·No text on this page.

·- रिराह । अत्रोच्यते-शुद्धपदे जीव इत्याकारिते नैगम समग्रग्राहिणं विहायैवंभूतं च शेपैर्देशनैगमादिभिः सर्वामु गनिषु वर्तमानो जीवोऽभ्युपगम्यते । तदाह-नैगमदेशेत्यादि । गमेन देशग्राहिणा, नथा व्यवहारेण विशेषग्राहिणा, ऋजुसूत्रेण वर्तमानवस्तुग्राहि- णा, साम्मतेन वर्तमानभावनापिणा, समभिरूढेन च प्रतिशब्दं भिन्नार्थग्राहिणा, पञ्चस्वपि नरकतिर्यग्मनुष्यदेवसिद्धिगतिषु, अ- न्यतम इति नरकादिवर्ती, जीवः प्राणी प्रतीयते । अत्र देशसञ्चपदस्वरसादौपशमिकादिभावैकदेशजीवत्यरूपपारिणामिकभाव- ग्राहिसंग्रहग्रहणेऽपि न क्षतिः, जीवापेक्षया तस्य सर्वसङ्ग्रहत्वेऽपि भावापेक्षया देशसङ्ग्रहत्वात्, व्यक्तिग्रहस्य च तत्रानुपूर्वीद्रव्यग्राहि- सङ्ग्रहयदेवोपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । कस्मादिति किमत्रोपपत्तिरस्त्युत स्वेच्छया नैगमादयोऽभ्युपगच्छन्त्येव मिति हेतुमश्नोऽयम् । मूरि- राह-अस्त्युपपत्तिा, तामाह । एते हि नया इत्यादिना, हि यस्मात्, एते नया जीवं प्रतिजीवशब्दार्थमधिकृत्य, औपशमिकादि- युक्तो यो भावोऽर्थस्तग्राहिणः, सर्वासु च नरकादिगतिषु अवश्यमौपशमिकादीनां यः कश्चित्संभवति भावः, सिद्धि गतौ च यद्यप्यो पशमिकक्षायोपशमिकोदयिका न सन्नि, तथापि क्षायिकपारिणामिको सम्भवत इत्यसावपि जीवः । यद्यप्यौपशमिकादीनां मिलिता- नामव्यापकत्वादलक्षणत्वं, तदन्यतमवत्वस्य च पारिणामिकभावमादाय धर्मास्तिकायादावतिव्यापकत्वात्, तथापि जीवत्वभव्यन्वा- भव्यत्वरूपपरिगणितपारिणामिकभावग्रहणे द्वितीयपक्षे न दोषः । न चैवं जीवत्वं जातिरेवानुगतं लक्षणमस्त्विति शनीयम् । एक- लक्षणस्य लक्षणान्तरानपवादकत्वात्, इतरभेदानुमाने पक्षतावच्छेदकहेत्वोरभेदेनोक्तजातेरलक्षणत्वात्, सामान्यानभ्युगन्तशुद्धपर्याय- नयाननुग्रहाच्चेति द्रष्टव्यम् । नोजीव इत्युच्चारिते किं प्रतीयते तैर्नयैः, उच्यते- यदा नोशब्दः सर्वप्रतिषेधे वर्तते, तदा नज्युक्तमि- वयुक्तं वेत्यनया कल्पनया वस्त्वन्तरमेव प्रतीयते, नाभावः, तच्चाजीवद्रव्यं पुद्गलादिकमित्यर्थः। यदा तु नोशन्दो देशम- SEXSASyra

·P
YMS
નિશી નીતિવિજળ) નાન ભંડાર
॥ न्यायविशारद-न्यायाचाय--महोपाध्याय श्रीयशोविजयगणिविनिर्मितायां
भाष्यतर्कानुसारिण्यां तत्त्वार्थटीकायां प्रथमाध्यायविवरण
सम्पूर्णम् ॥
ABISITO
ફનિશ્રી નીતિનિજમ) જ્ઞાન ભંડાર

·पितत्वेनाध्यवसाग., समभिरूढः । कि वन् ? वितध्यानवदेकत्ववितर्काविचाराख्यशुक्लध्यानद्वितीयभेदवदित्यर्थः । आद्यस्य सविनकत्वेऽपि सविचारत्वाच्यागः । अत्र यथा घटकुटादिशब्दभेदादर्थभेदस्तथा नामघटनामकुटादिशब्दभेदान्नामाद्यन्यतमार्थेऽभिधा- नियन्त्रणादपि चार्यभेदो द्रष्ट यः । एवं च सति वाध्य गम्यं चार्थ प्रति यदि शब्दभेदोऽभ्युपेयस्तदा वृत्तिपक्ष आश्रयणीय इति सं- क्षेपः । एवंभूताभिप्रायमाविष्फरोति । तेपामेवानन्तरपरिगृहीनघटानां, यौ व्यञ्जनाधौँ तयोरन्योन्यापेक्षयाऽर्थग्राही अध्यवसाय एवंभूतः । का पुनरन्योन्यापेक्षा ! । उच्यते-घटपदे घटनक्रिया विशिष्ट विषयकशाब्दयोषजनकत्वरूपं यथा वाचकत्वं घटपदजन्यघट- नक्रियाप्रकारकशाब्दयोधविपयत्वरूपं घटे वाच्यत्वमपि तथेत्यन्योन्याश्रितवाच्यवाचकभावसम्बन्ध एव, बीजारकुरस्थानीयखाच्चा- न्योन्याश्रयस्यादोपत्वं, यद्येवमन्योन्यापेक्षा न स्याद्वान्यवाचकभावग्रह एव न स्यात् । प्रकाश्यापेक्षया हि प्रकाशकत्व प्रकाशकापेक्ष- या च प्रकाश्यत्वम्, नदनापि भावनीयमिति सक्षेपः । एवमवस्थिते नयप्रस्थाने यो दोप आपद्यते तमवलम्बमानः शकत । अत्राहव- मित्यादि, एकस्मिन्नर्थे विरुद्ध नानाकोटयागादित्वेनतेपां विमतिपत्तित्वं स्यादिति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः । अमिलितानां तेषां नाना- कोट्यवगाहित्वमेव नास्ति, एकस्माद् घटोऽस्तीत्यादिवाक्यात् क्रमिकयोधसप्तकतात्पर्येणेकोपयोगरूपतया मिलितानामप्यपेक्षाभेदेन विरुद्धको टिकत्वपरिहारान्नायं दोप इत्यभिमायवान् समावतेऽत्रोच्यत इत्यादिना, यथैकत्र सत्वजीवाजीवात्मकत्वद्रव्यगुणपर्या यात्मकत्वचतुर्दर्शनविपयत्वपञ्चास्तिकायावरुद्धवपद्रव्यक्रोडीकृतत्वधर्मरकत्व द्वित्ववित्वचतुष्ट्वपञ्चत्वपट्त्वाध्यवसायानां भिन्नत्वाद- विरुद्धकोटिकत्वाद्वा न विप्रतिपत्तित्वं तथा नयवादेष्वपीति पिण्डार्थः । सर्व दित्वमित्यादौ धर्मिणि विधेये धर्म विधान धर्मध- मिणोरभेदाभिमायेण । असाध्यारोपाभावेन विमतिपत्तित्वं परिहत्य क्षयोपशमविशे पात् पृथर विशेपमाहित्येन तां परिहर्तुमाह- ·অনু बात्व बहुन्व त्य ५ ति । सू त ह, यन्ते ज्यन्ते यन्ते ज्यते ५ प. पृ. पं. অর্থ शुद्धम प. पृ. पं. अशुद्धम ६७. नीत जीत ७२ दि. ९ दो दो ७७ द्वि. ६७ द्वि. ६ ७२ दि. १२ तेः, साम्पते तेः साम्मत ७७ दि. १० ६८ भ. ५ तिम्रि तिम्रि ७३ द्वि. धिति धिनि ७७ द्वि. १४ ६९ म. त ७३ दि. १३ तिसू ७७ द्वि. १४ ६९ भ. दाप दोष ७४भ. २ ।त ति ७८ द्वि. ६९ प. किमिते किभेते ७४ म. १० वा पा, ७८ द्वि ७० द्वि. ९ णवि णायि ७५ भ. १३ प्त्या पत्य ७८ द्वि. ९ ७१ द्वि. १ तेः ।क तेक ७५ द्वि. ५ लाभा लभा ७९ दि. ११ ७१ द्वि. १३ नोवा ७६ भ. दव- ८ ८.भ. ७२ म. ८ यः ७६ द्वि. ११ | तिन, नि, न ७२ दि. न्या धा ७७ द्वि. घाया घया ८१ दि. ॥ इति शुद्धिपत्रकम् ॥ w व्यथा व्यथा ॥ v . नोवा ते AS विश- तासि विशे- तासि ८ १ ६ ·83..: - गम: देशसमयग्राहीत्यरय प्रपञ्चोऽयम् । अव द्रव्यत्वेनाधारतायां विशेषाणां गुणत्वपर्यायवादिना, घटत्वेनाधारतायां रक्तत्वत्वसौ. वर्णत्वत्वादिना, सामान्यत्वेनाधारतायां विशेपत्येन, घटमामान्यत्वेनाधारतायां च नीलघटत्वादिनाधेयना यथायथमनुसरणीया । एकत्वमप्ययं देशग्राही ऊर्ध्वतासामान्यकृत, सर्वग्राही च तिर्यवसामान्यकृतमभ्युपैति । अन एव स एवायमिति तज्जातीय एवायमिति प्रत्यभिज्ञयोरुपाचः । सनदः कथमिच्छनीत्याह-एकस्मिन् वा घटे, वहुपु वा नामादिविशेषितेषु नामस्थापनाद्रव्यभावेषु, साम्प्रतातीतानागतेषु त्रिकालवर्तिपु, घटेषु संप्रत्ययो घटोऽयं घटोऽयमित्यनुगताध्यवसायः, सइग्रहः । नामादिषु चतुर्यु घटेपु नैकानुगतनातिनाऽयमर्थानुगमः, किन्तु हरिहरिरितिवच्छब्दानुगम एव, स च साम्पतविषय एव संभवति न सङ्ग्रहविषय इति चेत् , न, वाचकस्य चाच्यानुसारित्वेनार्थानुगर्म विना शब्दानुगमस्याप्यसंभवात् , हर्यादिपदेऽप्यन्यतरत्वादिनार्थानुगमस्य मुकरत्वात् । केवलं तं सङ्ग्रहनय एव पृण्हाति, न तु शब्दनय', तज्जन्यशाब्दबोधे ततः कृष्णत्वादिनैव भानादिति न नानार्थकत्वोच्छेदः । स- ग्रहनये तु न किंचित्पदं नानार्थ नवाऽर्थो नाना। हन्तवं यथोक्तघटेप्वेवेति कोऽयं सङ्कोच; वस्तुमात्र एव संग्रहव्यापारप्रवृत्तेरिति चेत् । सत्यम्, यद्धर्मप्रकारकेतरनयनहस्य विनिर्मोकस्तद्धनिकारकद्रव्योपयोगस्यैव संग्रहनयेनोत्थानादवान्तरसामान्यग्रहसंभवात्सकल- पर्यायनयग्रहविनिर्मोक एव महासामान्योपयोगात्मकसंग्रहविश्रान्तेः । तदुक्तं वादिमुख्येन,-' पज्जवणयवुवत' इत्यादि । व्यवहार- नयाभिप्रायमाह-तेष्वेवेत्यादि, तेष्वेवैकद्विबहुनामादिरूपेषु घटेपु, लौकिका लोकविदिताः, परीक्षकाः पर्यालोचकाः, तेपां ग्राह्येषु अभिलापविषयेषु जलाहरणार्थप्रवृत्तिविषयेषु च, उपचारगम्येषु मुख्यत्वेन पूनाविपयेषु लक्षणविपयेषु च, यथा स्थूलेषु सूक्ष्म- सामान्योपसर्जनेपु, संप्रत्ययो विशेषप्रधानः परिन्छेदो, व्यवहारः । ऋजुसूत्रनयमतं विवृणोति-तेष्वेवेति । तेष्वेव घटेपु, सत्सु एम ·शुद्धम् तं द्धि म जोर पक्ष के नोऽन्य के 19 त्यै वा अशुद्ध मशुडम् प. पृ पं. अशुद्धम ५१ म. १४ तं- शत्वा श्रला ५. दि. ११ दि अन दूएवा अन एवादू ५२ म. १४ नस्ती नास्ती- ५३ म. कि ५३ द्वि. ३ त्यवा ५३ दि.६ थो तिः ५३ दि. ८ । नांदोना घत ५६ दि. ८ व्या स्य । अन्य स्थान्य ५३ दि. १३ ।। तो तो ५५ म. २ . कि धन शुन ५४ दि. ४ यत श्रुत ५४ द्वि. ७ ५४ दि. ८ नः त्वात् । तिः। प. पृ. पं પશુ ५६म १० ५७ म. १३ जो ५७ द्वि. ३ ५९ म २ ५९ म. २ ताऽन्य ५९ म त्वात् ५९ भ. दिशा ५९ म. कार दि गि ५९ भ. ११ न्स ख ६० म. १० सिव ६० द्वि. १ धयो ६१ म. १२ कि कि वि प्रो नादीनां व्यः । यंक कि दिज्ञा ६. दि. १२ ६२ प्र. १४ ६२ दि. २ ६२ द्वि. ८ ६२ द्वि. १२ ६. भ. ६३ दि. ५ ६५ म. १२ ६५ दि. १० ६६ प्र. ६३ म. १३ ६६ द्वि. १४ ६७. ७ कानव दिगि त्सख स्त्रि र्थयो कि m ar य 2- - ·तत एकककत्वसम्बन्धेन सर्वांसां क्रियाणामेकत्र क्रियायामन्वयः स्वाभाविकक्रियान्तराकांक्षाविषयतानवच्छेदकरूपयचाच न क्रिया- त्वभङ्ग इत्युद्धावनेऽपि वाक्यभेददाप उद्धत शक्यः , विनिगमनाविरहेण प्रत्येक क्रियाणां प्राधान्येन तस्य तदवस्थत्वात, सर्वक्रिया- णामाख्यातार्थद्वारकत्र द्वयमिति न्यायेनैकस्मिन् कर्तर्यन्वय एव यमुद्धर्तुं शक्यः । यचत्रापि निघातानुरोधादेकक्रियाया एव प्राधा- न्यम्, अन्यासां साधनत्वाञ्चैकवाक्यत्वं तिङतिङ इति सूत्रयता तिङन्तानामप्येकवाक्यत्वस्वीकारात् एकतिक वाक्यम्' इत्यस्य वार्तिक- वचनस्य चैकतिङ्मुख्यविशेष्यकं वाक्यमित्यभिप्रायादिति । तत्र निघातोऽपि कुत्रेति विनिगन्तुमशक्यत्वाचरमपठितत्वस्यापि पश्य मृ- गो धावतीत्यत्रैव व्यभिचारात् । किं च साध्यसाधनवनितया क्रिययोः परस्परमन्वयस्वीकारै पाकेन भूयत इत्यर्थे पचति भूयत इत्यस्य पठन् गच्छतीत्यर्थे च पठति गच्छतीत्यस्य प्रसंगात्,पठति गच्छति चेत्यत्र चकारार्थानुपपत्तिथ,क्रियाद्वयस्यैकत्र कर्तर्यन्वय एव तदर्थस्य घटमानत्वात् । कर्तृपदोत्तरचकारस्य कर्तव्ये एकक्रियाया इव क्रियापदोत्तरचकारस्य क्रियाबये एककर्तुरन्वयद्योतकत्वा- देव नानुपपनिरिति चेत्, तर्हि प्रधान क्रियाभेदाद् वाक्यभेदापत्तिः । अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकारसं चेद्विभागे स्यादिति मीमांसको- तन्यायादुद्देश्यबोधरूपाक्येन नैकवाक्यत्वव्याघात इति चेत्, न । तथाप्येकतिङ् वाक्यमिति त्वदुक्तैकवाक्यत्वव्याघातानुडारादिति यत्किञ्चिदेनत् । तस्मान्नयाः मापका इत्यादिना कमत्ययक्रियारूपभेदोपदर्शनं कर्तुः क्रियान्यत्वानन्यत्वस्याद्वादस्फोरणाय । न तु कर्तृभाधान्यबाधेन क्रियामाधान्यैकान्तस्फोरणाय । फलीभूतशाब्दबोधे वैचित्र्यं तु नयव्युत्पत्तिवैचित्र्याधीनं भवत्येव । तत्र च तत्तदर्शनाश्रयणपपीत्यनाविलः स्याद्वादमार्गः -" ज्ञात्वा सदूपणं वाधवैयाकरणभूषणम् । कण्ठे निर्दूषणं कुर्मः स्याद्वादं हैमभूषणम् ॥ ॥१॥"अन नयशब्दार्थ निरूपिते प्रेरक आह-किमिते वस्त्वंशपरिच्छेदव्यापृता नैगमादयो नयाःतन्त्रान्तरीयाः,सन्यन्ते विस्तार्यन्तै रुस ·अशुद्ध स्का शुद्धम् त्य- शुद्धम् मैनि प्रा त त्या स्त्वे- नं त ज पा प. पृ. पं. अशुद्धम् प. पू. पं. अशुद्धा ३९ दि. २ बाह बता ४५ द्वि. ६ मनि ३९ द्वि. ३ हा हा ४५ द्वि. ७ ४० दि. ५ ९-१० त्या ४१ म ६ | वियतावान- विषयतावा- ४१ म १२ ति निति ४५ दि.१० त्पा ४१ द्वि. ८ स्वाश्च त्वाच ४६ म. २ ४१ दि. ९ ण्हा ४६ भ. व्य ४२ दि. २ ३-०-५-७-१४ तेन ४२ द्वि. १३ स्म १६. तिः। ४३ म. ४६ प्र. ४४ प १० याप योप ४६ म. दि ४४ द्वि. ३ पहा ४६ द्वि. १ वावि ४४ द्वि ५ ३-६-१४ । यी क्षु व्य- स्त्वे नंत णेऽति स्तुन तेवि स्वस कि र नि हाभ र्था २ प. पृ. पं. ४६ द्वि. ११ ४८ द्वि. ११ ४८ द्वि. १२ १३-१४ ४९ म. ४९ भ. ६ ४९भ. ४९ द्वि. ५० म. ८ ५० द्वि. ५ 6. द्वि. ७.८ ५० द्वि. १४ ५१ भ. २ स्तुत व स्वसं कि रनि ३ ६ ड तिः kace ९ हाभ हा दि- पद्धि यश्चि थ ·4506 व्यपदिश्यते स्वतन्त्रत्वात् , स एव साध्यात्मना वर्तमानः क्रियेत्याख्यायत इति नानयोरत्यन्तं भेदः । अब पश्य मृगो धावतीत्यादि- भाध्यसिद्धैकवाक्यत्वानुरोधेन क्रियामधानमाख्यातमिति वाक्याश्रयणेन चाख्यातस्थले क्रियामुख्यविशेष्यक एव शाब्दयोधः, तथा चं पचतीत्यत्रै काश्रयका पाकानुकूला भावना, पच्यत इत्यत्रकायिका या विकृतिस्तदनुकूला भावनेनि बोधः। शप्तङादीनां व्यापा. रफलयोराश्रयान्वयद्योतकत्वात् । देवदत्तादिपदप्रयोगे त्वाख्यातार्थकादिभिस्तदर्थस्याभेदान्वयः। घटो नश्यतीत्यत्रापि घटाभिन्नाश्रयको नाशानुकूलो व्यापार इति बोधः । स च व्यापारः प्रतियोगित्वविशिष्टनाशसामग्रीसमवधानम् । अत एव तस्यां सत्यां नश्यति त- दऽत्यये नष्टस्तदभावे नंक्ष्यतीति प्रयोगोपपत्तिः । देवदत्तो जानातीच्छनीत्यादौ च देवदत्ताभिन्नाश्रयको ज्ञानेच्छाद्यनुकूलो वर्तमानो व्यापार इति बोधः । स चान्तत आश्रयतैवेत्यादिरीत्योह्यमिति ये वदन्ति, त एव प्रष्टव्याः । ननु पचतीत्यत्रैकाश्रयिका पाका- नुकूला भावनेति योष इति यदुक्तम्, तत्कथं युक्तम्, पच्यर्थानां बुद्धि विशेषविषयतावच्छेदकत्वावच्छादिनाधासन्तापनत्वादिना भानस्वीकारेण तदनुकूलव्यापारस्यातिरिक्तस्याभानात् । धातुसामान्यार्थे व्यापारे धातुविशेपार्थस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येण भानस्वीकारे चाभेदेनान्वयस्स्यात् , नन्वनुकूलतया, चरमं घ्यापार फलस्थानीय कृत्वा तदितरेपां तदनुकूलानां भावनात्वेन भानस्वीकारे च "गु- णीभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्धया प्रकल्पिताभेदः क्रियेनि व्यपदिश्यते ।। १ ।" इत्यादिना समूहस्य तुल्यवद्भानोक्तिवि- रोध । घटो नश्यतीत्यत्रापि घटाभिन्नाश्रयको नाशानुकूलो व्यापार इति वोधस्वीकारे कपाले घटो नश्यनीति प्रयोगानुपपत्तिः, प्रतियोगित्वविशिष्टनाशसामग्रीसमवधानात्मन उक्तव्यापारस्य कपालात्तित्वात् , घटे घटो नश्यतीति प्रयोगापत्तिश्चे, उक्तव्यापा. ररय घटत्तिन्वात् , घटपटौ नश्यत इति, प्रयोगस्यानुपपत्तिश्चोभयाभिन्नाश्रयकस्य प्रतियोगित्वविशिष्टनाशसामग्रीसमवधानस्यै- ·अशुखम् ते शुद्धम् णि अशुद्धम् शुदम ते-- "पुरुष गुडम् ३६ म. १ EE द प. पू. पं. अशुरम् २६ द्वि. ३ नि २६ मि. ५ २६ द्वि. ११ २६ द्वि. १४ २६ दि. १४ ते विवा विता। रं त्वा तो रत्वा शाति विति से शति वि aasee ' ८ ब न्वे, किस ति दे याताः क २८भ प. प. पं. ३० दि. १३ ३० दि. १४ ३१ प्र. २ ३१ म. ३१ दि. १२ ३२ म. ५ ३२ प्र. ५ ३२ म. १२ ३३ म. १० ३३ ५.१२ ३३ दि. १४ ३४ दि. ५ ३५ दि. १२ ब जा यं थि २८म. ११ २९ म. ४ ता २९ दि. १ (मे) ३० म. ८ न्येत्यादि ३० म. ३० म १० स्त्यस्ती ३० म. ११ धा केः (नमेये) न्येनेत्यादि त्यं थि ३८. रो २६. ३ फियत्स ३६ प्र. ७ चिदे ३६ म. १४ थावा:, ३६ दि. ५ ३७ द्वि. था, आत्मा ३७ दि. १३ र्थत "अभि फाकार ३८. ११ : ३८ दि १३ ३९ म. १ थात्मा थैत अभि कार थैः । प स्ता त, स्ति, म छा A too ·शब्दाः पर्याया भविष्यन्ति । एतदप्यसत् । एवं हि सामान्यविशेषशब्दयोरपि पर्यायत्वं स्यात् । प्लक्ष इत्युक्ते द्वार क्षेऽपि संभ- त्ययात, रक्षाऽस्तित्वेऽसंमोहाच्च । किं चैवं प्रविश पिण्डीमित्यत्र नियतं गम्यमानस्य भक्षणस्य प्रथमपुरुषे मयुज्यमानेऽस्तीत्यस्य च गम्यमानस्य पर्यायतापत्तिः । न चैकशक्यतावच्छेदककत्वमेव पुरन्दरादिशब्दानां पर्यायत्वमित्यपि सम्यकू, जातिवदाकृतेरपि शक्यतावच्छेदकत्वे तथा वक्तुमशक्यत्वात् । न चैकपदशक्यतावच्छेदकत्वसामानाधिकरण्येनापरपदशक्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्न भेदाभाव एव पर्यावत्यम, हरिपदस्य सिंहपदपर्यापत्यानापचेः, इरिपदशक्यतावच्छेदकत्वसामानाधिकरण्येन कृष्णवादी सिं- इपदशक्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वात् । तत्र तत्पर्यायत्वानभ्युपगमे च शब्दमान एव तदनभ्युपगमः श्रेयान् । किं च घटपटादिज. न्यतावच्छेकशाम्दयोधनिष्ठविपयतादादेव घटायर्थभेदः, घटपदत्वकुम्भपदत्वादिना मतिस्व हेतुत्वे कार्यताच्छेदककोटावव्यवहितोत्तर- त्वदाने च महागौरवात् । घटपदकुम्भपदाधन्यतरत्वेन हेतुत्वेऽप्यन्यारत्वस्य तशिनत्ये सति तदिनो यस्तभेदरूपतया विशेषणविश- व्यभावे विनिगमनाविरहातौरवाच्च । घटपदविषयकत्वमप्यतन्न पदादर्थोपस्थितिवदर्थात्पदोस्थितिरिति पक्षे तविषयस्यैकस्य श- ब्दस्य शाब्दयोधे विनिग-तुमशफ्यत्वाच्छन्दान्तरविपयन्वस्य चातिमसाभजफत्वादिति विभाषनीय सूक्ष्मयुधिभिः । एवंभूत लक्षयति- व्यञ्जनार्थयोरेयम्भूत इति, ज्यजनं शब्दोऽर्थोऽभिधेयस्तयो विशेषक इत्यध्याहार्यग, स एवंभूतः । तथा च भाद्रपाहवं वच- नं, 'बंजणभत्यतदुभयं एवंभूतविसेसे इत्ति। एतदनुसत्य नयोपदेशेऽप्युक्तम् । "एवंभूतस्तु सवत्र व्यजनार्थविशेषणः ॥राशविर्यथा- राजा नान्यदा राजशब्दभाय् ॥” इति एतन्मते घटपदजन्यतावच्छेदफं जलाहरणकर्तृत्वविपयफशान्दषोधत्व, फतुर्बोधवाक्षेपात, जलाहरणकर्तत्वविशिएविपयकशाब्दबोधत्वमेव घा तथा, समभिरूढमते व्युत्पत्तिनिमित्तमुपलक्षणीकृत्य बोधः, तथा च नियततानं ·॥ अथ शुद्धिपत्रकम् ॥ अशुद्धम् शुद्धम् प. पू. पं. অল্প शुद्धम् प. पू. पं. प. पू. पं. K25272655 दर्श भ,। २ "आ मू, तगमयु या तगयु यम ४ श्रात क्या- थेति यो भय भव १७ म. १७ भ. १० १७ भ. १० २० द्वि. २ २२ भ. १४ २३ म. २ धा ११ प्र. ९ दश १२ दि ८ वया ११ द्वि ८ १२ म. २ या १२ भ. ५ न १२ भ. १० कति १२ भ. १२ या: १२ दि.१३ में ६ व्याक्षते १४ म. २ १४ दि. ११ वाप ना दृष्टि अशुडम् शुद्धम् ता तो ॥आ "मो मो स्योक स्योक ता तो तवादीनि तत्वानि श ठा नून न्यून ज्ञाक ज्ञाक यः वहाह तदाह १५ प्र. ४ १६ म. १६ म. १४ १६ म. १४ १६ प्र. १४ १६ द्वि. ३ १६ दि. ३ १६ द्वि३ १६ द्वि. ४ १६ दि. ६ १६ द्वि. ९ कतिपय योः घा नापि ज्यतमा रिं बुभु तोप स्त्रि ६ भै REERS ज्यमा रि बूभू ताप स्ति व्याचक्षते रुचि वोप २४ म. २४ प १३ २४ द्वि. ४ २५ द्वि..१ २६ म. ५ 7 - ·इति ग्रन्थेनास्माभिरन्यत्र विषयभेदेन संग्रहस्य विभेदत्वमुक्तं, तथापि पदव्युत्पत्तिनिमित्तं संग्राहकत्वैकरूपमाश्रित्य तदत्र नाहतम् । इतः शब्दब्रह्मपरब्रह्माद्यद्वैतदर्शनानि प्रवृत्तानि। व्यवहारं लक्षपति-लौकिकेत्यादि । लोके मनुष्यलोकादौ विदिता सवा लौकिका ये पुरुषास्तैः समस्तत्तुल्यः, यथा लौकिका विशेषैरेव घटादिभिर्व्यवहरन्ति तथाऽयमपीत्यतस्तत्समः । उपचारो नामाऽन्यत्र सिद्धस्या- र्थस्यान्यनारोपः, यथा कुण्डिकास्थे उदके श्रवति कुण्डिका श्रवतीति, पुरुषे च गच्छति पन्था गच्छति, गिरितणादौ दह्यमाने गिरि- दंद्यत इत्यादौ, तत्मायस्तद्बहुलः । विस्तृतो विस्तीर्णोऽनेकेषां विशेषाणां ज्ञेयत्वादों विषयो यस्य स नथा, एकादशोऽध्यवसाय- विशेषो व्यवहार इनि निगधते । ऋजुसूत्रं लक्षयति-सतामित्यादि । सतां परमार्थसतां, न तु खपुष्पादीनामत्यन्तासतां, प्रधा- नादीनां वा संवृतिसतां, तेषामपि सांप्रतानां मध्यमक्षणवर्तिनां, नातीतानागतानाम, अभिधानपरिज्ञान समाहारद्वन्दादभि- धान परिज्ञानं च, आश्रित्येति शेषः, ऋजुसूत्रनयो भवति,इदमुक्तं भवनि अर्थमभिधानं परिज्ञानं च वर्तमानमेव योऽध्यवसायोऽभ्युपैति स ऋजुत्र इत्यर्थः । अवदाम च "भावत्वे वर्तमानत्वव्याप्तिधीरविशेषिता ।। ऋजुसूत्रः श्रुतः सूत्रे" इति । भेदत्रयसंग्राहक परिभा- पितं शब्दनयं लक्षयति-यथार्थाभिधानं शब्द इति । भावत्वव्याप्यविषयताक ऋउसूत्रविषयताव्याप्यविषयताको वाऽध्यवसाय: शब्द इत्यर्थः । वस्तुतः साम्प्रतसमभिरूढवम्भूतान्यतमत्वमेव शब्दत्वम् । अनुगतशब्दत्वनातेरभावेन तद्व्याकस्यानुगतलक्षणस्या- वश्यानाश्रयणीयत्वात् , अन्यथा चतुर्थित्वमप्येका जातिरनुगतं च तद्वयअकमपेक्षणीयं स्यात् । अर्थशब्दनयविभागस्तूपाविभ्यां, नेगमलक्षणे द्रव्यार्थिकत्वजानिनिवेशस्तु यदि कश्चित्परो ब्रूयादित्यभ्युपगमाभिप्रायेण । परमार्थतस्तु " दवधिभोचि कोईणस्थि णओ णियमसुद्धजातिभो।णयपज्जवठिमओ णाम कोइ भयणाइ उविसेसो इनि सम्मतिग्रन्थपर्यालोचनयाऽनुगतजात्यसिद्धेरिति सोपः।

·स्वरूपतोऽशुद्धत्येऽपि फलतः शुद्धत्व सर्वेषां नयवादानां स्यादादपुत्पादकतयेत्याग्दशायां सर्वथा तदाश्रयण न्याय्यमिति परमार्थः।। ॥ इति महोपाध्याय-श्रीकल्याणविजयगणिशिष्यमुख्यपण्डित-श्रीलाभविजयगणिशिष्यावतंसपण्डित श्रोजीतपिजयगणिसतीर्थ्यतिलकपण्डिनश्रीनयविजयगणिचरणकमल चश्चरीकेण पण्डिसश्रीपचयिजयगणिसोदरेणोपाध्याय-श्रीयशोविजयगणिना विरचितायां भाष्यतानुसारिण्यां तवाटीकार्या प्रथमाध्यायविवरणं समाप्तम् ॥ ॥न्यायविशारद-न्यायाचाय--महोपाध्याय श्रीयशोविजयगणिविनिर्मितायां भाष्यतानुसारिण्यां तत्त्वार्थटीकायां प्रथमाध्यायवियरणं सम्पूर्णम् ॥

·पदार्थपदे घुम्त्वमेव,व्यक्तिपदे खीत्वमेव,वस्तुपदे नपुंसकत्वमेवेति सर्वत्राय पदार्थ इयं व्यक्तिरिद वस्त्विति व्यवहारस्तटस्तटी तटमिति चोप- पद्यते । अत एव पशुनेत्यादौ पुल्लिङ्गपशुपदप्रयोगान छाग्यादिलाभः । न च व्यक्त्यादिशब्दोक्तलिंगवत् पश्वादिशब्दोक्तस्य साधा- । रण्यं शवयम्, व्यक्तिशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वेन तथा संभवेऽपि पशुशब्दस्य नित्यधुल्लिङ्गत्वे प्रमाणाभावात् । मीमांसायां चतुर्थे पशुना यजेतेत्यत्रै कलपुंस्त्वयोर्विवक्षितत्वान्नानेकपशुभिः पशुस्त्रिया वा याग इति प्रतिपादितत्वाच । यदि च विशेषविध्यभावे उपत्ययान्तानां पुंस्त्वस्य व्याकरणे निर्णीतत्वात्पशुशब्दस्य नित्यपुस्त्वं निर्णीयते, तदा पशुनेत्यादिविधौ मन्त्रवर्णन्यायेनैवच्छागो मीमांसकैः प्रति- पादनीयः, कामधेनुरपि या पशुरेवेत्यादौ च पशुपदस्य विधेयलिङ्गव न तु विशेष्यलिङ्गतेति स्मर्तव्यम् । चतुष्कं सख्यादिस- हितं त्रिकमित्यर्थः । पञ्चकं कारकसहितं चतुष्कमित्यर्थः । नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययस्यैव तद्वाच्यमस्तु, तत एव लिङ्गादीनामुप- स्थितौ प्रकृतिवाच्यत्वे मानाभावादिति चेत् । सत्यम् , प्रत्ययवर्जिते दधि पश्येत्यादौ प्रत्ययमजानतोऽपि वोधात् प्रकृतेरेव वाचकत्वं कल्प्यते, तथा लिङ्गाद्यनुशासनाच, न वा लिङ्गादीनां प्रकृतिवाच्यत्वे निर्बन्धः, प्रत्ययस्यैव वाचकताया युक्तत्वात् । “योतिका वाचि- का वा स्युर्दित्वादीनां विभक्तय " इति वाक्यपदीयेऽपि पक्षद्वयव्युत्पादनात् । शब्देन सह पडपि नामार्थाः, तस्यापि नियतं शब्दबोधे भानात् , अन्यथा विष्णुमुच्चारयेत्यादावगतेः, अर्थोचारणासंभवात् , न च लक्षणया निर्वाहः , डदशमुच्चारयेत्यादौ शक्याग्रहेण शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया अज्ञानात् , अज्ञातायाश्च वृत्तेरनुपयोगात् । अत्र चानुकार्यानुकरण- योर्भेदविवक्षायामनुकार्यस्य पदादनुपस्थिनत्वात्तत्सिद्धये शक्तिरुपेया, अभेदे प्रत्यक्षे विषयस्य हेतुत्वात् स्वप्रत्यक्षरूपां पदजन्योपस्थि- तिमादाय शाब्दबोधोपपत्तिरिति, ययप्याकाशादेः समवायितया घटादिपदादुपस्थितस्य शाब्दबोधे प्रवेशवारणाय वृत्तिजन्यपदार्थों- जबग. - , ·रण, श्रुतात्यात, श्रुतस्य पतिविशिष्टबलाधानहेतुत्यादवधिमनःपर्यायाभ्यां हि स्वगृहीताविवक्षारूपं भायश्रुतं स्वस्मिस्तजनित- शब्दद्रव्यराशिरूपद्रव्यश्रुतद्वारा श्रोतरि च शब्दार्थोपयोगरूपं तत्पुष्टि नीयते,तदेव च विशिष्टचारित्राद्यर्थक्रियाकारित्वेन प्राधान्यमास्क- न्दतीति नदङ्गयोस्तयोर्मतिज्ञानस्येव न गणना ।। मिथ्येति मिथ्यादृष्टिमिथ्यादर्शनं चाज्ञानं च ते द्वे, अयं शब्दो न अयते। किं कारणम् ? । अस्य शब्दनयस्य मते न कश्चिदज्ञोऽज्ञानवान स्ति । कुनः ? । स्वाभाव्यात् सर्वपाणिनां ज्ञातस्वरूपत्वात् , अत एव चास्य न कथिन्मिथ्यादृष्टिरप्यस्ति । नन्वेवमज्ञानमिथ्यादर्शननिवृत्यर्था प्रतिः कथमुपपद्यते, तस्यां स्वतः सिद्धत्वज्ञाने इच्छा या एवासंभवादिति चेत्, मैवम् । तत्र स्वेष्टसाधनत्वस्वकृतिसाध्यत्वासंसर्गाग्रहात्तदुपपत्तेः । यत्रैव परस्य विशिष्टलानं कारणं तत्रैव पम 'तद्धेतोरित्यादिन्यायेन विशेषणासंसर्गाग्रह एवेति किमनुपपन्नम् ॥ इसीति इत्यनेन प्रकारेण, नयवादा नैगमादिविचाराः, चित्रा बहुप्रकाराः, ज्ञेयचियात् । क्वचित्स्वरुचितसामान्याशे विशेषादिग्राहिनयविचारावतारे विरुद्धा इव प्रतिबध्यमानोत्पत्तिका इव, अथ च सम्यगालोचनायां नयान्तरजन्यबाधज्ञानस्य नयान्तरजन्यज्ञानेऽप्रतिबन्धकत्वाविशुद्धा अव्याहनोत्पत्तयोऽव्याहतयाथार्थ्यांश्च । अंशग्राहित्वेऽपि पारमेश्वरप्रमाणप्रतिपन्नानन्तधर्मात्मकवस्तुस्पर्शेन लौकिकविषयान् वैशेषि- कादिशास्त्राण्यऽतीताः, तत्वज्ञानार्थ समननयसामग्रीसंपाघसप्तभङ्ग्यात्मकमहावाक्यार्थपरिज्ञानार्थम्, अधिगम्या अभ्यसनीयाः। उत्सर्गतो हि पारमेश्वरमवचनपरिणतयुद्धीनां स्यावादाभिधानमेवोचितं परिपूर्णवस्तुममिपादकत्वात्तद्व्युत्परपयितया तु शिष्याणा- मंशमाहिपु नयवादेष्वप्यपवादतः प्रवृत्तिरुचितैव । “अशुद्ध वमनि स्थित्वा, ततः शुद्धं समीहत" इत्यादिन्यायादिति भावः । तदिद- माह-सम्मतौ महावादी-"सीसमईविष्फारण मेनत्यो यं को समुल्लावो । इहरा कहानुहं चेव, पत्थि एयं ससमयंमि ॥१॥'इति॥ 51 ·त्वस्य दुर्निवारत्वाच, गन्धप्रकारता तत्र सम्बन्धविनिमुक्ता नेति चेत्कालानवच्छिन्नापि नेति तुल्यम् । तस्मात्स खण्डाखण्डविपयता- विवेकेनैव भजना युक्तेति स्यात्कारगर्भमेव प्रमालक्षणं युक्तम् । तादृशी च प्रमा सम्यग्दृशामेवेति सर्वमवदातम् । प्रकृतपरिसमाप्ति सू- चयत्युक्तं ज्ञानमिति । अवसरमाप्तमपि चारित्रं नोच्यतेऽग्रे वक्ष्यमाणत्वादित्याह-चारित्रं नवमेऽध्याये वक्ष्यामः । “प्रमाणनयै- रधिगम" इति यव सुत्रितं तत्र प्रमाणे च प्रत्यक्षपरोक्षे उक्ते, चकार आधसूत्रस्थं चारित्रं वक्ष्यमाणं समुचिन्वन् जिज्ञासितनिरूपणा- न्यूनत्वेन नयनिरूपणेऽवसरसंगति प्रयोजयति । तथा च प्रतिजानीते नयान वक्ष्यामस्तद् यथा ॥३३॥ सूत्रम्-नैगमसङ्ग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दा नयाः ॥ १॥ ३४ ॥ (भा०) नैगमः संग्रहो व्यवहार जुसूत्रः शब्द इत्येते पञ्च नया भवन्ति । तत्र (व्याख्या) द्वन्द्वार्थमुन्नयति-नैगमः संग्रह इत्यादि, पञ्च नया भवन्तीति त्रयाणां शब्दनयानामागमतो द्रव्यावश्यकादा- वेकविपयत्वेनैव सूत्रे प्रदर्शनादेकत्वं विवक्षिनमिति भावः । अत्र नयसामान्यलक्षणम् "अनन्तधर्मात्मके वस्तुन्यपेक्षयैकधर्मावधारणम्" इति द्रष्टव्यम् । यदवदाम 'सत्वासवाद्युपेतार्थे-ध्वपेक्षावचनं नयः । न विवेचयितुं शक्यं, विनाऽपेक्षां हि मिश्रितम् ॥१॥ इनि, नैगमादि- लक्षणान्यनुपदमेव भाष्यकृता वक्ष्यन्ते । अथैतेपां यथायोगभेदपतिपिपादयिपयाह- सूत्रम्-आद्यशब्दौ द्वित्रिभेदौ ॥ १ ॥ ३५ ॥ (भा०) आध इति स्त्रक्रमप्रामाण्यान्नैगममाह । स दिभेदो देशपरिक्षेपी सर्वपरिक्षेपी चेति । शब्दस्त्रिभेदः साम्प्रतः समभिरूढ एवम्भूत इति । अत्राह । किमेषां लक्षणमिति । अत्रोच्यते । निगमेषु येऽभिहिताः शब्दास्ते. 9852 ·तौ भवेयाताम्, न चैवं कथमपि प्रत्युत्पन्नपृथिवीकायादिस्पर्शादिपरिच्छेदव्यक्तयः शुक्तिरजनभ्रमव्यक्तिधाराश्च शुद्धाः समर्थिताः स्युरित्यज्ञानमिथ्यात्वनिरपेक्षः शुद्धपर्यायार्थिको ग्रन्थकदतिदिष्टमाभाकरदृष्टयाऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः । तस्मादपि विपर्ययान् मत्य- ज्ञानादीन्नाशयते । अपिः प्रतिपक्षज्ञानानभ्युपगमकृतमज्ञानानभ्युपगम समुच्चिनोति । यतोऽयं नयो विपर्ययान्न सहते, यतश्च छमस्थतानानि सर्वाणि श्रुतेऽन्तर्भवन्ति अतो यत्प्रत्यक्षमन्यदिति सूत्रे प्रतिज्ञातं नयवादान्तरेण तु यथा मतिश्रुतविकल्पजानि भ६- न्ति तथा परस्तावक्ष्याम इति तदुपपन्नमित्याह-अतश्चेत्यादि । प्रमाणनयविचारमनन्तरं सकलं चाध्यायार्थमुपसंहरन् कारिकाः पपाठ । आह चेत्यादि, विज्ञाय ज्ञात्वा, एकार्थानि पदानि जीवः प्राणी जन्तुरित्यादीनि, अर्थपदानि च पदनि- रुक्तानि अक्षं प्रनिगतं प्रत्यक्ष अक्षेभ्यः परं परोक्षमित्यादीनि, विधानं नामस्थापनादिकम् । इष्टं च निर्देशस्वामित्वसूसंख्या- दि, ततो विन्यस्य नामादिभिनिःक्षिप्य, परिक्षेपात् सर्वव्याप्तः, नयैः प्रमाणे प्रमेये च परिस्फोरित गमादिभिः, परीक्ष्याण्य- यमर्थ इत्थं न वेति । तत्त्वानि जीवादीनि सप्त । ज्ञानमिति ज्ञानं मत्यादि, सविपर्यासं मत्यज्ञानादित्रयानुगतं, नैगगादयत्र- यः, अयन्ति अभ्युपगच्छन्ति, आदित आदेरारभ्य, तेनान्त्यत्रयव्यवच्छेदः, सर्वमष्टविधम् । स्वामिभेदमाह--सम्यग्दृष्टेरर्हदभिहि- ततस्त्वश्रद्धायिनः, यदिन्द्रियजमनिन्द्रियजं च,नत्स ज्ञानं, मिथ्यादृष्टेः सर्वमेव विपर्यासोऽज्ञानम् । लोकोत्तरव्यवहारानुरोधेनायं विभागः । ऋजुसूत्र इति नाजुसूत्रः पण्मतिज्ञानमत्यज्ञानरहितानि श्रुतादीनि श्रयते । मति तु सविपर्यासां न श्रयते । कुतः ?। श्रुतोपग्रहात् श्रुतोपकारकत्वेन,अनन्यत्वादभिन्नत्वात्, श्रुतादिति गम्यं । (य)तस्य हि फलं प्रमाणं न कारणं मोक्षोपयोगिक्रिया- याम, अपि च श्रुतं कारणं न मनिः, तस्याः श्रुतेनान्यथासिद्धत्वादिति । शब्दस्तु श्रुतज्ञानकेवलज्ञाने श्रयते नान्यत् । किं का- G ·प्रकाशनीयं प्रकाशयति तथा प्रतीचीगतस्यापि,कुम्भरक्ततावद्भावनीयम्, न हि घटस्यापाकादुद्धृतस्य तडागादिनीतस्य रक्तना भ्रंश- मश्नुते, तद्वदानुगामिकमवधिज्ञानमिनि, पू. दृष्टान्ते प्राचीमतीचीस्थभानुभवाशस्य तारत् क्षेत्रपरिच्छेदः परोक्षत्वेन संदिग्य इनि प्रत्यक्ष- घटरक्ततादृष्टान्तानुधावनमाचार्यस्य ।। हीयते कमेगाहपीभवति तदीयमानकं, असख्येयेषु बीपेषु जम्बूद्वीपादिपु, समुद्रेषु लवणादिपु, पृथिवीषु रत्नप्रभादिकास, विमानेषु तिर्यगद्वीपममुद्रेषु ऊर्ध्वविमानेष्वधःपृथिवीपु, यवधिज्ञानमुत्पन्नं भवनि, तर क्रमशः संक्षिप्यमाणं हीयमानम, हीयमान प्रतिपतति यावद्द्वीपानपश्यत्तेपामेकं क्रोशं पुनर्न प्रेक्षते शेपं पश्यरि, पुनरर्ध योजनं न पश्यति, एवं तावद्धोयते यावदमुलासंख्येयभागः,नदाह-आ अङ्गुलस्यासंख्येयभागादिति, अङ्गुलपरिमाणक्षेत्रस्यासं ख्येयखण्डीकृतस्यैकस्मिनसख्येयभागे यावन्ति द्रव्याण्यवस्थितानि तानि पश्यतीत्यर्थः। ततः कदाचिदवतिष्ठते, कदाचित प्रतिगतत्येव वा, तान्यपि न पश्यतीत्यर्थः । अङ्गुलशब्दोऽत्र सगयपरिभाषयाङ्गुलीवाचकोऽन्यथाअल्पसंख्येयभागादित्यनेन भवितव्यम् । दृष्टान्त- मुपन्यस्यति-परिच्छिन्नेत्यादि, परितः सर्वासु दिक्षु छिन्ना यदनन्तरं नेन्धनप्रक्षेपस्तादृशी, इन्धनोपादानसन्ततिः पलालादिप्रक्षे. पनरन्तर्य यस्यां तादृशी यामिशिखा तद्वत् । यथापनीतेन्धनाग्निज्वाला नाशमाशु प्रतिपद्यते तदेतदपीति । वर्धमान पदहुलासं- ख्येयभागादिपु अङ्गुलरयासंख्येयभागमात्रे क्षेत्रे पूर्व, ततोऽङ्गुलमात्रे, ततो रत्निमात्रे, एवमुत्पध तावद्वर्धते यावत्सर्वो लोकः, तदाह आसर्वलोकादिति । कथमेवं वर्धत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-अधरोत्तरेत्यादि, अधरोत्तरावधउपरिवर्तिनी यावरणी ताभ्यां यनि- मथन परस्परं संघर्पणं तेन निष्पन्न उद्भूतस्तथा उपात्तं प्रक्षिप्त शुष्कं यत्करीपादि तेनोपचीयमानो वृद्धि गच्छन्नय च आधीयमानः पुनः पुनः क्षिप्यमाण इन्धनानां पलालादीनां राशिर्यत्राग्नी तद्वत् । यथाग्निः प्रयत्नादुपजातः सन् पुनरिन्धनलाभाबिडिमु.

