·श्रीगणेशाय नमः। तत्त्वचिन्तामणी ईश्वरानुमानम्। एवमनुमाने। निरूपिते तस्माजगन्निर्मात्पुरुष- धौरेयसिद्धिः, क्षित्यादी कार्यत्वेन घटवासकर्तृक- त्वानुमानात् । ननु क्षित्यादि प्रत्येकं न पक्षः, नस्य ईश्वरानुमानालोकः। 'जगदिति कार्याजातमित्यर्थः, 'तस्येति, प्रतिज्ञाकाले स्वख- पदेन तावदभिधानस्यायवादित्युपलक्षणं, तावतामनन्तवादभि- धानस्यानेकसमयमाध्यतया तावत्पर्यन्तानुविधेय-स्येयः-प्रतिवादिमा- (२) रानुमानप्रकरणम्य मपुरानाथपतय्याएगाया दुष्याप्यावेन या যাহুঙ্কা বিল বুৰীয়বৰ আনিসামাঙ্গিয়ঘদিনা- सोकारवण्याच्या सहित साहाकर मुहिममिति । (२) हिलि सकसका काम्ययात् घटवत स्यामानादित्य । 1 ·तत्यधिनामो स्वशब्देनाभिधातुमशक्यत्वात् । नापि मिलितं, एक- रूपाभावात् । अत एव सकर्तृकत्वासकर्तृकात्वविचा- रारम्भकसशयविषयः तथाभूतविवादविषयो वा न पक्षा, एकरूपाभावेन तयास्तावत्सुग्रहौतुमशक्यत्वा- द्वादिनानिश्चितत्वेन संशयाभावात् । नच वाद्यनुमा- नयोस्तुल्यबलत्वेन मध्यस्थस्य संशयः, अनुमानाभ्यां तस्य संशयामध्यस्थमन्नानन्तरञ्चानुमानमित्यन्योन्याश्रयात् घटेपि कदाचित्तयोः सम्भवात प्रत्येक संशये विवा- दास्पटत्वेनानुमानेऽर्थान्तरतापत्तेश। नच शरीरापे- होण क; यन्न कृत शरीराजन्यं जन्य वा पक्षा, जन्या- त्मविशेषगुण-शब्द फुत्कार-सर्गाद्यकालीनवेद घटादि- लिप्यादिसम्प्रदायानामौश्वरमारकर्टकाणामसग्रहात्। माकासासवानभवान्यपि द्रष्टया) । "मिलिनमिति कपक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थ । ननु भगय विवादी विशेषणतयोप- लवणतया वा परतायचेटको तब नाथ दव्याइ, 'वादिनोरिति, मान्य इत्याइ, 'घटेऽपीति, तथामित सिद्धसाधनमिति भाव । (९) धनुगतपक्षतावच्छेदकाभावादिय। (२) एतेषां शरीरभन्यत्वनियमेन शोएजन्यलरूपेण सद्धादीतुमाएका लात् । (३) अनुविधेय रामादि स्प्रेयान् मध्यम् ।

·'ईश्वरानुमान। ५ सिद्धेश्च') अदृष्टद्वारा शरीरिणाऽपि शित्यादिकर्ट- त्वात् । नापि जन्यकृत्यजन्यं जन्यमुभयसिद्धशति- जन्यान्यदा जन्य पक्षः, क्षित्यादौनामहटद्वारा जन्य- कृतिजन्यत्वात् । नाप्यदृष्टजनकलत्यजन्यं अन्यकति- साक्षादजन्य वा() जन्यं पक्षः, ईश्वरकृतेरहजनकत्वेन क्षित्यादौ नद्भावात् । घटादावय्येवं पक्षत्वेनांशतः 'अभिति अप्रविद्धरित्यर्थः। द्वितीयलक्षणे दोषमाइ,'घटादाविति, (२) राजभ्यश्वप्रसिद्या पक्षास रित्यर्थः । (२) अन्यमान प्रति दृष्यस्य हेतुत्वादिति मावः । (२) सर्गायकालीनक्षियदुरादीनामेव उभयसिद्धष्टातिजन्यान्यत्वेन पक्ष- सयान सिद्धसाधनमिति भाव। (५) जन्यमानस्य घरगन्यतया मर्गाद्यकालीगक्षियारादोगामपि क- स्यचिदएनन्धतया बहरदारा उभयसिइछतिजन्यत्व नियमेन तादृशकतिगन्यान्यजन्यापसिझा पक्षाप्रसिद्धिरिति भाइ' । (५) जन्यकृतिसाक्षादजन्यत्वं जन्यकृतिविशिएं ययत् तदन्यत्वं वैशिष्ट्यञ्च सुजन्यानन्धत्व खजन्यलोभपसम्बन्धन ! (६) तथा अन्यमा प्रति ईवा कारणतया थर पयामि कारणतानियमेन इन्वर यतिमात्रजन्यस्यापि सर्गाधकालीनतियादेः घराजन कछत्य जन्मत्वामावात् पक्षासिद्धिरिति भावः। समवाय- सम्बन्धावछि जनकत्वविवक्षये तु ईश्वरच्छनौ समवायावचिनार- जनकत्वामाशल दोष इति विभावनौयं ।

·तापचिन्तामो 8 सिद्धसाधनात् । न च क्षितिरेव पक्षा, अश्रेण सन्दिग्धानकान्तिकत्वात् । न च निश्चितविपक्षे हेतु- सन्देहास इति वाच्यम् । हेतौ साध्याभाववामित्व- संशयस्य दूपकत्वात्। स च साध्याभावयति हेतुसन्दे- हावेतुमति साध्याभावसन्देहाहा उभयथापि दायः । न चैवं पश्वेऽपि तत् स्यात, अनुमानमानाच्छेदकत्वे- नेतरच तस्य टूपकत्वात् । अकुरे हेतारनिश्चयेन सन्दिग्धानेकान्तिकम् तन्निश्चये च साध्यसन्हें इवत्ति साथ्यानुमितिरेव पक्षवत्सामग्रीसत्त्वात्, अत एमापुर पक्षसम इति चेत्, न, तस्यापक्षत्वेन हेतोः पक्षधर्माता- विरहेण स्थापनानुमानाविषयत्वात् । तदा तस्यापि पक्षवे प्रतिज्ञान्तरापत्तिः । अनुमानान्तराधीनतत्सा- ध्यानुमित्यनन्तरच पक्षेऽनुमितावितरेतराश्रधान्नैक मप्यनुमान स्यात् तत्रापि शित्यादी सन्दिग्धानेकान्तात् धितेर्विवादविषयत्वे अकुरे प्रथम साध्यसाधनेऽर्था- (टारे पाहारा शतिजन्यायेन उत्तोभयसम्बन्धेन कृतिविभिटा न्यलारपत सिहसाधनमिति भाव 1 कृतिविधियायावघदक बोराट्य यदि खगन्याशाजन्याव स्वजन्यानोमयसर्गरूप विवश्यते सरानमन सिडसाधनगिवि विमावनीय। (२) यामधारसन्देशादियः। (३) सवितामेति ।

·ईश्वरानुमान। ५. । न्तराच। किञ्चैवमैकैकोपादानाभिज्ञसिद्धावपि नेश्वर- सिद्धिः। नापि सद्यकालीनं ड्यणुकं पक्षः, परम्पति सर्गाद्यसि । किञ्च सकर्टकावं न तावत्कृतिमत्सह- भावः कृतिमन्जन्यत्वं वा, अस्सदादिना सिद्धसाध- नात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकौर्या-शतिम- ज्जन्यावं तदिति चेत् । न। उपादानगोचरत्वं यदि यत्किञ्चिदुपादानगोचरत्वं तदा अस्मदादिनार्थान्तर- त्वम् ज्ञानादिजन्यत्वमपि विवक्षितम् । न च घटा- पादानगोचरापरोक्षज्ञानादीनां क्षितिजनकत्वं सम्भ- वति, व्यभिचारादिति चेत्। न।क्षितिजनकादृष्टजनक- ज्ञानादीनामुपादानविषयत्वनियमेनादृष्टद्वारा तैरेव 'मर्गाचेति यद्यपि घणुफमात्रकर्षसिवेश्वरसिया पक्षविशेषण- मनुचितं, तथापि इदानौंड्यणुकमरमदादिनैव योगजज्ञानवता सकर्दकं स्थादित्यर्थान्तरापत्त्या पदविशेषणं दामित्याशयः । पई विकल्प्य माथं विकल्पयितुं पृच्छति, 'किञ्चेति, व्यभि- पारादिति इदानी घटोपादानगोचरजाने सत्यपि चित्यनुत्पा- दैन व्यभिचारात् ।। यद्दा चितेः मायलेनेदानीन्तनघटज्ञानस्य (१) बमदादोगामुपादानभागमादाय प्रशातानाकाहिताभिधानमिति भाव। (२) भामादीनामपि जनकत्वमिति ख.।

·सिद्धसाधनात् । न च साक्षात्तजन्यत्वं विवक्षितम् तद्धि न कृतिजन्याजन्यत्वे सति कृतिजन्यत्वम स्वजनक- कृत्यव्यवहितोत्तरक्षणवर्तिवं वा घटदृष्टान्तस्य साध्य- विकलतापते. घटादा कुलालादिककत्वाभावास- शाच्च। न च शरीरक्रिया दृष्टान्तः इति वाच्यम् । घटेनानैकान्तिकत्वात् (५) चेष्टात्वस्योपाधित्वाच्च । नापि शित्याद्युपादानगोचरत्वं विवक्षितम्, अप्रसिद्धेः । न चोपादानशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वेन घट-क्षित्यादि- पदसमभिव्याहारे तत्तदुपादानवोधकत्व चैचो माट- भक्तः५) मैत्रवदिति वाच्यम्। शान्दे हि वेधि तथा"। (१) मशित्वपदम्य यदि यतिजन्यामन्यव सति कतिजन्यत्वमर्थ सदा घटादे कृतिजन्यचेयाजन्यत्वेन साध्यविरहिवापत्तिरिति माव । (२) पन्यत्र अष्टाहारा विजन्यत्वेऽपि शरीरनियाल्माया चेयाथा छते साक्षात् जनकत्वेन तस्या एव दृशान्तल सबममिति तात्पर्य । (३) गिकिपम्य चेयायामेव सत्वान् वादृशमाभ्यशून्य घटादो कायंत्यतोवर्तमानत्वेन व्यभिचार त्यभिप्राय | (৪) নগাৰ বিষধরলয় বাদৰ হবান অঙ্গ হল ঘর- कत्व तत्र तत्र रात्वमिति पेशावरूपोषाधे साध्ययापकत्व, का य्यत्वरूपोवो घटादौ साचात् तत्र यावाभावेन चेयत्वरूपी- पाघे साधनाव्यापकत्वमिद्यपाधित्वमिति मात्र । (५) यो माटम इत्यादौ यथा वैचादियदमममियाहारेण मार पदस्य क्षेत्रमारबोधकत्व तथा घट क्षियादिपदसमभिव्याहारेय उपादानपदस्य घट विन्यायपादानबोधकत्वगिति । (६) नवनुसरनादाविति प्रब। .

·खरानुमान । ७ न चाप शब्दः प्रमाणस, वादिनोरनाप्तत्वात् । अनुमाने त्वनुगतेन व्यापकत्वग्रहे तेन रूपेण व्याप- कसिद्धिः तचापादानत्वमेवेति कथं नार्थान्तरम्। कि घटादावपि तत्तदुपादानत्वेनैवोपस्थित्या सा- मान्येन रूपेण कुचाप्यनुपस्थितेाप्तिरेव न येत । अपि च सामान्यलक्षण या ज्ञानलक्ष्णया योगजधर्म- रूपया प्रत्यासत्त्या उपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकौ- C कृतिमता अस्मदादिना सिद्धसाधनम् तेपार क्षित्य- व्यवहितपूर्वसमयासत्त्वेऽपि तहतः सत्त्वात् अदृष्टद्वारा तेषामपि जनकत्वसमभवात् ज्ञानादिसाक्षाजन्यत्वस्य च निरस्तत्वात् । तदा प्रभावेन नियतपूर्ववर्तिवाभावादित्यर्थः । 'अदृष्टयारेति, यद्यपि दोषाभावाददृष्टदारकता योगिज्ञानस्य बाधिता, तथाये- तदनुमानवतादेव "धर्मिकन्पनात इति न्यायात दोष विनापि तस्यादृष्टजनकत्व स्थादित्यर्थान्तरापादानमेवेदं द्रष्टयं । (इपादानज्ञानजन्यवत्वेन उपादानजानजन्यन्ये कार्यत्ययापकत्वग्रहे उपादानचारजन्यदत्वेन उपादानज्ञानजन्यत्वस्य सिद्धि, न तु ज्ञियुपादान ज्ञान जनावस्य इत्यर्शनारमिनि भाव ! (२) उपादानशनादौवामित्यर्थः। (२) धर्मिकल्पना रिधर्मकल्पना सधीयसीवि न्यायादिधर्षः।

·तवचिन्तामो अथ योगजधमाजन्यसविकल्पकाजन्यसामान्य- लक्षणप्रत्यासत्यजन्यजन्योपादानगोचरापरोक्षज्ञान- चिकीर्पा-कृतिमदजन्यं जन्य पक्षः योगजधम्माजन्य- सविकल्पका जन्यसामान्यलक्षणग्रत्त्यासत्यजन्योपादान- गोचरज्ञान-चिकौर्या-कृतिमञ्जन्यमिति साध्यम् । यहा अनागतगोचरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्यजन्यजन्य ना- नादिमदजन्य जन्यमनागतगोचरसाक्षात्कारजनक- 'अथ योगजेति, अयोभयत्र पक्षविशेषणमामिद्धिवारणय, ( यत्र क्षियदुरादौ घरादारा योगिना योगजधर्मजन्योपादान- धानन्यचिकीर्ष कृति मन्यत्वेन पक्षाप्रसिद्धिदारयाय योगनवा. जन्येति विशेषणं । घरद्वारा धनुमित्यात्मकोपादान ज्ञानजन्यत्व- मारायाधिद्धिवारणाय सविकल्प कान्येति विशेषां, पानुमिन्यात्मक ज्ञानस्य सविकल्पकच्याप्तियजन्यत्वेन वारणं, घरद्वारा सामान्य- धाक्षणप्रयासचिजन्यातीन्द्रियोपादानविषयकवानजन्यत्वमादायासि. हिवारणाय सामान्यप्रत्यासत्यजन्यति विशेषणं । (२पत्र जन्यत्वं उमादामनाने चिक्रौर्याया तौ च विशेषगा, जन्यस्य स्थाविशेषणत्वे जन्यमानस्यैव नित्यवान नियचिकीर्षा नित्य कविता न्यत्वेन सामान्यतस्तदजन्यजन्यासिया पक्षाप्रसिडिप्रसह | धन- येवरीया सिद्धसाधनवारणाय साध्यापो उक्त विशेषण्वयम्य मार्थक्यं । (२) योगणधर्मास्य सागान्यगम्य च धनागतयोचरसाक्षात्कारजगक- खेन वारण, पत्र प्रत्यास त्यानन्धत्वमित्यत्र जन्मत्वं माक्षात्यरम्परा साधारण याझ तेनानुभिवे परम्परया सामान्यप यात्तिजन्यत्वेन वारणमिति ध्येय ·ईश्वरानुमान। ६ प्रत्यासत्यजन्यौपादानगोचरापरोक्षचानादिमज्जन्य- मिति साध्यम, ज्ञानाव्यवहितोत्तरसमयवत्तौच्छा-तद- व्यवहितोत्तरसमयपर्तिकृतीना) जनकत्वं विवक्षित न तु ज्ञानादीनां योगपद्यम् पौर्वापर्य्य वा अतो न साध्याप्रसिद्धिर्न वा क्षित्यादी बाध इति। मैवम्। योग- जधर्मसामान्यज्ञानरूपप्रत्यासत्तौनामनागतगोघरसा- क्षात्कारस्य तज्जनकप्रत्यासत्तौनाञ्च परस्यामसिद्धतया तदजन्यस्य साक्षात्कारस्थाप्यप्रसिद्धत्वेन पक्ष-साध्ययो- विशेषणासिया परं प्रत्याश्नयासिद्धेः साध्याप्रसिद्देश्च । सिद्धौ वा पछे तदजन्यत्वासिः क्षितिजनकादृष्ट- जनककृति-चिकीर्या-साक्षात्काराणां योगजधमीराज- न्यानामष्टदारा क्षितिजनकत्वेन सिद्धसाधनात् । न च साध्यविशेषणच मिद्धमाधनवारणाय । तत्र ज्ञानादौनामभयचोप- लक्षणवं विशेषणत्वं वेति विकल्प मनमि सत्य माध इत्याह, योगजेति, सिडी वा तदाश्रयस्थादृष्टद्वारा जनकबात् पचे तदजन्यत्वा सिद्धेः, पदचोपलवणं माध्ये मिद्धमाधनात्यपि द्रष्टव्यं । यथाशुते तु तसिद्धाबपि योगजज्ञानस्य दोषाभावाददृष्टाभावाददृष्टादारकतया नदजन्यवामिद्धरित्यादेविरोधापानादिति ध्येयं । नान्त्य इत्याह, "चिनिजनकेनि, व्याप्तियहजन्यत्वेनेत्यनन्तरं चकारः पूरणीयः, ते- (२) तदवहिनोत्तरक्षणवर्तितौनामिति । 3 ·१. ववचिन्तामो ताहशसाक्षाजन्यत्वं विवक्षितम्, घटाद्दिष्टान्ते तद- सम्भवात्, दृष्टान्ने घटादा जनकेटसाधनताजानस्यानु- मितित्वेन जन्यसविकल्पकव्याप्तिग्रहजन्यत्वेन साध्या- प्रसिद्धेश्च । ननु व्याप्तिवलेन साध्यं सिध्यति व्याप्तिश्च यत्र यत्र कार्यत्वं तब तदुपादानाभिन्नजन्वत्वम्" इतिरूपा न तु यद्यत्कायं तद्यत्किञ्चिदुपादानाभिन्नजन्यमिति। एवञ्च यव यच कार्यत्वं तब तदुपादानाभिन्नजन्यत्वमिति विशिष्य व्याप्त्या क्षित्यादौ कार्य्यत्वं शिल्याधुपादाना- भिन्नजन्यत्वमेव साधयत्यता न सिद्धसाधनमिति चेत्, न, घटे पटे च कार्यत्वस्य व्याप्तिग्रहः किं प्रत्येक घटे पादानाद्यभिन्नजन्यत्वेन, तत्तदुपादानाभिज्ञजन्यत्वेन, उपादानाभिनजन्यत्वेन वा, आधे घटोपादानाभिन्न- जन्यत्वादी कार्यात्वस्य व्यभिचार एव । हितोये त्वननुग- ततत्तच्छन्दाभिधेयघटाशुपादानगतानुगतरूपाभावात् नोभयविशेषणविर हाउभयविशिएशानजन्यवरूपमायाप्रमिडेरित्यपी लभ्यते अन्यथानुमिते पारोक्ष्यनियमेमापरोचवौजव माध्यं प्रत. एवामिद्ध कि तदर्थ मविकम्पकच्याप्तिग्रहजन्यत्यापविभेषणोपत्रानं (१) सयादालाभिक कमिति ।

·স্বাৱমাল। कथं व्यापकताग्रहः, तत्तच्छब्दस्य स्वभावात् समभि- व्याहृतपरतया नायं दोय इति चेत् । न । अनुमाने शब्दस्वभावोपन्यासस्याग्रयोजकत्वात् । अत एवेदानों देवदत्तो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहासत्त्वात्, विद्यमानत्वे सति यो यदा यच नास्ति स तदा तदति- रिक्ते देशेऽस्ति यथाहमेव बहिरसन् गृहमध्ये तिष्ठा- मौत्यत्र पक्ष-दृष्टान्तसाधारणयत्व-तत्त्वयारनुगतयार- भावान्नान्वयि, किन्तु व्यतिरेकीत्युक्तम् । तृतीये सिद्ध- साधनमेव। अथ सौद्यकालौनयणकं ज्ञानेच्छा-कृतिसमान- कालीनसामग्रीजन्यम् कार्यत्वात् घटवत् अदृष्ट- सामग्रौजन्यत्वेऽदृष्टत्वापत्तिरिति चेत् । न। परम्मति- सद्यसिद्धेः । ज्ञानादौना सिद्धावपि घणुकाजनक- स्वात् उदासौनसिद्धावप्रयोजकावाच । एतेन सीध- कालीनं घणुकं घणुकासमवायिकारणसमानकाली- नतिजन्यमिति निरस्तम् । घणुकासमवायिकारण- तष दै दूषणं न लगतौनि मयं । नतु मर्गाद्यजन्यत्वेन न पक्षता किन्तु घणुकलावच्छेदेनेव परन्त्वस्मदादिमापि मिद्धमाधन- मतस्तदंशे पक्षधर्मावलादौश्वरमिद्धिः परतावच्छेदकैक्याच नांगतः मिद्धमाधनमित्यस्वरमाहोपान्तरमाह, 'उदामोनेति, 'एवेनेति ·सावचिन्तामो समानकालीनकृतित्वेन गौरवाग्रयोजकत्वाभ्यामजन- कत्वात् । किञ्च कार्य्यत्वं न तावद्योगपस्थितकृत्य- इत्वम्, असिद्धेः । नापि पूर्वकालासत्त्वे सति उत्तर- कालसम्बन्धित्वं, तत्तत्पर्वकालत्वस्यामनुगतत्वात् सक- लपूर्वकालस्याप्रसिद्धेः । नापि कादाचित्कत्वम् ।, प्रागभावेनानेकान्तिकत्वात् । नापि प्रागभावप्रति- योगित्वं, ध्वंसेनानैकान्तिकत्वात् । नापि सत्त्वे सति तत्वम्, सत्ताजातेः परम्पति असिः स्वरूपसत्त्वस्य च ध्वंसेऽपि सत्त्यात्। यत्त्वयं घटः एतघट जानकानि- अप्रयोजकत्येनेत्यर्थः । हेवयं पृच्छति, "किञ्चेति, सत्ताजातेरिति । (२) पूर्वत्वस्य पागमावघटिततया सज़या वस्तूना प्रागमायाधिकरण- काशापसिद्धेरित्यर्थ । (२) कादाचित्कत्वञ्च किष्ठित्वालात्तित्व सति किचिल्लालत्चित्वं, न तु विचित्कालावृतित्वे सति उत्पत्तिमा, तथा सति प्रागभावनानैका- तिकवादित्युत्तरयन्यासकते। (२) सककवरूपसाध्यशून्ये प्रागमा कादाचित्कवरूपकार्यत्वहेतो. सत्वात् व्यभिचार इति भावः । (७) कपाजादिसमवायिकारणनाशजन्ये घटादिनाथे परमते सकार्नुकत्या- भावाप्यभिचार इत्यभिप्राय , भावत्वे सति प्रागमावप्रतियोगित्वं पदि हेतु वहिं नासिइिन वाइनकान्तिकत्वमिति विभावगीयम् । (५) प्रामभावप्रतियोगियमिय।

·ईश्वरानुमान। १२ त्यवान-चिकीर्षा-कृत्यतिरिक्त नानादिजन्यः कार्यत्वात् पटवदित्यादि । तन्न । विपक्षबाधकाभावेनाप्रयोजक- त्वात्। अन्यथा श्रयं घटः एतद्घटजनकानित्याह- टातिरिक्तादृष्टजन्यः कार्यत्वात् पटवत्, एता सुख- दुःखसाक्षात्कारौ रतज्जनकानित्यसुख-दुःखातिरिक्त- सुख दुःखसाध्यौ सुख-दुःखसाक्षात्कारत्वात् इत्यादिना नित्यधर्माधर्म-सुख-दुःखाश्रयस्यापि सिद्धिप्रसङ्गात् । अयं घटः स्वजनकानित्यनानाद्यतिरिक्तन्नानाद्यजन्यः२) घटत्वात् अपरघट वदित्यादिना सत्प्रतिपक्षाच्च । केचित्तु दृश्यते तावदभिमतग्राहिणौन्द्रिये मनोनि- वेशयतः पुंसामनःक्रियानुकूला यत्नः, तथाच सीद्य- कालौनशरीरजन्यज्ञानध्वंसानाधारकालाधारज्ञानज- पद्यपि नेदं दूषणं प्रसाध्याङ्गकानुमानस्य सर्वसम्मतवात्, तथापि मसाध्यागके गौरवादप्रसाध्याङ्गकमेवानुमानमुच्यतामिति मनमि- ( विपक्षस्य व्यमिधारस्य वाधकामायेन पाधनिर्णायकामावेन अबफूल- तकशून्यत्वादित्यर्थ । (२) साधकाभावमुक्ता बाधकमप्यार, अन्यथेति । (६) नित्यशानानौकतणा परेषा मते घटस्य खननकानियज्ञानाति- विधानाधमन्या सम्भवतीति भावः।

·२४ तत्त्वचिन्तामो नकाममनायोगजनिका मन किया तन्मनोगा- चरप्रयत्नानाधारतन्मनेागोचरप्रयत्न तयाप्येतरसकल- कारणाधारकालानन्तरकालानाधारा तन्मनःक्रिया- त्वात् सम्मततन्मनाक्रियावत् अर्थात् प्रयत्नाधारका- लानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिध्यतीत्याहु । तन्न, साधकाले ज्ञानजनकमनःसंयोगजनकक्रियाया मा नाभाव पूर्व क्रिययैव संयोगसम्भवात् ईश्वरवादिनां कृत्येतदुक्क । वस्तुप्त सत्तावत्त्व तत्समवाय इति व्यर्थविशेषणत्वान्नेद भाधन, अत एव जातिमत्त्वमपि न विशेषण, न हि तचापि परम्पत्यनिलमिति भाव । 'पूर्व क्रिययैवेत्युपलक्षण कदाचित् पूर्वमयोगेनापौत्यपि द्रव्य प्रलये कर्मवगुणम्यापि सम्भवात् । न च प्रलयकालौनमयोगम्य परौरानवछिनोत्पत्तिकतथा न जानगमकत्वमिति वाथ। शरीरानवच्छिन्नोत्पत्तिकत्वेऽपि भरी- (१) मगायाधीन यच्छऔर जन्यमानध्वमानाधारकाल व्यापारी यस्य एव मून यत्रज्ञान वनकात्ममन सयोगनिका मनाकिमत्यर्थ । (२) वधाच नाहशामन क्रियात्वावच्छेदेन प्रयत्नाधारकानानन्तरकालाधार त्वयिडौ सगांयकालीनतन्मन क्रियाधाम प्रयाधारवालानन्तरः कामाधारत्वस्य अवायमझोपत्तयत्वेन गाइकाले ईसरप्रयमाति रिझमयमासम्भवादोश्वरसिद्धिरिति केशाश्चिदाभाय । (९) जन्याधिशरणालय प्रणवत्वेन वध कम्मय इव अन्यगुणस्य समिन प्रक्षयत्वाधान प्रति माय ।

·স্বাবুল। तन्मनेागोचरप्रयत्नानाधारः कालोऽप्रसिद्ध एव) कि- यात्वस्यैव हेतुत्वे व्यर्थविशेषणत्वञ्च । किञ्चैव प्रयत्ना- रावच्छिन्नतादमायां ज्ञानजनकलाविरोधात् । एवञ्चानयासिद्धौ तात्पर्य, ददमुपलक्षणं व्यभिचारोऽपि द्रष्टव्यः, नोदनादपि मन:- क्रियामम्भवादिति ध्येयं । यदि चेश्वरप्रयन्नजन्यवान व्यभिचार- स्तदाह, “क्रियावस्येति । "किश्चैवमित्यापाततः, मूलयुनिस्तु व्यर्थ- विशेषणात्वं, मनोगोचरप्रयबाममिया मायाप्रमिद्धिरपि अतीन्द्रये प्रयत्नासम्भवादिति ध्येयं । यावता तदुत्तरकालोत्पत्तिकत्वस्य मा- धयितुं शक्यत्वात् तावन्मात्रमाधनमन्यथासिद्धवशझास्कन्दितमिति तथा माध्योपन्यासादिति । अत्रीपादानपदं खोपादानपरं, नहरे- परजन्यकतिजन्यं घटादि प्रसिद्धं तदन्यत्वं पक्षतावच्छेदक, श्रत- उपादानपदं न स्वौपादानपरममिद्धेः, न सामान्यपर, रूपोपा- दानमसादिगोचरजन्यकतिजन्यत्वेन प्रदादावव्याप्तिरित्यादिदूषण- मलमकं भवति, अत्रीपादान-शत्योर्मध्ये जानपदमपि प्रवेशनीयं, तेनात्मगोचरतिविषयमाचारकारादिपु नाय्याप्तिः। यदा उपा- दानगोचरगन्यतिलावच्छिन्न कारणत्वामतियोगौत्यर्थः, सविषय- ममवेतकार्य प्रत्येव तथा जनकत्वादिति नातिप्रमझाममिहौ। न (२) ईयरप्रयात्रम्य नित्यत्वेन तम्मनोगोधरेवर यलम्य सर्वमिन् काले सत्वात् वाममयमानांधकरणमासिद्धिरिति । (७) परवादिमते क्रियामात्रम्य चन्ततो भगवषयलगन्यत्वेग व्यभि- पारा तुमरोरे तन्मन पदं यधम् ।

·ताचिन्तामणो नाधारकालानन्तरकालानाधारत्वं' अर्थात् तसिौ मानान्तरादीश्वरसिद्धौ अन्तिरत्वमिति। अत्राच्यते। अदृष्टाहारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यानि समवेता- नि जन्यानि अदृष्टभागभावव्याप्यमागभावाप्रतियो- चात्मगोचरासादादिधतिविषयमावात्कारादावयाप्तिरिति भावः । नन्वेवमदृष्टाद्वारकेति व्यर्थ बहारककृतिमादाय कम्पदयेऽपि दोषा- प्रभङ्गादिति चेत्, अत्र कश्चित् विषचलनादौ मन्तपाहादिसाय- ऽम्मदायकी के मा मुव्याप्तिरियेतदर्थ तदुपादानं मन्तपाठादि- नादृष्टजननान् । नत्र विषयगोचरा छतिरेव न किन्तु कण्ठता- स्वादिगोचरेति न तदर्थ तदुपादानं अपि तु कालौशरीरे थगौरं रूपं तत्पन्न तत्कालीशरोरगोचरतपवरणदिलत्या जन्यते मा च तिरदृष्टदारिकेति तद्रूपेऽव्याप्तिवारणाय तधिशेषणमिति सम्यक् । वसुता अदृष्टादारकत्वमात्मगुणादारकत्वं तेनात्मनि निदिध्या- सनादिकतिमाध्ये प्रात्ममाचात्कारे नायाप्तिरिति तत्वं, कृतिजन्य- व्यापारविषयताया एव कृतिविषयतारूपालादिति । यदि च नवा- दृष्टमेव द्वारं नदा ययाश्रुतमेवादरणैय। अग्रेननं जन्यपदं सम- येतपदचाकागादी ध्वमे सानिध्याप्तिवारणाय, तत्पचतायामंगतो याधापत्तरिति भाय। अनादृष्टजनकेत्युक्ते ईश्वरकृतेरप्यदृष्टजनक- लादिति तद्वारणार्थ भयन्तरेणाइ, 'अदृऐति, अदृष्टपदं खगमका- (U प्रयवानाधारकानानाधारस्वमायाति गतु प्रथलानन्तरकावलमि- ·ईश्वरानुमान। ग्युपादानगोचरापरोक्षजान-चिकीर्या-कृतिमज्जन्यानि स्वजनकाटोत्तपादानगोचरापरोक्षजान-चिकीपी- दृटपरं, व्याप्तिय कालिको तेन यदा तादृशक्षतिप्रागभावस्तदा खजनकादृष्टप्रागभाव इति व्याप्तौ तददृष्टजनकळत्यादिप्रागभाव एवं तथा निर्वहतौति तदभ्या विदयौ अदृष्टाननिका ईश्वरकृतिथ नियन्येन प्रागभाशप्रतियोगितया विशिष्टाभावसत्त्वादिति भावः । 'खजनकेति, खजनकादृष्टाधिकरणक्षणोत्तरक्षपत्तिः कुलालजा- नादिः, ईयरजानादेय नित्यनेम सकस्तदत्तिवादिति भावः । नवननुगमात्कयं स्वान्तर्भावेण व्याप्तियह इति चेत्, इत्यं, अननु- गमेन तावतामनुपस्थितिनामिमता उपम्यितावपि व्याययही वाभिमतः, श्राचे जन्यत्यरूपेण देवकतेन सामान्यनामत्तौभयोप- भ्यापितेषु सम्मनकादृष्यत्वेनैव नावतामुपस्थितेः, अन्यम् गहिती- ऽपि न, श्रमाभवात् । न चोपम्यितावपि अन्यत्वेन मर्वेषां स्वत्वम्याननुगमेन अन्यत्वममानाधिकरणायन्ताभावप्रतियोगिता- प्रत्येक कथं व्याप्तियह इति वाच्य। गन्धव्याप्यसम्य पृथिवीन्य- . मामाभवेन मामान्याभावागर्भदितीयशानिनक्षणप्रकरण एवाम्य पद- नात् । न घेवमुपादानपदमपि खोपादानपरतया कुतो नान्यु- पगनं कषे वा पूर्वपवे खान्नभायेण व्याप्तियहो दूपित रति वाच्यं । नामिक्षा व्यायपहात् । न हि जन्यबाधिकरणतयोपम्मिताना यावता मन्चमकादृष्टोपस्थितिवत्तदुपादानगोधरा सिरपि प्रमिद्धा, वियुपादानाममिः प्रत्येकमिद्धि विमा प्रत्येकयायपहात् । न हि ·१६ सवचिन्तामो कृतिमज्जन्यानि वा अपरोक्षजान-चिकीय-प्रयत्नवि- पयोभवदुपादानानि वा समवेतत्वे सति प्रागभाव- प्रतियागित्वात् यदेवं तदेवं यथा घटः तथा चैतानि यत्किञ्चित्तादृशामिद्धिरन्यवेवापि तन्नेति। यदा स्वपद पचौ- कृतपरमेव तमनकादृष्टोत्तरवर्तिनी घटादिकृतिरिति भवति घटादेशान्तता। न च यत्किञ्चित्तदुत्तरवर्तित्वमदृष्टजनकटतावपि यावत्तदुतरन न घटजनकहतावपौति वाच्य । इदानीन्तनवे- नापि पचविभेषणत् । न चैव प्राचौने व्यभिचार, हेनावपोदानी- नमन विशेषणादिति सर्वमवदात । 'अपरोक्षेति तादृशज्ञानवि- पयोपादानसमवेतानौत्यर्य', अर्थ लड़योरचाविवक्तित्वात् इति ध्येय । यद्ययत्र प्रत्यवेत्युचित न वपरोति घट इति वक्तव्येऽनघट- इत्यप्रयोगात्, नथापि प्रत्यवत्वस्येन्द्रियजन्यवपरले वाथ, माचाव- जातिपरत्वे परम्पत्यमिद्धिरित्युभयमिहापरीचेत्युक्त, तदर्थशालिगा- दिकरएकत्व तच्चोभयसाधारणमेवेत्यवधेय । ननु कमाणि तत्य- ज्ञानोत्पत्तिमतिबन्धकाधर्मध्वसदारोपयुज्यन्त इति मते खात्मचिन्त- नानुकूदत्या खात्मगोचरया प्रतिवन्धकाधर्मध्यमद्वारा ननिते खादामादात्कारे नोडपचतावच्छेदकमम्नि, किञ्च यत्र यागादि- ममाप्य नमस्कारादितिम्तत्र यागस्वेच्छाले नमस्कारम्य मानस- नया मानमज्ञानविशेषत्वेनात्मगोचर म प्रयझोविघ्नध्यमद्वारा याग जनयनीति अदृष्टादारकस्खोपादानगोचरजन्याइनिजन्यो याग इत्य- ·ईश्वरानुमान। तस्मात्तथा । उक्तपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदा- दाय तथैव निरुतस्य पक्षत्वनिर्देश समूहालम्बनरूपै- वानुमितिरुत्पद्यते। न च जन्यकृत्यजन्यत्वं तावदननु- गतेधेकरूपाभावेन ग्रहीतुमशक्यमिति वाच्यम् । जन्य- कृत्यजन्यत्वं हि जन्यकृतिजन्यान्यत्वमित्यन्यत्वेन रूपेण सामान्यलक्ष्णया तावतामुपस्थितेः। न च जन्यत्व- विशेषणव्यावाप्रसिद्धिः, प्रमेयो घट इतिवदव्याव- तकत्वेऽपि तदुपरक्तबुझेरुद्देश्यत्वेन तस्योपरञ्जकत्वात् उन्लान्यतमत्वमेव सकर्तृकत्वं। अतएव घटभोक्तान घट- . व्याप्तिरित्यत आई, 'उमति, तत्र तच तदुभयं दारमेव न प्रथमे- टिस्यैव दारत्वात् कल्यदुरितमनोऽपूर्वम्य लघुलादिनि वक्ष्य- माणत्वात् । द्वितीये मङ्गलस्य विनध्वंसो न दारं किन्तु स एव फलमिति यागम् त्यतिजन्य एव नेति वस्तगतिः। यदि च यः करिदेवं घूयात् तदा तन्मनेऽपि न नः इतिरित्यर्थः, तदाह, "अनन्तर्भावेऽपोति । 'उपरनति, उभयसिद्धप्रयोजनवावं तन्वं न तु प्रयोजनस्योभयमिद्धिरिति भावः। ननु सकलकत्वे विवादात् माध्या- नरेहान्तरमित्यत बाह, 'उनि । न चेयं परिभाषेत्याइ, 'अत- इनि, मर्वलोकमिद्धलादस्वार्थस्येति भावः । ननु मत्त्वे सतीनि प्रमाध्यागकतया उसमवेवस्वमपि ममदायत्वस्य जातिलाभावेन नित्यसम्बन्धषमिति निर्वाच्यं तच्चान्यतरमिहू तन्मते समवायम्या- ·२. सावचिन्तामयो कर्तेति() व्यवहियते । एवञ्च शब्दफुल्कारादीनां पर- तैव । जानेच्छादौनामपि पक्षत्वान्न सन्दिग्धानकान्ति- कता उपादानस्य सिद्धत्वेऽप्युपादेयस्यासिद्धत्वेन तद्द- तथा तत्रापि चिकी। यहा पश्ये हेता च न सम- वेतवं विशेषणं तेन ध्वंसोऽपि पवाः साध्ये च उपादान- पदं कारणमात्रपरम, अनुपादेयमेव वा जन्येच्छा- हत्यजन्यत्वञ्च पक्षे विवक्षितं तेन कृतिध्वंसस्य कृति- जन्यत्वेऽपि इच्छाजन्यवाभावात पक्षात्वम् । क्षितिरेव नित्यत्वात्, किश्च तन्मते ध्वमोऽधिकरणात्मेवेति माध्यमपि तवा- स्तीति व्यभिचाराभावात् विशेषणोपादानमेवान्यतरामिडूं। न च झणुकध्वंधादिप्यभिचारवारणाय तत्, तत्र अन्यत्वस्याभावादित्य- खरसादप्रमाध्यामकललाघवात् कम्पान्तरमाइ, 'यद्देति । ननु कारणपरत्वे तस्य शब्दादावंशतः सिद्धसाधनं। न च पक्षताव- च्छेदकभेद एव नन्, तन्मतावलम्बने जन्यमारपक्षताया एवाचत- खेम एलावदायामाचरणगौरवापानादित्यत-भाइ, 'अमुपादेयमेवेति, बदनुपादायाधिकरणपदमेवोपादेयमिति भाव । न चैवमपि शब्दा- दावंतः सिद्धमाधनं, वीणादः शम्दानधिकरणलान् किन्वधि- करणतावच्छेदकलादिति भावः । 'इच्छा-तौति, पत्र जानेछा- तलातीनि ख (२) सर्वसम्मति सभ्य कारणचाहियादि ।

·ईश्वरानुमान। वा पक्षः । न चाकुरे सन्दिग्धानकान्तिकात्वम्, पक्ष- पक्षसमनैरपेक्षेण घटादा निश्चितव्याप्तेलिङ्गस्य तयो- दर्शनेनेोभयचानुमित्यविरोधात्, न त्वनुमित्योरन्यो- न्यापेक्षत्वं येनान्योन्याश्रयः स्यात् । प्रतिज्ञाया अवि- पयत्वात् तव पक्षसमव्यपदेशः । न चाकुरस्य पक्ष- त्वेनानिर्देशात्तत्र न पक्षधर्माताज्ञानमिति वाच्यम्। सिपाधयिपाविरहसहकृतसाधकप्रमाणाभाववति लि- अज्ञानस्यानुमितिमात्रकारणत्वात् तच्च क्षिती पञ्चा- वयवेन अङ्कुरे स्वतरवेति न कश्चिदिशेषः । यदि च कृत्यजन्यवं विवक्षणीयं अन्यथा प्रतियोगितयेच्छाया विरोधिगुपए- लेन कृत्या च जनिते इच्छाबमे पक्षतावच्छेदकाव्याप्यापत्तेरित्य- वधेयं । मनु ध्वंसमाधारणपरत्वे चरमदुःखादिवसे खजनका- प्रमिया माथासम्भव. तख भोग-तत्साधनेतरतया अदृष्टान्यत्वात् अतस्तस्य पचवहिर्भाव एव कर्तयोगत्यन्तराभावात् एवञ्च मन्दि- ग्वानकागि तत्र मा भूदिति तदर्थ कश्चिदुपायोऽवग्यं वायः तथाच किमित्थमायामगौरवेश प्रत्यक्षपहनाया एव नथामत्यविकल- वात्। किव पक्षतावकेदकस्यान्योन्याभावतया तस्य च तन्मतेऽप्रमिद्या बाययामिद्धिरिनि मनमिस्त्य प्रत्येकपचतामेव मिद्धान्तयति, (३) पक्षे पक्षसमे व्यभिधारो न दोषायेति नियमादिन्यादि । (२) पारेऽन्यत एवेतीति खः ।

·२२ तत्वचिन्तामयो धिता हेतुनिश्चयद्शायां अकुरस्य हेतुमत्सया न नि- वयस्तदा क सन्दिग्धानकान्तिकत्वम्। श्रथ पधसमे साध्याभावसामानाधिकरण्यसंश- यात्() हेतो व्याप्तियह एव नात्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा वाध्येत" इति चेत्, नहि महानसेऽपि धूमे व्याप्ति- ग्रहो न स्यात् भूतोऽपि वा बाध्येत(६) सन्दिग्धवहिक- पर्वतापर्वतधूमवतामेकधर्माभावेनापक्षत्वात् । तस्मा- साध्यसन्देहयति हेतुनिश्चयो न दोपः, किन्तु गुण- 'वितिरिति । तस्मादिति, विपत्तिल व्यभिचारम्तड्डी प्रतिय- न्धिका सा चेह नास्तीति भाव । 'माध्यमन्देहवनि अनुमितिविषयम- न्देहवनौत्यर्थ , न तु व्यापकसन्देहयतीत्यर्थी व्यतिरेकिशि तशादोष- त्वादिति शेय। 'किन्विति, पक्षतामनकलादिति भाव । 'अन्यथेति, नपाचानमित्यन्यथानुपपत्त्यैव तादृशामायान्यसाध्यामावदद्गामिल- %3D (२) सन्दिग्धताध्यक्त्वरूपेण पक्षसदृशधर्मान्तरावच्छेदेन व्यभिचार सामादित्य । (२) व्यभिचारसशयस्य न यानियहप्रतिवन्यक्रत्व थपि तु व्यभिचार निश्चयम्यैव, थत प्रतिबन्धकाभावादुत्मनोऽपि थानिग्रह या माभदाकवचितो भवति, तयाध धप्रामाण्यग्रहानासन्दित আমিণিমুমিনিন্ধাযমন রামুরালয় যন্ত্রে লিনি ইনুল मिति माव । (३) धूमे व्यमिधारसन्देशात् धूमधाम्मकथयामिनस्य थपामाण्याला कसितल स्यादि ।

·२४ तत्वचिन्ताभयो पतिजाविषयान्यत्वं तदा स्वार्थानमित्युच्छेदः । नि- यतविषयज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात्सर्वविषयज्ञान- सिद्धिः, साध्ये च जानेछा-प्रयत्नानां विशेषणत्वेन वि- शिष्टसाधनत्वं विवक्षितं तेन न तदुपलक्षितष्टोत्रशेना- प्रत्येकोपादानाभिन्जमिद्धावपि नेश्वरमिद्धिरित्यत पाह, 'नियतेनि, न च मति बाधे तत एव नदमिद्धिरमति च बाधे विशेषणं वाधितमकिश्चित्करश्चेति वायं । वाधप्रनिमन्धानार्थमेव विशेषण- दानान्, नित्यव्यवहितप्राकाले शरीराद्यभावनोत्पघचानाद्यमभवात् नन्नित्यतापर्यवमानादेव तस्य सर्वविषयवनियमेन वस्तुतो नियत- विषयमानाजन्यतया बाधस्य सत्त्वादिति भावः । ननु योगिनः सर्वविषयकवानमनादौ संसारे वित्यादिपूर्व कदाप्यावश्यकमिति तदाअयोभूतात्मनोजनकतथार्थान्तर स्थादित्यत श्राह, 'माथे चेनि, तथाच चित्यव्यवस्तिमाकाले तदिशिष्टामत्त्वानेद दूषणमिति भाव । 'नार्थान्तरमिति, यद्यपि न मिद्धमाधनमित्युचितं श्रदृएदारात्म- मावन्यैव चिनिजनकलात् तथापि यः चितिव्यवहितप्राकाम्न एव योगीभूत' चित्यवहितपाकाले च तादृशन्नानादिनन्यस्तमादाय (९) परार्थान मिताव पेक्षयीयम्य न्यायग्य सार्थानुमितावनरेनषीयत्वेग वर पक्षस्य तादृशापक्षान्यत्वात् सामुमिन्युच्छेद इति माव । (२) 'न नदुपादितोच नार्यान्तरम्' इत्यत्र बदुपक्षिनक्षेत्र गार्थान्तरमिति कस्यचिन्मृतपुस्तकम्य पाठमनुष्टत्य 'नार्थान्तरमिति पाठो त चासोकछतेति सम्भाव्यते ।

