Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Sarvamanalodayam
Front matter
मुखनिवन्धः । इदं हि सर्वमङ्गलोदयं नाम काव्यम्, पक्षद्वयार्थवाधकम् । एकस्मिन् पक्षे शिवलोलाबोधकम्, पक्षान्तरे चरमे विष्णुलीलेति यदि प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायानुसारेण तद्बोधकमुच्यते वाढमुच्यता ममाप्या- सोदयमभिप्रायः, प्रथमसस्करणे तथाभिहितञ्च, अत्रापि प्रथमसर्ग चतुर्थश्लोक टीकाया क्योपन्यस्तम्। साम्मत तु मन्ये पक्षान्तरपतिपाद्येन यत्र विष्णुलोलाया न तदानीन्तनः सम्बन्ध, तत्र तथा कीर्तन नाचित- मिति तन पक्षान्तरे इत्युक्तम् । तदत्र प्रतिसर्ग सदिप्यार्य विवृणामि येनार्यद्वयप्रवेशसरणिः पाठकाना सुगमा स्यात् । प्रथमसर्गे, शिवलीलापने, ब्रह्मलोके ब्रह्मण श्रादेशेनोपस्थितं विश्वसजा वा सत्र विधानानुसारेणोपस्थित दर्द प्रति श्वशुर इति कृत्वा महेश्वरेण पूजायामप्रयुक्ताया दक्षक्रोध , दक्षस्य शिव प्रत्याक्षेपः, मुनीना क्षोम, मन्दिनः क्रोधी दक्षपदीयेषु मुनिपु दुरुक्ति, दक्षस्य सभात्यागः, शिवस्य सगणस्य कैलासगमन महर्षिभृगुसहायतया दक्षस्य शिवहीन- यशानुष्ठानम् अनामन्त्रिताया अपि दाक्षायरया नारदमुखात् पितृगृहे यशोत्सव श्रुत्वा क्थमपि शियस्यानुमतिमादाय पितृगृहगमनम्। शिव- मागहीनयशदर्शनेन शिवनिन्दाश्रवणेन च तस्या देहत्यागः। अनुना- गणाना विमूढावस्था चेति प्रथमसर्थः। पक्षान्तरे, ऐरावतारूढाय पर्यटते इन्द्राय भ्राम्यतो दुर्वाससः पारि. जातार्पणम् इन्द्रण ऐरावतशिरसि तत्स्थापन तेन दुर्व्यासस. बोधः, 'इतः , सर्गस्यार्यः । [ २ ] श्रीभ्रंशा भवतु' इतीन्द्र प्रत्यभिशापदानम्, अनुनयाग्रहणं इन्द्रस्यामरावतो. प्रस्थानं दुळससस्तपसेऽरएयप्रस्थानम्, इन्द्रस्य लदमीभ्रंशः, लदम्याः क्षीरोदसागरप्रवेशः तेन प्राणिना प्रमूढावस्थेति प्रथमसर्गस्यार्थान्तरम् । द्वितीयसगें, दाक्षायणीमनुस्ताना गणाना विलापः, अनन्तरं श्रीशिवसमीपे तवृत्तानकथनाय केपाश्चित् कैलासगमनमिति शिवलोला- पक्षस्यार्थः । पक्षान्तर लक्ष्म्या विरहे प्राणिना विलाः। इति द्वितीय- अत्र शब्दश्लेपस्तु क्याचित्कः । श्रुतवृत्तान्तस्य शिवस्य रोपः, शिवेन सह वीरभद्रादीना दक्षयज्ञादिध्यसाय यात्रा, तद्वर्णनम् सक्षेपेण दक्षनगरावरोधकथनम् । पक्षानरे लक्ष्मीभ्रंशेन पूर्व- शनोरिन्द्रस्यावसाद दृष्ट्वा रसातल वासिनामसुराणामिन्द्रजयाय स्वर्गयाना । - स्वर्गाक्रमणस्य सक्षेपणाक्तिः इति तृतीयसर्गस्यार्थः। . अनन्तरं सर्गत्रयं कल्पना प्रधान-वर्णनाय । तत्र चतुर्थपञ्चमस! पूलवृत्तज्ञापकतयोपन्यस्ता, शिवलीलापक्षे प्रजापतिराजस्य दक्षस्यैव बुद्धिमोह-तत्परिपाकारम्भात् पूर्व दुनिमित्तदर्शनम् , भविष्यदर्शन-शक्ति लेागोऽपि दुनिमित्त-विशेष एव कथमन्यथैव कर्मप्रवृत्तिः, दाहायणोमरणादपि तन्निवृत्तिस्तस्य नासादिति शङ्कानिवृत्ययौ । पक्षान्तरे इन्द्रस्य तादृग् बुद्धिमोहात् पूर्व तथा दुनिमित्तदर्शनं जातम् , तब भविष्यदनिष्टसूचक, न तु कारकम्, यागनिष्ट प्रारब्धवशाद् घटिप्पते तदेव दुनिमित्तेन सूच्यते। प्रारम्ध- सण्डन देवानामपि भोग विना न भवत्यत इन्द्रस्यापि बुद्धिमोहः, सोनापि तत्सिना कश्यपेन तन्निवारणोपायो विहितः इत्येतद्बोधनायौं । चतुर्थसर्गे तु दक्षस्य दुःस्वप्नवर्णन शिवलीलापक्षे; पक्षान्तरे चेन्द्र- मातुर्दु:स्वप्नवर्णनम् । नच [३] पञ्चमे तु, शिवलीलापने दक्षनगरे दुर्निमित्तसूचकाद्भुतवर्णनं, पतान्तरे भारते स्वर्ग च तथाविधाद्भुतवर्णनम् । पष्ठसर्गे, दक्षस्य प्रजापतिराजत्व यद् विष्णुपुराणेऽभिहितं तद- नुसारेण राजवख्यापकसैन्यादिवर्णन स्कन्दपुराणे दक्षपक्ष शिवपक्षयो- यद् युद्धमुकं काल्पनिकप्रकारमेलनेन तदनुवादः दक्षनाशदक्षयशध्वंसा- वसानपर्यन्तः शिवलोलापक्षे बोध्यः । भगवपेण महतामपि शक्ति- नश्यतीति तत्वसमर्थका दिव्यास्त्रविस्मरणपादस्तन्मूलकञ्च युद्धप्रकार. कल्पनमिति । पक्षान्तरे दुर्गाससः शापमूलक दैवानविस्मरण देवताना पराजयकलकम् काल्पनिक, तदानों देवासुरसमामे देवताना पराभव विष्णुपुराणादनानूदिती। सप्तमे, शिवलीलापले, दक्षयज्ञखसानन्तर दक्षपल्या ब्रह्मादि- देवानाञ्च शिवस्य प्रसादनार्य लुतिः ततश्व शिवप्रसादा दक्षस्य पुनर्जीवनं तदीययोद्धन् प्रत्यनुग्रहः, शिवगृहीतस्य दाक्षायणीमृतदेहस्य लोकोपकाराय विष्णुना चक्र ण च्छेदः, शिवस्य च सगणस्यान्तद्धानमिति। पक्षान्तरे, पराजितदेवाना ब्रह्मारा पुरस्कृत्य विष्णुस्तषः, प्रसन्नेन विष्णुना • देवान्प्रति असुरैः सह सन्धाय मलितै. समुद्रमन्यन कत्तुमादिष्टमिल्ये. तदर्शनम् । इतः प्रभृति पनान्तरमिदं विष्णुलीलामयम् । इत्येव पत्तद्वयायः सप्तमसर्ग.। अष्टमसगे, शिवलीलापले. दाक्षायरया: हिमानयकन्यात्वेन प्रादुर्भावः। अत्रान्तरे, तारकासुरविनिताना देवाना ब्रह्मलोके गमन स्तवप्रसन्नस्य ब्रह्मणस्तारकवाय शिवपुर एव समर्थस्तदर्य तपोमान- शिवस्य उमाविवाहाय युष्माभिर्यतितव्यम् इति तान् मत्युपदेशः।
चरणाम् । . [ ४ ] शिवस्य विवाहप्रवृत्तिसम्पादनार्यमिन्द्रण कामस्य विनियोगः, हेमवत्या उमाया श्रपि दाक्षायणीभाव इव शिवं प्रति स्वाभाविकप्रेम्पा तत्परि- शिवं विजिगीपमाणस्य कामस्य नेप्टसिद्धिः प्रत्युत देहपातः, इत्येवंविपदि शिवमेव शरणत्वेन प्रपद्यमानेषु देवेषु करुणया, उमायाः शिवपरायणतया च शिवेनोमाया विवाहः, विवाहोत्सवश्चेति वर्णितम् । पक्षान्तरे असुरैः सन्धि विधाय तैः सह मिलितैर्देवैः क्षीरोदसमुद्रमन्यनं ततश्चामृतोद्भयो लदम्या उद्धारश्च । तदनन्तर लक्ष्मीनारायणवियाहः । लक्ष्म्या उद्धारात् देवादीना सर्वेषामानन्दश्चेति वर्णनम् । नवमसर्गे शिवलीलापक्षे, हरपार्वतीलीलावर्णनम् । तत्र च अग्नि- गृहीतशिवतेजसो गङ्गाया निक्षेपः, गङ्गायाश्च तीरस्थशरवणे तनिक्षेपात् तत्र कार्तिकेय-जन्म, तेन च तारकाद्यसुरजयाद् देवाना पूर्ववत् स्वर्गा- धिकारः इति वर्णनम् । पक्षान्तरे लक्ष्मीनारायणयोर्वैकुण्ठे प्रियानुचरैः सेवा, विष्णुमहिमवर्णन, विप्लोरेव कृपया देवानाममृत- भोजनमसुराणा च तदप्राप्तिः, अमृतपानप्रबलैर्देवैरसुराणा युद्धे पराजयः, ततश्च देवाना पूर्ववत् स्वर्गाधिकार इति वर्णनेन काव्यसमाप्तिः । यस्योदारचरितमहोदयस्य सम्पूर्णव्ययेन सटीकानुवादकाव्यमिदं . प्रकाशितं प्रथितसन्तोप सदारापत्यं श्रीमन्त तमाशीभिः संवर्दयामः । यद्यपीयं हि काव्यस्यास्य मुद्रणद्वितीयावृत्तिः तथापि परिवर्तनपरि- वर्जनपरिवर्द्धनैः क्वचित् क्वचिन्नवीनत्वमेव प्रतिभाति । जरसा दृष्टि- दोपेण अक्षरयोजकादिप्रमादेन च यदत्र मुद्रणे स्सलितं तत्प्रायेण शुद्धि- पत्रेण परिहृतम, शिप्यते चेत् स्वयमेव परिहरणीय कृपया सुधीभिः । श्रीपञ्चाननदेवशर्मणः .
शुद्धि-पत्रम् ( मूल-काव्यस्य शुद्धम् सगे १ मा चिरम् १ अशुद्धम् माचिरम् प्रौच्छल मारुताशित- १ १ सन्निपोत: करि- २८ विद्याभासा प्रोच्छलद्ध मारता-1 शित- सन्निपातः करि- विद्या भासा हिय अपि तदेतदहो ?- तदाचिरा- शुशुचु भीम-सैनिक. कनीयसेन मनो- ३ १६ २७ हिय अपि तदेतदहो तदा चिरा- शुशु चु भीमयोधन क्नीयसोर्मनो- ૨ २ ३२ २ ૨ १६ तथा विधायां दयामया कुल्या ६ २७ ५ तथाविधाया दयामया कुल्या शारमेण वपुषा ख्येय तादक म ही तत्सु नहेय शारभेण महसा ख्येय तारक मही २० १ ६ तत् मु न हेय पडतो २० १ २ १३ १५ " याक् चेति कर्तरि रूपम् १४ १६ शुद्धि-पत्रम् (टीकायाः) अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठे मनपीडा मन.पीडा इति विग्रहक इति विग्रहक ३ पूज्यास्पदा पूज्यतेजा. मददूपितचित्तस्तत् तत्- (विष्णुलीलापक्षे) (पक्षान्तरे) वाक्चेति तद्विशेषणम् । तद्विशेषणम् । अन कर्तरिरूपम् प्रमायिन प्रमाथिन 8 प्रोच्छलङ्घ प्रेच्छलद्ध १५ पाहस्य वाहस्य १८ चार्य श्चार्य प्रतिसञ्चर प्रलय । १६।। ४५ अचिन्त्यलद्धनः अचिन्त्यविलङ्घन ४६ कि ५४ योधनाना सैनिकाना शनुशेष शनूणा निरयशेषता बम वम् क्विपोऽपि प्राप्ते विटप्रत्ययात् ६. पुरस्य अत् इति या 'श्रदोऽनन्ने' इति सूनात् ६० पराऽभूत् परोऽभूत् स्वर्ग स्वर्ग ११६ ते ૨૨ २ " . १० परम् ३ अथ कि ३ १२ १२३ -- पृष्ठे पदको ૨૨E १३ अगुदम् नुष्ठानं तत्फले पक्ष मुतर्ण परवेदिता स्यारतं आरम्पक १३५ १३८ ६ १० १२ " १३ स्यारत सर्गानुरळ तप तत् शुद्धम् नुष्ठानतत्पले पक्षे मुवर्ण स्वरमात्रयेदिता स्वारतम् श्रा सम्पर स सह रचारतः स्वगांनुरकः रा चासो राहश्चेनि धारयः,नम् ननु अग्निता याचा पानगरम् रादेका नि मलेगा दश 7 " गुन्दति ६ . धारयः ५ ६ २. अग्निद- गयोधा फानना सका गागान्ति बसेशा धीवादय: ६ " हर रपगिग पर ११ [ ३ ] अशुद्धमू शुद्धम् पृष्ठे पडतो रसा सु १८६ २१ रसा "जीवियोग समुद्रा भूतो भोगीन्द्रो नागश्रेष्ठो प्रत्यह . " " श्रीविष्णोः १६० समुद्र २१३ भूता २२४ भोगीन्द्रौ नागश्रेष्ठौ कम्बलाश्वतराख्या प्रत्यह २२५ देवतायैः २२६ घटयमान शायना निः २५० र्द्धार्थस्तु २५३ मरण-तत्- २६२ विश्वदुःखम् २६२ ७ देवत चैः घटयमान शायनान्निः स्य तु १२ मरण तत्- विश्वदुखम् कविवंशकीर्चने शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम शुदम् पृष्ठे श्लोके दाना दाता শুদ্ধিপত্র (বালি। পদ্য ও তাহার পাদটীকার ; ম্ভ পজি ৪ ૨ বলি, প্রজ্জলিত नादाम বলি पनिट নয়মের ১ ৩৪ অচিন অচেন কাব্যে বিএনাংক প্রথম ৮ কাব্যে প্রম ৪১ ৪৫ ৪ শাশয়ে বা আরাকা কাবে দ্বিতীয় নয়ন নিদেশে। দেখি ০ ৩৮ তারকা কাব্যে বিলাপনামক দ্বিতীয় শিব দৃষ্টিবশে- দেখি' ১ ৭৪ ২ ১৮ ১৩ যার, শকি, হাহা, যায় ) (২৩) নেত্র। ৮৩ . . কথা জাতি জাতি ১৩ জাতী জাতী ১৪ ১২
ও পংক্তি
পক্ষি কল
t
১২৮
১
১৬
ধশীয়
পুরুষ। বিশেষ
পক্ষিক
এনমি
যশীয়
পুৰুৰ বিশেষ
বেদ বৃক্ষী।
বৃদ্ধি হেরি
প্রভুর যুগল
কা'রা বহু
।
১৮১
২
.
ক্ষণে বৃদ্ধি
ষ হেরি
প্রচু-ধুগন
বহুবিধ
২৪
৮
১৪
o
सर्वमङ्गलोदयम् (श्लिएकाग्यम् ) प्रथमः सर्गः। १ (मङ्गलाचरणम् ) यदङ्गसङ्गान्महिमातिरेक गाधियाता जगदेकशुद्धिः। समानसादीरितवबंदूरस्थितो- भयो मां सविधुः पुनातु ॥१॥ लिष्टपदव्याख्या। (शिवपक्षे ) अनं मस्तकम् ; समानसेति स इति पदच्छेदः, मानसञ्च उदीरितच ते इति इन्द्रः, तयोः मनोयचनयोरित्यर्थः। भा इति विशेष्यपदं, सविधुरित्यस्य विधुना सहेति समासात, चन्द्रशेखर इत्यर्थः । : र विष्णुपक्षे ) अमं पदम् । मानसेन सह वर्तमानमुदीरित वचन समानसोदारित.तस्य वर्मेत्यादि समासवाक्यम् । अभवः इति पदच्छेदः, जन्मरहितः इति तदर्यः, स: विधुः विष्णुः ॥१॥ " सर्वमङ्गलोदयम् শিব-বন্দনা। ' বিষ্ণু-বন্দনা। - উত্তমাঃ লভি যার, যাব পদে জন্ম ল'যে, উপচযে মহিমাব । মহিমার উপচয়ে ত্রলােকপাবনী সুরধুনী। ভুবনপানী সুবধুনী। বামন না পায় যায়, জনন বিহীন, চিত 5ালে বিধু শোভা পায, সহ বাক্যপথাতীত ব—মােরে শুদ্ধি দিন তিনি । বিষ্ণু-মােরে শুদ্ধি দিন তিনি। যাব অঙ্গে—শিবােদেশে [ যাব শ্রীচরণ পদ্মে সঙ্গহেতু জাহ্নবী জননী গঙ্গা, লভি জনম-সঙ্গতি। বপুল মহিমা লভি’ জগতেব শুদ্ধি হেতু অদ্বিতীয়া ত্রিলােক পানী। লভিলেন মহিমা সে অতি । সেই ভব—মনােবাক্য চিত্তসহ বাবপথ পথ হতে দূরে অবস্থিত ২ হ'তে বহু দূবে যাব স্থিতি, করুন পবিত্র মােবে- শুদ্ধি দিন মােবে সেই শশিকলা ললাটে শোভিত ] জশাহীন মান্ শ্রীপতি।] सुरासुराधीश्वर-मौलि-लोल-मन्दार-माला-पुनरुक्त-रक्तः । सर्वाश्रयोमापदपल्लवो मे सन्तापसन्तानमपाकरोतु ॥२॥ (दुर्गाप); अमुराणामाधिर्यस्मात् यः असुरमनःपीडाहेतुः ব ৰাষী ইধহয়নি। দুই বাল, মুয্যায় স্বমুখীঘ: সুয়্যমন্ত্রীইলঃ হুলি, যযা না । শুগিখামারি प्रथमः सर्गः। ३ -- -~-सनिय उमापदपल्लव इति विग्रहकसमस्तपदम् । सर्वशब्दः शिववाचवोऽपि । (लक्ष्मीपते) सर्वाश्रयः मा इति पदच्छेदः लक्ष्मीः तस्याः पदेत्यादिना समासः ॥२॥ शी-सन्मान ! नपरी-दामना। . সহবাধি সুবেশেব নম্র मरज-मानव-भडि- মৌলি হতে বিগলিত নতশিব হতে নিপতিত মন্দার বুদুম মাল্যে, মন্দার মালাের বঙ্গে যাহা হয় দ্বিগুণ লােহিত। যাহা হয পুনঃ অরুণিত। শিবেব আশ্রয় সেই বিশ্বেৰ আশ্রয় সেই উমা ম’র চবণ-পল্লব। কমলাব পদকিশলয়, ইবণ করুন, তা হণ করুন মোর আছে মম সন্তাপ যে সব । নিবন্তর সন্তাপ নিচয়। (अथ काव्यबन्ध ) विधेनियोगान्महनीययामाभ्याटत् सदक्षोऽत्रिमहर्पिसूनुः । बभूव यः शङ्करगौरवेण लोकेषु सम्मानविशेषपात्रम् || श्लिष्टपव्याख्या। (शिवलीलाप) अत्रिमहासुनु, सुनुः अनुजः, तेन ब्रह्मनन्दन सः ददः तन्नामा प्रजापतिः। विधेरादेशत् तदीय महनीयधाम महनीय पूज्य धाम भवनम् अभ्याट अभिनगाम । शङ्करगौरवेणं शिवश्वशुरत्वेन । (पक्षान्तरे) सदक्षः सन्तः वर्तमानाः इत्थायातम् ।
४ सर्वमङ्गलोदयम् अक्षाः रुद्राक्षाः यस्मिन् स: रुद्राक्षमालाघर: सत् शोभनं शुद्धम् अक्षम् इन्द्रिय यस्य सः शुद्धन्द्रियो वा । महनीयधामापूयास्पदाः। अतिमहर्षिमूनुः सूनुः पुनः, दुांसाः । विधेनियोगात् नियतिवशात् अभि निर्भय यया स्यात् तथा भाटत् बधाम । शङ्करगौरवेण, शिव यद् गौरवं तेन, दुर्वाससः शहराशत्वात् ॥ ३ ॥ . गिवनीना। विरालोला। ব্ৰহ্মব আদেশ মত- একদিন দক্ষ প্রজাপতি মহর্ষি অত্রিব पोज, চলিলেন ব্রহ্মধাম প্রতি। ত্রিলােকের মাঝে তিনি অসামান্য সম্মানভাজন। শিবেব শ্বশুব ललि' বিদিত সে গৌবব কারণ । কোন কালে দৈববশে মহাঋষি অত্রির ভনয়। তেজৰী দুর্বাসা মুনি ভ্ৰমিলেন ভুবনে নির্ভয। শােভিছে উবসে তাব রুদ্রাক্ষেৰ মালা বিলম্বিত শঙ্কবেব অংশ বলি, তাহাব গৌবব অতুলিত। तेनेक्षितस्तत्र वृपासनोवियन्नागागमश्रीरकृताहणः स्वदृक् । अथोपनीतं सुमनोवरं न्यधात् नापारिजातं समदेभयानके ॥४॥ श्लिष्टपदव्याख्या। (शिवलीलापक्षे) वृषासनः + अवियन्नागागमश्रीरितिच्छेदः । सुमनः + अवरम् इतिपदद्वयम् । स:+मदे इति पदद्वयम् । तेन' प्रथमः सर्गः। ५ . दक्षण, 'तय' ब्रह्मसदने अवियन्नागागमश्री: = अरियन्यौ अनपगच्छन्यो भागागमश्रियो नागा: भूपणभूताः सर्मा: आगमानि तन्नशास्त्राणि च तेपा श्रियौ शोभाविभूती यत्र सः 'लक्ष्मो-सरस्वती-धी-त्रिवर्ग-सम्पद्. विभूति-शोभासु 1 उपकरणवेपरचना-विधासु च श्रीरिति प्रथिता' इति व्याडिकोषात् । स्वदृक् = आत्मदर्शनरतः, चिदात्मस्वरूपो चा, अतएव अकृतार्हगः श्वशुरोऽयमागत इति भेदबुद्धि-प्रयुक्तम् अहण सत्कार: न कृत येन ताइक्, वृषासनः शिवः ईतितः दृष्टः । दक्षः, उपनीतम् - उप समीपे नोत शिवसमी प्रापितम् सुमन:- शोभन चित्तम् । अथ = अनन्तरम् अर्हणाकरणदर्शनानन्तरम् । अवरं अपकृष्ट यया स्यात् तथा भयानके मदे गठवें न्यधात् निदधौ, न अपारिजात =अरिजातवर्जितम् कामक्रोधादिवर्जनपूर्वकं न बधात्, किन्तु तद्युक्तम्। प्रजापतिर्दक्षः यद्यपि शुद्धचित्त आसीत् तथापि शिवतत्त्वाबोधेन, मददृक्तिचित्तस्तत्कृता स्वीयामवमानना बुद्ध्या क्रोधादियुतगर्वेणाकान्तोऽभूदितिभाव. । (विष्णुलोलापदे) वृपा स नो इति पदत्रयम् । तत्र= पर्यटन- स्थाने, पर्यटने सतीति वा, वृषा = इन्द्रः, तेन- दुळससा इक्षितः = दृष्टः, इन्द्रः कीदृशः वियनागागमश्रीः - वियन्नागः धनमातङ्गः ऐरावतः तेन य आगम: आगमन सा श्रीः सम्मत् तेन श्रीः शोभा वा यस्य । तेनेत्यनुपच्यते, अथ अनन्तर तेन दुबांससा उपनीत पारिजात पारिजाताख्य सुमनोवर कुमुमभेष्ठ पारिजातपुष्पमाल्यं वा अमृता- अकृतादरः, सह-शोभन न पश्यति-शुभदर्शनरहितः सन् समदः-मत्त: य: इमः = हस्ती तदेव यानम् स्ववाहनम् ऐरावत सर्वमङ्गलोदयम् इत्यर्थः तस्य के मस्तके ना न्यधात् इति नो, न्यधादेव, प्रथमपादान्ते 'नो' चतुर्यपादादी 'ना' इति चानयो(रस्थयोरपि योजनात् । अथवा प्रथमा ना इक्षितः १ इति काकुः, किं ना इक्षित इत्यर्थः, ईक्षित एव इति पर्यवसितम् । द्वितीयाद्धेऽपि ना न्यधात् ? इति काकुः, किं ना न्यधात् किं न निहितवान् इत्यर्थः न्यधादेवेति पर्यवसितम् । नम् नो ना इत्येकार्थक शब्दप्रयम् । वृषासन इति पदद्वयं वा वृपा प्रासनः इति च्छेदः, श्रासन:- श्रा सम्यक् सनः हस्तिकास्फालो यस्मै, इन्द्रारोहणेन गच्छत ऐरावतस्य कर्णास्फालनादितिमायः। अत्र प्रथमाढ़े नत्रर्थकशन्दामावात् काकुर्नास्ति द्वितीयाद्धे तु काकुरेव ॥ ४ ॥ ( 8 ) (8) मन, (शव मथे। गिटन, হেরিলা দুর্বাসা ইন্দ্রে স্বাৰাম ভুজঙ্গভূষণ कानिउ-कन बाद । করেন পূজা তাঁর ; পারিজাত পুষ্প মাল্য দুষ্ট হ’ল তীর শুদ্ধ মন ; দিলা তথা উপহারমতে। দূরে গেল বিপু জয়, দেবেন্দ্র লইয়া তাহা--- অনন্ত মলিন অন্তৰ মােহবশে আদব না কবে। ভবিল বিষম গর্বে রাখিলেন মদ মত্ত ‘শিব হতে আমি উচ্চতর।} বাহন গজেন্দ্ৰ শিব পরে। .
प्रथमः सर्गः।
अत्युग्र-वागवजनिपातन-क्रमे
प्रजापकेनन्दिनि चार्तसत्कुले।
विमृश्य दैवीमनिवार्य हेतुतां
स लोकपालः क्षणमुग्धवत् स्थितः ॥ ५॥
(शिवलीलापक्षे) प्रजाप: = प्रजापतिः प्रजापाति रक्षति इति
कर्तरि कात्ययात्, क-दक्षः प्रजापश्चासौ कश्चेति, तस्मिन्,
अत्युति उग्रं शिवम् अतिक्रान्त वागवज्र तस्य निपातने निक्षेपणे
क्रमः प्रवृत्तिर्यस्य, तस्मिन् सति, अथवा अत्युग्रं = शिवलद्धि यद्
वाग-वज्र तस्य निपातनः निक्षेपकः क्रमः पर्याय: महायो वा यस्य
तस्मिन् सति, मन्दिनि नन्दिकेश्वरे चकारात् अत्युप्रेति विशेषण-
स्यानुकर्षः अत्युमा अतिकठोरा चासौ वाकचेति अत्सुअवागेव वज्र
तस्य निपातने निक्षेपणे क्रमः प्रवृत्तिर्यस्य तस्मिन् सति आर्त-
सत्कुले दुःखितसाधुजनयुक्तब्रह्मसभा-मवने स: लोकपालो ब्रह्मा दैवी
नियतिनिहिस्टाम् अनिवार्य हेतुताम् अप्रतिविधेयकलहकारणता विभृश्य
विचाऱ्या क्षणमुग्धवत् क्षणमुग्ध इव अनभिज्ञ इव स्तब्धवत्
स्पिवः।
(पक्षान्तरे) प्रजापके - प्रकृष्टनापके दुसितीत्यर्थः अत्युति अति-
कठोरवाक्याशनि-निक्षेप-परायणे। कुलं जनपदः, प्रार्ता: व्ययिताः सन्तः
साध्वो या तस्मिन् कुले जनपदे अनन्दिनि मुखविरहिते च सति स:
लोकपाल: इन्द्रः। अन्यत् समानम् ॥ ५ ॥
सर्वमङ्गलोदयम्
( ৫ )
( ৫ )
দক্ষ পক্ষ রুদ্রদেবে
দুর্বাসা জাপক শ্রেষ্ঠ,
অবহেলি’ বচন-অশনি সুকঠোর বাক্য বজ্রাঘাতে
হানিবাবে রত; আব
প্রবৃত্ত হইলে, খিঃ
নন্দী, শাপ দিলেন অমনি।
সাধুগণ, নিবানন্দ তে।
বিষাদে ভবিল সভা,
দৈবেব বিধান এ যে,
ব্ৰহ্মা ভাবি’ দৈবেব ঘটন অতিক্রম ভাবিয়া দুষ্কর।
খণ্ডন সম্ভব নহে;
ক্ষণেক বিমূঢ় মত
মুগ্ধ প্রায বহিলা তখন। বহিলেন ইন্দ্র লােকেশ্বর।
तेनाथ सक्रोधरयस्मयज्वल-
द्विलोचनोद्भासितनूनपाच्छ्रिया ।
न स्थेयमत्रेति वचः समुच्चकै-
रुदीर्य पादक्रमणे मनो दधे ॥६॥
(शिवलीलापक्षे ) तेन दक्षण इति कर्त पदम् । सनोधैति श्रिये-
त्यन्त तद्विशेषणम् । न स्थेयमित्युक्त्वा, दधे इति कर्मणि रूपम् ।
( पक्षान्तरे ) सक्रोधेत्यत्र स इति पृथक् कर्तृपदम् । तेन हेतुना ।
दधे इति कर्तरिरूपम् । क्रोघेत्यादि तनूनपादित्यन्तं कत्तृ विशेषणम् ।
"श्रियात्र न स्येयम्" इतो लक्ष्मीनड्क्ष्यतीत्युक्त्वा ॥ ६ ॥
সঘন ঘন ।
।
বোযদীপ্ত অহঙ্কাবে
জ্বলি উঠে যুগল নন।
বাহিবায হুতাশন-আভা,
দক্ষ-কহিলা তখন।
‘অযােগ্য এস্থান থাকিবাব’
ইহা ঘেষি উচ্চভাষে।
প্রস্থান উদ্দেশে মন দিলা
ক্ষিপ্র চরণ বিন্যাসে।
ইন্দ্রকে নীরব দেখি
মুনিব ক্রোধবেগে চলে।
অহঙ্কাবে প্রতি
নেত্ৰ হ'তে উদ্গাবি অনলে।
বহিলা দুর্বাসা উচ্চে
‘ামী নাহি রহিবে হেথায়।
বলিয়া তখন তিনি
চলিলেন প্রস্থান আশায়।
हे तात फोपमुपसंहर सुप्रचंड
मा मापगच्छतु भजस्व निसर्गशान्तिम् ।
तेनैवमेव विधिनाप्यनुनीयमानो-
ज्ञानप्रमायिनमसी न जहावमर्पम् ।।७।।
(शिव०) मा मा इति ससम्भ्रम निषेधे दिळचनम्। मा इति
निपात: नत्त्वप मान्दः ।
अपगच्छतु इनि पदद्वयम् । दुरिन्नु ।
বন ফিঘিনা গল্প। মুন্তী । (জাল) মা লমঃ, না
अपगन्दनु न नश्यतु इति प्रार्थना । तेन-न्द्र, विधिना = यथाविधि
বেনু = একাবৈ নুনীমানৗব। নয়মাবলমি শয়ান
মনবেন। মন্তী নাযাঃ { ও {{
सर्वमङ्गलोदयम् ( ৭ ) “বৎস দক্ষ! কর তুমি ‘সংবব প্রচণ্ড ক্রোধ, এ প্রচণ্ড ক্রোধ সংবরণ। অনুরােধ কবি মুনিবর! যেও না যেও না চলি, লক্ষী যেন নাহি যান স্বাভাবিক লহ শান্তিধন।” চলি, দেব! শান্তভাধর এই ভাবে ব্রহ্মা তবে স্বভাব-সঙ্গত যাহা কবিলেও কত অনুন্য। দেবেরে এ হেন প্ৰকাৰ দক্ষের সে জ্ঞাননাশী অনুনযে ছুটিল না— ক্রোধবেগ না হ’ল বিল। মােহদণ্ড ক্রোধেব আকার। संरम्भारम्भकम्पाङ प्रिक्षेपस्खलनभीपणः । विमुखीभूय देवेशं पुनरूचे महातपाः ॥ ८॥ (বি) উষয়মিনি হিমিঃ। (দ) ইনহয় ৷৷= বােষাবেশে কম্পমান স্খলিত চবণ। সদর্প বিক্ষেপ তার অতীব ভীষণ। সে দিকে না করি মুখ কহিলেন পুনঃ মহাতপা দক্ষ, মহেশ্ববে; -“আরে শুন, কোপভরে দুর্বাসার চবণ কম্পিত। • বিকট বিকেল সহ গমন ঋলিত। বিপরীত মুখে থাকি মে তাপস বৰ। পুনবায় কহিলেন— ‘অহে পুরন্দব, সঘন । उपेक्षितस्वमर्यादै पिभिर्देवतैरपि । उनी स्तुवद्भिः सततं गई त्वमसि लम्भितः ॥९॥ আপন মৰ্যাদা জ্ঞান নিজ নিজ মর্যাদায় হারাইযা সবে। দিযা জলাঞ্জলি। ঋষি ও দেবতা যত তৰ স্তব কবে যত কবে উচ্চববে- দেব ঋষি মিলি। সতত তোমার স্তুতি অনুষ্ঠিত উচ্চক চাটু বাক্যে ভবা। সকল সময়। তাই তুমি বহু শিরে এই তব বাড়িছে গর্বের পশরা। গর্ব অতিশয়। ऐश्वर्य्यमदमत्तोऽसि गुरूनप्यतिवर्तसे । तदेतत्फलमत्युग्रं भोक्ष्यसे मूढ माचिरम् ॥१०॥ श्लोरदयं स्पष्टम् ॥॥॥१०॥ ( ১০ } ঈশ্বর বলিয়া তুমি স্বর্গের ঐশ্বৰ্য্য মনে মদমত্ত হয়ে মত্ত তুমি তাই। গুরুজনে অতিক্রম রুদনপমানে কৰিছ নিয়ে। কোন ভয় নাই। সেই হেতু জানিও হে दिगाम एनपद्र মুট ! অচিরেতে। জেনে উd অহি। উগ্রত তােম 1 ভুগিতে হইবে হেমা হইবে ভুরি।” অচিরে দুহি।”
सर्वमङ्गलोदयम् ततः प्रचलितश्चेतःशान्तये तपतां वरः। अत्रिनेत्रममदकृत् सवनं शिश्रिये शिवम् ॥११॥ (शिव०) तपता वरः = तापप्रदातॄणा श्रेष्ठो दक्षः, ततः = तस्मात् स्थानात् प्रचलितः निष्कान्त: इतः = इमा भुव प्राप्य । शान्तये प्रशमाय अपमानदुःसनियातनाय । त्रिनेत्रो महादेवः तस्य प्रमदकृत् अानन्द- जनक न भरतीति श्र-निनेत्रप्रमदकृत् अशिव शिवरहित सवनं यज्ञ शिश्रिये अवललम्बे । (पक्षान्तरे ) चेत: शान्तये = मनः प्रशमाय । वपता वरः = तापसश्रेष्ठ. अनाति = अत्रेः अत्रिनाम्नो महर्षेः नेत्रप्रमदकृत् नयनानन्दकः । स वनम् इति पदद्वयम् । सः = दुर्वासाः। शिवम् = कल्याणजनकम्, वनं शिश्रिये, तपोवनमाश्र- यदित्यर्थः ।। ११ ॥ . T (७) পবম সন্তাপদাযা मक बनव। চিত্ত শান্তি তবে চলি যান ধবাপব। শিবহীন যজ্ঞ অনুষ্ঠানে হ'ন বত। ত্রিলােচনে দেশ দিতে অভিলাষী দ্রুত। (७) অত্রিব নযনানন্দ তাপস প্ৰবৰ দুর্বাসা সেখান হতে চলি অতঃপ। শান্তিলাভ অভিলাষে মঙ্গল নিলয় স্নিগ্ধ এক তপোবন কৰিলা আশ্রয।
प्रथमः सर्गः। १२ स चापि देवो विमनाः स्थितः पुरं मति मतस्थे गविभेशभूषितः। अपुण्यभाजापनवाप्यदर्शनं सुशोभनन्दीक्षितशुद्धपद्धति ।।१।। (शिव) विगत मनो यस्य सः 'अमनाः शुभ्र' इति श्रुतेः, अथवा विगत गमनरहित मनो यन स: 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति श्रुते. अथवा बाह्यदृष्टया विमना इव, मेशभूपितः-मेश: नवनेशश्चन्दरतेनालङ्कतः। गांव स्थितः वृषारूढः । मुशोम = सुशो- भमानम् नन्दिना तन्नाम्ना गणाध्यक्षेण इंदिता दर्शिता शुद्धा पूता पद्धलियंस्य नन्दिनदर्शितपूतमार्गमित्यर्थः तच्च तच्चेति विशेषणकर्मधार. यसमासः। (पक्षान्तरे) स च देव इन्द्रोऽपि, गरिमेशभूपितः = गाः स्वर्गस्तस्य य इभेशः करिराज. स एव भूः स्थान तनोपितः अधिष्ठितः ऐरावतारूढ इत्यर्थः। बिमनाः दुसितः स्थितः सन् । क्षणात् पुर प्रति प्रतस्थे। पुर कीदृशम् ? सुशोभन, तथा दीक्षिताना यशशीलानामितियावत् शुदा पद्धतियंत्र ॥१२॥ কণেক বিমনা যেন, सेठि इवयान। চমৌলি মহেশও চলিলা কানে। পাপীর অদৃশ্য নিজ भात शन गरि नन्गे चारो यान दिनभडि খ্রিযমাণ থাকি গণ- স্বপুরী উদ্দেশে हैरदमिया जैद्रा- বই পৃ দেশে চঙ্গি, যেথায় হয় যাডিকেৰ শতি। । ६ मा भाद्र सनादर यति।
सर्वमङ्गलोदयम् . नमेरुकूटेन विराजमानं. तुपारमन्दारसुगन्धवातम् । अभूतन्दारकसेव्यमानमनन्तकल्पागमसम्पदाव्यम् ॥१३॥ (शिव०) नमेरुक्टेन इत्येकं पदम् । नमेरयः = रुद्राक्षवृक्षा.। तेपा कूटेन समूहेन । मन्दम् इयर्तिः ऋच्छति वा इति मन्दारः, मन्दचारी। अथवा वक्ष्यमाण एवार्थः शिवभरनेऽपि मन्दारादीना सत्त्वात् । प्रकृष्टा भूता देवयोनिविशेपास्ते .. प्रभूता., प्रमथा इत्यर्थः ते च वृन्दारका देवाश्च तैः, सेव्यमानम् । अनन्तकल्पेषु नास्ति गमः क्षयो यासा ताभिरक्षयाभिः सम्पद्भिराढ्यम् । अथवा कल्पः क्रियानुष्ठानपद्धतिः, आगमानि तन्त्रशास्त्राणि ।. विविधक्रियानुष्ठानपद्धनिसम्वलिततन्त्रशास्त्र- समृद्भव्यु पेतम् । तन्त्रशास्रस्य शिवोक्तवादित्यमुक्तिः। (पक्षान्तरे) न मेरुकूटे न इति पदत्रयम् ।" मेरुटे सुमेरुशृङ्गे न विराजमानमिति न, विराजमानमित्यर्थः ।, तुषार: शीतलः, मन्दारसुगन्धः वातः यस्मिन्, प्रभूतैः प्रचुरैः वृन्दारकैः देवैः सेव्यमानम् । अनन्ताः कल्पागमसम्पदः कल्पतरुसमृद्धयः, तांभिराढ्यम् १३ ॥ (७) ৰুদ্ৰাৰতৰুৰ সাবি অবাধে মেৰু ণিরি व्यथा कतिधार । শৃঙ্গে বিরাজিত। नौउन उन्नति मन्द মন্দাৰ সুগন্ধি স্নিগ্ধ সমীব সঞ্চার। বাযু আন্দোলিত। সে পুব প্রমথ সহ দেববৃন্দ সেবিত সে দেবতা সেবিত । কান্তেও অক্ষয় সম্পদে বিভূষিত। मानाम इन्द्र । + . অমর নগর । অগণিত কল্পবৃক্ষ- प्रथमः सर्गः १५ . . प्रोच्चलानरसैरतिय नर्तिताम्बुरुहकैरवमुग्धैः । लोचनोत्सवविधायकचक्र-स्वप्सरोविलसितैरुपपन्नम् ।।१४।। (शिव०) प्रोच्छलन्तो धनरसाः बलानि येभ्य: तेः जलोच्छलनहेतु. मिरित्यर्थः। नर्तिताम्बुरहकरवाणि अतएव मुग्धानि सुन्दराणि तैः । अम्बुरुह पद्म', कैरव कुमुदम् ।। नतितानि अम्बुरुहकैरवाणि यः तानि, नर्तिताम्बुरुहकैरवाणि । चक्रः चकवाकः, जलचरपक्षिविशेषः । नयनोत्सयविधायकचक्रवाकयुक्ताना स्वपा शोभना आपो यत्र तेषा सरसा विला: लहरीलीलाभिः अथवा तेषु यानि विलसितानि शिवानुचराणा क्रीडाः तः, स्याप स्वापौ इति व्याकरणम् , समासान्तविपरनित्यत्वात् । (पक्षान्तरे) प्रोच्छलसनरसे: परिस्फुटमगादरसे:, अतिहयैः अनिमनोहरैः, नर्तिताम्बुरुहकैः भ्रामितलीलाकमलः अवमुग्धैः भावविशेपेणातिमुग्धैः सुन्दरः, पूर्ववदयों था। लोचनोत्सवविधायमानि चक्राणि समूहा यासा तासो स्वासरसा मानानामप्सरसा विलसित: विलासैः || १ril (28) ( 18 ) সে কি চলকেলি दिलोम बदाइ यथा চলে স্বচ্ছ-বারি भावाराला উচ্ছলিত নযনে আনন্দদায়ী নীয় মনােহারী। অপরের নিকর। কমল করে লয়ে দলবিশে নাচায় एकदाद मारपया ऋमिर बोरिपन- সে পূর্ণ যায়। यनिय समन मा. उपाय (नज पानाश्द्र।
न " . • सर्वमङ्गलोदयम् गङ्गातरङ्गव्यतिपङ्गरम्य मानोन्नतं सर्वसुखैकथाम | यत्रोत्सवः कौशिकजुष्टकाके गजादिकानां हरिपालितानाम् ॥१५॥ (शिव० ). कौशिका: पेचकाः, तै: जुष्टाः सेविताः तेषु जुष्टाः प्रोता था काका: यस्मिन्, तादृशे यत्र यस्मिन् पुरै, हरयः सिंहाः, तैः पालिताना गजादिकानाम् उत्सवः। श्रादिपदात् सिंवध्या इतरे पशवो ग्राह्याः ' ईश्वरपुरस्य 'निर्वैरत्वात् काकोलूक-सिहगजादयो मैत्रीसम्पन्नास्तत्र तिष्ठन्तीति भावः, एवं परत्रापि। (पक्षान्तरे) कौशिक इन्द्रः तेन जुष्टं काकं रतिबन्धः यस्मिन्" तादृशे यस्मिन् पुरे, हरिणा इन्द्रेण पालिताना गजादिकानाम आदिना अश्वादिपरिग्रहः, ऐरावता- दीनाम् इत्यर्थः उत्सवः भवतीति शेषः ॥ १५ ॥ (६ ) (a ) গঙ্গাব মন্দাকিনী উর্মিসঙ্গে কি বা রমণীয় অতি উচ্চ সুমধাম গৌরবে উন্নত সদা শঙ্কুবের প্রিয়। भरत-शक्त । কাকও ७ नाक भिडन- কামকলা রসে যেথা সিংহ প্রতি কৰী ইন্দ্ৰেৰ উৎসব মাতিছে উৎসবে সেথা খেলিছে পালিত তার নাহি কারাে অরি। গজ আদি সব সঙ্গে বম সে নাব । ब .. प्रथमः सर्गः। शिखिसमेषितसहिदमारुताशित- लुलापकवाह-सुसंगति । मथितदुग्धपयोधिविकाशित यदधितिष्ठति नाम शिवामृतम् ॥१६॥ . (शिव०) 'शिखी' मयूरः, 'अशित' भोजनम् , 'भाशित: तृप्तः इति वा, मारतोऽश्रित यस्य, 'माप्ताशितः पवनाशनः सर्प इत्यर्थः, अयया पबनेन तृप्तः, एतद्वाक्यस्यापि परनाशन इत्यर्थः । शिग्विना समेधितसौहदः संचदितसख्यः मारुताशितः यत्र । लुलाएक: महिषा, वाहः अश्वः । लुलापकवादस्य सुसङ्गतिः, मुमेलनं मैत्री यत्र, ततो विशेषणसमासः । मयूरसपश्विमहिपादयानित्यवैरिणः, या नियरा इनि भाषः 1 मथितदुग्धपयोधिवत् ( मन्यनारम्भ. स्थापयहितोत्तरकाले फेनपाचुद्धिवलिमाधिसमिति मथितेति ) मयित: = अतीतमन्यनारम्मः । अथवा मथितम् इति भावे निष्ठा, तदस्यास्ति इत्यमत्ययात् मथितः, पीतागार इत्यादिवत्, मध्यमान इत्यर्थः तद्वद् 'विकाशित' विकाराः प्रकायो यस्य वत् अतिशुक्लं यत् पुरं केलासैकदेशपुरं शिवामृत' शिया रूपममृत सुधा ब्रह्म या अधितिष्ठति । शिया - उमा । अथवा शिप-शिया-रूपम्- पुरुष-प्रतिरूपम् अमृतं ब्रहा। (पक्षानरे) शिसी = अग्निः, समेधि- तसोटदः स्न्यः मारुतः यायः तयोः, प्राधितं = नृसियमात् । अग्निनारायाः परतरं शोहदातिरषात् उमपोरष तृप्त्पतिरापरतत्र, रति गयितु समेधितसौदेति ; अवश्य प्रपमं तदुभपदेवाल्लेसः ।
१८ सर्वमङ्गलादयम् . 4 लुलापकवाहः लुलापो महिषः, स एव लुलापकः स याहः याहनं यस्य स यम:,. लुलापकबाहस्य सुसङ्गतिः सुमेलनं यत्र । ततो विशेषणसमासः । मृत्युनाथस्य अमरत्वं सुसङ्गतमिति भावः । शिवामृत देवमङ्गलजनकममृत मथितदुग्धपयोधिविकाशितं सत् यत् पुरम् अधि- तिष्ठति, वर्णनसमकालतया वर्तमानत्वम् एवमन्यत्रापि ॥ १६ ॥ (७ ) (5७ ). গভীর প্রায় যে তৃপ্ত যাহে দুই সখা যুব সুজঙ্গে অনল অনিল মধুব মিলন বহে। মহিষ বাহন যাহে মহিষ তুঙ্গে। অব হইল । মথিত গীবােদ-সিন্ধু প্রকাশিত বাহা দুগ্ধ- সম যাহা বঙ্গে সাগর गयटन সে ধাম ধৰিছে উমা- সেই সুধা শুভরূপা অমৃতকে অঙ্গে। বিবাজে অঙ্গনে। शूरतापदविशालगणाना- मुच्चपानयशसां पदभाजाम् । आनतोन्नतशिखोदितमानो यत्र वातिसुरभिः शिखिवाहः ॥१७|| " (शिव.) वा अतिसुरभिरिति छेदः। वाकारश्चार्थः शूरतापदाः ये वीरतापदायिनः यिशाला महान्त. सख्यातीता इति यावत् गणाः प्रमथाः तेषाम् । तेपा किम्भूतानाम् ? –उचमानयशमा प्रशस्तमानकोति- प्रथमः सर्गः। शालिना पदभाजा सताचरणपतिताना सताम् अानताभिः सभ्यडू नताभिः उन्नतशिरसामिः उदितमानः = ज्ञापितसम्मानः अतिसुरभिः- अतियशस्वी शिखिवाह. = मयूरवाहनः कार्तिकेयः । (पक्षान्तर ) शूरस्य सय्यस्य ताप दवयितु दूरीकर्तुं शोलमेषा ते शूरतापदविनः, ये शालगणाः वृक्षसमूहाः तेषाम् । कीदृशाना तेपाम् ? उच्चमानयशसा उच्चमानेन बृहत्परिमाणेन यशः कोतिर्यपा तेपाम् । पुनः कीदृशानाम् ! -~पदभाना यथास्थानस्थिताना योग्यस्थानस्थितानामिति भावः । बानताभिः ईयत् नताभिः उन्नताभिश्च उत्थिताभिश्च शिसाभिरग्रभागैरुदित ज्ञापितम् , मान परिमाण यस्य सः, एतेन मान्य सूचितम् । मुरभिः सुगन्धः शिग्रिवाहः शिखिनम् अग्नि वाहयति नादयति, यः सः वायुरित्यर्थः, या-धातु प्रयोगात् ; वाति वहति । मन्दार मुगन्धवातमिति प्रागुतस्य विवरणमिदम् । शिखिसमेधितेति तु देवताश्रयेण, नतु अचेतनभूता- भयेणेति ध्येयम् ॥ १७॥ ( १ ) যেথা মানে সমুন্নত टेकडायचार, यथा- दौरन बनाउन ধীবের সন্তাপদাষী সৌরতাপ আবৰিছে বনস্পতিগণ। উচ্চশিখা নহ কবি शामद यथलोग পদযুগ नशनः. ददि.. दौस्मिान दाखिदन প্রবাহিত বাযু যেখা গৌর বিহবে। लोद निरदि কীর্তিতে অতু अपक्ष नरना H साद २० सर्वमङ्गलोदयम् यस्मिन् सदानन्दनातिमोद- निष्पन्दभूतं सुरसिद्धन्दम् । वाचं विना शंसति विश्वकर्म- कारुत्वनैपुण्ययशामकर्पम् ॥१८॥ (शिव०) सदानन्दः शिवः । तस्य नवेन स्तवेन योऽतिमोदः महान् अानन्दस्तेन निप्पन्दभूतम । (पक्षान्तरे) सदा सततं, नन्दनं तन्नाम इन्द्रवनं, तत्र वातिर्गतिविशेपो यस्य स नन्दनवायुः इत्यर्थः तज्जनितमोदेन निष्पन्दभूतम् ॥ १८ ॥ (5) (5) সদানন্দে স্তব করি, আনন্দে মগন নিষ্পন্দ -मनन्त আর সিদ্ধগণ। যেথা প্রকাশিছে বিনা বাকে, কারুকার্য বিশ্বকৰ্ম্মদেবে যশঃ যেথায নন্দন বন मानौ भवन- পবশে হরষে भार मिक म বিশ্বকৰ্ম্ম দেবতাব नांदा সদা ঘেষে মৌনিভাষে मित्र-निपना শিল্পের চতুৰ্য্য।
प्रधमः सर्गः मलिनितकटकुम्भशुण्डदण्डे प्रचुरतरे मददुर्दिनान्धकारे । मधुकरनिकरस्य सन्निपातः करि- पतिवक्त्रविन्तोलनाय पत्र ॥१९॥ (शिव.) करिपतियकरः गणेशः तस्य विलोलनाय चापलाय । (पक्षान्तरे) करिपतरैरावतस्य वक्त तस्य विलोलनाय ॥ १६ ॥ যেথায় প্রচুর মদ- দুর্দিন আঁধারে শলিন কাপােল বু उपकायादव। सापक दाद मामि গণ্ড ও কুম্ভ যবে चीन भनिन আঁধার প্রচুর মদ সলিলে দুনি পভিছে ভ্ৰমৰ পুষ্ট पार, बेनावर যেথায় বদনখানি मगाउ अनिता হেলন দোলনে সুত न मात्रामा यत्रोच्चःश्रवसः श्रेयाप्रीतिसंजननं यशः । गीयते श्रूयते चापि भीमविक्रमसंश्रितम् ॥२०॥ (शिव.) भयम, पर्णस्य भानुपा श्रेय: 'प्रीतिसजनन' मङ्गल- प्रमोदाना सम्पक माधक भोमस्य' महादेवस्थ रिमनभिन पराकमसमर श: पत्र उन्न: गांपने भूपते च । (पक्षान्तरे) उच्च.असम.' इन्द्रावस्त
२२
सर्वमङ्गलादयम्
'भीमविक्रमसश्रितं' रिपुभीपणपराक्रमसम्बद्धं 'श्रेयः' प्रशस्यतरं यशः,
प्रीतिसंजनन' जानन्दजनक यथा स्यात् तथा
भूयते चापि ॥ २० ॥
यत्र गीयते
শবেব নানাবিধ
বিক্রয় কথা
উজল যশের গখি
উচ্চকণ্ঠ গায।
কর্ণের খদ আৰ
सुजन
যেখায
সে মধুর গীতি পদ
निडराउना याय॥
উচ্চৈঃশ্রবাঃ, অশ্ববাজ
जोश नाम-
সমন্বিত যশেখি।
অতি মনােরল।
निम्म गरना-
যেথা হয় গীত
অথবা কৌতুক ভরে
হয় অবর্ণিত।
तुहिनकरकरीघस्पृष्टचन्द्रोपलानां
निशि निशि निपतन्त्यो निर्मला वारिधाराः ।
सततमुपनिपीदचित्रभाननतेन:-
क्षतजलसुरसिन्धु यत्र सम्पूरयन्ति ॥ २१ ॥
(शिय०) चित्रभानुः अग्निः ।
गन्ना हि हरजटापलापः
मचारिंगी, अग्निच हरललाट नेप्रत्य इति तयोः सन्निधानम् ।
(पनाना ) चिप्रमानुः सूर्णः। मुमेरी सूर्यस्य सदा सनिधान
अमिदम् ॥ २१॥
प्रथमः सर्गः। চন্দ্রকান্ত মণি চয় চন্দ্রিকা পবশে সিমল সলিল ধাৱা নিশা ববষে। (मान, मिावर न বহি সন্নিধানে শুষ্ক হলে সুবধুনী পূব যেই স্থানে। ( २ ) চন্দ্রকান্ত মণি যেথা बन कर हान। পবশি বিমল বাবি ঢালে নিশাকালে। সদা সন্নিহিত রবি- তেজে শুদ্ধ হ'লে মন্দাকিনী পূবে যেথা से नष्ट करन॥ यस्मिन् शुक्रशशाङ्कशङ्करसरस्वत्यादिशङ्कास्पद मुक्तामण्डितकूटकोटिरमलच्छाया दरीदृश्यते । भौमब्रह्मकृशानुभानुमयता रक्ताश्मवप्रस्थिरा वैकुण्ठासितकण्ठकएठकलना नीलाश्मभास्वतस्थले॥२२॥ (शिव० ) मुक्तैः शिवसालोक्यप्राप्तैः आमण्डिता सम्यक् भूषिता कुटकोटि: शिखरान यहुशिखराणि वा । अमला निर्मलाश्छायादयः, छारा कान्तिः दय्यः कन्दराश्च यस्याः । पर्वतान्तराणा कन्दराः तमोवृता भवन्ति अस्य तु महाभास्वरस्य शिवगिरेः कन्दरा अपि अमला . दति भावः । शशाङ्क-शुक्र-शङ्कर-सरस्वत्यादयः शुभ्रवर्णाः, कैलासशिखर- कोरिरपि शुभ्रवर्णा, कैलासशिखरकोटिः, शुक्रादिशङ्का-शुक्रादि- देयता किमिय इति शङ्का, तस्या आस्पदं विषयः, दृश्यते । कैलासे रक्ताश्मना पद्मरागमणीना ये वनाः प्राकारास्तेषु भौमादि देवतामयत्व मानु २४ सर्वमङ्गलोदय: सदा वर्तते, भामः मङ्गलग्रहः, ब्रह्मा चतुराननः, सानुजाना, सूर्यः, एतेषां रक्तवर्णत्वात् पद्मरागमयंवप्रेषु एतद्देयतामयस्व स्थिर. मिति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । नीलाश्माना, 'नोलमणयः । तेपा भास्वत्-स्थलानि दीप्यमानप्रदेशाः,, तेपामुज्वलनीलप्रभासु वैकुण्ठस्य श्रीकृष्णस्य असितकण्ठकण्ठस्य च कलना निर्देशः भवतीति शेपः असितकण्ठः नीलकण्ठः तस्य. कण्टः नीलवर्णः । कैलासे नील- मणिमयप्रदेशः श्रीकृष्णवत् नीलकण्ठ-कण्टवच्च प्रतीयते इतिभावः । (पक्षान्तरे) मुक्ताभिः मण्डिता कूटकोटि: कोटिसख्यकभवनानि । शुक्लवर्णत्वात् शुक्रादिवद् भृश दृश्यते, दरोदृश्यते इति दृशधातोर्यडिं कर्मणि रूपम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ २२ ॥ মুক্ত—শিলােকাগত बौदान বিমণ্ডিত যে। উচ্চ শিখর নিচয়, गोभिन यात्र মূর্তি বলি সারা শাহয় গু দ্যোতির্ময়। ( २२ ) বিমণ্ডিত মুকুতায় কোটি নিকেতন তার দেখা যায় প্রভায় উল। यन मउदगाठी শিব সরস্বতী তা' माननानाभमान। মেধা বহি সুসই द्रकुतन भागार मन গােল শিলা মাকে मोगा न दास मनामनाम মহলে মিলিত সান্ত সপেল নিয়ে গো! ग्रन एनोन मिना नागनदाद मागा मोन चामिनी ২ कनकरुधिरस्निग्धज्योतिःमकर्षविभूपिते वहलरुधिरोदगारे यस्मिन् प्रवालविलासिनि । अरुणकिरणग्रासाशङ्कां विहाय महातमो .मरकतचयच्छच्छन्नं चिराय विराजते ॥२३॥ शिव) कनकरुचिरं धुल्लूरमनोहरं, महादेवस्य धुस्लूप्रियत्वात् शालि इत्यर्थः। स्निग्धज्योतिःप्रकर्षण शुक्लप्योतिपा विभूषित तन्न । विशेषणसमासः। कैलाससानुविशेषस्य सुवर्णमयत्वात् तथोक्तियां । T: नवानाणि । (पक्षान्तरे) सुमेरो: सुवर्णमयत्वात् कनरेत्यादि, T विद्रु मरत्नानि प्रवालसमूहस्य रक्तवर्णतया रुधिरमुगिरतीय । কলাগুৰ মালাই ৰাৰথিনাঃ নজরমযঃ বৃদিয- तिमपहाय वर्तमाना अन्धकारा एवेति पक्षद्वयस्य भावार्थः ॥२३॥ ধুতুরা মনোহর যেখাব সুবর্ণবাশি কি বা শুভ্র স্নিগ্ধব হ'তে স্নিগ্ধ জোতি আসি তিঃ পুণ্ডে বিভূষিত ধাম। সুশােভিত কবে চারিধাৰ । পবাগ মনোলােভা বই পরাগ মণি প্রবাল উগরে শােভা প্রবাল বিলাস তিনি রুণিমা কুটে অবিবাম। রক্ত আ করিছে উব। নাহি সূৰ্য্যকর গ্রাস ববির কিরণ হই কোন রূপে নাহি ত্রাস নাহি শ কোন মতে বি যেথা মা অন্ধকার জানি ইহা হিমিব নিকৰ নরত পুরুশে গােপনে কেমন করে বিরাছে শোপন ছনে হয়ে শুয়ে আয়। । চিনি যে ধাম ভি। = নীলমণি পুলে
२६
सर्वमङ्गलोदयम्
सदा सविधसंसरच्छशिविभावसुज्योतिपा
विलुप्ततिमिरान्तरे प्रकृतिभास्वरे यत्पथे।
महीतलपुरोचितो हरति देण्डदीपोत्करः
कदर्थिकरसोदरो वसुचयन्नमित्रोभितम् ॥२४॥
(शिव०) प्रकृत्या दुर्गया भास्वरे, तत्प्रभया उज्ज्वलतमे,
वक्ष्यमाण एवार्थों था । शशिविभावस्योः
चन्द्रानलयोः ।
शिवचूदाया चन्द्रस्य ने चानलस्यावस्थानात् । (पदान्तरे)
विभावसुः सूर्यः। प्रकृतिभास्वरे निसर्गज्योतिप्मति । भूतलनगर-
परिचितः दण्डदीपोत्करः लोहादिस्तम्भस्थितदीपसमूहः मिनोझितं
मुर्गादत्तं यमुचयं रश्मिममूर न हरति ग्रहाति । नर्क सूर्य एय
अग्नयादिभ्यः तेजो ददाति इति प्रसिद्धिः । कदर्षिकरसोदर
इति युरिसतानाम् अधिना मततयाचनशीलानामिति
यावत्
प्रमारितारमहशः सदपिनो दि अप प्राप्य कर परावर्तयन्ति पदनिरतु
मध्यंदेव प्रसारितफरा इति मनोन्टिनदीपलाम्मममूरस्य तत्मादृश्यम् ।
पिज कदपिरो हि यमु धन प्राप्नुपनरि अमित्रोझिन शगुदत्तमपि
गहानि । यमु च पन् अमियोभितमिति गन्दापंश्लेपमूलः
काननिभव्यतः। मिरियप्रतिमहमपि राग्रुदत्तं ये गहन्ति से पदनि
पर रति मायादिक गुपीमिर्माम्पम् । मदालोमालिनि समगरमागे
निमपोजनामा पृषियीनगरतरिनिवाः सम्भदौरभंगायो नायसि
परयतारम् ॥२४॥
সঘন বন। অর্ধচন্দ্ৰ নিৰ ভালে নযনাগি জ্যোতি ঢালে তথা কাৰ নাশি তিমিৰ । তদুপৰি উমা মার অল্পচ্ছটা যেথা কার *বে পথ আলােক চিব ( ২৪ ) নিকটে প্রতিবেশী দেবমূত্তি ববি শশী জাতিদানে নাশি মােবাশি স্বভাবতঃ উজলি কবে আবও আলােকিত যে ধামেব পথ দিবা নিশি ভূতল নগর শােভা ববিত্যক্ত প্রভা লভি দীপ্ত দীপদও যেথা নাই। সুব্ধ ভিক্ষুকের মত বাখ কব প্রসারিত শত্রু দত্ত বতেও খাই ? ভূতল নবী মত দীপদণ্ড শত শত বতিক্ত লইযা প্রায় যেথা নাহি শোভা পায় বেহায়া ভিক্ষুক প্রায় তাঃ পাতি শত্রধন চাষ। यथा महाश्रीफलनातगारवं यथामनोगं कुसुमेपुमाईवम् । यथा च तत्रागमसंविधान विलोक्यते नैव तयान्यतः कचित ॥ २५ ॥ ( যি মন च तत् श्रीपलजात गौरपतिरिल्यअंगीना महामारयमित्यर्थः । अमनोग मनसो न गोचर, युमुमेणुमाई मदन ভদ। দুম মলেঃ। মাৰ মায়ননি। বন মনন্ত হীর নানান য ব মনোবলয়ছিনিলি মাৰ। ঘামবিঘনত্ব { ।
२८ सर्वमङ्गलादयम् तन्त्रविधिवादः। (पक्षान्तरे) महाश्रिया सुदृश्याना फलजाताना गौरवम् = रसादिप्राचुर्येण आदरातिशयः, कुसुमेघु पुष्यसमूहे सुरुचिरं माई कोमलता, अगमानां वृक्षाणा संविधान सुव्यवस्था ॥ २५ ॥ নানাবিধ সুশ্রী-ফলে গৌৰব যেমত ( २ ) বিফল ভাবে জাগে গৌরব যেমন কামেব মৃদুই সেথা यजादन गन । তন্ত্রেৰ বিধান যথা বিবাজে সুন্দর অন্যত্র না হয় তাহা तृष्टिन गाद ॥ মৃদু কুসুম পুঞ্জে যথা মনােগ। তৰু বাজি পালনের নৈপুণ্য যেমন অন্যত্র কোথাও তাব नाविमनना पुरोहिते श्रीभवने प्राज्यमन्युः स्थितोऽथ सः । किं सवपटते नासीदासन्नपतनो भृगी ॥२६|| (शिव०) अथेति कथान्तरद्योतकमानन्तर्यार्थकञ्च ततश स इति नाव्य- वहितपूर्वोक्तकत्तृ योधकम् । प्राज्यमन्युः = प्रचुरक्रोधः, आसन्नपतनः = अचिरभाविविनिपातः सः= शिवरहितयज्ञप्रवृत्ती दक्षः, श्रीभवने श्रिया लदम्याः यस्मात् उद्भवः, तस्मिन् सरप्रवृते सवे तयज्ञ प्रकण प्राधान्येन वृते पुरोहिते ऋत्विजि भृगी भृगुनामके मही स्थित. अविचलित. अथ च स्येयत्वेन निश्चयवान् किं नासीत् ? अपितु आसीदेय; स्थेय:- संशये एकतरनिQता भृगुमाश्रित्य तन्मन्त्रणया प्रथमः सगः। दक्ष यज्ञमनुष्ठितवानिति पलितार्थ. । युक्तञ्च आसन्नपतनस्य भृगुत्पितिरिति वस्तुव्यङ्ग । लक्ष्मीः भृगुदुहिलेति विष्णुपुराणम् । (पक्षान्तरं ) पुरः अहिते इति सन्धि । अमृगौ इति अथ अमरावतीपुरप्रवेशानन्नर वप्रेण प्रागरेण वृत वंदन वप्रवृत तेन सह वर्तमाने सवप्रवृते अतएव अभृगौ प्रपातभिन्ने पुरोऽहिते अचिरभाविविपदि सम्मुखस्यानिष्टसूचक दुनिमित्त वा श्रीभवने स्वीयप्रासादे स्थित स प्राज्यमन्यु शतमन्यु. इन्द्र किम् अासन्नपतनो नासीत् १ पतनशब्दोऽध सयोगानुकूल प्यारम् अवनतिच बोधयति । वेष्टनादिरहिते भृगुस्थाने स्थितस्य पतन सम्भाव्यते तद्विपरीते निरत्ययस्याने स्थितोऽपि श्रासन्नपतनो भूदिति चित्रमिति भाव ॥ २६ ॥ (२७) অনন্ত মহা ক্রোধী দরে নিপা कामा ३शन, सिनि চপলা অনন্তর শমনু, थाकार উত্তম ভবনে থাকি, उहानि किरि। সম্মা আসিছে ওই दतिया दो পুরােহিত পদে (पर, हर दिन না শণি বিপদে। पति डोष । कान इन सर्वमङ्गलोदयम् एवं सत्यपि देवर्षिविशेपाभ्युदितेच्छया। अप्रसन्नमनःकालोचनायासमाचरत् ॥२७॥ (शिव०) एव सती अपि देवर्पिविशेषाभ्युदिता इच्छया अप्रसन्नम् अन.कर्मालोचनाय असमा अचरत् इति पदच्छेदः। असमा अनुपमा सती दाक्षायणी देवर्षिणा नारदेन विशेपेणाभ्युदिता कथिता सती अनसः पितु: दक्षस्य कर्मणो यज्ञस्य आलोचनाय दर्शनाय इच्छया अप्रसन्न यथा स्यात् तया अचरत् जगाम । अप्रसादो दौर्मनस्यम् । पितुः शिवहेलनारम्भश्रवणादिक दौर्मनस्यहेतुः । (पक्षान्तरे) एव सति अपि देवपिविशेषाभ्युदितेच्छया अप्रसन्नमन कर्मालोचनायासम् आचरत् इति च्छेदः । एव सति = इत्य व्यतिकरे सति, देवर्षिविशेषाभ्युदय. काम. देवानामृषीणाञ्च विशेपेण योऽभ्युदयः वृद्धिः, तदिच्छ्या इच्छयेति उपलक्षणे तृतीया । अप्रसन्न मनो येन तादृशस्य कर्मणः स्वतापराधस्य दुर्वास.शापप्रदानस्य या श्रालोचनायास विचारप्रयासम् । आचरत् अन्नतिष्ठत् । कथमन मङ्गल भवेदिति किञ्च मया कृतम् इत्यादिक शक्रो ध्यौ इति भावः ॥ २७ ।। ( १ ) অনুপমা সতীরাণী सबट्राज यायत नि नारामन नानी ঋষি-দেব প্রীতিকর मनिालय, पसिनाचना, यशमय कामना दतिया। চলিলা, দর্শনজন্য চিত্তের প্রসাদ হারি মন তার অপ্রস दरवर्ग अतिकाहि পিতা সে যজ্ঞের উদ্দেশে কত ব্লেশ পাইলা স্মরিয়া प्रथमः सर्ग, 1 २१ अष्टादशमहाविद्याभासा वीक्ष्य दिशो दश । श्रीसत्याभावमुन्नीय देवेशेन गतिर्मता ॥२८ D (शिव०) दादायण्या दक्षगृहगमन शिवः किं न निवारितयानित्या- शङ्कायामाह । अष्टा इति । दशमहाविद्याना = काल्यादीनाम् भासा: तेजसा दशदिशः अष्टाः व्याताः (अश्रूड व्याप्तौ इति धातोः क्तः) वीक्ष्य, श्रीसत्या: श्रीयुक्तायाः सतीदेव्याः भावमुन्नीय, देवेन ईशेन शिवेन गतिमंता = पितृगृहगमनमनुमतम् । (पक्षान्तरे) अष्टादश अष्टो अणिमाद्यैश्वर्यारिण दश दिव्यादिव्यरूपाः शब्दादिविषयाः उत्सवरूपा यतः सा अविद्या तस्या भाः प्रकाश यत्र तेन देवेशेन शकण दशदिशो वीक्ष्य श्रियाः लक्ष्म्याः सत्यम् अभाव वास्तव प्रशम् उन्नीय निश्चित्य गतिः स्वीय. दशा मता ज्ञाता ॥२८॥ % দশ দিক ব্যাপ্ত কবি উদিত হইলা হেবি দশমহাবিদ্যার মূরতি। বুঝিয়া সতীব মন পশুপতি সেই ক্ষণ মনেতে দেন অনুমতি। ঐশ্বৰ্য্য অষ্টক, দশ শাদি বিষয় বস- শুখে যাব অবিদ্যা প্রকাশ সে ই বুঝিলা হায় দশদিকে হেরি তায় निधनमा-मामली नाना सर्वमङ्गलोदयम् पौत्री विधेः परिकरैः सहिता प्रयाता तस्मिन् क्षणे श्रितपाभववारिधाम । दुःखाम्बुधावपि निमज्ज्य जगच्छिवांशा. सद्भावतः शिवकदर्थनतश्च नष्टा ॥२९॥ (शिव०) परिकरैः परिजनः नन्यादिभिः सहिता तथा श्रितवृषा वृषारूढा सती भववारिधाम, भवः शिवः त निवारयितु शीलमस्य सः भववारी दक्षः तरय धाम गेह शिवभागहीन- कृपितृयज्ञालयं प्रयाता गता विधेः पौत्री दाक्षायणी शिवांशा- सद्भावतः यश शिवभागस्य अविद्यमानत्वात् शिवकदर्थनतः पितृक्तशियनिन्दातश्च नष्टा मृता देहं तत्याज इत्यर्थः । (पक्षान्तरे) विधेः पौत्री लक्ष्मीः, तदानी लक्ष्मीः भृगुदुहिता प्रासीदिति पुराणवार्ता । परिकरैः सहचरैः सुखादिभिः सहिता तत्क्षणात् अभयवारिघाम अभवस्य अजस्य विष्णोः वारिधाम क्षीरोदसागरस्वरूपं वासस्थानं गता प्रविष्टा । श्रितवृषा, वृषा इन्द्रः स श्रितोऽधिष्ठितो यया, इन्द्रानुमाहिका इत्यर्थः अथवा धृषो धर्मः, तदनुगता। नष्टा प्रदर्शनं गता। करमानष्टत्यत्रापि हेतुमाह शिवाशासद्भावतः शिवकदर्थनतः शिवस्य मङ्गलस्य कदर्थनं हेलनं तद पात् शियस्य मगलत्य कदर्षन न्यारो येन इति या शिवारी दुर्गाससि (दुन्यांसाः शङ्करस्यारा इति विष्णुपुराणात् ) असद्भावतः साधुव्यरहारात ।। २६ ।।
ময়ম: না। পশিলা তখন, ( ২৯ ) বিধিব নাতিনী বিধির নয় দেবী দাঙ্গণী ভৃগুর দুহিতা বৃষে কবি আবােহণ। কমলা র্তাহাব স্বগণ সহিতা- শিবহীন যাগে পিতৃগৃহে আগে- হবির ভবন পাছে বাখি পবিজন। সাবে ধরম সাথে। চলিলা, তখন শঙ্কাবৰ অংশ শিবাংশবর্জন দুর্বাসা উপব শিবেব নিন্দন আব অসাধু আচাব শুভে অনাদব দেখি শুনি কাষ তাই কমলাব ত্যজিলেন, হয। থাকা হল ভাব দুখে মগ্ন এ সংসাব। 1 কাদিন সংসার তাতে । इति विपदमचिन्त्यां वीक्षमाणेऽपि तस्मिन किमिति किमिति वाचं वाचयन् बोधशून्यम् । सकलकरणरोधी भूतसङ्घ तदानी- मुपनिहितपदोऽभूदान्तरः कोऽपि भावः ॥३०॥ (যিন ) হলি = বেসায়মূসর-ইহুগামু। মূলম্বন্ধু देव्यनुचरेषु भूतेषु देवयोनिविशेषेषु । (पदान्तर) इति एवप्रकारा- मचिन्त्या विपद लक्ष्मया सागरप्रवेशेन नाशम् । चीक्षमाणेऽपि अपिकाराद् अधीक्षमाण इत्यस्य लाम: । क्षीरसागरसमीपस्याः দাত ২ सर्वमङ्गलोदयम् ये लक्ष्मयाः सागर वेश ददृशुः, ये च दूरस्था न ददृशुः सचे ৰে বিন তালা:মূলমন্ত্র আবিষমূই। লমীমg লালু সাব- वेपदा विसंशमादिति भाव ॥३०॥ इति कविकुललालितचरणकमलश्रीनन्दलाल विद्यारत्नभट्टाचार्यसूनोः श्रीपञ्चाननतरत्नभट्टाचार्यस्य कृतौ सर्चमङ्गलोदये श्लिए- काव्ये विलयो नाम प्रथमः मर्गः ॥१॥ শিবেব প্রমথগণ অচিন্ত্য বিপদ এই ইলেও বা আচতন সম্মুখে দেখিল যেই এ অচিন্ত্য বিপদ হেরিয়ে। জীৰ সৰ বুঝি বা অবােধ। কি হ'ল কি হ'ল ভাষ কি হ’ল কি হ’ শব্দ ফুটে খণ্ঠে, রুগ্ধ শ্বাস, মুখে উঠে, বিশ্ব স্তব্ধ; বৃত্তি লোপ হইল ইন্দ্রিযে। ইন্দ্রিযেৰ হ'ল বৃত্তিরোধ। আছে চক্ষু, দৃষ্টিহীন; আছে চাহি, দৃষ্টি হন, আছে শ্রোত্র, শব্দ লীন শ্রোত্র আছে, শব্দ দীণ , নহে মােহ-সংজ্ঞােধ করে মােহ নহে, সংজ্ঞাপে হয়; কেমনে ববি আয় কেমনে বলিব তাম অকথ্য সে ভাব, হায়! অবক্তব্য ভাব, হায়। নিল স্থান হ'দের অন্তরে खास गयामत समय। সর্বমঙ্গলােয় ব্যর্থতাবে প্রথম স সমাপ্ত ।
ভিনী: : अथ तथाविधभावपरिक्षये स्वनुभवन्नुदितां विपमां दशाम् । स खलु भूतगणः करुणारबै- रतिरुरोद रुरोध च रोदसी ॥१॥ হিঃপত্তা। मातृभावेनोपासनायामुपासकस्यान्यतमो भावो बालभायः, थाल्येन तिष्टासेदितिश्रुतेः, तद्भावमावेदयितुमयं सर्गः प्रारभ्यते । शिवपक्ष भूतशब्दः प्रमथवाची पदान्तरे जोववाचीति विशेषः ॥१॥ সতী শােকে বিলাপ। লীব অন্তর্ধানে বিলাপ। { ১ ) হ'লে শেষ ভাবাবেশ সেই ভাব-অবসানে অনুভবি’ সবিশেষ অনন্তৰ বুঝি প্রাণে কি বিষম দশা সমাগত! 1 ভ্রষ্ট হইনু মােরা সবে। তখন প্রমথ সতে এ বিষম দশা স্মবি কাদে সকরুণ বাবে স্বর্গ ম পুর্ণ করি ধ্রুদ্ধ করি স্বরগ-মবত। জীবগণ কাঁদে আরবে। .
सर्वमङ्गलोदयम्
अनगणन्न जगज्जगतीगति
भगवती विधिसूनुसुतां विना ।
किमयवां गणयेन्नवनीरदा-
वलिमृते मृत एव स चातकः ॥२॥
विधिसूनुमुना दादायणी, लक्ष्मीश्च ॥ २ ॥
বিনা জগতের গতি
शया जादी
मकवना ভগবী
दमना नियत टि
এ সংসার তারা নাহি গণে। दिना, गोहाना मामात्र।
কেমনে গণিবে তারা।
চাহিবে কেমনে বল ?
दिना बनाव सांद्रा निना ननम्न छन
চাতক মে মৃতপ্রায় গণে। সে চাতক বাচিবে কি বার ।
हियमयं न भियं न च ना ति
न पिनयं न धियं न च पारुपम् ।
सदितरम्मरणं न तपामनन्
मपदि पदमपः ममनापत ॥३॥
द्वितीय सर्ग । নাহি লজ্জা, নাহি ভয় না ধীব, না বিনয়, বিছুই না মানসে জাগিল। না বুঙ্গি পৌরুষ ধবে, অন্য বিছু নাহি স্মরে, শােকময় তাহাবা হইল । নাহি জাগে লাভয, নাহি ধৈৰ্য্য, না বিনয়, বুদ্ধি পৌষ, মনেভাসে। স্মরণ না আসে না, জীবাণ অবসন শােকমূৰ্ত্তি হইয়া প্রকাশে। कतिपये स्वमुरः समताडयन् परिलुलुञ्चुरलञ्च फच परे । विलुलु वि केचन केचना- खिलमिटं विदधुः कति चेतरत् ॥ ४ ॥ ( ৪ } ( ৪ ) কেহ কেহ বক্ষপবে কেহ কেহ বক্ষোদেশে জোবে কবাঘাত করে, কেহ কেহ ছিড়ে নিজকেশ। লুটায ভূমিতে কেহ, সবি করে কেই, কেহ আচৰিছে অপৰ বিশেষ ॥ হানে কব হেবেশে উপাডিযা ফেলে মহাশােকে। কেহ ভূলুষ্ঠিত দেহ, কবে সবি কেহ কেহ, আবােকিছুকবে অন্যলােকে।
सर्वमङ्गलोदयम् प्रथममाविरभावि विकस्वर- स्वरचिलापरवैरपरिस्फुटः। तदनु दीनवचोभिरतिस्फुटै- विगलिता गिरयोऽपि यथाभवन् ॥ ५ ॥ প্রথমে উঠিল ব উচ্চকণ্ঠে বিকশ্বর नाश्न-अई नन । পবে, বাক্যে দৈনভব। বিনাই ঈদে তারা पत হয় পাষাণ তখন ॥ প্রথমে বিলাপ উঠে সুরের লহরী ছুটে পরিস্ফুট কথা নাহি তায়। পরে স্পষ্ট দীনবাণী উদিল আকাশ ধ্বনি, পাষাণ গলিয়া যাহে যায় । अशुभदक्षमुनेः कृतमम्ब हा फिमभिशापगिराशिवया तया । तव वयं तनयास्तु निगगमः स्मृतिपयं न कर्य समुपस्थिताः ॥ ६॥ अशुमः अनिष्ट हेतुः यो दतमुनिः तस्य अशियपा शियविरोधिन्या अभिशारगिरा निन्दनगना। पलान्तरे अगुभायने दवय मुने. द्यांगरा: अशिषपा भगुमया अभियानगिग अप भिमान म्ययमित गारमारपेन ॥
ৱিীৰ ধ:। অশুভের মূর্তি মুনি- দশের বচন শুনি জননি গাে? শিবনিন্দাভরা, হায়! কি কবিলে ক্ষণ, স্মৃবিলে না সুতগণে ? অপরাধী কভু নহে যা’বা অমঙ্গলে পটু' মুনি- দুর্বাসা মুখে শুনি অভিশাপ • অশুভ • বচন। জননি গাে! কি করিলে ? সুতগণে না স্মরিলে মােব দোষী নহি ত’ কখন। जननि यद्यपि यासि खलु क्षणं कुरु विलम्बमसम्बरविक्रमे । अपि वयं ननु याम सह त्वया न हि जिजीविषवो जननीं विना ॥७॥ ( ৭ ) নাহি সবিলে গতি একান্ত যাইছ চলি’ কে রােধিবে তােমা, সতি! যদিও, তথাপি বলি-- একান্তই যাবে যদি- জানি তব অদম্য বিক্রম। ক্ষণেক দাঁড়াও, মােবা ক্ষণেক বিলম্ব সহ যাব সাথে, মাতৃহা যাই মােরা তব সহ হ’যে না বাঁচিতে চাহি ভবে ॥ মা বিহনে বাঁচিতে অক্ষম ৯
सर्चमहलोदयम्
T
यदि गतास्यनपेक्ष्य सुतागमं
त्वरितमेव तथापि वयं गताः ।
शुभवती भवती किल संश्रय-
स्त्रिभुवनस्य वय पुनराश्रिताः ॥८॥
(৮)
পুত্রদের আসা’বধি
নাহি অপেক্ষি যদি
গেলে চলে, মােরাও চলেছি।
আমরা আশ্রিত, তুমি--
ত্রিলোক-আশ্রযভূমি
শুভময়ী, তব সাথে আছি।
পুত্রদেব অপেক্ষায়
থাকিয়া যদি হয ?
দ্রুত চলে গেলে? শুভবতী
তুমি ত্রিলােক আধার,
মােরা আশ্রিত তােমার
চলেছি গােসাথে, তুমি গতির
न हि जले विफले ध्रियतेऽम्युज
न च घटे विघटे सति तद्गुणाः ।
इति विधानविशेषनियन्त्रिता
जगति संश्रयसैश्रितपतिः ॥९॥
দ্বিতীয় স্বম:। ? হায! না থাকিলে জল, কভু কি বাঁচে কমল ঘট নাশে তা'ব গুণল্য। এই বিধি নিয়মিত আশ্রয - আশ্রিত-বীত প্রচলিত ত্রিভুবনময়। জল যদি শুদ্ধ হয়, পদ্ম বি বাচিযা রয ? গুণনাশ ঘট ভাঙ্গে যেই । এই ত’ নিয়ম-বলে ত্রিভুবন সদা চলে আশ্রয-আশ্রিতীতি এই ॥ हरि-विरिञ्चि-हराञ्चित-विग्रहे भवति नो भवती प्रतिपालिका। अहह पालय मामितिवादिनः कमपरं शरणं करवामहै ॥ १०॥ ( ১০ ) শঙ্কর • মাধব • ধাত- পূজিত-বিগ্রহে। মাত তুমি চিব কবেছ পালন। ‘তুমি বক্ষা কব মােবে’ একথা বলিযা পবে অন্য কাব লইব শবণ। ( ১০ ) হবিহব বিবিঞ্চিব অর্চিত মূৰতি! চিব-- পালন কারিণী তোমা জানি। মােবে বক্ষা কৰ বলি’ বল কোথা যাই চলি। অন্য কাব আশ্রযে বা জননি?
४२
सर्वमङ्गलोदयम्
जननि हा ज्वलति क्षुधयोदर
कियदपि प्रतिपादय सत्वरम् ।
तदपि नोत्तरितं तव साधुना
क्व नु गता करुणा करुणामयि ॥ ११ ॥
(১১)
(১১)
ভননি! ক্ষুধায় হায় !
জঠর জ্বলিযা যায়-
কিছু খেতে দাও গাে রিতে।
সাডা ত দিলে না কই?
কোথা গেল দময়ি।
তোমাৰ সে দয়া, আচম্বিতে?
উদব জ্বলিছে ওমা!
ক্ষুধায় যাচি গাে ােেমা,
কিছু দাও খাইতে সম্বব।
তথাপি না উত্তবিলে?
কোথাআজি পাশরিলে?
সে করুণা, করুণাসাগৰ !
जननि कीदृशतापयुता वयं
तव वियोगशुचेति किमुच्यते ।
त्वदपहस्थित-मुस्थित-सम्पदा-
मपि दशा विपमाघ विलोक्यते ॥ १२ ॥
द्वितीयः सर्गः
কননি! পাই যে কত মাত! কি বলিব মুখে
দুখ তাপ অবিব
তােমার বিযােগ দুখে
কি বলিব ? তােমার বিবহে। কত তাপ পেতেছি আম।
সুস্থিত সম্প-শতে
তােমাইকারণে যাবা
চুত যাবা তােমা হতে
সুস্থিব সম্প-হারা
তাবাও বি দুঃখ দশা সহৈ । তাদেবও যে দশা দুঃখভবা।
अपि पदद्वयलब्धपराजय
किशलयं तव शोकमलीमसम् ।
अपि जितानि तवावयवश्रिया
ন মৃত্বদা শাড়ি নিম্ননি। ।
( ১৩ )
পদ তুলনায় মোব চৰণছায়ে
পরাজিত, তবু হায়।
বিজিঃ পল্লব ; তাহে
কিশলয়, শােকেতে মলিন। হেরি, তবু শােকে ম্রিয়মাণ।
অকান্তি হতে তব তব অববব • ভাতি
পাইলেও পবাব
পবাতি পুষ্পপতি
মাবিহীন। । বু হয শোভাহীন-স্নান ॥
বুও
सर्वमङ्गलोदयम्
तव मुखेन जितोऽपि सुधाकरो
गुरुशुचा रुचिहीनकलेवरः।
शतदलं दलितञ्च दृशो रुचा
तव विनाशरुजा न विराजते ।।१४।।
(18)
তব মুখ কবে জয়
সুধাকরে, তবু হয
গুৰুশোকে চন্দ্র রুচিহীন।
नयन दायिाउ, नन!
দলিত যে শতদল,
दमा निना, म-७ निगनिन ।
( 18 )
মূখ তুলনায
হারিলেও বিধু হায় !
তব শােকে কান্তি বিরহিত।
ননশােভার
भान
কমল দলিত রণে,
उत् एव नाम निकालिय॥
दशशतांशुरसाववलोक्यते
तदपि ना तमसामपसारणम् ।
रजनिजानिरतिद्युतितारका-
परिसृतोऽप्युदितो न तमोहरः ॥१५॥
दक्षदादिमः मूम्म: दतमामाता न चन्द्रः सन्तामप्यनी दचस्प
शिपदेशमचिनम् अगानं नारदमल मृताविति । अप पवे तमोजानम् ।
पक्षानरे, लयमभायात् गमां दिश: गदयान्धकाराप्ता इति पेदाता-
नामपगम धि चिराम् ॥ १५॥
ৰিী: : । ४५ ( ১৫ } ঐ সহকর ( ১৫ ) দৰে দৌহিত্র সূর সহস্রাংশু নহে দুব দেখা যায়, তবু তমঃ ঘিরে। দক্ষকন্যা তারাগণে উদিত চদেব সনে হেরি, বুরহি যে তিমিবে। দেখা যায় নভপর, তমােনূর তথাপি না হয়। উজ্জ্বল তাবাকাত চন্দ্রদেব সমুদিত, তবু নাহি তিমিরের ক্ষ্য। वसुमती विशतीव रसातलं भ्रमिभृतः परितो हरितो ध्रुवम् । पतदिवाम्बरमद्य विलोक्यते किमु समीपचरः प्रतिसञ्चरः ॥ १६॥ ( ১৬) ( ১৬) = যেন বসুমতী চলে ফুণভীব সাতলে, দিক্ চক্র ঘুবিছে বিষম। আকাশ ভাঙ্গিয়া যেন পড়িছে নেবি হেন, প্রলয় আসন্ন্য ভ্রম্ । ধবণী প্রবেশ যেন পাতাল বিববে ঘুবে যেন দিক্ চক্রবাল। যেন ভাঙ্গি’পডে হেরি হেন, আসন্ন কি প্রলয়ের কাল ? গগন मान सर्वमङ्गलोदयम् अहह मातरचिन्त्यविलङ्घनोविचलधातृविधानमहत्तमः । च्यवनसम्भवतामधिजग्मिवान् भृगुरधो भवतीत्यपि मन्महे ॥१७॥ अचिन्त्यलवनः अचिन्तनीयातिक्रमः, अविचलेन स्थिरेण विधि- विधानेन अतिमहान् अतिपूज्यः व्यवननामकमहत्पादकः च्यवनस्य महातपस्त्व पुराणप्रसिद्ध तपितृत्वेनापि भृगोः तपोऽतिरेकः सूचितः । पुन यशसि तोये च नराणा पुण्यलक्षणम् इति शास्त्रात् । भृगुः तमामा महर्षिः, अधोभरति अश्रदयो भवति दक्षसाहाय्यकारित्वात् । पदान्तरे, अविचलः श्रचलितवृत्त: यो धाता तन्नामकपुत्रः तस्य विधानेन उत्पाद- नेन महत्तमः, सुपुत्रजन्मना विशेपेण महान् , धाता विधाता लक्ष्मीश्चेति भूगोः ख्यातिनाम्या पल्यामुत्पन्नानि अपत्यानीति विष्णुपुराणम् । श्रधी भवति भाग्यहोनत्याद्रिको भाति; लक्ष्मीहि प्रथम भृगुदुहितासीत् साशकन्यापियांगेन भगोमाग्यहीनत्वं गम्यते । अय च भृगुः उच्चप्रदेशो. ऽपि अधीभवतीति मन्महे इति विलापराक्यम् । विलयितुमशक्यः अपिचलित: स्थिरः, धातृनियमेन महीयान्, च्याति पतनकारण- मित्यर्थः । भ्यान पननम्, च्यवनेत्यादि भृगुपिशेपयं भावस्तु ध्येयः॥१७॥ १) ( १ ) অচিন্ত্য-ন পির कायम-निवारण गिनि निदान विभिन्न जमाना मिनि नि पनि cn! यदिशेमान। मई १० याममा पिनि मितियार मिलो पनि C दिन व याविनान मन कि!ि निकि द्वितीयः सर्गः यदि वयं न गणेयमहाधयो भवदपायविचितपातकाः। भगवति त्वदनुग्रहभाग-पी- क्षरविहीनविलापमपाकुरु ॥ १८॥ त्वदनुग्रहभाग वृपति। वृषो हि पाहन भवत्या अनुग्रह विशेष. भाजनम् इति सत्यपि तत्पातके तदु.समोचन भवत्या उचितमेवेति । पशुभावावलम्बनात् अक्षरविहीनेति । पक्षान्तरे, वृष्णः इन्द्रस्य अक्षरविहीनविलाप मौनरोदनम् स्वयकृतापराधे मानसविलाप: प्रसिद्ध एव। भवत्या अनुग्रहविशेषभाजनमिन्द्र इति तस्य कृत्तापराधस्यापि दु.समोचन भाल्या उचितमेयेति भावः ॥ १८ ॥ दगार अगाव, मात्र भागी मादा, बमागित- মমাদের না দুঃখ যদি ধব। চির-কৃপাপাত্র নীরব বিলাপে আৰ্ত্ত বু-চীর দুঃখ দূর কবর মােবা পাপী, তাই আধি- মমাদের, নশণ্য যদি প্রমাণিত, ব দর্শনে। किनु व लावडि! দযাপত্র সুৰপতি, হব তব মৌন বিলপনে।
सर्वमङ्गलोदयम्
जगति यत्र वयं चिरमासिताः
प्रतिरजः-प्रसरत्-प्रमदामृते ।
अपि तदेतदहो न हि; युज्यते
नवविधातुरियं नवनिर्मितिः ॥ १९ ॥
(20)
(50)
প্রতি ধূলিকণা ফুটে
बनिन्म-अमुक
যে ভূমিতে আছি চিরদিন।
এই কি সে স্থান হায়!
नर गरा-तूला योन,
नव निष्क्षि धिन नवीन ।
যেথা রেণুণাচয
অমৃতে আনন্দম
সেথা ছিল মােদেব আলয়। ।
এই কি সে রেনু হায়!
माना, नद निधालय
নব সৃষ্টি দুখময় ॥
अपि त एव वयं मुचिरस्थिर-
प्रमनिर्भरसम्मृतचंतसः ।
किमितरे हृदयेन्धनदारुण-
ज्वलन-फील-फलाप-समाकुलाः॥२०॥
দ্বিতীয় প্রাঃ। (২০) সেই কি আমরা? যাবা অধুবন্ত সুখ বাবা- মণ-চিত্ত আছিল নিত। কিংবা মােরা অন্ত জন? ভাল হৃদয় - ইন্ধন- অrি-জ্বালা-শত-সমাবৃত । (২) স্থির সুখ নিবেতন যাহাদের ছিল মন আমরা কি সেই প্রাণিচ? অথবা অন্যেরা সাজে অগ্নিশিখা-শত মাঝে যাহাদেব ইন্ধন হৃদয ৫ श्रवणमश्रवणं यदि साम्प्रतं नयनयोरनयोश्व तमोतिः । तदपि हा जननी-विरहाकुलं किमिव न स्मरयत्यवशं मनः ॥ २१॥ (২১) এখন শ্রবণেন্দ্রিয় যদিও মা নিষ্ক্রিয় এ নন তিমিবেঘিবেছে। (২১) যদিও এখন লুপ্ত শ্রবণের শক্তি, সুপ্ত এ যনে ঘিবে অন্ধকার। জননী বিবহে ভৈব মানস অবশ-মােব কি না তবু স্মরণে আনিছে? তথাপি জননী-হারা অবশপাবা স্মরে সবি কথা পূৰ্ব্বাব । দী ?
सर्वमङ्गलोदयम् सकलमेव गतं ननु गम्यतां हृदय मा जगणश्विरसंस्तवम् । तपसि माञ्च मयापि निपीड्यसे विधुरिवाम्बुरुहं स च तेन च ॥ २२ ॥ ( २२ ) সকল ইন্দ্রিয় যদি গিয়াছে, তুমিও হৃদি! চ'লে যাও ছাড় পরিচয়। नादि माल मिटन नाशी. मा' पानाव, या- চপ বৈরত হয়। সবি যদি চলে গেছে। হৃদয় থেকো না কাছে भनिन या' मुल्दामन । জ্বালা দিবে মােয়ে। চেন” অালাই হোেমা হেন 5.भदायनान। सुखविधानमृत ननु माशां तब मुखं न फुतथिदपीति नः । जननि निमितमध निमुदितं गुसमहारापनं गतपा त्वया ॥ २३ ।।
দ্বিবী নন: । ( ২৩ } মেদেব না সুখ দিযা কোনরূপে তব হিয়া সুখী নয়, এ ছিল নিশ্চয়। সে ভুল ভাঙ্গিযা দিলে জননি। যখন নিলে মহানিদ্রা নিজ সুখমষ। ছিল এ ধবণ,--যথা সুখ নাহি পায় মা মেদেবনা কবি সুখদান। ভেঙ্গে দিলে সে বিশ্বাসে যবে সুখ শয্যাআশে সিন্ধুমাঝে কবিলে প্রাণ। अपि दयानिलया मुपितः शमः शमनपाणिगता च शरण्यता। तनयवत्सलता च निरालया तदपि सुस्वपिपीति हता वयम् ॥ २४ ॥ ( ২৪ ) ( ২৪ ) আজি দ্য নিবধাব, শান্তি অপহৃতা, আব শবণ গেল যমকবে। বাৎসল্যও নিবাশয়, মাগাে, তব উবু বয় সুখনিদ্রা,-সুতগণ মরে ! করুণা আশ্রয হীনা, শান্তি আজি শূন্যে লীনা শেষ হ'ল শবণেব ত্রাণ। বাৎসল্যের নাহি স্থান ভৰু সুখে নিদ্রা যান জননী,-মােদেব যায় প্রাণ। ক
५२
सर्वमङ्गलोदयम्
सुतगणमतिपालनमन्तरा
कथमहो समुपैयसि नि! तिम् ।
इति विचिन्तय नन्दनवत्सले
त्वरितमेहि जहीहि दुराग्रहम् ॥ २५ ॥
( २८ )
কেমনে নিশ্চিন্তা হবে
सन शासननि! एरव,
ना कनिया उनग्न भानन ।
সন্তান পালন বিনা
কেমনে মা, তা' জানিনা
তুমি রমে! পাইবে নিবৃতি।
বিচারিয়া দেখি সুতে-~-
এস দ্রুত মেহযুতে !
ছাড় ছাড় দুবাগ্রহ অতি ।
इसउवमान! अंश
जानि, मोच पग, या !
