·All rights reserved by the publisher.] Publisher :-Pandurang Jawaji, "Nirnaya-sagar' Presse Printer :-Ramchandra Yesu Shedge, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay ·काव्यमाला.५१. श्रीरामभद्रदीक्षितप्रणीतं पतञ्जलिचरितम् । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितशिवदत्त- शर्मणा, मुम्बापुरवासिपरवोपालपाण्डुरङ्गा- त्मजकाशीनाथशर्मणा, पणशीकरोपाह- लक्ष्मणात्मजवासुदेवशर्मणा च संशोधितम् । द्वितीयावृत्तिः। मुम्बय्यां पाण्डुरङ्ग जावजी इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणालयेऽङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १९३४ Aata se मल्या १०. आणकाः।

·No text on this page.

·काव्यमाला।
श्रीरामभद्रदीक्षितप्रणीतं
पतञ्जलिचरितम्।
प्रथमः सर्गः।
अस्ति श्रियश्चन्द्रमसः सुधायाः कल्पद्रुमाणां च पिता पयोधिः ।
रुन्धन्समन्ताद्वलयं धरण्या दधाति यः खच्छदुकूललीलाम् ॥ १ ॥
तरङ्गिणी वारुणराजधानीधेनुस्तनप्रस्तुतदुग्धजन्मा ।
बहिष्प्रसर्पद्भुजगाधिराजभङ्गीमिवाङ्गीकुरुते यदनेः ॥ २ ॥
अन्ये गुणाः सन्ति तथापि मन्ये माधुर्यमन्यादृशमेव यस्य ।
यतो मधुद्वेषकदेव जातो निषेवमाणः पुरुषो यदम्भः ॥ ३ ॥
घना यतः प्रावृषिका गृहीत्वा पयांसि शङ्खोदरपाण्डुराणि ।
दरीगृहान्तर्गतभूतसङ्घाः कैलासशैला इव संचरन्ति ॥ ४ ॥
मन्थभ्रमन्मन्दरवेगकीर्णान्व्योमीङ्गणे वारिकणान्यदीयान् ।
विद्याधरी विनममौक्तिकाभानद्यापि पश्यन्त्युडुकैतवेन ॥ ५ ॥
यमुद्गतैरावतदानधारानिःष्यन्दनीलीभवदेकदेशम् ।
तटस्थमाखादितकालकूटं भर्ग समं प्राग्ददृशुः सुरेन्द्राः ॥ ६ ॥
उदेष्यता पूर्वमुडुप्रियेण विशिष्य यस्मिन्गमिते विवृद्धिम् ।
मन्थाद्रिशृङ्गे वसता शिवेन क्षीराभिषेकः क्षणमन्वभावि ॥ ७ ॥
यस्यानुलिप्तः क्षणमुद्गतश्रीकराजकिञ्जल्करजोभिरूमिः ।
कुलाद्रिकन्याकुचकुङ्कुमात बिडम्बयामास भुजं पुरारेः ॥ ८ ॥

·२
काव्यमाला।
मन्थानशैलभ्रमिवातनुन्नैः प्रादुर्भवत्कल्पतरुप्रसूनैः ।
सुगन्धिभिश्चारुसुधारसानामुदित्वराणामुपचस्करे यः ॥ ९॥
यो मन्दरेण क्षुभितोऽपि गाढं पुंसा पुरोभागमुपेयुषेव ।
सतां कवीनामिव शब्दबन्धोरसंबुधानां रुचिरं व्यतानीत् ॥ १० ॥
आत्तेन यस्मादमृतद्रवेण जीवन्ति देवा इति नात्र चित्रम् ।
विषं निपीयापि यतः समुत्थं व्यजेष्ट किं नान्तकमष्टमूर्तिः ॥ ११ ॥
मरुद्गणैर्यन्मथनावसाने तटार्पिता वासुकिमन्थरज्जुः ।
दिगन्तसान्द्रीकृतदुग्धगन्धं तरङ्गवाताङ्कुरमाचचाम ॥ १२ ॥
निर्मथ्य यं साधु यथाखदेशं निर्लिपलोकैर्दिवि नीयमानः ।
यतो यतो याति स मन्दराद्रिस्ततस्ततोऽभूयत दुग्धवृष्ट्या ।। १३ ।।
पयांसि यस्य प्रथमं प्रविष्टान्यादाय मन्थाचलकन्दरेषु ।
पुष्णन्ति यत्नेन विनैव भूता भूतेशभूषाभुजगानजस्रम् ॥ १४ ॥
सारज्ञ एकः स सरोरुहाक्षो जज्ञे सुधाजृम्भितसौरभेयः ।
यदन्तराले जलजन्तुशून्ये कदापि मीनः कमठः कदापि ॥ १५ ॥
तस्यान्तरे श्रान्त इवागमान्तकान्तारसंचारवशादशेत ।
फणीन्द्रशय्यां पवमानतूलैरापूरणीयामधिरुह्य शौरिः ॥ १६ ॥
कदाचिदासादितयोगनिद्रमभूतपूर्वेण वर्गरिम्णा ।
अधोक्षजं वोढुमदक्षिणोऽभूत्पर्यभूतः फणिनामधीशः ॥ १७॥
निरुद्धमुक्तश्वसितस्तदानीमभीक्ष्णमच्छूनकृशं फणीन्द्रः ।
मतङ्गजक्लिष्टमृणालकल्पमनेकधा वृत्तमधत्त भोगम् ॥ १८॥
संभ्रान्तदृक्पञ्चशतीचतुष्को जिहासहस्रद्वयलीढसक्का ।
शतैर्मुखानां दशमिर्विमुञ्चन्फूत्कारमुग्रं ददृशे स शेषः ॥ १९ ॥
तं तादृशं वीक्ष्य पलायितेषु सनत्कुमारादिषु तापसेषु ।
समीपमागत्य बली गरुत्मान्पर्याकुलः किंचिदिदं बभाषे ॥ २०॥

·१ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । न दृश्यते शेष भवान्पुरेव वदाधुना किं तव बैमनस्यम् । प्रज्ञां बलं धैर्यमुदारतां च पश्यामि नान्यस्य तवेव लोके ॥ २१ ॥ निबध्य चण्डेन समीरणेन स्पर्धा पुरा दुर्धरभोगभीमः । चकर्थ तं मेरुगुहान्तरे त्वं चञ्चत्फणामण्डलरुद्धवेगम् ॥ २२ ॥ विशालमूर्वीवलयं तरस्त्री सशैलकान्तारनदीसमुद्रम् । त्वमुत्तमाङ्गस्य समुन्नतस्य महत्तमोष्णीषदशामनैषीः ॥ २३ ॥ गत्वैव धातुर्भुवनं युगान्ते कृतस्तुतिः प्राञ्जलिभिर्मुनीन्द्रः । विसृष्टफूत्कारविषानलस्त्वं विश्वत्रयं धक्ष्यसि दुनिरीक्ष्यः ॥ २४ ॥ जगत्रयं यो जठरे बिभर्ति विश्वानि भूतानि च यस्य पादः । भोगेन बिभ्रत्पुरुषं तमाद्यं भवान्न वेद्यः परमेष्ठिनोऽपि ॥२५॥ संजल्पितैः किं समरे गृहीत्वा कारागृहं यो रुरुधे महेन्द्रम् । तस्यापि लङ्केशसुतस्य हन्ता स लक्ष्मणस्ते किल मूर्तिभेदः ॥ २६ ॥ इत्थं गरुत्मन्तमुदीरयन्तं स दुर्वहश्रीशशरीरखिन्नः। कथंचिदालम्ब्य धृति फणीन्द्रो गिरा शनैर्गद्गदया जगाद ॥२७॥ मुरद्विषो मूर्तिरियं पुरेव मयाद्य धर्तुं महती न शक्या । परीक्षितुं मां गरिमा धृतः किमनेन सत्वं मम वा गृहीतम् ॥ २८॥ इति ब्रुवन्नेव स पन्नगेन्द्रः शरीरभारेण हरेश्वचाल । खगेश्वरो मन्दरगौरवाभ्यां तदा भुजाभ्यां द्रुतमाललम्बे ॥ २९ ॥ किमेतदित्युज्झितकेलिपद्मा पयोधिकन्यापि तदा भयेन । नवाम्बुजाभेन नवाम्बुजामं निष्पीडयामास करं करेण ॥ ३० ॥ ततः स्फुरत्पद्मदलाभिरामं प्रमोदबाष्पाकुलपक्ष्ममालम् । उदाढरोमाञ्चितमूर्तिरक्ष्णोरुन्मीलयामास युगं मुरारिः ॥ ३१ ॥ लघूभवन्तीमथ तस्य मूर्ति लक्ष्मीपतेर्वोढुमहिः शशाक ।

·काव्यमाला । जहर्ष च श्रीधुतकेलिपद्मा यथास्थितं विष्णुरथश्च तस्थौ ॥ ३२ । प्रणम्य भक्त्या परमं पुमांसं पिप्रच्छिषुस्तत्तनुभारहेतुम् । विद्वत्प्रियान्व्याकरणानुशिष्टान्प्रायुक्त शब्दान्पवनाशनेन्द्रः ॥ ३.३ ।। यदि प्रसादों मयि यद्यहं च श्रोतुं जगन्नाथ भवामि योग्यः । वदात्र हेतुं यद शिश्रियस्त्वमभूतपूर्वं वपुषो गुरुत्वम् ॥ ३४ ॥ इत्युक्तमीशेन भुजंगमानां श्रुत्वा मुकुन्द स्मितकन्दलेन । मुक्ताफलालंकृतविद्रुमाभं बिम्बाधरं बिभ्रदुवोचदेवम् ॥ ३५॥ शृणु त्वमाश्चर्यमिदं. फणीन्द्र शुश्रूषुरुद्धाट्य, दृशां सहस्रे । साम्यं बिभर्ति स्मरतो यदन्तः कायेन मे कुङ्मलितः कदम्बः ॥३६॥ निरुद्धनिश्वासमवाप्य योगं स्थिरीकृते धारणया. च चित्ते । अदृश्यत दागपनीतमायानैपथ्यमीशस्य परस्य नृत्तम् ॥.३७ ॥ असत्करासङ्गरणन्मृदङ्ग चतुर्मुखास्फालितचारुतालम् । बिडौजसोदञ्चितवेणुनादं वाणीकरवाणितवल्लकीकम् ॥ ३८ ॥ कपदलोलानदीतरङ्गं धर्माम्बुसिक्तालिकभस्मपुण्ड्रम् भुजान्तरोद्भूतभुजङ्गहारं कटीविराजत्करिचर्मकक्ष्यम् ॥ ३९ ॥ अमर्त्यलोकैरनिमेषभावमासादितं शश्वदभिष्टुवद्भिः । अवेक्ष्यमाणाद्भुतसंनिवेशशिञ्जानमञ्जीरपदारविन्दम् ॥ ४० ॥ अनल्पकल्पद्रुमपुष्पवर्षे चिदम्बरे हेमसभान्तराले । कालीसमक्षं कलितप्रमोदैः प्रशस्यमानं मुनिभिः पुराणः ॥ ११ ॥ आनन्दनृतं, नटनायकस्य क्षेमं ददद्वृष्टवते जनाय । यावन्मयादर्शि फणीन्द्र तावत्त्वया वपुर्णौरवमन्वभावि ॥ ४२ ॥ इति ब्रुवाणं रमणं रमाया नूनं तदुक्तिश्रवहर्षनुन्नः । गलप्रमोदाश्रुकणापदेशादानर्च मुक्तामणिभिः फणीन्द्रः ॥ ४३ ॥.

·१ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । रोमाञ्चिते तस्य शरीरमञ्चे क्षणं विनिन्ये नलिनेक्षणोऽपि । कुरङ्गदष्टाग्रंकुशंप्ररोहे करीव तीरे कमलाकरस्य ॥ ४४ ॥ श्रीश त्वदुक्तिश्रवणेन नीते चक्षुःसहस्रे मम चारितार्थ्यम् । तथापि पश्येयमवश्यमैशं नृत्तं प्रसीदेति स तं ययाचे ॥ ४५ ॥ स याचमानाय सरोरुहाक्षस्तस्मै पुनर्विस्मयमादधानः । कथामथो माक्षिकमाक्षिपन्त्या भुजङ्गराजाय गिरा जगाद ॥ ४६॥ पणीति कश्चिन्मुनिरस्ति पूर्व स पाणिनं नाम कुमारमाप । खतुल्यनाम्ना तनयेन सोऽपि दाक्षीमुदूढी दृढमभ्यनेन्दत् ॥ ४७ ॥ स पाणिनो दक्षभुवा पुरन्ध्या रिपुः पुराणामुमयेव रेमे । काले मुनिः स्कन्द इव प्रसूतो हर्ष तयोः पाणिनिरप्यकार्षीत् ॥४८॥ तपोभिराराधयतः कठोरैस्तस्य प्रसन्नस्तरुणेन्दुचूडः । अघोषयद्दण्डविघटनेन चण्डं करस्थं डमरुं पुरस्तात् ।। ४९ ॥ शब्दावलेाकरणं चिकीर्षास्तदा मुनेः पाणिनिसंभवस्य । मृडस्य चण्डा डमरुपणादाः शास्त्रादिसूत्राणि चतुर्दशासन् ॥ ५० ॥ इतीश्वरानुग्रहतो निबध्नन्सूत्राणि स व्याकृत शब्दजालम् । सुष्टु प्रयोगं कथयन्ति यस्य खोकसोपानपरंपरेति ॥ ५१ ॥ कात्यायनः कर्कशया प्रसाद्य तपस्यया चन्द्रकलावतंसम् । तस्याथ सूत्रेषु पदार्थबोधप्रवर्तकं वार्तिकमाबबन्ध ।। ५२ ॥ १. सर्पाणां रोमाभावेऽपि कविभी.रोमाञ्चो, वर्ण्यते. तथा च- 'मन्दोद्भूतैः शिरोभिर्मणिभिरगुरुभिः प्रौढरोमाञ्चदण्ड- स्फायन्निर्मोकसंधिप्रसरदुरुगलसन्मदखेदपूराः । जिढायुग्माभिपूर्णाननविषमसमुद्गीर्णवर्णाभिरामं वेलाशैलान्तभाजो भुजगयुक्तयस्त्वद्गुणानुगिरन्ति । इति मुरारिः.

·or काव्यमाला। प्रयुक्तया व्याकरणस्य सूत्रैः सवार्तिकैः साधुतया पदानाम् । अदुग्ध गौलौकिकवैदिकात्मा चिराय दुग्धं त्रिदिवं जनानाम् ॥ ५३॥ श्रुत्वा निजस्योपरि चार्तिकानि सूत्रप्रबन्धस्य स सूत्रकारः । कात्यायनेन प्रथितान्यकुप्यत्कालो हि धीरेऽपि करोति मोहम् ॥५४॥ प्रकम्पितोष्ठं परिवर्तिताक्षं पादक्रमन्यञ्चितभूमिभागम् । तमाश्रमं पाणिनिराजगाम कात्यायनस्तिष्ठति यत्र योगी ॥ ५५ ॥ तमापतन्तं कुपितं मुनीन्द्रो दृष्ट्वापि सज्जीकृतपाद्यपात्रः । कात्यायनः प्रत्युदगान्न यावत्तं पाणिनिस्तावर्षि शशाप ॥ ५६ ॥ यस्मादविज्ञाय मम प्रभावं वृषध्वजानुग्रहभाजनस्य । सूत्रेष्वनुक्तोक्तदुरुक्तचिन्तावृथोद्यमं वार्तिकमातनिष्ठाः ॥ ५७ ॥ तस्मात्पतेदेव तनुस्तवेयमित्युद्धतं पाणिनिशापवाक्यम् । आकर्ण्य तूर्णं स विवृद्धमन्युः कात्यायनोऽपि प्रति तं शशाप ॥५८॥ भवानजानन्भगवत्प्रसादविवर्तभूतान्यपि वार्तिकानि । मह्यं यतः शापमदान्मदेन ततो विशीर्यंत तवापि मूर्धा ॥ ५९॥ इति त्रयोदश्यभिधानवत्यां तिथौ मिथः शापविसृष्टदेहौ। उभौ मुनीन्द्रौ स्वकृतैस्तपोभिः पत्युः पशूनां पदमाश्रयेताम् ॥ ६ ॥ आचार्ययोरद्भुतबोधभाजोरालोचयन्तः परलोकयात्राम् । तदादि वैयाकरणा महान्तस्तस्यां तिथौ न प्रसजन्ति शास्त्रम् ॥ ६१ ।। ततो विवत्रे बुधमण्डलाय सवार्तिकं पाणिनिसूत्रबन्धम् । स व्याघ्रभूतिः सह पाणिनीयः श्वोभूतिना वाक्यकृदाश्रवेण ॥ १२ ॥ भोगीन्द्र तेषां भुवि वार्तिकानामशेषविद्वज्जनदुर्ग्रहाणाम् । भाष्यं महकुर्विति भक्तरक्षी नियोक्ष्यते त्वां किल नीलकण्ठः ॥६३॥ तदा नियोगात्तरुणेन्दुमौलेर्धरातले त्वं विहितावतारः ।

·२ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । चिदम्बरक्षेत्रगतः पवित्रं नेत्रोत्सवं द्रक्ष्यसि नृत्तमैशम् ॥ ६४ ॥ इति मुरमथनोत्त्या मोदमानः फणीन्द्र- स्त्रिपुरहरनियोगं दीर्घकालादवाप्य । तदपि परिदिदृक्षुस्ताण्डवं चन्द्रमौले- रखतरितुमवन्यामंशतश्चाशशंसे ॥ ६५ ॥ इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते सर्गः - प्रथमः १. द्वितीयः सर्गः । भूतलेऽथ जननोचितमाएं वंशमीक्षितुमविक्षददृश्यः । जन्तुविस्मृतपरस्परवैरं तापसाश्रमवनान्तमनन्तः ॥ १ ॥ यंत्र काननचरो गजराजो वीतकर्दममृणालविशङ्की । जृम्भणेषु चटुलेन करेण व्याचकर्ष किल केसरिदंष्ट्राम् ॥ २ ॥ 'शुण्डालेन सलीलमेष कलभो वक्रान्मृणालोज्ज्वलं जृम्भारम्यविकखरान्मृगपतेर्दष्ट्राङ्कुरान्कर्षति । एषा बल्सतरी च मातरि तृणान्यत्तुं गतायां क्वचि- शोपिन्या वरकन्दरस्थितिजुषः स्तन्यं पयथूषति ॥' इत्यदसीयजानकीपरिणयनाटके. 'उलूकानां काकैरुदभवदुदासीनवसतिः रहःक्रीडा सिंहैरनुकलमभून्मत्तकरिणाम् । अजानां गोपुच्छरजनि जनितप्रीतिभिरयः (?) समालापोऽन्योयं शुककुलबिडालस्य समभूत् ॥' समूह सर्पाप्यां समजनि सदा जाकुलकुलै- मयूरेन्द्रान्निद्रां फणिकुलमदः प्रापयति च । गर्वा योगक्षेमे कृतमतिरभूदयाघ्रनिकरो मृगाणी संबन्धः श्वभि“रन्योन्यमहितः।' इत्यप्पयदीक्षितीयमौरीमायूस्चम्पूर.