·ईश्वरानुमान। २५ थान्तरम् । सामान्यतोऽपि साध्यनिर्देशे पक्षधर्माता- बलेनाभिमतविशेषसिद्धिश्च । नन्वाद्यसाध्यदये घटायु- पादानगोचरापरोक्षजान न-चिकौर्पा-कृतीनामेव जन- कत्वमायातु इत्यान्तरम् । न च तेषां व्यभिचारात शित्यादी न कारणत्वमिति वाच्यम् । अनादौ प्रवाहे कस्यचित् कदाचित् क्षितिद्यणुकादिपूर्वघटाद्युपादान- गोचरजानादिसत्त्वात्, न च सर्गाद्यकालीनस्यापि पक्ष- त्वात्तत्रेश्वरसिद्धिः । परम्मति तदसिद्धेरिति चेत् । न । ज्ञानादौनां बयाण स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येव जन- प्रय म च मुकत्वं विना न तथति तस्यादृशद्वारापि न चिति- जमकत्वमिति न मिद्धमाधनं किन्वर्थान्तरमेव शशितनुचितमिति सतं न चार्थान्तरमिति। अत एव यः विव्ययवहितप्राक्षाले विभि- टस्तद्धेतुत्वेन सम्भावितः तच यनान्तरं निराकरणय करिय्यत इति । इदन्तु ज्ञानादौना विशेषणत्वविवषयो। वन्ततो यदि तादृशात्म- जन्यलं बाधितं नदा न विशेषणत्व नवोपलवणवं विवक्षणीयं, अपि तु मामान्यत एव नदाश्रयजन्यत्वं तथापि बाधादेव नार्थान्त- रमित्याह, 'सामान्यत इति । यद्दा नियतविषयेत्यादि न विशेष- पौयं सामान्यत एव पाध्यमाधने पक्षधर्मतावलादिशेपपर्यवमाना- दित्यभिप्रेत्येतदुक्तं, अत एव 'नवाद्यसाध्यदय इत्यादिशका अन्यथा तत्यानप्रमादिति ध्येयं । 'परम्पतीति विभिष्य तदनिर्देगादि- स्यर्थः। 'स्वविश्येति, स्वविषयाश्रितकार्य प्रतीत्यर्थ., 'चित्यादाविति, ·सावचिन्तामणी कात्वावधारणेनेतदनुमानस्य तदविषयत्वात्। अत श्वा- न्योपादानगोचरापरोक्षजानाद्यजन्यत्वेन पक्षविशेषण- मपि न युक्तम्। तृतीयसाध्ये तु नान्तरं मित्यादी घटाद्युपादानासमवेतत्वात् । ननु सामान्यलक्षणादि- प्रत्यासत्या क्षित्वाद्युपादानगोचर यत् प्रत्यक्ष तज्जन्य- त्वमेवास्तु तथाचेश्वरे न प्रत्यक्षं न वेच्छा-प्रयत्नी तयोः समानाधिकरणज्ञानाविषयेऽसत्त्वात् । न च तादृशम- त्यासत्यजन्यत्वं प्रत्यक्षाविशेषण, परन्प्रत्यसिद्धेरिति चेत् । न द्रव्यत्वेन ज्ञानस्तक्षरण्या वा कपालगोचरणत्यवापि घटादी अकर्टकत्वात् क्षित्वादी सकटकवनिर्वाहक जानं सिध्यविलक्षणमेव सिध्यति । न चावयव विभाग- द्वारा वित्यादिषु जलक्षेपात्समुद्रादिषु इस्तटोपात्पर- माणुद्दयसंयोगे च ह्यणुकेचस्मदादिकर्तृकत्वादशतः सि- इसाधनमिति वाच्यम् । तत्र हि क्षितिनागे अस्मदा- दौनां कर्तुत्वं न तु खण्डक्षिता अवस्थितसंयोगेभ्य एव नादृप्रज्ञानस्य जनकतावाधेन पक्षधर्मनावलादतादृशजानमिद्धिरिति भावः । 'न पेति, अत्र प्रत्येकपक्षत्वावाद्यचिनिनादिना परम्मत्यधि- हेरिति चिनिनादिनैव तदाय तथा पति मिसाध महा द्रव्या, अन्यथा मामान्यतो विशेषतो वा पदखे एवं सिद्धष्ठाधनानवकामात (९) मानाधिकरणसानाविषयलादिति ।

·ईश्वरानुमान। तदुपपत्तेः सकलतदुपादानगोचरज्ञानेच्छा-कृतीनाम- भावाच्च । अत एव घणुकेऽपि न कर्तृत्वम् जलक्षेपाद- धिकपरिमाणकसमुद्रादेः सपक्षत्वमेव घटस्येव । ननु घटे साध्यविकलत्वम् अन्वय व्यतिरेकाभ्यां जानादेरेव जनकत्वात् न तु तदाश्रयस्य धर्मिग्राइकस्यान्वय- व्यतिरेकस्य वा ग्राहकस्याभावात् । न च घट आत्म- अन्य उत्पत्तिमत्त्वात् ज्ञानवदिति वाच्यम्। श्रात्मस- मवेतत्वस्योपाधित्वात् घटः श्राकाशजन्य उत्पत्ति- मत्त्वात् शब्दवदितिवदप्रयोजकत्वाचेति चेत् । मै- वम। प्रयत्नवदात्मसंयोगश्चेष्टाहारा घट हेतुरतः प्रयत्न- इव प्रात्मापि हेतुः। न चात्मसंयोगे सत्यपि प्रयत्न उभयथापि पचामवेशादिति ध्येयं । 'सकलेति, ज्ञानातुरोधासकले- त्युक्तं, इच्छा-कती तु धित्युत्पादानकदेशे कापि नेत्यवधेय। 'अधिक- परिमाणेति, अत्र प्रक्षेप्यास्तविन्दु-भमुद्रयोरेवावयववेनोभोपादान- गोचरमाचात्कारादिसम्भवादिति भावः । 'घटस्येवेति, एतेन तद- (१) चामसमवेतदस्य मितिमाध्ययापफल्ने सति साधनायापकत्वात् उपाधिप।. (२) पपयोत्रवाद धनुश्चतकशून्यवादिय, यगुनात कामावेऽपि पद्यावानुमामप्रामाण्यं तदा घट पाशाजन्य उत्पनिमावात सम्द- पदिय गुमानस्यापि प्रामाण्य स्यादिति।

·N तावचिन्तामयी बिना न चेप्टेति प्रयत्न एव तत्कारणं, असमवायिकारणं विना कार्यानुत्पत्तेः । न चात्मसंयोगस्य कारणत्वेऽपि संयोगे परिचायकमात्रमात्मेति वाच्यम्। संयोगमाव- स्याकारणत्वेन संयोगिविशेपितस्य हेतुत्वात् । श्रा- रमसंयोगव्यतिरेकमयुक्तक्रियाव्यतिरेकस्यासिनि मसं- योगः (कारणमिति चेत् । न। या किया व्यधिकरण- यदीयगुणजन्या सा तत्संयोगासमवायिकारणिका (१) देव पचतानबच्छेदकावच्छिन्नतया सिद्धसाधनामसत इति सूचितं । 'प्रामति मतित्ववेत्यर्थः । 'या क्रियेति यः स्पन्दः खव्यधि- करणयदीयगणाभायप्रयुक्ताभावप्रतियोगौ म तत्संयोगासमवायि- कारणक इत्यर्थः, तेन यधिकरण्यात गुरुत्ववट्रव्यमयोगजन्यायां गुरुलजन्यपतनक्रियायां गुणग्रहणात् खाययावयवसंघोगाजन्यतया तम्यामेव न व्यभिचारः, ईश्वरभानजन्यत्वेऽपि क्रियाया नेश्वरमयोगो- ऽममायोति तदभावप्रयुनोति वाच्यं । न हि नित्यव्यापकाभावः (२) याच या प्रति व्यसमवायिकारण शरीरशमसंयोगः, प्रयत्मस्तु निमित्तकार वसमवायिकार समवाधिकारो पारो च. प्रत्यासनलात्, न हि निमित्तकारसनासमवायिकारजस्य सम- वाधिकारशय वान्धवासिद्धि । (२) यात्मनो मियदेन सर्वमूतवयोगानुयोगित्वेन च सर्वदेव गूतात्म. ध्योगस्य सत्वाद् नतिरेय क्रियायतिरेकासिजिरिति माया। (३) टारूपक्रियाश अधिकरणो य धामगुश. प्रयत्नः तन्नामे- माससंयोमासमवाषिकारकत्वं सिमिति ।

·ईश्वरानुमान । २९ यथा स्पर्शवदेगद्रव्यसंयोगजा क्रियेति व्याप्त्या तत्सिद्धः। न च क्रियाया मूर्नमाचसमबेतासमवायिकारणकत्व- नियम इति वाच्यम् । कार्यमानाभिप्रायेण जानादा व्यभिचारात् विशिष्याप्रयोजकत्वात् असमवायिका- रणसंयोगाश्रयस्य तत्कार्यजनकत्वनियमाच्च । अन्ये तु अनुकूलकृतिसमवायित्व) कर्टत्वं न तु जनकत्वे सति गौरवात् । कर्तरि कारकव्यपदेशश्चा- भियुक्तानां सविशेषणे हौति न्यायेन " कृतिपर्यवसन्न- एव । एवं ज्ञानेच्छा-कृतिजन्यत्वमेव साध्यं तदाश्रयत्व- मेवेश्वरस्य कर्तृत्वम् । सम्भवति, क्रियापदस्य सन्दपरत्ववर्णनन्तु घटरूपादौ व्यभिचार- वारण्य । अत्र क्रियालेन इतना सम्प्रतिपक्षमाशय निपेति, 'न चेति, मागुतदेतो हेवन्तरं समुचिनोति, 'अममवायोति, जन- केत्य व तात्पर्य, असमवायिग्रहणञ्च प्रकृताभिप्रायेणेति ध्येयं । 'अन्ये वित्यखरमविभावनं, तबौनमिदमेव पदिष्यवाधेन म- विशेषणे होत्यादिन्यायावतार इति कर्तवं कारक इति । (९) सत्यत्यिं तदनुमतिमत्त्वमा न तु सजनकत्वे पति तदाफूल. सिमय जाकलापस्याव्याशिवादिति तात्पर्यम् । (२) भविगेपो हि विधि-विधौ मति विग्रेष्ये चम्पबाधे विघल- मुपसलामत इति न्यायव्यम्।

·३. क्षाचचिन्तामणे अथ घटे कृतिसाध्येप्टसाधनताजानं चिकीर्षाद्वारा हेतुः तह न प्रत्यक्षं चिकौर्याविषये अनागते इन्द्रि- यासनिकर्षात किन्तु अनुमितिरूपं तथाच साध्य- विकलादृष्टान्तः साध्यामसिद्धिर्वा दोय इति चेत् । न। सिद्धहत्यसिद्धविषया हि कृतिः सिद्धविषयमत्यो सति सम्भवति । न हि मृदवयवानां संस्थानविशेषे कतिसाथ्येष्टसाधनतानुमितावप्यवयवस्य प्रत्यक्षेणाप- स्थतिं विना प्रवृत्ति। अत एव यागे शब्दात्तदुपजीवि- लिगाहा कृतिसाध्येटसाधनत्वेऽवगतेऽपि हविरादीनां प्रत्यक्षेणानुपस्थिता न प्रत्तिः। न चोपादानप्रत्यक्ष प्रवर्तकन्नानापक्षौण । अप्रत्यक्षे परमाणे तक्रिया- यामिष्टसाधनताज्ञानेपि प्रत्त्यभावात् । प्रवृत्तिवि- पयस्य मृदगादेः प्रत्यक्षत्वात् न शब्दफुत्कारादिना व्यभिचारः। न चाभिमतग्राहकेन्द्रियसयोगार्थ मनसि प्रयत्नजन्यक्रियादर्शनायभिचारः, अदृष्टसहकतत्वगि- न्द्रियेण हि मनावहनाडीनामुपलम्भेन तहोचरप्र- यत्नात् नाडौक्रिया ततः स्पर्शवद्वेगवन्नाद्या नादना- (३) इन्द्रियासामर्थादिति ख•। (२) प्रवर्तक यत् कृत्तिमाध्येछसाधनताशन तेन उपक्षोण अन्यथा घिमित्यर्थ ।

·ईवगनुमान। मनसि क्रिया न तु प्रयत्नात् । अत एव जलाद्यभ्य- वहारमन्तोत्सर्गहेतुनाड़ीनामनाद्यभ्यासवासनावशात् अदृष्टसहकतत्वगिन्द्रियेणेपलम्भात् तहोचरप्रयत्नः । नन्वेवं घटादावनुमितिजन्यत्वदर्शनादीश्वरे अनुमि- तिरपि सिहोत यथा प्रत्यक्षस्येन्द्रियजन्यत्वेऽपि नित्यं तदीश्वरे तथानुमितेलिङ्गजन्यत्वेऽपि सा तब नित्यैव अनित्येन अनादियणुकाद्यजननादिति चेत् । न । स्व- सुख-दुःखाभावादिसाधनतानुमितेहि हेतुत्वं घटादा रहीतम्। न च भगवति शरीराहटाभावेन सुखमस्ति, श्रत नक्षित्यादौ तस्य तथानुमितियथार्या सम्भवति । न च तादृगनुमितेरनुमित्यन्तरस्य वानुमितित्वेन घटादी प्रतिविषयप्रत्यक्षवद्धेतुत्वं गृहीतमिति नेश्वरे अनुमितिः। ननु देषजन्यकतिसाध्ये चिकीविरहा- यभिचारः नदृष्टान्तेन क्षियादा देपसाध्यत्वादीवरे 'म च भगवतीति, यद्यपि मुस-दुःपमतम्वं खेटत्वन्नु नपा अम्ति घेवरस्य खेष्टं विश्वम्व तदिशाविषयत्वात्, तथापि स्वेट- मायनताशानसेन. जमकंन माधवात् म त तपानुमितिलेम, पम्ति च भगवति सेएमाधमताजानं प्रायषपं विश्वगोचरत्वात् नत्प्रयए- त्यामयः । तदिदम न पानुमिनियन कसं रनि । मनु विकोपांपदं छतिजनकगातोयगुपपरमियत शाह, 'तान्नेनेति, ·तत्त्वचिन्तामणौ देषोऽपि भवेत् पिवतः संसारित्वे भगवताऽपि तथा- त्वापत्तिरिति चेत् । न । न हि सर्या दिवपादेव तन्नाशानुकूलव्यापारे कृतिरुत्पत्तुमर्हति । प्रयोजन- मन्तरेण प्रेक्षावतां दुःखैकफले शतेरनुत्पनः किन्तु दुःखसाधनध्वंसं तत्साध्यदुःखानुत्पादं वा फामुदिश्य तत्साधनतानानात् तथाचेटसाधनताचानात् तत्रेच्छा- ऽस्त्येवेति सैव कृतिकारणं कृप्तत्वात्, देपस्तु परम्परया तदुपटौणः कुतस्तहि हेपसिद्धिः शचं हेप्पीत्यवाधित- 'अति' प्रवृत्तिरित्यर्थः, एवमग्रेऽपि, यथाश्रुते निवृत्तिलक्षणयदस्य देपजन्यबादमम्भवः, प्रवृत्तिं प्रत्येव समानविषयतालाघवेन चिकीर्षा- हेतु सु भित्रविपये वैपोऽपि, निवृत्ति प्रति तु देष एच समान- विषयतया हेतर्न त भिन्नविषया चिकौति। न च मन्तिविरह- एव नित्तिः, वैपरीत्यापत्तेः) । तदुकं कुममाञ्चलो “प्रकृत्तिप्रयत्नो रागानिवृत्तिस्तु द्वैपादिति, अन्यथा चिकीर्षया देषान्यथामिद्धि- रित्यस्यैवामिडूपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् यवेच्छा तदभावे द्वेषनिय- मान् । न चैवं कथं व्यभिचारोद्धारः, निवृत्तः क्रियाविरहहेतुत्वेन प्रवृत्तिमाध्यतानियमेन च कार्याणां चिकौर्षाजन्यावनियमात्। नन्वेवं कुत इत्यादि ग्रन्यः कथं, रत्यं, कुतस्तर्हि देषः स्वीक्रियते कारण- न्तरमेव निवृत्तेः खौक्रियतामित्यापे मत्र देशोत्यबाधितानुव्यव- (९) तथा म्यादितीति ख.! (२) विनिगमकामावन परनितिविरहावापत्तरियर्थ । .

·ईशानुमान प्रत्ययात । न चादृश्यस्य कतरनुपलब्धिबाधः, अनुप- लब्धिमात्रस्य बाधकत्वे अतीन्द्रियाच्चेदात् योग्या- नुपलब्धेश्चासिद्धेः परमात्मनायोग्यत्वनियमात, शश- शृङ्गप्रतिबन्ध्या च नादृश्यमावनिरासः परमाण्वादि- खौकारात्। नाप्यये ग्यकर्टनिरासः, चेप्टया ज्ञाना- दिमतः परमात्मनानुमानात् परति तस्यायोग्य- त्वात् । नापि शृङ्गे पशुत्ववदप्रयोजकम, कर्तुः कार्य- माचे कारणत्वावधारणत, प्रतिबन्धिमात्रस्य चाटू- पणत्वात्। शशे पशुन्वेनायोग्यशृङ्गसिद्धिः कुतो नेति न । अान्तरत्वात् विपक्षे वाधकाभावेन व्याप्त्यसिद्धेः शृङ्गत्वस्य योग्यसंस्थानविशेषव्यङ्ग्यत्वेना- योग्यस्य विरोधेन शङ्कितुमशक्यत्वात् शथे शृङ्ग- स्थात्वन्ताभाव इति सर्वैपामवाधितप्रत्यक्षबाधित- त्वाच । अथ कृति-कार्ययोर्नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्या- प्तिग्रहः त्वन्मते व्यापककृतेः सत्त्वे तसे समय वा चेत् । साथमादिक सघन ततोऽन्यत्कारण कल्प्यमिति परोहारे बदभि- प्राथादिति । ननु यसमवायीत्याचवयानुविधानात् तदाश्रयत्वमा मिथति न तु नत्कारणव नत्र मि तदाश्रये तु श्राश्रयत्वावोदे- (1) परातीन्द्रियास रावदेवानुपशम्मात् पनुपलब्ने प्रमाय नेपा. मुददामरिया।

·सावचिन्तामो फतिमानव्यतिरेकानिरूपणात्"। नित्यकृतरन्वयाऽपि न गृहीतः वहिमाचव्यतिरेकोऽस्ति गृह्यते चेति । न चैवमाकाशात्मनारप्रसिद्धिः समवायिमावस्य व्यतिरेकानिरूपणेन कार्य समवायिकारणजन्यमिति व्याप्तेरमिहेरिति वाच्यम् । समवाधिकारणत्वग्रहे हि तसंसर्गाभावाप्रयाजका निमित्तमाबसाधारणत्वान् किन्तु यत्समवाय तब कार्य यन्न समवायि तब नेत्यन्योऽन्याभावमादाय कार्य समवायिजन्यमिति व्याप्तिग्रहसम्भवात् समवायित्वेन तयारन्योऽन्याभावा- ऽस्ति गृह्यते चा। यहा भावकार्य समवेतमिति नाचयाद्यनुविधानात् अामयलेनैव, किञ्च ममवायिकारणव विशिष्ट नावच्छेद्य कार्य नौलघटत्ववटार्चममाजमहिया मिद्धलात् नया कि उनान्चयाद्यनुविधानात् समवायित्व ममवायित्वेन च कारणव विशिष्ट- मवच्छेद्य याच दा। अपि च समवायित्वमविशिष्ट न न्याय व्यमि- चारादिति स्वममवायोति वाच्य, एव कार्ये यर्थविशेषणतया यद्यत्र ममवायि तत्र तदिति जात्यादिसाधारण्यनान्वय-व्यतिरेक- योमतदाश्रयत्नमात्र ग्राझ न तु नद्धेतुलमित्यस्वरसादाह, 'यति । (२) नियकृते सर्वकालावच्छेदन सत्त्वात् कृतिसामान्य व्यतिरेकप्रयुक्त कार्यव्यतिरेकासि रिव्यर्थ (२) वधाच समवायिकारणताग्राइकय्य विरको न्योन्याभाव एव नात्य- ताभाव इति भाव ।

·ईश्वरानुमान। व्यात्या तयोः सिडिरिति, न, यथा हि यद्यद्दहरन्वये धूमा गृहौतस्तत्तद्यतिरेके धूममाचव्यतिरेकग्रहात् यनि-धूममाश्योाप्तिग्रहः न तु पर्वतीयवङ्करन्वय- व्यतिरेकग्रहात्। न चान्यान्वय-व्यतिरेकाभ्यां अन्य- व्याप्तिग्रहे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। यदिशेपयार- न्वय-व्यतिरेकग्रहस्तसामान्ययाधिकं विना व्याप्ति- ग्रहात, स च वह्नि-धूमव्याप्तिग्रह उत्पद्यमानः सकल- धूमगोचरो धूमत्वपुरस्कारेण प्रसिद्धधूमगोचर एव वा, तथेहापि कृतिविशेप-कार्यविशेपयोरन्वय-व्यति- रेकग्रहो वाधकमन्तरेण कृति-काठमात्रयाप्तिग्रहे उपायः, न तु पक्षधर्मतावललभ्यविशेषान्वय-व्यत्ति- 'यविशेषयोरिति यद्धर्मवत्त्वेनोपस्थितविशेषयोरवयादिग्रहस्तद्धर्मा- लिङ्कितव्यातिप्रदादित्यर्थः, 'मकलधूमगोचर इति मामान्यलक्षणा- भ्युपगमादमानाते, 'प्रमिद्धेश्यादि तदनभ्युपगमात् परमत इति मतभेदेनोभयविकल्पेनोरं । 'म लिति व्याप्तिग्रहः सामान्यलक्षणा- धीनतया पक्षधर्मताबललभ्यमपि विषयों करोति न तु तद्वाहका- वयादिधीरपि तमित्यर्थः । (९) पाकाहात्मनो सिद्धिरियर्थः, तथाघ शम्दा समसः भावकार्य- सार, भानं समवेत मावकार्यत्वात् इत्यनुमानाभ्यां पाकामामाति. शिसातवमाधान गयो मिहिरति भावः ।

·तत्त्वचिन्तामणी . रेकग्रहः, अनुमानमाबाच्छेदप्रसङ्गात् " एतेन कार्य- त्वस्य विपत्तिहतये सम्भाव्यतेऽतीन्द्रियकर्ता चेद्य- तिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति, दृश्योऽय व्यतिरेकसिडिमनसा का समाधीयते तच्चागेऽपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणमिति निरस्तम् । ननु यदि कर्हमाचव्याप्तिग्रहाददृश्यकर्वसिद्धिस्तदा वहिमाचव्याप्तधूमात् अदृश्यजाठरीयलिसिद्धिरपि यतु इदन्नु नदनुमतप्रमाणमहिघा समाधिसौकर्यणोकं । वस्तुतः कृतियतिरेको वा तदरयो वा नापेक्षणीयोऽमाध्यखान किन्तु कृतिजन्यत्वस्य माध्यतया तस्यैव तावपेक्षितौ तौ च व्याप- कवदेरजानेऽपि घटादौ कृतिजन्यवान्वयेनाकाभादो तयतिरे- केण स्यहाविति कथमचयाद्यामिद्या व्याप्यग्रह इति काप्युप- तिष्ठते । न च कृतिजन्यत्वमाध्यप्रसिद्धौ घटाकाशादौ तदन्चय- व्यतिरेकग्रहः तत्प्रमिद्धिरेवान्वय-व्यतिरेकाभ्या कार्य-कारणभाव- ग्रहे तवायमापः समाधानं चेति वाच्य। तचापि कृापक- लेऽप्युपादानाभावेनेवोपादानातिव्यतिरेकग्रहसम्भवादिति । तन्न । एवं हि व्यतिरेकग्रहमम्भवेऽप्यन्वयग्रहाचेपे यत्किनिदिषयोरेवा- (१) सिपाधयिषानधौनानु मागमापोछेदप्रसङ्गादित्यर्थ, तयाच सिपा- घयियाधौगानुमाने पक्षे साध्य हेत्वोनिश्चयेऽपि नदनधीनानुमाने ताद शनिश्चयासम्भवेन पक्षे साध्य हेत्वोरन्वय यविरेकमहासम्भवात् तादृशानुमानमात्राछेदप्रसङ्ग इति भाव ।

·ईश्वरानुमान। स्यात् । न स्यात् । अदृश्यवर्धूमानुत्पत्तेई श्यस्य तत्र हेतुत्वात्। ननु जानेच्छा-प्रयत्नत्रयव्यतिरेकान्न कार्य- व्यतिरेकः किन्तु एकैकच्यतिरेकात् तथाच व्यर्थविशे- पणत्वेन विशिष्टव्यतिरेको न हेतुव्यतिरेकव्याप्य इति न तोविशिष्टसिद्धिः साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगिन राव साध्यगमकत्वादिति चेत् । न । यत रकैक- व्यतिरेकात्कार्यव्यतिरेकः अत एव कार्यत्वादेकैकं सिध्यत् वयमपि सिध्यति पार्थस्तु समाजः। स्यादेतत् अशरीरे नित्वज्ञानादिमान् सर्वनः कर्ता पक्षे विव- क्षिता घटादैा च कार्यत्वस्य तविपरीतकर्टसह- बयाद्यनगमम्तन्त्रं न तु पक्षधर्मतावलतभ्यान्वयादिधीरित्येव समा- धानादित्यम्यैवाभिधेयत्वादिति । 'कित्येक केनि, यद्ययकै कमत्त्वेऽपि कायांभावात् चितययनि- रेकण्ह एव तन्त्र, तथापि स्खेतरममधान इत्यस्यावानं प्रवे मतौदं द्रष्टव्यं । 'व्यति, अब गते साध्ये भवति न यर्थविगे- क्षेतममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावा- भावम्य गुरुण्यपि• माध्यतावच्छेके सुग्रहवात् अवच्छेदकतायां हि भवति गोरव दोषो यया हेतुनिटनीनधूमत्वादो, मायनिष्टधर्म लवच्छेदकल गावमेव किन्तमप्रतियोगितावच्छंदकवाभावाच गुरुप्नपि सपहमन्यया नादमधर्मम्म प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य . पना ·तत्त्वचिन्तामो चारदर्शनादिशेषविरुदत्वमिति चेत् । न। हेताविव- क्षितसाध्यविपरीतसहचारमावस्यादपकत्वात् । अन्य- थानुमानमात्रोच्छेदग्रसङ्गात् । न चानित्यजानासव जशरीरिकत्वेन समं कार्यत्वस्य व्याप्तिरस्ति येन विपरीतसाधने विरुद्धत्व स्यात् तादृशव्याप्तिश्च त्वया मया वा नागौ क्रियते अद्भुगदा योग्यानुपन्तम्भेन शरीरिकर्तृयावाभावात् । अथ यथादर्शनवलप्रवृत्त- व्याप्त्याऽनित्यज्ञानादिमान् कतॊपनेय पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान् तवाचेपिनेयविशेषयोविधेिन व्याप्ति-पक्षधर्मतयाविरोधात् परस्परसहकारितावि- रहान्नानुमान विशेषविरोधादिति। चेत्। न। येनापि प्रमाणेनायहे प्रतियोगितावच्छेदकलमेव मिद्धमिति सर्वथा न व्यर्यविशेषणतेति माध्ये व्यर्थविशेषणता तादृाजिजामायामा- नरत्वेन दोष इत्येव वाथ, नत्र पेदिमिष्टम्य मिपाधयिषा तदा कथ तदरका इति । मेव। अन्योन्याभावगर्भव्याप्तो माध्यत्त्वा- वच्छेदन माधनममानाधिकरणन्योन्याभावाप्रतियोगित्वम्य ग्राम- तया तत्र कम्पे व्यर्थविशेषणत्वात् तदा नौस्तथमत्ववदयच्छेदक- कोटिप्रमादिति । 'योग्यानुपनभनेति, एतय विशेषणमागे दृश्य, विशय्यस्य परामनो योग्यवादिनि। दृटानादृष्टपर- धमतापम्तन्नभ्ययोविपियोविरोधाविशेषविरोधमारदाते, 'प्रथेति, ·ईश्वरानुमान। ३८ अनित्यनानादिकजन्यत्वेन व्याश्यग्रहात् ज्ञानादि. मत्कारीजन्यत्वव्याप्तेश्च पधर्मतावललभ्यविशेषाविरो- थात् केवलाया व्याप्तः पक्षधर्मातायाश्च पृथगुपनाय- कत्वाभावाच एक्वैयर्यप्रसङ्गात् । तथाच निरपेठ- तादशायां विशेपानुपस्थानादेव न विरोधज्ञानम, सापेक्षतादशायान्तु सहोपलम्भादेव विरोधप्रतियो- गिनाः सिद्यसिद्विभ्यां विरोधज्ञानाभावश्च । लिङ्ग- विशेषण-साध्यविशेषणविरोधे च विशेषविरोधः, यथा चन्दनप्रभवहिमानयम् असुरभिधूमवत्वादिति । ननु जानत्व-नित्यत्वयोः कार्टत्वाशरीरित्वयोश्च पर- स्परविरुइत्वेन एकधर्यसमावेशात् कथं नित्यन्नाना- दिकर्टसिद्धिरिति चेत् । न । उपसंहारस्थानस्याभा- वात् । तथाहि ईश्वरे तबुद्धी चाशरीरित्व-कर्तृत्वे बुद्धित्व-नित्यत्वे चापसंझियमाणे विरुद्दे । न तु स्वा- श्रयस्थिते उभयोच्छेदप्रसङ्गात् । न चेश्वरस्तबुद्धि- वीपस्थिता, उपस्थिता वा धर्मिग्राहकमानेन तया- मायांगयोर्विरोधात् तमाइ, 'नन्विति । (१) यसुरभिधूमम्य धन्दरमभरायकवासमवात् माध्यविषयमचन्द नभात्यम्य हेतुविशेषासरभित्यग्य परम्पर विरोध इति भाव । (२) भारत-नियत्व इति पाठान्तरं।

·সংশ্বিনী विरोधापहारात्, अनुपस्थिते च तवये विरोध ज्ञान- मकिच्चिाकरमेव, अमदादिबुद्धौ व्योमाद। कुविन्दै मुक्तात्मनि चापस्थिते विरोधोपसंहारात् । बुडित्व- नित्यत्वयाः कर्तृत्वाशरीरित्वयोरनधिगमेऽपि ईश्वरे" अशरीरिकतत्व-नित्यज्ञानादिमिहिरप्रत्युदैव। अत- एव नित्यत्वावयवत्वयाविरोधज्ञानमकिञ्चित्करमेवेति परमाणुसिद्धिः। ईश्वर-तबुयादिकन्तर्किमिति चेत् । न। तर्कस्य प्रसञ्जनस्य सशयस्य चाज्ञानेऽसम्भ- वात् । स्यादेतत, घटादा कृतिसाध्यता हस्तादि- व्यापारदारोष गृहौता न तु साक्षात् । न च पिता- पुत्रयोरेकघटसाधनत्वमिव प्रयत्न-हस्तादिव्यापारयोः साक्षात्साधनत्वं वाच्यमिति वाच्यम्। घटायं इस्त- व्यापारवत्कुनालसमोपस्यस्य'र हस्तादिव्यापारशून्यस्य न च इस्लादिव्यापारवत्ता अशरोगस्य सम्भवति । अन्याहशी च सतिसाध्यता न दृष्टा। शरीर-तड्यापागै चाकुरे बाधिताविति कतरपि वाध एव। अन्यथा त्वदनुमानादेव धोवन- तद्घटकरीत्वापत्तः । (१) भगवति भरे इति । (हासकारो धमिशनम्य हेतुन सदय हे सदसम्भवति भाव । (३) तयापारादिना व्यामिप्रमाणकुनासमोषस्यम्यांत ए.

·ईश्वरानुमान। स्व कर्तानुमौयेत बुझादिमत्यरात्मना योग्यानुप- लब्धिवाधाभावात्। शरीरव्यापारघारैव क्षेवनस्य हेतुत्वात् शरीरव्यापारस्य चामुरे बाधान स बाधित- इति चेत् । तर्हि कर्टमावस्यापि तद्दारैव चेष्टेतर- कार्ये कर्तृत्वावधारणात् तदा कर्डमाचबाधाऽपि ! एवञ्च कृतिसाध्यत्वे शरीरव्यापारजन्यत्वं प्रयोजक- मिति स एव उपाधिः। एवं जानेच्छयोरपि इच्छा-. कृतिद्वारा जनकवमिति कथं द्वारं विना शित्यादौ जनकत्वमिति ! उच्यते । जन्यमा हस्तादिव्यापार- जनककृतित्वेन न जनकत्वं चेष्टायां क्षित्यादी च व्यभि- चारात् । घटादौ च तथा जनकत्वमिति जन्धमाचे कृति- जनकत्वविरोधिविशेपयोर्जन्य-जनकभावे, बाधकं विना सामान्ययोरपि तथाभावनियमावन हि विशेषे विशेपप्रयोजकत्वं सामान्ये सामान्यप्रयोज- कावविरोधि । चेप्टेतरकायें शरीरव्यापारद्वारव कृते- हेतुत्वात् तेन विना क्षित्यादी न कृतिसाथ्यतेति चेत्। मावस्य । मायुतानुकूलत्वमित्याए, 'विशेषयोरिति । () तथाच यत्र विषययोन्य-जनकमा बाधकमस्ति सचैव ग सामान्य योजन्य जनकभाव , पते कार्यविमेष-कृतिविशेषयोन्य जनकमाने बाधकामावात् कार्यसामान्य कृतिसामान्ययोन्य जनकमानोनि पत्यूहमति भाद । b ·४२ বাদী ना चेप्टेनरकार्यमाचे शरीरव्यापारजनकरुतित्वेन न जनकत्वं क्षित्यादौ व्यभिचारात, किन्तु तद्दिशेये घटा- दावित्युक्तत्वात्। न चैवमामयातजड़ीकृतकलेवरस्य प्र- यत्नादेव घटोत्पत्तिः स्यात् हस्तादिव्यापार विनाऽपि कृतेतुत्वादिति वाच्यम । घटे पतिवत् इस्तादिव्या- पारस्यापि हेतुत्वात् । यदुक्त क्षेत्रज एव कुता नानुमो- यत इति । तत्र यदि हस्तादिव्यापारकृतिमान् क्षेत्र- जोऽभिमतस्तदा हस्तादिव्यापारस्याहरे योग्यानुपल- भवाधात् । श्रथ इस्तादिव्यापारशून्यकृतिमान् अभि- मतस्तदोमित्युत्तरम् ७ स एव भगवानीश्वरः। अत- एव सहभावनिरूपकत्वे नियतपूर्ववत्तित्व) कारण- त्वम् । समवाय्यसमवायिनास्तथात्वेन निमित्तेपि तथाभावात्। अन्यथा प्रतिवन्धकाभावानन्तरं प्रतिबन्धकसत्त्वकाले कार्यं स्यात् प्रतिवन्धकाभावस्य “अनिवन्धवेति, सावधाभाववेन जनकलात् प्रागभावग्यापि जनक- (१) सदोमिन्युधव इति । (२) कार्याधिशवशालयत्तित्वे मति कार्यनियतपतित्वमित्यर्थः । (३) समवायिकारवायगायिकारण्यो वायाधिकरणशतित्ववि शिएकामियटमददविरूपशासन निमित्तकारोऽपि वा • कारमादिव्या (৩) সিনিয়ত শিমুলবনাবন্ধাবেল হে।

·ईश्वरानुमान। पूर्व सत्त्वात् । न च कृतेः सहभावनिरूपकात्वं स्वतः, कार्यसमये अभावात्, तथाच तत्परिचायितव्यापार- हारा तस्याः सहभावनिरूपकात्वं । अतः शरीरव्या- पारहारैव तेर्जनकत्वं न केवलाया इति निरस्तम् । समवाय्यसमवायि-प्रतिबन्धकाभावानां अविनश्यद- वस्थन्वेन कारणत्वात् तथैवान्वय-व्यतिरेकात् । तेन तेषामग्रिमविनाशक्षणे) न कार्यम् । अन्यथा प्रति- व्यक्ति कार्यसहभावनिरूपणे कार्योत्पत्तेः प्राक् सह- भावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् कारणत्वानिथयेन कापि प्रत्तिन स्यादिति तजातीयत्वस्यावश्यवाच्यत्वे विनश्यदवस्थं कथं सहभावेनापि व्यवच्छेद्यमतः खरूपयोग्यतारूपा कारणता तबापि। कार्याभावस्तु सहकारिविरहात् । अन्यथा निमित्तानां प्रत्येक खादिति भावः। 'समवायोति, तेषामेव नया हेतुत्वं न त्वन्येषामिति भावः । 'निमित्तानामिति, सामान्यतो लाघवात् पूर्वसत्ताविशेष एव इतनाऽतिप्रमाभयेन विशेषेष्वेवमिति भावः । एतच्च वस्तुगतिमनु- सध्योत, वस्तुतः गहभावगापि हेतुले यत्र महभावो न स्वतस्तवास्तु (१) साक्षासम्बन्धेनेत्यर्थः। (२) तेषामात्र विनाशक्षण विख.।

·B8 नाविन्तामको कार्यसहभावनिरूपकत्वेन जनकत्वे गौरवम, प्राग- भावस्य प्रतियोग्यजनकत्वप्रसङ्गाच। अन्यथा) उत्पन्नोऽपि घट उत्पद्येत सामग्रा. सत्वात् । न च स एव तब प्रतिबन्धकः, अभावान्तरस्य३) तवाकारणत्वेन कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिवन्धकत्वस्य प्रागभावकारणत्व एव विश्रामात् । न चैका सामग्री एकदैकमेव कार्यं जनयति स्वभावादिति वाच्यम्। सामग्री-तद्विरहस्य कार्य-तभावप्रतियोगित्वेन इम्सादिव्यापारद्वारा तथा, दहत नित्यसते खत एव कार्यसहभावो- ऽस्त किन्तदपेश्येति द्रष्टव्या इयापतिमामा मागभावइतनापाक- मानमाद, 'अन्यथेति, कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वभानन्येव हेतुले मानवादिति भाव । 'एकदेति, “एकमिति सम्पातायात {} ধর্ম অন্য কাৰে মানৱ সনিখীলফিকান্তি यसन यचारसत्वप्रधाः । (२) पागमावम्याकारणले इत्य। घट प्रति घटम्प प्रविन्धमय घटामावस्य कारणलमायाति कारची সুনন্দারমনিয়ালিৰৰ নিৰৱাব বা ঘর সনি घटप्रागमावमिनन्य घटामावर नियुक्तिकावेगकारणले परिमण भागभारस्य कारस्य सिमिति समुदिततात्पर्यम् । (0) हार्य वदावोगकत्येनेवर्ष समिरित् पुस्तके व पाठो बत दिन ·ईश्वरानुमान । ४५ सामग्रयां सत्या कार्यस्य तदभावे सामग्रौविरहस्य वजलेपायितत्वात् । स्यादेतत, कर्ता शरीयेव जान- मनित्यमेव बुद्धिरिच्छाहारैव इच्छा कृतिहारैव हेतु- रित्यादिप्राथमिकव्याप्तिप्रत्यक्षविरोधान्नाशरीरनित्य- एकदेव जनयतीत्यनेनैव प्रकृतमङ्गतैरिति । इदच कापात्पत्तिविरही यदभावात् तत्कारणमिति मते। वस्तुतस्तु माध्यप्रतियोगिकत्वं साध- नावं, न च माध्यत्यमित्यं वायं, यस्याभावादुत्पत्तिविरह इत्यादिप्राग- 'भावे कृत्यमाध्यतापत्तः, किन्तु यदभावादुत्तरसमये यदभावो यत्सत्त्वे चपदा यसवमित्यादि। म च मागभावविरहात् कदापि कार्यविरहः, उत्पत्त्यग्रिमसमयेऽपि कार्यसत्त्वात् । किञ्च उत्पत्तिराद्यसमय- सम्बन्धः स पाधसमयः कार्यवेति दयमेव, तथाचोत्पत्यभाव श्राध- समय-तत्कार्ययोरभावः पर्यवस्थति स च न प्रागभावविरहात् अपि वृत्तरकाले प्राद्यसमयाभावादेव तद्विशिटाभावो व्यासन्य- वृत्तिवृत्तिप्रतियोगिकस्तदुभयाभावो वा उभयथापि तादृशममया- भावादेवेति किं तच प्रागभावाभावेन, तस्माद्यदभावात् खेतर- समवधाने पदभावस्तदेव तत्र कारणमिति वार्य। यदभावश्च न कालमाचगर्भः किन्तु देभगोऽपि प्रदेशान्तरे सत्यपि दण्डादो घटविरधान, नयाच दण्ड-चक्रसमवधाने यत्तत्र यधिकरणघटा- (१) नयाच घटोत्पत्त्यनन्तरं घटस्य पुनरुत्पत्त्यभावनानुमित. सामयी- विरह. यत्कारणभावप्रदुत तस्य खादण कारणसमकामेनाप्य- हीकरणोमिति समुदिततात्पर्यम् ।

·वायचिन्तामणो ज्ञानादिकार्टसिद्धिः । अत एव शरीरमनित्यमेवेति नियमान्न कर्वत्वेन नित्यातीन्द्रियशरीरसिद्धिरीश्वरे। न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वेन शङ्काकालाभा- वात् कार्यत्व-सकर्टकत्वयारपि यदि निरुपाधित्वमस्ति तदापि तुल्यबस्तत्वेन सत्प्रतिपक्षवत्प्रतिरोधोऽस्तु न भावः तब प्रागभावाभावादन्यस्य नियामकस्याभावादायातं माग- भावकारणलं । अत एव सर्वप्रागभावः सर्वचास्ति क्वचित सह- कारिममवधानात्कार्य जनयतीति कस्यचित् प्रलपितमनादेयं । धर्मियाहकमानेन नियताधिकरणस्यैष सिद्धः अन्यथा तदभावेन कार्याभावस्थासम्भावितत्वेन तस्कारणत्वाभावापत्तेः धर्मामिद्याप- तेर्वा । न च व्यधिकरणघटस्य तरसमवाय्येव नेति कषं तव व्यधिकरणोत्पत्यापत्तिरिति वाञ्छ। कारणतावच्छेदकावच्छिन्न- यत्किश्चित्मत्वस्य कार्यतावच्छेदकावच्छिनयत्किश्चिमत्त्वप्रयोजक- लात् । सामान्यनापि रूपेण सैव व्यक्तिस्तत्फलोपरिनेति चेत्, सत्यं, तदेव मागभावयतिरेकात् फलव्यतिरेकं विना न मम्भवती- त्यन्यस्य ननियामकस्याभावात् । खभावादेव नावे महकारि- कपपनादरपि दुरुपपादत्वापत्तिः प्रकारान्तराभावे मत्येव स्वभा- वाश्रयणात् । न च कपालवादिना सर्वकपालानां सर्वघटान् मतौव भागभावलेन सर्वप्रागभावानामपि मर्वान् प्रति जमकत्वमिति यधिकरणपटाभावो न प्रागभावाभावादिति पाथ। स्वप्रागभाव- (प्रतिरन्धोबिनि ।

·ईश्वानुमान । ६७ च कार्यवं पक्षधर्मातासलादलीयः कर्ता शरीर्यवे- त्यादी तु तन्नास्तीति वाच्यम् । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादि- व्यामेरेव क्षित्यादौ ज्ञानजन्यत्वविरोधित्वात् एवं कार्य जानजन्यं ज्ञानमनित्यमेवेत्यनयाविरोध एव अविरोधे तु इयमपि स्यात्, तथाच क्षित्यादौ शरीर्यनित्यज्ञान- पर्यवसाने बाध एव। किञ्च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादौ नित्य- जानादेरमसिजेस्तव्यावर्तकतया नोपाधित्वनिश्चयः तत्संशया वा, कार्यत्व-सकर्तृकत्वव्याप्तिग्रहदशायां शरी- रव्यापाराव्यभिचारादुपाधेनिश्चयः संशयो वास्तीति । तन्न । जानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तेरसिद्धेः। विपक्ष- बाधकामावेनामयोजकत्वात् । निरुयाधिसहचारद- र्शन-व्यभिचारादर्शनादेव व्याप्तिग्रहः निरुपाधित्वमेव वा विपक्षबाधकमिति चेत् । न। अवयवो महानेव तेज उद्भूतरूपमेवेत्यादिव्याप्तिमहात् परमाणु-नय- नादेरसिद्धिप्रमात् । अथ द्रव्यचाशुपत्वे अनेकद्रव्य- वश्वस्य साक्षात्कारविषयेन्ट्रियसन्निकर्षस्य हेतुत्वात तन्मूलकविपक्षवाकेन परमाण्खादिसाधकस्य वलव- वात् परमाखादिसिद्धौ विरोधिव्याने या न तु वैपरीत्यम्। विपक्षवाचकाभावेन तस्या बलवत्त्वादिति मन्यसे ताई ज्ञानादिकार्ययोः कार्य-कारणभावावधा- ·8G तत्त्वचिन्तामणी रणात् तन्मूलकविपक्षवाधकेन निष्कलङ्कव्याप्तिन- हात पक्षधर्माताग्रहसहितान्नित्यज्ञानादिसिद्धौ व्यभि- चारान्न व्याप्तिः। अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एवेत्या- दिनिरुपाधिसह चारागाप्तिग्रहे सकलानुमानाच्छेदः । वयन्तु ब्रूमः । पक्षधर्मताबलान्नित्यं जाने सिमडुद्धि- रनिट वेति व्याप्तिप्रत्यक्षेण न प्रतिवध्यते अस्मदादि- बुद्धिमात्र विषयकत्वेन भिन्नविपथत्वात् एकविषयविरो- धिज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्वात् नित्यत्वानित्यत्वयारेकजा- तौयद्रव्येविरोधात्। बुद्धिमानेऽनित्यत्वावधारणात् कथं तहिशेषे नित्यत्वबुद्धिरिति चेत् । न । बुद्धिमाचपद- स्येश्वरानीश्वरवुद्धिपरत्वे विरोधाधभिचागच। असम- दादिबुद्धिमानपरत्वे भिन्नविषयत्वेनाप्रतिवन्धकत्वात् । वेनैव जनकलाभ्युपगमे सर्वमामञ्चम्यादिति । 'वयन्विति, सामान्य लक्षणानभ्युपगमेन भिन्नविषयतया तन्मते न प्रतिवन्धकत्वमिति भाव । न चैव याधोऽपि दोषो म स्यादिति वाय। अम्याप्यपरम्य सन्मने निष्टापादनमम्भवेनाम्माकं इत्यभावात्। न चास्माक मामान्यनक्षणाभ्युपगमेन का गनिरिति वाच्य। विपक्षबाधकामायन घ्यायभावादमतिबन्धात् । न १ ममानप्रकारनैव विरोधेनन्, विरोधाभामानुरोधेन ममानविषयतावच्छेदेन विरोधादिति । (1) चरमोताप्रामाण्यशष्यातियहादिय ।

·ईश्वरानुमान। बुद्धित्वं नित्यात्येवेत्यवगतमतः कथं तच नित्यत्तित्वा- वगमइति चेत्। न। उभयसिद्धनित्यात्तित्वावगमेऽप्य- तिरिक्तनित्यत्तित्वावगते। विरोधाभावात् । बुद्धित्व- मनित्यत्वव्याय्यमवगतं नानित्यत्वाभाववति शेयमिति चेत् । न। अनित्यत्वव्याप्यत्वमनित्यमावत्तित्वं तब चक्तिमेव । एतेन कर्ता शरौय्यवेत्याद्यपि ज्ञानं प्रति- बन्धकमित्यपास्तम् । ननु कर्तजन्यत्वे जन्यत्वं नावच्छे- दकं किन्तु घटत्वादिकमेव तेनैव रूपेणान्वय-व्यतिरेक- ग्रहादावश्यकत्वाच्च ) अननुगतमपि जन्यतावच्छेदक 'अथ घटलादिवदिति यया घटवादि कर्दविशेषजन्यत्वे तथा सामान्य जन्यत्वं स्यादित्यर्थः, न तु कर्तजन्यवावच्छेदकमेव घटावं (५) परैः निन्यसागानभ्युपगमात् नित्यशानं नोभयसिद्धनित्यान्तर्गत तचाच बुद्धित्वस्य उभयविई ययत् वित्यं तदत्तित्वनिश्चयेऽपि नैयायिकमात्रसिनित्यचामवत्तिवे विरोधाभावः । न च बुद्धि- त्वम्य नियतिवसामान्याभावनिश्चये कधं नित्यविशेषत्तित्वग्रहा सम्भवति सामान्यामाववत्तानिश्चयस्य सामान्य घटित विशेषवत्ताबुद्धेः प्रतिमन्यकत्वादिति वायं । निव्यवस्थानुमतेकरूपस्याभावेन सामा- न्याभावनिश्चयासम्मवादिति विभावनीयं । (२) जन्यत्वावच्छिन्नं प्रति कतत्वेन कारणत्वमिति कार्यकारणभावाड़ी- कारऽपि पटादिकर्तरि विद्यमाने घटादिकार्योत्पत्त्यापरवारणात् घटत्वाद्यवच्छिन्नं प्रवि कूलामवादिना कार्यकारणभावस्यावासक- स्वादित्य 7 ·तत्वचिन्तामों वहिजन्यतायां धूमवादिवत् । अथ घटत्वादिवज्जन्य- त्वमप्यवच्छेदकम । न हि विशेषोत्तौति सामान्यम- प्रयोजकम् । तथाच वहिजन्यत्वे धूमविशेष प्रयोज्यो- ऽस्तीति न धूमसामान्यमग्निं गमयेत् तस्माद्यदिशे- पयोः कार्य-कारणभावस्तत्सामान्ययोरपि बाधक विना तथात्वनियम इति चेत।न। तब बाधकाभावात् अब च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिप्राथमिकबहुव्याप्तिबा- धात् तुल्यत्वे वा व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । न च का- र्य-कारणभाधमूलकत्वेन कार्यत्व-सकर्तृकत्वव्याप्ति- लीयसीति " वाच्यम्। विरोधिप्रत्यष्टोण कार्य-कारण- भावस्यैवासिद्धेः। एतेन धूमादौ पहिजन्यतावच्छेदक- मनुगतं न सम्भवतीह तु जन्यत्वमनुगतमस्यता वाधक यथेति विरोधात् एकजन्यतायामवच्छेदकद्वयाभावादिषयोरि- त्याधिमग्रन्यदर्शनाच । वझिजन्यव' पहिविशेषजन्यत्ये, 'विरोधीति (९) तपाय धूमावस्य वहिनन्यतानवच्छेदकले धूमो यदि वनियमिचारी स्यात् ता जिन्यो न स्यादिति विपक्षबाधकतासमवेश धूम वाधिनतुना पहिलावधिम्यानुमान न समवनीति माव । (२) कायल यदि साईऋत्वयभिचारि स्यात् तदा दिजन्यतावच्छेदक সদ অনিঘষাঘাষকানি বিৰীঘল- साधताया नायव पार्टकवस्थाने रसीदवमिति सदयम् ।

