·वृहईशीविषयानुक्रमः।
विषयः.
पुटम्.
२
२, ३
४-११
देश्युत्पत्तिः
देशीलक्षणम्
नादोत्पतिः
श्रुतिनिर्णयः-
स्वरनिर्णयः:
मुर्छनाः
तानानां यज्ञनामानि
मूर्छनातानाः
वर्णभेदाः
त्रयसिंगदलकाराः
गीतयः
जातयः
रागलक्षणम्
भापालक्षणादि
२१-२६
२६-२८
२८-३३
३४-४९
१९-५३
५३-८१
८१-१०४
१०४-१४१
१४१-१५
प्रपन्याध्यायः

·PREFACE. Brliaridesſ is a work on music by "Sage Matuga". From (1) “मतद्गस्य वच ध्रुत्वा नारदो मुनिरनीत" (pi) anil (2) "श्रीमतहमुनिः प्राह मुनीनुद्दिश्य तद्यथा ।" (p. 141) it would uppear that Matanga composed this at the instance of 1ārada and other cages. That Vatanga was the author is shown by such colopions a- "इति मतङ्गमुनिविरचित वृहद्धेश्यां प्रवन्धाध्यायः षष्ठः ।". We know nothing of the date of its composition or the particulars of the life of the author Vatanga. Kalidasa however mentions in his Raghuramsal n sage Vatanga who cursed the Gandharva named Priyimvuda who might have been Hariogant of his skill in mn-c. If this Matanga is identical with the present author, then we may take him to be a Puranic celebrity anterior to the kings of the Raghu line dealt with by Kalidasa. Matanga is also referred to in the Ramayana', the Mahabharata', and in the Matangalila No. 10 of the Trivandrum Sanskrit Series; but the question whether he is the same as the author of the present work has to be determined in the liglit of further research on the subject, "माशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतहजलम् । अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूजं प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य । म चानुनीत. प्रशतेन पश्चान्मया महर्षिमृदुतामगच्छत् । उष्णत्वमग्न्यातपसम्प्रयोगाच्छत्यं हि यत्सा प्रकृतिजलस्य ।। इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यलज कुम्ममयोमुख्नेन । संयोक्ष्यसे स्पेन वपुर्महिना तदेसवोचत् स तपोनिधिर्माम् ॥" (Sargei Slo 5955) "न तत्राममितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् । विविधास्तप वै नागा घने तस्मिश्च पर्वते । यस्ता मतस्य विधानात तच्च काननम् ॥" (Aranyakanda Sarga 741 28, 29) "अगरत्योऽथ मतगच कालो मृत्युस्तथैव च । यज्यानधव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः॥" (Sabhaparva Adhaya 810 29) "धाना यक्षनरामुरामररुचः सय वाणीव या दृष्ट ग्रा रचिरा कदापि विधिना शप्ताय दुर्गवैत । तस्मात् सा यमुकन्या गुणवत्ती नाम्नाभवद् भार्गवार संपापाश्रममांगता यत मतस्यात्तिकौतूहलात् ॥" (P890 16) 1 ·The work ends abruptly rigtig "Tri rufarmin FICUT fhut qur" (P. 151) and 80 vt conclude that there are aul eruent parts of th text yet to be discoverer! The author crites tlu wordt at the " Auska salata Hia! (p) आकामा घनिना सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ भीस्तु विविध प्रोसो म्यगाय्याविभागत । qwgTT SITT y agua." (p) An from Saft am inn Ol wound, 24 a starting point, hu developes ul tht to follow llence the nume Irhaddest The trutre propose to furns nuw information on such subjects as the four-nu of Riga' such as the author oserie Itran 95 SET IT ACI निरूप्यते तदस्माभिलक्ष्यरक्षणसयुतम् (p 81) have not been luclt upon by Bharati and other sagen in their works Batanga sccks to be his opinions on autho rities by friels quoting pasenges hom Bharta, Kuhala Dattelu and others It is matte foi genune pluasıne to announce thrt we may be able to publish sliortly a work on music, named Dattila" by Ditilacırya who happens to be one of those quoted by the present anthor I would u1, lefore concluding, that the present work though incomplete li 19 been publishel on acconnt of itų rire merit and that the manuscript of tius work was Travancore's contribution to the exhil»tion held at the All India Conterence of Scholus and Artists at Indore in 1941 The edition of the orh 19 based on two palun leaf minuscripts in Malayalam chomcters obtained from the Poonjar Raja, North francore One of these manuscripts marked is exceedlingly worn out it 19 about four centuries old ud u mtung in the first leaf as well as four lentes from the list The other manuscript marked ** 1e fragmentary inding with a portion of the Jatipra Laraņa Trivandrum, 25 11 1103 K SAMBASIVA SASTRI }

·निवेदना।
स
.
श्रीमतङ्गमुनिविरचिनोऽयं सङ्गीतविषयो ग्रन्थो वृहद्देशी नाम ।
"मतङ्गस्य वचः श्रुत्वा नारदो मुनिरत्रवीत् ।"
(४० १. श्लो० २)
"श्रीमतगमुनिः प्राह मुनीनुद्दिश्य तद्यथा ।"
(पृ० १४१. श्लो० ३७७)
इति भागाभ्या श्रीमतङ्गेन नारदादीनुद्दिश्य निवद्धोऽयं प्रतिभाति । 'इति
मतगमुनिविरचितवृहदश्यां प्रवन्धाध्यायः पाठः' इत्यादिश्च तत्र तत्र परि
समाप्तौ दृश्यमानो मागोऽस्य मतङ्गमुनिप्रणीतत्वं प्रकटयति । अस्य मतङ्गमुने-
जीवितसमयादिकं प्रति विशिष्य न किमप्यवगम्यते ।
परन्तु महाकविश्रीकालिदासते रघुवंशे
"मतगशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतमत्वम् ।
अयेहि गन्धर्वपतेस्तनूज प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य ॥'
स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिदुतागगच्छत् 1
उष्णत्वमग्न्यातसंप्रयोगाच्छत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य ।।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते प्रत्यत्यजः कुम्भमयोमुसेन ।
संयोध्यस स्वेन पुहिम्ना तदेत्यवोचत 'स तपोनिधिर्माम् ॥"
(रघु० स० ५.. लो० ५३-५५)
इति दृश्यमानया निगा गानविद्यागर्वविवशस्य गन्धर्वराजतनूजस्य प्रियंवदस्य
रता मोक्ता च मतहमहाविद्यासाम्याद् यद्यस्मबृहद्देशीप्रणेता मतहमुनिरेव
स्यात् तदा रघुवंशराजेभ्योऽप्यतिमाचीनोऽयं कोऽपि पुराणकथापात्रं महपिरिति
सिध्यति । स चाप्ययं- श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे ।
"न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् ।
विविधास्तन नागा वने तस्मिश्च पर्वते ।।
फरतत्र मत्स्य विधानात् तच्च काननम् ।"
(आर० स०७३. श्लो० २८,२९)

·२ महाभारते 'अगम्त्योऽथ मतगश्च दालले मृत्युस्तथैव च । यज्यानश्चय सिद्धाश्च ये च योगगरीरिण ।।" (मभा० ० ८.० २९) इति । असदाधिकरणप्रकाशिताया मातातीराया "यात्रा यक्षनरासुरामररुच सगृह्य वाणीव या सृष्टा सा रुचिरा पदापि विधिना शप्ताध दुर्गत । सम्मात् सा वमुक्न्या गुणवती नानाभवद् भार्गवात् सेपाथाश्रममागता यत मतङ्गस्यातिकोतूहलात् ॥" इति च प्रस्तुतान्मतङ्गमुनेरन्यो वा नवेति विमर्दास्तु सामग्र्यन्तरसमुपलब्धि प्रतीक्षते। "इदानी क्ययिष्यामि वाद्यस्य निर्णयो यथा ।" इति प्रबन्धाध्यायान्तिमेनाशेनाम्य ग्रन्थस्याबशेप किमप्यस्तीति प्रतीयते । "देशे देशे प्रवृत्तोऽसो ध्वनिदेशीति सहित ।" (पृ० १. श्लो० २) "आक्रान्तं ध्वनिना सर्व जगत् स्थावरजङ्गयम् । ध्वनिस्तु द्विविध प्रोत्तो व्यक्ताव्यक्तविभागत । वर्णोपरम्भनाद् व्यतो देशीमुसमुपागत ॥" (पृ० २ लो० ११, १२) इति देशीसज्ञिताद् ध्वने सर्पस्यास्योपरि वक्ष्यमाणस्य प्रपत्रावास्थामुपगुम्फ्ता निवन्धस्यास्य वृहद्देशीति राज्ञा स्थाने वृता। "रागमार्गस्य यद् रुप यनोक्त भरतादिभि । निरूप्यते तस्माभिलक्ष्यरक्षणसयुतम् ॥" (पृ० ८१. श्लो० २७९) इत्यनुक्रमेण भरतादिभिरपि चिरन्तनमर्पिभिरनुक्तस्य रागमार्गरूपस्य निरूप- गादत्रापेक्षितमन्यानुक्तकथनमपूर्वो लाम ।

·२ श्रीभरत-कोहल-दत्तिलादीनां प्राचामाचार्याणां शात्राणि प्रमाणयन् मतगोऽयं बहुत्र स्वीयमेनं अन्य समूलं निगगयति च । तत्रान्यतमं दत्तिला- चार्यप्रणीतं दनिलं नाम गान्धर्वगात्रसंक्षेपात्मक शास्त्रमचिरादिह पत्रिकाम- यिपोर्मे मन्ये सापि कापि धन्यता सन्निधाता। ग्रन्थोऽयमस्मदुषलञ्चायां मातृकायां साबमेपेाऽभ्यर्वनामहिम्नावश्य- प्रकाश्यतां प्राप्तः। इण्डोराज्यप्रवृत्ते कचन महनीये समस्तभारतीयकलायत्सम्मेलनभवे प्रदर्शनेऽत्रत्यामात्यस्य प्रधानमहकत्वमुखेन संप्रेष्य सन्निधापिनोऽयं तथापि सुप्रसिद्धः । एतत्संगोधनाश्रया द्वावाद? याश्चिराज्यान्तर्गतपूज्ञाजिसम्बन्धिी केरलीयलिपी तालपत्रात्मानौ । तयोरेकः क-संज्ञितः प्रायश्चतुगतवर्षपयुपितो- ऽतिजीर्णत्रुटितबहुपत्रः । तत्र च प्रथममेकम् एकचत्वारिंगादाचतुश्चत्वारिंश चतुष्टयमिति पञ्च पन्नाणि लुप्तानि । अन्यः ख-संज्ञितोऽल्पो जातिप्रकरणक- देशेन विश्रान्तः। अनन्तशयनम्, के. साम्यशिवशास्त्री. २५-१०-११०३.

·॥ श्रीः ॥ श्रीमतङ्गमुनिप्रणीता, बृहद्देशी। ...... - नानाविधेपु देशेषु जन्तूनां सुखदो भवेत् । ततः प्रभृति लोकानां नरेन्द्राणां यहच्छया ॥ १ ॥ देशे देशे प्रवृत्तोऽसौ ध्वनिर्देशीति संज्ञितः । मतङ्गरय वचः श्रुत्वा नारदो मुनिरब्रवीत् ॥ २ ॥ ननु ध्वनेस्तु देशीत्वं कथं जातं महामुने!) अमूर्तत्वाच्च तेषां हि इति मे वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥ मतङ्ग उवाच यथानुभूतदेशाच्च ध्वनेः स्थानानुगादपि । ततो विन्दुस्ततो नादरततो मात्रारत्ननुक्रमात् ॥ ४ ॥ वर्णास्तु मात्रकोद्भूता मात्रका द्विविधा मताः । स्वरव्यजनरूपेण जगज्ज्योतिरिहोच्यते ॥ ५ ॥ स्व(यु ?योते देशभापायामादिक्षान्तं यथाविधि । तेन स्वराः समाख्याता अन्ये पड्जादयः स्वराः ॥ ६॥ व्यञ्जनत्वं तु सर्वेषां कादिवर्गेपु संस्थितम् । शक्त्यभिव्यक्तिमात्रेण व्यजनं शिवतां गतम् ॥ ७ ॥ आदर्श प्रथम पत्रं लुप्तम् । * 10 Fon 17.10a R ·२ वृहद्देश्या पदवाक्यस्वरूपेण वाक्यार्थवहनेन यत् । *वर्णा यत्र (१) जगत् सर्वं तेन वर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ ८॥ वर्णपूर्वकमेतद्धि पदं ज्ञेयं सदा बुधैः । पदैस्तु निर्मितं वाक्यं क्रियाकारकसंयुतम् ॥ ९॥ ततो वाक्यान्महावाक्यं वेदाः साङ्गा ह्यनुक्रमात् । व्यक्तास्ते ध्वनितः सर्वे ततो गान्धर्वसम्भवः ॥ १० ॥ ध्वनि-निः परा ज्ञेया ध्वनिः सर्वस्य कारणम् । आक्रान्तं ध्वनिना सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ ११ ॥ ध्वनिस्तु द्विविधः प्रोक्तो व्यक्ताव्यक्तविभागतः। वर्णोपलम्भनाद् व्यक्तो देशीमुखमुपागतः ॥ १२ ॥ इति देश्युत्पत्तिप्रकरणम् । अबलाबालगोपालैः क्षितिपालैर्निजेच्छया । गीयते सानुरागेण स्वदेशे देशिरुच्यते ॥ १३ ॥ निबश्वानिबर्द्धश्च मार्गोऽयं द्विविधो मतः । आप्लापादि(?)निबन्धो यः स च मार्गः प्रकीर्तितः ॥१४॥ एवम्प्रकारो देशी यः ज्ञातव्या गीतकोविदः । एवमेतन्मया प्रोक्तं देश्या उत्पत्तिलक्षणम् ॥ १५ ॥ इति देशीलक्षणम् । इदानीं सम्प्रवक्ष्यामि नादलक्षणमुत्तमम् । न नादेन विना गीतं न नादेन बिना स्वराः ॥१६॥ १., २. 'ध', ३. 'गु' ख. पाठः. 'वर्णयन्ति' इति पाठः स्यात् ।

·.. नादोत्पत्तिप्रकरणम् । न नादेन विना नृत्तं तस्मान्नादात्मकं जगत् नादरूपः स्मृतो ब्रह्मा नादरूपो जनार्दनः ॥ १७ ॥ नादरूपा परा शक्तिर्नादरूपो महेश्वरः। यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मग्रन्थिश्च यः स्मृतः ॥ १८ ॥ तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद् वह्निसमुद्गमः । वह्निमारुतसंयोगान्नादः समुपजायते ॥ १९ ॥ नादादुत्पद्यते विन्दुर्नादात् सर्व च वाङ्मयम् । इति केचित् । कन्दस्थानसमुत्यो हि स च पञ्चविधो भवेत् ॥ २० ॥ सूक्ष्म वैवातिसूक्ष्मश्च समीरः सञ्चरन्नधः । ऊध्वं च कुरुते सवी नादपद्धतिमुडताम् ।। २१ ॥ इत्यन्ये वदन्ति । नकारः प्राण इत्याहुर्दकारश्चानलो मतः । नादस्य द्विपदार्थोऽयं समीचीनो मयोदितः ॥ २२ ॥ नादोऽयं नदतेधीतोः स च पञ्चविधो भवेत् । सूक्ष्मश्चैवातिसूक्ष्मश्च व्यक्तोऽव्यक्तश्च कृत्रिमः ॥ २३ ॥ सूक्ष्मो नादो गुहाबासी हृदये चातिसूक्ष्मकः । कण्ठमध्ये स्थितो व्यक्तः अव्यक्तस्तालुदेशके ॥ २४ ॥ कृत्रिमो मुखदेशे तु ज्ञेयः पञ्चविधो बुधैः । इति तावन्मया प्रोक्ता नादोत्पत्तिमनोहरी ॥२५॥ इति नादोत्पतिः। १. 'पस्तता', २. 'रा ॥ इदा' स. पाठः,

·४
बृहद्देश्यां
इदानीं तु प्रवक्ष्यामि श्रुतीनां च विनिश्चयम् ।
श्रु श्रवणे चास्य धातोः क्तिप्रत्ययसमुद्भवः ॥ २६ ।।
श्रुतिशब्दः प्रसाध्योऽयं शब्दज्ञैर्भावसाधनः ।
श्रूयन्त इति श्रुतयः । सा चैकानेका वा । तत्रैकैव
श्रुतिरिति । तद्यथाः तत्रादौ तावदिहाग्निपवनसंयोगात्
पुरुपप्रयत्नप्रेरितोचं नाभेरूचीकारदेशमाक्रामद् धूमवत् सो.
पानपदक्रमेण पवनेच्छया आहाहरोहन्नतर्भूतपूरणप्रातिनिपा-
र्यापाद्यतया(?) श्रुत्यादिभेदभिन्नः प्रतिभास इतेि मामकीयं
मतम् । अन्ये पुनर्दिप्रकाराः श्रुतीमन्यन्ते । कथम् । स्वरा-
न्त(र)विभागात् । तथाच विश्वावसुः--
"श्रवणेन्द्रियग्राह्यत्वाद् ध्वनिरेव श्रुतिर्भवेत् ।
सा चैकापि द्विधा ज्ञेया स्वरान्तरविभागतः ॥
नियतश्रुतिसंस्थानाद् गीयन्ते सप्त गीतिपु ।
तस्मात् स्वरगता ज्ञेयाः श्रुतयः श्रुतिवेदिभिः ॥
अन्तःश्रुतिविवर्तिन्यो छन्तरश्रुतयो मताः ।
एतासामपि चैश्वर्यं क्रियाग्रामविभागतः ॥"
केचित् स्थानत्रय य)योगात् त्रिविधां श्रुति प्रति-
पद्यन्ते । अपरे विन्द्रियवैगुण्यात् त्रिविधां श्रुति मन्यन्ते ।
इन्द्रियधैगुण्यं च त्रिीवधं-
सहज दोपजम् अभिघातजं
चेति । अपरे तु वातपित्तकफसन्निपातभेदभिन्नां चतुर्विधां
श्रुति प्रतिपेदिरे । तथाचाहं चतुरः(१)-
१. 'ह-उख. पाठः.

·.. अपरे तु. - श्रुतिनिर्णयः । "उच्चैस्तरो ध्वनी रूक्षो विज्ञेयों वातजो बुधैः । गम्भीरो धन(नी ? शी)लश्च ज्ञातव्यः पित्तजो ध्वनिः ।। स्निग्धश्च सुकुमारश्च मधुरः कफजो ध्वनिः । त्रयाणां गुणसंयुक्तो विज्ञेयः सन्निपातजः ॥" न्धादयो नवधा श्रुति प्रतिपद्यन्ते ॥२७॥ तथाहि- हिश्रुति स्त्रिातिश्चैव चतुःश्रुतिक एव च । स्वरप्रयोगः कर्तव्यो वंशे छिद्रगतो वुधैः ॥ २८ ॥ भरतेनाप्युक्तं- "द्विक(स्त्रि ? त्रि)कचतुकास्तु ज्ञेया बंशगताः स्वराः । इति तावन्मया प्रोक्ताः सवंशश्रुतयो नव ॥" तत्र केचिन्मीमांसामांसलितधियो धीरा हाविंशति- श्रुती(यो ?)मन्यन्ते । केचन पुनः (पद्पष्टिभेदभिन्नाः श्रु- तय इति मन्यन्ते । अन्ये पुनरानन्त्यं वर्णयन्ति श्रुतीनाम् । यथाचाह कोहलः- "हाविंशति केचिदुदाहरन्ति (श्रुती)श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः । पट्पष्टिभिन्नाः खलु केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति॥" ननु श्रुतेः किं मानम् । उच्यते । पञ्चमस्य श्रुत्यु- स्कर्पापकर्पाभ्यां मार्दवादायतत्वाहा यदन्तरं (तु?तत्) प्रमा- (णां?णं) श्रु(ति?ते)रिति । इदानी द्वाविंशतिप्रकारतीया निद- र्शनं यथा-टे बेणी तुल्यप्रमाणे तन्न्युपपादनं दण्डमूर्च्छना समे कृत्वा पड्जनामाश्रिते कार्ये । तयोरन्यतरस्यों मध्यम- १. । २. 'स्या' ख. पाठः.

·६ वृहद्देश्या ग्रामिकी श्रुतिं कृत्वा पञ्चमरयापकर्पात तामेव श्रुति पञ्चम- वशात् पङ्जनामिकी कुर्यात् । एवं श्रुत्यपकृष्टा भवति, परं विशेपलाभो नास्ति, उच्चनीचमात्रप्रतीतः । पुनरपि तहदेवा- पकर्पयेत् । यथा गान्धारनिपादो कर्तारौ पुनरन्यतरस्यां स्थि- (तर)वीणायां धवतर्षभी कर्मतामापन्नी (प्र)वेक्ष्य (तद्विश्रु- त्येयोः सिकलात् ?) पुनरपि तहदेवापकृष्टायां चलवाणायां धैवतर्पभौ इतरस्यां पञ्चमपड्जौ प्रवेक्ष्य तत् विश्रुत्य(भि ? भ्य). धिकलात् पुनरपि तद्वदेवापकृष्टायां पञ्चममध्यमपड्जा इति । अस्यां मध्यमगान्धारनिपादा(न् ? :)प्रविशन्ति चतुःश्रुत्य(भि? भ्य)धिकत्वात् । एवमनेन दर्शनेन द्वाविंशतिश्रुतयो भवन्ति । एवं मध्यमग्रामे द्रष्टव्यम् । प्रस्तारो यथा- 키 6 घ धार्थ * সা गाग म मा स र प प . नि स रि गा। प प ध ध नि स रि ग ग गग प प ध नि स कि ग रा माम g प घ नि चलवीणायाः प्रथमापकर्षे श्रुतिलाभो नास्ति । द्वि- तीये च(दण्डम? तुःश्रुतिलाभः । (चतुर्थे द्वादशश्रुतिलाभः । एवं द्वाविंशतिभेदभिन्नाः श्रुतयस्त्रिषु स्थानेषु प्रत्येका वा द्वाविंशतिप्रकारतया श्रुतिलाभः । १) तृतीये पश्रुतिलाभः । चतुर्थे द्वादशश्रुतिलाभः । एवं द्वाविंशतिभेदभिन्नाः श्रुतयो १. 'भ्य, ख. पाठः.

·श्रुतिनिर्णयः । दर्शिताः । इदानी पट्पष्टिभेदभिन्नाः श्रुतयः कथ्यन्ते । मन्द- मध्यमतारेपु उरःकण्ठशिरस्सु त्रिपु स्थानेषु प्रत्ये(का ? क) हा- विंशतिमकारतया भिद्यमानेषु श्रुतयो हि पट्पष्टिभेदभिन्ना भवन्तीति केचिन्मन्यन्ते । अधुना श्रुतीनामानन्त्यं दर्श- यामः। आनन्त्यं तु श्रुतीनां तु दर्शयन्ति विपश्चितः । यथा ध्वनिविशेषाणामानन्त्यं गगनोदरे ॥ २९॥ उ(त्तारुग? चण्ड)पवनोहेगजलराशिसमुद्भवाः । (कि)यन्तः प्रतिपद्यन्ते न तरङ्गपरम्पराः ॥ ३०॥ इति श्रुतीनामानन्त्यं दर्शितम् । इदानीं श्रुतीनां तादात्म्यादिविकल्पः कथ्यते तादात्म्यं च विवर्तत्वं कार्यत्वं परिणामिता । अभिव्यञ्जकता चापि श्रुतीनां परिकथ्यते ॥ ३१ ॥ इदानीमेतदेव विवृणोति- विशेपरपर्शशृन्यत्वाच्छूवणेन्द्रियग्राह्यता । स्वरश्रुत्योस्तु तादात्म्यं जातिव्यक्त्योरिवानयोः॥ ३२ ॥ नराणां च मुखं यहद दर्पणे तु विवर्तितम् । प्रतिभाति स्व(रन्त ? रस्त)इच्छ्रतिष्वेव विवर्तितः ॥ ३३ ॥ श्रुतीनां श्रुतिकार्यत्वमिति केचिद् वदन्ति हि । मृत्पिण्डदण्डकार्यत्वं घटस्येह यथा भवेत् ॥ ३४ ॥ श्रुतयः स्वररूपेण परीणमति (१)न संशयः । परिणमेत (१) यथा क्षीरं दधिरूपेणं सर्वथा ॥ ३५॥ १. 'प्य' ख. पाठः, ·८ बृहद्देश्या पड्जादयः स्वराः सप्त व्यज्यन्ते श्रुतिभिः सदा । अन्धकारस्थिता यद्वत् प्रदीपेन घटादयः ॥३६॥ इति तावन्मया प्रोक्तं श्रुतीनां च विकल्पनम् । इदानी संप्रवक्ष्यामि विकल्पस्य च दूपणम् ॥ ३७॥ भेदः स्वरलक्षणानां (?)सामान्येनान्यवस्तुवत् सिद्धः । ताहि विशेपैः शून्यं भवति नभःपुष्पसङ्काशम् ॥ ३८॥ नानाधुद्धिप्रसाध्यत्वात् स्वरश्रुत्योस्तु भिन्नता । आश्रयाश्रयिभेदाच तादात्म्यं नेत्र सिध्यति ॥३९॥ यदभाणि विवर्तत्वं श्रुतीनां तदसङ्गतम् । विवर्तत्वे स्वराणां हि भ्रान्तिज्ञानं प्रसज्यते ॥४०॥ कार्यकारणभावस्तु स्वरश्रुत्योर्न सम्भवेत श्रुतीनामिह सद्भाचे प्रमाणं नैव विद्यते ॥४१॥ अर्थापत्त्या(य?) यदिवा व्याप्तिग्रहणपूर्वकप्रमाणबलात् (१)। सिद्धखरजनकानां गगनगुणानां खरो भेदः ॥४२॥ सत्यम् । कार्यकारणभेदोऽस्ति यद्यपि स्फुटमेव हि । तथापि कारणत्वं च श्रुतीनां नैव सम्भवेत् ॥ ४३ ॥ कार्येषु विद्यमानेपु कारणस्योपलम्भनात् । घटादौ विद्यमाने (पु?तु) मृत्पिण्डो नोपलभ्यते ॥४४॥ परिणामोऽभिव्यक्तिस्तु (ना न्या)य्यः पक्षः सतां मतः । इति तावन्मया प्रोक्तं तादात्म्यादिविकल्पनम् ॥१५॥ २. 'णे' क. पाठ. ३. 'मि' ख. पाठः. १. 'व' स पाठ..

·% - 3 श्रुतिनिर्णयः । न(तु ? नु) श्रुतीनां द्वाविंशतिप्रकारता यत् त(दाप ? दप्य)सङ्गतं, श्रुतीनां श्रुत्सवयवानां चानुलम्भात् । तदुक्तं- कथं प्रतीतिश्च भवेदमुप्या नादौ नभोद्याकुलितश्रुतित्वात् । भवेदलक्ष्यावयवा श्रुतिस्तु +++नैवावयवी प्रतीता(?)॥ ४६॥ तासां भवतीताः स्युः (क्य ? किय)त्यो मात्रकाः प्रती(?)। यदि द्वाविंशतिस्तासां व्यापारः कः क्रमोनमात् ॥१७॥ श्रुतीनां यद्यनन्त्यं च + निवार्य प्रसज्यते(?) । एकत्वं वा भवेत् तस्यां मात्रकाणामसंशयम् ।। ४८ ।। मात्रका एव नो सन्ति कथं तासां विकल्पनम् । सति धर्मिणि धर्माणां (चाते ? सत्ते)त्याहुर्मनीपिणः॥४९॥ + + + + + धर्माणः सन्तोऽप्याहुर्मनीषिणः । सत्त्वासत्वे सदा गुणदोषाणां गुणौ तु यदा() ॥ ५० ॥ विनैव कारणं ता(ता? स्ताः) स्वराणां कारणं यदि। भवेयुः श्रुतयस्तासामादिर्नेप्येत कारणम् ॥ ५१ ॥ किञ्च प्रमाणगम्यत्वे समेऽपि यदि मात्रकाः। निहोतन्यारत? स्त)दा रक्षा श्रुतीनामपि दुर्ल(भाः? भा)। अनोच्यते अर्थापत्त्यानुमानेन प्रत्यक्षज्ञानतोऽपि वा । गृह्यन्ते श्रुतयस्तावत् स्वराभिव्यक्तिहेतवः ॥ ५३ ॥ १. 'ति' स्व. पाठ.. C ·बृहदेश्यां एतदेव स्पष्टीकरणार्थ प्रस्तारण दर्शयामि । तत्र केचिद् दण्डनस्तारेण दर्शयन्ति द्वाविंशतयः(१) श्रुतयो रेखा- णामिति । अन्ये तु वीणाप्रस्तार्यमाहुः । वयं पुनर्मण्डलप्रस्तारं ब्रूमः । तथाहि-तिर्यगृवं च पश्च पड् रेखा इत्येकादश । उभयतो द्वाविंशतिः । एवं ग्रामद्वयेऽप्युपयोगिन्यः श्रुतय इति दर्शिताः । तद्यथा- विश्रुतिरिति क्रम्यादौ() देयः पजश्चतुःश्रुतिः। तदूर्ध्व द्वे श्रु(तित्वाती त्यक्त्वा) तृतीय ऋषभो मत(म्?:)।। ततश्चैकां श्रुतिं त्यक्त्वा गान्धारा द्विश्रुतिः स्मृतः। तदनु विश्रुतीरत्यक्त्वा कर्तव्यो मध्यमस्वरः ॥ ५५ ॥ तदूर्ध्व पञ्चमः कार्यः परित्यज्य श्रुतित्रयम् । श्रुतिहेयं परित्यज्य कर्तव्यो धैवतस्ततः ॥ ५६ ॥ एकां श्रुतिं परित्यज्य निपादस्तदनन्तरम् । पड्जग्रामसमुद्भूत उक्तोऽसौ श्रुतिमण्डलः ।। ५७ ॥ तद्यथा पजग्रामे श्रुतिमण्डलम् - ग प नि १. 'त्र' ख. पाठः.

·म्बरनिर्णयः।
इदानी सम्प्रवक्ष्यामि मध्यमश्रुतिमण्डलम् ।
(के ?ञ)यस्तिस्रो ह्यतिक्रम्य मध्य(मा? मो)ऽयं चतुःश्रुतिः।।
श्रुतिद्वयमतिक्रम्य तृतीयः पञ्चमो भवेत् ।
ततस्तिस्रो ह्यतिक्रम्य चतुर्थो धैवतो भवेत् ॥ ५५ ॥
ज्ञेय(स्त्र ? स्वे)कामतिक्रम्य निपादस्तु द्वितीयकः ।
श्रुतित्रयमतिक्रम्य ततः पड्जचतुर्थकः ॥ ६ ॥
ऋयमस्तु द्वयं त्यक्त्वा तृतीयः परतो भवेत् ।
श्रुतिमेकामतिक्रम्य गान्धारः स्याद् द्वितीयकः ।। ६१ ॥
मध्यमग्रामे श्रुतिमण्डलम् ---
घ
ग
म
ग
भरतस्तु पुनर्ऋपभादिश्रुतिमण्डलं दर्शयति । किमत्र
कारणम् । उच्यते । ग्रामहयेऽप्यन्तमूर्छनाप्रतिपादनार्थम् ।
यहा ग्रामद्वयेऽपि पड्जमध्यपरौ ग्रामण्यो भवतः। अन्यस्त्र-
ग(स्ते ' स्त)दग्रेसरा इति ।
इति तावन्मया प्रोक्ताः श्रुतयो ग्रामसंश्रिताः ।
इति श्रुतिप्रकरणम् ।
इदानी सम्प्रवक्ष्यामि खराणां च विनिश्वयम् ॥ ६२॥

·- वृहदेश्या तत्रादौ स्वरशब्दस्य व्युत्पत्तिरिह कथ्यते । 'राज़ दीताविति धातोः स्वशब्दपूर्वकस्य च ॥६३ ।। स्वयं यो राजते यस्मात् तस्मादेप स्वरः स्मृतः । (तद ?न)नु स्वर इति किम् । उच्यते । रागजन- (रो ? को) ध्वनिः स्वर इति । तथाचाह कोहलः. "आत्मेच्छया महितलाद् वायुरुयन्निधार्यते । नाडीभित्तौ तथाकाशे ध्वनिरक्तः स्वरः स्मृतः ॥" ननु स्वर एव स्या(न्ने ?दे)कोऽनेको वा व्यापको- ऽव्यापको वा नित्योऽनित्यो वा (स्यात् ?) । अनोच्यते- एकोऽनेको व्यापको नित्यश्चेति । तत्र निष्कलरूपेणैकः स्वरः पड्जादिरूपेणानेकः स्वरः । तथाचाह कोहल: "जातिभाषादिसंयोगादनन्तः कीर्तितः स्वरः । नादैर्युक्तस्तालमिति (क ? कृ)तौ योज्यो रसेप्वपि ॥" इति । नित्योऽविनाशी । व्यापकः सर्वगतः । तथाचाह कोहल "ऊर्ध्वनाडीप्रयत्नेन सर्वभित्तिनिघट्टनात् । मूर्छितो ध्वनिरा मूर्भः स्वरोऽसौ व्यापकः परः॥" ननु पड्जादीनां कथं स्वरत्वं व्यञ्जनत्वात् । यदि व्यज- नानां स्वरत्वमभिधीयते, तदानी कादीनामेवास्तु स्वरत्वम् । अनोच्यते । असाधारणत्वात् पड्जादीनामेव स्वरत्वं न कादी- नामिति । ननु पड्जादीनामसाधारणत्वं कथम् । आसोप- देशात् पडजादीनामसाधारणत्वम् । तथाचाह कोहल:, महेश्वरः ·स्वरनिर्णयः । "पड्ज़ *वदति मयूर ऋषभं चातको वदेत् । अजा वदन्ति गान्धारं क्रौञ्चो वदति मध्यमम् ॥ पुप्पसाधारणे काले काकिलः पञ्चमं वदेत् ! प्रावृट्काले तु सम्प्राप्ते धैवतं दर्दुरो वदेत् ॥ सर्व(ता? दा) च तथा देवि! निषादं वदते गजः।" यहा (दृ?अर्बध्वनिगामित्वेन पड्जादीनामेव साधा- रणत्वम् इति अथवा पड्जादयः स्वरा न भवन्ति,आकारा- दय एव स्वराः। पड्जादयस्तु तेपामाकारादीनामुच्चारणार्थम् इति । ननु चतुर्दशानां स्वराणां मध्ये आकारादीनां कथं ग्रहणम् । सत्यमुक्तम् । एतेषामसाधारणत्वेन ग्रहणं कृतम् । असाधारणत्वं चैतेपामूर्ध्वध्वनिगामित्वेन । यद्वा पड्जादीनां व्यञ्जनानां स्वरत्वमुक्तम् । न(नु ? तु) सङ्केतमात्रमेतदुक्तं भवति । आचार्याणां परिभाषेत्यर्थः । इदानीमवसरप्राप्तं चा(युनु ? )तुर्विध्यं स्वराणां देर्श- यामि । तद्यथा -बदनाद वादी स्वामिवत् । संबदनात संवादी अमात्यवत् । अनुवदनादनुवादी परिजनबत् । विव- दनाद् विवादी शत्रुवत् । ननु बदनादिकं प्राणिधर्मः कथ- मचेतनानां स्वराणां सम्मति । सत्यमुक्तम् । वदनं हि नामात्र प्रतिपादकत्वं विवक्षितं, न वचनमितिकिं तत् प्रति- पादयति । रागस्य रागत्वं जनयति । त्रि(ते ? के)च वादिनः स्वराः सप्तव । स च वायंशवत् (दा? दश)विधो बोद्धव्यः । १. 'मन्दर्श' स. पाठः. इह मयंत्र यदतिस्थाने नदतिपाठो दृश्यते समानतन्त्र।

·बृहद्देश्या वादिमण्डलं यथा -सरिगमपधनी। संवादिनस्तु पुनः सम. श्रुतिकत्वे सति त्रयोदश नवान्तरत्वेनावबोद्धव्याः । किं तत् संवादि(नी?)त्वं नाम । यद् वादिस्वरेण रागस्य रागत्वं जनि- तं तन्निर्वाहकत्वं नाम संवादित्वम् । मंवादिमण्डलं (मण्डलं ?) यथा - गनि वरिप स म पघ ३ ४ निगन ग घरि म ध मा प सा घ रि नि ग रिम धरि नि ग इति संवादिमण्डलम् । संवादिप्रयोगो यथा. -यस्मिन् गीते योऽशत्वेन परिकल्पितः पड्जरतस्य स्थाने मध्यमः क्रियमाणो रागहा न भवेत् । यस्मिन् स्थाने मूर्छनावशान्म- ध्यमः प्रयुक्तः अस्मिन् स्थाने क्रियमाणः पड्जो जातिरागहा न भवेत् । पड्जपञ्चमयोः स्थाने पश्चमपड्जो प्रयुज्यमानौ जातिरागहानिकरौ न भवतः । एवम् ऋषभधैवतयोः स्थाने धैवतर्षभौ प्रयुज्यमानौ जातिरागविनाशकरौ न भवतः । एवं गान्धारनिपादयोः स्थाने निषादगान्धारौ । (ककु ? ऋष)भस्य धैवतांशत्वेन (रेवगुप्त : धैवत)स्य ऋषभांशत्वेन तदुभयराग- जनन्याश्चर्षभजातेरृपमांशपरिग्रहात् परस्परसम्बद्धौ च प्रयु- ज्यमानौ जातिरागविनाशकरौ न भवतः । अनुवादित्वं च पुन- २. '३', -री स. पाठ, 'भी' क. पाठ ·म्वरनिर्णय । रेकश्रुत्यन्तरहीनत्वेन स्यात् । ननु कि(न्त्वन ?न्तद)नुवादि- त्वम् । यत् संवादिना रागस्य रागत्वं संपादितं तत्प्रतिपा- (दि ? दकं) नामानुवादित्वम् । यथा- परि ग 4 नि अनुवादिप्रयोगो यथा पड्जस्थाने ऋषभः ऋपभस्थाने पड्जः प्रयुज्यमानः स्वरूपं भजन जातिरागहा न भवति । पञ्चमस्य स्थाने धैवतः प्रयुज्यमानो धैवतस्य स्थाने पञ्चमः प्रयुज्यमानो रागहा न भवेत् । पड्जस्थाने धैवतः प्रयुज्य- मानो धैवतैस्थाने पड्जः प्रयुज्यमानो जातिरागविनाशकरो न भवति । पञ्चमस्थाने ऋपभः प्रयुज्यमानः ऋपभस्थाने पञ्चमः प्रयुज्यमानो जातिरागहा न भवेत् । इदानीं गान्धार- निपादयोरेकश्रुत्यन्तरहीनत्वेनानुवादित्वे प्राप्ते यन्तरत्वाद् विवादित्वमुक्तम् । किं तद् विवादित्वं नाम | वाद्यादिभिः स्वरैर्यद् रागस्य वादित्वं संवादित्वमनुवादित्वं प्राप्त, तद्विनाश- कत्वं नाम विवादित्वम् । विवादिमण्डलं यथा १. 'श्रुतिहीं' क. पाठ . २. 'मस्था ३ 'तस्य स्या' ' ख पाठ ·बृहद्देश्या ग म n ग नि नि ध ध विवादिप्रयोगो यथा ऋपभस्थाने गान्धारः प्रयुज्यमाना गान्धारस्थाने पञ्चम ऋषभः प्रयुज्यमानो जातिरागहानिकरो भवेत् । धैवतस्थाने निषादः प्रयुज्यमानो (जा)तिरागहानिकरो भवेत् । इति पड्जग्रामे । इदानीं मध्यमग्रामे वादित्वं संवादित्वमनुवादित्वं च प्रदर्यते । तत्र वादिनो मध्यमादिस्वराः । मप्तनवकत्रयोद- शान्ताः संवादिनः । एकश्रुत्यन्तरहीनादनुवादिनः । यन्तरौं तु स्वरौ विवादिनौ । मध्यमग्रामे वादिमण्डल निस रि ग। संवादिमण्डलं यथा- म पघ स स -- नि प *- तणि टू नि नि 1

·स्वरनिर्णयः ।
मध्यमग्रामे अनुवादिमण्डलं यथा
१७
निस
प
।
पर
म
स
मध्यमग्राम विवादिमण्डलं यथा
इदानीं सप्तविधस्वरयोगस्य नामानि कथ्यन्ते ।
आर्चिकं, गाडिकं, सामिकं, स्वरान्तरम् , औडवं, पाडवं,
सम्पूर्ण चेति । तथाचाह नारदः
"आर्चिको गाडिकश्चैव सामिकश्च स्वरान्तरः ।
औडबं पाडवाश्चैव सम्पूर्णश्चेति सप्तमः ।।
एकस्वरप्रयोगो (भि ? हि) आर्चिकः सोऽभिधीयते ।
गाडिको द्विस्वरो ज्ञेयस्त्रिस्वरश्चैव सामिकः ॥
चतुःस्वरप्रयोगो हि कथितस्तु स्वरान्तरः ॥”
१., २. 'घि' म्व. पाठः.

