंभवः स्पष्ट एव । अत्र " निवर्त्यते " इति पाठपक्षे तु 'योसौ पटः कारणविभागेभ्यो नभवति= विनश्यति तस्याऽभावा- प्रध्वंस: फेनापि भावन- पदार्थेन न निवर्यतेजन विनश्यतीति तस्य प्रध्वंसस्य नित्यत्वं सिद्धम् । इत्यन्ययः । ऐन्द्रियकत्यहेतोरनित्यत्वव्यभिचारित्वमाह- यदपीति, व्यभिचारमाह- ऐन्द्रियमिति, नित्येपि सामान्ये= घटत्वादो ऐन्द्रियकत्वमस्तीति मनि- त्य वन्यभिचारि जावम् । कृतकवदुपचारहेतोरनित्यत्वव्यभिचारित्वमाह- यदपीति । व्यभिचारं प्रय यति- नित्येष्विति । उदाहरति- पृक्षम्येति, प्रकृतमाह- एव मिति, तथा च यथा नित्येप्याकाशे • आकासप्रदेशः' इत्यनित्यवदुपचारो भवति तथा नित्येपि शब्दे 'सीयो शब्दो मन्दो शब्दः' इत्य. नित्यवदुपधारो भवति तस्मान् कृतश्वदुपधारस्याप्यनित्यन्यन्यभिचारित्वं सिद्धगित्यनित्यत्वष्यभिचा. रिभिरादिमत्त्वादिभिः शब्दस्यानित्यत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । आकाशस्य पूर्वादिप्रदेशः मारमनश्च हन्त. पादाद्यवरदेन प्रदेशो विशेयः ॥ १४ ॥ पूर्वम् पूर्वाभिगादिमत्त्वादिहेतूनां यद् व्यभिचारित प्रदर्शितं प्रमेण सनिगमोति- सत्वेति, गत्वमापयो:= वास्तविकोपचारिफयोनित्यत्वयोनानात्वविभागान् नानारन विभागार पारं मेदाम् प्रयंसे घ माफमेव नित्यत्वं न तु सात्विषमिति आदिमरवदेवोरठयभिचार अनित्यवत्र्यभि. पारित्वं नास्तीवि मूत्रान्वयः । प्रध्वंमस्योत्पत्तिमाया मात्विषं नित्यवं नोपपद्यते- उत्पत्तिविनाश- रहिवस्पैवारमादेगात्तिकनिययम्बीशराम् मध्यमे प य विनाशगहित्यानियत्वमुच्यते तदमागमेय. स्याशयः । अत्र- "सत्त्वम्य पारमार्थिकम्य भातम्य प नानास्वायः भदाय विभागा- विकास म्यभिचारः" इविधिः। भवता नियन्याय तत्वय बाल फिजातमिनि निशामया भ्याच-निन्या मिति । नियत्वबापमाह- अर्थी, अनुत्पनिर्मकम्य: प्रत्यत्तिादिनम्याध्यान्ताम्य पदार्थाय या मात्मदानानुपपत्तिः= सम्पविनागरादित्यं सदेव नित्यम् वाम्नाविक मरयमून मन् एनार पनित्य प्रयंसे नोपने- सत्पत्तिमत्ता, मुि मान. नियत्वमियाद- माफमिति, प्रयापनि यावाय भारतमुरगयनि-ददिति, यत् घटादिमामानमामी नष्टः, धान्यान-या. भूग्वैठि, पर घटादि भूला पान माति स्निायतिम दिन घटादि पुन मायने मायमांग प्रवंगार नि पन्चमुम्पने इति भरमेश मिक्वं सदाह-नोनि, पटाभावो नियमतः सन नित्य 13.

·शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम्। यदपि 'सामान्यनित्यत्वात्' इति. इन्द्रियपत्यासत्तिग्राह्यम् ऐन्द्रियकम् इति- सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ नित्येप्वव्यभिचारः' इति प्रकृतम्, नेन्द्रियग्रहणसामर्थ्यात् शब्दस्यानित्यत्वम् । कि तह, इन्द्रियमत्यासत्तिग्राह्यत्वात् संतानानुमानं तेनानित्यत्वमिति ॥ १६ ॥ यदपि- 'नित्येप्वप्यनित्यवदुपचाराव' इति न- कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानाद नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥१७॥ च्यते- विनाशराहित्यमात्रादित्ययं पदार्थः= तस्वमस्तीति प्रध्वंसस्य भाक्तनित्यत्वं प्रातमिति न तात्विक नित्यत्वमिति आदिमत्त्वस्य प्रध्वंसत्तित्वेनापि अनित्यत्वव्यभिचारित्वं नापद्यते इति सिद्धमादिमचात् शब्दस्यानित्यत्वमित्यर्थः । उपसंहरति-तनेति, यथाजातीयक - उत्पत्तिरिनाशधर्मकः किं वा सत्वा- सत्त्वविशिष्टः किं या उपलब्ध्यनुपलब्धिविशिष्ट इत्यर्थः । यदि शब्दसदृशं किंचित् कार्य नित्यं स्यात्तदा वोत्पत्तिमत्त्वस्य वृत्तित्वेन व्यभिचारित्वं स्यादपि न चैवमस्तीत्यव्यभिचार इत्युत्पत्तिमत्वेन शब्दस्या- नित्यत्वं सिद्धमित्यर्थ. ॥ १५॥ यथेन्द्रियकत्वहेतोः सामान्येऽनित्यत्वन्यभिचारित्वमुक्तं तन्निरायरोति, यदपीत्यादिना । " सामा- न्यनित्यत्वात् " इत्यनेन नित्ये सामान्ये वर्तमानत्वेनेन्द्रियस्त्वस्यानित्यत्व यभिचारित्वं यदुक्तं ततोप- पद्यते- वक्ष्यमाणहेतोरित्यर्थः । यद् इन्द्रियसंन्धमाह्य तद् ऐन्द्रियमित्युच्यते सामान्यमपीन्द्रियसंबन्ध. प्राहमिति तन नित्यमूते सामान्ये ऐन्द्रियावं व्यभिचरतीति हेतोः प्रकृतसूनेण व्यभिचारनिवृत्त्यर्थ- भेन्द्रियकत्व विशेषणान्तरं प्रदीयते इत्याशय' । किं वा 'तदनुपपनम्' इति वाक्यशेप । संतानेति- संतानस्यानुमानविशेषणत्वादित्यन्वय', संतानशब्दोत्र सामान्यवत्वपरः अनुमानशब्दश्य ऐन्द्रियात्व- हेतुपरः तयोविशेषणविशेष्यभावश्च- सामान्यवत्त्वे सति ऐद्रियकलम् इत्येवम् , तथा च नैन्द्रियात्य. मात्रेण शब्दस्यानित्यवं साध्येते येनोचरीत्या व्यभिचार: स्यात् किं तु सामान्यवत्वे सति गन्द्रियफत्वाद् इत्यनेन. अस्ति च शन्दे शब्दत्वं सामान्यं यथा घटवादिक घटादिपु. नित्ये च सामान्ये सामान्यावं नास्ति भामादौ पैन्द्रियालं नास्तीति सामान्यत्वे सत्यन्द्रियस्त्वादितिहेतुरनित्यत्वन्यभिचारी न संमतीति तेन शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धमिति सूनार्थः । अत्र- "संतानस्यानुमान अनुमितिकरणे लिले विशेषणात्. संवानः- संतन्यमान = एकधर्मावच्छिमत्वेन ज्ञायमानस्तेन सामान्यरत्त्ये सतीति विशेषणीयमिति" इति विश्वनायमहाः । व्याचा-नित्ये इति, प्रगतम- अनुवर्तनीयम् , पेन्द्रियाव- देतोनित्येषु व्यभिचार:- गृत्तित्वं नासीत्यर्थः । स्वाभिमायमाह- नेति, इन्द्रियग्रहणसामर्थ्यान्= इन्द्रिय. पासवात ऐन्द्रियकत्वमानादित्यर्थ. सदानित्यरवसाधक जिज्ञासते विमिति । उत्तरमाह-इन्द्रि- येति, शब्दरयेन्द्रियमत्यासत्तिमामत्यान् संतानानुमानम् = संतानसमानाधिकरणमनुमान संगनानुमानं संतानं चात्र सामान्यस्त्वम् अनुमानं पेन्द्रियकत्वमिति हेतु तयो सामानाधिकरण्येन 'सामान्यारे सत्यन्द्रियकरयात्' इति प्राप्त तेन- एतादर्शन- सामान्यवत्वे मत्येन्द्रियकत्यादित्यनेन हेनुना गब्दस्या- नित्यत्वमुच्यते न चार्य हेतुरनित्यस्त्रन्यभिचारीति तेन शब्दम्यानियत्वं सिद्धमिययं । यग्नुलस्वर सामान्यबस्वस्य साधनविशेषगत्यात् । इत्येवं सून यफ.न्यमासीत् ॥ १६ ॥ तकदुपपारादिति देतोयद् व्यभिचारित्वमुक्त बदनुमति- यतीति । परिबर्गत-नेति। परि- হার মুলাই-ফালৰি, কাগমষ= নীল মাৰিীৰ চি যাবৎ গী- भूतं प्रम्य प्रदेशादेनाभिधीयते यथा 'फम्बरमदेश, इणि, निन्याना पायानादीनां कामाभाग कारणमध्यत्वाभावात् प्रदेश ण्य बन्नुनो नास्ति येनामिनीपेन तया पारमारिपु आमा दयादिरनियापचार: प्रदेशयादागे गौगान मुत्पशी नियेपुर मारामादिशु प्रताप - ·. . १७८ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २माहिक 'एक्माकाशमदेश: आत्ममदेशः' इति. नानाऽऽकाशात्मनोः कारणाव्यमभिधीयते यथा कृतकस्य । कथं ह्यविद्यमानमभिधीयते, अविद्यमानता च प्रमाणतोऽनुपलब्धेः । किं तर्हि तत्रा- भिधीयते ?, संयोगस्याऽव्याप्यत्तित्वम्= परिच्छिन्नेन द्रव्येणाकाशस्य संयोगो नाऽऽकाश व्यामोति - अव्याप्य वर्तते इति. तदस्य कृतकैन द्रव्येण सामान्यम्, न ह्यामलकयोः संयोग आभयं व्यामोति, सामान्यकृता च भक्तिः- 'आकाशस्य प्रदेशः' इति, अनेनात्मप्रदेशो व्या- ख्यातः । संयोगवच शब्दबुद्धयादीनामध्याप्यत्तित्वमिति परीक्षिता च तीवमन्दता शब्दतत्त्वं न भक्तिकृतेति । कस्मात् पुनः सूत्रकारस्याऽस्मिन्नर्थे सूत्रं न श्रूयते इति ?, शीलमिदं भगवतः सूत्रकारस्य बहुप्वधिकरणेषु द्वौ पक्षौ न व्यवस्थापयति. तत्र शाखसिद्धान्तात् तत्वावधारणं प्रतिपत्तुमर्हतीति मन्यते, शाससिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यातमनुमत बहुशाखमनुमानमिति ॥१७॥ चरादितिहेतोरव्यभिचारः= व्यभिचारो नास्तीति तेन शब्दस्यानित्यत्वं यदुक्तं तत् सिद्धमिति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे- एवमिति, अयं हि नित्येष्वनित्यवदुपधारस्योत्तस्यानुवादः । स्वाभिप्रायमाह- नाति, अत्र 'आकाशप्रदेशः' इत्यत्राकाशादेः कारणद्रव्यम्= कारणवव्यत्वं अवयवलक्षणं कार- णीभूतं द्रव्यं वा नाभिधीयते यथा 'कम्पलप्रदेशः' इत्यत्र कृतकरय कम्बलस्य कारणद्रव्यमभिधीयते तस्मात् 'आकाशप्रदेशः' इत्युपचारप्रयोगो गौण इति प्राप्तम् । मन्त्र कारणद्रव्यानभिधाने हेतुमाह- कथमिति, आफाशादिपु अविद्यमान कारणद्रव्यं कथमभिधीयेत- विद्यमानस्यैवाभिधानसंभवादित्यर्यः । फारणद्रव्यस्याकाशादिप्वविद्यमानतायां हेतुमाह- अविद्यमानतेति, आकाशादीनां नित्यानामवयवलाइ णस्य कारणद्रव्यस्य प्रमाणेनानुपलब्ध्यैवाऽविद्यमानता असत्त्वं सिद्धमित्यन्वयः । अत्र "अभिधीयते " इत्यत्र 'अभिधीयेत' इतिपाठो युक्तः । आकाशमदेशः' इत्यत्राभिधेयं जिज्ञासते-फिमिति । उत्तर- माह-संयोगस्येति, एतद् ब्याचष्टे- परिच्छिन्नेनेति, एतदपि ब्याचष्टे- भव्याप्येति, परिच्छिन्नेन द्रव्येण= मेघादिप्रदेशेनाकाशस्य यः संयोगः स भाकाशव्यापको न भवतीति ताशसंयोगाभिप्रायेणैव 'आकाशपदेशः' इत्युच्यते, तत्= परिच्छिन्नद्रव्येणाकाशसंयोगस्य यदव्यापकत्वं तदेवारय माफाशस्य कृतकद्रव्येण सादृश्यमस्तीत्यन्वयः । मृतकद्रव्याव्यापकत्वमाह- न हीति, ययाऽऽमलफयोः संयोगो नामलकव्यापफस्तथाफाशसंयोगोपि नाफाशव्यापक इति कृतफसादृश्यमाकाशे सिद्धं सामान्यकता सादरसाटरपन्या च भतिः- 'URAराम्देश. मुरबार ति गौ इति शुरुवस्य परमपथास्य नित्येपु न व्यभिचार इति तेनाऽनित्यत्वाव्यभिचारिणा मुस्येन पृतकवदुपचारण शब्दस्यानित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः । अन्यत्सर्वं पूर्वमुक्तमेव । एवं परिच्छिन्नद्रव्येणात्मसंयोगस्यात्मव्यापकरयाभावात् फतक सामान्येन 'आत्मप्रदेशः' इत्युच्यने इति गौण एव न मुत्य इति नात्मन्यपि कृतकबदुपवारो यस्तो वर्तते येनानित्यत्वव्यभिचारी स्यादित्याह- अनेनेति । संयोगवदिति- यथोचप्रकारेण संयोगस्य व्यापकत्वं नास्ति तथा शब्दादेराकाशय्यापकत्वं बुद्धयादीनां चात्मव्यापकत्वं नास्ति मणुत्वमपि नास्ति- इन्द्रियमाह्मवादित्यनित्यत्वं मध्यमपरिमाणादपि सिद्धमित्यर्थः । शब्द च यः पृनकवदुपचारः सन भाक्त इत्याह- परीक्षिता घेति, शब्दतत्त्वम्- शब्दस्वरूपमेव सीयं मन्दं च भवतीति यथार्थेन त. कवदुपचारेण शब्दस्यानित्यत्वं यदुकं तन सिद्धमित्यर्थः । नन्वाफाशात्मानौ निष्प्रदेशौ किंवा शब्द शब्दत्वं वर्नने इति सूत्राकारण कि नोपामिति जिज्ञासते- फरमादिति । अत्र- "फवमस्मिन्नये ? निष्पदेशमाकाशं निष्पदेश आत्मा इत्येतस्मिन्न शब्दसंतानप्रतिपादने वा " इति यातिकम् । उत्तरमाह-शीटमिदमिनि, नीलम सौशीन्यम् । अवि फरणेपु- रपलेपु । अव्यवस्थाप्यमानं घेई पत्रद्वयं नावधार्यते, अ-"श्री पनी न ध्यवरथापयनीति भाष्यस्यार्थ:-निदेशलमात्मादीना दादसंतानं च साक्षावापताण सुबकारः परं ध्यायाफ्यान , ।

·१७९ शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम्] न्यायभाष्यम्। ' अथापि खलु,'इदमस्ति इदं नास्ति' इति कुत्त एतत् प्रतिपत्तव्यमिति ?, प्रमाणत - लब्धेरनुपलब्धेश्चेति, अविधमानस्ताई शब्द:- पाउच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ १८॥ मागुचारणानास्ति शब्दः । कस्मात् १ अनुपलब्धः, सतोऽनुपलब्धिरावरणादिभ्य एत- नोपपद्यते । कस्मात् ?. आवरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रहणात्= अनेनाटतः शन्दो नोप- लभ्यते असंनिकृष्टश्चेन्द्रियव्यवधानाद् इत्येवमादि अनुपलब्धिकारणं न गृह्यते इति. सोयमनु- धारितो नास्तीति। - तेनेदमभिहितमिति" इति तात्पर्यटीका, अत्रापि " बहुप्वधिकरणेपु " इति पाठोऽसंगत एव स्यात् तस्मात् मन्ये " द्वौ पो" इत्यत्र 'स्वपक्षम्' इति पाठोयुक्तस्तस्यैव " द्वौ पक्षौ" इति विकृति ता. वथा च ' सूत्रकारो बहुप्वधिकरणेषु स्वपक्षं न व्यवस्थापयति तत्र पक्षे शास्त्र सिद्धान्तान् अनुमानात् तत्त्वावधारणम्- अनुकपक्षावधारणं कर्तुमर्हति जिज्ञासुरिति मन्यते । इत्येवं सम्यगन्वयः संभवति, किं वा द्वौ पक्षी= पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षी तयोरव्यवस्थापनं च बहुत्र स्पष्टम् , किं वा कचित् पूर्वपक्षस्य कचित् सिद्धान्तपक्षस्य चाव्यवस्थापन ज्ञेयम् । शास्त्र सिद्धान्तमाह-शास्त्र सिद्धान्त इति, न्यायसमाख्या- तम न्यायपदवाच्यं यदनुमतम् अनुमानं तदेव शास्त्रसिद्धान्त इति अनुक्तो विषयोऽनुमानेनावधारणीय इति आत्मादीनां निष्पदेशत्वमपि नित्यत्वानुमानेन नित्यत्वहेतुनावधारणीयम्- नित्यानां निरवयव. त्वनियमादित्यर्थः । मन्त्र- " अनुमानतरोश्च पञ्चानां रूपाणां चतुर्णा वा संपदः शाखा बव इत्यर्थः। इति तात्पर्यटीका, तेनानुमानं बहुशासमित्युक्तम् ॥ १७ ॥ शब्दानित्यत्वसाधनाय जिज्ञासते- अथेति, किं चेत्यर्थः । इदमस्ति इदं नास्ति' इत्येत= सत् घासत्त्वं च किं वा इदं नित्यमिदं चानित्यमिति कुतः कथं प्रतिपत्तव्यमिति वक्तव्यम् । उत्तरमाह- प्रमाणत इति, प्रमाणतो यदुपलभ्यते तस्य सत्त्वं यन्नोपलभ्यते तस्य चासत्त्वं प्रतिपत्तव्यमित्यन्वयः, अत्र सिद्धान्ती स्वाभिमायमाह- अविद्यमान इति, यदि यत् प्रमाणतो नोपलभ्यते तस्यासत्त्वं प्रति- पत्तव्य तहि सदा शोपियत्यियमामः- असर हिलारीति, प्राप्त भयारणार पोनरकारापरत नुपलब्धेरित्यर्थः । शब्दस्याऽविद्यमानत्वे सूत्रेण हेतुमाह- प्रागिति, उच्चारणात प्राक्- पूर्व शब्दस्यानु- पलन्धरसत्त्वं सिद्धम् । ननु सतोप्यावरणादनुपलब्धिः संभवतीत्याशङ्कयाह- आवरणेति, सतः प्रत्यक्ष- प्रतिवन्धकं यदावरणादि तदपि शब्दस्य नोपलभ्यते येनानुपलभ्यमानस्यापि शब्दस्य सत्वं स्यादिति शब्दो विनाश्येव न नित्य इति सूत्रार्थः । व्याचटे- प्रागिति । शब्दासत्त्वस्य ज्ञानकारणं जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाह- अनुपलब्धेरिति । ननु सतोप्यावरणादिनानुपलब्धिः संभवतीत्याशकृते-सत इति । एतत् प्रत्याचष्टे- एतदिति, एतत् आवरणादि । आवरणाद्यनुपपत्तिकारणं जिज्ञासते- करमा- दिति । उत्तरमाह- आवरणादीनामिति, सतोपि शब्दस्यानुपलब्धिकारणानाम् । उक्तं व्याचष्टे- अनेनेति, येन शन्दः सन्नपि मावृतः स नोपलभ्यते किं वा 'अनेनावृतः शब्द इति नोपलभ्यतेन. ज्ञायते । इत्यन्वयः, यदि सन्नपि शब्द इन्द्रियव्यवधानाद् असनिकृष्टः- इन्द्रियासंबद्ध इति नोपलभ्यते इत्युच्यते वदापीन्द्रियव्यवधानकारणमावरणादिकमेव स्यात् तच्च नोपलभ्यते इत्याह- असनिकष्ट इति, पुनरुक्तमिदं वाक्यम् , एवमादि- यावरणादि । उपसंहरति- सोयमिति, सोयम्= उधारणेन श्रूयमाणः शब्दः अनुचारितः= उच्चारणात प्राक् पश्चाच नास्तीति सिद्धम् । यदि शब्दस्यावर किंचित्स्यात् तदा- उनुपलभ्यमानस्यापि सत्त्वं स्यात् न चावरकमस्ति न चोचारणात् पूर्वोत्तरकालयोः शब्द उपलभ्यते इति शब्दस्य विनाशित्वं सिद्धमित्यर्थः ।

·- 'प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. माहिक- उचारणमस्य व्यञ्जकं तदभावात्मागुचारणादनुपलब्धिरिति । किमिदमुच्चारण नामेति?, विवक्षाजनितेन प्रयत्नेन कोष्ठचस्प बायोः प्रेरितस्य कण्ठताल्लादितियाताद्वर्णाभिव्यक्तिरिति । संयोगविशेपो वै प्रतियातः प्रतिपिद्धं च संयोगस्य व्यञ्जकत्वं तस्मान्न व्यञ्जकाभावादग्रहणम् अपि त्वभावादेवेति. सोपमुचार्यमाणः थूपवे श्रूयमाणवाऽभूत्वा भवति इत्यनुमीयते. अर्च चोचारणान्न श्रूयते स भूला न भवति- अभावान श्रूयते इति । कथम् १. "आवरणायनुपल- ब्धः" इत्युक्तं तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मकः शब्द इति ॥ १८ ॥ एवं च सति तत्वं,पांशुभिरिवाऽवाकिरनिदमाह- तदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥ १९ ॥ ययनुपलम्भादावरणं नास्ति?. आवरणानुपलब्धिरपि तनुपलम्भानास्तीति तस्या अभावादप्रतिपिद्धमावरणमिति । कयं पुनर्नानीते भवान् नावरणानुपलब्धिरुपलभ्यते ? इति । पूर्वपक्षी स्वमतमाह- उचारणमिति, अस्य शब्दस्य, तदभागन्- उच्चारणाभावात् , व्यजकामाये. ऽनुपलब्धिः स्पष्टेव, यथा प्रकाशाभावे रूपस्यानुपलब्धिः । सिद्धान्ती उचारणस्वरूपं जिज्ञासते- किमि- दमिति । उत्तरमाह-विवक्षेति, धत्तुमिच्छा विनक्षा तनन्येन प्रयत्नेन प्रेरितम्य कोष्ठपस्य- आन्तरस्य पायोः कण्ठादिभिः सह प्रतिघातो भवति तदेवोगारणं तस्मात् यथास्थानम् वर्गानां ध्यवस्थितेत कण्ठा- दिस्यानेन वायोः प्रतिघातात् वर्णस्याभिव्यक्तिर्भवति न तूपत्तिरिति सदस्य नित्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः । एवा सिद्धान्ती प्रत्याचष्टे- संयोगेति, कण्ठादिस्यानेन यायोर्यः प्रतिपात उत्तः स संयोगविशेष एव संयो. गस्य पदगलमा प्रयोदशसूत्रमाप्ये प्रतिपिद्धमत्र तस्मात् शब्दस्य यदाहण अनुपलब्धिः सा व्यसाभावप्रयुगा नामित कि तु भदाभावप्रयुक्तंचेति सिद्धं शदस्य विनाशिवमित्यर्थः। उपसंहरति- मोऽयमिति, सौयं शब्द उचार्यमाणा गाणकाले श्रूयते न पूर्वमपीति यूयमाणोहाऽभूत्वा= पूर्वम- ऽविद्यमान पभाति- जायते- उपचने, नदनेन सदस्योत्पत्तिपत्त्यं प्रतिपादित तस्मादुर्धारणात् पूर्वम भागदेव शादो न श्रूयते इत्युधारणेनोत्पयने शब्द इत्यनुमीयते इन्यन्वयः । निनागानुमानमाह- उर्ध्व- मिति, यथोधारणा मार न श्रूयते तथा ऊम् अनन्तामपि न श्रूयते तस्मान् शदस्योचारणार पूर्व प्रागभाव उर्घ पप्रयंमः सिद्ध इति सः- शादः उभारणेन भूत्वा उत्पा तदनन्तरं नमाति विनश्यति :वि विनागित्वमपि सिद्धा, एतद् घ्याय-अमावादिनि, यतः गद उधारणात् पूर्वोत्ता पालयोर्न श्रूयते न यावरणमप्युपलभ्यतेऽतः पाऽभायादेव न श्रूयतं इत्यनुमीयते इत्यन्वयः । अभावान श्रूयने । इत्युचे कारण जिशासते- कथमिति । इत्तरमाह- छायाणेति । आवरणा मावेप्यनुपलभ्यमा- नभ्याभायोऽवश्यम्भावीत्यर्थः । उपसंहरति- तम्मादिनि, उत्पतितिरोभावधर्मका उत्पत्तिविनागवान् मनोन नित्य इति सिद्धम् ॥ १८॥ अप्रिमभूयमपवारयति एवं पति, एवं प सतिक मंति, तत्तम्- सिद्ध शब्दागिन्यत्रम् । पांशुभिः प्रिक्षेपण । अप्रिमभूदयेन जान्युरारं पूर्वरक्षी बदनीत्यर्प, मध"जातिवादिनः सुरद्रयम्" .इति वात्रटी । तदिति- या दिसा सस्य गदावरणम्यानुपलब्धियमा मा भोपलम्यते इति কানামা ণীবা:= রায়গঞ্জ প্ৰা গীয়াস থুৰি मारि गद कापरणेनानत्तानोपरम्यते इति सिद्धं गदम्य नियन्यमिति प्रायः । यम्य पदार्थमा मुमन मिपनि उम्र मामिप्यतीति नापि अनुग्लश्यामद्धमा मात्र पिद्धमित्याशयः। पाय- पदोनि, आपण गदावर नियन्ागामा६- आवरणनि, अनुप टम्ममानाया जा रपि अनमिद्धमारामादि, अन्यमा झनुस्मामानम्यानन्यायमसं न यादि. समय परमिनार- हानि, नम्बा भगनानुररमावादावामानिरिम मिमिय ·+ . शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम् । १८१ किमत्र ज्ञेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् । समानम् = अयं खल्वावरणमनुपलभमानः मत्यात्ममेव संवै- दयते- 'नावरणमुपलभे इति, यथा कुडयेनास्तस्याऽऽवरणमुपलभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते, सेयमाबरणोपलब्धिवद् आवरणानुपलब्धिरपिं संयेथैवेति, एवं च सत्यऽपहृतविषयमुत्रवाक्य- मस्तीति ॥ १९ ॥ अभ्यनुज्ञावादेन तूच्यते जातिवादिना- अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववद नाऽऽवरणा- नुपपत्तिरनुपलम्भात् ।। २० ॥ यथाऽनुपलभ्यमानाप्यावरणानुपलब्धिरस्ति एवमनुपलभ्यमानमप्यावरणमस्तीति । यद्य- भ्यनुजानाति भवान्- 'नानुपलभ्यमानाऽऽवरणानुपलब्धिरस्ति' इति. अभ्यनुज्ञाय च वदति- 'नास्त्यावरणमनुपलम्भाव' इत्येवत्. एतस्मिन्नप्यभ्यनुज्ञावादे भविपत्तिनियमो नोप- पद्यते इति ॥२०॥ र्थस्तथा चावरणवशादेव सन्नपि शब्दो नोपलभ्यते इति शब्दनित्यत्वं सिद्धम् । आवरणानुपलब्धेरभा- वज्ञानकारणं सिद्धान्ती जिज्ञासते- कथमिति, शब्दनित्यत्ववादी भवान् आवरणानुपलब्धेरनुपलब्धिम् अभावं कथं जानीते इत्यर्थः । पूर्वपक्षी उत्तरमाह- किमोति, आवरणानुपलब्धिनोंपलभ्यते इत्यत्र सेयं गूढ़ किमपि नास्ति-प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् सर्वजनप्रसिद्धत्वादित्यन्वयः, शब्दावरणानुपलब्धिनोंपलभ्यते इति सर्वजनप्रसिद्धमेव तेनावरणोपलब्धिः सिद्धा वया चावरणं सिद्धं तेन शब्दनित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । अन सिद्धान्ती प्रतिबन्युत्तरमाह- समानमिति, यथावरणानुपलब्धिनोंपलभ्यते तथावरणमपि नोप- लभ्यते इति समानमेवेत्यर्थस्तथा चावरणानुपलब्ध्या शब्दाश्रवणस्य शब्दासत्वमूलकत्वेन शब्दानित्यत्वं सिमित्यर्थः । उक्त साम्यसेव व्याचष्टे- अयमिति, अयम्= शब्दानित्यत्त्रवादी शब्दावरणमनुपलभमानः “नावरणमुपलमे' इति प्रत्यात्ममेव= सर्वप्रसिद्धमेन आवरणानुपलम्भादावरणाभावमपि संवेदयते. अत्र दृष्टान्तमाह- यथेति, कुड्यलक्षणमावरणं यथा प्रत्यात्ममेव सर्वप्रसिद्धमेव संवेदयते तथा । उपसंह- रति-सेयमिति, यथावरणोपलब्धिवेद्यास्ति तथावरणानुपलब्धिरपि वेद्यास्ति आवरणानुपलब्ध्या चाशू- यमाणस्य शब्दस्याऽसत्वापत्त्योकरीत्या घनित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः- विपक्षे विनिगमनाविरहात् । पर्य. वसिवमाह- एवमिति, एवम् = अनेन प्रकारेणावरणानुपल-ध्यावरणाभावे सिद्धे उत्तरवाक्यम् एतत्सू- प्रात्मकं जात्युत्तरम् आवरणोपपत्तिप्रतिपादनम् अपहृतविषयम्= निरस्तविपयम्- प्रत्याख्यानम् मियाभूतमस्तीति विज्ञेयमित्यन्वयः । अन्न- अत्र सिद्धान्ती पृच्छति- कथं पुनरिति, जातिगद्याह- किमत्र शेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वादिति, सिद्धान्त्याह- एवं सतीति, उत्तरवाक्यमिति- जात्युत्तरवास्य- मित्यर्थः" इति तात्पर्यटीका ॥१९॥ अमिमसूनमवतारयवि- अभ्यनुति, जातिवादिना= पूर्वपक्षिणा जातिमाश्रित्य अभ्यनुज्ञावादेन हठात् स्वीझवपक्षेणोच्यते इत्यर्थः । अत्र-" ननु पूर्वेनैव सूत्रेणावरणोपपत्तौ दशिवायां कृतमनुपलम्मा- दित्यनेन सूणेत्यत आह- अभ्यनुज्ञावादेनेति" इति वात्पर्यटीका । अनुपलम्मादिति- माररणानुपल- धेरनुपलम्मात्- अनुपलम्मपि यथा सद्भावः सत्त्वं खीक्रियते तया सन्दाकरणस्यापि अनुपलम्भान्- अनुपलम्मपि सद्भावः स्वीकार्य इति शब्दावरणस्यानुपपत्तिर्नास्ति तया च शदः सन्नपि बशारणा. भावकाले आवरणवशानोपलभ्यते इति शब्दस्य नित्यत्र प्राप्तमिति सूनार्थः । व्याचष्टे- ययेति, प्रमत. माह- एवमिति, असहावासावस्यानुपलभ्यमानत्वस्य आमरणानुपडन्धाविध आपरणेपि सत्वादेव. अन्ययावरणानुपलब्धेरपि सत्तं न स्यादित्यर्थः । अत्र तार्किकसौहान व्यतिरेकमाह- यदीति, भान्

·[२ अध्याये. राहिके-
.
१८२
प्रसन्नपदापरिभूषितम्-
अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २१ ॥
यदुपलभ्यते तदस्ति. यन्नोपलभ्यते तन्नास्तीति अनुपलम्मात्मकम् असदिति व्यवस्थि
तम्, उपलब्ध्यभावश्चाऽनुपलब्धिरिति सेयमभावत्वानोपलभ्यते सच खल्वावरणं तस्पोपलन्ध्या
भवितव्यं न चोपलभ्यते तस्मानास्तीति । तत्र यदुक्तम्- "नावरणानुपपचिरनुपलम्भात्"
" इति
अयुक्तमिति ॥ २१॥
अथ शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिमानानः कस्माद् हेतोः प्रतिमानीते ?-
अस्पर्शत्वात् ॥ २२ ॥
अस्पर्शमाकाशं नित्यं दृष्टमिति तथा च शब्द इति ॥ २२॥
शब्दानित्यत्ववादी यद्यऽभ्यनुजानाति निश्चिनोति, अभ्यनुज्ञेयमाह-नेति, 'आवरणानुपलब्धिरनुपलभ्य-
मानत्वान्नास्ति' इत्यभ्यनुजानाति. अनुपलभ्यमानत्वादेवावरणानुपलब्धेरसत्त्वमभ्यनुज्ञाय च 'शब्दा
वरणं नास्ति- अनुपलभ्यमानत्वादेव आवरणानुपलब्धिवत् । इत्येतत् वदति भवान्, तदा एतस्मिन्नपि
अभ्यनुज्ञावादे= अभ्यनुज्ञापक्षे प्रतिपत्तिनियम.- त्वदुक्तनियम:- आवरणाभावो नोपपद्यते वथा हि
यद्यावरणानुपलब्धिर्नास्ति वदावरणोपलब्धिः स्यादेवेत्यावरणसद्भावः सिद्धः, यदि चावरणानुपलब्धिरनु
पलभ्यमानाप्यस्ति तदावरणानुपलब्धिवदावरणमप्यनुपलभ्यमानमप्यस्तीति सिद्धमित्यावरणामावो नोप-
पद्यते तथा च सन्नपि शब्दोऽनुचारणकाले आवरणवशानोपलभ्यते न तु स्वाभावादिति सिद्धं शब्दस्य
नित्यत्वमित्यर्थः ॥२०॥
पूर्वसूनद्वयोक्तं कुचोद्यं परिहरति- अनुपलम्मेति, आवरणस्यानुपलब्धेरनुपलम्भात्मकत्वात्= उप-
लम्भाभावरूपत्वात्= उपलब्ध्यभावरूपत्वादेवानुपलम्भोस्ति न चानुपलम्भोऽनुपलभ्यमानस्य सत्त्वसाधको
भवति येनावरणस्य सत्त्वसाधक स्यात् तथा चाऽऽवरणानुपलब्ध्यनुपलम्भः आवरणसद्भावस्य आहेतुः-
न साधकः संभवतीत्यन्वयः, आवरणानुपलव्धिर्हि आवरणोपलब्ध्यभाव एवं आवरणोपलब्धेश्चाभाये
सिद्धे आवरणस्य सत्तापत्तिर्नास्ति अन्यथा घटोपलब्थ्यभावेन घटस्यापि सत्त्वमापयेत न चैवमस्तीति
आवरणानुपलब्धिसत्त्वेनापि तद्वदावरणस्य सत्वापत्तिर्नास्तीति सूनार्थः । ध्याचप्टे- यदिति, अनुपल-
म्भारमकम् - अनुपलभ्यमानं किं वा उपलम्भाभावः अभावत्वादेवासदिति व्यवस्थितमस्ति । प्रकृतमाह-
उपलब्धीति, अनुपलब्धिर्हि उपलब्ध्यभाव एवेति सेयम्- आवरणानुपलब्धिरपि अभावत्वात् अभाव.
रूपत्वादेव चाक्षुपादिप्रत्यक्षेण नोपलभ्यते. शब्दावरणं तु सत्= भावस्वरूपमस्तीति तस्य भावरणस्य
उपलब्ध्या भवितव्यम-भावपदार्थस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भसंमवात् न चावरणमुपलभ्यते तस्माद् ज्ञायते शन्दा.
वरणं नास्तीति वर= एवमावरणाभाये सिद्धपि यत्पूर्वसूत्रेणोक्तम्- “नावरणानुपपत्तिरनुपलम्मात् "
इति तद् अयुक्तमेव- आवरणानुपपत्तेः प्रदर्शितत्वेन आवरणानुपपत्तेरभावस्यासंभवात् , तथा च शब्दस्या-
वरणं नास्त्येव येन सन्नपि शब्दो नोपलभ्येत किं तु अनुपलभ्यमानः शब्दः स्वाभावादेव नोपलभ्यते
इति उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वादनित्यः शन्न इति सिद्धमित्यर्थः ।। २१॥
तार्किक शब्दनित्यत्वसाधकं हेतुं जिज्ञासते- अथेति । अन- "विप्रतिपत्तेः प्रमाणमूलत्वाद्धेतो.
परिप्रश्नः" "न र विप्रतिपत्तिः प्रमाणमन्तरेण युत्तेति नित्यत्वे प्रमाणं वक्तव्यमित्यत आह" इति
वार्तिकम् , अत्र शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वयोविप्रतिपतिः । सूत्रेणोत्तरमाह- अस्पर्शत्वादिति, शब्दः
नियः अस्पर्शत्वान् सगुणरहितत्वादाकाशवदिति सूतार्थः। व्याचष्टे- मस्पर्शत्वान्नित्यः शब्दः ।
स्पष्टमन्यत् ॥ २२॥

·१८४ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- २ अध्याये.माहिके- येन संपदीयते यस्मै च तयोरंन्तरालेऽवस्थानमस्य केन लिट्नेनोपलभ्यते?, संपदीय- पानो ह्यवस्थितः संप्रदातरपति संमदानं च प्रामोति इत्यवर्जनीयमेत ॥ २६ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ।। २७ ॥ अध्यापनं लिङ्गम्- असति संमदानेऽध्यापनं न स्यादिति ।। २७ ।। उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनांदप्रतिषेधः ।। २८ ।। समानमध्यापनमुभयोः पक्षयो:- संशयानिटत्ते:- किमाचार्यस्यः शन्दोऽन्तेवासिनमा- पद्यते तदध्यापनम्? आदो स्वित् नृत्योपदेशवद् गृहीतस्यानुकरणम् अध्यापनम् ? इति, एव- मध्यापनमलिझं संप्रदानस्येति ॥ २८ ॥ अयं तहि हेत:- अभ्यासात् ॥ २९॥ अहेतु- शब्दनित्यत्वासाधकइति सूनान्वयः । थ्याचरे- येनेति, येन आचार्येण. यस्मै छानाय. शब्दः इतिशेप, तयो - छात्राचार्ययोः, अस्य शब्दस्य, पेन लिनेनोपलभ्यते ? न फेनापीत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह-संप्रदीयमान इति, संप्रदीयमानोऽवस्थितो धनादिः संप्रदातु:= दानकर्तृत: अपैतिक निवर्तते संप्रदानम्- प्रहीतारं च प्राप्नोति इति अवर्जनीयम्= प्रतिपद्रुमशक्यम् सर्पलोकप्रसिद्धमस्ति न च शब्दः संप्रदातुराचार्यादपैतीति शन्दे संप्रदीयमानत्वमेव नास्ति येन तेन साध्यसिद्धिः स्यादित्यर्थः । किं च संप्रदीयमानस्यापि धनादेनित्यत्वं बाधितमेवेति न संप्रदानादिति हेतु शब्दनित्यत्वंसाधनक्षमः । भाचार्येण च शब्द उपदिश्यते न प्रदीयते ॥ २६ ॥ उक्त पूर्वपक्षी प्रत्याचष्टे-- अध्यापनादिति, संप्रदीयमानत्वस्य शब्द अप्रतिषेधः= प्रतिषेधो नौप- पद्यते- अध्यापनात्- यदि शब्दस्य संप्रदान न स्यात्तदाऽध्यापनं न स्यात् भवति चाध्यापनं तेन शब्द संप्रदीयमानत्वं सिद्धं तेन चावस्थितत्वं सिद्धमिति सूनार्थ. । किं वा शब्दे यत्संप्रदीयमानत्वं तदध्यापन: स्वरूपमेव तस्य च प्रतिषेधो नोपपद्यते इति सूत्रार्थ. । व्याचष्टे- अध्यापनमिति, लिङ्गम् शब्दसंप्रदा- नस्य लिङ्गम् साधरम् । विपक्षे वाधकमाह- असतीति, असति संप्रदाने- संप्रदानासमवे इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २७॥ उत्तपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे- उभयोरिति, शब्द संपदीयमानत्वमस्तीत्येक पक्ष: नास्तीति द्वितीयः पक्ष. एतयोरुभयोरपि पक्षयोर्मध्ये अन्यतरस्य कस्याप्येकस्य पक्षस्याध्यापनात् प्रतिपेयो नोपपद्यते-- उभयोरपि पश्योरण्यापनस्य समानत्वात् यथा शब्दस्य सप्रदीयमानत्वपक्षेऽध्यापनमुपपद्यते वथासंग्र. दीयमानत्वपक्षेप्यध्यापनमुपपद्यते- स्वज्ञातशब्दसदृशशब्दस्योपदेशार्थमिति माध्यापनात् शब्दे संप्रदीय- मानत्व सिध्यतीति सूत्रार्थ । प्याचऐ- समानमिति । अध्यापनसाम्ये हेतुमाह- संशयेति, एकतर. पक्षस्य नियामकामावादित्यर्थ । पक्षद्वये प्रथमपक्षमाह- फिमिति, आचार्येण शब्दस्य यन् संप्रदान किं तद् अध्यापनमित्यर्थः, द्वितीयपक्षमाह- आहो इति, गृहीतस्य- आचार्येणोधारितस्य, अनुकरणम्- भाचार्यवशारणम् । नृत्येति-नृत्यं हि क्रिया सा च नावस्थिता संभवति-क्षणिकत्वादिति नृत्यो। पदेशे हि आचार्यकृतचेष्टाया अनुकरणमेव संभवति न संप्रदानमिति तद्वदध्यापनेपि आचायोचारण: स्यानुकरणमेवेत्यर्थः । उपसंहरति- एवमिति, एवम् उक्तरीत्योभयोरपि पस्योरध्यापनस्य समानरेवा- ध्यापन शन्दसंप्रदानस्य साधक न संभवतीत्यर्थः । पक्षद्वय चोकमेव ॥२८॥ अग्रिमसनमवतारयति- अयमिति, शदनित्यत्वे अयम् अभ्यासादिति हेतु.। पूर्वपक्षी शब्द. नित्यत्वे ईवन्तरमाह- अभ्यासादिति, सभ्यस्यमानत्यादित्यर्य, नित्यः शब्दोऽभ्यस्यमानवान्,

·।
।
.
.
-
शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ]
न्यायभाष्यम्।
१८५
अभ्यस्यमानमवस्थितं दृष्टम्- 'पञ्चकृत्वः पश्यति' इति रूपमवस्थितं पुनः पुनश्यते,
भवति च शब्देऽभ्यास:- 'दशकृत्वोऽधीतोऽनुवाकः विंशतिकृलोऽधीतः' इति, तस्मादवस्थि-
तस्य पुनः पुनरुचारणम् अभ्यास इति ।। २९ ॥
न-अन्यत्वेप्यभ्यासस्योपचारात् ।। ३० ॥
अनवस्था प्यभ्यासस्याऽभिधानं भवति-'दित्यतु भवान् बित्यतु भवान् ' इति
: द्विरनृत्यत् निरनृत्यत्' 'द्विरग्निहोत्रं जुहोति' 'द्विभुतेः' (इति) ॥ ३० ॥
एवं व्यभिचारात् मतिपिद्धहेतौ अन्यशब्दस्य प्रयोगः प्रतिपिध्यते-
अन्यदन्यस्मादऽनन्यवादनन्यदित्यऽन्यताऽभावः ॥३१॥
यदिदम् ' अन्यत्' इति मन्यसे तत् स्वात्मनोऽनन्यत्वादन्यन्न भवति एवमन्यताया
अभावः, तत्र यदुक्तम्- 'अन्यत्वेप्यभ्यासोपचारात्' इति एतदयुक्तमिति ॥ ३१ ॥
स्यमानत्वं हि पुनःपुनःक्रियमाणक्रियाविषयत्वं वध स्थिरस्यैव संभवति न क्षणिकस्येति शब्दस्याभ्यस्य-
मानत्वेन स्थिरत्वे प्राप्त कालान्तरे विनाशकारणासंभवान्नित्यत्वं सिव्यतीति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- सभ्य-
स्येति । उदाहरति- पञ्चेति, रूपमिति शेषः, पञ्चकृत्वो दर्शनं हि दर्शनाभ्यास एवं तद्विपयस्य
रूपस्यावस्थितत्वं प्रसिद्धमेव. क्षणिकस्य द्वितीयादिक्षणे विनाशेन द्वितीयदर्शनादिविषयत्वं नोपपद्यते
इत्यर्थः । प्रकृतमाह- भवतीति । शब्दाभ्यासमुदाहरति दशेति, दशवारमधीतो विंशतिवारमधीतोनुवाक
इत्यर्थः, अनुवाकश्च वेदभागविशेषः शब्दसमुदायात्मक एव. दशवारमध्ययनं च शब्दाभ्यास एव तद्वि-
पयत्वात् शब्दस्यावस्थितत्वं सिद्धं रूपवत् । उपसंहरन् शब्दाभ्यासस्वरूपमाह- तस्मादिति, तस्मात
शब्दोऽवस्थित इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २९ ॥
उक्तपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे- नेति, अभ्यासादभ्यस्यमानस्य स्थिरत्वं न संभवति- अन्यत्वेपि अस्थि-
रत्वेन भेदेपि अभ्यासस्य उपचारात्= संभवात. तथा च शब्दस्याऽस्थिरत्वेप्यभ्याससंभवान्नाऽभ्यासात्
शब्दस्य नित्यत्वापत्तिरिति सूत्रान्वयः । व्याचष्टे- अनवस्थानेपीति, अस्थिरत्वेपीत्यर्थः, अभिधानम्
प्रयोगः= उपचारः । उक्कमुदाहरति-- द्विरित्यादिना, नृत्यस्य यद् दिलं नित्वं च तदभ्यास एव नृत्यं
च क्रियेति न स्थिरमित्यस्थिरत्वेप्यभ्यासो भवति । उदाहरणान्तरमाह-द्विरिति, अमिहोनभोजनादि-
कमपि क्रियैव तथा च यया नृत्यादिक्रियाणामस्थिरत्वेप्यभ्यासो भवति तया शब्दस्याप्यस्थिरत्वैपि पुनः
पुनरुचारणलक्षणोऽभ्यासः संभवतीति नाऽभ्यासात् शब्दस्य नित्यत्वापत्तिरित्यर्थः ॥ ३०॥
अप्रिमसूनमवतारयति- एवमिति, एवम्= उत्तरीत्या "अभ्यासात्" इतिहेतौ व्यभिचारात्
प्रतिपिद्धे सति पूर्वसूत्रे योऽन्यशब्दस्य प्रयोगः कृतः स पूर्वपक्षिणाभिमसूत्रेण प्रविपिध्यते इत्यन्वयः ।
व्यभिचारश्वास्थिरत्येप्यभ्यासस्य संभवादुपपादित एव । अन्यदिति- यदन्यद् भवति तदऽन्यरमादेवाऽन्यद्
माति न तु स्वरमादिति स्वात्मनोऽनन्यवादऽनन्यदेव भवति नाऽन्यत्- स्वामेदस्यावश्यम्भाविन्यात्
तथा थाऽन्यताया:- भेदस्याऽभावः प्रात इति कथमन्यत्वेऽभ्यास: स्यात् स्वापेक्षयाऽन्यत्वस्यैवाभावात्
तथा च शब्दस्यापि खात्मनो मेदाभावनाऽभेदः प्राप्तस्तेन च स्थिरत्वं प्राप्तमिति स्थिरस्यैव शब्दस्याभ्या-
सामित्यत्वं सिद्धमिति नाऽस्थिरत्वापचिरिति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- यदिदमिति, अन्यन्- इदं पदमन्यन्
इदं च पदमन्यन् इतियन्मन्यसे तन्- मन्यन् स्वात्मनोऽनन्यत्वादन्यन् न भवति- अन्यत्वानन्यायोः
परस्परं विरोधात्, उपसंहरति- एवमिति, एवम् अनन्यत्वात्, सिद्ध इतिशेषः । पर्यवसितमाह-तोति,
तर एवमन्यत्वस्याभावे सिद्धे "अन्यत्वेप्यभ्यासोपचारात्" इति यदुक्तं तन्न युक्तम्- अन्यत्वासमवे-
ऽन्यत्वेनाऽभ्यासस्थाप्यसंभवान् तथा चाभ्यस्यमानस्य शब्दस्य भेदाभावेन स्थिरत्वं सिद्वमित्ययः ॥३२॥

·. . १८६ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ मध्याये. मालिके- शब्दप्रयोग प्रतिपेषतः शब्दान्तरमयोगः पतिपिध्यते- तदभावे नास्त्यनन्यता-तयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः ॥ ३२ ॥ अन्यस्मादऽन्यतामुपपादयति भवान् उपपाद्य च अन्यत् अत्याचष्टे, 'अनन्यत्' इति च शब्दमनुजानाति. प्रयुक्ते च 'अनन्यत्' इति एतत् समासपदम् . अन्यशब्दोयं प्रतिपेधेन सह समस्यते. यदि चात्रोत्तरं पदं नास्ति कस्यायं प्रतिपेधेन सह समासः १, तस्मात तयोरः न्याऽनन्यशब्दयोरितरोऽनन्यशब्द इतरमन्यशब्दमपेक्षमाणः सिध्यतीति तंत्र यदुक्तम्- 'अन्य- ताया अभावः' इति एतदयुक्तमिति ॥ ३२ ॥ अस्तु नहींदानी शब्दस्य नित्यत्वम्- विनाशकारणानुपलब्धेः ॥ ३३ ॥ यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद् भवति यथा लोप्टस्य कारणद्रव्यविभागात्, शब्दश्चे- दनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात्कारणाद् भवति तदुपलभ्येतन चोपलभ्यते तस्मान्नित्य इति।॥३३॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- शब्देति, शब्दप्रयोगम् अन्यशब्दप्रयोग प्रतिषेधतः- प्रतिपेधपरस्य पूर्व पक्षिणः शब्दान्तरप्रयोगः- अनन्यशब्दप्रयोगः मिद्धान्तिना प्रतिविध्यते- "यथा चोद्यं तथोत्तरम्" इतिन्यायादित्यन्वयः । तदभावे इति- तदभावे अन्यत्वाभाचे अनन्यता नास्तिन संभवति तयोः मन्यत्वानन्यत्वयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः- परस्परापेक्ष्यैव सिद्धिसंभवात् अन्यत्वं विना पदभावरूपमन- न्यत्वमपि न संभवतीत्यन्यत्वं सिद्धं तथा च शब्दस्याप्यन्यत्वेष्यभ्याससंभवात् स्थिरत्वं न सिध्यतीति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- अन्यस्मादिति, भवान् पूर्वपक्षी, उपपाध- “ अन्यदन्यस्मात्" इत्युक्तेन अन्य- स्मादन्यतामुपपाद्य अन्यत्= अन्यत्वं प्रत्याचष्टे इति परस्पर विरोध: प्राप्तः- अन्यत्वामावेऽन्यस्मादप्य- न्यत्वासंभवादित्यर्थः । पूर्वपक्षिणा स्वीकृतेनाजन्यत्वेनान्यत्वं साधयति-अनन्यदिति, अनुजानाति स्वीकरोति भवान् प्रयुके चेत्यन्वयः । स्वाभिप्रायमाह- एतदिति, एतन्- अनन्यदितिपदं समासपदम- समस्तं पदं तत्रान्यशब्दस्य प्रतिषेधेन- नया सह समासात् 'अनन्यन्' इतिपदं सिध्यति, नत्र यदि उत्तरं पदम्= अन्यदितिपदं स्वयाच्यस्यान्यत्वस्याभावाद् नास्ति न स्यात्तदा प्रतिषेधेन सहायं समास: फस्य स्यात् ? न कस्यापीति अनन्यन्' इति पदमेव न स्यात् तया चानन्यत्वमपि न सिध्येदिति अन्यत्वम् मन्यशब्दश्च स्वीकार्य इत्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, योग्न्यानन्यशब्दयोर्मध्ये । मन्य- शब्दाभावे नसमासेनानन्यशदस्यासंभवादनन्यशब्दस्याऽन्यशब्दापेक्षेत्यर्थः । पर्यवसितमाह- तोति, सन एवमन्यत्वे सिद्धे 'अन्यताया अभावः' इति यदुक्तं तद्युक्तमेर तथा चान्यनेप्यभ्याससंभयः सिद्ध इति शब्दस्याप्यभ्यस्यमानस्यान्यत्वेनास्थिरत्वं संभवतीति स्थिरत्यापत्तिर्नास्तीत्यर्थः ॥३२॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- अस्त्विति, इदानीम् यक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । विनाशति- या संभवति तत् स्वकारणेनैव संभवति नान्यथा शब्दविनाशस्य च कारणं नोपलभ्यते अनुपलब्ण्या च शब्दविनाश फारणस्याभावः सिद्ध इनि कारणामावादेव शदविनाशामावः माप्तम्तन घ शब्दस्य नित्यस्त्र सिसमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- यदिति, तस्य- अनित्यस्य, कारणात्= कारणनाशाद् विनाशकारणावत्यर्थः । उदाहरति- ययेति, लोष्टस्यमृत्यण्टस्य विनाशः कारणद्रव्यविमागान= आपातेनाऽयवविमागाद भवनीवि विनाशकारणादेन विनागः सिद्धः प्रमठमाह-शब्द इति, तस्य शब्दम्य सदस्य विनाम- कारणं नोपलभ्यने इति पिनामामाव: प्राप्तस्तेन भन्दस्य नित्यत्वं ग्राममिति नित्य एव सदो नाऽनित्य इत्यन्वयः ।। ३३ ।। .

·शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायमाध्यम् । १८७ . अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ।। ३४ ॥ यथा विनाशकारणानुपलब्धेरविनाशप्रसङ्गः एवमश्रवणकारणानुपलब्धेः सततं श्रवणम- सङ्गाः । व्यङ्गकाभावादश्रवणमितिचेत् १. प्रतिपिद्धं व्यञ्जकम् । अथ विद्यमानस्य निनिमित्त- मऽश्रयणमिति ?. विद्यमानस्य निर्निमिनो विनाश इति । समानश्च दृष्टविरोधो निमित्तमन्तरेण विनायो चाश्रवणे चेति ॥ ३४ ॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादऽनपदेशः ॥ ३५॥ अनुमानाधोपलभ्यमाने शब्दस्य विनाशकरणे 'विनाशकारणानुपलब्धः असत्वाव' इत्यनपदेशः यया ' यस्माद्विपाणी तस्मादधः' इति । किमनुमानमितिवेत् ।. संतानोपपत्तिः, प्रतिवन्युत्तरमाह- अश्रवणेति, अअयणम्= श्रवणाभावः, यदि शब्दस्य विनाशकारणानुपलदच्या निस्यत्वं तदा नित्यस्य शब्दस्य अश्रवणकारणमपि नोपलभ्यते इति अश्रवणकारणानुपलभ्या शब्द. श्रवणस्यापि नित्यत्वं स्यादिति सततम्= सर्वदा शब्दश्रवणप्रसङ्गोस्ति, न च सततं शब्दः श्रूयते तथा च यथा घश्रवणकारणानुपलब्धावपि.अश्रवणं स्वीक्रियते तथा शब्दस्य विनाशकारणानुपलब्धावपि विनाशः स्वीकार्य इति न शब्दस्य नित्यत्वापत्तिरिति सूचार्थः । व्यावरे- यथेति, शब्दस्येतिशेषः । प्रकृतमाह- एवमिति । नन्वश्रवणस्य कारणमस्ति शव्यसकस्योचारणादेरभावस्तथा च शन्दन्यास- कस्य मेरीदण्डसंयोगादेरभावेनावणमुपपद्यते इति न सततश्रवणप्रसङ्ग इत्याशहते- व्यखकेति । एत- निराकरोति-प्रतिपिद्धमिति, पूर्व संयोगादीनां शब्दव्यसकत्वं प्रत्याख्यातमेवेत्यर्थः । ननु विद्यमानस्य नित्यस्यापि शब्दस्याश्रवणं निनिमित्तम्- अकारणकमेवेति नाऽअवणकारणापेक्षेत्याशङ्कते- अथेति । मन प्रतिवन्दीमाह-विद्यमानस्येति, यथा निनिमित्तमश्रवणं खीरतं तथा विद्यमानस्यापि शब्दस्य निनिमितो विनाशोपि स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु कारणं विना विनाशस्वीकारे दृष्टविरोधोति विनाश- कारणेनैव विनाशदर्शनादित्याशङ्कयाह-समान इति, कारणं विना विनाशस्वीकारे यथा दृष्टविरोधस्तया फारणं विनाऽश्रवणस्वीकारपि दृष्टविरोधोस्त्येव-कार्यमानस्य समारणकत्वदर्शनात् तथा च विद्यमानस्य शब्दस्य निनिमित्तमश्रवणं नोपपद्यते इति नित्यत्वे सततनयणप्रसङ्गः न च सततं शब्दः श्रूयते इति शब्दस्य विनाशिवं सिद्धमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ "विनाशकारणानुपलब्धेः" इतिपूर्वोतपूर्वपक्षस्य वास्तविक प्रत्यारयानमाइ- उपलम्यमाने इति, शब्दजनकस्य संयोगादेविनाश एव शब्दविनाशकारणं तस्मिन् उपलभ्यमानेपि यदुचम्- " विनाश- फारणानुपलब्धेः" इति. तत् अनपदेश महेतु- शब्दनित्यत्वासाधकमेव अयुधमेरेति यावत्- अनुपलधेरसत्त्वात् शब्दस्य विनाशकारणोपलब्धौ विनाशकारणानुपलब्धेरसत्त्वात् असंभवादिवि शब्दस्य विनाशित्वं सिद्धमिति सूनार्थः। अन "अनपदेश:- अहेतुरित्ययः" इवितात्पर्यटीया । प्याचटे- अनुमानादिति । विनाशेति- अब 'विनाशकारणत्यानुपलब्धेः' इत्येवं वक्तव्यमासीत् वया प'विनाशकारणस्यानुपलब्धेः अर्थात् असत्त्वात. किंवा पलथ्या घशनाविनाशकारणस्याऽस- स्वात् । इति यः शन्दनित्यत्वे हेतुरका सोऽनपदेश महेतु-शदनित्यारसायको न माति-शब्द- विनाशकारणस्य शदोत्पादकविनाशस्योपटश्यमानत्वादित्यन्वयः, किंवा 'विनाशकारणानुपलधेरस. स्वात्' इति इत्यनेन हेतुना :- "विनाशकारणानुपलब्धेः” इतिहेतुरनपदेशः= अहेतुति न्य. न्ययः । उदाहरवि- यथेति, यथा गर्दम पक्षीहत्य 'यस्माद्विपाणी दरमादयः- अयमश्वः विराणित्वान्। इत्यनुमाने प्रयुके गर्दभादेरधत्वसाधने विशाणित्वादितिहेतुरतुरेप- विगणिवस्वाञ्चलसायकलामा- वार-मचे विषाणसंस्थामावान् गर्दमपि विराणाभावाचया "विनाशकारणानुक्रमः" इत्यपि शन- ·. प्रसन्नपदापरिभूपितम् [२. अध्याये. २आदिके- उपपादितः शब्दसंतान:- संयोगविभागजात् शब्दाच्छन्दान्तरं ततोप्यन्यत् ततोप्यन्यदिति, तत्र कार्यः शब्दः कारणशब्दं विरुणद्धि. प्रतिघातिद्रव्यसंयोगस्तु अन्त्यस्य शब्दस्य निरोधकः, दृष्टं हि तिरम्पतिकुड्यमऽन्तिकस्थेनाप्यश्रवणं शब्दस्य श्रवण दरस्थेनाप्यसति व्यवधाने इति । घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदाद् नानाशब्दसंतानोऽवि- च्छेदेन श्रूयते, तत्र नित्ये शब्दे घण्टास्यमन्पगतं वाऽवस्थितं संतानवृत्ति वा अभिव्यक्तिकारण नित्यत्वसाधकं न संभवत्ति- अभावात्= विनाशकारणोपलन्धेरित्यर्थः । अत्र- " यदा झमेलकं विषा• णित्वादश्वत्वेन साधयति तदाऽस्य न विपाणं नापि तत्संबन्धः, यथा विपाणिवं झमेलफेऽसिद्धं तथा• नुमानेन विनाशकारणोपलब्धौ तदनुपलब्धिरसिद्धति ॥ ॥ अश्वत्वविपाणत्वयोर्यतः कोपि संबन्धोऽश्वेषु सिद्धो नास्ति तस्माद्विरोधादनुमानमेतदशोभनमित्यर्थः" इति तात्पर्यटीका ) शब्दविनाशकारणो. पलम्भकमनुमानम् = हेतुं जिज्ञासते-किमिति । उत्तरमाह- संतानेति, संतानस्य हेतुत्वेन संतानोपपत्ते. हेतुत्वमुक्तमिति विज्ञेयम्- संतानस्य हेतुत्वे संतानोपपत्तेरपि हेतुल्वसंभवात्. यथा धूमोपपत्तेरपि यहिहेतुत्वं तथा, या शब्दादुत्तरोत्तरं शब्दोत्पत्तिः स एव शब्दसंतानः स च पूर्वपूर्वशब्दस्य विनाशित्वे एवोपपद्यते. शब्दस्य नित्यत्वे ताशसंतानस्य वैयति. विनाशश्च स्वकारणेनैव संभवतीति शब्दसंता. नेन गब्दस्य विनाशकारणमनुमीयते इत्यर्थः । हेतुभूतस्य शब्दसंतानस्य सिद्धिमाह- उपपादित इति, संयोगविभागजात प्रथमात् शब्दात्. ततः शब्दान्तरादुत्पन्नात्, अन्यत्= शब्दान्तरमिति उत्तरो- तरोत्पन्नादानां परम्परैव शब्दसंतानः स प पूर्व त्रयोदशसूबमाप्ये उपपादित इत्यन्ययः । शब्द विनाशक्रममाह- तत्रेति, कार्यः शब्दः- पूर्वशब्दादुत्पन्नः शब्दः, कारणशब्दम् = पूर्व खोत्पादक शब्द विरुणद्धि= विनाशयति, एवमेव शब्दसंताने पूर्वपूर्वशब्दानां विनाशो विज्ञेयः, अन्तिमशब्दस्य विनाश- माह- प्रतिघातीति, प्रतिघातिद्रव्यं कुड्यादिकं तत्संयोगोऽन्त्यशब्दस्य निरोधकः विनाशको भवति । प्रतिपातिद्रव्यसंयोगस्य शब्दविनाशकत्वे प्रत्यक्षप्रमाणमाह- पृष्टमिति, तिर प्रतिकुड्यम्= फुड्यव्यव• धाने सति अन्तिकस्थेन- शब्दोत्पत्तिस्थानसमीपस्थेनापि जनेन शब्दस्याश्रवणं दृष्टम्. असति च कुड्या- दिव्यवधाने दूरस्थेन= शब्दोत्पत्तिस्थानाद् दूरस्थेनापि जनेन शब्दस्य श्रवणं दृष्टमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवधायकसंयोगस्य शब्दविनाशकत्व सिद्धम् अन्यथा श्रवणाभावो नोपपद्यतेत्यर्थः । पूर्वदिश्युत्पन्नस्य शब्दस्योत्तरदिशो दक्षिणदिशं प्राप्तं कुड्यं व्यवधायकं भवति नान्यथेति हेतो: “तिर प्रतिकुड्यम् " इत्युक्तम् । शब्दसंतानमत्राप्याह- घण्टायामिति, घण्टासमीपस्थेन तारतरस्ततो दूरस्थेन तारस्ततो दूर स्थेन मन्दस्ततोपि दूररथेन मन्दतरः शब्दः श्रूयते, वारत्वादिरूपेणैतादृशशब्दसंतानसिद्धौ श्रुतिभेदाः-- श्रवणभेदः कारणं श्रवणभेदे च श्रोतृजनस्य सामीप्यादिकं कारणं समीपस्थेन प्रथमं श्रूयते इति तारतरः शब्दः श्रूयते इत्येवं व्याख्येयं तदनेन शब्दसंतान उपपादितः, शब्दसंतानास्वीकारे शब्दस्यैक्यं स्यात् एकस्मिश्च शब्दे तारस्वमन्दत्वादिविरुद्धधर्मसमवायो नोपपद्यते इति शब्दभेदः स्वीकार्यस्तेन च संतान: सिद्धः संतानेन चोकरीत्या शब्दस्य विनाशिवं तेन विनाशकारणमपि सिद्धमित्यर्थः । शब्दनित्यत्व- पक्षेऽनुपपत्तिमाह- तत्रेति, नित्यशब्दे- शब्दनित्यत्वपक्षे शब्दस्याभिव्यक्तिकारणं वादृशं वक्तव्यं येना- भिव्यक्तिकारणेन श्रुतिसंतानः= तारत्वमन्दत्वादिरूपेण अवणवैविध्यमुपपद्यत न चैवं वक्तं शक्यते इत्याशयः, अभिव्यधिकारणं चैतन् किं घण्टास्यं किं वान्यगतम्- पोरगत वापि किमवस्थित कि वा संतानवृत्ति अनवस्थितम् इति चतुर्या विकल्पः, व्यवफस्यावस्थितत्वपक्षे घण्टायां श्रोत्रे वाजस्थि- तत्वं विज्ञेयं संतानवृत्तिवपक्षे घण्टास्थस्य वा श्रोत्रस्थस्य वा विनाशित्वं विशेयम्, किं वा संतानवृत्ति- शब्देन शब्दव्यश्चफस्योत्तरोत्तरं संतानो प्राहस्तेन पूर्वपूर्वाणां व्यसकानां विनाशित्वमुत्तरोत्तरं मन्दवं घ प्राप्तम्, किं चाऽसति शब्दभेदे शब्दनित्यत्ववादिना श्रुतिमेदाः- वारत्वमन्दलादिरूपेण प्रत्यक्षः शवणमेद उपपादनीयः न चोपपादयितुं शक्यते-सादस्य नित्यत्वेनैकत्वे प्राप्ते एकस्मिन् गदे वारल. .

·. - शब्दानित्यत्वप्रतिपादम् ] न्यायमाप्यम्। १८९ वाच्य येन श्रुतिसंतानो भवतीति, शब्दभेदे चाऽसति श्रुतिभेद उपपादयितव्य इति । अनित्ये तु शब्दे घण्टास्थं संतानत्ति संयोगसहकारि निमित्तान्तरं संस्कारभूतं पटुमन्दमनुवर्तते तस्या- सुटत्या शब्दसंतानानुत्तिः पटुमन्दभावाच्च तीव्रमन्दता शब्दस्य. तत्कृतच श्रुतिभेद इति॥३५॥ न वै निनिमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यते अनुपलब्धास्तीति- पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३६ ।। मन्दत्वादिविरुद्धधर्मसमवायत्यासंभवादित्याक्षेपः । अन- "शब्दस्य व्यज्यमानस्य यद् व्यक्तिकारणं तत् किं घण्टास्थम् । आहोस्विदन्यवृत्ति ? इति, यदि घण्टास्थम् ?. किमवस्थितम् ? उत संतानवृत्ति ? इति, मन्यवृत्तित्वेपि किमवस्थितम् ? उत संतानवृत्ति ?” इत्यादि वार्तिकं द्रष्टव्यम् । तथान- “यदि घण्टास्थेन व्यजकेनाऽन्यवृत्तिना वाऽवस्थितेन संतानवृत्तिना वा नित्यः शब्दो व्यज्येत ततः तारवार- तरतारतममन्दमन्दतरादिश्रुतिमेदो न स्यात्- नित्यस्य च शब्दस्य न स्वाभाविको मेदो नाप्यौपाधिक इत्युपपादितमधस्तात् " "अथ संतानवृत्तिस्तथापि सर्वे एव तत्संततिपतिताः समर्था इत्यायेनैव संवें व्यज्येरन " इति तात्पर्यटीका । अब यदि व्यत्सक घण्टायां श्रोने वाऽवस्थितं तदावस्थितत्वादेव शब्द सर्वदेव व्यंज्यादिति सततं शब्दश्रवणप्रसङ्गः, यदि शब्दसंतानानुवृत्ति व्यक्षकं तदा संतानानुवर्तिना तारशब्दव्य सकेन व्यक्तस्य सर्वत्र तारत्वमेव स्यादिति दूरदेशप्राप्तावपि मन्दलं न स्यात् न चैवमस्ति, किं च व्यजकस्य व्यङ्गधवृत्तित्वमप्यनुपपन्नमेव, यदि संतानवृत्तिशब्देन शब्दव्यजकरयानवस्थितत्वं विवक्षितं तत्रानवस्थितत्वेनोत्तरोत्तरकाले मन्दत्वेन उत्तरोत्तरं शब्दमन्दत्वमुच्यते तदापि व्यक्षकमन- वस्थितत्वादेव वाद्यमानातिरिकघण्टास्वपि प्राप्तः स्यादिति तत्रापि शब्दाभिव्यक्तिः स्यात् न चैवं दृश्यते, यदि व्यक्षकमनवस्थितं श्रोत्रगतमुच्यते तदाप्यनवस्थितत्वादेव दूरस्थनोरमपि प्राप्नुयादिति तत्रापि शब्दाभिव्यक्तिः स्यात् न चैवमस्तीति दोपाः, यदि संतानत्तिशब्देन शब्दव्यचकस्य विनाशित्वं विव- क्षितं तदा विनाशिनो व्यञ्जकस्य स्थितिकालनियमासभवात् या कदाचित् शब्दश्रवणानुत्तिर्दृष्टा सा नोपपद्येत, तन्नोत्तरोचरं व्यञ्जकानामुत्पत्तिस्वीकारेपि तद्व्यवधानात् शब्दश्रवणानुवृत्तेनरन्तये नोप- पद्यतेति दोपः, शब्दस्य नित्यत्वेनैकत्वात् तारत्वमन्दत्वादिरूपेण श्रवणभेदो नोपपद्यते इति सर्वेवपि पक्षेषु संकलितो दोषः । शब्दस्यानित्यत्वपक्षे उपपत्तिमाह- अनित्ये इति, शब्दस्य संस्कारभूतं यद् निमित्तान्तरं तद् घण्टास्थं सन्तानवृत्ति= अनवस्थितं दण्डादिसंयोगः सहकारी यस्य तत् संयोगसह- कारि उत्तरोचरं पटु मन्दं चानुवर्तते तस्य: एतादृशनिमित्तस्यानुवृत्त्या शब्दसन्तानानुवृत्तिः पटुमन्द- भावात् तीरत्वमन्दत्वादिना च शब्दस्य तीव्रत्वमन्दत्वादि तत्कृतः- शब्दस्य तीवत्वमन्दत्वादिकवच तीव्रत्वमन्दत्वादिरूपेण श्रवणमेदा- श्रावणप्रत्यक्षमेद इति शब्दस्यानित्यत्वपझे सर्वमुपपद्यते इति शब्दा- नित्यत्वं स्वीकार्यमित्यर्थः, शब्दकारणीभूतो घण्टादिपदार्यनिष्टः संस्कारः कम्पादिलक्षणो विशेयः स घ दण्डादिसंयोगजन्य इति संयोगसहकारी पटुमन्दरूपश्च भवतीति स्पष्टमेव । अन्न- "शब्दानामुत्पत्ति कारणं घण्टावृत्ति कदाचिद् भवति कदाचिद् भावेपि सति संतानत्ति तस्माद् निमित्तभेदानुविधायिनः शब्दाः कदाचिद् भवन्ति सन्वानवृत्तित्वाच मन्दतरमन्दवमादिभिन्नरूपानुविधायिनं शब्दमुत्पादयन्तीति तच कारणं संस्कार इति" इत्यादि वार्तिकं द्रष्टव्यमित्यलम् ॥ ३५ ॥ अमिमसूत्रावतारायोक्तं निमित्तान्तरभूतं संस्कारमाक्षिपति पूर्वपक्षी- न वै इति, उतः संस्कारः निनिमित्तान्तरम= निमित्तान्तरं विना नोपपद्यते- मनित्यत्वात्, संस्कारजनक च निमित्तान्तरं नोप- लभ्यते इत्यनुपलब्ध्या ज्ञायते नास्तीति तथा च शब्दानित्यत्वपशोपपादकस्य संस्कारस्याप्तंभन शन्दा- नित्यत्वपक्षेऽनुपपत्तिः प्राप्त्यर्थः । अस्य सूत्रेणोचरमाह-पाणीति, घण्टायामभिहन्यमानाया पाणि- निमित्वका हस्तेन यः प्रश्शेषा- संयोगस्तरमात् शब्दाभावो जायते दस्मिन् सदाभाये जायमाने शब्द-

·"
१९०
प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. राहि-
पाणिर्पणा पाणिघण्टामश्लेपो भवति तस्मिंश्च सति, शब्दसंतानो नोपलभ्यते अव:
थवणानुपपत्तिः, तत्र मतियातिदव्यसंयोगः शब्दस्य निमित्तान्तरं संस्कारभूतं निरुणदीत्य-
नुमीयते. तस्य च निरोधात् शब्दसंतानो नोत्पद्यते अनुत्पन्ने च श्रुतिविच्छेदः, यया मतिया-
तिद्रव्यसंयोगादिपोः क्रियाहेतौ संस्कारे निरुद्धे गमनाभाव इति । कम्पसंतानस्य स्पर्शनेन्द्रि-
यमाहास्य चोपरमः कांस्यपानादिपु पाणिसंश्लेपो लिङ्गं संस्कारसंतानस्येति, तस्मानिमिचा-
न्तरस्य संस्कारभूतस्य नानुपलब्धिरिति ।। ३६ ।।
विनाशकारणानुपलब्धेश्यावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ ३७॥
यदि यस्य विनाशकारणं नोपलभ्यते तदवतिष्ठते अवस्थानाच तस्य नित्यत्वं प्रस-
ज्यते ? एवं यानि खल्लिमानि शब्दश्रवणानि शब्दाभिव्यक्तय इति मतं न तेपां विनाशकारणं
भवतोपपाद्यते अनुपपादनादवस्थानम् अवस्थानात् तेषां नित्यत्वं प्रसज्यते इति, अय नैवम् ।।
न तर्हि विनाशकारणानुपलब्धेः शब्दस्यावस्थानानित्यत्वमिति ॥ ३७ ॥
कारणस्याभावोऽनुमीयते शब्दकारणाभावेन च शब्दकारणं सिद्धम्- अमावस्य स्वप्रतियोग्यधीनस्वनिय-
मादित्येवमुक्त संस्कारेऽनुमानेनोपलभ्यमाने तस्यानुपलब्धियोंता सा न संभवतीति सूनार्थः । व्याचटे-
पाणिकर्मणेति, तरिमन पापिघण्टासंयोगे जाते सति । अतः- शब्दसंतानानुपलब्धः, श्रवणानुपपत्ति-
शब्दश्रवणाभाव उपधते इत्यन्वयः, स्वसंयोगेन शब्दोत्सत्ती निरुद्धायां शब्दसंतानभावस्तेन शब्दश्रव-
णामाव इत्यर्थः । उकसंस्कारस्यानुमितिमाह- तत्रेति, पत्र- पाणिघण्टासंयोगेन शब्दानुपलब्धौ सिद्धायां
प्रतिघावि द्रव्यं हस्तादि किंवा प्रतिघाती निरोधको यो द्रव्यसंयोगः- उपहस्तादिसंयोगः स शब्दस्य
संस्कारलक्षणं निमित्तान्तरं निरुणद्धि तेन शब्दोत्सत्तिनिरोध उपपद्यते इत्यनुमीयते. तथा धनिरुध्यमानस्य
कम्पादिलक्षणस्य संस्कारविशेपस्य निरोधात् पूर्व सत्ता सिद्धेति तादृशसंस्कारस्य यानुपलब्धिरुका सा
नोपपद्यते-- उक्तानुमानेनोपलव्धेः सत्त्वात् , तस्य= उक्तसंस्कारभूतनिमित्तान्तरस्य निरोधात् शब्दो
नोत्पद्यते अनुत्पत्तो- एवं शब्दानुत्पत्तौ जातायां श्रुविविच्छेदः- शब्दश्रवणामावः शब्दानित्यत्वपक्ष
उपपद्यते इत्यन्वयः । अत्र दृष्टान्तमाह- यथेति, यथा कुड्यादिप्रतिघातिद्रव्यसंयोगादिपो. वाणस्य
क्रियाहेनौ गमनहेतुमूते संस्कारे निरुद्ध= विनष्टे सति गमनाभावस्तथा शब्दस्याप्युत्पत्तिकारणीभूते
संस्कारे प्रतिपातिद्रव्यसंयोगानष्टे सति शब्दोत्सत्यभावो विज्ञेय इत्यन्वयः । फम्पैति-यद्वादनेन शथ्यो
भवति तादृशेषु कांस्यपात्रादिषु स्पर्शनेन्द्रियग्राहस्य त्वगिन्द्रियप्राह्यस्य कम्पसंतानस्य पाणिप्रश्लेषेणी.
परमः- निरोधो भवतीति स्पष्टमेव तथा च पाणिप्रश्तेपेण निरुध्यमानस्य संस्कारसंतानस्य पाणिप्रप
एवानुमापर्क लिङ्गम्- तदभाचे फस्य निरोधः स्यादिति निमित्तान्तरस्य शब्दोत्पादकस्य संस्कारभूत-
स्योत्तरीत्या सिद्धत्वात् यानुपलब्धिरुता सा नोपपद्यते इत्यर्थः ॥ ३६॥
"विनाशकारणानुपलब्धेः” इत्यस्य प्रतियन्युत्तरमाह- विनाशेति, विनाशकारणानुपलब्धे'-
विनाशकारणानुपलब्ध्या शब्दस्याऽवस्थाने नित्यत्वे हि तत्- वस्य- शन्दश्रवणस्यापि विनाशकार-
गानुपलब्ध्या नित्यत्वं स्यात् न चैवमस्ति तथा घ यया विनाशकारणानुपलब्धावपिन शब्दश्रवणस्य
नित्यत्वापचिस्तया शब्दविनाशकारणानुपलब्धावपि न शब्दस्यापि नित्यत्वापत्तिरिति सूत्रार्थः । विनाश-
कारणानुपलब्धिश्च विनाशकारणाप्रतिपादनादेव विज्ञेया । सूने तत्पई पूर्वोक्तश्रवणपरामर्शकम् ।
ध्याचटे- यदीति । प्रकृवमाह- एवमिति, शब्दश्रवणानीति नैयायिकमतमू, अभिन्यतय इति मीमा.
सकमतम्, तेपासू- शब्दश्रवणानाम् । व्यविरेफमाह- अथेति, यदि विनाशकारणानुपलब्धावपि शब्द-
अवणानां न नित्यत्वमित्यर्थः । प्रकृतमाह-न तहीति । एवं न शब्दस्यापि नित्यत्वं संभवतीत्यन्वयः।
स्पष्टमन्यत् । " अथ नैवं, न वहि " इत्यत्र " अय नैवं. तर्हि " इति पाठस्त्वसंगत व ॥३७॥

·शब्दानित्यत्वप्रतिदपानम् न्यायभाष्यम् । १९१ : कम्पसमानाश्रयस्य चाऽनुनादस्य पाणिमश्लेपात् कारणोपरमादभावः, वैयधिकरण्ये हि प्रतिपातिद्रव्याप्रश्लेपात् समानाधिकरणस्यैवोपरमः स्यादिति । अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३८॥ यदिदम् ‘नाकाशगुणः शब्दः' इति प्रतिपिध्यते. अयमनुपपन्नः प्रतिषेधः- अस्पर्शवाद शब्दाश्रयस्य, रूपादिसमानदेशस्याग्रहणे शब्दसंतानोपपत्तेरस्पर्शव्यापिद्रव्याश्रयः शब्दः इति ज्ञायते न च कम्पसमानाश्रय इति ॥ ३८ ॥ संप्रति प्रत्याख्यातुं सांख्यमतमुपस्थापयति- कम्पति, तदेतत्सांख्यमवं पूर्व द्वादशसूत्रभाष्या- नन्तरमुक्तम् । यत्र वाद्यमानघण्टादावभिघातेन फम्पो भवति तत्रैव शब्दस्तिष्ठति न त्वाकाशे इति कम्पसमानाश्रयस्याऽनुनादस्य शब्दस्य हस्तादिसंयोगेन कारणोपरमात् कम्पवदभावों भवति कारणं च संस्कारविशेप, यदि हि शब्द आकाशनिष्ठः स्यात्तदा हस्तसंयोगस्य घण्टास्थत्वेन वैयधिकरण्यं माप्तं वैयधिकरण्ये हि प्रतिघातिद्रव्यस्य हस्तादेरपरलेपात्= संयोगासंभवात् शब्दोपरमो न स्यादिति संयोगसमानाधिकरणस्यैव च शब्दस्योपरमः स्यात्- संभवति, प्रतिघातिद्रव्यसंयोगश्च घंटादिनैव भव. तीति हस्तघण्टासंयोगेन शब्दनिवृत्त्युपपत्त्यर्थ शब्दस्य घण्टादिपदार्थस्थत्वं स्वीकार्यमिति शब्दः कम्प. समानाश्रय एव न त्वाकाशाश्रित इति सांस्यमतम्, न च घण्टादिपदार्थस्यस्य शब्दस्य संतानासंभवेन ग्रहणासंभवः- दूरस्थपुष्पनिष्ठगन्धस्येव ग्रहणसंभवात्, न चाकाशवृत्तित्वेन्याकाशगुणत्वं संभवति- गन्धादीनां घटादीनां चाप्याकाशवृत्तित्वेनोकाशगुणत्वं स्यादित्याशयः । अत्र- "संप्रति सौख्यः प्रत्ये- पतिष्ठते- कम्पसमानाश्रयस्येति । अनुवृत्तो नादः शब्दोऽनुनादः। वैयधिकरण्ये हीति- द्रव्यप्रश्शेष- समानाधिकरणस्यैव संस्कारस्योच्छेदः स्याद् न व्यधिकरणस्य शब्दस्य, व्यधिकरणस्य तुच्छेदाभ्युप- गमेऽतिप्रसङ्ग स्यात् तस्मात् कम्पसंतानसंस्कारसमानाश्रयः शब्दोऽभ्युपगन्तव्यः, बदनेनाकाशाअयस्वं शब्दस्य प्रतिपिद्धम्" इति तात्पर्यटीका । उक्त सांख्यमतं सूत्रेण निराफरोवि-अस्पशेति, अप्रतिपेय इतिसांख्यैः शब्दे य आकाशा- श्रितत्वस्य प्रतिषेधः कृतः स नोपपद्यते- शब्दाश्रयस्य अस्पर्शत्वात्= स्पर्शरहितत्रात्, शब्दाश्रयस्य सस्पर्शत्वे मूर्तत्वमव्यापकत्वं च स्यात्तया च शब्दस्य घण्टादिपदार्थस्थत्वं घण्टादिभिः श्रोत्रसंयोगा- भावकाले शब्दश्रवणं न स्यातू- इन्द्रियाणां स्वसंयुक्तमात्रमाहफत्वात्. शब्दस्याकाशाश्रितत्वेतु आका- शस्य व्यापकत्वेन सदाश्रितशब्दस्य संतानप्रणाड्या श्रोत्रसंयोगः संमवतीत्याकाशामित एव शब्दो न कम्पसमानाश्रय इति सूत्रार्थः । अन्न- "शब्दो हि न स्पर्शवद्विशेषगुणः- अमिसंयोगासमयायिकारण- फवाभाववदुऽकारणगुणपूर्वककार्यत्वादित्याशयः" इति विश्वनाथभट्टालथा- "प्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणां व्यवस्थितं प्रार, पटाधाश्रयः शब्दोन श्रोत्रं मानोति. एवं हि प्रामुयाद् यदि घण्टा फर्णराप्युली- मागच्छेत् कर्णशष्कुली वा घण्टाम्, न चैतदुभयमस्ति, न पाहारिकमिन्द्रियं व्यापीत्युक्तम्, नस्मात् शब्दाधारो निस्पों व्यापी चाकाशः तदाधारः शब्दः श्रोगमायाति संवानस्येति युक्त तथा प श्रवणमस्योपपन्नं मान्ययेति" इति तात्पर्यटीका । पटायाश्च मूर्तत्वेनाव्यापकत्वेन च तन शन्दस्य संवानो नोपपद्यते इत्यपि विशेयम् । व्यावष्टे- यदिदमिति, इति= इत्येवम्, " नाफाशगुणः" दयन मापाशगुणः " इति पाठान्तरम्, स्वतन्यमाह- अयमिति, शन्दस्य यदाकारागुणवं प्रतिपिच्यते वदनुपपन्नमित्यर्थः । उक्त हेतुमाह- अस्पशेति, शब्दाश्रयस्य अस्पर्शत्वात् सगुणराहित्यावश्यकत्वान् संचाफाशे संभवति न फम्पाश्रये घण्टादावित्यर्थः । स्वाभिप्रायमुद्वाटयति- रूपादीति, यदि शब्दो रूपादिसमानदेश:- फम्पसमानश्रयः घण्टादिपदार्पयो गृहोत= स्यान् वहा शब्दसंतानो नोपपधेत- पण्टादिनिष्टरूपादीनां संतानादर्शनान्, किव पदादिपदार्थस्यस्य शब्दस्य श्रोग संबन्धो नोपपचने इति श्रावगप्रत्यक्षानुपपत्तिरित्युक्तमेव, रूपादिसमानदेशस्य- पष्टादिपदास्यस्याग्रहणे- अरवीकारे तु ·१९२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. २माहिके- प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह संनिविष्टः शब्दः समानदेशोन्यज्यते इति नोपपद्यते । कयम् :- विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३९ ॥ संतानोपपत्तेथेति चार्यः, तद् व्याख्यातम् । यदि रूपादयः शब्दच मतिद्रव्यं समस्ता- समुदितास्तस्मिन् समाससमुदाये यो यथाजातीयकः संनिविष्टस्तस्य तथाजातीयस्यैव ग्रहणेन भवितव्यं शब्दस्य रूपादिवत्, तत्र योऽयं विभागः एक द्रव्ये नानारूपा भिन्नश्रुतयो विधर्माणः शब्दा अभिन्यज्यमानाः श्रूयन्ते. यच विभागानन्तरं सरूपाः समानश्रुतयः सधर्माणः शब्दाः शब्दसंतानः उपपद्यते तेन शब्दप्रहणमुपपद्यते, एवं हि आकाशाश्रयः शब्दः स्यात् आकाशस्य व्याप- फत्वेन तनिष्टस्य शब्दसंतानस्य श्रोत्रसंवन्धः संभपीति श्रवणमुपपद्यते इति हेतोः शब्दोऽस्पर्श व्यापि च यद् द्रव्यमाकाशस्तदानित इति ज्ञायते कम्पसमानाश्रय इति तु न संभवतीत्यर्थः ।। ३८॥ पुनरपि सांख्यमतं दूपयति-प्रतिद्रव्यमिति, रूपादिभिः सह प्रतिद्रव्यम प्रत्येकं घण्टादि- द्रव्ये शब्दः संनिविष्टः स्थितस्तत्रैव समानदेश:- रूपादिसमानदेशी व्यज्यते इति नोपपद्यते इत्यन्वयः । उक्तानुपपत्ती सांख्यवादी हेतुं जिज्ञासते- कमिति । सूत्रेणोत्तरमाह- विमत्त्यन्तरेति, समासे= समु- दाये= शब्दसंताने विभक्त्यन्तरस्य तीनत्वभन्दत्वादिरूपेण विभागस्य उपपत्तेः संभवात् इत्यन्वयः, उत्तरोत्तरं शब्दपरम्परा शब्दसंतानस्तत्र कश्चिच्छन्दस्तीवः कश्चिच मन्द इत्युपपद्यते यदा हि रूपादि. समानाश्रयः शब्दस्तदा रूपादिवदेव संतानहीनः स्यादित्येक एव स्याद् एकस्य च शब्दस्य तीव्रत्व. भन्दत्वादिभेदो नोपपद्यते-विरोधादिति सूत्रार्थः । अत्र- “ समासः= समुदाय एतच स्पर्शवद्व्य- वृत्तिपु शब्देषु न प्रामोति गन्धादिवद् यथा प्रतिद्रव्यमेको गन्ध एवं प्रतिद्रव्यमेकः शब्द इति । संता- नोपपत्तेश्वति चार्थ:- यद्ययं गन्धादिभिः सह संनिविष्टः स्यात् नान्यन वर्तमानः श्रोत्रे उपलभ्येत तस्मात् संतानवृत्तित्वादाकाशाश्रयः शब्द इति" इतिवार्विकम् । तथात्र-"सांख्यानां रूपरसगन्धस्पर्श शब्दसमुदायो वीणावेणुशतादिद्रव्यं तत्र समासे समुदाय स्थित एव व्यज्यते (शब्दः) इति दर्शनम् तस्मिन् समुदाये सांख्याभिमते विमक्यन्तरोपपत्तेश्च न व्यज्यते शब्दा, यदि समुदाये व्यज्येत शब्दः विभक्तिश्च षड्भधैवतगान्धारादिभेदेन विभागान्तरं च पड्जजातीयस्यैव तारमन्दादिरूपं नोपपद्यते- न हि तद्गताना गन्धादीनामेकस्मिन्नेव द्रव्ये वीणादौ नानाजातीयानां च प्रतिक्षणं भेदो दृश्यते तस्माद् विभत्यन्तरोपपत्तेन समासे व्यज्यते शब्दोऽपि तु आकाशगुणः क्रियते (उत्पाद्यते) इति सांमतम्' इति तात्पर्यटीका । अत्र पक्षे 'न व्यज्यते । इत्यध्याहार्य सूत्रे सस्य 'समासे न व्यज्यते । इत्यन्वय इति विनेयम् । न्याचप्टे- संदानेति, चार्थः- सूत्रघटकचशादाद माहः । तत्= शब्दसंतानः । सांख्यमतेन यथा संभवति तदाह- यदीति, समस्ता इत्यस्य समुदिताः- एकत्रीभूता इत्यर्थः, यदि रूपादिसमाना- अयः शब्दस्तदा तस्मिन् समाससमुदाये- समासेन किं वा समस्तानां रूपशब्दादीनां समूहे यः शदो यथाजातीयका- वीनत्वादिरूपेण यादृशः स्थितस्वस्य शब्दस्य त्याजातीयस्य तीवादिरूपस्यैव प्रहणेन भवितव्यम्- प्रत्यक्षं संभवति नान्यया रूपादिवन् यथा रूपादिकं यादृशं वन संनिविष्र्ट सादशमेव गृह्यते नान्यथाभूतमित्यन्वयः । अमानुपपत्तिमात्- तति, उत्तरक्षे विवक्षितविभागानुपपति- रित्यर्थः, विमागमाह- एथेति, एकद्रव्ये= एकस्मिन्नपि द्रव्ये वीणादौ नानारूपाः= पड्जगान्धारादि- रूपा भिन्नाः श्रुतयः- दीनाकुमुदत्यादयो येषां ते भिन्नश्रुतय अत एव विधर्माणा- परस्परं भिन्नाः शब्दाः श्रूयन्ते एतादर्श मैदन श्रवणं नोपपद्यते- रूपादिसमानाश्रयत्य शब्दम्य रूपादिवदेव एफरिमने वाश्रये मेदासंभवादित्याशयः, पड्जादिसप्तस्वगणां ययाविमागं द्वाविंशनिः श्रुतयः संगीतशाले मनि मि संगीतमुदशनेपि ध प्रसिद्धास्तदुत्तम्- 'तीजामुद्ती मन्दा' इत्यादि। मनु ययस्मिन्नपि पटे ?

·शब्दानित्यत्वप्रतिपादन] न्यायमाध्यम्। १९३ तीवमन्दधर्मतया भिनाः श्रूयन्ते. तदुभयं नोपपद्यते- नानाभूतानामुत्पयमानानामयं धमों नकस्य न्यज्यमानस्येति । अस्ति चार्य विभागो विभागान्तरं च तेन विभागोपपत्तेमेन्यामहे-न पति- द्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः संनिविष्टो व्यज्यते इति ॥ ३९॥ द्विविधश्चार्य शब्द:- वर्णात्मको ध्वनिमात्रश्च तत्र वर्णात्मनि तावन्-- विकायदेशोपदेशात् संशयः ॥ ४० ॥ 'दध्यत्र' इति केचिद इकारः इत्वं हित्वा यत्वमापद्यते इति विकारं मन्यन्ते, केचिद् तन्तुमेदेन रूपादिमेद उपपद्यते तयौकस्मिन्नपि द्रव्ये वीणादौ सरस्थानभेदेन पझ्झादिशब्दमैदा किन स्यादित्याशदप सांख्यमतेऽनुपपत्त्यन्तरमाह- यथेति, विभागानन्तरम् पइनादिशब्दानां मेट्नोत्प- श्यनन्तरं किं पा स्वखश्रुतिमेदेन स्वस्वस्थानमैदेन च भेदे सत्यपि समानाः श्रुतयो येषां ते समान- श्रुदयः अत एव सधर्माणः अत एव सरूपाः- एकरूपा अपि. शब्दाः पहनादयस्तीमत्वमन्दत्वादिधर्मेण यद भिमाः कालमेवेन श्रूयन्ते सनोपपद्यते सांख्यमते इत्यन्वयः, अयमर्थ:- तीयापुमुदतीमन्दान्दो- यतीति चतुःश्रुत्यात्मक पहनो वीणायां स्वस्थाने प्रकटीभूतोपि यदुचरोत्तरफाले मन्दो भाति सन्नोप- पद्यते न होफस्मिन्नेव वन्तौ चद्रूपस्योत्तरोत्तरफाले मेदो दृश्यते तरमादुत्तरोत्तरं शब्दसंतानः स्वीकार्य- स्तथा पशब्दस्योत्पत्तिः सिद्धो भवति नामिव्यक्ति. दाब्दस्य श्रोत्रेण संपन्धोपपत्यर्थ प म्यापकी. भूताकाशाश्रितत्वं स्वीकार्यमिति न शब्दस्य रूपादिसमानाअयत्यमुपपद्यते इति । उफानुपपत्तिद्वयमाह- सदुभयमिति, उभयम् पनगान्धारादीनो शब्दानां परस्परं विभागः धारत्वमन्द्रत्यादिरूपश्च प्रति- स्वरमपान्तरविमागध सांल्यमते नोपपद्यते । सके हेतुमाह-मानेति, अयम् एटमरणः धर्म:- धर्म- मेदः, एफरिमन पदायें धर्ममैदासमवादित्यर्थः । उक्तधर्ममेदसधामाह- अस्वीति, विमाग:- पइमत्या- दिना भेदः, विभागान्तरम् तारत्वमन्द्रत्वादिनाऽवान्वरमेशः । उपसंहरति-तेनेति, तेन विमागसत्त्वेन, विमागोपपो- विमागदर्शनात् विमागोपपत्यय येत्यर्थः । सकेन सिधमादन प्रतिव्यमिति, वदेवन प्रतिपादिवमेव । मर-"विभागश्च विभागान्तरं घेति विभयन्तरम्" इति यातिकम् ।। ३९॥ समिमसूमावतारार्थ दाद द्विधा विभने-द्विविधयेति, धनिमात्र याविरिको पन्यात्मः। प्रश्वमाह-पोति, 'पर्णात्मनि विकारादेशोपदेशात् नित्यत्यानित्यत्वयोः संशयः' इत्यन्वयः । मन- "वदेयम्-रूपादिसंनिविष्टः शम्दो व्यस्ते इति सस्त्पिमने दूपिने स एय सांल्यो पपु प्रातिपिकार. भाषभुतेर्गुस्सुवर्गादियन् परिणामिनित्या पर्णा इति यदि प्रत्ययतिष्ठने सत्र परीक्षामारमत-निविणार्य राम इति । विधारोपदेशोपि न प्यनिमाने सन्देऽग्नीति न वस्य परिणामिनित्यनामापादयितुमय फेवलं यास्मन्यापादयेत् पसंदेवः स्याद् भरिव तु वत्रापि संवहनधा हि-"को पवि" इत्या- दिकं विचारोपदेशमापश्ते एके. मन्ये लाशोपर तत्र प्यारयापितिमत: संशयः समाऽपरीक्ष्य शस्यमधारयितुमित्यः, सर परीक्षायामाशोपरेरास्वमित्ययभारपति- भारंगो इति" इति खात्पर्यटीपा । पानुवस्त्या शो मीमांसपस्य प्रतिमाति- सात्यः प्रविशतिरिस निया स्वीकारादिवि विपापम् । विकारवि-"को पापि स्यादिपटे पिटांनां nिtri केमिषादेशोपरेसं घ्यापक्षने रिपो बिधारो मन इति iam iपा गुमादीना ट. कादिरूपेर विकारे-परिनामेपि गुगलपिनाशो न मागिना मानत्याग मा पारि रियारपणे परिणामिनिरपनाशिनाशिय मामी वेनानियता निम्नो मति मागास गरपाने पारपान triमिनाA TA पोलि: amittarti भोलि त विसरायोगिनो दा नित्यनियमापो माल मिलोपिain माय - नि , म मोगा IT भिम ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २माडिके- .इकारस्य प्रयोगे विषयकृते यद् इकारः स्थानं जहाति तत्र यकारस्य प्रयोगं त्रुवते, संहितायां विषये इकारो न प्रयुज्यते वस्य स्थाने यकारः प्रयुज्यते स आदेश इति, उभयमिदमुपदिश्यते तत्र न ज्ञायते कि तत्त्वमिति ।। आदेशोपदेशस्तत्त्वम्- विकारोपदेशे ह्यन्वयस्याग्रहणाद् विकाराननुमानमिति । सत्यऽन्वये किंचिद् निवर्तते किंचिदुपजायते इति शक्येत विकारोऽनुमातुं न चान्चयो गृह्यते तस्माद् विकारो नास्तीति ।। भिन्नकरणयोश्च वर्णयोरप्रयोगे प्रयोगोपतिः । विटतकरण इकारः ईपस्पृष्टकरणो यकारः ताविमौ पृथत करणाख्येन मयत्नेनोचारणीयौ तयोरेकस्याऽप्रयोगेज्यस्य प्रयोग उपपन्न इति । इकारादेविनाशाभावादत्र पक्षे नित्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः । पक्षान्तरमाह- फेचिदिति, फेचित् वैयाकरण- प्रभृतयः, विषयकृते विपयीकृते प्राप्ते इत्यर्थः, यत् स्थानमित्यन्वयः, अत्रापि पक्षे वर्णानित्यत्वं न प्रामोति- इकारादेः प्रयोगस्य परित्यागेपि विनाशित्यासंभवादित्याशयः । स्वाभिमतमादेशपक्षमाइ-- संहितायामिति, संहितायाम- अव्यवहितसंयोगे, तदेतद् व्याकरणे प्रसिद्धम् । तस्य- इकारस्य, या वर्णान्तरस्थाने वर्णान्तरोत्पत्तिः स आदेश इत्यर्थः, अत्र पक्षे पूर्ववर्णविनाशेनोत्तरवर्णोत्पत्त्या च वर्णा- नामनित्यत्वं प्राप्नोतीत्याशयः । उपसंहरति- उभयमिति, उभयम- विकार आदेशश्च तत्र पूर्वोक्तपक्षद्वये विकाररातृतीयपक्षे चादेश इत्युभयमित्युक्तम् । प्राप्तसंशयमाह- तत्रेति, तत्र विकारादेशयोर्मध्ये. विकारपक्षो वा तस्वमादेशपभो वा तत्त्वमिति निश्चयाभावात् तत्र संशय इश्यन्वयः ।। संशयनिरासार्थ तत्त्वमाह- आदेशेति । आदेशपक्ष एव यथायों न विकारपक्ष इत्यर्थः । विकार. पशं प्रत्याचष्टे- विकारति, विकारोपदेशे विकारपझे गन्धयः- पूर्वपदार्थस्योत्तरोत्तरमनुत्तिर्दश्यते यथा सुवर्णस्य फटकादिपु. ‘ध्यत्र' इत्यादिवर्णस्थले तु अन्वयस्याऽमहणात्= पूर्ववर्णस्य इकारादे- रुत्तरवर्गेपु यकारादिषु अनुत्तेरदर्शनाद् विकारस्यानुमानं न संभाति न हि यकारादिपु इशारादीनां गन्धोप्यस्तीत्यर्थः । अत्र "विकारोपदेशे " इति पदं व्यर्थमेव किं वा 'अन्वयस्य प्रहणात्' इति पतन्यमासीत् । स्पवाक्यं स्वयमेव व्याचप्पे- सतीति, अन्वये अनुवृत्तौ, यथा सुवर्णस्य कटकादिष्व- नुत्या सुवर्णकटकयोः प्रकृतिविकृतिभावः, सुवर्णस्य किंचित्- पुण्डलाकृविनिवर्तते तत्र किंचित कटफाकृतिरुपमायते सुवर्ण तूमयनापि सममनुवर्तते इति तन प्रतिविकारभावः स्वीक्रियते, प्रहने धन पूर्ववर्गस्वरूपस्योत्तरवणेप्यनुत्तियते इति न वर्णानां विकारोस्तीति ज्ञायते इत्याहन चेति ।। अविकारपक्षे उपपत्त्यन्तरमाह- भिन्नति, फरणम् प्रयत्नः, तर विश्वप्रयरन इकारः परपृष्टः प्रयत्नो यकार इति व्याफरणे प्रसिद्धम्, भिन्नकरणयो:-भिनयलोपाययोर्वयोर्मध्ये एपस्या- अयोगेन्यस्य प्रयोग उपपद्यते यकारस्यायोगे यकारस्य प्रयोग इति पूर्वपर्णस्याऽप्रयोगेन निवृत्ति- रापद्यते न प निवृत्तस्य प्रवियपपद्यने तस्मान वर्णानां पारपरं प्रतिषिकृतिमात्र उपपयो, यति प्रातिविकृतिमावः स्वात्तदा पूर्ववर्णस्य निवृत्तिनं स्याद् यथा मुवर्णस्य फटकण्टलादिपु निसिन भवति. भवति प पूर्ववर्गस्याप्रयोगेन निवृत्तिरिति न प्रतिविकारभाव उपपयने. किप प्रविविकृति भावे उधारणानुएलायन्नम्य भेदो न स्यादित्यर्थः । कि वेकारादीनामप्रयोगे एव हि यथारादीनां प्रयोगसंभवान् विद्धय प्राप्तं तेन अतिविकारभावम्यामावः सिद्धा-विरद्धयोः प्रतिविकारमाता- इसममादित्यर्थः । स्वयं च्याचऐ-विवृत्तति । सौ-कारयकारी।सयोधारयकारयोर्मध्ये एकम्य ·शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम्] न्यायभाष्यम् । १९५ अविकारे चाविशेषः। यत्रेमौ इकारयकारौ न विकारभूतौ-'यवते. यच्छति. प्रास्त' इति. 'इकारः इदम्' इति च, यत्र च विकारभूतौ- 'इष्टया' 'दध्याहर' इति उभयत्र प्रयोक्तुरविशेपो यत्नः श्रोतुश्च , श्रुतिरित्यादेशोपपत्तिः ॥ प्रयुज्यमानाऽग्रहणाच । न खलु इकारः प्रयुज्यमानो यकारतामापद्यमानो गृह्यते, किं तर्हि १. इकारस्य प्रयोगे यकारः प्रयुज्यते. तस्मादविकार इति ।। अविकारे च न शब्दान्वाख्यानलोपैः । इकारस्य. अन्यस्य- यकारस्य । उपपन्नः उपपद्यते इत्यन्वयः, स्पष्टं सर्वम् । इकारयकारयोः प्रयत्न- भेदात् साहित्य नोपपद्यते तेन प्रविविकारभावो नोपपद्यते- प्रकृतिविकृतिभूतयोः सुवर्णकटकयो साहित्यदर्शनादित्याशयः॥ आदेशपक्षे उपपत्त्यन्तरमाह- अविकारेति, विकृताऽविकृतयोर्वर्णयोरविकारे मादेशपक्षे अवि. शेप. साम्यमुपपद्यते न तु विकारपझे इत्यन्वयः । वयं व्याचटे- योति, न विकारभूतौ= अविकृती यथा-- यतते इत्यादिस्यले यत्यादिधातुरेव यकारादिरित्ययं यकारो न विकारभूतः, इकार इत्यादिस्यले इकारोपि न विकारभूतः, विकारभूताबुदाहरति- यत्र चेति, 'इट्या' इत्यत्र यत्रधातुयकारस्य संगसार- गेन इकारादेशो जात इत्ययमिकारी विकारभूतः, 'दध्याहर' इत्यन च "इको यणचि" इत्यनेन दधिशब्देकारस्य यकारादेशो जात इत्ययं यकारो विकारभूतः, स्ववक्तव्यमाह- उभयौति, उभयर विश्वाविकृतयोः, यथा 'इकारः' इत्यत्राविकृतस्येकारस्योचारणे वक्तः प्रयत्लो भवति श्रोतुच श्रवणं भवति तथैव 'इया' इत्यत्र विकृतस्येकारस्योचारणे वक्तुः प्रयत्नः श्रोतुश्च श्रवणं भवति, एवमेव 'दध्या- हर' 'यतते' इत्यादिस्थलेषु विकृताविकृतयोर्यकारयोः यत्नस्य श्रवणस्य च साम्य विज्ञेयम्, एतत्साम्यं च विकारपक्षे नोपपद्यते-विझताविकृतयोविशेषस्यावश्यकत्वात् लोफेपि दुग्धादिपु तथा दर्शनाद् अन्यथा विकृताविकृतत्वमेव न स्यात् , विशेषश्च वक्तु. प्रयत्ले श्रोतुश्च श्रवणे एव स्याद् न च प्रयत्नश्रवणयोविशेष उपलभ्यते इति न विकारपक्ष उपपद्यते । आदेशपक्षे तु 'श्या' इत्यनेगरो न विकारभूत इति 'इकारः' 'इया' इत्युभयबेकारस्याविरुतत्वेन साम्यात् तव्ययत्नश्रवणयोरपि साम्यमुपपद्यते इत्यादेशपक्ष एवोप- पपद्यते न विकारपक्ष इत्याइ- इत्यादेशोपपत्तिरिति ।। भविकारपक्षे उपपत्त्यन्तरमाह- प्रयुज्यमानेति, प्रयुज्यमानस्य- पूर्वप्रयोगविषयस्येकारादेर्यारादि- वर्णप्रयोगकाले प्रहणाभावादपि विकारपझो नोपपद्यते-प्रतिविकृतिभावग्थले प प्रकृतेविकारावस्था- यामपि प्रहणं भवति यया सुवर्णस्य फटकाद्यवस्थाया नैव प्रझनेस्तीति न विकारपक्षः किं तु आदेशपक्ष एव, आदेशप व पूर्ववर्णस्य निवृत्तिस्वीकारादुत्तरवर्णप्रयोगकाले प्रहणापत्तिास्तीत्यर्थः । वयं ध्याच- नेति । पूर्वपक्षी तत्वं जिज्ञासते-किमिति । उत्तरमाह-कारस्येति, 'दप्यम्' इत्यय इकारस्य प्रयोगे प्राप्ति इकारस्थाने यकारः प्रयुज्यते इत्यादेशपशः सिद्ध इत्ययः । उपसंहरति- तस्मादिति । स्पष्टं सनम् । अत्र- " यथा हि क्षीरं कालविपाकापेक्षं दधि भवद् दृश्यते न वषेरारी यफारो मान् (श्यते) इत्यपः" इदि वात्पर्यटी। ननु वर्गानां विकारामाश्पक्षे व्याकरणशास्त्रस्य वैययं स्यात् । इत्याशपाह- अविकारेति, मविकारे विकारामावपझे आदेशपक्षे शन्दान्वाख्यानस्स- व्याकरणशाखस्य टोप वैयर्य नास्ति-

·प्रसन्नपदापरिभूपितम् । [२ अध्याये. २माहिक
न विक्रियन्ते वणा इतिान चैतस्मिन् पशब्दान्वाख्यानस्याऽसंभवो येन वर्णविकारं मति-
पधेमहीति । न खलु वर्णस्य वर्णान्तरं कार्यम्- न हि इकाराद् यकार उत्पद्यते यकाराद्वा इकारः,
पृथक्स्थानप्रयत्नोत्साद्या हीमे वर्णास्तपामन्योऽन्यस्य स्थाने प्रयुज्यते इति युक्तम् । एतावचैतन्
परिणामो विकारः स्यात् कार्यकारणभावो वा, उभयं च नास्ति तस्मान्न सन्ति वर्णविकाराः ॥
वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवच्च वर्णविकारानुपंपत्तिः ।
"अस्तेर्मूः" "ब्रुवो वचिः" इति यथा वर्णसमुदायस्य धातुलक्षणस्य कचिद्विपये
वर्णान्तरसमुदायो न परिणामो न फार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं मयुज्यते त्या वर्णस्य
वर्णान्तरमिति ॥ ४०॥
आदेशविधायकत्वेन साफल्यादित्यर्थः । स्वयं व्याचक्षाणः सिद्धान्तमाह-नेति । यदि वर्णानां विकारा.
भावपक्षे व्याकरणस्य वैयय स्यात् तदा तत्सार्थक्याथै वर्णविकारः स्वीक्रियेतापि न चैवमस्तीत्याह-न
चेति, एतस्मिन् पझे वर्णविकाराभावपक्षे । वर्णान्तरस्य वर्णान्तरकार्यत्वं प्रत्याचष्टेन सस्विति,
विकारपक्षे वर्णान्तरं वर्णान्तरकार्य स्यात् न चैतदुपपद्यते इत्यर्थः । कार्यकारणभावाऽभाये हेतुमाह-
न हीति । स्वमतमाह-पृथगिति, पृथक्पृथक्स्थानप्रयत्नाभ्यामुत्पाद्या वर्गास्तत्र इकारयकारयोः स्थान-
मेदामावपि प्रयत्नमैदोस्त्येव यथा विवृतप्रयत्न इकार ईपस्पृष्टप्रयत्नश्च यकार इति. तदेतद् व्याकरणे
प्रसिद्धम्, तया च पृथस्थानप्रयत्नोत्पाद्यानां वर्णानां परस्परं कार्यकारणभावो नोपपद्यते-- कार्यस्य
कारणापेमया सर्वथा वैलझण्यस्यासंभवादिति तेषां वर्णानां मध्येऽन्यो वर्णः अन्यस्य वर्णस्य स्थाने
प्रयुज्यते इत्येव युक्तमित्यादेशपक्षः सिद्धः- मत्र पक्षे पूर्वोचरवर्णयोः साम्यापेक्षाया अमावादित्यन्वयः ।
अन्यत् पूर्वपक्षिमतं निराकरोति- एतावदिति, वर्णानां वर्णान्तररूपेण परिणामपक्षेपि परिणामोर्य
विकारो वा स्यात् कार्यकारणमाव:- कार्यकारणभावेन कार्य वा स्यात् एतदुभयं नोपपद्यते इति
प्रतिपादितमेवेति न विकारपक्षो वा कार्यकारणभावपो वा संभवति किं वादेशपक्ष एव संभवति
वत्र व वर्णानामनित्यत्वं स्पष्टमैवेत्युपसंहरति- तस्मादिति । अत्र- "मनु मा भूद्विकारः परिणामो
ऽर्यान्तरं तु भविन्यति ततो नित्या वर्णा भविष्यन्तीत्याह- एतावधैदिति" इति तात्पर्यटीका, परित
णामपक्षे परिणममानपदार्थस्य स्वरूपनाशाऽस्वीकाराग्नित्यस्वमित्यर्थः । अत्र " एवाववन् ।" इत्यत्र 'स
पायम् । इति वकन्यमासीत् । विकारश्व प्रकृतिविकृतिमावमूलक इविविशंपो विज्ञेयः ।।
वर्णविकारानुपपत्तौ दृष्टान्तमाह- वर्गति, वर्गसमुदायः पदं वचानित्यमेवेवि पूर्वपक्षिणापि
स्वीकृतम् अनित्यस्य च पदस्य विकारम्बीकारावश्यकवाया अमावात्- अनित्यत्वनिवृत्त्यर्थमेव वर्णानां
विकारस्वीकारात विकारस्यले प्रकृतिस्वरूपस्य विकृतिप्वनुवृतिस्वीकारेण नित्यत्वस्वीकारादिति पदानाम-
नियानां विकारानुपपचिरिति यथा “ अस्तेk" इत्यत्र अस्थातुस्याने भूरित्यादेश एव स्वीक्रियते
न तु विकारस्तथा 'दध्यत्र ' इत्यादिस्यले पूर्ववर्णस्यानेप्युत्तरवर्गस्य आदेश एव स्वीकार्यों न विकार
इति वर्गविकारानुपपत्तिरित्ययः । अत्र-" वर्णस्यैकस्य वास्तवत्वात् काचिद्विकार उपपद्यते. युद्धि-
समाहारमानस्य तु तत्समुदायस्व न विकारसमवस्तस्मात पत्राकामेनाप्यादेशोपदेशो वक्तव्यः स पर
कन्सवादेकस्मिन्नप्यस्तु वणे इति" इति तात्पर्यटीका स्वयं ध्याचष्टे- अम्तेरिति, एतद् व्याकरणे प्रसि.
द्धम्, वर्णसमुदायस्य- अस् इत्यादेः, कचिद्विपये= आवातुस्प्रत्यये परे सति प्राप्तो वर्णान्तरसमुदाय
भूरितिपदं न परिणामः संभवति. न वा कार्यम्- पूर्ववर्गसमुदायस्यानुवृत्तेरमात्रात्. कार्यपशे परिणामपडे
च कारणानुत्तेः प्रत्यक्षत्वान्. किं तु अस् इति शम्दान्तरस्य स्याने मूरिति शब्दान्तरं प्रयुज्यते क्या
च सददेव 'दथ्यत्र । इत्यादी वर्गान्तरस्य स्यानेपि वान्तरं प्रयुज्यते इत्येव स्वीकार्य होनेत्र कार्य-
संभरे वर्गानां विकारकत्सनायां गौरवादित्यर्थः । मचायमादेशपन एव ॥१०॥

·शनानित्यत्वप्रतिपादनम्] न्यायभाष्यम् । १९७ । - । इतथ न सन्ति विकारा:- प्रकृतिविवृद्धौ विकारवृद्धः ॥ ४ ॥ प्रकृत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टं यकारे इस्वदीर्घानुविधानं नास्ति येन विकारत्वमनुमी- यत इति ॥४१॥ न्यूनसमाधिकोपलब्धेविकाराणामहेतुः ॥ ४२ ॥ द्रव्यविकारा न्यूनाः समा अधिकाच गृह्यन्ते. तद्वदय विकारो न्यूनः स्यादिति । द्विवि- धस्यापि हेतोरभावाद साधनं दृष्टान्त:- अत्र नोदाहरणसाधा हेतुरस्ति न वैधान . अनुपसंहृतश्च हेतुना दृष्टान्तो न साधक इति । प्रतिदृष्टान्ते चानियमः प्रसज्येत । विकारपक्षेऽनुपपत्त्यन्तरमाह- प्रकृतीति, प्रकृतेर्वृद्धौ सत्यामेव विकारस्यापि वृद्धिर्भवतीति प्रक- तिविकारभावस्थले प्रसिद्धं यथा वन्तुवृद्धया पटवृद्धिरिति, 'ग्रामण्यः' इत्यादिस्थले तु प्रतिभूतस्ये- कारस्य दीर्घत्वेन वृद्धौ सत्यामपि यकारस्य वृद्धिर्न दृश्यते तस्मान्न विकारपक्षः संभवतीत्यर्थः । व्याचटे- प्रकृतीति, प्रकृत्यनुविधानम् = प्रकृतेरनुकरणम् = सादृश्यं विकारेषु दृश्यते यकारे तु प्रकृतिभूतेकारस्य यो धर्मो व्हखत्वं दीर्घत्वं वा तदनुविधानम् 'ध्यत्र ' इत्यादिस्थले नास्तीति न विकारपक्षः संभव. तीत्यर्थः । येन- प्रकृत्यनुविधानेन । अत्र- " महद्भिः सलु तूलपिण्डैरारब्धः स्थूलः पिण्डः अल्पै- श्वारब्धो महानल्प इति दृष्टं तद्वदिहापि दीर्घकारविकारस्य यकारस्य इकारविकाराद् भवितव्यं विशे- पेण. न चास्ति विशेपस्तस्मान्न प्रकृतिविकारभाव इत्यर्थः" इति तात्पर्यटीका ॥ ४१॥ उक्तस्य पूर्वपक्ष्युचरमाह- न्यूनेति, प्रकृत्यपेक्षया विकाराणा कचित् न्यूनत्वं भवति यथा तूला- पेक्षया तन्तो:. कचित् समत्वं भवति यथा सुवर्णतत्कार्ययोः कचिचाधिस्यं भवति यया वीजापेक्षया वृक्षस्येति न प्रकृतिवृद्धौ विकारवृद्धिनियम इति पूर्वसूण यो वर्णविकारप्रत्याख्यानहेतुरुकः सोऽहेरे- घेति न वर्णविकाराभावसाधक इत्यर्थः । ब्याचष्टे-द्रव्येति, विकाराणा न्यूनत्वादिकमुदाहृतमेव । प्रकृतमाह- तदिति, यथा तूलविकारस्तन्तुः तूलापेक्षया न्यून एव भवति तद्वत् अयं विकार:- वर्ण- लक्षणो विकारोपि प्रकृत्यपेक्षया न्यूनो भवति यथा एकमात्रिके कारापेक्षया यकारस्यार्धमानिकत्वेन न्यूनत्वं तथा च प्रकृत्यपेक्षया विकारस्य न्यूनाधिकभावसंभवात् इकारादिवर्णाना यकारादिवर्णा विकार- भूता एवेति स्वीकार्यमिति विकारपक्ष उपपन्न इत्यर्थः । सूत्रं व्याख्याय तन्निराचष्टे-द्विविधत्येति, हेतोः= व्याप्तः, उक्तो द्रव्यविकारलक्षणो दृष्टान्तो वर्णविकाराणामसाधनम् = असाधक इत्यन्वयः । व्याप्तिद्वविध्याभावमाह- मोति, उदाहरणसाधान हेतुः- अन्वयन्याप्तिः, उदाहरणवैधाद् दे॒तुः- व्यविरकव्याप्तिः । उपसंहरति- अनुपसंहृत इति, हेतुना= व्यात्या, दृष्टान्वोपसंहारो हि व्याप्त्या भव- तीत्यर हेतुशब्दो व्याप्तिपरो विज्ञेयः । यत या विकारत्वं तत्र वन न्यूनत्वं वाधिकलं वेति नियमो नास्ति- परस्परं व्यभिचारादित्यन्वयव्याप्रभावः, यत्र विकारत्वं नास्ति तन न्यूनत्वादिकं नास्तीवि व्यविरेकच्याप्तिरपि नास्ति-- अश्वगजयोन्यभिचारात्. या न्यूनत्वादिक नास्ति वन विकार नास्ती. त्यपि व्यतिरेफच्याति स्ति- समाधिविकारेषु व्यभिचारादित्यर्थः ।। प्रत्युद्दाहरणमाह-प्रतिदृष्टान्ते इति, प्रविष्टान्ते विद्यमाने त्वदुष्स्यानियमः प्रसन्यते इत्यन्वयः, पूर्वस्याने प्राप्तः परः पूर्वस्य विकार एव भवतीति नियमो नास्ति-पमस्याने नियुक्तस्याश्वस्य धूपमविका- रत्वासंभवात् तदेव इकारस्थाने प्रयुक्तस्य सकारस्य इकारविकारत्वं नोपपद्यते इति प्रतिष्टान्तसत्वात ·१९८ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [२ अध्याये. समाहिके- ययाऽनडुहः स्यानेऽश्वो वोडं नियुक्तो न तद्विकारो भवति. एवमिवर्णस्य स्थाने यकार: प्रयुक्तो न विकार इति । न चात्र नियमहेतुरस्ति- दृष्टान्तः साधको न प्रतिदृष्टान्त इति ॥४२॥ द्रव्यविकारोदाहरणं च- न- अतुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४३ ॥ अतुल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावो विकल्पते विकारश्च मकृतीनुविधीयते, न विवर्ण- मनुविधीयते यफारः तस्मादउदाहरणम्- 'द्रव्यविकारः' इति ॥ ४३ ॥ द्रव्यविकारे वैपम्यवद् वर्णविकारविकल्पः॥४४॥ यथा द्रव्यभावेन तुल्यायाः प्रकृतेर्विकाररूपम्यम् एवं वर्णभावेन तुल्यायाः मकवेर्विकार- विकला इति ।। ४४॥ त्वदुक्तं नोपपद्यते इत्यर्थः । स्वयं ध्याचटे- ययेति, अनहा-वृपभस्य, वोढुम् शकटादिवनार्थम् । तद्वि- कार:- वृपमविकारो न भरतीति प्रसिद्धमेव ! प्रकृतमाह-एवमिति । विकार:इकारविकारो न भवति। खोतप्रतिदृष्टान्तस्यास्य विकारामावसायकत्वाभाचे वाधकमाह-न चेवि, 'दृष्टान्तः साधको भवति न प्रविष्टान्तः इत्यत्र नियमहेतोरभावादुक्तपतिदृष्टान्तेन वर्णानां विकारामावः सिद्ध इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अमिमसूनमवतापति- द्रव्येति, पूर्वपक्षिणा वर्णविकारसाधनार्थं यद् द्रव्यविकारोदाहरणं पूर्वसूत्रे प्रदर्शितं तन्न युक्तमित्येवं सूत्रघदकनकारेणान्वय. । पूर्वसूत्रोक्तं प्रत्याचष्टे-नैति, न्यूनसमाधिपेत्यादिना यदुक्कं वन्न संभवतीत्यर्थः, अत्र हेतुमाह- अतुल्येति, अतुल्यप्रकृतीनाम्= मिनप्रवीनां विकाराणां विकल्पात्- भेददर्शनाद् भेद आवश्यको यथा वटवीआद् वटवृक्षो विकारो वटवीजविलक्षणादश्वत्थ- पीमादश्वत्यवृक्षो विकारो जायते एतादृक्षस्थलेषु प्रकृतिविकारभावः स्वीमियते किं वा प्रकृतिविकार- मावरथले प्रकृतिमेदेन विकारवैलझण्यं रक्ष्यते यथाम्रादिवीजाना वैलक्षण्यन तद्विकाराणां वृक्षफलादीनां वैलमण्यं प्रत्यक्षमेव प्रकृते च हस्वदीर्घाभ्यामिकाराभ्या भायमानस्य यकारस्य वैपम्यं न दृश्यते इति न प्रकृतिविकारभाव उपपद्यते इति द्रव्यविकारदृष्टान्तेन वर्णविकारसिद्धिर्भ संभवतीति सूनार्थ. अन "विकारविकल्यात्" इत्यत्र विकाराणा विकल्पात्' इतिवकल्यमासीत् । च्याचटे-- अतुल्यानामिति, समतुल्याना द्रव्याणा वढादिवीजाना प्रकृतिभावा- प्रकृतिचं विकल्पते विवियो विलक्षणो भवति तेन विकाराणामपि वैलक्षण्यं भवति, विकारश्च प्रकृती:- स्वामतिमनुविधीयते= प्रकृतिसदशो भवदीवि प्रकृतिविकारभावस्य मर्यादा, "मतिमाय ॥ इत्यत्र विकृविमाकः इविवक्तव्यमासीन् । मध्वमाह- नेति, यफारस्तु इकारस्य दस्वत्वे दस्तो वा दीर्घत्वे दीपों या न भवतीति इकारानुविधानामावान यफार इकारविकार इत्युपसंहरति- तस्मादिति । पत्र- "अनुन्यायाः प्रविशारा विपल्सन्ते-- प्रविमेद. मनुविधीयन्ते " इति तात्पर्यटीका ॥४३॥ मन पूर्वपश्याह-द्रयेवि, यशवीजयोर्यया द्रव्यत्वेन तुन्यत्वैपि स्वरूपमेदो भवतीति द्रव्यविका- रेषु वैषम्यम्= प्रत्यपेक्षया पैलमण्यं दृश्यते इति विकारणां न प्रत्यनुविधाननियमनया प्रश्ने इकारयकारयोर्वर्णत्वेन तुल्यत्वैपि स्वरूपमेदो दृश्यते इति वर्गविकारस्यापि विम्ल्य: प्रत्यपेक्षया बेल- क्षम्यमुपपत्तमिति न इस्वदीपत्वादिरूपेण प्रत्यनुविधानामावाद् वर्णविकारस्यानुपपत्तिरिति सूत्रार्थः । मत्र- "न प्राविभेदमवश्यमनुविधीयन्ते विकाराः" इति तात्पर्यटीग । प्याचरे- ययेति, यथा द्रश्य- मारेन- दूज्यत्वेन विकारतुत्याया अपि प्रस्तविकारवैपस्यम् विकारस्य वृशादःप्रत्यपेक्षया पैलमय भवति क्या गंभावेन पावेन विकारनुयाया अपि मलेरिकारस्य विकारे यकारे विस्पधेल- क्षण्यमुपश्यते इति ने कारसारश्याभावाद यकारस्यारविकारत्वानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ४४ ॥ .