·ईश्वरानुमान। विना न त्यज्यत इति परास्तम् । ज्ञानमनित्यमेवे- त्यादिसहचारावसायस्य बाधकं विना व्याप्तिपर्याव- सायिततया बाधकत्वादिति । मैवम् । निरुपाधित्वेन सहचारावसायस्य साधक बाधकञ्च विना साधारण्येन व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । अन्यथा साध्यं पक्षाति- रिक्त एव सुखं दुखसम्मिन्नमेवेत्यादिव्याप्तिग्रहस्य कार्य-कारणभावग्राहकबाधकत्वे तत्संशयाधायकत्वेवा कार्याकारणानुमानाच्छेदे निरीहं जगज्जायते। तस्मा- द्यदिशेययोः कार्य-कारणभावस्तसामान्य कार्य- कारणभावोबलवता बाधकेनापनीयते, न चात्र त- दस्ति । विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षबाधकस्या- भावात्। नव्यास्तु कार्यं कर्तजन्यमिति व्याप्तितोऽशरीर- नित्य ज्ञानकर्नुपस्थितौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन विरोध- प्रतिसन्धानं न तु तो विना प्रतियोग्यनुपस्थिती विरोधानिरूपणात, तथाचोपजीव्यबाधात् ज्ञानम- विरोधिव्याप्तिप्रत्ययेणेत्यर्थ , 'नया इत्यस्वरमोझावन, नदीजन्तु जानमनित्यमेवेत्यस्य विरोधिप्रतियोग्युपस्थितौ विरोधज्ञानमिति भन्य परन्तु तर्कित तन्न प्रमितमिनि नोपजौयविरोध, अन्यथा मन्प्रतिपदादौ कापि प्रतिवन्धो न स्यात् पदीयमाध्यानुपस्थिती ·५२ तत्त्वचिन्तामणे नित्यमे वेत्यादिव्याप्तिवानमकिञ्चिाकरमेव । अत एव पक्षधर्माताविनाचतं विरोधिव्याप्तिनानं न हेत्वा- भासतयोक्तं विरोधप्रतियोगिसियसिद्धिपराहतत्वात् । स्यादेतत् अस्तु शरीरजन्यत्वमुपाधिः । न च पक्षेतरत्व- वपक्षमावव्यावर्तक विशेषणवत्वात् साधनविशेपि- तत्वात् साधनतुल्य योगक्षेमत्वेन साध्यव्यापकत्वानिश्च- याच नोपाधित्वमिति वाच्यम्। चेप्टेतरकार्ये शरीरव्यापारबारैव कर्तुः कारणत्वात् शरीरसहकृत- स्यैव स्वकार्ये कारणत्वाचन हि शरीरविनाकृतः कर्ता शरीरक्रियां चेष्टा घटादिकं का जनयति । न च यत्महतं यजनक तेन विना तजनकमतार्थाच- रौरजन्यमेव कर्तजन्यमिति साध्यव्यापकत्वनिश्चयात, नित्यानित्ययोरप्यप्रतिक्षेपात् । यत्तु अन्यथा तस्य देखाभासान्तर- तापातति, तन्न, तादृश्याप्तिविरोधेन कार्य सकार्टकमिति व्याप्ति- (३) पतमानथावतक यत् शरीरं तइत्वादित्यर्थं, तथाच अनुमान- मानोभिया पच्तरत्वस्य यथा नोपाधित्वं तथा पक्षमान यावविशेषविशिष्टस्यापि भोपाधिस्वमिति, भाव ! (२) माया भरीरयापारवेन संक्षिन् स्वस्य कारणलासम्भवनात ऐतरेति। (३) कारसत्वावधारणाचेति ।

·ईश्वरानुमान । पक्षेतरत्वादौ च विपक्षवाधकाभावान्न साध्यव्यापकता- निश्चयइति तेपामनुपाधित्वे वीजम् । अत एव बाधो- नौतं वहीतरत्वं वह्निमत्वेन धूमवत्त्वे साध्ये श्रा- न्धनप्रभवहिमत्त्वं रसवत्त्वेन गन्धवत्वे साध्ये पृथि- वीत्वमुपाधिः विपक्षवाधकैस्तेषां साध्यव्यापकत्वनिश्च- यात । न च साधनविशेपितत्वमपि, जन्यत्वं हि प्राग- भावप्रतियोगित्वं, शरीरजन्यत्वञ्च शरीरकारणकत्व. मन्यानिरुक्तेः इतरपदसमभिन्याहारेण जन्यपदादि- तरकारणकस्यैव प्रतीतेः तदर्थकत्वकल्पनादिति बिधौ वक्ष्यते । अत एव शरीरिकर्तृकत्वमुपाधिः शरीरसह- कृतस्यैव कर्नुः कारणत्वात्, व्याप्यं व्यापककोटावनिवे- शयत एव प्रमाणस्य व्याप्तिग्राहकत्वात्, शरीरिकत- कात्व-सबर्तृकत्वयार्न व्याप्तिग्रहः' इति चेत् । न । विशिष्टाविशिष्टभेदेनाव्याप्य-व्यापकभावाविरोधात् । (२) सस्य वव्याप्याचवारयाय साभाववदत्तिवे सति समिनत्वस्य या- प्यत्वरूपत्वात् शरीरिकत्र्तकत्वानतिरिक्तस्य सकर्तकत्वस्य शरि- फक्त्यव्याप्यत्वासम्भव इति तात्पर्य । (२) विशिष्याविमिदभेदेन विशिएस्य केवलातिरिक्वत्वेनेन्य', रामच विनियस्य केवलानिरिक्तत्वमतमाश्रियोक्त । तस्तुत विशिरस्थ केवलानिरिक्वेऽपि विशियाविशिष्यो भेदगर्भयाय यापरभाव निवाह सम्भवति, मेदशामयाप्यत्वच न खावच्छिवप्रतियोगिताक- ·तत्त्वचिन्तामणरे अत एव जन्यत्वेन कारणजन्चत्वमनुमेयमिति। मैवम्। कहि शरीरसहकारिता किं घटादौ कर्तव्ये, कार्य- मात्र वा स्वकार्ये वा, आद्य कर्ता शरीरं विना घटा- दिकं न करोतीति किमायातं कर्तुः कार्यमात्रकरणे द्वितीये तु कार्यमाचं कर्टजन्यमिति न त्वया स्वीक्रि. यते, स्वीकारे वा शरीराजन्यमपि कार्य कटजन्य. मिति साध्याव्यापकत्वम्। तृतीये तु स्वजन्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकं आत्माश्रयात् । तथापि यच सकर्ट- कावमस्ति तत्र शरीरजन्यत्वमावश्यकमिति तस्य साध्यव्यापकत्वम्, तुल्ययोगक्षेमत्वेन हेतुव्याप्यतासं- शयाधायकत्वेन सन्दिग्धोपाधित्त्वं वेति चेत् । न । जानाभावात् अमिद्धिमध्यप्रवेषम्मेवोचितबादित्यादि। 'अनएव जन्यत्वेनेति, अच कारजन्यत्व किञ्चित्प्रागभावव्यापकाभावप्रतियो- भेदयत्त्वे पति हाच्छिहामायवरचितं, अपि तु स्वावश्चिमाविय- पक्रातीनिविषयतावचेदकत्वे सति साच्छिन्नाभाववत्तितान- बच्छेदकधर्मवत्व, तथाध सावच्छिन्नम्य न सावधिप्रथाप्यत्व नवा विशिशादिमियोप्यत्ययाघात | साच्छिमाविषयकारप खप- यासारकताकविषयतान्याय, या पविभ. विधिटयाप्य- स्ववत् विपिरोऽपि व्यविशिव्याप्यत्व निधीच इमि कापिनुय. चक्ति ·ईश्वरानुमान। लाघवेन बाधक विना कर्तजन्यत्वे हि जन्यत्वमवच्छे दकं न तु शरीरजन्यत्वं गौरवात्, तथाच शरीरजन्यत्वं न सकरी कत्वव्यापक। घटादौ त्वार्थः समाजः घटत्वेन शरौरजन्यत्वनियमान न तु व्यापकत्वप्रयुक्तः माना- भावात्, शरीरजन्यत्वं न सकर्टकत्वव्यापकं तयाप्यज- लत्वाव्यापकत्वात् नित्यत्ववदिति वाधकात् हस्ता- दिना कर्तृत्वनिर्वाहेण शरीरस्याप्रयोजकतया साक्षा- प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वस्य साधनव्यापकत्वाच्च शरीरकाई- कत्वमपि नोपाधिः। जन्यमाने कर्तुः शरीरसहका- रिताविरहात्। अथ यदिशेपयोः कार्य-कारणभावत्तत्सामान्यया- रपि बाधकं विना तथा नियम इति त्वयैव निरटकि, तथाच कर्ट विशेप शरीरजन्यविशेपयोः कार्य-कारण- मित्वं प्रागभावप्रतियोगित्वमाचन्तु जन्यत्वमित्यर्थः कर्तव्यः, अन्यथा पदानरसमभिव्याहारस्य तत्कारणकावार्थकत्वे हेवर्थस्य तत्राप्रवेगे (९) ननु परिजन्यत्वस्य कर्तुजन्यतानवच्छेदकले घटादौ कथं वकक- सेन पूरीरजम्यवसिद्धिरित्यन चाह, घटादाविति, यथाध घटत्वेन शरोरजन्यत्व नियमात् घटादौ सौरजन्याचे फालयलसम्पन्न मिति भावः। (२) तथाध प्याप्याथापकत्वेन थापकस्यापि न व्यापकावमिति भावः ।

·तत्त्वचिन्तामगो भावात् कर्टमात्र-शरीरजन्यमात्रयोरपि तथाभावः, तथाच शरीरजन्यत्वं कर्वजन्यतावच्छेदकमिति' भव- त्युपाधिः। न चैवं घटत्ववच्छरौरजन्यत्वं सकार्टकत्व- व्याप्यं न तु व्यापकमपोति वाच्यम् । उभयसिइसकल- सकत कत्तित्वेन साध्यव्यापकत्वनिश्शयात । जन्यत्वे- ऽपि सकर्टकत्वयाप्यत्वग्राहकमस्तीति चेत्, तर्हि उभ- यच व्याप्तिग्राहकसाम्ये विनिगमकाभावात् व्याप्ति- संशयाधायकन्वेन सन्दिग्धोपाधियाप्यत्वासिद्धिर्वा । साधनष्याध्यतासंशयाधायक एव हि सन्दिग्धोपाधिः, सच साध्ययापकाचे साधनाव्यापकत्वे वोभयत्र वा संशयात्। न च वाच्यम् शरीरजन्यत्व-सकर्तृकत्वयार- न्वय-व्यतिरेकज्ञाने जन्यत्व-सकार्नुकावयास्तद्ग्रहाव- व्यायन्य व्यापककोव्यप्रवेगेन प्रकृतामझतेः, नचापि वा यदि प्रवेश- मतदा साधनविशेषितत्वमेवोपन्यम्तोपाधेरिति पूर्वग्रन्थविरोध इत्यव- धेयं । ननु कर्तुः शरीरमहकारिता स्वजन्यमाव एव, न चात्माश्रयः, {} লখাদ্যালুনিহিদিঘীৰত্বৰা মুৰীগেলাম ব্দলৱাবৰ গৰামৰামনি ঘীগেলল- माधिवनिब्याचरति माव । (२) न्यायमते सर्तकत्वम्य सियारापि सवार शरीरशन्यत्वग्य ধqঙ্কংবাৰা শুনিনি।

·देवरानुमान। श्यक इति लाघवात्तयोरेव व्याप्तिग्रहो न तूपाधिसा- ध्ययोः, साध्य-साधनयोरन्वय-व्यतिरेकज्ञानञ्च शरीर- जन्यवानवगमेऽपि भवतीति विनिगमकमिति, यता न कर्टमाव-जन्यमावयारन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः। करीमावस्य व्यतिरेकाभावात, किन्तु विशेषयोरन्वय- व्यतिरेकेण कार्य-कारणभावेन वा सामान्ययास्तथा- त्वग्रहः तौ च तुल्याविति चेत्, उच्यते, अस्तु तावद्दटत्व- वजन्यत्व-शरीरजन्यत्वयोरपि कर्वजन्यतावच्छेदकावेन सकर्टकत्वव्याप्यत्वं ग्राहकलोल्यात विनिगमकामा- थात् विरोधाभावाच्च, सकर्तृकत्वव्यापकत्वन्तु शरीर- जन्यत्वस्य कुतः घटत्ववदव्यापकस्यापि जन्यतावच्छेदक- त्वात्। उभयसिसकर्ट के अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शौर- म तिमत्त्वे फलोपधानेन समहकारित्वं अपि तु नभाये फस्ता- नुपधाननियमेन, तथाच गरौराभावे कर्तुः कार्यमाघाभाव एवं करजन्यमाचे जगैरमहकारितायां मान। किन्त स्वजन्यत्वं स्वजन्यता- वच्छेदकं नोक्रमेय किन्तु मरोरं स्वगन्यमाचे सहकारीति खन- न्यत्वं गरोरजन्यतावच्छेदकमित्यसरमाद्दोपानरमाइ, 'इम्तादिति, शरीरप्याप्रपोजकतत्यापाततः, वस्तुतोऽनयावयविभागम्य प्यतया मामाद्रपमाधियजयपमेव नावाप्याथामतीदंदूपा द्रष्टव्या (१) पारसमाववादिहि तु.। - ·५६ तत्त्वचिन्तामणौ जन्यत्वस्य व्यापकत्वग्रह इति चेत्, न, शरीरजन्यत्ववि- निवेद्यत्वेन तुल्यन्यायेन च प्रथमं कर्टजन्यत्वे जन्यत्व- मवच्छेदकं नृप्तमिति तबिरोधेन शरौरजन्यत्वस्य सकतक्त्वयापकत्वानवगमात् । अत एव न सन्दिग्धो- पाधित्वम् । मनु घटादौ शरीरजन्यत्वे कर्तजन्यत्व- मनुगतमवच्छेदकम् वाधकाभावात् । न च लाघवात् घटत्वादिकमेव तथा, कर्वजन्यत्वेऽपि जन्यत्वस्यातथा- त्वापत्तेः । एवं शौरजन्यत्वव्याप्यं सकर्टकत्वं वढेधूम- वेति भवत्युपाधिः । किञ्च कर्वजन्यत्वे जन्यत्वं शरीर- जन्यत्वे वा सकर्टकत्वमवच्छेदकमिति संशयेऽपि न हेतोः साध्यव्याप्यत्वनिश्चय इति घेत, तईि, घटादौ कर्वजन्यत्वे होते तस्य शरीरजन्यत्वावच्छेदकत्वं ग्रहीतव्यम् घटे च घटत्ववजन्यत्वमपि वाधकं विना कर्टजन्यतावच्छेदकं गृहीतमतो जन्धमात्रे कलुजन्य- वात् न शरीरजन्यत्वे तदवच्छेदकत्वं प्रथमगृहोतोप- जीच्यविरोधात् । अत एव न तस्य हेती व्यामिसंशया- धायकत्वमपि । रतेनानणुत्व शित्यवयवत्यन्यत्वादय- उपाधित्वेन निरस्ताः, जन्यत्वस्य साध्यव्याप्यत्वेन तेषां साध्याव्यापकत्वात् । तथापि शिवादिकं न कतजन्यं शरीराजन्यत्वात् गगनवदिति सत्यतिपक्षोऽस्त्यिति चेत्।

·ईश्वरानुमान। ५६ न । अस्य प्रसिद्दकर्तजन्यत्वाभावविषयत्वात् अप्रतीत- प्रतियागिकाभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्, स्थाप- नानुमानञ्च पक्षधर्मातावलात् प्रसिद्ध कर्तृभिन्न कर्तृत्व- साधकमता भिन्नविपयत्वान्न प्रतिवध्य-प्रतिबन्धक- भावः। अत एव तयापकरहितत्वादिकमभावसा- धकं बाधकमपास्तम् । तस्य प्रसिद्धाभावविपयकन्वे- नाप्रसिहाभावाविषयकत्वात् व्यक्तिसाधकस्य च विशे- यतोऽप्रसिइव्यक्तिसाधकत्वनियमात् अन्यथानुमान- वैयर्थ्यात्। कटजन्यत्वमनुगतं घटादौ मसिद्धं यत्साध्यं तदभावो मया साध्यत इति चेत्, कर्टजन्यत्वमनुग- तमपि पक्षधर्माताबलेनामसिद्ध कर्तारमादाय पर्याव- स्यति तदभावस्तु प्रसिदस्य कर्तुरभावमादाय सिध्यति नाप्रसिद्धस्य अनुगतस्यापि, कर्टजन्यत्वस्य तदभावस्य च कर्ट व्यक्तिघटितत्वात् । अन्यथा व्यक्ति-तदभावा- सिद्दिप्रसङ्गात् । न चैवं सत्प्रतिपक्षाच्छेदप्रसङ्गः, तस्य , 'अस्य प्रमिद्धेति, इदश्च सर्वे सामान्यलक्षणानभ्युपगमेन पूर्व माया- पादनमित्युंक्रमेव मार्तव्यन्तम्य गोलाघेकव्यक्तिविषयकवेन वयाऽवग्ने ২) সার হিফা মাহাফাহিমায় ভিষন- दामावमाधवेन तिमि सबका कायावादिवि कसमामान्य- अन्यत्वसाधकानुमानप्रतिबन्धकाराभावात् न सानिमय इति भाव।

·तत्त्वचिन्तामणौ गोत्वाद्येकभावाभावसाधकविपयत्वात् । एतेन जानन्द न नित्यत्ति ज्ञानमावत्तिजातित्वान स्मृतित्ववत्, ज्ञानं न नित्यगुणवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातियोगि चेतन- विशेषगुणत्वात् " सुखवत, आत्मा न नित्यविशेषगुग्गा- धारत्तिद्रव्यत्वापरजातिमान् विभुत्वात् गगनवत् इत्यपास्तम् । प्रसिद्ध नित्ये व्योमादौ प्रसिद्धायाश्च रू- पत्त्व-जलत्वादिजातेयतिरेकविषयत्वादप्रयोजकत्वाच । वायलादित्येवमर्थकतया परमात्येव तस्येत्यादिफक्तिका योज्येति न खमिद्धान्तविरोध । 'जानमात्रेति, जातिपदमत्र यदि तदा अनित्य- मात्रहत्तौति मायार्थी ज्ञानातिरिकात्तिवञ्च देवगार्थी विवच- णीयस्तथाचाहत्तौ व्यभिचारदारणाय तदिति द्रष्टव्य । 'प्रात्मेति, यद्यपि न नित्यविशेषगुणाधार इत्येव बकुमुचित नथापि तन्मते भन्दस्य नित्यतया आकाश एव व्यभिचार स्यात, असन्मतेऽपि परमात्मन मिझपिडियाघातेनापचतया जीवात्मनामेव पञ्चत्वे- नोक्रमाध्ये सिद्धसाधन मा भूदनम्तादृशजातिगर्भ माध्यमुपानमिति मन्तध्या परमते नेद दूपण तान् प्रति प्याघातपर्यवसचमतोऽपरितव्यन् (1) ज्ञानमाचरतिधर्मवादिति ख.। अयमेव माठ समीतीन मान्य द्वेषस्य विष्पयोजन त्वादिति । (२) परममहाचमादाय व्यभिचारवारणाय विशेषपद । (0) इथखापरजातिमान् प्रयत्वयाप्यमातिमानित्य नियविशेष गुणा जलीयपरमाणुरतिरूप तदाधार शशीयपरमारवादि तर चियावयागादिजलवमिति साध्यप्रसिद्धि ।

·ईश्वरानुमान। . किञ्च क्षित्यादौ शरीराजन्यत्वमसिद्धम् अदृष्टद्वारा तजन्यत्वात् । न चादृष्टाहारकजन्यज्ञानाजन्यत्वं हेतुः, जाने जन्यविशेषणस्याव्यावर्तकत्वेन व्यर्थत्वात् । न च स्थापनायां पक्षविशेषणेऽप्ययं दोपः, प्रमेयो घट- इतिवदुपरक्तबुझेरुद्देश्यत्वात् । अपि च शरीराजन्यत्वे व्यर्थविशेषणवं लाघवेनाजन्यत्वस्यैव व्याप्यत्वात् न तु निष्प्रयोजनविशेषणवत्त्वमसिद्धम् व्याप्तिग्रहोपयुक्त- विशेपणवत्पक्षधर्मतीपयुक्तविशेपणस्यापि जनकत्वात् व्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वे अनुमितिप्रयोजकत्व- स्यैव तन्त्रत्वात्। व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव व्याप्ति- ग्रह इति चेत् । न । निर्विशेषणेऽपि गोत्वादौ व्याप्ति- महात्। तथापि व्यक्तिविशिष्टे व्याप्तिग्रह इति चेत्।न। । दोषान्तरमाह, किशेति । नन्वत्राप्यदृष्टाद्वारकभरीराजन्यत्वादिति हेवर्थपर्यवमानेन निदोषतयोक्तदोषेऽपरितुष्यबाह, 'अपि चेति, पत्र मरौरपदंभोगायतनादिपरमवगन्तव्यमन्यथा धाक्षात्प्रयवाधिष्टेयपरत्वे मागुकन्यायेनाभि सक्रिसम्भवाभावादिति। 'निर्विशेषण इनि व्यभि- धारवारकविशेषणशून्य इत्यर्थः, 'गोवादावित्युपलदणं, प्रमिद्भानु- माने धूमादावपि तथा ट्रएव्यं, महि तदिशेषां धूमलाद्यपि भि- चारवारकतयोपयोगि, नत्तयनिविशेषम्याप्ययभिचारान्, किन्व- गमकतयति। 'यतिविशिष्ट इतिष्यक्रिविशेषणके व्यकिव्यारत्त इति ·तत्वचिन्तामयो खताव्यात्तगोत्वस्याव्यभिचारात् । अन्यथान्योन्याश्र- यात् । थपिच व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव व्याप्ति- ग्रह इत्यायोजकम् सहचारदर्शनादिसत्ये तदभावेन व्याप्तिबहाविलम्बात् । व्यभिचारावारकाविशेषणशून्य- एव व्याप्तिग्रहइति चेत् । न । प्रमेयधूमे1) व्याप्ति- ग्रहात्। अथ तत्रोपात्तव्यभिचारावारकविशेषणशून्यत्वं विवक्षितम् । न च तब प्रमेयत्वं विशेषणमुपात्तमिति यावत्, तथाच व्यज्ञियावर्तिका जातेतिं नम्या व्यभिचारवारकत्ल, गोत्वस्य यावृत्यप्रतीतो द्रव्यलादिनाप्यभेदमुद्धौ यत्र द्रव्यत्वं तब गोले प्रत्ययम्याभावेन व्यभिचारयुद्धिमभवान् सदारकत्वमेव यभिचार- वारकवमिति भावः। 'अन्यथेति यदि जातिर्न स्वतो व्याहत्ता किन्तु व्यक्तिव्यावर्तनीया तदा व्यावृत्तपरस्परण्यावर्तनीयत्वेन परस्परस्या- न्योन्याश्रयापत्तिरित्यर्थः । ननु यथाश्रुतं गरीराजन्यत्वेऽप्यस्ति तचा- प्यभावमावस्य व्यभिचारितया जन्येत्यस्य व्यभिचारवारकतया निय- मसत्वात्तथाच विशेषणं व्यभिचारवारकमेव व्यानिग्रहविषय इति नियमाविक्रव्यम्तयार क गोलादानुक्रनियमयभिचार इत्यपरि- तुपनाह, 'अपि घेति । ननु सहचारदर्शनादिमत्त्वेऽपि व्यभिचार- वारक विशेषणं प्रतिवन्धक मिति मनसिश्त्य भइते 'व्यभिचारेति, "विशेषएशून्ये विशेषज्ञानगम्य इत्यर्थः, अत एवोत्तरेऽपि ज्ञाय- मानवपर्यन्तमुपानं, अन्यया प्रमेयववतीत्येव ब्रूयात् इति। 'न प () प्रमेयत्वे प्राधमाने धूम इति !

·ईश्वरानुमान। चेत् । न। विरोधात् । न हि तबोपात्तं तेन शून्यच्चेति घटते यदिपयत्वेन परामर्शकारणमनुमिता तलिङ्ग । प्रकृते च व्यभिचारादन्यथासिद्धेश्च न विशेषणविषयक- त्वेन तत्वमिति चेत्।न। धूमाव्याप्यत्वापत्तेः व्यभिचारात् नविषयत्वेनानुमित्यकारणत्वात्। अधैकमवच्छेदकं अ- परत्र व्याप्तिः, यहा लाघवेन व्यासज्यवृत्तिरेकैव व्याप्ति- रिति विशिष्टव्याप्त्यर्थः तद विशेष्यतावच्छेदकस्य व्याय- नवच्छेदकत्वेन विशेषणस्य तवच्छेदकत्वनियमादेक- त्तित्वबाधे सत्येव व्यासज्यत्तित्वमिति व्यामेथ न शरीरजन्य त्वाभावे नौलधृमादौ च व्याप्तिरिति विशे- प्यमा सा, तथाच स्वरूपासिद्धिस्तदारणार्थ विशेपणा- भिधाने व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेत् । न। अव्यभिचार- स्यानोपाधिकत्वस्य वा विशिष्टे नौलधूमादौ सत्वेन तयतिरेकसाधने वाधात् । न च विशेष्यत्वमुपाधिः,(५ विशेय्यत्वमिति, यत्र व्याप्तिस्तत्र विगेय्यवमतो गोलधूमे न व्याप्ति- रिति न अनौपाधिकवस्यैव व्याप्तितया विगम्यत्वस्य च तड्यापक- नयानुपाधित्वादिति भाव । ननु विशिष्टे सामानाधिकरण्यमेव न किनु विशेष्यमात्रे नदिति न विभिष्टे यातिरित्यखरमादिशिष्टव्याप्तिमन्यथानुपपत्त्या (१) विशेष्यपाधिरिति का।

·वचिन्तामणौ साधनव्यापकत्वात्। किञ्च सौरभविशेषष डूमरहित- मिदं चन्दनप्रभवहिरहितत्वात्, निईमाऽयमा न्धन- प्रभववहिरहितत्वात, इत्यादावपि कारणविशेषाभा- वेन कार्यविशेषाभावानुमान न स्यात् वहिरहित- त्वादिकञ्चोपाधियेत्, व्यतिरेकिण्यटद्रव्यातिरिक्तद्र- व्यानाश्रितत्वञ्च हेत्वभावव्याप्यं न स्यात् द्रव्यानाश्रित- त्वस्यैव व्याप्यत्वात, रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जक- त्वादित्यादी त्वयाप्यसिद्धिवारकविशेषणस्वीकारा। साधयनि, 'किञ्चेति, 'वहौनि व्याप्तिविरहे वतिरहितत्वं वाम- मानाधिकरणलमुपाधिरिति नन्समानाधिकरणे विशिष्टधूमादावपि सास्तीत्यर्थः । यद्वा साध्ययापकल जानदायां माधनाव्यभिचार- जानेऽपि वहिरहितत्वादिकमकानुमानयोरुपाधिः स्थायर्यविशेषण- नया माधनस्यौपाध्यव्याप्यतया उपाधेः माधनाव्यापकत्वज्ञानादि- त्यर्थः। ननु रूपादिषु मध्य इति व्यभिचारवारकतापर्यवमन्नमेव गन्धमाचयनकावं हि द्रव्यत्वविपित देवकार्य मश्विक व्यभिचार- प्रमशात् तस्य तेन व्यभिचारवारसं तदा पदि व्यभिचारः मच मदा पदि इनो: प्रमिद्धिरिति पादिपु. मध्य इति विशेषणं (1) प्रयोगन्न प्रालेन्द्रिय पार्वि रुपादिषु मध्ये गन्धम्यैव प्यन्नकापात् समाधयमकतवत् पति, पन याम्ते सोयरूपयनवारसि- हिवारणाय रूपादिप मध्ये इत्यनेन परकीयस्पायथनत्यम्य विr. शितत्वमापायक तथा पत्र परकोयेति विषय पसिरिवारक- मिति समुदिततालय।

·ईश्वरानुमान। . अपि च गौरवेण विशिष्टस्य व्यापकतापि न स्यात, तथाच स्थापनानुमाने उपादानगोचरापरोक्षज्ञान- चिकौर्या-कृतिमज्जन्यता, धूमेना;न्धनप्रभववद्भिः घट- खेन शरीरजन्यत्वादिकं नानुमायेत । यत्तु स्वजन्यान्योऽन्याभावापेक्षया शरीरजन्यान्यो- न्याभावस्याल्यत्वात् तेषामेव व्याप्यत्वमिति विपरीतमेव लाघवमिति, तन्त्र, विरोधाभावेन बहूनामल्यस्य च व्याप्यत्वात्। नेहे शीतस्पर्शवत्त्वजसत्वयोर्गन्धाभावे- घृथिवौत्व-पृथिवौत्वाभावयारिव) । अन्यथा नीलधूम- स्यैव व्याप्यत्वे धूममावस्याव्याप्यत्वप्रसङ्गः । किञ्च त्वन्नये बबन्योन्याभावापेक्ष्या जन्यत्वा- त्यन्ताभावस्यैव व्याप्यता स्यादेकत्वात् प्रमेयत्वायनन्त- धर्मविशिष्टस्य व्याप्तावपि प्रयोजनाभावान्नानुमाने तदुपन्यासः। अथ लाघवेन जन्यत्वस्य शीग्रोप- प्रसिद्धिं सम्पाद्य ट्रष्यत्वेन परम्परया व्यभिचारवारणप्रयोजकमेवेत्य- रुपेराह, 'अपि चेति, नन्वयन्ताभावरूपे परोराजन्यत्वे अर्थविगे- षणनागदेव नेत्यनुपदमेव स्फुटमन्योन्याभावपचेऽपि सामान्या- न्योन्याभावेन वैयर्थमिति शरौरजन्यवाश्रयान्योन्याभावे देतो वैययं वक्तव्यं तत्र कस्यापि परिहारं निरस्पति, 'यविति, (१) एपिवाभिववाधिवीत्वायन्तामादयोरिवेत्यर्थः। 9 ·तापितामो स्थितिकतया जन्याभावत्वेन शीघ्रं व्याप्तिग्रहो न तु शरीरजन्याभावत्वेन विलम्वितप्रतौतिकत्वात् । यत्र विशेषण-विशेष्यान्यतराभावति साध्यं तत्र विशिष्टा- भावस्यापि व्याप्तिरिति चेत्। न । एवं ह्युत्पत्तिमत्त्वे सति सत्त्वादिकामनित्यत्व-सकार्ट कात्वव्याप्यतया न गृहोत, शीघोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथाभावात्। यदि च सामान्य-विशेषभावाविरोधाभावेनाभयस्यापि व्याप्यता, तदा शरीराजन्यत्व-जन्यवाभावयोरपि तुल्य। किञ्च शरीरजन्यत्वं विशिष्टं तदभावं विशि- नष्टि न तु साक्षात् तथाच शरीरजन्यत्वाभावोऽखण्ड- एव हेतुरता न व्यर्थविशेपणता। न चाच विशिष्टा- भावो विशेप्याभाव एव, क्षित्वादावजन्यतापत्तेः । अत एव स्थापनायां शरीरजन्यत्वमुपाथिः साध्या- भावव्याप्याभावप्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वनिय- मात्। व्यर्थविशेषणेऽधिकं निग्रहस्थानमिति चेत्। न । हेतुद्दयोपन्यासे च तत् इह तु विशिष्टमेकमेव हेतुरिति विरुद्धस्यले उक्तमिति । उच्यते। नौलधूमादी 'असण्ड एवं' एक एवेत्यर्थ । (10तयात्वादितिख।

·ईश्वरानुमान। व्याप्तिरस्त्येव अन्यथा विशेषाणामव्याप्यत्वे निराश्रया व्याप्तिः स्यात् । नौलत्वमपि न व्याप्यतावच्छेदकं गौर- वात् किन्तु धूमत्वमेव दण्डत्वेन कारणत्वे रूपमिव, धूमत्वञ्च न नौलिम्नि किन्तु तदाश्रये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतुत्वम् । नीलधूमे नौलस्य विशेषणत्वे 'नौलत्वमपौति अवच्छेदकत्वमवच्छित्तिमत्ययजनकलं वा स्वरूप भाम्बन्धविशेषो वा इयमपि गुरुणि नौलघूमत्वादौ न सम्भवतीत्यर्थः। ननु धूमलावच्छेदेन नीलविशिष्टोऽपि धूमोऽनुमितिहेतुरिति नद्धेतु- तया नौलधूमादिति इववयतः कर्त्तव्य एवेत्यत आइ, 'धूमनश्चेनि, इदञ्च वस्तगतिमनुरुध्योकं, वस्तुको यदि धूमलं नोले भवेत्तथापि धूमवद्ध्यक्तिस्थानीयं तदिनि धूमएव हेतुन तु नौलधूमो नौल- धूमलस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वात् नौलघूमत्वस्यापि धूमलावच्छेदेन हेतलादिति नौले धुमत्वाभावोपवर्णनमप्रकृतमेव, प्रकृतन्तु गौरव- मेव, एवमयेऽपि नौलस्य विशेषणत्व इत्यप्पाहतं तब धूमवसन्तेन व्याप्यतेऽपि नौसधूमलस्यानवच्छेदकत्वसम्भवात् अन्यथा धूमादित्यपि न हेतः धूमलेऽपि धूमलामत्त्वादिति प्रकृतं गौरवमेव तदहेतुतायां वीजं द्रष्टव्यं। इदन्नु व्याप्यतावच्छेदकधूमलशून्यत्वात्, वस्तुतो नौ- शांगो व्याप्योऽपि न भवतीनि धूमलानाश्रयत्वमयाप्यत्वे तन्त्र, अतो- ऽपि धूमलमवच्छेदकमित्युकपोषकतयोपन्यस्तं। नतु व्याप्यतावच्छे- कमन्न धूमलमाचं प्रचते तदवच्छिनोऽपि नौलधूमरूपो विशेषो- ·( तत्वचिन्तामो तविशिष्टेन घूमत्वम्। उपलक्षणत्वे च धूमादेवानमितिः। किञ्च व्याप्यतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वमिति न लौनधूमत्वं तथा । न चैवं धूमत्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि सामग्रीसत्वान्नीलधूमादलुमित्युत्पत्ती हेत्वाभासत्वं न ऽस्तीति तथा निर्देशोऽपि हेतो. कर्त्तव्य इत्यत अाह, 'किञ्चेति, व्याप्यतानवच्छेदकेन हेतनिर्देोऽतिप्रमादिति भावः । अत्र केचित् नौलधूमलं धूममावनिष्ठव्याशौ न्यूनलादेव नाव- केदकमिति नौलधूममाघनिष्ठव्याप्ती नदवच्छेदक वाच्यम् तत्र धूमत्वम्यानिप्रमाकतया नौलधूमलमेवावच्छेदकमिनि, व्यर्थविशेषणवन्तु स्वार्थानुमाने म दोप' परार्थानुमाने त्वतिक्षापमिद्धान्तापादक- नया दोप, तथाहि विमेष विधे शेषनिषेधपर्यवसायितया नौल- धूमकेतुलविधिः धूममात्रस्याहेतुत्लाभिप्रायं प्रतिपादयति, न हि , विगेय्यमानस्य हेतुत्वे सम्भवत्युन्मत्तौ विभिष्टं हेतुत्वेन निर्दिशतीति, नदहेतुत्वाभ्युपगमे तदीये प्राप्ते तस्यापसिद्धान्त प्रापद्यत इति चेत् । न। न्यूनत्तरप्यवच्छेदकतया वक्रिमामानाधिकरणावच्छेदकलं नौलधुमत्वस्य सम्भवदपि गौरवेणापास्यते अन्यथा धूमनमपि न वहिव्याप्यतावच्छेदक श्रानोकात्तिलेन न्यूनत्तिलात् । न च नौलधमवावछिया च्यापिरन्या, अवच्छेदकव्यभिचारेण तद्वौयभि- पारेण वा अवच्छेदकान्तरकन्पनात् । न चेह तत्समभव इति, तद- धच्छियव्याप्यन्तराकल्पनात् । यत्तु अपमिद्धानपर्यवसानमिति, तन, ·ईश्वरानुमान। उभयोईतत्वे समभवत्यन्यतरोपादानस्थान्यतरहेतु वाभिप्रायोनायक- खाद्यथा विशियाभावस्थस्लमधिकेन । यत्तु यदस्तुगत्या अवच्छेदक तेन व्याप्तिधौरिति वस्तुतोऽनवच्छेदकेन यायग्रह इत्यज्ञानरूपे- यमसिद्धिः पर्यवसिता, न तु ज्ञानगर्भलदएणभावेऽपि व्याप्यत्वा- मिद्धिः, तथाच व्यायवासिद्धियर्थविशेषणादाविति प्रागुतपन्य- विरोधः । किच परामर्मविषयाभावतया प्रसिद्धित्रयमनुगमयता, व्यायभावो व्याप्यसिद्धिरित्युक्तं, दयन्तु याग्निजानाभावरूपा पर्यव- मिता। अतएव यतो गौरवात् नदनवच्छेदकं तदेव व्याप्यत्वामिद्धि- पदेन विवचितं तस्य ज्ञायमानतयैवानुमितिप्रतिवन्धकवादित्यपास्त । तस्य परामर्मविषयलाभावात् अप्रतिबन्धकलाच विरोधाभावादिषय- विरोधकारणविरोधासम्भवेन ज्ञानस्याप्रतिबन्धकस्यात् । सत्यपि गौरवज्ञाने व्याप्तिग्रहमामम्यां सत्यां व्याप्तिग्रहः चन्दनदहना- भावेन सुरभिधमविशेषाभावानुमानादौ । अतएव चेश्वरदयानु- मितिप्रतिबन्धकगौरवं न पृथगाभामः । किञ्चासाधारणं प्रतिवन्धक भाभामो गौरवञ्च साधारणं मानमात्रप्रवृत्तेरौश्वरज्ञामसापेक्षवात् तस्माद्यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्पत्तक्षणा व्याप्तिरनुमितिशेतः। अत- एवोदाहरगोन सकलसाधनवति माध्यमत्वं दर्शयता मा प्रदीत- इनि, तदभावो व्यायवामिद्धिः तदभावश्चावच्छेदकत्वाभावो नौल- धूमादौ द्रष्टव्यः, नौलधूमेऽवच्छेदकान्तरमत्त्वेऽपि नौलधूमवेनाव- छेदकवाभावात् व्याप्तित्येन व्याप्तिज्ञानस्यामिनिहेतुतया अव- श्रतएव (२) यचा विशियामावः अलमधिकेन इति पाठो भवितुतीति ।

·वावचिन्तामो छेदकलज्ञानस्थापि परामदेवत्वेनापच्छेदकलाभावेऽपि पराम- विषयाभाववचक्षणासिनुगमकसम्भवादिति केषाञ्चिन्मतं, तदप्य- सत्, सम्बन्धितावच्छेदकलशायर्या व्याप्ती अवच्छेदकवं स्वच्छेछा- नधिकरणलं वाच्यं तच्च नौलधूमवेऽस्येव । अथ तादृशधर्मान्तरा- विरोपितलमप्यनधिकदेशतिले विशेषणं तदा मव्याप्निलक्षपातो- गौरवेणाईतरेख इति तदभावज्ञानस्य क प्रतिबन्धकता, उदा- हरणन्तु व्याप्निया हकमहचारमा प्रदर्शयति न तु कथविद्याप्ति- मपौत्युक्तं, तादृगधर्माघटितवादेख्दाहरणादुपस्थिनिगद्वैव नास्तीति न किधिदेतत् । नरमादिदमच तत्त्वं नीलधूमलादेरनवच्छेदकतया व्याप्तेश्च धूमलाचवच्छिन्नायास्तत्र मन्थेन विशेष्यपनि विशिटाभावस्य । विशेषणविरहनियतत्वं न त्वभेद एवेति तदनयच्छेदकत्यनियतः नवच्छिन्नव्यायभावो व्याप्यवामिद्धि, स तु विशेषणवच्छिन्न- विग्यविरहो वा सम्बन्धविरहो वा इत्यन्यदेतत् । एवञ्च ज्ञान- गर्भ त्वाभामलक्षणं परामर्शविषपामावरूपञ्च विभाजकमिति दय- मयुपपद्यते । न च नौलधूमत्वावच्छिन्नव्यायप्रसिद्ध कथमेतदिति वाथमा कस्कृरिकादहनादिप्रतियोगिकधिपयाप्तेस्ता दृश्याः प्रमिद्धेः। न च नादृशी व्याप्ति वधूमेऽस्येवेति पहिलावच्छिन्नप्रतियोगिक- नौलधूमलावछिन्त्यायभावश्य वाच्यत्वे पुनः मैवामसिद्धिरिति वाच्यम् । व्यभिचारादिषट्कीर्णव्याप्यत्वामिरेऽप्येवममिया व्यापकला- भावरूपापातम्या वायवेन मतेऽपि नौलधुमत्वायच्छिवव्याप्ति- प्रतियोगितलवण्यापकालाभावस्य पहिलापच्छिवे व्यायवामिद्धि- पदार्थलात् तज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकलात् समानवित्तिवेद्यतया ·ईश्वरानुमान। स्वात् अनुमितिप्रतिबन्धकस्य तत्वादिति वाच्यं । तदभावेऽपि नौलधूमप्रयुक्तसाध्यवत्प्रत्ययस्य धमत्वेन तत्कारणत्वस्याभासत्वसम्भवादिति दिक् । यायत्ववड्यापकत्वस्यापि परामर्थविषयवेन उक्रव्यापकावाभावे विभा- जकस्थापि सत्त्वाच। वस्तुतो धूमवावच्छिने नौखधूमवावच्छिन्न- व्याप्यभाव एव व्याप्यवामिद्धिः तस्या नौलधूमत्वावच्छिन्ने मन्त्चेनान्य- धर्मावच्छिन्ने विरहान् । न च नौलघूमत्वस्य वकिमामान्ययाय- वच्छेदकत्वेऽपि धूमलावच्छिन्ने तदभाव इति किं गौरवनिबन्धना- 'नवच्छेदकल्वीपवर्णनेन तदवच्छिन्ने नदभावेऽयि हेतदोषाभावाऽति वाच्यम् । सामान्यव्याप्ती नीलधूमत्वावच्छेदकत्वसम्भवेन न्यूनदृस्ति- नापि तेनावच्छिन्नायाः सामान्यव्याप्नेधूमलावच्छिने सत्त्वेन नद- भावाभावात् । न चैवं शाखावच्छिने वृने वर्तमानस्य संयोगस्य वृक्षवावच्छेदेनाभावनियमेन वृतः संयोगौनि ज्ञानं प्रमा न स्या- दिति वाच्यम् । इचः संयोगौति वृक्षवसामानाधिकरणमपहाय तदवच्छेदकलपर्यनपाहियो ज्ञानस्य नथाभावादेवेनि दिक् । सम्भ- वादिति, दिगिति, दिगर्यन उद्देश्यानुमिनिमतिबन्धकतयोक्रकमेण भमानुमितिजनकस्यामामलं तदा यदि लिनोपधाननियतत्वमनु- मितौ तत्तु नास्तीत्युक्तं, लिङ्गानुपधानपचे वनुमिनिप्रतिबन्धकलं गरीराजन्यवादेरेवेति निश्शेयम् । यत्र विशेष्यस्य स्वरूपामिडलं नौलधूमे तु नौलधूमबज्ञानमावश्यकमवच्छेदकलन्नु तस्य न तु (५) औराजन्यवादेवेनौति पा.