হজ দূরে থাকিবার পণ।
तनयभावसमानतयाधुना
यदि पिपालयिपुर्जगदन्तरम् ।
गतवती भवती ननु मादृशां
फयय फा गतिरम्ब भविष्यति ॥२६॥
ৱিী: সা:। যদি এ ব্ৰহ্মাণ্ড সব সমতা সকল পুত্রে প্রতিপালা সুত তব তাদেব পালন সূত্রে ইহা ভাবি’ গেছ লােকান্তবে। যদি গিযা থাক অন্যলােকে। বল বল মাতঃ সতি! বল মা কমলে! তবে কি হবে মােদের গতি, মােদেব কি গতি হবে ? যদিনাহি চিবিবে সবে তোমাবিনা মবিব যে শােকে ॥) जननि सन्निहिता भव सत्वरं क्षणविलम्बसहा न पुनर्वयम् । यदि वचो न भृणापि तदा चिरा- दपजहाम तनुं ननु दुर्बहाम् ॥ २७ ॥ ( ২৭ ) নিকটে এস মা হবা’, সহিতে না পাবি মােৰ বিলম্ব যে গণেকের তবে। শুন বচন যদি তjবি আপনা বধি অচিবে এ হেয কলেবরে ( ২৭ ) এস, সন্নিধানে মাতঃ সহিতে পাবিব না ত’ গণমাত্র বিলম্বও অব। যদি নাহি বাখ কথা অচিবে ভুলিতে ব্যথা ত্যজিব দুর্বহ অভাব ५४ सर्वमङ्गलोदयम् रुचिरशीतकरार्द्धसमुज्ज्वल- प्रभललाट तले कथयाम किम् । किमपर करवाम जगत्प्रसूः ! इति विवेकविहीनहदो वयम् ॥ २८ ॥ . (शिव० ) रुचिरशीतकरेत्यादि तले इत्यन्तस्य, रुचिरचन्द्रार्द्ध- समुज्वलितललाटदेशे शिवे इत्यर्य: शिवसमीपे कि कश्याम, अथ अनन्तर कि या करवाम, हे जगत्प्रसूः जगदम्य । (पक्षान्तरे ) हे अष्टमीचन्द्र- सदृशोज्ज्वलललाटे ! अथ कि कथयाम, किं वा करवाम इति विवेकहीना वयम् ॥ २८॥ (२) ( २ ) पष्ट - मयूजन- অর্ধচন্দ্র भगादा যাহার नाम, ললাট-দেশ তােমার সেই প্রভু শিবের নিকটে। হেরিতেছি যেন বিমাত। ননি। সংবাদ দিব ? दिया ना ननिनाद? दिदायना याद्रिद ! दिर दविन याद्र! বুদ্ধিহার মােরা এ সঙ্কটে। হ'য়ে গেছে নিবুদ্ধিমত।
द्वितीयः सर्गः। ५५ इति विफलविलापोलापिभूतेष्वनेके विपमतमविपादा जग्मुरन्तं भवस्य । विगलदसह-ताप-प्रज्ञयानीतमोहा विहितविविधयोगा यत्पत्त्यै यतन्ते ॥२९॥ (शिव०) इतीति । भूतेषु शिवानुचरेषु निर्धारणे सप्तमी । विषमतमः अतिविषम. निषादा येपा ते अनेके भवस्य शिवस्य सन्त समीप जग्मुः। गलिततापया सन्तापहारिण्या प्रशया दूरीकृतमाहा. पुरुषाः कृतविविध- समाधयो यस्य शिवस्य प्रपत्यै लाभाथै यतन्ते। (पक्षान्तरे) विलापवत्सु भूतेषु प्राणिषु मध्ये अनेके विषमतम विपम् अदन्ति ये ते विषमतम- विपादाः सन्तः तम् अन्तम् (उत्तरार्द्धस्ययत्पदेन तत्पदलाभात्। नाश जग्मुः मृता इत्यर्थः । विगलन्ती भ्रश्यन्ती या असहतापप्रशा दु.सहदुःखद-धुद्धि तया आनीतमाहा. प्राणिनः विविधोपायेन यस्य नाशस्य प्रपत्त्यै लाभाय यतन्ते, इति प्रत्यक्षम् अतो न तेषाम् अपूर्वकार्यानुष्ठान- मिति भावः ॥ २६॥ (२०) বৃ ও বিলাপে বত শিবের প্রমথ অনেকেই বিষম বিষাদে। শেল শিবপদ প্রান্তে যােশোগে মােহ আস্তে গুনিপূণ যেথা যায সাধে। শিশুসম बोवन করি বৃথা বিলপন দুঃথে বহু-মৃত্যুৰে ববিল। দুঃসই সন্তাপ ভােগে বিষপান আদি যােগে অজ্ঞানী যা’ করে, তা করিল।
सर्वमङ्गलोदयम इव सन्, कति लीला न चमार। स्वय निष्क्रियोऽपि मायामाश्रित्यैव नारायणो लीलाकर इति । पा नारायणमपि मोहयुक्तमिव चकार तया थपिहितविबोधाः तिरोहितशानाः प्राणिनो यत् शुशुचुरिति न বিসিবি। तदन्त तस्या यन्त विनाश मन्यमानाः इत्यादिक বই ভমান ॥ ২২ इति कविकुललालितचरणकमल-श्रीनन्दलाल विद्यारत्नभट्टाचार्यसूनो: श्रीपञ्चाननतरत्नभट्टाचार्य्यस्य कृतौ सर्वमङ्गलोदये श्लिष्टकाव्ये खेदो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २॥ হবি তত্ত্বৰূপী পরাৎপব হবে আশ্রয় করি সৰ্ব্ববিৎ মহেশ্বৰ সৰ্ব্বজ্ঞানম তিনি যে মাযাব প্রেরণায় পরমাত্মা তত্ত্বৰূপধাবী। লীলাপূর্ণ কৰ্ম্ম কত মুগ্ধ মানবেব মত আচরণে হন করিলেন লীলা কত সাধাৰণ মু-জন প্রায। বার বার হয়ে মন্ত্ৰচাৰী । সে মাযায় হ'যে যা’ তাহাবই ত’ মাযাধীন মােহিঃবিবেক-হাবা, জীবগণ বােধহীন জননীর মরণ নিশ্চয অগুহ'ল বুঝি, লক্ষী মা’ৰ। বুঝে,-তা’বা কবে শােক, হয শশাকে মগ্ন অহি আহা! অল্পগতি পােব তাহারা যে অলমতি। কি কবিবে? বিচিত্রত’নয়। তাই বলি, বিস্ময় কি আবা সর্বমঙ্গলােদয় ধর্থকাব্যে দ্বিতীয়সর্গ সমাপ্ত।
तृतीयः सर्गः। धग्धगुज्वलविलोचनानलो नागक्टनिलयः क्रुधोद्धतः। दुःसहोज्य लयकालभीपणः सम्बभूव स पाहितेश्वरः ॥ १॥ श्लिष्टपदव्याख्या। (शिवलीलापक्षे) अथ सतीदेहत्यागश्रवणानन्तर नागकूटस्य भुज- गममुहस्य निलयः आश्रयः सर्पभूपितशिर.क्रवर्णकण्ठाद्यवयव वृषाहित वृपेन आहित स्यापित , स्वपृष्ठ इतितात्पर्यम्, वृषे श्राहित आधान यस्य म इति वा, ईश्वरः शियः, पाविश्चासौ ईश्वरश्चेति, वृपाहितेश्वर धग्धगुवलविलोचनानल: सन् दु सहो लयकालभीषण: रुद्र प्रलयकाले यथा भीपो भवति तथा, सम्बभूव । (पक्षान्तरे) अथ श्रियोऽन्तद्धांनानन्तर नागक्टः नागसम रसातलम् तनिलय पातालवासी इत्यर्थ , वृषाहितेश्वर: वृष्णः इन्द्रस्य अहिता. रिपत्र. तेपाम् ईश्वर. अधिपतिः असुरराज , दु सहः प्रलयभीषण प्रकट- - सर्वमङ्गलोदयम् नाराप्रवृत्तिः श्रतएव भीषणः सम्बभूव अवरारं बुद्ध्या देववधाय राम्भूय समुस्थितः । एतत्सने पूर्ववैरानुबन्ध एव क्रोधहेतुरित्यवगन्तव्यम् ॥ १ ॥ ( ) अनि भोभूज ইন্দ্রাবি-অপি শুনি বৃষস্থ ঈশ্বব ইন্দ্রের ঘটনা ধ ধ জ্বলে বহ্নি নাগলােক বা হেতু উজ্জ্বল নয়ন, পূৰ্ব্ব বৈব স্মবি । ভুজঙ্গ ভূষিত অঙ্গ ধ ধ জ্বলে নেত্র প্রলয কালের প্রণয ভীষণ ভীষণ সে রুদ্রমূর্তি অবসর বুঝি হন কৰিলা ধাবণ । সঙ্ঘবদ্ধ অবি। वीरभद्रहररोपभासुरा- स्ते शिवेक्षणसमुद्यतायुधाः । भीमयोधनगणा बलोद्धता अभ्ययानदितिसम्भवालयम् ॥ २ ॥ (शिव०) वीरभद्र एव हररोष', वीरभद्रनामकस्य भटस्य हर मोधसृष्टत्वात् सादाद् हरकोधरूपत्वेनोक्तिरुप्रताधिक्यसूचनाय । तेन भामुराः दीसारतेजस्विन इत्यर्थः । शिक्षणेति, शिवस्य दृष्टिमतेन उद्यतास्त्राः। बलोद्धताः चलहप्ता: भीम योधनगणाः भीमस्य शिवस्य योधनाः योदारो गणाः प्रमथाः। अदितिसम्भयो दक्षः, अदितेः सम्भवो यस्मात् । श्रभ्ययान् कृताभियाना अभवन् ।
तृतीयः सर्गः
।
(पक्षान्तरे) बलोद्धता: बलेन तन्नाम्ना असुरसेनापतिना उद्धता
लम्भिनदपाः। शिवेक्षणेन स्वेषा शुभनिमित्तदर्शनेन, समुद्यतारनाः,
भीमा: भयानकाः योधनाना योदगां गहाः श्रेणयो येषा ते वीरा
भद्रहररोपमाः अमुराः इतिच्छेदे द्वितीयतृतीयपदयोः कर्मधारयादेक.
पदत्ये प्रथमपदेन पुनः कर्मधारयः। भद्रहरो विश्वमट्नालविनाशी यो
रोगः नेन भाः प्रकाशी येषा, तेन भान्तीति पा। तादृशाः अमुगः,
अदितिसम्ममाः देयाः, अदितितः सम्भा उत्पत्तिर्यपामिति विग्रहात् ।
सदालय सर्गम् । अमुराः पादुखाय प्रस्थिताः इति तात्पर्यम् ॥२॥
মুর্তিমান্ হর-ক্রোধ
दोनदान
अपना
मन मिटरमा
गार, कारण
देशमा व्याजदर
परमार
मालिशदीदारोध
উৎসাহী দরে
নিপকে নিমিত্ত
समिगिर
पनि निक
3313, पटियान
भूमृतोदरमहममृरिता
भीमाधनिनदाः पृयक पृयर ।
पफतामुपगता इव सणाद-
दिदमुपानि नरमा निरादपुः ॥३॥
सर्वमङ्गलोदयम् (शिव०) भूभृत् कैलासः, तस्य दरसहस: बहुरन्धैः मूञ्छिताः बर्दिताः भीमवाद्यनिनदाः भीमस्य शिवस्य वाद्यध्वनयः । तिरोदधुः छादयामासुः । (पक्षान्तरे) भीमा भोपणा वाद्यनिनदाः। भूभृतोदरसहस्रमूछिताः भुवा भृतानि भुया धृतानि उदरसहस्राणि गर्भसहस्राणि अवान्तरभेदादसं- ख्यत्वम् भूगर्भसमूहाः, भूभृत: अनन्तनागस्य मुखरन्ध्रसहस्राणीति वा तेषु मूच्छिताः वृद्धि प्राप्ताः । अन्यत् समानम् ॥ ३ ॥ বাজে রুদ্র বণবাদ্য ভীষণ সমর বাদ্য শিঙ্গা ঢক্কা আদি দৈত্য ভূপতির ভিন্ন ভিন্ন, কৈলাসের বাজে নানা বিধ কিন্তু मश्र दन्नाद्र मर तक इटा প্রতিধ্বনি তুলি সব অসংখ্য ভূগর্ত রন্ধ্রে যেনএক হযে প্রতিধ্বনি তুগি। দিভূমণ্ডল ক্ষণমধ্যে বেগ গামী দশদিক याशनिदाद्र। जयानगिना तत्र पत्तिगणसचितः स्वन- नागनागविभवाजिनान्तरः। अत्यभात् त्वरितगोरयः प्रभी रंचयन्नदितिमूतिसौभगम् ॥ ४ ॥ (शिय०) राम पु मध्ये पतिगणगेयित: पाशिमिगंग: प्रमशः परि. चरितः रसनगगनागरिमाजिमानरः सनमागरनासी नागविभामिना- हवीयः सर्गः। न्तरश्चेति कर्मधारयः । स्वनन्तः शब्द कुर्वन्तः श्रतएव उद्यतफणोः इति भावः, नागाः सर्पाः यस्य तादृशः, उद्यतफणगर्जत्सर्पभूषण: इत्यर्थः नागाद् गजाद् विशेपेण भव उत्पत्तिर्यस्य, विशेषेणोत्पत्तिश्च अखएडभावेन गजदेहात् पृथक्कृतिः । तथाविधं अजिनं चर्म अन्तर परिधान यस्य । प्रभः प्रकर्पण सर्वातिशायिभावेन भाति प्रकाशते इति प्रभः, त्वरितः त्वरायुक्तः गोरया वृपयान यस्य सः घावद् वृपयानः शिवः । अदितिसुतेः अदितिजनन्याः दक्षपल्याः प्रसूतेः सौभग पतिभाग्य रेचयन् रिक्त कुर्वन्हेतोः अत्यभात् अतिशयेन दिदीपे। (पक्षान्तर) पत्तिगणः पदातिसमूहः तेन सवृतः, स्वनन्तः गर्जन्त. ये नागाः हस्तिनः तथा नागविमा: परिसनिभाः ये वाजिनः श्रवाः तेपा तर: वेगम् अति अतिक्रम्य । त्वरित गच्छत्तीति त्वरितगः प्रभोः असुर- राजस्य रयः अदितिस्तेः आदित्यस्य सोमग प्रिय रेचयन् हासयन् श्रभात् सूर्याधिकप्रभासमुज्यलोऽसुरराजरथ इत्यर्थः अयया अदितिसूतीनाम् श्रादितेयाना देवानामित्यर्पः, सौमगं स्वर्गमोर्ग रेचयन् नारायन् हेतोः ॥४॥ (8) यादा भार मायासिर गाई दबी, ददि भर প্রখ পদহি বং ঘােট म पूछन दाव হেযাব কমে, চলে मादार गईन। घटि। পরিধানে করিম আণে শােভে দৈত্যরাজ, जा दक्ष यान ट्र बरगामी मोख बन्द, रोग्राम সূর্যা তত যেন গৈ लोगगा मामन (शरिप्रति
६४
सर्वमङ्गलेोदयम्
उद्यम तमवलोक्य देवताः
सर्व्वलोकविनिपातनक्षमम् ।
किं भवेदिति विचारतत्परा
भीतिविहलहृदस्तदासत ॥ ५ ॥
वापत সমরস
হেবি যােরর
সভয় বিহ্বল মনে
অসুর বাজের এই
मगन माग
হেরিযে ভর্তমন
भन দেবতা
(मन या
এ যে ত্রিভুবন ধ্বংস
সাধিতে সময়
सेना,
दिन! सन
इलेगा गनिट
ভাবিতে লাগিল। এ যে
ত্রিলোক সংহলে
मार्थ गरिनी भगा,
दिन नारा
तबम्पटभरेण मंदिनी
लसागरवनादिमंटता ।
सध एवं पलिमा नाविरादः
यसनः मुचिदिता हिसा स्पिरा ॥६॥
কুৰী: সা:। অসুর বাহিনী সে বিবাট সৈন্যভাবে সুসজ্জিত সঘবদ্ধ মেদিনী মণ্ডল তৎক্ষণাৎ রসাতলে পদভারে রসাতলে নিমগ্ন না হল। গেল না যে ধরা। তাই তাৰ স্থিবানাম ইহাতে বিস্ময় মানি' সংজ্ঞামাত্র নহে-- সকলে বুঝিল স্থিতিশক্তি পরিচয়ে যথার্থই বটে এব সকলে জানি ‘ৱাি নাম ধবা मानसूत्रवनकर्तनायुध- व्यध्वपद्धतिकरोपपत्तयः। दिग्विनिर्णयनयन्त्रयन्त्रणा तेपु दैववलवत्सु नाभवन् ॥ ७ ॥ মাপিৰাৰ কিত, বন- কর্তন বুঠার বিপথে পপের তরে পােবলে বলীয়ান (म यस्द्रमन সমৰ সপ্তারে তাই नामिशिन अद- । বন ছেদ, পথ- নির্মাণ ও দি নির্ণয়ের যদুপাহি নিযু আর দিন করিতে দূৰ- যন্ত আনি যাহ। এ সেনা ছিল না।' ছিল লৈ বল।
सर्वमङ्गलोदयम्
सेतुसंक्रमविधानकौशलं
शैलपाटनपरिश्रमं तथा ।
यानविघ्नविनिपातकाम्यया
कामगा न विदधे वरूथिनी ॥ ८॥
( ৮ )
গমনের অন্তবার্য
যথা ইচ্ছা তথা গতি
দূৰ কবিবাবে
ছিল দৈত্যগণে
অন্যে ববে সেতু-সাঁকো-
তাই নাহি করে সেতু
আদি আযােজন
সংক্রম গঠন।
বােথায়ও বা শৈলভদ;
পথরােধী গিবি ভঙ্গে
কিন্তু রুদ্রভট
করিল শ্রম
কামচাবী, তাই তার কাবণ, নিৰ্বিগ্ন ছিল
নাহি প্রযােজন।
তাদের গমন।
भोजनोपकरणांपपादने
सज्जने च पटवेश्मनां पथि ।
तबलस्य किल कामचारिणः
संव्यधत्त न किमप्यसी प्रमुः ॥ ९ ॥
মূৰীৰ ৰা। ৪ আহাৰ্য্য সংগ্রহ কিংবা s তাম্বুসজ্জা আদি কিছু না কবিল প্রভু নিজ সৈন্যবে। কামচারী সৈন্যগণ, ইচ্ছায ভোজন ভোজন বা বাস তবে অন্ন পটবাস- সঞ্জাব ব্যবস্থা নাহি কবে দৈত্যবাজ। সেই সৈন্ত কামচাবী, ইচ্ছামাত্র তাৰ ভোজন শয়ন বাস হয় যে অব্যাজ। শয়ন গমন যথা- ইচ্ছা তথা কবে। वाहिनी च विनतेप्सितार्थदा वज्रदुर्जयगरिष्ठचिक्रमा । वेगवेपितमनाऽनिलाभवद भूचरी कचन खेचरी कचित् ॥ १० ॥ विननाना ময়নানা বিধ বালি যা মা। গাড়ি दुन्जया । मनोऽनिनम्योऽपि अधिकागशालिनी वादिना यथेच्छ भुवि दिवि च नचार। वाहिनी शिवसेना दैत्यसेना च। विनताया इप्सितार्य ददाति, (गरुडमातुनाम विनतेति ) यदुनयः श्रयच गरुडः सर्वमङ्गलोदयम् मनोऽनिलापेक्षया वेगवान् , भुवि दिवि च चरति इति तत्सादृश्य वेगयत्तया विक्रमेण च ध्वनितम् ॥ १०॥ (১০) { ১০ ) পূবিত বিনতাভীষ্ট * পূর্ণকবে বিনভেচ্ছা. বজেরও দুর্জয় অজেয় বলে গৰিষ্ঠ বিক্রম সেনা দুৰ্ব্বাব বিক্রম তাসম বৃষধ্বজ• প্রভু দৈত্য সেনা। মন ও পবন 'তাব বেগে বিকম্পিত করি বেগে কম্পান্বিত মন ও পবনে চলিল গৰুড় প্রায় আকাশে, ভূতলে কভু বোমে ভূমে কভু। চলে, নাহি মানা। तद्भवलेपु विचरत्सु भूतले भीममौलिमतिरौद्रतेजसम् । वीक्ष्य वछभरिपुं तमोऽन्तकं पांशुपायसि ममज्ज वासरः ॥११॥ (शियलोलापते) भोमस्य महादेवस्य मौलि शिरोभूषणम् । वल्लभस्य • সংস্কৃত ভাষায় শব্দশ্লেষ এ অংশ্লেষে উপমা প্রদান পদ্ধতি - চলিত, এ কাব্যেও বটেই সেই রীতি র করা হইয়াছে। এই শ্লোকে এক শব্দে "রুড় ও সেনাপণের সমতা প্রতি হইয়াছে। মুল সংগ্রহ একটি পক আছে--বিনতেপার্থ। সুদে করা হয়েছে পৃঞ্জি তবিনীঃ সেনার পক্ষে-বিনতে হাঃ পূরবিনত প্ৰণত। গরুড় পক্ষে-ফিতর অপূরক, বিনত ৰুড়ে মা', “ ইহা মোচন করিয়াছিলেন। দ্রের দু বিন’ •ন ও পন * বেগে শান্বিত’-এ সন? বিশেষ উপদে যোশী। পদে উপাখ্যান মতে গুড়ে।
एतीयः सर्ग. 1 + मूर्यस्य रिपुम् । तमोऽन्तक तमाहर चन्द्रम् अतिरौद्रतेजस रौद्रमतिकान्त तेजो यस्य (तदा निशाररस्यापि दिनक्राधिफत्व जातमिति मारतचन्द्र- वर्णनम् । ) तादृश बीन वासरः पाशुपाथसि ममत्र, चन्द्रप्रकाशे सूर्यस्या प्रकाशात् सूर्यप्रकाशे तस्याप्रकाशादन्यस्माच लिङ्गान्चन्द्रसूर्य्ययो रिपुत्व- मारोपितम्। इदमेव हेतुगर्भविशेषणम् । (पक्षान्तरे) भीपणमुण्डम, अतिभयानकतेजसम, वल्लभरिपु तमोरूप राहुरूपम् अन्तक यम घीक्ष्य वासर पाशुपायसि ममज। सूर्यविनाशसमर्थोऽसुरो राहुपि युद्धार्थी आसीत् । अथवा भीमाना मौलि शिरोभूषणरूपम् अतिभयावहमित्यर्य , रौद्रतेजोविजयिन प्रियस्य रपे रिपुम् अन्धकाररूपयम दृष्टवा यासर पाशु पाथसि पाशव धूलय एव पाय. जल तन धूलिपरलस्वरूपे जले ममज । स्वामिशनो. पराक्रमातिरके स्वामिनाऽवश्यम्भाव्यनिष्टमाशङ्कमानाना पविप्राणाना दाराणा युज्यत एव जलप्रवेशादिकमिति । पक्षद्वय एव तद्वल यदा भार तदा तदुत्थापितरेणुप्राचुर्यादन्धकारे मति दिवस नष्टप्रायमभूदितितात्पर्योऽय लोकः ॥ ११ ॥ () (७) যত্ েচলে ভূমে যবে ভূমে চলে দৈত্য রুদ্র সেন পদব্রজে সেনা পদব্রজে, দ্রুতগতি , উডেধূলি উডে ধূলি তাববি গগন ছাইল, गगन, पूरन मिता- और जूटर निदा, हि সেনা মাঝে হেবি হেবি দীপ্ত শিব যা সম পতি বিপু ভীম মুণ্ড মহাবৌদ্র জলে ঝাপ দিল। বাহু, ভযে কি বা ? , চুচন্দ্রে পতিহাব। .
सर्वमङ्गलोदयम् तबलस्य भुवि पादविक्रमे प्रोद्ध तेन घनरेणुराशिना । तेन चाम्बरविलङ्घने स्वयं दुर्दिने दिनमणिनिपातितः ॥१२॥ ( २ ). (२) উভযথা উপস্থিত ভূলে চলিলে সেনা সূৰ্য্যেব দুর্দিন नि, दकं दति ভূতলে চলিলে, ধূলি যদিও আকাশ পথে উডি টাকে তথ্য ধূলি না উডি, আকাশ গমনে ধুলি আপনি বিশাল সেন। উড়ে না যদ্যপি অাচ্ছাদযে তা'য; নিজেই আববে সেনা রবিব দুদ্দিন আজ তা'বে মেঘ প্রায়। मदतथा क्षेत्रा! मीलयत् कमलिनीः परिस्फुटा मोदयत् कुमुदिनीनिमीलिताः । चक्रवाकमिथुनानि पीडयल्लोललोचनचकोरवीक्षितम् ॥१३॥ सान्थ्यकर्मननितद्विजत्वरं जित्वरं तपनभानुसम्पदाम् । खेचरीभवदपारतद्ववलं यामिनीक्षणचिं समाददे ॥१४॥ युग्मकम् । (पतदये) श्रपार तदनम् असीम तद्दल रोचरीमत् आयाशमार्गेण गच्छत सत्, यामिनीक्षणस्य रानिधटकक्षणस्य मचि ममाददे जमाद, गपि. क्षणपद्यमा इत्यर्पः,अनिद्रुतगामित्वात् रात्रिनणादिस्युक्ति ननु रात्रिरत्। तस्य रानियसमागमरिगेपणानि-मील यदिति । गगनव्याग्निी हि सेना परमगेपमेगाविधाविशी फमलिनोमीलन नरयारपीटना ।
বীয়: দু। { গিয়নার তীরি মুনিমাম বায়্যমান। कथमकारडे रानिरागतेति लोका औत्सुक्येन निरीक्षाञ्चक्रिरे इति प्रस्तु- तार्थः। यामिनीक्षणश्चन्द्रः यामिन्याः क्षण उत्सवो यस्मात् अथच यामिनीक्षणः रात्रिक्षण इति श्लेपमुपगम्य वा अर्थ. परिशेयः ॥१३ १४॥ { ১৩-১৪ ) অগণিত ৰুদ্রসেনা যবে ব্যোমপথে চলে, আচবণে হয নিশাবসােসব। কালে মুদ্রিত কবে কুমুদে বিকাশ চক্রবাক - চক্রবর্তী বিবহে কাহব। চঁদ উঠে কি না দেখে চকোব চঞ্চল দিবাকব কবজাল হয অন্তর্হিত । অন্ধকাব হেবি সন্ধ্য- কাল যায় ভাবি, সাং সন্ধা কবিবাবে দ্বিজ বান্বিত। ( ১৩-১৪ ) অসংখ্য অসুর সৈন্য গগনের পথে ধায যবে, বাত্রি যেন হয় উপস্থিত। মুদ কমলিনী, ফুটি উঠে কুমুদিনী চকা চকী পরম্পব বিযােগে পীড়িত। চঞ্চল চকোব চায় চঁদ কি উঠিল, নষ্ট দিবাকর কব বিশ্ব অন্ধকাব; সায়ং সন্ধ্যা ব্যগ্র দ্বিজ ভাবি কালত্যয় বজন তুল্যতা ঘটে এইভাবে তাঁর ॥
७२ सर्वमङ्गलोदयम् चाशनाचलदिगम्बरस्थिराभीपणा गगनसंख्दा भटाः । कालिकाक्षणविलोकहेतुकां नीलकएठमुदमादधुः पराम् ॥१५॥ (शिय०) वाशनाः शब्दायमानाः अचले अचपले वस्तुतः क्षोभरहिते देगनरे शिवे स्थिरा: तन्मात्रपरायणा इति यावत्, पक्षान्तरे यक्ष्यमाणोऽर्थों वात्रापि प्रायः । भीपणाः, गगनसंछदाः आकाशाच्छादकाः भटाः वीरभद्रप्रमुसा योद्धार: (सूर्यायरकतया मेघवद्गजनेन च) क्षण मेघना- लत्वेन शायमाना मयूराणा परा मुदम् आधुः। कालिकाशब्दो मेघजाल- बाची, नीलकण्ठशब्दो मयूरवाचो । अथव कालिका हि वाशना घोररावा, अचलदिगम्बरे शवरूपमहादेचे स्थिरा = स्थितिमती, भीपणा महारौद्री, गगन-सछदा नग्ना--दिगम्बरा भवति । ताशा भटाः योद्धारः सेना- समुदाय इत्यर्थः। क्षण कालिकाप्रदर्शनेन शिवस्य परा मुदमादधुः। नीलकण्ठः शिवः। (पक्षान्तरे ) वाशनाः शब्दायमाना: अचलदिग. भ्वरस्थिराणा पर्वत-दिडमण्डल-नमस्तल-पृथिवीना त्रासहेतवः भटाः असुरयोद्धारः ॥ १५ ॥ (a) (4) মুখে বম্ বম্ বৰ, জযধ্বনি কবে গিবি- শিবে স্থিত বতি मिक्-८वामि-विलि- গগন আববি চলে ভীতিপ্রদ ব্যোমচাৰী প্রমথ - সংহতি। দৈত্য চ চয়ে। হেবি, ভাবি মেঘমালা হেবিয়ে ময়ূব, ভাবে ছাইল অম্বরে, গার্জ তখনি পবম यानन्तनाचार অন্তবে লভযে নীলকণ্ঠ-মযুদেব পূৰীয: ভা। এই শোকে এই ভাবের উপমাধ্বনি আছে, যথা- [ ঘােরবাবা শবরূপ-নিষ্পন্দ-মহেশ- উবসে সংস্থিতা ভীম দিগম্ব কাণী। সতীতৰূপ ক্ষণকাল দশ ই’যে পরম আনন্দ নীলকণ্ঠে দিল ডালি । ] रौद्रकर्मरतमप्यनर्गलं तद्ववलं भुवनमोपणक्षमम् । मार्गवर्तिनगरादिशोपणोत्सादनादिकरतांन शिश्रिये॥१६॥ (पक्षद्वये) प्रतिबन्धहीनपखररोद्रण, स्वविषयस्थनगरादोनि शोष्यन्ते क्वचिदुत्सायन्ते च तद्दल तादृशरौद्रकर्मररामपि तच्छोपणादिकं नाक रोदिति विरोधे रौद्रशब्दस्य रुद्रसम्बन्धीति प्रथमपक्षार्थ भीषणेति ব্রিনীকার্যাবল বঙ্কিা: ২৭ । ৰুদ্রদেব কার্যে বত বাধাবিঘ্ন হীন সমর্থ ভূবন লােপে বীবভদ্র বল। উবু অভিযান পথে গ্রামনগবাদি শোষণ বা উৎপাদন কিছু না কৰিল। ( ১৬ ) ভীষণ সমবােদাত বাধাশূনা মনে জগং হবণে ক্ষম দৈত্য সেনাগণ, তথাপি পথের ধাবে নব গ্ৰামাদি না কবে নৈতিক শোষণ বা উৎপাদন ৩৪ सर्वमङ्गलोदयम् এই শোকেও এইরূপ উপমানি আছে, যথা- [ প্রচণ্ড প্ৰখৰ বৌদ্র উত্তাপ যেথায় বৃষ্টি থাক দূবে, মেঘছাযাও না পায় । সে সব নগর গ্রাম শুষ্ক মরু প্রায, এই বৌদ্ৰকৰ্ম্মা’ সেনা সে ভাবে না যায৷ } मात्मन्युमपनेतुमिच्छुक शैलसारसुदृढ़ चलद वलम् । वीक्ष्य युद्धमधुनावशिष्टता लप्स्यते न च रयो न चारयः॥१७॥ (হিৰ০) মারূম মাহৗষ্ঠ মানুষিযৗঘাঁকিনিস। যু: না, श्ररयः शत्रवः, तद्वलस्य शैलसारदृढत्य गमनविशेषवत्वञ्च वीक्ष्य जनेन बुद्ध যয়ে বাষীমন্নাবি: অধু- ইমাৰি মৰিঘৰীনি। (নাল) मातृमन्यु मातुर्दितेः दैन्यम्, पुनराज्यभ्रंशकृत मातृदैन्यं भूयो राज्याजनेन কুকিলম ॥ ৩ || ( ১৭ ) ( ১৭ ) মাতৃশােক পাশরিতে জননী দিহি বৈনিৰ্যাতনে অভিলাষা শৈলসার- সুরবাহানাশ হট কগণে। শৈলঢ় যবে- অতি গ; দেখি দৈসেনা, বেগ পায় । লাে*ে হেন তে, দেখি ভাবে লো* গতি আর অরি হেন যে নাহি হবে जय मा शित। অরিও না 'বেয় দুঃখদূর করিবারে হরে বনীষ: মম। तेऽदितिमभवकर्मचिन्तया स्वस्वदुस्थितिविनिर्णयेन च । क्लेशरोपकलुपीकृताशया- श्चक्रिरे गमनवेगवर्द्धनम् ।। १८ ॥ (১৮) ( ১৮ } কিন্তু সে অসুবসেনা, বৈমাত্রেয় ভ্র দেবতাব কার্যে নিজ দশ-বিপর্যয় কিন্তু সেই রুদ্রসেনা দা-কার্যাবলী স্ব স্ব মাতৃহীন দশা শুবিষ বিশেষ। দুঃখ আব ক্রোধ পূর্ণ মনের আবেগে মশনেব। বোঙ্গি। করিল অশেষ । বিচারি দুঃখ ও ক্রোধে উত্তেজিত মন কবিশ শমন বেণ- বৃদ্ধি অতিশয ৫ ব্যলীয়ভীলী- वातयोरपि विचेयरंहसा। मस्थिता अपि रिपुक्षयोद्यता মনিই নিৰিৱষমুন্ডন্ধা:} {ং ॥
सर्व्यमङ्गलोदयम् (ঘ) স্বয; মুম্ব, অযকনী হভঃ। নিয— সূযনীন। 5 I (১৯) মুহূর্তে যোজনশত- যাশী দিবাকব, গরুড, পবন আব মন, যাহা চায়, তেমন বেগেও চলি কসেনা, মানে গমনে বিগ, দক্ষ শশাসনে (১৯) ক্ষণেকে সুদূর গতি যাব সেই ববি, গৰুভ, পবন, মন, যা’ চাহে লতিতে। সেই বেগে চলিলেও অব বাহিনী ভাবিছে, হ'তেছে দেবি বিপন্ননাশিতে। भीमकान्तगहनाहिदारुणा भूरिशृङ्गसहिता चमूरियम् । मानारयविशेषभाननं সমা সিৰিত্তিান্তৰাষন।। ১০। (য়িন) মামলাহি-নিরা বিন্যা শিখা শনাক্যামেহমু। নয় বলি- : না মা নিবিধিব হল, সেবি: সীমানানো গন্যমানয়া, হিমি মঃ হাফঃ যায়,, f৫ হান্য বুলি ধন যা দি: খাবাঘ, तृतीयः सर्गः। दारुणा काष्ठेन उपलक्षणे तृतीया, एकवचन जात्यभिप्रायेण, शुष्पवृक्षा दियुत. तुङ्गशृङ्गसहितः, परिमाणगौरवविशेषभाजनञ्च भवति । मान शब्दोऽत्र परिमारापरः1 चमूः, भीमस्य शिवस्य कान्तैः प्रिय. मीमकान्तः सैनिक;) गहना निमिडा, अहिदारणा शिवसर्पभीषण अहिवद् भीषणा वा, उपमानवत्तत्रापि हि दारुणा इति पदद्वयं वा तत्र हिरवधारणार्थः, दारणा भीपणा। भूरेमहादेवस्य शृङ्गेण प्रभुत्वेन सहिता, सम्मानगौरवविशेष- भाजनञ्च । भरिशब्दो महादेववाचकः शृङ्गशब्दश्च प्रभुत्ववाचकः मेदिन्यादौ द्रष्टव्य.1 (पक्षान्तर) इय चमू. दैत्यसेना । मीमै; भीपणातिभि. कान्तै कमनीयाकृतिभि, गहना दुष्प्रवेशा पूर्णा इति यावत् अहिदारुणा सर्पवत् करा, पूर्ववत् हि इति पृथक् पद वा भूरिशृङ्गसहिता प्रचुरोन्कर्षसहितेत्यर्थः। शृङ्गशब्द उत्कर्षवाचकोऽपि । अन्यत् समानम् ॥ २०॥ [मिक काम मियाममान। देशानदान गया, रानाद दय। দূৰ হ'ত হেবি রুদ্র, दोवस्ट পম্পবে বিচাৰিছে মানি বিশুয়া} [पार्स स्थनिन नीत- বস-উপাসক বণে সঙ্গী ক্ষত্রিযেৰ शीदद मंद। দূৰ হ'তৈ দৈত সেনা নিরখি তাহারা, বিচারিছে পরস্পরে नियन दादा सर्वमङ्गलोदयम् শিব প্রতিপাত্রে পূর্ণ শিবের ভূষণ- কেহ বা বিকটাকা কেহ বা সুন্দব এ হেন সৈনিকে পূর্ণ ক্রুব সৰ্প সম প্রভূ প্রভাবে, মানে। ক্রোধ-স্ফীতসর্প-বৃন্দে ভীষণ দর্শন ৰুদ্রেব প্রভু হেতু সম্মান গৌববে ভূষিত চলন্ত গিবি, যেন সেনা ‘গণ। গৌববে বিখ্যাত চলে দৈত্য সেনা যেন। ভূধব জঙ্গম। বেমূলক। { ২০ ) মূল সংস্কৃতে যে ভীমকান্ত' শব্দ আছে, তাহার অনুবাদ ‘শিব প্রতিপিত্র’ গহন শব্দের অর্থ—দুপ্রবেশ—নিবিড। ভাবার্থ—তদ্বাৰা পূর্ণ। ভূবি=দ্র, শৃঙ্গ =প্রভুত্ব। প্রমথগণ ও পর্বতের সাদৃশ্য-শব্দ রুদ্র সেনা, ভীমকান্ত গহনা=শিবপ্রীতি পাত্রে পূ তিলমাত্র স্থান নাই —যে 'অপর কেহ প্রবেশ করিতে পারে। পর্বতও ভীমকান্ত গহন’ ভয়াবহ ও লােচন লোভনীয় বনযুক্ত হইয়া থাকে, ইহা শব্দ শ্লেষ । ‘অহিদারুণ বাক্যের অনুবাদ বামদিকে ২০ পদ্য পড়িলেই বুঝিবে । মান গোবক=সম্মান ও শ্রেষ্ঠত্ব । পত পক্ষে আয়াম বিস্তারই মন শব্দের অর্থ । গৌরব =ভার, ভূরি=বহু, শুদ=শিখর। দৈত্য সেনা প,ে ভীমকা’ কেহ দেখিতে ভীষণ, কেহ বা সুন্দর। 'ভূৰি=প্রভূত, শৃঙ্গ প্ৰ। পৰ্বত ও এই বাহিনী সান-কারণ ভীমকান্ত গহন, অহিভৗবণ, ভূরি শৃঙ্গ ও মান গৌরব উভয়েই বর্তমান, ইহা কেবল চলিয়াছে--তাই চশম্ভ গিবি বা জঙ্গম ভূব বলা হইয়াছে।
নী: স্ব: नैकसंख्यदरसंयुतात्मनि क्षौणिमात्रधरणोचिते गिरौ । निर्दरस्थितिहृदो जगधृतिप्रोद्यतस्य च बलस्य का तुला ॥२१॥ अमान्य आह, चमूपतयोः साहश्य न सम्भवत्येव, यतः गिरिः पर्वतः • बहुसंख्यदरसयुतात्मा पृथिवीमात्रधारकश्च, बलन्तु दरस्थितिशून्यहृदय स्वर्गसृथिवीपातालात्मकजगद्धृति-प्रोद्यतम् दरशब्दो गर्तवाची भयवाची च श्रात्मशब्दोऽन्तःकरणवाची मूर्तिवाची च इतिश्लेपमूला जगद्धृतीत्यत्र धृतिहृतीतिवर्णश्लेपमूला चेयमुक्तिः ॥ २१ ॥ - ( পৰ্বত পক্ষ ) [ ভীতি প্রদ ও সুদৃশ্য বন, সর্প কত, বহু শৃঙ্গ, পৰিমাণ সামান্য তাে নয় ‘পাথবেব মত বি-কথায় প্রকাশ যাহাব গুক, গিবি এইরূপ হয। } { ২১ } ( 21 ) (ইহা শুনি-অন্যে বলে, { ইথে অন্যে কবে প্রতি ‘তুলনা হ’ল না) বাদ ) এ চমূব পর্বতে অসংখ্য দর (গর্ত ) তুলনা হয় না-দব-( গ ) মুক্ত গিরি সনে তাব শক্তি পৰিচয় ; চমূ—দব (ভয়) হীন, আব অ-দব (নির্ভয) এসেন। জগদ্ধবণ- জগদ্ধরণে ক্ষম, ধৰে শক্তি, গিবি কে তো মাধব ভণে। ভূধৰ সংজ্ঞায় সাদৃশ্য কোথায় ? (২১) ভূর কোন ভূমিকে ধারণ করে আর এই বীরভদ্র চালিত প্রমথ-সেনাগরণ-সম, জগৎ + হরণে, এবং জগৎ+ধরলে ८० सर्वमङ्गलोदयम् उग्रशक्तिपरभङ्गसङ्गतं घोरघोपजितवज्रगजितम् । सत्त्वसम्भृतमपारमक्षयं सिन्धुपगुबलमिदं विराजते ॥ २२ ॥ युक्तः पोरधोपैः कश्चिदाह, बलमिद सिन्धुतुल्यम्, तथाहि, सिन्धुरुप्रशक्तिभिः भीषणवलैः परैः उत्तालभङ्गैः तरङ्गैः सङ्गतः विषमशब्दैः वज्रध्वनिविजयी सत्त्वसम्भृतः = प्राणिपूर्णः अपारः अक्षयश्च । (पक्षद्वये) बलमपि सेनापि उग्रशक्तिक परभद्भाय शत्रुजयाय सङ्गतं मिलितं सत्यसम्भृत बलमहत्यादिपूर्णम् । अक्षय क्षयरहित शिवसेनापते,, अक्ष रुद्राक्ष याति प्राप्नोति इति रुद्राक्षमाला- धारीति वा ।। २२ ॥ দুই রূপেই সন্ধি হইলে জগদ্ধবণে এই পদ হয়, হবণ অর্থে বিলােপ সাধন, বরণ অর্থে ধায়ণ-শব্দ শ্লেষে এই দুইটি এক। चाशन सि, य, (म, वृतर होउ छ र, कान-दतनाव रहें, खार= वर्ग-मर्स পাতাল এই তিন লােক। দৈত্য সেনা পক্ষে, ‘জগন্ধরণে’ ইহার অর্থ-- স্বর্গ মর্ত পাতাল এই—হিলােককে হবণে= আত্মসাৎ কৰিতে। অর্থাৎ পর্বতের সহিত এই প্রমথ সেনা বা দৈত্য সেনার তুলনা হয় না, পৰ্ব্বত বহু দ যুক্ত, উভয় সৈয়ই নিৰ্দর। পৰ্ষত কেবলমাত্র ভূবব, আর সেনা জগন্ধৰণে সমর্থ ।
বনী: দা: । ={ অসীম অক্ষয়, ( ২২ ) (বলে কেহ,) “উগ্রশক্তি, (বেহ কহে) “ভীমবল পক্ষে প্রতিফল দেবে জিনিবাবে দিতে সম্মিলিত সঘ বদ্ধ, বজ্রধ্বনি, শব্দে স্তব্ধ বজ্রধ্বনি, জযী যােব ববে। উৎসাহ বিক্রমে পূর্ণ, সহিষ্ণু উৎসাহী এই অদম্য অােব সিন্ধু সম শােভে দৈত্য সেনা শোভে, এই প্রমথ বাহিনী। যাব তুলনা অর্ণবে।” (সমুদ্রপক্ষে ) [ উত্তাল তরঙ্গমালা কত শক্তি ধবে, গভীব গর্জনে যাব বজ্র পবাজিত। কত জীৰে ধৰে গর্ভে অনন্ত অসাব সাগবেব মূৰ্ত্তি এই জগতে বিদিত। (২২) (শিব সেনা পক্ষে) উগ্রশক্তি=উগ্র-রুদ্র তাঁহার বলৈ শক্তিমান্, পরত=পব-শত্র—দশ, তাহার ভদ-“তাহার পরাজয়। বিবিধ বাদ্য ও সেনাগণের চীৎকাব বড় ধ্বনিকেও পরাজিত করিয়াছে, সৰু সত=সত্বপূর্ণ, উৎসাহ ও বিক্রম। দৈত্য সেনা পন্ধে, উগ্রশক্তি-উৎকট বলশালী-ভীমবল, পর= জয়,-- দেবগণ। সমুদ্র পক্ষে, পব=শ্রেষ্ঠ-উত্তাল, ভঙ্গ তরঙ্গ। উগ্রশক্তি পরভঙ্গ ৪ s सर्वमङ्गलादयम् यज्जलपकृतितो विलक्षणं भङ्गहीनमुपलोपमं दृढम् । भङ्गभागिनि मृदौ जलात्मके तस्य तत्र किमिवोपमानता ॥२३॥ अत्रान्य आह, नैतत् । जलप्रकृतितो विलक्षणं ( अजडम् अथ च जलानात्मकम् ) भङ्गहीनम् (पराजयशून्यम् अथन तरङ्गवजितम्) उपलापमं पापाणतुल्यं दृढ कठिनम् यत् बलं तस्य भङ्गभागिनि ( বলিনি। মূ রােনর ঈমল ললাম নন বিশ্রী অবমান প্সিমিৰ কৰি ৰন ? । ২২। ( (প্রতিবাদ কবে অন্যে) (অন্যে বলে) “তুল্য নহে “ড বিহীন সাগর ইহার, অভঙ্গ (অজেযপাষাণ দৃঢ় বৰ্ম্মঠ অব সেনা প্রমথ পৃহাে; জড়তা-বজি, জলময ভঙ্গাকুল নাহি রণে ভঙ্গ দেয় কঠিনতাহীন পাষাণ-কঠিন; প্রম সাগরে—কি সিন্ধু, জল উশ্নিমালা ইহার তুলনা ?” সদ। দ্রবীভূত।” সত’-প্রচণ্ড শক্তযুক্ত উত্তাল তমালাবিশিষ্ট সজীবজন্তু, সত =পুণ। অপার=পার হওয়া যায় না। ক্ষ=কনও এক হয় না। অর্থাৎ সমু যেন উক্তি পত সঙ্গত' প্রভৃতি ফিশেষণ সেইপ প্রনবাহিনীর সৈগণ বা বৈ সেনা সব সি শহণ মুক্ত মুগ্ধ হয়েপলে কে একা বাকারা কে খুন হইতে, এপসমেষ ) অং এই সেyr।
तृतीयः सर्गः। शूरराजपरिवेपशोभित- स्तारकोपचितिरन्तवजितः । भूतभावविदितः सवैभवो माजते गगनवद्वजः ।। २४ ॥ अपर आह, अय भटबजः गगनवत् विराजते तन साधर्म्य दर्श- यति, गगन हि शूरराजपरिवेषशोभितम् ( यूटर्यचन्द्रपरिधिशोभितम् ) तारकोपचिति (तारकाणा नक्षत्राणाम् उपचितिः उपचयो यत्र तथाविधम् ) अन्तवर्जितम् (नित्य सीमाहीन वा । भूतमावविदितम् (भूतभावेन पञ्चभूतान्यतममावत्वेन प्रसिद्धम् ) सवैभवञ्च ( वैभव विभुत्व सर्वमूर्च- सयोगित्व तेन सह वर्तमानम् ) । (शिवसेनापक्ष) भटजोऽपि शूरैः वीरैः राजपरिवेपेण शिवशेखरचन्द्रपरिधिना च शोभितः, अथवा शूरराजो वीरमद्रः तस्य परिवेपेण व्याप्या शोभितः, तारः प्रणवः तत्सदृशः तारकः 'यम' इति धनिः प्रणय घटक्वर्णत्रयघटितत्त्वात् तत्र प्रणवसादृश्य महिमा- ल्पत्येनाल्पवात् प्रत्ययः तस्य उपचिविबाहुल्य यत्र, बम बम्-इत्यादि (२) खना=मना मर घर पद बन भासद नमजा गोकर, অর্থ ভেদ থাকিলেও সম শব্দ পরিচয়ে যেমন উপমা প্রদত্ত হইয়াছে, সেইরূপ সমশব্দ পরিচয়েই তাহার প্রতিবাদ করা হইতেছে, ওই পরাজয় এবং ঔরঙ্গ भागान = मुकाय, नित्य, यश गाव यश তরল বস্তু নহ। অর্থাৎ-ভম্বহীন উতালতলত্বশূন্য পাষাণ সদৃশ সেনার সহিত ভযুক্ত সময় দ্রবীভূত সাগরের কি তুলনা হইতে পারে? {তে জট ও জল শব্দের আবার এক রূপ ও হইতে পারে।
सर्वमङ्गलोदयम् ध्वनिकृत्, इत्यर्थः अथवा ताराः अत्युच्चनादाः गालवाद्यादिजाः, तेच कोपश्च, तेपा चितिः समूहः इवेति प्रतीयमानोन्प्रेक्षा, रुद्रसेनायाः प्रत्येक- मेव गालवाद्य कक्षवाद्य-सहितोच-'बम-बम्' धनिमत्वाद् दक्ष प्रति महतः क्रोधस्य सत्वाच्च, साक्षात्तद् ध्वनय: क्रोधश्च गृहीतमूर्तयो भटरूपा जाता इवेत्युत्प्रेक्षा । अन्तवर्जितः अमरः असीमो वा, भूतभावेन देवयोनिविशेषतया विदितः, स वैभव इति पदद्वयम्, विभोः शिवस्यायम् भवः सः प्रसिद्धः, सवैभव इति प्रभुत्वसम्पन्न इत्यर्थ- कमेम्पदं या। (पक्षान्तरे ) शरराजेति शूरः सूर्य इव राजा दैत्यराजो यन स परिपेपः परिधिः पार्श्वचरमण्डल तेन शोभित तारापचितिः तारकस्तन्नामा असुरम्तेनापचितिवृद्धिर्यस्य सः अन्तवर्जितः असीमः भूतः अतीतः भाव. विभूतिः तेन अतीतविभूत्या विदितः असुराणा पूर्वदेवत्वात् भारशब्दोऽन यिभूतिवाची, सवैभवः प्रभुत्वसम्पन्नः ॥२४॥ ( २8 ) ( २ ) (नान कर ) "नियागोनि- কেহ বহে) “সূৰ্য সম भनि-ननिदवाय । দৈতাভ, ঠা, শােভিত, বম্ব’ ধ্বনি भनिदि लामिछ, मन टेष्टनात। সিংহনাদে সদারত। বীৰভদ্র সেনা যেন यौल गमगाम यार अनर याका এখনাে বৈভব ভুবনে বিখ্যাত ‘ভূত’ या नत्र, यनर ७ সংজ্ঞ। সে যে ধৰে ॥” (मना नाम गा (२७) द्राव-दौड ५६ द्राक्षI ()। भून-पसी, दोषा-8 | পূরি=সূৰ্য্য তুণ্য দৈত্য রাঙ্গ। পরিবেশ =পরিধি-সন্নিহিত প্রভা বুৰীৰ অম: s (আকাশপক্ষে) { দিবা রবি-নিশি চন্দ্র পবিধি মণ্ডিত অভাবে তারকা মালা কবে সুশােভিত। যত ঘূর্ত আছি,সেই সবলে সংযুত আকাশ,অনন্ত পঞ্চভূতে সুবিদিত। ] विग्रहात्मनि बहुग्रहात्मके तीव्र वेगभृति निष्क्रियोदये। नैकरूपमृति रूपवर्जिते तत्र खे च नितरां विधम्मंता॥ २५ ॥ तमान्य श्राइ, विमहात्मनि (युद्धशोले युद्धबुद्धौ वा अथच ग्रह- নিয়ৰী) নীলানি, অবশ্যুত, কিকসান গুলু সুর- বেষ্টন, বাপ্তি, পাবে মণ্ডল,—ইহা ভাবার্থ। ভাব=প্রণব , তার = উচ্চ শব্দ, তারক=ব-প্রণব, প্রণব অ উম আছে,‘বম’ ইহাতে উ- ম থাকাকে প্রণব তুলা—ঠিক প্রণব না হওয়াতেই তারক, ঐশব্দের অর্থ ‘বম। তবক নানধারী অসুর, তারকা নক্ষত্র। ভূতভাব='ভূতত্ব, তাৎপর্য ভূতসংজ্ঞা , কদ্ৰানুচরগণ-‘ভূত’ নামে খ্যাত। দৈত্য সেনা পক্ষে ভূত= যতীত, ভাব-বিভূতি, ভূতভাব অতীত সম্পদ। আকাশপক্ষে-ভূত= পঞ্চভূত ক্ষিতি, অপ, (৪) তেজ, মরুৎ, ব্যোম ইহা ভাবপদার্থ, ব্যো? অর্থাৎ আকাশ ইহারই মধ্যে পবিচিত, শূন্ট-অভাব নহে, ইহা ভূতভাব বিদিত শব্দের অর্থ। বৈব-বিভুত্ব প্রভাব, সম্পদ ও সৰ্ব্বং সযােণ, • জগতে যত মূৰ্ত্তবস্তু আছে সকশেব সহিত সংযােগ)। শিবসেনার বৈভব প্রব, দৈত্যসেনাপক্ষে সম্প, আকাশের পক্ষে সৰ্বমূর্ত সযােগ।
सर्वमङ्गलोदयम् कृष्णरक्तादिवर्णन पुरुपान् विभर्ति यत् तस्मिन्, समूहे व्यक्तीना सत्यात् । अथवा न-शब्दो ननर्थोऽप्यस्ति नैकरूपाणि अनेकान् वर्णन् निभर्ति यस्तस्मिन् भटसमूहे--बहुग्रहात्मके बहवो ग्रहात्मानो ग्रहशरीराणि या ग्रहा. सूर्यादयः तेपा यात्मा शरीरं तत्तद्र पेण दृश्यमान ज्योतिः, बहुग्रहयुक्तस्वरूपे वा निष्क्रियोदये प्रियासम्बन्धशून्ये रूपशून्ये अाकाशे च नितरा विधर्माता विरुद्धधर्मत्वम् ॥ २५ ॥ ( ২৫) (আব কেহ কহেপ্রতি বাদে) “রুদ্রসেনা হযেছে বিগ্রহবৃত, ধাইছে সহুর, বহুরূপী ; আব এ আকাশ নানাগ্রহ- বুত জিয়া ৰূপ-হীন, বৈষম্য বিস্তর।” ( ২৫ (তা’ না মানি অন্যে কলে) “বিগ্রহ নিত, তীব্রবেগ নানারূপ ধরে দৈত্য সেনা। নবগ্রহাশ্রয স্থির ৰূপহীন ব্যোম এই দু'এ পরে হয় না তুলনা।” (২৫) ধিগ্রহ=যুক্ত, অথচ বি-গ্রহ=গ্রহশত, এইদিতীয়ার্ধের মুলধরিয়া প্রতিবাপ বণি, আকাশে বহুগ্রহ , ( তীব্র বেগে চলিছে , আকাশ পাত নিশ্চিন্তায় কোনপ 1ীর উৰ তাহাতে হয় ন} গেণের স্বপননা-কেহ গৌৰ্ণ হৈ ধৰণ ইত্যাদি, আকাশে কোনলপ নাই, নীলিমা যা দেখা যায় তাহাও দৃষ্টি। অতএব এই নাে সংহত আকারে তুই হইতে পারে না। খতিব মাংবানি । অবাহিনী অতুলনীয়।
हनीयः सर्गः ८७ दूतो बलविलोकने रतः सिद्धचारणगणः परस्परम् । इत्यमद्भुतविवादकौशले यावदेव हृदयं समादधे ॥ २६ ॥ (शिव० ) सिद्धाश्चारणाश्च देवयोनिविशेषाः। (पक्षान्तरे) सिद्धाः प्रसिद्धाः ये चारणाः- नटजातिविशेषाः वीररसाश्रितगान- गायादिकारिणः। पूर्ववदर्थो वा ।। २६ ॥ मन्युवेगविकटा हुहकृतो विश्वसंहरणशक्तयो भटाः । तावदेव भुजताण्डवस्थलं प्राप्नुवन्नदितिसम्भवास्पदम् ॥२७॥ युग्मकम् । (शिव०) अदितिसम्भवः अदितिपिता दक्षः। (पक्षान्तरे) अदितिसम्भवा अदितिपुत्राः देवाः ॥ २७ ॥ ( २४.२१ ) দূব উর্ধ দেশ হতে প্রমথ বাহিনী নিবখি চাবণ- সিদ্ধগণ, পবব माशन विवादम व বিচিত্র কৌশলে বচনেব, যতক্ষণ; হরি ভির, (२५-२१ ) দূর হ'তে হেবি যত थमिक जवा- দৈবাজ সেনা চলিয়াছে অতিদ্রুত। উক্তরূপে পরস্পবে কৌশলে ভাষাব অদ্ভুত বিচারে যে সময়ে অবহিত।”
सर्वमङ्गलोदयम् দুর্দশ, দারুণ বােষে ছাড়ে হুহুঙ্কাব- বিশ্ব সংহাবিণী শক্তি ধবে যােদ্ধা যত, বাহুবল তাণ্ডবে লীলাক্ষেত্র সেই দরে আলযে, সবে হ’ল উপনীত। অতীত না হ'তে হাঁ, শক্ত বিশ্বগয়ে, দারুণ অমর্ষ বশে ভীষণ আকাব দেখাইতে বাহুবীৰ্য্য। দৈত্য যােদ্ধগণ সুপুব প্রাপ্ত হল ববি হুহুঙ্কাব। अथ विकटभटानां सन्निपातेन दून नगरमपि सुगुप्तं तेन दक्षेण पत्या। अपि तपति दिनेगे ग्लानिरम्भोजिनीनां भववि तुहिनपाते कस्य दृष्टिं न यावा ॥२८॥ पत्या राशा तेन दक्षण । (पक्षान्तरे) दक्षेण रणकुशलेन तेन पत्या বর্য র ৷ ২= 1 ভুলি বিকুল-বালিয্যেঙ্কমলগাল্যবিন্যায়বানী: श्रीपञ्चाननतरत्नमाचार्य्यस्य कृतौ सव्वमङ्गलोदये श्लिष्टकाव्ये ভী নাম বৃনীয: ষা: ।।
বী, ঘা। ( ২৮ ) দম বাজ, পুব বা কবিলও, তাহ, হ'ল ছাব খাব, রুদ্র- সেনাব বিক্রমে, কে না দেখিয়াছে থাকিলেও ববি কব শীর্ণ হয় কমলিনী শীত সমাগমে ? ( ২৮ ) ব-দক্ষ দেবাজ বর্মিত ত্রিদিব- ছিন্ন ভিন্ন হল, যােব দৈত্য আক্রমণে। দেখেছে ত সকলেই থাবিতে ভাব, বিদলিত কমলিনী শিশিব পর্তনে । সর্বমঙ্গলােদয় নানক দ্ব্যর্থকাব্যে উদ্যোগ নামক তৃতীয় সর্গ সমাপ্ত।
चतुर्थः सर्गः। पुरादितिस्वप्नमदेवयोग्यं दक्षः प्रजापोयमवेक्ष्य दध्यौ । सोऽनुश्रुतस्तद्गुरुणा सशष्ट- मभव्यदः स्वप्नदृशस्ततश्च ॥१॥ (शिवलोलापक्षे) दक्षस्य यदनिष्टमुक्तं यच वक्ष्यते तत्सूचक दक्षस्य दुःस्वप्नम् वर्णयितुमयं चतुर्यः सर्गः, स्वप्नश्चायं यज्ञारम्भात् पूव्यंमेव दृष्टः तत्र-पुरात् इति स्वप्नम् अदेवयोग्यम् दक्षः प्रजापः अयम् अवेद्य दध्या, इति श्लोकपूर्वापदच्छेदः । प्रजापतिदक्षः, अदेवयोग्य देयानामयोग्यम्, अदेवाना मनुप्यादीनां योग्य वा, देयानामस्वप्नत्यात् स्यप्नम् अवेदय दृष्ट्वा श्रय (सप्नः) पुरात् पुरमत्ति पुर मायति नाशयतीनि यावत् पुरनाराक इत्यर्थः, (माव्यादितियत्-कम्मोपपदाददधातो स्विपोऽरि प्राप्तः। पुरस्य यत् इति वा ) इति दथ्यो चिन्तयामाम । स्वप्नदृशः स्वप्नद्रष्टुः तता ताप तद्गुरुणा सरिता प्रमाणा अभव्यः अमालयूचकः ग स्थानः सराहम् अनुभुतः पश्चात् प्राणिनः । अपया दतः पुरात् पुर प्राप्य रवि यदयमाणमकार स्वप्नम् घरेय दप्पी निन्तान्विता प्रजापः चतुर्घः सर्गः। बभूव, स तद्गुरणानुश्रुत इत्यादिकं पूर्ववत् पुरादितिक्थन स्वप्नार्य दक्षपुरस्य पृथिवीस्थत्वात्। (पक्षान्तरे ) देवलोकस्यानिष्ट- सूचरेन्द्रमातृदुःस्वप्नवर्णनपरोऽयं सर्गः । तयाहि पुरा अदिति- स्वप्नम् अदेवयेाग्यम् दक्षः प्रजापः यम् अवेक्ष्य दथ्यो इति पूर्वाद- पदच्छेदः। पुरा पूर्वम् इन्द्र प्रति दुवांससः शापात् पूर्वमित्ययः । दक्षः तत्वनिर्णय कुरालः प्रजार: प्रजापतिः कश्यपः, यम् अदेवयोग्यम् अदितिस्वप्नमवेक्ष्य पालोच्य दम्यो चिन्तापगऽभूत् । ननु अदितिस्थप्नः स्थ तेन पालोचितः इत्यवाह स इति । अभव्यदः स: (स्वप्नः) तद्गुरुणा-तेन गुरुणा पत्या स्वप्नदृशः स्वप्न- दर्शिन्या. ततः तस्या अदितेः सशकमनुश्रुतः । स्वप्नदर्शनादनु अदितिः पत्ये प्रजापतये कथयामास स च समशुभ स्वज भुत्या सराई दयावित्यय: ॥१॥ (मास्य) {দেবমাতা অদিতির স্বপ্ন - প্রজাপতি দক্ষ নির পুরে অবস্থিত এক দেখেন স্বপ্ন परमद-प्रेमिका अभिवादहशा उन्ना দেবর মাহি স্বপ্ন, ज्यूद मोटा- पनि मन, तथा समि गंवदना প্রজাপতি পতি তার मशन मारित, जादन-देश २. निगन। ধ্যানে বুঝিলেন- यमनम्य। .
६२ सर्वमङ्गलोदयम् स्वच्छ नभो निर्मलमम्वुजातं पूर्णः शशाङ्कः स्फुटमम्बुजातम् । निशा दिवा चापि समानकान्ते सदास्मितोद्भासिविमानकान्ते ॥३॥ दक्षो ब्रह्मणः रामीपे, देवमाता चादितिः पत्युः कश्यपस्य समीपे स्वावलोकितदुःस्वप्नं अष्टाविशता श्लोकैर्वयितुमुपन्यस्यति स्वच्छ- मित्यादि । (शिव० दक्षस्वप्नपक्ष) अस्मितया ऐश्वर्याभिमानेन उदास- यद्भिः विमानैः कान्ते रमणीये। (पक्षान्तरे) स्मितोद्भासिन्यो विमाना अपगतमानाः कान्ता ययोः ते सदास्मितोद्भासिभिः विमाने कान्ते रमणीये इति वा एतेन प्रथमश्लोकोत्तस्य सेोऽनुश्रुत इत्यस्य प्रकारः पक्षद्वयेऽप्युपपादितः ॥ २॥ আকাশ নির্মল, স্বচ্ছ স্বচ্ছ নভগ, কিবা, সদা জল বাশি, बम विमान अयूल कमन, সুধাংশু নশ পূর্ণ, পূর্ণচন্দ্রমার হাসি। गुजि. दमम। দিনরাত্রি সম শােভা, দিবাত্রি তুল্য শােভা, উড়িছে বিমান প্রিয়ন পাশে স্বপথে প্রশিয়া रामिाननासा दिदा, टेनर-यमान। মৃদু মৃদু হাসে। ( २ ) मरि-उरण पाप नागरा पारस वान RECEIVeोदना, पक्षासन, पतुर्यः मार्गः। नहीतरनेवतिरिनितानां लीलाविलासः प्रतिमाविधूनाम् । मन्दाकिनीस्रोतमि लीयमानां सम्युनश्रेणिमाकरोति ॥ ३॥ টির উপরে প্রতি পতে, भरपन मौलानसार মনে হয়, কিনী স্রোতে অবস্থিত दमक ममी विदर। भुवः प्रसादः सलिलपसाटो ज्योतिःप्रसादो मरुतः प्रसादः । नभौदिशोः किञ्च हृदः प्रसादी- ऽध्यात्ममसादः समयेन सिद्धः ॥ ४ ॥ भुय प्रसाद इत्यादि । समयेन शरदा (तृतीया हेती)। अपच হার দ্বারা উভয়েরই স্বপ্ন বর্ণনা বুঝতে হবে। কেবল এ হল বলিয়া নহে, অম্ব সর্গেও এহরূপ রীতি অনুসৃত হইবে। তবে যে সকল শ্লোকে সম্বতে প্লেব থাকিবে তাহার অনুবাদ পদ্য ও দুইটি হইবে, বা দুইটি অর্থ প্রকাশের পৃথকৃ ব্যবস্থা থাকিবে।
सर्वमङ्गलोदयम्
एतेन न्यायोक्तद्रव्यविभावः
समयेन सह हृदः प्रसादः सिद्धः ।
प्रदर्शितः ॥ ४॥
( 8 )
আসিল প্রসাদ কি সৰ্ব্বত্র,—ধবায়,
জলে, তেজে, সমীবণে, আকাশের গায়।
দিকে দিকে, কি বলিব, জাগিল হৃদযে
জাগিল আত্মায় তাহা শৰৎ সমযে।
पयोविहीनाः क्रमलीयमाना-
स्तूलोपमानाः शकला घनानाम् ।
आकाशकोणे क्षणमीक्ष्यमाणाः
शशाङ्कलेखाभ्रममर्पयन्ति ॥५॥
निनन
তুলরাশি खान
আকাশের কোণে থাকি, গণে শােভা পায়।
দেখিতে দেখিতে তাহা ক্রমশঃ মিলায়
শেষে শশিকলা বলি ভ্রান্তি আসে ।
पयोदकृष्णाम्बरसंवृतानां
दिगङ्गनानां गलिताश्रुवाराम् ।
कालेन काशावलयः प्रफुल्लाः
गुलांशुरुच्छायमभिश्रपन्ति ॥६॥
पतुर्यः सर्गः भाइमा दन अमिन नमन তাহে অঙ্গ আবিয়া দিগনগণ। यादा महिल-दार पवन महागाम-नाम दहि हावा चञ्च्चा मृणालीशकलं वहन्तो हण कान्तामभियन्ति हंसाः । हंस्यस्तु नवोदिवतल पुज- भ्रमा विचिन्वन्त्यपरत्र कान्तम् ॥ ७॥ হংসগণ হরে হংসীপানে ছুটে ধবল মৃণাল খণ্ড ল'য়ে চকুপূটে। **সে আসে তুলপুরু* ভাবি হংসীগণ খেয়ে স্থানান্তরে নিজ নিজ প্রিজন। तेजस्विनं रौद्रमुखावभास समागतं वीक्ष्य वराहसकम् । घनेन पकासितविग्रहेण स्वयं तिरो धीयत एव भीत्या ॥ ८॥ रौद्रण मुखावभास श्रादिप्रकाशो यस्य त न केवलं रौद्रमुसावभावं किन्तु तेजस्विन ; सर्वदैव तेजसा प्रकाशितम् । वर यत् अहः, मुदिन- 3B सर्वमङ्गलादयम् मित्यर्थः तत्सद्धम् । पङ्कासितविग्रहेण, पकवत् कृष्णकायेन । घनेन मेघैन । अथच तेजस्विनो शैद्रमुखदीप्तेवराहसद्धस्यावलोकनात् (सद्भक्ष्यस्य) घनस्य (मुस्तायाः) पङ्कस्थापितविग्रहस्य (पङ्के पासित्तः स्थापितो विग्रहो येन ) भयेन स्वयं तिरोधान युक्तमेवेति श्लेपमुलातिशयोक्तिव्यङ्गः। वर्षासु मुस्ता हि वर्षधाराविशीर्णपङ्कपिएडाः प्रकाशिता आसन्, शरदि च पकानां धनभावेन गुप्ता इति भावः ॥८॥ সুপ্রকাশ বৌদ্রমাখা প্রভাতে উজ্জ্বল শৰতে আগত হেরি সুদিন সকল। জলধর পঙ্কসম • কৃষ্ণবর্ণ . কায় সভযে আপনি যেন কোথায় লুকায়। * • রেডি ‘মুখ’ ‘তে ‘বাহনপাসিত' এই কয়টি-শব্দ, মুল সংস্কৃতে ব্যর্থ। এক প্রকার অর্থ অনুসারে উপরে পদ্যানুবাদ আছে। অন্য অর্থ-রোহমুখ’= ভীষণবদন। তেৰী’=বিক্রমশালী,-পদ্য অনুবাদে বরা' শব্দের অর্থ 'সুনি’ পরা হইয়াছে, বর শ্রেষ্ঠ,—উত্তম-- , অহ=দিন। প্রসিদ্ধ অর্থ শূকর। ঘনমে এবং সু-(মুথা)। পার্সি পরে ন্যায় কৃষ্ণবর্ণ—ইহা অনুবাদে আছে। অপর অর্থ- পক্ষে পাপিত। বর্ষাকালে বৃষ্টিধারায় কোন কোন স্থানে মৃত্তিকা ধুই মুথ বাহির হইয়া পড়ে। শূকর ও পায় বর্ষায় তাহা তাহাগের অনায়াস শা। শরফলে বন্ধ হওয়ায় রূপা পরে ভিতরে ঢাকা পড়ে। তাই প্রশ্ন আছে, অহা যেন শুয়ে বয়েই পক্ষে হে দুবাইয়া সুকাই আছে।
मन्दानिलस्पर्शतरङ्गितानि सुपुष्टगर्भाणि मनोहराणि। शुकाबलिस्निग्धरुचीनि भान्ति क्षेत्रेषु शस्यानि च हैमनानि ॥९॥ ঢেউ তুলি’ বহি যায আগায আগষ मन्न মন্দ সমীবণ, মনােহব তায, ক্ষেত্রে পুষ্ট হৈমন্তিক ধন্যবন শােভে টি-পাখী মত হর্বিত বরণ ॥ शीतो न चन्द्र प्रखरो न भानुः खरी न चेन्दुस्तुहिनो न चार्कः । चन्द्रार्कयोः शारदयोः स्वरूपे तावेव मानं न पुनस्तदन्यत् ॥१०॥ সুধাকব নাহি কবে শৈত্য বরিষণ প্রখব নহেই; তাপ না দেয় তপন নহে বা শীতল ;-ববি-চন্দ্র শবতে তুলনা নিজেই নিজে, অন্য নাহি এব पा०७ विशुद्धचामीकरतुल्पभासः प्रभूतशस्यानतमञ्जरीकाः। झनत्कृतो वायुविधूननेन शोभां परां विभ्रति धान्यभेदाः ॥११॥ (i) বিশুদ্ধ সুবর্ণ সম পীতবর্ণ কত শস্যভাবে গুচ্ছাধা মঞ্জরী আনত। পবন কম্পনে কি বা ঝন ঝন করে সুপক শারদ ধান্য কি বাশো ধরে । अथान्तराष्टिं वपुपा वहद्भिः कृषीवल: कईममग्नजङ। यद्रोपणादीनि कृतानि तानि शस्यानि ऋद्धान्यवलोक्य हृष्टम् ॥ १२ ।। ( २ ) বহি’ অল্পে অবিশ্রান্ত বৃষ্টিধারা জল दरम निमा-बार ट्याक्न मन । রোপণাদি কর্মে কত পাইয়াছে দুখ साना किसान चतुर्थः सर्गः। सप्तच्छदानां कुसुमप्रकाशः करीन्द्रदानप्रतिमानगन्धैः। आहूय लुब्यान् स्वतः समीर- चलद्दलैरियतीव भृङ्गान् ॥ १३ ॥ সপ্তপর্ণ, যুক্লফুলে 15-मन-इन- সম গন্ধে আহ্বানিয়ে লুব্ধ অলিদল। নীবৰ না হেরি তা’য বিবাগেব ভবে অনিল চঞ্চল দলে যেন মানা কবে ॥ एवं प्रकृत्या शरदोपगृढ- मुद्यानमेकन्तु निसर्गरम्यम् । अपूर्वशोभायभजत् स्वभाव- कान्तं वपुर्यावनलीलयेव ॥ १४ ॥ (18 আছিল উদ্যান এক রম স্বভাব पश्न व या गवार मनर- হযে কিবা খােতা তার যেন কমায় যৌবন সঞ্চারে পূর্ণ শাবণ্য সুধায়।
१०० सर्वमङ्गलोदयम् प्रफुल्लपुष्पोभरणा वढीया शेफालिफा योपिदिव स्मरान्धा। निःशब्दसञ्चारसमेतवात- मज्ञातसंगात् सुरभीचकार ॥ १५ ॥ (a ) ফুলফুল অলঙ্কাবে সাজি শেফালিকা সে উদ্যানে বহে যেন স্মবান্ধা নাযিকা । অতর্কিত সমাণত মৃদু সমীবণে- সুরভিত কবে অবিদিত সঙ্গদানে। सुक्लुप्तपुष्पवततिमतान- मल्छीक्षुपाः श्रेणिविशेपभाजः। पुष्पपहासं विदधुद्धिरेफा- नितस्ततः सञ्चरतो विलोक्य ॥१६॥ (७) সুবিসস্তু কুসুমিত লতা চারিদিকে শারদ মল্লিকা মাঝে থাকে থকে থাকে। তা'বা হেরি ইতস্তত ধাৰিত ভ্রমরে কুসুম প্রশস্থলে উপহাৰ কবে ?
অনুষ: হা: ৫ 11428 पञ्चच्चदीपञ्चविलोचनानां सकएटकानां भ्रमराकुलानाम् । प्रफुल्लपुप्पोज्ज्वलरागभाजां तन्नातिशोभा स्थलपद्मिनीनाम् ॥ १७ ॥ ( ১৭ পঞ্চ পত্রাকাব পঞ্চপত্রে ােভে তথা বণ্টকিত তনু অলিকুলে আকুলিতা। পুষ্পরূপে ধরি বাগে উজল ববণী : (প্রসিদ্ধ গগণাপনামে স্থল কমলিনী * । = আমাদিণের দেশে স্থল পদ্ম’ নামে এক প্রকাব ফুল গাছ আছে। কিন্তু তাহার সহিত পদ্মের সাদৃশ্য না থাকায়, কোন কােন প্রাচীন পণ্ডিত গােলাপকেই স্থল পন্ন মনে করে। পদেব মৃণালে কণ্টক-গােলাবেও শাখায় কণ্টক, পদ্মে সৌরভ আছে—গােলাপেও সৌরভ আছে, পদ্মের পাপডি যেমন থাকে ২ সাজান, গােলাপেবও তাহাই—“স্থলপদ্মে” এসব কিছু না থাকায় গোলাপই সংস্কৃত সাহিত্য বর্ণিত হল পদ্ম,-~-উপরে পথে তাহা স্পষ্ট কবিয়া বলা হইয়াছে। এ স্থলে স্থল কমলিনী অর্থে গােলাপ শাছ, তাহাকে বিশেষণদ্বার নায়িকাপে পৰিচিত কবা হইয়াছে। নায়িকা পকে ‘পঞ্চ নেত্র’ অর্থে-বিস্তৃত লােচন গােলাপ গাছের ডালে যে পাতা তাহ। পাঁচটা করিয়া থাকে, বিবপত্র যে রূপ ত্রিপত্র, সেইরূপ গােলাপও পঞ্চপত্র} নায়ক স্পর্শে নায়িকা পুলকিত ও হয় অথবা কুলাঙ্গনা নায়িকা হইলে পরপুরুষেব আত্রমণে--ভয়ে কণ্টকিত বীর হয়। পুলকিত-তনু নায়িকার অলিকুলই না, আর আকুলিত। শব্দের অর্থ- १०२ सर्वमङ्गलोदयम् तत्रापरे चम्पककेशराद्या लसद-वसन्तोचितपुप्पभूपाः । समाधवीकास्तरवश्च चूताः सौन्दर्यसंस्पर्द्धितयेव रेजुः ॥१८॥ ( ১৮ ) दमर সময যােগ্য কুসুমা ভূষণ-- চম্পক বকুল আদি অন্যতৰুণ। আম্রতৰু আলিঙ্গিত মাধবী লতায সৌন্দৰ্য্য স্পর্ধায যেন ইথে শশাভা পায় । तस्मिन् जवानामपराजितानां বন্ধ-ন্ধিী-বন্ধ-বাংলানা। पुष्पावलीनाञ्च रुचेतरासां चित्रीकृते दृष्टिरलीयतेव ॥ १९ ॥ বে কঠি। কুলজাব পক্ষে অলিকুল আক্রমণকারী পরপুরুষ। নায়ক নায়ক সূৰ্য্য-প্রসিদ্ধ, হল কমলিনীবও তিনিই নায়ক। -অনুরাগ অথচ বক্তি । পুষ্পের রূপে অর্থাৎ বর্ণে-ক্তিমা, ধারণ, অথচ পুষ্প স্বরূপেই নায়কের প্রতি অনুরাগ প্রকাশ নায়িকা-ভাবে, বুঝিতে হইবে।
चतुर्थः सर्गः। (0) বঁধুলি অপৰাজিতা ঝাটি বক জব পাটলা প্রভৃতি আবও পুষ্পশােভা কি। চিত্রিত—ছবিব মত-বম্য সে উদ্যানে দৃষ্টি যেন লীন-নাহি যায় অন্য স্থানে। रूपं समन्तान्नयनाभिरामं रसः प्रसूनेषु मधुस्रवेषु। पुष्पेषु जातीपमुखेषु गन्धः स्पर्शो लतापुष्पनवच्छदेषु ॥ २० ॥ शब्दस्तथा भृङ्गविहङ्गसङ्घ गुणैः परैः पञ्चभिरेभिरेव । भावान्तरास्तित्वमपट्टु वानं लीलावनं न्यायनयं निगाय ॥ २१॥ युग्मकम् : ii. চাবি ধবে নয়নাভিৗম রূপ শােভা মপূত্ৰধ পুষ্পচযে রস মনােলোভ। গন্ধ জাতি যুথী আদি কুসুম নিয়ে সুকোমল স্পর্শ পুষ্পলতা কিশলযে।
सर्वमङ्गलोदयम् ভ্রমর বিহঙ্গ কণ্ঠে শব্দ কি সুন্দর এই পঞ্চগুণে মুগ্ধ মানব-অন্তব, বুঝিতে না পাবে, অন্য বস্তুও যে আছে’ তাই হাবে ন্যায মত উদ্যানের কাছে। এই रराज वृत्ता हिमविन्दुमाला- वतंसामयगर्भभूमिः । मध्यस्फुरत्पुष्पितजातिकुजा मुक्तामयी मारकतीव कल्ये ।। २२ ॥ ( ২২ ) সেই উদ্যানের ঠিক মধ্যস্থলে ব্য- বৃত্তভূমি—হিম • বিন্দু-শীষ দূৰ্ব্বাম। মবকত ভূনি যেন শোভে মুক্তামাজে প্রাত কালে, বুরমিত ভাহিতু মাঝে ॥ প্রচলিত হয় শাদের মতে, ব্যগুণ ইত্যাদি সপ্ত পার্ক, পৃথিবণ ইত্যাদি ব্য, প, রস প্রতি উক্ত পশুণ ৭ ঘতিনি সশা পশািণ সংযােগ পি ইত্যাদি আরও অনেক গুণ শছে। তিনি আরও পাঁচটি পার্থ আছে, কি এ উদ্যান মাহকে এমনই দুষ্ট করে, যে, এই উদ্যানে অপূর্ব রূপ, , , স্পর্শ ও * আহ কি যে আছে । বৃষ্টি করে না। কাসেই তাহার নিকটে * স থ াপের দুই বিপ শুনে নিকান ‘ায়'—পায়।
१०५ चतुर्थः सर्गः। प्रवालपुष्पाभरणाचिताङ्गी पुष्पासना हेमसरोजरम्या। लावण्यलीलेव गृहीतमृति- विराजिता काचन तत्र कुञ्ज ॥ २३ ॥ ( २० ) অপূৰ্ব্বা বমণী এক সেই বুঝে প্রবাল কুসুম ময ভূষণে বিবাজে। পুষ্পসনা যেন স্বর্ণ কমলে গঠিত বুঝি তিনি মূর্তিমতী লাবণ্য দেবতা। तां वीक्ष्य नारीमनवद्यरूपां तेजोविशेषोदितपूज्यभावाम् । स्वयं प्रणामप्रवणेन मूर्द्ध ना संसेवितु तत्पदमध्यगच्छम् ॥ २४॥ ( 8 ) সে অনিন্দ্য সুন্দবীব তেবে প্রভাব বুঝাইল মােবে তার পূজনীয ভাব। আপনিই নত হ'ল মস্তক আমাৰ সেবিতে গেলাম আমি চবণ তাহাব।
सर्चमङ्गलोदयम् तथाविधायां मम सा तु देवी स्विन्ना विवर्णा विमुखी कराला । विम्लानपुष्पाभरणासना च वभूव सद्यस्तसमीय मग्ना ॥ २५ ॥ ( २८ ) তখনি বহিল তার দেহে স্বেদধারা বিবর্ণা বিমুখী তিনি ভয়ঙ্কা। सान - ग-योऽवमा सान - भूपसिना घाव यककात यन मन माना। विलूनमृलेव रसोज्झितेव पोन्मूलितेवोन्मयितेव सद्यः । निप्पीडितेवाग्निशिखाहतेय निकुञ्जनाती सहसा शुगोप ॥ २६ ।। ( २७ ) হয়ে যেন ছিন্নমূল, বিবর্তিত উৎপাটিত বিপুনঃ পুনঃ বিসি। निमोडिट, दिसापिसात भाग उसनो खेत कशान।
१०७ चतुर्थः सर्गः । कुञ्जममूनानि विकाशभाञ्जि निपेतुरुया मलिनीभवन्ति । निःशेषभुक्तोचितदेवलोका- स्ताराविशेपा इव पुण्यशेपे ॥ २७ ॥ ( २१ ) সেই কুঞ্জে বিকসিত কুসুম নিচ মান হ'যে, ধবাতলে লইল অশয। ভােগে পুণ্য যে স্বর্গ হ'তে নিপতিত মভূমে ধূলিসাৎ নক্ষত্রের प्रेतीभवच्छ्वेतकपोत-पोत- मूव सा सा कलिका तदीया। विच्छायताधिक्रियमाणवर्ण छन्तांशभूमौ लुठति स्म सद्यः ॥ २८ ॥ ( 6 ) সদ্যোমুই ধবল কপােত শাবকের যুৎ সম দশা হেরি জাতী শেরকের। স্নান অংশে কান্তিহীন অধোমুখে মুটা বিবর্ণ হয়ে হা মরি দুখে।
स... ५५ विशेषतः शुष्कलतान्त्रमाला तेपामनेकेष्वपि लम्बमाना । प्रेतत्वबुद्धि तरसा दधाना तदास्पदं घोरतरीचकार ॥ ३३॥ (७७) বিশেযে কতেব তরু বহে তা’ব মাঝে স্কন্ধে দোলে শুধলতা অন্ত্রমালা সাজে । ভযঙ্কর প্রেত-জ্ঞান তাহাতে জনমি আরও ভয়াবহ কৰে সে শ্মশান ভূমি। सद्यः स्वनवायसवासतेयी शाखावली शुप्फतरा तरूणाम् । जाताश्च वृक्षाः शतपत्रपत्रि- चञ्चूखनित्रक्षतिरिक्तगर्भाः ॥ ३४ ॥ (58 दादा-द्रव दनि नाम मन माम অহি শুরু বৃঃ ডালে বসি বাসা বাধে। শতপত্র পক্ষী* সৌহ চঞ্চর প্রহরে उद दास हिम्मद सिद्र ।। •दारवादाना।
चतुर्थः सर्गः। लुप्तं शरत्सारसशस्यहास्य समागतं शीतनिशीयदास्थ्यम् । लीना क्षणाद हर्पविकाशलीला विषाददास्यं गतमेव विश्वम् ॥ ३५ ॥ ( ७६ ) বিবাহিত শবতেব শস্য হাস্য মুখ আসিল শীতেব যােব নিশীথেব দুখ । ফুরাল আনলীলা সকলি তখন বিষাদের কালিমায ভরি ভুবন . तमालनीलस्तमसां समूहोऽ- असिष्ट शीर्णद्युतिपुष्पवन्तौ । द्यावापृथिव्योरपि चान्तराल विलुप्तहाशक्तिकमध्यकापीत् ॥ ३६ ॥ अमिन उमान-नौन शोष वामानागि প্রণাহীন দিবাকর নিশাকর গ্রাসী। স্বর্গম অন্তবালে হ’ল দৃষ্টিলােপ— অন্ধকার অধিকারে যেন দৈবকাপ ।
१०८ सर्वमङ्गलोदयम् दूळघनश्यामलटत्तभूमिः सा सद्य एवोपरतां मपेदे। महाविपाणामिव पन्नगानां दग्धा विपश्वाससमीरणेन ॥ २९ ॥ ( २० ) সেই বৃত্তভূমি ঘন দূৰ্বাশ্যাম বায তখনি উবব হ’ল ঢাকা বালুকায় । মহাবিব আশীবিষ নিশ্বাসের বিষে যেন দগ্ধ হ’ল হায চৰ নিমিযে। निःसौरभा निर्मकरन्दलेशा गतप्रसूना कलिकाविहीना। अपेतभृङ्गा कलनादशून्या निप्पल्लवा शुष्कपलाशशक्षा ॥ ३०॥ विलोचनक्लेशकरी समन्ता. निःगेपलुप्ताखिलपूर्वभावा। ब्रह्माभिशापोपहतेच मयः सोद्यानभूरेवमुपाजनिष्ट ॥ ३१ ॥ युग्मकम् ॥
অনুঘ, ম. । १०६ ( ৩০-৩১ ) না সৌভ, নাহি বহে মকর লেশ পুষ্প চযে কলিকাও নাহি বহে শেষ । নাহি গুঞ্জে অলি, নাহি পাক্ষ কলরব কিশলয় বয় হ’ল শুধপত্র সব । যে দিকে নিবখি,-তুল্য ঋবে অশ্রুল স্মৃবিয়ে সৌন্দৰ্য পূৰ্ব্বে কি ছিল কি হ’ল । যেন ঘাের ব্রহ্ম শাপে হ'যে উপহত সে উদ্যান লভে আজ দশা এই মত ৷৷ तैरिव क्षौणिमहरनेकैः कङ्कालशेपानिय वाहुदण्डान् । प्रसार्य शुष्कान् विटपान् परीता নমুৰ ঘাসমূলিঃ ॥ ২॥ শুধ বহু বৃক্ষ প্ৰেত প্ৰায় অস্থির বাহ সম শুষ্ক শাখা কবিযে বিস্তাব। ডাইয়া থাকি, লুপ্ত উদ্যানের স্থান পৰিচয় দেয় এ যে ভীষণ শুশান’!
सर्वमङ्गलोदयम् विशेषतः शुष्कलतान्त्रमाला तेपामनेकेष्वपि लम्बमाना । प्रेतत्ववुद्धिं तरसा दधाना तदास्पदं घोरतरीचकार ।। ३३॥ বিশেযে কতেব তরু বহে তব মাঝে কন্ধে দোলে শুষ্কল অন্ত্রমালা সালে। ভযঙ্ক প্রেত-জ্ঞান তাহাতে জনমি আবও ভয়াবহ কবে সে শ্মশান ভূমি। सद्यः स्वनवायसवासतेयी शाखावली शुष्फतरा तरूणाम् । जाताश्च वृक्षाः शतपत्रपत्रि- चञ्चूखनित्रक्षतिरिक्तगर्भाः ॥ ३४ ॥ ( 8 ) কাকা-বব ববি কবি নন সাধে অতি শুষ্ক বৃক্ষ ভালে বসি বাসা বাঁধে। শতপত্র পক্ষী* লৌহ চঞ্চল প্রহারে उद नाक छिपदवि दिला कान्न । • दार वादवा भागे।
चतुर्घः सर्गः । लुप्तं शरत्सारसशस्यहास्यं समागतं शीतनिशीयदास्थ्यम् । लीना क्षणाद हर्पविकाशलीला विपाददास्यं गतमेव विश्वम् ।। ३५॥ বিবাহিত শরতের শস্য হাত মুখ আসিল শীৰে ঘাের নিশ্মথের দুখ । ফুরাণ আনলীলা সকলি তখন বিষাদের কালিমায় ভরিশ্ন ভুবন। तमालनीलस्तमसां समूहोड- ग्रसिष्ट शीर्णद्युतिपुष्पवन्ती। द्यावापृथिव्योरपि चान्तराल विलुप्तदृकशक्तिकमध्यकापीत् ।। ३६ ।। (७७) আসিল তমাল-নীল গাঢ় মােরাশি প্ৰাহীন দিবাকর নিশাকর গ্রাসী। স্বৰ্গম অন্তবালে হ’ণ দৃষ্টিলোপ অন্ধকার অধিকাবে যেন দৈববােপ ॥
११२ सर्वमङ्गलोदयम् अस्तं गतः सर्वगतः प्रसादः समासदत् कश्चन भीमभावः । मनो ममासीदतिभारखिन्न विश्वं विपर्यस्तदशं विलोक्य ।। ३७ ।। ( १ ) ছিল যে প্রসন্নভাব সর্বত্র সুন্দব লুপ্ত হ’ল তাহা, আসে ভাব ভয়ঙ্কর। এই ৰূপে বিশ্বে হেরি দশা বিপৰ্যয দুঃখভাবে নুয়ে পড়ে আমার হৃদয়। आधारभूमिर्मम घूर्णमाना मया समं निम्नमुखी बभूव । तृणादिना वेगवशीकृतेन समं यथावतजलप्रवाहः ॥ ३८ ॥ যেমন প্রবল বেগে লয়ে তৃণাদিকে আবৰ্ত্ত সলিল রাশি ছুটে নিম্ন দিকে। হেনতি আশ্রয় ভূমি হয়ে ঘূর্ণিত বসল পানে যায় অামাৰ সহিত ॥
चतुर्घः सर्गः। ११३ स्वेदः शरीरे बदने विशोपी हृदि प्रकम्पश्च भिया निराः। उद्धारचेष्टाश्च भवत्-कृपान्तात् स्वप्नात् प्रवोधं विदधुर्ममाशु ॥ ३९ ॥ (0) ভযে স্বেদ বহে দেহে, বিশু বদন, দুরু দুরু কাপে হিযা, উদ্ধারে যতন विकत मगट श्ना यशिनात मग्ना- मानाप्न जटम सन, ठिंग बाशिमा " हर्यश्वसूनुरितिभीतिपरीतचेता यं स्वप्नमिष्टविनिपातफलं वभापे । पूर्व प्रजापतिमलयविधिप्रदिष्टा तस्याशुभा परिणतिः क्रमशः प्रवृत्ता॥४०॥ (शिवलीलापक्षे ) हर्यश्वा. सूनवो यस्य सः दक्षः, (दक्षस्य हर्यश्या नाम पुना आसन्, इति विष्णुपुराणम् ) प्रजापति ब्रह्माणम् । (पक्षान्तरे ) हर्यश्वः हरिहयः इन्द्रः सूनुः पुत्रो यस्याः सा अदितिः। प्रजापति कश्यपम् ।। ४०॥ फा०८ ११४ सर्वमङ्गलोदयम् इति कविकुल-लालित चरणकमल-श्रीनन्दलाल विद्यारत्नभट्टाचार्यसनाः श्रीपञ्चाननतरत्नभट्टाचार्यस्य कृता सर्वमङ्गलोदये क्लिष्टकाव्ये স্তম্বৰৰ নাম ৰখঃ ষঃ *11 ( 8 ) হৰ্য্যশ্ব জনক পূর্বে যে স্বপন কবিলা পিতৃপদে নিবেদন। দৈবেব বিধান মত-- ক্রমশ তাহার অমঙ্গল বল ঘটে সহাব । ( ৪০ } যে স্বপ্ন অদিতি হেবি হবিহ্য - মাতা + পতিপদে জানাইলা হ'যে অতি ভীতা। তাবি ফল—ইষ্টহানি, দৈবেব লিখন ইন্ত্রে মুনিশাপ- স্বর্গে দৈত্য আক্রমণ ॥ ইতি ‘সর্বমঙ্গলােদয়’ নানক ঘর্থকাব্যে ‘স্বপ্লবর্ণন’ নামক চতুর্থ সর্গ । দপজাপতির ‘সি’ - পীর গর্ত 'হৰ্য্যশ’ নামে প্রসিদ্ধ পুত্রগণ জন্মিয়াছিলেন। । বিষ্ণুপুণ। + হয—এই নামের অনুরূপ শব্দ 'হরিয়' হরিহয় ইচ্ছে একটি নাম। হরিহ মতা=ইরে অননী অদিতি।
पञ्चमः सर्गः। . यदागतं भीमवलं द्विपवलं बभूव तत्पूर्वत एव सर्वतः। विपर्ययोऽसावशुभस्य सूचको विचुक्षुभे येन स नाकनायकः ॥ १॥ (शिवलीलापते) यदा यस्मिन् काले, द्विपत् शनुभूत बलं बलवत् भीमबल भीमस्य रुद्रस्य बल सेना प्रमथवाहिनी आगतं दक्षपुरे उपस्थितम् तत्पूर्व्यतः, तस्मात् प्रागेव, सर्वतः चेतनेषु अचेतनेषु च अशुभम्य सूचक: असौ सः विपर्यायः भाववैपरीत्य बभूव. येन विपर्ययेण, सः पूर्वमकानः कः दक्ष , अकनाय कुटिलगतये न ( न+अकनाय कः, इतिच्छेदेन नाक्नायक इत्यस्य पाठात् ) विचुनुमे समचलत् । कुटिल- गतिश्च कन्यामरणफलक्कर्ममार्गेण गमन तादृशयज्ञानुष्ठानमित्यर्थः (अक अग कुटिलाया गताविति अकघातोल्युट प्रत्ययेन अक्नमिति तस्मै, तदर्यम् ) एवं यज्ञानुष्ठानं मया क्रियते इत्येतदर्थे दक्षस्य विक्षोभो नासीत् सोऽपि विपर्यय एव, क्थमन्यया साक्षाद् ब्रह्मण. पुत्र स्वय प्रजापतिर्दक्ष एव कृत्वाप्यनुतप्तो नाभूदित्यर्थः ।, यद्वा अक्न. कन्याया अभावकरण (कन्याया अभावः अन्यम् तत्क्रएम् इति क्रोत्याद्ययें सुवन्तारिणचि भावे धनप्रन्ययात् 'यस्य हल.' इति सूत्रेण यमार- लोपात् ) येन कर्मणा न्याया. वत्याः अभावः दक्षालये तस्या अत्य- न्ताभावः तत्कर्म शिवहीनयज्ञानुष्ठानम् , नास्ति विध्वसते कन्या येन तत्कम्मं करण शिवनिन्दनमिति या; तदर्य न विचुतुभेन्निातक-विक्षोभ. -
सर्वमङ्गलोदयम्
युतो नाभूदित्यर्थः, मोऽपि विपर्ययः अन्यथा ततस्तस्य निवृत्ति.