·१९९ शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम् । न-विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ १५ ॥ अयं विकारधर्म:- द्रव्यसामान्ये यदात्मकं द्रव्यं मृद्वा सुवर्ण वा तस्यात्मनोऽवये पूर्वो व्यहो निवर्तते व्यूहान्तरं चोपजायते तं विकारमाचक्षते, न वर्णसामान्ये कश्चित् शब्दात्मा- ऽन्वयी य इत्वं जहाति यत्वं चापद्यते, तत्र यथा सति द्रव्यभाये विकाररूपम्ये नाऽनहहोऽश्वो विकारः-विकारधर्मानुपपत्तेः, एवमिवर्णस्य न यकारो विकारः-विकारधर्मानुपपत्तेरिति॥४५॥ इतश्च न सन्ति वर्णविकारा:- विकारप्राप्तानाम पुनरापत्तेः ॥ ४६ ।। अनुपपन्ना पुनरापत्तिः । कथम् ?. पुनरापचेरननुमानादिति । इकारो यकारत्वमापन्नः पुनरिकारो भवति । न पुनरिकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयोग इत्यत्रानुमानं नास्ति ? ॥४६॥ उक्तं निराकरोति-नेति, विकारधर्मस्य प्रत्यनुविधानस्य वर्णेपु अनुपपत्तेः- अदर्शनाद् वर्ण- विकारो नोपपद्यते, विकारभूतेषु च कटकादिषु प्रकृतिभूतसुवर्णसादृश्यस्य दर्शनात. क्षेप्वपि वीज- सादृश्यमस्त्येव तच न प्रत्यक्षं सूक्ष्मत्वादित्यन्यदेतत् किं वा वीजरससमानरसवत्त्वं वृक्षफलादिपु बीज- सादृश्यं प्रत्यक्षमेव. अन्यथा पीजापेक्षया विलक्षणस्य यक्षस्य संभवे चटनीजादश्वत्थवृक्षोपि जायेत न चैवमस्तीति विकारेषु प्रकृत्यनुविधानस्य नियमः सिद्ध इति उत्तरवणेषु पूर्ववर्णानुविधानस्याभावाद् विकारत्वामावः सिद्ध इति सूत्रार्थः । व्याचरे- अयमिति । विकारधर्ममुपपादयति-द्रव्येति, प्रकृति- विकारयोर्द्रव्यसामान्ये- द्रव्यत्वेन साम्येपि किं वैकद्रव्यत्वे सति द्रव्यम्= प्रकृतिर्यदात्मक मृन्- मृदा. त्मकं सुवर्णम्- सुवर्णात्मकं च भवति तस्य= मृदात्माल्य सुवर्णात्मकस्य का मात्मनः स्वरूपस्य- सुवर्णत्वादेरन्यये- अनुत्ती सत्त्यामेव पूर्यो घ्यूहः- फटकाद्याकारो निवर्तते वनिवृत्त्या ध्यूहान्तरम् छुण्डलाधाकारो जायते तम् एतादृशम् प्रकृतिसरूपं प्रत्यनुविधानविशिष्टं कार्य विकारमाचक्षते तथा च विकारेषु प्रकृत्यनुविधाननियमः सिद्ध इत्यर्थः । वर्णानां विकारत्वानुपपत्तिमाह- नेति, कार- यकारयोर्वर्णसामान्ये वर्णत्वेन साम्येपि न कश्चित् शब्दारमा कटकादिविकारेषु सुवर्णपद् मन्वयी- अनुवर्तमानो दृश्यते य इकारत्वं हित्वा यत्वस्य ग्रहणेन यकारस्य प्रकृतिः स्याद् यफारच तस्य विकृतिः स्यादिति न वर्णेषु प्रकृतिविकारभाव उपपद्यते कि त्वादेशपक्ष एवेत्यर्थः । वर्णविकाराभावपक्षे दृष्टान्त- माह-तनेति, वन अनुवृत्त्यभावे सिद्धे, यया पभाश्वयोव्यभावे= द्रव्यत्वसामान्येपि रिकाम्यैषम्ये- विकारवैषम्यात्-खरूपपम्यात् प्रकृतिविकारभावो न भति सकस्य हेतोः? विकारधर्मानुपपत्ते पर- त्यनुविधानादर्शनादेव अर्थात् फुपमाश्वयोः प्रकृति विकृतिमावयोग्यसादृश्यस्यादर्शनादित्येव पायं. प्रश्त्यनुविधाने घ मतिविकृतिमावो भवति यया वृपमतद्वत्सयोः, ए यफारादिवर्णेष्वपि कारा- दिपर्णानुविधानाभापादेव प्रकृतिविकृतिभावो नोपपद्यते इवि न यकार इकारविकार इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ अग्रिमसूयमयतारयति- इतथेति । वर्णविकारासमो इत्वन्तग्माद-विफारति, विकारमाता- नाम्- विकतानाम्- विकारभूतानाम् मपुनरापत्तेः- पुनः प्रकृतिरूपता नोपपद्यने यया दुग्धविकारस्य दमो दुग्धरूपता न संभवनि. प्रकले सुइकारस्याने उत्पन्नस्यापि यकारस्यकारमायः संभाति- 'दम्यान' इति पपनानन्तरम् 'दमि अन इत्यस्यापि वहुं शम्यत्वादिति यांना पुनः प्रतिरूपन्यसंभवाद विकारत्वं नोपपने इति सूत्रार्यः । यस्तुवस्तु वर्णानामपि पुनः प्रत्यापत्तिोपपद्यते क्षणिकत्वीकारा. दिति विमाननीयम् । प्यायो- अनुपपन्नेवि, विकाराणां पुनगपति:- पुनः प्रतिस्पतारमा नदश्यते यया दप्नो दुग्धरूपवान संमतीत्यर्थः । विधारागो पुनगपत्तनुपपत्ती हेतुं मिशास- पमिति । उत्तरमाह- पुनरापरिनि, अननुमानाप- प्रमाणाभाग भदर्शनाद विचार पुनरा.

·- २०० प्रसन्नपदापरिभूपितम् [रयोये. आहिके सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः॥१७॥ अननुमानादिति न- इदं धनुमानम्- सुवर्ण कुण्डलत्वं हित्वा रुचकत्वमापद्यते रुचकत्वं हित्वा पुनः कुण्डलत्वमापद्यते, एवमिकारो यणि यकारत्वमापनः पुनरिकारो भवतीति ॥४७॥ व्यभिचारादननुमानम्- यया पयो दधिभावमापन्नं पुनः पयो न भवति किमेवं वर्णानां न पुनरापत्ति: १. अय सुवर्णवत पुनरापत्तिरिति ? सुवर्णोदाहरणोपपत्तिश्च- न-तदिकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात ॥ १८ ॥ पत्तिोपपद्यते इत्यर्थः । अन- "अननुमानादिति प्रमाणाभावमुपलक्षयति" इति तात्पर्यटीका । वर्णेषु पुनरापत्तिमाह- इकार इति, विकारत्यविरुद्धा पुनरापचिर्वणेपूपलभ्यमाना विकारत्वं निवारयतीत्ययः । विपक्षे पायकमाह- नेति, इकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयोग:- आदेशो भवतीत्यत्रानुमानम् प्रमाण नास्तीति न कि त्वस्ति प्रमाणं विकारधर्मत्य प्रकृत्यनुविधानस्यानुपलब्धिः विकारत्वविरुद्धा पुनरा• पत्तिश्चेति न वर्णविकारपक्ष उपपद्यते इत्यर्थः ।। ४६ ।। पूर्वपक्षी विकाराणामपि पुनरापत्तिमुदाहरति- सुवर्गति, सुवर्णादिविकारेषु पुनरापत्तेदर्शनात " अपुनरापत्तेः" इति यो हेवरुक्तः सोऽहेतुः= वर्णविकागभावसाधाको न संभवतीति सूत्रान्वयः । व्याचट- अननुमानादिति, पूर्वसूनभाष्ये "पुनरापत्तेरननुमानात्" इति यदुक्तं तन्न युक्तमित्यर्थः । विकाराणां पुनरापत्ती प्रमाणमाह- इदमिति । अनुमानम्= प्रमाणम् । प्रत्यक्षप्रमाणमुदाहरति- सुवर्णमिति, रुचकादिविकाराणा झुण्डलवाद्यापत्तिरूपा पुनरापत्तिरनेन प्रदर्शिता । प्रकृतमाह- एव. मिति, यणि= यणादेशेन, तथा च पुनरापत्तेर्विकारत्वविरुद्धत्वाभावाद् वर्णानां पुनरापरया विकारल. पाधो न संभवतीति वर्णविकारपक्ष: सिद्ध इत्यर्थः ॥४७॥ भाष्यकारः स्वोक विकाराणां पुनरापत्तौ प्रमाणाभावमुपपादयति- व्यभिचारादिति, वदेतर भाष्यमुक्तपूर्वपक्षमण्डनपरम् । पुनरापत्तेर्यभिचारादननुमानम् प्रमाणाभाव इत्यन्वय', यत्र यत्र विकारत्वं तत्र तत्र पुनरापत्तिरिति व्याप्तिास्ति दुग्धविकारेषु पुनरापञ्चरसंभवादिति न विकारत्वन्य. भिचारिण्या पुनरापत्त्या वर्णानां विकार, सिध्यतीत्यर्थः । व्यभिचारमुद्दाहरति-- यति, सथा प विकारभूतेषु दयादिषु पुनरापत्तिर्न दृश्यते सुवर्णादिविकारेषु च दृश्यते इति व्यभिचारस्तदा वर्ण- विकारपो दयादिष्विव धणेषु पुनरापत्त्यभावो या वक-यः किंवा सुवर्णादिषिकारग्विव पुनराप तिर्वकव्येवि संदेहः, दृश्यते घ वर्णेषु पुनरापत्तिः सा च विकारत्वव्यभिचारिणीति नोफमुवर्णविकार- दृष्टान्तेन वर्गविकार उपपद्यते इत्यर्थः । वस्तुवस्तु वर्गेषु पुनरापत्तेः प्रदर्शिवत्वाचसंदेहोयं प्रामा. दिक एवेत्यनुसंधेयम् ।। स्वरतव्यमाह- सुवर्गति, मुवर्णोदाहरणोपपत्तिश्च न संभवतीति सूनपटकनफारेणापयः मैति-- सद्विकाराणाम् सुवर्णविकाराणां कुण्डलादीना मुत्रर्गभावस्य- मुवर्णत्वस्य अन्यतिरकात् अलोपादि स्यन्वयः, यत्र हि प्रारवरूपत्यागानन्तरं प्राकृतरूपस्य पुनर्ग्रहणं मवति तत्र पुनरापचिरित्युच्यते पटकादीना च प्रकृति: मुवर्णमेव न तु पुण्डलादिक पटकादिभिश्च मुवर्ण-पता न परित्यज्यते यदि परित्यज्येत तदा पुनः सुवर्णरूपतापत्या पुनरापनिरुपश्येतापि न पैवमरतीति न मुवर्णविकारेषु पुनरापत्तिरति येन सुवर्णविशारदृष्टान्तान् पुनरापत्तियुक्तानां वर्णाना विकार सिष्येवेवि मूत्रार्यः । पावटे-अवस्थितमिति, होयमानेन कुण्डल्यादिना धर्मेण. उपभायमान कम्त्यादिना धर्मग, सुवर्गस्यावस्थितत्वेनाऽनुवर्तमानत्वं प्राप्त तेन मुनर्गरूपढाया अनिचिः प्राता. नया प पुनरापस्यमा ·. प्रात:- वर्णनित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायमाध्यम्। २०१ अवस्थित सुवर्ण हीयमानेनोपजायमानेन च धर्मेणधर्म भवति नैवं कथित् शब्दात्मा हीय- मानेन इत्वेन उपजायमानेन यत्वेन च धर्मी गृह्यते तस्मात् सुवर्णोदाहरणं नोपपद्यते इति ॥ ४८॥ वर्णवाव्यतिरेका वर्णविकाराणामप्रतिपेधः ॥ १९ ॥ वर्णविकारा अपि वर्णत्वं न व्यभिचरन्ति यथा सुवर्णविकारः सुवर्णत्वमिति ॥ ४९ ॥ सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य ।। ५० ॥ - कुण्डलरुचकौ सुवर्णस्य यमौ न सुवर्णवस्य. एवमिकारयकारौ कस्य वर्णात्सनो धौं ? वर्णवं सामान्यं न तस्येमौ धौ भवितुमर्हतः, न च निवर्तमानो धर्म उपजायमानस्य प्रकृतिः- तत्र निवर्तमान इकारो न यकारस्योपजायमानस्य प्रकृतिरिति ।। ५० ॥ इतश्च वर्णविकारानुपपतिः- नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ५१ ॥ पूर्वरूपनिवृत्त्यनन्तरमेव पुनरापत्तेः संभवादित्यर्थः । प्रकृते सुवर्णोदाहरणानुपपत्तिमाह- नैव- मिति, शब्दात्मा शन्दस्वरूपम् । यदि सुवर्णवत् कस्यचित् शब्दस्यानुत्तिः स्यात्तदा सुवर्णदृष्टान्तो घटेतापिन चैत्रमस्तीति न विकारेषु पुनरापत्तिः संभवतीति वणेषु दृश्यमानया पुनरापत्त्या विकारत्वं निवर्तते इत्यादेशपक्षः सिद्ध इत्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति ॥४८॥ अन पूर्वपक्ष्याह- वर्णत्वेति, यथा सुवर्णविकारेषु सुवर्णत्वमनुवर्तते तया वर्णविकारेप्यपि यकारा: दिपु वर्णत्वमनुवर्तते एवेति वर्णत्वस्याऽन्यतिरेकात्- अव्यभिचारान मनुवर्तमानत्यादू वर्णविकाराणां भतिषेधो नोपपद्यते किं तु सुवर्णविफारवद् वर्णविकारोपि सिद्ध इति सूनार्थः । व्याचप्टे- वर्णविकारा इति, सूराव्यारयानेन भाष्यमपि व्याख्यातं विशेयम् ॥ ४९।। उतपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे- सामान्येति, दृष्टान्तपझे सामान्यतः सुवर्णत्वसामान्ययुषस्य मुवर्णस्य धर्मयोगः- पुण्डलवादिधर्मयोगो भवति न तु सुवर्णत्वसामान्यस्य. मुवर्ण पावस्थितत्वादनुपर्वमानमिनि संभवति तस्य धर्मयोग इति सुवर्णकुण्डलादिषु प्रकृतिविकारभाव उपपद्यते. प्रश्ते प कारयकारयोलु- वर्तमानस्य वर्णवसामान्यस्य तु इत्ययत्यादिधर्मयोगो नैव संभाति-मसंभगार सामान्ये सामान्यान- झीकारात् . वर्णत्वसामान्यांश्च न कोपिदकारयकारादापनुवर्तते येन यकारादिवर्णनां विकारत्वं स्यादिति न वर्गविकार उपपद्यते इति सूत्रार्थः । व्यावष्टे- मुण्डलेति, मुवर्णादिनन्यस्य युण्डलत्यादिधर्मः संभ- पति- रात्र जायमानत्वात्. न तु मुरर्णत्वस्य- द्रव्यत्वाभावात् । प्रश्नमाह- एमिति, मरने मुर्ग पफारादिप्यनुपर्वमानो वर्णः कोपि नोपलभ्यते यकारादयो यस्य विकाराः स्युः । वर्गवं प मामान्य स्वयमेव धर्मभूयमिति न यस मौशारयारी- इत्ययत्वे या धर्मों संभवत इत्याद- यसमिनि। ननु कारपकारयोरेव प्रतिविधारमायः किन स्यादित्याराहपाइन पति, भत्र धर्मः"न्यत्र 'धमी' इतिरछायमासीन, नियमानो ममी जायमानस्य प्रतिनं भवति- भनुपर्वमानस्यैव मारि. संभया दारा यारागन निवर्तते पर नानुवर्तने इति न दारो यकारस्य प्राविः संभागीय मपः । सामान्यनो बिशेपरुपैग महत समन्वयति-ति । परमन्यमान विधारणा सरपपने इत्यर्थः ।।५०॥ मनिममूमनारयति-तोति, सासूसोचहेतोः। नियनि-यांना नियमवि. मारास अविहाराव विकारत्वं नोगतं येन धनिकार - भनित्यम्पेय विद्यार- पान, निरपानामात्मादीनां विशारत्रास्त्रीराम, पानामनिया पानापानार प्रतिमा नि.

·. - - 'प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. २आहिके- 'नित्या वर्णाः' इत्येतस्मिन् पक्षे इकारयकारौ वर्णी इत्युभयोनित्यत्वाद् विकारानुप- पत्तिः, नित्यत्वेऽविनाशित्वात् कः कस्य विकार इति । अथ 'अनित्या वर्णाः' इतिपक्षः ? एवमप्यनवस्थानं वर्णानाम् । किमिदमनवस्थानं वर्णानाम् ?, उत्पद्य निरोधः, उत्पद्य निरुद्ध इकारे यकार उत्पद्यते. यकारे चोत्पद्य निरुद्ध इकार उत्पद्यते, कः कस्य विकारः । तदेतद् अवगृह्य संघाने. संघाय चाऽवग्रहे घेदितव्यमिति ।। ५१ ।। नित्यपक्षेत तावत्समाधिः- नित्यानामतीन्द्रियत्वाचद्धर्मविकल्पाच वर्ण- विकाराणामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ नित्या वर्णा न विक्रियन्तै' इति विप्रतिपेधः, यथा नित्यत्वे सति किंचिदतीन्द्रियं किंचिदिन्द्रियग्राह्यम् इन्द्रियग्राह्याश्च वर्णाः. एवं नित्यत्वे सति किंचिन्न विक्रियते वस्तु विक्रियन्ते इति ॥ विरोधादहेतुः- तद्धर्मविकल्पः, नित्यं नोपजायते नाऽपैति= अनुपजनापाय- शित्येनानुवर्तमानस्वाभावात् प्रतित्वं नोपपद्यते तथा च पूर्ववर्णस्याऽनवस्थानात् प्रकृतित्वाभावे उत्तर- वर्णस्य विकृतित्वमपि न संभवति- विकारत्वस्य प्रकृतित्वनिरूपितत्वादिति न वर्णविकारः पशद्वयेपि संभवतीति सूत्रार्थः । व्याचऐ-नित्या इति, उभयो:= इकारयकारयोर्वर्णत्वेन नित्यत्वं तेन च विका- रत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । उक्तमेव काकाप्याह-नित्यत्ये इति, को वर्ण: फस्य वर्णस्य विकारः स्यात् । सर्वेषामपि वर्णानां नित्यत्वस्वीकारादित्यर्थः । वर्णानित्यत्वपक्षे विकारानुपपत्तिमाह- अथेति, एवमपि एवं हि- अनित्यत्वे ह्यनवस्थानम् अननुवर्तमानत्वं विनाशित्वं वा वर्णानां प्राप्तम्- अनित्यत्वान् . अनवस्थितस्य च प्रकृतित्वं नोपपद्यते प्रकृतित्वाभाये च तद्विकारोपि नोपपद्यते इति वर्णानामनित्यत्व- पक्षेपि प्रकृतिविकारभावो नोपपद्यते इत्यर्थः । अनवरयानस्वरूपं जिज्ञासते-किमिदमिति । उत्तरमाह- उत्पति, उत्पद्य- उत्पत्त्यनन्तरं यो निरोधः- विनाशः स एवाऽनवस्थानम् । अनवस्थानं वर्णेषु सम. न्वयति- उत्पधेति, निगद्धे विनष्टे, इकारस्य क्षणविनाशित्वेनानुवर्तमानत्वाभावात् प्रकृतिवं नोपपद्यते. इकारस्य प्रकृतित्वाभावे च यफारस्य विकृतित्वमपि नोपपद्यते इत्यर्थः । विपरीतक्रममाह- यकारेति । माक्षिपति- क इति, को वर्णः कस्य वर्णस्य विकारः स्यात् ?- अनुवर्तमानस्य कस्यापि वर्णस्याभावात् । इकारयकारयोरुत्पत्तिनिरोधस्थलमाह- तदेतदिति, अवगृह- विगृह्य- 'दधि मन्त्र । इति विमहानन्तरं संचाने- 'ध्यत्र ' इति संधिकायें खून 'इकार निरुद्धे यकार उत्पद्यते । इति वेदितव्यम् , संधाय 'दध्यत्र' इति संधिकार्यानन्तरम् अवग्रहे = 'दधि मत्र' इति पुनर्विमहे कने ‘यकार निराद्धे इकार उत्पद्यते' इति वेदितव्यमित्यन्वयः ।। ५१ ।। मप्रिमसूत्रमवतारयति-नित्येति, वर्णानां नित्यत्वपक्षे विकावस्य समाधिः- पपादनमनेन सूत्रेण क्रियते इत्यर्थः । नित्यानामिति-नित्यानामपि पदार्थानां धर्मविपस्यात्= धर्मस्य नानाविधत्तात् तनाकाशादीनां नित्यानामतीन्द्रियस्वं सकाराद् गोवादीनां नित्यानामिन्द्रियमाहत्वमिति यथा धर्मभेद- स्तथा केषां चिनित्यानां विकारस्वानुपपत्तावपि वर्णानां नित्यानामपि इन्द्रियमाहवाद् विकारत्वं संभ. वतीति वर्णविकाराणाम् अप्रतिपंधःप्रतिपयो नोपपद्यते इति वर्गनित्यत्वपक्षेपि वर्गविकार उपरम इति सूमार्पः । म्याचष्टे- नित्या इति, 'नित्या वर्गा न विक्रियम्त' इति यो वर्गविकारप्रतिपेवास विप्रतिषेधः- विरुद्धः- मयुक्तः प्रतिषेधः- नित्यत्येपि विकारसंभवादित्यर्थः । उदाहरति- यति, नित्यं सदतीन्द्रियमाकाशादि. नित्यं सदिन्दियप्रारं गोत्वादि, तत्र नित्या मपि का इन्द्रियमाहा इति यथा- काशादिनित्यापेश्या वैषम्पं तया विकारटभ वैषम्यमपि संभवतीति मनमाद- एवमिनि, किंधित .

·वर्णानित्यत्वप्रतिपादनम् ]] न्यायभाष्यम्। २०३ धर्मकं नित्यम्, अनित्यं पुनरुपजनापाययुक्तम् . न चान्तरेणोपजनापायौ विकारः संभवति. तद् पदि वर्णा विक्रियन्ते ? नित्यत्तमेषां निवर्तते, अथ नित्याः ? विकारधर्मत्यमेपां निवर्तते, सोय विरुद्धो हेत्वाभासो धर्मबिकल्प इति ॥ ५२ ॥ अनित्यपसे समाधिः- अनवस्थायित्वे व वर्णोपलब्धिवत् तदिकारोपलब्धिः ।। ५३ ।। यथाऽनवस्थायिनां वर्णानां श्रवणं भवत्येवमेषां विकारो भवतीति ।। असंबन्धादसमर्था । अर्यप्रतिपादिका वर्णोपलव्धिन विकारेण संवन्धादसमर्था या गृह्यमाणा वर्णविकारमनुमापये- दिति, तत्र यादृगिदम्- यथा गन्धगुणा पृथिवी एवं शब्दसुखादिगुणापीति. तागेतद् भव- गोत्वादि । एवं वर्णानां नित्यत्वपक्षेपि विकारत्वं सूत्रानुसारेण व्याख्याय तस्य प्रत्यास्यानमारभते- विरोधादिति, "तद्धर्मविकल्पात्" इति यः सूत्रे वर्णविकारसाधनार्थ हेतुरुतः स विरोधादहेतुरित्य- न्ययः । नित्यस्वरूपमाह-नित्यमिति, नापैति- न विनश्यत्ति, अनुपानापायधर्मकम् उत्पत्तिविनाश. हीनमेव नित्यमित्युच्यते । अनित्यस्वरूपमाह- मनित्यमिति, उपजनापाययुक्तम्- उत्पत्तिविनाशयुर्फ थानित्यमित्युच्यते । पर्यवसितमाह-न चेति, उपजनापायौ= उत्पत्तिविनाशौ अन्तरेण विना, पूर्वस्य विनाशं विना उत्तरस्य चोत्पत्ति विना प्रकृतिविकारभावो नोपपद्यते यथा दुग्धदनोः । प्रकृतमाह- तदिति, वर्णविकारपक्षे वर्णानां नित्यत्वं नोपपद्यते--विकारत्वेनाऽनित्यत्वप्रसङ्गात् ! एपाम- वर्णानाम् । नित्यत्वपक्षे च विकारो नोपपद्यते इत्याह- अथेति । उपसंहरति- सोयमिति, धर्मविकल्पा- धर्मविक- सादिति हेतुविरुद्धत्वाद् हेत्वाभास एवेति न वर्णविकारसाधकः संभवति. विरुद्धत्वं च नित्यानां विकारत्वासंभवात् विकारत्वसाधकस्य नित्येष्वसंभवात् अनित्यत्वव्याप्यत्वाश नित्यत्वविकारत्वादिवि. रुद्धधर्माणामेकत्रासंभवाय विजेयमिति न नित्यत्वपक्षे वर्णविकारः संभवतीत्यर्थः ।। ५२ ॥ मग्रिमसूरमवतारयति- अनित्येति, वर्णानामनित्यत्वपक्षे समाधिः- विकारोपपादनमनेन सूनेण क्रियते इत्यर्थः । अनवस्थितत्वे इति-वर्णानामनवस्थायित्वे= अनित्यत्वे यथोपलब्धिः= प्रत्यक्ष भवति पया तत् तेषां वर्णानां विकारोपलब्धिः- विकारोपि संभवति, क्षणिकानामिकारादिवर्णानां यया प्रत्यक्षविपयत्वमुपपद्यते तथा यफारादिवोसादकत्वमपि संभवतीत्यनित्यत्वपक्षेपि वर्णविकार उपपन्न इति सूनार्यः । व्याचष्टे- यति । एपाम- वर्णानाम् । अन्यथाऽनरस्थायि चे प्रत्यक्षविपयन्वमपि न स्यात मवस्थितस्यैव प्रत्यक्षविषयत्यदर्शनादित्याशयः । एवमनित्यत्वपक्षेपि धर्मविफार सूत्रानुसारेण व्याप्याय वस्य प्रत्यारयानमारमते- असंपन्यादिति, वर्णविफारसायकत्वेन या यॉपलब्धिनिर्दिष्टा सा वर्गविका- रेण सहाऽसंबन्धात्= मसंबद्धत्वादेव असमर्था= वर्गविकारसाधनसमर्था नास्ति-संपद्धस्यैर साथ- त्याद् भूमादेरिदैत्यर्थः । मर- " तस्मादसंयन्यादसमा पोपलब्धिर्वर्णविशारप्रतिपादने इत्यर्थः" इति तात्पर्यटीका। नन्यसमर्यापि वर्णोपलब्धिः फयं न वर्गविकारमनुमापयेत् ? इत्याशझ्याह- मति, अर्थप्रतिपादिया वर्गविकारप्रतिपादकत्वेनाभिमता वोपलब्धिर्वगविकारेण सह संपन्भाइसमयी नास्ति या गृपमाणा वर्णविफारमनुमापयेदित्यन्वयः, यदि वर्गोपलभिवविकारसंपन्बादममा स्याचदाऽमाम. प्यात् वर्गविकारसंपन्यस्य सेन यविकारस्यानुमापिका स्यादपि न चैवनम्तीत्यर्थः । अन " मा भूद- गोपलभिजविकारंण साझासंघद्धा. मादेशविरोधितया तु सग्नित्या पाशियाहिकारं साधपिय- सीत्यत माह-नच पोपलपिरिति" इति तायटीशायर्गोपलम्भेगविगाराननुमाप टा. न्वमाद- सोति, 'पियो शब्दमुपादिगुगा गन्यगुणात्वा'हिंदा 'यथा प्रथिवी गन्मगुमा सया शब्दमुम्पादिगुगापिइत्यु यारगिदं वाक्यं नाम यपा गन्धरन मममुग्गदिम न प्राप्नोति.

·२०४ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २आहिके- नीति । न च वर्णोपलब्धिर्वर्णनिवृत्तौ वर्णान्तरमयोगस्य निर्वर्तिका, योऽयमिवर्णनिवृत्तौ यका- रस्य प्रयोगः यद्ययमिवर्णोपलब्ध्या निवर्तते तदा तत्रोपलभ्यमान इव! यत्वमापयते इति गृह्येत ?, तस्माद्वणोंपलब्धिरहेतुर्वर्णविकारस्येति ॥ ५३ ॥ विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरेऽविकारोप- पत्तेश्चाऽप्रतिषेधः ।।५४ ॥ " तद्धर्मविकल्पात् " इति न युक्तः प्रतिषेधः- न खलु विकारधर्मकं किंचिद् नित्य- मुपलभ्यते इति । " वर्णोपलब्धिवन्" इति (च) न युक्तः प्रतिपेधः- अवग्रहे हि 'दधि अत्र' इति प्रयुज्य चिरं स्थित्वा ततः संहितायां प्रयुङ्क्ते- 'दध्यत्र' इति. चिरनिवृत्ते तागेतत्- 'वर्णोपलब्धिवद् वर्णविकारोपलब्धिः । इदं वाक्यं भवति नाम तथा वर्णोपलब्ध्या वर्णविकारो न सिध्यति- वर्णोपलब्धेर्वर्णविकारसंबद्धत्वाभावादित्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-न चेति, वर्णनिवृत्तौ- पूर्ववर्णनिवृत्तौ जातायाम् उत्तरवर्णप्रयोगस्य निर्वर्तिका निष्पादिका नेत्यन्वयः । सामान्येनोक्तं प्रकृते विशेषरूपेण समन्वयति- योयमिति, निर्वर्वते= निष्पद्येत, तत्र- इकारस्थाने 'दध्यत्र ' इत्यत्र, उपलभ्य. मानो यकारप्रयोग इत्यन्वयः किं वा तत्र= यकारप्रयोगे उपलभ्यमानः सन् इवर्ण इत्यन्वयः । गृहोता विज्ञायेत, यथा सुवोंपलब्ध्या कुण्डलोपलब्धिर्भवतीति सुवर्ण कुण्डलत्वमापद्यते इति सिध्यति तथेवों- पलब्ध्या यदि यकारप्रयोगा यकारो निर्वतेत तदोपलभ्यमानेपि यकारप्रयोगे उपलभ्यमानेन इवणेन 'इव! यत्वमापद्यते । इति सिध्येतापि. न चैवमरित- इवोंपलब्धौ सत्यां यकारप्रयोगासंभवादि- त्यन्वयः, यथा कुण्डलावस्थायामुपलभ्यमानत्वेन सुवर्ण कुण्डलत्वमापनमिति गृहाते तथा यदि यकाराव- स्थायामिकार उपलभ्येत तदा इकारो यत्वमापन इति गृहोवापि न चैवमस्ति यकारावस्थायाम् 'दृश्यत्र' इत्यादाविकारस्योपलम्भाभावादित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, वणोंपलब्धिर्वर्णविकारस्याऽहेतुन अनुमापिका न भवतीत्यन्वयः ॥ ५३ ।। " नित्यानाम् " " अनवस्थायित्वे " इत्युक्तसूत्रद्वयमपि प्रत्याचष्टे-विकारेति, वर्णानां विकार- धर्मित विकारित्वे नित्यत्वाभावात्- नित्यत्वं न संभवतीति यः " नित्यानाम्" इत्यादिसूण न्याय• सिद्धान्तस्य प्रतिषेध उक्त सोऽप्रतिषेधः= प्रतिषेधो नोपपद्यने, तथा " अनवस्थायित्वे " इत्यादिसूण वर्णानित्यत्वपझे वर्णविकारोपादनेन न्यायसिद्धान्तस्य यः प्रतिपेध उक्तः सोऽप्रतिपेपः- प्रतिषेधो नोप- पद्यते- कालान्तरे= पूर्ववर्गनित्यनन्तरकालेऽविकारोपपत्तेः- विकारोपपचेरसंभवात्, विकारो हि प्रकृतिविनाशानन्तरकाले न भवति न हि दुग्धविनाशानन्तरं दावि जायते प्रकृते च इकारनाशानन्तर मेव यकारो जायते इति न विकारो भवतीति न वर्गविकार उपपद्यते इतिसूवार्यः । अनेनफेनैव सूत्रेण पूर्वोचसूनद्वयं प्रत्याख्यातम् । अत्र सूत्रे- "अविकारोपपत्तेः' इत्यस्य स्थाने 'विकारानुपपचेः' इति वक्तव्यमासीत् । मर- " प्रत्यक्षं हि वर्णस्य द्वितीयक्षणे युज्यते विकारतु कालान्तरीयः (कालान्तरे) न युज्यते " इति विश्वनाथभट्ठाः । मूत्रस्य पूर्वभागं ध्याचष्टे- तद्धमेति, “नित्यानाम्" इतिसूरोको यः " सद्धर्मविकलात्" इति न्यायसिद्धान्तप्रतिपंथः स न युक्त इत्यर्थः । उत्त हेतुत्येन विकारयमिन्धे नित्यत्वासंभवमाइ-नेति, वर्णनित्यत्वपक्षे वर्गविकारो नोपपद्यते विरोधान नित्यानां विकारमिला- मंभवादित्यर्थः । उत्तरभागं व्याचटे- वर्गति, "नवस्थायित्व " इतिमूत्रोक्तो यः " वर्गापडन्धिवन्" इदिन्यायसिद्धान्तप्रतिपंथः स न युक्त इत्यन्वयः । सूनोपहेतुमागं व्याचटे- प्रवाई इति, अपहे विमहावस्यायाम 'दधिमत्र' इति विषप्रयोगछवाचिरं रिथवा चिरफालानन्तरम्-चिरेण इकार- विनाशानन्तरं संहितावस्यायाम् 'दभ्यः' इति प्रमुझे, तोकारनामानन्दरं भायमानस्य पकारस्य ·वर्णानित्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम्। २०५ चायमिवणे यकारः प्रयुज्यमानः कस्य विकार इति प्रतीयते ? । कारणाभावात् कार्याभाव इत्यनुयोग: मसज्यते इति ॥ ५४॥ इतश्च वर्णविकारानुपपत्ति:- प्रकृत्यनियमाद् वर्णविकाराणाम् ॥ ५५ ॥ इकारस्थाने यकारः श्रूयते. यकारस्थाने खल्विकारो विधीयते- विध्यति (इति), तद् यदि स्यात् प्रकृतिविकारभावो वर्णानाम् ? तस्य प्रकृतिनियमः स्याव- दृष्टो विकारध- मित्वे प्रकृतिनियम इति ।। ५५॥ अनियमे नियमाद् नानियमः ॥ ५६ ।। योयं प्रकृतेरनियम उक्तः स नियतः यथाविपयं व्यवस्थित:- नियतत्वानियम इति भवति, एवं सत्यनियमो नास्ति. तत्र यदुक्तम्- "प्रकृत्यनियमात्" इति एतदयुक्तमिति।।५६॥ इकारविकारत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । एवं क्रमं निरूप्य पर्यवसितमाह- चिरेति, चिरनिवृत्ते इवणे अयं प्रयुज्यमानो यकारः कस्य विकारः प्रतीयते= कथमिकारविकारः प्रतीयेत- प्रकृतिविनाशानन्तरं जाय- मानस्य तद्विकारत्वासंभवादित्यर्थः । "कस्य प्रतीयते" इत्यत्र 'नप्रतीयते' इति वक्तव्यमासीत् । विकार- पक्षे प्रतिकूलतर्कमाह- कारणेति, कारणाभावे कार्य न संभवतीति नियमाद् इकारे नष्टे उत्पद्यमानो यकारः कामकारकार्य स्यादित्यनुयोगः= आक्षेपः प्रसज्यते इति न वर्णविकार उपपद्यते इत्यर्थः ॥५४॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति इतश्चेति, इतः एतत्सूत्रोक्तहेतोः। प्रकृतीति- प्रकृतिविकारेपु प्रकृतिविक- त्योनियमो भवति यथा दुग्धं दधिप्रकृतिरेव भवति न तु दधिविकृतिरपि दधि च दुग्धविकृतिरेष भवति न तु दुग्धप्रकृतिरपि, वर्णविकारत्वेन चाभिमतानां तु वर्णानामयं प्रकृतिनियमो नास्ति- 'दध्यत्र' इत्यत्रेकारस्य प्रकृतित्वेपि 'विष्यति' इत्यादिसंप्रसारणस्थले इकारस्यैव विकृतित्वात् , 'दध्यर' इत्यत्र यकारस्य विकृतित्वम् 'विध्यति' इत्यत्र च यकारस्य प्रकृतित्वम्, प्रकृतिविकारभावस्थले चैतादृशः प्रकृत्यनियमो विकृत्यनियमश्च न दृष्टः किं तु प्रकृतिः प्रकृतिरेव भवति न विकृतिः, विकृतिश्च विकृतिरेव भवति न प्रकृतिरिति वर्णेपु प्रकृतिविकृत्योर्नियमाभावान्न वर्णविकारा उपपद्यन्ते इति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- इकारेति, 'दध्यत्र' इत्यत्र इतिशेषः, यणादेशस्थले इत्यर्थः । तदनेनेकारस्य प्रकृतित्वमुक्तम्, इकारस्य विकृतित्वमुदाहरति- यकारेवि, 'विध्यति' इत्यत्र "अहिज्याव्यधि" इतिसूत्रेण व्यवधातोर्यकारस्थाने इकारो भवतीति इकारस्य विकृतित्वमपि प्राप्तम् । स्वाभिप्रायमाह- तदिति तस्य वर्णविकारस्य, तथा चेकारस्य प्रकृतित्वे विकृतित्वं न स्याद् न चैवमस्तीति न वणेषु प्रकृतिविकारभाव उपपद्यते इत्यर्थः ! प्रकृतिविकारमावस्यले प्रकृतिनियमे प्रत्यक्षं प्रमाणयति-ष्ट इति, यथा दुग्धादीनां दधिप्रकृतित्वमेव दृष्टं न दधिविकृतित्वं दध्यादीनां च विकृतित्वमेव दृष्टं न प्रकृतित्वमित्यर्थः ।। ५५ ॥ अस्य च्छलेन पूर्वपक्ष्युत्तरमाह- अनियमति, नाऽनियम' योयं प्रकृत्यनियम उक्तः स न युक्तः- प्रकृतिनियमाभावेपि मनियमे= प्रकृत्यनियमस्य नियमात्, प्रकृत्यनियमस्तु निश्चितत्वाद् नियत एवेति नियमोपलब्ध्या प्रकृत्यनियमो न हानिकरस्तथा च यत्र प्रकृतित्वं तत्र न विकृतित्वं यन व विकृतित्वं तातुन प्रकृतित्वमिनिन प्रत्यक्षविरोध इति सूत्रार्थः ।व्यावष्टे- योयमिति प्रात्यनियमस्य नियतत्वमाह- यथेति, यथाविषयम्= विषयमैदेन यथा 'ध्यत्र इत्यादाविकारस्य प्रकृतित्वमेव. 'विध्यति' इत्यादा- विकारस्य विकृतित्वमेवेत्यर्थः । उक्त हेतुमाह-नियतत्वादिति । उपसंहरवि- एवमिति, एवम् प्रत्य- नियमस्य नियवत्वे सति । उक्तसिद्धान्तं प्रत्याचष्टे- तनेति, वर- प्रकृत्यनियमस्य नियतत्वे ।। ५६।।

·२०६ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये. २माहिक- नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः ।। ५७ ।। नियम इत्यत्रार्थाभ्यनुज्ञा. अनियम इति तस्य प्रतिषेधः. अनुज्ञातनिपिद्धयोश्च व्याघा- तादनन्तरत्वं न भवति. अनियमश्च नियतवाद नियमो न भवतीति । भावार्थस्प तया- भावः प्रतिपिध्यते, किं तर्हि १. तथाभूतस्थार्थस्य नियमशब्देनाभिधीयमानस्य नियतत्वाद नियमशब्द एवोपपद्यते, सोयं नियमादनियमे प्रतिपेयो न भवतीति ॥ ५७ ॥ न चेयं वर्णविकारोपपत्तिः परिणामात् कार्यकारणभावाद्वा, किं तर्हि ?- गुणान्तरापत्त्युपमर्दहार वृद्धिलेशलपेभ्यस्तु विकारोप- पत्र्वर्णविकाराः।। ५८ ।। उक्तपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे-नियमादिति, पूर्वपक्षिणाऽनियमे= प्रत्यनियमस्य नियमात= नियम- मुपपाध य: सिद्धान्तप्रतिपेष उक्तः स न युक्तः-नियमानियमविरोधात्-नियमानियमयोः परसरं विरोधादित्यन्वयः, वर्णेपु प्रकृत्यनियमस्य नियतत्वेपि प्रकृतिनियमो न संभवति, प्रकृतिविकारस्थले प प्रकृतिनियम उपपादितस्तदभावात् वणेपु प्रतिविकारभावो नोपपद्यते वहयभापे धूमवद्, वर्णेषु प्रकृति- नियमाभावश्चोपपादित एवेति सूमार्थः । व्याचक्षाणो नियमपदार्थमाह-नियम इति, सभ्यनुशार स्वीकार:- निश्चय इवियावत् , नियमो भाषपदार्थ इत्यर्थः । अनियमपदार्थमाह- अनियम इति, तस्यक नियमस्य । नियमानियमयोः परस्पर विरोधमाह- अनुशातेति, अनुशवस्य नियमपदार्थस्य नियम प्रामस्य, निपिद्धस्य अनियमपदार्थस्य= नियमप्रतिपेधप्राप्तस्य पाऽनर्थान्तरस्वम् एकपदार्थत्वं न संभ- पति- व्यापाताल परस्पर विरोधात तथा च प्रात्यनियमोपि प्रतिनियमरूपो न संभवतीत्यर्थः । मनियमस्य नियमत्वानुपपचिमाह- मनियमश्चेति, अनियमा= उक्त मत्यनियमो नियतत्वात- निया तत्यपि नियमस्वरूपो न भवति यया घटाभावो घटस्वरूपो न भवति दयेत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह- मानेति, अर्धस्य- प्रात्यनियमस्य तयाभाव:- नियतत्वं न प्रतिपिच्यते किंतु स्वीमिन्यते एव पपा प प्रात्यनियमस्य नियतत्वादेव प्रविनियमो वर्णेपु न मानोति. प्रात्यनियमस्य व नियतत्वेन प्रकृति विकारभावोपि वगैपु न प्रामोतीत्यर्थः । पूर्वपक्षी प्रतिपेयं जिासते-किमिति । उत्तरमाह- क्या. भूतस्येति, नियमशब्देनाभिधीयमानस्य- नियमशन्दमतिपाद्यम्य तपाभूतस्य= निश्चितस्य मयभि. परितस्य पदार्यस्य प्रातिविकारस्यले प्रतिनियमस्य नियवन्यात् वा नियमाद एयोपपद्यने न स्वनियमशदोपीत्यन्वयः, वणेपु प्रकृतिविकारमावस्योपपादनार्थ प्रतिनियम एवं प्रदर्शनीय बासीन प्रात्यनियमस्य नियम इति भावः, प्रात्यनियमस्य नियतत्येपि वर्गेषु प्रतिनियमो नोपपद्यते इति प्रतिपिष्यते इन्याशयस्तया १ प्राविनियमामावाद् वर्गापु प्रविषिविभावो नोपपपने इत्यर्थः । एप. सहरति- सोयमिति, मनियम- प्रात्यनियमस्य नियमान्- नियमप्रदर्शनाद् य: सिद्धान्तप्रतियः पूर्वसूत्रेगोफ सन संभवति किसु मिप्यन्यन्वयः ।। ५७ ॥ न्नु यदि याविकारो नास्ति सदा वर्गविशारमा कयं कृतः १ काय सम्पाय: १सयाराष्पाद मधेवि, पविशरोपसचि-याविरशदभयोगो न परिणामवादमाश्रित्य या कार्यकारणमावमाश्रित्य वा बर्गेषु प्रानो येन पूर्ववर्गाऽविलोपास्या वर्गानां निन्यचमापयेत्यर्थः । पूर्वरथी वर्गविशारद प्रयोगाटते. कारण जिस-किमिति । अस्योदरं प सूक्षेन विशेयम् । पत्र-सदेवं प्रति विधारमा निराहत्य विचारवचनहिशदानामादेर समययविनय धारोपचिरिति" इति तात्पर्पटी ! गुगान्तरति-गुगान्तगारस्पादिन्यो य द वगेंषु शिकार:- शिव शयने परतेः- परवीकारा पारिभरा-पविधारस्य म्पहारो प्रजनन पाना कार्यकारणभाषण ·पदलक्षणम् ] न्यायमाष्यम् । २०७ " स्थान्यादेशमावादप्रयोगे प्रयोगो विकारशब्दार्थः स भिद्यते- गुणान्तरपत्तिः- उदर- चस्यानुदत्त इत्येवमादिः, उपमर्दो नाम एकरूपनिवृत्तौ रूपान्तरोपजना, हास!= दीर्यस्य हस्वः, दृद्धिा इस्वस्य दीर्घः तयोर्वाप्लुतः, लेश:- लाघवम् 'स्तः' इत्यस्तेर्विकारः, . श्लेपा - आगमः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वा, एते एव विशेपाः विकारा इति एते एवादेशाः एते चेद्विकारा उपपद्यन्ते तर्हि वर्णविकारा इति ॥ ५८॥ ते विभक्त्यन्ताः पदम् ।। ५९ ।। यथादर्शनं विकृता वर्णा विभक्यन्ताः पदसंज्ञा भवन्ति । विभक्तिर्दयी-नाभिकी आख्यातिकी च 'ब्राह्मणः 'पति' इत्युदाहरणम् । उपसर्गनिपातास्तहि न पदसंज्ञाः लक्ष- परिणामात्= पूर्ववर्णस्योत्तरवर्णरूपत्वेन परिणामावेति सूत्रान्वयः, शेपं भाष्ये स्पष्टमेव । अत्र- "तु शब्दः पुनरर्थे. एतेभ्यः पुनर्वर्णविकारोपपत्तेः- वर्णविकारस्य= एकवर्णप्रयोगे वर्णान्तरप्रयोगस्योपपत्ते- वर्णविकार इति व्यवन्हियते” इति विश्वनाथभट्ठाः। व्याचष्टे- स्थान्यादेशेति, स्थान्यादेशभावात् स्थानिभूतस्य पूर्ववर्णस्याऽप्रयोगे= अप्रयोगावस्थायामुत्रवर्णस्य यः प्रयोगः स एव विकारशब्दार्थों न तु परिणामो वा कार्यकारणभावो वा. तथा च स्थान्यादेशमावेन पूर्ववर्णस्य विनाशादुत्तरवर्णस्य च तत्रोत्पत्तेवर्णानामनित्यत्वमेव प्राप्त न नित्यत्वमित्यर्थः । सः उक्तरूपो विकारः । भिद्यते गुणान्तरा- , पत्त्यादिभ्यो विविध इत्यर्थः । गुणान्तरापत्तिमुदाहरति- गुणेति, यथा 'देवीं वाचम्' इत्यत्र " अनु- दात्तस्य च" इत्यनेनाऽनुदात्तस्योदात्तः, “ अनुदात्तौ सुप्तिपौ” इत्यनेनोदात्तत्वप्राप्तौ चानुदात्तत्वं विधीयते एवमन्यत्रापि योध्यम्, स्वरस्य गुणभूतत्वात् स्वरान्तरापत्तिर्गुणान्तरापत्तिरेव । उपमर्दमाह- उपमर्द इति, यथा 'दथ्यन्त्र' इत्यत्र "इको यणचि " इत्यनेन इकारे निवृत्ते यकारोत्पत्तिः । हास. माह-हास इति, यथा 'चित्रगुः' इत्यत्र "गोस्त्रियोः" इत्यनेन हस्त्रादेशः वृद्धिमाह-- वृद्धिरिति, यथा 'गार्गिः' इत्यत्र " तद्धितेपु" इत्यनेनादिहस्वस्य दीर्घः, तयोः-हस्वदीर्घयोः यथा 'देवदत्त ३१ इत्यत्र " दूरादूते च " इत्यनेनान्त्यहस्वस्य प्लुतः, 'हे ३ राम' इस्यत्र च " हेप्रयोगे" इत्यनेन दीर्घस्य ऐशब्देकारस्य प्लुतः, लेशमाह- लेश इति, यथाऽसधातोः "भसोरलोपः" इत्यनेनाऽकारलोपे जाते 'स्तः' इति भवति तदेतल्लाघवमपि विकार एव, शेपमाह- श्लेष इति, यथा- 'स्कुन्दते' इत्यत्र "इदितो नुम् धातोः” इत्यनेन प्रकृतेर्नुमागमः, 'रामाणाम् । इत्यत्र " हस्वनद्यापो नुट्" इत्यनेन प्रत्ययस्य नुहागमः । उपसंहरति- एते एवेति, ये एते उदाहृता विशेषा एते एव विकारा इति आदेशा इति घोच्यन्ते. एते चेद्विकारास्तदा वर्णविकारा अपि सिध्यन्ति न चैते परिणामरूपा का कार्यरूपा वा विकाराः किं लादेशरूपा एव-प्रत्यक्षमेव वर्णानामुत्पत्तिविनाशयोदेशनादित्यनित्या एन वर्णा इत्यर्थः ॥ ५८॥ ॥ इति घर्णानामनित्यत्वप्रतिपादनं समाप्तम् ॥ पदार्थोपस्थापकरवं पदानामेवास्ति न वर्णानामिति संप्रति पदलक्षणमाह- ते इति, - वर्णा एवाभिमवानुपूर्वीविशिष्टा विभक्त्यन्ता: पदमित्युच्यते यथा- 'रामः' इति पचति । इति चेति सूत्रार्थः । व्यावी- यथेति, यथादर्शनम्- व्याकरणशास्त्रानुसारेण विकृताः- पूर्वसूत्रोक्तविकारविशिष्टा विभक्यन्वा वर्णाः पदसंज्ञाः पदसंशका भवन्ति तदुक्तम् " सुप्तिङन्तं पदम् " इति, विकृता इत्युप- लक्षणम्- विकारस्य सर्वत्रासंभवात् । विमदैविध्यमाह-विभक्तिरिवि, नामिकी- नानो भायमाना सुविभर्व्यिथा 'प्राह्मणः' इत्या. अब सुन्तत्वात् पदत्वम्, आख्यातिकी घावोर्जायमाना तिकि- भक्तिर्यया 'पचति' इत्यत्र. अन्न विडन्तत्वात् पदत्तम् । उपसर्गाणां प्रादीनां निपाताना घ चादीनां विभज्यन्तत्वादशात् तेषां पदसंज्ञा न स्यादिति तेषां पदत्वस्य लक्षणान्तरं वक्तव्यमित्याराहत- उप- प ·" " २०८ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [२ अध्याये. २आहिके 'णान्तरं वाच्यमिति, शिप्यते च खलु नामिक्या विभक्तेरव्ययाल्लोपस्तयोः पदसंज्ञार्यमिति । पदेनार्यसंपत्यय इति प्रयोजनम् ॥ ५९॥ नामपदं चाधिकृत्य परीक्षा- गौरिति (नाम) पदं खलु. इदमुदाहरणम्--- तदर्थे व्यक्त्याकृतिजातिसंनिधावुपचारात् संशयः ॥ ६ ॥ अविनाभाववृत्तिः संनिधिः, अविनाभायेन वर्तमानासु व्यत्याकृतिनातिषु गौरिति प्रयुज्यते तत्र न ज्ञायते- किमन्यतमः पदार्थः ? उत सर्वः इति ।। ६० ।। शब्दस्य मयोगसामर्थ्या पदार्थावधारणं तस्मात्- यौशब्दसमूहत्यागपंरिग्रहसंख्यावृद्धयऽपंचयवर्णसमासाऽनु- वन्धानां व्यक्तावुपचाराद् व्यक्तिः॥६१ ॥ व्यक्तिः पदार्थः, कस्मात् १. याशब्दप्रभृतीनां व्यक्तायुपचाराद । उपचारः- प्रयोगा, 'या गौस्तिष्ठति या गौर्निपण्णा' इति. नेदं वाक्यं जातेरविघायकम्- अभेदात्. भेदात्तु सगेति । उत्तरमाह-शिष्यते इति, उपसर्गनिपाता यव्ययान्तर्गता एव अन्ययशब्देभ्यश्च प्राप्ताया विभक्त अव्ययादाप्सुपः " इत्यनेन लुक्स लोपो भवति तथा च लुप्तविभत्यन्तत्वादुपसर्गादी. नामप्यनेनैव सूत्रेण पदत्वं प्रातमित्यर्थः, तयोः- उपसर्गनिपावयोः । पदसंज्ञाविधानस्य प्रयोजनमाह- पदेनेति, 'माह्मण: पचति' इत्यादिविभत्त्यन्तवर्णसमुदायेनैवार्थप्रत्ययो भवतीत्यर्थप्रत्यायकस्य वर्ण- वृन्दस्य काचिसंज्ञाऽऽवश्यकीति पदसंज्ञा कृता व्याकरणानुरोधेनेत्यर्थः ॥ ५९॥ पदं निरूप्य तदर्थनिरूपणमारभते-नामपदमिति, अधिकृत्य- समाश्रित्य, गौरिति नामपदम् इवमेवोदाहरणं व्यत्तयादिष्यस्य कोऽयं इति विधार्यते इत्यर्थः । अत्र "पदम्" इत्यत्र 'नामपदम् ' इति. वक्तव्यमासीत् । विचारो हि संशयपूर्वको भवतीति पदार्थे सूत्रेण संशयकारणमाह- तदर्थे इति, तदर्थे- पदस्यार्थे संशयः- पदस्य व्यक्त्याकृतिजातीनां संनिधौ= समुदाये उपचारात्-प्रयोगात्, व्यक्ति पिण्डः जाति: गोत्वादिसामान्यम् आकृतिः- अवयवसंयोगविशेष: एतेषां समुदायमुद्दिश्यैव पदं प्रयु- ज्यते तत्र न ज्ञायते व्यत्यादिषु कः पदम्यार्य इतिहेतोः पदार्थनिरूपणमारभ्यते इति सूत्रार्थः ।व्याचष्टे- अविनेति, अविनाभावेन= व्यास्या= अव्यभिचारेण= साहित्येन या धृत्ति:- वर्तमानता सा संनिधि रित्युच्यते सूत्र, जात्याकृतिव्यक्तयश्च पृपा पृथगू न भवन्तीति अविनाभावेन वर्तमानत्वं विज्ञेयम् । उपचारमाह- अविनाभावेनेति । गौरिति गौरितिपदम् । संशयमाह-तत्रेति, अन्यतमः व्यक्ति sऽकृतिर्वा जातिर्वा पदार्थः किं वा सर्वः व्यक्त्याकृतिजातय इति त्रिवयमेव पदार्थ इति न ज्ञायते इतिहेतोः पदाथें संशय इत्यन्वयः ॥६॥ अप्रिमसूत्रमवतारयति- शब्दस्येति, शब्दस्य प्रयोगसामात्= प्रयोगानुसारेण शब्दार्थस्य निश्चयः संभवति तस्मात् यस्मिन् प्रयोगो भवति य पदार्थमुद्दिश्य शब्दः प्रयुज्यते स एव पदार्थस्तस्य शब्दस्याऽर्थ इति शब्दानां व्यक्ती प्रयोगाद् व्यक्तिरेव शब्दार्थ इत्यर्थस्तदेतद् बौद्धमतं यौद्धमते "स्वलक्षणं स्खलक्षणम्" इत्युक्त्या जाते. प्रतिपिद्धत्वादाद व्यक्तर्याच्यत्वं प्राप्तम् । व्यक्तिवाच्यत्ववादिनो मतेन सूत्रमाह- येति, याशब्दादीनां व्यक्तौ उपचारान-प्रयोगाद् व्यक्तिरेव शब्दवाच्येति सूत्रान्वयः । समूः हादिशब्दैः समूहादिवाचका: शब्दा प्राहाः किं या समूहादीनामुपचार: संबन्धी विशेयः, अन्यत् सर्व भाष्ये स्पष्टमेव । व्यावष्टे- व्यक्तिरिति, पदस्वार्थः पदार्थः । व्यक्तवाच्यत्वकारणं जिज्ञासते-कम्मादिति । उत्तरमाह- याशब्देति । उपचारपदार्थमाह- उपचार इति । यागन्दश्योगमुद्दाहरति- या गौरिति, - ·. . , शब्दार्थनिरूपणम् ] न्यायभाष्यम्। २०९ द्रव्याभिधायकम् , ' गवां समूहः' इति भेदाद् द्रन्याभिधानं. न जातेः- अभेदाद , 'वैद्याय गां ददाति' इति द्रव्यस्य त्यागो. न जाते:- अमूर्तत्वात् प्रतिक्रमानुक्रमानुपपत्तेश्व, परिग्रहा स्वत्वेनाभिसंवन्धः 'कौण्डिन्यस्य गौः' 'ब्राह्मणस्य गौः' इति द्रव्याभिधाने द्रव्यभेदाद संबन्धमेद इत्युपपन्नम्. अभिन्ना तु जातिरिति, संख्या- 'दश गावो विंशतिर्गावः' इति भिन्न द्रव्यं संख्यापते. न जाति:- अभेदादिति, वृद्धिा कारणवतो द्रव्यस्याऽवयवोपचय:- 'अव. धेत गौः' इति. निरपयवा तु जातिरिति, एतेनाऽपचयो व्याख्यातः, वर्ण:- ' शुक्ला गौः कपिला गौः' इति द्रव्यस्य गुणयोगो न सामान्यस्य, समास:- 'गोहितं गोसुखम् ' इति द्रव्यस्य सुखादियोगो न जातैरिति, अनुवन्धः- सरूपप्रजननसन्तानः- 'गौएँ जनयति' इति तद् उत्पचिधर्मवाद् द्रव्ये युक्तं. न जातौ-विपर्ययादिति । द्रव्यं व्यक्तिरिति हि नार्या- न्तरम् ।। ६१॥ अत्र गोशब्दस्य व्यक्तिवाचकत्वे हेतुमाह- नेदमिति, पदार्थस्य भेदे सत्येव तत्र यच्छब्दप्रयोगः संभवति जातेश्च न भेदः- अभेदात्= ऐक्यादिति न यच्छन्दघटितवाक्येन जातेरभिधानं संभवति, द्रव्यस्य व्यक्तेस्तु भेदः प्रत्यक्षसिद्ध एवेति व्यक्तेरेवाभिधायकमिति व्यक्तिरेव शब्दवाच्येत्यर्थः । समूहप्रयोगमुदा- हरति- गवामिति, व्यक्तीनामनेकत्वेन समूहः संभवति न तु जातेरपि- एकत्वादिति व्यक्तिरेव शब्द- वाच्येत्यर्थः । मेदात् द्रव्यत्य= व्यक्तेभेदात्= अनेकत्वादित्यन्वयः । त्यागप्रयोगमुदाहरति- चैद्यायेति, ददातिपदवाच्यस्त्यागो व्यक्तेरेव संभवति- मूर्तत्वात् न तु जाते:-- अमूर्तत्वादिति व्यक्तिरेव शब्दार्थ इत्यर्थः, जातेः शब्दाऽवाच्यत्वे हेवन्तरमाह- प्रतिक्रमेति, दानाभूतयोः प्रतिक्रमानुकमयोतिावसंभ- वाद् व्यक्तौ च संभवान्न जातिः शब्दवाच्येत्यर्थः । प्रतिक्रमः- प्रदक्षिणीकरणम् मनुकमा अनुगमनम् इत्यर्थः प्रतिभाति । परिग्रहमुदाहरति- परिग्रह इति, स्वत्वेनामिसंवन्धः स्वस्वत्वोत्पादनम् , दानानन्तरं कौण्डिन्यकर्तृकपरिप्रहेण गौः कौण्डिन्यस्य जातेति कौण्डिन्यस्य गौः' इत्युच्यते. द्रव्याभिधाने- शब्दस्य व्यक्तिवाचकत्वे व्यक्तीनां भेदात् काचिद् गौः कौण्डिन्यस्य काचिद् ब्राह्मणस्येति संबन्धभेद उपपद्यते. न तु जातौ संबन्धमेद उपपद्यते-जातेरेकत्वादित्यर्थः । संख्यामुदाहरति- संख्येति, व्यक्ती- नामनेकत्वात् तत्र दशत्वादिसंख्याया अन्वयः संभवति न तु आतावपि-आतेरेकत्वादित्यथैः । वृद्धि- माह-वृद्धिरिति, कारणवतः= सावयवस्य पार्थस्य अवयवोपचय एव वृद्धिपदार्थः स च व्यको संभ- वति- व्यक्त: सावयवत्वाद् न तु जातावपि- जातेनिर्वयवत्वादिति 'अवर्धत गौः' इत्यादौ व्यक्तिरेव वाच्येत्यर्थः । उक्तमपचये= क्षयेऽविदिशति- एतेनेति, 'क्षीणा गौः' इत्युक्ते व्यक्त क्षयः संभवति- सावयवत्वादनित्यत्वाच न तु जातेरिति व्यक्तिरेव वाच्येत्यर्थः । वर्णमुदाहरति- वर्ण इति, द्रव्यस्य- व्यक्तः शुक्लत्वादिगुणयोगः संभवति न सामान्यस्य- जाते:- अरूपत्वादिति व्यक्तिरेव वाच्येत्यर्थः । समासमुदाहरति-- समास इति, गोहितं गोहितं गोः सुखं गोसुसम्. भत्रोच्यमानः सुसादियोगी द्रव्याय= व्यक्ती संभवति न जाताविति व्यक्तिरेव वाच्येत्यर्थः । अनुबन्धमाह- अनुबन्ध इति, सरू. पस्य- स्वसदृशस्य प्रजननस्य संतानः= परम्परा. स्वसशसंतानोत्पादकत्वमित्यर्थः, उत्पादकत्वम् उत्पा- धत्वं च द्रव्ये व्यक्तायेव संभवति- उत्पत्तिधर्मविशिष्टत्वाद् न गातौ- विपर्ययात् उत्पत्तिरहितत्वात नित्यत्वादिति व्यक्तिरेव वाच्येत्ययः । तदेवं याशब्दप्रयोगादिवशाद् व्योरेव शब्दवान्यत्वमुपपद्यते न जातेरिति प्रघट्टकार्थः । द्रव्यपदार्थमाह-द्रव्यमिति, नार्यान्तरम् द्रव्यव्यतिशब्दयोरर्थभेदो नास्तीति मयुकं द्रव्यपदं व्यचिपरमेवेत्यर्थः ॥ ६१ ॥ . .

·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [२ अध्याये २आहिरे- अस्य प्रतिषेधः-- न-तदनवस्थानात् ।। ६२ ।। न व्यक्तिः पदार्यः, कस्मात् ?, अनास्थानात् , याशब्दप्रभृतिभियों विशेष्यते स गो. शब्दार्थ:- 'या गौस्तिष्ठति या गौर्निपण्णा' इति न दुन्यमात्रमविशिष्ट जात्या विनाऽभिधी- यते । किं तर्हि १. जातिविशिष्टं तस्मान्न व्यक्तिः पदार्यः । एवं सम्हादिपु द्रष्टव्यम् ॥६२।। यदि न व्यक्तिः पदार्थ: कयं तर्हि व्यक्तायुपचार इति ?. निमित्तादऽतद्भावेपि तदुप- चारो दृश्यते खलु- सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधना- ऽधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसंक्तचन्दनगडाशीकटा- जनपुरुपेष्वतद्धावेपि तदुपचारः ।। ६३ ।। अभिमसूत्रमवतारयति- अस्येति, अस्य- उक्तस्य केवलव्यक्तेर्वाच्यत्वस्य अनेन सूनेण प्रतिषेधो योध्य इत्यर्थः । नेति- पेवलव्यत्वाच्यत्वं न संभवति- तत् तस्याः व्यत्रनवस्थानात्= व्यभिचारा. दित्यन्वय', शक्तिप्रहं विना पदात् पदार्थवोधो न सभवति अनन्तासु च व्यक्तिपु शक्तिप्रहो न संभ- वति एकत्र व्यक्तौ शक्प्रिहेण तदन्यव्यक्तबोधस्वीकारे शक्तिप्रहशाब्दबोधयोन्यभिचारः स्यादिति न पेवलव्यत्तेर्वाच्यत्वं सभवतीति सूतार्थ , यस्मिन् शक्तिप्रहस्तद्विपयक एव शाब्दयोधो जायते इति नियमोस्ति तस्य केवलव्यक्तेर्वाच्यत्वपक्षे यो मन स एवात्र व्यभिचारो वोध्या, किं वा जाति विना व्यतीना शक्तिपहार्थम् अनवस्थानान= व्यवस्थाया असंभवातू- उपसंहारासंभवादित्यर्थः । ध्याचष्टे- नेति । व्यते पदार्थत्वाभावे= वाच्यत्वाभावे कारण जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाह~ अनवस्था- नादिति । पूर्वसूत्रोक्तमनुवदति- याशब्देति । स्वाभिप्रायमाह-नेति, या गौस्तिष्ठति । इत्यादिवाक्येन द्रव्यमानम्- व्यक्तिमात्रम्. अविशिष्टम्= विशेषणरहितम् शुद्ध जात्या विना=जातिमकोडीकृत्य नाभि- धीयते इति न येवलव्याच्यत्वं सभवति- अभिधीयमानस्यैव पदार्थस्य वाच्यत्वसंभवादित्यन्वय' । वाच्य जिज्ञासते- किमिति । उत्तरमाह- जातीति, गोत्वादिजातिविशिष्टमेव द्रव्यं शब्दवाच्यमस्ति- जातिविशिष्टस्यवाभिधानादिति न व्यक्तिमात्र पदार्थ इत्यन्वय' । उक्त समूहादिप्रयोगवतिदिशति- एवमिति, पूर्वोदाहतेषु 'गवा समूह ' इत्यादिप्रयोगेष्वपि जातिविशिष्टस्यैवाभिधानात्तदेव शब्दवाच्य विशेयं न तु फेवला व्यक्ति शब्दवाच्येत्यर्थ । विशेप्यते विशेषरूपेण बोध्यते ॥ १२॥ व्यक्तेरवाच्यत्वपक्षे व्यक्ती शब्दप्रयोगहेतुं जिशासते- यदीति, उपचारः शब्दप्रयोग । उत्तरमाइ- निमित्तादिति, अतावेपि तच्छब्दाऽवाच्यत्येपि तस्मिन् तदुपचार = तच्छब्दप्रयोग. सहचरणादि. निमित्ताद् दृश्यते यथा- गलाया घोषः' इत्या गङ्गाशब्दावान्येपि तीरे गलाशब्दस्य प्रयोगो भवति एवं पेवरव्यचापि शब्दप्रयोगो राक्षणिक एवेति न पेवरव्यक्तेर्वाच्यत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । अतदापि तदुपचारस्य निमित्तानि सूत्रेणाह-सहेति, सूत्रे प्राह्मणेत्यादिसप्तम्यन्त पदमसगतमेव तथा घऽस्य पदस्य लाक्षणिकशब्दसंग्रहपरत्वेऽस्य स्थाने 'यष्टिमञ्चकटयमाढक्तुलागलाकृष्णानपुरुषाणाम्' इति वक्तव्य- मासीत्, लक्ष्यार्थसाहपरत्वे चात्र 'ब्राह्मणमञ्चस्थवीरणराजसत्तुचन्दनतीरशाक्टप्राणकपु' इतिवक्त व्यमासीदिति विभावनीयम्, मतदावेपि- तच्छन्दावाच्यत्वेपि तदुपचार तस्मिन् तच्छब्दप्रयोग सहचरणादिनिमित्ताद् भवतीति व्यथेरप्यवाच्यत्वेपि व्यक्ती तत्तच्छन्दप्रयोग. सहचरणादिनिमिचात रक्षणिकोस्तीति न पेवलव्यक्तिर्वाच्यत्यापत्तिरिति सूत्रार्थ । सूत्रे सहचरणादीना ग्रामणादिभिर्यथा सल्यमन्यय , सहयग्णाद यष्टिशब्दस्य ब्राह्मणे यष्टिशब्दाऽवान्येपि प्रयोगो भवति एवमुत्तग्नाप्यन्वयो ·, . , . , . - शब्दार्थनिरूपणम् ] न्यायभाष्यम्। अतावेपि तदुपचार इति= अतच्छब्दस्य तेन शब्देनाभिधानमिति, सहचरणाद- 'यष्टिका भोजय' इति यटिकासहचरितो ब्राह्मणोऽभिधीयते इति, स्थानात- 'मञ्चाः को- शन्ति' इति मञ्चस्थाः पुरुषा अभिधीयन्ते, तादर्थ्यात्- कटार्थेषु वीरणेषु.व्यूह्यमानेषु 'कटं करोति' इति भवति, वृत्तात्- 'यमो राजा' 'कुबेरो राजा' इति तद्वन्ते इति, मानाव- आढकेन मिताः सक्तवः 'आहकं सक्तवः' इति, धारणात्- तुलया धृतं चन्दनम् 'तुला च. न्दनम् ' इति, सामीप्याव- 'गङ्गायां गावश्चरन्ति' इति देशोभिधीयते सैनिकृष्टः, योगा- . कृष्णेन रागेण युक्तः शाकटः 'कृष्णः' इत्यभिधीयते, साधनात्- 'अन्नं प्राणाः' इति, आ- धिपत्यात्- 'अयं पुरुषः कुलम् ' 'अयं गोत्रम्' इति । तत्रायं सहचरणाद् योगाद् वा जातिशब्दो व्यक्तौ प्रयुज्यते इति ॥ ६३ ॥ यदि 'गौः' इत्यस्य पदस्य न व्यक्तिरयः ? अस्तु तर्हि- आकृतिः- तदपेक्षत्वात सत्यव्यवस्थानसिद्धः ।। ६४ ॥ विशेयः, अन्यत्सर्व भाष्ये स्पष्टमेव । व्याचष्टे- अतदिति । उक्तं व्यावष्टे- अतच्छब्दस्येति, वच्छब्दा. वाच्यस्येत्यर्थः, यथा गङ्गाशब्दावाच्यस्य तीरस्य गङ्गाशब्देनाभिधानं सहचरणादिपु सामीप्यसंयन्धा- देवेति लाक्षणिकमेव तया केवलाया व्यकेरप्यभिधानं सहचरणादिनिमित्ताल्लाक्षणिकमेवेत्यन्वयः । सह- चरणमुदाहरति- सहेति, यष्टिकासहचरणनिमित्ताद् यष्टिकाशब्दाऽवाच्येपि ब्राह्मणे यष्टिकाशब्दस्य प्रयोगो भवति यष्टिको भोजयं' इति, यष्टिकायां भोजनकर्तृत्वस्य बाधाद् यष्टिधरे ब्राह्मणे लक्षणा सहचरणं चात्र साहित्यम् । स्थाननिमित्तमुदाहरति-स्थानादिति, स्थानात मञ्चे स्थित्या मश्वशब्दस्य मश्वस्थपुरुपेत्र प्रयोगः । तादर्थ्यनिमित्तमुदाहरति- तादादिति, वीरणेपु- तृणविशेपेषु व्यूबमानेपु- एकत्रीक्रियमाणेपु. वीरणानां कटार्थत्वादन कटशब्दस्य वीरणेपु प्रयोगः । वृत्तनिमित्तमुद्दाहरति- वृत्वादिति, वृत्तम्= चरित्रम्, क्रूरचरित्रनिमित्ताद् यमशब्दस्य उदारचरित्रनिमित्ताय फुधेरशब्दस्यात्र राजनि प्रयोगः । तद्वतन् यमवद् वर्तते= आचरति, एवं कुयेरवदाचरतीत्यर्थः । किं वान राजगन्दरय यमादौ प्रयोगो विशेयः । माननिमित्तमुद्दाहरति- मानादिति, आढकपरिमाणनिमित्तानातकशब्दस्य सक्तुषु प्रयोगः । धारणनिमिसमुदाहरति-धारणादिति, तुलया धारणनिमित्तात्र तुलाशब्दस्य चन्दने प्रयोगः । सामीप्यनिमित्तमुदाहरति- सामीप्यादिति, सामीप्यनिमित्तादन गङ्गाशब्दस्य तौर प्रयोगः, संनिकृष्टः समीपस्थः । योगनिमित्तमुदाहरति- योगादिति, योगलक्षणनिमित्तादत्र कृष्णराब्दस्य शाकटे बनविशेपे प्रयोगः । साधननिमित्चमुदाहरति- साधनादिवि, मन्नस्य माणसाधनत्वादनान- राब्दस्य प्राणेपु प्रयोगः । माधिपत्यनिमित्तमुदाहरति- आधिपत्यादिति, आधिपत्त्यनिमित्तादत्र पुट- शब्दस्य गोत्रशब्दस्य च पुरुष प्रयोगः । एवं वच्छब्दावाच्येपि तच्छन्दमयोगानुदाहित्य प्रश्वमाह- तत्रायमिति, तत्र तया च या गौः' इत्यादिस्यलेप्वयं जातिशब्दः= ज्ञातिवाचकोपि गोशब्दः सह- धरणादा योगाद्वा गोव्यक्ती प्रयुज्यते इति न व्यक्ति शब्दवाच्या- फेवलन्यतो लक्षणया प्रयोगान. आतिव्यत्योश्च सहचरणम्- साहित्यं योगः= आधाराधेयसंपन्धश्च प्रसिद्ध एवेत्यर्थः ।। ६३ ।। अप्रिमसूत्रमवतारयति- यदीति, 'मस्तु तहि आकृतिरवार्यः' इत्येवमन्वयः । मानिरिति- मापतिः शब्दवाच्या-सत्त्वव्यवस्थानसिदो-मयं गौः 'मयमः' इत्यादिरुपाया व्यव्यवस्थायाः सिद्धेः सत्तद्विपयस्याहारस्य च तदपेशत्वात= आरत्यधीनतान्, 'मयं गौनधिः' इत्यादिष्यवाया पाहत्यधीनेति स्पष्टमेव तया व व्यवहारम्यवस्यादिप्रयोगकीभूताविरेव गशदिशदयाथ्येवि युक्त.

·-- . . २१२ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [२ अध्याये. २आहिक- आकृतिः पदार्थः, कस्माद ?. तदपेक्षत्वात् सत्वव्यवस्थानसिद्ध- सत्वावयवानां तद- वयवानां च नियतो व्यूह आकृतिः तस्यां गृह्यमाणायां सत्वव्यवस्थान सिध्यति- 'अयं गौः' अयमश्वः' इति. नाऽगृह्यमाणायाम्. यस्य ग्रहणाद सत्त्वव्यवस्थानं सिध्यति तं शब्दोऽमि. धातुमर्हति सोऽस्यार्य इति । तदुपपद्यते- यस्य जात्या योगस्तदा जातिविशिष्टमभिधी- यते- 'गौः' इति. न चावयवव्यूहस्य जात्या योगः। कस्य तर्हि ?. नियताचयवन्यूहस्य द्रव्यस्य, तस्माद् नाऽऽकृतिः पदार्थः ॥ ६४॥ अस्तु नहि जाति: पदार्थ:- व्यक्त्याकृतियुक्तेप्यऽप्रसंगात् प्रोक्षणादीनां मृगवके जातिः ॥६५॥ जाति: पदार्थः, कस्मात् १. व्यक्त्याकृतियुक्तेपि मृद्गवके प्रोक्षणादीनापमसङ्गादिति- गां मोक्षय ' ' गामानय गां देहि' इति नैतानि मृद्गवके प्रयुज्यन्ते, कस्मात् १. जातेर भावात् , अस्ति हि तत्र व्यक्तिरस्ति माकृतिः, यदभावात् तत्राऽसंमत्ययः स पदार्थ इति।।६५।। मिति सूत्रार्थः । आकृतिश्चावयवसंयोग एव तदेतद् भट्टमतम् । व्याचष्टे- आकृतिरिति । आकृतेः शब्द- वान्यत्वे हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । उत्तरमाह- तदपेशत्वादिति । उक्तमपि व्याच- सत्त्वावयवा- नामिति, सत्त्यावयवानाम् = व्यत्तयवयवानां तवयवानाम् अवयवावयवानां च नियतो व्यूहः- संयोगः संनिवेशो या आकृतिपदार्यः, तस्याम्= आकृतौ गृह्यमाणायाम् ज्ञातायामेव अयं गौः, 'अयमश्वः' इत्यादिरूपा सस्वव्यवस्था सिध्यति न पानावगृह्यमाणायामपीत्यन्वयः, पर्यवसितमाह- यस्येति, यस्य: माफतिपदार्थस्य, तम्- आकृविपदार्थम् , उक्त व्यांचटे-स इति, सः= आकृतिपदार्थः, अस्य शब्दस्ये- स्यन्वयः, तथा च सर्वेषु शाब्दव्यवहारेषु प्रतीयमानत्वादाकतिरेव शब्दवाया न व्यक्तिर्वा आति- त्यर्थः । तदेवमाकृतेर्वाच्यत्वं पूर्वपक्षिमतेनोपपाद्य तन् प्रत्याचष्टे- नैतदिति, आकृतेर्वान्यत्वं नोपपाते इत्यर्थः । वाच्यपदार्थमाह- यस्यति, यस्य व्यतिपदार्यस्य, तत् जातिविशिष्टमित्यन्वयः । जातिरहिस- पदार्थस्य वाच्यत्वस्वीकारेऽनुगमकामायेन व्यभिचारादिवोपादित्यर्थः । माइते तियोगाभावमाह-न ति, अवयवव्यूहस्य= आफतेः । आतियुकं जिज्ञासते- कस्येति । उत्तरमाह-नियतेति, नियमोऽव. यवानां व्यूहः- संयोगो यस्य तस्य द्रव्यस्य व्यक्तिपदार्थस्यैव भारया योग इति सेव भातिविशिष्टा व्यक्तिरेव शब्दवाच्येत्यर्थः । उपसंहाति- तस्मादिति ॥ ६४ ।। अप्रिमसूत्रमवतारयति- अम्विति, यद्याश्तेपि वाच्यत्वं नोपश्ते तदेत्यर्थः । जातेश्यत्ये हेतुमाह- व्यत्येति, व्यत्याधियां युकेपि मृदव - मृग्निर्मिनगवि 'गां मोमय' इत्यादिवास्योपाना प्रोक्षणादीनामप्रसङ्गात् जातिरेय शब्दवाच्येति सिध्यति- मृदयफे गोवमातेरभावादेव प्रोक्षणादीनाम- प्रसंगान्. यदि व्यक्तिर्वाऽनिर्वा शब्दवान्या स्यात्तदा मृदयापि व्यक्यारयोः समान सम्पापि गोशन्देनोपस्थितिः स्यादिति मृदयापि प्रोभणादीनां प्रसङ्गः स्याद् न मातोति यम्या जातेग्भावाद मृवफे प्रोक्षणादीनामप्रमः सा जातिरेव शब्दवाच्येति सूधार्थ, तदेतद् बैठान्तिमतम् । ध्याचष्टे- मातिरिति । जातेच्यन्ये हेतु निमासने फरमादिति । हेनुमाह-व्ययायतीति । हेनुवाश्यं ध्याचरे- गामिति । एतानि- 'गां प्रोक्षय' इत्यादिवाक्यानि कि वैतद्वाम्योपयोक्षणादीनि महापये न प्रयुग्ने इस्पन्वयः । मृदवा प्रयोगाभारसारण जिज्ञासने- करमादिति, कामान प्रयुज्यन्त न्यन्वयः । उत्तामा जातेरिति, मानेरभावादेव मृदयक शोभगादीनि मोक्षगादिवास्यानि वा न प्रयुज्यन्ने श्यन्याः । मदरके समात्यो. सत्त्वमाह-अस्तीति, नत्र महाकावाभिशयमाद- यदिति, यत= याया माता- - ·शब्दार्थनिरूपणम] न्यायभाष्यम् । २१३ । न-आकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वाजात्यभिव्यक्तेः ॥६६॥ जातेरभिव्यक्तिः आकृतिव्यक्ती अपेक्षते नागृह्यमाणायामाकृतौ व्यक्तौ (च) जाति. मात्र शुद्धं गृह्यते तस्मान्न जातिः पदार्थ इति ॥ ६६ ।। नवे पदार्थेन न भवितुं शक्यम् । क: खलिदानी पदार्थ इति ?-- व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ७ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः, कि विशिष्यते ?. प्रधानाङ्गभावस्पानियमेन पदार्थत्वमिति. यदा हि भेदविवक्षा विशेषगतिश्च तदा व्यक्तिः प्रधानमऽङ्गं तु जात्याकृती. यदा तु भेदोऽविव- क्षितः सामान्यगतिश्च तदा जातिः प्रधानमङ्गं तु व्यक्त्याकृती, तदेतद् बहुलं प्रयोगेषु । आ- कृतेस्तु प्रधानभाव उत्सेक्षितंव्यः ॥ ६॥ कयं पुनर्जायते नाना व्यक्त्याकृतिजातय इति ?. लक्षणभेदात् , तन तावत्- व्यक्तिर्यणविशेपाश्रयो मूर्तिः॥ ६८ ॥ भावात् गोशब्देन तन- मृद्रवकविषयकः संप्रत्ययः- बोधो न जायते तस्मात् सः- आतिपदार्थ एव पदार्थ:- शब्दवाच्या अन्यथा मृगवकस्यापि गोशब्देन वोधः स्यादित्यर्थः ॥ ६५॥ फेवलजातेर्वाच्यत्वं निराकरोति-नेति, न केवला जातिरपि वाच्या- आकृति व्यक्ति च विना जातिमात्रस्य भानासंभवात् , उक्त हेतुमाह- आकृतीति, . जात्यभिव्यक्तः= जातिप्रतीतेरातिन्यत्तय- पेक्षत्वात् आकृतिव्यक्तिप्रतीविसापेक्षत्वात्= आकृतिव्यत्योः प्रतीति विना जातिप्रतीतिरेव न संभ- वति येन जातिमात्रस्य याच्यत्वं स्यादिति सूत्रार्थः । जात्याकृतिव्यक्तीनां सह भासमानत्वेन त्रितयस्यैक ; शब्दवाच्यत्वं युक्तमित्याशयः । व्याचष्टे- आतेरिति, अभिव्यक्तिः-प्रतीतिः, 'आकृतिश्यती' इति मोटो रूपम् , मारतिव्यक्तिप्रतीतिमपेक्षते इत्यर्थः । उक्त व्याचष्टे- नेति । उपसंहरति- तस्मादिति॥६६॥ पदार्थाभावं निराफरोति-नेति, एकरूपेण केवलानां जात्याकृतिन्यकीनां वाल्यत्वाभावपि पदानामयों नास्तीति न मंभवति किवस्तीत्यर्यः । केवलानां जात्याकृतिव्यक्तीनां पदार्थत्वस्य निरा. कृतत्वान् पदार्थ जिज्ञासते-क इति । सूत्रेण पदार्थमाह- व्यतीति, व्यत्तयायविजातीनां मिलिवाना- मेव पदार्थत्वमस्ति न तु फेवलानां तत्र दोपाणां प्रदर्शितलादेवेति सूत्रार्थः, किं या आत्याकृति- विशिष्टाया व्यक्केर्वाच्यत्वमित्यर्थः । ध्यावरे- तुशब्द इति, विशेषणार्य:- विशेषयोधनाः । अभिर- तविशेष मिशासते-क्रिमिति । उत्तरमाह- प्रधानेति, व्यत्तयातिनातिपु शब्दवाध्यले प्रधानाङ्ग- भावस्य= विशेष्यविशेपणभावस्य नियमो नास्तीवि तुशब्देन सूत्रपटफेन योच्यते इत्यर्थः, तया प चित् य्यके कचिमातेः कचिवाते: प्राधान्यं भवति । व्यकेः प्राधान्यस्थलमाह- यदेवि, मेदविवक्षायां विशेषायगवी प व्यसयाकृतिमातीनां तुल्येपि वाच्यत्वे व्यत: प्राधान्यं भवति भात्यात्योस्वत्वं यया 'इयं गौः कृष्णा इयं गौः शुष्टा' इति, विशेषस्य मेदस्य व व्यक्तिमाननिरूपिवन्यादित्यर्थः । जाते: प्राधान्यस्थलमाह- यदा लिति, सामान्यगति:- सामान्यज्ञानम्, यया 'गोदर्शनं गुमम् । त्यत्र सामान्यरूपेश गोमात्रस्याभिधानात् मातेरेय सामान्यरूपत्वादभिमत्याच मातेरेय प्राधान्यं न्यायालयो. वागत्वमित्यर्पः । उपसंहरति-नदेतदिति, पवन व्यफेर्ग आतेवा प्राधान्य या प्रयोगेपूपलभ्यने इत्यर्थः । आपनेरिति- आरतः प्रधानमाव= प्राधान्यम 'पिष्टकमयी गौः' इत्यत्र विशेयम्- भारति. मानमाश्रित्य तम गोसदप्रयोगादित्यलम् ।। ६७ ।। व्यवयायतिमातीनां मेरका सिले- कयमिति, नानास पास्परं भिन्नाः । उत्तामाट- सभनेति । परिमागमूत्रमवारयति-तति । व्यतिरिति- गुगविगेरायः मादिविशेषगुला- ·प्रसन्नपदापरिभूषितपू [२ मध्याये २आहिके- व्यज्यते इति व्यक्तिः इन्द्रियग्राहोति. न सर्व द्रव्य व्यक्तिः, यो गुणविशेषाणा स्पर्शा न्ताना गुरुत्वयनत्वद्रवत्वसस्काराणाम् अव्यापिनः परिमाणस्याश्रयो यथासभव तद्रव्यं मूर्ति- मूर्छितावयवत्वादिति ।। ६८।। आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ॥ ६९ ॥ यया जाति तिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृति विद्यात्. सा च नान्या सत्त्वावय- वाना तदवयवाना च नियताद् व्यूहादिति । नियतावयवव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलि गम्- शिरसा पादेन गापनुमिन्वन्ति= नियते च सत्त्वावयवाना व्यूहे सति गोत्व प्रख्यायते इति । अनाकृतिव्यङ्गयाया जातौ ' मृत्' 'मुवर्णम् ' 'रजतम्' इत्येवमादिष्वाकृतिनिवर्तते= जहाति पदार्यत्वमिति ॥ ६९॥ श्रयभूता मूर्ति = मूर्त द्रव्य व्यक्तिरित्युच्यते इति सूमार्य । व्याचष्टे- व्यज्यते इति, व्यज्यते इति व्यक्तिरिति निर्वचनम् इन्द्रियप्राह्येति तस्यार्थ इत्यन्वय,, अस्य फरमाह- नेति, तथा चाका- शादिक द्रव्यमपि व्यत्तिर्न भवति- इन्द्रियग्राह्यत्वाभावादित्यर्थ । व्यक्तिलक्षणमाह- य इति, स्पर्शान्ता- नाम= रूपरसगन्धस्पर्शाना गुरुत्वादीना चाऽव्यापिन परिमाणस्य च ययासमवमायो यस्तादृश द्रव्य मूर्तिरित्युच्यते सैव व्यक्तिरित्यर्थ । मूर्तिशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह- मूच्छिनेति, मूच्छितावयवत्वात उप चितावयवत्वाद् मूर्विरित्युच्यते इत्यर्थ । सरकारपदेनान स्थितिस्थापझसस्कारो माघ । अव्यापिन परिमाणस्येत्याकाशादिव्यावृत्यर्थम् । स्पष्टमन्य।।। ६८॥ आकृतिलक्षणमाह- मारुतिरिति, जातिलिङ्गमित्याख्या- नाम यस्या सा जातिलिलारया माति, लियत ज्ञायतऽनेनेति लिङ्गम् , आकृतिश्च आविज्ञापिरति प्रसिद्धमेव- गवादीना सस्था नविशपरूपाकृत्यैव गोत्वादिजातेायमानत्लादिति सूनार्थ । ध्याचरे- ययेति, यया अवयवसस्थित्या गोत्यादिजाति जातिलिङ्गानि शिर फराघवयनाथ प्ररयायन्त= विज्ञायन्त प्रामावि विद्यात्- जानीयान , जातजातिलिजाना च या शापिका साऽऽतिरित्यय । आयते स्यरूपमाह- सेवि, सा चारतिः सत्त्वावयवानामू- व्यत्यवयवाना शिर करादीना त ययवानाम्-निग्यगद्यवयवाना नियताद् व्यूहात सयोगाद् नाऽन्या किं वयवसयोगरूपयेत्यर्य । आतिटिनपदार्थमाह- नियतति, नियनोऽवयवाना व्यूह = सयोगो येषा त नियवावयवत्र्यूहा शिर करादिरूपा सत्यत्य= ध्यक्त प्रभाग अवयवा एव जातिलिङ्गमित्यर्थ, मात्र हेतुमाह-शिरसेवि, शिर आरभ्य पादपर्यन्तावयव प्रधानांमू- गोवजातिम्= इय गौरित्यनुमिन्वन्तीति गोवानुमापपवार शिरप्रमृत्यवयवाना जातिलिगत्व प्रामम पचमेन विजयति--नियन इति, सत्त्वाश्यवाना म्यूहे नियन सवि गोत्यादि प्ररयायते न तु सस्त्रा वयवम्यहम्य नियतत्वामारपीत्यर्थः, तथा पाऽश्ययसयोगस्य नियतव्ये पवावयवाना माविण्यापरत्य प्राप्त प्राप्तामातविकन्यायेनाकृतरेव जातिल्यापरत्व प्राप्तम्-नियताययवमयोगस्यैवाकृतिपदार्थत्वादि त्यवधेयम् , तया मातिलिङ्गाना सिरममृतीनामपि सान तत्तदायक मभरतीति मातिरिक्ष्या. पकत्वमप्यात सिद्धम् । अत्र- "गिरोनासिकाललाटपिनुषादीना शिगेवयवाना प्या मनुष्यत्र आनिरिङ्ग शिर आच" इति तात्पर्यीय । आत्यऽन्यद्दपा यत्र जातिम्नप्राक्त पदार्थल न भवनीत्याह- मनास्तीति, मानियनपा न भवतावि अनाविन्यतया सम्या मृत्यमुवादिलाया भाता, मृत्त्वादितिश्च नाति पनपा- मृदावश्ययन्यूय नियतवाभावार मापश्याम्य नियम एक जातरातिथ्यद्गपञ्चमभवादिति 'इय मृन् । समुन्' इत्यात्रियोगग्य आनिनित पदार्य व महाति माहतस्तपादारयवं न मनि मिजानियतोरवा वा भताय । वस्तुतस्तु मृदादीनामापविनास्त्यैर-नियताश्याव्यस्यामाव-नियतादयवयस्याकविराया। - ·जातिलक्षणम् ] न्यायभाष्यम्। समानप्रसवात्मिका-जातिः ॥ ७० ॥ या समानां बुद्धिं प्रसूते भिन्नेष्वधिकरणेषु. यया बहूनि इतरेतरतो न व्यावर्तन्ते. योऽयोऽनेकत्र प्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत सामान्यम् , यच्च कैपां चिदभेदं केपांचिद् भेदं करोति तत् सामान्यविशेपो जातिरिति ।। ७० ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाहिकं समाप्तम् ॥ ।। द्वितीयाध्यायश्च समाप्तः ।। अत्र "न पुनः सर्वा जातिराकृत्या लिङ्गयते इति, मृत्सुवर्णरजतादिका हि रूपविशेषव्यङ्गया जाति - कृतिव्यङ्गया. ब्राह्मणत्वादिजातिस्तु योनिव्यङ्गया. आज्यतैलादीनां जातिस्तु गन्धेन वा रसेन वा व्यज्यते" इति तात्पर्यटीका । तथा- " आकृती नियमो न जाती- सर्वाऽऽकृवि तिलिङ्गमिति न पुनः सर्वा जातिराकृत्या लिङ्गयते " इति वार्तिकम् ।। ६९ ॥ संप्रति जाति लक्षयति- समानेति, समानप्रसवात्मिका गवादिष्यक्तिषु गौौंः' इत्याद्या. कारकसमानज्ञानोत्पादिका या सा गोवादिलक्षणा जातिरित्यन्वयः, परस्परं भिन्नास्वपि गवादि. व्यक्तिषु यत्प्रभावात् 'इयमपि गौरियमपि गौः' इत्याद्याकारकं समानं ज्ञानं जायते सा जातिरेव- गोवादिजाते: सर्वास्वपि गवादिव्यक्तिष्वनुवर्तमानत्वेन गोत्वादिप्रकारकसमानज्ञानजनकत्वसंभवादिति सूत्रार्थः । अत्र 'समानज्ञानजननी जातिः' इत्येवं सूत्रं पठनीयमासीत् । अत्र- "समानप्रत्ययोत्पत्ति कारणं जातिरिति जाती नियमो न समानप्रत्ययोत्पत्ती-जातिमन्तरेणापि दृष्टत्वातजातिमन्तरेणापि समानप्रत्ययो दृष्टो यथा पाचकादिपु" इति वार्तिकम् , सर्वेषु पाचकेषु पाचकत्वज्ञानं जाति विनव पाकक्रियापुरस्कारेण भवतीति जातिमन्तरेणापि समानप्रत्ययो जायते. जातिस्तु समानप्रत्ययजनिकैवेति नियम इति वार्तिकार्थः । व्याचष्टे- येति, मिनेष्वधिकरणेपु= परस्परं भिन्नास्वपि गादिव्यक्किपु या समानाम्- 'गो:' इत्याकारा बुद्धि प्रसूते सा जातिरित्यर्थः । लक्षणान्तरमाह- ययेति, यया यदनि शरीराणि व्यक्तय इतरेतरतः परस्परं न व्यावर्तन्ते न मिद्यन्ते सा जाति:- परस्परं भिन्नानामपि गवादिव्यक्तीनां गोत्वादिजात्यैवैक्यसंभवादित्यर्थः । प्रथमलक्षणमनुवदति- योर्थ इति, यः पदार्थः भने- कत्र अनेकासु व्यक्ति प्रत्ययस्य द्रव्यत्वादिप्रकारकज्ञानस्य इदमपि द्रव्यमिदमपि द्रव्यम् । इत्या- याकारकस्य अनुवृत्तनिमित्तं तदेव सामान्यम् परा जातियथा द्रव्यत्वादि, द्रव्यत्वसामान्येन सर्वेषु द्रव्येषु द्रव्यमिति ज्ञानं जायते इत्यर्थः । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । अपरसामान्यस्य लक्षणमाह- यति, यथा गोवं गोव्यक्तीनां परस्परममेदं करोति अश्वादीनां च गोव्यक्तिभ्यो भेदं फरोतीति गोत्वादिक सामान्यविशेष: जातिरित्युच्यते इत्यन्वयः, तदुक्तं " सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च " इति, द्रव्यत्वादिसामान्येन तु गवाश्चादीनां मेदो न भवति- द्रव्यत्वस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वादित्यलम् ॥ ७० ॥ अत्र वार्तिकम् "संशयस्य प्रमाणात विचारस्तद्व्यवस्थितिः । दस्य तत्त्वं प्रामाण्यं पदार्यह कीर्तिताः ||" इति || ॥ इति शब्दार्थनिरूपणं समाप्तम् ॥ ॥इति न्यायमाप्यठितीयाध्यायस्य प्रसन्नपदा व्याख्या समाता ।।

·अथ सटीके ॥न्यायभाष्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।। परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानी परीक्ष्यते- तचाऽऽत्मादीति आत्मा विविच्यते- कि देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनासंघातमात्रमात्मा? आहो स्वित् तयतिरिक्तः इति । कुतः संशयः?, व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः, क्रियाकरणयोः का संबन्धस्याभिधानं व्यपदेशः स द्विविधः- अवययेन समुदायस्य- 'मूलैक्षस्तिष्ठति' 'स्तम्भैः प्रासादो ध्रियते' इति, अन्येनान्यस्य व्यपदेशः- 'परशुना वृश्चति' 'प्रदीपेन पश्यति' (इति), अस्ति चायं व्यपदेश:- 'चक्षुपा तृतीयाध्यायप्रसन्नपदा वाजिवरुनं हरिं नत्वा भक्ताभीष्टफलप्रदम् । तृतीयाध्यायटीकेयं न्यायमाप्यम्य तन्यते ।। उद्दिष्टानां लक्षितानां च प्रमेयाणां परीक्षणार्थ तृतीयाध्यायमारभते- परीक्षितानीति, पूर्वत्र द्वितीयाध्याये इतिशेषः । सांप्रतं कर्तव्यमाह- प्रमेयमिति, इदानीम् = इत आरभ्य । प्रमेयव्यक्तिमाह- तचेति, तत्= प्रमेयम् । आत्मादीति- "आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःसाप- वर्गास्तु प्रमेयम् १-१-९" इति प्रमेयोदेशसूत्रे प्रथममात्मैवोद्दिष्ट इति प्रथममात्मा विविच्यते- परीक्ष्यते इत्यन्वयः । अत्र- "अत्र सफलवादिप्रतिवादिप्रत्यक्षसिद्धस्यात्मनो देहादिभेदामेदविपयैव विप्रतिपत्तिन तु धर्मिणि, असति धर्मिणि वक्ष्यमाणहेतूनां साध्यस्य नास्तित्वस्य चाश्रयाऽसिद्धेरभावकोटथुपस्थाना- ऽसंभवात्" इति श्रीगुरुचरणाः । मात्मस्वरूपं द्विधा विकल्पयति-किमिति, तत्र देहेत्यादि पूर्वपक्षिम• तेन. तद्व्यतिरिक्त देहादिसंघातव्यतिरिक्त आत्मेति सिद्धान्तेन विकल्पः । मन देहेन्द्रियमनोबुद्धयः प्रसिद्धा एव वेदना हि सुखदुःसादिप्रत्ययप्रवाहः, एतेपा संघात:= समुदाया, कल्पोयं पाकिमतेनेति विज्ञेयम्-वत्र शरीरस्यैव जीवत आत्मत्वस्वीकारात् शरीरस्य चेन्द्रियादिविशिष्टस्यैवात्मत्वसंभवे देहादि- संघातस्यात्मत्वोपपत्तेः, न तु यौद्धादिमतेन-तैः शरीरातिरिक्तस्यैव ज्ञानादेरात्मत्वस्वीकारादित्यनुसंधे. यम् । संशये जाते हि परीक्षा संभवतीति परीक्षामूलस्य संशयस्य प्राप्तिकरणं जिज्ञासते-कुत इति । उत्तरमाह- दयपदेशस्येति । उभयथेति-प्रकृते 'धभुपा पश्यति' इत्यादिरेव व्यपदेश आत्मसत्तासाधकः स च उभयथा आत्मनो देहादिसंघातरूपत्वेपि संभवति देहादिसंघातव्यतिरिक्तत्वैपि संभवतीत्यर्थः । अभिप्रेतव्यपदेशस्य स्वरूपमाह- क्रियेति, यथा 'पशुपा पश्यति' इत्यत्र दर्शनक्रियायाश्च लक्षणकरणस्य चामलक्षणेन कर्वा सह संबन्धोऽभिधीयते इत्ययं व्यपदेशः । व्यपदेशद्वैविध्यमाह- स इति, सः= व्यप- देशः ! प्रथमं व्यपदेशमाह- सत्यवेनेति, अवयवेन समुदायस्य अवयविनो व्यपदेश इत्यन्वयः, एन- मुद्दाहरति- मूलैरिति, अत्रावयवभूतानां मूलाना करणत्वेन स्थितिक्रियायाश्च पृक्षण का संपन्योभिवी. यते, सम्भरित्यनाऽवयवभूतानां स्तम्भाना धारणनियायाश्च प्रासादेन संबन्योभिधीयते इत्यन्वयः । द्वितीयं व्यपदेशमाह- अन्यनैति, एनमुद्दाहरति-परशुनेति, अत्र परशुलमणकरणस्य छेदनरूपनियायाय चैत्रादिना का संबन्धोभिधीयते. प्रदीपलक्षणकरणस्य दर्शनक्रियायाश्च का संपन्धोभिधीयते प्रदी- पादिकं च चैत्रादेः कर्नुनावयवभूतं किं त्वन्यदेवेत्यऽन्येनान्यस्य व्यपदेशः- संपन्भाभिधानमिन्यन्वयः । , ·- प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १ाहिके- पश्यति 'मनसा विजानाति' 'युद्धया विचारयति' 'शरीरेण सुखदुःखमनुभवति' इति, तत्र नावधार्यते-किमवययेन समुदायस्य- देहादिसंघातस्य ? अथाऽन्येनाज्यस्य तव्यति- रिक्तस्य ? इति ॥ अन्येनायमन्यस्य व्यपदेशः, कस्मात् १- दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ दर्शनेन यावदों गृहीतः स्पर्शनेनापि सोऽयों गृह्यते- 'यमहमद्राक्षं चक्षुपा तं स्पर्शने- नापि स्पृशामि, इति. 'ये चाऽस्पा स्पर्शनेन तं चक्षुषा पश्यामि' इति, एकविषयौ चेमो प्रत्ययौ एफकको प्रतिसंधीयेते. न च संघातकर्तृको. न (वा) इन्द्रियेणैककर्तृको, तद् प्रकृतमात्मपक्षीयं व्यपदेशमाह- अस्तीति, अत्र 'चक्षुपा पश्यति' इत्याद्याश्चत्वारो व्यपदेशा उदाहृताः, अत्र चक्षुरादिकरणानां दर्शनादिक्रियाणां चात्मलक्षणेन का संबन्धोभिधीयते इति स्पष्टमेव । अन- "दर्शनं क्रिया करणं चक्षुः करणस्य क्रियायाः का संबन्धः- चक्षुपा पश्यतीति । परशुः करणं वृतिः क्रिया ताभ्यां कर्तुरभिसंबन्धः- परशुना वृश्चतीति" इति वार्तिकम् । द्विविधमपि व्यपदेशमुदाहत्य प्रतसंशयमवतारयति-तत्रेति, योयम् 'चापा पश्यति' इत्यादिर्व्यपदेशः म किं 'मूलैक्षस्तिष्ठति' इत्यादिवद् अवयवेन चक्षुपा समुदायस्य देहादिसंघातस्य व्यपदेशः किं वा 'प्रदीपेन पश्यति' इत्यादि वद् अन्येनाऽन्यस्यात्मनोव्यपदेश इति प्रमाणान्तरं विना नावधार्यते इत्यन्वयः, सद्व्यतिरिक्तस्य- देहादिसंघातव्यतिरिक्तस्य व्यपदेश इत्यर्थः । तत्र 'चक्षुपा पश्यति' इत्यत्र यद्यवयवेन समुदायस्य व्यप- देशस्तदा यया मूलाद्यवयवानां समुदाय एव वृक्षो न तु तदतिरिक्तः पदार्थस्तथात्मापि चक्षुगावयव. समुदायरूप एव स्यादिति देहादिसंघात एवात्मेति प्राप्नुयात, यदि चान्येनान्यस्य व्यपदेशः स्यात्तदा यथा प्रदीपाद्यतिरिक्त एव दर्शनादिकर्ता चैत्रादिस्तथात्मापि चक्षुराद्यवयवसमुदायादतिरिक्त एव स्यादि. त्यर्थः । इत्युपोद्धावभाध्यार्थः ।। अत्र स्वसिद्धान्तमाह- अन्येनेति, यथा 'पदीपेन पश्यति' इत्यन्येनान्यस्य व्यपदेशस्तथा 'चक्षुषा पश्यति' इत्ययमप्यन्येनान्यस्य व्यपदेश इनि देहादिसंघातातिरिक्त एवात्मेत्यर्थः । उक्त हेतुं जिज्ञासते- फरमादिति । सूत्रेणोत्तरमाह- दर्शनेति, दर्शनेन= चक्षुषा स्पर्शनेन= त्वचा चैकार्थग्रहणादित्यन्वयः, 'चक्षुषा यमहमद्राक्षं तं त्वचा स्पृशामि' इत्यादिप्रत्यभिज्ञास्थले चक्षुरादिना दृष्टस्य वत्सादिपदार्थस्य खचा ग्रहणं भवति तदेतद् ग्रहणं देहायतिरिक्तात्मपक्षे उपपद्यते तत्रात्मनो नित्यत्वेन पूर्वदृष्टस्य काला- न्तरेपि करणान्तरेण ग्रहणसंभवात् परशुना छेदनानन्तरं फ्रकचेन फर्तनवन्, यदि च देहादिसंघात एवारमा स्यात्तदा चक्षुपा दृष्टस्य त्वचः प्रत्यमिझानं न स्यात्- अन्यदृष्टस्यान्यन प्रत्यभिज्ञानाऽसंभवाद- ऽन्यथा चैत्रदृष्टं मैत्रेणापि प्रत्यभिज्ञातं स्यात् न चैवमतीति देहादिसंघातातिरिक्त एव नित्य मात्मा संभ- वर्तीति 'चक्षुषा पश्यति' इत्यादिव्यपदेशोऽन्येनान्यस्यैव व्यपदेश इति सूत्रार्थः । व्याचटे- दर्शनेनेति, दर्शनेन= पशुपा, यायन्= यावान्= यः स्पर्शनेन त्वचा, उदाहरति- यमिति, यम्-दौहिनादिकम् , शृद्धावस्थायां चक्षुपोर्विनाशात् त्वचात्र प्रत्यभिज्ञा विज्ञेया ! विपरीतक्रमेणोदाहरति-यं चेति, भार्या गर्भस्थयालस्य स्पर्शनानन्तरं चक्षुषा प्रत्यभिज्ञान विज्ञेया । अत्र वक्तव्यमाह- एकेति, इमो- उत्तौ दार्शनस्पार्शनी प्रत्ययौ, उमयोरपि प्रत्यययोरेकस्यैव चैत्रादेः कर्तृत्वनैककर्तृको प्रतिसंघीयेते= विज्ञायते ! पूर्वपक्षप्रतिपघमाह-न चेवि, देहादिसंघातस्य प्रतिक्षणं परिणामित्वेन विनाशित्वात् द्वितीयज्ञानपर्यन्तं स्थितिरेव न संभवसि येनेदं प्रत्यभिज्ञानं देहादिसंघातकर्तृक स्यादिवि नोक्ती प्रत्ययो देहादिमघातकर्तृका- वित्यर्थः । नायकस्येन्द्रियस्य फर्तृत्वमुपपद्यते पशुपा दृष्टस्य त्वचा प्रत्यभिज्ञानाऽसंभवान पैरएम मैत्रेण प्रत्यभिज्ञानासंभववदित्याह-न वैति, इन्द्रियाणामेकत्यामावादिन्याशय, इन्द्रियेणेनि तृतीयार्थी ·आत्मविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। योऽसौ चक्षुपा त्वगिन्दियेण. चैकार्यस्य ग्रहीता भिन्ननिमित्तौ अनन्यकर्डको प्रत्ययौ समान- विषयौ मतिसंदधाति सोऽर्थान्तरभूत आत्मा । कयं पुनर्नेन्द्रियेणैककर्तृको ?. इन्द्रियं खलु वं स्वं विपयग्रहणमऽनन्यकर्तृकं प्रतिसंधातुमईति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरमहणमिति । कयं न संघातकर्तृकौ १. एकः खल्वयं भिन्ननिमित्तौ स्वात्मकर्तृको प्रत्ययौ मतिसंहितौ वेदयते न संघातः, कस्मात ?. अनिवृत्तं हि संघाते मत्येकं विपयान्तरग्रहणस्या अतिसंधानम् इन्द्रियान्तरेणेवेति ॥शा न-विपयव्यवस्थानात् ।। २ ।। न देहादिसंघातादन्यश्चेतनः, कस्मात् १. विषयव्यवस्थाना= व्यवस्थितविषयाणीन्द्रि-' निरूपितत्वं इन्द्रियनिरूपितैकत्वविशिष्टकर्तृको इत्यर्थः, किं वा इन्द्रियेणेककर्तृको= एकेन्द्रियकर्तृको इत्यर्थः, तृतीयार्थस्तु चिन्त्य एव । निगमयति- तदिति, एकार्थस्य= दौहित्रादेः, भिन्ननिमित्ता= चक्षु. स्त्वक् च मिन्ने निमित्ते= करणे ययोः प्रत्यययोस्तौ भिन्ननिमित्ती अनन्यकर्तृको एककर्तृको समान- विपयो एकविषयको, प्रतिसंधाति= स्मरति, अत्रोक्तप्रत्यययोरुत्पत्त्यनन्तरं स्मरणं नानुपपन्नम्, प्रति- संदधाति: अनुभवनीत्ययों वा तया चैतादृशविशिष्टप्रत्ययद्वयस्य य आधार स आत्मा. न चैताहा. प्रत्ययाधारत्वं देहादिसंघाते संभवतीति तदतिरिक्त एत्मा नित्य इत्यर्थः । उक्तयत्यययोरिन्द्रियस्य कर्तृलाभावहेतुं जिज्ञासते- कयमिति । उत्तरमाह- इन्द्रियमिति, स्वदृष्टस्यैव स्मरणं संभवति नान्य- दृष्टस्येति नियमाद् इन्द्रियमपि स्वकर्तृकमेव विषयज्ञानं स्वदृष्टमेव च विषयं स्मर्तुमर्हति न विन्द्रिया- न्तरकक विषयान्तरग्रहणमिति चक्षुःकर्तृकस्य प्रत्ययस्य चक्षुष्टस्य च विषयस्य त्वचा स्मरणं न संभवतीति नोक्तप्रत्ययौ इन्द्रियेणैककर्तृकावित्यर्थः “विषयान्तरग्रहणम्" इत्यत्र प्रकृतानुगेधात् 'विषय- प्रहणम् ' इति वक्तव्यमासीत् । उक्तप्रत्यययोदेहादिसंघातस्य कर्तृत्वाभावहेतुं जिज्ञासते- कथं नेति । मंधातस्यैकत्वादुक्तानुपपत्तिर्नास्तीत्याशयः । प्रथमं वस्तुस्थितिमाह- एक इति, प्रतिसंहितौ स्मृति- विषयौ इत्यर्थः स्मर्यमाणविषयकाविति यावत् , अत्रोके चानुषप्रत्यभिज्ञाकाले स्पार्गनप्रत्यक्षस्य सार्शन- प्रत्यभिज्ञाकाले च चाक्षुपप्रत्यक्षस्य स्मृतिविषयत्वात् 'प्रतिसंहितौ' इतिद्विवचनोपपत्तिः, एतादृशप्रत्य- यद्वयवेत्तृत्व संघातस्य नोपपद्यते एतादृशप्रत्ययवेत्तुश्चैकत्वं स्पष्टमेव तदपि संघाते नोपपद्यते- देहादिसंघा- तस्य परिणामित्वेन विनाशात् तेन च पूर्वोत्तरकालयोभदनकलासंभवादित्यर्थः । उक्के हेतुं जिज्ञासते- फरमादिवि । उत्तरमाह- अनिवृत्तमिति, यथेन्द्रियान्तरदृष्टस्येन्द्रियान्तरेण प्रतिसंधानम् म्मग्णं मंभवति- परस्परं भेदार तथा संघातस्याप्यवयवसमृहरूपत्वादवयवेरेव स्मरणं वक्तव्यम् अवयवाश्वेन्द्रि- यादिलक्षणा एव तत्र संघाते प्रत्येकम्= एकेनैकेनावयवेन तैस्तैरवयविषयान्तरमहणात्य अप्रत्तिसंधानमः अस्मरणम् - अनिवृत्तम्-न निवर्तते इति स्मरणं नोपपद्यते- परस्परं भेदान् अन्यदृष्टम्य चान्येन स्मरणासंभगदिनि संघातावयवेन चक्षुरादिना दृष्टस्य लगादिना स्मग्णं नोपपद्यते अपयवसमुदाया. विरिक्तश्च न कोपि संघातपदार्थ इति नोक्तप्रत्ययौ संघातर्फको किं तु मंधातातिरिक्तनित्यात्मातृका. वेवेत्यर्थः॥१॥ पूर्वपक्षी पूर्वोत्तमात्मन. संघातातिरिक्तत्वं निराकरोति- नेति, आत्मा देहादिसंघात्तादन्यो न किं तु देहादिसंघात एवात्मा-विषयव्यवस्थानान्- रूपं चाप एव विषयो गन्धो प्राणत्यैर विषयो नान्यस्येति विषयव्यवस्थादर्शनान्, यदि देहादिसंघातातिरिक्त आत्मा स्यात् तदा स स्वतन्त्र पर सर्वविषयवेत्तेति गन्धादिक चक्षुरादिनापि पैदयेत न चैवमतीति न संपावातिरिक्त आमेति सूत्रायः, किं वा चक्षु रूपमेव गद्धातीत्यादिरूपा विषयव्यवस्था दृश्यते तेन रूपादिमाहाणां चरादीनामेवा- स्मत्वं प्रातमिति संघात एवात्मेति प्राप्त यदि संघातारिक आत्मा स्याचदा तेन प्रेरितं चक्षुरादिक गन्धादिकमपि गृहीयातू म च चक्षुगदिकं विनापि रूपादिक गृहीयात् न चैमिस्त्रीति न देवादिन ·२२० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये, १माहिक- याणि-- चक्षुष्यऽसति रूपं न गृह्यते सति च गृह्यते. यच यस्मिन्नऽसति न भवति सति (च) भवति तस्य तदिति वितायते, तस्माद् रूपग्रहणं चक्षुपः चक्षु रूपं पन्यति, एवं प्राणादिप्व- पीति । तानीन्द्रियाणीमानि स्वस्वविपयग्रहणात् चेतनानि- इन्द्रियाणां भावाभावयोविषय- ग्रहणस्य तथाभावात् , एवं सति किमन्येन चेतनेन । संदिग्धत्वादहेतुः। योऽयमिन्द्रियाणां भावाभावयोर्विपयग्रहणस्य तथाभावः स किं चेतनत्वात् ? आहो. स्विन् चेतनोपकरणानां ग्रहणनिमित्तत्वात ? इति संदिद्यते, चेतनोपकरणत्येषीन्द्रियाणां 'ग्रहणनिमित्तत्वाद् भवितुमर्हति ॥२॥ यचोक्तम्- “विपयव्यवस्थानान्" इति- तद्व्यवस्थानादेवाऽऽत्मसद्धावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ घातातिरिक आत्मेति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- नेति । उक्ते हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । हेतुमाह- विषयेति, एतद्ध्याचष्टे- व्यवस्थितेति, व्यवस्थितविपयाणि= स्वपाह्यरूपादिमात्रग्राहकाणि चक्षुरादी- नीत्यर्थः, एतद्विशदयति- चक्षुपीति । व्याप्तिमाह- यति, यन्= रूपादिग्रहणम् , यस्मिन्- चक्षुरादौ । उपसंहरति- तस्मादिति । एवम् गन्धग्रहणं प्राणस्य शब्दग्रहणं श्रोवस्येत्येवं योग्यम् । पर्यवसितमाह- वानीनि, तानीमानीन्द्रियाणीत्यन्वयः । इन्द्रियाणां चैतन्ये हेतुमाह- इन्द्रियाणामिति, तथाभावात्र भावाभावसत्त्वात् . इन्द्रियाणां भावे= सत्त्वे विषयग्रहणस्य भावः अभावे चाऽभाव इत्यन्वयध्यतिरेको प्रसिद्धौ तत्र विषयप्राहकस्यैव चैतन्यं युक्तम् अन्यथा मृतशरीरस्यापि चैतन्यं स्यात् स्वयापि विषयमा हकस्यैवात्मत्वमुच्यते विषयग्राहकत्वं चेन्द्रियाणां प्रत्यक्षमेवेतीन्द्रियाणां चेतनत्वं प्राप्तं तेन नत्समुदायस्य देहादिसंघातस्यात्मत्वं प्राप्तमित्यर्थः, सिद्धान्तं प्रत्याचष्टे- एवमिति, एवम्= इन्द्रियाणां चैतन्ये सिद्धे सनि । अन्येन= देहादिसंघातातिरिक्तेन, स्पष्टमन्यन् ।। उतपूर्वपक्षं भाष्यकारो निराकरोति- संदिग्धेति " विषयव्यवस्थानात्" इति यो हेतुमक्त: स अहेतुः= इन्द्रियाणां चैतन्यसाधको न संभवति- संदिग्धत्वान उक्तविपयव्यवस्थानस्येन्द्रियाणां कर गत्वपक्षेपि संभवाद् संदिग्धत्वं तेनाऽसाधकवं प्राप्तम् , यया दण्डादिकरणं विना घटाशुत्पादनक्रिया न संभवति अथापि दण्डादेर्न फर्तृत्वं तथेन्द्रियादिकरणं विनाप्यात्मनो विषयग्रहणक्रिया न संभवति अथापि न विषयग्रहणकर्तृत्वमिन्द्रियाणां कि तु करणत्वमेवेत्यर्थः । स्वयं व्यावटे- योयमिति, अयम् पूर्वसूत्रभाष्ये प्रदर्शितः । तथाभावः= भावाभावी । संदेहमाविष्फगेति-स इति, इन्द्रियाणां चेतनत्वा• दिन्यन्वयः, द्वितीयदलमाह- आहो इति, निमित्तत्वात्= करणत्वात् , इन्द्रियाणां भाषामाषयोविषय प्रहणस्य भावाभावावित्ययं नियम इन्द्रियाणा चेतनत्वैपि संभवति संघातातिरिक्तात्मानं प्रति विषय- ग्रहणकरणस्वेपि संभवति- फरणं विनापि कार्यासंभवादित्येवं संदेहः स्वपक्षमाह-चेतनोपारणत्वेपोति, इन्द्रियाणां चेतनोपकरणत्यैन विषयग्रहणकरणवादप्युक्तनियमो भवितुमईति= संभवति तव पझे तु पूर्वो- दाहृता प्रत्यभिज्ञा नोपपद्यते इति संघातातिरिक्त एवात्मेत्यर्थः॥२॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- यश्चोतमि । उक्तपूर्वपनं सूत्रकारो निराकरोति- वदिति, नव्यवस्था- नान्= उक्तविषयव्यवस्थानादेव आत्मसनावान= संघातातिरिक्तात्मनः सिद्धिरस्तीति अप्रविषेधः- संपातातिरिक्तात्मनः प्रतिपयो नोपपद्यते इत्यन्वयः, यदीन्द्रियमेवात्मा म्यात्तदा तत् शब्दस्पादिमर्व- विषयमाहकं स्यात् तथा चोक्ता मदादिप्वेकविषयमहणलक्षणा विषयव्यवस्था न स्यान् न चैवमस्ति किं तु चक्ष रूपम्यैव प्राइकमित्यादिरूपा विध्यध्यतम्या दृश्यने तेन ज्ञायते घागदिद्वारा सर्वविषय- 1 -- ·आत्मविवेचनम् ] न्यायमाध्यम् । २२१ यदि खत्वेकमिन्द्रियमऽव्यवस्थितविषय सर्वज्ञम् = सर्वविषयग्राहि चैतनं स्यात् कस्त- तोऽन्यं चेतनमनुमातुं शक्नुयात् , यस्मात्तु व्यवस्थितविषयाणीन्द्रियाणि तस्मात् तेभ्योऽन्य- चेतनः सर्वज्ञः सर्वविषयग्राही विषयव्यवस्थितिमऽतीतोऽनुमीयते, तदं प्रत्यभिज्ञानमऽभत्या- ख्येय चेतनवृत्तमुदाहियते- रूपदर्शी खवयं रसं गन्धं वा पूर्वगृहीतमनुमिनोति. गन्धपतिवेदी च रूपरसावऽनुमिनोति. एवं विपयशेषेपि वाच्यम् । रूपं दृष्ट्वा गन्धं जिघति. प्रात्वा च गन्धं रूपं पश्यति. तदेवमनियतपर्याय सर्वविषयमहणम् एकचेतनाधिकरणमऽनन्यफर्दकं प्रत्तिसंधत्ते, प्रत्यक्षानुमानागमसंशयान् प्रत्ययांश्च नानाविषयान् स्वात्मकर्तृकान् प्रतिसंदधाति प्रतिसंधाय प्राहक आत्मा संघातातिरिक्त एव, सब पक्षे च प्रत्यभिज्ञा पूर्वोदाहृता नोपपद्यते इति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- यदीति, आत्मन एकत्रमावश्यकम् आत्मानेकत्वे हि तेषां परस्परं विरुद्धाया अपीच्छाया: संभवात् शरीरमुन्मथितं स्यादिति नाऽनेकेपामिन्द्रियाणामात्मत्वं संभवतीत्यभिप्रायेणोक्तम्- एकमिति, व्यवस्थितविपयत्वं पूर्वमुक्तं तदभावोऽव्यवस्थितविषयत्वं तदेवाह- सर्वशमिति, सर्वज्ञत्वमाह- सर्वविप. येति, शब्दस्पर्शादिसर्वविषयग्राहकमित्यर्थः नत्वीश्वरस्येव सर्वज्ञत्वम् , पर्यवसितमाह- क इति, अन्यम्= इन्द्रियादन्यम् , यदीन्द्रियमेक शब्दादिसर्वविषयप्राहकं च स्यात्तदा स्यादप्यात्मा न चैवमस्तीति नेन्द्रि- याणामात्मत्वं संभवतीत्यर्थः । व्यतिरेकमाह- यस्मादिति, इन्द्रियाणां व्यवस्थितविषयत्वादेव सर्व- विपयप्राहकत्वं न संभवतीति हेवोरेव सर्वविषयप्राहक आत्मा इन्द्रियाद्यतिरिक एवेत्यनुमीयते इत्यन्वयः, यथैक एव चैत्रः भिन्नैः करणैर्भिन्नानि कार्याणि करोति तथैक एवात्मा संघातातिरिक्तश्चक्षुरादिकरणे रूपादिक गृहातीति युक्तमित्यर्थः । विषयव्यवस्थितिमतीतः उक्तविषयव्यवस्थारहित:- सर्वविषयप्राह- कोऽनुमीयते इत्यन्वयः । आत्मनः संघातातिरिक्तत्वसाधकं प्रत्यभिज्ञाख्यं प्रबलं साधनमवतारयति- तोति, तत्र मात्मनः संघातातिरिक्तत्वे, चेतनवृत्तम् चेतनचरित्रभूतम् किं वा चेतने वृत्तम्- वर्तमान प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञानस्य प्रत्याख्यानं तु न संभवति-प्रत्यक्षत्वात् तच संघाता- त्मपक्षे नोपपद्यते इति पूर्वमुपपादितमेव । प्रत्यभिज्ञानमत्राप्युदाहरवि- रूपेति, अयं चैतन आम्रादीनां रूपदर्शी रूपं दृष्टा तस्याम्रादेः पूर्वगृहीतं रस वा गन्धं वाऽनुमिनोतीति स्पष्टमेव तत्रानुमानमपि ज्ञानमेव न चैकस्य कस्यचिदपीन्द्रियस्स रूपरसादीनामनेकेषां ज्ञानं संभवति नापि प्राणादिगृहीतस्य गन्धादेः प्रत्यभिज्ञा चक्षुरादीनां संभवति. तथा विपयसंयोगे सत्येवेन्द्रियाणां ज्ञानं संभत्रति न चेदानी गन्धादीनां घ्राणादिभिः संयोगोस्ति यैनात्र प्राणादीनां गन्धादिज्ञानं स्यात् , संघातच प्रतिक्षणं भिन्न एवेति न तस्य गृहीतग्रहणरूपा प्रत्यभिज्ञा संभवतीति वदतिरिक्त एव नित्य आत्मेति सिद्धमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञाया उदाहरणान्तरमाह- गन्धप्रतिवेदीति । प्रत्यभिज्ञोदाहरणमुपसंहरति- एवमिति, विषय- शेष- शेषविषयेष्वपि वाच्यम्- उदाहर्तव्यम्- यथा रसप्रतिवेदी रूपादिकमनुमिनौतीति । आत्मनो रूपादिज्ञानानां क्रमाभावमुदाहरति- रूपमिति, किं वा ननूकस्थले रूपदर्शनं च पो गन्धज्ञानं च प्राणस्येति व्यवस्था किं न स्यात् तथा च न संघातातिरिक्त आत्मा सिध्यतीत्याशङ्कयाह-रूपमिति, रूपादिज्ञानेषु क्रमो नास्ति- आत्मना रूपादीनां यथेच्छं गृह्यमाणत्वादित्यर्थः, उपसंहरति- तदेवमिति, अनियतपर्यायम्= अनियतक्रमम् , प्रतिसंवत्ते= आत्मा स्मरति किंवा सोपि जनो जानातीत्यर्थः, सर्वेषां विपयाणां ज्ञानमेकचेतनसमवेतं ज्ञायते न चेन्द्रियाणामेकत्वं येन सर्वविषयज्ञानाश्रयत्वं स्यात् तथा च नेन्द्रियाणां चेतनत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । यदीन्द्रियाणामेव चेतनत्वं स्याचदा तेषां समप्राधान्याद् चक्षुषा रूपग्रहणानन्तरं गन्धमहणार्थ प्राणप्रवृत्तिन स्यान् प्राणप्रत्यनन्तरं च चक्षुःप्रवृत्तिनं स्यात् आत्मभूतानामिन्द्रियाणां समप्राध्यान्याभावे च प्रधानस्यैवेन्द्रियस्य प्रथम प्रवृत्तिः स्यादिति रूपादिशा- नानामक्रमो न स्यात् . आत्मनस्तदतिरिक्तत्वे त्वात्मप्रेरिताना पूर्वापरमावेनापि प्रवृत्तिरुपपद्यते इत्याशयः। उत्तमेर विशदयति- प्रत्यक्षेति, नानाविषयान् प्रत्यक्षादीन् प्रत्ययान् खात्मकर्तृकान् प्रतिसंदधाति- ·, २२२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १माद्रिक- वेदयते, सर्वार्थविषयं च शास्त्र प्रतिपद्यते. अर्थमविषयभूतं श्रोत्रस्य, क्रमभाविनो वर्णान् श्रुत्वा पदवाक्यभावं प्रतिसंधाय शब्दार्यव्यवस्यां च युध्यमानोऽनेकविषयमर्थनातमग्रहणीयमककनेन्द्रि- येण गृह्णाति, सेयं सर्वज्ञस्य ज्ञेयाव्यवस्याऽनुपदं न शक्या परिक्रपितुम्। आकृतिमात्रं तूदाहृतम् , तत्र यदुक्तम्-'इन्द्रियचैतन्ये सति किमन्येन चेतनेन' (इति ) तदयुक्तं भवति ॥ ३ ॥ इतश्च देहादिन्यतिरिक्त आत्मा न देहादिसंघातमात्रम्- शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ स्मरतीत्यन्वयः, नाशप्रत्ययान् प्रतिसंधाय तद्विपीभूतान् पदार्थान् वेदयने स्मगति तत्तद्विपयकज्ञानरमर- पपूर्वकंच तत्तद्विपयस्मरणं विदुपां स्पष्टमेव, नानाविषयाणां ज्ञानानांच स्मरणं कस्यापीन्द्रियस्य न संभवति- इन्द्रियाणां गन्दादिमात्रमाहकत्वेन ज्ञानमाहकवाभावान् तथा नानाविषयप्राहकत्वामावादित्यर्थः,आत्मा सर्वविषयकं शास्त्रमपि प्रतिपद्यते तत्र सर्वविषयकमात्रस्य प्रतिपत्तिरपीन्द्रियाणां नसंभवति- मविषयप्र. हणसामाभावादित्याह-सति, वाक्यस्य श्रोत्रमाह्यत्वेपि वाक्यार्थस्य श्रोत्रप्राह्यत्वं नोपपद्यने नाप्यन्ये. पामिन्द्रियाणां वाक्यार्थप्राहस्वमिति वाक्यार्थग्रहीता इन्द्रियतिरिक्त एवात्मेत्यर्थः । वाक्यार्थग्रहणस्या- त्मकर्तृकत्वमाह- कमेति, धकारटकारादीनां वर्णानां क्रममावेन श्रूयमाणानां घटादिपदत्वं भवति पदानां क्रममावेन च वाक्यत्वं भवति तत्सर्व प्रतिसंधाय शब्दार्यव्यवस्थाम् ' इई पदमस्य वाचाम्' इत्यादिरूपं वाच्याचकभावं युध्यमानः- जानानः अनेकविषयम्= अनेकेषामिन्द्रियाणां विषयभूतम् अर्थजातम् पदार्यवृन्द शब्दस्पर्शरसादिकम् एकैनेन्द्रियेणाऽप्रहणीयम् ग्रहीनुमशक्यमप्यात्मा गृहातीत्यन्वयः, चक्षुरादिना रसादिप्रहणं न संभवतीत्याशयेनोक्तम्- एकैरेनेति । तथा चैतागसालपदार्यबाहकत्व. मिन्द्रियाणां नोपपद्यते-रमादितत्तद्विषयमाप्राहकवनियमादित्यात्मा सालपदार्थग्राही इन्द्रियातिरिक्त पवेत्यर्थः । स्वपझे दार्थमाह- सेयमिति, सेयम् उपपादितेयं सक्षम्य= सर्वपदार्थप्राहस्यात्मनो झेयाऽव्यवस्था-संपदार्थप्राहकता अनुपदम् इदानीम् क्यमपि परिक्रमितुम्= पगवर्तयितुम्-प्रत्या- ख्यातुं शस्या नास्ति तस्मादिन्द्रियातिरिक्त एवात्मेति मिद्धमित्यर्थः, प्राणं गन्धरयर प्राइक नान्यम्येति व्यवस्था ज्ञेयव्यवस्था तदभावश्चेन्द्रियेषु नोपपश्ते- प्रत्याविरोधादेव । उपपादनमुपसंहाति-आफ्नीनि, आकृतिमात्रम्- निदर्शनमानम्= अल्पमेवोदाहनं विनरभयादित्यर्थः । टपमहाति-नाति, तत्र- "यमिन्द्रियाणां सर्वप्राइमत्वामा मात्मनश्च सर्वप्राहकत्वे सिद्ध द्वितीयसूरमाध्यान्ते यदुक्तम्-"किम- न्येन चेतनेन” इति तद्युक्तमेव- चेतनस्यात्मन इन्द्रियाविरिकत्वामाये पम्यापीन्द्रियम्य सर्वविषय. प्राहकत्वं प्रत्यक्षसिद्धं नोपपधेनेत्यय. ॥ ३ ॥ अप्रिमसूत्रमवनारयति- इनवेति, इत:- मूत्रोक्तहेनोः । विपक्षे यासकमाह- मार्गति, देहादि- संघातम्यात्मत्वे भरोग्दा पावसामावा- पाताभाव: प्रसज्येनेत्यन्वयः, अर-“पाताभावान पातकाभावासद्वान् " इति वृत्तिः, यदि देहादिसंघात एवारमा म्यात्तदा मंघातम्य प्रतिक्षणं भिनन्येन येन संघानेन जीवन्टोग्दाहः पृतनम्योचरकाले मत्वामंमवात् पान न म्यादिनि पानामाव प्रसज्येन न चैतमम्तीति ताराताम्योपरत्यर्थ सयातानिरिक्तो नित्य आत्मा म्वीकार्य इनि मूार्य, संघातात्मवादिना व जीवामीदाइपि पालम पानकं न बोरिने न्या पातपदेन गादी प्रायः स च जीवन्दरीरदाहे नाम्निकम्यापि नानुपपन्न, मच गजदण्ट. मंचातामो भोप- मघातम्य प्रनिगं भेदनापगधनु: मपानन्य दण्टकाले स्थित्यममवादिनि दण्डोपायर्यमपि मंधाना- तिरिक्त मात्मा नित्यःम्बीशायः। मूत्रमि मंघातात्मप टोपमानार्थ तन वानियला- "नदिद म्य यस्यामा नामि नन्यायं टोर इनि टोप्रतिपादनाय न मानार्थमिनि" इति । वस्नुन्नु 'यदि मागेरगामा म्याता मृनशरीरम्यापि दाई पानक म्यान न मम्मीनि पाताभागदपि भारत- ·मात्मविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २२३ शरीरग्रहणेन शरीरैन्द्रियबुद्धिवेदनासंपातः पाणिभूतो, गृह्यते, माणिभूतं शरीरं दहतः प्राणिहिसांकृतपापं पातमित्युच्यते. तस्याभावः तत्फलेन कर्तुरसंबन्धात् अकर्तुश्च संबन्धात शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनामवन्धे खलन्या संघात उत्पद्यतेऽन्यो निरुध्यते. उत्पादनिरोधसंनतिभूतः प्रबन्यो नाऽन्यत्वं बाधते- देहादिसंघातस्याऽन्यत्वाधिष्ठानत्वात्. अन्यत्वाधिष्ठानो, ह्यसौ प्रख्यायते इति, एवं सति यो देहादिसंपात: प्राणिभूतो हिंसां करोति नासौ हिंसाफलेन संबध्यते. यश्च संवध्यते न तेन हिंसा कृता, तदेवं सत्त्वमेदे कृतहानमकृताभ्यागमः प्रसन्यते, सति च सत्त्योत्पादे सचनिरोधै चार्मनिमित्तः सत्त्वसर्गः पामोति तत्र मुक्यों ब्रह्मचर्य- वासो न स्यात् । तद् यदि देहादिसंघातमात्रं सत्वं स्यात् शरीरदाहे पातकं न भवेत्. अनिष्टं चैतत्. तस्माद् देहादिसंघातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति ॥ ४ ॥ शरीरातिरिक्त एवात्मेति' इतिसूत्रकाराशयो भाति । व्याचष्टे- शरीरेति, शरीरमहणेन- शरीरशन्दे- नेति यावत् । प्राणिभूतः प्राणविशिष्टः- मृतशरीरस्य दाहे पातकाभावादव शरीरदाशब्देन, जीव. च्छरदाही ग्राह्य इत्यर्थः । पातकपदार्थमाह-प्राणिभूतमिति, प्राणिभूनम्- प्राणविशिष्टम् । प्राणि- हिंसाकृतं पापं पातकमित्यन्वयः । पातकाभावपदार्थमाह- तस्येति, तत्फलेन- हिंसादिफलेन पापेन सह हिंसादिकर्तुरसंपन्धात्= यः संबन्धाभाव भोगाभावः तस्मादेव तस्य= पातकस्याभावः । मन्त्र कृतहा- निमुक्त्त्वाऽमताभ्यागममाह- अकर्तुरिति, यदि तत्र पातकफलं भवति तदा तत्फलं पातकाऽकर्तुग्य स्यात् यतः संघातस्य प्रतिक्षणं भेदेन पातकपेक्षया तत्फलभोक्ता संघातोऽन्य एव संभवतीत्यर्थः । संघातस्य प्रतिक्षणं भेदमुपपादयति- शरीरन्द्रियेति, प्रबन्धे= सताने प्रवाहे समुदाये प्रतिक्षणमन्यः सवात उत्पद्यते अन्यः- पूर्वश्च संघात: प्रतिक्षणं निरुध्यते विनश्यति दीपनालेव, संघातो हि अन्ना. दिकार्य एवैति कारणीभूतान्नादिरसपरमाणुनामुत्तरोत्तरं भेदात् तत्कार्यभूतसंघातस्यापि प्रतिक्षणं भेद भावश्यकरतनानेफसंघातदर्शनाभावात् पूर्वः पूर्वः संघावो विनश्यति उत्तरोत्तरश्चोत्पद्यते इति स्वीकार्यमेव तथा च हिंसादिकर्तुस्तत्फलभोगकाले सत्वासंभवेन फलमोगासंभवात् पातकाभावः प्रसत्तः, येन च पातकफलं भुज्यते तेन तु पातकं न कृतं तस्य पातकोत्पत्तिकाले सत्त्वासंभवादित्यर्थः । ननु संतानेकलं संघातनानात्वस्य वाध भविष्यतीत्याशङ्कयाह- उत्पादेति, संघातमतियोगिश्योरुत्साद निरोधयो.. उत्पत्तिविनाशयोः संततिभूत.- नैरन्तर्येणाप्रयीभूतः प्रवन्धः- देहेन्द्रियादिसमुदायः संतानः संघात. नानात्वं न वाधते- अन्यत्वस्य- नानात्वस्य देहादिसंघातनिष्ठत्वात् नाहि नोकलं प्रवाहनानात्वनाथ भवति तथैवावापि विशेयम् । अत्र प्रत्यक्षं प्रमाणयवि- मन्यत्वेति, असौ= संघातो यात्याधवस्याभेदेन नाना प्रख्यायते प्रत्यक्षमीक्ष्यते स च भेदः प्रतिक्षणं मैदं विना न संमवतीति सिद्ध संघातनानात्वम् । पस्तुतस्त्वर "नान्यत्वं याधते इत्यत्र 'अन्यत्वमापादयति' इति वक्तव्यमासीत् । वदान्यताभ्यागमदो- पंणोपसंहरति-एसनीति, एवम् उपरीत्या संघातनानावे सिद्धे सवि हिमकस्य संघातस्य हिसोताक्षणे "प विनाशाद हिंसाफ्ल्याप्तिन संभवति, यस्य च संघातस्य हिंसापलानिर्भवति तेन तु हिंमा न एना- तस्य हिंसाकाले उत्पत्तेरेवाभावादिति तदेवं सत्त्वमेदे- संपातलक्षणात्मनो मैदै सिद्ध संपाता. रमप शनस्प- पातमस्य हानि.- पलभोगाभावो हिंसकस्य, अस्तस्य च पाराश्य अभ्यागमः फलभोगो हिंसमान्यसंघातस्य प्रसस्ते एत्त न युमिति संपाताविरिको निन्य भारमा म्याशय इत्यर्थः । मेधातारमपशे दोपान्तरमाह- सति पति, एवं मत्वस्य- संपातगामनो नाना सिने वहान्यहवाश्यागमदोपेण प्राशसत्तस्य सर्गः कर्मनिमित्त: प्रामोति धर्मनिमिनो न ममानि- पातिदुत्तरक्षणे विनाशेन फलभोगशाले सत्तस्यैगसंभगत क्या प मंधातात्मादिनी मोनार्यो प्रार्यवासो निपल एर म्याग- तपटमामेसमगन मोमध म्यमेर म्यात् नया प यातिकम- ·२२४ . प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १आद्रिके- तदभावः सात्मकपदाहेपि- तन्नित्यत्वात् ॥ ५॥ यस्यापि नित्येनात्मना सात्मकं शरीरं दह्यते तस्यापि शरीरदाहे पातक न भवेद् दग्धुः, कस्मात् १. नित्यत्वादात्मनः, न जातु कश्चित् नित्यं हिसितुमर्हति, अथ हिंस्यते ?. नित्यत्व मस्य न भवति, सेयमेकस्मिन् पक्षे हिंसा निष्फला. अन्यस्मिस्त्वऽनुपपन्नेति ॥५॥ न-कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥६॥ न म:- नित्यस्य सत्त्वस्य वधो हिंसा अपि त्वनुच्छितिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्या- अयस्य शरीरस्य स्वविपयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणामुपपात:= पीडा वैकल्यलक्षणः भवन्धो- : मोक्षार्थश्व प्रयासो नोपपद्यते- अयनसिद्धत्वात्. जातमात्र एवायं मुच्यते इति मुक्त्यर्थं ब्रह्मचर्यवासो व्यर्थः” इति । वस्तुतस्त्विदमप्ययुक्तम्- संघात्मवादिना ब्रह्मचर्यमोक्षादेरस्वीकारात् । उपसंहरति- तदिति, सत्त्वम् आत्मा, संघातात्मपक्षे जीवच्छरीरदाहे पातकं न भवेत्-शरीरदाहकस्य तदुत्तरक्षणे विनाशेन फलभोगासंभवात् पातकाभावश्च तत्फलभोगाभाव एवेत्यर्थः, एतद्दोपपरिहारार्थ संघाताति- रितो निन्य भात्मा स्वीकार्यस्तस्य नित्यत्वेनोवद्रोपाणामापत्तिास्तीत्याह- तस्मादिति ॥ ४ ॥ पूर्वपक्षी नित्यात्मपक्षेपि पातकाभावदोपस्यापत्तिमाह- तदभाव इति, नित्यात्मपक्षेपि सात्मक प्रदाहे= जीवन्टरीग्दाहे तदभाव:- पातयाभावः प्रसग्यते- तन्नित्यत्वात् भात्मनो नित्यत्वात् नित्यस्य च हिंसाया एवाऽसंभवात् हिंसां विना च पातकस्याप्यसंभवादिति सूत्रायः, पूर्व पातकाभावो हि पातकफलभोगाभावः अन तु पातकस्य स्वरूपेणैवाभाव:- नित्यस्यात्मनो हिंसाया एवासंभवादिति- विवेकः । ब्याचष्टे- यस्येति, यस्य- नैयायिकादेर्मते नित्य मात्मा तस्यापि मते जीवच्छरीरदाहे परपुः- दाइफस्य पातक न संभवति । नित्येनात्मना सात्मकम् नित्यात्मविशिष्टं शरीरं दखते होतेत्यर्थः । स्वमते पातकाभावे हेतुं जिज्ञासते- परमादिनि । उत्तरमाह- नित्यत्वादिति, उक्तं विशदयति-न आत्विति, नित्यस्यात्मनो हिसैव न संभवतीति कयं जीवच्छरीरदाहेपि तत्र मतेपि पावकं स्यादित्यर्थः । विपक्षे पापफमाह- अधेति, यद्यात्मा हिंस्यते तदा विनाशित्वादेवास्य आत्मनो नित्यत्वं न संभव. तीत्यर्थः । उपसंहरति- सेयमिति, सेयं हिंसा एकस्मिन् पक्षे संपातात्मपक्षे स्वरूपसत्यपि निपा-- हिंसास्योत्तरीत्या हिंसाफल प्राप्तगर्मभवात् , अन्यस्मिन्- नित्यात्मपक्षे नु हिमानुपपन्ना- भारमनी नित्यत्वेन हिंसाया मसंभवादिति तथा च पावकामावम्नव मतेपि समान एवेत्यर्थः । मत्र- " यायात्मा नित्यस्तस्यापि हिंसाफ्ले न प्रात:- हिंसा तावन्न प्राप्नोनि नित्ययान. फलमपि मात्मनों युवम्- अनुपकार्यत्वाम् " इति वार्तिकम् ॥ ५॥ उधपूर्वपलम नित्यात्मपझे पात्तकाभावं प्रतिक्षिपति-नेनि, कार्य मुगदु.ममोगरतस्याश्रयः शरीरम्- शरीरापरछेदेनैवात्मनः मुग्पादिभोगसंभवान कणिक विषयोपलब्धिकारणानीन्द्रियाणि वयोः कार्यानयात्रायों वध = टपघातः सा हिसा एतारमी च हिंसा नियात्मपक्षेपि नानुपपन्ना येन पातकाभावः प्रसज्येन, किं वा कार्याश्रयकर्तृपद गरीरपरमेय सर्गरम्य मुग्पादिभोगाश्रयत्वान् प. वाम तस्य वषो हिंसति सूत्राधः । अत्र- " नत्र कार्याप्रथादन गरीरमुच्यने- वनिमित्तबादुर भोगस्यति. कनीन्द्रियाणि तत्माधनवान्, अथ वा समानाधिकरणामामागीरमेव कार्याश्रयाः शमाभ्यामुच्यते ॥ इति वातिम् म्याचष्टे- नेति, यद्यात्मवयो हिंमन्युच्येत सदा नित्यम्यात्मनो हिंसाया मसंभगद् नित्यान्मपझे पावकामावापत्ति म्यादपि न घेवमुच्यने त्ययः । यमग हिमाम्ब. रूपमाह-मपीति, मनुनितिर्मयअविनामिनः मन्वयमात्मनो यः कार्याप्रया भोगात्रय भारी साय म्पन्नविषयोपको कगाम= मानानां पेन्द्रियाणां य पपानपीटादिलवाया दिया ·" आत्मविवेचनम् ] न्यायमाध्यम् । २२५ छेदो वा प्रमापणलक्षणो या धो हिंसेति, कार्य तु सुखदुःखसंवेदनं तस्याऽऽयतनम्- अधिष्ठानम् = आश्रयः शारीरस्. कार्याश्रयस्य शरीरस्य स्वविपयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणा वधो हिंसा न नित्यस्यात्मनः, तत्र यदुक्तम्- " तदभावः सात्मकमदाहेपि तन्नित्यत्वात् ५५ इति एतदयुक्तम् । यस्य सत्त्वोच्छेदो हिंसा तस्य कृतहानमकृताभ्यागमचेति दोपः । एताव- चैतत् स्यात्- सत्वोच्छेटो वा हिंसा अनुच्छित्तिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्याश्रयकर्तवयो वा. न कल्पान्तरमस्ति. सत्वोच्छेदश प्रतिषिद्धः, तत्र किमन्यच्छेयम् ? यथाभूतमिति । अथ वा " कार्याश्रयकर्तृवधात् " इति कार्याश्रया= देहेन्द्रियबुद्धिसंघातो नित्यस्यात्मनः तत्र सुखदुःखप्रतिसवेदन तस्याऽधिष्ठानम् = आश्रयः तदायतन तद् भवति न ततोऽन्यदिति स एव कर्ता- तन्निमित्ता हि सुखदुःखसंवेदनस्य नितिन तमन्तरेणेति. तस्य क्या उप- घाता= पीडा प्रमापणं वा हिंसा न नित्यत्वेनात्मोच्छेदः, तत्र यदुक्तम्- " तदभावः सात्मक- प्रदाहेपि तन्नित्यत्वात् " (इति) एतन्नेति ॥ ६॥ वैकल्यलक्षण प्रबन्धोच्छेद = प्रवाहोच्छेदो यथा काणत्वादि किं वा प्रमापणलक्षण - विनाशलक्षणो वध स एव हिंसेत्युन्यते एतादृशी च हिंसा नित्यात्मपक्षेपि नानुपपन्ना- मात्मनो नित्यत्वेपि शरीरा. दीनामुपधातसभवादित्यर्थः, अत्राल्पोपघातेन पीडा ततोधिकेनोपघातेन विकृतिलक्षण वैकल्य ततोप्य- थियेन विनाशस्तदेतत् प्रत्यक्षमेव । कार्यपदार्थमाह- कार्यमिति, सवेदनम् = भोग । तस्य- सवेदनस्य, आश्रयपदार्थमाह- आयतनमिति । सकलितमाह- कार्याश्रयस्येति । कर्तृपदार्थमाह- स्वेति । व्यवच्छे- घमाह- नेति, नित्यस्यात्मनस्तु हिंसा नोच्यते येन नित्यात्मपक्षे हिंसाया असभवात्सातकामायापत्ति स्यादित्यर्थ । उपसहरति-तोति, तथा च तदभाव " इत्यादिपूर्वसूत्र यदुक्त तन्न युक्तमित्यन्वय , पूर्वसूण नित्यात्मपक्षे य पातकाभाव उक्त स नोपपद्यते-- आत्मनो नित्यत्वेपि शरीरापघातेन पातकसमवादित्यर्थ । ननु सत्त्वोच्छेद - आत्मविनाश एव हिंसा कि न स्यात् ? इत्याशवयात्मविनाश- पक्षे कृतहान्यकृताभ्यागमदोपमाह- यस्येति, यस्य मते इत्यर्थ । हिंसाया वैविध्यमेव सभवतीत्याह- एतावदिति, एतत्- हिंसास्वरूप एवावत्- विवक्षितद्विप्रकारमेव स्यात्- सभवतीत्यर्थ । द्वैविष्यमाह- सत्त्वेति, सत्त्वोच्छेद = आत्मविनाशो हिंसेति एक क्ल्प , अनुच्छित्तिवर्मकस्य- अविनाशिन सत्वस्य- आत्मन कार्याश्रयकर्तृवध - देहेन्द्रियोपघाती हिंसेति द्वितीय कल्म एतत्कस्पद्वयादन्यत्कल्पान्तर हिंसाया नालीत्यन्वय । एतादृशकल्पद्वये भारमोच्छेदकल्पस्तु प्रतिपिद्ध एर- असभवात् , आत्मो. च्छेदपक्षे कृत्तहान्यकृताभ्यागमदोपप्रसङ्गादित्याह- सत्वोच्छेदश्चेति । शेषकल्प जिज्ञासत-ताति, वर- आत्मोच्छेदकल्पे प्रतिपिढे सतीत्यर्थ । शेषकल्पमाह- यथेति, हिंसाया यथाभूतम्- वास्तविक यत्स्व. रूप शरीराापघातलमण तदेव शिष्ट तदव च सभवतीति न नित्यात्मपक्षे पातकाभावापत्ति, उक्तला. शाया हिंसाया समवान्, आत्मविनाशस्तु न सभवतीत्यर्थ । फर्मबाग्यसमासमाश्रित्य सूत्रम्य वर्णकान्तरमाह- अथ वति, नित्यस्यात्मनो दहेन्द्रियसुद्धिसपात ra कार्याश्रय यत सुखदुससवनलमण कार्य तत्र देहादिसपात भवति ता उपसघात एव तस्य- मुखादिसपदनस्याधिष्ठानमा आश्रय - तदायतनम् = मुसादिमोगरयान भवति-शरीर विना मुसादिभोगाऽसभवादिति तत - सघातादन्यत् मुसादिभोगानयो न भवतीति स फार्याप्रय सघाव एव फ्तेति सूरे कर्मधारयममास इत्यन्वय । उक्त हतुमाह- तनिमित्तेति, पर्तृपर च साधनपरामिति तन्निमित्ता= देहादिसघातनिमित्तैव मुपादिभोगम्य नित्ति - सिद्धिर्भवति न तम् मघात विनेति सघात एव कर्तेति सिद्ध, वस्य: मुपादिभोगसाधनीभूतस्य संघातस्य यो वा पपात पीडा या प्रमापणम् विनाश स एव हिंसापदायों न लामो दी हिंसा- आत्मामो नित्राको नाममा