·१
काव्यमाला।
अम्बरान्तरगते. रविबिम्बे यत्र चानुदिनमातपभीतान् ।
पन्नगान्वनमयूरयुवानः पालयन्ति गरुता विततेन ॥ ३ ॥
यत्र चत्वरमपास्य तटान्ते. चवितुं गवि तृणानि गतायाम् ।
द्वीपिनी रसनया परिलिह्य. स्तन्यमर्पयति वत्सतरस्य ॥ ४ ॥
यत्र मुक्तकुहरं हिमभीतं रक्षितुं निजमुखेन गृहीत्वा ।
मूषिकार्भकमरण्य बिडाली. मूलकोटरमगस्य निनायः ॥ ५ ॥
कृष्णसारवदनार्पितदर्भ कीरदत्तयवकल्पितहव्यम् ।
हस्तिपुष्करसमाहृतनीरं हृष्यति स्म तदवेक्ष्य वनं सः ॥ ६ ॥
तत्र कापि ददृशे मुनिकन्या गोंणिकेंति गुणसिन्धुरनेन ।
या हि यापयति पुत्रनिमित्तं दारुणेन तपसा दिवसानि ॥ ७ ॥
जन्म तापसकुंले परिशुद्धे शीलमीशगृहिणीस्पृहणीयम् ।
तां च वीक्ष्य तपसा ग्लपिताङ्गी मातरं स मनसा निरनैषीत् ॥८॥
दातुमय॑महिमद्युतयेऽम्भः पूर्तमञ्जलिपुटे विनिधाय ।
सा निमील्य नयने भगवन्तं भास्करं हृदि तदा परिदध्यौ ॥ ९ ॥
प्राज्ञमर्पय सुतं मम भाखन्नन्तरित्थमभिसन्धिजुषोऽस्याः ।
पन्नगाधिपतिरकनियुक्तः प्राविशजनितुमञ्जलिगर्भम् ॥ १० ॥
संभृतार्थ्यजलमञ्जलिमुच्चैः सा सहस्रकिरणं प्रति देवम् ।
यावदुत्क्षिपति तावदमुष्मातापसाकृतिरहिः स पपात ॥ ११ ॥
पादयोगपरिपावितभूमि सा सुवर्णगिरिदृष्टपटुत्वम् ।
दक्षिणं कलयितुं कमलेशं तं ददर्श नवमर्कमिवाग्रे ॥ १२ ॥
मेधया विमलया चिरमन्ताप्य निष्पतितयेव बहिश्च ।
शारदेन्दुमहसः सहचर्यापाण्डरं भसितकुण्ठनयाङ्गे ॥ १३ ॥
धावितो मनसि सत्त्वगुणेन द्रौ गुणावपि रजस्तमसीयौः।
तौ जटाभरमृगाजिनदम्भाद्दर्शयन्तमिव चोवमधश्च ॥ १४ ॥

·२ सर्गः]
पतञ्जलिचरितम् ।
चित्तसङ्गिहरशेखरचन्द्रस्थित्यपेक्षकमिवोडुकदम्बम् ।
दक्षिणेन विमलं. श्रवणेन स्फाटिकाक्षवल्यं कलयन्तम् ॥१५॥
वल्कबिम्बमुदितस्मितमीषद्वारिजं विकचमित्युपयान्तीम् । .
चञ्चरीकपटलीमिव कण्ठे. शंकराक्षमणिधाम दधानम् ॥ १६ ॥
पुत्र एष मम पुण्यविपाकात्प्रादुरास किल पावकतेजाः ।
इत्युपेत्य मुदिता सहसा सा मूर्तिं तं मुनिकुमारमजिघ्रत् ॥ १७ ॥
प्रस्नुतस्तनमुदञ्चितबाष्पं विस्मृतव्रततपोविधिखेदम् ।
पुत्रलाभसुखनाम्नि समुद्रे मज्जती स जननीं प्रणनाम ॥१८॥
तं तदाभिवदितुं प्रणतं प्राङ्गाम तस्य जननी विततान ।
यत्पतन्नभवदञ्जलितोऽसौ तत्पतञ्जलिरिति प्रथमानम् ॥ १९ ॥
श्रावितश्च स तदाभिवदन्त्या नाम तत्प्रथममेव जनन्या।
चिन्तितस्त्वदुपकण्ठमुपयामित्युदीर्य तपसे चलितश्च ॥ २० ॥
दर्शितद्रुमलताफलपुष्पे दक्षिणोदधितटेऽथ निवेश्य ।
चन्द्रचूडकरुणाघटना: दारुणे तपसि चारु स तस्थौ ॥ २१ ॥
आत्मनोऽपि भरणे धरणी मां प्रागियं नियुयुजे यदशक्ता ।
न व्यथेत तदसाविति तस्यां स न्यधत्त चरणाङ्गुलिमेकाम् ॥ २२ ॥
अर्कमण्डलगतः सहसा मे शंकरोऽभिमतमर्पयितेति ।
सोऽवगम्य तदिवाथ जिघृक्षुः खं भुजद्वयमुदक्षिपदूर्ध्वम् ॥ २३ ॥
नायमीक्षितचरो नयनै मूर्ध्नि भूभृत इति प्रहिताक्षः ।
चापलादिव स चण्डमरीचिं संददर्श न ततो विरराम ॥ २४ ॥
तिष्ठता तपसि भक्षयितव्य कन्दमूलफलपर्णमपास्य ।
पूर्वजन्मकृतवासनया किं पूतमभ्यवजहार स वासम् ॥ २५ ॥
आगतां शुचमनीक्षितभाखान्नित्यशीतलरसातलवासात् ।
हातुमूष्मदिवसेषु स हर्षादध्युवास शिखिपञ्चकमध्ये ॥ २६॥

·काव्यमाला। शार्ङ्गधन्वशयनत्वदशायां ताडितस्य तरलाब्धितरङ्गैः । तस्य किं क्षतमभूदुदवासे शीतले शिशिरकालदिनेषु ॥ २७ ॥ प्राबिलेशयतया दुरचापान्यासनानि यदनेन जितानि । अद्भुताय तदसूत्रुरुधे यन्नात्र चित्रमनिलाशितयास्य ॥२८॥ चक्षमे वपुषि कर्तुमनूनन्यासमङ्कुरितकर्णकराशिः। सांप्रतं किल स तापसरूपो मातृकाक्षरगणस्य फणीन्द्रः ॥२९॥ रुन्धति श्वसितमन्तरमुष्मिन्नीक्षणप्रभृतिरिन्द्रियवर्गः । अर्यमातप इवाहरपाये स्पन्दितुं बहिरलं न बभूव ॥ ३० ॥ प्राणरोधमतनिष्ट यदायं सा पुनः प्रथममेव ततोऽपि । कुण्डलिन्यभवदस्य वशे स्यात्तत्र कुण्डलिनि तत्किमयुक्तम् ॥ ३१ ॥ पद्मकोशदलनं कृतमासीदुद्यतोषसि सहस्रकरेण । प्रांगभूवमसहस्रमुखः किं नेति तत्स इव सोऽपि चक्रार ॥ ३२ ॥ चन्द्रचूडचरणाम्बुजयुग्मध्यानसंततिरसानुभवेन । निर्मलास्य धिषणा परिणेमे चन्द्रिकेव शरदागमनेन । ३३ ॥ गोणिकासुततपःकृतशङ्का गोत्रभित्प्रभृतयस्त्रिदिवेशाः। तत्तपो दलयतेति तदानीं प्रेरिरँन्नमरवारनताङ्गीः ॥ ३४ ॥ अङ्गभाज इव कल्पकवल्यो जङ्गमा इव मनोजपताकाः । विभ्रमैरथ विटान्नमयन्त्यः सुभ्रुवो ववलिरेऽस्य पुरस्तात् ॥ ३५ ॥ स्रस्तनीविनहनं च्युत्तचेलव्यञ्चितस्तनमृतकृतमध्यम् । १. 'अर्कमातप' इति पुस्तकान्तरे. २. "प्रागभूवमसहस्रकरः किम्' क. ३. 'प्रेरयन्' ख. ४. 'सस्तनीविनहनच्युतचेलं क. 'आरकसंकुचदपाशमुदस्तहस्तमुन्नम्रितस्तनमृजूकृतमध्यभागम् । नीवीसमुच्छ्रसितदर्शितनाभिदेशं निद्राविशेषकलुषा कुरुतेऽङ्गभङ्गम् ॥' इत्यदसीयशृङ्गारतिलकमाणे.

·२ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । पाणिना विटपमानमयन्ती पल्लवानहत काचन तासु ॥३६॥ एकया विकचचम्पकक्लुप्तं गद्दुकं कचभरे विनिधातुम् । दोर्युगं नखपदोज्ज्वलमूलं नोद्धृतं न विरतं च नताझ्या ॥ ३७॥ कल्पितं बकुलदाम कराभ्यामर्पयाम्यहमिहेति हसन्ती । आहृतांशुकमदर्शयदेका हेमकुम्भसदृशं कुचभारम् ॥ ३८ ॥ वीक्ष्य कानकशुके कुचयुग्मं द्रागनुद्रवति दाडिमबुद्ध्या । स्रंसमानजघनांशुकमीषदृश्यनामिबिलमद्रवदन्या ॥ ३९ ॥ अन्यया तरुतले तरलाक्ष्या वारितोऽपि वलयस्खनितेन । आपतन्मधुकरोऽधरबिम्बं पातकी परिचुचुम्ब चिराय ॥ ४०॥ खेदबिन्दुकमनीयकपोला श्वासकम्पितघनस्तनकुम्भा । भूतले निहितजानुयुगान्या कन्दुकं प्रतिजधान कराभ्याम् ॥ ४१ ॥ मा विकर्ष मम वेणिलतामित्याहतः करजुषा कमलेन । किं व्यथेति पुनरेव तरुण्या चुम्ब्यते स्म सुकृती ननु वहीं ॥ ४२ ॥ संप्रदर्य नवमौक्तिकहारं संमुखे नवमृणाललतेति । केलिचंक्रममिवोपदिशन्ती कापि दूरमहरत्कलहंसम् ॥ ४३ ॥ संनिधौ किमपि चारु नदन्तं मामयं बत विडम्बयतीति । कणकणितपाणिकपोतं कापि केलिकमलेन जघान ॥ १४ ॥ चारु वाममधिरोप्य कराजं दक्षिणेन परिमृष्टपतत्राम् । मञ्जुलानि रणितानि तदानीं शारिकां कलमपाठयदेका ॥ ४५ ॥ प्रौढयौवनमदोद्धतलीलं पञ्चबाणपिककेलिविलासम् । इत्थमन्तिकंचरं सुरनारीचक्रमेत्य तमियेष विकर्तुम् ॥ १६ ॥ लोलहेमवलयेन विराजन्मुद्रिकेण धृतिभिः सह यूनाम् । पाणिपल्लवयुगेन मृदङ्गस्ताडितोऽजनि कयापि तरुण्या ॥ १७ ॥ १. 'गर्भ' ख.

·१२ काव्यमाला । कञ्चकस्थगितवल्गदुरोज कन्दलत्कणितकङ्कणहस्तम् । तन्वती तरलतां तरुणानां तालयोयमघट्टयदन्या ।। ४८ ॥ कण्ठजृम्भितकलखनभझ्या कामिनां अमिसृजा हृदयेषु- अङ्गुलीभिरिव पल्लवयन्त्या वल्लकीमपरया समगायि ॥ १९॥ पक्कबिम्बफलरोचिषि धन्यं वेणुमेकमधरे विनिवेश्य । कापि वादनमिषेण मृगाणां कर्णयोरपि मधूनि ववर्ष ॥ ५० ॥ स्पन्दमानकबरीभरमाल्यं मन्दहासमधुराधरबिम्बम् । धर्मवारिकणमौक्तिकपति क्लिन्नपत्रमकराङ्ककपोलम् ॥ ५१ ॥ भावसूचनविलोलकराग्रं संहतस्तनलुठन्मणिहारम् । चारुनूपुरझलज्झलिताड्रिन्यासमेणनयनानटदेका ॥ ५२ ॥ केशमाल्यमकरन्दतुषारो वीटिकारसलवङ्गसुगन्धी । सुध्रुवां कुचतटाहतिमन्दस्तं तदामजदृषि वनवातः ॥ ५३॥ इत्यमर्त्यवनिताललितेन क्षोदितोऽपि न चचाल स योगी । वाति चण्डपवनो वसुमत्यां तावता चलति किं गिरिरीषत् ॥ ५४ ॥ काचिदेत्य तदनु प्रमदानामालिलिङ्ग तमुरोजयुगेन । कानने कलभकुम्भनिकाषादस्य किंचिदधिकं न ततोऽभूत् ॥ ५५ ॥ आदधे वपुषि तस्य ततोऽन्या वक्रपाटलमुखानि नखानि । खेलतामुपरि तद्विहगानामातनोत्पदनखार्पणभङ्गीम् ॥ ५६ ॥ कापि वक्त्रकमलेन मृगाक्षी तत्कपोलमथ चारु चुचुम्ब । न व्यकारि स ततोऽपि तपस्वी लेहनादिव कुरङ्गशिशूनाम् ॥ ५७ ॥ तस्य तत्र मतिनिर्जितकामे यौक्तस्य विफलोऽजनि यत्नः । किं करोतु बलिना युधि नाथे पातिते परनृपेण भटौघः ।।.५८ ॥ १. "वातु' ख. 'न पादपोन्मूलनशक्तिरंहः शिलोचये मूर्च्छति मारुतस्य' इति रघुवंशे.

·३ सर्गः]
पतञ्जलिचरितम्
१३
तादृशं भुवि कुशासनभाजं धारिताक्षवलय करपद्मे ।
नासिकाग्रनिहिताक्षमवेक्ष्य व्यस्मयन्त सुरविभ्रमवत्यः ॥ ५९ ॥
विभ्रमैरपि निजैरविकार्य तं विरागमिव मूर्तमवेक्ष्य ।
शापदानचकिता हरिणाझ्यस्तस्य किंचिदपचक्रमुरग्रात् ॥ ६० ॥
हृष्यतः शतमखस्य नियोगासिद्धचारणगणेन तदानीम् ।
पातिताजनि मुनेरुपरिष्टात्पारिजातकुसुमोत्करवृष्टिः ।। ६१ ॥
तावदम्बुदकदम्बगभीरा दध्वनुस्त्रिदिवदुन्दुभयश्च ।
या विमोहयितुमागतवत्यस्ताभिरेव ननृते च वधूभिः ॥ ६२ ॥
तस्यातिदुष्करमवेक्ष्य तपः प्रसन्नो
दातुं वरं तदुचितं दययाथ तसै ।
कैलासगौरमधिरुह्य वृषं महान्त-
मर्धेन्दुमौलिरुमया सममाविरासीत् ।। ६३ ॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षित पुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते
द्वितीयः सर्गः।
तृतीयः सर्गः।
अथ वीक्ष्य स शैलकन्यया सहितं चन्द्रकलाधरं पुरः ।
रभसादुदतिष्ठदासनात्प्रणमन्नञ्जलिना पतञ्जलिः ॥ १ ॥
तदुपागमहर्षविस्मयौ स्तिमितं यद्यपि तं वितेनतुः ।
स तथापि चकार दण्डवत्प्रणिपातं भुवि भक्तियन्त्रितः ॥ २ ॥
प्रणिपत्य समुत्थितस्तदा मुदितो मूर्ध्नि कृताञ्जलिमुनिः।
तरुणेन्दुवतंसमादरात्तमुपश्लोकयितुं प्रचक्रमे ॥ ३ ॥

·१४ काव्यमाला। श्रुतयोऽपि न शक्नुवन्ति ते स्तुतये किं पुनरीश मादृशः । भणितिणती भवद्गुणान्परिशुध्येदिति किं तु मे मतिः ॥ ४ ॥ जगदीश यदेकमद्वयं तव सच्चित्सुखलक्षणं वपुः । विधिविष्णुहरा इति त्रिधा बिभिदे तन्निजयैव मायया ॥ ५॥ तव देव गिरा यथार्थया ननु कर्माणि नरा वितन्वते । सुखबोधमयं सुमेधसः परमं ब्रह्म वदन्ति केवलम् ॥ ६ ॥ अतिसुन्दरमस्तु मे सदा हृदये त्वद्वपुरिन्दुभूषणम् । नियतं खलु यस्य दर्शनात्स्मरणीयो रमणो रतेरभूत् ॥ ७ ॥ जैडमेव रथाङ्गमेकमप्यपरं द्वादशधा विभज्यते । कुरथेन ततस्त्वया कथं विजितं वैरिपुरत्रयं विभौ ॥ ८ ॥ भवदाश्रयणेन मार्गणा अपि लक्ष्मीपतयो भवन्ति यत् । विपरीतमभूदिदं यतोऽजनि लक्ष्मीपतिरेव मार्गणः ॥ ९ ॥ १. 'अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो. रतद्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥' इति महिम्नःस्तोत्रे. 'मम त्वेतां वाणी गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥' इति महिम्नःस्तोत्रे. ३. 'रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्को रथचरणपाणिः शर इति। दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि- विधेयैः क्रीडन्यो न खलु परतत्राः प्रभुधियः ।' इति महिनःस्तोत्रे.