भवेद् इति भावः । (पक्षान्तरे) यदा भीमबल भीषणयलसम्पन्न
द्विपत्रल असुरवाहिनी आगत सर्गमानान्तवत् तत्पूर्वतः
तत्पूर्वकालमारभ्य सर्वतः भारते स्वगें च अयवा चेतनेषु
अचेतनेषु च श्रशुभसूचको विपर्ययो बभून, येन स: नाक नायकः
इन्द्रः विचुनुभे, विक्षोभ व्याकुलता प्राप्तः । किमनिष्ट भविष्यतीति
शङ्काकुलेोऽभूदिति भावः ॥ १॥
যখন আসিল রুদ্র,
ভীমবল দৈত্য সেনা
বাহিনী প্রবল
স্বর্গপুর যবে
সই মৃত্যু হেতু দক্ষে { আক্রমণ কৰে তাৰ
निपर बरिन। পুর্ব হ'তে সবে, *
তা'ৰ পূৰ্ব্ব হ'তে নানা অশুভ সূচক ঘটে
দুর্নিমিত্ত হ'ল,
নানা বিপৰ্যয ;-
ए मर गमन
या इनमदनाड
मांगनाइनिना
नग
समारते यत्र सुरासुरक्षण-
क्षणः पुरवक्ष्यत पुण्यलक्षणे ।
न रांगशोफी न जरापराभयो-
ऽभयन्ना दैन्यविम्बितो जनः ॥२॥
पञ्चमः सर्गः। (शिव• पने) सभारते सभाया परिषदि विद्यादिसमवाये रते अनुरक्त पुण्यलक्षणे पवित्रस्वरूपे पर पुरे सुरासुराणाम् अदितिदिति. दनुनाम दक्षान्या तनयाना क्षणस्य उत्सवस्य क्षणोऽवसर: अवेक्ष्यत तत्स्थानस्थैरदृश्यत, न रोगशोकावित्युत्तरार्द्ध सुगमम् | (पक्षान्तरे ) यत्र भारते, पुरे या स्वर्गे च, वाकारः समुच्चये, मुराणाम् असु-रक्षणक्षण प्राणरक्षणोत्सनः-यज्ञः, यशभुजो हि देया., अमृतोद्भवात् पूर्व यज्ञनैन तेषा प्राणरक्षणम् अभूदित्यर्थः, यज्ञस्थानञ्च केवल भारतभूमिः अतस्तत्रै तागुत्सव इति भावः। अथवा अमु चित्तम् सुरेषु यदमुरक्षण चित्त. स्थापन तस्योत्सव', सोऽपि यज्ञ. 'ता देवता ध्यायेद्, वपट् करिष्यन्' इति श्रुते.। स्वर्गपः सुरे. प्रासमन्तात् सुरक्षण तेन उत्सव. स एवोसव इति वा । ऐयन स्वर्गवासिभिरिति शेषः । अन्यत् समानम् ॥२॥ যে-ই দক্ষ পুবে সুরা সুব মহােৎসব সহর্ষে দেখিত পুববাসী জন সব। বােগ, না শােক, নাহি জবাপবাভব দবিদ্রেব নাহি ছিল যেথা আৰ্ত্তবব। যে ভাবতে যে স্বরগে দেবতার প্রাণ বাখিতে উৎসব যজ্ঞ ভােগেব বিধান। বেগ শােক নাহি ছিল- ওবায আব মাহি ছিল দীন হীন জন হাহাকার। सदा सुधाधामसुधामहासिनी सुधांशुधामधुतिसन्तति सतीम् । विलोक्य लोका नयनाशितम्भयां भवस्य नापीयुरधीयुरेववा।३।
११८ सर्वमङ्गलोदयम् (शिवलीलापक्ष) लोकाः, सुधाधाम्नश्चन्द्रस्य सुधामानि निर्मलतेजासि हसितुमुपहसितु शीलमस्या:, ता चन्द्रतेजोऽधिकदिव्य- तेजःशालिनी सर्ती यन पुरे वर्तमानामित्यर्थः नयनाशितम्भवा नेतृप्ति- दायिनी सुधाशुधामद्युतिसन्ततिं सुधैव लेपनविशेष एव अशवः किरणा येया तेषा धाम्ना सौधाना द्युतिसन्तति विलोक्य अथवा विमलप्योत्स्ना- रादशहास्यशालिनी चन्द्रमौलेः शिवस्याधिकयुतिकरी सती दादायणी पिलोकन भवस्य ससारस्य न अधीयुः ससार विस्मृतवन्तः अथवा भवस्य अधीयुरेव शिव स्मृतवन्त एव श्राद्ये वर्गसाम्यात् अन्त्ये जायाद- शनादिति भावः । (पक्षान्तरे ) सुधापाम्नः परस्य सुधामहासिनी निर्मलकान्तिजयिनी मुधाशुधाम्ना सुधाशोरिय धाम तेजो येषा तेपा शुक्रादीनाम् सुधाशुधामानि चन्द्रमालित्वात्तदाश्रया एकादश तेपा यो द्युतिसन्ततिं विलोक्य । अन्यत्समम् ॥ ३ ॥ रुद्राः যেথা নিৰ্ম্মল জোৎস্না যেখা সুধাকর দ্যুতি मग शश-यो বিজয়ী প্রায় দাঙ্গাযণী সৰ্তী হেৰি উদ্ভাসিত সৌধনালা হ'ত সবে সুখী। কিশাে পায় निर य, टन (9) मान যে লােক নিবখে তায়, সে পুণ দর্শনে मरे 'बान (8) इटन, (२) दिना शनिद (२) गया অথবা বের (৩) স্মৃতি नमाजमान यगाद्र नामा ()दनमाया मोरयामाशा मामावमिरा पाय । (२) द दिद। () परिवद मोगमा मन दरर- শিরি নিত শিবের - ঘাগিয় উঠ।
सुखस्रवन्ती परितो विसारिणी। सदावमाहेऽपि निराकुलान्तरा वभूव दुःखातपतापहारिणी ॥ ४ ॥ दक्षपुरपक्षे भारतपक्षे च सुसा सुग्वजनिका स्रवन्ती नदी सुरस स्वर्ग तस्य नदी गङ्गा इति वा। सर्गपचे मुखमेव सान्तीति । नदीप प्रमोदलीलेव लहरीविलासस्तद्वती प्रमोदलाला इव लहर्यः ताभिर्विला- যিনীবি না, সবল সমালোলা বে লীলাৱালী। अप गाह = नदीपने नालोडनम्, स्वर्गपन भोग ॥ ४ ॥ ( ৪ ) আমােদ-প্রমােদ লীলা লহরী তুলিয়া- যেথা সুখ তরঙ্গিণী যাইত বহি । সদা অবশাহনেও আবিল, না হয়-- দুঃখেব আতপ তাপে, কবিযাছে ক্ষয় * * এই ভাব দশপুর পক্ষে এব ভারত ও স্বর্গ পগে তুল্য বলিয়া পৃথক পদ্যদ্বারা বর্ণনা করা হইল না। সংস্কৃত টীকায় স্বর্গপক্ষে, যে বিশেষ আছে, তাহা অনুবাদে না থাকলেও তাদৃশ শতি নাই। দুর্নিমিত্ত এক প্রকার বলিয়া ১৩ শ্লোক বাদে ১৮ শ্লোক পর্যন্ত এক একটি পদ্যই থাকিব। ১৩ শ্লোকে একটু বিশেষ থাকাতে দুইটি পদ্য থাকিবে।
बभूव तस्मिन्ननिमित्तदर्शनम् ।
उपायती तेन विपद् विनिश्चिता
यथा प्रष्टिस्तडितोन्मुखश्रिया ॥५॥
कलापकम् ।
उन्मुसश्रिया = ऊर्द्ध यमुखस्फुरणया प्रवृष्टिः प्रकृप्टा वृष्टिः
न तु विन्दुमात्रवर्पणम् ॥ ५ ॥
সেই পুণ্যময় স্থানে কিছুদিন হ'তে
দুর্নিমিত্ত দশন লাগিল হইতে।
আসয় বিপদ তাহে হইল নিশ্চয়
উন্মুখ বিদ্যুতে বৃষ্টি অনুমান হয় ॥
तडिद्विलासादिकदीपभास्वरे
न यत्र नक्तन्दिवभेदवेदनम् ।
महातमोराशिरनिश्चितागम-
श्चकार तत्रैव पदं क्षणे क्षणे ॥ ६ ॥
दापुरे भारते च यद् दुनिमिसमभार वर्णपनि तदिदित्यादिना ।
चंदन गानम् ॥ ६॥
पथमः सर्गः। ७ তাড়িত ভালাে আদি ধীপে জােতির্ময় নেশায় রাত্রি কি নি না হয় নির্ণয়। হােয় হিমির বাশি আসে ক্ষণে ক্ষণে থে হ'তে আবির্ভাব নেহি জানে। मुरालया दृपनिमित्तमन्तरा क्रमादभज्यन्त विलोपलक्षणम् । विचित्रमेतत्तु सुरालयाचय- स्तदेव तत्रोपचितो व्यलोक्यत ॥ ७ ॥ इप्टनिमिनं प्रयलवायुभूकम्गादिकारणम् अन्तरा विना । पिलोर- लवण यपा स्यात्तथा अमन्यन्त भग्नाः। यारो दिमाग: देवालय. गमूहस्य पिलोसूचस्तादशाभूदित्यर्थः । सति तदर नुरालपानाम् उपचया विस्मयायह इत्याद-विचित्रमिति । समाधानन्नु उत्तय मुरालपः मद्यस्यान मुरायाः-शालयः, उत्पत्तिस्थान विक्रयस्थान च ॥ ७ ॥ म छन नाशिकन अगर कानन, একে একে দেবালয় হয়েছে পনে। লােপােম্মুখ সুরালয়, কিন্তু সুরায় बलिमिन साक शाय। (৭) বিনা মেঘে বাঘাতের হায় দেবালয় সমুহ অকস্মাৎ १२२ समङ्गलोदयम् परश्रिया हृष्टतमा महोदया दयामथान्तःकरणा निरन्तरम् । शुचिस्मितोत्फुल्लविलोचनाम्बुजा विभान्ति यस्मिन् सुमनः प्रजाः पुरा॥८॥ मुमनःप्रजाः मनस्विन्यः प्रजाः॥८॥ যেথায মনস্বী প্রজা দযব আধার অস্যেব সম্পদে লভি আনন্দ অপার । म সহাস্য অস্ত প্রফুল যন বিশেষ উন্নত পূর্বে ছিল যত জন । परं पर पविसूचिचक्षुपः सुखोज्झिताः स्वेतरसम्पदागमे । परोपतापप्रमदास्तदाश्रिता- स्तदा सदासन्नसदाशया हि ताः॥९॥ युग्मकम् । (शिव० पक्षे ) तदाश्रिताः तत्पुरवासिन्यः ताः प्रजाः हि एव असदाशया दुष्टाशयाः बभूवुरिति शेषः । मनस्विन्यः प्रजा अपि दुष्टाशया जाताः। अथवा तदाश्रिता. तत्पुरमाश्रिताः जना इतिशेषः, ভাঙ্গিয়া পডিতে থাকিল আব মদেব দোকান ইত্যাদি বাড়িতে লাগি। প্রথম বাল্য শব্দের অর্থ, দেবালয়, দ্বিতীয় সুবালয় শব্দে সুবা+আলয়, মদের স্থান-মদের দোকান, মদেব ভাটি ইত্যাদি।
ঘ; সা:। { রায়বান মহিষা: মিল হয় না। {বান) নাসি: ম্যাসিনা ।। হষায় তাদের হ'ব বের হয়, পর দে মা 7 টিলতায়। অহের সম্পদে দুখী সাধু-শাশ পর দুঃখে পায় তার হন তিশয় तदाभवन् रानव एव बन्धयो घटाः पयशवन्नविपान्तरा इव । शुगुप्समानाः परमस्य सनिया सखित्वमुग्धं तमपीतरप्चिति ॥ १० ॥ গনি যৱিাবৰাখন, য্য ম্য: দূঘা অশ্বিন; এ বলিনি। समित्वमुग्ध तम् अस्येति पदेन यो योधितः, तमित्यर्थः নিমহঃ সাহানায় || অন্তরে শক্ত ল'য়ে বাহিরে বান্ধব পয়ােখ ব্যিকুম্ভসম যত বি। অপর জনের নিন্দা তার কাছে কবে, সখ্য মুগ্ধ সেই জনে নিলে স্থানান্তরে ॥
१२४ सर्चमङ्गलोदयम् तदान्तर प्राप्य परोक्षवर्तिनां सतामलीकामभिशस्तिमयन् । प्रशस्यमानश्च परैस्तथाविधै- रसद्गणः सद्रणतोऽत्यरिच्यत ॥११॥ (७) সাধুজন দূবে আছে এই অবকাশে অলীক কলঙ্ক তা’ব রটায় বিশেষে। खाता-अनव थन दान, 'वाम' পুষ্ট অসাধুব দল, সাধু লভে ক্লেশ। असंस्तुतानामपि सम्पदो वर' न संस्तुतानां नच मित्रमानिनाम् । इति स्म चिन्ताकुलमानसा जनाः क्रमेण तत्राधिकतामुपागताः ॥ १२ ॥ যাব সনে পৰিচয় নাহি বহে, তাব সম্পদ হােক না কেন? দুঃখ কি আমাৰ । বন্ধু কিংবা পরিচিতে যেন নাহি হ্য- এই চিন্তার লােক বাড়ে অতিশয় ।
पचमः सर्गः। १२५ निरन्धसः सत्त्वमहत्त्ववजिता भयममादाधिकताधरीकृताः । अनाप्तविश्वस्तभिदाविदस्तदा- ऽभवन् भवलेराकृतो वत प्रजाः ॥१३॥ " (शिव. पद) अनाप्नविश्वस्तभिदाविदः, अनाप्ता अविश्वस्ताः विश्वस्ताश्च तेपा भिदान पिदनि या: ता:, कस्तावविश्वस्तश्छमचारी यश्च विश्वस्त इति भेदज्ञानरहिता इत्यर्थ । भवक्तेशतः शिवद्वेषिणः देषस्य क्लेशपन्वकातर्गतत्वात् , दक्षस्य इति यावत् । (पदान्तरे) प्रजाः जनाः भवक्लेशकृतः अमद्गलपूर्णा इति यावत् अथवा ससार- क्लेशदायिन्यः अन्नहोनादयश्चाभवन् इत्ययः ॥ १३ ॥ (७) অয়হীন, সত্ত্বশূন্য নিবন্ন অসাব রিক্ত মহত্ত্ব বিহীন ভয ও প্রমাদ ভরে অতিশয হীন। নাহি বুঝে কে বিশ্বাসী কেবা অবিশ্বাৰ্মী, शन यश गिद-सी. মহত্ত্ব বঞ্চিত ভয় ও প্রমাদ বৃদ্ধি २ अवन। কে বিশ্বস্ত অবিশ্বস্ত বে বা-নাহি জ্ঞান হ’ল, প্রজা সংসাবে ক্লেশে নিদান। मदन वामौ ॥
१२६ मर्वमङ्गलादयम् अकारणक्रन्दननादसला: क्षणे क्षणे शुश्रुविरे दिशो दश । मुमेरुशाधिकपिङ्गभानुभिः कृशानुभिश्चानशिरे निरिन्धनैः ॥ १४ ॥ ( 8 ) ক্ষণে ক্ষণে কান্নাধ্বনি দশ দিকে হয়, শুনে যােব, নাহি কিন্তু কারণ নির্ণয। হেমাদ্রি শিখর হতে উজ্জ্বল পিঙ্গল, জ্বলি উঠে বিনা কাষ্ঠে দিব্যাপী অন। करालमालब्धुमयोग्यमित्वरं कवन्धटन्दं दहशेऽन्तरान्तरा । शरीरवन्धोज्झित-मुण्डकुण्डग- प्रचएडहासा अपि पुस्फुरुः पुरः ॥ १५ ॥ (5) গতিশীল ভযঙ্কব মুণ্ডহীন কাষ স্পর্শেব অবােণ্য মাঝে মাঝে দেখা যায়। দেখে আগে শুধু-মুণ্ড, কুণ্ডব আকাব, দেহহীন, অট্টহাস্য প্রচণ্ড তাহাৰ पञ्चमः सर्गः। १२७ वितत्य पक्षद्वितयीमधोमुखः क्रमावतीणः कृतमण्डलम्रमिः । उपप्लवो मूर्च इवातिभीपणः पपात पत्री किल सौधमूर्द्धनि ॥ १६ ॥ (७) বিস্তারি'দুখানি পাখা অধােমুখ হ'যে ঘূবপাকে নেমে আসে অমঙ্গল ল'যে মুর্তিমান উপদ্রব সম ভযব পড়িছে শকুন কভু সৌধের উপর। अनन्तरोत्पत्तिदुरीक्षकर्मणो निरीक्षणे सङ्कचितेव शङ्कया। कुहेलिकाजालदुकूलसंवृता तदा सदैवाभवदम्बरस्थली ॥ १७ ॥ ( १ ) আসন্ন বিপদ যাহা না দেখা উচিত, ভা' হবে দেখিতে এই ভযে সঙ্কুচিত হয়ে যন, অবিরত বুঝটিকা জালে আবরে সম্বব নিঙ বদন মণ্ডলে।
१२८ सय॑मङ्गलेादयम् गृहे गृहेऽभूत् कलहोऽनिमित्तको विपएणभावः परितस्तरे भृशम् । न दम्पतिमीतिरपि स्थिराभवत् न तातपुत्रेप्वनुरागिता तथा ॥ १८ ॥ ( ১৮ ) অকারণ ঘরে ঘরে কলহ বাধিল, সর্বত্র বিষন্নভাব বিস্তৃত হইল। পতি পত্নী হাবাইল প্রীতি পৰস্পৰে পিতা পূত্রে স্নেহ-ভক্তি না রহে অন্তরে। धनं धनानामधिपं श्रुती श्रुतं धियं महाधीश्च यशो यशस्विनम् । प्रसह्य तत्याज दशामिमां मिपन् ল বি-মষ: কাচদি সমনি নিন। হং । ( ১৯ ( ১৯ ) ধনেশ্বব ত্যজে ধন ধনীব না বহে ধন, শ্ৰতি শ্ৰতিধর, পণ্ডিতের জ্ঞান বুদ্ধি তাজে সুধী, যশস্বীকে ত্যজে যশ যশ যশস্বীয পর। বুদ্ধি বুদ্ধিমান। এই বিপর্যযে হেবি হেবিযা সহসা এই সহসা উদ্য বিপর্যয় দক্ষোরাে গেল না গর্ব । গর্ব না ত্যজিল কেহ মাে’ব এ বিস্ময়। এ মােধবিস্ময৷ पञ्चमः सर्गः। १२६ न भारतं नाकपुरं तदुद्भवो विपर्ययः किन्तु सदक्षदेवगम् । अनिष्टमाहेति मतं वृथा तया सदैवते कर्मभुवामिलन् मखे ॥ २० ॥ (शिव० पक्ष ) 'ना कपुरम्' इतिपदयम् 'सदक्षदेवगम्' इत्यर स दक्षदेवगमिति सदेवते' इत्यन स: देवते इति च पदद्वयम् , अमिलत् मखे इत्यसहितरूपम् । कपुर क्स्य दक्षस्य पुर न भारत ना-ना इति ननर्थक शब्दः, भारतमेव, द्वौ नौ प्रकृत्यर्थ: गमयत इत्युक्तः, तस्मात्तदुद्भवः स विपर्यय , तत्र घटितानि तानि दुनिमित्तानि, विपर्ययत्वेनेकत्वात् विपर्यय इत्येकवचनम् । किन्नु कथ नु दक्षदेवगम् दक्षनामा यो देव , ब्रह्मनन्दनत्वात्, देवमातामहत्वात्, देयाना श्वशुरत्वाच्च देवत्वेन निश्चित., तद्गत तद्मोग्यमनिष्टमाह प्रकाशयताति मत शान तर्करूप वृथा अनर्थकम् ( यतः ) स दक्ष. तया =भारतस्वरूपया, कर्मभुवा देवते देवतासम्बन्धिनि मसे अमिलत् सङ्गता बभूव । यदि भारतसम्बन्धस्तस्य नाङ्गीत्रियेत, देवत्वमेव केवल, तदा तस्य यज्ञाधिकारो न स्यात्, मनुभ्याधिकारत्वात् शास्नस्य ; सपान्तरीयत्वे च भारतातिरिक्तेषु तत्तद्देशेषु कम्मैव न सम्भवनि वर्मभूमित्वविरहादिति दक्षनगरस्य भारतत्यात् ददस्यापि तदास्पदत्वेन मनुष्यधमन्याभ्युपगमात् यथा तन दक्षस्य यशानुष्ठान तत्फले, तथा तदुद्भूतदुनिमित्तसूच्यमाना- निष्टसम्बन्ध इति युक्तमेवेतिभावः । (पक्षान्तरे) नाकपुरमित्येक पद सदहदेवगमित्येक पदम् सर्दयते इत्यत्र सदा एव ते इति पदत्रयम् । अमिलन् मखे इत्यसहितपदद्वयम् । पा०६ .१३० सर्वमङ्गलोदयम् नाकपुरं स्वर्गनगरं भारतं न भवति (अत:) तदुद्भयो विपर्ययः भारत-घटितानि दुनिमित्तानि किन्नु सदक्षाः इन्द्रियाधिपतयः सन्ति प्रक्षाणि येषां ते पष्ठ यर्थः स्वामित्वम् राशः पुरुषः इत्यादाविय, यद्वा सन्ति नित्यानि दीर्घकालस्थायीनि-(चिरस्थिरेऽपि वस्तुनि नित्यार्थकशब्दप्रयोगस्य श्रुत्यादी दर्शनात् ) मनुष्यापेक्षया उत्तमानि या अक्षाणि इन्द्रियाणि येषा ते इति देवविशेषणं मनुष्यवैलक्षण्यस्य स्पष्टाख्यानाय, तादृशदेवगामि अनिष्टम् प्रकाशयति इति तक वृथा, तत्र हेतु: ते देवाः यज्ञ सदैव नित्यमेव तया कर्मभुवा भारतेन सहार्थे तृतीया अमिलन सम्बद्धवन्तः, तथा च देवा हि यशभुजः, यज्ञाश्च भारतमात्रसाध्याः इति भारताधीनभोगत्वाद्दवाना भारतदुर्नि- मित्तफलस्यापि तद्गामित्वं युक्तम् ; यशविघटनस्य, यज्ञसम्बन्धविच्छेदस्य वा तेन सूचनादितिभावः ॥ २० ॥ (२०) मक व 'कनन्त' ভাবত তাে স্বর্গ নহে, ভাবতেই মাঝে দেবতা স্বর্গেব, তা’ব দুর্নিমিত্ত ফল ভাবতেব দুর্নিমিত্তে কেন দক্ষবাজে? অনিষ্ট দেব- लिनि जनव-श्न কেন হবে?—এই তর্ক তর্ক-নিবৰ্থক, सापडेना; जाद- নব-ভাবে কৰ্মভূমে যজ্ঞ-অন্ন দেয়, তাহে হয তাৰ মখ | * . . দেবত সঙ্গত । *=या দক্ষ সাক্ষাৎ ব্রহ্মার পুত্র-দেবগণেব মাতামহ দেবাদিদেবের শ্বশুর বলিয়া তাহাকে দেবতা বলিয়া ধরিলে, কখলেব- । अदित्यनाश्रीसुखकेतनापमं सुमेरुशृङ्गप्रकृति प्रसाधितम् । विचित्ररत्नद्युतिभिर्विनात्यया- दभज्यत छुस्थितिकान्तगोपुरम् ॥ २१ ॥ ( যিলীলা) অবিনষ:—বিলম্ব মার: বন্যা: प्रसूतेः श्रियाः सम्पदः सुसस्य च पतिभाग्यजनितसुसस्य इति मिलितयो - यारर्य केननोपम गृहसदृश भुमेरुशृङ्गस्य हेमाद्रिशिसरस्य प्रकृतिरिव स्वभाव इव प्रकृति. स्वभावो यस्य, देवप्रियतया स्वर्णमयत्वेन नानारत्न- घटितत्वेन तुङ्गत्वेन च सुमेरुतुल्यत्वात् , तदुपपादनाय विशेषणान्याह- पिचित्ररत्नद्युतिमि, = रत्नानामिन्द्रनीलपद्मरागस्वर्ण होरकादीना द्युतय. { ভাবত বর্ষায় দক্ষ নগরের নিমিত্তে দেবতার অনিষ্ট হইতে পাবে না এরূপ উক্তি বা তর্ক সঙ্গত নহে । কারণ—তিনি যান শিবহন অথচ অপর দেবতার ভাগযুক্ত যজ্ঞ করিতে প্রবৃত্ত—এতএব তাহাব অধিকাবী, তখন তাহাতে নরপৰ্ম্ম অর্থাৎ মনুষ্যভাব স্বীকার করতেই হয়, মনুষ্যভাবে ভারতের সহিত সম্বন্ধ না থাকিলে যে যার অধিকার থাকে 'অতএব তাহাকে ভারতের মনুষ্য বলিয়া শানিত হয়, তাই হ'ব পুরেব দুনিমিত্ত ফণ তাহার লতা। পারে, ভারত-দুনি শ দেবতারও লভ্য, ভারত যে হাহাদের ‘ভাতঘর’ ভারতের দুই- তাহাদের আহার যােগায়। ভাবর্ষে অনুষ্ঠিত যেন তাহাকে তৃপ্তি প্রদান করে, দুর্নিতি সেইরূপ—ভাত হইতেই—তাহানিণের অনিষ্ট উৎপাদন করিব ইহাই তে সঙ্গত। দেবতারা অধিকার চুত হইলে বা ভাতে বস্ত্র না থাকলে, তাহারা যে, অহীন হইবেন।
१३२ सर्वमङ्गलोदयम् रत्नद्युतयः अतएव विचित्राः नानावः अाश्चर्य हेतयो वा इति कर्म- धारयः ताभिः, प्रसाधितम् अलकृतम् द्युस्थिति दिवि गगने स्थितिर्यस्य तत् गगनस्पीत्यर्थः कान्तगोपुर कस्य दक्षस्य अन्तगोपुरम्--अन्तम् अतिमनोहर तेन स्तम्भतोरणादिसाहित्यलाभः, यद्वा प्रान्त गोपुरमिति- च्छेदः, आन्त अन्तपर्यन्त सप्रान्त गोपुर स्तम्भतोरणादिसहितमित्यर्थः, अत्ययात् जीर्णतादिदापाद् विना दृष्टदोषमन्तरेणेत्यर्थः अभव्यत भग्नम- (पक्षान्तरे ) एतत्सर्गस्य प्रथमश्लोकात भारतस्वर्गयोविपर्यय वर्णयिनुमादी भारतविपर्ययमुक्वा स्वर्गस्य त वर्णयति-अदित्यनसाम- दितिमातृकाणा देवानामित्यर्थः श्रिया लदम्याः स्वर्गलदम्याः सुसस्य अानन्दस्य च वेतनापम ध्वजायमान गोपुरदर्शनेनैव ज्ञायते लक्ष्मीस्थान सुरसस्थानञ्चेदमित्यर्थ., सुमेरुशृङ्गप्रकृति सुमेरुशृङ्गमेव प्रकृतिरुपादान यस्य, सुगेकशृङ्गेणैव निर्मितम् । द्युस्थितिकम् अन्तगोपुरमिति कर्मधारयः दिवि स्वर्गे स्थितिर्यस्य तद् द्युस्थितिक-वैकल्पिकसमासान्तस्यात् । मानम् । द्युस्थिति स्वर्गस्थ कान्त' कमनीय गोपुरमिति वा ॥ २१ ॥ भूत् । अन्यत्स- অদিতি-মাতার শশী- ভাগ্য নিকেতন যাহাব প্রকৃতি মেক भमत नमन। मटान TR PRो দেবব ঐ সুখ সমৃদ্ধি নিশান হমেৰু শিখর হ'তে যাহাব निग्मीना বিচিত্র বহন দ্যুতি শু-উচ্চ *পুর দীপ্ত অলঙ্কার রত্নোন্স অকস্মাৎ यानि जानित न। স্বর্গে পুদ্বিার।
पञ्चमः सर्गः। १३३ तदा तदारामचरोऽपि मारुतः प्रलुब्धभृङ्गावलिसङ्गिारिङ्गणः । उपाहरन् सौरभसारशीकरान् न तृप्तिपर्याप्तिकरो यथा पुरा ॥ २२ ॥ ( २२ ) তদীয়* সে উপবন সঞ্চাবী পবন গন্ধলুব্ধ ভৃঙ্গ যাব সঙ্গী অনুক্ষণ। আহবি সৌরভ সাব শীতল পরশ পূর্ধ্বমত না দেয় তখন তৃপ্তি বস। अयोद्धनन् घुलिततीः सकर्कराः करालरूपोऽनियतस्पदः स्वनन् । सदैवपुर्या गुरुभीतिसूचकः पद्धनिःश्वास इवाधिकं वचौ ॥२३॥ (शिव० पक्ष ) प्रथमपादे मकर्करा: इत्यन सः कराः इति पददयम् तृतीयादे सदैवपुर्याः इत्यन सदा एव इति पदद्वयम् पुरयां इति • শিবীণা পৃ ত অর্ধে-নক্ষের, অপর পক্ষে অর্ধ-বর্ণের -चाड भवन नन्न दामन । ३ नयाद बरर्ग পুর উভয় স্থানের যে স্বনিমিত্ত উক্ষিপিত হইয়াছে-৬ হইতে ১৮ পর্যন্ত ভাতের সেই দুনমিত্ত পিই-তহার পর ২১ হইতে স্বর্ণের দুনিনি रनिर । भव निसिपमानहरे दबा दृदिर।
१३४ सर्वमङ्गलोदयम् पृथक् पदम् । अथ पनान्तरे तृप्ति दानरक्षभिन्नपत प्रत्युन इति यावत्, सः = मारुतः पूर्वश्लोरमकमात्, धूलितती:,धूलिभिस्ततिविस्तारो यासा ताः कर्करा: चूर्णशिलासएडानि उद्धनन् उडाययन्, रालभावः भीतिजनकप्रकारः, अनियतस्यदः, अस्थिरवेगः-स्वनन् सशब्दः पुर्याः दक्षपुर्यधिदेवतायाः गुरुभीतिसूचकः अचिरभाव्यमङ्गल- भयसूचक प्रवृद्धनिश्वास 'इव दीर्घ तरश्वास इव अधिक यथा स्यात् तथा सदैव निरन्तरमेव क्वा। (पक्षान्तरे ) प्रथमपादे सकक्करा इत्येक- पदम् तृतीयपादे सदैवपुर्य्या इत्यन सः इति दैवपुर्य्या इति पृथक् पदद्वयम् सकरा: राभिः सह वर्तमानाः धूलिततीः धूलिचयान् । मारुत: देवपुर्याः देवानामियं देवी सा चासौ पुरी चेति देवपुरी देवपुरम् स्वर्गः स्वर्गाधिदेवीत्यर्थः, तस्या. प्रवृद्धनिश्वास इव अधिक वा अन्यत् समानम् ॥ २३ ॥ सः পুবদেবী কিন্তু পেযে कद जय, ছাডে যেন দীর্ঘশ্বাস এলােমেলা ব্য- তাই সদা ঝা বাযু, উডায় বাব ধূলি,--তুলি হাহাবব ভাব ভাব। অধিকন্তু বাঁকব সহিত ধূলিচয় উডাযে অস্থিব গতি ভাবে লাগে ভয। অতি সুবপুবী দীর্ঘশ্বাস প্রায় সনসনি’ অতিশয় বহে ঝঞ্চা বায়।
पञ्चमः सर्गः।
१३५
मुवर्णपङ्केरुहसंहतिस्फुरन्-
मराललीलानिलयः सुनिर्मला ।
निगूढदुःखादिव दिव्यदीपिका
शुशोष चक्रममदैः समं तदा ॥ २४ ॥
"
( शिवलीलापने) सुवर्णा शोभनवर्णा उज्वलश्वेतरतादिवर्णा
प रहसहतियन सा, सहतिरित्यन्तमेकपद रिसर्गस्य लोपः । दिग्यदीपिका
दक्षपुरस्था दिव्या = उत्तमा दीर्घिका, चरप्रमद• चक्रवाकाणा प्रमदः
श्रानन्द सम शुशोप शुष्का । (पक्षान्तरे) मुवर्ण स्वर्णस्वरूपा
मुवर्णस्य हेम्नो वा ये पङ्करुहसहतिस्फुरन्मरालाः तेपा लीला शोभा
क्रीडा च तनिलय, तत्स्थानम् । पकेरुहसहतिश्च स्फुरन्मरालाश्चेति
पङ्केतहाणि च सहतिस्पुरमरालाश्चेति वा द्वन्द्वः । अन्तिमपक्ष
महतै मधे सहत्या सधेन वा स्फुरन्त इति तत्पुरुषः। पकहाणि
मुतरांमयानि मरालाश्च मुवर्णमया इति भाषः । मरालाः हसा।
कानि पद्मानि के च हसा दनि विवेकार्य स्फुरन्त इति सहतिस्फुरन्त
इति वा हसविशेषणम् स्फुरण चलनजद्गमत्वात् पद्महसयोमेंदग्रह
इति भाव. । लीला--पद्मपदो शोमा, मरालपदो क्रीडा च ।
दिव्यदीपिका मुरदीपिका मन्दाक्निीत्यर्थः । चाणा समूहाना प्रकरणाद्
देवसमूहानाम् अवान्तरभेदमादाय बहुवचनम् । शुशोष कृश-
त्वमाप ॥२४॥
१३६ सर्वमङ्गलोदयम् - ( ২৪ ) ১৪ ) উত্তম বিবিধ বর্ণ সুবৰ্ণ মৰা মনে কমল কানন, বর্ণ কমল শােভে, স্বচ্ছ জলে যার খেলে যেথা সেই, সুৰ- খেলে হংসর্মণ। ঘর্ষিক নির্মল। উত্তম দীকি সেই নিভৃত দুঃথেই যেন গৃ দুঃখে যেন হয় কুশবায়া শুৰ হ’ল চক্রাব দেবগণে নিপতিত বিষাদে মান। বিষাদের ছায়া। पिकादयो मञ्जुलकुञ्जकूजना विनैव वर्षादिककालमेलनम् । असंस्तुना नीरवतामुपागता नितान्तचिन्ताकुलमानसा इव ॥ २५ ॥ মঙুল নিকুঞ্জবনে গানে সুবসিক যত পাখী বহে মৌনে আদি যাব পিক। চিন্তিত অন্তবে যেন হযেছে নীরব ব্যা-আদি সমবেব বিনা উপদ্রব। - মন্দাকিনী। * ২৫ পথ দক্ষপুরী ও স্বর্ণ উভয় স্থানেই লাগিবে । উপবনের কথা পূৰ্ব্ব শ্লোকে গিয়াছে, সেই প্রসঙ্গেই পক্ষীৱ নীরবতা বণিত। ।
पञ्चमः सर्गः। १३७ सतत- द्युचारितेजांसि तदा दिने दिने चिरोपपन्नां तदनन्तभावताम् । त्यजन्ति सर्वस्य विनाशशीलता- मुदीरयामासुरवाचकान्यपि || २६ ।। शुचारीणि तेजासि नक्षत्राणि, तदनन्तभावता (ता प्रसिद्धाम् अनन्तभावताम् अनन्ते बाराशे भाव स्थितिमा तत्ताम् ) दिने दिने त्यजन्ति सन्ति अवाचकान्यपि वाशक्तिवर्जितान्यपि सम्रस्य अचिरो- पपन्ना विनाशशीलताम् अचिरभाविविनाशम् उदीरयामामु । नक्षत्रपातो हि बहुमृत्युसूचक इति प्रसिद्धि.! अथया सः शिवः शीघ्रमेव विनाशशीलो भविष्यतीति सूचयामासुरित्यय । भारस्तु समानः। पक्षान्तरे,-ग्रुचारिणा देवाना तेजासि प्रसिद्वाम् चिरोपपन्नाम् अनन्तभावताम् अनन्त: अक्षय. भावो येपा तत्ता त्यजन्ति सन्नि सपा नश्वरत्य कथयामासुरिति । देवानामनन्ततेजास्यपि तदा क्षीणानि इति दुर्निमित्तम् ॥ २६ ॥ ( २७ ) কতকাল ছিল যারা যেই সব তেজ ছিল আকাশ আশ্রযে দেবার মনে সেই ভাবা দিনে দিনে বহুকাল ; তাহা ভঙ্গে পডেছে খসিযে। দেবে দিনে দিনে। কথা না বললেও নাহি বা কহিল কথা জানায় ইঙ্গিতে। नपरनबढ़- উদ্যত হ'গেন ৰুদ্ৰ অচিবে হইবে বহু সংহাব করিতে। জনের বিনাশ।
१३८ सर्वमङ्गलोदयम् विनिर्मिताः शोणितधारयेव समाजनीवन्धविशीर्णशेपाः । नाराचदएडा इव देवदिष्टा- स्तदोदिता व्योमनि केतुभेदाः ।। २७॥ ( २१ ) রক্ত ধাবা দিযা যেন হযেছে নির্মাণ প্রান্তভাগে সম্মার্জনী-মগ্রের সমান। লৌহম শরপুঞ্জ সম ধূমকেতু আকাশে উদিল কত দুষ্ট হেতু। इति विविधविकारश्चेतनाचेतनानां विपदमचिरभाव्यां सूचयामास पूनम् । स्वरविदिततदर्थः सोऽप्यथासीदधीशो न खलु नियतिवश्ये जीवजातेऽनुयोगः ॥२८॥ (शिवलीलाप) प्रथमार्द्ध' सुगमम् । 'स्वरचित् + इततदर्थः इति 'स्वरविदिततदर्थः' इत्यत्र सन्धिवाक्यम् । स्वरवित् उदात्तादि- वैदिकस्वरवेदिता, एतेन तस्य शिवतत्त्वज्ञानाभाव: सूचितः, इतः प्राप्तः तदर्थः तेपा दुनिमित्तानामर्थः कश्चित् प्रतिपाद्यविषयः, दाक्षायणीदेहत्या- गरूप: येन, स., अधीशः न विद्यते विरुध्यते वा धीर्यत्र स: ईशः शिवो यस्य, शिवतत्त्वानभिज्ञः, शिवविरुद्धबुद्धिर्वा । प्राप्तदुर्निमित्तफलस्तथापि शिव न सुयुधे शिवविरोध या न जहाविति सासर्पम् । अनुयामः पञ्चम सर्ग.। १३६ प्रश्न क्थमेव जातमित्याकारक , न युज्यते , जीवाना नियतिवश्यत्वात् इति चतुर्थचरणतात्पर्यम् उभयपक्ष समानम् । (पक्षान्तरे) स + अविदिततदर्थ इतिच्छेद । स्य स्वर्गस्य, अस्य अधीश इत्यनेनान्यय , दिवसति इन्द्र इत्यर्थ । एतेपा दुनिमित्ताना पल मिनिष्ट भविष्यतीति शङ्कायुक्तोऽपि अनिष्टस्वरूपावधारण कत्त मसमर्थोऽभूत् । देवराजस्य कथमेवमक्षमस्वमित्याशङ्कानिवारक- श्चतुर्थ चरणार्य, प्रागुपदाशत ॥२८॥ প্রাণ অপ্রাণীর এই বিবিধ বিকাৰ বহে যােব বিপদেব অসিম সঞ্চাব। জড় ও চেতনে এই বিবিধ বিকৃতি। জানাইছে বিপদেব শীঘ্র উপস্থিতি স্বর্ণবা না বুঝিলা বিপদ বিশেষে, ( क- नारे, তিনি নিয়হির বশে বুকে কেও দক্ষ করে শিব দ্বেষ। নিয় অধান উব প্রশ্ন নাহি শেষ । निमित्तदृष्टया विमनायमानता न तावदासीट विवुधप्रजासु न । द्विपदवले स्वस्थलमागते पुनः सभीति चिन्ताजनि भीमविक्रमात् ॥ २९ ॥ (शिवलीलापन) विधा पण्डिता या प्रना तामु निमित्ताना समासः। १४० सर्वमङ्गलोदयम् प्राग्यर्णितानाम् अशुभसूचकानां दृष्टया दर्शनेन विमनायमानता वैमनस्यम् उद्वेगः न आसीत् इति न तावद् वास्यालङ्कारे, समुदयेन इत्यर्थकस्य वा तावत् पदस्य नासीदिति ननर्यान्वितक्रिययान्वयः। दक्ष प्रति विश्वासेन उद्वेगोऽल्पोऽभूत् प्रजापतिरयं दुनिमित्तसूचितममगलं स्वप्रभावेण नाशयिष्यतीति मत्येतिभावः। पुनः किन्तु द्विपद्गणे = द्विपति शत्रुस्वरूपे 'गणे' प्रमथवाहिन्या स्वस्थलम् स्वं स्वकीयं त्यलम् श्राश्रयभुव दक्षपुरमिति यावत् आगते सति भीमस्य रुद्रस्य विक्रमात् पराक्रमात् हेतोः सभीति चिन्ता अजनि । सभीतीति योगपद्येऽव्ययीभाव- भयं चिन्ता च युगपदभूतामित्यर्थः। (पक्षान्तरे ) विबुध- प्रजाः कर्मदेवाः स्वर्गप्राप्ता मानवाः । द्विपताम् असुराणा गणे स्वस्थल स्वः स्वर्गः तत्स्थलम् तत्स्थानम् , आगते अागन्तुमारब्धे खपरै शरि विसर्गलोपात् स्वस्थलमिति । भीमविक्रमात् तेषां भयावहाक्रमण निश्चित्य अन्यत् पूर्ववत् ।। २६॥ (२०) ( २० ) দুর্নিমিত্ত নিবখি হেবি দুর্নির্মিত্ত চিন্তে চিন্তিত সুধী প্রজা थबा-नवजन। যদিও; না হব ভীত किस नदर लीड रस ভাবে দক্ষ বাজা। আস্থা রাখে তাবা। স্বপুবে পশিতে হেবে দৈত্য সেনাগণ যবে রুদ্রাণে যবে স্বর্গস্থলে আসে। ৰুদ্ৰেৰ বিক্ৰম হেতু যােব আক্রমণ বুঝি यहिनी व्रत। विडोटन पचमः सर्गः .. हितवचनविशेपोहबोधितेनापि पत्या द्विपदविकलशक्ति: केन रोध्येति मत्वा । शिवदसवमहिम्ना योगयुक्तन तस्थे भवति हि मदमोहे श्रेयसामध्यबोधः ॥३०॥ (शियलीलाप) पत्या तापुरपतिना केन दक्ष हित्तवचन- विरोपाबोधितेनापि = हिताना ब्रह्मादीना वचनविशेपेण-नियतिफलम- प्रकाश्य शिवद्वेषो न कर्त्तव्यः शिये रुष्टे तदीयशकिप्रतिरोधः कत्तुं न शक्यत इत्येतावन्मात्रशापकवाचा, हित इति वचनविशेपस्य विशेषणा या उद्घोधितेन भविष्यदमङ्गलप्रतिरोधाय उद्बोध प्रापितेनापि सता द्विपदविक्लशक्तिः द्विपनः द्विपत्वेनाभिमनस्य शिवस्य अविक्ल- शक्तिः पूर्णशक्तिः, शिवदसवमहिम्ना रोप्य इति मत्वा न दक्षण योगयुक्तेन योगे उपाये तद्रोधोपाये यज्ञ एप युक्छेन अवाहितेन तस्ये स्थितम् । पूर्ववृत्तस्य वर्णनमिदमिति सर्गप्रारम्म उक्तस्यात् । शिवदः शिवं इति वण्डयति निराकरोति शिवदः शिवभागहीन इति यावत् अथवा शिवदः शुभप्रदत्वेन निर्णीतः यः सव: यशः तन्महिम्ना । मदमाहः मदेन मारः वैचित्यम, मदजनितो मोहः मद एव माह: इति या अवधि. वोधविरहः, तत्पुरुषात् । प्रजापतिर्दशोऽपि मदमोहाच्छन्नः शिवतत्व न बुद्धवानिति भावः। (पक्षान्तरे ) दुनिमित्तदर्शनानन्तर हिताना बृहस्पतिममृतीना बननविशेषेण उद्योधितेन,---दुर्वासः शापस्य परिणामोऽयमित्युद्योध गमितेन शिवदसवमहिम्ना शिवदाः कुशलप्रदा सवाः रात क्रतवः २४२ सर्वमङ्गलोदयम् तैमहिमा यस्य तेन शतमातुनेत्यर्थः। द्विषताम् अमुराणाम् अविरल- शक्तिः फेन प्रकारेण रोच्या इति मत्या विविच्य योगे सन्नहने रएमनाया युजेन अवहितेन नियुक्तेन या स्थितम् । कथम् इन्द्रस्य तथाविध- मशान येनैव विषमपरिणामा दुव्यांस:शापः इत्याशङ्कापरिहारायार्था- কালঃ, সানইমাহ, সমা. র ব মহা মনি নিমাৰ:/২০ इति कविकुल-लालितचरणकमल-श्रीनन्दलाल विद्यारलभट्टाचार्यसनाः श्रीपञ्चाननतरत्नभट्टाचार्य्यस्य कृतौ सव्र्वमगलोदये श्लिष्टवाव्ये दुनिमित्तदर्शन नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥ ) হিতবাক্যে দক্ষ নাহি গুরু আদি হিতবাক্যে হয সাবধান বুঝে শতক্রতু ভাবে কদ্রপূর্ণ শক্তি দৈত্যপক্ষে শক্তিবৃদ্ধি বােধেৰ বিধান। মুনিশাপ হেতু। শিবহীন যজ্ঞে হবে শক্তি বােধ তবে—'ভাবি ভাবি, তাৰ বত বণ সট্রা কবে, মদ দোষে উত্তমেরও মদ মােহ প্রধানেরাে হয় বুদ্ধি হত। তথ্য বুদ্ধি হবে। ইতি ‘সর্বমঙ্গলেদয়’ নামক দ্ব্যকাব্যে দুর্নিমিত্তদর্শন নামক পঞ্চম সর্গ সমাপ্ত ॥
षष्ठः सर्गः। अथ प्रजापः सुरवृन्दवन्धः प्रत्यर्थिनामागमनं निशम्य । मवृत्तमन्युः समराय योग्य समादिशत् स्वारतसैन्यसङ्घम् ॥ १॥ प्रथ . अनन्तर रुद्रगणाना पुरप्रवेशानन्तर सुरवृन्दवन्य. (अदितिदक्षकन्या, देवास्तावत् अदितिनन्दना , अत' दक्षस्य मुरबन्द न्यत्तम् ) प्रवृत्तमन्यु, सम्पाद्यमानपश प्रजार प्रजापनिर्दक्ष प्रत्यर्थिना शत्रूणामागमन निशम्य स्वारत ग्रासम्यक रतम् अनुरत चस्मिन् भारत स्वारत स्वानुरक योग्य सैन्यवृन्द स्वा. स्वजनाच आरतसैन्याने च तपा वृन्द वा समराय समादिशत् । (पदानरे ) मनाप राना इन्द्र इन्द्रस्य देवराजनया मुरदुन्दयन्दितत्त्व सिद्धमेव । प्रवृत्त मन्यु प्राण जातो मन्यु क्राधा यत्य तादृश सन् स्वारत स्वर्गानुरक्त स्वर्गशुभायोत्यर्थ तच तत् सैन्यवृन्द चेति कर्मधारय ।।१।।
१४२ सर्वमङ्गलोदयम् तैर्महिमा यस्य तेन शतक्रतुनेत्यर्थः। द्विषताम् असुराणाम् अधिकल- शक्तिः केन प्रकारेण रोध्या इति मत्या विविच्य योग सनहने रणमजायां युन अवहितेन नियुक्तेन या स्थितम् । कथम् इन्द्रस्य तथाविध- मशानं येनैव विषमपरिणामो दुव्यास:शापः इत्याशहापरिहाराया- বন্যায়ঃ, গয়ানবাহ: এমা: ৰ ৰ মৰাহু মনি দুনিমাৰঃ ২ •|| इति कविकुल-लालितचरणकमल-श्रीनन्दलालविद्यारत्नभट्टाचार्य मूनाः श्रीपञ्चाननतरत्नमट्टाचार्य्यस्य कृती सर्वमङ्गलोदये श्लिप्टकाव्ये दुनिमित्तदर्शनं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ |) হিতবাক্যে দক্ষ নাহি গুরু আদি হিতবাক্যে হয় সাবধান বুঝে শতক্র! ভাবে ঋদ্রপূর্ণ শক্তি দৈত্যপক্ষে শক্তিবৃদ্ধি খােধেব বিধান। মুনিশাপ হেতু। শিবহীন যজ্ঞে হবে শক্তি বােধ তবে-ভানি ভাবি, তায রত বণ সজ্জা কবে, মদ দোষে উত্তমেরও মদ মােহ প্রধাননবাে হয় বুদ্ধি হত। তথ্য বুদ্ধি হবে। ইতি ‘সর্বমঙ্গলোদয়' নামক দ্ব্যর্থকাব্যে দুর্নিমিত্তদর্শন নামক পঞ্চম সর্গ সমাপ্ত ।
पाठः सर्गः। १४५ उदीयमानेऽसमधाम्नि पृष्णि न युज्यते तामससम्प्रसारः। कुवरदिग्वर्तिमरुत्मवृत्तौ न तदधनवानपरम्परापि ॥३॥ कृतान्तदिग्वर्तिनभस्वदाप्तौ जाइयं समेपामपयाति नूनम् । यादापतौ सनिहितेन वारिव्याघानभीरस्त्यमृतस्थितीनाम् ।। (शिवलोलापक्ष) युष्मामु सग्रामपरायणेवित्यादि वचनस्य समर्यनाय दृष्टान्तमाह,-असमतेजसि पूटिण सूयें उदीयमाने सति तमा- विस्तारो न युज्यते। उत्तरवायुसञ्चारारम्भे तादृशमेघध्वनिपरम्परापि विलीयत एव । कुवेरदिक्-उदीची, इतालदिक-दक्षिणा । दक्षिण- वायुसमागमे सर्वपा जाड्य, शीतल्य शिशिरभृनुकृतमिति यावत् अपग- छत्येव । यादःफ्तौ समुद्र सन्निहिते वारियाघातभयमपि जलाभावश- दापि जलचराणा न सम्भवति एतदन्त दृष्टान्तविधयोल्लिसितम् । अथ च पूषादया देया दक्षण युद्धाय नियुज्यन्ते । तामसाः रुद्रतदनुचराः । कुबेरदिग्पर्तिपु बैलायस्य कुवेररान्यतया दिग्यर्तिषु तन्निदेशकारिए तद्भयौप्यस्यधिोपः ; मरुत्महत्तो मरुता देवानाम् युष्माकं प्रवृत्ती युदायोंपसर्पणे । तेषामुल्लासयन्दपरम्परा गालवायकदवाद्यादिरूपा न स्थास्यतीति भावः। कृतान्तदिग्व तिना यमादेशफारिणा नमस्वता देवानाम् सैनिकानामित्यांत आसो प्राप्तौ सत्या समेपा सपाम् अस्मत् सन्याना जाड्यं काममुख्यम् अपयाति अपमास्यति वर्तमानसा- माये लट् । याद:पताविति या भद.पतावितिन्दः । श्रमुमिन् अमीरा वा पत्नी इनान्ते सन्निहिते। अमृतस्थितीना देवाना या वा या च अरिष्पापावभी: सा नास्ति न भविष्यतीत्यर्थः। रुद्रगणेभ्यो याच पा १० १४४ सर्वमङ्गलोदयम् সমবে কুশল অনন্তর স্বরবৃন্দ- অনন্ত দেবগণ- বন্দ্য যজ্ঞে ব্রতী পুজ্য অধিপতি নি শণ আগমন। শুনি’ দৈত্য আগমন দক্ষ প্রজাপতি। স্বর্গপুর প্রতি। অনুবন্ত সৈয় আব সরােষে আদেশ দেন আত্মীয স্বজন- যােগাপাত্র আজ্ঞা দিলা স্বর্ণ রক্ষা পরাযণ আবন্তিতে বণ। চতুর বল। मा भेष्ट मा भष्ट सतामभीष्टा दुष्टात्मनां विक्रममीक्षमाणाः। युप्मासु संग्रामपरायणेषु यत् सत्यमेते प्रपलायितारः ॥ २ ॥ শৌচহীন ভূত প্রেত বিক্রম দর্শনে। হওনা হওয়া ভীত অণুমাত্র মনে। হে শুদ্ধ সজ্জন প্রিয়, বণে তােমা সবে প্রবৃত্ত হেবিলে ভাবা অবশ্য পলাবে। ( ২ ) দুবায়া অব গণে বিক্রম হেবিযে। এনােনা, এনােনা ভয কদাচ হৃদযে। বণক্ষেত্রে তােমদেব হইলে উদয় পলাইবে দৈত্যগণ নাহিক সংশয়।
पष्टः सर्गः १४५ उदीयमानेऽसमधाम्नि पृष्णि न युज्यते तामससम्मसारः। कुवेरदिग्बर्तिमरुतमवृत्तौ न तपनवानपरम्परापि ॥३॥ कृतान्तदिग्वर्तिनभस्वदाप्तौ जाय समेपामपयाति नूनम् । यादापतौ सन्निहितेन वारिव्याघातभीरस्त्यमृतस्थितीनाम् ।। '(शिवलीलापन) युष्मासु सग्रामपरायणेष्वित्यादि वचनस्य समर्थनाय दृष्टान्तमाह,--असमतेजसि पृणि सूर्य उदीयमाने सति तमा- यिस्तारो न युज्यते। उत्तरवायुसञ्चारारम्भे तादृशमेघध्वनिपरम्परापि बिलीयत एव । कुवेरदिक्-उदीची, कृतालदिक्-दक्षिणा । दक्षिण- चायुसमागमे सर्वेषा जाड्य, शीतत्व शिशिरभुतुक्तमिति यावत् अपग- च्छत्येव । यादःफ्नो समुद्र सनिहित यारिय्याधातभयमपि जलामावश- हापि जलचराणा न सम्भवति एतदन्त दृष्टान्तविधयोल्लिसितम् । अय च पूपादयो देवा दक्षण युद्धाय नियुच्यन्ते । तामसा: रुद्रतदनुचराः । कुवेरदिग्पत्तिषु कैलायरस कुवेरराज्यतया तदिग्यर्तिपु तनिदेशकारिषु भृत्योप्यत्यधिोपः ; मरुत्प्रवृत्ती मरता देवानाम् युप्मांक प्रवृत्ती सुद्धाांपसर्पणे । तेषामुल्लासशब्दपरम्परा गालवायकलवाद्यादिरूपा ने स्थारपतीति माय, । मतान्तदिग्वतिना पमादेशकारिणा नभस्वता देवानाम् सैनिकानामित्यात् प्रासो प्राप्तौ सत्या यमैया सम्पाम् अस्मा सैन्याना गाडयं फगवेमुख्यम् अपपाति अपयास्यति चर्चमानसा. मीप्ये लट् । याद.पताविति या अद.पतापितिच्छेदः । श्रममिन भमोरा या योजनान्ते सन्निहिते। अमृतस्थितीना देवाना या या याच अरिम्पापातभी: सा गास्ति न भविष्यतीत्यर्थः। रुद्रगोम्यो याच i सर्वमङ्गलोदयम् व्याघातमी: बाधाभय वर्तते सा सेनापती यमे सन्निहिते यमसेन्यभूत. देवाना न स्थास्यतीति तात्पर्यम् । दक्षस्य यम प्रति नियोगश्च दोहित्र- पुनत्यन, यदि तन्न रोचते, प्रथमार्थ एवास्य श्लोपस्यान पक्षेऽपि ग्राह्यः। (पक्षान्तरे) सूर्ये युद्धस्थलमबत्तीरों, तामसानामसुराणा सप्रसारो विक्रमप्रकाशो न युज्यते, न योक्ष्यते, इति वर्तमानसामीप्ये वर्तमाननिर्देशः । कुवेरदिग्वतिना कुबेरादेशवर्तिना मरुता देवाना प्रवृत्ती युद्धारम्भे तेपा रिपूणा धनवानपरम्परा निविडसिहनादधारापि न युज्यते इत्यनुकर्पः । कृतान्तस्य यमस्य श्रादेशवर्तिना नभस्वता देवानाम् श्राप्तौ युद्धभूमिप्राप्तौ सत्या समेपा मपा स्वपक्षाणामिति शेषः जाड्य' कम्माप्रवृत्तिः अपयाति अपगमिष्यति नूनम् । मरुनभस्वच्छन्दो वायुयाचकौ देवतावाचकौ च । याद पतौ वरणे सनिहिते वा समुच्चये, अरिख्याघातभी: अरिभ्यो व्याघातभय देयाना नास्ति ॥३-४॥ উদিত হইলে মহাতেজা দিবাকব, থাকিতে পাবে না যথা তিমিব নিকব, উত্তবদিকের বাযু বহিলে যেমন, থাকিতে পাবে না ব-জলদ শর্জন। . বিপক্ষ সৈন্যের পলায়নেব উপমাৰূপে দ” এবং ইন্দ্র উভযুব উক্তি রূপেই ৩য় শ্লোক যে অর্থে ব্যবহৃত হইতে পারে তাহা দেন হইল। অতঃ পর ঐ ৩য় সংস্কৃত শ্লোকেব আর এক অর্থ হইতে পারে তাহৰ ছয় পৃথক পদ্যানুবাদ প্রদত্ত হইতেছে । চতুর্থ শ্লোকেব অপব অর্থ সংস্কৃত টীকায় छठेद)।
gg: কম। সহাতেজী পূষা সূৰ্য্য * উঠিলে সমরে, গমস কাৰে দল থাকিতে পাবে বুবে আশ্রিত গণে দেব আক্রমণ নিবাবিবে তা'বাব সে ঘন শর্জন। ভাব কসম তেজা- বিক্রমে প্রচুর। গেলে যুদ্ধে না বহিবে তামস অব। বুবেব ও তঁাব দিকে মিলিলে পবন নাহি ব’বে অস্রাবের উল্লাস বর্জন ( ৪ ) প্রবাহিত হলে যথা দক্ষিণ পবন নিশ্চয় সবার শীত কবে পােবন । বিংধ্য সিন্ধু সন্নিধানে, জলের বিহনে ভয যুখ। নাহি রহে প্রচুর গণে। { 8 ) যমের নেতৃহে দেব- সৈন। তলে বণে । আলহ পাসবি সবে বল পাবে যানে। সেনাপতি রূপে যম থাকিলে নিকটে। দেবতার শত্রু ভয় কখনও না । • দ্বাদশ মাসে দ্বাণ দুধর উদয় হয়। এই ঘা সুই অতি জাত। অদিতি মস্কো। বা সুধই » মৌ, এই ধাশ বুধ্য মধ্যে পুষ। অতন। এই পা নামক হর্ষক ভার্কি মুক্ত করিতে বলিতেন। পৃষা মনে হয়। লি সেনার সহিত বিয়ে করি (5ান, তাহাতে তাহার সংস্থা হা হা।
सर्वमङ्गलोदयम् गत्वा द्रुतं शूरमुखामधृष्य- सन्दारका धूनयतारिवर्गम् । समीरणो वेगवलमत्तो यथा चयं भस्मरजस्तृणानाम् ॥ ५॥ अथ (शिव पक्षे) हे शूरमुसाप्रधृष्यवृन्दारका. हे वीरश्रेष्ठा अप्रधृष्यश्रेष्ठाश्च । च पूपभगाख्यसूर्यप्रमुसाप्रधृष्यदेवाः । (पक्षान्तरे) हे सूर्यप्रभृत्यजेयदेवाः । शूरशब्दस्तालव्यादिः सूर्यवीरयावाचकः। मुसमाये मधाने च । वृन्दारकशब्द देववाचकः श्रेष्ठार्थकश्चेति ।। ५ ॥ পূষা আদি দুর্ধর্ষ দেবতা বীরব। অজেয বৰেণ্য সেনা ! উৎসাৰণ কৰ দ্রুত অবি বর্গে; যথা হে সূৰ্য্য প্রমুখ অজেয় দেবগণ, অরিবর্গে অবিলম্বে कद दिलान। যথ বহমান বেগবান্ সমীরণ বজ ভস্ম তৃণ চযে ববে উৎসারণ। উড়াইয়া ল্য, বেগবান বাবু, ধূলি- ভস্ম তৃণ চয।
पष्टः सर्ग: 1 १४६ सज्जोऽहमप्येष कृशानुबन्धु- मा विक्रम प्राकृतिक जहीत । अस्याशिवत्वं सशिवत्वमाहो राज्यस्य युष्मद्भुजदण्डलीला ॥६॥ (शिवः पो) कृशानुबन्धुः यज्ञाग्निसहायः अहमप्येष सज्जः जयलामार्यम् उद्युक्तः। (यन्नवतु) अस्य राज्यत्य शिवहीनल शिवयु- क्तत्व च युष्माक भुजदण्डलीलामेयापेक्षते ; युष्मासु यथाप्राण युध्यमानेषु शिवपराजया भविष्यत्येव नत्वन्ययेति तात्पर्य्यम् । (पक्षान्तरे) अहमग्निना सह सन्नद्ध एव, यूयमसरा भवत । स्वर्गराज्यस्य पङ्गलामङ्गलयोयू- यमेव मूलमिति भावः ॥ ६ ॥ . योनिय मञ्छि,-य- অয়ি বন্ধু মম ; হ্যজিও না নিজ স্বাভাবিক পক্রম। হেমাদেরি ভুজবল লীলাব প্রকার রাজ্যে ক্ষুদ্র বহির दिश्वा यक्षिका।" সড়িত আমিও मी यांमार ममत ছাডিও না প্রাকৃতিক मन-नश्निन । এই স্বর্গরাজ্যে যেই मनामन তােমাদেবি বা नागदीशतना १५० सर्वमङ्गलोदयम् तढ्योधन्दारकन्दमेव धुनायकेनोदितमभ्यमित्रम् । बभूव वीरत्वमदातिरेकात् तणाय मत्वाहितस लोकान् ॥७॥ (शिव• पक्ष ) योधवृन्दारकवृन्दम् योधाः स्वसैन्यतया स्थिता मानुपा योद्धारश्च वृन्दारकाः पूपादयो देवाश्च तेपा वृन्द समूहः। योध- श्रेष्ठवृन्द युद्धनियुक्तदेवश्रेष्ठबन्दश्चैत्यों वा युनायकेन (दिव स्वर्ग नयति प्रापयति नतु मोक्षम् इति युनायः सकामकर्ममार्गी से चासौ कश्चेति युनायकः तेन) एवम् उक्तप्रकारम् उत्साहवचनम् उदितम् कथित सत् वदधातोद्विकर्मक्त्वात् । अहितसर्वलोकान् , अहितान् शत्रून् सर्वलोकान् सर्वस्य शिवस्य लोकान् गणान् अहितः शनुः शिवः तस्य लोकानिति वा तृणाय मला अभ्यमित्र बभूव शत्रूणामभिमुस बभूव । (पक्षान्तरे ) योधा ये वृन्दारकाः देवाः तेपा नृन्द युनायकेन दिवस्पतिना इन्द्रेण । अहितसर्वलोकान् अहिताः ये सर्वलोकाः तान् तृणाय मत्वा । शेप पूर्ववत् ॥ ७ ॥ কাম্যকৰ্মী দমের এ বাক্যে দ্রুতগতি। যযাদ্ধবব ব বায पथडि। বীব গর্বেব মাত্রা অধিক তাদের क्षनग भनि 'ग -विनर तात्यर। এই দেববাজ বাণী শুনিয়া অমব- বীবগণ ধায রিপু সম্মুখে সব। দৈত্যে দান দলে যত সব অবি- তা সবে বীবত্ব মদে তৃণ জ্ঞান কবি।
*** ঘ: য: १५१ 1 t तूर्य्यस्वनास्फालितवीरघोप सेनापतेराथवतामुपेतम् । सवर्णवापिहित विशेष- चिह्नन संसूचितपक्षभेदम् ॥८॥ বাজে ( ৮ ) সিংহনাদ সম্মিলিত রণবাদ্য সেনাপতি আজ্ঞাকাবী সৈন্যগণ সাজে এববর্ণ পবিচ্ছপ বুঝাতে আপন পক্ষ ভিন্ন চিহ্ন ধরে পবিধান বিহবলবিয়া কুনাল- नाराचखगर्जितवीरवगैः। धनु:कलम्बः प्रयितावलम्ब- रस्त्रर्गदाद्य तमप्यभेद्यः ॥९॥ ত্রিশূল, ধরি’ অরি-যম সম নাবাচ কৃপাণ-যাহে হারে বীরতুল। প্রসিদ্ধ মাধ অব শরশরাসনে সুসজ্জিত শা আদি দৃঢ় প্রইরণে।
१५० सर्वमङ्गलोदयम् तदयोधटन्दारकन्दमेव ग्रुनायकेनोदितमभ्यमित्रम् । बभूव वीरत्वमदातिरेकात तणाय मत्वाहितसर्चलोकान् ॥७॥ (शिव० परे ) योधवृन्दारकवृन्दम् योधाः स्वसैन्यतया स्थिता मानुपा योद्धारश्च वृन्दारकाः पूपादयो देवाश्च तेपा वृन्द समूहः। योध- श्रेष्ठवृन्द युद्धनियुक्तदेवश्रेष्ठबृन्दश्चेत्ययों वा द्युनायकेन ( दिय स्वर्ग नयति प्रापयति ननु मोक्षम् इति युनायः सकामकर्ममार्गी स चासौ कश्चेति घुनायक: तेन) एवम् उक्तप्रकारम् उत्साहवचनम् उदितम् कथित सत् बधातोकिमक्त्त्वात् । अहितसर्वलोकान् ,-अहितान् शत्रून् सर्वलोकान्– राबत्य शिवस्य लोकान् गणान् अहितः शत्रुः शिवः तस्य लोकानिति वा नृणाय मत्ता अभ्यमित्रं बभूव शनूणामभिमुरा बभूव । (पक्षान्तरे ) योधा ये वृन्दारकाः देवाः तेपा वृन्द युनायकेन दिवस्पतिना इन्द्रेण। अहितसर्वलोकान् अहिताः ये सवलेोकाः तान् तृणाय मत्या । शेष पूर्ववत् ॥ ७ ॥ ( १ ) ( १ ) কাম্যকৰ্ম্মী দবে এ এই দেবাজ বাণী বাক্যে দ্রুতগতি। শুনি অমব- যােদ্ধ বব বৰ্গ ধায বীবগণ ধায বিপু रूप बलि। সম্মুখে সব। বীব গবে মাত্রা দৈত্যে দানব দলে অধিক তাদেব যত সব অবি— न भग भनि भटमा তা সবে বীব মদে दिन-दापद। ५१झान कति।
षष्ठः सर्गः।
श्लोकैविशेषकम् । क्लापक चतुर्भिः स्यात्तदूर्द्ध कुलक मतमित्युच्या,
एकवाक्यतापन्नचतुःश्लोक्याः कलापकम् इति संज्ञा ॥ ११ ॥
(2)
ঘন ঘােষে উৎকটি মযুবে চলে বথ
বৃংহতে শঙ্কিত সিংহ কৰিবব কত?
হ্রেষাববে' বৃহিত বিজয়ী गमन
উৎকৃষ্ট পদাতি--শােভে চতুরঙ্গ বল ৪
तयत्ननैपुण्यविशेषयोगाह
व्पूहं दुरूह निववन्ध सद्यः ।
घोरात्ययाद विस्मृतमान्त्रिकास्त्रं
न्यधात् पुरयायतनालिकानि ॥ १२ ॥
(शिव० पक्षे) घोरात्ययात् - पोर शिव तस्य अत्ययः प्रति-
अमः तस्मात् ; अत्यय. दरद.शिवदत्तदण्डः, तस्माद् धा। (पक्षान्तरे)
घोर: भयानकः, भयानकदोपात् दुर्वासोऽजमाननारूपात् , यदा धारः
दुर्वासाः शिवाशत्यात, तसानिरमात् । आयत-नालिरानि वृहन्मानि-
यानि, नालिकरान्दायों यक्ष्यते ॥ १२ ॥
१५२ सर्वमङ्गलोदयम् उद्गायतां चारणपुगवानां वीर्याचदानोज्ज्यलकीर्तिगाथाम् । सत्त्वेन सञ्चिन्वदपूर्वभाष वृन्द तरूणामिव मूलसैकात् ॥१०॥ अवदान वृत्तं फर्म ॥ १० ॥ (50) পূৰ্ব্বত পৰাক্ৰম যশে সমুজ্জ্বল শাথা গায় উচ্চ কণ্ঠে চারণের দশ । * মূলে জলসেক হেতু তকজি প্রায় হইযে সতেজ-নব বলে বলী তায। रथैरवोत्कएिउतनीलकण्ठः कण्ठीरवत्रासकरी करीन्द्रः । हयगंजोदगर्जनतजिहेपैः वभौ वल पत्तिभिरग्रियैश्च ॥ ११॥ कलापकम् ।। नीलकण्ठो मयूर । रथोप मेघनिर्घोष शङ्कमानाना मयूराणा मुत्कण्ठा जातेतिभाव । कण्ठौरव सिह । द्वाभ्या तु युग्मक प्रोक्त त्रिमि * এইস্থল চারণ কথাব অর্থে দুইপক্ষে একটু প্রাদ আছে— দক্ষ সৈন্য পক্ষে চাবণ-এক প্রবাব জাতি বাজপুতানা প্রভৃতি স্থানে बमिक। দেবগণ পক্ষে চাবণ দেবযোনি বিশেষ । yী সর্গ এই চারণের কথা আছে।
पष्ठः सर्गः।
१५३
,
लोकैविशेषकम् । फ्लापफ चतुर्भिः स्यात्तदूई कुलक मतमित्युत्या,
एकवाक्यतापन्नचतुःश्लोक्याः कलापकम् इति संशा ॥ ११ ॥
ঘন ঘােযে উৎকটি ময়ূবে চলে বথ
বৃহিতে শঙ্কিত সিংহ কবিবর কত।
হ্রেষাববে বৃহিত বিযী অশ্বদল
উৎকৃষ্ট পদাতি-শােভে চতুরঙ্গ বল ।
तयत्ननैपुण्यविशेपयोगाद
न्यूहं दुरुहं नियवन्ध सद्यः।
घोरात्ययाह विस्मृतमान्त्रिकास्त्रं
न्यधात् पुरवायतनालिकानि ॥ १२ ॥
(शिव० परे ) घोरात्ययात् = पर शिवः तस्य भत्ययः अनि-
अमः, तस्मात् ; अत्ययः दण्ड.शिवदत्तदएडः, तस्माद् वा । (पक्षान्नरे )
धोर: भयानकः, मयानकदोगत् दुर्यासोमाननास्मात् , यदा धारः
दुर्वायाः शिवाशत्यान, तस्यातिनमात् । आया-
नयानि-
पानि, मालिक्शन्दायों यक्ष्यते ॥ १२ ॥
१५४ सर्वमङ्गलोदयम् ( ১২ ) বিশেষ নৈপুণ্য সহ যঃ পুঃসর রচিল দুর্ভেদ্য বুহ সমৰে সত্বর। ঘােরাত্যয়ে অস্ত্র-সস্ত্র হয় বিস্মবণ বৃহমুখে ববে বড় নালিক স্থাপন शोकाङ्कशङ्काचकिताच दिव्य-'. स्त्रियो विमानाच्छुितकक्षरूढाः। काश्चिद्ध गवाक्षान्तरिताश्च काचिद्ध यथेच्छमैक्षन्त महाजिसज्जाम् ॥ १३ ॥ সতী শােকে, শিব ভয়ে কাতর রমণী গণে যাবা দেবী বা বিমান চারিণী হ'য়ে উচ্চ কক্ষে বসি, লুকাযে অপবে গবাজে বা ইচ্ছা মত শােকাঙ্কিত শঙ্কাকু কোন কোন দেবী বিমানােচ্চ কক্ষে বসি, বিষাদেব ছবি। প্রাসাদে গবাক্ষ জালে অববিয়া দেহ অন্যে দেখে, বণ সা; ইচ্ছা মত কেহ। বণ সজ্জা হৈবে। (১) { শিবলীলা পক্ষে) যােত্যয়ে=যােব-শিব, অত্যয়—দণ্ড বা দোষ, ঘােরাত্যয় শিবও দণ্ড, বা শিবের নিকটে দোষ করায়, : লা: तभीमसैन्य दितिभूतिवितं माप्तां विलोक्यादितिजन्मसेनाम् । हासेन रोपेण तथा परीतं स्ववाहुलीलां प्रकटीचकार ॥१४॥ (शिव• पक्षे ) भीमस्य शिवस्य सैन्य दितिभूती खण्डनभस्मनी वित्तं धनं येपाम् अदितिजन्मा दक्षः अदितेजन्म यस्मात् सः । (সকাল) মীম মহান স্বল বিলিয়া বিন শমলন বিব, বনন ানম। বিবিলনী ২: অভিনন সম্বা ন ৷৷ 7 ন: ( ১৪ ) ( ১৪ ) দৈত্য নামে খ্যাত সৈন্য অতি ভব; ভস্ম ও নিধন ধন ৰুদ্র সেনা গণ হেরি দর-বাহিনীর বণ-আযােজন। কবিয়ে বিট হাস্য কােষে প্রজ্বলিত নিজ-নিজ ভুল বল কবে প্রকাশিত। দেখে দেব সৈন্য আসেসমরে তৎপর; পবিপূর্ণ ক্রোধ ভবে কবি উপহাস নিজ বাহুবল লীলা করিল প্রকাশ। দশনে অস্ত্র মন্ত্র বিশ্বত হই। (পার) হাের= -ভাষণ, ওীষণ মােষে-দুৰ্বার অপমানে। মন্ত্রপূত অস্ত্র প্রয়ােগ বিশ্ববৃর্ণ-দুর্বার অপমান কৃষেই দেব সেনার হইয়াছিল। বলাবাহুল্য, কানান খুব্ধ বর্ণনা কবি কনা। বড় নাসি-কান। নাকি ছিবি-দ্র গুহ, --২, হং-কান। (5) অর্থাৎ মন্ত্র প্রয়ােগে 'লঃ চান তাবে মান পাতিতে হইল।
सर्वमङ्गलोदयम् द्विषां बृहन्नालिकरन्ध्रमुक्ता- नलोज्ज्वलामायसपिण्डकोटिम् । निष्क्रान्तिनादक्षतदर्पवज्रा- मुपेक्षमाणामिताग्रसेना ॥ १५ ॥ (शिव० पक्ष) उग्रस्य शिवस्य सेना । नालिकम् प्राग्ने- यास्त्रभेदः । तद् द्विविधम्, क्षुद्र बृहच्च । (इति शुक्रनीतिः) बन्दूक कामान इति तयारनुवादः। वृहन्नालिक कामान इत्यर्थकम् । (पक्षान्तरे ) उग्रा दारुणा सेना, समानमन्यत् ॥ १५ ॥ (८) বজ্র দর্পহারী যাের গর্জন मश्टि নালি অস্ত্র বস্ত্রে নিঃসারিত অসংখ্য অগস্ত লৌহ পিণ্ডে না মানিয়া ‘উগ্র সেনাপতি সেনা চলে আগাইয়া । - . উগ্র =মহাবে, সেনাপতি ও সো সকলেই তার সেনা, এই করণ-মূলে উগ্র সেনা থাকিলেও দুদ ‘উগ্র সেনাপতি সেনা' এই কপই করা হইয়াছে। परद्र मा लन्द्र पर्थ मार- मन-राद। উগ্রর সেনা বা উগ্রতাব সম্পন্ন নাে—দুই পার অর্থই হইতে পারে,
য: সুন:
---
परिज्वलचूर्णविशेषगर्भान्,
चलन्महोल्का इव ऋद्धवेगान् ।
अयोगुडांश्चिद्रवतो विलड्सच
নাতি ফী স্কীত |ং।
( ১৬ )
জ্বলন্ত বারুদ গ অতি বেশে ধার্য
পড়ে যেন মহাউকা এমতি দেখায়।
সব আযব শেলা বৃষ্টি হয়ে পার
থিল আঁটে অস্ত্রবন্ধ্রে করি অধিকাব ॥
সবা হৃg ব্যালান্ত
क्षणाजूझनत्काररवातिरेकः ।
क्षणाद्वबभूवाग्निकणावभासा
মক্ক যাঃ কথিবী। ৩।
( ১৭ }
নিমেষে কৃপাণে যেন খেলে সৌদামিনী
বাড়িল তখনি সেই অস্ত্রে কনঝনি।
ঘাত প্রতিবাতে ক্ষণে অগ্নি কণা উঠে
ক্ষণে অস্ত্র ভঙ্গ কিবা রক্ত ধাৱা ছুটে !
१५८ सर्वमङ्गलोदयम् सम्माननाह विमलावभासं कृपाणधारामणिहारसारम् । कश्चिदृढं सज्जयितु परस्य कराठोपफएटोपनतं चकार ॥ १८ ॥ (कृपाणधारापक्षे) सम्माननाशब्द हिसनार्थ. तदह तन योग्य तत्साधनोपयुक्तम् । ( हारपक्षे ) सम्माननाई पूजाईम् আবাঘমু ৷ ন || সম্মাননে উপযুক্ত অসিল ধাৰ নিৰ্ম্মৰ প্ৰকাশ যেন শ্রেষ্ট মণি হাৰ । দৃঢ় ভাবে সংলগ্ন কবিতে কোন ভট আনিল। मरव পর-কবে নিকট । * নির্ম * অসি প-সম্মানন =বকাৰ্য্য সাধন করিতে। প্রকাশ-শণদেওয়া হেতু চাকচিক্যময়। ট=যােদ্ধা। পর করে== পর-শম তাহার করে। হারপলে সম্মাননে=আদৃত হইবার। নিল প্রকাশ =উজ্জ্বল। পর=প্রেধান। অর্থাৎ আদরণী উপ মণিময় উৎকৃষ্টহার প্রধান ব্যক্তির কাগু পরাইসর জন্য কত্ত নিকটে আনার ন্যায় বধকার্য্যে উপক্ত শাণ দেওয়া ধাবাল ? *র কণ্ঠ “প কোন বােঙ্গ নন কবি। চক্ষু সময় ধরে এই রূপ আঘাত প্রাপ্তি মণিময় দিব্য হার প্রাপ্তির ম কালীয় হাই তাৎপর্য।
पष्ठः सर्गः ।। दृढोपरुद्धत्सरुमुष्टिटष्ट- स्वेदाम्बुभिर्दन्तुरितं द्विपोसिम् । कृपाणसञ्चालनकौशलेन चकार कश्चितिफलप्रयोगम् ॥ १९ ॥ -शून মুষ্টি বন্ধ বিগলিত বেদ জল ধাবা যাবে করে দস্তুতি। প্রতিপক্ষ কৃত সেই কৃপাণ প্রযােগে ব্যর্থ কবে কোন বীর নিজ অসিবােগে । मोदण्डकोदण्डशरत्रिशूल- भल्लादिभिवोल्वणमल्लयुद्धः। माणापहाराय भटेपु तावद द्वी द्वौ व्यत्वां विकराललीलाम् ॥ २० ॥ (२०) अनार दान दाग SR विनानि यान रख TB RR मा अरिनानी। पृष्ठ दहन गोत्रा पाद याद धान नरेदान मन ।
सर्वमङ्गलोदयम् विच्छिद्यमानस्य पदातिसादि-: तुरङ्गमातङ्गगणस्य नादः प्राणावसानक्षणलब्धजन्मा संग्रामभूमि स्थगयाञ्चकार ॥२१॥ মাঙ্গ তুবঙ্গ সাদী পদাতি যে সব হ'তেছিল ছিঃ, তাহাদেব আৰ্ত্তৰৰ । আসঃ মবণ কালে উঠিযা ঢৌদিকে আচ্ছন্ন কৰিল সেই সমৰ ভূমিক एको विभिन्दन्नपरो विभिन्नः परो विभिन्दनपि भिद्यमा रणस्थली शोणितपुरमग्ना- मेवं समस्ताः सममेव चक्रुः ।। २२ ।। . + এবে করি অদ্ভুত, অন্যে ছিয় হ'য়ে, পারে ছেত্তা এবং ছিন্ন দুই রূপ ল'যে । এই কপে এক যােণে সৈনিক সকল কধি প্রবাহ मी दान मयमा गगांगमाईग्यतमझायः हमारधिभिः कामुम योपः। मागविनाविहीयमान- हीयमानंभ रतानिभूमिः ।। २३ ।। frare, for.mo. १% मोर, - रिशमा मेनिया :- नाराम र रक्कमयाहव्यपदेशभागी रामतापी दितितिभः। पुरं स्वरन्तं हगुपैयतन्या मन्ये बलाढालयानकार ॥२४॥ (शिव पद ) परदेशः लम् । २ मदम्याग गद्गाया दिशानिमत्:, अदितिराभित् लिलारपरलेगे या। दिनियत दिशीनिश्न प्रगतिनाम दतम्मी, नायाः भतां पहिसा, नीर परिनन गर्यन्यनर्स सचिवम् । ग्यः सर्गः ना সর अनिमनादर पुरम् । गुपयाचा एश्यमानम्पंग। प्रार मयादिना व्याकुलीकरणम् रुद्रप्रताप एय युद्धनित मेनारधिर-प्रय स्यान्त
सच्चमङ्गलोदयम्
बलेन दृश्यमानः दक्षस्य स्वर्गवद्रमणीयपुरमाकुलयाञ्चकारेति तात्पर्यम् ।
(पक्षान्तरे ) दितिसूतिमत्तुं : दितिसूतीना दितिमातृकाणा दैत्याना राशः
रोद्रः दारुणः प्रतापः रक्तप्रवाह इति यो व्यपदेशः संशा तनागी तेन
सद्देतितः सन् स्वरन्त स्वर्गस्वरूप पुरम् अाकुलयाचकार ॥ २४ ॥
(28)
(38)
স্বর্গ হতে ছিল যাহা
टेमालाप सामग
অতি মনােহর,
यशियन,
नाजान-
মনে হয় সেই বুঝি
भरे मानतमान-
दानन्द्र
#ধির প্রবাহ কপে
রুধিব প্রবাহ নামে
उप्यमान
पाय पनिट,
অকুল রিল বলে, বলে রম্য স্বর্ণপুৰ
हदि मान।
दान सजिए.
-
अय क्षणेनादितिजन्मयोधा-
स्ते हीनमत्या द्विपदुग्रपक्षात् ।
पथात्पदा यापदभीतिबाट
कशानुहप्तेरधिपादभूएवन् ।॥२५॥
पाठः सर्गः।
मिलितयोरेकनरपाधिदेवतात्यदर्शनात्, गाहप पणितम् । विशारा
नाम नामपुज शमाग्निदेवताकमिति ज्योतिःशारमम् । अभिषार
इन्द्रात् ; यापद बसेनाः पराजिताः पश्नारपदा गति प्रा:,
तावदग्निना सहित इन्द्रः समरभुवमवतीयं अभययादमफरोत्, समारोह
पवनिति भावः ॥ २५ ॥
.