·१८ बृहद्देश्यां औडवः *पञ्चमेन धृतो यस्मात् तेनासौ धैवतो मतः। ललाटे धैवत इत्यर्थः (?)। निषीदन्ति स्वराः सर्वे निषादस्तेन कथ्यते ॥ ६ ॥ चतुःश्रुतिस्वरा विप्रास्त्रिश्रुती भचियौ मतौ। वैश्यौ द्विश्रुतिको ज्ञेयो शूद्रौ चान्तरको स्वरौ ॥६५॥ वर्गाष्टकं तु सम्प्राप्य अकारादियशान्तकम् । वर्णमात्रसमायुक्तमुहरेत् स्वरसप्तकम् ।। ६६ ॥ अष्टमरय तृतीयं तु हरिबीजममन्वितम् । आयं स्वरं स्वरज्ञस्तु उद्धरेत तु प्रयत्नतः ॥ ६७ ॥ सप्तमस्य द्वितीयं तु कामवीजसमन्वितम् । द्वितीयं तु स्वरं विद्धि ब्रह्मस्थानसमुद्भवम ॥ ६८ ॥ द्वितीयस्यापि वर्गस्य तृतीयं विष्णुसंयुतम् । उद्धरेच्च स्वरं नित्यं स्वरभेदमनोहरम् ॥ ६९ ॥ पष्ठस्यापि हि वर्गस्य अन्ति(मथा ? मंचा)दिसंयुतम् । अविनष्टं विजानीयान्मध्यम स्वरस(प्त ? त्त)मम् ॥ ७० ॥ तथादिप्रथमोपेतं स्व(र ?रं) संविद्धि शोभनम् । व्योमसङ्ख्यासमायुक्तमोष्ठस्थानसमुद्भवम् ॥ ७ ॥ पञ्चमस्यापि चर्मस्य चतुर्थ चा(ति दि)संयुत्तम् । कोदण्डद्वयसम्भूतमुद्धरेत् स्वरमुत्तमम् ॥ ७२ ॥ अकारान्तान्तमम्भिन्नं पञ्चमान्तं ममुद्धरेत् । ब्रह्मस्थानसमुद्भुतं सुतारध्वानसंयुतम् ॥ ७३ ॥ * इत. परम् आटवादिनिरूपणपर कियाश्चिद ग्रन्थपात मम्भान्यते ।

·१९ स्वरनिर्णयः :। आगमस्थं स्वरोद्धारमि(?)ति तावत् प्रदर्शितम् । अधुना सम्प्रवक्ष्यामि कुलवर्णादिनिर्णयम् ॥ ७४ ॥ देवकुलसमुत्पन्नाः पड्जगान्धारमध्यमाः । पितृवंशसमुत्पन्नः स्वरोऽसौ पञ्चमः किल ॥ ७५ ।। ऋपिवंशसमुत्पन्नी स्वरा(दि ? वृ)पभधैवतौ । असुराणां कुले जातो नि(पसा ? पा)दः स(नि)संज्ञितः ॥ शूद्रजातिसमुत्पन्नौ तत् काकलस्यान्तरौ स्वरी(?)। पद्मपत्रप्रभः पड्ज ऋषभः शुकवर्णकः ॥ ७७ ।। कनकाभस्तु गान्धारो मध्यमः कुन्दसन्निभः। पञ्चमस्तु भवेत् कृष्णः पीतवर्णरतु धैवतः ॥ ७८ ॥ निषादः सर्ववर्णोऽयं विज्ञेयः स्वरवर्णकः । पड्जस्य दैवतं ब्रह्मा ऋपभो वह्निदेवतः ॥ ७९ ॥ गान्धारो भारतीदेवो मध्यमो (भि ? हर)देवतः । पञ्चमः शतयज्ञस्तु धैवतो गणनायकः ।। ८० ॥ निपादो भानुदेवस्तु इत्येते वरदेवताः। अमिगीतः स्वरः पङ्ज ऋपभो ब्रह्मणोदितः ।। ८१ ।। सोमेन गीतो गान्धारो विष्णुना मध्यमः स्वरः। पञ्चमस्तु स्वरो गीतो नारदेन महात्मना ॥ ८२ ॥ धैवतश्च निपादश्च गीतौ हास्यशृङ्गारयोः का(यें? यौ) स्वरौ मध्यमपञ्चमौ॥ ८३ ॥ तुम्बुरुणा स्वरौ १. ' स्व. पातः. २. 'या' क. पाठः ·२० बृहद्देश्या पड्जर्पभौ तथा ज्ञेयौ वीररौद्राइतेषु च । गान्धारश्च निपादश्च कर्तव्यों करुणे रसे ॥ ८४ ॥ धैवतश्चापि कर्तव्यो बीभत्से सभयानके । कण्ठादुत्तिष्ठते पड्ज ऋषभः शिरसः स्थितः ॥ ८५ ॥ नासायाश्चैव गान्धार उरसो मध्यमः स्वरः। उरसः शिरसः कण्ठादुत्थितः पञ्चमः स्वरः ॥ ८६ ॥ तालुदेशोत् समुत्पन्नो धैवतस्तु यशस्विनि! । निपादस्तु समुत्पन्नो विज्ञेयः सर्वसन्धितः॥ ८७ ॥ एवं स्वरान् विजानीयादुत्पन्नान् गीतसागरे । महादेवमुखोद्भूतान् देशीमार्गे च संस्थितान् ।। ८८ ॥ अथ किमुच्यते ग्रामशब्देन । ननु कति ग्रामा भवन्ति । कस्मादुत्पद्यते ग्रामः कि वा तस्य प्रयोजनम् । अनोच्यते समूहवाचिनौ ग्रामौ स्वरश्रुत्यादिसंयुतौ ॥ ८९ ॥ यथा कुटुम्बिनः सर्व एकीभूत्वा वसन्ति हि । सर्वलोकेपु स ग्रामो यत्र नित्यं व्यवस्थितः ॥ १० ॥ पड्जमध्यमसंज्ञौ तु द्वौ ग्रामौ विश्रुतौ किल । गान्धारं नारदो ब्रूते स तु मत्यैर्न गीयते ॥ ९१ ॥ सामवेदात् स्वरा जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसम्भवः । हावेतौ च इमौ ज्ञेयौ पड्जमध्यमलक्षितौ ॥ ९२ ॥ १. 'शे स' ख. पाठा. - ·स्थरनिर्णयः । २२ - प्रयोजनं च यथा -स्वरश्रुतिमूर्छनातानजातिरागा- णां व्यवस्थापनत्वं नाम प्रयोजनम् । ननु कथं पड्जमध्यम- स्वराभ्यां ग्रामव्यपदेशः । उच्यते । असाधारणत्वेन ताभ्यां ग्रामव्यपदेशः । असाधारणत्वं च देवकुलसमुत्पन्नत्वेन । तथाचाह नारदः “देवकुलसमुत्पन्नाः पड्जगान्धारमध्यमाः । एतेषां देवता ज्ञेया ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ उभयोमियोर्मध्ये मुख्यत्वं कस्य गम्यते । पड्जवाहि च मुख्यत्वं गम्यते वचनान्मुनेः ॥" एतदुक्तं भवति हौ ग्रामौ विश्रुतौ लोके पड्जमध्यमसंज्ञितौ । ननु कथं द्वावेव ग्रामौ । उच्यते । इह हि द्विस्वर- प्रयोगमूलप्रयोगवशाद् द्वौ ग्रामावुपन्यस्तौ । जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः ॥ ९३ ।। तन जातिभिः शुद्धाभिः श्रुतिभिश्च नातिकाभिः() । तस्मात् शुद्धासु जातिषु विकृतासु च ये स्वराः सन्ति तेषां स्वराणां श्रुतिवैकल्यात् किं स्यादुत्कापकर्पाभ्यां संकीर्णत्वेन च स्वरा ग्रामत्वमागताः। तत्र शुद्धाभिः पभिः पड्जो विकृताभिर्म- ध्यम इति द्वाभ्यां च संकीर्णा जाताः। ताभ्यो रागसंभवेति (2) प्रामान्यत्वाज्जातिरागान्यत्वम् । इदानीमिव स्वराः प्राप्ता *(2) मूर्छनाः कथ्यन्ते। ननु मूर्छनाशब्दस्य व्युत्पत्ति कीदृशी । लक्षणं च कीदृशं * ·२२ - हद्देश्यां तस्य । उच्यते । मुर्छना-(ना?)व्युत्पत्तिः 'मूर्छा मोह- समुच्छ्राययोः', मूर्छते (?) येन रागो हि मूर्छनेत्यभिसंज्ञिता। आरोहणावरोहणक्रमेण स्वरसप्तकम् ॥ १४ ॥ मूर्छनाशब्दवाच्यं हि विज्ञेयं तद्विचक्षणैः। सा च मूर्छना द्विविधा सप्तस्वरमूर्छना द्वादशस्वर- मूर्छना चेति । तत्र सप्तस्वरमूर्छना चतुर्विधा पूर्णा पाडबा औडुबिता साधारणा चेति । तत्र सप्तभिः स्वरैर्या गीयते सा पूर्णा । पड्भिः स्वरैर्या गीयते सा पाडो । पञ्चभिः स्वर्या गीयते सा औडुबिता । काकल्यैरन्तरस्वरैर्या गीयते । । सा साधारणा। इदानी मूर्छनामण्डलमुच्यते । तत्र परिपाट्याहित- त्वेन प्रवृत्तिास्ता? त्तत्वात् सप्तस्वराणां मूर्छनानां प्रतिग्राम- मेकोनपञ्चाशत् स्वराः कोष्ठाश्च भवन्ति । तद्यथा- एकोना खण्डु(१) पञ्चाशत् कर्तव्याः स्वरसंयुताः॥१५॥ तिर्यगूज़ च रेखाभिरभिश्चैव कोष्ठकाः । तत्र स नि ध प म ग रीत्याद्याः सप्त पजग्रामे । मगरिसनिधपाद्याः सप्त मध्यमग्रामे। (ति?) तिर्यगूर्ध्वगा अपि स्वरास्तिर्यक् कार्याः । तद्यथा--निधपमगरिसा इति पड्ज- १. 'या', २. 'म्बि' ख. पाठः. 'इदानीमवसरप्राप्ता' इति पाठ. स्यात् ।

·स्वनिर्णयः। ग्रामे । गरिसनिधपमा उ; मध्यमग्रामे । एवं तावदुभयग्रा- मिक्यश्चतुर्दश मूर्छनाः सम्पूर्णाः -सरिगमपधनि । निसरि- गमपध । धनिसरिगमप । पचनिसरिगम । मपधानिसरिंग। गमपधनिसरि । रिगमपधनिस इति पड्जग्रामे । मपघनि- सरिग।गमपधनिसरि। रिगमपधनिस। सरिगमपधनि निस- सरिगमपध । धनिसरिंगमप । पधानिसरिंगम । इति मध्यम- ग्रामे । मूर्छनामण्डलम् निध.4मगरम धाप मगरिम.नि प'म गलमानि ध मग मिनि थप गग निध प म रिम निनाय म ग गनि म गरि इति पड्जनामे मुर्छनामण्डलम् । मानिध म म ग प इति मध्यमग्रामे मुर्छनामण्डलम् । निधपामाग प,माग रेगिनि मग,मिनि म । गरि गनिध: ५ एवं तावदुभयग्रामिक्यश्चतुर्दशमूठनाः सम्पूर्णाः कथिताः । इदानीं तासां नामानि कश्यन्ते- १. 'मे । नियंगूलगा अपि म्वगः । एक. पाटः.

·गृहदेश्यां पड्जे चोत्तरमदास्यान्निपादे रजनी स्मृता ॥ ९६ ॥ धैवते चोत्तरा ज्ञेया शुद्धपड्जा च पञ्चमे । मध्यमे मत्सरी ज्ञेया गान्धारे चाश्वक्रान्तिका ॥ ९७ ॥ ऋपभेण च विज्ञेयाः सप्तमी च भिरुद्गता च (1)। पड्जनामाश्रिता तोयं (1) विज्ञेयाः सप्त मूर्छनाः ॥ ९८ ॥ अतःपरं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्राममूर्छनाः । मध्यमेन च सौवीरी गान्धारे हरिणावया ॥ ९९ ॥ मूर्छना शुद्धमध्य * ()पड्जे स्यान्निषादे चैव मार्जिका। पौरवी धैव(तो? ते) (यो ? या) हृष्यका पञ्चमे तथा ॥ इति तावन्मया प्रोक्ता मध्यमग्राममूर्छनाः । स्यात् कलोपनता चैव ऋपभेणैव + + + ॥ १०१ ॥ पटवरैः पाडवा ज्ञेया औडुवा पञ्चभिः स्वरैः । पाडवौष्ठी च ता(नां? सां) च (?) व्युत्पत्तिश्च निगद्यते॥ पटवरा अवन्ति रक्षन्ति ये ते (1)। इदानी सम्प्रवक्ष्यामि पाडवौडवमूर्छनाः । उडवो नक्षत्राणि गच्छन्ति यस्मिन्नाकाशे तदाकाश- मौडयम् । तेन पञ्चसंख्या लक्ष्यते । पञ्चमं हि महाभूतं तत्स्था संख्या च विद्यते ॥१०३ ॥ यस्य तदौडुवितं पाडवस्वराः तेषां प्रयोगः पाडवः। तार- कादितच प्रत्ययः । पाडवं षट्स्वरं ज्ञेयं लक्षणं सप्तधा मतम् । (इत्ये?ए)कोनपञ्चाशत्सं(ख्या?ख्य) तज्ञेयं गीतवेदिभिः।। * इह पूर्वप्रदर्शितमध्यमग्राममूर्छनामण्डलानुसारेण गान्धारनामनिर्दे- शानन्तरम् ऋषभनामादर्शनाद् आदर्श तद्वाचकस्य अन्धम्य लोप. सम्भाव्यते ।

·२५ मूछनाः। पञ्चस्वरमौडुवितं पञ्चधा लक्षणं स्मृतम् । पञ्चत्रिंशच संख्यं हि आचार्ययदुदाहृतम् ॥ १०५ ।। पजऋपमा पञ्चमनिषादैः पड्जनामिकाः पाडवाः। पड्जऋपभगान्धारहीना मध्यमग्रामे पाडवाः 'संत्रादिलोपा- दौडुबितत्वमिति वचनात् संवादिस्वराभ्यामौडुवितत्वं प्राप्त- मिति प्रायिकं । कदाचिदनुवादिस्वराम्यामोडुबितत्वं प्राप्तमिति प्रायिकं । (कदाचिदनुवादिस्वराभ्यामोडवितत्वं प्राप्तमिति प्रा- यिक ?) कदाचिदनुवादिस्वराभ्यामौडुवितत्वं भवत्येव । यथा पञ्चमऋपभयोः पड्जग्रामे मध्यमग्रामे धैवतऋषभयोरिति पञ्चमषड्जविहीनो द्विश्रुतिकाभ्यां तथा बिहीनाश्च पञ्चम- ऋपविहीनं चौडुबितौ भवति । पजग्रामे धैवतऋपभविहींनो हिश्रुतिकाम्यां बिहीने ता या पञ्चमस्वरका स्थाना (2) भवन्ति खलु मध्यमग्रामे । इदानीम(व ?त)देव प्रस्तारण दर्शयति । तद्यथा- -पड्जहीनाः पाडवाः निधेपमगरि । घेपमगरिनि । पमगरिनिध । मगरिनिधप । गरिनिधपम । रिनिधपमग । निघेपमगरि । ऋपभहीनाः---निधपमगस । धपमगसनि । पमगसनिघ । मगसनिघप । गसनिघपम । सनिघपमग । निघपमगस । सगमपनि । निरिगमध । धनिरिंगमामघनिरिंग। गमधनिरि। रिगमधनि । (बर ? सप)- हीनाः । सरिमपत्र | घसरिमप । पघसरिम | मपधसरि । रि- मपघस । निगहीनाः ! सगमधनि । निसगमध। धनिसगम । मनिसग । गमधनिस ! परिहीना योगाः । मध्यमग्रामे २. 'मयोः पदनमाने', ३., १., ५. 'पि' क. पाठः. 'धा'ख.पाट:. F ·२६ वृहदेश्या वत्वात् (१)मपधनिरिग। गमपधनिरि । रिंगमपधनि। निरिग- मपध। धनिरिगमप । (पधनिरिगम)पड्जहीनाःगमपधनिसग! गमपधनिस । सगमपधनि ।निसगमपध । धनिसगमप | पध- निसगमा रिहीनाः । मपनिसर। रिमपधनिस । सरिमपनि। निसरिमपध । धनिसरिमप । पधनिसरिम । गहीनाः। मप- नि(ध 'स)ग। गमपनिस । सगमपनि। निसगमप । पनिसगम। धारहनिाः । मपधसरि । रिमपधस । सरिमपध । धसरिमप। पधसरिम । निगहीनाः । इत्यौडुविताः । ननु मूर्छनातानयोः को भेदः। उच्यते । मूर्छनातान- योनुनत्वान्तरत्वमिति विश्राज़िलें (१) एतच्चासङ्गतम्। संग्र- हश्लोके तु मूर्छनात(नि)योर्भेद(स्य) प्रतिपादितत्वात् । तत् कथम् । मूर्छनारोहक्रमेण तानोऽवरोहकमेण भवतीति भेदः । अधुना तानानां यज्ञनामानि कथ्यन्ते- अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोमो वाजपेयोऽथ पोडशी । पुण्डरीकोऽश्वमेधश्च राजसूयश्च सप्तमः ॥ १०६ ।। इति पड्जहीनपाडवताननामानि । स्वरसृष्टिः (1) तृड्बहुः + सुवर्णश्च गोसवश्च महाव्रतः । विश्वजिद् बहुयज्ञश्च प्राजापत्यस्तथैव च ।। १.७ ॥ इति नपभहीनपाडवत्ताननामानि । अश्वक्रान्तो रथाक्रान्तो विष्णुक्रान्तस्तथैव च । सूर्यक्रान्तो गजक्रान्तो वलतीनामवनको ।। १.८ ।। इति पञ्चमहीनपाडवता(न)नामानि । २. 'नी' ख. पाठ.. ३. 'नी' क. पाठः. ४. 'लयेत'ख. पाठ.. 4 १ 'री' क. पाठः, ·तानानां यज्ञनामानि । २७ चातुर्मासिकसंज्ञश्च शस्तश्चैकोत्थकस्तथा। सौत्रामणिश्च पित्रा च उद्भिद्यागश्च सप्तमः॥ १०९ ।। इति निपादहीनपाडवताननामानि । इति पड्जनामे पाडव- ताननामानि अष्टाविंशतिः । सावित्री चाद्यसावित्री सर्वतोभद्र एव च । सो यजनसंज्ञश्च तथा वैकुण्ठवायनः ॥ ११० ॥ इति मध्यमग्रामे पड्जहीनताननामानि । अग्निचिद् द्वादशाहश्च उपांशुः सोम एव च । अश्वप्रतिमाहोहहीस्तथाभ्युदय इत्यपि(?)॥ १११ ॥ इति ऋपभहीन(तान)नामानि । सर्वस्वदक्षिणो दीक्षा सोमः समिधसंज्ञकः । स्वाहाकारश्च नूनश्च तथा गोदोहनस्तथा ॥ ११२ ॥ इति गान्धारहीनताननामानि । इति मध्यमग्रामे एकविंशतिः पाडव(तान)नामानि । इत्येवमुभयग्रामाश्रिता(ह्ये 'न्ये)कोन- पञ्चाशत्ताननामानि । इडख्यः पुरुपमेधश्च श्येनो यज्ञ इपुस्तथा । अङ्गिराः कंससंज्ञच पड्जग्रामेऽपि चौडवाः ॥ ११३ ॥ (इति) पड्जपञ्चमहीनताननामानि । अमिष्टोमोऽथ दर्शश्च नादी वै पूर्णमासिकः । अश्वप्रतिग्रहो रात्रिस्तथा कौभरतो मतः ।। ११४ ॥ इति गान्धारनिषादहीनताननामानि । सौभाग्यकश्च शारीरी शारिकृत् पुष्टिकृत तथा । वैनतेयो भवेदेव उच्चाटनवशीकृतौ ॥ ११५ ।।

·गृहद्देदयां इति पञ्च(म) ऋपभहीनताननामानि । इति पड्जनामे औदु- वितताननामानि एकविंशतिः। त्रैलोक्यमोहनो धीरः कन्दर्पवलशासनः। शङ्खपूगो गजच्छायो रौद्रोऽसौ विष्णुविक्रमः ॥ ११६ ॥ (इति) मध्यमग्रामे धैवतऋपभहीनोडवितताननामानि । भैरवः कामदश्चैव आकुष्टोऽब्जश्च पालकः । सृष्टिकृद् वर्षकान्तारः सप्तमो रक्षितः स्मृतः ॥ ११७ ॥ इति मध्यमग्रामे औडुवितताननामानि चतुर्दश । उभयग्रामि- क्योडविताः पञ्चत्रिंशद् भवन्ति । पाडया औडविताभ मि- लित्वा चोभयग्रामिकास्तानचतुरशीतिर्भवन्ति । इदानीं साधारणकृता मूर्छनास्तु स्यातुमाह धारणरवरी निपदगान्धारवन्ती । तदादिकृता तत्रैवान्तर्भूता साधारणमुर्छना भवति । कुतः । स्वरात्मकत्वान्मूर्चनानां तानासाधारणतापि साधारणेनैव गतार्धा । इत्येवं च मया प्रोता मूर्छनास्तु चतुर्विधाः । कथमेणं तानानां प्रयोगः कार्य इति । उच्यते । दि- विधस्तानप्रयोगः प्रवेशेन निग्रहेण च । प्रवेशो ऋषमा- पेक्षया पड्जस्याधरीभृतम्य लोपनीयस्य विप्रकर्यपादनम् । रुपमापायदानम इति यावत् । इति विवरण मयशेन।मा- दयन यथा तस्थय परजस्य निषादापेक्षया उत्तरीभूतस्य मार्दवं शिथिलीकरणं निगावपादानं (क)प्रवेश नि द्विविध प्रदानम् । निहन्त्वनन्नरः सपग्ल्यिागारपदं दर्शनम् । प्रगोगानु यथा-~मामागम्पिापापामगिगधागा, मग्नः-- सा- -urbawA Tamanna- ·6 मूईनातानाः। "द्विविधा तानक्रिया तन्त्र्याः प्रवेशनं निग्रहस्तथा।" तत्र प्रवेशनम् अधरस्वरप्रकर्षादुत्तरस्वरमार्दवाहा । निग्रह- वाह् संस्पर्शः । कुतः, मध्यमसप्तकस्याविनाशित्वादित्यर्थः । ननु त्रिपु स्थानेषु स्वरप्रयोग इत्युक्तम् । कारीपि- घाने तत्र कतमं स्वरसप्तकमवलम्व्य मूर्छना कार्येति ये संशे- रते तान् प्रत्याह---मध्यमसप्तकेन मूर्छनानिर्देशो ताव(१) म- न्द्रतारसंसियर्थम् । दत्तिलेनाप्युक्तं "तानक्रिया द्विधा तन्त्र्यां प्रवेशान्निग्रहात् तथा । प्रवेशो ध्वनिसादृश्यमसंस्पर्शस्तु निग्रहः ॥" भरतेनाप्युक्तम् - मध्यमस्वरेण मूर्छनानिर्देशो भवत्यवि- नाशित्वान्मध्यमस्य निग्रहे परिग्रहे वा । ननु पाडवौडविते क्रियमाणे मूर्छनाप्रत्यभिज्ञानमस्ति वा नवा । अस्त्येव मूर्छना- प्रत्यभिज्ञानमिति । तथाचाह दत्तिला "एवं कृतेऽपि तानत्वे गणयित्वा विनाशनम् । विद्यते तावतिथ्येपा मूर्छनेत्यबधारयेत् ॥" इदं तु प्रयोक्तृश्रोतृसुखार्थमेव मूर्छनातानान्यत्वमु- क्तम् । मानाप्रयोजनमपि त्रिस्थानप्राप्त्यर्थमित्युक्तम् । ननु मध्यमसप्तकेने मूर्छनानिर्देशः क्रियते यदि तदा किमुक्तं म- ध्यमेन स्वरेणेति । सत्यमुक्तम् । स्वरजात्यपेक्षया एकवच- नम् । कर्ये स्वरे मूर्छना कार्येति भावः । वैणग्रहणं च श- रीरे अप्रकीर्तितः तस्यापि स्थानस्य लाभार्थम् । ननु प्रथ- मायां सप्तम्यां च मूर्छनायां पड्जलुप्ते रिंगमपघनीति एक- 'न प्राप्त्यर्थमित्युक्तम् । ननु मध्यमसप्तमेन म्', १. ब. पाट.

·वृहद्देश्यां मेव रूपं भवति । तत्र न ज्ञायते विशेषः । सत्यं, भेदो नास्ति। वस्तुगणने पुनरस्त्येव भेदः । मन्दतारकृतो भेदः । ननु मूर्छ- नास्तावत् जातिरागेपूपयोगिन्य इति युक्तं तासां कथनम् । तानास्तु कुत्रोपयुज्यन्ते । उच्यते । इयोमियोोतिरागा- न्यत्वप्रतिपादनार्थ प्रयोगस्तानानाम् । यद्वा नष्टोवन्द्रष्टसं- ख्यासियर्थ(१) प्रयोगस्तानानाम् । कूटतानानां सहस्राणि पञ्चमस्त्रिंशदधिकानि (१)निप्पद्यन्ते । दत्तिलेनाप्युक्तं--- "पूर्णः पञ्चमसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्च संख्यया । कथयन्ति प्रतिनाममुपयोगेण नैधुनाः ॥" गणमात्रपरेण तानप्रयोगेण पूर्वस्तानप्रयोगो हन्यते । तथाचाह दत्तिलः- "हन्यादनन्तरायेण पूर्वा यस्य क्रमोत्कमात् । गुणकारसमास्तत्र क्रमाच्छेपाः स्युरुत्तमाः ॥" इदानीं गुणनोपायं कथयति-द्वाभ्यां पराभ्यामेका पूर्वो ह(रे ? न्य)त । हावेव भवतः। तौ च द्वौ त्रिभिर्हत्या षड् भवन्ति । ते चतुर्हताचतुर्विशतिर्भवन्ति । सा चतुर्विशतिः पञ्चभिहता शतं विंशत्यधिकं भवति । विंशत्यधिकं शतं पभिर्हतं शतानि सप्त विंशत्यधिकानि भवन्ति । तानि सप्त- भिर्हतानि पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशदधिकानि भवन्ति । तत्र कमकृतांस्तान् संस्फोटयित्वा द्युल्कमकृतानि कूटतानानां सप्तसप्तस्वरप्रयोगात् पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशदधिकानि भ- वन्ति । प्रस्तारो यथा--तत्र पड्जस्वरस्य स इत्येकः क्रमः । सा ऋपभस्य सरित्येक एव क्रमः । सरिसर इति च व्यु- क्रमे द्वितीयः रीसः गान्धारस्य सरिगेत्यतः क्रमः । सरिग जानना ·मूर्छनातानाः । गरि(के ?से)त्यादयो व्युत्क्रमाः पञ्च | गरिस रिगस गसरि सगरि इति व्युत्क्रमेण फूटतानाः पञ्चम (?) । तदेवं गान्धारस्य पट् तानाः । एवं मध्यमस्य सरिगमेत्येकं रक्रमः (१) । मगरिसेत्येव- मादयो विशतिरुत्क्रमाः। तद्यथा-सरिगम मंसरिंग गमसरि गसरिम सगरिम सरिभग रिसमग रिगसम रिमसग सम- गरि मरिसग समगरि सरिंगम इति मध्यमपूर्वाः पट् ताना व्युत्क्रमकृताः । एवं गान्धारऋपभपड्जानां प्रत्येक पट् ताना भवन्ति । मिलित्वा चतुर्विंशतिर्भवन्ति । एवं पश्चमस्य सरिगमपेत्येक एव कमः।पमगरिसेत्यादिव्युत्क्रमकृतानां शत- मेकोनविंशतिर्भवन्ति । तद्यथा-सरिंगमप पमगरिस । पम- गरिसानां प्रत्येकं चतुर्विशतिर्भवन्ति । मिलित्वा विंशत्यधिक शतं भवति । एवं धैवतस्य सरिगमपधेत्येकः क्रमः । धपम- गरिसेति व्युत्क्रमः । धपमगरिसानां प्रत्येकं विंशत्यधिक भवति । मिलित्वा सप्त शतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति एवं निपादस्यापि सरिगमपधनीत्येकः कमः । निधपमगरि सेति व्युत्कमः । निधपमगरिसानां प्रत्येक सप्तशतानि विंश- त्यधिकानि भवन्ति । मिलित्वा पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशच भवन्ति । तदेवमेतेषां स्वरान्तानविधाना पट्पटितन्त्र्यां शत- तन्त्र्यां चोपलभ्यते । तयोः स्वभावा (क ? म)ध्यमादीनां कुट- तानभेदप्रदर्शन मिह न कृतमतिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमेतेनैव क्रमेण बुद्धिमद्भिः स्वयमेव लक्षणीयमिति । तदेपां तानानां प्रयोजनं प्राप्त्यर्थमुक्तं स्थानानि त्रीण्युक्तानि कारविन्धोख्यस्तानि १. 'धा' स. पाठः.

·३२ धृहद्देश्या तानि पट्पष्टिं विद्यामन्द्रादिसिद्धये।तस्मात् यत्किञ्चिद् गीयते तन्मध्यमध्वनिविशेपैः कण्ठध्वनिभिर्मन्द्रतारव्यवस्थासिद्धय- र्थमेव । चतुर्विधा मया प्रोक्ता मूर्छनाः सप्तस्वरात्मिकाः। इदानीं तु प्रवक्ष्यामि द्वादशस्वरमूर्छनाम् ॥ ११८ ॥ तत्र मूर्छनानिर्देशः स्थानत्रितयप्राप्त्यर्थमिति वचनात् मन्द्रतारसियर्थमिति वचनाच्च द्वादशस्वरसम्पन्ना मूर्छना द्रष्टव्याः प्रयोगकाले । तथाचाह कोहल: "योजनीयो बुधैर्नित्यं क्रमो लक्ष्यानुसारतः । संस्थाप्य मूर्छना जातिरागभापादिसिद्धये ॥" नन्दिकेश्वरेणाप्युक्तं- "द्वादशस्वरसम्पन्ना ज्ञातव्या मूर्छना बुधैः । जातिभाषादिसिद्धयर्थं तारमन्द्रादिसिद्धये ॥ यद्वाप्याचार्यः : सप्तस्वरमूर्छनाः प्रतिपादिताः स्थान- नितयप्राप्त्यर्थं द्वादशस्वरैरेव मूर्छनाः प्रयुक्ता इति । अ- न्यथा चोक्षपाडवेरिता इति प्रयोगो न स्यात् । एवञ्च सति सरागसिद्ध्यान्त(?) स्यात् । पड्जजातौ रिगमधनिप्रयोगस्ता- रमन्द्रको न स्यात् । अन्येपामपि रागाणां नाशंकरः प्रयोगः स्थात् । तेन सरिंगमधनि अन्या मूर्छना धनिगमपाद्यास्त्रिय मूर्छना द्रष्टव्या (१)। तद्यथा धनिसरिगमपधनि सरिंग। उत्तरमन्द्रा । निसरिंगमपधनिसरिगम । रजनी । सरिंगमप- धनि सरिगमप । उत्तारयत रिंगमपधान सरिगमपध । शुन्ह. पड्जा गमपधनि सरिगमपधनि । मत्सरीकृताः मपनि स- रिगमपधनिसा । अश्वक्रान्ता पनि सरिगमपधनिसरि । " ·वर्णाः । अभीरुद्गताः इति षड्जनामे ! मध्यमग्रामेऽप्येवमेव पधनिस- रिंगाद्या मूर्छना निसरिगमपनिथुगाद्या (?) रागकाले द्वादश- स्वरमूर्छना अवगन्तव्याः । ताश्च पड्जनामे मूर्छनासु अन्त- गता ज्ञेयाः। तद्यथा -निसरिगमपधनिसरिगम | सोमरी। सरिंगमपधनि सरिगमप । हरिणावों । रिंगमपधनि सरिगम- पघ । काले बनता । गमपनि सरिंगमपधनि । तुसमध्या। मपधनि सरिगमपधनिसा। मार्गी । पधनिसरिगम पधनिसरि। पौरवी । घनि सरिगमपधनिसरिग । हृष्यका । अतःपरं प्रदर्श्यन्ते वर्णाश्चत्वार एव हि ॥ ११९ ॥ स्थायिसश्चारिणी चैव तथारोह्यवरोहिणौ ! ननु वर्णशब्देन किमुच्यते । वर्णशब्देन गानमभि- धीयते । यत्र समाः स्वरा अनुपहतरूपास्तिष्ठन्ति तेभ्यो यद् गीतं वर्णाभिव्यक्तिकृत् यत्र पदे स वर्ण: स्थायीत्युच्यते । यथा पाँजा सारीसा सारीसों। मध्यमायां तु मामामामा इति । यन्त्र गीते सञ्चरन्ति स्वराः परस्परमन्तसहिता एकैकशो वा स सञ्चारी वर्ण उच्यते । यथा मालवशीके सासासनि पनि- पनिपनि साधरी पापनिनिनीत्येवमादिप्रकारेषु परस्परसञ्चाराद आरोन्तीत्यादि () यत्र गेयाः स्वरा आरोहन्ति एकैकशः सान्तरा था स(?)वर्ण आरोहीत्युच्यते । यथा मालबपञ्चमै पापसघरी समगरि पमपम पधमामा पसारिसा सममा पारिगा साधनि पारिम्मधनीनीनी पारिम्मधनी पाधनि रिरिपा इति परस्परैकान्तरधन्तरस्वरारोहणादारोही। २. 'दया', ३. 'शु', ५. 'पहनाम', ५. 'म', ६. मी' ख. पाठः ६ ।

·वृहदेश्यां अवरोहन्ति स्वरा यत्रैकेनैव क्रमेण तु ॥ १२० ॥ स चाबरोही शब्दे तु समनन्तर+स्वरः । पामामध्यमम गागगगमम रिरिरिप्रमा ममप्रपा पप- प्रमामम्मिनिनि धधृ पपप म्रगगारिरिनिनाडुपापा इति पर- स्परैकान्तरान्तरस्वरावरोहादवरोहीति । अतएयोक्तं. "शरीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगणशोभिताः । अमी वर्णास्तु विज्ञेया(द ?अ)लङ्कारादिसिद्धये ॥" ननु कथं वर्णनिप्पत्तिः । उच्यते । यदा हि स्वरा वर्णकर्ष- माकर्षयन्ति गीतवशात् स्थायित्वेन सञ्चारित्वेन आरोहित्वेन अवरोहित्वेन (त)दा वर्णस्य निप्पत्तिः । यथा पाज्जा स्थायी- वर्णी (3)- --सासासा । सञ्चारी यथा। धैवता। धधनीनीपधा। आरोही नन्दयन्त्यां गागागागा पापाधपमनरिरिरिरि पनिस- धनिनिधा । अवरोही तत्रैव समनन्तरस्वरैः पापापापापापा पापा धनीमापागागागागागौदारप्पवं भवति (2) यवर्थमुक्तं यथा एवमेते प्रवर्तन्ते प्रवर्तयन्तीत्यर्थः । शारीरस्वरे । वीणावारतु विज्ञेयाश्चत्वारो गीतयोजकाः । इदानीं सुप्रसिडास्त्रयस्त्रिंशदलङ्कारापादेना (?) ततः प्रयोगतश्च कथ्यन्ते । तत्रालङ्कारशब्देन किमुच्यते । अल- ङ्कारशब्देन मण्डलमुच्यते । यथा कटककेयूरादिनालङ्कारेण नारी पुरुषो वा मण्डितः शोभामावहत् , तथा एतैरल- कारैः प्रसन्ना(या)दिभिरलङ्कृता वर्णाश्रया गीतिर्गातृश्रोतृणां सुखावहा भवतीति। व्युत्पत्तिश्च यथा--- -'डुकृञ् करणे' धातु- १. 'मि', २. 'पड्नां स्या' ख. पाठ.. ३, 'हि' क. पाठः. ४. 'गागादा ख. पाठ.. 8 ।

·त्रयलिंगदलहागः। रलं(कृत?)शब्दपूर्वः अलङ्कृतमलङ्कारः पञन्तोऽयमलङ्कार- शब्द इति । तत्रालङ्काराणां नामानि कथ्यन्ते - प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रमन्नाद्यन्तः प्रसन्नमध्यमः समः बिन्दुः निवृत्तः प्रवृत्तः व्युत्पत्तिश्च तथा वर्णा (2) कम्पितः कुहरितः रेचिनः प्रेहोलितः तारमन्द्रप्रमन्द्रतारः प्रसन्ननिसनः ह्रस्वारप्रसा- द:(१) उडाहितः उपलोलकः क्रमः निप्कृजितः (प्रा ? हा)द- मानः रजितः आवर्तकः परिवर्तकः उहटितः आक्षिप्तकः सम्प्रदानः हसितः हुङ्कारः सन्धिप्रच्छादनः वि(धिन धुत): उद्गीतः गात्रवर्णश्चेति । इदानीमेतेपामलङ्कागणां लक्षणमुच्यते । तद्यथा- मन्द्रादारभ्य मेसारोहणं तारगतिं यावदसौ प्रसन्नादिः। मन्द्र- शब्देन प्रसन्नध्वनिरुच्यते । सारीगामापाधानीसा इति प्रस- नादिः । तारादारभ्याबरोहक्रमेण प्रसन्नान्तः । यथा मानी घपमगरीसा इति प्रसन्नान्तः । यत्राद्यन्तयोःप्रमन्नः मध्ये च तारः (म) प्रसन्नाद्यन्तः। सरिगमपधनि (सा) मानिधपमगरिना इति प्रमन्ना- यथा- घन्तः। यत्र मन्द्रो मध्ये आधन्तयोश्च तारः, म प्रसन्नमध्यः। यथा- मौनीधापमागगसा सांगैगमपधनीसा इति प्रसन्न. मध्यः । (इति ।) १. लि. क. पाट'. २.पानीपरमगरिमा', ३. 'मग्गिनरपनिमा स. पाठः.