·नाश्रयणाईम्, नपाप्यशेषार्थपरिच्छेदकत्वेन प्रधानत्वात्तदाबीयत इति भावः । तथा विपर्ययान्नाभ्युपैत्ययमित्याह-चैतनेत्यादि । चेत- ना सामान्यपरिच्छेकत्वम,ज्ञ इति भावप्रधाननिर्देशाद् ज्ञत्वं विशेषपरिच्छेदिता,तयोः स्वाभाव्यं तथाभवनम, तस्मात्, सर्वजीवानां पृथिवीकायिकादीनां, नास्य नयम्य मते, कश्चिन्मिथ्याष्टिरज्ञो वा जीवो विद्यते, अयथार्थपरिच्छेदित्वं हि मिथ्यादृष्टित्वम, न च पृथ्वीकायिकादीनामपि यत्किंचित् स्पर्शाचंशेऽयथार्थपरिच्छेदिता नाम, यदपि शुक्तिकाशकले रजतज्ञानं,तदप्यगृहीतभेदं ज्ञानद्वयं ग्रहणस्मरणात्मकं, नत्येकं, कारणाभावात्, एतदवलम्बनेनैव सर्वं ज्ञानं यथार्थमेवेति वदतोऽन्यथाख्यातिप्रतिक्षेपिणः माभाकरदर्शन- स्य प्रवृत्तिः । अज्ञत्वमपि ज्ञानाभावः, स चास्य मते न कस्यापि “ सबजीवाणं पि य णं अक्खरस्स अणंतभागो णिच्चुग्याडिओ चिट्ठइ” इति वचनात् । न च प्रतियोगिसमानदेशत्वमभावस्य संभवति, तस्मात्सर्व सम्यग्दृष्टयः, सर्वे च ज्ञानिन इत्यस्याभिप्रायः। 'विण्णेया संसारी सव्वे सुडासुद्धणया' इति समानतान्त्रिकर्यदुच्यते तदप्येतनयापेक्षया योज्यमानं समीचीनतामचति । कर्मोपा- धिनिरपेक्षशुद्धद्रव्यार्थिकेन तादृशशुद्धपर्यायाधिकेन वा तद्योजनायां तु केवलज्ञान केवल ज्ञानपर्यायान् वाऽऽदाय सर्वसंसारिषु शु- सत्वं समर्थनीय स्यात्, सत्र कर्पोपाविनिरपेक्षत्वं विपये कर्पोपाविप्रयुक्तभेदग्रहाविषयत्वम्, तच्च यद्यपि भेदग्रहमतिपक्षसामनयनुमवे शविधया द्रव्ये निरुपचरितसंग्रहेण प्रतिपादयितुं शक्यम, तथापि पर्याय न कथञ्चित्, पर्यायस्य संग्रहाविषयत्वात्पर्यायनये च भेदस्यैव” पुरःस्फूर्तिकत्वात् सदृशापरापरक्षणोत्पत्या भेदबुद्धितिरोधानं तु कर्मोपाधिसाक्षेपतामेव समर्थयेत्,न तनिरपेक्षताम, उपप्लवावस्थायां स. दृशापरापरक्षणानां कर्मसापेक्षाणामेवोत्पत्तेः, नचोपप्लवानुपालवासाधारणं सादृश्यमेकमस्ति, विसभागपरिक्षयादेव मोक्षप्रतिपाद- नात्, संग्रहानुगतीकृत विषयपुरष्कारे च न शुद्ध पर्यायनयः समर्थितः स्यात् । भाविनि वर्तमानोपचाराश्रयणे च नैगमव्यवहारापेवाधि- KESHERE: १ ९९२१२ ·(व्याख्या) तत्र तयोयोमध्ये। तद्विवृणोनि नारकाणामित्यादिना, नरकेषु भवा नारकाः, दिव्यन्तीति देवारतेषां, यथास्वं स्थानयोग्यतानतिक्रमेण भवप्रत्ययमित्यत्र प्रत्ययशब्दस्य ज्ञानार्थकत्वभ्रममपाकरोति । भवानिमित्तकं भवहेतुकमित्यर्थ इति, पर्यायद्वयोत्कीर्तनेनार्थदाढयम्, देवतानारकाणामवधेरुत्पची भव एव केवलो हेतुरित्यत्र कार्यविशेषे तथादर्शनं प्रमाणयति । पक्षि- णामित्यादिना, पक्षिगां मयूरशुसारिकादीनां यथाकाशगमनशक्तिः, शिक्षामन्योपदेशरूपाम, तपश्चानशनादिरूपेण, तन्नार- कदेवानां शिक्षा तपश्चान्तरेण तदवधिज्ञान प्रादुर्भवतीति भावः ॥ विनीयं भेदं दर्शयन्नाइ- सुत्रम्-यथोक्तनिमित्तः षविकल्पः शेषाणाम् ॥ १ ॥ २३ ॥ (भा०).यथोक्तनिमित्तः क्षयोपशमनिमित्त इत्यर्थः। तदेतद्वधिज्ञानं क्षयोपशमनिमित्तं षड्विधं भवति शेषाणाम् । शेषाणामिति नारकदेवेभ्यः शेषाणां तिर्यग्योनिजानां मनुष्याणां च । अवधिज्ञानावरणीयस्य कमंगः क्षयो- पशमाभ्यां भवति षड्विधम् । तद्यथा । अनानुगामिकं आनुगामिकं हीयमान वर्धमानकं अनवस्थितं- अवस्थितमिति । तत्रानानुगामिकं यत्र क्षेत्रे स्थितस्योत्पन्नं ततः प्रच्युतस्य प्रतिपतति प्रश्नादेशपुरुषज्ञानवत् ॥ आनुगामिकं यत्र कचिदुत्पन्न क्षेत्रान्तरगतस्यापि न प्रतिपतति भास्करप्रकाशवत् घटरक्तभाववच्च । हीयमा- नकं असंख्येयेषु दीपेषु समुद्रेषु पृथिवीषु विमानेषु तिर्यगूलमधो यदुत्पनं क्रमशः संक्षिप्यमाण प्रतिपतति आ. अकुलासंख्येयभागात्, पतिपतत्येव वा परिच्छिन्नेन्धनोपादानसन्तत्यग्निशिखावत् ।। वर्धमानकं यदगुलस्यासंख्ये- 5 ·5855 पेधाभ्यां जीवपदार्थविभागस्य धर्मितावच्छेदकबुद्धिप्रकारविधाया प्रकृनिपर्यवसितं तत् क्रियत इति बहुवचनमेवाविरुद्धम् । अत एव सर्वसंग्रहण इत्यत्र सर्वेषां धर्मित्वेन संग्रहण इत्यर्थः । विधौ त्वेकत्वमविरुद्धमेव, वौद्धैकत्वबहुत्वविशेषयोरनतिभिन्नत्वात् । सा. काक्षत्वनिराकाङक्षत्ये तु शायदक्रमविशेषणति सर्वमवदानम्, गम्भीरं वा भाष्यवचनमिदमन्यथापि सुधीभिः समर्थनीयम् । एकत्र दर्शिता विकल्पा अन्यत्र सुखेन दर्शयितुं शक्यन्त इत्यतिदिशति । एवं सर्वभावेष्वित्यादिना, एवमुक्तमकारेण सर्वभावेषु धर्मास्तिकायादिपु, नयवादेनानुगमः शब्दार्थव्यारव्यानरूपः कार्यः तत्वैपिणा । एवं तावत् प्रमेये नयविचारः कृतोऽथ प्रमाणे तं कर्तुकाम आह अत्राहेत्यादि । सविपर्ययाणायज्ञानसहितानां पञ्चानां ज्ञानानां मध्ये कानि ज्ञानान्यज्ञानानि वा को नयो नेगमादिराश्रयत इति प्रश्नः । मरिराह अनोच्यते-नामादयत्रयो नैगमसंग्रहव्यवहाराः, सर्वाणि निरयेशेपाणि, कियन्ति ? अष्टी श्रयन्त्यभ्युपगन्छन्ति । ऋजुत्रनयस्तु मतिर्मनिज्ञान मत्यज्ञानं च नद्विपरीतं तद्धर्जानि,षट् श्रुतज्ञानश्रुताज्ञानावधिज्ञानविभङ्ग- ज्ञानमनःपर्ययकेवलज्ञानलक्षणान्याश्रयते । अत्राह-कथं मति सविपर्ययां मत्यज्ञानसहितां, न श्रयतेऽसौ । अनोच्यते- श्रुतस्य सविपर्ययस्योपग्रहत्वाद् व्यवहारावधारणदशायामुपजीव कत्वात् , तथा च श्रुतमुखनिरीक्षकत्वान्मतेर किश्चित्करत्वेनानाथ- यणमित्युक्तं भवति । यत्खल्लिन्द्रियजं ज्ञानमुत्पद्यते तनावग्रहमात्रेण प्रवर्तमानं वस्तुनो निश्चयं कर्तुमलं, यदा तु श्रुतज्ञानेनासावर्थ आ- लोचितो भवति तदा यथावनिश्चीयत इति तदेवाभ्युपगन्तव्यं श्रुतज्ञानम्, कि मनिज्ञानेनेत्यस्याशयः । शब्दनयस्तु भावार्थाव- लम्बी,द्वे एव श्रुतज्ञानकेवलज्ञाने श्रयते,नान्यानि । अध कस्मान्नेतराणि श्रयते? । अत्रोच्यते-मत्यवधिमन:पर्यायाणां श्रुतस्यैवोपग्राहकत्वात् स्वालोचितार्थस्य परमत्यायने श्रुतस्यैव मुखनिरीक्षकत्वादित्यर्थः । यद्यपि तद्वत्केवलज्ञानमपि भूकमित्य- ·थेति विधानं दर्शयति-तद्विविधमित्यादिना, अत्र सूने द्वौ चानेकश्च द्वादश च धनेफद्वादश ते भेदा यस्य तवयनेकद्वादशभेद- मिनि प्राचां व्याख्यानम्, तत्र द्वन्द्वस्याखि रुपदार्थमधानत्वादनेकदादशमभेदवाविभेदशालित्वमभिमतं न लभ्येत, तथातात्पर्य च सह विवक्षाया अभावाद्वन्द्वमत्तिरेव नेति, द्विपदं द्वयोभेदयोरर्थान्तररांफ्रमितघाच्यम्, अनेके च द्वादश चानेकद्वादश, ते च ते भेदाथानेकद्वादशभेदा द्वयोरनेकद्वादशभेदा धनेफद्वादशभेदाः, ते विद्यन्ते यत्पर्श आघवाश्रयणीयः । यद्वाऽनेकद्वादशभेदा विद्यन्ते यत्र परम्परासम्बन्धेन नत्तथा, तनो योरनेकद्वादशभेदं बायनेकदादशभेदं शिवभागवतादिवत्समाम इति युक्तं व्याख्यानम् । त- दाह-तद् द्विविधमाबाबमलमविष्टं च । अभ्य आचाराङ्गादिभ्यो पा भिन्न, भोप्याचाराङ्गादिपु माविष्टमाधेयतया सम्बद्ध- म् । अङ्गत्वेनाधारता, श्रुतत्वेनाधेयता । तद्विविधं पुनर्यथास-ख्यमनेकविधं द्वादशविधं च । अवागमनेकविधम, अङ्गप्रविष्टं द्वा- दशविधमित्यर्थः । सामायिक समभावो यत्राध्ययने वर्ण्यते, पतर्विशतीनां पूरणस्यारादुपकारिणो यत्र स्तवः शेषाणां च तीर्थ- कृतां स चतुर्विशतिस्तवः । वन्दनं गुणवतः प्रणामो यत्र वर्ण्यते तद्वन्दनम् । असंयमस्थान प्राप्तस्य यतेस्तस्मात् प्रतिनिवर्तनं यत्र वण्यते तत्मतिमामणम् । कृतस्य पापस्य यत्र स्थानमौनध्यानरूपकायत्यागेन विशुद्धिराख्यायते स कायव्युत्सर्गः । मूलोत्तरगुण- धारणीयता यत्र ख्याप्यते तत्प्रत्याख्यानम । एतरध्ययनरावश्यकश्रुतस्कन्ध उक्तः । दश विकाले पुत्रहिताय स्थापितान्यध्ययनानि दशवकालिकम् । आचारात्परतः पूर्वकाले यस्मादेतानि पठितवन्तो यतयस्तेनोत्तराध्ययनानि । पूर्वेभ्य आनीय सहासन्ततिहि- ताय स्थापितान्यध्ययनानि दशा उच्यन्ते, दशा इति व्यवस्थापचनः शब्दः काचित्मतिविशिष्टावस्था यतीनां यासु वयेते ता दशा इति।भाभवत्मायश्रित्तदानमायश्चित्तयोः कल्पनाद्भेदनाद्यवहारणाधानाच्च कल्पव्यवहारौ, उभयविधमायश्चित्तज्ञापकताया उभयन्त्र ·सामान्यरूपेण व्यक्त्यभिधानस्थले नैगमादिभिरेव चरितार्थीकतुं शक्यत्वात् । संपन्नो व्रीहिः, संपन्ना ब्रीहय इत्यु- दाहरणयोस्तन्मत एवोपदर्शयितुं शक्यन्यात् । अत एव संख्यावाचकपदोपसदानमेकतरनयविनिगमकत्वात्तदपवादकम् । तथा चानुस्मृतं श्रीहेमसूरिभिः, "जात्याख्यायां नवैकोऽसंख्येयो बहुवन्" इति, उदाहृतं च व्याश्रयमहाकाव्ये " राज्ञोऽपतन् सूता विभः सर्वोऽन्तिकेऽवदत् । अन्तिकाद्गुरुराशास्त गायनाश्वान्तिकं जगुः ॥१॥” इति । अत्र सूतगायनानां सामान्यरूपेणाभिधाने बहुवचनं विषगुर्योधैकवचन मिति सामान्यस्य प्राधान्येनाभिधाने त्वेकवचनमेव समयसिद्धम् । अत एव नैगमव्यवहारयोर्भझोपदर्शनायामेकवचनबहुवचनाभ्यां पदिशतिर्भाः,संग्रहस्य तु सामान्याश्रिताः सप्तव भाा अनुयोग- द्वारसूत्रे लिखिताः । अत एव च वृत्तावभेदकत्वसंख्याया एव भान न्यायसिद्धं वैयाकरणैरभ्युपगम्यते । सामान्यात्मनाऽविभागेन संख्याविशेषाणामवरथानं हि सा, अस्या भानं च कपिअलाधिकरणे त्रित्वस्येवात्रैकत्वस्य प्रथमोपस्थितलात् ,न चेदेवं तदा राजपुरुष इत्यादौ राज्ञः राज्ञोः राज्ञां वेति जिज्ञासा न स्यात् , तस्याः सामान्यज्ञानपूर्वकत्वात् , तस्मान्न्यायवला जिज्ञासानुरोधेन तद्रूपेण चा- च्यत्वाद्वा एतौ तदवगम इति, किं बहुना ? लोकलोकोत्तरन्यायविरोधेनानुगनार्थबाहिणि सर्वसंग्रहे बहुवचनाङ्गीकरणं न कथमपि विचारसहमिति चेत् , अत्रेदमाभाति, यत्र लोके लोकोत्तरे वा सामान्यमाधान्येना देकत्वसंख्याया एवाश्रयणम, तत्र श्रौतमार्थ वा एकवचनमेव युक्तम, यत्र तु बौद्धमेकत्वं प्रकृतिपर्यसितं क्रियते, तत्र सर्वसंग्रहनयोऽपि बहुवचनमेष प्रयुक्ते , यथा का सेनेति प्रश्ने हस्त्यापरथपदातय इति, किं वनमिति प्रश्ने पुनागनागसहकारतालतमाला इति । तेन अणुकादीन्यनन्ताणुकपर्यवसानानि द्रव्या- ण्युद्दिश्य यत्रैकमानुपूर्वीसामान्यं विधीयतेऽनुयोगबारादौ तत्र बौद्धमेकत्वं संग्रहविषयः, इह तु व्यवहाराभिधित्सितस्य विधिमति- 6.666 ·दशाः कल्पव्यवहारौ निशीथमृषिभाषितान्येवमादि ॥ अङ्गप्रविष्ट द्वादशविधम् । तद्यथा । आचारः सूत्रकृतं स्थान समवायः व्याख्याप्रज्ञप्तिः ज्ञातधर्मकथा उपासकाध्ययनदशाः अन्तकृद्दशा. अनुत्तरौपपातिकदशाः प्रश्नव्याकरणं विपाकस्त्रं दृष्टिपात इति ॥ अनाह । मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोः कः प्रतिविशेष इति । अत्रोच्यते । उत्पन्नाविनष्टायग्रा. हकं साम्प्रतकालविषयं मतिज्ञानम् । श्रुतज्ञानं तु त्रिकालविषयं उत्पनविनष्टानुत्पन्नाथग्राहकम् ॥ अत्राह । गृहीमो मतिश्रुतयोनानात्वम्, अथ श्रुतज्ञानस्य विविधमनेकद्वादशविधमिति कि कृतः प्रतिविशेष इति । अत्रोच्यते । वक्त- विशेषाद्वैविध्यम् । यद्भगवद्भिः सर्वज्ञः सर्वदर्शिभिः परमर्षिभिरहद्भिस्तत्स्वाभाव्यात्परमशुभस्य च भव- चनप्रतिष्ठापनफलस्य तीर्थकरनामकर्मणोऽनुभावादुक्तं भगवच्छिष्यैरतिशयवद्भिरुत्तमातिशयवाग्वुडिसंपन्नगणध- रैब्धं तदनप्रविष्टम् । गणधरानन्तर्यादिभिस्त्वत्यन्तविशुद्धागमैः परमप्रकृष्टवाइमप्तिबुद्धिशक्तिभिराचार्यैः कालसंह ननायुर्दोपादल्पशक्तीनां शिष्याणामनुग्रहाय यत्प्रोक्तं तदङ्गायाह्यमिति ॥ सर्वज्ञप्रणीतत्वादानन्त्याच ज्ञेयस्य श्रुतज्ञानं मतिज्ञानान्महाविपयम् । तस्य च महाविषयत्वात्तांस्तानर्थानधिकृत्य प्रकरणसमाप्त्यपेक्षमङ्गोपाङ्गनानात्वम् । कि चान्यत् । सुखग्रहणधारणविज्ञानापोहप्रयोगार्थं च । अन्यथा यनिबद्धमङ्गोपाङ्गशः समुद्रमतरणवदुरध्यवसेयं स्यात् । एतेन पूर्वाणि वस्तूनि प्राभूतानि प्राभृतमाभृतानि अध्ययनान्युद्देशाश्च व्याख्याताः ॥ अवाह । मतिश्रुत- योस्तुल्यविपयत्वं वक्ष्यति । द्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्यिति । तस्मादेकत्वमेवास्त्विति । अत्रोच्यते । उक्तमेतत् साम्प्रतका- लविषय मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं तु त्रिकालविपयं विशुद्धतरं चेति । कि चान्यत् । मतिज्ञानमिन्द्रियानिन्द्रियनि- - S ·चारितेऽजीवद्रव्यमेव परमाण्वादि] प्रतीयते, नमः सर्वनिषेधकत्वात् । नो अजीव इत्युक्ते द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतिं गमयत इति भवस्थः संसार्थव जीवो गम्यते । कस्मादनेन नोशब्दादेशमदेशौ न बोध्येते । तत्राह-सममार्थत्यादि । भावितप्रायमेतत् । एवं तावच्चत्वारो विफल्पा एकवचनेन दर्शिताः, तद्विवचनबहुवचनाभ्यामपि जीवी नोजीवौ, अजीवी नो अजीवी, जीवा नोनीवा अजीवा नोअजीवा इत्येवं चत्वारश्चत्वारो द्रष्टव्याः। तदाह-एवं जीवो जीवा इति । इतिशब्द आघचे, विश्वयष्टुत्वाकारितेषु द्विवचनबहुवचनाभ्यामुच्चारितेपु, एवमेवाभ्युपगमो नैगमादीनाम् । अथ संग्रहस्य का वार्तेत्याह-सर्वसंग्रहेणेत्यादि । सर्वसंग्रहेण सामान्यवस्तुमाहिणा एकवचन द्विवचनान्ता विफल्पा नाभ्युपगम्यन्ते । तांध विकल्पान् दर्शयति-जीवो नोजीव इत्यादि । एक- वित्वाकारितेषु एकदिवचनान्तेपूच्चारितेपु, शन्यं भवति, एकद्विवचनान्तपदमबोधकमिति व्युत्पत्तिमतस्ततो पोधो न भवती- त्यर्थः । हेतुमाह एष हीति । एष संग्रहो, यस्मात्संख्याया जीवगताया आनन्त्यं प्रतिपद्यते, पञ्चगतिवनिनां तेषां बहुत्वात् । यथा- धग्राही चायमिति बहन् पहुत्येनैव गृहाति । ततो जीवा नोजीवा, अजीवा नोअजीवा इत्ययमेवास्याभिलापः कार्यः। उदाहर- णान्यपि च बहुत्यनैव वाच्यानि । शेषास्तु नैगमादयो नयाः, एकस्मिन् जीवशब्दार्थेऽभिधेये, व्यपत्येकत्वादेवैकवचनं जीवसामा- न्येऽप्यभिधेये सामान्यैकत्वादकवचनमाप्ती." जात्याख्यायामकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् " इति लक्षणेन जात्यपेक्षं सामान्य- विषयापेक्ष, यहृवचनं, यहुपु जीवेष्वभिधेयेषु व्यक्तिबहुत्वादेव घाटुवचनमिच्छन्ति । यतस्तत इति शेषः । सर्वाकारितग्राहिण एकवचनादिभिराकारितान द्वादशापि विकल्पान् गृहमन्तीत्येवंशीला भवन्ति । ननु सर्वसंग्रहो बहुवचनमेव सहत इति यदुक्तं तत्कथं- युक्तम, तस्य सामान्यविषयत्वेनैकवचनसहिष्णुनाया एव युक्तत्वात् , पाक्षिकबहुवचनमाप्तेरपि जात्याख्यायामिति समाख्यानुरोधेन ·तन्निर्वाहार्थं च यदि स्वप्राचीस्थपुरुषचाक्षुषे स्वप्रतीचीत्तित्वसम्बन्धेन तत्तद्भित्यादेः पतिबन्धकत्वं कल्प्यते, तदा न गौरवं बाधकम, प्रामाणिकत्वात् । यदि च व्यवहितमयोग्यत्वादेव न गृहाते, तदापि न दोपः, व्यवधानाभावरूपनैरन्तर्येण चक्षुर्माह्यतानुकूलयोग्यो- त्पादस्य स्थूल सूत्रनयेनाश्रयणेऽस्माकं वाधकाभावात् । एतेनायोग्यत्वं हि न स्वरूपायोग्यत्वम्, स्थैर्यपक्षे तस्यैव कालान्तरे ग्रहात् । क्षणिकत्वपक्षेऽपि प्रत्यासन्नानां सहकारिणामेव तत्रातिशयजनकत्वं नामत्यासन्नानाम्, प्रत्यासत्तिश्च बौद्धानां निरन्तरोत्पादोऽस्माकं द्रव्ययोः संयोगस्तदुभयमपि कृष्णसारस्यार्थेन न सम्भवति, किन्तु तदाश्रितस्येन्द्रियस्यातीन्द्रियम्य गतिक्रमेणेति निरस्तम्, नत्तव्य- वधानाभावकूटविशिष्टतयोत्पन्नस्यैव घटादेयोग्यत्वात् । किश्चानन्तचक्षूरवयवगनिसंयोगादिकल्पनापेक्षया नद्धेतुत्वेन कल्प्यमानस्य तत्सद्व्य वधानाभावकूटस्य तत्सम्बन्धेनाभिमुख्यस्यैव वा चाक्षुपहेतुत्वं युक्तम् । यदपि सूक्ष्मवस्त्राद्यावरणे घटादेरल्पप्रकाशस्तदभावे च महाप्र- काश इति व्यवस्था स्वल्पभूयोऽवयवावच्छेदेन चक्षुःसंयोगवाद एव घटत इति, तदपि तन्नियामकादेव तदुपपत्तौ तादृशसंयोगकल्प- नायां गौरवादेव निराकरणीयमिति दिए । मनसोऽप्यप्राप्यकारित्वं चिन्त्यमानविषयसम्बन्धकृतानुग्रहोपघातशून्यत्वात् समर्थितमेव । यश्चेह मृतनष्टादिकं वस्तु चिन्तयतोऽत्यातरौद्रध्यानप्रवृत्तस्य दौर्बल्योरः क्षतादिलि रुपघातः, इष्टसङ्गमविभवलाभादिकं च चिन्तयतो हर्षादिभिरनुग्रहोऽनुमीयते, स इष्टानिष्टाहाराभ्यवहारसदृशमनस्त्वपरिणतेष्टानिष्टपुद्गलसहातनिमित्तका, नतु चिन्त्यमानसम्बन्धकृत इति न दोषः । न च सूक्ष्ममनःपुद्गलैः स्थूलचयोपचयासंभव इत्यपि शङ्कनीयम,स्थूलैरपि पुद्गलैः सूक्ष्मापनयनद्वारैव तत्करणाभ्युपग- मात् , अन्यथा प्रतिक्षणं वालादिशरीरवृद्धयनुपपत्तेः, सुप्रसिद्धं चैतत् ' सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्वलास्ते' इत्यादौ, न च मनसा- ऽऽत्मनि प्राप्त एव ज्ञानं जन्यते, चिन्त्यमानास्तु पदार्था उपनीता एव तत्र भासन्त इति तस्य प्राप्यकारित्वमेवेति युक्तम् । चिन्ताह- - ·नुकूलभावनाया अतीतघटाभिन्नाश्रकास्तित्वस्य च निषेध्यस्यामतीतेः,अभावविशेष्यकबोधे क्वेत्याकाहानुपरमाच्च । अन्ध आकाशं न पश्यतीत्यत्र चाकाशकर्मकत्वाभाववद्दर्शनाश्रयत्वाभाववानन्ध इत्येव बोधो नबो वेधान्वयादित्यादिकं भावनीयम् । तस्मात्सुष्ठूक्तं अनीव इत्यत्र नञः सर्वनिषेधोऽर्थ इति । नोशब्दस्य तु न नञ् समानशीलत्वं परिभाषानुरोधेन देशसर्वनिषेधयोः प्रत्तिदर्शनादि- नि किमतिप्रसङ्गेन । प्रकृतं प्रस्तुमः, एवं तावन्नैगमादयश्चतुर्पु जीव इत्यादिषु विकल्पेषु प्रवृना, एवंभूतस्तु नैवं प्रतिपद्यते । कथमिति चेत्, उच्यते-एवंभूतनयेनेत्यादि । एवंभूतनयेन जीव इत्युच्चारिते, भवस्थः संसारी, जीयः प्रतीयते । कथं सिद्धस्त्यज्य- • त इत्याह-हि यस्मात्, एप एवंभूतनयो, जीवं प्रति औदयिकभावस्यैव गतिफपायादिस्वभावस्य ग्राहकः । गतिकपायाद्यौदायिक भावयुक्तमेव जीवमसाविन्छति, यनः शब्दार्थ एवं व्यवस्थितो, जीवतीति जीवः । किमुक्तं भवति । प्राणितीति धातोः सक- तकत्वं स्पष्टयति । प्राणा इन्द्रियाणि पञ्च मनो वाक्कायास्त्रयः प्राणापानावेक आयुश्चेति दश, तान् धारयति यथायोगं न मुञ्चति यावत्तावदसौ जीव इति मन्तव्यः । त(च)त्तु जीवनं प्राणधारणलक्षणं, सिद्धे न विद्यते । तस्माद्भवस्थ एव जीवो न सिद्ध इति । नोजीव इत्युच्चारिते नोशब्दः एतन्मते सर्वप्रतिषेधक एव, नसमानशीलत्वात्, न देशनिषेधकः, देशस्यैवाभावात्, देश्येव हि देशो न वस्त्वन्नरम, न च देशिनो देशो भिन्न इत्यभिधातुं युक्तम्, यदि भिन्नः स्यात्, नासौ तस्य, भिन्नत्वादेव, वस्त्वन्तरवत्,अ. थाभिन्नो, देश्येव तद्यस्ति न कश्चिद्देशो नामेति । न च वृक्षे कपिसंयागतदभावावच्छेदकतया देशसिद्धिः, परमाणौ निरंशे पदिक्स- योगानामिवावच्छेदककल्पनामात्रेण वस्त्वसिद्धः, फल्पितस्य च देशिनः कल्पितेन देशेन न नादात्म्यम् प्रतियोग्यभावयोरिवेतिन, नो- शब्देन देशनिषेधविधी, नस्मान्नोजीव झ्युक्तेऽजीवद्रव्यं परमाण्वादि, सिद्धो वा प्राणधारणाभावात् प्रतीयते । अजीव इति तू SAGASISIGAGAS Gigi ·, , शब्द: एवमेतानि स्वप्रयोज्यचरमव्यापारधारा यथायथमिन्द्रियानिन्द्रियार्थसन्निकर्ष निमित्तानि सन्ति मतिज्ञानान भियन्ते । कि चान्यदिति पक्षान्तरमाश्रयति, अप्रमाणान्येव वा परकल्पितान्यनुमानादीनि प्रमाणानि, मिथ्यादर्शनपरिग्रहादेकनया- श्रयणात् , विपरीतोपदेशादेकान्तप्ररूपकत्वाच्च, उन्मत्तवाक्ययत् । वक्ष्यमाण स्मारयति मिथ्यादृष्टेहि जन्तोर्मतिश्रुतावधयो नियतं निश्चितं अज्ञानमेव कुत्सितज्ञानमेवेति वक्ष्यत्युपरिष्टात् । ननु मिथ्याष्टिना कोऽपराधः कृतो येन तत्सम्बन्धि सर्वमज्ञानम् , सम्यग्दृष्टिसंबन्धि च सर्व ज्ञानमिति चेत् , अनुत्तिव्यानिपर्यायद्वारा सर्वस्य सर्वात्मकस्यानन्तपर्यायस्य वस्तुन एकपर्यायमकारेण ग्रहणादित्यवेहि । ननु सम्यग्दृष्टिरपि घटादिवस्तुन एकस्मिन्काले एकमेव कश्चिद् घटत्वादिपर्यायं गृह्णात्यतोऽनन्तपर्यायमपि वस्त्वे कपर्यायनया गृण्हतस्तस्यापि कथं ज्ञानमिति चेत् , सत्यम् , यधप्यसौ प्रयोजनादिवशादेकं पर्यायं गृहाति, तथाहि-सौवर्ण घटे दृष्टे यस्य घटमात्रेण प्रयोजनं स घटोऽयमित्यध्यवस्यति, सुवर्णार्थी यः स सुवर्णमिदमिति, जलाहरणार्थी जलभाजनमिदमिति । एवं ब्रा- मणे द्वारि दृष्टेऽभ्यासवशाद्भिक्षुकोऽयमिति, यस्तत् समीपेऽधीते स प्रत्यासत्तिवशान्मदीयोपाध्यायोऽसाविति, अन्यस्तु पाटववशाद ब्राह्मणोऽयमिति । तथापि जे एगं जाणइ से सव्वं जाणइ' सर्वमनन्तपर्यायात्मकमित्याद्यागमार्थश्रद्धानोपनीतसर्वात्मकत्वानन्त- पर्यायात्मकत्वावगाहित्वं वस्तुनि सम्यग्दृष्टिज्ञाने सर्वत्रैवेति तदेव प्रमाणमिति स्थितम् । यथेवं कथं तर्हि मतिश्रुतयोरन्तर्भूतानीत्युक्त- मत आह-नयवादान्तरेणेत्यादि । नया नैगमादयस्तेषां वादः स्वरुचितार्थभकाशनंतस्यान्तरं भेदस्तेन मतिश्रुतयोर्विकल्पा ये भेदास्तजानि यथाऽन्योक्तममाणानि भवन्ति तथा परस्ताभयविचारणायां वक्ष्यामः। शब्दनयस्य मिथ्याष्टिरन्यो वा नास्ती- ति वक्तव्यम, तन्मतेन प्रमाणानीति वस्तुनः परः पृथक्त्वेनाशक्षितान्यनुमानादीनि प्रमाणानि सम्यग्दृष्टिसम्बन्धीनि मतिश्रुतयोर- ·य चैकवचनम् । न तुत्तरपदार्थप्राधान्यप्रयुक्तम् । अत एव पतन्त्यनेके जलधैरिवोर्मय इत्यादिफमपि सूपपादम् । अत्यं भवसि । अनई भवामीत्यादौ पुरुपवचनादिव्यवस्था च स्वमहमसि अहं त्वमस्मीत्यादाविवोपचारे मुख्ययुष्मदाद्यर्थप्राधान्यापरित्यागादुपपादनीया । तत्र व्याकरणनये युष्मदस्मदोस्त्वद्भिन्नमद्भिनयोलक्षणा, नवद्योतकः, तथा च भिन्नाभ्यां युष्मदस्मदर्थाभ्यां विडोः सामानाधिकर- प्यात्पुरुषव्यवस्था, त्वद्भिमाभिन्नायिका मद्भिन्नाभिन्नायिका च भवनक्रियेनि शाब्दयोधौ, न्यायनये च भेदवानेव नमोऽर्थः, तथा च त्वद्भिग्नो भवनायो मद्भिनो भवनाश्रय इति शाब्दवोधौ । नसमासस्थलीययुष्मदाद्यर्थे उपचरितान्वयव्युत्पत्तिवैचित्र्याच पुरुपव्यवस्था, अन्यथा कथमाख्यातराच्यपुरुषभेदाव संभेदेनान्यतरवैयर्थ्याभावः, फथं चावं घटो भवसीति न प्रयोग इति ध्येयम् । यत्तु नअर्थस्याभावस्य प्रतियोगिविशेषणत्वमेव, अत्वं भवसि,अनई भवामीत्यत्र भेदप्रतियोगित्वदभिन्नायिका तादृशमदभिन्नायिका च भवनक्रियेत्यन्वय इनि पुरुपव्यवरथेति चैयाकरणैः पक्षान्तरमुच्यते, सदसत् । अव्राह्मणस्त्वं पचसीत्यत्र त्ववृत्तिभेदमतियोगी ब्राहाण इत्यन्वये पुरुपविपर्यासापत्तेरनिवारणात्, ब्राह्मणवृत्तिभेदप्रतियोगी त्वमित्यन्वयेऽपि वृत्तित्वेन भेदे ब्राह्मणस्य वि- शेषणत्वादत्तरपदार्थामाधान्यापत्तेः । तस्माविशेष्यतयाऽन्वयपक्ष एव श्रेयान् । एवं त्वं न पचसीत्या त्वदभिना- श्रयकानुकलाभावनाभावः घटो नारतीत्यत्र घटाभिन्नाथपफास्तित्वाभाव इति रीत्या बोधः । असमरतननः क्रियायामेवान्व- यात् । स चाभावोऽत्यन्ताभावत्वान्योन्याभावत्वरूपेण शक्यः, तत्तद्रूपेण बोधादिति शब्दविदः । तम त्वं पाकानुकूलयत्ना. भाववान् घटोऽस्तित्वाश्रयत्वाभाववानित्येवमेव वोधा, प्रतियोग्यभावान्वययोस्तुल्ययोगक्षेमत्वात्मतियोगिनश्याख्यातार्थस्य प्रथमान्त. पदार्थ एवान्वयादिति तु न्यायविदः । एतन्मतमेव युक्तं न पूर्वमतम् । घटो न पचनि अतीतघटो नास्तीत्यादी घटाभिन्नाश्रयकपाका- ·प्त्यधिकरणं वाक्यं प्रमाणम्, तदेकदेशवोचकनापर्याप्त्यधिकरणं तदितरादूमक नयः, तदितरदूपकं तु दुर्णय इत्ययमेव लक्षणविभागी युक्तः । लौकिकलोकोत्तरमामाण्यामामाण्याभ्यां च नयस्योभयरूपत्वमित्य "णिययवयणिजसच्चा" इत्यादि प्रतिपाद्यते, अनु. भयरूपत्वं चाभिप्रेत्याभ्यधिष्मदि, " अयं न संशयः कोटे-रैक्यान्न च समुच्चयः ॥ न विभ्रमो यथार्थत्वा-दपूर्णत्वाच्च न प्रमा १॥ न समुद्रोऽसमुद्रो वा, समुद्रांशो यथोच्यते । नाप्रमाणं प्रमाणं वा, प्रमाणांशस्तथा नयः ॥ २॥” इत्यादि । यद्येवं भ्रमममा- संशयसमुच्चयव्यावृत्तं नयज्ञानं तदा कथं नत्र शब्दप्रमाणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमिति चेत्, न, तथात्वेऽपि तस्वमस्यादिवाक्यज- न्यज्ञाने वेदान्तिनामिव व्यअनावृत्तिजन्यज्ञाने चालङ्कारिकाणामिव तात्पर्यवैचित्र्येण वैचित्र्यस्याप्रत्यूहत्वात्, शाब्दत्वजात्यननि- क्रमेऽपि च श्रुतचिन्ताभावनाज्ञानानां शब्दस्य दीर्घदीर्घनरव्यापारेणावान्तरजातिवैचित्र्यं शास्त्रसिद्धमेव, शब्दजप्रत्यक्ष इव वा शब्दज- न्यज्ञाने वैचि त्यं भावनीयम् । अनन्नधर्मात्मकत्वमनिपत्निविशिष्टे एकधर्मात्मकत्वावधारणं नय इति मतेऽप्यनेकान्तप्रतिपत्तिमत आ- सत्तिपाटवाभ्यां समयोजनाथित्वान्यनरेणैकधर्मावधारणे न नयत्वम्, किन्त्वपेक्ष कधर्मावधारण इति ममिणोमि नयामीत्यनुभवसाक्षिको विषयताविशेषः प्रमाणन यभेदकोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इति दिक् ॥६॥ कि चान्यदित्यनेनोत्तरसूत्र सम्बन्धयति । नैतावतैव विस्ता- राविगमस्तत्वानां, यतोऽन्यदपि विस्तराधिगतौ कारणमस्ति, कि नत् निर्देशादि, के पुनर्निर्देशादय इत्यत आह- सूत्रम्-निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥ १॥७॥ (भा०) एभिश्च निर्देशादिभिः षभिरनुयोगदारैः सर्वेषां भावानां जीवादीनां तत्त्वानां विकल्पशो विस्त- ·585ER2. र त । तस्मादब्राह्मण इत्यादावपि आरोपितत्वं नअर्थः, आरोपमात्रं वार्थः, विषयत्वं तु संसर्गः, ब्राह्मणारोपविषये ब्राह्मणपदस्यैव वा लक्षणा, नञ्पदं तात्पर्यनाहकम् । अत एव तस्य द्योतकत्वम्, तदिदमाह-" नञ् समासे चापरस्य प्राधान्यात् सर्वनामता ॥ आरो- पितत्वं नन् घोत्यं नह्यसोऽप्यतिसर्ववत् ॥ १॥ इति । तथा च कथं नञः सर्वनिषेधार्थता । अत्र घृद्धाः समादधते, घटो नास्ति अब्राह्मण इत्यादावारोपबोधस्यासार्वमनीनत्वान्न सूत्रे "निवृत्तपदार्थक” इति महाभाष्यप्रतीके "नपुंसके भावे क्त"इति क्तप्रत्य. याश्रयणेन निवृत्त पदार्थों यस्येति व्युत्पत्या नोऽभाव एवार्थः । यत्तु निवृत्तः पदार्थों यस्मिन्नित्यर्थः, सादृश्यादिनाऽध्यारोपित- ब्रामण्याः क्षत्रियादयोऽर्था यस्येत्यर्थ इति कैयटः, तम, आरोपितब्राह्मण्यस्य क्षत्रियादेननवाच्यत्वात् । अन्यथा सादृश्यादेरपि वाच्य- 6 तापत्तेः । यत्तु "तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अपाशस्त्यं विरोधश्च नमर्थाः षट् प्रकीर्तिताः॥१॥" इति पठित्वाऽब्रा- ह्मणः अपापं अनश्वः अनुदराकन्या अपशवो वाऽन्ये गो अश्वेभ्यः अधर्म इत्युदाहरन्ति । तदार्थिकार्थमभिप्रेत्य । स चाभावः प्रतियोगिविशेष्यतयैवान्वेतीति नैयायिकादिवत् स्वीकर्तव्यम् । गौणत्वेऽपि नब्समासे एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ् समासे हलि"इति ज्ञापकात् सर्वनामसंज्ञानुपपत्त्यभावात, असः शिव इत्यत्र सुलोपवारणायानसमास इति विशेषणम्, नासमासे च तच्छब्दस्य सर्व नामता गौणत्वादुर्वचा, अकोरित्यकसहितव्यावृत्या च सर्वनाम्नोरेव तत्र ग्रहणलाभ इत्यनसमास इति ज्ञापकमेव, नन्स- मासप्रयुक्तगौणत्वं सर्वनामसंज्ञां नापबदतीत्याचष्टे । नचेद्गौण इत्यत्र च नभ्समासप्रयुक्तगौणत्वातिरिक्तगौणत्वाभाववन्न चेदित्ययमे वार्थः कर्तव्यः । अनेकमन्यपदार्थे इत्यादावेकवचन विशेष्यानुरोधात्, “सुवामंत्रिते पराङ्गवत् स्वरे" इत्यतोऽनुवर्तमानं मुच् ग्रहणं विशे- ध्यमेकवचनान्तमेवेति जात्यभिमायं वा तत्, सेव्यतेऽनेकया सन्नतापनियेत्यत्रापि योषयेति विशेष्यानुरोधात् प्रत्येकसेवनान्वयबोधनाप 18 ·अथ किमर्थ प्रत्येकं सम्यक्शब्दप्रयोगः, सम्यग्दर्शने सति ज्ञानचरणयोः सम्यक्त्वाव्यभिचारादिति चेत्, देशज्ञानदेशचारित्रनिवृत्य- थमिति प्राश्नः । वस्तुतः सति पारमार्थिक चारित्रपरिणामे शुभौघसंज्ञानुगतगुरुपारतन्त्र्यलक्षणज्ञानतद्रुचिरूपदर्शनाभ्यामपि मापतु- पादीनां कार्यसिद्धिप्रदर्शनात् समीच एकनरस्यापीतरोभयसम्यक्त्वाक्षेपकत्वादविनिगमादेव सर्वत्र तत्मयोग इति स्मर्तव्यम् । इतीया- निति शब्द इयत्तादशकः, एष बुद्धिमत्यक्षः,त्रिविधस्त्रिमकारो मोक्षस्य स्वभावसमवस्थानरूपस्य,मार्गः शुद्धिरित्येके । मोक्षस्य सिद्धि- स्थानस्य मार्गः पन्था इत्यपरे, मोक्षस्य कर्माष्टकक्षयलक्षणस्य मार्ग उपधायको हेतुरिति वयम् । किमेनावदेव मोक्षमार्गोपदेशनमुता- स्त्यन्यदित्यतआह-- तं पुरस्तादित्यादि । तं मोक्षमार्गम्, पुरस्तादुपरितनसूत्रेषु, लक्षणत इति, लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणम् । तद् द्वि- धाऽन्तर्बहिर्भेदेन, रुचिपरिच्छेदानुष्ठानाख्याः पौरुषेय्यः शक्तयोऽन्तलक्षणं सम्यग्दर्शनादेः । बाह्य तु तद्व्युत्पादकः शब्दराशिः, तत- स्तमाश्रित्य, तथा विधानं भेदस्ततो, विस्तरेण व्यासेन, वक्ष्यामः । विस्तरस्य पुरस्तावश्यवाच्यत्वे सामान्याभिधानस्यास्य किं प्रयोजनमित्यत आह-शास्त्रानुपूर्वीत्यादि । शास्त्रस्यानुपूर्वी परिपाटी तस्या विन्यासो रचना, तत्मयोजनार्थम,तुशब्दाल्लाभक्रम- प्रदशनार्थं शुश्रूषणामादरमतिपादनार्थ चेन्यूह्यम् । उद्देशमात्रम् अविशिष्टपदार्याभिधानमानम्,इदमुच्यते--उद्देशवाक्यलक्षणमेतावता यद्यपि विशेषाभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकसामान्याभिधानत्वं पर्यवस्यति, तथापि तत्र न तात्पर्यम्, लक्षितविभागोत्थापके लक्षण- वाक्येऽतिमसक्तेः, नापि लक्ष्यतावच्छेदकातिरिक्तासाधारणधर्मानुपरागेण वस्तुप्रतिपादकं वचनमुहेश इत्यपि सम्यक, लक्षणवाक्य- स्थलक्ष्यभागेऽतिव्याप्तेः, तथापि लक्षणवाक्याघसमभिव्याहृतं सामान्याभिधानमुद्देश इत्यत्र भाष्यकृतस्तात्पर्यम् । न च सामान्य लक्षणपरीक्षावाक्यविषयीभूतं ग्राह्यम्, अन्यथा घट इत्यादिलौकिकवाक्येऽतिव्याप्तेरित्यन्योन्याश्रयापत्तिरिति शङ्कनीयम् । शास्रवि- , ·तपेधकस्तदा देशस्यानिपिद्धत्वाज्जीवस्य देशश्चतुर्भागादिकः, प्रदेशो वाऽत्यन्ताविभजनीय उच्यते नोजीवशब्देनेति टीकाकृतः अत्र सर्वप्रतिषेधपक्षे वस्त्वन्तरमनीति!शब्दस्यान्योन्याभाववदर्थकत्वं जीवपदार्थस्य चैकदेशेऽप्यन्योन्याभावेऽन्वय इत्यभिप्रायेण जी- वपदस्य जीवान्योन्याभाववति लक्षणा नोशब्दस्तात्पर्यग्राहक इत्यभिप्रायेण वा नोशब्दस्यान्योन्याभाव एवार्थः, प्रतियोगित्वमाश्रय- त्वं च संसर्गमर्यादालभ्यमित्यभिप्रायेणैव वा, देशप्रतिषेधश्च क्वचिद्देशे सर्वप्रतिषेधः, यथा द्वादशाङ्गं गणिपिटकं नो आगमतो भाव- श्रुतमित्यत्र चारित्रक्रियाविशिष्टभावश्रुते धर्मीकृते क्रियारूपदेशे सर्वभावश्रुतनिषेधे, अन्यथाऽऽचार सूत्रकृततादात्म्याभावादाचाराझं नो आगमतो भावश्रुतमित्यस्याप्यापत्तेः, क्वचित्सर्वस्मिन् देशप्रतिषेधो, यथाऽत्रैव विशिष्टे सर्वस्मिन्नागमरूपदेशप्रतिषेधः, नीलविशिष्ट- घटे पीतनिषेधवत्, अत्र नोशब्दस्यैकदेशाभावयति लक्षणा, एकदेशे चागमस्याभेदेनान्वयः । क्वचिद्देशे सर्वतया निषेधः, यथा जीव- स्य जीवे वा प्रदेशो नोजीव इति शब्दनयोदाहरणे एकजीवप्रदेशे धर्मीकृते जीवत्तियावत्त्वसंख्यापर्याप्त्याश्रयतया, अत्र यावत्वपर्या- त्यानाश्रयत्वं नोशब्दार्थः,यावत्वे च जीवपदार्थस्य वृत्तित्वेनान्वयः । क्वचिद्देशे देशस्य प्रतिषेधः । यथा प्रकृतोदाहरणे,अत्र जीवपद- स्याधिकृतजीवदेशस्तत्पदेशो वा लक्षणयार्थो नोशब्दस्य तदितरदेशनिषेध इति व्यवस्था ज्ञातव्या। अजीव इत्यजीवद्रव्यमेव प्रतीयते पुद्गलादिकम् । नोअजीव इति पुनरभिहिते नोकाराकारयोः सर्वप्रतिषेधवृत्तौ द्वयोः प्रतिषेधयोः प्रकृतिगमकत्वाज्जीव: प्रतीयते । नोनबोर्देशसर्वनिषेधवृत्ती जीवस्यैव देशप्रदेशौ । अत्र वैयाकरणैकदेशिनः प्रेरयन्ति । नवजीव इत्यत्र नत्रः सर्वनि- धो नार्थः, एवं सति नञ् समासे उत्तरपदार्थाप्राधान्येनातिसर्व इत्यादाविवातस्मिन्नित्यादौ सर्वनामकार्यानापत्तेः, अभावविषयक- वोधे हि घटो नास्तीत्यौदावभावस्यैव विशेष्यतादर्शनेनातस्मिन्नित्यादौ तदर्थतस्य विशेपणतया गौणत्वं सर्वनामकार्य कथं न चाधे- ·तीर्थकरनामकर्म यत्प्रोक्तं तस्योदयात् कृतार्थोऽप्यहस्तीर्थ प्रवर्तयति प्रवचनमुपदिशतीत्यर्थः ॥ ९॥ कथमस्य फलनिरपेक्षा प्रवृत्तिरित्याशहां दृष्टान्तेन निरस्यति- (भा०)तत्स्वाभाव्यादेव, प्रकाशयति भास्करो यथा लोकम् । तीर्थप्रवर्तनाय, प्रवर्तते तीर्थकर एवम् ।। १० ।। (व्या०)तत्स्वाभाव्यादेवेति स्पष्टेयम् । नन्वेवमपि तीर्थकरनामकर्मोदयपारतन्त्र्येणास्य कृतार्थतेति चेत्, माभूदेवमेकान्तक तार्थता । घातिकर्मक्षयकृता तु सा निरपायैव । यद्भाष्यकार:-'णेगतेण कयत्थो, जेणोदिन्नं जिणिदणामं से ' इति । इ- च्छां विना कथनुपदेशादौ मत्तिस्तस्येति नीर्थान्तरीयाशङ्का तु न श्रेयसी, जीवनयानियत्नादिव्यात्तस्येव भगवद्यत्नव्यावृत्त- स्यैव वैजात्यस्य यत्नगतस्येच्छाजन्यतावच्छेदकत्वात्, एवं हि जन्यत्वविशेषणगौरवमपि परिहतं भवति । पुद्गलग्रहणनिसर्गादिभव- तौ मोहोदयस्यैव हेतुलमिति क्षीणमोहस्योपदेशादिकं नैयतिकमेवेति नग्नाटवचनं तु न श्रद्धेयम्, मोहोदयस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामा- रम्भादिमत्तिविशेष एव हेतुत्वात्, अन्यथा गुरुविनयस्वाध्यायाध्ययनदानादिमत्तीनामपि मोहजन्यत्वापत्तेः, नियतानियते सर्वत्र कार्ये व्यवस्थिते भगवचेष्टायाः केवलनियतत्ववचनस्यानागमिकत्वाच्च । इच्छां विना न प्रवृत्तिः, प्रवृत्ति विना च न चेष्टेति नि. थेष्टतैवं तस्य प्रसज्येत, विलक्षणचेष्टायामेव प्रवृत्तिहतुरित्यभ्युपगच्छंश्च विलक्षणकृतावेवेच्छा हेतुरिनि निरीहमत्ति भगवतः कुतो नाभ्युपगच्छेदिति, अधिकमस्मत्कृताध्यात्मपरीक्षादेवगन्तव्यम् ॥ १० ॥ तदेवं सर्वतीर्थकरोपदेशप्रयोजने व्याख्यातेऽधुना य- स्य तीर्थे प्रवर्तमाने आचार्यः शास्त्रं कर्तुमिच्छति तस्य जन्मनः प्रभृत्युपदेशपर्यन्तं चरित्र वर्णयितुकाम इदमाह- ·तस्यैव सुलब्धत्वस्य प्रशान्तत्वातू, तथेतिशब्दः सम्यग्दर्शनाद्याप्तिपूर्वफमित्यधको यथा भवतीत्युत्तरयथाशब्दापेक्षः, 'मपत्तितव्य- मिति,अत्र प्रकर्थि आद्यर्थे वा प्रशब्दः,तथा च प्रकर्पणः सर्वात्मना सम्यग्दर्शनादिलाभानन्तरमादावेव वा तपःसंयमादिषु यतितव्य- मित्यर्थः,प्रयत्नप्रयोजनमाह-कर्मक्लेशाभावो यथा भवतीति,यथा येन प्रकारेण, स च प्रकारः "शशाधतिचारवियुक्तावाप्तदर्श- नो हि शुडाशयस्त्रिभुवनमप्युपहितमोहमहेन्धनज्वलितकर्मदहनक्वाथ्यमानमशरणममलज्ञानागमचक्षुपाऽवलोक्य गर्भनासादिभयोद्विग्नः प्राणातिपातादिविरतिप्रतिज्ञामारा सदृढीकरणार्थ च पञ्चविंशतिभावनाभावितान्तरात्मा द्वादशानुभेक्षास्थिवीकृताध्यवसाय संच ताश्रवत्वादनभिनवकर्मागमः तपःसंयमादिभिश्च पूर्वोपात्तक्षयशुद्धाशयो गोहादिमलपक्षयादवाप्सकेवलपरमैश्वर्यः फलबन्धनशेपचतु- प्रकृतिक्षये कर्मक्लेशाभावावस्थामाप्नोतीति " टीकाकृदुक्तोऽवसेयः । जन्मादित्रयाणामन्योन्य कारणभाषेऽपि कर्मक्लेशौ प्रति जन्म- नोऽन्वयो न नियतः, तीर्थङ्करादिजन्मसदाऽपि कर्मक्लेशयोरनुत्पादाद,जन्म प्रति च तयोरन्वयो नियत इति कर्मक्लेशाभावइत्युक्तं, न तु जन्माभाव इति, कर्मक्लेशाभावरूपकारणाभावे सति जन्माभावरूपः कार्याभावोऽप्ययत्नसिद्ध एव, यद्यपि नियतव्यतिरेकस्य जन्मन अभावे कर्मक्लेशाभावोऽप्ययत्नसिद्ध एव, तथापि यथा कर्मक्लेशेषु उपादेव तदुच्छेदे प्रवृत्तिः, न तथा जन्मनि द्वेपः, मो- क्षावन्ध्यकारणसम्यग्दर्शनादिसाधनत्वेनेष्टसाधनत्वप्रतिसन्धानरय तत्मातबन्धकस्य सद्भावाद, बन्धमोक्षनियतभावाभावकक्लेशाभावो- पादानस्यावश्यकत्वे कर्मक्षये मुक्तिरित्यापामरव्यवहारोपपत्तये प्रधाना कर्मसंज्ञा तदेकदेशाश्च क्लेशा हति ज्ञापनाय कर्मग्रहणम् । अथवा कर्मक्लेशैरित्या कर्मक्लेशाभाव इत्यत्र च क्लेशपदेन सह समस्तस्यैव कर्मपदस्योपादानतः कर्मजन्यत्वं क्लेशेष्वभिमतं तथा च क्ले- शानां दुःखानां जन्यत्वेन विनाशित्वतस्तद्विनाशार्थी प्रवृत्तिरुपपन्ना, अनपेक्ष्यत्वे तु जीवत्वादिस्वभावसमशीलत्वेन तेषां विनाशा- " ·। नानुपपत्तिः । ज्ञातस्य धूमत्वस्य स्वव्यापकविपयताकधूपप्रत्यक्षे हेतुत्यकल्पनात् रवानभिमतोऽपि च विषयोगत्वेन कल्प्यमानो न स्वविपयप्राधान्यं हन्ति । यथा संग्रहस्यानुपूर्वी द्रव्याप्येको राशिरित्या राशित्वघटकव्यक्तीनामेकवचनार्थबहुत्वविशेषस्य चाथयणेऽ- प्यानुपूर्वी त्वसामान्यजनितैकत्वप्राधान्य संग्रहनयेऽव्याहत मिनि व्यवस्थापितमनुयोगदारेषु द्रव्यप्रमाणचिन्तायां तत्रापि भावनीय. मिति दिग् । तथा लोके उपचारो गिरिदद्यत इत्यादिकस्तत्र नियतं निप्पन्नम्, व्यवहारनयम्, विस्तृतं उपचरितानुपचरिता- श्रियणाद्विस्तीर्ण, विद्यादययुध्येत ॥ ३ ॥ साम्प्रतेत्यादि । साम्पतो वर्तमानो यो विपयस्तस्य ग्राहकम, समासतः संक्षेपतः, ऋजुसूत्रनयं विद्यात् । समासत इत्यनेन वर्तमानकालस्य म्धूलम्क्ष्मनया स्थूलसूक्ष्मत्वाभ्यां भेद आत्मीयनामादिविषयभेदश्च वि- स्तरेणास्याभ्यूहा इति सूचितं भवति । उत्तरार्धन शब्दस्वरूपमाह-विद्यात् यथार्थशब्दमिति । यथार्थ व्युत्पत्तिनिमित्तसमव्याप. कपदवाच्यताभ्युपगमप्रवणमध्यवसायम, शब्दनयं विन्धादित्यर्थः । अनेन चैवंभून एच मकाशितो लक्ष्यते, सर्पविशुद्धत्वेन तस्य व्य- अनार्थ विशेषणत्वात् । साम्बतसमभिरूदो तईि फस्मान्न स्मारिताविति चेत्, स्मारितायेव । तदाह-विशेषितपदं तु शब्दनयमिति विशेपितपदं विशेषज्ञानं नामादिपु मसिद्धपूच्छिन्दादर्थमतीतेः, साम्पते शब्दान्तवाच्यार्थः शब्दा- न्तरस्य नाभिधेय इत्येवं च सपभिरूटे विशेपिनपदत्वं बोध्यम् । इतिर्नयानुस्मरणपरिनिष्ठासूचकः । अत्राह पर:- घटायजीवपदार्थोद्देशेन नैगमादयो नया विभाविनाः । अथ जीव इति शुद्धपदे आकारिते उच्चारिते नोजी- वोऽजीव इनि देशसमित्तिपेधयुक्तयोर्जीवशब्दयोरुचारितयोः, नो अजीव इति प्रतिषेधद्वयसमन्विते जीवशब्दे उच्चारिते केन नयेन नैगमादिना, कोऽर्धः प्रतीयत इति वक्तव्यम,अस्मिन्नुक्ते हि सर्वत्र विधितिषेधयोनयज्ञान व्युत्पन्नानामीपत्करं स्यादिनि मू- ·.. मणोऽधमाधमाधमविमध्यमास्त्रितये स्वामिनः, कुशलाकुशलानुवन्धस्य च मध्यमः स्वामीति तानुपदर्शयन्नाइ- (भा०) कर्माहितमिह चामुत्र, चाधमतमो नरः समारभते । इह फलमेव स्वधमो, विमध्यमस्तुभयफलार्थम् ॥४॥ (व्या०)एतत्मभृतितिसृभिः कारिकाभिः समानेऽपि सर्वसंसारिजीवानां जीवत्वे पूर्वोपार्जितशुभाशुभकर्मपरिणतिवशेन पुरुषार्थसाधन- भेदादधमतमाधमविमध्यममध्यमोत्तमोत्तमोत्तमलक्षणं पविधत्वमावेदयत्याचार्यः। आर्षेऽपिमहानिशीयसिद्धान्ते प्रत्यपादि-पुरुषष- ट्कस्वरूपं किञ्चिद्भङ्गयन्तरैण "गोयमा छविहे पुरिसे णेए तंजहा- अहमाहमे,अहमे,विमज्झिमे,उत्तमे,उत्तमुत्तमे,सव्वुत्तमुत्तमे इत्याधा- लापककदम्बकेन ।अहितमकुशलं सापायम, इह चामुत्र च इहलोकपरलोकयोः,आधश्च एवार्थे,अनेन च इहलोकपरलोकाहितमात्रा- नुबन्धिप्रवृत्तिमत्वमधमतमत्वलक्षणमावेदितं भवति । अधमतमः सर्वनिकृष्टः पापीयान् ,नर इति पुरुषनिर्देशो व्यवहारमाधान्यादिभिः। समारभते इत्यनेन द्वितीयावस्थावच्छिन्नत्वं कैमुतिकन्यायेन चायतृतीयावस्थाविशिष्टत्वमपि सूचितम्, अवस्थात्रयी च संरम्भसमा- रम्भारम्भाख्या । प्रत्येकं पुनः कषायादिभेदेनानेकविधा । तत्र प्राणातिपातादिसंकल्पावेशः संरम्भः,तत्साधनसन्निपातजनितपरिताप- नादिलक्षणः समारम्भा, प्राणातिपातादिक्रियानि:तिरारम्भः । तदुक्तं--संरम्भः सकपायः, परितापनया भवेत्समारम्भः । आरम्भः प्राणिवपः,त्रिविधो योगस्ततो ज्ञेयः ॥ १ ॥ अन्यत्र च । 'संकप्पो संरंभो, परितावकरो भवे समारम्भो । आरम्भो उदवो, सुद्ध- नयाणं च सव्वेसि ॥ १ ॥" अन्ये च प्राणव्यपरोपणादिषु प्रमादवतः प्रयत्नावेश संरम्भः, साधनसमभ्यासीकरणं समारम्भा, ·विशेषः, अनेक सामान्यमनेफव्यक्तिवृत्तित्वात , ताघेव यावौँ तयोर्नयः प्रकटनं स एव गमोऽन्यव्यावृत्तिप्रकारस्तमपेक्षतेऽभ्युपैति यो स तथा, देशसमग्रे विशेषसामान्ये ग्रहीतुं शीलं यस्य स तथा, व्यवहारी सामान्यविशेषाभ्यां परस्परविमुखाभ्यां अस्ति वस्त्विति व्यवहर्तुं शीलं यस्य स तथा । नैगमो नयो ज्ञेयः । परस्परविमुखत्वं च तयोः पदार्थान्तरत्वेन, यत्सामान्यं स न विशेषो यो वि- शेषः स न सामान्यमित्येवं वैविक्त्येन वा, अयं हि मालां गृह्णन् सामान्यमेव पश्यति, मणींश्च विशेषानेव, नतु स्यादादोपदर्शित- जात्यन्तरत्वेनेति ॥१॥ यदिति यज् ज्ञानमिति सम्बन्धः । संगृहीतं सामान्य उच्यत इति वचनं ज्ञेयं यस्य तत्तथा । क्वेत्याह- सामान्ये सत्तारूपे, देशत इति देशे सामान्यविशेषे गोत्वादिके, अथ चेत्यथवा, विशेषे घटत्वादिके, सर्वस्याप्यस्य महासामान्ये प्रक्षेपावश्यकत्वान्मृण्मयगजभानेऽपि मृद इव सर्वत्र भेदभानेऽनुगतब्रह्मसामान्यभानस्य दुर्निवारत्वात्तमादायैव हि सर्वज्ञानानां सद्वि- षयत्वेन प्रामाण्यं दर्शनान्तरोपजनितभेदवासनाप्रयुक्तमप्रामाण्यसंशयं पुनरपासितुं महावाक्यादर इत्यादिमसिद्धमेतन्नयोत्थापित- वेदान्तग्रन्थेषु, तज्ज्ञानम् । संग्रहनयेन नियतं निश्चितम्, विद्याजानीयात् , नयविधिज्ञो नयभेदज्ञाता ॥ २ ॥ समुदायेत्या- दि । समुदायः सडातः प्रासादव्यवहारविषयकाप्ठेष्टकादीनामिव, व्यक्तिरवयवसंयोगविशेषजन्योऽवयवी, आकृतिः संस्थानमव. यवानां, सत्ता महासामान्यम, संज्ञादयो नामस्थापनाद्रव्यभावाः, एषां निश्चिताश्च ये निश्चया विशेषास्तानपेक्षतेऽभ्युपैति यः स तथा । एतस्य हि मते नानिश्चिनसामान्यरूपाः समुदायादयो व्यवहारक्षमाः, निश्चित विशेषव्यतिरिक्तानां तेपामभावाद , नहि समुदा- यादयत्रैलोक्यादिरूपाः समुदाग्यादिव्यतिरिक्ता अनुभूयन्ते, विशेषस्यैव स्वप्रत्यक्षत्वात् , अभाव इव भावेऽपि सामान्यस्य कल्पि- तत्वेन तुच्छत्वाच , तादृशमपि च तद्वैज्ञानिकसम्बन्धेन सामान्यप्रत्यासत्तिघटक स्वीक्रियत इति न व्याप्तिज्ञानादौ यावद्व्यक्तिभा- - , ·, किं चान्यदिति। पर्यायविशुद्धिविशेपादुत्कणेति पर्याया भेदा मत्यादयः तेपां विशुद्धिः स्वावरणापगमजनिता स्वच्छता त. स्या विशेपो भेदस्तस्मादुत्कषणमुत्कर्षों विषयताभेदस्तेनेत्यर्थः । यथा मतिज्ञानी मनुष्यजीवस्य मनुष्यपर्याय वर्तमानं चक्षुरादिने- न्द्रियेण साक्षात्परिच्छिनति, तमेव श्रुतज्ञानी आगमेनानुमानस्वभावेन, तमेवावधिज्ञानी अतीन्द्रियेण ज्ञानेन, तमेव मनःपर्यायज्ञा- नी तस्य मनुष्यपर्यायस्य यः प्रश्ने प्रवर्तते तद्गतानि मनोदच्याणि दृष्ट्वाऽनुमानेनैव, केवलज्ञानी पुनरत्यन्तविशुद्धेन केवलेन, न चैता विप्रतिपत्तयो विरुद्धाः प्रतिपत्तयः, स्वसामर्थन विषयपरिच्छेदात्, तबन्नयवादा इत्यर्थः । बहुबहुतरादिपर्यायग्नाहित्वान्मत्यादी नां यथा विशेषो न च विमतिपत्तित्वं तथा नयवादानामिन्यन्ये व्याचक्षते । एकविपये प्रवर्तमानानामेषां प्रत्यक्षादिवद्विलक्षणत्वादेव न विमतिपत्तित्वमित्याह - यथा वेति । स्वविषयनियमाव स्वविपयस्य सन्निकपलिङ्गसादृश्यपदत्यादिना नियतपरिच्छेदकत्वा- त् । यथा प्रत्यक्षादीनां विपगाभेदेऽपि सामग्रीभेदाभेदस्तथा नयवादानां, न च विप्रतिपत्तित्वमिति स्पष्टोऽर्थः । इदन्तु ध्येयम्, एक- शब्दजन्यानामपि शक्यलक्ष्यव्यङ्गमनीतीनां यथा वृत्तिभेदाभेदस्तथा नयपियामपि स्वस्वार्थवृत्तितदितरोपचाराभ्याम्, एतच्च नय- झानमेककोटिकत्वात्संशयसमुच्चयाभ्यामनस्मिंस्तन्निश्चायकत्वाभावाद्विभ्रमात्संपूर्णार्थवाहित्वाभावाच्च महावाक्यजन्यप्रमागबोधाद्वि- लक्षणमिति जात्यन्तरमेव । तदवदाम, “ अयं न संशयः कोटेरैकयान्न च समुच्चयः न विभ्रमो यथार्थत्वादपूर्णत्वाच्च न प्रमा ॥ १॥” इति, तथा “न समुद्रोऽसमुद्रो वा समुद्रांशो यथोच्यते । नाप्रमाणं प्रमाणं वा प्रमाणांशस्तथा नयः ॥१॥” इति, तत्वमत्र- त्यमस्मत्कृतनयामृनतरशिण्याम् ।। उदाहरणदर्शितमेव नयलक्षणं संक्षिप्तरुचीनामनुग्रहार्थमार्याभिवक्तुकामः प्रक्रमते । आह-चेत्यादि । आह चेत्यात्मानमेव पर्यायान्तरवर्तिनं निर्दिशति । नैगमः निगमो जनपदस्तत्र भवा ये शब्दास्तेपामर्था अभिधेयास्तेपाम, एको , ·17 विद्यमानेषु, साम्पतेषु प्रयोगाधारक्षणमात्रवृत्तिपु, संप्रत्यय ऋजुसूत्रः । साम्प्रताभिप्राय निरूपयति-तेष्वेवेत्यादि । तेष्वेव - जुसूत्राभिमनेषु, साम्प्रतेषु वर्तमानकालावधिकैपु, घटेपु घटशब्देषु, प्रजुसूत्राभिमतत्वप्रदर्शनं साम्पतत्वांशे, न तु शब्दांशे, पूर्वस्यार्थ- नयत्वादुत्तरस्य च शब्दनयत्वादिति प्रतिपत्तव्यम् । कीदृशेषु घटेषु, नामादीनां नामस्थापनाद्रव्यभावघटानां मध्ये, अन्यतमग्रा- हिषु यस्य शब्दस्य नम्यमानः पदार्थों वाच्यः, न तस्य स्थाप्यमानो, यस्य स्थापना, न तस्य द्रव्यम, यस्य द्रव्यम, न तस्य भाव इ- त्येवं विविक्तवाचकत्वेन स्थितेजित्यर्थः । एकस्यापि शब्दस्य निक्षेपचतुष्टयप्रवृत्तेः । कथमेवं वाच्यभेदाद्वाचकभेदः स्यादत आह- प्रसिद्धपूर्वेषु पूर्व सिद्धाः सिद्धपूर्वाः प्राग्गृहीतशक्तिका इत्यर्थः, प्रकर्पणाभिधानियन्त्रणलक्षणेन सिद्धपूर्वाः प्रसिद्धपूर्यास्तेपु, यः संप्रत्ययः स साम्प्रतशब्दनयः । एकस्य शब्दस्य नानानिक्षेपत्वेऽपि यत्रैवाभिधानियन्त्रणं तत्रैव वाचकत्वं तच्च प्रकरणादिनेत्य- भिधानियन्त्रणाद्वाचकत्वभेद इत्यर्थः । अर्थान्तरं तु तत्र गम्यमेवेत्यवसातव्यम् । यच्चनस्य शब्दविषयत्वमुक्तं तदेतानि पदानि स्वस्मा- रितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आकाङ्क्षादिमत्पदकदम्यकत्वाद्गामभ्याज दण्डेनेति पदवदिति, शाब्दत्वजातिमदनुमानविशेषाभ्युपगमपक्षे, इदं वाक्यमेतदर्थकमिति तात्पर्यपर्यवसितशाब्दबोधाभ्युपगमपक्षे वा संगमनीयम् । अर्थावच्छेदकत्वेन शब्दविषयत्वस्य सार्वत्रिकत्वसमर्थने तु नामादीनामन्यतमग्राहित्यमसमर्थितं स्यात् । समर्थ्यतां वा तदपि घटमुच्चारय घटं पश्य, घटं मर्दय, घटं जलाहरणार्थं गृहाणेत्या- दावन्यतमस्य मुख्य विशेष्यत्वपुरस्काराभिप्रायेण, शब्दस्यावाच्यत्वस्थलेऽपि व्यअनयोपस्थितस्य सनत्रार्थावच्छेदकत्वसंभवात्। न चैवं पक्षभेदेनानिर्धारणापत्तिः, एफैकस्य शतभेदत्वेन तत्संयोगानां चासंख्यत्वेन पक्षभेद एव विविक्तविवेकेन निर्धारणोपपत्तेरिनि दिग् । समभिरूढाभिमायं प्रकाशयति-तेषामेव नामादिघटानां, साम्प्रतानां वर्तमानकालवर्तिनाम, अध्यवसायासक्रमौ भिन्नशब्दारू- - ·य जीवादयः पदार्था अस्मिन्निति तन्त्र जैनं प्रवचनं तस्मादन्यत् काणभुनादिशास्त्रं तन्त्रान्तरं तस्मिन् भवाः कुशला वा, वादिनो वै- शेषिकादयः, आहोश्चिदिति पक्षान्तरे, स्वतन्त्रा एव स्वं आत्मीयं तन्त्रं शास्त्रं येषां ते तथा, जिनवचनमेव स्वबुद्धया विभ- जन्त इत्यर्थः । चोदकस्य दोपसूचकस्य परस्य पक्षग्राहिणो मतिभेदेन विप्रधाविता अयथार्थनिरूपका इति । तन्त्रान्तरीयत्ये ए- कत्र स्वसमयाभ्युपगतभागभावावलम्वित्वेनापादयिप्यमाणविप्रतिपत्तिखानुपपत्तिः,स्वतन्त्रत्वे चांशप्रतिक्षेपित्वेन मिथ्याष्टित्वप्रसनः । ए. कस्यापि पदस्यारोचनात्तद्भावस्योक्तत्वादिति चोदकस्याशयः । मूरिस्तूभयमप्येतत् त्यक्त्वा पक्षान्तरमाश्रयन्नाद-अनोच्यत इति । नैते तन्त्रान्तरीया नापि स्वतन्त्रा भिन्नमतयः। किन्तु ज्ञेयस्य घटादेरध्यवसायान्तराणि ज्ञानभेदा,एतानि नैगमादीनि पञ्च । इदमुक्तं भवति वस्त्वेवानेकधर्मात्मकमनेकाकारेण ज्ञानेन निरूप्यत इत्यतः स्वशास्त्रनिरूपणमेवेदम् , तज्जन्यज्ञाने प्रमिणोमि नया- मीति प्रतीतिसाक्षिकजातिभेदस्यानपलपनीयत्वादिति भावः । वैजात्यव्याकमेव प्रतिस्वं प्रदर्शयति तद् यथेत्यादिना, घट इ- त्युक्ते नैगमाध्यवसाय एवं मन्यते, योऽसाविति लोकसिद्धः, चेष्टानिवृत्तः कुम्भकारचेष्टानिष्पन्न:, ऊर्ध्वमुपरि कुण्डलौ वृत्तावो- ष्टौ भागविशेषौ यस्य स तथा, आयता दीर्घा वृत्ता समपरिधिीवा यस्य । उपरि तावदेवमाकारः अधस्तात्परिमण्डलः समंना- तः। कस्य कार्यस्य क्षम इत्याह-जलादीनां जलघृनक्षीरादीनाम्, आहरणे देशाद्देशान्तरनयने आनीतानां च धारणे पतनप्रतिबन्धे समर्थः प्रत्यलः, उत्तरगुणनिवर्तनया पाकजरक्तादिगुणपरिसमाप्त्या निर्वृत्तो निष्पन्नो, द्रव्यविशेषः । उत्तरगुणनिर्वृत्तिपर्यन्ता- नुधावनेन मृत्पिण्डावस्थादिवामघटादपि भावघटस्य भेदमाह-तस्मिन्नेवमात्मके, एकस्मिन् विशेषा ये शुक्लपीतादयः कनकरज- तादयः खण्डहुण्डादयो वा तद्वति, तजातीयेषु वा सर्वेषु लोकप्रसिद्धेपु, अविशेषादभेदेन, परिज्ञानं निश्चितावबोधी, ·568 फस्याभावात् , उभयव्यापारग्रहे च क्रियाभेदादाक्यभेदापतिः, प्रतियोगित्वविशिष्टेत्यत्र विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहादपि विशेष्यभेदध्रौव्यम, भिन्नतया भासमानयोः क्रिययोरपि कल्पनयाऽभेदस्वीकारे च क्रियामात्रभेदोच्छेदापत्तिः, धात्वर्थत्वादिना सर्वा- विशेषात् । एतेन जानातीच्छतीत्यादौ ज्ञानेच्छाधनुकूलैकव्यापारभानमप्यपास्तम, तादृशव्यापारे मानाभावात् , एककर्तृकाणामने- ककर्तृकाणां च क्रियाणां बौद्धक्यमात्रादरे च जीवति म्रियतेऽयमित्यादेरपि प्रसङ्गाज्जानातीच्छतीत्यादावन्तन आश्रयतैव ज्ञानेच्छा- धनुकूलो व्यापारो जीवतिऽम्रियतेऽयमित्यायप्रयोगस्त्वनाकाङ्क्षत्वादित्युक्तिः शिष्यधन्धनमात्रम् । एवं सत्याख्यातार्थस्य धात्व- थमध्ये प्रवेशनेन त्वसत(त)व्यापारासिद्धेः । तस्मात्पचतीत्यादौ पाकानुकूलयत्नवान् , नश्यतीत्यादौ नाशप्रतियोगी, जानातीच्छती. त्यादी ज्ञानाश्रय इच्छाश्रय इत्याधाकारकः प्रथमान्तपदार्थविशेष्यक एव वोधः श्रद्धेयः । नश्यति नक्ष्यति नष्ट इत्यादौ नशधातो- रों नाश उत्पत्तिश्चेत्युत्पत्तौ कालत्रयान्वयस्य संभवात् , आख्यातजन्यसंख्याभावनाप्रकारकवोधे च प्रथमान्तपदजन्यपदार्थोपस्थि- तेरेवेतरविशेषणत्वतात्पर्याविषयत्वावच्छिन्नविशेष्यतया हेतृत्वान गौरवम, संवन्धगौरवस्यादोपत्वात् , केवलं भावनाप्रकारकबोधं प्रति धात्वर्थभावनोपस्थितेः पृथग्घेतुत्वे तवैव गौरवम् । पश्य मृगो धावतीत्यत्र तु तमिति कर्माध्याहार्यमेव, अन्यथात्र वाक्यभेदापत्तिभि- या साकाङ्क्षककर्तृकक्रिययोर्यथाकथंचिदन्वयोपपादनेऽपि " स्विधति कुणति ( कूणति ) वरलति निमिपति नियंग विलोकयति सद्यः । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥१॥" इत्यादावेकककनिराकांक्षानेकक्रियाणां प्रत्येकं प्राधा- न्येन तदनुपपत्तौ बहुवाक्यभेदापत्तावां निःकाशयतः क्रमेलकागमन्यायापातात् । न चात्र नवपरिणतवध्वभिन्नकतृकस्वेदनायनुकू- ल एकव्यापारोऽस्त्यनुभूयते वा । एकत्रानेकक्रियासम्बन्धघरितदीपफोदाहरणतयैवास्याभिहितत्वात् । न चात्रोत्याच्याकारक्षायां , -- ·न स्यादिति मम तद्विशेषणत्वादरः, व्यवहारवाधव, क्वचित्कथञ्चित्सर्वस्यापि सर्वे शब्दा व्युत्पन्ना एवेति व्याकरणपक्षव्यवहागनति- लहुन्नं तु ममापीत्यस्याशयः । गच्छतीति गोरिति व्युत्पत्त्यर्थों गमनकर्तयचेऽप्यतिमसक्त इति तद्दोपधारणाय गोमात्रवृत्तिगमनं चे- द्धात्वों ग्राह्यस्तदा गोत्वावच्छिन्नगमनमादायार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो गोत्वसम्बन्धमादायात्यन्तनिरस्कृतवाच्यो वा प्रयोगो विधेय इति त्वेवंभूतोपगृहीतसंग्रहादिनयमतं,न तु शुद्धस्य तस्येति व्युत्पादितमन्यत्र । इत्थं नैगमादीनां प्रत्येकं लक्षणे कृते प्रश्नयति कश्चित्- अनाहेत्यादि, उद्दिष्टा इत्यतः प्राग् यदीति शेपः । तर्हि नया इति, नया इत्यस्य शब्दस्य कः पदार्थ इति । ननु कोऽर्थ इतीयतासिद्धे पदग्रहणमतिरिच्यते, मैवम, शब्दस्य हि द्विविधोऽर्थों वाच्यो गम्यश्च, यथा गुड इत्युक्ते द्रव्यं वाच्यम्, माधुर्यादयस्तु गम्या:, एचमिहापि वाच्योऽर्थः कश्चित्कर्मादिरूपः, शेषस्तु गम्य इति, तत्रे वाच्यम पदग्रहणेन प्रश्नयति नयपदस्याओं वान्यः क इति । सरिराह-अनोध्यते नयाः प्रापका इत्यादिना, फर्थः प्रकाश्यते- नयन्त इति नयाः, सामान्यादिरूपेणार्थ प्रकाशयन्ती- त्यर्थः । प्रापका इत्यनेनान्त तण्यर्थताख्यायते, मापयंति तं तमर्थमात्मनि खाभिमताभिरुपपत्तिभिरिति हेतोः । प्राप्नुवन्तीत्यत्र तु तांस्तानर्थानिनि दृश्यम् । कुर्वन्तीत्यादिना तु नयतेरर्थान्तरमपि शक्यं कलयितुमिनि दर्शयति । तच्च करणं साधनं निर्वतनं निर्भासनमुपलम्भनं व्यअनं च, करणमात्मनि तत्तदिज्ञानोत्पादनम्। साधनमन्योन्यव्यावृत्यात्मकत्वज्ञप्तिः । निर्वतन तथाध्यवसायेना- प्रच्युतिः । निर्भासन वस्त्वंशविविक्तीकरणात्मिका दीप्तिः। उपलभनं सूक्ष्मार्थावगाहनम् । प्यअनं प्रतिनियताभिपायस्फुटीकरणम् । प्रापका इत्यादिना यः फर्बशी दर्शितः भाप्नुयन्तीन्यादिना स एव क्रियानन्यत्वेन, तेनाख्यातस्थले क्रियायाः मागन्यं कर्तुर्गुण- भाव इति वैयाकरणम्मन्यानां दीक्षितादीनामेकान्तो निरस्तः। यत इह नात्यन्तिकः फर्ट क्रययीभेदोऽस्ति । स एव पदार्थः कति - ·रहसहरहरहर सांमतं लक्षयति-नामेत्यादि । नामादिषु नामस्थापनाद्रव्यभावेषु मध्ये प्रसिद्धो निर्शानः पूर्व संशासंशिसम्बन्धग्रहकाले भावमात्र चाचय त्वेन निश्चित इति यावत् , मपदेन प्रमारूपो निश्चयो गावाः, तेन विपरीतव्युत्पन्नपुरुषीयशब्दमादाय नैगमादौ नातिच्याप्तिः, एताशाच्छब्दात् , अर्थ भावलक्षणे, यः प्रत्ययः स सांप्रतनय इत्यर्थः । भावमात्रममितशक्तिकशब्दजन्यं ज्ञानं सांप्रत इति निष्क- पः । जन्यता च नयत्वसाक्षाव्याप्यजात्यवच्छिन्ना ग्राह्या, तेन विचित्रत्वान्नैगमस्य भाषमात्रग्राहिणि तद्भेदे नातिव्याप्तिः । जनकता च निरुक्तशब्दत्वेन, न समभिरूदैवंभूनयोः सा, तत्र घटकुम्भादिविषयकशाब्दबोधत्वावच्छिन्ने घटकुम्भादिपदज्ञानत्वेन तत्तक्रियाविशिष्टविषयकशाब्दयोधत्वावच्छिन्ने तत्तत्नियापदत्वेन च प्रत्येकं हेतुत्वान् । यदि च लिङ्गसंख्यादिभेदे- न सांगतेऽप्यर्थभेदाद् विशिष्य कार्यकारणभावः, सदापि समानलिङ्गकसंख्याकत्वं कारणतावच्छेदकोटी तादृशार्थविषयकत्वं च कार्यता- वच्छेदककोटौ कथंचिदनुगतं कृत्वा निवेशनीयम,न तु मातिस्विकरूपेण कार्यकारणभाव इति सर्व मुस्थम् । वस्तुत इत्थइ विसेसियतरं पच्चुप्पण्णं णओ सव्ये' इत्यादिपर्यालोचनया ऋजुमूत्राद्विशेपिततरेऽध्यवसाये या नयत्वसाक्षाद्व्याप्या जातिस्तामादायैव लक्षणं का- यम् । समभिरूढं लक्षयति-सस्वित्यादि । सत्सु वर्तमानेषु भावरूपेषु च घटादिष्पर्थेषु, असंझमः स्ववाचकत्वाभिमतशब्दान्तर- स्यावाच्यत्वं समभिरूढः पुत्पत्तिनिमित्तभेदव्याप्यशब्दार्थभेदाभ्युपगममवणो भिमव्युत्पचिनिमित्तकशब्दनिष्ठकारणताभेदप्रयुक्तभेदशा- लिकार्यताश्रयः शाब्दबोधो वा सगभिरूढ इति निर्गलितोऽर्थः । भवति यतन्मते इन्द्रशमादिपदयोघटकुटादिपदयोश्च भिन्न एवार्थः , घटजालनादिवदिन्ननिमितत्वात् । यथा हि-शब्दनयमते सम्बन्धविशेपेग शब्दार्थगतो लिसंख्यादिभेदो भेदकः, तथैतन्मते- व्युत्पत्तिनिमिचभेदोऽपि । अथ स्वार्थप्रतीतिनियतप्रतीतिकार्यकत्वेन स्वार्थप्रतीतावसंमृह्यमानार्थकत्वेन चेन्द्रशब्दस्य पुरन्दरादि- , ·पस्थितिरेव हेतुः, तथाप्यत्राश्रयतया उत्तिमत्वस्य सत्त्वान्नानुपपत्तिः, निरूपकनाश्रयतान्यतरसम्बन्धेन वृत्तिमतः शाब्दयोधे वृत्तिज्ञान- त्वेन हेतुत्वकल्पने दोपाभावात् , सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वात्पदादर्थस्यैवार्थादुद्बोधकत्वेन शब्दस्यापि ज्ञानसंभवाच । तदुक्तं वाक्यप- दीये "ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगास्थिते ॥१॥” इति, विषयत्वमनादृत्य शन्दैनथिः प्रकाश्यत इति अनुकार्यानुफरणयोरभेदपक्ष एव च गवित्याह-भूसत्तायामित्याद्यनुकरणशब्दानामर्थवदादिसूत्राविपयत्वेन पदत्वस्य मा- तिपदिकत्वस्य वाऽभावेऽपि साधुत्वम् । बुद्धिप्रतिविम्बकान्यापोह एव शब्दार्थ इत्यपि केचित्पतिपन्नाः, तेषां विषयतया तदाश्रय- स्याक्षेपादेव लाभः, तेपामदृष्टदशरथादीनामपि दशरथादिपदाददशरथव्यावृत्तिधीविषयत्वेनोपस्थितिरन्यन्तासतोऽपि चार्थस्य वासना- विशेपोपनीतवुद्धिपतिविम्वविपयत्वेन धीः मुलभा । एवमेते सर्वेऽपि शब्दार्थाध्यवसाया नैगमनये संभवन्ति, प्रस्थकवसत्यादिष्टा- न्तेन विचित्रस्य तस्य सूत्रे प्रतिपादनात् । यावत्सु तद्भेदेष्वभ्यनुज्ञया च जैनानामपक्षपातित्वं । यदवदामः, अध्यात्मसारप्रकरणे "शब्दो वा मतिर्थ एव किमु वा जातिः क्रिया वा गुणः, शब्दार्थः किमिति स्थिता प्रतिम सन्देहशङ्कुच्यथा जैनेन्द्रे (ऽनुमतेन)तु मते न सा प्रतिपदं जात्यंतरार्थस्थितेः, सामान्य च विशेपमेव च यथा तात्पर्यमन्विच्छति ॥” इति । एतादृशाध्यवसायत्तिद्रच्यार्थिकत्वव्याप्य- जातिमत्वं तादृशान्यतरत्वविशेपो वा नैगमनयलक्षण बोध्यम् । एवमग्रेऽप्यध्यवसायविशेषान् परिगृह्य तवृत्तिजातिगर्भाणि भेदग- आँणि वा लक्षणानि वाच्यानि॥संग्रहं लक्षयति-अर्थानामित्यादि । अर्थानां घटादीनां सर्व सामान्यमेकदेशो विशेषस्तयोः संग्रह- णमेकीभावेनाश्रयणं सर्वमेकं सदविशेपादित्यध्यवसाय इति यावत स संग्रहो भण्यते । यद्यपि 'संगहिअपिडिअत्यं, संग्रहवयणं समासओ विति'चि सूत्रस्वरसात् “ संग्रहः संग्रहीतस्य पिण्डितरय च निश्चयः । संगृहीतं परा जातिः पिण्डितं त्वपरा स्मृता ॥ १ ॥ -- ·ज्जातिरेव वाच्येति युक्तम, व्यक्तिबोधस्तु लक्षणया, एवं हि तत्र विभत्त्यर्थान्वयोऽप्युपपत्स्यत इति दिए । यदा केवला व्यक्तिरेबैका शब्दार्थः, केवलव्यक्तिपक्ष एवैकशेपाघारम्भस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । युक्तं चैतद्, व्यवहारेण व्यक्तावेव तद्ग्रहणात्, संबंधितावच्छेद- फस्य जातेरैक्याच्छक्तिरप्येकैवेति न गौरवमपि । न चैवं शक्यतावच्छेदकत्वात् घटत्वमपि वाच्यं स्यानागृहीत विशेपणान्यायादिति वाच्यम्, अकारणत्वेऽपि कारणतावच्छेदकत्ववदशक्यत्येऽपि शवयतावच्छेदकत्वसंभवात् । उक्तं च-"आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं तत्त्वोपलक्षणम् । शम्दः सुकरसम्बन्धो, न च व्यभिचरिष्यति" ॥ १ ॥ इति । एकमित्यनिर्धारितनिर्देशेन तजातिर्वास्तु अखण्डो- पाधिर्वाऽन्यापोहो वा चुद्धिविशेषो चेत्यत्र नाग्रह इति ध्वन्यते । केचित्तु न शाकृतिपदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थ इति भाष्याद्विशिष्टं वा- च्यम्, न चैकपक्षविरोधः, घटत्वविशिष्टवोधे घटत्वांशेऽन्याप्रकारकघटत्वशक्तिज्ञानत्वेन हेतुसया तदविरोधादित्याहुः । द्विकमिति जातिव्यक्ती इत्यर्थः । न च लक्ष्यतावच्छेदक इच शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्त्यभावान्नैनत् सांगतं, यद्धर्मविशिष्टे वृत्तिग्रहस्तद्धर्मप्रका- रेणोपस्थितेः शक्तिं विनापि संभवादिति वाच्यम् । लक्ष्यतावच्छेदके शक्यसंवन्धरूपाया लक्षणाया वाधेऽपि शक्यतावच्छेदके विशिष्ट- सङ्केतविषयखरूपायाः शक्तेरवाधात, विषयताया विशेष्यविशेषणसाधारण्यात् , शक्यतावच्छेदकस्य लक्ष्यतावच्छेदकतुल्यत्वे तदेवानि- यतत्वप्रसंगात् , कोशादित एव विशिष्टे शक्तिसिद्धेश्व, अन्यथा शक्यैक्ये शक्यतावच्छेदकभेदेन पर्यायभेदानुपपत्तेः, यथा त्यजि- गम्यादेरिति भावनीयम्,व्युत्पत्तिविशेषेण बोधनियमेऽविनिगमादेव वा द्वयमर्थः। त्रिकमिति जातिव्यक्तिलिझानीत्यर्थः । सत्यरजस्तमो- गुणानां साम्यावस्था नपुसकत्वम् । आधिक्यं पुंस्त्वम्,अपचयः स्त्रीत्वम्,तनच्छन्दनिष्ठं तद्वाच्यं च,तमेव विरुद्धधर्ममादाय तथादिश- ब्दा भियन्ते,केपांचिदनेकलिङ्गत्वव्यवहारस्तु समानानुपूर्वीकत्वेन शब्दानामभेदारोपात् । तच्च लिगमर्थे परिच्छेदकत्वेनान्वेति । एवं च , .