(२८)
(२०)
बनाव कम मत्था
यभन पाकारण
मक मा मम
দেব সৈন্য চয়
বিপক্ষ রুদ্রেব পক্ষ
দারুণ অর রণে
হতে হীন বল।
नयीधी इन।
পিছু হটে স্নণস্থলে-
রণে ভঙ্গ দিবে হেন
जमन नमग्न
কালে অগ্নি সনে
হুত বহিরাজ বাণী
ইন্দ্রের অভয় বার্ণ
अन 'नारि जन॥
टा'वामद उसन।
. तदाग्निदचा बहुसंम्प-योधाः
प्रोत्साहयन्तः परिभूतसंनाः।
समं समापेतुरसहावीर्या
द्विपामभावाय समुद्यतास्त्राः ।। २६ ।।
(शिव० पर्ने) अग्निदत्ता:- यशियानलेनापिताः। (पान्तरे)
इन्द्रसहचरेण अग्निना दत्ताः युद्धार्य समर्पिताः ॥ २६ ॥
ছe नवमङ्गलादयम् (১৬) তখন বঙ্গীয় অগ্নি হতে সনুষ্ঠিত মহাবী হু সৈন্য ; করি উৎসাহিত, রণে পরাহি সৈঙ্গে,- তাদের সহিত, উগ্রতা-রিপু বধে হয় উপস্থিত (২৬ ) সে সময়ে অগ্নি বহু সংখা সেনা প্রচুর বিক্রনে ল'যে প্রহরণ নানা হীন বল সৈন্য দলে উৎসাহিত করি তাসব সহিত ধায় বিনাশিতে অরি। सेनाभिरन्याभिरपि प्रद्धा सा वाहिनी पूर्णतमा बभूव । कुल्यागिरिग्रामपुराद्युपेते- चम्युभिः प्रापि निम्नगेव ॥२७॥ अन्याभिः अग्निदत्तातिरिकाभि पराजितातिरिन्माभिश्च ॥२७॥ ( ১৭) মিলি অপর সেনা তাদের সহিত বিশাল বাহিনী ও পূর্ণ-উপচিত। নী পা পরিপূর্ণ হয় লালে িি পর গ্রাম আগ বাকি রী গুলো पष्ठः सर्गः। ततः पुनरपीतरेतरजपैपिणोः सेनयो- बभूव तुमुलो रणः सकलविश्वविस्मापनः । सदक्ष-सुरपक्ष-भागजनि जन्ययोगस्तया ययारिंगणविक्रमः क्षणमुपागमत्क्षीणताम् ॥२८॥ ( शिष पई ) दक्षश्च मुराश्च, तेपा पक्षाः सहायाः अग्निद- क्याधा एवं रणयुका अभवन् येन रुद्रगणाना विक्रमः क्षण क्षयमवापे- स्याह स इति सः प्रसिद्धः जन्यस्य युद्धस्य योग: सबहन जन्ये युद्ध योगः चित्कारच जन्येन योग: सम्बन्धो वा तथा अजनिअभूत, यथा अरिगण- विक्रमः अरयों ये गणाः प्रमथाः तेपा विक्रमः क्षण तणकाल व्याप्प क्षीणतामुपागमत् । (पदान्तरे ) सदक्षाः सदिन्द्रियसम्पत्राः मुराः नेपा पक्षः चतुरङ्गवलं, जन्य समरः तन योग इत्यादिक पूर्ववत् ॥ २८॥ (२) পরম্প জয়াকাক্ষী সেই পক্ষ দ্বষ তুমুল সংগ্রাম কৰে निरपव चिम्पाय। হইল প্রবল দৃক্ষ- পক্ষ গতিশব मीन घनना- विकामना। জয় অাশে পৰস্পৰ दान चवन (मनाउनविध বিস্মযে নাম। দেব পণ সেই বলে হইল প্র करसी महिश्य बावन मन॥
सर्वमङ्गलोदयम् तदुग्रगणनायकः प्रकटयंस्तदाविक्रम स्वपक्षदृढतां तथा परचमूसमुत्सादनम् । क्षणेन विदधद रवि-प्रभृति-देवतानां जयी बलात्मववृते रिपुप्रियवितानविध्वंसने ॥२९॥ (शिव० पक्ष) ते क्षीणविप्रमाः उमगणा: महादेवस्य ममयाः तदुनगरपाः तेपा नाययो वीरभद्रः । रविप्रभृतिदेयतानो रविः पूग भगश्च तत्मभृतीना युद्धायागताना देवताना जपी जेता सन् । रिपोर्दक्षस्य प्रियो यो वितानः शियारादोनो यशः तयिष्यसने समारो प्रवकृते । विषयत्वं सप्तम्यर्थः । (पतान्तर) ते पूर्यप्रसान्ता: उमा अगुरा राजगत्यात् । तेगा गण: समूहस्तमायकःअमुरराजः । रविमभनिदेवतानाम् गुम्यं चन्द्रादिदेय. ताना जपो तान् पिजपमान: रिपुप्रियाणां देवप्रियाया मामयादीनां नितान: रामहः तमियराने यदा रिएप्रियाः देयप्रिया ये वितानाः पापा देशासमा यगा: तेरा विध्वंसने विचरा फारमिनु मेन्यादिनरपेन सस्सिोरगाने प्रपाते। पिप्पंगन इति जिगर्भः प्रयोगः भारतमपंगागमानो मनूना पिलोग मेना: प्रेपपामाग प्रापिलोन देशा निरमा भरेगुरिन्मिाप• ॥२६॥ NEPाद नि पठः सर्गः। করি পরসৈন্য বধ দিবাকর আদি সবে পূষা আদি জয; পরাজয কবে ধার্য দক্ষ-প্ৰিয যজ্ঞে কহে সৈন্যে দেবভােগ্য করিবারে ক্ষ্য। यानिवार । स्वस्थेम-संरक्षणतत्परेण दक्षण पत्येष्टहुताशनेन । प्रभूतशक्त्यायसमेधितस्य वीरस्य तस्याजनि सन्निकर्षः॥३०॥ ( शिवपक्षे ) अथ ( यशवसविषयकप्रवृत्त्यनन्तरम् ) प्रभूत- शक्या ( प्रकृष्टा ये भूताः प्रमथाः तेपा शक्त्या ) समेधितस्य ( वर्द्धित. तेजसः ) तस्य वीरस्य (वीरभद्रस्य ) स्वस्थेम-सरक्षणतत्परेण (स्पा स्वकीयाना योपुरुषाणामन्येपाञ्च स्थेम्न. स्थिरतायाः सरक्षणतत्परेण, मन्त्रशक्त्या सम्पग रक्षार्थ प्रयतमानेन, भूतैरेपा निग्रहो माभूदिति तनिवारकमन्नादिप्रयोछा) इष्टहुताशनेन ( इज्यमानवह्निना, श्राग्नेय- यागमाचरता) पत्या (तत्स्थानस्वामिना गृहपतिना प्रजापतिना वा) दक्षेण (सहाय तृतीया ) सन्निकर्षः (अव्यवहितसम्बन्धः) अजनि (जातः)। यशप सप्रवृत्तिमार वीरभद्रः प्रमथः समन्वितो दक्षमुपाजगामेत्यर्थः। (पक्षान्तरे ) अथ ( यज्ञविधाताय मारते सैन्यप्रेरणानन्तरम् ) प्रभूतशक्त्या (प्रचुरसामन्येन ) समेधितस्य (देवगणापेक्षया वृद्धि नीतस्य) तस्य वीरस्य (असुरराजस्य) स्थेम सरक्षणतत्सरेण (स्थेम्नः स्थिरताया: सरक्षणे, सैन्यशृङ्खलास्थापने तत्परेण निरतेन ) इष्टहुताशनेन ( इष्टः सङ्गत हुतारानो येन, यज'. धातोः सङ्गत्यर्यकत्वात् ) दोण ( रणकुशलेन) स्पः (लुप्तपष्ठीक पृथक् पदम्, स्वर्गस्य, स्वः स्थमेति खपरै शरि विवर्गलोपात् ) पत्या सर्वमङ्गलोदयम् (दियस्पतिना इन्द्रेण, सहाथै तृतीया ) सन्निकप: (याद प्रतियोड - रूपेण मेलनम् ) अजनि। अग्निमिलितेन्द्रण महासुरराजस्य युद्ध प्रवृत्तमिति भावः ॥ ३०॥ ७० ) শাপন পক্ষের স্থৈর্য্য স্থির রাখিবারে সবে সুণে তৎপর অগ্নি সহচর যভজ্ঞতৃপ্ত অগ্নি-বলে नमक स्वाब मक हि-पन्ना नर-सि-पा व्यशेम म नाम यावनियामनन छग यागा मान দেব রিপুগণ-- 'मनिम्न নিকটে আসিয়া তাঁর वो सच मान । दादामन. ख्यातिप्रियस्त्वदितिरतिपतिश्च तेन तूलीकृतः प्रकटितपनुरस्मयोप्पा । मायो गुरोरपि भवेल्लघुतातितापान्- मानं हि तापयति पारिणि बाप्पभावः॥३१॥ (शिय.पो) स्पासिधिपः भगुः (पानिरिति गगुरागामेति पिराम) :(ममुपये) अदिती: (Nि: प्रगा: परिभा, दिनांम पनी गरिमादिकम्पान) मदन भीमसागपारिपुण्यम् । घर पर पपुस्तत: यमरा सिरोगस.)। रोग बनती पष्ठः सर्गः। यावत् तुलीकृत: लघुकृतः, निगृहीत इत्यर्थः। तत्र हेतुः प्रकटित-मंचुर. स्मयोप्मा, प्रकाशितप्राज्यार्बजनितोपाभावः। अत्रोष्णभावः क्रोधः । प्रायइत्यर्थान्तरन्यासः, तापशब्दस्य श्लेपात्, सामान्यस्य तस्य दृष्टान्तेन दृढीकरण मानमितिचतुर्थपादेन । (पक्षान्तरे) तु पुनः ख्यातिप्रियः प्रशसामियः, अदितिसूतिपतिः अदितिस्तीनाम् अदितिमातृकाणा देवाना पतिः राजा देवराजः तेन शत्रुप्रघानेन । अन्यत्पूर्ववत् ॥ ३१ ॥ (७) (5) প্রজাপতি দক্ষ খ্যাতি প্রিয় দেবৰাজ ও পুরােধা ভৃগুমুনি, প্রচুব গববে, প্রচুর গবে উন্ন দেখাইয়া উষ্ণ ভাব, প্রকাশি’ তখনি, বিপুব প্রভাবে শৰ নিগ্রহ পায় ; হল, বিক্ত; তাপে ভাপ বৃদ্ধি হলে গুকও যে লঘু হয় করাে লাঘব হয় या सभाग- বাপ যথা জলে৷ बन श्वनाशायना कान्तं स्वरापसवनान्तमथेविकृत्या दो बलं सितपलं द्विपदीश्वरस्य । दम्भानुबन्धनविलडितपूज्यपूजाः किं भुञ्जते फलमिति प्रययाम्बभूव ॥३२।। (शिव० पदे) नय अनन्तर दक्षण सन्निपानन्तर 'इति' ।
+ - १७० समजलोदयम् एयप्रकारेण . पूषप्रभृतिदेवताजयादिकर्मणा सितवल सरितसैन्यं दक्ष द्विपत् ईश्वरस्य शिवस्य बल सैन्य प्रमयवाहिनी, स्वरापसवनान्तं स्वरः = अरः अस्लिम्बित:, सु ( उत्कृष्टः ) अरः स्वरः शीघ्रतर इत्यर्थः अरादिश- ब्दस्य विशेष्यगामित्वेनान पुलिङ्गता, अपसथनान्त: येन त कान्तमिति विशेष्यपदम् (अपकृष्ट' शिवभागहीनलात् निन्दित यत्सवनं यशः तदपसवनं तस्य अन्तः नाशः, घराः अपसवनान्तः ) कान्तं कस्य दक्षस्य (को ब्रमणि समीरात्मयमदक्षेप्पितिमेदिनीवापात् श्रीमद्भागयते बहुशः प्रयोगाच्च ) अन्तं नाशम् कृत्वा दम्भानुबन्धनेन दम्भपरम्परया दम्भानुस- रणेन था, (दम्भः अभिमान: गळ:) विलद्धिता अतिक्रान्ता पूज्यपूजा यैः तादृशा जनाः कि फल भुञ्जते, कीदृश परिणाम प्राप्नुवन्ति तत्प्रथयाम्बभूव प्रथितं चकार। अन पूज्यपूजालवनम् सन्चलेोकपूज्यस्य भगवतो महेश्वरस्य अवहेलनम् । (पक्षान्तरे) श्रथ अनन्तरम् इन्द्रपराजयानन्तरम् सितबल विनाशित- बलासुर बलारातिम् इन्द्र द्विपदीश्वरस्य द्विपताम् ईश्वरस्य इन्द्रा- रीणाम् असुराणा राशः, ( च त्रस्य गुरुकुलमिति शरैः शातित- पत्रक इति मूर्ति भजद्भगवत इति चैवमादिवत् सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समास.।) अथवा सितबल ज्ञातशक्तिक द्विपदीश्वरस्य शत्रुराजस्य वलमित्यर्थकविशिष्टान्वयः। दक्ष रणकुशल बल सेना कान्तम् आकाक्षित स वनान्त नन्दनकाननसहित (बनान्तो वनेषु अन्तः अतिमनोहरः नन्दनकाननम् ।) यद्वा वनान्तो वनभाग: नन्दनकाननं (इन्द्रवनस्य नन्दनत्वात् प्रकरणात् सामान्यपाचकशब्दस्य विशेषपरत्वात् ) तेन सह स्वः स्वर्गम् श्राप प्राप अधिचकार इत्यर्थः । इति कृत्वा = एव कर्मणा, में ২৩; যুদ্ধ : दम्भानुबन्धन-विलतित-पूज्यपूजाना कोहालभोगस्तत्प्रथयामास ।' इति ধূলাম। সুর দূষণুনালিন থাকায় ষষ, ম্যৱৰঃ হরি ভিত্তি । ২ । হলি কৰিল-কালিৱৰযাকশষখীন লালৰিৱৰাশনাঃ श्रीपञ्चाननत करतभट्टाचार्यस्य कृती समगलोदये लिएकान्ये पूज्यपूजाव्यतिक्रमफ्ल नाम पधः सर्गः ॥ ६ ॥ (৩২) দক্ষ-বৈরী রুদ্রসেনা, কর্মদক্ষ কবি সৈন্য ক্ষয় দৈত্যরাজ সেনাগণ শিবহীন যজ্ঞ পণ্ড লভে স্বর্গ আকাক্ষিত যাতে শীঘ্র হয়, স-নদন বন। হেন কপ নাশি দক্ষে পূজা পূজা নাহি মানে জগতে ঘােবি, যা’বা দস্তু বশে দর্পে পূজ্য পুজাত্যাগী 1 তাদেব এরূপ ফুল- লভে যে কিফল। বিশ্বমাঝে ঘােযে। ইতি ‘সর্বমঙ্গলােদর’ নামক ধর্থকাব্যে পূজপুজব্যতিক্রম ফুল’ নামক ষষ্ঠ সর্গ সমাপ্ত।
सप्तमः सर्गः मौलिमूलमिलदञ्जलिगुजा- पुजरागरुचिराम्बुजमुद्राः । आपनेतुमय कामयमाना- स्तं शिवस्य विषमात्ययभावम् ॥ १॥ अस्तुवनदितिभूमुनिमुख्याः सारसासनसनाथसमाजाः। तद्गतेन हृदयेन समेत्य क्षीरसिन्धुशुचिधामभवेशम् ॥२॥युग्मकम् ॥ (शिव० पक्ष्) अथ अनन्तरम् दक्षनिधनतद्यशध्यसाद्यनन्तरम् । 'सारसासनसनाथसमाजाः'। सारसासनेन कमलासनेन ब्रह्मणा सनाय: सहितः सारसासनसनाय: समाजः समूहो येषा ते 'अदितिभूमुनिमुख्या:' अदितिभूः अदितेभूः उत्पत्तिस्थानम् अदिते : उत्पत्तिः यतः इति वा सा दक्षपत्नी प्रसूतिः सा च मुनिमुख्या मरीच्यादयश्च सप्तमः सर्गः 'शिवस्य महेश्वरस्य 'तं. तथाविध पूर्वोकप्रकार 'विपमात्यय- भावम्' विषमः = दुःसहः प्रत्ययः= अनिष्टम् यस्मात् तस्य भारं- तत्ताम् अापनेतुम् आ = राम्यक् अपनेतु = दूरीकतु" कामयमानाः अभिलपन्तः 'मौलिमूलमिलदलिगुजापुञ्जरागरुचिराम्बुजमुद्रा.' मौलिमूले = शिर:-सम्मुरसभागे, मिलन् = यध्यमानः यः श्रञ्जलिः सैव गुञ्जापुञ्जरागरुचिराम्युजमुद्रा येषा ते, (गुञ्जापुञ्जस्य यो रागः रक्तता तेन रचिराणि अम्बुजानि-रक्तकमलानीत्यर्थः तेपा मुद्रा मुद्रणावस्था, कुमलावस्येति यावत् रकमलकुड्मलसदृशमञ्जलि शिरः-पुरोभागे बान्त इत्यर्थः) सन्तः 'ममेत्य' मिलित्वा, समेषा सर्वेषाम् इत्यं गम्यं गतिस्थान वा क्षीरसिन्धु शुचिधाम क्षीरसिन्धुवत् शुचि शुभ्र धाम तेजो यस्य त भव भवशब्दवाच्यमीश महेश्वर ( समेत्पश्चासौ क्षीरसिन्धु- शुचिधाममयेशश्चेति द्वितीयल्पे कर्मधारयः, क्षीरसिन्धुशुचिधामा चासौ भवेशश्चेति भवो भरशब्दवाच्य ईशो भवेरा इति च कर्मधारय- समासद्वय कल्पद्ये समानम् ) तद्गतेन हृदयेन तदेकागेण मनसा अस्तुवन् । (पक्षान्तरे) अदिति: भू उद्भवहेतुः, उत्पत्तिक्षेन वा येषा ते अदितिभुवो देवाः। ते च मुनयश्च तेषा मुख्याः, सव्वेंपा तत्समीप गमनेऽनधिकारादित्याशयः । 'तु' प्रागुपयर्णित 'शिवस्य' मङ्गलस्य 'विषमात्ययभाव' विषमः दु सहः अत्यय अवसान यस्य तद्भावं त सहमङ्गलथ्वसं-लक्ष्मीप्रशमारभ्यासुराणा स्वगाधिकारपर्यन्तम्, आपनेतु कामयमानाः क्षीरसिन्धुः क्षीरोदसागरः स एव शुचिघाम पवित्रं नयनं समेत्य सम्यग् यथासमुदाचारम् एत्य प्राप्य भवेश भवस्य १७४ सर्वमङ्गलोदयम् संसारस्य इंश सटिस्थितिसहरणसमर्थ-शिवस्य प्रभु या नासययम् अस्तुवन् । पक्षद्वये सारसासनसनापति समाजविशेषणम् स्तवस्य ब्रह्मणा रचितत्वस्यान्येपा तदनुवादक्त्यस्य च सूचनायेति योभ्यम् ॥ १-२॥ ( ১২ ) অদিতি জননী আব মুনিগণ- অগ্রবর্তী তাহাদেব কাল-আসন। মৌলি মূলে মিলাইয়া বিনয়ে অঞ্জলি যেন গুঞ্জাপু রক্ত শতদল কলি। ( ১২ ) অদিতি নযদেব সহ মুনিব মণ্ডল, হলেন ব্রহ্মা তাহ পুরসব । শিরোদেশে বক্ষা করি দুই যুক্তপাণি গুঞ্জবিক্ত পদ্মবলি বলি যায় মানি। {বেব সংহার ভাব দূর কবিবাবে দুদগত হৃদযে সবে স্তব কবে তঁাবে। পরাজয-অমঙ্গল প্রতীকার তবে উপস্থিত পূত ধাম গীবােদ সাগবে। গীবােদ সাগব সম শুৰ যাব জ্যোতি তিনিই ঈশ্বব ভব সকালেব শতি ৷ প্রভু বলি যে হরিকে প্রণমেন ভব একাগ্র হৃদযে তঁাবে সবে করে স্তব।
सप्तमः सर्गः - अष्टसंख्यगुणशालिनि यस्मि- नास्ति कश्चन गुणव्यतिपङ्गः। तं नमाम भुवनत्रयधारा- चीजभूतपरमात्मपदार्थम् ॥ ३॥ अष्टसख्यगुणा.--ज्ञानेच्छामयत्नसख्यापरिमाणपृथक्लसयोगवि- भागाः तै: शालते शोभते तस्मिन्,-'गुणव्यतिपङ्गः' गुणाना समध्याहारः, नहि गुणास्तत्र सन्जन्ति नापि गुणेषु तस्य सङ्गोवा (सङ्गः ममामी गुणा इति स्वीयत्वत्रुदिः) इति विरोध:, द्वितीयगुणपदेन सत्त्वादिगुणत्रयग्रहणात् तत्परिहारः ; न्यायमते सत्त्वादिगुणनयम् अदृष्ट- विशेषा,-सर्वेषामेव शुभाशुभमिश्रादृष्टाना तत्राभावाद् अष्टस्य ईश्वरे न व्यतिपक्षोऽस्ति । 'भुवनत्रयधारा' भुवनत्रयस्य = स्वर्गमर- पाताललोकस्य धारा प्रवाहः, अनादिः सृष्टिप्रवाहः, तथापि सर्वस्यामेव सृष्टौ भुवनत्रयस्य चीजमतः परमात्मा तेन यय- मानत्वात् । परमात्मपदेन कथमपि जीवात्मा न लभ्यते किन्तु तदिलक्षणों नित्यशानादिमान् इति पदार्यशब्दोल्तेखो न्यायसिद्धान्तबोधनाय । इमं श्लोकमारभ्य सप्तमश्लोपर्यन्त शिवपक्ष विष्णुपक्षे कार्यक निराकारभाष द्वारस्यात् इति ध्येयम् ।। ३ ।। অবিনাশী জ্ঞান ইচ্ছা আদি অষ্টগুণ चौनिमान उचानि निशन সেই পৰমায়া তাবে বরি নমস্কার অনানি ত্রিলােকধারা মূলে ৱিতি যার ।
सर्वमङ्गलोदयम् क्लेशकर्मजननादिमलानां यो भिमर्शकलुपेण न लिप्तः यो जगदगुरुतमः प्रणवार्थ- स्त नुमः पुरुषभेदममेयम् ॥४॥ क्लेशकर्मजननादीत्यादिपदेन आयुभागयोर्वासनानाञ्च ग्रहणम् । सबैपाम् तपाम् मलस्वरूपस्व हेयत्वात् । क्लेशा अविद्यादय अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशा । देहादिपु आत्मत्वज्ञानम् अविद्या, ऐश्वयाद्यभिमान अस्मिता, विषयकामना राग , इष्टविषयव्याघातके प्रतिकूलभावा द्वेष , अभिनिवेशो मरणादिभीति एते पञ्च क्लेशा जीय सन्ति मुत्तौ तदपगमेऽपि पूर्व तत्सत्वात् ते स्पर्श जात , ईश्वरे तु- तत्स्पर्श कदापि नास्ति, अभिमर्श = स्पर्श-सम्बन्धविशेष । कर्म धम्माधर्माख्यम् जननादि-जन्म आयुर्मोगश्च, धम्माधर्मफल --तथा वासना सस्कारस्तेषाम् अतीतानागतवर्तमानाख्ये कालत्रये येन सम्बन्धी नास्ति, स इत्यर्थ सवोपदेशकत्वाद् यो जगतामाद्यो गुरु अतएव सर्वेषु गुरुपु श्रेष्ठ , गुरुतम , प्रणवप्रतिपाद्यश्च तम् अमेयम् अपरिच्छेद्य पुरुषविशर्ष जीवस्वरूपम्य पुरुषेभ्यो भिन्न पुरुप चेतन स्तुम । पातञ्जलमतमिदम् ।। ४ ।। - অবিদ্যাদি পঞ্চক্লেশ, কৰ্ম্ম, ভাব ফল- এসবে স্পর্শশূন্য শাশ্বত निगन। অপ্রমেয় সন্ত্রগুরু বাচক-প্রণব 'भून दिलव यिनि जन कति उन ।
सप्तमः सर्गः। १७७ गृहस न मनसा न च वाचा ९ ते त्वयैव परिकल्पितकृत्ये । वाचकोऽपि भगवंस्त्वदधीनः 'फस्तव स्तयविधानविभुः स्यात् ॥ ५॥ 'न तत्र चतुर्गच्छति न वाग्गच्छति न मन.' इति श्रुतेः, मनसा याचा या ग्रहीतु न शक्यसे इत्याह गृह्यस इति प्रथमपादेन । तर हेतुमाह --ने इनि ते मनोयाची, त्वयैव परिवल्लितकृत्ये विषय विशेषपरिग्रह- सामयवन्यौ फते,-तत्तत्तत्यप्रयोजकशक्ति: मनसि वाचि च त्वयैव दत्ते, स्वदधीने ते त्या ग्रहीतु क्थ प्रभवेतामिति भाव. । न साधनमेव पेयल त्वदधीन किन्तु कर्त्तापीत्याह वाचक इति, स्तोता जीव इत्यर्थः, 'एप सयेशरः' इतिश्रुतेः, साधनसामर्थ्यविरहात्कर्तुच पारतन्त्र्यात् त्वा स्तोतु यः समर्थ इत्याह क इति चतुर्थचरणेन ॥ ५॥ (4) বাক্য-মন-অগােচর তুমি ; ধাক্য মন তােমাবি শক্তিতে কবে স্বৰ্য্য সাধন। স্তবকৰ্ত্তা জীব সে-ও অধান তোমাব, ও কবিবারে-দেব!স্বাত বাহাব ? वाचि तावककथामृतसङ्गः सर्वथैव कथकन्तु पुनीते । अंशतः कतकचूर्णकयोगः कुम्भसम्भृतमिवाखिलमम्भः ॥६॥ तत्कथ स्तूयते इत्यत्राह-नार्य स्तव.. मिन्त यांगिन्द्रिये त्वत्कथायाः मा १२ १७८ सर्वमङ्गलोदयम् सम्बन्धमानमिदम् , स हि सम्बन्धः देहेन्द्रियादिसड़ातावच्छिन्नजीवरूपं कथकं वाचकं सर्वथैव यागिन्द्रियमिव तत्-तद्व्यतिरिक्वेन्द्रियबुद्धिदेहादि- सावच्छेदेनैव पुनीते । तत्रोपमानमाह अशत इति जलपूर्णकुम्भस्य क्वचिदशे,--स्वल्पं चूणं चूर्णकं कतकस्य 'निर्मल' इति प्रसिद्धस्य फलवीजविशेषस्य चूर्णक तस्य योगः, यथा कुम्भसम्भृतं कुम्भरित- मखिलमेव जलं पुनीते स्वच्छं करोति तद्वत् ॥ ६ ॥ স্তব নহে; তব কথা, ফুটিলে কিঞ্চিৎ का --ইয় সৰ্ব্বদেহে শুচিতা সঞ্চিত। পূর্ণকুম্ভে এক পাশে ‘নিৰ্ম্মল চূরণে সব জল যথা স্বচ্ছ হয় তব গুণে। नित्यनिर्गुणनिरजनरूपः स्वानुभावरचिताखिललोकः । चेष्टसे नट इव प्रतिकल्पं भूमिकां बहुविधामवलम्ब्य ।। ७॥ ननु तर्हि-निराकार एवेश्वरः स्तूयते न तु शिवो वा विष्णु- वत्याशङ्कयते चेत् तत्समाधानपरः साकारत्वं स्थापयन् स्तुतिप्रकारमाह नित्येति । नित्यम् अविनाशि निर्गुणं सत्त्वादिगुणरहितं निरखनं निलेप रूपं स्वरूपं यस्य तथाविधोऽपि स्वानुभावेन स्वप्रभावेण स्वशळ्या सृष्टासिलभुवनः, प्रतिफल्पं कल्पे कल्पे यहविधां भमिका विविधपान- सप्तमः सर्गः १७६ सानुकारम् अपलम्ब्य नर इव शेलूग व चेटसे लीलाभिनय कपि। रगामी शैलूपः स्वरूपतोऽन्यः एपोऽपि यया विविधपानवेपम् अग्लग्न्यामिनयति तथा स्वरूपतो निराकार एवोऽपि व विविधारारान् याश्रिय लीला बरोपीत्यर्थः ॥ ७॥ নিতবোধ নিরাবার তুমি নিবন, আপন প্রভাবে জ নিখিল ভুবন। বঙ্গমকে নানাবেশে অভিনেতা মত প্রতিক নানারূপে কৰ লীলা কত। मीनकेतनतनुक्षयकर्मा- म्नायमृन्मनु-कृपामृतवी । एकमहिमाहितचित्र- स्त्वं श्रिये भव भवस्थिविहेतुः ॥ ८॥ लीलाप्रकारमाह-मीनेत्यादिभिः । (शिवा) हे भव शिव, मीनकेतनस्य मदनस्य तनुक्षयः देहदाहः मीनकेतनननुक्षय कर्म यस्य सः मदनदेहदाहकृत् यद्वा मीनरेतना तनुश्यमूर्तिर्यस्य स. मनसिज कामः तस्य क्षयो ध्वमा यस्मात् तत् वामनाशकमित्यर्थः कर्म सेनादिक यस्य, यस्य सेवाद्यनुष्ठानेन कामक्षयो भवति सः, आनायाः पूर्वानापादि-नामभिः प्रसिद्धा यागमशास्त्रभेदाः तान् विमति पुष्णाति यः तत्सम्प्रदायप्रवर्तकः, मनुभिः मन्त्रैः कृपामृतवपी करुणास्वरूप- 4 , १८० सर्वमङ्गलोदयम् ममृत चर्पितु लोपेभ्यः समर्पयितु शीलं यस्य मनवः मन्ना एव कृपागृत तदपी तदुपदेशकः इति चा, ग्राम्नायशास्त्रमपन्नेन विविधान मन्नानुपदिश्य लोकान् प्रति करुणामृतमेव त्वया वृष्टमित्यर्थः । एकः अद्वितीयः शृङ्गमहिमा शृङ्गस्य प्रभारस्य महिमा महत्व यस्य, अथवा एकौ अनन्यसाधारण शृङ्गमहिमानो यस्य सः, अनन्यसाधारणेन प्रभा- घेण महिमा च युक्त इत्यर्थः, हितचित्रः हित धृत चिन चिनरूप रोन, कराठे नीलरूपस्य करचरणयो रक्तस्य ययुपि सर्वनान्यन श्वेतरूपस्य च सचात्, स्थितिहेतुः सहत्तृ भाय परित्यज्य रक्षक: सन्, त्व श्रिये सौभाग्याय भर। (विष्णुपक्ष) मीनस्य केतन चिह्न मीनकेतनम् । मीनकेतनानि तनुक्षयकर्माणि यस्य, यस्य तनुः शरीरं क्षय. = वास. स्थान-जल कम्म - जलसञ्चरणादिक तानि मीनभावप्रकाशकानीति मीनस्यैर चिह्नानि एतेन मत्स्यावतार उक्तः, अाम्नायभृत् -घेदरक्षक, प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदमिति जयदेवः, मनुः वैवस्वतमनुः तस्मिन् कृपामृतवर्षी, वैवस्वतमनुमेय तुद्रमत्स्यरूपेणात्मानं दर्शयन् क्रमेण सागरप्रमाण स्वश. रीरमुपदर्श भाविन प्रलय तन तद्रक्षणोपायञ्च विष्णुः कृपया क्थयामासेत्ति पुराणवार्ता। एकशृङ्ग इति सम्रोधनपदम्, मत्स्यावतारे तस्य एक शृङ्गमासीत् यत्र निवद्धा नौः सृष्टिबीजवाहिनी जातेति च पुराणम् । महिमाहितचित्र, महिम्ना तुद्रक्षुद्रपरिमाणान्यपास्य सद्य.प्राप्तवृहत्प- रिमाणेन वाहितम् अर्पित चित्रम् विस्मयो येन, तथाहि मत्स्यपुराण- कथा, सर्पणपान तुद्रमत्स्यरूपेण दृष्ट रक्षाप्रार्यनया कुम्भ मणिक- पल्वल सरो-वापी-नदी समुद्रपु प्रम-वर्द्धमानशरीर: स्थापितो मनुना, तस्य विस्मयमादधाविति । भवस्थितिहेतु. भवस्य ससारस्य भुवनस्येति यावत् सप्तमः सर्गः। १८१ स्थितिहेतुः भवस्य मङ्गलस्य स्थितिहेनुर्वा व श्रिये भव प्रनष्टेन्द्र-लक्ष्मी- समानयनेन ससार रक्ष हति लक्ष्मी ग्रंशेन देवाना यदमहलं दैत्यफत्तक सर्गाधिकार पर्य्यन्तम्, लक्ष्मीसमानयनेन तद्-विनाश पुरु इति या प्रार्थना ॥८॥ ( 6 ) আবাবে সাচাবে বাসে मौतनन नाम, मिथति दर हमा- হৈ ভব! সেবায তব दान यशाचा কৃপাত মন্ত্রদাহ বাখো পান্না। মহিমা প্রভাবে यझिवीय, हिवरद । হিতি হেতু হবে তুমি সৌভাগ্য বিতৰ। घड दगा একশৃঙ্গ। ণে বৃদ্ধি ব হোব সবে। বিস্মিত, উগাবি দেব- লশী বাখাে ভবে यः परं किल निमीलनकालात् कूर्म इत्यभिहितो मरदीशः। पृष्ठतः प्रकुरुतेऽखिललोकान् उत्तमोग्र स भवान् वरदोऽस्तु ॥ ९ ॥ (शिवपक्षे) हे उम्र ! निगीलनकालात्परम् उन्नीलने, इत्यर्थः यः, कूम्मइति अभिहित. कर्मनामा, महत् वायुः यत्तदोनित्यसम्बन्धात्, * जिमानावन, वाडा दादा दाद, नौन, एनगरल दहपदरमादन पारसना १८२ सर्वमङ्गलोदयम् सः इति प्राप्तम्, भवान,-किल शास्त्रप्रसिद्धौ, निश्चये चा, शास्त्रज्ञ 'उन्मीलने स्मृतः कुर्मः' इति चतुरुन्मीलनकरो वायुः कूर्मइति स्मृत इत्यर्थः । उपाय वायुमूर्तये नमः इति तिथितत्त्वधृतं भविष्यपुराणश्च । हे उत्तम ! भवान्लोकान् पृष्ठतः प्रकुरुते प्रकर्पण पश्चात् कुरुते सर्वेपा लोकाना पुरतो वर्तमानत्वादितिभावः । स ईशो भवान् वरदोऽस्तु, वरं ददातु। भवानित्यस्य वाक्यनय एव सम्बन्धः । (विष्णुपक्षे) निमोलनकालात् प्रलयकालात् परं यो मरुदीशः देवेश्वरः कुर्म इत्यभिहितः सन्लोकान् पृष्ठतः प्रकुरुते कूर्मरूपेण पृथिव्य लोकान्, पाठे वहति । उत्तमः अग्र इति विष्णोः सम्बोधनपदद्वयम् । तमस उद्गतः, तमः पारे व्यवस्थित यद्वा उद्धृतं तमो येन इति । उभयन तमः शब्दो- ऽज्ञानयाची गुणविशेषवाची वा, द्वितीयाथै दुःखवाची वा, अग्र हे प्रधान || इत्यर्थः । চক্ষুন্মীলনে হয় याव की मांग সেই বাযু মূৰ্ত্তি তব গতি অবিবাম। হে উগ্র, পশ্চাতে তৰ বহে সজীব। উত্ত! ঈশব তুমি नांग (जामा गित !! লুপ্ত বাচব মহা- প্রলযেব পর্ব, সর্বদেবেশ্বব তুমি পৃষ্ঠে বিশ্বম্ভব। সেই অবতাবে তব श्य कृन्न नाम। তমােতীত হে প্রধান, তােমাকে প্রণাম।
सप्तमः सर्गः १८ कोलतामधिगतो भवसिन्धौ त्वं कुलोकमपि रक्षसि ममम् । यस्य नाथ दशनाम्बरबद्ध नाम तेऽमृतपदं त्रिपुरारेः ॥ १० । (शिव० पक्ष) हे नाथ ! त्रिपुरारेस्ते तव अमृतपदम् अमृतवरू भून नाम नामामृतमित्यर्यः यस्य दशनाम्बरे दशनवाससि ओष्ठे बद्ध लर कुलोक कुजनगपि भवसिन्धौ भपनद्या मग्न त कोलताम् उडुपत्य' अधिगतः प्राप्तो रक्षति । भवसिन्धुमग्नः कुजनोऽपि त्वन्नामाचारमा उडुपायमानेन त्वया रक्ष्यते इत्यर्थः । (विष्णुपये) हे नाथ! यभर ! हे जन्मरहित ! यस्य ते तव नाम त्रिपुरारे: शिवस्य अमृतपद अमृतमिव पद वस्तु---शिवस्य मृत्युञ्जयत्वे हेतुः, अमृततुल्य प्रिय वा स व कोलतामधिातः वराहत्व प्राप्तः वराहरूप गृहन् सिन्धौ मग्नर्मा अन्तर्जलमलक्ष्यमाणावस्थितिकमपि दशनाम्बरबद्ध दशनरूप यदम्ब तेन रद्ध तस्मिन्बद्ध था कुलोक पृथिवीं रक्षसि । रक्षणस्यातीतानागत धारान्तर्गतत्वात् लट् प्रयोगः, एवमन्यत्रापि । प्रसिद्ध हि लोवे मग्नस्योद्धारो वस्त्रबन्ध दवा नियत इति ॥ १०॥ ত্রিপুবাবি তব নাম অমৃত আশ্রয় যাব ও৮ে বহে সে যদিও দুষ্ট হয়, (..) প্রলয় সাগর মগ্ন ধৱা বিশ্বধাব। বস্ত্রে বাধি যেন, দন্তে ধিধ্যিা উল্কাব, १८४ सर्वमङ्गलोदयम् ভব-নদী-ন-তাবে কবে’ছ বহ রূপী एलू नाथाय হযে ঘৃণ্য জীব হ'যে বক্ষা কর, যেতােগাব নামগুণে নাথ! উদ্ধাৰ উপায় | মৃত্যুজয়ী শিব । नारसिंहवपुराईयदायो- देववर्यमतिभक्तिवशो यः। शारभेण वपुपा परिरक्षा- कारणं तमनघं प्रणमामः ॥ ११ ॥ (शिवपचे) प्रायः आदौ वर्तमानः नित्य इत्यर्थः, यः देववर्याणा ब्रह्मादीना मतिभक्त योनिभक्तयोर्वशीभूतः सन् शारभेण महसा शरभस्या- प्टापदहिस्रश्वारदविशेषस्येद शारभ यन्महः तेज: तेन नारसिंहवपुराई यत् नृसिंहशरीर हिसितवान् परिरक्षाकारण जगत्संरक्षण हेतुभूत तमनघ प्रणमाम। हिरण्यकशिपुरधानन्तरं नृत्यपरायणस्य श्रीनसिहस्य पादप्रहा रेण पृथिव्या रसातलगमनसम्भावनाया ब्रह्मादिदेवगणैः स्तुतो भगवानच्छिवः शारभदेमबलम्ब्य नृसिहयपुर्नाशिवानिति पुराणम् । (विष्णुपक्षे) य याचा अतिभक्तिवशः अतिमक्ते. (अतिप्रगाढा भक्तिर्यस्य स: प्रह्लाद: तस्य ) वशः अायत्तः भक्ताधानो हि भगवानित्युक्तो, शारभेण ( शाराय हिंसायै भाति प्रकाशते मुबन्तोपपदभाधातोः क्तरि कः, यद्वा शारस्य हिंसायाः मा प्रकाशो यत्र तत्शारभ तेन) महसा तेजसा (उपलक्षणे तृतीया) उपलक्षितः अमुरहन्तृतेजाः
सप्तमः सर्गः।
१८५
इत्यर्थः नारसिहयपुः नरसिंहयोरिद पादादि कटिपर्य्यन्तं नरस्य तदूर्ख
सिंहस्येत्यर्द्धद्वयेनैक नारसिंह वपुर्यस्य सः सन् (प्रायः अदेववर्यम्
इत्यकार प्रश्लेषात् ) अदेववर्य ( अदेवाः असुराः तेषु वर्यम् श्रसुर-
प्रधानम ) हिरण्यकशिपुमित्यर्थः । आईयत् हिसितवान् । शारभेरण
महसा हि सापपादकतेजसा अाई यदित्यन्वयो वा (तृतीया करणे)
सर्वशतरीश्वरस्य विविध हि सामर्य, तत्र हिसासामथ्र्येन हिरण्यकशि
जघानेत्यर्थः॥ ११ ॥
()
मा-मामि स्वरुव-
জ্ঞানভক্তি বশে,
ভীষণ শবভ রূপ
ধবি অবশেষে।
নৃসিংহে নিগ্রহ কব
বাখিতে ভূবনে
अनानि यनव! नमि
তােমার চরণে ।
(5)
প্রলাদেব ভক্তিবশে
নবসিংহ-বপু
रिश्य (जन-वि
হিৰণ্যকশিপু,
বধিছ, বা তবে
দেব অধিকার
(र योश यन, নমি
भाव।
दैवतेपु कृपयातिमहत्या
ख+विग्रहनुपा भवता प्राक् ।
यहन्यधायि बलिदैत्यपुरान्त-
स्तत्कथा हरतु नो दुरितानि ॥ १२॥
१८६ सर्वमङ्गलोदयम् " (शिवपक्षे ) प्राक्पुर्व देवतेषु देवान्प्रति अतिमहत्या कृपया अखळविग्रहजुषा (अतिमहत्या असविग्रहजुपा इति सन्धिः, अखर्व दोघं महान्त विग्रह युद्ध सुपते सेवते क्यिम्प्रत्ययः, तेन ) भरता बलिना बलयता दैत्याना मयादीना यानि पुराणि तेषामन्तो नाशो यद् व्यघायि अकारि तत्कया तद्विधानकथा नः अस्माकं दुरितानि पापानि हरतु । दुःखस्य मूल पाप तनाशे दुःसनाशो भविष्यतीति तत्मार्थनम् । (विष्णुपर्ने) सर्वविग्रहजुषा वामनमूर्तिधारिणा ( विग्रहः शरीर ) बलिगाम्नो दैत्यस्य पुरान्तः पुरनाशः, तदीयस्वामित्वनाशात् तत्स्वामित्वविशिष्टस्वर्गपुरस्यापि नाशः 'शिसी विनष्ट: पुरुषो न नष्ट' इत्यादिवत्, राज्यहरणात् तत् स्वामिकपुरस्य नाशइति तात्पर्यम् यद्वा अन्तशब्दोऽत्र निश्चयवाची-बलिदैत्यस्य पुरान्त: नगरनिश्चयः, रसातल ते पुर भविष्यतीति निश्चयः । वामनावतारे असुरराजस्य बलेः राज्यनाशो रसातलप्रेरणा वा भवता कृतम् इति तात्पर्य्यम् । शेप पूर्ववत् ॥ १२ ॥ (२) (२) অমব নিকরে তব মহতী কৰুণা তব করুণা অপার দেবগণ প্রতি অবে অসাধ্য যুদ্ধ কারণ, ধারণ কবি কবি স্বীকার। বামন মূবতি বলিষ্ট দৈত্যেব~-ধ্বংস হবণ ববিলে বলিরাজ কবেছ ত্রিপুর, অধিকাৰ সে’ আখ্যানে আমাদেব সে কাহিনী হৰুন পাপ হােক দূর্ব । মােদেব পাপভাব ।
सप्तमः सर्गः। १९७ यः सहस्रभुजवर्द्धनरक्त- स्थापितक्षितिभृदर्दनलेखः। पशुपाणिरसमेक्षणभीमः स प्रसीदतु भरु करणाब्धिः ॥ १३ ॥ (शिवपक्षे) यः सहलसुजो बाणः तस्य बईने अभ्युदय साधने रक्तः अनुरागी, अतएव क्षितिभृदर्दन:--गोत्रभित् इन्द्रः सच लेसाः देवाश्च स्थापिता: स्थिरीकृता येन इन्द्रादयो देवाः बाणासुर यधाय नोद्यम चकु रित्युद्यमकरणामाव एव स्थिरत्व, देवाना वाणयधाय उद्यमाभावश्च शिवरक्षितोऽय वाणइति बुद्ध्यैवेति भावः। पशुपाणिः परशुहस्तः, परशुमृगवराभीतिहस्तमिसिध्यानमन्तात् । असमेक्षण भोमः असमानि नोएि ईक्षणानि यस्य सः भीमः भीमशब्दप्रतिपाद्यः। करुणाधिः भीमशब्दप्रतिपाद्योऽपि वस्तुतः करुणासागरः सः भरुः शिवः (भरुः हरिहरश्चेत्युणादि वोपे ) प्रसीदतु । (विष्णुपक्षे) सहस्रभुजः कावीर्यः तत्य वर्द्धनस्य स बाहुसङ्घ- सच्चेदनस्य यद्रत रुधिरधारा तेन स्थापितः प्रवर्तितः क्षितिभृता राज्ञा मनलेसः हननलिपियन । परशुरामेण एकविशतिकृत्लो य: क्षत्रियवधः कृतः कार्तवीर्यवध एव तत्र प्रथम इति भारः। पशुपाणिः भार्गवरामस्य परशुपहरणप्रियत्वात् परशुराम इति सज्ञा प्रसिद्धः । बुटारः स्वधितिः पशु रितिकोष.। असमेक्षण: ऋषिग्नोचितसमदर्शन- रहितः क्षत्रिय जातिपकत्वात् श्रतएव भीम: भौतिस्थानम् । परशुरामा- वतारे करुणापरिचयाभावेऽपि वस्लुतो य: करुणासागरः स भरु: विम्णुः १८८ सर्वमङ्गलोदयम् प्रसीदतु। यद्वा सहसमुजवर्धनइति कर्तरिप्रयोगाद् रक्तस्थापितक्षिति- भृदई नलेखः इत्यनेन तस्य विशेषणकर्मधारयः, रक्तैः स्थापिताः स्थिति प्राप्तिाः क्षितिभृतामद्देनलेसाः हिंसाश्रेणयो येन, स्यमन्तपञ्चके क्षनियरुधिरहदपञ्चकसम्पादनेन वधाना पर्यायः प्रदर्शित इतिभावः । शिवपक्षे वृधु वृद्धी इति भौवादिकवृधधातोणिचि ल्युट प्रत्ययाद् विष्णुपक्ष च चुरादिवृधधातोश्छेदनार्थे प्रयोगात् ततो ल्युटप्रत्ययात् वर्द्धन- पदसिद्धिः ॥ १३ ॥ (७) বাণাসুব অভুদিযে অনুৰাগ ভবে বাখেন মুবি যিনি ইন্দ্রাদি অমবে। जिन शव-श्र जौम मरे व প্রসন্নতা প্রাপ্ত হােন্—- কৰুণ সাগব । (५७) কাৰ্ত্তৰীৰ্য কৰ্ত্তনেব কধিব ধাবায ; ক্ষত্রবধ মুখ-বন্ধ লিখিলা ধবার্য। ভীষণ পরশুরাম বিষম দর্শন যিনি, সে- দলু হবি, সুপ্রসন্ন হােন। सेतुबन्धनकृतावनुभावो यस्य रावणमदोन्मथनस्य । रामनाम भजमानमनादि त त्रिलोकशरणं प्रणमाम |॥ १४ ॥ (शिवपक्ष) रावणमदोन्मथनस्य रावणभुजबल दर्प-नाशकस्य सप्तमः सर्गः। १८६ - भुजबलमदात् कैलासोत्पाटनप्रवृत्तेन रावणेन कम्पिते कैलासे भगवता महादेवेन पादाङ्गुष्ठनिपीदनेन कैलासः स्पिरीकृतः रावणोऽपि परिभूतः दति पुराणयात्। यस्य 'सेतुबन्धनकृतौ' श्रीरामस्य समुद्रसेतुबन्धन कार्ये,-'अनुभावः' मभावः, येन प्रभावितम् इत्यर्य: रामेश्वर शिव प्रतिष्टाप्य श्रीरामेण सेतुबन्धनादिति भावः रामनाम भजमान रामनाम- जपपरायणम् एतेन शिवरामयारन्योन्याराधनमुक्तमभेदवोधनाय तम् अनादि निलोकशरणम् ईश्वरम् प्रणमाम | (विष्णुपत्न) रायणमदोन्मथनस्य रापणनिहन्तुर्यस्य सेतुबन्धन- कर्मणि अनुभाव. प्रभावः, शरपातभीतेन समुद्रण सेतुबन्धनाय प्रार्थित त्यात् प्रभावो व्यक्त इति भावः अनापि कर्तरि पाटी। 'रामनाम' राम इति सशा भजमानं प्राप्नुवन्तं तमित्यादि पूर्वयत् ॥ १४ ॥ (18) (8) যাব বল বাবণেব দর্প চূর্ণ কবে, যাৰ কৃপা হেতু সেতু- वकन मांगा। বনাম ভজনে मरक यदि गति, সেই লোকপা আষ্ট শিবে করি নতি। অজেয় বাবণ বধ ঘোযে যাব যশ, সেতুবন্ধ সহে সিন্ধু যাৰ শবে বর্ণ। বাম এই মাত্র নাম যাহাবে বুঝায, অনাদি ভুবন ত্রাণ नमिटान भाग।
१६० सर्वमङ्गलोदयम् तालयोगकृतलक्षणहाला- मुख्यत्तिहलसंहितवर्णम् । रोहिणेयपदाजमनन्त त्वां तुपारधवलं प्रणमामः ।। १५ ।। , (शिवपक्षे) हे अनन्त ! अन्तरहित मृत्युञ्जय इत्यर्थः ताल योगकृतलक्षणः तालशब्दस्य यो योगः अवयववृत्तिः तेन कृतलक्षणः अनुमापितः, तालशब्दस्य अवयवस्ताइति ल इति च शब्दद्वयं तन ता शब्दः शिवताण्डवपरः ल शब्दः पार्वतीलास्यपरः, तथा च तालशब्दावयवो यत्पुरुषसम्बन्धि नृत्योधकः स शिव इति शिवस्य लक्षण भवति, यद्वा ताशब्दलशब्दयोर्योयोगः मिलन तेन कृतं सम्पादित लक्षण ज्ञापक यस्य सः, तदुमयशब्दयोगात् ताल शब्दस्योत्पत्तिः तत्प्रतिपाद्यस्य हरगोरी नृत्यक्रियापरिच्छेदरूपतया प्रादुर्भावात् हरसम्बन्धि- त्वेन एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकमिति नियमेन हरविषयक स्मरणात्मकज्ञान भवति एव ज्ञापकाव तालयोगस्य भवतीति । योगकृतलक्षणश्चासौ हालामुरयवृत्तिहलसहितवर्णश्चेति कर्मधारयः, हालामुख्या 'हाला' शब्दप्रधाना वृत्तिः स्थितिर्यस्य स 'हल.' हलशब्दो यस्मिन् सप्तम्यर्थों वाच्यत्वसम्बन्धेन वृत्तित्वं तेन हालाहलशब्दो यदर्थ- वाचक इति फलितम्, हालाहल विपविशेषः तेन सहितः योजितो वर्णायस्य, कण्ठेकालत्व ततएव यस्य जात सः त रौहिणेयो वृपस्तन पदमाज स्थानभागिनम् बृपारूढ तुघारधवल त्वा प्रणमाम । ( विष्णुपक्षे) हे अनन्त शेशवतार, बलरागो हि श्रीविष्णोः, ताल- सप्तमः सर्गः। शेषरूपधराशस्यावतार इति पुराणम् । तालयोगश्तलक्षणः तालस्य योगेन चजसम्बन्धेन कृत लक्षण चिई यस्य स तालाइ इत्यर्थः । हालायाः मद्यस्य मुख्यवृत्तिः मुखभयो व्यवहारः पानमित्ययः हल लाङ्गल मायुध ताभ्या सहितो मिलितो वर्णो वर्णन यस्य--हालापानेन हलायुध. धत्वेन च यस्य वर्णन पुराणप्रसिद्धम् । रोहिणेय पदभाज रोहिणीनन्दन- स्पेन रोहिणेर पदप्रतिपादितम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १५ ।। (50) তালেব উৎপত্তি হেতু যিনি, ইলাহল পানে সব শুভ্র দেহে मनोन रक्षा বাহন বৃষভ যাব বথঙ্গে তাল চিহ্ন মদিবা গ্রহণ লাঙ্গণ আষুধ বলি’ यांशव वर्ण। অনন্তে অবতার বৌহিণে নাম তুৰাব ধবল কান্তি তাহাকে প্রণাম। মৃত্যুঞ্জ নাম সেই হিম-যৌব শিবে মােদেব প্রণাম ॥ वासवममुखदेवविजेता योजपद विधिमपीपुनिपातात् । तस्य निग्रहकरः कुसुमेपो सर्ववित्स भगवान् शरणं नः ॥ १६ ॥ (शिवपक्षे) यासवप्रभृतिदेवाना इन्द्रचन्द्रादिदेवाना विजेता १६२ सर्वमङ्गलोदयम् इन्द्रस्याहल्याहरण चन्द्रस्य गुरुदारगमनच कामकर्त कपराजयलक्षणम् , यः (कुसुमेपुः) इघु निपातात् = इपुनिपात इपुक्षेप विधाय ल्यव् लोप पञ्चमी विधिमपि ब्रह्माणमपि अजयत् । सर्ववित् सव्वंज्ञ:-कृशानु- रेताः सर्च इत्यमरः। यद्यपि मीनतनेत्यादि श्लोके मदननिग्रह उक्तस्तयापि तन तनुक्षयरूपकर्मत्वेन, अन च निमहत्वेनेतिभेदात् पृथगुक्ति: वस्तुतः मीनरेतनेत्यादि श्लोकाशस्य यत्यिनेन व्याख्यान्तरप्रति- पादनान पुनरुक्त्याशङ्केतिध्येयम् । ( विष्णुपक्षे ) बुद्धदेवेन मारो जित इति तस्य 'मारजित्' इत्यपि नाम, तस्य सर्वश इति भगवान् इति च नामद्वयम् 'सर्वशः सुगतोबुद्धो धर्मराजस्तथागत: समस्तभद्रो भगवान् इत्यमरोक्तः । अर्थस्तु पूर्ववत् ।। १६ ।। (७) (७) ইন্দ্র চন্দ্র দেব গণে কবি পৰাজয়, সাহসে ব্রহ্মাবে হানি’ मन्न, ज्यो श्य। যাহাব দৃষ্টিতে দগ্ধ সেই পুষ্প বাণ दमाम भावा- সেই শিব ভগবান। ইন্দ্র আদি দেবজযে ইযে এও মদে শবাঘাতে ব্রহ্মাকেও খেলিল বিপদে। হবিল ঘাঁহাৰ কাছে (श्नममन। সেই ভগবান বুদ্ধ মোদের শবণ ॥
सप्तमः सर्गः। १६३ यो हि विष्णुयशसः मुमतेश्व मेश्यमूर्ति रजनिक्षयहेतुः । दुर्द्धियां कलिभुवां स गतिस्त्वं स्तुत्यवाह शितशस्त्र नमस्ते ॥ १७॥ (शिवपक्षे ) हि प्रसिद्धौ अवधारणे वा विष्णु शुद्धं यशो यस्य सः विष्णुयशाः शुद्धकीर्तिः तस्य, विष्णुशब्दस्यात्र शुद्धवाचकत्यान् ; सुमतिः सद्बुद्धिसम्पन्नः तस्य च ; कर्म ज्ञानश्च यस्य प्रकृष्ट तस्येत्यर्य. कतरि षष्ठी यः प्रेक्ष्यमूर्तिः दृश्यरूप., 'अजनिक्षयहेतुः-जनिक्षययाः जन्ममरणयातुः अहष्टमित्यर्य: नास्ति यस्य, सः, अदृष्टरूपकारण- विरहेण उत्पत्तिरहितो विनाशरहितश्चेत्यर्थः । कलिमुवा क्लहहेतु- भूताना दुर्दिया दक्षप्रभृतीनाम् सः त्वमेव गतिः उद्धा हे स्तुत्यवाह ! रतवनीयवाही 'बाहुभ्यामुत्त ते नमः' इति श्रुतेः हे शितशस्त्र ! तीक्ष्णशस्त्रपाणे! स्तुत्येति शस्त्रान्तमेक्पद वा शस्त्रसापि स्तुत्यत्वात्, ते तुभ्यं नमः। (विष्णुपक्षे) विष्णुयशाः पिता, माता च मुमतिनाम्नी तान्या विष्णुयशसः मुमतेश्चेत्यत्र पञ्चम्यैकवचनम् अजनीतिक्रिययान्वितम् , प्रेक्ष्यमूर्तिः अभिव्यकार्ति. अजनि प्रादुर्भूतः, न तु वस्तुतो जातः, पूर्वकल्याभिप्रायेणातीतप्रयोग । कलिमुवा कलियुगोत्पन्नाना दुर्दिया धर्म. निरुद्धबुद्धीना यहेतुः-पिनाशकः स. त्व गतिः निस्तारोपायः, हे स्तुत्य- वाह ! प्रशस्ताश्वारूढ ! हे शितशस्त्र! वरालकरवाल ! कल्किरूपधरस्य वाहनमायुपञ्चानेन वर्णितम् कल्किरूपिन् इति तात्पर्यम्, नमस्ते ॥१७॥ फा० १३ सर्वमङ्गलोदयम् ( १ ) শুদ্ধশা সুমতির দৃষ্টিগম্য যিনি যাব জন্ম-মৃত্যু হেতু नारिक कथनि। কলহ-উৎপত্তি হেতু দুর্মতির গতি হে সুবাহু শূলপাণি তােমাবে প্রণতি। (१) বিষ্ণুযশা সুমতির পুত্রভাবে তব দৃশ্যরূপ ; কলিকালে যাদেব উদ্ভব সেইসব ধর্মহীনে নাশাে তীন্ন ধাব- शाजा शंका कप्ती। তোমা’ নমস্কার । देव फंसविकृति यदवेत्य न्यग्रहीस्तमसुभिः क्षममेतत् । इत्युमाधव परन्तु विचित्रं माप मृत्युममृताद यदधन्यः ॥१८॥ (शिवपक्षे) हे देव, क ददं सविकृति विकृत्या ब्राहमण- प्रकृतिविपरीतभावेन मदेन, ईश्वर प्रति विद्वेषरूपेण विकारे वा सहितम् अवय अमुभि. प्राणैः पाणावच्छेदेन यत् तम् दक्षम् न्यग्रही: निगृहीतवानसि माणदएड नोतवानीत्यर्थः, एतत् क्षमम् युक्त, हे उमा- धव उमापते, इति तु पर विचित्रम् अतीन विस्मयायह यद धन्यः पुण्यहीन. दक्षः अमृतात् मृत्यु प्राप मृत्युहरणान् मृत्युप्रासिविस्मया- रहे। शिवस्य मृत्युञ्जयत्वात् मादस्वरूपल्याच नमूतत्यम् । अथ च सप्तमः सर्गः। . अमृत सुधा, तेनामरत्व जायते ननु मृत्युरिति विस्मय । दक्षस्याधन्य त्वमेव व्यतिसमेऽस्मिन् हेतुरिति भाव । (विष्णुपक्षे) कसविकृति क्सस्य विकार पनादिषु पुत्रादीना यत् कर्तव्य तदन्यथाकारम् अयमा धनुयशस्थाने रामकृष्णवधोद्योगरूपा विकृतिम् अवेत्य त कसम् असुभियंग्रहीरित्यादिक पूर्ववत् । सम्बोधन तु उ भो माघवेति विशेष । स्तुतिरियम् ॥ १८॥ धन्य क्स । कृष्णावतार- कवक, দবে দুষ্মতি হেরি প্রাণদণ্ড তাব छि कारक, रेश नदर यविहान আশ্চর্য্য ইহাই কিন্তু, সেই ভাশ্যহীন অমৃত হ'তে হ'ল কংসেব অকাৰ্য দেখি তার প্রাণবধ जिश- नारमानालम। বিস্ময বিষয় এই (मयानात মৃত্যুহৰ করে হয মৃত্যুর শােচব ॥ शद्र यधोन॥ अर्जुनेन मिलितो रणशी तत्त्वमात्मविषयं परमुक्तवा । अस्त्रयोगमुपदिश्य च तस्म भक्तपाण्डवशुभ व्यदयास्त्वम् ॥ १९॥ शिवपक्षे) व रणशी युद्धाप्रस्थाने अर्जुनेन मिलित पतप्रति- अन्जु नेन १६६ सर्वमङ्गलोदयम् । पक्षभायेन किरातरूपमास्थाय सङ्गतः, परं पश्चात् अात्मविषयं स्वविषयकं तत्त्व यथाभूतमर्थमुक्त्वा स्वस्य वास्तवपरिनयं दया अस्त्रयोग पाशुपतास्त्रविद्याम् उपदिश्य भकाना पाण्डवाना शुभ व्यदधाः, अकापी:। (विष्णुपक्षे) रणशीर्षे कुरुक्षेतयुद्धानभूमी मिलितः एकरथे स्थितः, अात्मविषय पर प्रकार तत्वम् 'नायं हन्ति न हन्यते' 'अचलोऽयं सनातनः' इत्यादिरूपमुक्त्वा-- अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्मायुध्यस्व भारत' इत्यादिना-अस्त्रयोगम् अस्त्रप्रयोगम् युद्धम् उपदिश्य अथवा भीष्मादिवधकाले यथास्त्रप्रयोगः कर्तव्यस्त- दुपदिश्य । अन्यत् पूर्ववत् । श्रीकृष्णस्य पार्थसारथिरूपस्य स्तुतिः ॥१६॥ প্রথমে অর্জুন-সনে দ্বন্দ্বযুদ্ধে বত কিবাতেব রূপে; পবে भाग-धकामिका .পাশুপত অসুযোগ কবি উপদেশ, कन्तु मादक মাধিলে বিশেষ ॥ (%) ২ারম্ভে বথে বহি অর্জুনের সহ; যুদ্ধে অনিচ্ছায তার, बोमर दर। অস্ত্র ধৰিবাৰে তাষ কবি বুদ্ধি দান সাধিয়াছ সেই ভক্ত भासत कलाका सप्तमः सर्गः। , १७ लोकरक्षणपरानवतारान् अभ्युपैपि करुणामृतसिन्धुः। सागसश्च तनयानिव तात: श्रेयसे तनुभृतो ननु शास्सि ॥ २० ॥ (शिवपत्ते ) करुणामृतसिन्धुस्त्व लोररक्षण पापरिडमतमानित्य लोगः निरये पतन्तीति पा रक्षणा योगोपदेशेन ततो निवर्त्य सद्गति- प्रापण तत्परान् तस्मिन् पर्मणि रतान् अपनारान् श्वेतादीन्, योगा- चार्यारतारान्-~अभ्युपेपि स्यारोपि येप्यन्यतम. सोमशा श्रदादा- दोश्चतुरः शिष्यानुपदिदेश इति वर्मपुराणम् । च-विच अद्य यद् दक्षादीन दपिटतवानसि तदपि लोररक्षणमेवेश्याह सागप्त इत्युचराद्धेन, गागराः प्रागगा अपराधेन सह वर्तमानान् रानयान पुत्रान् तानः पिनेव व सागस: तनुभृतो देहिनः श्रेयसे मङ्गलाय अप च मावाय शास्मि दण्डयमि ननु इत्यनुनये । अशासने तेपा नरकपातः, शारने तु पापक्षयात् चित्तशुद्धिदारकत्वदायतवशानान्मोक्षः परिणाम इतिभायः। (विष्णुपये) मत्स्यादिस्पा उता अयतारा ते सर्च एस सावरक्षणपसा लारस्प विश्वस्य स्लोगना नानाव रक्षणररा:, पालनरता. सान् घायुपैर गहागि । यशरश्च भंगी स्वयमेवोक. 'परिप्राधाप माधना विनाशय न मतान् । पामस्मानायांय मम्भवामि युगे युग दनि । मिनायास च दुपवामित्परम पिरमाद-गागगी इदानी देपाना यो सर्वमङ्गलोदयम् निग्रहः सोऽपि त्वत्पदच एव दण्डः, एतेन, दएटेने श्रेया भविष्यतीति भारः ॥२०॥ ) যােগানে লােক বা অধর্ম নিবারি সম্মে করিতে,বীবাব লোক বৃক্ষা কৰ কর কপামৃত-সিন্ধু কত অবতবি তব কত অবতার। ককণা-সাগৰ। অপৰাধী পুত্রে যথা অপৰাধী জনে শাস্তি পিতা শুভ তবে। माउन माम শাসন পুত্রব দোষে তুমি দোষী নবে। পিতা যথা করে स यो भवानुदधिमन्यनजातं कालकूटमुपपद्य महोग्नम् । देवतः स्तुतपदोऽमृतमेव द्रागभक्षयदवन् जगदेतत् ।। २१ ।। य इत्यस्योत्तरश्लोकस्थेन तमित्यनेनान्नयः पक्षद्वये समानः । अतएव एतत् श्लोकद्वय युग्मकमिति वक्ष्यते । { शियपई) उदधिमन्यनजार महाग्रम् अतिदारुण कालक्टम् अमृतमेव अमृतवत् एवकारः सादृश्ये इति भरतोळे दाग झटिति यो भवान् अभक्षयत् अभुत चुरादिगणीय- भदधातो रूपमिदम् । दैवतैः स्तुतपदः देवैः स्तुतचरणः स्तुतरक्षणशक्तिर्या सप्तमः सर्गः। . पद व्यवसितत्राणत्यानलक्ष्माधिवस्तुवित्यमरोक्तः । कथ कालक्ट भक्षितवान् तदाह अवन् जगदेतत् एतत् जगत् भुवनम् अवन रक्षन् । हेत्वर्थे शतप्रत्ययः। (विष्णुपक्षे ) स्तुतचरण. स्तुतस्थानो वा यस्य चरणारविन्द वैकुण्ठनामस्थान वा स्तुत सर्वेरेवेति योवनाय पर्त पद नोपात्तम् । एतद् जगत् अयन् रक्षन् असुराधिकारेणानर्थबहुल माभूदित्येतदुपाय. सम्पादनेन पालयन् यो भवान् कालस्य कूट कालसम्बन्धि कपट महोम महः प्रधानम् उत्सवप्रधान यथा स्यात् तया उपग्रह्म अालम्ब्य द्राक् - झटिति देवतैः देवैरेव उदधिमन्यनजात सागरगन्यसम्भूतम् अमृतम्, अभक्षयत् अपाययत् तमित्युत्तरश्लोकस्यतत्पदायेन यत्पदार्थस्यान्वय. । •सकारातमह.शब्दोऽपि उत्सायानक , महः अम प्रधान यस्मिन् कर्मणि, मोहिनीरूपस्य विष्णोः कालात्ययकपटावलम्बनमपि देवामुरा- गामुत्सवप्रधानमभूत् । वृत्तान्तविदा देवानामुत्सवोऽमृतपान मस्माक- मेय भविष्यतीत्यानन्दजनितः, मोहिनी अमृतं परिवेष्य स्वयमस्मान् पाय- यिष्यतीति तद्र पट्टतचित्तानाममुराणाञ्चोत्सव इनि भावः। अमक्षयदिति भवणार्यभावादिकभदधातोः प्रयोजकणिजन्तप्रयोगः । श्रतो न प्रयो- च्यातुः कर्मत्वम् । हिसार्यकभक्षभातोरेय तथाविधानात् । मिलि- तैर्देवासुरमपितात् समुद्रादुत्पन्नेऽमृते बलादमुरैर्जिहीपिते विष्णुरसुरान् पञ्चायत मोहिनीरूपेण मादुर्भूतः, तद्रूपमवलोक्य सपा हृदय तद्गत. मभूत् , तया च श्लदण्या याचा कथितमल व्यतिक्रमेण कृतशौचाचमना मोक्तुमुपविराय पतिदयेनाइममृत परिपेक्ष्यामीनि निराम्य तत्यमनध्य- मानरतुरैः गानन्दमेव तत् स्वीतम् एव पड्भेिदेनोपविष्टेषु देवासुरेषु २०० सर्वमङ्गलोदयम् रूसमाहितानसुरान् पञ्चयितुकामा मोहिनीवपुर्विष्णु प्रथम देवपटको पर्यविक्षत् माहिन्यपेक्षया साढमसुरैर्देवपड़ती परिवेपणप्राथम्य पश्चादपरिवेषणेन चासुरा वञ्चिता मोहिनीरूपेण विष्णुनेति पुराणवार्ता । एवञ्चासुराणाममृतहरणकालाधा देवपतौ च परिवेपणनाथम्यमिति द्विविध कालमादाय कपट कालकूटशब्दार्थ. पौराणिकोपाख्यान- मूलक इति वोध्यम् ॥ २१ ॥ উৎসব প্রধান ভাবে (२५) কালকূট যবে সমুদ্র মন্থনে মহা উগ্র বিষ তাহা সময় ক্ষেপণ কপট আশ্রযে করি হে স্বতচবণ, সমুদ্রমন্থন ফলে দহিবে ভুবনে। উর্থিত অমৃত ও পদ বন্দিলা দেবগণ নিরুপায, বাখিলে জগত সুধাসম পি’যে তায। পান কবাইলে দেবে, অসুব বঞ্চিত। तं कृपामृतनिधि परमेशं क्षीरसागरविरोचनकायम् । श्रीगृहीतचरणाम्बुजयुग्म भोगिसेविततनुं प्रणमामः ।। २२ ।। युग्मकम् ॥
१
सप्तमः सर्गः।
२०१
11428
(शिवपक्ष ) परमेश महेश्वर क्षीरसागरविरोचनभासम् = क्षीर-
सागरसदृशसुन्दरद्युविधर क्षीरसागरश्च विरोचनश्च तयोर्भा इव:
मा यस्येति वा, विरोचनश्चन्द्रः । अतिशुभ्रवर्णमित्युभयपार्थः।
श्रीगृहीतेति श्रिया शोभया गृहीत सेवित चरणाम्बुजयुग्म यस्य, वम् ।,
यदीयपादपनदय कस्यामप्यवस्थाया शोभा न परित्यजति तमित्यर्थः
यद्वा गृहीतमिति, मावे निष्ठा ग्रहणमित्यर्य:, श्रियः त्रिवर्गसम्पद..
गृहीत ग्रहण यस्मात् तत् त्रिर्गसम्पत्प्रदमित्यर्य, चरणाम्बुजयुग्म
यस्य तम् । श्रीशब्दस्य त्रिवर्गसम्पद्वाचकत्व च्याडिवोषादवगम्यते ।
भोगिभि. भुजग. सेविततनुम् अाश्रितदेहम्, सर्पभूपितकण्टकरादिक-
,
मित्यर्य।
विरोचन,
१, (विष्णुपक्षे ) परमाणाम् उत्कृष्टाना ब्रह्मादीना यद्वा परा श्रेष्ठा
मा शान येषा ते ब्रमाशिवादयः तेपामीश नियन्तार विरोचयतीति
विशेषेण चिमन्तं कुर्वनित्यर्य:, रचिदीप्तिः, क्षीरसागरस्य
विरोचनी क्षीरसागर दीप्तिमन्त कुळती भाः - दीप्तिर्यस्य,
यस्य दीप्त्या अधिष्ठानभूत. क्षीरसागरो दीप्तिमान् माति
तम् इत्यर्थः । धिया लक्ष्म्या गृहोत सवाहनाय बोडे स्थापित
चरणाम्बुजयुग्म यस्य । पूर्यफल्सलीलामनुसृत्योतिरियम् । यद्वा श्रिया
लदम्या:
सागरप्रविष्टाया इत्याक्षिप्तम्, गृहीत ग्रहण प्राप्तिरिति
यायर परमात् तत् श्रीरहीत चरणाम्युगयुग्म यस्य, एतसा-
दप मसादेन लदमीलाभा भातीत्यभिधेय विशेषणमिदम् ।
भोगिमेरिततनु भोगिना अनन्तनागेन सस्तितनु शय्यारूपनामानित्य
परिचरितशरीरम् ॥ २२ ॥
२०२ सर्वमङ्गलोदयम् किया ( २२ ) সেই তুমি মহেশ্বৰ কৰুণা সাগর, শীবােদ ও চন্দ্রসম গৌৰ কলেব। কিবা শোভা পাদপদ্ম যুগলে তােমার ভুজঙ্গভূষিত তনু नरनमशांचा কৰুণা-অমৃত নিধি ঐশ বাংপব তব ও সঙ্গে দীপ্ত पोरवाम मशिन লক্ষীদেবী পাদপদ্ম সেবে অবিবাম। শনে অনন্তনাগ;-- মােবে প্রণাম। मोहिनीतनुमुपेत्य परेश व्यभ्रमा यदयमात्मविलासः । मारदर्पहमहापुरुषस्य स्त्री- रुचिः कथमिवेतरथा स्यात् ।। २३ ।। । ( शिवपचे) हे परेश, हे पर सर्वत: श्रेष्ठ, हे ईश, माहिन्याः अमृतपरिवेषणसमये गृहीतस्त्रो मूर्तिविशेषावच्छिन्नविष्णो: तर्नु स्त्रीमूर्तिमुपेत्य प्राप्य यद् व्यभ्रमः विनान्तवान्-चलिगवान्, कामोन्म- त्तस्तामनुसृतवान् असि, भ्रम प्राप्तवान् असि इति वा, भ्रमस्तु इय काचित् सम्माधिकमुन्दरी नारीत्याकारकः, विष्णोमाया सा इदि तु तत्त्वम् । अयम् = आत्मविलास: अात्मनः स्वस्येव विलासः लीलाविशेषः, इतरथा अन्यथा, मारदप हतयत; कामरिजयिनो महापुरुषस्य ईश्वरस्य ते स्त्रीरूचिः स्त्रियामभिलापः कथं स्यात् । मारद हतवान् इतिभूते
सप्तमः
सर्गः
विपि भारदर्पहा । पूर्वकल्पवृत्तान्ताभिप्रायेणेदम् । यद्वा शुद्धात्मर
कामादिसम्बन्धाभावादियमुक्तिः। ईश्वरस्य पुरुषविशेषत्वेन योगसूत्रो
महापुरुष इति ।
(विष्णुपदे) हे परेश! पराणा ब्रह्मादीनामीश, मोहिनीत
मोहिन्यवतारम् उपेत्य स्वीकृत्य यद् व्यभ्रमः विभ्रम स्त्रीणा विला
विशेष प्राप्तवानसि अयमात्मविलासः । इतरथा सौन्दर्येण कामद
हृतवतः पुरुषोत्तमस्य ते स्त्रीरुचिः स्त्रियाः कान्ति: क्थं स्यात्
इत्यर्थः ।। २३ ॥
মহেশ্বর, মােহিনীবে
দশন কবি-
বুবেছিলে পাছে পাছে
লীলা এ তােমাবি।
মদন বিজয়ী মহা-
পুরুষ-তােমার
নতুবা কি হতে পাবে
खीरेश तिवाद?
হে নাথ, মোহিনী-
রূপে বিভ্রম প্রকা
তোমার এ স্বেচ্ছাকৃত
লীলারই বিলাস
নতুৰা পুৰুষােম
मानहाश्न
স্ত্রীলােকের কান্তি কেন
কবিবে গ্রহণ }
.
नीलकण्ठविहितार्जुनविष्णो
पूर्वकल्पसमलील भवेऽस्मिन् ।
शिष्टपालनमशिष्टनिकार
त्वं करिष्यसि करोष्यकृयाश्च ॥ २४ ॥
, २०४ सर्वमङ्गलादयम् (शिवपक्षे ) हे विहितार्चन-विष्णो, विहित कृतमर्चन येन स विष्णुर्यस्य, विष्णुना यस्य अर्चन कृत स , महाभारतादौ 'हरिस्ते साहस कमलनलिमाधाय पदया' इत्यादि महिम्न. स्तोन च शिवपूजनस्य विष्णुकृतत्वे प्रमाणम् । तत्सम्बोधने। हे नीलकण्ठ । हे पूवंकल्प- समलील, एतेन पूर्वकल्पे या या लीला कृता कल्पान्तरेऽपि तादृगेय लीला क्रियते, इत्युक्तम् । अतएव मदनदहनादेस्तस्कल्प तदानामकृतत्वेऽपि नासङ्गति । अस्मिन् भवे वर्तमाने कल्पे ।' शिष्टपालन साधूना रक्षणम् अशिणना निकार निग्रह क्रोषि, करिष्यसि, अकृयाश्च, अस्मिन् कल्पेऽपि वर्तमानकाले भविष्यति काले अतीते च काले तथाचरण ते युक्तमेव । थतएव दक्षादीना निग्रह कृत इति भाव । ( विष्णुपः) हे नीलकण्ठ विहितार्चन, नीलकण्ठेन शिवेन विहितम् अर्चन पूजन यस्य स , श्रीमद्भागवते नृसिहायतारादौ शिवस्तुत्यादिक श्रीरामनाममवनपश्च तत्र प्रमाणम्। हे विष्णो । पूर्वकल्पसमलील, इत्यनेन पूर्वक्ल्पे देवानामेवविपदि यत् त्वया कृत तत्करणीयमिति प्रार्थनाया गोजमुपदशित्तम् । अन्यत्समानम् ।।२४।। ( २४ ) र विधिजमीन ক) মহেশব, ( २8 ) হে শিবপূজিত বিষ্ণু, অবতাৰ সৰ পূৰ্ব্বকল্প মত এ বল্লেও শীলা তব। পূর্বকল্প সম লীলা पदरासदद।
सप्तमः
सर्गः
-
শিষ্টের পানি সাব
দুষ্টের নিগ্রহ
কৰিৰে কৰিছ
করিয়াছ পাহ।
দুষ্টে দণ্ড আৰ শিষ্ট
রক্ষণ বিধান
अनिवारगोन
অতীতে সমান
.
कालरूप ऋतुलिङ्गविशेपान्
सन्दधासि सदृशान् प्रतिवर्षम् ।
भूतकल्पयाटितं तदधीय-
नद्य भावय भवेश विधेयम् ॥ २५ ॥ .
(शिवपक्षे ) पृथ्वकल्पसमलालेत्यनेन यद् विक्षित तत्रफुटयति,
हे कालरूप! कालस्वरूप, त्वमेय यथा प्रतिवत्सर मृतुभेदेन फ्ल-
पुष्पविशेषसम्पत्तिप्रभृपिलक्षण चिह्न दधासि, प्रतिवर्षमै वमन्तः
चूनमञ्जरीनकुलमल्लिकाप्रभृतिकुमुमादिक दधाति, एव श्रीप्मादय
मृतोऽपि, न ह्यस्थ वर्षभेदेन व्यतिकमा भवति । तया क्ल्पभेदेऽपि
सपास्य लीलाया व्यतिकमा न भरितुमहति ।
तस्मात् पूर्वकल्प
दक्ष्यभकाले यत्कृत तदेवाय रिपमिनि प्राथना । तेन दखजीयनादिक
दीयतामिनि प्रायन गम्यते । अधीयन् स्मरन्, माघय सम्पादय ।
है भर, हे इंश! इति पददयम् ।
(विष्णुपदे) पूर्णकल्पेन्यादिक नुल्यायंकग्रायम्, पिरोपलु पूरल्ये
इन्द्र प्रति दुव्यांसः शाप, एवमेव मृत्तममृत् तत्र भरता यत् कृत सम्पनि
तत्स्मृत्वा कचंन्य माधयेति प्रार्थना योध्या । अब पक्षे मांग इत्येक पदम्
भरस्य मसारस्य शिरस्य या ईय-प्रभुः, निपन्ना, तत्सम्बोपने ॥२५॥
सर्वमङ्गलोदयम्
( २५)
দেব কালপ, প্রতিবর্ষে ঋতু দুয়
ধর চিৰ সমভাবে ভিন্ন চিহ্নমষ।
তেমতি অতীত কল্প করিযা স্মরণ
যাহাই বিধেয তাহা কর আচরণ
.
म नाम तय कामदमद्धा
नामरूपरहितस्य परेश।
एवमभुतविलासविशेप:
शोभते त्वयि पर न परस्मिन् ॥२६॥
(शिवपक्षे ) हे पर, हे ईश ! श्रद्धा तत्त्वतः नामरूपरहितस्य,
यस्तुतः नेति नेत्यनेन श्रुतियोधिततया सज्ञाविशेषण रूपविशेषेण च
वजितस्य तय नाम शिवनाम कामदम् अभीष्टसाधक नाम प्रसिद्धम्
इति अद्भुतः विस्मयावहः विलासविशेष. लीलाभेदः प्रकाशभेदो वा पर
केवल त्वयि शोभते न परस्मिन्, अन्यत्र । यस्य नाम नास्ति तस्य
नामेति असम्भवतस्तुन, फलसाधकत्व विस्मयावहमेव, तच्चाघटनघटन
शोभते त्वयि परमित्यादि विश्वविमोहिन्या माययैर ते जात ताम्
मायाया अनन्यसाधारणत्वादिति चतुर्थपादान्तभावार्थः ।
(विष्णुपदे) हे परेश ! इति सम्बोधनपदमेकम् । परेशः-
पारणा ब्रह्मादीनामीशः नियन्ता, समानान्यत् ॥ २६ ॥
सप्तम. सर्गः। (नाथा বাস্তব তব নাহি ৰূপনাম তথাপি তােমার নাম কবে পূর্ণ কাম। এমন বিচিত্র নীলা তােমাবি সম্ভবে অন্য কাহাতেও নহে এ বিশাল ভৰে । नाथनाथनपराननुकम्प्यान् देववन्धपदकामरदारान् । भो दयामय दयस्व ददस्य प्रार्थितञ्च भगवन् प्रणमाम ॥ २७ ॥ (शिवपक्ष) भो दयामय । नाथ नाथनपरान् पतिभिक्षा- निरतान् अनुकम्प्यान् दयाहान् देववन्द्यपद देथै मुरैर्वन्द्य नम्य पद चरण यस्य स , स चासौ का दक्षश्चेति देववन्द्यपदक तस्य अमरान् मृत्युहीनान् दारान् दयस्व । पत्यो दक्षे मृतेऽपि जीवन्त्यासात् पल्या श्राक्षपोक्तिरियम् । प्रार्थित पतिजीवन ददस्वेत्यन्वय । (विष्णुपक्ष' हे नाथ! हे देववन्द्यपदक, देववन्य पदक यस्य देवाश्च देव्यश्चेति देवा तै वन्द्य पदप्रतिरूपक यस्य स. तत्सम्बोधने हे नाथ नाथनपरार भिक्षापरान् अमरदारान् देवपत्नी दयस्व । लक्ष्मीप्रशेन, स्वस्वभक्त असुरयुद्ध पराजयेन सापागमनाशक्ता देवपस्न्यस्तव मूर्ति निर्माय तत्र चरणप्रतिरूप प्रएमन्ति तान् यदि दुर्वासोऽवमाननया देवराजस्यापराध तदपराध शान्तयेऽप्रयतमानाना देवानामपराध तथापि "स्त्रिर किमपरायन्ते गृह- दयस्व।
२०८ सर्वमङ्गलोदयम् पन्जरकोकिला:", इत्येय निरपराधाः स्त्रियः भवदेकप्रणतयः यत्प्रार्थयन्ते तहदस्व ॥ २७ ॥ . অমব বন্দিত পদ— মৃত প্রজাপতি, (হি মরে তাৰ ধৰ্ম্ম- পত্নী এ প্রসূতি । তিপ্রাণ চাহে দীনা কব ভিক্ষাদান যান্য কর দয়া नमिलगवान् ॥ (२१) হে নাথ ! ও পদ নমি, অমব না-~- শত্ৰুজব লক্ষী মাগে-- वा७ काममा দযাপাত্রে দযা কর দেব দয়াময় ভগবন্ নদি তােমা মাের সবিনয ৷ पश्य पश्य शिवदक्षजनानां कीदृशी ननु दशा विपमास्ति । धास्य स्थितिकरः कृपया ता- नीश नैप समयस्तमसस्ते ॥ २८ ॥ (शिवपने) प्रार्थितमाह-हे शिय ! पश्य पश्य सम्भ्रमे द्विवचनम, दक्षजनाना-ददश्च जनाश्च तेपाम् कीदृशी विषमा दशा अस्ति वर्तते । दक्षसमभिव्यवहारात् जनशब्दः दक्षमम्बन्धिजनपरः। तथा च दक्षस्य दशा मरण भृगुपूपादीना दक्षस्य स्वजनाना निग्रहः सेनाना मरणति भाषः अतीतिनियावन्यन्यापरीन दशेत्यस्य कर्तृत्व न न पश्यति सप्तमः सर्गः। किंगयाः कम्मत्वं अस्येप घट: पश्यतिवत् । स्थितिकरः सन् तान् दक्ष' जनाश्च कृपया धारय, अवस्थापय, मृताना जीवनदानेन, निगृहीतानामप- चयपूरणादिना च स्थिति लम्भय । रुद्रस्य न स्थितिक्रत्वमित्याशङ्काम- पनुदन्नाह ईशेति हे ईश ! सृष्टिस्थितिसहारकत्तः, एपः समय: नममा न तमोगुणसम्बन्धी न मातीति शेषः, ईश्वरत्वात् त्वमेव गुणभेदमालम्ब्य प्टिस्थितिसहारान् करोपि, तत्र तमोगुणालम्यनेन संहारः, स्थितिसम. योऽय सत्यगुणालम्बनयोग्य, न तमोगुणालम्बनसमयस्तस्मादन सहारो न युज्यते । प्रजापतेः संहारः मलयफालमन्तरेण न मवतीत्येवमुतिः। (पिप्णुपक्षे ) हे शिरदक्ष ! शिवेषु मङ्गलकर्मसु दक्षः कुशल: तत्सम्बुद्धौ रायमद्गलमगल्यमितिस्मृतेः । पश्य पश्येति पूर्ववत् । जनाना देवमनुष्यादीना कीदृशी विषमा दशा, लक्ष्मीम्रशेन असुरपीडनेन च दुःसारस्था अस्ति । स्थितिकरस्व तान् धारय पूर्वावस्था प्रापय । हे ईश! एषः समय. आचारः तमसः, न ते न तव । सत्वं हि मुस, सत्वस्य प्रच्छादनं चिना न दुःस भवति, प्रच्छादन तमोगुणस्याचारः, न तु सत्त्वस्य, तव तु सत्त्वमेव रूपमिति तात्पर्यम् ॥ २८ ॥ হায় শিব ! দেখ দেখ मरनाक লভিল কি দশ আজ शाब का पा.१४ (३ मननमय নবায়ণ হের হেব, হায, কি দুর্দশা আজ बन मयूएन।
सर्वमङ्गलादयम् হে পালক। বহ্মা কব স্থিতি-কৰ্ত্তা দযা কবি সে সবে সদ্য, স্থিত কর সব, ঈশ্বব। এ নহে তব তামস আচাব- সংহাব সময় দেবে হানি,-নহে তব , यत्कृपालववलेन जनानां सर्वदुःखचरमापगमः स्यात् । त्वां तमेत्य वयमर्थयमानाः क्षुद्रमर्थमिति धिग् विपयेच्छाम् ।। २९ ।। মন মাদাম:-সান হয়। কায়াখব , নৰা- भजनितदु सनाशेऽपि न सबैषा दु साना नाश..नेन दु.पविशेषस्यासत्वे. ऽपि, उत्पत्स्यमानदुःखाना नाशाभावात् । मोक्षे तु न पुनदु:सस्योत्पत्तिः, अर्थस्तु तुद्रः अल्प नश्वरत्वात्तथापि मोक्षमपहाय यदर्थः प्रायते विषयेषु उत्कटराग एव तन कारणमित्युभयपक्षे तुल्य तासर्यम् ॥ २६ ॥ ( ২৯ ) জীবের যতেক দুঃখ যাব কৃপা পেশ-- লভিলে সে সব হয় সমূলে নিঃশেষ। সেই তুমি--লভিয়াও হয রে তােমায চাহি তুচ্ছ অর্থ,—ধি, বিষয় ইচ্ছায * দেবতার যে নি-পরাজয়, তাহা তামস আচার-তমােগুণের কৃষ, তােমার কাৰ্য্য নহে—তুমি যে সবগু’ণর অধীশ্বর।
। सप्तमः सर्गः शक्नुमः कृतधियोऽपि विरन्तुं नेच देव भवतो गुणबद्धाः । तत्प्रसीद परिपूरय वाञ्छा- मस्तु च त्वयि हरे हृदयं नः ॥ ३० ॥ निन्दामि च करोमि चेत्याह-~जानन्तोऽपि वयमस्वतन्त्रतया विषय वैराग्यं प्राप्तु न शक्नुमः, पारतन्त्र्य च भवतो गुणेन मायारज्ज्वा बन्धनम् । अतएव अत्वतन्त्रा यस क्षमाहाः, प्रसन्नः रान् अस्माक बान्छा पूरय । वाञ्छा च पक्षद्वये प्रागुपदर्शिता । तवाञ्छापूरणमात्र नास्पाक माय किन्तु त्वयि हरे नः अस्माक हृदय मनश्चास्तु । कदाचिन्मुमुत्तुल्य भविष्यतीति पक्षद्वयस्यार्य । एक एव विशेषः, शिवपक्ष हरे इति सप्तम्यन्तप्रयोगः, विष्णुपक्षे सम्बोधनप्रयोगः इति ॥ ३० ॥ ततः ভবদীয মাযার { অভিজ্ঞ হ'লেও তব तन माता, नरे-~ बिशाम मश्य, নব এ’ জানিলেও নাহি পাবি অর্ধবাছা गि पनि नाई। शेरक विद। আশক্তে প্রসন্ন হও, হে হরি' প্রসন্ন হও नाश गर्न कर, পূবাও বাঞ্ছিত তোমাতে মােদেব আব চাহি, তােমা প্রতি মতি থাকে যেন হব। থাকে যেন চিত। .
सर्वमङ्गलोदयम् एवमादि भगवत्स्तवयोगात् पावनादजनि यच्छुभदैवम् । तेन ते बुबुधिरे जगदीशं सुप्रसादसुमुखं शुभरूपम् ।। ३१ ॥ एवमादिः इत्यादिः यः भगवत्स्तवः, तद्योगात् तस्मिन् योगः रचयितृत्वेन तत्पाठरत्वेन च सम्बन्धः, सर्वज्ञो ब्रह्मा पूर्वकल्पवृत्तान्ता. नुसारेण स्तवमिमं रचयामास तदनभिज्ञा अपि परे तमेवापठन्निति सवनैव तत्स्तययोगोऽभूदिति भावः । श्रथ च तत्स्तयन यो योगः चित्तवृत्तरेकत्र स्थिति. तस्मात् । शियपदे भगवत्स्तवः शिवस्तवः, विष्णु- पद विष्णुस्तवः। स्तुत्या जगदीशप्रसादस्तु-स्तुतिजनितशुभारप्टेन स्तोतॄणा जगदीशः प्रसन्न इनि शनम् , तदाह तेनेति द्वितीयार्दम् । शिवपक्ष जगदीशः शिवः, विष्णुपदै विष्णुः, अन्यत् समानम् ।। ३१ ॥ (0) ইত্যাদি প্রবার এইপ বহু ভগবৎ- ভাৰস্তুতি যােগে, हरि मोठे হইল বসুষ নাশ শুভঃ উপজিল 06 मित्र काम मशानदार। विकरारारा ८२ शासन (मार्थन- मन दिननाउन रथमान्य প্রসাদ মুখ नोभा खिद्रा परश-मानवता (..
मतमः सर्गः। श्रीश्वरस्त्वजमुखं फमानयन् सद्गणं च शमयन् हविर्भुजः । सुस्वरोदितसमुद्रमन्थना- मन्द्रधीरनिनदोऽदिशच्छुभम् ॥ ३२।। (शिवपने ) श्रीश्वरः श्रीशियः, 'देय गुरु गुरुस्थान क्षेत्र क्षेत्राधिदेवताम् । सिद्ध सिद्धाधिकाराश्च श्रीपूर्व समुदीरयेत्' इति गषयमनप्रयोगसारवचनमनुसृत्येदम् । 'तुकार: पक्षव्यावर्तन- द्योतकः, स्तोतृपक्षादन्यः स्तुत्यपक्ष., तत्कार्यसूचनात् । अजमुख छागमुख के दक्ष आनयन् जीवयन, अन प्राणने इति धाताणिचि शतृप्रत्ययात् ; नहि पूर्वस्थितमुखविशिष्टस्य दक्षस्य जीबनमभूत् किन्तु छागसदृशवविशिष्टस्येति भावः । छिन्नमुण्डस्य दक्षदेहस्य छागवक्तूयोजनेन प्राणदान कृतवान् छागवतृत्व तस्य शिवनिन्दया देव्याः शापादिति वृहद्धर्मपुराणवार्ता । सद्गण सता समूह हविर्भुजः पूपादोन देयाध शमयन् शान्ति लम्भयन्--शुभमदिशत् शुभ भूया- दित्यादिशत् , तेन मृतानामन्येषामपि पुनर्जीवन सूचितम् । किभूत: सन् शुभमदिशत्-~-मुस्थरोदितसमुद्रामन्यनामन्द्रधीरनिनदः, सुस्वरे सौम्यत्वरे उदितः प्रकाशित: समुद्रमन्यनामन्द्रधीरनिनदो यस्य रा समुद्रमन्यनस्य अामन्द्रधीरनिनदः, धीरः, अविचलित: निनद इति कर्मधारयात् पर आमन्द्रः धीरनिनद इति कर्मधारयः। श्रासम्यक् मन्द्रः गम्भीरः प्रामन्द्रः। यस्य सुस्वरे समुद्रमन्यनस्य गम्भीरधीरध्वनिः प्रकाशितः सः तादृशः। समुद्रमन्यनत्य ध्वनौ पाहक दिगन्तव्यापिन्च २१४ सर्वमङ्गलोदयम् । तन्नासीत् केवल गम्भीरत्व धोरत्वञ्चेति भावः । सुस्वरे समुद्रमन्यनध्वनिप्रकाशश्च सुस्वरस्य समुद्रमन्थनध्वनिसादृश्यमिति- निदर्शना । (विष्णुपक्षे ) श्रीश्वर: श्रीपति , अजमुख कमलासनप्रमुख सद्- गणम् उत्तमसमवाय क मुसौं श्रानयन् प्रापयन् हविभु जो देवान् प्रश- मयन् शान्तिमाश्वास लम्भयश्च सुस्वरेण उदित कथित मुस्वरोदित समुद्र- मन्थन येन सः प्रामन्द्रधीरनिनदश्चेति विशेषणसमासः सः सन् शुभम- दिशत् युष्माभि. समुद्रमन्थन कर्त्तव्य इत्युच्चा मङ्गल मङ्गलजनक यथा स्यात्तथा उपदिदेश नहि फेल देथै समुद्रमन्यन कर्तव्य किन्तु देवा- सुरैमिलितैः, तस्मादिदानी सन्धिर्विवेय., इत्यादिरूप शुभजनकमुपदेशम् आमन्द्रधीरध्वनिना कृतवानित्यर्थः ।। ३२ ।। (७२) শ্ৰীশ্ৰী ঈশ্বৰ শিৰ पाक मिना बाग মুণ্ডহীন দেহে, কবি ছাগ মুণ্ডন। मांगन न मम মন্দ্র ধীর স্বরে কহি শুভ দিলা শান্তি मान পারে । (२) শ্রীপতি, বিধায় আদি হে স্তোতাণণে | কবি সুখী, দিয়া শান্তি দেববৃন্দ মনে। সুস্বরে আদেশ দেন गरि मांगन माहीत नाव यात्र যাহা শেয়ার सप्तमः सर्गः। सतीतनुस्तेन तदा गृहीता नारायणेनान्तरिताच चक्रात् । शमायते सर्व उपास्थितायां गवि तु तामस्य सुरा न जशुः ॥ ३३ ॥ : (शिव-पदे) तेन शिवेन सत्याः दाक्षायण्याः मृताया इत्यर्थात्तनुः शरीर गृहीता, स्कन्धे स्यापिता श्रग अनलर नारायणेन चक्रात् चामु- सूज्य ल्यवलोपे पञ्चमी अन्तरिना अन्तरवती दूरवर्तिनी अन्तरा याह्या या वृता अङ्गानि छित्त्या देहे। दूरी चक्र। सर्वः शिवः शमायते शमस्य विस्तारे सति, दक्षजीपनादिना दक्षपुरे, प्रसख्यानेन अात्मनि, तन्महिना प्रमयेषु च शान्तेरायते विस्तारे ( श्रा+यम + भावे निष्ठा) श्राद्या गति दाक्षायणीरियाहात् पूर्व या गतिरासीत् ताम् उपास्थित मित्रीचकार। सा च गति: निभूतं तपश्चरणम् । सुरा. अस्य शिवस ता गति न जनु : न धिरे। (विष्णुपर्ने ) तेन नारायणेन गृहीता सती दिव्या सत्त्वप्रधाना वा तनुः चक्रात् समूहात् स्तोसमुहादिति प्रकरणाद् गम्मने समूह परित्यज्य अन्तरिता अन्तर्धान प्राप्तिा, श्रथ अनन्तर विष्णोरुपदेश- प्राप्त्यनन्तरम् ते सवें शमाप असुरैः सन्ध्यर्थ" या स्वर्गम् उपास्थिताः हीनभावन आस्थान आलम्वन कृतवन्तः श्रस्य नारायणस्य गति तु जज्ञ: नाविदन् । एतेन इन्द्रादिदेवशरीरापेक्षया स्वेच्छा- गृहीतेश्वररारीरस्य पैलवण्य द्योतितम्, इद च पक्षद्वये यथायथं वोध्यम् ॥ ३३॥ . न सर्वमङ्गलोदयम् -- (७७) সতী মৃতদেহ শিব তখন যে দিব্যরূপ কবেন ধাৰণ, ধরিলেন হবি— চক্রে কাটি তা দেববৃন্দ হতে হবিলেন নারায়ণ । তাব ল'এন সংববি। দিয়া শান্তি সবে, শিৰ হন সন্ধি ভরে নিজ আদ্যভাবে স্বর্গে গেলা দেবতা जलन, मई-गाडि নাবায়ণ-গতি কিন্তু জ্ঞান নাহি দেবে। मा जोमिना न ईशो हि नित्यनिरवद्यचिदात्मभावो चाक्चेतसारविपयो धृतविग्रहोऽपि । जीवेष्वदृष्टविभवोपचितेपु तावत् सम्पद्यते तदवलोकनशक्तियोगः ॥३४॥ इदानों कथं न जजु, इतः प्रागेव च कय तद्र पं ददृशुः पश्चादपि द्रक्ष्यते तत्समाधानायाह-ईश इति । नित्यः उत्पत्तिक्षय- रहितः निरवद्यः निर्दोपः चिदात्मा -चित् स्वरूपः भावः सत्ता यस्य सः नित्यनिर्दोषचिन्मात्रस्वरूपेण स्थित: इत्यर्थः। यद्वा चिदात्मनि भावः चिदात्मभावः नित्यनिर्दोप: चिदात्मभावः चित्तिसत्ता, इयं च रात्ता चिदचिदुभयपर्याप्नेति शाक्तमतम् । इंशः जगदीश्वरः धृतविग्रहो- ऽपि स्वेच्छाग्रहीत-शरीर-पिशेपोऽपि वाक्चेतसोः वाचः मनसश्च अविषयः श्रगोचरः हि अवधारणे, तस्य शरीरस्य जीपशरीर- सतमः सर्गः। सारश्याभावादितिभायः । कथ' ফিন্যায্যাবি दृश्यते नत्राह---जीवयिति, अष्टस्य विभवः सामयं तेन उपचिरं समृद्धषु जीवेयु तदवलोकनशस्या सः ( ईश्वरः ) श्रवलोक्यते यया । तदवलोकनी सा चासो शक्तिश्चेति तदवलेोरनशक्तिः-- सा हि शरि जगदीश्वरस्य कृण तया योग: सम्बन्ध. सम्पद्यते । पुण्यविशेषादेव जी जगदीश्वरकृपा जायते यया तदर्शन भरति, न तु जीवेच्छया स्तवजनितशुभाडघ्यात् कृपा जाता ततश्च तद्दर्शन जातम् अदृष्टर पलनाश्यतया, पुनदर्शनहेतुकृपासम्बन्धकारणपुण्यविशेषाभाना न दर्शन' जातमिति भावः । उभयपक्षे समान एवार्थः, केव विग्रहे भेदः, स च दर्शित इति ॥ ३४ ॥ इति करिकुल-लालितचरणकमल-श्रीनन्दलालविद्यारत्नभट्टाचार्य्यस्नोः श्रीपञ्चाननतरत्नभट्टाचार्य्यस्य कृतौ सर्वमङ्गलोदये श्लिप्टकाव्ये स्तोत्र नाम सप्तम; मर्गः ॥ ७॥ {08) নিত্য আনৰূপ আয় যে ঈশ্বর ধবিলেও মূর্তি মনােবাক্যঅগােব। অষ্ট বিশেষ শুভ হইলে উদয় जान नशिताव गजि-नाज डोटन ३२ ईडि मरवानाना मापद शर्थ करवा डायमारक मटम भने मारा अष्टमः सर्गः। विधिनप्त्री तु सा देवी मनप्टा सर्व-सम्मता। आसीत् सागरगर्भस्थानन्ताधातृसहोदरा ॥१॥ ( शिव०पक्ष ) सर्वसम्मता सस्य शिवस्य सम्मता मिया सा विधिनप्ती विधेब्रह्मणः नत्री पौनी दाक्षायणी प्रनष्टा त्यक्तदेहा सती सागरगर्भस्थानन्ताधातृसहादरा आसीत् , अनन्ता पृथिवी तस्या धाता धारणकर्ता अनन्ताधाता महीध्रः पर्वत इत्यर्थः सागरगर्भस्थश्चातौ अनन्ताधाता चेति सागरगर्भस्थपर्वतः स च मैनाकः, तस्य सहोदरा । मेनाको हि हिमालयान् मेनकायामुत्पन्नः, इन्द्रस्य पनपक्षच्छेदनावमगे. तद्भयान्मैनाक सागर प्रविष्टवान् इति. पूर्व सर्वे पव्वंता. पक्षवन्त आसन्, तेषा विहङ्गमानामिव देशाद्देशान्तरपतनादाकस्मिक जनपदध्वममवलोक्य इन्द्रण तेपा पक्षच्छेदो बनण कृत इति च पुराणवात्ता । एतेन, त्यक्तदेहा दाक्षायणी हिमालयान् मेनकायामुत्पन्नेनि वर्णितम् तुकारो दक्षप्रमगसमाप्तिसूचकः, कथान्तरद्योतनेन । (पक्षान्तरे) सबै सम्मता श्रादृता विधिनप्ती विधेब्रह्मरणः पौत्री,-कतमा पौनी तदाह मातृराहोदरा धाता च विधाता चेति द्वौ पुत्री लक्ष्मीश्च ख्यातिनाम्न्या पल्या भृगोरुत्पन्ना इति विष्णुपुराणम् । तथा च भृगो: ख्यात्यामुत्पन्ना या ब्राणः पौनी सा,-सा च लक्ष्मीः, सागरगर्भस्था श्रामीत दुल्यांममः शापेन इन्द्राधिकार परित्यज्य मागरप्रविष्टा जीवन्त्येवासीदित्यर्थः । सागर- अष्टमः सर्गः। २१८ प्रवेशेऽप्यमरण बोधयितु हेतुगर्मविशेषणम् अनन्तति-नाशरहितेत्यर्थः अत्र पक्षे सागरगर्भस्था अनन्ता भातृसहोदरेति पदत्रयम् । लक्ष्म्याः सागरप्रवेशोत्ता-पूर्ववर्णितापि उत्तरक्यायोजनायात्रा नूदिता। तुकार: लक्ष्मीममुद्धरणरूपकथान्तरसूचकः ॥१॥ () (.) শিবপ্রিয়া দাগায়ণী দেহত্যাগ পৰে। জন্মেন মৈনাক-মাত্র মেনকা উদবে । অখিল গানিত। শমী ভৃগুব নেয়া। ইলেন অন্তর্ধানে सोरदाम-निनशा ॥ प्रकृत्येकतया भेदे स्थितेरपि जगत्माः । समपद्यत सा तत्र सदाशिवपरायणा ॥२॥ (शिव०पक्षे ) सा जगत्प्रसूः जगदम्बा स्थितेः मादाया भेदेऽपि पूर्व दाक्षायणीत्वेन स्थितिरासीदिदानी पार्वतीत्वेनेति भेदसत्वेऽपि मकृत्येकतया प्रकृतिहि एकैव भरति दाक्षायणीवेन या पार्वतीत्वेन वा यादृगाविर्भावमङ्गीकरोतु स्वरूपतःसा एका प्रकृतिरेव, एवमेकतया पार्वती- रूपेण तस्याः स्थितावपि सा सदाशिवपरायणा महेश्वरपरायणा समपद्यत अभूत् । एतेन पाब्धयाः शिवमेव पतित्वेन प्रार्थयमानायास्तपोनियमादिक संक्षेपेणोक्तम्। (पक्षान्तरे ) सा जगत्प्रसूः लोकमाता लक्ष्मी: प्रकृत्या स्वभावेन एकतया नदेन वास्तवाभेदेन वा तत्र सागरगर्भे शिवपरायणा २२० सर्वमङ्गलादयम् मङ्गलदानरता सदा श्रासोदित्ययः, अयमाशयः लक्ष्मीदुर्वासस: शापात् पूर्व स्वर्गस्था यथा 'इन्द्रस्य मङ्गलं कृतवती, मङ्गलदान-प्रकृतितया सागरगर्भस्थिता तत्र मङ्गलदायिन्यभूत् साम्प्रत स्वाधिष्ठानसागरगर्भत्य पातालद्वारतया पातालवासिनोऽसुराः तत्प्रदत्तमगलभाजोऽभूवन्निति सूचितम् ॥ २॥ (२) এক লোকমাতা লক্ষী, মাত্র ভিন্নস্থান। একই প্রকৃতি সতী मा विश्रांडा। অস্থা ভেদেও ইন সদাশিৰ বতা । সেথাও কবেন प्रागनिक जमान॥ दैत्यजिताः स्तव-प्रीत-स्वभुवोक्तास्तु संहिताः । देवास्तन्नन्दनादभूतिमीपुः शिवकरग्रहम् ॥३॥ (शिव०पर्ने। तुकारः पक्षान्तरद्योतकः, सच पतस्तारकासुरेण देवाना युद्धप्रसक्तः, श्रम विशेषेणानुल्लिसितमपि दैत्यक कदेवताविजयस्य पक्षान्तरत्वेन बोधनात् . तयुद्धं घटितमिति सूचितम् । कुमारसम्भवेऽपि अमुरजय एयोक्तः। दैत्यैः तारकप्रमुः जिताः संहिताः मिलिताः देवाः स्तयप्रीतस्त्रभुया स्तुतिपिशेष प्रीतः यः स्वः वात्मभूः ब्रह्मा तेनाता: उपदिष्टाः सन्तः तन्नन्दनीति तस्या पावत्या तम्या या गन्दनोद्भूतिः पुप्रजन्म यतः त शिरसरग्रह शिवेन पाणिग्रहं विवादमीपु: कामया- मानुः। दक्षटितशिवलीनासमारयनन्तरं शियो देवेरविदितस्तस्यी।
अष्टमः सर्गः। २२१ इत्युक्ता देवा कथाया अत्रानरे सगणतारकासुरपराजिता देवा., सबै मिलिता सत ब्रह्माण शरणमीय तुष्टुवुश्च । प्रीतेन ब्रह्मणा करितम् 'शिवस्य पुत्र, युध्मार शत्रु तारक निहनिष्यति, शिवश्च साम्प्रत हिमालये तपस्यात, दाक्षायणी च हिमालयदुहितृभावनाविभता, सैर शिवस्य बाजधारणसमर्था, अतः शिवेन सह तस्या विवाहसघटन कुरुत, तत स्तयो. सयोगे एव नन्दनो जनिष्यते, नान्यथा !' तस्या शिवपुत्रजन्मफ्लक शिवेन तस्या पाणिग्रहण कामपामासुरिति महती स्थान सक्षिप्योत्तापि तदर्थमेव प्रतिपादयति । सर्वजनप्रसिद्ध- कुमारसम्भवमहाकाव्यवणिताया सक्षेपकथनमेवोचितमिति कवेराशय । (पक्षान्तरे ) पूर्वसर्गवर्णित सक्षेपेणानूय कथाशेप योनयति । दैत्यजिता देवा पूर्वसर्गवर्शितप्रकारेण स्तवेन प्रोत य स्वभू नारायण. तेनोक्ता सहिता. असुरै कृतराधय , समन्दनोद्भुति = तस्य नन्दन- काननस्य उभृति अत्यश्वर्यसाधक उत्कृष्ण भूति सम्पद् यस्मात् त शिवकर मङ्गलकर ग्रह निबन्धम् ईषु प्राप्तवन्त दैवादिस्य गत्यर्थकस्येप धातोनिप्पन्नत्वात् , सर्वे गत्यर्या प्राप्यर्था ज्ञानार्थाश्चेति शादिक्समयाच। पृथ्वसमें सुरघरोदितसमुद्रमन्यनामन्द्रधौरनिनदोऽदिशच्छुभमित्युक्तम् , तत्प्रतिपालनाय देवा दैत्यै सह तदभिमतमेव सन्धि तत्कालयोग्य वृत्या शुभजनके समुद्रमन्थने निर्बन्ध माप्तवन्त , यस्य पल नन्दनस्य प्रकृप्टा सम्पत्, नन्दनवनसारसम्पदा पारिजातादीना समुद्रमन्यनादुत्पत्ते । इद हि वरूपत फ्लस्य कथन नद्देश्यतया । पूष दुर्वासस पारिजातप्रातिध कैलासस्थसन्तानकारज्यपारिजातविशेषप्राप्तिरूपेति , .