·तथथा- वृहद्देश्यां स्थानत्रयेऽपि सदृशध्वनिः सप्तस्वरोच्चारणः समः। एतदुक्तं भवति -यस्य याव(न्तः ? त्यः) श्रुतयः स्वस्थान- त्रितयेषु तावत् श्रुतिकमेव (?) कार्याः । यथा -सरिंगम- पधनिनी द्वयोईयोः स्वरयोः संवादिनोरुच्चारणात् समः । -सम सप रिधगनी । ग्रामभेदे तु रिपजयिति(?) विशेषः। इति.समः । नि । चिरमेकस्मिन् स्वरे षड्जादिरूपे स्थित्वा तदीयतार- मग्निवत् (पृ ? स्पृ)ट्वा कलामे(न्यः?)की च स्थित्वा यत्र पुनरपि समा सा मन्द्रया गम्यते स बिन्दुः । सा सा इति बिन्दुः । एककलान्तरं स्पृष्ट्वा बिन्दोरेव विपर्ययोचारणाप्रवृत्ती विनिवृत्तत्वाद् निवृत्ताख्यः । यथा • सां सासा निवृत्तः प्रवृत्तः(१)। -आक्रीडितवदारोहादवरोहक्रमेण प(प्क ? टक)लो वेणुः। सरिंगमपधनि निधपमगरिसा । वेणुः। मन्द्रसप्तममध्ये पवनी(?)रोधेन द्विश्रुतेः कम्पनात् क- म्पितस्त्रिकलः । यथा- -सरिगमपधनिस कम्पितः । मध्यमसप्तके त्रिश्रुतेः कम्पनात् निकलः कुहरितः । यथा - सरिगमपधनिसा कुहरितः । तारसप्तके निश्रुतेः कम्पनात् विकलो रोचितः। सरि- गमपधनिस (र? रे)चितः । यथा-- -- ·त्रयविंगदलदाग.। (तद् ?) हयाः स्वरयोर्बहूनां च स्वगणां ममकलग- मागमाश्चतुर्देशकलः प्रेखोलिनः । यथा मरिरि सरिग गरिगम मपपमपधसपनिनिनिध नीनसनि । अंङ्खोलितः । अंशाच्चतुर्थ पञ्चमं वा स्वरं गत्वा यत्र मन्द्रे पुनरा- गम्यते तारमन्द्रप्रसन्नः । यथा सरिगमप । सरिंगमप । रिरिंगमपघनिगमपधग । गमपधानिग ! मपधनिम । मपघ- निसम । अथवा मन्द्रस्वरात् तारं गत्वा पुनः सहसा मन्द्र. (व) शाहा गम्यते स तारः मन्द्रप्रसन्नः । सरिंगमपधनि सासा तारः । मन्द्रप्रसन्ना मन्द्रात् सहसा तारः प्राप्य मन्द्रत्वेन क्रमेणाचरोहा मन्द्रतारः प्रसन्नः(?)। सपः मगरिसः रिध पमगरि गनि धपमग समनिधप । अधवा मन्द्रस्वरा- हा वर्तारः स्वरानुच्चार्य क्रमेणावरुह्य च मन्द्रेण वा गम्यते मन्द्रतारप्रसन्नः। यया-सासा। निघपमगरिसो। मन्द्रतार- प्रसन्नाः विरूपश्च प्रस्तारस्थायीत्यागेहणी च तत्र स्थायिन्येक- स्वरः स्वस्य (2) क्रमशस्तारमन्द्रायरोहणेन मन्द्रतारागेहणेन स्वरेण प्रस्तारः । सरिरिम् । सरिग । गरिस। सरिगमप । पम्- गरिस । सरिंगमपध। धेपमगरिस । सरिगमपधनि । निवप- मगरिस । सरिगमपधनिस । सनिधपमगरिन । अथवा वेल- पड्जग्रामे पड्जाद्याः सप्त मूर्छनाः मध्यमग्रामे मध्यमाश्च सप्त । एताश्चतुर्दश मूर्द्धनाः प्रत्येकं चतुर्धा भवन्ति । शुहा करकलिकलिता सान्तरा तट्टयोपना चेति । एकैकन्या मूर्छना- १. नानीनीध', २. 'मारि, ३. 'म', ४. 'या' म.पटः, ·३८ वृहदेश्या याश्चतुर्विधत्वात् पड्ज पञ्चचत्वारिंशद्युतानि पञ्चसहस्राणि कूटकूटतानाम् (१)। पट्पञ्चाशन्मूर्छनास्ताः पूर्णक्टास्तु योजिताः ॥ १२१॥ लक्षद्वयं (स्या?) सहस्राणि यशीतिद्वै शते तथा । चत्वारिंशच संख्याता अथापूर्णा(त् ? न्) प्रचक्ष्महे ॥ एकैकाधमिविरहाद् गभजा पड्जादयः स्वराः । एकस्वरोऽत्र निर्भेदोऽप्युक्तो नष्टोदिसिद्धये (?) ।। १२३ ॥ क्रमादकृटतानत्वे युक्तास्तेपूपयोगिनः । सप्तस्थानानि-आधारस्वाधिष्ठानानाहतमणिपूरक- (अनाहत)विशुद्याज्ञायह्मरन्ध्रपु गमपधनिस । रि । सरिगरिगामगे। ममपमधपप. धनिधनिधनिस । प्रस्तारः । प्रस्वरतारः पविपरितः(2) प्रसादः । यधा. निस । सनिध । धनिसा । सैनिप । पधनिसा। सैनिधपम । मपधनिसा । सनिधपमग । गमपधनिसा । सनिधपमगरि । रिगमपधनिसा । सैनिधपमगरिसों । सरिगमपधनिसा । अ- सनिनिसानिधाधनिपधा । धपा । पमा । मपा । गागरिरिसः । प्रसादः। हो हो वगै विकली सञ्चरन्तावागेहक्रमेणा(रोह- कमेणा:)वरोहादुढाहितः । सरि । रिमरि । ग । गमप । पध। धनि। नीमा मनिधा घपपमामगागरि । रीमा(6) उहाहिनः । -सनि। धवा - ४.. ५. 'मानीपार'म. ९ ·त्रयस्त्रिंशदलकाराः। अयमेव द्विरभ्यस्तैरुपलोलकः । सरिसरि । रिंगरिंग । गमगम | मपमप । पधपध । धनिधनि । निसनिस । सनि- सनि । निधनिध । धपधप । पमपम । मगमग । गरिगरि । रिसरिस । उपलोलकः । एकादिक्रमेणान्तरस्वरेवारुह्य पुनर(व)रोहणक्रमेण स्थायिनं स्वरं गत्वा परिवारक्रमेणैव एकैकाभिवृद्धया यत्र स्वग उच्चार्यन्ते स क्रमः । अयमेकरूपत्वात् प्रस्ता(? रे) भिद्यते। सरिरिसासरिगा गरिस । सरिगमा मगरिसा । सरिगमपा। पमगरिसा । सरिगमपधा । धपमगरिसा । सरिगमपधनी । नीधपमगरिस । सरिगमपधनिस सनिधपमगरिस । कमः । अ(था ? थवा)न्तरस्वरमारुह्य काकेली गत्वा तेनैव क्रमेणाच- राह्य स्थायिन्यागम्यते स कमः । सगनि निगस । कमः। आयं तृतीयं ततो द्वितीयं त(तो?)तश्च चतुर्थमननैव कमेणान्यानप्यारोय मन्द्रान्निकूजितः। कोहलमते च एका- न्तरस्वरारोहान्निकूजितः । सगारिगमपा मधापनी । धसा। तारादेकान्तरस्वरावरोहा(त) त्रिरावृत्त्या कलात्रयक- रणात सर्वेषां काल ? ला)ब्रयकरणात् (प्रा? हा)दमानः । साधा- साधासाधा। नीपानीपानीपा । धामाधामाधामा। पागापागा- पागा। मारीमारीमार्ग। गासागासागामा। हादमानः। (सा. धासाधासाधा। नीपानीपानीप। धामाधामाधामा। पागापा- गापागा। मारीमारीमारी । गामागासागासा हादमानः1) २. कि. २..३ 'ध' य.पाठ , ४., ... ६. 'प' ग. पाठः, ७., ८. 'प' क. पाट..

·बृहदेश्या समनन्तरस्वरमारुह्य बैकले स्थित्वा पुनः स्वरोऽन्तरे अर्ककलामारोह(व)ति । पुनश्चानन्तरमेवाद्यकलामवरोहति स रञ्जितः । सरि । रिग। रिगमग। गमपम । मपधप धप- निध । पनिधनी। आरोहावरोहाभ्यामादौ स्वर(य?)मुच्चार्य प्राकवरो- वारणान्ते क्रमशोऽष्टकल आवर्तकः । सरिगम । पधनिस । सनिधप । मगरिस । आवर्तकः । अथवा सग । गपपनि । सधासधा । नीपोपगा। गसा। आवर्तकः । पुनरेकस्वरं चतुर्थ लवयित्वा पञ्चमं स्वरं प्राप्य पुन- रप्यन्तरान त्रिस्वरानवरोहन चतु(थ) लङ्घयन्नाद्यं स्वरं पड्ज गच्छेत् । आरोहावरोहाभ्यां कालोऽ?ला)ष्टकेन तयैवं तारा- दारभ्य सर्वस्वराणामारोहानवरोह(?) पोडशकलः परिवर्तकः । स च लो(को ? के) ओहाडीत्युच्यते । सरिगपा । पमगसा । रिंगमघ । धपमरि । गमपनि । निधपगा। मपसधा। सनि- धमा । मपधसा । निधपगा। गमनिध । पमरिरि । गमधा। मपगसा । सरिगपा । इति परिवर्तकः । स्वरद्वये हि ककलयः आरोहक्रमेण तृतीयस्वरं परि- हरन्नारोहक्रमेणैवोपरितनहस्वरद्वयमाक्रमानननैव क्रमेणाव- रोहः(?) शेपानपि स्वराननेनैव कमेणारोहन्नवरोहन्नष्टादशकल उद्घटितः। सरिमपा। पमरिसा। रिंगपधा। पगरी। गमधनी। नीधमगा । मपनिमा । सेनिपमा । मपनिसा । निधमगा । १. 'पागा', २. 'तुरंच', ३. 'ग', १. 'धा', ५. 'सानीप', . रा. पाठ..

·३ त्रयस्त्रिंशदलकाराः। गमधनी । धपगरी । रिगपर्धा । पमरिसा । सरिमपा । मग- रिसा । उ(द्वाहि ? हटि)तः । त्रिभिः स्वरैरारोहक्रमेण वा एककलादारभ्य यावत् पट्कलमित्येवं कलामानादाक्षिप्तकः। सरिंगा । नु। रिंगमा नु । मप । नु । पधनी । नु । सनीसा । नु। घपमा । नु । मगरी । नु । गरिसा । नु । इत्याक्षिप्तकः । प्रथमात स्वरानन्तरं परित्यज्य स्वरहये च गत्वा ते- नैव कमेणारोहणादेककलादवरोहणेऽपि चैककल इति द्विकल- संप्रदानश्च द्वाविंशतिकलः (सम्प्रदानः)। सिगमम । मरिस । रिमप | पगरिंग । पगध । धमग । मधनीनिपम ! पनिसा । ध- धपा। धनिसा । पनिसानिपमपा । मधनीसमगा ।गपधा । प- गरी।रिपमा । मरिसा । सगमा । गरिसा । सम्प्रदानः । अथवा-सगम । मगसा। रिमपा। पमरी । गपधा । धपगा। मधनी । निधमा । पनिसौं । सनिपा । सम्प्रदानः । सम्प्रदानस्यैव विकलयोगेन हंसनासितः । स- गमा । मरिसा । रिमप । पगरि । गपध । धमग । मधनि । निपम । पनिस । सधप । सनिध । निपम । मधनि । सधप। पनिसनिपम । मधनि । धमगा । गमपधा। पगरि । रिमपा। मरिसा । सगमा । गरिसा । हसितः । हसितवत् स्वरन्नयारोहणेन चतुष्टयारोहणेन वा उभयथाप्येककलो हुङ्कारः । सरिग । गरिसा । रिंगमा । १. 'धा । मपरीसा' ख. पाठः, २. 'री' क. पाठः. ३. 'नि', १. 'सा । रासनि', ५. 'री' ख. पाठः. G ·५२ ३ वृहदेश्या मगरी । गमपा । पमगा। मपधा । घपमा । पधनी निधपा। धनिसा । सनिधा । पधनी । निधपा । पधनी । धपमा । निपधा । पमगा । मगरी । रिंगमा । गरिसा । सरिगा । अथवा--सरीगम । मगरिस । गमप । पमगरि । गमपध । धपमग । मपधनि । निधपम । पधनिस । सनिधप । निधपमै । मपधनि । निधपमागा । गमपधा । पमगरि । रिंगमपा । मगरिसा । सरिगम । अष्टादशकलो हुङ्कारः । तारात् सप्तमं स्वरं गत्वा पुनस्तत्रैवमागत्यावरोह- क्रमेण स्वरहयोच्चारणेन कलाचतुष्टयकारणनात् (१) सन्धिप्र- च्छादनः । सनिसनिसनि (सनि)। निधनिधनिघ(निध)।धप- धपधपधप । पमपमपमपम । मगमगमगमग । गरिगरिगरि- गरि।रिसरिसरिसरिस । सरिसरिसरिसरि । रिगरिगरिगरिंग । गमगमगमगम । मपमपमपमप । धपधपधपधप । धनिधनि- धनिधनि । निसनिसनिसनिस । सन्धिप्रच्छादनः । अंशस्वरं चतुरुच्चार्य तदनन्तरस्वरद्वयस्य द्रुतोच्चार- णादनेनैव क्रमेणारोहणादेककलो विधुत्तः । सासासासा । रिग । रीरीरीरी । गम । गागागागा । मप । मामामामा । पध । पापापापा । धनि । धाधाधाधा । रिस । विधुतः । तारादेकान्तरस्वरावरोहात् क्रमेणोद्गीतिः । सध । नि- पध । मपग। मरिग । स । उद्गीतः । ओङ्कारवत् समन्तरं संयुक्तहिरस्वराक्षरमारोहेतः (१) । ततो हौ द्वौ स्वकम्पनयुक्तौ कलान्तरयो(गे? गा)देव प्रसन्नौ १, २, ३, ४. 'ना', ५ 'मा' क. पाठ.

·४३ . प्रयस्त्रिंशदलकारा । मन्द्रो कार्यों । इत्येककलस्वरयोगात् गात्रवर्णः । धानीसा । नीधा । पाधानी धप । मापाधा । मग । गमापा । गरि । सारीगा। रिपा इति गात्रवर्णः । नन्दयत्यलङ्कारः(१)। यस्मिन् वर्णे स्थिता ये च अलङ्कारा मनोहराः॥१२४ ।। तानि(इ?)दानी प्रवक्ष्यामि भरतोक्तविधानतः। प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त(मे ? ए)व च ॥ १२५॥ तथा प्रसन्नमध्यस्तु समो (र ?रे)चित(मे ?ए)व च । प्रसाद + प्रसादश्च स्थायिवर्णाः समाश्रयाः ॥ १२६ ।। ज्ञेयायेतदलङ्कारादमौलक्षणलक्षिताः (१)। अथ सञ्चारिणौ भूतकृत्यमाना निबोधतः (१) ॥ १२७ ॥ मन्द्रतारप्रसन्नश्च विन्दुः प्रेस्रोलितस्तथा । रुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितश्चोपलालकः ॥ १२८ ।। आवर्तकः परावर्त इति सश्चारिसम्भवाः । अलङ्कारास्तु विज्ञेया ए(का)(दे? द)श मनोहराः॥१२९॥ निप्कूजितश्चकोरो हसितो न (?) बिन्दुरेव च । प्रेङ्लोलितस्तथोत्क्षिप्तो विधुतोद्वाहितौ तथा ॥ १३०॥ प्राद(ना?मा)नः सम्प्रदानः सन्धिप्रच्छाद्नस्तथा । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त आरोहिणी त्रयोदश ॥ १३१ ॥ विधृतो गात्रवर्णश्व उद्गीतोद्वाहितो वेणुः । पञ्चैते चाप्यलङ्कारा विज्ञेयाश्नावरोहिणी ॥ १३२ ॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः तोविन्दुः (१) कम्पितरेचिती। प्रेट्खोलितस्तारमन्द्रो मन्द्रता(स्स ' रस)मस्तथा ॥ १३३ ॥ 'वादमान', २. विधुत ' इति पूर्व पटिती ।

·वृहदेश्या सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च उपलोलकवेणुको । द्वादशैतेऽप्यलङ्काराः सर्ववर्णाश्रयाः स्मृताः ॥ १३४ ।। मन्द्रो(त?) मध्यश्च तारश्च अवलोकितमेव च । अपामाख्यस्तयोभिश्च सर्ववर्णनताः (?) स्मृताः ॥ १३५ ॥ सप्तरूपगतज्ञेया(?)दलङ्कारा बुधैरिमे । नैतेपां तु ध्रुवास्विष्ट अतिवर्णा प्रकर्पणा (?) ॥ १३६ ॥ धनहिवर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणा (2) संप्रशस्यते । सतेमावाप्यथवा बिन्दुः रेचान्ये (1) प्रतिकर्पणाः॥१३७ ॥ ध्रुवाणां च प्रयो(ने ? गे)तु कार्याश्वारोहणस्वराः । गुरुः सा +++ + भिर्बुवा कार्यार्थदर्शिभिः ॥ १३८ । वर्णा(ना)न्तु पुनः का (र्यः?य) कृशत्वं च ध्रुवावलम् । यत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत ॥ १३९ ॥ स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । कमशो दीप्यते यस्तु प्रसन्नादिः स कथ्यते ॥ १४० ॥ व्यस्तोञ्चारित(मे? ए)वैष प्रसन्नान्तोऽभिधीयते । आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाधन्त(मि १ इ)प्यते ॥१४॥ प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः । सर्वसामात(?) समा ज्ञेया स्थितश्चैकस्वरेऽपि हि ॥१४२ ॥ बिन्दुरेककलं तारं स्पृष्ट्वा तु पुनरागतः । स्यान्निवृत्तः प्रवृत्तश्च मन्द्रां (ग) त्वा समागतः ॥१४३ ।। आक्रीडनीलयो (?) यस्तु स च वेणुः प्रकीर्तितः। उरोगतः कम्पितः स्यात् कम्पनाच कलात्रयः ॥ १४४ ॥ १. 'दि' क. पाठ:.

·श्रयस्त्रिंशदलकाराः। कण्ठे निरुद्धः पवनो रुहरो नाम जायते । त्रिकला कम्पना तह (१) रेचिराख्यः शिरोगतः ॥ १४५ ॥ गतागतप्रवृत्तो यः सप्रेहोलित(मु ? उ)च्यते । क्रमागतस्तु यस्ताश्चेत् ततः पञ्चतुमोऽपि (१) वा॥१४६॥ तारमन्द्रप्रसन्नास्तु ज्ञेयो मन्द्रगतो बुधैः । लवयित्वा परं म(न्द्र ?न्द्र) क्रमात् तारगतिं गतः॥१४७॥ मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयारोहणा बुधैः । एकस्वराधिरूढः क्रमशः प्रस्तारसं( ज्ञिज्ञ)को ज्ञेयः॥१४८॥ समनन्तरो द्वापैत्युद्वाहितो द्विक लेव (१)। आरोहत्येककलां + + + + प्रसाधयति ॥ १४९ ॥ उहाहित एव स्यादुपलोलकसंज्ञको द्विरभ्यस्वना (3) । एकं (डौ ?द्वे) त्रीणि गच्छन् स्वरक्रमेण क्रमो ज्ञेयः॥ एकान्तरमारुह्य प्रत्येकान्तररवरो यस्तु (2) । निष्कृजितसंज्ञोऽसौ ज्ञेयः सूरिभिरलङ्कारः ॥ १५१ ॥ क्रमयोगेनासौ ज्ञेयः संचार्यमकान्तरस्त्ररे (1)। त्रिकलस्वपरपड्जमेवमारोहि (?) हादमानः स्यात् ॥१५२ ।। अथ रञ्जितस्तु समनन्तरस्वरे हे कले पुनः स्थित्वा । अर्थकलामारोहि पुनरेतत् चापको (१) हि स्यात् ॥१५३ ॥ आरोहतः। आवर्तकश्चतुर्यु स्वरेषु समनन्तरेषु सम्भवति । आगेहणावरोहणविधिना चैकान्तरेष्वपि वा ॥ १५४ ॥ १. 'द' ख. पाठः.

·:
बृहद्देश्या
ज्ञेयो निरन्तररूर्ध्वष्टकलः सान्तस्वस्थ (१) कार्यः ।
प्राज्ञैः r: कलाश्चतस्रः स्वहृत्यावर्ततो नित्यः ॥ १५५ ॥
अधिरुह्य च स्वरांस्त्रीन् स्वरान्तरे लवयति च निवृत्ते ।
पुनरपिच परावृत्त्या परीवर्तेयु कलो (१) ज्ञेयः॥१५६ ।।
यः स्वरापतितौ तथा परस्वन्तरस्वरो भवति ।
एककलश्च तथा भव तदुहाहितो नित्या (2) ॥ १५७ ॥
माक्षिप्तत्रिस्वरारजपृथगेककलात्रयकृतश्च (१)।
एककलस्त्वधरः स्यात् पट्कलिको वापरो ज्ञेयः॥१५८ ।।
आक्षिप्तवच्चतुर्भिः स्वरस्त्रिस्वरैः कलान्तरोपेतैः ।
एकान्तरस्वरक्रम इह गदितः संप्रदानस्तु ॥ १५९ ॥
हिरपि द्विकलं गदितं हसितमिहोच्चारितततोऽपहसितम् ।
समनन्तरस्वरकृतं चाक्षिप्तकमिव बुधै यम् ॥१६॥
समनन्तरस्वरेषु हसितवद्यपरश्चतुःपरो (१) वापि ।
आरोहत्येककलो हुङ्काराख्यः स विज्ञेयः ॥ १६१ ॥
स्थानान्तरमारुह्य प्रत्येकड्ययश्चतुष्कलो ज्ञेयः ।
ऋमनोर्ध्वपरिक्षेपः (१) सन्धिप्रच्छादनो नाम ॥ १६२।।
आदौ पदमुच्चार्य यः स्याद् द्विस्वरो लघुनि वर्णः ।
समनन्तरमारोहत्येककला तद् विधूतं तु ॥ १६३ ॥
आदा++वरोही स्यात् प्रस्तारोऽन्तेऽवरोहते यत्र ।
प्रमाणतश्व कलासु च वन्त्याकार(१)मुद्गीतम् ॥ १६४ ॥
हुकारबदारोहे अनन्तरांस्तु स्वरान् कलान्तरयोः ।
द्वौ द्वौ च कम्पमतो (१) स्सरी च तस्य प्रसन्नौ द्वा॥ १६५॥

·४७ त्रयसिंशदलद्वारा। वर्णालङ्कारविधौ विज्ञेयो गात्रवर्ण इत्येवम् । आकारोकारतया दीर्घाक्षरमन्यदपि योज्यम् ॥ १६६ ॥ गीतालङ्काराणां करणविधिरयं समुद्दिष्टः । एभिरलङ्कर्तव्या गीति माविरोधेन ॥ १६७ ।। स्थाने चालङ्कार कुर्याद् गाभ्युरसि किञ्चित् उदावेध (1)। बह्वोऽलङ्काराः स्युर्वर्णविहीनाः प्रयोक्तव्याः ॥ १६८ ।। शशिबिरहितेव रजनी विजलेव नदी लता ह्यपुप्पेन । अनलङ्कृतेव नारी गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ।। १६९ ।। अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः । नोदीयोऽपि (2) तेऽप्यत्र प्रत्येतव्या मनीषिभिः ॥१७॥ तत्र प्रस्तारो यथा - पड्जादिषु सरिगमपधनिसा प्रसन्नादिः । सनिघपमगरिसा प्रसन्नान्तः । सरिगमपधनिसा निघपमगरिसा प्रसन्नाद्यन्तः । सनिधपमगरिसा सरिगमपध- निसा प्रसन्नमध्यमः। सरिगमपर्धानसा । समं स स्यात् (?) स विन्दुः सा द स सा निवृत्तःप्रवृत्तः (१) सरिगमपधान नि. धपमगरिस । वेणुः । सरिगमपधनिसा । कम्पितः । सनिरि- गमपधनिसा । (कु) हरितः। सरि नु । गमपधनिसा । रोचितः। सरिरिस । रिगागरी ! गमामगा। मपापमा । पधाधपा । घ- नीनिधा । निसासनी । संप्रेस्रोलितः । सरिगमप । निरि- गमप । रिगमपधार । गमपध । गागम । पधनिग । मप- घनि । म । मपधनिसम । तारमन्द्रप्रसन्नः । सप । मगरि- सरिधमपगरिगनि । धप ! मग । यस । निघपम । मन्द्रतार- प्रसन्नः । सरिरिम । रिगगरिस । सरिगम | मगरिस । सरि- ·बृहद्देश्यों गमप । पमगरिस । सरिगमपध । धपमगरिस । .सरिगमप- धनि । निधपमगरिस । सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा । प्रस्तारः । सनिनिस । सनिध । धनिस । सनिधप । पधनिस । सनिधपम । मपधनिसा । सनिधपमगरी रिगमपधनिसा। सनिधपमगरिस । रिंगमपधनिस । प्रसादः । सरिगमपधनि। निसधनिनिधधप । पममग । गरिरिसा। उद्वाहितः। सरिसरि। रिगरिंग । गमगम । मपमप । पधपध । धनिधनि । निस- निस । सनिसनि । निधनिध । धपधप पमपमा मगमग। गरिगरि । रिसरिसा उपलोलकः।सरिरिस । सरिग। गरिस । सरिगम । मगरिस । सरिगमप । पमगरिस । सरिगमपध । धपमगरिस । सरिगमपधनि । निधपमगरिस । क्रमा। सगरिम। गपमध | पनिसघ । निप्कूजितः । सधसाधानपनिप । धम- धम । पगपग । मरिमरि । गसगस । हादमानः । सरिगरि । रिगम । पग । गम । पम । मप | धप । पध । निध । धनि । सरिनि । रञ्जितः।सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा। आ- घर्तकः सरि गप। पम | गस । रिंग । मधा । धप। मरि गम। पनि । निध । पगा मपघसा । सनि । धमा। निघ । पगा। गम । धनि । धम । परि । रिग । मधा। पम । गसा। सरि । गपा । परिवर्तकः । सरि । मपा । पम । रिसा। रिंग। मपधाधिप । गरि । गमधनि । निघमगा। मपनिसा । पनि- पमा । पधनिसा । सनिपमा । मपनिसा । निधमगा। गम- धनि । धपगरि । रिंगपथ । पमरिसा । उहाहितः।सारीगारी ·गीतयः । गामा । गामापा । मापाधा | पनि ! धनिस । सनिध । निधप । धपम । पमग ! मगरि । गरिसा! आक्षिप्तकः । सगमा मरिसा । रिमपा। पगरी । गमधा। धमगा। मधनी । निपमा । पनिसा । सधप। धनिसा । सधपा । पनिसा । निपमा । मधनी। धमगा । गपधा। पगरी। रिपमा। मरिसा । सगमा गरिसा | सम्प्रदानम् । मगम । मरिस । रिमप । पगरि । दक्षिणे अतीतः चित्रवृत्ती अगतः जातिप्रयोगात् समन्विता,(?) प्रथमा मागधी क्षेया द्वितीया चार्धमागधी । सम्भाविता(स्तृ? तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता॥१७१॥ निर्निवृत्ता च या गीतिः सा (मा गतिः ? गीतिर्मागधी) [स्मृता। अर्धकालनिवृत्ता च विज्ञेया त्वर्धमागधी ॥ १७२ ॥ (सम्भाविताः ) *अलङ्कारा मया प्रोक्ता यथावन्मुनिसत्तम।। अथ गीतिं प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षर ++++॥ १७३ ॥ (सम्भाविता) च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता। पृथुलाख्या च विज्ञेया लत्रक्षरसमन्विता ॥ १७४ ॥ दक्षिणे मार्गपृथुला गीति वार्तिके मार्गे सम्भाविता। चित्रैर्मागे मागधिः अष्टौ कला (1) 1 तालप्रयोगक्रमेण । १. 'नि । पधनि । धनिसा' क. पाठ. २. 'नी', ३. 'लक' स्व. पाठः, * अम्थानस्थामिद पद्य 'दक्षिणे अतीत.' इत्यतः पूर्वं निवेपनीयनिति 4 भाति ।

·गृहदेश्यां चित्रे चैककले ताले विज्ञेया गीतिर्मागधी । वार्तिके द्विकला ज्ञेया गीतिः सम्भाविता बुधैः ॥ १७५॥ दक्षिणो ?णे) पृथुला गीतिस्तालैज्ञेया चतुष्कले। अनेनैव विधानेन गातव्या गीतयो बुधैः ॥ १७६ ॥ चित्रे चैककले एव तालाः (१) तं द्विमानिकप्रयोगात् वात्तिके द्विकले एव तालः चतुर्मात्रिकप्रयोगाद् दक्षिणे चतु- प्कले एव तालः अष्टमा(त्र ? त्रिक)प्रयोगाद् (दि)। द्विगुरुद्विनिवृत्ता च चित्रे गीतस्तु मागधिः ॥ १७७ ॥ लघुप्लुतकृता चैव तदर्धे चार्धमागधिः । सम्भाविता गुरुर्वृत्तौ पृथुला दक्षिणे लघु ।। -मागधी । अथ सम्भाविता पृथुला धार्तिके सङ्ग्रहाद् दक्षिणे अधीतः चित्रवृत्ती अगतः जातिप्रयोगाः (2) वैत्तिर्नाम चिकथितम् । तथा दक्षिणो वृत्तिश्चेति नेति मात्रा अष्टौ चतु चतुर्दिक्रमेण(१).यथा (धू ?धु)चका सर्पिणी कृष्टया वर्तिन्यथ विसर्जिता ॥ विक्षिप्ता च पताका च पतिता चाष्टमी स्मृता(:)। तत्र ध्रुवकाचशब्दस्याः(?) सर्पिणी वामगा भवेत् ॥१७९॥ कृष्टया दक्षिणतो या(ना ? ता) वर्तिनी चाप्यधोगता(१)। विवर्तिता बािता विक्षिप्ता कूर्चिता भवेत् ॥ १८० ॥ पताका चोर्ध्व(का ? गा)ज्ञेया वनिता भ्रम्मिगा (?) भवेत्। वार्तके च । १. 'ला', २. 'ले ख. पाठः ३., ४. 'विति', ५. 'द्विः ६. 'ब', ७. 'त' ख. पाठः, यथा-- - प' क. पाठः.

·गीतयः । "दक्षिणा चोर्ध्वगा चित्रे द्वे तु ध्रुवकासर्पिणी । कृष्टया पद्मिनी+++++++++++ (2)॥" अथवा प्रथमे मध्यमाङ्गुलीचो(?) द्वितीये सार्धनि ++ ॥१८॥ तृतीये मुष्टिमोक्षश्च (च)तुर्थे करपातना। ध्रुवका सर्पिणी चित्रे दक्षिणाविती चित गीता (8)॥१८२॥ उभयवाद्यप्रवर्तनवशात् प्रतीतिश्चागीतप्रधानदक्षिणा वृत्तिः उभयप्रधाना वृत्तिः मैत्रित्ति(?) वाद्यप्रधाना चित्रवृत्तिः। इदानी प्राधान्यं ज्ञापयति पाणिकृतं विवर्तितम् । तदुक्ता ता- लयतिमार्गप्राधा(न?)न्यादासां यथासंख्यं स्वरंब्यञ्जकानि (?) भवन्ति । चित्रे समायाति + द्रुतो लयः उपरिपाणिः मागधी धनामुखोऽवयवः वार्तिके स्रोतोगता यतिमध्यो लयः सम- पाणिः सम्भाविता । अत्र गवोवलयवः उदग्दैक्षिणे गोपुच्छा यदि(१) विलम्बितो लयःअधमपाणिः पृथुला गीतितत्वं चाव- यवःवृत्तीनां च वाद्या समानासमानागततीतग्रहैः कार्यम्()। तत्र चित्रे अनागतोग्रहः अभिप्ता(?) वाद्यप्रयोगः पश्चात् कलाचतुष्टयेऽतीते सति वाद्यग्रहयोगेंः सोऽधःपाणिरुच्यते । तन्मागधी नाम गीतं विपरीतयोजन(त?)या दृश्यते । त- -दक्षिणे मार्गे प्रवृत्ता गीतिर्यधा चिने प्रयुज्यते, तथा पृथुला गीति(मना ? ा)गधीत्युच्यते । वृत्तिमार्गे च चित्रे यदा प्रयुज्यते, तदा सा मागधी सम्भाविताः शब्दाः वाद्या- व्या (1) द्विः परिवृत्तक्रमेण योज्यते । यावदक्षिणा च चित्रो १. 'मां', ५. 'गे', ६. 'द्वी' ख. पाठः. धथा- 1 २. 'प्र', ३. 'द', ४. 'ति', ·बृहद्देश्यों मार्गःप्रयुज्यते । आवापादिक्रमेणाष्टधा चतुर्धा चेति । एवमुक्तं भवति । चित्रे च द्विमात्रा काला(?) सैव मागधी गीतिः स- म्भावितयो गीत्या प्रयुज्यते । तदा चतुर्मात्रिकवृत्तिशब्दनो- च्यते । यदा तु चित्रे माग(धी ? धी) गीतिः सम्भावितशब्द- वाच्या द्विगुणिता अष्टमात्रा पृथुलाशब्दवाच्या दक्षिणमार्गे भवति । त्रीत्रीनिवृत्तिस्त्रिरावृत्तिमागधी यथा भवमीशं(?) पदं गीत्वा प्रथमे कलां निर्याप्य विलम्बितलयेन यदा द्वितीया कला मध्यमवयेन(?) देवमित्यनेन वरदेन शर्वमिति सहितेन गायति । तत्रापि च तृतीयां कलागुतवयेन देवशर्वपदये वन्दे इति पदद्वयेन वन्दे इति पैदान्तरसहितेन निर्वाहयति कलाव- यव्यापातनाद्()। यथा---मामासासा। मासासामा । सस- मासम । मरिरिनि । मगधदेशोद्भवत्वान्मागधी। अन्ये तु नि- वृत्ता मागधीं पठन्ति अर्धमिति पद(स्स ? सम्बन्ध्यर्धपादत्वे- नार्धमागधी । नच पादाद्यनिवृत्तिनिवृत्तावर्धः प्रवृत्तिनिवृत्ति- गः हेतुर्मन्तव्या(?) । यतः सामवेदगीतप्रथादेव आवृत्तिवर्थ आद्रियत इति । तदुक्तं य उ वृत्त्यात्मा जातवेदममिति । अन वेदशब्दपर्यवसिता सम्भाविताः लघुप्रयाव(१)पृथुलाभूय- स्त्वात् पदग्रामस्य पृथुलेत्युक्त्वा स्वरतानु इति मार्गलया मार्गत्रयो गीतिः विधौ लयः प्रयोगे नवधा द्रष्टव्याः(?) । लयसम्प्रयोगं दर्शयति-दक्षिणो मार्गो वार्तिको मार्गचित्र- मार्ग इति । दक्षिणावृत्तो लयत्रयं गतिकमार्गचित्रमार्गो ध्रुवमार्गश्चेति वृत्तिमार्गप्रवृत्ती लयत्रयं चित्रमार्गो ध्रुवमार्गः 'या', २. 'पा' स. पाठ..

·जातयः। । तत्र शुन्यमार्गचेति । चित्रे लयत्रयमेवं नवधा ल(य)योगश्चित्रादि- मागंपु द्रष्टव्यः । इति गीत्यध्याये प्रतिपादितम् । यथा चित्र एको गुरुः एको लघुः एको दुतम् । एकद्विगुणो वृत्तौ तद्विगुणो दक्षिगे तथा । द्विमात्रा त्यात कलाचित्रचतुर्मात्रा तु बार्तिके ।। १८३ ।। अष्टमात्रा तु विहद्भिर्दक्षिणे समुदाहता(?)। वात्तिके दक्षिणे इति (2) || इदानीमयसरप्राप्तानां जातीनामुद्देशमाह जातयोऽष्टादशंत्र । एता()समांशभेदेन शतं चत्वारिंशदधिकं मलयया भवन्ति । तत्र स्वरे- साधारणकृतास्तिस्रो विज्ञेया जातयो बुधैः ॥१८४ ॥ मध्यमा मत्मर्ग चैव तथा वै पड्जमध्यमा । इति सप्त पड्जग्रामाश्रयाः म()। गान्धारी मध्यमा चैत्र पञ्चमी च तथैव हि ॥ १८५ ॥ गान्धारोदीच्यवा चैव तथा गान्धारपञ्चमी । ततश्च रक्तगान्धारी मध्यमोदयवा तथा ॥ १८६ ।। अशी च नन्दयन्ती च करिव्यय कैशिकी। एवमेकादश ज्ञेया मध्यमग्रामसंश्रयाः ॥ १८७ ॥ आभ्योऽष्टादशजातिभ्यः सप्तस्वराख्याभोक्ता डिया शुद्धा विकृताश्चेति । तत्र शुद्धा अन्यूनस्वग स्वरस्वग्ग्राहा- न्यासाश्च (१)एभ्यो लक्षणेभ्योऽन्यतमेन द्वाभ्यां बहुभिर्चा ल. क्षणैर्वाय्यापि तुष्टा(?)न्यासवर्ज विकृतसंज्ञा भवन्ति । नत्र का' क पात. विनाम Mr.

·१
५४
वृहदेश्यो
न्यासवलमाह
तत्र न्यासविधौ यज्जातयः शुद्धाः तासु
नामकारि(१) यो न्यासः नियमेन मन्द्रो भवति। विकृतासु च
नामकविकारी(?) वा मन्द्रो भवतीत्यनियमः। तत्र शुद्धानां
जातीनां शुहत्वं विकृतत्वं च रूपद्वयमस्ति । एकादशानां
जातीनां विकृतोद्भवत्वाद् विकृतत्वमेव रूपं भवति। ननु शु-
द्धत्वमिति कुत एतत् । ता हि परस्परसंसर्गाज्जाय(तेन्ते)।
तथाचाह भरतः
"शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते ।
पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशपरास्तु ॥
तासां यास्तु निवृत्ताः स्वरेप्वांशेषु जातिषु च ।
जातीस्ता वक्ष्यामः सक्षेपेण क्रमेण चैवान ॥
पड्जाया मध्यमायाश्च संसर्गात षड्जमध्यमा ।
षड्जायाश्चैव गान्धार्या जायते पड्जकैशिकी ॥
तयोरेव सधैवत्योः पड्जोदीच्यवती भवेत् ।
आसां समध्यमानां तु गान्धारोदीच्यवा भवेत् ॥
गान्धार्या मध्यमायाश्च पश्च(मी ? म्या)चैव सङ्करात् ।
सधैवतीनामासां तु मध्यमोदीच्यवा भवेत् ।।
आसां स्याद् रक्तगान्धारी नैपादी चेञ्चतुर्थिका ।
आप यास्तु भवेद्यन्ध्री गान्धार्याश्चैव सकरात् ॥
अनयोस्तु सपञ्चम्योर्नन्दयन्ती प्रजायते ।
सन्निपादा स्वगान्धार्याः कुर्युः कार्मारवीमिमाम् ॥
'वृ' क पाठ
२
'ध्री' ख पाठ

·जातयः। - गान्धारी पञ्चमी चैव तथा गान्धारपञ्चमी । आपभी धैवती वाः कैशिकीमिति सङ्कराः(?)॥" इदानी विभागमाहुः चतस्रो जातयो निलं ज्ञेयाः सप्त स्वरा बुधैः । चतस्त्रः पट्स्वराश्चाद्या दश पञ्च स्वराः स्मृताः॥१८८|| एतदेव स्फुटं भवति । मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै पड्जकैशिकी । कार्मारची च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ १८९ ॥ पड्(ज्य ? जो)न्धी नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा। चतस्रः पट्वरा ह्येता ज्ञेयाः पञ्चस्वरा(6) पराः॥ ११०॥ निपादवल्यार्पभी + धैती पड्जमध्यमा । पड्जोदीच्यवती चैत्र पञ्चपड्जा त्रिधा स्मृताः(?) ॥ गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा । कैशिकी चेति विज्ञेयाः पञ्चैते मध्यमाश्रिताः ।। १९२ ।। पड्जग्रामे तु विज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः । अन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रया(:) ॥ १९३ ॥ एवमेता बुधैज्ञेया द्वौ ग्रामी को(?) विभागतः । यास्ता() सप्त स्वरा ज्ञेया याश्चैताः पट्स्वराः स्मृताः॥ कचित् पाडवितास्तास्तु पक्षे चौडवितीकृताः। इदानी लक्षणमाह -श्रुतिग्रहस्वरादिसमूहाज्जायन्ते जातयः । अतो जातय इत्युच्यन्ते । यस्माज्जायते रसप्रतीति- रारभ्यत इति जा(यतः तयः) । अथवा सकलस्य रागादे- १. 'ज' ख. पाठः.