·.
२२६
प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माहिद-
इतव देहादिच्यतिरिक्त आत्मा-
सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७॥
पूर्वपरयोर्विज्ञानयोरेकविपये प्रतिसंधिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम्- 'तमेवैतर्हि पश्यामि यमज्ञा-
सिपम् । स एवायमर्थः' इति, सव्येन चक्षुषा दृष्टस्येतरेणापि चक्षुता प्रत्यभिज्ञानाव- 'यम-
द्राक्ष तमेवैतहि पश्यामि' इति । इन्द्रियचैतन्ये तु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजानातीति प्रत्यभि-
ज्ञानानुपपत्तिः, अस्ति विदं प्रत्यभिज्ञानं तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तवेतनः ॥ ७ ॥
न- एकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ ८॥
एकमिदं चक्षुः पये नासास्थिव्यवहित तस्यान्तौ गृह्यमाणौ द्वित्वाभिमान प्रयोजयतः
म यव्यवहितस्य दीर्घस्येव ॥ ८॥
दित्यन्वय , तथा च नित्यात्मपक्षेपि शरीरानीलामुक्तलामणहिंसाया सभवान् तत्फलभोगस्य च नित्या
स्मन सभवात् पातकाभावापत्तिनास्तीत्याशयेनोपसहरति-तत्रेति, तर= नित्यात्मपक्षे हिंसास्वरूपे
हिंसाफलभोगे पातये च सिद्ध पातक्भावप्रसनाथ यत् “तदभाव " इत्यादिपूर्वसूत्रमुत्तम् एतत्-
तन्न युत्तमित्यन्वय ॥६॥
॥ इत्यात्मन सघातातिरित्तत्वव्यवस्थापन समाप्तम् ॥
अप्रिमसूत्रमवतारयति- इतथेति, इत = सूत्रोतहतो । आत्मन इन्द्रियातिरिक्तत्वव्यवस्थापन
मारभते- सव्येति, “वाम शरीर सव्य स्यात् ॥ इत्यमर, सत्येन- यामेन पशुपा प्रत्य इतरेण:
दक्षिणेन चपा प्रत्यभिज्ञानाद् ज्ञायते- आत्मा इन्द्रियातिरिक्त एषति यदि इन्द्रियमेवात्मा स्यात्तदा
वामेन दृष्टस्य दक्षिणेन प्रत्यभिशा न स्यात- अन्येन दृष्टस्यान्येन प्रत्यभिज्ञानासमवादित्यात्मा इन्द्रिया-
तिरिक्त एव नित्यस्तस्य च वामेन इष्टस्यापि दक्षिणेन प्रत्यभिज्ञा भानुपपन्नेति सूत्रार्थ । व्याचर- पूर्वेति,
पूर्वपरयो - पूर्वोत्तरयोनियोरकविषये= विषयेक्ये सति एकविषयविषयक यद् बाह्येन्द्रियजन्य प्रति-
सधिज्ञानम् उभयसबद्ध ज्ञानम् तत्तेदन्ताविषयक ज्ञान तत् प्रत्यभिज्ञानमित्युच्यते यथा-- 'सोय
देवदत्त । इति इत्यन्वय , उदाहरति- तमिति । उदाहरणान्तरमाइ-स इति, अर्थ- चैत्रादि । सूत्रार्थ-
माह-सव्येनेति, इतरण- दक्षिणन । पुनादाहरति- यमिति, भवतीविशेष । इन्द्रियात्मपक्षे धाधकमाए-
इन्द्रियेति, इन्द्रियात्मपक्षे सर्वेषामन्द्रियाणा पृथर पृथगेव चैतन्यम्= आत्मत्य स्याचथा च पाम
चधुरक्षणनात्मना दृष्टस्य पत्रादभिगवर्लक्षणात्मन प्रत्यभिज्ञा नोपपद्यते यतोऽन्यदृष्टमन्योन
प्रत्यभिजानाति अति पदम्- वामेन दृष्टस्यापि दक्षिणन प्रत्यभिज्ञानमिति तदुपपत्यर्थमिन्द्रियन्यति
रिक एव नित्य मात्मा स्वीकार्य इत्याह- तस्मादिति ॥ ७॥
पूर्णपक्षी नेद्वित्व निराकरोति-नेति, न द्वे नेत्रे कित्येकमेव नेत्र तस्मिन्नेव रिमय ने
नासास्थिव्यवहिते= नामास्थिव्यवधानेन द्विस्वाभिमानान-द्वे ने इति द्विवभ्रमो भवति यधैकस्मि-
नेव तडागे मध्य सेतुष्यवधानेन द्वित्वभ्रमो भवति तथा तथा प सम्यगोल्फनिष्टनेत्रदृष्टस्य दक्षिण
गोरकनिष्ठन नेण प्रत्यमिता नानुपपन्ना- गोरकद्वित्यप्यात्ममृतम्य अधुरिन्द्रियस्यैस्याद् अन्यथा
जानेन्द्रियाणा पचव पापित स्यादिति नेन्द्रियातिरिचात्मनः म्यारागपति सूधार्य च्यायो-
परमिदमिति, नासारियना मध्य व्यवहितम् , साय: चनुप अन्ती गोटारशी मागी विधा
च्यवच्छेद गृह्यमाणो धनुरि द्वित्वाभिमानम्प- द्वितश्रमम्य प्रयोजको मा यथा दीपाय- रम्बा
यमानम्य वादेमध्ये व्यव गनेन द्वित्वध्रमो भवति क्या तथा यमेव पति न प्रयभिमा
नुपपतिहिनि नेन्द्रियातिपि भारमा स्वीकार्य इत्यर्थ ॥ ८॥

·मात्मविषेचनम्] न्यायभाव्यम्। २२७ एकविनाशे द्वितीयाऽविनाशाद् नैकत्वम् ॥ ९॥ एकस्मिन्नुपहते चोदते वा चक्षुपि द्वितीयमवतिष्ठते चक्षुर्विपयग्रहणलिङ्गं तस्मादेकस्य व्यवधानानुपपत्तिः ॥९॥ अवयवनाशेप्यऽवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ "एकविनाशे द्वितीयाविनाशात् " इत्यहेतुः, कस्मात् ?. वृक्षस्य हि कासु चिच्छाखासु छिन्नामुपलभ्यते एव वृक्षः ॥ १० ॥ दृष्टान्तविरोधादप्रतिपेधः ॥ ११ ॥ न कारणद्रव्यविभागे कार्यद्रव्यमवतिष्ठते-नित्यत्वमसङ्गाद, बहुप्ववयविषु यस्य कार- णानि विभक्तानि तस्य विनाशः येषां कारणान्यऽविभक्तानि तान्यऽवतिष्ठन्ते । सिद्धान्ती नेत्रद्विलं समाधत्ते- एकेति, एकस्य चक्षुपो विनाशेपि द्वितीयस्याऽविनाशात सत्त्वदर्शनाद् चक्षुप एकत्वं नोपपद्यते, यद्येकमेव चक्षु. स्यात् तदा तस्य विनाशे जाते द्वितीयं चरों- पलभ्येत, यदा च द्वे चर्पी तदैकस्य विनाशेपि द्वितीयसत्त्यमुपद्यते तथा च सिद्ध नेत्रद्वित्व तर सव्यदृष्टस्य दक्षिणेन प्रत्यभिज्ञानादुक्तरीत्याऽऽत्मा इन्द्रियातिरिक्त एव. इन्द्रियाणा पञ्चत्वं च जात्य- भिप्रायेण विज्ञेयमिति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे- एकस्मिन्निति, द्वितीयं चक्षुः, विषयग्रहणमेव लिङ्गम- साधकं यस्य तद् विषयग्रहणलिङ्गं च , एकस्मिन्नष्टेपि नेने रूपज्ञानं जायते तेन ज्ञानेन ज्ञायते- अस्ति द्वितीय नेत्रमिति. योकमेव नेत्रं स्यात्तदा काणस्य रूपज्ञानं न स्यात् न चैवमस्तीति नेत्रद्वित्वं सिद्धं तया चैकस्य नेनस्य नासाव्यवधानेन यो द्वित्वभ्रम उक्तः स नोपपद्यते- ने द्वित्वस्य वास्तविकत्या. दित्याह- तस्मादिति, एकस्य नेनस्येत्यर्थः । पर्यवसित चोक्तमेव ॥ ९॥ उक्त पूर्वपक्षी प्रत्याचष्टे- अवयवेति, भाखादिलक्षणावयवस्य नारोपि यथाऽवयवी या उपलभ्यने तथाऽवयवभूतस्यैरुगोलकनिष्ठस्य नेावयवस्य नाशेप्यवयविनो नेनस्य सत्त्वसंभवाद रूपनान काणस्य नानुपपन्नमिति पूर्वसूने नेद्वित्वसाधनार्थ यो हेतुरुक्तः सोऽहेतु.- नेत्रद्वित्वसाधको न भवतीति ने स्य प्राप्तं तथा चोक्ता प्रत्यभिज्ञा नेनस्य नानुपपन्नेति नेन्द्रियातिरिक्त आत्मा वीरार्य इति सूत्रायः। ज्याचष्टे- एफेति, मयं हि पूर्वोक्तसूनस्यानुवादः । उक्त तोरहेतुत्वं जिज्ञासते- फरमादिति । उत्तर- माह-वृक्षस्येति, दृष्टान्तभागोयम् । तथा चैकस्यावयवस्य विनागेपि अवयविनो नेत्रस्य मत्वं नानु. पपसमिति नफगोलकनिष्ठभागविनाशेपि काणस्य रूपमानानुपपत्तिरिति नेस्य मिदं तेन प्रत्यभिज्ञान सिद्धं तेनेन्द्रियस्यात्मत्वमपि सिद्धमित्यर्थः ॥ १० ॥ उत सिद्धान्ती मत्याचष्टे- दृष्टान्तति, अवयवनाशेनाऽवयविनागस्यावश्यास्पेन इष्टान्ते भारसानाशेन वृक्षनाशः स्वीरियते इति शान्तविरोधस्तम्माद् नेत्रावयवनाशेपि नेत्रनाश मावश्यक एवेति यो नेत्रद्वित्वस्य प्रतिषेध उत्तः स प्रतिषेधो न युगः, किं वा वृक्षस्य यय. यन्वयपास्ने पेषाचिदवयवानां नापि शसत्त्वं नानुपपन्न प्राने च यया घटस्य कपाललाणी दायेवावयवादित्ये- पकपासनाने घटनाश आवश्यकमया नेस्यापि गोलबानुमारेण द्रावयावयवाविति वक्तव्यं तम्या- वयवम्य नारोऽययविनो नेत्रस्य सत्तं नोपपद्यते इति दृष्टान्तविरोष इत्युत्पतियथेन नेम्यं न मिष्यनि तया घोच्न यभिमाया उपपत्त्यर्थमिन्द्रियानिरिक्तो नित्य आत्मा सीकार्य इति सूमार्य । म्याचष्टे- नेति, कारणद्रव्याणाम् अवयवानां विमा विना कार्यद्रव्यं नानिष्ठने यातिप्टेन तदा नियम वस्या- पिनाशम्य कारणान्तगसंमगदिल्यन्वयः, अन्य नियत्वासनादितियोमना । उपसायनि- .

·२२८ . प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [ ३अध्याये. माहिक अथ वा दृश्यमानार्थविरोयो दृष्टान्तविरोध:-- मृतस्य हि शिरःकपाले द्वावऽवटी नासा- स्थिव्यवहितौ चक्षुपः स्थाने भेदेन गृह्यते न चैतद् एकस्मिन् नासास्थिव्यवहिते संभवति, अथ चैकविनाशस्याऽनियमाद द्वाविमावऽयौं, तौ च पृथगावरणोपयातौ अनुमीयेते- विभिन्नाविति । अवपीडनाचैकस्य चक्षुपो रश्मिविषयसंनिकर्पस्य भेदाद दृश्यभेद इव गृह्यते तचैकत्वे विरुध्यते, अवपीडननिटत्तौ चाभिन्नप्रतिसंधानमिति, तस्मादेकस्य व्यवधानानुपपत्तिः ॥ ११ ॥ — अनुमीयते चायं देहादिसंघातव्यतिरिक्तश्चेतन इति- इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ बहुविति, बहुव्ववयविषु मध्ये इत्यन्वयः, यस्य अवयविनः । येपामवयविनाम् । तथा चावयवनाशेऽवय- विनाश आवश्यक इत्यवयवनाशेऽवयविनो नेत्रस्यापि नाश आवश्यकस्तथा च फाणस्य रूपज्ञानं न स्यादेव न चैवमस्तीति नेत्रद्वित्वं स्वीकार्य वथा च काणस्यैकचक्षुर्नाशपि द्वितीयेन चक्षुषा रूपाहणं मानुपपन्नं. तकदृष्टस्य द्वितीयेन प्रत्यभिज्ञानुपपत्त्या इन्द्रियातिरिक्त एवात्मा स्वीकार्य इत्यर्थः । सूत्रस्य वर्णकान्तरमाह- अथ वैति, अन पक्षे दृष्टान्तशब्दः प्रत्यक्षपदार्थपरस्तदाह- दृश्येति । एक्तमुपपादयति-- मृतस्येति, शिर:कपाले- मस्तकास्थिनि, अवटी= गती, स्थाने स्थानभूती, भेदेन-- मिनी, प्रत्यक्षेण गृह्यते इत्यन्वयः, तथा च मस्तकस्थनेत्रस्थानद्वित्वान्नेत्रद्वित्वं सिद्धमित्यर्थः । व्यवच्छे- हामाह-न चेति, एतत्- स्थानद्वित्वम् , यद्येकमेव चक्षुः स्यात्तस्य च नासास्थिव्यवधानेन द्वित्वं भ्रान्त्या प्रतीयेत तदा तस्थैकस्य स्थानद्वित्वं न स्यादित्यर्थः । नेत्रद्वित्वे उपपत्त्यन्तरमाह-- अथेति, एकविना शस्य- सत्यस्यैव या दक्षिणस्यैव या विनाशो भवतीति नियमो नास्ति किं या एकविनाशस्य नाम सर्वथा नेत्रविनाशस्य नियमो नास्ति- फाणस्यैकमात्रनेत्रदर्शनादित्यर्थः सरमादनियमादनुमीयते- इमावों= नेत्रपदायाँ पृथगावरणोपघाती परस्परं भिन्नौ द्वाति, पृथग आवरणौ उपघाती ययोस्ती पृथगावरणोपपाती, आवरणी= नेत्रपटलौ । अन~ " एकत्ये चक्षुपो विनाशनियमो न स्यात्- सन्यस्यैव चक्षुषो न दक्षिणस्येति, एकत्वात् सव्यविनाशे दक्षिणम्यापि नाशप्रसङ्गात् , दृश्यते चार्य नियमसरमाद् द्वावों पृथगावरणी पृथगुपपाती चेति" इति तात्पर्यटीका । एकस्य नेत्रस्यावरणोपघाताभ्यां द्वितीय- स्यावरणोपघाती नभवतस्तदेवदेकत्ये नोपपद्यते इति नेत्रद्वित्वं सिद्धमित्यर्थः । “एकविनाशस्य " इत्यत्र 'द्वितीयविनाशस्य ' इति वक्तव्यमासीत् । नेवद्विस्व उपपत्त्यन्तरमाह- अवपीडनेति, नेग्रस्यामुल्यप्रेणा- यपोहने कृते नेत्ररश्मः चन्द्रादिविषयस्य च यः मंनिकपस्तस्य मैदा- द्वित्वात् दृश्यमेद इध- चन्द्रादि. द्वित्वं गृह्यते तदेतद् नेत्रैकत्ये विरुध्यते= नेत्रैकत्यै हि रम्यफत्वं तेन संयोगेयत्वं स्यात् तेन विषयस्यैश्य- कत्वमेव गृहोत न चैवमस्तीति पभेदाश्मिमेदस्तैन संयोगभेदम्तेन ज्ञानभेद इति 'दो चन्द्रौ' इत्या. दिशानं नेत्रद्वित्व संभवति तनावपीडनाद् नैत्रयो रश्मिद्वयं पृथक् पृथगेव विषयं गृहातीति। अवपाटननि- गृत्तौ च रमिद्वयस्यापि परस्परं मयोगादभिन्नप्रतिसंधानम्= एकत्यज्ञानं जायते । न च नेत्रद्वित्वे पदार्थमात्रस्य द्विधा भानं स्यात्- द्वाभ्यामपि नेगाभ्यां पृथक् पृथगेय पदार्थग्रहणादिति वाच्यम्- योरपि नेत्रयो रश्मीनामसत्ति प्रविषन्धफे मंभूय एव पदार्थेन संयुज्यमानत्वात् । किं घ नेस्त्रे काणत्वं न स्यात- एकनेत्रविनाश सत्यऽपरनेवत्वं हि काणत्वमिति प्रत्यक्षमेव । उपमहरति- तामा• दिति, या प नेत्रद्वित्वे सिद्ध यत्पूर्वमेकाम्यय नेत्रस्य नासास्थित्र्यायानेन द्वित्वभ्रम उत: म नोपपाने- नेत्रद्वित्वस्य वास्तविकत्वादित्यर्थः । एकस्य नेत्रस्य ।। ११ ॥ अभिमसूनमरतारयति- अनुमीयने इति, अयं चेतनो देहादिसंघातव्यतिरिक्त:-इन्द्रियान्तर- विकारादिस्पनुमीयते इत्यन्वयः । इन्द्रियान्वरेति- आमासी पले टे तमस्मृत्या इन्द्रियान्तास्यक रसनेन्द्रियस्य मुग्ये जलगृद्धिलक्षणो विकारो जायते तामादपि विभागनिसायन इन्द्रियानिरिक्त एवा. ।

·" . आत्मविवेचनम्] न्यायमाध्यम् । २२९ कस्य चिदम्लफलस्य गृहीततद्रससाहचर्य रूपे गन्धे वा केन चिदिन्द्रियेण गृह्यमाणे रसनस्येन्द्रियान्तरस्य विकारो रसानुस्मृतौ रसगप्रिवर्तितो दन्तोदकसंप्टवभूतो गृह्यते तस्ये- न्द्रियचैतन्येऽनुपपत्ति:- नान्यदृष्टमन्यः स्मरति ॥ १२ ॥ न- स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ स्मृति म धर्मो निमित्तादुत्पद्यते, तस्याः स्मर्तव्यो विषयः तस्कृत इन्द्रियान्तरविकारो नात्मकृत इति ॥१३॥ तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ ssत्मेति. तत्र संघातातिरिक्तात्मपक्षे फलज्ञानवत आत्मनः फलज्ञानेन तद्रसस्मृतेः संभवात् तद्रसस्मृत्या च रसनेन्द्रियविकारसंभवात् , यदि चेन्द्रियमेवात्मा स्यात्तदा येन चक्षुषा फलं दृष्टं तेन तु तद्रसो नानुभूत इति न चक्षुपो रसस्मृतिः संभवति, यस्य च रसनेन्द्रियस्य रसस्मृतिर्वक्तव्या तेन फलं न दृष्टमिति कथं तस्य रसस्मृतिः स्यात्. भवति च रसस्मृतिरिति ज्ञायते इन्द्रियादिव्यतिरिक्त एवात्मा 1- कार्यकारणभूतयोः स्मृत्यनुभवयोः सामानाधिकरण्यनियमादिति सूत्रार्थः । अत्र- "इन्द्रियान्तरविकारेण सत्कारणीभूता- ऽनुमीयमाना स्मृतिरात्मानमनुमापयतीति विकारस्यात्माऽवृत्तित्येपि नानुपपत्तिरिति बोध्यम्" इति श्रीगुरुचरणाः । व्याचष्टे- कस्येति, गृहीतं तद्रसेन साहचर्यं यस्य तस्मिन् गृहीततद्रससाहचर्ये रूप गन्धे वा चक्षुरादिना गृह्यमाणे सति रसानुस्मृती- तत्फलस्य रसस्मृतौ जातायां इन्द्रियान्तरस्य रसनस्य रसधिप्रवर्तितः- रसाभिलापिणा चेतनेन प्रवर्तितो दन्तोदकसंप्लवभूत:- दन्तेपूदकसंचारलक्षणो विकारो गृह्यते तस्य विकारस्येन्द्रियचैतन्येऽनुपपत्ति:- यतोऽन्यदृष्टमन्यो न स्मरतीति नियमोस्ति, मत्र च चक्षुपा फले दृष्टे रसनेन्द्रियस्य तद्रसस्मृतिर्न संभवति येन तस्य विकारः स्यात् चतुषश्च न रसस्मृतिः संभवति- रसाऽग्राहकत्वादित्यनुपपत्तिः । इन्द्रियातिरिकात्मपक्षे तु स आत्मा रूपरसादिसर्वग्राहक इति तस्य रूपदर्शनेन तत्सहचरितरसादीनां स्मृतिः संभवति स्मृत्या चेच्छा जायते इच्छया चोक्तविकार उत्पद्यते इत्युपपद्यते इत्यन्वयः स्पष्टमन्यत् । अम्लरसस्मृत्या चार्य विकारो विशेष उत्पद्यते इत्यभिप्राये- णोक्तम्- अम्लफलस्येति ।। १२ ।। उक्तं पूर्वपक्षी निराकरोति-नेति, स्मृतिः स्मर्तव्यविषया भवाति रसस्मृतिरपि रसविपया संभवति नात्मविषयेति कथं रसस्मृत्या इन्द्रियातिरिक्त आत्मा सिध्येदिति सूत्रार्थः, पूर्व रसनेन्द्रियेण तद्रसस्यानुभूतत्वादेतादृशकाले रसनेन्द्रियस्य रसस्मृतिनानुपपन्ना- गगननिष्ठेनापि चन्द्रेण नायकनिष्ठस्य प्रियावदनविषयकसंस्कारस्योदोधवत् चक्षुरादीन्द्रियान्तरनिष्ठेनाप्युद्धोधकेन रूपादिदर्शनेन रसनादीन्द्रि- यान्तरनिष्ठसंस्कारस्योदोधसंभवादित्याशयः । ब्याचष्टे- स्मृतिरिति, निमित्तात्- संस्कारात्, वस्या:- स्मृतेः स्मृतिविषयीभूतो रसः स एव विषयो न त्वात्मापि, सत्कृतः- रमर्यमापारसहत एवोको रसने- न्द्रियविकारोन लात्मकृतो येन तद्विकारादात्मा सिध्येदित्यन्वयः ॥ १३ ॥ उक्तं सिद्धान्ती प्रत्याचष्टे- तदात्मेति, वत्- तस्या: रसादिस्मृतरात्मगुणत्वे सति आत्मगुणत्वेन वा सद्भावात्- सत्त्वसंभवाद् य इन्द्रियातिरिक्तात्मप्रतिषेध उक्तः स नोपपद्यते इत्यन्वयः, 'अहं स्मरामि' 'रसादिविषयकस्मृतिमानहम् इत्यादिज्ञानेन स्मृतरात्मधर्मत्रं सिद्धमेवेति रसस्मृतिरप्यात्मधर्म एवेति रसस्मृत्या तदाधार आत्मा सिद्ध एव तत्रापि चक्षुपा फलस्य दर्शनेन रसनेन्द्रियस्य रसस्मृविनोपपद्यते भवति च फलस्य रूपदर्शनेनापि रसस्मृतिरुतविकारगम्येति इन्द्रियातिरिक्त आत्मा स्वीकार्यः तस्य च रूपरसादिसर्वप्राहकत्वाद्रूपदर्शनेनापि रसस्मृतिर्नानुपपन्नेति, आत्मा इन्द्रियाचतिरिक्त एव नित्यः स्वीकार्य इति सूत्रार्थः । मन्त्र 'तस्या मात्मगुणभावादप्रतिषेधः' इत्येवं सूत्रं पठनीयमासीन् , तस्याः स्मृतरात्म- ·प्रमनपदापग्भूिषितम्- [ ३ अण्याये. राधिके- नम्या आन्मगुणवं सनि समावादप्रतिषेध आत्मनः= यदि स्मृतिरात्मगुणः एवं सनि स्मृतिरुपपने- नान्यदृष्टपन्यः स्मरतीति । इन्द्रियचैतन्ये तु नानाकर्तृकाणां विपयग्रहणा- नामप्रनिमंधानम्. प्रनिमंयाने वा विषयव्यवस्थानुपपत्तिः । एकम्तु नेतनोज्नेकार्थी भिन्न- निमित्तः पूष्टमय म्परतीति । एफम्या कार्यदामिनी दर्शनमतिमंधानान् स्मृतेरात्मगुणचे मनि सद्भायः, विपर्यये चानुपपत्तिः, स्मृन्यायाः माणभृतां सर्वे व्यवहारा: । आत्मलिङ्ग- मुदाहरणमात्रमिटियान्तरविकार इति ॥ १४ ॥ अपरिसंख्यानान स्मृतिविपयस्य ।।१५।।

·आत्मविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २३१ अपरिसंख्याय च स्मृतिविषयमिदमुच्यते- " न स्मृतेः स्पर्तव्यविषयत्वात्१३॥ इति, थेयं स्मृतिरगृह्यमाणेऽर्थे- 'अज्ञासिपमहममुमर्थम् १' इति एतस्या ज्ञानानविशिष्टः पूर्वज्ञातोों विषयो नार्थमात्रम्. 'ज्ञातवानहममुमर्थम् २१ असावों मया ज्ञातः ३ 'अस्मिन्नर्थे माम ज्ञानमभूत् ४' इति. चतुर्विधमेतद्वाक्यं स्मृतिविषयज्ञापक समानार्थम् सर्वत्र खलु ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं च गृह्यते । अथ प्रत्यक्षेऽर्थे या स्मृतिस्तया त्रीणि ज्ञानानि एकस्मिन्नथे. प्रतिसंघीयन्ते समान- कर्मकाणि न नानाकर्तृकाणि नाऽकर्तृकाणि, किं तर्हि १. एककर्तृकाणि । 'अद्राक्षममुमर्थ यमे- वैतहि पश्यामि' अद्राक्षमिति दर्शनं दर्शनसंविच- न खल्लसंविदिते स्वे दर्शने स्यादेतत्- अद्रासमिति. ते खल्येते द्वेशाने. 'यमेवैतर्हि पश्यामि' इति तृतीयं ज्ञानम्, एवमेको विभिननि- वाऽपरिसंख्यानशब्दो विज्ञेयः।ब्याचष्टे- अपरिसंख्यायेति । स्वाभिप्रायमाह- येयमिति, अगृह्यमाणे- अप्रत्यक्षपदार्थविपया स्मृतिः स्मृतिमुदाहरति- अज्ञासिपमिति, अज्ञासिपमहम् पूर्व ज्ञातानहमित्यर्थः । स्मृतिविषयमाह- एतस्या इति, एतस्याः स्मृतेः स्वविषयकस्मृतिविपयत्वसंबन्धेन समानज्ञानविषयत्वसं. वन्धेन वा ज्ञातृज्ञानाभ्यां विशिष्ट एवं पूर्वज्ञातो रसादिपदार्थों विषयोस्ति न तु रसादिपदार्थमात्र येन स्मृतेः स्मर्तव्यरसादिमानविषयकवं स्यादित्याक्षेपः, तबाहमित्यनेनात्मनः अज्ञासिपमित्यनेन च धात्वर्थस्य ज्ञानस्य स्मृतिविपयत्वं प्राप्तं तथा चैतादृशस्मृतिविषयत्वेनाप्यात्मा सिद्ध इत्यर्थः, तदेतत्प्रति. पादनं प्रभाकरमुखेन विज्ञेयम्- तेनैव प्रत्येकं ज्ञानेष्वात्मनो विषयत्वस्वीकारात् । ज्ञातृप्रधानां स्मृति- मुदाहरति- ज्ञातवानिति, प्रथमान्तपदार्थस्य प्राधान्यादन ज्ञाता प्रथानः। विषयप्रधानां स्मृतिमुदा- हरति- असाविति । ज्ञानप्रधानां स्मृतिमुदाहरति- अस्मिन्निति, अत्र ज्ञानमेव प्रथमान्तपदार्थः । संकलयति- चतुर्विधमिति, समानार्थम् ज्ञातृज्ञानज्ञेयानां समानमेव प्रकाशकमित्यर्थः, उक्तपदं स्वयं व्याचष्टे- सर्वत्रेति, सर्वत्र- सर्वासु स्मृतिषु । गृह्यते- विषयो भवति । अत्र- “मानसानुव्यवसाय- अनितसंस्कारकारणासु चतसूप्वपि स्मृतिषु नार्थमात्रं विषयः अपि तु ज्ञानज्ञातृशेयानि सर्वे एव विषयाः। चतुर्पु वाक्येषु एकत्र ज्ञानं क्रिया कारकाद् निष्कृष्टा यथा- 'अमुस्मिन मम ज्ञानमभूत्' इति. अगृह्य- माणोप्यर्थः स्मृतिसंनिधापनात् ' अमुष्मिन् । इत्युच्यते । कारकादनिष्कृष्टाप्येकन पूर्वापरीभूतभावना- प्रधाना ज्ञानक्रिया गम्यते- 'अज्ञासिपमहममुमर्थम्' इति । अन्यत्र ज्ञानमावने कारकादनिकृष्टे कर्तृप्रधाने यथा- 'ज्ञातवानहमभुमर्थम् ' इति । अन्यत्र ज्ञानभावने कारकादनिष्कृष्ट कर्मप्रधाने यथा- 'असावयों मया ज्ञातः' इति । समानार्थमिति-ज्ञानज्ञेयज्ञातृप्रकाशनं समानमित्यर्थः । ॥ इति तात्पर्य- टीका । कारकादनिष्कृष्टत्वं चान्न कारकविशेषणत्वं विज्ञेयम् । आत्मसत्त्वं प्रकारान्तरेणोपपादयति- अयेति, अथ= किं च प्रत्यक्षे= पूर्वमनुभूते पदायें या स्मृतिः= प्रत्यभिज्ञा जायते तया एकार्थविषयकाणि त्रीणि ज्ञानानि प्रतिसंघीयन्ते- विज्ञायन्ते प्रका- श्यन्ते तानि च ज्ञानानि समानकर्तृकाणि एकात्मकर्तृकाणि भवन्ति न तु नानाकर्तृकाणि येनेन्द्रि- याणामात्मत्वं स्याद् न चाऽकर्तृकाणि वा येनात्मसिद्धिर्न स्यादित्यन्वयः । ज्ञानसंख्या जिज्ञासते- किमिति । उत्तरमाह-एति । उक्तानां त्रयाणामपि ज्ञानानां स्वरूपमाह- मद्राक्षमिति, अद्राक्षमित्या नेन भूतकालिक रसादिपदार्थविषयकं यद् दर्शनं तदेकं ज्ञानम् दर्शनसंवित्- पदार्थदर्शनविषयकं यत् ज्ञानं भूतकालिकं तद् द्वितीयं ज्ञानम्, ननु पदार्थ एव मासते न तु पदार्थज्ञानमपीत्याशंस्य दर्शनसंवि- संचायां हेतुमाह-नेति, स्व-स्मर्यमाणरसादिपदार्थविषयक दर्शनं असंविदिते= अननुभूते ' अद्राक्षम्' इति प्रयोग एवं नोपपद्यते- अनेन पदार्थविषयकदर्शनस्यापि विषयीकरणात, सूक्ष्मदृया हि दर्शन- ज्ञानमनुमंधेयम् । उक्तशानद्वयं संकलयति- इति, एते= प्रदर्शित । तृतीयं ज्ञानमाह- यमिति ।

·M , २३२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माहिके- 'युज्यमानो नाकको न नानाकठकः, किं तर्हि १. एककक इति, सोऽयं स्मृतिविपयोऽपरि- संख्यायमानो विद्यमानः प्रज्ञातोऽर्थः प्रतिपिध्यते- 'नास्त्यात्मा- स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ' इति । न चेदं स्मृतिमात्र स्मर्तव्यमानविपर्य वा, इदं खलु ज्ञानमतिसंधानवत् स्मृतिपतिसंधानम् । एकस्य सर्वविषयत्वात् = एकोऽयं ज्ञाता सर्वविषयः खानि ज्ञानानि प्रतिसंघत्ते- 'अमुम) ज्ञास्यामि' असुमथै विजानामि अमुमर्थमज्ञासिपम् ' अमुमथै जिज्ञासमानश्चिरमऽज्ञात्वाऽध्य- वस्यति- अज्ञासिपम्' इति, एवं स्मृतिमपि त्रिकालविशिष्टां सुस्मूविशिष्टां च प्रतिसंधत्ते । संस्कारसंततिमात्रे तु सत्त्वे उत्पद्योत्पद्य संस्कारास्तिरोभवन्ति, स नास्त्येकोपि संस्कारो यखिकालविशिष्टं ज्ञानं स्मृति चानुभवेत्. न चानुभवमन्तरेण ज्ञानस्य स्मृतेश्च प्रतिसंधानम् ज्ञानत्रयं संकलयति- एवमिति, एकोथः- स्मर्यमाणोऽर्थः, प्रत्यभिज्ञायमानोऽयों वा, युज्यमानः विषयी. क्रियमाणः, तत्र प्रत्यभिज्ञायमानस्य पदार्थस्य पूर्वकालिकप्रत्यक्षविषयत्वम् एतत्कालिकात्याविषयत्वं च स्पष्टमेव. पूर्वकालिमप्रत्यक्षविशेषणत्वाच तादशप्रत्यक्षविषयकज्ञानविषयत्वमपि विज्ञेयम्, किं वा तृतीय मानमत्र स्मृतिरूपं विज्ञेयं तद्विपयत्यमपि पदार्थस्य स्पष्टमेवेत्यर्थः । एतेषां त्रयाणामपि ज्ञानानां का एक मात्मैवेति एतादृशज्ञानतृत्वेनाप्यात्मा सिद्ध इत्याशया, न चैतानि ज्ञानानि नानाकर्तृकाणि संभवन्ति- अन्येन दृष्टस्य अन्येन प्रत्यभिज्ञातुमशक्यत्वात् । झानक्रियाद्वारा च विषयस्यापि सकर्तृकत्वं विनेयम् । सूत्रार्थमुपसंहरति- सोयमिति, समयमाणपदार्थ एव स्मृतिविषय इति परिसंख्या यस्य नास्ति सोपरि- संख्यायमानस्तदनेन ज्ञातृज्ञानयोरपि स्मृतिविषयत्वमुक्तम्, विद्यामानः- सन्नेव, प्रज्ञातः अर्थः विषयः स्मृतिविषयः अर्थाद् मात्मा 'नास्त्यात्मा' इत्यादिना प्रतिपध्यते. सोयं प्रतिषेधः प्रत्यक्षविरुद्ध इत्यर्थः । तथा चोक्तरीत्या स्मृतिविपयत्वेनापि सिद्ध आत्मा. तस्यैन्द्रियानतिरिक्तत्वे उक्त इन्द्रियान्तरविकारो नोपपद्यते प्रत्यात्मा इन्द्रियातिरिक्त एवेति सिद्धमित्याशयः । किं वा 'अपरिसंख्यायमानः' इति सामान्यत. स्मृतिविषयस्य विशेषणं न त्वात्मविशेषणम् , किं वा अपरिसंख्यायमान इति' इत्येवं व्याख्येयम् । ननु स्मृतेरप्रमाणत्वात् कथं स्मृत्यामा सिध्येत् पदार्थसिद्धेः प्रमाणाधीनत्रादित्याशङ्कयाह-- न चेति, इदम्भ 'मद्राक्षम् ' इत्याशुदात्तं ज्ञानं स्मृतिमा न किं तु प्रत्यभिज्ञारम न चापि स्मर्तव्य- रसादिमात्रविषयक येनात्मविषयकं नस्यात. प्रत्यभिज्ञा च प्रमाणमेति तया सिद्ध पात्मेत्यर्थः । अत्र- "स्मृतिरिति प्रत्यभिज्ञानमाह- स्मृतिच्छायावाहित्वात्" इति तात्पर्यटीका । स्वाभिप्रायमाह- इदं, सस्विति, यथा मानस्य प्रतिसंधानम्- परामनों भवति तथैव स्मृतिप्रतिसंभानमपि भवतीति भद्राक्षम' इत्यादि उदाहृतं ज्ञानं स्मृतिप्रतिसंधानम्- प्रत्यभिज्ञानात्मकमेव न तु स्मृतिमात्रमित्यर्थः । ज्ञानमतिसं धानमाह- एकरयेति, एकोयमात्मा ज्ञाता सर्व विषया= सर्वपदार्थपाही स्वानिक स्वकर्तृकाणि ज्ञानानि प्रतिसंधत्ते- तस्यैकस्यात्मनः सर्वविषयत्वात्= सर्वपदार्थप्राहकवादित्यन्चयः, सर्वपाहकत्वेन ज्ञानप्राहक- त्वमपि सिद्धमित्यर्थः । नानप्रतिसंधानमुद्राहरति- अमुमिति, अत्र भानपरामर्ग: स्पष्ट एव, तदनेन वाक्यप्रयेण कालिक मानप्रतिसंधानमुदाहतम् । विलम्येन जायमानं मानप्रतिसंधानमुद्राहरति-अमु. ममिति, कंचिदर्थमित्यर्थः । उत्तं स्मृतिप्रतिसंघानेऽतिदिशति- एमिति, त्रिकालविशिष्टाम- कालि. काम , सुस्मूविशिष्टाम= स्मरणेच्छाविषयाम् ,म्मरणेच्छा विना स्मृतिप्रतिसंधानानुपत्तेरित्याशगः, अन्न स्मरामि ' 'स्मरिष्यामि'' अरमारम्' इत्युदाहरणानि विशेयानि, हाम! इत्यादिकं च प्रत्यभितो. दाहरणं तत्रापि स्मृतिप्रतिसंभानं स्पष्टमेव नागप्रत्यभिज्ञाया: फनृत्याद्विपयत्वाचामा पूयोतीत्या सिद्ध इति प्रघट्टकार्थः । किं वा 'जानामि' इत्यस्य ' ज्ञानशनम्। स्मगमित्यम्य घमृतिमानहम' इत्यर्थस्तथा च मानस्मृत्योराश्रयत्वेनात्मा सिद्ध इति भावः । धौतमते मामाह- संस्थारेति, संकारशन्दोत्र अणिविज्ञानपरः- पूर्वपूर्वमशागणामुनगे न मानेषु संगमम्वीकागत नीगदिभगवाचकादानामपि धर्मिणि प्रयोगशनादित्यनुमंधेगा। या - . 4 ·मात्मविवेचनम् । न्यायभाष्यम् । २३३ अई मम इति चीत्पद्यते देहान्तरवत् , अवोऽनुमीयते- अस्त्येकः सर्वविषयः (य:) पतिदेह स्वज्ञानमवन्धं स्मृतिपर्वन्धं च प्रतिसंधत्ते इति. यस्य देहान्तरेषु वृत्तेरभावान्न पतिसंधानं भवतीति ॥१५॥ न- आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् ।। १६ ।। न देहादिसंघातव्यतिरिक्त आत्मा, कस्मात् ?. आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात्- "दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात" इत्येवमादीनामाऽऽत्मप्रतिपादकानां हेतूनां मनसि संभव:- यतो मनो हि सर्वविपपमिति, तस्मान्न शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातव्यतिरिक्त आत्मेति ॥१६॥ ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ।। १७ ॥ ज्ञानसंतान एव सत्त्वम् आत्मा तदा संतानावयवभूताः संस्कारा: ज्ञानानि क्षणिकत्वादेव ते मते उत्पद्योत्पद्य तिरोभवन्ति- विनश्यन्तीति सः तादृशः एकोपि संस्कार:- ज्ञानं नास्ति य उदाहतं त्रिकालविशिष्ट ज्ञानं स्मरणं चानुभनेत्= प्रतिसंदधीत, त्रिकालविशिष्टज्ञानादीनां प्रतिसंधानं हि स्थिर- स्यात्मनः संभवति न तु क्षणिकानां ज्ञानानामित्यर्थः । उक्तानुभवासंभवे उपपत्तिमाह-न चेति, मह- मिति 'अशासिपमहम्' इति, ममेति- 'मम ज्ञानमभूत् । इति, एतादृशं ज्ञानस्मृत्योः प्रतिसंधानमऽनु- भवं विना नोत्पद्यते- प्रतिसंधानं प्रत्यनुभवत्य कारणत्वात् , यथा देहान्तरेणानुभूतस्य देहान्तरेण प्रतिसंधानं नोपपद्यते इति स्पष्टमेव तथा क्षणिकेषु विज्ञानेषु अन्येन ज्ञानेन दृष्टमन्येन ज्ञानेन स्मर्नु न शक्यते. भवति च स्मृतिरिति ज्ञायते क्षणिकविज्ञानसंतानादन्य एवं नित्य आत्मा, तदाह- मत इति, प्रतिदेहम्= स्वस्खदेहावच्छेदेन, प्रवन्धम्- संतानम् , तथा च नित्यस्यारमनत्रैकालिकज्ञानादीनां प्रति- संधानं नानुपपन्नमिति देहेन्द्रियज्ञानसंतानादिव्यतिरिक्तो नित्य एक आत्मा स्वीकार्य: सिद्धश्चेत्यर्थः । यस्यात्मनः देहान्तरेषु सत्त्वेपि स्वामित्वेन वृत्तेरभावादेव तत्रानुभूतपदार्थानां प्रविसंधानं न भरतीत्याह- यस्येति, चैत्रेणानुभूतं मैत्रः रमतुं न शक्नोति. तत्कस्य हेतोः १. भैतारमनः चैतदेहे स्वामित्वेन वृत्ते. रमावादेवेत्येतादशः स आत्मेति न तस्य प्रतिपेयी युक्त इत्यर्थः । यस्येत्या वस्यैतिवक्तव्यमासीत् ॥१५॥ ॥ इत्याऽऽत्मन इन्द्रियादिव्यतिरिकत्वप्रतिपादनं समाप्तम् ॥ उक्त पूर्वपक्षी निराकरोति- नेति, आत्मप्रतिपत्तिहेतूनाम् आत्मसापकानां प्रत्यभिज्ञादीनां हेतूनां मनस एकत्वेन वर संभवात् मन एवात्मा न तु मनोव्यतिरिक्तः कश्चिदात्मा, मनस्तु चक्षुरादी. न्द्रियद्वारा रूपादिविषयाननुमतीति कालान्तरे मनसः स्मृतिप्रत्यभिशयो नुपपत्ति:- मनसः स्थिरत्वा- देकत्वाध, इन्द्रियान्तरविकारस्याप्यत्र पक्षे नानुपपत्तिः- मनसाऽनुभूतस्य फटरसस्य फलदर्शनेन संस्का- रोबोधद्वारा स्मृतिसंभवात् स्मृत्या च रसभोगेच्छा वया च दन्तोदकसंप्लवभूतस्यैन्द्रियान्तरविकारस्यापि संभादिति मन एवात्मेति सूत्रार्थः । व्याचऐ- नेति, देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनासंघात एव देहादिसंधा- सस्तन च मनोप्यस्त्येयेत्युक्तम्- देहादीति । उक्ते हेतुं जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाह-मात्मेति । उ विरादयति- दर्शनेति, प्रथमसूत्रमिदम् , दर्शनेन- पशुपा सर्भनेन त्वमा एकार्यप्रणात्- 'यमद्राक्षं तं स्पृशामि' इत्यादिप्रत्यभिमानादेव देहायतिरिफ आत्मा सावितलेपा हेतूनां मनसि संभ. पोलि- मनस एफलादित्यन्वयः । उक्त हेतुमाह- यत इति, मनः सर्गविश्यम्= सार्थप्राहकमातीवि पूर्व- रष्टस्य फालान्तरे स्मृत्यादिक मनमो नानुपपनमिति मन एवात्मत्यर्थः । उपसंदरति-वरमादिति, मनस मात्मत्य संघातस्यात्मत्वं प्राप्तमेव-मनसा मंचातानतिरिचत्वादित्यारायः ॥ १६ ॥ पूर्वोक्त सिद्धान्ती प्रत्याचटे-शातुरिति, भात्मनः समानुझानमरणान्यपश्यन्त-शानररणं विना शानरियाया मसंभवात्तत्र यया रूपादिज्ञानकरण गपुरादि सया मननमुपादिशनकरणमप्य- ·२३४ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. १माहिके- ज्ञातुः खलु ज्ञानसाधनान्युपपद्यन्ते- 'चक्षुपा पश्यति 'घाणेन निति, स्पर्शनेन स्पृशति' एवं मन्तुः सर्वविषयस्य मतिसाधनमन्तःकरणभूतं सर्वविपयं विद्यते येनायं मन्यते इति, पर्व सति ज्ञातर्याऽऽत्मसंज्ञा न मृप्यते मनस्संज्ञाऽभ्यनुज्ञायते, मनसि च मनस्संज्ञा न मृप्यते मतिसाधनसंज्ञा मृप्यते, तदिदं संज्ञाभेदमा नाऽर्थे विवाद इति । प्रत्याख्याने वा सर्वे न्द्रियविलोपप्रसङ्गाअथ मन्तुः सर्वविपयस्य मतिसाधनं सर्वविपर्य प्रत्याख्यायते- नास्तीति ?. एवं रूपादिग्रहणसाधनान्यपि न सन्तीति सर्वेन्द्रियविलोपः प्रसज्यते इति ॥ १७ ॥ नियमश्च निरनुमानः ॥ १८ ॥ योध्यं नियम इप्यत्ते- रूपादिग्रहणसाधनाम्पऽस्य सन्ति मतिसाधनं सर्वविषयं ना- स्तीति. अयं नियमो निरनुमानः- नानानुमानमस्ति येन नियम प्रतिपद्यामहे इति । रूपा- ऽपेक्ष्यते यदेव तस्करणं तदेव मया मन इत्युच्यते त्वया चात्मेति ज्ञातारं प्रति मनसो धानसाधनोप- पत्तेः- मननादिज्ञानकरणत्वोपपत्ते: मननाद्यान्तरज्ञानकरणत्वमावश्यकमेव ता त्वया मनसो यदात्मेति नाम कृतं तत् संज्ञाभेदमानं न तु पदार्थभेदः-- मया स्वीकृतस्यैव मनसस्त्वयापि स्वीकृतत्वात् , मनो. व्यनिरिक्तात्मनो यः प्रतिपधः स तु विषयान्तरम् । किं वा मत्स्वीकृतस्यात्मनस्त्वया मन इति संज्ञा कृतेति संज्ञामेमात्रम् , आत्ममनसोक्यं तु नोपपद्यते- आत्मनो ज्ञातुश्चक्षुरादिवत् आन्तरज्ञानसाधनस्य मनसोऽवश्यापेक्षितत्वादिति सूत्रार्थः । सूत्रं म्वरूपेण तु पुटिलमेवेत्यनुसंधेयम् । व्याचष्टे- ज्ञातुरिति, स्पर्शनेन= त्वचा, चक्षुरादिनैवात्मनो रूपादिज्ञानं जायते इति रूपादिज्ञानेपु चक्षुरादीनां साधनत्वम् फरणत्वमुपपन्नम्- चक्षुरादिकं विनाऽन्धाद रूपादिज्ञानादर्शनादित्यन्वयः । प्रकृतमाह- एवमिति, यया रूपादिज्ञानेषु चक्षुरादिकं करणं तथा मन्तुः मननकर्तुः सविपयस्य= सर्वविपयप्राहकरयात्मनो मति साधनम्= मननकरणं मुसादिक्षानकरणं च सर्वविपयम्- सर्वविपयप्राहकम् अन्तःकरणभूतं किमपि वस्तु विद्यते= मस्त्येव येनान्तःकरणभूतेनायमात्मा मन्यते- मननं करोति, तदभावे मननक्रिया न स्यादिति यदेवान्तःकरणभूतं वस्तु मया मन इत्युच्यते तदेव त्वयाऽऽत्मेत्युच्यते इति ,संज्ञामैदमात्रमेवे. त्यर्थः । पर्यवसित्तमाह- एवं सतीति, ज्ञातरि= आत्मनः आत्मेतिसंज्ञा न मृप्यते न स्वीक्रियते मन इति संक्षा चाभ्यनुज्ञायते= स्वीक्रियते. मनसश्च मन इति संक्षा न मृप्यते मतिसाधनमितिसंज्ञा स्त्रीनि यते इति संझाभेदमात्रमेय न तु पदार्थस्यात्मनो मनसश्च स्वरूपें सत्तायां च विवाद इत्यन्वयः। विपक्ष पाधकमाह- प्रत्याख्याने इति, यदि मनः स्वरूपेणैव न स्वीक्रियते तथा च न संशामेदमानं तदा मनोवत् सर्वेपामपीन्द्रियाणां विलोप: अभाव: प्रसन्यते । एतं विशदयति- अथेति, यदि मननाः. सर्वविषयमाहकस्यात्मनो मननसाधनं सर्वविपयप्राहकमन्तःकरणं नास्तीत्येवं प्रत्याख्यायते तदा तथैव रूपादिग्रहणसाधनानि पशुगदीन्यपि न सन्तु= न स्वीकार्याणि- यया मननादिक्षानं विनैव फरणं भविष्यति तथा रूपादिज्ञानमपि चक्षुरादिकाणं विनर भविष्यतीति सन्द्रियविलोपः प्रसन्यते. नव चक्षुरादिकं विना स्पादिशानं भवतीति यथा रूपादिशानकरणं घसुरादिकं स्वीमियने तयाऽऽन्तरमन नादिवरणमन्तःकरणमपि स्वीकार्यमेव तदेव मन इत्युच्यते, कर्तृकरणयो। मेदस्य स्पष्टत्वानारममनसो. रैक्यं संभवतीति मनोव्यतिरिक एवात्मेत्यर्वः ॥१७॥ विपक्षे यायमाह-नियम इति, रूपादिवानकरणं पसुरादिकमस्ति थान्तरमननादिवरणम ऽन्त:करणं नास्तीति यो नियम: म निरनुमानः- निहतुक एय- एनादानियमस्योपपादयितुगमम्य स्यादिवि सूत्रायः 1 घ्याचटे- योयमिति । नियमस्यरूपमाह- रूपादीति, अम्य= भारमना, मतिसाधः नमः मननादिसाधनमन्तःकरणम् । स्ववक्तव्यमाह- अयमिति । पर्यमितमाह- नाति, मन- उत्सनियमे, अनुमानम् हेतु ! अन्नःकरणारध्यसनामुपपादयनि-पादिभ्य इनि, मदुपलधौर मुग्गा ·- मात्मविवेचनम् ] न्यायमाप्यम् । दिभ्पथ विपपान्तरं सुखादयस्तदुपलब्धौ करणान्तरसद्भावः, यया चक्षुषा गन्धो न गृह्यते इति करणान्तरं प्राणम् एवं चक्षुर्घाणाभ्यां रसो न गृह्यते इति करणान्तरं रसनम् एवं शेपे- प्यपि. तया चक्षुरादिभिः सुखादयो न गृह्यन्ते इति करणान्तरेण भवितव्यं तच ज्ञानाऽयोग- पचलिङ्गम् , यच सुखाधुपलब्धौ करणं तच्च ज्ञानायौगपद्यलिङ्गम् तस्येन्द्रियमिन्द्रियं मति संनिधेरसंनिधैर्न युगपत् ज्ञानान्युत्पद्यन्ते इति, तत्र यदुक्तम्- “ आत्मपतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् १६" इति तदयुक्तम् ॥ १८ ॥ किं पुनरयं देहादिसंघातादन्यो नित्यः ? उताऽनित्यः १ । कुतः संशयः १, उभयया दृष्टत्वात् संशय:- विद्यमानमुभयथा भवति नित्यमनित्यं च, प्रतिपादिते चात्मसद्भाये संश- यानिवृत्तेरिति । आत्मसद्भावहेतुभिरेवास्य प्रायदेहभेदादवस्थानं सिद्धम् ऊर्ध्वमपि देहभेदा- दवतिष्ठते । कुतः - धुपलब्धी चक्षुराद्यपेक्षया करणान्तरस्याऽन्तःकरणस्य सझाव आवश्यक एवेत्यर्थः । उक्त दृष्टान्तमाह- यथेति, गन्धमहणकरणं प्राणं चक्षुरतिरिक्तं यथास्ति. यथा च रसझानकरणं रसनमस्ति, शेपेषु रूपादिप्वप्येवमेव योज्यं यथा प्राणादिना रूपग्रहणं न संभवतीति रूपज्ञानकरणं चक्षुः शब्दज्ञानकरणं श्रोत्रं स्पर्शज्ञानकरणं वगस्ति । प्रकृतमाह- तति, चक्षुरादीनां वाहानामान्तरसुसादिक्षानेपु करणत्वा- असंभवात् करणान्तरं चक्षुराद्यतिरिकं सुखादिज्ञानकरणमन्तःकरणं मनस्संज्ञा स्वीकार्यमेवेत्यर्थः । तप मनो ज्ञानायौगपचं लिङ्गं यस्य वत् ज्ञानायोगपद्यलिङ्गम्, न केरलं सुसादिशानानुपपत्त्यैव मनः स्वीक्रियते किं तु बाह्यरूपादिज्ञानानामयोगपद्यादपि स्वीक्रियते अन्यथा तदद्योगपद्यानुपपत्तेरित्यर्थः । उक्तमेव विस्तरेणाह- यथेति । उक्तं ध्याचटे- तस्येति, यदि सूक्ष्ममन्तःकरणं न स्यात्तदा विभोरात्मनः सर्वैरपीन्द्रियैः संयोगस्य सत्तादेव इन्द्रियाणामपि सर्वेषां स्वस्वविपयैरेफस्मिन् काले संयोगसंभवादेक. स्मिन् काले रूपादीनां सर्वेषामपि ज्ञानं स्यात् न च भरतीति सूक्ष्ममन्तःकरणमनुमीयते तथा च तस्य- अन्तःकरणस्य मनसः सूक्ष्मत्वात् इन्द्रियमिन्द्रियं प्रति एकस्मिन् क्षणे सबैरिन्द्रियैः सह संनिधेर. संनिधेः= संयोगसंयन्धाभावाद् युगपद् ज्ञानानि नोत्पद्यन्ते- आत्मनो मनोद्वारेव विषयमाइफल्य. कल्पनात् , इत्येव ज्ञानायोगपयं मनसो लिङ्गम् अनुमापमित्यर्थः । उपसंहरति-वत्रेति, तदेवं मनसोऽन्तःकरणत्वेन ज्ञानरर्तृत्वलक्षणमात्मत्वं नोपपद्यते इति आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां प्रत्यभिज्ञानादीनां मनसि संभवाभावाद् यदुत्तम्- "आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संमत्रात्" इति वदयुक्तमेवेत्यन्वयः॥१८॥ ॥ इत्याऽऽत्मना मनोम्यतिरिक्तत्वव्यवस्थापन समाप्तम् ।। एषमात्मनो देवादिसंघातव्यतिरिक्तत्वमुपपाद्य नित्यत्रोपपादनमारमते- फिमिति, अयम्= भारमा । आत्मनि नित्यत्वानित्यत्वयोः संशयकारणं जिशासने-युव इति । उचरमाह- समययेति, किं चिनित्यमपि भवति किंचिदनित्यमपि भवतीति हेतोरेवात्मनि नित्यत्वानित्यत्वयोः संशयस्तदेवाद- विचमानमिति । स्वाभिप्रायमाह- प्रतिपादित इनि, आरमसदावे प्रतिपादितेपि आत्मनित्यत्वानित्य- त्वयोः संशयस्य निवृत्तेरसंभवात् . प्रत्युत सद्भावे सिद्ध नित्यत्वानित्यत्वयोः संशय उपतिष्ठने एयेत्यर्थः । सिद्धान्ती स्वसिद्धान्तमाद- आत्मेति, अस्य= आत्मनः, देहभेदार- वचदेहविशेषात् , अर्धम् अनन्चरमप्ययमारमाऽवतिष्टते तथा च देह यः पूर्वोत्तरकालेषु मत्त्वैन नित्य सिद्धमन्याशयः, संपा. तारिफात्मनः सदावतुः पूर्वानुभूनस्य स्मरणादिकमेर व रमाणं गन्मानुभूतस्यापि स्तन्य- पानादिकस्य वक्ष्यमाणस्य भर येवेति तनात्मनः पूजन्मनि सिद्ध पददेवोचरं अम्मापि संमतीत्यने. कान्मसंरभि वे प्राले भनेकमन्मानन्तरं रिना प कारणासंमगत् मनादिभारम्य नित्यनियमाप ·२३६ प्रसन्नपदापरिभूपिनमू [३ अध्याये. आदिवे- पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाजातस्य हर्पभयशोकसंप्रतिपत्तेः ॥ १९ ॥ जातः खल्वयं कुमारोऽस्मिन् जन्मन्यगृहीतेषु हर्पभयशोकहेतुपु हर्पभयशोकान् पति- पद्यते लिझानुमेपान्. ते च स्मृत्यनुवन्यादुत्पद्यन्ते नान्यया. स्मृत्यनुबन्धश्च पूर्वाभ्यासमन्तरेण न भवति. पूर्वाभ्यासश्च पूर्वजन्मनि सति नान्यया इति सिध्यत्येतत्- अवतिष्ठतेऽयमूर्ध्वम् (माक् च ) शरीरमेदादिति ॥ १९ ॥ पद्मादिपु प्रबोधसंमीलनविकार वत्तविकारः ॥ २० ॥ यया पद्मादिप्वनित्येपु प्रबोधः संमीलनं (च) विकारो भवति. एवमनित्यस्यात्मनो हर्पभयशोकसंमतिपत्तिर्विकारः स्यात् ।। " हेत्वभावादयुक्तम्= अनेन हेतुना पदादिषु प्रयोघसंमीलनविकारखद् अनित्यस्यात्मनो हदिसंपतिपचिरिति नात्रोदाहरणसाधाव साध्यसाधनं हेतुर्न वैधादस्ति, हेत्वभावाद- असंवद्धार्थकमपार्यकमुच्यते इति । दृष्टान्ताच हादिनिमित्तस्यानिटत्तिः= या चेयमासेवितेषु नित्यत्वमात्मन आत्मसझावहेतुभिरेव सिद्धमित्यर्थः । आत्मनित्यत्वं विशेषरूपेण हेतुं जिज्ञासते-कुन इति । सूत्रेणोत्तरमाह- पूर्वेति, पूर्वाभ्यस्तानाम्= पूर्वजन्मन्यनुभूतानां हादिहेतूनां स्तन्यपानादीनां स्मृत्यनुबन्धात्= स्मृत्यनुवृत्त्यैव जातस्य= जातमात्रस्य बालस्यात्र जन्मनि हर्षादिदेतुप्राप्ती हीदीनां संप्रतिपत्ति: उत्पत्तिः संभवति तादृशोत्पत्तेरेवात्मनो नित्यत्वं सिध्यति, जातमायालेन स्तन्यलाभा- देहपादिहेतुलमत्र तु नानुभूतं स्तन्यलाभादिना हादिकं तु जातमात्रस्यापि भवत्येव तेन जातस्य पूर्वानुभूतस्मृतिरनुमीयते स्मृत्या च पूर्वजन्मनि स्तन्याउनुभव: प्राप्तस्तेन पूर्वजन्म सिद्धम् एवमेव पूर्वज न्मापेक्षयापि पूर्वपूर्व जन्म सिद्धं तेनात्मनोऽनादित्वं सिद्धम् अनादिभावस्य नित्यत्वनियमाचाऽऽत्मनो नित्यत्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- जात इति, येषां पदार्थानां हर्पादिहेतुत्वमस्मिन् जन्मनि न गृहीतं तेष्वपि दृष्टेषु लिङ्गानुमेयान् हर्षादीन् प्रतिपद्यते= प्राप्नोतीत्यन्वयः, लिट्वानुमेयं च पदार्थानां हादिहेतुत्वमेव. किं वा यालस्य ये हर्षादयस्ते परेण चेष्टालक्षणलिङ्गेनानुमेयास्तानित्यर्थः । हर्पादि- कारणमाह- ते चेति, ते= हर्षादयः । स्मृत्यनुवन्धकारणमाह- स्मृत्यनुबन्ध इति । पूर्वाभ्यासकारणमाह- पूर्वाभ्यास इति, पूर्वाभ्यासः- पूर्वानुभवः स च जातस्यात्र जन्मनि न संभवतीति पूर्वजन्म सिद्धम् । पर्यवसितमाह-सिध्यत्येतदिनि । सिद्धमाह- अवतिष्ठते इति, अयम् आत्मा, स्पष्टमन्यन् ॥ १९ ॥ आत्मनो नित्यत्वाभावपि पूर्वपक्षी हादिकं आतस्योपपादयति- पद्मादिष्विति, हर्षादयो हि विकारा एव तत्रानित्येष्वपि पद्मादिपु सामग्रीवशाद् यथा प्रबोधादयो विकारा भवन्ति तथैवानित्य- स्यापि तत्- तस्यात्मनो हर्षादयो विकारा उपपद्यन्ते विकारविशिष्टस्य चानित्यत्वनियम इवि नात्मा नित्य इति सूत्रार्थः । अत्र- " पद्मपत्रावावविभागो विनश्यत्कार्यः प्रबोधः, पद्मपनावयवानामारल्य: कार्याणां यत्पुनः परस्परेण प्राप्तयस्तन् संमीलनम्" इति वार्तिकम् । प्रफुलत्वं प्रमोधः, मुकलीभावध, संमीलनमिति यावत् । व्याचले- यथेति, संप्रतिपत्तिः होशुत्पत्तिः सा च विकार एपेवि, स विका• रोऽनित्यस्याप्यात्मन उपपद्यते इति न नित्य आत्मेत्यन्वयः ।। उक्तपूर्वपक्षं प्रत्याचष्टे- हेत्वभावादिति, उत्तदृष्टान्तेनात्मनो यदनित्यत्यमुक्तं तद्युक्तम्- हेत्व- भावात् । उक्त विशदयति- अनेनेति, इति नाति= इत्यत्र नेत्यन्वयः, हेतु:- कोपि हेतुरुदाहरण साधात्- अन्वयव्याप्त्या साध्यस्य= मारमानित्यत्वस्य साधनम्- साधको नास्ति, वैधात व्यति- रेकच्याप्त्यापि च साध्यसाधको हेतुर्नास्तीत्यन्वयः, हर्षादीनां विकारत्वे आत्मनधानित्यत्वे हेतु स्ती. त्याशयः । पर्यवसितमाह- हेत्वभावादिति, आत्मानित्यत्वे देवोरभावात् " पद्मादिषु " इत्युक्तमसंयर ·- आत्मविवेचनम् ] न्यायभाप्यम्। विपयेषु हदिसंपतिपत्तिः स्मृत्यनुबन्धकता प्रत्यासं गृह्यते सेयं पादिसमीलनदृष्टान्तन न निवर्तते. यथा चेयं न निवर्तते तथा जातमात्रस्यापीति । क्रियाजातश्च पर्णविभागसंयोगः मवोधसंमीलने. क्रियाहेतुथ क्रियानुमेयः, एवं च सति किं दृष्टान्तेन प्रतिषिध्यते ? ॥२०॥ अथ निनिमित्तः पनादिषु मवोधसंमीलनविकार इति मतम् एषमात्मनोपि हादि- संपतिपत्तिरिति ? तच- न- उष्णशीतवर्पकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ।। २१ ॥ उप्णादिषु सत्सु भावाद् असत्स्वभावाद् तन्निमित्ताः पञ्चभूतानुग्रहेण नित्तानां पद्मादीनां प्रबोधसंमीलनविकारा इति न निनिमित्ताः, एवं हदियोपि विकारा निमित्ताद भवितुमर्हन्ति न निमित्तमन्तरेण न चान्यत् पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाद् निमित्तमस्तीति । न चोत्पत्तिनिरोधकारणानुमानमाऽऽत्मन:- अदृष्टान्तात् । न हादीनां निमित्तमन्तरेणोत्पत्तिः । नोप्यादिवद निमिचान्तरोपादानं हादीनाम्, तस्मादयुक्तमेतत् ॥ २१ ॥ द्धार्थकमेव अत एवाऽपार्थक्म्= मिथ्यानोपाम् । स्वाभिप्रायमाह- दृष्टान्तादिति, यथा पद्मादिषु प्रोधादेनिमित्तमस्त्येव तथात्मनो हदेरपि निमित्तं सिद्धमित्यर्थः, उक्तं व्याचेष्ट- येति, या चेयमा सेवितेपु= अनुभूतेषु विषयेषु तदनन्तरं तद्दर्शनेन हर्षादिसंप्रतिपत्तिः सा स्मृत्यनुबन्धरतेवेति तस्याः कारणं सिद्ध हदिसंप्रतिपत्तेरभावोपि न संभाति प्रत्यक्षलादित्यर्थः । पर्यवसितमाह- यति, यया चेयं हदिसंप्रतिपत्तिरस्मदादीनां स्मृत्यनुसन्धतैवेति न निवर्तते उत्तदृष्टान्तेन तथा जातमात्रस्यापि होदिसंप्रतिपत्तिः स्मृत्यनुसन्धतैवेति न निरर्वते तत्र स्मृत्यनुबन्धेन पूर्वानुभवः प्राप्तस्तेन पूर्वजन्म प्राप्त तेन चात्मनोऽनादित्वं तेन च नित्यत्वं सिद्धम्- मस्मिन् जन्मनि जातमात्रमर्तृकानुमरस्यासमतादित्यर्थः । दृष्टान्ते प्रोधादेनिमित्तमाह-- क्रियेति, क्रियाजात:- क्रियाजन्यः पर्णविभाग एव मनोधः पर्णसंयोगश संमीलनं तत्र प्रोधादिकारणीभूतायाः क्रियायाश्च जलादिसंयोगो हेतुरतारशनिययैवानुमेय:- हेतुं विना नियाया असंभवात् , तथा च यथा प्रमोधादिकारणं सिद्धं तया हादिकारणमपि सिद्धं तथ स्मृत्यनुयन्त्र एवेत्युसरीत्या पूर्वजन्म सिद्धं तेनात्मनो नित्यत्वमपि सिद्धमिति नात्मनित्यत्वस्योषदृष्टान्तेन प्रतिपेध उपपद्यते इत्याक्षिपति- एवमिति, एवम्= हर्षादिकारणसिद्धपात्मनित्यत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः ॥ २०॥ अप्रिमसूत्रावतारार्थ निष्कारणकत्वपसमुत्यापयति- अति । प्रहनमाह- एपमिति, पनादिषु प्रश्रोधादिवदात्मनोपि हर्षायुत्पत्तिर्निनिमित्तेति यदि मतं तय न संभवतीति सूनपटफनकारेणान्ययः । हर्षादीनां निनिमिपत्ये भात्मनो नित्यत्वापत्तिास्तीत्याशय, । नेति-पश्चात्मकविकाराणाम् पाव भौविषपदार्थविकागणां प्रोधादीनाम् उष्णकालादिनिमित्चत्वान्= फेचिद्विकाग उष्णकालनिमित्ताः येोचिर शीतकालनिमित्ताः केचिद्वकालनिमित्ता इति पद्मादिषु प्रयोधादीनामुष्णकालादिक निमित सिद्धमेव वथर दर्षादीनामपि स्मृत्यनुसन्धादिकं निमिच्छ सिध्यनि तम्य पूर्वानुमपस्तन पूर्वजन्म मिथ्य- वीवि सिद्धमात्मनो नित्यन्वम्, किराणा निर्मितत्वं च न सिध्यति येनानित्यत्वमात्मन आपनेति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- उगादिग्विति, पचभूतानुग्रहेण निर्दृत्तानाम्= जातानाम् = पाध्यमौखिकानां पपादीनां प्रयोधसमीटनस्किारा: तनिमिता:- मादिनिमित्ता:- उभ्यादिपु समुपयोपादीनां भावान् उणादिप्यऽमत्सु पाऽभावादिति न निनिमित्ता इत्यन्वयः । प्रातमाह मिति । पोदीनां पूषांनु. भूतस्मृतिरेय कारणमित्याह-मति, दीनामिति शेषः । मृतंय पूर्वानुमर पारणं म प मावस्य पूर्वमन्मनीति सिद्धमात्मनो नित्यन्यमित्यर्थ मान इसत्तिविनाशचारणग्याप्यनुमान न घंमावि- अनादिभावपोसाचिविनाशमान शान्तस्याभारादित्यार-नी, सपा पारमनो नाऽनिरप.

·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १आहिरे- . इतब नित्य आत्मा- त्याऽऽहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलापात् ॥ २२ ॥ जातमात्रस्प वत्सस्प भरचिलिङ्गः स्तन्पाभिलापो गृह्यते स च नान्तरेणाऽऽहाराभ्या- सम् । फया युक्तया ?, दृश्यते हि शरीरिणां क्षुधा पीट्यमानानामाहाराभ्यासकृतात् स्मरणानु- पन्यादाहाराभिलापः, न च पूर्वशरीराभ्यासमन्तरेणासौ जातपात्रस्योपपद्यते, तेनानुमीयते- भूतपूर्व शरीरम् यत्राऽनेनाहारोऽभ्यस्त इति, स खल्वयमात्मा पूर्वशरीरात प्रेत्य शरीरान्तर मापन्नः क्षुत्पीडितः पूर्वाभ्यस्तमाहारमनुस्मरन् स्तन्यमभिलपति, तस्मान्न देहभेदादात्मा भिद्यते- भवत्येवोज़ देहभेदादिति ।। २२ ।। अयसोऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ त्वमामोतीत्यर्थः हर्षादीनामपि निमित्तं विनोसत्तिन संभवति येनानित्यत्वमात्मन आपोतेत्याह- नेति। यथा पद्ममयोधादीनामुष्णादिकं दृष्टं कारणं तथा हर्षादीनां निमित्तान्तरस्य= स्मृत्यनुबन्धातिरिक्त निमित्तस्य महणं नोपपद्यते येन दृष्टनिमित्तकत्वेनात्मनित्यत्वसाधकत्वं न स्यादित्याह- नोष्णादीति । उपसंहरति-वरमादिति, एवमात्मनो नित्यत्वे सिद्धे यहात्माऽनित्यत्वमुक्तं तन्न युक्तमित्यर्थः ॥२१॥ अप्रिमसूत्रमवतारयति- इतश्चेति, इतः= सूत्रोक्तहेतुतः । प्रत्येति-प्रेत्य= मृत्वा पूर्वशरीरत्यागा- नन्तरं शरीरान्तरपणे कृते जावमानस्य पालस्य यः स्तन्याभिलाप: स आहाराभ्यासकृतः- आहारानु भवजन्य एव. जातमात्रस्याहारानुभवश्व नास्मिन् जन्मनि संभवतीति पूर्वजन्मन्येव वक्तव्य इति पूर्वजन्म सिद्धम् एवं तवोपि पूर्व जन्मानि सिद्धानि तथा चानादित्वमात्मनः प्राप्तम् अनादिभावस्य च नित्यत्व. नियमादात्मन आहाराभ्यासकृतात् स्तन्यामिलापादपि नित्यत्वं सिद्धमिति सूनार्थः । ध्याचष्टे-जात- मात्रस्येति, प्रवृत्तिलिङ्गं यस्य स प्रवृत्तिलिङ्गः प्रवृत्त्यनुमेय एव स्तन्याभिलाप:- प्रत्यक्षायोग्यत्वात् , स्तन्यपाने प्रवृत्त्या स्तन्याभिलापोऽनुमीयते स्तन्याभिलापं विना स्तन्यपानप्रवृत्तेरनुपपत्तेः । सः स्तन्या. भिलापः, आहाराभ्यासम पूर्वजन्मकृताहारानुभवं विना नोपपद्यने इत्यन्वयः । आहाराभ्यासस्य कार- णत्वे हेतु जिज्ञासते- कयेति । उत्तरमाह- दृश्यते इति, क्षुधेति तृतीयान्तम् , तदनेन दृष्टान्तेनाहारा- नुभवजन्यसंस्कारजन्यस्मरणेमाहाराभिलापो भवति नान्यथेति प्रतिपादितम् , एवं बालस्यापि स्तन्याभि- लाप आहारानुभवजन्यसंस्कारजन्यस्मरणेनैव वक्तव्यस्तत्र जातमात्रस्याहारानुभवः पूर्वजन्मन्येव वक्तव्य इति पूर्वजन्मपरम्परा प्राप्लेत्याह- न चेति, पूर्वशरीरे य आहाराभ्यासः स पूर्वशरीराभ्यासस्त विना जातमात्रस्याऽसौ= स्तन्याभिलापो नोपपद्यते तेन भूतपूर्व शरीरमनुमीयते इत्यन्वयः, यत्र- पूर्वशरीरे- पूर्वजन्मनि, अनेन= जातमात्रेण । संकलयति- स इति, प्रेत्य- निर्गत्य, नथा च पूर्वजन्मानुभूतस्या- द्वारस्यानुस्मरणेन स्तन्यामिलापो भवतीति पूर्वपूर्वजन्मपरम्परा सिद्धा तया पानादित्व प्राप्तं तेनात्मनो नित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, तस्मात् आत्मनो नित्यत्वादात्मा देहभेदान्न भिद्यते, एकस्मिन् काले चैत्रमैत्रादीनां देहभेदेनात्ममेदे सत्यपि एकस्यैव चैत्रस्य पूर्वोत्तरदेहेषु देहमेदादात्मभेदो न भवति किं तु तादृशपूर्वोत्तरदेहेषु सर्वेषु मोक्षपर्यन्तमेक एवात्मानुवर्तते= एक एवात्मा जन्मभेदेनो- त्तरोत्तरं देहं गृह्णातीति आत्मनो नित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । उक्तस्याभिप्रायमाह- भवतीति, देहमेदात देहविशेषात् किं वा देह विनाशाद् ऊर्ध्वम्= अनतरमप्यात्मा भवतीति नित्य एवेत्यर्थः ॥ २२॥ उक्तं पूर्वपक्षी प्रत्याचष्टे- अयस इति, अयस: लोहस्य यथा पूर्वाभ्यासं विनाऽयस्कान्ताभिगम- नम्- धुम्यकपापाणोपसर्पणं भवति तथैव तत्= तस्य यालस्यापि पूर्वाभ्यास विनैव उपसर्पणम् स्तनो पसर्पणम् स्तन्यपानप्रवृत्तिर्भवतीति न पूर्वजन्मनि माहारानुभवापेक्षा ततश्च न पूर्वजन्मापेभा येनात्मनो- ·आत्मविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २३९ यथा खल्यायोऽभ्यासमन्तरेणाध्यस्कान्तमुपसर्पति एवमाहाराभ्यासमन्तरेण पाल: स्त- न्यमभिलपति ॥ २३॥ किमिदमयसोऽयस्कान्ताभिगमनं निनिमित्तम् ? अथ निमित्तात् ? इति, निनिमिचं तावत्- न- अन्यत्र प्रवृत्यभावात् ॥ २४ ॥ यदि निनिमित्तम् । लोप्टादयोप्ययस्कान्तमुपसर्पयेयु:-न जातु नियमे कारणमस्तीति । अथ निमित्तात् ?. तत् केनोपलभ्यते ? इति, क्रियालिङ्गः क्रियाहेतुः क्रियानियमलिङ्गच क्रियानियमहेतुः तेनान्यत्र प्रवृत्त्यभावः । बालस्यापि नियतमुपसर्पणं क्रियोपलभ्यते. न च स्तन्याभिलापलिङ्गम् अन्यदाहाराभ्यासकृतात् स्मरणानुबन्धात्, निमित्तं दृष्टान्तेनोपपाद्यते. न चाऽसति निमित्ते कस्य चिदुत्पत्तिः, न च दृष्टान्तो दृष्टममिलापहेतुं वाघते, तस्मादय- सोऽस्कान्ताभिगमनमऽदृष्टान्त इति । नित्यत्वं प्राप्नुयादित्यऽनित्य एवात्मा. अयसञ्ध पूजन्म नैव संभवति-विनाशित्वात्तथापि प्रवृत्तिहश्यते तथैवात्मपक्षेपि योज्यमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- ययेति । प्रकृतमाह- एपमिति, स्तन्यमभिलपति स्तन्यपानार्थ प्रवर्तते, स्पष्टं सर्वम् । तदनेनात्मनो नित्यत्वानुपपत्तिः प्रदर्शितेत्याशयः ।। २३ ।। अभिमसूत्रावतारायाऽयसोऽयस्कान्ताभिगमनं सकारणं या निष्कारणं वेति विकल्पयवि- किमिदमिति, निमित्तात्- सनिमित्तमित्यर्थः । प्रथमकल्पं निराकरोति- निनिमिचमिति, यसोऽय- कान्ताभिगमनं निनिमित्तं न भवति- असंभवादित्ये सूनघटकनकारणान्वयः। नेति- मयसोऽय. स्कान्ताभिगमनमपि न निनिमित्तम् अझारणकम्- अन्यत्र लोप्टादी प्रवृत्त्यभावातू- प्रवृत्त्यदर्शनान, यदीदमभिगमनं निनिमित्तं स्यात्तदा लोष्टादीनामपि अरकान्तोपसर्पणाय प्रवृत्तिः स्यात् न चैवं दृश्यते किं वा लोहस्याऽन्यन लोप्टादौ प्रवृत्तिः स्यात्- अयस्कान्तोपसर्पणनियमे निमित्ताभावात् न घेवमपि यते= लोहस्याप्यन्योपसर्पण न दृश्यते कि त्योऽयरकान्तमेवोपसर्पतीति नियमात् पादशोपसर्पणस्य निमित्त स्वीकार्यमेव तय निमित्तमयरकान्ते लोहाकर्पशक्तिरेव एवं पालस्वापि स्तनोपसर्पणं स्तन्या- मिलापश्च सनिमित्त एवेति सिद्धम् अमिलापनिमित्तं च पूर्वानुभूतस्मरणमेर संभवति. जावमानस्य पूर्वानुभवश्य पूर्वजन्मन्येर संभवतीति पूर्वजन्मपरम्परयात्मनो नित्यत्वं सिद्धमिति सूनार्थः । म्याचटे- यदीति, तदनेन निनिमित्ताल्पः प्रत्यारयातः, यद्यऽयस्फान्ताभिगमनं निनिमित्तमित्यन्वयः । सके हेतुमाह- नेति, निनिमित्तपक्षे अय एपोपसदिति नियमे कारणं न संभपतीत्यन्वयः । सनिमित्त. पक्षमुपस्थापयति- अथेति । मत्र वक्तव्यमाह- तदिति, तत्= निमित्तं फेन- फयमुपलभ्यते ज्ञायते इति वक्तव्यमित्यर्थः । उत्तरमाह-क्रियेति, क्रियाहेतुस्तादृशक्रिययैवानुमेयः, क्रियानियमहेतुश्च तार- शप्रियानियमेनानुमेयः- नियादीना हेतुं गिनानुपपत्तेहेत्वनुमानमानश्यकमित्यन्ययः । पर्यासितमाह- सेनेति, तेन= क्रियानियमहेतुना, यथा बियाहेतुर्भवति तथा क्रियानियमहेतुरपि भवत्यैरेवि भयस्यै. पाऽयस्यान्तोपसर्पणप्रवृत्तिर्मगति नान्यत्रेत्युपपद्यते इत्यर्थः । एवं पूर्वपक्षिणा निर्मचने कने सिद्धान्ती स्त्रपक्षमुपपादयति- बालस्यापीति, यथोषोपसर्पणनियमस्वया पाटस्यापि स्वनोपसर्पणलमणा मिया नियतोपलभ्यते इति तादृशक्रियानियमस्यापि निमित्तं स्वीर्यमेव । स्तनोपसर्पगस्स निमिचमाह-न घेति, माहारानुभवजन्यान् स्मरणानुबन्धादन्यन् स्तन्याभिलापस्य लिलम् - निमित्तं नोपपते इति पालम्य स्मरणकारणीभूतः पूजन्मनि स्तन्यपानानुमत्रः खीराय इति सिद्धमात्मनो नित्यस्वमित्यर्थः । मनु सन्याभिलापोपि सनिमित्त इति कयं प्रातमियागपाद- निमिसमिति, सोन " भिगमना" इनि दृष्टान्तेन निमिसम्- प्रियायाः सनिमिता प्रतिपानं तेन मनोपमणमियाया अपि सनिमिसरवं ललमित्यर्थः । उक्त शिनिगमनामाइ- न पनि, मायमानस्य निमितमवश्यं. . अयम्दान्ता- ·२४० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माह्निके अयसः खल्वपि नान्यत्र प्रवृत्तिर्भवति न जात्वज्यो लोप्टमुपसर्पति । किंकृतोस्य नियमः १ इति, यदि कारणनियमातु स च क्रियानियमलिङ्गः, एवं बालस्यापि नियतविप- योऽभिलापः कारणनियमाद् भवितुमर्हति, तच कारणमभ्यस्तस्मरणम् अन्यदेति दृष्टेन विशि- प्यते- दृष्टो हि शरीरिणामभ्यस्तस्मरणादाहाराभिलाप इति ।। २४ ।। इतथ नित्य आत्मा, कस्मात् ?- वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥ सरागो जायते इत्यांदापद्यते, अयं जायमानो रागानुविद्धो जायते. रागस्य पूर्वानु- भूतविपयानुचिन्तनं योनिः. पूर्वानुभवच विपयाणां पूर्वस्मिन् जन्मनि शरीरमन्तरेण नोप- भवतीति जायमानस्य स्तन्याभिलापस्यापि निमित्तेनावश्यं भवितव्यमित्यर्थः। विपक्षे धाधकमाह-न चेति, दृष्टान्तेनोक्तेन दृष्टस्याभिलापहेतोर्वाधो नोपपद्यते इत्यन्वयः, अमिलापत्य पूर्वानुभूतार्थविषयक स्मरणं कारणं दृष्टमेवेति स्पष्टमेव तथा च बालस्यापि पूर्वानुभूतविषयकं स्मरणं तेन पूर्वानुमवस्तेन पूर्वजन्म तेनानादित्वं तेनात्मनो नित्यत्वं स्वीकार्यमेवेत्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, अदृष्टान्तः- आत्माऽनित्यत्वसाधने किंवा स्तन्यामिलापत्यानिमित्तकत्यसाधने दृष्टान्तो न भवति- अयस्कान्ताभि- गमनवत् स्तन्यामिलापस्यापि सनिमित्तानप्राप्त्या उक्तरीत्यात्मनो नित्यत्वस्यैव सिद्धरित्यर्थः । द्वितीयप्रकारेण व्याचष्टे- अयस इति, यथाऽयस्कान्तोपसर्पणं लोष्टादिपु नास्ति तथा लोहस्यापि मन्यन्न- अयस्कान्तातिरिक्ते लोटादावुपसर्पणं न भवति । उक्तमेगाह-न जास्थिति, अय इति प्रथमान्तम् । अस्य- अयसः किं वाऽयरकान्तोपसर्पणस्य लोहनिष्ठस्य यो नियमः स किंकृता किंनिमित्तक इति जिज्ञासते- किमिति । अत्राप्ययं नियमो निनिमित्तो न संभवत्तीति सनिमित्तपक्ष- मनुवदति- यदीति, स च कारणनियमः क्रियानियम एव लिगमस्येति क्रियानियमलिङ्गः- क्रियानि- यमानुमेय:- क्रियाया नियमेन तत्कारणनियमोऽनुमीयते, क्रियानियमश्चाऽयसोऽयरकान्तमानोपसर्पणं तस्य कारणनियम प्राप्ते वालस्यापि यो नियमेन स्तन्यामिलापस्तस्यापि फारणनियम आवश्यक एवेति प्रकृतमाह- एवमिति । कारणस्वरूपमाह- तचेति, सामान्यतः प्राप्तमप्यभिलापकारणमनुभूत- स्मरणं वाऽन्यद्वेति दृष्टेन- लोकदृष्टमार्गेण विशिष्यते- विशेषरूपेण ज्ञातुं शक्यते. तत्र शरीरिणाम: जीवानामनुभूतस्याहारस्य स्मरणादेवाहाराभिलापो दृश्यते इति यालस्यापि स्तन्याभिलापः पूर्वानुभूत- स्तन्यस्मरणादेव वक्तव्यः जातमात्रस्यानुभवयास्मिन् जन्मनि न संभवतीति तदनुभवार्थ पूर्वजन्म स्वीकार्य तेनानादिलं तेन च नित्यत्वमात्मनः सिद्धमित्ययः ॥ २४ ॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- इतश्चेति, इतः- सूत्रप्रतिपाद्यहेतोः । पूर्वपक्षिमतेनैवात्मनो नित्यत्वमुप पादयति- वीतैति- वीतरागस्य- रागादिदोपरहिनस्य जन्म न भवतीति सरागस्य जन्म भवतीत्यर्था- देव प्राप्त रागश्च पूर्वानुभवं विना न सिध्यति जातमात्रस्य पूर्वानुभवश्व पूर्वजन्म विना न संभवतीति पूर्वजन्म सिद्धं तेनाऽनादित्वं तेन चात्मानो नित्यत्वं सिद्धम्- अनादिभावस्य नित्यत्त्रनियमात् , वीत. रागस्य जन्माभावस्तु बौद्धैरपि स्वीकृतस्तदुक्तम्- " रागादिज्ञानसंतानगासनोच्छेदसंभगा। चतुर्णामपि वौद्धानां मुक्तिरेपा प्रकीर्तिना" इति, तथा च सिद्धमात्मनो नित्यत्वमिति मूनार्थः । च्याटे- सराग इति, यदि वीतरागो न जायते तदा सरागो जायते इत्यादव सिद्धमित्यर्थः । पर्यवसितमाह- अयमिति, रागानुविद्ध:- सरागः । राग- कारणमाह- रागस्येति, योनिः- कारणम् । पूर्वानुभवस्थलमाह- पूर्वानुभव इति, विषयाणां पूर्वानुमत्र ·मात्मविवेचनम् । न्यायभाप्यम् । . पद्यते. सोयमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान् विषयान् अनुस्मरन् तेषु तेषु रज्यते. तथा चार्य योर्जन्मनोः प्रतिसन्धिः, एवं पूर्वशरीरस्य पूर्वतरेण पूर्वतरशरीरस्य पूर्वतमेन इत्यादिनाऽना- दिथेतनस्य शरीरयोगः अनादिश्च रागानुबन्ध इति सिद्धं नित्यत्वमिति ॥ २५ ॥ कथं पुनर्जायते- पूर्वविषयानुचिन्तनजनितो जातस्य रागः न पुन:- सरणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः ? ।। २६ ॥ ययोत्पत्तिधर्मकस्य द्रन्यस्य गुणाः कारणत उत्पद्यन्ते तथोत्पत्तिधर्मकस्यात्मनो रागः कुतचिदुत्पद्यते । अत्रायमुदितानुवादो निदर्शनार्थः ॥ २६ ॥ न-संकल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् ।। २७ ।। इत्यन्वयः, वृद्धादीनां पूर्वानुभवस्यास्मिन् जन्मन्यपि संभवे जातमात्रस्य तु पूर्वानुभवोऽस्मिन् जन्मनि न संभवतीति तदर्थ पूर्वजन्म पूर्वशरीरं च स्वीकार्यमेवेत्यर्थः । पर्यवसित्तमाह-सोयमिति, तेषु तेषु विप- येषु रज्यते-- रागवान् भवति । तथा चायमात्मा द्वयोः- पूर्वोत्तरयोर्जन्मनोः प्रतिसन्धिः सन्धकर्ता अर्गलादिवत् "तिसन्धिः= प्रतिसंवन्धिः- संबन्धवानित्यर्थः, एवं पूर्वशरीर शरीरेण प्रतिसन्धिः, कि या पूर्वशरीरस्या- रमन पूर्वतरशरीरेण सह पूर्वतरशरीरस्य चात्मनः पूर्वतमशरीरेण संयन्धः सिद्ध इत्यात्मनः शरीरसंपन्धो ) रागसंबन्धश्यानादिरेव सिद्धस्तेनारमनोप्यनादित्वं तेन च नित्यत्वं सिमिति नाऽनित्यविज्ञानादेरात्मत्वं संभवतीत्यर्थः ।। २५॥ ममिमसूत्रमतारयति- कथमिति, जातस्यात्मनो यो रागः स पूर्वानुभूतविपयस्मरणजन्यो भर- तीवि कथं शायते ? सगुणद्रव्योत्पत्तियत् सरागस्योत्पत्तिर्न भवतीति च कथं झायते इत्येवं सूत्रेण सहान्वयः । पूर्वपक्षी स्वाभिप्रायमाह- सगुणेति, यया द्रव्यस्य घटादेः सगुणस्य रूपादिविशिष्ठस्यैवो. त्पत्तिर्भवति तथा तत्= तस्य पात्मनोपि सरागस्यैवोत्पत्तिः संभवति तथा च रागसिद्धधध पूर्वजन्मनि विषयानुभवापेक्षा नास्ति तेन पूर्वजन्मापेक्षापि नास्तीति न सरागत्येनात्मनो नित्यत्वापत्तिरित्यनित्य मात्मेति सिमिति सूत्रार्थः । आत्मनोऽनित्यत्वपक्षेप्यात्मोत्पत्तिकारणादेवात्मनि रागोत्पत्तिः संभवति- फारणगुणानां फार्यगुणोत्पादकत्वदर्शनादित्याशयः । ब्याचऐ- ययेति, उत्पत्तिधर्मकस्य- जायमानस्य, कारणत इति-कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त" इतिस्मर्वव्यम् । प्ररतमाह-वति, पुतश्चिदिति- मात्मनोऽनित्यस्ये कारणादुत्पत्ति: प्राप्ता तया चामकारणेभ्य एवात्मनि रागो जायते संभवतीति न • रागस्य पूर्वानुभूतविषयस्मरणजन्यत्वं स्वीकार्यमित्यर्थः । किं वा कुतश्चित स्वभावादेय भायते यया पीनाजायमानोशुरः स्वभावादेव हरितरूपवान् जायते- कारणीभूते योजादी वाशरूपामावादिति मारमनो रागोपपत्य नित्यत्वस्वीकारप्रसङ्ग इत्यनित्य एकात्मत्यर्थः । सूमनिर्माणकारणमाह- अति, 'अयस:" " पनादिपु" इत्यादिसरात्मनो यदनित्यस्यमुक्तं तदेवानन सूवेगोच्यते इत्ययमुदितस्य उधस्यानुवाद एवं स प निदर्शनार्थ:- "सगुगद्रव्योत्पचित्रन्" इति दृष्टान्तान्सरप्रदर्शनार्य इत्यर्थः, मउदिवमिदं पोधमयरफान्तरयान्वयोधन तयापि तस्यानुवादी निदर्शनार्थ:- पूर्वमयस्कान्ती निदर्शनम् इदानी पटादीनामुत्पद्यमानानां रूपयोनिदर्शनमिति तदर्धः" इति तासर्यटीया ॥२६॥ य सिद्धान्ती परिहरति-नेति न सगुपद्रव्यम् सरागस्यात्मन उत्पत्तिः संभावि- रागादीनां संसानिमियत्यान्न इष्टसाधनतासानन्यस्वार. यस्मिन् दुग्मादाविष्टसाधनामानं भवति तस्मिन्नेर रागोपि संभवनीति रागस्पेष्टसाधनानन्य प्राप्तम् इसाधनतासानं प पूगंतुम बिना न संम. यति पूर्णनुभवा जावमानस्य गन्म मिना न संभातीन्युपत्त्यात्मनो नित्यत्वं प्राप्त मगगम्यो सविस्तीकारे रागस्पेष्टसाधनवानन्यवामावादनिष्टपदापि गग: स्यात् न परमम्प्रीति न ·२४२ प्रसन्नपदापरिमूपितम् [३ अध्याये. १माहिके- न खलु सगुणद्रव्योत्पत्तिवद् उत्पत्तिरात्मनो रागस्य च । कस्मात् ?. संकल्पनिमि- चत्वाद्रागादीनाम्- अयं खलु प्राणिनां विषयानाऽऽसेवमानानां संकल्पजनितो रागो गृह्यते. संकल्पश्च पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनि: तेनानुमीयते- जातस्यापि पूर्वानुभूतार्थचिन्तनकृतो · राग इति । आत्मोत्पादाधिकरणातु रागोत्पत्तिर्भवन्ती संकल्पादन्यस्मिन् रागकारणे सति चाच्या कार्यद्रव्यगुणवत्, न चात्मोत्पादः सिद्धः नापि संकल्पादन्यद रागकारणमस्ति, तस्मा. दयुक्तम्- 'सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तयोरुत्पचिः' इति । अथापि संकल्पादन्यद रागकारणं धर्माधर्मलक्षणमदृष्टभुपादीयते तयापि पूर्वशरीरयोगोऽपत्याख्येय:- तत्र हि तस्य निर्वृत्ति- नाऽस्मिन् जन्मनि ॥ तन्मयत्वाद्राग इति । विपयाभ्यासः खल्वयं भावनाहेतुस्तन्मयत्वमुच्यते इति ।। सरागस्योत्पत्तिः संभवतीति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- नेति, संभवतीविशेषः । सरागस्योत्पत्तिस्वीकारपि तादृशरागस्य कारणं जातमात्रस्य पूर्वजन्मगतविपयानुभव एव स्यादित्यपि विज्ञेयम् । उक्त कारणं जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाह- संकल्पैति । उक्तमुपपादयति- अयमिति, अयं रागः, प्राणिनाम् जीवानाम् इत्यन्वयः । रागकारणीभूतसंकल्पस्य कारणमाह-संकल्पश्चेति, पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनं योनि कारण यस्य स पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनिः । तेन= रागस्य संकल्पजन्यत्वेन संकल्पस्य च पूर्वानुभूतविपयस्मरणजन्यत्वेन । अपीति- यदा घरमाकं रागः संकल्पद्वारा पूर्वानुभूतार्थचिन्तनजन्य स्तदा जातमात्रस्यापि रागः संकल्पद्वारा पूर्वानुभूतार्थचिन्तनजन्य एवेत्यनुमीयते इत्यन्वयः । पूर्वपक्षिमते दोपमाह- आत्मेति, आत्मोत्पादाधिकरणात= आँत्मोत्पत्तिकारणात= आत्मसमवायिकारणाद् यदि रागोत्पत्तिरात्मनि स्यात्तदा संकल्पादन्यस्मिन् रागकारणे सति वाच्या संकल्पादन्येनैव फारणेन रागोत्पत्तिर्वक्तव्या कार्यद्रव्यगुणवत्= यथा कार्यद्रव्यगुणस्योत्पत्तिर्न संकल्पात् कि तुं कारणगुणादेव तथा तथा च यात्मोत्पादः= आत्मोत्पत्तिः सिद्धा स्यात्तदाऽऽत्मोत्पत्तिकारणेभ्यो रागोसत्तिः सिद्धा स्यादपि न घात्मोत्पत्तिः सिद्धास्ति येनै स्यादित्याह-न चेति । रागस्यापि संकल्पादन्यत् स्वभावा. दिकं कारणं न संभवति येन संकल्पं विना राग: सिध्यदित्याह-नापीति, तथा च रागस्य संकल्पेन संकल्पस्य पूर्वानुभूतार्थस्मरणेन तस्मरणस्य पूर्वानुभवेन तस्य पूर्वजन्मना पूर्वजन्मनश्वाऽऽत्मनित्यत्वेग सिद्धिः संभवतीति सिद्धमात्मनो नित्यत्वमित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति । तयोः- रागात्मनोः । स्वसिद्धान्तमाह- अथेति, अथापि- यद्यपि अदृष्टस्य साधारणकारणत्वात् संकल्पादन्यद् अदृष्टमपि रागकारणमस्ति तथापि अदृष्टस्य रागकारणत्वेप्यात्मनः पूर्वजन्मीयशरीरसंबन्धः प्रत्याख्यातुं न शस्यते- तम पूर्वजन्मीयशरीरे एव तस्य= अदृष्टस्य= वर्तमानजन्मनि रागादिकारणीभूतस्यादृष्टस्य नितिः- सिद्धिः संभवति नास्मिन् वर्तमाने जन्मनि- पूर्वजन्मकृतकर्मणामेव विशेषतो भोगस्वीकारात् तथा प यया जातमात्रस्य पूर्वानुभवार्थ पूर्वजन्मापेक्षाम्ति तथा रागकारणीभूतस्यादृष्टस्यापि सिद्धयर्थ पूर्वजन्मा- पेक्षास्त्येवेत्यनेकजन्मसंगन्धित्वादात्मनो नित्यत्वं सिद्धमेवेत्यर्थः ।। रागस्याऽदृष्टलक्षणं साधारणकारणमुक्त्वा संप्रति सिंहावलोकितन्यायेन पुनरसाधारणं कारण- माह- तन्मयत्वादिति, तन्मयत्वम् - विपयपरायणत्यम्-विषयाभ्यास इतियावन तथा च तन्मयत्वात्म विपयाभ्यासादेवाऽभ्यस्ते विषये सगो जायते नान्यया. विपयाभ्यासच जातमात्रस्य पूर्वजन्मन्येव वक्तव्य इत्युक्तरीत्या पूर्वजन्मसिद्धयाऽनादित्वेनात्मनो नित्य सिमित्यर्थः । स्वयं ध्याचरे- विषयाभ्यास इति, भावनाहेतुः- वासनाहेनुः= संस्कारकारणीभूतः संस्कारोत्पादको विषयाभ्यास:- विषयभोग एव तन्मयत्वमित्युच्यते तथा च तन्मयवान् विषयाभ्यासादेव रागो जायने इत्यर्थः ।। .

·शरीरविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २४३ जातिविशेपाच रागविशेष इति । कर्म खखिदं जातिविशेपनिवर्तकं तादात्म्यात् ताच्छन्य विज्ञायते, तस्मादनुपपन्नम्- संकल्पादन्यद् रागकारणमिति ॥ २७ ॥ अनादिश्चेतनस्य शरीरयोग इत्युक्तम्. स्वकृतकर्मनिमित्तं चास्य शरीरं सुखदुःखाधि- छान वत् परीक्ष्यते- किं प्राणादिवदेकमकृतिकम् ? उत नानामकृतिकम् ? इति । कुतः संशयः १, विपतिपत्तेः संशय:- पृथिव्यादीनि भूतानि संख्याविकल्पेन शरीरमकृतिरिति प्रतिजानते इति । किं तत्र तत्त्वम् ?- पार्थिवं गुणान्तरोपलव्धेः ॥ २८ ॥ सामान्यरागस्याऽसाधारणं कारणमुक्त्वा संप्रति रागविशेपस्य कारणमाह- जातीति, जाति- विशेपात्= गवादिजातिविशेपसंपादकादृदृष्टाद् रागविशेषो जायवे यथा मनुष्यदेहमाप्तो तत्कारणी- भूतादृष्टादन्ने रागो जायते गवादिदेहप्राप्तौ तत्कारणीभूताददृष्टात् तुपादौ रागो जायते. अयमेव रागविशेष इत्यर्थः । व्याचशे- कर्मेति, जातिविशेषनिर्वर्तकम्- गवादिजातिसंपादकं कर्मात्र जातिवि- शेपशब्देन प्राह्यमित्यर्थः, उक्ते हेतुमाह- तादात्म्यादिति, कार्यकारणयोरभेदस्वीकारेण कारणस्य कर्मणः कार्यस्य जातेश्च तादात्म्यात्= अभेदात् ताच्छब्धम् कर्मणो जातिशब्देन प्रतिपादनम् जातिशब्दवोध्यत्वं विज्ञायते= विज्ञेयमिति अदृष्टविशेपादेव रागविशेषो जायते इत्यर्थः । तथा च योगसूत्रम्- " सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः" इति । उपसंहरति- तस्मादिति । तथा च कर्मणामदृष्टस्य च साधारणकारणत्वादसाधारणकारणान्वेषणायामनुभूतार्थस्मरणजन्यसंकल्पादेव रागो जायते नान्यथेति सिद्धम् , अर्थानुभवश्व जातमात्रस्य पूर्वजन्मन्येव संभवतीति सिद्धमुक्तरीत्याऽऽत्मनो नित्यत्वमित्यर्थः । अत्र-- "कर्मणः संस्कारोद्वोधकत्वात् करमजात्यर्थेन कर्मणा जन्मसहस्रव्यवहितापि करमभावनोद्बोध्यते नाऽनन्तरापि मनुष्यभावना प्रायणाभिभूतेतिभावः” इति तात्पर्यटीका ॥ २७ ॥ ॥ इत्याऽऽत्मनित्यत्वप्रतिपादनम् आत्मविवेचनं च समाप्तम् ॥ आत्मविवेचनं समाप्य शरीरविवेचनमारमते- अनादिरित्यादिना शरीरयोग: शरीरसंबन्धः। मात्मनः सुसादिकं शरीरावच्छेदेनैव भवतीति शरीरं सुसाद्यधिष्ठानम् , तत्- शरीरम् । मन्त्र संशय- माह- किमिति, घ्राणं पृथिवीजन्यमेव चक्षुरतेजोमानमन्यमिति प्राणादिकमिन्द्रियमेकप्रकृतिकम् एकभूतकारणकं तथैव शरीरमपि किमेकभूतकारणकं किं या नानाभूतकारणकमिति संशयः । संशय- फारणं जिज्ञासते- कुत इति । संशयकारणमाह- विप्रतिपत्तेरिति । विप्रतिपत्ति प्रदर्शयति-पृथि- व्यादीनीति, संख्याविकल्पेनेति- एका पृथिव्येव शरीरकारणमिति फेचिन् शास्त्रकाराः प्रतिजानते= प्रतिज्ञां कुर्वन्ति. फेचित् पृथिवीजलेतिभूतद्वयं केचित् भूतत्रय फेचिद् भूतचतुष्टयं फेचिद् भूतपश्चर्फ शरीरकारणमिति संख्याविकल्पेन प्रतिजानते. एतादृगविप्रतिपत्त्यैव संशय इत्यन्वयः । एषु परस्पर- विरुद्धपक्षेषु यथार्यपक्षं जिज्ञासते-किमिति । सूत्रेण तत्त्वमाह- पार्थिवमिति, भूलोके शरीरं पार्थिवम् पृथिवीकारणकम्- गुणान्तरो- पलव्धेः- पृथिव्यतिरिक्तनलादिगुणानां शरीरपूपलब्धेः, यदि शरीरमनेफभूतप्रतिकं स्यात्तदा वक्ष्यमाणरीत्या गुणान्तरोपलब्धिनं स्यादित्यप्रे स्पष्टम् , भूलोकीयशरीराणां प्रधानं कारणं धिन्येव जलादिकं भूवचतुष्टयमप्रधानं फारणमस्त्येव- फेवलपृथिव्याः फार्योत्पत्तेरसंभवादिति सूत्रार्थः ।

·२४४ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १ाहिये- तत्र मानुपं शरीरं पार्थिवम् , कस्मात् १. गुणान्तरोपलब्धेः- गन्धवती पृथिवी गन्धरच शरीरम् , अवादीनामऽगन्धत्वात् तत्मकृति अगन्धं स्यात् । न त्विदमवादिभिरसंपृक्तया पृथि- व्याऽऽरब्धं चेष्टेन्द्रियाश्रियभावेन कल्पते इत्यतः पञ्चानां भूतानां संयोगे सति शरीरं भवति, भूतसंयोगो हि मियः पञ्चानां न निषिद्ध इति । आप्यतैजसवायव्यानि लोकान्तरे शरीराणि तेष्वपि भूतसंयोगः पुरुषार्थतन्त्र इति । स्थाल्यादिद्रव्यनिप्पत्तावपि निस्संशयः- नाग्वादि- संयोगमन्तरेण निप्पत्तिरिति । 'पार्थिवाप्यतैजसम्- तद्गुणोपलब्धेः 'निःश्वासोच्छ्वासोपलब्धेश्चातुभौतिकम् ' 'गन्ध- क्लेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाश्चभौतिकम् ' ते इमे संदिग्धा हेतव इत्युपेक्षितवान् सूत्रकारः। कथं संदिग्याः ?, सति च प्रकृतिभावे भूतानां धर्मोपलब्धिः असति च संयोगामतिपेधात् व्याचटे- तत्रेति, नत्र= विविधशरीरेषु मध्ये मानुपम् मनुष्यलोकीयं शरीरं पार्थिवम्- वरुणा दिलोफेपु जलीयादिशरीरस्वीकारादित्यर्थः । उक्त हेतु जिज्ञासते- कस्मादिति । हेतुमाह-गुणेति । उक्त व्यावटे- गन्धेति, गन्धवत्वात् पार्थिवमित्यर्थः । विपक्षे पाधकमाह- अबादीनामिति, यदि मनुष्या- दिशरीरं तत्प्रकृति जलादिप्रकृतिकं स्यात्तदा गन्धरहित स्यात्- जलादीनां गन्धरहितत्वात्, कारणगु- णानामेव कार्यगुणारम्भकत्वात् , न च शरीरं गन्धरहितमिति पार्थिवमेवेत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह- नेवि, इदं शरीरं जलादिभिरसंपृक्तया- असंयुक्तया पृथिव्याऽऽरब्धम् उत्पादितं न चेष्टादीनामाश्रयभावेन माश्रयत्वेन= आश्रयः कल्पते= संभवतीति पध्यानामपि भूतानां संयोगेन शरीरं भवति= उत्पद्यते सत्र पृथिव्याः प्राधान्यादेव पायिवमित्युच्यते- "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति ॥ इतिन्यायात् तथा च चेदान्तसूत्रम्- "वैशेप्यात्तु तद्वादः" इति, चेष्टा= क्रिया इन्द्रियं चक्षुरादि, अर्थः- सुपादिभोगस्त- पामश्रयः । ननु पञ्चानां भूतानां संयोगः कथमित्याशङ्कपाह- भूतर्मयोग इति, पञ्चानां भूतानां संयोगो नात्र निपिद्ध इति शरीरे पञ्चभूतसंयोग उपपद्यते इत्यन्वयः । शरीरावराण्याह- आप्येति, माप्यानि-जलीयानि शरीराणि वरुणलोफे. तैजसानि गरीराणि सूर्यलोफे. वायव्यानि शरीराणि वायु. लोफे सन्तीत्यन्वयः, तत्राप्येकभूतारब्धेन शरीरेण भोगो न संभवतीति तेष्वपि शरीरेषु भूतसंयोगः- भूतचतुष्टयसंयोगः पुरुषार्थतन्त्रः- भोगाधीनोस्त्येव तथापि जलादीनां प्राधान्यादेव जलीयत्वादिव्यपदेश इत्यर्थः । मष्टान्तमाह- स्थाल्येति, घटादिपायोत्पत्तावपि भूतसंयोगो निरसंशयः अपेक्ष्यते- जलादिसंयोग विना फेवलया मृदा घटाशुत्पत्तेरसंभवात् तथैव शरीरेष्वपि भूतान्तरसंयोगः स्वीक्रियते इत्यर्थः । निप्पत्ति = घटागुत्पत्तिः । त्रिभूतप्रकृतिकमतमाह- पार्थिवेति, पार्थिवाप्यतेजसम्= पृथिवीजलतेज:प्रकतिक शरीरमू-धि- न्यादित्रयाणामपि गुणोपलब्धेः, तत्र गन्धादिक पृधितीगुणः प्रस्वेदादिकं अलविकारः रसो अलगुणः उष्णत्वं च तेजोगुणः। भूतचतुष्टयप्रकृतिकमतमाह-निःश्वासेति, पृथिव्यादिभूवनयस्य गुणोपलब्धिः प्रकृतैव तत्रापि वायुस्वरूपयोनिःश्वासोच्छासयोरप्युपटकच्या पातुभौविश्वं शरीरस्य प्राप्तमित्यर्थः । पञ्चभूतात्मकत्वमतमाह- गन्धेति, गन्धः पृथिया: हैदा- आद्रता जलस्य. अन्नपाफस्तेजसः व्यूह निस्वादिः किं वा श्वासेन याह्यपदार्थाकर्षणं वायोः अवकाशदानम् = भक्षितस्य स्यानदानं चाफाशस्य गुण इति पञ्चानामपि भूतानां गरीरे गुणोपलब्ध्या भरीरं पाञ्चभौविकमित्ययः, पार्थिवाप्येत्यादि वाक्यत्रयस्य सूरत्व निर्देशस्तु ते इमे इत्यानिममाप्यविरुद्ध एवंति विभाव्यम् । सूचकारेणैतत्पक्षानुपी हेतुमाह- ते इमै इति । तगुणोपलधेरित्यादिहेतवः । उत्तहेतूनां संदिग्धन्ये हेर्नु जिज्ञासने फथमिति । उत्तरमाह- सतीति, पृथिव्यतिरिक्तानां जलादिभूतानां शरीरप्रकृतिले सत्यपि शरीर तेषां भूतानां गुणोपलब्धिः संभवति. असत्यपि च शरीरप्रकृतित्वे अलादीनां पृथिव्याः संयोगवीकारान .

·शरीरविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । संनिहितानामिति, यथा स्थाल्पामुदकतेजोवाय्बाकाशानामिति । तदिदमनेकभूतमकृति (सत् ) शरीरम् अगन्यमऽरसमऽरूपमऽस्पर्श च प्रकृत्यनुविधानात् स्यात् . न लिदमित्यम्भूतं तस्मात् पार्थिवं गुणान्तरोपलव्धेः ।। २८ ।। श्रुतिप्रामाण्याच ॥ २९ ॥ "सूर्य ते चक्षुर्गच्छताम्" इत्यत्र मन्त्र " पृथिवीं ते शरीरम् " इति श्रूयते तदिदं प्रकृतौ विकारस्य मलयाभिधानमिति । “सूर्य ते चक्षुः स्पृणोमि" इत्यत्र मन्त्रान्तरे “पृथिवी ते शरीरं स्पृणोमि " इति श्रूयते सेयं कारणाद विकारस्य स्पृत्तिरभिधीयते इति । स्थाल्यादिषु च तुल्यजातीयानामेककार्यारम्भदर्शनाद् भिन्नजातीयानामेककार्यारम्भानुपपत्तिः ॥२९॥ शरीरे संनिहितानामपि भूतानां जलादीनां गुणोपलब्धिः संभवतीति " तद्गुणोपलव्धेः" इत्यादिहेतवो जलादिभूतानां मनुष्यादिशरीरप्रकृतित्वसाधने संदिग्धा एवेति न तादृशसाध्यसाधकाः संभवन्तीत्यर्थः । मत्र दृष्टान्तमाह- यथेति, यथा घटादावुकतेजोवाय्वाकाशानां पृथिव्या संयोगादेव तचद्गुणोपलब्धि. भवति घटादीनामुत्पत्तिश्च भवति न तु भूतपञ्चकप्रकृतिस्त्वेन- पृथिव्या एव घटादिप्रकृतित्वस्य प्रसिद्धत्वात् तथैव शरीरेपि जलादिभूतानां गुणोपलब्धावपि न शरीरं पञ्चभूतप्रकविकं किं तु पृथिवीमात्रप्रकृतिकमेव भूतान्तराणां तु संयोगमात्रमेव तादृशसंयोगेनापि भूतान्तरगुणोएलन्धिसंभवाद- ऽनेकभूतप्रकृतिक्त्वस्वीकारे गौरवादित्यर्थः । विपक्षे याधकमाह-तदिदमिति, अनेकभूतप्रकृति सदि- त्यन्वयः, यदीदं शरीरमनेकभूतप्रकृति स्यात् तदाऽगन्धम् गन्धादिगुणरहितमेन स्यात- भूतानां परस्पर विरोधेन परकीयगुणोपमर्दकत्वात् , यया तेजसा जलनाशे अलगुणोपलब्धिर्न स्यात् जलेन च तेजोनाशे तेजोगुणोपलब्धिर्न स्यात् । प्रस्त्यनुविधानात्= प्रकृतिभूतभूतानुरोधात् गन्धादिरहित स्यादित्यन्वयः, मन- "पृथिव्युदकाभ्यामारभ्यमाणमगन्यम्- कारणगन्धस्यैकस्याऽनारम्मक्लात्पृथि- व्यनलाभ्यामारग्यमाणमगन्धमरसं च- कारणगन्धरसयोः फेवलयोरनारम्भकत्वात् " इत्यादिवार्तिकम् , समस्य- " हायमभिसंधिः-पृथिव्याप्यपरमाणू तावन्नैक ब्यणुऊमारब्धुमर्हतः- तयो रूपरसपरत्वेन सदा. रम्भसंभूवेपि गन्धवत्त्वाभावप्रसङ्गात्" इति तात्पर्यटीका च । किं वा प्रत्यनुविधानं हि स्वसमयायि- फारणसादृश्यं तच कार्यमाने नियतमस्ति. तर गन्धद्यो गुणाः पृथिव्यादिमानगुणा एवं न तु भूत- पञ्चगुणा इति गरीरस्याने भूतप्रकृतिको गन्धादिशून्यत्वं स्यादेव-प्रत्यनुविधानान्. अनेकनून-. समुदायम्य गादिसमवायिकारणत्याभावादित्यर्थः । पर्यासितमाह- नेति, यदि शरीरमनेकभूत- प्रकृतिक स्यात्तदा इत्यम्भूतम् दृष्टस्वरूपम् भूतपश्चरगुणविशिष्टं न स्यादुपहेतोरित्यन्वयः। उप- संहगति- वरमादिति, गुणान्तगेपलब्धः- जलादिगुणानामुपलब्धेः, शरीरस्यैकमूनप्रतिस्त्वं तु शरीरे मंनिहितानां भूतानामप्राधान्यान् परकीयगुणोपमर्दकत्वं लापद्यते. वार्विकोत्तरीत्यापिप गादि- राहित्यं नापद्यते इति सर्वभूतगुणानामुपलब्धिः संभवति ॥ २८ ॥ दो श्रुति प्रमाणयवि- श्रुतीति, "पृथिवी ते भरीरम्" इत्यादिश्रुतिप्रतिशावादपि भूलो. फीयशरीराणां पृथिवीप्रतिस्त्वं सिमिति सूमार्थः। व्यायटे- सूर्यमिति, अनया श्रुत्या चतुषः सूर्य- मातिक सिसम् । प्रस्तोपयुचां श्रुतिमाह- पृथिवीमिनि, गच्छवामित्यनुपर्ननीयम, श्रुतिरिय यक्ष पशुमुदिक्ष्य प्रचास्ति । श्रुतिप्रतिमाह- दिवमिति, दानया झुत्रा प्रती विकारम्प ल्याभिभा. नाम् पृथिवीशरीरयोः प्रतिविकारभारः प्राप्त इति शरीरम्य पृथिवीमविस्त सिद्धमित्यरः । उत्सचिवाक्यमुवादरति- सूर्यमिति, एगोमिकरोमि। प्रनोपयुधां श्रुतिमाह- पृथिवीमिनि, युनि. प्रविश्यमाह- सेयमिति, पारणात् पृथिव्याः रिकाम्यागरम्य स्पृचिन दत्पत्तिभिनीयने. बदने. नोदारोगनां क्षितीविश्वं समेर सिम्- अनेक भूतानि नरोरस शुत्या परियां

·.
२४६
प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १मादिके
अयेदानीमिन्द्रियाणि अमेयक्रमेण विचार्यन्ते- किमाऽऽव्यक्तिकानि ? आहोस्विद् भौ-
तिकानि ? इति । कुतः संशयः-
कृष्णसारे सत्युपलम्भाद् व्यतिरिच्य चोपलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥
कृष्णसारं भौतिकं तस्मिन्ननुपहते रूपोपलब्धिः उपहते चानुपलब्धिरिति, व्यतिरिच्य
कृष्णसारमवस्थितस्य विपयस्योपलम्भो न कृष्णसारप्राप्तस्य, न चाप्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणाम्.
तदिदमभौतिकत्वे विभुत्वात् संभवति, एवमुभयधर्मोपलब्धेः संशयः ।। ३० ॥
लयाभिधानं पृथिव्याश्चोत्पत्त्यभिधानं मिथ्या स्यात् । विपक्षे वाधकमाह- स्थाल्यादिग्विति, घटादिषु
तुल्यजावीयानाम्= एकजातीयानामेव परमाणूनामेकस्य घटादिकार्यस्यारम्भकत्वं दृश्यते इति भिन्न-
जातीनां परमाणूनामेककार्यारम्भकत्वं नोपपद्यते इति अनेकभूतपरमाणुनामुक्तशरीरारम्भकत्वं नोपपद्यते
इतिहेतोरपि शरीराणामेभूतप्रकृतिकत्वं स्वीकार्यमिति भूलोकीयं शरीरं पार्थिवम् पृथिवीमात्रप्रकृति
फमिति सिद्धमित्यर्थः ॥ २९॥
॥ इति शरीरविवेचनम् समाप्तम् ।।
श्रमप्राप्तमिन्द्रियविवेचनमारभते- अथेति, प्रमेयकमन्च "आत्मशरीरेन्द्रिय " इति प्रमेयोद्देशसूत्रे
द्रष्टव्यः । विकल्पयति- फिमिति, व्यक्तिकानि= आहङ्कारिकाणि अहङ्कारोत्पन्नानि, सांख्यम-
तेऽन्यत्तस्यैव मूलकारणत्वादाव्यक्तिकानीन्द्रियाणि, भौतिकानि पृथिव्यादिभूतजन्यानि वेति संशयः ।
संशयकारणं जिज्ञासते- कुन्त इति । सूत्रेणोत्तरमाह- कृष्णेति, कृष्णसारे= कनीनिकाख्ये नेत्रगोलके
सति उपलम्भात्= रूपोपलब्धिर्भवति असति च न भवतीति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कृष्णसारस्य चक्षुरि-
न्द्रियत्वं प्राप्तम्- रूपप्राहकस्यैव चक्षुरिन्द्रियत्वस्वीकारात्. कृष्णसारश्च भौतिक एव- रूपादिलक्षण-
भूतगुणविशिष्टत्वात् तथा च भौतिकश्चतुर्गोलक एव चक्षुरिन्द्रियं न तदतिरिकम् एवं प्राणादिष्वपि
योज्यमिति बौद्धपक्षः, अत्र “कृष्णसारमेव चक्षुरिति बौद्धाः" इतितात्पर्यटीका । व्यतिरिच्य-
पृथग्भूय= कृष्णसारात पृथग्भूतस्योपलम्भो भवति न तु कृष्णसारसंलग्नस्य कमलादेः. इन्द्रियं च
संयुक्तप्राकम् अन्यथा व्यवहितस्यापि ग्रहणं स्यात् तर यदि कृष्णसार इन्द्रियं स्यात्तदा स्वसंयुक्त
गृहोपादेव नप कृष्णसार संयुक्ताप महणं भवतीति न कृष्णसार इन्द्रियं किं तु वदतिरिक्तमेवेन्द्रि,
सदतिरिकमपि किं भौतिकं वाऽऽहकारिक वेति संशय इतिसूत्राशयः, सूनाक्षरैस्तु कृष्णसारे इन्द्रिय-
त्वसंशयः प्रतिपाद्यते, किं वा सूनस्य प्रथमदलेन भौतिकत्वं प्राप्तम्-- भूतगुणविशिष्टत्वात् द्वितीयदलेन
च दूरस्थग्रहणाद् विभुत्व तेन चाहद्वारिकत्वमिन्द्रियाणा प्राप्तम्- भौतिकानां विभुत्वासंभवादित्याशय
च्याचटे- कृष्णसारमिति, रूपादिभूतगुणयुक्तत्राद् भौतिकम् , तस्मिन्- कृष्णसारे, अनुपहते--
विद्यमाने इत्यन्वयध्यतिरेकाम्या चक्षुर्गोलकस्य भौतिकस्येन्द्रियत्वं प्राप्तम् । द्वितीयपक्षमाह- व्यतिरि-
ध्येति, कृष्णसारं व्यतिरिल्य- पृथग्भूयकृष्णसारापेक्षया पृथगवस्थितस्य, कृष्णसारप्राप्तस्य-
कृष्णसारसंलग्नस्य कनलादे. । स्वाभिमायमाह-न चेति, अप्राप्यकारित्वम् असंयुज्य प्राहकत्व
असंयुक्प्राइवत्वं चेन्द्रियाणां नास्त्येव- व्यरहितपदणाभावात् । पर्यवसिनमाह- तदिदमिति,
इदम् कृष्णसारं व्यतिरिन्य स्थितस्य ग्रहणम्, अभौतिस्त्वे आहहारिकत्वे, यहीन्द्रियं भौति
स्याचदा दूरस्थस्य प्रहणं न स्यात्- भौतिकस्य विमुत्याभायेन दूरस्थेन सह संयोगासंभवात्, यदा
पाहङ्कारिकं तदा तु विमुत्वाद् दूरस्येनापि संयोगसंभवादू दूरस्थाहणं संभवति, संयुत्पादकत्वं चेन्द्रि-
याणा नियतमेवैत्यर्थः । उपसंहति- एवमिति, कृष्णमारे स्पादोना भूतधर्माणामुपलब्धि, विमुत्वम्य
चाइवारधर्मस्योचरीत्योपलब्धिरिति हेतोरिन्द्रियेषु भौतिकवाऽऽहारिकत्वयो. संशय इत्यर्थः ॥३०॥

·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । अभौतिकानीत्याह, कस्मात् - महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ महदिति-महत्तरं महत्तमं चोपलभ्यते यथा न्यग्रोधर्यतादि, अविति- अणुतरमणु- तमं च गृह्यते यया न्यग्रोधयानादि, तदुभयमुपन्दभ्यमानं चक्षुपो भौतिकत्वं यापते-- भौतिक हि यावत् तायदेव व्यामोति अभौतिकं तु विभुत्वात् सर्वव्यापकमिति ॥ ३१ ॥ न महदणुग्रहणमात्रादभौतिकवं विभुत्वं चेन्द्रियाणां शश्य मतिपत्तम्. इदं सलु- रहस्यर्थसंनिकर्पविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तयोर्महदण्योमहणं चक्षुरदीर्थस्य च संनिकर्षविशेपाद् भाति यथा प्रदीपरश्मरथस्य चेति, रसम्यर्थसंनिकर्पश्च आवरणलिङ्गः- चक्षुपो हि रश्मिः कुट्यादिभिरारतपर्य न प्रकाश- यति यया प्रदीपररिमरिति ॥ ३२ ॥ अत्र सारयमतेन पूर्वपक्षमाह-- अभौतिकानीति, माइधारकाणौन्द्रियाणीत्यर्थः। अभौतिक हेतुं जिज्ञासते- फस्मादिति । सूत्रेण हेतुमाह- महदिति, महतोऽजोश्च विषयस्य पदणादभौविका- नीत्यन्वयः, संयुक्तमाहयत्वमिन्द्रियाणां नियनं तत्र भौतिकलपक्षे इन्द्रियापैश्या महतो विषयस्यन्द्रियेण ध्यापनं न संभवतीति महद्वाहकत्वं न स्यादेवं मुश्मत्यामावान् सूक्ष्ममाहफ्त्यमपि न स्यात, मादा- रिफत्वपरे लिन्द्रियाणां निमुत्वेन मह्दणुविषयन्यापनसमवादयं दोषो नास्तीति मददगोमदगनुपपाते इत्यमोविकानीन्द्रिणीति सूत्रार्थः । वस्तुतस्तु कृष्णसारं व्यतिरिच्यावस्थितस्य प्रणादीतिरलं वह ध्यमासीत् । न्याचष्टे- महदित्ति, किंचिन् महद् यथा घटादि किचिन्मदरारं यया यशादि कि. मिन्महत्तम यया पर्वतादि. तत्समिन्द्रियगोपलभ्यते, किंचिदणु ययाऽऽप्रयीमादि किंचिदार यया गोधूमादि किचिदणुतमं यया न्यमोधयानादि- ययीभादि तदपि समिन्द्रियगोलभ्यते इत्यन्ययः । उपसंहरति- यदिति, बदुभयम् महशाणु चोपलभ्यमानं पागे भौति पाने । भर देगुमाह- भौतिकमिति, भौतिक हि यस्तु यायन्= यसरिमारिशिष्टं भाति सायम् उपरिमागविशिष्टमेव पहार्य व्यामोवि यया तिस्विपरिमितः पटो वितस्तिरिमिनमेय भूमागादि च्यानोति ने न्यूनमपि या तया परपि भौतिर्फ सर स्वपरिमागविशिष्टमय पदार्थ व्यापार तेन तामेर गृहीया न न्यूनाधिक न पैयमस्ति, अभौतिस्मन मापारिकं तु रिमुगान् मत्र्याप सा संपादक संमयतीत्यभौतिकमेरेत्ययःएपमन्येगमपीन्द्रियाणामादधरिपत्र विशेपम्- पिपरेशाने रिन्द्रियचसामान्यायतिभारः॥३१॥ पर निगरोवि- नैति, महामणमायादिद्रियागामभीनियरिगुरंप नौ दया यस सम्म मापदण दि परमे. पदारय प संयोगास भगीन सभौनियार ाि. पापा रोगापः । मदन पूमा परिदानि- रस्मोति, परमः पान मा गनि संयोग िम मातिसम्ययोगदियान भौमिनि मानिया भौतिजन्य सामान गोगो मार, रम्यमयोग बिना परदिनार Envi स्मारनपति रमेश मंगोतामपि नामी भोनिनो मायामा पोगाभाना मोगरगिनि. hir पाय-मति, न गिरि पनि, या भौगनिरिiri निमानी पnिgAR- पनि मानिदेवगन, भाग-relRin.

·२४८ प्रसन्नपदापरिभूपिन- [३ अध्याये, १ाहियो- . आवरणानुमेयत्वे सतीदमाह- तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥ रूपस्पर्शवदि तेज; महत्त्चादनेकद्रव्यवत्वाद् रूपयवाचोपलब्धिरिति प्रदीपपद प्रत्यक्षत उपलभ्येत चाक्षुपो रश्मिर्यदि स्पादिति ॥ ३३ ॥ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः ।। ३४ ॥ संनिकर्षप्रतिपेपार्थेनाऽऽवरणेन लिड्नानुमीयमानस्य रश्मेर्या प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिर्ना ऽसावमा प्रतिपादयति यथा चन्द्रमसः परभागस्य पृथिव्याश्चाधोभागस्य ॥ ३४ ॥ रहिमरावृतं न प्रकाशयति तथा चक्षुरदिमरप्यावृतं न प्रकाशयत्ति सेन ज्ञायते चक्षुरश्मः पदार्थेन संयोगे सत्येव पदार्थप्रकाशो भवतीति रइम्यसनिकः सिद्धः, आवरणं च प्रतिवन्धकवादेव रम्यर्थसनिक- स्थानुमापक भवतीत्यर्थः । वस्तुतस्तु अनावरणलिङ्गः' इतिवक्तव्यमासीत् अनावृतस्य प्रकाशो भवति आवृतस्य च न भवतीति अनावरण रम्यर्थसंनिरर्पस्यानुमापकमिति स्यात् । यद्यप्यभौतिगत्वपक्षेपि रमभ्यर्थसंनिर्प उपपद्यते तथाप्यभौतिकत्वेन विभुतं प्राप्नोति तेन चाहतेनापि पदार्थेन संयोग उपपद्यते इत्यावृतस्यापि प्रकाशः स्यादेव विभोश्च रश्मिरपि विमुरेव स्यादिति रश्मेरपि व्यवहितेन संयोगः स्यादेव न चावृतप्रकाशो भवतीति विमुत्वं निवर्तते ततश्चाभौतिकत्वमपि निवर्तते इत्याशयस्तथा च पार्विकम्- "व्यापकत्वादिन्द्रियस्य न कुड्यादेरावरणसामर्थ्यमस्तीति" इति ॥ ३२ ॥ अग्रिमसूनमवतारयति- आवरणेति, रइम्यर्थसनिकर्पस्यावरणानुमेयत्वे पूर्वपक्षी सूत्रेण दोपमाहे. स्यर्थः । तदिति- तन= तस्य= चक्षुरश्मः प्रत्यक्षेणानुपलब्धेः "रम्यर्थ " इतिपूर्वोक्तो हेतुरहेतुः- साध्यसाधको न भवतीत्यन्वयः, यदि चक्षरमिः स्यात्तदा प्रदीपरहिमवत् प्रत्यक्षेणोपलभ्येत म चोप- लभ्यते ततश्च चक्षुरश्मेरभावः प्राप्तस्तेन च रश्म्यर्थसंनिकर्पस्याप्यभावः प्रातस्तथा चेन्द्रियस्यैव पदार्थेन संयोगो वक्तव्यः स च विभुत्वमन्तरेण नोपपद्यते दूरथेनाविभोः संयोगासंभवाद् इति विमुत्वं प्राप्त तेनेन्द्रियाणामभौतिकवं प्राप्तमिति सूमार्थः । व्यावटे- रूपेति, तंज. चक्षुरश्मिस्तेजस्वादेव रूपरपर्श- वान् संभवति तेजोमानस्य रूपरपर्शवत्वनिययात् तथा च 'चक्षुरश्मिलक्षणतेजसः महत्त्वादिकारणेभ्य उपलब्धिः स्यादेवेत्यन्वयः, चक्षुषों महत्त्वात्तद्रश्मेरपि महत्त्वं कारणबहुत्वादेवानेकद्रव्यत्वं रूपाचं चम मेव, प्रत्यसकारणान्याह- महत्त्वादिति, महत्त्वादिकं च संमिलितं प्रत्यक्षकारणमिति यदि घभूम, दिन स्यात्तदा तेजस्वेन रूपवत्वात् महत्वाध प्रदीपरश्मिवत् प्रत्यक्षत उपलभ्येतन चोपलभ्यते इति वियदे नास्ति चारश्मिरिति विषयप्रकाशस्त्रमिन्द्रियस्यैव प्राप्तमित्युत्तरीत्या धभौतिक प्राप्तमित्यर्थः मर- " महत्त्वं तावत् कारणमहत्वबहुत्वाचयेभ्यः, अनेकद्रव्यत्वमपि कारणरहुल्यादेय, रूपरपर्शवलि तेज इति नाऽरूपं तत, एवमशेपोपलब्धिकारणसंनिधाने सति येन नोपलभ्यते तेन गम्यते नास्तीति" इति वार्तिकम् ॥ ३३ ॥ उक्त निराकरोति-नेति, अनुमीयमानस्य पदार्थस्य या प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिः साऽभावहेतु' अभावसाधिका न भावि यथा वहिमान धूमात्' इत्यत्र वन्हेः, तथा चावरणेन रझम्यर्थसंनिकस्य तेन घशूरश्मेरलुमान भातिचभूरश्मि विना वत्संनिकासंभवादिति सिद्धश्चरमिरिति तत्सनिक पदार्थ- प्रकाश सिद्ध पूर्वोक्तरीत्या भौतिकवमिन्द्रियाणा सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- संनिति, संनिकर्ष- प्रतिपेधान= संनिर्पप्रतिबन्धनावरणाग्यलिनेन रम्यर्थसनिक उपरीत्यानुमीयते तेन चक्षुरश्मि तुमीयते इत्यनुमानसिद्धरय चरदमे. प्रत्यक्षानुपलब्ध्या नाऽभाव: संभातीत्यन्वयः सिधान्तमाह यति, यथा चन्द्रोपरिमागस्य पृथिव्ययोमागस्य चानुमानसिद्धस्य प्रत्यक्षानुपलध्यापि नाऽभावः संभवति तथानुमानसिदस्य चभूरश्मेरपि नाभाव.संमत्रनि ततधोत्तरीत्येन्द्रियाणा भौतिकत्व सिद्धमिन्यर्थः॥३४॥ .

·- इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाप्यम् । २४९ द्रव्यगुणधर्मभेदाचोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ भिन्नः खल्वयं द्रव्यधर्मो गुणधर्मच, महदनेकद्रव्यवच विपक्तावयवमाप्यं दन्यं मत्यक्षतो नोपलभ्यते स्पर्शस्तु शीतो गृह्यते. तस्य द्रव्यस्यानुबन्धात् हेमन्तशिशिरौ कल्पेते, तथाविधमेव च तैनसं द्रव्यमनुभूतरूपं सह रूपेण नोपलभ्यते स्पर्शस्वऽस्योष्ण उपलभ्यते तस्य द्रव्यस्या- नुबन्धाद् ग्रीष्मवसन्तौ कल्पते ॥ ३५ ॥ यत्र त्वेपा भवति-- अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेपाच रूपोपलब्धिः ॥ ३६ ।। यत्र रूपं च द्रव्यं च तदाश्रयः प्रत्यक्षत उपलभ्यते, रूपविशेषस्तु यद्भावात् कचिद्रूपो- ननु यद्यस्ति चक्षरश्मिस्तदा किं न प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ? इत्याशङ्कप चक्षुरस्मेरुपलब्ध्यभावो. पपादनार्थमुपलब्धिप्रयोजकमाह-द्रव्येति, द्रव्यगुणयोधर्ममेदात्- धर्मविशेषादुपलधिनियमः- प्रत्यक्षे- णोपलब्धिर्भवतीत्यन्वया, द्रव्यधों महत्त्वादिः गुणधर्म उत्तत्वादिलादृशधर्मविशेषात् . तया च यत्र द्रव्ये महत्त्वादिकमुतरूपादिकं च भनति तस्य प्रत्यक्षं संभवति. यत्र च गुणे उद्भूतत्वं भवति तस्य गुणस्य प्रत्यक्षं संमति नान्यस्य यथा परमाणुतदूपयोस्तया च परश्मी उद्भूतरूपादिकं प्रत्यक्षप्रयोजक नास्तीवि हेतोरेव सतोपि घरश्मः प्रत्यझोपलब्धिर्न भवतीति सूनार्थः । प्याचप्टे- भिन्न इति, द्रव्यधो महत्त्वादिः, गुणधर्मश्च उचूतत्वादिः स च परस्परं भिन्न एवेति सूने द्रव्यगुणधर्मभेदादित्यु- कम्: द्रव्यगुणयोधर्माणां भेदात् तत्तद्गुणपुरस्कारेणैवोपलब्धिनियमो भवतीत्यर्थः । सतोपि द्रव्यस्या- नुपलब्धिमुदाहरति- महदिति, आप्यं द्रव्यम् जलद्रव्यं महदेव अनेकद्रव्यवत्- अनेकद्रव्यकारणम् भनेकपरमाणुकारणकं च भवति तर महत्त्वमनेकद्रव्यत्वं प प्रत्यक्षप्रयोजकमस्ति अथापि तदेवाप्यं द्रष्य विपक्कावयवम् विश्थावयवम् विभत्तावयवं सत् शीतकाले व्याप्तं प्रत्यस्तो नोपलभ्यते सम्य स्पर्शस्तु शीतो गृह्यते तेन गृहीतेन स्पनिय तादृशाप्यद्रव्यस्यानुमानं भवति तस्यैवानुसन्धारा व्याप नाद, हेमन्तशिशिरी ऋतू कल्पेते= प्रवर्तते- शीतालः संपद्यते, तथा प यया तादृशाप्यद्रव्यस्य प्रत्य- क्षेणानुपलब्धावपि सत्त्व स्वीक्रियते तथा प्रत्यक्षेणानुपलवस्यापि पारश्मः सत्त्वं स्पीक्रियते इत्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह- सबैति, तथाविधम् महद् मनेपदन्यवय नमसं द्रव्यम् तेभोम्यं प्रत्यक्षयो. ग्यमपि अनुभूवरूपं सा ग्रीष्मकाले व्याप्त सह रूपेण नोपलभ्यते ना मोद्रव्यमुपलभ्यते न प तस्य रूपमप्युपलभ्यते तस्य तेनोद्रव्यस्य स्पर्शस्तूष्ण उपलम्यते तेन स्पर्शेनव तस्यानुमान माति. तस्यैव मोदन्यस्यानुपन्भात्- व्यापनाद प्रीप्मवसन्तौ ऋतू फन्पेने प्रयनेते न घोपलन्थ्यमावादसतं तस्य माति. तथा प यया तारतमोभ्यस्य प्रत्यक्षेणानुपलब्भावपि सत्तं सीरियने तया प्रत्यशेगाव- सम्भावपि परस्मः सत्त्वं सीरियते, प्रत्यारमश प्रत्यक्षप्रयोमानां महत्सादीनाममायेश्येविन प्रत्यशामावायचामेरमाव: संभवतीत्यर्थः ॥ ३५॥ अमिममूत्रमयवारयति- यप्रेति, एपा- पानुप्रयोगोपलभिर्यत्र मावि वयानेकदन्यममवायार रूपविशेषाव भरनीति स्प्रेण सहान्ययः । रूपोपलभियोगामाह- भनेति, भनेपाम्पमममाया মনসামায়াময় মংলামায়াশখি= ধন্য মীলীগ, पोरयन्यया, माम्पसमयेतस्योरठम्य च रूपस्य प्रत्यक्षं भाति यया घटादितस्पैत्य, रम्यम्प प भानुपम या पयाय मनीति यादन्ये मदन नपंप माति साय प्राय पार मावि नात्यम्य. पक्षामो पोन रूपं नानीसिनोरंय सदोषि भामः प्रयन भायने मनाय भारम्बार प्रत्यक्षं न भायत इणिमाः । मत्र- " स्गिरमदपेन में उससममायो- ऽभिधीले पनि पानिरम । प्राय यी, या पटादी मापं यमगरम ·. २५० प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १आहिके पलब्धिः यदभावाच द्रव्यस्य कचिदनुपलब्धिः स रूपंधर्मोयमुद्भवसमाख्यात इति, अनुभूत- रूपवाय नायनो रश्मिः तस्मात मत्यक्षतो नोपलभ्यते इति । दृष्टश्च तेजसो धर्मभेद:- उद्भूत- रूपस्पर्श प्रत्यक्ष तेजो यथाऽदित्यरश्मयः, उद्भूतरूपमनुभूतस्पर्श च प्रत्यक्षम् ( तेजः) यया मदीपरश्मयः, उद्भूतस्पर्शमनुभूतरूपमप्रत्यक्ष यथाऽवादिसंयुक्तं तेन:, . अनुभूतरूपस्पशोप्रत्यक्ष- थाक्षुपो रश्मिरिति ॥ ३६॥ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्तः ।। ३७ ॥ यथा चैतनस्यार्थो विपयोपलब्धिभूतः सुखदुःखोपलब्धिभूतश्च कल्पते तथेन्द्रियाणि व्यूढानि, विपयमाप्त्यर्थश्च रश्मेश्चाक्षुपस्य व्यूहः, रूपस्पर्शानभिव्यक्तिश्च व्यवहारमक्लुप्त्या, महत्त्वं च भवति तत्= तादृशः आश्रयः किं वा महत्त्वोद्भूतरूपयोराश्रयः चाक्षुषप्रत्यक्षत उपलभ्यते, किं वा यत्र रूपम् उद्भूतरूपं भवति तदाश्रयो द्रव्यं प्रत्यक्षत उपलभ्यते इत्यन्वयः, मा 'उद्भूतरूपाअयो द्रव्यं प्रत्यक्षत उपलभ्यते' इति वक्तव्यमासीत् , वस्तुतस्तु रूपप्रत्यक्षप्रयोजकनिरूपणप्रकरणे वाक्य- मिदमसंगतमेव । रूपविशेषपदार्थमाह- रूपेति, रूपविशेषः= रूपधर्म उद्भूतत्वं यत्= यस्योद्भुतत्वस्य भावात्= सत्त्वात् फचिद् घटादौ रूपोपलन्धिर्भवति- घटादिरूपत्योद्भूतत्वात् तेन घटादेरप्युपलब्धिर्म- वति, यत्- यस्योद्भुतत्वस्याभावात् फचिन् कस्यचिद् द्रव्यस्य= उदाहृततैजसादिद्रव्यस्यानुपलब्धिर्भवति- तत्रानुभूतत्वाद्रूपस्यानुपलब्धिस्तत एव द्रव्यस्यानुपलब्धिः-रूपप्रत्यक्षे सत्येव द्रव्यस्य चाक्षुपप्रत्यक्षसंभवात, उपसंहरति- स इति, य उद्भवसमाख्यातः- उद्भूतत्वनामको रूपधर्मः स एवात्र सूत्रे रूपविशेषपदार्थः- रूपविशेषशब्देन प्राह्य इत्यन्वयः । प्रकृतमाह- अनुतेति, उक्तरीत्योबूतरूपविशिष्टस्य चानुपपत्यक्षं भवतीति सिद्धं चक्षुरश्मिश्च नोद्भूतरूपविशिष्ट इतिहेतोरेव सन्नपि न प्रत्यक्षेणोपलभ्यते इत्यन्वय, तस्मात्= अनुतरूपत्वात् । तैजसत्यक्षरश्मिः कयमनुद्भूतरूप: स्यादित्याशय तेजसः प्रकारविशेषानाह- दृष्ट इति, मन- “चतुर्विधं च तेभो भवति । इविवार्तिकम्, उदाहरति- उद्धृतेति, १ तेजोद्रव्याणामा- दित्यरश्मीनां रूपस्पर्शयोरुद्भूतत्वाशानुषं सार्शनं च प्रत्यक्षं भवति, २ तेजोद्रव्याणां प्रदीपरश्मीना रूप- स्योद्भूतत्वात् चाक्षुषं प्रत्यक्षं भवति स्पर्शस्य पानुभूतत्वात् स्पार्शनं प्रत्यक्षं न भवति, ३ अगादिसंयुकम्- तप्तजलादिप्रविष्ट तेन उद्धृतस्पर्श भवतीति तस्य स्पार्शनं प्रत्यक्षं भवति. अनुभूतम्पं च भवतीति तस्य चालु प्रत्यक्षे न भवति- चाचपप्रत्यक्षे प्रत्युवरूपस्य कारणत्वात् , क्या १ फस्याचिदवस्थायां जाट गरिव ४ चक्षुरश्मेरपि रूपस्पर्शयोरतुद्रूतत्यादेव प्रत्यक्षं न भायते न त्वऽसत्त्वादिवि प्रत्यक्षेणानुपलभ्य- मानोपि चक्षुरदिमः सिद्ध इत्याह- अनुभूत इति, अनुभूतौ रूपस्पर्शी यस्य स इत्यन्वयः ॥ २६ ॥ ननु चक्षरममेरनुभूतस्पर्शम्पत्वे किं कारणमित्याशद्वय तत्कारणमाह- फर्मेति, इन्द्रियाणां न्यूद उत्पादः पुरुषार्यवत्रा भोगाधीनः= भोगार्थः कर्मकारितः= कर्मतश्चास्ति तत्र यदि चक्षरइमे रूपपर्णी उद्भूतौ स्यातां तदा वैमसस्पर्शस्योष्णावनियमाचारशोष्णस्पर्शस्य सदा संसर्गान् पक्षुगोलकं दहोत तया प सर्वान्धवप्रसङ्गः स प प्रत्यक्षविरुद्धः, उतरूपस्य च चक्षुर्गोलयेन सदा संसर्गापत्या निद्रा न स्यादिति तोरेष भोगसिद्धपर्यमेव च परमे रूपस्पर्शाधनुदतौ त इतिमूत्राशयः । अत्र- "रूपरपा नभिव्यक्तिय व्यवहारमाया-यदि नायनो रश्मिदूतस्पो भोन् तेन दृश्यनिषेऽनेकादिममनिपाते सवि द्रव्यं दति" इत्यादि पार्विकम् । पत्र "व्यूहः- रचनाविशेषः" इतिवृत्तिः । ध्याचरे- यथेति, घेतनस्य विषयोपलब्धिभूतः सुखदुःखोपलब्धिभूतवार्थ:- मोगः यथा येन प्रकारेण फन्मने संपद्यते संभवति तथा तेन प्रकारेणेन्द्रियाणि ध्यूढानि- उत्पनानि प्रामानि या सन्ति वा घेन्द्रियाणां स्वरू वथैव पाव्यं यथा मोगस्य व्यापावो विरोधो पा न म्यादित्यर्थः । घरश्मिप्रयोजनमाह-विषयेति, पाशुषस्य रश्मेश व्यूह टत्पादः प्राप्तिका विषयमात्य: विपयोपरमध्यर्थ एक- प्रयोजनान्नगसम. .

·ने . इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। द्रव्यविशेपे च प्रतीघातादावरणोपपत्तिर्व्यवहारार्या, सर्वदच्याणां विश्वरूपो व्यूह इन्द्रियव, कर्मकारितः पुरुषार्थतन्त्रः । कर्म तु धर्माधर्मभूतं चेतनस्योपभोगार्यमिति ॥ ३७॥ अव्यभिचाराच्च प्रतिघातो भौतिकधर्मः ॥ ३८॥ यश्चावरणोपलम्भादिन्द्रियस्य द्रव्यविशेष प्रतिघातः स भौतिकधर्म:- न भूतानि व्यभि- चरति. नाभौतिक प्रतियातधर्मकं दृष्टमिति । अप्रतिघातस्तु व्यभिचारी- भौतिकाभौतिकयोः समानत्वादिति । यदपि मन्यते- प्रतिघाताद् भौतिकानीन्द्रियाणि अप्रतिघातादभौतिका- नीति माप्तम्. दृष्टश्चाप्रतिघातः काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितीपलब्धेः, तन्न युक्तम् , कस्मात् . यस्माद् भौतिकमपि न प्रतिहन्यते- काचानपटलस्फटिकान्तरितप्रकाशात् भदीपरश्मीनाम् , स्थाल्यादिपु पाचकस्य तेजसोभतिघातः ॥ ३८॥ वात् तथा च चक्षरश्मौ रूपस्पर्शयोरनभिव्यक्ति: अनुभूतता व्यवहारस्य क्लस्यर्थी- सिद्धयर्यास्ति, चक्षरश्मे रूपस्पर्शयोरुभूतत्वे व्यवहारसिद्धिर्न संभवति, चक्षुरश्मे रूपस्योद्भूतत्वेऽन्धकारेपि प्रकाशं विनव घटादिकमुपलभ्येत वस्तुतोन्धकाराभाव एव स्यात्. स्पर्शस्य चोभूतत्वे तत्संबन्धेन पटादिक नेत्रगोलक च दखेत दाहाभावेपि ततं स्यादेव सर्व यते इत्यर्थः । आवरणोपपत्तिमाह- द्र प्रतीपात्तात्- निरोधात् आवरणोपपत्ति कुड्यादीनामावरणत्वोपतिरपि व्यवहारार्था प्रत्यक्षसिद्ध- व्यवस्थार्था, अन्यथाऽवृतस्यापि घटादेः प्रत्यक्षं स्यादित्यर्थः । उक्त प्रयोजकं सर्वत्रातिदिशति--सवेति, इन्द्रियवत् सर्वेषामपि द्रव्याणाम् पदार्थानां यो विश्वरूपः- विविधरूपो ब्यूहः- उत्पादः स कर्मकृती भोगाधीनश्चेति भोगाविरोधेनैव तत्तत्पदार्थस्वरूपं निरूपणीयमित्याशयः । कर्मस्वरूपमाह- कौति । मोगार्थम्- सुखदुःसादिभोगसाधनम् ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वमाह- अव्यभिचारादिति, प्रतिधावा- कैनचित् पदान निरोधः भौतिकधर्म = भौतिकपदार्थवर्म:-- अव्यभिचारात अव्यभिचरितस्य तद्धर्मत्वं च स्पष्टमेव यथा गन्धस्य पृथिवीधर्मत्वम् , इन्द्रियाणां च चक्षुरादीनां कुड्यादिभिः प्रतिघातः= निरोप स्पष्ट एव-धुझ्यादि- मिळवहितस्य घटाहणासंभवादिति प्रतिघावधर्मवत्वादिन्द्रियाणां भौतिकत्वम् = भूतकार्यत्वं सिद्ध- मिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- यश्चेति, कुड्यादिलक्षणावरणस्योपलम्भात प्राप्त्या व्यवधानेन द्रव्यविशप तादृशावरणेनावृते घटादौ इन्द्रियाणां यः प्रविषातः निरोधः स भौतिकधर्म इत्यन्वयः, अन हेतुमाहे- नेति, भूताऽव्यभिचारित्वादित्यर्थः, भौतिकपदार्थमानस्य निरोधवत्वदर्शनात. तया च प्रतिघावधर्म- वत्त्वादिन्द्रियाणामपि भौतिक सिद्धम् । विपक्षे वाकमाह- नेति, अभौतिक प्रतिपातधर्म न रमितीन्द्रियाणामपि प्रतिधातवत्वादभौतिकत्वं न संभवतीत्यर्थः । मन्विन्द्रियाणाममविधातेन भौति- फवं किं न स्यादित्याशङ्कयाऽप्रतिघातस्य व्यभिचारित्वमाह- अप्रतिपात इति, अप्रतिपात: अनिरो. धस्तु भौतिकेपि भवति यथा प्रदीपरश्मः काचादिनाऽप्रतिघातः, अमोतिकपि भवति यथा वाग्वाका. शादौ- सर्वत्र प्रवेशादिति भौतिकाभौतिकयोस्तुल्यत्वादप्रविघातो व्यभिचारोति न तेनेन्द्रियाणां भौति- पत्वं वाऽभौविक वा संभवतीत्यर्थः । किवा ननु काचायन्तरितस्यापीन्द्रियः प्रकाशदर्शनादप्रतिपात: प्राप्त इति ताराप्रतिघातेनेन्द्रियाणामभौतिस्त्वमेव किं न स्यादित्याशवपाह- अप्रतिपास्त्विति । ननु योन्द्रियाणां प्रतिघातान भौविक प्रामोति तथैवाऽसतिघावादभौतिकत्वमपि प्रामोवि अप्रतिपाद- चेन्द्रियधर्मः प्रत्यक्ष एव- काचावन्तरितस्य- काचादिव्यवहितस्योपलधै, यदि पत्र प्रविपात: स्यात्तदा कायाचन्तरितं नोपलभ्येत उपलभ्यते तु अतोऽप्रविघातधर्मवत्वमिन्द्रियाणां सिद्धं तैनाऽमौतिकवं प्राप्त मिति मतमनुवदति- यदपीति । परिहरति- तन्नेति । उत्तरायुपत्ये हेतुं जिज्ञासने- फरमादिति । .

·. २५२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये आहिके- उपपद्यते चानुपलब्धिः कारणभेदात्- मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३९ ॥ यथाऽनेकद्रव्येण समवायापविशेषाचोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे मध्यन्दिनोल्का- प्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यमकाशेनाऽभिभूतः, एवं पद्ददनेकद्रव्यवत्वाद् रूपविशेषाञ्चोपल- धिरिति सत्युपलब्धिकारणे चाक्षुषो रश्मिनोंपलभ्यते निमित्तान्तरतः, तच व्याख्यातम्- अनुभूतरूपस्पर्शस्य द्रव्यस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरिति, अत्यन्तानुपलब्धिवाभावकारणम् ॥३९॥ यो हि ब्रवीति- लोटप्रकाशो मध्यन्दिने आदित्यप्रकाशाभिभवानोपलभ्यते इति, तस्यैतत्स्यात- न-रात्रावप्यनुपलब्धेः॥ ४० ॥ उत्तरमाह- यस्मादिति, भौतिकानामपि प्रदीपादिरश्मीनामप्रतिधातो दृश्यते-पाचाधन्तरितस्य प्रका• शनात्, भौतिकस्यापि पाचकस्य तेजसोऽप्रतिपातो दृश्यते- स्थास्याधन्तरितस्य पाकात. तथा चेन्द्रि याणामप्रतियातेनाऽभौतिक न संभवति- अप्रतिघातस्य भौतियेष्वपि दर्शनादित्यप्रतिपातेनापीन्द्रि याणा भौतिकवस्य पाधो न संभवतीत्यर्य । “प्रदीपरमीनाम्" इति संगमसामान्ये पष्ठी पातुमस्तु 'प्रदीपरश्मिभिः' इति वक्तव्यमासीत् ।। ३८॥ 'सदनुपलबधेरदेतु ३३" इत्यनेन सतो नेत्ररश्मेरनुपलभ्यनुपपत्ति प्रतिपादिसा सत्सदनमार• मते- उपपद्यते इति, उपलब्धियोग्यस्यापि सतोप्यनुपलब्भि. पारणभेदान्= कारणाविशेषादुपपद्यते पया दिने सूर्यप्रकाशाभिमयेन धारकाणामनुपलस्थितीत्यन्वय | मध्येति-ययोरामाशयोपभियोग्य. स्यापि मध्यन्दिने मध्याहकाले सूर्यप्रकारावाभिवादनुपलभिरपपाने तथा समापि सा- तापम पक्षादमेरनुस्वरूपवादनुपलभिपपपने- अतापमानामेप द्रव्याणां प्रत्यनदर्शनादिति नाप- लाप्या घामेरभाव सभवतीति सूमार्थ । प्याय- यथेति, भनेकद्रव्येण समशया अनेरा परवा महत्वान् रूपविगेणा उतापात्यायोपनिष पाशुपं प्रयाने भाति सोलाप्रपा महस्वादिलअणे प्रत्यक्षकारणे मन्यपि मध्यन्दिने सूर्यप्रकाशनाभिमयादुम्काप्रकाशौ यथा नोपडायने इत्यन्यया, प्रामाह-एमिति, प्रत्यायोगई पुननि-मदिति, मदानेद्र यामा-मादा वयसरवात= महरवाहिनि पाप रूपरिपापोपटनिर्भवतीनि नियमनत्र पक्षामो माय हाय এ সম্বব মণি নিমিলাবালিকা গলসিয় সাধ্য সামাৰ संमरवीत्यर्थ । पत निमिचान्नामा- तदिति, म भनुपरधिारण निमितान्तरमनुश्नर मादः तरी पद्रव्यगुगभदाल ३५" इनिनो ध्यानमित्यन्वय, प्यालयावाभिशापमा बारः सेति, भानुरूपम्य स्पस्य भाग आवामान्य घराने प्रत्यगावनिमयदी यात्रा। समाचारपोभूतामनुपलबिमाह-जयन्तति, पन्जानुस्टरिक प्रमाणेयांना मामा. বামি মরি বাকলিনপি-লোৱাৰন সমন, যা f৫ শিকান पपुणे भनिएतं सिवं भौनियम्य र मामि दिना मायापन गमदनसेन र न समाति. पपुगे मन रमपमेर हैन पर मि विनाम गायीत्यनुमानेन पनि मिति न सम्पयामिसनमा पर | मक्षिा प्रतिभन्दा पनि पो होकि ननु पyामिया रोष्टरविधीria म्यानुराधा गाभिमा दुपात. पर दुनिया मय िनोटा सोशिसमा मरि भूगन्ने गोरिया नि माय । - , - 1. - ·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २५३३ अपि- अनुमानतोऽनुपलब्धेरिति, एवमत्यन्तानुपलब्धेलोएमकाशो नास्तिं. न त्वेवं वाक्षुपो रश्मिरिति ॥ ४०॥ उपपन्नरूपा चेयम्- बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विपयोपलब्धेरनभिव्यक्तितोऽनुपलब्धिः।। ४१ ॥ बाह्येन प्रकाशेनाऽनुगृहीतं चक्षुर्विषयग्राहकम् । तदभावेऽनुपलन्धिः, सति च, प्रकाशा- नुयहे रूपस्पर्शोपलब्धौ च सत्यां तदाश्रयस्य द्रव्यस्य चक्षुषा ग्रहणम् , रूपस्याऽनुभूतत्वाद सेयं रूपानभिव्यक्तितो रूपाश्रयस्य द्रव्यस्यानुपलब्धिष्टा, तत्र यदुक्तम्- " तदनुपलब्धेरहेतु:३३" इति. 'एतदयुक्तम् ॥ ४१॥ कस्मात् पुनरभिभवोऽनुपलब्धिकारणं चाक्षुपस्य रश्मेोंच्यते ? इति. अभिव्यक्तौ चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ पूर्वपक्षिणः एततू- उच्यमानं सूत्रमेवोत्तरमस्तीत्यन्वयः । उक्तं परिहरति-नेति, लोटप्रकाशो नोपपद्यते-- रानावप्यनुपलब्धेः, यदि लोष्टप्रकाशः सन्नेव दिने सूर्यप्रकाशकृताभिभवान्नोपलभ्यत तदा रात्री सूर्य- प्रकाशकृताभिभवस्यामावादुपलभ्येतैव न च रानावप्युपलभ्यतेऽतो ज्ञायते लोष्टप्रकाशो नास्त्येव चक्ष- रश्मिस्त्वनुमानेन रात्रौ च प्रत्यक्षेणाप्युपलभ्यते इति न तस्य लोष्टप्रकाशवदऽभाव उपपद्यते इति सूत्रार्थः। व्याचले- अपीति, सूत्रपटकापिशब्देन लोप्टप्रकाशस्यानुमानतोप्यनुपलब्धि ह्या. चक्षुरश्मेस्त्वनुमानत उपलब्धिरेवेति व्यतिरेक इत्यर्थः । उपसंहरति- एवमिति, एवम्= उक्तमकारेणानुमानादिना । चक्षुर- विमस्त्वेवम् अत्यन्तानुपलब्धिविषयो नास्ति- उक्तानुमानेन लभ्यमानत्वादिति सिद्ध एवेत्यर्थः ॥४०॥ अनिमसूत्रमवतारयति, उपपन्नेति, उपपन्नरूपा चेयम्= चक्षुरश्मेरनुपलब्धिरनभिव्यक्ति अभिव्य अकासंभवादित्यन्वयः । अनुपलब्धिमुपपादयवि- वाह्येति, घटादिविपयाणागतरूपवतां पालप्रकाशेन- सूर्यादिप्रकाशैन चक्षुपोऽनुपहादुपलव्धिर्भवति- याह्यप्रकाशेनाऽभिव्यक्तिसंभवात. चक्षुरश्मेश्चानुभूतरूपत्वेन वाह्यप्रकाशेनाप्यभिव्यक्तिर्न संभवतीति हेवोरेव सतोपि चक्षुरश्मेरनुपलब्धि- रुपपन्नेति न तदभावः संभवतीति सूत्रार्थः । ध्याचप्टे- पाहोनेति, वाद्यप्रकाशेन= सूर्यादिप्रकाशैन, अनुगृहीतम- सहकृतम् , भरतीतिशेषः । तदभावे पाहप्रकाशकवानुग्रहाभावे घटादीनामप्युपलब्धिर्न भवति । उपलब्धिप्रयोजकमाह- सतीति, रूपस्पर्शयोः पुरस्कारणैर द्रव्यप्रत्यक्षं भवतीति वयोरुपलयो सत्यामेव द्रव्यप्रत्यक्षं संभवतीत्यर्थः, तदाश्रयस्य- उद्धृतरूपस्पर्शयोराश्रयस्य । अनुपलब्धिमयोजकमाह- रूपस्येति, रूपाययस्यामि द्रव्यस्य सा चेयमनुपलब्धिः रूपस्यानुभूतत्वे रूपानभिव्यक्तिको था- सिद्धास्तीति परश्मे रूपस्याप्यनुभूतत्वेनाऽभिव्यक्तरमावादेव चचरश्मेः सवोपि रूपविशिष्टस्यापि घानुपलब्धिरुपपद्यते इति नामाव: प्रसध्यते इत्यर्थः । उपसंहरति-तोति, तया च तदनुपलव्यरिति- कयनमयुक्तमेव- उक्तरीत्या चक्षुरश्मः सत्त्वस्यानुपलब्धेश्वोपपादितत्वादित्यर्थः ॥ ४१ ॥ ननु परश्मेरनुपलब्धिकारणमनुतरूपत्वमुकं सत्राभिमर एवानुपलब्धिकारणं किं नोच्यते इति जिज्ञासते- फरमादिति, अभिभवस्यानुपलब्धिकारणत्वे रामायुपलब्धिः स्यादेव- अभिभावकस्य सूर्यप्रसादेरमायादित्याशयः । सूत्रेणोत्तरमाह- अभिन्यताविति, अभिव्यक्ती उतरूपवत्ने सिद्धे सति किं वा याहामाशाभावकाले प्रत्यक्षे सिद्धे सति यायप्रकाशकाले प्रत्यक्षाभावेनाऽभिमनात अभिमयः फलप्यते मध्यन्दिनोल्काप्रकाशस्येव. चरश्मिय नान्धकारपि प्रत्यक्षो मवति येन पान- प्रकाशेन तस्याभिभवः कल्प्येत, का तु राजौ प्रशने इति दिने वस्या अभिमकः फल्प्यते, प्रत्यक्षा- भावेन परश्मेरभावस्तु न संभवति- पर स्वरस्मिद्वारखोरीत्या महणुपाहकत्वसंभगान्, वसा ·२५४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माहिक वायभकाशानुग्रहनिरपेक्षतायां चेति चार्यः, यद् रूपमभिव्यक्तम् = अद्भुतं बाह्यप काशानुग्रहं च नापेक्षते तद्विपयोऽभिभव:- विपर्ययेऽभिभवाभावात् अनुभूतरूपत्वाचाऽनुष- लम्पमानं वावप्रकाशानुग्रहाचोपलभ्यमानं नाभिभूयते इति, एवमुपपन्नम् - अस्ति चाचपो रश्मिरिति ।। ४२॥ नक्तचरनयनरश्मिदर्शनाच ॥ ४३ ॥ दृश्यते हि नक्तं नयनरमयो नक्तश्वराणां पदंशमभृतीनां तेन शेपस्यानुपानमिति । जातिभेदवदिन्द्रियभेद इति चेत् १, धर्मयेदमात्रं चानुपपन्नम्-- आवरणस्य प्राप्तिपतिपेधार्थस्य दर्शनादिति ।। ४३ ।। च चरस्मेरनुपलब्धिकारणमनुभूतरूपत्वमैन न त्वभिमव इति सूत्रार्थः । अभिव्यक्ती- पदार्थस्यामि व्यक्तिसंभवे एवाऽभिभवात् अभिभत्रसंभवात् यथोल्काया इति च सूत्रान्वयः । ध्याचष्टे- बाहोति, पार्थः= सूत्रघटकचकारस्यार्थः, सूनघटकचकारेण याह्यप्रकाशानुग्रहनिरपेक्षता ग्राह्येत्यर्थः, यस्योलकादि- प्रकाशस्य स्वयंप्रकाशत्वेन ब्राह्यप्रकाशानुग्रहापेक्षा स्वाभिव्यत्वो न भवति तस्य मध्यन्दिने प्रत्यक्षा. भावोऽभिभवादुपपद्यते नान्यस्य बाधप्रकाशसापेक्षस्येत्यर्थः । निगमयति- यदिति, अभिव्यक्तपदार्थ- माह-तमिति, तद्विपया एनादृशोल्कादिप्रकाशविषयोऽभिभवः संभवतीत्यन्वयः । विपर्यये बाध. कमाह- विपर्ययेति, उद्भूतमपि घटादिरूपं वाह्यप्रकाशसापेक्षत्वादेवाभिभवविषयो न भवति-न हि पद् यस्य प्रकाशकं भवति तदेव सस्याभिभावकं भवति, प्रकाशरूपत्वात्स्वाभिव्यक्ती पाह्यप्रकाशनिरपेक्षोपि चक्षरश्मिरनुभूतरूपत्वादेवाभिमनविषयो न भवति- उद्धृतरूपपदार्थस्यैवाभिभवसंभवादित्ययः । अभि. भाऽविषयमाह- अनुभूति, अनुबूतरूपत्वादनुपलभ्यमानं चक्षरश्म्यादिकं नाभिभूयते. बाह्यप्रकाशानु- प्रहाचोपलभ्यमानं घटादिकमपि नाभिभूयते इत्यन्ययः । उपसंहरनि- एवमिति, एवम् उचप्रकारेण चक्षुरश्मिरस्तीतिसिद्धम्- अन्यथा चक्षुप. स्वरूपेण महदणुव्यापनासंभवाद् महदणुप्राहकत्वं न स्यात् । चक्षुरश्मिश्च रात्रावपि नोपलभ्यते इति न तस्याभिभवः संभवतीनि तदनुपलब्धिकारणमनुभूतरूपत्वमेवन स्वभिभव इत्यर्थः । वस्तुतस्तु नैतद्युक्तं रानौ प्रकारविशेषेण पचरश्मे. प्रत्यक्षसंभवादित्यनुसधेयम् ।।४२।। चक्षरश्मः प्रत्यक्षमुदाहरति- नतामिति, नक्तश्चरणाम्= रात्रौ संचारकुशलानां मारादीना- मन्धकारे स्थिताना चक्षुरश्मिदृश्यते प्रत्यक्षेण तेन तदन्येषामपि चक्षुपो रश्मिरनुमीयते- अस्मदादिचन्नुः रश्मिविशिष्टं मनुष्वात् मारिचक्षुर्वदिति सिद्धः चक्षुरश्मिरिति सूनार्थः । ध्याचष्टे- दृश्यन्ते इति, नक्तम्= रात्रौ, नक्तञ्चराणाम् रात्रौ संचारचतुराणां धूपदंशप्रमृतीनाम= मार्जारप्रमृतीनामित्यन्वयः । पर्यवसितमाह- तेनेति, तेन= मा यदिचक्षरदिमदर्शनेन शेपस्य- मनुष्यादिचक्षरश्मेरनुमानं भवति पक्षसामान्यादित्यर्थः । ननु यथा मनुष्यत्यादिजात्यपेक्षया मारित्यादिजातिभेदः स्पष्टस्तथा मनुष्यादि चक्षुरपेंशया भारादिचक्षुरपि विलक्षणमेवेति मार्जारादिचपो रश्मिविशिष्टत्वसंभोपि मनुष्यादि- चक्षुपो रश्मिविशिष्टत्वं नापद्यते इत्यागते- जातीति । उत्तरमाह- धर्मेति, धर्मिण, साम्ये धर्मभेदो नोपपद्यते, जातिधर्मिभूतस्य शरीरस्य भेदेन मारित्वादिमनुष्यत्यादिजातिभेद उपपद्यते, यदा हि मनुष्यादीना मार्जारादीना र धर्मिभूत चक्षुर्न विलक्षणम्- सर्वधर्मसाम्याचदा मार्जारादीना चतुः रश्मिविशिष्टं मनुष्यादीना चक्षुश्च रश्मिरहितमिति धर्ममानमंदो नोपपद्यते, धर्मभेदस्य धर्मिमेदाधीनत्वात् चहलक्षणधर्मिणश्य भेदोऽनुपपन्न एपेत्यर्थः । उक्त हेतुमाह- आवरणस्येति, प्राप्तिप्रतिषेधार्थस्य- इन्द्रि यार्थसनिकर्षनिरोधकस्यावरणम्योभयत्र दर्शनादित्यन्वयः, ययाऽऽरणे सति माारस्यापि तदाश्तप्रत्यक्ष न भवति तथा मनुष्यादीनामप्यातप्रत्यक्षं न भवतीनि सर्वत्र साम्यात् रश्मावपि साम्यं प्राप्तं तेन मार्मारादिशप मनुष्यादिचापामपि रश्मिविशिष्टत्वं प्रातमिति न चथरदमैरभाव. संभवतीत्यर्थः ।

·इन्द्रियावियेचनम् ] न्यायभाष्यम् । इन्द्रियार्थसंनिकर्पस्य ज्ञानकारणत्वानुपपचिः, कस्मात् ?- अप्राप्य ग्रहणम्-काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः ॥ १४ ॥ तृणादि सर्पद व्यं काचेऽभ्रपटले वा प्रतिहतं दृष्टम् , अव्यवहितेन संनिकृप्यते. च्याइन्यते वै प्राप्तिर्व्यवधानेनेति, यदि च रम्यर्थसंनिकों ग्रहणहेतुः स्यात् ? न व्यवहितस्य संनिकर्ष इत्यग्रहणं स्यात् , अस्ति चेय काचाऽभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिः सा ज्ञाप- यति- अप्राप्यकारीणीन्द्रियाणि (इति). अत एवाभौतिकानि-माप्यकारित्वं हि भौति- कधर्म इति ।। ४४॥ कुडयान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ अप्राप्यकारित्वे सतीन्द्रियाणां कुड्यान्तरितस्यानुपलब्धिर्न स्यात् ॥ ४५ ॥ अत्र- "यथा वृपदंशप्रभृतीनां कुड्यादिभी रश्मय मात्रियन्ते तथा मनुष्याणामपीति समानमेवेति" इतिवार्तिकम् ॥४३॥ काचादिना व्यवहितस्यापि प्रत्यक्षं भवति तेन चक्षुरर्थसंनिकर्पस्य प्रत्यक्षकारणत्वं नोपपद्यते अन्यथा काचादिना व्यवहितस्य प्रत्यक्षं न स्यात्- व्यवधानेन चक्षुरर्थसंनिकपस्यासंभवात् तथा च न चक्षुरश्मेरपेक्षा- संनिकोथमेव चक्षुरश्मेः कल्पनादिति पूर्वपक्षमुत्थापयति- इन्द्रियेति । उक्त हेतु जिज्ञासते-कस्मादिति । पूर्वपक्षी सूत्रेणोत्तरमाह- अप्राप्येति, अभ्रपटलम्= अध्रकसण्डः, काचाद्य- न्तरितस्य= काचाद्यभ्यन्तास्थितस्य काचादिव्यवहितस्यापि चक्षुपोपलब्धिर्भवति तैन चक्षुपः अप्राप्य= असयुज्य पदार्थप्रणमनुमीयते यदि चक्षुः स्वसंयुक्तस्यैव प्राहकं स्यात्तदा काचाद्यन्तरितस्य ग्रहणं न स्यात्- संयोगासंभवात् , यदा चासंयुक्तस्यापि ग्रहणं संभवति तदा चक्रश्मिर्न स्वीकार्य:-संयोगार्थ- मेव तत्स्वीकारस्यावश्यकत्वादिति सूत्रार्थः । घ्याचष्टे- तृणादीति, तृणादि सर्पत= जङ्गमम् काचाय- धोभागे निक्षेप्तुं योग्यं द्रव्यं काचे काचाधोभागे अभ्रपटले= अभ्रकसण्डाधोभागे वा प्रतिहतम्- निक्षिप्तं दृष्टम् चक्षुपा दृश्यते एव, संनिकर्पश्चाऽव्यवहितेन संभवति. व्यवधानेन तु प्राप्तिः संनिकों ध्याहन्यते तथा च काचाधन्तर्निक्षिप्तेन चक्षुस्संनिकों न संभवति चक्षुपा प्रहणं तु तस्य भवतीति ज्ञायतेऽसनिकृष्टस्यापि चक्षुपा ग्रहणं भवतीति नेन्द्रियार्थसंनिकर्षस्य ज्ञानकारणत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह- यदीति, चरश्मेरर्थस्य च यः संनिकर्षस्तस्य प्रत्यक्षकारणत्वे काचाद्यन्वरितस्य व्यवहितत्येन संनिकर्पाभावाद् ग्रहणं न स्यात् चक्षुपेत्यन्वयः, भवति च काचाद्यन्तरितस्यापि उपलब्धिः- चापा प्रहणमिति सा= उपलब्धिः 'अप्राप्यकारीणि मसंयुक्तपाईकाणीन्द्रियाणि' इति ज्ञापयति, असंयुक्तमाहकत्वे च सिद्ध परश्मेरपेक्षा मास्ति- विषयसंयोगार्थमेव तत्स्वीकारस्यावश्यकत्वादिति चक्षरश्मेरसंभवः प्राप्त इत्यर्थः । उक्तन्यायमन्यत्रातिदिशति- मत इति, अतः अप्राप्यफारित्वात- मसंयुक्तमाहकत्वादेवाऽभौतिकानीन्द्रियाणीत्यपि प्राप्तमित्यन्वयः । उक्ते हेतुमाह-प्राप्येति, प्राप्यकारित्वं भौतिकपदार्थधर्मोस्ति, इन्द्रियेषु च प्राप्यकारित्वनिवृत्या भौतिकत्वमपि निवृत्तमित्यर्थः ॥४४॥ इन्द्रियाणामुक्तमध्याप्यकारित्वं निराकरोति-नेति । मत्र सूत्रमाह- कुड्येति, इन्द्रियाणां प्राप्य. फारित्वस्य- संयुक्तप्राहकत्वस्य कि वेन्द्रियार्थसनिकर्पस्य ज्ञानकारणत्वे यः प्रतिपेघ उक्तः स नोपपद्यते इत्यऽप्रतिपेध एव-कुड्यान्तरितानुपलब्धेः कुडयादिना व्यवहितस्य चक्षुरादिना प्रत्यक्षं न जायते तेन ज्ञायते स्वसंयुक्तप्राहकाणीन्द्रियाणि तेनेन्द्रियार्थसनिकर्पस्य प्रत्यक्षकारणत्वमपि सिद्धम् अन्यया कुडपा. दिना व्यवहिवस्यामि प्रत्यक्षं स्यादिति सूत्रार्थः । ध्याचरे- अप्राप्यति, इन्द्रियाणाममाप्यकारित्वे- ·. २५६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माहिक- प्राप्यकारित्वेऽपि तु काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिर्न स्यात् ?- अप्रतीघातात् संनिकर्पोपपत्तिः ॥ ४६॥ नचकाचोऽभ्रपटलं बानायनरश्मि विष्टनाति सोऽमतिहन्यमानः संनिकृप्यते इति ॥४६॥ यश्च मन्यतेन भौतिकस्याप्रतिघात इति, तन्न- आदित्यरश्मेः स्फटिकान्तरितेपि दाह्येऽविधातात् ।। ४७ ।। आदित्यरश्मेरविघातात् ' 'स्फटिकान्तरितेप्यविधातात् ' 'दाद्येऽविघातात् ' अविधा- तादिति च पदाभिसंवन्धान वाक्यभेद इति. यथावाक्यं चार्थभेद इति , आदित्यरश्मिः कुम्भा- दिपु न मतिहन्यते-- अविधाताव कुम्भस्थमुदकं तपत्ति, प्राप्तौ हि द्रव्यान्तरगुणस्य उष्णस्य स्पर्शस्य ग्रहणं तेन च शीतस्पर्शाभिभव इति १। स्फटिकान्तरितेपि मकाशनीये प्रदीपरश्मी- स्वाऽसंयुक्तमाहकत्वे कुश्थान्तरितस्याऽनुपलब्धिर्न स्यात् किं तूपलब्धिरेव स्यात् न चैवमस्ति, तथा च कुडपान्तरितस्यानुपलब्थ्या प्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणां सिद्धं तेन भौतिकत्वमपि सिद्धम्-प्राप्यकारित्व नियमस्य भौतिकधर्मत्वात्तथेन्द्रियार्थसनिकर्पस्य प्रत्यक्षकारणत्वमपि सिद्धमित्यर्थः ॥ ४५ ॥ पूर्वपक्षी प्रतिवन्द्या प्रत्यवतिष्टते- प्राप्येति, यदीन्द्रियाणां नियमेन प्राप्यकारित्वं स्यात्तदा काचा. धन्तरितस्योपलब्धिर्न स्यात्- काचायन्वरितेनेन्द्रियसंयोगासंभवादित्यन्वयः । अस्योत्तरं सूत्रेणाह- अप्रतीपातादिति, काचादिस्वच्छद्रव्येण चक्षुरश्मः प्रतिपात: प्रतिवन्धः- व्यवधानम्- निरोधो भवतीति काचाधन्तरितेनापि सह चक्षुरइमेः संनिकर्ष उपपद्यते इति न काचाद्यन्तरितोपलव्ध्या इन्द्रि.. याणाम प्राप्यकारित्वं प्रामोतीति प्राप्यकारित्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्याचप्टेन चेति, विष्टनाति- प्रतिबध्नाति- निरुणद्धि, स:- चरश्मिः कायादिना चाऽप्रतिहन्यमानः= अनिरुद्धः फाचाद्यन्तरितन संनिकृप्यते- संयुक्तो भवति तेन संयोगेन तस्य ग्रहणं भवतीति इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं सिद्धं तेन भौतिकत्वम् इन्द्रियार्थसंनिकरय प्रत्यक्षकारणत्वं च सिद्धम् ।। ४६ ॥ परिहतु पूर्वपक्षमनुवदति- यश्चेति, भौतिकस्याऽप्रतिघातो न भवतीति इन्द्रियाणां चक्षरश्मेर्वा यः काचादिभिरप्रतिघात उक्तः स भौतिकत्वपक्षे नोपपद्यते.अप्रतिघातपक्षे च भौतिकत्वं नोपपद्यते-भौतिकस्य प्रतिघातदर्शनादित्यर्थः । एतत्परिहरति- तन्नेति, भौतिकस्य प्रतिघातनियमो नोपपद्यते- भौतिकस्यापि सूर्यरश्मेरप्रतिघातदर्शनादित्यर्थः । उक्तपरिहारे सूत्रेण दृष्टान्तमाह- आदित्येति, काचावन्तरितेपि दाटे पदार्थे सूर्यरश्मेरविघातात्व अप्रतिघातात् , सूर्यरश्मेभौतिकत्वं स्पष्टमेवेति भौलिकेनापि सूर्यरश्मिना फा- चाद्यन्तरितस्य दाहा- तापो भवत्येवेति तेन भौतिकस्याप्यऽप्रतिघात: सिद्धम्तथा च चक्षुपो भौतिकवेषि चक्षरश्मः काचादिभिरप्रविधात उपपन्नस्तेन प्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणां सिद्धं तेन च भौतिकत्वमपि सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्याच - आदित्येति, सूत्रपटकस्य " अविघातात् " इतिपदस्य सूत्रघटकपदप्रयेग प्रत्येकमन्वयात् त्रिधा वाक्यं विभकं तदेवाह- अविघातादिति, सूत्रघटकस्य "अविघातात्" इतिपदस्य "मादित्यरश्मः " इत्यादिपत्रयेण प्रत्येकमभिसंबन्धात्= अन्वयादित्यर्थः, यथावास्यम्= प्रतिवाम्यम् । " मादित्यरश्मेरविधातान्" इति प्रथमवाक्यं न्याचटे- आदित्येति, पुम्भादिपु= कुम्भादिना, न प्रति. हन्यते-न निरुप्यते, पर्यवसितमाह-माविघातादिति, पिहितमुखेपि कुम्भे स्थितमुद्रकमादित्यररिमस्ता. पयतीति स्पष्टमेव, उके विनिगमनामाह-प्राप्ताविति, प्राप्ती संयोगे अलरश्मिसंयोगे सत्येव द्रव्यान्त. रगुणस्य सूर्यरश्मिगुणभूतस्योष्णपर्शस्य जलेन प्रहणं भववि तेन गृहीतोष्णस्पर्शेन च शीतस्पर्शस्याभिभवो भवति तदनेन भौतिकस्य सूर्यरश्मः कुम्भादिना प्रतिघाताभावः सिद्ध इत्यर्थः। द्वितीयवाक्यं व्याचटे- स्फटिवान्तरितेपीति, प्रकाशनीये चित्रादौ स्फटिकान्तरितैपि सनि प्रदीपग्मीनां प्रतिघातो न भाति:

·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २५७ नामपतिघातः अप्रतिघातात् प्राप्तस्य ग्रहणमिति २। भर्जनकपालादिस्थं च द्रव्यमानेयेन तेजसा दह्यते सत्राविघातात् प्राप्तिः प्राप्तौ तु दाहा- नामाप्यकारि तेज इति ३. "अविघातात् ।" इति च केवलं पदमुपादीयते, कोयमविघातो नाम ?, अव्यूह्यमानावयवेन व्यवधायकन द्रव्येण सर्वतो व्यस्याविष्टम्भा- क्रियाहेतोरमतिवन्ध प्राप्तेरप्रतिषेध इति, दृष्टं हि कलशनिपता- मायां वहिः शीतस्पर्शग्रहणम्, न चेन्द्रियेणासंनिकृष्टस्य द्रव्यस्य सझेपलब्धिः, दृष्टौ च पस्पन्दपरिस्रवौ, तत्र काचाभ्रपटलादिभि यनरश्मेरप्रतिघाताद् विभिद्यार्थेन सह संनिक- दुपपन्नं ग्रहणमिति ॥४७॥ न- इतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ १८॥ किं तु स्फटिकान्तरितस्यापि प्रकाशो भवत्येव. तत्राप्रतिघातात प्राप्तस्य= प्रदीपरश्मिसंयुक्तस्य महणभू- प्रत्यक्षं जायते तदनेन भौतिकस्य प्रदीपरश्मे स्फटिकादिना प्रतिघाताभावः सिद्ध इत्यर्थः । तृतीयवाक्यं व्याचष्टे-भर्जनैति, आग्नेयेन तेजसा= अमितेजसा, सष्टमिदमुदाहरणम् । स्वाभिप्रायमाह- तति, विधातात्- अग्मितेजसो भर्जनकपालेनाऽप्रतिघातात् दाह्येन प्राप्तिः- संयोगो भवति. प्राप्ती तादृश. संयोगे व सति दाह्यस्य दाहो भवतीत्यन्वयः, उक्त हेतुमाह- नेति, अप्राप्यकारि= स्वासंयुक्तदाहकं तेजो न भवतीति भर्जनकपालस्थस्य दाहेन तेन दाहोन सह तेजस्संयोगः सिद्धस्तदनेन भौतिकस्यापि तेजसोऽप्रतिघातः सिद्धः एवं चक्षुरश्मेरपि भौतिकत्वेपि काचादिभिरप्रतिघातस्तेन काचाद्यन्तरितेन संयोगः सिद्ध इत्यर्थः । अविधातपदार्थनिरूपणमारभते- अविधातादिति, यदि सूत्रकारणाविघातस्य विशेपणान्तरमुक्तं स्यात्तदा तत्साहाय्येनाविधानपदार्थनिर्णयः स्यादपि न चैवं कृतमित्यविधातपदार्थ- निरूपणापेक्षा प्राप्त्यर्थः । अविघातपदार्थमाह- अव्यूह्येति, अव्यूह्यमानावयवेन= अविनश्यत्सान्तरा- वयवेन व्यवधायकेन भर्जनकपालादिद्रव्येण द्रव्यस्य तेज:प्रमृतेः सर्वतः-- सर्वात्मनाऽविष्टम्भः अनिरोध एवाऽविधातपदार्थ इत्यर्थः, अविष्टम्भपदार्थमाह- क्रियेति, दाहादिक्रियाहेतोर्दाह्येन संयोगस्याप्रतिबन्ध एवाविष्टम्भपदार्थः । अप्रतिबन्धपदार्थमाह- प्राप्तेरिति, संयोगस्यानिरोध इत्यर्थः । उदाहरति- दृष्टमिति, पहिः- जलकलशोपरि हस्तसंयोगेन शीतस्पर्शग्रहणं स्पष्टमेव । स्वाभिप्रायमाह-न चेति, द्रव्यसंयोगा. भाये तद्गुणस्य स्पर्शस्योपलब्धिर्न संभवतीति शीतस्पोंपलब्ध्या त्वचो जलेन संयोगः सिद्धस्ततः कलशे- नेन्द्रियस्य भौतिकस्याप्यअतिघातः सिद्ध इत्यर्थः । कलशादीना यथान्तःप्रवेशे प्रतिबन्धकवं न भवति तथान्तस्स्थद्रव्यस्य बहिनिस्सरणेपि प्रतिवन्धकत्वं न भवतीत्याह- दृष्टाविति, प्रस्पन्द:- जलस्य कल- शाहिर्निर्गमनम् , अधिकः प्रस्पन्द एव परिस्रकः । उपसंहरति- तरेति, प्रदर्शितष्टान्तयत् चक्षुरवमेरपि काचादिभिरमतिघातात् विभिद्य- काचायन्तः प्रविश्य प्रकाश्येन संयोगो जायते तेन तस्य प्रहणं भवतीति इन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वं तेन च भौतिकत्वं सिद्धमित्यर्थ. | " ग्रह्णम्" इत्यत्र 'प्राप्यकारि- त्वम् । इति वक्तव्यमासीत् । अत्र- " यस्य द्रव्यस्य= भर्जनकपालादेरवयवा न व्यूह्यन्ते= पूर्वोत्पन्नद्रव्या- रम्मकसंयोगनाशेन द्रव्यान्तरजनकसंयोगोत्सादनं व्यूहनं तन्न क्रियते तस्य द्रव्यस्य भर्जनकपालादेर- ब्यूधमानस्यावयवव्यूहनमत्रयविनोपीति अव्यूह्यमानस्येत्युक्तम्, तस्य भर्भनरूपालादेरन्तराक्यवेयोऽभि. समन्धो वः सोप्रतिघात:, एतदुक्तं भवति- सान्तरत्वादवयविद्रव्याणां तदविनाशनानेयोऽनुप्रवेश: सोऽप्रतिघात इति, प्रवेशेऽप्रतिघातमुक्त्वा निस्सरणेप्यविधातमाह (दृष्टाविनि)" इति तात्पर्यटीका ॥४७॥ पूर्वपक्षी परिहरति- नेति, इन्द्रियाणा काचादिमिरप्रतिपातो न युक्त:- अन्यया काचादिभिर- प्रतिघातेनेन्द्रियाणामभौतिक्त्वं स्यात् फुड्यादिभिः प्रतिघातेन भौतिकवं च स्यादिति इतरेतरधर्मयोः भौतिकत्वाभौतिकत्वधर्मयोः प्रसङ्ग प्राप्तः स च न युक्त:- भौतिकस्वामौतिम्त्योः परस्पर विरोधादिति ताशप्रसङ्गानिवृत्त्यर्थमिन्द्रियाणा फुझ्यादिभिरिव काचादिभिरपि प्रतिपात: स्वीकार्यस्तया च फाया- ·२५८ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. वाहिक काचाभ्रपटलादिवद्वा कुड्यादिभिरमतिघाता, कुड्यादिवद्वा काचाभ्रपटलादिभिः प्रती- धात इति प्रेसज्यते, नियमे कारणं वाच्यमिति ।। ४८ ॥ आदर्शोदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद् रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ ४९ ॥ आदर्शोदकयोः प्रसादः- रूपविशेषः स्वो धर्मः-नियमदर्शनात् , प्रसादस्य वा स्त्री धर्मों रूपोपलम्भनम् , यथाऽऽदर्शमतिहतस्य परावृत्तस्य नयनरश्मः स्वेन मुरोन संनिक सति स्वमुखोपलम्भनं प्रतिविम्वग्रहणाख्यम् आदर्शरूपानुग्रहाव तन्निमित्तं भवति- आदर्शस्पोपयाते तदभावात्. कुड्यादिषु च प्रतिविम्वग्रहणं न भवति, एवं काचाभ्रपटलादिभिरविघातचक्षुरश्मे कुड्यादिभिश्च मतिघात:- द्रव्यस्वभावनियमादिति ॥ ४९॥ दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिपेधानुपपत्तिः॥ ५० ॥ धन्तरितस्य संयोगाभावेपि ग्रहणादप्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणा प्राप्तं तेन चाभौतिकत्व प्राप्त भौतिकाना प्राप्यकारित्वनियमादिति सूनार्थ. । ध्याचटे- काचेति, इन्द्रियाणामप्रतिघातेनाऽभौतिकत्व प्रतिघातेन च भौतिकत्वं प्रसज्यते इत्याशयः। नियमे= उक्तप्रतिघाताप्रतिघातयोरेकतरपक्षमहणे, कारणम्= निया- मकं वक्तव्यम् । स्पष्टमन्यत् ॥४८॥ उसस्योत्तरमाह- भादर्शति, आदीदकयोः प्रसादस्वाभाव्यात्= स्वच्छस्याद् आदर्श उदकावी च रूपस्य स्वरूपस्य- प्रतिविम्भस्योपलब्धिर्यथा भवति तथा तत् तस्य- काचाधन्तरितस्योपलब्धि- र्भवतीति काचादिभिश्चक्षुरश्मेः प्रतिपातो न भवति पुड्यादिभिश्च भवतीत्या वस्तुस्वरूपमेव नियामक तथा च भौतिकस्यापि प्रतिघाताप्रतिघावयोर्व्यवधायकवस्तुस्खमावेनोपपन्नत्वात् चक्षुरदौतिक्त्यै न फाचादिना प्रतिघातापत्तिरिति न वोक्तरेतरधर्मप्रसनश्च, चक्षुरश्मेीतिफत्वे चक्षुपोपि भौतिकल्ले स्पष्टमेव प्राप्तमिति सूत्रार्थ । व्याचप्टे- मादर्शति, प्रसाद = स्वच्छता, प्रसादपदार्थमाह- रूपेति, खो धर्म= आदर्शादिधर्मः । प्रसादस्यादर्शादिधर्मत्ये हेतुमाह-नियमेति, आदर्शादिपु नियमेन प्रसाददर्शनान प्रसादस्याऽऽदर्शादिधर्मत्वं सिद्धम् । प्रसादधर्ममाह-प्रसादस्येति, वाच, रूपोपलम्भनम् प्रतिविम्यग्रह णम् । उदाहरति- यथेति, आदशोपरि प्रतिपातेन परावृत्तो नयनरश्मिीवास्थमेव स्वमुसं गृहाति तदेव प्रतिविम्यग्रहणमित्युच्यते इति शाखपु प्रसिद्धमेव, न तु दर्पणे स्वमुसग्रहणं भवति-दर्पणे स्वमु. सस्यासंभवात् , तब प्रतिविम्वप्रहणम् मादर्शरूपस्यानुप्रहादाऽऽदर्शरूपसत्त्वे एव मवतीति तन्निमित्तम्- मादर्शरूपनिमित्तकं भवतीत्यन्वय', उक्त हेतुमाह किं वा व्यतिरेक्व्याप्तिमाह- आदर्शति, तदमावा- प्रतिविम्धपणाभावात् । फुड्यादिस्वभावमाह- घुझ्यादिष्विति, उत्तप्रसादस्याभावादितिशेपः । पर्यव. सितमाह- एवमिति, उक्त हेतुमाह- द्रव्येति, द्रव्यस्य- व्यवधाययपदार्थस्याऽस्वच्छत्ये प्रतिपान' स्वच्छत्वेचाऽप्रतिघात इति, चक्षरश्मभौतियत्वैपि व्यवधायक्रपदार्थस्य स्वच्छत्वाऽस्वच्छत्वाम्या प्रति- पाताप्रतिघातावुपपन्नाविति नोक्तरेतरधर्मापत्तिप्रसङ्ग इयर्थ. ॥ ४९ ॥ वस्तुस्वभावभूतस्य प्रसादाऽप्रसादादैरन्यथाभायो न समवतीस्याह- इष्टति, दृष्टानामनुमितानां च पदार्थाना पदार्थधर्माणा प एवं भवत' इति नियोग = शासनम् एव मा मवत' इति प्रतिपय नोपपद्यते. न हि वह्नः शीवो भव' इति नियोगेन शीतत्वम् 'उप्यो मा मत्र' इति प्रतिषेधेन घोष्णव- निवृत्ति संभवति तथा प फाचादीनामप्रविघातकवधर्मस्य फुटवादीना च प्रतिघातस्त्वमस्य नियोग प्रतिषेधाभ्या निवृत्तिनापपद्यते इति भौतिकस्यापि चहारश्मे काचादिमिरप्रतिघात कुट्यादिमिय प्रतियासोप्युपपन्न प्रति प्रतिघाताप्रतिघाताभ्यामपि न भौतिस्त्रानुपपत्तिन वैतरेमगधर्मापत्तिसग इति - ·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायमाध्यम् । - . प्रमाणस्य सत्चविपयत्वात् , न खलु भोः परीक्षमाणेन दृष्टानुमिता अर्थाः शक्या नियो- जम्- 'एवं भवत' इति. नापि प्रतिषेद्धम्- ' एवं न भवत' इति, न हीदमुपपद्यते- 'रूप- वद् गन्धोपि चाक्षुपो भवतु ' इति. 'गन्यवद्वा रूपं चाक्षुपं मा भूत्' इति, 'अग्निमतिपतिवद् धूमेनोदकमतिपचिरपि भवतु' इति, 'उदकाप्रतिपत्तिबदा धूमेनाग्निपतिपत्तिरपि मा भूत्' इति । किं कारणम् ?, यथा सल्वर्या भवन्ति य एषां स्वो भावा- स्वो धर्म इति तथाभूताः प्रमाणेन प्रतिपद्यन्ते इति तथाभूतविपयकं हि प्रमाणमिति । इमौ खलु नियोगमतिषेधी भवता देशितौ- काचाभ्रपटलादिवद्वा कुड्यादिभिरमतिघातो भवतु. कुड्यादिवद्वा काचाभ्रपट- लादिभिरमतिघातो मा भूत. इति, न- दृष्टानुमिताः खल्विमे द्रव्यधर्माः- प्रतिघातामतिघात. योहि उपलब्ध्यऽनुपलब्धी व्यवस्थापिके- व्यवहितानुपलब्ध्याऽनुमीयते-कुड्यादिभिः मतिन यातः, व्यवहितोपलब्ध्याऽनुमीयते- काचाभ्रपटलादिभिरमतियात इति ॥ ५० ॥ सूत्रार्थः । व्याचप्टे- प्रमाणस्येति, सूत्रोक्ताथें हेतुवाक्यमिदम् , प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वात्= अबाधितार्थ. विषयकत्वात् काचादीनां वास्तवं यत्स्वरूपं तदेव प्रमाणेन सिध्यति न तु तर्कमात्रेण दृष्टान्ताभासमात्रेण या तद्विपर्ययः संभवति येन काचादिवत् कुट्यादीनामप्रतिघातकत्वं कुड्यादिवत् काचादीनां प्रतिपात. कवं वा सिध्येदित्यर्थः । दृष्टानुमितेषु नियोगासंभवमाह- नेति, एवम् प्रतिघातका अप्रतिघातका वा, मात्र 'हे अर्थाः' इतिशेपः । प्रतिषेधासंभवमाह- नापीति । नियोगासंभवमुदाहरति-नहीति, गन्धः चानुपः चक्षुर्घाखो भवतु इति नियोगो नोपपद्यते । प्रतिषेधासंभवमुदाहरति- गन्धवदिति, 'रूपं चानुषं मा भवतु' इति प्रतिषेधोपिनोपपद्यते, किं तु गन्धः स्वभावेन प्राणग्राह्य एव रूपंच चाह्यमेवेति ताश- स्वभावस्याऽन्यथाभावो न संभवतीत्यर्थः । पुनर्नियोगासंभवमुदाहरति- अनीति, 'अमिप्रतिपत्तिवत्- अमिज्ञानवाद् धूमेन जलज्ञानम्= जलसिद्धिर्भवतु' इति नियोगो नोपपद्यते, पुनर्निपेघासंभवमुदाहरति-- उदकेति, 'धूमेन यथा जलसिद्धिर्न भवति तथाग्निसिद्धिरपि मा भवतु' इति प्रतिषेधोपि नोपपद्यते, किं तु धूमस्यायं स्वभाव एव यत्स्वसत्तयाग्निसत्तां गमयति जलसत्तां च न गमयतीति. वादृशस्वभावस्य चान्यथाभावो नियोगप्रतिपेधाभ्यां न संभवतीत्यर्थः । नियोगप्रतिषेधयोरनुपपत्तो कारणं जिज्ञासते-- किमिति । कारणमाह- यथेति, पदार्था याशा यादृशधर्मविशिष्टाश्च भवन्ति ताशा एव प्रमाणेन विज्ञायन्ते नान्यथाभूता इत्यर्थः । उक्त हेतुमाह- तथाभूतेति, तथाभूतविषयकम् ययार्थप्राहकमेव ज्ञानं प्रमाणमित्युच्यते विपरीतप्राहकत्वे तस्य प्रामाण्यमेव न स्यादित्ययः । पूर्वपक्षिणा नेतरेतिसूनभाष्ये निर्दिष्टौ नियोगप्रतिपेघावनुवदति-- इमो इति, देशितौ- निर्दिष्टी, काचा विनियोगः, कुड्यादिवदिति प्रतिषेधः, अप्रतिघातो मा भूत्= प्रतिघातो भवत्वित्यर्थः । उक्तनियोगप्रतिपेयौ परिहरति- नेति, नेद. मुपपद्यते इत्यर्थः । नेत्यत्र तन्नेविवक्तव्यमासीत् । परिहारहेतुमाह- दृष्टेति, इमे= प्रतिघातकवादयः, द्रव्यधर्माः= कुड्यादिधर्माः । प्रतिघाताप्रविधातयोरनुमानमाह- प्रतिपातेति, कुड्यादिभिर्व्यवहितस्यानु- पलब्ध्या फुड्यादिभिश्चरदमेः प्रतिघातोऽनुमीयते इत्यनुपलब्धिः प्रतिपातस्य व्यवस्थापिका तथा चानु- पलब्ध्या व्यवस्थितस्यानुमितस्य च कुड्यादीनां प्रतिपातकत्वधर्मस्य काचादिदृष्टान्तमानेण परिलोपोन संभवति, फाचादिभिश्च व्यवहितस्योपलथ्या काचादिभिश्चक्षरश्मेरप्रतिघातोनुमीयते इत्युपलब्धिरप्रति- पावस्य व्यवस्थापिका तथा चोपलब्ध्या व्यवस्थितस्यानुमितस्य च फाचादीनामप्रतिधावकत्ववर्मस्य कुड्यादिदृष्टान्तमात्रेण परिलोपो न संभवतीति भौतिरुस्यापि चथरश्मेः कुझ्यादिभिः स्वामाव्यान् प्रविधावः काचादिभिश्च स्वाभाल्यादप्रतिघातः संभवतीति न भौतिकत्वानुपपचिन वा इतरेतरधर्मापत्ति. प्रसङ्ग इत्यर्थः । काचकुड्यादिपदार्थधर्मेण चधुरादीन्द्रियाणां भौविश्वव्याहतिरनुपपन्नेत्याशयः ॥५०॥ ॥ इत्येवामिन्द्रियाणां भौतिकत्वमुपपादितम् । - ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. १माहिके- अथापि खल्कमिन्द्रियम् ? यहूनीन्द्रियाणि वा ? । कुतः संशयः ?- स्थानान्यत्वे नानात्वाद् अवयविनानास्थानत्वाच संशयः ॥५१॥ वहूनि द्रव्याणि नानास्थानानि दृश्यन्ते. नानास्थानच सन्नेकोऽवयवी चेति. तेनेन्द्रि- येषु मिन्नस्थानेषु संशय इति ॥ ५१॥ एकमिन्दियम्- त्वगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ 'त्वगैकमिन्द्रियम्' इत्याह । कस्मात् १. अव्यतिरेकात्- न त्वचा किंचिदिन्द्रिया- धिष्ठानं न माप्तम्-न चाऽसत्यां त्वचि किंचिद्विपयग्रहणं भवति. यया सर्वेन्द्रियस्थानानि व्यातानि यस्यां च सत्यां विषयग्रहणं भवति सा लगेकमिन्द्रियमिति ॥५२॥ न- इन्द्रियान्तरार्थानुपलब्धः । स्पर्शोपलब्धिलक्षणायां सत्यां त्वचि गृह्यमाणे (च) त्वगिन्द्रियेण स्पर्शे इन्द्रियान्तरार्या इन्द्रियाणामेकत्वानेस्त्वविचारमारभते- यापीति । संशयकारणं जिज्ञासते- कुत इति, घ• गोलकादिस्थानभेदादनेकत्वमिन्द्रियाणां स्पष्टमेवेति हेतोः संशयकारणजिज्ञासा । एकेन्द्रियपक्षे त्वगेव तत्र तत्र स्थिता रूपादिप्राहिका विज्ञेया । सूत्रेण संशयकारणमाह- स्थानेति, स्थानाऽन्यत्वे स्थाना• ऽनेकत्ये तादृशनानास्थानेपु स्थितानां घटपटादीनां नानात्वात् चक्षुर्गोलकादिनानास्थानस्यत्वेनेन्द्रियाणा- मपि नानात्वमपि प्राप्तम् , अवयविन एकस्यापि नानास्थानत्वात्= नानास्थानस्थत्वात्= यथैकस्य घटस्यानेककपालवृत्तित्वं दृश्यते तथैकस्यापीन्द्रियस्य चक्षुगोलकादिनानास्थानस्यत्वं संभवतीत्ये. फत्वमपि प्राप्तमितिहेतोरेयेन्द्रियेपु एकत्वानेकत्वयोः संशय इति सूत्रार्थः । व्यावटे- बहूनीति, यहूनि= नाना अनेकानि, यथा पुटपटादयः अनेक घटा एव वापि । तदनेन चक्षुर्गोलकादिस्थान- भेदेनेन्द्रियाणामनेकत्वं प्राप्तम्, अवयवी च नाना अनेकानि स्थानानिक अधिकरणानि यस्य स नानास्थान:= स्वावयवरक्षणानेकस्यानस्थोप्येक एव भवतीति चक्षुगोलकाधनेकस्थानस्थेष्वपीन्द्रियेषु एकत्वं प्राप्तम्- एकस्यापीन्द्रियस्य चक्षुगोलकाधनेकस्थानेषु स्थितिसंभवादित्यर्थः । उपसंहरति-तेनेति, चक्षुगोलकादिरथानानां भेद एवैताशसंशयस्य प्रयोजक इत्याशयः ॥ ५१ ॥ अप्रिमपूर्वपक्षसूनमवतारयत्ति- एकमिति, सर्वेशमिन्द्रियाणां त्वगभिन्नत्वाद् एकमेवेन्द्रियं त्वम्- लणमित्यन्वयः। त्वगिति-स्वगव्यतिरेकात्= त्वगभिन्नत्वात- त्वचः सर्वत्र व्यापयत्वात खगेकमेवेन्द्रिय सा च त्वर चक्षुर्गोलकस्था रूपं नासाद्यपस्या च गन्धादिकं गृहातीति सूत्रान्वयः । ध्याचष्टे- स्वगिति, इत्याह पूर्वपक्षीत्यन्वयः । उक्त हेतुं जिज्ञासते- करमादिति । हेतुमाह- अव्यतिरेकादिति, उक्कं व्याची- नेति, इन्द्रियाधिष्ठानम् चक्षुगॉलबादि, न प्राप्तम् न व्याप्तमिति न किंतु ज्याप्तमेव- स्वयः सर्वशरीरव्यापकत्वादित्यर्थः । त्वचो विषयप्रहणस्य च व्यतिरेकच्याप्तिमाद-न चेठि । उपसंह- रति-- ययेति, यया त्वचा, यस्याम्= त्वचि, सा त्वगेवैकमिन्द्रियम्- वदतिरिक्तन्द्रियस्वीकारस्य व्यर्थ- त्वान्, चक्षुगोलकादिस्थानस्थया वचैव रूपादिप्रत्यासंभवादित्यर्थः ॥ ५२ ।। एकेन्द्रियवाई माष्यकारः परिहरति-नेति, 'त्वगेम्मेन्द्रियम् । इति यदुक्तं तनोपपाते- वक्सस्वेप्यन्वादिभिरिन्द्रियान्तराणां चक्षुरादीनां ये अर्याः विषया रूपादयस्तेषामनुपलः, यदि त्वगेकमेन्द्रियं स्यात्तदाऽन्धादेरपि त्वरसत्वेन रूपादिप्रत्यक्षं स्यात् न च भवतीति विज्ञायने न लगे. फर्मवेन्द्रियमित्यर्थः । उक्तं स्वयं घ्यावष्टे- पशेवि, सशॉपलब्धिरव लाणम् अनुमापर्क यस्यास्तम्या ·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। रूपादयो न गृह्यन्तै अन्यादिभिः. ने स्पर्शग्राहकादिन्द्रियाद् इन्द्रियान्तरमस्तीति स्पर्शवद् . अन्धादिभिहोरन् रूपादयः न च गृह्यन्ते तस्मान्नैकमिन्द्रियं त्वगिति ।। त्वगवयवविशेषेण धूमोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः । यथा त्वचोऽवयवविशेषः कश्चित् चक्षुपि संनिकृष्टो घूमस्पर्श गृह्णाति नान्य एवं त्वचोञ्च- यवविशेपा रूपादियाइकास्तेपामुपघातादधादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादय इति । व्याहतत्वादहेतुः। 'त्वगव्यतिरेकादेकमिन्द्रियम् ' इत्युक्ता 'स्वगवयव विशेषेण धूमोपलब्धिवद् रूपाधु- पलब्धिः' इत्युच्यते. एवं च सति नानाभूतानि विषयग्राहकाणि-विषयव्यवस्थानात् तद्भावे विषयग्रहणस्य भावात् तदुपयाते चाऽभावात्. तया च पूर्वो वाद उत्तरेण वादेन व्याहन्यते इति । त्वचि सत्यामपि तादृशेन त्वगिन्द्रियेण स्पर्श गृह्यमाणेपि चाऽन्धादिभिश्वासुराद्यर्या रूपादयो न गृह्यन्ते. तव मते च त्वगतिरिक्तमिन्द्रियमेव नास्ति तथा चान्यादिभिरपि त्वचा स्पर्शवद्रूपादयोपि गृोरन्- त्वचः सत्त्वात् तदतिरिक्वेन्द्रियाऽस्वीकारात् रूपादीनामपि त्वग्माह्यत्वस्वीकाराच, न चान्यादिभियन्ते रूपादयस्तस्माद् विज्ञायते न त्वगेकमेवेन्द्रियं किं तु चक्षुरादीन्यपीन्द्रियाणीति, तथा च चक्षुरादीना. मभावादेवान्धादिभी रूपादयो न गृह्यन्ते इत्यन्वयः॥ भाष्यकारः पूर्वपक्षिवाक्यमाह- त्वगिति, यथा चक्षुगोलकस्थेन त्वचोऽवयाविशेषेण धूमोपल- 'धिवत्= धूमस्पर्शोपलब्धिर्भवति नान्यदेशस्थेन त्वगवयवेन तथा चक्षुगोलकस्थेनैव त्वगवयवविशेपेण तत्-तस्य= रूपस्योपलब्धिर्भवति नान्यदेशस्थेन वगवयवेन. अन्यस्य च चक्षुर्गोलकाभावेन तनिष्टत्व- गवयवस्याप्यमावाद् रूपोपलब्धिर्न भवति एवं कर्णशष्कुल्यवयवविशेपाभावेन तनिधत्वगवयवविशेषाभा- वादेव वधिरेण शब्दो न गृह्यते इत्युपपन्नम्- त्वगेकमेवेन्द्रियमितीत्यर्थः । व्याच - यथेति, चक्षुपि चक्षुगोलके, संनिकृष्टः= स्थितः, नान्यः- नान्यदेशस्थः त्वगवयवविशेषः, अवयवविशेषा- चक्षुगोलका- दिनिष्ठा लगवयवाः रूपादिग्राहका भवन्ति नान्यदेशस्थाः, तेपाम= चक्षुगोठकादिनिष्ठानां त्वगत्रय. वानामुपधावात= विनाशादेवान्धादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादय इत्युपपन्नम्- त्वगेकमेवेन्द्रियमितीत्यन्वयः ।। उक्तं भाष्यकारो दूषयति-- व्याहतत्वादिति, 'स्वगेकमेवेन्द्रियम् । इत्यत्र पूर्ववाक्येन यो हेतुरुकः सोऽहेतुः- इन्द्रियैक्याऽसायक:- व्याहतत्वात् पूर्वापरविरोधात्= पूर्वमिन्द्रियैश्यमुकं तदनन्तरं चक्षु. गोलकादिस्यानां त्वगवयवानां रूपादिप्राहकत्वमुक्तं तेन च तादृशानां त्वगवयवानां परस्परं भेदाने- कत्वाचेन्द्रियानेकत्वं प्राप्तमिति पूर्वापरविरोधः प्राप्तस्तत्रोचरपक्षस्य प्रबलत्वेन पूर्वस्य इन्द्रियैकत्वपक्षस्य वायो जात इतीन्द्रियानेकत्वं सिद्धमित्यर्थः । स्वयं व्यावष्टे- त्वगिति, त्वगव्यतिरेकात्- चमुरादीनां सर्वेषामिन्द्रियाणं त्वभिन्नत्वाभावात् । उत्तमुत्तरपझमाह- त्वगवयवेति । स्वाभिप्रायमुद्घाटयति- एवं चेति, एवं च सति त्वगवयवविशेषाणां रूपादिपाहकत्वस्वीकारे विषयप्राहकाणि- इन्द्रियाणि नानाभूतानि अनेकानि सिद्धानि-विषयव्यवस्थानात= विषयाणामनेकत्वात् किं वा चोलका- दिस्थेन वगवयवेन रूपादिमात्रप्रहणादिति विषयव्यवस्थानं तस्मात् , तया च शब्दस्पर्शादीनां प्रासा- णामनेकत्वात् तद्वाहकाणामनेकत्वं प्राममेवेत्यर्थः । मत्रान्वयव्यतिरेकावाह- तनावे इति, तदाये= चक्षु- गोलकादिनिष्ठत्वगवयनसत्त्वे रूपादिग्रहणस्य भावात् तदुपपाते- चक्षुर्गोलकादिनिष्ठत्वगत्रययविनाश घाऽभावात् रूपादिग्रहणस्याभावान् चभुगोलकादिनिष्टानां त्वगवयवानामेव रूपादिपाइकत्वं सिद्ध तेपां चानेकत्वादेफेन्द्रियपक्षः पराइतो जात इत्यन्वयाः, पूर्वो वादा- एफेन्द्रियपक्षः । उत्तरेण वांदेन- स्वगवयवानां विषयमाहफत्ववादेन ।

·२६२ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [३ अध्याये. १माहिके- संदिग्धश्वाऽव्यतिरेकः। पृथिव्यादिभिरपि भूतैरिन्द्रियाधिष्ठानानि च्याप्तानि. न च तेष्वसत्सु विपयग्रहणं भव- तीति. तस्मान्न त्वग अन्यद्वा सर्व विषयमेकमिन्द्रियमिति ।। ५२ ।। न- युगपदर्थानुपलब्धेः ।। ५३ ।। आत्मा मनसा संवध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं सर्वार्थः संनिकृष्टमिति आत्मेन्द्रियमनोऽर्थ- संनिकर्षेभ्यो युगपद् ग्रहणानि स्युः न च युगपद रूपादयो गृहन्ते तस्मान्नैकमिन्द्रियं सर्व- विषयमस्तीति= असाहचर्याच विषयग्रहणानां नैमिन्द्रियं सर्वविपयकम् , साहचर्ये हि विषय- ग्रहणानामन्याउनुपपचिरिति ।। ५३ ।। एकेन्द्रियवादे दोपान्तरमाह- संदिग्ध इति, अव्यतिरेक:- सर्वेपामिन्द्रियाणां त्वगभिन्नत्वं संधि- ग्धमे संदिग्धत्वादेवायं हेतुनेंन्द्रियैकत्वसाधक इत्यर्थः, अभेदस्य संदिग्धत्वं च व्याप्यव्यापफयोरमेदनि- यमासंभवादेव विज्ञेयं यथा यत्र गोत्वं तत्र द्रव्यत्वं भवत्येव अथापि गोत्वद्रव्यत्वयो मेदस्तथा त्वचा सर्वे न्द्रियाधिष्ठानव्यापकत्वेपि न सर्वेपामिन्द्रियाणां त्वगभिन्नत्वं संभवतीतिभावः । स्वयं व्याचरे- पृथिव्या- दीति, भूतानामिन्द्रियाधिष्ठानन्यापकत्वेपि विपयप्रहणकाले सत्त्वेपि च यथा न विषयमाहफत्वं तथा त्वचोपि न सर्व विषयप्राहकत्वं संभवतीत्यर्थः, पृथिव्यादिभूतानां विषयप्रहणस्यान्वयव्यतिरेकावुकौन चेति, तेपु= पृथिव्यादिभूतेषु । शरीरस्य पाञ्चभौतिकत्वादेव पृथिव्यादिभूतानामिन्द्रियाधिष्ठानन्याप. कत्वं स्पष्टमेव, यदि त्वचः सर्वेन्द्रियाधिष्ठानव्यापकत्वेन सर्वविषयग्रहणैश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वविषय- माहकत्वं स्यात्तदा पृथिव्यादिभूतानामपि सर्वविषयप्राइकत्वं स्यादेव- सर्वेन्द्रियाधिष्ठानव्यापकत्वादुमा न्ययव्यतिरेफयोरपि सत्त्वाच न च भूतानां प्राहकत्वमिति न त्वचोपि सर्वविषयप्राहकत्वमुपपद्यते इत्युपसंहरति- तस्मादिति, अन्यत् त्वगतिरिकम्, सर्वविश्यम्- सर्व विषयमाइकम् । व्याख्याने मूला• नुकूल्यं नास्तीति स्पष्टमेव । उक्तं चैतदसंगतमेव- भूतानां सर्वथैव प्राहकत्यामाकात बचश्च स्पर्शाह- कत्वस्वीकारादिति त्वचो भूतानां घ व्यतिरेकादिति विभाव्यम् ॥ ५२ ।। उत्तमेकेन्द्रियवादं सूत्रकारो निराकरोति-नेति, 'स्वगेकमेन्द्रियम्, इति नोपपद्यते- युगपर मर्थानाम शब्दस्पर्शरूपादीनामनुपलब्धः यदि त्वर्गकमैवेन्द्रियं स्यात् तदा तस्याः सन्द्रियाधिष्ठान- व्यापकत्वात् मनसा संयुक्तत्वाच मनसम्वाप्यात्मना संयुस्त्वात् गुगपन्= एकस्मिन्नेव क्षणे शब्दस्पर्श- रूपादीनां सर्वेषामेव विषयाणां प्रत्यक्षं स्यात्, न धैकस्मिन् क्षणे सर्वेषां रूपादीनां प्रत्यक्ष मावि सेन ज्ञायते-नैमिन्द्रियमिति, त्वगवयवविशेषाणामपि रूपादिपाहत्वपक्षेऽयं दोपोस्त्येव-वच एफ्त्यात् । इन्द्रियनानात्वपक्षे तु सूक्ष्मस्य मनस एकस्मिन् क्षणे सर्वैरिन्द्रियैः संयोगो न संभवतीति रूपादीनां सर्वेषां युगपदनुपलब्धिरुपपद्यते इत्यनेकानीन्द्रियाणि न लेकमेन्द्रियमिति सिद्धमिति सूत्रार्थः । ध्याचटे- मात्मेति, अनेनैफेन्द्रियवादे युगपत् सर्वार्थप्रत्यक्षापत्तिरुपपादिता, तब मते स्वगेकमेवेन्द्रियमिति खया मनसः संयोगो जात एव त्वर चैका सर्वशरीरव्यापिकेति त्वचोपि रूपादिभिः सवैविपयैः संयोग एक स्मिन् क्षणे उपपद्यते एवैति विषयप्रणामयोजकीभूता आत्मेन्द्रियमनोऽर्यसंयोगा एकस्मिन् क्षणे संजाता इति युगपदेव सर्वेषां रूपादीनां प्रत्यक्षाणि स्युरित्यन्वयः। सर्वार्थ:- सबै रूपादिपदारिन्द्रियम्- लगिन न्द्रियं संनिकृष्टम् संयुक्तम्-शरीरव्यापकत्वात् । उक्ते प्रत्यक्षमाधमाह-न चेति । उपसंहरति-वरमा दिति । सर्वविषयम्= सर्व विषयमाहकम् । उक्तमेव विशयति- असाहचर्येति, विषयमणानामू रूपा- दिसर्वविषयकप्रत्यक्षाणाम् असाहचर्यात्- युगपदभावात् , रूपादिप्रत्यक्षाणां फालमेदेन दर्शनाद्विशायते- रूपातिमाहफाणीन्द्रियाणि चक्षुरादीनि परस्परं भिन्नान्ये अनेकान्येवेत्यर्थः । विपक्षे पालकमाह- ।

·इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । . विप्रतिपेधाच न त्वगेका ।। ५४ ।। न खलु वगेकमिन्द्रियम्- व्याघातात् , त्वचा रूपाण्यऽमाप्तानि गृह्यन्ते इति अमाप्य- कारित्व स्पर्शादिप्वप्येवं प्रसङ्गः, स्पर्शादीनां च प्राप्तानां ग्रहणाद् रूपादीनाम् (अपि ) प्राप्तानां ग्रहणमिति प्राप्तम् । पाप्यामाप्यकारित्वमित्तिचेत् १. आवरणानुपपत्तेविषयमात्रस्य ग्रहणम् = अथापि मन्येत-माप्ताः स्पर्शादयस्त्वचा गृह्यन्ते रूपाणि वऽप्राप्तानीति, एवं सति नास्त्यावरणम्, आवरणानुपपत्तेश्च रूपमात्रस्य ग्रहणं व्यवहितस्य चाव्यहितस्य चेति । दूरा- न्तिकानुविधानं च रूपोपलव्ध्यनुपलब्योर्न स्यात् अभासं त्वचा गृह्यते रूपमिति द्रे रूपस्या- ग्रहणमन्तिके च ग्रहणमित्येतद् न स्यादिति ॥ ५४॥ साहचर्ये इति, यदि रूपादिसर्वविषयकप्रत्यक्षाणां साहचर्य स्यात्तदाऽन्धस्य स्पर्शप्रत्यक्षकाले रूपप्रत्यक्ष- मपि स्यादेव- साहचर्यनियमात्= रूपादिप्रत्यक्षाणां युगपदावनियमात् , युगपज्ञावनियमश्च त्वच एव सर्वप्राहकत्वस्वीकारात् प्रातः वथा पान्धाधनुपपत्ति:- अन्धाद्यमाव एवं स्यात्-रूपादिप्रत्यक्षवता- मन्धत्वाद्यसंभवात्-रूपादिप्रत्यक्षरहितानामेवान्मत्वादिनिर्देशात् , न चान्धाधभावस्तेन रूपादिप्रत्यक्षा- णामसाहचर्य सिद्धम् असाहचर्याच पाहाणां रूपादीनां भेदेनेन्द्रियभेदः सिद्ध इति नैफेन्द्रियवाद उपपद्यते इत्यर्थः ।। ५३ ॥ एकेन्द्रियवादे दोपान्तरमाह-विप्रतिपयादिति, वगेकैवेन्द्रियमिति नोपपद्यत- विप्रतिषेधात्- व्याघातात्= परस्परविरोधात्, विरोधश्चायमेकेन्द्रियवाद यथा रूपादयोऽमाता गृह्यन्ते स्पर्शादयश्च प्राप्ता गृह्यन्ते इति रूपादीनां त्वचः दूरस्यानामपि प्राहात्वं स्पर्शादीनां च त्वक्संयुक्तानामेन माहात्वं प्राप्त सदेतदेकरिमन्निन्दिये विरुद्धमेव-माप्तग्राहकत्वाऽप्राप्तप्राहकत्वयोमध्ये एकतरधर्मस्यैवैस्त्र संभवादिति सूत्रार्यः। व्यावष्टे-- नेति, उक्त हेतुमाह- व्याघातादिति । व्याघातमेवोद्घाटयति-त्वचेति, अप्रा. सानि= स्वासंयुक्तानि दूरस्यानि । अमाप्यकारित्वे त्वचः स्वासंयुक्तमाहकत्ये, एवंप्रसङ्गः- अप्राप्य- फारित्वप्रसङ्घः स्यात् , रूपवन् स्पर्शादीनामपि स्वासंयुक्तानां त्वचा प्रहणं स्यात् न चैवमतीत्यर्यः, स्पर्शादीनामिति- किं वा स्पर्शादीनां प्राप्तानाम् स्वसंयुक्तानां महणाद् रूपादीनामपि प्राप्तानामेव महणं स्यात् न चैवमप्यस्ति- गृहामाणै रूपादिभिस्त्वचा संयोगासंभवात् नेत्रस्येव त्वचः किरणामा- वादित्यर्थः, तथा च रूपस्याध्याप्तस्य स्पर्शादीनां च प्राप्तानां त्वचा अहणमित्येकेन्द्रियवादे विरोध एव व्याधावपदार्य इत्याशयः। ननु दृष्टानुरोधात् त्वयः सादिपु प्राप्यकारित्वम् स्वसंयुक्त्याहकत्वं रूपादिषु चाऽप्राप्यकारित्वमाश्रीयते इत्याराइते- प्राप्येति । अत्र दोपमाह- आवरणेति, त्वचोप्राप्यकारित्वे हि मातस्यापि ग्रहणं स्यादेव दया चावरणवैययं स्यात् तेनावरणानुपपचिर्माता तथा च विषयमानस्य दूरस्थस्यापि प्रणं स्यात्-प्रतिवन्धकामावादित्यन्वयः । उमेर विशेषरूपेण य्याचष्टे- अयापीति । उक्के दोपमाह-एवमिति, अप्राप्तस्यापि रूपस्य प्रापले नास्त्यावरणम् = भावरणसार्थम्यं न स्यात् भावरणवयध्यमेव स्यात् आवरणवैयध्ये घ व्यवहितस्याभ्याहितस्य घ रुपमात्रस्य महणं स्यादेव- व्यवहिताव्यवहितयोरमाप्तेः समानत्वात्, न चश्मस्तीत्यन्ययः । अप्राप्यकारित्वपझे दोपान्तरमाह- दूरेवि, दूरान्तिफयो:- दूरसमीपयो, रूपोपलब्धौ सामीप्यानुविधानम् सामीप्यस्य प्रयोमकत्यम् रूपानुपलब्धौ प दूरत्वस्य प्रयोगश्त्वं न स्यात्- अप्राप्यचारित्वस्य दूरसमीपयोः समानत्यादित्ययः । एकमेव म्याच - साप्तमिति, इति इतिपक्षे मातस्य रूपस्य त्यथा मदनाद् दारयापस्यापि लचा प्रहणं स्यादेवैतिशेषः। दूरस्थाह्यरूपेण तपासयोगध नोपपद्यते-फिरणामापात नया पहलादिष्वा- प्यारित स्पर्मादिषु प प्राप्यकारित्वं वयं वय परस्परं न्याहवमेति न योन्द्रियमित्पर्यः ॥५४ा ·२६४ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. १माहिके- एकत्वमतिपेधाच नानालसिद्धौ स्थापनाहेतुरप्युपादीयते- इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ।। ५५ ।। अर्थ:- प्रयोजन तत् पञ्चविधमिन्द्रियाणाम्= स्पर्शनेनेन्द्रियेण स्पर्शग्रहणे सात न तेनैव रूपं गृह्यते इति रूपग्रहणप्रयोजनं चक्षुरनुमीयते, स्पर्शरूपग्रहणे च ताभ्यामेव न गन्धो गृह्यते इति गन्धग्रहणप्रयोजनं प्राणमनुमीयते, त्रयाणां ग्रहणे न तैरेव रसो गृह्यते इति रसग्रहण- प्रयोजनं रसनमनुमीयते, न चतुर्णा ग्रहणे तैरेव शब्दः श्रूयते इति शब्दग्रहणप्रयोजनं श्रोत्रमनु- मीयते, एवमिन्द्रियमयोजनस्याऽनितरेतरसाधनसाध्यत्वात् पञ्चैवेन्द्रियाणि ॥ ५५ ॥ न-तदर्थबहुत्वात् ।। ५६ ॥ न खलु 'इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि ' इति सिध्यति, कस्मात ?. तेपामानां बहत्वात्- बहवः खल्विमे इन्द्रियाः- स्पर्शास्तावत् शीतोष्णानुप्णाशीता इति. रूपाणि शुलहरितादीनि. गन्धा इष्टानिष्टोपेक्षणीयाः. रसाः कटुकादयः, शब्दावर्णात्मनो ध्वनिमात्राथ अमिममूत्रमवतारयति- एकत्वेति, उक्तेनेन्द्रियाणामेकत्वस्य प्रतिपेघेनार्थादऽनेकत्वे सिद्धेपि मनेन .सूत्रेणेन्द्रियाणामनेकत्वस्य स्थापनाहेतुः- स्थापको हेतुरुच्यते इत्यन्वयः । इन्द्रियेति- इन्द्रियाणां येाः- ग्राह्या विषया: शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तेषां पञ्चत्वात् एकैकेन्द्रियग्राह्यत्वाचेन्द्रियाणां पञ्चत्वम् पञ्चत्व- संख्याविशिष्टत्वं सिद्धं तथा च श्रोत्रत्वञ्चक्षुरसनाचाणानीति पञ्चेन्द्रियाणीतिसिमिति सूत्रार्थः । व्याचप्टे- अर्थ इति, प्रयोजनम् विपयग्रहणम् विषयज्ञानम् , प्रयोजनानामिन्द्रियाणां च पञ्चत्वमुप- पादयति- स्पर्शेति, स्पर्शनेन त्वचा, स्पर्शप्रहणं हि स्पष्टमेव तेन स्पर्शपणेन त्वगिन्द्रियमनुमीयते, तेन त्वगिन्द्रियेण सिद्धेनापि रूपं न गृह्यते रूपग्रहणं च प्रत्यक्षमेवेति रूपमहणं प्रयोजनं यस्य तादृशं रूपप्राहकं चक्षुरिन्द्रियमनुमीयते इत्यन्वयः । स्पर्शरूपेति- त्वचक्षुभ्यो स्पर्शरूपयोप्रहणे सिद्धेपि ताभ्याम् वचनामेव गन्धो न गृह्यते- अन्यथा घाणव्यापार विनापि गन्धग्रहणं स्यादिति गन्ध महणप्रयोजनं घाणेन्द्रियमनुमीयते इत्यन्वय । त्रयाणाम्= स्पर्शरूपगन्धानां त्वचक्षुर्माणैर्ग्रहणे सिद्धेषि तैः त्वचाओगैरेव रसो न गृह्यते रसग्रहणं च प्रत्यक्षमेवेति रसग्रहणप्रयोजनं रसनेन्द्रियमनुमीयते इस्यन्वयः । चतुर्णाम्= स्पर्शरूपगन्धरसाना ग्रहणे सिद्धपि तैः= त्यश्चक्षुर्घाणरसनैः शब्दो न श्रूयते शब्दप्रणं च प्रत्यक्षमेवेति शब्दप्रणप्रयोजनं श्रोत्रेन्द्रियमनुमीयते इत्यन्वयः । चक्षुरादीनां व्यापार विना रूपादीनां प्रहणादर्शनादेव रूपादीना पश्यानां ग्रहणार्थ चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि सिद्धानि, अन्यथा चक्षुरादेापार विनापि रूपादीनां ग्रहणं स्यादित्याशयः । उपसंहरति- एवमिति, इन्द्रिय- प्रयोजनस्य रूपादिप्रहणस्य अनितरेतरसाधनसाध्यत्वात्= इतरेतरसाधनसाध्यत्वाभावात् इतरेवरं यत् साधनम् त्वगादीन्द्रियं तेन साध्यत्वाभावात् , रूपमहणं त्वगादिसाध्यं नास्ति स्पर्शग्रहणं चसुरादिसायं नास्ति रसपणं च रसनातिरिक्कसाध्यं नास्तीत्युक्तरीत्या शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां ग्रहणार्य श्रोतत्वक चक्षुरसनामाणानीति पञ्चैवेन्द्रियाणि सिद्धानीत्यर्थः ।। ५५ ।। इन्द्रियपञ्चत्वं पूर्वपक्षी पराकरोति-नेति, उक्तरीत्यापीन्द्रियाणा पञ्चत्वं नोपपद्यने- तन्न तपामिन्द्रियाणां येऽर्था,= विषयारतेषां पहुवात् पञ्चस्वसंख्याधिकसंख्याविशिष्टत्वादिन्द्रियाणामप्या. धिक्यम्विषयसंख्याविशिष्टत्वं स्यादेव, विषयाणां च बहुत्वं रूपादीनामनेकमकारत्वात् स्पष्टमेवेति सूत्रार्थः, अन्य भाष्ये स्पष्टमेव । व्याचष्टे-नेति, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां पश्चत्वादिन्द्रियाणां पश्चलं न सिध्यति- शब्दादीनामनेकाकारत्वादित्यर्थः । उत्तप्रतिषेधे हेतुं जिज्ञासते- करमादिति । उत्तरमाह- तेषामिति । अर्थबहुत्वमुपपादयति- यहव इति । स्पर्शस्य त्रैविथ्यमाह- शीतति । रूपाणां पहुबमाह- शुढेति । गन्धानां वैविध्यमाह- गन्धा इति, इष्टा- प्रियाः, मनिष्टा अप्रियाः। रसानां घटुवमाइ- ।

·इन्द्रियविवचनम् ] न्यायभाष्यम्। भिन्नाः, तद् यस्यैन्दियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि तस्येन्द्रियार्थबहुत्वाद् बहूनीन्द्रिपाणि प्रसज्यन्ते इति ।। ५६ ॥ गन्धत्वाद्यऽव्यतिरेकाद् गन्धादीनामप्रतिषेधः ।। ५७ ।। गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्थानां गन्धादीनां यानि गन्धादिग्रहणानि तान्यऽसमानसाधनसाध्यत्वाद् ग्राहकान्तराणि न प्रयोजयन्ति. अर्थसमूहोऽनुमानमुक्तो नाऽर्थे- कदेशः, अर्थैकदेशं चाभित्य विषयपञ्चत्वमात्रं भवान् मतिपेधति. तस्मादयुक्तोय प्रतिषेध इति । कयं पुनर्गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्था गन्धादयः । इति, स्पर्शः खल्वये विविध:-- शीत उष्णोऽनुष्याशीतच स्पर्शत्वेन स्वसामान्येन संगृहीतः, गृह्यमाणे च शीतस्पो नोपण- स्थाऽनुष्णाशीतस्य वा स्पर्शस्य ग्रहणं ग्राहकान्तरं प्रयोजयति- स्पर्शमैदानामेकसाधनसाध्य- त्वाद= येनैव शीतस्पर्को गृह्यते तेनैवेनरावपीति । एवं गन्यत्वेन गन्धानाम्. रूपत्येन रूपाणाम्. रसा इति, रसा: मधुरादयः पट् । शब्दानां द्वैविध्यमाह-शब्दा इति । उपसंहरति-दिति, यस्य मते शब्दादीनां प्रत्येकं ग्रहणार्थ पृथक् पृथगिन्द्रियकल्पनया इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणीत्युच्यते तस्यैव मते बहूनि पञ्चाधिकानीन्द्रियाणि प्रसज्यन्ते- इन्द्रियार्यानामुफरीत्या यहुत्वात् पश्चाधिक- त्वात्, तया च त्रयः स्पर्शा गन्धाश्व. पद रसा रूपाणि च द्विविधाः शब्दा इति विषयाणां विशति. प्रकारत्वादिन्द्रियाणामपि विंशतिसंख्याकत्वं स्यात् , यदि चरपर्शत्वादिना स्पोदीनां संप्रदात् विपयाणां पञ्चत्वमुच्यते तदा विषयत्वेन सर्वेषां संग्रहादेकत्वमेव स्यादित्येकमेन्द्रियं स्वीकार्यमित्यर्थः ॥५६॥ उत्तमर्थबहुत्वं सिद्धान्ती प्रतिपेषति- गन्यत्वेति, सर्वविधानां गन्धादीनां गन्धवादिना- गन्धवादिरूपेणाऽव्यतिरेकात्- अमेदात्- ऐक्याद् विषयाणां पश्चत्वस्य प्रतिषेयो नोपपद्यते तया च गन्धत्वावच्छिन्नस्य ग्राहक प्राणं रूपत्वावच्छिन्नग्राहक परिति व्यवस्था क्रियते गन्धत्वादिसामान्य च पञ्चविधमेवेति गन्धवाद्यवच्छिन्नानां शब्दपर्शरूपरसगन्धानां पञ्चविषत्याद् गन्यादीनां च प्राणाय. तिरिक्तश्चक्षुरादिभिरमाह्यत्वात् प्राणादिभिर्मासत्वाच पञ्चैवेन्द्रियाणीतिसिद्धमिति सूनार्थः । व्याचटे- गन्धत्यादिभिरिति, स्वसामान्य गन्यादीनां सामान्यैः, कृतव्यवस्थानाम् संगृहीवानाम मभिन्ना- नाम्, "गन्धादिप्रणानि" इत्यत्र 'प्रणानि' इत्येव वक्तव्यमासीत् , असमानसाधनसाप्यत्यात घाणायेफमाहत्वात् प्राहकान्तराणि= इन्द्रियान्तराणि न प्रयोजयन्ति, सपामपि गन्धानामेग्नव माणेन पाहत्वाद् गन्धमेदेन तमाहफेन्द्रियमेदस्यापेक्षा नास्त्रीत्यर्थः, अत्र " असमानम्= मसाधारणं यसाधनं प्राणांदि तत्साध्यत्वादफेन प्राणेनैव सर्वविधगन्धप्रहणसंभवादितियावत् " इति श्रीगुरुचरणा:, वस्तुतस्तु " असमानसाधनसाम्यत्वात् " इत्यत्र 'समानसाधनसाध्यत्वात् ' इतिवपत्र्यमासीत् । प्राणस्य सर्वविधगन्धप्राहकत्वमाह- अति, अर्थस्य- गन्धादेयः समूह स एवानुमानम्- प्राणाधनुमापामुळं न लकदेश- तत्वद्न्यादिन गन्यादीनामवान्तरभेदेनापीन्द्रियाणां मैदः स्यादित्यत्ययः, तथा प गन्धवायच्छिन्नस्य गन्धसमूहस्य- याबगन्धानामेवाणानुमापकत्वेन पावगन्धमाइकमेम्मेर प्राणं सिष्यति एवं यायपादीनां प्राहकमेकमेव धनुरादिकं सिप्यतीति पञ्चैबेन्द्रियाणि सिध्यन्ति न तु न्यूनाधिकानीत्यर्थः । पूर्वपझमनुवदति- अरदेशमिति, मधेरदेश पूर्णाजरीत्या गन्मादीनामान्ता भैरमाश्रित्य । पूपि परिहति- तस्मादिति, तरमात्= क्तरीत्या सर्व विवाभादीनां गन्पयादि. सामान्यैरमेदात् पश्यत्यसिदेविषयाणां पचलमविभोयमऽयुक्त एरेन्यर्थः । गन्पत्यादिसामान्यगन्मादीनां संभहे हेतुं जिशासने- कमिति । उक्तसंप्रदातुमाह- स इत्यादिना, स्पर्शवतात्या संगमपि स्पर्शानां संपदः संभवतीत्यर्थः, त्वचा गीते स्पर्श ग्रामाणे सति शमादितशय पर मदनं त्वनि- रिकं प्राहकान्तरम् समाहन्द्रियान्तरं न प्रयोभयतीत्यन्वयः, मग हेतुमाह-पोति, समंदा.