२२२ सर्वमङ्गलोदयम् बोध्यम्। तादृशदुर्लभपुष्पस्य स्वयमिन्द्रण सबहुमानमनुपादानमेव दु सस: कोपकारणमभूदिति योद्धव्यम् । यद्वा नन्दनस्य उद्भूतिः उत्कृष्टा अनन्यसाधारणी भूतिः प्राप्तिः अधिकारो यस्मात् त निर्बन्धं प्राप्तवन्त .इत्यर्थः । सन्ध्यवसरे नन्दनवने असुराधिकारस्वीकार श्रासीत् समुद्रमन्यनानन्तरममृतपानेन बलीयसा देवानामनन्यसाधारणोऽधिकारः इति परिणामः समुद्रमन्यनाग्रहाय । तदानीं विशेषरूपेण देवैरगृही. तेऽप्यस्मिन् परिणामे, असुरजिगोपूणा तेपा कामनापरणाय यत् श्रीविष्णू- पदिष्ट' तदनुष्ठानेनास्माभिरसुरा विजेष्यन्ते स्वर्गाच च्यायिष्यन्ते इति सामान्यतया परिणामो शात एवासीदिति भावः ॥ ३ ॥ () হেনকালে তাবাদি दिनुवार, ना- অসুর নিড়ি- পরাজিত দেবগণ দেবগণ; বিধাতাবে शैनगकि यदि मिनि বন্দিলা মিলিত। ভাবিলা তখন। তৃষ্ট বিধিবাক্যে देवनगर । লভি উপায় নির্ণয, नान मन শিৰ পুত্ৰতরে বাছে নন্দনে ঐধিপত্য मा अगिय ।* यादानी ग . প্রমুখ লুণ পরাজিত পেয়ে বেইয়া খা रजिमन, दामिनसिनि पानावार निर रा. मना मार महाबिर सिदन। दिन दिमामाइन निबन
अष्टमः सर्गः।
२२३
अथ क्षीरोदधि कान्त्या हसन्तं विधुधारिणम् ।
अगाधमपरिच्छेयं सुस्थिरं सर्वमश्चितम् ।। ४ ॥
अप्रधृष्यमनाल्येय ताकमकृतिसुन्दरम् ।
सानिध्यात् किमुमाया वा श्रीमत्तमतया मतम् ।।५॥
कुण्डलीभूतभोगीन्द्रं शान्तोम्मिममृताकरम् ।
सकामो हरिणोक्तोऽगान्मयितुं सुरसञ्चयः ।।६।।
(विशेषकम् )
(शिव०पः) अन्तिमश्लोकान्तिमचरणे सुरस च यः इति पदनयम् ।
अथ अनन्तर शिवस्य उमया विवाहो भववितिदेवानामिच्छाया श्रनन्तरम्।
यः हरिणा इन्द्ररेण विधुधारिण सर्व शिव मन्यिनु पीडयितु शरणाहन्तु
सुरस सम्यगनुरागोपेत यथा स्यात् तथा उक्तः, स कामः अगाच्च, 'सुरसं च'
इति चकारस्य तेनान्ययात्, स च चकार:त मन्यिनुमित्यस्यावृत्तिद्योतकः।
অপােম। হিমালয়-নন্দিনী উমারূপে আবির্ভূত সতী দাঙ্গায়ণী
তাহাকে পতিরূপে লাভ করিবাব জন্য পরিচয্যা করিতেছেন, কিন্তু শিব
নিবিহাব। মহাশ উমাই শিবেব পত্নী হইলে—তাহাদিণের মিলনে
অতএব যাহাতে উমার সহিত শিবের বিবাহ হয়, তাহা
নেবা কব। দেবণণ ব্রহ্মার কথায় শত্রু-জয়ের উপায় জানিতে পারিতে,
पिदव বিবাহ প্রবৃত্তি জন্মাইবার জন্য, কামদেবকে
বের
নিযুক্ত করিলেন, যাহাতে শিব উপস্যা ত্যাগ করিয়া কামের বা
शेराव दाइ।
२२४ सर्वमङ्गलोदयम् अगाधम् अगः शैलः शिवं मन्यितुमगादितियावत् । सर्च कीदृश कान्या शुनदेहरुचा क्षीरोदधि हसन्तम् उपहसन्त तेन ततः कान्तिप्रकर्ष उक्तः । क्षीरोदस्य शुभ्रतैव वर्तते नतु शौज्वल्यमिति 'भावः । हिमगिरिः आधा अाधारो यस्य तम् अाड पूर्वाधातोः (आतश्योपसर्गे पा० ३१३३१०६। सूनात् ) अधिरणे अड्प्रत्ययात् , अगे आधा आधानं आधेयत्व यस्येति वा । अपरिच्छेद्य निरॊतुमशक्यम् ईश्वरत्वेन स्वरूपारधारणस्य कर्तुमशक्यत्वात् सुस्थिर जितश्वासतया स्थिरमूर्तिम् । अन्चित पूजितम् । 'अप्रायम्' अशक्यप्रधपणम् 'धनाख्येय' अनिर्वाच्य 'ताहमकृतिसुन्दरम् ताहक तादृशो प्रकृति:-अन्यन सादृश्याभावात् ससदृशो प्रकृतिः तया सुन्दरम् परमरमणीयम्, या अथवा उमायाः सान्निध्यात् तत्सपर्यार्थम् उमायास्तत्रावस्थानात् श्रीमत्तमतया शोभातिशययत्तया मतं ज्ञात किम् ? कुण्डलीभूतः कर्णभूषणीभूतः भोगीन्द्रो नागश्रेष्ठो यस्य कुण्डलीभूत इत्यस्य वलयीभूत इत्ययों वा नागेन्द्रः सर्पराजा वासुकिः वलयीकृतवामुकिरित्युक्तः। भूतेत्यतीत- निर्देशात् तदानी नागेन्द्रपुण्डलाभावेऽपि, प्रभागानिरायसूचक - विशेषणमेतत् । शान्तोम्मि-'शाकमोही क्षुत्पिपामे जरामृत्यू पट्टम्मयः" इत्यूम्मिपटक्शन्यम् । अमृतारम् अमृतस्य मोक्षस्य श्रावरम् उद्भय. स्थानम्-यस्मादेर मानो घटते भनाना तमित्यर्थः। मधि हिंसा- सक्लेशनयोरिति भोगादिक मथिधातीमान्यनुमिनि प्रयोगः। श्रन्यरजेयः, ममायातिशयममन्नः, पेपल पर्यय जय्यः इतान्द्रो देवान्तरापेक्षया साम- यांतिरायवरांनमनुरागातिशयाचक कृपा उमाया. मान्निध्य तेऽनुलं भविप्पतीत्यपि पारयन् शिव स्त्रीरागरूपस्लेगेन योजयिनु याम अमः सर्गः। २२५ . नियुक्तवान् स च तदाज्ञापालनाय गतवान् । अत्र उमासान्निध्यकथनेन गिरिशमुपचचार प्रत्यह सा सुवेशाति बुमारसम्भववर्णिववृत्त सक्षपेण बोधितमिति ध्येयम् । (पक्षान्तरे) हरिणा नारायणेनोक्त: पूर्वसर्गपतिप्रकारेणादिष्टः सुरसञ्चयः देववृन्दम् मन्धितु विलोडितु सकाम: सरपृहः सन् क्षीरोदधि क्षीरोदसागरम् अगात् क्षीरोदधि कीदृशम् ? कान्त्या हसन्त कान्तिरेव तरय हास इत्यर्थः, हासस्य शुक्लवर्णगाया. कविसमयप्रसिद्ध 'धवलता घयते हासकीयो.' इत्युक्ते। विधुर्विष्णु. तद्धारिणा विष्णुस्थानमि- चन्द्रधारिण वा चन्द्रस्य तद्गर्भस | अगाधम् अतलसर्शम, अपरिच्छेद्यम इयत्तया मातुमशक्य अपरिमेयम्, सुस्थिर शोभना सुन्दरा स्थिरा भूमिः, येन त भूमण्डलस्यालकारम् समशितमित्येकपद मचि धारणोच्छ्रायपूजास्विति मचिधातानिष्टामत्ययेन मञ्चितमिति सिद्धम् । सर्वमञ्चित पूजित विष्णुस्थानादितया सत्कृतम् , अप्रधृष्यम् अनभिभव- नीयम् महत्वादलड्पनीयम् इत्यर्थः, अनाख्येय न आख्येयम् अवर्णनीय वर्णयितुमशक्यम्, वाक् ताशी या प्रकृतिः-वर्णनातीतशोभायोग्यो तया मुन्दरम्, अथवा माया: लक्ष्म्याः सान्निध्यात् उत्तमनिधिरूपत्वात् निधिः अशात स्वामि निपातधन लदम्या निगूढ तद्गर्भ स्थितत्वादित्येपोक्ति , श्रीमत्तमतया ये तारत् श्रीशब्दार्थाः तेषा प्रथमगणिताया लन्म्या, 'लक्ष्मी सरसती-धीनिवर्गसम्पद् विभूति शोभासु । उपकरणवेपरचना-विधामु च श्रीारतिप्रथिना' इति व्याडि. स्मरणात् आभयतया तद्वत्त्चन, सर्वेषा श्रीमता श्रीशब्दार्यवता मध्ये तस्योत्करण ---अथ च सर्वतोऽधिक्शोभाया मत निणीत किमु ? य. स्वभाव पा० . २२६ सर्वमङ्गलादयम् किमु इत्युत्प्रेक्षायां पूर्वस्मिन् पक्ष 'किम्' इति उत्प्रेक्षावधिकम् अत्र 'किमु' इति भेदो बोध्यः श्रीशब्दश्लेपेण सौन्दर्यातिशययस्य लदम्या: गूढभावेन स्थितिप्रयुक्तमिवत्युत्प्रेक्षितम् । था इति न केवल सुन्दरमित्येतावन्मानं किन्तु मुन्दरतममित पक्षद्योतनाय, एवार्थो वा वाकारः, लदम्या एवं सान्निध्यादित्यर्थः । 'कुण्डलीभूतभोगीन्द्रम' भोगीन्द्रः भोगिनां नागा- नामिन्द्रः श्रेष्टः अनन्तः, स कुण्डलीभूतो यत्र, विष्णः शय्यारूपत्वेना- वस्थान कुण्डलीभाव इत्याशयः। शान्तार्मिम् विस्तरङ्गम्, अमृता- करम्-अमृतस्य उद्भवस्थानम् वस्तुस्थितिवर्णनाय अमृताकरमिति विशेषणम् । पक्षद्वय एय एकक्रियान्वयित्रिश्लोक्या विशेषकमिदम् निभिः श्लेाकरिशेपकमिन्युक्तत्वात् ।। ५-६ ॥ (84-७) (88) পবে কামে সমাদবে অনন্তব বিবাক্যে কহিলা বাসব- দেবতা নিকর, “তােমাবে কবিতে হবে মন্থন কবিতে যান ভব পরাভব। ক্ষীরােদ সাগর। पशन बारश्न लिनि (দেবতা নিকর মাঝে श्मिावि उनाय; রহে দৈত্যগণ, স্বয়ং পূজিত, তবু नृथक उलथना, স্থির কলেববে— शौव मडन ।)* . इौद्र भन्न' शिव म नाम 'इजिाय। एशिंत्र कार्य এই যে, একই দলে কতিপন্ন ব্যক্তি ছত্রধারী ও কাতপয় ব্যক্তি ছত্রহীন-- স্বয়ম: ব; २२७ যোগময় চচুড; অসাধ্য বর্ণন, ক্ষীবোদেও উপহাসে অহেব বণ। নিসর্গ সৌন্দৰ্য্য কিংবা উমা সন্নিধান, হেন শশাভবৃদ্ধি হেতু না পাই সন্ধান। হাসিছে শোভাষ তাহা, প্রকৃতির দান, কিংবা লভি' লক্ষনী- যােগ অধিক ক্রমান। ( প্রথমে ভাবনা দুই পক্ষই সমান। শেষে স্থিব হ্য শেষ পক্ষ বলবান!) গৱমধ্যে ধবে সুধা- কব ও অমৃত ভূমণ্ডল শোভ-কব সৰ্ব্ব সমাদৃত। নাহি উঠে ঊর্মিমাল। কভু এ সাগবে। ইহাৰ স্বৰূপ কো বর্শিবারে পাবে | সদা শান্ত বি ( যেন মুনিজন মন) অতল পবশ আই অসাধ্য মন উমা কাছে ; তবু মুক্তি দাতা নিৰ্ব্বিকাব, তুমি বিনা তব পৰাভব একখযি উৎসাহিত ব্বিই মর্দন, স্বাৰ্য্য সাধন ভরে করিল গমন। এ অবস্থাতেও ছত্রধারীরা যাইহে বলিয়া যেন সমগ্র দলকে লক্ষ্য করা হয়, সেই একই দলে দেব ও অসুর ধাকিলেও সেই দলকে দেবতনিকর বা দেবতাদিগের দল লাে হয়ছে।
२२८ सर्वमङ्गलोदयम् तस्याधृष्यतया कामं यत्तञ्च विहतं सुराः। चीक्ष्य भूरि प्रसादार्थ भक्तियोगेन तुष्टुवुः ॥ ७ ॥ (शिप) तस्य धृप्यतया तस्य शिवस्य अधृष्यतया अनभि- भवनीयतया यत्त यत्नवन्त यतघातोः कर्तरि निष्ठाप्रत्ययात् चकार: अप्यय,, यत्लवन्तमपि काम विहत विशेपेण हत तस्य नयनानलेन दग्ध वीक्ष्य सुराः भूरि शिव भक्तियोगेन, साक्षादुपस्थातुं भयेनासमर्धा भक्त्या योगेन, भतिकृतचित्त काप्रवण उपलक्षिताः प्रसादार्थ प्रसन्नताफलक यथा स्यात् नया तुष्टुयुः नुतवन्तः । ( पक्षान्तरे ) सुरा तस्य क्षीरोदस्य अधृष्यतया मथितु- मशक्यतया काम मन्थनाभिलाष तस्फलाभिलापं वा विहतं व्याहत यत्तं भावे निष्ठाप्रत्ययात् यत्नञ्च चकाराद् विहतमित्यस्यानुकपः। भूरि विष्णु भक्तियोगेन स्तुतवन्तः ॥ ७ ॥ (१) ব্যর্থ কাম-- নাহি হ’ শিৰজ্য, অবশেষে তঁাব বােষে ने उस श्या ददि गेमका কৃপাৰে হবে উদ্দেশে ববেন স্তব यलिकिएर । (१) (কলীব দুগ্ধ নহে বিশাল সাগর, কেমনে মন্থন হবে বুদ্ধি অগোচব।) বিফল মন্থন-সাধ যঃ ব্যর্থ হেবি’ কৃপা-আশে কৃষ্ণে বন্দে সৰে ভক্তি কৰি}} अष्टमः सर्गः। २२६ विशेपे। नगराजाहिसंसृष्टमथोमाद्वाहसत्कलम् । नदीनमन्यनं सहृद्यं पीयूषसम्मितम् ।।८।। संघव्यमानं सौन्कएठं देवतायैः शुभावहम् । दयालुर्देवदेवेशः समये समपूरयत् ॥९॥ (युग्मकम् ) (शिव०परे) नगराजा हि ससृष्टमिति पदत्रयम , हि इति अय अनन्तरं शिवप्रसादलाभानन्नर देवत द्यैः देवताभिः ऋषिभिश्च सोत्कण्ठ सघय्यमान संयोज्यमान शुभावह मङ्गलजनक नगराजा हिमालयेन ससृष्ट सङ्गतम् , उगोदाह सालम् यस्य पीयूपसम्मित सुधातुल्यं सर्वप्रिय तत्, दयालु कृपामयो देवदेव ईशः शियः समये यथाशल नदीनमन्यन यथा स्यात् तथा समपूरयत्, सम्पूर्ण वृतथान् विवाहक्रिययेति भार । न, दीनाना मदनस्य भस्मी- भावेन शोकाताना मन्यन क्लेशन यस्मिन् कर्मणि। इति त्रिपदव्य- धिकरणबहुमीहिः, ध्वसवरूपाभाववोधोऽन नम् उत्तरपदपरत्वाभावा- नमोऽतोऽभावः। यद्वा नभर्योऽय नशब्दः न दीन मन्यन यत्र इत्येव समानाधिकरणबहुव्रीहिः, उमयनैय दीनक्लेशहेनुविध्वंसनमित्यर्थः । अथका नगराजा नगराट हिमालयः तेन समुष्ट सम्पादितम् उमाद्वाहरूप सस्लम् शिवः समये समपूरयत् समापिनधान् । उमापिलाह- सपल वीरशम् ? नदीनमन्धन दानादजस्तारात्य प्रधानाना महोत्सवे प्रायेण दोना अवमानादिनाढूज्यन्ते इदन्तु न तया, विन्नु सव्वमङ्गलादयम् यूपसम्मितम् अमृततुल्य सर्पहृद्य सर्वेपा प्रियम् दीनानाम- ति भावः। ( पक्षान्तरे ) अथा अननरं हरिप्रसादलाभानन्तरम् नगराजाहि- सृष्टमित्येक पदम, नगः मन्दरपर्वत , राजाहिः राजा चासौ अहिश्चेति पंराजो वासुकिः अथवा नगराजः पर्वतश्रेष्ठो मन्दरः अहिः वासुकिः । भ्या ससृष्ट, तत् साध्य मन्दरवासुकिसम्पर्कशालि वा माद्वाहसत्पलं याः लदम्या उद्वाहः उद्धार- सत् उत्तम पलं यस्य तत् नदीनः समुद्र. स्य मन्यनम् ( नदीनः सरित्पतिः) देवेशः देवः विष्णुः समपूरयत् म्पूर्ण कृतवान् नीनमन्थन कीदृशम् ? पीयूपसम्मितम्, अमृतसम्प्रक्षे- म्. सपूर्शन्माङ् प्रक्षेपणे इति धाता वे निष्ठाया रूपम्। पीयूपस्य म्मित मक्षेपो येन तत् , अत. सपा देवासुराणा हृद्य प्रियम् ||८६] (a) (15) পরে দয়াময দেব তব দেবতা শে मानित অনন্তর ববাহ সম্বন্ধে মত দিলা মহেশ্বর। প্রভু হবি মতে করিযা মন্থনদণ্ড মন্দব পৰ্বতে। মাসহ পৰিণয यांव उज्यन, স সম্বন্ধ কবে ঋষি বাসুকি মন্থন-রজু सलादन मांगाद- মন্থন করিলা দেবা- एन ७७ यान। (मना मदन।
ম: ৪। २३१ এই সৰ্ব্বপ্রিয় কার্য্য গিরিরাজ সই সেই শুভ কথা হয়, কার্যসিদ্ধি হবে সবে উৎকণ্ঠিত বখ। সুখের নিদান, দেবদেব মহেশ্বৰ শ্যেকালে হুল পূর্ণ, কৃষ্ণের বিধান। মন্থনের শ্রেষ্ঠ ফুল লমীৰ উদ্ধাৰ লক্ষীপবিণ্য কিংবা সব Pল তার হইযে সদয়, সম্পূর্ণ করেন তাহা উচিত সময়। . অমুৰ মাষ্টমুগ্ধীমূক্তি নহয়। कृष्णकएठग्रहाद्धं श्रियोमाया विशेपतः ॥१०॥ ( ঘিৰণৰ) না, সুগার নিয়ন্ত্রণ থা: গিমা (যময়া) ষণি: বৃত্তি হুয়াকিম ( আসি। ীৈনন্যন: বুড়ি । অমূল। কৃষ: যি: বাহার तत्कृतमहणेन, उमायाः श्रिया शोमया विशेषतो पृतम् मावे নি। (ঘরা} নবা-মযিন দ্বীই,যাঙ্গণে অম অমূন थियो लदम्याश्च सम्भूति: जन्म इत्यादिकम् (श्रातिपदात् पारिजाताद्युस. বিয়িঃ) মুব। বৃষ বিজ ভূষয়হান জয়নুয়ার सयारमावेन विष्णुपरिणयादितिभावः माया लक्ष्म्या. प्रिय: शोभाया: বিষাশ্রী র স্মৃতি: মুহিনি হাথ; |• | २३२ सर्वमङ्गलोदयम् [ ১০ ] তখন শঙ্কর-লি- শশাঙ্কে ক্ষবিল— অমৃত, অপূৰ্ব্ব শোভা তায় উপজিল। আব, কত নৃত্যগীত গিবিগৃহে হয়, নীলকণ্ঠে ববি উমা শােভে অতিশয। [ ১ ] তখন ক্ষীবোদ হ'তে উঠিল চন্দ্রমা সুধা আদি উঠে আৰ উঠিলেন মা। স্বয়ংবব তিনি হবি কণ্ঠে আলিঙ্গি ( মবকতে হেম সম) বিশেষ শােভিতা ॥ स्थलमूलक्रमक्षीणकमनीयाडगुली पदौ । चाम्पेयकलिकाजालचुम्बितौ पल्याविर ॥११॥ ( ১১ ) ( উমা ও লক্ষীব রূপবর্ণনা।) * ठून-गून ক্রীণ বরণে উজল সুশ্লিষ্ট অঙ্গুলি রম্য চবণযুণল। চম্পক কলিকাগুলি যেন বিশলয় চুমিয়া ব’যােছে বুঝি হেন মনে হয় । * ১১ হইতে ১৮ শ্লোক পর্যন্ত শিবলীলা পক্ষে উমা রূপবর্ণনা এবং পাত্তা নম্মী রূপবর্ণনা। অতএব ইহাতে দুইটি করিয়া অনুবাদ পদ্য প্রঃ হইল না। ১৯ ’েকে তাহা পরিত ভাবে বুঝা যাবে।
#g: স: {
जड्डा सुसंहताकारां लावण्यामृतबर्पिणीम् ।
पुष्पस्तबकविन्यासविशेषरचितामिव ॥१२॥
{ ১২ )
নাতিহ্রস্ব নাতিদীর্ঘ কথা সুশঠন
লাবণা-অনুধবা করছে। বর্ষণ।
কুসুম-স্তবকে যেন কবি সুবিন্যাস
বচিনা বিধায় শিল্প নৈপুণ্য প্রকাশ ।
चतिशौचोपसंच्यानान्तरालोल्लसितममम् ।
कान्तिकोमलतालीलास्थलमृत्युगादिकम् ।। १३ ।
পবিধানে অগ্নি-শুদ্ধ হেমম শাটী
পাবে ঢাকিতে উৰুকাভা পরিপাটী ।
কান্তি আর কোমলতা দুই সখী মিলে
ও সকল শঙ্গে যেন লুকোচুরি খেলে ॥
मणिकाचीद्युतिच्छन्नां वसनप्रान्तयन्त्रिताम् ।
कटि क्षीणां स्वलावण्यमकाशाभारखेदतः ॥१४॥
२३४ सर्वमङ्गलादयम् ( ১৪ ) চন্দ্রহাব আভা বসন-কসন বাথিছে কটিদেশে কবি আবরণ। আপন লাবণ্য রূপ প্রকাশ অভাব- দুঃখে যেন ধবে তাহা অতি ক্ষীণভাব | मज्जन्नाभिसरोगहें श्रीफलं स्तननिनितम् । यानुदस्थापयद् मङ्गान् तदात्मकवलित्रयम् ॥ १५ ॥ { ১৫ ) স্তন-শোভা সহ দ্বন্দ্বে পরা ভব লাজে ঝাপ দিল বিশ্বফল নাভিদ মাঝে; তাহাতে লহবীমালা উঠিযা উপবে ত্রিবলী আকারে বুঝি সুষমা বিতবে॥ शिराकबाल-सन्धानव्यक्तिशून्यां सुवर्तुलाम् । नवनीतमृणालीभिर्निम्मितामिव दायीम् ॥१६॥ (১৬) শিরা বা কঙ্কালচিহ্ন লক্ষ্য নাহি হয়। সুবল কিবা মনোরম বাহুদ্বয়। নবনীত দি বুঝি বিধি বিচক্ষণ অথবা মৃণাল দিয়া করিলা গঠন।
अष्टमः सर्गः। २३५ बिम्बोष्ठमुन्नसं कान्त-कपोलं कमलेक्षणम् । मुखं यद्वन्धुतावन्ध-श्लाघ्यमानी सुधाकरः ॥१७॥ - ( १ পৰু বিশ্বফল সম रकु हावत পদ্মনেত্র চাক নাসা কপােল সুন্দব। কিবা মুখ যাব বন্ধুরূপে হযে গণ সুধাকব আপনাবে মনে কবে ধন্য। ललाटफलक प्रान्तकान्तकुञ्चितकुन्तलम् । मेघाच्छन्ना विम्वेन्दुसुन्दर कान्तिमन्दिरम् ॥१८॥ সুন্দব ললাটপটু-তিন প্রান্তদেশ-- উদ্ধ, বাম ও দক্ষিণে আকুঞ্চিত কেশ। নব জলধব-মাল। বইে আশে পাশে যেন অর্ধচন্দ্রখও তাবি মাঝে হাসে। विभ्रत्यवयवांश्चान्यान् सुरम्यानन्यदुर्लभान् । मूव श्रीः मदानन्दवमिसम्पादनी शिवा ॥ १९ ।
सर्वमङ्गलोदयम् (১৯) ( ১৯) তা ও প্রত্যঙ্গ সব সুন্দব তাঁহার সে সৌন্দৰ্য্য তুলনাব স্থান নাহি আর। মূর্তিমতী শােভা যেন শৈলসুল শিৰা সদানন্দে তৃপ্তিদান কবিলেন বিবা ! বমণীষ সর্ব অঙ্গে শােভিত কমলা তাঁহার তুলনা তিনি জগতে একলা। কল্যাণদাযিনী তিনি দৃশ্য তনু ল'যে; তৃপ্ত খ্রীই সাধুজন সে 'ৰূপ হেরিযে। सा सद्भावतरलं चक्षुः खजनगञ्जनम् । पतिलोचनयोस्य प्रेक्षमाणा महीतलम् ॥ २० ॥ ( ২০ ) (২০) উমা, পরিণয়ে শুভ- খন- শন ভাব- দৃষ্টি অবসরে বরল নয়ন, খান गन याशि এবাৰ পহিনেত্রে পতিনেত্র' পৰে। করিযা ৪াপন। ব্যখিগেন একবার 'খনি তা নামাইয়া ভাবে টপটপ, ভূহৰে পানে তখনি কেৰিলা নম্র চাহিলেন শ্নী- মুখে মীর * করি শুনে अष्टमः सर्गः। . ऐशरागारुणमुखी जातरोमाञ्चकञ्चका । प्रीतिप्रफुल्लैर्देवाददृशे पतिसङ्गता ॥२१॥ ( कुलकम् ) (शिव०पये) एकादशादिश्लोमस्थाना पदौ इत्यादि कम्मपदानाम् जनविशश्लोरस्य पिम्रतीतिपदेन सम्बन्धः। तद्विशरणश पत्तद्वय एव समानम् । उभयचैव पदापिति पच्छब्दस्य रूपम् । मेघाच्छन्न मेघावृतम् श्रद्धनिम्बम श्रीमएटल यस्य सचासौ इन्दुश्चेति तद्वत् मुन्दरम् । मूर्त्ता मूर्तिमती श्री. शोभा इय सदानन्दस्य शिवस्य तृप्तिसम्पादनी पतिसकता शिवा उमा देवाये ददृशे। ऐशरागः शिवप्रेम । (पदान्तरे ) स्थूलत्यादिश्लोकानामर्थ उभयन तुल्य । ऊनविशै- विशयोर्विशेषस्तु-मूर्त्ता मूर्तिमती प्रकांटेनशरीरा इति यावत् शिवा मद्गलस्वरूपा मङ्गलस्त्रों या सताम् अानन्दसिजनिरा श्री. लक्ष्मी.। ऐशरागः पातप्रम । अन पक्ष 'भूतेंच' इत्यन, वाक्यालझारे, पादपरणे या एवकारः, तत एवे परे प्राकारलोपः॥ ११.२१ ॥ - শিব প্রতি অনুবাণে। प्रादक दान রােমাঞ্চ ককুকে ববি मदवारददादा পাৰ্বতীর পতি সই সম্মিলন, প্রতিষুন্ন নেত্রে হেবে (मद यामि 111 আবক্ত হইল মুখ পতি অনুবাগে বােমাঞ্চ পুলক সব্ব অঙ্গে তার জাণে। পতিসহ সম্মিলিত বক্ষণীবে এ ভাবে প্রতিপূর্ণ নেত্রে হেবে দেবাদি সবে ।
२३८ सर्वमङ्गलोदयम् अनन्यलभ्यां तां लब्ध्वा यतो भावान्वितो विभुः । तेन रन्दारकाः सर्वे प्राप्तकामाः प्रजज्ञिरे ॥ २२ ॥ ( शिव०पक्ष) विमुः शिवः यतः भावान्वितः भावविशेषवान् । नैव वृन्दारकाः देवाः प्राप्तकामा जाताः, शिवस्य भावविशेषेणैव देवाः पुनरुज्जीवित कामं प्राप्तवन्तः अथ च देवताना शिवनन्दनजन्मानुकूल- कामनासिद्धिर्जाता । (पक्षान्तरे विभुः विष्णुः। विष्णोरभिप्रायविशेषं दृष्ट्वा लक्ष्म्याश्चिरस्थेमानं दुर्वासःशापावसानञ्च मन्यमानाः देवाः प्राप्तकामाः सिद्ध मनोरथा जाता इति भावः ॥ २२ ॥ (२२) লভি অনলভ্য অবে অলভ্যা লক্ষী সেই উম-ধনে লভি পত্নীভাবে ভাবের হিল্লোল উঠ হন প্রভু নারায়ণ गरव-गटन। लामिड जादद। তাহাতে স্বাচিল কান, তাহাতেই দেবগণে শিবের কুমাৰ পৃরিশ বাসনা জনমিবে দেবে হ'ল (কস্মিন্ তুষ্ট জগৎ पणानामाव॥ ये परे जाव) शिवामृतभुजो देवा विष्णुमायामतिक्रमाः। धामाहुः सभवं यस्य फलं परपराभवः ॥ २३ ॥ (शिव०पदे) मृतभुजः, सत्यरालकाः फर्मफलभौतारी या देयाः अतिक्रमाः द्रुततराः सन्तः, विष्णुमायां शिया या विष्णुमाया-
अष्टमः
सर्गः
-
२३६
नाम्नी प्रकृतिः दुगेंते प्रसिद्धा पूर्व दाहायणी, तामेर शिवाम् उमारूपा
समव भवस्य शिवस्य योगपद्येन उमा शिव च युगपत् इत्यर्थः धाम
कैलासम् ऊहुः प्रापितयन्तः, यस्य धामप्रापणस्य परपराभवः परेषा
तारकासुरप्रमुखशत्रूणा पराजयः पलम् ।
(पक्षान्तरे) विष्णुमाया विष्णोमोहिनी-मूत्यादिपरिग्रहरूपा या
माया तया मतिरुमौ बुद्ध्युत्साही येपा ते देवाः शिवामृतभुन. शिव
शुमार पदमा तद्भुजः तस्य पान कृतवन्त. समव समगल धाम तेजः
कहः धृतवन्तः सुरास्तु नामृत प्राप्तवन्न इत्यमृतपानलब्धतेजोभिर्देवैस्ते
जेष्यन्ते इत्येतत् फलम् इति भावः ।। २३ ।।
উমা সেই বিষ্ণুমায়া
गिता-पिनि मी,
শিবসহ তাবে বন
কৈলাস বসতি,
স্যভােগী দেবগণ-
কার্যক্রমে দ্রুত ;
যাব ফুলে শক্তগণ
शर भवा।
বিষ্ণুৰ মােহিনী মায়া
রচিত সমাধা-
মতে মাত্র দেবন-
भान 9 एक्षा।
তাহে হ্য পূৰ্ব তেজ
मन मश्ति
ফলে যাৰ দৈত্যগণ
হবে পৰাজিত ৪
पप्रभृतयः सर्वे चिरान्मातरमागताम् ।
अवलोक्य प्रमादाश्रुधारास्ववनगाहिरे ॥ २४ ॥
२४० सर्दीमङ्गलोदयम् (शिव०पक्षे) कृपप्रभृतयः। शिववाहनवृपादयः । मातरम् उमाम् । (বাল) সূদা চুঃ, রংমুন, সাবং লীন। ২ | ( ২৪ ) ( ২৪ ) শিবেৰ বাহন বৃষ বহুকাল পবে ইন্দ্র यांननन्नौ यामि আদি দেবগণ, আনন্দা জলে প্রত্যক্ষ কবিয়া লক্ষী- স্নান কবে নিবধি। মা’ৰ আগমন। জননীৰ আগমন অভিষিক্ত হয অশ্রু আপন মন্দিবে সলিল ধারায় দবশন কবি’ বহু ভাবি’ পুনঃ পূৰ্ব্বভাব বৎসবেব পাবে । আসিবে বৰায। सा च तान् पुत्रभावन प्रतिनन्द्य सनातनी। आकाङ्क्षा पूरयामास भक्तानां भक्तवत्सला ॥ २५ ॥ ( ২৫) (২৫) যিনি সতী তিনি উমা বিষুব পালন শক্তি শক্তি সনাতনী কমলা শাশ্বর্তী লইলেন পুত্রভাবে পুত্রভাবে সুবৰ্গণে তাদিণে আপনি। ল’যে ভগবর্তী। এরূপে ভক্তেৰ বাঞ্ছা ভক্তজন ম-সাধ ধবেন পূর্ণ পূৰণ করিলা ভক্তবৎসলতা তাব ভুবনে বিদিতা তিনি স্বভাব ভূষণ ॥ ভকৎসল।
স্নহম সা:। २४ मन्दारगन्धसंपृक्तः प्राणिनां क्लमनाशनः । ववावपूर्ध्वसंस्पर्शो मन्दमन्दं समीरणः ॥२६॥ মন্দাব কুসুম গন্ধে সুরভি পবন মন্দ মন্দ প্রবাহিত হইয়ে তখন আনন্দ অমৃতধাৰা ঢলে পরশনে অনুমাত্র ক্লান্তি নাহি রহে জীবণণে কামৰা মধু দিন कुतस्त्या निनदाः शुभाः। सर्व्वतः सञ्चरन्ति स्म সীতযন: মতিঃ । ২৩। ' ( ২৭ ) অতি সূধুর সিদ্ধ কেপ নিৰুণ কোথা হ'তে 'সে ভেসে নাহি নিপণ। সর্বত্র হ শ্রণশোচর যত প্রাণী’ মুক্ত, শুনি সেই স্বর ।
२४२
सर्वमङ्गलोदयम्
उत्सवश्च प्रमोदश्च सर्चतः समचीयत ।
निरुत्सवनिरानन्द-दशा चासावलीयत ॥ २८ ॥
(२)
উৎসব আনন্দ স্রোত ভুবনে বহিল,
এ হেন অপূ ভাব সকলে বুঝিল।
নিরুৎসৰ নিবানন্দ দশা এতদিন
যাহা ছিল তা হয সহসা বিলীন ॥
जगुः किन्नरगन्धा नन प्सरसां कुलम् ।
नेदुश्चापरवायानि तस्मिन् शुभमहोत्सवे ॥ २९ ॥
এই শুভ মহােৎসব সমযে সত
গন্ধ কিয়রে করে মনােহর গীত।
তুণিল অবাগণ নৃত্যের হিল্লোল,
উঠিল অমর বান্যৈ মধুর রােল।
विस्मृतारिखलवृत्तीनां
प्रमोदाक्षिप्तचेतसाम्।
ससम्भ्रमाण सिद्धाना-
मिति वाचस्तदा श्रुताः ॥ ३० ॥
अष्टमः सर्गः २४३ অপর নিখিল কৰ্য্য হ'যে বিস্মবণ প্রমােদ সাগবে কবি মন সমর্পণ, करिना थापालाद मिन-मन-~- সকলে কৰিল তাহা সানন্দে শ্রবণ ॥ शान्ते चिराय चर चेतसि चेतनाना- मानन्दसान्द्रतरता त्वरतां विध्यै । रे खेद सम्मति विधेहि महामयाणं भूयस्त्रिलोकजननी शिवसर्गयुक्ता ॥ ३१ ।। (शिव०पक्षे ) निलोकजननी उमा शिवयर्गयुका शियेन मर्ग: ससर्गः तयुका महेश्वरमगता । ( पक्षानरे) निलोकजननी लोकमात लक्ष्मीः शिवसर्गयुका, मलजनने नियुक्ता जगतो यथा पूर्ववत् मगर स्यात् तत्परायणा इति भावः। शिग्नीनापने देवादिक-गजधानुरन्या च तादादिक-राजधाः गगइत्यस्य प्रकृतिरिति बोध्यम् ॥ ३१ ॥ शी कविकुल लालितनरणकमल-श्रीनन्दलालगिद्यारत्रमानार्पसूनोः श्रीपचाननतवरममावास्य पृती गर्मम लोदये शिलप्टवान्ये उदाही नामाप्टमः सर्गः ॥७॥ (मि) চিরকাল ধৰি गेदन सरगति मागिरद्रविदा २४४ सर्वमङ्गलोदयम् বৃদ্ধিপথ অভিমুখে ঘনতা লইযে বুকে চল হষ । কৃবিত চবণ। অবে খেদ, তাের মহা প্রযাণে বিলম্ব সহা যায় না তাে, যা যা, অতিদ্রত। অখিল জগৎ-মাতা * হন শিবসর্গ । রত পুনরায় সেই পূৰ্ব্বমত। সর্বমঙ্গলােয় নামক দ্ব্যর্থকাব্যে উদ্বাহ নামক অষ্টমসর্গ সমাপ্ত। অধিল নং মাতা-শিবপকে-উমা, পঙ্গী। * শিবসা-শিবলীলাপ-েশিবের সহিত মিলন। পক্ষায় শিবসা—কল্যাণঃ-গর মল সম্পাদন। অর্থাৎ ‘উম। শিবের সহিত সঙ্গিলা হইয়াছেন এখন সকলেই শাসিলাত আর ভালভাগ করুন, দুপ দুর্দশা একবারে দুর হউক এই কথা সিকগণ বলিতে লাগিলেন। পধ‘েম -সসের বাণ ধন তংপন্ন হইলেন- এই অৎ পুনরায় তাকে প্রাপ্ত হইয়াছে—তিনি এখন প্রশ্ন अनानासन द्वग, परपरदा माथि समान " চিরকালের জন্য দু'উফ। সিগণ যাতে লনি।
লৰধ: যাঃ । यदखिलेशपुर रहित थिया- ऽभवदथाजनि तत्सुमहाज्वलम् । विविधवाधरवैरभिपूरित हलहलाध्वनिभिश्च जयादिभिः ॥१॥ এতদিন শোভাহীন মহেশ্বৰ পুব, উমা আগমনে সেথা উৎসব প্রচুর। পুর পূরি’ উঠিল বিবিধ বাদ্যধ্বনি হর্ষ কলৱৰ করে অযাদি যােগিনী । বৈকুণ্ঠ অথিলপতি নারাযণ-স্থান, নাহি ছিল যেথ। দৃশ্য লক্ষী অধিষ্ঠান। তাব আগমনে আজ পুর্ণ মহােৎসব বাজে বাদ্য, জয় শাদি * কবে হব । * অস্ত্র ও বিজয় বৈকুণ্ঠেরেব দুইজন প্রারপাশ এবং অত কির যাদি পদধারা বুঝিতে হইবে। ২৮ শ্লোক পর্ব-হর গৌরী ও পারে লক্ষ্মী-নারায়ণ সেবা--কিরে কিয়ীগণ একবেই করিয়া- ছিলেন-এই অন্য এক প্রকার পথে উত্ম পরে বন আছে।
सर्वमङ्गलोदयम् शुक्रपिकादिकसुस्वरपक्षिणे मुनिगणाथ शुभस्तयगायनाः । नवनवममदैवतां गतं पुरमदो मुखरं विदधुः क्षणात् ॥ २॥ ( २ ) শুক ও পিক আদি সুস্ব বিহঙ্গ গায়, স্তুতিগীতে বত মহামুনি সভঘ। नद नर यांना माद नाकार সেই পুৰে ধ্বনি পরে ধ্বনি তুলে আর ॥ मणिमये विनिवेश्य महासने त्रिजगतां पितरावनुजीविनः । विमलचन्दनकुङ्कुमचन्द्रमो- मृगमदरलिपन् निजधामगी ॥ ३ ॥ গহের মাতা পিতা সেই দম্পবিরে ব'য়ে গলিয়ে সিংহাসন'পরে। दादा याद हमाद्री বিলেপন দেয়া আছে কিন্তু কিছু।
नवमः सर्गः। २४७ कतिपये नलिनैनलिनेक्षणी सुरभिपुष्पमयैरपि दामभिः । अलमकुर्चत साधु तथापि ते न च परां परितृप्तिमुपागमन् ॥४॥ কমল নযন সেই দম্পতি যুগলে ক’জনে সাজায পুষ্প মাল ও কমলে। উত্তম হ'লেও সাজ ও-বা সম 'न ना बानिया विनाशाय भवन । कतिपये जननीतनुवेदना कमलकैरवमालिकयापि चेत् । नयनयोरमृतं सगियं पुनः किमिह कार्यमिदं समगेरत ॥५॥ হেরিলে জুড়ায় আঁখি সুধাস্পর্শে যেন কমল কুমুদমাল রচিযে এ হেন ভাবিছে সেবক- যদি বাধা পায় भिड दिनाक-मारन मनाए बनानाय २४८ सर्वमङ्गलोदयम् शिशिरशीत-सुवासित-चारिणा रुचिर-चामरजेन च वायुना। कतिपये समयेङ्गितवेदिन- श्चिरमुपासत तद्गतचेतसा ॥ ६॥ সময ইঙ্গিত বুঝি কিঙ্কর কিরী যােগাইল হিম শীত সুবাসিত বারি। কেহ ঢুলাইল চাম-ব্যজন এইভাবে সেবা কবে उम--गन। चरणचारणकौशलयोगतो विविधधूपविधानसुवासनात् । व्यदधत मभुसेवनमञ्जसा कतिपये चिरकांक्षितमात्मनः ॥ ७॥ असिले सर्वत्र, ईशः ईशपदवाच्यः अखिलः सर्वात्मकः क्षित्याद्यष्ट- मूर्चिः ईशः इति वा अखिलेशः महेश्वरः । तत्पुरं केलासः। असि- लस्य सर्वस्य इंशः, नायः जगन्नाथः विष्णुध तत्पुरं वैकुण्ठधाम । श्रिया शोमया, दृश्यरूपया लदम्या च । सुमहोज्ज्वल महोत्सवोज्ज्वल समुज्ज्वलतज। 'हलहला' इत्यनुकरणशन्दो हर्पकलरववोधकः तथा- विधेनिभिः तृतीया करणे, यदा 'श्रा'समन्तात् 'हलाल' विलिस विलिख इति ध्वनिभिः विलसनम् उमायाः पदन्यायाय स्यानशोधनम्, हरपायंती.
नवमः सर्गः। २४६ नामाङ्कनं वा, लक्ष्मीनारायणेति नामाङ्कन च । जयादिभिः जगविजया- प्रभृतिभिः योगिनीभिः, कर्तरि तृतीया । जयविजयादिभि किङ्करैश्च । अनुजीविन:-अनुजीग्निश्च अनुजोविन्यश्च द्वन्दैवशेषात् अनुजीग्नि इति । ते च दम्पत्यायथायोग्यमुन्नेयाः। वर्णनमिद यथाई पक्षद्वये योजनीयम् । अन्यत् सुगमम् ॥ १-७ ॥ আবাে কতিপয় ভক্ত দাস দাসী মনে সাধ ছিল বহুদিন, সেবিবে যতনে, প্রভুর-যুগলরূপে ; সে সাধ পূরায সুবাসিত ধূপদান চরণ সেবায । बहुविधैलिभि लिवन्दिती कतिपये परमी परमार्चयन् । प्रभुवरावपरे च गतक्रिया ददृशुरेव धनं कृपणा इव ॥ ८ ॥ বহুবিধ উপচাৰ বলি-সম্পূজিত * প্রভু যুগলপে করে নিবেদিত। কেহ করে অনিমিষে শুধু দরশন म रुन अगभद्र पन दूभागरचन। * দেশগ র নবৰে বা সাপের আধিত। দৈত্য- যা বলি সাজিত কােপ অ৭ লীনার পক্ষেইতে পারে।
सर्वमङ्गलोदयम्
स्वयमभूपयदिन्दुसहोदरा-
ननरुचि दयितां वरयन् विभुः।
निरतिशायन-शक्तिभृदीश्वरो
न खलु साधनभावमपेक्षते ॥९॥
ता
(शिव०पक्षे) विभुः,-शिवः, इन्दुसहोदराननरुचिं दयितां
वरयन् मानयन् आद्रियमाण इत्यर्थः स्वयम् श्रात्मना श्रभूषयत् ;
इन्दुसहोदरा चन्द्रसदृशी याननरुचिः मुखकान्तिर्यस्याः
दयिता प्रियाम् उमाम्, परिजनानपेक्षः स्वयमलञ्चकार, स्वयमेव
तस्या भूषणमभूदिति तु परमार्थः, एतेनार्द्धनारीश्वरभाव उक्तः ।
एवमलङ्कत त्वमीश्वरस्य सातिशायिशक्तित्यादेयेत्याह-उत्तरार्दैन ।
निरतिशायनान्निः नास्ति अतिशायन अतिक्रमव यस्याः सा
निरतिशयेत्यर्थः सा चासौ शक्तिश्चेति ता विभत्ति पुष्यति
तादृशः ईश्वरः, साधनमात्र साधनानाम् उपकरणादीना मावं सत्तां
नापेक्षते सलु निश्चये।
(विष्णुलीला पते) विभुः विष्णुः दयिताम् दृया इन्दुसहो-
दरायाः चन्द्रसमानगर्मायाः-(चन्द्रस्य लदम्याच क्षीरोदगर्भसम्मा-
स्यात् ) श्राननरुचिं मुगकान्ति परयन् उनी मदती कुर्च
स्वयमभूषयत् यात्मानमेव तस्या
भूगरा मृतपान,
सरवासि
त यामयामासेत्पर्यः। अन्यत् समानम् ॥६॥
नवमः सर्गः। २५१ रेन्यूमन शकारि- প্রিয়া অনুবাণে স্বযং ভূষণ ইন निद अजिजा ঈশ্বব নিরতিশয় শক্তিৰ অধিব অন্য বস্তু নিৰপেক্ষ ॐाद दावशता প্রিয় ইন্দু-সােদবার ৰূপ চমৎকার আবও বৃদ্ধি হবে হরি (मम बनवार নিজবক্ষে স্থান তবে , ঈশ্বর অপব- শক্তি যিনি, নাহি কাৰ্য্য অদ্য দ্রব্যে তার ৫ लीला चकार बहुधा समयोपपन्नां युक्तोभयो यदुमपापिधुरात्मशपत्या । तद वेत्ति कोऽपरवरोऽपि कृतप्रयत्नो नैवावगन्तुमलमेप निसर्गसर्गः ॥ १० ॥ (शिर पक्षे) शिव विधुरस्य श्रपिकलस्य सतीदेहत्यागानन्तर या विधुरता जाता तद्रहितस्य आत्मन स्वस्य शक्त्या यदा भविधुरया शिपमङ्गलाभादपिकलया आत्मशक्त्या उमया युक्तः समयोपपन्ना समयोनितां पहुधा बहुप्रकारा लीला पेलि पचकार, तत् यो वेत्ति यत: मनप्रयत्नः अमरररो देषगजोऽपि नैवावगन्नुमल समर्ग, निमग सगं सामारिक घटना, मदेश्वरस्प • डा गई भगा. पदा0
२५२
सर्वमङ्गलोदयम्
कालानुरूपा लीला कलशोऽवगन्तुं केनापि न शक्यते एष एवं स्वाभा-
विक नियमः । समयोपपन्नामित्यनेन शिवोमालिविलासस्य दीर्घकाली-
नत्वमुक्तं यथा ब्रह्मणो मुहूर्त्तमात्रेण मनुष्याणा कति युगानि व्यतियन्ति,
शिवस्य नुहूर्त्तन्तु तदपेक्षया द्राधीय इति तन्नशास्त्रात् ।
(विष्णु०पक्षे) अभयो जन्मरहितो विधुर्विष्णुः आत्मशक्या मया
लक्ष्म्या युक्तः समयोपपन्ना 'सम्भवामि युगे युगे' इत्यादि प्रतिशानुरूपा
बहुविधा लीला यचकार-~रामावतारे सीतया युक्तः, कृष्णावतारे रुक्मिण्या
युक्तः वैकुण्ठे स्यय लदम्या च युक्तः यन्नानाविधा लोला चकार, यत् + उ
इति पदद्वयम् । तत् को वेत्ति । श्रमरवरी ब्रह्मा । अन्यत् पूर्ववत् ॥१०॥
আপন সময়
যে বিবিধ লীলারত
পূর্ণ আত্মশক্তি উমা সনে।
'न শহেশ্বর
কে জানে সেই সব
योगवस ना छान यान।
স্বপ্রতিজ্ঞা-অনুরূপ
শক্তিযােগে নানারূপ
पनि इनि लोग पलो गर ।
दालान यर यर
अदनाया!
ना जाउ निका
गुणयुतापि न यो गुणसंपुती
जहतमापि चितामधिनायफः ।
अणुतमोऽपि महनपविग्रही
या गुसोपि गुपेन न लिप्यते ॥ ११ ॥
नवमः सर्गः। त्रिजगतां रचनादिककर्मणा सुविदितोऽपि च कर्मविवाजितः । तदखिलेश्वरत्तिषु युज्यते न हि रतेपु कुतोऽपि पराभयः ॥ १२ ॥ (युग्मकम् ) (शिव०पने ) लीलाशब्दस्य सामान्याचिनी रतपरत्व मगवत- स्वदाचरण तस्य दीर्घकालोनत्व च विशेषेण बोधयितु युग्मकमाह गुणेत्यादि । सर्वस्वरूपोऽचिन्त्यशक्तिश्च भगवाञ्छिवः तस्य रतानि तण या कालेन वा न व्यान्नुमहाणि इति मायः, सगुण निर्गुण- त्वादि-विरुद्धधर्मवत्वमीश्वरम्य एव रतानि तदभावश्च तत्रास्ति मायायोगतदतीतत्वयोः सत्वात् इति वात्सर्यम् । अतरार्यस्तु साई श्लोक्स्य सुगमः, चरमश्लोकस्योत्तरार्द्धस्य तु तदखिलेश्वरवृत्तिषु-से चासो अखिलेश्वरो महेश्वरश्चेति तदखिलेश्वरः तत्तिषु तनिष्ठेषु तदीय- व्यापारविशेषरूपेष्विति वा रतेषु प्रागुलबहुधालीलान्तर्गठसुरतेषु कुतोऽपि न खलु परामनो व्याघात. युज्यते योग्यो भवति, कुतोऽपीत्यनेन लौकिकालौक्किच्याघातकारणग्रहणम् । (विष्णु०पसे) लीलेय न सुरतरूपात प्रस्तुता-किन्तु मत्तानुग्रह- -स चानुमहा-साकारलीलया, कयन निगकारस्य सत: साकारत्व- मित्येतदुपपादयितु तद्भक्ताना तदनुग्रभाजनाना फलञ्च प्रदर्शयितु युग्मकमाह। तर सार्धश्लोकः सुगमः, शिष्टस्यार्यस्तुस नासो अखिलेश्वरी विष्णुश्चेति तदखिलेश्वरः तवृत्तिषु तदीय व्यापारेषु प्रादुर्भावे चरितेषु च ये रताः अनुरताः तदालम्बनेन भजनपरा: रूपा - २५४ सर्वमङ्गलोदयम् বস্তু নাৰি দ্বার বামঃ ছানি: ন যুই। বিস্তঃ শক্তি- योगेन यां यां लीला कृतवान् तत्तत्त्वं ब्रह्मादीनामपि देवश्रेष्ठाना दुर्जेयम् तच्छक्तदुर्जेयत्वात्तादृशदुर्जेयमायाश्रिततदीयकर्मजातभकानान्तु कुतो. শ্রণিৰী নাৰীৰি মাৰঃ। ২২-২২। ( ১১।১২ ) নিগুণ হ'যেও যিনি গুণের আশ্রয়। প্রধান চিন্ময তবু হন অচিন্ময। সূক্ষমতম হইলেও পৰম মন। সুখ-সঙ্গীন কিন্তু সুখের নিধান। ত্রিভুবন সৃষ্টি আদি কর্মে সুবিদিত হলেও প্রকৃত পক্ষে কর্ম-বিবর্জিত। সে অদ্ভুত বিপতি ইর শীলায়। নাহি মানে ীিড়া কিছুই পায়। ( ১১১১২ ) গুণী হইলেও যিনি গুণ বিবর্জিত। চেতনের অধিপতি তথাপি অচিত। পৰমাণু তিনি তবু পরম মহান্ সুখ দেশহীন কিন্তু বসুখব। বিশ্বসৃষ্টি-আদি কর্মে হ'যেও বিত, কর্মহীন যিনি সেই ইশর অত। ঠা'র অাচরণে যারা 'সে কারো কাছে নাহি পায়।
নম; : 1 २५५ গেল কত দীর্ঘকাল সে তেজ শছুক্ত। নাহি হয় চুত তাহে খিন্ন পুৰুত। পাঠান অনলে, তিনি হ'যে পৰিাৰত-- পশিলেন বতিগৃহে, লজ্জায বিব্রত- হগৌরী ; কষ্টা গৌরী শাপেন, অমবে পুত্র না হইবে কারাে দেবীব উদবে ) (ঈশ্ববে বিৰুদ্ধ ভাব যে সব বর্ণিত, মাযার প্রভাবে তাহা হয সমর্থিত। অমাযিব ভঁৰ ৰূপ সত্য নির্বিকার, নিরঞ্জন স্বপ্রকাশ পূর্ণ চিদাকব। এই তত্ব হবি-হবে জানিবে সমান। উপাসক-ভেদে ভিন্ন ভাবের বিধান ॥ शुचिगृहीततदद्भुत-बीजभाग- विबुधसिन्धु-तटीवन-संस्थितेः। अननि शक्तिभृदासुरसारहृत् । स च भवेद यदि को विह विस्पयः ॥१३॥ (शिव०पक्षे) यद्यपि तदीयरताना कुतोऽपि व्याघातो न युज्यते तथापि कालातिपातमसहमानैर्देवरयुक्तोऽपिस आचरित इति भाव- गर्म शिशुक्रस्याग्निना ग्रहण तत्क्रमेण च कार्तिक्योत्पत्ति वर्णयति शुचौति । शुचिना अग्निना गृहीतं न तूमया, कपोतरूपस्याग्ने- २५६ सर्वमङ्गलोदयम् स्तत्रोपस्थित्या रतभङ्गादितिभावः । तस्य शिवस्य यत् अद्भुत विस्मयावहशक्तिक बीजं शुक्रम् तद्भजते क्रमानुसारेण तत्माप्नोति या विबुधसिन्धुतटीवनसस्थितिः गङ्गातटवर्तिशरवणसन्निवेशः ततः शक्तिधृक्-कार्तिकेयः अजनि, स च श्रासुरसारहत् असुरस्याय आसुरः सारः श्रेष्ठ: तारकनामा त हरति लुम्पति विनाशयतीति यावत् असुरश्रेष्ठ-तारक विनाशक: सारः धन असुराणा सर्वस्वहता वा भवेत्, अत्र को नु विस्मयः, तदर्थमेव शिवनन्दनस्योत्पत्तः। न चातिभारोऽय साक्षान्महेश्वरतेज.-सम्भवस्येतिभावः । (विष्णु-पक्ष) तस्य विष्णः अद्भुतं विस्मयावहशक्तियुकं बीज मन्त्रः-शुचेः याह्याभ्यन्तरशौचवतः पुरुपाद् (गुरोः) गृहीत शुचिगृहीतं यत् तदद्भुतवीज तद्भजते भक्या साधयति यः–स शुचिगृहीततदद्भुत- 'विबुधसिन्धुतटीवनसंस्थिते:-विबुधसिन्धुः मुरधुनी गगा तस्याः तटीवन तटी च वनञ्च (सटी तीरं वन जलम् ) समाहारे द्रन्द्रः तन सस्थितेः मरणात् श्रासुरसारहत्यासुर सुरपर्यन्तं उद्भिदादिकमारभ्य देवतापर्यन्त तत्र यः सारः स्थिराश: चित्स्वरूपं तत्र हत् हृदयं यस्य स यामुरसारहत् चिदात्मध्याननिष्ठ इत्यर्थः 'यः' इति स इत्यनेनातिप्यते यत्तदोनित्यसम्बन्धात् म यदि राजनि-शक्तिमृद् भवेद् अजनिः जन्मविरोधिनी या शक्तिः येवल्यरूपा तत् तद्वान् भवेत् यदा जनिशक्तिः यया शक्त्या जन्म भरति मा शतिर विद्या तदभाव. घान् बहाभूत इत्यर्थः भवेत् श्रत्र पो न विस्मयः, मुगृहीत विष्णुमन्त्रभजन गमातीरनीरमरणम् चिन्मापाननिष्ठा चेति प्रयं प्रत्येकमेय देयल्य- हेतुः, एकस्य पुरुषस्य तत्परता अपुनर्मपत्वं सिदमेय.ये मायः ॥१२॥ बीजभाक, নষ: স । २५७ ভাবি এই শিব সেজে জ্বলিবে ভূতল ) স্ত গে মহাজে ইযা অনল হিতে না পারি তায গঙ্গায ত্যজিলা, দ অসমর্থ, তীরে শরবণে দিলা। হে এন্মে বার্তিকেয় ; দৈত্যশ্রেষ্ঠ ক্ষয় হাব বিক্রমে যদি কি ইণে বিস্ময়। ( ১৩ ) শুদ্ধ যোগ্য গুরু দত্ত ভার মন্ত্র ভজি, গানীর তীব স্থলে কলেবর ভাজি। অতৃণ অমর সাব তত্ত্বে মন যাঁর, বিচিত্র কি জঙ্গয হইবে হার। (হয় মুক্তি এ তিনের যে বিছু ঘটিলে কিবা কথা জন্মক্ষয তিনই জুটিলে।) सतारकायमवलासुराणां सुधारितामर्पमदोद्धतानाम् । तां देवसेनाप्ततिरक्षितात्मा গি লৰাৰ মানিঃ স্বঃ ॥ { ৷৷ (যিo ঘর। য', সুজিমা ইয়শনারি; মনু, ঘড়ির मुधारितामर्षमदोद्धताना तारकायप्रबलामुराणा जयात् स्वः ता श्रियम् थाहत इत्यन्वय.1 ন, মানুক: হিমালম্বৰ: কিমূল হাকিম ২া ?
२५८ सर्वमङ्गलोदयम् कार्तिकेय इत्यर्थः अक्षितात्मा अक्षयदेहः, देवसेनापतिः सन् शक्तितः स्वीयशतिनामकमस्त्रं प्रहृत्य, सुधारितः सम्यगवस्थापितः शत्रुभूतेषु देवेषु योग्यतया संरक्षित: अमर्पः क्रोधो यैः ते मदोद्धताश्चेति विशेषणसमासः, तेपा सुधारितामर्पमदोद्धताना तारकायप्रवलासुराणा तारकच अयप्रबला- सुराश्च तेषाम्, तारकः तन्नामासुरराजः, अयप्रयलाः श्रयेन शुभावहविधिना तदीयतपस्यारूपेण प्रबलाः प्रचुरशक्तयो ये असुराः तेषा, कर्माणि पष्ठी; जयात् तान् जित्वेत्यर्थः स्वः स्वर्गस्य ताम् = देवाना पराजयात्पूर्व या श्रीः सम्पद् आसीत् ताम्, पाहत अाहतवान् अाट+ह+कर्तरि लुइस्तडि प्रथमपुरुपैकवचनम् । तारकस्य तपस्यया इन्द्रादिदेवाजय्यत्वयरलामात्, श्रसुराणा प्राबल्येन तस्य प्राधान्यात् तद्वधाय च कार्तिकेयस्योत्पत्तः तस्य पृथक् प्रथमञ्चोल्लेसः। (पक्षातरे) पतिरक्षितात्मा, पत्या देवराजेन रक्षित आत्मा स्वरूप यस्याः सुधारिता-सुधया श्ररिता श्रमरा सती, (हिगार्थक स्वादिगणीय रिधातोर्मावे निष्ठया 'रितं' वधः क्षयो या, नास्ति रित यस्याः सा श्ररिता, सुधया अरिता, मुधारिता) सा देवसेना अमर्प- मदोदताना रोपदपोंच्छ्रिताना या मुधारितामपंमदोदतानामित्येकपदम् अमुरविशेषणपरम्, मुदादिगणीयगत्यर्थपरिधानोभावे निष्ठाप्रत्ययात्, रितं गतिः प्राप्तिा, परितं अप्राप्तिः, मुधाया अस्तेिन योऽमर्पः यश्च मटः भारतिपो दर्पः ताम्यामुदतानामिति समासः। सताराणां उपसिहनादयुकाना पायायलानां पायेन शरीरेण प्रपलाः महाफायाः यदा पाय गढ माति पूरपति सपूर्ण नयति इति पापमं पल ये ते पदरलसम्मारकरमणालिनः, ते असुरापा (पूर्ववत् कम्मणि লৰ: ম:। षष्ठी ) शक्तित सशस्या जयात् स्वः स्वर्गस्य ता श्रियम् आहत প্রানবন্ত। अमृतवञ्चिता असुरा. अमृताप्यायितदेवसेनया युद्ध নিজিরা, বন নাম্বাসিয়াদবানান যু যা নয় গীবদীন सेय पुनरभूदिति भाव ॥ १४ ॥ ( ১৪ } { ১৪ } তাবকাদি—পােবলে অমৃত না লভি বােযে প্রবল অনুব, মদোগ্ধত, তাহে ক্রোধ মহাকা উচ্চ নাদে সঞ্চিত প্রচুর-- ধায় দৈত্য যত। সবে শক্তি-অস্ত্রে জিনি সবে জিনি দেব সেনা অক্ষত মূবতি, ইন্দ্ৰ সুৰক্ষিত, পূৰ্ব শ্রী অনিলা স্বর্গে শক্তিবলে স্বর্গ কবে দেবসেন'-পতি। * পূ ঐ-মণ্ডিত। দর্পে সমুদ্ধত यन्नामाभासमुक्तवैति परस्थानं नराधमः । स्वस्थानममरलेभे तद्भक्तरिति का कथा ॥ १५ ॥ (शिव. पक्षे ) एतच्च नाश्चयमित्याह-यन्नामामासम् उक्त्या नराधम दस्यु परस्थान परम् उत्कृष्ट स्थानम् अयच पराधिकृत যানমু ঘনি এণীবি, স্বাস্থ’ ‘সং দুষনা হালক- * দেবসেন' পতি।-কাকেই দেব সেনার অধিনায়ক হইয়া যুদ্ধে তারকাসুর বধ করিয়া অব জয় করেন।
सर्वमङ्गलोदयम् शब्दस्य शिवनामत्वविरहेऽपि शिववाचकहरशब्दसाम्येन नामाभासतया तदुच्चारणगुणेन सद्गतिरभूदिति पुराणवार्ता । तद्भक्कैः तस्य शिवस्य भक्तः अमरै , नरेभ्यः श्रेष्ठेरित्याशयः (नामाभासोच्चारणनराधमत्वाम्या लक्षण्यसूचक सविशेषणविशेष्यपदमेतत् ) स्वः स्यान स्वर्गे स्थिरत्वम् अथच स्वकीय स्थान लेभे इति का कथा कि वक्तव्यम् । कैमुतिकन्या- यसिद्धमेतदिति भावः। स्व. स्थानमिति परे विसर्गलेापात् स्वस्थान- मिति बोध्यम् । (पक्षान्तरे ) नराधमः अजामिल. नारायणनाम्नः स्वपुत्रस्या- हानेन पर पद वैकुण्ठ गतः इति श्रीमद्भागवतवातानुसारेण, यन्नामाभासमुक्षेति पूर्वार्थों शेयः । तद्भक्कैर्विष्णुभक्तः, अन्यत्पूर्ववत् ॥ १५ ॥ ( 5 ) যার নাগাভাস মাত্র কবি উচ্চারণ, লভযে পবম স্থান নবধম জন। # তাহার পবন ভক্ত যতেক দেবতা, স্বস্থান পাইল, ইহা বেী কি বা বধা। • मामासामद शिवम ना, शिवनारममा दयाशय दमान, विपक्ष । मिदनर) पश-पारद श्द्र (नूनिया न, मादा) पनियाश्नि-4 'माश्वबन' नाब मा 'इन' भर पारू, दिशु श दिन नाम नर-टानि 'द' लिद नापन्द्र मरर M नामा शदाय श नामावम, बारावफादशान नवमः सर्गः। मूको गीपतितामेति यत्कृपालेशमात्रतः । पापी पापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम् ॥ १६ ॥ मसादात् तस्य देवस्य तन्नन्दनमुपाश्रिताः । जितवन्तो द्वियो देवा नहेचतच्चित्रमण्वपि ॥ १७ ॥ (युग्मकम् एतदेव भङ्ग न्यन्तरेणाह युग्मन मूक इति । प्रथम: सुगमः। द्वितं यस्यार्थ:--(शिव० पक्षे) तस्य देवस्य शिवस्य प्रसादात् तन्नन्दन साक्षा तस्य पुनम् उपाश्रिताः अस्मारम् अाश्रयो भवानिति सामीप्येनाश्रित देवाः द्विपो जितवन्तः शनून् अजयन् एतत् अणुमात्रमपि न चिन आश्चर्यम् । (पक्षान्तरे ) तस्य देवस्य विष्णा. प्रसादात् देवा. द्विप शत्रून् मितवन्तः सन्त तत् शत्रुभिरधिकृतपूर्व नन्दन नन्दनकानना उपाश्रिता प्राप्ता. इति न चित्रमिति पूर्ववत् ॥ १६-१७ ।। দস্তুর সণতি লাভ হইয়াছিল। (পশান্তার) পাপিষ্ঠ নরাধম, অজামি মুমুর্য অবস্থায় নারায়ণ নামক আপনার পুত্রকে আহ্বান করে-এ নারায়ণ’ শব্দ বিষ্ণুর নাম না হইয়া অজামিলের পুত্রের নাম হইলে বিষ্ণুর যে নারায়ণ নাম তাহাব সমান বর্ণবাস বিশিষ্ট বলি। मागम,-शिव गवरन भाभिमद माडि नाछिन ।
सर्चमङ्गलोदयम् (+9159) ঘাঁর কৃপালেশে মূক, হ্য বাচস্পতি; পাপী পাপ মুক্ত হয়ে লভে দিব্যগতি। লভিয়া সাক্ষাৎ তাঁব পুবে আশ্রয, আশ্চর্য বি, দেবতাব श्य भक-ख्या 159) যাবদ লেশমাত্রে মূক, বামী হয ; পাপিষ্ঠ নিস্পাপ হ'যে দিব্যধাম ল’য। জিনিয়া প্রসাদে তঁাব দৈত্যে দেবগণ, বিচিত্র কি লভিলা যে नमान कानन । भो विश्वदुःखगरलाशन मोहिनीय- रूपान्वयाकुलतमाभिभकशूर । तेजोऽशजातकृतकृत्यचयोममेयो जीयाद्भवानिति तदास्तुवतामरास्तम् ।। १८ ।। देवाना शनुजयानगर वृत्तमाह-(शिन० पक्षे ) भी विश्वदुःस- गरलाशन, विश्वस्य जगतो मरण तत्-नासादि दुमगन गरल कालस्ट समुद्रमन्यनजातमित्यर्याद्गमम् अश्नानि यः सः, तत्सम्बोधने विश्वं दु.गयति इति विश्वदुग्मम् । भो मेदिनीयरूपान्वय, मोहिनी महामाया उमा, श्वात्मना मेदिनोमिच्छतीति सच: पनागच्. यद्प शियमृत्तिं तेन अन्वय सबन्यो यस्य, निराकारस्य ईश्वरस्य मायागामधेन मृतिग्रहणमुकम्। मोहिनी याति प्राप्नोति इति या, म पानयो नवमः सर्गः। रूपमेलन यस्य तत्सम्बोधने। एतेनाद्धनारीश्वरमूर्तिः हरिहरमूर्त्तिा सूचिता, मोहिनी विष्णुमूर्तिविशेषः, तामालिङ्गितवतः शिवस्य हरिहररूपं जातमिति पुराणवार्ता। निराकारस्वरूप सूचयति, मो अकुल, अगोत्र, 'यत्तदद्र्श्यमग्राह्यमगोत्रम्' इति श्रुतेः इयं श्रुतिनिराकार निर्दिशति, तत्प्रतिपाद्यपदार्थग्रहणेन तथान प्रतिपादनम् । तमोऽभिभबैक- शूर = तमसः अज्ञानस्य अभिभवे नाशे एक: अद्वितीयः शूरः वीरः तत्सम्बोधने, 'शानमिच्छेत्तु शङ्करात्' इति स्मृतेः; अथच तमसोऽन्धका- रस्य नाशे सूर्योऽद्वितीयः। तेजोऽशजातकृतकृत्यचयः तेजोऽशजातेन तेजःशुरुतत्व ऽश: भागः तस्मात् जात: कार्तिकेयः करणेन कृतः कृत्यचयः देवसेना सञ्चालन तारकासुरवधादि-कार्यसमूहो येन यद्वा तेज. शुक्रम्, श्रश. स्वस्य विभूतिः ताभ्या जातैः, कार्तिकेय वीर- भद्रादिभिः शुक्रजातः कार्तिकेयः अंशजाता वीरभद्रादयः । वीरभद्रादीना देवहितार्थमसुरैयुद्धं स्कान्दे वर्णितम् । अप्रमेयः प्रमातु' तत्त्वतो ज्ञातुम- शक्यो भवान् जीयादिति एवमुक्यात शिवम् अस्तुयत अस्तुवन् । (पदान्तरे) भो विश्वदुःसगरलाशन ! विश्वेषा दुःसमेव गरल विषं तदश्नाति प्रसते नाशयतीति यावत्--स: तत्सम्बोधने-भो मोहिनीयरूपान्वय! मोहिनीवदाचरत् मोहिनी या रमणी तत् सदृश कम्म कुर्वद् अमुरान् मोहयत्, मोहिन्यै तन्नामकावताराय हितमिति छ- प्रत्ययेन वा मोहिनीय यद् रूप (विष्णोरूपविशेषः ) तेनान्वयः सम्बन्धो यस्य सः तत्सम्बोधने, वाकुलतमाऽमिभवैकशूर, अाकुलः छमना देव पडकावुपवेशनेन मनसा व्याकुलः, य: तमा: राहुः तस्य अभिभवे शिरश्छेदेन पराभवे एकशूरः इति पूर्ववत् । तेोऽशजात तेजोऽशसमूहः .
ર૬૪ सर्वमङ्गलोदयम आवेशकलाशादिरूपावतारसमूहः तेन कृतः सम्पादितः कृत्यचयो येन सः अप्रमेयो भवान् जीयात् । त विष्णुम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १८ ॥ ( ১৮ } ‘বিশ্ব - দুঃখ কর কালকূটে--হব। ভখিছ অনায়াসে। মহামাযা সঙ্গ মিলিত অর্ধাঙ্গ শূব ঘােব তমােনাশে। পুত্র~-তেজ অংশ তার দৈত্য ধ্বংস- আদি কাৰ্য-তব হয়। তুমি অপ্রমেয’-- বলি’ আদিতে * ‘বিষসম ভয়ঙ্কৰ বিশ্ব দু:খ নাশ কৰ আখ্য কবিযে রূপভেদ। ধরিয়ে মােহিনী কায় সুধা দেও দেবতা কব ত্রস্ত বাহু শিরচ্ছেদ। ভীমকাও নানা কাজ সাধাে ধরি নানা সাদ অংশ করি আপনার তােলে। তুমি দেব ভীত এ রূপে দেব যত জয় রবে বেধোদ৪ে।} স্ত করে জয় জয় ? जयति जयति देवः शक्ति-संसक्तरूपी जयति जयति भो मगलानाश्च मूलम् । इवि बहुविधशब्दाः नीतिमिश्रास्तदानीं जगति विमलभावं व्यञ्जयन्तो मुमुर्चुः ॥१९॥ । আv=গেণ। পাে==ণ।
नवमः सर्गः २६५ (शिव०पक्षे ) देवः द्योतनशोलः शसिसक्तरूप: अर्द्धनारीश्वरः, नः शिवः । (पक्षान्तरे) देवो विष्णुः शक्तिसंसक्तरूपः लदम्यालिङ्गितः : सूर्यमण्डलस्यतेज.स्वरूपः नारायणः, 'ध्येय सदा सपितृमण्डल- ध्यपत्ती नारायण.' इत्याधुक्तः ॥ १६ ॥ रति कविकुललालितचरणकमल-श्रीनन्दलाल विद्यारत्नभट्टाचार्यसूना: श्रीरश्चाननतरत्नभट्टाचार्यस्य कृतौ सर्वमङ्गलोदये श्लिष्टकाव्ये देवताभ्युदयो नाम नवमः सर्गः । ममाप्तश्चाय प्रन्यः । 'षय अयभरुि-उमा যুই বৃষকেতু জয় জয় শিব মপালেব আদি হেতু আনন্দ কল্লোল ধ্বনি पकनभन उ कि दारू दद्रि (2) "जय जय मालि সহ নারায়ণ য য় সর্ববিধ मझमकादगा" এইরূপ ধ্বনি মহা আনন্দ উল্লাস, मदन निजलि ददिय बहामा दिन पूरन। मारद हावाला श' पदारामारोन।
कविवंशकीर्तनम् ।
कान्यकुब्जकुलीनाना गौतमाना द्विजन्मनाम् ।
केपाञ्चिज्जयनशासादासीद्राविडवासिता ॥१॥
[ द्राविडा: पञ्च, नेपा निवास: द्राविडाः जनपदः, दक्षिणापयतया
प्रसिद्धः। तत्रौदीच्या नाम केचिद् विप्राः कान्यकुब्जादिकुलजातत्व-
चिह नाम्ना वहन्तोऽद्यापि निवसन्ति।]
तदन्दम्पयानिधेरजनि मनामश्रुतिः
श्रुती हरिहर; सुधाक्रसहोदरः कीर्तित.।
स शङ्खमतिविश्रुत विमलवर्णमुत्यादयन्
जगन्ति निरचाययजनक्जन्ययोरेकताम् ।। २ ।।
[शसभहमत मुपमव्याकरणमत्रा पद्मनाभदत्तेन यडलुगवृत्ता-
बुदतम् ।]
विसपंजवनव्याल विलासबासकातरः।
शझो द्राविहमत्यादीत् पूवें गाधिपुर यया ॥ ३ ॥
मौद्गल्यादिकुलोद्भूतैश्चिरसम्पन्धसस्तुतैः।
समदु.रामुरीमित्र सम पूर्वानुसोऽचलत् ॥ ४॥
वेदयिमानाः सत्यं पुत्रदारसमन्विताः ।
क्रमादप्रेसरीभ्य गदभूमिमुपस्थिताः ॥५॥
[ २ ]
ता शैलवनसङ्कीणी पालिता मल्लभूमिपैः ।
असम्बाधा विनिश्चित्य न्यबसन् राजसत्कृताः॥६॥
तदा जरत्तमः शङ्खः कृती गणपति. सुतः ।
यज्ञविद्याश्रिया चोभौ परस्परविकाशकौ ॥ ७ ॥
अल्लालभहमिहिरगोविन्दानन्दनामकाः ।
निदेवा इव सम्भूता. सुता गणपतेस्नयः ॥ ८॥
गोविन्दानन्दधीरोऽसावष्टाविंशतिकौमुदि ।
प्रायश्चित्तविवेकादि-ग्रन्थटीकाश्च निर्ममे ॥ ६ ॥
[अष्टाविशतिरितिप्रसिद्धिः, तन साम्प्रत काश्चिदुपलभ्यन्ते । ]
अल्लालभट्टः सिद्धोऽभून्नानाशास्त्रविशारदः ।
पाण्डित्यादिगुणैर्युक्तो मिहिरोऽपि तथामवत् ॥ १० ॥
प्रतापादित्यभूपस्य यथार्थ नाम रिभ्रत. ।
विषये जवनाधीशतमोग्लनिरोधिन. ॥ ११ ॥
यशोरसविधेऽस्सीदल्लालो धुलियापुरे।
यमुनालहरीलीलाक्लनादमनोहरे ॥ १२ ॥ (युग्मकम् )
य भट्टपल्लीति क्ताख्यमन-हार ददा गागतटे स राजा ।
श्रल्लालभाय तमस्य पुत्रो राजात्यये धूर्तगिरा भियोज्गत् ॥१३॥
[प्राक्षणपशप्रतिमन्ये लिग्वितमपीद परेनाभ्युपगम्यते । ]
अल्लालस्य मुतो धीरो नारायण इति श्रुत.।
वाशिष्ठोऽयस्य जामातामात् यनुगनामयः ||४||
आमन्नमृत्युना तेन सिदमन्त्रादिमुना ।
नारायणाम्ययाते मुने चिट्पविरासदत् ॥ १५ ॥
[३]
निमीलिताक्षः स च पुत्रबुद्धया शशंस तस्मै मनुमेकदेयम् ।
निवेदिते विटपतिनाथ तवे परं मुतादृष्टमसौ निनिन्द ॥ १६ ॥
तस्य नारायणस्यासीद्रमाकान्ताभिधः सुतः।
वदन्ति केचिदधुना य रमावल्लभाख्यया ।। १७ ।।
त्रिलोचनश्च राजेन्द्रो जानकीवल्लभोऽन्तरा।
जाता वैश्वानरसमा रमाकान्तमुतात्रयः ॥ १८ ॥
विद्वत्तम स राजेन्द्र सःश्त्य महामतिः ।
निवसन् जाह्नवीतीरे निनायान्तिमजीवनम् ॥ १६ ॥
तदास्पदे चन्दनपुष्करिण्या राजेन्द्रवंशप्रभया वरिष्ठाः।
बहुद्विजानामनुशासितारस्तेजस्विनोऽद्यापि वसन्ति सन्तः ॥२०॥
पितुराज्ञा पुरस्कृत्य रमाकान्तेन पारितम् ।
वाशिष्टनारायणजेऽनये कन्यासमर्पणम् ॥ २१ ॥
प्रतिपन्न तदेकेन राजेन्द्रणेति तरकुलम् ।
तत्रैव स्थितमद्यापि, क्वचिद्भङ्गे पिपद्यते ॥ २२ ॥
जानकीवल्लभफुलं त्रिलोचनकुलान्तरम् ।
पास्ते दरडोरहद्दादौ कैश्वन द्योनितं बुधैः ।। २३ ॥
निलोचनस्स तनयः काशीश्वर इति श्रुतः।
तदङ्गसम्भवो गङ्गा-धरो गङ्गाधरोपमः ॥ २४ ॥
महादेवेति तन्नाम राश्यानिमिति स्मृतम् ।
पत्नी कत्यायनी तस्य शम्भोः कात्यायनी यथा ॥ २५ ॥
वत्पुत्राणा द्वितीयोऽभूदुमाकान्तो बुधौतमः ।
सावित्री तस्य जायासीत् साविसीव स्वयम्भुवः ॥ २६ ॥
[ ४ ]
तेन दायादांशतया लब्धा भूर्जाह्नवीतटे ।
काकिनाडाभिधग्रामे याधुना वात्स्यसंश्रयः !॥ २७ ॥
[साम्प्रतं यूरोपीयवरिणगधिकृता।]
पुत्रौ ज्यायसि निक्षिप्य सोऽनतिकान्तयौवनः ।
श्रासन्नगृहिणीमृत्यु मृत्युमापामृतप्रदाम् ॥ २८ ॥
न्यवसत् सेोऽनपत्यस्तु विहाय धुलियापुरम् ।
गङ्गातटभुवि भ्रातृ लब्धाया पालयन् शिशः ॥ २६ ॥
तयोर्यालकयाायान् रामकानाइनामकः ।
रामलोचननाम्नासौ निवापे परिकीयते ॥ ३० ॥
भट्टपल्ल्यामभूद्विप्रवृन्दवन्द्यपदाम्बुजः ।
वाशिष्ठो रामकान्ताख्यः सार्वभौमोपनामकः ॥ ३१ ॥
दानालालसुताधारासप्तमः पुण्यधनी ।
रामकानाइदेवाय धीमते स ददौ मुताम् ॥ ३२ ॥
रामकान्तसुता नाम्ना जानकी जानकीसमा।
राजेश्वरीति तन्नाम तर्पणादी प्रयुज्यते ॥ २३ ॥
अल्लीयर कालेन पापित्यप्राप्तिलक्षणम् ।
न्यायवानस्पतीत्याख्या रामकानाइराप्तवान् ॥ ३४ ।।
अय ज्येष्ठतात पर धाम याते
सहायेन हीनः शुचा पानिनः ।
जही कापिनाहा ततो जन्मभूमि
पियामु ग्यमीदमु गाभामः ॥ १५ ॥
[ ५ ]
स्वमन्दिर स्थापनयनभूम्नः पल यदा तच्छ्वशुरो न लेभे ।
तदा पृथक् सा च भट्टपल्ल्पा किपञ्च भूखएइमदार तदर्थम् ॥३६॥
अधियाति पुरा 'सुजामुठा' नरनाथाद् बुधमारतोधितात् ।
स धरा धुरि कीर्तितः सता परितः किष्कुचतुःशतीमिताम् ||३७॥
स पोष्यभूमव्ययभारकातरोः
ऽप्यतेऽमृत मृत्तिकरमह तथा ।
मुलोचिताचारविनाशशङ्कितो
न वृत्तिमन्या सुलमामशिश्रियत् ॥ ३८ ॥
तत्पनी जानकी देवी जानकी पतिव्रता।
क्लिश्यमानापि दैन्येन नास्मात् पितृसम्पदाम् ॥ ३६॥
सा दानवारितटिनीतटनीरसस्थ
मातः प्रपूजितयमादिकमप्रमत्तम् ।
नागाग्निसम्मितसमावयस प्रमीत
भाद्रासितप्रतिपदि प्रियमन्यगच्छत् ।। ४० ॥
द्वे कन्ये तनयाश्चाष्टौ तयोरशरणास्तदा ।
व्यग्रीभवन्त रक्षायै मातामहमुपाश्रिताः ॥४१॥
अानन्दचन्द्रः प्रथमः शिवचन्द्रस्ततः पर. ।
तृतीया हरचन्द्रोऽभूद्दशमो रामराघवः ॥ ४२ ॥
लम्बोदरोऽष्टमा नाम कुलतन्तुप्रवत्तकः ।
पञ्चैते भातरस्तेषा गृहधर्मयुजोऽभवन् ॥४३॥
पतिपुत्रयुता चैका स्वसाप्तीदिति नः श्रुतम् ।
इतरे नाम चत्वारः प्रापुराकालिकी मृतिम् ॥४४॥
ताराचन्द्रो रामगतिः सीतानाथस्तथापरः ।
नाम्ना भ्रातृत्रयं तेषु, काली श्यामा स्वसद्वयम् ॥ ४५ ॥
अानन्दचन्द्रगृहिणी नाम्ना चन्द्रमणिः स्मृता।
शिवचन्द्रस्य दुर्गासीत् तृतीयस्य विनोदिनी ॥ ४६ ॥
लम्बोदरस्य गृहिणी जया नाम्ना निगद्यते ।
नाम्ना नैवावगच्छामो रामराघवगेहिनीम् ॥ ४७ ॥
अानन्दचन्द्रः श्राद्धादी कालिदासेति कथ्यते ।
स सिद्धस्तार्किकश्रेष्ठः कवीन्द्रः कुलकेतनम् ।। ४८ ॥
स रामलीलोदयनाम काव्यं चकार मातामहकीर्तिपूत्यै ।
प्रख्यापयंस्तत्कृतमित्यपूर्व लोकैपणावर्जनशार्यसाति ।। ४६ |
तार्किकः शिवचन्द्रोऽभूद्यत्सुतं तर्कवित्तमम् ।
गणेश नाम भर्तारं चण्डी संस्थितमन्यगात् ।। ५० ॥
एकत्रिंशसमामान-वयस्कः स महामनाः ।
आनन्दचन्द्रः पार्तिक्या गजाया शानतो मृतः॥५१॥
लम्बोदरसमा लम्बोदरः स्मातशिरोमणिः ।
यस्याल्लेसो निवापेषु रामयशवसशया ॥ ५२ ॥
स विद्वन्दितो शनाद्गगातोराम्बुगो मृतः ।
वैशासकृष्णपञ्चम्यामूनमप्ततिवर्षमुम् ।। ५३ ॥
तपाभ्यन्तरे शोरशी पतिरता जया!
मापे चतुर्दा प्यायो गलातीराम्मुगा मृता ।। ५४ ।।
विद्यावागनोपाधिरमदानन्दचन्द्रगः ।
तम्यागीरारामा च लम्बोदरसमाया ॥ ५५ ॥
श्रीमदानन्दचन्द्रण श्रीमल्लम्बोदरेण च । स्वस्वमाहात्म्ययोगेन सम्यगुज्ज्वलितं कुलम् ॥ ५६ ॥ कन्याश्चतसः पुत्राश्च सप्त लम्बोदरोद्भवाः । असंस्कृतमृते पुनीद्वयपुत्रचतुष्टये ॥ ५७ ।। अनामा प्रथमो रामकृष्णोऽय मधुसूदनः। हाराणचन्द्रः कन्ये च, मृतेश्वेतेषु पटस्वपि ॥ ५८ ॥ पितैषा स्वप्जसन्दिष्टो यारदन्वयसक्रमम् । सन्तत्यै वार्षिक चक्र रटन्तीकालिकार्चनम् ॥ ५ ॥ प्रह्लादो नन्दलालोऽजनि तदनुजनू रामचन्द्राभिधान- श्चैते सर्वेऽपि लम्बोदरतनयवरा धार्मिका बुद्धिमन्तः । ज्येष्ठो न्यायप्रविष्ठः कविरपि मधुरो मध्यमो लब्धविद्यो नानाशास्त्रेवथान्योऽनवसितपठनोऽप्याप धीरप्रतिष्ठाम् ॥ ६ ॥ कृष्णप्रियेति यन्नाम तर्पणादिपु कथ्यते । कन्या स्वर्णमयी साप्रया मुचकेश्यनुजाभवत् ॥ ६१ ॥ प्रह्लादो दोलगोविन्दनाम्ना कर्मसु कथ्यते । रामो जीवनकृष्णाख्यो मध्यमस्त्वेकनामकः ।। ६२ ।। प्रहादगृहिणो लक्ष्मी रामचन्द्रस्य गेहिनी । द्वितीया शारदा नाम प्रथमा कृष्णकामिनी ॥ ६३ ॥ पविशवर्षे प्रह्लादो ज्ञानाद्गशाम्बुरोधसि । रामसत्रैवैकविंशे रामनाम जपन्मृतः ॥ ६४ ॥ चैत्री कृष्ण चतुर्थों या या च प्रेतचतुर्दशी । ते द्वै मृतनियाभूते भ्रानोयेष्ठकनिष्ठयोः ।। ६५ ॥ फा० १८
[८]
चन्द्यः श्रीनन्दलालः शमनिरतमनाः स्तोत्रनिर्माणकीर्तिः
समारस्थोऽपि तावद्विपयरससुखासङ्गापैन लिप्तः ।
विद्यारत्नोपनामा यमजनयदल पञ्चवक्त्रोपसत्त्या,
तेनेद श्लिष्टकाव्य पितृपदकृपयाकारि पञ्चाननेन ।। ६६ ।।
सोऽह पञ्चानना नाम पञ्चाननपदाश्रयः ।
नाम्ना गगनचन्द्रोऽस्मि राशिचक्रानुसारिणा ॥ ६७ ॥
और्ज दशैं गुणाम्नायसम्मिताब्दो जपन्गनुम् ।
जाह्नवीतीरनीरस्थस्तातो यातोऽमृत मृतः ।।६८।।
विभावसेोरिव विभा कौमुदीय निशापतेः ।
माता मे जनकस्यासीत् क्षण-विच्छेदर्शिता ॥६६॥
रामराणीति यन्नाम कीय॑ते तर्पणादिषु ।
माता शशिमुखी सा मे पराहे पक्षतौ मृता।॥ ७० ॥
पतिमरणकयोपलम्भ-वन-ज्वलनमुखे जननी तनुं जुहाय ।
वहिरनलशरीरयोगसाध्य सहमरणं प्रतिपेधतः प्रलम्भ्य ॥७१)
तयाः पुत्रद्वयी-पुत्रीद्वययोरयशिप्यते ।
मया चानुजया श्रीमन्नत्यपालीसमाख्यया ॥७२॥
सातपादकतान्दूल-याव्यस्यैयोऽवशिष्यते ।
यः श्लोको लिख्यते सेोऽय ग्रन्यपाविन्यसम्पदे ॥७३॥
"सरस्वती-सिन्धुसमीपवत्तिंनी मुधाविलेपादिव चारहासिनी।
अमात्यनक्षत्रसहसयोगिनी पुरी घरापालशयाङ्कशालिनी ||"
प्रकाशिता तु या स्तोत्रं नाम तत्यतिरन्तिमा ।
मा प्रदर्शन पुण्याय पुरः संस्थान्यते मया ॥ ५ ॥
स्तोत्रम् स्वाधारप्रमुखाश्रयाश्रितमुधासिन्धुप्रबन्धे मणि- द्वीपे राजति पारिजातविटपी मध्येश्मशानाशनम् । तन्मूले मणिवेदिकोपरि मणेः पीठे शवाजासना माली कालभिया नियन्तनकृते क्लॉकराना(पातु माम् ॥ (१) पट्चक्र पु तदूर्ध्वपापहरे मेध्ये सुषुम्णान्तरे सर्वनेय चरेऽचरे च विविधैरकामि रूपैः स्थिता। नीरूपाप्यपरूपरूपचिरा नग्नापि लजात्मिका काली-(२) श्रीवृन्दारकवृन्दवन्दितपदद्वन्द्वारविन्देश्वर- मझोपेन्द्रमहेन्द्रमूरिगलन्मन्दारबन्धसजाम् । गन्धानीतकुलालिकालिमपनन्छायापिरहा काली-(३) प्रोद्यनारफरचिग्यदम्मदलनयोतिष्पनेत्रत्रया- ज्यालामालकरालकालदहनालोर क्षिपन्ती सिौ। पन्यांप सुधाशुपाशुमृदुलो टि मिजे मुञ्चती काली--(e) मर्श यस्मरणाद्यन्पमरणास्तव नित्याभय- भीमृत्युअपमृत्युमूहि এবিধ বিষ বিন্যৱ। वचिनाधिविचरिभ्रमरी साफप्रपालीलया फालो- १५) [१०] मुण्डालोगलितासगासव-नवामोदप्रमादाः शिवाः यस्या दिक्षु विदिक्षु भैरवरयं मुञ्चन्ति चञ्चन्ति च । सा चण्डो शवमुण्डमण्डितचिताकुण्डे स्थिता ताण्डवे काली-(६) दष्ट्रालास्यमहाट्टहास्यविकटा सुक्कद्वयोनिर्गल- द्रका रक्तकराललोलरसना वाणावतंसोज्वला । काञ्ची कौण पपञ्चशाखरचितामामुञ्चती दक्षिणा काली-(७) या मूलप्रकृतिः सतो गुणवती विश्यप्रसूतिः स्थिति- स्त्रेलोक्य दधती क्षितिजलमरज्ज्योतिर्वियविस्तृतिः । अन्ते संहतिरीश्वरी चितिरिति द्वैतोझितावस्थितिः काली-(6) च्यालोलालकमुक्तकुन्तलकुलस्पृष्टाइधिपमद्वया सद्यःकृत्तशिरोपराभयकराधाराधरश्रीधरा । अन्तर्वान्तकृतान्तकान्तिरगति श्रीनन्दलाल द्विज फाली--(E) श्रीनन्दलालकृतिना रचिते पविने स्तोम कालकपल-पश्लिोरशिष्टे । तत्यनुना विनिहितानि कियत्पदानि गनाप्रयाए ष कृपपयासि सन्ति ॥] ['विद्योदय पत्रप्रकाशितेऽस्मिन्स्तोत्रं सम्पादककल्पितं पदपरि. पर्चन स्वचिदश्यते, मूलानुरोधायच तदिह न हीतम् ।]
। ११ ] महाकुलमवोऽप्यहं तदुचितैर्गुणैरुज्झितो महापुरुषनन्दनोऽप्यधमभावमासेदिवान् । हलाहलकलानिधि-प्रणयिन निलाकोगुरु भजामि भवहानये कृतनिवन्धपुष्पार्पणम् ॥ ७५ ॥ द्विविधार्थकसर्वमङ्गलोदयकाव्योद्भवशाकनिर्णयः । अचलानचलामहीन् महीमपि दृष्ट्या क्रियता विचक्षणैः ।। ७६ ॥
11426
सर्वमङ्गलोदयम् ।
टोकारता मङ्गलाचरणम्
साहितहरिहरलील' गङ्गायमुनाइसङ्गमश्रीमत् ।
बहुलार्थदायि तीर्थ का य वा जयति सार्वमङ्गलिकम् ॥
नत्या तातपदा ने तचितेतद्विपक्षकाव्यस्य ।
क्रियते सरलाटोका गरलाशनकसशासनमीत्ये।।
मूलस्याधोविवृति क्वचिदनुसरता क्यचान्यथा चरता ।
श्रीश्रीजीचेन यदि सदलिन ललिताशयै क्षम्यम् ।।
उदय उद्गति उल्कान्त प्रकाशश्च, सर्वमङ्गलाया भगन्या
उदयो उत्क्रानिप्रकाशो यन यत्मतिपायो तत् , सरण शिवन मङ्गलो
यो देवाना शुभप्रकाशा
यास्मन् तदिति च
एकपक्षाय ।
काव्येऽस्मिन् दक्षयशस्य कारणन्, दक्षयन, सत्यास्तत्र गमन तप तस्या
देहत्यागो दक्षनयनध्यस शियस्य प्रसादेन दक्षस्प पुनजोपन हिमालय
गृहे दाक्षायएया आरमाव , तारकासुरमराजितदेवाना स्वधप्रसन्नमाणो
निदेशेन तारमामुरावनेतृवात्तयो पत्त्यथ तपोमग्नशियस्य विवाद
योग, मदनमस्म, शिवन तस्या निवाइ , कातियोलत्ति
सारकाद्यसुरजयो देवाना सगाधिकार इयतपणनम् एक पक्ष ।
1438
+
[ २ ] अपरपक्षश्च इन्द्रप्रति दुर्वाससः शाप. तेन इन्द्राधिकाराल्लक्ष्मीनंशः, तस्याः सागरप्रवेशः, देवानामसुरकर्तृ कपराजयः विष्णुप्रसादेन क्षीरोद- मन्यनं लक्ष्म्या अमृतादीनाञ्चोद्भवः, देवानाममृतपान तेन च बलीयो- भिर्देवैरमृतपानवञ्चितासुरपराजयः निःसपन्न-स्वर्गाधिकारः इतिरूपेण देवाना मङ्गलं जातम् । देवमङ्गलेनैव सर्वमङ्गलम्, असुरमङ्गलस्य रजस्तम:प्रधानतया अधःपतनहेतुत्वात्तथा च सर्वेपो मङ्गलोदयो यन इति अन्तिमपक्षे काव्यस्यार्थः। अयमर्थः प्रथमपनेऽपि घटते। तथाच एतादृशार्थद्वयीप्रतिपादकरय श्लिष्टकाव्यस्य सर्वमङ्गलोदयमितिनाम युक्तम् । निर्वितप्रन्थसमापाये एतत्काव्यार्थद्वयवर्णनीयलीलाचरितयादेवयो- देव्याश्च प्रसाद प्रार्थयते, यदङ्गत्यादिद्वयेन । १। (शिवपक्ष) स मानसेरयन सः मानसेत्यादि च्छेदः । सविधुः इत्येवपदम् । जगदेक्शुदिः गगा यदङ्गसङ्गात् महिमातिरेकम् अधियाता मानसोदारितवर्मदूरस्थितः सविधुः सः भवः मा पुनातु । इत्यन्वयः। (विष्णुपदे) समानसेत्यायेकपदम् । अभव इति च्छेदः । स विधुरित्यत्र सः विधुः इतिच्छेदः । पूर्वाद्धंस्यान्वयः पूर्ववत् । उत्तरार्द्धस्य तु समानसादीरितवत्संदूरस्थितः अभवः - स:-. विधुः मा पुनातु इत्यन्ययः। पदार्यविवरणम् । शिवपक्ष, अगस्य सङ्गः असनः तस्मात्, श्रङ्गम् उत्तमानम् । महिम्नः अतिरेकः अाधिकाम् , महिमातिरेकः, तम् । अधियाता प्राप्ता । एका मुख्या शुद्धिः शुचिता यतः जगतामेय गुद्धिः जगदेक्शुदिः। मानस च उदीरितञ्च ते मानसोदीरिते मनोवची , [ ३ ] त्यो म पन्या तस्मात् दूर तत्र स्थित मनोपाचोरगीचर इत्यर्थ । सविधु विधुना चन्द्रेण सह वर्तमान , विधा क्र्त मागवयित्व 'सौतामुदवहद्राम सनापे सभूषण' इत्यादिवत् । सविधुरत्यस्य इन्दुभृदित्यर्थ । (निशुपते ) पूनाममासम्नुस । अङ्गसङ्गादित्यत्र अङ्ग पदमिति विशेष । उत्तरार्द्ध समान सेति मानसेन सह वर्तमान यदुदी- रित वचन तस्य व म, इनि समासवाक्ये भेद अर्थस्तु समान । अभर नास्ति मा जन्म यस्य जन्मरहित सनातन इत्यर्थ । र इति पूचित्यपत्पदान्विताय वम् । विधु. = विष्णु 'विधु श्रीवत्सलाञ्छन' इत्यमर ॥१॥ । (दुर्गारक्षे) सुरामुराधीश्वरमौलिलोलमन्दारमालापुनरुक्तरक्त मांश्रयामापदपालय मे सन्तासन्तानम अपाकरोतु इत्यन्वय । लक्ष्मारदेऽप्पयमेयान्वय , विशेषस्तु पदार्यविवरणे वदयते । पदार्थविवरणम्-अमुराणाम् श्राधि मन पीडा यस्मात् स अशु- राघि म चासौ ईश्वर अधिपतिश्चेनि कर्मधारय , मुराणा देवानामसुरा- धीश्वर देवानाममुरमन पीडापराधिपतिरित्यर्य अत्र काव्ये असुरपराजय इन्द्रस्य चाभ्युदय परिणाम इति सूचनाय अतुराधीति ईश्वरविशेषणम् । तस्य या मालि किरोट चूडा का तस्य लोला लघमाना या मन्दारमाला मन्दारपुष्पसा तया पुनरुक्त द्विगुणीकृत रक्त रक्तबों यस्य, प्रणामराले नम्रीभूतेन्द्रमौलिस्थमन्दारमालया रचमुमाचरणं पुनररि रमन्यते इति भाव । सर्वाश्रय सम्पाम् आश्रय शरणम् ग्रामीयतेऽसो इत्याश्रय । अथवा सर्व शिर भाश्रय म्वभाव- [ ४ ] अाधारो यस्य, 'शिवाकारे मञ्चे परमशिवपर्यानिलयाम्' इति स्तोत्रात्, 'शवरूपमहादेवहृदयोपरिसंस्थिताम्' इति श्यामाध्यानमन्त्राच्च । स चासो उमापदपल्लवश्चेति कर्मधारय. सन्ताप सन्तानं सन्तापाना सन्तति परम्पराम् अकरोतु दूरीकरोतु । सन्तापा:--प्राध्यामिकाधिदैविकाधि- भौतिकाख्य दु.खत्रयम् । विपादादिसम्भूतं दुःखमाध्यामिक भूतानायेशनिरन्धन दुःखमाधिदैविकं जलाग्न्यादिनितदुःपमाधिभौति- कम्। अथच सन्तायः ग्रीष्मादिवाधा, शीतलसर्शः पल्लवस्तदुपरामकर इति युक्तम् । (लक्ष्मीपक्षे ) सुरासुराधीश्वराणा देवाधीश्वराणामसुराधीश्वरा- णाञ्च मन्दारेत्यादिकम् पूर्ववत् । सर्वएव राजाना लक्ष्मीपूजका इति देवासुराणामविशेपेण ताणामा वर्णितः। असुरविजयात्परमिन्द्रस्यैर मुरासुराधीश्वरत्वात् उभयत्रैवैशयों वा। अधीश्वर इत्युक्तया तथा प्रतिपादनात्, तदानीमसुराणा राज्ञः सखेडी स नाधिराजः, किन्तु इन्द्राधीनो राजेति तासात् ॥ २॥ ३। (शिवलीलापदे) शङ्करगौरवेण लेोकेषु यः मम्मानविशेषपान भूय अधिमहर्पिसूनुः स दतः विधेनियोगात् महनीयधाम अभ्यारत् इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । शकरगौरव शङ्करस्य गुरुत्व श्यगुरस्य तेन शिव- श्शुरन | लातु प्रैलोक्ये सम्मानविशेषपान सम्मान-विशेषस्य विशिष्टपू यतायाः पानं भाजनम्। थनिनामा महर्षिः 'अग्रिमहर्षिः तस्य 'सूनुः' अनुज., 'सूनुः पुत्रेऽनुगे रखो' इति योगत् । तेन प्रदानन्दन इत्यायातम् । य इत्यम्यसापेक्ष 'ग' इति । 'दत:' तन्नामा प्रजापतिः, स [५] :प्रजापनीना राजा 'प्रजापतीना दक्षन्तु पासव मरुतामपि दैत्यानां निवानाच प्रसादमधिप ददौ' इति विष्णुपुराणाः (विष्णु पु. १म १० २२ ० ४ श्लोके)। 'निः' नहाए। नियोगात् श्रादेशाद । महनीयधाम' पूजनीयं धाम भवन उपस्थितत्वात् विधेरित्यनेनास्य पन्धः सर्वमान्य बनलोकमिति तात्सर्यम् । अथवा 'विधे,' विधि- माश्रित्य निमन्त्रणविधानानुमारेण 'नियोगात्' अवधारणात् गमननिश्च- यानोः 'महनीयधाम महन यजन वस्मै हित (पा.-४११.५७ प्रत्ययात्) महनीयं धाम यशस्पानं मास्थानविशेषम विश्वसजा यशस्थानमिति. यावत् 'अभ्यारत्' अभ्याजगाम ।। (पलान्तरे ) सदक्षः महनीपधामा अतिमहपिस्नु: विधैर्नियोगात् थमि (यथा स्याचया) भारत् --य: शदरगौरवेण लारेषु सम्मान- विशेषपात्रं जातः इत्यन्ययः । ( उत्तवाक्ये यत्पदार्थस्थिती पूर्ण तसादापोरास्यापि करिष्टनार यथा "अत्युत्तरस्याम् इति कुमार- सम्भारप्रथमश्लोके तत्सद नोगत द्वितीयादौ च मशैलाः" इत्यादी यसदन्नपात्तम् । यत्तदोनित्यसम्बन्पान्च)। पदापियरणम। सदवः सन्तः विद्यमानाः अता: रुद्राक्षा: परिमन् सः इत्यादिरूप व्याल्पान मूलाधरतादेवावलापम् ॥ ३ ॥ (शिवलोचाप) तेन तर अवियनागागमधीः साप अबनाईणः रामनः टिनः । अप स: ठग्नी मुमनः, अपर (पया स्थाचपा) भयान मदे मधात न अपारिजात (सात) पन्वयः पदार्शविरम्। (शिप) तन' दोग 'B' गटने प्रदिपमाला-गमभी. अपियायो प्रमाणन (मि + :
[६] शतृप्रत्ययानयोगे) नागागमश्रियो नागाना भूपणभूताना सांग्णाम् श्राग- माना तन्नशास्त्राणा च श्रियो शोमा विभूतिश्च यन सः एवम्भूत', स्वक नात्मदर्शनरतः, अथवा सस्यरूपः चिदात्मस्वरूपः श्रतएव अकृतार्हण: श्वशुरोऽयमागत इनि प्रत्युत्थानाभिवादनरूपा पूजा न कृतवान् इत्यर्थ , भेदबुद्धिप्रयुक्त एव तादृशः सत्कार: सम्भवति, श्रात्मदर्शनरतस्य चिदात्म- स्वरूपस्य वा शिवस्य भेदबुद्धरभावात् श्वशुरदर्शनेन मर्यजनोचितव्यव- हारः क्थ सम्भवति १ अतएव न कृतम् ग्रहण सत्कारो येन तादृशः घृपासनः शिवः ईक्षितः दृष्टः । दक्षेण न झसदने विश्वसजा यशस्थाने वा शिवो इष्ट, शिवस्तु स्वात्मारामः लाविश्व्यवहारमनुसरन् श्वशुर' दक्ष प्रत्युत्थानाभिवादनाभ्या न सत्कृतवान् । 'अर्थ' अहणाकरण- दर्शनानन्तर 'सः' दक्ष. 'उपनीतम् पूर्व शिवसमीपे प्रापित' 'सुमन.' स्वीय शोभनं चित्तं 'वर' अपकृष्टं यथा स्यात्तथा 'भयानके 'मदे' गर्वे 'न्यधात्' निदधौ । न 'अपारिजातम्' अपगतम् श्ररिजात कामक्रोधादिक यस्मिन् कर्मणि तद्यथा स्यात् तथा न न्यधात् अतएव अवरमित्युक्तम् । कामक्रोधादिवर्जन दूरमास्ता तदाना प्रजापतेर्दक्षस्य स्वभावत: शुद्धमपि चित्त शिवतत्वावोधेन शिवकतापेक्षात्मवावमानना सम्भाव्य क्रोधमिश्र- गर्येणाभिभूतमासीदिति भावः । (पक्षान्तरे ) तत्र तन वियन्नागागमभी. सः वृषा ईक्षितः । अथ (तेन) उपनीत पारिजात मुमनावरम् अकृताहणः स्वदृक् (वृषा) समदेभ- यानके ना न्यधात् इति ना। अथरा, तन स वियन्नागागमश्रीः घृषा तेन ना ईक्षितः ? अथ तेन उपनीत पारिजात सुमनावर अकृताईणः स्वदृक् (स इन्द्र ) समदेभयानवे ना न्यधात् ? इत्यत्ययः ।
अग अनन्तर' [७] पदार्थविवरणम् । 'तत्र' पर्यटनस्थाने अथवा पर्यटनि सति, 'तेन' दुर्वाससा 'वियज्ञागागमश्री:' वियन्नाग: अनमातङ्गः ऐरावतः, तेन य आगमः श्रागमनं तेन श्रीः शोभा यस्य अथवा तेन अगमा स्थिग श्री सम्पद् यस्य एवम्भूतः सः वृषा इन्द्रः 'इक्षित:' दृष्टः । तेन दुर्गासमा, तेनेत्यनुपज्यते, उपनीत उपहृत सुमनावर पुष्पश्रेष्ठ पारिजात पारिजातकुसुममाल्य बा 'अकृताहण:: अकवादरः 'स्वर' (सु+ अदृक् । शुभदर्शनरहितः सन् 'समदेभयानके, समदः मत्तः यः इमः हस्ती तदेव यान निजवाहन' ऐरावतः इत्यर्थः तस्य के मस्तके 'ना' न न्यधात्' स्थापयामास इति नो अपि तु न्यधादेव । प्रथमपादान्ते स्थितस्ग 'नो' इत्यस्य चतुथंपादादौ स्थितेन 'ना' इत्यनेन सम्बन्धः। नन्नोना इत्येकार्थक शब्दप्रयम् इति द्वौ ननयौ क्रियादाढय सूनयवः । अयवा उभयत्रैव काकुः, नो ईक्षित: १ ना न्यधात् ? अपितु ईक्षित एव, न्यधादेवेति च पर्यवसितार्थः। श्रर्यान्तरमपि मूलश्लोक- टीकायामनुसन्वेयम् । क्दाचित् ऐरावतयानस्थ इन्द्रो दुर्मासमा मुनिना दृष्टः । दुपांप्ताः सादर पारिजातकुमुम तस्मायुरहतवान् । इन्द्रस्तु शुम- परिणामदर्शनरहितः सन्ननादरवशात्तत्पुष्पमैरावतशिरसि स्थापया- मासेति भावः ॥४॥ ५ (शिवलीलापने) प्रजाप-के अत्युप्रवाग्वजनिपातनम्मे (मति) नन्दिनि च, (प्रत्युप्रवाग्वजनिपातनक्रम सति) प्रासादुले सः लोक- पालः देयोम् अनिवार्य हेतुता रिमृश्य तणमुग्धवत् स्थितः इत्यन्ययः ।
[ ८ ] "प्रजाप:' 'क' प्रजाः पातीति प्रजापः प्रजापतिः स चामौ कश्चेति प्रजापकः, कः दक्षः, 'को ब्रह्माणि समोरात्मयमदक्षेषु मारकरे इति मेदिनीकोपात्। 'अत्युप्रगाग्वजनिपातनझमे उग्रं शिवम् अतिकान्तम् अर्थात् शिवलद्धि यवाग्वन तस्य निपातने निक्षेपे क्रमः श्रप्रतिबन्ध, उत्साहो वा यस्य तस्मिन् सनि, 'नन्दिनि' मन्दिकेश्वरे 'च' चकारात् अत्युप्रेत्यादिविशेषणस्यानुकर्षः, अत्युग्रा प्रतिष्ठोरा चासो पाश्चेति अभिशापरूपा अत्युमार्गव वन तस्य निपातने निक्षेपणे क्रमः उत्साहो यस्य स तस्मिन् सात आसत्कुते दु.सितसाधुजनयुक्तब्रह्मसदने सः लेोकपालः ग्रमा देवी नियतिकृताम् अनिवार्य हेतुता अनिवार्या प्रति- विधेया चासौ हेतुता क्लहवारणता चेति ता विमृश्य विचार्य क्षण- मुग्धवत् क्षणमुग्ध इत्र क्षण स्तब्धयत् स्थितः। प्रजापतिर्दा यदा शिवमर्यादालहनकरातिकठोरवाग्वजनिक्षेपण- रत श्रासीत्, नन्दिकेश्वरोऽपि दक्षपक्षान् मुनीन् शशाप नदा तरासद स्थ सज्जनाना हृदयानि विव्यथिरे ब्रह्मापि नियतिवशादेवाप्रतिविधेया कलहकारणतेति विचिन्त्य क्षण स्तब्धवत् स्थितः। (पक्षान्तरे) प्रजापके अत्युपवाग्वजनियातनक्रमे प्रातकुले अनन्दिनि च ( सति ) स. लोकपालः दैवीम् अनिवार्य हेतुता विमृश्य क्षणमुग्धवत् स्थित इत्यन्वय । पदार्थविवरणम् । प्रजापके, प्रकृष्टजापके दुळससीत्यर्थः । अत्युप्रेत्यादि अतिकठोरचाक्याशानिनिक्षेपपरायणे सति, 'प्रातसत्कुले' श्रातः व्यथिता. सन्त. साधयः यत्र तस्मन् कुले जनपदे अनन्दिनि सुखविरहिते च सति, सः लोपाल इन्द्रः क्षण मूढ इव स्तब्ध इयाभूत् ।
[ ६ ] जापश्रेठे दुर्भाससि देवराज प्रति कठोरतमवाग् वज्रनिक्षेपप्रवृत्ते सति सर्व एक तज्जनपदवासिनः सन्तो व्यथिता. मुखहीनाश्च जाताः, स देवराजाऽपि क्षणम् मूढ इव स्तब्धीभूत. स्थित ॥ ५ ॥ ६६ (शिवलीलापदे) अथ सक्रोधरयस्मयज्जलद्विलोचनोद्भासि- तन्नपाच्छ्रिया तेन 'अत्र न स्थेयम्' इति वच समुच्चकैरुदीर्य पादक्रमणे मनो दघेइत्यन्वयः। पदार्यविवरणम्। 'अय' अनन्तर सक्रोधेत्यादि = क्रोधस्य रयः मोधरय तेन सह वर्तमान समोधरय स चासौ स्मय गर्वश्चेति सकोपरयस्मयः तेन प्वलन्ती ये विलोचने नयने ताभ्याम् तयोर्वा उद्भासिनी तनूनपाच्छ्री तनूनपात् अग्निः तस्य श्रीरिव श्रीयस्य स तेन' दक्षण अत्र अस्मिन् सदसि न स्येयम् अयोग्यमिद स्थान मदयस्थानस्य 'इति' एव रूप पच पचन 'समुच्चकै ' तारस्वरम् 'उदीर्य' उच्चार्य 'पादक्रमणे गमने 'मनो' 'दधे' चक्र, उद्यम कृत इवि भाव । तदनन्तर दक्षस्य क्रोधवेगसहितगयांतिशयेन समुद्दीप्ताभ्या नयनाभ्यामग्निरुद्गत इवासीत् तेन च तस्य पहिश्रीतुल्यता, स मोधाग्निना ज्वलनिय चीत्कृत्योपाच-'अयोग्यमिद स्थान मदवस्या- नस्य,' इत्युक्त्वैव गन्नुमियेय । (पहान्तरे ) अथ सेन (हेतुना ) होघरयस्मयन्वनद्विलोचनो द्भासितनूनपात् स 'अत्र श्रिया न स्यम्' इति यच समुच उदीय पादक्रमणे मनो दधे इत्यन्वय । पदार्पविवरणम् । 'प्रथा अनन्तर 'तन हेतुना ऐरास्तमसरे पारिजातस्पारनमूचितेनानादरविशंपए क्रोधगगनाभ्या লী .