·3
-
वृहद्देश्या
न्यासवलमाह
तत्र न्यासविधौ यजातयः शुद्धाः तासु
नामकारि(?) यो न्यासः नियमेन मन्द्रो भवति। विकृतासु च
नामकविकारी(?) वा मन्द्रो भवतीत्यनियमः । तत्र शुद्धानां
जातीनां शुद्धत्वं विकृतत्वं च रूपद्वयमस्ति । एकादशानां
जातीनां विकृतोद्भवत्वाद् विकृतत्वमेव रूपं भवति। ननु शु-
द्धत्वमिति कुत एतत् । ता हि परस्परसंसर्गाज्जाय(तेन्ते)।
तथाचाह भरतः
"शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते ।
पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशपरास्तु ॥
तासां यास्तु निवृत्ताः स्वरेष्वांशेषु जातिषु च।
जातीस्ता वक्ष्यामः संक्षेपेण क्रमेण चैवात्र ॥
पड्जाया मध्यमायाश संसर्गात् षड्जमध्यमा ।
पड्जायाश्चैव गान्धार्या जायते षड्जकैशिकी ॥
तयोरेच सधैवत्योः पड्जोदीव्यवती भवेत् ।
आसां समध्यमानां तु गान्धारोदीच्यवा भवेत् ।।
गान्धार्या मध्यमायाश्च पञ्च(मी ? म्या)श्चैव सङ्करात् ।
सधैवतीनामासां तु मध्यमोदीच्यवा भवेत् ॥
आसां स्याद् रक्तगान्धारी नैपादी चेन्चतुर्थिका ।
आर्ष-यास्तु भवेद्यन्ध्री गान्धार्याथैव सङ्करात् ॥
अनयोस्तु सपञ्चम्योर्नन्दयन्ती प्रजायते ।
सन्निपादा स्वगान्धार्याः कुर्युः कार्मारवीमिमाम् ॥
'' क. पाठः.
२.
'ध्री' ख. पाठः.

·जातयः। गान्धारी पश्चमी चैव तथा गान्धारपञ्चमी । आपभी धैवती वाः कैशिकीमिति सङ्कराः(?) ॥" इदानी विभागमाहुः चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्त स्वरा बुधैः । चतस्त्रः पट्स्वराश्चाद्या दश पञ्च स्वराः स्मृताः॥१८८॥ एतदेव स्फुटं भवति । मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी । कार्मारवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ १८९ ॥ पड्(ज्य ? जी)न्धी नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा। चतस्रः पट्स्वरा ह्येता ज्ञेयाः पञ्चस्वरा(6) पराः॥ १९० ।। निपादवत्यापभी +- धैतवी पड्जमध्यमा । पड्जोदीच्यवती चैव पञ्चषड्जा त्रिधा स्मृताः(?) ॥ गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा । कैशिकी चेति विज्ञेयाः पञ्चैते मध्यमाश्रिताः ॥ १९२ ॥ पड्जग्रामे तु विज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः । अन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रया() ॥१९३ ॥ एवमेता बुधैर्जेया द्वौ ग्रामी को(?) बिभागतः । यास्ता() सप्त स्वरा ज्ञेया याथैताः षट्स्वराः स्मृताः। कचित् पाडवितास्तास्तु पक्षे चौडवितीकृताः। इदानी लक्षणमाह -श्रुतिग्रहस्वरादिसमूहाजायन्ते जातयः । अतो जातय इत्युच्यन्ते । यस्माज्जायते रसप्रतीति- रारभ्यत इति जा(यतः ? तयः) । अथवा सकलस्ये रागादे- १. 'ज' ख. पाठः.

·, वृहद्देश्यां जन्महेतुत्वाज्जातय इति । यहा जातय इति जातयः । यथा नराणां ब्राह्मणत्वादयो जातयः । शुद्धाश्च विकृताश्चैवमत्रापि जातिलक्षणम् । इदानीं विशेषलक्षणमाह-- ग्रहांशी तारमन्द्रौ च पाडवौडेविते तथा ॥ १९५ ॥ अल्पत्वं च बहुत्वं च न्यासोऽपन्यास एव च । ज्ञेयते तद्यथा जाति देशजातीयलक्षणा (2) ॥ १९६ ॥ लक्षणं दशकस्यास्य संक्षेपेणाभिधीयते । तत्रादौ जात्यादिप्रयोगो गृह्यते येनासौ ग्रहः । अंशवर्तिपष्टि- भेदभिन्नो बोद्धव्यः । (तद्वे ? नन्वे)वं ग्रहांशयोः को भेदः । उच्यते । अंशो वाद्येव परं, ग्रहरतु वाधादिभेदभिन्नश्चतुर्विधः। यद्वा प्रधानाप्रधानतो भेदः । ग्रहो प्रधानभूतः । ननु कथ- मंशस्यैव प्राधान्यमुच्यते । रागजनकत्वाद् व्यापकत्वाच्चांश- स्यैव प्राधान्यम् । यद्यपि सर्वजातीनां ग्रहोंऽशश्च प्रधानीभूत इत्युत्सर्गसिद्धम् । तथापि संवाद्यनुवादिविधिना चोद्यते । तथापि प्रथमचतुर्थपष्ठगीतेषु मन्द्रप्रकृतो विशेषः नियमः प्र- थमे संवादित्वात् कथं भेदप्रयोगः । षड्जोदीच्यवामध्यमोदी- च्यवारक्तगान्धारीगान्धारीपञ्चमीनां तु ग्रहा विवादि इन(?) ग्रहस्तु आर्षभी धैयती निपादवत्यन्ध्री षड्जकैशिकी पड्ज- मध्यमा चेति । एवं नन्दयन्त्यामिति ग्रहविधि)। तथाचाह - २. 'डम्बिते' ख. पाठः.

·जातयः ५७ भरतः w .. "ग्रहस्तु सर्वजातीनामंशवत् परिकीर्तितः। यत्प्रवृत्तो भवेद् गेयः सोऽशो ग्रहविकल्पकः॥" अथवांशख ? थांशः क)थ्यते । अंशविभागः स दश- विधो बोद्धव्यः । यस्मिन्नंशे कियमाणे रागाभिव्यक्ति(भि ?)- भवति सोऽशः। यस्माद्वारभ्य गीतः प्रवर्तते। न ग्रहस्स्वरितः (खं ? स्वां)शो द्वितीया तारमन्द्राभिव्यक्तिहेतुः स्वांशस्तृतीयः पञ्चमस्वरमारोहणं तारं कदाचित् पष्ठस्वरारोहण पितारः । तथा गान्धार्याः पड्जस्तारः । निनिध सा । यथा तारनि- यामकमन्द्रनियामकरवरोऽप्यशसप्तस्वरावरोहणा । यथा म- न्द्रांशायाः षड्जासंस्थाने सासासाधा इति । यश्च बहु- प्रयोगतरः सोऽप्यंशः। यो रागस्य विषयत्वेनावस्थितः खरः सोऽप्यंशः । यत्र गीतमिति समाप्तिरिति सम्भाव्यते सोऽप- न्यासः । सर्वविदारी मध्यमो भवति । सा च विदारी द्वि- विधा - गीतविदारी पदविदारी चेति । ननु विदारीशब्देन किमुच्यते । पादानां स्यादित्यादि विदारणा खण्डनमिति यावत् । गीतकेशी गीतखण्डमिति यावत् । इदानीं स न्यासोऽभिधीयते । तत्र प्रथममविदारी मध्ये न्यासस्वराः प्रयुक्ताः । संन्यासः सोऽभिधीयते । अंशस्य विवादी यथा न भवति प्रथमविदार्यान्तेर्यादि प्रवृत्तो यदा भवति, तदासौ संन्यास इत्यर्थः । इदानीं विन्यासमाह -एष एवं तु संन्यासस्वरः पदान्ते विन्यस्यते तदा विन्यासः। अतएव तदुक्तं भवति । १. 'सा', २. 'नी', ३. 'प्या', ४. 'स', ५. 'मवि' ख. पाठः, , ·बृहद्देश्यां अंशस्य संवादी वा भवति यस्माच्चैव प्रवर्तते । नेता च तारमन्द्राणां योऽत्यर्थमुपलभ्यते ॥ १९७ ॥ महापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । अनुवृत्तश्च यश्चेह सोऽशः स्या(दं? द्द)शलक्ष(णं ?णः)॥ इति । इदानीं तारलक्षणमुच्यते बलवति च श्रुतिकेंऽशे दुर्बलेशांशे अंशस्वरप्रयोगादारभ्य पञ्चस्वरपरा तारगतिः । किमुक्तं भवति । पञ्चमस्वरमारोहणं तार इति चतुस्स्वरमारोहणं तार इति । नन्दयन्ती यथा-सासरिगसा । इति पञ्च- मांशत्वात् पड्जस्तारः । आपञ्चमादिति योजना । अष्टभ्या विदार्या बोद्धव्यः । पञ्चस्वरं यावत् तारविधिं यथा गा- न्धा--निधनिसा । इति । वाशब्दात् सप्तस्वरस्यापि ता- रता भवति । चतुर्धा तार(गी ?ग)तिः तथाचाह भरतः- "अंशात् तार(गीतं गति) विद्यादाचतुर्थस्वरादिभिः । आपश्चमात् सप्तमाद्वा नातः परमिहेष्यते॥" इदानीं म(न्द ?न्द्र)मुच्यते मृदुस्वरो म(न्दः? न्द्रः)। सा च मन्द्रगस्त्रिधा (आं?अंशपरा न्यासपरी (तप ? तत्प)रा चेति । अंशस्वरस्य परो (यः स्या ? यस्मा)दिति बहुव्रीहौ तस्मात् पूर्वो यः स्वरः स मन्द्रः । यथा धैवत्यां- धाध निधम पधमा । मामामा । एवमत्रापि न्यासस्वर इति । न्यासस्वरोऽप्येवमेव । १. 'सात्यैव', २. '', ३. 'राचे', ४. 'स्या', ५. 'रा', ६. 'न वि', ७. 'व' ख, पाठः, . , ·जातयः । इदानी पाडवमुच्यते--पवर पाडवमिति । चतु- देशजातिविषयत्वाञ्चतुर्दशवि(धि ?ध): । चतसृणां जातीनां नित्यसम्पूर्णत्वे(न) तदभावाज्जात्यंशभेदेन तु सप्तचत्वारिंश- प्रकारं च तद् भवति । तथाचाह भरतः षट्वरं पाड- (व ? ५) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य । चतुःस्वरात् प्रभृति न मार्गः शवरपुलिन्दकाम्बोज- बङ्गा(ग)किरातवाही(कर ? का)न्ध्रद्रविडवनादिपु प्रयुज्यते । अनियमाच्छुतिमात्रमत्र ग्राह्यम् । यदा चतुःस्वरप्रयो(ग?गो- ऽपि) स्वरान्तर(महा ?माह) अवकृष्टध्रुवास्वेव वेदितव्यम् । (तम ?) ध्रुवं मध्ये ये स्फुटीकरिष्यामः । तथाचाह भरतः- "पट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च । चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्वपि ॥" अपिशव्दादत्र संपूर्णोऽपि ग्राह्यः । एवं चतुर्विधः प्रयोगो ध्रु- वाणां वेदितव्यः। इदानीमल्पत्वबहु(ते ? त्वे) ब्रवीमि । तत्र स्वराणामल्पशः प्रयोगादल्पत्वं, बहुशः प्रयोगाद् बहुत्वम् । तथाल्पत्वं बहुत्वं च द्विविधं सन्यासादिगतो भवेत् तदान्तरमार्गेणति । अन्तर- मार्गस्य लक्षणं यथा जातिषु कचिद्वा अनंशा विनाल्पः । तथाच कार्मारव्यां गान्धारस्य मर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तर- मार्गप्रयोग इति वक्ष्यते । गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् । १. 'रा' रा. पाठ. २. 'स्व' क पाठ . ३. 'च', १. ध्य' ब ..

·६० - वृहद्देश्यां इति । अथ बहुत्वमाह अल्पवदन बहुत्वमिति । लक्षये- दिति विशेषः । कथमित्याह --बलवदबलवतोर्विपर्यासो ब- लमल्पं तद्विपर्यये बलवदिति बलबल्लक्षणं गम्यते एव । अत एवाह- जातिस्वरेस्तु नित्यं (स्यात्) जात्यल्प(त्व ? त्वं) हि- [(विधं ? धा) च तत् ॥ १९९ ।। सञ्चा(रस्य ? रोंऽश) बलस्थानामल्पत्वं दुर्बलासु च । द्विविधान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकार(कम् ? कः) ।। इदानीं न्यासमाह-न्यस्यते त्यज्यते यस्मिन् येन वा गीतं तन्न्यास इति । स न्यासः स एकविंशतिसंख्य इति । तद्यथा पड्जाया एकपड्जो नाम न्यासः । एवमादि बोद्ध- व्यम् । अष्टादशजातिषु च न्यासाः । अंशः समाप्ती कार्य इत्यर्थः। इदानीमपन्यासमाह-- अपन्यासोऽन्ते प्रयोगसमाप्तौ अपन्यासः । सच पट्पश्चाशद्भेदभिन्नो भवति गीतानां मध्ये बोद्धव्यः । यथा यत्र, समाप्तमिव गीतं प्रतिभासते सोऽप- न्यासः । स च विदारीमध्ये भवति । गीतशरीरमध्यम इत्यर्थः यथा पड्जग्रामे पड्जमध्यायाः सप्तापन्यासा भव(ति ?न्ति) पड्जोदीच्यवायाश्च द्वौ पञ्चानां प्रत्येकं त्रयं त्रयामति चतु- विंशतिः शेषास्तु मध्यमग्रामे । तथाचाह भरतः "न्यासो वंशसमाप्तौ स चैकविंशतिविधो विधातव्यः । पट्पञ्चाशत्संख्यो भवेदपन्याससंज्ञोऽसौ ॥"

·जातयः।
दशविघजातिलक्षणामिति ।
अंशाः स्युः पञ्च पड्जायां निपादर्षभवर्जिताः ।
अपन्यासस्तु गान्धा(रा? र६) पञ्चमश्वाथ सरङ्गी ?ङ्गतिः॥
षड्जगान्धारयोस्तु स्याद् षड्जधैवतयोस्तथा ।
पाडवं च निपादे स्यात् नास्यादौडुवितं भवेत् ॥२०२॥
आर्पभ्यास्तु स्मृता अंशा निषादर्पभधैवताः ।
षड्जपञ्चमहीने च पाडवोरद्विते क्रमात् ॥ २०३ ॥
धैवत्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृपभधैवतौ ।
समध्यमा (चवना ? वपन्या)सौ प्रागु(ता ? तौ) हीनतो-
[क्रमात् ।। २०४॥
अंशो निषादबत्यास्तु द्विश्रुती सर्पभी स्मृतौ ।
धैवतीवद् भवेच्छेपो न्यासो नामकृदेव तु ॥२०५॥
अंशास्तु पड्जकैशि(क्यात् ? क्या) पड्जगान्धारपञ्चमाः।
सनिषादा अगान्धारा अपन्यासास्त एव तु ॥ २०६ ।।
पभोऽल्पप्रयोगः स्यान्न्यासो गान्धार इप्यते ।
नित्यं पूर्णस्वरा चेयमाचार्यैः परिकीर्तिताः ? ता) ॥ २०७।।
स्यात् पड्जोदीच्यवत्यंशः पड्जमध्यमधैवतैः ।
सनिषादरपन्यासो विज्ञेयौं षड्जधैवतौ ॥ २०८ ॥
ऋपभेण विहीने (यां ? यं) द्वाभ्यां दे पञ्चमेन च ।
मन्द्रगान्धारभूयस्त्वमपन्यासस्तु मध्य(मा?मः)॥२०९ ॥
सर्मशानामकृन्न्यासां विज्ञेया पड्जमध्यमा ।
स्यातां निपादगान्धारावस्यां गीतत्वकारिणौ ॥ २१ ॥

·६२ वृहदश्या यथेष्टं स्यात्तु सञ्चारो यथा ग्रामाविरोधकृत् । पड्जग्रामे तु सप्तै(नाः १ ता:) शेषा मध्यमजातयः ॥२१॥ गान्धार्या हावनंशी च (गेआ ? हेया)वृषभधैवतौ । क्रमान्नित्यं त्वपन्यासौ विज्ञेयौ षड्जपञ्चमौ ॥ २१२ ॥ धैवतादृषभं गच्छेदे(व ? व) स्यात् सर्वमेव तत् । प्रायशो रक्तगान्धार्यामपन्यासस्तु मध्य(मा ? मः)॥२१३॥ बहुप्रयोगः कर्तव्यो धैवतोऽथ निपादवान् । पड्(जं ? जगान्धारसश्चा(र ? रः)का (यं चा?र्यश्चा) स्याः [प्रयोक्तृभिः ॥ २१४ ।। गान्धारोदीच्यवा प्राय ? यः) पड्जोदीच्यवतीसमा । पड्जश्च मध्यमश्वांशो न चौडुविभमिष्यते ॥ २१५ ॥ पञ्चांशा मध्यमायास्तु ज्ञेया द्विश्रुतिवर्जिताः । क्रमात ताभ्यां च हीनत्वं बहुलौ पडूजमध्य(मौ) ॥ गान्धारोदीच्यवा (तुल्या मध्यमोदीच्यवा) भवेत् । साप्तस्वयं तु नित्यं स्यादन्यादंशस्तु पञ्चमः ॥ २१७ ।। पञ्चम्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृषभधैवतौ । समध्यमावपन्यासौ मध्यमर्षभसङ्गतिः ॥ २१८ ॥ षड्जमध्यमगान्धारा अल्पाश्च परिकीर्तिताः । स्यान्निपादाच्च गान्धारो अल्पस्य परिकीर्तिता ॥ २१९ ॥ स्यान्निपादाच + + + मध्यमा चच्च हीनता (6) । ज्ञेयो गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽशः प्रयोक्तृभिः॥ २२०।। सर्पभः स्यादपन्यासो (नासौ ?न्यासो) गान्धार इप्यते ।

·६३ जातयः । गान्धा(र)मथ पञ्चम्या स्वत्सञ्चारादि कीर्तितः ॥ तदस्यामपि विज्ञेयं किन्तु पूर्णस्वरा सदा । अन्ध्रयामनंशा विज्ञेयाः षड्जमध्यमधैवताः ॥ पाडवं षड्जहीनं स्यान्न्यासो गान्धार इप्यते । नन्दयन्त्यामपन्यासो ज्ञेयो मध्यमपञ्चमौ ।। २२३ ॥ ग्रहो न्यासश्च गान्धारः पञ्चमोऽशः प्रकीर्तितः । अन्ध्रीवत् षोडवं ज्ञेयमनोडुबितमेव च ॥२२॥ स्यान्म(न्द ?न्द्र)पभसञ्चारो लङ्घनीयश्च स क्वचित् । कार्मारव्यामनंशास्तु पड्जगान्धारमध्यमाः ॥ २२५ ॥ पूर्णता पञ्चमो न्यासो गान्धारगमनं बहु । कैशिक्यामृपभोऽनंशो न्यासौ तु द्विश्रुतौ++॥ २२६ ॥ ऋपभो धैवतश्चैव हेयावस्या यथाक्रमम् । पञ्चमोऽपि भ(व ? वे)न्या(सौ ? सो) निपादेंऽशेऽथ धैवते ॥ ऋषभः स्यादपन्यासः कैश्चिदुक्तोंऽशवत् तथा । अस्मद्गुरुमते ऋषभस्तावदपन्यासो भवति । अनंशत्वात् । कैश्चित् पुनः अंशवद् (वृ? ऋ)फ्भोऽप्यपन्या(सवी ?स:- [स्वीकृ(तम् ?तः) ! २२८ ॥ पञ्चमो बलवा न स्यात् स्यान्निषादस्तथैव च । इति त्रिपष्टिरंशा ये तेपामेकैकशोऽशताम् ॥ २२९ ॥ प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तपाडवोडुवितं क्वचित् । अपाडवा एते। त्रिषष्टिरंशा एतेपामंशो न जाति+++++ ॥ २३० ।।

·बृहद्देश्यां अशवञ्च महा ज्ञेया सर्वासामेव नित्यशः । सर्वासामेव जातीनां त्रि(पष्टि ? जाति)स्तु गणः स्मृतः ॥ लक्षणात् स च विज्ञेयो वर्धमानः स्वरो बुधैः । एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरश्च चतुःस्वरः ॥ २३२ ॥ पञ्चस्वरश्चतुर्धा च एकधा सप्त षट्स्वराः । अस्यार्थः त्रिजातिको (गु? ग)ण इति संख्या निदर्शनं तत्रैकस्वरांशास्तिस्रः मध्यमोदीच्यवा गान्धारप- ञ्चमी नन्दयन्ती चेति । पपप । द्विस्वरांशास्तिस्रः । धैवती गान्धारोदीच्यवा पञ्चमी चेति । धरि सम परि । त्रि- स्वरांशास्तिस्रः आपभी नैषादी पड्जकैशिकी चेति । धनि- सागरिससग(पः ? पाः) 1 चतुःस्वरांशास्तिस्रः । पड्जोदीच्य- व(त्य ? त्या)न्धी कार्मारवी चेति । समधनि निगपनि । परि- धनि । पञ्चस्वरांशाश्चतस्रः । षड्(ज ? जा)गान्धारी रक्तगा- नधारी मध्यमा चेति । सगमपध । सगमपनि सरिंगमपध । सरिमपध । पड्जस्वरांशा कैशिकी। समगपधनि । सप्तस्वरांशा पड्जमध्यमा। सरिगमपधनि । एवं त्रिपष्टिरंशा व्याख्याताः । मध्यमोदीच्यवा चैव तथा गान्धारपञ्चमी ॥ २३३ ।। नन्दयन्ती च तिस्रस्ताः पञ्चमैकांशतः स्मृताः । 'धैवती पञ्चमी चैव ज्ञेये धरिदिवांशके ॥ २३४ ॥ गान्धारोदीच्यवा द्वाभ्यां मध्य(म)र्षभ इत्यपि । आर्षभ्यां (तिरि?निरि) धा अंशा नैपाद्यां निरिगास्त्रयः॥ सग(लाः १पाः) षड्जकैशिक्यां तिस्रस्न्यंशाः प्रकीर्तिताः।

·जानयः। चतुरंशा समनिधैः पड्जोदीच्यवती स्मृता ॥२३६ ।। कार्मारवी रिपनिधैरान्ध्री (च !) गपनिपैरपि । सगमपधैः पाड्जी स्यात् पञ्चभिश्चापि मध्यमा॥२३७॥ सरिमपधैरंशैः : स्याद् गान्धारी सगमानिपैः । तहत् स्याद् रक्तगान्धारी पूर्वैरंशैश्च पञ्चभिः॥ २३८ ॥ कैशिक्येका पडंशा स्यात् सगमपनिधैः स्मृता । पड्जमध्यमा तु सप्तांशा त्रिपष्टिरिति तेऽशकाः ॥२३९॥ अंशकै(ग्रा ? ग्रा)मरागांस्तु जनयन्तीति जातयः । आसां प्रयोगकाले तु युग्मायुग्माश्रयो विधिः ॥ २४० ॥ मार्गस्त्रिभिः प्रयोक्तव्याश्चित्रवार्तिकदक्षिणैः । पूर्वरङ्गे कृते शुद्धा कर्तव्यं गीतयोक्तृभिः ॥ २४१ ।। आसारिकं वाणिकादि ततो बात्यंशकल्पनम् । स्वराणामङ्गहारैर्यत एवासारितक्रमैः ।। २४२ ॥ वर्धमानपदे तासां कार्या स्यादेशकल्पना । इति त्रिषष्टिरंशा ये तेपामेकैकशोऽशताम् ॥ २४३ ॥ प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तं पाड(वो ? बौ)डुवितं कचित् । इति त्रिपष्टिरंशा ये उक्तास्तेषां मध्ये ये अनंशास्तेषामनं- शानां प्रत्येकमंशानां परिकल्प्य पाडब डबत्वमौडुयितत्वं प्राप्त कचिदिति जातिविषये अपोद्यते । एतदेव स्फुटयति अपाडवा निपादेशे सनि स्यात् पड्जमध्यमा ।। २४४ ॥ गान्धारे च यतो लोपो नांशसंवादिनो म(तं? तः)। Tr ·६६ वृहद्देश्या अस्यार्थः -निपादेंऽशे पड्जमध्या-जातिरपाडया । कथम् । पड्जनामे पाडवविधौ गान्धारस्य लोपो नास्ति ।गा- न्धारेंऽशे निपादेन अपाडवा बोडव्याः। अंश(सञ्चा? संवा)- दिनो लोपाभावात् । कैशिकी रक्तगान्धारी गान्धारी चैव पञ्चमे । २४५ ॥ तथा पाड्जा तु गान्धारे धैवता तदादीच्यवा। निश ऋपभेण पड्जोदीच्यवा शे अपाडवा विज्ञया । इदानीमोडुबितं प्राप्तमपोद्यते गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ २४६ ॥ सनिपादाः स्मृता अंशा अनौडुबितभागिनः। एतच्चासङ्गतम् । औडुबितप्राप्तेरभावात् । सत्यमुक्तम् । औडु- बितनिषेधवचनानि विधेश्चाप्राप्तमेवौडुबितत्वं निषिध्यते । पड्जमध्यमजातौ तु गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ २४७ ।। कैशिक्यामथ पञ्चम्यां क्रमा वृषभधैवतौ गान्धारोऽथ निषादवानौडुबितभागी। कैशिक्याम- पभः पञ्चम्यां धैवतश्चानौडुबितभागी स्यात् । तत्र प्राप्तमेवा- नौडवितत्वं निषिध्यते अंशता चाप्राप्तैव कल्प्यते । इदानी ये अपवादीभूताः स्वराः पाडवौडबितविधी तानुदस्यति । योज्याः ससाधिकाश्चैव चत्वारिंशच्च पाडवे ॥ २४८ ॥ अस्यार्थः -याडवे विधौ क्रियमाणे सप्ताधिकश्चैवं चत्वारिंशच्च पाडवे अस्यार्थविधौ क्रियमाणे मताधिका- 1 ·जातयः। श्चत्वारिंशदंशका अपवादस्वररहिता योजनीया इत्यर्थः। चत- मृणां जातीनां नित्यसम्पूर्णानां नवांशाः पातनीयाः त्रिषष्टि- मध्ये । तद्यथा--रिपधनिपसग । पध । एषु नवांशेपु पाति- तेपु चतुष्पञ्चाशदंशा बशिष्यन्ते । तत्रापि षड्जमध्यमा पड्जोदीच्यवा कैशिकी गान्धारी रक्तगान्धारी धैवती आसां पड्जातीनां सप्तांशाः पातनीयाः । तेपु सप्तांशेपु पातितेषु सप्तचत्वारिंशदंशा भवन्ति । तद्यथा- मध्यमोदीच्यवायां वा तथा गान्धारपञ्चमी । कार्मारवी रिपनिधैः सगपैः षड्जकैशिकी ॥ २४९ ॥ सगमपधैः स्मृता+++++++++। नन्दयन्ती भवेत् पागा गान्धारोदीच्यवासमा ।। तेषु चत्वारिंशदंशेपूक्तपरैः पाडबविधिः कर्तव्यः । इदानीमौडुवितविधौ येपु अनपवादिनः स्वरास्तान दर्शयति । तथापवादनिर्मुक्तस्त्रिंशदौडुबिते भवेत् ॥ २५० ।। अस्यार्थ: तथा तेन प्रकारेण अपवादनिर्मुक्तस्त्रिंश- प्रकार ? रो) बोड(व्यम्?व्यः) । तद्यथा -त्रिपष्टिमध्ये नित्यसंपूर्णानां चतसृणां जातीनां नवांशाः पातनीयाः। तेषु पातितेपु चतुप्पञ्चाशदंशास्तत्रावशिप्य(स्त?न्ते ।) तत्रापि चतुष्पञ्चाशन्मध्ये चतसृणां जातीनां नित्यसंपूर्णपाडवानां द्वादश सप्तांशाः पातनीयाः ! तेपु पातितेपु द्विचत्वारिंशदं- शेपूक्तस्वरैरौडुबितविधिर्भवतीति । तथाचाह भरतः ·६८ ॥ बृहद्देश्यां "घट्स्वरा सप्तमे त्वंशे नेप्यते पड्जमध्यमा । संवाद्यलोपाद् गान्धारे तद्वद् धैवतहीनता || गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां च पञ्चमः । पजायाश्चैव गान्धारमंशो मध्यमपाडवी ॥ पाडवं धैवते नास्ति पड्जोदीच्यंशके द्विजाः । गान्धारीरक्तगान्धार्योः पड्जमध्यमपञ्चमाः॥ सप्तमश्चैव विज्ञेयो यैः स्वनौडुबितं भवेत् । द्वौ पड्जमध्यमांशी तु गान्धारः स निपादवान ऋपभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां धैवतस्तथा । एवं च द्वादशैवैते व(र्गाः ? ाः) पश्चस्वरे सदा ।। सर्वस्वराणां नाशोऽत्र विहितः सर्वजातिपु। न मध्यमस्य लोपो हि कर्तव्यस्तु कदाचन ॥ सर्वस्वराणां प्रवर अनाशी मध्यमस्वरः । गान्धर्वकल्पो विहितः सामस्वपि च मध्यमः ॥" इदानी पाडबौडुपितविधिस्तु उन्सर्गापवादविधिस्तु विकृतारवेव जातिपु बोडव्यः । ननु शुद्धासु जातिपु तासां शुद्धानामन्यजात्युत्पत्ती मूलत्वाद् एता एव शुद्धा विकृता भवन्ति । कथं- तद्ग्रहा तदपन्यासा तदंशा च यदा भवेत् । मन्द्रन्यासा च पूर्णा च शुद्धा जातिस्तथोच्यते ॥ २५ ॥ इति शुद्धलक्षणमुक्तम् ।

·जातयः। । । एतेन लक्षणेनैकेन द्वाभ्यां वा विकृता भवन्ति । पुन- या॑सवमिति । न्यासेन विकृतं च नास्ति न्यासवय॑मिति वचनात् । विकृता पाजी(हि)विधा नित्यसम्पूर्णा पाडवा चेति । नामांशेन पाड्जी शुद्धविकृता पाड्जी गान्धारांशेन संपूर्णा अंशसंवायलोपात् ! मध्यमपञ्चमधैवतांशे निपादेन पाडवा यदा तु पाजी शुद्धा गीयते तदा पञ्चमस्थांशत्वेन शेपाणां स्वराणां यहुत्नम् । बहुत्वेन पड्जपञ्चमयोस्त्रिंशदंशा भवन्ति । पड्भिश्चतुर्दशबिधो भवति । गान्धारश्चैकोनविंश- तिविधः । मध्यमश्चतुर्दशविधः । मिलित्वा सप्तस्वरा अष्टा- विशत्यधिकं शतं भवतीत्यलम् ॥ इदानी दशलक्षणमध्ये उद्यन्यां जातौ भवति तत् तस्या दर्शयति । तत्र पाड्ड्याः पड्सग्रामसम्बन्धाया अंशा ग्रहाः पञ्च भवन्ति । तद्यथा पड्जगान्धारमध्यमपञ्चमधवता (ग्रहाः अंशा ?) ग्रहा अंशाश्च । गान्धारपञ्चमावपन्या(सो? सौ)। निपादहीना पाडवो पड्जो न्यासः। पड्जगान्धारयोः पड्जधैवतयोश्च सङ्गतिः । गान्धारोऽतिबेलापादित्वात् पर- स्परगमनं च सङ्गतिः । पञ्चस्वरपरा तारगतिः। षड्जस्वरात परा वा म(न्त्र ?न्द्र)गतिः । पइजधैवतयोश्च औडुचितत्वं च सर्वथैव नास्ति । सम्पूर्णा पाडवा । यदा सम्पूर्णा गीयते तदा ऋपभपञ्चमयोर्नियादपञ्चमयोरल्पत्वं कार्यम् । कुतः यं बिना हीनता यस्यां स्यात् चेत्तस्यां तु सोऽल्पकः । इति वचनात् । य(था? दा) पाडवा गीयते तदा ऋषभस्या-

·देश्यां
ल्पत्वं कार्यम् । शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । अस्याभ दशां-
• शकाः । तद्यथा । शुद्धा विकृताश्च पञ्च पूर्णाश्चत्वारः
पाडबाः गान्धारेंऽशे पाडबापवादात् तेनांशाः स्फुटयन्ते तेन
लिखिताः पड़जांशेन शुद्धत्वं पड्जश्चापन्यासः संपूर्णाव-
स्थायामष्टविधलक्षणम् । पाडवावस्थायां न(य ? व)विधत्वम् ।
शुद्ध परित्यज्य चतुर्विधा पाड्जी विकृता बोद्धव्या । अ-
स्याश्च धैवतादिमूर्छना पञ्चपाणिश्चित्रे . मार्गे मागधी
गीतिः पञ्चपाणिद्विकलः वार्तिकमार्गे सम्भाविता गीतिश्च-
तुप्कलः पञ्चपाणिः दक्षिणे मार्गे पृथुला गीतिः । अनेन क-
मेण सर्वासां जातीनां बोडव्यम् । वीररौद्राद्भुता रसाः
कार्याः । प्रथमोपक्षेपगे ध्रुवागाने विनियोगः ॥
आर्षभी शुद्धा गीयते । निषादपश्चमाल्पत्वं ऋपभगा-
न्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः पजषड्जः मिलित्वा
पभ्याम् । ऋपभधैवतनिपादा ग्रहाः स्वयमेवांशाः। त एवा-
पन्यासाः। पञ्चस्वरपरस्तारः निषादः ऋपभो न्यासः न्यास-
परस्तत्परो वामन्द्रः पड्जधैवतपञ्चमः ऋपभगान्धारयोश्च
सङ्गतिः । षड्जहीनं पाडबम् । पड्जपञ्चमहीनम् औडु-
बितम् । पूर्णावस्थायां पड़्जगान्धारपञ्चमानामल्पत्वम् ।
औदुबिगान्धारमध्यमयोरल्पत्वं शेषाणां च बहुत्वम् । दश-
विधत्वं चास्याः दशांशाः शुद्धविकृताः पूर्णास्त्रयः । पञ्चमा-
दिमूर्छना चञ्चत्पुटरतालः । एककलेन चित्रेण मागधी । द्वि-
कलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला
मात्रा ॥ ६९ ॥

·जातयः। दक्षिणे कला । बीररोद्राद्भुता रसाः। प्रथमप्रेक्षणके नैष्क्रामिकी ध्रु(वं ? वा)गाने विनियोगः । धैवतादिमूर्छना धै- व(न्या ? त्या) धैवतं महौ ग्रही अंशौ च । शुद्धावस्थायां धै- वत्येव न्यासः । विकृतावस्थायां च धैवतर्पभमध्यमा अप- न्यासाः । धैवतो न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमपड्जहीनं पाडबं पञ्चमपड्जहीनमौडुवितम् । तावेव पड्जपञ्चमस्वरौं तु बलौ कर्तव्य ? व्यौ ।) कचिल्लङ्घनीयौ । पञ्चस्वरपर- स्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। पूर्णावस्थायां पड्जगा- न्धारमध्यमपञ्चमनिषादानामल्पत्वं पञ्चमषड्जवर्जं च । एते- पामौ(ड)विते अल्पत्वम् । शेषाणां च बहुत्वम् । विवि- धत्वमस्याः सप्तांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णा ऋपभादिमूर्छना तालः पश्चपाणिः एककलश्चित्रो मार्गः मागधी गीतिः । द्विकलो (बा)र्तिकः सम्भाविता । चतुष्कलो दक्षिणः पृथुला कला (धतर?)दक्षिणे कलाः द्वादश वार्तिके कला अष्ट- चत्वारिंशद् । रसा चीरवीभत्सभयानकाः । ध्रुवागाने प्रथमे प्रेक्षणके विनियोगः । निषादवत्या निपादर्पभगान्धारा ग्रहाः अं(शा)श्च । अपन्यासाश्च निषादगान्धारर्षभाः । निषाद एको न्यासः। पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडवितम् । पूर्णा- वस्थायां पड्जगान्धारमध्यमपञ्चमानामल्पत्वम् । औडुबिते मध्यमधैवतयोरल्पत्वम् । पश्चस्वरपरा तारगतिः । न्यास(प)र- स्तत्परो वा मन्द्रः। गान्धारादिमूर्छना तालश्चञ्चत्पुटः दक्षिणे कला चतुप्पष्टिः चित्रेऽष्टौ । दशविधत्वं चास्याः दशांशाः शुद्धास्त्रयो विकृताः पूर्णा । रसश्च करुणः । ध्रुवागाने प्रथम- प्रेक्षणके विनियोगः ॥