·वत्वचिन्तामो एवं शरीराजन्यत्वेऽपिन शरीरमवच्छदकं गौरवात् येन विशेषणेन विना व्याप्तिन गृह्यते तस्यैव व्याप्यतावच्छे- दकत्वनियमान । अतएव गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वादित्यत्रा- प्रसिद्धत्वेन रूपादिपु मध्यइति विशेषणं विना व्याप्ति- ग्रहीतुंन शक्यत इत्यसिद्धिवारकमपि विशेषणं सार्थक- मेव, सुरभिधूमविशेषादी च चन्दनप्रभवामपादः कार- रणत्वात् कारणाभावस्य कार्याभाषप्रयोजकतया व्याप्य- केवलधूमवध्य विपरौतगौरवादिति नौलधूमे टमाणे हेतु. ज्ञानस्यैवोत्पतेरनुमितिरवर्जनौया, गरीराजन्यवादौ तु तस्यानु. मिनिपतिबन्धकत्वमेवावधारणीयमित्यादिः। “परौराजन्यत्वेऽपौति शरीरजन्यत्वाश्रयान्योन्याभावेऽपौत्यर्थः, 'रूपादिम्विति, न च रूपा- द्यव्यचकवे गन्धव्यचकत्वं तदर्थः, तादृशड्रेवन्तरस्न गमकलेनैतस- मकवानपदादादिति भावः। इदमुपलक्षणं चन्दनदहनवानयं सुर- भिधूमवत्वादित्यादौ व्यभिचारवारकमपि माध्ये चन्दनादिविशेषणं सार्थकं तेन विना इनोविशेषणवेयर्थनव व्याप्णयहात्। एवं हेतो व्यर्थविशेषणं दृष्ट्वा साध्येऽपि विशेषणं प्रविष्य तदुद्धरणयमित्यपि तदुपटम्भकं द्रष्टव्यम् । 'कारणभावस्येति कारणतावच्छेदकावच्छि- नाभावलेनैव कार्याभावव्याप्यसनिश्चय एव सामान्यत बान्धनजन्य- वहिवाभावस्यैव व्याप्यलमवगाहत इत्यर्थः। न चैवमन्योन्याश्रयः कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाईन्धनान्वय-व्यतिरेकाभ्यां कारणताग्रहः ·१६ सरानुमान त्वनिश्चया व्यापके वन व्यर्थविशेषणता विशिष्टस्व कारणत्वेन व्यापकत्वात् परिशेषव्यतिरेकिणि विपक्ष- बाधकेनानन्यगतिकतया विशिष्टस्य व्यापकत्वात् । विशिष्टाभावस्य हेत्वभावव्याप्यत्वं, यव च विपक्षबाधक नास्ति तव विशिष्टस्य व्यापकतापि न यथा कार्यस्य हिककत्वेनापि शरीरजन्यत्वाभावाऽखण्डो हेतुः, यदि हि शरीरजन्यत्वं सकर्षकत्वप्रयोजकं स्यात्तदा तदभावप्रयुक्तः सकर्तृकत्वाभाव इति तस्य साध्य- व्याप्यता स्यात्, न चैवं, किन्तु जन्यत्वं लाघवात्तथा सथाचाजन्यत्वमेवोपाधिः, साध्यव्याप्याभावः साध्या- तयार व्यतिरेकव्याप्पिग्रहकारणताधीस्तथा विभिष्टाभावव्याप्यत्व- जानमिति वाच्यं । कालिकापय व्यतिरेकयो कारणताज्ञापकालात् कारतापास दैशिकव्याप्तौ विशिष्टाभावत्वव्याप्यतावच्छेदकलयाह- फलात्। न च कालिकम्यतिरेकयहाऽपि कथकव्यर्थविशेषपातयेति द्वाथ । तापीतरसमवधानकालौनकार्यपधाननियामकतावच्छेद- कावचिनविरहलेन कार्याभावमयोजकावग्रहेण सामान्यतो च्याप्य नावच्छेदकखग्रवात् । न अचयामयोजकस्याभावो व्यतिरेकोजकः भन्भवति। अतएव नामान्ययप्रयोजकत्वमावस्य मयोजकतया नियताम्चयमाप्रमेव कारणताग्राहकमित्यप्याड न व कारण- मावच्छेदकावच्छिन्नाभावोऽस्तु स्थाप्य अन्धनाभावस्तु कथ तबा:- धनस्य वहिसहकारितादिति वाच । पहिसयोगमारेगा;न्धनस्य - 10 ·सावचिन्तामणे भावव्यापकइति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानि- श्चयात्सकाटेकत्वशरीरजन्यत्वया त्यभावेन नदभाव- योरपि व्याश्यभावइति व्याप्यत्वासिहत्वाच्च । अतएव शरीरजन्यत्वाभावस्याकर्षकत्वयाप्यत्वात्तदभावयारपि व्याप्य व्यापकभावइति निरस्तम् । शरीरजन्यत्वस्य सकर्टकत्वाप्रयोजकत्वात् । न चाजन्यत्वं पूर्वसाधनं व्यतिरेकत्वेन नेपाधिः सत्प्रतिपक्षाच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यम्। स्थापनायायवाभासत्वं तत्र विशेषादर्शन- दशायां सत्प्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्या- पकत्वेनानुपाधिन्वात् यथा शब्दोनित्यो गुणत्वादि- त्यच शब्दोनित्यो व्योमैकगुणत्वादित्यनेन सत्प्रतिशवे गुणत्वाभावो नोपाधिः जलपरमाणुरूपे साध्या- व्यापकत्वात् । न चैवमनैकान्तिकत्वमेव तोडाव्यं,' सत्प्रतिपक्षमुपेक्ष्य तस्योद्भावनानहत्वात् । किञ्च प्रागभावप्रतियोगित्वे सति समवेतत्वस्य तत्पति- योगिन्वे सति सत्त्वस्य सत्त्वे सत्युत्पत्तिमत्वस्य का हेतुत्वे एपामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्व- , धूमानुत्पत्त्या नजन्यवडियमेव हेतुतावच्छेदात् एवमन्यत्रापति दिक् । 'सप्रतिपचेति समोचौनप्रतिपचोच्छेदो द्वितीयानुमाना- भाधवनियम इति यावत्, यतश्चैवमर्थकल्पन बदग्रिमपन्यप्रयोजनञ्च ·बरानुमान । ७५ - साधनव्यतिरेकः। अतएवाजन्यस्य नोपाधित्वं ध्वंसे साध्याव्यापकत्वादिति न दोपः। अन्ये तु यन्निष्ठा यनिरूपिता च व्याप्तिर्येन विशे- पणेन विना न गृह्यते तत्र विशिष्टं व्याप्यतावच्छेदकं अकर्टकत्वनिरूपिताभावनिष्टव्याप्तौ च शरीरं विनैव प्रतियोगितया जन्यत्वमवच्छेदकं तप्तमिति न शरीर- जन्यावमवच्छेदकं धूमे नौलधूमत्वमिवातिगौरवेण शरोरजन्यत्वमप्रतियोगितया च जन्यत्वं नावच्छेदक- मिति व्याप्यतावच्छेदकाभावान्न शरौरजन्यत्वाभावा- ऽकर्टकत्वव्याप्यः । व्यभिचाराभावात्तथेति चेत् । न । पित्यादावेव व्यभिचारात् अन्यथा वित्यादिना दृष्ट- हेतुकं शरोरजन्यत्वाभावादित्याद्यपि स्यात् । नन्वस्तु तावदशरीर-नित्यज्ञानादिकर्चनुमितिस्तथापि सानु- मितिरयथा अशरीरे काढत्वज्ञानत्वात् ज्ञानेच्श- प्रयत्नेषु नित्यशानत्वात् शरीराजन्ये सकतकत्वज्ञानत्वात् घटः कर्ता घटज्ञानादिकं नित्यं व्योम सककमिति जानवदिति साध्यम् । न चोपजीव्यवाधः, अनुमितिईि मागेइ क्षतमिति सवानुमन्धयं । 'अतएवेति समवेतत्वादिविगेषितो यतो इतरतस्तदभावस्थैवोपाधित्वादित्यर्थः । 'अन्ये खित्यसरमोगा- ·तत्वचिन्तामों उपजीव्या । नन्वन्तु तयथार्थत्वमपीति चेत्, न, कर्ट- कार्ययोनिरुपाधिकाय-कारणाभावेन एतस्याप्रयोजक- त्वात् । अन्यथा पर्वते वह्यनुमितिरययार्था उभय- सिवहिमद्भिन्ने वह्निन्नानत्वादित्यादिना सकलान्वय- व्यतिरेक्युच्छेदः । किञ्चानुमितेरयाथार्थमनेन ज्ञाप्य न तु कार्यम् तथाच दोपादुत्पन्नस्यानेन ज्ञापने तवायमेव दापो दोपान्तरं वा, नाद्यः अन्योन्याश्रयात उत्पन्ने तस्मिन् नापनत्रापकादेव च तस्माहोपात्तदु- त्पत्तिरिति । नान्यः असिद्धेः । नर्कापरिशुद्धिस्तु न टूपणम् । यदि ईश्वरः कर्ता स्यात् शरीरी स्यात् इष्ट- साधनताज्ञानवान् स्यात् प्रयोजनवान् स्यात् अनित्य ज्ञानवान् स्यात् क्षित्यादि यदि सकतकं स्यात् शरीरि- कर्वकं स्यात् इत्यादितर्काणां विपर्यये आश्रयासिद्धि- व्यर्थविशेषणत्वादिना विपर्ययापर्यवसानेनाभासत्वात्। ननु शित्वादावेककार्टसिद्धिः कुतः एकककत्वेन व्याय- भावात् । न च लाघवात्तस्याप्रमाणत्वात् सकलंकत्व- प्रमाणादेव लाघवसहमता तसिद्धिरिति चेत्, न, तावदनुमितिमात्रे लाघवं सहकारि व्यभिचारान धम, नदीजन्तु यत्रिष्टेत्यत्र यत्पदस्य व्यक्तिपरत्वे प्रशतामङ्गानि- रभावयक्रिविमेषनिष्ध्यामेतेन विना अपहात् प्रतियोगिन चिना ·७७ ईश्वरानुमान। मानाभावाच । न हि लिङ्गपरामर्श सति नहिलम्बे- नानुमितिबिलम्बो येन सहकारिता स्यात् । नापि लध्वमिती अन्योन्याश्रयात् । नापि व्यक्त्यमिता धूमेन बाह्यमिता एक-दिहस्तसंशयाभावापत्तेः । सा- थकाभावेन नानात्वासिकौ कईसिहिरेबैककर्टसिव्हि- रिति चेत्। न। एकत्वसाधकाभावेनैवत्वासिद्धौ की- सिद्धिरेव नानावसिद्धिरित्यस्यापि सुवचनात् । अथ यमर्थमनालम्बमानानुमितिः पछे साध्यसंसर्ग न वि- पथौकरोति स पक्षधर्मताबस्लासिध्यति न त्वधिक- मपि तथाच द्वितीयं कर्तारमविषयौकुर्वत्यपि कर्तारं विषयीकरोत्यवेति न हिलीयमवगाहते एकस्तु कर्ता सिध्यति तदविषयत्वे कढविषयतैव न स्यात् एकविष- यत्वाभावे नानाविषयत्वस्याप्यभावात्तयटितत्वात्त- स्येति चेदेवं तह ककत्वमपि न विषयः स्यादे- कवविधयत्वं विनापि करीविषयत्वसम्भवात्। वस्तु- अमावापानयाग्रहादिति विशेष्यतावच्छेदकावच्छिनपरत्वं तस्य वाचं, संघाच जन्यतमपि व्यर्थ श्रमावनिष्ठयाप्तेन विनापि हेल- भावादित्यादौ यहादिति। (U सरकारि स्यादिति यः।

·तत्त्वचिन्तामो गत्येकः सिध्यति न त्वेकत्वेनेति चेत्, न, एकत्वासिया वस्तुगत्यैकदति ज्ञातुमशक्यत्वात, तथाचेश्वरे एकत्वा- नेकत्वयानित्यसंशय इति उच्यते यत्र प्रमाणे लघु-गुरु- विषयता सम्भवति तत्र लाघवसहकारिता, कारणता- कार्यता-व्याप्यतादिग्राहके प्रत्यक्षे प्रतिनिमित्तग्राहके उपमाने शब्दशक्तियाहकानुमाने तथाविधममाणमात्रे सकलतान्त्रिकैः सहकारित्वकल्पनात्, एवं लाघवमेवं गौरवमिति ज्ञानानन्तरं बाधकं विना लघूनामेव कारणत्व कार्यत्व प्रतिनिमित्तत्व-शब्दशक्यत्वानां ज्ञा- नदर्शनात् तवापि लाघवानादरे शब्दशक्यत्वादिसंशये तन्मूलकव्यवहाराच्छेदेोविनिगमकाभावात् सोऽय वि- 'खाघवमहकारितेति, ननु लाघवज्ञानमनुमितौ महकारीभूय खविषयौशतमधमर्पयति न वा, अपयति चेत् व्याप्ति-पक्षधर्मतोप- नौनादन्यम्येत्यादिप्रागुनयन्यविरोध । नेनिपचे महकारिलानुपपत्ति श्रये प्रामाण्य सन्देशात् तात्मन्देह इत्यादिविरोध, एकत्वप्रकारकानु- मितावजानाया विरोधिज्ञानाभानेनैकत्वसन्देहार्थ प्रामाण्यमयपर्य- नानुसरणानौचित्यात् स्वरमवाहिसन्देहधामय्या एवाव्ययतादिति, लघुनि लघुवभ्रमाच्चानुमितिभ्रम इत्ययेव विरुध्येतेनि। अत्र बम लाघवोपनीतायोऽप्यनुमितो भारतएव 'व्यायादीत्यादिग्रन्यम्यानु- मिनित्वादच्छेदेन नावन्मात्रोपनीनभानमित्यच तात्पर्य्यात् लाघवस्य ·ईश्वरानुमा। चारमारभते लाघवञ्च न तदङ्गमङ्गोकरीतीतिए महत्साहसम् । नन्वेवं वस्तुगत्या नानाकर्टकेषु घटेषु घटत्वेन कुलालकलकत्वानुमानेऽपि बाधकानवतार- दशायां लाघवादेककार्टसिद्धिः स्यात् । न चेष्टापत्तिः, अनुमित्यनन्तरं नानैककटकन्चे संशयादिति चेत् । न। तचापि लाघवेन कक्यमेव सियति । तत्सन्दे- इस्तु ज्ञानप्रामाण्यसंशयादिति पश्चान्नानाकर्टकत्व- साधकप्रमाणादेककर्टकतानुमान तच वाध्यते । न वैवं हित्यादिकर्तर्यपि, प्रामाण्यसंशयादेकत्वसंशया- देकत्वसंशयो दुरुच्छेदः एकत्वे वाधकस्याभावेन मा- मायनिश्चयात् । न चैकत्वसाधकाभावण्य बाधकः, अनुमितेरेव लाघवसहकारेण एकात्वसाधकत्वात् । अन्ये तु क्षितिकर्ता अङ्गुरकर्चभिन्नः अशरीर- कत्वात् अङ्गुरकर्तृवदित्वमेदानुमानादेककसिद्धिः । न च क्षितिकर्ता अङ्गुरकर्तृभिन्नः अङ्कुरेशकर्तृत्वात् प्रमाणमावन सहकारितया तदुपनौतम्य ममाणलावच्छेदेनेव विषयौकरणमामादिति ममवदातं । 'अन्ये विपस्सरसोडावनं (0 तदई गाडीकुदा इति ख.। (२) मामावरदे संशयादितीति ख.. 10 स्मपरताशामिति ।

·तत्वचिन्तामणे कुलालवदिति सत्यतिपक्षः, अनित्यन्नानानामाश्रय- त्वस्योपाधित्वादित्याहुः । अत्राप्यप्रयोजकत्वे भेदाभेद- योर्गौरव-लाघवे एव शरणम् । तथापि कथं नित्य- सर्वविषयज्ञानसिद्धिः । पक्षधर्मताबलादिति चेत्, व्या- पकतयावगतस्य पक्षसम्बन्धमा पक्षधमाद्धताः सि- ध्यति तथाच पक्षे तदुपादानगोचरज्ञानमा सिध्येन्न तु नित्यसर्व विषयज्ञानं तेन रूपेण व्यापकत्वाग्रहात्। न च येन विनानुपपत्तिः सेोऽपि विषयः, व्यतिरेकि- विलयापत्तेः। तत्र माञ्चः यमर्थमनालम्बमानानुमितिः पक्ष साध्यसम्बन्धं न विपयोकरोति स पक्षधर्मातावलासि- ध्यतीत्यनुपपत्तिमूलकाऽन्वयौ प्रतीतानुपपत्त्या च व्य- तिरेको तदिहानादियणुकादिकार्यप्रवाहस्य पक्षत्वे तदुपादानस्यानादिनानगोचरत्वं विना नापादान- गोचरमानजन्यत्वमनादिकार्यप्रवाहस्वानुमितिराल- म्बते, अनादितैव च नित्यता सर्वमुक्तावपि तत्सत्व- सौजन्तु लाघवानवतारे उकानुमानस्याप्रयोजकत्वमेव, तदवतारे किमनुमानान्तरेत्यादिकमाकर एव स्फुटमिति । 'तव प्राञ्च इति, अब सर्वपु कम्येषु वतयन्तरनिर्देमात् खाननुमतिरुवीयते तदौजमपि अनित्यप्रत्येक विषयज्ञानपई ·ईश्वरानुमान। ८१ मनादिभावत्वात् पक्ष-तदुपादानविपयनैव च सर्व- विषयता लाघवात्तु तावहिपयकमनायेकमेव ज्ञानं सिध्यति, न तु नित्यानित्वज्ञानानौति । नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात् ज्ञानं सिध्यन्नित्यमेव सिध्यति अनित्ये बाधादिति । वाचस्पतिमिश्रास्त लाघवादेकज्ञानसिद्धौ उत्पत्ति- मतोऽनादिकार्यप्रवाई प्रत्यजनकत्वात् परिभेषेण नित्यज्ञानादिसिद्धिः । नियतविपयता च ज्ञानस्य का- रणाधौना, कारणञ्च नित्यज्ञानान्निवर्तमान नियत- विपयतामादाय निवन्त इति सर्वविषयत्वसिद्धिरिति। पट्पदार्थप्रतिपादकवेदकन्वेनेश्वरस्य पदपदार्थ- गोचरसाक्षात्कारवत्त्वेन वा सार्वजम् । घटाकाशसंयो- गादिकं प्रति ईश्वरस्य कर्तृत्वात् घटादिगोचरमपि जानं सिद्धमिति केचित् । ननु घटादौनां कथमौश्वरककत्वं भवति । घट- गौरवं नित्यसर्व विषयकज्ञानपने गौरव, नित्यसर्व विषयकज्ञानपने लाधवमिति लावावतारे पूर्वोकन्यायेन मित्यसविषयकज्ञान- मिद्धावतमेभिरायामबहलैः कन्धेरित्यादि स्फुटमेवेति न प्रदर्भितं विशियति समर्तिव्यं । ननु घटोपादानगोचरले भगवन्नानादौनां मिद्धेऽपि न तद्धेवता 11 ·२ सत्वचिन्तामयी ईश्वरकर्टकः कार्यत्वात् क्षितिवदित्यनुमानादिति चेत् । न । घटस्य द्विकर्टकतया तदृष्टान्तेन पित्या- दिरपि हिकर्टका स्यात् "तथाच घटवक्षितिः शिति- वघट इतीश्वरानन्त्यम्। कार्ये कर्तृत्वेन कारणता न तु दिकर्तृत्वेनेति चेत्, तईि नेश्वरककत्वेन कार- णता किन्तु कर्तुत्वेनेति । मैवम् । जानादीनां नित्य- त्वेन सर्वविययतया घटायुपादानविषयत्वमपोति कथं न तेषां घटादिकारणता कुलालादिजानतुल्यत्वात, तदाहुराचार्याः। “परमाण्वदृष्टाद्यधिष्ठासिद्धौ नाना- दौनां नित्यत्वेन सर्वविषयत्वे वेमाद्यधिष्ठानस्यापि न्यायमाप्तत्वात् न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वरसिद्धि" इति । “अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते" इत्या- द्यागमाचायमर्थोऽध्यवसेयः। अथेश्वरस्य सर्वजन्वे सर्व विषयमान्ते ने ईश्वरोऽपि भ्रान्तः स्यात् भ्रमस्येव तस्यापि भ्रमविषयविपयकत्वादिति चेत् । न । रजत- त्वप्रकारकन्चानवानयमिति जान न भ्रमः अभ्रान्तस्य तथात्वात् इदं रजतमिति जाने रजतत्वं प्रकारस्तेन अवश्यकत्यकुलालादिकत्रैवोपपत्त्याऽन्यथामिद्धलादित्यतो नि.शक प्रमाणमाह, 'अहमिति । (१) छियापिदिक्कतापत्तेरिति खः।

·स भ्रमः रंगरगाने जात्तप्रकारकवं प्रबार- प्रति स न भमः । अतस्याम्मदादिापि भान्तिमान धान्त ति । स्वादेतत् । प्रयोगनं विना कामोरः प्रपाले समस्याभावान अपमाभापन निदं मत्वाग, करपया प्रयास पनि छन्, नर्षि परसम-दुःमहाके प्रयोजने नया गिपमेय सोय नारकिणम्। धम्माधर्मपरतनवत्वात्तदनुरूपं फलं प्रापयगीतिक, न प्रायकवार कर्मनिमितमेया नगरपिाय- मातु किमोयरेणानपेटिसकोटादिशानयता कमनि- रपेक्षवे चकदेय सदा च मर्ग-प्रलयो स्याताम् गाना- दीनां नित्यत्वात् । फिश्च तत्प्रययस्य करुणामन्यत्व गरोरादिन्यत्वापती मंमारितापतिरिति । न । ईयरानभ्युपगमे विचारस्याययामिहत्वात्, तमभ्युप- गम्य प्रसि धेर, तदाकर्णय जगत प्य तदिन्टा- . 'तीति, यद्यपि कण परदायद मंगलबार माया ममर- तोनोसरे मा पाधिता, पापि तदोपं म्पुटमपीपच्च दोषा- नराभिधान प्रय। 'जगा रति प्रयोगममानगग अपरा- निति नियमो न पापको भगवति नभपमादित्य, प्रयवः (1) मेनिमितमेवि..

·'तत्वचिन्तामो 8 विपयत्वेन वेष्टसाधनताज्ञानसत्त्वात्। वस्तुतस्तु रित्या दितत्तदसाधारणक्रमिकादृष्टादिसामग्रीसमवहिता ई- श्वरज्ञानादयो यदा भवन्ति तदा क्षित्यादिकं करा- तीति व्यवहार, सर्ग-प्रलयासाधारणक्रमिकाहादि- सामग्रीसमवहितत्वमेव(१) तदिच्छायाः चिकोर्पास- निहोर्यात्वे । न चैवं किं तज्ज्ञानादिनेति वाच्यम् । क्षित्यादीनां कार्यन्वेन जानजन्यतया नित्यज्ञानादौ- नामपि जनकत्वात् सुखादिशब्दयोरात्माकाशादिवत् । नन्वशरीरात्कथं वेद-घटादिशब्दव्यवहारसम्प्रदाया, उच्यते, सर्गादावदृष्टोपगृहौतभूतभेदान्मौनशरीरात्य- तावदृष्टवदात्मसंयोगाददृष्टसहकतप्रयत्नवदीश्वरसयो- गाहा सकलवेदार्थगोचरजानाद्विवक्षासहितान्मौन- कण्ठ-ताल्वादिक्रिया-तज्जन्यसंयोगादेदोत्पत्तिः, एवं कुलालादिशरीरावच्छेदेनादृष्टसहकृतप्रयत्नवदीश्वरसं- योगात्तबुद्धौच्छासहितात प्रयत्नोत्पत्ती) सकलघटा- प्रयोजनघौजन्य एवेति तु नियमे तज्जन्यवमुपाधिरिति भावः। चिकीर्षा हि प्रयोजमज्ञानमपेवते इति प्रयनोऽपि तनियत- उच्यते मा च भगवति नास्येवाग्मदादिवत् या चास्ते सा च नन्नापेक्षते किन्यौपाधिकतयोपाधिमाचमित्याह 'वस्तुतस्तिति, (१) समयवत्तित्वमिति । (२) तदिछासहितात् प्रपत्रोत्यताविति कः । , ·५ , . ईश्वरानुमान। नुकूलव्यापाराघटोत्पत्तिः, स्वं प्रयोज्यबडायोजक- वृद्धभावादिमच्छरोररूपावच्छेदेनाइएसहकतेश्वरजाने- च्छामयनादेव वागण्यवाहारः ततस्तद्दौं बालोयु- त्पद्यते, सेोऽयं भूतावेशन्यायः । यत्तु यथा लिप्यादिना मौनिश्लोकमनुमाय पठति तथा सर्गान्तरोत्पन्नतत्त्वज्ञानवता भोगार्थ सादावुत्पनेन मन्वादिना सर्वनेश्वराभिमायस्थोवेदा साक्षात्त्यानूद्यते ततोऽग्निमसम्प्रदायः, स एव च काययूई लत्वा घटादिवाग्व्यवहार प्रवर्तवतीति मतम् । तन्न । प्रतिसाद्यनन्तसर्वज्ञकल्पनायां गौर- वात तेपामेव क्षित्यादिकत्वसम्भवेनेवराननुमा- नाच । एतेन सादा सान्तरसिद्धयोगिनरव क्षितिकर्तारः सन्विति परास्तम्। सर्गादावनन्त- सर्वसिद्धिय किं प्रमाणान्तरात् क्षित्यादिकई ग्राह- कादा, नाद्यः तदमम्भवात् । नान्यः अनादिद्यणु- कादिकार्यप्रवाहस्य सकटंकत्वानुमानालाघवसहवता- देकस्यैव सर्वज्ञस्य सिद्धेः। श्रथेश्वरधानमूलकशब्द- 'भताभेति गरीरं पश्य भागं जनयति तदीयं, ईश्वरस्य च म भोग- रत्थामदादिभोगायटेदकमरीर एवेयरमययादिना रोटा भनाविष्ट- (१) मौरियोकोऽहमाय पत इति । रानुसमायति ।

·द वावचिन्तामणौ शक्तिग्रहे प्रयोज्यव्यापारानुमितघटनाने घटशब्दस्य कारणत्वग्रहो भ्रमः स्यात् तदीयज्ञानस्य नित्यत्वात् तथाच तज्जन्यघटशब्दशक्तिग्रहस्य भ्रमत्वेन सकल- शाब्दजानं भ्रमः स्यात् भ्रमपरम्परामूलकत्वात् । अनित्यसर्वजमूलकशाब्दग्रहे च नायं देोप इति चेत् । न। व्यापारानुमितमिदं घटज्ञानं घटपदजन्यमिति जानस्य शब्दशक्तिग्रहकारणस्य भ्रमत्वेऽपि घट पदं घट- शक्तं इति ज्ञानस्य यथार्थत्वात् विषयावाधात् । न च भ्रममूलत्वेनास्व समत्वमनुमेयम् । तदंश व्यधिकरण- प्रकाराभावेन वाधात्वाधितविपयत्वस्योपाधित्वाञ्च"। अतएव घटमानयेति शब्दानन्तरं सूचसञ्चाराधिष्ठित- दारुपुत्रकस्य घटानयनव्यवहारदर्शनात् बालो घटपदे व्युत्पद्यते तन्मूलकशाब्दन्नानमपि न भ्रमः तस्यापि भीरे भूतप्रयत्नवदित्यर्थः, 'घटकमिति घटानुभवजनकतावच्छे- दकधर्मवदित्यर्थः, नथा हि नदपि ज्ञानं नदीयमेव तादृशमनुभवं विषयोकरोति येनाविशेषोऽपि तु मामान्यमेयेति भावः । कार्यणे- वेति यद्यपि ईश्वरे कार्यत्वं लिगामिनि वैषम्यं, तथापि वित्या- दिकार्यानुत्पत्तिववाहादिस्तषणकार्यानुत्पत्तिरत्र मानमिति साम्यं द्रष्टव्यं। 'तम्येति, नयाचादृष्टाभावे दृष्टमेव न स्यात् रति दृष्ट- (0 पाधात्' ममत्वामावात्, 'उपाधित्वात्' धमत्व निर्वाहकवादित्यम।

·ईश्वरानुमान भमत्वे प्रयोज्यव्यवहारादिदानी व्युत्पत्तिनं स्यात् किमर्थ प्रयोज्यश्चेतनव्यवहारात् व्युत्पन्नोऽचेतन- व्यवहाराति संशयस्य वचलेपायमानत्वादिति । "विश्वतश्चक्षरुत विश्वतोमुख विश्वतो बाहुरुत विश्वत- स्पात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतावा-भूमौ जन- यन्देव एका: ॥ इत्यादि श्रुतयः) "उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकवयमाविश्य विभयव्यय- ईश्वरः" ॥ इत्यादि स्मृतयश्च मानत्वेनानुसन्धेया इति । स्थादेतत् ईश्वरवतिरपि कार्येणैवानुमौयते, तथा- हि यादृशादेव करतलानलसंयोगाहाहो दृष्टस्तादृशा- सम्पदेवादृष्टे मानमिति भावः । (२) 'एना' सहायः, 'देवा' विश्वकर्मा, धावा भूमी जनयन् सन् 'बाहुभ्यो बाइस्थानोगाभ्यां धर्माधर्माभ्यो, सन्धमति धमतिर्गत्यर्थः सअच्छते संयोग प्राप्नोति, पवनैः पतनीः अनित्यः पञ्चभूतेच सद्गच्छते धर्माधर्मरूपैनिमित्त पभूतरूपैयपादानेच साधनान्तर दिनैव सब जतीत्यर्थः। श्रदा धर्माधर्माभ्यां भूतेश्य सन्धमति सहमति गोवान, निजन्नत्वं ज्ञेयं । कीदृशः 'विश्वतश्चातुः विश्वतः सन्चतः चघि यस्य सः । विश्वको मुख' विश्वनो मुखानि यस्य । 'विश्वतो बाद विश्वको बाहतो मुभा यस्य । 'उत्त' थपिच, विश्वतः पादा यस्य सः, पादस्य सोयोऽइस्यादिभ्य इति पादस्यान्य लोपः। परमेश्वरस्य सर्वप्राख्यात्मकत्वात् यस्य यस्य पाणिनो ये धनुरादयस्ते तपाधिकस्य परमेश्वरस्यैवेति सर्वत्र धद्धरादया सम्पइन्त- इत्यर्थः।

·तत्वधिनतामयो देव प्रतिबन्धकसच्चे सति न जायते, अतो यदभा- वात्कार्याभावस्तदभ्युपेयं वयादी, तेन बिना तद्भा- वायत्तदाहाभावानुपपत्तेरिति व्यतिरेकमुखेन शक्ति- सिद्धिः। न चादृष्टवैगुण्यम, दृष्टसाद्गुण्ये तदभावात् तस्य तदर्थत्वात् अन्यथा दृढ़दण्डनुन्नमपि चक्रं न भ्राम्येत् । अथादृष्टविलम्बादपि विलम्बो यथा वन्या- स्त्रीसम्प्रयोगे परमाणुकर्मणि अध्ययनतुच्यत्वेऽपि एकच फलाभावे चेति चेत्। न। अदृष्टविलम्बो हि न तन्नाशानुत्पादौ मण्यपसारणानन्तरं दाहाभाव- प्रसङ्गात् । किश्च नियमतो मणिसावे कार्याभाव- सदभावे कार्यमिति दृष्टत्वात् मण्याद्यभाव एव कार- णम । अन्यथा कदाचिन्मण्याद्यभावेऽपि तदभावात् कार्य न स्यात् वन्यासम्प्रयोगे तु दृष्टव्यभिचारादृष्ट- 'मण्यपधारणेति नाशप दृष्टाभावादनुत्पादपः नदोत्पादकनाभा- वादिति भाव । ननु तदेव मपापमारणात् दृष्टमुत्पधेरोप्यरचेराह "किञ्चेति, नयाच प्राथमिकोपस्थिनिकलात् नखेतोरेवेति न्यायामप्यादिविरच- एब हेतुरस्विति भाव । 'बन्ध्यति अचादृष्टानुत्पाद एव विलम्ब (२) सति प्रतिबन्धक रति - (२) "वन्यास्रोमैथुन या" इत्यादिवतरार्धप्रयोगस ज्वेऽपि थम्मदा दीनां वधा प्रयोगस्य न समोचीनत्व, परन्तु निन्दनीसम्मयोगे" इन्वेव पाटो भवितुमईतीति ।

·ईश्वरानुमान St विलम्बादेव विलम्बः अदृष्टञ्च क्वचित् साक्षाजनकम् । अन्यथा परम्परया हेतुरपि न स्यात् । न च सम- प्रत्क्षयोः समञ्च निरन्तरमभ्यस्यतारेका प्रगल्भो नापर- इति दृश्यते । न च सर्वोत्पत्तिमतामदृष्टं निमित्तकार- णम्, अगम्यागमनादिसाध्ये सुखे व्यभिचारात्, तद्धि नाधर्मात्सुखत्वात, नापि धर्मात् तेन हि अगम्या- गमनमुत्पाद्य सुखमुत्पादनौयम, तथाचागम्यागमन- कारणत्वेन न स धर्मः श्येनापूर्ववन्निपिद्धफलकत्वे- नानर्थकत्वात् । दाहप्रतिकलादृष्टादेव दाहाभाव इति चेत् । न । तस्योत्तेजकाभावसहकृतमण्यअन्यत्वे तचा- दाहार्थिनोऽप्रत्तिनसनात् तज्जन्यत्वेऽपि सदुत्पादका- देव दाहाभाव इति किमदृष्टेनामथमोपस्थितत्वात अतः पुत्रेभ्युत्पादितेऽदृष्टे मत्येवापत्योत्पत्तिम्तवादृष्टं विजातीयमेवेति भावः । 'न चेति, तथाच तदुत्पत्तिप्रतिबन्धस्थलएव प्रतिमन्धका- भावस्य कारणवमिति भावः । 'म्येनेति देशनासक्षणी धर्म- इत्यत्रार्थपदेन श्रेयस्करार्थकेन लेनापूर्वमनर्थरूप यावृतं तस्य निषिद्धभबधजनकत्वेनाश्रेयस्करत्वादिति भार्य, तदुभयमपि न धर्म- दत्यर्थः । यध्ये मनुषधोऽपि नाधर्मादिष्टवात् म धर्मादनर्थला- दिति ग्नापूर्वमपि न तजनक बतीयकोटिर्वा स्यादित्यगाया- गमनजन्यसखेप्ययमापो नाम्ति, किश्च तयादृष्टाजनकलोद्भावन- 18 ·. तत्त्वचिन्तामणी उपजीव्यत्याच्च । प्रतिबन्धकाभावहेतुत्वस्व तेनाभ्युप- गमात् अदृष्टोत्पत्ती शौचाचमनादेः साधारणस्थाना- प्यन्वयः स्यात, अशुधेरेव तदुत्पत्तौ शौधे सति तद- भावापत्तेः प्रतिपक्षसमिधापकाइएस्यैव प्रतिबन्धकात्वे सति मण्यमयोगेऽपि दाहानापत्तिः अग्रिमकाल एव सन्निधिदर्शनेन तदसियभावात् अस्तु तहि उत्तेजका- भावसहकृतमतिवन्धकामावस्यान्वय-व्यतिरेकाभ्या हेतु- त्वम् । एवं केवलोत्तेजकसदावे एभवसत्वे उभयाभावे च विशिष्टाभावोऽनुगतो हेतुः प्रतिबन्धकवच कार- रणीभूताभावमतियोगित्वम्, तञ्च मण्यभावत्वेन न तु प्रतिबन्धकामावन्वेनेति नान्योन्याश्रयः। अतएव प्रति- पन्धकावाभिमतमण्यादीनां प्रभावकूट एव कारणं तेन मणिसावे मन्त्राद्यभवेऽपि न कार्यम्। धननिरिक्ता- भावपादिमते च व्यवहारार्थ तत्स्थानाभिषिक्तस्य हेतुत्वम् । न चाभावो न कारणम्, भावयत्तद्ग्राहक- नाल्यात्, दृष्टश्च कुद्यसंयोगाभावस्य गती, अनुपलब्धे- मपि में प्रकलोपयोगि तर कारणसम्पत्यो प्रतिबन्ध्यदनात पपि च कश्चित् सुखोत्यादृष्टसाधक तय कार्थमात्रसुवे मान, तथापि परम्वेदमभिमतमित्युपन्यन्नं श्रतएवातिनिहलतया सिद्धाने निराकरणं स्फुटमुपेत्येव भूचितमिति धेयं ।

·ईरानुमान । थाभाषज्ञाने, विहिताकरणस्य प्रत्यवाये, निर्देषित्वस्य वेदप्रामाण्ये जनकत्वमिति पाश्चः। मैवम् । विशिष्टं हि नार्यान्तरं येन तदभावोऽनुगतः स्यात्, किन्तु विशेषता-विशेष्यसम्बन्धा इति तेषां प्रत्येकाभावस्य हेतुत्वे क्वविदिष्यमण्यभावः क्वचिदुत्तेजकाभावरूप- विशेषणाभावः कचिदुभयं कारणमिति व्यभिचारे- गैकमपि हेतुन स्यात् । स्वादेतत् प्रतियोगिभेदादि. वत्प्रतियोगितावच्छेदकविशेषणभेदादप्यभावो भिद्यते, अन्यथा पृथिव्यादिषयप्रत्येकरूपाभावेऽवगतेऽपि वायौ रूपसंशया न स्यात् । एवञ्च यथा केवलदण्ड- सद्भावे दण्ड-पुरुषसहावे इयाभाव र विशेषण-विशे- थ्योभयविरमायुक्तः केवलपुरुषाभावोऽवाधितानुगत- व्यवहारबलात् प्रतीतिसिद्धः तथा विशेष्यस्य मति- 'प्रतियोगीति यथा प्रतियोगिभेदादभावभेदः नया प्रतियोगिता- वच्छेदकभेदादपि स्थादित्यर्थः, वस्तुतः प्रतियोगिभेदात् तदा अमिडू एव सम्बन्धितावच्छेदकभेदेनेव मसमन्धिकभेदान् घटपति- पोगिकान्योन्यात्यन्ताभावधारभेदमसङ्गाच्चेति प्रतियोगितावछेदक- भेद एव तत्र तत्रमित्युक्रत्वादिति । नवं सिद्धेपत्तिमपि प्रमाणपनि 'अन्यथेति, 'प्रयुक्त इति तावदभावान्यतमव्याप्य इत्यर्थः । 'अनुगतेति, यद्यपि भन्दप्रयोगरूपे व्यवहारे यभिचारी नानार्थे ·तत्त्वचिन्तामो वन्धकस्याभावे विशेपणस्योत्तेजकाभावस्थाभावे उभया- भावे च केवलप्रतिबन्धकामावो विशेष्य-विशेषणे- भयाभावव्यापकोऽनुगतएव दाहकारणमस्तु । अथ विशेषणद्यमावरेव केवलपुरुषाधभावव्यवहारः एक- शक्तिमत्त्वादिति चेत्। न। अनुगतव्यवहारस्या- नुगतनानसाध्यत्वात् शक्तश्चातीन्द्रियत्वात् । अथा- तेजकप्रयोगकाले मणेः कोऽभावः, न तावत्याक- प्रध्वसाभावी, तयाः प्रतियोग्यसमानकालत्वात् । न च श्यामोऽयमासौदित्यत्र श्यामध्वंसनयुक्तः श्यामघट- वेन पवघटस्य ध्वंस एव न तु घटत्वेन तथोक्तेजका- भावध्वंसप्रयुक्त उत्तेजकाभाववत्वेन मणेः ध्यंत एवेति वाच्यम् । ध्वंसस्यानन्तत्वेन उत्तेजकापनयेऽपि दाह- प्रसङ्गात् । नाप्यत्यन्ताभावः, तस्य कादाचिकत्वा- भावादिति चेत् । न । यथा दण्डोपनयापनयदशायां गदानुगमात् अन्यादृग्रस्त व्यवहारोऽप्यननुगत एव विषयाननुगमात् जानरूपे च व्यवहारेऽनम्बय एवेत्यमगतं, तथापि जामामुगमस्य विषयानुगममाध्यत्वादित्यच नियमे तात्पर्य, श्यामध्यममपुकम्तग्नि- पतो नत नजन्य ममममयत्वादिति ध्येय, न तु पटवेन घट. भामीदिति प्रत्ययामावादिनि भाव । () याभागे घेति ।

·ईश्वरानुमान। ८२ केवलपुरुपाभाव उत्पाद-विनाशवान् अन्यथा अबा- धितकेवलपुरुषाभाव-तदभावव्यवहारयोरुपपादयितु- मशक्यत्वात् तथोत्तेजकोपनयापनयशृङ्खलायां प्रति- बन्धकाभावाऽपि तथैव स्वीकरणैयः तुल्चन्याय- त्वात् । यदि च संसर्गाभावत्रयवैधम्मात्तत्र नान्त- भवति तदा तुरीय एव संसर्गाभावास्तु, न हि तृप्त- विशेषबाधे सामान्यबाधा, विशेपान्तरमादायापि तस्य सम्भवात् । अन्यथा कृप्तानादिसंसर्गाभावादिवैध- म्मरण ध्वंसोऽपि न सिध्येयवहारान्यथानुपपत्तिश्चं तुल्यैव, सेोऽयमस्माकं सगोचकलहो न तु शक्तिवादः । अस्तु वा ध्वंस एवासी संसर्गाभावविभागे जन्या- 'उत्पाद-विनाभवानिति तादृशाभावाभ्युपगमेऽपि इत्यभावेन समाधिमौकर्यादुक्तं । बसतखत्तेजकापनये तस्योत्तेजकाभावाव- छिन्त्रस्य सत्त्वेन पूर्वोत्पत्रोत्तेजकाभावावच्छिन्नमणिध्वंसस्य विद्य- मानलेपि तदुत्तेजकाभावावच्छिवतन्मण्यभावाभावान दाहापत्तिः तादृश्यावदभावस्य जनकलादित्यवधेयं । ननु उक्रक्रमेण व्यवहारा- न्ययोपपत्तिरस्येवेति मनसिहत्याह 'भोऽयमिति, नथाचोतकमेण ध्वंसवास्तुत्पाद-विनाशवान् श्रन्योवेत्युभयथापि न मकिचिद्धि- रिति भावः । ननु वरीयसम्बन्धाभावस्वीकारे विभागष्याघात इत्यनुक्तिसम्भव- एवेष कल्प इत्यत पाह, 'अस्तिति । ननु परिभाषा न पर्यनुयो- ·वावचिन्तामी भावत्वेन ध्वंसंस्य विभजनात् । न चैवं विनाशित्वेन प्रागभाव एव सः परिभाषाया अपर्यनुयोज्यत्वात् । यहा अत्यन्ताभाव एवासी तस्य नित्यत्वेऽपि कदा- चिदमतीति कार्यानुदयी प्रत्यासत्तिकादाचित्तत्वात प्रत्यासत्तिय विशेपणाभावो विशेष्याभाव उभया: भावश्य, तदैव विशिष्टात्यन्ताभावसत्त्वादिति । तन्न। यदि यतीतविशेपणावच्छेदेन विद्यमानस्येव विशे- प्यस्य ध्वंसः स्यात् तदा क्षणरूपातीतविशेपणावच्छि- बत्वेन घटस्य विनाशः स्यादिति क्षणभङ्गापत्तिः । किश्च विद्यमानस्य विनष्टत्वेनाप्रतीतेः शिखा विनष्टा पुरुषो न विनष्ट इति विपरीतावाधितप्रत्ययाच न विशेपणाभावेऽपि विशेष्यध्वंसः श्यामोऽयमासीत न्येनि मत्यं परन्तु परिभाषा कस्मिन्वय इत्यन नियामकाभावेन नियमन्देहतया अपरितय्यन् परिभाषया कपान्तरमाइ, 'यति। 'तदेवत्यनन्तरं नवेति मेपः । 'यदि तीतेति, पव वदन्ति विध्यतावच्छेदकादविषप्रतियोगिकः प्रतिक्षणं वंसी नेष्यत- एयेतोमपभोपि नामिष्टापतिः। म प्रत्यभिजाविरोधा, ममानप्रकारकम्लेव भानस्य विरोधितपादकान्तरावच्छिा- चंपावपि घटलावदगाभेदबुद्धेषांधाभावात् । अतएव 'विध- मानदेवादिकमपाल, पदवशेदेम विधमानतं तदकिमनाम- ·देवरानुमान। केवखोयममासीत्पुरुष इत्यादी "सविशेषणे होति न्यायेन विशेष्यवति श्याम-कैवल्यादिध्वंस एव प्रती- यते ध्वस्तस्य ध्वंसानुपपत्तेश्च न विद्यमानस्य ध्वंसः। एतेनोत्तेजकसद्भावे सत्युत्तेजकाभावविशिष्टमणेरुत्पन्न- ध्वंसस्योत्तेजकापनयसमये ध्वंसो जाताऽध्वस्तश्च ध्वंसः कारणमिति न विफल उत्तेजकापनय इत्यपास्तम्। विद्यमानध्वंसस्य च ध्वंसाभावात् । न च ध्वंसान्यः संसर्गाभावाविशिष्टाभाव इति वाच्यम् । उत्पन्ना- प्रौत्यभावात्, "शिखा विनष्टेत्यादिकमपि विधेय्यतावच्छेदका- वछिपविशेष्यध्वमाभावमवगाहत इति भोपन्यस्तबाधक। अतएव 'भविशेषणे होत्यादिन्याथावतारोऽपि विशेष्ये बाधे सत्येव तथालात अन्यथा विशिष्टविधि-निषेधोच्छेदापत्तेः । नापि ध्वस्तस्य ध्वंसातुप. पतिः, एतागमे मत्यपि भावोन्मजनाप्रपङ्गेन बाधकाभावात् । मैव प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेः। न च सामान्यतोऽभेदः तस्या विषयः, सन्मतियोगिफभेदसामान्यामावस्यैव प्रत्यभिजाविषयत्वात्, अन्यथाऽ- अभिमतक्षणभङ्गस्थाण्यापत्तेः बाधिकायाः प्रत्यभिज्ञायाः उनकमेण सामान्यापच्छिनप्रतियोगिकभेदाभावावगाहितया भिन्नविषयत्वेना- बाधकतया प्रत्येकक्षणत्तिघटानामन्योन्यभेदस्य बाधकामावेन (१) सविशेष हि विधि-निषेधौ सति विशेष्ये यन्वयवाचे विशेषसमु- पसंझामत इति म्यायनेयर्थ 1 ·तत्वचिन्तामणौ भावस्य विनष्टमतौतिहेतुतया ततोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्वप्रत्ययापत्तेः। नापि विशिष्टाभावोऽत्यन्ताभावः तथा हि स एव कचिदिशेपणाभवसहितः कचिहिशे- प्याभावसहितो दाहकारणमित्यननुगमस्तदवस्थ एवं विशेषण-विशेष्याभावयोः प्रत्यासत्तित्वावच्छेदकानुगत- धाभावात् । अथ विशिष्टविरोधित्वं विशेषण-विशे- ध्याभावयोरनुगतं तदवच्छेदकमस्ति तयाः सच्चरव विशिष्टात्यन्ताभावसत्त्वादिति चेत्, तहि विशिष्ट. प्रमिते । न च हेत्वभावात्तत्र प्रतिषण घटम्यानानाभेदसिद्धी प्रत्यभिज्ञापि तदभेदमवगाहते वस्तुमति विषये योग्य प्रतीत्य- भावण्यासम्भवादिति वाच्यम् । प्रहतेऽपि समानत्वात, न हि सत्तलपावच्छिनघटना वोत्तेजकाभावावच्छिन्नमण्यादिना वा कारणमस्ति, समवाय्यादिनाम विना द्याधनागात् । म शान्तरोत्तेजकयोरेवोत्पादको नाश इति वाघम् । भामान्य- भामण्यभावे विशेषमामय्या अकिञ्चित्करखात् श्रमामान्याश्रयम्य कार्यस्योत्पत्त्या मामान्य-विशेपभङ्गप्रमङ्गात् । न च विशेष्यतावचंद कावच्छिन्नद्रव्यादिना प्रति ममायिनामो क्षेतुर्न द्रव्यनाममाघ- रति म मामान्यमामयोनि वायम् । प्रथमप्रवृत्तिकतया लापन पद्रयनागमाघ एव तमामयोवात् । महि प्रपमप्रतिममये (१) विनिमयपतयेति ।

·ईरानुमान। विरोधित्वेनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्टाभावत्वेन दाहव्यवहारादा जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीविनाति- रिक्तविशिष्टाभावेन । अथोत्तेजककाले विद्यमाना- त्यन्ताभावानुसत्तावप्युत्तेजकापनयने उत्तेजकाभाव- व्यक्तिर्या जाता तदवच्छिन्नमणेरभावो न तोति तदा न कार्योदयः तत्तदुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेत् । न । तत्तदुत्तेजकाभावानामननु- गतत्वेनानुगतविशिष्टाभावव्यवहारानुपपत्तेः उत्तेज- काभावत्वेनानुगमेऽतिप्रसङ्ग एव । अथ विशेषण-विशे- प्याभावयोर्विशिष्टविरोधित्वमनुगतकारणतावच्छेदक यत्र तदन्यतराभावस्तव न विशिष्टम् यच विशिष्टं तत्र उतरूपो नामः प्रमितो येन तदनुरोधात् प्रामाणिकतया गौरव- मयादृत्य तादृशद्रव्यनामं प्रति हेतता कल्पन। न चोत्तरकाले विभिटाभावानुगमस्यावस्यकतया तत्प्रामाणिकतायां गनिवप्रथम- कम्पनामनादृत्य कल्पनान्तरं, प्रथमकल्पनया लाघवसहकारेप बलवत्या विरोधिन्यो तरस्या गुरुकल्पनायाः श्रनवकाशात् अनुगम- स्थान्ययासिया गौरवस्य प्रमाणवत्त्वाभावात् । एतेनोत्तेजकाभावाभाव- एव विशिशाभावादिजनकदति परास्त। सामान्यमामय्यभावे विशेष- सामय्या अकिञ्चित्करलान् इत्युतत्वात् उत्तेजकप्रयोगानन्तरकाले दाहानापत्तेय । तदुत्तरकाले दाहजनकविशिष्टयमस्य तेन जनना- .13 ·14 नवचिन्तामयी न तयारभाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोध- स्यानुभवसिद्धत्वादिति चेत् । न। सहानवास्थान- नियमो न परस्परविरहरूपतया विशेषण-विशेष्या- भावस्य प्रत्येकं विशिष्टाभावतया तत्प्रत्येकाभावा- भावस्य विशिष्टत्वापत्तेः(१) तधाच विशेपण-विशेष्ययोः प्रत्येक विशिष्टत्वापत्तिः तदभावस्य तत्त्वात्। न चोभया- भावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं प्रभावदयं विशिष्टा- भावो न तु प्रत्येकाभावरूप इति प्रत्येकाभाषात् विशिष्टाभावव्यवहारा न स्यात् । नापि परस्परविरह. व्याप्यत्वं तदाक्षेपकत्वं वा, विशेषण-विशेप्याभावस्य विशिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात्तदनाक्षेपकत्वाच्च, असेदे तयारभावात् । एतेनान्यदपि विशिष्टव्यवहारविरो- भ्युपगमादिति। एवञ्च विशेषणावछिन्नध्वसे ध्व भावोनमनमा- पत्तिः मामान्यत एवाभावाभावम्य भाववादित्यपि वदन्ति । विमिरविरोधिलं विशियाभावरूपले वा, तदनुमापकलं वा, तद- भावव्यापकाभावमतियोगित्व वा, यद्रिकनपवयं तमत्रमपि विमिष्टा- भायेनानुगमयितव्यम् । अथाननुगमे गम्दाननुगमस्य व्यर्थत्वान नयापानुगते नमिान् किमनेन, अननुगते तु कपमिदमप्यनुगत- मिति दो स्फुटतयोपेध्य टोपान्तरमाइ, 'महानवम्यानेत्यादि । (१) मत्परेकामारामावस्य प्रत्येक विशिएवापत्तरिति का।