मामा [ १० ] ये रिलोचने तयोः उद्भासी प्रकाशमान तनूनपात् अग्नि यस्य सा, 'स: दुर्वासा 'अन इन्द्राधिकारे रिया लदम्या न स्येयम्' व श्रीभ्रष्टो भवेत्यथ : इति वच 'समुच्चकै ' तारस्वरम् 'उदीय उच्चार्य 'पाद- क्रमणे गमने मनो दवे' चलितुमुद्यत इत्यर्थ ॥ ६ ॥ ७। (शिवलीलापक्ष ) अन्वय । हे तात सुपचण्ट शेपमुपसहर, मा मा अपगच्छ, निसर्गशान्निन्तु भनस्य एवमेव तेन विधिना अनुनीय- मानोऽपि अमौ ज्ञानप्रमाधिनम् अमर्प न जहै। इत्यन्वय. । पदार्थविवरणम् । हे तात! हे वत्स । मुप्रचण्ड दारुण योपम् उपसहर, रोषस्य सवरण कुरु, रोष परित्यजेत्यर्थ । इति ससम्भ्रम निषेधे माशब्दस्य द्विवचनम् । 'पागच्छ' अपप्सर, 'तु' किन्तु निसर्गशानि मामाणस्वभावमिद्ध शम भजस्त्र प्राप्नुहि । 'सेन' 'विधिना' ब्रह्मणा 'एवमेय' 'अनुशीयमानोऽपि कृतानुरोधोऽपि 'सौ' दक्ष ज्ञानप्रमाथिन विवेकविमद्दकम् श्रम शोध न जहा त्यक्तवान्। (पतान्तरे ) हे तात मुप्रनण्ह यापन उपमहर । निसर्गशान्ति मनस, मा मा अपगन्तु, तेन विधिना एवमेर पाती. यमान श्रषि, अगी अमानप्रमाणितम् अमर न जहै। पन्धय । है 'तात! पूज्य' 'मुमचराट' यारम्' 'उरांहर', गंगु निगगंशान्ति मुनिननरसमा गद्ध शम मगध भाय । मा लदमा मा अपगन्धा २ नस्पनु, न शारमापदेण निप्पल पुर्विी भार ने इन्ग विधिना पथापि मुगादरिधि पादमदादिम. नुरत्येति मार 'पयमेय' एयप्रकारेण भायमानोजी मी .
[११] मुनिः दुबासाः अशानप्रमायिन अशानाना प्रमायिनन दमनहेम् अमर्ष को न जही ॥७॥ (शिवलीला-पने ) संरम्भारम्भकमाइप्रिक्षेपश्यलनभीषण: महातपा. विसुखीभ्य पुनः देवेशभूचे इत्यत्ययः । पदार्थविवरणम्। संरम्भः क्रोधः श्रारम्भः उपक्रमो यस्य स तादृशः कम्पो पत्र ता एवम्भूतयोः अड्मयोः यः क्षेपः न्याय: तस्य यत् स्खलन अयथाभावः उद्धतन्यास इति यावत् तेन भीषणः भयङ्करः, मोधजनितकम्पवशाद्विकरपदक्षेपण भयङ्करः 'महातपाः 'विमुखीभूय' गमनाद्विरम्य परावृत्य पुन: देवेश देवमीश शिवम ऊचे कथितवान् ॥ ( पक्षान्तरे) अन्वयः समानः। पदार्यविवरणम् । क्रोधनंगकम्पमानपदयोर्विक्टविन्यासेन धार- दर्शनः असौ 'महातगः' दुर्वासाः पराड मुसः सन्, 'देवेश' देवेन्द्र पुन: ऊचे अभापे ॥८॥ ६(शिवलीलाप) उपेक्षितस्वमदिः सततं उच्चैः स्तुवद्भिः ऋषिभिः दैवतैः अपि त्य गर्वम् लम्भिनोऽसी यन्त्रयः । पदार्थाविवरणम्। उपेक्षिताः स्वेच्छया परिहताः स्वमयांदाः स्वैपा मर्यादा: स्थितया ये; ते ते अतएव सततं उन्फः स्वादिः यमर्य सोमः' इत्यादिरूपम् उच्चप्रशस्तिवचनं सदा वदन्द्रिः कृषिमि.' देवते. अपि देवश्च 'स्व' 'ग' अहहार' लम्भिताऽसि मापितोऽसि । ऋषीणा देवानाञ्च सिय प्रति मतिभावः शिरदेविदक्षमते समया- दाहानिकर इति तात्पर्यम् । - [१२] (पक्षान्तरे) इन्द्रः किल देवेः ऋषिभिश्च स्तूयते, देवाः स्वर्गवासिनः ऋषयश्च अतीन्द्रियदृष्टयः विभूतिमन्तः तेषा सर्वेषामपि महिमातिशया वर्तन्ते, इन्द्रोऽपि तादृश एवेति कथ तस्य स्तुतिरिति भावः । अतएवोपन्यस्यति उपेक्षिताः विस्मृताः स्वमर्यादाः स्वेषा मर्यादाः स्थितयः महिमातिरायाः यः ते तैः अतएव 'सततं' यन कुत्र काले उच्चैः स्तुवद्भिः चाटुवचनमुच्चारयद्भिः पिभिः दैवतैः देवैः अपि त्वं गवं लम्भिताऽसि ॥६॥ १०। (शिवलीला पदे) ऐश्वर्यमदमत्तः असि गुरून् अपि अति- चर्तसे, तत् मूढ मा चिरम् अत्युग्रम् एतत्फल भोक्ष्यसे इत्यन्वयः । पदार्थ विवरणम् । ऐश्वर्य ईश्यरत्वम्, शियस्य ईश्वरत्वं प्रसिद्धम् तेन यो मदः गयः तेन मत्तः हिताहितविवेकरहितः अमि गुरून सशुराम् अपि भतिष से लक्ष्यसे, श्वशुरे समुचितसम्मानमपि न दर्शपशि, 'तत्' तस्मात् रे मृद ! मन्दयुद्धे ! मा चिरम् अचिरादेय, अत्युम अतिदारणम् एतत्पल गुरुजनावमाननायाः परिणामम् भोदयरो अनुभविष्यामि। (पनान्तरे) अन्ययः समानः । पदार्थविवरणम् । ऐश्वर्यस्य स्वगंगसम्पपिपुलसम्पद: मदेन गयेण मत्तः झोरः अगि भनधि, गुरुन्-महतो मुनीन् अपि प्रतिवर्तमे निमंपदान् फरानि। रे मूट दिताहितयियं राम ! तर तस्मात् यामुयम् एतलालन कायस्य पाय मा चिरम् भतियोममेय भोदारी-भमपिशागि ॥ १० ॥ २९॥ (शिपनीमा ) ant पर: सा. प्रनि:, : शान नेप्रमाारियं मरत शिभिएगपः ।
[ १३ ] पदार्थविचरणम्। 'तपता' तापदातृशा 'घर:' श्रेष्ठः दक्षः इत्यर्थः ततः तस्मात् स्थानात् प्रचन्तितः निष्क्रान्तः, 'इत:' इमा मुचं प्राप्य ल्यवलोपे पञ्चमी, शान्तये प्रशमाय अपमानदुःखदूरीकरणाय । भिनेत्री महादेवः तस्य प्रमदकृत् प्रानन्दजनगेन भवतीति श्र-त्रिनेत्रप्रम- दकृत् अर्थात् शिवभागहीन तथा अशिव शियायाहनहीन सवन यज्ञ शिप्रिये अवललम्चे अवलम्बनभूतं मेने इत्यर्थः । ब्रह्मसदनानिष्क्रम्य दक्षः भूतलमागम्य स्वचेतमि शान्तिलाभाय एक शिवहीनं शिव- भागरहित च किञ्चन यज्ञमनुप्वानुमियेप । (पदान्तरे ) तपता यर: अभिनेत्रप्रमदकृत् स: ततः प्रचलितः चेतः-शान्तये शिवं वन शिप्रिये इत्यन्वयः । पदार्थविवरगन् । तपना घर: तापसश्रेयः अत्रिनेत्रप्रमदपुत् अत्रिनाम्ना महर्षेः नेनामद कृत् नयनानन्दजननः भनेः पुप्रतयेत्यर्थः स: दुबामा: चेत: शान्तये चेतसः प्रशमाय मनमः मोघजनितरजोमल- नाशायतिभावः। शिव कल्याणजनक वन तपोवन शिधिये श्वधि- प्ठितवान् इत्यर्थः ॥ ११ ॥ १२ (शिवलीलापते) मेशभूषितः विमनाः म देवः अपि गरि स्थितः श्रपुरयभानाम् अनवायदर्शन संशोभ-नन्दीक्षिनशुद्धपद्धति च पुरं प्रति प्रतस्ये इत्मन्ययः । भेश: नक्षनपतिचन्द्र: तेन भूषितः गलतः विमनाः अमनाः 'अमना शुभः' इति श्रुतेः अया मितं मनो यत्र 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा सह' इति श्रुनेः अपवा पायदृष्टया विमनाः इस गम् स्थित्या इत्यर्थः सः देयः शिवः परि, अपिः समुच्चये। दक्षः सदा
[१४]
परित्यज्य गतवान्, शिवोऽपि गवि स्थित: वृपारूढः स्वपुर प्रति प्रतस्थे ।
स्वपुर निजनगरं कैलासं प्रति प्रतस्थे । कीदृश पुरम् ? अपुण्य-
भाजा पुण्यवता विना अन्येपाम् अनवाप्यदर्शनम् अदृश्य, सुशाम
रमणीय नन्दीक्षितशुद्धपद्धति नन्दिना तन्नाम्ना गणाध्यक्षेण ईक्षिता
दर्शिता शुद्धा पूता पद्धतिर्यस्य नन्दिप्रदर्शितपूतमार्गमित्यर्थः। सुशोभश्च
तन्चेति विशेषणकर्मधारयसमासः ।
चन्द्रमौलिः शिवोऽपि क्षण विमना इव स्थिता वृपारूढः सन्
नन्दिप्रदर्शितमाग पुण्यवन्मात्रैदृश्य रमणीय कैलासपुर प्रति
प्रतस्थे ।
(पक्षान्तरे) सः देवः अपिच विमनाः स्थितः (सन् ) गरि-
भेशभूषितः अपुण्यमाजाम् अनवाप्यदर्शन मुशोभनं दीक्षितशुद्धपद्धति
पुर प्रति प्रतस्थे इत्यन्वयः ।
पदार्थगियरणम्। सः देयः इन्द्रः अपिच विमनाः दुःसितः
स्थित: मन् गरिभेशभूषितः गौः स्वर्गः तस्य य इभेशः परिराजः स एव
भूः स्थान तन उपितः अधिष्ठितः ऐरावतारूढः इत्यर्थः, अपुरयेति
पापिनाम् अश्यम् स्वर्गदर्शनं पापिना नैव सम्भाति इति भावः,
मुशोभन परमरमणीय तया दीक्षिताना यशशीलानामिति यायन्. शुदा
शुक्ला पद्धतिः मार्ग: गनिरिति यावत् यत्र, तादृशं पुरं अमरनगर प्रति
प्रतरथे।
इन्दोर तरा दुःखितः स्थितः सन् ऐरावतान्दः पापिनामारयं
याशियाना शुक्नमार्गभूत परमरमणीयम अमरनगर
प्रस्थे ॥ १२॥
[ १५ ] १३॥ ( शिवलीलाप) नमेरुकूटेन विराजमानं तुपारमन्दार: मुगन्धवातं प्रभूतवृन्दारकसेव्यमानम् अनन्तकल्पागमसम्पदाव्यम् पुरं प्रतस्ये इति पूर्वेणान्वयः, एवं परत्रापि । पदार्थविवरणम् । इदानीं शिवस्य पुरं पर्यते त्रयोदशभिः लोकैः । 'नमेटेन' रुद्रावतसमूहेन 'पिराजमान' शोभमान, 'नुषार:' शीतलः 'मन्दार:' मन्दवारी, मन्दः अरो गमन यस्य, अर इति धा- तोमांवेट', 'मुगन्धः सुरभिः वातो यत्र, एतेन शेयमान्यसोगव्यगुणत्रय वायो यथितम् । अथवा तुपार: शीतलश्च मन्दारसुगन्धध मन्दारकु- मुममुरभिः वात: यत्र, शिवपुरेऽपि मन्दारादौना सधात् । 'प्रभूतवृन्दा- रक्सेव्यमान' प्रष्टा ये भूताः देवयोनिविशेषाः ते प्रभूताः प्रमथा इत्यर्थः, भूना हि द्विविधा भवन्ति, केचित् मरणानन्तरं दुर्गतिविशेषम- नुभान्तो भूतरांगा लमन्ते, केचिच्च शिकिरा रुद्रसप्टाः, प्रयोगभू- तेभ्यो रुद्रसष्टाः प्रकृष्टया इति भूताः। ते च अन्दारकाध देवाश्च ते: सेव्यमानन् । प्रभूतानां वृन्दारका: श्रेप्पा अध्यक्षा इत्यर्थः नन्दिप्रभृतयः, तरिति या । अनन्तकल्पेषु नालि गमः श्यो यस्याः तया सम्पदा आन्य समृदम् । अपरा अनन्नाः प्रयरूपाः यहुतरा इति यावत्, कल्यः मन्य- तत्साधनमकारमैदा यत्र तानि धागमानि तन्त्रशास्त्राणि तेषां सम्मत् - प्रातः तया भान्म युलन् तन्वयात्राणां शियोकत्वात् तथावर्णनम् । अयस अनन्तमा नियशया ये मागमा गाग्माणित एव सम्पदः । शियपुर सदाचारयुक, सोनमन्दगुगन्धापनविशिष्ट प्रमय: देवरन मेचमानन् अरपसम्मान पधिमन्यात्सायनयुक. तन्मणारगमदप पटनाया।
[ १६ ] (पक्षान्तरे ) मेरुटे न विराजमान न, तुपारमन्दारसुगन्धवात प्रभूतवृन्दारक-सेव्यमान अनन्तकल्पागमसम्पदायम् इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम्। इदानी स्वर्गपुर वय॑ते त्रयोदशभिः श्लोकैः । 'मेरुटे' सुमेरुशृङ्गे न विराजमानम् इति न, अपितु विराजमानमेव । 'तुपार:' शीतः 'मन्दार:' पञ्चाना देववृक्षाणा प्रथमः तत्कुसुममुगन्ध. वातो यर । 'प्रभूतैः प्रचुरैः 'वृन्दारकै: देवैः सेव्यमानम् । 'अनन्ताः' असीमा: क्ल्पागमसम्पद, कल्पतरुसमृद्धयः कल्पतरव एव या सम्पदः अथवा कल्पतरूणा या: सम्पदः ताभि. श्राव्यम। स्वर्गपुर सुमेरशृङ्गेऽवस्थितम् मन्दारकुसुमसुरभिशीतवायुयुक्तम् , देवगणसेव्यमानम् अनन्तकल्पवृक्षसम्पद्विपितञ्च ॥ १३ ॥ १४४ (शिवलीलापदे) मोच्छलधनरसे: नर्तिताम्बुरुहकैरवमुग्धः श्रतियः लोचनात्सव विधायक्चस्वप्सरोयिलसितः उपपलम । इत्यन्ययः। पदार्यविवरणम । पुनः किम्भूत शियपुरम ? 'मोचलनो' यदिनि:सरन्तो 'धनरसा' जलानि येभ्यः सैः, • यनियन्दजलेन नद्यः सम्भवन्ति तै:, जलोच्छलनेन नर्तितानि सम्पादिनयत्यानीय अम्बुरुहाणि पमानि फेरयाणि कुमुदानि यः श्रतएर मुग्धेः मुन्दः। 'प्रतिहवे.' अतिप्रियः, 'लोचनोत्सयविधायकाः' दर्शनानन्ददायिनः 'चमार' चारायाः जलचरपतिपिशेषा या एवम्भूतानि, शोमनाः प्रायः यत्र तानि स्याम्पि सरासि चेति तेषां विलसित: विलास: लहरीलीलामिःअथया तारस्यपूसरामु यानि विलसितानि शिवानुवराणां जलमीमा : उपपन्न युतम् ।
[ १७ ] कैलासपर्वतस्थित किल शिवपुर सुजलसरोमि शोभितम् । तेभ्य सरोभ्य जलानि प्रोलितानि सन्ति भारतीयसरित पूरयन्ति । जलानाम उछलनेन च पद्मानि कुमुदानि च नृत्यन्तीव दृश्यन्ते । मुद्दश्या चक्रवाकाश्च तरचरन्तीति भाव । ( पक्षान्तरे) प्रोच्चलद्धनरसै रतिहृद्यै नर्तिताम्बुरुहके अवमुग्धै लोचनात्सवविधायकचक्रस्वप्मरोविलसित उपपत्रम् इत्यन्वय । पदार्यविवरणम् । स्वर्गपुर किम्भूतम् । प्रोछलन्तो बहि प्रकाशी भवन्तो धनरसा प्रगाढरागा येषु नै रतिहृद्ये रतौ हृयै प्रिये मन्तिाम्बुरुहकै. भ्रामितलीलाकमलै अयमुग्धै अर्द्धमुग्धै ईपदमिन्यक्त भावै । अथवा नर्त्तिताम्बुरुहकैरववत् मुग्धै सुन्दरै, लोचनात्मववि धायक नयनानन्दजनन चक्र समूहो यासा तासा शोभनानाम अप्सरसा मुख्याना स्ववेश्याना विलसितै विनासै विनमे उपरनम् । स्वर्गपुर हि नयनानन्दता अप्सर प्रधानानाम् विभ्रमै. सम्भृतम् । सानुरागविभ्रमवशादेव अप्सरस लीलाकमल भ्रामयन्ति । तासाम् इंपदमिव्यक्तभावेन मनोहारित्वम ॥ १४ ॥ १५। (शिवलोलापक्ष ) गङ्गातरङ्गव्यतिपङ्गरम्य मानोन्नत सर्व मुसैकधाम, काशिकजुष्कार यत्र हरिपालिताना गजादिकानाम् उत्सव इत्यन्वय । पदार्थाववरणम् । गङ्गातरगाणा यो व्यतिपङ्ग अन्योन्यसङ्ग कैलासशृङ्गण तत्सङ्ग, कैलासशिखरस्य च ते सग तेन घातप्रतियात रूप सङ्ग सूचित , तेन रम्यम् । मानेन परिमाएन उन्नत मुतुङ्गम्, सर्वस्य शिवस्य मुसैकधाम, सुखजनकेयु एक मुख्य धाम स्थानम् ततश्च .
[१८] शिवलोकस्य सर्बातिशायि सुसजनकत्व, सुसैरेति विशेषणेनोक्तम् । तत्पुरं प्रतस्थ इति पूर्वणान्वयः । कौशिक्जुष्टकाके यत्र पुरे, कोशिकाः पेचकाः तै: जुष्टाः मेविताः तेषु जुष्टाः प्रीता वा काका वायसा यस्मिन्, तादृशे नगरे हरिपालिताना सिंहरतिताना गजादिकाना इस्त्यश्वाना उत्सव: प्रमेादातिशयः भवतीति शेषः। शिवपुरे शमगुणाधिक्येन नित्यविरोधिना काकोलूक सिंहगजादीनामपि वैत्यागो जात इति भावः । ( पक्षान्तरे ) गगातरङ्गव्यतिपगरम्यं मानोन्नत सर्वसुरी- कधाम, कौशिकजुष्टकाके यत्र हरिपालिवाना गजादिकानाम् उत्सवः (भाति ) इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । गङ्गातरना मन्दाकिनीवीचयः, तेषा व्यतिपणः घातप्रतियातरूपः। मानेन सम्मानेन गौरवण उन्नतम, इन्द्र- लोकस्य यमादिलोकापेक्षया पुण्यातिरेक्लभ्यत्वात् । सर्व मुख सर्वमुग्य तस्यकथाम अद्वितीय स्थानम्। श्रभारि पुर प्रलस्ये इति पूर्वेणान्य. । कौशिकः इन्द्रः तेन जुष्ट सेवितं का रतिरन्धयिशेरो हरिपालितानां हरिरिन्द्रः तसालिताना गजादीनाम् श्रादिपदात् पश्यादिपरिग्रहः, ऐरावतादीनामित्यर्थः उत्तरार आनन्दा. तिरायो मरतीति शेषः । स्वर्गपुरं मन्दाकिनीवानि-सम्मतरम्प सम्मानारपद परममुग्यम्पान।। इदा इन्द्ररतिलीलाभान सत्यपा. लिनेरास्तोगे.भय आदीनान परमप्रमोदभूमि ॥ १५ ॥ १६. (शिवलीलापत) शिवामृत (पर) नाम शिपिरामेधिनगी- इदमारवाशितनापागदगुगंगति मशिनदुग्धरयाधिकिाशित प्रतिपयः। मन ताशे।
[१६] पदार्यविवरणम्। पुनः किम्भूनम् ! शिवामृत शिर एय भमृत अथवा शिया उमा नद्र पम् अमृत ब्रह्मा, नाम प्रावाश्ये, शिवस्य शिवायाश्च ब्रमतया शास्त्रप्रगिद्ध.। शिखो मयूरः तेन गमेधिनमोहदः मन्दसख्य: मारुनाशिनः सुपः यत्र, मारनः पयनः अशित अशन भोजन पस्य सः, सुलापम: महिषः पादः अशः सयोः गुरुङ्गतिः श्रप्यभिचारि मैलन यत्र, ततो विशेषणयोः समासः । अन्यत्र शिसि. मरस्य अश्यमहिषम्य च नित्यारित्वेऽसि तत्र सपा औरत्यागः इति भाषः। मपितरनागो दुग्धायाधिश्चेनि मपितदुपरसोधिः । पुते मन्यने दुग्धायाधी फेनोद्गमयाल्पात् परलिमाधिस्यमिति तदद् रिकाशित शिकायः प्रभा यम्य तत् प्रतिशुभ्रमित्यपं: पापुर फैलायाग्न्यम् अधिनिनि । अपग मषित दुग्धरयोधिना किाशितं पिरोप प्रकाशित शियाएवम् शिगात्मकममृतं जगतः पालटबालाजनित- गन्युरण मेरमनया गिम्प अमृतत्वेन प्रकारानं मपिततीरोदसमुद्रीय पामिति प्रवीपमानात् प्रेयागन्म तारापिरोल्पमुलम् । पत्र गस्त मयूर म भरपस्य महिरप प विरोधी दूरमाना गालने परने, पज मन्यनोगततरसरगमुद्रपाल पन्ना गिरपिापनमाधिषितम् । (परगोशिग... गुमाते मपिर.....शियित शिया. पा भनिनामदार पारिसरगम। रा- अपमाननगमेसिमामुर: : न गि ६, दमास पर पान दा. पुन किना , [ २० ] सुष्टु सङ्गतिः यस्य, मृत्युनाथस्य मृत्योरभावन अमृतस्य तत्र सङ्गतिः साधीयसीति भावः । मथिताद् दुग्धपयोधेः प्रकाशितम् देवासुराम्या मथितेन तेन वा प्रकाशिनं शिवामृत शिव मङ्गलमय अमृत सुधा, 'यत्' स्वर्गपुर 'अधितिष्ठति' नाम प्राकाश्ये, स्वगें तदधिष्ठान प्रसिद्धम् । सुधापानेन अग्निवायुयमादिदेवाना यन परमतृप्तिमरणहीनता च समजनि। सुधा च यत्र समुद्रमन्थनेन प्रकाशिता तिष्ठति ताश स्वर्गपुरमिति भावः ॥ १६ ॥ १७ (शिवलीलापदे) यन या उच्चमानयशता पदभाजा शूरतापदविशालगणानाम् अानतोन्नतशिखोदितमान. अतिसुरभिः शिग्विवाहः। इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । पुनः किम्भूत शिवपुरम् १ या वा यत्र न पुरे 'उच्चमानयशमा प्रशस्तमानकीर्तिशालिना 'पदमाजा' चरणपतिताना सता 'शरतापदपिशालगणानां शरापो वीराण तापदा. तापप्रदा: वीरविजयिनः इत्यर्थ. ये विशाला महान्त. गणाः प्रमथाः तेषाम् । अानताभिः नम्रीहताभिः उन्नतशिवाभिः ऊर्ध्वरदयूहाभिः उदितः प्रकाशितः मानो गौरव यस्य सः, अतिमुरभिः मक्षयशा. शिसियाहः मयूरवाइन. कार्तिकेयः अस्तीति शेषः । (पदान्तरे) यत्र उधमानयराया पदमाजा शरतापदपिशाल. गपाना मानतोन्नतशिसोदितमानः मुरभिा शिपिसाहः याति यय.। पदायरिवरग्यम् । पुनः किम्भूत संगपुरम् ! यत्र 'उच्चमान- परामा उच्चमानेन दीर्घत्वादिपरिमाणन यराः कीर्तिपो तेषा, पदमाजा' यथास्थानस्थिताना, शूरस्य सूर्यस्य ताप दययित दूरी [ २१ ] शीलमेषा शूरतापदविनः ये शालगणाः वृक्षसमूहाः तेषा, वाल. व्यादिशालशन्दस्थ वृक्षसामान्यानित्व राजनिघण्टादावुक्तम् । एतेन स्निग्धच' सूचितम् । अानताभिः ईएलताभिः उन्नताभिश्च पुनः ऊर्भ गताभिः शिखाभिः अप्रमागमात्रैः उदितमानः सूचितपरिमाणः, एनेन मान्ध सूचितं । मुरभिः मुगन्धः शिखिवाहः वायुः, शिखिन यहि वाहयति नादयति यः सः, वाति प्रवहति । तुपारमन्दारमुगन्ध. वातमिनि पूर्वसंक्षिप्तोर्विवरणमिदम् । शिखिसमेधितेति देवता- मभिप्रेत्य कपनम् ।। १७ ।। स(शिवलीलापते) यस्मिन् सदानन्दननातिमादनिष्पन्दभूतं मुरसिद्धवृन्द विश्वकर्मकारत्वनेपुरपयश प्रकर्ष वा विना शसति इत्पवयः । पदार्थविवरणन् । पुनः किम्भूतम् । यस्मिन् शिवपुरे सदानन्दः शिवः तस्य यो नवः लकः नुपातारप, तेन य: अतिमोदः महान् यानन्दः तेन निःस्पन्दभूत प्रस्तरमूर्तिवत् निश्चलं स्थितमित्यर्थः । मुराः देवाः मिक्षाश्च देवयानिविशेगः तेरा इन्द' समूहः, विश्वकम्मा देवशिल्ये तस्य कारुत्यनैपुण्ये शिल्पपाटवे तेन यद्ययः तस्स प्रय अतिशय वा विना शमति सरूपेष ख्यास्यतोत्यर्थः। यस्मिन् पुरे शियमुद्दिश्य पनप सपाठस्य भरपादानन्दातिरान वाधिहीनः सर्यपा सन्दनरहितो जमना देवतामिदमः श्विकर्म- निम्मितमस्तरमूर्तितमात्मनः स्पारपति । ते वापराम्पस मिल. दत्तम्न प्रस्लरमृतिताराने हेतुः, एकन नून तारानामचीनी निम्मांता विश्यम्मानितपयः मरित मादि। प्रय भावः [ २२ ] (पक्षान्तरे ) यस्मिन् सदा नन्दनवातिमादनिष्पन्दभूत सुरसिद्ध- वृन्द विश्वकर्मकारुत्वनैपुण्ययश. प्रकर्ष वाच विना शसति इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । पुनः कीदृशम् ? यस्मिन् स्वर्गपुरे, नन्दने यातिर्गतिविशेषो यस्य नन्दनवायुरित्यर्थः, तेन यो मोदः हर्षः तेन निष्पन्दभूत जडभृत सुरसिद्धवृन्द देवसिद्धसङ्घः सदा सतत कृत्रिममूर्त्य- सद्भावदशायामपि विश्वकर्मणो रचनाकृतित्वमुद्घोषयतीत्यर्थः, अनामि पूर्ववत् आनन्दनिस्पन्दत्वं तत्र हेतुः ॥ १८ ॥ १६। (शिवलीलापक्षे) यत्र मलिनितकटकुम्मगुएडदएडे प्रचुरतरे मददुर्दिनान्धकारे मधुकरनिकरस्य सन्निपातः करिपतियक्त्रविलोलनाय (भवति ) इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । पुनः कीदृश शियपुरम् ? यस्मिन् पुरे मलिनितः मलिनीकृतः गजाननसम्बन्धी कटः गएहस्थल कुम्भः पिएडायतिः शिरोऽ. वयव. शुण्डदण्डश्च येन तादृशे प्रचुरतरे महति 'मददुर्तिनान्धकारे' मदेन दानजलेन यदुर्टिन मेघाच्छन्नमहः तदप्रतीयमानत्यात्, तस्य यो अन्ध- कार: तस्मिन् 'मधुकरनिवरस्य' भ्रमरसमूहस्य सन्निपात: समापे गगशः श्रागमन, फरिपतियत्रः गजाननः तरय पिलोलनाय चापलाय दोलनाय भवतीति रोषः। शिवपुरे गजाननो विराजते, गजाननस्य गण्डकुम्भ- शुण्ठदेशेभ्यः मदक्षरण माति, तद्गन्धात् भ्रमराणां समागमः, নান। भ्रमरपातमपात् गणेशशु स्वशरीरम् सततम् श्रान्दोलयति इति भावः । (पतान्तरे) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थ यावरणम् । यत्र स्वर्गपुरे मलिनित मलिनीकृत गवत- सम्बन्धि पकुम्मशुएटदएट येन म तस्मिन्, प्रारतर महति । २३ ] मददुनिान्धकारे मदमावेण दुर्दिन तेन ये अन्धकारः तस्मिन, मधुपरनिकरस्य अलिकुलस्य यः सन्निगतः सम्भूय पतनं वरिपतिय- बिलोलनाय ऐरावतमुखसञ्चालनाय भवतीति शेषः ।। १६ ॥ २०। (शिवलीलापक्ष) पर श्रास: श्रेय प्रीतिमंजनन भीम- विक्रमश्रित यश: उच्चैः गीयते श्रूयते चापि इत्यन्वयः । चापि-मामे- स्यन्वया यद्वा क्ल्पा बोच्यः । पदार्थविवरणम् । पुन: कीरश तत्पुरम् ! यर अवसः कर्णस्य श्रोतुर्वा श्रेय प्रोतिसानन मङ्गलप्रमादयोः सम्यक साधन भीमश्य शिवस्य विक्रमश्रित विविधलीलाक्रमसम्बन्धि यशः, यत्र उच्च गीयते च यते अपि। यर भोलणा भालकर श्रानन्दजनन च शिवलीलामहिम्नः स्तोत्रं पश्यते श्रूयते चेति मावः । यदा चापि मामरिकम समित चापिनो धनुरिस्य भीमस्य शिवस्य या चित्रमः त्रिपुरसदारदशया पराक्रमः तत्सधित सदालम्पनम् यशः महिमा । (पचान्वरे) पत्र उच्चभाम: श्रेयः प्रीतिमजननं मीमविरमसभितम् यशः गोयते च भूयतेऽपि इत्पन्वयः । पदार्यविवरणम् । यत्र स्वर्गपुरे उच्चैःश्रयसः उन्भयौनामकरण इन्द्राश्वस्य भीमविक्रमसभितम् मोमो रिपूना मगदूरी या किमः पदर: पराममो या तत् गभित तत्म भेषः प्रारपवर यशः प्रीनिमजननं चानन्दजनक यया स्यात् तया या गीयते च भरते भरि। भेषसा सपना विराजनन स्य: गादी व भुपोरि २० ॥ २१॥ (शिपनीमा) पत्र निरि निरि दुनिहरमगर रचन्नोरमा निर्मला पाक्षिा निकाय ( मायः ) अपना [ २४ ] उनमीदच्चित्रभानूयनेमाननज नसुरसिन् सतं सम्पूरयन्ति इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । पुनः कोयम् ? यन शियपुरे निशि निशि प्रतिनिशं तुहिनकरश्चन्द्रः प्राकारास्थः शिवललाटस्यो वा तस्य करोघः किरणसमूहः तेन स्पृष्टा ये चन्द्रोपलाः चन्द्रकान्तमणयः तेषां निर्मलाः स्वच्छा: वारिधाराः निष्पतन्त्यः निर्गलन्त्यः सत्य: उपनिपादन समोपे स्थितः यः चित्रमानुः शिवललाटस्थानलः तस्य यद् उम्र प्रखर तेजः तेन क्षतं शापित जलं यस्याः तादृशीं सुरसिन्धु शिवशिरोविहारिणी गङ्गा सम्पूरयन्ति । गङ्गा हि हरजटाकलापसञ्चारिणी अग्निश्च हरललाट- नेतस्थ इति तयोः सन्निधानम् । यद्वा उपनिपोदन समोपस्थितः चित्रभानुः अग्नियंत्र तादृशः उपः महादेवः तस्य तेजः तेन-शोषितजलारि गङ्गा यदीयचन्द्रकान्तस्यन्दमानजलेरापूर्यते तथाविधं पुरमितिभावः । (पदान्तरे) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । यन स्वर्गपुरे प्रतिरात्रि चन्द्रकिरणस्पृष्टचन्द्रका- तमणिस्यन्दमाना निर्मला पापियांशरहितत्वादनाविला: यारिधाराः उपनिषदिन् सनिहितः यः चित्रभानुः सूर्यः तस्य मुमेरी सदा सनिधान प्रसिद्धम्, तस्य उग्रतेनाभिः प्रसरकरैः ततजला शोषित- सलिला मुरसिन्धु मन्दाकिनी सम्पूरयनि पूर्ण कुर्वनि ॥ २१॥ २२। (शिवलीलारदे) यस्मिन् शुकशशाङ्कराकरसरस्वत्यादिरावा. सद अमलन्छापादरी मुक्कामएिइतकूटोरिः श्यते । (यस्मिश्न) रकाश्मवस्थिरा भामाशानुभानुमयता, गोलारममावस्यले वैकुण्ठामित-कठकराउकलना (भाति) इत्यन्वयः।
[ २५ ] पदार्थविवरणम् । पुनः कीदृशं शिवपुरम् ? यस्मिन् शुक्रः तन्नाम्ना प्रसिद्धो ग्रहः, शशाङ्कः चन्द्रः, शङ्करः, शिवः, सरस्वती वाग्देवता आदियेंपा ते, सर्व एवैते शुभ्रवर्णाः श्रतएव तेपा शङ्कासदं तद्र पतया सन्देहविषयः मुक्तामण्डितकटकोटिः मुक्तः शिवसालोक्यप्राप्त आमण्डिता सभ्यम् भूपिता कूटकोटिः शिसराय बहुशि खराणि या, कैलासशिखरकोटिरपि शुभ्रवर्ण अतएव शङ्का-किं शुक्रादि-देवताः अत्र विराजन्ते १ अमला निर्मलाः छाया कान्तिः दर्यः कन्दराश्च यस्याः सा अमलच्छायादरी दृश्यते । पर्वतान्तराणा कन्दरा. तमाश्ता भवन्ति अस्य तु महामास्वरस्य शिवगिरेः कन्दरा अपि समुज्ज्वला इति भावः। कैलासे रकाश्मना पद्मरागमणीना ये वप्राः प्राकारास्तेषु भामादिदेवतास्वरूपत्व सदा वर्तते, भीमः मङ्गलग्रह, ब्रह्मा चतुराननः, कृशानुः अग्निः, भानुः सूर्यः, एतेषा रक्तवर्णत्वात् पद्मरागमयप्राकार पु एतद्देवतास्वरूपता प्रतीयते । नीलाश्मानः नौल. मणयः तेषा भास्वत्रस्थलानि दीप्यमानपदेशाः, तेपामुज्वल- नीलप्रभासु वैकुण्ठस्य श्रीमास्य, असितकण्ठः नीलकण्ठः तस्य यः कण्ठः गलदेशः तस्य चे कलना निरूपणम् भवतीति शेषः। केलासे नीलमणिमयमदेशः श्रीकृष्णवत् नीलकण्ठकराठवच्च प्रतीयत इति भायः। (पदान्तरे ) यस्मिन् शुक्रराशाशकरसरस्वत्यादिशवास्पद अमलन्छाया मुक्तामरिहतटकेटि: दरीदृश्यते । रकाश्मनस्थिर भीमनमकशानुभानुमयना, नीलाश्मभातस्थले वैकुण्ठापितकरारउ. लना (कच) इत्यन्वयः ।
[ २६ ] पदामिवरणम् । पुन. कोश सगंपुरम् ! यस्मिन् सुमेरी मुक्तानिचयमण्डितयोटिसख्यकशुभ्रान्तिमानानि शुक्लवर्णसाम्यात् शुक्रग्रहचन्द्रमहादेववाग्देव्यादिस्वरूपेण सन्देहविषया भवन्ति । तथैव तादृशभपनकोटि: दरीदृश्यते भृश दृश्यते (दृश् + य) निरीक्ष्यते । मुमेरै पनरागमणिमयाः प्राकाराः मङ्गलग्रहचतुमुसहिमानूना स्वरूप नोलकान्नमणिसमुग्यलस्थलानि च श्रीकृष्ण नीलकण्टण्टयो. स्वरूप प्राटयन्तीति श्लोकार्थः ॥ २२ ॥ २३। (शिवलीलापले) कनकरुचिरस्निग्धज्योतिःप्रकप विभूपिते प्रालपिलासिनि वहलरुधिगद्गारे यस्मिन् महातमः मरकवच- यछमछन्न (सत् ) श्रमशकिरणप्रामाशङ्का विहाय चिराय विराजते इत्यन्वयः। पदार्थ विवरणम् । पुनः कीदृशम् ! कनरुचिर' धुस्सूरकुसुमभूषण: स्निग्धज्याति प्रकर्षः शिवः, ज्योतिषा ज्योतिरिति श्रुतेः तादृशज्योतिषः स्निग्धत्व-अघोरत्र 'या ते रुद्र तनूरघोरा'- इति श्रु तेश्च । तेन विभूपिते शोभमाने, 'प्रपालविलासिनि' प्रयालाः किरालयानि तेषा विलासः विस्तार. तदति, शिस गोयनमएिटते कैलासे तरुषु नवपनाया सद्गायः, तेन प्रतीयते यथा श्रय पर्वतो बहुलं प्रचुर रुधिर उगिरतीव तादृशे यस्मिन् कैलासपुरे, महातम महान् अन्धकारः मरकतचयछाछन्न मस्तमणिप्राचुर्ये नैसर्गिक, तच्छलेन छन्नं श्रामगोपनरत सत् रक्तवर्णदर्शनादरुणोऽयमुदित इति बुद्धापि, अरुण- किरणग्रासाशका अरुणकरणासभीतिं विहाय चिगय विराजते विभाति । ( पक्षान्तरे ) अन्ययः पूर्ववत् ।
[ २७ ] पदापाववरणम् । कनररुचिर मुमेरो: स्वर्ण मयत्वात् स्वर्ण- ज्योतिःसमुज्जले प्रबालविलासिनि विद्रु मरत्नप्रचुरे पद्मरागमणिबहुले च यस्मिन् इन्द्रपुरे मरक्तमणिमयवप्रच्छलेन महान्धकाराः सूर्यकर- मासमीति परित्यज्य निभान्ति । अय भाव.--प्रवालपद्मरागरतद्युति- पराजिता अमारिणा अन नागमिष्यन्तीति तच्छदारहिता अन्धकारा मरक्तमणिवप्रहलेनान तिष्ठन्तीति कवेरुत्प्रेक्षा। तमसोऽपि नोल- रूपत्वेन प्रतीते: मरकतमणिसादृश्यम् ॥ २३ ॥ २४ (शिवलीलाप) सविधससरच्छशिविभावमुज्योतिषा सदा रिलुततिमिरान्तरे प्रतिभास्वरे यत्यये महोतनपुरोचितः कर्थिकर- सादर: दशहदीशेरकर: मित्रोभितं वमुचय न हरति (अथच वसु च यन् अमिनोभितमपि हरति) इत्यन्वय. । पदार्थनियरणम् । पुनः कीदृशम् ! समिधे निकटे ससरतो: सम्मिलताः शशिविभावस्वोः शिवस्म ललाटचन्द्रतृतीयनेवाननयोः ज्योतिरा विलुप्ततिमिर हतान्धकार अन्तर मध्य यस्य । प्रत्या दुर्गया भास्सरे तत्प्रमया उज्वलतमे यरये यस्य शिवपुरस्य मार्गे महीतनपुरी चिनः भूतलनगरयोग्यो य. दएइदीशेकर लोहादिस्तम्भरिपतदीपसमूह मिनोम्भित यूर्यदत्त यमुनय रश्मिसमूह न हरवि नात्मसात् करोति । अग्निः फिल नळं सूर्यदत्त तेजो रातोति शास्पासिदिः । मर्मभूमौ वाइरादीर- समूहों नगर मागें जलनि, अतएव मावे को हानि । अप तु तारादार. समूहस्त निधयोजनानागत्तात् तारादोपपलने नास्तीति मायः। दएददायर की.रा. कदायिंकरसरः कुरिलता प्रदिनः यदर्पिनः प्राप्तापां प्रति याचनास. मा निहिला अधिना, वरमादर. सदा- [ २८] प्रमारितः परः इव । साहश्योतनाय शन्दश्लेपोधकं यास्यमिदं-'वसु च यनमित्रोग्मित हरति', इति, कर्थिकरो हि यमु धनं यन प्राप्नुवन् अपि अमिनोज्झित' शत्रुदत्त च गृहाति, अनदया गोषैन पीटयपि यदि कश्चित् कदाचित् किचित् ददाति तदपि गृहातीति अर्थिन: कुत्सितत्य, तत्सादृश्यच भूतलनगरस्थदएडदीपोत्तरे ॥ २४ ॥ (पक्षान्तर ) अन्वयः पूर्ववत् ।.. पदार्यविवरणम्। पुनः कीदृशम् १ सुमेरो: सनिहितगगने चन्द्रसूर्ययो. परिभ्रमणं प्रसिद्धम् । श्रतएव सविधे समीपे ससरतोः शशिविभावस्योः चन्द्रसूर्ययाः ज्योतिषा किरणेन हृत तमो यस्य तादृशम् अन्तरं मध्य यस्य तस्मिन् श्रतएव 'प्रकृतिमास्वरे निसर्गो. उनले यपये शक्रपुरस्य मागें, अवशियाश: उभयपले समानः । अर्थात् सततमालोक्शालिनि तनगरमागें निष्प्रयोजनतया भूत. लनगरोचिताः स्तम्भकल्पितदीपश्रेणयो न वर्तन्त इति पक्षद्वय- तात्पर्यम् ॥ २४ ॥ २५॥ (शिवलीलार) तन यथा महाश्रीपलजातगौरव कुसु- मेघुमाई'व यथा अमनोग यथा च आगमसविधानक तथा अन्यतः क्वचित् नैव विलोक्यते इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । तत्र शिवपुरे यया याक् महाश्रीफलजात- गौरव श्रीफ्लजातविल्वसमूहः तस्मिन् महद् गौरव मधेषां श्रद्धाबुद्धिः श्रीफलस्य शिवप्रियत्वात् इदानीं दृश्यमानकैलासस्थाने विल्ववृक्षाणाम् श्रभावन शिवपूजाभिलापिणा तनादरातिशयः। मायावृते शिवस्थाने श्रीफ्लवृक्षसमूहमारबाहुल्य वस्तुता वर्तत इति तु रहस्यम् । कुसुमेपो- [ २८ ], श्राग- मदनस्य मा भावल्यराहित्यम् यथा अमनोग मनसे न गोचरः, इतरैः मनसा न महीतु शक्यत इत्यर्थः । अथवा मनोग तत्रत्यैः सवै : मनसानुभूयते, तत्रत्याः सर्च एव जितेन्द्रिया इत्यर्थ: माना तन्नशास्त्राणा संविधानक अधिकारमदेन , विधिन्यवरया भागमवक्ता शिवेन स्वयं व्यवस्थापनात् । तथा अन्यतः क्वचित् नैय विलोक्यते । एवम्भूतपुर प्रति शिवः प्रतस्ये इति पूर्वस्थितेन दादश- संख्यक लोकेन सह सम्बन्धः । द्वादशमारभ्य चतुर्दशभिः कुलकम् । (पक्षान्तरे ) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । तर इन्द्रपुरे यया महाश्रिया मुदृश्याना फलजाताना गौरव रसादिप्राचुर्येण श्रादरातिशयः। श्रथवा महत्याः श्रियाः समृद्धः महतः फ्लात् जात' कम्मपलसम्भूत गौरवम् । कुसुमेपु पारिजातादिषु पुष्पेषु मनोग माई पोमलता। मनसैव ताशयामलत्वमनुभवनीयमित्यर्थः मनोग मुरुचिर या । तम अगमाना मन्दरादिदेवरक्षाणाम् सविधान भोग्यताव्यवस्या तथा अन्यतः काचित् न पिलोक्यते, एवम्भूत पुर' प्रति देवराजः प्रतस्ये इनि द्वादशग्लोफेन सह सम्बन्धः। पददयेऽपि कविसमकालीनवस्तुजात- मादायेद वर्णनम् इति कुलकम् ॥ २५ ॥ २६॥ (शिवलीलापद) श्रय प्रायमन्युः श्रासनातनः सः (दतः) श्रीभवने सवप्रचे पुरोहिते भूगी स्थितः किं नासीत् । इत्पन्ययः । বযবিষয়। अथ अनन्तर, अपेति क्यान्तरद्योतक च, माज्यमन्युः प्रत्रकोपः प्रासमपवनः प्रागतमारविनिरातः सः शिवहान- यसप्रती दतः भीमाने भिया लदम्याः मरन उद्भयो परमात्, लक्ष्मीः . ..[ ३० ] भृगुदुहितेति विष्णुपुराणम् इति लदम्याः जनके सवप्रवृते सः यज्ञः तत्र प्रकर्षण प्राधान्येन वृते पुरोहित विजि भृग भृगुनामक महाँ स्थितः अविचलित: कि नासीत् ! अपितु शासीदेव ।" अर्थच स्थितः स्येयत्वेन निश्चयवान् श्रासीत् । स्येयः सशेयस्थले एकतरनिणेता। भृगुमवलम्ब्य तन्मन्त्रणया दक्षा यज्ञप्रवृत्त श्रासीदिति फलितायः । सगच्छते चासन्नपतनस्य भृगुस्थितिरिति पनिः । नन्तर क्रोधी दंत्र: स्वररिणाममगणयन् शिवहीनयज्ञानुष्ठानाय महर्षि भृगु प्रधानपुरो- हितपदे वृतवानिति भावार्थः। (पक्षान्तरे ) श्रथ सः प्राज्यमन्युः सर्वप्रवृत्ते अभृगा पुरोऽहिते श्रीभवने स्थितः कि श्रासन्नपतनो नासीत् । इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम्। (अथ) अमरावतीपुरप्रवेशानन्तरम्, सः प्राज्य- मन्युः = शतमन्युः इन्द्रः, 'सयप्रयते' वप्रेण प्राकारेण कृत वेष्टनं वप्रवृत्त तेन सह वर्तमाने, 'अभृगो' प्रातभिन्ने 'पुरोऽहिते' अचिरभावि- विपत्सूचकदुनिमित्ते 'श्रीभवने' स्वीयप्रासादे स्थितः किम् 'आसवपतन।' नासीत् ? पननश-देनाध.सयोगानुकूलव्यागरः अपनतिश्च बाध्यते । वेष्टनरहिते भृगुस्थाने स्थितस्य पतन सम्भाव्यते तद्विपरीते निरापत्स्थाने स्थितोऽपि प्रासनतनोऽभूदिति विरोधाभासः। इन्द्रस्तु स्वपुर प्रविश्य प्राकारवेटिते मुरक्षिते प्रासादे स्थितोऽपि श्रासन्नानिष्टसूचक- दुनिमित्तदर्शनेन सम्भाषितपतन एवासीदिति भावः ॥ २६ ॥ २७। (शियलीलापक्ष) एवमपि श्रसमा सती देवपिविशेषा- भ्युदिता अनःमिलेाचनाय इच्छश अप्रसन्नम् ( यया स्यातथा ) . . म:27. .
[३१] पदाविवरणम् । 'एवमपि' दक्षस्य तादृग्यशानुष्ठानेऽपि 'असमा' अनुपमा 'सती दाक्षायणी 'देवर्षिणा' नारदेन 'विशेपेण' 'अभ्युदिता' कथिता सती अनसः पितुः दक्षस्य कर्मणो यशस्य 'यालोचनाय' दर्शनाय 'इच्छया' अाग्रहेण 'अप्रसन्न' यथा स्यात् तथा 'अचरत्' जगाम । शिवावहेलनारम्भश्रवणात् सत्याः दौमन- स्यम् अतएवाप्रसन्नता। नारदवचनाद् जातामहा सती पितुर्यशदर्शनार्य जगामेति भावः । (पक्षान्तरे) एवं सति अपि देवर्षिविशेषाभ्युदितेच्छया अप्रसन्नमनः कर्मालोचनायासम् प्राचरत् । इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । 'एव सत्यपि अमरावतीमासादस्थिता सत्यामपि देवराजस्य निश्चिन्तता नासोद् इत्यभिप्रायेणाह-(इन्द्रः) देवानाम् ऋषीणाञ्च विशेषेण अभ्युदितं वृद्धिः तदिच्छया (उपलक्षणे तृतीया )। अप्रसन्न मनो येन तादृशस्य कर्मणः श्रालोचनायास स्वकृतापराधस्य दुमांस.शापप्रदानस्य च विचारप्रयासम् श्राचरत् अकरोत् । क्थ मङ्गल भवेत् किश्च मया कृतमिति शक्रश्चिन्तयामासेति भावः ॥ २७॥ २८। (शिवलीलारक्षे) दश महाविद्याभासा दिशः अटा योदय श्रीसत्याः भावमुन्नीय देवेशेन गति मता। इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । दरग्रहगमन शिवेन क्य निवारितमित्याशवायामाह-अष्टा इति । 'दशमहाविद्याना' कालो- ताराप्रभृतोना भासा' तेजसा दशदिशः 'ग्रष्टा' व्यासा: अराम्-अश् धातोः निछाया रूपम्, वीक्ष्य 'भीमन्याः' श्रीमत्याः सतीदेव्याः 'भावम्' दश सत्याः -- २१ [३२] अभिप्रायम् उन्नीय बुद्ध्या 'देवेशेन' देवेन ईशेन शिवेन 'गतिमता' तस्याः पितृगृहगमनमनुमतम् । (पक्षान्तरे) अष्टादश महाविद्याभासा देवेशेन दश दिशा वीक्ष्य श्रीसत्याभावम् उन्नीय गतिः मता । इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । अष्टौ अणिमाद्यैश्वाणि दश दिव्यादिव्य- रूपाः शब्दादिविषयाश्च महा: उत्सवा यतः सा अविद्या, अस्मितादीना- मेतन्मूलकत्यात् अविद्याशब्देन सर्वपा तेपा ग्रहणम् , तस्याः भाः प्रकाश यस्मिन् सः तेन देवेशेन इन्द्र ए दश दिशो वीक्ष्य श्रियाः लक्ष्म्याः सत्य यास्तवम् अभावम् उन्नीय निश्चित्य गतिः स्वदशा मता ज्ञाता । अविद्यारान्दगृहीताश्च अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवे- शश्चेति । अनया अविद्यया थगिमा, लघिमा, गरिमा, प्राकाम्य, महिमा, प्राप्तिः, ईशित्व, वशित्व, चेत्यष्टैश्वाणि, ( इति साख्यतत्त्व- कौमुदी) शब्दादिविषयाश्च पञ्च दिव्यादिव्यतया दशविधाः इत्यादश यथा सम्भव सुसहेतवो मरन्ति । देवा अपि एतदविद्यावशगाः, येन ऐश्वग्यांभिमानिनो भोगासत्ताः असुरादिभीताश्च भवन्ति । इन्द्रस्य तदानीम् अष्टादशाना मुखहेतूनामपायभयाद् व्याकुलता जातेति सूचनाय अष्टादशमहाविद्याभासेत्युक्तमिति बोध्यम् ॥ २८॥ २६ । (शिवलीलापक्षे) तस्मिन् क्षणे परिकरैः सहिता विवेः पात्री श्रितवृषा भववारिधाम प्रयाता [ सा शिवाराासद्भावत. शिवादर्थ- नतश्च जगद् दुःखाम्बुधा निमज्ज्य नष्टा अपि । इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । 'तस्मिन् क्षणे' शिवानुमतिप्रातिक्षणे 'विधेः पानी' ब्रह्मपुनस्य दक्षस्य दुहिता, 'परिकरैः' नन्द्यादिभि, परिजनेः [३३] 'सदिता' युक्ता "श्रितवृषा' वृषारूढा सती भरवारिणः शिवप्रति- पेधिन: 'शिवसबन्धो' माभूत्' इति निषेध कृतवतः, दक्षस्येत्यर्थः धाम गृह, अथवा मववारि शिवामन्नणरहित धाम गता। तत्र गमनानन्तरं 'शिवाशामद्भागत.' शिवभागस्यासत्ता प्रेक्ष्य 'शिवकदर्थनत.' पितृ- कृतशिवनिन्दा निशम्प च जगत् दु.साम्बुधौ शोकसमुद्र निमज्य मजयित्वा नष्टा नाश प्राप्ता च, दृश्यदेह त्यच्यतीत्यर्थः। (पक्षानरे) तस्मिन् क्षणे श्रिपा विधे: पौनी परिकरैः सहिता अभययारिधाम प्रयाता। शियाशासद्भायतः शिवादर्थनतश्च जगद् दुश्नाम्बुधी निमज्य नया अपि । इत्पन्वयः । पदार्यविवरणम् । तस्मिन् क्षणे इन्द्रस्य लक्ष्मीम्रश-निश्चय. समये श्रितकृया प्रित अधिष्ठित• वृषा इन्द्रो यया अथवा वृपो धर्मः तदनुगता। विधेः पौत्री ब्रह्मनन्दनस्य भूगो: दुहिता लक्ष्मी, तदानी लक्ष्मोः भृगुदुहिता आसीदिति पुराणया। परिकरे ऐरावना. दिभि, अयवा सहचरः सुसादिभिः सहिता अभास्य अजस्य पिणः वारिधाम क्षीरोदसागररूप बासस्थान फेवल न तत्स्थान प्राप्तिः, अपि तु नाश गतेल्या शिवाराामदावतः शिवारा: दुर्गासाः, 'दुव्यांमाः शहरस्यारा ' इति विष्णुपुराणात् । तस्मिन् अमझायाः नसाधुव्यवहारात शिवस्त मगलस्य महपिंदु म.. प्रदत्ताराी पूतपारिजातप्राप्तिरूपमालस्य फदयनतश्च देलनात् न्या. राय नगर दु सामुधो निमन्ज्य नष्टा भदरांनं गता। लक्ष्मीविरहात् जगा दु.रामयमेर जातमिति मार. । अपच श्रमपचारिपाम नास्ति भाः रामारो यार, तह-वारिधाम्नो विशेषणम् , वारिधाम . प्रयाता प्राप्ता। . सागर, [ ३४ ] न गताना ससारो न भवति तेनास्येन्द्रानधीनत्य सूचितम्, "हम वारिधाम गतेति वा । पूर्व भृगुदुहितृरूपेणाविभूता लक्ष्मीः न्द्रस्य कल्याणाय स्थितवती, इदानी दुर्व्यास.शापात् सा क्षीरोदस- द्रमध्ये प्रविष्टा ॥ २६ ॥ ३० (शिवलीलापक्षे) तस्मिन् भूतसङ्घ इति अचिन्त्या विपद क्षमाणेऽपि किमिति किमिति वाच बोधशल्य ( यथा स्यात् तथा ) चयन् तदानीं सकलकरणरोधी काऽपि अान्तरः भावः उपनिहितप- Tऽभूत् । इत्यन्धयः । पदार्थविवरणम् । तस्मिन्' देव्यनुचरे 'भूतसङ्घ प्रमथगणे ति एवम्प्रकाराम् सतीदेहत्यागरूपाम् अचिन्त्याम् अभावनीया विपद क्षमाणे पश्यति सत्यपि किमिति किमिति किं जात कि जातमित्या- नारिका पाच बोधशून्य विशिष्टज्ञानहीन यथा स्यात्तथा वाचयन् उच्चा- यन् तदानी तत्काले प्रान्तरः मानस- कोऽपि भाव. दु.खातिरेकविस्मय- नहिततत्त्यानिश्चयपुर.सरः सकलज्ञानविलापी माहः उपनिहितपदः पस्थितः अभूत् । सतीदेहत्यागदर्शनमानेए देवीपरिजनाः प्रमथा. -खातिशयविस्मय-सन्देहतत्त्वानिश्चयादिबहुमावविहलोभूताः बभूवुः । (पक्षान्तरे) अन्वय प्रायेण पूर्ववत् । वीक्षमाणेऽपि तस्मिन् भूतगणे इति तु विशेषः। पदार्थविवरणम् । इति एवम् अचिन्त्या कल्पनापथातीता विपद लक्ष्म्या. सागरपरेशरूपाम्, वीक्षमाणेऽपि—'अपि' कारात् श्रीक्षमाण त्यस्य लाम । तेन ये क्षीरसागरसमीपस्थाः लक्ष्म्या सागरप्रवेश ददृशु ने च दूरस्था न ददृशुः सर्व एव ते विमूढा जाताः। तस्मिन् भूतसङ्घ [ ३५ ] प्राणिसमूहै किमिति किमिति पाच बोधशून्य वाचयन् तदानीं सकलक- रणरोधी सरलेन्द्रियं निष्क्रिय कुर्वन् आन्तरः कोऽपि भावः सहसा दुःख. चिम्मयादिपुरःसरो माहः उपनिहितपदः अभूत् समागतः । जगद लक्ष्मीहीन सत् अज्ञातदुःखातिरेकेणापि विमूह बभूवेति भावः ॥ ३० ॥ इति प्रथमसर्गटीका। द्वितीयः सर्गः। १। (शिवलीलापते) श्रय तथाविधभावपरिक्षये (सति ) उदिता विषमा दशाम् स्वनुभवन् स भूतगणः अतिरुद खलु, करणारच: रोदसी रुरोध च इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । 'अय' वियतनपानतर तथाविधभाव- परिक्षये' ताहशसम्मूदावस्थाविगमे सति 'उदिताम्' उपस्थिता 'विश्मा' दारुणा 'दशा' सतीदेहत्यागान्मातृहीनावस्था 'स्वनुभवन्' विशेपेण बुद्घा स.' 'मूतगणः' प्रमयगए. 'प्रतिरोद' भृश चन्द 'खलु' थास्यालद्वारे । 'व' विञ्च रुणरव करणैः दीनताव्यञ्जकैः श्रारवैः शन्दै: 'रोदणे' या पृथिवीच 'परोध' पूरयामासेत्यर्थः । विश्वजनन्या. दुर्गायाः सादात् सेवकाः गलु भूता. पुत्रायमाणारिचर ब्रह्मरूपिण्यास्तस्याः प्रत्यक्षलक्षणपरमानन्दमनुभूतवन्त इदानी तदर्शन- अन्यदुःमातिशय परिनिवासयो बालभावेन तदुपासनमारमन्ते मातृनाम- गुरामदिमकीचनेन । बाल्येन तिष्ठामेदिति भूनिगम्मत माघमावेदपिनुमय मग, प्रारभ्यते । एतदुपासनविवरण माइवराकिभाष्ये द्रष्टव्यम् ।
[ ३६ ] (पक्षान्तरे) प्रथमपक्षवदन्वयः । पदार्थविवरणम् । अन विशेषः, विपमा दशा स्वर्गराज्यात् श्रीभ्रंशेन शोच्यावस्थाम् 'उदिता' समागता 'स्वनुभवन्' सम्यग् जानन् ‘स भूतगण' जीनगणः । लक्ष्मीसन्निधानशानशालिना जीवाना नियतमेवानन्दसन्दाहसम्भोग आसीत्, सहसा तस्यास्तिरोधानेन तद्विपरीता दशा समापन्नेति प्रथम तेषा विमूढावस्था ततश्च दुःसातिश- यबोधः । इदानीमातना तेषा दुःसहानये करुणरसपरिपूर्णा मातृ- स्तुतिः। सेव उपासनारूपा । श्रानिामुपासना तु शास्त्रसिद्धैव । तथा च भगवद्गीताया 'चतुविधा भजन्ते मा जनाः मुकृतिनोऽर्जुन । बार्तों जिशासुरर्थाथा ज्ञानी च भरतर्पम'। बाल्येन तिष्ठासेदिति च श्रुतिसिद्धमार्तबालभावेनोपासन सूचितमस्मिन् सर्गे ॥ १ ॥ २ । (शिवलीलापक्षे ) जगतीगति भगवतीं विधिसूनुमुता विना जगत् न अजगत् । अथवा कि गणयेत् ? नवनीरदावलिम् मृते मृत एव । इत्यन्वय.। पदार्थविवरणम् । जगत्याः गतिः उपायभूता ता 'भगवती-स्च्यते या सुरैः सवै स्ताश्चैव भजते यत.! धातुभ जेति सेवाया भगवत्येव सा स्मृता।' इति देवोपुराणोकलक्षणा 'विधिसूनुसुता' विधेः सूनुः दक्षः तस्य मुता दाक्षायणी ता 'विना' जगत् 'न' 'अजगणत्' गण- यति स्म, (भूतगण इति पूर्वानुवृत्त कर्त पदम् ) जगत् तुच्छ मेने इति भावः। जगत ग्राश्रये विनष्टे जगतः स्थितिरपि न सम्भाव्यते इति तर तुच्छता। यथया किं कथ गणयेत् १ जीवत एव जगति भवत्यास्था न मृतस्य । दृष्टान्तेन समर्य्यते–'नवनीरदावलि' नवमेघचयं विना' रा: चातकः [ ३७ ] सः 'चातकः' 'मृत' एव । यथा हि मेघविरहित जगत् चातकाना न स्वल्पायाप्युपकाराय प्रभाति, मरणात्मक्लेशमेव तेषा जनयति च, तथैव जननोविरहेण प्रमथाना पुरतो जगत् शून्य निष्प्रयोजनम्न प्रतिभात मृतप्रायत्वाचेपाम् । (पक्षान्तरे ) पूर्ववदन्वयः। अस्मिन् पचे विशेषः-'भगवतीम्' ऐश्वर्यायधिष्ठात्रीम्। 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव परणा भग इतौङ्गना' इतिस्मरणात् । ताहशी भगो विद्यते यस्याः, पप्ठ्यर्थः स्वामित्वम् । विधिसूनुमुता' विधिमा तस्य सूनुः भृगुः तत्सुता लक्ष्मीः, ता विना जीयाः मेघावलि विना चातक इव मृता एव, जीवन्मृता इति भावः। विष्णुशक्तिस्वरूपाया लदम्याः स्थिती जगत: स्थितिः, तदभावे जगतोपि विनाशः । यासन्नविनाश ताहश जगत् भकिञ्चित्वरमेय जीवगणस्य । जीगणः श्रीहीनः स्वय मुभूपु रेय जातः, ममूरों: कि कार्य जगता १ ॥२॥ ३। (शिवलीलापक्षे) श्रय हिय न, भिय न, धृति च नो, विनय न, घिर न, पारुपञ्च न तथा तदितरस्मरण न अमजत्, मदि गदमयः समजापत इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम् । अयम् प्रमयगण. 'हिय' लग्ना 'न', 'भिव भय 'न', 'भूति' धैर्य 'च' एस 'नो', नैव स्निय' शिक्षा 'न', 'धिय' बुद्धि 'न', 'पौरप' पुरुषकार च न अभवत् तयाः तेन प्रकारेण 'तदितरस्मरण' न अभजन, जननापियोगादवस किमपि चिन्तपामा. सेम्पपः। अनेके वायत् लजापसात् न गोर प्रकटीकुन्ति यदि मुग्मिनः परपचितुरहास्पना गन्धी । पेचन गुरूजनादिभपात अयवा ।
. [ ३८ ] शोकान्निवर्तन्ते, केचन धृत्या वा शोक सवृण्वते, केचित् शिक्षया, बुद्धिबलेन साहसद्वारा वा शोकसागरमुत्तरन्ति परन्तु भूतगणस्य शोकातिशयाद् विमुढे मनसि लग्जामयादिबोधस्यावकाश एय नासीदिति तात्पर्यम्। (पक्षान्तरे) अन्वयः पूर्ववत् । जीयगणस्य सर्पस्यैव समावस्थतया कस्मात् कस्य वा लज्जाभया- दिकम् १ शोकाधिक्याद् धृत्यादिक तदपनोदनाक्षम जातम् । शोफवेग- रोधकलजाभयधृतिविनयादयस्तन्मनसि नोदिताः मनसो वृत्त्यन्तरमपि नासीत् इति सक्षिप्तायः विष्णुशक्तिलक्ष्मी: सत्त्वस्वरूपा तदभावे जीवगणः शोस्तमोऽभिभूतः शोकमूर्तिरूपेणैव परिणत इति भावः ॥ ३ ॥ ४। (शिवलीलापक्षे ) कतिपये स्यम् उरः समतादयन् परे च वचम् अलं परिलुलुचः पेचन भुवि विलुलुटुः, केचन इदम् अखिल विदधुः पति च इतरत् (विदधुः) इत्यन्वय. । पदार्थवियरएम् । 'कतिपये' प्रमया. 'स्प ' निजम् 'उरः' पक्षः 'रामताडयन्' परापातेन पीढयामासुः 'परे' अन्ये प्रमयाः च पचा पेराम् 'अल' अतिशयेन 'परिलुलुन्युः' अपनिन्य:-चिच्चिदुः। 'पंचना प्रमपाः 'भुवि' मनले 'विलुलुटु.' परियनपरा यभूयुः 'फेचन इदम् श्रसिल यदस्ताटनवेशोत्पाटनभूनलपरियत्नानि गुम्वाणि यति च विपन्तश्न गणाः इतरत् अन्य शोरप्रकारानप्रकार विदधुः चाः। (पक्षान्तरे) श्रन्ययः पूर्वपत् । पदापरिपरणम् । लक्ष्मीविरोधानदुःपातिराग पिपन्नो जीपाः रपयरगनाध्यामानुः अन्ये च समयानुस्वारयामागः पेनन [ ३६ ] भुलुण्ठिता बभूवुः केचन चैतत्सर्चमनुष्टितवन्तः अन्ये च प्रकारान्तरम् इति समानोऽर्थः ॥ ४ ॥ ५ । (शिवलीलापक्षे ) प्रथमम् अपरिस्फुटः तिकस्वरस्परविला- परथैः प्राविरभागि, तदनु अतिस्फुटः दीनवचोभिः (आविरभावि ) यथा गिरयोऽपि विगलिताः अभवन् । पदार्थविवरणम्। प्रथमम् आदी अपरिस्फुटैः शाब्दबोधानहै: विकस्वरस्वरविलापरवः विकस्वरः उच्चतरः स्वरः कण्ठध्वनिः यन तादृशाः पिलापस्य रवाः सम्मिलिततया वाचकशब्दा अपि अवाचकीभूताः तैः पोलाहलस्वरूपैरित्ययः श्राविरमावि श्रावित (प्राविः+भू+लुङ् त भावे ) तदनु तत्पश्चात् अतिरसुरैः विशदैः अयोधयोग्यरित्यर्थः दीन- यचोभिः कातरतापूर्णवाक्यः प्राविरभावि यथा यद्दारा गिरयोऽपि जदाः पापाएमया अपि विगलिताः अभवन् द्रवीभूताः, का क्या न्येपामिति भावः। (पक्षान्तरे ) अन्वयः पदार्यविवरणच पूर्ववत् ॥ ५ ॥ ६ । (शिवलीलापने) श्रम्य ! अशुभदतमुनेः अशिवया तया अभिशारगिरा हा! कि कृतम् । तव निरागसः तनया: तु क्यान रमृतिपयं समुपस्थिताः! इत्यत्रयः । पदापरिचरणम । अम। प्रातः गति ! अशुभ. अनिष्ट. धेनुः यो ददमुनिः तस्य, अग्रिपया शिवपिरोधिन्या तया ताश्या अपवा शिपातपा शि प्राप्नया, अभिगारगिरा निन्दारचनेन दागेदे, कि कृतम् अदा सजीपनमेय परिस्परम् ! निगरा: निदोगः तनयाः पुमाः नु क्यं न स्मृतिपय समुपस्थिताः, पय तव [ ४० ] वात्सल्यान् निर्दोपपुत्रगणमुखापेक्षया माता स्वकीय हेयमपि जीवन रक्षतीति मातृस्वभावः, तव तु प्राणत्यागकाले ताहरापुत्राणा स्मरणं किं नासीदिति खेदमयः प्रश्नः, यत्प्राणत्यागरूपं कर्म तत्तवानुचितम् अथवा अनेन कर्मणा दक्षस्य कि' कृतम् ? एकस्य दक्षस्यापरावेन तत्प्रदत्तदेहत्यागाद् वयमसङ्खथाः निरपराधास्ते तनया मृतकल्या भयामः तन्न विचारितम् । अथया एतेन कर्मणा अपरा- धिना दक्षस्य न किमपि दुःख वयन्तु निरपराधा कीदृशं दुःसम् अनुभवाम इति न गणितमित्ति भावः । (पक्षान्तरे) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । अभ्य! मातर्लक्ष्मि ! श्रशुभदतमुनेः श्रशुमे अमङ्गलकर्मणि अशुभकथनरूपे दक्षस्य कुशलस्य मुनेः दुर्गाससः अशियया कठोरया तया अभिशापगिय 'अन त्रिया न स्येयम्' इति, शापवाक्येन हा! झिकृतम् ? अदो जगत्परित्याग- रूपकमगा तदचसः गफलत्यसमादनं तवानुचितमिति भावः । तव लोकमातृतात् सर्च एव यय ते तनयाः। रोष पूर्ववत् ॥ ६॥ ७ । (शियलोलारने ) असंवरपिमागे ! अननि यद्यपि रालु यामि, सणं पिलम्यं पुर। ननु अयमपि त्वया सह याम, जननी मिना नहि मिनीविषयः (स्मः) । पदामंसिरणम् । असंघरविक्रमे संगरिनुमरास्यः अमि. रोप्यः विक्रमः फम्मंशतिः यस्पा: मा तत्सम्मथने प्रजापतिदता था. पा मुनीना गमतमेय गनी प्राणपाग फतरती, ता नियपि फाषिशशापति भारः! अन्यत् गुगमम् ।
अन्यत मुगमम [ ४१) (पक्षान्तरे) अन्नयः यत् । पदार्यविवरणम्। स्वयं देवराजोऽपि लक्ष्मीतिरोधान : प्रतिकटु शशाति असपरविक्रमे-अदम्यमञ्चलने ! ॥७॥ ८) (शिवलीलाप) यदि सुतागमम् अनपेक्ष्य गता प्रसि, तथापि त्वरितमेव क्य' गताः। शुमरतो मरती रिल विभुवनस्ल संश्रयः वयं पुनः प्राश्रिताः । इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । यदि मुतागम पुत्राणाम् आगमनम् अनपेक्ष्य त्वरायशात् अकिन्चित्कर मत्ला, अथवा मुतानाम श्रागमने सति वात्सल्याद् यदि गमनराधा स्यात् इति वदागमनात् पूर्वमेय गता असि प्रस्थिता असि, तथापि त्वरितमेर शीप्रमेव वयं गताः स्यामः इत्यर्थः भाविनि भूनप्रयोगः कर्त्तव्यस्य निश्चितत्वसूचनाय । कुतः इत्याह -शुभरती मङ्गलमयी भवती विल पिभुवनस्य त्रिलोक्या: संभयः आधारः, पर पुनः आधिनाः श्राभिनानाम् पाश्रयम् परिहार स्थितिन सम्भवतीति मारः। जगदालय 'शाधारभूता जगतस्त्वमेवा' इत्यादि मप्तशतीमन्यु प्रसिद्धम् । (पान्तरे ) पूर्ववदन्वयः। पदारिसरगम । सदि मुगागमम अनपेक्ष्य गतासि- नपलाररूरत्वात् परमरि शोमनेव गवाः रामः, मेगाभा तथा लक्ष्मी- बिनायासारनात इति स्मरणात् अचिरादेव नाम. इल्पः । सोकमानदेन सदम्माः निजगदाभागम, मातृनोट रिना शिगुनुमा- गाम सारमा प्रभागर नाली मार 15|| सत्ताः [ ४२ ] ६। (शिवलीलापले) जले विकले अम्बुज न हि ध्रियते घटे च विघटे सति तद्गुणाः न (ब्रियन्ते ) इति जगति संश्रयाश्रित- पद्धति: विधानविशेपनियन्त्रिता। इत्यन्वयः । पदार्थ विवरणम् । पूर्वोक्त समर्थयते-नहोत्यादिना । जले विकले शुष्के सति अम्बुज पद्म न ध्रियते जीवति, घटे च विघटे भग्ने सति तद्गुणाः घटाश्रिताः गुणा न ध्रियन्ते इतिविपरिणत. वचनकस्य धियत इत्यस्यानुकात्, इति एवम्प्रकारेण जगति सश्रयस- श्रितपद्धतिः श्राधाराधेयमावः विधानविशेषनियन्निता विधानविशेषः नियमविशेषः व्याप्तिरित्यर्थः तनियन्त्रिता तदधीना अस्ति । जल विना जलोपजीविना जलजानामिव मातरं विना मातृस्नेहोपजीविना तनयानामस्माक जीवन धारयितुमशक्यम् । जीवनकारणविघटने जोवननाशः अवश्यमेव स्वीकार्यः। घटतद्गुणयोर्यया कदाचि- दपि पृथस्थितिर्न सम्भवति, तथैव तव चास्माक च पृथस्थितिन सम्भवति। तथा द्रव्यनाशे तदाश्रितगुणाना नारास्तथा त्यदभारे श्रस्माकमपि नाशः इत्याधाराधेयभावे नाशनियम इति भाव.। (पक्षान्तरे ) पृषंवदन्य. पदार्यविवरणञ्च ॥६॥ (शिवलीलापने ) हरिविरिधिराधितविग्रहे ! भाति ! नः प्रतिपालिका भरती, 'माम् पालय' इति वादिनः श्रादर ! अपर के शरण करवामहे इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम् । हरिविष्णु., पिरिधिः ममा, हर: शियः ते अभितः पूनितः पिमहः मृतिर्यस्याः मा तत्मबोधने। हरेः पालन- शक्ति प्रमाणः मस्टिशक्तिः परस्य महारशक्तिः, लव मयंगचिस्पति [ ४३ ] तेषामपि अाराध्या। त्वया वय चिरं पालिताः, इदानीं त्वदभावे माम् पालयेति वादिनः वदन्तः अन्य क वा शरण रक्षितार' गच्छाम । महत्तमजनस्य शरणग्रहणानन्तरं तुद्रस्य कस्यचिद् प्राश्रयान्वेषण विडम्बनमात्रमिति भावः । (पक्षान्तरे ) पूर्ववदन्वयः। पदार्थविवरणम् । हरिविरिञ्चिहरैः विष्णुब्रह्ममहेश्वरैः अञ्चितः विशेपित: विग्रहः मूर्तिः यस्याः, अञ्चु-विशेषणे इति चुरादिगणीयो धातुः, लक्ष्मीविग्रहः साक्षात् विष्णुना विशेषितः, सरस्वतीविग्रहोऽपि लक्ष्मीरूपता घत्ते 'लक्ष्मीर्मेधा धरा पुष्टिः' इत्यादि सरस्वत्यष्टमूर्तिषु लक्ष्मीरूपग्रहणात् स च ब्रह्मणा विशेपितः। दशमहाविद्यान्तर्गत. कमलात्मिकायाः लक्ष्म्याः विग्रहः शिवेन च विशेषितः इति हरिविरिश्चि- हराञ्चितविग्रहा तत्सम्बोधने। शेषं पूर्ववत् ॥ १० ॥ ११। (शिवलोलापक्षे ) जननि तुधया उदर चलति हा! सत्वर कियत् अपि प्रतिपादय । तत् अपि न उत्तरितम् ! करुणा- मयि! तव सा करुणा अधुना क्व नु गता ? इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम्। कदाचिन्मापामाश्रित्य क्वापि सन्निहित. स्थाने माता यदि अन्तर्हितशरीरा स्यादिति प्रमयाना स्वचेतसा विकल्पित भाव स्वयमेव ते परीक्षन्ते जननि हेत्यादिना । वत्सला मावा पुनाणा चुद्व्यथामुपेक्षिनु न शक्नोति-सनिहिता चेद अवश्यमेव समागमिप्यतीति ज्ञापयति-तुधया उदर ज्वलति हा! 'वियत् अपि विचिदपि मध्यं सत्वर । 'प्रतिपादय' देहि। तदपि तपारि 'ना 'उत्तरित' ने उत्तर दचम् अतएव सान सन्निहितति [४] निश्चित्य अभियुञ्जते-हे करुणामयि ! सा तव करुणा अधुना र गता १ पुवारण। सुधासमये त्वं कदाचिदपि नापेक्षसे स्म, अब तु किमिद निष्करणत्वम् । पक्षयाः समानम् ॥ ११ ॥ १२। (शिवलीलापदे) जननि ! तय वियोगशुचा वयं कोदशतापयुताः इति किम् उच्यते ? त्वदपहस्तितमुस्थितसम्पदाम अपि विपमा दशा अद्य विलोक्यते इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । तनया वयम् श्रवक्तव्य दुःसमनुभवामः इति न विचित्र परन्तु त्वदपहस्तितसुस्थितसम्पदाम्-त्वया अपहस्तिता हस्ताद् भ्रशिताः सुस्थिताः शोभनतया स्थिता स्थिरा इत्यर्थः सम्पद् सौभाग्यलक्ष्मीः येषा ते वक्ष्यमाणा किसलयादयः तेषामपि विपमा दारुणदुःससकुला दशा विलोक्यते । (पक्षान्तरे ) पूर्ववदन्ययः पदार्थविवरण च ॥ १२ ॥ १३ | (शिवलीलापक्षे) तव पदद्वयलब्धपराजयमपि किसलय शोकमलोमस ( भवति ) तव अवययश्रिया जितानि अपि कुमुमानि (प्रयैव) न मुपमा बिभ्रति इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम अचेतनेष्यपि त्वया सह कृतरैरतयो- स्पेक्षितेषु तव वियोगशोकः प्रकटितः । एवमेव तव सर्वभूतेषु प्रतिष्ठितो महिमासीत् तथाहि, तव स्थिनिकाले पदद्वयेन सह स्पर्द्धमानम् किसलय तव कामलारुणचरणपाद्वारा निर्जितमासीत् किन्तु अद्य शोकमलोमस शोकमलिन दृश्यते । श्रा ना तथैवावगम इति सूचितम्। अन्यत् सुगमम । (पक्षान्तरे) अन्वयः पदार्थविवरणञ्च पूव्ययत् ॥ १३ ।।
- [५] १४। ( शिवलीलापक्ष) तव मुखेन नित अपि मुधार गुरुशुचा रुचिहीनक्लेवर , द.शो रुचा दलित शतदलञ्च तव विनाश- रना न विरानते इत्यन्वय.। पदार्यविवरणम् । चन्द्रो हि परमसुन्दर लोक्लोचनानन्दननन· इति चन्द्रस्यासीदभिमान , तव मुख तु सौन्दर्येण त जित्वा स्थितमिति तवोपरि चन्द्रस्य द्वप एवोगित , तवान्तधाने सति तद्विजेनुरभावे तस्यानन्द एव स्वाभाविक किन्तु साम्प्रत दृश्यते यत् चन्द्रोऽपि त्वदभावे गुरुशोक्ययात् म्लान एव । एवमेव तव नयनश्रिया निर्जित परमपि तय तिरोभावक्लेशेन न शोमते । सजगत कान्तिप्रदत्य तवासीदिति भाव । चन्द्र पद्म च शोकवत्त्योपचार आत्ताना तथावगतिनिरन्धन । शोकाांना तेपा दृष्टी सुन्दराण्यपि वलूनि सुन्दरतया न भान्ति स्म । इति भार । (पक्षान्तरे ) अन्यय पदार्थ विवरणञ्च पूर्ववत् ॥ १४ ॥ १५। (शिवलीलापत्रे) असौ दशशताशु अवलाक्यते, तदपि तमप्त अपसारण नो, अतिद्युतितारकापरिवृत उदित अपि सनिनानि तमोहर न (भवति ) इत्यन्वय । पदार्य विवरणम् । असी दशशताशु सहस्ररश्मि सूर्य अवलोक्यते दृश्यते तदपि तथापि तमसा अन्धकाराणाम् अथ च शिवपसूचितानाम, अज्ञानानाम् अरसारण रिनाश ना-न भवति, अतिद्युतितारकापरिवृत शुतिमत्कान्ताभि तारकाभि परिवृत रजनिनानि चन्द्र उदितोऽपि तम अन्धकार अयं च तादशाज्ञान तस्य हर नाशक न भरताति रोष । सूरपा द्वादश तेया या भग [ ४६ ] पूपा मिनश्न तेपा वीरभद्रण निग्रहवर्णनात् अन्येपा सूर्याणा चन्द्रस्य च तदवण नाच, दक्षपक्षपातेऽपि पुराणचितं शिवपाभाव- मूरीकृत्य प्रमथानामय विलापः । शिवपरहितसूर्यचन्द्रसत्वेऽपि शियरिणामशाननिवृत्तिस्तत् प्रमावेणापि न भरतीतिभावः । (पक्षान्तरे) पूर्ववदन्वयः। पदार्यविवरणम् । श्रीतिरोधानात् पृयाक्टषु वस्तुपु तथा चन्द्रसूर्ययोरपि श्रीहीनतावश्यम्भाविनी । अथवा पक्षयोरुभयोरेव तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् इति ब्रहा-स्वरूपायाः शक्तयाः स्वमहिमोपसंहारात् सर्वत्रैव प्रकाशाभावः । श्रतिद्युतितारकापरिवृतः द्युतिमतिकान्ताः ग्रतिशन्या यास्तारकाः नक्षनाणि तामिः परिवृतः वेष्टितः । तमः शोरी या दिवा रानौ च शोमाभिभोऽस्माकम् न लघूभवतीत्यर्थः । 'तमो ध्वान्ते गुणे शोके' इति कोपात् ॥ १५ ॥ १६ । (शिवलीलापक्ष) (अय) वसुमती रयातल विशतीव, (अद्य) ध्रुव हरितः परितो भ्रमिभृतः, अद्य अपर पतत् इव विलोक्यते, प्रतिसञ्चर: किमु समीपचरः ? इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । अतिशोकार्ताना बुद्धिविभ्रमा वर्ण्यते वसुमतीत्या- दिना । हरितः दिशः परितः समन्तात् भ्रमिभृतः भ्रमन्तीत्यर्थः । अम्बर अाकाश, प्रतिसञ्चरः प्रलयः (विष्णुपुराणे १ अशे ३ अध्याये प्रमाणम् ) किमु समोपचरः अासन्न:? पक्षयारन्ययः पदार्थविवरणञ्च तुल्यम् ॥१६॥ ( शिवलीलापक्षे ) मातः ! अचिन्त्यविलङ्घनः अविचलघातृविधानमहत्तम' च्यवनसम्भरताम् अघिजग्मियान् भृगुः अहह अधोमवतीति मन्महे । - १७.