·.. हद्देश्या षड्जकैशिक्या पड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च । पञ्चरवरपरस्तारः । न्यासपररतत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानामल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प- तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ?न्धा)रः पइजनिपादपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा- बच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः। द्विकले वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क- रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः। पड्जो- दी(व्य ? च्य)वायाः पड्जमध्यमधैवतनिपादा ग्रहाः अंशाथ । पञ्चस्वरपरस्तारः।न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। ऋउपमहीनं पा- डबं अपभपञ्चमहीनमौडुषितम् । पूर्णावस्थायाम पड्ज- गान्धारपञ्चमयोरल्पत्वं गान्धारस्यांशत्वे प्राप्तौ बाहुल्यं पाडये पञ्चमस्याल्पत्वं औडुमिते न कस्याप्यल्पत्वमशेषाणां बहुत्वं मध्यमो न्यासः । ऋपभधैवतावपन्यासौ । अंशानां परस्पर- गमनम् । दशविधत्वमस्याः सप्तांशक. ..तत्र सप्त पूर्णा पञ्च पाडबाः पञ्च औडुबगान्धारमूर्छनातालः पञ्चपाणिः । एक- कलेन चित्रेण मागधी । हिकलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला । रसौ शृङ्गारहास्यौ । ध्रुवागाने द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जमध्यमाया ग्रहाः अंशाश्च सप्तैव स्वराः। पञ्चस्वरपरस्तारः। न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। निषादहीना पाडवा । निपादगान्धारहीना औडुबिता । ग्रामा- विरोधेन यथेष्टं सञ्चारः । पूर्णावस्थायां निषादगान्धारयोर- त्पत्वम् । पड्जमध्यमौ न्यासौ । सप्तस्वरापन्या(सः १सा) ·जातयः। दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः पाडवाःतथैव धैव- तेऽशे पाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमू- ईना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न) वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा- त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः। एताः पड्जग्रा- मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यग्रामसंवन्धा जातय उ- च्यन्ते। तत्र गान्धार्या गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिपादा ग्रहाः त एवांशाः। पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। क- पभहीनं पाडवम्, ऋपभधैवतहीनमौडुवितम्।पूर्णावस्थायामृ- पभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो न्यासः पड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्पभयोः सङ्गतिः । त. गान्धारी यदा संपूर्णा गीयते तदा माधारिगा इति गायन्ति इति प्रयो(गि?गः) स्यात् । यदा ऋ(प)भहीना गीयते धरस्वरप्रवेशनं(१) माधाधागा इति प्रयोगः स्यात् । यदा औडुविता गीयन्ते तदा उत्तर(स्वर?) स्वरप्रवेशे मागागा इति प्रयोगः स्यात् , मापरिध इति प्रयोगः कदाचिदपि न स्यात् । दशविधत्वमस्याः एकादशांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णाः पञ्च चत्वारः पाडवाः औडुबित एकः मूर्छना धैवतादिः चच्चत्पुटस्तालः एककलविधः चित्रमार्गे मागधी विकले वार्तिके सम्भाविता चतुष्कले दक्षिणे पृथुला रसः करुणः मात्रा दक्षिणे वार्तिके चित्रे कला ध्रुवागाने तृतीयप्रेक्षणके विनियोगः । रक्तगान्धार्यप्वर्याप्प)ड्जमध्यमपञ्चमगान्धार- निषादा अहा अंशाश्च । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो द्यथा 4 ·૭૨ गृहद्देश्या पड्जकैशिक्या पड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च । पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा च । धैवतनिपादग्रहा । मध्यमानामल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प- तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ?न्धा)रः पड्जनिपादपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा- श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । विकले वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क- रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । पड्जो- दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिपादा ग्रहाः अंशाच । पञ्चस्वरपरस्तारः।न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। ऋषभहीनं पा- डबं ऋषभपञ्चमहीनमौडुवितम् । पूर्णावरथायामृ .... पड्ज- गान्धारपञ्चमयोरल्पत्वं गान्धारस्यांशत्वे प्राप्तौ बाहुल्यं पाडबे पञ्चमस्याल्पत्यं औडुबिते न कस्याप्यल्पत्वमशेषाणां बहुत्वं मध्यमो न्यासः । ऋपभधैवतावपन्यासौ । अंशानां परस्पर- गमनम् । दशविधत्त्वमस्याः सप्तांशक....तन सप्त पूर्णा पञ्च पाडबाः पञ्च औडुबगान्धारमूर्छनातालः पञ्चपाणिः । एक- कलेन चित्रेण मागधी । द्विकलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला । रसौ शृङ्गारहास्यौ । ध्रुवागाने हितीयप्रेक्षणके विनियोगः । पड्जमध्यमाया ग्रहाः अंशाश्च सप्तैव स्वराः। पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। निपादहीना पाडबा । निपादगान्धारहीना औडविता | ग्रामा- विरोधेन यथेष्टं सञ्चारः । पूर्णावस्थायां निषादगान्धारयोर- त्पत्वम् । पढ्जमध्यमौ न्यासौ । सप्तस्वरापन्या(सः १सा) ·जातय.। दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः पाडवाः। तथैव धैव- तेंऽशे पाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमू- ईना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी हिकले(न) वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा- त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः। एताः पड्जग्रा- मसंबन्धाः सप्त जातयः। इदानीं मध्यनामसंबन्धा जातय उ- च्यन्ते। तत्र गान्धार्या गान्धारपड्जमध्यमपञ्चमनिपादा ग्रहाः त एवांशाः । पञ्चस्त्ररपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः। ऋ- पभहीनं पाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम्।पूर्णावस्थायामृ- पभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो न्यासः पड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः सङ्गतिः । त- -गान्धारी यदा संपूर्णा गीयते तदा माधारिंगा इति गायन्ति इति प्रयो(गि ? गः) स्यात् । यदा ऋ(प)महीना गीयते धरस्वरप्रवेशनं(?) माधाधागा इति प्रयोगः स्यात् । यदा औडविता गीयन्ते तदा उत्तर(स्वर?) स्वरप्रवेशे मागागा इति प्रयोगः स्यात् , मापरिध इति प्रयोगः कदाचिदपि न स्यात्। दशविधत्वमस्याः एकादशांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णाः पञ्च चत्वारः पाडवाः औदुषित एकः मूर्छना धैवतादिः चञ्चत्पुटस्तालः एककलविधः चित्रमार्गे मागधी विकले वार्तिके सम्भाविता चतुष्कले दक्षिणे पृथुला रसः करुणः मात्रा दक्षिणे वार्तिके चित्रे कला ध्रुवागाने तृतीयप्रेक्षणके विनियोगः । रक्तगान्धार्यप्व ? याप्प)ड्जमध्यमपञ्चमगान्धार- निपादा ग्रहा अंशाश्च । पञ्चवरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो द्यथा L ·७४ बृहद्देश्य वा मन्द्रः। ऋषभहीनं पाडबम् ऋपभधैवतहीनमौडुबितम् । पूर्णावस्थायामृपभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बाहुल्यम् । निषा- दस्यांशत्वादबहुत्वे प्राप्ते वचनादबहुत्वं (१), धैवतस्यानश- त्वादल्पत्वे प्राप्ते वचनाद् बाहुल्यं, पाडवे धैवतस्याबाहुल्यम् । ऋषभस्य न कदाचिदपि । औडुबिते सर्वेपामंशत्यान्न तस्या- ल्प(श ?)त्वम् । उक्तभङ्गया शेषाणां बाहुल्यम् ।न्यासो गा- न्धार एव च । अपन्यासस्तु मध्यम एव । षड्जगान्धारयोस्तु सञ्चारः दशविधत्वमस्याः द्वादशांशक्रमः पूर्णाः पञ्च च- त्वारः पाडबे पञ्चप्यंशेऽपवाद() ऋषभादि मूर्छना । करुणो रसः। तालः पञ्चपाणिः। एककले चित्रे मागधी। द्विकले- वार्तिके सम्भाविता* । (पट १ अंशाः)सप्त स्वराः षड्जमध्यमाया मिथश्च ते ।। सङ्गच्छन्ते निरल्पोंऽशा(गा?ङ्गा)हते वा(नि ? दि)तां विना। निलोपे नीगलोपे च पाडवौडविते भते ॥ २५३ ॥ पाडबौडुबयोः स्यातां द्विश्रुती तु विरोधिनौ । गीतितालकलादीनि पाड्जीवन्मूर्छना पुनः ।। २५४ ॥ मध्यमादिरिह ज्ञेया पूर्ववद् विनियोजनम् । अस्यां पड्जमध्यमौ न्यासौ । सप्त स्वरा अपन्यासाः। प्रस्तारः मागासगप(धप) मानिधनिमा (१)। मामासरी गरिनि(घ)पधापा (२) मागारीगा मामासासा (३) धागधप- शिरंगगरिंगसधसधा। रिगरिगसासा। सासारिगरिंग (५) (2)। * इतः परमादर्श ४ पनाणि लुप्तानि।

·जातयः। निधधरीमम मामामामा (६) । मामांमगमम पपधपनिमग (७) । धापधपरिगम गारिगस-+ सग (८)। मामाधनिधस धपपमपापा (९) | मामगमामा पधपमगमगस (१०)। धागधपरिरिंगगरिगसधसं (११)। निधसरिमगममामामामा । षड्जमध्यमा । स ॥ गान्धारोदीच्यवायां तु द्वावंशौ पड्जमध्यमौ ॥ २५५ ॥ रिलोपात् पाडवं ज्ञेयं पूर्णत्वेऽ(शोन्तरात्मना ? शेतराल्पता)। अल्पा निधपगान्धाराः पाडवत्वे प्रकीर्तिताः ॥ २५६ ॥ रिधयोः स(गनिज्ञे ? ङ्गतिवें)या धैवतादिश्च मूर्छना । तालश्चच्चत्पुटो ज्ञेयः कलाः' पोडश कीर्तिताः॥ २५७ ॥ विनियोगो ध्रुवागाने चतुर्थप्रेक्षणे मतः । अस्यां म(ध्य)मो न्यासः । पड्जधैवताचपन्यासौ । सासापामा पाधपमामा (१) । धापामामा सासा- सासा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी नी. नीनीनी (४) । मामाधानिस नीनीनीनी (५) । मापामापरि गागासासा (६)। गागमपापध माधनिपापा (७)। रिंग- सासाध नीनीधाधा (८)। (गारिंगसासनि) गारिंगसासा (९)। सासासामा मनिधनीनीनी (१०)। धामा पापापरि गागा- सासा (११)। गासागासा मापामापरिगा (१२) । गागागागा गागासासा (१३) । नीनिपाधा नीगागागा (१४)। नी- नीधापा धापामापा (१५)। धापामामा मामामामा (१६) । गान्धारोदीच्यवती । म ॥ प्रस्तारः -

·प्रस्तार:
वृहदेश्या
अंशाः स्यू रक्तगान्धार्या पञ्च (म?धर्षभ(पूजिवर्जि)ताः॥
रीमतिक्रम्य सगयोः कार्य सन्निधिमेलने ।
रिलोपरिधलोपाभ्यां पाडवौडुवमिप्यते॥ २५९ ॥
बहुत्वं निधयोरंशः पञ्चमो द्वेष्टि पाडवम् ।
द्विय(ज्जौ ?न्त्यौ )डुवितं षड्जनिमपाः सङ्गती सगौ।
पश्चपाण्यादि पाड्जीवहषभादिस्तु मूर्छना ।
तृतीयप्रेक्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६१ ॥
(तस्या?) तस्या गान्धारो (न्यासः, मध्यमोऽ)पन्यासः।
पानीसासा गासापानी (१) । सांसांपापा मामा-
गागा (२)। मापाधापा मापाधप(म)ग (३)। मामामामा मामा-
मामा (४)। धानीपापधधानीपापा (५) । मां पा मां पा पापा-
पामा (६) रीगांमांपा पापामापा (७) । रीगामापा पापा-
मापा (6)। पापापापा पापापापा (९) । रीगांधाधा रीगा-
गागा (१०) । गापापाधं धानिधपापा (११) । मापरिमागा
गागागागा (१२) । रक्तगान्धारी ॥
कैशिक्यामृपभान्यांशा निधावंशी (प? योदा तदा ।
न्यासः पञ्चम एव स्यादन्यदा(वि ? द्वि)श्रुती मतौ
॥
अन्ये तु निगपन्यासा(न) निधयोरंशयोर्विदुः ।
रिलोपरिधलोपेन पाडबौडुवितं मतम् ॥ २६३ ।।
रिरल्पो निपबाहुल्यमंशानां सङ्गतिमिथः ।
पाडबौडविते (ह ? द्वि)टः क्रमात् पञ्चमधैवतौ ॥ २६४ ॥

·जातयः।
৪৬
-
पाजीवत् पञ्चपाण्यादि गान्धारादिस्तु मूर्छना ।
पञ्चम(प्रो ? प्रे)क्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥२६५ ।।
अस्या (गान्धा)रपञ्चमनिपादा न्यासाः रिवर्जाः षट्
सप्त वा स्वरा अपन्यासा: । प्रस्तार: पाधनिपाधान
गागागागा (१)। पापामाधनि निधपापापा (२) । धानी-
सासा रीसरीरी (३)। सांसांसारी गामामामा (४) । माधा-
नीधा (मा)धामापा (५)। निगरीसाधनि रीरीरीरी (६) ।
गांरींसांसां पाधामामा (७) । गागागामा मानीधनीनी (6)।
गागानीनी गागागागा (९) गागानीनी धापापापा (१०) ।
मापामापा पापामामा (११) घामागानिधानीनीगागा (१२)।
कैशिकी । म ॥
पञ्च (माः ? मां)शा (सादना? सदा)पूर्णा मध्यमोदीच्या
[मता ।
लक्ष्म शेपं विजानीयाद् गान्धारोदीच्यवागत(म्) ॥२६६।।
मध्यमादि(मरीन ? मूर्छना) स्यात् तालश्चञ्चत्पुटो मतः ।
चतुर्थस्य प्रेक्षणके ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६७ ।।
अस्या मध्यमो न्यासः । पड्जधैवतावपन्यासौ ।
प्रस्तारः -पाधनिनीनी मामानीपा (१)। रीरीरीगा सारि-
गगागा (२) । नीनीनीनी (नीनीनीनी) (३) । नीनि-
घपमा निधनिधपापा (४) । पापारीरी रीरीरीरी (९) ।
मारिगसासध नीनीनीनी (६)। सापानीमा पापागांगां (७)।
गापामानि धानीनीसासा (८) । पापामाधनि पापापा
(९) । मापामारिंग गागागागा (१०) । गापामापा । नी-
नीनीनी (११) । मापामापरि गागागागा (१२) । गागागामा

·प्रस्तारः वृहदश्यां मानिधनीनी (१३) । नीनधिपमा निधनिधपापा (१४) । रांगांसांगां मानिधनीनी (१५)। नीनीधापा धापामामा (१६)। मध्यमोदीच्यवा । म ॥ कार्मारल्यां भवन्त्यंशा निषादरिपधैवताः । बहवोऽन्तरमार्गत्वादनंशाः परिकीर्तिताः ॥ २६८ ॥ गान्धारोऽत्यन्तबहुलः सर्वांशस्त्रं (1) स्वसङ्गत्तैः । चचत्पुटः पोडशात्र कलाः पड्(जा)दि मूर्छनाः॥ २६९ ।। पञ्चमस्य प्रेक्षणस्य ध्रुवायां विनियोजनम् । अस्यां पञ्चमो न्यास, अंशा ए(व ? वा) पन्यासः । रीरीिरीरीरीरीरी (१)।मां गां सां गां सा नीनी- नीनी (२) । नीमानीमा पा(पागागा) (३) । गापामापा नीनीनीनी (8)। रींगांसानी रींगांरीगां (५) । रोगारीसा निधनीपापा (६) । मापामापरि गागागागा (७)। रीरींगांसम मामापापा (८)। मापामापरि गागागागा (९) । धानीपामा धानीसामा (१०)। नीनीनीनी नीनीनीनी (११) । मामाधानी नीधापापा (१२) । मापामापरि गागागागा (१३) । नीनी- पाधनि गागागागा (१४) । सारीमासा नीनीनीनी (१५) । नीनीधापा पापापापा (१६) । कार्मारवी । म ॥ अंशो गान्धारपञ्चम्यां चमः स(ङ्गतिः पुनः॥२७॥ कर्तव्यात्रापि गान्धारीप- वयोरिव सूरिभिः । चन्चत्पुटः षोडशान कल। गादिश्च मूर्छना ॥ २७ ॥ तुर्यप्रेक्षणसंबन्धि ध्रुवागाने नियोजनम् ।

·जातयः अस्यां गान्धारो न्यासः ऋपभपञ्चमावपन्यासी। प्रस्तारः पामपमधन धमाधानी (१) | सनिधापापा पापापापा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी नीनीनीनी (४)। नीनीधपमा निधनिधपापा (५) । पापा- रीरी रीरीपापा (१) । मारिगसासध नीनीनीनी (७) । नीरीसारिस रीरीरीरी (८)। नीगासानिग सानीनीनी (९) । नामां नीमां पापागांगां (१०)। गांपामांपा नीनीनीनी (११) मापामापरि गागागागा (१२)! नीनीपाधा नीगांगांगां (१३)। नीनीनीनी नीनीनीनी (१४) । मामांधानी सनिधपापा (१५) मांपामांपरि । गांगांगांगां (१६)। गान्धारपञ्चमी ॥ अन्ध्रथा (मङ्गा ? मंशा) निरगपा रिंगयोनिधयोस्तथा । सङ्गतिासपर्यन्तमंशानुक्रमतो ब्रजेत् । पाडवं पड्जलोपेन मध्यमादिश्च मूर्छना ॥ २७३ ॥ पूर्वीवत् तु कलातालावनियोगाः प्रकीर्तिताः । अस्यामन्ध्रयां गान्धारो न्यासः । अंशा एवाप- न्यासाः । प्रस्तारः गारीरीरी रीरीरीरी (१) । रीगा- रीगा रीिरीरी (२)। रीरीगागा रीरीमामा (३) । रीगासा- धनि नींनीनींनी (४) । नीरीनीरी धनिधनिपापा (५) । मापामारिंग गागागागा (६)। रीरीगासम मामा पापा (७)। मापामारिग गागागागा (८) । धानीगागा गागागागा (९)1 पापामारिंग गागागागा (१०) । नीनीनीनी रीरीरीरी .

·। हद्देश्य (११) । रीमानी सासानीनी (१२) । पपामागरि गागा- गागा (१३) । रीरीगासम मामापापा (१४) । मामानीनी सारीगापा (१५) । रिंगगागागा गागागागा (१६) । अन्ध्री । म ॥ नन्दयन्त्यां पञ्चमोऽशो गान्धारस्तु ग्रहः स्मृतः ॥२७४॥ कौश्चित्तु पञ्चमः प्रोक्तो ग्रहोऽस्यां गीतवेदिभिः । (मन्द्र)पभस्य बाहुल्यं पाडवं षड्जलोपतः ॥ २७५ ॥ हृष्यना मूर्छना तालः पूर्ववद् द्विगुणाः कलाः । विनियोगो भुवागाने प्रथमप्रेक्षणे भवेत् ॥ २७६ ॥ अस्यां गान्धारो न्यासः । मध्यमपञ्चमावपन्यासौ । प्रस्तारः गागागागा पापाधपम (१)। धाधाधाधा धनी. सनिधा (२)। पापापापा पापापा (३) । धानीमापा गांगां- गांगां (४) । मारीगागा गागागागा (५) । मापामापा धाध- निपापा (६) । धानीमापा गागागागा (७) । मपापापा मामागागा (८)। धानीमापा गागागागा (९) । मामामामा मामामामा (१०) रीगामापा पामपापानी (११)। रीररीरी पापामामा (१२) । धानीसनिधा पापापापा (१३) । धानी- मापा गागागागा (१४) । गापापापा धामागामा (१५) । धाधानिधा पापापापा (१६) । रीगामापा पमपापाम (१७)। रीरीरीरी पापापापा (१८)। पापापापा धामामामा (१९) । निपागागम गांगांगांगां (२०) । रीरींगागा मामामामा (२१) । नीपानीमा नीधापापा (२२) । सासाधनिधा पापापापा (२३)। मापा(मा)पा (रिंग) गागासांसां (२४)।

·रागलक्षणम् । रीरीगागा मामापामा (२५) । सरीरींगा मारिगमा (मा) (२६) । मानीपानी गागागागा (२७) । मामापापा धाधनि- निधमा (२८)। धाधासानी धानीपापा (२९) । सरीरीरी मापाधामा (३०)। नीनीनीनी धापामामा (३१) । माप- रिगागागागागागा (३२)। नन्दयन्ती । म ।। मं ज्योतिस्तद्रतो हंसस्तस्मात् तं भरतं विदुः । तह(ब) भरतज्ञानं तद्भवा भारती शुभा ॥ २७७ ॥ किमुच्यते रागशब्देन किं वा रागस्य लक्षणम् । व्युत्पत्तिलक्षणं तस्य यथावद् वक्तुमर्हसि ॥ २७८ ।। मतङ्ग उवाच रागमार्गस्य यद् रूपं यनोक्तं भरतादिभिः । निरूप्यते तदस्माभिर्लक्ष्य(ते ? लक्षणसंयुतम् ॥ २७९ ॥ तत्रादौ स्वरवर्णविशेपेण ध्वनिभेदेन वा पुनः । रज्यते येन यः कश्चित् स रागः संमतः सताम् ।।२८० ।। अथवा योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ! रञ्जको जनचित्तानां स च राग उदाहृतः ।। २८१॥ सामान्यं च विशेपश्च लक्षणं द्विविधं मतम् । चतुर्विधं तु सामान्यं विशेषश्चांशकादिकम् ॥ २८२ ।। इत्येवं रागशब्दस्य व्युत्पत्तिरभिधीयते। रजनाज्जायते रागो व्युत्पत्तिः समुदाहृता ॥ २८३ ।। M ·बृहद्देश्यां अश्वकर्णादिवद् रूढो यौगिको वापि वाचकः । योगरूढोऽथवा रागो ज्ञेयः पङ्कजशव्दवत् ॥ २८४ ।। इदानी सम्प्रवक्ष्यामि सप्त गी(ति ? ती)मनोहराः । प्रथमा शुद्धगी(त ?तिः) स्याद् द्वितीया भिन्नका भवेत् ॥ तृतीया गौडिका चैव रागगीतिश्चतुर्थिका । साधारणी तु विज्ञेया गी(त? तिज्ञैः पञ्चमी तथा ॥ भापागीतिस्तु षष्टी स्याद् विभापा चैव सप्तमी । सप्तगील्यो मया प्रोक्ता इदानीं भेद उच्यते ॥ २८७ ॥ गीतयः पञ्च विज्ञेयाः शुद्धा भिन्नाथ वेसरा । गौडा साधारिता प्रोक्ता याष्टिकेन महात्मना ॥ २८८ ।। इति तेषां लक्षणमुच्यते दुर्गशक्तिमतम् । "प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी । सम्भाविता तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥ इति भरतमते । भाषा चैव विभाषा च तथा चान्तरभाषिका । तिनस्तु गीतयः प्रोक्ता याटिकेन महात्मना ॥ २८९ ॥ भाषागीतिर्विभाषा च मतङ्गेनाप्युदाहृता । भाषागीतिस्तथैकैव शार्दूलमतसम्मता ॥ २९० ॥ इदानीं संप्रक्ष्यामि रागलक्षणमुत्तमम् । मन्द्रा मन्दैश्च तारैश्च ऋजुभिर्ललितैः समः ॥ २९१ ॥ स्वरैश्च श्रुतिभिः पूर्णा चोक्षा गीतिरुदाहृता । सूक्ष्मैश्च प्रचलैर्वरुष्ट्रासीत (2) प्रसारितैः ॥ २९२ ॥ " ·रागलक्षणम् । ललितैस्तारमन्द्रश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता। आहालललितश्चापि त्रयो गौडाश्च (भो ? शो)भनाः ॥ हकारोकारयोर्या?यों)गादोहाली परिकीर्तिता । चिबुकं हृदये न्यस्य ओहाडी मन्द्रजा भवेत् ॥ २९४ ॥ द्रुता द्रुततरा कार्या सह कम्पेन पीडिता। ओहाडी ललिता चापि दृष्टादृष्टेन पाणिना ।। २९५ ॥ त्रिस्थानकरणयुक्ता स्वस्थानचलनाकुला । चतुर्विधा तथाहाडी कर्तव्या गेयवेदिभिः॥ २९६ ॥ समाक्षरा समा चैव कार्यारो(गा ?हा)वरोहिणी । अविश्रामेण त्रिस्थाने गाडी गीतिरुदाहृता ।। २९७ ॥ प्रयोगश्च द्रुतैः कार्या मिश्रामिधैश्च मालवैः । ईपत्मकम्पितैः किञ्चिहलितैस्तारदीपितैः ॥ २५८ ॥ सोच्छासैः खण्डखण्डेश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता । + + + + + + + + ओहाडी परिगीयते ॥ २९९ ॥ ललितैर्गमकैश्चित्रैः प्रसन्नरौरसः समैः । रजकैः सुरसन्दर्भ रागगीतिरुदाहृता ॥ ३० ॥ चतुर्णामपि वर्णानां यो रागः शोभनो भवेत् । स सवा दृश्यते येपु तेन रागा इति स्मृताः ॥३१॥ ऋजुभिर्ललितैः किश्चित् सूक्ष्मासूमिश्च सुश्रवैः। ईपद्रुतैश्च कर्तब्या मृदुमिर्ल लिनैस्तथा ॥ ३०२ ॥ प्रयोगैमसृणैः सूदर्भः काकुमित्रैः मुयोजितैः । (सु ? स्वोरैः साधारणा गीतिर्गीतिज्ञैःसमुदाहना ।। ३०३॥

·पृहदेश्या एवं साधारणा ज्ञया सर्वगीतिसमाश्रया । प्रयोगात्रजैः श्लक्ष्णैः काकुरतैः सुयाोजतैः ।। ३०४ ॥ कम्पितैः कोमलैदीप्तालवी काकुनान्वितैः । ललितैः सुकुमारैश्च प्रयोगैश्च सु(सीं ? संध्यतैः ॥ ३०५ ।। भाषागीतिः समाख्याता एपा गीतिविचक्षणैः । यथा वै रज्यते लोकस्तथा वै संप्रयुज्यते ॥ ३०६ ॥ ललितर्बहुभिदीतैः कम्पितै(र ? रौ)रसैः समैः । तारातितारैर्मसृणैर्मध्ये मध्यमदीपितैः ॥ ३०७ ।। गमकैः श्रोत्रसुखदैललितैस्तु यहच्छया । विभाषागीतिस्तु संयोज्या यथा लोकोऽनुरज्यते॥३०८ ॥ गीतानां लक्षणं प्रोक्तं रागसंख्योच्यतेऽधुना । पञ्च चोक्षाः समाख्यातास्तत्प्रमाणाश्च भिन्नकाः ॥ ३०९।। गौडास्त्रयस्तु कथिता रागाश्चाष्टौ प्रकीर्तिताः । सप्त साधारणाः प्रोक्ता भापाश्चैवात्र पोडश ॥ ३१० ॥ द्वादशैव विभाषाः स्युर्नामानि च निबोध मे । पाडबः पञ्चमश्चैव तथा कैशिकमध्यमः ॥ ३११ ॥ चोक्षसाधारितश्चैव चोक्षकैशिक इत्यपि । एते चोक्षास्तु विज्ञेया भिन्नकान् साम्प्रतं शृणु ॥३१२ ॥ भिन्नषड्जश्च तानश्च भिन्नकैशिकमध्यमः । भिन्नपञ्चम इत्युक्तस्त्रयो गौडाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१३ ॥ टकुरागश्च सौवीररतथा मालवपञ्चमः पाडवो घोट्टरागश्च तथा हिन्दोलकः परः ॥ ३१४ ।।

·بنے .. रागलझणम् । टककैशिक इत्युक्तस्तथा मालबकैशिकः । एत रागाः समाख्याता नामतो मुनिपुङ्गवः ॥ १५ ॥ (गर्तः) शकाख्यः ककुभस्तथा हर्माणपञ्चमः । रूपसाधारितश्चैव तथा गान्धारपञ्चमः ।। ३१६ ॥ पड्जशिकसंज्ञश्च सप्त साधारणाः स्मृताः । इदानीं शुद्धानां लक्षणमाह निरपेक्षान्यजातीयें स्वजा (१) स्वजातिमनुवर्तकाः ॥ ३१७॥ स्वजात्यन्यतमाश्चैव ते शुद्धाः परिकीर्तिताः । सत्र पाडब इति कस्मात् । किं पद्भिः स्वरैगीयत इति पाडवः, यहा पट्सु रागेषु मुख्य इति पाडवः । तत्र नायमाद्यः पक्षः । कुतः । सम्पूर्णत्वादमुष्य रागस्य । तस्मादु- त्तरपक्ष एव ज्यायान् । ननु (कथनुकथन ? कथं) न षट्सु रागेपु मुख्योऽयमुच्यते । पुर्व शुद्धपाडवः प्रयोक्तव्य इति वचनात् । पूर्वरङ्गे प्रचुरप्रयोगत्वादस्य शुद्धपाडवस्यादौ निर्देशः। विकारमध्यमाजातेः संभूतः शुद्धपाडवः ॥ ३१८ ॥ (गर्तः शकाख्यः ककुभस्तथा हा(लब )णपञ्चमः ॥ रूपसाधारितश्चैव तथा गान्धारपञ्चमः । पड्जकैशिकसंज्ञाश्च + +++++++ ?) । न्यासोऽस्य मध्यमांशश्च गान्धारेण च (तु ?दुर्बलः । अस्यार्थ:-शुद्धपाडयो मध्यमग्रामसंबन्धः। तारमध्यमो ग्रहः। मध्यमोऽशो न्यासश्चागान्धारस्य चाल्पत्वम्। निपादगा- न्धारौ चान्न का(कल्य)न्त । पूर्णस्वरवायम् । पूर्वर(जी)स्य ·बृहदेश्यां प्रयोगः । मध्यमो वादी। पड्जः संबादी। ऋषभपञ्चमावनुवा- दिनौ । विवादी नास्ति । शृङ्गारहास्यौ रसौ। मध्यमादिमूर्छना। अवरोही वर्णः । प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः । त्रिपु मार्गेपु गीयते । दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला । स्वरपदेपु चच्चत्पुटा- दितालः। आक्षिप्तका । शुद्धपञ्च(मा?म): षड्जोदीच्यवती- जातिः स्मृतः। पड्जांशो मध्यमन्यासः स्वल्प(वि ? हि)श्रुतिकस्वरः ॥ स्यात् पड्जमध्यमाजातेः शुद्धः साधारितस्तथा । अस्यार्थः-शुद्धसाधारितो रागः पड्जग्रामसंबन्धः। पड्जमध्यमजातेरुत्पन्नत्वात् । तारपड्जो ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासश्च । निषादगान्धारयोरल्पत्वम । पूर्णश्वायम् । गर्भ- सन्धौ विनियोगः । वीररौद्रादिको रसः । पड्जा(ति ? दि)- मूर्च्छना । अवरोही वर्णः । प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः। दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः। कैशिकीपड्जमध्याभ्यां शुद्धकैशिकमध्यमः ॥ ३२० ॥ पड्जांशो मध्यमन्यासरत्यक्त(स्त्रि ? त्रि)श्रुतिपञ्चमः । अस्यार्थः-शुद्धकैशिकमध्यमो रागः पड्जग्रामस- म्बन्धः। कैशिकीपड्जमध्यमाजात्योः समुत्पन्नत्वात् । (ननु ?) कैशिकी मध्यमग्रामसम्बद्धा, पड्जमध्यमा पड्जग्रामसम्बन्धा, अत उभयग्रामतास्तीति भावः । तारपट्जोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः । निषादगान्धारयोरल्पत्वम् । पञ्चमर्पभयो- लौंपः। निपादोऽन्न काकलिपाडवश्च । निर्वहणे चास्य प्रयोगः पड्जादिमूर्छना । रौद्रवीरादिको रसः । प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः । 1 ·८७ रागलक्षणम् । षड्जांशैः पञ्चमो न्यासः कैशिकीजातिसम्भवः ।। ३२१॥ तथा कार्मारवीजातेः स्वरैः पूर्णश्च कैशिकः । अस्यार्थः-शुद्धकैशिको नाम मध्यमग्रामसम्बन्धः। कैशिकीकार्मारवीजात्योः समुत्पन्नत्वात् । तारपड्जोऽस्य ग्रहः अंश(स्व?श्च)। पश्चमोन्यासः। निपादोऽत्र काकली। पूर्णस्वरश्चा- यम्। चित्रस्याधादशाङ्गस्य निर्वणे विनियोगः। वीररौद्रादिको रसः। पड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नादिरलङ्कारः । द- क्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला। स्वरपदगीते चचत्पुटादि- तालः । ननु एते ग्रामविशेपसम्बन्धाः । कु(तोड) यं विशेष- लाभः । उच्यते । भरतवचनादेवासी विशेपो लभ्यते । तथा. चाह भरतमुनिः - "जातिसम्भृतत्वाद् ग्रामरागाणामि"ति। यत् किञ्चिदेतद् गीयते लोके तत् सर्वजातिषु स्थितमिति वचनात् । तथा काश्यपेनाप्युक्तं. "पाडवे मध्यमग्रामे पञ्चमः ककुभस्तथा । षड्जे साधारितचैव तथा कैशिकमध्यमः ॥ ननु अ(यं ? मी) विनियोगविशेषाः कस्माल्लभ्यन्ते । वचनादेव लभ्यन्ते । तथाचाह भरतः "मुझे तु मध्यमग्रामः पइजः प्रतिमुखे भवेत् । गर्भ साधारितश्चैबावमर्श + तु पञ्चमः ।। संहारे कैशिकः प्रोक्तः पूर्वरङ्ग तु पाडयः । चित्रस्याप्टादशाङ्गस्य त्वन्ते कैशिकमध्यगः । शुद्धानां विनियोगोऽयं ब्रह्मणा ममुद्दाहतः।" इदानी भिन्नानां लक्षणमाह- " ·८८ वृहद्देश्यों श्रुतिभिन्नो जातिभिन्नः शुद्धाभिन्नः स्वरैस्तथा ॥ ३२२॥ चतुर्भिर्भिद्यते यस्मात् तस्माद् भिन्नक उच्यते। ननु भिन्नशब्देन किमभिधीयते । किं विदारितोऽर्थः, एतस्मादयं व्यतिरिक्त इत्यर्थो वा भिन्नशब्दः। एतन्न वाच्यम्। भिन्नोऽत्र विकृत उच्यते । विकृतत्वं च पूर्वोक्तश्रुतिभिन्ने. त्यादिलक्षणात् । ननु पञ्चसु रागेषु मध्ये भिन्नपड्जस्य लक्ष- णमुच्यते । "यदा बादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ।" इत्यादावेवाभिधानं कुतः। सत्यमुक्तं, मुख्यत्वादस्य । मुख्यत्वं च यथा शुद्धगीतिषु शुद्धपाडबस्य एवं भिन्नगीतिपु भिन्न- पड्जस्येति त दादस्येति । इदानी भिन्नानां प्रागुक्तलक्षण- प्रकटनार्थ तत्रादौ स्वरभिन्नस्य लक्षणमुच्यते यदा वादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ॥ ३२३॥ विवादी वानुवादी वा स्वरभिन्नः स उच्यते । अस्यार्थः-मध्यमग्रामाश्रितस्य शुद्धपाडबस्य योऽसा मध्यमो ग्रहांशः तत्स्थाने धैवतोऽपि वादित्वे(न?) नानुवादि- त्वेन वा गृहीतो भवति । मध्यमस्वरस्य संवादी त्यज्यते न्यस्यते वा तदासौ स्वरभिन्न उच्यते । भिन्नषड्जः अत्र वचनाद् वादी, धैवतः पुनर्बहुप्रयोगो भवति । धैवतांशो मध्यमान्तः पञ्चपर्षभवर्जितः ॥ ३२४ ॥ पड्जोदीच्यवती(जमा ? जातो) भिन्नपड्जः स्मृतो बुधैः। भिन्नपड्जः (पड्जः) पड्जग्रामसंबन्धः पड्जोदीच्य- - ·रागलक्षणम् । वतीजातेर्जातत्वात् । धैवतो ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः । ऋषभपञ्चमहीन औडुबितः। निपादगान्धारौ काकल्यन्तरौ । सर्वोपकरणप्रवृत्तस्य विजातीयो निरणानिवृत्तस्य(?) मृगयायां प्रवृत्तस्य नायकस्य प्रवेशादिकासु अस्य विनियोगः । बीभ- सभयानको रसौ । धैवतादिमूर्छना । सञ्चारी वर्णः। प्रसन्नादि- रलङ्कारः। दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः। पशमस्य स्थाने स्थाने विवादित्वेन गृहीतो भवति । पञ्चमस्य श्वसंवादित्वेन(१) वय॑ते कदाचिदसौ भिन्न- पञ्चमः स्वरभिन्नोऽभिधीयते । लक्षणं च तद्यथा शुद्धपञ्चमवत् प्रोक्तः स्वर(न्धै ? )भिन्नपञ्चमः ॥३२५॥ धैवतांशः पञ्चमान्तः सूत्रधारप्रवेशने । अस्यार्थः—भिन्न(सं?) पञ्चमो मध्यमग्रा(म)संबन्धः पड्जोदीच्यवतीजातेः मध्यमा (पञ्चमी) जात्योर्जातत्वात् । ग्रहोंऽशश्च धैवतः । पञ्चमोन्यासः । निपादोऽत्र काकली। क- चिन्निपादस्यापि प्रयोगः। सम्पूर्णश्वायम् । सूत्रधारप्रवेशेऽस्य विनियोगः । बीभत्सभयानको रसौ । धैवतादिमूर्छना । सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला। खरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । इदानी जातिभिन्नस्य लक्षणमाह जातीनामंशकं स्थाय(?) स्वल्पकरतु बहुस्तथा ॥ ३२६॥ अल्पत्यं च वहुत्वं च प्रयोगाल्पवहत्वतः । सूक्ष्मातिसूतमैर्वश्च जातिभिन्नः स उच्यते ॥ ३२७ ॥ ।