·यां च सप्त निरूपणीया इति विभक्तविभागोऽयमेकपघटेन । नवानां मौलभेदानामभिधानं तु वालिशविलसितम् । तदिदमभिप्रेत्याह महावादी सिडसेनः-"तित्थयरवयणसंगह-विसेसपत्थारमूलवागरणी। दवडिओ य पज्जव--णयो य सेसा विगप्पा सि॥१॥"ति । अधिक मत्कृतानेकान्तव्यवस्थादौ । अत्राहास्मिन्नवसरे लक्षणजिज्ञासुः पृच्छति, किमेषां नैगमादीनां, लक्षणमिति, गुरुराह । अ- त्रोच्यते-निगमेष्वित्यादि । न चैतानि सूत्राणि, अत्तित्वात् , केचित्तु भ्रान्त्या सूत्राणोनि प्रनिपन्नवन्तः । निश्चयेन गम्यन्ते उच्चार्यन्ते प्रयु- ज्यते येषु शब्दास्ते निगमा जनपदास्तेष्वभिहिता उच्चारिता ये शब्दा घटादयस्तेषामर्थों जलाहरणादिसमर्थः, शब्दार्थपरिज्ञानं चार्य शब्द एतस्यार्थस्य वाचकोऽयमर्थ एतस्य शब्दस्य वाच्य इत्येवं वाच्यवाचकभावपरिज्ञानं च, नैगमनयः । यद्यपि नयस्य ज्ञान रूपत्वाद्देदसमुच्चयार्थकचकारानुपपत्तिः, तथापि परामृश्यमाणं लिङ्गमनुमानमितिवत्परिज्ञायमानः शब्दार्थ एव नैगम इति पक्षे प्रथ- माभिधानं, लिङ्गपरामर्श एवानुमान न तु परामृश्यमाणं लिङ्गमितिवच्छब्दार्थपरिज्ञानमेव नैगमो न तु परिज्ञायमानः शब्दार्थ इति पक्षे च द्वितीयाभिधानमिति मतभेदान्नानुपपत्तिरिति युक्तं पश्यामः । स च सामान्यविशेपावलम्बीत्येतदर्शयति-देशो विशेषः समग्रं सामान्य, अयं हि सामान्यग्राही जातिमेव पदार्थमाह-विशेषग्राही च द्विकत्रिकादिकं, तथा च विचित्रमकारं नैगमनयमाश्रित्यानुस्म- यते । “एकं द्विकं त्रिकं चाथ चतुष्कं पञ्चकं तथा ॥ नामार्थ इति सर्वेऽमी पक्षाः शास्त्रे निरूपिताः ॥ १॥" इति, एकं जाति - मार्थः, लाघवेन तरया एव वाच्यत्वौचित्यात , अनेकव्यक्तीनां वाच्यत्वे गौरवात् । न च व्यक्तीनामपि प्रत्येकमेकत्वादिनिगमनावि- रहः, एवं टेकस्यामेव व्यक्तौ शक्त्या युपगमे व्यक्त्यन्तरे लक्षणायां स्वसमवेताश्रयत्वं संसर्ग इति गौरवम, जात्या तु सहाश्रयत्वमेव संसर्ग इति लाघवम्, किं चैवं गोः स्वरूपेण न गौरित्यादिन्यायाद्विशिष्टस्य वाच्यत्वमाश्रयणीय, तथा च नागृहीतविशेषणान्याया- ·. . पाधिप्रवृत्तिनिमित्तका औपाधिकी, यथा पशुभूताकाशादिः । जातिप्रतिनिमित्तिका नैमित्तिकी, यथा पृथिवीजलादिः । तत्रेय शब्दसंज्ञा त्रयाणां पारिभाषिकी, “तिण्हं सद्दणयाणं जाणए अणुवउत्ते अवत्थू" इत्यादी लाघवार्थ त्रयाणां शब्दनामकरणात् , अन्यथा बयाणामिति विरुध्येत । व्यक्तिपक्षे आनन्त्याज्जातिपक्षे च जातित्रयवत्स्वेकजातिशब्दासमावेशात् , न हि घटपटतटास्त्रयो घटा इनि केनापि वक्तुं शक्यम् । तस्माच्छब्दस्य ये भेदा अभिहितास्ते नयभेदा एव, नयत्वसाक्षाव्याप्यजात्यवच्छिन्नत्वात् , नैगमस्य च यौ भेदाभिहितौ तौ नयप्रभेदी, नयत्वव्याप्यजातिव्याप्यजात्यवच्छिन्नत्वादिति स्मर्तव्यम् । अत एवासंकीर्णजातिपुरस्कारेण नयप्रमाणे a सप्तव नया अनुयोगद्वारेप्युक्ताः । तथा च तत्सूत्रं-'सेकितं नयप्पमाणे ? । नयप्पमाणे सत्तविहे पण्णत्ते। तंजहा-णेगमे, संगहे, वव- हारे, उज्जुसुए, सद्दे, समभिरूहे, एवंभूएत्ति सत्त मूलणया पण्णत्ता" इत्यादि । स्थानाङ्गेऽपीत्थमेवोक्तम् । न च पारमर्षप्रसिद्धं, वि- भागक्रममुल्लध्यान्यथा विभमन्ते आम्नायविद इति । शब्दं त्रिभेदमाचक्षाणानां वाचकचक्रवर्तिनामपि सप्तधा नयविभाग एव चेतास्व- रसः, पञ्चेत्युक्तिस्तु परिभाषाप्रयुक्ता देशान्तरेणेति सुदृढमवधेयम् । एतेन नव नया द्रव्यार्थिकः पर्यायाथिको नैगमः संग्रहश्चेत्यादिवि- भागो जैनाभासस्य दिपटदेशीयस्य देवसेनस्य निरस्तो द्रष्टव्यः, भेदप्रभेदानां सहोक्तौ विभागवाक्यव्याघातात् , न हि भवति मूर्ता- मूतपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांस्येकादश द्रव्याणीवि विभजतो वैशेपिकवालस्य चतुर्दशभूतग्रामे त्रसेवरभेदवयं प्रक्षिप्य पोटशधा विभजतो वाऽऽईतवालस्य नोपहास इति । न च जीवाजीवादितचविभागवदुपपत्तिः, तत्र द्रव्यपर्यायगतजातिभेदेन विभाज- कोपाधीनां मिथोऽसांकर्यादत्र च सप्तानामप्युपाधीनां द्वयोः सांकर्यात् । किं च सप्ततत्त्व विभागे प्रयोजनभेद उक्त एव, नवनयवि- भागे च न कश्चित्प्रयोजनभेदः । किंतु तीर्थकरवचनसंग्रहविशेषणप्रयोजनाभ्यामादितो योरेव निरूपणं विधेयम् । तद्भेदजिज्ञासा- ·तोपग्रहादनन्यत्वात् । श्रुतकेवले तु शब्दः श्रयते नान्यछुताइत्वात् ॥ ३ ॥ मिथ्यादृष्टयज्ञाने, न श्रयते नास्य कश्चिद- ज्ञोऽस्ति । ज्ञस्वाभाव्याजीवो, मिथ्यादृष्टिर्न चाप्यज्ञः ॥ ४ ॥ इति नयवादाश्चित्राः, क्वचिद्विरुडा इवाथ च विशुडा। लौकिकविषयातीता-स्तत्वज्ञानार्थमधिगम्याः ॥ ५॥" (व्या०)-आद्यौ च तो शब्दौ चेति समानाधिकरणसमासाशङ्कायामाह-आद्य इतीत्यादि । आदौ भव आद्य इत्यनेन सूत्र- कारो नैगममार कुतः, सूत्रस्योक्तविभागसूत्रस्य क्रमः परिपाटी तत् मामाण्यात, उत्क्रमे याद्यत्वं न स्यादपीति । स आयो नैगमो, विभेदः द्वौ भेदी यस्य स तथा । तावेवाह-देशपरिक्षेपी सर्वपरिक्षेपी च । देश विशेष परमाण्वादिगतं परिक्षेप्तुं शीलं यस्य स तथा, सामान्यग्राहीति यावत् । सर्व सामान्य परिक्षेप्तुं शीलं यस्य स तथा, विशेषग्राहीति यावत् । सामान्यविशेषरूपस्तु नोक्तम, अनुत्तिलक्षणं सामान्यमेव, च्यात्तिलक्षणो विशेष एवेनि भिन्नविषयाभावात् । अयं च काणभुजराद्धान्नप्रवर्तकः टीकायामभिहि- तः, तन्मते च यद्यपि न सामान्यमा विशेषमानं वा वस्तु, द्रव्यगुणक्रियाश्रितस्य सामान्यस्य नित्यद्रव्याश्रितस्य चान्त्यविशेषस्याभ्यु- पगमात , तथापि तन्मूलमिदं मथमाभ्युपगममाश्रित्येत्थमुक्तमिति भावनीयम् । शब्दनयास्त्रिभेदा इति शब्दनयस्व्यंश इत्यर्थः । ता- नेव भेदानाह साम्प्रत इत्यादिना । संप्रति काले भवं यद्वस्तु तदाश्रयन् साम्प्रतः । न च कालाहमिति सांमतिक इति भवितव्यम, संपतिशब्दस्य वर्तमानवस्त्वध्यवसाये लाक्षणिकत्वेन तद्भवशब्दप्रत्यायकाण्प्रत्यये प्रज्ञादित्वात् स्वार्थिकाश्रयणे वा दोपाभावात् । यां यां संज्ञामभिधत्ते नां तां समभिरोहतीति समभिरूढः । एवं व्युत्पत्तिनिमित्तपुरस्कारेण भूत एवंभूतः । इह संज्ञा तावत् त्रिविधा भवति-पारिभाषिकी, औपाधिकी, नैमित्तिकी च । तत्र नामकरणसंस्काराधीनसंकेनशालिनी पारिभाषिकी। यथा चैत्रादिः । उ- .

·स्मात् । एप हि नयो जोवं प्रत्यौदायिकभावग्राहक एव । जीवतीति जीवः प्राणिति प्राणान्धारयतीत्यर्थः । तच जीवनं सिद्धे न विद्यते, तस्माद्भवस्थ एव इति । नोजीव इत्यजीवद्रव्यं सिद्धो वा । अजीव इति अजीवद्रव्यमेव । नो अजीव इति भवस्थ एव जीव इति । समग्रार्थग्राहित्वाचास्य नयस्य नानेन देशप्रदेशौ गृद्यते । एवं जीवो जीवा इति द्वित्ववहुत्वाकारितेष्वपि । सर्वसंग्रहणे तु जीवो नोजीवः अजीवो नोऽजीवः जीवी नोजोवी अजीको नोऽजीवौ इत्येकद्वित्वाकारितेषु शुन्यम् । कस्मात् । एप हि न. यः संख्यानन्त्याज्जीवानां यह्वत्वमेवेच्छति यथार्थग्राही । शेपास्तु नया जात्यपेक्षमेकस्मिन्बहुवचनत्वं बहुपु च बहु- वचनं सर्वाकारितग्राहिण इति । एवं सर्वभावेषु नयवादाधिगमः कार्यः । अत्राह । अथ पञ्चाना ज्ञानानां सविपर्य याणां कानि को नयः समाश्रयत इति ।अनोच्यते । नैगमादयस्त्रयः सर्वोण्यष्टौ श्रयन्ते। ऋजुसूत्रनयो मतिज्ञानमत्य ज्ञानवर्जानि षट् । अनाह । कस्मान्मतिं सविपर्ययां न श्रयत इति । अत्रोच्यते । श्रुतस्य सविपर्ययस्योपग्रहत्वात्।श- ब्दनयस्तु द्वे एव श्रुतज्ञानकेवलज्ञाने श्रयते। अत्राह । अथ कस्मान्नेतराणि श्रयत इति।अत्रोच्यते।मत्यवधिमनःपर्या- याणां श्रुतस्यैवोपग्राहकत्वात् । चेतनाज्ञस्वाभाव्याच्च सर्वजीयानां नास्य कश्चिन्मिथ्याप्टिरज्ञो वा जीवो विद्यते । तस्मादपि विपर्ययान्न अयत इति । अतश्च प्रत्यक्षानुमानोपमानाप्तवचनानामपि प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायत इति । आह च "विज्ञायकार्थपदार्थपदानि च विधानमिष्टं च । विन्यस्य परिक्षेपानयः परोक्ष्याणि तत्वानि ॥१॥ ज्ञानं सविप- र्यासं, त्रयः श्रयन्त्यादितो नयाः सर्वम् । सम्यग्दृष्टेनिं, मिथ्यादृष्टेविपर्यासः ॥ २॥ नाजुसूत्रः षट् श्रयते, मतेः श्रु- ·प्रसङ्ग इति । अत्रोच्यते । यथा सर्वमेकं सदविशेषात्, सर्व द्वित्वं जीवाजीवात्मक वात, सर्व त्रित्वं द्रव्य- गुणपर्यायावरोधात, सर्व चतुष्ट्वं, चतुर्दर्शनविषयावरोधात्, सर्व पञ्चत्वं पञ्चास्तिकायात्मकत्वात् , सर्व ष- ट्त्वं षद्रव्यावरोधादिति । यथैता न विप्रतिपत्तयो ऽथ चाध्यवसायस्थानान्तराण्येतानि तद्वन्नयवादा इति । कि चान्यत् । यथा मतिज्ञानादिभिः पञ्चभिर्ज्ञानधर्मादीनामस्तिकायानामन्यतमोऽर्थः पृथक पृथगुपलभ्यते पर्यायधिशुद्धिविशेषादुत्कर्षेण, न च ता विप्रतिपत्तयोभवन्ति तद्वन्नयवाक्षः । यथा वा प्रत्यक्षानुमानोपमानाप्तव- चनः प्रमाणरेकोऽर्थः प्रमीयते स्वविषयनियमात् न च ताः विप्रतिपत्तयो भवन्ति तद्वन्नयवादा इति । " नैगमशब्दार्थाना-मेकानेकार्थनयगमापेक्षः । देशसमग्रमाही, व्यवहारी नैगमो ज्ञेयः ॥१॥ यत्संगृहीतवचनं, सामान्ये देशतोऽथ च विशेषे । तत्संग्रहनयनियतं, ज्ञानं विद्यान्नयविधिज्ञः ॥२॥ समुदायव्यत्या- कृति-सत्तासंज्ञादिनिश्चयापेक्षम् । लोकोपचारनियतं, व्यवहारं विस्तृतं विद्यात् ॥ ३॥ साम्प्रतविषयग्राहकमृजुलू. वनयं समासतो विद्यात् । विद्याद्यथार्थशब्द, विशेषितपदं, तु शब्दनयम् ॥४॥” इति ।। अत्राह । अथ जीवो नोजीवः अजीवो जोऽजीव इत्याकारिते केन नयेन कोऽर्थः प्रतीयत इति । अत्रोच्यते । जीव इत्याकारिते नैगमदेशसंग्रह- व्यवहारजुसूत्रसाम्मतसमभिरूद्वैः पश्चस्वपि गतिष्वन्यतमो जीव इति प्रतीयते । कस्मात् । एते हि नया जी प्र. त्यौपशमिकादियुक्तभावग्राहिणः । नोजीव इत्यजीवद्रव्यं जीवस्य वा देशप्रदेशौ । अजीव इत्यजीवद्रव्यमेव | नो- ऽजीव इति जीव एव, तस्य वा देशप्रदेशाविति ॥ एवम्भूतनयेन तु जीव इत्याकारिते भवस्थो जीवः प्रतीयते । क- आह च ·पामर्थः शब्दार्थपरिज्ञानं च देशसमग्रग्राही नैगमः । अर्थानां सबैकदेशसंग्रहणं संग्रहः । लौकिकसम उपचारमायो विस्तृतार्थों व्यवहारः । सतां साम्पतानामर्थानामभिधानपरिज्ञानमृजुसूत्रः । यथार्थाभिधानं शब्दः । नामादिषु प्र- सिद्धपूर्वाच्छन्दादर्थे प्रत्ययः साम्पतः । सत्स्वर्थेष्वसंक्रमः समभिरूढः । व्यअनार्थयोरेवम्भूत इति ॥ अवाह । उद्दि- ष्टा भवता नैगमादयो नयाः । तनया इति कः पदार्थ इति । अत्रोच्यते । नयाः प्रापकाः कारकाः साधका निर्वत- का निर्भासका उपलम्भका व्यञ्जका इत्यनर्थान्तरम् । जीवादीन्पदार्थांन्नयन्ति कारयन्ति साधयन्ति निवर्तयन्ति निर्भासयन्ति उयलम्भयन्ति व्यञ्जयन्तीति नयाः ॥ अत्राह । किमेते तन्त्रान्तरीया वादिन आहोस्वित्स्वतन्त्रा एव चोदकपक्षग्राहिणो मतिभेदेन विप्रधाविता इति । अत्रोच्यते । नैते तन्त्रान्तरीया नापि स्वतन्त्रा मतिभेदेन वि- प्रधाविताः । ज्ञेयस्य त्वर्थस्याध्यवसायान्तराण्येतानि । तद्यथा । घट इत्युक्ते योऽसौ चेष्टाभिनित्त ऊर्ध्वकुण्डलौष्ठा. यतवृत्तग्रीवोऽधस्तात्परिमण्डलोजलादीनामाहरणधारणसमर्थ उत्तरगुणनिर्वर्तनानिवृत्तो द्रव्यविशेपस्तस्मिन्नेकस्मिन्वि- शेषवति तज्जातीयेषु वा सर्वेष्यविशेषात्परिज्ञानं नैगमनयः । एकस्मिन्वा बहुषु वा नामादिविशेपितेषु साम्प्रतातीता- नागतेषु घटेषु संप्रत्ययः संग्रहः । तेष्वेव लौकिकपरीक्षकग्राह्येषूपचारगम्येषु यथास्थूलार्थेषु संप्रत्ययो व्यवहारः। तेष्वेव सत्सु साम्प्रतेषु संप्रत्यय ऋजुसूत्रः । तेष्वेव साम्प्रतेघु नामादीनामन्यतमग्राहिषु प्रसिद्धपूर्वकेषु घटेषु संप्र- त्ययः साम्प्रतः शब्दः । तेषामेव साम्प्रतानामध्यवसायासंक्रमो वितर्कध्यानवत् समभिरूढः । तेषामेव व्यञ्जना- थयोरन्योन्यापेक्षार्थग्राहित्वमेवम्भूत इति ॥ अनाह । एवभिदानीमेकस्मिन्नर्थेऽध्यवसायनानात्वान्ननु विप्रतिपत्ति- ·AKA च्छेदकानवच्छिन्नवं न देयम, प्रयोजनाभावादिति निरस्तम, प्रतीतिबलेन स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावानां सर्वत्र स्वसम्बन्धितावच्छेदकत्वात् , उत्पत्तिस्थितिकालीनोभयघटविशेप्यके इमो गन्धवन्ताविमाविदानी गन्धवन्तावित्यादिज्ञाने प्रमात्ववारणाय तवृत्तितावच्छेदकका- लाधवच्छिन्नत्वस्य प्रकारतायां निवेश विनाऽगतेः । तथा च तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वं प्रकारतायां विशेष्यतागं सांसर्गिकविपयतायां वा निवेशनीयमित्यत्र विनिगमकाभाव एव स्याद्वादसाधकः । अपि च तत्सम्बन्धद्विशेष्यकत्वदाने शब्दे गगनं घटत्वे घटो बदरे कुण्ड- मित्यादिपतीनीनां प्रमात्वापत्तिः, तद्विशेप्यकत्वदाने च गगने शब्द इत्यादिज्ञानेप्चममात्वापत्तिरनाधिनस्याद्वादेन कथं वारणीया । सदाश्रयणे तु सम्बन्धमात्रापेक्षायां प्रमात्वमाधारत्वापेक्षायां त्वममात्वमिति सुकर एव विवेकः । सप्तम्या अतन्त्रत्वात् । अपि च शुक्ता- विदं रजतमित्यत्रापि "सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तम्" इति न्यायादयंशे ममात्वमेव, रजतत्त्वप्रकारांशेऽपि नामामाण्यं वैज्ञानिकसम्बन्धेन तत्सवादिति समवायांशे तद्वक्तव्यम, तदपि विविक्तविवेके न संभवतीति विपयताविशेप एव प्रमात्वं वाच्यम्, स च व्यवहारानुरोधेन वाच्यः, अत एकत्र द्वित्वसत्त्वेऽप्येको द्वाविति ज्ञानस्य प्रामाण्यवारणाय ताशि रचले यावत्स्वाश्रयवि- शेष्यतानिरूपितद्वित्वमकारतात्मक एव विपयताविशेषो ग्रातः । तथा च लौकिकव्यवहारादयं रपर्श इत्यादि मिथ्याग्ज्ञानस्य प्रमात्येऽप्यलौकिकव्यवहारान मामाण्यम् । तेनानेकान्तवासनोपनीतानेकान्तविपयकज्ञानस्यैव भामाण्याभ्युपगमादिति सुष्कृत मिथ्या टेमत्यादयोऽज्ञानमिति । एतेनोत्पत्तिकालीनो घटो गन्धवानिति बोधे समपायेन घटे गन्ध इवावच्छेयतासम्बन्धेन कालोऽपि गन्धप्रकारतया भासते । तथा च तदंशेऽप्रमात्वं गन्धांशे च प्रमात्वमिति गौरीकान्तायुक्तमपास्तम । एवं सति पीतघटवति भूतले नीलघटवत्ताज्ञानस्य गवि शशशृश्यचाज्ञानस्य च घटसृशाशे प्रमात्वापतेः, सम्बन्धविनिर्मोकण गन्धांशेऽपि प्रमा- ·. वव्याप्तेः, गगनस्यात्तितया गगनविशेष्यताया अप्रसिद्धः । न च तद्वदित्यत्र तत्सम्बन्धीति वाच्यम् , भवति च गगने शब्द इति ज्ञानं समवायसम्बन्धेन गगनसम्बन्धिशब्दविशेष्य गगनप्रकारकं चेति नाव्याप्तिः, येन सम्बन्धेन विशेष्यस्य यत्सम्बन्धित्वं तेनैव च सम्बन्धेन ज्ञानस्य तत्मकारकत्वं बोध्यम्, तेन कालिकसम्बन्धेन गन्धसम्बन्धिजलविशेष्यके समवायसम्बन्धेन गन्धप्रकारके ज्ञाने नातिव्याप्तिरित्यपि सम्यक्, उत्पत्तिकालीनो घटो गन्धवानिति ज्ञाने पाकरक्ते इदानीं श्याम इति ज्ञानेऽये कपिसंयोगवति मूले वृक्षः । कपिसंयोगवानिति ज्ञाने चातिव्याप्तेः । न च यदवच्छेदेन विशेष्यं यत्सम्बन्धि तदवच्छिन्नतत्मकारकत्वं वक्तव्यम्, तथा चोत्पत्ति- कालावच्छेदेन गन्धस्य रक्तताकालावच्छेदेन श्यामरूपस्य मूलावच्छेदेन कपिसंयोगस्य च विशेष्ये सम्बन्धाभावान्न दोष इति वाच्यम् । तथापि स्थूलावच्छेदके सूक्ष्मावच्छेदकापेक्षया वसतिदृष्टान्तेन विनात्मभावमविश्रान्ते कस्या अपि प्रतीतेः स्याद्वादावलम्बनं विना प्र- मात्वस्य विवेचयितुमशक्यत्वात् , अन एव पर्वतहदौ वह्निमन्तावित्यादावतिव्याप्तिवारणाय प्रतिनियतधर्मितावच्छेदफसूक्ष्मेक्षिकाया- मपि न वैलक्ष्यम, अपितानर्पितसिद्धेरित्यायुक्तदिशा भजनयैव प्रमाऽप्रमाव्यवस्थितेः । एतेन घटो गन्धवानित्याधवच्छेदकाविषयक- प्रमायामव्याप्तिवारणाय विशेष्यसम्बन्धितानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वं प्रकारत्वे विशेषणं देयं, न छत्र घटसम्बन्धितावच्छेदककालावच्छि- नस्य गन्धस्य प्रकारत्वम्, निरवच्छिन्नस्यैव गन्धस्य प्रकारत्वात् , घटसम्वन्धितानवच्छेदकोत्पत्तिकालाधनवच्छिन्नत्वं तु गन्धीयप्रका- रतायामस्त्येव, तथा च गन्धसमवायिविशेष्यकत्वावच्छिन्नगन्धीयघटत्तितानवच्छेदकावच्छिन्नसमवायनिरूपितगन्धीयप्रकारताशालि- तद्धर्मिकगन्धाभावामकारकस्मृतिभिन्नज्ञानत्वं समवायेन गन्धप्रमात्वम्, घटो गन्धवान् जलं गन्धाभाववदित्यादिसमूहालम्बनातिव्या- प्तिवारणाय तडमिकेति, एवमन्यत्रापि निर्वचनीयम् । अयं घट इत्यादिनिरवच्छिन्नघटत्वादिप्रकारकममायां तु विशेष्यत्तितानव- , PRESS. 5 ·मिथ्यादृष्टिज्ञानस्य, स्पर्शोऽयमित्यादितदीयप्रत्यक्षस्याप्रोकान्त नयवासनासवलेनैकान्तनयात्मकत्वं भावनीयम् । द्वितीयहेतु भाष्यक- याचष्टे-यधोन्मत्त इत्यादि । यथा उन्मतः पिशाचादिगृहीतः, कर्मोंदयात्कर्मणां पुराकृतानां विपाकार, यदा उपहतेन्द्रियम- तिरुपहतेन्द्रियमनाः संवृत्तो भवति, तदा विपरीतग्राही अन्यथावस्थितवस्तुपरिच्छेदी, भवति । यतः, स उन्मत्तः, अश्व सन्त, गौरयमित्यध्यवस्यति, गां च सन्तमश्वोऽयमिति, सर्वेष्वेव पदार्थपून्मत्तस्य यदृच्छयोपलब्धिन कतिपयेष्वित्युदाहरणभूयस्त्वेन कथयति । लोष्टं पृथिवीपरिणामं मृदादिकं, सुवर्णमित्यध्यवस्यनि, सुवर्ण वा लोष्टमिति, कदाचिच लोष्टं लोष्टमेवावधारय- ति, कदाचिच्च सुवर्ण सुवर्णमित्येव, तस्योन्मत्तस्य ' एवमुक्तेन, अविशेषेण लोष्टं सुवर्ण सुवर्णमध्यवस्यतो यथा नियतं निश्चितमज्ञानमेव । तदन्मिथ्यादर्शनोपहतेन्द्रियमनस्कस्य, मतिश्रुतावधयोऽप्यज्ञानमेव भवन्तीति, बहुभकारभ्रान्तज्ञान- प्रवाहपतितं किञ्चिदंशेऽभ्रान्तमपि ज्ञानं तेषां भ्रान्तमेव,भ्रमशक्तेरनपगमादिति भावः । इदमत्र बोध्यम्-तदति तत्मकारकज्ञानत्वं प्रमा- त्वमिति प्रमालक्षणं परेप मतेऽनुपपन्नम, निर्विकल्पकेऽच्याप्ते, तदभाववति तत्मकारकज्ञानत्वं भ्रमत्वं तद्भिन्नज्ञानत्वं ममात्वम, एवं च निर्विकल्पकसयह इत्यपि, न सम्यग्, भूतलं घटवत्सटवच्चेति ज्ञानेशे भ्रमप्रमात्मकेऽव्याप्तेः । निर्विकल्पकमनुभयात्मकं तृतीय- मेवेत्यभ्युपगमे चोक्तमुभयात्मकं तुरीयं प्रसज्येतेत्यपसिद्धान्तः । किं च तद्वतीत्यादौ तच्छब्दार्थस्याननुगतत्वाद्जनत्ववद्विशेष्यकत्वे संति रजतत्वप्रकारकं ज्ञानं रजनममा इत्येवं विशिष्यैव प्रमा निर्वाच्या। तथा च रङ्गरजतयो रजतत्वरङ्गत्वप्रकारकभ्रमेऽतिन्याप्तिः, तत्र रजतत्ववद्विशेष्यकत्वस्य रजतत्वमकारकत्वस्य च सत्वात् । अथ रजतत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नरजतत्वमकारकत्वं वाच्यम्, तथा चात्र रजतत्वप्रकारकत्वं न रजत विशेष्यकत्वावच्छिन्नं, किन्तु रङ्गविशेष्यकत्वावच्छिन्नमिति चेत् , न, तथापि गगने शब्द इत्यादा- . , ·तन्न प्रमाणयन्ति सम्प्रदायवृद्धाः। आम्नाये भूयसां सूत्राणां सव्वस्स केवलिस्सा जुगवं दो णत्थि उवभोगा'इत्यादीनां वारंवारेणी- पयोगपतिपादकानामुपलंभात्, न च तेषां सूत्राणामन्य एवार्थो विधेयः, सर्वेपां सूत्राणामन्धस्थानीयानामाप्तसम्प्रदायोपटंहितसम्य- रबुद्धया गृहीतानामेवार्थव्यापारे शक्तत्वात् , आप्तसभ्भदायस्य च सुधर्मस्वामिन आरभ्याध यावद्वारंवारेणोपयोग एव प्रगल्भमान- वादित्यधिकमत्रत्यं तत्त्व विशेषावश्यकादेवसेयम् । मतत्रयनययोजना चास्मत्कृतज्ञानचिन्दोः । किं चान्यदित्युपपश्यन्तरम्,पू- ििण चत्वारि ज्ञानानि मत्यादीनि, क्षयोपशमजानि मनिज्ञानावरणादिक्षयोपशमननितानि, केवलं तु कर्मक्षयादेव । त- स्मान्न केवलिनः शेषाणि छामस्थिकानि, ज्ञानानि भवन्ति, मन्दपकाशे आवरणमेव हेतुरित्युक्तत्वात् ये तु नैयायिकादयो योगजधर्मप्रत्यासत्तिजन्यं मानसं विलक्षणं योगिज्ञानमिच्छन्ति, तैरतीन्द्रियं योगिज्ञानं कथमुपपादनीयम, मनसोऽपि तन्मते इन्द्रि- यत्वात् , कथं च चाक्षुपादिसामग्रीकाले योगिनामपि तदुत्पादः, मानससामग्याः सर्वापेक्षया दुबलत्वात् , मानसेतरज्ञान- सामग्रयाः प्रतिबध्यतावच्छेदफकोटौ भोगान्यत्ववत्तत्वसाक्षात्कारान्यत्वमपि देयसित्यभ्युपगमे च भोगसामग्रया इव तत्त्वसाक्षात्कार- सामग्रथाः सर्वतो बलवत्त्वात् योगजधर्मवतां ज्ञानान्तरोत्पत्तिर्न स्यादेव, किन्तु, तत्वसाक्षात्कारधारैव स्यात् , तथा चानन्ततदुत्पत्ति- ध्वसकल्पनायां गौरवात् योगजधर्मजन्यमेकमनन्तं ज्ञानमेव कल्पयितुं युक्तम्, तदेवासहाय केवलमामधेयमिति किं तत्र मनः प्रत्या- सत्यन्तरकल्पनया, अन्यथाऽवध्यादिस्थानीयज्ञानान्तरेऽपि प्रत्यासत्यन्तरकल्पनापनेरिति युक्तमत्पश्यामः ॥ एवं मत्यादिशानपञ्चक प्रमाणं प्रदश्य प्रमाणाभासमाविष्करोति- .

·वरणक्षयस्य हेतोरप्यनभिभवस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात् , बलवत्सजातीयसंवलनं खल्वभिभवो, बलवत्वं चोभयत्र तुल्यमिति, तस्मात् केवलज्ञानन्यारत्तज्ञानत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नं पति केवलज्ञानावरणस्यैव हेतुत्वात् , केवलज्ञानत्वावच्छिन्ने च लाघवाद् ज्ञानावरण क्षय- स्वेनैव हेतुत्वात् , ज्ञानावरणपञ्चकक्षयादेक केवलज्ञानमेवोत्पद्यते न मत्यादीनिति तैः साहित्यं न केवलज्ञानस्येत्यभिप्रायवतां साम्म- दायिफानां मतमाह केचियाहुरित्यादि । केचित्पुनर्बुवते, नैतानि मत्यादीनि, केवलिनः सन्ति, यस्मान्मतिशानमपायसद्- व्यतया भवति । 'अपायो नामावग्रहहाक्रमेण श्रोत्रायुपलब्धार्थनिश्चयो, नैवंविधक्रमवान् स केवलिनोऽस्ति । यावच्च शोभनानि सम्य- क्त्वदलिकानि सन्ति तावन्मतिज्ञान, तान्यपि केवलिनो न सन्तीति कुतस्तस्य मतिज्ञानम् । तदभावाच्च तत्पूर्वकं श्रुतज्ञानं दूरो- सारितमेव । अवधिमनःपर्यायज्ञाने रूपिमात्रनियते इति ते अपि न केवलिनः, तस्यापरिच्छिन्नशानत्वात् । तस्मादुपपत्तिवना- केवलिनो ज्ञानचतुष्टयाभावः । किं चान्यत् मतिज्ञानादिषु चतुर्पु, पर्यायेण क्रमेण, उपयोगः। न युगपदेकस्मिन्का- ले । यदा भतिज्ञानोपयुक्तो न तदा श्रुतादीनामन्यतमेन केनचित्, यदा च अनोपयुक्तो न तदा मत्यादीनामन्यतमेनेति । केवलि- नस्तु न क्रमणैतद् शानगतोऽस्त्युपयोगः । तदाह- संभिनेत्यादि । संभिन्ने सर्वव्यपर्यायबाहके ज्ञानदर्शने यस्य ताशस्य, भग- वतो माहात्म्यादिगुणान्वितस्य, केवलिनो युगपदेकरिमन्समये, सर्वभावग्राहये निरपेक्षे इन्द्रियाधनपेक्षे च, केवलज्ञाने केव- लदर्शने च युगपदेकस्मिन्समयेऽनुसमयमनुगताऽव्यवहितः समयो यत्र कालसन्ताने तं व्याप्य, उपयोगो भवति, “ कालाध्य. नोरत्यन्तसंयोग" इति द्वितीया, वारंवारेण फेवलज्ञानदर्शनयोरुपयोगः सर्वकालं भवतीति यावत्, तथा च सामयिककेवलज्ञा- नदर्शनोपयोगप्रवाहे दुरापास्तव झानान्तरोपयोगसंकथा । अत्र केचित्पपिटतम्मन्यास्तकरसिका चारंवारेणोपयोगो नास्तीत्याहुः ।

·52-53555 पूर्वप्राप्तानां मतिज्ञानादीनां, नाशकाभावात् , ऐकाधिकरण्यावच्छिन्नस्वपूर्ववर्तितासम्बन्धेन केवलस्यैव स्वसमानाधिकरणगुणनाशकत्वे ज्ञानचतुष्टयवत् शमवीर्यदर्शनमुखितत्वादीनामपि नाशप्रसङ्गात् , न च तन्नाशः, परस्यापि संभवात् , तस्मात्सहावस्थानमस्त्येव मत्या- दीनां केवलेन, ततः किमिति तानि स्वमर्थ न प्रकाशयन्ति । उच्यते, अभिभवात् , तदाह-किं त्वभिभूतत्वाद्धवप्रभावत्वात् , अकिचित्कराणि स्वकार्याकारीणि, भवन्तीन्द्रियवच्चक्षुरादिवत् , यथाहि केवलिनः सदपि चक्षुरादीन्द्रियं विषयग्रहगं प्रति न व्याप्रियते, केवलप्रकाशेन चरितार्थत्वात् , एवं मत्यादिचतुष्टयमपीति भावः । अत्र दृष्टान्तेपि सन्देहादसंदिग्धं दृष्टान्तमाह-यथा वा व्यन इत्यादि । यथा वा व्यभ्रेऽभ्ररहिते, नभस्याकाशे, आदित्ये सूर्य, उदितेभूरितेजस्त्वात् प्रबलकिरणत्वाव, आदि- त्येनाभिभूतानि तिरोहितसामर्थ्यानि, ज्वलनोग्निः, मणिः सूर्यकान्तादिः, चन्द्रः शशी, नक्षत्रमश्चिन्यादि । एतानि प्रभृतिथेषां तानि तेजांसि, प्रकाशनं कुडयाद्यवभासनं प्रत्यकिंचित्कराणि भवन्ति । तथा केवलेन भूरितरप्रकाशेनाभिभूतानि मत्यादीन्यपीति। एतच्च मतमयुक्तम् । पूर्व सतो मत्याधुपयोगस्य कालत एव विरतेः, तत्क्षयोपशमनाशकतायाश्च ' पणगं खलु पडिवाए ' इत्या- दिना केवलज्ञानेऽपि शास्त्रसिद्धत्वाव , क्षयोपशमाभावेन क्षायोपशमिकानां मत्यादीनां केवलिन्यभावात् । शमादयोऽपि क्षायोपशा- मिकाः केवलिनि नाभ्युपगम्यन्न एव, क्षपकश्रेणिसङ्गत द्वितीयापूर्वकरणभाविधर्मसन्यासकाल एव तन्नाशात् । किन्तु क्षायिका विलक्षणा इति मत्याद्यभावे शमाधभावोऽपि स्यादित्यदृष्टपरमार्थानामुपालम्भः । इदं तु स्यात् मत्यादयः क्षायोपशामिकाः केवलिनि मा भूवन्, क्षायिकास्तु केवलज्ञानसमकक्षा भवन्तु केवलज्ञानावरणक्षये मतिज्ञानावरणादीनामपि क्षयस्य ध्रुवत्वा- व, अयं तु दोषः सूर्याभिभूतान्यतेजो दृष्टान्तेन दुष्परिहरः, क्षायिकत्वेनोभयोरुद्भवानुद्भवतौल्यात् । आवरणविषयकार्योत्पत्तावा- .