[ ४७ ] पदार्यविवरणम् । हे मातः! अचिन्त्यम् अभावनीयं विलद्धनम् अतिक्रमो यस्य सः, अविचलेन स्थिरेण धातृविधानेन विधिविधानेन महत्तम: अतिपूज्यः, व्यवनसम्भरतां च्यवनजनकत्वम् अधिभग्मिवान् प्राप्तः अर्थात् च्यवननामकमहर्षे: उत्पादकः भृगुः तन्नामा महर्षिः (दक्षस्य सहायभूतः ) अहह खेदे अघोभवतीति महत्वच्युतो भवतीति मन्महे अवधुभ्यामहे । हे मातः! तव देहपातेन महर्पिभूगारपि पतन- मासन्नमिति जानीमः। तय देहपातमप्रतिषेधतो मह गारपि दुरा. चरणमिदमस्माक दुःखातिरेपहेतुरिति तात्पर्यम् । ' (पक्षान्तरे ) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । अविचलधातृविधानमहत्तमः अविचलः अवि- चलवृत्तः यो पाता तनामकपुत्रः तस्य विधानेन उत्पादनेन महत्तमः मान्यतमः। धाता विधाता लक्ष्मीश्च्यवनश्चेति भगारपत्या. नीति पुराएवाती। भृगुः तन्नामा महर्षिः। अधो भवति कन्यया वया परित्यक्त: सद्य एव अवनति प्राप्तः। भवतीति वर्तमानसामीप्ये अतीते लट् । लक्ष्मीपितृरेन भूगो; प्रकर्षोऽद्य तदवसानेन दिलीनः इति भावः। अन व्यङ्ग यार्थ:-'अचले पते यत् विधातुर्निर्माण तेन महत्तमः उच्चतमः च्यवनसम्भयताम् अन्येषा पतनहेनुता प्रातः, अचिन्त्यविलइन:- यस्य लधन चिन्तयितुमशक्यम् , तादृशः भृगुः प्रपातदेशः अघोभवति ऊयंदेशाद् विच्युतो मरतीत्यर्थः। प्रपातदेशमपि पतन्त पश्यामीति मायः ॥ १७॥ १८।(शिवलीलापः) भारति ! भवदपायविसभिवपातका वयं पा.२२ [ ४८ यदि गणेयमहाधयो न, त्वदनुग्रहभाग्यपाक्षरावहीनविलापम् श्रपाकुरु इत्यन्वय । पदार्थविवरणम् । भरत्या अगयेन श्रभावन विसूचित पातक पाप येषा ते, तथाविधा वय प्रमथगणा न गणेयमहाधय गणेया (गण + णिच् + यत्, णिचा लोपाभावो बाहुल्यादिति व्याकरणम् ।) गणनीया महाधय महान्त श्राधयो मन पीडा येषा ते ताद शा न स्याम इति शेष , जस्माक मनोव्यथा यदि भवत्या उपेक्ष पीया स्यात् इत्यर्थ , (तहिं ) त्वदनुग्रहमाज तव कृपापातस्य वृपस्य य अक्षर-विहीन भापारहितो विलाप शोकारव , नीरवाश्रुपातो वा, तम् श्रपाकुरु दूरीकुरु स तु नापेक्षणीय । वृपा हि वाहन भवत्या अनुग्रह विशेषमाजन सत्यपि तस्य तादृशपातके शुभागमनेन तदु ख- दूरीकरण तु भवत्या उचितमेवेति भाव । (पक्षान्तरे ) अन्वय पूर्ववत् । पदाथविवरणम्। वयमिति जीवगणा | वृषा इन्द्र अवरविहीनविलाप मौनरोदनम्-स्सय कृतापराधे मानस विलाप प्रसिद्ध एव । तम् थपाकुरु दूरय । भयत्या अनुग्रहविशेषभाजनम् तस्य कृतापराधस्यापि दु समाचन मवत्या कत्तव्यमिति भाव ॥१८॥ २६ । (शिवलीलापक्ष ) प्रतिरज प्रसरत्ममदामृते यन जगात वय चिरम् श्रासिता , अहो ! अपि तद् एतत् । न हि , नविधातु इय नवनिर्मिति युज्यते इत्य यय । पदायविवरणम् । प्रतिरज प्रसरत्प्रमदामृते प्रतिरज प्रतिधूलि सस्य जातः, [ ४६ ] कणा तस्मात् प्रसरन् प्रकाशीमान् यः प्रमदः प्रानन्दः स एव अमृतं मुधा मोक्षो वा यस्य, मोक्षस आनन्दमयत्वाद, ताशे यत्र जगति चिरं चिरकाल व्याप्य वयम् आसिताः स्थिताः स्मः, अपिः प्रश्ने, एतत् तत् ? इति प्रश्नः; उत्तरम् न हि न तदेतत् । अतएव नवविधातुः नूननस्य ब्रह्मण: इयं नवनिर्मितिः नूतनसृष्टिः युज्यते युक्ता भवति । पुरातनस्य सुखमयस्य जगतः पूर्ण एव ध्वस। इदानीं नवमिद दुःखमय जगत् नवेन दुःखदेन विधात्रा निरमायोति भावः । (पक्षान्तरे ) अन्ययः पूर्वयत् । पदार्यविवरणम् । प्रतिरजः प्रमरत् प्रमदामृते-प्रतिरजः रजसि रजसि प्रसरन् विस्तारी प्रमद श्रानन्दो या तत्तादृशम् अमृतं सुधा यत्र, तादृशे यत्र जगति यस्मिन् स्वर्गाख्ये लाके वय चिरम् आसित इत्यादि पूर्ववत् ॥ १६॥ २०। (शिवलीलापः) अपि मुचिरस्थिरप्रमदनिभरसम्भृत. चैनसः त एर वयम् ? किम् हृदयेन्धनदारणचलनकीलकलापसमा- बुला: इतरे १ इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । भुचिर यहो: कालादेव स्थिराः अनपायिनः ये प्रमदाः अानन्दाः तेषा निर्भरः अतिरेकः तेन सम्भृतानि पूर्णानि चैतासि येया ते, त एय वयम् ? 'हृदयेन्धनदारुणज्वलनकोलकलापसमाकुलाः': दृदयान्येव इन्धनानि काष्टानि यस्य सः चासो दारणवलनश्चेति दारको भयङ्करः ज्वलनोऽग्निः तस्य ये कोलकलापः शिखासनहा: तै: समाला: व्याप्ताः । अविरतदन्दह्यमानहृदयाः वय किन् 'इतरे' अन्ये जाताः ? पूर्व हृदयानि आनन्दमयाना सम्प्रति तु %E [ ५० ] शोकमयानि, इति दशाविपर्ययेण स्वस्मिन् अन्यत्वशङ्का पक्षयोः समा ॥२०॥ २१। (शिवलोलापचे पक्षान्सरे च) यदि साम्प्रत श्रवणम् अश्रवणम्, श्रनयोः नयनयोध तमोवृतिः, तदपि जननीविरहाकुलम् अवश मनः हा किमिव न स्मरयति? इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम्। साम्प्रत यदि यद्यपि श्रवणम् कर्णेन्द्रियम श्रश्रयण श्रवणशक्तिरहितम् अनया: नयनयोश्च तमोवृतिः अन्धकारा- वरणम् । तथापि हा ! सेदे, जननीविरहाकुल मातुर्विरहेण विच्छे- देन श्राकुलम् अतएव अवश मनः किमिव न स्मरयति ? शोकाति- शयात् सवाणि बहिरिन्द्रियाणि विकलानि, मनस्तु केवल त्वत्सम्बन्धि सर्व वस्तु श्राध्याययति ।। २१॥ २२। (शिवलीलापक्षे, पक्षान्तरे च) सकलम् एव गत ननु गम्यताम्, हृदय चिरसस्तव मा जगणः । विधु: अम्बुरुहम् इव (त्व) मा तपसि, स च तेन ( इव ) (त्य) मया अपि निपीड्यसे, इत्यन्वय. । पदार्थविवरणम् । सकल बहिरिन्द्रियादि गत नष्ट' गम्यता तन क्षतिनास्ति। हे हृदय ! चिरसस्तव' बहुकालजात परिचय पुत्रमातृसम्बन्धरूप मा जगणः माट्योगात्' गणेल्लुडि मध्यम पुरुषै. कवचन यहिरिन्द्रियाणि तावद् विमूढानि, ताशपूर्वपरिचयस्मरण- मेवाद्य दुःखकारण भवति, तर हृदयमन्तरिन्द्रियमेव स्मृतिसाधनमत: तदेवोद्दिश्य कथयति-हे हृदय, पूर्वपरिचयस्मृत्या मा तपसि पीडयसि, यदि त्व न विस्मरसि तर्हि गया त्य निपोऽयसे भविष्य. सामीप्ये वर्तमानप्रयोगः, हृदयपीडामर किमपि अनुष्ठास्यामीति [ ५१ ] भावः। अत्र शोकरशात् हृदयस्यापि स्वतन्त्रनया परिगणनम् । तन सादृश्य विधु' चन्द्रः 'अम्बुरुहम्' पर तपति 'तेन' च' अम्बुरुहेणापि 'स:' चन्द्र 'च' निपोड्यते । चन्द्रकरः पीडादायक इति निशि कमलस्य निमीलन, कमलञ्च दिवा स्वकान्तदिनकरकरेण चन्द्रतेजो हरतीति परस्पर पोडनम् कविसमयप्रसिद्धम् । एवमेवाधुना हृदय पूर्वसम्बन्धस्मरणेन मा पोडयति, अहमपि प्राणवायुसयोगविना- शद्वारा हृदय निगृहीत विधास्यामोति तात्पर्य्यम् । वस्तुतः, सकल बहिरिन्द्रियादि गत नष्ट ननु भो हृदय, गम्यता त्वयापीति शेषः, निरसस्तव मया जीवेन चिरम् अनादिकाल व्याप्य सस्तव कत्तृ करणसम्बन्धरूपपरिचय मा जगण., न गणय, येन सम्बन्धगणनेन मत्परित्यागाद् पिरत भविष्यसि तन्मा कापीः, साम्यतमनोवस्थान ते नोचितम्, यतस्त्वमन स्थित्वा मा क्लिश्नासि, मत्सम्बन्धात् वमपि क्लेशमाजन मसि । मत्सम्बन्धे त्वया परित्यक्त पूर्वानुभवजनित- मातृस्मरणज तद्वियोगदु स न मे स्यात्यात स्मृतिदु.खाद्युत्पत्तेमनामूलक- त्वात् मदीयतापस्तु त्वयापि न सनद्धो भविष्यति इत्यर्य । सादृश्यव्या- ख्यानन्तु प्रथमव्याख्यावत् ॥ २२ ॥ २३ । (शिवलीलापळे) हे जननि । ननु मादृशा मुख- विधानम् ऋते तव चुतश्चिद् अपि मुख न (भरति ) इति नः निश्चितम् अद्य सुखमहाशयन गतया लया निसूदितम् इत्यन्वय. । पदार्यविवरणम् | हे जननि ! पुनमुपादेव तय सुखम, न स्वतन्त्रतया ने सुसहेतुः कश्चिदर्तते इत्यस्माक निश्चित निश्चयः अद्य मुखमहाशयन मुखमनकमहानिद्रा गतया प्राप्तया या निसदितम् [ ५२ ] उन्मूलितम्। त्य महानिद्रारूपसुसान्तराकष्टा निाश्चन्ता वर्तस इत्येतेनास्माक मन्दने कर्णपातमपि न करोपि । अस्मत्- मुसादेव चेत्तव सुसनि हेोऽभविष्यत् तदा त्वमस्मत्सुसविधान- मुपेक्ष्य नात्मानमगोपयिष्यः, श्रतएवास्माक पूर्वविश्वासहानि.। सतीपदं सुसमहाशयन तनुत्यागान्मरणवरणम् । ( पक्षान्तरे) नारायणाधि- ष्टितसमुद्रप्रवेशः शयन निद्रा शय्या चेति पक्षद्वये यथायथ बोध्यम् इति विशपः। श्रन्यदविशेषम् ॥ २३ ॥ २४ । (शिवलीलापर्द) दया अनिलया, शमः अपि मुपित', शरएयता च शमनपारिणगता, तनयवत्सलता च निरालया, तदपि सुस्वपिपि इति वयम् हताः इत्यन्ययः । पदार्थविवरणम् । दया अनिलया-आश्रयहीना, स्वमेव एका दयावती आसीरित्यर्थः सर्वोपकारकरणाय सदा चित्तेति स्मरणात् । शमः शान्तिः मुषितः अपहृतः जगत इत्यर्थः । त्यदधिष्टानादेव शान्तेरस्तित्वम् या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण सस्थितेतिभावः । शरण्यता शरणे साधुरिति शरण्यः तस्य भावः शरएयता शरणागतरक्ष- णमित्यर्थ शमनपाणिगता-विलुप्ता इत्यर्थः, 'शरणागतदीनात्तपरिना- णपरायणे' इति सप्तशतीमन्त्रात् तवैव शरण्यतामूलस्थानत्वम् । तनयवत्सलता पुनस्नेह च निरालया अाधारहीना जाता, जगन्मातृत्वात् स्नेहपारावारस्वरूपता च तवैन । तवान्तर्धानात् ससाररक्षा हेतुभूता इमे गुणा गि चिराय विलुप्ता , तदपि तथापि सुस्वपिषि मुखेन निद्रासीति वय हता. चरमदुरवस्था नीता इत्यर्थः । (पक्षान्तरे) पूर्वयदन्वयः, पदार्थविवरण तु-लोकमातृत्वेन [ ५३ 1 दयाशान्तिशरण्यतावात्सल्याना लमेचेकाश्रय , तव तिरोभावात् सर्व एवैते गुणाः विनश्यन्तीति सक्षपः ॥ २४ ॥ २५ । (शिवलीलापक्ष) हे नन्दनवत्सले! सुतगणपति- पालनम् अन्तरा अहो कथम् नितिम् समुपैष्यसि, इति विचिन्तय, त्वरितम् एहि, दुराग्रह जहीहि इत्यन्वयः । हे नन्दनवत्सले ! हे पुत्रस्नेहमयि ! सुतगणप्रतिपालनम् अन्तरा विना अहो विस्मये कथ निवृति मुस समुपैयसि प्राप्स्यसि ! पुनस्नेहशीलाया. पुनप्रतिपालन विना सुस न सम्भवतीति नन्दनवत्सले इति सार्थक सम्बोधनम् । इति एव युक्तियुक्त विषय विचिन्तय मनसि विचारय । अवश्यमेव तद सत्वरमागमन चिन्तायाः पल भविष्यतीत्यतः श्राह्वयति-त्वरितम् एहीति । दुराग्रह दुरन्नम् आग्रहम् निर्बन्ध पुनाणा परमानिष्टकरे तिरोधाने दृढ सङ्कल्पमित्यर्थः जहीहि त्यज । (पक्षान्तरे ) सुतगणप्रतिपालनम् अनरा अहो कथ निति समुपैष्यसि ? इति विचिन्तय हे नन्दनयत्सले । त्वरितम् एहि, दुराग्रह नहीहि इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम्। मुतगणेति, अन्यया लोकमातेति तव नामैव व्यथं स्यात् । हे नन्दनवत्सले, नन्दनवनप्रिये ! चिर स्वर्गराज्ये स्थिताया इन्द्रवात्सल्यात् नन्दनयनेऽपि ते प्रियतातिशयो जाता, तेन त्वरितमेहि दुराग्रह बहीदि ॥ २५ ॥ २६ । (शिवलीलापक्षे ) अधुना यदि भवती तनयभावसमानतया जगदन्तर रिगलयिधु• गतवती, श्रम । ननु मादशा का गतिः भविष्यति कधय।
, [ ५४ ].. पदार्यविवरणम् । अधुना यदि तनयभाषसमानतया सर्वेषा जगवा मातास्मि न केवलं युष्माकमिति पुत्रत्वाविशेषेण जगदन्तरं श्रन्यज्जगत् पिपालयिषुः पालयितुमिच्छुः गतवती गतासि, हे अम्ब ! मात:! ननु सानुनयप्रश्ने, मादृशा पुत्राणा का गतिः उपायो भविष्यति इति कथय । पुत्रत्वाविशेपेण यदि अन्येषा केपाञ्चित् पालनं तह कय न माद शाम् । वयं मातृस्नेहयञ्चिताः का गति प्राप्स्याम इति कथय । पक्षयोरविशेषः ॥ २६ ॥ २७ । (शिवलीलापने, पक्षान्तरे च) जननि सत्वरं सन्निहिता मव, वयं पुन: न क्षणविलम्बसहाः, यदि न वचः शृणोपि, ननु तदा श्रचिरात् दुर्व्यहा तनुम् अपजहाम इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् । क्षणस्य विलम्बः क्षणविलम्बः तस्य सहाः, सहधातोरच प्रत्ययेन सहेतिरूपम् । तनुः दुई हेति तस्या अपजिहासा सुतरामेव । थपजहामेति लोटो रूपम् ॥ २७ ॥ २८। (शिवलीलापक्षे ) रुचिरशीतकराईसमुज्ज्वलप्रभललाट- तले ! किं कथयाम, हे जगत्प्ररः ! किम् अपर' करवाम इति वयं विषेकविहीनहृदः ( स्मः ) इत्यन्वयः । पदार्थविवरणम् | रुचिर मनाहारि यत् शीतकरार्द्ध चन्द्रखण्डः तेन समुज्ज्वला प्रभा यस्य तत् ताहश ललाटतलं यस्याः सा तत्सम्बोधने हे चन्द्रशेखरे मातः ! विवेकविहीनहृदः कर्त्तव्यविमूढाः स्मः । (पदान्तर) रुचिरशीतकरार्द्धवत् निर्मलचन्द्रखण्डसदृशम् उज्ज्वलं ललाटतल यस्याः सा तत्सम्बोधने । उभयपनया: अन्यत् मूलपाद- टीकातो ज्ञातव्यम् ।। २८ ॥
. [ ५५ ] २८ ! (शिवलोलापक्ष) इति विफलविलापोल्लापिभूतेषु विषमतमविपादा अनेथे भवस्य अन्त जग्मु, विगलदसहताप. प्रजयानीतमाहा विहितविविधयोगा यत्प्रपत्त्यै यतन्ते इत्य वय । पदार्थावरणम् । इति एवम् विपला व्यया इष्टसिद्धरभावादित्यर्थ विलापा तान् पुन पुन उल्लपन्ति उच्चै कथयति ये ते विफ्लविला पानाम् उल्लापिन उल्लापयन्त इति वा विपलपिलापोल्लापिन । तादृशाश्च ते भूताश्चेति तेषु। अयत् मूलस्य पादरीकातो द्रष्टव्यम् । (पक्षान्तरे ) इति भूतेषु अनेके विपमतम विषादा सन्त भवस्य अन्त जग्मु । शेष पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । विहितविविधयोगा विहिता कुता विविधा मृत्युसाधनप्रयोगा ये ते। योगोऽपूवार्थसम्माप्ती सङ्गतिध्यान युक्तिषु । चपु स्थैर्य प्रयोगऽपि विष्कम्भादिषु भेपजे' इति मदिनी। प्रथमपद योगो ध्यानम् । अन्यत् मूलपाटीकात सगमनीयम् ॥ २६ ॥ ३०। (शिवलीलापले ) जननमरणहीना सर्वतो वर्तमाना हय हारशक्ति प्रकृत्या त्रिभुवनजननी, तस्या उदयविलयलोलादमरो दिनकृत उदयास्तम्भावयत् लोकास नाम इत्य वय । पदार्थ ववरणम् । जननमरणहीना सनातनी सर्वतो वर्तमाना सर्वव्यापिनी इय हारशक्ति हरस्य इय हारी (तस्येदमित्यण ) शात हारशक्ति प्रकृत्या स्वभावत निभुवनजननी रिलोक्या उसादयित्रो । (शाकसिद्धान्तमते शक्करय ब्रह्मस्वरूपत्वम्) या क्लि सवाणि जगन्त्य भिष्ठितानि श्रतो नास्त्येव तस्या विलय । तथापि सयास्तनुत्यागे यथा सूर्यस्य [ ५६ ] नान्तर्धानं विलयरूपेण यत् प्रतिभात तत्तु लीलामानम्। 'तस्याः' 'उदयविलयलीलाइम्बर: उदयविलययाः आविर्भारतिरोभावयाः लीलाडम्परः क्रोडायोजनम् दिनकृतः सूर्यस्य उदयास्तम्भाववत् उदयास्तमनसदशः लाकसिद्धः लोकव्यवहारविषयः । उदये अस्तमने वा न तावत् सूयस्य उत्तत्तिः नाशो वा सिध्यति, परन्तु स्थितस्य तस्य क्वचिद् दर्शन क्वचिददर्शनश्च श्रवस्थाविशेष. मात्रम् उदयास्तमननाम्ना लोकव्यवहारविपयो भवति, तथैर शर्कः क्वचित् सतीरूपेणाविर्भावः तत्तनुत्यागो वा तस्याः लीलाकैवल्यम् । ( पदान्तरे ) पूर्ववत् अन्वयः । पदार्थविवरणम् । 'हारशक्तिः-हरेः शक्तिरिति विशेष. ॥ ३० ।। ३१। (पतये) शिशुशशधरमौलिः चक्रपाणिः, शिया श्री, हरिः शितिकण्ठः अपि, इन्दिरा दक्षान्या , स: विशुध- राज: सलु, सा का शची, इत्यल'-या, सः हि निरिसलपुमास., साच समस्ता: नार्यः। पदार्थविवरणम् । इदानी शियदुर्गास्वरूप लक्ष्मीनारायणस्यरूप च प्रकटयति-शिशुशशधरेत्यादिना । य: शिशुशराधरमौलिः शिवः म एय गमपाणिः नारायणः, या च शिया शिवशक्ति मेव श्री. लक्ष्मी, हरिरेव शितिकण्ठः प्रलयफतुः शिवस्यापि शिशुराराधरमौलिरित्य. मेन मुधागुमम्मन्यात् अमृतप्रदायम, शितिकण्ठ इत्यनेन च जगद्दाहर. गरलमवणात् महादेयस्यानि जगतो रक्षारयम् । नापगिरिति हरि. रिति च शन्दव्युत्तरमा लोलायचियण च पालनकत्तरि नारायणस्य प्यमारत्व इत्युभयोरभेदः । शिया समझला भी।
समस्ता [ ५७ ] 'स' महादेव (पक्षान्तरे-- हरि) (च) पित्रुधराज इन्द्र सलु, सा' सती ( पक्षान्तरे-इन्दिरा ) च शची इन्द्रशक्तिरपि इति एवम् अधि- करर्यनेन अल या प्रयोजन नास्ति, हि यत स शिव (हरि)च निसिलपुमास जगता यावत्पुरुषस्वरूप, सा सती ( इन्दिरा) च नार्य 'स्त्रिय समस्ता सवला जगत्सु' इति सप्तशती स्मरणात् ॥३१॥ ३२) (शिवलीलापक्षे) तत्त्वरूप अवगततत्य परात्मा भरु यत्प्रकृत्या मुग्ध इव कतिवन लीला अकृत, तदपिहितबोधा तदन्त मन्य माना (जीवा) शुशुचु इति न चिन जावा हि स्वरोधा इत्यन्वय । पदायविवरणम् मूलस्याधस्तात्यादटोकाया द्रष्टव्यम । (पक्षान्तरे ) अन्वयव्याख्याने तत्रैर प्रपञ्चिते ॥ ३२ ॥ इति द्वितोयसर्गटीसा। तृतीयः सर्गः। १। (शिवलीलापक्षे ) अय नागटनिलय स वृपाहितश्वर कधा उदत अतएव धगधगुज्वलविलोचनानल (सन्) लयाल भीरण (अत ) दु सह सम्बभूव इत्यन्वर । पदार्यविवरणम् । 'श्रथ सतोमरणवातावरणानन्तर 'नाग टनिलय' सर्पराशेराश्रय 'स' 'कृपाहितेश्वर' वृपाहितश्चासो ईश्वरश्चेति वृपण स्वपृष्ठे आगेरित शिव नधा काधेन उद्धत उत्तजित अतएव 'धग्धगुरु वलविलोचनानल' इनि धन्धा [ ५८ ] दहधातोः कर्तरि क्विपि प्रकारे गुणवचनस्येति द्विरुक्तात् धग धक् दाहकरूनः अथ च धगधगिति वह्निज्वलनस्याव्यक्तशब्दः तेन उचलति उज्ज्वलः, उज्ज्वलः उद्दीप्तः विलोचनानल: तृतीय- नयनस्था वह्निः यस्य सः तादृशः मन् 'लयकालभोपणः' सहारकालवत् भीषणः भयङ्करः मूर्तिमान् प्रलयकाल इत्र, अथवा रुद्रस्यैव सहार- कर्तृत्वात् संहारकाले यथा भीषणो भवति तथा भयङ्करः अतएव 'दुःसहः' परैः सेोदुमशक्यः सम्यभूव' जातः । सतीमरणस्य दक्ष एव निमित्तमिति तमुद्दिश्य शिवस्य क्रोधोद्र कः साभाविकः इति तात्पर्यम् । (पक्षान्तरे ) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । 'अथ' इन्द्राधिकृतस्थानात् श्रीभ्रंशानन्तर 'नागकूटनिलयः' नागाना साना कूटः गृह (गृहगेहादयसितमित्युग्म्य यास: कूटो द्वयोः शाला इत्यमरः) नागालयः पातालमित्यर्थः तत्र निलयः चासो यस्य सः ताहराः 'स:' प्रसिद्धः भूमाहितेश्वरः कृष्णः इन्द्रस्य अहिताः शप्रयः अमुराः तेषाम् ईश्वर. पति: अमुरराज इत्यपंः अध उद्धतः 'धग्धगुज्ज्वलपिलाचनानल:' घग्यम् इति पूर्ववत्, उज्ज्यतः दीप्यमानः विलोचनस्वरूपः अनलः विलोचनस्य अनलः नयनते हो या यस्य सः तादृशः 'लयकाल मीपणः' लये सहारे फालयत् यमपत् भीपप श्रतएर दुःण्डः परेररायः सम्पभूय । इन्द्रस्य भोग्नशं शारा पूरी पातालस्थ: अमुरराजः लम्धाचमरः क्रोधादीतः मन् रामहारे शमन सत् प्रासकरोदित्यर्थः ॥१॥ २। (चिपलीमारदे) पीरमरमानुराः रियेनगनुए.
[ ५६ ] वायुधाः चलोद्धताः ते भीमसैनिकगणाः अदितिसम्भवालयम अभ्ययान् इत्यन्वयः। (पक्षान्तरे ) क्लोद्धताः शिवेक्षण समुद्यतायुधाः भीमसैनिकगणाः ते वीरभद्रहररोपभामुराः अदितिसम्भगलयम् अभ्ययान् इत्पन्वयः । पक्षद्वयध्य पदार्थविवरण मूलकाव्यवादटीकातो द्रष्टव्यम् । (शिवलीलापदे) श्लोकार्थस्तु-साताद् हरक्रोधस्वरूपवीरभद्र- नामा भट: तेनाहोताः ( वीरभद्रस्य महादेवरोपच्छिन्नजटोत्पनत्वात् तस्य हररोपसरूपेण वर्णनम् ) शिवसङ्केतमात्रेण समुद्यतास्त्राः पलद प्ताः शिवसैनिकगणाः तदानी दक्षालय प्रति कृताभियाना अभवन् । (पक्षान्तरे ) अलनामकासुरसेनापतिना लम्भितदर्पाः शुभनिमि- त्तदर्शनेन समुद्यतास्त्राः वीराः विश्वमङ्गलविनाशिरोपप्रदीप्ताः ते भया. नक्सैनिक्गणान्विताः अमुराः सर्गालय प्रति कृताभियाना अभवन इति ॥२॥ ३ । (शिवलीलापक्षे) भूभृतादरसहसमूच्छिताः पृथक् पृषक भीमवाद्यनिनदाः क्षणात् एकताम् उपगताः इव तरसा दिड्- मुखानि तिरोदधुः इत्यन्वयः । (पक्षान्तरे पृथक् पृथक् भीमवाचनिनदाः भूभृनोदरसहन. मूचिताः (सन्तः) क्षणाद् एकत्तामुपागताः इव तरसा दिमुसानि तिरोदधुः इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम, पक्षदयस्यापि मूलकाव्यवादटोकाता द्रष्टव्यम् । शिवलीलापक्ष श्लोकस्य भावार्थस्तु-तदानी शिवस्य विभिन्ना; वाद्यध्वनयः कैलासपळतस्य बहुरन्ध्रभागेषु प्रतिहताः प्रति.
[ ६० ] ध्वनिरूपेण वृद्धि प्राप्ताः निमेषात् एकीभूता इव वेगेन सव्या दिशः छादयामासुः। पक्षान्तरे असुरराजस्य नानाविधाः भोषणा रणवाद्यनिनदाः भूगभसमूहेषु अनन्तनागस्य मुखरन्नसमूहेषु या प्रतिघातेन पर्दिताः सन्तः निमेषात् एकीभूता इव वेगेन दिगन्तराणि छादयामासुः ॥ ३ ॥ ४ । (शिवलीलापक्षे ) तन पत्तिगणसेवितः स्नानागनाग- विभवाजिनान्तरः प्रमः त्वरित-गोरथ: अदितिसूतसौभग रेचयन् अत्य- भात् इत्यन्वयः। (पक्षान्तरे) तत्र पत्तिगणसेवितः स्वनन्नागनागविभवाजिनान्तरः चरितग: प्रमो: रथः अदितिसूतिसौभग रेचयन् अत्यभात् इत्यत्ययः । द्वयोः पक्षयोः पदार्थविवरणम् मूलकाव्ये पादटोकातो द्रष्टव्यम् ॥४॥ ५। (शिवलीलापने) तदा देवता: सबलोकविनिपातनतम तम् उद्यमम् अवलोक्य मीनिविहलहृदः कि भवेत् इति विचारतत्तराः यासत। पदार्यविवरणम् । 'तदा' रुद्रस्य अभियानयाले दक्षदाहिनादि. रूपतया दक्षपनपातिन्यः 'देवताः सर्वलोकपिनियतनक्षम' सध्या लोकानां भुवनाना 'लाफः स्यामुग्ने जने' इत्यमरः, भूभु यस्वरादयः मप्त लोफाः तेषा विनिगतन पिनाशनं तत्र क्षमं समर्थ 'तम्' उद्यमम् रुद्रस्य समरसरमाम् श्रयलाक्य 'भीतिविहलहदः' भयमूचित्ताः सन्तः किं भवेत् पनि विचारतत्पराः तमिरता: यामत स्थिताः । (पतामरे) अन्वयः पृध्ययत् ।
पदार्थविवरणम् । तदा' असुरपतेः अभियानकाले देवताः स्वर्गस्याः मुराः स्वादिसर्वलोकविनाशनसमर्थ 'तम्' 'उद्यमम्' असुरसैनिकसज्जाम् अवलोक्य दृष्ट्वा इत्यतः शिष्ट समानम् । असुरेन्यो देवाना भीतिः प्रसिद्धा ॥५॥ ६। (शिवलीलापः) शैलसागरयनादिसघृता भेदिनी तच्च- भूपदमरेण यत् सद्य एव बलिसन न अविशत् ततः हि सा स्थिरा (इति) सुविदिता इत्यन्वय । पदार्थविवरणम् । कैलासान्गेदिनीपृष्ठे समुपागतेषु सैनिवेषु शैलसागरवनादिभिः मवृता सयुक्ता मेदिनी समग्रा पृथियोति यावत् सा चासो चमूश्चात तच्चमूः प्रमथसेना इत्यर्थः तस्याः पदभरेण 'यत्' यस्मात् 'सद्य एवं तत्क्षणादेव 'यलिसद्म' रसातल न अविशत् प्रविष्टा 'तत:' 'हि' तस्मादेव हि अवधारणे सा पृथिवी 'स्थिरा' इति 'मुविदिता' पूर्व तु पृथिवी स्थिरेति नाममात्रेण परिचिता, इदानी तु स्थितिशक्तिपरीक्षया सा मुष्ठुतर ज्ञातेति भावः । (पक्षान्तरे ) अन्वयः पूर्ववत् । पदार्थविवरणम् । स्वर्गमभियातॄणा रसातलान्मेदिनीप्ठमा- रूढवतामसुरसैनिकाना पदभरेणेति विशेषः ॥ ६ ॥ ७ । (शिवलीलाप) देवबलवत्सु तेषु मानसूत्रयनकर्तना- युधन्यवपद्धतिकरोपपत्तय: दिग्विनिर्णयनयन्त्रयन्त्रणा (च)न अभवन् इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । लोके युद्धयात्राकाले सैनिकाना मार्गनिर्माणार्थ मानसूध वनच्छेदनास्त्र अन्यान्युपकरणानि च सग्रहणीयानि भवन्ति, [ ६४ ] तमोऽन्तकम् । अतिरौद्रतेजस वीक्ष्य पाशुपायसि ममज्ज । इत्यन्वयः पक्षयोः प्रायेण समानः। पदार्यविवरण मूलकाव्ये पादटीकाया द्रष्टव्यम्' अन्वयश्च ॥११॥ १२। दिनमणिः तद्वलस्य भुवि पादविक्रमे प्रोद्भुतेन धनरेणु- राशिना अम्बरविलवने च स्वय तेन दुर्दिने निपातितः, इत्यन्ययः पक्षयोः समानः। पदार्थविवरणम् । 'दिनमणि ' सूर्यः 'तबलस्य' प्रमथसैन्यस्य पक्षान्तरे श्रसुरवाहिन्या: 'भुवि' भूतले 'पादविक्रमे' पदसञ्चालने सति 'प्रोद्ध तेन' प्रोच्चलितेन 'घनरेणुराशिना' निविडधूलिजालेन, 'अम्बर- विलधने' श्राकाशोत्पतने च सति 'स्वय तेन' तबलेन 'दुर्दिने निपा- तित! मेघावृत इव कृतः । यदा तद्वल भूतलचारि तदा तद्गतिवेगोस्थितधूलिराशिराकाशे मेघायमान. सूर्यविम्बमाणाति स्म, यदा च गगनचारि तदा सख्यातीत तगल स्वयमेव मेघाडम्बर विडम्पयद् दिनमणि दुर्दिनमलिन करोति स्म । एतेन दक्षयज्ञे दक्षदाहिनस्य सूर्यस्य भावी निग्रहो ध्वनितः। असुरपक्षे च देवानामन्यतमस्य सूर्यस्य असुरकत्तू कः पराभव: सूचित ॥ १२ ॥ १३ । १४ । ( शिवलीलापने, पक्षान्तरे च ) अपारतबल खेचरीभवत् तपनभानुसम्पदा जित्वर (सत् ) परिस्फुटा• कमलिनी. मीलयत्. निमीलिता: कुमदिनी मोदयत्, चक्रवाकमिथुनानि पीडयत् सान्थ्यकर्मजनितद्विजत्वर लोललोचनचकारयोक्षित (च सत् ) यामिनी- क्षणरुचि समाददे इति श्लोकयोरन्वयः। पदार्थ विवरणम् । 'अपारतद्दल' अनन्त तत्सैन्य 'खेचरीभवत्!
. [ ६५ ] गगनमार्गेण गच्छत् 'तफ्नमानुसम्पदाम्' अशेपसूर्यकिरणाना जित्यरम्' आच्छादक सदित्ययं परिस्फुटा' प्रफुल्ला 'कमलिनी.' पद्मिनी 'मीलयत्' मुद्रिता कुवत् 'निमीलिता ' मुद्रिता 'कुमुदिनी 'मेादयत्' विकाशयत् 'चक्रवाकमिथुनानि' कोकरन्द्रानि पीडयत्' पृथक्करणेन विरहाानि कुर्वत् 'सान्यकमजनितद्विजत्वरम्' सान्थ्यकर्मणि सायमुपास- नाविधौ अनिता उत्पादिता द्विजत्वरा द्विजाना व्यग्रता येन तत् 'लोललोचनचवारवीक्षितम्' लोललोचना चञ्चलनयना रात्रिरागतेति चन्द्रोदयसम्भावनया उत्सुका ये चकारा तै वीहित दृष्ट सत् 'यामिनीवणरुचि' रात्रिक्षणस्य शोभा 'समाददे दधार । यदा अगणित तबल गगनपथेन चचाल, तदा अशेष सूर्पकर सरुद्ध , ततश्च रानि कालसाधर्म्य सर्चत प्रकटीबभूव, तथाच-पमिनीमुद्रण कुमुदिनी विकाश , चक्रवाकविरह , चोराणा चद्दर्शनाय चाञ्चल्य, द्विजानाञ्च सायमुपासनाविधौ सत्वरत्वम् इति भावार्थ । विशेषपविपत्तिश्च मूला घोषवृतर्विघेया ।। १३ । १४ ।। १५ । (शिवलोलापक्षे पदावरे च) वायनावलदिगम्बर- स्थिरा भीपणा गगनच्छदा भटा कालिकातणविलोकहेनुका परा नीलकण्ठमुदम् आदधुरित्यत्यय । पदार्थविवरणन्तु मूलाध स्थितरीकाया सविस्तर प्रतिपा । दिवम् ॥ १५॥ १६। (शिवलोलाप, पक्षान्तरे च) अनगल रौद्रवर्मरत সুনয়ীম আমি বহুতল মাৱিনায়বিয়ানানােকিয়লা न शिधिये इत्यन्वय ।
[१२] प्रदेशमला गिगलामेन प्रलोशियकिमागु शेतु प्रमा গান মানামালিথা-নগ্ন বিভাপমায मार्ग: पिनिग्यः इति परिमाणार्य पूर्ण मानपूर्व पनपनायुषः सनदगार गमा प्यारिसरायः, बरः पापधः तत्र पदविकरा: पामंगादिशा: याः उपरायः धनानि उपपरम्पानीति यापत् । शिम्पिनिय यन्प्रेषण दिसमयारगायोग्य या पत्रमा नियन्त्रणे नियमनमितिमाः ॥ च न अमान् स्थिताः। शिय- सनियान पामचारित्वाम् पापयादिपरिहारः गम्भयति अतएव मान- रवादीनामनायश्यपत्यम् । यिायशात् नमागे च मेदिन्या गमनमिति पूर्वश्लोकापों:पि नारामतः । ( पक्षान्तरे ) अन्वयादि पूर्ववत् । पदाधियरो विशेषस्त, अमुराणा तपश्चर्यादिक पुराणप्रसिद- मिति तेग देयरल तरोविशेषजनितमाग्यरल ( देव दिष्ट भागधेय भाग्यमित्यमरः) ॥ ७॥ । (शिवलीलार) पामगा वरूपिनी यानविनविनिपात. काम्यया सेनुसंक्रमविधानकौशल तथा शैलपाटनपरिश्रम न विदधे इत्यन्ययः। पदार्थ विवरणम् । 'कामगा' कामचारिणी 'वरूथिनी' शिवस्य सेना 'यानविनयिनिपातकाम्यया' गमनयाधापसारणेच्छया 'सेतुसडकम. विधानकौशले' सेनुश्च सहक़मश्च नछुपरि स्थापितः पारहेतुः पाषाणादिवन्ध. सेतुः, प्रणाल्यादि पारहेतुः काष्ठादिमयो बन्धः संक्रम: (सौको इति बङ्गभापा) तयोः विधान रचना तत्र कौशल तथा शैल. - [ ६३ ] पाटनपरिश्रम पर्वतविदारणायास 'म विदधै न चकार । कामगेति विशेषण हेतुरूपेणोपन्यस्तम्। (पदान्तर) अन्वयादिक पूर्ववत् । वरूथिनी असुरसेना इति विशेपः ॥८॥ ६। (शिवलीलापने ) असौ प्रभुः कामचारिणः तबलस्प पथि भोजनोपकरणोपपादने पटवेश्मना सज्जने च न किमपि सध्यधत्त किल इति पक्षयेऽपि अन्वयः समानः। पदार्यविवरणम्। 'असौ प्रभु.' प्रमश: शिव इत्यर्थः । (पक्षान्तरे) असौ प्रभुः- असुरपतिः, (पक्षयोः) 'कामचारिणः' इच्छामात्रेण यत्र तत्र गमनभोजनसमर्थस्य तबलस्य तत्सेनायाः पथि "भोजनोपकरणोपपादने आहार्यसमहे 'पटवेश्मना वस्त्रनिर्मितगृहाणा 'सज्जने' कल्पने 'किमपि किञ्चिदपि 'न' 'सव्यत्त' सविधानम् आयोजन कृतवान् किल पार्शयाम, प्रयोजनाभावादित्यर्थः । सैनिकाः किल भोजन शयनञ्च यथेच्छ निप्पादयितुं समर्था इति प्रयोजनामावः ॥ ६ ॥ १०। (शिवलोलापक्षे ) विनतेप्सितार्थदा वज्रदुर्जयगरिष्ठ- विक्रमा वेगवेपितमनोऽनिला वाहिनी च वचन भूचरी क्वचिखेचरी अभवत् । इत्यन्वयः । पक्षान्तरेऽपि तथा । पक्षयोः पदार्थविवरण मूल- श्लोकपादीकापा द्रष्टव्यम् । चकार: कर्तृभेदापेतक्रियामेदसमुच्चय- द्योतकः । प्रमयवाहिन्यपि (पक्षान्तरे) असुरवाहिन्यपि, क्वचन भूचरी क्वचित्खेचरी अभवत् । वाहिनी विशिष्टि विनतेत्या- दिना॥१०॥ ११ । रयतेषु भूतले विचरत्तु वासरः भीममौलिम् वल्लभरिपुम् [ ६४ ] तमोऽन्तकम् । अतिरौद्रतेजस वीक्ष्य पाशुपायसि ममज्ज । इत्यन्वयः पक्षयोः प्रायेण समानः। पदार्थविवरणं मूलकाव्ये पादटीकाया द्रष्टव्यम्' अन्वपश्च ॥११॥ १२ । दिनमणिः तद्वलस्य भुवि पादविक्रमे प्रोद्भुतेन घनरेणु- राशिना श्रम्बरविलद्धने च स्वयं तेन दुर्दिने निपातितः, इत्यन्वयः पक्षयोः समानः। पदार्थविवरणम् । 'दिनमणिः' सूर्यः 'तद्वलस्य' प्रमयसैन्यस्य पक्षान्तरे असुरवाहिन्याः 'मुवि' भूतले 'पादविक्रमे पदसञ्चालने सति 'प्रोद्ध तेन' प्रोच्चलितेन 'धनरेणुराशिना' निविडधूलिजालेन, 'अम्बर- विलङ्घने' श्राकाशोत्पतने च सति 'स्वयं तेन' तबलेन 'दुर्दिने निपा. तितः मेघावृत इव कृतः । यदा तबल म तलचारि तदा तद्गतिवेगोस्थितधूलिराशिराकाशे मेघायमानः सूर्यविम्यमावृणोति स्म, यदा च गगनचारि तदा सख्यातीतं तदल स्वयमेव मेघाडम्बरं विडम्बयद् दिनमणि दुर्दिनमलिनं करोति स्म। एतेन दक्षयज्ञे दक्षदौहित्रस्य सूर्यस्य भावी निग्रहो ध्वनितः। श्रसुरपक्षे च देवानामन्यतमस्य सूर्यस्य असुरकत्तू कः पराभवः सूचितः॥ १२ ॥ १३ । १४ । ( शिवलीलापक्षे, पक्षान्तरे च ) अपारतले खेचरीभवत् तपनभानुसम्पदा जित्वर (सत् ) परिस्फुटा: कमलिनी: मीलयत. निमीलिताः कुमदिनीः मोदयत्, चक्रवाकमिथुनानि पीडयत् सान्थ्यकर्मजनितद्विजत्वर लोललोचनचकारयोक्षित (च सत् ) यामिनी. क्षणरुचि समाददे इति श्लोकयारन्वयः। पदार्यविवरणम्। 'अपारतबल' अनन्तं वत्सैन्य 'खेचरीभवत्' [ ६५ ] गगनमार्गेण गच्छत् 'तपनमानुसम्मदाम्' अशेषसूर्यकिरणाना 'जित्थरम्' आच्छादकं सदित्ययः 'परिस्फुटा:' प्रफुल्ला: 'कमलिनी पद्मिनीः 'मीलयत्' मुद्रिताः कुर्बत् 'निमीलिताः' मुदिताः 'कुमुदिनी: मोदयत्' विकाशयत् 'चक्रवाकमिथुनानि वोकद्वन्द्वानि 'पीडयत्' पृथक्करणेन विरहातानि कुर्वत् 'सान्थ्यकर्मजनितद्विजत्वरम्' सान्थ्यकर्मणि सायमुपास- नाविधौ जनिता उत्पादिता विजत्वरा द्विजाना न्यग्रता येन तत्, 'लोललोचनचोरवीक्षितम्' लोललोचनाः चञ्चलनयनाः रात्रिरागतेति चन्द्रोदयसम्मावनया उत्सुकाः ये चकारा: तैः वीक्षित दृष्ट सत् 'यामिनीक्षणचिं' रात्रिक्षणस्य शोमा 'समाददे' दधार । यदा अगणित तरल गगनपर्यन चचाल, तदा अशेषः सूर्यकर: सफडः, ततश्च रात्रि- कालसाधर्म्य सर्वतः प्रक्टीवभूव; तथाच-पद्मिनीमुद्रण कुमुदिनी- विकाशः, चक्रवाकविरहः, चकोराणा चन्द्रदर्शनाय चाञ्चल्यं, द्विजानाञ्च सापमुपासनाविधौ सत्वरत्वम् इति मावार्थः। विशेषप्रविपत्तिश्च मूला- घोविवृतविधेया ।। १३ । १४ ।। १५। (शिवलोलापने पक्षान्तरे च) वाशनाचल दिगम्बर- स्थिरा भीषणाः गगनसंच्छदाः मटाः कालिकाक्षणविलोक हेनुका परा नीलकण्ठमुदम् आधुरित्यन्वयः। पदार्थविवरणन्तु मूलाध.स्थितटीकाया सविस्तर प्रतिपा- दितम् ॥ १५॥ १६। (शिवलीलापते, पदान्तरे च ) अनर्गल रौदकम्मरत भुवनयोपणक्षमम् अपि तद्दल' मार्गवर्तिनगरादिशोपणोत्सादनादिकरता न शिभिये इत्यन्वयः।
- पदार्थविवरणम् । 'अनर्गल' निधि यथा स्यात् तथा 'रौद्र- कम्मरतम्' रुद्रसम्बन्धिकार्यव्यापृत 'भुवनशोषणक्षम' जगत्संहारशक्तम् अपि तद्बल 'मार्गवर्तिनगरादिशोपणेोत्सादनादिकरता' न शिश्रिये यानि च नगरादीनि तद्गमनपथयानि भवन्ति तेषा शोषण ध्वंसञ्च नाकरोदिति भावः। अत्र विरोधाभासः, रौद्रकम्मॆति आतपकर्मरतम् अथच न शोषणकरम् इति विरोध:, शिवकार्यरतमिति तत्परिहार:, पक्षान्तरे च भीषणकर्मरतमिति तत्परिहारः । पक्षद्वयेऽपि भुवनशेप- एक्षम जगल्लुएठनसमर्थम् श्रथच नगरोत्सादन नाकरोदिति विरोधः, नाम् दानवानाञ्च देवयोनिविशेषमहिम्ना तत्परिहारः। सेना- सामान्यत्वेऽपि न तेषामुपद्रवप्रियत्वमासीदिति भावः ॥ १६ ॥ १७ । (शिवलीलापक्षे, पक्षान्तरे च ) मातृमन्युम् अपनेतुम् इच्छुक शैलसारसुदृढं (तत् ) चलबल वीक्ष्य (जनेन ) बुद्ध (यत् ) अधुना रयो न अवशिष्टता लप्स्यते अरयश्च न ( अवशिष्टता लप्स्यन्ते) इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् मूलटीकाया अवगन्तव्यम् ॥ १७ ॥ १८ । (शिवलीलापले, पक्षान्तरे च) अदितिमभवकर्मचि- सयाँ स्वस्यदु.स्थितिविनिण येन च क्लेशरोपकलुपीकृताशयाः ते गमनवेगवद्धन चकिरे इत्यन्ययः । पदार्यविवरणम् । (शियलोलापले), अदितिप्रभाम्य दक्षस्य कृतकार्यभावनया स-स्य-दुरवस्था निश्चयेन च क्लेशरीपाभ्यां फ्लुपी- मता विस्ताः श्नाशयाः चित्तवृत्तयो येपो ते तादृशाः 'ते' सैनिका. सवरतरां गति च । पक्षान्तरे-अदितिप्रभवाणां वैमाप्रेयप्रातभूताना - । ६७ ] देवाना कर्मचिन्तया पूर्वकृतवैरस्मरणेन पातालस्थितिरूपदुई शानुभवेन च। अन्यत्समानम् ॥१८॥ १६। (शिवलीलापने, पक्षान्तरे च) अक्षणारुणकनीयाः मनोवातयो: श्रपि विचेयरंहसा प्रस्थिताः अपि रिपुदयोद्यता: उत्सुकाः ते गतिविलम्ब मेनिरे इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । अरुणः सूर्यः, अरुणकनीयान् श्रमणस्य सूर्यसारथे: नाता गादः तयोः मनसो बायोरपि विधेयरहा' मूग्यवेगेन 'प्रस्थिताः' अपि 'रिपुक्षयोद्यताः' 'उत्सुका: शत्रुनाशोत्साहव्यग्रतये. त्यर्थः गतिविलम्ब गतिमान्य मेनिरे उपेक्षितवन्तः ।। १६ ।। २०। (शिवलीलापने, पक्षान्तरे च) भीमकान्तगहना आहदारुणा भूरिशृङ्गसहिता इयं चमूः मानगौरव विशेषभाजनं जगमो गिरिः इव अपलोक्यते इत्यन्वया । पदार्थविपरन्तु मूलाधोषिवृतौ विशदरूपेण प्रदत्तम् ।। २० ॥ २१ । (शिवलीलापक्ष, पक्षान्तरे च ) नैकसख्यदरसयुतात्मनि क्षौणिमात्रधरणोचिते गिरी, निरस्थितिहृदः जगद्धतिप्रोद्यतस्य च बलस्य तुला का? इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । पूर्वश्लोके चमूः गिरिरिखावलोक्यत इत्युक्तम्, अस्मिन् श्लोके तयोः साम्य न सम्भवतोति सिद्धचारणाना मध्ये विपरीत वादिनः कस्यचिद् वानमुपन्यस्यति-नैकसख्येत्यादि । न एका नैका (ननयन न शब्देन सह मुसुपेति समास इति सिद्धान्तकौमुदी) संख्या येषा ते बहब इत्यर्थः न एका सख्या येषाम् इति त्रिपदबहुमीहिर्या, नैक्सरया: दरा: गर्ता: तैः संयुतः युक्तः श्रात्मा शरीर यस्य स तस्मिन् [ ६८ ] बहुकन्दरविशिष्टस्वरूपे अथच (दरः मय, श्रात्मा मनः इति ) बहुविध- भयपूर्णमनसि, क्षौणिमात्रधरणोचिते केवलपृथिवोधारणशळे गिरौ पवते, निद्द रस्थितिहृदः नास्ति दरस्थिति: भयस्थानं यत्र ताइक हृत् अन्त:करण यस्य भयस्थितिशून्यहृदयस्य जगवृतिप्रोद्यतस्य निभुवनहरणोत्साहिनः अथच जगतां पृथिवीतरलोकानामपि धृतिप्रोद्यतस्य (धृतिहतिशब्दयोः श्लेषात्तथार्यलाभः ) बलस्य दृश्यमानसैन्यस्य का तुला उपमा। दरसं- युतात्मनि निद्द रस्थितिहृदः, क्षौणिमात्रधरणोचिते जगद्धृतिप्रोद्यतस्य च नैव सादृश्यमिति भावः । 'दरोऽस्त्री साम्यसे गत्ते', 'आत्मा पुसि स्वभावे च प्रयत्नमनसोरपि । धृतावपि मनीपाया रीरबहा- होरपीति च मेदिनी ॥ २१ ॥ २२! (शिवलीलापने, पक्षान्तरे च) उग्रशक्तिपरभङ्गसङ्गतं घोरघोपजितवज्रगजित सवसम्भृतम् अपारम् अक्षयम् बलमिदं सिन्धुवत् विराजते इत्यन्वयः। पदार्यविवरणम् । सिद्धचारणेषु कश्चित् तबलस्य सिन्धुसाहश्यं वर्णयति–'उप्रशक्ति' उत्कटरलं 'परमगसङ्गत' शिवसेनापने परः शत्रुः दक्षः इत्यर्थः। दैत्यसेनापः परः देवगणः । तस्य मङ्गाय पराजयाय सङ्गतम् , अथवा शिवसेनापक्षे उग्रशक्ति उग्रस्य शिवस्य शक्तिरिय शक्तिः यस्य तत् । 'सङ्गतम् एकत्रीभूतम् घोरः भयङ्करः यो घोष: विविध. पाद्यमानः सेनाकलफलश्च तेन जित' पनगन्जित प्रशनिशब्दः येन तत्, सरयसम्मृतम् उत्साहपूर्णम् अपारम्,अननम् अगणितमित्यर्थः अक्षयम् अदं रुद्राद याति धारणार्थ प्राप्नोति, दैत्यसेनापक्षे विनाय- रहितम्, इदं पल' सिन्पुरत् सागर इव विराजते शोमते । सिन्धुरपि [६६ ] उपशक्तिभिः भीमबलैः परैः श्रेष्ठ: महद्भिरित्यपः भङ्गः तरङ्गः कल्लोलैरिति समुदितार्थ सङ्गतः युक्त, घोरघोपैः विषमशब्दैः जित' वनगज्जित पेन, सत्त्वै. प्राणिभिः सम्भृतः पूर्ण: अपार: अक्षयश्च ॥२२॥ २३ । (शिवलीलापने, पक्षान्तरे च) यत् जलप्रकृतितो विलक्षण भङ्गहीनम् उपलोपर्म दृढ तस्य भगभागिनि मृदो जलात्मके तर उपमानता विमिव ? इत्यन्वयः। पदार्थविवरणम् । सिन्धुतुल्यतायाम् अपरः प्रतिवदति-'यत्' बल' 'जलमकृतित:' डलयोरभेदात् जडप्रकृतेर्विलक्षण विभिन्नरूप कर्मकुशल धीमच्च इति भाव. 'भनहोन' पराजयशून्य अषच तरङ्ग- वर्जितम् 'उपलोपम' पाषाणतुल्य हद कठिन 'तस्य बलस्य भङ्गमागिनि' सरङ्गशालिनि अथच पराजययुक्ते 'मृदौ' द्रवरूपत्वात् कामले 'जलात्मके' जलमये अयच जात्मनि 'तन' सिन्धी 'उपमानता' साहश्य किमिव कथमिव सम्भवेत् । जडाजडयो: महाभगवतो. मृदुकठिनयोः साह- श्यमसम्भवमेवेति भावः ॥ २३ ॥ २४ । (शिवलीलापक्षे, पक्षान्तरे च ) शूरराजपरिवेपशोभितः तारकोपचितिः अन्तवर्जितः भूतभावविदितः सवैभव भटब्रजः गगनवत् म्राजते इत्यन्वय । पदार्यविवरणम् । अन्यों बलस्य गगनसादृश्य व्यवस्था- पयनि-शूरराब्दः सूर्याकोऽपि, सूरः शूरोऽपि वादित्य इति द्विरूपकापात् । अस्य श्लोकस्य विस्तृतव्याल्या च मूलाधनात् टोकात या ॥ २४॥ २५ । (शिवलोलायचे, पक्षान्तरे च) विमहात्मनि तोत्रवेग-
[ ७० ]
मृति नैकरूपमृति तत्र बहुमहात्मके निष्कियोदये रूपवर्जिते खे च
नेतरा विधर्मता इत्यन्वयः।
पदार्यविवरणम् । अपरः कश्चिद् बलस्य गगनतुल्यतायां प्रति.
पर्दति -तथाच 'विमहामनि' पुरयत्नयति ('अात्मा पुति स्वभावे च
ग्यलमनसारपि इति भेदिनी) अथच ग्रहहीनस्वरूपे 'तीनवेगभृति'
प्रतिवेगयुक्तं 'नेकरूपमृति' नानारूपपारिणि 'तम' शिवयले, पक्षान्तरे
देत्ययले, 'बहुमहात्मके' सूर्यादिबहुमहयुक्तस्वरूपे निष्क्रियोदये' स्पन्दो.
त्पत्तिहीने 'रूपवर्जिते' मीरूपे 'खे' आकाशे च नितरी विधर्मता'
पेसाहर सन्च यथासरन्यं योध्यम् ॥ २५ ।।
२६ । २७ । (शियलीलापने, पक्षानरे च ) दूरतो यलपि-
लोक्ने रतः सिद्धचारणगणः परस्परम् इत्यम् अद्भुतपियादपोराले हृदय
पायदेय रामाद, तायदेय मन्युयेगयिकटाः कृतः विश्यणहरणराकपा
भटाः भुगतायटयस्थानमदितिसम्भपास्पद' प्राप्नुवन् । इत्यन्मयः ।
पदापंपिपरणम् । 'दूरसः' असं घगगनमालम्य 'पलपिलायने'
ऐन्याशंने 'रस: गिदचारणगपः' शिक्षाः समाम्ना प्रगिमा देयमेानि.
MP: पारमा पर्मपिरोसा, पम्पा राता लोकः परसरात.
पोजनात् । देपाना गायनारो प पारपा: पिकातीपमपुरा
स्वर्गलस्पचनात, से गलः गमरः परारम्' 'लय' पूमोटारंग
'प्रापिपादकोयले समुन मिनि परिपार पौन सन्मा.
पसर-गान-नेपुरतस्मिन् 'हरम' मनः 'पारदेशावरमरा
'माद का Ti, 'तापस' मिस मनरेगा.'
मोमेन मय: '' पोरनshr
, [१] 'विश्वसंदरणशक्तयः जगन्नाशनसमर्याः भटा:' पौरा: शिवलीलापने शिवसम्बन्धिनः, दैत्यपक्षे दानवीया:; 'मुमताण्डवस्थलं बाहुबलप्रकाश- क्षेनम 'अदितितम्भवास्पदम्' अदितेः सम्भवो जन्म यस्मात् रा; अदितिपिता दक्षः तस्य आपद' स्थान पक्षान्तरे अदितेः सम्मवो येषा ते अदितिपुत्राः देवाः तेषाम् श्रास्पद पद स्थान रवर्गमिति यावत् 'माप्नुवन्' गतवन्तः । युग्मकम् ॥ २६-२७ ।। २८ । (शियलीलापक्षे) अथ तेन पत्या दक्षेण सुगुप्तमपि नगर विकरभटाना सभिपातेन दून : दिनेशे तपति अपि तुहिनपाते भवति अम्भोजिनीना ग्लानिः कस्य दृष्टिन याता। (पक्षान्तरे ) अथ तेन दक्षेण पत्या इत्येव विशेषः। इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम् । (शिवलीलापक्षे) अयेत्यस्य वृत्तान्तरारम्भ- सूचक्त्वम् । तेन पत्या' प्रजापतिना 'दक्षण' 'सुगुप्त' सुरक्षितम् 'अपि' 'नगर' पुर' 'विकटभटाना' मीपणयोर णा 'सन्निपातेन' सम्भूय समा- गमेन पाझगणेनेति भावः । 'दून उत्पीडितम् , 'दिनेशे' सूर्ये 'तपति' कर वितरति अपि 'तुहिनपावे. हिमपाने 'भवति' जायमाने 'लम्भो- जिनीना' पद्मिनीना पलानि.' पीडा कस्य दृष्टि'न' 'याता' प्राप्ता सर्वस्मैव प्रत्यक्षीभूता इति भाषः। भाविवर्णनसूत्रमेतत् । (पक्षान्तरे) अथ वेन दक्षेण युद्धकुशलेन पत्या स्वर्गाधिपतिना इन्द्रण। अन्यत् समानम् ।। २८ ।। इति तृतीयसर्गटीका।
, १ [ ७२ 1 चतुर्थः सर्गः। १। (शिवलीलापचे) प्रजापः दक्ष: अदेययोग्यं स्वप्नम् अवेच्य अयं पुरात् इति दध्या, स्वप्नदृशः ततः तद्गुरुणा अमव्यदः सः सशकम् श्रनुश्रुतश्च इत्यन्वयः । पदार्यविवरणम् । मूलादधो द्रष्टव्यम् । 'पुरात्' पुरमत्ति भक्षयति नाशयतीति यावत् 'यदोऽनन्ने' इति विट प्रत्ययेन सिद्धम् । अत्रैव पक्षे अन्ययान्तरमांन्तरञ्च तत्र व ज्ञेयम् । '(पक्षान्तर) पुरा दक्ष: प्रजाप: यम् अदेवयोग्यं स्वप्नम् श्रवेदय दध्यौ, तद्गुरुणा स्वप्नदृशः श्रमव्यदः सः ततश्च तत एव अनुश्रुतः। इत्यन्वयः । सर्वेषां देवानामशुभसूचक इति तेषा. मातुदु:स्वप्नदर्शनम् न केवलस्य इन्द्रस्येति गूढम् । अत्रापि पदार्थ- विवरण म्लादधस्ताद्रष्टव्यम् ॥ १॥ २। इति एवम्भूत य स्वप्नमाचचक्षे इत्युत्तरवत्तिं चत्वारिंश- श्लोकेन यस्य कथनमुपन्यसिष्यते त स्वप्न स्वच्छमित्याद्यष्टा- त्रिशता श्लोकैर्वर्णयति । स्वप्नोऽय प्रायेण पक्षयोः समानार्थकः । विशेषस्तु मूलादधो व्याख्यातः । नमः स्वच्छ अम्बुजातं (नदीतडागादिभेदभिन्नाना जलाना जात सम्हः) निर्मल, शशाङ्कः पूर्ण:, अम्बुजात (अम्बुज पद्म ) स्फुट (प्रफुल्लम्) निशा दिवा च समानकान्ते तुल्यकान्तियुते--- (निशा स्वच्छनभसि पूर्णचन्द्रः दिवा निर्मलजले प्रफुल्लपद्ममिति कान्तिसादृश्यम् ) सदास्मितोद्भासिविमानकान्ते ( भवतः) इत्यन्वयः । अन्तिमचरणस्यार्थः मूलादधेो द्रष्टव्यः ॥ २ ॥ - [ ७३ ] ३। नदीवरङ्गेषु (नदीना तरङ्गेषु लहरीषु ) अतिरिङ्गितानाम् (अत्यर्थ चलिताना चञ्चलीभूताना) प्रतिमाविधूनाम, (प्रतिविम्बित- चन्द्रानाम् ) लोलाविलासः (लोला शोभा तस्याः विलासः प्रकाशः, लीलेव क्रीडेव विलासः विशिष्टा कान्तियों) मन्दाकिनीस्रोतसि (मन्दाकिनी स्वर्गगङ्गा-तस्याः सोतसि वेगवत्या धाराया) लीयमानाम् ( आमज्जन्तीम् वाम्बुजश्रेणिम् (सुवर्णपमान? श्रेणिम् प्रालिम्) अधःकरोति (न्यूनता नयति, पराजयते) इति व्याख्यानगम्भोऽन्वयः । नदीतरङ्गेषु पतितानि तरङ्गवेग-चञ्चलानि चन्द्र प्रतिविम्यानि स्वच्छेन मन्दाकिनीस्रोतसा हियमाणानि सुवर्णकमलानीव विभान्ति इति भावः ॥३॥ ४ । भुवः प्रसादः (पृथिव्याः पवादिशून्यत्वम् ) सलिल- प्रसादः (जलस्य स्वच्छता ) ज्योतिःप्रसादः (ज्योतिषा चन्द्रसूर्यनक्ष- घाणा मेघावरणरहित: प्रकाशः) वायोः) प्रसाद (धूलीनामनुडुयनेन निर्मलत्वम् ) नभोदिशोः ( श्राकाशस्य दिशश्च ) विश्च (अपिच ) हृदः (मनसः) प्रसादः (कृष्णमेघशून्यत्वम् आकाशस्य प्रसादः, विलोकनप्रसारबाधाभावो दिकप्रसादः, (सर्वत्र निर्मलतया मुखोत्पादन मनसः प्रसादः) श्रात्मप्रसादः (श्रात्मनः प्रसादः सौमनस्यम् ) अपि (च) समयेन (शरत्कालेन, अपवर्गे तृतीया) सिद्ध. (समन्नः इति व्याख्यागोऽन्यथः । भुवः इत्यादिना,- तित्यप्तेजोमरुद्व्योमदिंड्मनात्मना समयेन इत्यनेन कथनात् न्यायवैशेपिकमतसिद्धाना सर्वेषा द्रव्याणामत्र प्रदर्शन बुमुत्सुयोधनायेति बोध्यम् ॥ ४ ॥ मरुतः कालस्य 'वलयः [ ७४ ] ५। पयोविहीना: ( जलशून्याः, अतएव ) तूलोपमानाः (तूल. सदृशाः शुभ्रवर्णाः) कमलीयमानाः (क्रमेण लीयमानाः हासं प्राप्नुवन्त.) क्षणम् (अल्पकाल व्याप्य) श्राकाशकोणे (गगनेकदेशे) ईक्ष्य- माणाः (दृश्यमानाः) धनानां (मेघानां) शकलाः (सएडानि, भित्त शकल सएहे वा पु सीत्यमरः) शशाङ्कलेसाभ्रम (चन्द्रखएडभ्रान्निम् ) श्रर्पयन्ति ( प्रयच्छन्ति द्रष्टभ्य इति शेषः) शुक्लमेघस्य क्रमलयेन अवशिष्टाः क्षुद्राशाः गगनतले चन्द्रकलावत् प्रतीयिरे लोकैरिति भाव:11५॥ ६। कालेन (शरतुना) प्रफुल्ला: (प्रस्फुटिताः) काशा- (काशकुसुमश्रेणयः) पयोदकृष्णाम्बरसतानाम् (पयोदः मेघैः कृष्ण यत् अम्बरम् आकाश. तेन सवृतानाम् तिरोहितानाम् अथच पयोदवत् कृष्ण यदम्बर वन तेन सवृतानाम् श्राच्छादितानाम्) गलिताश्रुवाराम्, (गलितम् अश्रुसदृश वाः वारि यासा ) दिगङ्गनानाम् (दिश एव अङ्गनाः तासा ) शुक्लाशुकच्छायम् (शुक्लम् अशुक वस्त्र तस्य च्छाया कान्तिः 'छाया बहुत्वे वान्यत्र' इति वैकल्पिकक्लीवत्वम् तत्) अभिश्रयन्ति (आश्रयन्ति)। वर्षासु दिशो मेघावृता आसन् शरदि काशपुष्पभूषिता भवनि इति भावः। सद्योभर्तृमरणेन यथा नारी कृष्णाम्बरा रोदनपरायणा च, पश्चात् तथाविधवज्राघातसदृश- दुःसापगमे शुक्लवस्त्रसवीता शुद्धवैधव्यवतमाचरति तद्वयवहारसमा. रोपो दिनु वर्तते । रूपकनिदर्शनासमासोक्तीना सङ्कर. । शुक्लाशुक. च्छायमित्यन निदर्शना । ) इति व्याख्यागोऽन्वयः ॥६॥ ७ । चचा (चञ्चुपुटेन ) मृणालीशकल (क्षुद्रमृणालखण्ड) .
[ ७५ ] यहन्तो हंसाः हर्पण ( कान्तादर्शनानन्देन ) कान्ताम् (स्यस्वप्रणयिनी हसीम ) अभियान्ति (अभिलक्ष्प सन्तरन्ति) तु(कितु) हस्य:- (एकैकहसाप क्षया कान्तामित्यत्रैकवचनम् , अत्र तु सा एव ताः हस- कान्ताः इति बोधयितु बहुवचनम् ) तत्र (तेषु हंसेषु ) उदिततूल- पुञ्जनमा: ( उदित; उत्पन्न: तूलपुञ्जभ्रमः तूलपुञ्जा एते जले स्रोतमा वायुना या नीयन्ते इति भ्रमः यासा ताः) अपरत्र (स्थानान्तरे ) कान्तम् ( स्वस्वप्रायिन हंसम् ) विचिन्वन्ति (अन्विष्यन्ति) सान्विमद. लङ्कारः। इति व्याख्यागोऽन्वयः ॥७॥ ८ । पकासितविग्रहेण (पकवत् कृष्णवर्णर्तिना) धनेन ( मेधेन) तेजस्विनं ( तेजोविशेषवन्तं सूर्यरश्मिविशेषवन्तं ) रौद्रमुखा. वभासम् (रौद्रमुखः प्रातपाय: अवभास: प्रकाशो यस्य तम् , ) वराह- सद्धम् ( बराणि दुर्दिनत्वशून्यतया अप्ठानि च तानि अहानि दिनानि चेति वराहाणि तेपा सङ्घम् समूहम् ) समागत (उपस्थितम् ) वीक्ष्य (दृवा) भीत्या ( भयेन, भयेनेव) स्वयमेव तिरोधीयते ( विलीयते) इति व्याख्यागमोऽन्वयः । श्रुतुभेदेन सूर्यरश्मीना भेदेो भवति, शरहती सूर्यरश्मयो मेघसघातनाशकाः, वाशरश्मिमदिवससपस्य समागमेन प्रातरारभ्य तथाविधरश्मिस्थित्या च मेघा अपसताः इति भावः। रौद्रमुखावभास इत्यन समामविग्रहान्तरं अर्थान्तरञ्च मूलस्या- यस्ताद्दष्टव्यम् ॥८॥ ६। मन्दानिलस्पर्शतरङ्गितानि ( मन्दश्चासौ अनिलो वायुश्चेति मन्दानिलः तस्य पर्शः सञ्चारसम्बन्धः तेन तरङ्गिवानि तरङ्गवन्ति कृतानि तत्करोत्यादौ णिचि कतप्रत्ययेन सिदम्, नमितानमितामाथि) सुपुष्ट- [ ७६ ] गाणि (सुपुष्टः शस्ययोगेन स्थूल: गर्भः मध्यमागो येषाम् तानि) शुकावलिस्निग्धरुचीनि (शुकावलय इव स्निग्धा ममृणहरिता शुकावलि. स्निग्धा मृगचपलादिवत् उपमानकर्मधारयः, रुचिः कान्तियेगा तानि) हैमनानि ( हैमन्तिकानि) शस्यानि क्षेत्रषु भान्ति (शोभन्ते)। इति व्याख्यागम्भोऽन्धयः ॥ ६॥ १० | चन्द्रः शीतो न (हेमन्तादिकालवत् शैत्यदुःसहो न) भानुः (सूर्यः) प्रसरः (निदाघकालयत् श्रत्युष्णस्पर्श ) न, (यदि चन्द्रो न शीतः तस्विमुध्ण इति च्छलवादिनामाशङ्कानिरासायाह) चन्द्रः खरः ( उष्णः) न, ( यदि भानु: प्रखरो न तत् किं शीतलः इति च्छल- यादिनामाशङ्कानिरासायाह ) अर्कः (भानुः ) तुहिनः (शीतः) न च, शारदयाः शरत्कालीनयोः चन्द्रार्कयोः (चन्द्रसूर्ययोः) स्वरूपे (स्वभावे) तावेव (शारदचन्द्रसू-वेव ) मानम् ( उपमानम् ) तदन्यत् (ताभ्यामन्यत्) न पुनः (नैव मानम् ) इति व्याख्याग - ऽन्वयः॥ १०॥ ११ । विशुद्धचामीकरतुल्यभासः (विशुद्ध धात्वन्तरामिश्रित यत् चामीकर सुवर्ण तेन तुल्याः भास: कान्तयो येषा ते शुद्धसुवर्णवर्णाः) प्रभूतशस्यानतमञ्जरीकाः (प्रभूतानि प्रचुराणि च तानि शस्यानि चेति तैः प्रभूतशस्यैः आनता ईपन्नताः मञ्जर्यः मञ्जरयः शस्यबल्लों येषा ते, प्रभूतानि शस्यानि यासु ता अतएव नता मअर्यों येपा ते इति वा) वायुविधूननेन ( वायुना विधूनन कम्पन तेन ) झणत्कृतः, (झणत् इति अव्यक्तानुकरणशब्दः स च पक्वधान्याना मियाभिघातजनितः त कुर्वन्ति इति क्विप प्रत्ययेन, झणकृदिति तस्य प्रथमारहुवचनान्त) . [७७ ] न्यभेदाः (शारदशालिविशेषाः) परा शोमा बिनवि (दति) इति ख्यागमोऽन्वयः ॥ ११॥ १२ । अधान्तवृष्टिम् ( अविश्रामवर्षजलधारा ) वपुषा शरीरेण ) वहन्द्रिः (दधभिः) कद्दममग्नजडः ( कद्दमेषु बालकृष्टदेवजातपङ्केषु मग्ना प्रोथिता जङ्घा जानुनिम्नास्यवो येषा तैः) कधीवलैः (कृपिजीविभिः ) यद्रोपणादीनि ( पा रोपणादीनि-आदि- देन तृणान्तरापसारण कौटादिभ्यो रक्षणादिकं ग्राह्यम्। येषामिति- रोपे पष्ठी तदर्थश्च उद्देश्यत्वसम्बन्धः, सुखस्य यत्न इत्यादिवत् यदु- देश्यकानि रोपणादीनि सन्निष्पादकोषधीनामिति शेषः) कतानि तानि यस्यानि श्रद्धानि (सम्पन्नानि) अवलो हष्टं आनन्दित (भावे तप्रत्ययः) भवतोति शेषः। यद् (यस्मात् ) |अश्रान्तदृष्टिधारा. धारणादिक्लेशमङ्गीकृत्य रोपणादौनि श्रोषधीनामिति शेपः। कृतानि वानि शारदतया प्रतिद्धानि शस्यानि सम्पन्नानि विलोक्य तस्मात् कारणात् श्रानन्दानुभूतः, अमडापल्यादिति भातः। ब्रीहिरूपौ. पधिष्वेव कृपिजीविना शस्यत्वबुद्धी रोपणादिषु यत्नाधिक्यायेति तदनु- चादेन शस्यानीति शस्यहेत्वोपधिषु लाक्षणिकम् । ततश्च यद्रोपणादीनि (पेपो नौहीना रोपणादीनि ) कृतानि तानि शस्यानि (नीहीन) द्धानि (सम्पन्नफलानि)अवलोक्य दृष्टम् इत्ययों वा ॥ १२ ॥ १३ । सप्तच्छदाना (सप्तपर्णवृक्षाणा) कुसुमप्रकाशः (कुसु- माना पुष्पाया प्रकाराः प्रस्फुटनं कृदिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते इति प्रस्फुटितानि कुसुमानि) रुषतः (गुलनध्वनि कुवतः) तुन्धान (लोभवतः ) भृङ्गान् (भ्रमयन् ) करीन्द्रदानप्रतिमानगन्धैः (करी- - [ ७८] न्द्राणां गजश्रेष्ठाना मदक्षरणयोग्याना इस्तिनां दानानि मदजलानि तत्प्रतिमानगन्धैः, तदुपमगन्धैः) पाहूय (आमन्त्र्य ) समीरचलद्दलैः (समोरेण चलन्ति, समोरचलन्ति च तानि दलानि, चेति तैः पवनकम्पित- पत्रः) वारयति इव (प्रतिषेधतीव ) किञ्चित् प्रदानार्यमाहूताः प्रदाना- यसरे, लाभातिशयेन कोलाहल कुर्माणा भिक्षवः क्यचिनिरस्यन्ते इति दृश्यते, अत्र तथोत्प्रेक्षा। व्याख्यागर्भोऽन्वयः । भावार्थस्तु-सप्तच्छदगन्धाकृटाः भ्रमराः समोरणचालितकुसुमेपु सविलम्ब निविशमानाः भ्रमन्तो रुवन्तीति ॥ १३ ॥ १४ । निसर्गरम्यम् ( स्वभावसुन्दरम् ) एकम् उद्यानन्तु एवं प्रकृत्या ( एतादृशस्वभावया-एवं एतादृशी प्रकृतिः यस्याः-शरत्काल- मात्रस्य निर्मलाकाशत्वादिस्वभावतया, शरद्वर्णने वर्तमानकालप्रत्यय- प्रयोगः ) शरदा (शरदृतुना ) उपगूढम् (प्रालिङ्गितं सत्) स्वभावकान्त (प्रकृतिसुन्दर ) वपुः (शरीरं) यौवनलीलया (यौवनस्य लीलया बिलासेन, सञ्चारविशेपेण ) इव (उपगूढ सदिव ) अपूर्वशोभाम् (अदृष्टपूर्वशोभाम् ) अभजत् (अलभत ) इति व्याख्यागर्भोऽन्वयः । भावार्थस्तु-स्वप्ने य: शरत्कालो दृष्ट: तल्लक्षण यथाप्रतिवर्ष दृश्यते तथैव, किमपि अपूर्वत्व नासोत् , इति तन वर्तमानप्रयोगः एकम् उद्यान तु स्वाभाविकरमणीयतया विशेषतः शरत्कालसमागमेन यादृशशोभासम्पन्न दृष्ट तादृशी शोभा अन्यस्मिन् उद्याने पूर्व न दृष्टा । इति ॥ १४ ॥ प्रफुल्ल पुष्पाभरणा (प्रफुल्लानि पुष्पाणि आभरण- मिव यस्याः) तदीया (उद्यानसम्बन्धिनी) शेफालिका (शेफा. - [ ७६ ] लिकातरः) स्मरान्धा (कामोन्मत्ता) योपित् (कामिनो) इय निःशब्दसञ्चारसमेतपात (निःशब्दसञ्चार यथा तथा समेतः समा- मतश्चासौ यातश्चेति तम्) अज्ञातसङ्गात् (अविदितसमागमात् सुरभीचकार (असुरभि सुरभि चकार)। वायुसञ्चारस्यापरि- ज्ञानेऽपि कुसुमविकारासमये शेफालिकासोरम दूरगामि भवतीति सानुभूतम् । पत्रकम्पनाद्यमावेन वायोरागमन न ज्ञायते, अतएय शेफालिकाकुसुमेन तत्सङ्गोऽप्यविदित एव, तथापि सौरभस्य दूरगमनात् वायुसनो जात इति निश्चितमेव । अत्रोपमानभूता स्मरान्धा योषित, नवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि, इत्युक्तदिशा तया सङ्गो यया शातु न शक्यते, अपच राशन नायकः सुरभिर्भवति तद्वदिति भावः । भावयुक्तोऽन्ययः ।। १५ ॥ १६ । श्रेणिविशेषभाजः (श्रेणिविशेषान् पड्मेिदान् मजन्ते ये ते मुविन्यस्ता इत्यर्थ.) सुक्तृप्तपुष्पव्रततिप्रतानमल्लीक्षुपाः ( सुक्लुप्ता याः पुष्पवततयः सपुष्पजातीयूयीलतास्तासा प्रताना विस्ताराश्च मल्लीनु- पाश्च) विरेफान् (भ्रमरान्) इतस्ततः, ( एतत्स्यानमपहाय स्थानान्तर तच्चापहाय ) सञ्चरतः (भ्राम्यतः) विलोक्य पुष्पग्रहास विदधुः पुष्पप्रकाशच्छलेन हास्य चकः। वयमेक्त्रैव स्पिरीभ्य बहुम्यः सुस प्रयच्छामः, एते तु स्वसुखमात्रस्य कृत इतस्ततो भ्रमणक्लेशमनुभवन्तो. त्युपदासहेतुरिति वाध्यम् । येषा मल्लिकातरूण। शरदि पुनविकाशो मरति तएवान ग्राह्याः। अथवा स्वप्नदृष्टस्य वास्तवाद् मेदेऽपि न दोपः । इति व्याख्याभावयुक्तोऽन्यः ॥ १६॥ फा०२४ इति व्याख्या, [८० ] १७ । देशीयभापाप्रसिद्धगुलापाख्यपुष्प पेचित् प्राचीन- विद्वासः स्थलपद्म मेनिरे पेचन तन्मत साम्प्रतमप्याद्रियन्ते, तदनु- सारेणेद पद्यम् । तत्र (तस्मिन् उद्याने ) पञ्चच्छदीपञ्चविलोचनानाम् ( पञ्चच्छयेव पञ्च विलोचनानि यासा, लोचनाकृतीनि पञ्चपाणि यासामेकैकामशासाया स्थितानीति भावः) सक्ण्टकाना (क्एटकयुक्ता- नाम् ) प्रफुल्लपुष्पोज्ज्वलरागमाजा (प्रफुल्लानि च तानि पुष्पाणि चेति तेषाम उज्ज्वलरागम् उज्ज्वलवर्ण भजन्ति प्राप्नुवन्ति उज्ज्वल- यण प्रफुल्लपुष्पाणामित्यर्थः) (अतएव ) भ्रमराकुलानाम् ( पुप्प- रसलुब्धनमरैर्याप्तानाम् ) स्थलपद्मिनीनाम् ( गुलापाख्यतरूणाम् ) अतिशोभा ( अत्यन्त शोभा ) स्थलपद्मिनीभिरत्यन्त शुशुभे इत्यर्थः । इति व्याख्यादियुक्तोऽन्वयः ।। १७ ॥ १८। अपरे (अन्य ) चम्पककेशरायाः (चम्पकमकुल- प्रभृतयः) समाधवीका. माधवीलतया सह वर्तमानाः चूतास्तरवश्च सौन्दर्यसस्पतिया (शारदकुसुमतरुलताना सौन्दर्येण सस्पर्दितया सह स्पर्धावत्तया) इव लसद्वसन्तोचितपुष्पभूपाः (वसन्तोचितानि वसन्तकालयोग्यानि पुष्पाणि वसन्ताचितपुष्पाणि तैभूपा मण्डन लसन्ती शोभमाना वसन्तोचितपुष्पभूषा वा येषा ते लसद्-वसन्तोचित. पुष्पभूपाः सन्तः ) तत्र ( तस्मिन् उद्याने ) रेजुः, शुशुभिरे । वासन्तिक- पुष्पवृक्षा अपि तस्मिन् उद्याने विकासतपुष्पा अभूवन्निति भावः । इति व्याख्याभावयुक्तोऽन्वय ॥ १८ ॥ १६। जवादिपुष्पाणा (जमा जपा इति शब्दी तुल्याथी) इतरासा ( अन्यासा ) पुष्पावलीना ( कालिकाकालिककुसुमराजीनाम् ) च रुचा [८१] (मासा) चित्रीकृते ( नानावणीकृते ) तस्मिन् (उद्याने) दृष्टि. (चक्षुः ) अलीयतेव (लीनेवाभूत्, विषयान्तरग्रहणासामर्थेन तत्रैव लयप्रासवाभूत् । इति व्याख्याभावयुक्तोऽन्वय ।। १६ ।। २०-२१। समन्तात् । चतुदि तु) नयनाभिरामम् (लोचना नन्दजनन ) रूप ( लतापल्लवपुष्पादिवर्णवैनित्य ) मधुननेषु ( मधु. क्षरणवत्सु ) प्रसूनेषु (पुष्पेषु ) रम ( मधुरो रस ) जातीप्रमुखेषु (जातोयूयारोकानिकादिषु ) पुष्पयु गन्ध (सौरभम् ) लतापप्पनव च्छदेषु ( वल्लीकुसुमक्सिलयेषु ) स्पर्श (कोमलत्वम्) भृगावहङ्गसङ्घ (भ्रमरकुलकलकण्टविहङ्गसमूहे ) शब्द:-एभि ( विशेष्यभूत प्रथमान्तपदपञ्चकेन निर्दिश्यमाने ) पञ्चभिरेव गुणे (रणभृतै ) भावान्तरास्तित्वम् ( भावान्तरस्य वस्वन्तरस्य अस्तित्र सत्ताम् ) अरह वानम् ( विलुम्पत् ) लोलावनम् (नीलाया विलासस्य वन कानन तदुद्यानमित्यर्थ ) न्यायनयम् (न्यायशास्त्रत्य द्रव्यगुण फममामान्य- विशेषसमवायाभावरूपसप्तपदाीमत प्रमाणप्रमेयादिपाडशपदायी. मत पा) जिगाय निराकार । एतदुद्यानतरुलतापुष्पादिरूपादि- गुणपञ्चन हतचित्ता लोका न्यायशास्त्रप्रसिद्धम् वस्त्वन्तर न बुधिरे, एनन रूपादीनामत्युत्कर्षों वर्णित , पद्यद्वयेन वाक्यसमाप्त्या युग्मकमेतत् । अस्याय व्याख्यादिगर्भाऽन्वयः ॥ २०-२२ ॥ २२। कल्ये ( स्वप्नदृष्टप्रात पाले) वृत्ता (गोलाकृति ) मध्यस्फरपुष्पितजातिकुला ( मध्ये वृत्तस्थानस्य मध्यस्थले शोभमान पुष्पितजाति कुो यस्या. पुष्पिता जात्य जातीलता या, स पुष्पितजाति एतेन कुक्षस्य पुष्पितजातीमयत्व वर्णितम् ) हिमचिन्दु- - [ २ ] मालायतसमियगर्भभूमि (हिमबिन्दुमाला तुपारकणजालमवतसा. शिरोभूषणानि यस्या ता दूव्वा तन्मयी तत्प्रचुरा गर्भभूमि उद्यान- मध्यभूमि ) मुक्कामयी ( मुकासचिता ) मारकती (मरकतमणिनिर्मिता) इव ( उत्प्रक्षाया ) रराज (शुशुभे )। तदुद्यानमध्यस्थले गोलाकारा हिमपिन्दुशार्पदूमयो फुल्लजातीकुञ्जशोभिता भूमि प्रातर्मया दृष्टति स्वप्नस्यातीतत्वात् अतीतकालप्रयोग । शरत्कालप्रकृतेरतोतानागत वर्तमानसाधारणत्वाद् एव प्रकृत्या शरदोपगूढमिति श्लोकात्पूर्व क्रियासु वर्तमानप्रयोग , शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदा इति यदिति बोध्यम् । इति व्याख्यादिगर्भोऽन्यय ॥२२ ।। तन (तस्मिन् ) कुजे प्रवालपुष्पाभरणाचिताङ्गी (प्रवाला किसलयानि पुष्पाणि च तान्येवाभरणानि तेपामाभरणानि वा ते आचिताङ्गी परिवृतावयवा ) पुष्पासना (पुष्पाण्येव आसन यस्या सा पुष्पमयासनासीना इत्यर्थ ) हमसरोजरम्या (स्वर्णकमल घद् रमणीया) गृहीतमूर्ति (धृतशरीरा ) लावण्यलीला (लावण्यस्य लीला शोभा विलासेो वा) कापि नारी) विराजिता विराजते स्म ॥ २३ ॥ २४1 अनवद्यरूपाम् (अनवद्यम् अनिन्दनीय रूप यस्या सा ता दोपलेशशून्यसैौन्दर्याम् ) तेजोविशेषेण (प्रभावविशेपेण ज्योति- विशेषेण वा उदित प्रकाशित ) पूज्यभावो यस्या (विजातीयतेजसैव यस्या पूजनीयत्व ज्ञापित ताम् ) ता ( कुञ्जमध्यविराजिताम् ) नारी वीक्ष्य तत्पद ( तस्याश्चरणम् ) स्वय प्रणामप्रवणेन (स्वयम् श्रात्मना प्रणामोन्मुखेन, यत्न विना स्वयमेव नम्रण ) मूर्मा (शिरसा) इव काचन [ ८६ ] तु' (परिचरितुम् ) अध्यगच्छम, (अधि आधिक्येन, द्रुत- : अगच्छम् अगमम् ) ॥ २४॥' २५। मम तथा (तादृश्या) विधाया (प्रकारे, तदीयचरण- गर्थ द्रुतगमनावस्थायाम् ) सा देवी तु, सद्यः (तत्क्षणात् ) (गलधर्मा ) विवर्णा ( अपगतहेमवर्णा ) विमुखी, चिम्लान. मरणासना (विम्लानानि म्लानि प्राप्तानि पुष्पाभरणासनानि यस्याः कराला (भीपणा) तमसि (अन्धकारे ) मग्नेय बभूव, रावृतेबासीत् ॥ २५॥ २६ । निकुञ्जजाती (निकुञ्जस्य जाती पूर्ववर्णिका कुञ्जसम्बन्धिनी लता) सद्यः (तत्क्षणात्, यदैव सा देयो विमुखी नाता तदैव ) नमूला (छिनशिफा ) इव, रसोझिता इच (रसर्जिता इव, या अन्त:शिराभिः पवाहिता या रसधारा साझान्याम्याययति तस्या पि प्रकारेण रुद्धाया रसाज्झितत्व भवति) प्रोन्मृलिता (उत्पारिता) उन्मथिता (विदलिता) इव, निष्पीडिता (निप्पेपिता) इय, ग्नशिखाहता (दग्धा ) इव, सहसा (अकस्मात् ) शुशोप (शुष्का ता)। प्रकृते छिनमूलवाद्यमावऽपि, तत्तदृशाया लताया याहशी प्कता सम्भाव्यते, अन तथैर शुष्कतेति सम्भावनामावस्यादुत्प्रेक्षा. कार:॥ २६॥ २७। विकाशभाजि (प्रस्फुटितानि विकाश मजन्त इति रिपः भजो शिव, इति पाणिनिनम् ) कुञ्जप्रसूनानि ( कुञ्जसम्बन्धीनि पाणि ) मलिनीमवन्ति (म्लानीभूयेत्यर्थः, श्रमलिनानि मलिनानि भवन्तीति मलिनीभवत्' शब्दस्य क्लीय प्रथमाया बहुवचनम् ) पुण्य. १ [ ८४ ] शेपे (शुभाइष्टक्षये) नि.शेषभुक्तोचितदेवलोका. (नि शेष सम्पूर्ण यथास्यात्तथा भुक्ता उचिताः स्वस्वर्मयोग्या. देवलोका स्वर्गादयः ये तथाविधा ) ताराविशेषा (नक्षनाकारा जीवविशेषा , क्षोणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति' इति स्मरणात् ) इव, उर्ध्या (भूमितले ) निपेतुः चस्खलु ) लताया शुप्यमााया कुसुमान्यपि म्लानीभूय भूमौ चस्सलु पतता शुभ्रकुसुमाना स्सल नक्षत्रपुञ्जसादृश्यम् एतेन वर्णितम् ॥ २७ ॥ २८। इदाना कारकाना दशा वर्ण्यते-प्रेतीभपच्छवेतकपोतपोत- मूर्दा (प्रेतीभवता सद्यो मृताना श्वेतकपोतपोताना शुनपारायतशाय- काना मूर्दा मुण्डम् ) इव, विच्छायताधिक्रियमाणवर्णा (विच्छायतया कान्तिहीनतया म्लानिम्नेत्यर्थ अधिक्रियमाण आक्रम्यमाण. गृह्यमाण इति भाव वर्ण स्वाभाविक वर्ण श्वेतरूप यस्या तादृशी) सा सा तदीया कलिका (जातोलताया कोरकसमूह ) सद्य (तत्क्षणात् ) वृन्ताशभूमौ (वृन्तमूलभाग) लुटति स्म (अधोमुसभावेन ललम्ब इत्यर्थ )। यथा हि सयो मृताना श्वेत+पोतशावकाना मुण्डानि गललग्नान्यपि अधोलम्बितानि भवन्ति, तथैव म्लाना जातोकारका वृन्तभागेपु स्थिता अपि अधोमुसा विलम्बमानाश्च भूवु ॥ २८ ॥ २६ । सा (प्रागुक्ता ) दूर्वाधनश्यामलवृत्तभूमि. ( दूर्वाभिः घना निविडा, श्यामला च, दूर्वाधनश्यामलेति तृतीया तत्कृतार्थन गुणवचनेनेति तृतीया तत्पुरुपसमास ) तादृशी वृत्तभूमि (गोला- कारभूराण्ड , यथा पूर्व वर्णितः ) महाविपाणा ( उत्कटविषयुतानाम् ) पनगाना ( सर्पाणाम् ) विपश्वाससमोरणेन ( विषमयनिश्वासवायुना) दाधा (ज्वलिता ) इव सद्य अपरता (क्षारभूमिता) प्रपेदे प्राप्ता ।
[ ८५ ]
श्रूयते हि पूर्वमुर्वरा अपि भूमयः कदाचित् महासधिकृताः विषज्वलिता
मरुतुल्या भवन्तीति ||२६||
३० । ३१ । निस्सौरभा ( सौगन्ध्यरहिता) निर्मकरन्दलेशा
(निर्गस्ति मकरन्दलेशः यस्याम् सा 'मकरन्दः पुष्परमः' इत्यमरः,
मधुनिन्दुशन्या इत्यर्थ. ) गत पमूना ( विलुप्नपुष्पा ) कलिकाविहीना
( कारकरहिता) अपेनभृङ्गा ( भ्रमरवर्जिता ) कलनादशून्या (भङ्ग-
विहङ्गकृतमधुरध्वनिविरहिता) निपल्लवा (किशलयहीना ) शुष्क-
पलाशवृक्षा (शुष्कपत्रतरुयुक्ता) (अतएव ) विलोचनक्लेशकरी
(एय दशान्तर प्राप्नो भूमिः दृष्टमात्रस्य अश्र द्गमहेतुत्वात् नयनदु:-
खपदा ) समन्तात् (चतुदिन ) निःशेषलुप्ताखिलपूर्वभावा (निःशेष
निरवशेप किञ्चिदपि न परित्ययेत्यर्थः लुप्त: तिरोहितः अखिलः
समस्तः पूर्वभावः सौभाग्यदशा यस्याः सा सा (पूर्ववर्शिता उद्यान
भूः) ब्रह्मरापोपहता (ब्रह्मणः प्रामणस्य शापेन ज्वलिता) इय
सद्यः (कालविलम्पन विना) एवं ( ईदृक्प्रकारा ) उपाजनिष्ट
( जाता)।३०-३१॥
३२, कालरोषान् (अस्थिमानायशिष्टान् ) बाहुदण्डान् इच
शुप्फान् विटपान् ( शाखाः ) प्रसार्य (विस्तार्य स्थितैरिति शेपः)
प्रतैः (भूतयोनिविशेषैः पिशाचैर्वा ) इच अनेकः ( बहुभिः ) क्षोणि-
रहेः (वृक्षः क्षीणो रोहन्तीति रहधातोः क प्रत्यय. इगुपयत्वात्, )
परीता ( व्याप्ता ) मा { उद्यानभूमिः ) घोरपरेतभूमिः (भीषणश्मशान.