·वृहदेश्या अस्यार्थ:-शुद्धकैशिकमध्यो हि कैशिकीपड्जमध्य- माजात्योर्जात(य?): । भिन्नकैशिकमध्यस्तु पड्जमध्यमजाते. जातत्वात् तदंशग्राहित्वेन मस्थायिवर्णवाहित्वेन च सूक्ष्मा- (ति)सूक्ष्मैः प्रयोगैश्च जातिभिन्नो भये(दि)त्यर्थः । लक्षणं चास्य यथा- स्यात् पड्जमध्यमाजा(ते ? ते)भिन्नकैशिकमध्यमः । पांशो मध्यमन्यासो मन्द्रैस्तु गमकैर्युतः॥ ३२८ ॥ भिन्नकैशिकमध्यमः पङ्जग्रामसंबन्धः पड्जमध्यम- जातेरुत्पन्नत्वात् । पड्(जोऽश ? जो स्यग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः । मन्द्रगमकश्च । निपादोऽत्र काकली । पूर्णश्वायम् । दानवीरे चास्य प्रयोगः । वीररौद्रादिको रसः । षड्जादि- मूर्छना । वर्णः सञ्चारी । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । चचत्पुटादितालः । शुद्धभिन्नस्य लक्षणमाह परित्यजन्नन्यजातिं स्वजातिकुलभूषणः । स्वकं कुलं तु संगृह्णञ् शुद्धभिन्नः प्रकीर्तितः ॥३२९॥ अस्यार्थः -अन्यां जाति परिहरन् स्वजातिकुलभूपितं स्वमूलं तु संगृह्णन्निति । शुद्धस्य लक्षणं समग्र भिन्नकैशिक- स्यापि विद्यते। तर्हि को भेदः। (कटी? गीतिकृतो भेदः।शुद्ध- कैशिको हि शुद्धगीत्या गीयते, भिन्नकैशिकस्तु भिन्नगीत्या गीयते । एतदुक्तं भवति येन संस्थानेन रागीयन्ते शुद्ध- कैशिकेन तेन (स्थं ?) संस्थानेन भिन्नकैशिके रागीयत(1) इति । लंक्षणं चास्य यथा ·रागंलक्षणम् । शुद्धकैशिकवद् रूपस्वरहभिन्नकैशिकः । पड्जांशः पञ्चमन्यासः सम्पूर्णः सप्तभिः स्वरैः ॥ ३३०॥ अस्यार्थः भिन्नकैशिको मध्यमग्रामसम्बन्धः कै. शिकीकार्मारवीजात्युत्पन्नत्वात् । ग्रहोंऽशश्च पड्जः । पञ्चमो न्यासः । निपादोऽत्र काकलिः । पूर्णश्रायम् । शुद्धकैशिक उदयं (?) यद्यपि रागः तथापि भेदोऽस्ति । मन्द्रवहुलोऽयम् । येन संस्थाने(न) शुद्धकैशिके स्वरालापः क्रियते, तत्संस्थान विहा(य) तैरेव स्वरैरालापः कर्तव्यः । विभिन्नकैशिके हि ता- रस्वरैरालापः कर्तव्य इति । रूपान्यत्वेनायं भिद्यते। दानवीरे चास्य विनियोगः । वीररौद्रादिको रसः । षड्जादिमूर्छना । वर्णः सञ्चारी। प्रसन्नादिरलङ्कारः। दक्षिणे कला वार्तिके कला चिने कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । साम्प्रतं भिन्नतानस्य लक्षणमाह- चतुश्श्रुतिस्वरो यत्र भिन्नो द्विश्रुतिकेन तु । (आधा ? गान्धा)रो द्विश्रुतिश्चैव श्रुतिभिन्नः स उच्यते ॥ अस्यार्थः-चतुश्श्रुतेः पञ्चमस्य यदा श्रतिद्वयं गृ- हाति निपादः तदासौ श्रुतिभिन्नोऽभिधीयते । ननु मध्यम- ग्रामे पञ्चमस्य त्रिभु(ति)कत्वात् कथं श्रुतिद्वयं गृह्णाति नि- पादः । उच्यते । भूतपूर्वन्यायेन चतुश्श्रुतिरुच्यते । यथा भि- नकैशिकरागे त्रिश्रुतिपञ्चमस्य चश्श्रुतित्वमाश्रित्य लोपः कृतः षड्जग्रामे, एवमत्रापि भविष्यतीति न दोषः । लक्षणं चास्य तद्यथा- ·वृहद्देश्यां तानस्तु मध्यमन्यासः पञ्चमांशोऽल्पसप्तमः । मध्यमापञ्चमीजात्योपभेण तु दुर्वलः ॥ ३३२ ॥ अस्यार्थः-भिन्ननासिका(१) मध्यमग्रामसंबन्धः, मध्यमापश्चमीजात्युत्पन्नत्वात् । पञ्चमो ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः। मध्यमनिपादयोरल्पत्वम् (1)। निपादोऽत्र काकली। पूर्णश्वायम् । प्रौढकरुणेऽस्य प्रयोगः । पञ्चमादिमूर्छना । सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नादिरलङ्कारः। दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः । भिन्नानां ग्रामविभागस्तु काश्यपेनोक्तः । तथाच "भिन्नषड्जस्तु षड्जे स्याद् भिन्नकैशिकमध्यमः । पञ्चमः कैशिकस्ताने मध्यमग्रामसंश्रितः ॥" इति भिन्नाः समाख्याता गौडकाञ् शृणु साम्प्रतम् । ननु गौडाः कथम् । उच्यते गौडगीतिसंबन्धत्वात् । किं लक्षणम् । उच्यते । तद्यथा- ओहाडी मन्त्रजा(1) + तु प्रयोगै(र्दू ? दुतकम्पितैः ॥ अविश्रामेण त्रिस्थाने गौडगीतिरुदाहता। गौडपञ्चमस्य लक्षणं गौडपञ्चमनिप्पत्ती धैवतीपडजमध्यमे ॥ ३३४ ॥ धैवतांशो मध्यमान्तो (वि १र)हितः पश्चमेन तु । भस्यार्थः-गौडपञ्चमः पड्जग्रामसम्बन्धः, धैवती- षडजमध्यमाजात्योः : समुत्पन्नत्वात् । धैवतोंऽशो ग्र(ह)श्च । मध्यमो न्यासः। निषादगान्धारौ काकल्यन्तरौ। पञ्चमरहितोऽयं ·रागलक्षणम् । पट्स्वरः। उद्भटनाट्ये विप्रलम्भशृङ्गारे चास्य विनियोगः । बीभत्सभयान(कोरसौ रसः। धैवतादिमूर्छना । आरोही वर्णः। प्रसन्नमध्योऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वात्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चपुटतालः । उत्पन्नः कैशिकीपड्जमध्यमाजातितो मतः ॥ ३३५ ।। पड्जांशः पञ्चमन्या(स.) सम्प्रोक्तो गौडकैशिकः । अस्यार्थः -गौडकैशिको रा(मो ? गो) मध्यमग्राम- सम्बन्धः । कैशिकीपड्जमध्यमाभ्यां जातः । पड्जोऽस्य ग्रहोंऽशश्व | पञ्चमो न्यासः ! निपादोऽत्र काकली । पूर्ण- श्वायम् । तथा प्रयोगोऽस्ति । त्रिश्रुतिकत्वात् पञ्चमस्य, चतुःश्रुतिकत्वाद् धैवतस्य मध्यमग्रामसम्बन्ध एवासौ रागः । यद्यपि ग्रामद्वयजातौ जातः, तथापि पड्जोऽस्य ग्रामः, मध्यमः । तथा दर्शनात् । करुणे चास्य विनियोगः। वीरा- दिको रसः । पड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नादिर- लङ्कारः । दक्षिणे कला बाचिके कला चित्रे कला । स्वरप- दगीते चचरपुटादितालः। षड्जांशो मध्यमन्यासः पड्जमध्यम(वा ? या)कृतः॥ परिपूर्णस्वरः प्रोक्तो गौडकैशिकमध्यमः । अस्याः गौडकैशिकमध्यमः पड्जग्रामसबन्धः प(ड्ज)मध्यमाजाते(त?)र्जातत्वात् । पड्जोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः। निषादोऽत्र काकलिः । पूर्णश्वायम्। भयानके न ·॥ वृहदेश्या चास्य विनियोगः वीरादिको रसः। षड्जादिमूर्छना।आरोही वर्णः । प्रसन्नमध्योऽलङ्कारः। दक्षिणे कला वात्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । इदानी गौडानां ग्रामविभागमाह गौडपश्चम(ग? क): षड्जे गौडकैशिकमध्यमः ॥ ३३७ ॥ गौडकैशिकरागस्तु मध्यमग्रामसंश्रयः । त्रयो गौडाः समाख्याता रागान् वक्ष्याम्यतः परम् ॥ ननु वेसराणां कथं रागशब्दः प्रवर्तते । आ(टो ? तो) पदेशात् । तथाचाह कश्यपः- "चतुर्णामपि वर्णानां योगा रागः + शोभना (2) स सर्वो दृश्यते येन तेन रागा इति स्मृताः ॥" दुर्गशक्तिमते रागा एव वेसरा गण्यन्ते । तथाचाह दुर्गशक्तिः "स्वराः सरन्ति यद्वेगात् तस्माद् सरकाः स्मृताः ।" दुर्गशक्तिमते वेसरपाडब एव मुख्यः, पाडबत्वेन क्रमायात- त्वात् । कश्यपमते तु टक्कराग एवं मुख्यः, लक्ष्मीमीतिकर- त्वात् । तद्यथा- षड्जांशन्याससंयुक्तष्टगरागोऽल्पपञ्चमः । कार(णा ?णं चा)स्य निर्दिष्टे धैवतीपड्जमध्यमे ॥३३९॥ अस्यार्थः -टकरागः पड्जग्रामसम्बन्धः, धैवती- पड्जमध्यमासमुत्पन्नत्वात् । पड्जोऽस्य ग्रहोंऽशस्थ न्यासश्च । निपादपञ्चमयोरत्राल्पत्यम् । निपादगान्धारावत्र काकल्य- न्तरौ । पूर्णश्वायम् । शुद्धवीरेऽस्य प्रयोगः । वीराद्भुतौ ·रागलक्षणम् । रसौ । पड्जादिमूर्छना । वर्णः सञ्चारी । प्रसन्नान्तो- ऽलङ्कारः । दक्षिणे कला बार्तिके कला चित्रे कला । स्वर- पदगीते चच्चत्पुटादितालः । अंशश्च पड्जो न्यासश्च कारणं पड्जमध्यमा । सौवीरकस्य गान्धारो निपादश्चापि दुर्बलः ॥ ३४० ॥ अस्यार्थः सौवीरकः पड्जग्रामसम्बन्धः पड्ज- मध्यमाजातेजीतत्वात् । पङ्जोऽस्य ग्रहोंऽशो न्यासश्च । गा- न्धारनिषादयोरल्यत्वम् । निपादः काकली । पूर्णश्वायम् । गृह- मेधिनां संयमिनां तापसानां च प्रवेशादिके चरिते शान्तरसे वास्य विनियोगः । वीरादिको रसः पङ्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः। प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटे तालः। पश्चमांशस्तदन्तश्च पञ्चमीमध्यमोद्भवः । स्वल्पद्विश्रुतिकश्चैव ज्ञेयो मालवपञ्चमः ॥ ३४१ ॥ अस्यार्थ:-मालवपञ्चमो मध्यमग्रामसम्बन्धः, मध्य- मापश्चमीसमुत्पन्नत्वात् । पञ्चमोऽशो ग्रहो न्यासश्च । निषादगा- न्धारयोरल्पत्वम् । निपादोऽत्र काकली। पूर्णस्वरवायम् । विप्र- लम्भशृङ्गारे कश्चकिप्रवेशे चास्य विनियोगः ।पश्चमादिमूर्छना। रसौ शृङ्गारहास्यौ । आरोह्यादिवर्णः । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ! मध्यमांशस्तथा न्यासः कारणं पड्जमध्यमा । द्विश्रुतिभ्यां विहीनस्तु भवेद् वेसरपाडवः ॥ ३४२ ॥ L ·वृहद्देश्या अस्यार्थः--वसरपाडयः पड्जग्रामसंबन्धः, पड्ज. मध्यमाजातत्वात् । मध्यमोऽशो ग्रहो च्यासल । (गान्धार- निपादयोरख्पत्यम् ।) गान्धारनिपादौ काकल्यन्तरौ । नित्यं पूर्णस्वरसायम् । शान्तरसे चारय प्रयोगः । शृङ्गारहास्यौ रसौ। मध्यमादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नादिरलकारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । रवरपदगीते चच्चत्पुटादि- तालः । स्यात् पजमध्यमाजातेः पशम्याश्च विनिर्गतः। बोहरागश्च विज्ञेयः पञ्चमोऽशोऽन्त)मध्यमः ॥ ३४३ ॥ अस्यार्थ:-बोट्टरागः पड्जग्रामसंबन्धः पड्जमध्य- मापञ्चमीजात्योर्जातत्वात् । यद्यप्युभयग्रामसंभूतजातिद्वयसमु- त्पन्नः, तथापि पश्चमस्य चतुःश्रुति(श्रुति ?)कत्वात् पड्जग्राम- संबन्धः। पञ्चमो ग्रहोंऽशयामध्यमो न्यासःनिपादगान्धार- योरल्पत्वम् । निपादोऽत्र काकली । पूर्णस्वरवायम् । उत्सवे चास्य विनियोगः । शान्तादिको रसः पश्चमादिमूर्छना। आरोही वर्णः । प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः । पड्जाशन्याससंयुक्तो धैवत(न्त )प(भ)वर्जितः । धैवत्यार्प(भी ? भिका)त्यक्तो भिन्दोलः प्रेक्षके भवेत् ॥३४॥ अस्यार्थः---भिन्दोलको मध्यमग्रामसंवन्धः धैवत्या- भारहितः।उभयग्रामसंबन्धशेपस्वराख्यजातिसमुत्पन्नत्वादु- भयग्रामिकत्यमेव युक्तम् । कथं मध्यमग्रामाश्रित इति । धै- वतर्पभी(ही)नत्वान्मध्यमग्रामसंबन्ध एव । भरतकोहलादिमि- ·रागलक्षणम्। । राचार्यः पड्जनामधैवतर्पभलोपस्यानिष्टत्वात् केचित् पड्- जग्रामाश्रित एवायामिति मन्यन्ते । चतुःश्रुतिकस्य पञ्चमस्या- त्रोपलम्भात् । धैवतस्य चानाशित्वं तानविषयमेव द्रष्टव्यं न सर्वत्रेति । एतच्चायुक्तम् । एवं हि सनि ग्राममू(छ)नाभेदो न स्यादिति । पड्जोऽस्य ग्रहोंऽशो न्यासश्च । निषादोऽत्र काकली। धैवतऋपमहीन(श्च ?)मोडवितम् । सम्भोगशृङ्गारेऽस्य विनि- योगः । वीरादिरसः। मूर्छना(दि?)पड्जादिः। वर्ण आरोही। प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः। धैवतांशस्तदन्तश्च स्वल्पद्विश्रुतिकस्वरः । धैवतीमध्यमाजात्योः सजातष्टककैशिकः ॥ ३४५ ।। अस्यार्थः-धैवतीमध्यमाजात्योर्जातत्वाट्टककैशिकः पड्जग्रामसंबन्धः । ननु (यस्याज ? उभय)ग्रामसंयन्घिन्यो- र्जा(न्यो ? त्योः) समुत्पन्नोऽयं रागः पड्जग्रामसंबन्ध इति (क)वक्तुं युक्तम् । अस्य प्रयोगे चतुःश्रुतिसंबन्धः पञ्चम उपलभ्यते । (पञ्चमे धैवतेन भिग्रामयोर्भेदकारिणौ ?)।अतः पञ्चमस्य चतुःश्रुतिकत्वात् पड्जग्रामसम्बन्ध एवायं रागः। ग्रहोऽशो न्यासश्च धैवतः । निषादगान्धारी चात्र काकल्य- न्तरौ । पूर्णस्वररचायम् । कश्यपमते निषादगान्धारयोलोंपा. दयमौद्धवितः । उडटनाट्ये कामग्रस्ततत्कल्चुकिप्रवेशे चास्य विनियोगः । बीभत्सादिरमः । मध्यमादिधैवता(?) मूर्छना। आरोही वर्णः । दक्षिणे कला वार्षिके कला चित्रे कला। स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । .

·बृहदेश्यां कैशिकीजातिसम्भूतिः पङ्जांशन्याससंयुतः । दुर्बलो धैवतेन स्याद् रागो मालयकैशिकः ।। ३४६ ॥ पञ्चमं केचिदिच्छन्ति हास्याचा + + कर्मणि । गान्धारं च तथा चान्ये तद्धि लक्ष्ये न दृश्यते ॥ ३४७॥ अस्यार्थ: -मालयकैशिको मध्यमग्रामसम्बन्धः, के. शिकीजाते॥तत्वात् । षड्जो ग्रहोंऽशो न्यासश्च । धैवतस्या- बाल्पत्वम् । प्रयोगो निषादोऽत्र काकलिः । पूर्णस्वरश्चायम् । विप्रलम्भे शृङ्गारे चास्य विनियोगः । वीरादिको रसः। पड्जा- दिमूर्छना । आरोही वर्णः । अलङ्कारः प्रसन्नमध्यमः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादि- ताल:। इदानी बेसराणां ग्रामविशेषो दृश्यते टकरागश्च सौवीरस्तथा वै टक्ककैशिकः । बोहरागश्च पड्जाख्ये भवेद् वेसरपाडबः ॥ ३४८ ॥ हिन्दोलकस्तु विज्ञेयो मध्य(म)ग्रामसम्भवः । मालवपञ्चमश्चैव मालवकैशिकस्तथा ॥ ३४९ ॥ इति सरकाः प्रोक्ताः सर्वे निश्चितलक्षणाः । स्वराणां दृश्यते वेगस्तेन वेगस्वराः स्मृताः ॥ ३५० ॥ शुन्द्रा भिन्नाश्च गौडाश्च तथा वेगस्वराः परे । कथिताः साम्प्रतं वक्ष्य सप्त साधारणांस्ततः ॥ ३५१॥ ननु साधारणा(नां) कथं साधारणत्वम् । उच्यते । पूर्वोक्तानां सर्वेषां रागाणां या गीतयस्ताभिर्जी ? जर्जा)यमा ·रागलक्षणम् । नत्वात् तेषां साधारणत्वम् । एतत् साधारणगीत्या गीयमान- त्वात् । तथा चाह कश्यपः "पञ्च साधारणाः प्रोक्ताः सर्वगीतिसमाश्रयाः।" ननु काश्यपमुनिना न(क?)तरागस्य किमित्यादी नि- देशः कृतः। उच्यते । उइटचारिमण्डलादौ विनियुज्यमान- त्वाद् मुख्यत्वमिति कश्यपमते । दुर्गशक्तिमते तु पड्जकै- शिक एवं मुख्यः। कुतः। पाइयत्तेन क्रमायातत्वात् । त- द्यथा पञ्चमांशो मध्यमान्तः पञ्चमीमध्यमोहवः। नर्तरागस्तु विज्ञेयः स्वल्प(वि? हि)श्रुतिकस्वरः ॥ ३५२ ॥ अस्यार्थः-नर्तरागः मध्यमग्रामसम्वन्धः, पञ्चमीम- ध्यमोद्भवत्वात्। पञ्चमो ग्रहोंऽशभामध्यमो न्यासः नियादगा- न्धारयोरवाल्पत्वम् । निपादोऽत्र काकली । उद्भटचारिमण्डला- (जौ ? दौ) चास्य विनियोगः।शृङ्गारादिरसः। पञ्चमादिमूर्छना- अलङ्कारः प्रसन्नमध्यमः। वर्णः सञ्चारी इति कश्यपमते । दुर्गशक्तिमते तु अयमेव रागः पञ्चमीधयतीजात्योर्जायते । पड्जनामसंवन्ध एव योद्धव्यः । कुतः। पञ्चमस्य चतुःश्रुति- कत्वात्, धैवतस्य विश्रुतिकत्वात् पड्जग्रामसंबन्धः । स्यात् पा(जि ? ड्रजी)धैवतीजात्योः षड्जन्यासांशसंयुतः। दुर्बलः पञ्चमो यत्र काकल्यः (१)परिकीर्तितः ॥३५॥ अस्यायः शकः पड्जनामसम्बन्धः पाजीधैव- तीसमुत्पन्नत्वात् । पड्जोऽस्य ग्रहोंऽशो न्यासश्च। (पञ्चमस्या- 'सशकः' इति पाठः स्यान् ।

·१०० वृहद्देश्या ल्पत्वम् ।) निषादगान्धारौ चात्र काकल्यन्तरी । पूर्णस्वर- श्वायम् । वीराद्भु(तो? ते) हास्ये निर्वहणे चास्य विनियोगः। वीरादिको रसः । पड्जादिमूछना । आरोही वर्णः । प्रसन्न- मध्योऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः । मध्यमापञ्चमीजात्योधैवत्याश्च विनिस्सृतः । ककुभः पञ्चमन्यासो धैवतांशस्तु निर्मितः ॥ ३५४ ॥ अस्यार्थ:-ककुभः षड्जग्रामसम्बन्धः मध्यमापञ्चमी- धैवतीसमुत्पन्नोऽपि पड्जग्राम एव । कुतः । पञ्चमस्य चतुःश्रुति कत्वाद्, धैवतस्य श्रुतिकत्वाच धैवतोऽस्यांशो ग्रहश्च । पञ्चमो न्यासः। पूर्णस्वरश्चायम् । मध्यमकरणेऽस्य विनियोगः । करु- णोऽस्य रसः । धैवतादिमूर्छना । आरोही वर्णः। प्रसन्नमध्यो- ऽलङ्कारः। दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला स्वरपद- गीते चच्चत्पुटादितालः । पड्जांशो मध्यमन्यासः स्वल्पहिश्रुति(क)स्वरः । शुद्धमध्यमिकाजातेभवेद् भम्माणपञ्चमः ॥ ३५५ ॥ अस्यार्थः भम्माणपञ्चमो मध्यमग्रामसम्बन्धः, शुद्धमध्यमाजातेः : समुत्पन्नत्वात् । पड्जो। ग्रहोंऽशश्च मध्यमो न्यासः। निषादगान्धारयोरल्पत्वम् । निषादोऽत्र काकली। पूर्ण- स्वरश्चायम् । पथि ग्रीप्मे श्रान्तेष्वरण्येषु चास्य विनियोगः । वीरादिरसः । पड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नमध्यो- ऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चिन्ने कला । स्वर- पदगीते चचत्पुटादितालः ।

·रागलक्षणम् ।
षड्जमध्यानिषादाम्यां रूपसाधारितो भवेत् ।
षड्जांशो मध्यमन्यासः पञ्चमर्षभस्वरूपकः ॥ ३५६ ॥
अस्यार्थ:-रूपसाघारितः षड्जग्रामसम्बन्धः, षड्ज-
मध्यमानिपादसकाशादुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोंऽशश्च ।
मध्यमन्यासः । (पञ्चमर्षभयोरल्पत्वम्)। निपादोऽत्र काक-
ली । पूर्णश्वायम् । वीरकरणेऽस्य प्रयोगः । वीरादिरसः ।
पड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । अलङ्कारः प्रसन्नमध्यः ।
दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्च-
त्पुटादितालः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्योर्जातो गान्धारपञ्चमः ।
गान्धारोऽस्य भवेदशो न्यासो गान्धार एव च ॥३५७ ॥
अस्यार्थः-गान्धारपञ्चमो मध्यमग्रामसम्बन्धः, गा-
न्धारीरक्तगान्धारीसमुत्पन्नत्वात् । यद्यपि दुर्गशक्तिमते धैवती-
समुत्पन्नोऽसौ, तथापि पञ्चमस्य विश्रुतिकत्वाद् उभय-
प्रामजातिजातोऽपि मध्यसम्बन्ध एव । गान्धारोऽस्य ग्रहोंऽशो
न्यासश्च । प्रयोक्तृप्रेक्षया गान्धारो धैवतो भवेत् । निपादोऽन्न
काकली । पूर्णश्वायम् । अदभुते ऽस्य विनियोगः?) विस्मये
हास्ये चास्य विनियोगः । करुणो र(स) । गान्धारादिमूर्छना।
सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नमध्योऽलङ्कारः। दक्षिणे कला वार्तिके
कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
धैवत्याप(भी ? भिका)जात्योर्जातः पञ्चमपाडयः ।
ऋपमां (श)समायुक्तो मध्यमो न्यास एव च ॥ ३५८॥

·। १०२ वृहदेश्यां अस्यार्थः-पश्चमपाड(वः)पड्जनामसंवन्धः । क्र. पभोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो न्यासः, प्रयो(क्र ? क्तृ)- प्रेक्षया कचिदंशोऽपि निपादोऽत्र काकली। पूर्णश्वायम् । उद्भ- टचारिमण्डला(जौ ? दौ) विनियोगः । वीरादिरसः । ऋप- भादिमूर्छना । प्रसन्नाद्यन्तोऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । ऋषभांशो मध्यमान्तः संपूर्णस्व(र)कस्तथा । आर्षभीमध्यमाजात्यो रेवगुप्तः प्रकीर्तितः ॥ ३५९ ।। अस्यार्थः--रेवगुप्तः षड्जग्रामसंबन्धः। आपभीमध्य- मजात्योरुत्पन्नोऽपि पड्जग्रामसंबन्ध एव । पश्चमस्य चतुः श्रुतिकत्वात्। ऋपभोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । न्यासो मध्यम एव च । निपादोऽत्र काकली । पूर्णस्वरश्वायम् । उद्भटचारिमण्डला- (जौ ? दौ) विनियोगः । वीरादिरसः । ऋषभादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नाद्यन्तोऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला । चञ्चत्पुटादितालः । [इदानीं साधारणानां ग्रामविभागः प्रदर्श्यते हर्माणपञ्चमे ज्ञेयो मध्यमग्रामसम्भवः । गान्धारपञ्चमो नर्तः पड्(ज)कैशिक एव च ॥ ३६० ।। रूपसाधारण: ?] स्यात् पाइजीधैवतीजात्योप्टकरागस्तु सैन्धवः । पड्जांशन्याससंयुक्तः पञ्चमेन तु दुर्बलः ॥ ३६१ ॥ अस्यार्थः टक्कसैन्धवरागः षड्जग्रामसंबन्धः, - ·रागलक्षणम् । पाजाधैवतीसमुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोंऽशो न्यासश्च । निपादगान्धारौ (चित्रे ? चात्र) काकल्यन्त(रेण ? रौ) पञ्चम- स्याल्पत्वम् ।पूर्णस्वरश्वायम्।शुद्धवीर्य ? रे)ऽस्य विनियोगः । वीरादिको रसः । षड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्ना- न्तोऽलंकारः । दक्षिणे कला वार्तिके कला चित्रे कला। स्वर- पदगीते चच्चत्पुटादितालः । इदानीं साधारणानां ग्रामविभागः प्रदर्श्यते भम्माणपञ्चमो ज्ञेयो मध्यमग्रामसम्भवः । गान्धारपञ्चमो नर्तः षड्जकैशिक एव च ॥ ३६२ ॥ रूपसाधारितो रागः शकः ककुभ एव च । रेवगुप्तस्तु षड्जाख्ये ज्ञेयः पञ्च(म) षाडवः ॥ ३६३ ।। सप्त साधारणाः प्रोक्ता ग्रामद्वयस(माश्रयाः । ननु पूर्वोक्तानां मूर्छनाविशेषनिर्देशः कस्माज्ज्ञायत इति । उच्यते । (आप्तवचनाद्) मूर्छनाविशेषो ज्ञायने । तथाचाह काश्यपः- ·१०४ 'वृहदेश्या मन्द्रतारौ तथा ज्ञात्वा योजनायं मनीषिभिः । ग्रामरागाः प्रयोक्तव्या विधिवद् दशरूपके ॥ प्रवेशाक्षे(म? प)नि(पः ? प्क्राम)प्रासादिकमथान्तरम् । गानं पञ्चविधं यत् तद् रागैरेभिः प्रयोजयेत् ॥ पूर्वरङ्गे (तु) शुद्धा स्याद् भिन्ना प्रस्तावनाश्रया । वेसरामुखयोः कार्या गर्भे गौडी विधीयते ॥ *साधारितावमर्श स्या+हणे स्यात् + सर्वदा (१)।" इति मतङ्गमुनिविरचितवृहद्देश्य रागलक्षणं तृतीयं समाप्तम् ॥ अथ भाषालक्षणम् । ग्रामरागा मया सर्वे कथिता लक्षणान्विताः ॥ ३६४ ॥ भाषाणां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं च ततः शृणु । भाषा चतुर्विधा प्रोक्ता मूलसङ्कीर्णदेशजाः ॥ ३६५ ॥ छायामानाश्रयाः प्रोक्ता ग्रामरागे व्यवस्थिताः। काश्यप उवाच । "कीदृशी तु भवेद् भाषा सङ्कीर्णा देशजातरे (2)। छायामानानुगाः प्रोक्ता ग्रहांशन्याससंयुताः ।। कतमा.पाडबा तत्र कतमौडुबिता भवेत् । पूर्णा तु कतमा ज्ञेया साधारणकृता तु सा ॥ ग्रामरागेप का कुत्र कीहशी गी (तये ? यते) जनैः । कतमा-प्राप्यते भाषा विभाषा कतमा भवेत् ।। * 'साधारितावमर्श स्यात् सन्धौ निर्वहणे तथा' इति सङ्गीतरलाक- रोद्धृतं भरतवाक्यं दृश्यते ।

·.
भाषालक्षणम् ।
कतमान्तरभाषा वै कतमा स्यादनुक्रमात् ।
एतन्मे बृहि तत्त्वेन महत् कौतूहलं हि मे ॥
याटिक उवाच ।
शृणुप्वावहितो भूत्वा भाषालक्षणमुत्तमम् ।
यत् पृथिव्यां प्रयत्नेन गायने गीतवैदिभिः ।।
प्रकाशं नच लक्ष्यन्ते यत्नहींनैस्तु गायकैः ।
प्रगीतास्तु प्रसिध्यन्ति सुस्वराणां विशेषतः ॥
अहं ते कथयिष्यामि सर्व तत्त्वेन लक्षणम् ।
पूर्व ग्रामद्वयं प्रोक्तं ग्रामरागास्तदुद्भवाः ॥
ग्रामरागोवा भाषा भाषाभ्यश्च विभापिकाः ।
विभापाभ्यश्च सजातास्तथा चान्तरभापिकाः ।।
टकरागे दग हे च केचिदिच्छन्ति षोडश ।
तत ऊर्ध्वं निगद्यन्ते चाष्टौं मालवशिके ॥
ककु(भैः ? भे) सप्त वै प्रोक्ताः पञ्च हिन्दोलके स्मृताः ।
पश्चमे दश विख्याता भिन्नपड्जे नव स्मृताः॥
सौवीरके चतस्रस्तु चतस्रो भिन्नपञ्चमे ।
बोट्टरागे तथाप्येका तथा मालवपञ्चमे ॥
टककैशिकजास्तिस्रा द्वे च वेसरपाडवे ।
भिन्नताने तथा टेका चैका गान्धारपञ्चमे ।
पश्च(मा ? म) पाडवे ह्येका इत्येतास्तु समासतः !
भाषा विभापाः कथिताम्त्रयाधिका सप्ततिर्बुधैः ।।

·बृहद्दश्यां
भाषाणां चैव नामानि लक्षणं च निबोधत ।
प्रथमा वणा ज्ञेया द्वितीया त्रवणोद्भवा ॥
वेरञ्जिका तृतीया तु छेवाटी च चतुर्थिका ।
मालवेसरिका तत्र प्रयोक्तव्या तु पञ्चमी ।।
पठी च गूर्जरी ज्ञेया सौराष्ट्री सप्तमी तथा ।
अष्टमी सैन्धवी चैव वेसरी नवमी तथा ।।
पञ्चमाख्या तु दशमी रविचन्द्रा तथा भवेत् ।
अम्बाहीरी तु ललिता स्मृता कोलाहली ततः ॥
मध्यमग्रामदेशा च तथा गान्धारपञ्चमी ।
इत्येताः प्रकटा भाषाप्ट(क)रागस्य पोडश ॥
शुद्धा तु प्रथमा ज्ञेया चाद्यवसरिका ततः ।
हर्षपुत्री तृतीया तु माङ्गाली च चतुर्थिका ॥
पञ्चमी सैन्धवी ज्ञेया आभीरी पछिका मता ।
खजरी गुजरी चैत्रमष्टौ मालबकैशिके ॥
काम्बोजा प्रथमा ज्ञेया मध्यमग्रामिका मता।
सालवाहानिका चैव तदन्ते भागवनी ।।
पश्चमी मुहरी ज्ञेया पठी च शकमिश्रिता ।
प्रयोक्तव्या प्रयत्नेन सप्तमी भिन्नपक्षमी॥
एतास्तु ककुभे सप्त भाषा ज्ञेया मनोहगः ।
प्रथमा वेसरी ज्ञया द्वितीया चैव मञ्जरी ॥
ततः कार्या च छेत्राटी चतुर्थी पड्जमध्यमा ।
पञ्चमी मधुरी ज्ञेया पन्च हिन्दोलकाद्भवाः ।।

·१०७
भाषालक्षणम् ।
आभीरी भाविनी चैव माङ्गाली सैन्धवी तथा ।
गूर्जरी दाक्षिणात्या च अन्ध्री वान्नोद्भवा परा ।।
नवमी त्रावणी ज्ञेया कैशिकी दशमी स्मृता ।
एता भाषास्तु विज्ञेया गायकैः पञ्चमोद्भवाः ॥
विशुद्धा दक्षिणान्या तु गान्धारी तदनन्तरम् ।
श्रीकण्ठी चैव पौराली माङ्गाली सैन्धवी तथा ॥
कालिन्दी च पुलिन्दी च भिन्नपड्जोद्भवा नव ।
सौवीरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया वेगमध्यमा ॥
साधारिता तृतीया तु गान्धारी च चतुर्थिका ।
भापा सैन्धविकी ज्ञया क्षेयाः सौवीरकोद्भवाः ।।
शुद्धा भिन्ना तु वाराही तथा धैवतभूपिता ।
वराटी च ततः प्रोक्ता भिन्नपञ्चमसम्भवाः ।
मालवपञ्चमे जाता भाविनी लोकमाविनी ।
मङ्गल्याख्या तु या भाषा बोट्टरागोद्भवा तु सा ॥
टककैशिकजा जेथा तृतीया वेगमध्यमा ।
मालवा भिन्नवालीका++++++++॥
तृतीया द्राविडी तत्र भापा लक्षितलक्षणा ।
बाह्यपाडनदाख्या + जाता वेसरपाइवे ॥
तानोद्भवा तु विज्ञेया भिन्नताने व्यवस्थिता ।
गान्धारपञ्चमे धेका भापा ++++++।।
गान्धारी + + + + + पञ्च + लोकरञ्जिका ।
रंवगुमे शकायका प्रोक्ता पञ्चमपाड्ये ॥

·१०८ गृहदेश्यां इत्येताः प्रकटा भापाः प्रजायन्ते ह्यनेकशः। सोदाहरणमेतासां लक्षणं चाधुना शृणु ॥ मध्यमांशा तु पड्जाता पञ्चमेन विवर्जिता। धैवतस्य निपादस्य पड्जस्येव तयोस्तथा ॥ परस्परं तु गमनं दृश्यतेऽत्र पुनः पुनः । स्मादियं पाडवा ज्ञेया मूलाख्या त्रबणा भवेत् ॥ उदाहरणं-मासासासासानिधानिधानीधागासासा । धानिसामागागागामासासातथासासासासागामाधानीधाधा- मारीगारीरीमरिगासासानिधासासा । नीधगासासानिधनिमा- मानिधासासानिधासगमागासानीधनीसा । त्रिपणा । षड्जाता मध्यमांशा वै गान्धारबहुला सदा । पञ्चमेन विहीना तु मुहरी पइजधैवतः ॥ सङ्कीर्णेयं सदा ज्ञेया पाडबा प्रवणोद्भवा । उदाहरणं मानीनीनीसास । सारीरीरगिागाग- माम । मामारी | गरिनिनिधा । धाधामामगारिगा । सामा गारी । सनिनिगागानिनिधासरिगारीमा। गामामानीनीससा त्रपणोद्भवा । (धे ? )रञ्जिका तु विज्ञेया गान्धारांशाल्पपञ्चमा। पड्जन्यासा तु कर्तव्या पजधैवतयोस्तथा ॥ गमनं संप्रयुज्या तु(?) गान्धारर्प(भ) योस्तथा । एवं भाषा तु विजेया पाडबा तु निगद्यते ॥

·- भागालक्षणम्। उदाहरणं गानिगागाधरिमामागामामागारीगास सासानिगारीनिनिधाधाधनिगारीमागारिसनीधनी । सासाग मामाधासासंगनिगानिगानिगधरीगरीरिंगादिरीगमममधमम मधरीगसासासासनीगारीगानिनिधामाधानिधासनीगारीमम- रिसानिधानिसासा । रञ्जिका । ' पड्जाद्यन्तसमायुक्ता संपूर्णा मध्यमोज्ज्वला । पड्जमध्यमसंवादो हिश्रुतीनां परस्परम् ॥ मूकभापा तु विज्ञेया छोहारी गेयवेदिभिः। उदाहरणं सागागपा । वामबामगामामारागसा- सासासमागपापा । पाधनीधा । मवापामापामामामगाससारि- धानिसासासधानीगारीगामावागनिसानीगार्गग्निसासा । नि. धावामागारीगासा । मानीधनीधासा । छेवाज पड्जन्यासा निपादांशा दुर्वला पञ्चमेन तु । पड्जगमारसंवादः पड्ज(मध्यमं ?)मध्यमयोस्तथा ।। भापेयं पा(ड) वा ज्ञेया मृलाख्या मालचेसरी । उदाहरणं. निधानिनीसदिसासागामागाधारिसमा- मासागासारिसासागधरिसा । गामाधामामागाधागा । सासा- सा । मालवेसरी। निपादर्पभषड्जान्ता सम्पूर्णा पड्जमध्यमा । संग+तत्र विज्ञेया पन्चमर्पभयोस्तथा ॥ देशभापात्र विख्याता गर्जरी परमोज्ज्वला । उदाहरणं-निसामानिपापानीधानीनीसानीमामा । मारिसारिरि । सामागा । गिरि ! नीनीनी । बाबाबा । नि- भाति । नीगासा । गूर्जरी । .

·..
११०
बृहद्देश्यों
नि(पा)दांशा तु पड्जान्ता संपूर्णा नित्यमेव हि ।
सौराष्ट्रिका तु भापेयं देश्याख्या गीयते जनैः ।।
उदाहरणं-निनिधानिदेसासानिरिगासासासागागा-
साधनिनिनिधामामानिनिनिनिधासासागासासागासास धा-
निधानिधामामामारिगासासागासनीसासासा । सौराष्ट्री ।
(प सैवमी मध्यमा ?)
सै(वमी १न्धवी) मध्यमांशा तु पड्जान्ता धैवतोज्ज्वला ।
सुसम्पूर्णस्वरा होपा पड्जधैवतयोस्तथा ॥
गामारमथ्यमानां तु गमकं दृश्यते धनम् ।
देशभापा तु देशाख्या सैन्धवी टक्करागजा ।।
उदाहरणं -सासासासा । सनीनीनीनी धाधासरि-
सानीधाधाधरिनिधाधा। धानिसा । गारीमामामा । गमागामा-
साधासारीमामामासारिगामापापाधानिपधापामागारीरी निरि-
निधाधाधनीसारीगामामागामामागामामामासासा । सैन्धवी ।
पड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता।
धैवतनिपादयोश्च पजधैवतयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं दृश्यते च क्षणे क्षणे ।
भाषेयं पाडबा ज्ञेया वेसरीका प्रयोक्तृभिः ।।
उदाहरणं--सासा । सधानि । धासासासामामागा-
मागामासाधामागारीसासासा । वेसरिका ।

·-
भाषालक्षणम् ।
१२१
पञ्चमांशा तु पजान्ता सम्पूर्णा लोकरञ्जिका ।
पञ्चमर्षभसंवादः पड्जमध्यमयोस्तथा ।
भाषेयं पञ्चमाख्या तु सम्पूर्णा समुदाहृता।
उहाहरणं पापापारिपा । रिपापापावमापापामपमा
सासासरीरीरि । निधाघपापा । पसामामागिरीगगरिसपासपाव
गारिसागारिसारिपापारिरिगरि गाधामागारिरि धवरिगसासा।
पश्चमाख्या । रद्वि. च(2)
मध्यमन्द्रा तु पड्जान्ता गान्धारांशाल्पसप्तमा ।
+ पंगान्धारयोस्तु + पड्जमध्यमयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं यत्र तत् सम्प्रयोजयेत् ।
सा सङ्कीर्णादयो ज्ञेया भाषा वै रविचन्द्रिका ॥
टकरागजा।
उदाहरणं ----मागागामासासाामागामामागामासा-
सासा । गागाधानिसासागाधनिसा धाधामारीमागारीगसा-
सासासामासारीधाधाधाधा धमागरीगागा धारीसासासा । मा-
गामामागा। मासासामागा धाधाधापरीगमरीगमसासासामा-
गारीधाघमगरिंगमधनी। सासागाधानिसासा । रविचन्द्रा ।
मध्यमांशा तु पड्ञान्ता बाहुगान्धारधैवता ।
असम्पूर्णस्वरा नित्यमम्याहेरी प्रकीर्तिता ॥
भाषेयं के + + नित्यं देशाख्या सम्प्रकीर्तिता ।
उदाहरणं -~-सासासा ! नीनी । निधाधानी तथानि ।
धानिधाधानी । सागागारी । सनीसनीघा । निधानिगागा-
मागानिसासानि । साथानीगागानिसासा । सानिनीसनीया

·वृहदेश्या
धामानीमाधासनिनी । नीसाधानीमाधाधामागासानिसानि-
धा । माधाधा । साधानीधानीसासा । मामाधासासा । मा-
मागारीमागासासा । मासामामागारीमागासासा । मसानी
निनिमानि धाधानिधामागा । सानीमाधा । सासनीधा धनि-
साधाधा । धनिधानीसा । अम्बाहेरी ।
पड्जाद्यन्तसमायुक्ता बाहुलायमधैवता ।
विश्रुतिभ्यां तु गमनं (भीत ? हीन)त्वम्पमेण तु ॥
भाषा औरिता ह्येपा सङ्कीर्ण लालता भवेत् ।
उदाहरणं-सागागाधागामामागा । धमधानीसासा ।
निधागागा । सासासामापाधानी धापामासा साधापाधानी-
धाधासानीधागारीगाधनी सरसा ललिता ।
पड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता ।
विनिहिता सप्तमेन तु पड्जे मध्यमसङ्गता ॥
भाषा औडुबिता++ सङ्कीर्णा टकरागजा ।
कोलाहली तु विख्याता गीयते गानवेदिभिः॥
उदाहरणं-- सामासामा । मामागाधामागारिसासा ।
धासागागारिसासा । माधसासारिरीरिगागामामागारीगाधामा-
रीसासा । धानीसासामा धनीमाधनीनीधापागरीगासासासा-
मागारीसासागारीमागारीसाधाधामागारीसा । कोलाहली ।
मध्यमांशा तु पड्जान्ता पड्जमध्यमसङ्गता ।
असम्पूर्णा स्मृता नित्यं मध्यमग्रामिका मता ॥
सङ्कीर्णेयं सदा भिन्नटक्करागे व्यवस्थिता ।
-

·भापालक्षणम् ।
उदाहरणं-~-माधानी । गाधानी,, सानीधा । मामा-
माधानीमाधानीसासामाधानी। मा । धानीनी। धापागारी-
गासासा । गासासा..नीनीसानी । धाधा । निधामामामा-
धानीधामामा धनीमाधानीसासा। आलापाकं मध्यमदेहा(2),।
धैवतांशा तु पड्जान्ता गान्धारस्वरभूपिता ।
गान्धारपञ्चमी ज्ञेया पड्जमध्यमसंयुता ॥
पूर्णा च + + सङ्कीर्णा गीयते पालकिन्नरैः ।
उदाहरणं पधापापाधामामा । धापामामा धापामा-
गारी । गागा । धापमागासा । सामासानीधाधा । माधानी-
सासा । सागागसागागधरिधामामाधारीगागामाधापामागासा
नीधानी सासापासा । गान्धारपञ्चमीका ।
एताश्च याष्टिके प्रोक्ताःटकारागस्य पोडश ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि लक्षणं च समासतः ॥
पञ्चमांशा तु पड्जान्ता शुद्धा मध्यमभूपिता ।
विमापा टकरागोत्या भाषान्तेपु च गीयते ॥
उदाहरणं-पापानीसासानीसारीमा धारीधापापामा-
अथ मालबकैशिके-
पजाद्यन्तसमायुक्ता बाहुलौ पड्जमध्यनौ ।
+ संपूर्ण स्वरा ज्ञेया पौर
देशसम्भवा ।।
भाषेयं प्रथमा ज्ञेया मध्यमा मालकौशके ।
उदाहरणं-सागासागागाधरिगरिहरिमा । मममग!
गरिसानीधाधा सागागा । गारीगारी । सासागामानीघाधापा-
९

·यूहद्देश्य मारीसासागानीधानी सासापासा । शुद्धाः। गमा । गागा- गागापापा । मामागागा सामामामा । मामा । मामारीरी। रिगागारीसासासारी । मगसासामागारीसानी । सासा । पौ- राली । मध्यमांशा तु षड्जान्ता विभाषा पूर्णसुस्वरा । गीयतेप +(?)संयुक्ता शुद्धमालवकैशिके ॥ उदाहरणं मामाधासागारीसासा । निधासासा- धानिमामाधानीसा । रिगामासा । साधामागारिंगासासा । शुद्धा। मध्यमांशा तु पड्जान्तसंपूर्णा चाधवेसरी । दुर्बला च निषादेन बहुलो षड्जमध्यमौ ॥ सङ्कीर्णेयं यदा ज्ञेया भाषा गान्धर्ववेदिभिः । उदाहणं- मामागामासासा । सामायापाधासाधा। पापामामा । गमगमागासासासासा । गामापापाघपापाध- म्मपामा । गमगमगारीसा धासासागागधरि । मामागरि । साधासासा । सारिरिरिगागारी । सासासधाममगासससास । सासाधाधापापासपापञ्चमधाधापञ्चसापाधाधाधापा । पमा- गासा । सासागारीगारी गाधासासा । अद्यवेसरी। पड्जाद्यन्तसमायुक्ता मध्यमर्षभसंगता । हिश्रुतिभ्यां तु रूढा तु काकल्यन्तरसङ्करः ॥ साधारणकृता शेषा देशाख्या हर्षपूरि(म?)ता।