·॥ शने चानुममयमुपयोगो भवति ॥ किं चान्यत् । क्षयोपशमजानि चत्वारि ज्ञानानि पूर्वाणि, क्षयादेव केवलम् । तस्मान्न केवलिनः शेषाणि ज्ञानानि सन्तीति ॥ (व्याख्या) एकशब्दः प्राथम्ये । तत एकादीनि प्रथमादीनि, भाज्यानि विकल्पनीयानि, क्वचित्मथमम, क्वचित् द्वे इत्यादि- प्रकारेण, युगपदेककाले, एकस्मिन् माणिनि, आचतुर्थ्य इत्याभिविधौ, न मर्यादायां, वद्विवक्षायां सूरेः प्राग्यहणधीच्यात् । यथा “ विग्रहनती च संसारिणः प्राक् चतुभ्यः " " प्रदेशनोऽसंख्येयगुणं प्राक् तैनसात् " इत्यादौ । एकस्मिन् जीये संभवन्ती भ- जनां दर्शयति । कस्मिश्चिदित्यादिना, कस्मिंश्चिन्मनुष्यादावेकजीये, मत्यादीनां पञ्चानां ज्ञानानामेकं मतिज्ञानं संभवति, येन निसर्गसम्यग्दर्शनं प्राप्तपद्यापि सामायिकश्रुतं नाधीतं तस्य ग्रन्थानुसारि विज्ञानं श्रुताख्यं न भवतीति । कस्मिंश्चिद्वे भवतो, येनाधिगमसम्यग्दर्शन प्राप्त वस्य श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतं द्वादशाद्गम, शेपेन्द्रियोपलब्धिमतिज्ञानमिति । कस्मिंश्चित्रीणि-ट्रे मति- श्रुते, हतीयं चावधिज्ञानम् । कस्मिश्चिचत्वारि त्रीण्युक्तानि चतुर्थं च मनःपर्यायज्ञानमिति । श्रुतमेकं क्वचित् किं न प्रदर्श्यते ? । उच्यते-तस्य मतिज्ञानाव्यभिचारित्वान्मतेस्तु श्रुतसहचारित्वेऽपि तव्याप्त्यभावात् , तदाह-श्रुतज्ञानस्येत्यादि । तुरेवकारार्थः । श्रुतज्ञा- नस्यैव मतिज्ञानेन सह, नियतोऽव्यभिचरितः, सहभावः सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति यावत् , कुतः, तत्पूर्वकत्वान्मतिपूर्वक- त्वान्मतिकारणकत्वादिति यावत् । कार्यं च कारणच्याप्यं भवति, धूम इव वढ्नेः तदाह- यस्य अनेति । कारणं तु कार्यस्य न व्याप्यं, वहिरिव धूमस्य । तदाह यस्य विति । एवं भजनायां दर्शितायां कश्चिदाह -अथ केवलज्ञानस्य पूर्वैः पूर्वकालमाप्तः, मतिझाना- दिभिः सहभावः सहावस्थानम, भवति न वेति । अत्रोच्यते मतभेदेन । तत्र केचिदाचार्या व्याचक्षते-'नाभाव एवास्ति ·- विषयताकं, समग्रं पदार्थत्वव्यापकविषयताकम् । असाधारण सजातीयद्वितीयरहितम् । निरपेक्षमालोकेन्द्रियावग्रहमणिधानाधपेक्षार- हितम् । विशुद्धं निःशेषावरणमलरहितम्, सर्वेषां भावानां ज्ञापकं प्ररूपक, तादृशशब्दसमूहरूपमवचनमूलकारणमित्यर्थः । लोकालो- कविषयं क्षेत्रत्वव्यापकविषयताकम् । अनन्तपर्यायं ज्ञेयानन्न्यात् । एवं मत्यादीनां विषये प्रकाशिते सहभावजिज्ञासुः पृच्छति अ. वाहेत्यादि । अत्रोच्यत इति प्रतिज्ञायोत्तरसूत्रमाह- सूत्रम-एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्थ्यः ॥ १॥३१॥ (भा० ) एषां मत्यादीनां ज्ञानानामादित एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिञ्जीव आचतुभ्यः। कस्मिंश्चिजी- वे मत्यादीनामेकं भवति । कस्मिंश्चिजीवे द्वे भवतः । 'कस्मिश्चित्त्रीणि भवन्ति । कस्मिंश्चिचत्वारि भवन्ति श्रुत- ज्ञानस्य तु मतिज्ञानेन नियतः सहभावस्तत्पूर्वकत्वात् । यस्य श्रुतज्ञानं तस्य नियतं मतिज्ञानम् । यस्य तु मतिज्ञानं तस्य श्रुतज्ञानं स्यादा न वेति । अत्राह । अथ केवलज्ञानस्य पूर्वैर्मतिज्ञानादिभिः किं सहभावो भवति, नेति । अ- प्रोच्यते, केचिदाचार्या व्याचक्षते, नाऽभावः, किं तु तदभिभूतत्वादकिंचित्कराणि भवन्तीन्द्रियवत् । यथा वा व्यभ्रे नभसि आदित्य उदिते भूरितेजस्वादादित्येनाभिभूतान्यन्यतेजांसि ज्वलनमणिचन्द्रनक्षत्रप्रभृतीनि प्रकाशन प्रत्यकिंचिलाराणि भवन्ति तदादिति । केचिदप्याहुः । अपायसव्यतया मतिज्ञानं तत्पूर्वकं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानमनः पर्यायज्ञाने च रूपिद्रव्यविपये तस्मान्नैतानि केवलिनः सन्तीति । कि चान्यत् । मतिज्ञानादिषु चतुर्पु पर्यायेणोपयोगो भवति न युगपत् । संभिन्नज्ञानदर्शनस्य तु भगवतः केवलिनो युगपत्सर्वभावग्राहके निरपेक्षे केवलज्ञाने केवलद- ·(व्या० ) तेषां तदर्थमतियोगीन्यादाय व्याचष्टे । यानि रूपीणि रूपवन्ति,जानात्यवधिज्ञानी लेपामनन्ततमभागे मन: पर्यायज्ञानस्य विषयनिवन्धो भवति । तत्कर्मक क्तिमाह-अवधीत्यादि, रूपिद्रव्याणीत्यत: पूर्व तानीत्यध्याहार्य, ता- नि मनःपर्यायज्ञानग्राद्याणि रूपिद्रव्याणि न कुटचाद्याकारव्यवस्थितानि, किन्तु, मन एव यद्दस्यमप्रकाशस्वरूपं तत्र यो वि- चारः कथमयं पदार्थों व्यवस्थित इत्येवंरूपस्तत्र गतानि प्रविष्टानि चिन्त्यमानानि जीवेनेति यावत् । तान्यपि न सर्वलोकवर्तीनि किन्तु मनुष्यक्षेत्र पर्यापन्नानि व्यवस्थितानि, तान्यपि विशुद्धतराण्यवधिज्ञानिनः सकाशाद्वहुतरपर्यायाणि । केवलज्ञानविषयमाह- सूत्रम्-सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥ १॥ ३० ॥ (भा०) सर्वद्रव्येषु सर्वपयार्येषु च केवलज्ञानस्य विषयनियन्धो भवति । तडि सर्वभावग्राहक संभिन्नलो- कालोकविपयम् । नातः परं ज्ञानमस्ति । न च केवलज्ञानविपयात्परं किंचिदन्यज्ञेयमस्ति । केवलं परिपूर्ण समग्रमसा- धारण निरपेक्ष विशुद्धं सर्वभावज्ञापकं लोकालोकविषयमनन्तपर्यायमित्यर्थः । अत्राह । एषां मतिनानादीनां युगपदे- कस्मिजीवे कति भवन्तीति । अत्रोच्यते- (व्या० ) व्याचप्टे सर्वद्रव्येण्वित्यादि । हेतुमाह-तरीत्यादि, हि यतः, तत् केवलज्ञानं, सर्वेषां भावानां द्रव्यक्षेत्रादीनां ग्राहक, तथा संमिनो सम्पूर्णी यो लोकालोको तद्विपयम् । अतोऽस्मात्केवलात्परं प्रधानतरं,न ज्ञानमस्ति,जात्या परत्वं भविष्य- ति न विषयव्याप्त्येन्यत आह--न चेति । केवलज्ञानविषयात् सर्वद्रव्यपर्यायराशेः,परम्, उत्कृष्टम,अन्यत् किचित् ज्ञेयमस्ति,य- दप्रकाशितं भवेत्केवलेनेति । एवं विषयमाख्याय केबलस्य पर्यायानाह-केवलं मत्याचसहत्ति, परिपूर्ण स्वेतरज्ञानविषयताव्यापक - ·SUR स्पष्टयति-ताभ्यां हीति, यस्मात्ताभ्यां मतिश्रुताभ्यां, सर्वाणि द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि, जानीते, न तु तेपां सर्वान्पर्या- यानुत्पादादीनिति । कथं पुनस्ताभ्यां सर्वद्रव्यविपयो बोधः, उच्यते । श्रुतज्ञानिनस्तावत् श्रुतग्रन्यानुसारेण मविज्ञानिनस्तु श्रुतज्ञा- नोपलब्धेष्वर्थेष्वक्षरपरिपाटीमन्तरेण पट्वभ्यासदशायां सर्वद्रव्याणि ध्यायतः सर्वपर्यायग्रहणे तु नैव शक्तं मन इति । अवधिज्ञान- स्य विषयनिवन्धं कथयति- सूत्रम्-रूपिष्ववधेः ॥१॥२८॥ (भा०) रूपिष्वेव द्रव्येष्ववधिज्ञानस्य विषयनिवन्धो भवति असर्वपर्यायेषु । सुविशुद्धेनाप्यवधिज्ञानेन रूपी- ण्येव द्रव्याण्यवधिज्ञानी जानीते तान्यपि न सर्वैः पर्यायैरिति ॥ (व्याख्या) नियमपरतया व्याचष्टे रूपिष्वेव द्रव्येष्ववधिज्ञानस्य विपयनिवन्धो भवत्यसर्वपर्यायेष्वित्यनुवृत्तिलभ्यम् । उक्तमुपपादयति-सुविशुद्धेनापीत्यादि । मनःपर्यायज्ञानस्य विषयनिवन्धमाह-- सूत्रम्-तदनन्त(तम)भागे मनःपर्ययस्य ॥१॥ २९ ॥ (भा० ) यानि रूपीणि व्याण्यवधिज्ञानी जानीते ततोऽनन्तभागे मन:पर्यायस्य विपयनिधन्धो भवति । अ- षधिज्ञानविपयस्यानन्तभागं मनःपर्यायज्ञानी जानीते रूपिद्रव्याणि मनोरहस्यविचारगतानि च मानुषक्षेत्र पर्यापना- नि विशुद्धतराणि चेति ॥

·- ज्ञानं संयतस्य साधो; असंयतस्थाविरतस्य संयतासंयतस्य देश विरतस्य वा,सर्वगतिषु नारकादिषु,भवेत् । मनःपर्यायज्ञानं तुम नुष्यसंयतस्यैव भवति । मनुष्यग्रहणानारकादिव्युदासः । संयतग्रहणान्मिथ्यादृष्टयादीनां प्रमत्तान्तानाम् । एतदेव स्पष्टार्थमाह- नान्यस्येति । किंचान्यतिपयकृत इत्यादि, रूपिद्रव्येषु परमाण्वादिषु सर्वेप्दासर्वपर्यायेष्वेकज्ञान विपयनया सर्वपर्यायरहितेषु, अवधेरवधिज्ञानस्य, विषयनिवन्धो गोचरनिवन्धः, तद्धयेकैकस्य परमाणोः कदाचिदसंख्येयान् पर्यायान् जानाति, कदाचित्सं- ख्येयान् जघन्येन चतुरो रूपरसगन्धस्पर्शान् , न तु कदाप्यनन्तान्, केवलज्ञानस्यैवानन्तपर्यायग्राहकत्वान् । मनःपर्यायज्ञानस्य तु रूपिद्रव्याणि न सर्वाणि विषयो, यतः,तेपामवधिज्ञानज्ञातानां द्रव्याणामनन्तभागीकृतानां य एकोऽनन्तभागस्तस्मिन्नेवास्य विषयनिव- न्धः, तस्मादतीन्द्रियत्वादितौल्येऽप्यवधिमनःपर्याययोर्भेद इति सिद्धम् । केवलज्ञानं त्ववसरप्राप्तमप्यत्र नोच्यते, दशमे वक्ष्यमाणत्वा- दित्याह- अत्राहेत्यादिना, एवं मतिज्ञानादीनां पञ्चानामपि ज्ञानानां स्वरूपेऽवधृते यस्य मत्यायों विपयस्तमजानन् पृच्छनि । अ- प्रादेषामित्यादि । गुरुराह-उच्यते- सूत्रम-मतिश्रुतयोनिबन्धः सर्वद्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ १॥ २७ ॥ (भा०)मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोविषयनिधन्धो भवति सर्वद्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु । ताभ्यां हि सर्वाणि द्रव्याणि जा- नीते नतु सर्वैः पर्यायैः। (व्याख्या) व्याचप्टे, मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोर्मतिश्रुतयोरित्यस्यार्थः । विपयनिवन्धो भवति विषयनियमो भवति, अर्था- न्तरसंक्रमितवाच्यनिवन्धपदार्थोऽयं, सर्वद्रव्येष्वित्यत्र सर्वपदं पर्याये सर्वत्वप्रतिषेधात् असर्वपर्यायेष्विति प्राग्वत् व्याख्येयम् ।

·. स्वामिकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः । अवधिज्ञानं तु संयतस्यासंयतस्य वा सर्वगतिषु भवति, मनापर्यायज्ञानं मनुष्य- संयतस्यैव भवति नान्यस्य ॥ कि चान्यत् । विषयकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः ।' रूपिद्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्ववधेविषय- नियन्धो भवति । तदनन्तभागे मनःपर्यायस्येति । अत्राह । उक्तं मनःपर्यायज्ञानम् । अथ केवलज्ञानं किमिति । अ- थोच्यते । केवलज्ञानं दशमेऽध्याये वक्ष्यते । मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवल मिति ॥ अत्राह । एषां मतिज्ञानांदीना ज्ञानानां कः कस्य विषयनिबन्ध इति । अत्रोच्यते । (व्या०) विशुद्धीत्यादि । विशुद्धिबहुतरपर्यायपरिज्ञानकारणत्वम् । क्षेत्र विषयाधार आकाशम्। स्वामी ज्ञानस्योत्पादयिता। विपयो ज्ञानगम्यः पदार्थः । एभ्यो हेतुभ्योऽवधिमनःपर्यायज्ञानयोर्विशेषोऽवगन्तव्यः पञ्चम्यर्थं । कृतशब्देन व्याचष्टे-विशुद्धिकृत इत्या- दि । यान्ति हि यावन्त्येव, हिरेवार्थे, रूपमेषामस्ति रूपीणि रूपरसगन्धस्पर्शशब्दवन्ति, गुणसहातात्मकानि द्रव्याणीति वो- धनायेत्यमुक्तिः, अवधिज्ञानी जानीते पश्यति चेति दृश्यम् । तेपामवधिज्ञानोपलब्धानां रूपिद्रव्याणां यावन्ति मनःपर्यायज्ञानिनो विपयभूयमास्कन्दन्ति तान्यसौ मनःपर्यायज्ञानी विशुद्धतराणि बहुतरपर्यायाणि, तान्यपि मनोगतानि मनोव्यापारभाजि, जानीते, असंचिन्त्यमानानि तु नैव साक्षाज्जानीते इत्यर्थः । क्षेत्रकृतविशेषमाह-किचान्यदित्यादि । अवधिज्ञानं जघन्यमङ्गु- लस्य यान्यसङ्ख्येयानि खण्डानि कृतानि तत्रैकस्मिन्नसड्येयभागमात्रे क्षेत्रे यावन्ति रूपिद्रव्याणि समवगाढानि तावन्ति पश्यति । ततो वर्धमान बहूनि बहुतराणि यावत् सर्वलोकावस्थितानि रूपिद्व्याणि पश्यनि शुभाध्यवसायविशेषात् , मनःपर्यायज्ञानं तु मनु- ध्यक्षेत्र एवार्धतृतीयद्वीपसमुद्रेष, भवति, नान्यत्र वैमानिकेषु शर्करामभादिषु वा । कि चान्यत् स्वामिकृत इत्यादि । अवधि- ·- , तु न प्रतिपततीति ॥ अत्राह । अथावधिमनःपर्यायज्ञानयोः कः प्रतिविशेष इति । अत्रोच्यते । (व्या० ) पञ्चम्यर्थं कृतशब्देन व्याचप्टे । विशुद्धिकृतश्चेत्यादि । विशुद्धतरमिनि यदव्यं यावद्भिः पर्यावरवन्छिन्नत्ति ऋजुपतिस्तदेव द्रव्य बहुतः पर्यायै विपुलपतिरवगच्छति । यथा घटे चिन्तिते ऋजुमतिमनःपर्यायज्ञानेनैतावद्व्यज्ञायि 'घटोऽने- न चिन्तितः', विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानं पुनस्तमेव घटं पार्थिवत्वरक्तत्वप्रमाणादिभिर्बहुभिभैदैरवबुध्यतेऽतो विशुद्धतरमुन्यो । कि चान्यदिति हेत्वन्तरसमुच्चयार्थम्, जुमतिमनःपर्यायज्ञानम, प्राप्तमप्यप्रमत्तसंयतेन मतिपतति प्रच्यवते । अपिशब्दात्कदा- चिन्न प्रतिपतत्यपि, भूयः यस्य पुनः, विपुलमतिमनःपर्यायज्ञान समजनि, तस्य नैव प्रतिपतत्याकेवलमाप्तेरिति ॥ एवं भेदे ऋ- जुरिपुलमत्योः प्रतिपादितेऽवधेर्मन पर्यायस्य चातीन्द्रियत्वे रूपिद्रव्यनिवन्धनत्वे च समाने विशेषमपश्यन् ब्रूने । अथावधिमनःप- र्यायज्ञानयोः कः प्रतिविशेप इति, विशेपहेतून् विशुद्ध्यादीन् पश्यन् गुरुराह । अत्रोच्यते- सूत्रम्-विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्याययोः॥१॥ २६ ॥ (भा०) विशुद्धिकृतः क्षेत्रकृतः स्वामिनो विषयकृतश्चानयोविशेषो भवत्यवधिमनःपर्यायज्ञानयोः । तद्य- था । अवविज्ञानान्मन:पर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । यावन्ति हि रूपोणि द्रव्याण्यवधिज्ञानी जानीते तानि मनःपर्याय- ज्ञानी विशुद्धतराणि मनोगतानि जानीते ॥ किं चान्यत् । क्षेत्रकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः । अवधिज्ञानमङ्गुलस्यासंख्ये- यभागादिपूत्पन्नं भवत्यासर्वलोकात् । मन:पर्यायज्ञानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति नान्यक्षेत्र इति ॥ किं चान्यत् । - ·(व्या ) मनोमात्रसाक्षात्कारि ज्ञानं मनःपर्यायज्ञानमिति व्युत्पत्तिद्वारैव लक्षणमायातीत्यभिप्रयन् विभागपरतया मन:पर्याय- ज्ञानं विविधमित्यादि । अत्र ऋजुत्वं विपुलत्वं च न मूर्तधमौं, ज्ञाने तदयोगाव । किन्तु सामान्यग्राहित्वं विशेषग्राहित्वं च, सामान्य मपि न मुख्यं ग्राह्यम्, मनःपर्यायदर्शनानभ्युपगमात्, आदित एव तस्य विशेषाकारतयोत्पत्तेः, किन्तु कतिपयविशेषचिन्तनपरिणतमनो द्रव्यसाक्षात्कारि ऋजुमनि, बहुतरविशेषचिन्तनपरिणतमनोद्रव्यग्राहि च विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानमुच्यते, द्विविधेनापि चानेन मनःपर्यायज्ञानेन तत्तदर्थचिन्तनपरिणतानि मनोद्रव्याप्येव गृह्यन्ते, चिन्त्यमानाः स्तम्भकुम्भादयस्तु बाह्याः पदार्था अनुमानेनैवावग- म्यन्ते, तावत्पर्यन्तमेकोपयोगाभ्युपगमे विषयांशे परोक्षेऽपि मितिमाशे प्रत्यक्षत्ववन्मनोद्रव्यांशे प्रत्यक्षत्वेऽप्यत्र बाह्यांशे परोक्षत्वमुप- पादनीयम्, एकान्तप्रत्यक्षता तु स्वग्राह्यावच्छेदेनैव वाच्या, लैङ्गिके एकान्तपरोक्षताया अपीत्थमेवोपपत्तेरिति “ एगन्तेण परोक्ख लिंगिअमोहाईअं च पञ्चख " इत्यस्य न विरोधः । यदि च मनःपर्यायज्ञानोपगृहीतो बाह्यार्थानुमानोपयोगो भिन्न एव, का- लसौक्ष्म्याचार्वाग्दृशां तत्रैकत्वाभिमान इति मन्यते, तदा न चाशङ्का न चोत्तरम् । मनःपर्यायद्रष्तृत्वातीन्द्रियत्वाभ्यामनयोरैक्यं जा- नन् विशेष पिपृच्छिषुराह-अवाहेत्यादि । प्रतिविशेषः स्वगतो भेदः, उच्यते गुरुणा- सूत्रम्-विशुद्धधप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः ॥ १ ॥ २५ ॥ ( भा० ) विशुविकृतश्चाप्रतिपातकृतश्चानयोः प्रतिविशेषः। तद्यथा । बाजुमतिमनःपर्यायज्ञानादिपुलमतिमन:- पर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । किं चान्यत् । ऋजमतिमनःपर्यायज्ञानम् प्रतिपतत्यपि, भूयो विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानं ·पागच्छत्येवं परमशुभाध्यवसायलाभादसौ पूर्वोत्पन्नो वर्धत इत्यर्थः । अनवस्थितमिति नावतिष्ठते क्वचिदेकस्मिन् वस्तुनि शुभा- शुभानेकसंयमस्थानलाभात् । तदाह-हीयते योजनं दृष्ट्वा तस्यैवार्धमवगच्छति, पुनस्तस्याप्यर्धम्, एवं वर्धतेऽर्धक्रोशं दृष्ट्वा क्रोश जानाति । ततोऽर्धयोजनं योजनमेवं । तथा पूर्व वर्धते पश्चाडीयते । यदा प्रतिपतति नश्यति, पुनः कालान्तर उदेनि क्षयोपशम पैचित्र्यात् । किंवत् ? ऊर्मिवत् । चारुमारुतधुते ययोर्मयः स्वच्छवारिणि सरस्यनारत शान्तिमियूति तटान्तचुम्बिनः संभवन्त्यथ,त- था घनवस्थितम्।अवस्थितमिति अवतिष्ठते स्म अवस्थितं यया मात्रयोत्पन्नं तां मात्रां न जहातीति यावत् । तदाह-यावतीत्या- दि । यावति यत्परिमाणे क्षेत्रेऽङ्खलासख्येयभागादावुत्पन्नं आसर्वलोकात् ततः तस्मात् क्षेत्रान प्रतिपतति न नश्यति, कि- न्तु 'सर्वकालमास्ते । मर्यादामाह-आकेवलमाप्तेः केवलोत्पत्तिं यावत् । माप्ते तु फेवले छानस्थिकमानमा नश्यति का वार्ताऽस्या- वस्थितस्य । वाऽथवा, आभवक्षयान्मरणं यावदास्ते । ततः परं च नश्यति, जात्यन्तरस्थायि वा भवति । देवादिजात्यन्तर- मपि गच्छन्तं जीवन मुश्चतीत्यर्थः । किंवत् ? लिगयत् । यथेह जन्मन्युपादाय पुरुषवेदादिलिङ्गं प्राणी जात्यन्तरमाधावत्येवमवधिम- पीति । अवधिनिरूपणस्य सिद्धतां पापयित्वा मनःपर्यायनिरूपणं भतिजानीते उक्तमित्यादिना, वदपि भेदवारैव लक्षयति- सूत्रम्-ऋजुविपुलमती मनःपयायौ ॥ १॥ २४ ॥ (भा० ) मनःपर्यायज्ञानं विविधम् । ऋजुमतिमनःपर्यायज्ञानं विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानं च ॥ अनार । को- ऽनयोः प्रतिविशेष इति । अत्रोच्यते । , ·(भा०)-भवमत्ययः क्षयोपशमनिमित्तश्च ॥ (व्या०)-२ विधे भेदी यस्य द्विविधः । ते एव द्वे विधे दर्शयति भयमत्यय इत्यादिना । न च लक्षगे पृष्टै भेदकपनमन्याय्यम, आनमन कोविदारकथनवदिति वाच्यम, भेदशाने तदन्यतरत्वेन लक्षणसंभव इत्यभिप्रायात् । भयो देवनारकान्यतरभवलक्षणः समस्य- यो निमित्तकारणं यस्य स तथा, अवश्यं गुत्पन्नमात्रस्यैव देवस्य नारकस्य पाऽवधिरावतीत्येनावना रा भवप्रत्यय इत्यभिधीयते, तदा भावातदभाषे चाभावात् ,मुख्यं तु कारणं तस्याप्यवधेः क्षयोपशम एय । न गवधिज्ञानदर्शनावरणीयस्य फर्मणः क्षयोपशममप- हाय देवनारफाणामवधेरपनिरस्तीति, तस्यैव तुक्षयोपशामरय स भयो निमिततां चिति,ततः कारणकारणत्वादशुमनयमते स पारणं भण्यत इत्येवं भवात्ययता । नन्वेवं शुभनयमते भवमत्ययभेदो न स्यादिति चेत् . न स्यादेव, व्यवहारस्यैव भेदाशुहकारणनायाहित्यात , हन्तै दण्टादेरपि घटादौ कारणता न रयाचरमकारणेनान्यथासिद्धत्वादिति चेत्. शुद्धनये न स्यादेव, महरिएमयोजकताज्ञानादिनेष संभवादिति विपभितमेतदध्यात्ममतपरोक्षादावस्माभिः ॥ क्षयोपशमनिमित्तश्चेति उदिताना ज्ञानदर्शनावरणीयफर्मणां क्षयः परिशाटोऽनुदितानां चोदयविघातलक्षणस्ताभ्यां य उदेति स क्षयोपशमनिमित्तो न्यायतो गुणप्रत्यय इति यावत् ॥ सूत्रम्-भवप्रत्ययो नारकदेवानाम् ॥ १ ॥ २२ ॥ (भा०)-तन्त्र नारफाणां देवानां च यथास्वं भयप्रत्ययमवधिज्ञानं भवति । भवमत्य भवहेतुफ थनिमित्तमि- त्पर्धःतेषां हि भवोत्पत्तिरेव तस्य हेतुभवति पक्षिणामाकाशगमनपत् न शिक्षा न तप इति । 2.2 ·, SKY अवमहाभावप्रसङ्गात्तदुत्पत्तिकालेऽपि लब्धिद्वयव्यापारस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् , मनोद्रव्याणां त्ववग्रहानन्तरमेव महणोपगमेनानुपपत्त्य- भावादिति दिगामूकेतरभावाद्भदो यया,परमत्यायनहेतुद्रव्याक्षराभायेन मूकं मतिज्ञान,द्रव्याक्षरसद्भावेन स्वपरप्रत्यायकत्वान्मुखर तु श्रुत- ज्ञानमिति । ननु मतिहेतवोऽपि करादिचेष्टाविशेषाः परं प्रत्याययन्त्येवेति मतिज्ञानमपि कि न मुखरं स्यात् , दृश्यते हि करवक्त्रसंयोगे कृते भुजिक्रियाविषयाया मतेरुत्पत्तिरिति । मैवं, तेभ्य आहत्य स्वविषयावग्रहादीनामेवोन्पादाद , अनन्तरंभुनिक्रियादिविषयं यद्ज्ञानमुत्पद्यते तद् यदि व्याप्त्यादिज्ञानद्वारा तदा चेष्टादीनां लिङ्गत्वमेवागतं, लिङ्गं च न स्वपरमत्यायक, स्वाधिकरणगतप्रतीतिजनकत्वे सति स्वा. धिकरणभिन्नगनप्रतीतिजनकत्वस्यैव तदर्थत्वाव , अत एव परार्थानुमानादिकं शब्दरूपमेवोक्तं, न तु लिङ्गान्तरम, वस्तुतः करादि- चेष्टाभिराभिमायिकशब्दोनयनेन शान्दवोधरूपं श्रुतमेव जन्यत इति न तत्र मतेः कारणत्वम्, न वा तद्द्वारा मतेर्मुखरत्वम्, कारणकार- णत्वाच्च तथास्तु (तासु)द्रव्यश्रुतत्वव्यवहारोऽपि, लिप्यक्षरस्य तु व्यञ्जनाक्षरवत्साक्षाच्छुतकारणतैव श्रुतवलसिद्धेति न तत्मतिबन्ध- वकाशः । न श्रुतमिदं किन्तु चेष्टादिभ्यो मतमित्यत्र तु साक्षाद्वयञ्जनाक्षराजन्यज्ञानत्वमेव मतत्वं वोध्यम, लिपिस्थलेऽपि तथाध्यवसा- यादिति बोध्यम् । करादिचेष्टानां परमत्यायकत्वेऽपि तासु द्रव्यमतित्वेन रूढल्यभावान मतिज्ञानं परमत्यायफमिति प्राजवः। “ आधी- यतां हृदि मतिश्रुतभेदचिन्ता,दिङ्मात्रमेतदिह भाष्यमहार्णवस्य ॥ नव्योक्तिमेरुमथनेन ततोऽजिता या, सा ज्ञानबिन्दुनिहितैक्यसुधा- पि लेखा ॥ १ ॥" उक्तं श्रुतज्ञानमयावधिज्ञानवक्तव्यतायामाह । अत्राहेत्यादि, किमिति किलक्षणं- सूत्रम्-हिविधोऽवधिः ॥ १॥ २१ ॥ 1666 ·2515 यभागादिषूत्पन्न वर्धते आसर्वलोकात् अधरोत्तरारणिनिर्मथनोत्पनोपात्तशुष्कोपचीयमानाधीयमानेन्धनराश्यग्नि- वत् ॥ अनवस्थित हीयते वर्धते च वर्धते हीयते च प्रतिपतति चोत्पद्यते चेति पुनः पुनरूमिवत् ॥ अवस्थितं यावति क्षेत्रे उत्पन्न भवति ततो न प्रतिपतत्याकेवलप्राप्तेः आभवक्षयाडाजात्यन्तरस्थायि वा भवति लिइन्वत ॥ उक्तमवधिज्ञानम् । मनःपर्यायज्ञानं वक्ष्यामः । (व्याख्या) यथोक्तं निमित्तं भवोऽपीति यथापदेन बुद्धिस्थत्वेन क्षयोपशमनिमित्तत्वं प्रकार उपनीयत इत्याशयवानाह भाष्य कृत-यथोक्तनिमित्तः क्षयोपशमनिमित्त इत्यर्थ इति, पड् विकल्पा भेदा यस्य स तथा, सूत्रेऽवधिसम्बन्धात् पुंस्त्वम, भाष्ये ज्ञानसम्बन्धानपुंसकता, तदाह तदेतदित्यादि, शेषाणामित्यत्र प्रतियोगिन आइ-नारकदेवेभ्य इति, तिर्यग्योनिजाना मनु- प्याणां चेति, तेऽपि योग्या ग्रायाः । एकं सत् कथं पविधमत आह अवधीति, क्षयोपशमस्य पविधत्वादवधेः पविधत्वमिति भावः । पदविधा एवोपन्यस्य तदर्थे प्रपञ्चयति तद्यथेत्यादिना, तत्र तेपु पदृस भेदेषु, अनुगच्छत्यवश्यमानुगामिकं तद्विपरीत- ममानुगामिक, कोऽर्थः? यत्र क्षेत्र प्रतिश्रयस्थानादौ, स्थितस्य कायोत्सर्गक्रियादिपरिणतस्य, उत्पन्नगुतं भवति । तेन तस्मा- न् स्थानात् यापन निर्याति तावज्ञानातीत्यर्थः । ततोऽपफ्रान्तस्य स्थानान्तरं गतस्य, प्रतिपतति नश्यति, किंवत्, प्रश्नो धातु- 'जीवमूलानां पृच्छा तमादिशति यः पुरुषस्तस्य ज्ञानवत्, यथा नैमित्तिकः कथिदादिशन् कस्मिविदेव स्थाने शक्नोति संवादयितुं, न पुनः सर्वत्र पृच्छयमानमर्थम, एवं तदप्यवधिज्ञानं यत्र स्थितस्योपजातं तत्रस्थ एवोपलभते नान्यत्रेति । आनुगामिकमेतविपरीत, यत्र पयचिदाश्रयादावुत्पन्नं ततः क्षेत्रान्तरगतस्यापि न मच्यवते भास्करप्रकाशवत् यथा माचीगतस्यादित्यमण्डलस्य प्रकाशः , ·, भावाक्षरं च । द्रव्याक्षरं पुस्तकादिन्यस्ताकारादिरूपम्, ताल्वादिकारणजन्यः शब्दो वा । एतच्च व्यज्यतेऽर्थोऽनेनेति व्यञ्जनाक्षर- मप्युच्यते । भावाक्षरमन्तःस्फुरदकारादिज्ञानरूपं, अकाराद्याकारतेति यावत् , तत्र मतिज्ञानं भावाक्षरमाश्रित्य साक्षरमनक्षरं च भवेत् । ईहादीनामभिलापजनकत्वेन साक्षरत्वात् , अवग्रहस्य च नद्वैपरीत्येन निरक्षरत्वात् , ध्यानाक्षरं चाश्रित्य तदनक्षरं, न हि मतिज्ञाने पुस्तकादिन्यस्तमकारादिकं शब्दो वा व्यञ्जनाक्षरं विद्यते, तस्य द्रव्यश्रनत्वेन रूढत्वाद्र्व्यमतित्वेनाऽप्रसिद्धत्वात् । व्यवहारानुरो धेन स्वनिष्ठद्रव्यत्वनिरूपकतासम्बन्धेनारोपितस्वपरिणामितासम्बन्धेन वा व्यञ्जनाक्षरवत्वं श्रुन एव कल्प्यते न मताविति रहस्यम्। श्रुतं तु द्रव्यतो भावतोऽप्यक्षरवदनक्षरवच्च,पुस्तकादिन्यस्ताकारादेरक्षरस्योच्छ्वसितादेरनक्षरस्य वोभयस्यापि द्रव्यश्रुतत्वेनाम्नानात् प्रत्येक तदाकारस्य भावयतस्यापि च श्रुतसिद्धत्वात् , नचोच्छ्वसितादिविषयिणी मतिरेव न श्रुतमिति वाच्यम् । व्यञ्जनादिवृत्त्या तज्जन्यनि- धादिवोधस्य श्रुतत्वात् , न च चेष्टादितुल्यत्वं, पर्युदासवृत्त्यानक्षरपदेनोच्छ्वसितादेरेव ग्रहणात् , द्रव्यश्रुतत्वद्रव्यमतित्वाभ्यां रूढय रूढी एवात्र भेदके इत्यपि वदन्ति । मतिज्ञानमनक्षरं श्रुतज्ञानं चाक्षरवदिति केचिद्व्याचक्षते, ते भ्रान्ताः, मतिज्ञानमात्रस्यानक्षरत्वे ईहादौ विकल्पाभावप्रसङ्गात् । विकल्पः शब्दप्रयोगरूपः सप्रकारकज्ञाननिमित्त एव , न तु साक्षरज्ञाननिमित्त इति चेत् , न । पद्म- रागग्रहे योग्यव्यक्तिवृत्तित्वेन पद्मरागत्वजातेरपि ग्रहध्रौव्ये तत्र पद्मरागपदप्रयोगाभावस्य शक्यतासंवन्धेन पद्मरागपदवत्ताज्ञानाभावा- देवोपपत्तौ सर्वत्र तच्छन्दवत्ताज्ञानस्यैव तच्छब्दप्रयोगहेतुत्वौचित्यात् । श्रुतनिश्रितवचनादीहादौ विकल्पव्यापारः श्रुतस्यैव न मते- रिनि चेत् , तर्हि अवग्रहमानं मतिः स्यान्नेहादिरूपम् । भवतु तर्हि तदा मतिश्रुतोभयव्यापार इति चेत् , न, युगपदुपयोगदनिषेधात् । ईहादाविन्द्रियमनसोरिव मतिश्श्रुतलब्ध्योप्पारादुभयरूपमेकं ज्ञानं भवतु, व्यवहारवस्तु तस्य पुष्कलसामग्रीकत्वान्मतावेवेति चेत् , न, ·गविशिष्टद्रव्यस्य धुनोपयोगस्यैव वा हेतुत्वं सुवचमिति मतिपूर्वकं श्रुतं न मतिः श्रुतपूर्विकेति यद्यपि विशेपो न चमत्कारकारी तथापि मतेः श्रुतेऽवच्छेदकावच्छेदेन हेतुत्वम, पदज्ञानसंकेतज्ञानादेरिणात्वव्याप्यजात्यैवहेतुत्वान्, तस्य मतो तु सामानाधिकरण्येन हेतुत्व- मित्ययं विशेपो द्रष्टव्यः भेदभेदाभेदस्तु मतिज्ञानमष्टाविंशनिविधं श्रुतज्ञानं चतुर्दश विधमित्यादिना स्पष्ट एर । इन्द्रियभेदाभेदो यथा श्रुतं थोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव, शेपेन्द्रियेष्वपि श्रृंतानुसारिणोऽक्षरलाभस्य श्रोत्रेन्द्रियग्रहणयोग्यविपयत्वेन परमार्थनः श्रोत्रेन्द्रियोपल- ब्धित्वात् , श्रोत्रेन्द्रियद्वारकाभिलापप्लावितायनहणस्य च श्रुतज्ञानरूपत्वात् । मतिज्ञानं तु तद्विषयं शेषेन्द्रियविषयं च सिद्धं भवतीनि। वल्कसुम्बोदाहरणेन भेदो यथा, वल्कसमा मतिः, सुम्बसदृशं भाषश्रुतम् । यथा हि वल्का: सुम्बकारणं तथा मतिरपि भावश्रुतस्य । यथा च सुम्ब वल्कानां कार्य तथा भावश्रुतमपि मतेः, यतो मत्या चिन्तयित्या श्रुतपरिपाटिमनुसरति वक्तेति । अन्येत्वाहुवल्कस- दृशी मतिः, सैव स्वजनितशब्दोपहिता भायश्रुतमुच्यते, तच्च सुम्बसदृशं वल्कजनितदवरिकातुल्यमिति । तदसत् । भावश्रुताभावप्रस- जाद , कार्याणामानन्त्येन तद्विशेपणकृतभेदस्यानिटावहत्वात् , अन्यथा श्रुतज्ञानवच्चेष्टाज्ञानमपि वाच्यं स्पाद्देवानां प्रियस्य । यदपि विवक्षारूपभावश्रुतं चरकसदृशं शब्दरूपं द्रव्यथा तु कार्यत्वात् मुम्बप्रतिममिति केषांचिन्मतं, तदप्यपमतम्, मतिश्रुतयोर्भेदाभिधानावसरे द्रव्यभावश्रुतयोरमस्तुतत्वेनाप्रस्तुताभिधानप्रसङ्गात् , एतेन श्रुतानुसारित्यरहितशब्दमानपरिणामान्विता मनिर्वल्कसदृशी, तज्जनितश- ब्दरूपं तु द्रव्यश्रुतं सुम्बसदृशम, रहितेत्यनेन भाव नव्यवच्छेद इति व्याख्यानमप्यपहस्तितम्,श्रुतज्ञानेन सहवाम्य मतेभैदस्य मकान्त- त्वेन द्रव्यश्रुतस्याचिन्तनीयत्वात् , मतेर्वनित्यापरिणामेन दृष्टान्तवैपभ्यात् , न चैकं वचनमेतावन्तं विपाकमापनमितिवदन तत्परि- णामे उपचार भाश्रयणीयः, सति गत्यन्तरे तदाश्रयणानौचित्यादिति दिग् । अक्षरानक्षराभ्यां भेदो यथा-इहाक्षरं द्विविध,द्रव्याक्षरं , ·रतविकल्पमवृत्तेः । नन्वेवं शब्दशक्तिग्रहजन्य व्यवहारकाले गृहीतशक्तिकशब्दजन्य वा शुनज्ञान प्राप्नम, तथा चैकेन्द्रियाणां वन्न स्यात्, श्रयन्ते च ते नियमाद् द्वयज्ञानिनः सूत्र इत्यव्याप्तिः स्यादिति।('न) द्रव्यश्रुताभावेऽपि तेषां स्वापावस्थायां साधोरिवाशब्दकारणाश- ब्दकार्यश्रुतावरणक्षयोपशममात्रजनितभावश्रुताभ्युपगमात् । न च भाषाश्रोत्रलब्ध्यभाये तेषां भाव श्रुताभावः, द्रव्येन्द्रियाभावेऽपि भावन्द्रियज्ञानपदव्यश्रुताभावेऽपि भावभ्रताविरोधात् । न चावध्यादावतिप्रसङ्गः । क्षयोपशमन प्रतिनियमात् । ओषश्रुतं जात्यन्त- रमेव, तदतिरिक्तस्य च यथोक्तं लक्षणयव्याहतमिति रहस्यम् । हेतुफलभावा दो यया-मतिपूर्व श्रुतमुक्तम्, तत्रानुप्रेक्षादिकालेऽभ्यूह्या- भ्यूयश्रुतपर्यायवर्धनेन मत्यैत्र श्रुवज्ञानं पूर्वते पुष्टिं नीयत इत्यर्थः। तथा मत्यैवान्यतस्तत् प्राप्यते, मत्यै वान्यस्मै दीयते, तथा गृहीतं सचि- न्तनद्वारेण मत्यैव पाल्यते स्थिरीक्रियते, अन्यथा गृहीतमपि नश्येदिति श्रुनपूरणादिकरणान्मतिः कारणं श्रुतं कार्यमित्यतस्तयोर्भेदः, अभेदे पटतन्तुस्वरूपयोरिव कार्यकारणभावानुपपत्तेः । न च मतिश्रुतयोः समकालत्वनिर्देशादेतदनुपपत्तिः लब्धिरूपयोरेव । तयोस्त- निर्देशात्, उपयोगरूपे तु श्रुते मनिरेवावग्रहादिरूपा कारणमित्यदोषः । श्रुत्वा या मतिरुत्पद्यते सा श्रुतपूर्वा स्यादित्यविशेप इति चेत्, न, तस्या द्रव्यश्रुतपूर्वकत्वेऽपि भावश्रुतपूर्वकत्वाभावात् । भावश्रुतादनन्तरं तु मतिः कार्यतया नास्ति, क्रमेण भवन्ती तु तां न नि- वारयामः, अन्यथा मरणावधि श्रुतमात्रोपयोगप्रसङ्गात् । कारणान्तरसिद्धस्वोपरमकालीनस्थितिकसुवर्गस्थानीयमत्या स्वविशेषरूप- कङकणादिस्थानीयश्रुनोपयोगजननाच्छुतस्यैव कार्यत्वं न मतेरिति भावः । एतच्च कारणत्वं मतेलब्धिरूपाया द्रव्यार्थिंकनये संभव- दुक्तिकम्, तच्च श्रुतलब्धेर्मत्युपयोगेऽपि सुवचम, द्वयोस्तुल्यकालवनियमात्, गन्धे रूपमागभावस्येवै कस्य । अन्यत्रान्यथासिद्धिरपि तुल्या, मत्युपयोगविशिष्टद्रव्यस्य पर्यायार्थिकनये मत्युपयोगस्यैव वा हेतुत्वोक्तौ च श्रुतजनितमतावन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रुतोपयो- ·. नन्विदानीमयं घटोऽस्तीत्याधुपदेशजन्ये लौकिके 'तेणं कालेणं वेणं समएण' इत्यादिजन्ये चालौकिके श्रुतज्ञाने त्रिकालविषयत्वं नस्ती- त्यव्याप्तिः, "उप्पज्जमाणकालं, उप्पणंति विगययं विगच्छंत दवियं पण्णवयंतो तिकालविसयं विसेसेइ" इत्यादि स्याद्वादव्युत्पत्तिमहिम्ना 'त्रिकालविषयत्वं तु सम्यग्दृशो मतिज्ञानेऽप्यव्याहतमिति चेत् , सत्यं, त्रिकालविषयमित्यस्य 'संखाईए वि भवे' इत्यादिप्रतिपादितवि- शिष्टत्रिकालविषयतावगाहिज्ञानवृत्तिनातिमदित्यर्थे दोपाभावात् । तदाह-विशुद्धतरं चेति । चकारो वार्थः, स च व्यवस्थार्थः, सा चोक्तैव, विशुद्धतरं च व्यवहितविप्रकष्टानेकमूक्ष्मार्थग्राहित्वादिति वदतष्टीकाकृतोऽप्ययमेवाशयः । अत एवैतदुत्तरं किं चा- न्यदिति कारणान्तरमाह-मतिज्ञानमिन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि मन ओघज्ञानं च निमित्तमालम्ब्य प्रवर्त्तमानमात्मनो जीवस्य, ज्ञ- स्वभावाद्भावप्रधाननिर्देशाद् ज्ञत्वस्वभावात, पारिणामिकमनादिपारिणामिकभाववर्ति, जीवत्वव्यवस्थापकत्वात्, न तु कदापि 'संसारै पर्यटत एनत्परिभ्रष्टम्,श्रुतज्ञानं तु नैवं सदातनम, किन्तु मतिपूर्वकं मत्यविनाभावि सत्, आप्तोपदेशादईदादिवचनमाश्रित्य, 'भवति । तदेवं नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोर्भेदः सिद्धो भवति । जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणास्तु लक्खणभैया हेउ- फलभावओ भेय इंदियविभागा। वागक्खरमूएअरभेया भेओ मइसुआणं ।।' इत्यादि ग्रन्थेन लक्षणभेदादिना मतिश्रुतयोर्भेदमुपदिशन्ति। 'तत्र लक्षणभेदो यथा-इन्द्रियमनोनिमित्तं श्रुतानुसारि ज्ञानं श्रुतज्ञानमितरन्मतिज्ञानं,श्रुतानुसारि च तदुच्यते यत् सङ्केतविषयपरोपदेश श्रुतग्रन्थं चाश्रित्य घटो घट इत्याद्यन्त ल्पाकारं भवति स्वप्रतिभासनार्थप्रतिपादकं शब्दजनकम् । न चैवमीहापायादीनां मतिज्ञानभे- दानामपीदृशत्वप्रसङ्गः, पूर्वं तद्विषये श्रुतापेक्षायामपि व्यवहारकाले तदाश्रयणाभावात्, नहि पूर्वप्रवृत्तसङकेता अधीतश्रुतग्रन्थाश्च व्यवहा- रकाले प्रतिविकल्पमेतच्छब्दवाच्यत्वेनैतत्पूर्व मयावगतमममग्रन्थे वा दृष्टमिति प्रतियन्ति, अभ्यासपाटवात्तदनुसरगमन्तरेणाप्यनव- 99.995 ·, कर्पण सर्वज्ञमणीतत्वादनन्तत्वाच ज्ञेयस्य विषयस्य, महाविपयं विविधमपि श्रुतज्ञानं साम्भतार्थग्राहिण्या मते, तस्य च श्रु- तज्ञानस्य, महाविषयत्वात्ताँस्तानान् जीवादीन्, अधिकृत्य, प्रकरण विवक्षितजीवादिनिरूपणं तस्य समाप्तिस्तद्बोधकताप- याप्तिस्तामपेक्षते यत्तत्तथा, अगोपागनानात्वं तद्रचनाभेदः । किं चान्यत् । इतथ फारणादशोपाङ्गनानाखम् सुखग्रहणेत्यादि, सुखेनानायासेनापूर्वस्य ग्रहण करिष्यन्ति, सुखेन च गृहीतं फारयिष्यन्ति, सुखेन विज्ञानं तस्मिन्नर्थे उत्पादयिष्यन्ति, सुखेनापोई निश्चयं करिष्यन्ति, एवमेपोऽर्थः स्थित इति । सुखेन च प्रयोग व्यापार करिष्यन्ति प्रत्यवेक्षणादिकाले तेन विदितेनेति । व्यतिरेके- ऽनुपपत्तिमाह-अन्यथा होत्यादि । अन्यथा भेदरचनाभाये, हि निश्चितम्, अझोपागशः अङ्गोपाङ्गाभ्यां, अल्पार्थाच्छशू , अ. निबद्ध मितरचनयाऽसूत्रितम्, समुद्रप्रतरणवद्दुरध्यवसेयमशक्यज्ञानोपायं स्यादपरिच्छिन्नत्यादिति भावः । अङ्गोपाङ्गरच- नया परिच्छेदे तु नदीतटागादितरणवदलवदनिधाननुबन्धित्वाच्छक्योपायतया सत्र शिष्याणां प्रवृत्तिरव्याहता स्यादित्यवधेयम् । पू. वादिरचनायामप्ययमेवातिदेश इत्याह-एतेनेत्यादि । एतेनाङ्गोपाङ्गभेदभयोजनेन सुखग्रहणादिना पूर्वाण्युत्पादपूर्वादीनि, वस्तूनि तदंशाः, भाभूतानि वस्त्वंशाः, प्राभृतमाभृतानि माभृतांशाः, अध्ययनानि ततोऽल्पतराणि, उदेशकास्ततोऽल्पतराः, ते सर्वे व्याख्याता:, सुखग्रहणादेरेव तद्भेदरचनाया प्रयोजनत्वादिति भावः । तदेवं श्रुमस्य द्विविधत्वादिफरणे प्रयोजनमुक्तम्, तथाप्यसर्व- पर्यायसर्वद्रव्यविषयत्वसाधारणधर्मदर्शनान्मतिश्रुतयोरेक्यं शमानस्तवदहेती पूर्वोक्तेऽपरितुष्यन् फश्चित् मत्यवतिष्ठन इत्याहावाहेत्यादि, समाधत्त अत्रोच्यत इति, उक्तमेव देत स्मारयति उक्तमेतदित्यादि, यद्यपि मतिस्मृतिचिन्तारूपेण मतिज्ञानस्यापि त्रिकालविषयत्वमु- पवर्णितम, तथापि वद्भिन्नोपयोगावच्छेदेन, श्रुते त्येकोपयोगावच्छेदेन त्रिफालविषयत्वमिति न पूर्वोक्तापरितोपः कार्य इति भावः । " ·, FRIE व्यपर्यायान् जानन्ति विशेषतस्तैः सर्वज्ञः,तान् पश्यन्ति सामान्यतस्तैः सर्वदर्शिभिः, ऋषयः सामान्यकेवलिनरतेभ्यः परमैः पर- मपिभिः, पूनां दिशादीनामईन्ति तैरहद्भिः, कृतकृत्या अर्हन्तः कुतोऽथ गणधरेभ्यः कथयन्तीत्यत्र हेत्वपेक्षायामाह-तत्स्वाभा- व्यात्तीर्थकृत उत्पन्नज्ञाना अर्थ प्रकाशयन्त्येवेति तेषां स्वभावात् । न हि स्वभावे पर्यनुयोगोऽस्ति भास्करप्रकाशवत्, किमर्थमयमंशुमा- ली जगत्मकाशयतीनि प्रश्नानवकाशात् । नित्ये स्वभावे नास्ति पर्यनुयोगोऽनित्ये तु कुत इति हेतुप्रश्नो भवत्येव, नियनावधिककार्यो- त्पत्तिस्वभावस्य कारणनियम्यत्वात् , अत एव " हेतुभूतिनिषेधो न, स्वानुपाख्यविधिर्न च ।। स्वभाववर्णना नैव-मवधेनियनत्वतः ॥" इत्युदयनकारिकायां स्वभावमादायाप्यकस्माद्भावपक्षो बौद्धोदृङ्कितो दूषित इत्यत आह परमशुभस्योत्कृष्टपुण्यात्मनो यस्मिन्नभ्युदि- तेऽसाताद्या अपि प्रकृतयोऽशुभा न स्वविपाकं स्फुटं दर्शयितुमलम्, क्षोरापूरिनकुम्भे पिचुमन्दरसविन्दुवत् । तथा प्रवचन श्रुनं सवो वा तत्प्रतिष्ठापनं फलं यस्य तादृशस्य, तीर्थकरनामकर्मणोऽनुभावाद्विपाकोदयात् । एवं यदुक्तं तीर्थकृद्भिस्तदेवार्थजातं गृहीत्वा गणधरैर्भगवन्छिष्यैः, न तु स्वयं गृहीतलिङ्गः, अतिशयवद्भिर्घटात् घटसहस्रनिर्माणाग्रुपलक्षित विशिष्टशक्त्युपेतैः । उत्तमाः प्रधा- ना अनिशयाः प्रमादादयो वाग्वाणी बुद्धिश्च बीजकोष्ठादिका ताभिः संपन्नैरन्वितैः,दृब्धं रचितं तदङ्गप्रविष्टं भण्यते । अङ्गवायं ततो- ऽर्वाग्भिः कृतमिति तदुच्यते । गणावरा इन्द्रभूत्यादयस्तेपामानन्तर्य येषां ते जम्वादयस्ते आदिर्येषां ते प्रभवादयस्तैः,अत्यन्तवि- शुहागमैतिनिर्मलक्षयोपशमैः, परममकृष्टा बाग्मतिशक्तयो येषां तैः, आचार्यः पञ्चविधाचारानुष्ठायिभिः, कालो दुःपमाभिधाना, संहननं छेदवनि, आयुग्ल्पजीवितम्, तेषां दोषस्तथापरिणामस्तस्मात्, अल्पशक्तीनां हीनसामर्थ्यानाम्, शिष्याणामनुग्रहा- यालनैव ग्रन्थेन सुबहुममतेऽवगाहन्तामितीच्छया, यत प्रोक्तं प्रवचनादुद्धृत्य दशवैकालिकादि, तदङ्गबाह्यम् । यत पवारयिम- R ·1 . पर्याप्तत्वाद् द्वित्वविश्रान्तपदाभिमानम् । निशोथमप्रकाशं सूत्रार्थाभ्याम् । ऋपिभाषितानि प्रत्येकबुहादिप्रणीतानि कापिलोयादी- नि, एवमादिसर्वमङ्गवाह्यं दृश्यम् । अङ्गप्रविष्टं द्वादशविधं भण्यते । तद्यथा-आचारो ज्ञानादिर्यत्र कथ्यते स आचारः । सूत्रीकृता अज्ञानिकादयो यत्र वादिनस्नत्स्यूत्रकृतम् , यत्रैकानि पर्यायान्तराणि वर्ण्यन्ते तत्स्थानम् । सम्यगवायनं वर्षवरनद्यादिपर्वतानां यत्र स समयायः । व्याख्याया जीवादिगताया यत्र नयद्वारेण प्ररूपणा क्रियते सा व्याख्याप्रज्ञप्तिः । ज्ञाता दृष्टान्ता- * स्नानुपादाय धर्मों यत्र कथ्यने ता ज्ञाताधर्मकथाः । उपासकैरेवं स्थातव्यमिति येष्वध्ययनेषु दशसु वयेते ता उपासकाशाः । अन्नकृनः सिहास्ते यत्र स्था(ख्या)प्यन्ते वईमानस्वामिनस्तीर्थ एतावन्त एवं सर्वतीर्थकृतां ता अन्तकृ ० दशाः । अनुत्तरोपपादिका देवा येघु ख्याप्यन्ते ता अनुत्तरोपपादिकदशाः । प्रश्निनस्य जीवादेर्यत्र प्रतिवचनं भगवता दत्तं तत्मश्नव्याकरणम् । विपाफः कर्मणामनुभवस्त सूत्रयति दर्शयति यत्तदिपाकसूत्रम् । 'दृष्टीनामज्ञानिकादीनां यत्र प्ररूपणा कृता स दृष्टिवादः । नासां वा पातो यत्र स दृष्टिपातः। एतावदन्यतरश्रुतजन्यं ज्ञानं श्रुनज्ञानम् । तन्मतिविशेषः किं न स्यादिति पृच्छ. ति मतिश्रुनयोरिति । अन्नोन्यत-इत्यारभ्योत्तरम, संबद्धवर्तमानमात्रग्राहिमतिज्ञानवृत्तिजानिस्त्रिकालविपये श्रुते नास्तीनि ततस्त- दतिरिच्यत इत्यर्थः । इई स्वयं मन्ये इद श्रत्वा जानामीत्याद्यनुभवादेव तयोर्भेद इत्यानुभाविकाः । अथ श्रुतज्ञानस्य द्विवियत्वादि- कं किमुपाविकृतमित्याशङ्कने गृह्णीम इत्यादिना, उत्तरमाह-उच्यते व तृविशेषादित्यादि, वक्तारस्तस्य ग्रन्थराशेनिवन्धकास्तेषां विशेपो भेदस्तस्माद्वैविध्यं द्विभेदता परिभापणीया, यद्भगवद्भिरित्यादेश्य समुदायार्थः । तीर्थकृद्भिरर्थः कथितः स गणधरैगणधर शिष्यादिभिश्च रचित इति गणधरास्तदंशवर्तिनश्व ये वक्तारस्तभेदाद् द्विविधमिति इदमेव यदुक्तं तैभगवद्भिरैश्वर्यादिमद्भिः, सर्व- ·135 मित्तमात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात्पारिणामिकम् । श्रुतज्ञानं तु तत्पूर्वकमाप्तोपदेशाद्भवतीति ॥ अत्राह । उक्तं श्रुतज्ञानम् । अथावधिज्ञानं किमिति । अत्रोच्यते ॥ (व्या०)-अत्र श्रूतमिति लक्ष्यम् । मतिपूर्वमिति लक्षणम, द्वयादिविधानम् । अत्र, श्रूयते स्म श्रूतमिति व्युत्पत्त्या शब्दो न ग्राघो ज्ञानविचारप्रस्तावात् । किन्तु भावव्युत्पत्या ज्ञानमिति व्याचष्टे शूतज्ञानमिति, मतिपूर्वमिति विवृणोति मतिज्ञानपूर्वक भवतीति, श्रूतग्रन्थानुसारिमतिज्ञानजन्यं ज्ञानं श्रूतज्ञानमित्यर्थः । तादृशी च मतिः। पदसङ्केतव्युत्पत्त्यादिविषयेहापोहरूपा ग्राह्या । तेन न धूमज्ञानजन्यवद्विज्ञानादावतिप्रसङ्गः । घटोत्पत्ती व्योमवदपेक्षाकारणं चेद्द पूर्व मित्यनेन मतिज्ञानमुच्यते,तेन विना तदभावात्, सत्येव हि मतिज्ञाने लब्धिरूपे शूनज्ञानमुत्पद्यत इति । किं पुनः कारणं तदेव मतिज्ञानं न शूनज्ञानी भवति,मृत्तिकेव घटरूपेण । उच्यते । एवं सति श्रूतज्ञाने प्रादुर्भूते मतिज्ञानस्य नाशः स्यात् , न चैतदिष्यते । यत आह-'जत्थ मई तत्थ सुयं जत्थ सुअं तत्थ मई' । तस्मादपेक्षा- कारणमेव मतिज्ञानं तस्योत्पत्तौ लब्धिरूपं भवति, न पुनः समवायिकारणमिति टीकाकृतः । ग्रन्थानुसारिश्रुनज्ञानमिति ग्रन्थमेव व- हुभिः पर्यायशब्दाचष्टे श्रुतमाप्तवचनमित्यादिभिः, श्रूयत इति श्रुतम् । आप्तस्य तीर्थकृतो गणधरस्य वा वचनमाप्तव- चनम् । इदानीन्तननदनुवादेऽप्यन्याभेदोपचारात्तथात्वं निरावाघश्रद्धोपचारप्रयोजनम् । आगच्छत्याचार्यपरम्परया वासनाद्वारेणे- त्यागमः । उपदिश्यते उच्चार्यते तद्रूपतयेत्युपदेशः । ऐतिह्यमेवमेतद्धाः स्मरन्तीति । आम्नायतेऽभ्यस्यते निर्जरार्थिभिरित्याम्ना- यः । प्रकर्पण नामादिभिनयप्रमाणनिर्देशादिभिश्च जीवादयोऽर्था उच्यन्तेऽनेन तत्प्रवचनम् । जिना रागादिसन्तानविजितास्तेषां व- चनं जिनवचनम् । एवमेभिरनान्तरवर्तिभिरेकोऽर्थः प्रतिपाद्यते द्वादशाङ्गं गणिपिटकमिति यावत्, स चावश्यकादिराचारादि ·, ष्टाद्युयुद्धसंस्काराख्ढानामपि पदार्थांना मनोयोग्यत्वात् , स्वप्मज्ञानकविकाव्यमूलज्ञानादिस्थले तेषां विशेष्यतया मनसाऽवगाहनात्, तेष्वप्राप्यज्ञानजनने आत्मप्राप्तिमात्रेण मनसः प्राप्यकारित्वासिद्धेः, विशेष्यतया स्वजन्यज्ञानव्याप्यप्राप्तिकत्वरयैव प्राप्यकारित्वपदार्थ- त्वादिति दिए । एवमेतदिनि । लक्षणविधानाभ्यां यनिरूपितं मतिज्ञानं तस्य सम्पिण्ड्य भेदान् कथयति-विविधमित्यादिना, द्विविधमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तभेदात । चतुर्विधमवग्रहादिभेदतः । अष्टाविशतिविधं स्पर्शनादीनां मनोन्तानां पण्णां प्रन्येक- मर्थावग्रहादिभिश्चतुर्भिश्चतुर्विंशनौ भेदेषु नयनमनोवर्जानां चतुर्णा व्यञ्जनावग्रहरूपभेदचतुष्टयक्षेपात् । अष्टपष्टयत्तरशतविधं तस्या एवाष्टाविंशतेरकैकभेदस्य बढ़ादिभेदेन पोढा भवनात् , निशत्रिशतभेदं तस्या एवाष्टाविंशतेदादिभिः सेतरैदिशधा भवनात् । अत्राष्टपष्टयुत्तरशतभेदचिन्तायां वबहाद्यन्यतरत्वं विभाजकोपाधिष्टव्यः, तेन न्यूनत्वाद्विभागव्याघातः, सतामपि भेदानामविवक्षया तत्मवृत्तावग्रहविनिर्मोकण विविधस्यापि विभागापत्तेरिति सूक्ष्यमीक्षणीयम् । अत्रास्मिन्नवकाशे, चोदक आह-गृहीमो जा नीमस्तावल्लक्षणविधानादिना प्ररूपितं मतिज्ञानम् , तदनन्तरं श्रुतज्ञानमुद्दिष्टम, तकि लक्षणमिति । एवमुद्देशक्रमसङ्गत्या पृष्टे गुरुराह-उच्यते मयेति । सूत्रम्-श्रुतं मतिपूर्व द्वयनेकदादशभेदम् ॥ १ ॥ २० ॥ (भा०)-श्रुतज्ञानं मतिज्ञानपूर्वकं भवति । श्रुतमाप्तवचनमागम उपदेश ऐतिथमानायः प्रवचनं जिनवचनमित्य- नर्थान्तरम् । तद्विविधमङ्गयाह्यमङ्गप्रविष्टं च । तत्पुनरनेकविधं बादशविधं च यथासङ्ख्यम् । अङ्गयाघमनेकविध- म् । तद्यथा । सामायिक चतुर्विंशतिस्तवो वन्दनं प्रतिक्रमणं कायव्युत्सर्गः प्रत्याख्यानं दशवैकालिकं उत्तराध्यायाः ·न तुष्टयस्य प्राप्यकारित्वाद् व्यञ्जनावग्रहः सम्भवति । नयनमनसोस्त्वमाप्यकारित्वान्न तत् सम्भवः । प्रमाणं च तत्र, नयनमनसी अ- माप्यकारिणी विपयकृतानुग्रहोपघातशून्येन्द्रियत्वात्,व्यतिरेके त्वगादिदृष्टान्त इति, त्वगादीनां चानुग्रहोपघातौ चन्दनानादिस्पर्शन- क्षीरशर्कराधास्वादनकर्पूरपुद्गलाघाघ्राणमृदुमन्दशब्दाथाकर्णनकर्कशकम्बलादिस्पर्शनत्रिकटुकाधारवादनाशुच्यादिपुद्गलाघ्राणभेर्यादिशब्द- श्रवणस्थले दृष्टी, नयनस्य तु निशितकरपत्रचन्दनाद्यालोकने, मनसश्च तचिन्तने न दृश्येते तौ, ततो न नयनमनसी प्राप्यकारिणी इति । एतेन चक्षुर्न प्राप्यकारि अधिष्ठानाराम्बद्धार्थनाहकत्वात् , यत्माप्यकारि तनाधिष्ठानासम्बडग्राहक, यथा रसनादीत्यनुमान चक्षुरमाप्यकारित्वसाधकम, मदीपमभायामभकान्तिकत्वात , चक्षुपो हि गोलकमिव प्रभाया अपि दीपोऽधिष्ठानं तदसम्बद्धार्थग्राहकत्वं च प्रभायां न चापाप्यकारित्वं तत्रेति नैयायिकोक्तमपास्तम्, प्रभावन्नयनरश्मीनां विषयपर्यन्त गमनाभ्युपगमे तत्कृतानुग्रहोपघातम- सङ्गदोपस्य दुर्निवारत्वाविपरीतवाधकतर्फणास्मदुक्तानुमानस्य बलवत्चात् । सूक्ष्मत्वात्तैजसत्वाच्च नयनरश्मोनां नाअनदहनादीनां सम्बन्धादनुग्रहोपघाताविति परिहारो न रमणीयः, भाप्तचन्द्रसूर्यादिकिरणैस्तदप्रसङ्गात् , अधिष्ठानगतानुग्नहोपघाताभ्यां तदन्यथा- सिद्धिरित्यपि वार्तम्, आत्मगतसुखदुःखरूपौ तौ प्रतीन्द्रियगतयोरैव तयोर्हेतुत्वात् , अन्यथोपहतघ्राणस्य कुसुमादिनानुग्रहासङ्गात् , अत एवास्माकं विलक्षणसुखत्वावच्छिन्ने चक्षुःकर्पूरसंयोगत्वादिना हेतुत्वम् तच त्वधिष्टानावच्छिन्नचक्षुःकपूरसंयोगत्वादिनेति महागौरवम् । गत्तु चक्षुपोऽमाप्यकारित्वे भित्त्यादिव्यवहितस्यापिग्रहः स्यात, भित्यादिकं हि प्राप्तिविघातकस्यैव विरोधि, न तु स्वरू- पसत्तया, तथात् तरिमन् सति पयचिदपि कार्य न स्यादिति परैरुच्यते, तत्तुच्छम, काचादिना न माप्तिविघातो भित्यादिना तु त- द्विघात इत्यत्र परेपामिव काचादिना न चाक्षुपमतिवन्धो भित्यादिना तु तत्मतिबन्ध इत्यत्रास्माकं स्वभावस्यैव शरणीकरणीयत्वात् , .