·३ सर्गः ] पतञ्जलिचरितम् । अपि सेव्यमनेकशाखया भजतामप्यधिकं फलप्रदम् । परमेश भवन्तमीदृशं जगतः स्थाणुरिति ब्रुवन्त्यहो ॥ १० ॥ विनिहत्य रणेऽन्धकं कलाघरचूडामणिरप्यहो भवान् । न खलु त्रपते ततो यतः परिपूर्ण त्वयि नास्ति पौरुषम् ॥ ११ ॥ किमिहाद्भुतमस्ति यज्जटातटिनी कामपि तावकी पपौ । जलधिं चुलुकीचकार किं तव भक्तोऽपि न कुम्भसंभवः ॥ १२ ॥ तव पञ्चमुखानि लोचनान्यपि तु त्रीणि तथाष्टमूर्तयः । इति शैलसुतातिसुन्दरं किमिति त्वामवृणीत गेहिनम् ॥ १३ ॥ वसनं करिचर्म वाहनं वृषभः कोऽपि विभूषणं फणी । अशनं विषमासिका गिराविति चित्रं जगतां त्वमीशिषे ॥ १४ ॥ वहतो नृकरोटिमालिकामनुलिप्तस्य परेतभस्मना । पितृकानननर्तकस्य ते प्रमथेशस्य गुणास्तु पावनाः ॥ १५ ॥ अरुणेन पदाम्बुजेन ते मम चित्रं क्रियते मनः शुचि । मृदुनाप्यमुना भुजान्तरं कठिनं न त्रुटितं यमस्य किम् ॥ १६ ॥ विजिताजतेन निर्मितौ विषमेषोरिषुधी इवाहृतौ । कलये हृदि काङ्कितप्रदे तव जके तरुणेन्दुशेखर ॥ १७ ॥ गजहस्तजिगीषयेव यौ धृततारक्षवचर्मकङ्कटौ । गिरिजाकरमर्दनोचितौ भवदूरू भव भावये हृदि ॥ १८॥ तव मध्यमहं तनुं भजे नितरामीयति यत्र नाभये । प्रलयोद्धतरुद्रलोचनद्रुतरूप्याद्रिनदीजलश्रमः ॥ १९ ॥ भुजगाभरणं भुजान्तरं भसितोलितमीश ते भजे । स्फटिकाद्रिशिलातलं यथा करिकीर्णाम्बुजनालकोमलम् ॥ २० ॥ अरुणाङ्गुलिपल्लवी नखद्युतिसंभावितपुष्पडम्बरौ । कलिमोचन कालकण्ठ ते कलयेऽहं करकल्पपादपौ ॥ २१ ।।

·काव्यमाला।
मुखचन्द्रसमीपवर्तिनीमरुणामीश घनावलीमिवः ।
तव नौमि 'जटापरम्परां सितविद्युन्निभगाङ्गनिर्झराम् ॥ २२ ॥
अविवेकतमोनिवृत्तये विलसन्तं विषमास्त्रशासनम् ।
मधुरस्मितचेन्द्रिकोदयं वदनेन्दु तव चिन्तये हृदि ॥ २३ ॥
इति तं पुलकोद्मैः स्तनौ हृदि भक्त्या प्रमदाश्रुणा दृशोः ।
वचसि स्तुतिभिश्च संगतं परितुष्यन्प्रभुरब्रवीदिदम् ॥ २४ ॥
तपसा तव शेष तोषितो वितरिष्यन्वरमागतोऽस्मि ते।
अचिरेण वृणीष्व तं यतो वपुरीदृक्तव वारितं सुखात् ॥ २५ ॥
चरितं निजमादितः स्मरन्नथ शेषेति निमन्त्रितो मुनिः ।
पदवार्तिकभाष्यनिर्मिती प्रथमं पाटवमभ्ययाचत ॥ २६ ॥
अथ तस्य जगत्रयप्रभोर्नटनालोकनयोग्यतां पुनः ।
मुनिमर्थयमानमात्मनः स तथास्त्वित्यवदन्मुदा मृडः ॥ २७ ॥
अयि वत्स चिदम्बराभिधं नगरं त्वं व्रज काननाध्वना ।
तव तत्र नटेयमीक्षितुं दययेत्यन्तरधादुदीर्य सः ॥ २८ ॥
इति तस्य गिरा चिदम्बरं नगरं प्रास्थित नाट्यलिप्सया ।
मुदितः स मुनिर्मुमुक्षया भवतप्तो निकटं गुरोरिव ॥ २९ ॥
अपरं प्रविशन्वनं वनादपरं चाश्रममाश्रमाद्रजन् ।
ददृशे स पवित्रदर्शनः सुरसिन्धोरिव पाथसां भरः ॥ ३० ॥
पथि तं फलपुष्पसंचयैः परिपूज्येव मुनि वनद्रुमाः ।
पवनाकुलपल्लवच्छेलासफलं जन्मन इत्यनर्तिषुः ॥ ३१ ॥
बुधमृद्धरसा पदे पदे परिपाकच्युतपुष्पकोमला ।
पदवी तमनन्दयत्कवेः पठितव्याकरणस्य वागिव ॥ ३२ ॥
गिरिनिर्झरशीकरान्किरन्सममारण्यविहङ्गकूजितैः ।
मुषितद्रुमपुष्पसौरभो मुदुमाधत्त वनानिलो मुनेः ॥ ३३ ॥

·३ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । १७ कटिबद्धमृगादनत्वचं कपिलोन्नद्धजटाभरं मुनिम् तमवेक्ष्य तरक्षवो वने न पलायन्त न चाभिचक्रमुः ॥ ३४ ॥ चटुलाक्षमुदञ्चिताननं चलवालाञ्चलमीषदन्तरम् । कुतुकेन कुरङ्गशावकास्तमृर्षि ज्ञातिमिवानुदुद्रुवुः ॥ ३५ ॥ कपयस्तदवेक्षणे तरून्यथयामासुरसाधुभिः पदैः । पदशास्त्र इवानधीतिनः कवयः कर्णपथान्विपश्चिताम् ॥ ३६॥ तमवेक्ष्य निनिन्दुरुच्चकैरपदे पक्कणकुक्कुराः पथि । सरसस्य कवेः क्रमं गिरामवकाक्षमयेव दुर्धियः ॥ ३७॥ दहशे किल तेन गच्छता गिरिनद्यां कलहंसमण्डली । कियदप्यसूगुक्षिता तनौ गिरिशस्येव कपालमालिका ॥ ३८ ॥ अचलो तलादवस्थितं निपतन्तं स ददर्श निर्झरम् । रविरश्मिजिता कृतं ध्वजे विपिनेनेव दुकूलपल्लवम् ॥ ३९ ॥ कठिनोपलघट्टनोत्थितान्पतितान्निर्झरपाथसां कणान् । चलितानविशेषतोऽग्रहीचमराणामपि वालधीन्मुनिः ॥ ४०॥ निबिडोपलगर्तनिःसरत्फणिफूत्कारभियापसर्पिणः । हरिणा नयनैः समाकुलैः पदवीमुत्पलिनी मुनेर्व्यधुः ॥ ११ ॥ ज्वलितारुणपल्लवानलश्चिरिबिल्वप्रसवैकलाजया । अचलस्य करग्रहोत्सवो वनलक्ष्म्येति विनिश्चिकाय सः ॥ ४२ ॥ मधुरध्वनयो मधुव्रता मदनिष्यन्दमलीमसे पथि । अवदन्मुनये निरक्षरं द्विपमासन्नसरोवगाहिनम् ॥ १३ ॥ तरुमूलविहारिणो दरीभुवि भल्लूकगणानजीगणत् । मृडकण्ठरुचीन्वनश्रियः कचभारांनिव जङ्गमान्मुनिः॥ ४४ ।। १. 'ननगुरुचकः' इति ख-पुस्तके ननर्दुरुच्चकैः' इति भव्यः पाठो भवेत्. २. 'चिरिबिल्वप्रसवैकरम्यया' क. २ ·१८ काव्यमाला। मृगराजकराहतित्रुटत्करिकुम्भच्युतमौक्तिके पथि । निबिडोडुकदम्बडम्बरे स मुनिश्चन्द्र इवाम्बरे ययौ ॥ ४५ ॥ अतिलङ्य वनानि जग्मुषा ददृशे तेन चिदम्बरं पुरम् । इह ताण्डवयिष्यतीश्वरः कृपयेति प्रथमं गणैर्वृतम् ॥ ४६ ॥ पृथुलश्रवसो बृहन्मुखा गडकण्ठा गिरिसन्निभोदराः । विकटोच्छूितजानवः स्मरं विहसन्तीव यदागता गणाः ॥ १७ ॥ तमसामिव देहिनो भरा यमुनाया इव पिण्डिता झराः । जलदा इव मूर्तसंचराः प्रमथा यत्परितो विजहिरे ॥ ४८ ॥ विहरन्ति तरक्षुभिर्मिथो निनदैर्यत्र निगृह्णते हरीन् । मुखविक्रियया च तर्जयन्त्यगकन्यापरिचारिणीर्गणाः ॥ १९ ॥ कुसुमाहृतये गणैः प्रभोनवमुन्मत्तवनं प्ररोप्यते । अपि यत्र विमृश्य लूयते प्रसवामोदघना च केतकी ॥ ५० ॥ अनुलेपनसंग्रहं प्रभोः प्रमथा यत्र परे वितन्वते । परितर्जितघोरफेरवं प्रतिपद्यैव परेतभूतलम् ॥ ५१ ॥ मलयद्रुमकोटरान्तरादपि वल्मीकबिलोदरादहीन् । चकृषुः किल यत्र भूषणं नवमीशाय गणाः प्रदित्सवः ॥ ५२ ॥ मलयाद्रिपटीरवासितान्द्रुतिगर्तेषु समीरणार्भकान् । प्रभुकङ्कणकुक्षिपूरणं तनितुं यत्र गणा निरुन्धते ॥ ५३ ॥ पुरदाहमनङ्गपातनं गरलाखादनमन्तकक्षतिम् । गजदानवखण्डनं जगुः प्रमथा यत्र चरित्रमैश्वरम् ॥ ५४ ॥ कलयन्ति विभूतिभस्त्रिकां कतिचिद्यत्र गृहीतसूचयः । अपरैरपि नाम सीव्यते नवरुद्राक्षमणिप्रसञ्जनात् ॥ ५५॥ विलसद्भसितत्रिपुण्डूका धृतरुद्राक्षकिरीटमौलयः ।

·३ सर्गः ] पतञ्जलिचरितम् । १९ कति यत्र नयन्ति वासरान्शिवपञ्चाक्षरमन्त्रजापिनः ।। ५६ ॥ शिवभक्तगणे प्रदक्षिणक्रमणं यत्परितो वितन्वति । भसितैरपरः समुन्नतो वरणोऽकरप्यत तत्तनुच्युतैः ॥ ५७ ॥ घटनाय जटाहिमांशुना परिगृहन्त्युडुमण्डलीमिव । शिवमर्चयितुं यदाश्रया द्विजलोका धवलार्कमञ्जरीम् ॥ ५८ ॥ गिरिशार्चनबिल्वपल्लवग्रहजैः पाणिषु कण्टकक्षतैः । कमलप्रमुखाङ्करेखिका वसतां यत्र बतोपमीयते ॥ ५९॥ निवसन्ति दिवः कति श्रियः कति वाण्यः कति मुक्तयः कति । इति वेनि न तत्र याः शिवो विनियुक्त प्रतिभक्तपूरुषम् ।। ६० ।। मृडनाट्यदिदृक्षुभिर्जनैः परितस्तन्नगरं परिष्कृतम् । प्रविशन्ददृशे पतञ्जलिः प्रथमं व्याघ्रपदा तपखिना ॥ ६१ ॥ स समाधिशा निशामयन्फणिनामेष पतिः पतञ्जलिः । इति तस्य सभाजनार्थमानयदयं सह पाद्यवारिणा ।। ६२ ।। उपचारमुपेत्य तत्कृतं स च माध्यंदिनसंभवं मुनिम् । कुशलं फणिनामधीश्वरः परिपप्रच्छ तपःसमाधिषु ॥ ६३ ॥ तावेवं परिचयलब्धगाढसख्या- वग्रण्यौ शिवपदपद्मभक्तिभाजाम् । त्रैयक्षं नटनमहोत्सवं दिदृक्ष योगीन्द्रौ कनकसभामगाहिषाताम् ॥ ६४ ॥ इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते तृतीयः सर्गः

·२०.
काव्यमाला ।
चतुर्थः सर्गः।
वासवादिभिरथामरैस्तदा चोदितेन भुवि विश्वकर्मणा ।
ताण्डवाय गिरिशस्य निर्मिता तत्र हाटकमयी सभा बभौ ॥ १ ॥
यत्र हेमवलभीविलम्बिनो दिव्यमौक्तिकसरा विरेजिरे ।
सर्वतः सुरगिरेरधित्यकां. संगता इव नवोडपतयः ॥ २॥
यत्र सिन्धुचलशैवलाङ्कितं नाभिपङ्कजमिवेन्दिरापतेः ।
गारुडाश्मखचितं हिरण्मयं पुण्डरीकमुपरि व्यराजत ॥ ३ ॥
चञ्चलध्वजपटाञ्चलाञ्चितं यत्सुवर्णशिखरं समुन्नतम् ।
अन्वकारि हरिवज्रतो भिया मेरुणा तनुरुहाणि धुन्वता ॥ ४ ॥
वीक्ष्य मां सफलयध्वमक्षिणी भो नस इति गिरेव शंसति ।
या विशङ्कटविटङ्ककोटिभाक्किंकिणीगणघणघणारवैः ॥ ५ ॥
यद्विशालमणिजालकान्तरादुत्पतन्त्यगरुधूपपतयः ।
आह्वयन्त इव शैवमीक्षितुं नर्तनोत्सवममर्त्यसुन्दरीः ॥ ६ ॥
यत्र काञ्चनवितानसंयतो नन्दनद्रुकुसुमस्रजां गणः ।
अश्रु भाविहरनृत्तदर्शनप्रेमजं मधुमिषादिवोज्झति ॥ ७ ॥
शातकुम्भवलभीसमुन्नतवातबद्धमुकुरावलीच्छलात् ।
या बिभर्ति नयनानि कौतुकादाभिरूप्यमिव वीक्षितुं निजम् ॥ ८ ॥
द्वारपार्श्वयुगले हिरण्मये गारुडाश्मकदलीवनश्रिया |
या परस्परसमागमाईयोः शंसतीव घटने मनोज्ञताम् ॥ ९॥
आदितोऽन्तत उपोढविभ्रमैर्यत्र मौक्तिकसरैश्चकाशिरे ।
हेमतोरणमरीचिवीचयो राजहंसनिचयैरिवागतैः ॥ १० ॥
अत्यवर्तत यदीयकाञ्चनस्तम्भजालमनरालमुन्नतम् ।
अप्यहीनगुणभूषमुन्मिषद्वक्रिमाणममरालयं गिरिम् ॥ ११ ॥

·- ४ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । २१ देवताप्रतिकृतीर्यदन्तरे शिल्पिनाः मणिमयीः प्रकल्पिताः । देवताः नथममागता नटं द्रष्टुमैशमिति मेनिरे नराः ॥ १२ ॥ यत्र भान्ति कुरुविन्दनिर्मितत्रोटयो मरकतच्छदाः शुकाः । एष्यदीशगणराट्करस्फुरदाडिमग्रहकृतादरा इव ॥ १३ ॥ यत्र यत्र फलपुष्पमण्डितं वृक्षषण्डमरुचद्विनिर्मितम् । प्रागरण्यमिव नन्दिहुंकृतिस्तम्भितं चरति शंकरे तपः ॥ १४ ॥ भान्ति यत्र मणिकुट्टिमे नरा बिम्बिता भगवतो नटिष्यतः । संजिघृक्षव इवालयाले पारितोषिकविभूषणान्यहीन् ॥ १५ ॥ सिक्तमृष्टतलमुच्छ्रितध्वजं स व्यतीत्य पुरमार्गमायतम् । तां सभामथ त्रिवेश तादृशीं व्याघ्रपादनुगतः पतञ्जलिः ॥ १६॥ कायवानिव तपःसमुच्चयो जङ्गमेव शिवभक्तिरूर्जिता । खात्मबोध,इव, मूर्तिसंचरस्तावृषी ऋषिगणोऽन्ववर्तत ॥ १७ ॥ यत्पुराणकिटिनापि शौरिणा न व्यलोकि चरणद्वयं प्रभोः लोकयेमहि तदेव किंत्विति व्यस्मयन्त मुनयस्तदा मुहुः ॥ १८.। आगताः प्रथममेव भूतले नीलनीरदनिभा गणास्तदा। विद्रवन्नरवितीर्णमार्गया सर्वतः समचरन्त लीलया ॥ १९ ॥ भूतनाथनंटने दिदृक्षया भूतलेऽवतरता दिवौकसाम् । उन्मुखक्षितिमयूरवीक्षितो. दुन्दुभिध्वंनिरभूदंथाध्वनि ॥ २० ॥ निर्जरानथ कदाप्यनीक्षितानीक्षितुं भुवि दिवोऽवरोहतः । दिव्यदुन्दुभिरवावकर्णनात्सन्ननाह कुतुकी नृणां गणः ॥ २१ ॥ अम्बरे ददृशिरेऽथ सुन्दरा हाटकाङ्गदकिरीटकुण्डलाः । अञ्चलालिखितहंसवाससः पञ्चविंशवयसो दिवौकसः ।। २२ ।। तेषु मेषवरवाहनश्चतुःशृङ्गमौलियुगलः शिखोज्ज्वलः । सक्सवादिवहबाहुसप्तकः प्रत्यदृश्यत हुताशनत्रिपात् ।। २३.॥