·भापालाक्षणम् । -- उदाहरणं सानीघानीसासामापा । मागांधामा । गासासागा । गधानी । सासाधासा | नीधापापागगामगाम- सासानीघासासा । पामागाधामागासासा । पामापापासरि- सासासामागा । गपापानिधा । सरिनीपामागागानिघासासा- सरीसरी । सासारिघापापा ! मागारिसासासारीसासासासमा । गमागमागमागपापामागारीसरीसासा | सापामागारिसागग । सरिमागारीसानीससा । हर्यपूरी । माङ्गाली मध्यमांशा तु पड्जाता मध्यमोन्त्रला । मध्यमर्षभसंपूर्णा + ++ लोकरल्लिका ।। एपा भाषा तु विज्ञेया माङ्गाली गेयवेदिभिः । उदाहरणं मागामा ।गासामापमा ।गमपापास- निसासानीपापापामागममगगमामा । सगम। पापानीसानि- सासासनीसासास पापा........पाम । पापामगा । पमगाप- मगा। मामामग । सासागमापापासनीसरी । मागारी । सनि ससा। मामाली। सैन्धवी चैव कर्तव्या पड्जायन्तविभूपिता । पड्जमध्यमबहुला निपादर्पभयोस्तथा ॥ सबन्युविषयसम्भूता देशास्यां सैन्धवीं विदुः । उदाहरणं सारी । मामा । माघापापापागा। पामागारी । पामागारी। सनी। सानासारीमरीमा । मामाधा- पापा । पाधमापाधापामागारीसनीसासा । सैन्धवी।

·वृहदेश्यां पड्जायन्तसंमायुक्ता सम्पूर्णदेशसम्भवा । ++ + पड़जासंवादो हिश्रुतिचाल्परूपिणौ ()॥ साधारणकृता ह्येषा आभीरी गीयते जनः । उदाहरणं सासारीरी । सासारीरी । सासारी- सारी । सासानीसारीरी । सारीसारीसासानीसरीरीगारांगारी । सनिसासा । गारीरी । गामागरी । गपापगारी । सनि- सासा । सनीसासाधारीगगमासा । पमागारी । सनीसासा। भनीधानी । साधनिसा । रिरिंगामा । गामारिरि । गापा- मापा । मागारीरी। सासारिसारी । सासानीसारी । रीरी- सासासानिरीरिंगारि । रिगागिरि । सनि । सासागारीरि । गामगारी । सानि । गारीरी । मागागारी । गापागारी । सनीसासासनी । सासा | रिंगगमासा । पमागारी । सनि- ससा । सधनिसासा। सनिधानिधाधनिसारीरी । गामाग- मारिरी । गापामापा । मपमा । मगारिरी । मपागारि । सनि- सासा | आभीरी। खण्डनी पञ्चमांशा तु पड़जान्ता धैवतोज्झिता । पड्जनिषादसंवादो मध्यमर्षभयोरतथा ॥ सङ्कीर्णा पाडबा ज्ञेया सर्वलोकस्य रखिका । उदाहरणं पानीमारीसरि । सासासरीरि । सनि । रिरी । सनिसनि । रि । पापापानि । सरिसनि । सगससा। सनिरीसनारीरी । मागारिगमा । नीपापानीसनीपापामग । पापा ! नि । निमनिसरिसगमासा ! ग्यण्डनी ।

·॥ - भाषालक्षणम् । निपादांशा तु पड्जान्ता गूर्जरीदेशसम्भवा । निपादर्पभसंयोगो मध्यमर्पभयोस्तथा ॥ संपूर्णा चैव विज्ञेया पाडबा गेयवेदिभिः॥ उदाहरणं निधानीनी । रिगानिधा । निसासा- धनि । धाग । रि। सागरी । सानीधानी । गधासारी । गारी- मागारी । सनिधाधानिधासरिगारी। सनीसासा । निधासा- नीगरी । मगरि । मगारि । पापागारीमामा । रिधानिधानि- धासरि । गरिसानीसासानीधासरीरि । निधासासा । धनी- सागा । गारीरि । मगरीमगरि । मापागरि । मगरिसनी। धाधानिधासरिगरि । सनिसासा। एता याष्टिकेन प्रयुक्ताः । अथ ककुभे धैवताद्यन्तसंयुक्ता काम्बोजा पूर्णसुस्वरा । पड्जधैवतसंवादः पञ्चमर्पभयोस्तथा ॥ एपा भापा तु देशाख्या प्रथमा ककुभोद्भवा । उदाहरणं धासागागा । मागारीसासासनिसासा । धापापा । धामासारिंगा । नागारीसासा | सनिधाधापापा- मधानिरिसनिधाधा । मध्यमांशा धैवतान्ता पूर्वमध्यमग्रामिका । परस्परं तु दृश्येत सहितावृषभधैवतो ॥ एषा भापा च सङ्कीर्णा रम्या ककुभसंभवा । उदाहरणं मामा । गरिधासागसामा । निगरि- सनिसानिधा । साधासाधनिरिसा ! धनिरिरि । मापाप- - - ·११८ बृहद्देश्यों मागा। रिरिरिरि । गाम । गाम । धाधामापामागारीसा- साधा धधध। मध्यमग्रामिका । ऋपभांशा धैवतान्ता विज्ञेया सातवाहिनी । परस्परं तु दृश्यन्ते मध्यमर्षभसङ्गतौ ॥ सप्तमं किञ्चिदिच्छन्ति केचित् तेनैव दुर्बलम् । उदाहरणं गधरिरिमा । मामानिमाधाघधाधा- पमपममरिममासरि । मामपपामपपापापापमरिमरिमामासरि । पापपससानि । धाधारि । सासासासारीमनिधाधाधापधा. साधपाधापमपापामरिमामासारिमापापामासानिधाधा । सात- वाहिनी। मध्यमांशा निपादान्ता ऋषभेण तु दुर्बला ।। सङ्गतिर्दृश्यते यत्र हिश्रुत्योः पञ्चमस्य च । भापेयं पाडबा ज्ञेया ककुभे भोगवर्धनी ॥ उदाहरणं. निनी । गगमा। पामापमा । धाधा। सनिसनि । धपधाधपमापाम । गगगग । मपधाधानी । सससस । मागसानिधाधाधा । भोगवर्धनी । पञ्चमांशा तेन बहुला + + मधुकरी शुभा । परस्परं तु संवादो गान्धारे पञ्चमस्य तु ॥ धैवत + निषाद + संयोगो दृश्यते यतः । एषा पूर्णा च सङ्कीर्णा भाषा ककुभसंभवा ।। उदाहरणं निनिनिनिपधपाधनिसासनिसनि । सपधानिधाधपाधरिसासागरिमगरिससम । गरिसानिनिनि-

·-
भाषालक्षणम् ।
धपापासागा । पापामाधा | माधाधामा । नीसासाधाधा।
मधुकरी ।
निषादांशा तु पड्जान्ता + + + + + + + + ।
+ + ऋषभहीना तु विज्ञेया शकमिश्रिता ।
निपादपञ्चमानां तु
संवादः स्यातु
धैवते
॥
मजुवयंशजा छाया छाया शकविमिश्रिता ।
उदाहरणं-- नीसानिगधनागारि रिनिनिनिसाधाधा-
निधागमामामपासासनिसासाधाधामनीधाधामानीघापामाधा-
नीसासासानीसासासारिगारीसानीसानीसानिधाधामासानी-
मागारीरि। शकमिश्रिता ।
धैवताशा मध्यमांशा विज्ञेया भिन्नपञ्चमी ।
निपादः काकली भूयो धैवतेन विमिश्रितः ॥
संयोगो दृश्यते यत्र काक(ल्यायै ?ल्या धै)वतस्य च ।
पञ्चमर्पभसंवादो यत्रैव संप्रयोजयेत् ।।
साधारणकृता ह्येषा पूर्णा छाया च काकली ।
उदाहरणं धनिधाधानिधापापामरिपापापपमाधा-
धापासासनिसासनिरिरिसारी। धाधा। परिमापापा । पमधा-
धामानीधापापापरीधापापापाधापासनिघा । भिन्नपञ्चमी।
एता भा(पा)स्समुद्दिष्टा अथ भिन्दोलके ++॥
पड्जांशन्याससंयुक्ता धैवतेन च दुर्बला ।
पड्जगान्धारसञ्चारस्तत्र यो(न्य ? ज्यः)प्रयोक्तृभिः ।।

·१२० वृहद्देश्यों उदाहरणं सासागासासनिपानि । माधामागास- मासासासा । समगासपमरिगासानिनिमासागासासा । धान- पापापनिसागा। गान्धारस्य प्रयोगेण भाषेयं तस्य वैसरी पञ्चमांशा अपभहीना पड्जान्ता पाडवा भवेत् ॥ षड्जपञ्चमसञ्चारो द्विश्रुतीनां तथैव च । भाषा भिन्दोलके ह्येषा कथिता प्रथममञ्जरी ॥ उदाहरणं पापापापाधमपानीसापञ्चमपाधनि धा- सासापापानिसासासागासापागामानिसनिपापानिसापानिसा- गानिसानिसासा । प्रथममञ्जरी। पड्जांशन्याससंयुक्ता संपूर्णा धेन दुर्बला । संवादश्चैव कर्तव्यः पड्जमध्यमयोस्तथा ॥ पड्जगान्धारयोर्नित्यं चेवाटी संप्रकीर्तिता । उदाहरण-सापासा । मागासासागामनिमापामासा- सामामानीमामानीमामानीमामापापागामासासासागासनी । सागासानीसनिधामधामापापापाधामामाधमपमगरिसासानी- नीनीसागारीमामारीनीसासा । छेवादी षड्जांशा मध्यमान्ता च निपादर्पभदुर्घला । पड्जमध्यमसंवादरतथा गान्धारपञ्चमे ॥ .

·भाषालक्षणम् । पाडवौडविता ज्ञेया प्रकृत्या पडूजमध्यमा । एषा भापा तु कथिता किन्नरैरपि गीयते । उदाहरणं सापापाधामामापागामगापधाधापाग- भागापापापाधापासासापाधापमगामामागामसासासागागामा- गामामा । पड्ज + ++ मध्यमांशा तु पड्जान्ता दुर्बला पञ्चमेन तु । धैवतनिषादबाहुल्यं पड्जधैवतयोस्तथा ॥ भापेयं पाडवा ज्ञेया प्रेक्षके मधुकरी भवेत् । उदाहरणं मापापाचाधामाधनिनिपासानघसासा- मापानिसनिसासामापानिसासारिरीगमगारीसासानिधापापा- पाधनिधा सासारिरीगमागरिसासा | मधु(क)री ॥ इति हिन्दोलके भाषा समाप्ता। अतःपरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमपाडवे भापाः । पञ्चमांशा तदन्ता च निषादबहुला सदा ॥ परस्परं तु दृश्येत पजधैवतसङ्गतिः । पूर्णपञ्चमजा ह्येषा आभीरीदेशसम्भवा । एपा भाषा तु विज्ञेया प्रथमा पश्चमोद्भवा ।। उदाहरणं पाधामाधनिधापापापायधनिधामामा- घानिसासासनिधनिसधानिसानिधासाधरिमामाधानिनिधापा- “पापममधनिसासासनिनिसासासनिगरिमममागरिसमसधनि- पाधामामासरिमाधारिमपापा | आभीरी । - .

·- १२२ धृहद्देश्यों भाविनी पञ्चमन्यासा गान्धारांशाल्पर्धेवता । मध्यमपञ्चमयोर्यत्र गमनं दृश्यते धनम् ॥ भाषा तु भाविनी ज्ञेया पूर्णा गान्धर्ववेदिभिः । उदाहरणं -गामापागमपानिधा । गमपामागागारी- रीगानीधापापापापा । मामागामापापामापापामाधारीसगग- मापामागारीरीपापा । भाविनी । माङ्गाली पञ्चमान्ता च धैवतांशा प्रकीर्तिता। पड्जधैवतसंवादो मध्यमर्पभयोस्तथा ।। सङ्कीर्णा च मता नित्यं ज्ञेया वैदेशसम्भवा । एपा भाषा च गीतहरुक्ता पञ्चमसम्भवा ।। उदाहरणं सासासासधासारिरिधासारिरिधासाधा- साधासासारिमारिमामामधमधपापापाधामपापमसासानिधसा- रिरिभागरिसासारिमारिमाममधमपपापापामापापमसासानिध- ससारिरिंगारिमारीसाधासासाधमासासासासामा पमामापापा। मागाली। पञ्चमांशा तदन्ता च संपूर्ण पञ्चमोज्ज्वला । सैन्धवी पड्जसंभूतां विभापां सैन्धवीं विदुः ॥ षड्जपञ्चमसंवादो दृश्यते च मुहुर्मुहुः । उदाहरणं पापाथसारिगागागरिमारि । ससानिधा- धासनिधाधामसरिगागागरिसाधाधपांपाधापाधसारिगारिपपा- रिंगागारिरीसाधासाधापामापापाधापाधापामामामापाधापासा- रीरिसाधापामापापा । सैन्धवी । - ·- भापालक्षणम् । १२३ गूर्जरी पञ्चमान्ता च गान्धारांशाल्पमध्यमा । षड्जमध्यमसंवादः संपूर्णा नित्यमेव हि ।। विभाषेयं समाख्याता संपूर्णा पञ्चमोद्भवा । उदाहरणं गरीमामामधानिधापापाधाधानीधामा- मामाधागारीरीसरिगरिमाधामापाधपधनिधाधाधधपरीरीसारि - मागारिमामामाधानीधरिपधानीवापापानीधामामामधमधम- गारिरीमामारीसासागारीमामापाधानीसनीमनीधामपापा । ग्- र्जरी। पञ्चमाद्यन्तसंयुक्ता दाक्षिणात्या मनोरमा । संपूर्णरा + + ह्येपा जाता गान्धारप(च)मे ।। विभाषेयं सदा ज्ञेया देशारख्या पञ्चमोद्भवा । उदाहरणं--पापानीरी । निरिगारिगरिमामरिरिनि- निरि । धापापापपानिरिरिगरिगरिमगरि शिरि । घनिधधनिधा- घनिधापापानिरिरिगारिगाधामागारिरिसानिरिगामागारीनि- धापापा । दाक्षिणात्या । ऋषभागा पञ्चमान्ता विजेया पड्जदुर्बला । निपादकाकलीस्पा तन्ना सा तु नित्या. ॥ साधारणकृता होपा विभापा गीतवेदिभिः । अमाली विश्रुता लो मिजगणां न बोभा ।।

·१२४
वृहद्देश्या
पपाप ! मामाधपपापममरिरिमपापाधपापापधपधसासारिगरि-
धपापापा । अन्धाली ।
मध्यमांशाल्पकपमा पञ्चमन्याससंयुता ।
मध्यमधैवतसंवादस्तुल्यं स्यात् पञ्चमस्य तु॥
संपूर्णपाड(बा) चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।
उदाहरणं मामामगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधनिनिसागरि-
सासासानिनिसाधानिपापाधानिनिगगसासासासागासानीधा-
मापापा ।
बापणी पञ्चमन्यासा पञ्चमर्पभदुर्बला ।
द्विश्रुतीनां तु रूपेण गमनं तत्प्रयोक्तृभिः ।।
पड्जमध्यमबाहुल्यं पञ्चमर्पभयोस्तथा ।
साधारणकृता ह्येषा त्रापणीदेशसम्भवा ।।
उदाहरणं. सासासापापापाधाधाधाधानीनीनीसा-
सानिधानिधाधारिसासानीधानीधासाममरिमारिमागागारिसा.
सनिपापापानिधानिसासनिसानमधधसनिधामागामाधानीसा-
साधानीसामघामागाभाधानीसास । सससनिसासानिगासनि.
धामामामाधारीसासासधानीधापा । नापणी ।
कैशिकी पञ्चमन्यासा मध्यमांशा निदुर्बला ।
मध्यमधैवतमानं बाहुल्यं पञ्चमस्य तु ॥
एपा भाषा तु सङ्कीर्णा नित्यं पञ्चमसम्भवा ।

·भापालक्षणम् ।
१२५
उदाहरणं पामाधानिधापापापाधानीघाधाधामा-
मामा घामाघाघानीसासारिरीपापामाधामाधमधमामाधा ।
निरिपापा। कैशिकी।
एपा बाप्टिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ?न)पजक ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्पभवर्जिता।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृतिः ॥
एपा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनौडबा भवेत् ।
उदाहरणं धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि-
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमथसागासासामा
धामा(म्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनिसनिघाधाधा-
निधाममधमधमसागामघामामामासानिधानिघानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पड्जत्रैवतसङ्गता।
पड्जधैवतयोस्तु +ऋपभनथ्यमयोग्नथा ।
विभापा पाडया चेयं देगाख्या पइजतन्मवा ॥
उदाहरणं धाधासासागधरिगारिसागनिरीमासा-
धासानौनीनीनी । धाधावानिधापापामाधामाधानिनिघाधा-
पागागाधारित्रामामाधानिनिधाधा । दाक्षिणान्या !
|वनाद्यन्तमंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारी धैवतमात्र गमनं दृश्यत धनम् ॥

·--
१२४
बृहद्देश्या
पपाप । मामाधपपापममरिरिमपापाधपापापधपधसासारिंगरि-
धपापापा । अन्धाली ।
मध्यमांशाल्पऋपभा पञ्चमन्याससंयुता ।
मध्यमधैवतसंवादस्तुल्यं स्यात् पञ्चमस्य तु॥
संपूर्णपाह(बा) चेयं भाषा तानोवा भवेत् ।
उदाहरणं मामामगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधनिनिसागरि-
सासासानिनिसाधानिपापाधानिनिगगसासासासागासानीधा-
मापापा ।
प्रापणी पञ्चमन्यासा पञ्चमर्पभदुर्बला ।
द्विश्रुतीनां तु रूपेण गमनं तत्प्रयोक्तृभिः ॥
पड्जमध्यमबाहुल्यं पञ्चमर्पमयोस्तथा ।
साधारणकृता झेपा त्रापणीदेशसम्भवा ।
उदाहरणं सासासापापापाधाधाधाधानीनीनीसा-
सानिधानिधाधारिसासानीधानीधासाममरिमारिमागागारिसा-
सनिपापापानिधानिसासनिसनिमधधसनिधामागामाधानीसा-
साधानीसामधामागाभाधानीसास । सससनिसासानिगासनि.
धामामामाधारीसासासधानीधापा | चापणी ।
कैशिकी पञ्चमन्यासा मध्यमांशा निदुर्बला ।
मध्यमधैवतमात्रं बाहुल्यं पञ्चमस्य तु ।।
एपा भाषा तु सङ्कीर्णा नित्यं पञ्चमसम्भवा ।
--

·भाषालक्षणम् ।
उदाहरणं पामाधानिधापापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाधाधानीसासारिरीपापामाधामाधमधमामाधा ।
निरिपापा । कैशिकी।
एपा वाटिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भापा 4 मि(न ? नपड्के॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्पभवर्जिता।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृगिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनोंडया भवेत् ।
उदाहरणं धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि-
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधसागासासामा
घामा(म्म ? मधमगागमसासासागासानिनिनिसनिघाधाधा-
निधाममधमधमसागामघामामासासानिधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पजधैवतसङ्गता ।
पजधैवतयोस्तु+पभन्नध्यमयोम्नथा ॥
विभापा पाडवा चेयं देशाच्या पड्जसम्मवा ॥
उदाहरणं घाधासासागधरिगारिसागनिरीमासा-
धासानीनीनीनी । धाधाधानिधापापामाधासाधानिनिघाधा-
पागागाधारियामामाधानिनिघाया। दाक्षिणात्या ।
धैवतायन्तमंयुक्ता मान्धारघरभृपिता !
गान्धारो धैवतमात्र गमनं दृध्यन धनम् ॥

·१२६ बृहद्देश्या भापाहा + तु सङ्कीर्णा गान्धारी समुदाहता । उदाहरणं-- धाधागागागारिरिंगमगामाधारिरिरि रि- गामापामा । मापामापामापासगारिरिंगागागाधापाधागागारी- सासासा। निसासानिगामापासासानीगारीमागमागामामामा- मानानीननि । मधाधाधाधा । गान्धारी । धैवताद्यन्तसंयुक्ता पाडवा पञ्चमा हिता। मध्यमर्षभसंवादो द्विश्रुतीनां च गीयते ।। विभापा चैव श्रीकण्ठे प्रयोगे ललितास्तुते । उदाहरणं धानिमागागाधारिमागागाधारिमाग- रिगारिरिंगारिरिंगामागारिंगाधारिरिरीनिसानिनिधाधा । श्री- कण्ठी। मध्यमांशा धैवतान्ता ऋपभेण (तु) दुर्बला । मध्यमर्पभपञ्चमगमनं दृश्यतेन्धनन् (१)। एपा विभापा पौराली रम्या चा(नि? ति)मनोहरा । गीयते नागलोकेन गवकैर्मधुरस्वरा । उदाहरणं पापाधानिनिसासामानिधापाधाधाधा- धानिसारिरिमागारिसारिमागासारिसारिमामारिगारिकासासा- सासानिनिनिनीधाधामापामापापापानिनिरिरिसानिधापाधा- धानिनिधानिनिरिरिनिरिरिमागारिसानिरिसानिसासानिनिधा- धागमापाधानिनिसानिसानिधाधा । पौराली । धैवताद्यन्तसयुक्ता संपूर्णा लोकरञ्जिका । धैवतानपाइसंवादः पडजगान्धारयोस्तथा ॥

·.
भापालक्षणम् ।
१२७
वङ्गालदेशसम्भूता बङ्काली दिव्यरूपिणी ।
एपा भाषा रसा च + धैवतस्यापि वल्लभा ।।
प्रयोगे लक्ष्णसूक्ष्मश्च गायकैः स्वरशोभितैः ।
उदाहरणं-धारीसारीगागाधारीसारीमानीसानीनी-
सांसासारिधामापाधाधारिसामाधानिधाधा । वङ्काली ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पञ्चमर्पिभदुर्बला ।
पड्जमध्यमसंबादः षड्जगान्धारयोस्तथा ॥
सिन्धुविषयसंभूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं -नी।माधानीधानीसागासामासासागा-
मागामागासानिसानिधामापामामामासामाधामानिसासासा-
सागारीधानिधाघानाधानीधामाधाधाधा । सैन्धवी । (सै-
न्धवी?)
गान्धारांशा तु कालिन्दी धैवतान्ता चतुःस्वरा ।
पञ्चमर्पभहीना च निपादेन च दुर्वला ॥
एपा ह्यन्तरभाषा बै कालिङ्गे सा तु गीयते ।
हृद्या मनोहरा ह्येपा पञ्चमादातुगीयते ॥
उदाहरणं गासामागामागासासासासाधामासा-
साधामानीमामासासासासामाधामामाधासासाधानीगाधा ।
कालिन्दी।
पड्जान्ता धैवतान्यासा हीना गान्धारपञ्चमौ ।
पड्ज + + + + + + + +
चैत्रतयोस्तथा ॥
एपा हन्तरभापा चै पुलिन्देन तु गीयते ।
पुलिन्दके तु विख्याता पड्जऔडुयितास्तथा ॥
-
.

·८९६रथा - उदाहरणं-धाधानिधासासानिधाधानिधाधाधापामा- गारिरिरिंगामपापाधापगारिरिधमाधापापाधापामरिगामानीधा- वाधाधाधामपाधापानिरिगरिसारिधारिधारिधारिपाघाधाघाधा- नि । सासारिगागामसामपमाधाधाधापाधासानिधैवतधाधा । धैवतभूषिता। विशाला पञ्चमांशा तु धैवतान्ता मनोहरा । सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा सञ्चारो धैवतस्ततः ॥ एषा भापा तु विज्ञेया किन्नरैगीयते सदा । उदाहरण पाधासासाधानीगासानिधाधा । पा- धाधा । निसासानीधापामागानिनिनिरिगामामागाममधानी- धानिसारिगारिसासानिधारिंगसासनिसानिधानिनीधापधधध- पापामागारिरिधारिरिममध्यमगमापापापापानिधधधधपामाधा- निसासासारिरिरिमममपमपापाधानीसानीधापाधाधापानिनि- नि । सासामधापाधानिधा । विशाला । एता याष्टिकप्रोक्ता भिन्नप(च)मभाषा(6)। अथ पोट्टरागे पश्चमांशा मध्यमान्ता संपूर्णा मध्यमोज्ज्वला । धैवतनिपादःसञ्चारो दृश्यते बहुलः सदा ॥ एपा वङ्गालभाषा (तु) पोट्टरागे प्रगीयते । सर्वेषां मङ्गलानां च गायकैर्गीयते सदा ॥ मङ्गल्या च प्रशस्ता च तेनासौ मङ्गला स्मृता । उदाहरणं--पाधापाधा | माधापामागारिरिरिंगमपा- धासागासानिधापापामा । माङ्गाली ।

·।
भापारक्षणम् ।
अथ टक्ककैशिके.
धैवताद्यन्तसंयुक्ता ज्ञेया मालबपञ्चमी ।
पड्जऋषभसंवादो बहुधैव तयोस्तथा ।
संपूर्णा सुस्वरा ह्येपा देशभापा मनोहरा ।
उदाहरणं धैवत । धापाधैवतधाधाधारिमामाधा ।
पामधाधापामागरिमाधापाधा । माळवा ।
पड्जांशा धैवतन्यासा विज्ञेया भिन्नलालिका |
धैवतानपादबाहुल्या दृश्यते च परस्परम् ।।
किश्चिद् हृष्टं न दृष्टं च मिन्नपञ्चमसंज्ञिता ।
एषा तु कथिता लोक भाषा नङ्कीर्णशोभना ॥
उदाहरणं. सासासागासाधानीसासाधानीमधानि-
धाधाधानिधामाधानिमधापाधाधाधा । भिन्नलालिता।
गान्धारांशा धैवतान्ता द्राविडी संप्रकीर्तिता ।
द्विश्रुतीनां च गमनं यजधैवतयोस्तथा ॥
द्राविडविषये ह्येषा देशाख्या मुमनोहरा ।
उदाहरणं-धानिमधानिधाधाधानिधामधापाधाधा-
धापामाधाधागामाधाधासागासानिधाधापामागाममनि । द्रा-
विडी । एताष्टकैशिकभाषाम्तिनः ।
अथ वेसरपाडये-
मध्यमाद्यन्तसंयुक्त विज्ञेया बाह्यपाड(वे? वा)।
(विहि)श्रुतिभ्यां च संवादो मध्यमर्पभयोस्तथा ॥
मुसंपूर्णस्वरा ह्येषा क्रिया वै गीयते जनः ।
वापाडविका तत्र भापा वेतरपाडये ॥

·१३२
बृहद्दश्या
उदाहरणं सासासारिसारिगारिसामासारिमापाधै.
बतधापासामागापामध्यमागागागारिगागगधरिमागानिसानि-
साधपामामा । बाह्यपाडबम् ।
षड्जांशा मध्यमन्यासा गान्धारं ? २) मन्द्रभूपिता ।
कर्तव्या पाडबा ह्येषा नादाख्या रागपाडबे ॥
पञ्चमेन विहीना तु पाडबा संप्रकीर्तिता।
सङ्कीर्णेयं सदा ख्याता लोकिनी रञ्जिकामिका(१) ॥
उदाहरणं सासानिमामासारिमामाधामामारिगा-
रिरिनिगासानिधामामा । नादाख्या ।
भावसरपाडवे(?)।
पञ्चमांशा तदन्ता च भिन्नताने प्रकीर्तिता ।
ऋपमेण विहीना तु कर्तव्या साधारणा (उदा?) ।
साधारणकृता ह्येषा भाषा तानोद्भवा मता ।
उदाहरणं पासागममाधाधापामारीसानिसानि-
सानिमगमामापाधामपामारीसानीसानिधापामहमामाधानीरि-
रिरिसागारिक्रपभारिरपका । रेवगुप्ता ।
अपभांशा मध्यमांशा शकभाषा प्रकीर्तिता ।
सुसंपूर्णस्यरा ह्येपा बहुगान्धारपश्चमा ॥
धैवतर्पभवाहुल्यं दृश्यते च मुहुर्मुहुः ।
शकरागे तु संपूता भाषा पशमपाडये ॥
उदाहरणं-रिरिसानिनि । पानिनिरिरि । शकभाषा
पश्चमपाडवे।

·भाषालक्षणम् । इत्येताः प्रकटा लोके भाषा बहुमताः स्मृताः। यथा यथा प्रयुञ्जीत तस्य सा तु विवर्तिता । तथा सर्वप्रयत्नेन गीयते लक्षणान्विता । श्रोतव्या गायकैर्नित्यं परिहासार्थकौशिलि(?) ॥ यत्किश्चिदाहये++समस्तं नाशयेत् + तत् । सर्व+न्त्रामरागेपु भाषाणामुपलभ्यते ।। मागमसहितायां याटिकप्रमुख्यभापा(ध्या?)लक्षणा- ध्यायः चतुर्थः ।। - अतःपरं प्रवक्ष्यामि शार्दूलमत भाषालक्षणं. पम्नमांशा तु पड्जा(ता?न्ता) भाषाभापे प्रयोजयेत् । देवालवर्धनी पूर्णा भाषा चैषामनुक्रमात् ॥ उदाहरणं पापानीसासा। नीसारीरीधापापामामा मामाधासासासानसारशिरिनधमागापाघासासानीधानीधा देवालवर्धनी । मध्यमांशा तु पड्जान्ता पौराली देशसम्भवा । संपूर्णा गीयते नित्यं भाषा चै टक्करागजा । उदाहरणं. -मामामामागाररीिरीसारिमारिगागारिंग- रिंगसासानिधामाधामामाधाधनिसानिगागागागानिधानिसा- सामानीगमापधानीनिधपधानि धापाममामामामागामागारि. रि। गासानिसा । पौराली । (वैध ? धैवतांशा तु पड्जान्ता पश्चर्पभवार्जिता । शकभाषा त्यौडुविता त्रावणी कामिनीषु च ॥

·वृहदेश्यां
उदाहरणं धामगाधामागमामागधानिसासा । गा-
गामधामागसासा । मागा | सागा । नामामाघमागसासासा ।
त्रावणी।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता मानवलितिका विपा।
विभापा टकरागस्यैपा गीयते मूढलालिता(१) ॥
उदाहरणं मापाधापामासापधानीधापापा । मामा-
गरिसा धामाधाधामाधाधामाधानी । सासा | गिरिधारिरिमा-
गामारीसासा । साधाधनिसासा। तानललितिका ।
साधारणा तु पड्जांशान्ता दोह्या पञ्चमस्वरा शुभा।
पञ्चमर्पभहीनं तु ञ्च (?)देशाख्या टक्करागजा ॥
उदाहरणं. -गासानीधधानीसानीसाधाधा । मामा-
धानि । सामागामाधाधामागामानीसासा । दोह्या ।
निपादांशा तु पड्जेन वि(ही)ना पञ्चमस्वरा ।
टक्करागे (तु) शार्दूली ++ ऋषभ दुर्बला (ज्ञेया) ।।
उदाहरणं -नानिनि । सारीरीमारीरीपानिधापानि-
सारिरिमधामारिवानिरिसा । शार्दूली ।
पड्जायन्तममायुक्ता अलम्ची देशसम्भया ।
संपूर्णा टकरागजाया स्वपाणिनि गीयते(?) ||
उदाहरणं--सासासासा घसासासासारीमामासानि-
धामामानीधापासामामा । मापाधामासाधागाग्सिारिमानिधा.
निसासा। अलध्वी ।
टकरागे माईनमन भाषा ममासा ।
भिन्नवलितका रविचन्द्रा मिनपीराली द्राविडी पिारी पार्वती
हिन्दोलके भापाः ।

·भाषालक्षणम् । गान्धारांशा तु षड्जान्ता पाडवा धैवतवर्जिता। हिन्दाले भिन्नलिता गीयते विद्दुमैजनैः ॥ उदाहरणं-गागारीसनिनिधासनीपापापनीसासागा- सानि । सासापानीसागामापापानीपामासारीसानिनिनिनी- नीमागागासानीनीनीनीसामागासानिसामा।भिन्नवलितका । निपादांशा तु +++-षट्स्वरा धैवतान्त्रिता । रविचन्द्रा तु +++++++++क्रमात् ॥ उदाहरणं-निनिपासामागारी । सागारीसामासामामा- गानिनिनिसासानिसासानिपापापनीसनिसासानिगागा । पम- ममारीमापाधापापापममपारीमपानिसारिनिसासा । रविचन्द्रा । मध्यमांशा तु पड्जान्ता संपूर्णा प्रोक्षकैः स्मृता । भाषा मा भिन्नपौराली गीयते सुस्वरा सदा ॥ उदाहरणं मामामध्यमामामामायामापानिसासाग- मगानिसाधाधागामामपरिसानिनिसामागरिसामागरिसानिसा। भिन्नपौराली। पञ्चमांशा तु पड्जान्ता पूर्णा द्राविडदे(शा? शजा)। गीयते नित्यमेवैषा परिष्टस्य + गीयते(?) ॥ उदाहरणं पानिनिधासासागरिमागरिसासानिरि- निपापानिसागरिमामरि । सासासानि रिमधापापानिनिनि- घासासा । द्राविडी। गान्धारांशा तु पड्जान्ता पूर्णा द्राविडदेशजा । गीयते नित्यमेवैपा विभाषा(विजरा ? पिञ्जरी)शुभा ॥

·गृहद्देश्य पटवरा निपादहीना उमादेव्या च गीयते । उदाहरणं -गागागारिसाधासासारिगागामागारि- सा । धासापाघापगापाधासररिगापा । मागरिसामानिसाध- रीसासारि । धासारिंगागामामागरिसारिरिंगारिरसारीसापा । धासपा । सारीमापा । धापासारिगामारिरिसा । पिञ्जरी। पड्जांशन्याससंयुक्ता पूर्णा पर्वतदेशजा । गीयते त्रपवीराणां भापा हिन्दोलके शुभा ॥ उदाहरणं सासानिम । पामापानिधानिधापामा- रीसापानिनिमारिमागनिसानिनिसागापानिसासानिनि- पामापानिमा धानिधापामामारिमामापानिसामागा । रिसा- मागारिसानीसासासा { पार्वती । इति शार्दुलमत हिन्दोलिकभाषाः समाप्ता । पा विभाविनी तु *पो पापा वेगवन्ती तु पञ्चमा । अन्ध्री गान्धारिका चैव पट् स्युर्मालवपञ्चमे ॥ पञ्चमाधन्तसंपूर्णा + देशं भा(?)विभाविनी । गीयते केशरचनाकामिनीमिति(१)सङ्गमे ॥ [उदाहरणं -सासासासा धसासासासारीमामासा- नीधासासानीधापसामामामापाधा । सासा । धागारिसारिसा- निधानि । सासा । अलवी। टवारांग शार्दलमते भाषाः समाप्ताः । + -- * पौराली इति स्यात् । । वलयान्तर्गतं वाक्यजातं लेखकप्रमादात् प्रक्षिप्तमिति गाति ।

·भापालक्षणम् ।
भिन्नवलितिका रविचन्द्राभिन्नपौराली द्राविडी ।
पिनरी पार्वती चैत्र हिन्दोलके ?]
*पनिनिमागारिसानिरिनिसारिगामापापामागारिमानिनिधा-
नीनीधामापापा । पौराली।
पञ्चमांशा तु संपूर्णा ++++++++ ।
+भापाकरणे चैवमुद्वारे चैत्र गायते ॥
उदाहरणं पापानिधाधानिधागासासासानिधाधा-
निनिपाधमा गागाधामामापापाधानीसासारीगारी । सनि.
धापापा । वेगवती।
पञ्चमार्ध तु संपूर्णा मूलभापा तु पञ्चमा ।
प्रगल्भमनसे गीते भापा माल
उदाहरणं-पापापामामारिरिगारिनिधाधा। धाधारि-
निगारिमागरिनीधापापापाधापामामापामाधानिरिमागामागा-
रीसासानिसानिधापापा । पञ्चमा ।
मध्यमांशा पञ्चमान्ता भावनास्था ध्रुवेशजा ।
अन्ध्री तु विश्रुता लोके व्याधा दुष्टेपु (१) गीयते।।
उदाहरणं सामपामापापानिधाधानिपापानिपमा-
रिसानिधापामा । सामाधानिधापापापासापानिगारिसानिनी-
सानिसानिधामामानिधापापा । अन्ध्री ।
गान्धारांशा तु गान्धारी संपूर्णा पन्चमानुगा ।
विभाषा च सानुना गीयते(?) मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं-गागानिनिधाधाधानिरिरिगापमागारिरि-
सनीसासा। धाधासाधानी । सागासानिधापापा । गान्धारी।
इति शार्दूलमते पन्चमभाषाः समाप्ताः ॥
विभावन्या उदाहरणं पीराख्या लक्षणं च न दृश्यने ।
T

·हद्देश्यां
त्रावणी पड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दिता।
ललिता निपादवल्या च स्वरगान्धारवजिता।
देशाख्या नावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिक्ष
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निरिधाधामधाधानिरिरि
निगामागाधामारीसानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा।
धैवतायन्तसंयुक्ता मूलभापा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता पड्जभाषा तु पट्स्वरा ॥
उदाहरण पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा।
मागागामा। निधाधा । गामागामा गमाधाधा गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा। पड्जभापा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडबा ऋपभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बायपाडबा ॥
उदाहरणं ---माधा। मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा।
बाह्यपाडवा ।
निपादांशा धैवतान्ता पाडवा पड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेपु गीयते ॥
उदाहरणं-निनिधा । पामामा । भागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । बौसली।
मालागुनयोलक्षणगुनाहरणं न न दृश्यने ।
।
३

·भाषालक्षणम् । गान्धारा(श ? शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता। एकान्तवासिभिर्गीता मूलभापा तु पड्जगा ॥ उदाहरणं. गामापानीसासा । निधाधामामामागा- माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी। गारीसानी। धामामा । गान्धारी । धैवताद्यन्तपड्जर्षभहीना पाडवस्वरा ! ++ बलितगा एपा गीयते दृढमानसैः ॥ उदाहरणं. धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा- पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामामाग- धगामधानिसासा। निसानिगागामासानीधाधापमामागाधा। सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरबलिता । धैवताद्यन्तललिता पजपञ्चमवर्जिता । पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्टा सा मता क्रमात् ।। उदाहरणं-धासाधागासानिसामानि । मानिधा- मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता। निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा ++ | + + + म्या + भाषा च गीतान्येन विवर्जिता ॥ उदाहरणं---धामागापा। पासापापा । गमामापानि- धावाधाधा। पामाधागागा। सनिधाधापापा । धासागमागाप- निधाधानीसरिसामापानिधापामामागापराधानिधाधा । निया- दवती । धेवताद्यन्तसंयुक्ता पाडवा तुम्युरु स्मृता । ऋपमेग बिहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः॥

·-
वृहद्देश्या
त्रावणी पड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडबकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दिता।।
ललिता निपादवत्या च स्वरगान्धारवर्जिता।
देशाख्या त्रावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं. रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरि
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा। निरिधाधामधाधानिरिरि
निगामागाधामारीसानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
नावणा।
धैवतायन्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता पड्जभाषा तु पट्स्वरा ॥
उदाहरणं पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा।
मागागामा। निधाधा । गामागामा ।गमाधाधा गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । पड्जभापा।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋपभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडबा ॥
उदाहरणं-माधा। मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा। गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा।
बाह्यपाडबा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडया पड्जर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं निनिधापामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली।
मालवीगुर्जयलिश्क्षणमुदाहरणं न न दृश्यते ।
.