·૨૬ - प्रसन्नपदापरिभूषितम् [ ३ अध्याये. माहिः- रसत्वेन रसानाम् शब्दत्वेन शब्दानामिति । गन्धादिग्रहणानि पुनरसमानसाधनसाध्यत्वान्न ग्राहकान्तराणां प्रयोजकानि, तस्मादुपपन्नमिन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणीति ।। ५७ ॥ यदि सामान्य संग्राहकम् ? प्राप्तमिन्द्रियाणाम्-- विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ।। ५८ ॥ विषयत्वेन हि सामान्येन गन्धादय: संगृहीता इति ।। ५८ ॥ न-बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ।। ५९ ॥ न खलु विपयत्वेनसामान्येन कृतव्यवस्था विपया ग्राहकान्तरनिरपेक्षा = एकसाधनग्राह्या नाम् शीवादिसर्वविधस्पर्शानाम् एकसाधनसाध्यत्वात- एकनैव त्वगिन्द्रियेण ग्राह्यत्वात् सर्वविधस्पर्श- ग्राहकमेकमेव त्वगिन्द्रियमित्यर्थः, उक्तं विशदयति- येनैति, येन त्वगिन्द्रियेण शीतस्पशों गृह्यते तेनैव त्वगिन्द्रियेण इतरौ- उष्णानुष्णाशीती स्पशौँ गृह्यते इति यावरस्पर्शग्रहणार्थमेकमेव त्वगिन्द्रियं सिद्ध- मित्यर्थः । उत्तन्यायमन्यत्रातिदिशति- एवमिति, एवं सर्वेषां गन्धानां गन्धत्त्येन संग्रहः सर्वेपी रूपाणां रूपत्वेन संग्रहः सर्वेषां रसानां रसत्वेन संग्रहः सर्वेषां शब्दानां च शब्दत्वेन संग्रहो वेदितव्यः । तत्र यावगन्धानां प्रहणार्थमेकमेव घ्राणेन्द्रियं. यावद्रूपाणां ग्रहणार्थमेकमेव चक्षुरिन्द्रियं. यावदसानां महणार्थ- मेकमेव रसनेन्द्रियं. यावच्छब्दानां च प्रणार्थमेकमेव श्रोत्रेन्द्रियं स्वीक्रियते इत्याह- गन्धादीति, गन्धादिज्ञानानि असमानसाधनसाध्यत्वात् प्राणायकैकेन्द्रियमात्रग्राह्यत्वात् प्राहफान्तराणाम- इन्द्रि यान्तराणां प्रयोजकानि न भवन्तीति पञ्चैवेन्द्रियाणि संभवन्तीत्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, इन्द्रियार्थानाम्= शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां शब्दत्वादिभिः संगृहीवानां पञ्चत्वात् तेषां ग्राहकाणीन्द्रि- याण्यपि पश्चैव संभवन्ति न तु न्यूनाधिकानीत्यर्थः ।। ५७ ॥ पूर्वपक्षमाश्रित्याप्रिमसूत्रमवतारयति- यदीति, यदि गन्धत्वादिसामान्यं सर्वविधगन्धानां संप्रा- हक तदा विपयत्वसामान्य शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां सर्वेषां संग्राहकमेवेति विपयत्वेन सर्वविधविषय- प्राहकमेकमेवेन्द्रिय स्वीकार्यमितीन्द्रियाणामेकत्वं प्राप्तमिति सूत्रभागेनान्वयः । उक्तं पूर्वपक्षी परिहरति-- विषयेति, शब्दपर्शरूपरसगन्धानां सर्वेषामपि विषयत्वेन सामान्येन उरत्या अव्यतिरेकात अभेदात् तथा च विपयत्वेन रूपेण सर्वविषयग्राहकमेकमेवेन्द्रियं स्वीकार्यमिति एकत्वम्- इन्द्रियैकत्वं सिद्धमिति न पञ्चेन्द्रियाणि खोकायोणीति सूत्रायः । ध्याचष्टे- विषयत्वेनेति, विषयत्वेन सामान्येन गन्धादयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा: संगृहीतास्तथा च विषयत्वेन सर्वविषयप्राहकमेकमेवेन्द्रियं स्वीकार्यम, विषयत्वेन सर्वेषां संप्रदासंभवे च गन्धत्वादिना सर्वविधगन्धादीनामपि संग्रहो न स्यादियुक्तरीत्या विंशतिसंख्या- कानीन्द्रियाणि स्वीकार्याणि स्युरित्यर्थः ।। ५८॥ उत्तमिन्द्रियैकत्वं सिद्धान्ती निराकरोति-नैति, विपयत्येन सर्वश्पियाणाक्यमुपपाय हैन यदि न्द्रियैक्यमुक्तं तनोपपद्यते इत्यर्थः, उक्के हेतुमाह- बुद्धीति, बुद्धयः- रूपादिक्षानानि रूपादीनां पश्य: स्वात् पञ्च सन्ति तान्येन्द्रियाणामनुमापकानि सन्ति~ रूपादिक्षानैरव जायमानः रूपादिप्राहकाणा परादीनामिन्द्रियाणामनुमानार वया च युद्धपात्मकाति यानि लक्षणानि इन्द्रियानुमापकानि तेर्पा पञ्चत्वादिन्द्रियाणां पञ्चवं सिद्धम्- रूपक्षानेन पनुपो गन्धज्ञानेन प्राणस्येत्येवमेवानुमानात् । इन्द्रि. याणां यान्यधिष्ठानानि स्थानानि चक्षुगॉडफादीनि तेषां पञ्चत्वादपोन्द्रियाणां पञ्चत्वं सिद्धम् - इन्द्रियैक्ये तत्स्थानस्याप्यैक्यं स्यादिति गति:= गमनम्= विषयमहणं तस्याप्यनेकविधत्वाइनेकत्वमिन्द्रि याणां सिद्धम् अन्यया गत्यनेकत्वं न स्यादिति न चैवमस्ति माति परिमाणं संम्यान वा वदनेभन्दा पीन्द्रियाणामनेकत्वं सिद्धम् । जापतेप्रमादिति जाविः- प्रकृतिः- कारणम् इन्द्रियकारणीभूवधि- च्यादिभूतानामपि पश्चत्वान् वत्कार्यभूतानामिन्द्रियाणामपि पश्चत्वं सिद्धमिति म्यान्वयः । प्याचष्टे- ·, इन्द्रियविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २६७ अनुमीयन्ते, अनुमीयन्ते च पञ्च गन्धादयो गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्था इन्द्रिया- न्तरग्राह्याः, तस्मादसंबद्धमेतत् , अयमेव चार्थोऽधते-'बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात् ' इति= बुद्धय एव लक्षणानि-विपयग्रहणलिङ्गत्वादिन्द्रियाणाम् , तदेतत् “इन्द्रियार्यपश्चत्वात् ५५" इत्ये- तस्मिन् सूत्रे कृतभाष्यमिति, तस्माद् बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि । अधिष्ठानान्यपि खलु पञ्च इन्द्रियाणाम्- सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्शग्रहणलिङ्गम् , कृष्णताराधिष्ठान चक्षुः वहिनिस्सृतं रूपग्रहणलिङ्गम्, नासाधिष्ठान प्राणम् , जिहाधिष्ठान रसनम् , कर्णच्छिद्राधिष्ठानं श्रोत्रम्, गन्धरसरूपस्पर्शशब्दग्रहणलिङ्गत्वादिति । गतिमेदादपीन्द्रियभेदाः- कृष्णसारोपनिबद्धं चक्षुर्वहिनिस्सृत्य रूपाधिकरणानि द्रव्या- णि मामोति, स्पर्शनादीनि विन्द्रियाणि विपया एवाऽऽथयोपसर्पणात् मत्यासीदन्ति, सन्तान- वृत्या शब्दस्य श्रोत्रमत्यासत्तिरिति । नेति, कृतव्यवस्था:= संगृहीताः, विषयाः- गन्धादयः, प्राहकान्तरनिरपेक्षा:- इन्द्रियान्तरनिरपेक्षाः एकसाधनमाह्या:- एकेन्द्रियमाह्या नानुमीयन्ते- नानुमातुं शक्यन्ते इत्यन्वयः, शब्दस्पर्शादीनां सर्वेपां विषयाणामेकेन्द्रियग्राह्यत्वं नानुमीयते- अनुमापकदेतोरभावाद् येनेन्द्रियैक्यं सिध्येदित्यर्थः । यदि सर्वेषां शब्दस्पर्शादीनामेकेन्द्रियप्राह्यत्वं स्यात्तदा प्राहकान्तरनिरपेक्षत्रं स्यादपि न चैवमस्ति किं तु प्राहकान्तरसापेक्षत्वमेव- रूपादिग्राहकेण चक्षुरादिना गन्धादीनां प्रणासंभवादित्याशयः । अभीष्टा- नुमानप्रकारमाह- अनुमीयन्ते चेति, इन्द्रियान्तरमाह्याः- पृथस्थगिन्द्रियप्रायाः, तया हि रूपाणां चक्षुर्माह्यत्वं रूपविलक्षणानां गन्धानां प्राणप्राह्यत्वं रूपगन्धविलक्षणानां रसाना रसनामाह्यत्वमित्येवं विशे. यम्-विलक्षणमाहकत्वे सर्वप्राहकत्वं प्रसज्येत तय प्रत्यक्षविरुद्धम्- माकाशादीनाममहणादित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति । एतन्- पूर्वसूत्रोक्तम् असंयद्धम् अयुक्तमेव । उक्तार्थे सूत्रं प्रमाणयति- अयमिति, अयमर्थः- इन्द्रियपश्चत्वम् । अनूद्यते= उच्यते। सूत्रोक्तहेतुमाइ- बुद्धीति, इन्द्रियपश्चत्य- मितिशेषः । उक्तवाक्यं व्याचष्टे- बुद्धय इति, लमणानि अनुमापकानि इन्द्रियाणाम् । बुद्धीनामि- न्द्रियलक्षणत्वे हेतुमाह- विपयेति, इन्द्रियाणां विषयमहणमेव लिङ्गं यत स्तत इन्द्रियाणि बुद्धिलक्ष- णानि इत्यर्थः । तदेतत्- विषयज्ञानानां बुद्धीनां पंञ्चत्वेनेन्द्रियाणां पश्यचमिति, कृतभाष्यम्= व्युत्पा- दितमेव- तत्रार्थशब्देन विषयप्रहणानामेव गृहीतत्वादित्यर्थः, अन्यत्तत्रैव द्रष्टव्यम् । उपसंहरति- तस्मा- दिति, बुद्धपात्मकानाम् रूपादिविषयकशानात्मकानां लक्षणानाम् शापकानां पश्यत्वेनेन्द्रियाणामपि वज्ञाप्यानां पश्यत्वं सिद्धमित्यन्वयः। इन्द्रियाणां स्यानपञ्चत्वेन पञ्चत्रमाह- अधिष्ठानान्यपीति, सर्व शरीरमपिष्टानं यस्य वन् सर्वशरीराधिष्ठानम्, स्वयः सर्व भारीरं स्थानमित्यर्यः, स्पर्शग्रहणमेव लिङ्गम् भनुमापकं यस्य वा सपिलिङ्गम् , एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । चस्स्थानमाह- कृष्णेति, यहिनिस्मृतम्: स्वस्थानात्- घभुगोलकादहिर्गतमेव रूपेण संयुन्य रूपमाहमित्यर्थः, पहिर्गमनं च स्वरश्मिद्वारा । प्राणाविधान- माइ- नासेति । रसनाधिष्ठानमाह- जिहेति । श्रोत्रस्थानमाह- फर्गति । हेनुवाक्यं मनेगाह- गन्धेति, गन्धादिग्रहणमेव माणादीनामनुमापकं तानि च गन्धादिग्रहणानि पश्च सन्तीति तैरनुमेया- नामिन्द्रियाणामपि पश्यत्वं सिद्धं यया गत्याहणेन प्राणमनुमीयते रुपमहणेन पसुः शन्दमहणेन श्रोग- मित्येवं पञ्चेन्द्रियाणि सिद्धानीत्यर्थः । गविमेदेनेन्द्रियाणामनेकवमाह-गतीति, कृष्णसारोपनियतम् अभुगोलस्थितम् , स्पादित करणानि रूपविशिष्टानि, प्रामोतिगच्छति, रूपसमीपे गन्तीत्यर्थः । द्रव्यागीवि कर्मपरम् । स्वगा. दीनां गतिमाइ- पर्शनेति, इन्द्रियागोवि शभो हाम्, सगादीनौन्द्रियाणि विसरमौरे न गावात .

·- २६८ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. माहिके- आकृतिः खलु परिमाणम् = इयत्ता सा पञ्चधा- स्वस्थानमात्राणि घाणरसनस्पर्शनानि विषयग्रहणेनानुमेयानि, चक्षुः कृष्णसाराश्रयं वहिनिस्सतं विपयव्यापि, श्रोत्रं नान्यदाकागाद तच्च विभु शब्दमात्रानुभवानुमेयं पुरुषसंस्कारोपग्रहाचाधिष्ठाननियमेन शब्दस्य व्यजकमिति । जातिरिति योनि प्रचक्षते- पञ्च खल्लिन्द्रिययोनयः पृथिव्यादीनि भूतानि तस्मात् प्रक्रतिपश्चत्वादपि पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धम् ।। ५९ ।। कयं पुनर्जायते- भूतमकृतीनीन्द्रियाणि नाऽव्यक्तमकृतीनीति ?,- भूतगुणविशेपोपलब्धेस्तादाम्यम् ॥ ६० ॥ किं तु विपयाः स्पर्शादय एवं त्वगादीनां समीपे गच्छन्ति, तत्र स्पर्शादीनां स्वरूपेण गमनासंभवादुत्तम्- " आश्रयोपसर्पणान् ॥ इति, स्पर्शादीनामाश्रयीभूतं द्रव्यं त्वगादिसमीपे गच्छति तद्वारा स्पर्शादीना- मपि गमन संभवति, प्रत्यासीदन्ति= संयुजन्ति । शब्दस्य थोत्रसंबन्धमाह- सन्तानेति, सन्तान:- उत्तरोत्तरशब्दपरम्परा तवृत्त्या= तवारा, श्रोत्रप्रत्यासत्तिः श्रोत्रेण संबन्धः । तथा चात्र गति- शब्देन विपयेन्द्रिययोः संवन्धो माहास्तस्यानेकविधत्वादिन्द्रियाणामप्यनेकत्वं सिद्धमित्यर्थः । आकृत्यनेकल्वेनेन्द्रियाणामनेकत्वमाह- आकृविरिति, स्वस्थानमानाणि= स्वस्थानपरिमितानि, स्थानानि चोक्तान्येव । गन्धादिग्रहणेन हि घ्राणादिकमनुमीयते इत्याह-विषयेति, तदेतद्बहुत्र व्याख्या- तम् । चक्षुश्च चक्षुर्गोलकपरिमितम्, तथा च चक्षुगोलकादीनां स्थानानां परिमाणमेदादिन्द्रियाणामपि परिमाणमेदः सिद्ध इति परिमाणपश्चत्वादपीन्द्रियाणां पञ्चत्वं सिमित्यर्थः । विपयव्यापि= विषयमाह- कम् किं वा विषयपरिमितं भवतीत्यर्थः । विषयव्यापनं च रश्मिद्वारा । श्रोत्रपरिमाणमाह- श्रोत्रमिति, तत= साकाशं श्रोत्रं वा, शब्दमात्रानुभवानुमेयम् शब्दमणानुमेयम् , माकाशस्य व्यापकत्वेपि सर्वेषां सशब्दाश्रवणप्रयोजकमाह- पुरुषेति, पुरुषः श्रोता शब्दोत्पादकवारबादिभिः सामीप्यादिभिर्वा संस्त्रि- यते तादृशसंस्कारोपमहात- तादृशसंस्कारस्य नियमान्- तच्छब्दप्राहकमानपुरुषवृत्तित्वाद् अधिष्ठान नियमेन- समीपस्थस्यैव श्रोत्रशकुल्यवच्छेदेनगगनं शब्दस्य व्यजक प्राइक भवतीति न सर्वेषां सर्व- शब्दश्रवणापत्ति:- पुरुपसंस्कारस्य नियामकत्वादित्यर्थः, किं वा संस्कारशब्देनानाऽदष्टं मायं तस्यापि नियामकत्वात् । अत्र- " श्रोत्रं लाकाशं तदधिष्टाननियमेन प्रवर्तते. धर्माधर्मसंहितया इष्टानिष्टो. पेक्षणीयशब्दसाधनभूतया कर्णशष्फुल्या य आकाशस्य संबन्धस्तत्संन्धानविधाय्यान विवरा. न्तरेणाऽऽस्यादिना शब्दमुपलम्भयति नान्यत्रेति तदुपकारप्रतीकारमेदाद्वोपक्रियते प्रतिक्रियते चेति. न च पुनराकाशं नित्यत्वादुपक्रियते प्रतिक्रियते इति" इति वार्तिकम् । इन्द्रियाणा कारणपश्चत्वाम् पञ्चत्रमाह- जाविरिवि, योनिम्= उत्पादक कारणम् , जाविशन्दे- नात्र कारणं प्राथमित्यर्थः, कारणीभूताना पृयित्र्यादिभूताना पश्चत्वापीन्द्रियाणां पश्यत्वं सिद्धमि. त्यन्वयः । इन्द्रियैक्ये हि उत्तानां युद्धिलक्षणादीनामनेकर नोपलभ्येत उपलभ्यते चेतीन्द्रियाणामप्य. नेकलम् पञ्चत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ ५९ ॥ इन्द्रियाणा पञ्चत्वे सिद्धपि उक्तभौतिकत्वस्य कारणं जिशासते- फयमिति, अव्यक्तप्रवृत्तीनिक अहङ्कारकारणिकानि ।सूनेणोत्तरमाइ- भूतेति, इन्द्रियभूमगुणविशेषाणा गन्धादीनामुपलन्धन इन्द्रियाणां गन्धादिव्यसम्त्यात् तादास्यम् भौतिकवं स्वीक्रियते- भूतकार्याणामेत्र भूतगुणयमा कत्वदर्शनाद् यथा गोघृत युट्वमगन्धव्यत्रक दृश्यते इतीन्द्रियाणां भौतिकवं सिद्धम् , आचारिकत्ये हि महङ्कारस्य गन्धादिसर्वगुणाश्रयवाद् अहवारोरान्नानामिन्द्रियाणां गन्वादिसगुगन्यजकत्वं स्थान तु गन्धायकगुणत्र्यसकतमिति भौतिगत स्वीक्रियते तत्र पृथिव्यादीनां विगैपगुणो गन्धायक एय गुण इति पृषिव्यादिम्य उत्पन्नानां प्राणादीनां गन्यायेकेगुणव्यक्तिमुपपद्यते इतिसूत्राय: प्यावरे- , ·- - - अर्थविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २६९ दृष्टो हि वाय्वादीनां भूतानां गुणविशेपाभिव्यक्तिनियमः- वायुः स्पर्शव्यञ्जक: आपो रसव्यञ्जिकाः. तेजो रूपव्यञ्जकम्. पार्थिवं किंचिद् द्रव्यं कस्यचिद् द्रव्यस्य गन्धव्यञ्जकम् , अस्ति चापमिन्द्रियाणां भूतगुणविशेपोपलब्धिनियमः तेन भूतगुणविशेपोषलब्धेर्मन्यामहे- भूतमकृतीनीन्द्रियाणि नाऽव्यक्तमकृतीनिति ।। ६०॥ ( अथाऽर्थविवेचनम् ) गन्धादयः पृथिव्यादिगुणा इत्युदिष्टम् उद्देशश्च पृथिव्यादीनामेकगुणवे चाऽनेकगु- णत्वे समान इत्यत आह-~- गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६१ ॥ अप्सेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः ॥ १२ ॥ स्पर्शपर्यन्तानामिति विभक्तिविपरिणामः, आकाशस्योत्तरः शब्दः स्पर्शपर्यन्तेभ्य इति । दृष्ट इति, गुणविशेषाभिव्यक्तिनियमः गुणविशेषाभिव्यञ्जकत्वनियमः । सामान्येनोक्तं विशेषरूपेणाह- वायुरिति, स्पष्टमिदम् , किंचिद्रव्यम्= गोघृतादिकम् , कस्यचिद् द्रव्यस्य= फुकुमादेर्गन्धस्य व्यज कम् । कर्णशकुल्यवच्छिन्नं चाकाशं शब्दव्यचकम् । प्रकृतमाह- अस्तीति, भूतगुणविशेषाणां गन्धा- दीनाम् उपलब्धिनियमः= उपलम्मकत्वनियमः= व्यजकत्वनियमः- प्राणादीना गन्धादिमानव्यलक- स्वात् । उपसंहरति- तेनेति, इन्द्रियाणि भौतिकानि भूतगुणविशेषव्यजकत्याद् फुकुमगन्धव्यजक- गोघृतवदित्यर्थः, तेनेति शब्द उपसंहारमात्रपरः ।। ६० ॥ ॥ इतीन्द्रियविवेचनं समाप्तम् । अप्रिमसूत्रद्वयमवतारयति- गन्धादय इति, इति= प्रथमाध्यायप्रथमाहिकचतुर्दशसूने उद्दिष्टम् , उद्देशः तादृशोपदेशः, तत्र हि- "गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणाः" इत्युक्तं तच पृथिव्यादी. नामेकैकगुणत्वेपि संभवति अनेकगुणत्वेपि संभवति, तत्र भूतानामनेकगुणत्वे तादृशभूतोत्पनेन्द्रियाणा- मनेकगुणमाहकत्वं प्रसज्येत तया चैकमेवेन्द्रियं स्वीकार्यम्- तेनैव सर्वगुणप्रहणसंभवात् किं चैवं वाहश- मिन्द्रियमाहकारिक स्वीकार्य न भौतिकम्- अनेकगुणग्रहणस्याहारिकत्वपक्षेपि संभवादित्याशयः प्रतिभाति । उक्तं सूत्रद्वयेन व्यवस्थापयति- गन्धेति, गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां मध्ये स्पर्शपर्यन्ता:- गन्धरसरूपस्पर्शाश्चत्वारो गुणाः पृथिव्याः-पृथिव्यामुपलभ्यमानत्वादिति सूनार्थः । तत्र च गन्धस्यैव प्राधान्यात् पृथिव्युत्पन्नत्राणस्य गन्धमात्रप्राहकत्वमुपपद्यते एवमप्रेपि तत्तद्गुणप्राधान्यादेवेन्द्रियाणा तत्त- न्मानगुणप्राहकत्वं विज्ञेयम् । मन भायं नास्ति ।। ६१॥ अन इति- गन्धरसरूपस्पर्शानां च मध्ये पूर्व पूर्व गन्धादिक्रमपोझ= परित्यज्य परिशिष्टा मते- जोवायूनां गुणा ज्ञेयास्तथाहि-गन्धं परित्यज्य रसरूपस्पर्श जलस्य गुणाः, रसरूपस्पशेष्वपि रसं परि- त्यग्य रूपस्पी तेजसो गुणी, रुपस्पर्शयोरपि रूपं परित्यज्य स्पर्श एवैको वायोर्गुणः, उत्तरः- पूर्वमूतो. फगुणेष्वन्तिमः शन्द आफशस्य गुण इत्येवं भूतानां गुणत्र्यवस्था विज्ञेया तथा च पृथिवीमलनेजसाम- नेफगुणत्वं वायाकाशयोश्चैकगुणत्वं सिद्धमित्येव व्यवस्था प्रथमाध्यायप्रयमाहिकचतुर्दशसूने विशेयेवि सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- स्पर्शनि, "पूर्व पूर्वम्" इत्यत्रान्वयार्थम् "पर्शपर्यन्ताः” इतिपदस्य "पर्शपर्यन्ता- नाम्" इत्येवं विमतिविपरिणाम: मव्यस्तथा च सर्शपर्यन्तानां मध्ये पूर्व पूमिपोझेत्यन्वयः, सूचार्य- स्तूक एव । " आफाशस्योत्तरः" इत्यत्रान्वयार्थम् "स्पर्शपर्यन्ताः" इत्यस्य "स्पर्शपर्यन्तभ्यः" इत्ये विमतिविपरिणामः कर्वग्यस्तया व पर्शपर्यन्तेभ्यः उत्तर- अमिमः शब्द माकाशस्य गुण इत्यन्वयः- , ·२७० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १माहिक कयं तर्हि तरप्निर्देशः १. स्वतन्त्रविनियोगसामर्थ्यान् तेनोत्तरशब्दस्य परार्याभिधानं विज्ञा- यते- उद्देशस्त्रे हि स्पर्शपयन्तेभ्यः परः शब्द इति, तन्त्रं वा- स्पर्शस्य विवक्षितत्वात- सर्श- पर्यन्तेषु नियुक्तेषु योऽन्यस्तदुत्तरः शब्द इति ॥ ६२ ॥ न- सर्वगुणानुपलब्धेः ॥ ६३ ॥ नायं गुणनियोगः साधुः, कस्मात् १. यस्य भूतस्य ये गुणा न ते तदात्मकेनेन्द्रियेण सर्वे उपलभ्यन्तै पार्थिवेन हि नाणेन स्पर्शपर्यन्ता न गृह्यन्ते गन्ध पवैको गृह्यते, एवं शेषेष्वपीति।।६३॥ उत्तरशब्दयोगे "अन्यारादितर " इत्यादिसूत्रेण पञ्चमीप्राप्तेः । उत्तरशब्दघटकस्य तरप्पत्ययस्यार्य जिज्ञासते- कथमिति, किमर्थमित्यर्थः, अन्न- "उत्तर इत्ययं तरनिर्देशों न युक्तः- द्वयोष्टत्वात् , इह पुनः प्रकृष्टवाचित्वे सति उत्तम इति स्यात् " इतिवार्तिकम्, योरकस्य बोधने तरप्निदंगो भवति यथा अन्यतरः' इति न त्वेतादृशस्यले इत्यर्थः । उत्तरमाह- स्वतन्त्रेवि, स्वतम्रो यो विनियोगः- प्रयोगत. सामर्यादुत्तरसान्दप्रयोगोस्ति, अन्तिमायेंऽत्रोत्तरशब्दस्य प्रयोगोस्ति स च स्वतन्त्र एव न त्वत्रानेकवे. कार्यबोधनार्थ तरनिर्देश इत्यर्थः, अन " नायं तरप्निदेशः अपि तु पराभिधानमेवा यदुक्तं भवति पर इति तदुक्तं भवति उत्तर इति" इतिवार्तिकम् , "अव्युत्पन्नोयमुचरशब्दोऽनन्तरवचनस्तेन वहूनां निर्धा- रणेप्युपपन्नार्थः" इतितात्पर्यटीका, “ स्वतत्रस्य अवधारणीयानपेक्षाय विनियोगः= बोधार्थ व्युत्पन्नः प्रयोगस्तत्सापनि= शक्तरितियावन्" इति श्रीगुरुचरणाः । पर्यवसिवमाह- तेनेति, परार्थाभिधानम् परशब्दपर्यायत्वम्= परशब्दार्थबोधकत्वम् । उक्त हेतुमाह- उद्देशेति, उद्देशसूत्रे- पूर्वसूत्रे उक्तचतुर्दशसूत्रे वा स्पर्शपयन्तेभ्यः परः शब्द एवोक्त इत्यत्रोचरशब्दः शब्दगुणमहणार्थ प्रयुक्तः परशब्दार्थक एव विज्ञा- यते इत्यर्थः । पशान्तरमाह- तमिति, सश्रम- युक्तस्तरनिदेश:- स्पर्शस्य विवक्षितत्वात् स्पर्शशब्दयो. उत्तरः शब्दः आकाशस्य गुण इत्यर्थः, स्पर्शपर्यन्तेषु गुणेषु पृथिव्यादिपु विनियुक्तेषु योन्या- तदुचाक स्पर्शोत्तर स्पर्शामिमः शब्दः स आकाशस्य गुण इत्यन्वयादित्ययः, मत्र "तदुत्तरः" इत्यर 'स उचर' इति वक्तव्यमासीत् । अत्र- "त वा सर्शस्य विवक्षितत्वात् भवतु वा तरनिर्देशः (इत्यर्थः) ननू कमुत्तम इति प्रामोति? न स्पर्शस्य विवक्षितत्वान्गन्धादिभ्यः परः सः सायं पर इवि यावदुक्तं भवति तावदुक्तं भवति उत्तर इति" इतिवार्तिकम् । किं वा वर्ध नाम स्पर्शस्य वनम् उभयत्रान्वय- स्तथा च 'स्पर्शपर्यन्तेभ्यः पूर्व पूर्वमपोह्य परिशिष्टा गुणा अलादीनां गुगा: स्पर्शशब्दयोशोत्तरः- अन्यः वर= द्वितीयः शब्द आकाशस्य गुणः' इत्येवं सूत्रान्वयत्तया चात्र पर्शस्योभयवान्वयातू तवं सिद्ध तेन घ वणोत्तरशब्दस्य द्वितीयार्थोषकत्वेन परनिर्देशोपि युक्त इत्यर्पः ।। ६२ ॥ उत्तां गुणव्यवस्था निराकगेति नेति, उक्ता भूवानां गुणव्यवस्था नोपपद्यते सर्वगुणानुपलब्ध पृथिव्याधुत्पन्नैवीणादिभिर्गन्धादिस्पर्शपर्यन्तादीनां सर्वेषां गुगानामनुपलरित्यन्वयः, यदि पृथिव्याः गन्धरसरूपपाश्चत्वारो गुणाः स्युस्तदा पृथिव्युत्पनेन प्राणेन चत्वार एवं गृहीताः म्युः न च गृह्यन्ते इति न चत्वार पृथिवीगुणाः, जलोत्सन्नरसनया व रसरूपरमशान प्रयो गृह्यन्ते इदिन यो जलगुणाः तेजोमातेन चक्षुषा च न रूपस्पशौं गृह्यते इति न रूपस्पशी द्वौ तेजोगुगुणौ कि त्वेक एव गुगो भूतानां यो प्राणादिभिहते इतिसूत्रार्थः ध्याचऐ- नायमिति, नियोग- व्यवस्था । अयम् पूर्वोतः । नियो- गासाधुत्वे हेतुं निसासने- कस्मादिति । उत्तरमाइ~ यस्यैति, ते स इत्यन्वयः, वदात्मपेन वाटर- भूतोत्पनेन, वन भूवम् मारमा कारणं यस्य तत् तदात्मकमित्यर्थः । सामान्यत एवं विशेषरूपेग व्याचऐ-पार्थिवेनेति, इविन स्पर्शपयर्यान्ताश्वतारो गुणा: पृथियार संभान्वीति मेषः । उपमन्यत्राति- दिशति-एवमिति, एवमेव भेपेष्वपि भूतेप्योकगुणासमवो विशेष इत्यर्थः, गले रसरूपरासयो न म वन्ति रसनेन्द्रियापासवान, तेजसि रूपसौ न मंभातः- परमाराचा किं. सुजले रस एवंक- - ·. अर्थविवेचनम् । न्यायभाध्यम् । २७१ कथं नहींमै गुणा विनियोक्तव्याः १ इति- एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥ ६४ ॥ गन्धादीनामेकैको यथाक्रम पृथिव्यादीनामेकैकस्य गुणः अतस्तदनुपलब्धिः तेषां तयोः तस्य चानुपलब्धिः= घ्राणेन रसरूपस्पर्शानां. रसनेन रूपस्पर्शयोः. चक्षुपा स्पर्शस्येति ॥६॥ कथं तीऽनेकगुणानि भूतानि गृह्यन्ते ? इति, संसर्गाचानेकगुणग्रहणम् ॥ ६५ ॥ अवादिसंसर्गाच्च पृथिव्यां रसादयो गृह्यन्ते एवं शेषेप्वपीति ॥ ६५ ।। नियमस्तहि न पामोति-- संसर्गस्यानियमात् 'चतुर्गुणा पृथिवी' 'त्रिगुणा आपः' 'द्विगुणं तेजः। एकगुणो वायुः' इति, नियमश्वोपपद्यते, कथम् - विष्टं ह्यपरं परेण ॥६६॥ रसनमाह्यत्वात् , तेजसि च रूपमेवैकं चक्षुर्माह्यत्वादित्यर्थः । वाय्वाकाशयोस्तु सिद्धान्तिनाप्येक एव गुणोत्र स्वीकृत इति न तन्त्र किंचिचोद्यमस्तीत्यनुसंधेयम् ॥ ६३ ।। उक्ता गुणव्यवस्था यदि न युवा तदा कथं गुणव्यवस्था भूतेषु कार्येति जिज्ञासते- कथमिति, इमे गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः । सूत्रेण पूर्वपक्षी व्यवस्थामाह-एकैकेति, गन्धादिपु उत्तरोत्तरराणानां मध्ये- भूतेषु एकैकश्येन= एकैकशः= एकैकस्यैव सद्भावादुत्तराणाम्-रसादीनां गुणानां तत् = प्राणादि- भिरनुपलब्धिरुपपन्नेत्यन्वयः, पृथिव्यां गन्ध एवैक: जले रस एवैक: तेजसि रूममेवैकं वायो स्पर्श एवैक: गगने च शब्द एवैको गुणो न तु पृथिव्यादिपुरसादय इतिव्यवस्था युक्ता तथा च पृथिव्यादिपु रसादी. नामभावादेव प्राणादिभिरनुपलब्धिरुपपद्यते- प्राणादीनां स्वप्रतिभूतपृथिव्यादिवृत्तिमात्रगुणमाहक- स्वात् पृथिव्यादौ च गन्धादीनामेवैकैकशो वृत्तित्वस्वीकारादिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे गन्धादीनामिति, पृथिव्यादीनां मध्ये एकैकस्य पृथिव्यादिभूतस्य गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां मध्ये एकैको गुण, यया. क्रमम् पृथिव्याः गन्ध एवैको गुण इत्येवं व्यवस्था । अतः-- पृथिव्यादौ रसादीनामभावादेव माणा. दिभिस्तदनुपलब्धिः- रसादीनामनुपलब्धिः, उक्त व्याच - तेपामिति, रसादिगुणानामित्यर्थः । तेषाम् रसरूपस्पर्शानाम्. तयोः रूपस्पर्शयोः. तस्य- स्पर्शस्य प्राणरसनाचक्षुभिरनुपलब्धिरित्य यथाक्रममन्वयः । सामान्येनोकं विशेषरूपेणाह- प्राणेनेति, अनुपलब्धिरिवि निष्वपि वाक्येषु योज्यम् । थिम्यादौ रसादीनामभावादित्यर्थः ।। ६४ ॥ ननु यदि पृथिव्यादिषु गन्धादिगुणेष्वेकैक एव गुणस्तदा कथं पृथिव्यादिपु रसादयोप्यनेके गुणा उपलभ्यन्ते ? इत्याशङ्कते-कथमिति । सूत्रेण समाधत्ते- संसर्गादिति, पृथिव्यादिपुजलादीनां संसास्ति तादृशसंसर्गादेवाऽनेकपां जलादिगुणभूतानां रसादीनां पृथिव्यादिषु प्रहणं भवति न तु पृथिव्यादिगुण. स्पेनेति सूत्रार्थः । व्यावष्टे- अवादीति, जलते मोवायूनां संसर्गात् पृथिच्या रसरूपस्पर्शा उपलभ्यन्त, शेपेविति- शेपयोरिति वक्तव्यमासीन् , तेजोवायुसंसर्गात् जले रूपस्पर्शी उपलभ्येते, वायुसंसर्गा तेजसि स्पर्श उपलभ्यते इत्यर्थः, तथा च पृथिव्यादिपु भूतान्तरसंसर्गादनेकगुणोपलचिरप्युपपना. पृथिव्यादिपु वस्तुतो रसादीनाममावाद् प्राणादिभिरनुपलब्धिरप्युपपन्नेत्याशयः ।। ६५ ।। उक्तव्यवस्थायामाशङ्कते- नियम इति, नियमश्चोभयत्रापि- " चतुर्गुणा पृथिवी " इत्यादिस्पो विज्ञेयःन प्राप्नोतिन सिम्यति-संसर्गस्यानियमादिति- ययां प्रविश्यां जलादीनां संसर्गस्तया जला. दिपु यिन्यादीनामपि संसर्गः स्यादेव तया च जलादिष्वपि गन्धादिग्रहणं स्यादेयेति चतुर्वपि भूतेषु गन्धादयशत्वारो गुणा प्राप्ता इत्युक्तनियमानुपपचिरिवि शार्यः। नियमस्वरूपमाह- पनुगंणेति । पूर्व- .

·+ २७२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्यायः १माजिक- पृथिव्यादीनां पूर्वपूर्वमुत्तरेणोत्तरेण विष्टम् अतो न संसर्गानियम इति. तचैतद् भूतसृष्टौ वेदितव्यं नैतहीति ॥ ६६ ॥ न-पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् . ॥ ६७ ॥ नेति त्रिसूत्री मत्याचष्टे, कस्मात् १, पार्थिवस्य द्रव्यस्याऽऽप्यस्य च प्रत्यक्षत्वात् । महत्त्वानेकद्रव्यत्वापाचोपलब्धिरिति तैजसमेव द्रव्यं प्रत्यक्ष स्यात्, न पार्थिवमाप्यं वा- रूपा- भावात् । तैजसवत्तु पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षवाद न संसर्गादनेकगुणग्रहणं भूतानामिति । भूता- पक्षी नियमोपपत्ति प्रतिजानीते-- नियमश्चेति । नियमोपपत्तिप्रकारं जिज्ञासते- फथमिति । सूत्रेण प्रका रमाह-विष्टमिति,न संसर्गस्यानियमोस्ति येन 'चतुर्गुणा पृथिवी इत्यादिनियमस्यानुपपत्तिः स्यात् किं तु पृथिवीमलतेजोवायूनां भूतानां मध्ये अपरम्= पूर्व पूर्व भूतं परेण= उत्तरेणोत्तरेण भूतेन विष्टम् संसू एम्सयुक्तमरित न तूत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वेणेति न संसर्गस्यानियमस्तथा च पृथिव्यादिपु जलादीनां संसर्गाद् रसादय उपलभ्यन्त, पृथिव्यादीनां च न जलादिपु संसर्ग इति न जलादौ गन्धाद्य उपलभ्यन्ते इत्युक्त नियम उपपन्न इतिसूत्रार्थः । परिशिष्टं पूर्वमेव प्रतिपादितम्। व्याचटे-पृथिवीति, पृथिव्यादीनां मध्ये पूर्व पूर्वम् पृथिव्यादिकम् , उत्तरेणोत्तरेण- जलादिना, एवमग्रेप्यन्वयः । उपसंहरति-- अत इति । ननु पूर्व पूर्वम् उत्तरेणोत्तरेण भूतेन संयुक्तं न तूत्तरोत्तर पूर्वपूर्वेणेत्यत्र कि मानमित्याशङ्कयाह- तदिति, एतत्= सूत्रोकसंसर्गनियमः, भूतसृष्टी- भूतसृष्टिप्रतिपादकपुराणेषु द्रष्टव्यं एवहि- इदानीमेतत् प्रत्यक्षेण ज्ञातुं न शक्यते प्रत्यक्षायोग्यत्वादित्यर्थः । तदुक्तम्- "माकाशं शब्दमानं तु स्पर्शमात्रं समाविशन् । रूपं तथैवाऽऽविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ । (रूपमितिकर्मपदम्) शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसमा समाविशम् ॥" इत्यादि। अत्र गब्दस्पर्शादिशब्दा आकाशवाय्वादिभूतपरा व्याख्येयास्नदनेन पूर्वपूर्वस्य भूतस्योत्तरोत्तरभूतेन संयुक्तत्वं सिद्धमित्यलम् ॥ ६६ ॥ पूर्वोक्तमेकैकगुणवादं निराकरोति-नेति, पृथिव्यादीनामुक्ता एकैफमात्रगुणवत्वव्यवस्था न । युक्ता- पार्थिवाप्ययोरपि पदार्ययोघटादिहिमाद्यो: प्रत्यक्षवार- चानुषप्रत्यक्षविषयत्वात् , उक्तव्यवस्थया पृथिवीजलयो रूपं न प्रामोवि- एफैकगुणस्वीकारेण तेजस्येव रूपसंभवात् रूपं विना च पाशुपप्रत्यक्षा- संभवादिति पृथिवीजलयोरपि चानुपप्रत्यक्षं न स्यात् भवति तु सस्माज्ञायते पृथिवीजलयोरपि रूपमा स्तीति तस्मात् पूर्वोका त्वदीया एकैकगुणव्यवस्था नोपपद्यते इतिसूत्रायः । ध्याचशे-नेति, त्रिसूत्रीम "एकैकश्येन" इत्यारभ्य सूत्रत्रयं नकारेण प्रत्याचष्टे इत्यर्थः, तत्रैकैकगुणस्वीकारपक्षे तेजस्येव रूपनिय- मात् पार्थिवाप्ययोः चाचपप्रत्यक्षं न स्यात् न धैवमस्तीत्येवं पूर्वमूत्रद्वयस्य प्रत्याख्यानम् , तृतीयसूत्रेण प जलस्य तेजस्संयोगेन चानुपप्रत्यक्षसंभवेपि पार्थिवद्रव्यस्य चानुपप्रत्यक्षं न संभवति- परेण जलमा श्रेण संयोगस्वीकारात भवति च पार्थिवस्यापि चाशुषप्रत्यक्षमित्ये तृतीयसूत्रस्य प्रत्याख्यानं वैदिवऱ्या स्थूलदृष्टया भाष्ये चानान्ते उफनृतीयसूनस्य प्रत्याख्यानं द्रष्टव्यमितिविवेकः। एतप्रत्याख्याने हेतु जि. ज्ञासते- पस्मादिति । हेतुमाह-पार्थिवस्येति, आप्यस्य अलीयस्य फरकादेः पार्थिवस्य पटादेव धानु- पप्रत्याविषयत्वादपवत्वं प्राप्नोति तेनोक्तत्रिसूयुक्ता व्यवस्था न युक्त्यर्थः । स्वाभिमायमुपाटयति- महत्येति, पानुपप्रत्यक्षं प्रति महत्वम् अनेकदव्यत्वम् अनेकावयवसमवेत रूपातंच कारणमस्ति पत्र पूत्रोधमतेन रूपस्य तेजस्वैर सरवान् पृथिवीजलयोश्वाऽसत्त्वात् तैजसमेव द्रव्यं पामुपप्रत्यक्षविपयो भयेन तु पार्थिवमाप्यं च, भवति प वैजसद्व्यवन् पार्थिवाप्ययोरपि द्रध्ययोः प्रत्यक्षमिति पिपी. जलयोरपि रूपबत्तं प्राप्तमिति नोनीत्या भूवानां भूतान्तरसंसर्गानेगुगमहणमुपायने इत्याह- - ·.4 अर्यविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । तररूपकृतं च पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वं ब्रुवतः प्रत्यक्षो वायुः मसज्यते. नियमे वा कारणमुच्यतामिति । उसयो; पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् , पार्थिवो रसः पइविधः, आप्यो मधुर एव न चैतत् संसर्गाद भवितुमर्हति । रूपयो; पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाद, तैजसरूपानुगृहीतयोः संसर्गे हि यजकमेव रूपं न व्यङ्ग्यमस्तीति । एकानेकविधत्वे च पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् रुपयोः पार्थिवं हरितलोहितपीताधनेकविध रूपम् आप्य तु शुक्लमप्रकाशकं चैवदेकगुणानां संसर्गे सयुपलभ्यते इति । उदाहरणमात्रं चैतत् । अतः परं प्रपञ्चा- स्पर्शयो; पार्थिवतैज़सयोः प्रत्यक्षला. पार्थिवोऽनुष्णाशीतः स्पर्श उष्णस्तैनसः प्रत्यक्षः न चैतदेकगुणानामऽनुप्णाशीतस्पर्शेन वायुना संसर्गेणोपपद्यते इति । तैजसअदिति । उक्तमते वाधकमाह- भूतान्तरेति, यदि तेज़ोरूपेण पार्थिवाप्ययोव्ययोः प्रत्यक्षत्वम्- प्रत्याविषयत्वं स्यात्तदा विशेपासंभवात् तैजसरूपेण वायोरपि संसर्गात् चानुपप्रत्यक्षं स्यात् न चैवमस्ति, किंवा नियमे तेजोरूपेण पार्थिवाप्ययोरेव चाक्षुपं संभवति न वायोरिति नियमे कारणं वक्तव्यं न च वक्तुं शक्यते इति नोक्का व्यवस्था युक्तेत्यर्थः । अत्र “ यस्यैकैकगुणानि भूतानि तस्य तैजसमेव द्रव्यं रूपवत्वात् प्रत्यक्षं प्राप्नोति न पार्थिवमाप्यं वा- अरूपत्वात् " इतिवार्तिकम् , “त्रिविधं हि द्रव्यं चाक्षुपमिष्यते- पार्थिवमाप्यं तेजसं च तत्र रूपवत्त्वेन तैजसमेव चाक्षुपं स्याद् नेतरत्- अरूपवत्वात् , न च रूपिद्रव्यसंसर्गाचाशुपत्यमरूपयोरपि पार्थिवाप्ययोरिति वाच्यम्- नभोनभस्वतोरपि पाशुपत्व- मसझात- अस्ति हि रूपवता तेजसा तयोः संयोगः" इति च तात्पर्यटीका । सूत्रे " पार्थिवाप्ययोः" इति सामान्येनोक्तं तदनेन पदेन पृथिवीजलसंवन्धिपदार्थमात्रस्य प्रकृती- •पयोगिनो प्रहणसंभवाद् वर्णकान्तरमाह- रसयोरिति, पार्थिवाप्यौ रसौ रासनप्रत्यक्षविपयायेव तत्र थियो, पड्विधस्य रसस्य जले चैकस्य मधुरस्यैव प्रत्यक्षं भवति एतद्वैपम्यं च पूर्वोकसंसर्गमतेन नोप. -पद्यते- तादृशमतेन पृथिवीजलयोः रसानां साम्यमेव स्यात् किं वोक्तमतेन रसो जलस्यैव गुण इति जले एव पविधरसस्य प्रत्यक्षं स्यात् न पृथिव्यामित्यर्थः । वर्णकान्तरमाह- रूपयोरिति, पार्थिवाप्ययो रूपयोः प्रत्यक्षत्वात् पृथिवीजलयोरपि रूपसत्त्वं प्राप्तमिति तेन तेजस्यैव रूपमितिपूर्वोक्ता व्यवस्था न युक्तेत्यन्वयः,। उक्तमते वाधकमाह- तैजसेति, संसर्ग= उक्तभूतान्तरसंसर्गपक्षे वैजसरूपानुगृहीतयोः- जसरूपयुक्तयोः पार्थिवाप्ययोः रूपस्य प्रत्यक्षं न संभवति हि= यतः- रूपम्- जसरूपं घटादीनां व्याकम् प्रकाशकमेव भवति न तु व्यङ्गयम्= ग्राह्यमपि गृह्यते च पार्थिवाप्ययोरपि रूपमिति नोक्तसं- सर्गमतं युक्तमित्यर्थः । पार्थिवाप्ययोस्तैजसरूपेणानुग्रहपझे तद्रूपं परप्रकाशकमपि स्यात्-तेजोरूपस्य पर- प्रकाशकत्वात् न च पार्थिवादिरूपं परप्रकाशमिति नोक्तमतं युक्तमित्याशयः । अत्र "संसर्गे" इत्यस्य स्थाने प्रत्यक्षे इति वक्तव्यमासीत् । वस्तुतस्तु चिन्त्यमेतत्- दीपादिरूपस्यापि प्रत्यक्षत्वात् वाक्यमपीदम- संबद्धमेव, अत एव बाधकान्तरमाह- एकेति, विपयत्वं सप्तम्यर्थः- पार्थिवाप्ययोः रूपयोः एकानेक विधत्वविषयकप्रत्यक्षस्य स्पष्टत्वादुक्तसंसर्गमतं नोपपद्यते इत्यर्थः, उक्तं ब्याचष्टे- पार्थिवमिति, पार्थिव रूपं हरितादिप्रकारेणानेकविधं जलरूपं त्वेकविधमेव शुलम् अप्रकाशकम् अभास्वरम् एतद्वैषम्यं चैकैक- गुणानां भूतानां संसर्गे सवि भूतान्तरगुणग्रहणमते नोपपद्यते- तन्मते रूप तेजस एव गुण इति तेज संसर्गात् पृथिवीजलयोः प्राप्नुवदूपमेकविधयैव प्राप्नुयात् किं वा जुलतेजसोरव्यवधानाजले एवानेकविध स्यात् नं पृथिव्यामित्यर्थः । किंचिदुपसंहरति- उदाहरणेति, एतन्= यत्रोक्तम् । संक्षेपेणोक्तं भूतानां प्रस्तारेण प्रपञ्चयति- अतः परमिति, उक्तमते पार्थिवाप्ययोः समुचयेन दोपाः प्रदर्शिताः संप्रति पार्थिवतेजसादिसमुच्चयेन दोपानाह- स्पर्शयोरिति, पार्थिववैजसपर्शयोः प्रत्यय ·. प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. १आदिक- अथ वा पार्थिवाप्ययोव्ययोर्व्यवस्थितगुणयोः प्रत्यक्षवाद- चतुर्गुणं पार्थिवं द्रव्यं त्रिगुणमाप्यं प्रत्यक्ष तेन तत्कारणमनुमीयते- तयाभूतमिति. तस्य कार्य लिङ्गम्- कारणभावादि कार्य- भाव इति । एवं तैजसवायव्यंयोव्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् गुणव्यवस्थायास्तत्कारणे द्रव्ये व्यवस्थानुमानमिति । दृष्टश्च विवेकः- पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाव: पार्थिव द्रव्यमध्यादिभिर्वियुक्तं प्रत्यक्षतो गृह्यते आप्यं च पराभ्यां तैनसं च वायुना, न चैकैकगुणं गृह्यते इति । निरनुमानं तु "विष्टं बपरं परेण ६६" इत्येतदिति= नात्र लिङ्गमनमापकं गृह्यते इति येनैतदेवं प्रतिपयेमहि । यचोक्तम्- 'विष्टं हापरं परेणेति भूतसृष्टौ चेदितव्यं न सांगतम्' इति नियमकारणाभावाद- क्तम् , दृष्टं च सांपतम्- 'अपरं परेण विष्टम् ' इति= वायुना च विष्टं तेज इति । विष्टत्वम् • पृथिवीतेजसोः सर्शवत्व स्वीकार्यमित्यर्थः । उक्तमने दोपमाह- पाथिर इति, एपगुणानाम् एषः गुणयतां भूतानाम्, एतन्- एतादृशंपन्यं नोपपयते यत् पृथिव्यामनुष्णाशीवस्तेजसि पोष्णः स्पर्श इति, पूर्वोक्तमते रपनों यायोरेष गुणः स पाप्यनुप्गाशीत एव तथा पानुष्णाशीनरपर्शविशिष्टपायुर्मसर्गेग जलादी प्राप्नुवन् पोऽनुष्याशीन एवं प्राप्नुयात् न तु जले शीतस्तेजसि पोष्णः पृथिव्यां पानुप्गाशीत इति बपन्यमुपपद्यते इत्यर्थः । वर्गवान्तरमाह-अय वैति, व्यवस्थितगुणधमाह- पतुर्गुणमिति, गन्धरस: रूपरपर्गविगिटम , त्रिगुणम= गमम्पपविशिष्टम. इत्येवं व्यवस्थितगुगयोरेव पार्थिवाप्यद्रव्ययोः प्रत्या भवतीति पृधियागुफागपतुपूयं शरे पोषगुगत्रितयं स्योकार्यमिति मात्रगुणामुरायो इत्यर्थः, तेन प्रत्यक्षेगानुमीयते- सरपारण पार्थिडम्य कारणं पृधियो पयाभूतम गुणपतुष्टविशिष्टम् माप्यद्रव्यकारण प भटगूनं गुणप्रिनयविशिएमिति । तस्य- सानुमानस्य कार्य पार्थिवाप्ययं कि पा सगतगुमान् लिङ्गम् माधयम , काय रिदत्य तुमार-पारणति, वारणानुपमेव पार्य भर. वीति कारणीभूतमूतपूज्यन्दम्य साहमाधि मंभवनीय ाि गुगाना कारणे पृषिष्यादिभूनंपु भावा- सत्यदेव पायें द्रव्ये माव: प मभवतीति भूनेगरीचा गुन्द fre. मिति न समर्गेण गुणवमित्यर्थः । मने दोपान्तामाद- एमिनि, गुणस्यामायानि पचपन्न क. छपरी पा, परिपतगुम्योन्जमवायलद्रव्यो: PATABiयो:पाययेष কথায় এ গাধি লাল সালীমূ ব সদগীয়া শ গ स्था अनुमान भाति-कार्यगुमान बानियमादिमियोमामffe. मिति एरगुपया दलिता नोगतोय': HTTEERE: सागानेगुगनं तदा पिाद मारनेर Pre- मेति, रि, निरनि-पति, शानिमि: Ele, मि गंगटस्, पाrepare fagi.antarily और गाना रिमी शनि ori attrat. पण मान रिमुनि माया पारिश ने रेन RERA PETimes - "नरि निगम xि pोर- -गिटन मा.-riliz-"fr:"cin, Cart- मोनर re-- दुनिदिदी Niraafn- ना- मिग-सिनी treamfice पभP- TETre in-d., Purna - ·अर्थविवेचनम् ] न्यायमाप्यम् । संयोगः स च द्वयोः समानः, वायुना च विष्टत्वात् स्पर्शवत् तेजः न तु तेजसा विष्टलाद् रूपवान् वायुरिति नियमकारणं नास्तीति । दृष्टं च तैजसेन पर्सेन वायव्यस्य स्पर्गस्याभि- भवादग्रहणमिति न च तेनैव तस्याऽभिभव इति ॥ ६७ ॥ तदेवं न्यायविरुद्ध प्रयादं प्रतिषिध्य “न सर्वगुणानुपलब्धेः ६३ " इति चोदितं समाधीयते- पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत्तत्प्रधानम् ॥ ६८ ॥ तस्मान्न सर्वगुणोपलब्धिमा॑णादीनाम्. पूर्व पूर्व गन्धादेर्गुणस्योत्कर्षात् तत्तन्मथानम् । का प्रधानता ?, विषयग्राहकत्वम् । को गुणोत्कर्पः ?, अभिव्यक्तौ समर्थत्वम् । यथा वाद्यानां पार्थिवाप्यतैनसानां द्रव्याणां चतुर्गुणत्रिगुणद्विगुणानां न सर्वगुणव्यञ्जकत्वं गन्धरसरूपोत्कर्षातु यपाक्रमं गन्धरसरूपव्यजकत्वम् एवं प्राणरसनचक्षुपां चतुर्गुणत्रिगुणद्विगुणानां न सर्वगुण- अपरम् पृथिव्यादिभूतं परेण= जलादिभूतेन विष्टम्= संयुक्तं संप्रत्यपि प्रत्यक्षेण दृश्यते, उदाहरति- वायुनेति, पृथिन्यादेर्जलादिना संयोगस्तु अत्यन्तप्रसिद्ध एवेत्यन्वयः । विष्टत्वपदार्थमाह-विष्ठत्वमिति, .स:- संयोगः, द्वयोः द्वयोः संयुक्तयोर्भूतयोः समानः-संयोगस्योभयचित्वात् तया च यया वायु- संयोगेन तेजसि पर्शः प्राप्नोति तथा तेजस्संयोगेन वायौ रूपं प्राप्नुयादेव न चैवमस्ति तर वायुना विष्टत्वात्= संयुक्तत्वात् तेजः स्पर्शवद् भवति तेजसा विष्टत्वाद् वायू रूपवान् न भवतीति त्वदुनियमे कारणं नास्तीति न स नियमः स्वीकर्तुं शक्यते इत्यर्थः । पूर्वपझे दोपान्तरमाह- दृष्टं चेति, वैमसेनोप्णेन स्पर्शेन वायुस्पर्शस्यानुष्णाशीवस्याभिभवो भवति तैनामहणं भवति प्रीप्मादौ तत्र वन्मते वायोरेव स्पशी गुणः स एव वायुसंसर्गात् तेजसि गृह्यते तस्य च तेनैशभिभवो न संभवतीति वायुस्पर्शस्याभिभवो न स्यात् वथा च प्रोमादावपि वायोरनुष्णाशीतः स्पशों गृह्येव न च गृह्यते गृहाते चोष्णः स्पर्शः तेन यायु- स्पर्शस्य तेजस्पर्शनाभिभवः सिद्धः अभिभवश्वान्येनेवान्यस्य संभवतीति वायुपातिरिक्त पर स्पर्श स्तेजसि स्वीकार्य इति न त्वदुक्तरीत्या भूतान्तरेषु भूतान्तरसंसर्गेण भूतान्तरगुणानां प्रहणव्यवस्योप- पद्यते किं तु मदुक्तरीत्यैव गुणव्यवस्थोपपद्यते इत्यर्थः ।। ६७ ॥ अभिमसूत्रमवतारयति- तदेवमिति, एवम् = उत्तरीत्या, प्रबादम् भूनेप्पैरिगुणत्र्यान्यावादम् , पोदितम् पूर्वपशः । न सर्वगुणेतिपूर्वपक्षसूत्रस्योत्तरमाह-पूर्वेति, प्राणादिकमिन्द्रियं गन्मसरूपस्पर्श शब्दानां गुणानां मध्ये पूर्वपूर्वगुणस्य उत्कर्षान्= विशिष्टत्वान् किं वा प्राणादिपाहत्वात् तत्तन्यधाम्- गन्धादिमात्रप्राइकमिति न प्राणादिभिः रसादिपणापत्तिरवया च पृथिल्या गन्धरसम्पपानां सत्त्वेपि माणं गन्धस्यैव प्राहकं जले च रसरूपस्पर्शाना सत्तेपि रसनं रसम्यैव प्राहक तमसि रूप. स्पर्शयोः सत्त्वेपि च रूपस्यैव प्राहकं त्वक् च स्पर्शस्यैवैति सूनार्यः । व्याचक्षाणः सूनशेपमाr-तस्मा. दिति, तस्मान् पूर्वपूर्वगुणस्योत्कर्षात् , प्राणादीनामिति पर्वरि पष्ठी प्राणादिभिरित्यर्थः । गान्वय- माह-पूर्वमिति, पूर्वपूर्वस्येत्यर्थः। प्राणादिकं तत्तप्रधानम्- गन्धादिपादकम् । प्रधानशवप्रतिषाचं मिना सते-पेति, उत्तरमाह-विषयेति, मन्त्र माहकत्वमित्येव वतन्यमासीत् तथा च "तत्तप्रधानम्" इत्यस्य 'गन्धादिमात्रप्रायम् । इत्यर्थः सिद्धः । उत्तपशन्दप्रतिपाय जिज्ञासने- इति, सरमाह- अभिव्य. पाविति, प्राणादिमिर्माहत्वमितियावत् । उक्के दृष्टान्तमाद- ययेति, यया यानं पापि गौवं गन्धर- सरूपसौ: चतुर्गुणमपि मुटुमगन्भस्यैवामित्र्यसकं धया मागं पार्थिवचात् घर्गगमपि सम्मिन पियां गन्धमानस्योत्कर्षात् गन्धमात्रस्य प्राइक न रसाद, यया घ यापमाप्यं द्रव्यं मुरामलं त्रिगुणमपि मोदकादिरसस्पैगामिन्यव तया रसनं जलीयवा निगुगमपि स्वस्मिन् अंडे प रममावस्योकपाल ·-- . २७६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. माहिये- ग्राहकत्वं गन्धरसरूपोत्कर्षात्तु यथाक्रमं गन्धरसरूपग्राहकत्वं तस्माद् घाणादिभिर्न सर्वेपों गुणानामुपलब्धिरिति । यस्तु प्रतिमानीते- गन्धगुणवाद् घ्राणं गन्धस्य ग्राहकम् एवं रसना- दिप्वपीति, तस्य यथागुणयोगं प्राणादिभिर्गुणग्रहणं प्रसज्यते इति ॥ ६८ ।। ।। किंकृतं पुनर्व्यवस्थानं किंचित् पार्थिवमिन्द्रियं न सर्वाणि?. कानिचित् आप्यतैजस- वायव्यानि इन्द्रियाणि नं सर्वाणि ? इति- तद्यवस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ ६९ ॥ अर्थनिर्दृचिसमर्थस्य पविभक्तस्य द्रव्यस्य संसर्गः पुरुपसंस्कारकारितो भूयस्त्वम् , दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्त्वशब्द:-प्रकष्टो यया विषयः भूयान्' इत्युच्यते, यथा पृथगर्यक्रियासमानि रसमावस्य ग्राहकं न रूपादेः, यथा च पाद्यं तैजसं द्रव्यं दीपादि द्विगुणमपि घटादिरूपस्यैवाभिव्यंजक तथा चक्षुस्तैजसत्वात् रूपस्पर्शाभ्यां द्विगुणमपि स्वस्मिन् तेजसि च रूपमात्रस्योत्कर्षाद रूपमात्रस्य प्राहक' न स्पर्शस्येति न घ्राणादिभी रसादीनां सर्वेषां गुणानां पृथिव्यादिवृत्तीनामुपलब्ध्यापत्तिरित्येवं प्राणा- दिमिर्गन्धादिमात्रोपलब्धिव्यवस्थोपपद्यते इत्यन्वयः । "रसनमिन्द्रियमाप्यम्- गन्यादिपु मध्ये नियमेन रसस्य व्यजकत्वात् दन्तान्तरस्यन्दमानोदकविन्दुवत्, न खलु विशुप्यदास्यो मोदकादिरसमनुभवति" इति वाचस्पतिमिश्राः । निराकर्तुं पूर्वपक्षिमतमनुवदति- यस्त्विति, घाणे गन्ध एवैको गुणोस्तीति'मार्ण गन्धमात्रस्य ग्राहक ने तु गन्धस्योकांत. एवं रसने रस एकः चक्षुपि च रूपमेवैकमस्तीति रसन रसमात्राहक चक्षुश्च रूपमात्रमाहक न तु रसरूपयोगकर्पादित्यर्थः, अत्र "गन्धमात्रगुणत्वादेव घाणं गन्धस्य व्यश्चकं न तु गन्धस्योकीदित्यर्थः" इतितात्पर्यटीका । उक्तं निराकरोति- तस्येति, उत. पूर्वपक्षिमते यथागुणयोगम् पृथिव्यां गन्धरसरूपस्पर्शाः सन्तीति घ्राणेन तेषां चतुर्णामपि ग्रहणं स्यात् गन्धवद् रसादीनामपि पृथिवीवृत्तित्वात्, न हि माणेन स्ववृत्तिर्गन्धो प्रायोति येन घाणे गन्धमान- सत्त्वात् गन्धमात्रप्रहणनियम उपपद्येत, एवं रसनेन जलगृत्तिरूपस्पर्शयोरपि ग्रहणमापयेत-रसवत् जलवृत्तित्वाविशेषात् , एवं पशुपा तेजोवृत्तिस्पर्शस्यापि प्रहणमापयेत- रूपवन तेजोवृत्तित्वाविशेषान्, नं हि रसनादिभिरपि स्ववृत्तिरसादिकं प्राथमस्ति येन रसादिमानवत्वेन रसादिमात्रमहणनियम उप- पंद्यतेत्यर्थः । किं च प्राणादीनां पृथिव्यादिकार्यत्वात् पृथिन्यादौ च रसादीनां प्रत्यक्षत्वाद् प्राणादावपि रसादीनां सत्त्वं प्राप्तमिति स्ववृत्तिगुणप्राहकत्वैपि घाणादिभी रसादीनां प्रणमापद्यते, तथा स्वस्ति- गन्धादिप्राहकत्वे सर्वदेव गन्धादिग्रहणं गन्धादेरभिव्यक्तिचापयेतेति पूर्वपक्षिमते दोपः । मदुसरीत्या तूत्कर्पस्य प्रहणकारणत्वे पृथिव्यादिषु प्राणादिपु ष गन्धादीनामेवोत्कर्षाद् रसादीनां चोकर्षाभावाद् घ्राणादिभिर्गन्धादिमात्रग्रहणनियम उपपद्यते इति ।। ६८॥ सर्वाणीन्द्रियाण्येकभूतोत्पन्नानि कि न स्वीमियन्ते इत्याशते- तिमिति, किंचित- पाणं पार्थिवं फानिचिन्- रसनमाप्य पशुस्तैजसं स्पर्शनं पायव्यमितिव्यवस्थानियामक किमित्यर्थः । सर्वाण्ये. धेन्द्रियाणि पार्थिवानि वा आप्यानि घा तैजसानि वा वायत्र्यानि वा किं न स्युरित्याक्षेपः । सूनेणोरा रमाह- तदिति, प्राणं पार्थिवमित्यादिव्यवस्था भूयस्त्वान् प्राणादौ गन्धादीनां भूयम्वादुपपद्यते भूयस्तं पाय प्रधानत्वम् , तथा हि पृधिव्या गन्धस्य भूयस्त्वं स्पष्टमेव प्राणेन च गन्धमा गृह्यते तेन प्रापेपि गन्यभूयस्त्वमनुमीयते इतिगन्धभूयस्त्वविशिष्टस्य प्राणस्य गन्धभूयात्वविशिष्टपयियोरार्यत्वं विज्ञायते एवं जलरसनयोः रसभूयस्त्वात् पारणकार्यभावः तेजशशुपोश्च रूपमयस्त्वान् यायुम्पर्शनयोग्य पर्शभूयशाम फारणकार्यमावो विधायने इति प्राणं पार्थिव रसनमाप्यं पशुम्तै सं म्पर्शनं यायध्यमिति व्यस्योप- पद्यते इतिसूनार्थः । च्याचष्टे- अति, मत्र-"आर्थ:- पुरुषार्थ, प्रविमतम्येवि-इतरंग्यो विशिष्टस्य संस्कारफारित इति- अष्टकारितः" इविनात्पर्यटोका। अनिचिसमर्थस्य मुग्पादिभोगमपत्ति. समर्थस्य प्रविमरुस्य-इवरेम्यासमुन्यमानेम्यो विशिष्टस्य वैशिष्टयं पात्र मुग्यमानलं दप्यस्य- पदा.

·अर्थविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । पुरुषसंस्कारवशाद् विपापविमणिप्रभृतीनि व्याणि नियन्ते न सर्व सर्वार्थम् एवं पृथगविषय- महणसमर्यानि घाणादीनि निर्वयन्ते न सर्वविपयग्रहणसमर्थानीति ॥ ६९ ॥ स्वगुणान् नोपलभन्ते इन्द्रियाणि, कस्मादितिचेत् ?- सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥ स्वान् गन्धादीन् नोपलभन्ते प्राणादीनि । केन कारणेनेतिचेत् ?, स्वगुणैः सह प्राणा- दीनामिन्द्रियभावात् घ्राणं स्वेन गन्धेन समानार्थकारिणा सह वायं गन्धं गृहाति तस्य स्वगन्धयहणं सहकारिवैकल्यान भवति. एवं शेपाणामपि ॥ ७० ॥ यस्य गन्धादेः पुरुपसंस्कारकारित. जीवादृष्टकृतो यो प्राणादौ संसर्ग संन्धः किं वा प्रकर्षः स एष भूयस्त्वमत्र विज्ञेयं तथा च तादृशभूयस्त्वात्= संबन्धादेव वा प्रकर्षादेव वा प्राणादीनां पृथिव्यादिभि- सह कार्यकारणभावो विज्ञेयः, मस्ति च घ्राणे गन्धप्राप:- गन्धमात्रप्राहकत्वात् अस्ति च पृथिव्यामपि गन्धमकप.-- गन्धप्राधान्यादिति घ्राणप्रथिव्योर्गन्धभूयस्वादेव कार्यकारणभावः सिद्धा, एवं रसनादीनां जलादिभिरुत्तरीत्यैव रसादिभूयस्त्वादेव कार्यकारणभवः सिद्ध इति न कार्यकारणभावस्याऽव्यवस्था न वा सर्वेपामिन्द्रियाणां सर्वभूतकार्यत्वापत्ति प्येकभूतकार्यस्त्रापत्तिर्वाऽऽपद्यते इत्यर्थः । प्राणादिजन्य. प्रत्यक्षकाले प्राणादिभिर्गन्धादीनां भुज्यमानत्वं रसादीनां चाभुज्यमानत्वमदृष्टकृतं स्पष्टमेव । अत्र को संसर्गशब्दप्रयोगस्तु भाष्यकारस्य नैसर्गिकप्रमादकृत एवेत्यलम् । प्रकर्पभूयस्त्वयोरैक्यमुदाहरति- दृष्ट इति, 'यथा प्रकृष्टो विषयः' इत्येवमन्वयः । प्रक= प्रकर्पनोधनार्थम् भूयस्त्वशब्दः- भूयस्त्वयोधको भूयश्शब्दः प्रयुज्यमानो दृष्टः- भूयान् गन्ध इति= प्रकृष्टो गन्ध'इत्यर्थ इत्यन्वयः । स्ववक्तव्ये दृष्टान्तः माह- यथेति, यथा जीवादृष्टवशात् विषादिद्रव्याणि पृथगर्थक्रियासमर्थानि निर्वय॑न्ते= जायन्ते न सर्व सर्वार्थम् सर्वक्रियासमर्थ जायते अर्थक्रिया च यथा विषयस्य मारणम् . तथा प्राणादीनीन्द्रियाण्यपि जीवादृष्टवशात् पृथग्विषयग्रहणसमर्थान्येव जायन्ते, न तु सर्वविपयग्रहणसमर्थानीति तेन प्राणादिभिर्ग- धादिमात्रस्यैव ग्रहणं भवति न रसादेस्तेन घ्राणादौ गन्धादीना भूयस्त्वमनुमीयते गन्यादीनां भूयस्त्येन च प्राणादेर्गन्धादिभूयस्त्वविशिष्टपृथिव्यादिकार्यत्रमनुमीयते इति न सर्वेषामिन्द्रियाणामेकभूतकार्यत्व- मित्यर्थः । यदि च सर्वाणीन्द्रियाणि सर्वेपा गन्धादीना ग्राहकाणि स्युलदोक्ता कार्यकारणभावव्यवस्था न स्यादपि न चैवमस्तीति कार्यकारणव्यवस्थोक्ता सिद्धेति शङ्कासमाधान विज्ञेयम् ।। ६९ ॥ यदि घाणादीनां स्खनिष्ठगन्धादिप्राहकलं स्यात्तदा गन्धायकैकगुणवत्त्वेन गन्धाकैकगुणमाह- कत्वं पूर्वपक्षोत्तमुपपद्येतापि न चैवमस्ति किं तु प्राणादिकं पृथिव्यादिविषयनिष्ठमेव गन्यादिकं गृहावि न स्वनिष्ठमपीत्याह- स्वगुणानिति, स्वगुणान् स्वनिधान् गन्धादीन, इन्द्रियाणि- वाणादीनि । अन्न हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । सूत्रणोत्तरमाह- सगुणानामिति, सगुणानाम् गन्धादिविशिष्टानामेय घाणादीनामिन्द्रियभावात् इन्द्रियत्वं स्थीक्रियते इति प्राणादीनां स्वनिष्ठगन्धादिप्राहकले नोपपद्यते- स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् , स्वनिष्टगन्धादिग्राहकत्वेऽशवः स्वमाहकत्वमेव स्यात्- गन्धादिविशिष्टस्यैव प्राणादेरिन्द्रियत्वात् न चेन्द्रियाणामिन्द्रियग्राह्यत्वमुपपद्यते- अप्रत्यक्षत्वादिति सूचार्यः । व्याचटे- स्वानिति, स्वनिप्यानित्यर्थः । उक्त हेतु जिज्ञासते- वेनेति । हेतुमाह- स्वगुणैरिति, सूत्रोक्त एव हेतुः सच व्याख्यातः । इन्द्रियाणामुक्तं स्वगुणाग्राहकत्वमुपपादयति-प्राणमिति, स्वेन स्वसमवेतन, समा. नार्थकारिणा= सहकारिणा, सहकारिणश्व समानार्थकारित्वम्= एकार्थक्रियाचारित्वं स्पष्टमेव तथा घाणादेर्याहगन्धादिग्रहणे स्वगन्धादिक सहकारि भवति. तस्य- प्राणादे स्वगन्धादिपणे गन्धाधन्तर सहकारि नास्तीति सहकारिवैकल्यादेव स्वगन्धादिमहणं न संभवति, सहकारिणं च विना कार्यन संभवति, न प यानं गन्धादिकं सहकारि संभाति- तस प्रासलादित्यर्थः । उक्तं सांत्रातिल ·२५८ प्रसमपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. १आदिके- यदि पुनर्गन्धः सहकारी च स्याद् प्राणस्य ? ग्रायश्च (स्यादेव ? ) इत्यत आह- - तेनैव तस्याग्रहणाच ॥ १ ॥ न गुणोपलब्धिरिन्द्रियाणाम् । यो ब्रूते- यथा चार्य द्रव्यं चक्षुपा गृह्यते तथा तेनैव चक्षुपा तदेव चक्षुद्यतामिति तादृगिदम्- तुल्यो घुभयत्र प्रतिपत्तिहेत्वभाव इति ॥ ७१ ॥ न-शब्दगुणोपलब्धेः ।। ७२ ।। स्वगुणान् नोपलभन्ते इन्द्रियाणि' इत्येतन्न भवति- उपलभ्यते हि स्वगुणः शब्दः श्रोत्रणेति ।। ७२ ।। K तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ।। ७३ ॥ एवमिति, एवमेव शेपाणाम् = रसनचक्षुरस्पर्शनानामपीन्द्रियाणां स्खनिष्ठरसाद्यप्राहयत्वं विज्ञेयम् । तथा चं प्राणादिकं पृथिव्यादीनामेव गन्धादिकं गृहातीति सिद्धं तन पृथिव्यादीनामनेकगुणेषु गन्धादिकमेव गृहातीत्यत्र गन्धादीनामुत्कर्ष एव हेतुन तु प्राणादीनां गन्धादिमात्रविशिष्टत्वमिति भावः । अन्यत् पूर्वमुक्तमेव ॥७॥ ननु यथा चैनसहकारी चैत्रग्राह्यो भवति तथा यदि स्वगन्धादिर्घाणादिसहकारी स्यात्तदा घ्राणादि- प्रायोपि स्यादेव तथा च प्राणादेः स्वनिष्ठगन्धादिमात्रमाहकत्वेनैव रसाद्यप्राहकत्वं प्राप्तमिति मदुतमेव युक्तमित्याशङ्कते- यदीति । अस्य सूत्रेणोत्तरमाह- तेनैवेति, तेनैव तस्य ग्रहणं न भवतीति प्रसिद्धमेव यथा घटेन तटस्य. तद्धस्तेन तद्धस्तस्य ग्रहणं न भवति, इन्द्रियाणां स्वगन्धादिविशिष्टानामेवेन्द्रियत्व- मुक्तमेव तत्र प्राणादिभिः स्वगन्धादिग्रहणे स्वेनैव स्वग्रहणं प्रसज्येत न चैतदुपपद्यते इति सहकारिभूत- स्यापि स्वगन्धादेओणादिभिर्माह्यत्वं न संभवतीति सूत्रार्थः । व्याचक्षाणः सूत्रशेपमाह- नेति, गुणो- पलब्धिः= स्वगुणोपलब्धिः, इन्द्रियाणामिति कर्तरि पष्टी- इन्द्रियैरित्यर्थः । बाधकदृष्टान्तमाह- य इति, इदम् इन्द्रियैः स्वगुणग्रहणम् तादृक्- उक्त दृष्टान्तसदृशमेव तथा च यथा तेनैव चक्षुपा तच्चक्षुर्महण- मनुपपन्नं तथैवेन्द्रियैरपि स्वगुणग्रहणमनुपपन्नम्- अमेदात् तेनैव तस्य ग्रहणासंभपात्, इन्द्रियगुणानां चेन्द्रियेष्वन्तर्भावस्योक्तत्वादित्ययः । चैत्रसहकारिणस्तु चैत्रेण ग्रहणं संभवति- परस्परं भेदात् । उक्त साम्ये हेतुमाह- तुल्य इति, यथा तेन च पा तचक्षुग्रहणस्य साधको हेतुर्नास्ति तथैरेन्द्रियैः स्वगुणप्रह- णस्यापि साधको हेतुर्नास्तीत्यर्थः । तथा च प्राणादिभिः पृर्षियादिगन्धस्यैव प्रहणं सिद्धं तत्र गन्धादि. मात्रग्रहणे गन्यादीना प्रकर्ष एव मदुको हेतुः सिद्धो न स्वदुक्त इत्याशयः ॥ १॥ उक्तं पूर्वपक्षी व्यभिचारप्रदर्शनेन निराफरोति-नेति, इन्द्रियैः स्वगुणो न गृह्यते इति नोपपद्यते- श्रोत्रेण स्वगुणस्य शब्दस्य ग्रहणात्, श्रोत्रस्यापाशत्वं शब्दस्य चाकाशगुणवं प्रसिद्धमेव, तया घ श्रोतवद् घ्राणादीनामपि स्वगुणप्राहकत्वं प्राप्तम् , श्रोत्रं हाफाशमेवाकाशं च व्यापकमिति शब्दमावस्या काशलक्षणश्रोत्रगुणवं प्राप्तमिति न पोनस्य स्वगुणीभूतशब्दातिरिक्तशब्दमाइफल्यमुपपद्यते इति स्वगुण. प्राहकत्व स्वीकार्यमेवेत्ति सूनार्थः । व्यावष्टे- स्वगुणानिति, अयं सिद्धान्तानुवादः । परिहरति-इत्येत. दिति । उत्तसिद्धान्ते व्यभिचारं प्रदर्शयति- उपलभ्यते इति । तथा च प्रोत्रवद् घ्राणादीनां स्वगुण• प्राहकत्व प्राप्ते गन्धादिमात्रग्रहणे मदुक्त एव हेतुर्युक्तः- प्राणादीनां गन्धादिमात्रयत्वमितीत्यर्थः ।।७२।। श्रोत्रेण स्वगुणस्यापि शब्दस्योपलब्धि सिद्धान्ती समाधत्ते- तदिति, योगेण तदुपलबि- स्वगु- गस्य शब्दस्य योपलब्धिः सा शब्दस्य इत्तरेतदव्यगुणेभ्यः= गन्धादिभ्यो वैधान्- चैडहण्यादेव भवति वैलक्षण्यं च श्रोत्रानन्तर्भाव:- शब्दगुणविशिष्टस्याकाशस्य श्रोनवानगीकारात्, पृथिव्यादि. भूवानि हि गन्वादिरहितानि नै सन्तीति गन्धादिविशिष्ट थिन्यादिभ्यो नायमानानि प्राणादीनि गन्धादिविशिष्टान्येवेन्द्रियाणि भवन्ति वत्र प्राणादिमिः स्वनिष्टगन्धादिपणे पूर्व दोषाः प्रदर्शिता त ·अर्थविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २७९ न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रियं भवति, न शब्दः शब्दस्य व्यञ्जकः । न च प्राणादीनां स्वगुणग्रहणं प्रत्यक्षं नाप्यनुमीयते, अनुमीयते तु श्रोत्रेणाकाशेन शब्दस्य ग्रहण शब्दगुणवं चाकाशस्येति, परिशेपश्चानुमान वेदितव्यम्- आल्मा तावत् ओता न करणम् , मनसः श्रोत्रले पधिरत्वाभावः, पृथिव्यादीनां घ्राणादिभावे सामर्थ्य श्रोत्रभाये चाऽसामर्थ्यम् , अस्ति चेदं श्रोनम् आकाशं च शिष्यते परिशेपादाकाशं श्रोत्रमिति ।। ७३ ।। ॥ इति वात्स्यायनविरचिते न्यायभाये तृतीयाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥ एव, आकाशस्य तु न शब्दविशिष्टत्वनियम:- आकाशस्याऽनादित्वेनाऽनित्यशब्दापेक्षया पूर्वभाविवा- दिति शब्दगुणरहितमेवाकाशं श्रोनं भवति तथा च श्रोत्रेणापि न श्रीनान्तर्भूतः शब्दो गृह्यते इति नेन्द्रियाणा स्वगुणाऽग्राहकत्वे व्यभिचारः संभवति- प्राणादीनामपि स्वान्तर्भूतगन्धादिप्राहक्त्वस्यैव प्रतिषिद्धत्वादिति सूनार्थ. । व्यावष्टे- नेति, गुणेन सगुणम्= गुणेन सहितम् , शब्दरहितस्याकाशस्य श्रोत्रत्वं च सूत्रव्याख्याने प्रतिपादितमेव । उक्ते उपपत्तिमाह- नेति, शब्दस्य शब्दव्यशकत्वे व्यङ्गयत्व- मपि स्यादेव तब द्वितीयाध्यायद्वितीयाहिके शब्दनिरूपणावसरे प्रतिपिद्धमिति न शब्दस्य शब्दव्यज- फत्वं संभवति तथा च न शब्दसहितस्याकाशस्य प्रोनत्वमुपपद्यते इति न शब्दस्य श्रोत्रस्व. रूपान्तीवः, शदस्य श्रोनस्वरूपान्तभावे तु व्यङ्गपत्र्यचकभावः स्यादेव- शब्दस्य - शन्दवि- शिष्टश्रीनव्यङ्गयत्वेनावश्यं शब्दव्यद्वयत्वप्रसङ्गात् तत्र च पूर्वन दोपा. प्रदर्शिता एव, गन्धादीना तु व्यङ्गधन्यवकभावो न निराकृत इति गन्धादीनामभिव्यक्त्यर्थ गन्धादीना घ्राणादिस्वरूपान्तर्भावः स्वीक्रियते तथा च श्रोत्रेणापि न स्वरूपान्तर्भूतस्य शब्दस्य प्रहणं भवतीति नोक्तव्यभिचारः सभवती. त्यर्थः । प्राणादिभिः स्वगुणभूतगन्धादीना ग्रहणे प्रमाणाभावमाह- न चेति । श्रोत्रेण शब्दमहणे प्रमाणमाह- अनुमीयते इति, आकाशभूतेन श्रोत्रेण शब्दस्य ग्रहणम् आकाशस्य शब्दगुणवत्त्वं चानु- मीयते इत्यन्वयस्तन शब्दमहण तु प्रत्यक्षमेव श्रोतस्याकाशत्वमेवानुमेयं विज्ञेयम् । आकाशस्य श्रोतले परिशेपानुमानमाह- परिशेपश्चेति, पूर्वोक्त शेषादेव परिशेप स चानुमानलक्षणे व्याख्यात । आत्मेति- फर्तृकरणयोमेंदः स्पष्ट एव तत्र श्रोन करणमेवैति श्रवणकर्ताऽऽत्मा न श्रीन संभवति, नापि मन श्रोत्रं सभवति- मनसः श्रोत्रत्वे यधिरत्वाभाव प्रसन्येत- मनसो नित्यत्वेन विनाशासंभवात्, पृधिव्यादी. नामपि श्रीरत्वं न संभवति-प्राणत्वादिभिर्विनियुक्तत्वात् तन गन्धप्राहकत्वाद् गन्धप्रधानपृथिव्या एवं माणत्वम् एव रसादिप्रधानजलादीनामेव रसादिग्राहबरसनादिभावनियम इति पृथिव्यादीना प्राणादि- भाचे सामर्थ्यमस्ति श्रोतभावे च सामध्ये नास्ति- श्रीनस्य शब्दप्राहकत्वात् पृथिव्यादीना चतुर्णा च शब्दगुणवत्त्वाभावादिति शब्दगुणकस्यैवाकाशस्य शब्दप्राहकत्वसंभवेन श्रोत्रलं संभवति नान्यस्येत्यर्थः। परिशेषानुमानमुपसहरति- अस्तीति, इन्द्रियाणा भौतिस्त्वमुपपादितमेव तत्र प्राणादीना पृथिव्यादिमि सिद्धिर्जावेति इन्द्रियेषु शब्दप्राहकं ओरमशिष्यते भूतेषु च शब्दगुणकमाकाशमवशिष्यते इति परि. शंपादाफाश श्रोतमिति सिद्धम् । आकाशस्य च न शदविशिष्टस्य श्रोनलं येन प्रदर्शित यभिचार प्रसज्येत, तथा चेन्द्रियैर्न स्वगुणा गृह्यन्ते किं तु पृथिव्यादीनामेव गन्धादयो गुणा गृह्यन्त इति सिद्ध तन पृथिव्यादिवृत्तिगन्धादिमारग्रहणे गन्यादीना प्रकर्प एव हेतु सभपति न तु पूर्वपयुक्तो प्राणादीना गन्धादिमानवत्वमित्युपसंहारस्तया च धाणादीना पृथिव्यादीना च या कार्यकारणभावव्यवस्थोता सा नव्याहन्यसे इत्यलम् ।। ७३ ।। ॥ इत्यर्थविवेचन समाप्तम् ॥ ॥ इति न्यायभाष्यप्रसन्नपदायां तृतीयाध्यायस्य प्रथममाहिषम् समाप्तम् ॥

·न्यायभाष्यतृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् ॥ . परीक्षितानीन्द्रियाणि अर्थाच, युद्धेरिदानी परीक्षाक्रमः- सा किमनित्या नित्या वा १ इति । कुतः संशयः ?-- कर्माकाशसाधात् संशयः ।। १ ।। अस्पर्शवत्वं ताभ्यां समानो धर्म उपलभ्यते बुद्धौ. . विशेषयोपजनाऽपायधर्मवत्त्वम् , विपर्ययश्च ययास्वमऽनित्यनित्ययोस्तस्यां बुद्धौ नोपलभ्यते तेन संशय इति ।। अनुपपत्रः खवयं संशय:- सर्वशरीरिणां हि प्रत्यात्मवेदन यानित्या बुद्धिः सुखादिवत् भवति च संवित्तिः- 'मास्यामि' 'जानामि ' ' अज्ञासिपम्' इति, न चोपजनापायावन्तरण काल्प- व्यक्तिस्ततथ त्रैकाल्यव्यक्तेः 'अनिन्या बुद्धिः' इत्येतत् सिद्धम् , प्रमाणसिद्धं चेदं शास्त्रेप्युक्तम्- " इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नम् १-१-४” " युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् १-१-१६" प्रमेयेष्वात्मशरीरेन्द्रियार्यान् निरूप्य युद्धपादीनां निरूपणार्थ द्वितीयमादिकमारभते~ परीभिता. नीति, अर्या: इन्द्रियाणां विषयाश्च परीक्षिताः । साप्रतं फयमाह- बुद्धेरिति । सा= पुद्धिनित्या या नित्या येति संशयः। संशयहेतुं विज्ञासते-पुत इति । मूण संशयहेतुमाह-कर्मेति, कर्मण- रियाया अनित्यायाः साधात् नित्यस्याकाशस्य च साधाद् बुद्धौ नित्यत्वानित्यत्वसंशय इत्यन्वय', सायं च स्पर्शरहितत्वं तच कर्मणि आकाशे युद्धौ च पर्वते तया च किम् 'बुद्धिरनित्या स्पर्शरहित वत्वान् कर्मवन् ' किंवा 'बुद्धिनित्या स्पर्शरहितत्वादापाशवन् । इत्येवं फर्मायागयोः साधा घुशौ नित्यत्वानित्यत्वयोः संशय इतिसूधार्थः । व्यायटे- अस्पर्शवत्वमिति, ताभ्याम् कर्माकासाभ्याम् अस्पर्शवत्वं साधयं बुद्धौ उपलभ्यते तेन संशय इत्यन्वयः । समानधर्ममुर्त्वा विशेषधर्ममाह-विशेष इति, उपजनः- उत्पत्तिः, अपाय:- विनाशः, युद्धावुत्पत्तिविनाशत्वमभ्युपलभ्यते तेन चानित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः । बुद्धौ व्यतिरेफानुपलभिमाह- विपर्यय इति, अनियनित्ययो. यथाम्यम- प्रत्येक यो विपर्ययो यथा- मनित्येषु घटादिपु अस्पर्शवत्वस्य विपर्ययः- स्पर्गरत्वमस्ति तद् युद्धौ नोपलभ्यते तेनाऽनित्यत्वामावः भानोति, नित्येप्वात्मादिपु उपजनापायधर्मस्य विपर्ययः अमायोस्ति सोपि बुद्धा नोपलभ्यते तेन नित्यत्वाभायः मानोति. त्या पाऽस्पर्शपत्येनोपजनापायधर्मवत्वेन प पुद्धौ नि यसानि- त्यसयो. ईशयो जायते इत्ययः । एनाशसंशयस्यानुपरतिमाह- अनुपपन्न इति, मनापायधर्मवये मानित्य सिध्यति. अपर्शवत्वं पन नित्यत्वच्याप्यम्- अनित्ये फर्मण्यपि सत्या मनापाय पत्वं नानित्यस्वभ्यभिचारीत्याशयः । उक्त हेतुमाह- सति 'बुद्धिरनिया मुग्पादिवत् इति प्रत्यात्मवेदनीया सर्वप्रसिद्धमरवीत्यर्थः । बुद्धरनि यन्वतानमुताहाति- भवतीति, मवित्ति, प्रीतिः, 'ज्ञास्यामि' इत्यनेन युद्धेः प्रागभाव उच्यने, 'मानामि' इत्यनेन स्थिति., 'शापिम्पनेन विनाश उस:- बुद्धभूतकालिपलोधनान् , स्वाभिप्रायमाह-न चेति, मनापायी उत्पतिविनागो विना काल्यग्यकि- 'आसीदस्ति भनियति य त्रैमालिग्रयोगोन भवति-निये प्रयो. गासमरान, तथ कास्पयसिनो युद्धनित्यत्वं सिद्धरियन्वयः।शम युद्धेरनिय मामिद्धमान जापत्तिविनाशाच्या प्रत्यक्षसिद्धमेशारिमन शाग्रे "इन्द्रिया " याटियूप्रेरकं न सामागिन, इन्द्रिपासनिकगोत्पन्नम्य ज्ञानस्य- बुद्धेनियत्वं सहक, मानानुत्तिादनानि यवं मानम्- ·. F - धुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । २८१ इत्येवमादि, तस्मात्संशयमक्रियानुपपचिरिति । दृष्टिमवादोपालम्भार्य तु प्रकरणम्. एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सांख्या:- 'पुरुषस्यान्तःकरणभूता नित्या बुद्धिः' इति ॥१॥ साधन चमचक्षते- विषयमत्यभिज्ञानात् ॥२॥ किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानम् ?' पूर्वमज्ञासिपमर्थ तमिगं जानामि' इतिज्ञानयोः समानेऽये पतिसन्विज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् एतचाऽवस्थिताया युद्धरपपन्नम्, नानात्वे तु बुदिभेदेणूत्पमा- पर्गिषु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्ति:- नान्यज्ञातमन्यः प्रत्यभिजानातीति ॥ २ ॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥३॥ ।। यथा खलु नित्यत्वं युद्धः साध्यम् एवं मत्यभिज्ञानमपीति । किं कारणम् १. चैतन- प्रागभावप्रतियोगित्वलाभादित्याह- प्रमाणेति । उपसंहरति- वस्मादिति, तस्मात्- उपरीत्या बुद्धरनित्यत्वस्य सर्वप्रसिद्धत्वात् तत्र संशयप्रक्रियाया'- संशयप्राप्तेरनुपपत्ति. । ननु यदि युद्धपनित्यत्वं सर्वप्रसिद्धमेव वहि किमर्थमिदं परीक्षाप्रकरणम् ? इत्याशवपाह- दृष्टीति, दृष्टिः दर्शनम् सांत्यदर्शन चत्यपादस्य वत्सिद्धान्तस्योपालम्भार्थम्= सण्डनार्थ प्रकरणमस्ति । सांस्यसिद्धान्तमाह- पुरुषस्येति । एवम् बुद्धिनित्यत्यम् , पुरुपस्य आत्मन । वस्तुतस्तु चिंत्यमेतत् " हेतुमदनित्यमत्र्यापि " "प्ररते. हान् " इत्यादिना सारयैर्युद्धेरनित्यत्वस्यैवोक्त्यात् । अत एव पाचस्पतिमि.- " सास्याना दिर्शने प्रवादः- महदन्त फरणं बुद्धिरिति तदुपालम्भार्थम् दूषणार्थ प्रकरणमिति" इत्येर व्यारयातम् । कि पासाख्यशदोन वेदान्तपरो विशेयः- येदान्तिभिरात्मलमणशानस्य नित्यवस्वीकारा. अन्त करणस्य तु नेरपि नित्यत्वं न स्वीक्रियते इविविभाज्यम्, भाष्यकारोयं पहन प्रमाद फगेतीयुक्रमे ॥१॥ मामिमसूत्रमवतारयति- साधनमिति, नित्यत्वहेतुमित्यर्थ , बुद्धिनित्यवादिन विशेष । विषयेति- विश्यस्य प्रत्यभिज्ञानाद् बुद्धनित्यत्व सिद्धम्- ‘सोय देवदत्त' इत्यादिशानं प्रत्यभिज्ञानं तेन प्रत्यभिपातुः पूर्यापरफालस्थायित्वेन नित्यत्वं सिध्यति प्रत्यभिशाश्री प पुद्धिरेयेति युद्धनित्य सिद्धम् न प प्रत्यभिशानमात्मधर्म मात्मनो शर्मित्वामावार अक्रियत्न झानलमक्रिया दिनत्या. पेति सूधार्थः । प्यावष्टे- किमिति । प्रत्यभिज्ञानशरूपमाइ- पूर्वमिति, यमितिशेष, यमर्ष पूर्वम- शासिपम् । इत्येकं ज्ञानम् 'तमिममय जानामि । इत्यपर शानं अयोनियो समानोऽयं-- एरण्य विरयस्वद्विषयक यत् प्रतिसंधिशानम्न उभयात्मम्मेवम् ' यमशासिप पश्यामित्यादि शान वदेव प्रत्यभिज्ञानमित्युच्यते एता प्रत्यभिधानम्- प्रत्यभिगर्तृत्वमरियताया- नित्याया पुढे- पपपते नाऽनित्याया इत्यन्वयः । विपझे यापकमाद- नानात्ये इनि, मुद्धरनित्य ये नानाय स्या सेन पुदीनामुत्पमापगित्वम् उत्पादविनाशशालित्य स्यार क्या घोसलापनि पुद्धिभेरेष- युद्धिक्षित प्रत्यभिमानानुपपत्ति- प्रत्यभिजनकत्वानुपपत्ति । पुछे हेतुमाह- नान्येनि, युटेनांना दि अन्यया युद्धपा मावस्यान्यया युरपा प्रत्यभिज्ञान न समीनि प्रयभिमानसिद्धपर्व मुनिया तीशायमित्यर्थ ॥२॥ पुलिनिय निराकरोति- साप्पति, पुरेनिग्परमानाप प्रत्यभियानल देशप ষয়ী সঠি-বামন হয় এবমিনাসায়নিকাে অশাল एरोति मापसमलादहेतु साभ्यासाNE:- सिर गुमममिति नमिलेन भयभिः गानस्पेन पुदेनियलय इसियूवा । साम्ममा र पाप-पति, मन विनम् । प्रत्यभिनय गरामी र निमशिमि PET- माभिमान पेतनम कप भो न नाना मुंगीपुर प्रभारी ·। YI २८२ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. आहिक- धर्मस्यं करणेऽनुपपत्तिः- पुरुपधर्मः खल्वयं ज्ञानं दर्शनमुपलब्धिोधः प्रत्ययोऽध्यवसाय इति- चेतनो हि पूर्वज्ञातमर्थ मत्यभिजानाति तस्यैतस्माद हेवोनित्यत्वं युक्तमिति । करणचैतन्याभ्युप- गमे तु चेतनस्वरूपं वचनीयम्- नाऽनिर्दिष्टस्वरूपमाऽऽत्मान्तरं शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम् । शानं चेद् बुद्धरन्तःकरणस्याभ्युपगम्यते चेतनस्येदानी किं स्वरूप को धर्मः किं तत्त्वम् , ज्ञानेन च युद्धौ पर्वमाननायं चैतनः किं करोरीति ॥ चेतयते इतिचेत् १. न ज्ञानादर्थान्तर वचनम् ।। पुरुषश्चेतयते पुद्धिर्जानातीति. नेदं ज्ञानादर्थान्तरमुच्यते- चेतयते जानीते पश्यति उपलभते इत्येकोयमर्थ इति । पुद्धिापयतीति चेत् १. अद्धा जानीते पुरुषो युद्धिापयतीति सत्यमेतत्. एवं चाभ्युपगमे 'ज्ञानं पुरुपस्य' इति सिद्धं भवति न बुद्धेरन्तःकरणस्येति ।। प्रतिपुरुषं च शब्दान्तर व्यवस्थाप्रतिज्ञाने ? प्रतिषेधहेतुवचनम् । साध्यमेवेत्यर्थः, बुद्धः फरणत्वं च सष्टमेव । प्रत्यभिज्ञानं हि ज्ञानविशेष एव स च पुरुषधर्म इत्याह- पुरुषेति, सानादिशब्दाचैते एकार्यपरा एति स्पष्टमेव तथा च युद्धेः प्रत्यभिज्ञानकर्तृत्वमसिद्धमेवेति न तेन नित्यत्वं संभवतीत्यर्थः । चेतनस्यात्मनः प्रत्यभिज्ञानझर्तृत्वमाह- चेतन इति, जातविषयकज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञानम्, वस्य चेतनस्य, एतस्माद् देतोः- प्रत्यभिज्ञानकर्तृत्वात् नित्यत्वं युक्तम्- सिध्यति, पूर्वापरकालस्थायिन एव प्रत्यभिज्ञासंभवान्नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः । विपक्षे धाधकमाह-परणेति, यदि प्रत्यभिज्ञाकर्तृत्व बुद्धौ सदा बुद्धरेव चेतनत्वं स्यात वया च फरणभूताया बुद्धेश्चेतनत्वस्वीकारे घेतनखरू पम्= आरमस्वरूपं वक्तव्यम्. चेतनत्वमेवात्मस्वरूपं संभवति तच यदि युद्धौ स्वीकृत तदाऽऽमखरूपस्या ऽसिद्धिरेष स्यात् घेतनत्वातिरिक्तस्यात्मस्वरूपत्वासंभवादित्यर्थः, स्वरूपनिर्देशं विनां च पदार्थस्वीकारो न संभवतीत्याह- नेति, अनिर्दिधस्वरूपम्- अनिरूपितस्वरूपं घेतनातिरिक्त किंचिदात्मान्तरमस्तीति प्रतिपत्तुम- स्वीकर्तुं न शक्यमित्यन्यया, चेतनत्वमेवात्मस्त्ररूपं निरूपयितुं शस्यते वय धुद्धी प्राप्त. मित्यारमस्वरूपनिरूपणाभावः प्राप्त इत्यर्थः । पाधकान्तरमाइ- ज्ञानमिति, तत्वम् राणम्, पु.' द्विसमवेतज्ञानेन घेवनस्यात्मनः क उपयोग इविसर्व वक्तव्यम् । किंवा ननु चेतनत्यमारमधर्मों न धुढे तुलन अधिकर्म इति नामस्वरूपनिरूपणापलिरिवाशाह-सानं दिलित रकमेव ज्ञान तथा प पूर्वदोपः स्थित एवेत्यर्थः । किं पाताने बुद्धी वर्तमाने सति घेदनोऽकिय एक स्यात् सया प ययमेव स्यात्- ज्ञानकियार्थमेव घेतनस्वीकारस्य संमादित्ययः ।। ननु बुद्धौ वर्तमानेन ज्ञानेन पुरपश्वेवयते मर्यान् घेवनत्वं पुरुषधर्मो शानं च बुद्धिधर्म इत्या. शहते-चेतयते इति, उत्तरमाह- नेति, एवमपि शानार्थान्तरं घेतनवों नोट-वनत्यस्य ज्ञान. रूपत्वादेव तस्य पुरुषधर्मत्वे ज्ञानस्यैव पुरुपयर्मत्वमुक्तं भवति या च युद्धशीनधर्मवत्वं न स्यादित्ययः । स्वयं ध्याचटे- पुरुष इति, मनेन चेतनत्वस्य पुरुपधर्मत्वं ज्ञानम्य प पुद्धिधर्म प्राणितम् । परिहरविल नेदमिति, इम पेतनत्वं ज्ञानार्थान्तरं नेत्यर्थः । यवनत्वज्ञानादीनामभेदमा६- घेतयते इति, पेठयने इत्यादीनां शब्दानामे कार्यपरत्वात् घेतनत्वज्ञानयोरमैन प्राप्त इत्यर्थः । ननु धुद्वीपन धर्मो न शान- मित्याशते- युद्धिरिति । उर्फ स्वीकरोवि- श्रद्धति, एवं हि शनम्य पुगपवर्मत्व मापनस्य १ युद्धि- धर्मवं प्राप्तं तदेतद् युष्मैवेत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे स्वसिद्धान्तसिदिमाह- एमिति । पूर्वनिसिद्धानग्य हानिमाह-नेति, स्पटमन्यत् ।। पूर्वपक्षिण पशान्तरस्वीकारे दोपमाह- प्रतिपुम्पमिति, पेननवादयो नैकाय पुरसम्य- आरमनो धर्माः परस्सर मित्रानामेव तथा च यम्य चेतन धर्ममय ान मर्म भुमान धुद्धिधर्म ·, २८४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २माहि- त्यभिज्ञानाद् नित्यत्वम् : दृष्टं हि करणभेदे : ज्ञातुरेकत्वात् । प्रत्यभिज्ञानम्- सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति चक्षुर्वत : मंदीपवच- प्रदीपान्तरदृष्टस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति, तस्माद् ज्ञातुरयं नित्यत्वे हेतुरिति ॥३॥ यच्च मन्यते-बुद्धेरवस्थिताया ययाविषयं वृत्तया ज्ञानानि निधरन्ति वृत्तिश्च वृत्ति- मतो नाऽन्येति. तच- न युगंपदग्रहणात् ॥ ४॥ "... वृत्तिचिमनोरनन्यत्वे वृत्तिमतोऽवस्थानाद् वृत्तीनामवस्थानमिति यानीमानि विषयग्रह- पानि तान्यवतिष्ठन्ते,इति युगपद विषयाणां ग्रहणं प्रसज्यते इति ॥ ४॥ :: :: ...अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः॥ ५॥ 12, संभवति तेन च न ज्ञानवत्वं संभवति.तेन प्रत्यभिज्ञाफर्तृत्वमपि न संभवति तथा च नित्यत्वमपि न संभवतीत्यर्थः । पक्षान्तरमाह- यदीति, वोधनम् ज्ञानसाधनम् , सत्= मनः । एतत्पदं स्वीकरोति-, परिवति । अत्र विशेपमाह- न. विति, यन्मनसो नित्यत्वं तन्. विषयप्रत्यभिज्ञानान्नास्ति-मनसि प्रत्यभिज्ञानस्याभावात् , तस्यात्मवृत्तित्वात् किं त्वणुत्वात् . अणूनां नित्यत्वात् , ज्ञानानामयोगपद्याध मनसोऽणुत्वमित्यन्वयः, । प्रत्यभिज्ञानस्यात्मचित्वमाह-- दृष्टमिति, यथा 'यं चनुपाऽद्राक्ष त्वचा शामि' इति करणमेदेपि अात्मन एकत्वात, प्रत्यभिज्ञानं भवति. फरणानां प्रत्यभिज्ञानपक्षेप फरणानां मेदेन प्रत्यभिज्ञानं न स्याद् भवति च फरणमेदेपि प्रत्यभिज्ञानमिति प्रत्यभिज्ञानमारमधमों ने करणधर्म, इति सिद्धम् . अस्मिश्च पक्षे ज्ञानसाधनत्वाद् धुद्धिशब्दवाच्यं मनः फरणमेवेति न मनसि प्रत्यभिज्ञानं संभवति येन प्रत्यभिज्ञानान्मनसो नित्यत्वं रयादित्यर्थः । फरणभेदेपि धातुः प्रत्यभिज्ञान- मुद्राहरति- सव्येति, , सव्यदृष्टस्य= वामच दृष्टस्य, इतरेण= दक्षिणपनुपा । उदाहरणान्तरमाह- प्रदीपवदिति । उपसंहरति--तरमादिति, ज्ञातुर्नित्यत्वे अयम् इदम् प्रत्यभिज्ञानं हेतुर्न तु .. मनसो नित्यत्वे इत्यन्वयः ॥३॥ परिहतु पक्षान्तरमुपस्थापयति- यधेति, अवस्थिताया- नित्यायाः, ययाविषयम्= प्रतिविषयं किंवा विषयानुरूपा वृत्तय इत्यर्थः, यया घटगृत्तिर्घदानुरूपा घटाकारा भवति, चिरेय ज्ञानमित्युच्यते, निश्चरन्ति विषयदेशं गच्छन्ति । कार्यकारणयोरमेदेन चित्तिमवीरभेदमाह- कृतिथेति, क्या प प्रत्यभिज्ञानलक्षणा वृत्तिरपि बुद्धरेवेति तया युद्धनित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । अत्राह-वयेति, अस्य सूर- घटफनकारेणान्वयात् 'वच न संभवति' इत्यर्थः । उक्तं सूत्रेण निराकरोति-नेति, पृत्तिवृतिमतोग्दो नोपपद्यते- युगपदग्रहणाद्विपयणामित्यन्वयः, वृत्तिवृत्तिमतोरभेदे हि वृत्तिमदो नित्यत्वेन वृत्तीनामपि नित्यत्वं स्याद् वृत्तिय ज्ञानस्य घटादिरूपेण परिणाम एव तथा च वृत्तीनां नित्यत्येन स्थिरत्याग सपिय. भूतानां शब्दस्पर्शादीनां युगपद् भानं स्याद् न प युगपद् भानं भवतीति युगपदमहणान्न पृचीनां स्थायि. त्वं संभवति ततश्च न शृत्तिवृत्तिमनोरमदः संमवति दया पनवृत्तीनां शुद्धिकार्यत्वं संभवति येन प्रत्य. भिमानस्य युद्धिकार्यत्वेन बुद्धनित्यत्वं स्यात् । कार्यकारणयोरमेस्य लदिष्टवादिवि सूत्रायः ।व्यावरे- कृतीति । अवस्यानमित्यत्र प्राप्तमितिशेषः । पर्यत्रमितमाह- यानीति । उपसंहावि-युगपदिति, वृत्तीनामवस्थानादितिशेषः, न च युगपद विषयाणां प्रदणं दृश्यते इति न पृत्तिचिमतोरमेटः॥४॥ वृत्तियत्तिमनोरमैदे दोपान्तरमाह- अप्रत्यभिज्ञाने इनि, प्रत्यभिज्ञानामाये इत्यर्थः, यया अमे- दपक्षे पृत्तिमदो नित्यत्वेन वृत्तीनां नित्यत्वं प्राप्नोति था धीनामनित्यत्येन वृतिमोप्यनित्यत्वं मानोवीदिन धुढेनित्यत्वं संभवतीत्यागया, प्रत्यभिमानमपि सन्मने बुद्धित्तिरेष सत्र प्रत्यमिशान- 4 है ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २८५ अतीते च प्रत्यभिज्ञाने दृत्तिमानप्यतीत.इत्यन्तःकरणस्य विनाशः प्रसज्यते, विपर्यये च नानात्वमिति ॥ ५॥ .: अविभु चैकं मनः पर्यायेणेन्द्रियैः संयुज्यते इति- क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६॥ इन्द्रियार्थानाम् । वृत्तित्तिमतो नात्वमिति. एकत्वे च प्रादुर्भावतिरोभावयोरभाव इति ॥ ६॥ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तर व्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ अपत्यभिज्ञानम् अनुपलब्धि:. अनुपलब्धिश्च कस्य चिदर्थस्य विषयांवरव्यासक्ते मनस्युपपद्यते- वृत्तिचिमतो नात्वात् , एकत्वे हि अनर्यको व्यासन इति ॥ ७॥ रक्षणवृत्तेरभावकाले बुद्धेविनाशः= अभावः प्रसज्यते- वृत्तिवृत्तिमवोरमेदस्वीकारादिवि न बुद्धनित्यत्वं संभवतीति न वृत्तिवृत्चिमवोरमेदः संभवति तेन न कार्यकारणभावः संभवति तेन न प्रत्यभिज्ञानं बुद्धि- धर्मः संभवति तेन न बुद्धनित्यत्वं संभवतीति सूत्रार्थः । ब्याचष्टे- अतीते इति, मवीते- विनष्टे । कृतिमान् = प्रत्यभिज्ञालझणवृत्तिमदन्तःकरणम् , अन्तःकरणस्य- बुद्धः । विपक्षे याधकमाइ- विपर्यये इति, यदिबुद्धिवृत्तीना,प्रत्यभिज्ञानादीनां विनाशेपि बुद्धेर्न विनाश इति विपर्ययसदा. नानात्वम् वृचिचिमतोमेंद एव स्यान्नाऽभेद इत्यर्थः, एवं पूर्वसुत्रेपि विपर्यये नानात्वं विज्ञेयम् ॥५॥ स्वसिद्धान्तेनाग्रिमसूत्रमववारयति- अविम्विति, मनः अविमु= पणु चैकं चेतीन्द्रियैः पर्यायेण संयुज्यते अत एव विषयाणामयुगपद् प्रहणं भवतीत्यन्वयः । कमैति- इन्द्रियैः सह मनस्संयोगस्य क्रम- वृत्तित्वात- पर्यायेणं- कालमैदेन जायमानत् विषयाणां शब्दस्पर्शादीनामयुगपद् प्रहणं भवति तथा प वृश्चिचिमतोभदः सिद्धः- चिमतो मनसः सदातनत्वाद् वृत्तीनां च सदावनत्वाभावादिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- इन्द्रियैति, "इन्द्रियार्थानाम्" इतिसूत्रशेप, 'इन्द्रियार्यानामयुगपद् प्रहणम्' इति सूत्रान्वय इत्यर्थः । तदनेन सिद्धमाह-वृत्तीति, नानात्वम्- मेदः सिद्ध इत्यर्थः, वृत्तिचिमतोरमदे हि चिमतो नित्यत्वेन वृचीनामपि नित्यत्वं स्यादिवि विषयाणां ग्रहणम्= भानं युगपदेव स्यात् न चैवमस्तीति नानावं सिद्धम् । विपक्षे वाधकमाह- एकत्वे इति, वृत्तिचिमतोरेकत्व वृत्तिमतो नित्यत्वेन वृत्ती. नामपि विषयमहणाख्यानां नित्यत्वं स्यादिति प्रादुर्भावविरोमावयोरभावः स्यात् स्तश्च प्रादुर्भावविरो. मावाविति नित्याद् वृत्तिमवो वृत्तीनामनित्यानां मैदः सिद्ध इत्यन्वयः ॥ ६ ॥ चिचिमतोनानात्वे हेवन्तरमाह किं वेन्द्रियेण मनरसंयोगस्य प्रत्यक्षकारणत्वे हेतुमाह-मन- त्यभिज्ञानमिति, मनसो विषयान्तरन्यासमाद- विषयान्तरासकलाद् विषयान्तरस्याऽप्रत्यभिधानम् ममहणमुपपद्यते, यदा हि मनो रूपादिमहणास मववि वदा गन्धादिमवणं गन्यादीनामिन्द्रिपेण संयोगे सत्यपि न भवति तत्र यदीन्द्रियैः मनस्संयोगस्य प्रत्यसकारण न स्याचदा रूपादिवद् गन्धादीनामपी. न्द्रियेण संयुक्त्वाद् ग्रहणमेव स्यात् महणाभावश्च न स्याद् भवति य प्रहणामाव इतीन्द्रियैःमनस्संयोगस्य प्रत्यक्षकारणत्वं मनसश्चैकत्वमणुलं च कल्प्यते वया चाणुभूतस्य मनसो विषयान्तरन्यासले सवि विषया- न्तरामहणमुपपद्यते अणोरेकस्मिन् कालेऽनेकैरिन्द्रियैः संयोगासंभवादिवि सूत्रायः।म्याचष्टे-अप्रत्यमिः मानमिति, मनाप्रत्यभिज्ञानशब्दः प्रत्यक्षाभावपर इत्याइ-अनुपलब्धिरिति, यथा रूपादौ रूपादिहणे न्यासके मनसि कस्य चिदर्थस्य गन्यादेरनुपलविरुपपद्यते- वृत्तिचिमवोर्नानात्वात् भेदात् । विजे बाधकमाह- एकत्वे इति, वृत्तिचिमतोरेकवे हि रूपेग पस्संनिकाले किंवा रूपानाले माणस्य गन्धेनं संयोगः समात्येवेति ताशसंयोगेन गन्धविश्यचौ जावायां गन्यमहणमपि स्यादेव-वृत्या 17 ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २माहित- विभुत्वे चान्ताकरणस्य पर्यायेणेन्द्रियैः संयोगः- न-गत्यभावात् ॥८॥ माप्तानीन्द्रियाण्यन्तःकरणेनेति प्राप्त्यर्थस्य गमनस्याभावः तत्र क्रमदृचित्वाभावादयु- गपाहणानुपपत्तिरिति, गत्यभाषाच प्रतिपिद्धं विभुनोऽन्तःकरणस्याऽयुगपाहणं न लिङ्गा- न्तरेणानुमीयते इति, यया चक्षुपो गतिः प्रतिपिद्धा- संनिकृष्टविप्रकृष्टयोस्तुल्यकालग्रहणाद . पाणिचन्द्रमसोर्व्यवधानेन मतीपाते साऽनुमीयते इति । सोऽयं नान्तःकरणे विवादोन (च) वस्य नित्यत्वे- सिद्धं हि मनोऽन्तःकरणं नित्यं चेति । क तर्हि विवादः १, तस्य विभुत्वे. तब प्रमाणतोऽनुपलब्धेः प्रतिषिद्धमिति । एक चान्त:करणं नाना चैता ज्ञानापिका वृत्तयः- चक्षुर्विज्ञानं घाणविज्ञानम्- स्पविज्ञानं गन्धविज्ञानम् , एतच वृत्तिवृत्तिमतोरेकत्येऽनुपपन्नमिति । गृहीतस्य गन्धस्य वृत्त्यमिन्नमनसापि गृहीतत्वसंभवाद् तत्र विषयान्तरन्यासङ्गस्य वैयय प्रसन्यते किं वा वृत्तिवृत्तिमतोरभेदपक्षे वृचिमतो मनसो नित्यत्वेन सदैव सत्वाद् वृचीनामपि सदा सत्त्वं स्यादिवि विषया- न्तरल्यासनस्यापि विषयान्तरमहणप्रतिवन्धकत्वं न स्यादिति पूर्वोक्तवत् सर्वदा सर्वविषयमानं स्यादेवेत्या- भयान चैत्रं दृश्यते इति न वृत्तिचिमतोक्यमुपपद्यते इत्यर्थः । वस्तुतस्तु चिन्त्यमिदं माध्यं सूत्रं च ॥ अनिमसूरमवतारयति-'विमुत्वे इति, अन्त:करणस्य- मनसो विभुत्वे चेन्द्रियैः सह पर्यायेण संयोगो नोपपद्यते किं तु विभुत्वेन युगपदेव सर्वैरपीन्द्रिय संयोगःस्यात्तया च युगपदेवाऽनेकार्थमहणं स्यात् न चैवं दृश्यते इति न मनसो विभुत्वमुपपद्यते किं त्वशुत्वमेवेत्यर्थः, अत्र सूरघटफनकारण 'संयोगो न' इत्येवमन्वय। नेति- मनसो विभुत्वं नोपपद्यते-विमुनो गत्यसंभवात् सर्वदेव सर्वेरपी- न्द्रियैः संयोग: स्यादिवि युगपदनेकार्थग्रहणं स्यात् न चैवं दृश्यते इति न मनो विभु किं तु अणु मणुन्दै घगतिसंमोन पर्यायेणेन्द्रियैः संयोगः संभवतीति पर्यायेण विषयमहणं दृश्यमानमुपपद्यते इतिसूनार्थः । सूत्रमतात्र यन्मनसो विभुत्वं प्रत्यारयायते तदन न पेनापि सूत्रश देन प्राप्तमिति सूत्रकृतो विभावनीयं पाण्डित्यम्।व्याचष्टे- प्राप्तानीति, मनसो विमुत्वपझे सर्वाज्यपीन्द्रियाणि सर्वदेव मनसा मातानि-संयु- कानि स्युस्तथा च मनस'मास्यस्य इन्द्रियै सयोगार्यस्य गमनस्य- इन्द्रियसमीपगमनस्याभाव प्राप्त- स्तन तथा चेन्द्रियै. मनस्संयोगस्य मत्तित्वासंभवाद् युगपदेशऽनेकार्थग्रहणं स्यादिति दृश्यमानस्या- ऽयुगपद्महणस्यानुपपत्ति. प्राप्ते यन्वयः । ननु मनसो विमुत्वेप्ययुगपदमवणं लिलान्तरेण सेस्पतीन्या- शवपाह- गत्यभावादिति, विमुनो मनसो गन्यमान् प्रतिपिरम्= अनुपपन्नमऽयुगविषयमइणं लिशान्तरेणापि नानुमातुं शक्यते- विमुत्तविरोधादित्यन्ययः । लिलान्तरेणानुमाने दृष्टान्तमाह- ययेति, संनिष्टविटयो- समीपदूरम्पयो पदार्थयोस्तुल कालमहणा= समानकालमहणात पापो गनि. प्रविपिथ्यत्ते- चतुपो गविसत्ये समीपस्थस्य प्रथम दूररथम्य च वदनन्तर महणं स्थान न भैर. मस्तीति तुल्यकालपणात् प्रतिपिद्धापि चमुर्गतिः सा पाणिना पन्द्रमसो व्यवधानेन प्रतीपाते चन्द्रामहणे जातेजुमीयते- यदि चतुर्गतिर्न स्थानमा पाणिना पन्द्रमसो व्यवधानपि चन्द्रमहर्ष स्यादेवेत्यर्थस्तथा च यथै प्रतिपिद्धापि चतुर्गतिरनुमायने- अनुमानसत्वान सया kिनो मनको गति प्रतिपिद्धानुमातुं शक्यते- अनुमापकासंभवादित्यागय । उपमहाति- सोयमिति । मिद्धमाह- सिद्धमिति । विवादविश्य जिदासवे-फेनि । उसम्माह- दापनि, तम्य= मनमदामनसो विगुत्वं प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वादेवात्र प्रतिपिटमा निराश्वम्-प्रमाणसिद्धम्यैव म्बीकास्यन्या. दित्यर्थः । संकरपति- एक चेति, वृत्तीना स्वरूपमाह- परिति, व्याचष्टे स्पति, युविकानम- पाणु विज्ञानं तच्च रूपानमेव प्रागविज्ञानं नाम गन्धविज्ञानम् । पर्यवसितमाह-एददिति, मनस एवं वृत्तीना घ नाना मिति बैग्न्य वृत्तिचिमनोरकारे नोपपद्रे- एक = ममेरे समयोगपि ·. बुद्धिविवेचनम् न्यायभाष्यम् । २८७ पुरुषो जानीते नान्तःकरणमिति, एतेन ,विषयान्तरव्यासङ्गः प्रत्युक्ता= विषयान्तरग्रहणल- क्षणो विषयान्तरल्यासङ्गः पुरुषस्य नान्तःकरणस्येति । केन चिदिन्द्रियेण संनिधिः केन चिद- सनिधिरित्ययं तु व्यासङ्गोऽनुज्ञायते मनस,इति ॥ ८॥ 5. एकमन्तःकरणं नाना वृत्तय इति, सत्यऽभेदे वृत्तेरिदमुच्यते-- स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् तदन्यत्वाभिमानः॥ ९... - तस्यां वृत्तौ नानात्वाभिमानो यथा द्रव्यान्तरोपहिते स्फटिकेऽन्यत्वाभिमानो 'नील' 'लोहितः। इति. एवं विपयान्तरोपधानादिति ॥ ; ; ... 12:53 नानात्वं वैकत्वं वा स्यादित्यर्थः । स्वसिद्धान्तेनोक्तं विषयान्तरमाह किं वा ज्ञानमनसोरेकत्वानुपपत्ती हेतुमाह-पुरुष इति, ज्ञानं पुरुपधर्मो न तु मनोधर्म इत्यर्थः । मस्य फलमाह- एतेनेति, प्रत्युक्तः=' मनसः प्रतिपिद्धः । उक्तं व्याचप्टें,, विषयान्तरेति, यदा हि ज्ञानं पुरुषधर्मस्तदा विषयान्तरग्रहणलक्षणो विषयान्तरन्यासमोपि पुरुपे एव संभवति न तु मनसि- एतादृशव्यासङ्गस्य ज्ञानरूपत्वात् ज्ञानस्य च पुरुषधर्मत्वात् वथा 'चैतादृशविषयान्तरव्यासङ्गस्यापि मनसाऽभेदो 'नोपपद्यते- मनोधर्मत्वाभावा- दित्यर्थः । मनोवृत्तिव्यासंङ्गस्य स्वरूपमाह- फेनेति, केनचिदिन्द्रियेण संनिधिः= संयोगः फेन चिन्द्रि येणाऽसनिधिः असंयोग एतादृशो यो व्यासङ्गः- इन्द्रियव्यासंगः स तु मनसि अनुज्ञायते स्वीक्रियते- मनसोऽणुत्वेन एकस्मिन् काले सर्वैरिन्द्रियैः संयोगासंभवादित्यर्थः । मन- “ यस्य पुनत्तिवृत्तिमतो - नात्वं तस्यान्तःकरणसाधनश्चक्षुरादिसाधनेश्चात्मा अर्थानुपलभते इति युक्तम्, एतेन विषयान्तरण्या- सन प्रत्युक्तः- पुरुपो जानीते नान्तःकरणमिति । फ: पुनरयं व्यासङ्ग ?. अभीष्टविपयोऽनेकविज्ञा- नोत्पादः स प पुरुषस्य नान्तःकरणस्य, यः पुनरयं संनिधानासंनिधानलक्षणोऽन्तःकरणेस्य व्यासना सोऽनुशायते (मनसि) इति" इति वार्तिकम् । “पुरुषो जानीते नान्तःकरणमिति'स्वमतसाधनपरं भा. प्यम् । यदपि सांख्या आचरव्यु:-विषयान्तरव्यासक्तेऽन्तःकरणे चक्षुरादिसंनन्यस्याप्यज्ञानादन्तःकरण-- वृत्तिनि मिति तन्निराकरणपरं भाष्यम्- एतेन विषयान्तरव्यासङ्ग इति । पुरुषो जानीते नान्त:करण- मिति हेतुना विषयान्तरव्यासकोन्तःकरणस्य ' प्रत्युक्तः- व्यासको हि स भवति यो जानीते 'न. चान्तःकरणें जानीते कि तुं पुरुष इति तस्येदृशव्यासङ्गो नान्तःकरणस्य, अन्यादृशस्त्यन्तःकरणस्य न निपिध्यते इत्यर्थः । इति च तात्पर्यटीका । यदि ज्ञानमात्मधर्मः स्यात्तदा 'मनसो विषयान्तरन्यासलेनात्मनो विषयान्तरभानासंभमेपि यो हि चक्षुरादिभिरात्मनो व्यापकत्वात् वर्तमानः संबन्धस्तस्य तु भानं स्यादेव ज्ञानस्यात्मधर्मत्वस्वीकारात्. न च तदानमपि भवतीति शायते ज्ञानं, नात्मधर्मः किं तु मनोधर्मस्तथा च मनसो विषयान्तरव्यासक्तिकाले आत्मेन्द्रियसंयोगस्यामानमुपपद्मते- मनस एफैस्मिन् काले एकमात्रविषयभासकत्वात् किं वा मनसो विषयान्तरख्यासक्तत्वेन आत्मेन्द्रियसंयोग- व्यासक्तत्वाभावात् , तत्र धर्मधर्मिणोरभेदस्वीकारात् वृत्तिरूपस्य ज्ञानस्य चिमतश्च मनसोऽभेद सिद्ध इति सांख्याभिप्रायः स एव तात्पर्यटीकायाम्- " यदपि सांख्याः" इत्यनेनोक इवि विज्ञेयम् ॥ ८॥ । अमिमसूत्रस्यावतारार्थ पूर्वसिद्ध स्मारयति- एकमिति । प्रकृतमाह- सतीति, प्रत्तेरमदे= एकत्ये' सत्यपि प्रतीयमानस्य वृत्तिनानात्वस्योपैपादनार्थमिदं सूत्रमुच्यते इत्यर्थः । स्फटिकैति-यया स्फटिकस्यैर- रूपत्वेपि जपाकुसुमाद्यपाधिमेदवशात् 'रक्तः स्फटिक: नीलः स्फटिकः' इत्येवमन्यत्वाभिमान नाना- त्वप्रतीतिर्भवति किं वा यया स्फटिकस्य शुष्कृत्येपि जपाकुसमायुपाविवशाम् रक्तवादिविवियधर्मत्त्वामि- मानो भाति तथैव वृत्तेरकत्येपि तद्विषयाणां घटपटादीनां नानात्वादेव सन्= वस्या- वृत्तेरन्यत्वाभिमा- नः नानात्वप्रतीतिर्भवति न तु वस्तुतः तथा प वृत्तित्तिमतोरेकसाइभेद सपपद्यते तया प कार्यकारण- भाषेन वृत्तमनोधर्मत्वं प्राप्तं नारमधर्मत्वमिति सूत्रार्थः । श्याचष्टे- तस्यामिति, एकस्यामित्यर्थः । फाटिक व्यासको ·२८८ प्रसन्नपदापरिभुषितम्- [३ अध्याय. माहिके- - न- हेत्वभावात् ।। स्फटिकान्यत्वाभिमानवयं ज्ञानेषु नानात्वाभिमानो गौणः न पुनर्गन्धायन्यत्वाभिमान- चदिति हेतुर्नास्ति हेत्वभावादनुपपन्न इति । समानो हेत्वभावः इति चेत् ?. न-शानानां क्रमे- गोपजनापायदर्शनात् = क्रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युपजायन्ते चाऽपयन्ति चेति दृश्पते तस्माद् गन्धाधन्यत्वाभिमानवदयं ज्ञानेपु नानालाभिमान इति ।। ९ ।। "स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्" इत्येतदमृप्यमाणः क्षणिकवाद्याह- स्फटिकैप्यऽपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाद् व्यक्तीनामहेतुः ।। १० ।। 'स्फटिकस्याऽभेदेनाऽवस्थितस्योपधानभेदानानात्वाभिमानः' इत्ययमविद्यमानहेतुका पक्षः, कस्मात् ? स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तेः- स्फटिकेप्यऽन्या व्यक्तय उत्पद्यन्ते अन्या निरु- ध्यन्ते इति, कथम्? क्षणिकवाद व्यक्तीनाम् , क्षणश्वाल्पीयान् कालः क्षणस्थितिकाः ऽन्यत्वाभिमानमुद्राहरति- नील इति । प्रकृतमाह- एमिति, विषयान्तराणाम्= नानाविषयाणां घटपटादीनामुपधानात संपन्धाद् वृत्तौ नानात्वं प्रतीयते वस्तुतस्त्वेकत्वमेवेत्यर्थः ।। एतद् भाष्यकारः परिहरति- नेति, सटिके इन वृत्ती मिथ्याभूतं नानात्व प्रतीयते इत्यत्र हेतोरभावादेवोतं नोपपद्यते, वस्तुतस्तु न स्फटिके नानात्वं प्रतीयते किं तु नाना रूपाण्युपाधिमेदात प्रवीयन्ते इति न स्फटिफदृष्टान्तो घटते इत्यर्थः । स्वयं व्याची- स्फटिकेति, ज्ञानेपुवृत्चिपु, न पुनर्गन्धाचन्यत्वाभिमानवन्मुख्यः इति= इत्यत्र हेतुर्नास्तीति हेत्वभावाद् वृत्तिषु नानात्वाभिमानस्य गौणत्वमनुपपन्नमित्यन्ययः । गन्धरूपरसादिषु चान्यत्वाभिमानो मुरय एव न गौण इति स्पष्टमेव । ननु चिषु नानात्वाभिमानस्य मुरयत्वैपि हेतुर्नास्तीति गौणत्वमुख्यत्वयोहेत्वभावः समान एवेत्याशङ्कते- समान इति । परिहरति- नेति । परिहारहेतुमाह- मानानामिति, उक्तं म्याचष्टे- प्रमेणेति, इन्द्रिया- पुत्र गन्धादिविषयकाणि ज्ञानानि क्रमेणोपजायन्ते अपयन्ति विनश्यन्तीति व प्रत्यक्षमेव तेन वृत्तीनां नानावं मुख्यमेव सिद्धम् एकत्वे क्रमेण उत्पत्तिविनाशी न स्याताम्- नानात्वे एव क्रमसंमवादित्यर्थः । एपसंहरति- तस्मादिति, मुख्य इविशेष । तया धैकत्वनानात्ववैपम्यादुताद् वृत्तिचिमतोमदः सिद्ध- स्तथा च न शान मनोधर्मः किं वात्मधर्म एवेति युत्तमित्याशयः ॥९॥ अनिमसूत्रमवतारयति-सटिति, क्षणिकवादे पदार्थस्य स्थायित्वमेव नारदीति कथं मिथ्या- न्यत्वाभिमानविषयत्वं स्यादित्यमर्शः । स्फटिये पीति- व्यक्तीनाम्= पदार्थमात्रस्य क्षणिकरवात् पटि. कस्यापि क्षणिकत्वं प्राप्त व्या घस्पटिपे स्कटिकस्यापि प्रतिक्षणम् अपरापरा अन्यान्या व्यधि- रुत्पद्यते इति नैकस्मिन् सटिके उपाधिभूतजपाइसमादिभेदादन्यत्वाभिमानो गौः समवति येन तदृष्टान्तेन वृत्तावन्यवाभिमानो गौण उपपधेत तस्मान् सूत्रेग वृत्तौ नानालाभिमानस्य गोप्य यो हेतुरुफ सोऽहेतुरेवेति सूत्रार्यः । यदि सटिका स्थायी स्यान् वदेवस्मिन् पटिफे उपाधिभेदार नील रुटिफ लोहित स्फटिक' इति नानात्वाभिमान. स्यादपि न चैवमस्ति दया पक्षणिकत्वान् नीलवादिज्ञानविषयाणा स्फटिकव्यतीना परस्परं मैदान नैकस्मिन् नानात्वामिमानः समवतीस्याशयः। ध्याचहाण मनुयदति- सटिकस्येति, छपून च्याल्यातम् । क्षणिवादी स्ववकल्पमाद- इत्ययमिति, मविद्यमानहेनुका निर्हेतुक - स्फटिकादेखस्थितत्वासंभषेन एकमिन् नानात्वाभिमान. विषयलासंभवादित्ययः । निहतुस्त्वे हेतु जिशास- सामादिति । हेतुमाह-सटिसीति । एक म्याचरे- साटिपपीति, उत्तरोचभने अन्या अन्या व्यक्य पन्त मन्या पूर्वाः पूर्ण व्यख्य निरुप्यन्ते- विनश्यनि-क्षणिस्वान् तया पनीरवादिधर्मग माममाना व्यकन्यो मित्रा पनि ·२८९ . - बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाध्यम् । क्षणिका: । कयं पुनर्गम्यते क्षणिका व्यक्तयः १ इति, उपचयापचयप्रबन्धदर्शनाद शरीरादिपु- पक्तिनिवृत्तस्याऽऽहाररसस्य शरीरे रुधिरादिभाषेनोपचयोऽपचयश्च मबन्धेन भवर्तते उपचयाद व्यक्तीनामुत्पादः अपचयाद् व्यक्तिनिरोधः एवं च सत्यध्वयवपरिणामभेदेन दिः शरीरस्य कालान्तरे गृह्यते इति सोयं व्यक्तिविशेषधों व्यक्तिमात्रे चेदितव्य इति ॥१०॥ नियमहेत्वभावाद यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ।। ११ ।। सर्वासु व्यक्तिपु उपचयापचयमवन्धः शरीरवदिति नायं नियमः, कस्मात् १, देवभा- चात् नात्र प्रत्यक्षमनुमान वा मतिपादकमस्तीति, तस्माद् ययादर्शनमभ्यनुज्ञा- यत्र यत्रोप- चयापचयभवन्धो दृश्यते तत्र तत्र व्यक्तीनाम् अपरापरोत्पत्तिरूपचयापचयमबन्धदर्शनेनाभ्य- नुज्ञायते यया शरीरादिपु. यत्र यत्र न दृश्यते तत्र तत्र प्रत्याख्यायते यया प्रावमभृतिषु, नैकस्मिन् नानात्वाभिमानः संभवतीत्यर्थः । उके हेतुं जिज्ञासते- कामिति । हेतुमाह-क्षणिमत्या. दिति । क्षणिकशब्दव्युत्पत्तिमाह- क्षणति, "मष्टादश निमेपास्तु फाटा. त्रिंशत्तु ताः कला, वास्तु त्रिंशन् क्षणः" इत्यमरः । क्षणिस्त्वे हेतुं जिज्ञासते- फयं पुनरिति । हेतुमाह- उपचयेति, शरीरादिपु उपचयापचययोः प्रयन्धस्य नरन्तर्यस्य दर्शनात् क्षणिकत्वमित्यन्वयः । आदिशन्दन वृक्षादिकं माझम। उक्तं म्याचप्टे- पक्कीति, पविनिर्वृत्तस्य- भक्षितानपासंपन्नस्याऽऽहाररसव शरीरे रुधिरादिरूपपरि- णामेन हासेन च शरीरस्योपचयापचयो नरन्तयेश प्रवते. अत एव शरीरस्याहार सति वृद्धिसनादी पक्षीणता निरीक्ष्यते तथा चोपचिताऽपचितन्यत्यो दृस्यावसमत्वादुपचयादन्या शरीरव्यफिनल्याने अपचयाच पूर्ण शरीरव्यक्तिविनश्यतीति प्राप्तम् उपचयाऽपरययोश क्षगभेदेन भेदान् शरीरव्यरपि क्षणभेदेन भेदः प्राप्त इति क्षणिकवं सिद्धमित्यर्थः । भत्र प्रत्यक्षं प्रमाणमाह- एमिति, परम्उपच. यापचयाभ्यामुत्पादविनाशयोः संभव सति अवयवानाम रुधिरादीनां परिणामविगंग नगरस्य पृद्धिः कालान्तर प्रत्यक्षेण गृहाते, यदि शरीरस्य क्षणिकत्वं न स्याकि त्येकत्यं स्यात् सदा जन्मारभ्य मरणश्यन्तं समानरूपत्वमेव स्यादिति युमारत्वयुक्त्यादिक ने स्पादित्यपः। अहरति- सोयमिति, सोयम्= क्षणिकत्वम् , व्यक्तिविशेषस्य शारीरस्य, वया च यथा शरीर क्षणिकत्वं सथा राष्टिकादि- पदार्थमारे मणिकत्वं येदितव्यम. क्षणिरत्याप नकस्मिन् नानात्वाभिमानः संभवति येन सहिए- स्टान्तनोफेन वृत्तौ गोणी नानात्वाभिमान उपपयेन सरमाद चीनां सरूपंग मुगममैव मानारय मा नगौणमित्यर्थः ।। १०॥ उक्त निराकरोति- नियमति, पदार्यमासम्म क्षगिपत्यनियम हेनुनास्तीति यथादर्शनम् प्रत्यक्षानुसारेण प्रमाणानुरोधेन या अभ्यनु क्षणिस्त्वम्यिरत्यादिक मीरियो व्या नाराययययभेनोपपयापचयाभ्या भगिस्तपि सटिकादिपीनाक्षनिस्य नोरन-निका भयोष्ठीमूतयोरपचयापरययोरमाशदिति सूचार्यः । म्याय - सानिमी, नापं नियम पेन क्षनिम्त्यं स्पादित्यः । नियमामापे लुमिमा फम्मादिगिह-यभागति। भुई. पाच-नाति, भय पदामासानिम्रे, विरमय प्रमानन् । भिगममार- मिति, यथादर्शनम्न प्रमानानुसारंग । एमावरे- दोति, पत्र पर दो, ri गरीरादिम्पहीना रपयारपययोः प्रमानेनाnary an, Tara पाह- यदि देख पूर्वम् प्रतिदितर माविमा पर मेति प्रति पगादि लोन ने morn mrir zFreet पचयः । तया पगारो निराय TRAILERENitram