·ईश्वरानुमान। धित्वादिनानुगतत्वमपास्तम् । केनाप्यनुगतेन रूपेण विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्येका- भावाभावस्य विशेषण-विशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्ट- स्वायत्तेः तदभावाभावस्य तत्त्वादित्युक्तत्वात्, तस्मा- दिशेपण-विशेष्याभावो विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्टाभाव इति । अत्राच्यते, विशेषण-विशेष्ययाः सम्बन्धादिशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्बन्धाभावा- 'सम्बन्धाभावादिति । ननु सम्बन्धाभावोऽपि नाविशिष्टोविभिष्टाभाव- इति विशेषण-विशेष्योभयप्रतियोगिकसम्बन्धाभावीवाचः सोऽपि विशियाभाव इति क्वचिदिशेषण-विशेष्यप्रतियोगिलयोर्विशेषयोर- भावात् क्वचिद्विशेष्यसम्बन्धाभावादित्यनुगसेन सोऽपि सम्बन्धाभावी वाच्य इति तचाप्येवं विकम्पेनानभुगततदसम्भव इति। किञ्च किम- नुगतविमियाभावेन दाइलक्षणानुगतकार्यस्यान्यथैवोपपत्तेः तथाहि विमिष्ठाभावोऽपि दाह्यनिष्ठोदामहेतुर्वाच्या व्यधिकरणस्यातिमसः, सदरमुत्तेजकाभावविशिष्टमणी दाह्यमम्बन्धाभाव एव विशिष्टा- भावात्मानुगतो दाहकेतरस्त किमनुगतेन विशिष्टाभावेन। किञ्च प्रतिबन्धकामावो यदि दाहहेतुस्तदानुगमाय विशिष्टाभावो निर्वाच्यः स एव तु न कारण प्रमाणभावान्प्रतिबन्धककालौनकार्य प्रत्युत्तेजक- रूपविशेषमामय्यानरकल्पनेनेव सर्वमामन्जस्येन तद्धेतलग्राहकाचया- दरन्ययापि सिदूत्वात् इति, प्रत्र बम', प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- ·तत्वचिन्तामो विशिष्टाभावव्यवहारः घट-तदभावव्यवहाराविय घट- सत्त्वासत्वाभ्यां । न हि तयारसम्बन्धे विशिष्टव्यव- हारः, न वा तदभावे सति न विशिष्टाभावव्यवहारः। यस्य यत्र यः सम्बन्धः स एव तब तस्य वैशिष्ट्यं, स च सम्बन्धाभावो विशेषणाभावात् विशेष्याभावा- दुभयाभावात् सर्वचाविशिष्ट एकः तेयां व्यापको- ऽनुगतविशिष्टाभावव्यवहारादिकारणम् इह दण्डी- पुरुपो नास्तीत्यच तथा दर्शनात् । अतएव दण्डमाव- सद्भावे दण्ड-पुरुपसद्भावे उभयाभावे च कैवल्य-पुरु- प्रतियोगिकोऽभावानुभूयते यथा घटाभाव । न प प्रतियोगिनि विशेषण प्रतौतमत एव विमिष्टाभावव, प्रभावमात्रस्यैव विशिष्या- भावतापत्तेः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिजान विना- ऽभावामानात् । न च विशेषण-विशेययोरयभावप्रतियोगित्वमतीती विभिटाभाव. घटाभावे तु नैवमिति वाच्यम्। तईि मान्धाभाव- रत्यमङ्गत्यापत्ते तयाभावप्रतियोगित्वेनामतीते तमाप्रतियोगिता- वच्छेदकावधिनाभावस्दैवाभावम्य पमित्या यत्र प्रतियोगितादच्च- दक विपण तच्छिन्नधिगयाभाव, यम्त विशेषए विशेष्योभष- मम्बन्धवावविनामार म विशिष्टाभाव रति दण्ड-पुरुषोभयाति- (स्पा घटसम्बन्धन घटवान् इति घटामावसम्बन्धन घटामावदामिति पाहार नपा विपर विशेष्य यो सम्मन्येव विशिकतान् प्रति वयः सम्पन्चामावन विभिटामाश्वामिविध व्यवहार रति भार ।

·ईश्वरानुमान। पयोः सम्बन्धाभावः सर्वत्रास्तीत्यनुगतः केवलपुरुपा- भावव्यवहारः, रवन्न प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयोः सम्ब- न्धाभावो दाहकारणम् स च प्रतिबन्धकाभावे प्रति- बन्धकात्तेजकसद्भावे उभयाभावे चास्ति सर्वत्र प्रति- बन्धकोत्तेजकाभावयोः सम्बन्धो नास्तीति प्रतौतेः। नन्वेवं यत्र प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावौ तचापि दाहः स्यात् अधिकरणभावयारतिरिक्तसम्बन्धाभावादिति चेत् । न। तदभावेऽपि स्वरूपसम्बन्धस्याभावात् सर्वच स्वरूप- सम्बन्धादेवाधिकरणाभावयोवैशिष्ट्यप्रतीतेः। तथापि प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावावेव स्वरूपसम्बन्धस्तयारभा- योगिकसम्वन्धत्वमेकं प्रतियोगितावच्छेदकं तवच्छिन्नाभाव एक- एवैति काननुगमः । न चैवं विशेषणावच्छिन्नविग्यविरहे मति भगतिरिति वाच्या तत्र विभेय्यस्य विद्यमानतया सद्भावासम्भवात् । म च सम्बन्धाभावेऽप्येष दोषः, तस्य नदाऽमत्त्वात् । नचोत्तेजकाभाव- मणिसम्बन्धवावच्छिषाभावस्य तदुभयाभावतयाऽननुगम', सम्बन्धलस्य मिलितवृत्तिवेन मम्पन्धत्वावच्छिन्नाभावण्यानुगतत्वात् । म चैवं विशे- षणवछिनमध्यभाव', म मत्त्वात् सम्बन्धस्य तदाऽभावात् केवलस्य सम्बन्धत्वाभावास् समय-देशावच्छिनस्वरूपस्य सम्बन्धत्वात् । न च मणेरप्यभाव एव, क्षणभङ्गापत्रुतालात् । न च सम्बन्धाभावेऽपि नत्तादवस्थं, इणवत् नमतियोगिकसम्बन्धस्य घणयितया चणिक- -- ·तावचिन्तामो वश्व प्रतिबन्धकाभाव उत्तेजकञ्च दाहकारणं, तथाचा- भयाभावे उत्तेजकासत्त्वे पर दाहः स्यात्, उत्तेजकति प्रतिवन्धके दाहो न स्यादिति चेत् । न । अधिकरण भावावेव स्वरूपसम्बन्धः तयोर्घटयभूतलचत्वरीयतद्- भावधारपि स्वरूपसत्त्वे घटवति घटाभावव्यवहारा- लेन सम्प्रतिपत्ते । यत्तु विशिष्टे दायसयोगाभाव एव हेतरित्य- न्यथामिापवर्णन, तन्त्र, न हि दाहाद्यन्यथानुपपत्त्या तत्कन्पन थेना न्यथामिद्धि, अपि तु प्रतियोगितावच्छेकभेदेनाभावभेदस्य प्रामा- 'णिकत्वेन। म च कृप्तेऽपि तस्मिन्न हेतुत्व उनान्यथामिद्धेरिति वाच्यम्। दाह्यमयोगाभावस्य व्यधिकरणतया दाइसमानाधिकरणस्य दाम निठोकविशिष्टाभावस्य जनकत्येन तस्यैवान्यथासिद्धे । यच उत्तेजक- रुपा विशेषमामय्येव हेतुरन्तु इति विभिटाभावान्यषामिद्धिरिति, नदपि न प्रतिबन्धकाभावहेतृत्वमग्रहीत्वा उत्तेजक तत्वस्यापि ग्रहा- सम्भवेनोपनीयविरोधात, तथा हि प्रतिबन्धके मति कार्यदभंग- ममति च दर्शनमन्तरेणोत्तेजकाम्बयाद्यनुविधानासमाव मामान्य- भामग्रौन एव कार्यमग्भवात् गद्दनेन तु तदभाव तुवनिश्चये भायपि प्रतिबन्धके मति उत्तेजकममवधानाजायमानो दाहोऽव- वेदकान्तर कन्पयति न सु फारणान्तम्भुपनीयविरोधात् । म प प्रतिबन्धकाभावनावच्छेदन देतत्वयहादवोदकामारकपनेऽपि उप- भोयविरोध तम्यारयागादधिकम्य च सप्रवेगात् । वस्ततोऽवच्छेदक- बोनापणीच्या अवधेदकमन्तरेणापि प्रतिवन्धकाभावईतल्यग्रह- ·ईश्वरागमा। यत्तः, किन्तूपश्लिष्टस्वभावत्वं, तच्च सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घटवद्भूतल-चत्व- रौयतदभावयोर्विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्ति, घट- वति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात्, तदिदापि प्रतिबन्धकोजकाभावयोर्विशिष्टमत्ययजननयोग्यत्वं स्वरूपसम्बन्धः, अन्यथोत्तेजकवति प्रतिबन्धके चत्वरी- योत्तेजकाभावविशिष्ट प्रत्ययापत्तेः, तादृशस्वरूपसम्ब- न्धाभावश्च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चाविशिष्ट एव । सम्भवात् प्राथमिकलस्यैव दैववशासम्पन्नलात् । किन उत्तेजकमननु- गतमिति न दाहइतः विशिटाभावहेसवे चामतुगतानामपि देषां यावन्तोऽभावाः तावदिशिष्टमण्यभावस्थानुगतस्य मम्भवेन म एव दाह- हेतुर्न त विशेषमामम्यन्तरकन्पनमिति मझेपः । 'नच्चेति, 'सम्बन्धान्तरमित्यादिकं सम्बन्धपमिति, तदवच्छिन्ना- भाव इति भावः। ननु सम्बन्धमत्वेऽपि विमेषण-विशेष्यप्रतियोगिकसम्बन्धत्वावच्छि- प्रात्यन्ताभावः कारणमुच्यते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेन सम- धाभावस्य विरोधी नान्येन, नेन सम्बन्धलावच्छिन्नसत्त्वेऽपि नोना- त्यन्ताभावो विध्यते तदरं लावाविशेषणावच्छिन्नविशेष्यात्यन्ता- भाव एव हेतुरनु उकयुक्त्या नददेव मामाणिकत्वेन वधुतया च जन- ·वत्वचिन्तामणे यहा अदण्डपुरुपस्याभावे दण्डी पुरुषो न प्रतियो- गौ तस्यादण्डत्वाभावात् किन्तु तदन्यः, तस्वाभावो दण्डिसमावेऽपि दण्डमावसत्त्वे उभयासत्त्वे चाविशिष्ट- इति तस्मात् केवलपुरुयाभावव्यवहारोऽनुगतः। तदुत न हि दण्डिनि सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैवेति युक्तं, अन्यथा तवान्येपामिति पदस्य व्यर्थतापत्तेः, तथा केवलमतिवन्धकाभावे उत्तेजकसह- कृतः प्रतिबन्धको न प्रतियोगौ तस्य केवलवाभावात् किन्तु तदन्यः, तदन्यस्य च केवलप्रतिबन्धकस्याभावे कत्वमम्भवात, एवञ्चोत्तेजकाभावावच्छिन्नमण्यत्यन्ताभावः कारणं न तु ध्वंस इति न चणिकलामहा। न चात्यन्ताभावस्य मदातमलेन मागपि कार्यापत्तिः, मित्यत्वेन घटाभाववद्देश-ममयविशेषाव- छिनसम्बन्धमत्त्वस्थाकर एव स्फुटत्वादिति पूर्वाखरमादाशद्धिनमेव निर्दोषतया मिद्धान्तपति, 'यदेति, 'दण्डौ पुरुष इति दण्ड-पुरु- पावं न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थः, एवमयेऽपि, 'किन्तु नदन्य' तदभाववानित्यर्थः, तथार तदभाववत्त्वं प्रतियोगितायछेदकमिति भावः । चयाश्रुवे तु तन्येव ममयभेदैमादण्डनयोकामावतियोगि- वेन तदन्यत्वाभावात् भेदाभेदानभ्युपगमादिनि दोष, विदण्डाना- मन्येषां' दण्डाभाववत्वावछियानामित्यर्थः, 'अन्यथेति यदि विशेष- पाभाव एव न विशेषणावच्छिन्नविगेश्याभावः तदा, 'अन्येषामितीति न्य प्रतियोगीति।

·विरानुमान । उत्ताकसहितप्रतिबन्धकसत्त्वे उत्तेजकमात्रसत्त्वे उभ- यासत्त्वे वा विशिष्ट स्वेति नाननुगमः। उत्तेजकापनये च केवलप्रतिबन्धकोस्तीति न तदभाव इति दाहो न भवतीति। ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवत्प्रतिबन्धकसत्त्वेऽपि प्रतिबन्ध- कान्तराभावेऽपि कार्यानुदयात, न हि यावत्कारण- तावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वये कार्यमिति चेत् । न । प्रतिबन्धकाभावत्वेन न कारणत्वमन्योऽन्याश्रयात् किन्तु मण्याद्यभावत्वेनेत्युक्तत्वात्, तत्वोपि वा घटे दण्ड- सलिलादिवत्यतिबन्धकाभावकूटस्थ दाहहेतुत्वात् । यहा प्रतिबन्धकत्वावच्छिन्नमतियोगिक एवाभावः कारणम् स च यावदिशेयाभावनियत इति न प्रति- बन्धकसत्त्वेऽपरप्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्योदयः प्रति- विशेष्यवाचकपदानुपादानापत्तिरित्यर्थ, 'उत्तेजकापनय इति, पुन- मसेजकायोगे उत्तेजकरभावावच्छिन्नतन्मयभावोऽस्त्येवोलयुक्तरिति म्मतयं । ननु कार्यानुत्पादनियतले प्रतिवन्धकसमिति नान्योन्या- श्रियत्वमित्यत श्राह, तन्वापि वैति । नवेवमन्योन्याश्रयाभावे नसामान्याभाव एवं साधवाद्धेतर्न तु यावत्तभावा इत्याचेस्तदेव मिहानयति, यद्दति । वस्तुतस्तु व्यवस्थितविकन्योऽयं यत्रोफेजक- Vतन्यप्रतिबन्धकासारेपोदिए । 11 ·सत्यचिन्तामणी बन्धकस्य च संसर्गाभावो हेतुः तेन तत्सत्त्वे तदन्यो- ऽन्याभावेऽपि न कार्य्यम्। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्ति- कारणत्वयार्य हे संसर्गाभावस्य त्वयापि हेतुत्वानी- कारात् अन्यथा सामग्रीव्यापकयोः सत्त्वे तदन्योऽन्या- मस्ति तमोजकाभावावच्छिन्नतदत्यन्ताभावस्य सामान्याभावव" मम्भवात् नसामान्याभावो हेतुर्यब नमाम्ति यथानुमित्यादौ बाधादि. नत्र नसम्बन्धाभावमावस्य हेतुतया प्रागभाव-प्रध्वमा- दिमाधारणचित्रात्मकमामान्याभावामम्भवात् यावदिशेपाभावकूटस्थ कारणव तदभिप्रायकम सम्बन्धाभावलेन प्रतिवन्धकाभावस्य हेत- तया मागभावादिरपि तस्य इतरित्यादिग्रन्थ , अन्यथोत्तेजकाभाव- विशिष्टप्रतिबन्धकामावस्थात्यन्ताभावतथा तरौयतया या उभय- थापि न प्रागभाव-प्रध्धमयोईतुन मिति विरोधापानात् । 'प्रतिवन्ध- कस्य चेति, यद्यपि उत्तेजकाभावावछिन्नाभावस्यात्यन्नाभावात्मक- नया नदन्योन्याभावमादायातिप्रसङ्ग यहच नामि प्रभावकटहेतु- नापत्रेऽप्यन्योन्याभावमादायातिप्रमङ्ग एव न यावदभावाधीनकार्य- कम्पादनुत्पत्तेरिति, तथापि यावदभावईतता दिन यावता- मभावानां रेसता एकत्र भागभावादिमर्याभावामम्भवात, नथाच यावर्ता मध्यभावादीना मम्बन्धाभावकृटकारणनानिर्वचनेऽन्योन्या- भावमादायातिप्रमट म्यादेवेति तदभिप्रेत्येतदुमम् । गनु भवेदणेत पद्यन्योन्याभावव्यायन मम्बन्धाभावरूप वह भरेदियत भार, 'इन्पति, अन्यथानुपपाया तथापि नयाभ्युपेय- मादिति भाव ।

·ईरानुमान। . भावे कार्यव्याप्याभावापत्तौ कार्य -कारणव्याप्य-व्याप- साभावे व्याघातात्। किञ्च तवापि प्रतिबन्धकाभावे शक्तिरस्तीति तत्सत्वे तदन्योऽन्याभावमादाय शक्ति- सत्त्वप्रसङ्गः । न च स दुर्वचः, न वा प्रागभावादित्वे- नाननुगम-व्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयाः संसर्ग- मारोप्य यो निषेधः स संसर्गाभावः । भूतलं घट- संसगी नेत्यत्र भूतले घटसंसर्गस्य संसर्गो नारोप्यते किन्तु तादात्म्यम् । वयन्तु ब्रूमः यत्र प्रतियोगिनमधि- ननु व्याप्ति-कारणतयोर्य हेण नान्योन्याभावमादापातिप्रसङ्गो येनोभयाभ्युपगम: स्यात् तथा हि मामय्यभावे कार्याभाव इति कालगौं वाच्यम् तथाच व्यतिरेकत्वेनैव सामान्यतोऽन्वयादिपहः सम्भवव्येव यदा मामय्यन्योन्याभावस्तदा कार्यान्योन्याभावस्य सत्त्वात् याप्तौ तु पत्र वयभावः नव धूमाभाव इनि मसर्गाभावपक्षेऽपि व्याप्तिशरीरप्रविरसंसर्गविशेषावच्छिन्नवस्यापि प्रसङ्गवारणायावरण- वायत्वेसन एव निर्वाहेऽन्योन्याभावव्याहत्तसंसर्गाभावाभ्युपगमस्य निर्वी- वास्तरभादवण्याभ्युपगन्तव्यने वीजान्तरमाह, "किञ्चेति। अन्य- कयामाश्रित्योकमधुना बादकथामाश्रित्याह, 'न च म इति, 'प्रति- योगौति थत्र प्रतियोग्यधिकरणप्रतियोगिकसंसर्गविषयतया यस्या- रोपत्वं तादृभारोपपूर्वकनिषेधावगमविषयलमित्यर्थः, यथाश्रुते तु प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमारोप्येत्यर्थः । ननु तादात्म्यमपि संसर्ग- एपेत्यन्योन्याभावाच्यातिरित्यखरमादार, 'वयन्विति, 'प्रतियोगिन- ·तत्त्वचिन्तामणौ करणे समारोप्य निषेधावगमः स संसर्गाभावः, यत्र चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधाव- गमः सेोऽन्योन्याभावः। मृतस्तं न घट इत्यव भूतलस्य घटत्वावगमात् घटत्वमेव च घटतादाम्यम् । मिति प्रतियोगिन्यधिकरणममर्गमित्यर्थ, अन्यथा भूतले घटो- मेत्यत्र भूतनस्य विपणतया घटस्य च तत्र दिशेय्यतया अनारो- प्यत्वेनासम्भवापातान् । 'यत्र ऐति, प्रतियोगितावच्छेदकस्यारोप प्रकारतया द्रश्य न तु मम्वन्धतथा सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिक- सम्पन्धामावेऽतिव्याप्ने । न चामम्भवो घटो न पट इत्यादौ पटा- भेदात्मन' पटत्वस्य मावन्धतयारोप्यवान तु प्रकारतयेति वाच्यम् । तादाम्यारोपेऽपि पटवादेरेव प्रकारत्वा तु पटादेरिएतापच्छेद- कामकारतया अन्यादृशन्जानम्यामवर्भकत्वात् रयानेद विशेषो यदेकर पटलादिममायेन प्रकारोऽपरच खाश्रयतादाम्येनेति । यद्दा प्रति- योगितावच्छेदकव यद्यच्छित्तिधोजनकाव तदा ममर्गाभावे गत, यदा नप्रतियोगिमात्रवृत्तित्व नदा सम्बन्धाभावेऽप्रतिमनेन यथायुत- मेवादरणीय। अत्र वदन्ति तादृशारोपजन्यत्वमभावमतीतो पाय- मनुगमधमावदेन नच्च नादृशविषयानुगमेनेति ममर्गाभावविषय- बाटि तदाथम् नपाच मनीविषयानुगमे किमनेन अननुगमे प्रतीतेरिदमपि दुग्छ । किञ्च तत्पूर्वकल नाकारणाकल तप । नियमाविष्टयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोरन्यतरम्य पूर्ववप्रविष्टमाग- भावस्य र स्वरूपे विद्यापमाणे ममगान्योन्यामावरियतरमनोय- ·ईश्वरानुमान। १.६ धारोपस्य हेतुत्वे कि मानमिति चेत्, मा भूत्ताव- दन्यत्, नेदमिह नेदमिदंइत्यवाधितविलक्षणव्यवहार- एव तव मानमिति । ननु प्रतिवन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः तस्मिन् सत्यपि कार्याभावात् । न हि करादौ पेक्षायामुभलक्षणस्य कथं नान्योन्याश्रयत्वं प्रौद्रयाभावाव्याप्तिय सकारोपपूर्वकप्रतीत्वभावात् । यत्तु प्रारोपपूर्वकमित्यवारोपस्याभाव- गर्भवेनान्योन्याश्रय इति, तन्त्र, प्रतियोगिमज्ञानत्वेनैव जनकतया आरोपत्वस्याविवक्षणात् । न चाभावभ्रमविषयातिव्याप्तिः, तथाप्यनु- भावनाभावववधमः कित्त्वभावशून्येऽभावभ्रम इत्यभावमामान्यलचए- स्थानिय्यायभावात् आरोपस्याप्यभाववादिति। अब चूमः । प्रति- योग्यारोपपूर्वकनिषेधधीविषयतावच्छेदकलं संसर्गाभावत्वं, एवमये- पौत्येतदुभयलवणं, खरूपन्तु यद्दिषयतावच्छेदकं संसर्गाभाववादि तत्वाभावाभावत्वमखाभावाभावलन तेन नोकमर्वपूर्वावकारः। अम्ति व घटस्य योऽभावम्तदभावो घटो घटान्योन्याभावयाभावों घटत्वमिति। न च घटस्य योऽन्याभावमादभावो न घटाभाव रति स्वमंमगाभावाभावोनवणार्थ इति पुनरन्योन्यायय इनि, स्वाभावा- भावपमित्यय वस्तुनो यद्यपि ममर्गाभाव एव पर्यवमितः तथापि मंमगाभावलेन तर न भविष्टः प्रभावत्वेनैव स्वममर्गाभाव उपस्थित- रति न काचिदनुपपत्तिः, अन्योन्याभावभ्य स्वप्रतियोगिकाभाव- मापाभाववादिति मयं सुम्यं । 'मा भूतावदिति, नथाप्यन्यदतीति पुयते, तपारोपाभावे नजदभावबुद्धिवेजात्यामुपपत्तिरारोप्यमब- ·तत्वचिन्तामणौ मण्यत्यन्ताभावः तत्संयोगात्यन्ताभावो वा, मणेः स्वा- वयवरत्तित्वात(१) संयोगस्य चाव्याप्यत्तित्वात् । अतरव न तत्मागभाव-मध्वंसा हेतू तयोः करादौ अरत्ते) गुण-कादेश्य प्रतिवध्यत्वानायत्तेः तस्य जन्यमाना- श्रयत्वेनार तब तयारभावात्। न चान्यः संसर्गा- अनुपलाभादीनां धावच्छेदमन्तरेभावभेदाभावमम्भवादित्यादि, 'नेदमिति, यदि नारोप. देवस्तदा भूतले घटसम्बन्धान्योन्याभावमत्ते कदाचित्रेदमिह कदाचिन्नेदमिति प्रतीतौ वैलवयानुपपत्तेरित्यर्थः, काराना तौन्धेन कार्यावकस्मिकतापते. कारणवैचिवस्त्र कश्य- नीयवेन पारिमेयादारोपईततायामयान्तेरिति भावः । थथायुते फलीभूतप्रत्ययस्य वैलवलोपन्यानोकारोपकारणतायां प्रतीति- विधया मानमित्यसङ्गतोपन्यासापत्तरित्यवधेयं । 'गुऐति, गुणदेः (१) खावयवशित्वात् करावयवावशिवत्तित्यान, नपाध किरिव पवावदेन फरादौ म सापदमायामपि कितिदवयवावच्छेदन मान्यताभावसाचात् पाहापतिरिति भाव । (२) पंच प्राममावयोः प्रतियोगिमभदारिदमन्तिवनियमेन मणमादि- पारमा ध्यान करादित्तिलमिति । () पच जन्यवं नित्यान्यत्वं तु पागमावतियोशिर्ष, निधापय प्राममायाप्रतियोगित सति धमाप्रतियोगित्वं, देन बन्यधामपदेन पागमाययापि संग्रह ति। (0) प्राममारपोरभावादिया।

·ধস্তাধাৰ। भावोऽस्तीति चेत् । ना संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिकस्या- भावविशेषस्य सति प्रतिबन्धकेऽभावात् । स च समय- विशेषावच्छेदेन संसर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवा- न्वय-व्यतिरेकावधारणात्। अथैवं प्रध्वंस-प्रागभावस्थले समयविशेषावचिन्त्रात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयोः सिद्धि) अत्यन्ताभावो व्याप्यत्तिः तस्य चैकच प्रतिवध्यत्वं नदा यदि प्रतिबन्धकाभावाभावौ तच, न चामावस्तति भावः । 'प्रभावविपस्येत्ति तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकम्प प्रति- योगिविरुद्धस्य चेत्यर्थः, तथाच संयोगावचिन्नप्रतियोगिकतन्मण्य- त्यन्ताभावो व्याप्यत्तिसंयोगात्यन्ताभावश्च देवरिति नोकदोष दति भावः । नन्वत्यन्ताभावश्य नित्यतया न कदाचित्कार्योत्पतिरित्यत- पाइ, 'म घेति नित्यवेपि तदधिकरणस्वभावता तस्य कादा- चित्कौत्यर्थः,। नन्वत्यनाभावस्य प्रतियोगिमादेit) अवच्छेदक विनानुपपनमित्यत्यनाभावावच्छेदकतयेव तो मिद्यतामित्यत आह, "अत्यन्नति, प्रागभावादित्यवच्छेदककाश एव नदवच्छेदकोऽस्तु किं ५) न सयो सिजिरिति तयोः ध्यस-पागमावयो न सिद्धिरियों, सपाच स.प्रागमायोखिनी प्रतीहि शास्तविकोयो वंशाधिकरण- बाबा सचिवाचतामा दानाविको यः पागभावाधिशमशाला पदाधिमायनामावदावगाहतेन विक्षिप्रागमावाविति (२) प्रतियोगिठमानदेशावमिाय ।

·तत्वचिन्तागो भावाभावे क्वचिद्देशोऽवच्छेदकः कचित्काल इति" चेत् । न । तब विद्यमानताविरोधित्वेनैव कपाले न घट दतिमतौतिवैलक्ष्मण्यात्। न त्वेवं भूतले घटा- भावप्रतीति। अन्ये तु भविष्यति घटेो नष्ट इति विलक्षणप्रतीत्यो- रत्यन्ताभावेनैकेन समर्थयितुमशक्यत्वात् अन्यएवार्य संसर्गाभावदत्यप्याहुः। एतेन विशेपणभाव-विशेष्याभाव तदुभयाभाव- घटितं सामग्रौत्रयमेवास्तु दाहे च जातिवयकल्पन- ताभ्यामन्तर्गताभ्यामिति भाव । 'अपौत्यस्वरमै नौजमुनान्यथा- मिद्धिरेवेति । विगीतत्वेनेति यद्ययनिषिद्धत्व श्रुत्यनुमापक (২) মা আশহরিরায়া বৈষ্ণব, মৈথিলা ফায়া बच्छेदकामिति मात्र । (२) यस प्रागमारावयाहिप्रतोयो घटनियविद्यमागताविरोधिवेग एक. मिन् देने घटामावरापि देशान्तरे घटस्य विद्यमानत्वसम्मात् भयन्ताभावारगाहितीवे टनिविद्यमानत्वारिधित्वेन मियो पक्षणमिति माद । (২) মুম দ্বামীলি ন ঘzলিগুৰিয়ালবাবিধিলীগ। 1) श्यरक्षम्य प्रतिवनहरनियामकता पा प्राममायाव साशिस्तीची पचनामावविषयको वैवचण्यासम्म इति भाव ।

·ईश्वरानुमान। मिति प्रत्युक्तम्। अनुगत हेतुसत्त्वात् दाहवैज्ञात्वस्व योग्यानुपलभवाधितत्वाच्च व्यक्तियोग्यतयैव जाति: योग्यत्वेन योग्ये अयोग्यजात्यभावात् । ननु प्रहर मा द्हेत्यादी सावधिमन्त्र पाठे मन्त्र विनाशे दाहस स्यात् । न च सझाल्पविषयकालविशेष एव तब पति- वन्धकः, सङ्कल्पनाशे समयस्य स्वताऽविशेषात् । न च उद्देश्यत्वमेव तब विशेषः, तस्य विनाशात् । न चाहेश्यध्वंसोऽपि हेतुः, तस्य यामादूर्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्र पाठजनितमदृष्टमेव तत्र प्रतिबन्धकम् तत्कालदाहाप्राप्तिकफलनाश्यत्वेन नाग्रे दाहप्रति- बन्ध इति वाच्यम्। प्रतिवन्धकमन्त्रपाठस्यानिपि- इत्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकात्वात् तदाचारस्य विगीतत्वेन श्रूत्याद्यननुमापकत्वादिति मैवम् । उद्दे- श्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविपयकालस्य प्रतिवन्धकावात् । . नामविगीतलाभारो यद्यम्ति तदा अतिनिषिद्धबादधर्मजनक- मेव नदभावेऽविगीतत्वं श्रुत्यनुमापकमेवेत्युभयपापीदमुकं, तथापि मिष्टात्तिविषयत्वं विगीतत्वमभिप्रेत्य तदुकं । वस्तुतम्त अलौकि- कयाम् तदनुमानमिदं तु चौकिकमेव भत्यादिवदित्यवधेयं । ( योग्यदेव जातियोग्य मानमिति छ। 15 ·तत्त्वचिन्तामणौ ननु प्रतिवन्धमकुर्वतामप्रतिबन्धकत्वेन शक्तिमनपकुर्वता मन्त्रादीनां न प्रतिबन्धकात्वं अतः शक्तिसिद्धिः। न च कार्यानुत्पाद एव प्रतिबन्धः तज्जनकत्वमेव प्रतिवन्धक- त्वमिति वाच्यम् । कार्यानुत्पादा हि न तत्यागभावो न वा तदुत्तरकालसम्बन्धः तस्य मन्त्राद्यजन्यत्वादिति चेत् । न। मन्त्रादीनामप्रतिबन्धकत्वात् तत्प्रयोक्तारल प्रतिवन्धकाः ते च किञ्चित्करा एव मन्त्रादौ च कार्ये कारणेपचारात् स्वार्थिककन्प्रत्ययाहा तथा व्यपदेशः, प्रतिबन्धश्च सामग्रौविरहः, मन्त्राधभावघटितसामग्री- विरहय मन्त्रादिरेव तदभावाभावस्य तत्त्वात् । नव्यास्तु न प्रतिबन्धकाभावः कारणं न वा शक्तिः किन्तु तत्तत्कालीनदाइविशेष प्रति तत्तत्कालप्रतिबन्धे- तरवह्न कारणत्वमिति प्रतिवन्धकाभावः कारणताव- 'मन्त्राधजन्यत्वादिति, यद्यपि योगवत्झेमस्यापि हतिमाध्यत वक्ष्यतीति मन्त्रादिजन्यसमस्येव कार्यानुत्पादस्य तथापि मन्त्राच- जन्यत्वादिस्यम्न मन्चाधकरणकलादित्यर्थ , भवति अनुस्पादस्य मन्त्रादिगन्यत्वेऽपि गन्धादीनां तत्कारणता अनुत्पादपूर्वममयाम- चात् प्रागभाव विना नदभावान् प्रतिकन्धकलस्य च प्रतिबन्धान- कबार्यकत्वादिति ध्येयं । मिश्रमतमुपन्यस्यति, 'मयास्तिति ।

·ঘাষাল। च्छेदको न तु कारणम् दण्डत्ववत्, आकाशादौ त्वेक- व्यक्तिकेन यया कारणत्वं कचित्प्रतिबन्धेऽप्यन्यच शब्दो. त्पत्तः किन्तु भेर्यादेः तथा कारणत्वमिति तत्यतिबन्धे- न शब्दोत्पत्तिरित्याहुः । तन्न, वह्नि प्रतिबन्धकाभाव: योरन्वय-व्यतिरेकतौल्येनेोभयस्यापि कारणत्वात् न त्वेकमेवावच्छेदकं विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिन् 'भादेरिति अतहणमंविज्ञानबौदिशा भर्खाकाशमयोगादि- रभिमतोऽन्यया तयैव भेान्यदा तब तदान्यच वा भब्दानुत्पाद- नापत्तेः । इदश्च समाधिमाम्यादुक्तं, यदा प्रतिबन्धकामाव एवं देवतावच्छेदकत्वेनोच्यते तदा मालमविकस्तमेवात्यन्ताभावण्या- यापतिलादिति। नम्बदध-यतिरेकतौधेन चेदुभयजनक दण्डदृढवयोरभयोरपि जमकतापतिः। अथ नच कादिममवधानं दण्डस्य साक्षात्सम्बन्धा- दिति दण्डमाचानकता विनिगमकमतीति वैपन्यमुच्यते तदे- नाष्टि-प्रतिबन्धकाभावपोरपि तुच्छं। न च प्रतिबन्धकामावस्य डिविरहकरादावपि मत्त्वात् माक्षान्समवधानमप्येवेति वाथम । अधिकरविषनियतप्रतिवन्धकविशेषस्य कारणान्तरे प्रभाव- मपि प्रतिबन्धेनाधिकरणविशेषविरोपितमतिमन्धकाभावकारएसम्म यतया मानाय समवधान परम्परामम्बन्धेनवेत्यवम्या- भागमान् नपाच दिवादिदमाश्छेदकं अस्लित्यहफेराइ, किचेति, 'पकिपिनि, काजनक रति भेषः, तेन चौपधानवायां पमा ·নলখিনাৰী सत्यपि यदभावात्कार्य भावः तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम्। न हि कार्यायोगव्यवच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्त्वम्। तच्च सहकारि- विरहप्रयुक्तका-भावेऽप्यक्षतम्। अन्यथा चक्रसहित- दण्डत्वेन कारणवे सहकार्युच्छेदः । यस्य यधर्ममव- गम्यैव नियतपूर्वसत्त्वमवगम्यते तस्य तदवच्छेदक दण्डत्वमिव । सहकारी तु न तथा । ननु मा भूदा- व्यको मायामपि यदभावात्का-भावः न तदवच्छेदकमित्यर्थ, अनोदाचोपहितवहावेव प्रतिबन्धकमत्त्वामत्तयोः सम्भवेनावच्छेदकलं दण्डदृढत्वमत्वासचनेकति घटोपहितदण्डदृढ़त्वाभाव एव नेति दृढ़त्लेनेान्वयानुविधानमिति तदयच्छेदकमेवेति भावः । उक्त एव नियमे विपक्षबाधकमाइ, 'न हौति, तथातिकार्यार्थिनः कारणे- ऽमयापातादिति भावः। 'किन्विति इतरमचे कार्याभावनियम- स्तदवच्छेदकमित्यर्थः, यथाश्रुवे तु दृढदण्डवस्यानवच्छेदकतापाने च्यातिरूपनियमयई दृढवाय व्यर्थत्वादिति भावः। 'अन्यथेनि कार्यायोगेन्यादेः कारणव व्यर्थः, रयापत्तावप्रवृत्यापतिस्मति माय । भाषेवं दण्डत्वमपि सहकार्येशन नावच्छेदकमित्यत बात 'यति यदि दण्डखायई दण्डतिनायहस्तदा तथा प्रतापि न वं, किम्त नदादाचारयवयं नदवशेदकमित्यर्थः । न ई दृढर्व नावपोदकं स्यादिति वायम् । चश्ममिदारा धनुविधामं दक- ·ईश्वरानुमान पत्तिः शक्तौ मानमतुमानन्तु स्यात् तथा हि स्थिरो- ऽवयवी जनकदशा विशिष्टो पहिरजनकदशाव्यात्त- भावभूतधर्मवान् जनकत्वात् कुण्ठकुठारात्तीक्ष्ण- कुठारवत् दाह्यासंयुक्तवतेः दायसंयुक्तवहिवच प्रति- बन्धकसत्त्वे संयोगादेरजनकदशावर्तित्वेन तदतिरिक्ता- तौन्द्रियभावभूतधर्मसिद्धिः। यद्यपि शक्तर्भाव हेतु- जन्यत्वेन नाजनकदशाव्यातत्वं तथाप्युद्भवविशिष्टा- यास्तथात्वम्। यहा धम्मे तौन्द्रियत्वं विशेषणम् । न च दृष्टान्तासिद्धिः, तुल्याधारत्वेऽपि लाहविशेपघटित- स्येति तादृपदण्डस्यैव नियतपूर्ववर्तितामह इति तदवच्छेदकमतएक न वैपरीत्यं विवचितवियन पकभ्रमिजनकत्वस्यैव दानिया घटकलस्थाजनकनात् । न चैवमन्यं प्रतीति न्यायेन दण्डस्यान्यथा- मिद्धितापत्तिः, अन्यमुदामौनमित्यर्यस्य धन्यमाणवादिति दिक् । "स्थिरोऽवयवोति मग्यादिममवधानमात्राधौनाजनकत्वाप्यवहितकाले मायसमवदितो वहिरित्यर्थः, नामविशेषणस्यैर्यस्य प्रत्यवगम्य- वार्थमेव विरोऽवयवीत्युनं, अवयवी योग्य इति धावत्, अन्यथा वडिलस्य परमाणवाया अश्यवौति व्यर्थ स्यादिति भावः । भनु यावचनकदमायारतवं न मयाधभावादिनियतकिछिया- कृतले मयोगस्यापोत्यसरमादाछ, 'यति, नवं भावभूतपद व्यर्थ, भावनानुपातभिगम्दत्वेन भहनये तस्याप्यतौनियतया दुपादानात् 10) रसायावरमावभूतधम्मवानिवि ख!

·तत्वचिन्तामणे कुठारे विलक्षणच्चिदाकार्यवलादतीन्द्रियतीक्षात्व- सिद्धेः। अथवा तधामूत एव वह्निः कार्यानुकूला- तीन्द्रियादिष्ठधर्मसमवायो जनकत्वात् श्रात्मवत्, अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्वं अनित्य- साक्षात्काराविपयत्वं योगजधमाद्यजन्यसाक्षात्कारावि- पयत्वं वा, परस्वं वा प्रत्यसिद्धेः संयोगादिपञ्चक- जन्यज्ञानाविपयत्वमेन्द्रियकाणामपि, तथापि संयोगा- द्यन्यतरमत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुभयवादि- गुरुनयेऽपि दुरदृष्याभावादेरतौन्द्रियस्य वारणायोपादानमिति भाव | 'कार्यति कार्यानुकूलताप्यमिडूये, अतएव कार्यपद खकार्यपरमत एव च इतौ जनकत्वमपि तजनकत्वमन्यथा यभिचारापातादिति, अतएव चार्थान्तरमहा दाइ कार्य-तद- भावात्, अदिष्टपदमदृष्टवदात्ममयोगेनानौन्द्रियपरमुष्णस्पर्थािन्तर- वारणय ममवायपदमप्युक्रमेण मशाधभाववारणायेति भाव । मनु इत्यादिरन्यतरामिद्धेपि प्रसाध्यानकत्वाच तु माथमपि नया ताप्रतिपन्धनार्थमेवोकमयामेन अन्यस्यापि नसाधकस्यापसिद्ध- माधकतया मतानुग्रवादित्युभयमिद्धमतौद्रियान निमाय अन्यतरासिया क्षेपाधिदर्थ दूषयति, 'परस्त्रमिनि, युक्रमेण महम- मोपन्नाघदय म खपति प न परम्प्रतीत्यर्थ , तथापीति, पापि मयोगादिनन्जानपचकविषयकत्वमनुगतमस्य तथापि कृटापेध. काभावश सपुत्वात् तदर्भमेव माध्यमुक । 'सभयेति, यद्ययेवमुभय- .

·इश्चरानुमान। सिद्धम्, अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वम् । न चाभावा- मतमुक्त उभयेति यद्यप्येवमुभयमतप्रसिद्धावन्यतरसिद्धयर्थविशेषणता तथापि माथे व्यर्थविशेषणतान्तिरं देतव्यर्थविशेषणताधिकवलमिति प्राचीनमतेन प्रयोगात् । वस्तुतस्तु माध्ये व्यर्थविशेषएना न दोषः हेतुसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितावचेदकलाभावस्थ गुरु- एनप्यवच्छेदके सुग्रहत्वादधिकरणगौरवस्यादोषवात् लघाविव गुरु- प्यप्यधिकरणे मत्या मामय्यामभावग्रहादन्यथा तथाभूतावच्छेदकत्वा- भावेऽग्टहोते विशेषणे तथा तावच्छेदकत्वग्रहे व्यभिचारित्वापत्तेः हेनौ तु नौलधूमवादि नाधिकरणकोटौ किन्तु अवच्छेदककोटा- विति यर्थविशेषणता भवत्येव । न च वौजसाम्यादुभयमपि दोष- इत्यनेन विरोधः, अन्योन्याभावगर्भधारेव गमकतेति मताव- टम्भेन तदभिधानान नच हि माध्यवतोऽन्योन्याभावप्रतियोगितया माध्यस्थावच्छेदककोटिप्रवेशादुभयगर्भेद भ्यातिरनुमितिहेतरित्युक्त- मेवेत्यन्यव प्रलयानुमानादौ सुष्यतं सर्वमिति । नबन्यतरत्वं मत्येक- मात्रनिमित्यत आह, 'अन्यतरलमिति, तदन्यान्यवच संयोगवा- धर्वाच्छन्नजनकत्वानाश्रयत्वं, यथाश्रुते संयुतममवायादौ समवाय- गर्भतथा संयोग-समवायान्यान्यत्वेन पञ्चग्रहणं विरुध्येत । किञ्च पूर्व- वदुभषमताधारस्थानुपपत्तिराममनोयोगस्य योगिप्रत्यशादायपि जनकमान् सयोगवादि च विषयविशेष योगलादि वजयं अन्यथा- सामनायोगस्यापि संयोगत्वेन जनकतयोविरोधापत्तिः । न च विषयपर्यन्त विशेषणे संयोगवस्य विभेषत्वपर्यनविवा न युक्तति ·वाचचिन्तामयो तौन्द्रियत्वं, तस्यासिद्धेः। न च वह्नौ स्थितिस्थापके. नार्थान्तरं, तब तदभावात् क्रियाया वेगेनादृष्टवदात्म संयोगेन बोत्पत्ते न चात्मत्वं नित्यत्वं वोपाधिः । स्पर्शक त्वादिमति घणुके साथ्याव्यापकत्वात् । यहा पिण्डौ- भूतो वह्निः दाहानुकलाविष्ठातीन्द्रियभावभूतधर्मवान दाइजनकत्वादात्मवत्, न चात्मत्वमुपाधिः, अदृष्टत्वस्य याच्यम् । मनोगोचरयोगिप्रत्यक्षस्य संयोगजन्यतया मनमोऽतीन्द्रिय- लानुपपत्तेरिति भावः । 'तम्येति उक्तमाचात्काराविषयलस्येत्यर्थः, तम्याधिकरणरूपतया संयोगादिप्रत्यामत्येव ग्रहादिति भावः। यदा 'तस्येत्यनन्तरमतिरितस्येति शेषः, तथाच पूर्ववदेव संयोगादियाम- समिति भावः। केचिद्भावातीन्द्रियवमित्यनन्तरं दोप इति पदमध्याहरन्ति, तेनाभावातीन्द्रियत्वेऽपि न कापि इतिरित्यर्थः, 'नस्सासिद्धेः' अतो- न्द्रियावलावणसिद्धः, अपि तु प्रशते श्रौन्द्रियपदेनेदं विवक्षित तैनाभावातीन्द्रियद्वारममवायपदं माथे उपात्तं अन्यथा स्वमतेन भनय भावातीन्द्रियऽपि न्यायमये तस्यातथालेन तद्वारकममवाय- पदगर्भमाध्यमन्यतरामिद्धं म्यादिति वदन्ति । ननु यदि कार्यमामान्यगर्भ माध्यं तदा स्थितिस्थापकेनान्तिरा- मा दाहसवणविोपकार्यगर्भ नफ्यापि नेति तथैवानुमानमाह. 'पदेति अदृएत्वस्य धर्मवादरित्यर्ष, म पारिएपदेनेव तदारित.