·- भाषालक्षणम् । १३९ गान्धारा(श ? शा)मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता। एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु पड्जगा ॥ उदाहरणं-गामापानीसासा। निधाधामामामागा- माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी । धामामा । गान्धारी । धैवताद्यन्तपड्जपमहीना पाडवस्वरा । ++ बलितगा एपा गीयते दृढमानसैः ।। उदाहरणं धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा- पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामामाग. धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापमामागाधा । सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरबलिता । धैवताद्यन्तललिता पड्जपञ्चमवर्जिता। पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्टा सा मता क्रमात् ॥ उदाहरणं-धासाधागासानिसामानि । मानिधा- मागा। गामाधानी । धामामागा। रिनिधाधा । ललिता। निषादपतरख्याता (१) धैवतायन्तरा + + । + + + म्या + भाषा च गीतान्येन विवर्जिता ।। उदाहरणं in-धामागापा । पासापापा । गमामापानि- धावाधाधा । पामाधागागा। सनिधाधापापा । धासागमागाप- निधाधानीसरिसामापानिधापामामागापसधानिधाधा । निपा- दवती । धैवताद्यन्तसंयुक्ता पाडया तुम्धुरु स्मृता। ऋपभेग विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

·१४२ वृहद्देश्यां *आधः प्रबन्धः क(जान्दा)ख्यो वृत्ता नाम द्वितीयकः । गद्यरूपस्तृतीयः स्याद् दण्डकः स्याच्चतुर्थकः ।। ३७८ ॥ पञ्चमो वर्णकःख्यातः षष्ठ आर्यापिधायकः। सप्तमी कर्शिता गाथा ततो द्विपथकोऽष्टमः ॥ ३७९ ।। वर्धटी नवमीं प्राहुरद्धिला दशमी भवेत् । एकादश मयेस्थाते(?)गदिता सा चतुष्पदी ॥ ३८० ॥ दोथको द्वादशः प्रोक्तस्तोटकः स्यात् त्रयोदश । ततश्चतुर्द(शा? शो) ज्ञेयो वस्त्वाख्यस्तु प्रबन्धकः ॥३८१॥ ततः क्रौञ्चपदस्तूर्व हंसपात् पोडशः स्मृतः। सप्तदशः प्रबन्धस्तु शुकसारितसंज्ञकः ।। ३८२ ॥ अष्टादशश्चाश्मलीला एकोनो दशलीलकः (१)। द्वाविंशतिमः सिंहलीलः शरभलीलैकविंशतिः (१) ॥३८३|| द्वाविंशति मः स्यात्तु शुकचुचुरितीह यः। त्रयोविंशो विचित्रः स्याच्चतुर्विंशस्विभाङ्गिकः ॥ ३८४ ॥ पञ्चविंशतिमस्थाने चतुरङ्ग उदाहृतः। जयवर्धनसंज्ञश्च ततः परतरो भवेत् ।। ३८५ ।। सप्तविंशतिमा सा स्यादङ्कचारिणिका मता। द्विात्रिंशतिमस्थाने + त्रिपदी पट्पदी कचित् ॥ ३८६ ।। त्रयस्त्रिंशत्तमं प्रोक्तं (तं ? तद्)बन्धकरणं पुनः । चतुस्त्रिंशत्तमः पाटकरणं समुदाहृतम् ॥ ३८७ ।। पश्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तः कैवाट इति तद्विधैः (१)। पनिंशत्तमसंज्ञस्तु द्विपदीति सतां मता ॥ ३८८ ॥ *अत्र प्रकरणे उद्दिष्टेषु केपाविलक्षणादर्शन, लक्षितेषु च केपाश्चि- पनुदेश , उद्देशलक्षणवाक्येषु नामभेदश्च वर्तते । f अष्टाविशादिकं लुप्त स्यात् ।

·प्रबन्धाध्यायः।
सप्तत्रिंशत्तमा या तु मुनिना वर्तनी मता।
अष्टत्रिंशत्तमा त्वेला वहुभेदप्रविस्तरा ॥ ३८९ ।।
चत्वारिंशदथैकोना(१) मतो झोंब(न्ध ? ड)कस्तथा।
चत्वारिंशत् ततो ज्ञेया ततोऽथ ध्वनिकुट्टनी॥ ३९० ॥
एकाधिको भवेड् ढेङ्की व्यथेका(?) चैकतालका।
एतेषामधिकः ख्यातः प्रवन्धो मातृकाढयः॥ ३९१ ॥
चतुर्भिरधि ++ + चत्वारिंशत्तमः पुनः।
प्रयन्धोऽयं स्त्ररार्थः स्याद् ज्ञेयोऽसौ गीतवेदिभिः ॥३९२॥
चत्वारिंशत्तमं प्रोक्तं करणं पञ्चभिर्युतम् ।
चत्वारिंशद्यु(ताः? तः) पड्भिश्चासौ वर्णरवरः स्मृतः ॥
चत्वारिंशत् सप्तयुता ज्ञेया मुक्तावलीति या ।
प्रतापवर्ध(तन)श्चाप्टचत्वारिंशत् प्रकीर्तितः ॥ ३९४ ॥
पञ्चधा मुनिना ख्याता चत्वारिंशत् सुसंयुता।
एतेषां लक्षणं चच्छिसमासाद् विदुपात्तमम् (?) ॥३५५।।
यथोक्तं चात्र नियमै++++++++।
रागैर्यथावदुत्तैस्तु गातव्या गीतकोविदः ॥ ३९६ ॥
तालशून्यादि तु यः पाटैविस्तैश्च समन्वि(ताः ?तः)।
स कन्द इति कर्णाटभापादिपदमिश्रितः ॥ ३९७ ।।
क(दा? न्दा)दिप्रवन्धा लक्ष्यतः प्रसिद्धा एव ।
आर्याया द्विपथे वृत्ते गाघाया जेथके तथा ()।
तोटकेन च तालस्य नियमो नास्ति कदाचन ॥ ३९८ ॥
मुख्यता तेषु निर्दिष्टा मुनिभिश्छन्दसा स्फुटम् ।
अन्तःस्वर + विन्यासः ++++++++ ॥ ३९९ ॥

·१५४
बृहद्देश्य
+++++++++क्षोन्ति तदपि सम्मतः।
बातो यस्य भवेत् तालो वर्णनीयस्य संज्ञया ॥ ४.०॥
गीयते यत् तदन्नाहुर्गा गीतविशारदाः ।
तालयुक्तं स्वरोपेतं मध्ये पाटविराजितम् ॥ ४०१ ॥
पुनः पदसमायुक्तं गानं + दण्डको बुधैः (१)।
विभूत्याग+सौभाग्यविरुतैः समलङ्क(तम्?तः)॥४०२॥
तालेनापि च युक्तः स्याद् वर्णः कर्णाटभापया।
स्थरावाटसमायुक्ता तालेन च समन्विता ॥ ४०३ ।।
कया विभापया युक्ता विरुतैः सा तु पाटली।
यत्र स्यात् स्वरविन्यासःप्रतिपादान्त(दु मु)ञ्चलः॥४०॥
तालेन च समायुक्तः अधिला नाम सो भवेत् (2) ।
परूप्रतिपदार्थं तु गीतं तालयुतं भवेत ॥ ४०५ ॥
तातेन्तकैस्वासंयुक्त वाचतुप्पीटिका भवेत् (१)।
अर्थ गीत्वा परार्थं तु ततापरि ततस्वरा (१)॥ ४०६ ॥
++++श्चतेन्नाश्च (?) शेपं भवेत् ततो वरी।
देशीगीतेऽपि वस्तु स्यान्नाटकेऽपि प्रयुज्यते ॥ ४०७ ॥
गीते तु प्रति(ना ? ता)लेन पदस्वरसमायुतः।
मतः क्रौञ्चपदो नाम स तु गान्धर्ववेदिनाम् ।। ४०८ ॥
संस्कृतं पादमेकं तु द्वितीयं देशसंयुतम् ।
सप्रासं गीयते यत्र गीतं हंसपदं विदुः ॥ ४०९ ॥
यस्तु तालद्वयोपेतपदपाटविराजितः ।
प्रश्नोत्तरसमायुक्तिक्तः) सदोक्तः शुकसारितः॥४१॥

·प्रपन्याध्यायः। ++ कर्णाटभापायामथवा मिश्रिता यदि। संवादकपदोपेतः स भवेच्छुकशारिकः॥ ४११ ।। अर्थ ?) यत्र स्वरैगीत्वा यत्यास्तुरगलीलया। गीयते विरुतैर(थै ? 4) हयलीलेति सा स्मृता ॥ ४१२ ॥ गजलीलाकृतं सर्व तालोऽपि गजलीलकः । कियते यत्र सा ज्ञेया गजललिति नामतः ।। ४१३ ।। छन्दसा सिंहलीलेति स्व(र ? रा)न्ते नत संयुतः। गीयते अस्तु विरुतैः स भवेत् सिंहलीलकः ॥ ४१४ ॥ स्वरपाटैनिंबडं च भवेत् यत्र पदाष्टकम् । मतः शरभलीलोऽसौं रागतालाष्टकान्वितः॥ ४१५ ॥ आदी रागः स(ग)मकस्तालेन तु समन्वितः। स्वरपाटप्रगीतस्तु नानादेशादिभाषया ।। ४१६ ॥ गीयते यः स उहिष्टः शुकचञ्चुर्जनप्रियः । अनेकदेशभाषाभिः पादेविरुदतेनकः॥ ४१७ ॥ चित्रितः स्वरतालैश्च विचित्र इति कीर्तितः। पदैः म्वरैस्तथा पादैर्वृत्तत्रयपदेन च ॥ ४१८ ॥ तालत्रयविमिश्रेण विभाङ्गिरभिधीयते । रागतालचतुप्केण यत्र भाषाचतुष्टयम् ॥ ४१९ ॥ गीयते गीतचतुरैश्चतुरङ्गः स उच्यते । मालापदैर्युक्त + +स्तु विजयो जयः ।। ४२.॥ जयार्थ गीयते यत्र ज्ञेयोऽसौ जयवर्धनः । आदितालेन संयुक्तं यत्र खण्ड(श्च ?च)तुष्टयम् ॥ १२ ॥ .

·वृददेश्या
पदपादाष्टकं स स्यात् सिंहविकान्तसंज्ञकः ।
एक पादं पुरो गीत्वा गीयन्ते च स्वरारततः }) ४२२ ।।
झंपादितालसंयुक्तः स भवेत् कलहंसकः।
यना, तेन्तकोपेतद्विपदीवद् भवेद्धलः ॥ ४२३ ॥
पदमन्त्यं गृहीत्वा तु यमकस्थितिभूषितः ।
आवृत्त्या गीयते योऽसौ चक्रवालः प्रकीर्तितः ॥ ४२४ ॥
तालेन येनकेनापि विस्तैः केवलैरपि ।
यद्यदापि तथाभूता यावृत्त्या गीयते हिधा ॥ ४२५ ॥
तालेन करणस्यैव स्वरैः समुरजाक्षरैः।
गन्धर्वैर्गीयते यतु तद् बन्धकरणं पुनः ॥ ४२६ ॥
पादाख्यं करणं प्रोक्तं हस्तपाटस्वरान्वितम् ।
अक्षरैर्गीयते सम्यक् पाटैरेव हि केवलैः ॥ ४२७ ॥
कैवाट इति स ज्ञेयो गन्धर्वैस्तालसंयुतः ।
(यः ?या) स्यात् करणतालेन द्विपदीवृत्तसङ्गता ॥४२॥
सा भवेद् द्विपदी नाम प्रोक्ता वस्तुविचक्षणैः ।
ग्रहस्त्वभिमतो यत्र न्यासश्चांशेन केवलम् ॥ ४२९ ।।
वर्णनीयस्य मातुश्च तस्याद्वामप्रप्रवेश्यते(?)।
कङ्कालः प्रतितालश्च द्रुतमठः कुटुक्ककम् ।। ४३० ।।
विहाय गीयते या तु स्वरैः सा वर्तनी मता ।
आचं पादद्वयं यत्र स्यादनुप्रासवर्जितम् ॥ ४३१ ॥
अनुप्रासास्तृतीयेऽपि चतुर्थे वा(द ? थ) गीयते ।
त + + + + + ++ सानुप्रासश्च पश्चमः॥ ४३२ ॥

·प्रवन्धाध्यायः।
१४७
चतस्रो गीतयो यत्र पादे पादे भवन्ति च ।
गीत्वा तदीयपादार्थमनुप्रासो विधीयते ॥ ४३३ ।।
त्यागसौभाग्यसौन्दर्यशौर्यधैर्यादिवर्णना ।
यस्यां भवति गीतज्ञास्तामेला सम्प्रचक्षते ॥ ४३४ ॥
स + + बहि गातव्या गीत तिवस्तुपु ।
मद्देनाथ द्वितीयेन (करं ? कं)कालेन तथैव च ॥ ४३५ ।।
संयुक्ता प्रतितालेन कर्तव्यैला मनीपिभिः ।
वर्णनीयस्य गातुश्च सा तु नामाङ्किता भवेत् ॥ ४३६ ॥
वर्णनीयसमायुक्ता मते केपाश्चिदिप्यते ।
रम्यगीतगुणैर्युक्ता छन्दोगणसमन्विता ॥ ४३७ ॥
अलङ्काररसोपेता कर्तव्यैला मनीपिभिः ।
आदौ नादावती प्रोक्ता ततो हंसावती मता ॥ ४३८ ॥
नन्दावती तृतीया च तुर्या भद्रावती स्मृता ।
ऋग्वेदादिसमुद्भता विचित्रध्वनिरञ्जिता ॥ ४३९ ॥
इत्येला गणमार्गेण बुधैरुक्ता चतुर्विधा ।
एला नादावती रम्या वर्णालङ्कारशोभिता ॥ ४४० ॥
गीयते मट्टतालेन नादयुक्ता पदे पदे ।
टकरागो भवेत् तत्र सर्वपामनुरञ्जकः ॥ ४४१ ॥
श्वेतो वर्णश्च विज्ञेयः शृङ्गारः कथितो रसः ।
कैशिकीवृत्तिराख्याता पाञ्चाली रीतिरिप्यते ॥ ४४२ ॥
भारती देवता तस्या ब्राह्मणानां कुलं तथा ।
यत्र चन्द्रगणाः पश्च स्व(गै?)णैकेन संयुता ॥ ४४३ ॥

·११८
वृहद्देश्या
एला नादावती नाम सा स्मृता पूर्वसूरिभिः ।
हंसस्येव गति का सा(१) नादेन च पदेन च ।। ४४४ ॥
समं प्रवर्तते यस्मात् ततो हमावती स्मृता ।
तालो द्वितीयकस्तत्र हिन्दोलेन तु गीयते ॥ ४४५ ॥
रक्तो वर्णः समाख्यातश्चण्डिका देवता भवेत् ।
वृत्तिरारभटी प्रोक्ता लाटीया रीतिरिष्यते ॥ ४४६ ॥
क्षत्रियाणां कुलं चैव रसो रौद्रः प्रकीर्तितः।
यत्रानलगणाः पञ्च पष्ठो वायुगणस्तथा ॥ ४४७ ॥
एला हंसावती हन्त सा स्मृता गीतपारगैः ।
लघुभिर्गमकैर्युक्ता रागा मालवकैशिके ॥ ४४८ ॥
एला नन्दावती नाम प्रतितालेन गीयते ।
इन्द्राणी देवता वृत्तिः सात्वती तत्र कीर्तिता ॥ ४४९ ।।
गौडीया कथ्यते रीतिः पीतो वर्णः स्मृतो बुधैः ।
रसो वीरः समाख्यातो वैश्यानां कुलसम्भवः ॥ ४५० ।।
(न ? ना)दावत्यामिव सर्व कर्तव्यं रागपूर्वकम् ।
यत्राम्बरगणाः पञ्च मार्ताण्डगणसंयुताः ।। ४५१ ॥
एला नन्दावती सा तु विज्ञेया गीतवेदिभिः ।
एकैकपदसंयुक्ता मूर्छनाध्वनिसकुला ॥ ४५२ ॥
कङ्कालतालसंवन्धा ककुभेन प्रगीयते ।
एला भद्रावती नाम शूद्रजातिसमुद्भवा ॥ ४५३ ॥
कृष्णवर्णा च विज्ञेया वैदीरीतिशोभिता ।
भारतीवृत्तियुक्ता च बीभत्सरसभूपिता ॥ ४५४ ॥

·- प्रबन्धाध्याय. वाराहीदेवतोपेता कथिता गीतकोविदैः । यत्र भूमिगणाः पञ्च पष्ठो जलगणस्तथा ॥ ४५५ ।। भद्रावतीति विख्याता सा स्मृता पुटपुङ्गवैः(१)। त्रिपदं पादसंख्यानमूर्छनाबिन्दुसङ्कुलम् ॥ ४५६ ।। 'य(त)स्थितं गमकं कुर्यादेतदेलासु लक्षणम् । ततश्च वर्ण्यमानस्य नाम सव्यत् (?) प्रवेशयेत्।। ४५७ ॥ ललिता रससंयुक्ता स्वाभिधानमतःपरम् । इति गणैलाचतुष्टयम् । तृतीयपादवत् पादश्चतुर्थो यदि वर्धते ॥ ४५८ ॥ एला सङ्करतामेति मतङ्गमुनिभाषितम् । पश्चमीडि(त)य सङ्करनाम्नी एला++ +॥ ४५९ ॥ रतिलेखा कामलेखा बाणलेखा तथैव च ।। . कथ्यते चन्द्रलेखा च मात्रैलामाह् वल्लभः ।। ४६० ॥ यस्यामध्रिये मात्रा रुद्रसंख्यास्कृतीयके । रुद्रहस्तसमाश्चैव रत्याख्यगणसम्मिता() ॥ ५६१ ।। भवन्तीति यतस्तज्ज्ञैर्धातुसन्मातृभाभि च (?) । कथिता गतिशास्त्रज्ञै रतिलेखेति नामतः ॥ ४६२॥ ., द्विगुणितरुद्राः प्रथमे मात्रा युजि सम्भवन्ति ता एकः। विंशति विषमे () चरमे यस्याः सा कामलेखेति ।। (दि.१)द्विगुणितकला यदि स्युर्मात्राः पादयेऽपि+ [विशिष्टम्। पाणगणोपेतं यस्यां सा बाणलेखेति ॥ १६ ॥ ........ 12

·........
१५०
बृहद्देश्या
चत्वारिंशत् त्रयधिका मात्रासंख्याधियुग्मेषु ।
एकोना सा विषमे यस्यां सा चन्द्रलेखेति ॥ ४६५ ॥
इति मात्रैलाचतुष्टयम् ।
नैवान तालनियमो रसनियमो रागनियमस्तु ।
भवति ++वर्णनियमो वर्णला कथ्यते तस्मात् ।। ४६६ ।।
मदनवती शशिलेखा प्रभावती मालती (च) तथा ।
हेमवती कुसुमवती वर्णनिबन्धा भवन्ति सप्तैलाः॥
एकादशादिवर्णैः सप्तदशान्तैः क्रमेण सप्तैताः ।
गीयन्ते गन्धर्वैर्ललितपदैर्जगति सन्नादैः ॥ ४६८ ॥
अललितनामोपेता मदनवती लघुगणेन शशिलेखा ।
गुरुगणबहुला प्रभावती
भवति रम्यतरा ॥ ४६९ ।।
एला गुरुलघु(वि)रचिता मधुरध्वनिशोभिता तथा सरसा।
बहुग(य?)म(का)लकारा रमणीया मालती भवति||४७०॥
गातव्या गन्धर्वललिता ललितेन वर्णनियमेन ।
प्रथममिव चरणयुगलं सयमकमथ बिन्दुमूर्छनायुक्तम् ।।
ललितपदं विरुतां कथं(?) तथाच यतिसंस्थितं गमकम् ।
चरणयुगत्रयमेवं नाम ततो भवति वर्णनीयस्य ॥ ४७२ ॥
लघुवर्णपदनिबद्धं तत् पुनरपि गीयते गीत्वा ।
गातृजननामधेयं वीरविलासादिवर्णनापूर्वम् ॥ ४७३॥
यस्यां वर्णेला सा कथिता कमतो मतङ्गेन।
प्रतापोत्साहधैर्यादिवर्णनागुणगौरवम् ॥ ४७४ ॥
क्रमशो दृश्यते यस्यां वर्णला सा प्रकीर्तिता ।
मद्वितीयं(क) कालप्रतितालेन गीयते ॥ ४७५ ॥

·प्रसन्धाध्याय ।
प्रकारेणैकेन कथिता येनाधुना स्फुटम् ।
कथ्यते तु समरसेन वर्णलासप्तकं पुनः ॥ ४७६ ।।
रमणी चन्द्रिका लक्ष्मीः पडिानी रजिनी तथा ।
मालती मोहिनी चेति वर्णलासप्तकं तथा ॥ ४७७ ।।
समा यत्र यतिः पादे प्रथमे द्विनिहितीयके (?) ।
पादे पादे च नाद्याढ्या पट्पदी रमणीति सा ॥ ४७८ ॥
स्रोतोगता समा चैव यत्र पादद्वये भवेत् ।
विन्दुभिर्गमकैर्युक्ता चन्द्रिगीति प्रकीर्तिता ॥ ४७९ ॥
गोपुच्छा च समा स्रोता यत्र पादनयऽपि च ।
मूर्छना नादसहिता सैला लक्ष्मीरिति स्मृता ॥ ४८० ।।
आये पादे द्वितीये च तृतीये च चतुर्थके ।
वर्णध्यनिसमायुक्ता पद्मिन्येला निगधते ॥ ४८१ ।।
प्रथमे च समा स्रोता द्वितीये च तृतीयके ।
गोपुच्छा गमकाढ्या च रजिनी नाम मा भवेत् ॥ ४८२॥
लघुमिर्गुरुभिर्वर्या तु प्रासैर्विनिर्मिता।
यदिष्टका(१)चतुष्पादा सा चला मालती मता ॥ ४८३ ।।
पञ्चपादसमायुक्ता मूर्छनागमकान्विता ।
मोहिनी नाम मा जया वर्णेला सप्तमी शुभा ॥ ४८४ ।।
लोकदुष्टं शानशास्त्र + + + पञ्च वर्जयेत् ।
+गोदुष्टं तथा ग्राम्यं गतकममपार्थकम् ॥ ४८५ ।।
पदं काप्यमसन्दिग्धं कला चाभ्यन्चि भक्तकम्।
प्रकारेण ततायोक्ता यणं तालचतुष्टयम् ॥ ४८६ ॥

·१५२ वृहद्देश्यां लाटकर्णाटगौडान्ध्रद्रविडानां स्वभापया । पृथक् पृथग् भवन्त्येला मार्गयुक्ता मनोहराः ॥ ४८७ ।। अतः प्राससमायुक्ता मध्यादिप्रासयर्जिता । रस वैश्च संयुक्ता लाटेला परिकीर्तिता ॥ ४८८ ।। प्रासैमनोहरैर्दिव्यैरादिमध्यान्तगोचरैः । एला कर्णाटका प्रोक्ता ललितध्वनिसंयुता ॥ ४८९ ।। सर्वत्र प्राससहिता गमकैथ विवर्जिता। (नदा नाद)बिन्दुरसोपेता एला सा गौडदेशजा॥१९॥ अनेकगमकाकीर्णामनेकध्वनिमिश्रिताम् । अनेकरागसङ्कीर्णामेला(मद्रीं ? मान्ध्रीं) विदुर्बुधाः॥ ४९१।। भावाभिनयतालाढ्या विचित्रध्वनिरञ्जिता । प्रासहीना रसस्था च एला द्रविडदेशजा ॥ ४९२ ॥ इति देशाख्येलापञ्चकम् । गणैला(क्त ? तु) चतुर्थो ? धों)क्ता पञ्चमी सङ्करात्मिका । मात्रैला च चतुर्भेदैः कथिता गीतकोविदैः ॥ ४९३ ॥ चतुर्दशविभेदेन वर्गला परिगीयते । पञ्चधा देशभेदेन (शैलश्श ? देशै)लाः समुदीरिताः ॥ एकत्र मिलितास्त्वेता अष्टाविंशतिसंख्यया । (वि)ज्ञाता गीतशास्त्रज्ञैः स्वरब)लक्षणसंयुताः ॥ ४९५ ।। आ(वि ? वृ)त्या यन पादा(थं ? ध) गीत्वा तदनुगीयते । अर्ध द्वितीयपादस्य प्रासस्तु स्याद् द्वयोरपि ॥ ४९६ ॥ एवमेव द्वितीयोऽपि अस्य पादः प्रगीयते । एवं (हि तृतीयपादश्च पादो यश्च चतुर्थकः ।। ४९७ ॥

·प्रमन्याध्यायः । १५३ प्रत्येकं सर्वपादानामन्तेऽसौ यत्र गीयते । स तु झांबडको नाम गीतहरभिधीयते ॥ ४९८ ॥ कङ्कालो नाम सारश्च नैव झोंबडको भवेत् । अन्ये तु देशीसंबन्धास्तालाः सर्वे भवन्ति हि ॥ ४९९ ॥ ताना + लङ्कृता भेदा झोबडेऽस्य भवन्ति हि। मात्रा समा ध्वनिश्चात्र विरामोऽ(त ? नन्तरं क्वचित् ॥ अस्यैव यदि तालोऽसौ तदा सा ध्वनिकुट्ट(ति ? नी)। (ये ? स्वे)च्छया गृह्यनं यत्र नादोऽक्षरसमन्त्रितः॥ ५.१॥ तालशून्यस्ततस्तालो डेङ्गिका सा प्रकीर्तिता । निरन्तरमनुप्रासो यतियंत्र द्रुते द्रुते ॥ ५०२ ॥ कियते गीततत्त्वज्ञैः सा स्मृता त्वेकतालिका । आदाय गीयते यस्यामेकैकं मातृकाक्षरम् ॥ ५०३ ॥ इप्टेनार्थेन संयोग्य मातृका सा प्रकीर्तिता। वाञ्छितार्थस्वरैरेव यत्र सम्यक् प्रगीयते ॥ ५० ॥ यस्त्वात्मकेपु गीतेपु स स्वरार्य इति स्मृतः । निरन्तरं स्वरैरेव यत्र खण्डहयं भवेत् ॥ ५.५॥ तदत्र कारणं प्रोक्तं यत्या तु कारणाझ्यया । निवन्धो हस्तपाटैर्यः संयुतौनकैः पुनः ॥ ५०६ ॥ स्वरैः पदेश पार्टश्च तेन्तकैश्च समन्वितः । गीयते तालयुक्तो यः स वर्णातरकः स्मृतः॥ ५०७ ॥ देशीकारपदै रम्यैः सानुप्रासः प्रगीयते । नामानुवर्णनीयस्य मा मुक्तावलिसंज्ञिता ॥ ५०८ ।। .

·१५४ वृहद्देश्या (वाचनिर्णय)। उत्साहजननैः पादैः स्वरैश्च + सुसंयुतः। तेन्तकैविरुदैर्यत्र वर्णनीयस्य गीयते ॥ ५०९ ॥ प्रतापवर्ध(तो ? नो) नाम प्रबन्धः परिकीर्तितः। भष्टाभिरधिका रम्याश्चत्वारिंशदिति स्फुटम् ॥ ५१० ॥ विवुधानां बिनोदाय प्रबन्धाः कथिता मया । इदानीं कथयिष्यामि वाद्यस्य निर्णयो यथा ॥ ५११ ।। इति मतगमुनिविरचितवृहद्देश्या प्रबन्धाध्याय पष्ठ ॥ शुभं भूयात् । प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थक । मन्द्र कुछो यतिस्वारा एतान् कुर्वन्ति सामगा ।। य सामगा(ताना) प्रथ(म) स वेणोर्मध्यमस्वर । यो द्वितीय स गान्धारस्तृतीयस्त्वपम स्मृत ॥ चतुर्थ पड्ज इत्याहु पचमो धैवतो भवेत् । यष्ठो निषादो विज्ञेय सप्तम पचम स्मृत ॥ अड्गुष्ठस्योत्तमे रुष्ट (१) अड्गुष्ठे प्रथम स्वर । प्रदेश्चिन्या तु गान्धार झपभस्तदनन्तरम् ।। अनामिकाया पद्जस्तु कनिष्ठायास्तु पैवत । तम्मादयस्तादन्योस्तु (१)निपाद तर निर्दिशेत ॥ एतायानगो मातृकान्त उपलब्ध ।

·वृह देइयां स्मृता अन्यकर्तारः।
काश्यपः ८७, ९२,९४,९५,९९,१०३, १०४. पृष्ठ.
कोहल:
५, १२, ३२, ३९,९६.
दचिल:
२९, ३०.
दुर्गतिः ८२, १.४,०९, १०१.
नन्दिफेवर ३२.
नारदः
१,१७,२०,२१.
प्रमा
मरतः
५,११, २८, २०, ५४, ५७, ५८, ५०,
६०, ६०, ८१, ८२, ८७,
मदेश्वरः १२.
याधिकः ८२, १०५, ११३, ११०, १२५, १२८,
८७.
विभावगु:
शाल.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. $ RS, A, T. of Bhaktimanjari (Stuti) by II. H. Svati Sri filima Varina Maharaja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha Kavya) bs* u. H. Svati Sri Rama Vurma Mahāraja, with the commentary Sundars of Rajaraja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 U Trivandrum Sanskrit Series. No. 1. Daiva (Vyakarıına) by Dera with Punisakāra of Kroñalilabukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2-site-amiralitat Abhinavakaustubhamala and Dakshinamartistara by Kranalīlāsukamuni (out of stock). 0 2 0 No. 3testant: Nalabhyudaya (Kavyn) by Vomuna Bhatta Baņa (second edition). 0 No. 4-ferretrators: Sivalilarnava (Kivya) by Nilakantha Diksita (out of stock). 2 0 0 No. 5-4ffe-u Vyaktiviveka (Alankarn) by Mahima-Blattai with commentary (out of stotk). 2 12 0 No. 6yfe: Darghatayrtti (Vyakarana) by Saranadeva (out of stock). 2 0 0 No. 7-ग्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattraprakasika (Vedanta) by Sadasivendracarasvatf (oul of stock). 2 No. S-net Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ravi Varma Blapa (out of stock). 1 0 0 ·2 RS AS 1" o No 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupakshapant hasika. (Vedanta) by Virupakşanatha with the commenty of Vidyāçıkrs vartin (out of stock) 8 0 No 10—Alagotat Matangalıla (Gajulakşını) by Nīlakantha (out of stock) 0 8 0 No 11-तपतीसवरणम् Tapatisamvarana (Natah 2) by Ishlasekharn Varm'ı with the cominentury of Simrama (out of stock) 2 4 0 No 12- ATAT Paramarthasara (Ved into) by Adıšeşn with the commentary of Raghayanınan (out of stock) 0 8 0 No. 13-25T14 Subhadradhananjaya (Niztak'ı) by Kulasekhar Varma with the commentary of Sivaram (out of stock) No 14--affatt Nitisara (Nītı) by Kamudak't, frith the commentary of Sanhararya (out of stock) 3 8 0 No 15-Fahemaa Svapnavasavadatta (Nataka) by Bhası (second edstron) 1 8 0 No 16-afdan tractar Pratijnayaugandha rayana (Natala) by Bhusu (out of stock) 1 No 17-T2 Pancharatra (Natak) by Bhası (out of stock) 1 No 18-roof Narayanıya (Stutı) by Niriyunn Bhutto with the comment ary of Debainangalaväryn (out of stock) 0 0 No 19- 19-ATŪes, Manameyodaya (Himansa) by Nariyan Bhatta and Nariyani Pandita (out of stock) No 20- Avimaraka (Nataka) by Bhisa (out of stock) 8 0 No 21-oktag Balacharita ( N1) by Bh-1 (out of stock) 0 0 8 0 0 0 I 1 ·3 o KB, A8. P. No. 22-AZTARNETT-TT-THE- TAHF Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha-Karnabhara and Urubhanga (Nataka) by Blāsa (out of stock). 1 8 No. 23-iarruiden Nanartharnavasam - kshepa (Kośa) by Kesav:18) aun (Part I, 1st and 2nd Kändas). (out of stock). 1 13 0 No. 2441fcurt: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kuvi (out of stom). 1 O No 25-FTV Tele Kanadasiddhantachandrika (Nyāya) by Gangadharasuri (out of stock). 0 12 0 No 26-- AIR Abhishekanataka by Bhasa (out of stock). O 12 0 No. 27-GHTGETFIT: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Pahasha of Arunagirinatha and Vivarana of Narayana Pandita (Part I, 1st and 2ud Sargas) (out of stock). 1 12 0 No 28-aneriat: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasutra) by Vikranas (out of stock). O O No. 29-Affriulareista: Nanartharnayasam - kshepa (Koši) by Kebayasvāmin (Part II, 3rd Kanda) (out of stock). No. 30--areglan Vastuvidya (Silja) (out of stuck). 0 12 0 No 31-harriquit: Nanartharnayasamkshepa (Ku) by Reenvisvumin (Part III, 4th, 5th and 6th Kandas). 1 0 0 No. 32-FATTERY: Kumarasambhava(havya) by Kalidasa with the two comumentsrics, Prakāśıkā of Aronagirinatha and Vivarana of Nariyana Panditi (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas). 280 8 2 0 ·No 33-- ae: Vararuchasamgraha (Vyakaranu) with the commentary Dimprabhd of Nārāyam (ord of stock) 0 8 0 No 31-Afr: Manidarpana (Nyiya), by Rajaçūdāmaņimakhin. 1 0 No 35—ALOert: Manisara (Nyāya) by Goplnātha, 1 8 0 No 36-PHIEF?: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasi sith tlle two commentaries, Prakāsıku of Arunagırmātha and Vivarına of Nārāyana Pandita (Part II), Gth, 7th and 8th Sargas) 3 0 0 No. 37 - Rita 044 Asauchashtaka (Smrtı) by Varruci with coininentury. 0 4 0 No 38-makigu Namalinganusasana (Kota) hy Amarasimha with the commentary Tilasafvasva of Vandyaghatiya Sarvånanda (Part I, 1st Kanda). 2 0 0 No 30-ara Charudatta (Nataba) by Bhasa (out of stock). 012 0 No 10–5.ECEPT Alankarasutra by Rājānaka Ruyyak with the Alankarasarvosva of Mankhuka and its commentury by Samudrabardha (second edition). 8 0 No 41-VICHTECH Adhyatmapatala (Vedanta) by Apastamba with Vivarına of Sri Sankara Bhagavat-Pada (vut of stock) 0 0 No 12-aamuZF# Pratimanataka by Bhasa (out of stock) 1 8 0 No 43--arena Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the tuo comwentarios, Amirakosodghataną of Kķīriskāmin and Tihāsarvasva of Vandyaghatiya Sarananda (Part II, 2pd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 2 ·0 O 0 0 0 O 44-asi Tantrasuddha bw Blutunut Vedottama 0 'No. 45--T, Prapanchahridaya. 1 No. 46-TCATIEI: Paribhashavritti (Vyakaramı) hy NīLikantha Dikşita). 0 8 0 No. 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedarita) by Krisnīnandı Samstati (Part I.) 1 12 No. 48–fera HAIESTA Do. Do. (Part II). 2 0 No. 19-Tetra Goladipika (Jyotisa) by Paramnesvart. O No. 50-H: Rasarnayasudhakara (Alanhân) by Singa Bhupala. No. 31-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kota) by Amarasimha sith the two commentaries, Anuarikušodgbatam os Kşīruvāmin and Tikisarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part III, ind Kanda, 7-10 vargas): 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kota) by Amarasimha with the coumentary Tikâsarvasva of Vandyaghatiya Sarvâpanda (Part IV, Srd Kanda). 8 0 No. 53-faus: Sabdanirnaya (Vedâuta) by Prakasåtbayatindra. No. 54fRZITE: Sphotasiddhinyayavichara (Vyakurum). 04 0 No. 35-मत्तविलासम्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nâtaka) by Mahendravikrama- Farruan. 08 0 No. 56_agenteuil Manushyalayachandrika (our of stock) (Silpa). No. 5imatgekat Raghuviracharita (Kavya). 1 1 0 12 0 0 S ·tis AS. , $3--2 Vararuchasamgraha. Vri NO JE TO Didanantasiddhanjana (Vedânt 1) by lusnin ud. Sirviti (I' ırt Ill). No 09- Tra Nagananda (Natih, hy Hannu with the comment iry. Vinu bwi of Sivrarii (ou of stock) No 60-agetla Laghustuti by Lambattimba with the commentry of Righavananda No 61-ererat* Siddhantasıddhanjana (Vedanta) by hrninındı Serisynti (Part IV) No 62-Sarvamatasamgraha No 03--Pascaniaa Kiratarjuniya (luvy) Ly Bhar vi with the commentiry, 52 bdirthadipika of Ostriblân (1, 2 ind 3 Sıryas) No 64-THIT Meghasandesa by Kalidasi with the commentary Pridipr of Dabşin vartabat No 05- ATH Mayamata (Sulpu) ng Mayn No 66--HETIA Maharth: manjarı (Duráina with the cominentury Pemula of Mhesyirannnida No 67 - EFECT Tantrasamychchaya (Tuitr hy Narayıpr with the commentary imaréini of Sunkar (l'urt | 7–6 Patalas) (out of stock) No 68- TT Tattvaprakasa (Agrima) by Sri Bhojadevi with the commentary Tatpiryadipik. of Sri Kumar No 09-ईशानशिवगुरुदेवपद्धति Isanasivagurudevapaddhatı (Tantra) by li našiva gurudev mjera (Part 1, Swany! pada) No. 70-~-आर्यमन्जुश्रीमूलफल्प Aryamanjusrimula kalpa (Part 1) זוlוות ·RS.AS. P. } 0 0 No. 71-T: Tantrasamuchchaya(Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsinſ of Saukara(Part II, 7-12 Patalas) (out of stock). 3 8 0 No. 72– margrafa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Tbinasivngurudes aniśra (Part II, Xantrapāda). O No. 73-cafagfat Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Jachusüdanasarasveti. 0 4 0 No. 74–75178Fiera: Yajnavalkyasmrti with the cominentary Balakrida of Visvarapácârya (Part I - Acara and Vyavahara Adhyâyas). No. 75–FTC ca 4 Silparatna (Silva) by Srikumar (Part I). 2 12 0 No. 76--Amet: Aryamanjusrimula. kalpa (Part II), 3 0 0 No. 77-Tagfa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isausivagurudevamisra (Part 112,360 views 0 No. 78-31792 RETE Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anăvila of Haradatticārya. 2 6 No. 79—rma Arthasara of Kautalya with mammoniy shah alam 0 0 1 0 0 Adhikarums). No. 80-ta Do. Do. (Part 11--3—7 Adhikaranas) No. 81-Firzla:Yajnavalkyasmrti with the solamentary Palakrida of Vibyarapäcarya (Part 11. Priyaseittadhyâya). No. 82-ået Arthasastra of Kautalya with commentary by Mabāmahupadhyāya T. Garapati Sastri (Part III, S-15 Adhikaranas). 2 0 0 v- 4 0 ·BS.AS. P. 3 No. 71-TREET: Tantrasamochchaya(Tantra) by Nârîyana with the commentary Vimaráini of Sankara(Part II, 7-12 Patalas) (out of stock). 3 8 0 No. 72-TATT fa: Isanasiyaguradesapaddhati (Tantra) by Ibānasira. guraderamiśra (Part II, antrapăda)4 0 0 No. 73--talaarmat: Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Madhusudanasarasveti, 4 0 No, 74TETETIF: Yajnavalkyasmrti witiz the coinmentary Balakrida of Visvarī pâcârya. (Part I Acara and Tyarabára Adhyâyas). No. 75-farea Silparatna (Šilpa) by Srikumara (Part 1). 2 12 0 No. 76--Theftet: Aryamanjusrimulakalpa (Part II). 3 0 0 No. 77-ergenre: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Ila nasivagurudevainisra (Part III, Kriyāpāda 1-30 Pataly)./3 0 0 No. 781ZERETETTEL Asyalayanagrhyasutra irith the commentary Anárila of Haradatticárya. 6 0 No. 19-seatert Arthase tra of Cautalya with ramentary dla zarazhanribus 8 12 hikara 15). *80-fetret Do. Do. (Part 11-347 Adhikaranas). No. 81-TEERIE:Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Viévil- Tū pūcarga (Part II Priyaseit- 0 0 tadhyâya). No. 82—üler Arthasastra of Kautalya with coiamentary by Mabamahopā. dhgaya T. Ganapati Sastri (Part III, S-15 Adhikaranas). 1 0 2 8 0