·२९०
प्रसन्नपदापरिमूपिता [३ अध्याये. २आहिके-
स्फटिकेप्युपचयापचयमवन्धो न दृश्यते तस्मादऽयुक्तम्- ' स्फटिकेप्यऽपरापरोत्पत्तिः' इति,
यथा चाऽस्य कटुकिन्ना सर्वव्याणां कटुकिमानमापदयेत् ताहगेतदिति ॥ ११ ॥
यश्वाशेपनिरोधेनापूर्वोत्पादं निरन्वयं द्रव्यसंताने क्षणिकतां मन्यते तस्यैतत्-
न-उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ १२ ॥
उत्पत्तिकारणं तावदुपलभ्यते- अवयवोपचयो वल्मीकादीनाम् . विनाशकारणं चोपल-
भ्यते- घटादीनामवयवविभागः । यस्य त्वऽनपचितावयव निरुध्यते अनुपचितावययं चोत्प-
द्यते तस्याशेपनिरोधे निरन्वये वापूर्वोत्पादे न कारणमुभयत्राप्युपलभ्यते इति ॥ १२ ॥
स्फटिकेप्युपचयापचययोरभावेन क्षणिकत्वं न संभवतीत्याह- स्फटिकेपीति, सथा च पूर्वसूत्रेण
" स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तैः” इति यदुक्तं तद्युक्तमेवेत्यन्वयः। अयुक्तत्वमुपपादयति- यथेति, अर्कस्य
फैक्षविशेपस्य, फटुकिना= कटुत्वेन, फटुकिमानम् कटुत्वम् , मोदकं कटु पदार्थत्वादवदित्येवम्
आपादयेत्- प्रतिपादयेत् तद् यथा न युक्तं भवति एवं एतत् शरीरक्षणिकत्वदृष्टान्तेन पदार्थमानस्य
क्षणिकत्वप्रतिपादनमपि वाह तादृशमेव= अयुक्तमेवेत्यर्थः, तथा च स्थिरत्वसंभवाद् वृचे नात्वं
गौणं संभवतीतिभावः ॥ ११॥
अनिमसूनमवतारयति- यश्चेति, य= क्षणिकवादी घौद्धः, पूर्वक्षणवृत्तिपदार्थस्याऽशेषविनाशन
निरन्वयमपूर्वोत्पादं द्रव्यसंतानस्य क्षणिफतालक्षणं मन्यते तस्यैतन्= एतत्सूनमुत्तरमित्यन्वयः, यौद्धा.
तिरिक्तयोंऽपूर्वोत्पादः स्वीक्रियते स सान्वयः- पूर्वसंनद्ध एव स्वीक्रियते- अपूर्वेपि घटे उत्पन्ने पूर्वस्य
मृत्स्वरूपस्यानुवर्तमानवात् घटध्वंसकालेपि च घटसण्डानां पूर्वाणामुपलभ्यमानत्वात् तथा च द्रव्यस्य
सर्वात्मना विनाशो न भवतीत्ययं सान्वयो विनाश उत्पादश्च । क्षणिकवादिना च पूर्वद्रव्यस्योत्तरोत्तर-
क्षणे सत्त्वम् अपूर्वकार्येषु संयन्धश्च न स्वीक्रियत- एकस्यानेविरुद्धधर्मासंभवादित्ययमेवाशेपनिरोधः-
निरन्वयो विनाश उत्पादश्च इयमेव क्षणिकता स्वीरियते, पुराणत्वपरिणामित्वादिलक्षणायाः क्षणिकताया
अन्यैरपि स्वीकृतत्वेन तस्वीकारे विशेषाभावादित्यर्थः । उक्तं च यौद्धः- " यत् सन् तत् क्षणिम्"
"न सत: कारणापेक्षा " " निस्स्वभावाश्च दर्शिता." इत्यादि । उत्तचौद्धमतं परिहरति- नेति,
उत्पत्तिकारणमुपचयो विनाशकारणं चाऽपचयः स च पदापूपलभ्यते क्षणिकाना प पदार्थानामुपच.
यापचयवत्त्वं नोपपद्यते स्थायिपदार्थस्यैव किंचित्कालेनोपचयापचययोः संभवान् तथा च पदापु
उत्सत्तिविनाशकारणयोरुपचयापचययोरपलब्ध्या स्थायित्व प्रातमिति नक्षणिक संभवति क्षणिकत्या.
भावे च निरन्वयोऽशेपनिरोधोऽपूर्वोत्पादश्वापि न संभवति तथा च न स्फटिरप्यरापरोत्पत्तिः संभवति
येन नानात्वाभिमानो मुख्यः स्यादिति सूनार्थः । च्याचट- उत्पत्तीति, वन्मीयादीनामवयवोपचय
उत्पचिकारणमुपलभ्यते, घटाटीनामवयविभाग:= अवयमापचयो विनाशकारणमुपलभ्यते वारमोप-
यापचयविशिष्टत्वेन च घटादीना स्थायित्वं सिद्धमिति न क्षणिकत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । पौसमन यायक.
माह- यस्येति, यस्य बौद्धस्य मते अनपचितारयवम् अवयवापचयं विना निमप्यते- पिनन्यति वस्तु.
मनुपचिवावयम् अवयवोपचयं विना पोत्पद्यने वन्य मते उमयगापि अोपनिरोध निरन्वये
पापूर्वोत्पादे कारणं नोपलभ्यते- लोकेऽवयवोपचयम्ययोत्पादकारणतम् अवयवापचयस्यैव च विनाश
कारणत्वं करप्तमस्ति उतनोखमने घ क्षपिरषु उपचयापचयी न मंभवतः, न च निकारणक उत्पादों
विनाशच स्पीकर्नु गास्यते- मविप्रमदान, उपचयापचयस्वीसरे च यायिन्यमेव म्यान निकाय
मित्यर्थः । अत्र- "उपयय इवि वृद्धिः उपचितो गौरिति, अपचय इनि हामः अपपिढो गोलि,
उभयं घेतावस्थितयम्नुविश्यम् । "उदुभयं क्षणिक न स्याम्" इति वार्तिकम् ॥ १२ ॥

·२९१ बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाप्यम् । क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवद् दध्युत्पत्तिवच तदुपपत्तिः ॥१३॥ ययाऽनुपलभ्यमानं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञायते तथा स्फटिके परापरासु व्यक्तिपु विनाशकारणमुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञेयमिति ॥ १३ ॥ लिङ्गतो ग्रहणाद् नानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ क्षीरविनाशलिङ्गं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिलिङ्गं दध्युत्पत्तिकारणं च गृह्यते अतो नाऽनुपलब्धिः । विपर्ययस्तु स्फदिकादिपु द्रव्येषु अपरापरोत्पत्तीनां न लिङ्गमस्तीत्यनु- तिरेवेति ॥ १४॥ अत्र कश्चित् परिहारमाह- न- पयसः परिणामयणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ १५ ॥ स्फटिकादिषु निराकृतामपरापरोत्पत्ति समाधत्ते-क्षीरेति, क्षीरस्य दधिरूपेण परिणामे जाते क्षीरविनाशे- क्षीरविनाशस्य कारणानुपलब्धिवत् कारणानुपलब्धावपि यथा किंचित् क्षीरविनाश- कारणं स्वीक्रियते दध्युत्पत्तिवत्- दध्युत्पत्तिकारणानुपब्धिवत्-- यथा च तन दथ्युत्पत्तिकारणस्यानुप- लब्धावपि किंचिद् दध्युत्पत्तिकारणं स्वीक्रियते तथा स्फटिकेपि पूर्वपूर्वस्फटिकव्यक्तीनां विनाशकारणस्या- नुपलब्धावपि तद्विनाशकारणस्वीकारेण तदुपपत्तिः- पूर्वपूर्वस्फटिकव्यक्तीनां विनाशस्योपपत्तिः संभवति. तथा स्फटिके उत्तरोत्तरव्यक्तीनामुत्पत्तिकारणस्यानुपलब्धावपि तदुत्पत्तिकारणखीकारेण तदुपपत्तिः उत्तरोत्तरस्फटिकव्यक्तीनामुत्पत्तेपपत्तिः संभवतीति स्फटिके यथा नानात्वं मुख्यमेव तथा वृत्तिप्वपि नानात्वं मुख्यमेवेति पर्यवसितमिति सूत्रार्थः, अत्र सूत्राक्षराणां वाक्यार्थानुकूल्यमनुसंधेयम् । वस्तुवस्तु "क्षीरविनाशे दध्युत्पत्तौ च कारणानुपलब्धिवत् सदनुपब्धिः । इत्येवं सूत्रं वक्तव्यमासीत् । व्यावटे- यथेति । क्षीरस्य दधिभावस्थले इतिशेषः । प्रकृतमाह- तथेति, परासु= पूर्वपूर्वस्कटिकव्यक्तीनां विनाश- कारणम् अपरासु- उत्तरोत्तरस्फटिकव्यक्तीनामुत्पचिकारणं च स्वीकार्य तेन स्फटिके परापरव्यक्तीनां विनाशोत्पादौ नाऽनुपपन्नावित्यर्थः ॥ १३ ॥ उक्तं परिहरति-लिङ्गत इति, क्षीरविनाशकारणस्य दध्युत्पत्तिकारणस्य भानुपलब्धि स्ति- लिङ्गतः- क्षीरविनाशेन ध्युत्पत्त्या च तादृशकारणस्य महणात उपलभ्यमानत्वात्, कारणं विना विनाशादिकार्याणामसंभवात् , नैव स्फटिके परापरव्यक्तीनां विनाशोत्सादयोः कारणं लिलेनाप्युपलभ्यते येन स्वीक्रियेतेति न स्फटिकादौ परापरव्यक्तीना विनाशोत्पादौ संभवत इति स्फटिकादौ वृत्तौ च गौण. मेव नानात्वमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे-क्षीरेति, कार्यस्य कारणलिनत्वात् क्षीरविनाश एव लिङ्गं यस्य तत् क्षीरविनाशलिङ्गम् क्षीरविनाशानुमेयं क्षीरविनाशकारणम्. एवं दयुत्पत्तिलिङ्गम्= दथ्युत्पत्त्यनुमेयं दध्युत्पत्तिकारणं चानुमानेन गृह्यते- उपलभ्यते इति नैतादृशकारणयोरनुपन्धिरस्ति या दृष्टान्तो भवे. दित्यर्थः । पूर्वपक्षिमते बाधकमाह-विपर्यय इति, विपर्यय = कारणानुपलब्धिः, स्फटिकादिपु अपरापर- व्यक्तीनामुत्पत्तेर्न लिङ्गमस्तीति नापरापरोत्पत्ति. पूर्वपूर्वविनाशश्व स्वीकत शक्यते इति स्फटिकादीनाम- नुत्ति:- स्थिरत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ १४॥ अप्रिमसूममवतारयति- अन्नेति, कश्चित्- सांख्यवादी, यदुक्तम्-क्षीरविनाशस्य दयुत्पत्तेश्चानुमा- नेन कारणमुपलभ्यते तस्य परिवारमाइत्यर्थः । नेति-क्षीरविनाशस्य दथ्युत्पत्तेश्च कारणमेव न संभवति येनोपलभ्येत-तत्र सद्वादस्वीकारेण क्षीरविनाशस्य दुथुत्सत्तेवाभावात् किं तु वन पयस:-क्षीरस्य परि- गामेन विकारविशेषेण गुणान्तरस्य- रसरूपात्यायन्वरस्य दधित्वानुलस्य प्रादुर्भावो भवति तेनैव ·- २९२ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २आदिक- 'फ्यसः परिणामो न विनाशः' इत्येक आह. परिणामश्वाऽवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्म- निवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्तिरिति । गुणान्तरमादुर्भावः' इत्यपर आह= सतो द्रव्यस्य पूर्वगुण- निवृत्तौ गुणान्तरमुत्पद्यते इति. स खल्वेकपक्षीभाव इव ॥ १५॥ अत्र तु प्रतिधेपः- व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेरनुमानम् ।। १६ ।। संमूर्छनलक्षणादवयवव्यूहाद् द्रव्यान्तरे दनि उत्पन्ने गृह्यमाणे पूर्व पयोद्रव्यम् अवयव- विभागेभ्यो निवृत्तमित्यनुपीयते. यया मृदययवानां व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरे स्थाल्यामुत्पन्नायां पूर्व मृत्पिण्डद्रव्यं मृदवयवविभागेभ्यो निवर्तते इति, मृचाऽवयवान्वयः पयोदनोः, नादोप- निरोधे निरन्वयो द्रव्यान्तरोत्पादो घटते इति ॥ १६ ॥ दधित्वव्यवहार उपपाते इति न क्षीरविनाशो न वा दध्युत्पत्तिब्ध स्वीक्रियते येन तत्कारणं सिध्येतो पलभ्येत चेति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- पयस इति, विनाशाभावे विनाशकारणाभावः प्राप्तस्तेन सदुपलम्मा- भावः प्राप्त इति पूर्वोक्तनिरासो जातः । एक:- सांख्यवादी। परिणामलक्षणमाह-परिणामश्चेति, यथा- ऽवस्थितस्य सुवर्णस्य फटकत्वधर्मनिवृत्तौ कुण्डलत्वधर्मोत्पचिर्भवतीति सुवर्णस्य कुण्डलत्वेन रूपेण परिणाम इन्यते एवं प्रकृतेपि क्षीरस्य क्षीरत्वानुकूलतरलत्वादिधर्मनिचिर्घनत्वादिधर्मस्य दधित्वानुकूलस्योत्पत्ति. भवति न तु द्रव्यस्योत्पादविनाशावित्यर्थः । मतान्तरमाह- गुणान्तरेति, अन पक्षे गुणादेरपि नोत्पाद- विनाशौ किं तु प्रादुर्भावतिरोभावावित्याशयः, अत्र "द्रव्यं तावत्सदेव गुणोपि सन् फेवलमनुभूव आसीत् एकथोद्भवो गुणः" इति तात्पर्यटीका । उक्तमतं व्याचऐ-सत इति, सतः- स्थायिन', पूर्व गुणस्य= मधुरत्वादिरसादेनिवृत्तौ तिरोभावे सति गुणान्तरम् अम्लत्वादिरसादिफमुत्पद्यते- प्रादु- भवति । एतयोरुभयोरपि पक्षयोः पर्यवसाने ऐक्यमाह-स इति, पूर्वधर्मस्य पूर्वगुणस्य च निवृत्तिरेक एव पदार्थस्तथा धर्मान्तरस्य गुणान्तरस्य चोत्पत्तिरेफ एव पदार्थ इति न पक्षद्वयेपि फश्चिद्विशेष इत्यर्थ, तथा च क्षीरविनाशस्य दप्युत्पत्तेश्यामावादेव न तत्कारणं संभवति येनोपलभ्येवेत्यर्थः । एतन्मवस्योप. पत्तिस्तु साख्यादिदर्शनेषु द्रष्टव्या नेह विस्तरमयादुपपाद्यते । किं वात्र प्रयममते धर्मशब्देनापतिर्माहा द्वितीयमते गुणशब्देन मधुरत्वादिषुणो माहा इतिविवेकः ।। १५ ।। अमिमसूरमवतारयति- मोति, अत्र अस्य- उक्तस्योत्पत्तिविनाशयोरभावस्य प्रतिषेधः निरा. सोऽनेन सूत्रेण क्रियते इत्यर्थः । व्यूहान्तरादिति- व्यूहान्तरात्- पूर्वाश्यवसमुदायात्= पूर्वाक्यविनः क्षीरादेव्यान्तरस्य ध्यादेरत्पत्तिदर्शनमेव पूर्वद्रश्यनिचेः- पूर्वद्रव्यविनाशस्यानुमानम् मनुमापर्फ लिमित्यन्वयः, पमः क्षीरावस्थायामदर्शनात् तदनन्तरं च दर्शनान् कारणविशेपेणोत्पत्तिग्वसीयते इति दभ्युत्पत्तिः सिद्धा तया च वत्कारणमपि सिद्धम्- कारणं विना कार्यासमरात् . श्रीरविनानं विना छ दृष्युत्पत्तिन मभवतीति दध्युत्पत्त्या क्षीरविनाशोऽवसीयते इति द्रव्याणामपि विनामोत्यादी सिद्धौ तेन तत्कारणमपि सिद्धम् , स्फटिकादिषु तुन द्रव्यान्तरोत्पत्तिानुभूयत इति न तत्कारणं पूर्वविनाकारणं प संभवतीति रिपरत्वं सिद्धं तेन नानात्वस्य गौणत्रं मिद्धं तथा पनेरपि गौणमेव नानासमिति मासमिति सूत्रायः । व्याच - संमूर्छनेति, व्यूहान्तरम् अवयवव्यूहः म चावयराना मंमृच्चनम् = कार्यानुल- च्यापन पुर्वपतेतियावत् तस्माद् इत्यान्तरं दप्यादि उत्पद्यने उत्पन्नं च गृह्यने हाशमहणेन धीरादः पूद्रिश्यस्य म्याश्यवविमागेभ्यो निवृत्तिः- विनाशोऽनुमायने अन्यथा दध्यवयायामपि क्षीरमुपलभ्येत कारणं विना घ फार्यासंभवावयाविभागलझणं विनाकारण सिद्धं भवति. दप्युत्पत्तेचावयवमयूरीन कारणं सिद्धं भवतीत्यर्थः । उदाहरति- ययेति, न्यूहान्तरान्- मैमूनाम्- यापना, मृदोन्नुर्ग- 'मानत्येपि मृत्पिण्डो विनश्यन्येति पूर्वदन्यविनाम: सिद्धः । विशेषमार- गृढदिनि, यषा पटादिकार्येषु ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायमाप्यम्। २९३ अभ्यनुज्ञाय च निष्कारणं क्षीरविनाशं दध्युत्पादं च प्रतिपेय उच्यते इति- कचिदिनाशकारणानुपलब्धेः कचिचोपलब्धेरनेकान्तः ॥ १७ ॥ क्षीरदाधिवन्निष्कारणौ विनाशोत्यादौ स्फटिकव्यक्तीनामिति नायीकान्त इति । फस्मात् ?, हेलभावा- नात्र हेतुरस्ति- अकारणौ विनाशोत्पादौ स्फटिकादिव्यक्तीनां क्षीर- दधिवत् न पुनर्यथा विनाशकारणभावात् कुम्भस्य विनाश उत्पत्तिकारणभावाचोत्पचिरेवं स्फाटिकादिव्यक्तीनां विनाशोत्पत्तिकारणभावाद्विनाशोत्पत्तिभाव इति ।। निरधिष्ठानं च दृष्टान्तवचन । मृदनुवर्तमाना भवति तथा पयोदनोरपि अवयवान्यया अत्रयवानुत्तिर्भवत्येव अत एव सादृश्यं भवति । पर्यवसितमाह- नेति, यौद्धोतरीत्या पूर्वद्रव्यस्याशेपविनाशो द्रव्यान्तरस्य च निरन्वय उत्पादो न घटते न संभवति- अवयवानुवृत्तिदर्शनात्, भन्यथा अपयवानुचिर्न स्यात् तेन कार्यकारणयोः सादृश्यमपि न स्यादित्यर्थः । पूर्वद्रव्यस्याऽशेपनिरोधे जाते निरन्थयो द्रव्यान्वरोत्पादो न पटते- द्रव्या- न्तरोत्पत्तेरधिकरणासंभवादित्यन्वयः ॥ १६ ॥ अग्रिमसूत्रमवतायवि- अभ्यनुज्ञायेति, वीरत्येत्यर्थः, प्रतिषेधः- स्फटिकादौ परापरोत्पत्तोतो. छाया: प्रतिषेधोनेन सूत्रेणोच्यते इत्यन्वयः, विनाशोत्पादयोनिष्कारणकत्ये व्यभिचारः प्रदर्शने इत्यर्थः । शचिदिति- फचित्-क्षीरादौ यदि विनाकारणं नोपलभ्यने तथापि कचिम्- घटादी विनाशकारण. मुपलभ्यते एवेति सर्वत्र विनाशोत्पादौ निष्कारणायेव भवत इति अनेकान्त:- नियमाभावान व्यभि. पारः प्राप्तः- घटादौ विनाशोत्पादयोः सकारणयत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति न क्षीरदथ्यादिष्टान्तेन स्फटिकादौ निष्कारणौ विनाशोत्पादौ संभवतः- प्रत्याविरोधात् तेन स्फटिकादीनां स्थिरत्वं सिद्ध- मिति सूत्रार्थः । ब्याचटे-क्षीरेवि, क्षीरविनाशवत् दध्युत्पाद्वय स्फटिकादीनामुत्पादविनाशी निष्कार. णाविति एकान्तः= नियमः व्याप्तिनोंपपद्यते- घटादिपु ध्यमियारादित्यन्वयः । नियमाभावे हेतुं जिज्ञासते- फरमादिनि । हेतुमाह- हेत्वभावादिति । उकं प्याचष्टे- नाति, मात्र तनियमन पदार्थमानस्य विनाशोत्पादयोनिष्कारणत्यै । व्यभिचार प्रदर्शयति- अकारणाविति, क्षीदनिका- क्षीरदप्नोविनाशोत्पदयोरिव स्फटिकादिव्यधीनां विनाशोत्पदी निधारणको न तु पुम्मम्य विनाशो. त्पाक्ष्योरिव सफारणको इत्यन नियामयाभावान्न पदार्थमानस्य विनाशोत्पादयोनिधारणा संमर- तीत्यर्थः । तथा पक्षीरदनोविनाशोत्पादयोः "तुत्या दुर्मनः" इति न्यापेन निकारणरत्या यु. पगमेपि साटिकादिव्यतीनां निष्कारणको विनाशोत्सादो न संमानः किं तु यया गुम्मम्प विनासा रणभावात् विनाशकारणसत्त्वात्= विनाशकारणादवयरविमागादिनाश उपत्तिकारणापाययसंमूर नादुत्पत्तिलया सटिकादिव्यक्तीनामरि विनाशकारणभावामिनास सधिमारणमायायोतिः समः पनि न १ स्फटिकादिप्वरयविभागादिलभनं पिनाशादिशामलम्पने इनिन बिनागोसावे संमात इति रियरत्वं सिद्धं तेन नानात्वरय गौण प्रातमियत्ययः । क्षीगदिपु दम्यादित रशिक्षित पान्तरोत्पत्तरदर्शनादपि निहारणको विनाशोत्पादौ न मीर सरने, 'म पाय पटियः पवित्रत्यभिज्ञापि तयोयांत्रिका | न प सभापरिणामा प्रत्यमिा मंभाविशयम्- मुमभिः गायां याकामावारिति विभावनीयम् ॥ स्फटिकादीनां विनाशोत्सादयोनिधारणात्यसाभने समिति रमाद- निािति, यथा-'गगनारविन्द मौरभरिशिष्टं जगदिपा गगनारदिने नाम या गविन्दमान मौरमा सिद्ध मादिति कामिनी मारविन्दरा' इति ·प्रसन्नपदापरिभूपितम [३ अध्याये. २माहियो गृह्यमाणयोविनाशोत्सादयोः स्फटिकादिषु स्यादयमाश्रयवान् दृष्टान्त:- क्षीरविनाश- कारणानुपलब्धिवद् दध्युत्पत्तिकारणानुपलब्धिवचेति. तौ तु न गृह्यते तस्मानिरधिष्ठानोयं दृष्टान्त इति ॥ अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्सादविनाशौ योन साधकस्तस्याभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ।। कुम्भवन्न निष्कारणौ विनाशोत्पादौ स्फटिकादीनाम् इत्सभ्यनुज्ञेयोऽयं दृष्टान्ता- प्रतिपेक्षुमशक्यत्वात् । क्षीरदधिवतु निष्कारणौ विनाशोत्सादाविति शक्योयं प्रतिपेटुम्-- कारणतो विनाशोत्पत्तिदर्शनात् । क्षीरदमोविनाशोत्पत्ती पश्यता तन्कारणमनुमेयम्- कार्य- लिहं हि कारणम्, इत्युपपन्नम्- अनित्या बुद्धिरिति ।। १७ ॥ निरविहानम् = पक्षहीनं सथा प्रश्लेपि 'स्फटिकादीनां विनाशोत्पादौ निष्कारणको क्षीरदधिविनाशो- त्पादाविर' इत्यत्र पक्षमूतौ स्फटिकादिविनाशोत्सादायेव प्रसिद्धौ न स्तो यत्र निष्कारणकत्वं सिद्धं स्यादिति क्षीरदधिविनाशोत्पादाविव' इवि दृष्टान्तवचनं पक्षहीनमस्तीवि पक्षासिद्धिदोंप इत्यर्थः । प्याचष्टे- गृहामाणयोरिति, यदि स्फटिकादीनां प्रतिक्षणं विनाशोसादौ गृहीतो स्यातां वदा क्षीर- विनाशकारणानुपलब्धिवत् । 'दप्युत्पत्तिकारणानुपलब्धियन्' इति च दृष्टान्त आश्रयवान् पक्षसहितः स्यादपि न चैवमस्ति यतस्तो= स्फटिकादिषु यिनाशोत्पादौ न गृह्यते वरमादयं दृष्टान्तो निरविष्टाना पभहीन इति पक्षासिद्धिदोंप इत्यन्वयः । अत्र पूर्वपक्षिमतेन 'भीरविनाशफारणानुपलब्धिवन स्फदि- फादिविनाशकारणानुपलब्धिस्तन फारणानुपलब्भावपि सटिकादिपु निवारणो विनाश क्षीरविनाशा मिशः' इत्येवं ध्यारयेयम् एवम् “दध्युत्पतिवारणानुपरचियत् " इत्यपि प्यारयेयम् ।। स्फटिकादीनां विनाशोत्पादयोः सफारणत्वं समाधत्ते- अभ्यनुसायेति, स्फटिकस्योत्पादविनाशी अभ्यनुशाय-संभाव्य- यदि संभववस्तदा योऽप्रकटियोत्पादविनामयोः साधक:- पारसम्याच्या नशानात्= अवश्यम्भावान् कार्यम्य मकारणवत्यनियमात् प्रतिपेयः स्फटिकोत्पादविनासायो: मति संमरे सकारणफत्वम्प प्रतिषेधो नोपपद्यते न प स्फटिकोत्पादपिनागो गंमत तिपादियादीनां स्थिालं सिद्धमित्या स्वयं प्यारे-पुरमादिनि, टिकादीनामपि पिनासोलादी घटस्य विनायोत्पादावि सफारणको कार्यवाहित्यन्वयः । गम्भादिवि दृष्टान्तः । अभ्यनुहोय तुमाह-प्रविमिति । पार्यमा- प्रम्य सकारणश्यनियमार विनामोत्यादयोरपि मारणवस्य प्रतिषी न भवतीति पुमरिनि स्टान्त स्वीकार्य एरेत्यर्थः । विपशे दायकमाद-धीरति, धारमोविनामोसादाविरटिकादीनांकि- नामोला निस्कारको विश्वान्दो प्रतियतुं शयनं हत्यत्वः एतादृष्टान्तम्य प्रतिपखंभापत्ये हेतु- माह- कारणव इति निनु सर्वत्र विनाशोलादयो. मान्यनिय धीदमोविनाशोत्यादी मिला. पाविचारादप पयोरपि मकारपसरगुजापति- क्षीरदभोगिनि, उपाधीभोपिनागो. साधारणमनुमेयनि- कप पादित्ययः । अनुप नुसार- पाडि, पार्वमेव हिमायकी पालिकामा कार्यानुमैयं का भविलशानभई. मया पीनोमिन मि. मनुमानेनेति दिनानो पादमागम्य मारमाध्यमिद्धम् । मनात मगमगर निगम मरति-समिति, सटिकरटान्न पुगांग नावं न ममानियिनि पु. निय सिनिदि पुरेनानायन मनमादी न ममानि तेन मनोमन मेमनीपानबपि सिरनिया1१७॥ इति धरमदगनिराशा पुरनियमविपानं धसमामम् ।

·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायमाध्यम्। २९५ इदं तु चिन्त्यते- कस्येयं बुद्धिः आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां गुण इति, मसिद्धोपि खल्व- यमर्थः 'परीक्षाशेपे प्रवर्तयामि' इति प्रक्रियते, सोयं बुद्धौ संनिकर्पोत्पत्तेः संशय:- विशे- पस्याग्रहणादिति । तत्रायं विशेष:- नेन्द्रियार्थयोः-तदिनाशेपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १८ ॥ नेन्द्रियाणामर्थानां वा गुणो ज्ञानम्-तेपां विनाशे (अपि) ज्ञानस्य भावात, भवति खस्वि- दमिन्द्रियेऽर्थे च विनष्टे ज्ञानम् 'अद्राक्षम् ' इति. न च ज्ञातरि विनष्टे ज्ञानं भवितुमर्हति, अन्यत् खलु वै तद् इन्द्रियार्थसनिकर्पजं ज्ञानं यद् इन्द्रियार्यविनाशे न भवति, इदमन्यदात्ममनस्संनि- कर्पनं तस्य युक्तो भाव इति= स्मृतिः खल्वियम् ' अद्राक्षम् ' इति पूर्वदृष्टविपया न च विज्ञा- तरि नष्टे पूर्वोपलब्धः स्मरणं युक्तम्- न चान्यदृष्टमन्यः स्मरति, न च मनसि ज्ञातर्यभ्युप- गम्यमाने शक्यमिन्द्रियार्ययोर्तावत्वं प्रतिपादयितुम् ॥ १८॥ अस्तु तर्हि मनोगुणो ज्ञानम्, युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १९ ॥ बुद्धरात्मगुणत्वविचारमुपक्रमते- इदमिति । चिन्त्यमाह- फस्येति, इयं बुद्धिरामेन्द्रियमनो- अर्थाना मध्ये कस्य गुण इति विचार्यते इत्यन्वयः, अर्थः घटादिः । अयमर्थः- 'बुद्धिरात्मगुणः-शान- विशिष्टस्यैवात्मत्वात् । इतिविषयः प्रसिद्धोपि परीक्षाशेपस्य= बुद्धेरिन्द्रियादिगुणत्वप्रविपेघस्योपपादनार्य प्रक्रियते= उपक्रम्यते । संशयकारणमाह-सोयमिति, आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां संनिक सति धुद्धिरुत्पद्यते नाशसंनिकर्षवत्वं चात्मादीनां सर्वेषां समानमितिहेतोः विशेषस्य चात्मगुण एवं बुद्धिरित्यादिरूपस्य कि वारमादिगुणत्वे विशेपहेतोरग्रहणाद् युद्धावुक्तसंशयो आयते इत्यन्वयः । अग्रिमसूत्रमवतारयति- सोति । सूत्रेण विशेपमाह- नेति, बुद्धिरिन्द्रियार्थयो गुणः- तद्विनाशपि- इन्द्रियार्थयोविनाशेपि ज्ञानस्य- पुढेरवस्थानात, यदि बुद्धिरिन्द्रियाणामना वा गुणः स्याचदा तद्विनाशे नोपलभ्येत- गुणिनाशे गुणनाशस्यावश्यम्भावादिति सूनार्थः । व्याचष्टे- नैति । उक्त हेतुमाह- तैपामिति, नेपाम् इन्द्रि. यार्थानाम् विनाशेपि ज्ञानस्य भावात्= सत्त्वात्= उपलभ्यमानत्वात् । उक्तमुदाहरति- भवतीति, भद्राक्षमितिस्मृत्यात्मक ज्ञान तथेन्द्रियार्थयोरभावेपि संभवतीति विशेयम् । विपक्षे वाधकमाह-न घेति, भावरि- ज्ञानविशिष्टे, यदि ज्ञानगुणकत्वमिन्द्रियाणामर्थानां वा स्यात्तदा तेपा विनाश सद्गुणमूतं शान फयमुपलभ्येत १ । नन्विन्द्रियं विनाऽर्थ च विना प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानं न भवत्येवेवि ज्ञानस्येन्द्रियार्थ- गुणत्वं प्राप्तमित्याशङ्कयाह- अन्यदिति, ज्ञानम्= प्रत्यक्षात्मक ज्ञानम् । इदम् अद्राक्षमिति स्मृत्यारमक शानं तस्य मद्राक्षमित्यस्य ज्ञानस्य भाव'- सत्ता, अद्राक्षमिति पूर्वदृष्टविषया स्मृतिरंय न प्रत्यक्षम् । विपो वाधरूमाह-न घेति, विज्ञातरि= ज्ञानविशिष्टे, पूर्वोपलध पूर्वदर्शनस्य, मद्रासमिति पूर्व वर्शनस्मरणमेव, यदि ज्ञानमिन्द्रियार्थयोर्गुणः स्यात्तदा तयोविनाशे अद्राक्षमिति शान न स्यादित्यर्थः । उक्त हेतुमाहन चेति, इन्द्रियार्थयोनिगुणकत्वे तैरेव दृष्टं स्यादिनि तेषा विनागपेन 'मानम्। इति स्मरणं नोपपयेत भवति पेन्द्रियार्थयोविनाशप्येवादशं स्मरणमिति न ज्ञानमिन्द्रियार्ययोग इत्यर्थः । पूर्वपक्षिमतेन ज्ञानस्येन्द्रियार्यगुणवाभावमाइ- न चेति, यदा हि त्वया मनसो सान्गुणात्म- जौठतं तदा इन्द्रियार्थयोतृत्वम् ज्ञानगुणकवं नोपपादयितुं शस्यमित्यन्ययः ॥ १८॥ मनिमसूमावतारार्थमाराइते- अस्त्विनि । ज्ञानस्य मनोगुणत्वं प्रत्यापा-युगपदिति, इन्दिपाणी स्वस्वमाहौरिन्द्रियैश्च विमुत्वादात्मनो युगपसंयोगसमरेपि युगपत्मशेयोपलधिन भवतीति तदुपारपर्य मनः कल्पते वप य मनसो य इन्द्रियैः संयोगमस्यापि प्रत्यक्षकारण कल्प्यने नायाभूतस्य मनमः ·२९६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् १३ अध्याये. २आहिके- युगपज्ज्ञेयानुपलब्धिरन्त:करणस्य लिङ्गं तत्र युगपद्यानुपलब्ध्या यदनुमीयतेऽन्तकरण न तस्य गुणो शानम् । कस्य तर्हि १, शस्य- वशित्वात्- वशी ज्ञाता वश्यं करणम् , ज्ञान- गुणत्वे वा करणभावनित्तिः । प्राणादिसाधनस्य च ज्ञातुर्गन्धादिज्ञानभावादनुमीयते-- अन्त:- करणसाधनस्य सुखादिज्ञानं स्मृतिथेति, तत्र यत् ज्ञानगुणं मनः स आत्मा. यत्तु सुखााप- लब्धिसाधनमन्तःकरणं मनस्तदिति संज्ञाभेदमात्रं नार्थभेद इति । युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्याऽयोगिन इति चार्थः, योगी खलु ऋद्धौ प्रादुर्भूतायां विकरण- धर्मा निर्माय सेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि तेषु तेषु युगपञ् ज्ञेयान्युपलभते तचैतद् विभौ शातयु- सर्वैरिन्द्रिययुगपत्संयोगो न संभवतीति युगपत्सर्वज्ञेयानुपलब्धिरुपपद्यते तत्र युगपञ्ज्ञेयानुपलब्धेः सिद्धस्य मनसोपि ज्ञानगुणकत्वं न संभवति-मनसो ज्ञानकरणत्वेनैव कल्पितत्वात् ज्ञानक्रियाकर्तृत्वेन ज्ञातृत्वेन कल्पितत्वाभावाचेति न ज्ञानं मनोगुण इतिसूत्रार्थः, अत्र- " यत्करणत्वेनानुमितं तत् करणत्वमपोद्य न कर्तृ भवितुमर्हतीत्यर्थः" इति तात्पर्यटीका । किं वा यादे ज्ञानं मनोगुणः स्यात्तदा सर्वशरीरवृत्तिसु. सादिप्रतिभासाथ मनसो विभुत्वमवश्यं स्वीकार्य स्यात् तथा घ तादृशविभोर्मनसः सरपीन्द्रिवैर्युगपत्सं. योगसंभवात् शब्दस्पर्शादीनां ज्ञेयानां युगपदुपलब्धिः स्यात् न च भवतीति युगपज्ज्ञेयानुपलब्ध्या न झानं मनोगुणः, यदि च युगपञ्ज्ञेयानुपलब्ध्युपपत्त्यर्थं सूक्ष्मं साधनान्तरं कल्प्यते तदा संज्ञाभेदमात्रं स्यात्- य एव मयात्मेत्युच्यते स एव त्वया मन इति नार्थभेद इति नामातिरिक्तस्य मनसो ज्ञान गुणः किं स्वात्मगुण एवेतिसूत्रार्थः । ध्याचटे- युगपदिति, तदेतद्वहुधा. व्याख्यातम् । प्रकृतमाह- तति, मन्तःकरणम= मनः, तस्य= मनसः, युगपज्ञेयानुपलब्च्या ज्ञानकरणत्वेनैव मनोऽनुमानेन कल्प्यते इति न मनोगुणो ज्ञानम्- ज्ञानस्य ज्ञातृगुणत्वात् मनसश्च ज्ञातृत्वाभावादित्यर्थः । ज्ञानगुणिनं जिज्ञासते- फस्येति, यदि ज्ञानं न मनोगुणस्तहिं कस्य गुण इत्यन्वयः । उत्तरमाह- ज्ञस्येति, ज्ञानं ज्ञातुर्गुण इत्यर्थः । उक्त हेतुमाह- वशित्वादिति, एतव्याचष्टे- वशीति, फरणं कर्तुश्यं भवति- फर्नुः स्वतन्त- त्वादिति प्रसिद्धमेव तथा च यथा घटोत्पादनादिक्रिया कर्तुरेव न दण्डादिकरणस्य तथा ज्ञानक्रियापि ज्ञातुरात्मन एव न करणम्य मनस इति ज्ञानस्यात्मगुणत्वं सिद्धमित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह- ज्ञान- गुणत्वे इति, यदि ज्ञानं मनोगुणः स्यात्तदा मनसो करणभाव:- ज्ञानफरणत्वं न भविष्यति- तकिया. विशिष्टस्य तरिक्रयाकरणत्वासंभवाद् न चैताक्तमित्यर्थः । ननु निवर्ततां मनसो ज्ञानकरणत्वमित्या. शङ्कप मनसो ज्ञानकरणत्वमुपपादयति- प्राणादीनि, शातुरात्मनो यथा प्राणादिलक्षणेन साधनेन करणेनेर गन्धादिज्ञानभावात् गन्धादिक्षानं जायते तथा मुसादिक्षानं स्मृतिरूपं च शानं मनोलक्षणेन करणेनैव आयते इत्यनुमीयते अन्यथा घाणादीनामप्यपेक्षा न स्यादिवि मनसो ज्ञानकरणत्वमावश्यक मेव- क्रियामात्रस्य फरणसापेक्षत्वादित्यर्थः । उपसंहरति-तोति, यदि त्वया ज्ञानस्य मनोगुणत्वमुच्यते तदा यत् ज्ञानगुणकं तत्त्वया मन इति मया पात्मेत्युच्यते यत्तु मुसायुपलब्धिसाधनम्- मुसादिक्षान. करणं तस्वयाऽन्तःकरणमिति मया च मन इत्युच्यते इति संज्ञाभेदमानं नार्थभेद.- ज्ञानगुणास्य सुखाद्युपलब्धिसाधनस्य च त्वयापि मयापि च स्वीकृतत्वादेवत्यर्थः ।। सूनपटकचकारस्य योध्यमाह- युगपदिति, चकारेण 'अयोगिनः' इतियाह्यम्- अयोगिन एत्र युगपज्ञेयानुपलब्धेर्दर्शनान् योगिनश्च युगपदपि शेयोपलब्धेर्योगशाख प्रतिपादनान् तथा च योगसूत्रम्- "तारकं सर्वविपयं सर्वयाविषयमरमं चेति विवेकजं ज्ञान इति, अन- "अममित्येकक्षणोपारद्धं सर्व सर्वथा गृहातीत्यर्थः" इतियोगमाप्यम् । वस्तुतस्त्वर- 'युगपशेयोपलव्धेच योगिन इति पार्थः' इति वक्तव्यमासीत्- अप्रिमभाष्यानुल्यात्। उकस्याभिप्राय विशदयति-योगीति, अद्धौ- मणिमा- दिसिद्धी, विकरणधर्मा इन्द्रियेषु स्वतन्सः किं वा इन्द्रियाणां विशिष्टसामर्थ्यवान् , तेषु तेषु-निर्मित - ·चुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। २९७ पपद्यते नाणौ मनसीति । विभुत्वे वा मनसो ज्ञानस्य नात्मगुणवमतिपेधः- विभु च मनस्त- दन्तःकरणभूतमिति तस्य सर्वेन्द्रियैर्युगपत् संयोगात् युगपज् ज्ञानान्युत्पधेरनिति ॥ १९ ॥ तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ।। २० ॥ विभुरात्मा सर्वेन्द्रियैः संयुक्त इति युगपज्ज्ञानोत्पचिमसन इति ॥२०॥ इन्द्रियैर्मनसः संनिक भावात् तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ गन्धाधुपलब्धेरिन्द्रियार्थसंनिकर्पवद् इन्द्रियमनस्संनिकोपि कारणं तस्य चायोगपयम्- अणुत्वान्मनसः अयोगपद्यादनुत्पत्तिर्युगपज्ज्ञानानामात्मगुणत्वेपीति ॥ २१ ॥ यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थसंनिकर्पमात्राद् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते ?- न- उत्पत्तिकारणानपदेशात् ।। २२ ॥. शरीरेषु । पर्यवसितमाह- तदिति, योगिनोऽनेकेषु निर्मितशरीरेषु युगपशेयोपलब्धि तुर्विभुत्वे एवोपपद्यते यदि चाणुभूतं मन एव ज्ञानगुणकम् ज्ञातृ स्यात्तदा तस्याणुत्वादेव सर्वशरीरेषु युगपत्संर. न्धाभावाद् युगपप्लेयोपलब्धिर्न स्यादिति न ज्ञानं मनोगुण इत्यर्थः । अत्र- "विकरणधर्मतिभाप्यं विशिष्टं करणं धर्मो यस्य सविकरणधर्मा= अरमदादिकरणविलक्षणकरणो येन व्यवहितविप्रष्टसूक्ष्मा- दिवेदी भवतीत्यर्थः" इति तात्पर्यटीका । विमुत्ये इति- यदि च मनो विभु ज्ञानगुणकं च तदा तदे. वात्मेति सिद्धमिति ज्ञानस्यात्मगुणवं सिद्धमेवेति नात्मगुणत्वप्रतिषेधः संभवतीत्यर्थः । ननु नैवमुच्यते किं तु आत्मातिरिक्तस्यान्तःकरणभूतस्य मनसो ज्ञानगुणकत्वं विभुत्वं चोच्यते तथा च न योगिनो युगपञ्झेयोपलब्ध्यनुपपत्तिर्न वा ज्ञानस्यात्मगुणत्वप्रतिषेधानुपपत्तिश्चेत्याशङ्कयाह- विमु चेति, एवं हि तस्य विभुभूतस्य मनसः सर्वैरिन्द्रियैर्युगपत्संयोगसंभवादयोगिनोपि युगपत्सर्वशेयोपलब्धिः स्यात् न चैवमस्तीति न मनसो विभुत्वं संभवति तथा च ज्ञानस्यात्मगुणत्वमेव युक्तमुक्तरीत्यर्थः ॥ १९ ॥ ज्ञानस्यात्मगुणत्वेप्युक्तदोपमतिदिशति-तदेति, ज्ञानस्यात्मगुणत्वैपि तत्- युगपशेयोपलब्धिलक्षणं दूषणं तुल्यमेव-आत्मनो विभुत्वेन सरपीन्द्रियैर्युगपसंयोगसंभवात् तेन च युगपशेयोपलब्धिप्रसङ्गः शा. नस्यात्मगुणत्वादिति सूत्रार्थः व्याघऐ-विभुरिति, संयुक्त युगपत्संयुक्तः। अन्यस्पष्टमुपपादितं चा॥२०॥ शानस्यात्मगुणत्यै उक्तदोष निराकरोति- इन्द्रियैरिति, यद्यात्मन एव सन्द्रियैः संयोगेन ज्ञानमु- त्पधेत तदा ज्ञानस्यात्मगुणत्ये युगपत्सर्वज्ञेयोपन्धिः प्रसनः स्यादपि न चैवमसि कि विन्द्रियैर्मनस्मनि- फर्यस्यापि ज्ञानोत्पत्तिकारणत्वमसि तत्रेन्द्रियैः सर्वेर्मनसोऽगुत्वेन युगपत्संनिफांसंभवात् तदनुत्पत्तिः युगपत्सर्वज्ञेयोपलब्धेरुत्पत्त्यापत्तिर्नास्तीति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- गन्धादीति। पर्यवसितमाह- सस्येति, घस्य- इन्द्रियैर्मनस्संनिकस्य, अयोगपये हेतुमाह- अणुत्वादिति, अगुपदार्थस्यानैः संयोगो युगपन्न संभवतीति स्पष्टमेव । उपसंहरति- भयोगपद्यादिति, ज्ञानस्यात्मगुणवैपि इन्द्रियमनरसंनिकर्षस्य शानो- पत्तिकारणस्याऽयोगपद्यादेव युगपदनेशज्ञानानामुत्पतेरापत्तिास्तीति शानस्यात्मगुणत्यै दोषाभावाद् मानमात्मगुण एवेति सिद्धमित्यर्थः ।। २१ ॥ ननु यदि शानमात्मगुणस्तदा मनस्संयोगस्य शानकारणत्वं न स्वीकार्यम्- मनसो विषयत्वामावान् विषयमाइकेन्द्रियत्वाभावात् ज्ञानाश्रयत्वाभावाच. किं तु आत्मेन्द्रियार्यानां संयोगमायादेव शानोत्पतिः स्वीकार्य तयारमनो ज्ञानाश्रयत्वात् अर्थस्य विषयत्वादिन्द्रियाणां पार्थमाइत्यादित्येशमेव प्रयाणां संयोगस्य शानझारणत्वयुफ्त्वात् तर घ युगपत्सर्वशयोपलब्धिप्रसङ्गः- मात्मनो विगुन सरपीन्द्रिय युगपन संयोगसंभवान् इन्द्रियाणामपि स्वविषयैर्युगपसंयोगमभवाय. न प युगपसायोपभिर- स्त्रीति न ज्ञानमारमगुणः किं तु मनोगुणः तत्र प न युगपत्तायोपरभिप्रसन:- मनसोऽनुवादित्या ·२९८ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [३ अध्याये. २आहिके- आत्मेन्द्रियसंनिकर्पपात्राद गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते इति नात्रोत्पत्तिकारणमपदिश्यते येनै- तत् प्रतिपद्येमहीति ॥ २२॥ विनाशकारणांनुपलब्धेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ।। २३ ।। " तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् २०" इत्येतदनेन' समुच्चीयते, द्विविधो हि गुणनाशहेतु:- गुणानामाश्रयाभावो विरोधी च गुणः, नित्यत्वादात्मनोऽनुपपन्नः पूर्वः, विरोधी च बुद्धेर्गुणो न गृह्यते. तस्मादात्मगुणत्वे सति बुद्धनित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥ अनित्यत्वग्रहाद् बुद्धेवुद्धयन्तरादिनाशः शब्दवत् ।। २४ ।। अनित्या घुद्धिरिति सर्वशरीरिणां मत्यात्मवेदनीयमेतत्. गृह्यते च घुद्धिसंतानस्तत्र बुद्धेर्युद्धयन्तरं विरोधी गुण इत्यनुमीयते यथा शब्दसंताने शब्दः शब्दान्तरविरोधीति ॥२४॥ शङ्कते- यदीति, इत्युच्यते इतिशेषः । उक्त परिहरति-नेति, मनरसंनिकर्षरहिताद् आत्मेन्द्रियार्थसंनि. कर्पमात्राद् गन्धादिज्ञानं नोत्पद्यते- आत्मेन्द्रियार्थसनिकर्पमात्रस्य उत्पत्तिकारणानपदेशात्= ज्ञानोत्प- त्तिकारणत्वस्यानिर्देशात् नाल्मेन्द्रियार्थसंनिकर्षमात्रस्य ज्ञानोत्पत्तिकारणत्वं संभवति येन ज्ञानस्यात्मगु. णत्ये युगपदनेकज्ञेयोपलब्धिप्रसङ्गः स्यात् किं विन्द्रियमनस्संनिकपत्यापि ज्ञानकारणत्वमस्तीत्युक्तरीत्या न युगपदनेकज्ञेयोपलब्धिप्रसङ्ग इतिसूत्रार्थः। विश्वनाथभट्टैस्तु सूत्रमिदमाक्षेपपरत्वेन व्याख्यातं तत्तु न युक्तं प्रतिभाति- एतदाक्षेपपरिहारस्यादर्शनादने ध्याचटे- आस्मेति, मत्र शास्त्रे आत्मेन्द्रियार्थसंनिकर्षमा- वाद् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते इति ज्ञानोत्पत्तिकारणं नापदिश्यते= नोपदिश्यते येन एतन्- आत्मेन्द्रियार्थ. संनिकर्षमात्रस्य गन्धादिज्ञानोत्पत्तिकारणत्वं प्रतिपद्येमहि- स्त्रीक्रियेत तेन च मत्पक्षे युगपदनेकशेयोपल. धिप्रसङ्गः स्यादित्यन्वयः, तया चोक्तरीत्येन्द्रियमनस्सनिकस्यापि ज्ञानकारणत्वाद् ज्ञानस्यात्मगुणत्वेपि युगपदनेकज्ञेयोपलब्धिप्रसङ्गो नास्ति-मनसोऽगुत्वेन युगपदनेकैरिन्द्रियैः संनिकर्पासंभवादित्यर्थः ॥२२॥ ज्ञानस्यात्मगुणत्वे पुनःपमाह- विनाशेति, यदि ज्ञानमात्मगुणस्तद्वात्मनो नित्यत्वेन तद्गुणभूतस्य ज्ञानस्य विनाशकारणानुपलब्धेः- विनाशकारणासंभवादवस्थाने प्राप्ते तत् तस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं प्रसज्येत-नित्यपदार्थगुणानां नित्यत्वसंभवात् . नित्यत्वं च ज्ञानस्य त्वया न स्वीक्रियते इत्ययं ज्ञान स्यात्मगुणत्वे दोप इतिसूत्राथैः । ध्याचष्टे- तदात्मेति, सूत्रघटकचकारेण "सदात्मगुणत्वेपि तुल्य २०" इतिसूत्रेण झानस्यात्मगुणत्वे युगपदनेकशेयोपलब्धिप्रसङ्घलक्षणो यो दोपः प्रदर्शितः स समुच्चीयते तथा च ज्ञानस्यात्मगुणत्वे दोपद्वयं प्राप्तमित्यर्थः । वस्तुतस्त्वेतद्दोपसमुच्चयो न युक्तः- तस्य दोपरय पूर्वत्र प्रत्याख्यातत्वादितिविभाव्यम् । गुणनाशकस्य द्वैविध्यमाह-द्विविध इति, गुणानामाश्रयनाशेनापि नाशो भवति यया घटनाशेन घटगुणभूतगुरुत्वादीनां. विरुद्धगुणोत्पत्त्यापि नाशो भवति यथा रक्तरूपोत्पत्त्या नीलरूपस्य । प्रकृतमाह-नित्यत्वादिति, आत्मगुणस्य ज्ञानस्याश्रयनाशानाशो न संभवति- आरमनो ज्ञानाश्रयस्य नित्यत्वेन नाशासंभवान् । द्वितीयाभावमाह-विरोधीवि, यद्यात्मगुणस्य मानस्य फोप्यात्म- गुणो विरोधी भवेत्तदा तदुत्पत्त्या ज्ञानविनाशः स्यादपि न चैवमस्ति- सर्वेषामप्यारमगुणानां ज्ञान- विषयत्वसंभवेन ज्ञानविरुद्धत्वासंभवादित्यर्थः । उपसंहाति- तस्मादिति । तथा च ज्ञानस्यानित्यत्वोप. पत्त्यर्थमनित्यपदार्थगुणलं स्वीकार्य नारमगुणत्वमित्यर्थः ॥२३॥ उक्तदोष निराकरोति- अनित्येति, बुद्धः तानस्यानित्यवं सष्टमेवेति शब्दयन्- ययोत्तर शब्देन पूर्वशब्दस्य विनाशो भवति तथोत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य विनाश, मंभवतीति ज्ञानस्यात्मगुणत्वेपि नित्यत्वापत्तिनास्तीति सूत्रार्थ: । व्याचप्टे- अनित्येति, मनेन ज्ञानस्यानित्यवं प्रत्यक्षसिद्धमिन्युतम, 'प्रत्यारमम् स्वस्वात्मसाभिनया. वेदनीयम्= विदितमेव इत्येतत् इत्यन्वयः । मानानामनेरबमाह- ·३०० प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [३ अध्याये. २माहिफे- सदेहस्यात्मनो मनसा संयोगो विपच्यमानकर्माशयसहितो जीवनमिप्यते तत्रास्य पान मायणादन्तःशरीरे वर्तमानस्य मनसः शरीराद् यहिनिसंस्कृतैरात्मप्रदेशैः संयोगो नोप- पद्यते इति ॥ २६ ॥ साध्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ विपच्यमानकर्माशयमानं जीवनम् एवं च सति साध्यमन्तःशरीरष्टत्तित्वं मनस इति॥२७॥ स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ सुस्मूर्पया खवयं मनः प्रणिधानः चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति स्मरतश्च शरीरधारण वेति सूत्रार्थः । व्याच - सदेहस्येति, विच्यमानकर्मवासनासहितः सदेहस्यात्मनो मनस्संनिकर्प एव जीव- नमुच्यते तत्र एवं प्राप्त अस्य- जीवस्य किंवा मनसः प्रायणात् मृत्योः पूर्व शरीराभ्यन्तरे वर्तमानस्य शरीराद् वहिर्ज्ञानसंस्कृतैः- ज्ञानजन्यसंस्कारविशिष्टैरात्मप्रदेशैः संयोगो नोपपद्यते इति न पूर्वसूत्रो- करीत्या स्मृतीनां योगपनिवृत्तिरुपपद्यते, शरीरायच्छिन्नात्मना च शरीराभ्यन्तरे मनस्संनिकर्पोऽस्त्ये. वैति स्मृतीनां युगपदुत्पत्तिः स्यादेवेत्यर्थः । अत्र- "मनसः शरीरासमवेतत्वेपि संयोगमात्रस्यातिप्रस- तत्वेपि चेन्द्रियार्थसंनिकर्षस्य मनःकार्यस्य शरीराद् पहिः सत्त्वेन शरीरान्तरेव कार्यकारित्वनियमा- भावेपि च येनात्मना यच्छरीरं कमोपार्जितं तत्संयुक्तस्य मनसो वैशेपिकज्ञानादिलक्षणकार्यकारित्वं न तदसंयुक्तस्येति शरीराश्रितत्वं मनसो नान्यदित्यर्थः" इति श्रीगुरुचरणाः ॥ २६ ॥ उक्त परिहरति- साध्यत्वादिति, सिद्ध एव हेतुर्भवति न तु साध्योपि मनसचान्तःशरीरवृत्तित्व साध्यमेव न सिद्धमिति साध्यत्वादेवाहेतुः- शरीराद् पहिरात्मप्रदेशैर्मनस्संनिकर्पस्याऽभावसाधको न संभवति तदनेन "ज्ञानसमवेतात्म २५" इतिसूत्रोकं स्मृतीनामयोगपचं समाहित भवतीति सूनार्थः । व्याचऐ-विपच्यमानेति, यदि विपच्यमानकर्माशयसहितः सदेहस्यात्मनो मनसा संयोगो जीवनं स्यात्तदा आत्मनः शरीराभ्यन्तरे एव सदेहत्वसंभपादन्यथा पहिरपि घटाधवच्छेदेन सदेहत्वं स्यात् मनसश्थाणुत्वात् शरीरान्तर्वृत्तित्वे एव सदेहेनात्मना संयोग उपपद्यते इत्युक्तरीत्या समाधानमुपपद्येतापि न चैवमस्ति किं तु विपच्यमानकर्मणां वासनैव जीवनं न तु तादृशवासनासहितः सदेहस्यात्मनो मनसा संयोगों जीवनं यनैतादशजीवनेन मनसः शरीरान्तत्तित्वं सिध्येत. तथा च मनसः शरीराद् पहि त्तित्वमपि संभरतीति मनसः शरीरान्तत्तित्वं साध्यमेव साध्यत्वादेव च शरीराद् यहिरात्मप्रदेशेर्म- नासनिकर्षाभावस्य साधक न संभवतीति ज्ञानस्यात्मगुणवेपि स्मृतीनामुच्चयोगपद्यस्य निवृत्तिरुपपद्यते- अणुभूतस्य मनसः संस्कारविशिष्टैरात्मप्रदेशः स्मृतिकारणीभूतसंयोगस्य प्रमेणव संभवादित्यर्थः ॥२७ मनसः शरीरान्तवृत्तित्वमुपपादयन् उक्तं परिहरति- स्मरत इति, शरीरधारणकाले किंचिदपि स्मरणं भवत्येवेति स्मरत = स्मृतिविशिष्टस्यैव शरीरधारणमुपपद्यते- दृश्यने तथा च स्मरणं शरीरधारणं चैककालिकमिति सिद्ध. शरीरधारकप्रयत्नयात्ममनस्सनिकजन्य एव स्वीकार्य:- मात्मसंयोगमात्रस्य शरीरधारणप्रयोजकत्वे आत्मनो विभुत्वेन नित्यत्वेन च सर्वदेव शरीरसंयोगसंभवात् कदाचिदपि शरी- रपतनं न स्यात, आत्ममनस्संनिकपोंपि शरीराभ्यन्तरे वर्तमान एर शरीरधारकप्रयत्नजनक संभवति न शरीराद्धहित्तिरपि शरीरादू पदित्तेरात्ममनरसंनिकर्पस्य मृत्योग्नन्तरमपि संमयेन मृत्युनापिारीरपतनं न स्यात् . तथा च मरणपर्यन्तं शरीराभ्यन्तरे अपेक्ष्यमाण आत्ममनस्सनिकपों मनसः शरीराभ्यन्ततित्व विना न संभवतीति मनसः शरीराभ्यन्ततिवं सिद्ध तथा च शरीराद् यहिगत्मादेगर्मनस्संनिकों नोपपद्यते इति मनस: शरीरान्ततित्रस्य प्रतिपेयो न संभवति शरीरान्वयात्ममनस्मनिकर्षस्य सम्मृतिकारणस्य सत्तादेव युगपत्सर्वम्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्ग मतिमूनार्थः । व्यायटे- मुग्भूपयेति, मुरमूर्षया ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। दृश्यते, आत्ममनरसंनिकर्पजश्च प्रयत्नो द्विविधा- धारकः प्रेरकश्य, निस्सते च शरीरादहि- मनसि धारकस्य प्रयत्नस्याऽभावाद् गुरुत्वात्पतनं स्यात् शरीरस्यात्मवत इति ।। २८ ।। न तत्- आशुगतिवान्मनसः ॥ २९ ॥ आशुगति मनस्तस्य बहिः शरीरादात्मप्रदेशेन ज्ञानसंस्कृतेन संनिकर्पः भत्यागतस्य च प्रयत्नोत्पादनम् उभयं युज्यते इति. उत्पाद्य वा धारकं प्रयत्नं शरीरान्निस्सरणं मनसोऽत- स्तत्रोपपन्नं धारणमिति ॥ २९ ॥ न- स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ किंचित् क्षिमं स्मर्यते किंचिञ्चिरेण, यदा चिरेण तदा सुस्मूर्पया मनसि धार्यमाणे चिन्तामवन्धे सति कस्य चिदर्थस्य लिङ्गभूतस्य चिन्तनमाराधितं स्मृतिहेतुर्भवति तत्रैतद चिरनिश्चरिते मनसि नोपपद्यते इति । शारीरसंयोगानपेक्षश्वाऽऽत्ममनस्संयोगो न स्मृतिहेतु:- स्मरणेच्छया, अयम् आत्मा, मन इतिकर्मपदम् , प्रणिधानः- स्मरणव्यापारे नियुखाना, चिरेण सिध्यस्मरणार्थ चिरपर्यन्तं मनसः शरीराभ्यन्तरे आत्मसंयोगः स्वीकार्य इत्यर्थः । स्मरतः शरीरधारण- मित्यनेन स्मरणशरीरधारणयोरेककालिकत्वं सिद्धमित्याशयः । स्वाभिप्रायमुद्घाटयति- आत्मेति, धारकाः शरीरधारकः, प्रेरकः- मनःप्रेरकः । पर्यवसितमाह- निस्सृते इति, यदि मनसः शरीराद् पहिर्गमनं स्यात्तदा शरीराद् वहिनिगते मनसि शरीरधारकप्रयत्नस्यासंभवाद् आत्मवत:= जीवत एर शरीरस्य गुरुत्वात्सतनं स्यात् न चैवमस्तीति शरीरधारणार्थ मनसः शरीरान्ततिवं सिद्धं तथा चोक- रीत्या युगपत्सर्वस्मृतीनामुत्पत्यापत्तिस्तदवस्यैवेय॑थः, शरीराभ्यन्तरे एकात्ममनस्संनिकण स्मरणं जायते न तु शरीरावहिरपि- स्मरणशरीरधारणयोरेककालिकत्वादित्याशयः ॥ २८ ॥ उक्तं परिहरवि- नेति, तत्= एतदप्युक्तं नोपपद्यते- मनसः आशुगतित्वात् शीघ्रगवित्वात्- शरीराभ्यन्तरे शरीराद्वहिश्च शीचं शीघ्रमात्मना मनस्संनिकपः संभवति तेनोक्तरीत्या स्मृतीनामयोगपा शरीरधारणं चेत्युभयमप्युपपद्यते इति सूत्रार्थः, तत्ाब्दस्तु संदिग्धार्थ एव । व्याचष्टे- आश्विति, वस्य- मनसः, ज्ञानसंस्कृतेन= ज्ञानजन्यसंस्कारविशिष्टेन, प्रत्यागतस्प- शीघ्रमेव शरीराभ्यन्तरे पुनगगतस्य, प्रयत्नोत्पादनम् शरीरधारकायनोत्पादनम्, उभयम् इत्युभयमपि, युज्यते- उपपद्यते । पक्षान्तरमाह- उत्पायेति, धारकम् शरीरधारकम् । अत:- शरीरधारकप्रयत्नस्योत्पादितत्वादेव, नत्र- शरीराहि- र्गमनकाले, धारणम्= शरीरधारणम् , स्पष्टमन्यत् , तथा धैवं मनसः शरीरावहिरपि गमनं संभातीति न मनसः शरीरान्तर्यत्तित्वनियमः संभवतीति न त्वदुक्तं युक्तं किं तु मदुतमेवेवि संस्काररिशिष्टेरात्म- प्रदेशैर्मनसः प्रमेण संयोगसंभवात् स्मृतीनामपि प्रमेण संभवाद् योगपधापत्तिास्तीत्यर्थः । अन्यन पूर्वमुक्तमेव ।। २९॥ उकं निराकरोति-नेति, मनस आशुगतित्वेपि पूर्वसूबोचरीत्या शरीरधारणं नोपपद्यते- स्मरण. फारस्यानियमान= शीप्रमेय सर्व स्मयते इति नियमो नास्ति किं नु किंचित् चिरेणापि मर्यते तत्र चिरेण स्मरणसिद्धप चिरपर्यन्तं शरीरादहिगत्मप्रदेशविशेपेग मनरसंनिरूपाय चिरपर्यन्तं शरीराद्ध- हिर्मनमः स्थिती शरीरभारफायनस्यासंभवात् जीवत एव शरीरस्य पानं स्यादिति न मनसः शरीरा- दहिर्गमनं स्वीकतु शम्यते तया घोटरीत्या युगपदनारमविप्रसङ्ग इनिस्वार्थः । म्याच-रिपिदिति। प्रातमाह- यदेति, यदा चिरेण स्मर्यते तदा मुग्या- स्मरपेच्या मनसिन मनमा चिन्ता निरन्तर चिन्तने पार्यमाणे- प्रियमाणे सति लिनुभूतस्य- समश्यशापयरय फस्स पिदस्य चिन्तन माराधितम्= संपादिदं स्मर्तव्यस्मृतेनुर्भवति सपा पै चिरेण स्मरणयाले पिरपर्यन्तं शगंगदक्षिाम ·३०२ प्रसन्नपदापरिभूषितम्-. [३ अध्याये २आदिक- शरीरस्योपभोगायतनत्वात् उपभोगायतनं पुरुपस्य ज्ञातुः शरीरं न ततो नियरितस्य मनस आत्मसंयोगमा ज्ञानसुखादीनामुत्पत्तौ कल्पते, क्लप्तौ वा शरीर वैयर्थ्यमिति ॥३०॥ आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ ३१ ॥ आत्ममेरणेन वा मनसो वहिः शरीरात् संयोगविशेपः स्याद् यदृच्छया वा आफ- स्मिकतया ज्ञतया वा मनसः, सर्वथा चानुपपत्तिः । कथम् १. स्मर्तव्यत्वाद. इच्छातः स्मरण- ज्ञानासंभवाच= यदि तावदात्मा- 'अमुष्यार्थस्य स्मृतिहेतुः संस्कारोऽमुप्पिन्नात्मप्रदेशे सम- घेतस्तेन मनः संयुज्यताम्' इति मनः मेरयति तदा स्मृत एवाऽसावों भवति न स्पर्तव्यः, न चात्मप्रत्यक्ष आत्मप्रदेशः संस्कारो वा तवाऽनुपपन्नाऽऽत्ममत्यक्षेण संवित्तिरिति । सुस्मूर्पया प्रदेशेन मनस्सनिकर्षार्थ चिरपर्यन्तमेव मनस शरीरादहि स्थिति स्वीकार्या तत्र चिरनिश्चरित- चिरपर्यन्त शरीराद्वहिर्गते मनसि एतत्- पूर्वसूत्रोक्तम् शीघ्र प्रत्यागत्य शरीरधारकप्रयत्नोत्पादन नोपपद्यते इति शरीरपतनमेव स्यादित्यन्वय । पूर्वपक्षिमते याधकान्तरमाह- शरीरेति, शरीराद्वहिर्य आत्ममनस्सनिक स एव शरीरसयोगानपेक्षस्तेन शरीरावहिरेवात्मन स्मरण सभवति न चैतद् युक्त शरीरस्य भोगायतनत्वात स्मृतेरपि भोग्यत्वात् गरीराभ्यन्तरे एव स्मृतिस्वीकारसभवादित्यर्थ । उक्के हेतुमाह- शरीरस्येति । उक्त व्याचष्टे- उपभोगेति, तत = शरीरात् , निश्चरितस्य- बहिर्गतस्य, शरीराद्वहिर्य आत्मसयोग. सत् आत्मसयोगमानम्-शरीरेण मनस सयोगाभावात् । विपक्षे वाधकमाह- फ्लमाविति, यदि शरीरसयोगरहितोप्यात्ममनस्मयोग स्मृत्यादिभोगहेतु स्यात्तदा शरीरवैयऱ्या स्यादिति स्पष्टमेव न चैतद् युक्तमिति न मनस शरीराद्वहिर्गमन पूक्ति युवमित्यर्थ , तथा च स्मृती. नामयोगपद्यप्रयोजकस्य मनसो बहिर्गमनस्यासंभवात् स्मृतीना योगपद्यापत्तिस्तदवस्यैव न च स्मृतीना योगपद्यमुपलभ्यते इति तदुपपत्त्यर्थे ज्ञानस्य मनोगुणत्व स्वीकार्य नात्मगुणत्वगितिशेप ॥३०॥ शरीराद्वहिरात्मप्रदेशेन मनस्सनिकऽनुपपत्तियाह- आत्मेति, सयोगविशेष = शरीरादहिरात्म- प्रदेशेन मनस्सयोगो नात्मप्रेरणया समवति- तादृशसयोगार्थमात्मना मन प्रेरण हि 'अस्यार्थस्य स्मृति- हेतुभूत संस्कारोऽमुमिन् मदीयप्रदेशे समयेतस्तेन मदीयप्रदेशेन मनस्सयोगो भवतु' इति सक्ल्पेनव सभवति एतादृशसकल्पश्च तादृशस्मर्तव्यस्य स्मरण विना न सभवति यदा हि सकल्पकाले एव स्मर्तव्य- स्मरण जात तदा तत्स्मरणार्थ औरण मनसो मेयपचते- व्यर्थत्यादिति न शरीराद्धतिरात्मप्रदेशेन मन- स्सयोग आत्मप्रेरणया समवति, नापि यदृच्छया= आकस्मिकतया सभवति-कार्यमात्रस्य सकारण- कवनियमेन निष्कारणकत्वरक्षणयादृच्छिपवासभवात् , नापि मनसो ज्ञतया सभवति, शत्व हि ज्ञान- विशिष्टत्व तश्च मनस पूर्वमेव प्रनिपिद्धमिति शरीराद्वहिरात्मप्रदेशेन मनस्तनिकों नोपपद्यते येन- स्मृतीनामयोगपद्य समाहित स्यादिति सूनार्थः । व्याचष्टे-आस्मेति, एतेन सयोगविशेषस्य फारण निधा विकल्पितम्, सयोगविशेपमाह- मनस इति, यहच्चापदार्थमाह- माफस्मिरेति, फ्ल्पनयपि सामान्य तोऽनुपपत्तिमाह- सर्वथेति, सयोगविशेपस्येतिशेष । अनुपपत्तिहेतु जिज्ञासते- काथमिति । हेतुमाह- रमतव्यत्वादिति, ययात्मप्रेरणेन सयोगविशेष स्यात्तदा वारशप्रेरणविषया आत्मेच्छा स्वीकार्या तर स्मरणार्थप्रेरणार्थविपया चेच्छा स्मर्तन्यविषया स्यादेवैति स्मरणस्य जातत्वेन विषयस्य रमतव्यत्व न स्यादस्ति च स्मर्तव्यमिति न सयोगविशेपार्थ मनम प्रेरण सभवतीत्यर्थ, हत्यन्वरमाह- इन्चात इति, एव हीच्छाया' स्मृतिहेतुत्ल स्यात् न चैवमलीवि न प्रेरण संभवतीत्यर्थ । उक्त ध्याचष्टे- यदीति, प्रेरणकारणीभूतामिच्छामाह- अमुष्येति, अमुध्य= अस्य, मात्मप्रदेश-मदीयप्रदेश, तेन वाशप्रदेशेन, इति= इतीच्या इतिसकल्प्य । पर्यवसितमाह- तदति, स्म यस्मरण विनोचेच्याया असमवान स्मतन्य स्मृत एवेति तरस्मरणार्थ प्रेग्णानुपपचिरित्यर्थ । मत्र पक्षे वापकान्तरमाह-न चेति, भात्म . .

·" बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। चायं मनः प्रणिधानश्चिरादपि कंचिदर्थ स्मरति माऽकस्मात् । इत्वं च मनसो नास्ति- ज्ञानप्रतिषेधादिति ॥ ३१॥ एतच-- व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेपेण समानम् ॥ ३२ ॥ यदा खस्वयं व्यासक्तमनाः कचिद् देशे शर्करया कण्टकैन वा पादव्यथनमामोति तदाऽऽत्ममनस्संयोगविशेप एपितव्यः- दृष्टं हि दुःखं दुःखवेदनं चेति. तवाय समानः मति- पेधः, यहच्छया तु न विशेष:- नाऽऽकस्मिकी क्रिया नाऽऽकस्मिकः संयोग इति ॥ संस्कारयोरयोग्यत्वेनाप्रत्यक्षत्वादित्यर्थः, तत्र तया च आत्मप्रदेशसंस्कारविषयाऽऽत्मप्रत्यक्षेण संवित्तिः- स्मृतिरनुपपन्ना- यद्यात्मप्रदेसंशस्कारयोः प्रत्यक्षं ग्यात्तदा तस्मृतिरपि उक्तेच्छाकाले स्याद् न चैवमस्ती. त्यर्थः । द्वितीयकल्पस्यानुपपत्तिमाह- सुस्मूर्ययेति, प्रणिधानः नियुञान', यदा हि मनःमणिधाना- दिना स्मरति तदा न यदृच्छिया= अकस्मात् स्मरणं वा संयोगविशेषो वा संभवतीत्यर्थः । तृतीय- कल्पस्यानुपपत्तिमाह- जलमिति, मनसि ज्ञानसमवायस्य प्रतिषेधादित्यर्थः, तदेतत् "युगपज्नेयानुप- लन्धेश्च १९॥ इत्यन्न द्रष्टव्यम् । तथा च शरीरादहिरात्मप्रदेशेन मनस्संनिकों नोपपद्यते कारणा- भावादित्यर्थः ।। ३१॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- एतदिति, एतत्= आत्मप्रेरणेत्यादिसूत्रप्रतिपादितं मनस्संयोगविशेषस्य निराकरणं वक्ष्यमाणेन मनस्संयोगनिराकरणेन समानमेवेत्ययुक्तमेवेत्यर्थः, किं वा एतत् पूर्वोक्तो मन संयोगो वक्ष्यमाणेन संयोगेन समान एवेत्यर्थः । व्यासक्तेति- व्यासक्तमनसः- नृत्यादिदर्शनसंलग्न- मनसो जीवस्य पाव्यथनेन= पादादिव्यथाज्ञापकेन संयोगविशेपेण= मनस्संयोगेन पूर्वोक्त: संयोगविशेपः समानम्= तुल्य इत्यन्वयः, किं वा पूर्वोकं संयोगप्रत्याख्यानमेतत्संयोगप्रत्याख्यानेन समानम् - उभयो. रप्यसंभविवादित्यन्वयः, यदा हि नृत्यादिकं पश्यतः कण्टकयेयो भवति तदा तादृशकण्टकवेषव्यथाया मनुभवो येन हेतुना जातेनात्ममनस्सयोगेन जायते तस्यावश्यकत्वात् तादृशव्यथानुभवस्य च सर्व- प्रसिद्धत्वात् तनैव हेतुना शरिराद्वहिरण्यात्मप्रदेशैर्मनसः संयोग संभवतीति पूर्वोक्तपरिहारो न युक्त इति किं वाऽकिंचित्कर इति सूत्रार्थः । मत्र- "एतच्च व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषण समान भवतीत्यपरिहारः । तस्मात् पूर्व एव परिहारः “नान्तः शरीरकृत्तिवान्मसः २६” इति" इतिवाति- कम् । व्याचष्टे- यदेति, अयम्- जीवः, शरया- मृत्सण्डेन, तदा- एतादशपाहव्यथानुभवकाले आरम- मनरसंयोगविशेष:- उक्तव्यथानुभवकारणीभूत आत्ममनस्संयोगः एपितव्यः= स्वीकार्य एव- मनःसंयोग विनोक्तव्यथानुभवस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । उक्तपादव्ययायां प्रत्यक्षं प्रमाणयति- दृष्टमिति । उप- संहरति- तोति, तर= अन्न, अयम् पूर्वोक्तः प्रतिपेय. समानः, यथा पूर्वोक्तात्मप्रेरणादिभिः शरीरा. दैहिर्मनस्संयोगस्यानुपपत्तिः प्रदर्शिता तथात्रोदाहृतव्यथानुभवकाटेप्यात्ममनसंयोगस्यानुपपत्तिः स्यात् आत्मनोऽन्यत्र व्यासक्तत्वेन मन प्रेरणाद्यसंभवात् . न चैवं संभवति- एतादृशपाव्यथायाः मत्यक्षत्वेन तदनुभवकारणीभूतस्य मनस्संयोगस्यावश्यकत्त्रात्, शर्करादिना पाइसंयोगश्च शरीरावहिरवेति मन- रसंयोगोपि शरीरावहिरव स्वीकार्य एवं स्मृति कारणीभूतोपि मनस्संयोगः शरीरावहिः संभवत्येवेति न वस्योक्तः प्रतिषेधः संभवतीत्यर्थः । उदाहृतमनासंयोग आत्मप्रेरणेन तु न संभवति- मन्या व्यासचत्वात् मनसो जलादपि न संभवति- तस्य प्रतिपिद्धत्वात् , पारिशेप्याद् यदृच्छया वक्तव्यस्तदपि न संभाति- यहच्छाया आकस्मिकत्वरूपत्याद् आकस्मिकत्वं च निष्कारणकत्वमेव न च मायामानं निष्कारणं संभवतीति न मनमः झिया संयोगश्चाकस्मिकः- यदृच्छया संभवतीति यया शरीरावहिरात्ममनरसंयोग स्योक्तस्य स्मृतिकारणीभूतस्मानुपपत्तिस्तथोक्तव्यथानुभवकारणीभूतस्याप्यात्ममनस्संयोगस्यानुपपत्तिरिति ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [ ३ अध्याये. २माहिफे- कर्मादृष्टमुपभोगार्थ क्रियाहेतुरितिचेत् ? समान ॥ कर्मादृष्टं पुरुपस्थं पुरुपोपभोगार्थ मनसि क्रियाहेतुः एवं दुःखं दुःखसंवेदनं च सिध्यति चेत्त्येवं चेन्मन्यसे ?, समानं स्मृतिहेतावपि संयोगविशेपो भवितुमर्हति. तत्र यदुक्तम्- “आत्म- प्रेरणयदृच्छाशताभिश्च न संयोगविशेषः ३१" इत्ययमप्रतिपेघ इति, पूर्वस्तु प्रतिषेधः- " नान्त:- शरीर कृत्तित्वान्मनसः २६" इति ।। ३२ ।। कः खल्विदानी कारणयोगपद्यसद्भावे युगपदस्मरणस्य हेतुरिति ?, प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावादयुगपत्स्मरणम् ॥३३॥ यथा खल्लात्ममनसोः संनिकपः संस्कारश्च स्मृतिहेतुरेवं मणिधानं लिङ्गादिज्ञानानि. तानि च न युगपद् भवन्ति तत्कृत्ता स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिरिति ॥ ३३ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानाद्यनपेक्षे स्मातें योगपद्यप्रसङ्गः ।। ३४ ।। समानं यथा चास्योपपत्तिस्तथा तस्याप्युपपत्तिरित्यपि समानमित्याह- यदृच्छयेति, यदृच्छयापि विशेषः- कार्य न संभवतीति यावन् । उक्ते हेतुमाह- नेति । ननु जीवकृतकर्मजन्यमदृष्टमात्मसमवेतम् उपभोगार्थम्= भोगसंपादकमस्तीति तादृशादृष्टेन मनसि क्रिया जायते वतचोदाहृतो मनस्संयोगो जायते इति न स संयोगोऽनुपपन्न इत्याशङ्कते- कर्मेति । उत्तरमाह- समानमिति, यथोदाहतो मनरसंयोगोऽदृष्टेन संभवति तथा स्मृतिकारणभूतोपि मनस्संयो- गोऽदष्टेन संभवतीति न तद्नुपपत्तिरित्यर्थः । स्वयं व्याचप्टे- कर्मेति, पुरुपस्यम- आत्मसमवेतम् । पर्यवसितमाह- एवमिति, एवम् = उक्तादृटेन । शङ्कामुपसंहरति- इत्येवमिति । उत्तरमाह- समानमिति, स्मृतिहेतुरपि संयोगविशेषोऽदृष्टेन संभवतीति न तदनुपपत्तिरित्यर्थः । उपसंहरति- तत्रेति, यदा घदष्टेन संयोगविशेष उपपद्यते तदा तस्य पूर्वोक्तः यात्मप्रेरणेत्यादिप्रतिषेधो नोपपद्यते किं तु “नान्तः २६॥ इवि पूर्वोक्त एव प्रतिपेष उपपद्यते मनसः शरीरान्तर्वृत्तित्वाददृष्टेनापि शरीराद्वहिर्गमनं जीवतो न संभवतीति न शरीराद्वहिरात्मप्रदेशैमनस्संयोग उपपद्यते इत्यर्थः ।। ३२ ।। अप्रिमसूत्रमवतारयति- फ इति, सर्वस्मृतिकारणमात्ममनस्संयोग एव तस्य च योगपधं सष्टमेव- शरीराहिमनसो गमनस्याऽस्वीकारात् अथापि युगपत्सर्वस्मरणं न भवति तत्र युगपदस्मरणस्य को हेतुरिति जिज्ञासा । सूत्रेणोत्तरमाह- प्रणिधानेति, प्रणिधानम्= चित्तैकामता किं वारमना चित्तस्य सन नियोजनम् , लिङ्गादिज्ञानम् संस्कारोवोधकज्ञानम् , यथा मनस्संयोगः स्मरणस्य कारणं तथा प्रणिधानादिकमपि कारणमस्ति तथा च सर्वस्मरणकारणीभूतसंस्कार विशिष्टात्मना सर्वस्मरणकारणी- भूतस्य मनस्संयोगस्य युगपत्सत्त्वेपि प्रणिधानादीनां स्मरणकारणानामयुगपडावाद् योगपद्यं न संभव- तीति मयुगपरस्मरणमुपपद्यते- युगपत्सर्वस्मरणापत्तिर्नास्ति किं तु प्रणिधानादिक्रमेणव क्रमशः स्मरणं भवतीति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे- ययेति । प्ररुतमाह- एवमिति । प्रणिधानं लिङ्गादिज्ञानानि च स्मरण. कारणानि सन्ति तानि- प्रणिधानादीनि युगपन् न संभान्ति, तत्कृता- प्रणिधानादीनामयोगपद्यकता प्रणिधानादीनामयोगपद्येनैव स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिः- अयुगपदुत्पत्तिरुपपद्यते इति " ज्ञानसमयेतात्म २५" इतिसूत्रोक्तरीत्या स्मृतीनामयोगपद्योपपादनार्थ शरीराहिरात्मप्रदेर्मनसः संयोगो न खीकार्य:- मनसः शरीराभ्यन्तत्तिवादित्ययः, नया च ज्ञानस्य विश्वात्मगुणत्वैपि स्मृतीना योगप- चापत्तिनास्तीति ज्ञानमारमगुण एव न तु मनोगुण इति पर्यवसन्नम् ॥ ३३ ।। सामान्यतः स्मृतीनां योगपद्ये निराकृतेपि स्मृत्तिविशेपे योगपद्ययागने- प्रातिभवदिति, "धरते भ्राताऽऽन्ता" इत्यादिकं सिद्धपुरुपज्ञानं प्रानिमित्युच्यते तया च पिफ्सूनम्- "मा .