·२२ काव्यमाला। साध्वसेन शिवभक्तसंनिधिं यः स्थितः परिहरंश्चिरादपि । तं मृकण्डतनये कृतागसं शाम्भवा ददृशुरम्बरेऽन्तकम् ॥ २४ ॥ मूर्तयामुनतरङ्गवल्लरी विभ्रमावहमहासिभासितः । पाणिराननमुदग्रदंष्ट्रमप्याचचक्ष इव नैर्ऋतं नृणाम् ॥ २५॥ दन्तलमजलमर्त्यजाङ्गलक्रूरदूरविवृतास्यकन्दरम् । आगतस्य वरुणस्य मानवास्तत्र वाहनमवेक्ष्य तत्रसुः ।। २६॥ योऽधिरुह्य पृषतं करे वहन्केतुमत्वरत पांसुकेतनः । तं नरा निरणयन्धिया खया तातमाशरपुरीदहः कपः ॥२७॥ अभ्रसिन्धुतरिविश्रमस्पृशा निष्पपात दिवि पुष्पकेण यः। तं गदोज्वलभुजं महागदं किन्नराधिपमलोकयन्नराः॥ २८ ॥ चन्द्रखण्डकृतचारुशेखरः पुण्डरीकदलपाण्डराकृतिः । शूलपाणिरहिजालभूषणः प्रादुरास वृषवाहनो हरः ॥ २९ ॥ राहुरुज्झति मुहुर्निगीर्य मां पालयेति शशिनेव सेवितः । आतपत्रवपुषा स चाययौ वज्रपाणिरिभराजवाहनः ॥ ३० ॥ रम्भयास्य चरमोपविष्टया चामरद्वयमधूयताभितः। लोलहंसमिथुनान्तरस्फुरत्पद्म चारु विदधे यदाननम् ॥ ३१ ॥ मेनकापि विततार वीटिकां चन्द्रखण्डसुरभि शचीपतेः । तेन सा हि जगृहे मृणालिका दन्तिनेव करिणीकरार्पिता ॥ ३२॥ अग्रतस्तदनु सिद्धचारणा वारणाधिपधृतस्य वज्रिणः। वृत्रजम्भवलपाकंपातनख्यातमस्तुवत बाहुविक्रमम् ॥ ३३ ॥ तच्चिदम्बरपुरं पुरंदरे साकमम्बरचरैः समागते । प्राङ्नटेशनटनादहो मुदा तत्र मर्त्यहृदयान्यनर्तिषुः ॥ ३४ ॥ १. 'केतुमत्वरितपासुकेतनम्' ख.

·४ सर्गः]
पतञ्जलिचरितम् ।
२३
शङ्खमर्दलमृदङ्गदुन्दुभिध्वानसंकथितमुत्सवं तदा ।
वीक्षितुं किमु जनस्य नाविशन्कर्णरन्ध्रमितरेतरोक्तयः ।। ३५ ॥
रेजिरे दिगधिपा वनौकसो व्याघ्रपाद्गणवराः पतञ्जलिः ।
पौरजानपदमानवास्तदा संमताः कनकसंसदन्तरे ॥ ३६॥
यावदन्तरनघः पतञ्जलिातुमीशममिमीलदक्षिणी ।
तावदागमनशंसि धूर्जटेः काहलीरणितमाशु शुश्रुवे ।। ३७ ॥
येन निःसरति काहलीरवस्तत्र वर्मनि जना दृशो दधुः।
लोचनानि निदधुश्च यत्र ते तत्र संन्यधित शंकरः खयम् ॥ ३८ ॥
दर्शनोत्सुकसुपर्वपतयहपूर्विकापरिगताग्रभूमिकम् ।
नन्दिहस्तधृतवेत्रसंगमत्राससंकुचदवेक्षकाङ्गकम् ॥ ३९ ॥
चन्दनद्रवसमुक्षणक्षणक्षिप्तपुष्पचयसिद्धचारणम् ।
सान्द्रितध्वजपताकितान्तरस्निग्धगत्यगरुधूपवल्लिकम् ॥ ४० ॥
मर्दलानुगुणनृत्यदप्सरःपादनूपुरनिनादमेदुरम् ।
संनिधानगतदिव्यमागधप्रस्फुरज्जयजयोक्तिबन्धुरम् ॥ ४१ ॥
आगतेभमुखमूषिकश्रमश्वासतृप्ततदलंक्रियोरगम् ।
आपतद्गुहशिखण्डिताण्डवप्रक्रमिप्रमथडिण्डिमारवम् ॥ ४२ ॥
तुन्दिलैकगणधारितामलच्छत्रमच्छशशिखण्डमण्डितम् ।
उक्षवाहनमुमासमन्वितं तं ददर्श गिरिशं पतञ्जलिः ॥ १३ ॥
वामपार्श्वगतवारिजेक्षणं दक्षिणेऽम्बुजभुवा कृताञ्जलिम् ।
वन्दितं चरमभागमाश्रितैर्वासवप्रभृतिभिः सुपर्वभिः ॥ १४ ॥
सर्वतोऽपि सनकादिभिर्मुदा सेव्यमानमृषिमिश्चिरंतनैः ।
नारदेन महती नखाञ्चलैर्विध्यता च मृदुगीतवैभवम् ॥ ४५ ॥
नूपुरोरगफणामणिश्रियामङ्कुरैररुणितेन योऽभिणा ।
नूतनातपनिपातपाटलं पश्यतां हृदि निनाय पङ्कजम् ॥ १६ ॥

·काव्यमाला। भालपावकहुते सरे रतावप्यपास्तविहृतौ वृथास्थितौ । केलिरत्नमुकुराविवैतयोर्जानुमण्डलमिषाद्विभर्ति यः ॥ ४५ ॥ व्याघ्रचर्मपरिकर्मशालिनी सक्थिनी गुरुतरे दधाति यः ।। देवदैत्ययुधि दिग्गजेन्द्रयोरागृहीतकवचौ कराविव.॥ ४८॥ मण्डलं दिनकरस्य मध्यतो नीयमानमुनिनिर्मितान्तरम् । यस्य नूनमपदिश्य काञ्चनं पट्टबन्धमुदरे विराजते ॥४९॥ भाति यस्य किल कण्ठलम्बिनी शंकराक्षमणिमालिकोरसि । कालकूटकलुषीकृता गलान्निर्गतेव निगमाक्षरावली ॥ ५० ॥ कृष्णसर्पकृतचारुकङ्कणैर्यश्चतुर्भिरपि भाति बाहुभिः । शक्रवाहनगजः शशिप्रभैरिन्द्रनीलवलयै रदैरिव ॥ ५१ ॥ भासमानभसितत्रिपुण्ड्या यो ललाटतुहिनांशुलेखया । पश्चबाणवपुरिन्धनानलं लोचनं वहति कुब्मलीकृतम् ॥ ५२ ॥ यस्य मौलिरपि धातृसौधभूनिर्गताम्रतटिनीनिपातजम् । फेनपिण्डमिव वेगवक्रितं कान्तमुद्वहति. खण्डमैन्दवम् ॥ ५३ ॥ शंकरोऽथ चलमौलिजाह्नवीवारिपूरणरणत्करोटिकम् । दक्षिणेतरकरावलम्बितश्रीशपाणि वृषभादवातरत् ॥ .५४ ॥ सोऽवतीर्य गिरिसन्निभाद्वृषात्साकमद्रिसुतया सविभ्रमम् । प्राविशत्कनकसंसदन्तरं पश्यतामिव शरीरिणां मनः ॥ ५५॥ तापसप्रमथदेवमानवैः सान्द्रिता विलसति स्म सा सभा । शंकरेण मधुनेव चारुणी भूरिभूरुहकरम्बितावनी ॥ ५६ ॥ अञ्जलिस्तबकितेन मौलिना कीर्तिवर्णनकृता मुखेन च । जन्मिनो जनिशमार्थमर्थयामासुरीशमचिरेण नर्तितुम् ॥ ५७ ॥ व्याघ्रपादमृषिमीरितस्तवं तं पतञ्जलिमपि स्तवोन्मुखम् । वीक्ष्य शीतलहशा शिवोऽवदन्नर्तनं मम निरीक्ष्यतामिति ॥ ५८ ।

·४ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । २५ नर्तनाय गिरिशे कृतत्वरे चत्वरे महति. हेमसंसदः । सास्तु शब्द इति वेत्रपाणिना सर्वतो जगदतर्जि नन्दिना ॥ ५९ ॥ सिद्धचारणकरान्तनिर्गलन्मुग्धपुष्पनिचये सभान्तरे । नन्दितर्जनवशात्कुतूहलादप्यतिष्ठदपसंकथो जनः ॥ ६० ॥ तत्र शंकरकटाक्षचोदितश्चारुमर्दलमवादयद्धरिः । यः पयोद इति पुष्कराश्रितो नीलकण्ठनटनोचितध्वनिः ॥ ६१ ॥ कामजिन्नटनकारणेन वा भारतीकुचयुगभ्रमेण वा । तत्र तालयुगलीमथाददे पाणिपङ्कजयुगेन पद्मभूः ।। ६२ । रम्भया हृतरसे रदच्छदे वंशनालमवसज्य वासवः । वादनादपि विमोहयञ्जनानाददे किल न वासवस्थितिम् ॥ ६३ ॥ वादय द्रुतमितीव शंसता स्फाटिकाक्षवलयेन दक्षिणे। आश्रिता श्रवसि चारुवल्लकी वादनं व्यतनुत प्रियाविधेः ॥ ६४ ॥ आयतेन फणिना जटाभरं मध्यभागमिभचर्मकक्ष्यया । बनतः प्रियतमस्य नर्तितुं वीक्ष्य संभ्रममुमा स्मितं व्यधात् ॥ ६५ ॥ वीक्षणोचितममांसचक्षुषा नर्तनोत्सवमवेक्षितुं निजम् । शंभुना सकलदेहिनां तदा दिव्यमक्षि दिदिशे दयालुना ॥ ६६ ॥ संददर्श सपदि भ्रमज्जटाताडितोडपटलं तदा जनः । व्यालनूपुररणत्पदार्पणन्यञ्चितक्षिति नटेशनर्तनम् ॥ ६७ ॥ १. 'यः पयोद इव पुष्कराश्रितो' क. 'महीं पादाघातागजति सहसा संशयपदं . पदं विष्णोम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहंगणम् । मुहौदोस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥' इति महिम्नःस्तवे. .

·काव्यमाला। धर्मवारिकणकन्दलगवद्भस्मपुण्ड्रपरिकर्मितालिकम् । कण्ठलम्बितहराक्षमालिकाच्छेदकीर्णमणिहारि किंकरम् ॥ ६८॥ मध्यसीन्नि गलिताहिबन्धनव्याकुलद्विरदचर्मकक्ष्यकम् । पादताडितधरातलक्रमप्रोन्मिषत्पटपटायिताकुलम् ॥ ६९ ॥ मण्डलभ्रमिषु कीर्णजाह्नवीशीकरस्वपितचक्रवालकम् । बाहुवेगपवनाभिपूरितक्रन्ददन्तरदिगद्रिकन्दरम् ॥ ७० ॥ उद्धृतैकचरणाम्बुजप्रभासृज्यमानपरिवेषविग्रहम् । उत्पलोदरसहोदराम्बिकालोचनान्तवलनैकगोचरम् ॥ ७१ ॥ शाम्बरीयवनिकामथाक्षिपन्सप्रपञ्चमयनर्तनं शिवः । द्रागदर्शयत गोणिकासुतं व्याघ्रपादमितरानृषीनपि ॥ ७२ ।। तेन ते स्वयमिदं जगन्मृषा जानते स्म परमार्थतः पुनः । ब्रह्म तत्परमनादि सच्चिदानन्दलक्षणमनन्तमद्वयम् ॥ ७३ ॥ इत्यवेक्ष्य नटनं जगत्पतेर्भक्तिभारलुलितेन चेतसा । तुष्टुवुस्तमखिलाः शरीरिणः श्रेयसा स समयोजयच्च तान् ॥ ७४ ॥ नृत्तं तत्फणिपतये स दर्शयित्वा प्राहेदं प्रणयकिरा गिरा गिरीशः । त्वं कृत्वा भुवि पदशास्त्रवार्तिकानां भाष्यं तद्विवृणु ततो दिवं व्रजेति ॥ ७५ ॥ आज्ञाप्यैवं फणिनमपरान्सोऽनुगृह्याक्षिपातै- रौर्या साकं विधिहरिगणैश्चापि शंभुस्तिरोऽभूत् । हर्षाश्चर्यस्तिमितहृदयौ व्याघ्रपाद्गौणिकेया- वस्तूयेतामृषिभिरनटद्यत्कृते चन्द्रचूडः ॥ ७६ ।। इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते चतुर्थः सर्गः ·५ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । पञ्चमः सर्गः। अथ नटनमवेक्ष्य चन्द्रमौलेरपसरति त्रिदशबजे विमानैः । कलिमलहृतये नृणां मुनी तौ लिलिखतुरादिनटं क्वचित्प्रदेशे ॥ १॥ विलिखितमधुनापि संयमिभ्यां शिवमवलोक्य नटं चिदम्बरेशम् । अपहतकलुषाः कलौ मनुष्या दधति भवाब्धिविलङ्घनक्षमत्वम् ॥ २॥ कतकुलतिलकेन कल्पितानामथ मुनिना पदशास्त्रवार्तिकानाम् । जगदुपकृतये चकार भाष्यं महदचिरेण पतञ्जलिमहात्मा ।। ३ ॥ तमृषिमनुययुस्तदीयभाष्यं पिपठिषवः किल पण्डिताः सहस्रम् । गुरुपरिचरणाहते कुतो वा भवति परं सुलभा जनेन विद्या ॥ ४ ॥ तदनु यवनिकां वितत्य गूढं वपुरनया च पतञ्जलिविधाय । उपविशत बहिस्तिरस्करिण्याः पठत कृतिं च ममेति तानुवाच ॥५॥ मम स तु न भवेन्मनःप्रियो मां य इह तिरस्करिणीमुदस्य पश्येत् । इति पुनरभिधाय पाठनार्थ फणिपतिरूपमृषिः समाललम्बे ॥ ६ ॥ अथ गुरुचरणेन शान्तिमन्त्रान्प्रथममजापिषुरुत्तरं च पाठात् । अहरहरखिला बुधाः कृती स्याद्गुरुवचसि स्थित एव हीष्टसिध्या ॥७॥ कृतिपठनमुखे गुरोस्तदन्तेऽप्यतनिषत व्यधिकान्दशप्रणामान् । बहुमतविनया बुधाः किमन्यत्सुकृतमिहास्ति गुरुप्रणामतोऽपि ॥ ८ ॥ पठति बुधगणे फणीन्द्रभाष्यं करधृतपुस्तकमुच्चकैस्तदने। सुत इव सुखयास्य वाक्यभङ्गया निशमयताममृतद्रवः श्रवःसु ॥ ९ ॥ दुरवगमपदार्थबोधहेतोरमृतरुचेरिव चन्द्रिकाविशुद्धा । भणितिरहिपतेर्बुधावलीनामपनयति स तमस्तदा समस्तम् ॥ १०॥ अहमहमिकया स्थितं क्षिपद्भिः परिचितगौतमजैमिनिप्रबन्धैः । सुमतिभिरनुयुक्तमर्थमुक्त्या झटिति स युक्तिभिरिद्धया विववे ॥११॥ १. 'बहुमतविबुधा बुधाः' ख.