·व्यक्तत्वात्तद्ग्राहकस्याविग्रहस्य व्यजनावग्रहापेक्षया व्यक्तत्वम् । अत एव न तदव्यक्त व्यञ्जनमवगाहते । ईहापायधारणास्तु व्य- जनस्य ग्राहिकाः सर्वथा न भवन्त्येव, स्वांशे भेदमार्गणनिश्चयधारणाख्ये तासां नियतत्गत । एवं सूत्रद्वयोक्तप्रकारेण, द्विविधोऽ- वग्रहो विषयद्वैरूप्यात, तदाह-व्यञ्जनस्यार्थस्य च, ईहादयस्त्वर्थस्य स्पर्शादेरेव विशेषका भवन्ति ॥ १८ ॥ अथ कि स्पर्श- नादीनामिन्द्रियाणां सर्वेषां व्यञ्जनावग्रहः सम्भवत्युत कस्यचिन्नेति, उच्यते-कस्यचिन्न भवत्यपि । एतदर्शयति- सूत्रम्-न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ॥ १॥ १९ ॥ (भा०)-चक्षुषा नोइन्द्रियेण च व्यञ्जनावग्रहो न भवति । चतुभिरिन्द्रियैः शेषैर्भवतीत्यर्थः । एवमेतन्मति- ज्ञान द्रिविधं चतुर्विधं अष्टाविशतिविधं अष्टषष्ठधुत्तरशतविधं षट्त्रिंशत्रिशतविधं च भवति ॥ अनाह । गृह्णीम- स्तावन्मतिज्ञानम् । अथ श्रुतज्ञानं फिमति । अत्रोच्यते ॥ (व्या०)-करणे सहाथै चैषा तृतीया । चक्षुषोपकरणाख्यचक्षुरिन्द्रियेण, अनिन्द्रियेण च मन ओघज्ञानरूपेण च सह ते रूपा- कारपरिणताः पुद्गलाश्चिन्त्यमानाश्च वस्तुविशेषा. संश्लेप न यान्ति, अतो व्यञ्जनं चक्षुरुपकरणेन्द्रियनोइन्द्रिययोन भवति । तद- भावाच तत्करणकोऽवग्रहोऽपि नास्तीति भाष्यं प्राञ्चो व्याचक्षते । तच्चाभिमतशब्दपूरणवाक्यभेदी विना न सुस्थम, गवि शशशृङ्गं ना- स्तीत्यत्र यथा गवाधिकरणकं शृङ्ग शशीयत्वेन नास्तीत्यर्थः, तथाऽत्र चक्षुर्नोइन्द्रियकरणकोऽवग्रहो व्यञ्जनीयत्वेन नास्तीत्यर्थः, ईदृश- वोधश्च तत्तदानुपूर्वीज्ञानस्य तथावोधजन्फत्वज्ञानात्, तथा च करणतृतीययैवोपपत्तिरिति तु न्याय्यमाभाति । अयमत्राशयः-इन्द्रियच- 26.6 5455 ·, , त्मकः । ननु यद्येवं स्पर्शादेविषयस्य ग्राहका अवग्रहादयोऽभ्युपगम्यन्ते न तर्हि द्रव्यस्य ज्ञानं चक्षुरादिना स्यात् , मैवम्, स्पर्शादीनां द्रव्यपर्यायत्वेन पर्यायग्रहणे द्रव्यग्रहणावश्यकत्वात् , एकाधिकरणावच्छिन्नानां विशेपाभावानां सामान्याभावत्वस्येव पर्यायाणां द्रव्य- त्वस्य व्यपदेशात , अधिकरणतायाश्चाभेदेऽपि घटाभावे घटाभाव इत्यादौ दर्शनात , रूपादेरपि तेन रूपेण द्रव्यभवनादविशेषातु प्रतीन्द्रिय- प्राप्त्या द्रव्यस्यैव रूपादिविशेषणभावत्वात् , विवक्षावशाच्च प्रधानगुणभावस्य जैनैरभ्युपगमात् । एतेन चक्षुस्त्वग्मनांसि द्रव्यग्राहकाणी- तराणीन्द्रियाणि द्रव्याग्राहकाणीति नैयायिकाद्यक्तं निरस्तम् । शर्करास्वादे इयं शर्करेनि रासनादिद्रव्यसाक्षात्कारस्याप्यनुभवसिद्ध- त्वात् , तस्य भ्रान्तत्वकल्पनेऽन्यत्राप्यनाश्वासात् , रसादिना द्रव्यानुमानं च रूपादिना द्रव्यानुमानतुल्ययोगक्षेमम्, समं च द्रव्य- ग्राहकप्रत्यासत्यकल्पनलाघवमपि । अस्माकं तु बद्धस्पृष्टताभिमुख्यस्पृष्टताः प्रत्यासत्तयो द्रव्यद्वारैव पर्यायेप्वित्युभयग्रहणं युक्तमिति दिग् । मतिज्ञानविकल्पा मतिज्ञानभेदाः ॥ १७ ॥ अथान्योऽप्यस्ति मनिज्ञानस्य विकल्पो योऽर्थ न गृह्णानि ?। अस्तीत्याह- सूत्रम्-व्यजनस्यावग्रहः ॥ १॥ १८ ॥ (भा०)-व्यञ्जनस्यावग्रह एव भवति, नेहादयः । एवं द्विविधोऽवग्रहो व्यञ्जनस्यार्थस्य च । ईहादधस्त्वर्थस्यैव ॥ (व्या०)-नियमपरतया व्याचष्टे । व्यञ्जनस्यावग्रह एव भवति, नेहाद्य इति । व्यञ्जनमुपकरणेन्द्रियस्पर्शायाकारपरि- णतद्रव्यसम्बन्धस्तस्यावग्रह एवैको भवति । यत्र किमप्येतदित्यपि न संवेद्यते, अर्थावग्रहे तु किमप्येतदिति संवेद्यत इति, ततोऽप्य- यं मलीमसः । अत्र ग्राह्यस्याव्यक्तत्वाद्ग्राहकस्याव्यक्तत्वम्, चरमसमयप्रवेशाहितानिशयानां शब्दादिद्रव्याणां त्वर्थपर्यायतापत्या ·, शे तु संशयो बोध्यः, तेन नापायस्य निश्चयरूपत्वव्याघातः, ज्ञानप्रामाण्यादिसंशयादर्थसंशयपरिणते वावग्रहे सन्दिग्धत्वं भावनीय- म् । भूतलं घटवदिदं ज्ञानं प्रमान वा भूतल घटवन्न वेत्येतेपामेकोपयोगत्वात् । ध्रुवमयगृह्णाति सत्युपयोगे यदाऽसौ विषयः स्पष्टो भवति तदा तमवगृह्णात्येवेत्यर्थः । अध्रुवमवगृह्णाति सतीन्द्रिये सति चोपयोगे सति च विषयसम्बन्धे कदाचित्तं विषयं तथा प- रिच्छिनत्ति कदाचिन्नेत्यर्थः । ननु कारणसामय्ये सति कदाचिदभावप्रतियोगित्व नाध्रुवत्वम्, वदतो व्याघातात् । यत्किश्चित्कारण- वैकल्ये च तथात्वमन्यत्राप्यतिप्रसक्तम्, न च क्षयोपशमविशेषजन्यतावच्छेदकनयैवाध्रुवत्वजातिसिडेन प्रश्नावकाश इत्यपि वक्तुं शक्य- म्, कार्यगतविशेषासिद्धौ कारणगत विशेपासिद्धेरिति चेत् । मैवम् । इन्द्रियोपयोगविषयादिसत्त्वेऽपि कदाचिद्भावाभावाभ्यामभिव्य ग्यस्याध्रुवत्वस्य जातिविशेषस्यानुभवसिद्धस्यैवाश्रयणात्तदवच्छिन्ने क्षयोपशमविशेषहेतुताकल्पनस्य चोत्तरकालिकत्वेन वाधकामा- वादिति दिग् । इत्येवमिति । यथा विपयस्य वहादेर्भदाद् द्वादशमकारोऽवग्रहोऽभिहितः क्षयोपशमोत्कर्षापकर्पवशादेवमीहादीना- मपि जानीयाद्भेदमिति शेपः । बह्वीहतेऽल्पमीहते इत्याधाकारेण ग्राह्यभेदश्वायं यद्यपि ग्राहककृत इवावभासते तद्भेदश्च ग्राह्यकृत इत्य- न्योन्याश्रयः, तथाप्यनादौ संसारेऽस्य बीजाङ्कुरस्थानीयत्वेनादोपः । इदानीमेषामेवावग्रहादीनां विषयं निर्धारयन्नाह- सूत्रम्-अर्थस्य ॥ १ ॥ १७ ॥ (भा०) अवग्रहादयो मतिज्ञानविकल्पा अर्थस्य भवन्ति ।। (व्याख्या) अर्थस्येति । करय विषयस्यावग्रहादयो ग्राहका इति यच्छकसे, तत्रार्थस्येत्युत्तरम् । अर्थश्च स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दा- ए ·हुना कालेनावच्छिनत्ति तदाचिरेणावगृहातीत्युच्यते, स्वल्पास्वल्पेहाकृतोत्र विशेपो द्रष्टव्यः । अनिश्रितमव गृहातीति निश्रितो लिङ्गममितोऽभिधीयते, यथा यूथिकाकुसुमानामत्यन्तशीतमृस्निग्धादिरूपः स्पर्शोऽनुभूतस्तेनानुमानेन लिङ्गेन विना यदा- तं विपयं परिच्छिनत्ति तदाऽनिश्रितमवगृहातीत्युच्यते, अनिश्रितमलिङ्गमित्यर्थः । यदा त्वेतस्मादाख्याताल्लिङ्गात्परिच्छिन्नत्ति तदा निश्रितमवगृह्णातीति भण्यते । तद्विपयकानुमितिसामय्यां सत्यां तल्लिङ्गाकान्यक्षेच्छया जायमानं प्रत्यक्षं तल्लिङ्गनिश्रितमिति वोध्यम् । तेन न पर्वतो वहिमानिति प्रत्यक्षसाचे धूमलिङ्गकवयनुमित्सया धृमलिङ्गेन जायमानानुमितेनिश्रितावग्रहत्वम् । अत्र स्थले उक्तमवण्हाति अनुक्तमवगृहातीति विकल्पो कैश्चिदुक्तौ, तौ चोक्तानुक्तत्वयोः शब्दधर्मत्वेन श्रोत्रावग्रहविपयावेव, न सर्वव्यापिनाविति त्यक्तौ । यदि च रूपविशेषवान्मणिः पद्मराग इत्युपदेशसहकृतचक्षुरादिजन्योऽयं पद्मराग इत्याद्यवग्रहे उक्तत्वमन्यत्र चानुक्तत्वमुक्तोपदेशस्य तत्पदवाच्यत्वोपमितावेवोपक्षय इति तु लिङ्गनिश्रितस्थलेऽपि शक्यं वक्तुम, तत्राप्येतल्लिङ्गवानेतत्पद्वाच्य इत्याभिमायिकोपदेशस्य कल्पयितुं शक्यत्वादित्युद्भाव्यते, तदा निश्राऽस्ति जनकत्वेन यत्र स निश्रित इति व्युत्पत्तेनिश्रापदेन च लि- झोपदेशयोयोरपि संग्रहान्न दोषः । अतस्मिंस्तद्ग्रहो निश्रित इतरोऽनिश्रित इत्यपरे। यद्भाष्यसुधांभोनिधिः 'निस्सिए विसेसो वा परधम्मेहिं विमिस्सं णिस्सिअमविणिस्सिभ इयरं ।' निश्रिते विशेषो या वक्तव्यः। परधर्मेरवादिवस्तुधमैं निश्रितं युक्तं गवादि- वस्तु गृह्णतो निश्रितं भवति । गव्यवादिधीनिश्रितमित्यर्थः । इतरगवि गोज्ञानमनिश्रितमित्यर्थः । निश्चिनमवगृहातीति निश्चित सकलसंशयादिदोपरहितम्, यथा तमेव योपिदादिस्पर्शमवगृहज्ज्ञानं योपित एव पुष्पाणामेव चन्दनवार्य रूपर्श इति निश्चयब्या- पारे प्रवर्तते । अनिश्चितमवगृहाति । यदा तमेव स्पर्श संशयापन्नः परिच्छिनत्ति, अत्र धवैशे निश्चय एय, योपिदादिसम्बन्धां- ·R दमाकारताका स्पर्शीयो बवग्रह इति, नाथाकारताः क्रमवत्य एव, तत्तत्क्षणावच्छेदेनेव ज्ञाने इदमाकारनोत्पत्तेः, आनु- पूर्ये फत्वाश्च पदवाक्यादाविव तदवग्रहेऽप्येकत्वं भावनीयम् । बहित्यस्य प्रतिपक्षं कथयति अल्पमवगृण्हाति यदा तेषा- मेवं योपिदादिस्पर्शानां ये कंचिदेकं स्पर्शमवगृण्हात्यन्यान् सतोऽपि क्षयोपशमापकर्पान गृहाति तदा अल्पमेकमेव गृहा- तीत्युच्यते । वहुग्रहेऽपि बडुत्वव्याप्यसंख्याऽग्रहात्मत्ये तत्तजात्यग्रहाद्वाऽबहुत्वमित्यन्ये । बहुविधमवगृहाति । वढयो विधा यस्य स यथा तं, यदा योपिदादिस्पर्शमेकैकं शीतम्निग्धमृदुकठिनादिरूपं गृहाति, तदा बहुविधगुणोपेनग्रहणाद्बहुवि- धानग्रह इत्यर्थः । गुणा जात्यादिरूपाः । यदा तु योपिदादिस्पर्शमेकैकगुणसमन्वितं शीतोऽयमिति वा स्निग्योऽयमिति वा मृदुरय- मिति वेत्यवच्छिन्नत्ति तदा एकविधमवगृहातीत्युच्यते । कोलाहलपत्यक्षं प्रत्येकं तत्तजात्युपरागेण वहूनां ग्रहणं वह्नवग्रह इति पक्षेऽब- हुमध्ये, अन्यथात्वेकविधमध्येऽन्तर्भावनीयम्, अगृहीतकत्वादिनानाशब्दसमुदायस्यैव कोलाहलपदार्थत्वाव कोलाहले दोषविशेषेण पनिवन्धान कत्वादिप्रत्यक्षमिति तु मन्दम्, बहुबहुविधक्षयापशमवतस्तदापि तत्प्रत्यक्षात् । न च कोलाहले कत्वादिग्रहवारणाय तत्त- दोषाभावानां तत्तत्पुरुषीयकत्वादिप्रत्यक्षहेतुत्वमिति नैयायिकादिकल्पितं ज्यायः, अनन्तदोषाभावानां हेतुत्वमपेक्ष्यानुगतक्षयोपशमहे- तुनाया एव युक्तत्वात् । तस्य हि कार्यतावच्छेदकं नानाविषयस्थलीयनानाधर्ममकारकपत्यक्षत्वमिनि कार्यतावच्छेदकेऽपि लाघवमेवमा- श्रितं भवति, प्रतिनियन द्विवादिधर्ममकारकबहुविधप्रत्यक्षानुरोधेन च बहुविधत्वादिव्याप्यधर्मावच्छिन्नक्षयोपशमविशेषस्य हेतुत्वमात्र- श्यकम, दोषाभावे जातिरूपविशेषासम्भवात् , तथा च यदिशेष इति न्यायेन सामान्यतोऽपि क्षयोपशमस्यैव हेतुत्वं युक्तमिति विभा- वनीयं प्रामाणिकैः । तमेव भूयो योपिदादिस्पर्शमाशु स्वेनात्मना यदावच्छिनत्ति तदा क्षिप्रमवगृहातीति भण्यते । यदा तु तं घ- FERE , ·सूत्रम्-बहुबहुविधक्षिप्रानिश्रितसंदिग्धध्रुवाणां सेतराणाम् ॥ १॥ १६ ॥ (भा०) अवग्रहायश्चत्वारो मनिज्ञान विभागा एषां बह्वादीनामर्थानां सेतराणां भवन्त्येकशः । सेतराणामि ति सप्रतिपक्षाणामित्यर्थः । बह्ववगृह्णाति अल्पमवगृह्णाति । बहुविधमवगृह्णाति एकविधमवगृह्णति । क्षिप्रमवगृह्णाति चिरेणावगृह्णाति । अनिश्रितमवगृह्णाति निश्रितमवगृह्णाति । अनुक्तमवगृह्णाति उक्तमवगृह्णाति । ध्रुवमवगृह्णाति अधु- वर्मवगृह्णाति । इत्येवभीहादीनामपि विद्यात ॥ (व्या०) भाप्ये अवग्रहादयश्चत्वारो मतिज्ञानस्य प्रकृतस्य विभागा भेदाः, एषां वहादीनामर्थानां सेतराणामवाहदि पति- पक्षयुक्तानाम, एकशः प्रत्येकं, ग्राहका भवन्तीत्यर्थः । उक्तमेवार्थ प्रपञ्चयनि । यह्ववगृहातीत्यादिना. नन्ववग्रहादयः प्रथमान्ताः श्रुताः पूर्वसूत्रे बहादयश्चेह पष्टयन्ता इति तत्रैवमर्थः कथनीयो भवति-बहोरर्थस्थावग्रहोऽल्पस्यार्थस्यावग्रह इत्यादि, उच्यते, बहोरवय- हो वहं गृहातीत्यनयोरभेदानाय दोषः । बहोरवग्रह इत्यस्य बहुविषयकोऽवग्रह इत्यर्थः । बहुमवगृहातीत्यत्र च बहुनिरूपिता- वग्रहीयवियतावाननि । तत्र स्पर्शनावग्रहस्तायदेवं वहुमवगृण्हाति, शय्यायामुपविष्टः पुमांस्तत्स्थयोपितपुष्पचन्दनवस्त्रादिस्पर्श बहुस- न्तमेकं भेदेनावबुध्यतेऽयं योपित्स्पर्शोऽयं तल्लमपुष्पस्पर्शोऽयं च तद्गात्रानुलग्नचन्दनस्पर्शोऽयं चैतत्परिहितवस्त्रस्पर्शोऽयमेतदाबद्धर- सनास्पर्श इति । नन्ववग्रह एकसामयिकः शास्त्रे निरूपितो न चैकस्मिन् समये एकैकावग्रह एवं विधो युक्तोऽल्पकालत्वादिति चेत् । सत्यमेवमेवैतत् । नैश्वयिकोऽवग्रह एकसामयिक एव, व्यावहारिकं चावग्रहमङ्गीकृत्येदमुच्यते यदुत तत्तत्स्पर्शाकारतानिरूपिते- . .

·ततः तु मत्यवस्थानस्य लब्धिरूपस्येति । नन्वविच्युतिः प्रध्वंसानवच्छिन्ना सत्ता घटादेवि ज्ञानस्य न भेदान्तरम, भेदान्तरं चेद्रौद्धमतभ- वेशः, सोऽपि भेदाग्रहसादृश्यादिरूपेण न भेदबुद्धिमाधातुमलम्, एतेनोपयोगसातत्यलक्षणाऽविच्युतिनिरस्ता, घटादिक्षणसातत्यतुल्य- योगक्षेमत्वात् , या तु तस्मिन् घटाधुपयोगे उपरते सति सङ्ख्येयमसङ्ख्येयवा कालं वासनाभ्युपगम्यते, इदं तदेवेति लक्षणा स्मृतिश्च, सा मत्यंशरूपा धारणा न भवति, मत्युपयोगस्य मागेव विरतत्वात् , कालान्तरेण जायमाने चोपयोगेऽन्वयमुखस्यापायस्यैव प्रवृत्तेरिति नास्ति धारणाख्यो भेदः कश्चिदिति चेत् । अत्रोच्यते,-न हि घटादिवदुत्पन्नस्य ज्ञानस्य यावत्कालमेकरूपेणैवावस्थानम्, किन्तु प्रदी- पस्यापरापरकलिकापर्यायैरिवापरापरविषयोल्लेखपर्यायैरेव, ततश्च यस्मिन् समये स्थाणुरेवायमिति निश्चयरूपोऽपायः प्रवृत्त', समयादूर्ध्वमपि स्थाणुरेवायं स्थाणुरेवायमित्यविच्युत्या याऽन्तर्मुहूर्त क्यचिदपायमवृत्तिः सा प्रथमत्तापायादभ्यधिका स्वीकर्तव्या। एतेन धारावाहिकं व्याख्यातम् । दीर्घकालमविच्युतस्यैव तदर्थत्वात् । कि च स्पष्टस्पष्टतरस्पष्टतमभिन्नवासनाजनकवस्तुविषयत्वेनाप्य- पायकलिकारूपाऽविच्युतेभिन्नत्वमादतव्यम् । वासनापि स्मृतिविज्ञानावरणकर्यक्षयोपशमरूपा वद्विज्ञानजननशक्तिरूपा वा कार्यान्य- थानुपपत्यैव कल्पनीया । स्मृतिरपि इदं वस्तु तदेव यत्मागुपलब्धं मयेत्याकारा पूर्वप्रवृत्तापायान्निविवादमधिकैव, पूर्वप्रचापायकाले तस्या अभावात् , साम्पतिकापायस्य च वस्तुनिश्चयमात्रफलत्वात्पूर्वापरदर्शनानुसन्धानायोगात् , तस्माद्धारणात्रयमप्येतद्धारणात्वेना- नुगतमवग्रहद्वयमिवावग्रहत्वेनावश्यकमभ्युपगन्तव्यमिति न मतिज्ञानस्य भेदचतुष्वव्याकोप इति ध्येयम् । अवग्रहादीनां सूत्रे कर्तृसा- K, धनानां श्रुतत्वात्तत्कर्माभिधानद्वारा भेदानाह- , स ·योर्विचारणया योऽध्यवसायः स्पर्शधीः सत्या नास्पर्शधार्पणालस्पर्शधीः सत्या नाहिस्पर्शधीरित्येवं सम्यगसम्यगिति स्वसंविदितो योऽध्यवसायः सोऽपनुदति वत्रासन्निहितं धर्ममित्यपनोदः १ मृणालस्यैवायं स्पर्शोऽत्यन्तशीतादिगुणसमन्वितत्वादिष्येवमाकारोऽपाय उच्यते । ईहा प्रकारीभूतहेतूपपत्तिभानमात्रं, परेपां लिङ्गोपहितलैझिकभानवत् समाधेयम् । पर्यायानाह-अपायोऽपगम इत्यादि । अपैतीत्यपायः निश्चिनोतीत्यर्थः । अपगच्छदीत्यपगमः । अपनुदतीत्यपनोदः । अपविध्यतीत्यपव्याधः । कर्बर्थमुपसर्जनीकृत्य भावार्थं प्रधानीकृत्याह-अपेतमित्यादि । अत्र केचिदपायनमपनयनमपाय इति व्युत्पत्त्यर्थाभ्रान्ता असद्भूतार्थविशेपापनयनमेवा- पायं त्रुवते, अवधारणं धारणेनि व्युत्पत्त्यर्थभ्रान्ताश्च सद्भूतविशेपावधारणां धारणामिति, तदपुक्तप । प्रकृतकोटिव्याप्यधर्म- वत्ताज्ञानात्तदितरकोटिव्याप्यधर्माभावज्ञानादुभयज्ञानाच्च भवतोऽपायस्यैकत्वाविशेषात् , अन्यथा स्मृतेः पञ्चमभेदस्याधिकस्योभयज्ञानग- नितस्यापायधारणासंकीर्णभेदस्य च प्रसङ्गात् । धारणामाह-धारणेत्यादि । धारणेति लक्ष्य, प्रत्तिपत्तियथास्वमित्यनेनायं भेदं द- शयति । एतत्काले निश्चितस्यार्थस्यार्थान्तरानुपयोगं यावद्दर्शनादप्रच्युतिः प्रतिपत्तिर्यथास्वमित्युच्यते । प्रतिपत्तिरप्रन्युतियथास्वं यथाविपयम् ।मत्यवस्थानमित्यनेन द्वितीयां लब्धिरूपां धारणां कथयति । यदाऽपाय स्पर्शादेविपयस्य कृत्वाऽन्यत्रोपयुक्तो भवति तदाप्यसौ लब्धिरूपा धारणा समस्त्येवेति । अवधारणं चेत्यनेन तृतीयं भेदं कथयति । यदा कालान्तरै तमेव मागनुभूतं विपयमालम्ब्य ज्ञानमुदेति तदा तद्वधारणमिनि । पर्यायानाह-धारणा प्रतिपत्तिरित्यादि । धारणा पनिपत्तिर्नाम परिच्छिन्नेऽर्थे यावदन्यत्रोपयोग न याति तावदनाशः। अवधारणं कालान्तरानुस्मरणं गृहीतम् । अवस्थानमित्यनेनान्यत्र पदार्थे उपयुक्तस्य लब्धिरूपा धारणा, निश्चय इति प्रतिपत्तिरित्यस्य पर्यायः । अवगम इत्ययं कालान्तरानुस्मरणरूपावधारणस्य, अववोध इत्ययं ·, रूपायास्तस्या हेतुत्वे दोपाभावात् । अस्याः स्थाणुत्वव्याप्यवनकोटरादिमत्वज्ञानपुरुषत्वव्याप्यकरचरणाधभावज्ञानभाविज्ञानमा- माण्याप्रामाण्यरूपसम्भवासम्भवादिज्ञानपर्यायैः समन्वयो दीर्घोपयोगत्वे सम्भवी, परेपां तु तावतां पर्यायाणामेकदानवस्था- नाव क्रमभाविनां च मेलकाभावात् सर्वमेव दुर्घटम् । अथालोकादिमाधारण्येन भ्रमादिविरोधित्वेनैव विशेपदर्शनस्य हेतुत्वादीहाया न सर्वत्र निश्चये उपयोग इति चेत् , न, भालोकादिनाऽर्थस्यैव योग्यतापादनम, निश्चयस्त्ववग्रहादिक्रमेणैवेत्यभ्युपगमात् । अनुभवसिद्ध चैतत् सामान्यज्ञाने सति विशेपो जिज्ञास्यते ततश्च निधीयत इति । अथावग्रहे सति धर्मिज्ञानकोटिद्वयोपस्थितिसामय्या संशयेनैव भवितव्यमितीहाया अनवकाश एवेति चेत , न, तथापि तदनन्तरमेफकोटिसहचरितभूयोधर्यानुगमनन्यापारस्येहासाध्यत्वात् , संशया- दुत्तीर्णत्वेन निश्चयाभिमुखत्वेन च तस्या विलक्षणत्वात् , अरतु तर्हि उत्कटकोटिक एव संशय ईहा, ज्ञानान्तराकल्पनलाघवादिति चेत् , सत्यम, तथापि तुल्यकोटिवयं संशयमुपमृद्य एकमोटिसहचरितभूयोधर्मावगाइनेन तदुत्कटत्वमनुभवन्त्यास्तस्याः प्रायोऽनेन स्या- णुना भवितव्यमित्याकाराया दीर्घविचारात्मिकायाः सशयादिन्नत्वात, एककोटिसहचरितभूयोधर्मज्ञानेन मागेवोत्कटकोटिक: संशयो भवन्नीहाव्यपदेशमश्नुन इनि स्वगृहगोष्ठीमात्रम्, तावद्विचारस्य ज्ञानान्तर निबन्धनत्वात् , विशेपदर्शनसा- मग्रीत्वेनोत्तरकाल इव सशयनिवर्तकत्वाच्च । न चेदेवं तदाऽनुत्कटकोटिफसंशयेन निश्चयोऽप्यपोधेत । वदन्ति थापातनिश्च- यमीदृशमेव वेदान्त्यभासा इति न किञ्चिदेतत् । एवं ग्वचित्तगतामीहां निरूप्य पर्यायशब्दैरर्थतो नानात्वमप्रतिपद्यमानेर- सम्मोहार्थ तामेव व्याचष्टे । ईहा ऊह इत्यादि । अपायं निरूपयति । अवगृहीतेत्यादि । अनेनापि क्रममाचप्टे, अवगृहीते स्पर्शादिसामान्यविपये किमयं स्पर्शोऽस्पर्शो वा किं मृणालस्पर्श उताहिस्पर्श इति येहायां प्रत्चायां, गुणदोपयोस्तत्तितदत्तिधर्म- ·य प्यते, तदविचारितरमणीयम् । तस्य व्यन्जनावग्रहनामान्तरत्वात , ततः पूर्व व्यन्जनार्थसम्बन्धाभावेन तदसिद्धेः । तदन्ते चार्थाव- ग्रहरयैव सिद्धान्तेऽभिधानात् । न चैवमपीएसिद्धिः, व्यन्जनावग्रहकालस्यार्थपरिशून्यत्वात्सामान्य नालोचने विशेपार्थस्यावग्रहीतुम- शक्यत्वात् । तस्माद्रूपाद्यव्यावृत्तशब्दसामान्यविषय एवार्थावग्रहो न तु शब्द इत्याकारः, यदि च तादृश एवेष्यते तदा स औपचारिको द्रष्टव्यः । सर्वोत्तरोत्तरविशेषाकाहायां पूर्वपूर्वापायस्यौपचारिकायग्रहत्त्वेनाश्रयणान्नैश्चयिकावग्रहापाययोः पूर्वोचरतारतम्यवदवध्य भाव एव विश्रान्ते । तदुत्तम्-" सव्वत्थेहावाया-णिच्छयओ मोत्तमाइसापन्नं । संववहारत्थं पुण, सम्वत्थावग्गहोवाभो॥१॥ तरनमजो- गाभावे-वाओ च्चिय धारणा तदंतमि । सव्वत्थवासणा पुण, भणिया कालंतरं सइअ॥॥त्ति' एवमवग्रहमुत्तदा ईहायाः स्वरूपं व्याचि ख्यासुराह अवगृहीतेत्यादि । अवगृहीतति क्रमप्रदर्शनं अवगृहीतमेवेह्यत इति । अवग्रहगोचरीकृतो यो विषयस्यार्थस्य सामान्य- विशेपात्मकवरतुन एकदेशः सामान्यम, तस्मादनन्तरं शेपरय भेदस्य विशेपस्येति यावत् , अनुगमनं विचारणम, ईहाशब्दरयेच्छायां रूढिम नुरुध्याह-निश्चयेति । निश्चीयतेऽसाविति निश्चयः, विशिष्यते भिद्यतेऽस्मादिति विशेपः, ततः कर्मधारयः । तस्य ज्ञातुमिन्छा जिज्ञासा सेहा । किमयं मृणालीस्पर्श उनाहो सर्पस्पर्श इत्याकारेति टीकाकृतः । सा च व्यावहारिफावग्रहजन्या द्रष्टव्या। नैश्चयिकावग्रहजन्या तु किमयं स्पर्श उतास्पर्श इत्येवंरूपा विशेषावश्यकमसिद्धा समुन्नेया।जिज्ञासारूपत्वादेवास्या न संशयरूपत्वम् । इच्छारूपत्वेन च न ज्ञा- नत्वविरोधः, इच्छाया अपि भाव्यत्वप्रकारकज्ञानविशेषरूपत्वात् , भाव्यत्वमर्थे प्रकार इनि जिज्ञासात्वोक्तिविरोधो ज्ञानविषयिण्या इच्छाया एव जिज्ञासात्वादित्यपि न शनीयम्, अत्र जिज्ञासापदेन ज्ञानावच्छिन्नार्थविपयकेच्छाया एव ग्रहणात्, अत एव जिज्ञासायाः प्रत्यक्षहेतुत्वे घटायोन्मीलितं पटं न प्रकाशयेदित्यादि दूपणमपि परास्तम् । ज्ञानविपयकेच्छायाः स्वातन्त्र्येण हेतुत्वोक्तौ तद्दोपावनारेऽप्यर्थकथंता- ·, ऽवयवप्रकाशवच्च सूक्ष्मत्वानोपलभ्यते, ज्ञानं चेदव्यक्तं कथमिति तु सुप्तमत्तादिज्ञानदृष्टान्तेन समर्थनीयम, न च नदपि दुःश्रद्धानम्, जाग्रदपि हि दिवसमध्येऽतिव्रजन्त्यध्यवसायस्थानान्यसङ्ख्येयानि न सर्वाणि जानाति कि पुनः सुप्तादिरित्यस्यार्थस्य सुश्रद्धान- त्वात् , तस्मात्तन्तुसम्बन्धसमयेषु पटेष्विव सर्वेष्ववग्रहसमयेषु ज्ञानमविशेषेणान्त्यतन्तुसम्बन्धसमये महापट इव व्यजनावग्रहान्त्य- समये त्वर्थावग्रह इति प्रतिपत्तव्यम् । स चानिर्देश्यसामान्यमात्रग्राही, यस्मात्किञ्चिदिदं ज्ञातमिन्युल्लेखः, कथं तहि सूत्रे तेन शब्द इत्यवगृहीत इत्युक्तमिति चेत् , सत्य, वक्त्रा तथोक्तत्वात् , अशब्दव्यात्तशब्दग्रहे स्वपायत्वस्य दुर्वारत्वात् , स्तोकविशेषग्राहित्वस्योत्तरो- त्तरापेक्षयाऽव्यवस्थितत्वात् । न च रतोफत्वाच्छब्दोऽयमित्याफार आद्योऽर्थावग्रह इति युज्यतेऽपि, ततोऽप्याद्यस्य तत्कारणेहाजन- नार्थमाश्रयणीयत्वात् । व्यञ्जनावग्रह एव तदर्थमास्थीयताम, अव्यक्तेन तेनाव्यक्तसामान्यस्य ग्रहीतुं योग्यत्वादिति चेत्, न, अर्थों न व्यञ्जनम्, अन्यथा सङ्करमसङ्गादित्यस्योक्तमायत्वात् । कि चार्थावग्रहे शब्द इति स्तोपविशेपोल्लेखस्वीकारे एकस्मिन्समये उपयोगवाहु- ल्यं स्यात्, तथा हि-मथमं तावद्रूपादिभ्योऽव्यावृत्तमव्यक्तं शब्दसामान्यं ग्राह्यम्, ततस्तद्विशेषविषया नदपररूपादिविशेषविपया चेहा एतैरैतैश्च धः फिमयं शब्द आहोश्चिद्पादिरित्याफारा, तदनन्तरं च शब्दसामान्यविशेषाणां ग्रहणम येपां तु रूपादिविशेषाणां तत्राविद्यमानानां परिवर्जनमित्येवभूतेन क्रमेण हि तत्र निश्चयोत्पत्तिः स्यादिति । न च संशयव्यात्तिमात्रेण निश्चयत्वनिर्वाहः, तथापि भ्रमसंशयोत्तरत्व परित्यज्य लाघवात प्रत्यक्षमा विशेपदर्शनविधयेहाया हेतुत्वेन तां विना तदयोगात् । एतेन बालस्य सर्वविशेषविमु- खस्यायसमये सामान्यज्ञानम्, परिचितविपयस्य तु समय एव विशेपनिश्चय इत्यप्यपास्तम् । पटुत्ववैचित्र्येण समय एव विशेषविज्ञा- नोपगमेऽवग्रहादीनामुत्क्रमव्यनिक्रमप्रसङ्गात् । तथा च परममुनिनिर्देशोल्लहानापत्तेः । यत्त्वालोचनाज्ञानानन्तरमर्थावग्रहः केचिदि- ·HOT अवगृहीते विषयार्थैकदेशाच्छेषानुगमनं निश्चयविशेष जिज्ञासाचेष्टाईहा। ईहाजहा तर्कः परीक्षा विचारणा जिज्ञासेत्य- नान्तरम् ॥ अवगृहीते विषये सम्यगसम्यगिति गुणदोषविचारणाध्यवसायापनोदोऽपायः । अपायोऽपगमः अपनोदः अपव्याधः अपेतमपगतमपविद्धमपनुत्तमित्यनर्थान्तरम् ॥ धारणा प्रतिपत्तियथास्वं मत्यवस्थानमवधारणं च । धा. रणा प्रतिपत्तिरवधारणमवस्थानं निश्चयोऽवगमः अवबोध इत्यनर्थान्तरम् ॥ (व्या०) एकश इति एकैकस्य, स्पर्शनेन्द्रियनिमित्तं चतुर्विधं यावन्मनोनिमित्तं चतुर्विधमित्येवं वाच्यमित्यर्थः । कास्ताश्चतस्रो विधा इत्याह-अवग्रह ईहाऽपायो धारणेति । स्पर्शनावग्रहः , स्पर्शनेहा, स्पर्शनावा(पा)यः, स्पर्शनधारणेति । एवं सर्वत्र दृश्यं याव- न्मनोधारणेति । अवग्रहादीनां स्वरूपमाह-तत्राव्यक्तमित्यादिना, तत्र चतुर्ववग्रहादिपु मध्येऽव्यक्तमस्फुटम्, इन्द्रियैः स्पर्शना- दिभिः,यथास्वं यथाशब्दो वीप्सायाम, ये ये आत्मीयास्तेपामित्यर्थः । विषयाणां स्पर्शादीनाम, आलोचनावधारणमालो- चनाऽपरपर्यायं ज्ञानम्, अवग्रहः नामादिसंस्पर्शरहितं सामान्यमात्रज्ञानमवग्रह इत्यर्थः । तत्पर्यायानाह-अवग्रह इत्यादि । अय- मवग्रहो द्वेधा-व्यञ्जनाचग्रहार्थावग्रहभेदात् । तत्र व्यज्यते प्रकटी क्रियतेऽर्थोऽनेनेति व्यन्जनमुपकरणेन्द्रिय, तेन सह शब्दादिपरिणत- द्रव्यसम्बन्धः, शब्दादिपरिणतद्रव्याणि च । ततो व्यञ्जनेन व्यञ्जनस्यावग्रहो व्यञ्जनावग्रह इति मध्यमपदलोपी समासः । शब्दा- दिपरिणतद्रव्याणामर्थत्वात्कथं व्यञ्जनत्वमिति तु नाशकनीयम, चरमसमयप्रविष्टानामेवार्थत्वात् , मल्लकातिवोधकदृष्टान्ताभ्यां सूत्रे तथैव प्रतीतेः । अथ व्यञ्जनावग्रहो न ज्ञानं बधिरादीनामिव तत्काले स्वसवेदनेनापतिसंधानादिति चेत् , न, दोपाभावे ज्ञानसामग्रयां सत्यामितरासामग्र्ये व्यञ्जनावग्रहाख्यज्ञानोत्पत्तेरवर्जनीयत्वात् , अन्ते ज्ञानदर्शनात्पूर्वमपि तदनुमीयत इत्यस्याप्ययमेवार्थः । एकतेजो- G , ·सूत्रम्-तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥ १ ॥ १४ ॥ (भा)-तदेतत्मविज्ञानं दिविधं भवति । इन्द्रियनिमित्तमनिन्द्रियनिमित्तं च । तन्द्रियनिमित्तं स्पर्शनादीनां पञ्चानां स्पर्शादिषु पञ्चस्वेव स्वविषयेषु । अनिन्द्रियनिमित्तं मनोवृत्तिरोघज्ञानं च । (ध्या०)-इन्द्रियनिमित्तं स्पर्शनादिभेदेन पञ्चविधम् । तदाह-तत्रेन्द्रियनिमित्तमित्यादि । अनिन्द्रियनिमित्तं द्विविधम् । मनोवृत्तिमनोजन्यम्, ओघ इन्द्रियानिन्द्रियव्यापारानाहितातिशयक्षयोपशमश्च । यथा वल्ल्यादीनां नीनाधभिसर्पणेष्टसाधनताज्ञानम् । अत्रैकेन्द्रियादीनामसंज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्यन्तानाममनस्कानामिन्द्रियनिमित्तमेव मतिज्ञानम् । समनस्कानां चक्षुरादिव्यापाराभावे स्मृतिज्ञानम- निन्द्रियनिमित्तम, जानदवस्थायां स्पर्शनादिना मनसा चोपयुक्तस्येन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् । ओघज्ञानं चैकेन्द्रियादीनामिति विभाग वदन्ति तात्रिकाः । तत्रेन्द्रियजन्यतावच्छेदकमैन्द्रियकत्वं मनोजन्यतावच्छेदकं दीर्घकालिकत्वम्, उभयजन्यता त्वर्थसमाजात , दीर्घका- लिकत्वस्यावध्यादिव्यात्तस्यैन्द्रियकत्वव्याप्यत्वाच्च न सङ्करः, ओधजन्यतावच्छेदकं चाव्यक्तज्ञानत्वम, अव्यक्तत्वं चोक्तत्रयान्यत्वं जातिविशेषो वा, येनौघसंज्ञायाः सर्वमाणिसाधारण्यं स्यादिति विवेकः ॥ १४ ॥ लक्षणविधानाभ्यामुक्तस्य मविज्ञानस्य भेदानाह- सूत्रम्-अवग्रहहापायधारणाः॥१॥ १५ ॥ (भा०)-तदेतन्मतिज्ञानमुभयनिमित्तमप्येकशश्चतुर्विधं भवति । तद्यथा । अवग्रह ईहाऽपायो धारणा चेति । तत्रा- व्यक्तं यथास्वमिन्द्रियविषयाणामालोचनावधारणमवग्रहः। अवग्रहो ग्रहणमालोचनमवधारणमित्यनान्तरम् ।। - ·न्तर्भवन्तीति तात्पर्य न कोऽपि दोष इति रमतव्यम् । विधानतो लक्षणतश्चेति प्रभेदास्तस्य पुरस्तादृश्यन्त इत्यनेनास्योक्तत्व द्रप्टव्यम् । भियतेऽनेनेति भेदः, प्रकृष्टो भेदः प्रभेदः । प्रभेदश्च प्रभेदाश्च प्रभेदा इत्येकशेपाश्रयणात् । अत एवात्र विधानस्य मागुक्त- त्वेऽप्यार्थक्रमस्य बलवत्वात प्रथमं लक्षणमाह- सूत्रम-मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् ॥ १॥ १३ ॥ (भा०) मतिज्ञानं स्मृतिज्ञानं संज्ञाज्ञानं चिन्ताज्ञानं आभिनिवोधिकज्ञानमित्यनर्थान्तरम् ।। (व्याख्या) तथा च मत्याधन्यतरज्ञानं मतिज्ञानमित्यत्र लक्षणे तात्पर्यम् । अनर्थान्तरमिति यावद्विशेषाणामेव सामान्यरूपत्वा- दित्यर्थः । मतिज्ञानमित्यादि भाष्यम, प्रत्येकं ज्ञानशब्दो विशेषाणां पृथगलक्षणीयत्वद्योतनार्थः । मतिज्ञानं नाम यदिन्द्रियानि- न्द्रियनिमित्तं वर्तमानकालविषयपरिच्छेदि । स्मृतिज्ञानमतीतकालावच्छिन्नार्थपरिच्छेदि । न च प्रमुष्टतत्ताकस्मरणेऽतिव्याप्तिः, नस्यापि वस्तुन ईदृशत्वात् , न च प्रत्यभिज्ञानेऽतिव्याप्तिः, अनुभवाजन्यत्वेन विशेषणात् , मत्यभिज्ञानं चानुभवस्मृनिहेतु निर्यगूर्वता- सामान्यविपयं प्रसिद्धम् , अनुभवाजन्यत्वमपि साक्षाद्विवक्षगीयम् , अन्यथा स्मृतिमात्रस्य संस्कारद्वाराऽनुभवहेतुकत्वादसम्भवापत्तेः । संज्ञाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं पूर्वापरसंकलनात्मकम् । अत एव संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोऽप्यननैव गृह्यते इति संज्ञाशब्दोऽन्धर्थः । चिन्ताज्ञान- मागामिनो वस्तुन एवं निष्पत्तिर्भनत्यन्यथा मेन्याकारम् । आभिनियोधिकाभिमुखो निश्चिनो यो विषयस्त परिच्छेदोऽशेऽप्य- योग्यस्पर्शरहितो योग्यसाक्षात्कार इति यावत् ॥ १३ ॥ लक्षणमुक्त्वा विधानमाह- , ·" धानकारण्यस्य स्वतन्त्रस्य कर्तुरनेककारफशक्तियुक्तस्य साधकतमत्वविवक्षावशादवच्छेदिका शक्तिरर्थस्य करणव्यपदेशमश्नुत इति टीका- कृतः । एवं सनि लब्धीन्द्रियं प्रमाणं स्यात् , तच्चायुक्तं, शक्तिरूपरय तस्य कार्यार्थापत्येकगम्यत्वेन 'स्वपरव्यवसायि ज्ञान प्रमाण- म्' इत्यस्य भङ्गापत्तेः, द्रव्यार्थप्रत्यक्षतायाश्चातिप्रसअकत्वात् , तस्मादुपयोगेन्द्रियमेव प्रदीप इस मकाशस्य स्वाभिन्नप्रमायाः करणमेष्टव्य- मिति देवमूरिप्रभृतयः । प्रमाणशब्दः सम्यग्ज्ञाने रूढ एव, फलं तु यथासंभवं दोपनिवृत्तिः केवलं तु स्वयं फलमेवेति तु युक्तम् । यदाह श्रीसिद्धसेन:-" दोषपक्तिमतिज्ञाना-न किंचिदपि केवलात् । तमःप्रचयनिःशेप-विशुद्धिफलमेव तत् ॥१॥” इति । प्रमाणदयेऽभ्युपगते प्रमाणानीति बहुवचनमयुक्तमिति चेत्, न, व्यक्तिपक्षसमाश्रयणान्मत्यादिकानां प- श्चानां व्यक्तीनां बहुत्वेन बहुवचनस्य समीचीनत्वात् । ननु प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानीति सांख्याः । प्रत्यक्षानु- मानोपमानागमाः प्रमाणानीति नैयायिकाः । अर्थापत्या सहैतानि पञ्च प्रमाणानीति प्राभाकराः । अभावेन सहैतानि पडिति भाटा वेदान्तिनश्च । संभवैतिह्ययुक्तानि तान्यष्टेनि पौराणिकाः, तत्कथं निर्णीत द्वे एव प्रमाणे प्रत्यक्षपरोक्षे इत्याशङ्कते । अनाहेत्यादि । समाधत्ते अनोच्यत इति, सर्वाण्येतान्यनुमानादीनि, इन्द्रियार्थयोर्यः सन्निकर्पः सम्बन्धस्तनिमित्तत्वान्मतिश्रुत- योरन्तर्भूनानि । तथाहि-अनुमानं नावचक्षुरादीन्द्रियधूमाद्यर्थसनिकर्पजम्, अन्यथा तस्यासंभवात् । स च सन्निकर्पः संयोगो निरन्त- रोत्पाद आभिमुख्य घेत्यन्यदेतत् । उपमानमपि चक्षुरादीन्द्रियगवाधर्थसन्निकर्षजम, आगमोऽपि श्रोत्रेन्द्रियशब्दसन्निकर्पजः, शब्दार्था- पत्तिरप्येवमेव, अर्थार्थापत्तिस्तु चक्षुरादेरिन्द्रियस्य नीलादे रूपस्य च सन्निकर्प एवोपजायते, संभवोऽपि प्रस्थमर्थ वा श्रुत्वा वा मा- दुरस्ति, सोऽपि चक्षुःश्रोत्रयोः प्रस्थार्थप्रस्थशब्दयोः सन्निकदेवोपजायते, अभावोऽप्यनुपलब्यिलिङ्गकमनुमानमेव, ऐतिां च ·॥ सुत्रम्-प्रत्यक्षमन्यत् ॥ १ ॥ १२ ॥ (भा०) मतिश्रुताभ्यां यदन्यत् त्रिविधं ज्ञानं तत्प्रत्यक्ष प्रमाणं भवति । कुतः ?। अतीन्द्रियत्वात् । प्रमीयन्तेऽ- स्तैिरिति प्रमाणानि ॥ अत्राह । इह अवधारित वे एव प्रमाणे प्रत्यक्षपरोक्षे इति, अनुमानोपमानागमार्थापत्ति- सम्भवाभावानपि प्रमाणानीति केचिन्मन्यन्ते, तत्कथमेतदिति ?।अत्रोच्यते। सर्वाग्येतानि.मतिश्रुतयोरन्तर्भूता- नीन्द्रियार्थसन्निकर्षनिमित्तत्वात् । किं चान्यत् । अप्रमाणान्येव वा कुत्तः ?। मिथ्यादर्शनपरिग्रहाविपरीतोपदेशा- च । मिथ्यादृष्टेहि मतिश्रुतावधयो नियतमज्ञानमेवेति वक्ष्यते। नयवादान्तरेण तु. यथा मतिश्रुतविकल्पजानि भवन्ति तथा परस्तावक्ष्यामः ॥ अन्नाह । उक्तं भवता मत्यादीनि ज्ञानानि उद्दिश्य तानि विधानतो लक्षणतव परस्ताविस्तरेण वक्ष्याम इति । तदुच्यतामिति । अनोच्यते ॥ (व्याख्या) प्रत्यक्षमन्यदिति । अवविदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे । मतिश्रुताभ्यां यदन्यत त्रिविधं ज्ञानम् अवधिमनःपर्या- यभेदात् तत् प्रत्यक्ष प्रमाणं भवति, अवधारणपरत्वादाक्यस्यैकान्तेन प्रत्यक्षमित्यर्थः । आये परोक्षमित्यत एवार्थादवशिष्टस्य प्रत्यक्षत्वलाभे नियमार्थ योगविभागार्थ चायं प्रयत्नः । अन्यस्य प्रत्यक्षत्वं फुत इत्याशकथाह-अतीन्द्रियत्वात् । योगिसाक्षा- स्कारानुरोधेनात्माभिमुखत्वलक्षणमतीन्द्रियत्वमेव प्रत्यक्षलक्षणमभ्यर्हितमिति भावः । तत्प्रमाणे इति द्वित्वसंख्यां विभागेनोपदर्य प्रमाणशब्दार्थ कथयति । प्रमीयन्ते इति, प्रमीयन्ते यथावनिश्चीयन्नेऽर्थी जीवादयो यस्तानि प्रमाणानीतिकरणे ल्युट् , आहितप्र- ·. यके च ज्ञाने स्वप्रयोज्यध्यापारसम्बन्धेनेन्द्रियस्य हेतुत्वे हेतुज्ञानादिनोपक्षयायोगात्, न हि दण्डो घटे चक्रभ्रम्यादिनोपक्षीणो भवति । अनुमिनोमि न साक्षात्कारोमीति मत्ययस्तु विषयताविशेषाधीनो न विन्द्रियाजन्यत्वाधीनः, पर्वतांशेऽपि तत्प्रसङ्गात् । गुणविशेष- जन्यतावच्छेदकप्रत्यक्षत्वाभावादप्यम्य परोक्षत्वमर्थसिद्धम् । त्वया हि योगजधर्मपत्यासत्तेनिखिलजात्यंशे निरवच्छिन्नमकारताकमत्य क्षत्वं जन्यतावच्छेदकं वाच्यम्, मया तु प्रत्यक्षत्वमात्रमिति दीयतां लाघवे दृष्टिः । एतेनेन्द्रियजन्यज्ञानत्वं परोक्षत्वाभावण्याप्यमिति विरुद्धोऽयं हेतुरित्यप्यपास्तम् । कालिकादिनेन्द्रियजन्यत्वस्य त्वयापि परोक्षेऽभ्युपगमेन विरोधासिद्धेः, स्वजन्यविलक्षणव्यापारसग्व- न्धेनेन्द्रियजन्यत्वग्रहे च तद्गन्धस्याप्यभावात् , न च घलवत्तर्कोपहितं हेतोः साध्यान्यथानुपपत्तिग्रहं निर्यलो विरोधो बाधितम- प्युत्सहत इति न किश्चिदेतत् । यदि चेन्द्रियज्ञानस्य लोके प्रत्यक्षत्वेन मसिद्धत्वात्तदपाकरणे लोकविरोधः, इदं रूपमिति प्रतीताचिद- न्तोल्लेखोऽपि प्रत्यक्षाधीन एव, न ह्यनुमितोऽग्निरय मिति प्रकाशते, इदंतायाः प्रत्यक्षशानावच्छिन्नत्वस्वरूपायाः स्वीकारेऽनुमितेऽपि तत्मसङ्गात, ज्ञानांशे स्वप्रत्यक्षत्वस्य सार्वत्रिकत्वादितीदं रूपमित्यादौ विषयांशे प्रत्यक्षत्वानुपगमे स्वप्रतीतिविरोधोऽपीत्युद्भाव्यते, तदाऽयं मतिश्रुतयोः परोक्षत्वविधिनैश्चयिको, व्यवहारतस्तु प्रत्यक्षत्वमिष्यत एवेति न विरोधः । यतोऽभिहितं नन्द्यां-'तं समाराओ दुविहं पण्णत-इंदियपञ्चक्खं च नोइंदियपच्चक्खं च' । इन्द्रियप्रत्यक्षमित्यनेन व्यवहारमत्यक्षता भणिता भवति । भाष्यकारस्यापि योगविभागादिन्द्रियजन्यज्ञानस्य सिद्धा प्रत्यक्षता, स चैवं योगो विभजनीयः, आधे परोक्षं निश्चयतः, प्रत्यक्षं चाधे व्यवहारत इति ।। १२ ।। परोक्ष दर्शपिन्वा प्रत्यक्ष दर्शयनि- - ·कर्तव्य इत्यभिप्रायवानाह अपायसन्यतया मतिज्ञान,धर्मित्वेनोपात्तं यन्मनिज्ञानं तदपायो निश्चयः, सद्व्याणि च शुद्धदलिकानि तत्तया तद्भावेन, सद्व्यानुगतोऽपायो धर्मित्वेनोपात्त इत्यर्थः । मिथ्यादृष्टयपायव्यवच्छेदाय सद्व्यानुगत इति विशेपणम, विशेष्यबले- नावग्रहेहयोरनिश्चितयोर्व्यवच्छेदः।क्षीणदर्शनसप्तकस्य तु केवल एवापायांशोऽर्थतो ग्रायः । यथाऽपायश्चापायचापायौ सव्यं च सद्व्यं च सद्ध्ये। अपायौ च सद्ध्ये चापायसद्व्याणि पां भावस्तयेत्येकशेपादुभयसंग्रहः। अक्षीणदर्शनसप्तकावस्थायामपायमद्रव्ययोः क्षीणदर्शनसप्तकावस्थायां चापायरूपस्य सव्यस्य तत्परिणतशुभात्मरूपस्य समन्वयात् । एवं श्रुतज्ञानस्याप्यपायांशः प्रमाणवितव्य इति टीकाकृतः। स च पदार्थमहावाक्यार्थानुसन्धानोत्तरभावी महावाक्यार्थपरामर्श ऐदंपर्यार्थपरामर्शो वेति वयमनुपश्यामः,मपश्चितमेतद् ज्ञा- नचिन्दौ व्यभिचारोद्धारकहेतुपर्यवसानार्थमाह-तदित्यादि ।तन्मतिज्ञान,इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि,अनिन्द्रियं मन ओवज्ञानं च,तानि निमित्त यस्य तत्तथा। न हीन्द्रियाण्यनिन्द्रियं च विरहय्य तस्य ज्ञानस्य संभवोऽस्ति । तथा च निमित्तापेक्षयादित्यत्र निमित्तमिन्द्रियरूपं विवक्षितं मयेतीन्द्रियनिमित्तत्वादिति हेतूंकरणे न कोऽपि दोप इति भावः। श्रुतज्ञानस्यापीन्द्रियनिमित्नत्वात्परोक्षत्वं सिद्धयत्येव । तथापि निनित्तभू- यस्त्वेनाभ्युच्चयमाह-तत्पूर्वकत्वादिति, तन्मतिज्ञानं पूर्व पूरकं पालकं यस्य तस्य भावस्तत्त्व तस्मात् , भवति हि मतिज्ञानं श्रुतज्ञानस्य पूरक पाल च, मत्युत्कर्पण श्रुतोत्कर्षात यावन्मनिस्तावच्छुतावस्थितेच, परोपदेशस्तीर्थफरादिवचन, तज्जत्वाच शुनज्ञानं परोक्षम् । अब परार्थानुमानादिष्टान्तो वाच्यः । ननु मतिज्ञानं परोक्षम, इन्द्रियापेक्षत्वाद् धूमादग्निज्ञानवदित्यत्र हेतु विकलो प्रधान्तोऽनुमिते- रिन्द्रियापेक्षत्वासिद्धे, मसिद्धानुमाने चक्षुराधन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य हेतुज्ञान एवोपक्षीणत्वात् , जन्यसाक्षात्कारत्वस्यैवेन्द्रियजन्य- तापच्छेदकत्वादिति घेत , न, इन्द्रियान्यतावच्छेदककोटी नानाविधजन्यत्वनियेशापेक्षयन्द्रियकस्वस्यैव निषेशयितुमुचितत्त्वात् , ऐन्द्रि- . , , ·. विशेषादित्यादयो नयसुधोमयः परिशीलनीया निष्णातैः ॥१०॥ अयमिदानी विवेको नावधृतः पञ्चविधस्य मध्ये कि परोक्षं किं वा प्रत्यक्षमिति तद्विवेकावधारणायाह- सूत्रम्--आये परोक्षम् ॥ १ ॥ ११ ॥ (भा०) आदौ भवमाद्यम् । आये सूत्रक्रमप्रामाण्यात प्रथम द्वितीये शास्ति । तदेवमाये मतिज्ञानश्रुतज्ञाने परोक्षं प्रमाणं भवतः । कुतः । निमित्तापेक्षत्वात् । अपायसद्रव्यतया मतिज्ञानम् । तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति वक्ष्य- ते ॥ तत्पूर्वकत्वात्परोपदेशजत्वाच्च श्रुतज्ञानम् ।। (व्याख्या) विभज्यमानोच्चारणक्षणध्वंसानधिकरणक्षणवृत्त्युच्चारणविपयो मुख्यमा, गौणं च तदव्यवहितोत्तरक्षणकृत्युपचा- रस्तत आद्यं चाचं चेत्येकशेपाद् द्विवचनम् । इत्थं च आदौ भवमाद्यं दिगादित्वात् यदिति व्युत्पनिरपि विवक्षावशानासंभविता, उक्तविवक्षया द्वयोरपि तदर्थान्वयात् , तदाह-आधे सत्रक्रमप्रामाण्यात् प्रथमद्वितीये शास्ति, सूत्रक्रमो मतिश्रुतेत्यादिसूत्रस्योच्चा- रणानुपूर्वी तत्मामाण्य तदवाधितत्वं तस्मात्तदाश्रित्य तद्विवक्षयेत्यर्थः, प्रथमद्वितीये आमिनियोधिकश्रुते शास्त्युपदिशति ग्रन्थकारः सूत्रकारभाष्यकारपर्यायभेदादित्थमुक्तिः । मतिश्रुतयोः परोक्षत्वे हेतुं शकते । कुत इति, उत्तरमाह-निमित्तापेक्षत्वादिति । मति- श्रुते परोक्षे निमित्तापेक्षत्वाद् धूमादग्निज्ञानवदिति प्रयोगः । अवधिज्ञानमनःपर्याययोरान्तरं क्षपोपशमम, केवलस्य चावरणक्षयम, त्रयाणामपि वाह्यं च विपयं निमित्तमपेक्ष्योत्पद्यमानत्वाद् व्यभिचारमाशय निमित्तापेक्षत्वादिति हेतोरिन्द्रियापेक्षत्वादित्यर्थः । ।