तुल्या) प्रभूव (जाता)।॥ ३२ ॥
[ ८६ ] ३३ । विशेषतः (एतस्माद् विलक्षणहेतुतश्च) तेषाम् (वृक्षाणाम्) अनेपेपु लम्पमाना शुष्कलतान्त्रमाला (स्कन्धेषु शासामु च मालाकारेण वर्तमाना शुष्कलता एव अन्नमाला नाडीसमूहः ) तरसा ( बलात् ज्ञानान्तर निरस्येत्यर्थः) प्रेतत्वबुद्धि (पिशाचत्वज्ञान) दधाना (जनयन्ती) तत् प्रास्पद (स्थान ) घोरतरीचकार (अधिकतर भयप्रद चकार)। पिशाचा अन्नमाला परिदधति, इति हि किवदन्ती ॥ ३३ ॥ तरूणा ( तदुद्यानस्थवृक्षाणा ) शुष्कतरा (शुष्कशासा- न्तरापेक्षया शुष्का ) शाखावली सटा. पनवायसवासतेयी ( स्वनन्तो रख कुर्वाणाः ये वायसाः काका. तेपा वासतेयो निवासस्थान यौगिकार्थ- विवक्षणात् ) वृक्षाश्च शतपत्रपत्रिचञ्चूखनिनक्षतिरिक्तगर्भाः (शतपत्रः तन्नामा यः पनी पक्षी शुष्कवृक्षगानविदारक: पक्षिविशेष: तस्य चञ्चूः एव खनित्र क्षोदनास्त्रं तेन क्षतिः छेदन तया रिकाः शून्यीकृताः, गर्भाः अभ्यन्तरभागा येषा एवम्भूताः) जाताः। उपयुकेन श्लोक त्रयेण महदमङ्गल सूचितम् || ३४ ॥ ३५ । शरत्सारसशस्यहास्यम् (शरद शरतो. सारस सरोज शस्य धान्यादिकञ्च तत्तद्रप हास्य प्रसादचिह्न) लुप्त (विलीन) शीतनिशीधदौस्थ्य (शीतस्य शीतऋतोः निशीथस्य रानिमध्य भागस्य दौस्थ्य दौत्य ) समागत (प्राप्तम् ) शीते वृक्षलतादेविशीर्णता, पद्म- लोप्र., शस्याना छेदश्च भवन्त्येव, तन दिवाभागे सूर्यकरसत्त्वाद् जगत् कथमपि किञ्चित् सुसमनुभवति, रानौ तस्याप्यभावः, निशीथे तु शैत्य- स्याधिक्यात् जीवाना सर्वथा दुर्दशा भवति , शारदीयसर्वसमृद्धिसम्भृत- स्योद्यानस्य तादृगवस्थान्तर शोतराविसाधारणदौर्गत्यरूपमिति भेदेऽप्य- [८७ ] मेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः । हपविकाशलीला (आनन्दज्ञापव्यापार- समूहः ) लीना ( विलुप्ता) विश्व ( जगत् ) विपाददास्य (दु.सै. कवश्यत्व ) गतमेव ॥ १५ ॥ ३६ । तमालनीलः (तमालवत् नोल: तापिञ्छुतरुवत् कृष्ण- वर्गः ) तमसा समूहः (अन्धकारराशि ) शीद्युतिपुष्पवन्तौ (निष्प्रभौ रविशशिनौ, 'पुष्पयन्तौ दिवाकरनिशारौ' इत्यमरः) अग्रसिष्ट (प्रस्तवान् । अपिच (किच ) द्यावापृथिव्याः ( स्वर्गमर्त्ययाः) अन्तराल ( मध्यगतम् अवकारा ) विलुप्तदृक्शक्तिक (प्रतिहतदृष्टि सामर्थ्य यथा स्यात् तथा) अध्यकापी त् ( अधिकृतवान ) ॥ ३६ ।। ३७ । सर्वगतः प्रसादः (भुवः प्रसादः सलिलप्रसाद इत्यादिना पून मुक्त ) अलगतः ( विलुप्तः ) कश्चन भौमभावः ( अव्यक्तरूप भयकरत्य) समासदत् (आगत ) विश्व (सकल जगत् ) विपर्य- स्तदश (विपरीतावस्प ) विलोक्य ( दृष्ट्वा, स्वप्ने मानसव्यापारविशेष एव दर्शन ) मम (दक्षकृतस्वप्नवण नपक्ष ममेति ददस्य देवमातृकृत- वण ने ममेति अदितेः) मनः अति भारखिन्न (गुरुत्याशिवयवोधात् खेदयुक्तम् । (श्रासीत् ) अभूत् ॥ ३७ ।। मम आधारभूमिः (अाधारभूमिः आश्रयस्थान, दक्षपक्ष कनखलपुरम् , अदितिपक्ष कश्यपाश्रम:) पूर्णमाना (चक्रवत् परिवर्तमाना ) मया (दक्षण, पक्षान्तरे अदित्या ) सम (सह ) निम्नमुखी ( रसातलगामिनी ) बभूव । यथा वेगवशाक्तेन (जलवे. गाधीनेन) तृणादिना सम श्रापवलमयाह (भ्रमियुक्तालस्रोतः) निम्नमुखो भाति तद्वत् ।। ३८ ॥
[ ८८ ] ३६ । शरीरे (देहे) संदः (धर्मजल ) वदने (मुखे) विशेष: (शुप्पता) भिया ( भयेन ) हृदि (इपिएडे ) प्रकम्पः (द्र तस्पन्दन) निराः (निष्फलाः ) उद्धारचेष्टाः (अधोगति निरस्य ऊद्वगतिलाभाय स्वप्नकालीनमानसव्यापाराः) च मम (दक्षस्य पतान्तरे अदितेः) श्राशु (क्षणात् ) भवत् पान्तात् (दक्षपचे ब्रह्माणमुद्दिश्य, पतान्तरे कश्यपमुद्दिश्य भवत्पदप्रयोगः, भक्तः कृपा अन्ते अवसाने यस्य सः तस्मात्, भवत्कृपालाभार्थ गमनावधेः) स्वप्नात् प्रबोध (जागरण) विदधुः । दुःस्वप्नजनितमानसविकारफल वास्तवदेहादी स्वेदशोषादयः, तत एव स्वप्नभगः, ब्रह्मणः (पक्षान्तरे कश्यपस्य ) कृपा लाभाय गम्यते इत्यन्तभाग: स्वप्नस्येति भावः ॥ ३६॥ ४० । हर्यश्वसूनुः (दक्षः, दक्षस्य हर्यश्वा नाम पुत्रा श्रासन् इति विष्णुपुराणम , पक्षान्तरे हर्यश्वः हरिहयः इन्द्रः सूनुर्यस्याः सा अदितिः) भीतिपरीतचेताः (भयाक्रान्तमनाः ) इति । एव- म्प्रकारम् ) इष्टविनिपातपल ( इष्टस्य यज्ञस्य विनिपातः नाशः फल परिणामो यस्य त, पक्षान्तरे इष्टस्य प्रियवस्तुन. स्वर्गस्य विनिपातः प्रशः फल यस्य त ) य (अष्टात्रिशता श्लोकैर्वर्णितपूर्व) स्वप्न प्रजापति (ब्रह्माण , पक्षान्तरे कश्यप) पूर्व बभापे (अकथयत् ) तस्य (स्वप्नस्य ) अलवयविधिपदिष्टा ( अनतिक्रमणीयदैवप्ररिता, अशुभा ( अमङ्गलमयी) परिणतिः ( फल ) क्रमशः (शनैः) प्रवृत्ता (आरब्धा ) ॥४०।। इति व्याख्यानगब्र्भोऽन्वयः। इति चतुर्थसर्गटीका। " , क एव नायक [८६ ] पञ्चमः सर्गः। १। (शिवलीलारक्ष ) यदा द्विषद् बल भीमबलम अागतम् , तत्पूर्वत एव सर्वत अशुभस्य सूचक. असौ विपर्ययो बभूव, येन सः नाया ना पिचुन्नुभ। (पदा-नरे ) यदा भीमबल द्विषदलम् अागतम, तत्पूवत एव सवत अशुभसूचक अमौ विपर्याय बभूव, येन स नाकनायक विचुदुभ इत्यन्वय । (शिव० पक्ष) बलमिति बलमस्यास्ताति अशं श्रादित्यादचि कृते सिद्धम् । तच्च भोमबमित्यस्य विशेषणम् । नाकनायक इति ना कनायक इत्येव पदच्छेद । दक्ष एव नेता (यशकर्ता ) ना विचुतुझे, ना इति नाऽव्यय , न स्वकाय्याद् विचचालेत्यर्थ पक्षद्वयविशदव्याख्यान मूलश्लोकपादटीकालो द्रष्टव्यम् ॥१॥ २। (शिवलीलापने ) समारते पुण्यलक्षणे यत्र पुर मुरासुर- क्षणक्षण अवैश्यत, न रोगशोको, न जरापराभव न वा दन्यविम्वितो जन अभवत् । (पक्षान्तरे ) यत्र भारते पुण्यलक्षणे पुरे पास मुरामुरक्षणक्षण ऐक्ष्यत, न रोगशोकायित्यादि पूर्ववत् । इत्पन्वय । (शिव. पक्षे। पवित्र ( कनखलनामक प्रसिद्ध रपान ) पूर्वम् धर्ममीमासाथै परिषदधिवशनयुक्तमासीत् तमाधिवेशने सुरामुराणा ( दक्षदो हमाणा मिलितानाम् ) उत्सवावसग दृष्ट , कस्यापि रोगशोक जराधीनत्य दीनस्वविक्तो जनो या न हप्ट । इदानीं नु तदिपरयय. सूचित इति भावाय । (पक्षान्तरे) पूर्व मारते, पुण्यलक्षणे पुरे वा (पुण्य लक्षण यस्य सत् तस्मिन् मुस्तै
यश
[१०]
गम्ये स्वर्ग च ) मुरामु-रक्षणक्षणः देवप्राणरक्षणोत्सवः
इत्यर्थः ऐयत दृष्टः, यशभुजा देवानां यज्ञ एव प्राणधारक इति
यज्ञः सुराणा परमप्रमोदहेतुत्वात् उत्सवस्वरूपः, यज्ञस्थानञ्च केवल
भारतभूमिरिति भारते देवाना सम्बन्धः प्रदर्शितः स्वर्गच मुरासुः
अक्षणक्षणः ऐश्यत, अक्षणक्षणः न क्षणवृत्तिः उत्सवः परन्तु साव
कालिक उत्सवो पृष्टः, तस्य च सुरा एव असवः प्राणभूताः, स्वर्गस्य
मुसमयत्यात् देवानाञ्च तत्र मुख्याधिकारात् तथोक्तिः सङ्गच्छते;
इदानीन्तु तादृश उत्सवो न दृष्ट इति सूचितम् । अर्थान्तर विशद-
व्याख्यानञ्च मूलश्लोकपादटीकातो शेयम् ॥ २ ॥
(शिवलीलापक्षे) लेोकाः सदा सुधाधामसुधामहासिनी
नयनाशितम्भरा सती सुधाशुधामधुतिसन्तति अथवा सुधाशुधामद्युति-
सन्ततिं सती विलोक्य भवस्य न अधीयुः, ( भवम्य ) अधीयु एव
या। (पक्षान्तरे) लोका. सुधाधामसुधामहासिनी नयनाशितम्भवा
सता सुधाशुधामध्रुतिसन्तति विलोक्येत्यादिरत्नाऽप्यन्वयः पूर्व समानः ।
व्याख्यानञ्च मूलपादटीकातो शेयम् । सरलार्थस्तु-दक्षपुरे लोकाः
चन्द्रतेजोऽधिकतेजःशालिनी नयनतृप्तिदा वर्तमाना सौधावलोकान्ति
दृष्ट्वा अयवा ज्योत्स्नासदृशहास्यशालिनी नेतृप्तिकरी सुधाशुधाम्न-
श्चन्द्रमौलेः शिवस्य द्युतिसन्तति अधिका तिकरी कान्तिराजिस्यरूपा वा
सती दाक्षायणीं दृष्ट्वा ससारं न स्मृतवन्त: अथवा शिवमेव स्मृतवन्तः ।
(पक्षान्तरे) स्वर्गवासिनो लोका: कपूर कान्तिजयिनी नयनतर्पणी सर्ग
विद्यमाना शुक्रादीना शुभ्रा कान्तिसन्तति विलोक्य सौन्दर्यातिशयमुग्धाः
संसार विस्मृतवन्तः सादृश्यदर्शनात् शिव स्मृतवन्तो वा ॥ ३ ॥
पूर्व दक्ष- [१] ४। (पक्षयोः) प्रमोदलीलालहरी विलासिनी परितो बिसारिणी सुखस्रवन्ती अवगाहेऽपि निराकुलान्तरा सदा दुःखातपतापहारिणी बभूव, इत्यन्वयः। व्याख्यानश्च मूलश्लोकस्याघस्ताद् द्रष्टव्यम् । पुरे ( पक्षान्तरे भारते वा ) सुखकरी नदी सर्वतः प्रसृता आनन्दमय. क्रीडातुल्यतरङ्गमालारचनाशोभावती गभीरत्वादालोडनेऽप्यविकृता सदा दु.सतापशान्तिकरी स्थिता। स्वर्गपक्षे च तरङ्गमालासदृशानन्दचटुल- ययेटरोलाविस्तारकारिणी सर्वतो विराजमाना नदीसोतोधारातुल्यमुख. परम्परा भोगेनापि स्थिरस्वरूपा स्वभावतो रौद्रतापापमितदुःखहरणपरा स्थितेति सरलार्यः ॥ ४ ॥ ५१ (पक्षयोः) तस्मिन् कियन्ति दिवसानि यावत् अनारत- मनिमित्तदर्शन यभव, तेन उपायती विपद् विनिश्चिता, उन्मुसश्रिया तडिता प्रवृष्टि. यथा (विनिश्चिता भवति ) इत्यन्वयः । अनिमित्तदर्शन वभूव - दुनिमित्तलक्षण प्रकटितम् । उपायती आसन्ना, चिनिश्चिता = अनुमिता। अर्ध्वमुखविद्युत्फुरणेन प्रकृष्टा दृष्टिर्भवतीति ज्योतिपिका.। पक्षयोः समानोऽर्थ ॥५॥ ६। तडिद्विलासादिकदीपभास्वरे या नक्तन्दिवभेदवेदन न (श्रासीत् ) तत्रैव क्षणे क्षणे अनिश्चितागम महातमोराशिः पद चकार। पक्षयो. समानोऽन्वयः। ताडितालोकादिप्रदीपसमुज्जले दक्षपुरे (पतान्तरे भारते च ) पूर्व दिनरात्र्या मेंदज्ञानमेर नासीत्, सम्प्रति तु तन प्रतिक्षण पुजीभूत तिमिरं क्षणेक्षणे कुतोऽपि प्रादुर्भवति । इदमत्रावधेयम्-दक्षपुर कनखलेति प्रसिद्ध भारतस्यैकाशः, तत्र दुनिमित्तदर्शनमभूदिति पूर्व रे उक्तः। [६२ ] श्लोकोक्तिपरामर्शात् कानि च तानि दुर्निमित्तानीति क्रमशः कथ्यन्ते चतुर्दशभिः श्लोकै। अस्मिन् श्लोके आकस्मिकस्तम:समागम तदनन्तर तरपुर देवालयपतन, जनेषु सुगपानासक्तिः, परश्री. कातरता, परदुःसदर्शनमुखिता, पयोमुखविपकुम्भस्वरूपता, सद्भ्योऽसूया प्रशसा चासताम्, स्वजनाभ्युदयविद्वेपः, निरन्नता सत्वहीनता-भीतिप्रमाद- परता प्राप्तानाप्तमेदज्ञानराहित्यम् , अकारणरादनध्वनिश्रवण दिग्दाह., क्वन्धनञ्जन, छिन्नमुण्डानामट्टहासाः, अशुभशकुन्तपतन, कुहेलिका- च्छन्नता, गृहेषु कलहविपादाप्रीतयः, धनविद्यायशाहीनता चेति बाह्यान्या- न्तराणि च दुर्निमित्तानि कनसलपतेदक्षस्य सव्य नाशाय दृष्टानीति भावः । पक्षान्तरे,यशभूमिभारततेन किल देवानामनगृहम् । समग्र भारत- क्षेने तथाविधानि दुर्निमित्तानि प्रादुरासन् इति देवानामेव सर्वनाशसूच- कानि तानीति समुदितार्थः । एषोऽर्थः विशश्लाके स्फुटीभूतः ॥ ६ ॥ सुरालयाः दृष्टनिमित्तम् अन्तरा क्रमाद् विलोपलक्षण श्रमजन्त । एतत्तु विचिनम्, ( यत् ) तदैव तत्र सुगलयोचयः उरचितो व्यलेोक्यत । वात्या-भूमिकम्पादिष्टकारण विनेर मुरालयाः ( देवप्रासादाः) पतितुमारब्धः। मुरालयोच्चयः मुराया: आलयाः (मद्योत्पत्तिविनय- स्थानानि तत्समूह.) वर्द्धिता बभूव, इति सरलार्थः। व्याख्यान च मूलश्लोकपादरीकाता विस्तरेण शेयम् ॥ ७ ॥ ८। यस्मिन् पुरा परभिया हरतमाः दयामयान्त,करणाः शुचि- स्मितोसुल्लविलोचनाम्बुजाः मुमनः प्रजा विभान्ति स्म । पक्षयोः रामानः । दक्षपुरे मारते च पूर्व परप्रादर्शनेन गनन्दाः दया इत्पन्ययः .
[६] हृदया:। अविरत शुनहास्याज्वलनयना. मनस्विन्यः प्रजाः आसन् ॥5॥ ६। वदाश्रिता: ताः तदा परं परदेविसूचिचनुपः स्वेतरसम्पदा गमे सुखोज्झिताः परोपतापममदाः असदाशया: हि सदा श्रासन् । हत्यन्वय, पक्षद्वये समानः। दक्षपुगाश्रताः ( पक्षान्तर भारताश्रिता.) प्रजाः तदा परद्वप- पिशुनाध्यः, पराम्युदये दुखिनः, परदुःखे च सुखिनः अतएव दुष्ट- मतयो जाताः। विनाशकाले विपरोताद्धारात भावः ॥६॥ २० । तदा अस्य सन्निधौ परं जुगुप्समानाः, सरित्वमुग्ध तम् अपि इतरेषु (जुगुप्समानाः) पयश्छन्नविपान्तरा घटा इव शव एव बन्धवः अभवन् । इत्यन्वयः। तस्मिन् समये तत्र बन्धुतमीपे अपर निन्दन्तः बन्धुश्च तमपररामीप निन्दन्तः इत्येष प्रकारेण पयो- मुखा विपकुम्भा इव हृदयेन शश्रयः एव बहिबन्धुरूपेण स्थिताः ॥१०॥ तदा अन्तर प्राप्य ( अवकाश लब्ध्वा ) परोक्षत्तिना (दृष्टिवहिताना दूरेऽवास्थतानामित्यर्थ.) सताम् । (साधूनाम्) अलीकम् (मिथ्या ) अभिस्तिम् ( अपवाद ) श्रदयन् ( रचपन् ) श्रमद्गणः (असाधुजनसमूहः । तथाविधैः ( तादृशचरित्रविशिष्टः ) परैः ( अन्यैः ) प्रशस्यमानः (स्तूयमानः) सद्गणतः ( साधुसमाजात् ) अत्यरिच्यत च (अधिकमान्यतया गणितो बभूव ) इति व्याख्यानगोऽन्वयः पक्षयो. समानः ॥ ११॥ १२। तत्र असस्तुतानाम् (अपरिचितानाम् ) अपि सम्पदः (समृद्धयः ) वर (काम सन्तु इति शेषः) सस्तुतानाम् (परिचितानाम्) [ ६४ ] न, मित्रमानिना (श्रात्मनो बन्धून् मन्यमानाना न च (सन्तु इति शेषः ) इति ( एव') चिन्ताकुलमानसा जनाः क्रमेण अधिकताम् उपगताः ( वृद्धि प्राप्ताः) स्म ॥ १२ ॥ १३ । तदा निरन्धसः (निरन्नाः ) सत्त्वमहत्त्ववर्जिताः सच्च बलं महत्त्वम् औदार्य ताभ्या वर्जिताः विहीनाः) भयप्रमादाधि- कताधरीकृता: (भयप्रमादयोः बासस्य अनवधानस्य च अधिकतया वृद्धया अधरीकृताः नोचता प्रापिताः) अनाप्तविश्वस्तभिदाविदः ( प्राप्तानाप्तभेदज्ञानरहिताः) प्रजाः (दक्षस्य पौरा: पक्षान्तर जनाः) अत (खेदे ) भवक्लेशकृतः (स्वजन्मनो दुःखकराः अथवा शिवद्वेषिणः अविद्यास्मितारागद्वपाभिनिवेशाः पञ्चम्लेशाः, इति क्लेशपदेन द्वपस्य ग्रहणा, पक्षान्तर संसारकष्टदायिन्यः) अमरन् ।।१३॥ १४। क्षणे क्षणे दर्श दिशः श्रकारपक्रन्दननादस कुला: (अकारणैः अाकस्मिकैः फ्रन्दननादैः रोदनशब्दैः सकुलाः व्याप्ताः) शुश्रुविर (श्रुता जनैरिति शेषः क्रोष्टून् समशृणोत् क रानितिवत् । ) मुमेशृङ्गाधिकपिङ्गभानुभिः ( मुमेरोः स्वर्णमयकूटापेक्षया अधिकपिङ्ग- शिसैः ) निरिन्धनैः ( काप्टादिन विना जातैः ) श्रनलेः (बहिभिः ) श्रानशिर (व्याप्ताः ) च ॥ १४ ॥ करालम् (भयकरम् ) इत्वरम् (गतिशीलम्) आलब्धुम् अयोग्य ( स्प्रष्टुमनहम् अस्पृश्यम् ) करन्धन्दम् (मुण्डहीनशव- समूहः) अन्तगन्तरा ( मध्ये मध्ये ) दहशे (हर जनेरित शेपः) शरीरयन्धोरिझतमुण्डकुण्टाप्रचएटहागः ( देहयोगरहितान् युएट- [ ६५ ] सद शमुण्डादुत्थिताः अट्टहागः) पुर: ( जनाना सम्मुखे) पुस्फुरुः (प्रकटिताः) अपि (च)॥ १५ ॥ १६ । पनदितयी वितत्य ( पतद्वय विस्तार्य नरशिसिनयी- त्यादिवद् द्वितयोमित्या स्त्रीप्रत्यो मल्लिनाथोद्धृतेन टिड्ढाण' (पा० ४।११५ ) इति सूत्रेण सम्पादनीयः अधोमुसः कृतमण्डलमिः (मण्डलाकारेण उड्डीयमानः) क्रमावतीण :(शनैः निम्नागतः ) मूर्तः उपप्लयः ( साकारः उगत.) इव अतिभापण: पत्रो ( गृध्रपक्षी) सौध. मूनि (प्रासादोपरि ) पपात पतितवान् दिल ॥ १६ ॥ १७ । तदा अभ्यरस्थली ( प्राकाशमेव स्थली प्रदेश:, अथवा स्थलो अकृत्रिमा भूमि', आकाशस्य नित्यत्वात् अकृत्रिमत्वम् ग्वेचरा- णामाधारतया भूमित्यारोपः, नभस्तलमित्यर्थः) अनन्तरोत्पत्तिदुरीक्षक. मंगः (अचिरभायिनः दुःखेन दर्शनीयस्य कार्यस्य ) निरीक्षणे शङ्कया समुचिता इव ( दर्शनाद् मयेन जडिभूता दव, वस्तुतः कुन्झटिकाच्छ- नतया अाकाशस्य ग्वल्पपारेसरत्वाधः अतस्तथाविधोत्प्रेक्षा) सदा एव कुहेलिकाजाल दुकूलसवृता (कुज्झटिकानिचयरूपवस्त्रावगुण्ठिता) अभ- यत् ॥१७॥ १०। गृहे गृहे (प्रतिगृह) अनिमित्तकः कलहः (अकारण- विवादः) अभूत्, भृशम् (अतिशयेन) विषएणभावः (विषादः) परिनस्तरे ( सर्वत्र पिततः)। दम्पतिमोतिः (पतिपल्योः प्रेम) श्रपि न स्थिरा (अच्छेया) अभात्, तया तातपुत्रेषु ( पितृषु तत्तत्पुत्रेषु च) अनुरागिता (मिय: स्नेहो मतिश्च) न, अमवदिति शेषः ।। १८॥ १६ । धने ( कत्तु । धनानाम् अधिप' (धनेश्वरं ), श्रुती - मा०२५ [६६ ] (श्रुतमस्यास्तीति विद्वान् ) श्रुतं (विद्यां), महाधीः (प्राज्ञः ) धिय (प्रज्ञां) यशः च ( कीर्तिः ) यशस्विन ( कोर्तिमन्त ) प्रसह्य (हठात्) तत्याज, इमां दशा मिपन् ( विलोकयन् ) कोऽपि ( दक्षोऽपि पक्षान्तरे कोऽपि जनः) न विस्मयः (विगतगः, गर्च न व्यजहात् ) इति मम विस्मयः (आश्चर्य प्रतीयत इति कवेरुक्तिः) ।। १६ ।। २०। (शिवलोलापक्षे ) कपुर न भारतम् ( इति ) ना, तदुद्भवः स विपर्ययः किं नु दक्षदेवगम् अनिष्टम् अाह इति मत वृथा; ( यतः) स तया कर्मभुवा दैवते मखे अमिलत् । (पक्षान्तरे ) नाकपुरं भारत न, तदुद्भवः विपय्ययः कि नु सदक्ष- देवगम् अनिष्टम् अाह इति मत वृथा, ते मखे सदैव तया कम्म भुवा श्रमिलन् । इत्यत्ययः। विशदव्याख्यानन्तु मूलश्लोकस्याधस्तात् टोकायां द्रष्टव्यम् । संक्षि- तार्थस्तु प्रजापतिदक्षो देवस्वरूपादनन्य एव, दुर्निमित्तानि यानि तत्पुरे फनखले सघटितानि, तानि देवस्वरूप तं न स्प्रष्टुमहन्ति, यतस्तद्वासिना "मानामेव किञ्चिन्निमित्तसूचितफलभोगः सम्भवति, एवविधस्तो निरर्थक एव, कुनः १ दक्षपुरं भारतान्तर्गतं भारतञ्च कर्मभूमिः, तत्र यशानुष्ठान यथा तदनुष्ठातुः फलाय कल्पेत, तथा तत्र संघटितं दुनिमित्त- मप्यनिष्टसूचकं स्यादेव, अतो दक्षऽपि मत्यंधमता स्वीकार्या, तयानिष्टं तत्पुरस्वामिनमेव सम्बनीयादिति । पक्षान्तरे, भारते दृष्टानि दुनिमित्तानि कयं नाम उत्तमेन्द्रियाणाम् देवानाम् अनिष्टं सूचयेयु', इत्येव तो वृथा, कुटः १ ते देवा: यशान्तविण यशभूमिभारतेन सद नियतमेव कृतसम्यन्याः । भारतस्य तादृशे दुनिमित्त सूयमाने यशादि.
[ ६७ ] हानिसम्मवेन देवानामन्नाभाव. इति तेषा गुरुतरमनिटे सुप्रतीतमेव । भारतादन्यत्र यज्ञा न सम्भवनीति भारतमात्राधीनमोगल देवाना- मिति || २० ॥ २२॥ २१ । अदित्यन श्रीसुसक्तनोपम सुमेरुङ्गप्रकृति विचिन- रत्नश्रुतिमिः प्रसाधित बस्थितिकानगोपुरम् अत्ययाद् पिना अमन्यत । इत्यन्वय पक्षयोः समान । व्याख्यानश्च विशदरूपेण मूलश्लोकाद टीकाता शयन् । एतेन दुनिमित्तान्तर वर्णित दक्षपुरस्य, पक्षान्तरे वर्गपुरस्य च पुरद्वारम् अकस्माद् भग्नमिति । विशेषत्वतावान् यत् पठश्लाकादारभ्याष्टादशसख्यकश्लोकपर्यन्तम् दक्षपुरस्य मारतस्य च दुनिमित्तानि वर्णितानि, पुनरेकविशश्लाकात् सप्तर्विराश्लोकावधि दक्षपुरस्य सर्गस्य च दुर्लक्षणानि वएपन्ते ।। २१ ॥ अपि फिञ्च तदा तदारामचर. (तस्य% दक्षपुरस्त्र, पक्षान्तरे स्वर्गस्य उपवन-सञ्चारी ) मलुब्धभृगावलिसगिरिगएः (मधु लोलुपभ्रमरसमूहसहचर.) सौरभसारशीरान् (सौगन्थ्यमयमारन्द चिन्दन् ) उपाहरन् ( उपानयन् ) माल. वायु यथा पुरा (पूज्य यत् ) न तृनिपयाप्तिकर. (प्रचुरमुराद )। शैत्य-मान्य सौगन्ध्य मिशिदोऽपि यायु प्रातिरा नागादिनि विपर्यय ॥२२॥ २३ । (शिवलीलापक्षे) अथ (प्रत्युत) धूलिततो. पक्राः उनन् करालरूप प्रनियतस्यद सनन् पुरश गुरुभौतिसूचर प्रवृद्ध- नि श्वास व स (मारुत ) सदैव अधिक यौ। पदातरे-अप सक करा लिवतो. उदनन् करालरूर. अनियवरयर स्खनन् म. देर पुरा गुमभीतिक प्रनि.श्याम इव अधिक ययौ इत्पन्वय.1 .
[ ६८ ] विकृतवायुप्रवाहो तन्नगराधिदेवतायाः दीर्घ श्वास इव भीतिदो जातः इति भावः। विस्तरस्तु मूलश्लोकपादटीकातो शेयः ॥ २३ ॥ २४ । (शिवलीलापने ) तदा सुवर्णपकेरुहसहतिः स्फुरन्- मराललीलानिलयः सुनिर्मला दिव्यदीर्घिका निगूढदु.खादिव चक्रप्रमदैः सम शुशोप। (पक्षानरे ) तदा मुनर्णय रुहसहतिस्फुरन्मराल- लीलानिलयः मुनिम ला दिव्यदीपिका चक्रप्रमदैः सम निगूढदुःसादिव शुशोप, इसन्वयः। पक्षद्वयेऽपि व्याख्यानं विस्तरेण मूलश्लोकपादटी- फया शेयम् । दक्षपुरे अकस्मात् शोभनो जलाशयः शुपता गतः स्वर्गे च मन्दाकिनी जलहीनामात् इतिसंक्षेपः ॥ २४ ॥ २५ । मन्जुलकुञ्जकूजनाः पिकादयः वर्षादिककालमेलन विनैन नितान्तचिन्ताकुलमानसा इव प्रसस्तुता नीरवताम् उपागताः। इति पक्षयोः.समानोऽन्वयः। मजुला जनाः ( सुन्दरकु जेषु कलनादकारिणः) पिकादयः (कोकिलमुग्गाः विहगाः) यांदिककालमेलनम् ( आदिपदात् हे. मन्तशीतयोगहरणम्, तारामालयोग) विना एव नितान्तचिन्ता. बुलमानसाः इय (गमीरदुश्चिन्ताग्रस्तचित्ताः पुरुषा इय) अस्तुता (अपरिचिताम् अगातपूर्वान् इत्यर्थः) नोरातां (मीनम् ) उपागताः। परान्तादियालेऽपि पाकिलादयः पलनादस्वभावं परित्यग्य मोमिनः स्थिताः इत्यपगे पपरपयः ॥ २५ ॥ २६ । ग्रुचारिनेजामि चिरोपना तदनलमायता दिने दिने त्यन्ति, अयाचकान्यरि सनस्प पिनाराशीलताम् उदीरमामामुः। शी पदयेऽपि रामानोन्ययः । व्याख्यानव मूलस्याधस्वादिश्तेश्यम् । - [९] दक्षपदे, नक्षनाणा सतत स्खलन, स्वर्गरक्षे च देवाना तेजोहानिरिति दुर्निमित्तम् ॥ २६ ॥ २७ । तदा व्योमनि शोणितधारयेव विनिम्मिताः सम्मा जनीन्धविशीर्णशेषा. देवदिष्टा नाराचदण्डा इव केतुभेदाः उदिता. । इति पत्यो समानोऽन्य । तदा आशशे रकधारयेव रचिता लाहितवर्णा इत्यर्यः धूमकेतव उदिताः। ते पुनः कोशा.१ सम्माननीवन्धवत् रज्जुनद्धमूतमाग सम्माननीयद् वियोणां विकीर्णा. शेषा प्रान्तमागाः येरा ते, देव- दिष्टा विधिना व्यवस्थापिवा. नाराचदएडा. लौहमपाणविशेषा हर । पदयेऽपि तुल्यना। उसनवाय लोकाना धूमकेतुरिवास्थित इति रहुधूमकेतूदये उपलवस्यानिशय सूचित. ॥ २७ ॥ २८ । (शिवलीलारत ) इति चेतनाचेतनाना विविधविकार: अचिम्भाव्या विपद पूर्व सूचयामास, अथ स्वरवित् स. इततदर्योऽपि अधीर श्रासीत, नियतिवश्य जीवजाने न जनुयोग. गलु । (पक्षान्तरे) इति .....सूचयामास, श्रय स स्वरधौरा अपि श्रावदिततदयः आसीत्, नियतिवश्ये पनु। रत्ययप.1 एव चेतनगतः अचेतनगतश्च यहुप्रसारो विपर्यय सनिहिता विरद प्रागशापयामास, अनन्तर यशोयमन्त्रस्परश स दद दुनिमि- साल मतीमरवरूप प्राप्नोऽपि अमुशिवतत्व एवासीत्, एतत्तु भपांन्तरेण समते-देवाधोने जायरानूदे रिमपि वचन्य नातीति । पक्षानरे,-अपमारा. शेयश्च ममान एर, नृतीवर गपंच- अनन्तर स स्यरपोश. श्वगंपति न्द्र. समरि प्रशिक्षितवर्णः ..
[१०० ] कीदृगनिष्टं भवितेति अवधारयितुमसमर्थः ग्रासीत् । तन हेतुस्तु पूर्वोक्तप्रकार एव ॥ २८ ॥ २६ । निमित्तदृष्टया विबुधप्रजासु विमनायमानता न आसीत (इति) न तावत्, पुन: द्विपद्गणे (द्विपद्दल इति पाठस्तु मुद्राकर- प्रमादजनित.) स्वस्थलम् ग्रागते भीमविक्रमात् सभीतिचिन्ता अजनि । इति पक्षयो समानोऽन्वय । विबुधप्रजामु = दक्षपक्षे शानिप्रजासु, पक्षान्तरे देवस्वरूपप्रजासु । द्विपद्गणे = द्विपत् शनुस्वरूप गणः प्रमथसेना तस्मिन्, पक्षान्तरे देवाना शनुगणे अमुरसमूहे इत्यर्थः । स्वस्थल = दक्षपुरमित्यर्थ., पक्षान्तरे स्वःस्थल स्वर्गगज्यम् । भीमविक्रमात् = महादेवपराममात् पक्षान्तरे भयङ्कराममणात् इति सक्षिप्तोऽर्थः। विस्तरस्तु पादटीकाया द्रष्टव्यः ॥ २६ ॥ (शियलीलापक्षे) केन पत्या हितवचनविरोपोबोधितेन अपि शिवदसवमहिम्ना द्विपदविकलशक्तिः रोध्या इति मत्वा योगयुक्तेन तस्थे । मदमोहे श्रेयसाम् अपि भयोधः भवति हि । (पक्षान्तरे ) हितवचर्नावशेषाद्रोधितेन शियदसवमहिम्ना पत्या द्विपदविक्लशक्तिः फेन रोयेति मत्वा योगयुक्तेन तस्थे, अन्यत् समानम् । इत्यन्ययः । पूर्ण व्याख्यानन्नु मुलश्लोक्पादटीकाता शेयम् ।। ३० । इति पञ्चमसगटोफा॥
[११]
..
पष्ठः सर्गः।
प्यन्ययः।
१। अथ सुरवृन्दवन्यः प्रवृत्तमन्युः प्रजाप: प्रत्यर्थिनाम आगमनं
निशम्य योग्यं स्वारतसैन्यसद्ध समराय समादिशत् इति पक्षद्वयेऽ
व्याख्या तु मूलपादटीकातो ज्ञेया ॥ १ ॥
२। सताम् अभीष्टाः ( हे सज्जनप्रियाः) दुष्टात्मनाम् (दक्ष-
पक्ष, शिवानुचराणा भूतानाम्; देवपक्षे, दैत्यानाम् ) विक्रमम् (वीर्य्यम्)
ईक्षमाणाः ( पश्यन्तः) मा भैप्ट मा भैष्ट ( न भय कुरुत ; माङयोग
लुइ, दाढ द्योतनाय हियक्तिः) यत् यस्मात् ) युष्मासु समामपरायणेषु
(युद्धनिरतेषु) एते ( दुष्टात्मानः) सत्य (निश्चितम् ) प्रपलायितारः
(द्रुत' पलायिष्यन्ते ) इति पक्षद्वयेऽपि व्यारयागोऽन्ययः ॥ २॥
३-४। श्रममधाम्नि पूणि उदीयमाने तामरारा प्रसारः न
युज्यते, कुवेरदिग्यर्तिमरुत्प्रवृत्ती तधनवानपरम्परा अपि ग,
नान्तदिग्पचि नभस्वदाप्ती नूनं उमेपा जाउयम् अपयाति, यादापता
सनिहिते अमृतस्थितीना वारिच्याघातमीनारित । इति पक्ष्यारन्ययः ।
मूलगदटोकाया विशेषेण व्याख्या द्रटन्या ॥ ३-४ ॥
५। शूरमुसाप्रधृष्यवृन्दारका: (दक्षपते, हे पोरडाः अप्र-
धृप्येतु अप्पाश्च । पदान्तरे, हे सूपंप्रमुसापराजेयदेवाः, वृन्दारकशन्दः
अंधार्य: देवपाचकध, मुसमाये प्रधाने च ) द्रुत गत्या अस्यिगं
(शत्रुगमूहन्) धूनयत (कम्पयत ) येगवलप्रवृत्त: ( बेगरलेन येगा-
धिक्येन प्रवादिनः) ममोरणः (वायुः) च्या मस्मरमानुणानाम्
(भरमलिशुष्कतृणानाम् ) घय ( सन्दं ) धूनीति शेषः ॥५॥
[ १०२] ६। कृशानुबन्धुः ( दक्षपः, यज्ञाग्निसहायः; पक्षान्तरे, अग्नि- देवता बन्धु सहायो यस्य सः) एपः अहम् ( इन्द्र.) अपि सज्ज: ( सन्नद्धोऽस्मि) प्राकृतिक ( स्वाभाविक ) विक्रम (बल ) मा जहीत ( त्यजत अन मा इत्यव्यय शब्दः ) अस्य राज्यस्य ( दक्षपक्ष, तदीय- राज्यस्य पक्षानरे, स्वर्गराज्यस्य ) अशिवत्वम् ( दक्षपक्ष, शिवर- हितत्वम्, पक्षान्तरे, अशुभम् ) श्राहो (अथवा ) सशिवत्वम् (शिवसहितत्व; पक्षान्तरे, शुभम् ) युष्मद्भुजदण्डनीला (वीराणा युष्माक वाहुयलाधीनमिति भावः) ।।६।। ७ । धुनायवेन एवम् उदित र योधवृन्दारकवृन्दम् वीरत्व- मदातिरेकात् अहितसर्वलोकान् तृणाय मग अभ्यमित्रम् बभूव । इति पक्षद्वयेऽप्यन्वयः व्याख्यानन्तु मूलपादटोातो झयम् ॥ ७ ॥ ८-११। सेनापतेः आश्रवताम् उपेतम् तूय्यस्वनासालितवीर- घोष सवर्णवापिहित विशेषचिन ससूचितपक्षभेद द्विषता कृतान्तैः शिल कुन्तै जितवीरवगै: नाराचप. प्रथितावलम्पैः धनु क्ल. अमेयै गदाये. भरनरपि कृतम्, मूलसेसात् तरूणा न्दमिय, वीयांच- दानोज्यलकीत्ति गाथाम् उद्गायता चारणपुजयाना सत्येन अपूर्वभाव सञ्चिन्यत्, बल रयोत्कण्ठितनीलकण्ठे रथः कराठौरवत्रासकर करीन्द्र गनोद्गजनतर्जि हेप गजै अप्रिये. पत्तिभिश्च यमी। इति पक्ष- दयेऽप्यन्वय । सेनापतेः श्राश्रयता ('वचने ग्यित श्राश्रय.' इत्यमरः, श्राशा. धीनताम् ) उपेत (प्रासम् ) तम्यस्यनारकालित पीरघोषम् (रणयाद्य. पनिना वर्तित. वीरपुरुषाणा सिहनाद यस्मिन् तत् ताराम ) सवां- ..
। १०३ ] चापिहित (समानरूपस्वचाच्छादितम् ) विशेषचिह्नन ससूचित- पक्षभेदम् (चिहभेदेन ज्ञापितः स्वत्वपक्षविशेषः यत्र तत् तादृशम् ) द्विषता शत्रूणा कृतान्तैः ( यमस्वरूपैः) त्रिशूलकुन्तैः (त्रिशूलैः, कुन्तैश्च तननामकास्वविशेषैः) जितवारवर्गः (जिताः पराभूता: वीरवर्गा: शनुपक्षीयाः वारसमूहाः यः) नाराचसङ्गः (वाणविशेपैरसिभिश्च ) पथितावलम्रैः (प्रसिद्धसहायभूतैः ) धनु लम्बैः (धनुर्भिर्वाणेश्च ) अभेः ( हटे:) गदायैः ( गदाप्रभृतिभिः) अस्तैरपि श्रायुधैश्च पृतम् ( युक्तम् ) वीर्याचदानोज्ज्वलकीर्तिगाथाम् (वीर्यस्य यत् अवदान वीरत्वपरिचायक वृत्त कर्म तेन उज्ज्वला उद्भासिता या कौर्णिगाथा यशोगोतिः ताम् उद्गायता (उच्चैः सस्वर कीर्तयताम् ) चारण- पुगयाना (स्तुतिपाठर श्रेष्ठानाम् ) सत्त्वेन ( वर्तमानरवेन) मूल- सेकात् ( मूले जलदानात् ) तरूपा ( वृक्षाणा) नन्द (समूहः ) इव अपूय॑भाय (अभिनयोजीरनचिह ) सञ्चिन्वत् (प्राप्नुवत् ) बल (चतुरङ्गा सेना ) रवो करिस्टतनोलकराठः ( रयशन्देन मेघध्यनिधान्या उत्सुगरता: अर्घ मुखौरना या मयूराः वैः ते तारीः) रथः कएठीरय पासारः (सिदाना मपजनवैः) परीन्द्रः ( गजधेटः) गजोद्गजनतज्जि देगे. (पृहिततिरसारिह पारान्द ) हयः (अश्वैः) अप्रियः ( श्रेष्टः ) तिमिः (पदातिभिः) च यमी (शुगु)।-१॥ १२॥ सद् यत्ननपुर रिशरयोगात् सद्यः दुरूद न्यूद निरस्त्य, पोरात्यपाद विस्मृनमाधिकारन { मत् ) पुरः श्रायननानिकानि न्ययात् इति परदोरन्ययः । तद ( यल ) परननै पुस्प शरयोगात् (पन्नातिशय आगलातिराप चापनप ) मा (तरसपात् ) दुम् (दुर्मयम्, [ १०४ ] दुर्भद्यमिति भावः ) व्यूह निवबन्ध (रचयामास)। घोरात्ययात् (दक्षपते, घोरस्य शिवस्य श्रत्ययात् अतिकमात्; पक्षान्तरे, घोर: भया- नकः प्रत्ययः दोपः दुर्वासाऽवमाननारूप: तस्मात् ) विस्मृतमान्नि- कास्त्र' (तदानी अस्नप्रयोगमन्नाणा मरण नैवाभूदिति भावः) पुर: ( व्यूहस्य अग्रभागे ) आयतनालिकानि (दीर्घनालिकास्त्राणि) न्यधात् (स्थापयामास )। दक्षपक्षे, शिवातिक्रमणजन्यपापयशात अशुचित्वेन शुचिमात्रेकस्मरणीयमन्त्रमयास्त्राणा प्रयोगशक्त यभावात् बाह्यास्त्राणा मध्ये परमशक्तिशालिवृहन्नालिकास्त्राणा स्थापन दक्ष- बलेन कृतम् | ( इन्द्रपक्षे ) दुर्वासाऽवमाननारूपभयानकावैधकर्म- जनितदुपतयशादशौचप्राप्त्या पवित्र पुरुषपर्नुकमन्त्रपाठपूर्वकप्रयोगा. हाणामस्त्रारणा प्रयोगो नैवाभदतो बृहन्नालिकास्तरूपवाधास्त्रविशेपव्यव- स्थापन देवरलेन कृतमिति तात्पर्यम् ॥ १२॥ १३ । शोकादशहाचकिताः (शिव० पक्षे, शोकः सतोमरण- जन्यशोरः स एव अहः लक्षण यासा ताः शाकासा: शोकमस्ताः शहाचकिताश्च ताः शिवगणात् शट्का भय तया प्रस्ताः, पक्षान्तरे, युद्धस्य भयङ्करपरिणाम शोचन्त्यः भीताः) दिव्यस्त्रियः अश्विन्यादि दत स्न्यादयो देव्यः विमानाच्छिनकनरूदाः (विमानस्य व्योमयानस्य उच्छितः उन्नतः पः कतः तुद्रग्रहं तन) रूढाः (कृतारोहाः) काश्चित् गावान्तरिताः ( यातायनान्तराले स्थिताः) काश्चिात् च यथेच्छ (न्यावशात् यत्रत स्थित्या इत्यर्थः) महाजिसज्जाम् (महारणाद्योगम् ) ऐतन्त (दृष्टपत्यः ) ॥ ३ ॥ १४। दितितिपिर तत् भीमसेन्प अदितिजन्मसनां प्रासा [१५] विलोच हासेन रोपेग तथा परीन ( सत् ) स्परालीला प्रकटीच इति पश्योरन्नयः। (शिवलीलापक्षे ) तत् (दितिः पपटन भूतिः भस्म ते । वित्तं धनं पस्प यत् अरिएनपरायण भस्मलेपनयुक्त) भीमरे, (शिवस्य मैन्यम् ) अदितर्जन्म यस्मात् स: अदितिजन्मा दक्षः त सेना प्राताम् आगता लिोस्स मेन समरप्रियामा समसम्भावन श्रानन्दद्योतकहास्येन, अथया प्रतिपन प्रति उपहासेन रो मधेिन च परीतं युक्त सत् मोटारूप निजभुजविन म प्रकारान माम) {क्षान्तरे दितत्परतया प्रसिद्ध तत् भयहार दैत्यमेन देवसेनाम् श्रागता हा अट्टाहासेन क्रोधेन च युक्त सत् निजभु विनमरूपीडा प्रकटयामासेत्यर्थः ॥ १४ ॥ . १५) शिवलीलापन उग्रसेना ( उग्रः शिवः तस्य सेना सेन पनिरपि तत्मेनैव इति सेनापतिमहितमेना, इत्यर्थः, पक्षान्तरे, उर चोपना दैत्यसेना, सेनापतेरपि राजसैनात्य वर्तते इति तत्राग्रह निकालिमादारदपंवब्राम् ( हमालिकारमय चलल्लौहपिराइनिप्पा रणसमये महान् शन्दो भवति अतएव निष्क्रान्ती निर्गमणकाले ये नाद: तेन क्षतदर्प हतग बन यया ताद शी) द्विपा ( शणा बृहनालिऊरन्धमुक्तानलोवलाम् ( वृहनालिस्पदेन 'कामान' इति प्रसिद्धमाग्नेयास्त्र योभ्यार, बृहमालिक्स्य रन्धात् छिद्रात् मुक्त वहिनिर्गतः यो अनल: अग्निः तेन उचला दीप्ताम् ) प्रायस पिण्डकोटि (आयसपिण्डानो 'गोले'ति येषा प्रसिद्धिः, तेपा कोनि असंख्यलौहपिएटान् इत्यर्थः) उपेक्षमाणा ( अविगणय्य ) अग्रम् इता (अग्रेसरीबभूव ) ॥ १५ ॥ १६ । परिज्यलच्चूर्णविशेषगर्भान् (परिज्वलन्तः अग्निना दीप्यमानाः चूर्णविशेषाः दाह्यक्षोदाः, गर्भे अभ्यन्तरे येषा तान् ) चलन्महोल्का इव (चलन्त्यः पतन्त्यः महोल्का: महत्यः बृहत्यः उल्का आकाशाग्नयः ता इव ) ऋद्धवेगान् (ऋद्धः प्रवृद्धो वेगी येपां तान् ) छिद्रवतः ( प्रज्वलद्दाह्यचूर्ण वर्षिबहुरन्ध्रयुक्तान् ) अयागुडान् (लौहपिण्डान्–गोला इति ख्यातान्, प्रागुतानालिकरन्ध्रमुक्तान्) विलय ( अतिक्रम्य, शिवगणानाम् तद्वातेनापि मरणाभावादिति शिवलीलापक्षे ; हन्यमानेष्वपि बहुषु अवशिष्टा भटा इति दैत्यपते; अमे- सरीभ्य ) तदस्त्ररन्ध्राणि ( तेषामलाणा रन्ध्राणि चूर्णपूरणद्वाराणि) कोलेः (लौहशकुभिः ) रुरोध ॥ १६ ॥ १७। एवं नालिकास्त्रलौहपिए चर्पणे निवारिते, उभयपक्षयोः शस्त्राशस्त्रि युद्ध वसूयति । क्षणात् ( अनतिचिरेण ) कृपाणेषु (परस्परसङ्ग पु) तदिद्विलासः ( विद्युत्स्फुरणम् कृपाणाना नर्मल्यात् तत्रालोकसम्पातेन द्रुतसञ्चाल- नाच्च विद्युत्मकारायत् प्रमा यभूवेति भावः) । क्षणात् (क्षणमध्ये) झनकाररवातिरेकः ( पक्षद्वयस्य खानिकयोधानां निपश्यमानेषु सग पु परसनाभिघातेन झनदित्यासारफरवस्यातिरेकः श्राधिक्यं जातम् )। क्षणात् (तत्क्षण एय) अग्निकणावभासः (अग्निकणानाम् अवमामः उद्गमः) क्षणात् (क्षणमध्ये) मनः (योपदयकृपा- णेषु पण्डितत्व) क्षणात् (चणमध्ये) मधिरोपमाः (एक्स्य .
[१०] पारो भग्ने, अन्या भग्नकृपाण प्रतिपदं जधान एवं बहना योधाना कमाणेषु, रुधिरोषैः शोणितप्रयाः समः प्लावन बभूव ) प्रथम खाङ्गिकाः स्वसकृपाणमुत्तोलयामामुः, ततः स्वस्मिन् परकूतकृपाण- घातप्रतिरोधाय तत्क्रपाणे स्वकृपाणप्रयोगणाभियाताज झनकारध्वनिः, ततस्तस्माद् बढ्युद्गमः, ततश्च द्वयोरेव कृपाणयोमङ्गो वा एक्स्य कृपाणे भन्ने अन्येन मानकृपाणस्य शत्रो: शिरश्छेदो देति सरलायः । द्वयोः पदयाः समानः। काणकाना बहुत्वात् कृपाणेप्पित्यत्र बहु- वचनम् ॥१७॥ १८। पश्चित् ( कोऽपि सानिकः ) सम्माननाई ( सम्मानने उद्यममाण शनणा सस्तम्भने, सम्यग् जामापादने अई योग्यम् प्राचा मते चुरादि 'मन'धातोः स्तम्भार्यत्वात् ; 'कर्तुमुपेत्य मानना' इति माघ. प्रयोगदर्शनात् सम्माननाया हि सारूपत्य पादटीकाया लिखितम् ) विमलावभास (निर्मलप्रभ, कलवालिमशून्यतया नावचिक्ययुक्तम् ) कमाणधारामणिहारसारम् ( कृपाणधारा, कपाणस्य खड्गस्य धारा छेद- नसाधनतांदणमान्तमागः, स एव मणिहारसार: श्रेष्ठो मणिमयहार , मणिहारेपु सार: इति समासः त ) दृढ (प्रगाढ ) सजयितु (सङ्गती. कत्तु ) परभ्य ( शत्रोः) क्राठोपर एठोपनत (कण्ठस्य उपक्रठे समीप उपनतम् उपस्थितम् ) चकार । मणिहारसारोऽपि सम्माननाहः श्राद- रणीयः, विमलायभासः निर्मलद्युतिः, अशिथिलभावेन परिधापयितु परस्य प्रधानस्य एठसमीरवत्ती क्रियते । विशेषणश्लेपेण समुज्ज्वलवा साम्येन च रूपकमिदं सम्मादितम् ॥ १०॥ १६ ! कश्चित् (कार्याणिकः) रढोपरद्धासरुमुष्टिवृष्टत्वेदाम्नुभिः . [ १०८ ] दृढोपरुद्धत्सरणा मुष्टिना वृष्टैः पातितः स्वेदाम्बुभिधर्मजलैः) दन्नुरितम् ( दन्तुरवत् कृत विन्दुभिर्विगलद्भिः दन्तवत् लम्बमानरुप- लक्षितमित्यर्थः ) द्विषः (शनोरुच्चतुरङ्गारूढस्येति भावः) असि (समस्तके पात्यमान सङ्ग) कृपाणस चालनकौशलेन कृपागस्य स्वीयखड्गस्य संचालन तर कौशलेन, नैपुण्येन ) विफलप्रयोग ( विफलः व्यर्थः प्रयोगः पातनकमो यस्य तम्, स्वकृपाणभ्रामणेन शनुखड्गपातन- निवारणेनेति भावः) चकार ॥ १६ ॥ २० । द्वन्द्वयुद्ध वर्णयति । भटेपु ( पक्षप्रतिपक्षसैनिकेषु मध्ये ) द्वौ द्वौ (एकस्य पक्षस्य एकः अपरपक्षस्य एक इति द्वौ, एव- मन्यौ धौ परौ द्वौ इत्यादि रूप द्वन्द्वम् ) प्रोद्दण्डकोदण्डादिभिः उल्वण- मल्लयुद्धश्च ( उल्वणानि व्यक्तानि गुप्ताक्रमणरहितानि मल्लयुद्धानि तैश्च ) प्राणापहाराय (मिथो जीवनहरणाय ) विकराललीलाम् ( अति भीपणरणम् अनान्यत्र च युदस्य लीला शब्देन ग्रहण योधाना युद्धनौति सूचनाय।) व्यधत्ता चक्रतुः ॥ २० ॥ २१ । विच्छिद्यमानस्य ( विशेपेपच्छिद्यमानस्य कृत्यमानस्य) पदातिसादितुरङ्गमातद्गगणस्य (पदातयः पत्तयः, सादिनः अश्वारोहाः, तुरगाः अश्वाः, मातङ्गाः हस्तिनः, तेषा गणः समूहस्तस्य) प्राणावसान- क्षणलब्धजन्मा (प्राणानामवसान अन्तः, तस्य क्षण: समयः तस्मिन् लब्धं जन्म येन सः, मरणसमयोत्पन्न इत्यर्थः ) नादः ( श्रातभनिः) सग्रामभूमि ( रणक्षेत्र) स्थगयाञ्चकार (माच्छादयामास ) कृपाण- विदीर्यमाणपदातिप्रभृतीना मृत्युकालोत्पन्नाधनिभिः संगामक्षेत्र माच्छादितमभूदिति सरलार्यः। (शिव• पक्षे) दक्षसैन्यानामेवं [ १०६ ] हानिर्जाता, (पक्षान्तरे द्वयोरेय ) सेनयोरेवमार्त्तनादो जात इति विशेष. ।। २१ ।। २२। एकः (कश्चिद् योध ) विभिन्दन् (शनु छिन्दन् ) अपरः (अन्य ) विभिन्न (छिन्न ) पर. ( ताभ्यामितर- ) विभिन्दन (स्वय छिन्दन् ) अपि भिद्यमानः, (स्वक्त्तृक्छेदनसमय एप परेण च्छिद्यमान ,) एव (इति प्रकारेण) समस्ता (शस्त्रारास्त्रिनिरता. सवें योधा. ) रहस्यलों ( समरभूमि ) समम् ( युगपत् ) एच शोणितपूर. मग्नाम् (शोणितप्रवाहाप्लुताम् ) चक्र ।। २२ ।। २३ । आजिभूमि ( युद्धक्षत्रम् ) पत्तोचमाङ्ग (छिन्नमस्तके ) श्रक्लुप्तकायै (छिन्नदेहै , शिरोमानावशेषः ) छिन्नानिमि (छिन्न पादै ) त्तभुनै (द्विसण्डित गहुभि ) प्राणैर्थिहीने (गतप्राणे ) होयमाने ( प्राणैः परित्ययमाने नियमाणैरित्यर्थ ) अहीयमानै (प्राणैरत्यज्यमानै , कण्ठागतप्राणेरित्यर्थ.) येोधै (याभि ) वृता (व)॥ २३ ॥ २४। (शिवलीलापक्ष) रक्तप्रवाहव्यपदेशभागी ( रक्तप्रवा हस्य यो व्यपदेश. छल तद्भागी, तच्छलविशिष्ट ) रौद्रप्रताप ( रुद्रस्य शिवस्याय रौद्र प्रताप प्रभाव ) दितिसातभत्तु ( दितिस्ते दिति- जनन्या. प्रसूते तु दक्षस्य ) स्वरन्न ( स्थगवत् अन्त मनोहर ) पुर दृगुपेयतन्या (दृशा चक्षुपा उपेया ग्राह्या तनु , तया, प्रतापस्यादृश्य- स्वेऽपि रक्तप्रवाहच्छलेन चक्षुर्माह्यवपुपा ) बलात् ( बलेन) श्राकुलया- चकार (श्राकुलनं पलायमानजनसम्मद तद्युक्तचकार, व्याप्त या चकार) मन्ये इत्यहमुत्प्रेक्षे। (पदान्तरे ) दितिसूतिम (दिते सूति. प्रसवो
[११]
येषा ते दितिसूतया दैत्याः तेषा भत्तः पत्युः असुरराजस्य ) रौद्रप्रतापः
(दारुणः प्रतापः ) हगुपैयतन्या (चनुाह्यत्वरूपेण ) रक्तप्रवाह-
व्यपदेशभागी (रक्तप्रवाह इति यो व्यपदेशः सज्ञा तद्भागो)
स्वरन्त (स्वर्गस्वरूप ) पुर (नगर) अाफुलया-चकार ( इति
मन्ये)।। २४ ।।
२५ । (शिरलोलापचे) अथ (अनन्तर द्वन्दयुद्धानन्तर )
अदितिजन्मयोधाः (अदितेजन्म यस्मात् सः दक्षः तस्य योधाः,
तदीया योद्धारः ) द्विधदुग्रपक्षात् ( द्विपन् शत्रुः य उग्रपक्षः उग्रस्य
शिवस्य पक्षः वर्गः प्रमथसमूहः तस्मात् ) क्षणेन (अत्यल्पकालेन,
अपवर्ग तृतीया ) होनसत्त्वाः ( हीन न्यूनं सत्त्व पराक्रमो युद्धोत्साहो या
येषा ते होनसत्त्वाः सन्तः) यावत् (यत्कालमध्ये) पश्चात्पदाः ( पराङ्-
मुसाः) कृशानुतृप्तेः (कृशानोः अग्नेः तृप्नियस्मात् यज्ञन जनि-
ताग्निप्रीतः ) अधिपात् (प्रजापतेः दक्षात् यत्तदोर्नित्यसम्मन्धात् तायत.
तलालमध्ये) अभीतिवाद (मा भैप्ट इति वादम् अभयवचनम् )
अशृण्वन् (ग्राकर्णितवन्तः शृणोति तस्मादपि यः सपापभागित्यादा.
विवापादाने पञ्चमी (पक्षान्तरे) अदितिजन्मानो देवाः (त एव योधाः
इति कर्मधारयः ) द्विपदुग्रपक्षात् (द्विपत्सु ये उपाः दारणाः दुईपी
इति यावत्, तेपा पक्ष वर्गः त प्राप्य, ल्यब्लोपे पञ्चमी) होनसत्त्याः
(त्यक्तधैर्याः, युद्धे स्थातुमसमर्था इति यावत् ) यावत्पश्चात्पदाः
(तावत् ) कृशानुतृप्तेः (कृशानुना अग्निना दिक्षालेन तृप्तियस्य,
तस्मात् ससैन्यस्याग्नेयुद्धार्थमुपस्थित्या तृप्ति प्राप्तादिति भावः
अधिपात् (मुरफ्तेः) अभीतिवादमशृण्वन् इत्यादिक पूर्ववत् ॥ २५ ॥
, [ १११ ] २६ । (शिव०पक्ष) तदा (भीतिपादश्रवणकाले) अग्नि. दत्ताः (आहुतिमन्नप्रमावेण परितुष्टात्मनो यशाग्नेस्थिता इत्यग्नि- दत्ता इत्युक्तम् ) असह्यवीर्याः (न सह्य परैः सेोद्ध शक्य न भवति यत् तद्वीर्य पराक्रमो येपा ते ) द्विषामभावाय (शणा विनाशाय विताडनाय वा ) समुद्यताम्राः (सम्यक उद्यतायुधाः) महुसख्ययोधाः (यद्वयः सख्या येषा, ते योधाः, यहुयोधाः इत्येतन्मात्रमनुक्त्वा बहुसख्ययोधा इति कयन योधानामसंख्यत्वसूचनाय) परिभूतसेनाः (पराजितदक्षसैन्यानि ) प्रोत्साहयन्तः ( प्राण उत्साहयुक्ताः कुळन्तः सन्तः ) सम (युगपत् ) समापेतुः (रणस्थल समाजग्मुः) । (पक्षान्तरे) अग्निदत्ताः ( अग्निना दिक्पालेन प्रदत्ताः ) द्विपा (शयामसुराणाम् ) श्रभावाय ( उन्मूलनाय ) इति विशेषः। समानमन्यत् ।। २६ ।। २७1 (शिव०परे ) सा (अग्निसमुत्थितयोद्धृसमूहपूर्णा) वाहिनी (दक्षसेना) अन्याभिः (अग्निसमुत्थितातिरिक्ताभिः पराजिता- तिरिक्तामिश्च देवतासेनाभिरिति यावत् ) अपि (च) प्रवृद्धा (प्रकर्षेण वृद्धा बहुलीमूता सती) प्रावृषि (वर्षाकाले) कुल्यागिरिमाम- पुराद्युपेतैः (फुल्याः 'खाल' इति वङ्गभापाख्याताः, कृत्रिमा अल्प- परिसराः सरितः, ताश्च गिरयश्च पर्वताश्च प्रामाश्च पुराणि च श्रादिपदात् प्रणाल्यादिपरिग्रहः तेभ्यः उपेतै उपागते ) वर्षाम्बुभिः (दृष्टिजलैः) निम्नगा (अकृनिमा नदी ) इव पूर्णतमा (अतिशयेन पूर्णा, अतिविशाला) बभूव । (पक्षान्तरे ) सा (अग्निप्रदत्तसेना- पूर्णा) वाहिनी (देवताचमूः) अन्याभिः (नवीनाभिः) सेनाभिः (इन्द्रनियुक्ताभिरित्यर्यात् ) इति विशेष. । समानमन्यत् ॥ २७ ॥ पा०२६
[११२ ]
२८ । (शिव०पक्ष) ततः (दक्षसेनायाः पूर्ण तमत्वप्राप्त्यनन्तरम्)
इतरेतरजयैपिणोः (परस्परं जिगीपतोः) सैन्ययोः ( सेनयोः) पुनरपि
(भूयोऽपि ) सकलविश्वविस्मापनः (त्रिभुवनविस्मयजनकः) तुमुलः
(सकोणः) रणः (युद्ध) बभूव ( यद्यपि तुमुलशब्दस्यैव सङ्कीण-
रणपरत्व निकाण्डशेपे दृश्यते, तथापि करकङ्कणवत्सम्भेदे नान्यतर-
वैयय मिति न्यायेन रणशब्दस्य पृथक् प्रयोगः प्रचण्डताधिक्यसूच-
नाय )। सः (पुनःप्रवृत्तः) जन्ययोगः (युद्धेन योग: सम्बन्ध:
तन चित्तैकाग्रता वा) तथा (तेन प्रकारेण ) दक्षसुरपक्षमाक
( दक्षश्च सुराश्च तेपा पक्षः बल', वों या त भजते श्राश्रयति; इति
दक्षमुरपक्षमाक् ) अजनि ( जातः) यथा ( येन प्रकारेण ) अरिगण-
विक्रमः (श्ररयः शत्रुभूता ये गणाः प्रमथा. शिवमटास्तेपा विक्रमः
पराक्रमः ) क्षणम् (किञ्चित्कालं व्याप्य) क्षीणताम् (लाघवम् )
उपागमत् (माप्तवान्) गायिकमापेक्षया दतदेववाहिनीविकमोऽ.
धियो बभूवेति भावः। (पदान्तर) सैन्ययाः (देवसेनाया श्रसुर-
सेनायाश्च)। सदनमुरपक्षमागित्येक पदम् (सन्ति रायमधानानि
रजस्तमोऽभिमवशन्यानीत्यर्थः, अक्षाणि इन्द्रियाणि येषां ते सदक्षा ये
मुराः, एतेनासुराणामसदक्षत्यसूचनेन तदिजयो महानिष्टपरो मषिष्य.
तीति व्यशिवम् ) जन्ययोगः (युद्धेन योग: मूलपादटीकालिग्मितार्थोऽत्र
द्रष्टव्यः, जन्ययोगः जन्यमेव युद्धमेय योगः समाधिः, सदचव शमदम.
यस्य योगोपयोगीति सदक्षतेन मुरा विरोपिता इति पा) अरिंगणस्य
(घुमन्दस्य-अमुरवाहिन्याः ) इति विशेषः ।
अन्वयादयः
प्राग्वत, पेयल यदत्यस्येस्पदत्यात् स इति तर न रखते ॥२८॥
[ ११३ ] २६.३०। (शिव०पले) तदुप्रगणनायकः ( तेपा क्षोणविक- माणाम् उप्रगणाना नायको वीरभद्रः) तदा (तस्मिन् काले, गण- विक्रमक्ष्यकाले) विक्रमं प्रकटयन् (स्वविक्रम प्रकाशयन् ) रविप्रभूति. देवताना ( भगपूषादिदेवताना ) जयो ( विजेता सन्, ता विजित्य) स्वपक्षाढता (स्वपदाणा उग्रगणाना दृढता परविक्रमसम्पादितशैथिल्य- दूरीकरणेन दुर्जेयता) तथा (तेनैव प्रकारण ) परचमूसमुत्सादनम् (शत्रुसैन्यनिपातन ) विदधत् (कुम्बन, वर्तमानसामीप्ये लट अव्य- वहितानन्तर्य द्योतनाय ) रिपुप्रिययितानविघसने (रिपोदक्षस्य प्रियो यो वितानः यशः तस्य विध्वसने विनाशे) प्रववृते (प्रवृत्तिमान बभूव )। (पदान्तर) तेषामुग्राणा गणनायकः ( तेपामुग्रगणाना नायक इति वा अमुरराज इत्यर्थः) रविप्रभृतोना देवतानाम् (युद्धार्य- मुपस्थिताना सूर्यादिदेवानाम् ) जयी (जेता सन् ) रिपुपियाणा देवमछाना वितानविश्वमने, सेना. प्रेष्य वाभियश विध सयितु प्रववृते प्रवृत्तः ( यज्ञविधाताय मारते सेनाः प्रेषितवान् इत्यर्थः) अनयो: श्लोकयो यान्तर मूलपादटोकाया द्रष्टव्यम् ॥ २६-३० ॥ ३१। (शिव०पर्द) तेन ( वीरभद्रण ) तु पुनः प्रकटित. • प्रचुरस्मयोमा (प्रकटितः प्रकाशितः प्रचुरः प्रभूतः स्मयोप्मा स्मयस्य गस्य उप्मा ताप: येन स.) सक्रोधारुपवचनमेय गोंष्मेति भावः। ख्यातिप्रियः ( ख्यातिरिति भृगुरल्या नामेति विष्णुपुराणम, तस्याः प्रियः पतिः भृगुरित्ययः) तूलीकृतः (तुलवत्कृतः लघुकतः श्मश्रलाट. नेन निग्रहीतः)। च (चकारात्प्रकटितप्रचुरस्मयोप्मेति विशेषणस्य तुलीयत इति विधेयस्य च लामः) अदितिपतिपतिः (अदितिजननी- [११४ ] भत्ता दक्ष, द्वयोः स्त्रीपूर्व कपरिचयः वीरभद्राद्वीर्याल्पत्वसूचनाय, दक्षस्य तत्परिचये हेत्वन्तरं पादटोकायामुक्तम् । अर्थान्तरन्यासनेद समर्थ- यते, -प्रायः (बाहुल्येन) अतितापात् (तापाधिक्यात् ) गुरोरपि गुरुत्ववतोऽपि, (गुरुत्वम् आचार्यत्वम्-पूज्यत्वम्, अथ च पतनहेतुगुण विशेषो भार इति प्रसिद्धः) लघुता (सम्मानहानिः, अथ च तौलेन न्यूनता ) भवेत् , अत्र दृष्टान्तः, तापयति (अग्न्यादितप्ते ) वारिणि (जले) वाष्पभावः (वाष्परूपेण परिणतिः) जले गुरुत्व वाष्पे लघुत्वञ्च पतनादुत्पतनाञ्च सिद्धम्, मान (प्रमाण, मानशब्दस्याजहल्लिङ्गत्यात् क्लीवत्वम्, वेदा: प्रमाणमितिवत्), तापशब्दश्लेषमूलकोऽय सदष्टा. न्तार्थान्तरन्यासः। यद्यपि वीरभद्रो दक्षनिग्रहाय तत्समीप प्रथममुप. गतस्तथापि, गर्वाधिक्यप्रकाशात् प्रथम भृगुर व निगृहीतः पश्चादद श्राकान्त इति भाव. तु-शब्दप्रयोगाल्लभ्यते । (पक्षान्तरे) तेन (वीरण, असुरराजेन) तु (किन्तु, यद्यपि हुताशनसाहित्यमासीद्दवराजस्य, तथापि हुताशनमुपक्ष्य) ख्यातिप्रियः (प्रशसानुरक्तः स्तुतिप्रिय इति यावत् ) अदितिसूतिपतिः (अदितिसूतीना अदितिपुराणा देवाना पतिः चकारोऽवधारणे ; अन्यैरसुरैरन्येपा देवाना लघूकरणद्योतनाय समुच्चये वा ) अन्यत्सव पूर्ववत् ।। ३१ ॥ ३२। (शिवलीलापक्षे ) अथ (अनन्तर सन्निकर्षानन्तरमिति पादटोकायामुक्तम् । दक्षसमीपे तहत्विजो भृगोनि ग्रहेणैव तस्य लघू- करण , दक्षनिग्रहस्त्वनेनोच्यत इत्याशयेन) यद्वा श्रथ (भृगुदक्षयो- स्तूलीकरणानन्तरम् ) इति (एवम्प्रकारेण अनन्तरोत्तप्रकारेण) सितम्ल (सण्डितसैन्य ) दक्ष (दक्षप्रजापतिम् ) द्विपत् (विद्विपत् ) ईश्वरस्य L (शिवस्य ) व ( वीरभद्रप्रमुसं सैन्यम् ) स्वरापसवनान्त' कान्त' इत्या, दम्भानुबन्धनविलद्धितपूज्यपूजाः किं फलं भुञ्जते इति (तफल- सरूरम् ) प्रथयाम्बभूव (प्रकटयामास )। सर्ब पूज्यमहेश्वरहेलनात् प्रजापतेरपि दक्षस्य स्वजननिमहो यशव सो जीवनान्तश्चेति फल जातमिति सव्वे पा प्रतीतिरभूदिति भावः । पक्षद्यस्य ब्याख्यान मूल- पादटीकाया द्रष्टव्यम् ।। ३२ ।। इति षष्ठसर्गटीका। सप्तमसर्गस्याएमसर्गदशमश्लोकपर्यन्तस्य पपापेक्ष व्याख्यान मूलपादटीकायो द्रष्टव्यम्। अष्टमसर्गस्यैकादशश्लोकमारम्य ये तभाटपारख्याताः श्लोकास्तेऽत्र तया व्याख्यायन्ते- अष्टपः सर्गः ११। कुल गोमारमयोः रूपं यर्णयति, रयूलेति । स्यूल मूलं यामा ताः स्थूलमानाः प्रमेण बोणाः मूलादनन्तरवदनन्तरगरम्ममांनुरया न्यूनरपोल्याः समरछाः रामो योग्यो रछः रकरणों यामा, ताः नरो, पाल्पप्रे तल रेशे चोचितरकरण: अलपी यफोः सो प्रतएव चाम्पकालिकामालगुरिती पत्नयापिय पदरी इत्यस्य पिप्रतीत्यूनरिंग- रनोहरथानावपः, एमनुसरणोपनिरिपगारपवाचिनो पिरोय. पारफार्मरदानामरि। पापी-पापाना पकामुमाना पलिकाः पाम्पेयफलिगाः, तारा भाप गरः तेन गुम्मितो मिलती।
[ ११६ ] तत्संसृष्टौ। चमककलिकाना स्थूलमूलक्रमक्षीणत्वात् स्वभावरकपल्लव- सम्बन्धेन रक्तत्वाच्च, तथोत्प्रेक्षितम्। उत्तरार्द्धस्य पूर्व योजनयान्वयः पर्यवस्यति । पल्लवस्य चरणाशे उपमानत्वसम्भवेऽपि विशिष्टस्य वस्तुनः प्रसिद्धिविरहेणेय मुत्प्रेक्षा। इदञ्च रूपवणनम् उमाया रमायाश्च तुल्यम्। श्रत एकेनवार्थेन पक्षद्वयसग्रहो वेदितव्यः। यद्यपि स्त्रीपक्ष शिर आरभ्य रूपवर्णन प्रसिद्ध तथापि देवताभावे पादादिवर्णनस्य भुवनेश्वरीस्तवादौ दर्शनात् तथा वणि तमिति ध्येयम् ॥ ११ ॥ १२ । सुसहताफारा लारण्यामृतवर्पिणी पुष्पस्तवकविन्यासविशेष रचितामिव जड्डा ( विनती) इत्यन्वयः । सुसहत शोभन यथा स्यात् तथा संहतः सबद्धः हस्वत्वदैयादिदोषरहित श्राकारः स्वरूप यस्याः ताम् । लावण्यमेवामृत तद्वपिणोम्, ततो' लावण्यामृतं पुनःपुनः क्षरतीव द्रष्टुर्नयनतृति हेतुत्वात, पुष्पस्तवकस्य पुष्पगुच्छस्य यो विन्यास. विशेष = स्थापनप्रकारभेदः, तेन रचितामिय निर्मितामिव ।। १२ ।। १३। वहीति । वह्निशौच = वह्रिशुद्धम् हिरएमयमित्यर्थः, उपसव्यानम् (परिधानवस्त्रम्) तस्य अन्तरालात् अभ्यन्तरात् उल्लसिता (उच्चैविराजिता ) प्रभा शोभा यस्य तत्। कान्तिः कमनीयता च कोमलता माद्दवं च तयालोलास्थलम्-क्रीडास्यान कान्तिः कोमलता च द्वे एव तत्र स्थिते, तदूरुयुगादिक (विनती) आदिपदेन जानुप्रभृतिपरिग्रहः ॥ १३ ॥ १४ । मणिकाञ्चीति । मणीना काञ्ची, मणिराजिरचितमेपला, तस्या शुतिभिः प्रभाभि: छन्नाम् श्रावृताम् वसनप्रान्तयन्त्रिता वस्त्र- प्रान्तेन परिधानवस्रस्य पार्श्वभागेन दशाशेन च यन्त्रिता पदाम् अतएव [ ११७ ] स्वलावण्यप्रकाशस्य योऽभावो वापस्तेन यः खेदः तजनित यदु तस्मादिवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा क्षीणा कृया कटिम् (विनती) ||१४| १५ । मज्जदिति । स्तननिजितम् (स्तनेन पराजिवम् ) श्रीफल (विल्यफलम्) नाभिसरोग; (नाभिरेव सर: सरसी तस्य गर्भे मध्ये) मन ( मग्नीभवत् ) यान भङ्गान् (तरङ्गान् ) उदस्थापयत् ( उत्थापयामास तदात्मकम् (ते एव श्रात्मा, स्वरूप यस्म तत् रलिनयम् (निबलि विनत उमाया रमायाश्च उदरे यदलित्रप स्थित तन्नाभिसरोवरस्य तरङ्गप्रया वरहोत्यानश स्थिरजले गुरुवस्तुपतनाद्भवति, श्रीपल गुरुवस्तु तत्तस्य स्तनेन पराजित काठिन्येन श्राकारशोभया च पराभूतम् अभिमानवथा मरणाय तत्सरोवरजले निपतत् वरङ्गानुत्यापपामालेति समुदिततात्पर्यम् एतेन माभित्रियलिस्तनवण'न' सम्पादितम् ॥ १५॥ १६। शिरेति । (शिराः धमन्यः क्षिालसन्धानम् अस्मिसम्मे लन वेपो व्यकिः सष्टता तथा शून्या रहिताम् ) एतेन उद्रिकपेशिक सामायोऽतिकरावाभावश्चोक, कुशलमतिस्थूलत्वञ्च निरशिनुमाद मुवत् ला (शोभनवृत्ता) पोमलवसुखस्पर्शस्वज्ञापनायाह नयनीति, नवनीतञ्च मृणाल्यरच वाभिः निर्मितामिप रचितामिय दो यी बाहु. द्वयों। (पिनतो) ॥ १६ ॥ १७। पिम्योगिति । मुधाकरः चन्द्रः, यद् बन्धुतारन्न यस्मिन् पपुवायाः सादृश्यस्य पन्धेन सम्बन्धेन, श्लाप्पमानी यात्मान श्लाप प्रशंसनीय मन्नते यः सारयो भवति, पत्तदोनियमम्बन्धात् बत् विम्योडम् ( रिममिय पश्यपिम्मालमिय योटो म) उमसम (उप.
[ ११८ । नासिकम् ) कान्तकपोलम् (सुन्दरगण्डस्थलम् ) कमलेक्षणम् (पद्म- लोचनम् ) मुखं (विभ्रती) ॥ १७ ॥ १८। ललाटेति । प्रान्तकान्तकुञ्चितकुन्तलम् (प्रान्तेन ऊर्ध्वपार्श्वसीमदेशेन क्रान्ताः प्राप्ताः कुञ्चितकुन्तला यस्य, प्रान्ते क्रान्ताः मिलिताः कुञ्चितकुन्तला यस्येति वा कुञ्चिताः स्वभावकुटि- लाश्च ते कुन्तलाश्चेति समासः; सीमादेशस्थितालकशोभितम, अतएव) मेघाच्छन्नार्द्धबिम्बेन्दुसुन्दरम् ( मेघाच्छन्न मेघावृतम् अर्द्धबिम्बम् बिम्बस्य मण्डलस्यार्द्धम् यस्य स चासो इन्दुश्चेति तद्वत् सुन्दरः तम् ) कान्ति- मन्दिरम् (कान्तेायण्यस्य मन्दिर गृह ) ललाटफलकं ( ललाट एव फलकः पहः तम् ) (विभ्रती)॥ १८॥ १६-२१ । बिभ्रतीति ( उमापचे) मुरम्यान (निकाम रमणी- यान् ) अन्यदुल भान् (अन्यत्र, अन्येन वा दुल भान् लन्धुमनन्)ि अवयवान् (कएठग्रीवापृष्ठादीन् देहाशान् ) विनती (दधती) मूर्ती- मूर्तिमती ) श्रीः (शोभा) इय स्थिता सदानन्दतृप्तिसम्पादनी (सदा. नन्दस्य,शिवस्य तृप्तः सम्पादयित्री) सजनगञ्जन (खानपक्षिणो गान निन्दाहेतुभूत सअनादपि रमणीयमिति व्यतिरेकालकारः) चक्षुः मावतरल' ( मावेन साविकमावोदयेन तरल चञ्चल यथा स्यात् तथा) पतिलोचनयोः (पत्युः शिवस्य दक्षिणवामनपनयोः ललाट- नयनस्य मदनदाहकत्वात् तत्परिहारादिति भावः) न्यस्य (विन्यस्य,- एतेन विवाहकालीनो वरपघ्यो प्टिविनिमयो यणित:) महोतल प्रेक्षमाणा (मूतल पश्यन्ती लग्नानम्रमुग्योति यापत् ) ऐरारागारण. मुसी (शिस्य शिवस्पायम् ऐशः शिवसम्बन्धी, सम्पपश्च विषय- [ ११६ ] विपयिभावः शिवविषयक इत्यर्थः ) रागः (अनुरागः ) तेन अरुणमुखी (आरतवदना ) जातरोमाञ्चकञ्चका (रोमाञ्चरूपेण कञ्चकेन युक्त त्यर्थः) सा शिवा (उमा) प्रीतिप्रफुल्लैः (प्रोत्या हपेण प्रफुल्लैः विकसितवदनैः ) देवाद्य, श्रादिपदात् प्रमथादिपरिग्रहः। पतिसङ्गता (पत्या शिवेन सङ्गता मिलिता) ददृशे (दृष्टा)। श्लोकत्रयस्य व्याख्यागर्ममिलितान्वयः । एकादशभिः श्लोकस्यार्थसमाप्रया- चुलकम् । (रमापः) सदानन्दतृप्तिसम्पादनी (सता देवादीनाम्, श्रानन्दस्य हर्पस्य, तृप्ते:. उद्वेगशान्तेश्च, सम्पादनी णिजन्तात् सपूवं. 'पद'धातोः कर्तरि ल्युट् सम्पादयिनी); शिवा ( कल्याणदायिनी) मुर्ता ( प्रकरितशरीरा, पूर्व सागरगर्भ लोनासोदिति शरीरस्याप्राफटय स्थितमित्याशयः ) ऐशगगः (ईशः श्रीपतिः, ई: लक्ष्मीः तस्याः ईशः पतिः तस्यायम् ऐशो रागः यद्यपि लदम्या विवाहात् पूर्य तस्य श्रीपतित्व नासीत् तथापि यल्पान्तरलीलया तत्नामकत्वस्य विष्णो सिद्धत्वान दोपः। विष्णु प्रति रागो विष्णुप्रेमेत्यर्थः) तेनारुणमुखी श्री: लक्ष्मीः, देवाचैः देवताभिः महर्षि प्रभृतिभिश्च, पतिसङ्गवा पत्या विष्णुना सकता, दहरो। श्रीः स्वयमेव विष्णु वृतवतीति मावः । अत्र पर मूव इत्येवकारतदर्थादिविवरण पाटीकाया द्रष्टव्यम् । इत्यय विशेषः, अन्यत्र पूर्वी पहसाम्पं योप्यम् ॥ १६-२१ ।। २२। (शिवलीलापने) यतः ( सयमी) विभुः (हित्या. अष्टमतिभिः सम्वंगतः ) अविमुरिति प्रश्लिष्टाकार पदया, (नास्ति विभुः प्रमुयस्य सः अयिभुः महेश्यर इत्यर्थः) अनन्यलम्यां (अन्पलम्या या न भवति वा)ो शिया लम्या परिणीय भाषान्वितः [ १२० ] (भावन अभिप्रायविशेपेण लीलया ससारेण वा अन्वितः युक्तः) तेन सवें वृन्दारकाः (देवाः श्रेष्ठपुरुषाश्च) प्राप्तकामाः प्रजशिरे ( प्रकरण जाताः ) सतीदेहत्यागाद् भगवान् महेश्वरः दाम्पत्यलीला ससारिवदवस्थिति वा विहाय स्वात्मरतो बभूव, उमाविवाहानन्तर तस्य महेश्वरस्य तादृशाभिप्रायेण विवाहलीलया या देयाना नन्द्यादीना शिवानुचरश्रेष्ठाना चेष्टसिद्धिरासीदिति सरलार्थः । देवपक्ष प्राप्त कामा इत्यस्यार्थान्तर मूलपादटीकाया द्रप्टव्यम् । (पक्षान्तरे) विभुः विष्णुः (विमुत्व सर्वगतत्वमिति नैयायिकाः, विष्णुशब्दप्रकृते विप' धातोर्याप्त्यर्यकत्वात् सर्वव्यापको विष्णुः श्रतएव तस्य विमुलम्, प्रमुरिति वा यथाश्रु तोऽर्थः) अनन्यलभ्या (अनन्येन अभिन्नेन लम्या शक्तिमतैर शलभ्यत्वात् शक्तिमतः शक्तश्चानन्यत्वात् विष्णुशकेल दम्याः विष्णुसम्मेलनमुचितमिति भावः) तां प्रकटित. शरीरा लक्ष्मीम् ) लब्ध्या (तत्कृतस्वयंवरणेन लोकदृष्टया स्वीकृत्य) यतः (यस्मात् समुद्रमन्यनात् ) मावान्वितः (मारेन सत्तया श्रीपति- रूपेण रात्तयेति यायत् लीलया या अन्तितः) तेन (समुद्रमन्यनेन ) सव्य गन्दारवा. ( देवाः ) प्राप्तकामा. (लन्धमनारथाः) प्रजशिरे (अफ्ग जाताः)। मूलस्याधस्ताहीकायां किञ्चिदधिक' जयम, तन्यूनत्वञ्चार पूरितम् ॥ २२ ॥ २३। मृतभुजः (श्वत सत्य मुशान्ति सन्ति भुराभुगः रास्परालकाः, रायगुणमधानतया स्परयाधिष्ठितेषु इन्द्रियादिषु सत्या. नप स्पारयन्ति, अम्पपितिफेदि यागिन्द्रि-रात्यभारण देय. पाकिस्तान, अगत्यमारणम्चागुरगाणादिवगरसम्पन्पादिरयुट दो.
[ १२१ ] ग्योपनिषदादौ नयनेशितेनापि मिथ्यासाहायकाननुष्ठान ननुरिन्द्रिये सत्यानुकूलत्वम्, मिथ्याश्रवणानिवृत्तिः श्रवणेन्द्रिये सत्यानुकूलत्वम्, चक्षु- रधिदेवः सूर्यः, श्रवणस्य वायुरित्येव सत्यपालकत्व देवानाम् अथवा शृतं सत्यं स्थिर कर्मफ्ल' भुञ्जते, पूर्व्यकल्पकृतपमफ्लेन वर्तमानसृष्टी देवत्वलाभात् ) देवाः, अतिक्रमाः (अत्यथंगतयः द्रुतगतयः सन्तः ) विष्णुमाया शिवा समर्व धाम (कैलासम् ) अहुः (प्रापपामासुः ) यस्य (धामप्रापणस्य) पल परपराभवः इत्यन्वयः। (पक्षान्तरे) विष्णुमाया- मतिझमाः देवा. शिवामूतमुजः सन्तः धाम (तेजः) कहुः (धृतवन्तः) यस्य (धामधारणस्य) पल' परपराभव इत्यन्वयः । अवशिष्टः पत्तदयायों मूलपादीकाया द्रष्टव्यः ॥ २३ ॥ २४। (शिव०प) पुरप्रभृतयः (शिववाहनादयः) सर्वे ( कैलासनिलपाः ) मातरम् ( अम्बिकाम् ) चिरात् (यहुकालमतिक्रम्य) भारताम् ( स्वधामप्राप्ताम् ) अक्लोप प्रमादाश्रुधारामु ( अानन्दाथु- जलसम्पातेषु) अरजगादिरे (स्नातवन्तः)। (पक्षान्तरे ) वृष- ममतयः (वृषा न्द्रः तत्प्रमतयः तत्पमुखाः) सर्व मातर (लोकमातर लक्ष्मीम् ) चिरात् (पाकालेन) पागलाम् (सागरगर्मतिरोधानमहाय उपस्थिता ) अवलोक्येत्यादिक पूर्वपदित्युभयो: पश्योरायश्पकटीका. गमोऽन्ययः॥ २४॥ २५। (शिव०पदे) सनातनी ( नित्या) मक्तवत्सला प (शिया ) तान् (अपप्रस्तीन्) पुषभावेन प्रतिनन्त (निग- नन्देन सान् अभिनन्द) भानाम् ( महिमाम ) मानो (मातृ- स्नेरलारामनाम् ) पूरमागण। इति किमानिगदनगमो.
[ १२२ ] ऽन्वयः। (पक्षान्तरे ) सा लक्ष्मीः तान् इन्द्रादिदेवान् इति विशेषः । समानमन्यत् ॥ २५ ॥ २६ । मन्दारगन्धसंपृक्तः (मन्दारकुसुमसौरमयुक्तः) प्राणिमा (जीवाना ) क्लमनाशनः (क्लान्तिहरः ) अपूस स्पर्शः (पूर्व्यानु- भूतसुखस्पर्शादधिकसुसस्पर्शः ) समोरणः ( वायुः) मन्दमन्द (धीर- गत्या ) यवौ। इति पक्षद्वयेऽन्चयः ॥ २६ ॥ २७ । कुतस्त्याः (अनिर्णीतोद्भवस्थानाः) कामलाः (मृदुला) मधुराः (सरमाधुर्योपेताः) स्निग्धाः (तीक्ष्णतारहिताः) निनदाः (ध्वनयः ) शरीरिणः (सर्वान् प्राणिनः ) प्रीणयन्तः (प्रीतियुक्तान कुर्वन्तः ) सर्वतः (सर्वत्र जगति ) सञ्चरन्ति स्म (भ्रान्तवन्तः) इति पक्षयोः सार्थोऽन्वयः ॥ २७ ॥ २८। सर्वतः (सर्वत्र) उत्सवः (प्रानन्दप्रकाशकानुष्ठानधारा च) समचीयत (अवद्धत) प्रमेादः (इष्टप्राप्तिसुखम् च) (चकारण समचीयतेत्यनुकृष्यते उभयोरेव प्राधान्यसूचनाय चकारद्वयम् ) असी निरुत्सयनिरानन्ददशा (उत्सवहीना श्रानन्दशून्या च दशा अवस्था या इयन्त कालमवस्थिता सा) च अलीयत (लुप्ता) क्रियासमुच्चय- द्योतकोऽत्र चकारः । यद्यपि प्राणिना सुखानि दुःखानि च व्यक्तिभेदभि- न्नानि चक्रवत्परिवर्तन्ते, तथापि पार्वतोकैलासगमनसमये (पक्षान्तरे ) लक्ष्मीनारायणप्रयममेलनकाले सर्वेषामेव शरीरिणा सुखमेवाभूत न तु दुःखलेशोऽपीति भावः। अन्वयादिक पक्षयोः समानम् ॥ २८ ॥ २६ । मुगमः श्लोकः। ३०। (पक्षयोः) तदा (तस्मिन् काले) विस्मृताखिल- [ १२३ ] वृचीना ( विस्मृताः असिलवृत्तयो यैः तेषाम, वृत्तिः चित्तधर्मः, प्रमाद- मयवृत्तिभिन्नसकलवृत्तिरहितानामित्यर्थः ) प्रमोदाक्षिप्तचेतसाम् (प्रमो- दैक्षिप्तम्, अन्यस्मात् समाकृष्ट चेतो मना येषा तैः) ससम्भ्रमाणा (प्रमोदजनितत्यरायुक्तानाम् ) सिद्धानाम् (स्वनामप्रसिद्धदेवयोनिविशे- पाणाम् ) इति (वयमाएप्रकाराः) वाचः (तिसुबन्तवाक्यानि ) श्रुताः (अश्र यन्त, सर्वेषा अतिविपयता प्राप्ताः ) इत्यर्थः ।। ३० ।। (पक्षयोः) हे शान्ते, चेतनाना (प्राणिनाम् ) चेतसि (हृदये ) चिराय (चिरकाल ) चर (विचर, तत्परित्यागावसरस्ते माभूत ) श्रानन्दसान्द्रतरता (आनन्दस्य सान्द्रतरता, निविडतरत्वम् ) विवृद्धय (विशेषेण सुद्धथै निविडतमत्वप्राप्त्य) स्वरता (त्यरिता मरतु ) सापायाया श्रानन्दधाराया मध्ये अतीतदु.सस्मरणेऽपि दुःसानुपादेन श्रानन्दस्य निविडता भवति, तन्मध्ये अतीतदु.ख. स्मरणस्याप्यभाये निविडतरता भवति, ताद शानन्दधाराया श्रनपायित्वे निविडतमता भयति-अतीतदु खस्मरणविरहितानन्दधारा सत्वरम् अन. पायिरूपेणावतिष्ठतामित्यर्थः । रे खेद, सम्प्रति (इदानीम्) महाप्रयाण (महायापा) विधेहि (कुरु, या त्वया यात्रा कता सेव पुनरनागमनाय भरतु)। अत्र हेतुमाह-प्रिलोकजननी मयः शिवसग युना। (शिय०पचे) ग्रिलोकजननो (जगदम्य दुर्गा) शिवसर्गयुका (रिय- सामाप्ना)। (पक्षानरे ) विनोकजननी (सदमी: ) शिवसर्गयुजा (फल्याएननाय तरा) इति विशेषः । अन्यत् मूलरादटोकाया द्रप्टपम् ॥२१॥ दत्यप्टमसर्गटीका।
[ १२४ ] नवमः सर्गः । १। यदिति । (शिवपक्ष) यत् अखिलेशपुरम् ( श्राखल: सर्वः क्षित्यादिसकलवस्तुरूप: यः ईश: शिवः तस्य पुर' कैलासः, सत्मिकस्य सर्वत्रैव पुरत्यसम्भवेऽपि तस्य शिवरूपताया यत्पुर तस्यै- थान ग्रहणात्, सर्वात्मकस्यापि पुरान्तरापेक्षया तर प्रीतिसूचनाय, अखिलेति ईशेति च पदद्वयम् ) श्रिया रहित (शोभाशून्यम् ) अभवत् (अभूत् सतीदेहत्यागादित्याशयः ) श्रथ (उमाया श्रागमनानन्तरम् ) तत् (पुरम्) सुमहोज्ज्वलम् ( सुष्ठुना महेन उत्सयेन उज्ज्वल दीप्रम् ) विविधवाद्यरवैः (बहुविधवाद्यध्वनिमि.) जयादिभिः ( जयाविजयाप्रम- तिभिर्योगिनीभिः) च अभिपूरित (परिपूर्णम्) अजनि ( जातम् ) विविध- चाद्यध्धनिरानन्दमुसरयोगिनीनाञ्च सम्मदस्तत्रासीदित्यर्थः । शिष्टोऽयों मूलसप्तमश्लोकस्याधस्ताद् द्रष्टव्यः । (पक्षान्तरे) अखिलेशः (जिला- केशः विष्णुः, तस्य पुरं वैकुण्ठधाम ) श्रिया (लदम्या ) रहितं (विही- नम् ) अभवत् (श्रासीत्)। श्रथ ( लक्ष्मीस्वयवरणानन्तर ) कोमल. चरणकमल' कटिनस्थल्या पीडित माभूदिति कठिनस्थल स्मृत्वा हलालेतिरव कुर्षद्रिः जयादिभिः जयविजयप्रभृतिभिः विकरगणैः। इति विशेषः। समानमन्यत् ॥ १॥ २। (पत्योः ) शुपपिकादिकमुस्वरपरिणः (शुफपिका आदयो येा ते शुकपिकादिकाः शुकपिकादिशन्दाबहुप्रीही पैकल्पिकसमासान्तात् शुकरियादिकाः मुस्वरपक्षियः मधुरस्पराः पक्षिणः विहाः) शुभ. स्तवगायनाः (अपस्करस्तुतिगीतिरताः) मुनिगणारच नवनवममदेः (नरनवेः प्रतिक्षणनूननेः-प्रानुपूथ्य दिवचनम् ) प्रमः (:) नाता [१२५ ] गतम् (नवत्य, नवावस्था प्राप्तम् ) अद:पुर (शिव०पक्ष कैलासम्, पक्षान्तरे वैकुण्ठम् ) क्षणात् (तत्कालमध्ये, क्षण उत्सवः त प्राप्येति वा ) मुसर विदधुः (वाचाल चक्र :) वाद्यादिनिवृत्त्यनन्तर शुक- पिकादिनिभिमुनिगणकृतस्तवोतिभिश्च श्रोतारो मेनिरे स्वय पुरमेव मुस्वर वाग्विन्यास करोतीति भावः ॥ २॥ ३ । (पक्षयोः) अनुजीविनः (श्रनुजीविनः किङ्कराश्च अनुजीविन्यः विकर्यश्च एकशेषात् वे अनुजीविनः) निजधामगौ (शिवपक्ष कैलास- गतो; पक्षान्तरे वैकुण्ठगतो) निजगता पितरौ ( असख्याना त्रिजगता अनादिसृष्टी-स्वर्गमर्णपातालरूप जगत्त्रयम् असख्यम्, एक्स्य नाशा- नन्तरमपरस्योत्पत्तिरेव ममस्यानादित्वात्-पितरौ मातापितरौ, शिव.. पक्ष, पार्वतीपरमेश्वरी , पक्षान्तरे, लक्ष्मीनारायणौ) मणिमये महासने (रलमये श्रेष्ठासने) विनिवेश्य (उपवेश्य) विमलचन्दनकुछ मचन्द्र- मोमृगमदैः (विमला: स्वच्छा. चन्दनबुक मचन्द्रमामृगमदाः, चन्दनञ्च बुक मच चन्द्रमाः कपूरच, मृगमदः कस्त्री च ते, तेः) अलिपन् (लिप्तवन्तः) चन्दनादिभिरनुलिलिपुरित्यर्यः ॥ ३ ॥ ४। (पक्षयोः) कतिपये (कियन्तः अनुजीविनः) नलिनेक्षणी (कमलनयनो त्रिजगतां पितरावित्यनुवर्तते ) नलिनेः (प) मुरभि- पुष्पमयः ( मुगन्धिपुमप्रचुरः ) दाममिः (माल्यैः) साधु (उट यया स्यात् तथा ) अनमकुष्यंत (भूषितवन्तः) तयापि ( साप्पलबर- गेऽपि) परा परितृप्तिम् ( सावलहरण प्रतमिति परमा प्रीतिम् ) न उरागमन ( प्राप्ताः) इतोऽपि सापलहरण कप भवेदिति चिन्ता पुनःपुनयोजयतां ते परमपरितृप्नेरभावावगमादित्यारायः ॥ ४ ॥ - .. [१२६ ] ५। (पक्षयोः) कतिपये इति । जननीतनुवेदना (जनन्या:, शिव०पक्षे उमायाः; पक्षान्तरे लक्ष्म्याः, तनुवेदना शरीरव्यथा) चेत् (यदि) कमलकैरवमालिकयापि (पद्मकुमुदमाल्येनापि त्यादिति शेषः) पुनः (किन्तु) इय लक् ( मालिका ) नयनयारमृतम् ( अस्माकं नयनद्वयस्य अमृतवत् तृप्तिदायिका ) इह (अस्यामवस्थायाम् ) कि कार्यम् (कर्त्तव्य किम्) कतिपये (श्रन्ये केचित्) इद (इति) समशेरत (संशयाकुला श्रासन् ) मालेय नयनीतकामलाया मातुः कण्ठ- देशेऽपिता तदीयतनु यदि स्वीयकठिनस्पर्शेन व्यथयेत् तत् किम् नार्पयामः, किन्तु सुदृश्या मालिकेयम् अस्या एव योग्या, तत् किम् अर्प-. यामः १ इति सन्देहमूढाः केचिदनुजीविनोऽभवन्निति सरलार्थः ॥ ५ ॥ ६। समयेशितवेदिनः ( समयः अवसरः इङ्गितमभिप्रायसूचक- दृष्टिविशेपादि तदिनः तदभिशाः) कतिपये (तदन्ये केचित् ) तद्गतचेतसा ( अनन्यमनसा ) शिशिरशीत-सुवासित-यारिणा (हिम- शीतलकुङ्क मादिसुरभीकृतजलन) सचिर-चामरजेन (मनोशचामर- सञ्चालनसम्भूतेन ) वायुना (वातेन, प्रकरणात् ताविति गम्यते ) चिरम् (दीर्घकालम् ) उपासत (असेवन्त) ॥ ६ ॥ ७। (पक्षयोः ) कतिपये ( कियन्तोऽनुजीविनः) चरणचारण- कौशलयोगतः (चरणचारणकौशलेन पादसंवाहननैपुण्येन योगः सम्बन्धो यस्य तस्मात् , अाधादिभ्य उपसंख्यानमिति साबविभक्तिकः पञ्चम्या- स्तसि: यद्वा चरणचारणकौशलयोग तायते पालयति इति तायधातोः स्विपि पञ्चम्येकवचनेन सिद्धम् , एतच्च सुवासनादित्यनेनान्वेति । विविधधूपेति (विविधाना धूपाना यद्विधानसुवासनं विधानेन गन्धयुक्ति- . [ १२७ ] शास्नानुगारेण मुठुासनं सौरभगाधनं तस्मात् तत् सम्पाति ल्पब्लोपे पञ्चमी) आरमनश्चिरराइक्षित' ( सस्स नियमिलपितम्) प्रभुसेवनम् (शिव० परे, प्रबो: उमामहेशरयोः ; पक्षान्तरे, लक्ष्मीनारायणयोः सेवन ) अअसा (दूत') व्यदधत ( अ ) ॥७॥ ८। (शिव०पदे) कतिपये, बलियन्दिती (नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः इति श्रुतेः, यनिभिः योगबलादिः वन्दितो ) परमो (परा श्रेष्ठा मा मितिः शान ययोः तो सर्वशो) प्रभुरी ( उमामहेसरी-अपरश्च प्रभुवरा च तौ) बहुविधै. बलिमिः ( पूजोपचारः) पर ( प्रकृष्ट यथा स्यात् ) श्रार्चयन् (पूजयामासुः) अपरे च गतक्रियाः (विगतशारीर- व्यापाराः ) कपणा: (कदाः)धनमिव दहशुरेव (फेवल दृष्टवन्तः) कपणा धन न भुञ्जते न ददति केवल दृष्ट्वव तृप्यन्ति तथा अन्येऽनु. जीविनः केवल तदर्शनमुखमात्रमबभूवनिति भावः । (पक्षानरे विशेष.) पलियन्दितो (बलिना दैत्यराजेन वन्दितौ नमस्कृती अथवा यलेव्यन्दिता पद्धत्य याभ्या तो, लक्ष्म्याः त्यागात् नारायणस्य मायया च बलेवन्दित्य- मभूदिति पुराणम्) अपरमौ इत्यकार: अश्लिष्टः, न परा अपरा अनन्या मा लक्ष्मीय यो शक्तिशक्तिमतोरभेदेन नारायणादनन्यत्र लक्ष्म्या, तादात्म्यान्च स्वतोऽनन्यत्वमित्यपरमौ । प्रभुवरौ (लक्ष्मीनारायणौ) ॥८॥ E-१ | अनन्तरश्लोका मूलपादटोकाया व्याख्यानप्राया. । अव्याख्याताशास्लु सुगमाः ।।६-१६।। इति नवमसर्गटीका। समाप्तश्चाय काव्यटीकामन्थः ।