·काव्यमाला। किमपि विघटयन्किमप्यनुज्झन्किमपि समुज्ज्वलयंश्च वार्तिकेषु । नृप इव भटमण्डलेषु भाष्ये व्यहरत राज्य इवास्य वातिगुम्फः ॥१२॥ तुहिनशिखरितुङ्गशृङ्गपातक्षणरणदड़नदीतरङ्गभङ्गीम् । परिभवति पतञ्जले पठन्तो वचसि दधुः किल विस्मयं तदा ते.॥१३॥ अधिफणिकृति तावदेव पेटुर्विलसति यावति वासरूपसूत्रम् । विनयभरजुषो विचक्षणास्ते बहुतपसां हिं भवेत्तदन्तपाठः ॥ १४ ॥ प्रतिपुरुषमिहाननैः कियद्भिर्युगपदयं वदतीति विस्मयेन । अपहृतमनसोऽथ लेऽपनिन्युः सपदि तिरस्करिणीं तदीक्षणाय ॥ १५॥ विवृतफणसहस्रमुग्रंदष्ट्र क्षितितलकुण्डलितार्धभोगभीमस् । प्रसृतपरिहतोभयाग्रजिडं तरलदृशं तमथ व्यलोकयंस्ते ॥ १६ ॥ दधुरर्थ सदृशीस्तनूः स्मरेण त्रिपुररिपोरलिकाक्षिलक्षितेन । अपि दश विदुषां शतानि पुंसो गुरुवचनव्यतिलङ्घनं ह्यनर्थः ॥ १७॥ फणिप्रतिरमिवीक्ष्य तादृशांस्तान्कथमिदमित्यनुचिन्त्य यावदास्त । परिसरमुपसृत्य तावदेक प्रणमितमौलिरिदं भयादवादीत् ॥ १८ ॥ फणिवरं भगवन्प्रसीद. मा. बहिरगम जलमोचनाय यावत् । विधुतयवनिकाः कृतापराधा बत मम तावदिति स्थिताः सतीर्थ्याः ॥१९॥ इति गदितगिरं शशाप कोपाद्यदविहितोत्तरशान्तिमन्त्रपाठः । बहिरसि गतवान्पठन्मदीयां कृतिमपि तद्भव राक्षसोऽञ्जसेति ॥ २० ॥ प्रणिपतनगुणस्तवप्रबन्धैः फणिपतिरस्य कथंचन प्रसन्नः । धृतजटिलमनुष्यमूर्तिरित्थं तमवददापदमुत्क्षिपन्निवोत्या ॥ २१ ॥ मा भज वत्स विषादं मत्वा कर्माणि जगति चित्राणि । कथमिव में त्वयि कोपः कथमिव शापश्च तादृशोऽपरथा ॥ २२ । निष्ठायां किं रूपं पचेरिति त्वं बुधान्पृच्छ । १. "विवृतफणमुदप्रमुग्रदंष्ट्रम्' क. - ·५ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । २९ पक्कमिति वदति यस्तं मम कृतिमध्याप्य मुच्यसे शापात् ॥ २३ ॥ : व्याकरणमहाभाष्यं मत्कृतमखिलं मम प्रसादात्ते । स्फुरतु यथेष्टं याहीत्युक्त्वा तमृषिस्तिरोदधे सहसा ॥ २४ ॥ सूत्राणि योगशास्त्रे वैद्यकशास्त्रे च वार्तिकानि ततः । कृत्वा पतञ्जलिमुनिः प्रचारयामास जगदिदं त्रातुम् ॥ २५ ॥ गोनाख्यं देशं प्राप्य नमस्कृत्य गोणिकां जननीम् । तस्यां त्रिदिवगतायां तस्थौ शेषः स्वयं स मुनिः ॥ २६ ॥ . अथ स.पतञ्जलिशिष्यो रक्षो. भूत्वाधिरुह्य वटमेकम् । पचिरूपं निष्ठायां पृच्छन्पचितमिति वादिनोऽखादीत् ॥ २७ ॥ अथ बहुषु गतेषु वत्सरेषु द्विजमुपकण्ठमुपेयिवांसमेकम् । पुनरपि तदपृच्छदेव रक्षो झटिति स पक्वमिति स्फुटं जगाद ॥२८॥ द्विजगिरमवकर्ण्य कर्णरम्यामवतरति स वटात्तदाशु रक्षः । अयमुदयति शापमोक्षकालो मम गुरुणोक्त इति प्रहृष्यदन्तः ॥ २९ ॥ द्विजवर वद को भवान्कुतस्त्यस्तव किमिहागमने प्रयोजनं वा। कृतमतिरसि पाणिनीयशास्त्रे यदि च रुचिः पठ मत्फणीन्द्रभाष्यम् ॥३०॥ इति कथयति रक्षसि प्रहृष्यन्निदमगदीदहमस्मि चन्द्रगुप्तः । उपगम इह मेऽयमुज्जयिन्याः पठितुमहीश्वरभाष्यमन्तिके ते ॥ ३१॥ इति गदितवते द्विजाय तस्मै फणिपतिभाष्यमशेषमाचचक्षे । शुचिरनिशमसंविशन्ननग्नंस्तदपि च मासयुगेन सोऽध्यगीष्ट ॥ ३२॥ प्रतिदिवसमसौ पाठ यावद्भुजगकृतौ किल रक्षसः समीपे । अपचितवटपत्रजालगर्ने नखशिखरेण दृढं लिलेख तावत् ॥ ३३ ॥ अथ पृथुलशिरोणुमात्रकण्ठं चलदतिशुष्कपिचण्डमायतोरु । हसिमभृदकृशाङ्क्रिपाणि रक्षो वपुरपहाय स दिव्यमूर्तिरासीत् ॥ ३४ ॥ १. 'पुनरपि तदपृच्छदेष रक्षो' क. २. अथ पृथुशिथिलशिरोणुमात्रकण्ठं क.

·काव्यमाला। ब्रज सुखमवनौ कुरु प्रचारं भुजगकृतेरिति तं स शेषशिष्यः । दिवमगमदुदीर्य सोऽपि बद्ध्वा वटदलसंचयमंशुके प्रतस्थे ॥ ३५ ॥ नखलिखितपतञ्जलिप्रबन्धं वटदलजालकमुत्तरीयबद्धम् । शिरसि दधदभीष्टलाभहृष्टः स निववृते वनवर्त्मना मनीषी ॥ ३६ ॥ पथिकपरिगृहीतवृक्षमूलस्थलमचलखगमप्रवृत्तवातम् । दिशि दिशि विसृतातपोष्म भेजे पथि चलता किल तेन मध्यमाहः ३७ तदनु पथि चलन्स चन्द्रगुप्तः सरितमवैक्षत कामपि प्रसन्नाम् । विकचकमलगर्भरेणुगन्धी श्रममपहन्ति नृणां यदूर्मिवातः ॥ ३८ ॥ बभुरनवरतं यदम्बुलोलेष्वलिकलमाः कमलेषु संचरन्तः । वसतिषु शयितं श्रियो जनन्याः प्रभुमिव पञ्चशरं गवेषयन्तः ॥३९॥ अदधुरिव वनानि सैल्लकानां परिमललोलदलिब्रजच्छलेन । निगलमतरलेतरं यदूमौ झटिति नियन्त्रयितुं दृशो जनानाम् ॥ ४० ॥ कुमुदमुकुलजालकं यदीये पयसि बभौ करिदन्तकान्तकान्ति । पथिकतरुणदुर्दशानिमित्तं पतितमिवोडुकदम्बमम्बरान्तात् ॥ ११ ॥ अविरलमसितं यदम्बुपूरे कुवलयकुमलमण्डलं चकाशे । पथिकयुवविहन्तुरङ्गजस्य स्थितमिव जालमकीर्तिकन्दलानाम् ॥ ४२ ॥ पयसि विहरतोऽनिशं यदीये कलनिनदः कलहंसमण्डलस्य । श्रुतिषु परिणनाम पान्थयूनां कुपितमनोभवयोधसिंहनादः ॥ १३ ॥ प्रसृमरमवकर्ण्य चक्रवाकप्रणदितमध्वनि तीरभाजि यस्याः। विनमितमुदितस्मितं तरुण्या वदनमलुम्पत वल्लभस्य धैर्यम् ॥ ४४ ॥ परिणतिविगलत्कदम्बपुष्पस्तबकपरागकरम्बितां यदूर्मिम् । न पुनरुपससार दावबुद्ध्या वनकलभस्तृषितोऽपि वारि पातुम् ॥४५॥ १. 'भुजगकृतेरिति स शेषशिष्यः' ख. २. 'हल्लकानाम्' ख. ३. 'पथिक- युवति हन्तुरङ्गजस्य क.

·५ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । शिखरितटनिषण्णमेणशावं कमपि यदम्बुनि लम्भितानुबिम्बम् । ततकरकमलं गृहीतुकामा पतिहसिता शबरी परं ललज्जे ॥ १६ ॥ तटरुहसहकारमञ्जरीणां पयसि मुहुः प्रतिबिम्बितानि यस्याः । मधुकरकुलमुज्झितारविन्दस्पृहमसकृद्धमयांबभूवुरुच्चैः ॥ ४७ ॥ यदुपवनरसालवाटिकायां मणितमनुत्सुकया भिया विधातुम् । अरमत सुदृशा कयापि जारो मदकलकोकिलकूजितानि शृण्वन् ॥४८॥ ततमपि मणितं तटे यदीये तरुविटपायकलकणकपोते । इह विहरति जारयुग्ममन्तर्निचुलनिकुञ्जभुवीति न व्यनक्ति ॥ १९ ॥ कमलदलदृशा विटं कयाचित्कृतसमयं यदुपान्तनीपवन्याम् । व्यवहितविवृतोऽसकृत्कलापी तरुषु कचनमकृन्निनाय दूरम् ॥ ५० ॥ स्फटिकनिभविसर्पिचन्द्रपादे कुवलयसौरभचोरगन्धवाहे । दयिततमपदानि जारिणीभिर्निशि निशि यत्पुलिने गवेषितानि ॥५१॥ व्रतिमतिततिभिः प्रतानिनीनामिह विजहार चिराय जारयुग्मम् । इति निजकुहरप्रकीर्णभूषामणिभिरुवाच यदीयतीरकुञ्जः ॥ ५२ ।। करचरणपदानि यत्तटान्ते नवपुलिने निहितानि कुञ्जगहें । दयितसहचरीजनाय तस्याश्चतुरमचक्षत जारकेलिभेदम् ॥ ५३ ॥ विदितनिजपथेऽपि शालिगोपी कथमिति पृच्छति पान्थयूनि मार्गम् । अयमिति 'विहितस्मिता च सास्मै निरदिशदिक्षुवणं यदन्तिकस्थम् ५४ स्तनभरमभिवीक्ष्य शालिगोप्याः पथिकयुवा श्रम इत्यशेत कुछु । अविरलपुलकस्तनी वितेने दिशि दिशि सा च दृशौ तटे यदीये॥५५॥ पथिकयुवरदक्षताधरा यत्तटभुवि काचन शालिगोपकन्या । १. 'लम्बितानुबिम्बम्' क. २. परिहसिता' क. ३. 'परिबिम्बितानि' क. ४. विहितस्मिता च वामे' क. ५. 'दृशस्तटे यदीये क. ६. 'शालिगोप- कान्या' क.

·काव्यमाला। सहचरमैतिसंदधै चटूक्त्या न दशति केलिशुको न मां सख़ीति ॥५६॥ सलिलविहरमाणसारसाक्षीकुचतटकुङ्कुमपकिला यदूमिः । पथिकयुवजनस्य पश्यतोऽन्तःकरणमरजयदद्भुतं न तत्किम् ॥ ५७ ॥ तटमधिवसतो विटस्य तन्वी सपदि यदम्बुनि मज्जतीमवेक्ष्य । लमजनि मनो मृषा न चेदं यदियममज्जदिहापि साङ्गभूषा ॥ ५८॥ स्तनशिखरितटे तलोदरीणामतिकठिने पतिता दृशो विहाय । समजनि हृदयेषु हन्त पीडा तरुणजनस्य तटस्थितस्य यस्याः ॥ ५९॥ अहरदधररागमाससाद स्तनतटकुङ्कुममाममर्श काञ्चीम् । जघनघटनया चचाल यस्याः सलिलभरः सुकृती नितम्बिनीनाम् ॥६॥ गिरितटकठिनोपलाभिघातस्खलनझलज्झलितोरुनिझरा या । प्रकटसहचरापराधरोषक्षणपरुषोक्तिरिवाङ्गना बभासे ॥६१ ॥ अथ स बुधवरः श्रमेण तस्याः किमपि निपीय जलं तदुमूले । दलचयमुपधाय वस्त्रबद्धं लिखितपतञ्जलिवाङ्मयं निद्रौ॥.६२॥ तावन्निद्रावशमयमगाद्यावदस्योपधानं वत्सः कश्चिद्वटदलचयग्रासलोलश्चकर्ष । उत्थायाथ प्रसनचटुलादक्षिपद्वत्सवक्रा- तद्दन्तालिक्षतलिपि हठात्केषुचित्तद्दलेषु ॥ ६३ ।। इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते पञ्चमः सर्गः। १. 'इति संदधे' ख. २. जल-जड, 'किमसुभिर्लपितैर्जड मन्यसे मयि निमजतु भीमसुतामनः । मम किल श्रुतिमाह तदर्थिकां नलमुखेन्दुपरां विबुधः स्मरः ॥' इति नैषधकाव्ये.

·६ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । ३३ षष्ठः सर्गः। बुधं ततः सिन्धुतटे प्रतिष्ठितं बुभुक्षितं काचिदवेक्ष्य तं वधूः । नवं वहन्ती नवनीतमाययौ करेण पीयूषमिवादिमोहिनी ॥ १ ॥ विजेतुकामस्य विलासिनीगणं मनोभुवः खगलतां मनोहराम् । चमत्कृतां चम्पकपुष्पमालया कयापि वेणीकपटेन बिभ्रतीम् ॥ २॥ अभिप्रपन्नैरमितो मधुव्रतैः सरोजकिञ्जल्कपरागशङ्कया। कचापदेशाद्दधती करम्बितं चिराय सिन्दूररजोधिकारुणम् ॥ ३ ॥ निशाकरार्धे निटिलेन निर्जिते तदीयकीर्तिप्रथमाकुरोपमाम् । ललन्तिकामौक्तिकपतिमुज्ज्वलां ललाटपट्टे ललिते वितन्वती ॥ ४ ॥ दृशा ललाटस्थितया महेश्वरो ददाह यं दर्शितबाहुविक्रमम् । प्ररोहयन्ती प्रसवास्त्रमेव तं विचित्रयेवालिकचित्रकश्रिया ॥५॥ क्षमे न किं वा पुरुषस्य पश्यतः प्रदातुमावां हृदये धनंजयम् । इतीव कर्णव्यतिलङ्घनोद्यते दृशौ दधाना दलिताम्बुजद्युती ॥ ६ ॥ रुचिं सुवर्णधुतिभूषणस्थिता बबन्ध मुक्तावलिरुज्ज्वला ययोः । तयोविशेष गमिता कपोलयोस्तमालपत्राङ्कुरलेखननिया ॥ ७ ॥ द्विजान्विशुद्धानपि नित्यमाश्रयन्नेवाधरः पल्लवविभ्रमं जहौ । इतीव नासाभरणस्य रश्मिभिर्निबध्नती रागभृतं तमायतैः ॥ ८॥ शरीरसौन्दर्यपयोधिजन्मना गलेन पुष्पायुधवीरकम्बुना । धृतस्य हारस्य कुचेभकुम्भयो रुचा दिशन्ती करशीकरश्रमम् ॥ ९॥ भृशं गभीरं हृदयं हृदान्तरं विगाहमानेन मनोजदन्तिना । बहिष्प्रकाशं गमितौ पृथून्नतौ चिराय कुम्भाविव बिभ्रती कुचौ ॥१०॥ १. 'बुधस्ततः' क. २. 'नवनीतमादधौ' ख. ३. 'विलासिनो गणं ख. ४. 'सुवर्णश्रुतिभूषणस्थिता' इति क-पुस्तकपाठः साधुरिति भाति. ५. 'न चाधरः पल्लवविभ्रमं जहाँ' इति ख-पुस्तकपाठ एव शुद्धो भाति. ३ ·३४ काव्यमाला। प्रविष्टनाभीबिलमन्मथोरगस्फुटेन्द्रनीलोद्गतकान्तिकन्दलैः । अभिन्नया मेचकरोमलेखया कृशेऽवलग्ने कृतरामणीयका ॥ ११ ॥ विलोचनान्याक्षिपता विलासिनां सलीलमन्यत्र समर्पितान्यपि । कलेन काञ्चीरणितेन बिभ्रती मनोजपीठं जघनस्य मण्डलम् ॥ १२ ॥ युवप्रपञ्चे युगपत्समुज्झितुं शरान्कराभ्यामपि शम्बरारिणा । निषङ्गयुग्मं निदधे यदार्जितं तदेव जङ्घाकपटेन बिभ्रती ॥ १३ ॥ तरङ्गवेगेन तटान्तमागतैः स्थलारविन्दं यदि सिन्धुमौक्तिकैः । वृताञ्चलं कैरपि तेन बिभ्रती कृतोपमानौ चरणौ नखोज्वलौ ॥ १४ ॥ कलकणकाञ्चननूपुरोज्वलं समाह्वयन्तं सहसेव मन्मथम् । अलक्तकश्रीजितरक्तसंध्यकं पदक्रम चारु शनैर्वितन्वती ॥ १५ ॥ ततः सपात्रं नवनीतमङ्गना धरातले तस्य निधाय पार्श्वतः । प्रणम्य बद्धाञ्जलिरित्थमर्थयांबभूव भक्तिप्रतिपन्नया गिरा.॥ १६ ॥ बुधेन्द्र पूर्वं बहवस्तपोधनाः फलाम्बुदर्भाजिनबर्हिरर्पणैः । मया कुमार्या परितोषिता भृशं प्रसादसर्वस्वमिदं वचोऽवदन् ॥ १७ ॥ इहागमिष्यत्यखिलं पतञ्जलेरधीत्य भाष्यं किल कश्चन द्विजः । तदीयशिष्यादचिरेण रक्षसः प्रणम्य तं पूजय पद्मलोचने ॥ १८ ॥ प्रचारयिष्यन्कृतिमात्मनः खयं पतञ्जलिस्तद्वपुषाभवद्भुवि । स पूजितस्त्वां परिणीय कन्यकां गरीयसि श्रेयसि वर्तयिष्यति ॥१९॥ इतीरितां योगिजनेन शृण्वती गिरं द्विजं तं मृगयेऽधुनाप्यहम् । स चेद्भवाञ्जन्म कृतार्थमेव मे त्वयि प्रसन्ने किमु दुर्लभं मया ॥ २० ॥ गिरां प्रपञ्चैरथवा किमीदृशैः पुनाति ते दर्शनमेव देहिनः । तथापि भोक्तुं नवनीतमाहृतं मया प्रसादं कुरु दृश्यसे श्रमी ॥ २१ ॥ १. 'विलोचनान्याक्षिपतः' का विलोचनान्याक्षिपतो ख. २. द्वितीय पादः क-पुस्तके नास्ति. ३. 'वरीयसि श्रेयसि' क.