·65657 ज्ञानवित विपर्ययनिरिणादि, इन्द्रियाभिमुख्येन रूपादिज्ञानमित्याहु:-एतच्च विद्धशब्दनयाभिमायेण युज्यत्र इनि सम्भदाय विदः, विशुद्धश्च शब्दनयोऽभूनो द्रष्टव्यः, तस्य व्यञ्जनार्थं तदुभयविशेपकत्वादिशेपितं च त्रयमक्षशब्दस्य त्रित यरूढत्वपदर्शनादिनेति ध्येयम् । तदिदमाह आचार्यसिहसेनोऽपि-अभित्रि मादृशां भाज्य-मभ्यात्मं तु स्वयंशाम् । एकं प्रमाणमर्थक्या- देक्यं तल्लक्षगै- क्यतः ॥१॥" 'एक्यम्' अर्थक्यं, कुतः तल्लक्षणैकत्वात् । अर्यते गम्यते परिच्छिद्यतेऽक्षेणेत्यर्थ इति व्युत्पत्याऽथै क्यादित्यर्थः । यदि च 2 'संग्रहनयाभिप्रायेण प्रत्यक्षत्वं जातिरुच्यते, नदापि सा सर्वज्ञानत्तिः स्वीकर्तुमुचिता, मितिमातृप्रत्यक्षानुगेधात् , परोक्षत्वं तु विषयांशे कल्पितमोपाधिकत्वात्तुच्छमेव । यद्विपपत्वावन्छेदेन ज्ञानजन्यत्वं तद्विपयत्वावच्छेदेन परोक्षत्वमित्यस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् , अहं ज्ञानवान् मुखवत्त्वादित्यादौ मितिमात्रंशेऽपि तदापत्तेः । विशदाविशदभावेन प्रत्यक्षपरोक्षविपयविभागैकान्तोऽपि न युक्तः । परोक्ष- स्थलेऽपि ज्ञानावच्छेदकतया विषयस्य विशदत्वात् , तदाहुरन्येऽपि सर्व वस्तु ज्ञानतथाऽज्ञाततया वा साक्षिप्रत्यक्षविषय इति, सर्व प्रकारेण विशदत्तं तु न स्तम्भादावपि परभागाधवच्छेदेनातथात्वात् । ज्ञानानवच्छेदकतया विपयस्य विशदाविशदभावो विभाजक इत्यपि वार्तम्, व्यवसायानुव्यवसायोभयस्वभावस्वप्रकाशज्ञानाङ्गीकारे ज्ञानस्य विषयावच्छिन्नत्वध्रौव्याव । परिणामेन व्यवसायानु- व्यवसायोभयेकत्वेऽपि क्रमिकारभेदो नानुपपन्न इति चेत् , न अनुव्यवसितत्वेनैवापायस्य निश्चयत्वसिद्धेः, अन्यथाऽननुव्यवसितनष्ट- ज्ञानतुल्यताप्रसङ्गात् । न च निश्चितप्रामाण्यकत्वादन्यदिशदत्वं नाम, अतथाभूनयोलैंङ्गिकाल झिकयोस्तुल्यवदेवाविशदत्वव्यवहारात्, अनुमितित्वादीनां मानसत्वव्याप्यत्वनये च सुतरां प्रत्यक्षकप्रमाणसाम्राज्यम, प्रमाभेदाभावे प्रमाणभेदासिद्धे, ज्ञानाद्वैतनये वा स्वा- फारस्येव विपयाकारस्य स्वतः प्रकाशत्वात्मत्यक्षमा पगाणम्, स्वव्यवहार इव विषयव्यवहारेऽपि संविदन्तरानपेक्षत्वेन प्रत्यक्षत्वा 23265 १९९ ·AN - ऊसर रस ज्ञानुरूपत्वात् प्रतिवचनस्य । लक्षणानि चैवं वोध्यानि । इन्द्रियानिन्द्रियव्यापारजन्य ज्ञानं मतिज्ञानम्, शब्दशक्तिजन्यं ज्ञानं श्रुत- ज्ञानम्, रूपिमात्रविषयमवधिज्ञानम्, भावमनःपर्यायमात्रसाक्षात्कारि मनःपर्यायज्ञानम्, ज्ञानान्तरासह चरितं सर्वविपर्य वा केवलज्ञानम् । भाष्ये मूलविधानत इत्यस्य ज्ञानवव्याप्योपाधिभिरित्यर्थः । प्रभेदास्त्विति ज्ञानत्वव्याप्यव्याप्योपाधय इत्यर्थः ॥ ९ ॥ अथ पुरस्तात् प्रमाणनयैरधिगम इत्युक्तं, तत्र न ज्ञायते किं प्रमाणमित्यत आह- सूत्रम्-तत्प्रमाणे ॥ १॥ १० ॥ (भा०) तदेतत्पञ्चविधमपि ज्ञान द्वे प्रमाणे भवतः परोक्षं प्रत्यक्षं च ॥ (व्या०) अत्र प्रमाणत्वं द्वित्वसंख्या च विधेयेति द्विविधतात्पर्यमुन्नयन्नाह भाष्यकारः। तदेतदित्यादि।तच्छब्द एतदित्यस्यार्थे, पञ्चविधमपि मत्यादिज्ञान द्वे प्रमाणे भवतः प्रमाणं भूत्वा द्वित्वसंख्योपेनमेव भवति । कथमित्याह-परोक्ष प्रत्यक्ष चेति । प्रमाणानां सतामन्येपामत्रैवान्तर्भावात् , एतच्चानुपदमेव स्फुटीभविष्यति । अत्रेन्द्रियादिनिमित्तसापेक्ष ज्ञानं परोक्षम । तन्निरपेक्षं च प्र- त्यक्षमिति विभागः । द्विविधेऽपि च प्रत्यक्षपरोक्षरूपज्ञाने यः साकारांशः स प्रमाणव्यपदेशमश्नुते, यथाभिहित “ साकारः प्रत्ययः सर्वो, विमुक्तः संशयादिना ।। साकारांशपरिच्छेदात्, प्रमाणं तन्मनीषिणाम् ॥ १ ॥” इति । केचित्तु सर्वं ज्ञानं प्रत्यक्षमेव । मनइ न्द्रियजीवेष्वक्षशब्दस्य रूढत्वात्तदन्यतराभिमुख्येन च सर्वज्ञानप्रवृत्तेः, सावरणानावरणविशेषात्तु भिद्यते । सावरणानां तावदस्मदादीनां त्रितयाभिमुख्येन यथायथं सर्व ज्ञानं प्रत्यक्षमेव, तद्यथात्माभिमुख्येन भयहपरागमनोराज्यलाभादि, मनआभिमुख्येन स्मरणप्रत्यभि , ·. ऽर्धे पुंस्त्वम्, उपगतोऽधः किञ्चिन्यून इति प्रादिसमासः । नानाजीवानिति सर्वजीवानाश्रित्य, नास्त्यन्तरं महाविदेहादिषु सर्व- कालमवस्थानादिति, क्षायिकस्य त्वनपगमान्नास्न्यन्तरम् । भाव इति सप्तमं द्वारम् । त्रिषु औपशमिकक्षायोपशमिकक्षायिकेषु । अष्टमद्वारेऽल्पबहुत्वम् , आश्रयभेदेन, सर्वस्तोकमौपशमिकं, यत ईशी परिणतिश्रेण्यारोहादिस्वभावां न बहवः सत्त्वाः समाप्नु- वन्तीत्यागमः । ततः क्षायिकमसंख्येयगुणमिति, छद्मस्थवर्तिन औपशमिकस्यावधितयोपात्तत्वादवधिमतापि तादृशेन भवितव्य- मिति श्रेणिकादीनां छझस्थानां क्षायिकस्योपादानादियमुक्तिः । ततोऽपि छद्मस्थस्वामिकक्षायिकात् क्षायौपशमिकं भवत्यसंख्ये- यगुणं, सर्वगनिषु बहुस्वाम्याधारत्वात् । यत्तर्हि क्षायिक केवल्याधारं तत् कियत् ? । उच्यते सर्वकेवलिनामानन्त्यादनन्तगुणम् । अत आह-सम्यग्दृष्टयस्त्वन(न्तगुणा)न्ता इति । सम्यग्दर्शने या निर्देशादियोजना कृतासा ज्ञानादिष्वपि कार्येत्यनिदिशति । एवमिति सम्यग्दर्शनं परिसमाप्य ज्ञानं वक्तुमवसरसंगति प्रदर्शयन्नाह-उक्तं सम्यग्दर्शन, ज्ञानं वक्ष्यामः । उक्तमित्यनेन प्रतिवन्धक- जिज्ञासापगमः, वक्ष्याम इत्यनेन चावश्यवक्तव्यत्वं प्रकाशत इति जातमवसरसंगतिशरीरम् ॥ सूत्रम्-मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानम ॥ १॥ ९॥ (भा०) मतिज्ञानं श्रुतज्ञान अवधिज्ञानं मन.पर्यायज्ञानं केवलज्ञानमित्येतन्मूलविधानतः पञ्चविध ज्ञानम् । प्रभे- दास्त्वस्य पुरस्तावक्ष्यन्ते ॥ (व्याख्या) न पञ्चभिः संभूयैकं ज्ञानमवग्रहादिचतुर्भिरिव भवतीति सूचनाय केवलानीति बहुवचनं, ज्ञानमित्यत्रैकवचनं तु पति- ·. गः, पर्यन्तदेशेरधिकस्य क्षेत्रसम्बन्धस्यैव स्पर्शनापदार्थत्वात् , उक्तं च परमाणुमधिकृत्य महाभाष्यकृता-'एगपएस खित्तं सत्त पएसा य से फुसण' ति । सम्यग्दृष्टिना तु सर्वलोक इति । तुशब्द एवकारार्थः । समुद्घानगतेन चतुर्थसमयवतिना सम्यग्दृष्टिनैव सर्वलोक इति । अनया भङ्गघा शब्दभेदादर्थभेद आगत इति पृच्छति सम्यग्दृष्टिसम्यग्दर्शनयोः कः प्रतिविशेषः ? । प्रति- विशेपो भेदः । मूरिरुत्तरमाह-अपायेत्यादि । अपायो निश्चयापरपर्यायो मतिज्ञानतृतीयोऽशः, सद्व्याणि शुद्धमिध्यात्वपुद्गलास्त एव तथा ताः सत्पदमरूपणतेत्यादावित्र म्वार्थिकस्तल् तयेनीत्थंभूतलक्षणा तृतीया, यावदपायो यावदा सद्व्याणि तावत् सम्यग्दर्श नमित्यर्थः । अपाय शब्दस्य विनाशार्यकत्वभ्रमं निरस्यनि । अपाय आभिनियोधिकमिति तेन योगस्तद्योगः । सम्यग्दर्शन- पुद्गलेषु सत्स्वसत्सु स भवतीति व्यापित्वादस्य ग्रहणम् । अपायसद्व्योभयग्रहणमवान्तरभेदख्यापनाय, लक्षणं त्वपायवती रुचिः सम्यग्दर्शनमित्येव ज्याय इनि इनि निर्गलिनोऽर्थः । तत्सम्यग्दर्शनमपायात्मकरुचिलक्षगं, केवलिनो नास्त्यतो न सम्यग्दर्श नो केवली सम्यग्दृष्टिस्तु स्यात् । रूढया नैवं भावव्युत्पत्या तु स्यादिति तुशब्देन द्योत्यते । काल इति पञ्चमं द्वारम् । स्थिति- द्वारेण गतार्थत्वेऽप्ये सर्व जीवाश्रयणेन पुनरभिधानम् । एकजीवेन नानाजीवैश्च परोक्ष्यमिति । एकेन प्राप्त तत्कियन्तं कालमनु- पालते, नानाजीवैश्च कियन्नं कालं धार्यन इनि परीक्ष्यमित्यर्थः । नानाजीवान् प्रति सर्वाडा सर्वकालं महाविदेहादावविच्छे- दात । अन्तरमिति पप्ठं द्वारम् । विरहकालः सम्यग्दर्शनं माप्य पुनस्त्यक्त्वा यावत्तानासादयति स काल इत्यर्थः । औपशमिक- क्षायोपशमिके आश्रित्येयं चिन्ता, एक जीवं प्रनीत्यादि । एको जन्तुरौपशमिकं क्षायोपशमिकं वा प्राप्योज्झित्वा पुनः कश्चिन्मु- हूर्तान्ते, कश्चिचनन्तेन कालेन, स पानन्तकाल उपाईपुद्गलपरावर्तः । पुद्गलपरावर्तस्य समयसिद्धस्या?ऽर्धपुद्गलपरावर्तः, असमे- ·, मुट्यं नास्ति, शेषेषु द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंशिष्वचक्षुर्दर्शनिषु पूर्वप्रतिपन्नाः स्युनतु प्रतिपद्यन्ते । संज्ञिपञ्चेन्द्रियाचक्षुर्दर्शनिषु दयम् । चारित्री पूर्वप्रतिपन्न एव । अचारित्रः पूर्वप्रतिपन्नः प्रतिपद्यमानश्च स्यात् । आहारकेषु द्वयम् । अनाहारकः पूर्वप्रतिपन्नः, न तु प्रतिपद्यमानकोऽतरगतौ संभविता साकारोपयुक्तः प्रतिपद्यते उतानाकासेपयुक्त इति ? । उच्यते-- साकारोपयुक्तः प्रतिपद्यते पूर्वप्रतिपन्नश्च, अनाकारोपयुक्तस्तु पूर्वप्रतिपन्न एव स्यात्, न तु प्रतिपद्यमानकः, यतः किल सर्वा लब्धयः साकारोपयोगोपयुक्तस्य भवन्तीति पारमर्पप्रसिद्धम् । एतेषु प्रयोदशस्वनुयोगदारेषु व्याख्यानं यथासंभवं यत्र यत् संभवति तथा सद्भूतपदार्थस्य सम्यग्दर्शनपदस्य प्ररूपणा कर्तव्या । भापकपरित्तादयस्तु नादृता भाष्यकृता, भाषकपरित्तपर्याप्त- सूक्ष्मसंज्ञिभवचरमाणामिन्द्रियकायादिद्वारेष्वेवावतारादिति वदन्ति । संख्येति द्वितीयद्वारपरामर्शः । कि सम्यग्दर्शन मिति कि परिमाणाः सम्यग्दर्शनिन इत्यर्थः । उत्तरवाक्येऽसंख्येयानि सम्यग्दर्शनानीति सिडकेवलिवर्जयावत्सम्यक्त्ववज्जीवापेक्षया, स- म्यग्दृष्टयस्त्वनन्ता इति भवस्थकेवलिसिद्धापेक्षया । क्षेत्रमिति तृतीयद्वारम् । क्षियन्ति निवसन्ति यत्र जीवादिद्रव्याणि तत्क्षेत्र- माकाशम, य एतेऽसंख्येयतयानन्ततया च निर्धारिता एतैः कियदाफाशं व्याप्तमिति संशये पृच्छति सम्यग्दर्शनं कियति क्षेत्रे भावव्युत्पत्या सम्यग्दृष्टेरपि ग्रह, आक्षेपाहा, एकस्य वा विवक्षितस्य ग्रहणम् । लोकस्यासंख्येयभाग इत्युत्तरम् । एको हि विव- क्षित: सम्यग्दर्शनी लोकस्यासंख्येयभागे भवति । सर्वानधिकृत्य प्रश्नेऽपि अधिकतरे लोकासंख्येयभाग एव सम्यग्दृष्टिः, क्षेत्रसो लोकेऽपि स्यात् , न स्यात् , अवगाहकनावच्छिन्नाकाशस्यैव क्षेत्रपदार्थत्वात , तस्याश्च द्वयोस्तुल्यपरिमाणत्वेऽगुल्योरिवासंभवात् । स्पर्शनं चतुर्थद्वारम् । तत्पर्यन्तवति देशावच्छेदेन सम्बन्धः । तत्र सम्यग्दर्शनिना किं स्पृष्टमिति प्रश्ने, उत्तरं लोकस्यासंख्येयभा- , ·न्यत्रावश्यकादौ प्रपञ्चेनोक्तानि, स्थानाशून्याथै तु किश्चिदुच्यते-गत्यादिपु पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानाश्च सम्यक्त्वं चिन्त्यन्ने । तत्र नारकमभृतिषु गनिषु चतसृष्वपि पूर्वमनिपन्नाः प्रतिपद्यमानाच जीवाः सन्ति । नरकतिर्यग्देवगतिषु क्षायिकक्षायोपशमिके स्याताम् । मनुजगतौ त्रीण्यपि । इन्द्रियाणि सामान्येनाश्रित्य सन्ति पूर्वपतिपन्नाः प्रतिपद्यमानकाश्च । एकेन्द्रियेषु न पूर्वप्रतिपन्ना न प्रतिपद्यमान- काः । द्वित्रिचतुरिन्द्रियेष्वसंक्षिपञ्चेन्द्रियेषु च पूर्वप्रतिपन्ना भाज्याः, सास्वादनसम्यक्त्वं मनिपद्यमानास्तु न सन्त्येव । संक्षिपञ्चेन्द्रि- येषु द्वयमप्यस्ति । कायान् पृथिव्यादीनाश्रित्य सामान्येन द्रयमप्यस्ति । विशेषेण धरणिजलानिलतरुषु द्वयं न संभवत्येव । द्वित्रिचतु- रिन्द्रियासंज्ञिपञ्चेन्द्रियेपु पूर्वप्रतिपन्नाः स्युन प्रतिपद्यमानाः । संज्ञिपञ्चेन्द्रियत्रसकाये द्वयमपि स्यात् । योगे मनोवाकायेषु सामान्येन द्वयमपि । काययोगभाजां पृथिव्यादीनां तरुपयन्नानां न द्वयम् । फायवाग्योगयुनां द्वित्रिचतुरसंक्षिपञ्चेन्द्रियाणां पूर्वप्रतिपन्नत्वमेव । मनोवाकाययोगयुजां द्वयम् । कपायेऽनन्तानुवन्धिनामुदये न द्वयम् । शेषकपायोदये द्वयम् । पेदे स्त्रीवेदपुरुपवेदयोदयम् । नपुंसकवेदे एकेन्द्रियाणां न द्वयम् । विकलेन्द्रियाणामसंक्षिपञ्चेन्द्रियाणां च पूर्वप्रतिपन्नत्वमेव । सामान्येन दयं । संक्षिपञ्चेन्द्रियनपुंसकेषु वयम् । लेश्यासूपरितनीपु द्वयम् । आद्यासु प्रतिपद्यमानाः स्युन तु प्रतिपद्यन्ते । किं सम्यग्दृष्टिः प्रतिपद्यते मिथ्यादृष्टि ? । अत्र निश्चय- स्य सम्यग्दृष्टिः प्रतिपद्यते, अभूतं नोत्पद्यते शशविपाणादिवत् । व्यवहाररय मिथ्याप्टिः भतिपद्यते, प्रतिपत्तेरभूतभावविषयत्वात् , असत्कारणे कार्यमिति दर्शनात् । अन्यक्रियाकालेऽसदपि स्वक्रियाकाले सदेव कार्य क्रियते, क्रियाकालनिष्टाकालयोरभेदादिति । शुद्धर्जुसूत्ररूपनिश्चयाश्रयणेऽपि सम्यग्दृष्टिरेव सम्यक्त्वं प्रतिपद्यते । एवं ज्ञानी निश्चयनयस्याज्ञानी व्यवहारनयस्य | चक्षुर्दर्शनिपु यम, मक्षिकाद्यसंशिपु पूर्वमतिपन्नाः स्युन तु प्रतिपद्यमानकाः । संज्ञिपञ्चेन्द्रियचक्षुदेशनिषु दयम् । अचक्षुर्दर्शनिषु पृथिव्यादिषु पञ्च- , ·: विरहकालः । एक जीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुदत उत्कृष्टेन उपाधपुद्गलपरिवर्तः । नानाजीयान् प्रति नास्त्यन्त- रम् ॥ भावः । सम्यग्दर्शनमौपशमिकादीनां भावानां त्रिषु भावेषु भवति ॥ अल्पवहुत्वम् । अवाह सम्यग्द- शनानां त्रिषु भावेषु वर्तमानानां किं तुल्यसंख्यत्वमाहोस्विदल्पवाहत्वमस्तीति?, उच्यते, सर्वस्तोकमौपशमिकम् । ततः क्षायिकमसंख्येयगुणम् । ततोऽपि क्षायोपशमिकमसंख्येयगुणम् । सम्यग्दृष्टयस्त्वनन्तगुणा इति । एवं सर्व- भावानां नामादिभिसिं कृत्वा प्रमाणादिभिरभिगमः कार्यः ॥ उक्तं सम्यग्दर्शनम् । ज्ञानं वक्ष्यामः ॥ (व्या०)-सत्संख्येत्यादि । फलितमाह-सद्भूतपदमरूपणादिभिरित्यादि । सर्वभावानामित्यनेनैषामष्टानामनुयोगद्वा- राणां व्यापितामाह-आधद्वारे आशङ्कावाक्यं दर्शयति-सम्यग्दर्शन किमस्ति नास्तीति सम्यग्दर्शनशब्दः प्रामाणिकार्थबोधको न वेत्येतदर्थः । शब्दो हि कश्चिदप्रामाणिकेऽप्यर्थे शशविषाणादिकः प्रवर्तमानो दृष्टः, कश्चिच प्रमाणिकेऽर्थं घटादिरतोऽयं संशयः । यत्तु शशविषाणशब्दो वाक्यात्मकत्वादवोधक एव, वाच्यार्थज्ञानेऽयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वादिति, तन्न, रूपकादाविवेच्छादि- शेपस्योत्तेजकत्वात् । उत्तरमाह -अस्तीत्युच्यते । सम्यग्दर्शनशब्दः प्रामाणिकार्थबोधक एवाप्तोपदिष्टत्वान्प्रशमादिलक्षणार्थमवृत्ते- श्वेत्यर्थः । सम्यग्दर्शनस्यास्तित्वे निश्चिते आधारशङ्कायामाह-वास्तोति चेदुच्यते, द्वये पदार्थी जीवा अजीवाश्च । तत्राजीवेषु धर्मादिषु नास्ति, निश्चयनश्चेतनगुणस्पाचेतनेऽप्तमवेतत्वात् , स्वामित्वचिन्तायामजीवस्य सम्यग्दर्शन मिति यदुक्तं तत्तूपचारात , स्वामित्वस्योपचरितस्यैव व्यवहार्यत्वात् , अनुपचरितस्य गुणगुणिभावानतिरेकादिति द्रष्टव्यम् । जीवेषु का वातत्यत आह जीवेषु तु भाज्यम् । तुशब्द एवकारार्थे, भाज्यमेव नावश्यंभावि सर्वेषु, भजनां दर्शयनि । तद् यथा-गतीन्द्रियेत्यादिना, गत्यादीनि चा- ·. सूत्रम्-सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च ॥ १ ॥ ८॥ सतः संख्येत्याद्यन्वयभ्रमनिरासाय विविक्तपदार्थान् दर्शयति भाष्यकार: (भा०) सत् संख्या क्षेत्रं स्पर्शनं कालः अन्तरं भावः अल्पबहुत्वमित्येतेश्च सद्भूतपदप्ररूपणादिभिरष्टाभिर- नुयोगदारैः सर्वभावानां विकल्पशो विस्तराधिगमो भवति । कथमिति चेत् उच्यते । सत्, सम्यग्दर्शनं किमस्ति नास्त्यस्तीत्युच्यते । क्वास्तीति चेत् , उच्यते । अजीवेषु तावन्नास्ति । जीवेषु तु भाज्यम् । तद्यथा । गतीन्द्रियका ययोगकषायवेदलेश्यासम्यक्त्वज्ञानदर्शनचारित्राहारोपयोगेषु प्रयोदशस्वनुयोगद्वारेषु यथासम्भवं सद्भूतप्ररूप- णा कर्तव्या । संख्या कियत्सम्यग्दर्शन किं संख्येयमसंख्येयमनन्तमिति । उच्यते । असंख्येयानि सम्यग्दर्शनानि । सम्यग्दृष्टयस्त्वनन्ताः ॥ क्षेत्रम् । सम्यग्दर्शन कियति क्षेत्रे । लोकस्यासंख्येयभागे ॥ स्पर्शनम् । सम्यग्दर्शनेन किं स्पृष्टम् । लोकस्यासंख्येयभागः । अप्टौ चतुर्दश भागा देशोनाः सम्यग्दृष्टिना तु सर्वलोक इति ॥ अनाह सम्य- ग्दृष्टिसम्यग्दर्शनयोः कः प्रतिविशेष इति ?। उच्यते । अपायसद्व्यतया सम्यग्दर्शनम्, अपाय आभिनिबोधिकम् । तद्योगात्सम्यग्दर्शनम्।तत्केवलिनो नास्ति । तस्मान्न केवली सम्यग्दर्शनी सम्यग्दृष्टिस्तु भवति॥कालः। सम्यग्द- शन कियन्तं कालमिति,अनोच्यते। तदेकजीवेन नानाजीवैश्च परीक्ष्यम् । तद्यथा । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त उत्कृष्टेन षट्पष्टिः सागरोपमाणि साधिकानि । नानाजीवान् प्रति सर्वांडा ॥ अन्तरम् | सम्यग्दर्शनस्य को . .

·त्रिविधं सम्यग्दर्शनमित्यन्वयः । क्षयादीति विशेषणं कारणे कार्योपचारेण क्षयादिप्रत्येकजन्यतावच्छेदकजातित्रयोत्कीर्तनपरम् । तेन न सामान्येन विशेषसाधनासम्भवः । न च त्रिभिः संभूयैकं जन्यते मृदुदकगोमयैरिवोपवेशनकम, किन्तु क्षयेणान्यैव रुचिरात्यन्तिकी सकलदोपरहिताविर्भाव्यते, क्षयोपशमेनापि चान्यादृश्येव, तथोपशमेनेत्यादि वदतः टीकाकारस्याप्ययमेवाभिमायः । कथं तर्हि पूर्व भवनिमयजन्यतावच्छेदिका जाति: खण्डितेति चेत्, न, क्षयोपशमस्य भावान्तरत्वात, प्रत्येकक्षयोपशमोभयरूपत्वाभावात् , अ- न्यथा प्रदेशोदयायननुविद्धतापत्तेः, विजातीयं च कारणं विजातीयं कार्यमारभत एव । क्षयादयः कस्येत्याह--तदावरणीयस्येत्या- दि । तस्य सम्यग्दर्शनस्यावरणीयमाच्छादकं मत्याद्यावरणमित्यर्थः , तस्य, अनेन सम्यग्दर्शनस्य ज्ञानरूपत्वमावेदितम् । दर्शन- मोहमीयस्य चानन्तानुबन्ध्यादिसप्तकस्य, दर्शनमोहनीयस्येति ब्रुवता इदमभ्युपगतम्, दर्शनमोहनीयस्य क्षयादिषु सत्सु तत्प्रादुर्भा- वो न पुनदर्शनमोहस्तदावरणमिति, क्षयादिकार्यतावच्छेदकतयैव निर्जराविशेषजनकतावच्छेदकतयापि रुचिर्वजात्यसिद्धिरित्याह- अत्र चेत्यादि । परतः परतो विशुद्धप्रकर्ष इति ओपशमिकात् क्षायोपशमिकं, ततश्च क्षायिकं प्रकृष्टविशुद्धिजनकमित्यर्थः । विशुद्धिप्रकर्षों निर्मलना, तत्त्वपरिच्छेदितेत्यर्थोऽपि विशुद्धचौपयिकों जातिमेवाक्षिपति, न तु विलक्षणां विषयितां, बाधकामा- वात् । ओपशमिकं सम्यक्त्वं सर्वमलीमसम्, अल्पकालत्वाद् भूयश्च मिथ्यात्वगमनात्,ततः क्षायोपशमिकं विशुद्धतरम,बहुकालावस्था- यित्वात्, ततोऽपि क्षायिकं विशुद्धतमं बहुतरकालावस्थायित्वात् स्पष्टवस्तुपरिच्छेदाचेति सिद्धान्तविदः ॥ ७॥ न केवलमेभिरे- व निश्चयः कार्यः किन्त्वन्यैरपीत्याह- ·༢ཛ༦༢ थाहि- कश्चिदष्टवर्षः सम्यग्दर्शनमधिगम्य समासादितदीक्षः पूर्वकोटीमष्टपोनां विहृत्यापरिच्युतसम्यग्दर्शनो विजयादिचतुरन्यतम- विमाने उत्पन्नत्रयस्त्रिंशत्सागरोपमस्थितिमनुभूय ततश्च्युतः सहदर्शनो मनुजभवं प्राप्य तेनैव प्रकारेण संयममनुष्ठाय तदेव विमा- न तावस्थिति प्राप्यामच्युनप्सम्यग्दर्शनो मनुजभवं संयमं च पाप्यावश्यन्तया सिद्धचति, तस्य यथोक्ता स्थितिलक्ष्यत इति । ए- वमच्युतत्रयप्राप्तिकमेणापि भावनीयम् । सम्यग्दृष्टिः सम्यग्दृष्टिपदरूढिविपया या रुचिः सा सादिरपर्यवसाना सयोगः शै- लेशीमाप्तः केवली सिद्धश्चेत्याश्रयभेदेन त्रिविधा, स्त्रीलिङ्गपुल्लिङ्गाभ्यां निर्देशो रुचिरुचिमतोरभेदख्यापनार्थः। सम्यग्दृष्टिर्या- ऽभिहिता तामनुभवति सयोगादिरिति वा नेयम् । विधानद्वारं परामृशति- विधानमिति । विधीयत इति विधानं भेदः प्रकार इति पर्यायाः । ननु साधनद्वारेऽभिहित एव भेदाः किं पुनरिह भेदाख्यानेन । मैवं, तत्र क्षयादिहेतुभेदस्यैव प्रतिपिपादयिपितत्वा- व, अन तु तज्जन्यरुचिभेदस्य तथात्वात्, अत एव वक्ष्यमाणसंख्यादारादप्यस्य भेदः । अत्र विधानं क्षयाधुपाधिरूपं सम्यग्दर्शनस्य भे- दकं विचार्यम, संख्याद्वारे तु तदाश्रयस्य भेद इति स्पष्टमेव भेदात् । तत्र कियत् सम्यग्दर्शनमिति प्रश्ने कियन्तः सम्यग्दर्शनिन इत्यर्थः, निर्णयवाक्येऽप्यसंख्येयानि सम्यग्दर्शनानीत्यस्मिन्नसंख्येयाः सम्यग्दर्शनिन इत्यर्थोऽभेदोपचारात, मतुल्लोपार्श आदिपाठान्यतराश्रयणे तु विधेयानुरोधेन क्लीयन्वं न स्यात्, प्रश्नवाक्येऽव्यक्तत्वेन नत्संभवेऽपि निर्णयवाक्ये नदयोगादिति वि- चारणीयम् । तस्मात्रयाणां साधनविधानसंख्यादाराणां सिद्धो भेदः । ननु तनिसर्गादधिगमावति सूत्रेण हेतुभेदप्रयुक्तभेदाभि- धानाचिभेदोऽप्यर्थादुक्त एवेनि किमत्राभिधेयमिति चेत्, सत्यं, तत्र निसर्गाधिगमयोर्व्यवहितकारणत्वेन रुचिभेदानाक्षेपकत्वात्, अत्र च क्षयादीनामव्यवहितकारणत्वेन रुचिभेदाक्षेपकत्वमिति विशेषात् । हेतुविध्यात् क्षयादित्रिविधं सम्यग्दर्शन मिति । हेतुत्रैविध्या- ·. क्षयादित्रयं सङ्गच्छते, तेनैतनिहेतुकमुत्पद्यते । तुर्यद्वार परामशनि--अधिकरणं त्रिविधमित्यादि । एतच्च मायः स्वामित्वद्वारवद् व्याख्येयम्, ।। तत्र 'यदात्मसंयोगेनेत्याधुक्तं तरथानेऽत्रात्मसन्निधानेनेत्यादि वक्तव्यम् । संयोगः सम्बन्धः, सन्निधानमा- धारतेति विवेकः । ननु यद्युत्पादकत्वेनाजीये मतिमादौ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राण्युच्यन्ते तदा दण्डे घट इत्याद्यपि स्यादिति चेत्, न, असाधारण्येन परिहारादधिकरणानुयोगद्वारव्युत्पन्न प्रतीप्टापत्तेर्वा ॥पञ्चमद्वारं परामृशति-स्थितिरिति । सम्यग्दर्शनमुत्पन्नं सत्कि- यन्तं कालमवतिष्ठत इति प्रश्नः । उत्पत्तिमत् किश्चित् सादि सपर्यवसानं दृष्टम् मनुष्यत्वादिवत् , किश्चित्, साधपर्यवसानं दृष्टं सि- इत्यादिवत् । तदिदं कथं स्यादिति प्रष्टुणूढः संशयः । आचार्योंऽपि तदभिमायानुरूपमुनरमाइ- सम्यग्दृष्टिविविधेत्यादि । स- म्यग्दृष्टिः शोभना दृष्टिः । सा चैकापायसद्व्यवर्तिनी, अपरा त्वशुद्धदलिकरूपसद्व्यापगमे क्षीणदर्शनमोहानां श्रेणिकादीनाम् । दिविधापीयं सादिः सपर्यवसाना उत्पत्तिकाले आदिमत्त्वात्, आद्याया मिथ्यात्वपुञोदये द्वितीयायाश्च केवलज्ञानोत्पत्तौ मति- ज्ञानतृतीयांशापायापगमेनापगमात् । या तु भवस्थकेवलिनो द्विविधस्य सिद्धस्य वा दर्शनमोहनीयसप्तकक्षयादपायक्षयाच्चोदपादि 'सा सादिरपर्यवसानेति । सादिसपर्यवसानमेव च सम्यग्दर्शन मिति सादिसपर्यवसाने(मेवे)ति यदुक्तं तद् व्याख्यानमेतत्-- यदपायसद्व्यवर्ति यच्च सद्रव्यविगमेऽपायसहचारि तत्र सम्यग्दर्शनशब्द एव रूढः । सम्यग्दृष्टिशब्दस्तु योगाश्रयणेन प्रवर्तित इति भावः । शुद्धदलिकसहवर्तिनी च रुचि. कियन्तं कालं भवतीति भावयन्नाह-तज्जघन्येत्यादि । तत् सम्यग्दर्शनं जघन्येना- न्तर्मुहूर्तम् । मुहूर्तो घटिकाद्वयं तस्य मध्यमन्तर्मुहुर्तमवतिष्ठते । तथादि सम्यग्दर्शनं फचिजन्तुविघटिकान्तरनुभूय मिथ्याष्टिर्भवति केवली वा परतः । उत्कर्षेणे(त्कृष्टेने)त्यादि । उत्कर्पण कियन्नं कालमास्ते ! 'षट्षष्टिः सागरोपमाणि साधिकानि । त- ·, जीवयोः सम्यग्दर्शनम् । यदा पुनरजीयौ प्रतिमाख्यावुभौ निमिनीकृती, तदा तयोस्तत् सम्यग्दर्शनम् । यदा च बहवो जीवाः साधवस्तस्योत्पत्तौ निमित्तानि, नदा जीवानां सम्यग्दर्शनम् । यदा च बह्वीः प्रतिमा भगवतो दृष्ट्वा तत्त्वार्थश्रद्धानमाविर्भवति, तदा तासामेव,तत्तत्कर्तृकत्वान्नात्मन इनि । उभयसंयोगेन' जीवस्येत्यादयो ये त्याज्या विकल्पा उक्तास्ते एकस्योभयसंयोगानिर्वाहक- स्वाद्वित्वबहुत्वयोश्च प्रकृतवहिर्भावाद्दष्टव्याः, उभयसंयोगस्यात्र प्रकृतापकनोभयनिरूपितत्वात्, नोजीवस्येत्यत्र नोजीवशब्दोऽजी- वपरः । ये च प्रकृतमविरहय्य प्रवर्तन्ते ते पडपि भवन्त्येव । यथा जीवस्य स्वस्य जीवस्य साधोः १ । यस्य स्वस्य याभ्यां च सा- धुभ्यामुत्पन्नं तयोश्च २ । यस्य स्वस्य यैश्च साधुभिरुत्पादितं तेषाम् ३। एते जीवाश्रिताः । तथा जीवस्य स्वस्याजीवस्य च प्रतिमादेः ४ । जीवस्य स्वस्याजीवयोश्च मतिमयोः ५ । जीवस्य स्वस्याजीवानां च प्रतिमाना ६ मेनेऽजीवाश्रिता इति तृतीयद्वार परामृश नाह-साधन मिति । साध्यते निर्वय॑ते येन तत्साधनं । तत्र पृच्छा सम्यग्दर्शनं केन भवति यासौ रुचिः मुविशुद्धसम्यस्वद- लिकोपेता सा केन भवतीत्यर्थः । उत्तरं निसर्गादधिगमादा भवतीत्युक्तमिति । अयमाशयः-न तावेव निसर्गाधिगमौ ताह- शी रुचिं जनयता, किन्तु निसर्गाधिगमाभ्यां क्षयोपशमादयः कर्मणां जन्यन्ते, ततः क्षयोपशमादेः सभ्यग्दर्शनं सम्भवति, तावपि च निसर्गाधिगमौ कर्मणां क्षयोपशमादेरेव भवतः, ततस्ताभ्यामुत्तरोत्तरक्षयोपशम विशुद्धं विशुद्धतरमापादयमानाभ्यां यदा प्रतिविशि- टः क्षयोपशम आपादितो भवति तदा तस्मात् सम्यग्दर्शनमुत्पद्यत इति तत्र निसर्गः पूर्वोक्तः पर्यायशब्देनेत्यर्थः । अधिगर्म त्व- भ्यर्हितत्वात्पुनलक्षयति । अधिगमस्तु सम्यग् व्यायाम इति, गुरूपदिष्टा दर्शनाचारक्रियेत्यर्थः । उभयमपीति उभयं निसर्गा- धिगमसम्यक्त्वलक्षणम्, तदावरणीयस्थ, रुचिरूपज्ञानावरणीयस्य नान्तरीयकतयाऽनन्तानुवन्ध्यादेरिति भावित प्राक्, तस्यैव , ·ना दृष्टियरय स तथा, जीव एव, न पुद्गलः, तथा च क्षीणमोहः सम्यग्दृष्टिभण्यते, न सम्यग्दर्शनीति सिद्धसाध्यतैव, स कि रू पी ? । नेत्याइ-अरूपी, अविद्यमानरूपमरयेत्यरूपी, सर्वधनादिपु क्षेपः, नासौ रूपादिधर्मसमन्वितः, किन्त्वमूर्त आत्मेनि, छन्ना- स्थकेवलिनोर्यद्यपि कर्मपटलोपरागः,तथाप्यात्मा न स्वभावमुपजहाति, आगन्तुकं हि कर्मरजो मलिनयत्यात्मानमभ्रादीव चन्द्रमसम, सिद्धः सर्वथाप्यरूप एव सम्यग्दृष्टिः । स कि स्कन्धो ग्रामो वेति शङ्कायामाह-नो स्कन्धः, पञ्चास्तिकायसमुदितेः स्कन्धपदाभिधे- यत्वात्, अस्य च तदेकदेशत्वात्, एवं नोग्रामः चतुर्दशभूनग्रामैकदेशत्वात् स्वामित्वं परीक्ष्यते, नदा कस्य स्वामिनः, सम्यग्दशन मित्युद्देशवाक्यं प्रवर्तते । तत्र स्वामित्वं समवायेन सम्बन्धान्तरेण वा, उच्यते, निश्चयतः समवायेन, व्यवहारतः सम्बन्धा-तरेणापि, तदिदमभिप्रेत्याह-आत्मसंयोगेनेत्यादि । संयोगशब्दोऽत्र सम्बन्धसामान्याभिधायी, वायनिमित्तानपेक्षयोत्पद्यमान सम्यग्दर्शनमा- त्मनि समवायसम्बन्धस्योत्कटस्य विवक्षयात्मस्वामिकं भण्यते । साधुपतिमादिवाह्य निमित्तापेक्षया चोत्पद्यमानं तत्सम्बन्धस्योत्कटस्य विवक्षया परस्वामिकम् । उभयसम्बन्धसमप्राधान्य विवक्षया चोभयस्वामिकमिति । तत्र परसंयोगे पविकल्या जीवस्येत्यादयः, यदा- जन्तोः परमेकं मुनिमालम्व्य क्रियानुष्ठानयुक्तं सा रुचिरुपजायते,क्षयोपशमस्य द्रव्यादिपञ्चकसव्यपेक्षत्वात् ,तदा तस्य बहिरवस्थितस्य साधोरुत्पादयितुः सा रुचिः, कुम्भ इव कुम्भकारस्य । न च यथेष्टविनियोक्तनिष्ठमेव स्वामित्वमिति कथमेतदेवमिति शङ्खनीयम्, भु- क्तिस्वामित्वाधिकार एव तथोक्त', अयं तूत्पत्तिस्वामित्वविचार इति । एवमेकमजीवाख्यं पदार्थ प्रतिमादिकं प्रतीत्य यदा क्षयोपशमः सजायते, तदा तस्यैवाजीवस्य सम्यग्दर्शनं नात्मन इति । न चाजीचे स्वामित्वव्यवहारो बुद्धिरचितत्वादपारमार्थिकः, जीवेऽपि वि- वेकसमाधिदशायां तद्भावेन तस्य व्यवहारसत्यत्वाविरोधात् । यदा पुनद्रौं साधू निमित्तं क्षयोपशमस्य विवक्षितो, नात्मा, तदा , ·फलक्षणयोः स एव लक्ष्यलक्षणयोरिति विभावनीयं नैगमनयनिष्णातै. । अत्र यो नयाभ्यन्तरस्वसमयविचारः स पश्चिनो "जीबोगु- णपडिवनो” इत्याद्यावश्यकग्रन्थमुपन्यरय महाभाष्यतर्कोपचंहिताभियुक्तिभिरनेकान्तव्ययस्थायामस्माभिरिति तत एवावधार- णीयः । स्वामित्वादयो जीवेऽभ्यूह्या अनया दिशेति न दर्शितवान् भाष्यकार:, वयं तु दर्शयामः । स्वामी प्रभुः तद्भावः स्वामि- त्वम् । तत्र जीवः कस्य प्रभुर्जीवस्य वा के प्रभव इति प्रश्ने, उत्तरं जीव एको धर्मादीनामस्तिकायानां स्वामी, यतः सर्वेषु मून्छौं याति, सर्वांनुपलभते, कांश्चित्परिभुङ्क्ते, शरीरतया चादत्ते । जीवस्याप्यधिकृतस्य सर्वे जीवा अन्ये तन्मूर्छादिकारिणः स्वामिनो भवन्ति । साध्यते येन तत्साधनम् । केनात्मा साध्यते ? उच्यते-नान्येनासौ, सनतं समवस्थितत्वात्, वाह्यान् वा पुद्गलानपेक्ष्य दे- वादिजीवः साध्यते तैरतत् स्थानं नीयन इति यावत् । अधिकरणमाधारः । कस्मिन्नात्मा, निश्चयनये सर्वस्य स्वात्यमतिष्ठत्वात् स्या- त्मनि, व्यवहारनये शरीराकाशादी। स्थितिरात्मरूपादनपगमः । कियन्त फालयेप जीवभावेनावतिष्ठते । भवाननगीकृत्य सर्वस्मिन् का. ले । देवादीस्तु भवानजीकृत्य यावती यत्र स्थितिस्तावन्तं कालं तत्रावतिष्ठते, विशेपरूपेण सामान्यसत्तेयं । विधान प्रकारः, कति प्र कारा जीवाः, बसस्थावरादिभेदाः । एवं शेपा अपि सिद्धान्तानुसारेण वाच्याः । अथ यदर्थ शास्त्रपत्तित्तत्रापि योजनां निर्देशादी- नां कुर्वन्नाइ-सम्यग्दर्शनपरीक्षायामित्यादि । यदा सम्यग्दर्शनं परीक्ष्यते, तदा सम्यग्दर्शनं कि द्रव्यं कि गुण इति प्रश्ने, नि- देशोऽयं द्रव्यं तत् , ये जीवेन शुभाध्यवसायेन विशोध्य पुद्गलाः प्रतिसमयमुपशुज्यन्ते मुख्यथा तु वृच्या रुचिरात्मपरिणागो ज्ञान- लक्षणः श्रद्धासंवेगादिरूपः सम्यग्दर्शनम्, तदप्यात्मद्रव्यमेव द्रव्यनयस्य, पर्यायनयस्य गुणमात्रम् । यदि रुच्यापादकाः कर्गपुद्गलाः सम्यग्दर्शन मिति भण्यन्ते तदा क्षीणमोहस्य तन्न रयादित्याशझायामिष्टापत्ति पुररकुर्वन्नाह-सायग्दृष्टिीव इति । सम्यक शोभ- - ·भ्यः । तपथा । क्षयसम्यग्दर्शनम्, उपशमसम्यग्दर्शनम्, क्षयोपशमसम्यग्दर्शन मिति । अत्र चौपशमिकक्षायोप- शमिकक्षायिकाणां परतः परतो विशुद्धिपकपः ॥ कि चान्यत् । निदशस्वामित्वेत्यादि । पूर्व सम्बन्धवाक्यमेव समर्थयति । एभिश्चेत्यादिना। एभिर्निर्देशादिभिः षभिरनुयोग- द्वाराख्याज्ञैः, सर्वेषागित्यनेन व्यापितामाह-भावानां प्रमाणगेधिनानां, तेन सांख्याद्यभिमत निरासः । जीवादीनां तत्वा- नां श्रुतज्ञानप्रयुक्तश्रद्धाविपयाणां, तेनामज्ञाप्यभावनिरासः । विकल्पशो विविधमकारैः, विस्तरेण शब्दव्यासेन, अधिगमो भ- वनीत्यनुवयं व्याख्येयम् । सम्बन्धं लगयित्वा सूत्रं व्याचष्टे । तद्यथेत्यादि। यथैते भाव्यन्ते निर्देशादयस्तथा कथ्यते, निर्देशमुप- कम्य को जीय इत्युद्देशवाक्यमुचारयतो नामस्तुतोपन्यासः, उद्देशवाक्यमन्तरेण निर्देशवाक्यस्य फत्मशक्यत्वात् । सामा- न्यार्थाभिधानमुद्देशः, तद्विशेषमतिपिपादयिपापूर्वकं वचनं निर्देशः । अविसेसियमुद्देसो विसेसिओ होइ निसो' त्ति भगवद्रबाहु- वचनात् । तत्र को जीव इति द्रव्यगुणान्यनरनिष्ठलक्षणविधेयताकजिज्ञासया प्रश्ने औपशमिकादिभावयुक्तो द्रव्यं जीव इति- द्रव्यार्थनये उत्तरं, द्रव्यमिति क्तप्रत्ययार्थाश्रयविवरणम्, अन्यथा विधेयप्राधान्येन युक्तमित्यापत्तेः, न च धर्मस्यैव वि- धेयता युक्ता, वहिमानित्यत्र तादात्म्येन वहिमत इव प्रकृने औपशमिकादिभावादिष्टद्रव्यस्य विधेयताया युक्तत्वात्, पर्याया- र्थिकनये तु कर्तमत्ययस्य भावपरत्वादोपशमिकादिभोवयोगो जीव इत्येवोत्तरं द्रष्टव्यम् । तन्मते पर्यायातिरिक्तजीवस्य धौ- द्धस्यैवानूद्यत्वात् । उभयनयावलम्बने तु न केवलं द्रव्यम्, नापि केवला भावाः, किन्तूभयात्मकं जीववस्तु पतिपत्तव्यम् । तथा च प्रकृतानुपूर्वीज्ञानस्य नियमत उभयविधविधेयताकशाब्दबोधहेतुत्वं कल्पनीयम् । इत्थं च प्रमाणं लक्ष्य प्रमाकर- णत्वं लक्षणमित्येकान्तनिर्धारणमयुक्तम, प्रमाकरणं लक्षणमित्यस्यापि वक्तुं युक्तत्वात्, सकरपरिहारमकारश्च य एव लक्ष्यतावच्छेद- ·रेणाधिगमो भवति । तद्यथा । निर्देशः । को जीवः। औपशमिकादिभावयुक्तो द्रव्यं जीवः । सम्यग्दर्शनपरीक्षा- यां । कि सम्यग्यदर्शन द्रव्यम् । सम्यग्दृष्टिजीवोऽरूपी नो स्कन्धो नो ग्रामः॥ स्वामित्वं । कस्य सम्यग्दर्शनमित्येत- दात्मसंयोगेन परसंयोगेनोभयसंयोगेन चेति वाच्यम् ।आत्मसंयोगेन जीवस्य सम्यग्दर्शनम् । परसंयोगेन जीवस्या- जीवस्य जीवयोरजीवयोर्जीवानामजीवानामिति विकल्पाः। उभयसंयोगेन जीवस्य नोजीवस्य जीवयोरजीवयोर्जी- वानामजीवानामिति विकल्पा न सन्ति, शेषाः सन्ति । साधनं । सम्यग्दर्शनं केन भवति । निसर्गादधिगमाद्वा भवतीत्युक्तम् । तत्र निसर्गः पूर्वोक्तः । अधिगमस्तु सम्यग्व्यायामः । उभयमपि तदावरणीयस्य कर्मणः क्षयेणोप शमेन क्षयोपशमाभ्यामिति ॥ अधिकरणं त्रिविधं आत्मसन्निधानेन परसन्निधानेनोभयसन्निधानेनेति वाच्यम्। आत्मसन्निधानमभ्यन्तरसन्निधानमित्यर्थः । परसन्निधानं बाह्यसन्निधानमित्यर्थः । उभयसन्निधानं बाह्याभ्य- न्तरसन्निधानमित्यर्थः। कस्मिन्प्सम्यग्दर्शनं । आत्मसन्निधाने तावत् जीवे सम्यग्दर्शनं जीवे ज्ञानं जीवे चारित्र- मित्येतदादि । वाह्यसन्निधाने जीवे सम्यग्दर्शनं नोजीवे सम्यग्दर्शनमिति यथोक्ता विकल्पाः । उभयसन्निधाने चाप्यभूताः सद्भूताश्च यथोक्ता भङ्गविकल्पा इति ॥ स्थितिः । सम्यग्दर्शनं कियन्तं कालम्। सम्यग्दृष्टिद्विविधा। सादिः सपर्यवसाना सादिरपर्यवसाना च । सादिसपर्यवसानमेव च सम्यग्दर्शनम् । तजघन्येनान्तमुहर्त उत्कृष्टे- न पट्षष्टिः सागरोपमानि साधिकानि । सम्यग्दृष्टिः सादिरपर्यवसाना । सयोगः शैलेशीप्राप्तश्च केवली सिद्धश्वे- ति ॥ विधानं हेतुत्रैविध्यात् । क्षयादित्रिविधं सम्यग्दर्शनम्।तदावरणीयस्य कर्मणो दर्शनमोहनीयस्य च क्षयादि- ·य (व्या०) प्रमाणे प्रत्यक्षपरोक्षे । नयाः पञ्च वक्ष्यमाणाः, तैः करणः, अधिगमो ज्ञानं भवति । अत्र करणे तृतीया, न कर्तरि । 'कर्तृकर्मणोः कृती'त्यनेन पष्ठीमसङ्गात् । भाष्ये, एषां जीवादीनां, चशब्दान्नामादीनाच, तत्त्वानामित्युभयत्र सम्बन्धः । यथोद्दिष्टानामित्यादि । उद्देशनिक्षेपादिना सक्षेपनः शाब्दवोधमात्रसम्भवे विरतरेण सामान्यविशेपादियावतमकारेण विशदावि- शदादिरवभावेन चाधिगमः प्रमाणाभ्यां नयैश्च भवति । संख्यानियममाह--तत्रेति तत्र प्रसिद्धे नन्यादौ सिद्धान्ते, विविध प्र- माणयुक्तम् । द्वैविध्यं च न प्रत्यक्षमनुमानं चेत्येवम, मायासूनवीयवैशेषिकाणामिव, किन्तु, प्रत्यक्ष परोक्षं चेत्येव मिति वक्ष्यते । एवं हि संभवदखिलप्रमाणान्तर्भावान्न न्यूनता । यद्येवं तर्हि कथमनुयोगद्वारग्रन्थे चतुर्विधमुपन्यस्तम् । तत्राह चतुर्विधमित्येके आ- चार्या वदन्ति । प्रत्यक्षानुमानोपमानागमभेदात् । नयवादान्तरेण गमादिनयभेदेन, यथा चैतच्चातुर्विध्यं दुःस्थितं तथा भाष्यकार एवोत्तरत्र दर्शयिष्यति । नयाश्च पञ्च नैगमादय इति । शब्दसममिरूलै वंभूनानामेकयैव शब्दसंशया सङ्ग्रहादिति भावः । अथ ममा- णनययोर्शानात्मकत्वात्सामान्यविशेषात्मकरस्तुपरिच्छेदित्वाच्च का प्रतिविशेष इति चेत्, अत्र टीकाकृतः सर्वनयांशावलम्बिज्ञा- नं प्रमाणम् । अनेकधर्मात्मके वस्तुन्ये धर्मावधारणं च नयः । स च मिथ्या, योरेकत्वबुद्धिवत् । यदाह-'एवं सब्वे वि णया, मिच्छ- ठिी सपक्खपडिवन्नत्ति' । अपरे त्याहुः परस्परापेक्षा नेगमादयो नयाः, ते परस्परापेक्षैर्यद् ज्ञानं समरतवस्तुस्वरूपालम्बनं जन्य- तदनवगतवस्तुपरिच्छेदाभ्युपायत्वात् प्रमागं, ये पुनर्ने गमादयो निरपेक्षाः परस्परेण, ते नयाभासा इति । अत्र प्रथमपक्षे सर्वेषां ध. मर्माणां सर्वावच्छेदेन धर्मिणि न पर्याप्तिः, किन्तु प्रत्येकमित्यनन्तधर्मात्मकेऽप्येकधर्मावधारणस्य द्वयोरेकत्वबुद्धिान्नामामाण्यम् । द्वि- नीयपक्षे च सकलनयघटितसप्तभङ्ग्यात्मकमहावाक्यैकदेशस्य नयत्वसिद्धावप्युदासीनतया सचद इति सप्तधर्मात्मकत्वयोधकतापर्या- . do ·मिति भव्यमिति पर्यायशब्देन च व्याचष्टे इत्यर्थः । तावतापि प्राप्त्यर्थता कथमम आइ-भव्यमिति प्राप्यमाह-अतो न स्वम- नीपिकेयमित्यर्थः । नन्विदमसङ्गतं भवतेरकर्मकस्य सत्ताभिधायित्वेऽपि प्राप्त्यन भिधायित्वादतआह-भू भाप्तावान्मनेपदीति, चुरा- दिगणपठितोऽयं प्राप्त्यर्थः, न तु भ्वादिगणपठित. सत्तार्थ इत्यर्थः । निगमयति तदेवमिति, भव्यशब्दस्य कर्मसाधनत्वपक्षे प्राप्यन्ते स्वधर्मेर्यानि तानि भव्यान्युच्यन्ते । कर्तृसाधनत्वपक्षे तु प्राप्नुवन्ति तान्येव धर्मादीनीति व्याख्येयमिति भावः । उक्तं जीवादीनां न्यासमन्यत्रातिदिशन्नाह-एवं सर्वेषामित्यादि । एवं यथा जीवादीनां द्रव्यशब्दरय, तथा सर्वेषां गुणक्रियादिशब्दानाम,अना- दोनां भव्योभव्यादीनाम् आदिमतां च मनुप्यादीनां पर्यायाणाम, जीवादीनां भावानां, जीवादिभ्योऽनन्यवृत्तीनाम्, तत्त्वाधि- गमार्थ तत्वस्य भावस्य परिज्ञानाय, न तु नामस्थापनाद्रव्याणां, तेपामनुपयुक्तत्वात् , न्यासो निक्षेपः कार्यः । भावनिक्षेपे का- ये त्रयमप्यायातीति चेत, आयातु प्रस्तुतार्थव्याकरणादप्रस्तुतार्थापाकरणाच्च निक्षेपस्य फलवत्वेन प्रधानाङ्गत्वात्तन्निक्षेपस्त्वनिष्टावह- त्वात् प्रतिषिध्यते, लक्षणलक्षणादिवत् क्लेशमात्रफलत्वादित्याशयात् ॥ ५॥ अथैनेपामुद्दिष्टनिक्षिप्तानां तत्वानां कायंदेशाभ्यां केन हेतुना विस्तराधिगमो भवतीति जिज्ञासायामाइ- सूत्रम्-प्रमाणनयैरधिगमः ॥ १॥ ६ ॥ (भा०)एषां च जीवादीनां तत्वानां यथोद्दिष्टानां नामादिभिय॑स्तानांप्रमाणनौविस्तराधिगमो भवति ॥तत्र प्रमाण दिविधं प्रत्यक्षं परीक्षं च वक्ष्यते, चतुर्विधमित्येके नयवादान्तरेण ॥नयाश्व(पञ्च,नैगमादयो वक्ष्यन्ते ॥ किञ्चान्यत् ॥ - ·यस्त्वयाऽने रवीक्रियते तस्यैव मया प्रथमतः स्वीकारान्नवतन्तुकादौ दशतन्तुकादिधंसरय हेतुत्वे मानाभावादन्यत्र प्रागभावाभाषेनेय तद्विरदोपपतेरित्यादिकमपास्तम् । परमाणुत्रयजनितत्रिप्रदेशिकभेदे द्विमदेशिक विना भेददेतृत्वमसम्भवात, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां नव- तन्तुकादौ दशतन्तुकादिध्वंसस्य हेतुताया एव युक्तत्वात्, एकैकतन्तुमयरायोगेन द्वितन्तुकादिक्रगेण दशतन्तुकोत्पत्तावपि धितन्तुका- दीनामर्थान्तरभावगमनलक्षणस्य विनाशस्यावर्जनीयत्वेन पुनर्नवतन्तुकोत्पराये दशतन्तुकोपादाने नवतन्तुफत्वावच्छिन्नोत्पत्तौ दश- तन्तुकत्वावच्छिन्नध्वंसस्य हेतुतयैव पालयुवादिभावेन ध्वरतोत्पन्नानुगतदेवदत्तवत्तत्पटानुगतस्य प्रैलक्षण्यरय सिद्धेरित्यधिकगुपरिष्टा- वक्ष्यामः । भावद्रव्यमित्येकत्वेनोविश्य भावतो द्रव्याणीति बहुत्वेन निर्दिशतोऽयमभिमाया, बहून्येतानि स्वत एव सचों दध- ति, न त्वेकधिष्ठान परमार्थसत्यमन्यानि च रातिरान्तीति, सगुणपर्यायाणीति गल्यापरुलघुमतिपर्यायभाभि । स्यादेत यद् येन धर्मेण समन्वितं तसं धर्म न जातु जहाति तेनैव सदान्वितमास्त इत्येतदपि नारतीत्याह-माप्तिलक्षणानि परिणामलक्ष- णानि अन्यान्यान् धर्मान प्रतिपद्यन्न इति, जीवास्तावदेवमनुनादीन, पुद्गलाः कृष्णादीन्, धर्मादयः पुनस्रयः परतोऽन्यान्यधर्मान माप्नुवन्त्येव । यतोऽन्यस्मिन् गच्छति तिष्ठत्यवगाहमाने चा जीवे पुद्गले वा गमनादिपरिणामस्तेपामुपचयन इति । स्यादत्रा- 'शशा यो धर्मादीनामुपचरिता माप्तिः, जीवपुद्गल योगानुपचरिता, तंदा पुद्गलवज्जीवस्यापि कथं न द्रव्यद्यत्वम, विजातीयद्रव्यपर्यायमाप्लेस्तस्यापि भावादिति, मैवग, मनुष्यादिपर्याये जीवपद्लयोरुभयोापारेऽपि द्रव्यभावनिवन्धनस्नेएम- त्ययपरिणामामागेनाकाशवदात्मन उदासीनत्वादिति । मासिलक्षणानीति यदुक्तग-सा न रवानीपिकत्याह-आगमतयेत्यादि, तसिः राप्तम्यर्थे । आगमत आगमे पूर्यास्गे, प्राभृतज्ञो व्याकरणोत्पत्तिमूलशब्दगा तनिष्णातो गुरु द्रव्यमिति भन्यमाह-द्रव्य- । ३ , ·, तत्रैव व्याख्यास्यते, अणुपदं भिद्यमानापेक्षयाऽपकृष्परिणामद्रव्यपरम, त्रिप्रदेशिके भिद्यमाने एकतः परमाणुरेकतो द्विपदेशक द्रव्य- मुत्पद्यत इत्यभिधानात् । अथ सङ्घाताद् द्रव्यमुत्पद्यत इति युक्तम्, भेदात्तु कथमुत्पद्यते, जन्यद्रव्यत्वावन्छिन्नं प्रति विजातीयसंयो- गत्वेनावयवसंयोगस्यैव हेतुत्वादिति चेत् , न, सडातभेदयोईयोरप्येकशक्तिमत्त्वेन जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्ने हेतुत्वौचित्यात् , अन्यथा त्रि- प्रदेशिकभेदे द्विपदेशिकस्याकस्मिकतापत्तेः, तत्कारणसवातविशेषाभावात् , सर्वत्र परमाणुपर्यन्तभेदेन परमाणुद्वयादिसंयोगाद् दद्यणु- काद्युत्पत्तिकल्पने महागौरवात् । उत्पत्तेः प्राक्रभेदाश्रयस्य सिद्धयसिद्धिव्याघाताद्भदस्य न द्रव्यजनकत्वमिति चेत् , न, भेदस्य स्वा- श्रये तादात्म्येन विशिष्टद्रव्योत्पादहेतुत्वे दोपाभावात् । शुद्धद्रव्योत्पादस्य च त्रैलक्षण्यवादिना कुत्राप्यस्वीकारात् , भिद्यमाने हि त्रिप्रदे- शिके त्रिप्रदेशिकदेशत्वेन द्विपदेशिकं विनश्यति, द्विपदेशिकस्कन्धत्वेनोत्पद्यते, पुद्गलद्रव्यत्वेन च ध्रुवमिति क्व विरोधावकाशोऽपि । एतेन निराश्रयस्य परमाणुद्रव्यस्य नोत्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । द्रव्यसामान्यस्याश्रयस्य तत्रापि जागरूकत्वात् , आश्रितकस्वभावस्य सामान्यस्य नाश्रयत्वमिति तु सुवर्णे कुण्डलमुत्पन्नमित्यादिप्रतीत्या पराहतं कर्तव्यम् । अथ परमाणुत्रयेण द्विपदेशिकद्वयमेवोत्पद्य- ते, एकपरमाणुविगमे च नत् द्विपदेशिकविगमादेकद्विमदेशिकस्याभिव्यक्तिर्न तु भेदादुत्पत्तिरिति चेत्, न युगपत्रिषु परमाणुषु त्रिप्रदेशि- कजनकस्यैव संघातविशेषस्य स्वीकारात्, अन्यथा त्रिषु कपालेषु द्वयोयोघटान्तरोत्पत्यापत्तः, एतेन दशतन्तुकादेश्वरमतन्तुसं- योगवियोगक्रमेण माशे नवतन्तुकादेरभिव्यक्तिरेव न तूत्पत्तिः, प्रथमतन्तुसंयोगक्रमेण नाशे चास्तु तदेन दशतन्तुकनाशानन्तरं नवतन्तुकोत्पत्तिः, अस्तु वा दशनन्तुकोत्पत्तिकाल एव चरमतन्तुपर्यन्तं द्वितीयमादाय नवतन्तुकोत्पत्तिः । न चैवं प्रति- लोमक्रमेणानन्तपटकल्पनापत्तिः, द्वितीयामादाय नवतन्तुकस्येन तृतीयामादायाष्टतन्तुकस्यापि स्वीकर्तुमुचितत्वादिति वाच्यम् ।