·बरानुमाम। दाहानुकूलत्वेनादृष्टे साध्याव्यापकत्वात् । अथवा कर- वहिसंयोगः कार्यानुकूलातौन्द्रियधर्मसमवायौ जन- कावादामवत् झणुकवच । न चात्मत्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, यणकैकत्व-स्पर्शादौ साध्याव्यापकत्वात् । यहा प्रति- बन्धकदशायां प्रत्यक्षसकलदाह हेतुसमवहिता दाहा- जनको वह्निः जनकदशान्तिकार्यानुकूलभावभूतधर्म- शून्योऽजनकत्वात् कुण्ठकुठारवत् । यद्रा तथाभूतो बहिर्दाहजनकदशाहत्तिदादानुकूलभावभूतधर्माशून्यः मिति वाच्यम् । अदिष्टपदस्थायामध्यत्तित्वात्मकवात्। न चादृष्ट- नाभावेन कार्यवाभावाभावाच तदनुकूचमिति वाच्यम् । अदरख तयाप्यतया खवल्याप्येतरसमवधाने कार्याभावव्यापकाभावप्रतियो- गिवलक्षणकार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वरूपानुकूलत्ववत्यमत्वा- दिति भावः । 'कार्यानुकूलेति म्वकार्यानुकृलेत्यर्थः । 'न चात्मल- मिनि, दाहजनकावरूपपक्षधर्मलावच्छिन्नमाध्यव्यापकमिति शेष । प्रथमाध्ययापकमाइ, 'ट्रष्यवमिति, 'अणुकेति । न च तनिष्ठम्यैक- सादरनुकूलस्यातीन्द्रियवाभावात् तत्र माध्यमेव नास्ति कथमेत- दिति वाच्यम् । धर्माणस्याविवचितलेन तत्समदायित्वस्य च तनि- रुप्यममवायायलात्मकतया समवायियणुकमादायैव नत्र साध्यम- लादिति भाव । नन्वनुकूस्तन्य यावच्छेदकत्व तदा दृष्टान्तासिद्धिरण जनकप तदा मानो तथाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इत्युभयसाधारण तदार, ·तत्त्वचिन्तामयो दाहाजनकत्वात् दाह्यासंयुक्तवह्निवत् । अनुकूलत्वञ्च कार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वं कारण-तदवच्छे- दकसाधारण, हददण्डत्वेन कारणचे हदत्वाभावादपि कार्याभावदर्शनादिति । उच्यते। साध्यं विनापि उभयसिद्धप्रतिबन्धकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भ- वात् विपक्षबाधकाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदिच सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भ- मावादेव व्याप्तिग्रहः तदा शक्तिसिद्धानन्तरं तेनैव हेतुना साध्ये शक्त्यतिरिक्तत्वप्रक्षेपेण शक्यतिरिक्त- दाहानुकूलातीन्द्रियधर्मसिद्धिः। एवं तत्तदतिरिक्त- प्रक्षेपात्तेनैव हेतुनानन्ततादृशधर्मसिद्धिप्रसद्गः द्विती- यादितादृशधर्मसिद्धि विनापि प्रथमानुमितशक्तीव जनकत्वाद्युपपत्तेन तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेत, इन्तैवं शक्ति विनापि तदर्थसिद्धेः किं शत्या । यद्धि ईश्वरानन्त्यवत् न शक्त्यानन्यमित्युक्तम्, तदवोधात् कार्यमाचे हि कर्तृत्वेन कारणत्वं न त्वीश्वरत्वेन 'अनुकूलतथेति थपस्तित् नयोक। नम्वनुकृततकी म प्रयोजक प्रतिकुन्नतकांभावन्त प्रयोजक एव. नवापानन्तनादानीकार एवं प्रतिकृष्ठ रति प्रवाहोमाम्न मनिम्त मिध्यत्येवेश्यरुदापान्तरमार, ·रेश्वरानुमान। दिकटकवादिना वा गौरवात्, घरे त्वार्थः समाः। एवमजनकदशाव्यातत्वेनैव प्रयाजकत्वं, न तु भावभू- तत्वेनेति गौरवात् । अपि च भावकार्यमावस्य सम- वायिकारणजन्यत्वेन शतरपि तयात्वात् शत्यनकला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तव्या। एवं सापि सम- নায়িকাসেনি নন্দিৰীস্কাই অরুন- वस्था। किञ्च प्रथमानुमानजनकत्वं न स्वरूपायोग्य- 'अपि चेति, यद्यपि निमित्तकारणे अतिरस्त्येवेचनवस्था तथाप्ये- काधिकरणकालान्तरामतिरूपानिष्टप्रमधनाय समवायिकारणप- येगवेषणम् । यद्यपि मामाणिकतयेवमनवस्त्रोद्धतं भक्यत एवं नथा- यवच्छेदकान्तमापनायां काऱ्यांशतिरुत्पद्यत एवेनि प्राक् प्राकक्रिमले प्रत्युत्तरशक्निसिद्धिरिति मूलमनमधमानुत्पत्ती সাজি খাল বা মাসি ৰিবি কন্ন। যশ শান্ধিব, यदि नित्यैव भनिस्तदा प्रतिबन्धकवरपि दादापतिः। चोडूना मा तदा नेति वाच्यम् । उडूतत्वमपि नित्यं यदि तदेव पानियलेऽभिषिच्यतां किमन्तर्गडुना नित्यायेति ध्येयम् । ननु . भावमाचकाच समवायिकारणाजन्यत्वं न परोमन्यते समवायस्थ भाषकार्यचापि तथाभावादित्युशयुक्तः समाध्यादिकत्वेनातुष्पलाइ, "किक्षेति, यद्यपि दितोषने मानसाधारणमिदं दूषणं तथाप्यजन- कविगर्भ-तद्गीभ्यों कोटिइयं विभज्य प्रथमानभानपदं प्रथमकोथ- ·वाचचिन्तामो त्वम् वह्नौ कुठारे च तद्भावात्, किन्तु कार्यानुप- धानम्, तथाच तदनुपधानदशायामपि वह्रौ शक्तिः कुठारे तैष्णवमिति बाधो दृष्टान्तासिद्धिश्च लौहविशेपा- णामेव सातिशयच्छिदाजनकत्वमिति नातीन्द्रिय- तेक्षणासिद्धिः। अग्रिमचतुर्पु बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्व- मुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वेन टूपक- नुमानपरत्वेनोभयपरं द्रष्टव्यं । यद्वा बाधात् तब स्फुट एव दोषः किमन्येनेति नदपहारेणेदं प्रथमपदं। यद्यपि चोद्भूतत्वविभिटा- भक्तिरजनकदभायात्तेरिति पूर्वपचे कण्ट्रकोद्धारः एफुट एवास्ति नथापि नित्यानित्यकन्पेन पूतिनोद्भूतत्वे मानाभाव इत्यवष्टम्भेन पदमुझमिति भावः। अतीन्द्रियगर्भ साध्ये बाघोद्धारं प्रागुलं दूपयति, 'लौ इति । ननु जानिविशेषोऽपि स्फुट इति कार्य- विशेषव्यङ्ग्यतया कार्यविशेषोत्रेयवात् रकस्य एव म इति विनिगमकाभावः यतमदोषमुपेक्ष्य तदनुमानमप्रिमं, प्रथमाग्रिम- चतुम्के दोषान्तरमार, 'अग्रिमेति, अत्र प्रथमदये चरमे व कार्य- पदं माध्ययं यदि इन्छिकार्यपरं तदा स्थितियापकवति पार्थिवे माध्यासवेन माध्यव्यापकलमस्तीत्यनेनापार्थिवपक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य. व्यापकवाभिसन्धानेन वा चतुर्वित्युमं, अन्यथा माखादौ यथाश्रुते माध्याव्यापकत्वम्य तत्र चियापत्तेरियवधेयम् । ननु भयोजकलेनैव तुअयोगमत्वमन्यथा तमत्त्वे चोपाधिमन्देहानवकामादित्यप्रयो- मकवश्य प्रामदतोऽयुझावनेनाचिनपुनरगामिति भदित्यस्यन् ·ईश्वरानुमान। त्वात् । अपि च जनकत्वस्य केवलान्वयित्वेन व्यतिरेका- प्रसिद्ध्या नान्वय-व्यतिरेको।नचजनकत्वाभावस्य शक्ता- वेव प्रसिद्धिः, अन्योन्याश्रयात् । न च गुरुवचनयर- म्परात एव वाक्यार्थतया तसिद्धिः, त्वन्नये सिद्धार्थस्या- प्रमाणत्वात्। न च पराईसङ्ख्यायां साध्यजनकत्व-व्यति- 'रेकया प्रसिद्धिः, अप्रत्यक्षायाः शब्दैकवेद्यायाः तस्याः प्रत्यक्षेण साध्य-हेतुव्यतिरेकयोम्रहीतुमशक्यत्वात्ारतेन दोषान्तरमाह, 'अपि चेति, 'अप्रत्यवाया इति। न वाप्रत्यक्षतया प्रत्यवनोऽन्वयादिर्मा रातां मानान्तरेणैव सानामिनि वाथम् । मानागारं हि न सब्दः सिद्धार्थानुमानमपि सनिग्राहकातुमानस्य जनकलाभाव एव पर्यवसानात् । न हि जनकलाभावमारेण कर- वानुकूलातौन्द्रियाभावानुमान, जनकत्वसत्त्वे नस्यावश्यकलात् । न च तदनुमान साध्य-साधनाभावव्याप्तियहमन्तरेण । न च मसहस्तदुभय- व्यतिरेकप्रसिद्धि विना, तदुमयाभावश्च साध्य-साधन एवेति माध्य- माधनयाप्तिग्रहे नदभावव्याप्तिधौः तस्यां च मन्या नदुमययाधिौ- रन्योन्याश्रय इति भावः । एतेन जनकवाभाव आकाशपरिमाणदौ प्रसिद्ध इति यत् केनायुनं तदपि प्रत्युतम् । न हि नदिरहः क्वामि मत्याः तस्य स्वप्रत्याजनकत्वनियमादित्यतीन्द्रिय एव वायः नवमेवगन्योन्याश्रयमत्त्वादिति । एतेन पण्डेति, न च परार्द्धमया- पण्डापूर्वयोः खन्वध्वंसजनकबादेव नाजनकत्वमिति वाच्यम् । तम्मने वसस्याधिकरणादिरूपतया तेषां तम्मन्यत्वादिति भावः ।

·तापविमा यो पण्डापूर्वेऽपि तत्सिदिरपास्ता । स्यादेतत् तखारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुपेयम् एकजा- तौयकार्ये एकजातीयकारणत्वनियमात् । वन्यवान्तर- आतीये तेषां प्रत्येक कारणत्वमिति चेत्। न । वह्निजातीयस्याकस्मिकतायत्तेः कारणगतेकरूपमपहाय कार्यगतबहुतररूपकल्पने गौरवात्। तृणारणि- मणिप्रभववह्निषु अवान्तरजातेरनुपलम्भबाधितत्वाच । यच च तत्तदिन्धनप्रयोज्यं प्रदीप-दारुदहनादौ वैजा- त्यमनुभूयते तब कारणेघेकशक्तिमत्वापि नास्ति । मनु मा भूत् केवलाधयिनयोक्तानुशामनं भक्रिसाधनं किन्नु राणादिस्यलेऽवच्छेदकत्वेन भक्तिमियनन्तरं वहिनिष्ठदाहादिकारण- नावच्छेदको धर्मः गति कारणतावच्छेदकत्वात् एणनिष्ठतादृश- धर्मवदित्यनुमानात् क्रिः मिोदित्यभिसन्धिना दणादिशक्तिं भाधयति, 'यादेतदिति । ननु हणादिनिष्ठेका भतिस्तदा यदि मा मित्या अनित्यत्वे गौरववेपरोत्यं नित्यता च न सम्भवत्येव प्रागुक्रवदित्यवरमादाह, 'बणेति, तथाच प्रतिव्यक्रियक्तिस्वीकारोपि म दोष. प्रामाणिकलाहौरवस्येति भावः । मनु कायंदेजात्यमेका कारणभेदेन मममित्यत आह. 'प्रदीपेति, पत्रानुपशभिदाध एव मास्तौति भावः।

·ईश्वरानुमान | किच गोमय-दृश्चिकमभवश्चिकादिषु वैजात्यकल्पने तत्प्रभवश्चिके पि वैजात्यं कल्पामेवं तत्प्रभव-तत्य- भवेष्टपौति वैजात्यानन्त्यं विजातीयकारणानां विजा- तौयकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयो कोदश्चिकः, बुद्धिव्यपदेशयोरविशेषात् । यदि विजातीयेवेककार्य- शक्तिसमवायान्न कार्यविशेषात्कारणविशेषः तदभावा- तभावः क्वाप्यनुमौयेत, तदभावेऽपि तज्जातीय- शक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वह्नि- वृश्चिकादावेवमेतत्। निरूपितनियतव ह्यादिकारणक- 'धूमादौ कुता न तदनुमानम्। अन्यथा कार्यवैज्ञात्ये- ऽपि तणस्य वह्निविशेष इव वह्नित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धूममाने। णादिप्रभवत्वमहानन्तरं बावान्तरजातेहवह्नित ह-तदन्यजन्यत्वज्ञानानन्तरं धू- मावान्तरजातिग्रही भविष्यतीत्यप्याशक्त। बाधक विना धूमत्वेन वह्निकार्य्यतेति चेत्, तईि बाधक विना धूमं प्रति वह्नित्वेन कारणतेत्यपि तुल्यम् । यत्तु तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थ वहौ जातिविशेपं एव कल्पात इति, तन्न, वहिवेन कार्यत्वग्रहात्तद्रक्षार्थ तृणादौ शक्तिकल्पनाचित्यात् । कारणव्ययेव जाति: कार्य इत्यादीपान्तरमाह, 'विधेति ।

·१२८ वाचचिन्तामणी मणि फूत्कार यथा चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृण-फुत्कारयोः परस्पर- सहकारित्वं तथैव तच्छत्योरपि परस्परसहकारित्वेन बह्मनुकूलत्वं तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तणारणि- -निर्मन्धन तरणिकिरणानां वह्मनुकूल- शक्तिमत्त्वेन कारणत्वेऽपि फूत्कारेण वृणादेव निर्मन्यने- नारणेरेव प्रतिफलिततरणिकिरणमणेरेवाग्मुमत्पत्ति तु मणि-फूत्कारादिभ्यः, मणि फुत्कारशक्तयोः परस्पर- सहकारित्वविरहात्। यत्तु तृण फूत्कारादिस्तोमवये विशिष्टे शक्तिरिति, सन्न, तणत्वेन गृहीतकारणताभनप्रसङ्गादिप्ति उच्यते, वणारणि मणि-फूत्कारादिव्यक्तौनामानन्येन प्रतिव्य- 'नथैव तच्छयोरपौति । नवेककार्यकारणतावच्छेदकावचिनाना परसरमम्बम्जन कार्यशनने तन्त्र तयाच वहिवावच्छिन्न प्रति कार्यजनकतावच्छेदिका या प्रक्रिप्तदवछिनमन्वस्वग वण-फूत्कार हमारस्येव परिणमति मैव सकारिनियम' स हि फनविरोधेन निर्वइति मध कार्यतावकेदकभेद इति सहकारिनियमादेव कार्यवैशात्य । नन्वेकमक्तिमत्त्व जनकस्येति, मेव, पादौना वहि- बावचिन्न प्रत्येकगनिमत्वेन फूत्कारादौना हणजन्यवद्भिवाद्यव- छिन प्रति जनकत्वेनैव मक्रिमिद्धि-सहकारिनियमयोर्दयोरयु- पपत्तेरिति भाव । एकदेभिमत निरपति, 'यविति, 'प्रतियोति। ननु नित्यना- ·खरानुमान। १२८ । तिभावहेतुजनितानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवम् तावद- नन्तव्यक्तिजन्यानन्तवहिव्यक्तिषु जातिकल्पने लाघव- मिति तदेव कल्पाते। न च जाती योग्यानुपलब्धि- बाधः, गोमय-वृश्चिक प्रभवश्चिकयोरोपनौलत्व-कपि- लत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। तृणजन्यनाना- वहिव्यक्तिषु तुजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्या- वृत्तानुगतबुद्धिरस्ति जातिविषया। तृणजन्यत्वेनेापा- धिना सेति चेत् । न । बाधकं विनानुगतबुडे स्तद्यङ्ग्य- जातिविपयत्वनियमात् । पचे न गौरवमिदमिति नित्यैव मान्नु । न च प्रतिबन्धापि यणदाहापत्त्याऽमित्यलं वायमिति वाच्यम् । कारणतामुप- जौन्य प्रतिबन्धकल्पनेत्युपगीव्यप्रथमक्लृप्तनित्यधको सत्यामपि पति- बन्धे फलादर्भनेन तद्गतोद्भूतत्वादिकल्पनात् । न धुत्तरकालीनोप- जीवकानित्यधर्मान्तरकल्पनयैवान्यथामिद्धिरुपजीव्यां प्रथमतृप्तां ग- क्तिमपवदतौति । मैषम्। शनिझुपजौच्या प्रतिबन्धककल्पने न तु नबित्यलमपि, तत्कन्पनां विनापि प्रतिबन्धादिकल्पनादिति भावः । 'जातीति, न च कारण एवैका जातिः कल्यतामिति वाध्यम् । भिलालादिना सङ्करप्रमङ्गात् इति भावः । उकयतया प्रमाणान्तरवलादेवातिरिक्तजातिमिद्धौ तदवछेदकलकन्पनात् तद्- वृत्तौ च मणिजन्यण्यासाफूत्कारजम्यलत्तक्षणानुगनयुद्धिरित्यर्थः, 'बाधकमिति, फूत्कारस्य वहिलावच्छिन्नं प्रत्येव जनकले मागुक्त .17 ·१० तत्वचिन्तामण न च गोमय-वृश्चिकप्रभवश्चिकपरम्परायामननु- गतजात्यापत्ति, गोमयजन्यश्चिकनभवरश्चिकेषु वृश्चि- कमभवत्वजातेः सत्त्वात् । वह्निमात्रे च दाहस्यर्शवान- क्यवस्तसयोगः सेवनादिश्व कारणाणि । न च तणा- दिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, विशेषसामग्रीमादा- युवा मणिसमवधानेऽपि कार्यापत्ति जन्यत्वेन जनकले गौरव- मेवेनि फूत्कारजन्यताग्राहकमेव लाघवसहचानमवान्तरजाति कल्प- यनि मैव फूत्कारजन्यतावच्छेदिका हणजन्यतावच्छेदकत्वेन मृतानु- गतधौकारण न कोपाधेशकलायम जातेरावग्यकतया उपाधे स्तत्प्रतीतावतन्त्रत्वादिति भाव । एतेनेदमपि निरस्त कार्यताव- छेदकाननुगमस्यादोषतया ननदम्हिलमेवावच्छेदकमस्तु किमनु- गमेनोपाधिना जात्या येति लाघवधनादेव पाधकाभावेन काला- नारजातिमत्त्वाच्च । अतएव तत्तद्रव्यध्वंमादौ कार्यऽनुगतममवा- प्यादिनामजन्ये तत्तयक्तित्वमेवावच्छेदकमिति सिद्धान्तस्तत्रावान्तर- जानिर्भवति । तदय मचिप्तविभागो यत्र जाति प्रमिता यत्र वा लाघवेन कल्प्यमानाया बाधकामावस्तचोभयत्रावान्तरजातिरवच्छे- दिका अन्यचाननुगतो धर्म इत्यवधेय। 'गोमयजन्येति, कार्यवेजा- त्येन विजातीयकारणकम्पन न तु कारणवैज्ञायेन विजातीयकार्य- कल्पनमिति भाव । न हि वहिमावस्याकसिकल, मागुप्त नदु- दुरति. 'वक्रिमात्र इति, टारूपादौ प्रसिद्ध तदभावश्च मणिजन्ये स्या इति तदवच्छेदेन मणिजन्यल ग्रामिति इलन्तरमाई, ·ईश्वरानुमान। यैव सामान्यसामग्रया जनकत्वात् । ननु वणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वग्रहे शक्ति-वैजात्ययारन्यतर- कल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात् । अथारणि-मण्यभावति स्तोमविशेपे तृणं विना वहि- व्यतिरेकः तृणान्वये वह्रिरित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तचैव स्तोमे तदितरसकलहेतुसमवधाने) तृणान्वयेऽवश्यं वहिरिति नियतान्वयेन रासभादिव्यारत्तेन तृणा- दिकारणताग्रह इति चेत् । न। तृणं विनापि वहि- रिति जाने सति वह्निनियतपर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् तृणाजन्ये वह्नौ मणेः कारणत्व- ग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण वह्नौ तृणजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्वस्याप्यग्रहात् वह्निमावस्यैव तदअन्यत्वाच्च । न च मण्यजन्यत्वेन तृणजन्यावग्रहः, अन्योऽन्याश्र- यात् । यत्तु यच कारणताग्राहकं नास्ति तब व्यभि- 'वहौति, व्यभिचारेण रणाजन्यलं ग्राच्यमिति वहिबावच्छिन्न प्रत्येव मणिजन्यत्वग्रहो वाच्यः स च न सम्भवति व्यभिचारादेवेति भावः । ननु हास्य विशेष प्रति न व्यभिचार इति विशेषमामा तनिषेधति, 'म चेति । ( तदितर हेतुसकलसमवधान इति ।

·तत्त्वचिन्तामो चारस्तवाहपरिपन्थीति । तन्न। अबाधितनियतपूर्व- वर्तित्वाभावग्रहे तनहस्यासम्भवात् अभावममायां भावनानानुदयादिति उच्यते। उक्तग्राहकैर्वहिनिष्ठ- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपवत्वं तृणस्य 7- निष्टकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदेकरूपवावं बड़े- र्वा अकार्याकारणव्याहत्तं रूप परिच्छिद्यते न तु तृणत्वेन कारणत्वं वह्नित्वेन कार्यत्व वा, तमोभयथापि सम्भवति वह्नित्वेन कार्यतया तदनुकूलतियोगित्वेन च तणादीनां कारणतया यहित्वाचान्तरजाति- 'उनेति, अन्यय व्यतिरेको छौ नियतान्वयकति विवाद- ववचन निर्देश । 'अकार्याकारणेति कार्य कारणभाव इत्यर्य । न च उभयभिचारज्ञाने जाते कथमयभिचाररूपनियमगर्भ- हेतृताग्रह इति वाच्यम् । ममानप्रकारकविरोधिज्ञानस्येव प्र- तिवन्धकतया बावावच्छिन्नम्न वहिजन्यत्वावचिनततामायाति বঙ্কিনাথ লামিয়কাল u যমিনমিনি तदाअघोहित हेतुमद्भावपहम्त म्यादेव गदाधान विना अश्वमे- धास्वर्ग इति जानत “सर्गजनक गहायानमिति श्रुतिवार अन्य जानवत , अत एवाह न रगत्वेन हेतुल पमित्वेन कार्यत्व (২) বমিলি ।

·ईश्वरानुमान। विशेषेण कार्य्यतया वा तत्र विनिगमकमुक्तमेव । अथ तणारणि-मणीनामभावत्रये न कार्य अभाव- चयाभावे कार्यमिति अन्वय-व्यतिरेकाभ्यामभाव- घयाभावत्वेन तणादीनां कारणत्वमिति न व्यभि- चारः अभावाभावस्य') भावपर्यवसन्नत्वादिति चेत्, अभावत्रयाभावः किं वृणादिप्रत्येकव्यायकाऽन्य एवर) उत तृणादिप्रत्येकमेव, श्राद्येऽभावस्य कारणत्वमिति वेत्यन्यथा कार्य कारणभावागडेण हेतुत्वं कार्य्यत्वं वेति सामान्यत- एव प्रतिषेधेत । न चोकज्ञानस्य देत शेतमद्भावविषयत्वं अनुभव- विरुद्धमिति वाच्यम् । एनिष्ठकारणतानिरूपितकार्य्यताश्रयत्वादे- रेव कार्यकारणभावत्वात् । न च कार्यतावच्छेदकत्वज्ञानं कार्य- तावद्विषयमेव नेति वाच्यम् । नदच्छेदकलस्य तदाश्रयमावत्ति- बार्थकत्वात् कार्यतावच्छेदकलविषयत्वे कार्यताश्रयत्व विषयावनिय- मात् । न चैवं हनिछकारणतामतियोगिककार्यताश्रयत्वं रात- इत्येव कियता, अपिमविनिगमकगवेषणम्य सामान्यतोऽवच्छेदकत्वपई विनानुपपत्ते. सामान्यतोदृष्टावतारे मत्येव परिशेषावतारादिति भाव.। 'कि दणदौति अभाववयप्रतियोगिकव्यामध्यत्तिपति- Vघभावशमावत्वदेति ख. (२) किं स्पादिप्रत्येक्रयापकोऽप्येक एवेति ख।

·१२४ तत्वचिन्तामणौ किमाया तणदिकारणत्वे। दितीये तणस्य नारणि- मण्यभावाभावत्वं तदुभयत्वापत्तेः । एतेनाभाववये न कायं तदभावे कार्यमित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृणादि- प्रत्येकस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्वादेतत्, मा भूत्सहनशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात्, तथाहि बीहीन मोक्षतीत्वन कालान्तरका•नुकुलातीन्द्रियाऽतिशयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभयवादिसिद्धम् । स बौदिसम- वेतो न वेति संशये प्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः कथ- मज्यथा मोक्षितानामेव तेषां कालान्तरेऽवघातादौ योगिताक इत्यर्थः, 'नारणीति सकलभाधारणकानुगतधर्माभावान् प्रत्येकपर्यवमाने स एव दोषः इत्यर्थः, पूर्वमन्वयव्यतिरेकावच्छेदक- धर्मणेव तेनेकत्वमित्युक्तं इदानोग्नरूपेणान्वयाचनुविधानं कार- एतादृमत्वादिनेति विशेष इति भावः । वस्तुतस्त्वेश्मनुगतधर्मपण जनकत्वे फूत्कारेण दणादेरेवेत्यादिमहकारिनियमानुपपत्तिः श्रा. न्यजातीयखरूपयोग्यतावच्छेदकसमवधानेनैव फलोत्पत्तिः। न च रणजन्यवझौ फूत्कारो जनक इति वाच्यम् । गौरयेण माती सम्भवम्यामुपाधेरनवच्छेदकलात् । तस्मात् फस्तविरोधमन्तरेण मह- कारिनियमानुपपत्तिः स एव रणादौनामन्योन्यविजातीयं जनकत्य- माशिपति नच जनकवैनात्यमिति नेशानुगा तितावच्छेदकं । अत एव गुणयन्यान्यवेनाप्यनुगतेन जमकलमपास्तमिति महेपः । उभयमिद्धनामेव व्यवम्यापयति, 'कथमिति, तदेवामिद्धमित्यागते, ·ईश्वरानुमान। २३५ . विनियोगः, न च मन्त्रादिसहकृतत्वमेव बौहिषु विशेपः, तेषां चिरवस्तत्वात् । ननु कथं मोधित- स्यैवावधातादावन्वयः “बौहीनवहन्तीति श्रुतेस्तन्मा- चान्वयेऽप्युपपत्तेः । अथ बौहिभिर्यजेत" "ौहीन मोक्षति" "ौहीनवहन्ति" “पुरोडाशैर्यजेतेत्या यथा पुरोडा प्रकृत्यपेक्षायामवहतबीहोणामवयवा- नुत्तिहारान्वयः प्रोक्षणे च यागार्थमुपात्तत्रौहिणां तथावधाते ब्रीडाकाझायां प्रोक्षितानामेवान्वयः बा- धकं विना शब्दानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात्, व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेयपरत्वमिति न्यायात्, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यसन्निधिक- ल्पने गौरवमिति चेत् । न । तर्चेकस्य इयं यत्र प्रोक्षणं तबावघातो न तु प्रोक्षणविशिष्टे यव रूपं तत्र रस इतिवत्, तथाच मोक्षणस्य शब्देन काला- 'नन्विति, ननु प्रोषिता इत्यत्र प्रोक्षणध्वंमस्य प्रतीतः किं मोता- ध्वंसजनकसायां नात्पर्यमघवा पूर्ववर्तिता प्रोपणस्यति सन्देहे विनि- गमकमभुमानमाह, 'पोषणस्येति । न च ध्वंस हेतुतावादिनस्तदर्थमुपा- दौयमामलममिमिति वाच्यम् । तदर्थमुपादोयमानत्वेन विधीय- मानवस्य विवक्षितलात् अपादानपदस्य विधिवचनवात् तथा तस्कयन्तामहत्तविधिप्रतिपाद्यलादिति पर्यवमित। अस्ति च "बौहि- भिर्यजेनि थुख्यमन्तरं कथमेतदित्याकाझायामबहनौतितत्कय- ·तत्वचिन्तामो तरकार्यजनकत्वावोधनात् कयं तन्निर्वाहार्थमति- शयकल्पनम् । “प्रोक्षिता ब्रीदयोऽवघाताय वल्पन्ते" इति वाक्यशेपात्रोक्षणविशिष्टस्यावघाते कारणतावोध- इति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूते कानुशासनादतीतमोक्षणे बीहाववघातान्बया, तथाचावघाते प्रोक्षणध्वसः कारणं न तु प्रोक्षणमि- ति। मैवम् । प्रोक्षणमवघातजनकम् प्रमाणतस्तद- र्थमुपादीयमानत्वात् अवधाते बौहिवत् । न चासि- दिः, अमोक्षितेऽवघाताभावादवश्यमवघातार्थ प्रोक्ष- गोपादानात् । न च व्यापार विना तथा सम्भवति। न च प्रोक्षणध्वंस एव व्यापारः, प्रतियोगिताऽहेतु- त्वापातात् । अन्यथा यागादावपि तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्पत्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावा- देव भविष्यति । न च प्रोक्षणेापलक्षिता बौहयस्तथा, मनायां प्रोक्षणविधिप्रवृत्तिम्तयाहोदमेव विनिगमक वाक्यमेषस्य पूर्वभाववोधन इति भाव । वाठनम्त मौलतीतिविधिना प्रोक्षण- इतनाप्रतीते वाक्यपादपि तद्वैतत्व प्रतीयते न ध्वसम्यति न इत्वमिद्विरिति भाव । 'प्रतियोगिन रति, यथा तत्तथा वक्ष्यते । (१) यामादरपोति स.

·ईश्वरानुमान। १३० निरन्वयध्वस्तत्वेनोपलक्षणस्याहेतुत्वात्, कुरुणा क्षेत्रमि- त्वत्र तु कुरुभानस्येतरव्यारत्तक्षेत्रव्यवहारजनकत्वं न तु कुरोः। अन्यथा यागोपलक्षितो यज्वैव स्वर्ग फलि- प्यति किमपूर्वेण । न च देवदत्ताद्यशरीरं देवदत्तवि- गेषगुणजन्यम् जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् नन्नि- र्मितअग्वदिति तसिद्धिः, जन्मान्तस्यैरदृष्टजनकत्वा- भिमतै नेच्छा-प्रयत्नैः सिद्धसाधनात्, तस्मात्प्रोक्षणा- दया भावभूतमनिशयं जनयन्त एव कालान्तरभावि- कार्यजनकाः प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् याग- चिकित्सावत, स चातिण्या लाघवात् फलप्तमानाधि- करण इति बौहिनिष्ठ एव तेन तत्समवहितत्वं नोहे: साक्षात्सम्बन्धात् पुरुपनिष्ठत्वे च बौहिणा साक्षात्सम्ब- 'प्राधेति प्रायेण व्यवहितकालहत्तीत्यर्थः, 'भोगेति । यद्यपि ज्ञानज- नकवस्येत सामय व्यर्थविगेषणता नापि कचित्सुखी कशिदुःखी- त्यादिवैचिव्यानुपपत्तिरदृष्टं विनति तर्कसूचनाय विशेषणोपादानं, ननिमित्तेत्युपलक्षणं तद्भोगसाधनेत्यपि विशेषणं द्रव्यं, अन्यथा साधनवेकच्यापत्तेरिति । 'भावभूतमिति, अवातिमायग्राहकमेवोक- युवकटमोन भावभूते पर्यवस्यनि। यदा तथैव माध्यं कर्तव्यं पाचन साथै व्याविशेषएता तथोकमधस्तादिनि। 'पलेति फलोपपादकस्य फलसामानाधिकरस्यौचित्यादित्यर्थः । ननु लाघवं न विनिगमक ·१२८ तावचिन्तामणौ न्याभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवात् न साक्षाबीहि सहितत्व स्यात् । किञ्च यो यहतफलार्थितया क्रियते स वाधकं विना तहतमेव तदनुकूलमतिशयं जन यति यथा याग-चिकित्से। अथ प्रोक्षण पुरुषसम- वेतातिशयजनक कालान्तरभाविकार्यजनकन्वे सति विहितत्वात् यागवत् अन्यथा विधिविरोधादिति चेत् । न । कृषि-चिकित्सादिना व्यभिचारात् अप्रयो- जकत्वाच तेन विनापि विधिसमभवात् । स च प्रति- बौहि नानैव । न चैवमेकनौहिनाशे फलानुदयस्ता- वसंस्काराणामभावादिति वाच्यम्। सस्कारत्वेन प्रयो- अकल्वे किञ्चित्समवधानेऽपि दण्डादिवत्कार्यसम्भवात् । अस्तु वा सकलबौहिनिष्ठ एक एव । न चैकनौहि- नामे तन्नामापत्तिः, किञ्चिदानयनाशस्य वृक्षादाविव उभयपक्षमत्वात् यया फानमामानाधिकरप्ले गको स्तापव तथैकले- मापूर्व इत्यस्वरमादाइ, 'किञ्चेति, मोक्षण प्रौहिमभवेतातिशयानक तपिठफनाम्बिततया फियमालादित्यवएन्भेन शफ्रिमाधकस्य पल- वत्वादिति भाव । उकानमाने मत्प्रतिपक्ष भरते, 'अषेति, 'व्यभि- चारादिति नपाषामन्त्रनिपचितमुनानुमानमेव विनिगमकमित्यर्ष, मामानाधिकरण नाघवानादरे विनिगमनाचीपन्यतानुमानमेवाम- पोत्रमिति सापवमेव विनिगमक वाण तसंकल्पपदे मामानाधि- ·ईश्वरानुमान। का-नाशकत्वादिति। उच्यते। अतिशयग्राहक- मानालाघवस हस्तात् स रक एव सिध्यति न नाना पुरुषनिपश्च तथा हि प्रोक्षणमपूर्वजनक दृष्टद्वाराभावे सति कालान्तरभाविफलजनकतया विहितत्वात् याग- तदङ्गवत् कृष्यादौ दृष्टद्वारसम्भवात् न व्यभिचारी न वाऽप्रयोजकत्वम् । याग-दान-होमादि-तदङ्गानामपूर्व- जनकत्वे दृष्टदाराभावे सति कालान्तरभाविकार्यज- नकतया विहितत्वस्यैव प्रयोजकत्वादन्यस्यानतगमात्। न च यो यातफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना करण्यस्यापि तावनिधनानात्वेन गुरुचात् अनुमानान्तरोपटभाच्चे- त्यभिमन्यायापूर्व साधयति । अतीतप्रकारार्थमनुमानमाह, 'अपू- वैति, 'अपूर्वजनक' अवघातानुकूतापूर्वजनकमित्यर्थः, नेन निय- मापूर्वजनकनायास्तेनाभ्युपगमान्न मिद्धसाधनमिति भावः । “दृष्टेति व्याप्तिः, दृष्टदाराभावे कालान्तरभावि यत्कार्यानुकूलतया यदि- हित तत्तदकूलापूर्वजनकमिति सामान्यमुखौ द्रष्टव्या, अर्थस्तु 'दृष्ट- द्वाराभावे मतीत्यस्यादृष्टान्यदाराभावे मतौति, प्रायश्चित्ते यनि- चारवारणाय 'कालान्तरेत्यादि। न चैवं विहितलादित्यधिक, माध्यनिष्ठापूर्वपदस्य धर्मपरतथा निषिद्धकर्मणि व्यभिचारवारणाय नदुपादानादिति । 'श्यादाविति, यद्यपि विहितलाभावेनैव न तर व्यभिचारः नथापि प्रत्येकवर्णपायविभागविधिना वैग्यस्य कृषिवि- ·१४. . मापात्वादित्यनुमानात् ममतिपत्र इति भाव । 'गत्रुवधमिति, एतच श्रत एव पञ्चमटीकापि दूममय मिद्धवदाइ, परमतेऽपूर्व वाच्च प्रती त्यन्वये कर्ताख्यातदाध्यमझान्वय, भावनाबयिनैव तदम्पयादिति, मपि दुष्कन्पमिति तन्मसेनेदमुश, असमन्मते दोयमा, "विपन रतिगिरफलमामानाधिकरपणनाघवमेव विपचयाधकमिति वाथ। तत्त्वचिन्तामणे तहतमेव तदनुकूलं फलं जनयतौति नियमः, शत्रुबंध- मुद्दिश्य प्रवर्तिते श्येनयागादी व्यभिचारान विपश्ये बा धकाभावाच । नापि यदुद्देशेन यत् क्रियते न तत् तत्र भाविकार्यानुकूलातिशयजनकमिति नियमः,हविस्या गादिभिर्व्यभिचारात् । ननु ग्रोक्षिततौहिणा अदृष्टस्य अनितत्वादहिप इव न तस्य पुनरुपयोगान्तरं स्यात धानात् विहितपदस्य बलवदनिष्टाजमकपरवादा कृयादौ विधि नत्वगर्भहेतुगमन ट्रएन्य। 'नियम इति, तथाच नदवएम्भात् मोहिनिष्ठातिशयजनक बौदिनिष्कालानरभाविफलार्थितथा क्रिय तन्मते अम्मन्मते फलोपपादकमपूर्व फलाश्रय एव कत्थन इत्यो वक्ष्यमाणयुनया गयाश्राद्धापूर्वस्य पितरौव श्येनापूर्वस्य शचुनिष्ठत्वमेव, विधिप्रत्ययवाच्यस्य कार्यस्य कन्विततयैव प्रतीते कृतिसमानाधि- करणमेवापूर्व, न हि स्वर्गकामो यनेतेत्यत्र यागविषयक कार्यमि पोषण स्वर्गकामो यागविषयककार्यवानित्येव सर्वत्रान्वय इत्यस्थापूर्वाश्रयत्व मामासगीरयेण नवापामादरवस्त्रोतात्यादिति या फिषा पदिषया ननिष्पक्षानुकृपानिमयजननीत्यर्थ । वरि- | भाव । 'यदुद्देओनेति ·ईश्वरानुमान। १४१ विनियुक्तविनियोगविरोधात् उपयोगे वा तज्जातीया- तरमप्युपादीयेताविशेषात् । न । “बौहीनवहन्तीत्य- चोक्लन्यायेन प्रोक्षितस्यैव बौहेरन्वयात् विधेर्दुर्ला- त्वात् यथा बहिस्तृणति हिपि हविरासादयतीत्यत्र। यहा विचिचाः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवा- निमकार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य प्रयुक्तः तदपेक्ष एव तत्सम्वइस्यैव दुःखं जनयति, तथा प्रोक्षणसंस्कारा अपि उद्देश्यव्रीहिसहकता एवाग्रिम- कार्यकर्तारः। यथा कारीरीजनितसंस्काराधारपुरुष- संयोगाजलमुचामदृष्टसमवधान तथा प्रोक्षणजन्या- दृष्टवदात्मसंयोगात् ब्रौहोणामुत्तरक्रियाविशेषाः कर्तृ- कर्मसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव आगमिकत्वात् चाण्डालादिस्पर्शस्याहवनौयादिसंस्कारनाशकत्वश्रुते- व्यंधिकरणस्याप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्म- नाशापारगमनवत् निपिद्धकौतनवच । किश्च प्रोध- वेति वाहियांगस्येत्यर्थः, पदा वहियो याग इवेति व्यतिरेकदृष्टान्त, तेन यथा वहिणोति बर्हिषि इविराभादपतीनिमम्दयनात् नम पिनियुतम्यापि विनियोगः तपाच म पुनरुपयोग यादिति भावः। 'नभातीति, अनाकारण्या विशेषादिति भावः। 'उकेति (१) महात."

·१०२ तत्वचिन्तामणी रणजन्यातिशयो बीहिनिष्ठो न नाना आत्महत्तेरेक- स्मादयुक्तान्यायेन कार्योपपत्तेः। नाप्येकः, एकदिचा- श्रयनाशानां प्रत्येकमनतुगमेन कार्यनाशे आश्रय- मात्रनाशस्य जनकत्वादेव बौहिनाशेन तन्नाशादपर- मोक्षितौहोणामनन्वयापत्तेः । अथ "बीहिन् प्रोक्षा- तीतीसितदितीयाश्रुतेः क्रियाजन्येष्टफलभागित्वं ब्री- हेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य बौहित्तित्वम्, साक्षात्- सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वादिति चेत्।न। धात्वर्थतावच्छेद- कसंयोगेन बौहिकर्मतापपत्तेः । न च संयोगावच्छिन्न- एव व्यापारविशेपः मोक्षणार्थस्तथाच कथं मोक्षणेकदे- शस्य प्रोक्षणसाध्यतयान्वय इति वाच्यम् । संयोगस्यो- पलक्षणत्वेनापदर्थत्वात् अन्यथा ग्राम गच्छतीयादा , यतिवचमान्यायेनेत्यर्थः, 'मंयोगस्येति । ननु फन्नुम्योपस्लक्षणवे तत्तड्या- पारमावस्यैव धानर्थवे त्यज-गम्योः पर्यायतापत्तिरवकेदकौनयोः फनयोविभागमयोगयोर्धात्वर्थप्रवो सन्दमात्रयाविशिष्टस्योभषधाल- धवात् कर्ममावस्यवोभयानकत्वेन पतनादिवदवान्तरजातिमादाय अर्यभेदम्य दुरुपपादलादिति । मैवं । व्यापारे उपनक्षोभमन्यापि फलस्य प्रतीतिविशेषणवादिष्टमाधमत्वविधिपक्षे फियोपालदणम्यापि रएम्न जानविशेषणातावत् नदप फनविशिष्टी व्यापारी पदि वायतदा फनविषिष्टयापारधीः गदादपरषा फोपलधिन- ·ईश्वरानुमान। १०१ का गतिः, का वा सक्तून् प्रोक्षतीत्यादैा तत्राधेय श- जयभावात् । किञ्च घट साक्षात्करोतीत्यादैा क्रिया- जन्यसंस्कारादीनां घटारत्तित्वात् संस्कारस्य स्वरूप- सम्बन्धेन घटत्तित्वम् वह्निमनुमिनोतीत्यादिवत् । प्रयोगसाधुरेव वा द्वितीयेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादा प्रतिष्ठाजन्यं न यजमाना- दृष्टं पूज्यत्वे प्रयोजक भोगादिना तन्नाऽपि पूज्यत्वात् तत्सत्वेऽपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वात् अन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मास्यानुपयोगाच । न च प्रतिष्ठावंतस्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गापत्तेश्य । त- स्मात्प्रतिशाजन्य अस्पृश्यस्पर्शदिनाश्या प्रतिमादि- निशा शक्तिरभ्युपेया इति चेत, मतिष्ठाविधिना प्रति- मादी देवतासन्निधिरहङ्कार-ममकाररूपः क्रियते स्व- सादृश्यदर्शिनशिवादी व ज्ञानस्य नागेऽपि संस्कार- स्यापारपोरिष्टुभपयापि फलांगेऽपि गतः क मतीतविषयो पेन पयांपता विशेषणवे महदे कर्मत्यानुपपत्तेः कृष्णलं अपयेदियघ पनविशिष्टधावयाधादिधनुपपत्तेदानुगतिकतयोपलप भा- ओपने म सन्यः कुतोऽपोति दिगिति भावः। मनु प्राप्य कार्यक- मपोरेवमविषये कर्मचातुर्विध विरुध्यतेरमाचे मंस्काररुपफममा- गिलव कमनमित्यात " विनि, प्रयोगेति मंस्काराभाव पेक्षा- ·२४० तत्वचिन्तामगौ सत्वात् अस्पृश्यस्पर्शादिना च तन्नाशः। अचेतन- देवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितप्रत्यभिन्न नानस्वास्पृश्यस्य- दिविरहसहकतस्य तथात्वम् “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवलात्तत्प्रतिसन्धानस्यावश्यकत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधेियशक्तिवदपूर्वान्तर जन्यते तदृष्टवदात्मसंयोगाश्रयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य- स्पर्शन तन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ब्रूमः “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न वाध्यते किन्तु भूतार्थतानुशा- सनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यत्वं वाध्यते तथाच प्रतिष्टाध्वंसः प्रतिष्ठाकालौनयावदस्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकानादि- कालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभा- जानेऽपि तथा प्रयोगादिति भावः। 'प्रतिष्ठाकालौनेति, न चा- स्पृश्यरपाकालीनप्रतिध्यापि पूज्यवापत्तिः, तच कर्मवैगुण्येन प्रति- छाया एवामत्त्वात् । न चानापन्न वो गौरवं चावन्नोऽपुग्न- स्पीभावास्तावदभावमस्तिस्यैव पूज्यताप्रयोजकलमम्भवादिति वाय। तावदभावहितमनिष्टाध्वंमस्य हेतुबे तावन्तोऽभावा अपि ऐनव इति धुर्व तयाधानाधनन्तर्भाव माद्यभावानामपि जनकवमिति बहमा ज. मकवे गौरवमित्यत्पजनकत्वनाघवेन भादिव्यावर्तनार्थमनादिपदो- पादानान पत्र कथा एव व्याजनकलमुभाभ्यामेवावटिकाभ्यां ·ईश्वरानुमान। २४५ वोऽत्यन्ताभावश्च क्वचित् । कामिनीचरणाघातदो- एदादिभिरशोकपुष्योत्कर्पदर्शनादपि नाधेयशक्तिसि- दिः समयविशेपावच्छिन्नचरणदोहदादिसंयोगध्वंस- स्यैव कारणावात् चरणाभिघाताधाकृष्टभागान्तरज- नितादेव या तदुपपत्तेः कालान्तरे पुष्याद्युत्कर्षा- दक्षावयापचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्र-कांस्यादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धि- रूपा श्राधेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानका- लोनास्पृश्यस्पादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसाभाव- सहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगानितः कांस्यायुपभागकनिष्ठः सं- स्वार एव शुद्धिरित्यन्ये। अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविशेपावच्छि- नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्त्रदे- भविषण-निर्विमेषणाभ्यां नोपन्यस्तफमेणमविमेषणे गौरव पत्र विशेषणपमारादत्यन्तानां प्याकौनो जनकत्वं तव तयावर्जनार्थ विशेषणपरिषद एव तापवादत एव संमगंत्ययुक्रमिनि स्वयमिनि भाषः । 'कचिदिति यब कदाप्यम्पृश्यस्तो जान एवेत्यर्थः। म वं (१) चित् अधिदिवि । (२) उपन्दमा पेशति का।

·१० तत्वचिन्तामणे सत्पात् अस्पृश्यस्पर्शादिना च तन्नाशः। अचेतन- देवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्य- दिविरहसहकृतस्य तथात्वम् “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवलात्तत्यतिसन्धानस्यावश्यकत्वादिति माञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधेयशक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य- स्पर्शन नन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ब्रूमः "प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न वाध्यते किन्तु भूतार्थतानुशा- सनादतौतमतिठे पूज्यत्वं वाथ्यते तथाच प्रतिष्ठाध्वंसः प्रतिप्पाकालीनयावदस्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकानादि- कालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभा- जानेऽपि नथाच प्रयोगादिति भाव । 'प्रतिष्ठाकासोनेति, म पा- स्पग्रस्पशंकास्तौनप्रतिष्ठयापि पूज्यखापत्ति, तच कर्मवैगुण्येन प्रति- हाया एवामत्त्वात् । न चानाधन वो गौरवं चायनोऽस्पृश्य- स्पीभावास्तावदभावमहितस्यैव पूज्यताप्रयोजकत्वसम्भवादिति वाच्य। सापदभाषमहितप्रनिहाध्वंसय हेतुले तावन्नोऽभावा अपि तव इति धुवं, नयाधानापनन्त ये साधभावानामपि जनकलमिति पहनाज- मकवे गौरवमित्यत्पजनकत्वलापदेन सादियायतनार्थमनादिपदो- पादानात् यच चोकरया एव यशनकायमुभाभ्यामेवावच्छटकाभ्यो ·ईश्वरानुमान। २४५ वोऽत्यन्साभावश्च क्वचित् । कामिनीचरणाघातदो- हृदादिभिरशोकपुष्योत्कर्पदर्शनादपि नाधेयशक्तिसि- द्धिः समयविशेपावच्छिन्नचरणदाहदादिसंयोगध्वंस- स्यैव कारणत्वात् चरणाभिघाताधाकृष्टभागान्तरज- नितक्षादेव घा तदुपपत्तेः कालान्तरे पुष्पाद्युत्को- क्षावयवोपचयावश्यमभावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्र-कांस्यादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धि- रूपा प्राधेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानका- लोनास्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभाव- सहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात्। भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोगकर्तृनियः सं- स्कार एव शुद्धिरित्यन्ये। अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविशेपावच्छि- नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्त्र दे. सविशेषण-निर्विशेषणयां तचोपन्यस्तफमेणा मविशेषणे गौरवं यत्र विशेषणपसारादत्यम्तानां व्याकौनां जनकत्वं तत्र तयावर्तनाथ विशेषणपरिपइ एव लाघवादत एव संसर्गत्ययुकमिति खम्यमिति भावः । 'कचिदिति यत्र कदाप्यम्पृश्यस्पो जात एवेत्यर्थः। नई (१) शधित् शचिदिति ख.। (२) उपन्यारूपेथेति क..