·६ सर्गः ] पतञ्जलिचरितम् । ३५ चिरादिति प्रार्थयमानया तया समाधिदृष्टागमिपूर्वचेष्टितः । कृतस्मितस्तन्नवनीतमर्पितं यथेष्टमश्नन्स जहौ परिश्रमम् ॥ २२ ॥ तदिङ्गितैरेव विजानती द्विजं पतञ्जलेराकृतिभेदमागतम् । तमब्रवीदुद्वह मां कृपानिधे तुरीयवर्णप्रभवामपि त्विति ॥ २३ ॥ जगाद तामेवमुदीरितो द्विजो मनोरथो मानिनि ते फलोन्मुखः । उदूह्य वर्णत्रयकन्यका यतो विवोढुमीहेऽन्तिमवर्णजामिति ॥ २४ ॥ तदुक्तिमाकर्ण्य गृहं निनाय सा तमुल्लसद्यौवनमिन्दुसुन्दरम् । तया ततस्तज्जननीवितीर्णया समं पुरीमुज्जयिनी जगाम सः ॥ २५ ॥ वटदुपर्णस्थितवर्णमेलनादथैष भाष्यं निखिलं पतञ्जलेः । लिलेख वत्सक्षतदुर्ग्रहाक्षरे स्थले क्वचित्कुण्डलनामकल्पयत् ॥ २६ ॥ निजे गृहे तत्र निविश्य पाठयंस्तदुज्जयिन्यां फणिभाष्यमाश्रुवान् । निनाय कालं नियमेन स द्विजः प्रियासु तुल्यं चतसृप्वपि स्थितः ॥२७॥ तदीयपातञ्जलभाष्यपाठनप्रभावसंदर्शनकौतुकादिव । तदा वसन्तस्तरुपुष्पपल्लवप्रैसञ्जनव्यञ्जितमूर्तिराययौ ॥ २८ ॥ नवप्रवाला नृपकेलिकानने बभासिरे बालरसालवल्लिषु । जगत्रयीजेतुरनङ्गभूभुजो भुजप्रतापा इव दृष्टिगोचराः ॥ २९ ॥ वनेषु शाखाः सहकारभूरुहामदर्शयन्त प्रतिपर्व कुमलान् । चिरोज्झितेषु व्यसनोन्मुखस्मरप्रविद्धगात्रोत्पतितानिवाशुगान् ॥ ३० ॥ मधुव्रते गायति मञ्जु पार्वतः श्रमाम्बुतुल्यं मैकरन्दमुज्झती । पुरो ननर्तेव पिकस्य पश्यतः समीरलोला सहकारमञ्जरी ॥ ३१ ॥ क्षणं भ्रमन्व्योनि शनैः क्षुपाञ्चले पदं वितन्वन्परितो विलोकयन् । समीरधूतामपि चूतमञ्जरी न चञ्चरीको विजहौ चिरं पिबन् ॥ ३२ ॥ १. 'तदीयपातालभाष्यपाठनापभाव' क२. 'प्रसाधनव्यजित' इति.क.. ३. 'मकरन्दमुज्झति' क-ख.

·काव्यमाला। मृगीदृशां मानपरिग्रहानयः प्रियेषु मा भूदिति शम्बरद्विषः । अननभावादिव शासनाक्षरं पिकस्य कण्ठादुदियाय पञ्चमः ॥ ३३ ॥ रसालशाखामवलम्ब्य कश्चन द्विजश्चिरायाधिजगे कलखरम् । मनोजतत्त्वोपनिषद्विरस्तथा प्रियेषु मानं सुदृशो यथा जहुः ॥ ३४ ॥ द्विजोऽपि रागं प्रतिपद्य चक्षुषो रजस्खलामेव रसालमञ्जरीम् । अचुम्बदेको मधुपप्रियामिति स्मितं वितेने कुरबस्य कोरकः ॥ ३५॥ रसेन गन्धेन रजोभिरुज्वलैरुपागतं सा तमुपाचरत्तथा । अचुम्बदाजिघ्रदमृक्षदादराद्यथा द्विरेफः कुरवस्य मञ्जरीम् ॥ ३६ ॥ मनोरमां चम्पकमञ्जरी वने न षट्पदो वीक्षितुमेव चक्षमे । कथं नु दृष्ट्यापि सुवर्णसंभवा गृहीतुमर्हा मधुपस्य गायतः ॥ ३७ ॥ दिशत्यशोके कुसुमानि सुभ्रुवामकल्पतार्निवयावकाङ्कितः । नवागसां नादितरत्ननूपुरो विलासिनामाहननाय केवलम् ॥ ३८ ॥ युवा वियोगेऽभिनवानि केसरे स्थितानि पुष्पाणि दृशां निरीक्षितुम् । न चक्षमे यानि वधूकचार्पितान्यमूनि जिघ्रन्प्रजहर्ष संगमे ॥ ३९ ॥ रतान्ततान्तस्य रहो विलासिनीकचार्पितं केसरदाम कामिनः । अभीक्ष्णमाघ्रातमभूच्छमापहं तदीयबिम्बाधरचुम्बनादपि ॥ ४० ॥ चकास्ति कीदृक्कियदत्र सौरभं नवेषु पुष्पेष्विति बोद्धुमिच्छवः । अशोकपुन्नागरसालमल्लिकावनेषु संचेरुरिवालिकुञ्जराः ॥ ४१॥ वसन्तसंसर्गवती वनस्थली श्लथालका षट्पदजालकश्रिया । रराज मल्लीमुकुलैरितस्ततो विहारकीर्णैरिव हारमौक्तिकैः ॥ ४२ ॥ कचित्सितं निर्मलमल्लिकारुचा क्वचिच्च गौरं नवचम्पकश्रिया । परत्र ककेलिदलविषारुणं त्रिवर्णमुद्यानमभूत्किमद्भुतम् ॥ १३ ॥ १. अयं श्लोकः ख-पुस्तके नास्ति. २. 'मधुपप्रियाम्' इत्येव पुस्तकद्वयेऽपि.

·६ सर्गः]
पतञ्जलिचरितम् ।
वपुर्विलिम्पन्सहकाररेणुना प्रफुल्लमल्लीपरिरम्भसंभ्रमी ।
निपीतकङ्केलिलतादलाधरश्चचार मन्दं किल दक्षिणोऽनिलः ॥ ४४ ॥
रतान्तधर्मोदकबिन्दुसुन्दरं मुखाम्बुजं मुग्धदृशां प्रशंसितः ।
सुवर्णजालान्तरतः समागतश्चचुम्ब धन्यो मलयाचलानिलः ॥ १५ ॥
शरैः किमन्यैरिह शम्बरद्विषो वियोगिनां प्राणवियोगकर्मणि ।
यतः परार्थोऽजनि फुल्लमल्लिकावनान्तसंचारसुगन्धिराशुगः ॥ १६ ॥
न मध्यमहाय बबन्ध कक्ष्यया न चाददे कार्मुकमाहवोद्भटः ।
वसन्तमन्दानिलयोगमात्रतो जिगाय कामो जगतामपि त्रयम् ॥ ४७ ।।
वधूजनानां परिचारिका मधौ वियोगिनामप्यवियोगिनामपि ।
प्रवालशय्यां किल पर्यकल्पयन्नदीनिकुञ्जेषु च नर्मवेश्मसु ॥ १८ ॥
तव स्वभावं तरलेक्षणे विदन्न जातु कान्तो मधुमत्यवर्तत ।
इतीरिते प्रोषितवल्लभा सखीजनेन रोमाञ्चमधादुरोजयोः ।। ४९ ॥
समागतस्ते प्रिय इत्युवाच सा कृतं किमस्यै हृदि पारितोषिकम् ।
वदेति सख्या गिरमेव शृण्वती वधूरनङ्गज्वरमत्यजन्मधौ ॥ ५० ॥
सखि प्रगल्भो मधुरेष दृश्यते गतो य इत्यर्घमुदीर्य जालके ।
निधाय दृष्टिं सहसा नितम्बिनी मितेन सख्यै वचनं समापयत् ॥५१॥
चलद्रसालस्तबकोऽत्र वर्तते वसन्त इत्याशु समेयुषि प्रिये ।
पपात पश्चात्सुदृशो हगञ्चलं सखीषु केलीसदने तु पूर्वतः ॥ ५२ ॥
वधूर्वसन्ते बिसकङ्कणं करे दृशोरुदश्रु स्तनयोरुशीरवत् ।
प्रियस्य दूरादुपसेदुषो गृहं शरीरमेवाकुरुतोपदापदे ।। ५३ ।।
यथा सितक्षामकपोलमाननं निरीक्ष्य नार्या नितरां ननन्द सः।
सपत्रलेखं दयितः सकुङ्कुमं तथा न देशान्तरतः समागतः ॥ ५४ ॥
समाप्तिहीनाधरबिम्बचुम्बनामनुज्झितोरोजदृढोपगृहनाम् ।
निशां निनीषन्नपि संल्लपस्थितो मधौ प्रवासी पतिरेत्य कान्तया ॥५५॥

·३८ काव्यमाला। नृणां तृतीयप्रथमार्थसाधने प्रशस्तमासाद्य मधुं स भूसुरः । मखेन यष्टव्यमयष्ट दैवतं नयेन दारांश्चतुरोऽप्यरीरमत् ।। ५६ ॥ प्रियाश्चतस्रः प्रतिपेदिरे शनैः शरत्प्रसन्नामिव चन्द्रिका दिशः। द्विजस्य हर्षार्णववृद्धिदायिनीं नितान्तरम्यामथ दौहृदश्रियम् ॥ ५७ ।। बभूवुरासां श्रमवारिबिन्दवो मुखेषु केलीकमलग्रहादपि । विहारिकारण्डवपातिताः कणास्तरङ्गिणीनां सरसीरुहेष्विव ॥ ५८ ॥ तदा तदीयास्तनवश्चकाशिरे परिष्कृता दौहृदपाण्डिमश्रिया । शशाङ्ककान्त्येव शरत्प्रसन्नया करम्बिताः काश्चन सालभञ्जिकाः॥५९॥ रसान्तरादप्यवकृष्य केवलं मनो बबन्धुर्हदि योषितस्तदा । निसर्गतः सर्गविधौ हि वेधसः प्रियाप्रिये वस्तुषु न व्यवस्थिते ॥६॥ क्रमेण तासामसितभ्रुवां घनाः पयोधरा नीलमुखाश्चकाशिरे । सुरेन्द्रनीलोपलमुद्रिताञ्चला मनोभवाहा॑ इव हैमसंपुटाः ॥ ६१ ॥ तनुस्फुरत्पाण्डिमचण्डिकारुचा कलाधरे गर्भगते निरूपिते । तमखिनी तत्कुतुकादिवागतां बभार रोमावलिमङ्गनागणः ॥ ६२ ॥ विनेतुमेकं बलिमेव चक्षमे समुत्थितं विष्णुपदं पुरा युगे । इति स्थितामप्यवधूय तत्तुलां वधूवलम्यान्यहरन्वलित्रयम् ॥ ६३ ॥ ततो मुहूर्ते रुचिरे द्विजोत्तमैः पुरंधिभिः पूरितचत्वरे गृहे । स शास्त्रदृष्टेन पथा मृगीदृशां समन्वतिष्ठत्समयोचिताः क्रियाः॥६४॥ कृतैर्यथाचोदितमेव कर्मभिर्विरेजिरे विप्रवरस्य सुभ्रवः । कृषीवलस्यौषधयः प्ररोपिताः खकाललब्धैरिव वर्षवारिभिः ॥ ६५ ॥ दिनेषु ताः सत्पुरुषोदयोचितेष्वरालकेश्यो विदुषां शिखामणेः । क्रमात्कुमारॉन्कमनीयतेजसो मणीनिवासोषत सिन्धुशुक्तयः ॥ ६६ ॥ PM १. दप्यवकये का 'दप्यपकृष्यं ख.

·9 सर्गः]
पतञ्जलिचरितम् ।
स पुत्राणां तेषां जननसमयार्दाणि विधिव-
द्वितन्वन्कर्माणि द्विजकुलकृताशीः परिषदि ।
यथा यस्सै यावद्यदभिलषितं देयमददा-
तथा तस्मै तावत्तदुपनमितं खेन तपसा ॥ ६७ ॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वनः कृतौ पतञ्जलिचरिते
षष्ठः सर्गः ।
सप्तमः सर्गः।
विदधक्रियाः शुभतराः परस्परं
प्रविभिन्नवर्णविलसत्परिग्रहः ।
निगमश्चतुर्भिरिव साधुभिः स्वरै-
स्तनयैरथ द्विजवरो व्यरोचत ॥१॥
यमजीजनप्रथमवर्णकन्यका
तनयं द्विजो वररुचिं तमाख्यया ।
खयमाजुहाव कतवंशजन्मनः
पदशास्त्रवार्तिककृतः पवित्रया ॥२॥
यमसूत चन्द्रमिव सिन्धुवीचिका
नृपकन्यकास्य विततान नाम सः ।
भुवि सोऽयमर्क इव विक्रमें भवे-
दिति विक्रमार्क इति विश्रुतं भुवि ॥ ३ ॥
वचसैव भर्तुमयमर्हति स्वयं
वसुधां नयानयविभागचुञ्चुना ।
इति वैश्यजातनुभुकः स भट्टिरि-
त्यभिधां चकार भटिधातुवाच्यवित् ॥ ४ ॥

·काव्यमाला।
धरणीं बिभर्ति दशभिः शिरःशतैः
प्रलये हरिष्यति च यो विषार्चिषा ।
फणिनोऽस्य भर्तृहरिरित्यभिख्यया
स समाह्वयच्चरमवर्णजासुतम् ॥ ५ ॥
सुदृशां तदा सुतमुखानि दृष्टयो
मधुरस्मितानि मुहुरालुलोकिरे।
कमलानि गाढकुतुकाः कुमुद्वती-
तरलालिपलय इव क्षपात्यये ॥ ६ ॥
चरणं करद्वयगृहीतमेककं
शिशुभिर्निवेशितमशोभतानने ।
शशिनि प्रपन्नमिव पूर्वमिन्दिरा-
कमलद्वयेन विधिपीठपङ्कजम् ॥ ७ ॥
शिशवस्तदा ददृशिरे महीतले
नमिताननाः सुलभजानुचंक्रमाः।
फणिनं सहस्रवदनं प्रशासितुं
खधियेव विश्वमधरं विविक्षवः ॥८॥
अकृताहिरज्जुगिरिमन्थसंग्रह
प्रबलासुरामरकुलानपेक्षणम् ।
अपकालकूटभयमाहतः पपौ
सुतजल्पितामृतरसं स भूसुरः ॥९॥
जननीकराग्रमवलम्ब्य पाणिभि-
भवनाङ्गणे यदवलन्त बालकाः।
क्षितिमण्डले स किल तस्य पुत्रिता-
यशसामभूद्दिगवलम्बनक्रमः ॥१०॥

·७ सर्गः ] पतञ्जलिचरितम् । ४१ जनकस्ततो विहितमक्षरक्षण- ग्रहणं निरीक्ष्य शिशुभिस्त्रिहायणैः । सति यौवने कथममी न भाविनः श्रुतवन्त इत्ययममोदत स्वयम् ॥ ११ ॥ उपनीय तानुपदिदेश स श्रुती- स्तनयं सुबुद्धिमपि तुर्यमन्तरा । खयमेव तास्तमचिरात्तु वत्रिरे चतुरं विलासिनमिवान्ययोषितः ॥ १२ ॥ अथ दर्शनानि षडपि न्यवेशय- तनयेषु स त्रिषु न चान्तिमे द्विजः । अभजन्त तानि तमगेषु वर्षति स्तनयित्नुरब्धिमुदकानि यान्ति हि ॥ १३ ॥ तनयानपाठयदयं पतञ्जले- महती कृति मतिमतां गणैः सह । पठने तु भर्तृहरिरुत्सुकोऽपि तै- विनिवारितश्चरमवर्णभूरिति ॥ १४ ॥ विजने जगाद पितरं कृताञ्जलि- विनयेन भर्तृहरिराचरन्नमः । महनीयपाणिनिमतानुकूलया लवलीसुगन्धपदबन्धया गिरा ॥ १५ ॥ १. षड् दर्शनानि. तदुक्तं शास्त्रनिर्णये- 'कपिलस्य कणादस्य गौतमस्य पतजले। व्यासस्य जैमिनेश्चैव दर्शनानि षडेव तु ॥' २. पञ्चदशश्लोकस्योत्तरार्धस्तदनन्तरीयस्य पूर्वार्धश्च ख-पुस्तके न स्वः.

·४२
काव्यमाला।
भगवन्पतञ्जलिरभून्महीतले
भवदाकृतिः प्रथयितुं निजां कृतिम् ।
इति वर्णयन्ति मुनयः पुराविदो
मम तेन भाष्यपठने मनोरथः ॥१६॥
कुहरं विधाय किमपि क्षमातले
कुरु मामिहस्थमुपरिस्थितो भुवि ।
पठतश्च पाठय कृति पतञ्जले-
र्यदहं पठेयमनवेक्षितोऽखिलैः ॥ १७ ॥
कतमोऽपि मामपि भवन्तमन्तरा
कमनीय एव किल रश्मिरायतः ।
चलयेयमेनमथ चोद्यमस्ति चे-
न्मम तत्र भाष्यमसकृत्प्रबोधय ॥ १८ ॥
विहितं यदीत्थमतिसंहिता बुधा
निखिला भवन्ति भवति श्रुतं च मे ।
फणिभाष्यमान्तमपि चिन्त्य सिद्धये
किमपि प्रसीद मयि तत्कृपानिधे ॥ १९ ।
इति पुत्रवाक्यमवकर्ण्य सोऽब्रवी-
दिदमेवमस्तु भवतो यथेप्सितम् ।
शृणु वत्स किंचिदवधाय मे वचो
गुरुसंप्रदायपदवीसमागतम् ॥ २०॥
यदि गौतमस्य मतमप्रतिष्ठितं
यदि जैमिनेः श्लथयितुं क्षमं नयैः ।
यदि भिक्षुशास्त्रमिदमाविलं ख़लै-
न तथा पतञ्जलिमतं तु दुष्यति ॥ २१ ॥

·७ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । इतरस्य शास्त्रनिचयस्य कारका मनुजेषु केचन परं तु तापसाः । भगवाञ्जगद्भरणसंहृतिक्षमः फणिराज एव पदशास्त्रभाष्यकृत् ॥ २२॥ अशुचिं शठं विषयलुब्धमास्तिक- द्विषमप्रवृत्तगुरुशास्त्रभक्तिकम् । यदि शिष्यमानयति भाष्यमुद्गुण- न्विपदं तयोर्वदति दृग्गतः फणी ॥ २३ ॥ प्रयतः प्रसन्नहृदयो 'जितेन्द्रियः प्रवणो महसु गुरुशास्त्रभक्तिमान् । फणिनः कृतिं पठति चेन्न हीयते न भजत्यघं न गुरुणा विरुध्यते ॥ २४ ॥ प्रथमं विचिन्तय गति तथा गतां पदसूत्रवार्तिककृतोर्द्वयोरपि । फेणिशिष्यचेष्टितमपि श्रुतं ततो बहुविघ्नमेव पदशास्त्रशीलनम् ॥ २५ ॥ कुशलाय वृद्धिरिति सिद्ध इत्यथे- .. , त्युदितं पदत्रयमुपक्रमे कृतेः । यदृषित्रयेण पैठतां निरागसां मत एव मङ्गलमुंदेत्यनिर्गलम् ॥ २६ ॥ प्रथमोत्तरस्य फलमाह्निकस्य य- त्पठने पतञ्जलिरनल्पमब्रवीत् । १. 'सुकृती कृति' ख. २. 'फणिशिष्यचेष्टितमपि द्रुतं' क. ३. 'पठिता- निरागसां' क. ४. 'उदेसनर्गलम्' क. ५. 'प्रथमोत्तमस्य क.