·दादौ स्थितम् । इदं हि योग्यत्वलक्षणं द्रव्यत्वं प्रस्थकन्यायेन नयभेदतश्चित्रं द्रष्टव्यम् ।अमाधान्येऽपि कचिद्रव्यशब्द. सिद्धान्ते प्रयु- ज्यते । यदाह-" अप्पाहन्नेवि इह, कत्थइ दिहो उ दध्वसदो त्ति । अंगारमद्दगो जह, दव्वायरिओ सयाभन्यो ॥ १ ॥ ति"। इत्थं च द्रव्यचारित्रमभव्यरय भव्यस्य वाऽनुपयुक्तस्येति यदुक्तम्, तदप्राधान्यापेक्षया, तदपि द्विविधं विपरीनफलमयोजकतयेष्टफला प्रयोजकतया च, आधं मातृस्थानबहुलानाम् । द्वितीयमपि द्विविधं अधिकारसम्पत्तिविरहात्मणिधानाधुपयोगपूर्वकत्वरूपेष्टप्रयोजकताव- च्छेदकरूपविरहाच, आध ग्रन्थिकसत्वानामभन्यानां दूरभव्यानां तीर्थकरादिपूजादर्शनेन लब्धश्रुतसामायिकलाभयुद्धीनां तेपामुपयुक्त- क्रियावत्येऽप्यनधिकारित्वेनैपेष्टफलासिद्धः। द्वितीयमनुष्ठानपराणां शून्यक्रियावताम् । तदुक्तं प्रणिधानादीन्यधिकृत्य, “आशयभेदा एते सर्वेऽपि हि तत्वतोऽनुगन्तव्याः । भावोऽयमनेन विना, चेष्टा द्रव्यक्रिया तुच्छा ॥१॥" इति, । तुच्छा इष्टफलामयोजिका । एवमन्येऽपि विशेषा ऊयाः । येऽपि येषां जीवादीनां सामान्यशब्दास्तेष्वप्यस्य नामादिचतुष्टयस्यावतार इति कथयबाह-पर्यायान्तरेणापीति पर्या- यान्तरं सामान्यशब्दः, नामद्रव्यमित्यादि धर्मादीनामन्यतमदित्यन्तं ध्याख्यातमायम् । द्रव्यद्रव्ये पक्षान्तरमाह-केचिद्याहु- रित्यादिना, अपिः सम्भावनायाम, केचिदाचार्या इति सम्भाव्य वदन्ति-य-यतो द्रव्यं भवति द्रव्यैः सम्भूय द्रव्य क्रियत इत्यर्थः । यथा बहुभिः परमाणुभिः सम्भूय स्कन्धनिभदेशिकादिरारभ्यते । अथवा यद्व्यात्तस्मादेव स्कन्धान्त्रिमदेशिकायदेकः पर- माणुः पृथग्भूतो भवति स परमाणुरपि द्रव्यद्रव्यम् । द्विप्रदेशिकोऽपि च द्रव्यद्रव्यं भवति । तचैतद् द्रव्यद्रव्यं, पुद्गलद्रव्यमेव भव- तीति प्रतिपत्तव्यम् । न हि जीवादिद्रव्यमन्पैः सम्भूयारभ्यते, न चान्यस्मादिद्यमानातन्निष्पयते परमाणवस्तु सम्भूयान्यदारभन्ते ततश्च निष्पधन्त इति । यतः पश्चमेऽध्यायेऽभिधास्यते-'अणवः" स्कन्धा इत्यादि, स्कन्धात् स्कन्धा भेदादणको निष्पद्यन्त इति ·- त्यादि । तत्राजीव इति नाम यस्य नियते स नामाजीवः । स्थापनाजीवः काष्ठादिन्यस्तः, धर्मास्तिकायादेरपि स्थापना स्मारकलि- प्याकारेणाभिमायिकी भवत्येव । द्रव्याजीवो गुणादिवियुतो बुद्धिस्थापितः। भावाजीवो गत्याधुपग्रहकारी धर्मादिः । द्रव्यास्रव आत्म- समताः पुद्गला अनुदिता रागादिपरिणामेन । भावात्रवस्तु न एवोदिताः । द्रव्यवन्धो निगडादिः, भाववन्धः प्रकृत्यादिः । द्रव्यसं- वरोऽपिधानम्, भावसंवरो गुप्त्यादिपरिणामापनो जीवः । द्रव्यनिर्जरा मोक्षाधिकारशून्या ब्रीह्यादीनाम, भावनिर्जरा कर्मपरिशाटः सम्यग्ज्ञानाद्युपदेशानुष्ठानपूर्वकः । द्रव्यमोक्षो निगडादिविप्रयोगः, भावमोक्षः समस्तकर्मक्षयलाञ्छन इति । तथा द्रव्यसम्यगदर्शनं ये मिथ्यादर्शनपुद्गला भव्यस्य सम्यग्दर्शनतया शुद्धि प्रतिपत्स्यन्ते, त एव विशुद्धा आत्मपरिणामापन्ना भावसम्यग्दर्शनम् । तथा द्रव्यज्ञानमनुपयुक्ततावस्था, भावज्ञानमुपयोगपरिणतिविशेषावस्था । द्रव्यचारित्रमभव्यस्य भव्यस्य वानुपयुक्तस्य क्रियानुष्ठानम्, आ- गमपूर्वकं भावचारित्रमिति टीकाकृतः । अत्रास्त्रवादीनां द्रव्यभावनिक्षेपी पुद्गलाश्रितावेव वदन् भावसमवायिकारणतामेव द्रव्यपदा- र्थमभिप्रेति स्म टीकाकारः, नहि भवनि मृत्पिण्डो द्रव्यघट इतिवदण्डो द्रव्यघट इत्ययमपि प्रयोग इति । एवं च कर्मोदयस्य द्रव्या- श्रवत्वं तनिष्पन्नात्मपरिणामस्य च यद्भावाश्रवत्वमुपवर्ण्यते तदात्मकर्मणोरेकद्रव्यत्वमुपचर्योपचरितनयेनेति द्रष्टव्यम् । हन्तैवं कर्मणा- मुदयो भावाश्रवस्तजनक आत्मपरिणामश्च द्रव्याश्रव इत्यपि वक्तव्यं स्यादिति चेत् , स्यादेव यद्यात्मविभावप्राधान्यं नाश्रीयते, व- स्तुतः पूर्वपूर्वस्वकीयभावस्यैवोत्तरोत्तरस्वोपादेयभावापेक्षया द्रव्यत्वम् । अत एव निश्चयनये दानहरणादिकमपि स्वात्मनिष्ठमेव नतु प- रनिष्ठमिति प्रपञ्चितमन्यत्र । न चैवमाशैलेश्यन्न्यक्षणं द्रव्यधर्मानुच्छेदः । आपेक्षिकतदनुच्छेदस्य दोपानावहत्वात् , भावधर्मत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकद्रव्यत्वस्य चापुनर्वन्धकादिधर्म एव सत्त्वात् , अत एवापुनर्बन्धकादीनां द्रव्याज्ञा, सम्यग्दृष्ट्यादीनां च भावानेत्युपदेशप- ·गिकत्वेनाविरोधात् , अन्न चादिष्टजीवद्रव्यहेतुत्वं द्रव्यजीवत्वं तदहेतुत्वं च भावजीवत्वमित्यनयोविरोधात् । द्रव्यजीवत्वं सप्रतियोगिकं- भावजीवत्वं तूपयोगवत्वममनियोगिकमित्यनयोरविरोध इति चेत् , तथाप्ययमुपाघिसकरपरिहार उपधेयसबरपरिहारार्थश्च यत्न इति न कि- श्चिदेतत् । जीवशब्दार्थक्षरतत्रानुपयुक्तो द्रव्यजीवो, जीवशब्दार्थशस्य वा यच्छरीरं जीवरहितं स द्रव्यजीवोऽत्र विवक्षित इत्येवंनाऽच्यापिते त्यपरे। भावनिक्षेपं दर्शयति-भावतो जीवा इत्यादि। ननु भावजीव इत्येकवचनेन पूर्व विन्यस्य व्याख्यावसरे बहुवचनान्तप्रदर्शनमयुक्तं भावतो जीवा इति, उच्यते, मैवं, कश्चिद् ज्ञासीत् यदुत एक एव भावजीवो न भूयांस इति । यथाहुः पुरुषकारणिनः पुरुष एवेदं सर्वमि- त्यादि। औपशमिकेत्यादि। औपशमिकादयो भावा वक्ष्यन्ते, तैर्युक्ता उपयोगलक्षणाः संसारिमुक्तभेदाः, अनोपयोग एव लक्ष- णम्, अन्यत्स्वरूपकथन औपशमिकादिभावपश्चकस्य, क्षायिकसम्यक्त्ववत उपशमश्रेण्यां मनुष्यस्यैव सम्भवादन्यजीवेष्वव्याप्तेरन्यतम- भाववस्वस्य चाजीवेऽतिव्याप्तेः। यद्वा भावजीवपदप्रतिनिमित्तोपवर्णनस्यानाधिकृतत्वाज्जीवत्वमुपयोगवत्वं सिद्धमुक्तान्यतरत्वं भाव- पञ्चकवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वमित्यायखिलमाश्रयणीयम् । व्युत्पन्नस्य यत्पदात् यावद्धर्मावच्छिन्नमस्खलदृश्योपतिष्ठते तावद्ध- र्माणां तत्पदभत्तिनिमित्तत्वस्य न्याय्यत्वात् , लक्ष्यतावच्छेदकत्वस्येव शक्यतावच्छेदकत्वस्य गुरुण्यपि स्वीकाराव, अत एव च प्रकृति- जन्यबोधप्रकारत्वाय) वैयाकरणा व्याचक्षते, स एव च भावः, तत्र च न लघुगुरुविचारः, तत्तद्धर्मविशिष्टब्रमसत्ताया एव तत्तद्धर्म- रूपत्वेन गौरवानिरीक्षणात् , तथा च वाक्यपदीयं " सम्बन्धिभेदात् सत्व, भिधमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां, सर्च शब्दा व्यवस्थिताः ॥ १॥ तां मातिपदिकार्थं च, धात्वर्थ च प्रचक्षते । सा नित्या सा महानात्मा, तामाहुस्त्वनलादयः ॥२॥ इति" एवं जीवपदार्थ नामादिन्यासमुपदर्शयित्वा एकत्र दर्शितोऽन्यत्र सुशान एव भवतीत्यतिदिशाति । एषमजीवादिग्विति- ·, जीवविकल्पः । मृत्पिण्डो द्रव्यघट इत्यादी भावकारणतायामेव द्रव्यपदभत्तिनिमित्तत्वदर्शनादुक्तभकारेण प्रयोगाभावात्तत्र निपिछल- क्षणापत्तेः। तदाह-यस्य यजीवस्येति। यस्य वस्तुनः। हिशब्दो यस्मादर्थे, अजीयरय चेतनारहिनस्य, सतः सम्पत्यचेतनावस्था- याम, भव्यं भागभावप्रतियोगि, जीवत्वं स्यात्स आगामिन्या जीवतायाः कारणं द्रव्यजीवः स्यात् , अनिष्टं चैतदभ्युपगन्तुं, जीवत्वस्यानाधनिधनपारिणामिकभावस्य सिद्धान्ते मतिपादनात् । नन्येवं सति नामादिचतुपयस्याच्यापिता प्राप्ता, द्रव्यजीवविकल्पा- भावात् । अभ्युपगतं च सिद्धान्ते व्यापित्वेन नामादिचतुष्टयम् । तहाइ भगवान् भद्रपाहु:-" जत्थ य ज जाणिज्जा, णिक्खेवं णि- क्खिये णिरवसेसं । जत्थ वि य न जाणिज्जा, उपपं णिवखेचे तत्थत्ति" ॥१॥ अत्र यत्र निक्षेपान्तर न जानीयात्तत्र चतुष्टयं निक्षिपेदित्यनेन चतुष्टयस्य च्यापिता स्फुटीकृतैव । यत्तत्पदाभ्यां निर्देशे यो धूमवान् स वतिमानित्यत्रेव व्याप्तेाभावश्यकत्वादिति चेत् , अत्र वदन्ति मायः सर्वपदार्थप्वन्येपु सम्भवनि, यषत्रैकस्मिन्न सम्भवति, नैतावता भवत्यव्यापितेति, तत्र व्यभिचारस्थानान्य- त्वविशेपणदानान दोपः, इयमेव प्रायिकी व्याक्षिरित्येतत्परिष्कारः। अपरे त्वव्यापिनादोपभयादेवं वर्णयन्ति अपमेव मनुष्यजीपो द्रव्य- जीवोऽभिधातव्यः। अहं हि नस्योत्पित्सोदेवजीवस्य कारणं भवामि । यतश्चाइमेव तेन देवजीवभावेन भविष्याम्यतोऽहमधुना द्रव्यजीव इति । एतत्तैरुक्तं भवति, पूर्वः पूर्वो जोवः परस्य परस्योत्पित्सोः कारणमिति । अस्मिंश्च पक्षे सिद्ध एव भावजीवः स्यामान्यः क- चित् , प्रथमामयमाद्यादेशाश्रयणे च सोऽपि न रयात्मथमसिद्धद्रव्याणाममथमसिद्धद्रय्यकारणखात्, कारणत्वानालिङ्गितबुद्धिविपयस्य भावजीवत्वाश्रयणे च किमपराद्धं वा गुणपर्यायवियुतबुद्धिविषयस्यात्मनो द्रव्यजीवत्ववादिना, येन तत्पक्षे मद्वेषः। दण्डादेर्यथा द्रव्य- त्यादिनाऽन्यथासिद्धत्वं दण्डत्वादिना च हेतृत्वम, तथा जीवे द्रव्यत्वं भावत्वं च स्यादिति चेत् , न, तयोरुभयोरुपाध्योः समतियो- ·य याहाच्छकं च तथा ॥१॥” इति । स्थापनाजीवं कथयति य काष्ठेत्यादिना, यः स्थाप्यते जीव इति सम्बन्धः । क्वेत्याह- काष्ठं दारु, पुस्तं दुहितकादि सूत्रचीवरादिविरचितम, चित्रं चित्रकराद्यालिखितम्, कर्मशब्दो रचनावचनः प्रत्येकमभिसम्बध्य- ते । अक्षेति सामयिकसंज्ञा चन्दनकानाम, तेषां निक्षेपो रचना । एते काप्ठपुस्तचित्रफर्माक्षनिक्षेपा आदिर्येषां ते तथा । आदिश- ब्द उभाभ्यां सम्बन्धनीयः। काप्ठपुस्तचित्रकर्मादयो ये सद्भावस्थापनारूपाः, तथाऽक्षनिक्षेपादयो येऽसद्भावरथापनारूपाः तेषु यः स्थाप्यते जीव इत्यभिप्रायेण स स्थापनाजीवः । एतदुक्तं भवति । शरीरानुगतस्यात्मनो य आकारो दृष्टः स तत्रापि हस्तादिको दृश्यत इति कृत्वा स्थापना, अक्षनिक्षेपे नास्त्यसावाकार इति चेत्, न, बहीरूपतया नास्ति बुद्धयाकारेण त्वस्त्येवेति। सद्भावासद्भावा- भ्यां विध्यनुसारेण यत्र जीवाभेदप्रत्ययस्तत्र जीवपदशक्तिव्यपदेशौ युक्तावेवेति भावः। दृष्टान्तमाह-इन्द्रो रुद्रः स्कन्दो विष्णुरिति दे- वताप्रतिकृतिवदिति। यथेन्द्रादीनां प्रतिकृती रचितेन्द्रादिव्यपदेशं लभते, एवं जीवस्य काष्ठादिपु मनिकृतिः कृता स्थापनाजीव इत्यभि- धीयत इत्यर्थः।। द्रव्यजीवनिक्षेपमाइ-द्रव्यजीव इति उच्यत इत्यनेन सम्बन्धः। अनादिपारिणामिकभावोऽर्थाज्जीवत्वं तेन युक्तो गुणपर्यायैर्वियुता(क्तः), वास्तवतथात्वासम्भवादाह-प्रज्ञास्थापितः प्रज्ञया बुद्धया कल्पितः । वैज्ञानिकसम्बन्धेन गुणपर्यायवि- योगवान् गुणपर्यायवियुक्तत्वप्रकारकवुद्धिविपयो वेति यावत् , तादृशो जीवो द्रव्यजीव इत्युच्यत इति वाच्यार्थः। इतिरवास्तवत्वद्यो- तकः । द्रव्यजीवादिनिक्षेपस्थले द्रव्यपदमचिनिमित्तत्वं गुणपर्यायवियुक्तत्वमकारकवुद्धिविषयत्वं वैज्ञानिकसम्बन्धेन तद्वियोगवत्वं चेति निर्गलितोऽर्थः । ननु सतां गुणपर्यायाणां बुद्धया नापनयः शक्यः कर्तुम्, । यतो न ज्ञानायत्ताऽर्थपरिणतिः, 'अर्थों यथा यथा विपरिणमते तथा तथा ज्ञानं मादुरस्तीति' वस्तुस्थितिमभिप्रेत्याह-शून्योऽयं भङ्गः । शून्य इति न सम्भवति । अयं भङ्गो द्रव्य- ·तदेवं प्राप्यन्ते प्राप्नुवन्ति वा द्रव्याणि ॥ एवं सर्वेषामनादीनामादिमतां च जीवादीनां भावानां मोक्षान्तानां त. स्वाधिगमार्थ न्यासः कार्य इति ॥ (व्या०)एभिरित्यादि । एभिः सूत्रोक्तैः, नामादिभिरित्यादिशब्देनेयत्तानवधारणादाह चतुर्भिः। उपलक्षणमेतत् सम्भवताम- न्येषाम्, अनुयोगः सकलगणिपिटकार्थः, नस्य द्वाराण्यधिगमोपायाः, तत्त्वं च स्वजनकशक्तिग्रहविशेष्यत्वेन, तैरिति, धान्येन धनमि- तिवदभेदे तृतीया । तदभिन्नानां तेषां जीवादीनां तत्त्वानां न्यासो जीवादिपदशक्तिग्रहो भवति । नामादिप्रकारकशाब्दवो- धार्थमयमुपाया, तदाह-विस्तरेणेत्यादि । नामादिचतुष्टयं लक्ष्येऽवतारयन्नाह-तद्यथा, नामजीव इत्यादि। नाम संज्ञाकर्मेत्यन- र्थान्तरमिति, नाम संज्ञाकर्म चेत्येतत् पर्यायद्वयमित्यर्थः । चेतनावतोऽचेतनावतो वा यद् जीव इति नाम क्रियते स नामैव जीवो नामजीवः, चेतनावति तत् स्ववाच्यार्थयुक्तम्, अन्यत्र तु तदयुक्तमित्यर्थः। द्रव्यस्येति गुणक्रिययोरप्युपलक्षणम्। तयोरपि ना- मादिचतुष्टयप्रवृत्तेः । द्रव्यमेव गुणक्रियाकारेण परिणमते, नट इव नानावेषैर्न ततोऽन्ये ते स्त इत्यभिप्रायेण वा द्रव्यस्येत्यवधार्योक्त- म्-यत्र जीवपदाज्जीवनामप्रकारेणैव शाब्दबोधः, तत्र तदुपाधिकैव शक्तिस्तादृशसङ्केताभिव्यङ्ग्या स्वीकर्तव्या, नामजीवखेन च तद्व्यपदेशः कर्तव्यो नामनामवतोरभेदोपचारात् । माम्मा जीव इति पक्ष एव नामप्रकारको बोधः, प्रकृते तु वस्तूपाधिको नामविशेष्यक इति पर्यालोचने तु जीवपदस्य जीवनाम्न्येव शक्तिः स्वीकार्या, स नामजीव इत्यत्र च सशब्दो यो यदृच्छया चेतनावत्यचेतने वा नियुक्त इति व्याख्येयः, तृतीयासमासगर्भनामजीवनिक्षेपविषयतावच्छेदकं तु जीवान्यत्वविशिष्टजीवनाम, तत्म- कारेणैव ततः शाब्दबोधात् । अत एवोक्तमन्यत्र । " यद्वस्तुनोऽभिधानं, स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायानभिधेयं, च नाम , ·- तस्याः प्रवृत्तेः, तदिदमभिप्रेत्याह भाष्यकार:- (भा०)-एभिर्नामादिभिश्चतुर्भिरनुयोगदारैस्तेषां जीवादीनां तत्त्वानां न्यासो भवति । विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थ न्यासो निक्षेप इत्यर्थः । तद्यथा । नामजीवः स्थापनाजीवो द्रव्यजीवो भावजीव इति । नाम संज्ञा कर्म इत्यनान्तरम् । चेतनावतोऽचेतनस्य वा द्रव्यस्य जीव इति नाम क्रियते स नामजीवः ॥ यः काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते जीव इति स स्थापनाजीवो देवताप्रतिकृतिवदिन्द्रो रुद्रः स्कन्दो विष्णु- रिति ॥ द्रव्यजीव इति गुणपर्यायवियुक्तः प्रज्ञास्थापितोऽनादिपारिणामिकभावयुक्तो जीव उच्यते । अथवा शू. न्योऽयं भङ्गः । यस्य यजीवस्य सतो भव्य जीवत्वं स्यात् स द्रव्यजीवः स्यादनिष्टं चैतत् ॥ भावतो जीवा औप- शमिकक्षायिकक्षायौपशमिकौयिकपारिणामिकभावयुक्ता उपयोगलक्षणाः संसारिणो मुक्ताश्च द्विविधा वक्ष्यन्ते॥ एवमजीवादिषु सर्वेष्वनुगन्तव्यम् ॥ पर्यायान्तरेणापि नामद्रव्यं स्थापनाद्रव्यं द्रव्यद्रव्यं भावतोद्रव्यमिति । यस्य जीवस्य वा अजीवस्य वा नाम क्रियते द्रव्यमिति तन्नामद्रव्यम् । यत्काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते द्रव्यमिति तत्रथापनाद्रव्यं देवताप्रतिकृतिवदिन्द्रो रुद्रः स्कन्दो विष्णुरिति । द्रव्यद्रव्यं नाम गुणपर्यायवियुक्तं प्रज्ञास्थापितं धर्मादीनामन्यतमत् । केचिदप्याहुर्यद्रव्यतो द्रव्यं भवति तच पुद्गलद्रव्यमेवेति प्रत्येतव्यम् । अणवः स्कन्धाश्च सङ्घातिभेदेभ्य उत्पद्यन्त इति वक्ष्यामः । भावतोद्रव्याणि धर्मादीनि सगुणपर्यायाणि प्राप्तिलक्षणानि वक्ष्यन्ते । आगमतश्च प्राभृतज्ञो व्यमिति भव्यमाह । द्रव्यं च भव्ये । भव्यमिति प्राप्यमाह । भू प्राप्तावात्मनेपदी।

·सूत्रम्-नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ॥ १॥ ५ ॥ (व्या०)तृतीयार्थ तसिः, एवं च नामस्थापनाद्रव्यभावैस्तेषां जीवादीनांन्यासः स्वस्वपदशक्तिग्रहः कार्य इत्यर्थः। 'व्यक्त्याकृतिजात- यस्तु पदार्था' इति तावन्नैयायिकादिभिरपि प्रतिपन्नमेव । तत्र 'व्यक्तिद्रव्यम्, 'आकृतिः' स्थापना, 'जाति' व इति निक्षेपत्रयमा- गतम् । नाम च वैयाकरणैः पदार्थ इष्यते । यद्वा सर्वे भावाः स्वेनार्थेन भवन्ति स तेषां भाव' इति वार्तिकोक्तेः, भवन्ति'वाचकत्वेन- प्रवर्तन्त इति 'भावाः' शब्दाः । स्वेन स्वरूपेणार्थेन भवन्ति प्रवर्तन्तेऽनः स तेषां भावः प्रवृत्तिनिमित्तमिति तदर्थः । युक्तं चैतत् हरिहरनलेक्ष्याकुयुधिष्ठिरवशिष्टादिशब्देभ्यस्तत्तत्पदवाच्यः कश्चिदासीदिति शब्दमकारकबोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् , अन्यथा वनौषधिवर्गादेर्नागरिकान् प्रति शब्दस्यावोधकत्वापत्तेः, न च प्रमेयत्वादिना हरित्वादिविशिष्टे शक्तिमहादर्यादिपदात्ममेयत्वांशे उ- द्रोधकचिरहे शुद्धहरित्वादिनोपस्थितेस्तथाशाब्दबोधोपपत्तिरिति वाच्यम् । घटादिपदेऽप्येवंकल्पनया 'सर्वे सर्वार्थवाचका' इति नये प्रवेशापत्तेः प्रसिद्धामसिद्धपदविभागानुपपत्तेश्व, अतः सर्वनयसमाहिणि भगवत्मवचने जघन्यतोऽपि निक्षेपचतुष्टयमभिमतम्, उत्क- पंतस्तु यस्मात्पदात् यावन्तोऽर्थाः सम्प्रदायाविरोधेनोपतिष्ठन्ते तावत्सु निक्षेपप्रवृत्तिरिष्टैव, शक्तिसङ्कोचविकासयोस्तत्समासव्यास बीजत्वात् । न चैवं लक्षणोच्छेदो, यदंशे शक्तिनियन्त्रणं तदंशस्य मुख्यत्वेन मुख्यार्थवाधादिस्थले तस्या अपि सावकाशत्वात् , केवलं विहितनिक्षेपान्तरस्थले सा निरूढा अन्यत्र तु मयोजनवनी तच्छ्न्या च निषिद्धा इनि विवेकः । ननु यदि निक्षेपचतुष्टय शक्तिस- कोचेनोच्यते तर्हि ततोऽपि नूनं क्रियतामिति चेत् , सत्यम्, तदिदं नयार्पणया भविष्यति । नतु प्रमाणार्पणया, उभयनयावलम्पनेन ·य ज्ञानविपये रूढम,तादृशज्ञानविपयत्वमेव चैकत्वं भाक्तम् । तच्च बहुखावच्छेदेन पर्याप्तमिति, करितुरगरथा. सेनेतिवज्जीवादयस्तत्त्वमिति निरवद्यः सौत्रप्रयोगः । एवं च जीवादीनुद्दिश्य तत्चविधानात् , तत्त्वमुद्दिश्य पुनरावृत्या जीवादिविधानं कर्नव्यम् । तत्र च चरम- पदे तावदन्यतमत्वेन लक्षणा कर्तव्या । एवं चोद्देश्यविधेयभावस्थले विधेयतावच्छेदकरूपेण विधेयस्य लाभादाधिक्यव्यवच्छेदोऽन्यतम- त्ववलादेव च न्यूनत्वव्यवच्छेदो लभ्यत इति प्रतिपत्तव्यम् । अथ सप्तैव पदार्था इति कुतः, पुण्यपापयोरप्यन्यत्र श्रवणात्, इति चे- त्, तयोर्वन्ध एवान्तर्भावेन भेदेनानुपादानात् । यद्येवमाश्रवादयोऽपि पञ्च तर्हि जीवाजीवाभ्यां न भियन्ते । तथा हि-आश्रयो मि- ध्यादर्शनादिपरिणामो द्रव्यभावविवेचनेन जीवाजीवयोः परिणाम एव । बन्धस्तु कर्मपुद्गलजीवसंयोगः, सोऽपि निरन्तरोत्पाद उभयस्वभाव एव । संवरोऽपि कर्मपुद्गलादानच्छेदभवहेतु क्रियात्यागलक्षणो जीवाजीवात्मक एव । निर्जरापि निर्जयनिर्जरकोभय- स्वभावैव । मोक्षोऽपि सर्वनिर्जरारूपः सुतरां तथा । आत्मनिष्ठफलजनकत्वे चाश्रवादयः सन्वात्मधर्मा एव । तथा च जीवा अजी- वाश्चेत्युभे एव तत्चे इति चेत् , सत्यम् । मोक्षार्थिनः खल्वर तत्वज्ञाने प्रवर्तयितव्याः, तत्र च हेयस्य संसारस्याश्रववन्धलक्षणं कारण- द्वयम् उपादेयस्य च मोक्षस्य च संवरनिर्जरालक्षणम्, मोक्षश्च परमप्रयोजनतयाऽवश्यवक्तव्य इति मोक्षार्थितयाऽवश्यवक्तव्यानां स- प्तानामपि तत्त्वानामुपादानस्य न्याय्यत्वात् , न च कारणजिज्ञासया एकमेव वक्तव्यमन्यथा बहून्यपि वक्तव्यानि स्युरित्यपि कुचोद्य- माशङ्कनीयम् । एककारणे ज्ञाते कारणान्तरजिज्ञासाया औत्सर्गिकत्वात्,न च परनोऽपि तदनिवृत्तिमध्यमरुचेस्तावतैव चरितार्थत्वादि ति दिक् ॥ ४ ॥नन्येते सप्नपदार्था तच्चानीत्युक्तम्, पदार्थत्वं च पदशक्तिविपयत्वं, तथा च जीवादिपदशक्तिग्रह एव कथमिष्यत इत्यत आह- - ·, , (भा०)-अत्राह तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्युक्तम् । तत्र किं तत्वमिति । अत्रोच्यते- (व्या०)-अत्राहेत्यादि । नन्वयुक्तोऽयं प्रश्नः । तत्त्वादीनि जीवादीनि वक्ष्यन्त इति भाष्य एवोक्तत्वात् , न,ततः स्वरूपज्ञाने- ऽपीयत्ताया अज्ञानादिति टीकाकृतः । एवं सति कतिवियं तवमिति प्रष्टव्यं स्यात् , इति चेत् , अत्रेदमाभाति, विभागजिज्ञासायां फलीभूत विभागज्ञान विषयोद्देश्यस्यापि प्रष्टव्यत्वादित्यमुक्तिः । किमेव च (क) कि कतिविधं वेत्यनयोर्लाभो बुद्धिस्थत्वात् ॥ ३ ॥ सूत्रम्-जीवाजीवास्नवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥ १॥ ४ ॥ (भा०)-जीवा अजीवा आत्रवा बन्धः संवरो निर्जरा मोक्ष इत्येष सप्तविधोऽर्थस्तत्त्वम् । एते वा सप्त प- दार्थास्तत्वानि । तॉल्लक्षणतो विधानतश्च पुरस्ताद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः ॥ (व्या०)-जीवा अजीवेत्यादि । जीवा उपयोगवन्तः, अजीवास्तद्विपरीताः । आश्रय आत्मधर्मत्वे सति कर्मबन्धासा- धारणकारणम् । बन्धोऽभिनवकर्मग्रहणम्, अभिनवपदेन संक्रमव्यवच्छेदः । संवर आश्रवविपरीतः। विपाकात्तपसा वा क- मपरिशाटो निर्जरा, कर्मपरिशाटः कर्मात्मसंयोगध्वंसः, तथा च सिद्धात्मकर्मद्रव्यसंयोगध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय वेत्यन्तम्, विपाक- तपोऽन्यतरजन्यत्वं तदर्थः । आत्मनः स्वभावसमवस्थानं मोक्षः । तत्वशब्दस्य व्युत्पत्तिपक्षे जीवादीनां या स्वसत्ता सैव तत्त्वम्, । तस्याश्च प्रतिविशेष यो वस्तुभेदस्तमनादृत्यैकवचनम्,सामान्यस्य विशेषानतिरिक्तत्वात्तमात्य च बहुवचनम्, इत्येष सप्तविधोऽर्थ- स्तत्वम् । एते वा सप्तपदार्थास्तत्त्वमि(वानी)ति व्याचष्टे भाष्यकारः । वस्तुतरतत्पदं स्वाभिमतमोक्षजनकसमूहालम्बन- ·ने भातस्यातिमकृष्टयनरागदपपरिणामजनितः वजाश्मयदुर्भेदः कठिनरूढगूढग्रन्थिरुपतिप्ठते, तत्र कश्चिद्धव्यसच्चस्तं भिवाऽपूर्व- करणबलेन माशानिवृत्तिकरणरतत्वार्थबहानलक्षणं सम्यग्दर्शनमासादयति, कश्चिद् ग्रन्थिस्थानादधो निवर्तते, कश्चित्तत्रैवावतिष्ठते, न परतो नाधःप्रसपंतीति । अत्र चोपदेप्टारमन्तरेण यत् सम्यक्त्वं तन्नैसर्गिकम् । तदाह-अनादीत्यादि । नास्या(आ)दिरस्ती- त्यनादिः, अनादिमिथ्या दृष्टियस्य स तथा, अमाप्तपूर्वसम्यक्त्वलाभस्येत्यर्थः । अपिशब्दात् सादिमिथ्याप्टेरपि, सतो भवतः, प. रिणामविशेषाद्ध्यवसायविशेषात् , स चेह यथाटनकरणाख्यो गृत्यते । ततः परमपूर्वकरणम् । अप्राप्तवं नादृशमध्यवसाया- न्तरं जीवनेत्यपूर्वकरणमुच्यते । तच्च ग्रन्थि विदारयतः । ततश्च ग्रन्थिभेदोत्तरकालभाव्यनिर्तिकरणगासादयति । यतरतावन निवर्तते यावत्सम्यक्त्वं न लब्धमित्यतोऽनिवर्तिकरण, तद्ग्रन्थान्तरसिद्धत्वाझाष्यकारेण नोक्तं, कार्यसहभाविकारणत्वेन तस्यावश्यं लाभ इत्यभिमायाद्वा । निगमयति यदेवमुपजातमेतत् ( निसर्ग ) सम्यग्दर्शन मिति । एवं जीवरयोपयोगस्वाभाच्यात् । तदधिगमादपि माप्यते । तत्र कोऽधिगम इति निर्णयार्थमाह-अधिगम इत्यादि । अधिकं ज्ञानमधिगमः । गुरुमाभिमुख्येना- लम्ब्य यद् ज्ञान सोऽभिगमः, आगमः सिद्धान्तः, कारणे कार्योपचारा, निमित्तं सम्यग्दर्शनोत्पादकं बाह्य वस्तु प्रतिमादि । श्रवणं विचारसहितवाक्यश्रुतिजनितं ज्ञानम् । शिक्षाप्तग्रन्थाभ्यासजनितं विलक्षणम्, एते पदार्थाः किञ्चिद्भदं पतिपद्यमाना निस- गसम्यक्त्वाभेदमुपलक्षयन्तोऽनर्थान्तरमेकमयोजनाः । सपिण्डयाए-तदेवमित्यादिना परोपदेशादिति प्रतिमादिनिमिचोपलक्षण- मेनत् । परोपदेशाच्छब्दादित्येत्र निर्धारणेऽव्याप्त्यापतेः । भवति हि फस्यचिदन्यरय प्रतिमाद्यालोक्यापि सम्यक्त्वमाप्तिरिति । स्वारानिहितनिमित्तापेक्षत्वनैतनिष्ठो जातिभेदो व्यज्यत इनि न्याय्योऽर्थः ॥ ३ ॥ उत्तरसूत्र सयगेव लगयत्राह- ·सह श्लिष्टं, यथा सूचयः कलापीकृताः परस्परेण बहाः कथ्यन्ते । ता एवाग्नौ प्रक्षिप्तास्ताडिताः समभिव्यज्यमानान्तराः स्पृष्टा इति व्यपदिश्यन्ते ता एव पुनः प्रताप्य यदा घनेन ताडिताः प्रणष्टस्व विभागा एकपिण्डतामितास्तदा निकाचिता इति व्यपदेशम- भुवते । एवं कर्माप्यात्मप्रदेशेषु योजनीयम् । तस्यैवंनिकाचितस्य प्रकृत्यादिवन्धरूपेणावस्थितस्योदयावलिकामविष्टस्य प्रतिक्षणं यो विपाकानुभवः स उद्यः । उदयानुभवसमनन्तरमेवापेनस्नेहलेशं परिशटत्मतिसमयं कर्म निर्जराव्यपदेशमङ्गीकरोति । बन्धादयः कृत- द्वन्द्वास्ता अपेक्षत इति कर्मण्यण् । कथं पुनस्तत्फलं बन्धाद्यपेक्षन इति चेत् , उच्यते, यतो बन्धादिप्वसत्सु न तत्सम्भव इनि टीका- कृतः । बन्धनिकाचनयोरुदयद्वारा फलनिष्पत्ती, निर्जरायास्तु धाराऽविच्छेदेन तत्परिपुष्टी हेतुतेत्यपि सम्यगाभाति । क्वानुभव इत्यत आह-नारकतिरश्चोर्यो निरुत्पत्तिस्थानम्, मनुष्याश्चामराश्च तेपां भवग्रहणानि शरीरादानानि तेषु । विविधमनेकविध प्रकृतिभेदेन- फलभेदात् । कथमनुभवत इत्याह-ज्ञानदर्शनोपयोगस्वाभाव्यात् । यदा यदोपभु(यु)ङ्क्ते तदा तदा सुख्यहं दुःखितोऽहमिति साकारानाकारोपयोगवलाञ्चनयते तेनास्यानुभव इत्यर्थः । उत्तरग्रन्थेनाप्यस्य सम्बन्धः । तानि तानीत्यादि । ज्ञानदर्शनोपयोगस्या- शु सञ्चारस्वाभाव्यादेव नानि तानि परिणामान्तराणि याति । तानि तानीति मुहूर्ताभ्यन्तरेऽपि मनसश्चलत्वाद्वहूनि गच्छन्ति । तानि चेह शुभानि ग्राह्याणि । सम्यग्दर्शनमाप्त्यधिकारात् । बहुत्वद्योतिका वीप्सा । अथवा यान्येव पूर्वाण्यध्यवसायान्तराणि ता न्येव पराध्यवसायतया वर्तन्त इत्यन्वयमदर्शनार्था वीप्सा । परिणामस्य चेतनाचेननसाधारणत्वादजीवपरिणामव्याकृत्यर्थमध्यवसाय- स्थानग्रहणम् । स खलु जीवस्तानि शुभाध्यवसायान्तराण्यास्कन्दन्ननाभोगनिर्वनितेन यथाप्रवृत्तकरणेन तां तामुत्कृष्टां कर्मस्थिति- मवहास्य कोटीकोटयाः सागरोपमानामन्तः क्षपयंस्तावत् प्रयाति यावत्तस्या अपि पल्योपमासंख्येयभागः क्षपितो भवति, तस्मिन्स्था- ·घात्मलयाभावे कुतः सृष्टिः । किञ्च कर्मनिरपेक्षस्येश्वरस्य सृष्टिकर्तृत्वे सुखदुःखादिप्रतिनियमानुपपत्तिः, कर्मसापेक्षस्य तु तथात्वे कालादिवनेश्वरत्वम्, किञ्चेश्वरसिसूक्षया कर्मवदणुद्वयसंयोगादिना झुत्पत्तिक्रमेण सृष्टिवर्णने सिसृक्षायाः सर्गमाकालवृत्तित्वविशिष्टे- च्छात्वेन हेतुत्वे लाघवात् सर्गप्राक्कालत्वेनैव हेतुत्वं युक्तम् । तथा च तत्क्षणोत्तरकायें तत्क्षणत्वेन तद्देशत्तिकार्ये च तद्देशत्वेन हेतु- त्वं, न्यायमाप्तमित्यवश्याश्रयणीयया तथाभव्यतयैव सर्वोपपत्तौ कि शिखण्डिकल्पनाक्लेशेन । एतेन तत्कार्याणां देशकालादिनियम ईश्वरज्ञानेच्छादित एवेत्यप्यपास्तम् । अवच्छेदकतासम्बन्धेन तन्निरूपितभवितव्यताया एव तद्देशकालादिनियामकत्वात् । वदन्ति हि पामरा अपि भविनव्यतैव नियामिकेत्यलमियता, विशेषार्थिनाऽस्मत्कृतलतादिकमभ्यसनीयम् ॥ तदेवमनादौ संसारे, परि समन्ताभ्रंमतः कर्मत एवोदयमाप्तकमणः सकाशादेव, कर्मणो ज्ञानावरणीयादेः, स्वकृतस्य स्वेनैव मिथ्यात्वादिपरिणतेनाभिनवोत्पादितस्य, पुण्य- पापफलमनुभवत इत्यनेन सम्बन्धः । पुण्यपापफलं पुण्यं पापं च यत्फलं सुखदुःखादिलक्षणम् तदिति व्याख्येयम्, पुण्यपापप्रकृतिग्र- हणे कर्मण इत्यनेनानन्वयापत्तेः । अथ कर्मोदयादेव कर्मबन्धः, कर्मवन्धाच तदुदय इत्यन्योन्याश्रय इति चेत्, न, वीजाङ्कुरन्यायेनादोप- त्वात् । इदानीन्तनकर्मब-धे कर्मोदयपूर्वकत्वदर्शनेऽपि सर्वत्र कथं तनिश्चय इति चेत् । सर्व कर्म कर्मोदयाद्वध्यते, कर्मन्वात् , इदानीन्तनक- मवदित्यनुमानादित्यवेहि । कीदृशं तत्पुण्यपापफलमित्याह-वन्धनिकाचनोदयनिर्जरापेक्षम् । बन्धो नामैकक्षेत्रावस्थितानां कर्म- योग्यस्कन्धानां रागद्वेषस्नेहावलीढसकलात्मप्रदेशेष्वाहारपुद्गलानामिव परिणामकः सम्बन्धः । निकाचना तु स्पृष्टतानन्तरभाविनी बद्धस्य कर्मणः सकलकरणायोग्यतावस्था । स्पृष्टता तु निकाचनाभेद एवेति पृथग् नोक्तेति टीकाकृतः । वद्धं नाम फर्मात्मप्रदेशः ·नकस्य सिद्धयापचेः । यत्तु घटत्वाधवन्छिने कृतित्येन हेतुत्येऽपि खण्टघटायुत्पत्तिकाले कुलालादिकृतेरसत्त्वादीश्वरकृतिसिद्धिरिति दीधितिकृतोपतम्, तत्तु नदीयैरेच दूपितम्, कुलालादिखतेः रसायोज्यविजातीयसंयोगसम्बन्धेन नत्कालेऽपि सत्चात् । न च वैशेषिक- नयेश्यामघटादिनाशोत्तरं रक्तघटाधुत्पत्तिकाले प्राक्तनपरमाणुद्वयसंयोगवणुकादेन शान्नैव सम्भवतीति वाच्यम् । पूर्वसंयोगादिध्यसपूर्व- यणुका दिध्वंसानामुत्तरसंयोगद्वयणुकादावन्ततः कालोपाधितयापि जनकत्वात्तत्कालेऽपि कुलालादिकृतेः स्वप्रयोज्यपिजातीयसंयोग- सम्बन्धेन सचात् । अन्यथा घटत्वाद्याच्छिन्ने दण्डादिहेतुत्वपि दुर्वच रयात् । अरतु दण्डादेः स्वायोज्यविजातीयसंयोगसम्बन्धेन हेतृत्वम्, कृतेस्तु लाघवाद्विशेष्यतथैव तत्त्वम्, न च कुलालकृतिस्तया तत्कालेऽस्तीति चेत् , न, तथापि घटखाधवच्छिन्ने विजानीय- कृतित्वेनैव हेतुत्वात् , कृतित्वेन व्यापकर्मणान्यथासिहेरिति । किञ्चोपादानप्रत्यक्षं लौकिकमेव जनकम, पणिधानाद्यर्थ मनोवहना- उयादौ प्रतिस्वीकारे त्वनुमित्यादिसाधारणमिति कय तदाश्रयतयेश्वरसिन्छिः । अपि चाभोगवीर्यजन्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामाभोग- स्येवानाभोगवीर्यजन्ये शुक्ताहारखलरसपरिणामादावनाभोगरयापि तथात्वे सामान्यपक्षपाते आभोगानाभोगाश्रयो भवदभिमन ईश्व- रः स्यादिति महत् सङ्कटमापतितम् । किश्च, सृष्टेः प्राग् जीवानां शरोरेन्द्रियविपयाघसम्बन्धे मुक्तकल्पत्वात्पुनः सृष्टौ तेपामीश्वरेण संसारित्वापादने मुक्ताचप्यनाश्वासमसङ्गात् , फर्मवीजसग्वन्धात् सृष्टेः प्राग्जीवानां न मुक्तकल्पतेति चेत् , न, माक् सृष्टिकालभोग्या- नां कर्मणां भोगेन क्षये प्रलये तदवस्थित्यसम्भवात् , अक्षये च भोगकालानुपरमे प्रलयायोगात् , न चानियतविपाकानि कर्माणि जीवानां युगपनिरोधमनुभवित मुत्सहन्ने, तथाऽदर्शनात् । सुपुप्तौ तथा दृष्टमिति चेत् , तर्हि यथादर्शनं कालविपाकिषु कर्मसु तत्कल्पन क्रियतां, नतु जीवविपाक्यादिपु, अन्यथा प्राच्यसृष्टिचरगकालबद्धान्यायूपि कुत्र भुज्येरन् , तस्मात् कालत्वस्य भोगव्याप्यत्वाभा- . . , , ·र्थान्तरम् । तथा च परोपदेशस्थले यादृशः पुरुषकारव्यापारस्तादृशो निसर्गस्थले नास्तीत्युत्कटपुरुषकारव्यापाराजन्यत्वादत्र स्वभाव- व्यपदेश इति भावः, उभयजन्ये एकैकजन्यत्वव्यवहारस्योकटस्वस्वव्यापारापेक्षयैवोपदेशपदादावुक्तत्वात् उपदेशरहस्यादौ चास्मा- भिर्विवेचितत्त्वात् । स पुनरनिवृत्तिकरणस्वरूपः परिणामः कस्य भवति ? कथं वा प्राप्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-ज्ञानदर्शनेत्यादि येनास्यानुपदेशात्सम्यग्दर्शनमुत्पद्यत इत्यन्तम्, कस्येति यत्पृष्टं तत्रोत्तरम् जीवस्य, किं लक्षणोऽसावित्यत्र वक्ष्यमाणं लक्षणं स्मारयति । ज्ञानं साकारम्, दर्शनं निराकारम् , त एव मिलिते उपयोगस्तत्तदात्मकार्यजननशक्तिसहस्रमवाहमार्गलक्षणो यस्य स तथा, जीव इति वक्ष्यत इति, कथं प्राप्यत इत्यत्राह-तस्येत्यादि । तस्य जीवस्य, अनादावविच्छिन्नप्रवाहे, संसारे नरकादि- स्थानोत्पत्तिपयलक्षणे, द्रव्यतस्त्वनादावनन्ते संसारे नरकाद्युत्पत्तिस्थानलक्षणे, अनादौ संसार इति वदन् भाष्यकारः सृष्टिवादं निराचष्टे । युक्तं चैतत्, शरीरायुपकरणनिरपेक्षस्य कार्योत्पादफलेनासंयुज्यमानस्य जगत्कर्तुरभ्युपगन्तुमयुक्तत्वात् । सर्व कार्य सकर्तृकं कार्यत्वाद् घटादिवदिति पुनरप्रयोजकमनुमान, कार्यत्वावच्छिन्ने कर्तृत्वेन हेतुत्वे प्रमाणाभावात् । “यद्विशेपयोः कार्यकारणभावस्तत्सा- मान्ययोरपि'' इति न्यायस्याव्यापकत्वात् । अन्यथा कार्यत्वावच्छिन्ने करणत्वेन हेतुतयैकस्य कर्तुरिबैकस्य करणस्यापि सिद्धयापत्तेः, न च कार्यत्वावच्छिन्ने उपादानप्रत्यक्षत्वेन हेतुखाद् छ्यणुकायुपादानप्रत्यक्षाश्रयतयेश्वरसिद्धिः, तत्तत्पुरुषीयघटायर्थिप्रवृत्ति प्रत्येव तत्त- त्पुरुषीयघटादिमश्वप्रकारकोपादानप्रत्यक्षत्वेन हेतुत्वात् । न च प्रवृत्ताविव घटादावपि प्रत्यक्षेच्छयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वे सिद्ध तत्कार्यतावच्छेदकं कार्यत्वमेव लाघवात् कल्प्यते, घटत्वपटत्वादीनामानन्त्यात् , शरीरलाघवमपेक्ष्य सङ्ग्राहकत्वलाघवस्य बलवत्त्वादि- त्यपि साम्प्रतम् । एवं सति शरीरजन्यतावच्छेदकमपि न घटत्वपटत्वादिकम्, किन्तु कार्यन्वमितीश्वरवच्छरीरस्याप्येकस्य कार्यमात्रज- , ·- ल्लाघवप्रियत्वात् सूत्रकाराणाम, तथा च तणारणिमणीनां वह्नौ यथा एकशक्तिमत्वेन हेतुत्वं तथा निसर्गाधिगमयोः सम्यग्दर्शनेऽपीनि न दोषः । परामर्शस्थलेऽपि स्वाव्यवहितोत्तरत्वं कार्यतावच्छेदककोटौ देयम्, न तूभयपरामर्शजन्यतावच्छेदिका जानिः स्वीकर्तव्या, तदवच्छिन्नोत्पादकसामग्रचे प्रत्येकजन्यतावच्छेदकजात्यवच्छिन्नोत्पत्त्यापचेः, तत्रेतरपरामर्शायभावहेतुत्वकल्पने च महागौरवादित्य न्यत्र विस्तरः । अत्रापि निसर्गाधिगमयोः स्वाव्यवहितोत्तरसम्यग्दर्शनत्वं पृथगजन्यतावच्छेदकमितिकल्पनायामपि न दोषो विचि- त्रत्वान्नयवादानामित्यवधेयम् । कोऽसौ निसर्ग इत्याकाङ्क्षायामाह- निसर्गः परिणाम इत्यादि । निसृज्यते त्यज्यते कार्यनिवृत्तौ सत्यामिति निसर्गः परिणामः । उत्पन्ने सम्यग्दर्शनेऽनिवृत्ति- करणनाम्नस्तस्य स्वत एवोपरतिलक्षणस्य त्यागस्यावर्जनीयत्वात् , न चायमत्यन्त त्यागोऽनिवृत्तिकरणपरिणतस्यैवात्मनोऽनन्तरं सम्यग्दर्शनपरिणतेरभ्युपगमादुत्फणविफगप्रसारिताकुण्डलितभुजङ्गवदुत्थितासीनशयितपुरुषवदङ्कुरितकिशलयिनपत्रिनपुष्पितफलिन-- तरुवद्वा, अवस्थाभेदेऽपि तद्वतोऽभेदात् । तत्किमनिवृत्तिकरणपरिणामः सम्यग्दर्शनस्योपादानकारणं तत्परिणतमात्मद्रव्यं वेति चेत् , पर्यायव्यनयभेदेनोभयमिति गृहाण । आयनये यद्ध्वंसात्मिका यदुत्पत्तिस्तत्तस्योपादानकारणम् । द्वितीयनये च यदुपावच्छिन्नयद्- ध्वंसात्मिका यद्रूपावच्छिन्नयदुत्पत्तिस्तद्रूपावच्छिन्नं तत्तद्रूपावच्छिन्नतदुपादानकारणमिति विवकः । सृजेः परिणामेऽमनीतत्वादाह- स्वभाव इति । परिणामो द्विधा दृष्टः प्रयोगेण घटादीनाम, विश्रसातश्चाभ्रेन्द्रधनुरादीनाम् । तत्रायं वैससिका परिणाम इत्युक्तं भव. ति, नासावन्येन प्राणिना तस्य क्रियते, किन्तु स्वेनैवात्मनाऽसौ भावो जनित इति स्वभाव इन्युच्यते । ननु सर्वस्य कार्यस्य सिद्धान्त दैवपुरुषकारोभयजन्यत्वात् कथमत्र स्वभावत्वोपवर्णनमत आह-अपरोपदेश इति । परोपदेशानपेक्षः परिणामो निसर्ग इत्येतन्नाऽ- ·तच्छन्दोऽव्यवहितपूर्वोक्तपदार्थपरामर्शकः । स च मानसप्रत्यक्षविषयः सम्यग्दर्शनमेवेत्याह भाष्यकारः,- (भा०)तदेतत्सम्यग्दर्शनं द्विविधं भवति। निसर्गसम्यग्दर्शनमधिगमसम्यग्दर्शनश्च । निसर्गादधिगमायोत्पद्यत इति द्विहेतुकं द्विविधम् ।। निसर्गः परिणामः स्वभावः अपरोपदेश इत्यनान्तरम् । ज्ञानदशनोपयोगलक्षणो जीव इति वक्ष्यते तस्यानादौ संसारे परिभ्रमतः कर्मत एव कर्मणः स्वकृतस्य बन्धनिकाचनोदयनिर्जरापेक्षं नार- कतियंग्योनिमनुष्यामरभवग्रहणेषु विविधं पुण्यपापफलमनुभवतो ज्ञानदर्शनोपयोगस्वाभाव्यात् तानि तानि परिणामाध्यवसायस्थानान्तराणि गच्छतोऽनादिमिथ्यादृष्टेरपि सतः परिणामविशेषादपूर्वकरणं तारभवति येना- स्यानुपदेशात्सम्यग्दर्शनमुत्पद्यत इत्येतन्निसर्गसम्यग्दर्शनम् । अधिगमः अभिगमः आगमो निमित्तं श्रवणं शि- क्षा उपदेश इत्यनर्थान्तरम् । तदेवं परोपदेशाधत्तत्त्वार्थश्रद्धानं भवति तदधिगमसम्यग्दर्शन मिति ।। (व्याख्या)-तदेतदित्यादि । निसर्गाद् गुर्वाग्रुपदेशरहितस्वभावात्, अधिगमाद् गुर्वाधुपदेशाधोत्पद्यत इति हेवोदिहेतुकं द्विविध हेतुभेदभयुक्तभेदद्वयप्रतियोगीत्यर्थः, तेन न निर्देशस्वामित्वेत्यादिसूत्रे भेदस्याग्रेऽवश्यवक्ष्यमाणत्वादस्य सूत्रस्य पृथकरणे नि:- जत्वम्, हेतुभेदप्रयुक्तभेदजिज्ञासाया एनत्सूत्रपृथकरणबीजस्य जागरूकत्वात् । अत एवोत्पद्यत इति क्रियाऽत्र न पूरणीया, हेतुभेदभाषा- न्यबुद्धयापत्तेः । अत्र सूत्रस्थो वाशब्दस्तृणारणिमणिन्यायेन वैकल्पिकी कारणतां सूचयति।तेन निसर्गजन्यं सम्यग्दर्शनमन्यदेव, अधि- गमजन्य चान्यदिति लभ्यते । उभयजन्य तर्हि किश्चिदिन स्याद् धूमालोकोभयपरामर्श जन्यानुमितिवत्, अन्यथा मत्येकजन्यतावच्छे- दकनात्योरेकर साइर्यापातादित्याशङ्कानिवृत्यर्थमसमासकरणम् । अन्यथा निसर्गाधिगमादिति समाहारद्वन्द्वेन लघुमक्रममेव कुर्या- ·वः. असाधारणत्वं च लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकन्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वम्, प्रत्यक्षममाकरणत्वं प्रमाणधर्म इत्यादिवाक्याति- व्याप्तिवारणाय सत्यन्तम, पदार्थत्वं प्रमाणधर्म इत्यादिवाक्यानिव्याप्तिधारणाय व्याप्यदलम, धर्मपदं च येन सम्बन्धेन लक्षणता तेन व्यापकत्वादिलाभार्थम्, तेन कालिकसम्बन्धेन घटत्वव्याप्यद्रव्यत्वादेन घटलक्षणत्वम् । यत्तु व्यतिरेकिधर्मत्वमसाधारणत्वमिति गोवर्धनायुक्तं तदसत् । प्रमेयलक्षणे प्रमाविषयत्वे आचार्याधुक्तेऽव्याप्तेः । न च प्रमाकरणत्वादिरूपासाधारणवचनेप्रदेशपरीक्षावा- क्येष्वतिव्याप्तिः। तद्धर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकतडर्मसमव्यापकधर्मावच्छिन्नविधेयताकशाब्दबोधजनकं वचनं तन तस्य लक्षणवाक्यमि- त्यत्र तात्पर्यात् । अत एव पृथिवीत्वेन घटमुद्दिश्य कम्बुग्रीवादिमती पृथिवीति प्रयोगे न लक्षणशास्त्रत्वमिनि गौरीकान्तस्तदपि न युक्तम । पृथिव्या गन्धो लक्षणमित्यादिलक्षणशास्त्रेऽव्याप्तेः, न ात्र पृथिवीमुद्दिश्य गन्धो विधीयते, किन्तु गन्धमुद्दिश्य पृथिवीलक्ष- णत्वमिति । तस्मानायं पन्थाः। किन्तु तत्र तद्धर्मस्य लक्षणत्वेन प्रतिपादकं वचनं तत्र तल्लक्षणशास्त्रमिति व्याख्यानं युक्तम्, । लक्ष- णत्वं चेतरभेदव्याप्यत्वं वा लक्ष्यतावच्छेदकसमव्यापकत्वं वेत्यन्यदेतत्, तद्बोधश्च लक्षणादिपदोपसन्दाने प्रकारतयाऽन्यत्र च लक्षण- शास्त्रव्युत्पत्तिविशेषमहिम्ना संसर्गतयेति न कश्चिद्दोपः । अत एव पृथिवी गन्धवती, गन्धवस्वप्रकारकममाविशेष्यत्वात् , इत्यादिन्या- यवाक्यैकदेशमतिज्ञायामलक्षणायां नातिव्याप्तिरित्यस्मदेकपरिशीलितः पन्थाः ॥ २ ॥ तदेवलक्षितस्य सम्यग्दर्शनस्य हेतुद्वारा भेदजिज्ञासायामाह- सूत्रम्-तन्निसर्गादधिगमाहा ॥ १ ॥३॥ , ·संसारभीतिः, निर्वेदो विपयानभिप्पणः । परे तु व्यत्ययमाहुः । अनुकम्पा निरुपधिपरदुःखप्रहाणेच्छा, अस्त्यात्मादिपदार्थकद- म्यकमित्येपा मतिर्यस्य स आस्तिकस्तझाव आस्तिक्यं तदेव सत्यं निःशष्टकं यजिनेन्द्रः मर्वदितम्, इत्येवं लारसिकः परि- णामः,एतेपां याऽभिव्यक्तिः स्पष्टता सा लक्षणं लिङ्गं यस्य तत्तथा, स्पष्टान्येनानि समरतानि व्यस्तानि वा प्रतीयमानान्येकत्र धर्मि- णि सम्यग्दर्शनमनुमापयन्तीत्यर्थः । स्पष्टता चात्र व्यभिचारवारकविशेषणसाहित्यरूपा ग्राह्या । तथा च जैनप्रवचनानुपारिमशमा- दीनामेव लित्वेनाश्रयणादविदितपरमार्थानां मिथ्याशासपासनोपनीतमोहगर्भवैराग्यवतां मिथ्याटीनां प्रशमादिभिर्न व्यभिचार इति टीकाकृतः । तथापि निसर्गसम्यग्दष्टौ श्रेणिकादौ चैतल्लक्षणागतेरनन्तानुबन्ध्यादिक्षयोपशमादिननिता एव मशगादयो लिङ्ग- त्वेन ग्राक्षा इत्याचार्याः, तदुक्तं विशिकायाम्, “पढमाणुदयाभावो, एयस्स जो भवे कसायाणं । ता फह एमो ए, भण्णइ त- चिसयपैक्खाए चि ॥ १ ॥" मधमकपायोदयाभावमात्राकथमुपशमादिचिङ्गानि सम्पदृष्टेः मादु.८यन्तीति पूर्वपक्षः । अनन्तानुव- ध्यादिविषयापेक्षा एवोपशमादयस्तल्लिङ्गानि, न तु चारित्रपरिपाकगनितेच्छामचिस्थिरसिद्धियोगानुभावा अनुकम्पानिर्वेदसंवेग- प्रशमा इति नानुपपत्तिरिति सिद्धान्ताशयः । नन्येवं लैङ्गिकवल्लिङ्गस्यापि दुर्महत्वादशानाऽसिद्धिः रयादिति चेत्, न । कुशलमवृत्तिभवा (द्, घ) बहुमानादिता (तः, ना) तद्ग्रहसम्भवात् । यथा प्रशमादयो निधयसम्यक्त्वस्यैव लिङ्गम्, समुदितानां पां तदनुभाव- स्वात्कार्येण फारणानुमानस्य विपक्षराधकतर्क सहकारेण पलवस्थात, तदाहु:--" णिच्छयसम्मत्तं वा--हिगिच्च सुतभणियनिउणरू- पं तु । एवं विहो णिभोगो, होइ इमो ईत बन्नुत्ति ॥ तथा पास्तिक्यमेव सर्वत्राव्यभिचरितमनौपाधिकसदुपदेशादिपरिणामे- न सुई ( शुभं शुद्धं) लिङ्ग मिति युक्तं पश्यामः । अथेदं लक्षणशाय तस्य च किं लक्षणमिति नेत्, असाधारणधर्मपचनत्वमिति पह- ॥