·बुद्विविवेचनम् ] न्यायमाध्यम् । यत् खल्विदं मातिभमिव ज्ञानं प्रणिधानाद्यनपेक्षं स्मार्तमुत्पद्यते कदाचित् तस्य युग- पदुत्पत्तिप्रसङ्ग:-हत्वभावात् ।। सतः स्मृतिहेतोरसंवेदनात् मातिभेन समानाभिमानः- बहर्य- विपये वै चिन्ताप्रबन्धे कश्चिदेवार्थः कस्यचित् स्मृतिहेतु:- तस्यानुचिन्तनात् तस्य स्मृतिर्भवति. न चायं स्मर्ता सर्व स्मृतिहेतुं संवेदयते- 'एवं मे स्मृतिस्त्पन्ना' इत्यसंवेदनाव प्रातिभमिव ज्ञानमिदं स्मार्तमित्यभिमन्यते, न त्वस्ति मणिधानाधनपेक्षं स्मार्तमिति ।। प्रातिभे कथमितिचेत् ? पुरुषकर्मविशेषादुपभोगवन्नियमः ॥ पातिभमिदानी ज्ञानं युगपत् कस्मानोत्पद्यते ?. ययोपभोगार्य कर्म युगपदुपभोग न करोति एवं पुरुपकर्मविशेषः प्रतिभाहेतुर्न युगपदनेकं प्रातिभं ज्ञानमुत्पादयति ॥ सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः ९-२-१३ " इति, तदेतत् प्रातिभं शानं स्मृत्यात्मकमपि प्रणिधानादिसापेक्षं न भवति तथा च प्रातिभनन् प्रणिधानाद्यनपेक्षाणां स्मार्वानाम् = स्मृतिज्ञानानां योगपद्यं प्रामम्- प्रणिधानाद्यनपेक्षाणां सर्वस्मृतीनां कारणस्यात्ममनस्संयोगत्य योगपवान् कारणयोगपये कार्ययोगपद्य- स्यावश्यम्भावात्. संस्काराणां च मनस्संयुक्तात्मनि समतत्वादिति सूत्रार्यः । पूर्वोक्तं च स्मर्तव्यम् । मन- "यदि प्रणिधानाद्यपक्षात्ममनरसंयोगो न युगपन स्मृतिकारणं ( तदा ) याः स्मृतयः प्रणिया- नादिसंनिधानमन्तरेण भवन्ति तासां योगपचं स्यात् " इतिवार्तिकम् । ध्याचष्टे- यदिवि, प्रातिम मानमिव प्रणिधानाधनपेयं यत् स्मार्तम्= स्मरणशानमुत्पद्यते तस्य- तेषाम् प्रणिधानाधनपेक्षाणां स्मरणानां युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गः- क्रमप्रयोगस्य प्रणिधानलिङ्गादिक्षानस्य पारणत्वामावादित्यन्वयः । उक्त हेतुमाह- हत्त्वभावादिति, अयोगपचहेतोरुतस्य प्रणिधानलिङ्गादिशानस्याऽभावात् मनपेझणात्, किं वाऽयोगपद्यहेतोरभावादित्यर्थः । उक्तं भाष्यकारः परिहरति- सत इति, रमा किमपि शान प्रणिधानाधनपेक्षं न भवतीति स्मृतिहेतोः प्रणिधानलिङ्गादिशानस्य वदेपश्त्यस्य च सत्त्येवि असंवेद- नात्- तहानामावादेव प्रातिमसाम्यं प्रतीयते इत्यन्वयः । उकं विशदयति- यहयति, अनेकार्यविषय चिन्तामयन्धे प्रणिधानसंताने जाते फधिदेव चिन्तितः पदार्थः फस्यचिस्मृतिहंतुर्भवति सत्य- स्मृतिदेवोरनुचिन्तनात् तस्य स्मर्तय्यस्य स्मृतिर्भवति तत्र स्मृतिहेतूनां सत्त्येपि उत्पलशतपरययन्यायेन कदाचित् मानं न जायते इत्येवावमात्रेण सम स्मरणस्य प्रणिधानाधनपेशत्वमुच्यते सहाद-न पाय मिति, 'एवम् अनेन कारणेन मे स्मृतिस्त्पन्ना' इविकारणशानाभायादय प्रातिभरि मात शान प्रणिधानाधनपेक्षमित्यभिमन्यते वस्तुवस्तु स्मात किमपि ज्ञान प्रणिधानापनपेक्षं नास्तीति असायमाना. नामपि प्रणिधानादीनामयोगपोनोकरीत्या स्मृतीनामयोगपचमुपपद्यते इति न कोपि दोष इत्यर्थः । मत्र "प्रणिधानाथपेसम्" इति पाठस्वसंगतो बार्तिकविरुद्धम तया च यातिम्- “नदि प्रणिभा. माधनपेझं स्मार्टमस्ति" इति । ननु स्मृतिशानानां प्रणिपानादिसामनाऽयोगपणे संभवत्यपि मणिभानापनपेभाना प्राविमानां कप न योगरयमित्याशरते-प्रातिम इति, प्राविम प्राविमानानामयोगमा करेन ईतुनोपपाचमिविशवाय: । उत्तरमाद-पुरुपति, यथा जीपस्य कर्मरमेन मुगदिभोग गर मरति न तु युगपा तपा प्रातिमशानभूनाना मीरममा प्रमेय भातसा पलमनस्यायना भूतानि प्राविमशानान्यपि प्रनिभानापनपेशायरि मर गायन्नं न पुगदित्यर्थः। मोर्ड मी पाचष्टे- प्राविमिति, मातिभ सर्व ज्ञानम् सानो प्रतिभानामनायेन यम्मा गोल स्यान ! समावे- यति, उपभोगम- गुग्गदिमोगरानीमूनम माद-HिTRA गु-प्रातिभयानकारनीभूतो भौमिशि और भालग प्रगती मानिभ्मानान्युपारपतन गादिति न मानिभानामरि योगाroin ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अभ्याये, २माहिक- हेत्वभावादयुक्तमितिचेत् १ न करणस्य प्रत्ययपर्याये सामर्थ्यात् ॥ 'उपभोगपनियमः' इत्यस्ति दृष्टान्तो हेतुर्नास्तीति चेन्मन्यसे १ न- करणस्य प्रत्यय- पर्याये सामाद नैकस्मिन् शेये युगपदनेकं ज्ञानमुत्पयते न चाऽनेकस्मिन्, तदिदं दृष्टेन प्रत्ययपर्यायेणानुमेयं करणसामर्थ्यमित्यम्भूतमिति. न ज्ञातुः- विकरणधर्मणो देहनानात्वे प्रत्यययोगपयादिति। अयं च द्वितीयः प्रतिषेधः- व्यवस्थितशरीरस्य चाऽनेकज्ञानसमवायादेकमदेशे युगपद- नेकार्यस्मरणं स्यात्- कचिद् देशेअस्थितशरीरस्य ज्ञातुरिन्द्रियार्थमवन्धन ज्ञानमेकस्मिन्नात्म- प्रदेशे समवैति तेन यदा मनः संयुज्यते तदा ज्ञातपूर्वस्याऽनेकस्य युगपत् स्मरणं प्रसज्यते- ननु "उपमोगमन् " इति दृष्टान्तसत्त्वेपि प्रातिभशानानां युगपदनुत्पत्तौ हेतुर्नास्ति न च हेतुं विना दृष्टान्तमात्रेण साध्यसिद्धिः संभवति येन प्रातिभानामयोगपर्व सिध्येतेति प्रातिभानामुक्तमयोगपध हेत्वभावादेवाऽयुक्तम्- न संभवत्तीत्याशङ्कते- हेत्वभावादिति, परिहरति-नेति, परिहारहेतुमाह-कर- मस्येति, परणस्य= ज्ञानकारणस्य प्रत्ययपर्याये= पर्यायेण: फ्रमेणैव ज्ञानोत्पादने सामर्थ्यात् ब्रमेण- अयुगपदेव ज्ञानानि संभवन्ति न युगपदिति ज्ञानानामयोगपद्ये तादृशं कारणसामर्थ्यमेव कारणं सथैद सर्वत्र कार्यकारणयोः कमदर्शनादित्यर्थः । स्वयं व्याचप्टे- उपभोगादिति । परिहरति-नेति, परिहार हेतुमाह- करणस्येति, पर्यवसितमाह-नकरिमन्निति, ज्ञानकारणानां प्रमेणैव ज्ञानजननसामात एकस्मिन शेये= एकशेयविषयकं युगपदनेकं ज्ञानं नोत्पद्यते किं तु क्रमेणैव, तयाऽनेकस्मिन्- अनेकज्ञेय. विषयकमप्यनेकं झानं युगपन्नोत्पद्यते किं तु क्रमेणैवोत्पद्यते इत्यन्वयः । एतादृशकरणसामध्ये प्रमाण- माह- तदिदामिति, इदं करणसामर्थ्यम् इत्थम्भूतम् क्रमेण ज्ञानजननानुकूलमिति दृष्टेन ज्ञानक्रमेणानु. मेयम्- क्रमेणैव ज्ञानानां दृष्टेन जायमानत्वेन ज्ञानकारणानां क्रमेणैन ज्ञानअननसामर्थ्यमस्ति न युग- पदिति ज्ञातुं शस्यत्वादित्यर्थः । नन्वेवं ज्ञातुरप्यनेकज्ञानसामय न स्यादित्याशङ्कयाह-न ज्ञातुरिति, ज्ञातुरनेकज्ञानसामध्याभावो नास्ति, मन हेतुमाह-विकरणेति, विकरणमिण:- योगिनो नानादेई. प्वपि स्वनिर्मितेपु ज्ञानयोगपधस्य शास्त्रसिद्धत्वात्. तदेवत् एकोनविंशतिसूत्रभाष्यटीकायां द्रष्टव्यम् । "तरमाकरणमेकं न कचिदपि युगपत् कार्यायाऽलमिति. कर्ता पुनरेकोपि रणभेदे युगपनि कार्याणि करोतीत्याह-न ज्ञातुर्विकरणधर्मणो देहनानात्वे प्रत्यययोगपद्यादिति, विविध करणं यस्य स तथोक्तः इति तात्पर्यटीका ।। पूर्वपक्षी स्मृतीनां योगपर्व प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति- अयमिति, स्मृतीनामयोगपद्यस्य प्रतिषेध इत्यर्थः । उपपादयति- व्यवस्थितेति, व्यरस्थितगरीरस्य- एकदेशस्थितशरीरस्य जीवस्य तद्देशस्थित शरीरावच्छेदेन तरिमन्नात्मप्रदेशेऽनेपा ज्ञानानां ज्ञानजन्यसंस्काराणां च समवायात् तादृशमकार: विशिष्टात्मप्रदेशेन मनसश्च संनिकात् तादृशे आत्मन फरिमन् प्रदेश युगपदनेकार्थविषयकं स्मरणं स्यादेव- अनेक संस्कार विशिष्टनात्मप्रदेशेन मनासंनिवर्पस्य सर्वम्मरणसाधारणकारणस्य जातत्यादयेत्य- न्वयः । यदा हि व्यरस्थितगरीगे न भवति तदा तु विभोरात्मनस्तनदेशै नाभूतैर्मनसः नवनव- संनिकर्षसंभवादेकरिमन्नात्मप्रदेशे ज्ञानसंस्कारयोः समयायो न संभवतीति न युगपदनेकार्थम्मरणप्रसङ्ग यदा च व्यवस्थितारीरो भवति तदा तु तद्देशस्थितदारावच्छिन्ने एकस्मिन्नेवात्मप्रदेशेऽनेकज्ञानसंस्था- राणां समवाय: संभनति तत्र तारगेनाऽनेकसंस्कारविशिष्टेनात्मप्रदेशेन मनस्मयोगाइनेगर्थरमरणं युग- पस्यादेव-निवारकाभावादित्ययः । अत्र- "यात्मप्रदेशेऽस्य झानानि नानाविश्याणि जातानि सत्संस्काराश्च तत्रैवावस्थितशरीरम्य, नदनेन शरीरान्तर्गनभ्य मनसरतत्र प्रदेश संयोग उपपादितः" इति खात्पर्यटीका । उक्त विनयति- क्वचिदिति, देश एकस्मिन् देश, धातुः- जीवस्य, इन्द्रियार्यरवन्धन मर- ·- . बुद्धिविवेचनम् ] न्यायमाप्यम् । ३०७ प्रदेशसंयोगपर्यायाभावादिति । आत्ममदेशानामद्रव्यान्तरत्वादेकार्थसमवायस्याविशेपे स्मृति- योगपधमतिषेधानुपपत्तिः। शब्दसंताने तु श्रोत्राधिष्ठानमत्यासत्या शब्दश्रवणवत् संस्कार- प्रत्यासत्या मनसः स्मृत्युत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गः । पूर्व एव तु प्रतिषेधः- नाऽनेकज्ञानसम- वायादेकादेशे युगपत् स्मृतिप्रसङ्ग इति ॥ ३४ ॥ यत् 'पुरुषधर्मो ज्ञानम्. अन्तःकरणस्येच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखानि धर्माः' इति कस्य- चिद् दर्शनं तत् प्रतिपिध्यते- ज्ञस्येच्छादेपनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ।। ३५ ।। अयं खलु जानीते तावत्- 'इदं मे सुखसाधनम् इदं मे दुःखसाधनम् ' इति. जातं स्वस्य इन्द्रियाणामेनेकैरथैः संयोगनरन्तयेंण, एकस्मिन्- तदेशस्थितदेहावच्छिन्ने आत्मप्रदेशे अनेकं ज्ञानं सम- वैति ततश्च तत्र संस्कारा उत्पद्यन्ते तेन उक्तानेकसंस्कारविशिष्टात्मप्रदेशेन यदा मनस्संयोगो भवति तदा ज्ञातपूर्वस्य- पूर्व ज्ञातस्याऽनेकस्य विपयस्य= अनेकविषयकं स्मरणं युगपत् प्रसज्यते इत्यन्वयः, उक्त हेतुमाह- प्रदेशेति, प्रदेशसंयोगस्य= आत्मप्रदेशसंयोगस्य पर्यायाभावात्= क्रमाभावात् , यदि मनस्सयोगक्रमः स्यात्तदा स्मरणमपि क्रमेण स्यात् न चैवमस्ति किं वनेकसंस्कारविशिष्टेनात्मप्रदेशेन मन संयोगो जात एवेति युगपदनेकस्मरणापत्तिरित्यर्थः । स्मृतीनां योगपये फारणान्तरमाह- मास्मेति, सर्वेप्यात्मप्रदेशा एकमेव द्रव्यं न तु द्रव्यान्वरभूता इत्यात्मप्रदेशानामद्रव्यान्तरत्वात्= एकद्रव्यत्वात् स्मृतिकारणस्य मनरसंयोगस्य संस्काराणां च एकार्यसमवायः= एकात्मसमवेतत्वं किं वैकद्रव्यलक्षणात्म- प्रदेशसमवेतत्वं समानमेवेति अविशेषः प्राप्तस्तेन स्मृतियोगपद्यस्य प्रतिपेयो नोपपद्यते इत्यन्वयः, सर्वेषामात्मप्रदेशानामेकद्रव्यत्वं तत्र च संस्काराः समवेता मनस्संयोगश्च जातः एतदेवाने कस्मृतिकारण- मिति स्मृतीनां योगपयं स्यादेवेत्यर्थः, यद्यात्मप्रदेशानामेन्द्रन्यत्वं न स्यात्तदा तः संयोगस्य समवृत्ति त्वेन स्मृतीनामपि क्रमः स्यात् न चैवमरतीत्याशयः । वक्तां स्मृतियोगपद्यापत्तिं भाष्यकारः परिहरति- शब्देति, मत्र "शब्दसंवाने विति शङ्कानिराकरणभाष्यं तुगब्दः शहां निराफरोति " इतितापर्य- टीका । शब्दसंताने शब्दसंतानमध्यवर्तिनां शब्दानां सर्वेपामप्याकामाभिन्नश्रोत्रवृतित्वेपि यया श्रोत्रलक्षणाधिष्ठानमत्त्यासत्त्या जायमानं श्रवणं न युगपद् भवति किं तु श्रोत्रप्रत्यामचित्रमेणैव मायने क्या संस्काराणां मनस्संयोगस्य चात्मवृत्तित्वेपि स्मरणं संस्कारप्रत्यासत्या भायते संस्कारप्रत्त्यासत्तिय उद्बोधकानां प्रमेणव घटते इति क्रमेणैव स्मरणानि जायन्ते इति स्मृतीनां न युगपदुत्पचिप्रसङ्ग इत्यर्थः । अत्र- "संस्कारस्य सहकारिकारणसमश्वानं प्रत्यासत्तिः, यया भन्दाः संतानातिनः सर्वगामागे समवयन्ति. समानदेशत्वैपि यस्योपलब्धेः कारणानि सन्ति स उपउभ्यने नेवरे तथा संस्कारेप्यपीनि। इविवातिकम् । तया च यस्य संस्कारस्य सहकारिफारणम् उद्घोषयशानं जायते तेन वजन्य रमण भायते नाऽन्याविषयममिति न योगपद्यापत्ति, उद्बोधकशानं घ कमेगैर संभग्नीतिममा । सूत्रानं स्मृतियोगपद्यप्रतिप, सूचयति- पूर्व इति, पूर्व.: "प्रणिधानलितादिनानाम् ३३" इतिम्प्रेग स्मृतियोगपद्यस्य प्रतिषेधः कृत इतिहेतोः " भनेरशानसमायाको "श्यादिपूनमाप्येग यो युगमन् स्मृतिमसः प्रदर्शिवः स नोपपद्यते इत्यन्वयः ॥ ३४ ॥ मप्रिमसूममरतारयति- यदिति, स्पष्टार्थमिदं भाष्यम्, सवा सांस्यमत मांत्यदर्शने मन्यम्। मास्येति-मस्य- मानविशिष्टाय यो इच्यादेपो सग्निमित्तन्यादरम्मनित्योग्त्यिन्यथा, भारम्भः- प्रसिरिन्छया भाति नितिध देखेंग भवति इमादेषो पानं विना न ममात इति गानेसाप. प्रयत्नादीनां समानाभिकरण्यं सिद्धानं पात्मभन इनि इसायनादीनां तपटमृतमुगदीनां पात्मधर्म सिमिति सूधार्थः, मत्र- 'इन्सादीनामात्मपर्मचम्- नमामानाभिपण्याय ·प्रसन्नपदापरिभूपितमू- [३ अध्याये. २ाहिक- सुखसाधनमामिच्छति दुःखसाधनं हातुमिच्छति. प्राप्तुमिच्छायुक्तस्याऽस्य मुखसाधनाज्वालये सपीहाविशेष आरम्भः जिहासाप्रयुक्तस्य दुःखसाधनपरिवर्जन निवृत्तिः एवं ज्ञानेच्छामयन- उपमुखदुःखानामेकेनाभिसंबन्धा= एककर्तृवं ज्ञानेच्छामवृत्तीनां समानश्रयत्वं च. तस्मात् शस्येच्छाउपमयस्नमुखदुःखानि धर्मा नाऽचेतनस्येति, आरम्भनिवृत्त्योभ प्रत्यगात्मनि दृष्टत्वात् परत्रानुमानं वेदितव्यमिति ॥ ३५ ॥ अत्र भूतचैतनिक आह- तल्लिङ्गत्वादिच्छादेपयोः पार्थिवाद्येवाप्रतिपेधः ।। ३६ ।। आरम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति. यस्यारम्भनिवृत्ती तस्येच्छापौ तस्य ज्ञानमिति प्राप्तम्- पार्थिवाप्यतैजसवायवीनां शरीराणामारम्भनिटत्तिदर्शनादिच्छाद्वेपज्ञानयोग इति चैतन्यम् ॥ ३६ ॥ परश्वादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३७॥ वक्तव्यमासीत् । व्याचटे- अयमिति, अयम्= आत्मा, मारमसमवेतं ज्ञानमुदाहरति- इदमिति, आना इच्छति यतते इतिक्रमः स्मर्तव्या, ज्ञानानन्तरं जायमानामात्मसमवेतामिच्छामुदाहरति-ज्ञातमिति, हात मिच्छतीत्यनेन द्वेप उक्तः, इच्छानन्तरं जायमानमारम्भशब्दवाच्यं प्रवृत्तिलक्षणं प्रयत्नभुदाहरति-प्राप्नुमिति अस्य आत्मनः, समीहाविशेष:= चेष्टाविशेपः प्रयत्न एव आरम्भ इत्यर्थः, निवृत्तिलक्षणं प्रयलमुदाहरति- जिहाँसेति, जिहासाप्रयुक्तस्य त्यागेच्छाप्रेरितस्यात्मनः, एवं ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नादीनामुदाहृतं सामाना धिकरण्यम् आत्मसमवेतत्वमुपसंहरति- एवमिति, एवमुक्तप्रकारेण, एकेन आत्मनाऽभिसंपन्धः- सम वायसंबन्धः, एकफर्तृत्वम्= एककर्तृकत्वम् , समानाश्रयत्वम् सामानाधिकरण्यं च सिद्धमित्यन्वयः । उप संहरति- तस्मादिति, तस्मात= उक्तसामानाधिकरण्यातू, ज्ञानं चारमधर्म इतिपूर्वपक्षिणापि खीकृतं तथ च ज्ञानसमानाधिकरणानामिच्छादीनामप्यात्मधर्मत्वं सिद्धमित्यर्थः । अचेतनस्य- अन्तःकरणस्य । सूत्रा शयमुपसंहरति- आरम्भति, आरम्मनिवृत्त्योः प्रत्यगात्मनि जीवात्मनि दृष्टत्वात्-सिद्धत्वात् परत्र तत्कारणीभूतेविच्छादिषु आत्मसमवेतत्वानुमानं वेदितव्यम्- कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनियमार परस्परं कारणकार्यभूतानां ज्ञानेच्छाप्रयत्नादीनामात्मसमवेतत्वं वेदितव्यम्- ज्ञानस्यात्मसमवेतत्वादि त्यर्थः, इच्छादिकमात्मसमवेत झानकार्यत्वाद् डारम्भवद् निवृत्तिव त्यनुमानप्रयोग इत्यलम् ॥ ३५ ॥ अप्रिमसूत्रमववारयति- अति, भूतचैतनिक:- शरीरचैतन्यवादी चार्वाकः । तदिति- तालिग स्वात्= प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुमेयत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येषु शरीरेषु ज्ञानस्य= चैतन्यस्य प्रतिषेधो नोप- पद्यते इत्यन्वयः, प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामात्मनि इच्छाद्वेपावनुमेयो इतिपूर्वसूत्रेणोक्तं धन प्रवृत्तिनिवृत्ती घ पार्थिवादिशरीरेषु प्रत्यक्षसिद्ध इति इच्छाद्वैपयोरपि शरीरसमवेतत्वं प्रातं तैन ज्ञानस्यापि शरीरसमा वैतत्वं मातम्- ज्ञानेच्छाद्वैपादीनां सामानाधिकरण्यनियमादिति शरीरचैतन्यस्य प्रतिषेधो नोपपद्यते इति सूत्रार्थः । व्याचटे- मारम्मति, आरम्भनिवृत्ती लिट्ने ययोस्तो आरम्भनिवृत्तिलिलो यथासंख्य- मिच्छाद्वेषौ । वक्तव्यमाह- यस्येति, ज्ञानेच्छाप्रयत्नादीनां सामानाविकरण्यं सष्टमित्यर्थः । पर्यवसित- माइ- पार्थिवेति, पार्थिवादिषु शरीरेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रत्यक्षेण दृश्येते तेन ताभ्यामिच्छादेपा शरीरेषु सिद्धौ ताभ्यां च ज्ञानमिति शरीराणां चैतन्यं सिद्धमित्यर्थः । पार्थिवादिचतुर्विधशरीरग्रहण न्यायमने जैव विज्ञेयम्- चावाकेन तथाऽनभ्युपगमान् शरीरमात्रस्य चातुर्भोतिकत्वस्वीकारादित्यनुसंधेयम् ।। ३६ ।। उकं शरीरचैतन्यं निराकरोति-परश्वादिप्पिति,परवादिष्वारम्भनिची येते न तु चैतन्यामिति व्यभिचारादारम्भनिवृत्तिम्यां शरीरस्य चैतन्यं नोपपद्यते इति सूत्रार्थः, मूत्रागम्मे नेति वन्यमासीन् ।

·, . बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। ३०९ शरीरचैतन्यनित्तिः । आरम्भनिचिदर्शनादिच्छाद्वेपज्ञानर्योग इति मातम् परश्वादेः करणस्यारम्भनिवृत्तिदर्शनाचैतन्यमिति । अथ शरीरस्येच्छादिभिर्योगः परश्वादेस्तु करणस्या- अम्मनिटत्ती व्यभिचरतः १, न तयं हेतुः- 'पार्थिवाप्यतैजसवायवीनां शरीराणामारम्भ- नित्तिदर्शनादिच्छाद्वेपज्ञानयोगः' इति ॥ ३७॥ अयं तबन्योऽर्थः- "तल्लिनत्वादिच्छादे॒पयोः पार्थिवाद्येप्वप्रतिषेधः ३६" पृथिव्यादीनां भूतानामारम्भस्तावत् त्रसविशरारुस्थावरशरीरेषु तदवयवव्यूहलिङ्गः प्रतिविशेषः. लोष्टादिषु लिङ्गाभावात्. प्रतिविशेपाभावो निवृत्तिः आरम्भनिटत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेपाविति पार्थिवाद्येष्व- ऽणुषु सदर्शनादिच्छाद्वेपयोस्तद्योगाद् ज्ञानयोग इति सिद्धं भूतचैतन्यमिति, कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८॥ प्याचष्टे- शरीरेति, इदं सूत्रप्रतिपाद्यकथनम् , अनेन सूत्रेण शरीरचैतन्यस्य निवृत्तिः= प्रतिषेधः क्रियते इत्यर्थः । पूर्वपक्षिकथनमनुवदति- आरम्भति, यदि प्रवृत्तिनिचिम्यामिच्छाद्वेपज्ञानयोगः- चैतन्य स्यात् शरीरस्य तदा परश्वादेरपि छेदनादिकरणस्य चैतन्यं स्यात्- प्रवृत्तिनिवृत्तियुक्तलान्, न प पर. स्वादेश्चैतन्यमुपलभ्यते इति न शरीरस्यापि प्रवृचिनिवृत्तिभ्या चैतन्यं सिध्यतीत्यर्थः । ननु प्रवृत्ति- नित्तियुक्तत्वैपि शरीरे एव चैतन्यं स्वीक्रियते- प्रत्यक्षसिद्धत्वात् , परश्वादेस्तु ये प्रवृत्तिनिवृत्ती ते चैतन्य व्यभिचरत इति न परश्चादेचैतन्यापत्तिरित्याशङ्कते-- अथेति । अत्र परिहरन स्वाभीष्टमाह- नेति, प्रवृत्तिनिवृत्तियुक्तत्वं शरीरचैतन्यसाधको हेतुरेवं न संभवति- परश्वादिषु चैतन्यव्यभिचारित्वा- दित्यर्थः । अयम्= पार्थिनाप्येत्यायुक्तः। वस्तुतस्तु परश्वादिपु प्रवृत्तिनियुत्तिरेव न स इत्यलम् । पूर्वपश्युफ हेतुसाध्यादिवाक्यमनुवदति- पार्थिवाप्येति ।। ३ ।। अभिमसूनावतारार्थ तल्लिसत्वादिति पूर्वसूत्र प्रकारान्तरण व्याचष्टे- अयमिति, वलिङ्गत्वादिति सूनस्य पूर्वोकव्याख्यानेन यदि शरीरचैतन्यं न सिध्यति तदायमन्योऽर्थः प्रतिपाद्यते तेन शरीरपैतन्य सेत्स्यति इत्यर्थः । नवीनार्थमाह- पृथिव्यादीनामिति, प्रसविसरारुस्यावरेषु शरीरेषु शरीरयतिपु भूवानाम् भूतेषु य मारम्भः स परशादिसाधारणो न गृह्यते येन परवादीनां चैतन्यापचिः स्यात् कि तु शरीरासाधारणः तदवयरव्यूहलिङ्गः- भूतावयरसंमूर्खनलिङ्ग- भूतावयानां यः शरीररुपैग परि- णामस्तदनुमेयः प्रवृत्तिविशेप एवारम्भः स च शरीरे एत्र संभवति न लोप्टादिपु परमादिपु प- लिहस्य= उत्प्रवृत्तिविशेषानुमापकस्य भूतावयपपरिणामविशेपम्योकरयाऽमायात्, निवृत्तियोवृत्ति- विशेपस्याभाव एवं गृह्यते स चापि गरीर एर संभवति न परवादिषु- तेल्यचियिगेपस्यामायन प्रवृत्तिविशेपामावस्याप्यसभवात् . अमावस्य प्रतियोगिस्यले एव कालान्तरे संभादित्यन्वयः, आरम्म- निवृत्तिशब्दाभ्यां शरीरमानातिन्यो प्रवृत्तिनिवृत्त्यो गृहोने न परस्पादिसाधारणे येन परश्यादीनां येत न्यापत्तिः स्यादित्यर्थः । पर्यवसितमाह- आरम्मति, आरम्मनिवृत्तिलिङ्गी- आम्मनित्यनुमेयो इन्सा. देपाविति शरीरवर्तिपु पार्थिवादिपरमाणुषु तदर्शनात्= उत्तविशेग्मत्तिनिनिदर्शनादिसाइपयोयोग: प्राप्तरवद्योगात्-इच्छादूपयोगाध ज्ञानयोग- चैतन्यं प्राप्तमिति भूननन्य सिभियर्थ, म-गरी. रेप्पाययज्यूहमेददर्शनान् शरीरारम्भशापामगूना प्रतिभेदोशुमायने तनोछाडेपो माया Or मिति । प्रसमा जनमम्, विशगर अस्थिर मित्रमृतीना गम् , पारम् पिरं देवानुम्यादीनां बद्धि चिरतरं या भियते " इवितात्पर्यो। उपगकरोति-युम्भति, मुरमादिषु पाशिविभूतानां परिणाम माम्मी ने मिस्वादिषु च सदभावोपि इत्यने पैतन्यं च नोपरायते कि अंगु- एसोयाम्मादिर - ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २आहिपे-- कुम्भादिमृदवपवानां व्यूहलिङ्गः प्रतिविशेप आरम्भः सिकतादिषु प्रवृत्तिविशेपाभावो निवृत्तिः न च मूरिसकतानामारम्भनित्तिदर्शनादिच्छाउपप्रयत्नज्ञानयोगः, तस्मात् "तलिङ्ग- त्वादिच्छाद्वेषयोः ३६" इत्यहेतुरिति ।। ३८ ।। नियमानियमौ तु तविशेषको ।। ३९ ।। तयो:- इच्छापियोनियमानियमौ विशेषको मैदको, शस्येच्छाद्देपनिमित्ने प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्वाश्रये, किं तर्हि १. प्रयोज्याश्रये. तत्र प्रयुज्यमानेषु भूतेषु प्रतिनिवृत्ती स्तः न सर्वप्नित्य- नियमोपपत्तिः । यस्य तु ज्ञत्वाद् भूतानामिन्छादेपनिमित्ते आरम्भनिटत्ती स्वाश्रये तस्य नियमः स्यात्- यया भूतानां गुणान्तरनिमित्ता प्रवृत्तिः गुणप्रतिवन्याच नितिर्भूतमात्रे भवति नियमेन पैतन्यसाधको न संभवतीति सूत्रार्थः । ध्याचष्टे-घुम्भादीति, कुम्भादिपु मृदवयवानां व्यूहलिङ्गः- कुम्भादिरूपेण परिणामानुमेयः प्रवृत्तिविशेपलक्षण आरम्भो दृश्यते सिकतादिषु च तादृशप्रवृत्तिविशे- पस्याभावरूपा निवृत्तिदृश्यते न च चैतन्यमुपलभ्यते इति यथाऽऽरम्भनिवृत्तिसत्त्वेपि मृदादीनां चैतन्य नास्ति तथा शरीरस्यापि चैतन्यं नोपपद्यते इति "तल्लिनत्वात् ३६॥ इतिसूत्रस्योक्तमेतद् व्याख्याना- न्तरमपि अहेतुः- शरीरचैतन्यसाधकं न संभवतीत्यर्थः ॥ ३८॥ उक्तचार्वाकमत दोपान्तरमुद्घाटयत्ति- नियमति, प्रवृत्तिनिवृत्त्योनियमानियमौ तन्= तयो:- इच्छाद्वेषयोविशेषको भेदको व्यवस्थापफी भवत इत्यन्वयः, चार्वाकमते पदार्थमात्रे प्रवृत्तिनिवृत्ति नियमेन इच्छाद्वेषौ प्राप्नुतस्ताभ्यां च ज्ञानमिति पदार्थमावस्य चैतन्यं प्राप्तमितीदमेव प्रवृत्तिनिवृत्ति नियमस्येच्छादिविशेषकत्वम्, न च पदार्थमात्रस्य चैतन्यमुपलभ्यते इति न शरीरस्यापि प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यो चैतन्यापत्तिः, स्वमतसाधकमाह- अनियमति, शरीरातिरिक्तात्मवादे तु प्रवृत्तिनिवृत्त्योः पदार्थमात्रे नियमो नास्ति किं त्वात्मप्रयोज्येष्वेव शरीरादिषु प्रवृत्तिनिवृत्ती भवत इति प्रयोजके आत्मन्येव चैतन्य संभवति-न शरीरादिपु- स्वयं प्रवृत्त्यादेरभावादिति सूत्रार्थः, किंवा प्रवृत्तिनित्ययोनियमानियमौ तत्= तयोः= चाकिमतन्यायमतयोर्विशेषको. चार्वाकमते भूतचैनन्यस्वीकारात् पदार्थमात्रे प्रवृत्तिनिया त्तिनियमः प्राप्नोति स च प्रत्यक्षविरुद्ध इति न भूतचैतन्यं संभवति,न्यायमते तु भूतातिरिचस्यात्मनश्चै- तन्यस्वीकारात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनियमः प्राप्नोति स च प्रत्यक्षसिद्धः-शरीरादिष्यात्मप्रयोज्येषु प्रवृत्ति- निवृत्तिनियमस्य पदादिपु चात्माप्रयोज्येषु प्रवृत्तिनिवृत्यनियमस्य स्पष्टत्वात् इति न्यायमतमेव युक्त. मित्युक्तनियमानियमयोश्चावी कमतन्यायमतविशेषकत्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्यावष्टे- तयोरिति, एतत् सूत्रघटकतच्छब्दस्य व्याख्यानम् । प्रत्यक्षसिद्धं प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनियमं प्रथम स्वमतेनोपपादयति- ज्ञस्येति, ज्ञस्य= आत्मन इच्छानुपनिमित्ते= इच्छाद्वेपनन्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्वाश्रये स्वाश्रिते भवत इत्यन्वयः । प्रवृत्तिनिवृत्त्योराश्रयं जिज्ञासते- किमिति, किमाश्रिते इत्यर्थः । उत्तरमाह- प्रयोज्येति, प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोज्याश्रये आत्मप्रयोज्यशरीराद्याश्रिते स्त इत्यर्थः । पर्यासितमाह- तत्रेति, आत्मना प्रयुज्यमानेषु परश्वादिषु शरीरादिषु च प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतो नाऽप्रयुज्यमानेबित्ति प्रत्यक्षसिद्धः प्रवृत्ति निवृत्त्योरनियम उपपन्नोऽस्मन्मते इत्यर्थः, अत्र-"अयमेव चेच्छाद्वेपयोविशेपो यद् भूवाश्रयत्वमनयो. ावत्यं तदितराश्रयत्वव्यवस्थितिः एतदुक्तं भवति-न शरीरमिच्याज्ञानपाधार:- इच्छाजनितस्पन्दा. धारवात् परश्वादिवत् । इति तात्पर्यटीका । प्रत्यक्षसिद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्योरनियमस्य चार्वाकमतेऽनुपपत्तिमाह- यस्येति, यस्य चाकिस्य मते भूतचैतन्यमस्ति तस्य चार्वाक्स्य मते भूतानां शत्वात् चेतनत्वात् इच्छाटेपवत्वं प्राप्नं तेनेच्छाद्वेप• जन्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याश्रये= भूतमात्राश्रित संभवत इति भूतमात्रे प्रवृत्तिनिवृत्त्योनियमः प्राप्तः न तु प्रयुज्यमानमानभूताश्रितत्वम् , उत्तनियम दृष्टान्नमाह- यथेति, यथा भूतानाम् पदार्थानां गुणा. , ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । एवं भूतमात्रे ज्ञानेन्छाद्वेपनिमित्ते प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वाश्रये स्यातां न तु भवतः तस्मात् प्रयोजका- श्रिता ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नाः प्रयोज्याश्रये तु प्रवृत्तिनिवृत्ती इतिसिद्धम् । एफशरीरे ज्ञात्वहुत्वं निरनुमानम् । भूतचैतनिकस्य एकशरीरे बहूनि भूतानि ज्ञानेच्छाइपमयत्नगुणानीति ज्ञात्वहुत्वं माप्तम्, ओमिति ब्रुवतः प्रमाणं नास्ति, यथा नानाशरीरेषु नानाज्ञातारो प्रत्ययव्यवस्थानाद् एवमेकशरीरेपि प्रत्ययव्यवस्थानुमानं स्यात् ज्ञातृबहुत्वस्यैति ।। न्तरनिमित्ता- गुरुत्वादिनिमित्ता पतनादिलक्षणा प्रवृत्तिः तादृशगुरुत्वादिगुणस्य प्रतिबन्धाच पतना- दिनिवृत्तिश्च नियमेन भूतमात्रे भवति- कारणीभूतस्य गुरुत्वादेस्तत्प्रतिबन्धस्य च भूतमात्रे संभवात् तथा इच्छाद्वेपजन्ययोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योरपि भूतमात्रे नियमः प्राप्नोति- कारणीभूतानां ज्ञानेच्छाद्वैपाणां भूतमात्रे सत्वस्वीकारादित्यन्वयः, स्वं ज्ञानेच्छाद्वेपाः, स्वाश्रये स्वाश्रिते= भूतमानाश्रिते इतिद्विवच. नान्तम् । उक्तनियमे प्रत्यक्षविरोधमाह-न विति, न तु भूतमात्रे नियमेन प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतः दृश्येते किं तु प्रयुज्यमानेष्वेव भूतेष्वित्यर्थः । निगमयति- तस्मादिति, यस्माद् भूतमात्रे प्रवृत्तिनिवृत्ति- नियमो नास्ति तस्माद् भूतेषु ज्ञानेच्छाद्वेषा न स्वीकार्याः किं तु ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नादयः प्रयोजका. श्रिताः आत्माश्रिताः स्वीकार्याः प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रयुज्यमानमात्रभूताश्रिते स्वीकार्य एवं वैयधि- करण्यस्वीकारे हि प्रत्यक्षसिद्धः प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनियम उपपद्यते- यदा प्रयुज्यमानत्वं वदा प्रवृत्तिनिवृत्ती नान्यदेति । अत्र- " तदेवमनियमं भेदकं व्याख्याय नियम व्याचष्टे- यस्य तु चार्वाकस्य दर्शने ज्ञत्वाद् भूतानामिच्छाद्वेषनिमित्ते आरम्भनिवृत्ती स्वाश्रये शरीरादौ तस्य चार्वाकस्य यथा भूताना गुरुत्वादि- गुणान्तरनिमित्ता प्रवृत्तिः पतनादिलक्षणा तस्यैव गुरुत्वादेर्गुणान्तरस्य प्रतिवन्ध आधारद्रव्यसंयोगेन तस्मानिवृत्तिरपतनादिका सा भूतमात्रे भवति नियमेन व्याप्ता न तु शरीरोपगृहीतेषु भूतेपु. एवं भूतमाने ज्ञानेच्छाद्वेषनिमित्ते प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वाश्रये स्याताम् , एतदुक्तं भवति- ये ये पृथिव्यादि- धर्मास्ते ते यावत्पृथिव्यादिभाविनो दृष्टा यथा गुरुत्वाय. ज्ञानेच्छादयोपि चेत् पृथिव्यादिधर्मास्तर- प्यवश्यं यावत्पृथिव्यादिभाविभिर्भवितव्य न तु घटादौ दृश्यन्ते तस्मान पृथिव्यादिधर्मा ज्ञानादयः " इति तात्पर्यटीका। ननु यथा मदिरायामेव मदशक्तिनियमो न सर्वत्र तथा शरीरे एव भूताना संयोगविशेषेण चैतन्यं जायते इति न भूतमात्रे चैतन्यापत्तिरित्याशङ्कयाह-- एफेति, एवं हि यथा सर्वेष्वेव मदिरावयवेपु पृथा पृथक् मदशक्तिर्भवति- मदिराभागपानेनापि मदोत्पत्तेस्तथा शरीरचैतन्यपक्षे शरीरावयवेध्वपि पृथक पृथक् चैतन्यं स्यात् तथा चैकस्मिन्नपि शरीरे ज्ञातृबहुत्वं स्यात्- चैतन्यविशिष्ठाना बहूना शरीरावय- वानां ज्ञातृत्वात्. एकशरीरे ज्ञातृबहुत्वं च निरनुमानम्= निहेतुकम्- अप्रामाणिकम्- एफेनैव ज्ञात्रा सर्वसंभवात् ज्ञातृबहुत्वस्य गौरवप्रस्तत्वेन स्वीकर्तुमशस्यत्वात. किं च तेपा परस्परं कदाचित् कलहोपि स्यात् न च तादृशः कलह उपलभ्यते इति नैकस्मिन् शरीरे ज्ञातृबहुत्वं संभवति तथा च न शरीरच. त्यन्यमुपपद्यते इत्यर्थः । भूतचैतनिकस्य- चार्वाक्स्य मते एकस्मिन् शरीरे ज्ञातृबहुत्वं प्रतिपादयति- भूतेति, ज्ञानादियुक्तानामेव ज्ञातृत्वात् शरीरचैतन्यपक्षे चोचरीत्या सर्वेषामेव शरीरानयवाना ज्ञाना- दियुतत्वादेकस्मिन् शरीरे ज्ञानृबहुत्वापत्तिः स्पष्टैव । नन्वस्तु ज्ञातृबहुवं को दोप.- स्वस्वाश्रयेषु स्थिताना ज्ञातृणा कलहासंभवादित्याशङ्कयाह- ओमिति, ओमिति युवत.= एकस्मिन् शरीरे ज्ञातृय- हुत्वं स्वीकुर्वतः ज्ञातृबहुत्ये प्रमाणं नास्तीति न तत्संभवतीत्यर्थः । उक्तज्ञानहुत्वै प्रत्यक्षविरोधमुद्घाट- यति- यथेति, यथा प्रतिशरीरं ज्ञातृभेदस्वीकारात् प्रत्ययव्यवस्थानम्= ज्ञानमैदोस्ति- चैत्रमैनादे - नादीना परस्परं भिन्नत्वात् , चैत्रादिसुरादीना मैत्रादेानाभावात् किं वा प्रत्ययव्ययस्थानम् स्मरण- व्यवस्था सापि स्पष्टैव तथैकस्मिन् शरीरेपि ज्ञातृत्वस्य- ज्ञातृबहुत्वपक्षे प्रत्ययव्यवस्थानुमानम्न सर्वेपा तादराज्ञातॄणा ज्ञानादिभेद मापद्येत तया च शरीरस्य करिमश्चिदवयवे वरणे तदृष्टस्य mi ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २माहिये- दृष्टश्चान्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेपो भूतानां सोनुमानमन्यत्रापि ॥ हए: फरणलक्षणेषु भूतेषु परश्वादिपु उपादानलक्षणेषु च मृत्मभृतिषु अन्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेप: सोनुमानमन्यत्रापि स सस्थावरशरीरेषु तवयवव्यूहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेपो भूता- नामन्यगुणनिमित्त इनि, स च गुणः प्रयत्नसमानाश्रयः संस्कारो धर्माधर्मसमाख्यातः सर्वार्थ: पुरुपार्याराधनाय प्रयोजको भूतनां प्रयत्नवदिति । आत्मास्तित्वहेतुभिरात्मनित्यत्वहेतुभिव भूत- चैतन्यप्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । “नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेपि ज्ञानावस्यानात् १८" इति च न स्यात्- अन्यदृष्टस्य मन्येन स्मर्तुमशक्यत्वात् न चैवमस्तीति नैकस्मिन् शरीरे ज्ञातृबहुवं संभवती. स्यर्थः । प्रत्ययव्यवस्थानादेव नानादारीरेषु नानाहातार इत्यनुमीयते एकस्मिन् शरीरे तु प्रत्ययव्यवस्थान नास्तीति न ज्ञातृयहुत्वमनुमातुं शक्यते तेन शरीरचैतन्यं नोपपद्यते इत्याशयः । अनेन भाष्यपाटेन तात्पर्यटीफावैमत्यमुपलभ्यते इतिखेदः । तथा च तात्पर्यटीका- "प्रत्ययव्यवस्था न भवेदिति दूपण- मुक्तम् , कचित्पाठ:- प्रत्ययव्यवस्थानुमानं स्यादिति स सुगम एव" इति. तथा- "एफस्मिन् शरीरे प्रत्ययानां परस्परप्रतिसंधानं पश्यामो न शरीरान्तरे इतिव्यवस्था. सेयं यद्येकस्मिन् शरीरे एक एव चैतनो न चासौ गरीरान्तरे ततो भवेन्नाऽन्ययेत्यर्थः" इति । किं वा यथा नानाशरीरेषु प्रत्ययव्यव. स्थानादेव मात्मभेदानुमानं भवति तथैकशरीरेपि ज्ञातृबहुत्वस्य= आत्मबहुत्वस्य प्रत्यय यवस्थयैवानुमान स्यात् प्रत्ययव्यवस्थैव वानुमानम्- अनुमापिका स्यात् = संभवति न चैकस्मिन् शरीरे प्रत्ययव्यवस्थोप- लभ्यते इति नैकशरीरे ज्ञातृवहुत्वं संभवतीत्यन्वयः ॥ आत्माश्रितज्ञानेच्छादिप्रयुक्त भूतानितप्रवृत्तिनिवृत्ती इति यदुक्तं तत्र सदृष्टान्तमनुमानमाह- दृष्ट इति, भूतनाम्= शरीरादीनां परश्वादीनां च प्रवृत्तिविशेष- क्रियालक्षणा मत्तिः अन्यगुणनिमित्तःश- रीराद्यतिरिक्तो य मात्मा तद्गुणभूतेच्छादिजन्यो टेष्ट इति अन्यत्रापि तदवयवव्यूहानुमेये प्रवृत्तिविशेपे- शरीररूपेण परिणामलक्षणायां प्रवृत्तावपि स; अन्यगुणनिमित्त इत्यनुमान (अन्यगुणनिमित्तकत्वम् ) वेदितव्यम् , अयं चान्यगुण भात्मनिष्ठोऽष्टविशेषस्तेनैव भूतावयवानां शरीररूपेण परिणामो भवति, सथा च प्रयोगः- भूतानां शरीररूपेण परिणामलक्षणः प्रवृत्तिविशेष: आत्मगुणजन्यः प्रवृत्तिविशेषत्वात् क्रियालक्षपाप्रवृत्तिविशेपवदित्यर्थः । मन्त्र- "नियमानियमाविति यदुक्तं तत्रानुमानमेव सूचयति भाष्य- फारः दृष्टश्चान्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेप इति, हिताहितप्राप्तिपरिहारहेतुः परिस्पन्दः प्रवृत्तिविशेषः सोऽयं प्रयोगः-सस्थावरशरीरेषु प्रवृत्तिः स्वाश्रयव्यतिरिकाश्रयगुणनिमित्ता प्रवृत्तिविशेषत्वात् परवादिगतप्रवृत्तिविशेषवदिति, न केवलं शरीरस्य प्रवृत्तिविशेषोऽन्यगुणनिमित्तः भूतानामपि तदा- रम्भकाणां प्रवृत्तिविशेपोऽन्यगुणनिवन्धन एवेत्याह- तदवयवव्यूहलिन इति" इति तात्पर्यटीका । स्वयं व्याचऐ- दृष्ट इति, भूतेपुः- भूतकार्याणां परश्वादीनां छेदनादिकरणत्वं मृदादीनां च घटाधु- पादानत्वं प्रसिद्धमेव, परश्वादिपु या प्रवृत्तिः सा जीवनिष्ठेच्छादिगुणजन्येति प्रसिद्धमेव तदनेन दृष्टान्तः प्रतिपादितः । प्रकृतमाह- सोऽनुमानमिति, उक्तं व्याचष्टे- स इति, भूतानां प्रसस्थावरशरीरेपुर मनुष्यादिशरीरेषु यस्तदवयवन्यूहानुमेयः प्रवृत्तिविशेष: सोपि अन्यगुणनिमित्त:- जीवादृष्टनिमित्तोऽनु. मेय इत्यन्वयः । एतत्कारणीभूतं गुणमाह- स चेति, प्रयत्नसमानाश्रयः प्रयत्नसमानाधिकरणम् मात्मवृत्तिः, धर्माधर्मसमाख्याता अदृष्टनामकः, संस्कारः सर्वार्थः- मर्यसंपादफः, पुरुषार्थाराधनाय- जीवभोगसंपादनाय प्रयत्नवद् भूतानां प्रयोजकः प्रवर्तको भवति तेन भूतानां शरीररूपेण परिणामो भवतीत्यन्वयः, तदनेन ज्ञानेच्छादीनां शरीरातिरिक्तजीवगुणत्वं सिद्धमिति शरीरचैतन्यं निरस्वं घेदि. वन्यमित्याशयः । अन्न हेवन्तरमुक्तं सूचयति- आत्मेति, "इच्छाद्वेषप्रयत्नमुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् १-१-१०॥"दर्शनरपर्शनाभ्याम् ३-१-१" इत्यादिभिरात्मास्तित्वहेतुभिः, यदि भूतचैतन्य ·मतेन्द्रियमनांसि भात्मकतप्रयतवशात् धारणादिनियामु प्रयवन्ते इति परतत्रागि, ठम्मान न. स्यात्तदा मनसैर कर्म कृतं स्यात् तत्र मनसा कृवस्य कर्मणः पलं जीवन मुक्कं स्यादिति जीवनातस्य कर्मणोऽभ्यागम:= फलभोगः प्राप्नोति सघन युक्तः- अन्यरत धर्मणां फलम्याऽन्येन भोत्तुमराम्पत्या- तयोक्तहेतुभिरेव भूतेन्द्रियाणामपि चैतन्यप्रतिषेधो विज्ञेय इतिसूचार्यः। प्रथमहेतुं ध्यायटे-इनि, इत्यतःप्रभृतिक कदशमसूत्रमारभ्य " मानलिङ्गत्वात् २-१-२३॥ "दर्शनम्पर्मनाभ्याम् ३-१-२-" इत्यादिसूययोक्तम्- यदुक्तमात्मचैतन्यप्रतिपादकं हेतुनातं सत्सर्वम् "ययोफतुवाच ॥ इत्यनेन संगृह्यते सया च तेन= उक्नात्मचैत्यन्यप्रतिपादकन हेतुमातेनारमनधान्ये सिद्ध मन्द्रियमनसा बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। समानः प्रतिषेध इति । क्रियामात्रं क्रियोपरममात्रं चारम्भनिवृत्ती इत्यभिमेत्योक्तम्-"तल्लिङ्ग- वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः ३६" (इति). अन्यथा विमे आरम्भनिवृत्ती आख्याते. न च तथाविधे पृथिव्यादिषु दृश्येते तस्मादयुक्तम्- "तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवा- द्येष्वप्रतिषेधः ३६" इति ॥ ३९ ॥ भूतेन्द्रियमनसां समानः प्रतिषेधो मनस्तूदाहरणमात्रम्-- यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्त्र्यादकृताभ्यागमाच न मनसः ॥ ४०॥ "इच्छाद्वेपमयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् १-१-१०" इत्यतः प्रभृति यथोक्तं संगृह्यते तेन भूतेन्द्रियमनसां चैतन्यमतिषेधः, पारतन्त्र्यात्- परतन्त्राणि भूतेन्द्रियमनांसि- धारणमेरणव्यूहनक्रियासु प्रयत्नवशात् मवर्तन्ते. चैतन्ये पुनः स्वतन्त्राणि स्युरिति, अकृता- स्यात्तदा भूतातिरिक्तस्यात्मनः सत्त्वं न स्यादित्यात्मास्तित्वप्रतिपादकहेतुभिर्भूतचैतन्यप्रतिषेधो वेदितव्यः, शरीरचैतन्यपक्षे शरीरस्यानित्यत्वेनात्मनोप्यनित्यत्वं स्यादिति आत्मनित्यत्वहेतुभिरपि अनित्यस्य शरी- रस्य चैतन्यम्= आत्मत्वं प्रतिपिद्धं वैदितव्यमित्यन्वयः, आत्मनित्यत्वहेतश्च तृतीयाध्यायप्रथमालिके एकोनविंशतिसूत्रमारभ्य द्रष्टव्याः । शरीरचैतन्यस्योक्तं सामान्यप्रतिषेधं सूचयति- नेन्द्रियार्थेति, नेन्द्रियार्थेतिपूर्वोक्तसूत्रेण यो ज्ञानस्येन्द्रियादिगुणत्वप्रतिपेयः कृतः स शरीगुणत्येपि समान एव-शरीर- विनाशानन्तरमपि ज्ञानस्य सत्त्वज्ञानात् तच पूर्वजन्मानुभूतस्यात्र स्मरणेनानुमीयते इति नेन्द्रियाति- सूत्रेणापि शरीरचैतन्यप्रतिषेधो वेदितव्यः- ज्ञानस्यैव चैतन्यपदार्थत्वात् तस्य च शरीरेपि प्रविपिद्ध- खादित्यर्थः । उक्तं निगमयति-क्रियामात्रमिति, पूर्वपक्षिणा आरम्भशब्देन क्रियामानं नियत्तिशब्दन च कियाभावमानं शरीरवर्तिनमभिप्रेत्य= गृहीत्वा “ तल्लिङ्गत्वात ३६” इतिसूत्रेण सादृशमवृत्तिनि- वृत्तिभ्यां शरीरे चैतन्यापत्तिः प्रदर्शिता सा च न संभवति- भारम्भनिवृत्तिशब्दयोरात्मवृत्तिप्रयत्न • तदभावपरवादित्याह- अन्यथेति, माख्याते= व्याख्याते, अन्यथा आत्मगुणपरत्येन, तथाविधै प्रयत्न तदभावलक्षणे प्रवृत्तिनिवृत्ती पृथिव्यादिभूतेषु शरीरादिषु न दृश्यते इति न शरीरस्य चैतन्यापत्तिरिति 'तल्लिद्गत्वात् " इति शरीरचैतन्यापादकं सूबमयुक्तमेवेत्युपसंहरति- तस्मादिति ।। ३९ ।। अप्रिमसूत्रमवतारयति- भूतेति, प्रतिषेधः- चैतन्यप्रतिषेधः, पूर्वप्रन्येन शरीरस्य चैतन्यं प्रतिपिश्य प्रकृतसूत्रेण भूतेन्द्रियमनसां समानरूपेण- तत्रेण चैतन्यं प्रतिपिध्यते तत्र सूत्रे मनोग्रहणमुदाहरणार्थ, मनसश्चैतन्यप्रतिपधैन भूतेन्द्रियाणामपि चैतन्यप्रतिपेयो विज्ञेय इत्यर्थः । यथोक्लेति- यथोक्हेतुल्यान्। "इच्छाद्वेप १-१-१० ” इत्यादिसूत्रैरात्मनश्चैतन्यप्रतिपादको यो हेतुरक्तस्तस्माद् मनसधैतन्यं निर स्यते- आत्मनश्चैतन्ये मनसश्चैतन्यस्य व्यर्थत्वात्, मनो दि परवनम्- आत्माधीनं चैतन्यं च स्वतन्त्र स्यैवात्मनो युक्तमिनि पारतन्त्र्यादपि मनसश्चैतन्यं निरस्यते, अनाभ्यागमात्- यदि मनसतन्य दिति मनसश्चैतन्ये अकृताभ्यागमदोपप्रसङ्गादपि मनसभेतन्यं नोपराने, यया मनसो न 1 चैतन्यस्य प्रतिषेधः सिद्ध इत्यन्वयः । द्वितीय नुमाइ- पातळयादिनि, एतत् प्यार- परतन्त्रमा ४० ·. प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. २माहिके- भ्यागमाच: "प्रतिः वायुद्धिशरीरारम्भ इति १-१-१७" चैतन्ये भूतेन्द्रियमनसा परकृतं कर्म पुरुपेणोपभुज्यते इति स्यात् , अचैतन्ये तु तत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलोपभोगः पुरुपस्येत्यु- पपद्यते इति ॥ ४०॥ अयायं सिद्धोपसंग्रहः- परिशेपाद् यथोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ११ ॥ 'आत्मगुणो शानम्' इतिमकृतम् , परिशेपो नाम प्रसक्तमतिपेधे अन्यत्रामसङ्गाच्छिप्यमाणे संभत्ययः= भूतेन्द्रियमनसां प्रतिपेये द्रव्यान्तरं न मसज्यते शिष्यते चात्मा तस्य गुणो शान- मिति ज्ञायते, यथोक्तहेतूपपत्तेश्चेति- "दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्यग्रहणात ३-१-१" इत्येवमा- दीनामात्मप्रतिपत्तिहेतूनामप्रतिषेधादिति । परिशेषज्ञापनार्थ प्रकृतस्थापनादिज्ञानार्थं च ययोक्त- हेतृपपत्तिवचनमिति । युक्तानि, भूतम्= शरीरम्, व्यूहनम् संग्रहः, विपक्षे वाधकमाह- चैतन्ये इति, चेतनस्य स्वतन्त्रत्वात, भूतेन्द्रियमनसां च पारतन्त्र्यादपि चैतन्यं नोपपद्यते इत्यर्थः, कादाचित्कप्रवृत्त्या शरीरादीनां पारतन्य स्पष्टमेवेत्यर्थः । नृनीयहेतुमाह- अकृतेति, एतद् व्याचष्टे- प्रवृचिरिति, इत्यनेन कर्मस्वरूप प्रदर्शितम् , याग्वृद्धिशरीराणामारम्भः= क्रियैव कर्मपदार्थस्तत्र भूतेन्द्रियमनसां चैतन्यपक्षे यन् कर्म वन भूतेन्द्रिय- मनसामेव स्यात् तस्य च फलं सुसादिरूप पुरुषेणोपभुज्यते इति परकृतकर्मणाम् भूतादिकर्मणां फलस्य पुरुपेण= जीवेन भोगे पाकृताभ्यागमरूपो दोषः प्रसज्यते न चैतद्युक्तमित्यकृताभ्यागमदोष. प्रसङ्गादपि भूतेन्द्रियमनसां चैतन्यं नोपपद्यते इत्यन्वयः । स्वपक्षे एतद्दोपस्याभावमाह- अचैतन्ये इति, भूतेन्द्रियमनसामचैतन्ये तु शरीरादिद्वारा संपादितं फर्म जीवस्यैव संभवति- चेतनत्वात् स्वतत्रत्वाच तया च तत्साधनस्य- इन्द्रियादिकं कर्मसाधनं यस्य तादृशस्य पुरुषस्य स्वकृतकर्मणामेव फलोपभोगो न परकृतकर्मणामित्युपपद्यते इत्यकृताभ्यागमदोपो नास्तीति प्रतिपादितहेतुभिर्भूतेन्द्रियमनसां चैतन्या- भावः सिद्ध इत्यर्थः । अत्र- " यथोक्तहेतुत्वादिति व्याचप्टे, "इच्छारेपनयनसुखदुःसतानान्यात्मनो लिङ्गम् १-१-१० " इत्यत आत्मलक्षणात्प्रमृति तल्लक्षणपरीक्षापर्यवसानं यावदुक्तं तत्संगृह्यते " इति तात्पर्यटीका ॥४०॥ अप्रिमसूत्रमवतारयति- अथेति, एवं सिद्धस्य उपसंग्रहः- उपसंहारः इत्यर्थः । परिशेषादिति- भूतेन्द्रियमनसामुक्तरीत्या चैतन्यं नोपपद्यते इतिहेतोः परिशेषात्= पारिशेप्यात्- परिशिष्टो यो जीव- स्तस्यैव चैतन्यम्, यथोक्तहेतूपपत्तेः- "दर्शनस्पर्शनाभ्याम् ३-१-१॥ इत्यादिसूत्रोक्तहेतूनामुपपत्तेच शरीराद्यतिरित्तस्यैव जीवस्य चैतन्यं सिद्धमिति जीवे चैतन्योपसंहार इतिसूत्रार्थः । व्याचऐ-आत्मेति, तदेतत् प्रकृतमर्यादुपलब्धं विज्ञेयम्, अष्टादशसूत्रादेतदारब्धम् । सूत्रोक्तं प्रथमहेतुं व्याचऐ- परिशेप इति, यथा चैतन्यस्य प्रसक्तेषु भूतादिषु प्रतिषेधे सिद्धे अन्यत्र- भूताद्यतिरिक्त चैतन्यस्याऽअसलात- अाहे. शिष्यमाणे जीवे संप्रत्ययः उपपचिः संभवतीत्यन्वयः, अष्टादशमूत्राववरणे यदुक्तम्- " करयेयं बुद्धि- रास्मेन्द्रियमनोर्थानां गुणः" इति तेनैव भूनादीनां प्रसक्तत्वं जीवस्य च शिष्यमाणत्वं विज्ञेयम्- तन सपी प्रकृतत्वादित्यर्थः । उक्तं व्यायटे- भूतेति, भूतेन्द्रियमनसामुक्तरूपेण चैतन्यस्य प्रतिषेधे कृते द्रव्यान्तरम् द्रव्यान्तर कालादौ तु चैतन्यं न प्रसज्यने- उपपत्यभावात्. आत्मा हि शिप्यते इति तस्यैः वात्मनो चैतन्य गुण इतिज्ञायते इत्यन्वयः । द्वितीयहेतुं व्याचष्टे- यथोक्तति, मात्मप्रतिपत्ति. हेतूनाम्= आत्मसाधकहेतूनामप्रतिषेधात् आत्मसत्त्वं सिद्धम् आत्मा च चेतन एव शरिरादिषु चैतन्या- इसमवादेर साध्यते इति आत्मसाधकहेतूनामुपपत्तेरपि ज्ञानस्यात्मगुणत्वं सिद्धमित्यर्थः । ननु यद्यात्म- ज्ञान ·बुद्धिविवेचनम्] न्यायभाष्यम्। ३१५ अथ वा " उपपत्तेश्व" इति हेत्वन्तरमेवेदम्-नित्यः खल्वयमात्मा यस्मादेकस्मिन् शरीरे धर्मं चरिता कायभेदात् स्वर्गे देवेपूपपद्यते. अधर्म चरित्वा देहभेदाद् नरकेधूपपद्यते इति, उपपत्तिः= शरीरान्तरमाप्तिलक्षणा. सा सति सत्ये नित्ये चाश्रयवती । बुद्धिमवन्धमात्र तु निरात्मके निराश्रया नोपपद्यते इति । एकसत्त्वाधिष्ठानवानेकशरीरयोगः संसार उपपद्यते. शरीरमवन्धोच्छेदश्चापवर्गो मुक्तिरित्युपपद्यते, बुद्धिसंततिमात्रे त्येकसत्त्वानुपपत्तेर्न कश्चिद् दीर्घ- मध्वानं संघावति. न कश्चित् शरीरमबन्धाद्विमुच्यते इति संसारापवर्गानुपपत्तिरिति । बुद्धिसंत- तिमात्रे च सत्त्वभेदात् सर्वमिदं प्राणिव्यवहारजातमभतिसंहितमऽव्यापत्तमपरिनिष्ठितं च स्याव ततः स्मरणाभावात्- नाऽन्यदृष्टमन्यः स्मरतीति, स्मरणं च खलु पूर्वज्ञातस्य समानेन ज्ञात्रा ग्रहणम्- 'अज्ञासिपममुमर्थ ज्ञेयम्' इति. सोयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमर्थ गृहाति तथास्य ग्रहणं स्मरणमिति, तद् बुद्धिप्रवन्धमा निरात्मके नोपपद्यते ॥ ११ ॥ साधकहेतुभिरेवात्मनश्चैतन्यं सिद्धं तदा सूत्रमिद व्यर्थमेवेत्याशङ्कय सूत्रसार्थस्यमाह- परिशेपेति, यथोक्त. हेनूपपत्तिवचनम् इदं सूत्रं परिशेषस्य= उक्तरीत्या पारिशेप्यादात्मचैतन्यस्य ज्ञापनार्थम् प्रकृतस्य- आत्मचैतन्यस्य- अत्मगुणो ज्ञानमित्यस्य स्थापनादिज्ञानार्थम्= सिद्धस्यैवात्मचैतन्यस्योपसंहारार्थ च सूत्रमिति न सूत्रानक्यम्- पूर्वसाधितसूचकत्वादित्यर्थः । वर्णकान्तरमाह- अथ वेति, उपपत्तेः- उत्पत्तेः । उपपत्तिमुपपादयति-नित्य इति, आत्मनित्यत्वे हेतुमाह- यस्मादिति, यद्यात्माऽनित्यः स्यात्तदा तस्थानेकयोनिप्राप्तिर्न स्यादित्यनेकयोनिप्रात्या नित्यत्व- मात्मनः सिद्धमित्यर्थः, कायभेदात्- शरीरविनाशात् शरीरत्यागानन्तरम्, उपपद्यते- उत्पद्यते, उप- पत्तिपदार्थमाह- उपपत्तिरिति, शरीरान्तरप्राप्तिरेवोपपत्तिः सा चोपपत्तिः सत्त्वे-मात्मनि सति नित्ये चाश्रयवती उपपद्यते, यद्यात्मा न स्याद् नित्यो वा न स्यात्तदा तस्य शरीरान्तरप्राप्तिरपि न स्यादिति शरीरान्तरप्राप्त्या आत्मनः सत्त्वं नित्यत्वं च सिद्ध. शरीरान्तरप्राप्तिकारणं च फर्म आत्मकर्तृक स्वीका. यम् फर्मकर्तृत्वं च ज्ञानं विना न संभवतीति ज्ञानस्यात्मगुणत्वं सिद्धमित्यर्थः । यौद्धमते शरीरान्तरमा मेरनुपपत्तिमाह- बुद्धीति, निरात्मके- आत्मपदार्थरहिते बुद्धिप्रवन्धमात्रे- ज्ञानसंतानपक्षे तेषां ज्ञानानां क्षणिकत्येन कालान्तरे वसतकर्मफलभोगो नोपपद्यते अनेकशरीरयोगश्च नोपपद्यते इति घौद्धमते शरी- रान्तरमाप्तिनिराश्रया जाता- अनित्यस्य तदाश्रयत्वासंभवाद् नित्यस्य घामावादिति नोपपद्यते इत्यर्थः । स्वमते उपपत्तिमाह- एकेति, नित्यात्मपक्षे तु एकसत्ताधिष्ठानः- एकात्मसंपन्धी अनेकशरीरयोगलक्षणः संसार उपपद्यते संसारे चोपपने संसाप्रबन्धस्योच्छेदलमणोऽपवर्गोप्युपपद्यते इत्यन्वयः।यौद्धमते संसारा पवर्गयोरनुपपत्तिमाह- बुद्धिसंततीति, यौद्धमते एकसत्त्वानुपपत्तेः- नित्यपदार्याभावात् मानानां क्षणि. फत्वात् न कश्चित्= काचित् ज्ञानव्यक्तिीर्घमघानं संघावति- दीर्घकालपर्यन्तं तिष्ठति येन तस्या मने. कशरीरैः संवन्धलक्षणः संसार उपपद्येत, संसाराभावान् संसारोन्दलक्षणोऽपवर्गोपि नोपपद्यते इति चौद्धमते संसारापवर्गयोरनुपपत्तिरित्यन्वयः । यौद्धमते लोकव्यवहारानुपपत्तिमप्याह- युद्धीति, योद्धमते सत्वमेदात्= ज्ञाननाक्षणिकत्वेन परस्परं भेदात् नित्यस्यात्मनोऽभावाच प्राणिनां सर्वमिदं व्यवहारमातम् अप्रविसंहितम् स्मृत्यविषयीभूत स्यात्- अन्येन ज्ञानेन फूतस्य व्यवहारस्यान्येन ज्ञानेन रममशस्य त्वात् , स्मरणे सति 'इदं मै कर्तव्यमिदं परस्य' इति व्यावृत्तिः संभवति स्मरणाभावे पैपा व्यावृत्तिरपि न संभवतीति सर्व व्यवहारजावमऽव्यावृत्तम्= संकीर्ण स्यात् उतचापरिनिष्ठितम् अव्यवस्थित स्यात् अपरिपूर्णम् असमाप्त वा स्यात्-स्मरणाभाव व्यवस्थाया अन्यसंभवादित्पन्वयः, पदोपत्रपेपि साभारणे हेतुमाह- स्मरणाभावादिति, वत- सत्त्वभेदात् । क्षणिकानां शानानां स्मरणामावपि हेतुमाह-नान्यति। स्मृतिलक्षणमाह-स्मरणमिति, समानेन- एन- पूर्वापरफालस्थिरेणा स्मृविमुद्दाहरनि- अशासिमिति, ·प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. २मालिके- स्मरणं त्वात्मनः- ज्ञस्वाभाव्यात् ॥ ४२ ॥ उपपद्यते इति, आत्मन एव स्मरणं न बुद्धिसंततिमात्रस्येति, तुशब्दोऽवधारणे । कथम् ? शस्वाभाव्यात्- ज्ञ इत्यस्य स्वमाव:- स्वो धर्म:- अयं खलु 'ज्ञास्यति जानाति अज्ञासीत्' इति त्रिकालविपयेणाऽनेकेन ज्ञानेन संवध्यते. तचास्य त्रिकालविपयं ज्ञानं प्रत्यात्मवेदनीयम्- 'ज्ञास्यामि जानामि अवासिपम्' इति वर्तते. तद् यस्यायं स्वो धर्मस्तस्य स्मरणं न बुद्धिप्रबन्ध- मात्रस्य निरात्मकस्यति ।। ४२ ॥ स्मृतिहेतूनामऽयोगपद्याद् युगपदस्मरणमित्युक्तम् , अथ केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यते इति !, स्मृतिः खलु- अमुं ज्ञेयमर्थमज्ञासिपमित्यन्वयः । उपसंहरन् स्वपश्ये स्मरणोपपत्तिमाह- सोयमिति, सोयम् ज्ञानाद्य तिरिक्तः एकः= नियो ज्ञाता- आत्मा पूर्वज्ञातं पदार्थ गृहाति ग्रहीतुं शक्नोति, अस्य- आत्मनो यत् पूर्वज्ञातस्य ग्रहणम्- ज्ञानं तत् स्मरणमित्युच्यते इति हेतोसत्= स्मरणं निरात्मके पुद्धिप्रवन्धमात्रे ज्ञानसंतानमात्रे= बौद्धमते नोपपद्यते- तर ज्ञानानां क्षणिकत्वेन पूर्वज्ञातग्राहकत्वासंभवात्- अन्यज्ञा. तस्यान्येन स्मरणासंभवात् नित्यात्मनश्चास्वीकारादिति निरात्मवादे दोपबाहुल्यात ज्ञानाधतिरिक्तो नित्यश्चैतनो ज्ञानगुणक आत्मा स्वीकार्य इति सिद्धमित्यर्थः । अत्र- " अप्रतिसंहितमिति- पूर्वेचुरर्थ- कृतानामपरेाः परिसमापना दृष्टा- 'मयाऽऽरब्धं मयैव परिसमापनीयम् ' इतिप्रतिसंधाने. अप्रविसंधाने तु न परिसमापयेयुः, परिसमापने वा चैत्रारब्धमपि मैत्रः परिसमापयेत् यतः स्वयमारब्धात् परारब्ध- मव्यावृत्तम् अविशिष्टमू- स्वस्यापि परत्वात् , अपरिनिष्ठं च फर्मजातं स्यात् तथा हि-वैश्यस्तोमे वैश्य एवाधिकारी न ब्राह्मणराजन्यौ एवं राजसूर्य राजैव न ब्राह्मणवैश्यौ एवं सोमसाधनके यागे प्राह्मण एधितो न राजन्यवैश्यो शूद्रयानधिकृत एवेति परिनिष्ठा सा बुद्धिसंततिमा न स्यात् , पुतः ? सलक्षणानां सर्वेषामेव त्रैलोक्यवैलक्षण्येन भेदात्. अन्यापोहसामान्यस्य च निवतितत्यादित्यर्थः, अप्रतिसंहितत्वे हेतुमाह- स्मरणाभावादिति" इति तात्पर्यटीका ।। ४१ ।। मनूक्तं स्मरणमपि बुद्धिधर्म एव किं न स्यादित्याशङ्कपाह- स्मरणमिति, स्मरणं त्वात्मनः आत्मधर्म एव- आत्मनो ज्ञस्वाभाव्यात्- ज्ञातृत्वादित्यन्वयः, शानसमानाधिकरणत्वात् स्मरणं ज्ञातृधर्म एक न तु ज्ञानधर्म:- ज्ञानविशेषस्य स्मरणस्य ज्ञानधर्मवासंभवादिति तादृशस्मरणाश्रयत्वेन ज्ञानातिरिक्त आत्मा सिद्ध इतिसूनार्थः । व्याचले- उपपद्यते इति, शेष इतिशेषः, आत्मनो शस्त्रामाव्यात् स्मरण- मुपपद्यते इत्यर्थः, पष्ठपर्थः पर्तृवम् । सूत्रप्रतिपाद्यमाह- आत्मन इति, । उक्त हेतुं जिज्ञासते-कथमिति । हेतुमाह क्षेति, हेतुवाक्यं व्याचऐ-ज्ञ इति, श इत्यस्य- ज्ञातुरित्यर्थः, ज्ञातुर्मानं स्वभावः- धर्मः स्मरणमपि ज्ञानमेवेति ज्ञानुरात्मन एव धमों न ज्ञानस्येत्यर्थः । आत्मनो मानस्वभावत्वमाह- अयमिति, अयम् आत्मा, निकाविषयेण= त्रैकालिकेन, ज्ञानेन संपण्यते= ज्ञानवान् भवति । आत्मनस्कालिक शानात्स्ये प्रत्यक्षं प्रमायति-तथेति, अस्य- आत्मनः, प्रत्यात्मवेदनीयम् सांजनात्यनं वर्तते इत्यन्वयः । कार ज्ञानमुदाहरति- ज्ञास्यामीति । उपमहरवि- तदिति, यस्य- आत्मनोऽयम् ज्ञानपदार्थ स्वोमस्तस्यैवात्मनः स्मरणमपि धर्मो न तु निरात्मकस्य यौद्धस्वीकृतस्य बुद्धिमंतानस्य-- समास्यानि शानरूप वात् , धर्मत्वं च समवायेन विशेयम् , तदनेनाष्टादशमूत्रमारभ्य प्रबन्धन मान- ॥ इति घुद्धेरामगुणयप्रतिपादनं समाप्तम् ।। अप्रिमपूरमवीरपति-स्मृतीति, स्मरणायोगपो स्मरणइन्नामयोगरमिति प्रणिभानसिनादीति मगोक्तं वर कानि स्मरणशारणानीति निशासन- अयति । स्मृति पटु प्रगियानादिलाग्यो - स्याऽऽत्मगुणत्वं सिमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ - ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । ३१७ प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाऽऽश्रयाऽश्रितस- म्बन्धाऽऽनन्तर्यवियोगैककार्यविरोधाऽतिशयोतिव्यवधानसुखर्दुःखे- छाडेपभयार्थिव क्रियाएँगधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४३ ।। सुस्म्र्पया मनसो धारणं प्रणिधानम्- मुस्मूर्पितलिङ्गचिन्तनं चास्मृतिकारणम् १, निधन्धः खल्वेकग्रन्थोपयमोर्थानाम्- एकअन्योपयताः खत्वर्था अन्योन्यस्मृतिहेतवः आनुपू- येणेतरथा वा भवन्तीति, धारणाशास्त्रकृतो वा मनातेषु वस्तुपु स्मर्तव्यानामुपनिक्षेपो निबन्ध इति २, अभ्यासस्तु समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिः अभ्यासजनितः संस्कार आत्मगुणो- ऽभ्यासशब्देनोच्यते स च स्मृतिहेतुः समान इति ३, लिङ्गं पुनः संयोगि समवायि एकार्थस- मवायि विरोधि चेति, संयोगि यथा धूमोऽनेः गोविपणं पाणिः पादस्य रूपं स्पर्शस्य अभूतं निमित्तेभ्यो जायते इति सूत्रेणान्वयः । स्मृतिकारणान्याह- प्रणिधानेति, प्रणिधानादिभ्यः सप्तविंश- तिभ्यो निमित्तेभ्यः- कारणेभ्यः स्मृतिर्जायते इतिसूत्रान्वयः, अन्यत्सर्वं भाप्ये स्पष्टमेय । म्याचप्टे- सुरमूर्पयेति, सुस्सूर्पया स्मरणेच्छया मनसो यद् धारणम् एकाग्रीकरणम्= एकत्र नियोजनम् मनसा चिन्तनं तदेव प्रणिधानम्, प्रणिधानस्य स्मृतिकारणत्वमाह- सुरमूर्षितेति, सुस्मूर्पितस्य= स्मरणेच्छा- विषयस्य यलिङ्गं तचिन्तनम् अर्थस्य- लिदिनः स्मृतिकारणं भवति यथैकदेशचिन्तनेन देगिनः स्मरणं जायते इत्यर्थः १ । निबन्धलक्षणमाह- निवन्धेति, अर्थानाम्= प्रतिपाद्यपदार्थानां य एकान्ये उपयमः-- प्रतिपादनं तदेव निवन्धः, निवन्धस्य स्मृतिकारणत्वमाह- एकेति, आनुपूयेण= प्रतिपादनम्मेण, इत- रथा अक्रमेण | मत्र-"यथाऽत्रैव प्रमाणादयोऽर्था एकप्रन्थोपात्ता अन्योन्यस्मृतिहेतवः. आनुपूळ या यथा प्रमाणपदार्थ स्मृत्वा प्रमेयं स्मरति, इतरथा वा= यथा निहत्थानानां स्मृत्वा प्रमाणानां स्मरति" शवितात्पर्यटीका । निबन्धस्य स्वरूपान्तरमाह- धारणेति धारणाशास्त्रकृतः= योगशाखाभ्यासजन्य- संस्कारकृतो यो निक्षेपः= समारोपो यथा सूर्यादी मधुत्वाधारोपः स निनन्धपदार्थस्तेनापि स्मरणं जायते, यथा च मुखे चन्द्रसमारोपात् चन्द्रदर्शनेन मुखस्मरणं जायते इत्यादि, मत्र- "धारणाशास्त्रं जैगीपव्यादिप्रोक्तं तत्कृतो ज्ञातेष्वेव वस्तुपु- नाडीवस्त्रहरपुण्डरीककण्ठपनासामतालुललाटग्रामरन्धा- दिपु स्मर्तव्यानां बीजरूपसंस्थानाऽस्नाऽऽभरणभूतानां च देवतानामुपनिक्षेप समारोपः तथा पवन देषवाः समारोपितास्तास्तत्तदवयवाहणान् स्मर्यन्ते इत्यर्थः" इतितात्पर्यटीका, योगशास्त्रविषयोऽयं नास्मप्रत्यक्ष इत्यलम् २ । अभ्यासलझणमाइ: अम्यासेति, समाने एकस्मिन् , अभ्यात्तिः- पुन:- पुनरावृत्तिः, एकस्य पदार्थस्य पुनः पुनश्चिन्तनमेवाभ्यासः, मत्र पाभ्यासशब्दनैतामाभ्यासजन्यः संस्कारो प्रायः स प समानः= सर्वस्मृतिहेनुरित्यर्थः ३। लिहुमाह-लिमिति, लिदं चतुर्श रिमजन- संयोगीति, उदाहरति- यथेति, अमिधूमयोः संयोगसंपन्धादमेधूमः संयोगि लिग भूमैन बहिस्मृतिश्च स्पटव । समवायिलिशमुदाहरति- गोरिति, अपययावयविनोः समगयस्वीकाराद् विषाणभगोऽययो गोरवयविनः समवाय लिट् अवयवदर्शनेनावयविस्मृतिय प्रसिद्धव ! एकार्यसमायिलिगमुद्दाहरति- पाणिरिति, पाणिपादौ एकार्यस्व शरीरस्य समसयान्तौ इयतादृशेनै कार्यसमगयेन पाद पाणिलिं तत्र पाणिदर्शनेन पादस्मतिः संभाति, रूपरपर्टी कस्मिन् समायान्ती इत्येताहशेनेार्थममायन स्पति रसस्य का रूप लिङ्गं तत्र रूपदर्शनेन रूपसमानाधिकरणस्य रसादः स्मृति स्पष्टैर, पिरोधिलित मुदाहरति- अभूतमिति, भूताभूतयोः परस्परं विडत्वाद् भूतस्याऽमूने विरोधि लिनं तमामूनन- भविष्यता दुरादिना भूतस्प- पूर्वमातस्य दुःसादेः स्मृतिमायेर, मा- "एकस्य गन्चायनिः समायः पादे पपाणी व तो पाणिपादाशार्थसमवायरन्ती बोकनार्थममाययता प्रयोग ·३१८ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. रमादिके- भूतस्येति ४, लक्षणं पञ्चवयवस्य गोत्रस्य स्मृतिहेतु:- विदानामिदं गणामिदमिति ५, सादृश्यं चित्रगतं पतिरूपकं देवदत्तस्येत्येवमादि ६, परिग्रहाव- स्वेन वा स्वामी स्वामिना वा स्वं स्मर्यते ७, आश्रयात्- ग्रामण्या तदधीनं स्मरति ८, आश्रिता- तदधीनेन ग्रामण्यमिति ९, संवन्धात्- अन्तेवासिना युक्तं गुरुं स्मरति ऋत्विना याज्यमिति १०, आनन्तर्याव-इतिकरणी- येवर्थेषु ११, वियोगात्- येन विप्रयुज्यते तद्वियोगमतिसंवेदी भृशं स्मरति १२, एककार्याद- कर्वन्तरदर्शनात् कर्वन्तरे स्मृतिः १३, विरोधात्- विजिगीपमाणयोरन्यतरदर्शनादन्यवरः स्मर्यते १४, अतिशयात्- येनातिशय उत्पादितः १५, प्राप्ते:- यतो येन किंचित् मातमाप्तव्यं वा भवति तमभीक्ष्णं स्मरति १६, व्यवधानाद-कोशादिभिरसिभृतीनि स्मर्यन्ते १७, सुखदुःखाभ्यां तद्धेतुः स्मर्यते १९, इन्छादेपाभ्यां यमिच्छति यं च द्वेष्टि तं स्मरति २१, भयात्- यतो विमति .२२, अर्थित्वात-येनार्थी भोजनेनाऽच्छादनेन वा २३, क्रियया- रथेन रथकारं स्मरति २४, रागात्- यस्यां त्रियां रक्तो भवति तामभीक्षण स्मरति २५,धर्मात् जात्यन्तरस्मरणम् इह चाधी- तश्रुतावधारणमिति २६, अधर्मात् प्रागनुभूतदुःखसाधनं स्मरति२७, न चैतेषु निमित्तेषु युगप- संवेदनानि भवन्तीति युगपदस्मरणमिति निदर्शनं चेदं स्मृतिहेतृनां न परिसंख्यानमिति ४३ एकः स्मर्यते इति, यंदा त्वेकस्मिन्नथें समवाय इत्यर्थस्तदा रूपं स्पर्शस्येत्युदाहरणम् , स्वाभाविकाऽविना-: भावयुक्त लिङ्गं सांकेतिकं तु चिह्नमितिविशेषः" इतिवात्पर्यटीका ४ालझणमाह- लक्षणमिति. चिह्न- मित्यर्थः, पशुकण्ठस्थं विदानां चिह्न विद्वानां गर्गाणां च चिहं गर्गाणां गोत्रस्य- जातेः स्मृविजनक भवति- इदं चिढं विदानामित्यादिरूपेणेत्यन्वय: ५। सादृश्यमाह- सादृश्यमिति, चित्रगतम्= चित्र पटगतम्. प्रतिरूपकम् = आकृतिः, देवदत्तचित्रेग देवदत्तस्मृति यते ६ । परिप्रहात् स्मृतिमाह-परि- ग्रहादिति, स्वेन तत्पदार्थेन, खं तद्वस्तु ७ । आश्रयात् स्मृतिमाह-माश्रयादिति, प्रामण्या-मामनाय- केन. प्रामनायको हि साधीनस्याश्रयः ८ । आश्रिवात् स्मृतिमाह- आश्रितादिति, तदधीनेन- प्राम• नायकाधीनपदार्थेन. ग्रामण्यम् प्रामनायकं स्मरति अधीन चाधीश्वराश्रितमिति प्रसिद्धमेव ९। संबन्धात् स्मृतिमाह- संपन्धादिति, छात्रदर्शनेन तद्गुरोः ऋविग्दर्शनेन च तद्यजमानस्य या स्मृतिः सा तत्संय- न्धादेवेत्यर्थः १० । मानन्तयांत् स्मृतिमाह- आनन्तर्यादिति, इतिकरणीयेपु- इतिकर्तव्यताप्रविष्टेषु- फर्तव्येषु पदार्थे पु= कायेंषु मध्ये प्रथमादनन्तरं या द्वितीयस्य स्मृति: साऽऽनन्तर्यादेव यथोपाकरणानन्तरं नियोजनस्य, वह्निप्रज्वालनानन्तरं च स्याल्यधिश्रयणस्य स्मृति: ११ । वियोगात् स्मृतिमाह-वियोगा- दिति, तद्वियोगप्रतिसंवेदी- तद्वियोगदुःयानुभवी तं प्रियं वियुक्त वियोगात् स्मरति १२ । एककार्यात स्मृतिमाह-एफेति, एकस्य वीणावादकस्य दर्शनाद् या द्वितीयस्य वीणावादकस्य स्मृतिः सा एककर्यादेव- समानकार्यकर्तृलादेव जायते १३ । विरोधात स्मृतिमुद्राहाति-विरोधादिति १४ । मतिभयान् स्मृति. माह-- अतिशयादिति, येन यस्मिन्नर्थेऽतिशय उत्पादिनस्तारणे या तत्स्मृतिःमा तादृशाऽविषयादेव जायने यथा सितारास्यवाणाप्रकरणे मत्संगीतगुरुगां श्रीमदमृतसेनमहोदयानाम्१५॥ प्रातः स्मृतिमुदाहा। ति-प्रारिति, येन-जीवन१६१व्यग्धानातस्मतिमाह-व्यस्थानादिनि, व्यवधायरवा दित्ययः,कोरात असिम्यानम् २७ । सुखदुःसाभ्यां तद्धेनोः स्मृतिमाह-मुसेति, तद्धेनु-मुगदुमहेनुः १९ इन्चाद्वेषाभ्यां नद्विपययोः स्मृतिमाह- इच्छेति २१ । भयान स्मृतिमाह- मयादिति, रमग्दीतिशेषः २२ । मर्यित्वाम् स्मृतिमाह-अधित्वादिति, येन यस्य भोजनस्य वनस्य यार्थी भवति तं पदार्य स्मरवि २३ ॥ मिययान कायेंग कर्तृस्मृतिमाह- क्रिययेति, रथो रपसारकार्यमेव २४ गणान् स्मृतिमाह- गगादिति २५ । धर्मात् स्मृतिमाह- धर्मादिति, जात्यन्तरस्मरणम् पूर्वजन्मवृत्तान्तम्मरणम्, ६ वर्वमानसन्मान, एनाटगं स्मरणं हि भादेव मंभवति यथा मदीयविद्यागुरुगां श्रीगहायागाधिचाणानामनेकगार- ·. - बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम् । अनित्यायां च बुद्धौ उत्पन्नापगित्वात् कालान्तरावस्थानाचानित्यानां संशय:- किमुत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिः शब्दवत् ? आहो स्वित् कालान्तरावस्थायिनी कुम्भवत् ? इति, उत्प- नापवर्गिणीति पक्षः परिगृह्यते, कस्मात् ?- कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ १४ ॥ कर्मणोऽनवस्थायिमो ग्रहणादिति-क्षिप्तस्येपोरापतनात् क्रियासंतानो गृाते, प्रत्यर्य- नियमाच बुद्धीनां क्रियासंतानवद् बुद्धिसंतानोपपत्तिरिति, अवस्थितग्रहणे च व्यवधीयमानस्य प्रत्यक्षनिवृत्तेः अवस्थिते च कुम्भे गृह्यमाणे संतानेनैव धुद्धिवर्तते पाय व्यवधानात . तेन व्यवहिते प्रत्यक्ष ज्ञानं निवर्तते, कालान्तरावस्थाने तु युद्धेद्देश्यव्यवधानेपि प्रत्यक्षमवतिष्ठतेति । स्मृतिश्चालिङ्गं युद्धयवस्थाने- संस्कारस्य बुद्धिजस्य स्मृतिहेतुत्वात् । यश्च मन्येत- अव- विषयकं स्मरणं यत्तैः पुस्तकमगृहीत्वैवानेकानि शाखाण्यध्यामितानि २६ । अधर्मान स्मृतिमाह- अधर्मा- दिति, प्रागनुभूतदुःसादिस्मरणस्याधर्म एव कारणम् २७ । पर्यवसितमाह- न चेति, एतेषां स्मृतिनिमि- तानां योगपचं न संभवतीति स्मृतीनामपि योगपद्यं न संभवतीति पूर्वोक्त समर्थितमित्यर्थः, अत्रोधानि यहूनि निमित्तानि ज्ञातान्येव स्मृतिजनकानि भवन्ति ज्ञानं च तेपामनेकपा युगपन संभवतीति संवेद- नानीत्युक्तम् । उपसंहरति-निदर्शनं चेति, परिसंख्यानम्- इयत्ताकथनम् । तथा चोन्मादादीनामपि स्मृतिकारणत्वं विज्ञेयम् ॥ ४३ ॥ अनिमप्रकरणमारमते- अनित्यायामिति, बुद्धरनित्यत्वमेतदाहिकारम्भे एन प्रतिपादितम् , अनि. स्यानां पद्वविध्यमस्ति कालान्तरावस्थायित्वं यथा घटादीनाम् उत्पन्नापनित्यम् - तृतीयभत्तिध- सप्रतियोगित्वम्= क्षणिकत्वं यथा गन्दादीनां तथा चानित्यानामुत्पन्नापरनित्यान् कालान्तरायम्या- नाधाऽनित्यायां बुद्धौ संशय इत्यन्वयः । संशयमाह- किमिति । स्वपक्षमाह- उत्पन्नेति । अन्न हेतुं जिशासते- करमादिति । सूत्रेण हेतुमाह- कर्मेति, युद्धेः कर्मवत= क्रियापद् अनवस्थायित्वमाणात क्षणिकत्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- कर्मण इति, अनवस्थायिन - भणिकस्यापि कर्मणो यया महणं भवति तथा बुद्धेरपीत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह- क्षिप्तस्येति, आपतनात्= पतनपर्यन्तम् इपोगत्तरोत्तर- देशगमनानुकूल क्रियाणां संतानो गृह्यते- एकया क्रियया तादृशदूरदशपर्यन्तं गमनासंभात् नियासनाने सिद्धे सादरियाणां क्षणिकत्वं प्राप्तम्- पूर्वक्रियानाशं गिना तान्यक्रियाया असंभादित्ययः । प्रकृतमाह- प्रत्यर्थेति, बुद्धीनां प्रत्यर्थनियमात्= विषयभेदेन भेदात् , परस्यापि पदार्थस्य क्षणभेदन भेदात् एकविषयकवुद्धिस्थलेपि इवादिषु झियासंतानवदात्मनि बुद्धिसानस्योपात्तिस्तन पूद्धविना विनाऽन्या बुद्धिर्न संभवतीति बुद्धीनां क्षणिकवं सिद्धमित्यर्थः । युद्धः क्षणिकलं सटमाह- मास्थि. तेति, अवस्थितपणे स्थिरपदार्थप्रहमदशायामपि तस्य स्थिरपदार्यस्य व्याधीयमानस्य ध्यान व्यवधाने जाते तन् प्रत्यक्षं निरर्तते तेन प्रत्यक्षस्य क्षणिक प्राप्तम्, अन्यथा व्याने जातक प्रत्यक्षमाविष्टेत न चावतिष्ठते इति क्षणिकत्वं सिद्धमित्यर्थः । उर्फ ध्याचरे- अपस्थित पति, व्याया- नात् भार अपस्थितमहणे बुद्धिः संतानेन युद्धिमन्तान:- अनेकथुद्धिगल्ला पनेने पुद्धिसंताने समोर घ युद्धीनां क्षणिकवं मातम् मन्यम्युद्धिसत्त्वे युद्धिमंतानो न स्यात् , तेन- शुद्धीनां भणिया व्यरहित- पियव्यपधाने जाते प्रत्यक्षं निर्यात इयत्ययः । पिरशे पानामाद- कालान्तर्गन, युद्ध: पालान्तरावस्थाने= कालान्तरावस्यायित अमनिरत्ये सत्यग्य न्यायाने मातरि पूनातं तिदेत न पावतिष्ठने इति क्षणिस्त्वं सिद्धमिन्यः । ननु पनि पुदि पि न पाशा पालाला सारसद्धिविग्यस्य रमतिर्न स्थान- गावविश्य दिशानं स्मृतिरिति गनार स्थानविपरित ·. प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. २आहिके- तिष्ठते युद्धि:- दृष्टा हि युद्धिविपये स्मृतिः सा च युद्धावनित्यायां कारणाभावान्न स्यादिति, तदिदमलिङ्गम् , कस्मात् १. युद्धिजो हि सस्कारो गुणान्तरं स्मृतिहेतुर्न बुद्धिरिति ।। हेत्वभावादयुक्तमितिचेत् ? बुद्ध्यवस्थानात् प्रत्यक्षवे स्मृत्यभावः ।। यावदवतिष्ठते बुद्धिस्तावदसौ वोद्धव्यार्थः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षे च स्मृतिरनुपपन्नेति ॥४४॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद् विद्युत्संपाते रूपाव्यक्तग्रहणवत् ||४|| यात्पन्नावर्गिणी बुद्धिः ? प्राप्तम् अव्यक्तं बोद्धव्यस्य ग्रहणं यथा विद्युत्संपाते वैद्युतस्य प्रकाशस्याऽनवस्थानादव्यक्तं रूपग्रहणमिति. व्यक्तं तुद्रव्यणांग्रहणं तस्मादयुक्तमेतदिति॥४५॥ हेतूपादानात् प्रतिपेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ प्राप्त विशिष्टयुद्धौ च विशेषणशान कारण बुद्धश्च नाशे जात स्मृतिविषयविशेषणत्वेन ज्ञानं न सभवतीति स्मृत्युपपत्यथै बुद्धे स्थिरत्व स्वीकार्यमित्याशङ्कयाह किं वा कारण विना कार्य न भवतीति म्मति- कारणीभूताया बुद्धे. स्थिरत्व स्वीकार्य स्मृतिसपत्त्यर्थमित्याशङ्कयाह- स्मृतिरिति, बुद्धयरस्थाने बुद्धिस्थिरत्वे । उक्त हेतुमाह- साकारस्यैति, बुद्धिजन्यसंस्कारेण स्मृतिर्जायते न बुद्धयेति न स्मृत्युप- पत्त्यर्थ बुद्धे स्थिरत्वापेक्षेत्यर्थ , स्मृतिविषयस्य च ज्ञानं न विशेषण कि तूपरक्षणमेवेति न क्षणिकत्वे कोपि दोप । पूर्वपक्षिमतमनुवदति- यश्चेत्यादिना, अवतिष्टते= कालान्तरावस्थायिनी, अन प्रत्यक्ष प्रमाणयति- दृष्टेति, सा= स्मृति , अनित्यायाम= विनष्टायाम् । घटविषयकवुद्धि विना घटस्मृतिर्न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव बुद्ध स्मृत्तिकारणत्व सिद्ध कारण विना च कार्य न भवतीविप्रसिद्धमेवेति स्मृतिसिद्ध बुद्धेरवस्थितत्व स्वीकार्यमित्यर्थ । परिहरति- तदिदमिति, इदम् स्मरण वुद्धिस्थिरत्वे लिङ्ग न सभवतीत्यर्थ. । उक्ते हेतु जिज्ञासते- कस्मादिति । हेतुमाह-बुद्धिज इति, सरकारश्चात्मगुण इतिप्रसिद्धमैन । वस्तुतस्तु पुनरुक्तिरियम् ।। न बुद्धे क्षणिस्त्वमयुक्तम्- हेत्वभावात्= बुद्धिजन्यसस्कारेण स्मृति यते न युद्धपत्यत्र नियामकाभावादित्याशङ्कते- हेत्वभावादिति। उत्तरमाह-बुद्धीति, यद्यवतिष्ठते बुद्धिस्तदा बुद्धेरवस्थानात प्रत्यक्षमप्यरतिप्ठेत तथा च घटप्रत्यक्षे जात प्रत्यक्षस्थित्या घटस्य प्रत्यक्षत्वमेव स्यादिति स्मृत्यभाव: प्राप्त - प्रत्यक्षे विद्यमाने सति स्मृतेरसभवान् तथा च स्मृत्युपपत्ययमपि युद्धरनित्यत्व क्षणिकत्वं च स्वीकार्यमित्यर्थ । वय व्याचष्टे- यावदिनि । प्रत्यक्षे च विद्यमाने सति स्मृतिर्न सभरतीत्यर्थः । वोद्धयार्थ - युद्धिविषय पदार्थ । स्पष्टमन्यन् ।। ४४ ।। बुद्धे क्षणिकत्वेऽनुपपत्तिमाह- अव्यक्तेति, यथा पिशुत्सपाते= विगुटाकाशे रूपस्याऽऽयत्तम् अस्पष्ट ग्रहण भाति- विशुटरफाशस्य क्षणिकलात तथा यदि धुद्धिरपि क्षणिकी स्याचदा युद्धरनवस्था. यित्वात्= क्षणिकत्वाद् घटादीना ग्रहणम यक्त स्यात्- व्यक्तपदणस्य प्रकाशकस्थित्यधीनत्वात् , न धरमस्ति किंतु घटादीना प्रहण व्यक्तमेव भवति- मर्वयोग्यधर्मविशिष्टप्रकाशादिति व्यक्ताहणेन युद्धे स्थिरत्व प्राप्तमिति सूनार्थ । व्याचटे- यदीति, यथा विगुल्मपाते विशुप्राशस्य अणिकत्वाद् रूप प्रणमव्यक्तमेव भवति तथा यदि बुद्धिरपि उपनापवर्गिणी भणियी स्यासदा योद्धव्यस्य% घटाद- ग्रहणमव्यक्त प्रायम्= स्यात्-क्षणिप्रकाशन व्यक्तप्रणोत्पचेरमभवात्-व्यक्त प्रहणस्यानेकक्षणसाप- त्वात् , न चाव्यक्त महण किं तु द्रव्याणा प्रहण व्यक्तमेर भाति तय बुद्धे पिरत्व एव सभवति सरमादतत्= युद्धे क्षणिरत्नमयुतमेवत्यर्थ ॥४५॥ उक्त दोपमाह- विति, लया पूर्वपक्षिणा य युद्धे क्षणिकत्व प्रतिपद्धध्यमस्ति नव स्वया हेतु = दृष्टान्त उपात्त प्रदर्शित इति प्रतिव्यम्प= बुद्धिक्षणिकत्वस्याऽभ्यनुज्ञा स्त्रीशगपति ·बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। 'उत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिः' इति प्रतिपेद्धव्यम् । तदेवाभ्यनुज्ञायते- “विद्युत्संपाते रूपाऽव्यक्तग्रहणवत्" इति ॥ ४६॥ यत्राऽव्यक्तग्रहणं तत्रोत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिरिति- ग्रहणहेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पात् ॥ यदिदं कचिदव्यक्तं कचिद् व्यक्तं ग्रहणमऽयं विकल्पो ग्रहणहेतुविकल्पात् यत्रानव- स्थितो ग्रहणहेतुस्तवाऽव्यक्तं ग्रहणम् यत्रावस्थितस्तत्र व्यक्तं न तु युद्धेरऽवस्थानाऽनवस्थाना- भ्यामिति । कस्मात १. अर्थग्रहणं हि बुद्धिा= यत् तदर्थग्रहणमऽव्यक्तं व्यक्तं वा बुद्धिः सेति, विशे- पाग्रहणे च सामान्यग्रहणमऽव्यक्तग्रहणं तत्र विषयान्तरे बुद्धयन्तरानुत्पचिनिमित्नाभावात् . यत्र सामान्यधर्मयुक्तश्च धर्मी गृह्यते विशेषधर्मयुक्तश्च तद् व्यक्तं ग्रहणं. यत्र तु विशेपेऽगृह्यमाणे सामा- भ्यग्रहणमात्रं तदव्यक्तं ग्रहणम् , सामान्यधर्मयोगाच विशिष्टधर्मयोगो विषयान्तरम्, तत्र यद् ग्रहणं न भवति तद् ग्रहणनिमित्ताभावाद् न तु बुद्धेरनवस्थानादिति । प्राति ते वैपरीत्यमापनं बुद्धेश्च क्षणिकत्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः, अपसिद्धान्तश्चात्र निग्रहस्थानम् । ध्याचष्टे- उत्पन्नेति, लयेतिशेषः । तदेव- प्रतिपेद्धव्यं बुद्धिक्षणिकत्वमेव । अभ्यनुज्ञावाक्यमाह-विगु. दिति, तदेतत् पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् । तथा च त्वदुपपादनेनैव बुद्धेः क्षणिकत्वं सिद्धं विद्युत्प्रकाशवदित्यर्थः । उत्पन्नापवर्गिणी उत्पत्तिविनाशशालिनी क्षणिकीतियावत् । स्पष्टमन्यत् । वस्तुतस्तु नेदं समाधान समाहितम्-प्रकृते घटादिग्रहणस्य स्पष्टत्वेन तत्कारणीभूतस्य बुद्धिस्थिरत्वस्य प्राप्तस्य निरस्तत्वाभावाद विद्युत्प्रकाशस्य क्षणिकत्वेन बुद्धे क्षणिकत्वासंभवाञ्चेति विभाव्यम् ।। ४६ ॥ ननु यत्र व्यक्तं ग्रहणं सत्र बुद्धेः स्थिरत्वेपि यत्राव्यक्तं ग्रहणं तन तुबुद्धिरुत्पन्नापवर्गिणी= क्षणिकी बुद्धेः क्षणिकत्वं विना तजन्यस्य ग्रहणस्य विषयप्रतिभासस्याव्यक्तत्वासंभवादिति बुद्वैविध्यं स्वीकार्य- मित्याह- योति, बुद्धः स्थिरत्वमभ्युपगम्यायं पूर्वपक्षः, वस्तुतस्तु इतः पूर्व युद्धः स्थिरत्वप्रतिपादनमपेक्षित तच्चान नास्तीति त्रुटिरनुसंधेया। अस्योत्तरमाह-ग्रहणेति, ग्रहणस्य विकल्प.- भेद = व्यक्ताव्यक्तत्वं ग्रहणहेतीविकल्पात भेदादेव भवति न तु युद्धेविकल्पात्= अवस्थायित्वानवस्थायित्वाभ्यामिति बुद्धेः स्थिरत्वं सिद्धम्- क्षणिकल्वे कारणाभावादित्यर्थः । स्वयं व्यावष्टे- यदिदमिति, विकल्प = ग्रहणस्य व्यक्ताव्यक्तत्वरिकल्पः । ग्रहणहेतुविकल्पमाह- यत्रेति, ग्रहणहेतु- प्रकाशादिस्तत्संयोगो वा । व्यव- च्छेद्यमाह-न विति, तया च बुद्धेरऽवस्थितत्वं सिद्धमित्यर्थः । उक्त हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । उत्तरमाह- अति, अर्थस्य पदार्थस्य यद् ग्रहण तद् बुद्धिरेव तथा च यत् तद् अर्थग्रहणं व्यक्त वाऽव्यक्तं वा तन् सर्व बुद्धिरेव बुद्धेश्व व्यक्ताव्यक्तत्वे न धुद्धित एव संभवतो यथा पटस्य नीलपीतत्वे न पटादेव भवतः किं तु कारणान्तरादेव तथाऽर्थग्रहणलक्षणाया बुद्धरेपि व्यक्ताव्यक्त्वे ग्रहणहेतु- विकल्पादेव- बुद्धिकारणभेदादेव संभवत उक्तरीत्येति बुद्धेः क्षणिकत्वे फारणाभावात् स्थिरत्वं सिद्ध. मित्यर्थः । अव्यक्तग्रहणस्य कारणं स्वरूपं चाह- विशेषेति, विशेषस्य पुरुषत्वादरमहणे सामान्यग्रहण- मेाऽव्यग्रहणमित्यर्थः । विशेषाग्रहणकारणमाह- तोति, ता अव्यक्ताहणशायां या विषयान्तरे- विशेपे- विशेषविषयाया बुद्धेरनुत्पत्तिः सा निमित्ताभावात्न स्वकारणाभावात्= विशेषग्रहणकारणा. भावादित्यर्थ । व्यक्तग्रहणमाह-योति, यत्र सामान्यधर्मयुक्ती विशेषधर्मयुक्तच धर्मा गृह्यते तद व्यक्त ग्रहणमित्यन्वयः । अव्यक्त ग्रहणं पुनराह- या विति । पूर्वोक्त विषयान्तरपदार्यमाह- सामान्येति, सामान्यधर्मातिरिक्तो यो विशिष्टधर्म, विशेषधर्मसदेव विषयान्तरं यया पुरुषत्वादि, सामन्यधर्म ·३२२ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. २ाहिके- यथाविषयं च ग्रहणं व्यक्तमेव- प्रत्यर्थनियतत्वाच बुद्धीनाम् = सामान्यविपयं च ग्रहणं स्वविपर्य प्रति व्यक्तं विशेषविपयं च यहणं स्खविपयं प्रति व्यक्तम्- प्रत्यर्थनियता हि बुद्धयः, तदिदमव्यक्तग्रहणं देशितं क विपये बुद्धधनवस्थानकारितं स्यादिति ॥ धर्मिणस्तु धर्मभेदे बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तदुपपत्ति धर्मिणः खल्बर्थस्य समानाथ धर्मा विशिष्टाश्च तेषु प्रत्यर्थनियता:- नाना बुद्धयस्ता उभय्यो यदि धर्मिणि वर्तन्ते तदा व्यक्तं ग्रहणं धर्मिणमभिप्रेत्य. यदा तु सामान्यग्रहणमात्रं तदाऽव्यक्तं ग्रहणमिति. एवं धर्मिणमभिमेत्य व्यक्ताव्यक्तयोग्रहणयोरुपपत्तिरिति, न चेदमव्यक्तं ग्रहणं बुद्धोद्धव्यस्य वाऽनवस्थायित्वादुपपद्यते इति ॥ ४६ ।। द्रव्यत्वा दिकम् । तद्योग:- गृधमाणे तत्संबन्धः । उपसंहरति-तति, तत्र एवं सामान्यविशेषधर्म. यो दे सिद्ध विशेषधर्मस्य प्रहणं यन्न भवति तन् विशेषधर्मग्रहणस्य कारणाभावादेव संभवति न तु तत्र बुद्धः क्षणिकत्वं फारणमिति बुद्धः स्थिरत्वं सिद्धं क्षणिकत्वे कारणाभावादित्यर्थस्तथा च यत्राव्यक्तं महणं तत्रापि नोत्पन्नापगिणी बुद्धिः । यदि प्रणमत्र्यक्कं स्यात्तदा त्वदुधरीत्या तशाद् युद्धेः क्षणिकत्वं स्यादपि न चैवमस्ति किंतु ग्रहणमा सविपयं प्रति व्यक्तमेवेति बुद्धः स्थिरत्वमेव युक्तमित्युपपादयति- यथेति, यथाविषयम्- प्रतिविषयम् । उक्त हेतुमाह- प्रत्यर्थेति, प्रत्ययनियतत्वात् प्रतिपिपयं भिन्नत्वात् , यदि युद्धीनां प्रति. विपर्य मेदो न स्यात्तदा घदूनां प्रहणे महणस्याव्यसत्वमपि स्यात् यथा वने दीपप्रकाशस्याधिषदेश- व्याप्त्याऽव्यक्तत्वं यदाच युद्धीनां प्रतिविषयं भेदस्तदेकया युद्धपा एकस्यैव प्रहणेन प्रदणस्य व्यक्तत्वमेय संभवतीत्यर्थः । उक्तं विशदयति- सामान्येति, स्वविपयं प्रति सामान्यांश प्रति, स्वविषयं प्रतिक विशेषांशं प्रति । पक्के हेतुमाह- प्रत्यर्थेति, प्यारयातमिदम् । अन- " तयार्थग्रहणं मामान्यतो विशेष- तन यश सामान्यविषयं तन सामान्य प्रति ध्यत्तम एवं विशेषविषयम् एवं सद्विपयमिति" इतियाति- पम् . तद्विपयं नाम सामान्यविशेषधर्मवद्विषयम= धर्मिविषयमपि प्रहणं धर्मिणं प्रति ध्यतमेवेत्यर्थः । उपसंहरवि- सदिवमिति, देशितम्- उत्तम् , अध्यकं प्रहणमेर नास्ति यत् पचिदपि विषये युद्धपन• यस्यानकारितं स्यात् तेन च युद्धः क्षणिकवं स्यादित्यर्थ इत्याक्षेपः ॥ महणस्य व्यकाव्यपत्ये उपपादयति-धर्मिग इति, धर्मिगो धर्माणां सामान्यविशेषापंग विर्य भयनीति धर्मभेद सिद्धे सामनर्माणामेकर पुद्धपा प्रदणं न मंभपतीति धुतीनां नाना प्राप्त कर युसिनानात्वस्य सामान्यविशेपोभपधर्मविषयमानेषयुद्धीना भाये सचे व्याकं प्रणं भवति साटा- युद्धीनामभाये गामान्यधर्ममात्रविषयकशुद्धिमचे घाव्य प्रणं भरनीत्या सदुपरतिः प्रणाय म्यकाव्यत्ययोरपरमिः संभवतीत्यर्थः । स्वयं प्यारे-गिति, ममाना:- सामान्या, विमिष्टाम विशेगः, सन्तीति शेषः । तैपु- मामान्यविशेष, प्रयनियाधमाए- गानेनि 1 हा युटया, उमप्या उभयविधा:- सामान्यपर्मविश्या विपर्मविण्याच मिनिर्मिविषयका वर्नन्त सायन्त यदा तदा मिगमभिमेत्य पर ध्यछ मनि । अत्यनपदणमाए- यदेनि, दिपवर्मानणे ः। যদিমা চমিনি, বা ঘানবাবি বাবাঝা যদি শখ स्पष्टमेन्यः । शाह-न मिति, एसबारे पदणे मिद युभीन्यमय प्राण . मांडल्यम्य विषय वा भनिन्यानोपर निप्रदाधिका देवोन्मदिन पुढेः मित्रमेय मिद्ध-क्षणिस्ये फारणामारादिन्यः । यग्नुमन्नु भाप्पमिदम्यावर निमानि-पुसमायान्या संगनेरभावा- पाँचामायणस्य व्यवतिसादनादिति पिनाम ।। ४६ ॥ + mar ·बुद्धिविवेचनम] न्यायमाप्यम्। इदं हि न- प्रदीपार्चिस्संतत्यभिव्यक्तग्रहणवत् तद्ग्रहणम् ॥ ४७ ॥ अनवस्थायित्वेपि युद्धेः तेषां द्रव्याणां ग्रहणं व्यक्तं प्रतिपत्तव्यम् । कथम् १. प्रदीपा- चिस्संतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्= प्रदीपार्चिपां संतत्या वर्तमानानां ग्रहणानवस्थानं ग्राद्यानवस्थानं च, प्रत्यर्यनियतत्वाद्वा बुद्धीनां यावन्ति प्रदीपाचीपि तावत्यो युद्धय इति. दृश्यते चात्र व्यक्त प्रदीपार्चिषां ग्रहणमिति ॥४७॥ चेतना शरीरगुण:- सति शरीरे भावादसति चाऽभावादिति । द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः॥४८॥ अत्राह भाष्यकार:- इदं हि नेति, इदम् अव्यक्तग्रहणं नास्ति- सामान्यग्रहणस्य सामान्यांश विशेषग्रहणस्य च विशेषाशे व्यक्तत्वादेवेत्यर्थः, किं वा यदुक्तम् 'या विषयग्रहणइतोरनवस्थितत्वं तत्रा. व्यक्त ग्रहणम् । इति इदं नियतं नास्तीत्यर्थस्तथा च वार्तिकम् - " नायमेकान्तोस्ति यद् (यत्र) विषयग्रहणहेतोह्यस्य चानवस्थानं तत्राव्यक्तग्रहणम्" इति । किं वा इदम्= बुद्धः स्थिरत्वम् । सर्वथापि पूर्वपक्षपरिहारपरमिदं भाष्यम् । सिद्धान्तसूत्रमाह- प्रदीपेति, यथा प्रदीपार्चिसंततेः- प्रदीपज्वालास- वानस्याभिव्यक्तमेव महणं भवति नाऽव्यक्तं तथा तत् तस्य= द्रव्यस्य- धर्मिणोपि ग्रहणं व्यक्तमेव भवति नाऽव्यक्तं, यथा च प्रदीपार्चिषां व्यक्तग्रणविषयत्वेपि न स्थायित्वम्- तैलावयवानां भेदन क्षणिकत्वस्वीकारात् तथा युद्धेरपि व्यक्तग्रहणहेतुत्वैपि न स्थायित्वं किं तु बुद्धिसंतानदर्शनात् प्रत्यक्षनिवृत्तेश्च दर्शनात् क्षणिकत्वमेव, किं च कासां चिद् बुद्धीनां क्षणिक्त्वस्य प्रत्यक्षत्वात् तत्सामान्यात सर्वासामपि बुद्धीनां क्षणिकत्वमनुमीयते इतिसूनार्थः । व्याचष्टे- अनवस्थायित्वैपीति, क्षणिकत्येपीत्यर्थः, तदेतत् सिद्धान्तकथनम् । उक्ते हेतुं जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- प्रदीपेति । उक्त व्याचष्टे- प्रदीपार्चिपामिति, संतत्या= संतानेन= उचरोत्तरं प्रदीपार्चिपां नवनवानां वर्तमानाना. मित्यर्थः, तैलावयवभेदेन प्रतिक्षणं दीपज्वालामेद इतिस्पष्टमेव, तन प्राह्याणां प्रदीपार्चिपामनयस्थानम्= क्षणिकत्व स्पष्टमेव, माह्याणाम् प्रदीर्चिपामनवस्थाने च ग्रहणानवस्थानमपि स्पष्टमेव- विषयभेदेन बुद्धि- भेदस्वीकारात् तथा च ग्राह्यग्रहणयोरनवस्थानेपि प्रदीपार्चिषां महणं व्यक्मैव भवतीत्यन्वयः । उक्त विशदयति-प्रत्यर्थेति, बुद्धीनां प्रत्यर्थनियतत्वात्= विषयव्यक्तिभेदेन भिन्नत्वात् , तदनेन ग्रहणानवस्यानं प्रतिपादितम् । पर्यवसितमाह-दृश्यते इति । तथा च यथा प्रदीपार्चिषां ग्रहणं व्यक्तमेव वथा पर्मिमारस्य महणं किं वा ग्रह्णमानं व्यक्तमेव भवति नाव्यक्त. व्यक्त धापि प्रहणं युद्धः स्थायित्वसमर्थ न भवति- उक्तस्थले क्षणिकत्वैपि ग्रहणस्य व्यक्तत्वप्रदर्शनादिति बुद्धः उत्पन्नापवर्गित्वम् = क्षणिकत्वम् तृतीयक्षण- पृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं सिद्धमित्यर्थः । तथा च वार्तिकम्- "व्यवस्थित क्षणिका युद्धिरिति" इति ॥४॥ ॥ इति बुद्धःक्षणिकत्यप्रतिपादनं समाप्तम् ॥ पुनरपि शरीरचैतन्यवादं निराकर्तुमारभते- चेवनेवि, घेवना- थैतन्यम्, शरीरे सति घेतनाया भावात् शरीरेऽसति घ चेतनाया अभावादित्यन्वयः, शरीरे एव चेतनोपलभ्यते नान्योति शरीरगुणः, यदि घेतनाऽऽत्मगुणः स्वात्तदा विभोरात्मनश्चेतना घटाघवच्छेदेनापि गृधेत । न च मृतशरीरेषु चेतना- व्यभिचारो दोष:- भूताना तादृशसंयोगविशेषविशिष्ट एव शरीरे चेतनास्वीकारा ! सद्यः पतितायो पु यो वै फम्प उपलभ्यते यया पल्लीपुच्छे पतिने स शरीर चैतन्य विना नोपपद्यते इत्यर्थः। उक्के सूनेण संशयमाह- द्रव्ये इति, गुणदो धर्मपरः, द्रव्ये स्वधर्मोप्युपलभ्यने परथमोप्युपलभ्यते सया च शरीरे उपलभ्यमाना घेतना किं शरीरधर्म एव किं वा मात्मधर्मवेतना नगर पल १ ·३२४ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २आहिये- सांशयिकः सति भाव:- स्वगुणोऽप्सु द्रवत्वमुपलभ्यते परगुणश्चोष्णता. तेनायं संशय:- किं शरीरगुणवेतना शरीरे गृह्यते १ अथ द्रव्यान्तरगुणः ? इति ।। ४८ ॥ न शरीरगुणश्चेतना, कस्मात् १, यावच्छरीरभावित्वाद्रूपादीनाम् ।। ४९ ।। न रूपादिहीनं शरीरं गृह्यते चेतनाहीनं तु गृह्यते यथोणताहीना आपः तस्मान्न शरीर- गुणवेतनेति॥ संस्कार यदितिचेत् ? न- कारणानुच्छेदात् ॥ यथाविधे द्रव्ये संकारस्तथाविधे एवोपरमः?. न तत्र कारणोच्छेदादत्यन्तं संस्कारानुप• पतिर्भवति, यथाविधै शरीरे चेतना गृह्यते तथाविधे एवात्यन्तोपरमश्चेतनाया गृह्यते. तस्मात् 'संस्कार वत्' इत्यसमः समाधिः । संशयो भवतीति न चेतनायाः शरीरधर्मत्वं निश्चेतुं शक्यते तस्मात् संशय इतिसूत्रार्थः । ब्यावटे- सांशयिक इति, शरीरे सत्येव चेतनाभाव इति सांशयिकम् , चेतनायाः शरीरधर्मत्वं सांशयिकमित्यर्थः संशयदृष्टान्तमाह- स्वैति, स्वगुणः- स्वधर्मः, परगुणः परधर्मः= तेजोधर्मः । उपसंहरति- तेनेति संशयमाह-किमिति । द्रव्यान्तरगुणः= आत्मधर्म इत्यन्वयः, स्पष्टमन्यत् ॥ ४॥ स्वसिद्धान्तमाह-नेति । उक्त हेतुं जिज्ञासते- कस्मादिति । सूत्रेण हेतुमाह- यावदिति शरीरधर्माणां रूपादीनां यावच्छरीरमाविवादित्यन्वयः, शरीरधर्मा हि मृतशरीरेप्युपलभ्यन्ते यथा रूपा. दयस्तथा च यदि चेतनापि शरीरधर्म स्यात्तदा मृतशरीरेप्युलभ्येत न चोपलभ्यते इति न चेतना शरीरधर्म इतिसूत्रार्थः । व्याचप्टे- नेति, ये शरीरधर्मा रूपादयस्नद्हीनं शरीरं नोलपभ्यते चेतनाहीन तु मृतशरीरमुपलभ्यते तथा व यथोणताहीना आप उपलभ्यन्ते इति नोप्णवा जलधर्मस्तथा चेतनापि न शरीरधर्म इत्यन्वयः ।। ननु यथा स्नानादिजन्यसंस्कारस्योत्पत्तिविनाशौ शरीरे एव भववस्तादृसंस्कारस्य शरीरधर्मत्वेदि न यावच्छरीरभावित्वम्-शरीरे सत्यपि तद्विनाशदर्शनात् तथा चैतन्यस्यापि शरीरे एवोत्पतिविनाशयो स्वीकारेपि न यावच्छरीरभावित्वापत्तिरित्याशङ्कते- संस्कार वदिति । परिहरति-नेति । परिहारहेतु माह- कारणेति, शरीरवृत्तिसंस्कारस्य स्वकारणविनाशाद् विनाशः संभवति चैतन्यकारणस्य तु विनाशो निरूपयितुं न शक्यते-- त्वन्मते चैतन्यकारणस्य भूवसंयोगस्य मृतशरीरपि सत्तादिति यदि चैतन्य शरीरगुणः स्यात्तदा फारणानुच्छेदात् यावच्छरीरभावि स्यात् न चैवमस्तीति न चैतन्यं शरीगुण इत्यर्थः । स्वयं व्याचष्टे- यथेति, ननु यथाविधे- यादृशे द्रव्ये शरीरादी संस्कार उत्पद्यते तादृशे एर शरीरादौ संस्कारस्योपरमः- विनाशो गृह्यने मयापि संस्कार शरीरधर्म एव एवं चेतनाया:शरीरधर्मत्वमुप. पद्यते- शरीरे एवं चेतनाया भावाभावयोर्गृह्यमाणत्वादिति पूर्वपक्षार्थः परिहरति-नेति, इतिचेन्नेत्यर्थः, परिहारहेतुमाह- तत्रेति, तत्र संसारपक्षे शरीरादी वा. अत्यन्त संस्कारकारणोच्छेदात् संस्कारानुप- पत्तिः- संसाराभावः संभवतीत्यर्थः, मातमाह- यथेति, यद्यपि चेवनापि यादो शरीरे गृह्यने सादरी एव चेतनाया अत्यन्तोपरमः- विनाशो गृह्यते तथापि चेवनारहित मृतशरीरादौ वन्मतेन चेतनाकारणस्य भूतसंयोगस्याभावो न गृह्यते येन कारणविनाशात् संस्कारवत् चेतानाविनाश उपपोत तस्मात् "संस्कार- वन्" इति समाधिः- दृष्टान्तो न युक्त इति चेतनायाः शरीरधर्मत्ये यावन्टरीरमावित्वं स्यादेवन चारनीति न चेतना शरीरधर्म इत्यर्थः, कि या पूर्वपर्श परित्यय पूर्वपादूपणपरत्वेनैव माध्यं व्याख्येय तथा च 'यथाविधे द्रव्ये शरीरादी संस्कारस्तथाविधे एव न संसारोपग्मः किंतु तत्र शरीरे कार.

·पुद्धितियेचनम्] न्यायभाष्यम् । अयापि दारीरस्यं चेतनोत्पत्तिकारणं स्यान् द्रव्यान्तरस्थं वा उभपस्य बा, तन-निप- महत्वभावात् शरीरस्थेन कदाचित् चैतनोत्पयते कदाचिनेति नियमे हेतुर्नास्तीति. द्रव्यान्तर- स्वेन च शरीरे एव चेतनोत्पद्यते न लोष्टादिवित्पर नियमहेतुनास्तीति. उभयस्यस्य निमित्तले घरीरसमानजातीयद्रव्ये चेतना नोत्पद्यते शरीरे एवं चोत्पयते इतिनियम हेतु स्तीति ॥४९॥ यच मन्येत- सति श्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामाएपरमो दृष्ट पर्व चैतनोपरमः स्यादिनि, न-पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ ५० ॥ नात्यन्तस्पोपरमा- द्रव्यस्य श्यामे रूपे निटत्ते पाकनं गुणान्तरम् - रत्तं रूपमुत्परते, शरीरे तु चेतनामानोपरमोत्यन्तमिति ।। ५० अयापि- प्रतिदन्दिसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५१ ।। गोदात्- संस्कारफारणाभावविशिष्टे एव संस्कागनुपसि: सरकागेपरमो भरवि. पवना था. विधे गरी गृह्यने सारो एव चेतनोपरमोपि गृपते- मृतशरीरपि पेगनाकारणम्य भूनमयोगम्य सा. देवि याम्यमिति संस्कार पदित्यसमा-विषमः समाधिः' इत्यन्ययः । यग्नुमाया "सैररारानुस:" त्या 'न संस्कागभारानुपपत्तिः' इतिपाठो युषनरय प 'पारलोमात्मारागभामागुरिन । त्यन्वयः, घेतनायाभ कारणोच्छदासमनात शरीरे पतनाया ममापानुशिरिणः । पारया प्रतिपादिय पत्र । अलौकिक हि सूयभाप्यातोः पाण्डित्यम् ।। पैतन्यकारणानुपपत्ति प्रदर्शयति- अपेशि, मथापि- जि कम्पनयमाणमामार- गि। देनुमाद- नियमति, उतं. प्याचरे-शरीरस्यनेति, मार्गरम्यैन तनाधारमन, यदि गोपनि गरीग्रयं स्यादा बारशारणमरन शरीर सस विना रयामिति पारिनामोन स्पादियां, नायिति- गवायवरथायाम् । द्वितीयप योगमा- प्रति मान्न नापान, पंतनामारणाप शारीतिरिक्त पदार्थमारे पाना गिमापादित्यः । ती माद- मयेति, भरारतदतिरित्युमपरपर पंतनाग शिपामाये नोvirfm. रिय:, रीममानमानीयद्रम्पेन पटायो । थाप पंनोनिग्य रिपोनिमाEिTY महारा घेवनानि कि निग्यारमनिटेर मीरा पा ॥१९॥ मनुपाति- यदिशी, प्रदेश पटादी पर काम गदिर Rein मा शिपिनासो: मामानाभिरपि पेमा मागम Prit पाप गर्गर एर पेगनीतिगामी मगर कोरिया TRA. पीि नायगा पार गर्म Prefer गंग गिल-मी, यो नोrir गुमर-मि PERaniR KTI Sari TRAN RITERATi lirti TRITTARintrifTk गर -1 PEHHETRITERATr-ritalia rimIME Rur frre मा simi Firer: IRRITATEREI.॥ wRTER.firstindi. arrentitatirrr-rintuirritten ।

·३२६ प्रसन्नपदापरिभूषितम्- [३ अध्याये. राहिपे- यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्द्रिसिद्धिस्तावत्सु पाकजोत्पत्तिदृश्यते- पूर्वगुणैः सह पाक- जानामवस्थानस्याग्रहणात्. न च शरीरे चेतनापतिद्वन्द्रि सहानवस्थायि गुणान्तरं गृह्यते येना- ऽनुमीयेत तेन चेतनाया विरोधः, तस्मादप्रतिपिद्धा चेतना यावच्छरीरं वर्तेत न तु वर्तते तस्मान शरीगुणश्चेतना इति ॥ ५१॥ इतश्च न शरीरगुणश्चेतना- शरीरव्यापित्वात् ॥ ५२॥ शरीरं शरीरावयवाथ सर्वे चैतनोत्पल्या व्याप्ता इति न कचिदनुत्पत्तिश्चेतनायाः शरीर- वत् भारीरावयवाश्चेतना इति प्राप्तं चेतनबहुत्वम्, तत्र यथा प्रतिशरीरं चेतनवहुत्ते सुखदुःख- ज्ञानानां व्यवस्था लिङ्गम् एवमेकशरीरेपि स्यात्, न तु भवति. तस्मान्न शरीरगुणश्वेतनेति ॥५२॥ किं चोकस्थले विरुद्धगुणेन पूर्वगुणस्य नाशः संभवति शरीरे तु मृतावस्थायामपि चेतनाविरोधी कोपि गुणो न गृह्यते येन शरीरधर्मभूतायाश्चेतनाया विनाशः स्यादित्याह-प्रतीति, किं वा ननु पाकनापा. कजगुणयोर्न परस्पर विरोधोस्ति येन तादृशविरुद्धगुणादेव पूर्वगुणनाशस्वीकारेण प्रकृते चेतनाविरोधि- गुणस्याभावात् शरीरे शरीरधर्मभृतायाश्चेतनाया विनाशानुपपतिः स्यादित्याशङ्कयाह- प्रतीति, पाक- जानां रक्तादिरूपाणां प्रतिषेधो नोपपद्यते-प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः- प्रतिद्वन्द्वित्वात्= परस्परं विरुद्धत्वादित्यर्थः, किंवा पाकजानां गुणानां प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः- पूर्वगुणविरोधित्वस्य प्रतिषेधो न संभवति तस्मात् पूर्वगुणस्य तद्विरोधिनैवोत्तरगुणेन नाशः संभवति यथा घटे रक्तरूपेण श्यामरूपस्य, चेतनाविरोधिगुणस्तु शरीरे नोपलभ्यते येन चेतनाविनाशः स्यादिति चेतनायाः शरीरगुणत्वे सदैव शरीरे सत्त्वं स्यात् न प भवतीति न चेतना शरीगुण इतिसूत्रार्थः प्रतिभाति, किंवा पाकजानां श्यामरक्तादिरूपाणां गुणानां द्रव्यधर्मत्वस्य प्रतिपेधो नोपपद्यते तत्रापि यस्तेषामभावः स प्रतिद्वन्द्रिसिद्धेः- प्रतिद्वन्द्विनः= विरोधिनो गुणान्तरस्योत्पत्त्या संभवति- विरुद्धयोः सहावस्थानासंभवात् , प्रकृते च मृतशरीरेपि चेतनाविरोधी कोपि गुणो नोपलभ्यते येन मृतशरीरे चेतनाया अभाव उपपोत तथा घ चेतनायाः शरीरगुणत्वे यावच्छरीरभावित्वं स्यात् न चैवमरतीति न चेतना शरीरगुण इतिसूत्रार्थः, सूत्रमिदं शेनापि न प्रस्ता- पेक्षितमर्थ प्रकाशयति. अत एवासंतोपाद् वृत्तिकारणेदं सूनं निधा व्याख्यातं तदपि परमुखेनैवेत्यनुसंधै- यम्, सूत्रस्यास्य पूर्वपक्षसूत्र विनष्टमिति संभावयामि । ब्याचटे- यावदिति, द्रव्येषु घटादिषु, पूर्वगुण- प्रतिद्वन्द्विसिद्धिः पूर्वगुणविरोधिगुणसत्ता दृश्यते, पाकजोत्पत्तिः- पाकजगुणोत्पत्तिः । उके हेतुमाह- पूर्वगुणैरिति, तथा च सहानवस्थानादेवोत्तरगुणेन पूर्वगुणविनाशो भवतीत्यर्थः, सद्दानवस्थाने च परस्परं विरोध एव कारणम् । प्रतमाह-न चेति, शरीरे तु चेवनाविरोधी कोपि गुणो न गृह्यते येन तेन गुणेन सह चेतनाया विरोधोऽनुमीयेत विरोधाच तेन चेतनाविनालः स्यादित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति, विरोधिगुणाभावादप्रतिपिद्धा अविनश्यमाना चेतना शरीरगुणभूता सती यावच्छरीरम्- मृतशरीरपि वर्तेत न घ वर्तते इति न चेवना शरीरगुणः॥५१॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- इतश्चेति, इत: सूत्रोक्तहेतोः । शरीरैति- चेतनायाः शरीरव्यापित्वं प्रत्यक्षमेव तथा च शरीरावयवभेदेन चेतनाभेदः स्यात्तेन चैकरिमन्नपि शरीरे चेतनस्याऽनेकत्वं स्थान न धैकस्मिन् शरीरे चेतनानेफरवमुपपद्यते- परस्परविरोधे सति गरीरोन्माथप्रसङ्गात् न चाप्यनुभूयते इति नचेतना शरीरगुणः किं त्वात्मगुण इविसूत्रार्थःच्याच शरीरमिति, सर्वेषु शरीगवयोपुथा पृथगेय चेतना उत्पधते इत्यर्थः, एकस्मिन् गर्गरे एवं चेतनबहुत्वापतिमाह-शरीर वदिति, सर्वेषां शरीरावयवानां चेतनत्वादितिशेषः । पर्यवसितमाह- तत्रेति, तत्र एवमेकग्मिन् शरीरे चेतनाहुत्वे प्राप्ते, प्रविसरीरमा -- ·- संभवति । अत्र-- बुद्धिविवेचनम् ] न्यायभाष्यम्। ३२५ यदुक्तम्- न कचिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिरिति. सान- केशनखादिष्वनुपलब्धेः॥५३॥ केशेषु नखादिषु चानुत्पत्तिश्चेतनाया इत्यनुपपानं शरीरव्यापित्वमिति ॥३॥ खपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिष्वप्रसङ्गः ॥ ५४ ।। इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरलक्षणम् त्वक्षपर्यन्तं जीवमनस्सुखदुःखसंविच्यायतनभूतं शरीरं तस्मान्न केशादिषु चेतनोत्पद्यते, अर्थकारितस्तु शरीरोपनिवन्धः केशादीनामिति ॥५४॥ इतश्च न शरीरगुणश्चेतना- शरीरगुणवैधात् ।। ५५ ॥ शरीरभेदेन, किं वा प्रतिशरीरं चेतनबहुत्वे= चेतनभेदे सुखादीना व्यवस्था- चैत्रीयसुरसादीना ज्ञानं भैनस्य न भवतीति व्यवस्था लिङ्गम्- एतादृशव्यवस्थयैव प्रतिशरीरमात्मभेदः सिद्धयतीति, मात्मैकत्ये एतादृशव्यवस्था न स्यादित्यर्थः । प्रकृतमाह- एवमिति, चेतनाया: शरीरगुणत्वे एवम् शरीरभेदे श्व एफरिमन्नपि शरीरे उक्ता व्यवस्था स्यात्- शरीरावयवभेदेन चेतनयाहुन्यात् एकशरीरवृत्तिचेतनानामपि परस्परं सुखाद्यज्ञानं स्यात् न चास्तीति नैकशरीरे चेतनबहुत्वं संभवति तथा च न चेतना शरीरगुणः प्रत्ययव्यवस्थाप्रसङ्गात्- यथा देवदत्तस्य ज्ञानं न यज्ञदत्तः प्रतिसंधत्ते किं तु देवदत्त एवेति व्यवस्था एवमेकस्मिन् शरीर अवयवान्तरज्ञानमवयविनो वा ज्ञानं न प्रतिसत्ते इत्ययः इति तात्पर्यटीका ।। ५२ ॥ पूर्वपक्षी पूर्वसूत्रभाष्यवाक्यं परिहर्तुमनुवदति- यदुक्तमिति । सा नेत्या तन्नेति वक्तव्यमासीत् , किं वा सा- शरीरस्य सर्वावयवेपु चेतनोत्पत्ति रतीत्यर्थ । सूत्रेण हेतुमाह-पेशेति, शरीरस्यावयवभूतेषु पेशादिषु चेतना नोपलभ्यते इति न सवेंषु शरीरावयवेषु चेवनोत्पत्तिः संभवतीति न पूर्वसूत्रोकदोषा- पत्तिरिति सूनार्थः । व्याचष्टे- केशेष्विति । पर्यवसितमाह- इतीति, चेतनायाः शरीरव्यापित्वाभावे एकस्मिन् शरीरे चेतनरहुत्वापत्तिर्नास्ति तेनोक्तदोषापत्तिर्नास्ति चेवनायाः शरीरगुणत्वे इत्यर्थः ॥५३॥ पेशादीना शरीरावयवत्वं प्रत्याचष्टे- त्वगिति, शरीरस्य त्वरपर्यन्तत्वात् सो पेशादिषु शरीरावयवत्वं नास्ति किंवा शरीरस्य त्वग्ल्याप्तत्वात् फेशादिषु च त्वगभावात् शरीराश्यात्वं नास्तीति हेतोरेव केशादिषु चेतनाया अप्रसङ्ग- अभायोस्ति तथा च शरीरावयवेषु फरचरणा• दिपु प्रत्येकं चेतनासत्त्वादेकस्मिम् शरीरे चेतनाहुत्वं चार्वाक्मते प्राप्तमेव तया च "शरीरव्यापि- त्वात् " इतिसूत्रोको दोपस्तदवस्थ एवेति सूनार्यः । व्याचष्टे- इन्द्रियेति । उक्त विशद्वयति- लगिति, शरीरलक्षणं घेदं न युक्तम्- मृतशरीरे समन्वयासंभवादिति विभाव्यम् , जीरादीनामायतनभूतम्- आश्रयभूत यत् तत् शरीरं केशादिकं च न जीवादीनामाश्रयभूतमिति न शरीरावयवभूतम् अव एव पेशादिपु चेतना नोत्पद्यते शरीरावयवेषु तु चार्वाकमतेन पोतनोत्पत्तिरापद्यते वयच शरीर. व्यापित्वादित्यनेन दोषः प्रदर्शित एवेत्यर्थ. । शादीना संपन्धकारणमाह- अति, शादीनां गरीरोपनिन्धिः- शरीर संपन्धः अर्थकारितः- भोगकारणको न स्वरयश्वमूलफ-पेशादीना पनेन दुःखाभावात् , पेशनसादिकं विना नसरिदलनादिकार्य न स्यादिति वोरेव नसाविसंबन्धः किया देहरक्षणार्थः ।। ५४॥ अमिममूत्रमवतारयति- इत इति, इत= सूत्रोच्रेतोः । शरीरनि- चेतनायाः शरीपेभ्यो रूपादिभ्यो वैधात्= वैलझण्यात् दारीगणतं न समवतीति सूत्रान्वय, शेप माध्ये साम् ।

·३२८ प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. २आडिफें- द्विविधः शरीरगुणः- अप्रत्यक्षं च गुरुत्वम् इन्द्रियग्राह्यं च रूपादि, विधान्तरं तु चेतना नाऽप्रत्यक्षा- संपेद्यत्वात्. नेन्द्रियग्राह्या- मनोविषयत्वात् . तस्माद् द्रव्यान्तरगुण इति ॥५५॥ न-रूपादीनामितरेतरवैधात् ॥ ५६ ॥ ययेतरेतरविधर्माणी रूपादयो न शरीरगुणत्वं जहति. एवं रूपादिवधात् चेतना शरीरगुणत्वं न हास्यतीति ।।५६॥ ऐन्द्रियकस्वाद रूपादीनामप्रतिषेधः ॥ ५७॥ अप्रत्यक्षत्वाचेति, यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न वैविध्यमतिवर्तन्ते तथा स्पादि- वैधात चेतना न दैविध्यमतिवर्तेत यदि शरीरगुणः स्यादिति, अतिवते तु तस्मान शरीर- गुण इति ॥ भूतेन्द्रियमनसा ज्ञानप्रतिषेधात् सिद्धे सत्यारम्भो विशेषज्ञापनार्थ:- बहुधा परीक्ष्यमाणं तत्त्व सुनिश्चिततरं भवतीति ॥ ५७ ॥ व्याच - द्विविध इति, इन्द्रियप्राह्यम्= बाहोन्द्रियप्रत्यक्षम्, विधान्तरम्= उभयविधगुणविलक्षणा, वैलक्षण्यमेवाह-नैति, संवेद्यत्वात् मानसप्रत्यक्षविपयत्वात् । नेन्द्रियग्राह्यान पाहोन्द्रियमाहा- मनो. विषयत्वान् मनोमात्रमाह्यत्वान् । उपसंहरति- तस्मादिति, तस्मात्- चेतनायाः शरीरगुणवैलमण्येन शरीरगुणेष्वन्तर्भावाभावात् चेतना द्रव्यान्तरगुणः- आरमगुण एव न शरीरगुण इत्यर्थः, स्पष्टमन्यत् । मनस इन्द्रियत्वं च भाष्यता प्रत्यक्षलक्षणभाष्ये प्रतिपादितं सहन विस्मृतमिति भाष्यकारस्य सावं. धानता, अत एवात्र इन्द्रियशब्देन बाह्यन्द्रियं प्राह्यम् ।। ५५ ।। उक्तं पूर्वपक्षी परिहरति- नेति, चेतनायाः शरीरगुणस्वप्रत्याख्यानं नोपपद्यते किं तु • यथा रूपादीनां शरीरगुणानाम् इतरेतरवैधात्= परस्परं वैलझण्येपि शरीगुणवं संभवति तथा रूपादि. वैलमण्येपि चेतनायाः शरीरगुणतं संभवतीति सूत्रान्वयः । च्याचष्टे- यथेति, इतरेतरविधर्माणः- परस्परं विरक्षणाः, जहति त्यजन्ति । प्रकृतमाह- एवमिति, रूपादिवैधात्= रूपादिवैलअण्येपि । हास्यति त्यक्ष्यति, तस्मात् चेतना शरीरगुण इत्यन्वयः, स्पष्टमन्यत् ।। ५६ ।। उक्त सिद्धान्ती परिहरति-ऐन्द्रियकत्वादिति, रूपादीनामन्द्रियकत्वात् इन्द्रियपाहत्वात् बाह्ये. न्द्रियप्रत्यक्षत्वाद् गुरुत्वादीनां चाऽप्रत्यक्षवात् शरीरगुणवस्य प्रतिषेधो नोपपद्यते किं तु शरीरगुणत्वं संभवति चेतना तूकरीत्या न पाहोन्द्रियप्रत्यक्षा नाप्यऽमत्यक्षेत्ति चेतनाया:शरीरगुणत्वं नोपपद्यते-शरी. रगुणानां वैविध्यस्य प्रदर्शिनत्वाद् विधाद्वयरहितस्य च शरीरगुणत्वे हटान्ताभावेन शरीगुणत्वासंभवा. दिति सूत्रार्थः । व्याचऐ- अप्रत्यक्षेति, अप्रत्यक्षवाचेतिशेष इत्यर्थः, गुरुत्वादीनामप्रत्यक्षलादेव शरीर. गुणत्वमित्याशयः । यथेति- परस्परविलक्षणा अपि रूपादयः शरीरधर्मत्वादेव यया द्वैविध्यम- प्रत्य- क्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रकारं नातिनर्तन्ते तथा यदि चेतनापि शरीरगुणः स्यात्तदोक्तदैविध्य नातिवन भतिवर्तते तूक्तदैविध्यमुक्तरीत्येति न चेतना शरीरगुण इत्यन्वयः । नन्वत्राष्टादशसूत्रमारथ्य भूतेन्द्रियमनसा ज्ञानवत्वप्रतिषेधः कृतः "परश्यादिपु ३७" इतिसूत्रमारभ्य शरीरस्यापि विशेपरपेण ज्ञानवरवप्रतिषेधः कृत: ज्ञानमेव च चेतनेति चेतनामविपेधे सिद्ध पुनरत्र शरीरे चेतनाप्रतिषेधः किमर्थः ? इत्याशङ्कयाह- भूतैत्ति, भूतेन्द्रियमनमां ज्ञानवस्वप्रतिपंथान् चेतनाप्रतिषेधे मिद्धेपि योऽयं शरीरे चेतनाप्रतिषस्य पुनरारम्भः स विशेषज्ञापना:- निश्चयजननार्थ इनि मन्तव्यम्, उक्तं ध्याचष्टे- बहुधेति । तथा चोसतीत्या बुद्धनित्यत्वमात्मगुणत्वं क्षणिकत्वं शरीगगुगलं च सिद्धमित्युपसंहारः ॥ ५७ ॥ ॥ इति बुद्धिविवरनं समाप्तम् ॥

·मनोविवेचनम् । न्यायभाध्यम् । ३२९ परीक्षिता बुद्धिः, मनस इदानी परीक्षाक्रमः तद किं प्रतिशरीरमेकमनेकमिति विचारे- ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः ॥ ५८ ॥ अस्ति खलु वै ज्ञानायौगपद्यम्- एकैकस्येन्द्रियस्य यथाविषयं करणस्यैकमत्ययनिर्वृत्ती सामर्थ्यात् न तदेकत्ये मनसो लिङ्गम् . यत्तु खल्विन्द्रियान्तराणां विषयान्तरेषु ज्ञानायौगपद्य- . मिति तल्लिङ्गम् । कस्मात् १. संभवति खलु वै बहुपु मनस्सु इन्द्रियमनस्संयोगयोगपद्यमिति ज्ञानयोगपद्यं स्यात् . न तु भवति तस्माद विपये प्रत्ययपर्यायादेकं मनो भवतीति ॥ ५८ ॥ न-युगपदनेककियोपलब्धेः ।। ५९ ॥ अयं खलध्यापकोऽधीते ब्रजति कमण्डलुं धारयति पन्यानं पश्यति मृणोत्यारण्यजान् शब्दान् विभेति व्याललिङ्गानि बुभुत्सते स्मरति च गन्तव्यं स्थानीयमिति क्रमस्याग्रहणाद् युगपदेताः क्रिया इति मा मनसो बहुत्वमिति ॥ ५९॥ बुद्धिपरीक्षासमातिमाह- परीक्षितेति । अग्रिमकर्तव्यमाह- मनस इति, क्रमचायं प्रमेयोदेशसूत्रे द्रष्टव्यः, तत्= मनः, इतिविचारे इतिसंशये प्राप्ते स्वसिद्धान्तमाह- ज्ञानेति, यदि प्रतिशरीरं यहूनि मनांसि स्युस्तदा तेपामनेकैरिन्द्रियैर्युगपदपि संयोगसंभवाद् युगपढ़नेफज्ञानानि उत्पधेर न चोत्पद्यन्ते किं त्वेकस्मिन् क्षणे एकमेव ज्ञानमुत्पद्यते तस्मात् ज्ञायते- एकस्मिन् शरीरे एकमेव मन इति सूत्रार्थः । तदेतत् पूर्वमपि व्याख्यातमित्यलम् ! ब्यावष्टं- मस्तीति, द्विविधं हि ज्ञानायोगपद्यमस्ति इन्द्रियः स्वविषयग्रहणायोगपद्यरूपम् आत्मना विषयग्रहणायोगपद्यरूपं च तत्र प्रथमं मनस एकत्ये लिन संभ वति- तत्र मनरसंबन्धाभावात् तत्तु इन्द्रियाणां परिच्छिन्नत्वाद् एकैकत्वाचेन्द्रियैः स्वस्वविपयाणामनेकेयां युगपग्रहणासंभवादेयेति न मनस एकत्वे लिङ्गमित्याह- नैति, एतस्य ज्ञानायोगपद्यस्यान्ययोपपत्तिमाह- एकैकस्येति, यथाविषयम्= प्रतिविषयं करणस्य यथा गन्धं प्रति प्राणस्य करणत्वम् , करणत्वं घेदमात्म- निष्ठज्ञानक्रियाकर्तृत्वनिरूपितम् , एकप्रत्ययनिकृत्तौ= एकपदार्थग्रहणसंपादने सामर्थ्यात् यया माणे- नैकस्मिन् क्षणेऽनेकेषां गन्धाना ग्रहणं न संभवतीति इसमपि ज्ञानायोगपद्यमेव न चैतन्मनस एकत्त्वे लिङ्गं किं तु प्राणादीनां बाहोन्द्रियाणां प्रत्येकमेकत्व लिङ्गमित्यर्थतया च वार्तिकम् - "यत्त्वेफेन्द्रिय- पाहोच्वयंषु विज्ञानानामयुगावस्तन्न मनस एकत्वे लिगम्- अन्यतस्तभावान्" इति । मनस एकल- साधकं ज्ञानायौगपद्यमाह- यत्तिति, यया घ्राणेन गन्धप्रहणकाले इन्द्रियान्तराणाम- इन्द्रियान्तरः श्रोत्रादिभिर्विषयान्तरेपु= विषयान्तराणां शब्दादीनां यो युगपत् ज्ञानामावः स एव मनस एकत्ये लिङ्गम्- एतादृशज्ञानायोगपद्यस्य मनएकत्वप्रयुक्तचात्. प्रतिशरीरं मन एकमितिपझे एफम्याणुभूतस्य मनसो युगपदनेकैरिन्द्रियः संयोगासंभवात् ज्ञानायोगपद्यमुपपद्यते इत्यर्थः । उक्त हेतु जिशासते- कम्मादिति । उत्तरमाह- संभवतीति, अनेरेषां मनसामने कैरिन्द्रियैर्युगपत्संयोगसंभवः स्पष्ट । व्यतिरेकमाह-न विति, ज्ञानयोगपर्व तु न भरति किं तु पर्यायेग- क्रमेणत्र ज्ञानानि जायन्त प्रति योयं गन्धादिविषयविषयकः प्रत्ययपर्याया- ज्ञानानां क्रमसरमादेकस्मिन् गरीरे एकमेव मनो भवति सिध्यतीत्यन्वयः ॥ ५८॥ पूर्वपक्षी ममस एकत्वं निराकरोति-नेति, उधरीत्या मनस एकत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः, हेतुमाइ- युगपदिति, यथा ज्ञानं मनो विना न संभवति तथा प्रियापि मनो पिना न संभाति तत्र युगपदनेशः रिया उपलभ्यन्त इति तदुपपत्यर्थ मनसोऽनेर स्वीकार्यमिति सूमार्यः, युगपदनेकरियोपनिय भाष्ये स्पष्टैव । व्याव- अयमिति, अयमध्यापक, युगपढ़ने कक्रियामा सत्यमुद्दाहरति- अलीने ति, अधीत प्रन्यानि करोति, आरण्यज्ञान शब्दान् पशुपभिगदान गोति, व्यालिङ्गानि सा.