·तत्वचिन्तामयौ वतासन्निधिरेव वा। कलमवीजादौनामापरमाख- न्तभङ्गे तत्र चावान्तरजारभावे नियतकनमजाती- यादिसिद्धिरपि परमाणुपाकजविशेषादेव कार्यत्ति- रूपादिसजातीयस्य पूर्वरूपविजातीयस्य परमाण या- कजरूपादेरुभयसिद्धत्वात् । यथा हि कलमवीज यवा- देर्जात्या व्यावर्तते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकनैरेव । एव माघकर्पणादिनितात्परमाणुपाकपरम्पराविणे- पादेव मन्तिकसस्योत्पत्ति । एतेन लाक्षारसावसेका- दया व्याख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजात्तत्फ- लविशेषः यथा हारोतमांसं हरिद्रानलसाधितमुपभा- गात्सद्यो व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि। यत्र च ताय-तेजावायुपु न पाको विशेषः तत्रोद्भवातु द्भव-द्रवत्व-कठिनत्वादया विशेषास्तदुपनायकादृष्टवि- प्रतियोग्यप्रतीनिम्तत्प्रनिमाप्रतियोगिकास्पग्यास्पाभावादिति वाथ। प्रतिमाया अभावविशेषण न तु प्रतियोगिविशेषणत्वादिनि भाव । 'परमाणुपाकोति, न च विशेषो यदि व्यभिचत तदातिप्रमा मामस्वैचिये जातिशतस्वममावित इति वाथ। कलमध्वमादि- रुपकारणभेदेनैव कारपवेशान्येन जानिष्टतम्यैव मम्भवादिति भाव । 'उद्यति अत्र यद्ययुहूतादेवोगत इनि मिद्धान्तम्तदाऽप अतहुण- मविशालयमाधिरित्यवधेय । न नयोगहनादेवीतमिति मम्यक ·ईश्वरानुमान। २४७ पादेव । तुलादी चाधिवासनादिपूर्वकतुलारोहण- सामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीनध- मर्माधर्मफले जय-भङ्गौ जनयति। यहा अहं निघ्यायः पापवान्वेति तुलाधिरूढाभिशस्तज्ञानविशेषसहिता सा तथा, नदाहुः, “तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तर- पूरुषः (१) इति । अथ वा प्रतिक्षाशुद्धाशुद्धौ अपेक्ष्य कथमन्यथानुनादनु तानुत्पत्तिनियमः कार्यसाजात्ये कारणमा- जात्यकल्पना च स्थात् अदृष्टनिमित्तकले दयस्यानुपपत्तेरिति । ननु चितयमप्यमङ्गतमाद्ययोस्तुलादिसामग्याः सणिकत्ये कालान्तरभावि- जयादिजनकत्वानुपपत्तिरन्ते ज्ञापिकाया: मामय्या अपूर्वजनकत्वे मानाभाव इत्यस्वरमादाइ, 'यद्देति, सन्निधिशानेन विधिना तुला- रुढोऽयं निष्पाप इत्यादिज्ञानजन्यसंस्कार इत्यवधेयं । न च संस्कार- स्थैर्यादन्यदापि तुलारीरेण जयाद्यापत्तिः, फलयलकल्यतयाऽन्यदा नमस्कारनाशस्थापि कल्पनादिति। 'खेति, यत्र यद कार्यश घटादे- रभावस्तव दण्डादेरभाव इति कार्यसम्बन्धाभावे दैशिक्येव व्यापकता यदा कार्याभावस्तदा दण्डाभाव इति कालियां मामयीकाले व्यभि- चारात्, एवं दण्डसम्वेऽपि चनाद्यभावेन घटाभावे व्यभिचारात् कथं यापकतेति व्यभिचारबारणय का भावं विशिनष्टि, 'स्खेतरसकन- मम्पत्ताविति, नेन दण्डेतरमकल सम्पत्तो मत्यां यच घटाभावस्तव (१) सम्यवान्तरपूरुष इति ख.

·तत्वचिन्तामों तया धमाधमी जन्येते ताभ्याञ्च जय-पराजया, स त्यासत्यप्रतिज्ञाभिशस्ततुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वेना- ताविधि-निषेधात् “अभिशस्तः सत्यप्रतिनो विजय- कामस्तुलामारोहेदसत्यप्रतिज्ञो न तुलामागेहेत्' इति श्रुतेरुनयनात्। यहा तया देवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपं लिङ्गमभिव्यञ्जयन्ति । कस्तहि शक्तिपदार्थ कारणत्वम् तम व स्वव्याप्येतरस- दण्डाभाव दनि न व्यभिचार, तावति कृते चाममिद्धि दण्डेतर- मकलमध्यपतिताना चक्रझम्बादौना मम्पत्तौ घटाभावाप्रमिद्धेरत- उक्न 'स्वच्याप्येति, तथाच चक्रभ्रम्यादौना दण्डव्याप्यतया तदितर- कालीनकायाभाव प्रति व्यापकनमस्येव दण्डाभावस्य, व्याप्यवच म्वप्रागभावव्यापकानावप्रतियोगित्व, व्यापकत्वन्तु कालिकमिनि भाव । अत्र वदन्ति स्वेतरपदस्य स्खेतरतत्कारणपरत्व वा, स्खेतरमाच- परत्व वा, आधे प्रात्माश्रयत्व, अनयेसम्भव घटाद्युत्पत्तौ बेमाद्यपम वधानात्। किञ्च पच म्वमयस्ति तब स्खेतरममाधानमप्यतीति तब कायाभादापमिद्धि । न च म्वतरममयधानेन स्वाममवधान विवक्षित अजनकमाधारणात् । न हि पत्र म्वाभावे कायाभाव तचन म्वाभाव इति मम्भवति, तपाच येवोऽपि घट प्रति हेतुतापात । अपि च कुनास्नपितुरप्येव घटजनकतापत्ति । किञ्च दिगदितावयामि (१) मकिपदम्याचं इतिहा।

·ईश्वरानुमान । २८ कलसम्पत्तौ का भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । कार्याभाववति देने काले वा तदभावाभावात्। अपि च यत्र कार्या- भावस्तत्र दण्डाभाव इति भास्ति दण्डावयवे घटाभाववति दण्डा- भावाभावात्। अब नूमः । स्व-खयाप्येतरपदेन कार्यभागभावव्याय- भागभावप्रतियोगिसकलसम्पत्तिः विवचितेति नासङ्कुचितं मकलपदं, न वा कारणपरं, व्याप्तिय कालिकोत्युक्तं । यत्तु खसमवधानेऽपि स्खेतरमकलसमवधानमित्यादि । तत्तुच्छं । यत्र स्खेतरसमवधाने कार्याभावस्तत्र स्वाभाव इत्यत्र का चित्क- तादृशाभावामिद्यैव व्यभिचाराभावात् । न हि खेतरमकलसमव- धानं यत्र तत्र कार्याभावनियम-दति घूमः येनोकस्यले कार्या- भावाभाव उद्दिश्येत । अत एवाजनकतातिव्याप्तिप्रवापि न तची- नियमाभावात् । यदपि कुलालपितरित्यादि, तदपि न, इदं वि कारण- सामान्यलक्षणं तथाच कुत्ताचपिटत्वेनान्यथामिद्धत्वेऽपि कुलाललेन तस्यापि जनकतयाऽतियाप्यभावः । न च कुलालपिरत्वेन जनक- वापत्तिः, यस्य कार्याभावयापकाभावप्रतियोगिवं तस्य हेतुत्वमेव लक्षणार्थो न तु यदवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्यपर्यन्तमित्यापादका- भावात् येन केनापि रूपेणोकधर्मवचस्येव जनकलस्वरूपत्वात् । न च दण्डरूपादावन्यथामिद्धेनियाप्तिः, तस्य स्व-स्वव्याप्येतरदण्डसम्पत्तायेव कार्याभावाभावेनोनरूपाभावात् । श्रत एव दण्डलमपि निराहतं (१) ख-सव्याप्येवरवकलवारणसम्मत्ताविति का।

·तत्त्वचिन्तामणे तब तड्याप्याममिद्धेः । न चैवं नित्यमावाव्याप्ति', अग्रे निरसनीयवात्, ज्ञानं प्रत्याकाशस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमेव नात्या- कामाभावासम्भवात् । न च शब्देऽप्येवमहेततापत्तिः, ऋग्रे निरस्य- मानवात्, गन्धं पति रूपप्रागभावादौनान्तु स्व-स्वव्याप्येतरसकल- मम्पत्तौ यत्र कार्याभावस्तव स्वप्रागभावाभाव एवोत्पन्नपुनरुत्पादस्यले दृष्टो न तु व्यापकपागभावाभावो व्यापकमागभावानां नवापि मत्लान् । कार्याभगवव्यापकाभावप्रतियोगिवन्तु तादृभाभादप्रति- योगितावच्छेदकावछिन्नस्वं नदस्ति खपागभावस्य न त तड्यापक- प्रागभावस्येति नातिव्याप्ति । यद्वा अनन्ययासिद्धत्वमिशापि लक्षणे दयमतो न कुलालपिचादिम्वनिप्रसङ्गः । यत्तु नित्यम्यात्मादेरित्यादि, तन्न, यदवच्छिन्नाभावव्यापकाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिवत्वस्य हेतुत्वरूपत्यादम्ति चात्मलावधि- भामावन्य ज्ञानाभावाव्यापकन्वेऽपि गुपात्वावच्छिन्नाभावं प्रति समवा- पित्वावछिन्नाभावम्य व्यापकत्वं, अम्ति च दिक्कालयोस्तत्त्वावच्छि- बाभावम्याच्यापकत्वेऽप्याधाराभावत्वेन तदभावम्यापि कार्याभावव्याप- कलमत एव ज्ञान प्रत्याकाममइतः केनापि रूपेण तदभावम्य का भावायापकत्वात्, यदभावम् येन केनापि रुपेण यत्किधि- पावछिप्रयत्काय भावव्यापकत्व तम्यैव नद्धेतृत्वमिति महतलह- पार्थत्वात् । न चैवमात्मत्वं इतनावोदकमपि न जाने हेतु- सम्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगितरुपम्य तेनानवद्रोदात् मा• मान्यमामपोत एक कार्य न तु विशेषमामयौ हायवमिति वाया मतकार्य प्रति सत्रममवायितयैवात्मवपर्यवमानात्। न च मम- ·ईवानुमान। अथ वा यत्र का भावव्याय्यता इतराभावावच्छिन्त्रा धाथिकारणतावच्छेदक कथं समवायित्वमिति वायं । समवायि- कारणवस्य विशिष्ट स्थानवच्छेद्यत्वात् गौरवात् नौलघटत्यवत् अपितु ममवापिसावच्छेदेन कारणवमित्यत एव तत्समवायिकारणं भवनि । वस्तुतस्तु यदेतदात्मत्व-दृढदण्डबादिकं कारणतावच्छेदक तत्कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वकारणत्वमिति मते न किन्तु सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववाचं शेतुत्वमिति पचे तेषामेव सह- कारिविरहप्रयुक्त कार्याभाववत्वावच्छेदकत्वात् न हि नियतपूर्ववर्ति- त्वकारणत्वपक्षेपि दृढदण्डवं कारणतावच्छेदक, किन्तु दण्डत्यमेव लाघवात् किं बहुना प्रमेयावादेरपि तदा हेतुप्तावच्छेदकालापत्तेः तस्मात् सहकारिवैकल्येत्यादिकारणतापक्ष एव तदवच्छेदकमिति समवायित्वाधारलावच्छिन्नाभावस्य कार्याभावव्यापकले सहकारि- वैकल्येत्यादेरात्मवाद्यवच्छेद्यत्वे न कोऽपि विरोध इति सर्व सस्यं । यत्तु घटाभाववति दण्डावयवे दण्डमत्त्वात् व्यभिचार इनि, तब, कार्याभाववति यत्सम्बन्धावच्छिन्नो पदभावः तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्यस्य हेतुत्वरूपत्वान् अस्ति च घटाभावव्यापको यो दण्डसंसर्गाभावः स दण्डवयवेऽपि, न देवं तदा यच धूमो धूमावयवे तत्र वद्य- भावान् धूने वहिव्याप्तिरपि न स्यादित्यलमधिकैनेति। नचिदं कारणवमतौन्द्रियघटितमकस्तसम्पत्तिगर्भतया दुई मायक्षस्था- मवृत्त्या माध्यानमियादिना मानान्तरस्याप्रवृत्तेरित्यस्वरमादन्यदेव लसतणमाइ, 'अथवेति, यत्र कार्याभावयाप्यता इतराभावमहकारा- वच्छिवा तदवच्छिन्नं कारणं तदवच्छिमलं कारणवमिति यावत. ।

·तत्वचिन्तामणौ तत्कारणं वौजेऽक्षुराभावव्याप्यता न वीजत्वेनावच्छि- द्यते इतरसमवधाने सति चौजादडुरसम्भवात् । किन्तु इतराभावेनावचिद्यते इतराभावे वौजस्थाकुराभाव- नियमात् । शिलाशकले त्वगुराभावव्याप्यता शिला- त्वेनावच्छिद्यते। नेन यत्र दण्डाभावत्वं तब घटाभाव इति दण्डाभाववनिष्ठघटा- भावव्याप्तौ दण्डाभावस्यैवावच्छेदकतया जनके दण्डाभावादावनि- च्यातिः वौजवेन कार्याभावण्याप्ये जनकत्वादमम्भवश्च न सम्भवति नव दण्डाभावमहकतत्वस्थानवच्छेदकत्वात्, एवञ्चाये 'वीज-वौजत्वपदे वौजन्व-वौजवलपरे, 'इतराभावेन' इतराभावमहशतवेनेत्यर्थः, 'शि- लाखेन' मिलालवेनेत्यर्थः। अत्र वदन्ति कार्याभावः तन्ननकाधभावी वा, तदभावमा वा, त्राचे प्रात्माश्रयः, अन्ये मिलायामकुरस्य मंयोगत्या मत्वेन तचापौतराभावमहष्कृतशिलात्वस्य कार्याभावण्या- ग्यवादिनि। अत्र घूमः । उत्पत्तिकालीनसम्बन्धावच्छिन्नकार्याभाव- व्याप्यय विवक्षित, अत एवाग्रिमलक्षणेऽनुत्पत्तिव्याप्यत्वमित्येव वक्ष्यति, एक्व मयोगादिमम्वन्धस्योत्पत्यनन्तरकालोमतया तदवच्छिना- भावमादाय गिलादौ प्रमङ्ग, उत्पत्तिकालीनय सम्बन्धोऽयमेव कारणतासमवायय नदवछिन्नाभावो नाकुरम्य गिलायां किन्तु नदयनिकाय भावः ममापिनि घोगादौ च इपञ्च कारण- मेव । म च कारणतागर्भनयात्माश्रयः, कारणताया अपि मम्ब- भारनेव जामात् । वस्तुतस्तु बोजाददुर इतिप्रतीनियमावण्य- ·ईश्वरानुमान। यहा अन्यासमवधानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वम् रासभादेः स्वत एव कार्याभावव्याप्यता वधिमदावचवए स्वरूपमम्बन्ध एव विलक्षण कार्य कारणयो- स्तत्सम्बन्धावच्छिन्न कार्थ्याभावश्च कारणे इतराभावावच्छेदेन वरूप- योग्ये तु तादृशस्वरूपसम्बन्धाभावादितराभावानवच्छिन्न एव तादृश- कार्याभाव इति काप्यतिप्रमग इति सर्वमवदात। अत एव वौजा- दडर इत्यादौ हेतुतायामपि पञ्चमी निर्देशसम्भवेन तादृशप्रती- तेरवध्यवधिमदावेन तादृशप्रतीतेरवध्यवधिमद्भावविषयलापर्याप्तौ बोजादडरोत्पत्तिरिति प्रतीतेरवग्नमवध्यवधिमदावगोचरत्वनिय- मादिद स्तवणमपहायाग्रिमलक्षणे कार्यादुत्पत्तीत्येव कण्ठरवेणा- भिहित । न ह्यङ्कर इवोत्पत्तिरपि मतका येन तत्रापि हेतु- पञ्चम्यन्नत्वेन कल्प्येत । अत एव कुसमानलिप्रकारे उत्पत्तिगर्भ- कादाचित्कल मतकवे लिङ्ग, अनी नोत्पत्तौ व्यभिरार इति स्फुटमेवास्ति । न च स्वरूपदयमेव स्वरूपसम्बन्ध रति कथ तत्रा- पतिप्रसङ्गो वारणीय इति वाच्यम् । घटे पटाभाव इति प्रतीति- पलेन मतियोगिललक्षणस्वरूपसम्बन्धविशेषवदवध्यवधिमझावस्यानु- भवसिद्धतया दुरपहवालात, अन्यथा एव विधविकल्पेन बन्याकुली- भवेदिति। किञ्चैव यदि न कल्प्येत तदापिमलक्षणेऽपि का गति नियतपूर्ववर्त्तिवयोरशक्यप्रात्यादित्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । केचित्तु कार्याभाव कार्यनियतपूर्ववर्तिलाभाव स तु मिलाया शिलावेनावच्छिद्यते वौजेऽन्यामहशतवोजलेन अत एव कार्य- 20 ·तत्यचिन्तामो अन्यासमवधानस्य. वैयर्थेनानवच्छेदकत्वात् । अन- न्यथासिइनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं वा तत्वम्, अन्य- थासिहत्वञ्च विधा, येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्व- वर्तित्वमवगम्यते यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञान एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्ति- त्वमवगम्यते यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वे जात एव जानं प्रत्याकाशस्य। अन्यत्र क्लृप्तनियतपूर्ववर्तिन- एव कार्यसम्भवे तत्सहभूतत्वम् । यथा गन्धवति गन्धानुत्पादात् गन्धं प्रति तत्यागभावस्य नियत- पूर्ववत्तित्वकल्पनात् पाकजस्यले गन्धं प्रति रूपादि- प्रागभावानामन्यथासिइत्वम् । एतत्वितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्तितागर्भतया नावन्मात्रमेवान्वयमुखं लक्षणं तष्विति प्यतिरेकमुम्बे अपि लक्षणे परित्यन्य तदेव शेपमिद्धान्तयति, 'अन- न्ययेतीति वदन्ति । 'अनन्यथेति, अनन्ययामिद्धवे मति कार्यशानीयपूर्ववर्तिव- यापकताधिकरणतामतियोगित्वमित्यर्थः। तेन पत्र पटपूर्ववर्तिन तत्र दण्डाधिकरणत्वमिनि व्यभिचारेऽपि यच पटाप्यवहितपूर्व वर्तिवं रत्ययभिचारात् भवं माध्विति भावः। अत एवायवस्तिपदं विशिष्य मापानं मियतपदादेव तपाभादिरयवधेयं । म च वैपर्या- देव तदनुपादानं, तथा मति घिरम्वन्तपि यागादो स्वर्गष्टमाधग- ·. ईश्वरानुमान । नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम्, यागापूर्वयास्तु याग- पूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्ववगम्यमाने, यत्र जन्यस्य पूर्वभावेऽवगते जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तत्र जन्येन जनकस्यान्यथासिद्धिः, यत्र च जनकस्य तथा- त्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगमः तब तद्दारा तस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोग-भ्रमणयास्त युगपदेव पूर्व- भावित्वग्रहः । स्वस्थानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने सत्यपि यस्याभावात्कार्यं न जायते सति तु जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् अनन्यथासिद्धनियत- पूर्ववर्तित्वं कारणत्वमित्यन्ये । तन्न । ईश्वर-तबुड्या- दौनामसंग्रहात् तातिरेकस्य तत्समवधानव्यतिरेकस्य वा अभावात् । कार्य्यस्यान्यथानुपपद्यमानताव्यवस्था- वस्थानुपपत्त्यभावात् तदनुपपत्याऽपूर्व न कल्य्येवेति वक्ष्यमाणवात्। न च चिरध्वस्तकारण व्यापारव्याप्तमितिव्याप्तेस्तचापूर्वकल्पन दतयुक्रेरिति वाच्यम् । तत्रापि ध्याताययोजकत्वशाया अव्यव- धानगर्भकारणताया एव विपक्षबाधकसचेनोकपर्यन्तस्यावापकत्वात् । न चापूर्वकन्येनेऽपि यागस्य स्वर्गाव्यवहितपूर्ववर्तिवारक्षणन् कथ- मुकयुत्याइपूर्वकन्यनमिति वायम् । समिििवरोधिवणानन्तरित- वस्याव्यवधानपदेन विवक्षिततया अपूर्वकन्यतया यागाधिकरणका- (१) पूर्ववक्तित्वेऽवगत इति ।

·१५६ सत्त्वचिन्तामणो प्यत्वं वा अनन्यथासिद्धत्वम । नन्वेवमतिरिक्तशक्ती साधक-बाधकप्रमाणाभावान्नित्यं सशयः। न च सा- धकामावस्य वाधकत्वम्। वाधकाभावस्यापि साधक- त्वादिति चेत् । न । साधकाभावेन वहावन्यत्र सि- हातीन्द्रियधर्माभावसाधने लाघवं बाधकाभावेनाती- न्द्रियधर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तद- भाव एव सिध्यतीति। परमप्रयोजनमनमानस्यापवर्गः "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इति श्रुतेः, स च समानाधिकरणदुःख- प्रागभावासहरत्तिदुःखध्वसः । ननु नाप्ती पुरुषार्थ अतीतदुःखध्वसस्य सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वस- यितुमशक्यत्वात् वर्तमानस्य पुरुपप्रयत्नं विनैव वि- रोधिगुणनाश्यत्वात् अतीतदु खवर हेतूच्चेदे पुरुष- व्यापारः प्रायश्चित्तवदिति चेत् । न । तत्किं हेतूच्छेदस्य लग्यापि स्वगायस्तित्वात् स्वजनकाधिकरणयानधिकरणायान्यामेव रतणम्य कायंमिशनुकृानवाननुकृन्नलात् । यदा यत्र घटाधिकरणत तपदण्डाधिकरणक्षणोत्तरत्वमिति नियम उत्तरत्वम्य पूर्वसनिकर- मात् पूर्वयम्य नियम एव मत्यव्यवहितपदमधिक प्रयोज्य प्राम्य. सदनियतपदानदनाभात्, मत्प्रक्षेपप्रयोजननु जाफरोणापूर्वकम्प- नादिो। म था म्वगाधिकरणाव नप यागाधिकरणायक ·ईश्वरानुमान! १५७ मुख-दुःखाभावेतरत्वेन स्वतोऽपुरुषार्थत्वादनागतानु- त्यादमुद्दिश्य क्रियमाणत्वाच । यथा तत्र दुःखानुत्पादः पुरुषार्थस्तथेहापौति विवक्षितम्। अथानुत्पादस्य मागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाचानन्य- गतिकतया कण्टकनाशवत् दुःखसाधननाश एवं स्वतः पुरुषार्थस्तथेहापौति वा उभयथापि दुःखध्वंसस्यापुरु- पार्थत्वमेव । न च तयोरपि पुरुषार्थत्वमिति वक्ष्यते । मैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्यायत्नसाध्यत्वेऽपि तादृश- दुःखध्वंसस्य मिथ्याज्ञानाच्छेदवारा पुरुषप्रयत्नाधीन- तत्त्वज्ञानसाध्यत्वात्, तथाहि तत्त्वज्ञानात्सवासनमि- थ्याज्ञानाभावे देोपानुत्पत्तौ प्रवृत्त्यभावेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभावे तादृशदुःखध्वंसो भवति। अथ चरमदुःखे उत्पन्ने तइंसस्तज्ज्ञानादेव भविष्यति नदनुत्पादे च तत्त्वज्ञानादपि न स्यादिति चेत् । न । प्रतियोगिवत्त- त्त्वज्ञानस्यापि तहेतुत्वात्तुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात् हितोत्तरक्षणत्वमित्यमम्भवात्तदप्रक्षेपः खाङ्गमव्यवधायकमिनि न्या- येन तथा नियमान्, अत एव तथा नियमरक्षार्थमपूर्वकम्पनं । न तत्र ध्वंसस्यापि स्वागतया तेनापि तथाभूतनियनिर्वाहाद- पूर्वकन्यनं, तेन तथा नियमनिििप विरोधान्तरेण तज्जन- कतायां यागयानन्ययामित्वमविरोधेन ·तावचिन्तामणो तेन विना तदनुत्पत्ते । अत एव शुकस्य तत्त्वज्ञानमु त्पन्नमिति तस्य तद्ध्वंस उत्पन्नो नाममदादीनाम्। तत्र दुःखं नोत्पन्नमस्ति तेन स ध्वंसी नास्मदादीनामिति चेत्, अनादौ संसारे तत्कुतो नात्यन्नम्, स्वकारणाभा- वादिति चेत। न। अन्वय-व्यतिरेकानुविधायिनस्तत्त्व- जानादन्यस्यान्विष्यमाणस्याभावात् । मुक्तौ स ध्वसेा- ऽस्त्येव तस्मिन् सति मुक्तिरस्त्येवेति स मुक्त्युत्पादका- त्पाद्य इति सर्वाभ्युपगतम् मुक्तिः सा अन्या वा। नन्वेवं ध्वंसार्थ दुखमुपादेयं तदनुत्पाद्य ध्वंसानुत्पादादिति चेत्, सत्यम्, पुरुषार्थहेतुत्वेन लोके दुःख-तसाधनया- रपि उपादानदर्शनात् अनागतकुम्भनाशार्थं मुहरादौ मत्तिदर्शनादनागतदुःखध्वसार्थमपि प्रवृत्ति । चरम- दुःखध्वंसा न दुखध्वंसत्वेनाद्देश्य ५ अयत्नसिद्ध- । पच्यते । वस्तुतम् नियमहत्समवधाननियम तत्समवधानन्तु मासमवधानविरोध्यभाव नदिरोधी प शहस्तासम्बन्धाभाव इति नन्य। अत एव फुलाम्नपिताप्यन्यथामिद्धत्वेन वारणौषोऽन्यथा कुला- लेम व्यवहितवादय्यवदितपूर्ववर्तित्वेनेव तनिरामे तद्वारणाया- न्ययामिद्धिन बौक्रियेत । तम्तनम्न उभयथापि नियमो पदा कार्याव्यवहितपूर्वक्षणमादा दण्डो यदा घटम्तदा दण्डाधिकरण (१) चामखध्वसामोसा तक ·स्दनस्य तवं अधिकरणतायास्तव मम्भवान् अधिकरमेव ईश्वरानुमान। दुःखान्तरध्वंसवदपुरुषार्थत्वादिति चेत् । न । समा- नाधिकरणदुःखप्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसत्वेन त- स्थोद्देश्यत्वात् दुःखासम्भिन्नसुखवत तस्य च पुरुप- प्रयत्नसाध्यत्वमेवेत्युक्तम् । रतेन दुःखध्वंसत्त्वमेव मोक्ष- त्वम् नत्तदात्मयावदुःखध्वंससम्बलनदशायान्तु तथा व्यपदेशः प्रतिमुरुपं दुःखध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीय- त्वात् तेनोभावे सम्बलिते अन्धतमसपदप्रयोगवत् यथा सम्बलित एव दाविति बुद्धि-व्यपदेशौ प्रवृत्तिरपि सम्बलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्यानतिरिक्तत्वोतिप्रसङ्गात् अतिरिक्तत्वे जन्यस्य ध्वंसात्तेः अजन्यस्य पुरुषार्थत्वक्षतेः अन्धतमसादौ तथा सम्बल एव प्रयोगात् । रतेन संस्काराजनक- भोगविषयदुःखध्वंसः संस्काराजनकानुभवभवध्वंमो वा मुक्तिः, न चातिव्याप्तिः, जनकत्वस्याजनयत्यपि भावादिति निरस्तम्। अपुरुपार्थत्वात् । क्षणोक्रालवण इति याच्यः कालिकच्याप्तेश तथैव पर्यवमानात, नियमोऽवग्यम्भावस्तथाच कायंपूर्वक्षणे यस्यापर्यवसाममित्यन्ये। पूर्व- वर्तितच मागभावाछिन्नममयदृत्तिल मागभावस्त्र विशेषणं के भागभाषेऽनियाप्तिः किन्तु तदुपनक्षितकालविमेपनि कालय ·नापि सम्बन्धिदयस्वरूपं साध्यम्, प्रागभावस्थापि तत्त्वचिन्तामणौ अन्ये तु दुःखप्रागभावासहत्तिदुःखसाधनध्वंसे मोक्षः लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य वैदिके प्रायश्चित्तादौ पापनाशस्यानन्यगतिकतया दुःखसाधनध्वंसत्वेन पुरु- पार्थत्वात् । अथाहिकण्टकादि पापं वा नाश्यताम् तेन तज्जन्यं दुःखं न भवतीति दुःखानुत्पादमुद्दिश्य प्ररर्दुःखानुत्पाद एव प्रयोजनम् न तु दुःखसाधना- भावः सुख-दुःखाभावेतरत्वादिति चेत् । न। दुःखा- नुत्पादस्य प्रागभावत्वेनानादितया असाध्यत्वात् । न च तत्वालनं साध्यम् पालनं हि न तस्वरूपं तस्या- साध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्बन्धः अभावे सम्बन्धि- हयातिरिक्तस्य तस्यामामाणिकत्वात् अनभ्युपगमाच 1 असाध्यत्वात् समय-तदुपाध्योश्च प्रयत्नं विनैव सिद्धे तादृशक्षणत्ति- तम्य जनकलात् क्षणस्य चापूर्ववत्तित्वात नस्य च समस्येव । प्रागभावश्च न प्रनिजनकोऽन्योन्याश्रयात्, नापि विनाम्न- भावे विनाशस्य प्रागभावगर्भतयाऽन्योन्याश्रयादुत्पत्तिगर्भतया तषि- वचने चोत्पत्तेः सममानकास्तीनपदार्थप्रतियोगिकध्वंसानाधार- समयमम्बन्धपत्वेऽन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतियोग्यन्यूनाननिरिक- कामोनावधिकमामधिकं यावत् परम्याश्रयममामकालीमकादा- चित्काभावतया तन्निर्वचन प्रलयकालौनपरमाणुप्रियामागभावाद- ·ईन्धरानुमान। अथ दुःखे देषाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने हेपात् तदभावेऽपि इच्छा तया तत्साधने प्रतिरिति चेत् । न। यदिच्छया यत्साधने यस्य प्रतिस्तस्यैव त- व्यायापत्तेः किन्तु गन्धानाधारसमयानाधाराभावः। पताम- समयाममिद्धिः, गन्धवत्त्वं साधिकरणमधिकरणममयवृत्ति कादा- चित्कमावृत्तिजातियान चैत्ररूपवदित्यनुमानात् तमिद्धेरिति । अच वदन्नि भवतु यथा कथञ्चिदेवं गन्धानाधारसमयसिद्धि- मादमधिकरण मागभावस्य कथं ग्राह्यं, न हि नत्र मत्यदमागमो वा मभवनि, अनुमानन्तु सम्भवेत् तस्मिगुत्तर तथाचमुमान- मवृत्तौ प्रागभावत्वेन धीस्तस्याश्चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योऽन्याश्रयः । किचोकं यदि मागभावत्वं तदा गन्धानाधारममयो नाम्तीति अवधारितमतो मोमांमकादेर्घटो भविष्यतीति प्रत्ययानुदयापत्तेः विद्यमानमागभावप्रतियोगित्वस्यैव भविष्यत्त्वात् । अपि च ययुग- प्रागभावावच्छिन्नममयमत्वं हेतुत्वं तदा ध्वमन्याहेतुकमायः मन्प्रा- गभावो हि प्रतियोगी तनागभावो वा, प्राधे प्रभावपदवैपये गधानाधारममयामाधारमान्य प्रागभावनया प्यायर्याभावात. अनये मंगजनकम्य प्रतियोगिनागभावावच्छिमतान् । महि मनि- योग्यपि घटमागभावावछिन्नममये । किच गन्धानाधारनगर्भवन गोसाधनाधारतागर्भतयापि सनिर्वतगान नदर्भकारणसमपि भि- पर नदार विनगमनाभावादुभपगर्भमाधारशमानकता महायममुगम । पिर गन्धामाधारममयण महाप्रमयकाना ·नावचिन्तामणी त्प्रयोजनत्वमिति दुःखसाधनाभावस्यैव प्रयोजनत्वात् । अथ चिकीर्यायोनिप्रयत्ने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनापाये चिकीविरहार , न तु इपयोनियने मानाभावः युगपन्नामे मानाभावात् तस्य च यावन्धनाभानन्तरं वरवन्तरमत्वसम्भावनया तमागभावस्य गन्धानाधारसमयानाधार- त्वसंमयेन तत्कारणेऽपि तदर्भकारणलक्षणव्याप्तिसन्देहः एवञ्च व्यर्थ- विशषणतासन्देहात् तदारणविशेषणदानमप्यशक्यमित्यादि । अच घूमः, आकाशपदाच्छब्दाश्रयत्वाद्युपलक्षिताकाशपदार्थापस्थितिवङ्ग- न्धानाधारत्वेन समयोपाधिविशेषोपलचितस्य मतीतिः, तथाच नासमयविधानधिकरणभावलं इदमपि लवणमनुगमकं न त घटोभविष्यतीत्यादिप्रत्ययविषयोऽयमुपाधिमकयुकेरननुभवाघ, कि- सूत्तरममयामनघटाभाव इदानौमित्येव घटोभविष्यतीति विषयः । न चोत्तरलम्य ध्वमगर्भतया अन्योन्याश्रयः, उत्तरखेन समय- विशेषवृत्तिवस्त्र प्रत्ययविषयवात्, अचोत्तरत्वधीय उत्तरकालिको अनुगमाय एबचानुगमे विनाप्रभावविद्यमानतयैव भविय्यत्ता विनाम्यत्वेन च तन्त्रानात् नान्योन्याश्रयः, किन्तु वम्तो विनाग्न- स्थेवेदानी नाम्नीति जानं, पञ्चाकागपदान कदाधिम्दानयत्वेम कदाचिदयद्रव्यातिरिकद्रव्यत्वेनेतिधन् कदाचित्रीसाधनधिकरणले भापि ममयोपसरणात् म कापि धनिः। तत्समयविशेषयावायाभा- धावछिनममयमाचम्यैव इस्तथा म प प्रयननुगमः, न याकाम- पदानितयोपशोपम्पितिः, तथ्य तचन्तापत्तेः । अत एव ।

·ईनारामा। अनिष्टसाधनताज्ञानादहिकण्टकादौ देष्ये देयात् त- वाशानुकूलो यत्न उत्पद्यते, अयमेव हि वेषस्वभावो मसमयानाधारलमपि सुगई पूर्वकालिकतत्समयविशेषमत्त्वे सती- दानीमसत्त्वेन अगन्धानाधारसमयानाधारवेनानुमानात् । न घ दृष्टान्नदुर्भिर, गन्धरीव तथात्वाभावात् । एवञ्च समयविशेषाना- धारलप्रतियोगिकाभावावच्छिन्नममयवृत्तिलं खहेतुत्वमिति नि- गक्षिन । अत एव तत्प्रनियोगिकाभावलाभाथाभावपदमयुपातं, अन्यथा व्यावाभावे तम्रोपादौयत तदुपादाने च घटपागभावेन पटमागभावातिव्याप्तिः प्रमज्यते । यत्तु युगपना मानाभावागन्धामाधारसमयस्य सर्वमुनिले मानाभाव इति, तन, थावगन्धनाऽदृष्टाभावान्, अन्यथा सं- योगविभागयोरन्योन्यनाश्यतयाऽवस्थितौ पर्वमुक्त्यनुपपत्तेः, नयाच दृष्टाभावादारकार्याभावो वाच्य इति युगपदेव सर्वनामः । घम्सुतस्तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगिवत् तावत्परिचायक एवं धर्मविशेष इत्युक्रमिति न काप्यनुपपत्तिः। भवढक्तरूपा कारणता वा जन्मान्तरसंस्कारादेव मानपानात् प्रवृत्तौ सदेति बिभिष्टस्यैव मरणात् कान्योन्याश्रयादिरित्यपि वदन्ति । ननु कारणत्वादन्येन प्रकारेण मिद्यभावोऽन्यथासिद्धिरित्यन्योन्याश्रय मिद्धिपदस्य चो- त्पत्निपरतया नियमावेनियाप्तिः ज्ञप्तिपरत्वेऽसम्भव' हेतोरपि प्रमे- यतादिमा ज्ञानात् इति योगार्थमपहाय एडमन्यथामिद्धिपदार्थ- माछ, 'अन्यथेति। यद्यपि पञ्चधान्यपासिद्धिः पन्थान्तरे निवद्धाति मन्भवति च तचापच्छेदक-जनकजनायोतिमिरसनात् । म ·पण पूर्वनित व्यवम् बाथम् अन्यथा स्वगम यागा- दकं दण्डेनान्यथासिद्धं दनि महान् भेदः, तथाप्यवच्छेदक-जनक चामिहिः, दृढत्वस्य चक्रभ्रमिजनकत्वस्यान्वयानुविधानाभावादिति वमपि तददिनिगमकाभावात् दृढत्य-दण्डत्वयोरपि मैकेनापरस्यान्य- दिक्। 'अन्य प्रतीति, नवमाकागस्य स्खयोग प्रति अन्यथामिद्धिः, गन्दपूर्ववर्तितामजावापि द्रव्यत्वेन तत्पूर्वभावग्रहात्। न द्रय- मेवाकागम्य भानहेतुतापत्तिः, या इकाभावेन नियतपूर्ववर्तिवा- चिन्तामणौ यत्प्रतिबन्धकं विना स्वविषयनाशानुकूलं यत्नमुत्पाद यति अन्यथा प्रयत्नविध्यानुत्यत्तेः । अत एव फलं 'येन महेत्यनेन दण्डरूपवद्दण्डत्वमपि संग्टहीनमिति वाच्यम् । तच हि साहित्यप्रतियोगिना दण्डेनान्वयात् इति प्रतियोगिरूप- मन्यथामिद्धमित्यर्थः, प्रकृते च माहित्यप्रतियोगिदण्इत्मेवावच्छे- जनकयोस्तिमृभिरेव सङ्ग्रहाददोषः। 'येनेति येनान्वय-व्यतिरेक- बता सह यस्य पूर्ववर्तित्वं ग्टझने नेनान्वयादिमता तत्पूर्ववत्यन्यथा- मिमित्यर्थः, पृथगित्यादिविशेषणपूरणात् भावच्छेदकदाइलादिना दण्डादिरन्ययासिद्ध इति भावः । अबापृथगन्चयादिमत इत्यपि पनि विशेषणं पूरणीयं, नेन दो न दण्मयोगेनान्यथाभिद्ध- इति ध्येयं । एवं विशेषणइयमहिवैव योभयविशेषणवच्छेदन- वाघयाद्यसुविधानं तवैकेनापरस्थान्यथासिद्धिर्ययोडूत-तैमोः । न पहादमिममवेमाच । पतु में प्रति पूर्ववर्तिले सहीत एव तत्पूर्ववर्तिवानुषपादक ज्यपामिन नचाच भन्दपूर्ववनिवग्रहेऽपि न संयोगान्यथा ·बरानुमान। विनैवोत्कटकोधान्यानां श्रात्मघाते.प्रत्तिरिति चेत् । न। प्रयोजनमनुद्दिश्य ईपमाचात् दुःखैकफरल के सिद्धिरिति । नन । विभागदित्वादावेवमयुगमकारानुमरणत् । अत एव दिक्कालादावपि परलादिनान्यथामिडौ कार्यमाचे श्रा- धारवेन तत्पूर्ववर्तितायदात् । वस्तुतस्वन्यमित्यस्य यमित्यर्थः, तेन यं प्रति पूर्ववर्तिले ग्टहीत- एव इत्यर्थः । न च परवादि तथा, अन्यपूर्ववर्तिवयझेऽपि सम्भवे नियमाभावात् । अत एव कुम्भकारपिता अन्ययामिद्धौ प्रविशति, बलादिनापि रूपेण कुम्भकारजनकत्वं ज्ञाव घटं प्रत्यन्वया- दिग्रहात् घटोत्पत्तौ तस्य मावादसमवधानेन कुम्भकारदारैव समवधाननियमादवश्यमन्यपूर्ववर्तितायहपूर्वकस्यैव घटपूर्ववर्तिता- यहस्य सम्भवात् । न हि पूर्ववर्तितामात्र हेतुत्वं, वेमजातीयस्थापि घटपूर्ववर्तितथा हेतुत्वापातात्, किन्तु नियतपूर्ववर्तिवं नियत- पूर्वसमवधानरूपं । न च कुलालपित्वमज्ञाला कुलालपितः समवधानं घटोत्पत्तौ शक्ययई, तदानौं तस्य समवधाननियमान् । अत एव चक्रभ्रमिजनकदण्डवेन हेतुत्वेऽपि न दण्डो धम्यन्यथा- मिद्धः नद्देशावस्याने दण्डवेनापि पूर्वसत्त्वग्रहसम्भवानियमायुगपदेव चक्रचमि-दण्डयोः पूर्ववर्निवग्रह इत्यनुपदमाकर एव स्फुटपादिति । 'अन्यचेति घृयगचयाधनुविधायित्वे सति लघुनियतपूर्ववर्ति- समवधाननियत इत्यर्थः, तेन झापवात् प्रथमोपस्थिताबास लघु-. (१) कार्याव्यवहितप्राकृक्षणावर्वाचन कार्यसमानाधिकरणमेदप्रतियोगि- मानवच्छेदकावरूपमित्यर्थः।

·तत्वचितामणौ प्रेक्षावतां प्रयत्नानुत्पादात् क्रोधान्यानामपि तात्का- लिका फलाभिमानोऽस्त्येव उत्कटरागान्धानामिव पर- ग्रहत्वादिनियतपूर्ववर्जिना तयाप्यस्यानेकद्रव्यस्यान्यथामिद्धावन्यजेत्य- भावादयाप्तिः, 'पूर्ववर्त्तिन इति पञ्चम्या हेतृत्वप्रतिपादनात् हेत- वाहेऽन्यथासिद्धत्वस्य ग्रहः तहहे च नद्भावगर्भहेतवया रत्य- न्योन्याश्रयः यागस्याप्येवमन्ययासिद्धलेऽन्यथासिद्धिपदादेव तदारणे नद्वारपाय नियतपदोपादानञ्च व्यर्थमित्यादीनि दूषणानि अल- ग्रकानि भवन्ति । अत एव दण्डत्वादेरपि न पृथगन्यथासिद्धि- रुकनेव संग्रहादन एवावच्छेदकौभूतो दण्डसंयोगादौ दण्डे नान्यथा- मिद्धिः। मम्वेवमिन्द्रियसंयोगादावपि इन्द्रियमन्यथामिद्धं स्वादिनि चेत्,न, लघुपदेन निरामात् लाघवस्य वस्तुविवेचनया प्रथमोपस्थित्या च उभययाप्यभावात् इन्द्रियपूर्ववर्तितायहम्म प्राप्यत्वादिति दिक् । चतु प्रतियोगिजन्ये ध्वंसस्यान्ययामिद्धिस्तरीयेति । तन्न । पूर्वदिनेव तदन्यथामिद्धेरुक्तकमेपा मम्भवात् । न च वैपरौत्यं, वि- रोधस्योकलात् अपूर्व वक्ष्यमाणत्वाच्च । ननु यागापूर्वयोयुगपदम्प- पामुविधानमस्ति अस्ति च अन्यम्य स्वघुनि स्थितत्वमिति याग- ध्यान्यपामिल स्थादित्याच, 'यागेति, प्रथमोपस्थितखेन यागस्येव पूर्ववर्तित्वग्रहान् म त थुगपत्तदाइ, 'म वगम्यमान इति । न पापूर्वमेवान्यथामिद्धमम्त, पृयगम्वयाधनुविधानादिति । मन्येवं कुलानेम स्वपितापि मान्यषामिद्धः स्यादिव्यत पाच, 'यनि, तप ऋतपूर्वयतिनियततया अन्यम्न पूर्ववर्तितापहनियतपूर्ववर्णितया १) चतुर्षाम्यवासिदिरित्यय ।

·(Oचमनुबाद पुलकयो रेकमिन् पतके पत्रव समातिसूभावाक्यमस्ति। ईश्वरानुमान। दारादावपि प्रस्ताविति । तन्न । दुःखं मे मा मृदित्यु- द्दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रहत्तेर्दुःखानुत्पादस्यैव प्रयोजन- त्वात्। न च मागभावस्यासाध्यत्वम्, दुःखसाधनविध- चोभयया सिद्धत्वादिति भावः । 'यबेनि, तब द्वारोभतस्य पृथग- अयाधन विधानेनोकाया अन्यस्या वा अन्यथासिद्धरमिद्धेरिति भावः। नचेवं चकनभिजनकदण्डस्यापि कुलालवदन्ययामिद्धलमत शाह, 'दाडेति, तत्र इयोरपि समवधानमन्भवेन खातन्त्रणापि नियत- पूर्ववर्तितापह इत्यवधारणसम्भवात्, ‘माधकाभावेनेति । यद्यपि ममाणेन यत्र लघु-गुरुविषयतानियमस्तचैव स्लाघवं सहकारि, न शोकस्य लघुविषयतासम्भवोऽन्यस्य गुरुविषयकस्य प्रभितिजमन- विरोधी, गुरुमावस्यामिद्धिप्रमद्गात् विषयान्तरे मानान्तरे लाघवा- बतारस्य सर्वत्र सुलभवात् इति । भैवं। थकत्वमिद्धिरपरासत्त्वे विरोधिनी तचैव लाघवावतारस्य गुरुमिद्धिप्रतियन्धकलात्, म च गौरवावतारो भिवयोरेकस्य वा इत्यचाविशेषादिति मझेपः । प्रसङ्गसङ्गतिमवतारयति, 'परमेति, वयर्थिप्रकृत्यादिकमायन- मानाद् भवतीति, 'परमेति, यद्यपि अतिर्न मावान्मोतहेतुता- माद, तथापि "दुःखेनात्यन् विमुकवरतीत्याधनुषादममभियावत- श्रुनेः शानदारा मोचनकतेति भावः । साक्षात्कय इत्याचा- कारयुनिरर्थपरतया निर्दिष्टा, “द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यामितय इत्येवमाकारिकैव युतिः, अम्मा अर्थ: मुमुधुण आत्मा दृष्टव्यः मुमुधोरात्मदर्शनमिटमाधनमिति यावत् । अमदानापाय:

·नावचिन्तामणौ टनहारा तस्यापि कृतिमाध्यत्वात्। दुःखसाधनसमव- धानदशयां कृता सत्यां दुःखसाधननाशे सत्यग्रिम- के इत्याद, 'श्रोतव्य दरयादि, नार्थक्रमेण सध्दकमस्त्यक्तो भवति अग्निहोत्रं जुहोति यवागुं पचतीत्यादिवत् तथाच श्रवण-मनन- निदिधासनानि श्रात्मसाक्षात्कारजनकानौत्युक्तं भवति । अत एव युनेस्तथैवाकार इनि धमो न कर्त्तव्यः । 'समानेति, इदानीन्तन- दुःखध्वमातिव्याप्तिवारणाय तादृशं विशेषणं, इदानीन्तनम्य नाम- मानकासीनत्वात्, तावन्माचे घ कते इदानीन्तनमुक्तनरकादि- दुःखध्वसम्यापि चरमदुःखपागभावममानकालवात् प्रतो दुख. ध्यमममानाधिकरणत्वेन दुःखप्रागभावो विगेपितः । न चैवम- प्युपात्तदुःखध्यमे श्रमिथ्याप्तिः, म च दुःखध्वंमो भौगेन म च विशिष्टज्ञानवविशेषणञानमापेक्ष इतौरज्ञानकाल एव दुःखनाधान भोगेन दुःखनाशेऽपि दुःखान्तरस्म विषयज्ञानादिविलम्वेनोपान्य- दुःखध्वंमाननरमेव चरम'खनिवृत्तेः । वस्तुतम्न दुःखप्रागभावा- मदत्तिवं दुःखविशेषणं न ध्वमविशेपर्ण अती नातिव्यानिशका अमयमागभावममानकालवादुपान्त्यस्येति असौ दु.खध्वंमो न प्रष्टत- मनम्यानौतादावभावेन विकन्यामम्भवादित्यवधेय) । रति महामहोपाध्याय-मन्मित्र पौशयदेवविरचित ईश्वरानु- मामास्नोकः ममाप्तः । (१) चामन्यादानहरये ननु मासी पुष्पा प्रतोयध्वमम्य সিকান্ শাহিনুমায়ে ব্যায়ালা মাসিয়ম্বন্ধখাল- दर्शनाद सममतेन तावृधमूनभाय थाग्याप्रयाप्त पानीकहता हन जति वयं मन्दामहे तादामूनभागो ध्याति एवान मुनि पुस्तक समिति गति।

·ईश्वरानुमान। संमये प्रागभावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीत्य- न्वय-व्यतिरेकयोस्तव सत्त्वात् । घटेऽपि कृतौ सत्या- मग्रिमक्षणे तत्सत्त्वं तया विना नेत्येव कृतिसाध्यत्वम् न तु मागसताऽग्रिमक्षणे सत्त्वमुत्पत्तिः गौरवात्। कृति विना न यत्स्वरूपं तत्कृतिसाध्यं प्रागभावस्वरूपन्तु न तथेति चेत् । न । कृतिसपि घटसत्त्वेनाग्रिमक्षण- अत्यावश्यकत्वात् । अत एव योगवनक्षेमस्याप्यनाग- तानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकप्रवृत्तिविषयत्वमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वप्रस्तावे। ननु मायश्चित्तनाश्यपाप- जन्यदुःखस्य मागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमाव- ग्यकम् तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चेत् तहि तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्युभयथापि माय- चित्तमफलम्, तस्माद् दुःखसाधनध्वंसमुखेन प्रागभा- वस्य साध्यतेति तचैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानाद् दुः- साधनध्वंस एव पुरुषार्थो न तु दुःखानुत्पादार्थि- तयेति तब मागभायसवासाचविचारो यायसदशन- विचारवत् । अथ तदापि प्रागभावस्यासत्ये नद भावात् पापं न दुःखसाधनमिति तमाशायं प्रयत तस्य सत्त्वे च पापमादायेय सस्य दुःवोत्पादकत्व- नियमात् माययिते सत्यपि गचे पादिकया पापा- .