·शम संवेगनिदानुकम्पास्तिक्याभिव्यक्तिलक्षणं तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शन मिति ॥ (व्या०) तत्वानामित्यादि । तत्वानां स्याद्रादमनतिक्रम्य स्थितानाम,अर्थानां श्रद्धानम्, इदमित्थमेव' इति रुचिलक्षणम्। परमतोनीतपदार्थश्रद्धानेऽतिव्याप्तिवारणाय तवानामिति । अर्थपदवैयर्थ्यभियाऽऽह- तत्त्वेन वार्थानां श्रद्धानं तत्त्वार्थश्रद्धानम्, तत्सम्यग्दर्शन मिति । तरवेनेत्यस्य विवरण भावत इति। श्रद्धानमित्यस्य विवरण निश्चितमिति,भावे क्तमत्ययान्निश्चय इत्यर्थः। "मातापित्रादिदाक्षिण्यानुरोधाधतिरिक्तस्वारसिकमायेन भगवदुक्तयावदर्थविषयकरुचिः सम्यग्दर्शनम् इति निर्गलितोऽर्थः।अतिरिक्ता- न्त स्वारसिकत्वपरिचायकम्, न तु लक्षणप्रविष्टम, यावदिति चार्थानामिति बहुवचनमर्यादया लभ्यते । शठभावेन श्रद्धानेऽतिव्याप्ति- वारणाय प्रथमं विशेषणं तृतीयान्तम्, सकलशिष्टैकवाक्यताप्रयुक्तनागदिदृष्टिसाधारणरुचावतिव्याप्तिधारणाय भगवदुक्तनि, आंशि कमवचनार्थस्वारसिकरुचावतिव्याप्तिवारणाय यावदिनि, तत्वानामर्थानामिति पूर्वकल्पे पष्ठया विषयत्वालाभात् सिंहावलोकितन्या- येनाह-तत्यानीत्यादि । तत्वानि जीवादीनि वक्ष्यन्ते, त एव चार्था इत्यर्थापेक्षया पुल्लिङ्ग निर्देशः । तेषां श्रद्धानं नाम तेषु प्रत्ययावधारणम् । तथा च षष्ठीसप्तम्पोरर्थ प्रत्यभेद इति व्युत्पादितं भवति, प्रत्ययावधारणमित्यत्र प्रत्ययेन,प्रत्ययात्,प्रत्यये प्रत्ययस्य वाऽवधारणमिति ध्याचक्षते । भाद्ये मत्ययेनालोचनाज्ञानेनालोन्येत्यर्थः ।यद्वा प्रत्ययेन क्षयोपशमादिना कारणेन,मत्ययात्त- स्मात् प्रत्यये सति तस्मिन्। पटीपक्षे प्रत्ययस्य विज्ञानस्यावधारणं प्रामाण्यादिप्रकारको निश्चय इति यावत्,अयमेव निष्कम्पप्रवृत्तिहेतु., अत एव सम्यग्दर्श नवान् सुमेरुनिश्चल इति गीयते। एनत्पुनः सम्यग्दर्शनं कथात्पन्नं सत्परेण ज्ञायतेत्याकालायां लिङ्गान्युपदर्शयति- प्रशमेत्यादि । प्रशमः सुपरीक्षितप्रवकमवाच्यप्रवचनतत्वाभिनिवेशाद्दोपाणामुपशमः, इन्द्रियार्थपरिभोगनिवृत्तिा, संवेगः ·(न्या०) सम्पगिति निपातः प्रशंसार्थः । तथा च सम्यक् प्रशंसनीयं पूजनीयमित्यर्थः। अव्युत्पत्तिपक्षाश्रयमेनत् । व्युत्पतिपक्ष स्वाह- समचते सम्पूर्वादश्चतेर्वा रूपमेतदिति शेपः । तदर्थश्च गतिः पूजा वा । तत्र पूजायाः प्रागुक्तत्वाद्गतिरर्थोऽत्र ग्राह्यः । समञ्चति गच्छति च्याप्नोति सचंद्रव्यभावानिति सम्यगित्यर्थः । भावो दर्शन मिति भावल्युटो रूपमिदमित्यर्थः । फलितार्थमाह- दृशिरित्यादि । इशिः स्ववाच्यवाच्यलक्षणया दृष्टिानपरिणतिः, अव्यभिचारिणी यथार्था, सामान्यविशेषान्यतरापतिक्षेपात, स- र्वाणि निरवशेषाणोन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि । अनिन्द्रियं मनोरतिरोधज्ञानं च, नदर्थाः शब्दादयः स्वप्नादयो वल्ल्यादीनां नीवाद्य- भिसर्पणञ्च, तत्माप्तिस्तदुपलब्धिः, एतत्सम्यग्दर्शनम् । शब्दादिनयव्याख्यानमेतत् नन्मतेऽज्ञानाधभावात, याथार्थ्यमात्रे वा सम्य पत्वं चरितार्थम् । अर्धद्वयं निगमयति । प्रशस्तमित्यादि । प्रशरतं मुक्तिहेतुत्वाव, सङ्गतं सर्वनयालम्बनेन प्रवृत्तम् । अनिदिशनि एवं ज्ञानचारित्रयोरपि । विधा सम्यक्त्वं व्याख्येयमित्यर्थः ॥ १ ॥ अथ ' यथोशं निर्देश ' इति न्यापात् प्रथममुद्दिष्टस्य स. म्यग्दर्शनरय लक्षणमाह- सूत्रम्-तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥ २॥ तदेतद्धाप्यकार: समासभेदेन च्याचप्टे- (भा०।-तच्चानामर्थानां श्रद्धानं तत्वेन पार्थानां श्रद्धानं तत्वार्थश्रद्धानम्, तत् सम्बग्दर्शनम् । तत्वेन भाव- तो निश्चितमित्यर्थः । तत्त्वानि जीवादीनि वक्ष्यन्ते । त एव चारितेपां श्रद्धानं तेपु प्रत्ययावधारणम् । तदेवं प्र- ·25585 - नावरणम, पृथविभागादिप्रक्रिया तु गोपन्यायात्,तदिदमभिप्रेत्योक्तं सम्मती " एवं निणपण्णत्ते, सद्दहमाणस्स भावो भा- वे । पुरिसस्साभिणिबोहे, दसणसद्दो हवइ जुत्तो ।। १ । ति" श्रद्दधतः ' समूहालम्बनतयाऽवगृहतो 'भावता' रुचिरू पतया । तथा च पूर्वद्वयलाभे भजनीयमुत्तरमिति केयं वाचो युक्तिः, द्वितीयलाभे प्रथमस्याप भननीयत्वावकाशात् । यदि च मुख्य सम्यग्दर्शनं रुचिरूपोक्तज्ञानविशेप एव, भाक्तं चानेकान्तागमवासनोपनीतसर्वानैकान्यावगाहिघटाद्यपायोऽपीति तदुभयसामान्य सगृह्यते, तदा भवति सम्यग्ज्ञानेन समं स(सा)मनैयत्यम्,तदिमाह-सम्मन्नाणे णियमे-ग दसणं दसणे उ भइअव्व । सम्मन्नाणं च इमं; ति अत्थओ होइ उववन्नं ' ॥१॥ दर्शने तु भक्तव्यम्, इति एकान्तरूचौ न भवत्यनेकान्तरूचौ तु भवत्येवेति. अविशेपितद शनेन सह भजनोक्तावपि सम्यक्पदविशेषणे:नेयमित्याशयेनाह- इदं सम्यग्दृष्टिप्रत्यक्षं सम्यग्ज्ञानं,चशब्दात् सम्यग्दर्शनमित्यर्थत उ- पपन्नम् ' अर्थापत्तिसिद्धमित्यर्थ इति । इदं पुनरन्यदवधेयम् । एव सति चारित्रमपि ज्ञान विशेष एव, विषयप्रतिभासात्मज्ञानतत्त्व- संवेदनेषु बुद्धिज्ञानाऽसम्मोहेषु च तृतीयस्य तत्स्थानेऽभिषेचनीयत्वात्, तदावरणस्य च चारित्रमोहत्वेन पृथगभिधानं प्राग्वदेव, ज्ञानेकशेषे विनिगमकं चात्मगुणानामात्मनो ज्ञस्वाभाव्यमेव । तदिदमुक्तम्, ॥ आत्मानमात्मना वेत्ति, “ मोहत्यागाचदात्मनि ॥ न. देव तस्य चारित्रं, तज्ज्ञान तच्च दर्शनम् ॥१॥" नथा च उत्तरलाभे पूर्वद्वयनयत्यं स्वरूपतो, न तु भेदगर्भतयेति दिग् । अथ सूत्रोप. न्यस्तसम्यग्दर्शनाद्यवयवार्थ प्रतिपादयति तत्रेत्यादिना । (भा०)तंत्र सम्यगिति प्रशंसाओं निपातः,समश्चतेर्वा,भावो दर्शन मिति। शे(शिरव्यभिचारिणी सन्द्रियानिन्द्रि- यार्थप्राप्तिरेतत्सम्यग्दर्शनम् । प्रशस्तं दर्शनं सम्यग्दर्शनम्। सातं चा दर्शनं सम्यग्दर्शनम्। एवं ज्ञानचारित्रयोरपि।। - ·स्य त्रिविधं कारणमितरस्य द्विविधमिति । स्वभावभेदोऽप्यस्ति, ज्ञानस्य परिच्छेदमात्रं स्वभावो,दर्शनस्य तु 'तदेव सत्यं निःशवं य- जिनैः प्रवेदिनम्' इत्येवं जैनेषु पदार्थेषु स्वतः परतो वा रुचिः। विषयभेदोऽप्यस्ति, सर्वद्रव्यभावविषया रुचिः सम्यक्त्वं 'सव्वगयं सम्मत्त' इति वचनात, श्रुतज्ञानं तु सकलद्रव्यगोचरं कतिपर्यायावलम्बि चति । अपरे तु ज्ञानदर्शनयाः समीचोभेदमप्रेक्षमाणा इत्थं व्योक्षते । एषां च पूर्वद्वयस्य सम्यग्दर्शनज्ञानलक्षणस्य लाभे प्राप्तौ भजनीयमुत्तरं चारित्रम्, उत्तरस्य सम्यक्चारित्रस्य लाभे नि- यतः पूर्वयोः सम्यग्दर्शनसम्यगज्ञानयोर्लाभ इति, यदि ताभ्यां चारित्रमनुगतं न स्यात्तदा सम्यगेव न स्यादिति । कथ पुनस्तैः का- रणादिभेदो न दृष्ट इति चेत्, इत्थं, मतिज्ञानस्यैव रूचिरूपो योऽपायांशस्तत् सम्यग्दर्शनम्, न ज्ञानादृतेऽन्यद्दर्शनमस्ति । कारणा- दिभेदस्त्वन्यथोपपादनीयः, तथाहि-- योऽसावुपशमोऽनन्तानुबन्ध्यादीनां सम्यग्दर्शनस्योत्पत्तौ केवलज्ञानस्य मोहनीयक्षय इव नि- मित्तम् नासावावरणापायविधया प्राधान्येन, किन्तूदासीनतया, अत एव केवलज्ञानस्य मोहनीयमिव सम्यग्दर्शनस्यानन्तानुवन्ध्यादि नावरणम्, किन्तु ज्ञानावरणमेव तद्, क्षयोपशमनान्तरीयकत्वाच्चानन्तानुवन्ध्यायुपशमस्य परत एवापशमव्यपदेशः, स्वतरतु क्षयोप- शमजमेव तदिति नास्ति कारणभेदः । स्वभावभेदोऽपि नास्ति । मत्याद्यपायांशं विरहय्य रुचिस्वभावस्यैवानुपलब्धेः । विषयभेदोऽ- पि नास्ति, ज्ञाने सर्वपर्यायांशे निरवच्छिन्नप्रकारवाभावेनाऽसर्व विषयत्वस्य, दर्शने च सर्वपर्यायांशे जिनोक्तत्वातिरिक्तधर्मानव- च्छिन्नप्रकारताकत्येन सर्वविपयत्वस्य परिभापणात,न च परिभापाकृतो भेदो वास्तवमभेदं व्याहन्तीति ।अत्रेदमवधेयम्,न छपायमा- त्रे रुचित्वं वक्तुं शक्यं,घटाद्यपाये तदननुभवात् किन्तु जीवाजीवादिसमूहालम्बनज्ञानविशेप एव, अत एव श्रद्धात्वं ज्ञानत्वव्याप्यो जातिविशेष इति परेऽपि वदन्ति, तदवच्छिन्ने च दर्शनावरणक्षयोपशमानामेकशक्तिमत्त्वादिना हेतुत्वमिति ज्ञानावरणविशेप एच दर्श- " ·तदिदमभित्योक्तं हरिभद्राचा दाणाइभाउ एयं-मि चेव सुद्धाउ हुंति किरिभाउ । एमाओ विनम्हा, मो- पखफलामो पराअति । यदि च व्यवहारनपमाधान्येन प्रणिधानादिभावसाम्राज्यलब्धातिशयानां तासागेव मतिपदविध्युक्तमो- क्षपालल्ल रवीक्रियते श्रेणियमनिपातन्यापारेण चक्रभ्रमणान्तेन च्यक्रियाया एच भावहेतुत्वस्य तत्र तत्र व्यवस्थापितत्वा- न्मो जननीये यावन्ति चान्तरालकानि तापन्ति तदाराणीति च विभाज्यते,तथापि दर्शनायान्त्वन दर्शनादायेवान्तर्भावान्नाधिक्या शक्षा । न हि दर्शनादीन्यत्र स्वरूपत एव ग्रावाणि, किन्तु हेतुतः फलत इति न दुरधिगमभिद नयामृतरशिणीसम्प्लवव्यसनिना। भारोग्यार्थिनो यथा भेपनविपयरुचिस्तद्विपय परिज्ञानमपथ्यपरिहारेण विधिना तदासेवनक्रिया चेति समुदितं यथारोग्यहेतुस्तथा भवारोग्यार्थिनः क्रियाभेपजे । अत एवोद्देश्यबहुवचनापेक्षामपोध समुदायस्प विधेयत्वान्मोक्षमार्ग इत्यत्र विधेयकत्यापेक्षमेकवचनमि- त्यषि वदन्ति । दर्शनादीनां स(सामनयत्ये एकतरग्रहणेनैव चरितार्थता स्यादित्यतस्तरलागे भजनामुपदर्शयति- एषां घेत्या- दि । एपां दर्शनादीनां, चः पूर्वोक्तसमुच्चये, पूर्वस्य सूमोक्तकमात् सम्यग्दर्शनरय, लाभ प्राप्ती, भजनीय विकल्पनीयं स्यादा नवेत्येवम् । उत्तरं ज्ञानं चारित्र च । यतो देवनरकतिरथां मनुष्याणां च केपांचिदाविभूतेऽपि सग्यदर्शने न भवत्याचारादिकम- मानामविष्टं ज्ञानम्, नथा देशराव चारित्रमपि, तथा पाप्तेऽपि ज्ञाने केनचिन्न चारित्रं नियगत एव माप्तव्यम् । मा शान शाब्दममा- विशेषरूपं गृहीतम् । उत्तरयोः सम्यग्शानचारियोः, लागे तु, नियतो निश्चितः, पूर्वस्य सम्यग्दर्शनस्य, लाभः, एतय व्याख्या- ने सम्यग्दर्शनशानयोः पारमार्थिकभेदपक्षे युज्यते । स च कारगभेदात् स्वभावभेदाविषयभेदाच्च,कारणभेदस्तावदयप, सम्यग्दर्शन- स्य त्रितयं कारणगुत्पती क्षयोपशमः क्षयः उपशमशे न । ज्ञानरय तु क्षयः क्षयोपशमो वा । यदि च न तयाभदः फिमिति दर्शन ·पयीभूतसामान्योपादाने तद्दोपाभावादिति दिक् । उद्देशवाक्यस्य सावधारणत्वादाह-- एतानि चेति । समस्तानि मिलितानि, मोक्षसाधनानि, एकतराभावेऽप्यसाधनानि, स्वरूपयोग्यत्वेऽपि फलोपधानाभावात्, इत्यतस्त्रयाणां ग्रहणम् । ननु तथा- प्यवधारणानुपपत्तिमिलितेष्वपि सम्यग्दर्शनादिषु मुमुक्षोः सम्यग्यनमानस्यापि निःश्रेयसमनवाप्योपरतेहुशः श्रवणात्, उक्तं च ग्रन्धकृतैव “ संहननायुर्वलबी-र्यसम्पत्समाधिवैकल्यात । कर्मातिगौरवादा, स्वार्थमकृत्वोपरममेति ॥१॥” इत्यादि, अत एव सं- हननादिस्वेनरसकलकारणाक्षेपकत्वमेव सम्यक्त्वमित्यपि वार्तम्, द्रव्यदेवसाधौ व्यभिचारात्, स्वेतरसकलकारणाक्षेपकत्वरूपं सम्य- क्त्वं च तथाभव्यत्वव्यपदेशभाजि भव्यत्व एव मसिद्धम्, 'ण य सव्वहेउतुल्लं, भव्वत्तं हंदि सव्वजीवाणं । जं तेणेवक्खित्ता, णो तुल्ला दसणाईआ' इत्यादि हारिभद्रवचनादिति का वार्ता नादृशसम्यत्त्वस्य दर्शनादाविति चेत्,सत्यम्, मोक्षोपधायकतावच्छे- दकधर्मविशेषस्यैव सम्यक्त्वस्येह ग्रहणेन दोपाभावात् । स च धर्मः प्रमाणार्पणया समूहे, समूहान्वयव्यतिरेकाभ्यां समूह एव का- रणताग्रहात्, नयार्पणया त्वावापोद्वापाभ्यां प्रत्येकं, चरमकारणेऽपि दारद्वार्यन्तरस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात आधुनिकदर्शनादिष्वपि मोक्षानुकूलनिर्जराविशेषप्रयोजकविशेषाश्रयत्वं सम्यक्त्वं प्रत्येकमव्याहतमिति त्रयाणां तुल्यवत्करणत्वं नयार्पणया नानुपपन्नम् । एते- न सम्यग्दर्शनादित्रयसिद्धावपि मोक्षमाप्तेरनेकान्तान्नृसुरसुखाशंसायाश्च पनिषेधात्प्रयासबैकल्यापत्तिरिनि परास्तम्, हेतुत्रयमिलनसा. ध्यविशिष्टनिर्जरारूपद्वारसम्पत्तौ विशिष्टपत्तिसाफल्यस्यानपायत्वात् । नन्वेवं मानुषत्वसंहननविशेषादीनामपि मोक्षोपायत्वात्रयाणा- भेवावधारणं कुत इति चेत्, सन्यम,तेषां दर्शनादिविशेषावानेनैवोपक्षीणत्वाद्दर्शनाद्युत्कर्पण च निर्जरोत्कर्षात्लयाणामेव मोक्षहेतुत्वव्य- वस्थितेः । एतेन दानादिक्रियाणां मोक्षहेतुत्वं व्याख्यातं,सम्यक्त्वसाहित्येन घृतं दहतीतिवदुपचरितनयेनैव तासु तथात्वव्यवस्थितेः ·( न्यायाचार्य-न्यायविशारद-महोपाध्यायधीयशोविजयगणिपिनिर्मिता सम्बन्धकारिकाव्याख्या समोप्ता ) - सूत्रम्-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १ ॥१॥ (व्या०) इदमाधमनवद्यमुक्तिपथोपदेशसूत्रं सकलतत्त्वार्थशास्त्राभिधेयमुररीकृत्य प्रवृत्तम्, द्वादशाङ्गप्रवचनार्थसचा हिसामायिकसूत्रवत्, अथ फस्मादेतव एवादौ मोक्षस्योच्यन्ते न तु मोक्ष एवेति चेत्, न, सुखदुःखाभावत्वायुद्देश्यतावच्छेदकरूपेण तत्र वादिनामविप्रनि- पत्तेः, कार्याणां कारणायत्तजन्मत्वेन तदुपादानस्यैवादौ न्याय्यत्वाच्च । अत्र सम्यकशब्दस्य दर्शनसन्निधौ श्रूयमाणस्य तेनैव स- हान्वयः स्यान्न ज्ञानचारित्राभ्यामिति कस्यचिदाशङ्का स्यात्तन्निवारणार्थमाह भाष्यकार:- (भा०)सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञानं सम्पक्चारित्रमित्येष त्रिविधो मोक्षमार्गः । तं पुरस्ताल्लक्षणतो विधानतश्च विस्तरेणी- पदेक्ष्यामः । शास्त्रानुपूर्वीविन्यासार्थ तूचेशमात्रमिदमुच्यते । एतानि च समस्तानि मोक्षसाधनानि । एकतराभावे- ऽप्यसाधनानीत्यतस्त्रयाणां ग्रहणम् । एषां च पूर्वलाभे भजनीयमुत्तरम् । उत्तरलाभे तु नियतः पूर्वलाभः ॥ (ध्या०) सम्यग्दर्शनमित्यादि । तथा च सम्यक् शब्दस्रिष्वपि योजनीय इति भावः । अनन्तानुवन्ध्यादिक्षयाधुत्या रुचिः सम्यग्दर्शन, लक्ष्यलक्षणव्यवहाराव्यभिचारात्मकं मत्यादि सम्यग्ज्ञानम्, ज्ञानपूर्वकं सदसत्क्रियापत्तिलक्षणं सम्यकूचारित्रम्, ·(भा०)श्रममविचिन्त्यात्मगतं, तस्माच्छ्रेयः सदोपदेष्टव्यम् । आत्मानं च परं च हि, हितोपदेष्टानुगृहाति ॥३०॥ (व्या०) श्रममित्यादि । तस्मादनुग्रहबुद्धया हितापदेशरयैकान्तधर्मावहत्वात्,आत्मगतं श्रमं हृदयकण्ठशोषादिलक्षणम्, अवि- चिन्त्य नैनन्मम दुःखमिहैव चैतत्स्पयुक्तं शरीरमिति भावनयाऽवगणय्य,सदा श्रयो मोक्षवम,उपदेष्टव्यम् । नन्वनुग्रहहेतुत्वबुद्धपा हितोपदेशो धर्मावह इत्युक्तं तत्रैव किं मानमित्यत्राह, हितोपदेष्टा पुरुषः, आत्मानं च परं चानुगृह्णाति कृशलप्रवृत्तेरुभयो रपि श्रेयोमूलखात् । नथाचात्र मलिनः स्नायादित्यत्रेव सिद्धसाध्यसमभिव्याहारे 'सिद्धं साध्यायोपकल्पत' इति न्यायाधितो- पदेशस्यानुग्रहहेतुत्वं सिध्यतीति भावः । वस्तुतोऽप्रमत्तस्य साधोः सर्वस्या अपि क्रियायाः परार्थकरणत्वेनानुग्रहहेतुत्वं न्यायसिद्धमे- व, तदाहुराचार्या:-"विहितानुष्ठानपर-स्य तत्त्वतो योगशुद्धिसचिवस्य । भिक्षाटनादि सर्व, परार्थकरणं यते यम्" इति ॥ ३० ॥ विद्याशिल्पकलायुपदेशेष्वपि हितबुद्धिस्तदर्थिनामस्तीति तत्साधारण्यनिरासपूर्व फलितमाह- (भा०)नर्ते च मोक्षमार्गा--डितोपदेशोऽस्ति जगति कृत्स्नेऽस्मिन् । तस्मात्परमिद(म)मेवे -ति मोक्षमार्ग प्रवक्ष्यामि ३१ ॥ सम्बन्धकारिकाः समाप्ताः ॥ (व्या०) नर्ते चेत्यादि । विगतद्वन्द्वसन्निपाताव्ययपदप्रापणहेतोर्मोक्षमार्गादते नान्यो हितोपदेशः कृत्स्नेऽप्यस्मिन् ज- गति विद्यते, तस्मात्परमुत्कृष्टम, इदमेव हितोपदेशनमिदमेवेति निश्चित्य, मोक्षमार्गमादौ वक्ष्यामि- ·, पुष्पफललाभसमुच्चयार्थः । सामायिकमात्रपदेन 'करोमि भदन्त सामायिकम्', इत्येतावतव भावतः सुगृहीतेन, सिद्धाः । उदाहरणमत्र मापतुषादयः' ॥ २७ ॥ (भा०)तस्मात्तत्मामाण्यात्, समासतो व्यासतश्च जिनवचनम् । श्रेय इति निर्विचारं, ग्राह्य धार्य च वाच्यं च ॥२८॥ (व्या०) तस्मादित्यादि । तस्मादागमपदमात्रस्यापि निर्वाहकत्वात, तस्यागमस्य प्रामाण्यात्, समासतः सहक्षेपाद्, व्या सतो विस्तराच्च, जिनवचनं श्रेयः कल्याणांवहमिति निर्विचारं ग्राह्यमध्ययनश्रवणाभ्यां, धार्यमनुप्रेक्षणादिभिः, वाच्यम- थविचारणादिभिः ॥ २८ ॥ ग्रहणधारणे तावदात्मोपकारिणी, किं पुनर्वाचनयेति चोदितोऽध्यापनस्यैव गौरवख्यापनार्थ आत्म- प्रयत्नदृढीकरणार्थं चाह- (भा०)न भवति धर्मः श्रोतुः, सर्वस्यैकान्ततो हितश्रवणात् । बवतोऽनुग्रहवुया, वक्तुस्त्वेकान्ततो भवति ॥२९॥ (व्या०) न भवतीत्यादि। श्रोता हि कदाचिदन्यमनस्को दुष्टान्तरात्मा वा श्रुणुयादेवंविधस्य श्रोतुर्न हितश्रवणमात्रादेवैका- न्तेन धर्मोऽरित । हितपदं साभिमायम,हितमपितावच्छृश्यतां न सपां धर्मः,किंपुनरहितमिति, कथममी श्रोतारोऽनुगृहीता भवेयुरि- त्यनुग्रहवुद्धया हितं ब्रुवतो वक्तुः पुनरेकान्ततो भवति धर्मः । एवं च कृत्वा स्वपरिणामो नः प्रवचनेषु शुभाशुभोपचयं प्रति परं प्रमाणमिति दर्शितम् । न चावात्मनेपदाशङ्का, निराकृतं हि स्तुत्यादिक्रियाफलम्, निरनुबन्धाभिमायात, न च धर्मोऽप्यभिप्रेतो. ऽवश्यं भावी त्वसावित्युक्तम् ॥२९॥ एवं विचिन्त्याह- ·(व्या०) शिरसेत्यादि । शिरसा गिरि पर्वनम्, विभित्सेत् भेत्तुमिच्छेत्, उच्चिक्षिप्सेदुत्क्षेप्तुमिच्छेच्च, सक्षितिं पृ- थ्वीसहितं तमेव गिरिम्, दोभ्या बाहुभ्याम, प्रतीतिर्षर्तुमिच्छेच्च समुद्रं दोामिति वर्तते । मित्सेत् मातुमिच्छेच्च कुशा- ग्रेण तमेव समुद्रमुदबिन्दुपरिमाणाधिगमाय ॥२४॥ (भा०)व्योम्नीन्दु चिक्रमिषे-न्मेरुगिरि पाणिना चिकम्पयिषेत् । गत्यानिलं जिगीषे-चरमसमुद्र पिपासेच्च॥२५॥ (भा०)कि च । खद्योतकप्रभाभिः,सोऽभिवुभूषेच्च भास्करं मोहात् । योऽतिमहाग्रन्थाथै, जिनवचनं सब्जिघृक्षेत।।२६ (व्या०) खद्योतकमि(के)त्यादि । खद्योतकस्य प्रभाभिः कान्तिभिः, सोऽभिबूभूषेदभिभवितुमिच्छेच्च, भास्करं सूर्य, मो- हादशानात्, यः अतिमहान्तौ ग्रन्थार्थों यस्य तादृशं, जिनवचनं सअिघृक्षेत सङ्ग्रहीतुमिच्छेत् ॥(२५)॥२६॥ तथा चाशक्यानुष्ठाने जिनवचनसङ्ग्रहे भवतः प्रवृत्तिरनुचितेत्याचार्यदेशीयेनाशक्षिते, सर्वमेतदेवम् तथापि यथाशक्ति भगवद्वचनोपदेशमवृत्या ज्ञानवि- नियोगेन परोपकारशुभानुबन्धेन फलेग्रहितवास्मन्मनोरथतरोरित्यनुज्ञापवादमाह- (भा०)एकमपि तु जिनवचना-धस्मान्निर्वाहक पदं भवति । श्रूयन्ते चानन्ताः, सामायिकमात्रपदसिद्धाः ॥ २७ ॥ (व्या०) एकमपीत्यादि । एकमपि पदं कि पुनरियान् सप्तपदार्थसङ्ग्रह इति तुशब्दो विशेषयति । जिनवचनादित्यवच्छेदे पञ्चमी, यथा समूहाच्छुक्लं प्रकाशते । यस्मादिति कारणे पञ्चमी । यस्मात्कारणात, निर्वाहकं भवोत्तारकं भवति । अभ्यस्य. मानस्य तस्योत्तरज्ञानाधानद्वारा परमनिर्जराकारणत्वादित्यर्थः । न चेयं स्वमनीषिका । यतः,श्रूयन्तेऽनन्ताः,चशब्दो पीजपत्रमवाल- .

·नित्वमावेदितं भवति ॥ २१ ॥ तत्वार्थत्यादि । तत्वार्थोऽधिगम्यतेऽनेनास्मिन् वेति तत्वार्थाधिगमः, तम,अभिधानाभिधेययोर-
भेदाश्रयणात्तदभिधानम् । अहंद्वचनस्य द्वादशाङ्गगणिपिटकस्य य एकदेशस्तस्य, न तु सर्वस्य, महत्त्वेन सग्रहीतुमशक्यत्वात् । सङ्घहं
समासम, लघुग्रन्थं श्लोकद्वयशतमात्रम् बहध विपुलविषयम, शिष्यहितं विस्तरालसानां वीजमात्रज्ञापकत्वात् । इमं बुद्धिस्थ-
म्, वक्ष्यामि । अत्र तत्त्वार्थसंग्रहो विषयः तज्ज्ञानं प्रयोजनम्, तजिज्ञासुरधिकारी, तेन सह ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यमतिपादकभावश्च
सम्बन्ध इत्यनुवन्धचतुष्टयलाभात्तत्त्वार्थेन सहापि ग्रन्थस्य सङ्गतिः स्पष्टीभवति, सफलः सम्बन्धकारिकोपदेश इति नियूंढम् ॥२२॥
एव तीर्थमहिमाक्षिप्तबुद्धिराचार्यशक्तिमसंभावयन्नाचार्यदेशीयः प्रत्यवतिष्ठते-
(भा०)महतोऽतिमहाविषय-स्य दुर्गमग्रन्थभाष्यपारस्य । कः शक्तः प्रत्यासं, जिनवचनमहोद्धेः कर्तुम् ॥ २३ ॥
(व्या०)महत इत्यादि । महतो भूयसः, अतिशयेन महाविषयस्य महार्थस्य,दुर्गमो ग्रन्थभाष्ययोः पारो निष्ठाऽस्य स तथा तस्य,
तत्र विशिष्टानुपूर्वीफपदसन्ततिग्रन्थः,तस्य महत्वादध्ययनमात्रेणापि दुर्गमः पारस, तस्यैवार्थ विवरण भाप्यम,तस्यापि नयवादानुगम-
स्वादशक्यलाभः पारः । अयं ह्यागमो महतापि पुरुपायुपेणाशक्यो व्यावर्णयितुम, तदित्थमस्य जिनवचनमहोदधेः प्रत्यासं सङ्घहं कर्तु
कः शक्तो न कोऽपीत्यभिप्रायः । किं तेऽहं धारयामीत्यत्रेव किमोऽत्रापलापे प्रयोगात् ॥ २३ ॥ यश्चात्र मनोरथं धारयेदसाविदम-
प्यध्यवरयेदित्याह-
(भा०) शिरसा गिरि विभित्से-दुधिक्षिप्सेच समिति दोभ्याम् । प्रतितोच समुद्र, मित्सेच पुनः कुशाग्रेण ॥२४॥

·नधीनग्रन्था अप्यर्थपटवः । अन्येऽनधिगतग्रन्थार्था अपि स्वविफल्पितवचनपटवोऽतो विशेषयति विष्वपि ये पटवः, एवं विधा अ- पि नोदासीनाः प्रयत्नवन्तो विजगीपोचताः,अथ च निपुणा न्यायकुशलाः,एतादृशेरपि अन्यैर्यादिभिस्तीर्थान्तरीयैरनभिभयनीयम, कैः किमिव, सर्वतेजोभिर्मणिप्रदीपादिभिर्भास्कर इव । यद्यप्युपमानपदस्योपमेयपदसमानविभक्तिकत्वाद्भास्करमित्यस्य प्रस- Fः, तथाप्यार्पत्वादित्थं प्रयोगः, यद्वा यदेतादृशं तीर्थं तद्देशयामास इति यत्तद्भयां संस्कारो विधेयः ।।२० ॥ एतावता ग्रन्थेन सि- खान्तोपोद्घातसङ्गत्या चिकीर्पितग्रन्थस्य सङ्गतिमत्त्वं महावीरस्य नमस्कर्तव्यतावच्छेदकगुणवत्त्वं चोपदर्शितम् । अथ विघ्नविधा- ताय कृतं महावीरनमस्काररूपं मङ्गल शिष्यशिक्षायै निवधनस्तदवधानाय प्रतिजानीते- (भा०)कृत्वा त्रिकरणशुद्धं, तस्मै परमर्षये नमस्कारम् । पूज्यतमाय भगवते, वीराय विलीनमोहाय ॥२१॥ " तत्त्वार्थाधिगमाख्यं, बर्थ साहं लघुग्रन्धम् । वक्ष्यामि शिष्यहितमिम-मर्दवचनैकदेशस्य ॥ २२ ॥ (व्या०)कृत्वेत्यादि द्वाभ्यां । कायवाङ्मनांसि त्रीणि करणानि तैः, शुद्धमकलङ्क, शुद्धानि वा त्रीणि करणान्यस्मिंस्तत्तथा । 'शांगरजग्धादि' ज्ञापकान्निष्ठापरनिपातः । तस्मै मागुक्ताय,परमर्षये,दर्शना दृष्टिर्यथादृष्टवर्णनाच्च परमत्वमिति परमधर्मोपदेशकाये- त्यर्थः । पूज्यतमाय पूज्येभ्योऽपि पूज्याय, भगवतेऽनुत्तरज्ञानशालिने, विलीनमोहाय निर्दलितमोहनीयकर्मणे, वीराय महा- वीरनामधेयाय, नमस्कारं कृत्वा । अत्र परमर्पय इत्यनेन वचनातिशयः, पूज्यमायेत्यनेन पूजातिशयः, भगवत इत्यनेन ज्ञानाति- शयः, विलीनमोहायेत्यनेन चापायापगमातिशय उक्तः, तेनाईत्यमूलातिशयचतुष्टयोक्तेभगवद्विषयफरतिभावपरिपोपादस्य भावध्व- ·(व्या०)सम्यक्त्तवेत्यादि । सम्यक्त्वं क्षायिकम, ज्ञानं केवलवर्ज, चारित्रं छेदोपस्थाप्यपरिहारविशुद्धिवजे, संवरो निरुद्धसर्वाश्रवत्वात् कृत्स्नः, तपो बाह्यमनेकविधमान्तरं तु विनयव्युत्सगौं यथासंभवम् । ध्यानं तु प्रधानकर्मक्षयकारणात् कण्ठोक्तमेव, अनेन चलेन मो- हादीनि मोहज्ञानदर्शनावरणान्नरायाख्यानि, चत्वार्यशुभानि घातीनि कर्माणि निहत्य ॥ १७॥ (भा०)केवलमधिगम्य विभुः, स्वयमेव ज्ञानदर्शनमनन्तम् । लोकहिताय कृतार्थों-ऽपि देशयामास तीर्थमिदम्॥१८॥ (व्या०)केवलमित्यादि । कवलं निरावरणम,अधिगम्य माप्य, विभुः सर्वगतज्ञानात्मा,स्वयमेव स्वशक्त्यैव ज्ञानदर्शनं ज्ञानं च दर्शनं चेति समाहारबन्दः । अनन्तं प्रवाहविच्छेदकावरणहेत्वभावादन्तरहितम् । लोकहिताय लोकानामासन्नभयानां हितमः भ्युदयनिःश्रेयसे नदर्थम, कृतार्थोऽपि सिद्धप्रयोजनोऽपि, इदं तीर्थं वर्तमानमवचनं देशयामास ॥१८॥ कीदृशमित्याह- (भा०)द्विविधमनेकदादशविध, महाविपयममितगयुक्तम् । संसाराणवपार--गमनाय दुःखक्षयमयालम् ॥ १९ ॥ (व्या०)द्विविधमित्यादि । वक्ष्यमाणद्वयादिभेदम, महान् विपयः सर्वद्रव्यामर्वपर्यायलक्षणो यस्य तत्तथा, अमिता असइख्येया गमाः पन्थानो नया इति यावत्,नैर्युक्तं, संसारार्णवस्य पारगमनं यस्मादेनाशाय दुःखक्षयायालं पर्याप्तम् । एतेन मण्डूकचूर्णसश- विलक्षणतद्भस्मसदृशक्लेशक्षयस्य भवचनाधिगमप्रयोजनत्वमुपदर्शितमाचार्येणेति विभावनीय सुधीभिः ॥ १९ ॥ (भा०)ग्रन्थार्धवचनपटुभिः, प्रयत्नवद्भिरपि चादिभिनिपुणः । अनभिभवनीयमन्यै- भर्भास्कर इव सर्वतेजोभिः ॥ २०॥ (च्या०)ग्रन्धार्थत्यादि । ग्रन्थेऽर्थ वचने च पटुशब्दः प्रत्येक योजनीयः,सन्ति हि केचिद् यथाधीतग्रन्थपटवो नार्थपटवः, केचिच्चा-

·(भा०)स्वयमेव वुद्धतत्वः,सत्त्वहिताभ्युद्यता(तो)चलितसत्वः ।अभिनन्दितशुभसत्त्व, सेन्द्रलॊकान्तिकैर्देवैः॥१४॥
(व्या स्वयमेवेति । स्वयमेवानुपदेशात्, बुद्धतत्वोऽवगतपरमार्थः,सत्वहितार्थमभ्युद्यतोऽचलितं सत्वं यस्य स तथा,अभिनन्दित-
मभिष्टुतं शुभं सत्वं यस्य स तथा, कैः, सेन्ट्रैरिन्द्रसहितैलॊकान्तिकैर्देवैः ॥ १४
(भा०)जन्मजरामरणात, जगदशरणमभिसमीक्ष्य निःसारम् । स्फीतमपहाय राज्य, शमाय धीमान्प्रवत्राज ॥१५॥
(व्या०)जन्मेत्यादि, जन्मना जरया मरणेन चार्तमभिभूतम्,जगत्रिभुवनम्,अशरणमपरित्राणम्, अभिसमीक्ष्य ज्ञानचक्षुपावलोक्य,
निस्सारमपगतरामणीयकम् । स्फीतं समृडम्, राज्यमपहाय, शमाय मोक्षाय, धीमान्निष्क्रमणानन्तरमेव मनःपर्यायज्ञानो-
पत्तेः, प्रवत्राज दीक्षामादत्ते स्म ॥ १५ ॥ किं कृत्वेत्याह-
(भा०)प्रतिपद्याशुभशमनं, निःश्रेयससाधकं श्रमणलिङ्गम् । कृतसामायिककर्मा, व्रतानि विधिवत्समारोप्य ॥१६॥
(व्या प्रतिपद्येत्यादि । प्रतिपद्य गृहीत्वा, अशुभशमनं अशुभकर्यक्षपणोपायभूतम,। नतु पुण्योपादानम्,अन्यभवानाकासत्वात,
अत एव निःश्रेयसलाधकं मोक्षप्रापकम्, श्रमणलिङ्ग श्रमणत्वज्ञापकं पञ्चमुष्टयावतारितनिःशेषकेशादिलक्षणम्, कृतं " करोमि
भदन्त सामायिकं सर्वान् सावधयोगान् प्रत्याचक्षे " इत्येवं प्रतिज्ञातं सामायिकं येन स नथा, व्रतान्यहिंसादीनि विधिना वक्ष्य-
माणानुपूर्व्या, समारोप्यात्मस्थानि कृत्वा ।। १६ ॥
(भा०)सम्यत्तवज्ञानचारित्र -संवरतपासमाधिवलयुक्तः। मोहादीनि निहत्या--शुभानि चत्वारि कर्माणि ॥ १७ ॥

·(भा०)यः शुभकर्मासेवन--भावितभावो भवेष्यनेकेषु । जज्ञे ज्ञातक्ष्वाकुपु, सिद्धार्थनरेन्द्रकुलदीपः ॥१५॥
(व्या०)यः शुभकर्मत्यादि । यः शुभं कर्यानुफर पादर्शनविशुद्धयादिहेतुफ तस्यासेवनमभ्यासस्तेन भागितो भावोऽन्तरात्माऽस्य स
सथा, कियत् कालम् ?, अनेकेषु भवेषु, अभ्यासोऽपि प्रायः मभूतजन्मानुगो भवति । शुद्ध इत्याधुक्तरनेफभवाभ्यासस्यैव शुद्धिधे-
तुत्वात, स च "पन्थं किर देसित्ता" इत्यादिग्रन्थेन वर्णितो भगवत आवश्यफनियुक्ती, जज्ञे जातवान्, ज्ञातेषु प्रसिद्धेष्विक्ष्वाकुषु
सिद्धार्थनरेन्द्ररय पुाले दीपसरशः ॥ ११ ॥
(भा०)ज्ञानैः पूर्वाधिगत- प्रतिपतितैमतिथुतावधिभिः । त्रिभिरपि शु.युक्तः, शैत्यशुतिकान्तिभिरिवेन्दुः ॥१२॥
(ज्या०)ज्ञानै रित्यादि । पूर्वमेवाधिगतानि भाप्तानि यानि मतिश्रुतावधयो शानानि,तः,निभिरपि अप्रतिपतितैरनार,अत एव
शुद्धः, युक्तोऽनुगतो युक्तग्रहणाच सलिलरवच्छतावन्नान्यद्' ज्ञानमात्मन इत्युक्तं भवति । कैः क इव, शैत्यधुतिकान्तिभि-
रिन्दुरिव । यथेन्दुः शैत्यादिभिरविरहिता क्षेत्रात् क्षेत्रान्तरं याति एवमसावपि अतिपतितज्ञानत्रयो देवभवादिहागत इत्यर्थः॥१२॥
(भा०)शुभसारसप्पसंहनन-धीर्यमाहात्म्यरूपगुणयुक्तः । जगति महावीर इति, विदशैर्गुणतः कृताभिख्यः॥१३॥
(च्या०)शुभसारेत्यादि।सारो पलं राचमधलज्यम्, । संहननं शरीरद्रगढिमा, वीर्गमुत्साहः । माहात्म्यं मदिमा फलादिप्राविण्या
रूपं चावयवरांनिवेशः । गुणा दाक्षिण्यादगः । शुभान्येतानि यरय रा तथा । जगति सर्वत्र विधे, अयमेको महावीर इति है-
तो, त्रिदशरन्ततमात्रेण पाल्यकौमारदशे व्यतीत्यावाप्तयौवनतृतीयदशैदेवा, गुणतो गुणमाथित्य, कृताभिख्या कृतमहावीरा-
भिधानः ॥ १३ ॥

·- पौ निश्चयतः सर्वस्य स्वाशयनिमित्तावेव । तदालम्बनत्वेन च भगवतः सेव्यासेव्योभयरूपतापत्तिरिति चेत्, न, भक्तिमयोजकसेव्य- तावच्छेदकवीतरागत्वादिगुणवत्त्व सेव्यत्वम्, अभक्तिप्रयोजकत द्विपरीतकुलालघटादिसाधारणकर्तृत्वनित्यमुक्तत्वादिधर्मवत्वं चासेव्यत्व- मित्येवं व्यवहारासकरादिति दिग् ॥ ७ ॥ यद्येवमुच्यतां नहिं तदचनात् किं हितमित्याह- (भा०)अभ्यर्चनादहतां, मनः प्रसादस्ततः समाधिश्च । तस्मादपि निःश्रेयस-मतो हि तत्पूजनं न्याय्यम् ॥८॥ (व्या०)अभ्यर्चनादित्यादि। अभ्यर्चनात्पूजनाभिगमनस्तुतिवन्दनपर्युपासनादेः । अहंतां भगवतां कर्मणि पष्ठी । अहंतोऽभ्यर्च्य स्थितानामित्यर्थः । कि भवति,मनसः प्रसादो मनसः परमनिर्मलता। ततः समाधिरेकाग्रता, चः समुचये । समाहितस्य सतः शु- शूपाश्रवणग्रहणधारणोपोहाः ततः संसारतत्वाधिगमस्तस्माद्धिनादितमाप्तिपरिहारावित्येवमादयो गुणा भवन्तीत्यर्थः, तस्मादपि स- माध्यादिगुणावाप्तितारतम्यात, निःश्रेयसमधिगम्यत इति शेपः । यत इयं कल्याणपरम्पराऽतो निश्चयेन तस्याहतः पूजनं न्याय्यं, न्यायानपेतम् ॥ ८ ॥ ननु सुप्ठूक्तमुक्तहेतोस्तत्पूजनं न्याय्यमिति मतिपद्यामहे वयमप्येतत् । यत्पुनरुक्तं कृतार्थोऽप्युपदिशति तद्विरुद्धम्, कृतार्थश्चत् कथमुपदिशति ? । उपदिशति चेन् कथं कृतार्थ इति । न हि कश्चिनिरभिवाञ्छः श्रममाद्रियमाणो दृष्ट त्याशझायामाह- (भा०)तीर्थप्रवर्तनफलं, यत्प्रोक्तं कर्म तीर्थकरनाम । तस्योदयात्कृतार्थों- प्यहरतीर्थ प्रवर्तयति ।। ९ ।। (व्या०)तीर्थप्रवर्तनेत्यादि । तरन्त्यनेन भवसमुद्रमिति तीर्थ प्रवचनम् । तस्य मनतनं प्रणयनम्, तत्फलं प्रयोजनमस्य तत्तथा, ·जन्यमोक्षमात्रोद्देश्यकप्रवृत्तिमत्त्वमुत्तमत्वम्, विधिनिषेधातीतत्वे सत्युत्तमत्वमुत्तमोत्तमत्वम् । बालेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यभाग इत्ये- वं पञ्चमषष्ठविकल्पयोर्न सङ्कर इति तु तद्विवेकः ॥ ५॥ निरनुबन्धस्वामिनमुपदर्शयति- (भा०)यस्तु कृतार्थोऽप्युत्तम-मवाप्य धर्म परेभ्य उपदिशति । नित्यं स उत्तमेभ्यो-प्युत्तम इति पूज्यतम एव ॥६ (व्या०)यस्त्वित्यादि । यः पुनः कृतार्थोऽपि केवलज्ञानप्राप्त्या सिद्धप्रयोजनोऽपि, उत्तम,धर्म क्षमादिकम्,अवाप्याधिग- म्य,परेभ्य उपदेशदानकर्मद्वारा साभिप्रायविषयेभ्यः श्रोतृभ्यः,उपदिशति, नित्यमाकर्मक्षयात् प्रथमचरमपौरुष्योः, स उत्तमेभ्यो ऽप्युतम इति पूज्यतम एवातिशयेन पूज्य एव । यद्वा स पूज्यतम एवेति हेतोरुत्तमेभ्योऽप्युत्तम इति व्याख्येयम् । तेन नाविमृ- ष्टविधेयांशदोषः ६॥ उत्तमोत्तमत्वपूज्यतमत्वयोः समनियतयोः कृतार्थस्य सत उपदेशकत्वमेव हेतुरित्यभिप्रायेणाह- (भा०)तस्मादहति पूजा -महन्नेवोत्तमोत्तमो लोके । देवर्षिनरेन्द्रेभ्यः, पूज्येभ्योऽप्यन्यसत्त्वानाम् ॥ ७॥ (व्या०)तस्मादित्यादि । यस्मात् कृतार्थोऽप्युपदिशति,तस्मादहन्नेच यथार्थनामा,उत्तमोत्तमो लोके जगति नैकदेशे पूजाम- हतिअन्यसत्वानां पूज्येभ्योऽपि देवेभ्य ऋषिभ्यो नरेन्द्रेभ्यश्चाअन्यसत्त्वानां देवादयः पूज्यास्तेभ्योऽप्यर्हति पूजामर्हन्नित्यन्येभ्यः सुतरां पूजामहतीति व्याख्यातमेव ।न हि राजनि समुत्तिष्ठनि पर्पदुत्थानं प्रति वितर्कः । स तावदहेतु पूजां पूजकानां तु कृतार्थम- कोपप्रसादमर्चयतां को गुण इति चेत्, नैव शक्यम् । अग्नेरकोपप्रसादस्यापि सेवकानामीप्सितगुणहेतुत्वदर्शनात् । अग्नेरिव दाहाय नीप्सितमपि तस्माद्भविष्यतीति चेत्, सत्यम्, अन्यायेनासेवमानानामग्नेरिव ततोऽनिष्टोत्पादस्य स्वाशयदोपनिमित्तकत्वात्, गुणदो- 6:556 ·प्रिवृत्तिदुर्घटा स्यात् , अत एव च प्रधानेश्वरादिकृतत्वस्यापि व्यवच्छेदः, तत्त्वे तु प्रधानेश्वरादीनां कारणानामनाद्यनन्तत्वेन त- कार्याणां तेषामविराम एव स्यादिति, एष इति अनन्तरमवधारणार्थक एवकारो दृश्या, तेन च न्यूनाधिकयोः परमार्थत्वव्यवच्छेदः, एषः प्रत्यक्षबुद्धिविषयः कर्मक्लेशाभावः, परमार्थः परम उत्कृष्टः पूज्यमानो वाऽर्थः प्रयोजनम, अनयाचार्यया दर्शनादिलाभफलं मोक्षमावेदयन्त्या जन्मनः सुलव्धत्वं सङ्गमितमिति ॥ २॥ प्राप्तसम्यग्दर्शनादेस्सम्यगीहमानस्यापि तस्मिन् भवे मोक्षो न भवत्यपीति तक्रियानुष्ठानादिकमफलमिति विज्ञाय मा मोक्षमार्गेऽलसः स्यादपश्वस्तः इति तत्पश्वासनायाह- (भा०) परमार्थालाभे चा, दोषेष्वारम्भकस्वभावेषु । कुशलानुषन्धमेव, स्यादनवद्यं यथा कर्म ॥ ३ ॥ (व्या०') परमार्थालाभे वेति, वा अथवा, परमार्थस्य कर्मक्लेशाभावस्य सञ्चितकर्मावस्थावैचित्र्यतत्प्रभवदोषगतकर्माव- इत्वस्वभावकालसंहननपरिहाण्यादितोऽनवाप्तावित्यर्थः, 'दोषेष्विति' दूपयन्त्याशयमिति दोपा: क्लेशाः तेषु सत्सु, कथ- म्भूतेषु ? आरम्भकस्वभावेषु अशुभप्रवर्तनशीलेषु, तथा प्रयतिनव्यमित्यत्र पूर्वपधादनुवर्तनीयम्, तथेत्यस्य यथापेक्षत्वादाह- कुशलानुवन्धमित्यादि, कुशलानुबन्धं कुशलप्रयोजनम्, अवधारणार्थकैवकारेणाकुशलकुशलाकुशलहेतुकर्मणोन्यवच्छेदः, स्यादिति सत्कारपूर्वकप्रेरणालक्षणेऽधीष्टे सप्तमी, सेन कुशल मे स्यादित्यधीच्छतीत्यर्थः, कुशलानुवन्ध किमित्याह-'अनवद्यमिति अनब. द्यमगी निष्पापमिति यावत् यथा, कर्म शुद्धप्रयोगहेतुकं कल्याणप्राप्तिकारणं शुभं क्रियानुष्ठान दया वैराग्यमित्यादि, न चैवं शुभाशंसाकृतं निदानत्वम, भोगप्राप्तिफलस्यैव तस्य निदानत्वेन नियमितत्वात, तस्यैव चागमे निषेधात्, “ सल्लंकामा विसंकामा, कामा आसीविसोपमा । कामे पत्थेमाणा, अकामा जति दोग्गई ॥१॥ इत्यादिना ॥ ३ ॥ एवकारव्यवच्छेद्यस्याकुशलानुषन्धफ- ·2-2534552 इत्यादौ यच्छन्दस्य स्वोच्चारकपुरुपक कपूर्वकालोच्चरितपदोपरथापितशतस्य "तदन्वये शुद्धिमति,प्रसूतः भुद्धिमत्तरः। दिलीप इति राजेन्दु-रिन्दुः क्षीरनिधाविव॥१॥इत्यादौ तच्छब्दस्य धुद्धिविपयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिनशक्तस्य च तत्पदस्य नित्यसम्बन्धाभा. वेऽपि न क्षतिः। सुलब्धमिति,यद्यपि सम्यग्दर्शनादिलाभात्पूर्वमपि संसाराविनामावि जन्म भवनाश्रयः तथापि सम्यग्दर्शनादित्रितय प्रभवमोक्षसाधनत्वेन सुलब्धं श्लाध्यं, सम्यग्दर्शनादित्रितयभाजा द्रव्यादिचतुर्विधसंसारदुःखोपनिपातभयहेतुकृत्स्नकर्मक्षयप्रभवात्यन्ति- कदुःखनिवृत्तिसधीचीननिष्पतिद्वन्द्वाप्रतिपातिपरममुखलाभाभिमूखीभृतेन पुरुषेणैव भवति,अन्यथा क्षुद्रजन्तूनामिव मरणायैवेति भावः। भवतीति यत्रान्यत्क्रियापदं न श्रुयते इत्याद्यभ्युपमन्तृणां सर्व हि वाक्यं क्रियायां परिसमाप्यत इति चोररीकुर्वतां नयमवलम्ब्यस्यो क्तिरिति बोध्यम् ॥१॥ जन्मनो दु:खनिमित्तत्वसुलब्धत्वयोः कथम्भावाकाङ्क्षायामाह-- (भा०) जन्मनि कर्मक्लेशै-रनुपद्धेऽस्मिस्तथा प्रयतितव्यम् । कर्मक्लेशाभावो, यथा भवत्येप परमार्थः ॥ २ ॥ (व्या०) जन्मनीति, मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगाख्यैः स्वस्वहेतुभिः क्रियत इति कर्म ज्ञानावरणाद्यष्टमफारम, क्लेशयन्ति बाधयन्त्यात्मस्वरूपमिति क्लेशाः मोहनीयभेदाः क्रोधादयः कपायाः,जन्मनि सनिकायवाङ्मनोहेतुकं कर्म,ततः क्रोधलोभादयः क्लेशाः, ततो रागादिहेतुकं तीव्रकर्मबन्धनं, ततो जन्मवतः पुनरपि कर्म तनः क्लेशाः, तेभ्यश्च पुनरपि जन्मेत्येवं जन्मनः कर्मक्लेशैरनुवडत्वं सन्ततवेष्टनलक्षणं संसारस्यानादित्वं दुःखभूयस्त्वमादायैव पर्यवम्यनि, उक्तदिशा कर्मक्लेशयोरप्यनुवडत्वे विशेष्यतया जन्मन एवो- पदानं प्रत्यक्षत्वादाधारत्वात्पूर्वोक्तत्वाच्च, अनेन च दुःखनिमित्तत्वं जन्मन आवेदितं भवनि,अस्मिनिति प्रत्यक्षे मनुष्यजन्मनीत्यर्थः, ·, स्वतन्त्रं कर्तारमुपदर्शयता आलयविज्ञानसन्तानस्य क्षणिकविज्ञानवाद्यभ्युपगतस्य कर्तृत्वस्य प्रतिक्षेपः कृतः, दर्शनादित्रयावाप्तः कि फलमित्याकाङ्क्षायामाह--दुःखनिमित्तमपीमिति, दुःखयतीति दुःखम्, अत्र दुःखानां निमित्तमिति विग्रहे शारीरमानसदुःखानां वर्तमानानां साक्षादनागतानाञ्च परम्परया निमित्तं जन्मेत्यावेदितम्भवति, अत एव " दुःखजन्मप्रत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरा- पाये तदनन्तरापायादपवर्गः" इति गौतमसूत्रे उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वपति कारणत्वमवलम्ब्योत्तरोत्तराभावरूपकारणाभावप्रयोव्यपूर्व- पूर्वाभावरूपकार्याभावोऽभिप्रेतः, " नाशरीरं वावसन्तं प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति श्रुतिरप्येतदर्थानुग्राहिकैव, दुःखस्य निमित्तं दुःखं निमित्तमस्येति वा विग्रहे दुःखं संसारः, मूढस्यैकजन्मन्यनेकजन्मकारणकर्मसञ्चयतो जन्मनः संसारकारणत्वं, संसारस्य च जन्म- कारणत्वं प्रतीतमेव, पूर्वसंसरणमन्तरेण जन्मासम्भवाद, नात्रापि न दुःखनिमित्तमिति विकल्पार्थोऽपिशब्दस्सङ्गतिमञ्चति, किन्तु दुःला- नां निमित्तं दुःखस्य वा निमित्तमिति पक्षे, “इदमः प्रत्यक्षगतं, समीपतरवत्ति चैतदो रूपम । अदसस्तु विप्रकृष्टं,तदिति परोक्षे विजा- नीयात् ॥१॥ इत्यनुसारात प्रत्यक्षवाचिन इदमः प्रत्यक्षस्य मानुषजन्मन एव वोधकत्वम्, नरकतिर्यग्देवगतिषु विरतेरभावाद, प्रत्यक्ष- त्वचात्र ववमत्यक्षज्ञाननिरूपितलौकिकविषयतावश्वमेव, तच्च स्वजन्मन्येव सम्यग्दर्शनादित्रितयलाभोपायक्षमे, तेन देवकुर्वायकर्म- भूमिषु भोगभाजां कर्मभूमिपु म्लेक्षादीनां विरत्यभावेन तज्जन्मनो नियमतः सुलब्धत्वाभावेऽपि न क्षतिः,तेनेति,अत्र तत्पदं यत्पदजन्यो- पस्थितिविप्रयत्वेन वक्तबुद्धिविपयतावच्छेदकावच्छिन्ने शक्तम्,यो ज्ञानमित्यत्र यत्पदश्च तत्पदप्रतिपाद्यतया वक्तयुद्धिविषयतावच्छेदक- स्वोपलक्षितधर्माच्छिन्ने शक्तम् एतदभिसन्धायैव यत्तदोनित्यसम्बन्ध इति गीयते,तेन स्वोच्चारकपुरुपकर्तृकपूर्वकालोचरितपदोपस्थापित- शक्तस्य "यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्स, मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रत्नानि महौपधीच,पृथूपदिष्टां दुदुहुधरित्रीम् ॥१॥"

·पुरुषः।पूर्वेभ्यो विशिष्टा प्रशस्ता मुत्येकताना मतिरस्येति विशिष्टमतिः । उत् ऊर्ध्व तमसः वैषयिकमुखाभिलापात्मफमोहा- दित्युत्तमः । नर इनि वर्तमानेऽपि पुरुषग्रहात् पूरेकान्तमेदविशेपमाह- पुण्यवच्च चास्य दर्शयति-यावदयं न मुच्यते ताव- पायो विशिष्टपुरुषवेदादिपुण्यराशिभागी, वक्ष्यति च पुरुषवेदादयः पुण्यमिति टीकाकृतः। उत्तमास्त्वेते यतिश्रावकमभृतयः, तीर्थकृतामुत्तमत्वेऽपि विधिनिषेधातीतत्येन पृथगुपादानम् । एवं चानेकान्नभावनाजनिततत्त्वज्ञानोपबृंहितशैलेशीकरणप्रयत्न- , ॥ परमकारुणिकचातुर्विद्यविशारद-भव्यानुग्रहानेकतर्कव्याकरणादिग्रन्धमासादसूत्रणसूत्रधार तीर्थोद्धरणैकवद्धपक्षशास- सम्राट् तपोगच्छाधिपति-सकलमूरिशिरशेखर-भट्टारकाचार्यश्रीविजयनेमिसूरिचरणकमलचश्चरीकायमाणतत्पट्टा- लङ्कारशिष्यसिद्धान्तवाचस्पति-न्यायविशारद-श्रीविजयोदयसूरिमणीतं न्यायविशारद-न्यायाचार्य-महोपा- ध्यायश्रीयशोविजयगणिविनिर्मिततच्चाधिगमप्रथमा-ध्यायविवरणसत्कगपितामाप्तमङ्गलरूपाद्य- भाष्यकारिकापञ्चतयी विवरणसन्धानकायोजनं तद्विवरणमिदं समाप्तम् ॥

·यराजः पुत्रपौत्रादिपरिवारभाजो रूपसौभाग्यशालिनो विभवविलासमालिनो भविष्याम इति दानादिधर्मपरायणा दुष्करक्रिया: कु- ाणाः परोपकारादिकं सारं मन्यमाना निसर्गभद्रगनस इहलोकसुखमनुभूय परलोकेऽपि तथाविधां सुगतिमाप्नुवन्ति ॥ ४॥ अ- कुशलानुवन्धस्वामिनोऽभिधाय कुशलाकुशलानुबन्धस्वामिनं चतुर्थं कुशलानुबन्धम्वामिनं च पश्चमं पुरुपविशेष कारिकयैकयाऽऽह- ( भा० ) परलोकहितायैव, प्रवर्तते मध्यमः क्रियासु सदा । मोक्षायैव तु घटते, विशिष्टमतिरुत्तमः पुरुषः॥५॥ (व्या०) परलोकहितायेति, परलोकस्य परलोकाय वा हित मुख तदर्थम्, एक्कारश्चेहलोकतृष्णाव्यवच्छेदपरः। तिसृष्वप्यव- स्था सामान्यतः प्रकृत्युपदर्शनार्थ प्रवर्तत इति भिन्न क्रियोपादानम् । क्रियासु आपाततो न्याय्यतयाऽऽभासमानासु । सदा याव- जीवम् । परलोकहितमात्रोद्देश्यकत्तिमत्वं मध्यमत्वलक्षणं ख्यापितम् । एते चेहसुखनिरपेक्षा अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुल- दासभक्ष्याचासेवमानाः परतीर्थिका लोकोत्तरमार्गप्रतिपन्ना अपि देवेन्द्रचक्रवर्तिमहामण्डलिकायैश्वर्यसमाकपमानसाः सौभाग्यादि वा प्रार्थयमाना मिदानपरास्तपोविक्रयेण परलोकसुखमेव प्रधानीकुर्वन्तः मध्यमा अभिधीयन्ते । पञ्चमं पञ्चमगतिमसक्तमानस पुरुषं दर्शयति-मोक्षायैवेत्यादि, मोक्षः अनेकान्तभावनाजनिनवस्वज्ञानोपहितशैलेशीकरणप्रयत्नजन्यः कृत्स्नकर्मक्षयः तज्जन्यपर- मानन्दरूपो वा, तस्मै । एवकारो वैषयिकसुख व्यवच्छिनत्ति । तुशब्दसघीचीनेन घटत इत्यनेन दर्शनमात्रमपि लब्ध्वाऽवाप्तपरमा- र्थवाजोऽहमवश्यममुक्तमार्गोऽधिगमिष्यामि , क्षेममितिबुद्धया शनैः शनैरपि यतत इत्यर्थ आवेदितः। विशिष्टमतिरुत्तमः 5696365 ·प्रक्रम आरम्भ इत्याचक्षते । एते चोभयभवपिराधकाः सौकरिकमत्रयबन्धादयोऽवसेयाः । ते हि प्रणष्टधर्मसंज्ञाः अज्ञातशुभलेश्या सर्वनिन्दिताचरणसादराः शिष्टजनतिरस्कृतजन्मानः स्फुटितकरचरणशिरोरुहा विकृतकरणाः क्षुत्पिपासाशीतोष्णझञ्झावाताभिभू- ताः गिरिकन्द्रारण्यनिझरादिसोपद्रुतस्थानपर्यटनशीला हापि सापायं जिजीविषवोऽमुत्र च पापानुवन्धिपापकर्मेरिता नरकेइत्कट- यातनाभाजो भवन्ति ॥ द्वितीय पुरुपमाह- इहेत्यादि । इह अरिमभन्मनि फलं प्रयोजनं यस्येतीहफलं कर्मत्यनुवर्तते । एक्कारश्च परलोकफलव्यवच्छेदार्थः, तेन न विमध्यमेऽतिमसङ्गः। ततश्च इहफलमात्रोद्देश्यकाचिमचमधमत्वलक्षण सूचितम् । कर्मण उभय- भवफलत्वेऽपि इह फलकत्वमात्रगोचरां बुद्धि पूर्वस्माद्विशेपं परलोकमनोरथनितिं च तुशब्दो दर्शयति । एते राधमाः बार्हस्पत्यम- सानुयायिप्रभृतयः इहलोकमात्रमतिबद्धाः कृच्छोपलन्धविपयामियानुपत्तमानसाः अर्थकामैकदत्तदृष्टयोऽसातसंसारभया मोहपटला- तान्तरात्मानोऽविमृष्टदारुणकर्मविपाका: 'फा पुनः परलोकादागतः' 'मृढमवादोऽयं एतावानेव लोकोऽयं,यावानिन्द्रियगोचरः' 'याव- जीवेत' इत्यादिभिर्मुग्धजनविमतारणसाधनैः परभवमपोखेदलोकफलकर्मणयत्नवन्तः कश्चिरिकश्चिदिहलोकसुखमनुभूय यथाफर्मा- नुसारिणीनरकादिदुर्गतीः पर्यटन्ति ॥ तृतीयं पुरुपमाह-- 'विसध्यगस्त्वित्यादि' तुशब्दः कथमहमुभयलोकफलमुपभुजीयेति बुद्धिरूपं पूर्वतो विशेष दर्शयति- इहपरलोकफलोद्देश्यकात्तिमचं विमध्यमत्वलक्षणं बोध्यम् । अधमेऽतिप्रसङ्गवारणाय परलोकेति । मध्यमेऽतिप्रसावारणाय चेहेति । ते च विमध्यमाः परस्परमवाधया धर्मार्थकामानारोवमाना जन्मान्तरेषु वयं धर्ममहिर ना सकलभूवल- -

·No text on this page.