·काव्यमाला। उपलक्षणं तदखिलाहिकावले- महतः फलस्य विवृतं मनीषिभिः ॥ २७ ॥ यदि रक्षसा यदि गणैर्यदि है- यदि चामयेन परिगृह्यते द्विजः । स पतञ्जलेरहरहः पठन्कृति द्रुतमभुते सुखमिति प्रचक्षते ॥ २८॥ न च तुर्यवर्णवनितासुतस्य ते कथमागमाङ्गपदभाष्यसंस्तवः । इति शङ्कयमस्ति यदसि त्वमात्मवि- न भवादृशे विधिनिषेधयोग्यता ॥ २९॥ इति जल्पितं जनयितुर्निशम्य स प्रतिपद्यते स्म परमं तु विस्मयम् । क्षितिगर्भमन्दिरगतः पतञ्जले- रपठीत्कृतिं च बुधकुञ्जराद्गुरोः ॥ ३० ॥ पठिते पतञ्जलिनिबन्धने द्विजः कृतदारकर्मणि च पुत्रमण्डले । शुकशिष्यगौडपदगुर्वनुग्रहा- चरमाश्रमं सुरनदी च शिश्रिये ॥ ३१ ॥ चतुराननेन विधिनेव मुञ्चता समधिष्ठितं जगदशेषमात्मनि । भजतामुना परमहंससेव्यता- मथ विश्वनाथपुरमाददे श्रियम् ॥ ३२ ॥ यदुदञ्चितध्वजपटे समीरणैः कृतनर्मधर्मकणिकानिवारणे ।

·७ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । निपतन्ति नीलनलिनत्विषो नभ- श्वरसिद्धचारणपुरंघिदृष्टयः ॥ ३३ ॥ दिवसात्ययेषु सुरमुग्धसुभ्रुवो दिवि विमितप्रियहठाहृतांशुकान् । कुचकुड्मलान्पिदधते ससंभ्रम यदुदप्रकेतनदुकूलपल्लवैः ॥ ३४ ॥ सततं यदीयसदनाप्रवासिन- स्तरुणव्रजस्य तरलं दृगञ्चलम् । रमयन्ति संनिहितनन्दनद्रुम- स्तबकाहोद्यतभुजामरीस्तनाः ॥ ३५ ॥ यदुदग्रसौधभुवि बिम्बविभ्रमे- प्वधरेषु नन्दनशुकैर्निपातिभिः । जनिते भये दधति मुग्धसुध्रुवां परिरम्भसंभ्रमसुखं विलासिनः ॥ ३६ ।। सुरकुञ्जरे स्पृशति शुण्डयाम्बुज- स्तबकोऽयमित्यमरसिन्धुबिम्बितौ । खपयोधरौ यदतितुङ्गसौधगा सुदती पतिं सभयमेत्य सखजे ॥ ३७ ॥ रजनीषु यन्मणिशिरोगृहस्थिताः प्रियपाणिपङ्कजनिपीडितोरवः । सुदृशोऽनिलं च्युतवतंसपल्लवाः स्तुवते विधूनसुरदीर्घिकोत्पलम् ॥ ३८ ॥ निशि यद्विहारमणिकुट्टिमाङ्गणे गलितो वधूचिकुरमल्लिकाचयः। .

·काव्यमाला। प्रतिबिम्बितादुडुगणाद्विभिद्यते निजसौरभेण निबिडीकृतालिना ॥ ३९ ॥ घनयावकाङ्कनिजपादमुद्रितं नवहंसतूलशयनं सखीजने । निपुणं विलोकयति यत्र मुग्धया. संपदि न्यमन्जि महति त्रपाम्बुधौ ॥ ४० ॥ तरुणी गृहाग्रमधिरुह्य दृष्टव- त्यमरीः सहस्रमनिमेषलोचनाः। रमणस्य यत्र मणिसालभञ्जिका- निकटेऽपि नानुमनुतेऽधरग्रहम् ।। ४१ ॥ मकरी विलेखनविधौ नवोढया विवृतौ निरीक्षितुमुरोजकुमलौ । अपि संवृतस्फटिकभित्तिमन्तरा बत यंत्र निन्दति युवा विवृण्वतीम् ॥ ४२ ॥ परिरम्भचुम्बनविधायिदम्पति- प्रतिमामवेक्ष्य यदगारभित्तिषु । रहसि प्रियेण शयने सहस्थितिः कियदन्वमन्यत परं नवोढया ॥ ४३ ॥ शिखिपिच्छकस्य समवेक्ष्य चन्द्रकं वलभीविटङ्कपटलावलम्बिनः । यदुदारसद्मनि नवोढया सखी- नयनभ्रमादपसृतं प्रियान्तिकात् ॥ १४ ॥ 1. १. 'युवा विवृण्विति' का

·७ सर्गः]
पतञ्जलिचरितम् ।
४७
रमणस्य यत्र वसतोऽपि दूरतः
प्रतिबिम्बमेव मणिभित्तिदर्शितम् ।
परिरब्धुमुद्यतभुजा नवा वधू-
विजनेऽपि हन्त विरराम केवलम् ॥ ४५ ॥
कुपितां निशम्य रमणीं नवागसा
दयितेन तीव्रमनुनेतुमीयुषा ।
यदगारसीन्नि मणिसालभञ्जिका
प्रणता भिया परिहसत्सखीजनम् ॥ १६ ॥
निशि यत्र वेश्मनि विधूपलस्फुर-
द्वलभीवलीकगलदम्बुशीतले ।
तरुणो निदाघसमयेष्वपि प्रिया-
कुचकुम्भगाढपरिरम्भमातनोत् ।। ४७ ।।
घनसारपङ्ककलिते तपागमे
यदगारकुट्टिमतले युवा गतः।
निपतिष्यतीमिव सखीजनान्तिका-
चलितां सलीलमबलां करेऽग्रहीत् ॥ १८ ॥
जलदागमे जलजलोचनाः पुन-
ईढबद्धजालककवाटमालयम् ।
अधिशय्य यत्र रमणादधीयते
चिरकालविस्मृतमिव स्मरागमम् ॥ १९ ॥
न हि कश्चिदस्ति. किल भिक्षुको जनो
यदधिष्ठितेषु धनधान्यशालिषु ।
परिधातुमप्यसुलभैकवाससं
भवमन्तरेण धृतमैक्षभाजनम् ॥ ५० ॥

·४८ काव्यमाला। . वसनानि वा मणिविभूषणानि वा सुलभानि यत्र धनिषु प्रदातृषु । नटतस्त्विहादिजटिलस्य किं ब्रुवे वसनं दिगाभरणमस्थिमण्डलम् ॥ ५१ ॥ मणिकर्णिकां गतवता शरीरिणा श्रुतिभूषणं किमपि यत्र लभ्यते । इति विस्मयः क इह तत्किलाद्भुतं यदसावुपागमदहीनकङ्कणम् ॥ ५२ ।। मणिकर्णिकाम्भसि तनूस्त्यजन्ति ये मनुजास्ततोऽपहृतकोशपञ्चकाः। अपि यत्र मुञ्चति मृडो न हि क्षणं स तथाविधः कितवशेखरो न किम् ॥ ५३ ।। श्रवणे किमप्युपदिशन्विभूतिम- प्यलिकेऽर्पयनुरसि चास्थिमालिकाम् । हरते स यत्र मणिकर्णिकातटे जटिलो यदस्ति जगतीह देहिनाम् ॥ ५४॥ निखिलस्मृतीरयमतीत्य वर्तता गिरिशो न दण्डधरतो बिभेतु वा । करुणाकरोऽप्यपहरन्कथं नृणां तनुमेव यत्र न पुनः प्रयच्छति ॥ ५५ ॥ खतनूरपास्य मणिकर्णिकातटे सहसा विमुक्तिमनुधावतां नृणाम् । १. अयं श्लोकः ख-पुस्तके नास्ति. २. 'मृडोनभीक्षणं' इति ख-पुस्तके वर्तते. अतश्चिन्तनीयः को वा पाठः शुद्ध इति. ३. 'अर्पयन्शिरसि' क.

·७ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । मनसो गुणास्त्रय इव च्युता बेमु: मणिविद्रुमेन्द्रमणयो यदापणे ॥ ५६ ॥ परिशुद्धिदापि बत यत्र जाह्नवी मलिनीकरोति किल मजतां गलान् । कथये किमन्यदतिशीतलापि सा घटयत्यहो करतले हुताशनम् ॥ ५७ ॥ सरिदन्तरे जलमशीलितं नृणा- मवमाढमाशु तुदते परं शिरः बत यत्र दिव्यसरितस्तु तत्पुनः कुरुतेऽधिरुह्य सततं च पञ्चधा ॥ ५८ ॥ स्तुतिपात्रमस्तु सुरदीर्घिका कथं यदियं यदन्तरचरी निमज्जताम् । समये करे च निटिलेच पावकं विनिधाय पाययति हा महाविषम् ॥ ५९ ।। यदि धर्तुमिच्छति करोटिकालजं. यदि कर्णवेष्टनमहिं चिकीर्षति। यदि वा पिपासति विषं जनस्तदा विदधातु यत्र विबुधापगाप्लवम् ॥ ६० ।। शुचिरद्रिजारमणनेत्रनिर्गतः प्रथमो ददाह किल काममूष्मलम् । इति शीतलः सुरनदीझरो नृणा- मपरोऽपि यत्र षडरीनपोहति ॥ ६१ ।। १. 'मलिनीकरोति बत' क. २. 'जलमशीतलम्' इति क-पुस्तकस्थपाठो न साधुर्दश्यते. ३. 'यदन्तरचिरं' ख. '. ४. 'कामकुमलमू ख. H ·काव्यमाला। मनुजाय यत्र मणिकर्णिकातटे स तु तस्य जल्पति मर्नु तनुत्यजे । अपि यः पिशाचनिचयस्य नायकः कपयः प्रपत्तिमथ यस्य कुर्वते ।। ६२ ।। निजचापभिन्निजनिषङ्गभङ्गकृ- निजभक्तपङ्किगलदारणो रणे। इति यत्र भूतपतिरीर्ण्ययेव त. त्पदमर्पयत्यहह पामरेष्वपि ।। ६३ ।। सं तु विश्वनाथपुरमावसन्यतिः समुपेयुषां सदसती हि वस्तुनी । वचनेन चञ्चुकलनेन विष्टपे विविवेच हंस इव दुग्धपाथसी ।। ६४ ॥ उपसंहृतेन विषयानुधावना- त्परमे व एव परिनिष्ठितेन च । समवृत्तिना सहृदयेन पप्रथे सुखदुःखयोः सखिसपत्नयोरपि ।। ६५ ॥ खपनप्रपञ्चसदृशं जगत्रयं विदुषा मृषा मरुमरीचिवारिव । अमुना खरूपमवशेषितं धिया परमात्मबोधसुखमात्रलक्षणम् ॥ ६६ ॥ सुरसिन्धुरोधसि गिरीशसंनिधा- वतिनीय तत्र कियतोऽप्यनेहसः । १. 'स तु विश्वनाथपुरमावसद्यतिः' क.

·८ सर्गः ]
पतञ्जलिचरितम् ।
विरहासहरनुगतः स योगिभिः
परिपावनं बदरिकाश्रमं ययौ ॥ ६७ ॥
ब्रह्माद्वैतं पश्यताशेषविश्वं
गोविन्दखामीति गीतेन लोके ।
पुण्यक्षेत्रे तत्र नारायणीये
कांश्चित्कालानाश्रमे तेन तस्थे ॥ ६८॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य श्रीरामभद्रयज्वनः कृतौ पतमलिचरिते
सप्तमः सर्गः।
अष्टमः सर्गः।
प्रव्रज्य तातचरणे परया विरत्त्या
काशी गिरीश इव पावयति द्वितीये ।
ज्ञानेन शास्त्रजनितेन गृहीतधैर्या-
स्तस्यात्मजा वररुचिप्रमुखा न मम्लुः॥१॥
नात्यन्तमेव परिचिक्लिशुरिन्द्रियाणि
नाप्यन्ववर्तिषत तानि यथाभिलाषम् ।
खखानुरूपमवलम्बितशास्त्रमार्गाः
सर्वेऽपि संजगृहिरे सदृशं त्रिवर्गम् ॥ २ ॥
सर्वासु शास्त्रपदवीषु विचक्षणोऽपि
ग्रन्थान्व्यधागणित एव जनोपकारान् ।
तेष्वग्रजो वररुचिर्दिवसेश्वरो हि
प्राच्यामुदेत्यखिलदिक्ष्वपि निर्निरोधः ॥ ३ ॥

·काव्यमाला । तस्यानुजो भवति. यः किल विक्रमार्कः संक्रन्दनेन सुरलोकसभान्तराले । स खर्नटीनटनविभ्रमतारतम्य- जिज्ञासया पटुरहूयत नाट्यदृष्टौ ॥ १ ॥ निश्चित्य शासितवते दिवि तारतम्यं नाट्येषु गोत्रभिददादभिनन्द्य तस्मै । राज्यं कुरु त्वमुपविश्य समाः सहस्र- मस्मिन्क्षिताविति ततो मणिपीठमेकम् ॥ ५ ॥ रत्नासनेन सुरकिंकरधारितेन साकं समागतवतो गिरमग्रजस्य । भट्टिर्निशम्य सचिवोऽस्य भवन्नुपाया- हे चायुषामुपनिनाय तदा सहस्रे ॥ ६ ॥ मासान्पड़ेकशरदो मणिपीठमध्य- मध्यास्य राज्यमकरोदनुजोपदेशात् अन्यानरण्यचर एव तु षट्च मासा- नित्यायुषामलभताथमुभे सहस्र ॥ ७ ॥ भट्टिस्तदा सकलशास्त्रविशारदत्वा- दुध्यानया नयविवेकधुरां वहन्त्या' । कार्येषु तस्य नृपतेः खयमप्रमाद्य न्बोटाभरन्नट इवाजनि रज्जुमार्गे ॥ ८ ॥ बुद्ध्याग्रिमोऽपि जनुषा चरमः कनीया- ब्रामस्य राक्षसरिपोश्चरितप्रबन्धम् । नामाग्रजस्य परिगृह्य स भट्टिकाव्य मित्याततान सुपर्दैः पदशास्त्रलक्ष्यैः ॥ ९ ॥ r ·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । संदर्भणेन च स भर्तृहरिः पदानों. कंदपकार्मुकरसार्पणकर्मठेन । शृङ्गारनीतिविगतस्पृहतानुबन्ध- मन्याच पद्यशतकत्रयमांततान ॥१०॥ ग्रन्थोऽधिकृत्य किल वाक्यपदे बुधानां चक्रेऽर्थ तेन निखिलार्थविबोधहेतुः । यस्यातनोद्विवरणप्रणयेन हेला- राजः शशीव किरणेन विवृद्धिमब्धेः ॥ ११ ॥ वत्सक्षतं सपितृकुण्डलितं यथाव- द्रुध्याकलय्य लिपिजालकसन्तरन्तः । टीका पतञ्जलिकृतस्य सपादलक्ष ग्रन्थात्मनातनुतः भाष्यनिबन्धमस्य ।।१२ ॥ अत्यन्तदुर्गहमशेषमनीषिवर्ग- र्भावं पतञ्जलिकृतेर्मनसा स पश्यन् । तस्य स्फुटं विवरणे पटुतां निजांच दुर्वास्गर्वगरिमोष्मलमाह-चेदम् ।। १३ ॥ अहो भाष्यमहो भाष्यमहो वयमहो वयम् । मामदृष्ट्वा गतः स्वर्गमकृतार्थः पतञ्जलिः ॥ १४ ॥ इत्युक्तिसंजनितगुर्वपराधयोगा- ट्टीका न तस्य लभते स भुवि प्रतिष्ठाम् । विद्यां न दूषयति किं विनयव्यपायो नासावियोग इव योषितमुज्ज्वलाङ्गी ॥ १५ ॥ इत्थं सुमन्त्रसचिवैस्तमसोऽपगत्या, शुद्धैश्चतुर्मिरुरुकीर्तिभिरुजयिन्याम् ।

·काव्यमाला। कालस्तदा कलिरपि प्रथते स.पुण्य. स्त्रेतेव दाशरथिभिर्मनुराजधान्याम् ॥ १६ ॥ अत्रान्तरे सरिति नक्रगृहीतपादः संन्यस्तशंकरमुनिर्दुरिताद्विमुक्तः । गोविन्ददेशिकपदाम्बुजदर्शनाय : बद्धादरी बदरिकाश्रममन्वियाय ॥ १७ ॥ शैलान्वनानि सरितो नगराणि पल्ली- आमाञ्जनानपि पशून्पथि सोऽथ पश्यन् । नन्वैन्द्रजालिक इवाद्भुतमिन्द्रजालं ब्रह्मैवमेव परिदर्शयतीति मेने ॥ १८ ॥ दण्डान्वितेन धृतरागधनाम्बरेण काशीपुरं कलितविश्रमनीलकण्ठम् । तेन प्रविष्टमजनिष्ट दिनावसाने चण्डत्विषा च शिखरं चरमाचलस्य ॥ १९ ।। वन्यद्विपस्य चरमाचलवासभाजो हस्तेन केलिचटुलेन गृहीतकीर्णैः । तत्रत्यगैरिकस्जोभिरिवानुलिप्त- मारुण्यमाप भृशमम्बुजबन्धुबिम्बम् ॥ २० ॥ व्यातन्वता विहरणं वरुणावरोध- कान्ताजनेन चरमाचलकन्दराग्रे । विक्षिप्तरत्नमयकन्तुकविभ्रमस्य पात्रं बभूव परिपाटलमर्कबिम्बम् ॥ २१ ॥ प्रत्यग्गिरेरुपरि कुङ्कुमपाटलाभ- श्वण्डधुतिः क्षणमलक्ष्यत्र जीवलोकैः ।