·तत्वचित्तामणी वस्थानमिति न ततः पापनाश इति चेत् । न । प्राग- भावस्यासत्त्वेऽपि दुःखसाधनजातीयनाशस्य पुरुषार्थ- त्वात् सत्त्वेऽपि पापान्तरमादायापि तस्य दुःखजनक- त्वसम्भवात् । प्रायश्चित्तात्यायनाशः स्यादेवेति माग- भावसत्त्वासत्त्वसन्देहेऽपि प्रायश्चित्तादौ प्रत्तिरप्रत्यू- हैवेति । उच्यते। तत्र दुःखमागभावोऽस्येव तस्यैव दुःखानुत्पाद्रूपत्वेन पुरुपार्थत्वात् । स च पापनाश- हारा प्रायश्चित्तसाध्य इति प्रागभावसत्त्वेऽपि न नि. प्फलं प्रायश्चित्तम् । तेन प्रागभावेन दुःखमवश्यं जननीयमिति चेत् सत्यम् किन्तु पापान्तरमासाद्य । न चैवं प्रायश्चित्तमफलम्, दुःखानुत्पादेन तस्य सफ- लत्वात् । न च दुःखानुत्पादस्यापि दुःखानुत्पादान्तर- मेव फलम् तच्च तच नास्तीत्य फलत्वम्, स्वरूपसत एव तस्य पुरुपार्थत्वात् अनवस्थानाच । अतोऽनेन पापेन दुःखं मे मा भूदिति विद्यमानपापनाशार्थ प्राय- यिते प्रवृत्तिः। एतेन चीर्णप्रायश्चित्ते दुःखमागभावा नास्येव, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाश्यत्वेनानिर्मोक्ष- प्रसङ्गात्, न च प्रायश्चित्तवैफल्यं, न वा भगवती दुःखमपकर्मोपदेशकत्वेनानाप्तत्वम्, तस्य पापवंसे- (समानपापनाशामिति छ।

·१७१ ईश्वरानुमान नैव सफलत्वात् प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधन- पापनिश्चयात् तन्नाशार्थ प्रवृत्तिरित्यपास्तम्। दुःख- साधनध्वंसस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् । पापान्तरेण त- प्रतियोगिजनने तन्नाशात् तस्माद्दुखं मे मा भूदित्यु- द्दिश्य तत्साधनध्वंसार्थं प्रवृत्तिरिति दुःखानुत्याद एव पुरुषार्थो न तु दुःखसाधनध्वंस इति स्थिनम् । अपि चन तावद् दुःखमयसंसारवौजमिथ्याज्ञानस्य ध्वंस मुक्तिः तत्त्वज्ञानात् तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्त्वद- शायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरीरेन्द्रियबुड्यादि-तन्नि- दानधर्माधर्मध्वंसः, अचीर्णप्रायशित्तकर्मणां भागैक- नाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात् भागद्वारा तन्नाशस्य चापुरुषार्थत्वादिति । अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः, यद्यपि पर- दुःखात्यन्ताभावः स्वतः सिद्ध एव स्वदुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसम्भवी घटादावतिप्रसक्तोऽसाध्यथ । तथापि दुःखसाधनध्वंस एव स्वरत्तिदुःखात्यन्ताभावसम्बन्धः सच साध्य एव । न चैवमावश्यकत्वेन स एव मुक्तिः, तस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेन दुःखाभायमुद्दिश्य “दुवेनात्यन्तं यिमुक्तयरतीत्यपात्यन्ताभायत्वेन मुक्ति- श्रवणाच। यद्यपि दुःखसाधनध्वंसी न पुरुषार्थी- . तच प्रशने ·१०२ तत्वचिन्तामणौ ऽत्यन्ताभावश्च न साध्यस्तथापि विशिष्टस्य पुरुषार्थत्वं विशेपणसाध्यत्वेन विशिष्टसाध्यत्वञ्च । अहिकण्टका- दिनाशस्यापि तत्तयक्तिसाध्यदुःखात्यन्ताभयमुदिश्य तत्सम्बन्धत्वेनैव साध्यतेति । तन्न । अधर्मादिदुःखसा- धनध्वंसस्य न मुक्तिनिर्वाहकत्वं इत्युक्तात्वात् । किच्च नानागतस्वत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या मु- नस्यानागतवत्तिदुःखस्यानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा अमुक्तत्वापातात् अत्यन्ताभावसम्बन्धविरोधाच्च । ना- प्युत्पन्नस्थ स्वत्तिदुःतस्थ, तद्वत्तेस्तपात्यन्ताभाव- विरोधात् तदभावस्य स्वतःसिहत्वात् अतीतदुःखा- भावस्यानुद्देश्यत्वाच्च । नापि परकीयदुःखस्वात्यन्ता- भावसम्बन्धः, तस्य स्वतःसिद्धत्वात् । अपि च दुःखसा- धनध्वंसस्य नात्यन्ताभावसम्बन्धवे मानमस्ति । दुःख- साधनध्वंसादावस्य दुःखस्यात्यन्ताभाव इति बुद्धि-व्यप- देयो स्त इति चेत् । न । तस्य समानाधिकरणदुखा- समानकातदुःखाभावविषयत्वेनाप्युपपत्ती अतिरिक्त- सम्बन्धाविषयत्वात् । एतेन सर्वदुःखप्रागभावसंसगी- भावो मुक्तिः घटादेश्च न मुक्तत्वम् दुःखसाधनध्वस्त- विशेपिततद्योगिना मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्यवहारात योग-रूढिभ्यां पकमादिपवाच्यत्ववदिति निरस्तम् ।

·१०३ हेयत्वात्। प्रयोजनता वाच्या सा च कथमसाध्यत्वे प्रागभावस्य स्यादिति । अतएव "दुःख-जन्मेत्यादिनचपिसंग- छते। अन्यथा मिथ्याजानाद्यनुत्पादाना दुःखानुत्पा- ईश्वरानुमान। प्रागभावसंसर्गाभावस्य स्वतोऽनुद्देश्यत्वात् प्रत्युतात्य- ताभावस्थासाध्यत्वेन ध्वंसरूपत्वेन तस्य दुःखरूपतया प्राभाकरास्तु आत्यन्तिकदुःखप्रागभावो मुक्तिः । न च तस्यानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थवम् , कदा- चित् कृत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य कृतिसाध्यत्वात् कृत्यधीनतत्त्वज्ञनादधर्मनाशे सत्यग्रिमसमये दुःखमागभावस्वरूपमस्ति, तया विना अधर्मेण दुःखजननान्न तत्प्रागभावस्वरूपमस्तौति घटवत् छतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च त्वया प्रा- गभावस्य कृतिसाथ्यत्वमहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्त- क्षेमार्थिप्रत्तिस्थले । न चैव युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः प्रागभावस्यानादितया विवक्षितविवेकेन तवैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य खतो मुरुषार्थत्वात् । दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य (२) दुःख जन्म-प्ररभि-दोष-मिथ्याधानानामुत्तरोतरापाये रापायादयवर्ग इति न्यायसूत्र ।

·१७8 तत्त्वचिन्तामणौ दाहेतुत्वेनासङ्गतं स्यादित्यास्थिपतेति । तदतिस्थवीयः तथा यस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रति- योगिजनकत्वनियमान्मुक्तस्यापि दुःखात्यादप्रसङ्गः । अधर्म-शरीरादिसहकारिविरहान्न दुःखात्याद इति चेत्, सर्युत्तरावधिविधुरन्वेनानादेरत्वन्ताभावत्वापत्ती पागभावत्वव्याकोपः। प्रतियोगिजनकनाश्यातीय- त्वेन तब प्रागभावव्यपदेशावस्तुतानित्य एव स प्रति चेत् । न । नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया प्रागभावा- न्यत्वेन नाश्यजातीयत्वाभावात् प्रतियोगिजनकनाश- मुखेन तस्थासाध्यत्वाच । अपि च मुक्तः मागभावस्य समानाधिकरणं भावि दुःखं न प्रतियोगि तस्याभा- वात् भावे वा अमुक्तत्वापातात् । नापि समानाधि- करणमतीतं वर्तमानन्च, सत्यागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकरणम्, अन्यत्तिदु खस्यान्यवात्यन्ता- भावेन प्रागभावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेश- न्वात् । न च दुःखमा प्रतियोगि, स्वपराहत्तेर्तुःख- मावस्यामामाणिकत्वात् तस्यात्यन्तासता नित्यनिवृत्त- त्वेन तन्निवृत्तये मेधावत्प्रटत्त्यनुपपत्ते, अहिकण्टका- दिनाश प्राययित्तादिसाध्यदुःखप्रागभावस्य कतन्न: भधणमागभावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःख ·(२) यदि याति याम्यतोति शाम्यति क. यदि पाति याविति मा. ईश्वरानुमान। भक्षण प्रतियोगि। ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानेः तुल्यायव्ययत्वात् । न च बहुतरदुः- खानुविनतया सुखस्यापि पेक्षावहेयत्वम् , अावश्य- कत्वेन दुःखस्यव हेयत्वात् सुखस्य निरुपधौच्चा- विषयत्वात् । अन्यथा दुःखाननुविद्वतया तथात्वे पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत् । न। सुखमनुद्दिश्यापि दुःखभौरूणां दुःखहानार्थ प्रत्तिदर्शनात् दुःखा- भावस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात् । न हि दुःखाभाव- दशयां सुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखहानार्थ प्रवर्तते । वैपरीत्यस्यापि सम्भवे सुखस्याप्यपुरुषार्थत्वापत्तेः अतो दुःखाभावदशायां सुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखाभा- वार्थिप्रतिप्रतिवन्धकम् तस्मादविवेकिनः सुखमात्र- लिसवो बहुतरदुःखानुविद्यमपि सुखमुद्दिश्य शिरो मदीयं यदि याति यास्यतीति कृत्वा परदारादिषु प्रवर्तमाना वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादिवदन्तो नाचा- धिकारिणः, ये च विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे । कियन्ति दुःखदुर्दिनानि कियतो सुखखद्योतिकेति कु. (१) दाखामाषा प्रदान्ते इति । (३) संसारापारकानारे पति स.।

·तत्वचिन्तामो . पितफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति मन्य- मानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेषाधिकारिणः । न च भागार्थिनामप्रवृत्तौ पुरुषार्थता होयते, कस्य- चिदप्रसत्तावपि चिकित्सादेः पुरुषार्थत्वात् । अथ, दुःखाभावोऽपि नाषेद्यः पुरुपार्थतयेप्यते। न हि मू द्यवस्थार्थ प्रत्तो दृश्यते सुधीः ॥ पुरुषार्थत्वेन सुखवत् ज्ञायमानत्वनियमात् । न च मुक्तिनानं समा- वतीति चेत् । न हि दुःखाभावं जानीयामित्युद्दिश्य प्रवृत्तिः, किन्तु दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यतो दुःख- स्याभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानञ्च स्वकारणाधीनं, न तु पुरुषार्थतापयोगि, सुखी स्वामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, न तु सुखं जानौयामिति, सुखमेव तथा न तु तद- वगमः तस्यावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच । किश्च बहुतरदुःखजर्जरकलेवरा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । न च मरणे तस्य जान- मस्ति, न ते विवेकिन इति चेत् । न। पुरुपार्थत्वे विवेकानुपयोगात् । यिञ्च चरमदुःखानुभवेऽनागत- (१) पत्रार्थ भाव यथा मन्तापमनप्त कश्चित् पुरषो बइमस्तकसर्प- पमाछाया सन्तापमान्तिमिति तदामिन् संसारे इतस्तता- नारदुषधारापरिनिहोर्षया कान्ताजनमुनमातरमन काय- मानपुत्रपौत्रादिमागमणी कामोति ।

·यासमानकालीगध्वंसाममिडिय महाप्रलयानोशारपक्ष एवैतत्- ईश्वरानुमान। . दुःखध्वंसोऽपि विषयः, तथाचानिमक्षणे तहसंसा- विषयकञ्च विनश्यदवस्थं ज्ञानमस्तौति वर्तमानाप्य- चिम्मनुभूयते। ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्वात् न जानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु", दुःखत्वं देवदत्त दुःखत्वं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि- त्ति कार्यमाचत्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वाहा एत- प्रदीपत्ववत्। सन्ततित्वच नानाकालीनकार्य- मावत्तिधर्मत्वम् । एवं सुखत्वादावपि साध्यन्तेन (१) प्रमाणन्तु मुक्तादिति का। (२) बन स्वपदं पक्षपरं। (३) नियानियसाधारणगुणत्वादिकमादाय साश्रयनित्यगुणासमानका- सोमव्वसाप्रसिद्या साध्याप्रसिनिवारसाय मात्रपदं । (8) रतद्वत्वच्छिन्नविभिनकालोत्पन्नभिखारनिवजायविशेषरित्यर्थः । (१) कार्यमाघनिधमत्वमित्यत्र मामपदं द्रव्यवादी व्यभिचारवारणाय। न च ध्वसत्व यभिचारः, कार्यपदेन भावकार्यविवक्षणात् । एतत् सर्व महाप्रलयमझौशय उत। वय महाप्रलये मागाभावस्तथाच कार्यमापतित्वस्य घटत्वादावपि सावेन तत्र च गिगालसाविर- हात् व्यभिचारः यतलदन होकारपोमि हेवन्तरमार, मन्तति- বানি, নাবান্ধলীলঙ্কাপনিষত্ব হফহ্মাধীসদ্ধাবা- सृत्तिले सति कार्यमावतित्वं, धन कन्ऽपि घटवादौ पूर्वोच- ध्यमिधारतादयस्याशरणाय सायन्त, मुरूपासिडिवारणाय एक. कालोनेति, मगन-घटसन्निदिवे यभिचारवारणाप वियष्यने मापदं। एतत्कल्पे देवदत्तदखत्वमैद पक्षा, दुरवृत्तमात्रय पक्षले तु तच हेतुघटकायतदविरहात् सहपादिः, मात्र कल्पानुसरयादिति ध्येयं। 23 ·१०८ वत्वचिन्तामणौ सकलोच्छेदे मोक्षः । न चाप्रयोजकत्वम्, सन्तत्युच्छेदे मूलाच्चेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याचानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानात् नि- वृत्तिः सम्भवत्येव, "आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रुतिश्य प्रमाणम्। रात्रिसनन्यायेनार्थवादोप- नीतापुनराहत अधिकारिविशेषणत्वात्५), 'सः' श्रात्मनः, 'न पुनरावर्त्तते न। पुनः शरीरी भवती- त्यर्थः । “वात्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः साक्षात्कर्तव्यः' इत्युपक्रम्य “दुःखेनात्यन्त विमुक्तश्चरति' इति श्रुतिश्च मानम् । आचार्यास्तु । “अशरीरं वावसन्त प्रियाप्रिये न स्पृशतः” इति श्रुतिस्तच प्रमाणम् वावसन्तमिति यङलुकि । तेन संसारितादशायां क्षणमाघमशरीर- त्वेन नान्यचाप्तितिः । ननु दन्दस्वरसेन मिलित- (९) मघाच यथा हि राशिदवाथाना "ज्योविििरयादिवाक्योत्पन्न कमया माजिशासाया अत्यन्ताश्रुतस्तमादिपपने गौरवात् विश्व पिव्यायापवादेन “प्रतितिएतौल वा य एता रानीपयनिा" इत्ययवादश्रुतौ प्रतिसद समिति सिद्धान्ततं तयात्रापि पार्य वादिशाएराहत्तरेव पालखमिति मात्र । (२) पधिकारिनियमादिति ख.। (३) 'इनारमेन प्रियच थपियव प्रियाप्रिय तिरदसरसेनेचच ।

·ईश्वरानुमान मुख-दुःखाभयनिषेधः प्रतीयते, स तु नित्यवत्प्राप्त- स्वा रकैकनिषेधे च वाक्यभेदापत्तिः । न च मुक्तौ प्रमाणमिति चेत्। न।' द्वित्वेनैकेन रूपेणोपस्थि- तयोः प्रत्येक निषेधान्वयोपि) वाक्यभेदाभावात् धंव-खदिरौजचिन्धीत्यत्र प्रत्येक छिदान्वयं इव । न हि तत्र मिलितच्छिदा अपि च न मियाप्रियरूपं किञ्चिदनीति, मिलितनिषेधोऽप्ये कैकाम्बये प्रत्येका- भावे वा भवेत् तत्रैकान्वयस्याशरौरे अयोग्यत्वात् प्रत्येकाभाव एव पर्यवस्यति, अतः एवासर्वमुक्तिरपि सर्वदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तित्सिद्देः । अन्यथा मुक्ति रपि न स्यात् तचैव व्यभिचारात्) । यदि चोपरान्मान- रव केचित् तदा तच्छकयो मोक्षार्थ न कश्चित् प्रव- त । शम-दम-भागानभिष्वङ्गादिमुक्तिचिनः" श्रुति- सिद्धेन सन्देइनित्तिरिति चेत् । ना। संसारित्वेन मुक्ति योग्यत्वात् न तु तदिभेपणशमादिमत्त्वेन सा- मान्ये वाधके सत्येव योग्यताया विशेपनिष्ठत्वाम् । किश्व शमादयः। श्रुतौ सहकारितयो बोधिता २ (१) नियेधावसमेऽयोति ख.। (२) पव व्यभिचारादिति । (२) 'भोगानमिया' भोगेषु चनासहिरिय।

·२. तत्त्वचिन्तामणी तु योग्यतया तत्त्वापि संसारित्वेन तेऽपि साधनौयाः शमादिकमपि हि कायं तचापि संसारित्वेनैव योग्यता सामान्य बाधकाभावात् । न च नित्यसुखाभिव्यक्ति- मुक्तिः, सा हि न नित्या मुक्ता-संसारिणेरविणेपास- हात्। नोत्पाद्या, तहेतुशरोराद्यभावात, ज्ञानमात्रे मुखमात्रे वा तहेतुत्वावधारणात् । न च संसारि- दशायां तहेतुः, सामान्ये वाधकाभावात् । अत एव स्वर्गादौ शरीरकल्पना। किञ्च तज्जनका न ताव- दात्म-मनायोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्याजनकत्वात् । विपयमावापेक्षणे तु संसारिदशयामपि तदभिव्यक्ति- प्रसङ्गः। नापि योगनो धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्न- भावत्वेन विनाशित्वेऽपवर्गनिवृत्त्यापत्तेः । न च तज्ज- न्याभिव्यक्तिरनन्ता, तस्या श्रष्यत एव नाशात् । अथ तत्वज्ञानात्सवासनमिथ्याचाननाशे दोषाभावेन प्रह- त्याद्यभावाधर्माधर्मयोरनुत्पादे प्रचौनधर्माधर्मध- याहुःखसाधनशरीरादिनाश स्व तहेतुरतएव तस्या- नन्येनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त प्रति चेत्। न। शरीरं विना तदनुत्पत्तेः तस्य तहेतुत्वे मानाभावाच । न च (३) परिमायावादिति स.। (b) किया नयनामिति ।

·ईश्वरानुमान। १८१ माक्षार्थिप्रत्तिरेव तब मानम्, दुःखहानार्थितयापि तदुत्पतेः। न च नित्ये सुखे मानमस्ति । “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च माक्षे, प्रतिष्ठिन” इत्यादिश्रुतिर्मानमिति चेत् । न । उपज- ननापायवतर्जान- न-सुख योरहं जानाम्यहं सुखौति भिन्नत्वेनानुभूयमानयोब्रह्माभेदवोधने प्रत्यक्षवाधात्। अथ सुखस्य ब्रह्माभेदवोधनादेवायोग्यतया अनित्यं सुखं विहाय वाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्ये सुखे सिद्धे तदभेदवोधनं येनान्योन्या- श्रयः। यद्दा नित्यं सुखं वोधयित्वा तदभिन्न ब्रह्म बोध्यते। न च वाक्यभेदः, वाक्यैकवाक्यत्वादिति चेत्। न। यात्मनोऽनुभूयमानत्वेन , तदभिन्नस्य नित्यसुखस्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमात्रस्य स्वगोचर- साक्षात्कारजनकत्वनियमात् तदननुभवे वा श्रात्मना- ऽपि अनुभवो न स्यात् । श्रथात्मभिन्नं नित्यसुख- मनुभूयत स्व सुखत्वं तच नानुभूयत-इति चेत, न, सुखानुभवसामग्रा एव मुखत्वानुभावकत्वात् तस्मादा- नन्दं ब्रह्मेति मत्वर्थी याचप्रत्ययान्तत्वेनानन्दवाचं वाध्य तेनाभेद अन्यथा नपुंसकलिङ्गाचानुपपत्तेः । रतेन ब्रह्मादैततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्ती वि. ."

·१२ वत्त्वचिन्तामणी F- ज्ञानसुखात्मकः केवल आत्मा अपवर्गे वर्ततं इति वेदान्तमतमपास्तम्। स्वप्रकाशमुखात्मकब्रह्मणो नि-" त्यत्वेन मुक्त-संसारिणरविशेषप्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्न विना तस्य सत्त्वादपुरुषार्थत्वाच । अविद्यानिवृत्तिः प्रयत्नसाध्येति चेत्, अविद्या यदि मिथ्यानानं, श्री- न्तरं वा, उभयथापि सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वेन तन्निवृत्तेरपुरुषार्थत्वात्। विदण्डिनस्तु श्रानन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलयो माया, लयश्च लिङ्गशरीराएगमः, लिङ्गशरीरच एका- दशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्ममाचया सम्भूयाव- स्थितानि जीवात्मनि सुख-दुःखावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न। शरीरध्वंसस्य खतो दुःखसाधनाभावतया अमु स्पार्थत्वात् । नाघोपाधिशरीरनाशे औपाधिकजीव. नाशालयः, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात्,ब्रह्मणे नित्यत्वेन तर्भिन्नस्य नाशनुपपत्तेः भेदाभेदस्य च विरोधिनाभा- वात् । नाप्यनुपलवा चित्तसन्ततिरपवर्गः, आवश्यकत्वे- नानुपलवस्य दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वेन चित्तसन्तते- रपुरुषार्थत्वात शरीरादिकारणं विना चित्तसन्ततेरनु- त्पादाच । न हि चित्तमा तासामग्री, गरीरादिषैय- •पनः । नापि दुःखहेतुत्वेनात्मनो शानमेव मुक्तिः, ॥

·ईश्वरानुमान । सुख-दुःखाभावतरत्वेनापुरुषार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महा-' नस्यायनसिझे अतिरिक्तहानस्याशक्यत्वात् । यतु योगविसाध्यनिरतिशेयानन्दमयों जीवन्मक्ति- मुद्दिश्य प्रष्टते कारणवशादात्यन्तिकदुःखाभावरूपा मुक्तिमासादयतीति मतम् । तन्न । परममुक्तेरपुरु- पार्थत्वापत्तेः विरक्तस्य मोऽधिकारात् सुखाद्देशेना- प्रहत्तेचा माझे च सर्वाश्रमाणामधिकारः आश्रम- चतुष्टयमुपक्रम्य "सब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति श्रुतेः, सोचे कारणभावात् । आकाङ्क्षाया अविशेषेणान- तर्यस्याप्रयोजकत्वात् । कथं हि “माक्षाश्रमशतुर्थी वैये भिक्षोः परिकीर्तितः". इति प्रव्रज्यां मोक्षाश्रम- माहुः, गृहस्थस्य च पुत्र-दारादिसङ्गो दुर्वार इत्य- साधारण्येन तथोपदेशात् तत्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि मुच्यत इत्यागमाच्च । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य "श्रात्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य साक्षा- कर्तव्यः" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यः शरीरादिभिन्न श्रात्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान् विविच्य तद्बा- धितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मननं विदधाति। न च शब्दोपपत्तिजन्यतत्वज्ञानात साक्षात्कारिसवा- सनमिथ्याञाननित्तिः, दिमोहादौ तथानुपलब्धः। तिचानुपपत्तरिति ।

·१८४ तात् तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः। स्यादेतत् ज्ञान-कर्मणेार्न समप्राधान्येन समुच्चयः कर्मणां स्ववाक्यात फलान्तरा- र्थत्वेन श्रुतत्वान्मोक्षार्थकल्पनाविरोधात् तत्त्वज्ञानस्य कमनरपेक्षेण मुक्ति हेतुत्वातीतेश्च । नाङ्गाङ्गिभावेन, शरीरानिर्वाइकत्वात् । नापि प्रयाजादिवदारादुप- नत्वचिन्तामणौ श्रतः श्रुति-समृत्युपदिष्टयोगविधिना चिरनिरन्तरा- दरसेवितनिदिध्यासनजन्ययोगजधर्मादात्मतत्वसाक्षा- कारं संसारवौजसवासन मिथ्याज्ञाननिहननसमर्थ" श्रासाद्य दोपाभावात्प्रत्यादेरभावे अनागतधर्मानु- त्पादेनानादिभवसन्चितकर्मणां मोगेन यादपज्यते। उपदेशमावाच्छरीरभिन्नामावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्गया सकसकस्य नाथद्धामलक्षालनमिति मननमाव- श्यकम् । तथाच मन्तव्यचोपपत्तिभिरिति श्रुतिरेवा- पपत्तिवोधकस्य शास्त्रस्यापवर्गहेतुत्वं बोधयति, मन नस्य तदेकसाध्यत्वात् । एवञ्च शम दम-ब्रह्मचर्यायु- पहितयावन्नित्य-नैमित्तिक-सन्थ्योपासनादिकर्मसहित तथा हि न कर्म सन्निपत्योपकारकम्, तत्त्वज्ञान (श्रुति स्मन्युपदिय विधिनेति छ । (२) समारतोत्रमदामममियाधानोन्मूलनसममिति (७) म्यग्यदा ·ईश्वरानुमान । १५ कारकम्, स्ववाक्यतएव कर्मणां प्रयोजनलाभेन फल- वत्सन्निधावफलत्वाभावात् उपपत्तिविरुद्धश्च ज्ञान- कर्मसमुच्चयः काम्य-नियियोरभावात् । नाप्यसङ्घ- लिपतफलवत्काम्यकर्मसमच्चयः, चतुर्थाश्रमविधिविरा- धात् । अत एव न यावन्नित्य-नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि। नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्त्वज्ञाने सति । गृहस्थस्यापि मुक्तेः । "न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः। श्रादकत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते" ॥ इति स्मृतेः। न चाननुगतमपि साधनं, स्वर्गवदप- वर्गे मकारभेदाभावात् । न चापवर्गार्थिकर्तव्यतया कर्माणि विहितानि येन तत्समुच्चयः स्यात् । तस्मात् “सत्यस्य सर्वकर्माणोति स्मृतेः सर्वकर्मसन्यासो ज्ञान- मावाच मोक्ष इति। मैवम् । स्व-स्वाश्रमविहितेन कर्मणा ज्ञानस्य सममाधान्येन समुच्चयात् ज्ञान-कर्मणा- स्तुत्यत्वेन मुक्त्यर्थत्वाभिधानात्। तथाच श्रीभग- वहीता। "स्खे स्खे कर्मण्यभिरतः संसिडिं लभते नरः । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धिं विन्दति मानवः" । (१) काम्य निभिदयोम्यागादिति ख.। 21 ·१६ तत्वचिननामगो श्रीविष्णुपुराणे। "तस्मातत्याप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैनरः। तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कम चाहं महामते"। हारीतः। "उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्" ॥ श्रुतिश्च, “सत्येन लभ्यस्तपसा ोप आत्मा सम्यग- ज्ञानेन ब्रह्मच च" इति एतन्मूलकमेष, "परिजानाइपेग्मुक्तिरेनदालस्यलक्षणम् । कायनशभयात्रैव क्मं नेच्छन्त्यपण्डिताः। "जानं प्रधानं न तु कर्महीनं कर्म प्रधानं न तु बुद्धिहौनम्। तस्माइयोरेव भवेत्यसिद्धि- नोकपक्षो विहगः प्रयाति"। न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा- र्थत्वमनुपपन्नम्, तथा वाक्यस्वरसात् जानतुल्यताप्र- तीतेः। तत्तत्फलजनकत्वपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, स्वमन्यचापि । भवतु वा धारादुपकारितया श्रगानिभाषेन समुच्चयः, स प्रयाजादिवदपूर्वदाय । यत्तु जडभरापास्याने।

·२० ईश्वरानुमान। "न पपाठ गुरुमोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम्। न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जटहे न च” इति ॥ तद्योगिधर्मसङ्गत्यागार्थ जातिस्मरत्वेन न शिक्षि- तानीत्येवंपर वा। तदुक्तं । “जन्ने जातिस्मरो दिजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्” इति । अब केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्थिनस्तत्- प्रतिबन्धकाधर्मनिवृत्तिद्वारा प्रायश्चित्तवदारादुपका- रकं कर्म सन्निपत्योपकारकन्तु तत्त्वज्ञानम्। उत्पन्न- तत्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धष्टेः कारीरीसमाप्तिव- दारधाश्रमपरिपालनं लोकसंग्रहार्थम्। यद्यपि लोक- संग्रहो न प्रयोजनम् सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वात, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानान्निन्द्यत्वेन यज्ञानं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखोत्पादनेना- धर्मक्षयार्थञ्चेति । तन्न। तत्वज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मणां धपूर्वद्वारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उपनीतमावकर्तव्यत्वेन विहि- तानि सन्थ्योपासनादीनि तानि मेक्षिार्घिमिरप्यवश्यं कर्तव्यानि तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीय- (१) सद्योगिधर्मवन सबागाये शातिसार या शिक्षिताना परप, एनसेनानिमारो जित | ·तत्त्वचिन्तामको श्रीविष्णुपुराणे। "तस्मात्तत्माप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैनरें। सत्याप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते"। हारीतः। “उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्" । श्रुतिश्थ, “सन्येन लभ्यस्तपसा होष श्राामा सम्यग्- चानेन ब्रह्मचर्येण च” इति एतन्मूलकमेय, "परिज्ञानाइवेन्मुक्तिरेखदालम्यलक्षणम् । कायतशभयाचैव नेच्छन्त्यपण्डिताः" । "ज्ञानं प्रधानं न तु कर्महीनं कर्म प्रधानं न तु बुद्धिहौनम्। तस्माद्वयोरेव भवेत्प्रसिद्धि- न होकपक्षो विहगः प्रयाति" । न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा- र्थत्वमनुपपन्नम्, तघा वाक्यस्वरसात् जानतुल्यताम- तीतेः । तत्तत्फलजनकत्वोपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, एवमन्यत्रापि । भवतु वा पारादुपकारितया अह्नागिभावेन समुच्चयः, स प्रयाजादिवदपूर्वहारव । यत्तु जडभरतेोपाख्याने!

·१७ ईश्वरानुमान। “न पपाठ गुरुप्रोतां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जग हे न च' इति ॥ तद्योगिधर्मसङ्गत्यागार्थ जातिस्मरत्वैन न शिक्षि- नानौत्येवंपरं वा। तदुक्तं । “जने जातिस्मरो दिजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्ववित्" इति। अत्र केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्थिनस्तत्- प्रतिबन्धकाधर्मनित्तिद्वारा प्रायश्चित्तबदारादुपका- रकं कर्म सन्निपत्त्योपकारकन्त तत्वज्ञानम्। उत्पन्न- तत्त्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धष्टेः कारोरीसमाप्तिव- दारब्धाश्रमपरिपालनं लोकसंग्रहार्थम्। यद्यपि लोक- संग्रहो न प्रयोजनम् सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वात, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानान्निन्द्यत्वेन यज्ञानं तत्परिहाराय तत्कर्मसाध्यदुःखात्पादनेना- धर्मक्षयार्थञ्चेति । नन्ना तत्त्वज्ञानं मत्यगत्वपक्षे कर्मणां पूर्वद्वारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उपनीतमावकर्तव्यत्वेन विहि- तानि सन्थ्योपासनादौनि तानि मेक्षिार्थिभिरप्यवश्यं कर्तव्यानि तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीय- (१) सद्योगिधर्मीयेन सत्यागा गानिसारखेन दान शिविताना- परच, तदुल बजे प्रातिकारी दिजस्वोति य.।

·२८ অশ্বিনী तथाच त्वात् सोचे मानाभावात् निमिहानि काम्यानि च वन्धहेतुत्वान्मुक्तिपरिपन्योनौति त्यज्यन्ते । धनमूलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते। सेोऽयं “सन्यस्य सर्वकर्मा- णोत्यस्यार्थः, अयमेव हि सन्यासपदार्थी, श्रीभगवद्गीता। "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः। नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित "॥ तत्त्वज्ञानं धर्मदारा मुक्तिसाधनं विहितन्वेन धर्म- जनकत्वादिति धर्मस्यैव प्राधान्यम्। स च धर्मो मुक्त्यैव फलेन नाश्यत इति केचित् । तन । मिथ्याजान- निवृत्या दृष्टद्वारेणैवोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात् । अन्यथा भेपलादिपि तथा स्यात् । एवञ्च तचैव विहितत्वस्य व्यभिचारः। अब वदन्ति । संसारकारणाच्छेदक्रमेण कार्योच्छे- दामोधा, एवञ्च तत्त्वज्ञानमाचादेव मिथ्याञानाच्छे- दादपवर्गः तब न तस्य कर्मसहकारित्वम् मिथ्या- जानोन्मूलने कर्मविनाशतस्यैव तस्य दिमोहादौ हेतु- त्वावधारणात् कर्मणामपवर्गहेतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञान- हाराप्युपपद्यते साक्षातस्याश्रुने । तत्वज्ञानवतश्चाधि- ·ईश्वरानुमान। कारे नित्याकरणेऽपि दोपाभावेन प्रत्यवायाभावाप- पत्तेः। अन्यथा भोगार्य विहित-निपिडाचरणेन धर्माधर्मात्पत्तौ मोक्षाभावप्रसङ्गः। ननु तत्चत्तीर्थ- महादान-स्नान-काशीमरणादिकर्मणां तत्त्वज्ञाननरपे- क्ष्येण मुक्ति हेतुत्वं श्रूयते तत्कथं तत्त्वज्ञानमेव तहेतुः । न च नेपां तत्त्वज्ञानमेव व्यापारः, अनुपदं तत्त्वज्ञा नानुत्पादाददृष्टद्वारा तहेतुत्वं वाच्यम् तथाचापवर्ग- कारणमेवादृष्टं कल्पातां लाघवात् । न च तत्त्वज्ञान- प्रतिबन्धकाधर्मनाश एव तेषां व्यापारः, प्रतिवन्धक- दुरितध्वंसतोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्तत्कर्मणाम- ननुगमात् कथं मुक्तिरनगता दुःखध्वंसे प्रकाराभावा- दिति चेत्। न । गुणना समवाय्यसमवायिनाश- (९) थमावरूपे दुखध्वसे वैज्ञाव्यकन्यनस्यासम्भवादित्यर्थ । न घ मलि- योगिनि दुखे जातिविशेषान् कल्पयित्वा तदछिनप्रतियोगिना सायप्रतियोगितात्वसम्बन्धन जातिविशेषाणामेव वा जन्यतावच्छेद- कात्वसौकारण व्यभिचारवारण सम्भवतीति वाथ। गोबधगन्यता- वच्छेदकजात्या माइयेगा ताहमजातिकल्पनाया असम्भवात् । न च गोवधानन्यदुःखाना मथे यानि प्रायश्चितनाट्यानि तम्मात्रवृत्ति तिरेका यानि तत्वज्ञामगाश्यानि तभारतिर्गतिरेकेतिन समिति वायं। नासा नामाव तत्वज्ञानादिनाम्यतावकंदक- भातीना वा नानात् इन्यत्र पिनिगमकस्य दुषमवान् ।

·१८. सत्यचिन्तामणौ -यवन- विरोधिगुणानां नाशकत्वनियमात तत्तन्नाशविशेषे तु तत्तछेतुरिति चेत्, तहि तत्तदुःखध्वंसे तत्तत्कर्मणा- मपि तथात्वमस्तु, तवापि तत्त्वज्ञाने तत्प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसे चाननुगतानामेव तत्तत्कर्मनां जनकत्वम् मुमुक्षुमुद्दिश्य विहितत्वं वानुगतमस्तौति चेत् । न। ज्ञान-कर्मणानिरपेक्षकारणताश्रवणात् ब्रीहि- दिकल्प एव। निरपेक्षैकसाधनावरुद्धेऽपरसाधनावरुद्धे- ऽपरसाधनान्वया न विकल्पमन्तरेण समभवति आका- झाविरहादिति न्यायात् । साहित्यबोधक विनैक प्रत्यनेकस्य हेतुता यच शब्देन वाध्यते तत्र विकल्पेना- न्वयो यथा वौहि-यवयारिति व्युत्पत्तेर्वा । वस्तुतस्तु" दृढभूमिसवासनमिथ्याज्ञानान्मूलनं विना न मोक्ष- (O नाशकत्यदर्शनादिति ख। (२) याकाडाविरहादिनियमादिति खः। (३) वेदवोधित वैकल्पिक हेतुनास्थले समुचितेभ्यो न फलसिद्धि सम्ब- লিনীছ যৰাম্মামখানিস্তাবাহিলি সাবিন্দগ্রিব ঘল- कम्नया हेतुत्वे तत्सम्बलने मोक्षाभाषप्रसनः । नामि शान-कम्मणा समुचिताना मोबहेतुता सम्भवति, तत्त्वज्ञानोपाये योगाभ्यासादौ कृत्य साध्यताज्ञाने मोक्षहेतुकागोमरणादितत्तत्वमा पढत्त्यनुप- पत्ते मधुरा काशीमरणाना सम्बलनासम्मवाच इत्यस्वरमादा, वस्तुवन्विति ।

·लामा! इत्युभयसिहम, तादशमिथ्याजानना घान्वय-व्यतिरे- काभ्यां नवजानकारणमयधारितमता न तेन विना स इति तत्रापि तत्वज्ञानमायश्यकम्। यद्यपि मिथ्या- शाननाभे विरोधिगुणस्यैव हेतुत्वम्, तथापि मिथ्या- जानप्रागभावासहत्तिमिथ्याजानध्वंसस्य तदेकासाध्य- त्वम्। “आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रूतेो मति तत्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणाच "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" इति शुन्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन्सत्ये- वेति प्रतिपादनाच । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरादया कल्पोरन्। कर्मणां तत्त्वज्ञानहारापि मुसिजनकत्व- सम्भवात् प्रमाणवतोगारवञ्च न दोपाय। कर्मणां तत्त्वज्ञानविशेष एव जनकत्वं अतो न तवाननुगमो- दोपाय। वाराणसीमरणस्य तत्वज्ञानफलकत्वमाग- मादेवावगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि मायश्चित्तादिव विनश्यन्ति धनन्यथासिद्धशब्दवलान् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितात्पत्तिनिमित्तकत्वं, पापनाश- फलश्रवणात् । अत एव न ब्रह्महत्यादीनां प्रायश्चित्त- दुःखमेव फलम, नरकफलश्रुतिविरोधात् मायश्चित्त. विधिवैव्यर्थ्याच्च, दुःखैकफलत्वेन तत्रामसत्तेः । नापि ।

·तत्त्वचिन्तामो कर्मान्तराधिकार एव फलम, महापातकातिरितो- निधिकाराभावात् अन्यथा यत्किञ्चित्पापवतोऽटत- प्रायश्चित्तत्वेनानधिकारापत्तेः। प्राणन्तिके तदभा- वाच्च । श्रूयते हि। "भिद्यते हृदयग्रन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया:। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परात्मनि" ॥ स्मृतिश्च । "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भप्मसात्कुरुतेऽजुन" इति । "नाभुक्तं धीयते कर्मेत्यच च प्रायश्चित्तादिस्मृतितः सङ्कोचस्यावश्यकन्वेन शब्दवाधितनाशकानाश्यकर्म- परत्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पाप-पुण्यक्षयहेतूनां बहुतरत्वात् । ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दवीध्यमित्युक्तम् । अथ भस्मसात्पदस्य लाक्षणिक- त्वेन यथा वह परम्परया भस्म तथा ज्ञानात्कर्मक्षय- इत्यर्थः। तथाच “नामुक्त क्षौयते कर्मेति स्मृतिरुत्सर्ग- तोभागेनैव क्षयमाह, अनन्यथासिद्धग्रायश्चित्तविधिना सा बाध्यते, ज्ञाननाश्यत्वञ्च) भोगद्दारापि सम्भवती- त्यबाधे सम्भवति वाधकल्पना नेति चेत् । न। कर्मणे U विद्यते कर्मबन्धनमिति ख.। (२) ज्ञानस्य नाशकापञ्चेति ख.।

·. बोधितनाशकानाश्यत्वस्योपाधित्वाच अकृतप्रधानेन ईश्वरानुमान। भोगनाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात् । न हि भागस्तव- जानव्यापारः, तथाऽश्रवणात् तेन विनापि कर्माण- एव तदुपपत्तेश्च । कर्मणो भोगनाश्यत्वे तत्वज्ञाना- नुपयोगात्। यत्तु “नामुक्तमिति स्मृतिविरोधेन शौयन्तइत्यादि- श्रुतेरन्यथा वर्णनम् । तन्न । स्मृतेः प्रत्यक्षवेदबाधित- त्वेन विरुवार्थकवेदाननुमापकत्वात् । वामदेव सौभ- रिप्रभृतीनां कायव्यूहश्रवणात्तत्त्वज्ञानेन कायव्यूह- मुत्पाद्य भागहारा कर्मक्षय इति चेत् । न। तपः- प्रभावादेव तत्त्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायव्यूहसम्भवान् । भोगजननार्थञ्च कर्मभिरवश्यं तत्तत्कायनिष्यादन- मिति न तव तत्त्वज्ञानोपयोगः, योगपद्यञ्च काथानां तज्जनककर्मस्वभावात तपास्वभावाहा । न च ज्ञानं भोगदारा कर्मनाशकं इत्युक्तम् । एतेनागमयोः पर- स्परविरोधात् अनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाश्य प्रायश्चित्ताद्यनाश्यत्वे सति कर्मत्वात् भुक्त-भुज्यमान- कर्मवदित्यनुमानान्निर्णय इत्यपास्तम्। ज्ञानस्य प्राय- चित्ततुल्य त्याजकत्वात् श्रुतिबाधितत्वाच्च शन्द- (२) सजनकधर्मस्वभावात् नप प्रमावादेति साग 25 ·१८४ नावचिन्तामो कृतप्रधानेन चानापूर्वेण व्यभिचाराच्च तस्य प्रधान- यागादिनाश्यत्वात् । न च तस्यापि यागस्यैव स्वर्ग- फलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेव अधिकृताधिकारेऽपि खर्गकामस्याधिकारात् अन्यथा निष्फले प्रहत्तेरिति वाच्यम्। स्वर्गफलत्वगत्वविरोधात् । प्रवृत्तिश्च फल- वद्यार्थितया। तदुक्तम्, “प्रधाने रागादने वैधौति। ननु “तावदेवास्य चिरं यावन्न विमेक्षिः अथ सम्प- ल्स्यते कैवल्येन" इति श्रुतेः तावदेवास्योत्पन्नतत्त्व- ज्ञानस्य चिरं विलम्बः यावन्नोत्पन्नकर्मणविमाक्षः. श्रथ सम्पत्स्यते कैवल्येनेत्यत्र भागेन क्ष्ययित्वा इति शेषः । न च शेपे मानाभावा, सत्यपि विज्ञाने कमा- वस्थाने मृप्तसामर्थ्यस्य भागस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चेत् । न । तत्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशायां न मोक्षः किन्तु तदग्रिमाण इत्यार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यत्तु अकृतप्रधानागापूर्वाभिप्रायमेतत् "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीत्यादि तेषां कार्याणां नाशकान्तराभावा. दिति । तन्न । प्रधानार्थितया कृप्तानां तदभावे तसा- मग्रासिद्धेः तत्सत्वेऽपि सर्वकर्मपदस्य कमान्तरपरिग्रा- इकस्य सङ्कोचे मानाभावात् । यदपि भस्मसात्करणा- दिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात्कृतमपि विहित ·(१) श्रीगङ्गेश्वरविरचित इति कचिडित-पुस्तकमाठन तत्वचिन्तामणि प्रणेता गोविनाम्नेव गडेतिनामसमानार्थकगडेपोतिनामापि ईखरानुमान । १५५ कर्म न फलायेति । तथाच श्रुतिः, तद्यथा "पुष्कर- पलानापः सिष्यन्ते' इत्यादि । तदपि न । न हि भस्मसात्करणं क्षयश्चानुत्पत्तिरुच्यते। न च लक्षणा, मुख्य बाधकाभावादिति । उच्यते। कर्मणो भोगना- श्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वम् भागस्य तत्त्वज्ञान- व्यापारत्वात् । न च भोगमावस्यैव कर्मनाशे साम- त्तित्त्वज्ञानव्यभिचारः, कर्माप्रागभावासहतिकर्म- नाणे युगपत्कर्मभागे वाऽव्यभिचारात्। अत एवानु- .मानेनागमवाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिवाक्यशेये माना- भावः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापवर्गविलम्बोपपादनार्थ उक्तरीत्या भागस्यैवाक्षेपादिति, तदस्यापवर्गस्य परम- पुरुषार्थस्य श्रुतिसिई कारणमनुमानमिति विविक्तम्॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय-श्रीगङ्गेशविरचितेतत्त्व- चिन्तामणैा अनुमानाख्य-दितीयखण्डे ईश्वरानुमान । समाप्तच द्वितीयमनुमानखण्डं । प्रसिद्ध व्यासीदिव्य सम्भावयामोति ।