·- , प्रसन्नपदापरिभूषितम् [ ३ अध्याय २आहिवे- अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशुसंचारात् ॥ ६ ॥ आशुसचारादलातचक्रस्य भ्रमतो विद्यमानः नमो न गृह्यते. क्रमस्याऽग्रहणाद् अविच्छे- टसुद्धया चक्रवद् बुद्धिर्भवति, तथा बुद्धीना क्रियाणा चाशुत्तित्वाद् विद्यमानः क्रमो न गृह्यते. क्रमस्याऽग्रहणाद् युगपत् क्रिया भवन्तीति अभिमानो भवति । किं पुनः क्रमस्याऽयहणाद युगपत् क्रियाभिमानः१ अथ युगपद्भावादेव युगपदनानि योपलब्धिरिति', नान विशेषमतिपत्ते कारणमुच्यते । उक्तम्- इन्द्रियान्तराणा विषयान्तरेषु पर्यायेण युद्धयो भवन्तीति, तच्चाऽमत्याख्येयम्- आत्मप्रत्यक्षत्वात् अथापि दृष्टश्रुतानयांश्चि न्तयतः क्रमेण बुद्धयो वर्तन्ते न युगपद् अनेनानुमातव्यमिति । वर्णपदवाक्यमुद्धीना तदर्थ- द्धीना चाशुवृत्तित्वात् क्रमस्याग्रहणम् । कथम् ?, वाक्यस्थेषु खलु वर्णेपूचरत्न प्रतिवर्ण ताब- चिह्नानि बुभुत्सते, स्थानीयम्- स्थान गन्तव्य स्मरतीत्यन्वय , उत्तानामध्ययनादिक्रियाणा मो न गृह्यत तन युगपद्भाव प्राप्तस्तथा चैतादृशीना क्रियाणा युगपत् सिद्धयर्थ मनसो बहुत्व स्वीकार्य- मित्यन्वय ॥ ५९॥ उक्त समाधत्ते- अलातति, उभयोरप्रयोरग्निविशिष्टो दण्डोऽलातमित्युन्यत यथाऽलातचस्याशु- सचारातू- शीघ्रभ्रमे युगपत् नैरन्तर्येण दर्शन जायत तत्र मस्य सत्त्वेप्याशुसचारात नमो न गृह्यत तथोक्तस्थलेपि मनस आशुसचारादेव तदुपलब्धि = क्रियाणा योगपद्योपलब्धिर्भवति वस्तुलस्तु न रियाणा यौगपद्य येन मनोवहुत्व सिध्येत किं तु मणैन शीतर क्रिया भवन्तीति क्रमोन गृह्यते इति न मनसो बहुत्वापत्तिरिति सूत्रार्थ , अत्र दर्शनशब्दो व्यर्थ एव किं वा 'अलातचानैरन्तर्योपलब्धिवन्' इतिवक्तव्यमासीत् । व्याचप्टे- आश्विति, मलातचास्य भ्रमतो विद्यमानोपि क्रम : उत्तरोत्तरदेश. सयोगकम आशुसचारान गृह्यते क्रमस्य चाग्रहणाद् बुद्धिविच्छेदो न भवतीति अविच्छदबुद्धधा घुद्धि- विच्छदाभवात् किं वा उत्तरोत्तरदेशसयोगस्याऽविच्छेदज्ञानेन चवट्युद्धि = चकत्वबुद्धिर्भववि- प्रमस्याग्रहणादित्यन्वय , प्रकृतमाह- तथेति, बुद्धीना क्रियाणा चोदाहताना विद्यमानोपि मोन गृह्यते- आशुवृत्तित्वात= शीघ्रभावित्वादित्यन्वयः, पर्यवसितमाह- क्रमस्येति, अभिमान = भ्रम , तथा च रियाणा ज्ञानाना च मेण जायमान वेन यौगपद्याभावात् मनसो बहुत्वापक्षा नास्तीत्येकमव मन इतियुक्तम्- पटुत्वस्वीकार गौरवादित्य वय । अत्र- इत्यत्र 'अलातदण्डस्य' इतिवत्तव्यमासीत् ।। यदुक्तम्- "प्रमस्याग्रहणाद् युगपन क्रिया भवन्तीत्यमिमानो भवति" इति तर द्विधा शत- किमिति, अभिमान = भ्रम , उपलब्धि = यथार्थज्ञानमिति विपक | अन- उतपशद्वयेपि विशेषप्रति पत्ते = एकतरपक्षावधारणस्य कारण नोक्त येनैक्तरपक्षावधारण स्यानित्यन्वयः । उत्तरमाह- उत्तमिति, एक्तरपक्षावधारणकारणमुक्तमित्यर्थ , उक्तमनुनदति- इन्द्रियान्तराणामिति, एकस्मिन् क्षणेऽनेकरिन्द्रि यैरर्थग्रहण न भवति किं त्तु पयायण मणति "नानायोगपद्यात् ५८५ इतिसूत्रे उक्त तमोक्त प्रत्यक्षसिद्धत्वाद् अप्रत्यार येयम्- अबाधितमर तन चानाधितेन प्रत्यक्षेग बुद्धीना मम सिद्धस्तन च प्रमेण मनस एकत्व सिद्धमित्युक्तमय तथा च मनस एकत्वादने कत्रियाणा योगपच न समवनीति येय प्रियाणा योगपद्यप्रतीति सा प्रमस्याऽग्रहणाद् युगपत् रियाभिमान = रियाणा योगपाध्रान्तिरवति सिद्धमित्यर्थ । युद्धीना क्रमे दृष्टान्तमाह- अथेति, अथापि- किं च दृष्टान अनाश्चार्थान् चिन्तयत पुरुपस्य बुद्धयः- तद्विपयवस्मृतय प्रमेण भवन्ति अनेन प्रमणान्यत्रापि युद्धीना ममण जायमानत्व मनुमेयमित्यन्वय , बुद्धय प्रमवतिन्यो धुद्धित्वात् स्मृतिवदित्यनुमानम् । प्रमाप्रहणमुदाहाति-वर्गेनि, पदपु वर्णवुद्धयो वाक्येषु च पदबुद्धयः प्रमेव भवन्ति- वर्णाना प्रमेणव असभवाम रणसभाप . अलातचनस्य " ·नारीस्याटजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाप्यम् । ३३१ चवणं भवति. श्रुतं वर्णमेमनेकं वा पदभावेन प्रतिसंधत्ते. प्रतिसंधाय पदं व्यवस्यति. पद- व्यवसायेन स्मृत्या पदार्थ प्रतिपद्यते, पदसमूहमतिसंधानाच वाक्य व्यवस्यति. संबद्धांश्च पदार्थान गृहीत्वा वारयार्थ प्रतिपद्यते, न चासां क्रमेण वर्तमानानां बुद्धीनामाशुचित्वात् क्रमो गृह्यते. तदेतदनुमानमन्यत्र बुद्धिक्रियायोगपयाभिमानस्येति । न चास्ति मुक्तसंशया युगपदुत्पत्तिर्बुद्धीनां यया मनसो बहुत्वमेकशरीरेऽनुमीयते इति ।। ६० ।। यथोक्तहेतुत्वाचाऽणु ॥ ६१ ।। अणु मन एकं चेति धर्मसमुच्चयः- ज्ञानायौगपद्यात् , महत्त्वे मनसः सर्वेन्द्रियसंयोगाद् युगपद् विपयग्रहणं स्यादिति ॥ ६१ ॥ मनसः खलु भोः सेन्द्रियस्य शरीरे दृत्तिलाभो नान्यत्र शरीरात् , ज्ञातुश्च पुरुपस्य शरी- रायतना बुद्धयादयो विपयोपभोगो जिहासितहानम् ईप्सितावाप्तिश्च सर्वे च शरीराश्रया व्या. हाराः, तत्र खलु विप्रतिपत्तेः संशयः- किमयं पुरुपकर्मनिमित्तः शरीरसर्गः? अथ वा भूतमा- बादफर्मनिमित्तः ? इति, श्रूयते खल्वत्र विपतिपत्तिरिति । अथाप्याशुवृत्तित्वात् नमो न गृह्यते इति विद्यमानस्यापि क्रमस्याग्रहणमुपपन्न तेन योगपद्याभिमानः सिद्ध इत्यर्थः । उक्त हेतु जिज्ञासते- कथमिति । उत्तरमाह- वाक्यस्थेति, वाक्यवृत्तिवर्णाना पृथक पृथगेव श्रवणं भवतीत्यर्थः, पदत्वप्रतीतिमाह-- श्रुतमिति, पदभावेन= पदत्वेन, प्रतिसधत्ते= अनुसधत्ते, व्यवस्यति= अवधारयति, पदावधारणानन्तरं पदार्थस्मृतिर्भवति, आसां वर्णपदपदार्थबुद्धीना मेण जायमानत्वेपि आशुवृत्तित्वात् कमो न गृह्यते, एव पदसमूहज्ञानानन्तरं वाक्यत्वज्ञानं जायते तदनन्तरं वाक्यार्थज्ञानं जायते तत्रापि क्रमो न गृह्यते इति क्रमस्याग्रहण सिद्धमित्यर्थ , पदार्थाना परस्परं संबन्धे सत्येव वाक्यार्थज्ञान जायते इत्युक्तम्- संबद्धानिति । पर्यवसितमाह- तदेतदिति, यथोक्तवर्णादिबुद्धिपु क्रमस्य सत्त्वेपि योगपधाभिमानो भवति एव सर्वत्र बुद्धीना क्रियाणा च क्रमस्य सत्त्वेपि आशुतरभावेन तदग्रहणादेव यौगपद्याभिमानो विज्ञेय. । विपक्षे वाधकमाह- न चेति, मुक्तसंशया- सशयरहिता, अनुमीयते= अनुमीयेत । स्पष्टमन्यत् , तथा च प्रतिशरीरमेकमेव मन इतिसिद्धम् ।। ६०॥ सिद्धान्ती मनसोऽणुत्वमाह- यथोक्तेति, यथोक्तहेतुत्वात् ज्ञानायौगपद्यादेव मन अणु= सूक्ष्म यदि मनोऽणु न स्यात्तदा एकस्यापि मनस एकस्मिन् क्षणेऽनेकैरिन्द्रियैः सयोगसंभवाद् युगपज्ज्ञाना- न्युत्पद्येरन् न चोत्पद्यन्ते तस्मादणु मनः, एकस्याणोश्च मनसो युगपदनेकैरिन्द्रियैः सयोगासंभवादेव युगपदनेक्ज्ञानापत्तिर्नास्ति किं तु ज्ञानाना क्रम उपपन्न इतिसूत्रार्थ । अन " यथोक्तहेतुत्वात् " इत्यत्र 'उक्तहेतोरेव' इति वक्तव्यमासीत् । व्यावटे- अग्विति, एकत्वाणुत्वधर्मयो समुच्चय । उक्त हेतुमाह- ज्ञानेति । विपक्षे वाधकमाह- महत्त्वे इति, स्पष्टमन्यत् ।। ६१ ।। ॥ इति मनोविवेचन समाप्तम् ॥ शरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनपरमप्रिमप्रकरणमुपक्रमते-मनस इति, सेन्द्रियस्य= इन्द्रियसयुक्तस्य, वृत्तिलाभ = विपयग्रहणम् , ज्ञातु त्रस्य वुद्धयादय शरीरायवना= शरीरे एव भवन्ति, विषयोपभोगा. दयश्च सर्व व्यवहारा अपि जीवस्य शरीराश्रया' शरीर एव भवन्ति न तु शरीरं विनेति तस्य शरीर- स्योत्पत्तिर्विचारणीयेत्यर्थ । अत्र सशयमुत्यापयति-तत्रेति, तत्र-शरीरोत्पत्ती, विप्रतिपत्ते = मतभेदेन । सशयस्वरूपमाह- किमिति, भूतमात्रात्= वेवरभूतेभ्य कर्मनिरपेक्षेभ्यः । पुनः संशयकारणमाह- ·प्रसन्नपदापरिभूपितमू- [३ अध्याय. २आदिके- तत्रेदं तत्त्वम्- - पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ।। ६२ ।। पूर्वशरीरे या मत्तिः वायुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत् पूर्वकृतं कर्मोक्तं तस्य फलम्- तज्जनितौ धर्माधर्मी. तत्फलस्यानुवन्धः = आत्मसमवेतस्यावस्थानम्. तेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्य- स्तस्य शरीरस्योत्पत्तिर्न स्वतन्त्रेभ्य इति । यदधिष्ठानोयमात्मा 'अयमहम्' इतिमन्यमानो यत्रा- भियुक्तो यत्रोपभोगतृष्णया विषयानुपलभमानो धर्माधौं संस्करोति तदस्य शरीरम् तेन संस्का- • रेण धर्माधर्मलक्षणेन भूतसहितेन पतितेऽस्मिन् शरीरे शरीरान्तरं निष्पद्यते. निष्पन्नस्य च तस्य पूर्वशरीर यत् पुरुषार्थक्रिया पुरुषस्य च पूर्वशरीरवत् प्रवृत्तिरिति कर्मापेक्षेभ्यो भूतेभ्यः शरीर- सर्गे सति एतदुपपद्यते इति, दृष्टा च पुरुपगुणेन प्रयत्नेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्यः पुरुषार्थक्रियास- मर्थानां द्रव्याणां रथममृतीनामुत्पत्तिस्तयाऽनुमातव्यम्- 'शरीरमपि पुरुषार्थक्रियासमर्थमुत्पद्य- मानं पुरुषस्य गुणान्तरापेक्षेभ्यो भूतेभ्य उत्पद्यते' इति ॥ ६२ ॥ अन नास्तिक आह- भूतेभ्यो मूर्युपादानवत् तदुपादानम् ॥६३ ॥ श्रूयते इति, अनशरीरोत्पत्तौ। शरीरसगै केपि कर्मनिमित्तकं वदन्ति केपि च कर्मानिमित्तक वद. न्तीसि विप्रतिपत्तिः । अभिमसूत्रमवतारयति- तति, इदम् - सूत्रेण वक्ष्यमाणम् । पूर्वेति- पूर्वकृतम्= पूर्वजन्मकृतं कर्म नस्य फलभूतम् तादृशकर्मजन्यं यदऽदृष्टं तदनुबन्धात्= तत्संबन्धात्= तत्सहकारात् भूतेभ्यस्तत्- तस्य शरीरस्योत्पत्तिर्भवति न तु कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतभ्य इतिसूत्रार्थः । याचप्टे- पूर्वेति, पूर्वशरीरे- पूर्वजन्मनि, प्रवृत्तिश्च मन्थारम्भे सप्तदशसूत्रे उक्ता, उक्तम् उच्यते, तस्य= पूर्वकृतस्य, ततूफलस्य तस्य धर्माधर्मलक्षणादृष्टरूपफलस्य, आत्मसमवेतस्यावस्थानम्= मात्मसमवायः, तेन अदृष्टस्यात्मसमवायेन, प्रयुक्तेभ्यः प्रेरितेभ्यः, स्वतन्त्रेभ्यः कर्मनिरपेक्षेभ्यः, इत्यन्वयः, स्पष्टमन्यन । शरीरलक्षणमाह- यदिति, यदधिष्ठाना= यन्निधः, भयमहमितिमन्यमानोयमात्मा यत्राभियुक्तः- यद्विपयकाभिनिवेशविशिष्टः, संस्त्र- रोति- संपादयति, अस्य- आत्मनस्तदेव शरीरम्, यच्छन्दैरतस्य तच्छब्देन परामर्शः, तदेतत् शरीरलक्षणं सर्वप्रसिद्धमेव । कर्मसहितेभ्यो भूतेभ्यः शरीगेत्पत्तिमाह- तेनेति, अम्मिन् वर्तमाने, शरीरे पतिते सति तेन भूतसहितेन धर्माधर्मलक्षणेन संस्कारेण अदृष्टेन शरीरान्तरम् अप्रिमजन्मशरीर निष्पद्यते इत्यन्वयः । उत्पन्नस्य शरीरस्य प्रयोजनमाह- निष्पन्नस्येति, तस्य= शारीरस्य, पूर्वशरीरस्येवेति पूर्व- शरीरवत् पुरुषार्था गमनादिरिया भवति, पूर्वशरीरे इवेति पूर्वशरीरवत् तस्मिन शरीरेपि पुरुषस्य प्रवृत्तिर्भवति भोजनादौ, एतत्सर्व कर्मसापेक्षेभ्यो भूतेभ्यः शरीरसगे सति उपपद्यते- तत्तत्कारणीभूतानां फर्मणामानुकूल्यात्, कर्मनिरपेक्षेभ्यश्च भूतेभ्यः शरीरसर्गस्वीकारे एतत्सर्व नोपपद्यते- कर्मणामकारणत्वे शरीरपातस्य भोगवैषम्यादेश्वानुपपत्तेरित्यनुमंधेयम् । उक्त दृष्टान्तमाह- इलेति, पुरुषार्थनियान प्राम- प्रापणादिक्रिया, तया रथादीनामुत्पत्त्या, अनुमेयमाह-शरीरमपीति, गुणान्तरापेक्षेभ्यः- फर्मसापे. क्षेभ्यः, तथा च यथा रथादिकं प्रयत्नलक्षणपुरुषगुणसापेक्षेभ्य एव भूतेभ्यः फाष्टादिभ्य उत्पद्यते तथा शरीरमपि अष्टलक्षणपुरुषगुणसापेक्षेभ्य एव भूतेभ्य उत्पद्यते न खतप्रेभ्य इति सिद्धमित्यर्थः, सष्टम- न्यत् । शरीरं जीवगुणप्रयुक्तभूतकार्य पुरुषार्थसाधनत्वाद्रयादिनदित्यनुमानप्रयोगः ।।६२ ॥ अग्रिमसूत्रमवताग्यति- अति, अशारीरसर्गस्य फर्मनिमित्तपत्ये प्राप्ते । भूतेभ्य इवि- यया कर्मनिरपेक्षेभ्य एव भूतेभ्यो मूर्तयः- पापाणावस्यविन उत्पद्यन्ते- तेषां फर्माममान तथा फर्मनिर. - ·डारीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम्। यथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो निर्वृत्ता मूर्तयः= सिकताशर्करापापाणगैरिकाजनप्रभृ- तयः पुरुषार्थकारित्वादुपादीयन्ते तथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यः शरीरमुत्पन्न पुरुषार्थकारित्वा- दुपादीयते इति ।। ६३॥ न-साध्यसमत्वात् ।। ६४ ॥ यथा शरीरोत्पतिरकर्मनिमित्ता साध्या तथा सिकताशर्करापापाणगैरिकाजनप्रभृतीना- मप्यऽकर्मनिमित्तः सर्गः साध्या साध्यसमत्वादसाधनमिति= "भूतेभ्यो मूर्युपादानवत्" इति चानेन साध्यम् ।। ६४ ॥ न-उत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः ॥ ६५ ॥ विपमश्चायमुपन्यासः, कस्मात् ?, निर्वीजा इमा मूर्तय उत्पद्यन्ते. वीजपूर्विका तु शरीरो- त्पत्तिः । मातापिवशब्देन लोहितरेतसी वीजभूते गृह्यते, तत्र सत्वस्य गर्भवासानुभवनीयं कर्म पित्रोच पुत्रफलानुभवनीये कर्मणी मातुर्गर्भाश्रये शरीरोत्पत्तिं भूतेभ्यः प्रयोजयन्ति इत्युपपन्नं पीजानुविधानमिति ॥६५॥ पेक्षेभ्य एव भूतेभ्यः तत्= तस्य शरीरस्योपादानम् उत्पत्तिः संभवतीति न तत्र कर्मणां कारणत्वमिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- यथेति, निवृत्ताः= उत्पन्ना, मूर्तिपदार्थमाह- सिकतेति, शर्करा= सर्पपसमाना मृत्खण्डाः, पुरुषार्थफारित्वात्- कार्यकारित्वात् , उपादीयन्ते- गृह्यन्ते । प्रकृतमाह- तथेति, पुरुषार्थ- कारित्वात्= भोगसाधनत्वात् , उपादीयते- आत्मना गृह्यते, तदेतत् शरीराविरिक्तात्मपक्षे विज्ञेयम् , सष्टमन्यत् ।। ६३॥ उक्त सिद्धान्ती निराकरोति नेति, पाषाणाद्युत्पत्तिरपि कर्मनिरपेक्षभूतेभ्यो न संभवति- तदुत्पत्तेरपि जीवकर्मसापेक्षेभ्य एव भूतेभ्यः संभवात् पापाणादिपदार्थमात्रस्य जीवार्थत्वादिति पापाणा. द्युत्पत्तिः कर्मनिरपेक्षभूतकृतेति दृष्टान्तः साध्यसमः= साध्या असिद्ध एवेति न शरीरोत्पत्तेः कर्मनिर- पेनभूतकृतत्वसाधने समर्थः- सिद्धस्यैव दृष्टान्तत्वसंभवादिति सूत्रार्थः । व्याचष्टे- यथेति, प्रकृतमाह- तथेति । पर्यवसितमाह- साध्यसमत्वादिति, असाधनम् = असाधकमिदमुदाहरणमित्यर्थः । उक्तं विशद- यति- भूतेभ्य इति, अनेन= पूर्वपक्षिणा "भूतेभ्यो मूर्युपादानवत्" इति पूर्वसूत्रोक्तमुदाहरणं साध्यमेव न सिद्धं साध्यत्वाचन प्रकृतसाधकं संभवति, साध्यत्वं च पापाणाद्युत्पत्तेरपि कर्मसापेक्षत्वस्वीकारादिति शरीरोत्पत्तेः कर्मनिरपेक्षत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ६४ ॥ "भूतेभ्यो मृत्यृपादानवत्" इत्युक्तदृष्टान्ते किं वा सिकतायुत्पत्तेः कर्मनिरपेक्षत्वमभ्युपगम्यापि जीवकर्मनिरपेक्षेभ्यः केवलभूतेभ्यः शरीरोत्पत्तौ दोपान्तरमाह-नेति, पापाणाद्युत्पत्तिर्यथा फेवलभूतेभ्यः संभवति तथा शरीरोत्पत्तिः केवलभूतेभ्यो न संभवतीत्यर्थः, उक्ते हेतुमाह- उत्पत्तीति, मातापित्रो:- मातापितृशुरुशोणितयोरपि शरीरोत्पत्तिकारणत्वात् अन्यथा तादृशशुकादिकं विनापि शरीरमुत्पद्येत न चोत्पद्यते इति शरीरोत्पत्तेः पापाणाद्युत्पत्तेश्च साम्यमेव नास्तीति न शरीरोत्पत्तो पापाणाशुत्पत्ति धान्तः संभवतीति सूत्रार्थः, अत्र सूत्रे- "नोत्पत्तिनिमित्तत्वात्" इत्यत्र 'उत्पत्तिनिमित्तत्वाध इति- वक्तव्यमासीत् । व्याचष्टे- विषम इति, उपन्यासः- पाषाणाद्युत्पत्तिदृष्टान्तो विषमः- विपरीतः । उक्तवैपम्यस्य हेतु जिज्ञासते- करमादिति । वैषम्यमुपपादयति- निवीजा इति, निनींना:- मुक्रं विना, मूर्तयः= पापाणाद्यवयविनः, वीजपूर्विका= शुक्रशोणिताभ्याम् , तथा च सपीजवनिधींजय एवं वैषम्यम् । सूत्रघटकमातापितृशब्देन प्रासमाह- मातेति, मातुलोहित पिनुश्व रेतः= मुकं ते शरीरस्य वीजभूते । पर्यवसितमाह- तत्रेति, तत्र एवं शरीरोपचेः बीजपूर्वकत्वे सिद्धे, सत्तस्य= जीवस्य , ·प्रसन्नपदापरिभूपितम्- अध्याये २माद्विषे- तथाऽऽहारस्य ।। ६६॥ " उत्पत्तिनिमित्तत्वात् " इतिप्रकृतम्, भुक्तं पीतम् माहारस्तस्य पक्तिनित्तं रसद्रव्य मातृशरीरे चोपचीयते. वीजे गर्भाशयस्थे वीजसमानपाकं मात्रया चोपचयः पीजे यावद् व्यूह- समर्थः संचय इति. संचितं चाऽबुंदमासपेशीकलककण्डरशिरःपाण्यादिना च व्युहेन इन्द्रिया- धिष्ठानभेदेन व्यूद्यते. व्यूहे च गर्भनाड्यावतारित रसद्रव्यमुपचीयते यावत् मसवसमर्थमिति । न चायमनपानस्य स्थाल्यादिगतस्य कल्पते इति, एतस्मात् कारणात् कर्मनिमित्तत्वं शरीरस्य विज्ञायते इति ।। ६६ ।। गर्भवासेनाऽनुभवनीयम्- भोग्य नास्ति पित्रो = मातापित्रोरपि पुत्रलक्षणफलेनानुभवनीये भोग्ये कर्मणी स्त तानि हि फर्माणि मातुर्गर्भाश्रये भूतेभ्य = शुभशोणितादिभ्य शरीगेत्पत्तिप्रयोजकानि भवन्ति इति शरीगेपत्ते कर्मसापेक्षत्व सिद्ध तथा बीजानुविधानम्= मातापितृसादृश्यमपि शरीरो- त्पत्ते जपूर्वक्त्वे एव सभवतीति पीनानुविधानमुपपन्नमित्यर्थ । अत्र- "वीजानुविधानाय यजातीयो तस्य पितरौ तन्नातीय सभवतीति " इति वार्तिकम् । किं वा शरीरोसते कर्मसापेक्षत्वे एव बीजानु विधानम् उक्तवीजपूर्वकत्व समवति अन्यथा पापाणाद्युत्पत्तिवत् कर्मसापेक्षत्व न स्यान्न चैवमस्तीति कर्मसापेक्षत्वेन बीजानुविधानमप्युपपन्नमित्यर्थ ।। ६५ ॥ शरीरोत्पत्ते कारणान्तरमप्याह- तथेति, यथोचनीजस्य शरीरोत्पत्तिकारणत्व तथा मातापित- फर्नुकस्याहारस्य= भोजनस्यापि शरीरोत्पत्तिकारणत्वमस्ति- तादृशभोजन विनोक्वीनस्यासमवात, साक्षादप्याहाररसेन गर्भाशये शरीर वर्धते पापाणाद्युत्पत्तौ तु नाऽऽहारस्य कारणत्वमिति न शरीरो- पत्तौ पाषाणाद्युत्पत्तिदृष्टान्त सभवति- पम्यादिति सूनार्थ । व्याच - उत्पत्तीति, प्रकृतम् पूर्व- सूत्रादनुवर्तनीयमित्यर्थ । आहारपदार्थमाह- मुफ पीतमिति, तस्य= आहारस्य, पक्तिनिवृत्तम्- जाठरामिकृतपान सपन्नम् , उपचीयते= सचित भवति, तत्र चीजे गर्भाशयरथे सति वस्य बीजस्य पुरपशुप्रस्य यावत्- यावत्कालपर्यन्त व्यूहसमर्थ - शरीररूपेण परिणामसमर्थ सचय = पुष्टिर्भवति तावत्पर्यन्त अर्थात् शरीरसिद्धिपर्यन्त बोजेपि वीजसमानपाकम्- वीजपाकानुकूल किं वा धीगेन सह पाकयोग्य मात्रया किंचित् किंचित् तस्य रसद्रव्यस्य उपचय सचयो भवति, बीजसमानपाकमिति क्रियाविशेषणम् । अग्रिमप्रक्रियामाह- सचितमिति, चीगे सचिव च तद्रसद्रव्य प्रमेणार्बुदादिरूपेण व्यूद्देन- पिण्डरूपेण इन्द्रियाधिधानभेदेन- चक्षुरादिगोलकादिविशेषरूपेण व्यूह्यते- परिणमत- पिण्डावस्था प्राप्नोतीत्यन्वय । गर्भाशयस्थितस्य बीजस्य अमेणाऽबुंदादिलक्षणा अवस्था भवन्ति, अपुर्दावस्था बुद्धदावस्था तनो मासावस्था तत्त पेशी पिष्टसदृशावस्था ततोपि घनावस्था कलकावस्था तत कण्डरावस्था- लम्बायमानपिण्डावस्था नत शिरपाण्याग्रहाना प्रापश्यमित्यनुसधेयम् । उक्त च याज्ञवल्क्यस्मृतौ--- "प्रथमे मासि सप्लेदभूतो धातुर्विमूच्छित । मास्यऽमुंद द्वितीये तु तृतीयेऽङ्केन्द्रियैर्युत ॥" इति । अमिमप्रक्रियामाह्- न्यूहे इति, व्यूहे- पिण्ड गर्भाशयम्धे । यारत्सवममर्थम् = प्रसवपर्यन्तमित्यर्थ । पूर्वपक्षिमते घाघरमाह-न चेति, अन्नपानस्य स्थाल्यादिस्थितस्य अयम् शरीरम्पेण परिणामोन भरवि तस्मात् शरीरस्य कर्मजन्यत्र विज्ञायते इत्याह -तरमादिति, यदि कर्मनिरपक्षेभ्योपि भूतेभ्य शरीरी- त्पत्ति स्यात्तदा स्यात्यादिगतेभ्योपि स्यात् न च भवतीति कर्मसापेनत्व सिद्धम्, भूनानि च शरीरो. त्पादकानि मन्नादिल्याण्येवेत्यनुम्मधेयम् । वस्तुनातु नेद पायक सनोपकरमिति 'यदि फर्मनिरपेभन्य गरीरोत्सत्ते' स्याचदा सतानरहितत्व पश्यापि न स्यात् । इविवक्तव्यम् ।। ६६ ।। - ·शरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम् । ३३५ प्राप्तौ वानियमात् ।। ६७॥ न सबों दम्पत्योः संयोगो गर्भाधानहेतुर्दृश्यते. तत्राऽसति कर्मणि न भवति सति च भवतीत्युपपन्नो नियमाभाव इति । कर्मनिरपेक्षेषु भूतेषु शरीरोत्पत्तिहेतुपु नियमः स्यात्- न छात्र कारणाभाव इति ॥ ६७ ॥ अथापि- शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥ ६८॥ यथा खल्विदं शरीरं धातुप्राणसंवाहिनीनां नाडीनां शुक्रान्तानां धातूनां च स्नायुत्वग- 'स्थिशिरापेशीकललकण्डराणां च शिरोवाहूदराणां सक्थ्नां च कोष्ठगानां वातपित्तकफानां च मुखकण्ठहृदयाऽऽमाशयपकाशयाऽधास्रोतसां च परमदुःखसंपादनीयेन संनिवेशेन व्यूहितम् अशक्यं पृथिव्यादिभिः कर्मनिरपेक्षरुत्पादपितुमिति कर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति विज्ञायते, एवं च मत्यात्मनियतस्य निमित्तस्याऽभावाद् निरतिशयरात्मभिः संबन्धात् सर्वात्मनां च समान: ननु कर्मनिरपेक्षत्वमतेति यद् यथा भवति तत् तथैव भवति नान्यथा, अन्यथा कर्मसापेक्षभूते- भ्योपि स्याल्यादिगतेभ्यः कथं न शरीरमुत्पद्यते इति चोद्यस्य संभवात् तथा च गर्भाशयगतेभ्य एवं कर्मनिरपेक्षेभ्योपि भूतेभ्यः शरीरमुत्पद्यते न स्थाल्यादिगतेभ्य इति नियम उपपद्यते इत्याशङ्कयाह- प्राप्ताविति, प्राप्ती स्त्रीपुरुपयोः संयोगे सत्यपि कदाचिन् गर्भाधान शरीरोत्पत्तिा न भवतीत्यरमाद- ऽनियमादपि कर्मसापेक्षत्वं सिद्धम् अन्यक्षा कर्मसापेक्षत्वाभावेन स्त्रीपुरुषयोः संयोगे सत्यवश्यं गर्भावानं स्यात् न चैवं नियमोस्तीति तादृशनियमाभावादपि कर्मसापेक्षत्वं सिद्धमिति सूत्रार्थः । व्यावष्ट- नेति, तत्र एवं सति कर्मणां कारणत्वस्वीकारे, गर्भाधानमितिशेषः, नियमाभावगर्भाधाननियमस्याभाव उपपन्नस्तेन प्रकारान्तरासंभवात् कर्मसापेक्षत्वं सिमित्यर्थः । पूर्वपक्षिमते बाधकमाह- कर्मेति कर्मनिर- पेक्षाणां भूतानां शरीरोत्पत्तिकारणत्वे स्त्रीपुरुषसंयोगे गर्भाधानस्य नियमः स्यादित्यर्थः, नियमापत्तो हेतुमाह-न हीति, अन= पूर्वपक्षिमते स्त्रीपुरुषसंयोगे जाते गर्भाधानस्य कारणाभावो नास्ति येन गर्भा- धानाभाव उपपद्येत, अस्मन्मते तु कर्मरूपकारणस्याभावाद् गर्भाधानाभाव उपपद्यते इति कर्मसापेक्षत्र सिद्धमित्यर्थः ।। ६७ ॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- अथापीति, किं चेत्यर्थः । अत्र- " मन्वात्मनां विभुत्वात् सकलशरीरैः संबन्धादिदं शरीरमस्येवात्मन इतिनियमै को हेतुरित्यस्योत्तरद्वारकं मूत्रम्" इति श्रीगुरुचरणाः । किं वा ननु यदा न गर्भाधानं तदा न दम्पत्त्योर्वासवः संयोग इत्याशङ्कय तादृशसंयोगाभायोपि कर्मसापेक्षत्वं विना नोपपद्यते- प्रकारान्तरासंभादित्याह- शरीरति, यथा शरीरोत्पत्तिकारणं कर्म तथा स्त्रीपुरुपयोः संयोगोत्पत्तिकारणमपि कमैंव तथा च सति कर्मणि गर्भाधानहेतुः संयोगो भवति नान्यथेति संयोगानियमोपि कर्मसापेक्षत्वेनोपपद्यते इति सूत्रार्थः, किंवाऽऽत्मनां विमुत्वेन सर्वशरीरैः संयोगे सत्यपि सुखादिहेतुभूतो यः शरीरविशेषेण संयोगस्तस्यापि किं वा भोगव्यवस्थाया अपि निमित्त फैमवेति सूत्रार्थः । सर्वशरीरेषु भोगाभावादयं संयोगविशेषः सिद्ध एव । व्याचष्टे- ययेति, अनेन मन्थेन कर्मनिरपेक्षभूतानां शरीरोसादकत्वासंमवमुपपादयति, यया व्यूहितमित्यन्वयः, सायु:- संधियन्धनप. दार्थः, सहनामिति- "सक्थि क्लीय पुमानूरः" इत्यमरः, आमाशयः- अपकमलाशयः, पक्काशयः- पकमलाशयः, अधःस्रोतः= अधोमार्गः, स्पष्टमन्यन् , परमदुःससंपादनीयेन- परमदुःसमोगयोग्येन अशक्येन वा उक्तनाड्याद्यगानां संनिवेशेन यथा न्यूहितम्- संपन्नं शरीरं तया कर्मनिरपेः पृथिव्यादि. भूतैरुत्पादयितुमशक्यमेवेति कर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति विज्ञायते इत्यन्वयः । पूर्वपक्षिमतं बाधक माह- एवं चेति, चैत्रादीनां मैत्रादिभोगस्यानुभवो न भवतीति प्रत्यप्रसिद्ध तदनन पnिima ·, प्रसन्नपदापरिभूपितम् [३ अध्याये. २आहिके- पृथिव्यादिभिरत्पादितं शरीरं पृथिव्यादिगतस्य च नियमहतोरभावान् सर्वात्मनां सुखदुःखसं- वित्तिसाधनं समान प्राप्तम् , यत्तु प्रत्यात्म व्यवतिष्ठते तत्र शरीरोत्पत्तिनिमित्त कर्म व्यवस्थाह- तुरिति विज्ञायते, परिपच्यमानो हि प्रत्यात्मनियतः कर्माशयो यस्मिनात्मनि वर्तते तस्यैवोपभो- गायतनं शरीरमुत्पाद्य व्यवस्थापयति, तदेवं शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगनिमित्तं कर्मेति विज्ञा- यते । मत्यात्मव्यवस्थानं तु शरीरस्यात्मना संयोग प्रचक्ष्महे इति ॥ ६८॥ एतेन नियमः प्रत्युक्तः ॥ ६९ ॥ नोपपद्यते तथा हि चैत्रात्मनस्तेनैव शरीरेण भोगसंपादकः संनन्ध इत्यस्य निमित्तं प्रत्यात्मनियतं नास्ति- आत्मनां निरतिशयलेन- समानरूपत्वेन कातिरिक्तनिमित्तविशंपाश्रयत्वासंभवान्. निरति- शयैरेवात्मभि शरीगणां संवन्धोस्तीति सर्वात्मभोगजनकत्वं स्यादेव, तथा सर्वात्मनां समानः सर्वात्म- साधारणैः पृथिव्यादिभूतैः शरीरमुत्पादितमस्ति पृथिव्यादिषु च चैनारमादिसंबन्धनियामको हेतुर्नास्ति तथा च यथारमसु संबन्धनियामको नास्ति आत्मनां निरतिशयत्वात् तथा शरीरप्वपि संपन्धनियामको न संभवति- शरीरकारणीभूतानां पृथिव्यादिभूतानां सर्वात्मसाधारणत्वात् तथा च कर्मनिरपेक्षभूतेभ्य उत्पन्नं यापच्छरीरं समानम्= समानभावेन= अविशेपेण सर्वेपामात्मनां मुसादिज्ञानसाधकं प्राप्त स्यादित्यन्वयः, न चैवमस्तीत्याह- यत्त्विति, यच्च शरीरं प्रत्यात्म व्यवतिष्ठते= व्यवस्थया वर्तते एकस्यैवात्मनः सुसादिसाधनं भवति न संपामिति व्यवस्था तत्र शरीरोत्पत्तिनिमित्त कर्मक व्यवस्था• हेतुरितिविज्ञायते- प्रकारान्तरासंभवात् । शरीरकारणीभूतस्य फर्मण एतद्व्यवस्थाहेतुत्वमुपपादयति- परिपच्यमान इति, यस्यात्मनः कर्मणा शरीरमुत्पन्नं तच्चरीरं तस्यैवात्मनो भोगसाधनं भवति मान्य. स्येत्यर्थ , परिपन्यमान फलोन्मुसा, प्रत्यात्मनियतः= तत्तदात्मव्यक्तिसमयेतः, कर्माशय: अष्टम् व्यवस्थापयति उक्तभोगसाधनत्वव्यवस्था करोतीत्यर्थः । उपसंहरवि- तदेवमिति, मात्र शरीरोपत्ति- निमित्तत्ववत् । इति वक्तव्यमासीन् । प्रकृतसंयोगपदार्थमाह- प्रत्यात्मेति, यन् सलूक्तरूपं शरीरस्य प्रत्यात्मव्यवस्थानं तदेयात्मनः शरीरेण संयोग इत्युच्यते एतादृशसंयोगस्यापि कारणं पमरेत्यर्थः । किं वा यः सलु तेन तेन शरीरेण तस्य तस्यात्मनो भोगकारणीभूत: संयोगः स एव शरीराणां प्रत्यात्मव्य- यस्थानमित्युच्यते इत्यर्थः ॥ ६८॥ उक्तमन्यत्रातिदिशति- एतेनेति, एतेन= "शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् ॥ इत्यादिसूनः शरीरोत्पत्या. धीमा कर्मसारवानिपत निम्मरपय. गरमपारियपि भामसापचयन, प्रयुक्त प्रत्याख्यात इत्यन्वयः, पूर्वपक्षिमते गरीगेत्पत्तेः कर्मनिरपेक्षत्वान् शरीराणामेकरूपत्वं प्राप्नोति- सरो- गत्वनीरोगत्वादिलक्षणस्य विविधौलमण्यस्य कारणासंभवात् , अरमन्मते च कर्मसापेक्षत्वान् शरीराणा विविधवलक्षण्य तन् संभवतीति फर्मनिरपेक्षत्वनाऽऽअद्यमानः शरीराणामेकरूपत्वनियमः प्रत्याप्यात इति सूत्रार्थः। नियमो होररूपतेति अनियमः= अनेकरूपता परस्परवैलक्षण्यमिति पदार्थः । अत्र- "ये तु मेनिर न मनियन्धनः गरीरसर्गोऽपि तु प्रकृत्यादिनियन्धन - प्रकृनयो हिसयमेव धर्माधर्मम्पनिमि- तानपेमा. सत्वरजस्तमोरूपतया प्रवृत्तिशीलाः स्वं स्व विकारमारमन्ते प्रतिवन्धापगममात्र तु धर्माधर्मा- वपेक्षन्ते. सद् यया कृषीवल: केदारादपा पूर्णात् पेटारान्तरमपूर्णमाऽऽपिशावयिपुरपा सेतुमात्रं भिन्नति तास्तु निम्नाभिसर्पणस्वभावा अपहतसेतरः स्वयमेव फेदारमारावयन्ति एवमाहावयन्ति प्रतियोगि विकारानिनि यथाडु:- "निमित्तमप्रयोजक प्रधनीनां वरणमैदास्तु ततः त्रिवन्॥ (योगसूत्रम्) इति तान् प्रत्याह- एतेनानियमः प्रत्युक्तः" इति वात्पर्यटीका, तदेतद् योगमाप्यचन्यादतृतीयमूने द्रष्टव्यम् । यस्तुतम्नु "एनेनानियमः प्रत्युक्तः" इत्येवं यः मूत्रपाटः स तु न संगतः प्रतिमाति- एन- पूर्वमत्रोतकर्मसापेनाऽनियमपदार्थम्य प्रत्यास्यानासंमवान् । अनियम इविपाठाप्रपशे नु "प्रन्युक्त" इत्यम्य 'उपपादिवः' इत्ययों वक्तव्यः । " ·शरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम् । योऽयमकर्मनिमित्ते शरीरसमें सति नियम इत्युच्यतै अयम्- "शरीरोत्पत्तिनिमित्तान संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ६८" इत्यनेन प्रत्युक्तः । कस्ताक्दयं नियमः१. यथैकस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वेपामिति नियमः, अन्यस्याऽन्यथा अन्यस्याऽन्यथा इत्यानियमा= भेदाच्यात्तिविशेष इति, दृष्टा च जन्मन्यावृत्तिः- उच्चाभिजनो निकृष्टाभिजन इति. प्रशस्त निन्दितमिति. व्याधि- बहुलम्, अरोगमिति. समग्र विकलमिति. पीडाबहुलं सुखबहुलमिति. पुरुपातिशयलक्षणोप- पन्नं विपरीतमिति. प्रशस्तलक्षणं निन्दितलक्षणमिति. पद्धिन्द्रियं मृद्विन्द्रियमिति. सूक्ष्मश्च भेदो- ऽपरिमेयः, सोयं जन्मभेदः प्रत्यात्मनियतात् कर्मभेदादुपपद्यते । असति कर्मभेदे प्रत्यात्मनियते निरतिशयवादात्मनां समानत्वाच्च पृथिव्यादीनां पृथिव्यादिगतस्य नियमहेतोरभावात् सबै सर्वात्मनां प्रसज्येत, न विदमित्यम्भूतं जन्म, तस्माद् नार्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति ॥६९।। व्याचष्टे- योयमिति, शरीरस अकर्मनिमित्ते= कर्मनिरपक्षे सति योऽयं पूर्वपक्षिमतेन नियमः सर्वेषां शरीराणामेकरूपत्वनियमः प्राप्नोति- परस्परं वैलनण्यस्य कारणासंभवात्- वैलक्षण्यकारणी- भूतानां कर्मणां कारणत्वास्वीकारात् इत्युच्यते. किं वा यः खलूक्तो नियम इत्युच्यते अयम्- सोपि "शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्" इत्यनेन सूत्रेण प्रत्युक्तः- प्रत्याख्यातः- अरमन्मत सर्वत्र कर्मसापेक्षत्व- स्वीकारेण कर्मभिरेव दृष्टं शरीराणां वैलक्षण्यमुपपद्यते एवेति न शरीराणामेकरूपत्वनियमः प्राप्नोतीत्यर्थः । "अनियमः" इतिपाठस्तु न संगतः । नियमपदार्थ जिज्ञासते- फ इति । नियमस्वरूपमत्राह- यथेति, यथा- यादृशः, तथा तादृशः, सर्वेपामात्मनाम् , यावच्छरीराणामेकरूपत्वमेवात्र नियमपदार्थ इत्यर्थः । अनियपदार्थमाह- अन्यस्येति, अन्यस्यात्मनः, अन्यथा विलक्षणम् , अनियमः- परस्परं भेदः, मेदश्च व्यावृत्तिविशेषः= परस्परवलक्षण्यमित्यन्वयः, सर्वेषामपि शरीराणां यत् परस्परवलक्षण्यं तदेवानियम. पदार्थोऽवेत्यर्थः । अत्र- "क: पुनरयं नियम: ?, यथैकस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वात्मनामिति नियमः, अन्यस्यान्यथा अन्यस्यान्यथा इत्यनियमः भेदः= व्यावृत्तिः, दृष्टः शरीरभेदः प्राणिनामनेकरूपःस फर्मनिरपेक्षभूतैः शरीरारम्भ न युक्तः, फर्मणां भेदात् शरीराणि भिद्यन्ते इति युक्तम्” इतित्राति- कम् । ननु यदि शरीराणां परस्परवैलक्षण्यं स्यात् तदा स्यादपि कर्मसापेक्षत्वमित्याशय शरीराणां परस्परवलक्षण्ये प्रत्यक्षप्रमाणमाह- दृष्टेति, जन्मव्यावृत्तिः- शरीराणां वैलक्षण्यम् , पैलमण्यमाह- उञ्चेति, उच्चाभिजन:- कश्चिदुचकुलप्रसूतः कश्चिद् निकृष्टकुलप्रसूतो देह इति वैलक्षण्यं प्रत्यक्षमेव तय फारणं विना न संभवति तत्र कारणान्तरासंभवात् कर्मैव तकारणमित्यर्थः एवमप्यन्त्रयः । प्रशसम्- सुन्दरं निन्दितम्= पुरूपं शरीरम् , समग्रम्- समप्राणयुचम्, विफलम् अङ्गहीनम्, पीडा- दुःपम, पुरुषातिशयलक्षणोपपन्नम्- पुरुषोत्कर्षसूचकैराजानुबाहुत्वादिलक्षणयुक्तम्, विपरीतम पुरपापकर्पसूचक लक्षणयुक्तम्, प्रशस्तलक्षणम्- मुन्दरावयवसंनिवेशयुक्तम् , उक्तविपरीतं च निन्दितलक्षणं शरीरम, पहिन्द्रियम्- समर्थेन्द्रिययुक्तम्, मृद्विन्द्रियम्= असमन्द्रिययुक्तम्, एते स्थूला मेदाः सर्वजनप्रत्यक्षाः, सूक्ष्ममंदानामपरिमितत्वमाह- सूक्ष्मधेति । स्वमतेनोपसंहाति- सोयमिति, जन्ममेर शरीराणां लक्षण्यं प्रत्यात्मनियतात् कर्मभेदादुपपद्यते नान्यवेत्यन्वयः । पूर्वपभिमते यामाह- समीति, मत्यात्मनियते सत्यात्मसंबद्ध कर्मभेदे असतीत्यन्वयः, पूर्वपक्षिमते कर्मसापेक्षत्वमपि नालि मात्मम्पपि अतिशय विशेपो नास्ति पृथिव्यादिभूतानां च समसाधारणत्वात् पृथिव्यादिष्यपि नियमहेतु:- शरीरसंयोगादिनियमहेतुर्नास्तीति सर्वशरीरगत सर्व मुसादिकं सर्वात्मनां प्रसज्येन तथोक्तौरमण्यमाप नोपपद्यते-कारणामावादित्ययः । विपक्षे प्रत्यक्षावमाह-न विति, इदं जन्म भरीरम् इत्यम्भूतम- सारमसाधारणम् अविलक्षणं चतुनास्ति तया चाऽसाधारणसविलगत्ययोरुपपत्त्यर्थ फर्ममानलमा श्यामिति मानिमित्तामलक्षणनिमित्तरहिता मरोगेत्पत्तिः मंभवनीत्यन्वयः, स्टमन्यत् ॥६ ·प्रसन्नपदापरिभूषितम् [ ३ अध्याये. २आहिके- उपपन्नश्च तद्वियोगः- कर्मक्षयोपपत्तेः ॥ ७० ॥ कर्मनिमिचे शरीरसगै तेन शरीरेणात्मनो वियोग उपपन्नः । कस्मात ?, कर्मक्षयोपपत्तेः- उपपद्यते खलु कर्मक्षयः सम्यगदर्शनात् , प्रक्षीणे मोहे वीतरागः पुनर्भवहेतुकर्म कायवाङ्मनो- भिर्न करोति इत्युत्तरस्याऽनुपचयः पूर्वोपचितस्य विपाकमतिसंवेदनात् मक्षयः, एवं प्रसव्हेतो- रभावात् पतितेऽस्मिन् शरीरे पुनः शरीरान्तरानुत्पत्तेरपतिसंधिः । अर्मनिमित्ते तु शरीरसर्गे भूतक्षयानुपपत्तेस्तद्वियोगानुपपत्तिरिति ॥ ७० ॥ तदऽदृष्टकारितमितिचेत ? पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे ॥ ७१ ।। अदर्शनं खलु अदृष्टमित्युच्यते. अदृष्टकारिता भूतेभ्यः शरीरोत्पत्तिः । न जावऽनुत्पन्ने शरीरं द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यति. तचास्य दृश्यं द्विविधम् - विषयश्च नानात्वं चाऽव्यक्ता- मनोः तदर्थः शरीरसर्गः, तस्मिन्नध्वसिते चरितार्थानि भूतानि न शरीरमुत्पादयन्तीति कर्मसापेक्षत्वमते स्वकीये अपवर्गोपपत्तिं किं वा मरणोपपत्तिमाह- उपपन्न इति, तद्वियोगः-दारीर- वियोगः मृत्युरपवर्गश्चाप्युपपन्न:- कर्मयोपपत्तेः- शरीरसंयोगकारणीभूतानां कर्मणां फलभोगेन क्षये जाते शरीरवियोगः संभवत्येव, कर्मनिरपेक्षत्वमते तु शरीरवियोगकारणासंभवाद् शरीरवियोगो नोपपद्यते इतिसूत्रार्थः, उपपन्नश्चेति वाक्यं न प्रधानं सूत्रमित्यपि केचित् । व्याचले- कर्मनिमित्ते इति । उक्त हेतुं जिज्ञासते-- करमादिति । हेतुमाह- कर्मक्षयेति । कर्मक्षयोपपत्तिमाह- उपपद्यते इति, सम्यग्- दर्शनात्= पोडशपदार्थविवेकज्ञानात् किं वा स्वस्वमतानुसारेण तत्त्वज्ञानात् , अयं च कर्मक्षय आत्य- न्तिको मोक्षाव्यवहितपूर्वो विज्ञेयः । उक्तमुपपादयति- प्रक्षीणे इति, वीतराग:- गगहीनः पुरुषः पुनर्भवहेतुभूतम् पुनर्जन्महेतुभूतं कर्म कायवाड्मनोभिर्न करोतीति उत्तरस्य कर्मणोऽनुपचयः- संचयाभावः सिद्धः पूर्वोपचितस्य च कर्मणो विपाकप्रतिसंवेदनात्= भोगात् प्रक्षयो भवतीति फर्मश्य उपपन्नः । उपसंहरति- एवमिति, एवम् उक्तप्रकारेण कर्ममये सति अस्मिन् वर्तमाने शरीर पतिते प्रसवहेतोरभावात् जन्महेतुभूतकर्मणामभावात् पुनरस्यात्मनः शरीरान्तरं नोत्पद्यते इत्यऽप्रतिसन्धिः- शरीरवियोगः किं वा शरीराऽसंबध आत्यन्तिकः सिद्धस्तेन मोसोपि सिद्धः कर्मसापेक्षत्वमत इत्य- न्वयः । पूर्वपक्षिमते बाधकमाह- अकौति, पूर्वपक्षिमते तु कर्मनिरपेक्षाणामेर भूतानां शरीरकारणत्वं तत्र भूतभयश्चानुपपन्न इति तद्वियोगानुपपत्तिः शरीरवियोगो नोपपद्यते- शरीरकारणीभूतानां भूनानां क्षयासंमनादित्यन्वयः, स्पष्टमन्यत् । प्रक्षीणे मोहे इत्यादिकं सर्व दुःरजन्मप्रवृत्तीतिसूत्र भाष्ये द्रप्रयम् ॥ ७० ॥ ननु तन तयोः प्रकृतिपुरपयोर्यद् अदष्टम् - अदर्शनं सवारितम् सत्कृतः शरीरसंयोग इति प्रतिपुरुपदर्शनेन शरीरसंयोगो निवर्तते इति नारमन्मते मोक्षानुपपत्तिरित्याशक्ते- तदिति, अन दोपमाह- पुनरिति, अपवा= मोक्षावस्थायामपि प्रतिपुरपदर्शनयारणस्यामंभवाददर्शन प्राप्तमिति सेनादर्शनेन अपरानन्तरमपि तासगा- गरीरसंयोगासन इति पूर्वपक्षिमते दोष इन्मूिधार्यः । व्याचटे- अदर्शनमिति, मुरघटकादृष्टशब्देन प्रतिपुरपयोग्दर्शनं प्रायमित्यर्थः । अष्टकाग्निा- प्रकृतिपुरधादर्शनकता । पूर्वपक्षी स्वमतमाह-न जात्वियादिना, द्रष्टा आरमा, निगयतन:- निरा. श्रया- शरीररहितः, पश्यति- द्रष्टुमर्हति, तया च दृश्यदर्शनार्यमेव शरीरमित्यर्थः । सयदेविष्यमाह- तथेति, अस्य- आत्मनः, विषयाः शमसादयः, अव्यक्तात्मनो:- प्रकृतिपुरपयोः नानात्वम् मंदन रश्यः, शरीरसर्गच ता:- उत्तद्विविधतश्यदर्शनार्थ:-शोर बिना दृश्यदर्शनासंभवादित्यर्थः, नरिमन शार्शने अवसिने सगाने सति मगरातगेलसे: फलभूनम्य दर्शनम्य समाम्या परिमार्थानिक पुनः- ·शरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम् । ३३९ उपपन्नः शरीरवियोग इति, एवं चेन्मन्यसे ? पुनस्तत्मसङ्गोऽपवर्ग= पुनः शरीरोत्पचिः प्रसज्यते इति- या चानुत्पन्ने शरीरे दर्शनानुत्पचिरदर्शनाभिमता या चापवर्गे शरीरनिवृत्तौ दर्शनानु- सत्तिरदर्शनभूता नैतयोरदर्शनयोः क्वचिद् विशेष इत्यदर्शनस्यानिवृत्तेरपवर्गे पुनः शरीरो- त्पत्तिप्रसङ्ग इति ।। चरितार्थता विशेष इति चेत् ? न- करणाऽकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ चरितार्यानि भूतानि दर्शनावसानाद् न शरीरान्तरमारभन्ते इत्ययं विशेषः. एवं चेदु- . च्यते ? न- करणाकरणयोरारम्भदर्शनाव= चरितार्थानां भूतानां विषयोपलब्धिकरणात् पुनः पुनः शरीरारम्मो दृश्यते. प्रकृतिपुरुपयोर्नानात्वदर्शनस्याऽकरणाद् निरर्थकः शरीरारम्भः पुनः पुनर्दृश्यते. तस्मादकर्मनिमित्तायां भूतसृष्टौ न दर्शनार्था शरीरोत्पत्तिर्युक्ता. युक्ता तु कर्मनिमित्ते सर्गे दर्शनार्या शरीरोत्पतिः। कृतार्थानि भूतानि शरीरं नोत्पादयन्तीति शरीरवियोगः= मोक्षोऽरमन्मतेप्युपपन्न इत्यर्थः । पूर्वपक्षमुप. संहरति- एवं चेदिति । उक्त दोपमाह- पुनरिति । उक्तं व्याचप्टे- पुनरिति, पुनः मोक्षानन्तरमपि । मोक्षानन्तरमपि पूर्वपक्षिमते संसारापत्तिमुपपादयति- या चेति, अदर्शनाभिमता- मदर्शनारया, एतयोः शरीरोत्पत्तिपूर्वभाविनः मोक्षावस्थाभाविनश्चादर्शनस्य न कचित् कस्मिंश्चिदप्यंशे कश्चि- विशेष उपलभ्यते, अपवर्गे: मोक्षावस्थायामपि अदर्शनस्याऽनिवृत्तेः= सत्वादेव पुनः= मोक्षानन्तरमपि शरीरसंबन्धः स्यादेवेत्यन्वयः, यदा हि प्रकृतिपुरुपादर्शनमेव शरीरकारणं तदा तादृशादर्शनं यथा शरीरोत्पत्तेः पूर्व संभवति तथा मोक्षावस्थायामपि संभवति- दर्शनकारणाभावात् पूजातदर्शनस्य च क्षणिकत्वेन विनाशादिति तादृशादर्शनेन मोक्षानन्तरमपि शरीरसंयोगः स्यादेवेत्यर्थः, स्पष्टमन्यत् ।। यदऽदर्शनयोरविशेष उक्तस्तत्र विशेपमाह- चरितार्थतेति, शरीरोत्पत्तेः पूर्व भूतानां परितार्थता नालि- भोगस्याऽवशेपात्. अपवर्गे जाते तु मोगाभावाद् भूतानां चरितार्थता भवतीत्ययं विशेपस्वथा चैवाशचरितार्थतया प्रतिबन्धात् मोक्षानन्तरं शरीरसंबन्धाभाव उपपद्यते इत्यर्थः । एतन्निराकरोति- नेति, परिहारहेतुमाह- करणेति, द्विविधं हि दृश्यमुक्तं तत्र पूर्वजन्मनि शब्दादिदृश्यदर्शनस्य करणं संपादनं जातमेव प्रकृतिपुरुपयो ददर्शनस्य च संपादनं न जातमिति दृश्यदर्शनस्य करणाऽरणयोः गरी रारम्भः= शरीरोत्पत्तिः समानैव दृश्यते इति विषयोपभोगसंपादनेन चरितारपि भूतैरत्तरोत्तरं शरीरोत्सत्तिर्यथा मोक्षापूर्व दृश्यते तथा मोक्षानन्तरमपि स्यादेवेति दोषस्तत्वस्थ एवेत्यर्थः । पूर्वपझं व्यावटे- चरितार्थानीति, दर्शनाक्सानात्-दृश्यदर्शनममाप्त्या चरितार्थानीत्यन्वयः । उत्तरमाह-मैति । तकं ध्याचले- चरितार्थानामिति, विषयोपलधिकरणार- विषयोपभोगसंपादनान् चरितार्यानाम् चरितार्थैरपि भूतैर्यथा मोक्षात्पूर्व पुनः पुनः गरीरोत्पादनं दृश्यते तथा मोक्षानन्तरमपि चरितारपि भूतैः शरीरोत्पादनं स्यादिति मोक्षानन्तरमपि शरीरसंयोगात् समसान्त्वापत्तिस्तद्वस्थीति दृश्यदर्शन करणपक्षेपि शरीरारम्भ आपाते इत्यन्वयः, दर्शनम्याकरणपटे व्यर्थमपि गरीरारम्भमाह-प्रतीति, पानात्वदर्शनस्य मेदर्शनस्यैर प्रधानत्वेन तदकरणान् भरीरारम्भो निरर्थक इतिमारः। उपमंडरति- उस्मादिति, अर्मनिमित्तायांभूतमृष्टी- पूर्वपक्षिमने शरीरोत्पचिर्दर्शनार्या प्रतिगामेददर्शनार्या न संमवति- मद्यावधि भेददर्शनस्याजावत्यात, अन्यथा फल्सारमालिकारीग्मयोगेनेर तारामंदी तस्य सिद्धिः स्यात् तथा पापेतनशरीग्योगो न स्यादिनि शरीराभाव पर म्यादित्यर्थः । मग नगरी प्रत्तेर्दर्शनार्ध-वसंभवगाह- युकेति, कासापेभन्मने तु कर्मणागवावधि भयाभाग मेददर्शनोन्यादा - ·३४० प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २आहिके- कर्मविपाकसंवेदनं दर्शनमिति तददृष्टकारितमिति च कस्यचिद् दर्शनम् अष्टं नाम परमाशूनां गुणविशेषः क्रियाहेतुस्तेन प्रेरिताः परमाणवः संमूछिताः शरीरमुत्पादयन्तीति तद् मनः समाविशति स्वगुणेनादृप्टेन प्रेरितम्. समनस्के शरीरे द्रष्टुरुपलब्धिर्भवतीति । एतस्मिन् वै दर्शने गुणानुच्छेदात पुनस्तत्मसङ्गः- अपवर्गेऽपवर्गे शरीरोत्पत्ति:-- परमाणुगुणस्यादृष्टस्याऽनु- च्छेद्यत्वादिति ॥ ७१ ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वाच संयोगानुच्छेदः ॥ ७२ ॥ मनोगुणेनादृष्टेन समावेशिते मनसि संयोगव्युन्छेदो न स्यात्. तत्र किंकृतं शरीरादप- सर्पणं मनस इति? । कर्माशयक्षये तु कर्माशयान्तराद् विपच्यमानादपसर्पणोपपत्तिरिति । अदृष्टा- देवापसर्पणमितिचेत् ?, योऽदृष्टः शरीरोपसर्पणहेतुः स एवापसर्पणहेतुरपीति न- एकस्य जीवन भायणहेतुत्वानुपपत्तेः एवं च सति एकमदृष्टं जीवनमायणयोर्हेतुरितिप्राप्त नैतदुपपद्यते ।।७२ ।। र्मणां चाभिमुख्याभावेनाऽजातेपि भेददर्शने भेददर्शनार्या शरीरोत्पत्तिः संभवतीत्यर्थः प्रतिभाति, अन्यत्तु भाष्यकार एव विज्ञानातीत्यलम् ।। परिहतु जैनमतमुपक्षिपति- कर्मेति, यत् कर्मविपाकसंवेदनम्= कर्मफलभोगः किं वा कर्मफलभोग. ज्ञानं तदेव दर्शनं तचादृष्टजन्यमिति कस्यचित्-जिनस्य दर्शनम् । उक्तं व्याचप्टे- अदृष्टमिति, तेन= अ- दृष्टेन, संमृच्छिता:- संयुक्ताः, तत्= शरीरमुत्पन्नम् , स्वगुणेनादृष्टेन प्रेरितं मनः शरीरे समाविशतीत्य- न्वयः, द्रष्टुः= आत्मनः, उपलब्धिः विपयोपलब्धिः आत्मज्ञानं वा । उक्तमते दोपमाह- एतस्मिन्निति । उक्त व्याच - अपवगें इति, अत्र हेतुमाह- परमाणुगुणस्येति, उक्तमते शरीरोत्पत्तिकारणीभूतस्य पर- माणुगुणस्य विनाशासंभवादपवर्गानन्तरमपि शरीरोत्पत्तिः स्यादेवेत्यर्थः । पूर्वपक्षप्रतिपादनस्य याथात्म्यं तु जैनप्रन्थेष्वेव द्रष्टव्यम् । अत्र- "अपरे त्यार्हता अदृष्टं परमाणुगुणं वर्णयन्ति= पार्थिवादीनामणूनां मनसश्च गुणोऽदृष्टं तन पार्थिवाद्यां मणवः स्वादृष्टप्रयुक्ताः शरीरमारभन्ते मनश्च स्वगुणप्रयुक्तं शरीरमाविशति तञ्च स्वफादेवाऽदृष्टात् पुद्गलस्य मुखदुःसोपमोगं साधयति न तु पुगलस्य धमोऽष्टमिति. सारयवत्तेपा- मपि दिगम्बराणां पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवरों एतदुपपादयति" इति तात्पर्यटीका ।। ७१ ॥ उक्तजैनमते सूनकारोपि दोपमाह- मन इति, "संयोगानुच्छेदः" इत्यत्र 'संयोगस्यानुच्छेदः' इतिवक्तव्यमासीत् । उक्तरीत्या जैनमते शरीरसंयोगो मनःफर्मनिमित्तका= मनोवृत्त्यदृष्टनिमित्तकोस्ति सत्र मनोगुणस्यादृष्टस्य निवृत्त्यसंभवात् संयोगानुच्छेदः शरीरवियोगो नोपपद्यते इति मग्णानुपपत्ति- प्रसङ्ग इतिसूत्रार्यः । च्याचष्टे- मनोगुणेनेति, मनसि शरीर समावेशिते, संयोगव्युच्छेदः- शरीरमयोगा. भावो न स्यादित्यन्वयः । उक्तमतमाक्षिपति- तति, तत्र एवं सति, स्यादितिशेपः । स्वमते मरणोप- पतिमाह- फर्मेति, फर्मसापेक्षत्वमते तु शरीरसंयोगकारणीभूतकर्मणः क्षये जाते शरीरवियोगकारणी. भूताद् विपच्यमानान्= फलोन्मुसात् कर्माशयान्तरान्- कर्मान्तरादपसर्पणस्य-शरीरवियोगस्योपपत्तिः संभवति । नन्वस्मन्मतेप्युक्तादृष्टादेवापसर्पणम् = शरीरवियोग: संमववि संयोगवादित्याशहते- अष्टा- देवेति । उक्ते दोपमाह- य इति, शरीरोपसर्पणम्- शरीरसंयोगः, त्वन्मने एकम्यवादृष्टस्योपसर्पणाप- सर्पणहेतुत्वं प्राप्तं तत्तु न संभवतीत्यर्थः, मनम्येयस्यैशदृष्टस्य संमपान. अनेकादृष्टस्वीकार व सत्कार्य- योजीवनमरणयोर्युगपदापत्तिः स्यात्. प्रमेणानेकादृष्टम्वीकारे च प्रमनियामकाभावाद्विनिगमनाविन्द स्तत्राप्यदृष्टान्तरस्वीकारे चानरस्येति दोपा इत्याशयः । प्रतिपंधहेतुमाह- एकस्येति, मायणम: मृत्युः, जीवनप्रायणयोः परस्परविरोधात् तदुभयारणत्वमेकन्यादृष्टस्य न संभवतीलार्थः । उर विशयति- एवमिति, एवं च सति- नक्कपूर्वपक्षेण, उफ. परिहरवि- नैतदिति, स्पष्टमन्यन् ।। ७२ ॥ .

·- भारीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायमाप्यम्। नित्यत्वप्रसङ्गश्च- प्रायणानुपपत्तेः ।। ७३ ॥ विपाकसंवेदनात कर्माशयक्षये शरीरपातः मायणम्. कर्माशयान्तराच पुनर्जन्म । भूतमा- त्रातु कर्मनिरपेक्षात् शरीरोत्पत्तौ कस्य क्षयात् शरीरपात: प्रायणमिति १ प्रायणानुपपत्तेः खलु वै नित्यत्वप्रसङ्गं विद्मः, यादृच्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदानुपपत्तिरिति ॥ ७३ ।। "पुनस्तत्मसङ्गोऽपवर्ग७१" एतत्समाधित्सुराह- अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ।। ७४ ॥ यथाऽणोः श्यामता नित्या अग्निसंयोगेन प्रतिबद्धा न पुनरुत्पद्यते एवमदृष्टकारितं शरी- रसपवर्ग पुनर्नोत्पद्यते इति ।। ७४ ॥ न- अकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७५ ॥ नायमस्ति दृष्टान्तः, कस्माद ?, अकृताभ्यागमप्रसङ्गात्- अकृतम्- प्रमाणतोऽनुपपन्न तस्याऽभ्यागम: अभ्युपपत्तिः- व्ययसायः, एतत्श्रदधानेन प्रमाणतोऽनुपपन्न मन्तव्यम्', पूर्वपक्षिमते शरीरसंयोगस्य नित्यत्वापत्तिदोपमाह- नित्यत्वेति, प्रायणानुपपत्तेः- उत्तरीत्या मरणानुपपत्त्या शरीरसंयोगस्य नित्यत्वं स्यात् ततश्चापवर्गानुपपत्तिरपि पूर्वपक्षिमते विज्ञेयेति सूत्रार्थः । व्याच?- विपाकेति, विपाकसंवेदनात्= कर्मफलभोगात् , जन्मकारणमाह- कर्मेति, तदनेन स्त्रमते कर्मभिर्जन्ममरणयोरुपपत्तिः प्रदर्शिता । पूर्वपक्षिमते काका मरणानुपपत्तिमाह- भूतेति । मरणानुपपत्ती भरीरसंयोगस्य नित्यत्वापत्तिमाह-प्रायणानुपपत्तेरिति । ननु मरणं यादृच्छिकम् - निहेतुकमेव भवती. त्याशङ्कयाह- यादृच्छिके इति, मरणस्य निर्हेतुकत्ये प्रायणभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धस्य मृत्योग्नेकविधत्व. स्यानुपपत्तिरस्ति- कारणभेदं विना कार्यभेदानुपपत्तेरित्यर्थः, अस्मन्मते तु सर्वमिदं कर्मवैलमण्यादुपपद्यते इति न कोपि दोपः ।। ७३॥ अग्रिमसूत्रमवतारयति- पुनरिति, अपवर्गे जाते प्रदर्शितायाः शरीरसंयोगापत्तेरभावमुपपादयति अनेन सूत्रेण पूर्वपक्षीत्यर्थः। एतत्समाधित्सुः- उक्तदोपसमाधानेच्छुः पूर्वपक्षी । अणुव्यामतेति- यथा परमाणुध्यामता नित्याप्यग्निसंयोगानश्यवि न च पुनरुत्पद्यते तया एतत्- अपवर्गानन्तरं गरीरसंयोगा- पत्यमावः स्यात्- संभवतीति नापवर्गानन्तरमरमन्मतेपि पुनः शरीरसंयोगापत्तिदोष इतिसूत्रार्थः, अत्र "अणुश्यामतानित्यत्ववत् " इत्यत्र 'अणुश्यामतानुत्पत्तिवन् ' इति किं या 'अणुश्यामवाविनाशनित्य- वरन् ' इति वक्तव्यमासीत् । किं वा यथाणुश्यामवाया अनित्यत्वमुपपद्यते तथाऽस्मन्मनेपि एतत्- शरीरसंयोगानित्यत्वं स्यात् उपपद्यते इति न मरणापवर्गयोरनुपपतिरित्ये सूत्र व्यास्ययम् । व्याचष्टे- यति, अणोः परमाणोः, प्रतिवद्धा= विनष्टा । प्रकृतमाह- एवमिति, अदृष्ट कारितम् = परमाणुगुण- भूतादृष्टजन्यं शरीरं तादृशादृष्टनिवृत्त्या निवृत्तमपवर्गानन्तरं नोत्पद्यते इत्यन्वयः, सष्टमन्यन् ॥ ४॥ कर्मनिरपेक्षत्वमतं निराकरोति-नेति, कर्मनिरपेक्षत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः, उक्त हेतुमाह-अह. तेति, कर्मनिरपेक्षत्वमते असतानामेवात्मना कर्मणां फलभोगस्याभ्यागमप्रसङ्गः- प्राप्तिप्रसनोन्ति सच न युक्त इत्यन्वयः, दृश्यमानस्य फलभोगम्य फर्मनिरपेक्षवमने निकारणकत्वं प्राप्नोति तथ न संभाति- कार्यमानस्य सकारणकत्वनियमादिवि सूनार्यः । वस्तुतस्तु पूर्वसूत्रोकार्थम्य माशान् प्रत्यारयानमुपेश्या. Sस्ताभ्यागमदोषप्रदर्शनं नातीव हृदयशमं भवति, कि वानिकसमातिमाम उपसंहरन पशिम साफ- ल्पेन दोपमाहेति समायमित्यलमनयोः सूत्रकारमाध्यकारयोविवेचनया यतः छात्राणां शायरानयोजन्म जातमितिसंभावयामि ध्याचष्टे- नायमिति, अयम्= पूर्वसूत्रोक्तः । टकष्टान्तम्यानुपपत्तेतुं भिसा सने- करमादिति । हेतुमाह- अन्तेति, अहवपदस्यार्थमाह-प्रमाण प्रति, वम्य= प्रमाणतोऽनुपपन्नम्य, - ·- प्रसन्नपदापरिभूषितम् [३ अध्याये. २माहिक तस्मानायं दृष्टान्त:- न प्रत्यक्षं न चानुमानं किंचिदुच्यते इति, तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्व. मभिधीयते इति । अथ वा- नाकृताभ्यागममसङ्गात्- अणुश्यामतादृष्टान्तेनाऽकर्मनिमित्तां शरी- रोत्पत्तिं समादधानस्य अकृताभ्यागमप्रसङ्गा अकृते सुखदुःखहेतौ कर्मणि पुरुषस्य सुखं दुःख- मभ्यागच्छतीति प्रसज्येत, ओमितिनवतः प्रत्यक्षानुमानागमविरोधः । प्रत्यक्षविरोधस्तावत्-भिन्नमिदं सुखदुःखं प्रत्यात्मवेदनीयत्वान् प्रत्यक्षं सर्वशरीरिणाम् । को भेदः, ती मन्दं चिरमाशु नानाभकारमेकमकारम् इत्येवमादिविशेषः । न चास्ति प्रत्या मनियतः सुखदुःखहेतुविशेषः, न चाऽसति हेतुविशेषे फलविशेपो दृश्यते । कर्मनिमित्ते तु सुखदुःखयोगे कर्मणां नीयमन्दतोपपत्तेः कर्मसंचयानां चोकपापकर्षभावाद् नानाविधैकविध- भावाच्च कर्मणां सुखदुःखभेदोपपत्तिः, सोयं हेतुभेदाभावाद् दृष्टः मुखदुःखभेदो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः॥ - अभ्यागमपदार्थमाह- अभ्युपपत्तिरिति, व्यवसाय:= स्वीकारः। पर्यवसितमाह- एतदिति, एतत् प्रमाण. वोनुपपन्नमित्यन्वयः, किं वा एतत्श्रद्दधानेन- जैनमतश्रद्धाविशिष्टेनेत्यन्वयः । उपसंहरति- तरमादिति, तस्मात= उक्तदृष्टान्तस्यानुपपन्नत्वात् , उक्त हेतुमाह- नेति, प्रत्यक्षं वाऽनुमानं वा प्रमाणं स्वमते नोच्यते दृष्टान्तमात्रमुच्यते स च दृष्टान्तोप्यनुपपन्न इति न तेन स्वपक्षसिद्धिः संभवतीत्यन्वयः । अणुश्यामतावन् शरीरोत्पत्त्यादीनां कर्मनिरपेक्षत्वस्वीकारे हकृताभ्यागमदोपः- फलभोगस्य निर्हेतुकत्वापत्तिदोपोस्ती- त्यर्थः । उक्ने दोपान्तरमप्याह- तदिदमिति। शरीरोत्पत्यादीनां यथा निहेतुफत्वं साध्यमस्ति न तु सिद्धं तथाऽणुश्यामताया अपि पुनरनुत्पत्तदृष्टान्तभूताया नितुकत्वं साध्यमेवास्तीति दृष्टान्ते साध्यसमत्वं दोष इत्यर्थः, अत्र= "न च परमाणुश्यामताप्यकारणा पार्थिवरूपत्वात् लोहितादियदित्यनुमानेन तस्या अपि पाकजवाभ्युपगमादितिभावः” इति तात्पर्यटीका । सूत्रस्य सरलार्थमाह- अथ वेति । अणुश्या- मतेति- यथा परमाणुश्यामता फर्मनिरपेक्षैव जायते नश्यति च तथा शरीरमपि कर्मनिरपेक्षमेव जायते नश्यति चेति समादधानस्य जैनस्य मतेऽकृताभ्यागमदोपः प्रसज्यते इत्यन्वयः । उक्तं व्याचटे-- अकूते इति, धर्मनिरपेक्षत्वमते सुखदुःखादिकं सर्वमकारणकं स्यात् न चैतद् युक्तम्- कार्यमात्रस्य सकारणत्व- नियमादित्यर्थः, अभ्यागच्छति- प्राप्नोति, स्पष्टमन्यत् । यस्ताभ्यागमदोपस्वीकारे वाधकमाह-को- मिति, ओमितियतः= अकृताभ्यागमदोपं स्वीकुर्वतः । प्रत्यक्षादिविरोधश्चाने स्पष्टः ।। प्रत्यक्षविरोधमुपपादयति- प्रत्यक्षविरोध इति, प्रत्यात्मवेदनीयत्वान् सर्वशरीरिणामिदं सुरगदुःसं भिन्नमिति प्रत्यक्षं तत्राऽकृताभ्यागमपक्षे सुखादीनां निहतुकत्येन मेदोन संभवतीति भेदप्रत्यक्षविरोध इत्यन्धयः, कारणमेदं विना कार्यभेदानुपपत्तेरित्यर्थः । सुसादीनां भेद जितासते- क इति । मेदमाह- तीत्रमिति, किंचित् सुखादिकं तीनं किंचित् मन्दमिति तीव्रत्वादिलक्षणो विशेष एवात्र भेदपदार्थः । चिरम् चिरेण-चिरस्थायि. आशु-अचिरस्थायि इति चार्यः। पूर्वपक्षिमते मुखादिहेतुभेदम्यामात्रमाह- न चेति । हेतुभेदाभावे फलभेदासंभवमाह-न चासतीति, फलविशेष:- पलभेदा, दृश्यते- उपपद्यते । स्वमते मुखादिभेदस्योपपत्तिमाह- फर्मनिमित्ते इनि, अरमन्मते तु मुगादियोगः कनिमित्तक इति कर्मणां तीव्रत्वमन्दत्वाभ्यां मुसादीनां तीव्रत्वमन्दत्वे कर्मसंचयानामुत्कर्षात् आशु= गोधम् अपशि चिरेण मुग्मादिकं भवतीति. कर्मगां नानाविश्वात मुग्पादीनां नानाप्रकारत्वम् एकवियत्याकमकार स्वमुपपद्यते इत्यन्वयः । उपमहरति- सोयमिति, पूर्वपश्चिमने हेतुभेदाभावात्= कर्मभेदाभावान्- फर्म- णामकारणत्वात् दृष्टः- प्रत्यक्षोपि मुम्बदुःयमेदो न मभवदीनि प्रत्यक्षविरोव:- कार्यगदम्य कारण- भेदाधीनत्वादित्यर्थः ॥ -- ·. , - शरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनम् ] न्यायभाष्यम्। ३४३ तथाऽनुमानविरोध:- दृष्टं हि पुरुपगुणव्यवस्थानात् मुखदुःखव्यवस्थानम् = यः खलु * चेतनावान् साधननिर्वर्तनीयं मुखं बुद्धा तदीप्सन् साधनावाप्तये यतते स मुसेन युज्यते न विपरीतः, यश्च साधननिर्वर्तनीयं दुःखं बुद्ध्वा तजिहासुः साधनपरिवर्जनाय यतते स च दुःखेन त्यज्यते न विपरीतः, नास्ति चेदं यत्नमन्तरेण चेतनानां मुखदुःखव्यवस्यानं तेनापि चेतनगु- णान्तर व्यवस्थाकृतेन भवितव्यमित्यनुमानम्. तदेतद् अकर्मनिमित्ते मुखदुःखयोगे विरुध्यते इति, तच्च गुणान्तरम् असंवेद्यत्वाददृष्टं विपाककालानियमाचाऽव्यवस्थितम् । युद्धयादयस्त संवेद्याथाऽपवर्गिणश्चेति । अथाऽऽगमविरोध:-बहु खल्विदमार्पम् ऋषीणामुपदेशजातम् अनुष्ठानपरिवर्जनाश्रयम्. उपदेशफलं च शरीरिणां वर्णाश्रमविभागेनाऽनुष्ठानलक्षणा मवृत्तिः परिवर्जनलक्षणा निवृत्तिः । तचोभयमेतस्यां दृष्टौ 'नास्ति कर्म मुचरितं दुवरितं वाऽकर्मनिमित्तः पुरुषाणां मुखदुःखयोगः' अकृताभ्यागमपक्षेऽनुमानविरोधमुपपादयति- तथेति, पुष्पगुणस्य- आत्मगुणभूतस्य यत्नम्य व्यवस्थया सुरादिव्यवस्था भवतीत्यन्वयः, यत्नानुसारण मुसादिकं भवतीत्यर्थः । उक्त व्याचटे-य इति, यश्चेतनावान् = ज्ञानवान् जीवः साधननिर्वर्तनीयम्= सुखसाधनसाप्यं मुगं झाल्या = मुग्य. मीप्सन्- अभिलपन साधनावाप्तये= मुससाधनसिद्धपर्य यतते स मुयं लभने न विपरीत:- ताश. यत्नरहित इत्यन्वयः, मन जानाति इच्छति यतते । इति क्रमोनुसंधेयः । यश चेतनावान् कनचिय साधनेन निर्वर्तनीयं दुःसं ज्ञात्वा तन्निहामुः= दुःसनिवृत्तीच्छारान् साधनपग्विननाय= दुपसाधन- परित्यागाय यवते स दुःखेन त्यज्यते न विपरीतः= ताशयत्नरहितः, इदं मुग्यदुःसन्यवरयानं घेननाना यानं विना न संभवतीति मुसादिसाधको यत्नोन सिद्ध, तेन= यलेनापि, यथा मुग्पादिक पुगपगुण- भूतयत्न विना न संभरति तथा स यत्नोपि विविधरूपत्वान् चेतनस्य गुणान्तरभूतेन कर्मणा यिना न संभवतीति फर्मणामनुमान सिखं. तथा हि यत्नः चेतनगुणान्तरपूर्वकथेननधर्मत्वात् मुम्गदिवदिति प्रयोगः, चेतनगुणान्तरं चाबादृष्टशब्दवाच्यं कर्मवेत्यन्वयः । एवमनुमान प्रसाध्य पूर्वपक्षिमते द्विरोभमाह- सदेतदिति, पूर्वपक्षिमते कर्म फारणं नास्तीति यत्नस्योफानुमानसिद्ध फर्मपूर्वकत्व न संमतीत्युफानुमान- विरोध इत्यर्थः । यत्नकारणीभूतं पुरुषगुणान्तरमाह- तथेति, अस्यादृष्टपद्वान्यत्यकारणमाह- असम त्वादिति, मस्याव्यवस्थितत्वकारणमाह- विपाति, फलकालस्याय्ययस्थयैव कर्मणामन्यवरियालगुच्या न तु स्वरूपेणेत्यर्थः । पुरषगुणेभ्यो युद्धपादिभ्यः फर्मगां व्यतिरफमाह- युद्धपादय इति, युद्धपादयः पुरुषगुणाः पुरुषस्य संवेद्याः= प्रत्यक्षाः अपवर्गिणः- क्षणिकाच सन्ति. आदिपदाम् मुग्गदुर्गम्यादयो मादयः, फर्म तुन क्षणिक नापि प्रत्यक्षं किंतु फन्प्रातिपर्यन्तं तिष्ठति अनुमानगम्यं यः। पूर्वपक्षिमते मागमविरोधमुपपादयति- अपेति, आप प्यायटे- ऋषीगामिति, मगमा श्रुतिस्मृत्यादिरूपम् । अनुष्ठानति-धर्मोपदेशस्यानुष्टानमेवाश्रयः- मूम- प्रयोमनमिनि पाया. मी. पांगस्य परियनमेवाश्रय स्त्यन्वयः- परियभनायताहरोपमम्य, अनुष्ठानपरिषोंने भाभयो यस्य मद अनुष्ठानपरिवर्मनाश्रयमुपदेशनातम्। वारशोपपंसस्य परमाद-अशामिनि, सर्गरिमा मां अमानुल्येनानुष्ठानलगा या प्रति: सेवभोपसय पठा, वर्गो प्रागादिः, माश्रमो प्रपोरि, पयो: वर्नम्यं शारे द्रष्टव्यम् यथा सोमयागंतु प्रानयासिता गमपूरे ए मा रिपति, गृहस्यमेषु गृहस्यवारिकार इति । परनाममानादेन या परियांनटामा निशि: मानो मस्य परम परिवर्तनीयपि भगाग्रंषु मसिई या प्राममन मानादिर स्थान प्रभारिता भागादिसेन यानि माग प्रशिक्षित मगि पनि-गि नानि पुस IAS नपाः पुराना मुगद्गरोग' दिला.

·३४४ न्यायभाष्यम् । , इतिविरुदयते, सेयं पापिष्टानां मिथ्यादृष्टि:- 'अकर्मनिमित्ता शरीरसृष्टिरकर्मनिमित्तः मुख दुःखयोगः' इति ॥ ७५ ॥ ॥ इति यात्स्यायनीय न्यायभाये तृतीयाध्यायद्वितीयमाहिकं समाप्तम् ॥ ॥ तृतीयाध्यायथ समाप्तः ॥ पूर्वपनिदर्शने तयोभयम्= उत्यत्तिनिवृत्तिलक्षणमुपरंगफलं पिरध्यते-पुण्यपापयोरभाव तत्प्रवृत्तिनिय. योरसंभवादित्यन्वयः, किंवा 'नास्ति फर्म नाति च कर्मफलम् ' इत्युभयमागमेन विरभ्यते इत्यन्वयः । किंवा वयोमयम्= अपीणां धर्माधर्मप्रतिपादनम् "नास्ति कर्म मुचरितं दुश्चरितं वा" इत्येतस्यां दृष्टीन दर्शन नास्तिकमते "धर्मनिमित्तः पुरुषाणां मुखदुःरायोगःइतिहेतीविरुष्यते इत्यन्वयः । उपसंहरति- सेयमिति, मिथ्यादृष्टिः भ्रान्तिः, मिथ्यादृष्टिस्वरूपमाह- मर्मनिमित्तेति । तथा च सांसारिफपदार्थ- मात्रस्य वर्मनिमित्तावादकर्मनिमित्तरत्वं न स्वीकार्यमित्यर्थः । स्पष्टमन्यास ॥ इति गरीरस्यादृष्टजन्यत्वप्रतिपादनं समाप्तम् ।। मर- "आत्मा गरी करणमर्यो थुद्धिर्मनस्तथा । यद् यथा वस्तु तत्त्वेन ता होपपादिनम् ॥" इत्येतदण्यायप्रतिपादितपदामपहपरं वार्तिकम् ॥ ७५ ॥ ॥ इति पञ्चनदीयमुदर्शनाचार्यशारित्रनिर्मिता न्यायभाप्यतृतीयायायस्य प्रसन्नपदारण्या घ्याम्ध्या समाता" ·अथ सटीके || न्यायभाप्ये चतुर्थाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ।। मनसोऽनन्तरं प्रवृत्तिः परीक्षितव्या, तत्र खलु यावद् धर्माधर्माश्रयशरीरादि परीक्षित सर्वा सा प्रवृत्तेः परीक्षेत्याह- प्रवृत्तियथोक्ता ॥ १॥ तथा परीक्षितेति ॥ १॥ महत्त्यनन्तरास्तदि दोपाः परीक्ष्यन्तामित्यत आह- तथा दोपाः॥२॥ परीक्षिता इति, बुद्धिसमानाश्रयत्वादात्मगुणाः. प्रतिहेतुत्वात् पुनर्भवप्रतिसंघानसाम- •च संसारहेतवः. संसारस्थानादित्वादनादिना प्रबन्धन प्रवर्तन्ते । मिथ्याज्ञाननिवृत्ति- अथ चतुर्थाध्यायप्रसन्नपदा नमस्कृत्वा हपीकेशं वाजिवरुनविराजितम् । चतुर्थाध्यायटीकेयं न्यायभाष्यस्य तन्यते ॥ चतुर्थाध्यायमारभते- मनस इति, मनोनिरूपणानन्तरं ,संप्रती मचायं प्रमेयसंग्रहसूत्रे द्रष्टव्यः । प्रवृत्तिश्च धर्माधर्मस्वरूपति पूर्वमुक्तम् । अग्रिमसूत्रमवतारयति-तनेति, धर्माधर्मों मआश्रयः फारणं यस्य शरीरादेसद् धर्माधर्माश्रयं शरीरादि, किं वा शरीरे एव धर्माधर्मयोराचरणसंभवात् शरीरस्य धर्माधर्माश्रयत्वं विज्ञेयम्, धर्माधर्मकार्यभूतानां शरीरादीना परीक्षणेन तरकारणीभूतयोधर्माधर्मयोः सत्वं सिद्धं सत्यव्यवस्थापनमेव च परीक्षणमिति प्रवृत्तिपरीक्षा भातैवेत्यर्थः, धर्मलक्षणं च "चोदनालक्षणीयों धर्मः” इति. धर्मविपरीतश्चाधर्मस्तदेतद् दुःखजन्मेतिसूनभाष्ये व्युपादितमेव, कल्याणकर्मणां धर्मले तद्विपरीतानां चाधर्मत्वे न कस्यापि वैमत्यमिति न प्रवृत्तेविशेषपरीक्षणावश्यक्ता । प्रवृत्तिरिति--प्रवृत्ति ययोक्ता= "प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ १-१-१७" इतिसूने यादृश्युमा तादृश्येव मन्तव्येति सूमार्यः । प्याचप्टे- तथेति, अत्र शेप इतिशेप, यथा उता- लक्षिता तथा शरीरादिपरीक्षणेन परीक्षिा-दारी. रादिकारणीभूता प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ १ ॥ ॥ इति प्रतिपरीक्षण समाप्तम् ।। अध्यायनयवास्याना व्याख्या विशदरिस्तरः। शके खत्पमिद भाप्यं हिष्टं शिष्नमितः परम् ॥ अभिमसूत्रमनतारयति- प्रवृत्त्यनन्तरा इति, प्रवृत्त्यनन्तरमुला इत्ययः । वयनि- नया प्रवृत्ति वर दोपा अपि यथोक्ता- "प्रवर्तनालक्षणा दोपाः १-१-१८" इति सूत्रोधम्यरूपाः परीभिना एक विगेया:- दोपसरूपेपि वादिना वैमत्याभावादिति सूगर्यो । म्याचष्टे- परीनिता इति, अनापि शेष इविशेषः । विशेपवक्तव्यमाह- बुद्धीति, पदार्थज्ञानं विना तद्विपया रागादयो न समवन्तीति ययामनि भानं तव रागादय इति सामानाधिारण्यस्य लोक दर्शनाद गगायो दोपा यतिसमIATOMIC ·- ३४६ प्रसन्नपदापरिभूषितम् [४ अध्याये. १माहिके- स्तत्वज्ञानात् तन्निटत्तौ रागद्वेषप्रवन्धोच्छेदेऽपवर्ग इति । प्रादुर्भावतिरोधानधर्मका इत्येवमायुक्तं दोपाणामिति ।। २॥ " मवर्तनालक्षणा दोपाः १-१-१८" इत्युक्तं तथा चेमे मानेाऽम्याविचिकित्सा- मत्सरादयः ते कस्मानोपसंख्यायन्ते ? इत्यत आह- तत्रैराश्यम्- रागद्वेपमोहान्तरभावात् ।। ३ ।। तेषां दोपाणां त्रयो राशया- त्रयः पक्षा:- रागपक्ष:- कामो मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभ इति. द्वेषपक्ष:- कोप ईयाऽसूया द्रोहोऽमर्प इति, मोहपक्ष:- मिथ्याज्ञानं विविकित्सा मानः ममाद इति. नैराश्यानोपसंख्यायन्ते इति । लक्षणस्य तहऽभेदात् त्रित्वमनुपपनम् ।. नानुपफ्नम्- रागद्वेपमोहाान्तरभाषा= आसक्तिलक्षणो रागः, अमर्पलक्षणो द्वेषः मिथ्या- प्रतिपचिलक्षणो मोह इति, एतत् प्रत्यात्मवेदनीयं सर्वशरीरिणाम= विनानात्ययं शरीरी रागमुत्पन्नम्- 'अस्ति मेऽध्यात्मं रागधर्मः' इति, विरागं च विनानाति- 'नास्ति मेऽध्यात्म रागधर्मः' इति. एवमितरयोरपीति । मानेास्याप्रभृतयस्तु त्रैराश्यमनुपतिता इति नोपसंख्यायन्ते ।। ३॥ दोपाणामात्मगुणत्वं सिद्धम्- बुद्धेरात्मगुणत्वात् । दोपाणां संसारहेतुत्वमाह- प्रवृत्तीति, प्रवृत्तिहेतु- वाल- धर्माधर्महेतुत्वात् वदेतद् दुःखजन्मेतिसूत्रभाष्ये स्पष्टम् , पुनर्भवप्रतिसंधानसामध्यांत= पुनर्जन्म- संपादनसमर्थत्वात् विविधसंस्कारजनकत्वादितियावत् । दोषाणामनादित्वमाह-संसारस्येति, दोषकार्यस्य संसारस्याऽनादित्वे दोषाणामनादित्वं स्पष्टमेव । दोषाणां निवृत्तिकारणमाह- मिध्येति, तत्त्वज्ञानान्मि- ध्याज्ञाननित्तिः तग्निवृत्ती मिध्याज्ञाननिवृत्तौ रागादिदोपाणां निवृत्तिस्ततश्चापवर्गः । प्रादुर्भावतिरो. धानधर्मका:- उत्पादविनाशशालिनी दोपाः। उपसंहरति- इत्येवमिति, इत्येवमादि-इत्यादिर्फ दोषाणाम् दोपविषयकं यद्वक्तव्यमस्ति तदुक्तमैवेत्यन्वयः । मन्यत् वीतरागेतिसूर्यप्रकरणे द्रष्टव्यमित्यलम् ॥ २॥ अप्रिमसूत्रमवतारयति- प्रवर्तनेति, इमे मानादयोपि तथा प्रवर्तनालक्षणा:- प्रवर्वका एयेति दोपलक्षणाकान्ता एवेति ते मानादय फरमान दोपेषु नोकाः ? इत्यन्वयः । उत्तरमाह- सदिति- तन- तेपाम् दोषाणां त्रैराश्यम्= राशिया समुदायत्रयमस्ति- रागद्वेपमोहानाम् अर्थान्तरमावात्- मत्रा न्सरभेदवत्त्वादिति मानादीनां मोहादिसमुदायान्वर्गवत्वेन मोहादिप्रहर्णन मानादीनां ग्रहणं जातमेवेति न पृथा विशेषरूपेण मानादीनां प्रहणं फवमिति सूत्रार्यः । अन्य माध्यै स्पष्टमेव । ध्यानट-- तपामिति । राशिपदार्थमाह- पक्षा इति, पक्षाः समुदायाः। रागसमुदायमाह- काम इति । देपसमुदायमाह- शोध इति । मोहसमुदायमाह-मिप्येति । पर्यवसिनमाह-रास्यादिति, फामादयो रागादिराशिक यान्तर्गता इवितोरेव पृथर नोपसंख्यायन्ते- रागादिशब्देस्तरागादिराशेरेव प्राहस्वान् ज्यन्वयः । मत्र- "कामः स्रीगतोऽभिलाषा, प्रभीयमाणवस्त्वपरित्यागेच्छा मरस:, अम्ववस्वादानेच्छा रहा पुनर्भवप्रतिसंधानहेतुमूला तृप्या या पुनर्भवत्रार्थना सा नृया, प्रमाणविरुद्धपाद्रव्यापहारेटा टोमा शरीरन्द्रियाधिष्टानरस्यहेतुः क्रोधः, साधारणे वस्तुनि पराभिनिवेशप्रतिपर्धेच्छा यां, परशुमानमा मसूया, परापकारेच्छा द्रोहःइनारकक्षमा समर्पः, विपर्ययमानं मिथ्याज्ञानम् , मंशयो विधिक्मिा, विद्यमानाविधमानगुणाभ्यारोपंगामोरकप्रत्ययो मानः, मतम्य फर्मव्याकरणं प्रमादः" इति वार्तिकम् । ननु यदि मानादीनां मोहादिप्वन्तर्भावस्तदा रागदपमोहानामपि प्रस्तावमलनगम्याभादेवमेध पक्षयं न त्रिमित्याशने- लानस्यति । निगमगेति, नैति, दिलं नानुग्नमित्यर्थः । अत्र हेतु माइ- रागति, रागद्वेपमोहानामर्यान्तरमावान् पापरं भेदादित्ययः । रागनगाह- मामीति, ·३४८ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [४ अध्याये. १आहिके- कोपनीयाः संकल्पा द्वेपहेतवः उभये च संकल्पा न मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वाद् मोहादन्ये, ताविमौ मोहयोनी रागद्वेषाविति, तत्त्वज्ञानाच मोहनिवृत्तौ रागद्वेपानुत्पत्तिरित्येकात्यनीकमा वोपपत्तिः, एवं च कृत्वा तत्त्वज्ञानात् " दुःखजन्मपत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तद- नन्तरापायादपवर्गः १-१-२" इति व्याख्यातमिति ॥ ६॥ प्रातस्तहि- निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोपेभ्यः ॥ ७॥ अन्यद्धि निमित्तमऽन्यच नैमित्तकमिति दोपनिमित्तत्वाददोपो मोह इति ॥ ७॥ न- दोपलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥ ८॥ "प्रवर्तनालक्षणा दोपाः१-१-१८" इत्यनेन दोपलक्षणेनावरुध्यते दोषेषु मोह इति।।८।। निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः॥९॥ द्रव्याणां गुणानां वाऽनेकविधविकल्पो निमित्तनैमित्तकमावो तुल्यजातीयानां दृष्ट इति ॥९॥ संकल्पा:- मुससाधनत्वप्रत्ययास्ते रागहेतवः, कोपनीयाः- विक्षेपजनका ये संकल्पा:- दुःससाधनत्य- प्रत्ययास्ते द्वेपहेतवः, संकल्पाश्चैते मोहं रिना न संभवन्तीति मोहन रागद्वेपजनकत्वं सिद्धमित्याह- उभये इति, उभये= उक्ता द्विविधा अपि संकल्पा मिध्याप्रतिपचिलक्षणत्वात् न मोहादन्ये भवन्ति तथा च मोहोपि मिथ्याज्ञानरूप एव उक्तसंकल्पा अपि मियाज्ञानरूपा , एवेति मोहस्योसंकल्पानां चाभेदः सिद्धः- मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वात् तथा च रागद्वेषयोरुक्तसंकल्पजन्यत्वेन मोहजन्यत्वमपि प्राप्तमित्याह- ताविति, ताविमौ रागद्वेपो मोहयोनी- मोहजन्यावितिसिद्धमित्यर्थः । वनुतस्तु मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणवात्" इत्यत्र 'मिथ्याप्रतिपचिलक्षणात्' इतियुक्तं स्यात् । अव- "मोहा- द्विपयस्य मुससाधनत्वानुस्मृतिः दुःससाधनत्वानुस्मृतिश्च सकल्पः" इवितात्पर्यटी । रागद्वेपमोहाना- मेकप्रत्यनीकत्यप्रकारमाह- तत्वनि, तत्त्वज्ञानेन मोहस्य निवृत्तिर्भवतीति मोहकार्ययोरागद्वैपयोरपि तत्त्वज्ञानेन मोहनिवृत्तिद्वारा निवृत्तिर्भवतीति हेतोरेव त्रयाणामेस्तत्त्वज्ञाननाश्यत्वमभिमतामित्यन्वयः । उपसंहरति- एवमिति, एवं च रत्वाइतिहेतो- त्रयाणामेकतत्वज्ञाननाश्यत्वादेर तत्त्वज्ञानादपर्ग उक्तः अन्यथा प्रयाणामे कतत्त्वज्ञानानाश्यत्वे तत्वज्ञानान्मोलो न स्यात्- एकदोपनाशेष्यपरदोपस्थिति- संभवादित्यर्थः । अपवर्गसाधनमोधका स्मारयति- दुःखेति । स्पष्टमन्यन् ॥ ६ ॥ अमिमसूरमवतारयति- प्राप्त इति, तर्हि= उक्त कार्यकारणभावेन दोपयो मोहस्यार्थान्तरभायः प्राप्त:- दोपकारणत्वादियः । निमिचेवि- निमित्तनैमित्तम्भावात्= कार्यकारणभावान् मोहस्योछ रीत्या दोपकारणत्वाद् दोपेभ्योऽन्तरभाकल पदार्थान्तरत्वम् अदोपत्र प्राप्तमिति सूत्राधः । व्याचऐ- अन्यदिति, नैमित्तका कार्यम् । स्पष्टमन्यन् ॥ ७ ॥ उक्तं सिद्धान्ती निराकरोति-नेति, मोहस्य दोपेभ्यो न्वरत्वं न संभवतीत्यर्थः, उस्ले हेतुमाह- दोपैति, मोहस्य दोपलापन- प्रवर्तकत्वेनाऽरोधान्= आगन्तवाद् दोर ए मोह दतिसूत्रार्थः । न्याचऐ-प्रावनेति, सष्टार्थ भाप्यम् ॥ ८॥ मोहस्य दोपकारमन्वैपि दोस्योपपत्तिमाह- निमिचेति, तुभ्यनातीयानाम्- समानामपि निमिननमित्तकोपपत्तेः- पाचारणभावसंभग दोपस्यापि मोहत्य दोपकारणत्वसंभन दोष रस्य अविरेनो नोपरयते इति सिवं मोहस्य दोपसमिति गायः । व्याच - द्रव्यागामिनि, मुल्यमानी “ ·- ३४८ प्रसन्नपदापरिभूपितम्- [४ अध्याये. आहिके- कोपनीयाः संकल्पा द्वेपहेतवः उभये च संकल्पा न मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वाद् मोहादन्ये, ताविमौ मोहयोनी रागद्वेपाविति, तत्त्वज्ञानाच मोहनिवृत्तौ रागद्वेषानुत्पत्तिरित्येकप्रत्यनीकभा- वोपपत्तिः, एवं च कृत्वा तत्त्वज्ञानात् "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तद- नन्तरापायादपवर्गः १-१-२" इति व्याख्यातमिति ॥६॥ माप्तस्तहि- निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोपेभ्यः ॥ ७ ॥ अन्यदि निमित्तमऽन्यच नैमित्तकमिति दोपनिमित्तत्वाददोपो मोह इति ॥७॥ न-दोपलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥ ८॥ "प्रवर्तनालक्षणा दोपाः१-१-१८" इत्यनेन दोपलक्षणेनावरुध्यते दोपेषु मोह इति।।८॥ निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः ॥९॥ दव्याणां गुणानां वाऽनेकविधविकल्पो निमित्तनैमित्तकभावो तुल्यनातीयानां दृष्ट इति ॥९॥ संकल्पा:- सुखसाधनत्वप्रत्ययास्ते रागहेतवः, कोपनीया:- विक्षेपजनका ये संकल्पा:- दुःससाधनत्व- प्रत्ययास्ते द्वेपहेतवः, संकल्पाश्चैते मोहं विना न संभवन्तीति मोहस्य रागद्वेपजनमत्वं सिद्धमित्याह- उभये इति, उभये= उका द्विविधा अपि संकल्पा मिथ्यामतिपत्तिलक्षणत्वात् न मोहादन्ये भवन्ति तथा च मोहोपि मिध्याज्ञानरूप एव उक्तसंकल्पा अपि मियाज्ञानरूपा , एवेति मोहस्योसंकल्पानां पाभेदः सिद्धः- मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वात् तथा च रागद्पयोरक्तसंकल्पजन्यत्वेन मोहजन्यत्वमपि प्राप्तमित्याह- ताविति, ताविमौ रागद्वेपो मोयोनी= मोहान्यावितिसिद्धमित्यर्थः । वस्तुतस्तु 'मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वान्" इत्यत्र 'मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणान्। इतियुक्तं स्यात् । अत्र- "मोहा- द्विषयस्य मुखसाधनलानुस्मृतिः दुःखसाधनत्वानुम्मृतिश्च संकल्सः" इविनात्पर्यदीका । रागद्वेपमोहाना- मेकप्रत्यनीकत्यप्रकारमाह- तत्वैति, तत्त्वज्ञानेन मोहस्य निवृत्तिभवतीति मोहकार्ययोरागद्वेषयोरपि तत्त्वज्ञानेन मोहनिवृत्तिद्वारा निवृत्तिर्भवतीति हेतोरेव त्रयाणामेकतत्त्वज्ञाननाम्यत्वमभिमतमित्यन्वयः । उपसंहरति- एवमिति, एवं च कृत्वा इतिहेतो:- त्रयाणामेकतत्त्वज्ञाननाश्यत्वादेव तत्त्वज्ञानादपवर्ग उक्त अन्यया त्रयाणामेकनत्त्वज्ञानानाश्यते तत्त्वज्ञानामोसोन स्यात्-एकदोपनागेप्यपरदोपस्थिति- संभवादित्यर्थः । अपवर्गसाधनरोधमूत्रं स्मारयवि- दुःसेति । स्पष्टमन्यन् ।। ६ ।। अमिममूत्रमवतारयति- प्राप्त इति, वर्दि- उत्तकार्यकारणभावन दोपेभ्यो मोहरयार्थान्तरमायः दोपकारणवादित्यर्थः । निमित्तेति- निमित्तनैमित्तकभावान कार्यकारणमावान् मोहस्योत. रीत्या दोपकारणत्याद् दोपेभ्योऽर्यान्तग्माव:= पदार्यान्तरत्वम् भदोपवं प्राप्तमिति सूत्रार्थः । व्याच - अन्यदिति, नैमित्तरम् कार्यम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७॥ उक्तं सिद्धान्तो निराकरोति-नेति, मोदस्य दोरेभ्योऽर्यान्वरत्वं न मभवतीत्यर्थः, उके इंतुमाह- दोपैति, मोदस्य दोपलक्षणेन- प्रवनंम्त्येनाऽवरोधात आक्रान्तवाद् दोष एव मोद तिमूत्रार्यः । प्याचऐ-प्रश्तंनेवि, स्पष्टार्थ माध्यम् ।। ८ ।। मोहाय दोपहरणयपि दोग्योपतिमाह- निमित्तेति, मुन्यातीयानाम्- मरमानामपि निमित्तनमित्तकोपरत्तेः- कार्यगरपभावमभवाम् टोम्यापि मोहम्य दोपकारणत्वगंभन दोपवस्य प्रविधो नोपरयते इति मिदं मोहस्य दोपत्रमिति सूत्रार्थः । प्यायटे-, अन्यागामिति, तुल्यगनी. प्राप्त:- - ·३५० प्रसन्नपदापरिभूपितम [४.अध्याये. १ाहिके केन प्रकारेण किंधर्मकात् कारणाद् व्यक्तं शरीरमुत्पद्यते इति?, व्यक्ताद- भूतसमा ख्यातात् पृथिव्यादितः परमसूक्ष्माद् नित्या व्यक्तम्= शरीरेन्द्रियविपयोपकरणाधारं प्रज्ञावं द्रव्यमुत्पद्यते, व्यक्तं च सल्विन्द्रिययाह्यं तत्सामान्यात् कारणमपि व्यक्तम् । किं सामान्यम् .. रूपादिगुणयोगः- रूपादिगुणयुक्तेभ्यः पृथिव्यादिभ्यो नित्येभ्यो रूपादिगुणयुक्तं शरीरादि उत्पद्यते- प्रत्यक्षप्रामाण्यात= दृष्टो हि रूपादिगुणयुक्तेभ्यो मृत्लभृतिभ्यस्तयाभूतस्य द्रव्यस्यो- सादः तेन चाऽदृष्टस्यानुमानमिति= रूपादीनामन्वयदर्शनात् प्रकृतिविकारयोः पृथिव्यादीनां नित्यानामतीन्द्रियाणां कारणभावोऽनुमीयते इति ॥ ११ ॥ न-घटाद् घटानिष्पत्तः॥१२॥ इदमपि प्रत्यक्षम्- न खलु व्यक्ताद् घटाद व्यक्तो घट उत्पद्यमानो दृश्यते इति. व्यक्ताद् व्यक्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान्न व्यक्त कारणमिति ॥ १२ ॥ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तरप्रतिषेधः॥ १३ ॥ न चूमः सर्व सर्वस्य कारणमिति किं तु यदुत्पद्यते व्यक्तं द्रव्यं तत् तथाभूतादेवोत्प. द्यते इति, व्यक्तं च तद् मृहव्यं कपालसंज्ञकं यतो घट उत्पद्यते न चैतद निमुवानः कचि. दभ्यनुझां लब्धुमर्हतीति । तदेतत् तत्त्वम् ।। १३ ।। व्याचटे- केनेति, किंधर्मकात्म किंगुणविशिष्टात् , जिज्ञासावाक्यमिदम् । उत्तरमाह- व्यक्का- दिति, उक्कं च्याचष्टे- भूतेति, भूतसमाख्यावात्= भूतसंज्ञकात् परमसूक्ष्मान् परमाणुरूपात् व्यवमुत्पद्यते इत्यन्वयः । कार्यमाह-व्यक्तमिति, एतद् ध्याचऐ-शरीरेति, विषयाः शब्दस्पर्शादयः, शरीरादिलक्षणं यदुपकरणम्= भोगसाधनं वदाधारम्- तत्कारणीभूतं प्रज्ञावम् प्रत्यक्षं द्रव्यं स्थूलपृथिव्यादिकमुत्पद्यवे इत्यन्वयः। कारणद्रव्यस्य परमाणुलक्षणस्याऽप्रत्यक्षत्वेपि व्यक्तत्वमाह- व्यक्तं चेति, इन्द्रियमासम्म प्रत्यक्षं द्रव्यं कार्यभूतं व्यवमित्युच्यते तत्सामान्यात्= कार्यद्रव्यसादृश्यात् फारणमपि परमाणुरन्य व्यक्तमित्युच्यते- कार्यकारणयोः सारूप्यत्यावश्यकवादित्यर्थः । उक्तसारश्यस्य स्वरूपं जियासते-- किमिति, सामान्यम्= कार्यकारणयोः सादृश्यम् । उचरमाह- रूपादीति । उफ विशदयति- रूपा. दिगुणयुकेभ्य इति, नित्येभ्यः परमाणुरूपेभ्यः, फ्रमेणोत्पद्यते इत्यर्थः । हेतुमाह-प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्ष मुदाहरवि- दृष्ट इति, वयाभूवस्या रूपादिगुणयुक्तस्य । तेन उत्तरप्टेन- दृशानुसारेण, अदृष्टस्य कारणस्यानुमान भरतीत्यर्थः, उक्तं विशदयति-रूपादीनामिति, प्रतिविधारयोः- कार्यकारणयोः मृद्घटादिलक्षणयोः रूपादीनामन्वयदर्शनान् स्थूलपृथिव्यादिषु रूपादिकमस्तीति तत्कारणेनापि रूपादि. युक्तने भवितव्यमिति नित्यानामतीन्द्रियाणां पृथिव्यादीना परमाणुरूपाणां कारणभावा- स्थूलभूत- फारणत्वमनुमीयते- रूपादियुक्तवादिति व्यता व्यक्तं शरीणदिमुत्सद्यते इति सिद्धमित्यर्थः॥ ११ ॥ उक्तं पूर्वपक्षी परिहरति- नति, व्यवाद् व्यवस्योसचिने संभाति-व्यवाद् घटा व्यस्य घटस्यानिप्प:- उत्पचेरभाषादिवि मूत्रार्थः । व्याचटे- इदमिति, यथा मृदो घट उदयते इति प्रत्यक्ष वया पटाद् घटो नोत्सयते इदमपि प्रत्यक्षमेव. घटश्च व्यक एरेत्यन्धयः । पर्यवसिवमाद- म्यामिति, व्यमाद् घटाद् व्यफल घटायानुत्पत्चिदर्शनात् । यदि व्यकार व्यसमुत्पद्येच तदा घटाद् घटोप्युलधव न घेतमस्तीति न व्यवस्य कारणत्वनुपपद्यते इत्ययः ।। १२ ।। सिद्धान्ती समारचे-ध्यमादिति,म्यवाद् घनिष्पत्तेः- पटोसः प्रतिरो नोप- पy. देव मूतदार्थाद् पटोपदर्शनादिनि व्यस्य कारण सिद्धमितिनगा। न्याय-नभूम इदि, पता, ग्याभूतान- व्यछाईव रूपादिगुनगुनात् । समन्वयति-ग्या विहिजे यामाह- ·. ३५० प्रसन्नपदापरिभूपितम [४ अध्याये. १माद्विवे- केन प्रकारेण किंधर्मका कारणाद् व्यक्तं शरीरमुत्पद्यते इति ?, व्यक्ताव- भूतसमा- ख्याता पृथिव्यादितः परमसूक्ष्माद् नित्या व्यक्तम् शरीरेन्दियविपयोपकरणाधारं प्रज्ञात द्रव्यमुत्पद्यते, व्यक्तं च खलिन्द्रियग्राह्यं तत्सामान्यात् कारणमपि व्यक्तम् । किं सामान्यम् १. रूपादिगुणयोगः- रूपादिगुणयुक्तेभ्यः पृथिव्यादिभ्यो नित्येभ्यो रूपादिगुणयुक्तं शरीरादि उत्पद्यते- प्रत्यक्षप्रामाण्यात= दृष्टो हि रूपादिगुणयुक्तेभ्यो मृत्मभृतिभ्यस्तयाभूतस्य द्रव्यस्यो- त्पादः तेन चाऽदृष्टस्यानुमानमिति- रूपादीनामन्वयदर्शनाद प्रकृतिविकारयोः पृथिव्यादीनां नित्यानामतीन्द्रियाणां कारणभावोऽनुमीयते इति ॥ ११ ॥ न- घटाद् घटानिष्पत्तेः ।। १२ ।। इदमपि प्रत्यक्षम्- न खलु व्यक्ताद् घटाद् व्यक्तो घट उत्पद्यमानो दृश्यते इति. व्यक्ताद् व्यक्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान व्यक्तं कारणमिति ॥ १२॥ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तरप्रतिषेधः ।। १३ ।। न ब्रूमः सर्व सर्वस्य कारणमिति किं तु यदुत्पद्यते व्यक्तं द्रव्यं तत् तथाभूतादेवोत्प- द्यते इति, व्यक्तं च तद् मृद्रव्यं कपालसंज्ञकं यतो घट उत्पद्यते न चैतद निढुवानः कचि. दभ्यनुज्ञा लब्धुमर्हतीति । तदेतत् तत्त्वम् ॥ १३ ॥ व्याचष्टे-नेति, किंधर्मफात्= किंगुणविशिष्टात् , जिज्ञासावाक्यमिदम् । उत्तरमाह-व्यता दिति, उक्त घ्याचटे-भूतेति, भूतसमाख्यातात्= भूतसंज्ञकात् परमसूक्ष्मात्=परमाणुरूपात् व्यक्तमुत्पद्यते इस्यन्वयः । फार्यमाह- व्यक्तमिति, एतद् ध्याचष्टे- शरीरेति, विषयाः शब्दस्पर्शादयः, शरीरादिलक्षणं यदुपफरणम्= भोगसाधनं तदाधारम्= तत्कारणीभूतं प्रभातम् प्रत्यक्षं द्रव्यं स्थूलपृथिव्यादिकमुत्पद्यते इत्यन्वयः। कारणद्रव्यस्य परमाणुलक्षणस्याऽप्रत्यशत्वेपि व्यकत्वमाह-व्यक्तं चेति, इन्द्रियप्रायम् प्रत्यक्षं द्रव्यं कार्यभूतं व्यक्तमित्युच्यते तत्सामान्यात्= कार्यद्रव्यसादृश्यात् फारणमपि परमाणुद्रव्य व्यक्तमित्युच्यते- कार्यकारणयोः सारूप्यस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । एतसादृश्यस्य स्वरूपं जिज्ञासते- किमिति, सामान्यम्- कार्यकारणयोः सादृश्यम् । उत्तरमाइ- रूपादीति । उक्तं विशदयति- रूपा. दिगुणयुक्तेभ्य इति, नित्येभ्यः परमाणुरूपेभ्यः, ममेणोत्पद्यते इत्यर्थ । हेतुमाह- प्रत्यक्षेति । प्रत्यर मुदाहरवि- इष्ट इति, तथाभूतस्य= रूपादिगुणयुक्तस्य । तेन- उत्तदृष्टेन- दृष्टानुसारेण, अदृष्टस्य फारणस्यानुमानं भवतीत्यर्थ, उक्त विशदयति- रूपादीनामिति, प्रकृतिविकारयो:- कार्यकारणयो मृद्घदादिलक्षणयोः रूपादीनामन्वयदर्शनात् स्थूलपृथिव्यादिपु रूपादिकमातीवि तत्कारणेनापि रूपादि- युक्तेनैव भवितन्यमिति नित्यानामतीन्द्रियाणा पृथिव्यादीना परमाणुरूपाणां पारणभावा- स्थूलमूत- फारणत्वमनुमीयते- रूपादियुक्तत्वादिति व्यक्ताद् व्यकं शरीरादिकमुत्पद्यते इति सिमित्यर्थः ।। ११ ।। उक्तं पूर्वपक्षी परिहरति-नेति, व्यताटू व्यत्तस्योपचिन संभवति-व्यवाद् घटाद् व्यवस्प घटस्पानिपतेः= उत्पचेरभावादिति मार्य ध्याचष्टे- इदमिति, यथा मृदो घट उत्पद्यते इवि प्रत्यक्ष वया घटाद् घटो नोत्पद्यते इदमपि प्रत्यक्षमेव. पदश्य घ्यक्त एवेत्यन्वयः । पर्यवसितमाह-व्यपादिति, न्यवाद् घटाद् व्यवस्व घटस्यानुत्पत्तिदर्शनान् । यदि व्यवाद व्यपमुपयेत् तदा घटाद् घटोप्युत्पत न चैवमस्तीति न व्ययस्य कारणत्यमुपपद्यते इत्यर्थः ।। १२ ।। सिद्धान्ती समापत्ते-व्यक्तादिवि, व्यवाद् घटनिष्पत्तेः- घटोसचेः प्रतिपंधी नोपाने- ध्यता देव मृत्पदार्थाद् घटोसचेदेर्शनादिति व्यय कारण सिमितिमूत्राधः । व्यायटे- न म इति, सन्- पचम्, तयाभूवात- व्यकादेव रूपादिगुणयुन्नान् । समन्वयति-व्यई घेति । विपक्षे याघमाह- ।