·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । न्यस्तः पुरा हनुमता निजवाललग्नः प्रासादशृङ्ग इव पतिमुखस्य वहिः ॥ २२॥ आकृष्य सर्वमहिमद्युतिरंशुजालं विद्वानिवेन्द्रियगणं विषयप्रपञ्चात् । आरुह्य चान्तिममिवाश्रममद्रिशृङ्ग- मानन्दमद्वयमिवापरमब्धिमाप ॥ २३ ॥ हृत्वानुतापभरिते द्विजराजलक्ष्मी पाश्चात्यमब्धिमघनिष्कृतयेऽनुमखुम् । चण्डद्युतौ व्रजति संभ्रमतोऽस्य शीर्णा रेजुस्त्विषस्त्रिचतुरा इव सांध्यरामाः ॥ २४ ॥ भूमण्डलस्य कवलीकरणाय पूर्व तालीवनं प्रविशता तमसां भरेण । संदर्शिता ननु चमूविनिवेशभङ्गया कालीकटाक्षकलुषः किल कालिमैकः ॥ २५ ॥ चक्रद्वयीमधिगताम्बुजनालडोला- मन्योन्यसंघटितपक्षपुटामकाण्डे । 'भानोः पश्चिमशैलकन्दरकुटीमभ्येयुषः संभ्रमा- संध्यारागमिषेण किं विगलिता भान्ति त्विषः पञ्चषाः। कि बैना कृतनिश्चयेन कवलीकर्तुं महीमण्डली- माक्रान्ता प्रथमं धनेन तमसा नीला तमालाटवी ॥' इति शृङ्गारतिलकभाणे. 'चक्रद्वन्द्वं चटुलनलिनीनालडोलाधिरूढं गाढाश्लिष्टं त्यजति रजनीजातविश्लेषदुःखम् । नकं भुक्त्वा नवकुमुदिनी विश्रमार्थी विभाते गञ्जागेहं विकचकमलं गाहते चञ्चरीकः ॥' इति शृङ्गारतिलकभाणे. १. २.

·६ काव्यमाला. दूरे वियोजितवतो दिवसात्ययस्य दुष्कीर्तिवृन्दमिव. संददृशे तमिस्रम् ॥ २६ ॥ तत्कालसंकुचदशेषदुलाग्ररोधा- गर्भ रणन्मधुकर कमलं वहन्ती। अम्भोजिनी दिनकरप्रियविप्रयोगा- दन्तःप्रवृत्तरुदितेवः तदा व्यलोकि ॥ २७ ॥ यद्वारुणीपतिरसेवत पङ्कजिन्याः पादं तदर्पयितुमप्यविदन्पृथिव्याः । दूरे खलु न्यपतदम्बरमप्यपास्य हीहीति नीलनलिनी व्यहसीदिवाग्रे ॥ २८॥ आसायमम्बुजवनीमलिराप्रभात- माश्रित्य तत्समयमत्यजदेव दूरे। के स्थातुमिच्छति मुखे मुकुलीकृतेऽपि, स्थान न चेत्कुवलये कचिदप्यलभ्यम् ॥ २९ ॥ दिष्ट्या वृता. वसुमती तमसा घनेन निम्नोन्नतानि भुवि तेन समीकृतानि । इत्यादरादभिसृतिः कुलटाजनस्य जाता तदा सदधिपेन विना यथेष्टम् ॥३०॥ प्राप्तो ह्यहं त्रिजगति द्विजराजभावं. बिम्बाधरे मुहुरभीकभुजङ्गदष्टे । हाँ, क्षमेत सुदृशां रसपारवश्य- मित्यस्तरिन्दु रुदियाय मिलक्कलकः ॥ ३१॥ १. 'कः स्थातुमिच्छति' ख.

·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । चन्द्रोदयेन सहसा. बिभिदे तमिला त्रय्यन्तबोधविधिनेव चिरादविद्या । द्रागन्वभूयत तदा किल जीवलोकैः कोऽप्यद्भुतः सुखमयः परिणामभेदः ॥ ३२ ॥ तां तारकाहितरुचिं तमसो निहन्त्री : तापस्य चोज्ज्वलमृगाङ्ककरां त्रियामाम् । काश्यामसेवत तदा किल शंकराख्यो लिङ्गे शिवस्य महिते मनसा च मूर्तिम् ॥ ३३ ॥ आत्मानमेकमखिलेष्वयमद्वितीय पश्यन्नपि व्यवहरन्निवं लोकरीत्याः।" तुष्टाव नूतनसुधातुलितैर्वचोभि- रेवं प्रपन्नकरुणाकरंमिन्दुमौलिम् ॥ ३४ ॥ कस्त्वामवाङ्मनसगोचरमस्तु शक्तः स्तोतुं सहख तदिह स्तुतिसाहसं में । देव स्तवाय तव यन्निंगमाः प्रवृत्ताः श्वानो बभूवुरपराधिन इत्यवमि ॥ ३५ ॥ चित्तेऽधकारिणि मम ऋमितुं क्षमेत पादाब्जमेकमपि तावकमिन्दुमौले.। अस्त्यक्षि यस्य हरिणार्पितमर्चनार्थ मञ्जीरपन्नगफणामणिदीपिका.चे ।। ३.६॥ यद्वीयसे श्रुतिगिरा त्वमपाणिपाद- स्तद्विश्वसन्ति भुवनानि विनामरौ द्वौः। १. 'भुवनानि विभों विना द्वौ ख. अयं पाठः समीचीनतरति दृश्यते.

·काव्यमाला। ते भानुं करप्रहृतिकल्पितदन्तभङ्गं पादाहतित्रुटितवक्षसमन्तकं च ॥ ३७॥ जानीमहे जगदधीश्वर यः पुरा नालक्षयजवनमप्यधिरुह्य हंसम् । अत्रेविधिः स तनयस्त्वयि भक्तिभाजी भूत्वाधिगच्छति शिरः शिशिरः शशाङ्कः ॥ ३८ ॥ अन्विष्यतो मुहुरपि श्रमशुष्कतालो. तुश्चिराय जनितात्खलु विप्रलम्भात् । यत्पापमुत्थितमपास्तमिदं ममेति पार्थाहतः किमु विवेद तवेश मूर्धा ॥ ३९ ॥ न स्तस्तवेश पितरौ श्वशुरः शिलात्मा. व्यालः खमार्गणतनुः सुतयोरथैकम् । लोकाः कुमारमितरं विदुरेकदन्तं त्वं भिक्षुकोसि वसितुं वसनं कुतस्ते ॥ १० ॥ मौनं विधाय गुरुरस्म्यहमित्यकाण्डे किं विप्रलम्भयसि मूलगतो वटस्य । प्राचो मुनीनपि वृषध्वज यत्प्ररूढो नाद्यापि ते विगलितः पशुपालभावः ।। ४१ ॥ दग्धस्त्वया प्रथमतः प्रमथेश कामो दग्धं पुरत्रयमथ मितलीलयैव । धत्से करेऽग्निमधुनापि जगन्ति दग्धं बिभ्यत्यतस्त्वदिह पञ्च यमादयोऽपि ॥ ४२ ॥ 'चित्रं वटतरोर्मूले वृद्धाः शिष्या गुरुयुवा । गुरोस्तु मौनं व्याख्यानं शिष्यास्तु च्छिन्नसंशयाः ॥'. १.

·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । त्वत्तोऽधिको हरिरिति ब्रुवतो यदास्तां स्तब्धौ भुजौ नियमिनोऽग्यधिकं ततस्त्वाम् । निश्चिन्वतो घटभुवस्तु स विन्ध्यशैल- संभेदनेऽप्यभवदस्खलितः प्रभावः ॥ ४३ ॥ सर्वेश्वरोऽसि भव नास्ति तवान्तकोऽपि हृष्टाः प्रजा दधति चाप्यधुना विवृद्धिम् । ख्यातो भिषक्तम इति त्वमतो विनृत्य- स्यानन्दतो यदि विनृत्य किमासितव्यम् ॥ ४४ ॥ इत्थं कृतस्तुतिरवाप्य ततः प्रसन्ना- अय्यन्तसूत्रमृदुभाष्यनिबन्धशक्तिम् । काशीपुरान्निरगमत्सविकासभाजः प्रातः सरोजमुकुलादिव चञ्चरीकः ॥ ४५ ॥ अद्वैतदर्शनविदां भुवि सार्वभौमो यात्येष इत्युडुपबिम्बसितातपत्रम् । अस्ताचले वहति चारुपुरःप्रकाश- व्याजेन चामरमधादिव दियघोनः ॥४६॥ तारास्तदा ददृशिरे तरला नलिन्या हृत्वा श्रियं शशिनि धावति साध्वसेन । तत्संभ्रमत्रुटितहारलता विशीर्णा मुक्ता इव त्रिचतुरा गगनान्तराले ॥ १७ ॥ १. 'गोविन्दादधिकं न देवतमिति प्रोत्तार्य हस्तावुभौ' इति. २. 'ताराखदा ददृशिरे विरला' ख. विद्यमानः पाठः साधीयान्भाति.

·! काव्यमाला । अम्भोजकाननमहोत्सवलक्षणानि शीतांशुकान्तिशिथिलीकृतिसूचकानि । तावन्निशम्यं चरणायुधकूजितानि शय्यामहो. परिजहार न जारयुग्मम् ॥ १८ ॥ सर्वां निशामपि विनीय विमुक्तनिद्रा संकेतितादपसृतापि तदा निकुञ्जात् । वामेन. हन्त नयनेन चलेन किंचि- जाराङ्गना सरभसं विनिवर्तते स्म-॥ १९॥ राज्ञोऽवरोधभवनेषु कवाटिकाना मुद्घाटनादजनि यवनितं तदानीम् । कामागमस्य गणनावसरे क्धूनां ज्यायाननध्ययनहेतुरयं. बभूव ॥ ५० ॥ सवात्मना व्यपसृतं न यदा तमिस्र मन्दं तदा स्पृशति गन्धवहेऽङ्गमङ्गम् । नाथागमात्प्रथमतो नलिनी देधानी वक्के विकासमपि कम्पितमूर्तिरासीत् ॥ ५१ ॥ पुष्पंधयीविकसितात्कियदुत्पतन्ती नालीककुमलमुखानलिनाकरस्य । 'अम्भोजकाननमहोत्सवलक्षणानि शीतांशुकान्तिशिथिलीकृतिसूचकानि । आविर्भवन्ति मिथुनश्रुतिदुःसहानि कुकूरुतानि चरणायुधकण्ठनालात् ॥' इति शृङ्गारतिलभाणे.

·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । ६१ व्योमद्रुमाग्रगति डुविहंगमेषु मुक्ता निपातधुटिकेव तदा बभासे ।। ५२ ॥ अस्या भविष्यति किमुपशमो निशायाः संद्रक्ष्यते सहचरी च मया पुनः किम् । इत्याकुलं दयितया सह दीपिकायां कोकं सखीवं समयोजयदुर्मिरेका ।। ५३ ॥ दूरापसारिततमोरुचिरालकेन प्रांचीमुखं परिमंशत्यरुणे करेण । द्रष्टुं ढिया किमसितोत्पलिनीभिरग्रे तावत्प्रसूननयनानि निमीलितानि ॥ ५४ ॥ पूर्वाचलोपवनसी म्नि पुरंदरस्य स्त्रीभिर्विहृत्य निशि निःसरतः प्रभाते । ... तावद्दधार परिवारवधूगृहीत. माणिक्यखेटकतुलां मिहिरस्य बिम्बम् ॥.५५ ।। उत्पिञ्जराम्बररजःकपिशालिचक्र व्याजेन मे वितनुते दिगियं मघोनः । नीराजनामिति तदानु नवातपेन रत्नांशुकेन समभावि विवखताः सा ।। ५६ ॥ दृष्ट्य पति परवेधूकुचकुङ्कुमाङ्क- दोर्मध्यमप्युषसि भाति नवातपोऽयम् । अस्योरसीति हृदि विश्वसती.लताङ्गी.. मेने तदा न दयितेन न चानुनिन्ये ॥ ५७ ॥ ..

·काव्यमाला। पद्माकरोऽयमरविन्दविकासलक्ष्मी सानन्दमुदहति सांप्रतमित्यलीनाम् । नादच्छलादिव जगुर्मधुरं तदानीं दिग्योषितो धृतनवातपकुङ्कुमाङ्गयः ॥ ५८ ॥ बिम्बे भजत्युदयमम्बुजबान्धवस्य दध्यौ तदा पुरुषमेकमृषिः स दिव्यम् । आह श्रुतिर्भगवती किल यं हिरण्य- श्मशृं हिरण्यकचमा प्रणखात्सुवर्णम् ॥ ५९ ॥ तेनान्ववर्ति महता कैचिदुष्णशालि शीतं वचित्कचिजु कचिदप्यरालम् । उत्कण्टकं कचिदकण्टकवत्वचिच्च तद्वर्त्म मूर्खजनचित्तमिवान्यवस्थम् ।। ६० ॥ आत्मानमक्रियमपव्यथमीक्षितापि पान्थैः समं स चलितः पथि लोकरीत्या । आदत्फलानि मधुराण्यपिबत्पयांसि प्रायादुपाविशदशेत तथोदतिष्ठत् ।। ६१ ॥ तेन व्यनीयत तदा पदवी दवीय- स्यासादितं बदरिकाश्रमभूतलं च । . शंसन्ति यत्र वसतिं तरवो मुनीनां शाखाभिरुज्वलमृगाजिनवल्कलाभिः ॥ ६२ ॥ आदेशमेकमनुयोक्तुमयं व्यवस्य- प्रादेशमात्र विवरप्रतिहारभाजम् । १. 'क्वचिदुष्णशाली' क. तत्प्रामादिकमिति भाति.

·८ सर्गः] पतञ्जलिचरितम् । ६३ तत्र स्थितेन कथितां यमिनां गणेन गोविन्ददेशिकगुहां कुतुकी ददर्श ॥ ६३ ॥ तस्याः प्रपन्नपरितोषदुहो गुहायाः स त्रिः प्रदक्षिणपरिक्रमणं विधाय । द्वारं प्रति प्रणिपतञ्जपतां पुरोगं तुष्टाव तुष्टहृदयस्तमपास्तशोकम् ॥ ६४ ।। पर्यवृतां भजति यः पतगेन्द्रकेतोः पादाङ्गदत्वमथवा परमेश्वरस्य । तस्यैव मौलिधृतिसार्णवशैलभूमेः शेषस्य विग्रहविशेषमहं भजे त्वाम् ॥ ६५ ॥ दृष्ट्वा पुनर्निजसहस्रमुखीमभैषु- रन्तेवसन्त इति तामपहाय भूयः । एकाननेन भुवि यस्त्ववतीर्य शिष्या- नन्वग्रहीन्ननु स एव पतञ्जलिस्त्वम् ॥ ६६ ॥ तस्मिन्निति स्तुवति कस्त्वमिति ब्रुवन्तं दिया समाधिपथरुद्धविसृष्टचित्तम् । गोविन्ददेशिकमुवाच तदा स वाग्मिः प्राचीनपुण्यजनितात्मविबोधचिह्नः ॥ ६७ ॥ खामिन्नहं न पृथिवी न जलं न तेजो न स्पर्शनो न गगनं न च तद्गुणा वा । नापीन्द्रियाण्यपि तु विद्धि ततो विशिष्टो यः केवलोऽस्ति परमः स शिवोऽहमस्मि ॥ ६८॥ १. 'अपास्तचेत्यम्' क. २. 'दृष्ट्वा पुरा निजसहस्रमुखीम्' ख. ३. 'समा- विपथरूढि' ख.. ४. 'स वाग्मी प्राचीनपुण्यजनितं भुवि बोधचिहः' ख. A ·'काव्यमाला। आकर्ण्य शंकरमुनेर्वचेनं तदित्थ- मद्वैतदर्शनसमुत्थमुपात्तहर्षः । स प्राह शंकर स शंकर एव साक्षा- जातस्त्वमित्यहमवैमि समाधिनेति ॥ ६९॥ तस्याथ दर्शितवतश्चरणौ गुहायां द्वारे ह्यपूजयदुपेत्य स शंकरायः । आचार इत्युपदिदेश स तत्त्वमस्मै गोविन्दतापसगुरुर्गुरवे यतीनाम् ॥ ७० ॥ गोविन्ददेशिकमुपास्य चिराय भक्त्या तस्मिन्स्यिते निजमहिन्नि विदेहमुक्त्या । अद्वैतभाष्यमुपकल्प्य दिशो विजित्य काञ्चीपुरे स्थितिमवाप स शंकरायः ॥ ७१ ॥ गोविन्दस्य अतिकुलगुरोः सिद्धिमाकर्ण्य कृत्वा यत्कर्तव्यं तदपि वररुच्यादयो भ्रातरस्ते । खे खे कर्मण्यवहितधियो विद्यया कीर्तिमन्त- श्चत्वारोऽपि स्थितिमभिमतामुज्जयिन्यामकुर्वन् ॥७२॥ इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य श्रीरामभद्रयज्वनः कृती पंतजलिचरितेऽष्टमः सर्गः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः। ta १. 'द्वारेऽभ्यफूजयदुपेत्य' क, २. आकर्ण्य काले' क..

·No text on this page.

·No text on this page.